·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE
KASHI-SANSKRIT-SERIES
( HARIDAS SANSKRIT GRANTHAMĀLĀ)
NO. 65.
(Vedānta Section No. 8
THE
SIDDHĀNTABINDU
OF
MADHUSU DANA SARASVATI.
Being a Commentary on the Das'as'lokī of Sankarāchārya
WITH TWO COMMENTARIES
NYAYA RATNAVALI OF GAUDABRAHMANANDA,
and
LAGHUVYAKHYA OF NARAYANA TIRTHA.
Edited with Notes etc. by
Fryambakram S'astri Vedantacharya,
HEAD PROFESSOR, STATE PATHASHALA, JAMNACAR.
PRINTED, PUBLISHED & SOLD BY
JAI KRISHNADAS-HARIDAS GUPTA,
The Chowkhamba Sanskrit Series office, Vielya Vilas Press,
North of Gopalmandir, Benares City.
1928.
Registered according to Act XXV. of 1867.
( All Rights Reserved by the Publisher.)

·Printed-Published & sold by
JAI KRISHNADAS-HARIDAS GUPTA,
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
VIDYA VILAS PRESS,
North of Gopal Mandir,
BENARES CITY.
Printed by Jai Krislın Das Gupta
at the Vidya Vilas Press. Benares,
2exX90XXOOXoxologoCADOxgoxxxxxxxxxxx
Agents:
1 Otto Harrassowitz, Leipzig:
GERMANY.
2 Arthur Prolisthain,
Oriental & Foroign Booksollor,
London,
3 The Oriontal Book-supplying Agency,
POONA.

·हरिदास संस्कृत ग्रन्थ मा ला स मा ख्य- काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालायाः ६५ वेदान्तविभागे(८)अष्टमं पुष्पम् । भेदिभेदकविविधागमपारङ्गम श्रीमधुसूदनसरस्वती कृतः सिद्धान्तबिन्दुः। पूज्यपादजगद्गुरुश्रीशङ्कराचार्यविरचितदशश्लोकीव्याख्यारूपः श्रीगौडब्रह्मानन्दकृतन्यायरत्नावल्या-श्रीनारायण तीर्थकृतलघुव्याख्यया च युतः। - सौराष्ट्रान्तर्गत-धराङ्गधरावास्तव्यप्रथितयशोवैभव-मूलजीभट्टसुनुना काशीस्थ- राजकीयसंस्कृतपाठशालायाः सुवर्णपदकचतुष्टयोपलब्धिपूर्वकं समासादितवेदा- न्ताचार्यपदवीकेन जामनगरस्थराजकीयपाठशालाप्रधानाध्यापकेन त्र्यम्ब- करामशास्त्रिणा सङ्कलितया ग्रन्थान्तरस्थपाठभेदादिप्रदर्शयित्र्या टिप्पण्या विषयानुक्रमणिकया भूमिकया चोपस्कृत: तेनैव संशोधितश्च । प्रकाशकः- - जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदिर के उत्तरफाटक, बनारस सिटी। १९८५ राजशासनानुरोधेन सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः ।

·MOOOOOOOOG OGROLOGY इस कार्यालय द्वारा “काशीसंस्कृतसीरिज” के अलावा और भी ३ सीरिजयथा "चौखम्वा संस्कृत सीरिज" "बनारससंस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृतसीरिज" ग्रन्थ. मालायें निकलती हैं तथा इन ४ सीरिजो के पश्चात् और भी विविध शास्त्र की पुस्तकें प्रकाशित की गई है तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए संस्कृत तथा भाषा-भाष्य के ग्रन्थ विक्रयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे यहां सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजी की सुन्दर छपाई होती है, परिक्षा प्रार्थनीय है । पत्रादि प्रेषणास्थानम्- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- "चौखम्बा संस्कृतसीरिज़” आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी। 50ORNSOSORED00 ·॥ श्रीः ॥ ईषत्प्रास्ताविकम् । शङ्करं शङ्कराचार्य केशवं बादरायणम् । सूत्रभाष्यकृतौ वन्दे भगवन्तौ पुनः पुनः ॥ हंहो विद्वन्मणयः! अस्ति चात्र सकलभूमण्डलमण्डनायमानानां श्रद्धाराध्यसद्गुरूणां श्लथीकृतदृढग्रन्थीनां विपश्चिदपश्चिमानां पुरुषधौरेयाणां निश्चप्रचं वेदान्तदर्शनं स्वपरपुरुषार्थापकमिति शेमुषी । वेदस्य अन्तो बोधकतास- म्बन्धेन तात्पर्यविषयो यत्रेति व्युत्पत्त्या यद्यपि 'तत्त्वमसी'त्यादिमहा. वाक्यानामेव वेदान्तत्वं तथापि 'बाक्यार्थबोधे पदार्थज्ञानं कारणम्' इति न्यायेन तदादिपदार्थशोधकस्य निखिलागमसारभूतस्य चतुर्लक्ष- ण्यात्मकस्य शारीरकस्य तदनुकूलयुक्त्यादिसमर्पकत्वेन भामत्यादिनि- बन्धानामपि वेदान्तस्ये नास्ति क्षतिः । वेदान्तदर्शने द्वैतविशिष्टाद्वैतविशुद्धाद्वैताद्वैतादिभेदस्य जागरूक. स्वेपि 'परमं साम्यमुपैति' इति श्रुतिसमन्वयस्य विरोधात् , सम्भव त्याञ्चैकवाक्यतायां वाक्यभेदकल्पनस्यायुक्तत्वात् , अद्वैते ोकस्मि- न्ननेकान्तर्भावस्य सुसम्पादत्वात्, अनेकत्वसिद्धेरेकत्वसिद्ध्यधीनत्वेन द्वैतस्याद्वैतनान्तरीयकत्वात् , अद्वैतसिद्धेरनन्याधीनत्वात् , अद्वैतमत एव सर्वासामुपनिषदां साक्षात्परम्परया वा तात्पर्यपर्यवसानमिति आ. चार्यादिभिः 'तत्तुसमन्वयात्' इत्यत्र सुनिपुणं निरूपितत्वाञ्च नेह प्रतन्यते। अस्मिन्दर्शने कियद्भिः सूरिभिर्लेखिनी सञ्चालितेति परिगणनं विबु. धायुषापि दुःशकमिति नास्त्यतिशयोक्तिशङ्कागन्धोपि। जगतीतले. ऽद्यावधि न बभूवैतादृशो दार्शनिककोविदो विदितयशा येन स्वयशो- वतंसो वेदान्त एकोपि निबन्धो न निबद्ध इति । वैय्याकरणैः, किम्ब. हुना साहित्यरसिकैरालङ्कारिकैरपि जीवनान्तवेलायां जोवनसाफल्याय जीवात्मविचारे मनो नियुज्य सिद्धान्तलेशादयोऽपूर्वाः प्रबन्धाः प्रबद्धा इति बहून्युदाहरणानि सन्ति । तेनाद्य संस्कृतोदिविविधासु वाक्षु पाणि. तलमलङ्कुर्वाणानि यावन्ति वेदान्तशास्त्रपुस्तकानि तावन्त्यन्यशास्त्रे. ऽद्यावधि कर्णाभ्यर्णमपि न समासादितानीति नाविदितं समेषाम् ।

·ईषत्प्रास्ताविकम् । - एतादृशेऽतिविस्तृतेऽतिगभीरे सर्वदर्शनमुकुटायमाने वेदान्तदर्शने खण्डनचित्सुख्यद्वैतसिद्धित्रयं मरकतायते इत्यपि विदितप्रायं तत्र भवतां भवताम् । प्रयेप्यस्मिन्नव्यनैयायिकशिरोमणिगदाधरजगदीशादीनां तार्किकाणामनुमानान्यनुमानाभासयती अद्वैतसिद्धिः आत्मबोधायाल. मिति श्रीमधुसूदनसरस्वतीभिरेव- बोधाय वादिविजयाय च सत्वराणा- मद्वैतसिद्धिरियमस्तु मुदे बुधानाम् । इति भणितमारम्भ। सिद्धिवार्धेः ब्रह्मानन्दजनितया चन्द्रिकया. ऽऽवेलं तर्कतरङ्गभङ्गप्रचुरप्रकारैः प्रचयगमने किन्नाम भूरि भणि. तव्यं भवेत्। तेषामेव श्रीमधुसूदनसरस्वतीनोमयमपि सिद्धान्तबिन्दुनामा भग- वत्पादीयदशश्लोकीमुपजीव्योपनिबद्धो निबन्धो गौडब्रह्मानन्दकृतया न्यायरत्नावल्या साकमद्वैतसिद्धिमप्यतिशेत इति प्रतिज्ञातं टीकाकृता- अद्वैतसिद्धष्टीकायास्तदीयायाश्च सङ्ग्रहात् । विचित्ररचना काचिद् ब्रह्मानन्देन रच्यते ॥ इति । इदं हि वैशिष्टयमत्र यत्स्वल्पेप्यस्मिन्प्रबन्धे प्राय उपयोगिनो विष. यस्य सर्वस्य सङ्कलनं कृतं तच्च विषयानुक्रमणिकातस्तूर्णमवगन्तुं शक्यत इति नात्र तन्यते । सूत्रभूतायां दशश्लोक्यां कथमाचार्येण सर्वः शास्त्रार्थो निवेशितः, कीदृशी सहजा प्रसन्ना च कविता, कीदृक् तस्या भावगाम्भीर्यम् , कथञ्च बिन्दुकृद्भिराचार्याशयोद्घाटनं कृतम् , तञ्च सर्व ग्रन्थत एवावसेयं स्यात् । अथात्र ग्रन्थकृतां समयादिविषयमधिकृत्य किञ्चिन्मीमांस्यते। तत्र तावञ्चतुर्ग्रन्थीयं वर्तते- १ दशश्लोकी 'श्रीशङ्करभगवत्पूज्यपादानाम् २ सिद्धान्तबिन्दुः 'श्रीमधुसूदनसरस्वतीनां दशश्लोकोव्याख्या ३ नारायणी श्रीनारायणतीर्थानां सिद्धान्तबिन्दुव्याख्या ४ न्यायरत्नावली .."श्रीगौडब्रह्मानन्दानाम् श्रीशङ्करभगवतः पाण्डित्यपरिचयोऽस्माभिः प्रदेय इति तु मक्षिक- याऽऽकाशान्तान्वेषणनिभमेव भवेत् , तथापि त्विमे पद्ये सर्वशमुनिमधु. सूदनसरस्वतीभणिते भण्येते। तदुक्तम्- वक्तारमासाद्य यमेव नित्या सरस्वती स्वार्थसमन्वितासीत् । निरस्तदुस्तर्ककलङ्कपङ्का नमामि तं शङ्करमचिंताधिम् ॥ १॥ ... .

·ईषत्त्रास्ताविकम् । न स्तौमि तं व्यासमशेषमथं समप्रसूत्रैरपि यो बबन्ध । विनापि तैः सङ्ग्रथिताखिलार्थ तं शङ्करं नौमि सुरेश्वरञ्च ॥ २ ॥ श्रीशङ्करभगवतः द्राविडदेशोद्भवत्वं तु सर्वैः स्वीकृतमिति तत्राप- रमापादयितव्यं नावशिष्यते, परञ्च तेषां कालनिर्णये विप्रतिपत्तयः सन्त्येव । केचन वृद्धाः द्विसहस्रवर्षात्मकं कालं कल्पयन्ति, परे चतु. विंशतिशतात्मकमन्ये पञ्चविंशतिशतात्मकमिति । एतेषां मतं खण्ड- यन्तो नवीनास्तु बहूनि ऐतिहानि प्रदर्शयन्त इशवीयाष्टमशताब्दी कल्प. यन्ति । प्राचार्यसमयनिर्णयाय तैस्तैर्विद्वद्भिः प्रदर्शिता युक्तयोऽन्यत एवावगन्तव्या इति तत्र वयं स्वमतप्रदर्शनाद्विरमामः । एतेषां साक्षाच्छङ्करस्वरूपत्वमप्यन्यत्र निर्णीतमिति किम्पिष्टपेषणेन । एते हि भगवतीकृपाकटाक्षपातप्रतिहतापुण्यपुञ्जप्रथितपाण्डित्यप्रकाण्डा इति तैरेव सौन्दर्यलहर्या प्रतिपादितम् । यथा- तव स्तन्यं मन्ये तुहिनगिरिकन्ये हृदयतः पयः पारावारः परिवहति सारस्वत इव । दयावत्या दत्तं द्रविडशिशुरास्वाद्य तव यत् कवीनां प्रौढानामजनि कमनीयः कवयिता ॥ अथेयमाख्यायिका टीकाया उपलब्धा । पूर्वाश्रमे बाल्यावस्थायां स्थितेषु भगवत्सु एकदा पितुराकस्मिककार्येण ग्रामान्तरगमने सम्भूते मातुरपि रजोधर्माभिभवे च जाते, मात्रा शिशवे तस्मा उक्तं "वत्स! इदं शर्करामिश्रं दुग्धं भगवत्यै निवेदय" इति, ओमित्युक्त्वा दुग्धपात्रेण सह मन्दिरान्तः प्रविश्य भगवत्याः पुरः पयःपात्रं प्रस्थाप्य बालस्वभावचाप- ल्यानुगुणं कलितं 'कल्याणि ! पिव पय' इति । बहुशः कथनेपि जडया प्रतिमयाऽपीते पयसि हस्तौ पादौ पृथिव्यां प्रसार्य प्रताडय परस्परम- ङ्गानि प्रचण्ड रोदनं प्रकान्तम् । 'बालानां रोदनं बलम्' इति प्रसिद्धमेव । भगवत्यास्तु शरणागतदीनातपरित्राणपरायणत्वे वक्तव्यमेव नास्ति । अथापि च 'न कस्य मोदमाधत्ते गद्गद बालजल्पित'मित्याभाणकप्रसिद्धः वत्सलयाऽम्बया स्वयमागत्य पात्रं स्वकरणोत्थाप्य पीतं पयः नावशे. षितं स्वल्पमपि । दृष्टे च रिक्त पात्रे पुनः प्रचुरतरं रोदनादिकमारब्धं भगवता मस्तकाद्यङ्गधूननपूर्वकम् । भगवत्या भणितं 'वत्स ! कथमधुनापि रोदनं क्रियत' इति । कथं स्वया सर्व दुग्धं पीतमद्य ? पित्रा तु प्रत्यहं तव पीतावशिष्टं मह्यं दीयतेऽद्य कथं विस्मृतवत्यसि !

·.. ईषत्प्रास्ताविकम् । वत्स ! अद्यप्रभृति तथैवाचरिष्यामि परमद्य तु मया पीतमपीतं कथं भवेत्। यद्भवतु तद्भवतु मह्यं तु यच्छाधुनैव इत्युक्त्वा पुना रोदनमारेभे । अतिस्निग्धया जगजनन्या तत् पात्रं स्वकीयारस्तन्यादेव प्रपूरितं पायि- तञ्च द्रविडशिशवे । भगवतस्तत्क्षणं विधुदुपस्पर्शणेव चमत्कृतिशालि. नामपि गर्वगञ्जनी कवितामयी वाकप्रसृताऽस्यास्यपद्मात्' 'तव स्तन्यं मन्ये' इत्यादिका' इति । शङ्करभगवद्भिर्निबन्धा बहवो रचिता इति नाविदितं विपश्चिताम् । तत्रास्या दशश्लोक्या अपि समावेशः। अस्याष्ट्रीकारूपेण सिद्धान्तबिन्दु. नामा प्रबन्धो मधुसूदनेन प्रबद्ध इति निवेदितं पूर्वमेव । एते श्रीमधु. सूदनसरस्वत्योपि द्राविडा इत्यैतिह्याभावेपि किंवदन्ती विद्यत एव । केचनैतेषां बङ्गीयत्वं ब्रुवते, ज्ञापकं चाहुः। यथा 'भगवता नीलाचल- नायकेन नारायणेनानुगृहीता' इति चेदान्तकल्पलतिकायां श्रीमधुसूदन- सरस्वतीभिरुक्तम् । नीलाचलनायकपदं हि विरजाक्षेत्रस्थस्य भगवतो जगन्नाथस्यैव वाचकमित्यपि सिद्धम् । तस्मिन्समये प्रायः सर्वत्रैव बङ्गदेशे तद्भक्तेः प्राचुर्येण स्थितत्वात्तदुपासकत्वमपि श्रीमधुसूदनसर- स्वतीनां स्वोपास्यदेवनामोपन्यासात्सम्भाव्यते। अपि च अस्यान्ते 'बलभद्रस्य कृते कृतो निबन्ध' इति ग्रन्थस्यैत. च्छिप्यपुरुषोत्तमसरस्वतीकृतव्याख्यायां 'बलभद्रो भट्टाचार्यः' इत्यु- क्तम् । भट्टाचार्यत्वन्तु तस्मिन्समये बङ्गदेशीयेषु प्रसिद्धमिति तत्प्रियशि- प्यस्य बङ्गीयत्वे गुरोरपि बङ्गीयत्वसम्भावना नाकिञ्चित्करी। अन्यच 'यदत्रासौष्ठवम्' इतिमूलस्य नारायणी व्याख्यायामसौष्ठवमिति प्रती. कमुपादाय 'भाप्यभामतोविवरणाद्यपेक्षया कठीनत्वरूपम्, अखिलवि. द्याप्रवीणतार्किक-शिरोमणि-भट्टाचार्यरीत्यनुसरणादिति भाव' इति ग्रन्थसमाप्तावत्र वर्णितमतः शिरोमणिभट्टाचार्यशिष्यत्वं साम्प्रदायिकत्वं वा ध्वन्यते । अनेन कल्पनाकाण्डेनैतेषां बङ्गीयत्वे सिद्धे फरीदपुरमण्ड- लान्तर्गतः 'कोशलीपाडा' नामको ग्रामोपि वासस्थानत्वेन, प्रमोदन. पुरन्दराचार्याः पूर्वाश्रमपितृत्वेन, कमलजनयनाभिधा च पूर्वाश्रमीया इत्यपि कल्पयन्ति । मधुसूदनसरस्वतीनां परमगुरवो रामसरस्वत्यो गुरवो विश्वेश्वर- सरस्वत्यो विद्यागुरवो माधवसरस्वत्य इति अद्वैतसिद्धिमङ्गलावसरे 'श्रीरामविश्वेश्वरमाधवाना मिति स्वेनैवोक्तं स्पष्टीकृतं च लघुचन्द्रि- कायां ब्रह्मानन्देनापि ।

·ईषत्प्रास्ताविकम् । १३ राज्ञां एते हि गदाधरचक्रवर्तिनः सतीर्थ्याः सन्तो नवद्वीपे श्रीहरिरामत. वागीशाना समीपे न्यायशास्त्रमध्यगच्छन् । जन्मजरामरणाद्यापत्ति. युक्तान् जनानालक्ष्य प्रथमाश्रम एव समुपजातवैराग्या वारा. णस्यां चतुःषष्टिघट्टे गोपालमठे श्रीविश्वेश्वरसरस्वतीनां सकाशात्तुरी. याश्रमदीक्षा श्रीमधुसूदनसरस्वत्यभिधां चावापुः । आनन्दवनाभिधोयं प्रदेशस्तत्कालमारभ्य अन्वर्थत्वमन्वभवत् । तुरीयाश्रम एव वेदान्तादि. दर्शनान्यधीतान्याचार्यः । पाण्डित्यप्रौढत्वप्रस्थापकाःप्रायःसर्वे प्रबन्धा अपि परिव्राडवस्थायामेव प्रबद्धोः। एभिः कति स्वतन्त्रग्रन्था प्रथिता टीकाश्च विनिर्मिता इति मन्निकटवर्तिनां साधनानामतिस्वल्पत्वादधुना निर्णेतुमशक्यमेव तथापि प्रसिद्धान् प्रबन्धान्प्रदर्शयिष्यामः । १ अद्वैतसिद्धिः २ अद्वैतरत्नरक्षणम् ३ आत्मबोधटीका ४ आनन्द. मन्दाकिनी ५ ऋग्वेदजटाद्यष्टविकृतिविवरणम् ६ कृष्णकुतूहलनाट- कम् ७ प्रस्थानभेदः ८ भक्तिसामान्यनिरूपणम् ९ भगवद्गीतागूढार्थ- दीपिका १० भगवद्भक्तिरसायनम् ११ भागवतप्रथमश्लोकव्याख्या प्रतिबोधः १४ वेदस्तुतिटीका १५ वेदान्तकल्पलतिका १६ शाण्डिल्यसूत्रटीका १७ शास्त्रसिद्धान्तलेशटीका १८ संक्षेपशारीरक- टीका १९ सर्वविद्यासिद्धान्तवर्णनम् ( प्रस्थानभेदः) २० सिद्धान्त. बिन्दुः २२ हरिलीलाव्याख्या चेत्येकविंशतिसङ्ख्याका ग्रन्थाः । सर्वापेक्षया च सिद्धान्तबिन्दोः प्राचीनत्वं सम्भाव्यते। तथाहि- अद्वैतसिद्धौ दृष्टिसृष्टिप्रकरणे ५३७ पृष्ठे ( निर्णयसागरीयपुस्तके ) 'सिद्धान्तबिन्दुकल्पलतिकयोरभिहितम्' 'सिद्धान्तबिन्दुकल्पलतिकयो. विस्तर' इति अस्य नाम्नो निर्देशात्(१) अत्र चाद्वैतसिद्धर्नामनिर्देशवि- रहात् । यद्यप्यत्र कल्पलनिकाया नामनिर्देशः कृतः ४४२ पृष्ठे 'विस्त. रेण चैतत्प्रपञ्चितमस्माभिर्वेदान्तकल्पलतिकायामित्युपरम्यत" इति, तथापि वेदान्तकल्पलतिकायामप्यस्य तथैव नामोपदिष्टम्-'विस्तरेण चंतत्प्रपश्चितमस्माभिः'-सिद्धान्तबिन्दौ' इत्यत्र, ८७ पृष्ठे ( मेडिकल. हाल यन्त्रालये वाराणस्यां मुद्रितपुस्तकस्य ) तथाच कल्पलतिकासि. द्धान्तबिन्द्वोः समकालिकत्वं प्रतीयते । रीतिरियं बहूनां ग्रन्थकृतां यत्पूर्व ग्रन्थान्निर्माय तेष्वेकत्रोक्तस्य विषयस्यान्यत्र नियोजनेन परस्परं ना. मानि निर्दिशन्तीति । (१) अद्वैतसिद्धेस्तु इतरानेकग्रन्थापेक्षया पश्चाद्भवत्वं भवत्येव, तस्यां गीतानिबन्धनस्य नामोक्तः, गीताटीकायां भक्तिरसायननामोप- न्यासेन, भक्तिरसायने च कल्पलतिकाया अभिधानप्रदर्शनेनेति ।

·१० ईषत्प्रास्ताविकम् । . एते हि मुनीन्द्रा अपि निर्व्यापाराधुनिककाषायाम्बरधारियतिव्यप- देशभराक्रान्ता नासन् , किन्तु गदाधरादीनां नव्यतार्किकानामन्येषाञ्च समकालं कालं नयन्तो विचक्षणतर्ककर्कशाशयानां हेतून्हेत्वाभासयन्तो- ऽनुमानोपाधिविषमीकृतचेतसःश्रुतिभणिततत्त्वोपदेशप्रदानेनानुत्तरयन्तो नास्तिकवाचाटान्मूकयन्तो वेदान्तादिदर्शनान्युपदिशन्तः प्रायो वाराण. सीमधिवसन्तो विचरन्तोपि कदाचित्क्वचिच्छुताः। तथोक्तं कविनैकेन- नवद्वीपे समायाते मधुसूदनवाक्पतौ । चकम्पे तर्कवागीशः कातरोऽभूद् गदाधरः ॥ एकदा गदाधरभट्टाचार्याणामातिथ्यं स्वीकुर्वद्भिरेभिः स्वानुनेयान- ध्यापयन्तो भट्टाचार्याः साक्षेपमुक्ताः 'किम्भोः! पठनावसरे घुष्टा एव को- ट्यः पाठ्यन्ते' इति । 'का नामात्रानुपपत्तिरिति साभियोगां भट्टाचार्यो- क्तिमुपश्रुत्य तैः साकं शास्त्रार्थमुपचक्रुः । मधुसूदनमुनेर्बाल्यकालतोप्य- धिकतरां न्यायशास्त्रीयपदार्थसम्पन्ति प्रतिभाधिक्यं चावलोक्य गदाधर- भट्टाचार्याः सविनयं तच्चरणयोः पेतुरिति राखालदासमहामहोपाध्याया भणन्ति स्म । 'मधुसूदनसरस्वत्याः पारं वेत्ति सरस्वती' इति तत्र तत्र श्रीगौड- ब्रह्मानन्दोक्त्या, एभिर्विनिर्मितग्रन्थदर्शनेन च पाण्डित्यपरिचयो भवत्ये. वेति किम्बहुजल्पनेन । गोस्वामिनस्तुलसीदासस्यापि तत्समीपं शास्त्री यविषयावगत्यर्थं गमनं श्रूयते । एतत्सर्वमाचार्याणां समयनिर्धारणाय पर्याप्तमेव । गोस्वामितुलसीदासस्य समयस्तु सर्वथाऽऽदितो निर्णीत एव । १६३१ विक्रमाब्दे रामायणारम्भस्तुलसीदासेन कृतः । अद्यापि तुलसी. दासहस्तलिखितं रामायणपुस्तकं काशिकराजकीयसरस्वतीभवने (१) वर्तते, तस्मिन्लेखनकोलोपि १६४१ विक्रमाब्दः स्वेनैव लिखित इति नास्त्यत्र शङ्कावसरः । अकबरे राज्यं प्रशासति गोस्वामिनो रामायण- निर्माणमित्यपि साम्प्रदायिकानां वचनमस्यैव समयस्योपोद्वलकम् । अपि च वृत्तरत्नाकरटीकाकारस्य नारायणभट्टस्येतिवृत्तं इन्डियन् एन्टिक्वेरी ( Indian Antiquary 1612, 9, ) नामके मासिकपत्रे दत्तम् । तत्र च प्रवृत्तिमार्गविरोधिनो निवृत्तिमार्गस्य समूलकाषं क- षिता ग्रहस्थाश्रमी वेदान्तदर्शननिष्णातापि कर्मठोऽयं प्रसिद्धपाण्डित्यः सर्वैरेव न्यासिभिर्वेदान्तिभिश्च वादमचीकरत् । भट्टनानेन सर्वतन्त्रस्व. तन्त्रा अपि नैय्यायिकदिगिभगण्डस्थलोद्धृतमदमौक्तिका अपि मधुसू. (१) Government's Princess of wales Sarasvati Bhavana' ·ईषत्प्रास्ताविकम् । ११ दनसरस्वत्यादयो न्यासिनः पराजिता इत्यपि लिखितम् । अनेन नारा. यणभट्टेन वृत्तरत्नाकरटीका १६०२ विक्रमाब्दे लिखिता इति निर्णी- तमन्यत्र(१)। ईशवीय १६६० वर्षे १७१७ संवत्सरे अप्पय्यदीक्षिताः कैलासवा. सिनः समभूवन् । श्रीमधुसूदनसरस्वतीयतिवरा अद्वैतसिद्धौ दीक्षितान् परिमलकारत्वेन स्मरन्ति दीक्षिताश्च सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहे समेषां वेदा- न्तविदां नामानि मतानि च प्रदर्शयन्तो मधुसूदनसरस्वतीनामभिधां न स्मरन्तीति तदक्त्त्विमपि युज्यत एव । एतेन श्रीमधुसूदनाचार्याणां गोस्वामितुलसीदासाकबरनारायणभ. ट्टगदाधराणाञ्चेशवीयसप्तदशशताब्द्यारम्भकाल इति निर्णीयते । अस्य श्रीमधुसूदनविरचितसिद्धान्तबिन्दोः प्रथमा टीका नारायण तीर्थकृता लघुव्याख्या नामिका वर्तते । इमां लघुकायामालक्ष्य ग्रन्थे द्वितीयटीकात्वेन योजनं कृतमिति ज्ञेयम् , अन्यथा ब्रह्मानन्दगुरूणां नारायणतीर्थानामेषा टीका इति प्राथम्यमेवाहतीति । इमे नारायणतीर्था बिन्दावेवापरां महद्याख्यामचीक्लुपन् इति तत्र तत्र लघुव्याख्यायां तैरेव (२) विस्तरस्त्वस्मत्कृतमहद्याख्याने दृष्टव्यः' (३)एतन्मतनिष्कर्षस्तु अस्मत्कृतसिद्धान्तबिन्दुगुरुटीकायां दृष्टव्यः" इत्यादिवद्भिः प्रतिपादितम् । अथाप्यद्यावधि कुत्रापि महद्याख्यायाः पुस्तकं नोपलब्धमिति करालकालमहिमानमेवात्र प्रभुं पश्यामः । श्रीनारायणतीर्थाः विद्यापारावारीणेभ्यः श्रीवासुदेवतीर्थेभ्यः सर्व वेदान्तशास्त्रमध्यगच्छन् । नारायणतीर्थाः समर्थाः शेमुषीवैभववन्त इति तु निर्विवादमेव । तथोक्तं ब्रह्मानन्दैर्लघुचन्द्रिकासमाप्ती- श्रीनारायणतीर्थानां षट्शास्त्रीपारमीयुषाम् चरणौ शरणीकृत्य तीर्णः सारस्वतार्णवः ॥ इति । लघुव्याख्यायाः क्वचित्क्वचिन्मूलव्याख्यानस्य ब्रह्मानन्दायर- स्नावल्यामक्षरशोऽवतारः कृत उपलभ्यते । अत एवेदमगि अत्यन्तं स- म्भाव्यते यन्नारायणतीर्थानामेव महद्याख्या किञ्चिन्यूनाधिकभावेन ब्रह्मानन्दा न्यायरत्नावलोत्वेन नियोजयामासुरिति । एतत्तत्त्वन्तु महद्या. ख्याया अनुपलब्ध्यवध्यानुमानिकमेव। लघुन्द्रिकासमाप्ती तु गौड. ब्रह्मानन्दसरस्वतीभिः- महानुभावधीरयशिवरामाख्यवर्णिनः । एतद्ग्रन्थस्य कर्तारो लेखकाः केवला वयम् ॥ (१) वेदान्तकल्पलतिकाभूमिकायाम् । (२) अस्यपुस्तकस्य २३३ पृष्ठे (३) २३९ पृष्ठे। - ·. १२ ईषत्प्रास्ताविकम् । इति वदद्भिर्लघुचन्द्रिकाकर्तृत्वेन शिवरामवर्णिनो नाम निर्दिष्टम् , तथापि एतच्छ्लोकस्य प्रक्षिप्तत्वसम्भावनया,ब्रह्मानन्दकृतस्यैव ग्रन्थस्य शिवरामवर्णिकृतत्वेन व्यवहारमात्रो ब्रह्मानन्दसरस्वतीभिरेव कृत इति सम्भावनया, गुरुचन्द्रिकाकर्तारः शिवरामवर्णिनो गौडास्तु लघुचन्द्रि. काकर्तार इति वा सम्भावनयेदं सर्वमद्यावधि विनिर्णयशून्यमिति तथै- वास्मिन्नपि विषये निर्णययोग्यं प्रबलं प्रमाणं न प्रचाकशीति । टीकाकृतो ग्रन्थकारो वा अन्येभ्यो ग्रन्थेभ्यो विशिष्टविषयानुद्धृत्य नूतनं निबन्धं निबध्नन्तीति तु प्रायो विदितमेव समेषां विद्याचणाना. मिति सर्वासां विद्यानामन्ततोगत्वाऽनादित्वं सिद्धमेव । अथ च ग्रन्था- न्तरेभ्योऽत्रापेक्षितविषयस्यैकत्र नूतनग्रन्थनिर्माणकाले सङ्ग्रहोऽतिगूढ- विषयस्य स्वप्रतिभया युक्तिप्रयुक्तिभ्यां विशदीकरणमेव ग्रन्थनिर्माण. पाण्डित्यमित्यत्र काऽनुपपत्तिः ? । यत्किश्चिदस्तु परश्च ब्रह्मानन्दसरस्वतीभिः मधुसूदनसरस्वतीकृताः सर्वे ग्रन्थाः स्वकीयटीकया विभूषिता इति महतामुक्तिं प्रत्यक्षीकुर्वन्तो घयन्तु नारायणीमनुसृत्य न्यायरत्नावली ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता इति मन्महे। नारायणतीर्थानां बहवो ग्रन्थाष्ट्रीकाश्च प्रायः सर्वस्मिन् दर्शने लिखिता वर्तन्ते । तेच यथा- १ तत्त्वचन्द्रः। साङ्ख्यतत्त्वकौमुदीव्याख्या २ न्यायकुसुमाञ्जलिकारिकाव्याख्या ३ भक्तिचन्द्रिका । शाण्डिल्यसूत्रव्याख्या ४ भक्त्यधिकरणमाला सटीका ५ योगचन्द्रिका ६ योगसूत्रवृत्तिः गूढार्थ द्योतनिका ७ वेदस्तवटीका ८ वेदान्तविभावताटीका ९ साङ्ख्यचन्द्रः। ईश्वरकृष्णसाङ्ख्यकारिकाटोका १० सिद्धान्तबिन्दु महह्याख्या ११ सिद्धान्तबिन्दु लघु व्याख्या इति तेषां सर्वतन्त्रस्वतन्त्रत्वे किम्बहूक्तेन । एतेषां समयस्तुप्रायो निर्णीत एव ( १७६०) नवत्यधिकसप्तदशशततमेशवीयवर्षनिकटव. तीति । तथाच तच्छिष्य ब्रह्मानन्दसरस्वतीनामपि समयनिर्णये न प्रमा. णान्तरान्वेषणापेक्षेति ।

·ईषत्प्रास्ताविकम् । नारायणी टीका न्यायरत्नावल्यपेक्षया सहजा लघुकाया सिद्धान्त. बिन्दुतत्त्वं स्वेनवाधिजिगमिषूणां कृतेऽतीवोपयोगिन्यप्यद्यावध्यम- द्रितेति तस्या दौलभ्यदूरीकरणाय प्राचीनसंस्कृतपुस्तकोद्धरणे प्रबद्धप- रिकराणां चौखम्बासंस्कृतग्रन्थमाला-(Secretary of Chowkhamba Sanskrit Series )-ध्यक्षाणां जयकृष्णदासगुप्तानामुत्साहमवा. प्यास्या मुद्रणकार्ये संशोधकत्वं स्वीकृतमस्माभिः, परमस्यां बहूनि क. ष्टान्यनुभूतानि । प्रथमंत्वस्य मुद्रणायोपलब्धस्य हस्तलिखितपुस्तकस्य कियदूरं पत्राङ्काभावेन मुद्रणालयीयलेखकेन तत्पुस्तकाल्लेखनावसरे ऽव्यवस्थितान्युपलभ्य पत्राणि तथैवाव्यवस्थितमुल्लिखितं तच्च यद्यपि पूर्वमितरेषां समीपे शोधनाय गतमेवाथापि तैः परावर्तितमस्मत्समीप. मागतं सुनिपुणं निरीक्ष्य प्रथमतः पत्राणि व्यवस्थितानि विधाय प- श्चात्संशोध्य मुद्रणाय प्रदत्तम् । अस्याष्टीकाया द्वितीयम्पुस्तकं मुद्रणार. म्भानन्तरं मासचतुष्टयादूर्व सरस्वतीभवनालन्धनथापि क्वचित्क्व. चित्तु मूलटीकाविभागविरहितमशुद्धिबहुलं तदिति ततः परिश्रमपौष्कल्ये सत्यपि क्वचिदुपयोगित्वं पाठान्तरस्यालोच्य प्रायः सर्वोपि पाठभेदो निवेशितोऽत्र। ब्रह्मानन्दसरस्वत्यो हि गुरुलघुचन्द्रिकाकर्तृत्वेन वेदान्तदर्शनोदधिम. थनोद्भूतामृतमन्यायेनानैक्ये पथि निनयिषुभ्यः सुरेतरेभ्य इव माध्वी. येभ्यः प्रत्यानयितुः श्रीमधुसूदनस्याप्यद्वैतसिद्ध्यमृतं स्वकीयेभ्यो दीय- मानस्य कृष्णद्वैपायनस्याशयं चौर्येणापहर्तृ राहोरिव तरङ्गिणीकृततरङ्ग- भङ्गभञ्जका इति तच्छीलिनां नाविदितम् । यद्यपि माध्वीयर्लघुचन्द्रिका. खण्डनोद्योगः कृतो न्यायभास्करादिषु, तथापि न्यायभास्करखण्डनन्या. येन्दुशेखरादिग्रन्थपर्यालोचनोत्तरं स्पष्टं प्रचाकशीति यन्न्यायभास्कर- कारादिभिः सर्पबुद्ध्या रज्जुप्रताडनाकाण्डताण्डवितमेवेति । अस्याञ्च न्यायरत्नावल्या सिद्धान्तबिन्द्वस्पृष्टभ्यो बहुभ्यो विषयेभ्यः स्वकीयशेमुषीवैभवपरिचायकः प्रकाशः प्रक्षिप्तः ·इति तेषां विशिष्टविषयानामत्रानुक्रमणिका प्रदीयते । पृष्ठ० उच्छेदपदार्थविचार प्रसङ्गाज्शाने इच्छाद्यनुपपत्त्यादि चिन्ता १३-१७ ज्ञानस्य स्वविषयानिवर्तकत्वविचारः १७-२५ समाधिविचारः ४३-४९ सर्वपदलक्षणया पौनरुक्तयुद्धारः ५०-६३ वाक्यानां कार्यत्वान्वितस्वार्थानुभावकत्वशङ्का समाधाने प्रसङ्गादभिहितान्वयान्विताभिधानादिमतानां दिग्दर्शनमपि ७३-२०२ इतरेतरेतराध्यासः २०७-२१६ जडे अज्ञानकल्पनं निष्प्रयोजनम् । २४१-२४६ स्मृतेः प्रामाण्यवारणे प्रसङ्गात्प्रामाण्यस्वतस्त्वादिविचारः २४६-२५५ अर्थवादानां शाब्दभावनायामपेक्षितप्राशस्त्यज्ञानान्वय- बोधकत्वविचारेऽनेकेषां मतप्रदर्शनम् २३२-३३३ एकस्यैवेश्वरस्य चतुर्भुजाद्याकारा इत्यत्र विविधमत. प्रदर्शनं प्रसङ्गाद् भक्तेर्विचारश्च ३५१-३६४ अन्यत्रापि ब्रह्मानन्दैहूक्तन्तथापि तत्तु विद्याचुञ्चभिर्ग्रन्थत एव लप्स्यत इत्युपरम्यते प्रयासादस्मात् । अस्यातिक्लिएग्रन्थस्य संशोधन. कार्येऽस्मद्गुरुवर्यैः विश्वविख्यात-सनातनधर्मरक्षणकप्रवणैः महामहो- पाध्यायपदवीविभूषकैःश्रीलक्ष्मणशास्त्रि द्राविडेः तथा महामहोपाध्यायः वर्तमानकालिकमहर्षिभिः स्वनामधन्यः गुरुवर्य श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वती- यैश्च योग्यं साहाय्यम्प्रदत्तमिति तेषामानृण्यं कथंकारमुपकारप्रदर्शनेन भवेत् । तथैवास्मिन्कार्ये आरम्भाश्च समाप्तिपर्यन्तं काशिक राजकीय- पाठशाला प्रधानाध्यक्षाणां एम् . ए. इत्युपाधिधारिणां कविराजश्री गोपीनाथशर्ममहोदयानां सविशेष सूचनादिकं पण्डितानां समयनिर्णय. सरणिश्च प्राप्ता इति तेषामुपकारं सधन्यवादं प्रकटीकुर्मः । न्यायो. पाध्यायानां श्रीदुण्ढिराजशास्त्रिणां साहाय्यादेवास्माकं संशोधनकार्य शैयेण जातमिति तेऽपि परममुपकारकराः सर्वदास्माकम् । ग्रन्थ. समाप्त्युत्तरं तूर्णमेव जामनगरपाठशालायामस्मदीय नियोजनात् साध. नाभावाञ्च समयादिनिर्णयाय वरकले इत्युपाद्वेभ्यो वैद्यनाथशास्त्रि. भ्योपि परिश्रमो दत्त इति तेषां नामात्र प्रदर्शनीयं भवति । अन्येपि ·ईषत्प्रास्ताविकम्। अस्मिन्संशोधनकार्ये सन्त्येवोपकारकास्तान्सर्वान्धन्यवादान्वितरामः । यैर्महाशयैरस्मिन्संशोधनकार्ये लिखितानि मुद्रितानि वा पुस्तकानि प्रदत्तानि तेषां नामानि सधन्यवादं प्रकटीकरवाम. श्री गोपीनाथकविराज, एम् . ए., प्रिन्सिपाल, गवर्मेन्ट संस्कृत कालेज, बनारस श्री नारायणशास्त्री खिस्ते, सरस्वती भवन हस्तलिखित पुस्तकालयाध्यक्षः श्री माधवशास्त्री भण्डारी, प्रधानाध्यापकः, संस्कृत कालेज, लाहार श्री दामोदर विष्णु गाडगिल, हैद्राबाद कर श्री प्रज्ञानन्दसरस्वती, कैवल्यधाममठ, श्री काशी ये पथप्रापका महा मुक्तारामा हि दीक्षिताः । मोकाटेस्वामिमिश्राश्च धन्योऽहं यदनुग्रहात् ॥ १ ॥ धन्योहं मूलजीभट्टो जनको यस्य विश्रुतः । लाडकी जननी पञ्च भ्रातरोन्ये प्रजायुताः ॥ २॥ ममेशानुग्रहः पूर्णों पूर्णो ग्रन्थोपि शोधितः । पार्वतीत्र्यम्बकाभ्यां कि स्वरूपाभ्यां नते नते ॥ ३ ॥ विद्वद्भिरस्य बहुदोषयुतत्वमिस्थम् किं वास्य केवलगुणप्रथनं भवेच्चेत् । तुल्यं द्वयं मम हितग्रददं भवेत्तत् कष्टं नु तत्तदुभयं ब्रुवते हि मन्दाः ॥ ४॥ संशोधनं तु बहुयत्नकृतं नु मन्ये पत्राणि चापि रुचिराणि तथाक्षराश्च । संयोजकस्य मम दृष्टिगतांश्च दोषान् सन्त्यज्य मे सफलयन्तु परिश्रमं भोः ॥ ५॥ अन्ते च संशोधने सहृदयाः सदया भवन्तु इति कव्युक्त्या प्रार्थयते. भाद्रपद शुक्ला प्रतिपत् १९८५ जामनगर विपश्चितां वशंवदः त्र्यम्बकरामशास्त्री भट्टः जामनगर राजकीय पाठशाला प्रधानाध्यापकः ·सिद्धान्तबिन्दोविषयानुक्रमः अवतरणे विषयाः १९-२५ २५-३९ ४२-४३ ४९--५० ६४ ६६-७३ १०३-१०४ १७५-११३ : ११४ मङ्गलम् सङ्क्षपेण प्रयोजनकथनम् निष्प्रयोजनत्वशङ्कासमाधी महावाक्यानामात्मतत्त्वबोधकत्वव्यवस्थापनम् अवान्तरवाक्यीयपदार्थप्रतिपाकत्वम् प्रमितिप्रमात्रोर्महावाक्यार्थबोधेऽभानम् तत्त्वंपदार्थमात्रानुभवात्कृतकृत्यत्वं न भवति लक्ष्यस्याखण्डार्थत्वं पदजन्यस्मरणस्य निर्विकल्पकत्वं च अङ्गकथनपूर्वकं प्रकृते निर्विकल्पवाक्यार्थबोधव्यवस्थापनम् विचारवैयर्थ्यशङ्कापरिहारौ त्वंपदार्थे विप्रतिपत्तयः प्रथमश्लोके विषयाः विप्रतिपत्तिनिरासाय प्रथमश्लोकयोजनम् आत्माभेदेपि सुखादिव्यवस्था ध्वंसाद्यभावप्रतियोगित्वं नात्मनः किन्तु देहादेः सुषुप्तावात्मनोऽभावशङ्का तत्परिहारश्च प्रमातृभिन्ने साक्षिणि तार्किकाद्याक्षेपः प्रन्थकर्तुः समाधानं च निरवयवस्यात्मनः प्रतिबिम्बत्वं कथमिति शङ्कातत्परिहारश्च आत्मनः प्रतिबिम्बे प्रमाणप्रश्नोत्तरे प्रतिबिम्बसत्यत्वमिथ्यात्वविचारौ मतभेदेन अध्यासानुपपत्तिशङ्का समाधानं श्रुत्या युक्त्या भ्रान्तिकारणत्वेनानिर्वचनीयाज्ञानसिद्धिः अज्ञानस्याभावादिरूपत्वनिरासेनानिर्वचनीयत्वव्यवस्थापनम् इतरेतराध्यासेऽज्ञानस्य कारणत्वं तत्रात्माश्रयादिदोषपरिहारश्च अनेकविधाध्यासनिरूपणम् अध्यासस्यानादित्वे भाष्योक्तसंस्कारजन्यत्वशङ्का भाष्योक्तरन्यपरत्वकथनम् १२३-१२५ १२६-१३४ १३४-१३८ १३८-१४७ १४७-१५४ १५४-१२९ १५९-१६० १६०-१७४ १७४-१७७ १७७-१७८ १८८-१८९ १८९-१९८ १९७-१९८ १९८--२१५ २१५--२१६ २१६ ·विषयानुक्रमणिका। १७ - अध्यासस्य लक्षणान्तरम् अध्याससिद्धौ जीवेश्वरव्यवस्था वार्तिकमतेन २१७--२२४ सर्वज्ञमुनिमतेन २२५--२२६ वाचस्पतिमतेन २२७---२३२ दृष्टिसृष्टिमतेन परस्परविरुद्धमतानामप्रामाण्यशङ्कापरिहारौ २३७-२३९ घटादिद्वैतज्ञानस्यापि अद्वैते प्रामाण्यादिना नाद्वैतज्ञानस्य द्वैतज्ञानेन बाधः २३९-२५६ प्रश्नपूर्वकं प्रतिकर्मव्यवस्थाप्रदर्शनम् २५६-२६७ वृत्तेरावरणाभिभवार्थत्वचिदुपरागार्थत्वविवेकः २६८--२८३ चिदुपरागार्थत्वपक्षे धर्मादीनां सर्वदा भानप्रसङ्गशङ्कासमाधी २७३-२८४ ब्रह्मणः कथमावरणमिति शङ्का तत्समाधानञ्च २८१ आवरणभङ्गार्थत्वपक्षे घटादिज्ञानेन मोक्षप्रसङ्गशङ्का तन्निरासश्च २८४-२८७ ब्रह्मज्ञानेनाप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः तन्निरासश्च २८७-२९० अनुमानादिना आवरणं निवर्तते न वेति शङ्का तत्समाधिश्च अन्तःकरणधर्माणां कर्तृत्वादीनां द्वेधावभासशङ्का तन्निरासौ द्वितीयश्लोके वेदप्रामाण्यार्थमपि प्रमातृत्वादेः सत्यत्वमभ्युपेयमित्याशङ्कानिवृत्तये द्वितीयश्लोकयोजनम् २९८-३०१ तृतीयश्लोके वर्णाश्रमादिव्यवहारस्य मिथ्यात्वदृढीकारकारणत्वेन तृतीयपद्ययोजना ३०१-३०६ चतुर्थश्लोके तत्पदार्थ वादिविप्रतिपत्तयः ३०७-३१७ विप्रतिपत्तिानरासाय चतुर्थपद्यावतारः ३१७-३३३ पञ्चमश्लोके ब्रह्मणः सर्वव्यापकत्वदृढीकाराय श्लोकं योजयति षष्ठश्लोके ब्रह्मणि अनर्थसम्भावनानिरासपरत्वेन षष्ठं पद्यं योजयति सप्तमश्लोके ब्रह्मणो ब्रह्मभावोपदेशे आनर्थक्यप्रसङ्ग इति तत्परिहारपरत्वेन सप्तमं पद्यं योजयति ३४१-३४७ अष्टमश्लोके जाप्रदादीनां लक्षणतः स्वप्नत्वेपि अविद्याकृतविशेषसम्भवात् व्यवस्था परमार्थतस्तु न कापीत्याहाष्टमेन पोन .

·१८ विषयानुक्रमणिका। पदार्थो द्विविधः ३४९ ईश्वर-जीव-साक्षि-भेदेन दृशस्त्रविध्यम् ईश्वरत्रैविध्यम् ३५०-३६७ जीवत्रैविध्यम् ३७०-३७२ प्रपञ्चस्य (दृश्यस्य) त्रैविध्यम् ३७२-३७४ अव्याकृताभिधायाः : साभासाविद्याया भूतोत्पत्तिः भावरूपस्यान्धकारस्याप्यविद्याया उत्पत्तिः दिक्कालयोः प्रमाणाभावः भूताद्युत्पत्तिक्रमः ३७८-३८७ पञ्चीकरणप्रक्रिया ३८७ त्रिवृत्करणपूर्वपक्षः तन्निराकरणञ्च ३८८-३९२ शरीराद्युत्पत्तिकमः ३९२-३९५ लयक्रमः ३९५-३९८ जागरणनिरूपणं विश्वभोग्यत्वं च स्वप्ननिरूपणम् तेजस स्वप्नाध्यासाधिष्ठानविचारः जीवचैतन्यस्य कथमधिष्ठानत्वमिति शङ्का तत्परिहाश्च ४०५-४१३ मनोवच्छिन्नस्य ब्रह्मचैतन्यस्य वा स्वाप्नाधिष्ठानत्वे दोषोद्भावनं परिहारश्च ४१३-४१६ सुषुप्त्यवस्था तदभिमानिनः प्राज्ञस्य च निरूपणम् ४१६ अनाप्तवाक्यजन्य परोक्षविभ्रमप्यविद्यावृत्तित्वातिदेशः ४२५ तर्कस्यापि मनोवृत्तित्वव्याख्यानम् ४२७ सुषुप्तौ दुःखानुभवाशङ्का तत्परिहारश्च अवस्थात्रयस्यापि त्रैविध्यम् ४३७ कममुक्तिप्रक्रिया नवमश्लोके साक्षिणः सत्यत्वं ख्यापयन् नवमं श्लोकमवतारयति आत्मनः पुरुषार्थत्वव्यवस्था ४४५-४४७ मोक्षे सुखं संवेद्यते नवेति प्रश्नः प्रश्नोत्तरत्वेन श्लोकावयवयोजनम् दशमश्लोक जगतस्तुच्छस्याभावनिरासाय श्लोक योजयति प्रन्थान्ते मङ्गलम् ४६१ ·पाठभेदार्थं प्राप्तानां पुस्तकानां परिचयः " मूलं च क इति संज्ञितम् मूलं नारायणीटीकायुतं हस्तलिखितं कैवल्यधाममठात् सम्प्राप्तम् मूलं नारायणीयुतं हस्तलिखितं सरस्वतीभवनाल्लब्धम् अत्यन्तम- शुद्धं मूलटीकयोर्विभागोपि क्वचित्वचित्कष्टतोऽवबुद्ध्यते मूलं न्यायरत्नावलीयुतमद्वैतमज्जरीमुद्रितम् हस्तलिखितं मनोहराक्षरं शुद्धं म० म० गुरुवर्य- नित्यानन्दपन्तपर्वतीयद्वारा दामोदर विष्णु गाडगिल हैदराबाद करसकाशात् लब्धम् मूलं न्यायरत्नावलीयुतं मुद्रितमपि पठनकाले शोधितं श्रीमद्भिर्माधव- भण्डारिशास्त्रिभिलब्धम् मूलं न्यायरत्नावलीयुतं हस्तलिखितं मदीयम् आवश्यकीयम् २७१ पृष्टादारभ्य अङ्कादिरहितः केवल ) मेतच्चिह्नमध्यगः पाठः अत्या- वश्यकत्वात्पुस्तकेषु केष्वप्यभावादस्माभिर्वर्धित इति बोध्यम् । यथा २७१ पृष्ठे नाराय- ण्यां (सम्बन्ध) २७३ पृष्टे न्यायरत्नावल्याम् ( इव ) इत्यादि । २७१ पृष्ठात्पूर्वन्त्वेतस्य चिह्नस्थ पाठभेदायाप्युपयोगः कृतः, परन्तु (१)(२) इत्याद्यकेन साकमिति बोध्यम् । अग्रे असँलग्नस्य पाठस्य प्रन्थस्थस्य [ ] अस्मिन् चिह्न निवेशनं कृतमित्यपि बोध्यम् । छ

·No text on this page.

·साना
ॐ
तत्सत्परमात्मने नमः ।
प्रथ
श्रीमधुसदनसरस्वतीविरचितः
सिद्धान्तविन्दुः।
अथ
गौडब्रह्मानन्दकृता सिद्धान्तबिन्दुटीका
न्यायरत्नावली।
नमो नवघनश्यामकामकामितदेहिने ।
कमलाकामसौदामकणकामुकगेहिने ॥ १ ॥
अथ नारायणतीर्थकृता लघुव्याख्या
श्रीशं शान्तमनन्तमद्वयमुखं स्वाध्यस्तसत्ताप्रदं
नत्वाचार्यवरं गुरूंश्च सततं सिद्धान्तबिन्दोगिरः ।
सत्प्रीत्यै श्रुतिमुख्यमाननिवहैः सिद्धान्तसङ्ग्राहिका
दुर्बोधाः प्रकटीकरोति मनिमान्नारायणाख्यो यतिः ॥ १ ॥
ॐतत्सत्
नत्वा साम्बं सतनयं त्र्यम्बकं त्र्यम्बकः प्रभुम् ।
प्रन्थान्तरस्थितं पाठभेदं संयोजयाम्यहम् ॥ १ ॥
टीकाकृता परित्यक्तं मूलं टीकास्थितं तथा ।
क्लिष्टं स्थलं समासाद्य टिप्पणी क्रियते मया ॥ २ ॥

·२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। अद्वैतसिद्धेष्टीकायास्तीयायाश्च सङ्ग्रहात् । विचित्ररचना काचिद्ब्रह्मानन्देन रच्यते ॥ २ ॥ शङ्करोक्तिसुधाम्भाधेर्गुरूणामुपदेशतः उद्धृतां प्रकटीकुर्वे न्यायरत्नावलीमिह ॥ ३ ॥ तत्राद्वितीयस्वप्रकाशनिरतिशयानन्दरूपयोर्जीवब्रह्मस्वरूपयोरै क्यमुक्तानन्दरूपं बोधयत् 'अहं ब्रह्मास्मी' यादिवेदान्तमहावाक्यं द्वितीयविषयकप्रत्यक्षादिसर्वप्रमाणबाधकम् । अतोऽनात्मभूतं सर्व मिथ्ये याद्यर्थविवेचनवचनरोचमानं श्रीमद्धादरायणशङ्करसुरेश्वराचा. यवयं कृतमर्याद वदान्तदर्शनं दर्शनेषु सर्वेषु दर्शनीयतमं (१)दर्शनम् । तस्य च विचारशास्त्रस्य विचार्यवदान्तवाक्यद्वारा परमं तात्पर्यमु. तैक्ये । अवान्तरं तु शुद्धजीवब्रह्मस्वरूपयोः तदैक्य साक्षात्कार हेतु. श्रवणादौ च । प्रयक्षादिप्रमाणसिद्धदृग्दृश्याधनेकभागभागिन्यां प्रक्रियायां त्वनुवादकत्वम् । तत्र चानुवाद्यप्रक्रियायां पदार्थो द्विवि. नारायणी । (२)परमात्मा परं ब्रह्म निर्विशेषः स्वसाक्षिकः। सच्चित्सुखधनोऽद्वैतोऽनृताधिष्ठानकारणम् ॥ २ ॥ तदभेदधिया स्वस्य जाग्रत्स्वप्नादिसाक्षिणः। स्वाध्यस्तानर्थविलयान्मोक्षस्तद्रपमंस्थितिः ॥ ३ ॥ इति वेदान्तसिद्धान्तो भगवत्पादसंमतः । कृष्णद्वैपायनाभीष्ट इति सन्तोऽत्र सादराः ॥ ४ ॥ "एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एक रूपं बहुधा यः करोति ।तमात्मस्थं येनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् । ब्रह्मविदाप्नोति परम्, ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादिश्रत्याऽद्वैतज्ञानस्यैव नित्यनिरतिशया. नन्दरूपमोक्षसाधनत्वनिश्चयात् । तादृशानन्दरूपश्चात्मैव, तस्यैव स्वार- ( १ ) दर्शनीयतमं दर्शनीयम् इति पाठो गपुस्तके । ( २ ) श्रीशाङ्कर भाष्याब्धौ प्रविश्य येऽश्चिरं लभ्याः । इह ते खलु प्रयतनैलभ्याः सभ्यैरशेषेण ॥ २॥ अयं द्वितीयः श्लोकोऽधिकः खपुस्तके ।

·सिद्धान्तांबन्दाववतरणग्रन्थः ३ न्यायरत्नावलो। धः । दृक् दृश्यं च । दृगाप चिद्रूपा उपाहतानुपाहतरूपण द्रावधा। अनुपहिता मोक्षदशायां केवलैव भाति, संसारदशायां तु भासमान. सर्वानुस्यूतरूपेणापि । तथा च श्रुतिः-'तमेव भान्तमनुभाति सर्व' मिति । अनुमानमपि -घटादयो भानविषयाः आनयनादिविशेषण. तया प्रवृत्तिविषयत्वादिति । घटादिसर्वभासमानपक्षकानुमितौ लाघ. वादेकभानव्यक्तिर्विषयः । उपहिता तु ईश्वरजीवभेदेन द्विविधा । तत्रेश्वरोऽविद्योपाधौ विम्बीभूतः । जीवस्तु तत्र प्रतिबिम्बीभूतः । तयोश्चानादिभेदसत्त्वादुपास्योपासकभावेन चित्तशुद्ध्या स्वरूपप्रबो- धमाप्त्या समूळ बन्धाद्विमुच्यते जीवः । तदेवमादिसर्व सकलविद्या- पारावारपारीणैः : श्रीमधुसूदनसरस्वतीभिः सिद्धान्तबिन्दौ सूत्रित- मिति तदवाश्रित्य प्रकटीक्रियत । तत्र गुरुपरम्परामूलाभूतश्राशङ्क- राचार्यरूपेश्वरप्रणामरूपं स्वाचरितग्रन्थसमाप्तिप्रतिबन्धकनाशकं म. ङ्गलं शिष्याणामनुषङ्गतो मङ्गलसम्पादनाय कथयन् मोक्षहेतुतत्वधी. नारायणी। सिकेष्टत्वात् । तत्र यद्यपि सुखमात्मरूपतया नित्यप्राप्तं तथाप्यनिर्व. चनीयानाद्यविद्यया विस्मृतवेयकादेरिवाप्राप्तत्वभ्रमात्सांसारिकसुखा- भासप्राप्तयेऽनेककर्माण्याचरन् तजनितसुखदुःखे अनुभवन् सर्वोऽपि जीवो दुरन्तदुर्वारसंसारचक्रे बम्भ्रमोति । अतः सर्वानर्थहेतुरात्मान- वबोध इति । नित्यनिरतिशयस्वप्रकाशसच्चिदानन्दरूपयोर्जीवब्रह्मणोरै- क्यरूपशुद्धचिन्मात्रगोचरनिर्विकल्पकसाक्षात्कारद्वारा तदपनयनेन स्व. स्वरूपसाम्राज्यदाने प्रवृत्तापि “तत्त्वमसि, अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिश्रतिः प्रत्यक्षाविरोधाय कणभक्षाक्षचरणजैमिनिकपिलपतलिभिरसद्भिः साध्वीव स्वस्व पक्ष आकृप्यमाणा स्वाभिप्रायमनर्पयन्ती न फलाय क- ल्पत इति तदभिप्रेत्यैकतरतत्त्वप्रकाशनाय भगवद्बादरायणसूत्रतद्भाप्या. दीनि । तानि च कठिनत्वाद्बहुतरत्वाच्च मन्दमध्यमयोरनतिप्रयोजनानीति मत्व। शिष्टाग्रणीम्रन्थकारः कमगि बह्वर्थवहं निबन्धं करिष्यन् तस्य निर्वि- नपरिसमाप्तये(१) गुरुदेवतानमस्कारात्मकं मङ्गलं शिष्यान् शिक्षयि- (१) 'कृतम्' इत्यधिकः पाठः खपुस्तके स च युक्तः ।

·. न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते श्रीशङ्कराचार्यनवावतारं विश्वेश्वरं विश्वगुरुं प्रणम्य । न्यायरत्नावली । प्रयोजकं प्रकरणं कर्तव्यतया प्रतिजानीते-श्रीशङ्करेत्यादिना । श्रीशङ्कराचार्यश्चासौ नवावतारश्चेति कर्मधारयः । तद्गुणसंविज्ञानव- हुव्रीहिणा शङ्कराचार्यप्रणामलाभेऽपि गौरवान्न स आश्रितः । नवं यथा स्यात्तथाऽवतरत्यस्मिन्निति नवावतारः । करणाधिकरणयोश्चे. त्यधिकारस्थेन 'अवेतृस्रोभि'त्यनेन तथानुशासनात् । अवतरणं च तादात्म्याभिमानः तस्य] विषयत्वं सप्तम्यर्थः । तथा च शङ्कराचा. यरूपे शरीरे विश्वेश्वरस्याभिनवतादात्म्यमत्वात्तयोरभेदान्वयः । न चावतारशब्दस्य पाचकादिशब्दवत् क्रियाशब्दत्वेन विशेष्यत्वा. नुपपत्तिः, विशेषणविशेष्यकर्मधारयविधायकसूत्रे द्रव्यशब्दस्यैव विशेष्यत्वमिति पदमञ्जर्यादावुक्तत्वादिति वाच्यम् । तथा सति पु. ण्डरीक सिताम्भाजमित्यादावम्भाजपदस्यापि तदनुपपत्त्यापत्तः । नारायणी। तु(१)मादौ निबध्नन् ग्रन्थारम्भं प्रतिजानीते श्रीशङ्करत्यादिना । श्रीशङ्कराचार्य श्वासौ नवावतारश्चेति कर्मधारयः। रामकृष्णादिशरीरापेक्षया नवं शरी. रमवतरति(२) गच्छतीति नवावतारः । तथा च शङ्कराचार्यरूपेण नवत- याऽवतीर्ण विश्वेश्वर(३) प्रणम्येत्यर्थः । (४)विश्वेश्वरमित्यनेन शास्त्रार्थप्व. नावरणं ज्ञापितं जगदीशितुरावरणायोगात्। विश्वगुरुमित्यनेन ज्ञानमार्ग. प्रदर्शकावतारत्वोक्त्याऽवतारान्तरतोप्युत्कर्षः सूचितः । प्रमाणं चात्र- व्याकुर्वन् व्याससूत्राणि श्रुतेरर्थ यथोचिवान् । श्रुतेाय्यः स एवार्थः शङ्करः सविताननः॥ इति शैवपुराणम्। (१)-व्याख्यातृश्रोतृणामनुषङ्गतो मङ्गलाय च प्रन्थादौ-इत्यधिकः पाठः खपु- स्तकीयः श्लिष्टः । ( २ ) अवतरति शक्त्याऽऽविशतीति नवावतारः इति पाठः खपुस्तके । ( ३ ) विश्वेश्वरं विश्वगुरुं प्रणम्यति पाठः खपुस्तके । ( ४ ) अत्र विचित्रशक्त्यवतारत्वाद्वयासादेरिव विश्वस्रष्टत्वादिसामर्थ्यमबाधितमि... त्यभिप्रेत्य विश्वेश्वरमिति कथनेन-इति पाठः खपुस्तके । .

·सिद्धान्ताबन्दाववतरणग्रन्थः । . वेदान्तशास्त्रश्रवणालसानां बोधाय कुर्वे कमपि प्रयत्नम् । १। न्यायरत्नावली । अथ तस्य योगरूटत्वेन पद्मरूपद्रव्यवाचकत्वस्यापि सत्वेन न विशे. ष्यत्वानुपपत्तिः । तवितारशब्दस्यापि रथादावप्रयोगेण नोक्तानु. पपत्तिः । शङ्कराचार्येयस्यापि द्रव्यरूपव्यक्तिविशेषरूढत्वस्यापि स. वेनोपपत्तिः । अन्यथा आचार्यशब्दस्यापि-~ आचिनोति च शास्त्रार्थमाचार स्थापयत्यपि । इत्यादिना क्रियावाचकत्वस्योक्तत्वात् शङ्करशब्दस्य द्रव्यवा- चकत्वाच्च कर्मधारयत्वानुपपत्तेः । अथवा शङ्कराचार्यरूपं रामकृष्णा- दिशरीरापेक्षया नवं शरीरमवतरति गच्छतीति नवावतारः । 'कर्म- ण्यणि त्यनुशासनात् कुम्भकारादिवत् । तथा च शङ्कराचार्यरूपेण नवतयावतीर्ण विश्वेश्वरं प्रणम्येत्यर्थः । 'चतुर्भिः सह शिष्येस्तु शङ्करोऽवतरिष्यति । इति वायुपुराणोक्तः शङ्कराचार्यस्येश्वरावतारता । चतुर्भिः पद्म पादतोटकहस्तामलकसुरेश्वराचार्यः। अनेन । अनेन शुद्धचितोऽपि आ. विद्यकभेदेन ईशजीवादिनानारूपेण उपास्योपासकत्वादिसम्भव इति सूचितम् । वेदान्तशास्त्रेति । शारीरकमीमांसारूपचतुरध्यायी-तद्भाष्य- नारायणी। चतुर्भिः सह शिष्यैस्तु शङ्करोऽवतरिष्यति । इति वायुपुराणम् । भविष्यत्यवतारेण शङ्करो नीललोहितः । श्रौतस्मार्तप्रतिष्ठार्थे भक्तानां हितकाम्यया ॥ उपदेश्यति यज्ज्ञानं भक्तानां ब्रह्मसंज्ञितम् । सर्ववेदार्थसारं हि धर्माद्वेदनिदर्शनात् ॥ ये तद्विप्रा निषेवन्ते संन्यासेनोपचारतः । विजित्य कलिजान्दोषान्यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ इत्यादिकूर्मपुराणं चेति । वेदान्तेति । वेदान्तो नामोपनिषत् सा चोप-समीपे प्रत्यगात्मपराणां ·ur न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। तदीयटीकावाचस्पत्य-तदीयटीकाकल्पतरु-तदीयटीकापरिमलरूप. ग्रन्थपञ्चकेत्यर्थः । श्रवणालसानां संक्षिप्तसाररूपेण तदर्थ श्रो. तु कामानाम् । बोधायेति । उक्तशास्वपतिपाद्यार्थनिश्चयायेसर्थः । तथा च तच्छास्त्रे श्रुतेऽपि यत्सन्दिग्धं तदनेन प्रकरणेन निश्चेतुं शक्यते इति भावः । तच्छास्त्रप्रतिपाद्यानि चोच्यन्तेऽध्यायभेदतः । आये श्रुतीनां जीवेशाभेदे तात्पर्यनिश्चयः ।। द्वितीये तदभङ्गाय दुष्टशास्त्रोपमर्दनम् । तृतीये तत्त्वबोधस्य साधनानां निरूपणम् ।। चतुर्थे तत्फले जीवन्मुक्तिः कैवल्यमीरिते। प्रसङ्गः सगुणस्यापि शास्त्रेऽस्त्यत्र तु नो तथा ॥ अत्र विश्वेश्वरमित्यनेन जगत्सृष्ट्यादिसामर्थ्यरूपैश्वर्योक्त्या तन्मूलीभूतसार्वइयमूचनेन शास्त्रार्थेषु सुतरामनावरणमिति मूचि. तम् । विश्वगुरुमित्यनेन नास्तिकषड्दर्शनीकर्तृणामास्तिकपश्चदर्श- नीकर्तृणां च शिक्षक आचार्य इति मूचनात् वेदान्तदर्शनस्य सर्व- दर्शनशिरोमणित्वं मूचितम् । कमपीत्यनेन लघुरपि बढर्थव हश्चि. न्तामणिरिव निबन्धोऽयमिति वक्ष्यमाणमस्य सर्वग्रन्थापेक्षयोपा- देयत्वं प्रवर्तमानोत्साहाय मूचितम् ॥ १॥ नारायणी । सहेतुं संसारं सादयति नाशयतीति व्युत्पत्त्या ब्रह्मविद्या, सा शिष्यते निर्धा. र्यतेऽनेनेति शास्त्रं उपनिषत्तन्मूलकतद्भाप्यादोनि तच्छ्रवणेऽलसानां सङ्क्षि- तसाररूपेण तदर्थ श्रोतुकामानां बोधाय तत्प्रतिपाद्यार्थनिश्चयाय कमपि अपूर्व १) सर्वसिद्धान्तसङ्ग्राहकम् ॥ १ ॥ (१) अत्रायमधिकः पाठः खपुस्तके–“सकलशास्त्रसङ्ग्राहकं ततोप्यपूर्वामित्यर्थः । तथाहि- शास्त्रं ब्रह्मविचाराख्यं तत्राध्यायाश्चतुर्विधाः । समन्वयाविरोधौ द्वौ साधनं च फलं तथा ॥

·सिद्धान्तषिन्दाववतरणग्रन्थः । इह खलु साक्षात्परम्परया वा सर्वान जीवान् समु. द्दिधीर्घभगवान् श्रीशङ्कराऽनात्मभ्यो विवेकेनात्मानं नि- न्यायरत्नावली। सर्वानिति । श्रावयेच्चतुरो वर्णान् कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः । इति स्मृतेः पुराणादिश्रवणे शूद्रस्याप्यधिकारसम्भवात् श्राव- कस्य ब्राह्मणस्यैतत्प्रकरणाधीनशास्त्रार्थज्ञानेन व्याख्यानकौशला- च्छूद्रस्योद्धार्यता । कीटादीनामपि कदाचिद्राह्मणादिभावं प्राप्स्य- तामुद्धरिष्यमाणतेति भावः । उद्दिधीर्षुः-दुःखेनात्यन्तं विमुमोचयि- नारयणी। प्रेक्षावत्प्रवृत्तये विषयप्रयोजनाधिकारिसम्बन्धान् दयितु भूमि- कामारचयति इहेत्यादिना । इह-भुवि । खलु वाक्यालङ्कारे । साक्षात् ब्राह्म- णादित्रैवर्णिकान् , [(१)शूद्रादींस्त्वेतद्ग्रन्धार्थज्ञानवद्वक्तृकेतिहासादिश्रव. णद्वारा] परम्परया केनचित्पुण्येन] मनुप्यादिभावप्राप्तान्कीटादीन् समु. हिधीर्षुः-दुःखेनात्यन्तं विमोचयिषुः, भगवान्- ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । वैराग्यस्याथ मोक्षस्य षण्णां भग इतीङ्गना ॥ इत्युक्तषड्गुणवान् श्रीशङ्करः मोक्षरूपः श्रीमान् शङ्कराचार्यः। अनात्मभ्यः अविद्यातत्कार्येभ्यः विवेकेन-भेदेन अनात्मप्रतियोगिकभेदेनोपलक्षितमा. .. तत्रापि प्रथमे तत्र वेदान्तानां समन्वयः । परमात्मन्यद्वितीये मुनिना दर्शितः स्वयम् ॥ द्वितीये स्मृतितर्काभ्यामविरोधोन्यदुष्टता । भूतभौतिकलिङ्गानां विरोधस्य निराकृतिः ॥ तृतीये विरतिस्तत्त्वंपदार्थपरिशोधनम् । गुणोपसंहतिर्ज्ञानबहिरङ्गादिसाधनम् ॥ चतुर्थे जीवतो मुक्तिरुत्क्रान्तिगतिरुत्तरा। ब्रह्मप्राप्तिब्रह्मलोकाविति सर्वार्थसङ्ग्रहः ॥ सर्व तदत्र सारेण दशश्लोकेषु दर्शितम् । तेनापूर्व ततो ज्ञेयं शब्दसझेपकौशलात् ॥ (१)[][] एतच्चिह्नमध्यगौ पाठी खपुस्तके न स्तः ।

·- न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते त्यशुद्धवुद्धमुक्तस्वभावं सङ्कपेण बोधयितुं दशश्लोकी प्रणिनाय । न्यायरत्नावली। पुः । विवेकेन भेदेनोपलक्षितमात्मानं बोधयितुमित्यर्थः । तेन भेद- विशिष्टात्मविषयकज्ञानस्योद्धाराहेतुत्वेऽपि न दोषः । नित्यं-काला. परिच्छिन्नम् । शुद्धं-रागद्वेषाद्यशुद्धिरहितम् । बुद्धं-स्वप्रकाशनिर- तिशयानन्दम् । मुक्तम्-अविद्यारूपबन्धशून्यम् । स्वभावम्-स्वमेव भावः सत्ता यस्य तम् अनन्याधीनसत्ताकम् । आत्मानम्-अना- त्मनामधिष्ठानस्वरूपभूतम् । तद्विज्ञानेन श्रुतिषु सर्वविज्ञानस्य प्रतिज्ञानात् । ननु आत्मानात्मनोस्तादात्म्यारोपमम्भवे तयोविवेकज्ञानमुप- युज्यते, तयोस्तु तमःप्रकाशवदसन्तविरुद्धत्वेन प्रतीयमानत्वात्तद. सम्भवः, आत्मा हि सच्चिदानन्दरूपः प्रतीयते, अनात्मा तु मि- थ्याजडदुःखरूपः, तथा चानात्मनां सर्वेषामात्मान तादात्म्येन कल्पितत्त्वमित्यौपनिषदमतस्यासम्भवेन आत्मवदनात्मनां सत्यत्व मेव, एवं च 'अहं गौर' इत्यादिप्रत्ययो गौरादिदे हस्वामित्व विषय- कः, 'अहं कता दुःखी'त्यादिधीस्तु प्रमैत्र, 'असङ्गो ह्ययं षुरुप'इत्या- नारायणी। त्मानं अनात्मनामधिष्ठानम् बोधयितुमित्यन्वयः । (१)नित्यं-ध्वंसप्रागभा- वाऽप्रतियोगिनम् , शुद्धं-रागादिरहितम् । बुद्ध-बोधरूपम् । मुक्तम्- अविद्यारूपवन्धरहितम् । स्वभावं-स्वमेव भावः सत्ता यस्येति स्व. स्वरूपसत्ताकम् , सक्षेपेण-प्रासङ्गिकोपासनादिविचारराहित्येन । बोधयितुम्-अप्रतिबद्धाऽपरोक्षसाक्षात्कारार्थम् । अत्रात्मानं बोधयितुमि- त्यनात्मज्ञानं विषयः । ग्रन्थविषययोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावःसम्बन्धः । ( १ ) अनात्मप्रतियोगिकभेदेनोपलक्षितात्मविषयकाप्रतिबद्धापरोक्षसाक्षात्कारार्थमि- ति यावत्। एतेन स्वमते विशिष्टज्ञानस्योद्धाराहेतुत्वपि न हानिः । आत्मनोऽनात्मभ्यो भेदकं विशेषमाह नित्येत्यादि । नित्यश्चासौ शुद्धश्चासौ बुद्धश्चासौ मुक्तश्चासौ स्वभावश्चेति नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः तम् । इत्यधिकः पाठः खपुस्तके । - ·सिद्धान्तबिन्दाववतरणग्रन्थः । नन्विदङ्कारास्पदेभ्योऽनात्मभ्यो विवेकेनाहङ्कारास्प- दमात्मानं सर्वो लोकोऽहमस्मीति प्रत्येति दुःखं चानुभ- न्यायरत्नावली । दिश्रुतयस्तु स्तुतिपरा इत्याशयेन शङ्कते-नन्वित्यादिना । इदङ्का- रास्पदेभ्यः-इदमित्याकारकधीविषयेभ्यः । अहङ्कारास्पदम्-अहमि. त्याकारकधीविषयम् । अनात्मभ्य आत्मानमिति तु फलितार्थोक्तिः। सर्वो लोक इति । गौरोऽहमित्यादिज्ञानस्य देहस्वामित्वेनात्मानं नारायणी । समुद्दिधीर्षरित्यनेनाविद्यादिनिवृत्त्या स्वस्वरूपानन्दावाप्तिः फलम्, त. कामोऽधिकारीच सूचितः । (१)सन्दिग्धाऽपूर्वसप्रयोजन एव प्रेक्षावत्प्रवृत्तेरात्मनश्चातथात्वान्न तत्प्रतिपादनमुचितमित्यभिप्रेत्याहंप्रत्ययस्य प्रमात्वाभिमानी शङ्कते नन्वित्यादिन! | इदङ्कारास्पदेभ्यः इदमितिधीविषयेभ्यः दृष्टभिन्नेभ्य इति यावत् । अत एव अनात्मभ्यः परिच्छिन्नेभ्यः, विवेकेन भेदेन, अहङ्कारा. स्पदम् अहमितिधीगोचरम्, सर्वो लोक आस्तिकनास्तिकसाधारणो जनः, प्रत्येति अनुभवति । अयं भावः । *देहेन्द्रियादीनामवस्थाभेदेषु व्यभिचारित्वान्नानुवृत्ताहम्प्रत्ययविषयत्वं युक्तम्, बुद्धिमनसोश्चक्षुरादिव. करणत्वादेव न तथात्वं युक्तम् , अहंप्रत्ययस्य कर्तृमात्रविषयत्वात् , अतो देहेन्द्रियमनोव्यतिरिक्त आत्मव विषयः । गौरोहमन्धोहमित्यादय- स्तु प्रयोगा असत्यप्यभेदे कथञ्चिन्मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादिवदौपचारिका एव(२),अतः प्रतिबन्धकभेदग्रहसत्त्वे तादात्म्यारोपासम्भवादनावृतत्वेनास. न्दिग्धत्वादपूर्वत्वाभावाञ्च शास्त्रं निरर्थकमिति । अपि च शास्त्रजन्यज्ञा- नान्नैव दुःखनिवृत्तिरूपपुरुषार्थसम्भवः प्रत्यक्षप्रमयापि तस्यानिवृत्तेरि- त्यभिप्रेत्याह दुःखं चेति । तथा च धारयाऽनादिदुःखादिरूपस्य बन्धस्य ( १ ) ननु सन्दिग्धापूर्वसप्रयोजनस्यैव प्रेक्षावत्प्रतिपित्सितत्वात् । इति खपुस्तकीयः पाठः श्लिष्टः ॥ * एतचिह्नद्वयमध्यस्थः पाठः खपुस्तके शब्दतो भिन्नोप्यर्थत एक एव । आत्मैव विषयः इत्यस्यानन्तरम् "व्यावृत्तेष्वनुगतधियो व्यावृत्तभिन्नानुगतविषयत्वस्य दामकुसुमबुद्ध्यादौ दर्शनात्" इत्यधिकः पाठः । ( २ ) मम देहो मैमेन्द्रियाणि मम मनो मम बुद्धिरिति भेदबुद्धेर्जागरूकत्वात् । अयं पाठः खपुस्तकीयः आवश्यकः । .

·न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते वति । तेन ज्ञातज्ञापकत्वानिष्प्रयोजनत्वाच्चात्मतत्त्वप्र- तिपादनं व्यर्थमिति चेन्न। चिङ्गास्यत्वेन लक्षणेन इदङ्कारा. न्यायरत्नावली । गृह्णतो देहादिभिन्नत्वेनात्मज्ञानं विनोत्पत्त्यसम्भवात्सर्वेषां तदस्तीति भावः । ननु पूर्व ज्ञातस्यापि विवेकस्य शास्त्रीय ज्ञानमदृष्टद्वारा मुक्ति हेतुरिति कल्प्यताम् , अत आह-निष्प्रयोजनत्वादिति । ध्यादौ समन्वयसूत्रादिषु दूषितत्वानोक्त कल्पना युक्तेति भावः । चिद्भास्यत्वेन-श्रवणादिपरिपाकसह कृतशास्त्रजन्याखण्डाकारमनो. वृत्त्यभिव्यक्तचिद्भास्यत्वेन । लक्षणन-ज्ञापकेन । इदारा. भा- नारायणी । प्रत्यक्षप्रमयाप्यनुवृत्तेर्न शास्त्र जन्यज्ञानेन तन्निवृत्तिः सम्भाविता, शास्त्रज- न्यज्ञानस्य परोक्षत्वात्, वैधत्वाभावेन चादृष्टद्वारकरूपोत्कर्षाभावाच । अतोऽपि शास्त्रमनर्थक सप्रयोजन एव शास्त्रस्य प्रामाण्या(१)दिति भावः। पूर्वपक्षार्थमुपसंहरति तेनेति । इतरभेदावगाहिप्रत्यक्षसत्त्वेन । तत्सत्त्वेपि बन्धसत्वेन चेत्यर्थः । ज्ञातज्ञापकत्वात्-इतरभिन्नतया ज्ञातस्यैव ज्ञापक- त्वात्प्रमापकत्वात् ,निष्प्रयोजनत्वात् २) परीक्षपमाया उत्कर्षाभावेन बन्ध. निवृत्तिरूपप्रयोजनशून्यत्वात् । (३)प्रतिपादनं प्रतिपत्त्यनुकुलो व्यापारः, शास्त्रं तदेकदेशप्रकरणं च व्यर्थ-पुरुषार्थसाधनरहितम् ४)। अहमस्मीति प्रत्ययस्य प्रमात्वे स्यादेवं न तुतथा, गौरोहमित्यादिप्रतीते ५ रापचारिक त्वायोगात्तद्वत् भ्रमत्वमेवेत्यभिप्रेत्य समाधत्ते चिद्भास्यत्वेनेत्यादिना । चिद्भा- स्यत्वेन (६)लक्षणेन हेतुना । इदकारास्पदानामपि-इदमितिधीविषया. (१)-त्प्रेक्षावतां प्रवृत्तेश्चेति भावः । इति पाठः न पुस्तके । ( २ ) प्रत्यक्षप्रमाया इति पाठः खपुस्तके । ( ३ ) आत्मतत्वप्रतिपादनम्-आत्मनः तत्त्वं याथार्थ्य परब्रह्मणैक्यं तस्य प्रतिपाद- नम्-इति पाठः खपुस्तके । ( ४ ) आरम्भानहमिति वा। एतन्मते जीवब्रह्मणोरेकत्वेन जीवे ज्ञाते ब्रह्मणोपि ज्ञात- त्वादथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यायुक्तो ब्रह्मविचारो व्यर्थ इति भावः । इति पाठः खपुस्तकेऽधिकः। ( ५ ) अनुपदं वक्ष्यमाणयुक्त्या औपचारिकत्वायोगादिति पाठः खपुस्तके । (६) चिद्भास्यत्वेन साक्षिभास्यत्वेन दृश्यत्वेनेति यावत् इत्यधिकः पाठः खपुस्तके।

·सिद्धान्तविन्दाचवतरणग्रन्धः । १ स्पदानामपि देहेन्द्रियमनसांप्रतिभासतोऽहङ्कारास्पदत्वन तदविवेकात्,तेन च शुद्धऽप्यात्मनि दुःखित्वाभिमानात शास्त्रीयेण च ब्रह्मात्मैक्यज्ञानेन समूलस्य तस्य निवृत्तेः, न्यायरत्नावली। स्पदानामात्मभिन्नतया दृढतया ज्ञातानाम् । प्रतिभासतोऽहङ्कारास्प- दत्वेन उक्तमनोवृत्तेः पूर्व प्रतीयमानात्मतादात्म्यवत्वेन । अविवे- कात्-उक्तमनोवृत्तिरूपविवेकज्ञानसमुच्छेद्यमकलभ्रमनिदानानाद्य- ज्ञानकल्पनात् । तथा च आत्मानात्मनोरखन्तविरुद्धस्वभावत्वे. ऽपि तादात्म्यप्रतीतेरनुभूयमानत्वात्तदन्यथानुपपत्त्या तदुपपा- दकमनाद्यज्ञानं कल्प्यते । यदा तूक्तमनोवृत्त्युत्पत्ति(१)स्तदुत्तरं सकलदृश्यानामाभासीकृतानां प्रारब्धभोगशेष क्षषयता जीवन्मुक्तेन मिथ्यात्वदृश्यत्वादिहेतुनाऽऽत्मभिन्नत्वेन ज्ञायमानत्वेऽपि न शास्त्र- वैयर्थं शङ्का । शास्त्रस्याप्याभासीकृतत्वेन वैयर्थ्यम्येष्टत्वादिति भा. वः । आत्मानात्मनोस्तादात्म्याध्यामे स्थिरीभूते तद्धर्माणामपि मिथः संसर्गाध्यासः प्रतीयते तस्य तत्रियतत्वादित्याशयेनाह-तेन चेति । अनात्मतादात्म्याध्यासेन चेत्यर्थः। तृतीयार्थो ज्ञापकहेतुता दुःखित्वा- घभिमानं प्रति बोध्या । युगपदेव धर्मितादात्म्यधर्मसंसर्गयोर सेन कारकहेतुत्वासम्भवात् । शुद्धे-अनात्मधर्मदुःखादिना परमा- थतो हीने । समूलस्य-मूलीभूताज्ञानसहितस्य । तस्य-उक्ताध्या- नारायणी। णामपि दृष्टभिन्नानामिति यावत् २) । प्रतिभासतः-गौरोऽहं का णोऽहं कर्तास्मीत्यादिभ्रमात् । अहङ्कारास्पदत्वेन-अहमितिधीविष- यत्वेन । तदविवेकात् (३)आत्मन इतरभिन्नत्वेनाज्ञानात् । तेन च रिध्या- . (१) अत्र तदुत्तरमित्यस्य स्थाने तदोत्तरमित्यावश्यकं यदाशब्दानुरोधात् । अथवा तदा शब्दोऽध्याहार्यः। ( २ ) दृश्यत्वेनेत्यत्र तृतीयार्थो ज्ञानज्ञाप्यत्वं द्रष्टुभेदे साध्येऽन्वेति, तथाच शास्त्रा यावद् दृग्दृश्यविवेको न भवति तावत् । इत्यधिकः पाठः खपुस्तके । (३) तस्य आत्मनः अविवेकात् इतरभिन्नत्वेनाज्ञानादित्यर्थः ।

·१२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। . सस्य । निवृत्तेः-उच्छेदात् । ननु कोऽयमुच्छंदः ?। न ध्वंसः । तस्य हि सत्यत्वे अद्वैतश्रुतिविरोधः । मिथ्यात्वे चरममनोवृत्त्युत्पत्त्युत्तरमुत्पन्नस्य तस्य समुच्छेदकाभावन उच्छेदाभावात् 'विद्वान्नामरूपाद्वि- मुक्त' इसादिश्रुतिविरोधः । अथोक्तध्वंसस्य ससत्वेऽपि श्रुतेर्न विरोधः, तया भावाद्वैनबोधनादिति चेन्न । असङ्कुचिताद्वैतस्य श्रुत्यर्थतया प्रतीयमानत्वात् । अत्रोच्यते । दृश्याधिकरणक्षणे दृश्याधिकरणक्षणपूर्वत्वानधिकरणत्वं दृश्योच्छेदः । शास्त्रीयचरम तत्त्वज्ञानोत्पत्तिक्षणे च दृश्याधिकरणक्षणपूर्वत्वं नास्ति, तदुत्तर- तादृशक्षणस्याप्रसिद्धत्वात् । तत्पूर्वत्वस्य क्षणान्तरे प्रसिद्धस्यापि तत्रासम्भवात् । नानाजीवपक्षे तज्जीवीयचरमतत्त्वज्ञानक्षणे तज्जीवी- यदृश्याधिकरणकालपूर्वत्वाभावो वाच्यः । जीवान्तरीयदृश्याधिक- रणकालपूर्वत्व सत्त्वात् । ननु दृश्यपूर्ववाभाव एव निवेश्यतां किं दृश्याधिकरण. कालनिवेशेनति चन्न । दृश्यपूर्वत्वं दृश्यप्रागभावकालवृत्तित्वम् । तथा च तदभावो न दृश्योच्छेदशब्दार्थः(१) । चरमतत्त्वज्ञा- नक्षणत्तिदृश्यानामाग्रमकालानुवृत्तिवादिनां तार्किकादीनां मते- ऽपि तादृशोच्छेदव्यवहारसम्भवात् , अविद्याद्यनादिदृश्यानां तादृशो- च्छेदव्यवहारासम्भवाच्च, तेषां प्रागभावापासिद्धेः । ननु क्षणप्र. नारायणी। अज्ञानेन च । (२)दुःखित्वाद्यभिमानात् दुःखित्वादिभ्रमात्(३) । ( १ ) दृश्यपूर्वत्वाभाव इत्यस्य दृश्यप्रागभावकालवृत्तित्वाभाव इत्यर्थः । तथाच दृश्यप्रागभावरूपस्य तस्य दृश्यरूपत्वमेव समायास्यताति। ( २ ) शुद्धपि सर्वधर्मातातापे । आत्मनि सर्वाधिष्ठाने साक्षिणि । इत्यधिकः पाठः । ( ३ ) आदिना कर्तृत्वादिभ्रमपरिग्रहः । दुःखमेव साक्षाबंन्ध इति ज्ञापयितुं दुःख- स्य कण्ठरवेणोक्तिः । इत्यधिकं खपुस्तके । ।

·सिद्धान्तविन्दायवतरण ग्रन्थः। -~-~ न्यायरत्नावली। वेशो व्यर्थः, व्याप्तिविशेषवलेन क्षणस्यैव तादृशपूर्ववाभावस्स्वी- क्रियने, तत्त्वप्रमाक्षणो यो यो भवति स तत्वाज्ञानतत्प्रयुक्तदृश्य - कालपूर्वत्वाभाववान् , तत्वप्रमोत्पत्तिद्वितीयक्षणः तादृशाभाववानिति वा व्याप्तेः, तत्त्वज्ञानस्य क्षणिकत्वस्वीकारे आद्यः, कस्यापि न क्षणिकत्वमिति पक्षे द्वितीय इति चेत् । सत्यम् । तथापि तादृशव्या- प्तिम्चनाय क्षणपदमिति बोध्यम् । अथैवमुच्छेदस्य निर्वचनेऽपि तत्र ज्ञानस्याजनकत्वेन ज्ञानेनेति तृतीयानुपपचिरिति चेन्न । तृती. यायाः प्रकृते ज्ञापकहे तुबोधकत्वात् । एतत्समानार्थकश्रुतयोऽप्येवं व्याख्येयाः । नारायणी। शास्त्रीयेण-तत्त्वमस्यादिवाक्यजनितेन । ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानेन-ब्रह्मात्मनोः परजोवयारखण्डरूपाभेदाऽर्थज्ञानेन । समूलस्य तस्य-अज्ञानरूपमूल. सहितस्याहङ्काराद्यध्यासस्य । निवृत्तः-नाशात् । नाशश्चाग्रे निरूप णोयः(१) । अयं भावः । श्रतिस्मृतिपुराणादिषु समस्तोपाध्यनवच्छि- न्तानन्तानन्दैकरसमद्वितीयमात्मतत्त्वं पठ्यते इति नाहंप्रत्ययस्य सोपाधि- कार्थस्यात्मतत्त्वावगाहित्त्वं वक्तुं शक्यम् , स्वतःप्रमाणश्रुत्यादिविरोधात्। अहमिहैवास्मि सदन इत्यादिप्रतीतेर्धमत्वावश्यकत्वाञ्च आत्मनो व्यापक त्वात् । नापि तादृशप्रतीतीनां गौणत्वं वक्तं शक्यम् ,भेदाग्रहात्(२)। अतोहं- प्रत्ययत्वाविशेषात् गौरोहं कर्तेत्यादिप्रत्यया अपिभ्रमरूपा एवेति सङ्क्षपः। (१) स्वाभिमतैक्यज्ञानस्य प्राह्याभावानवगाहित्वेपि मणिमन्त्रादिन्यायेनैव सक- लतादृशभ्रमनिवर्तकत्वं श्रुतिस्मृतिप्रमाणादिति भावः । अत्रैतन्मते अन्तःकरणधर्मस्य आत्मन्यसम्बन्धान तन्नाश उद्देश्यः सम्भवतीति तु न वाच्यम् , साक्षादसम्बन्धेपि कारणतादात्म्याध्यासवशादाध्यात्मिकतत्सम्बन्धाङ्गीकारात् । समूलस्य तस्येत्यनेन पुरुष व्यापारो हेतुरुच्छेदे । पुरुषार्थत्वं तु दुःखनिवृत्तेः स्वत इष्यमाणत्वादिति ज्ञापितम् । यद्यप्येतन्मते स्वप्रकाशब्रह्मसम्पत्तिरेव मोक्षः न तु दुःखाभावः, तथापि मोक्षे दुःखा- भाव आवश्यकः स चौद्देश्योपि भवतीत्यत्र तथोक्तः, अविद्यानिवृत्तेस्तु दुःखनिदाननि- वृत्तित्वेन गौणमेव पुमर्थत्वं न मुख्यमिति भावः । व्यक्तीभविष्यति चेदमुपरिष्टात् । इत्य- धिकः पाठः खपुस्तके। ( २ ) शास्त्रजन्यविवेकज्ञानात् पूर्व नाहं गौरो नाहं बाधरो नाहं कर्ता नाहं भोक्ता चेति भेदस्याग्रहादित्यर्थः । २ ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। अथैवमपि ज्ञाने इच्छानुपपत्तिः, मनोवृत्तिरूपस्य ज्ञानस्य (१)मुखदुःखाभावान्यत्वात्तत्साधनान्यत्वाच्चेति चेन्न । नितरां निरुध्य मनो निदिध्यासनादिना यतमानतया मुमुक्षुपुरुषे जायमा- नाया दुःखधारायाः निरतिशयात्मसुखाभिव्यक्तिनिदानत्वेन दुःख त्वेनागणनीयायाश्चरममनोवृत्तिसमुदयक्षणमारभ्य विच्छिन्नाया घसरूपत्वस्य चरमवृत्तौ सम्भवात् । यस्योत्पत्तिक्षणे हि यद्विच्छि. घते, तत्पूर्व च वर्तते, स एव मनःपरिणामस्तस्य ध्वंसः । यथा एकक्षणान्तरितोत्पत्तिकसमानविषयकज्ञानेच्छादिस्थले, तादृशोत्तर परिणामस्य पूर्वपरिणामध्वंसरूपत्वौचित्यात् । तदन्यस्य ध्वंसस्य स्वीकारे तत्स्वरूपतदेतुत्वादिकल्पने गौरवात् । अभिव्यज्यमाना- त्मसुखव्याप्यत्वाच्च चरमवृत्ताविच्छा । यो हि यदा यदिच्छति स कदाचित्त याप्यमपीच्छतीति सर्वानुभवसिद्धम् । युक्तं चैतत् । यस्मिन् समवश्यामष्टाभावस्तत्र द्वषस्यव, यास्मन् सत्यवश्यामिष्टं तत्रेच्छाया अनुभवात् चरमतत्त्वज्ञाने इच्छा । इष्टव्याप्यमपि हि लोकरिष्यत इति सर्वानुभवासिद्धम् । अत एव विपदोऽपि स्व. कीयाः श्रीकृष्णभगवदर्शनव्याप्यतया कामिताः कुन्त्या। तदुक्तं श्रीभागवते- विपदस्सन्तु नश्शश्वत्तत्र तत्र जगद्गुरो ! । भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ।। इति । युक्तं चैतत् । यस्मिन् सत्यवश्यमिष्टसम्बन्धस्तस्यापीष्टत्वो- चित्यात् । अत एव "मोक्षः पुनरात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिरित्यु- क्त्वा काम्यश्च दुःखाभावः दुःखस्य स्वभावतो हेयत्वात् । सुखार्थ तथाऽयमिति चेन्न । दुःखाभावस्य सुखाहेतुत्वात् । अथ मुखव्या. (१) सुखदुः खेति । सुखदुःखाभावयोर्वा सुखसाधने दुःखाभावसाधने वा इच्छा भवति, मनोवृत्तिरूपज्ञानस्य तदभावात्तत्र इच्छाभाव इति तात्पर्यम् । .

·सिद्धान्तबिन्दाववतरणग्रन्थः । न्यायरत्नावली । प्यत्वात्स तथेति चेन्न । तस्य तदव्याप्यत्वादि"त्युक्तमुदयनाचार्य। बौद्धाधिकारे । सुखव्याप्यत्वस्य काम्यत्वाप्रयोजकत्वे अथेत्यादिश. ङ्कानुपपत्तेः । तस्मात्सुखत्वादिवत्सुखादिव्याप्यत्वमपीच्छाप्रयो- जकम् । वस्तुतस्तु अस्मद्दर्शने मुखमात्मैव । चन्दनादियोगजन्यम- नोवृत्तेस्तत्र व्यञ्जकत्वमात्रम् । तस्य च न केवलरूपेण काम्यता, सिद्धत्वात् । नापि भानविषयत्वेन, तस्य स्वप्रकाशत्वेन भाना. विषयत्वात् । नाप्यावरणाभावविशिष्टतया, आवरणस्य तत्र क. ल्पितत्वेन तदभावस्यावरणकालेऽपि सत्त्वेन सिद्धत्वात् । किन्तु स्वावरणविरोधिमनोत्तिविशिष्टतया। यद्यप्यनवच्छिन्नानन्दरूपेण आत्मा मूलाज्ञानेन संसारकाले सदैवावृतः, तथाप्यवच्छिन्नसाक्ष्या- नन्दाद्यावरणावस्थाविशेषस्य चन्दनादियोगजन्यमनोवृत्या ममु- च्छेदात्तस्याः स्वपूर्वकालीनसाक्ष्यानन्दाद्यावरणं प्रति विरोधित्वेन तद्विशिष्टतया काम्यत्वम् । एवं चरममनोहत्तरनवच्छिन्नात्मानन्दा- वारकमूलाज्ञानविरोधित्वात्तद्विशिष्टतया काम्यता । आवारकाज्ञा. नविरोधित्वं तु आवारकाज्ञानतत्प्रयुक्तदृश्ययोरुक्तोच्छंदवान् यः क्षणः तत्र वर्तमानत्वम् । यद्यपि साक्ष्यानन्दे कालान्तरावच्छेद- नावारकाज्ञानस्य एतत्कालीनमनोवृत्त्युत्पत्त्यव्यवहितपूर्वम् आवार- कत्वाभावात् अज्ञानानामनादित्वेऽपि कदाचिदेव कस्यचिदज्ञान- स्यावारकत्वमिति सिद्धान्त स्वीकारात् कालान्तरावच्छेदनावार- काज्ञाने एतत्कालीनमनोवृत्तिन विरोधिनी, तथापि या मनोवृत्तिः स्वोत्पत्यव्यवहितपूर्वकाले यादृशानन्दावारकाज्ञानस्य विरोधिनी तद्विशिष्टतया तादृशानन्दस्य काम्यतेत्युक्तौ न दोषः । तथा च तत्वज्ञाने इच्छानुत्पादेऽपि तद्विशिष्टरूपेण अनवच्छिन्नानन्दे इच्छा- सम्भवात् तादृशानन्दरूपेष्टप्रयोजकत्वज्ञानात श्रवणादौ प्रवृत्तिः । वस्तुतस्तु मन्मतेऽपि तार्किकादिमत इव मुखत्वजातिमत्त्व नैव ·न्यायरतावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। काम्यता, न तु तादृशत्तिमचेन, गौरवात् । उक्तजातिस्तु तादृश. वृत्त्युपहितात्मनि स्वीक्रियते । असत्वापादकाज्ञानाविषयत्वप्रयोज- कविशिष्टचिति ज्ञानवजातिरिव, कैवल्यदशायामात्मनि ज्ञानत्व- स्येव, मुखत्वस्यासत्त्वेऽपि तदुपलक्षितप्रकाशसत्वान्न दोषः । पद. वाच्यतावच्छेदकमात्रस्य तदानीमस्वीकारात् सर्वथापि मुमुक्षोस्तत्र प्रत्तिरुपपद्यते । अथैवमपि तत्त्वीकालपर्यन्तमनुवर्तमानः संसारबन्धस्तत्व ज्ञानोत्पत्त्युत्तरकाले क गत इति प्रश्ने किमुत्तरं भवद्दर्शन- इति चेत् । दर्शनान्तरे यदुत्तरम् । अथ दर्शनान्तरे आत्य- न्तिको दुःखध्वंसस्तत्त्वज्ञानेन जायत इति चेत् , किं तावता, दुःखं तु क गतम् । अथ न कुत्रापि गतम् , तत्त्वज्ञानोत्तरं तु कुतो न प्रमीयते इति चेत् , ध्वंसाधिकरणकालस्य प्रतियोग्यधि. करणत्वाभावनियमस्वीकारादिति चेत् , सत्यम् । सखे न खेदं तदा याहि । तत्वज्ञानोत्पत्तिक्षणस्य दुःखाधिकरणकालपूर्वत्वाभा- वनियमोऽपि नापलापतुं शक्यते तद्वत् अस्मदीयदर्शनेऽपि प्रमायाः स्वसमानविषयकाज्ञानतत्पयुक्तदृश्यविरोधित्वनियमः, शुक्त्यादि- प्रमायां तथा दर्शनात् । अथ तत्त्वज्ञानस्य संसारनाश हेतुत्ते ससेवेदमुपपद्यते, नाश. जनकस्य प्रतियोगिविरोधित्वनियमात् , अन्यथा व्याप्तिग्राह- कतर्कानवतारादिति चेन्न । घटदुःखादीनां तत्तत्कालविशिष्टं कपालात्मादिकमेव नाश इति प्राभाकरादिमतेऽपि मुद्गरपा- ततत्त्वज्ञानादीनां घटदुःखादिविरोधित्वस्वीकारात् । यदि तेषां तन्न स्यात् , तदाऽग्रेऽपि घटाद्यनुवृत्तिस्स्यात् इयादितावताराच्च । एकाज्ञानपक्षे शुत्यादिप्रमाया उक्तविरोधित्वाभावात् अदृष्टान्तत्वेऽपि व्यतिरेकव्याप्तिग्रहसम्भवात् सम्भवत्येव प्रमाया उक्तविरोधित्वानु. 'विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त' इत्यादिश्रुतिप्रामाण्याचोक्तवि- मानम् ।

·सिद्धान्तविन्दायवतरणग्रन्थः। १७ तस्मादज्ञातज्ञापकत्वात्सप्रयोजनकत्वाचात्मतत्वप्रतिपा. न्यायरत्नावली। , रोधित्वमिति दिक। ननु जीवन्मुक्तिस्वीकारपक्षे तत्त्वज्ञानस्य नोक्तविरोधित्वमिति चेन्न । अपामाण्यज्ञानाद्यनास्कन्दितत्वेनेव भ्रमव्याप्यभुज्यमानादृष्टा- यभावेनापि तत्वज्ञानस्य विशेषणीयत्वात् तादृशस्य दर्पणादिसन्नि- धानस्य समकालीने तत्त्वज्ञाने प्रतिबिम्बादिभ्रमविरोधित्वादर्शना. दज्ञानतजन्यभ्रमयोरुच्छेदेऽपि भ्रमसंस्काराधीनभयकम्पादिकार्य: दर्शनेन तत्वज्ञानाधीनदृढसंस्कारसहिततत्वधीविशेषस्यैव उक्तवि. रोधित्वनियमाच्च । स्वसमानविषयकाज्ञानतत्सम्बन्धतदधीनदृश्य. सत्यत्वधीविरोधित्वनियमस्तु तत्वधीमात्रस्य न व्याहत इति दिक । उपसंहरति-तस्मादिति । नन्वात्मभिन्नवस्तुमात्ररूपस्य समूलबन्धस्य तदुपहितात्मज्ञा. नेन नोच्छेदः, ज्ञानस्य स्वविषयानिवर्तकत्वात् । 'तमेव विदित्या- तिमृत्युमेती' यादिश्रुत्याऽऽत्ममात्रविषयकज्ञानस्यैव बन्धनिवर्तक- वोक्तेश्च । तादृशज्ञानं च न प्रयक्षम् , आत्मनो बहिरिन्द्रियायोग्य वात् । तस्य स्वप्रकाशत्वेन सुखादीनां स्वप्रकाशसाक्षिमात्रभास्य. स्वेन च मनसो बहिरिन्द्रियाद्यसहकृतस्य ज्ञानाकरणत्वाञ्च । 'औप. निषदं पुरुषं पृच्छामी'त्यादिश्रुत्या उपनिषद्वाक्यमात्रबोध्यत्वोक्तेश्व। नापि शाब्दम् । परोक्षज्ञानस्य प्रत्यक्षाघ्यासानिवर्तकत्वात् । अत एव नानुमितिः। तत्र हि अनात्मरूपे पक्षे आत्मनः संसर्गो नारायणी । फलितार्थमुपसंहरति तस्मादिति । तस्माच्छास्त्रजप्रमातः पूर्वमध्या- सानुगुणाज्ञानकल्पनात् अज्ञातज्ञापकत्वात् अज्ञानविषयतावद्विषयक- खात्। तथा चाहंप्रत्ययस्य केवलात्मविषयत्वाभावादात्मनः सन्दिग्ध. स्वापूर्वत्वादिसम्भवात्तत्र प्रमाणं सच्छास्त्रं सार्थकमेवेति भावः । अत एव प्रयोजनसद्भावादपीत्याह सप्रयोजनकेति । भ्रमनिवृत्तिरूपप्रयोजनस.

·१८ न्यायरत्रावली-नारायणी-साहिते न्यायरत्नावली। विषयः ? अथवाऽऽत्मरूपे ?। नाद्यः । तादृशज्ञानस्य बन्धानिवर्तक- वात् । नान्त्यः । अत्यन्ताभेदे संसर्गासम्भवात् । तद्धटस्तद्धट इत्यादिज्ञानस्याप्रमात्वेन तदटादिव्यक्तिभिन्नवस्त्वनुयोगिकसंसर्गेण तद्धटादिव्यक्तिविशिष्टज्ञानत्वं तद्धटादिव्यक्तिप्रमात्वमियस्यावश्यवा. च्यत्वात् । तध्यक्तौ तादात्म्यसम्बन्धेन तव्यक्तिविशिष्टज्ञानस्यानुवाद- रूपत्वेनाममात्वाच्च । स्वकारणीभूताद्धट इति ज्ञानविषयादधिकं घटे द्रव्यत्वसंसृष्टाभेदं विषयीकुर्वतो हि ज्ञानस्य प्रमात्वं युक्तम् । त. यक्ती तव्यक्तिस्वरूपं तयक्तितादात्म्यं विषयीकुर्वता तु ज्ञानेन स्वकारणीभूततव्यक्तिरितिज्ञानविषयादधिकं किं विषयीकृतम् , येन धारामध्यगज्ञानवदममा न स्यात् । ननु विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानादेः विशिष्टवैशि- ष्ट्यबुद्धौ हेतुत्वस्य मीमांसकैरस्वीकारात् , स्वीकारेऽपि कार्यभूतज्ञानस्य विषयतायाः कारणीभूतज्ञानविषयतातः विलक्षणत्वेन च नानुवादकत्वमिति चेन्न । विलक्षणाया अपि विषयतायाः नष्फल्येन झानेऽनुवादतुल्यत्वस्य दुर्वारत्वात् । न हि 'घटो घट' इति ज्ञानस्य स्वीकारे तस्य संशयादिनित्ति. रूपं फलमस्ति । 'घटो घटो नवे'त्यादिज्ञानस्याहार्यत्वेन तन्निवृत्ते. रफलत्वात् । जीवत्वेश्वरत्वोपलक्षितयोः ऐक्याज्ञाननित्तिस्तु ता. शैक्यस्य निर्विकल्पकादेव । तच्च नानुमितिः । तस्याः किश्चिद्धर्मः विशिष्टपक्षसाध्यावगाहित्यनियमात् । तस्मादभेदे सत्यपि उपाधि भेदप्रयुक्तो वा, विशिष्टकेवल भावप्रयुक्तो वा यत्र विशेषणविशेष्य- व्यक्त्योर्भेदः, तत्रैवाभेदसंसर्गस्य प्रपा । यथा घटो द्रव्यं विशिष्ट- सत्ता शुद्धसत्तेत्यादौ । अत एव घटाभावो घटाभाववानित्यादौ एकत्वादिविशिष्टघटाभावत्वादिरूपेणैव घटाभावादेर्विशेष्यता । नाप्युपमितिः । 'स गौरनेन गवयन सदृश ·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । दनं न व्यर्थम् । तस्य चात्मतत्त्वस्य 'तत्वमस्यह ब्रह्मास्मी' त्यादिवेदान्तमहावाक्यमेव प्रमापकम् । न्यायरत्नावली। इत्याद्युपमितिस्थल इव प्रकृते सदृशवस्तुद्वयावगाहने मतान्तरे पदवाच्यत्वावगाहने च अनात्मविषयकत्वापत्तेः । नाप्यर्थी पनिः । आत्मनि तत्संसर्ग विना कस्यचिदर्थस्यानुपपन्नत्वाभा- वात् । संसर्गस्यात्मरूपत्वे अनात्मरूपत्वे वा पूर्वोक्तदोषापत्तेश्च । नाप्यनुपलब्धिकरणकम् । तस्याभावमात्रे प्रमात्वात् । स्वाभावाभाव त्वेनाभावग्राहकत्वेऽपि अनात्मविषयकत्वतादवस्थ्यात् । प्रमेयस्या- स्मत्वे अनात्मत्वे वा पूर्वोक्तदोषापत्तेश्च । तस्मान्त्रोक्तज्ञानोत्पत्तिम- सम्भव इत्यत आह-तस्य चेति । ब्रह्मात्मैक्यस्य चेयर्थः। आ. स्मतत्वस्य साक्षिस्वरूपस्य । प्रमापकं प्रत्यक्षप्रमाकरणम् । शब्दक- रणकमपि आत्मज्ञानं प्रत्यक्षमेव, साक्ष्यभिन्नविषयकत्वात् । घट- नारायणी। द्भावाञ्चेत्यर्थः । न व्यर्थ न पुरुषार्थसाधनरहितम् । (१) ननु तथापि शास्त्रं व्यर्थ तस्य परोक्षज्ञानजननस्वाभाव्यात् परोक्षज्ञा- नस्य चापरोक्षाध्यासाप्रतिक्षेपकत्वात् , अन्यथा श्वैत्याद्यनुमानादिनापि पीतः शङ्ख इत्यादिभ्रमस्य निवृत्त्यापत्तिस्तत्राह तस्य चेति । ब्रह्मात्मैक त्वलक्षणस्थाखण्डार्थस्येत्यर्थः । आदिना 'प्रज्ञानं ब्रह्म' 'अयमात्मा ब्रह्म. त्यादिपरिग्रहः । प्रमापकं साक्षात्काररूपप्रमाया जनकम् । ज्ञानस्य वस्तु. माहात्म्यकृतमेव परोक्षत्वमपरोक्षत्वं च नतु प्रमाणस्वभावकृतम्, ब्रह्म च 'यत्साक्षादपरोक्षात्' ब्रह्मेति श्रुतेः स्वतोऽपरोक्षमेवातस्तद्गोचरं वाक्य- जन्यं ज्ञानं दशमस्त्वमसीत्यादाविवापरोक्षमेवेति सङ्केपः(२)। (१) नारम्भानहमिति वा । यद्यप्येतन्मते भ्रमनिवृत्तरात्मस्वरूपतया नोद्देश्यत्वं सम्भ- वति सिद्धत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वात् तथापि परोक्षासद्धत्वज्ञानेप्यपरोक्षसाध्यकत्वभ्रमजन्यप्र. वृत्तितः प्रातीतिकसाध्यत्वरूपफलत्वस्याबाधनाद्देश्यत्वं सम्भवत्येवेत्यग्रे स्फुटीभविष्यति । इत्यधिकः पाठः खपुस्तके । (२) अयमत्रात्यन्तमधिकः पाठः खपुस्तके । यथाः न च दशमस्त्वमसि इत्यादी वाक्यात्पदार्थोपस्थिती मानसः संसर्गबोधः, वा. क्यसहकृतेन चक्षुषैव वा साक्षात्कार इति वाच्यम्। तथा सत्याये सर्वस्विन्नपि वाक्ये तथास- -- ·२० न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते . म्भवेन शब्दप्रमाणमात्रीच्छेदापत्तिः, द्वितीये वाक्यान्वयव्यतिरेकिविरोधप्रसङ्गः । न बालोकादरिव अन्वयव्यतिरेको तौ न करणत्वसाधकाविति वाच्यम् । तथासति व्यासन- दशायां सत्यपीन्द्रियसम्बन्धे प्रत्यक्षादर्शनान्मन एव सर्वत्र प्रमाणं चक्षुरादि तु सहकारि- कारणमिति कल्पनायाः सम्भवात् सर्वत्र प्रमाणमात्रोच्छेदापत्तिः । सिद्धमतः शब्द एव तत्र करणं तजन्यं चापरोक्षमेव, तदन्तरं साक्षात्करोमीति प्रतीतेः । एवं कृतेपीत्यभिप्रेत्यैवात्र वाक्यमवत्येवकारः । अनेनेन्द्रियकरणकं ज्ञानं प्रत्यक्षमितिप्रत्यक्षलक्षणानुरोधात् भावनया सहकृतेन मनसैवापरोक्षप्रमा भवति वाक्यात्तु प्रथमतः परोक्षप्रमैव भवति करणस्वाभा व्यादिति योगिनां मतनिरासः। इन्द्रियकरणकमेव ज्ञानं प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षलक्षणानुरोधेन मनसैव तस्यापरोक्ष्यमित्यभ्युपगमे ‘यन्मनसा न मनुते' इति श्रुतिविरोधः । भावनाज न्यत्वे तस्य कामातुरस्य कामिनी भावयतो व्यवहितकामिनीसाक्षात्कारस्येवाप्रामाण्यप्रसङ्गश्च । ननु भावनाजन्यत्वं न तत्राप्रामाण्यप्रयोजकं किन्तु बाधितविषयत्वम् , शुक्तिरजतादि भ्रमेषु भावनां विनापि. जातेषु बाधितविषयत्वेनैवाप्रामाण्यनिश्चयात् , ब्रह्मसाक्षात्कारे त्व- वाधितविषयत्वात्प्रामाण्यं भावनाजन्यत्वेपि न व्याहन्यते, नापि भावना सर्वत्र दोषः, येन भावनारूदोषजन्यत्वेनाप्यप्रामाण्यं स्यादिति चेत् । सत्यम् । तथापि परोक्षज्ञानमूलकभावना. या अपरोक्षधीजनकत्वबाधस्य वह्नयनुमितिमूलकभावनायां दृष्टत्वान्न भावनाकोटिभिरपि साक्षात्कारो भवति किन्तु शब्दादेव, तदर्थस्यापरोक्षत्वादिति भावः । तत्र विषयगतापरा- क्षत्वं-स्वाकारवृत्त्युपहितप्रमातृचैतन्यसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वशून्यत्वे सति योग्यत्वम् । धर्माधर्मयोः प्रत्यक्षवारणाय विशेष्यदलम्। रूपी घट इत्यादिप्रत्यक्षस्थले सङ्ख्यापरिमाणादेः प्रत्यक्षत्ववारणाय सत्यन्तदले स्वाकारवृत्त्युपहितेति प्रमातृविशेषणम् । तथाच रूासङ्ख्या- दीनामेकदेशस्थत्वेन तदवच्छिन्नचेतन्यानामैक्याद्रूपावच्छिन्नचैतन्यस्य प्रमात्रभेदे सङ्ख्या. द्यवच्छिन्नस्यापि प्रमात्रभिन्नतया सङ्ख्याद्यवीच्छन्नसत्ताया रूपप्रमातृचैतन्यसत्तातिरिक्त- स्वाभावेपि न सङ्खयादीनां रूपाद्याकारवृत्तिदशायां प्रत्यक्षत्वं तदानी सङ्खयाद्याकारवृत्त्यभा- वन सङ्खयादिसत्तायाः सङ्ख्याद्याकारवृत्त्युपहितप्रमातृचैतन्यसत्तातिरिक्तत्वाभावात् । प्रमा- वभिनत्वमपहाय तादृशशून्यत्वोक्तिस्तु बाह्यविषये वस्तुतः प्रमात्रभेदस्य 'अहमिमं पश्या. मि' इति भेदानुभवबाधितत्वात् । तादृशशून्यत्वं च ब्रह्मचैतन्ये स्वत एवास्ति चैतन्यां. शस्यैकत्वेनैवैकसत्ताकत्वात् । बाह्य त्विन्द्रियसनिकदिबलेनान्तःकरणं यदा बहिनिःसरति तदा विषयचैतन्यप्रमातृचैतन्ययोरेकदेशस्थत्वेनक्यात्स्वावच्छिन्न ब्रह्मचैतन्यऽध्यस्तं विष- यादिकं प्रमातृचैतन्य एवाध्यस्तं भवति, आरोपितस्याधिष्ठानभूतविषयचैतन्याभिन्नप्रमातृ. चैतन्यसत्तामात्रत्वात् , आरोपितपदार्थस्याधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्ताया अनङ्गीकारात् । अत- एवानुमित्यादिस्थले न वह्नयादेः प्रत्यक्षत्वं तत्रान्तःकरणस्य बहिर्निर्गमनाभावेन विषयचै- तन्यप्रमातृचैतन्ययोरेकत्वाभावेन प्रमातृचैतन्यस्याधिष्टानत्वाभावात् वह्नयादेस्ततः पृथक् सत्ताकत्वात्।

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । २१ अथवा निवृत्ताज्ञानत्वमपरोक्षत्वं तच्च चितोऽज्ञानविषयताशून्यत्वे सति चिद्रूपत्वम् , दृश्यानान्त्वज्ञानविषयतानवच्छेदकत्त्वे सति दृश्यत्वम् । तत्राये विशेष्यदलं वक्ष्यमाणयु. क्त्या स्वतोऽज्ञानाविषयस्य घटादेः सर्वदाऽपरोक्षव्यवहारवारणाय । विशेषणदलं त्वज्ञा. ननाशकवृत्तेः पूर्वमपि साक्षिणोऽपरोक्षव्यवहारवारणाय । द्वितीये विशेष्यं विकल्पोल्लिखिते तुच्छेऽतिव्याप्तिवारणाय । सत्यन्तमाकामादेः प्रत्यक्षत्ववारणाय । चिदचितोयोरपि कथि. तप्रकाराज्ञानशून्यत्वं तु प्रमासामय्यैव प्रमाकाले भवति 'तरति शोकमात्मवित् , विद्वा. न्नामरूपाद्विमुक्तः' इत्यादि श्रुतिभिः ज्ञानसमकालं मुक्त इति वृद्धोक्तिभिश्चाज्ञाननाशस्य ज्ञानसमकालिकत्वप्रतिपादनेन प्रमासामय्या एवाज्ञानानाशकत्वज्ञापनात् । सा च सामग्री इन्द्रियसन्निकर्षादिरूपा, योग्यत्वंपदार्थाभेदपरशब्दादितात्पर्यनिश्चयरूपा च । प्रमया तु प्राक- ट्यं विषयस्येति न प्रमाया अपि वैयर्थ्यमिति सङ्केपः । ज्ञानस्यापरोक्षत्वं तु तादृशापरो. क्षयोरन्यतराश्रयविषयकत्वम् । अथवा ज्ञानस्यापरोक्षत्वं तत्तदिन्द्रिययोग्यवर्तमानविषयाव- च्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वम् । अतीतसुखादिस्मृतायतिव्याप्तिवारणाय वर्तमानत्वं विषयविशेषणम् । धर्मादिशाब्दबोधेऽतिव्याप्तिवारणाय योग्येति । मुरभि चन्दनमित्यादौ सौरभादेः प्रत्यक्षत्व- वारणाय तत्तदिन्द्रियेति सङ्केपः । अथवा सामान्यतो ज्ञातस्य विशेषतो ज्ञानार्थ मननापर. पर्यायो विचारः तदनु निदिध्यासनं च सामान्यज्ञानमेव तत्तु निर्गुणत्वादिना प्रमाणायोग्यस्य कुतस्तत्राह-तस्य चेति । प्रमापकं शाब्दपरोक्षप्रमाजनकं निदिध्यासनं प्रति श्रवणस्य कारणताज्ञापनाय वाक्यमेवेत्येवकारः। श्रुतिभिरेवावगतस्य भावनासहकृतेन मनसाऽऽपरोक्ष्यम् 'मनसैवानुदृष्टव्य'मिति श्रुतेरिति भावः । न च ‘यन्मनसा न मनुते' इति श्रुतिविरोधः, भावनां विना मनोगम्यं न भवतीति तदर्थत्वात् । औपनिषदत्वमपि न स्यात् 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति श्रुतेः । तस्माद्यथा औपनिषदत्ववागगम्यत्वयोयो- रप्यविरोधाय शक्त्या वाचो निवर्तन्ते इत्येवार्थो न तु सर्वथा निवर्तन्ते एवेति तथा प्रकृ- तेपि 'मनसा न मनुते' 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इति द्वयोरविरोधाय भावनां विना न कदा- चिन्मनसा जानाति भावनायान्तु जानात्येवेत्यर्थः तथैवोपलब्धेरिति भावः । एतेन परोक्ष- तापरोक्षत्वयोः प्रमाणस्वभावकृतत्वेपि न हानिः, मनोरूपेन्द्रियजन्यत्वेन ब्रह्मज्ञानस्यापरोक्ष- त्वाभ्युपगमात् । एवं भावनाजन्यत्वेन व्यवहितकामिनीसाक्षात्कारवन्नाप्रामाण्यमपि, धितार्थत्वेन प्रामाण्यसम्भवात् । अयमत्रनिष्कर्षः । शाब्दापरोक्षत्ववादिमते 'मनसैवानुद्रष्टव्य' मित्यत्र कर्तृत्वं तृती. यार्थो न करणत्वं यन्मनसा न मनुते' इति श्रुतिविरोधात् , औषनिषदसमाख्याविरोधाच्च । तथा च साधनचतुष्टयसम्पदनन्तरं श्रुतिकरणकमनःकर्तृकदर्शनविषय आत्मेति तत्रार्थः । योगजापरोक्षवादिमते तु शब्दादेव परोक्षं न मानान्तरात् , [औपनिषदसमाख्याविरोधात् ] अपरोक्षं तु भावनासहकृतान्मनस एव, केवलस्य व्यभिचारित्वेन करणत्वासम्भवेपि योगसह- कृतस्यायोग्यपरमाण्वादिप्रत्यक्ष इव कारणत्वे बाधकाभावात् 'निदिध्यासितव्य' अन्यथा अबा- - ·२२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। चाक्षुषादीनामपि प्रत्यक्ष नेन्द्रियकरणकत्वादिरूपम् , सुखादि- प्रत्यक्षे आत्मसाक्षिमात्ररूपे अव्याप्तेः। किन्त्वज्ञानविषयतासामा- न्यशून्यविषयकत्वम् । घटादिकं च यद्यपि जडत्वात् सर्वदेवाज्ञाना- विषयः, तथापि तत्र चाक्षुषादिकृत्यभावकाले तदवच्छिन्नचि. तोऽज्ञानविषयत्वात्तत्तादात्म्यापन्ने घटादावप्य ज्ञानविषयत्वव्यव- हारः । अत एव चाक्षुषादिवृत्त्यभावकालीने घटादिपरोक्षज्ञाने न प्रयक्षव्यवहारः । चाक्षुषादिवृत्तिकालीने तु घटादेरपरोक्षज्ञाने प्रत्यक्षत्वव्यवहारो निष्प्रत्यूहः । विद्यमानसुखादौ तु साक्षी सर्वदेव प्रत्यक्षः । मुखादितादात्म्यापन्नस्य साक्षिणः सर्वदेवाज्ञानाविषय. त्वात् , ब्रह्मात्मैक्याकारमनोवृत्तिकाले च ब्रह्मात्मैक्यस्याज्ञानाविषय. स्वात्तद्विषयकत्वेनोक्तवृत्तेः प्रत्यक्षतेति न कोऽपि दोष इति भावः । ननु वृत्तिः प्रयक्षरूपा सती अज्ञाननाशिका, प्रत्यक्षत्वं च तस्या अज्ञानाविषयविषयकत्वम्,तथा चाज्ञाननाशात् पूर्वमज्ञानाविषयत्वस्य विषयेष्वभावात् वृत्तेरज्ञाननाशकत्वानुपपत्तिरिति चेन्न । न हि वृत्तिरज्ञा- ननाशिका,किन्त्वज्ञानाधिकरणक्षणवृत्तिवृत्तेरेवाज्ञाननाशकत्वात्(१)। नारायणी। वाक्यबोधकरीतिस्तु सङक्षेपण प्रदर्श्यते । पदयोस्तु समानाधिकरणत्वं पदार्थयोः । विशेषणविशेयत्वं लश्यलक्षणतापि च । सम्बन्धः सोयमित्यादाविव तस्माद्विरुद्धकम् ॥ त्यत्क्वा विरुद्धं तत्रैव विशिष्टपरमात्मनोः। स्वरूपं लक्षयत्येकं तत्त्वमस्यादिका श्रुतिः ॥ उपक्रमादिलिङ्गेन नैव भिन्नार्थिका ततः ॥ अयमर्थः । पदयोभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोरेकस्मिन्नर्थे प्रवृत्तिरूपं सामा. इत्यादिना भावनायाः कारणत्वप्रतिपादनाच । तत्र प्रथममते श्रवणमनननिदिध्यास. नानां क्रमेणाप्रामाण्यशङ्काऽसम्भावनाविपरीतभावनानां निवृत्तिः फलम् , द्वितीयमते तु ज्ञानं प्रत्येव द्वारद्वारिभावेन हेतुन्वमिति विवेकः । व्यक्तीभविष्यति चेदमुपरिष्टात् । १) किन्त्वज्ञानाधिकरणक्षणवृत्तिः वृत्तेरेवाज्ञाननाशकत्वादिति सर्वत्र पाठः स च विरुद्ध एव भातीत्ययमस्माभिनिवेशितः । । ..

·सिद्धान्तविन्दाचवतरणग्रन्थः । ३३ न्यायरत्नावली। तत्रापि इन्द्रियजन्या वृत्तिः स्वसमानविषयकाज्ञाननाशः । आत्मविषय- का तु शब्दजन्यापि । तथा च यादृशाज्ञानाभावो यद्वृत्तेरुत्पत्तिक्षणा- वधि प्रतीयते, सा वृत्तिः तदज्ञाननाश इति तु निष्कर्षः । वृत्तिवि. शेषस्याज्ञानविशेषनाशकत्वे तु तदुत्पत्तिक्षणे तद्वृत्तितदज्ञानयोः प्र. त्ययस्यानुभव विरुद्धस्यापत्तेः । न हि युगपदेकस्मिन्विषये ज्ञातवा- ज्ञातत्वे केनाप्यनुभूयते । यदि तु घटाद्यवच्छिन्ना चिच्छुद्धचितो न भिन्ना (१)तथा च ब्रह्मसाक्षात्कारोत्तरं घटाद्याकारत्त्यभावकाले अज्ञानाविषयशुद्धचित्तादात्म्यस्य घटादौ सत्त्वात् अपरोक्षव्यत्र- हारापत्तिरित्युच्यते, तदा चितः अपरोक्षत्वज्ञानाविषयचिद्रूपत्वम् । विशेष्यमात्रस्योक्तो तत्वज्ञानात् पूर्वमपि आत्मब्रह्मणोरक्यं साक्षा- करोमीति धीस्स्यात् । विशेषणमात्रस्योक्तो घटादौ सर्वदा अप- रोक्षव्यवहारस्स्यात् । दृश्यानामपरोक्षत्वं त्वज्ञानविषयतानवच्छे. दकत्वविशिष्टदृश्यत्वम् । तादृशापरोक्षत्वयोरन्यतराश्रयविषयकत्वं ज्ञानस्यापरोक्षत्वम् । नारायणी। नाधिकरण्यम्, पदार्थयोः परस्परोद्देश्यविधेयभावेन परस्परभेदव्यावर्तक- त्वात् व्यावर्त्यव्यावर्तकभावरूपो विशेषणविशेष्यभावः, पदयोः पदार्थयोश्च विरुद्धविशिष्टत्वांशपरित्यागेनाविरुद्धनिष्कृष्टधर्मिमात्रेण सह लक्ष्यलक्षण- भावः, पदप्रत्यगात्मनोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावरूपः, पदार्थप्रत्यगात्म. नोस्तु उपपाद्योपपादकभावरूपश्चेति सम्बन्धत्रयस्य सोयं पुरुष इत्यादिवाक्येष्विव तत्त्वमस्यादिवाक्येष्वपि सद्भावात् । तेन श्रुतीरपि निष्कृष्टयोरैक्यरूपं शुद्धं स्वरूपं बोधयति । तथाहि यथा सोयं पुरुष इति वाक्ये स इति तत्पदम्य तद्देशतत्कालवैशिष्ठ्यं प्रवृत्तिनिमित्तम् अयंशब्द स्यैतत्कालैतद्देशवैशिष्ट्यं भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोः सोयंशद्वयोरेकस्मिन्पुरु- षपदोपस्थापितपिण्डे तात्पर्यम् । सोयमयं स इति च विशेषणविशेष्य- (१) अत्र "तथाच घटाद्याकारवृत्त्यभावकाले अज्ञानाविषयशुद्धचित्तादात्म्यस्य घटादौ सत्त्वात् ब्रह्मसाक्षात्कारोतरमपराक्षव्यवहारापत्तिरित्युच्यते” इतिपाठो गपुस्तके परन्तु तत्त्वे ग्रन्थासङ्गतरत्र पुस्तकायो निवेशितः ।

·न्यायरनावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। ननु उक्तवाक्यादपि नोक्तज्ञानस्योत्पत्तिसम्भवः, उक्तवा- क्यान्तर्गततत्वमादिपदार्थापरिचयात् । मानान्तरममिते हि पदार्थे गृहीतसङ्केतसम्बन्धस्य पदस्य ज्ञानेन उपस्थापिते सति वाक्यार्थः प्रमीयते । तत्त्वमादिपदानां चार्था न मानान्तरेण प्रमिताः । जगत्का. रणत्वादिविशिष्टचिद्रूपस्य तत्पदवाच्यस्य हि नानुमानेन ज्ञानम् । 'आद्यकार्य सकतकम् कार्यत्वात् यद्यत्कार्य तत्तत् सकर्तृकम् , यथा घट' इयाद्यनुमानस्याप्रयोजकत्वात् । यदि हि कार्यसामान्ये कर्ता करणं स्यात् तदा कार्यत्वं कर्तृजन्यत्वरूपसकर्तृकत्वव्याप्यं स्यात् । यदातु घटादिकार्येऽपि न कुलालादिः कारणम् , कुलालादिक्रियादेरवश्यं कारणत्वस्य वाच्यत्वेन कुलालादेः तपितृवदन्यथासिद्धत्वात् , तदा आद्यकार्ये कर्तुः कारणत्वस्य का कथा। आरम्भवादस्वी. कारेण आद्यकार्यस्य क्रियासंयोगादिप्रयोज्यत्वासम्भवात् । 'आ. मन आकाशस्सम्भूत' इत्यादिश्रुत्यनुसारेण महत आकाशादरेव प्रथममुत्पत्तेः उक्तश्रुतेस्स्तावकत्वेन न स्वार्थे प्रामाण्यम् । तत्मामा- ज्यवादिनो देवताधिकरणस्य अस्वीकारिणि 'न कदाचिदनीदृशं जग'दिति मीमांसकसिद्धान्ते सृष्टिप्रलयाभावेन आद्यकार्यस्यैवा. नारायणी। भावः, विशिष्टशक्तयोः सोयंशब्दयोविरुद्धविशिष्टांशत्यागेन पुरुषेण सह लक्ष्यलक्षणभावश्च । तथा तत्त्वमस्यादिवाक्येष्वपि जगत्कर्तृत्वादिवैशिष्ठ्यं तत्पदस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् , त्वंपदस्यावस्थात्रयवत्त्वम् । भिन्नप्रवृत्तिनि- मित्तयोः तत्त्वंपदयोरेकस्मिन् शुद्धे तात्य॑म् , तत्त्वं त्वं तदिति विशेषण- विशेष्यभावः, विरुद्धार्थधर्मत्यागेन शुद्धेन सह लक्ष्यलक्षणभावश्चेति । विशिष्टयोस्तत्त्वंपदाभ्यां शक्त्योपस्थापितयोभिन्नयोरभेदायोगेन लक्षणया बोधितयोः शुद्धपदार्थयोरैक्यं सामानाधिकरण्यमर्यादया प्राप्तमप्युपा. सीतेति पदकल्पनाभ्रमनिरासद्वाराऽसीत्यादिपदेन दूढोक्रियते। एवमन्य- नापीति दिक् । नच तत्त्वमसीति वाक्यस्य तस्य त्वमसीत्यर्थ इति वा- च्यम् । 'एकमेवाद्वितीय' मित्युपक्रम्य 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्' इत्युपसं.

·सिद्धान्तबिन्दाययतरणग्रन्थः वाक्यं च पदार्थज्ञानद्वारव ज्ञापकमिति तत्त्वंपदा. र्थयोः प्रकृतवाक्यार्थानुकूलयोरन्यतोऽसिद्धत्वात्तावपि न्यायरत्नावली । लीकत्वात् । उक्तान्यथासिद्धिमस्वीकृत्य कुलालादिहेतुत्वं च स्वीकृय तदृष्टान्तमात्रेणाद्य कार्ये कर्तृजन्यत्वस्वीकारेऽपि बहुजनाश्रयपा- सादादिदृष्टान्तेन पृथिव्यादेन नाकर्तृकत्वानुमानापत्तश्च । अत एवं कार्योत्पत्यन्यथानुपपत्तिरपि नेशस्य जगत्कारणत्वे मानम् । तथा च तत्पदवाच्यस्याननुभूतत्वेन तत्सम्बन्धित्वेन शुद्धब्रह्मणस्तत्पद- लक्ष्यस्य सुतरामननुभूतत्वान्न तत्पदेनोपस्थितिसम्भवः । त्वम्पदवा- च्य म्य तु जाग्रदायककावस्थाविशिष्टरूपेण माक्षिणा गृहीतत्वऽपि अवस्थात्रयविशिष्टस्य त्वम्पदमुख्यार्थम्य त्वम्पद लक्ष्यस्य शुद्धजी. वस्वरूपस्य चाननुभूतत्वेन न त्वम्पदनोपस्थिनिमम्भव इति तत्त्वम्प. दलक्ष्यार्थयारक्यं कथं वोध्यमित्यत आह-वाक्यं चति । ज्ञापकं-- पदार्थयारक्यादिज्ञापकम् । तत्वम्पदार्थयोः-पदाभ्यां वाच्य गोल- क्ष्ययोश्च । प्रकृतवाक्यार्थानुकूल यो:- तत्वमसीति वाक्यार्थबुद्धौ प्रयोजकी भूतापस्थितिविषययाः । वाच्या स्थिद्विार कलक्ष्योपस्थि- तेरेव लक्ष्यघटितवाक्यार्थबांधे हेतुत्वात् । अन्यतः -श्रुतिभिन्नश्मा. नारायणी। हारादिलिङ्गविरोधात् । कौशीतक्यां तत्त्वमसीत्यात्माऽवगम्य इत्युक्त्वा तत्त्वमसिवाक्यस्य 'अहं ब्रह्मास्मीत्यर्थप्रदर्शनाचेत्यन्यत्र विस्तरः । ननु तत्त्वंपदार्थयार्मानान्तरगम्यत्वमस्ति न वा ? आये मानान्तरान- धिगतत्वरूपापूर्वत्वलिङ्गभङ्गप्रसङ्गः । अन्त्ये शास्त्रादपि तद्वोधासंभवः । मानान्तरेण प्रमिते पदार्थे गृहीतवृत्तिकस्य पदस्य ज्ञानेनोपस्थापित सति वाक्यार्थबोधस्यानुभवसिद्धत्वात् न तयो रूपाद्यभावान्मानान्तर- गम्यत्वं संभवति वक्तुं वा युक्तं सिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गादित्यत आह- वाक्यं चेति । पदकदम्बात्मकं वाक्यं चेत्यर्थः । पदार्थज्ञानद्वारैव-वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थितिद्वारैव, ज्ञापक-वाक्यार्थप्रमापकम् । तत्त्वंपदार्थयोः- तत्त्वंपदाभ्यां वाच्ययोर्लक्ष्ययोश्च, प्रकृतवाक्यार्थानुकूलयोः-प्रकृतवाक्या- र्थबुद्धिप्रयोजकीभूतोपस्थितिविषययोः । अन्यतोऽसिद्धत्वात्-उपनिषद्भिन्न- - ३ ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते शास्त्रेणैव प्रमातव्यौ, यूणहवनीयादि पदार्थवत् । तत. श्च 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि न्यायरत्नावली । गात् । शास्त्रेणैव-श्रुत्यैव । यूपेत्यादि । यथा यूपपदार्थोद्देशेन तक्षणादिसंस्कारकर्मविधायकस्य 'यूपं तक्षती'त्यादिवाक्यस्य पर्यालोचनात्तक्षणादिजन्यसंस्कारविशिष्टकाष्ठं यूपपदवाच्यामिति निर्णीय 'यूपे पशुं बनाती'त्यादिवाक्याद् यूपसंसर्गो बुध्यते, यथा वा 'वसन्ते ब्राह्मणोऽनीनादधीत' 'नक्तं गाईपत्यमादधाति दिवाऽऽ. हवनीय' मित्यादिवाक्यपर्यालोचनेन दिवाधानादिसाध्याग्न्यादि. राहवनीयादिपदवाच्य इति निर्णीय आहवनीये जुहोति 'गाई. पत्ये पनीसंयाजयन्ती'त्यादिवाक्यादाहवनीयादिसंसर्गो बुध्यत इत्यर्थः । भूतानीति । उत्पन्नानीत्यर्थः । तेन पञ्चभूतान्यस्य गुण. क्रियादेदृग्दृश्यतादात्म्येक्षणादेश्च ब्रह्महेतुकत्व लाभः । जायन्ते-उत्प- नारायणी। मानतोऽप्रमितत्वात् । तावपि-तत्त्वंपदवाच्यलक्ष्यावपि, शास्त्रेणैव-वाक्य- शेषरूपश्रुत्यैव । जन्यत्वं तृतीयार्थः । प्रमातव्यो-प्रमा), श्रुतिप्रमाणमात्र जन्यप्रमाविषयाविति यावत्। तथाच मानान्तरतोऽप्रमितत्वेपि वाक्यशेषै. रेव प्रमिते तत्त्वंपदार्थे गृहीतवृत्तिकस्य तत्पदादेर्शानेनोपस्थापने सति वाक्यार्थबोधसंभवान्नानुपपत्तिरिति भावः । तत्र दृष्टान्तमाह यूपेति। यथा यूपे पशुं बध्नातीति वाक्यात् यूपे पशुबन्धनसंसर्गे प्राप्ते यूपपदार्थाका- डायामन्यतोऽप्राप्तं यूपपदार्थ 'यूपं तक्षतीति वाक्यं यूपोद्देशेन तक्ष- णादिसंस्कारविशेषविशिष्टं काष्ठं यूप इति वाक्यमर्यादया प्रमापयति ए. वम् 'आहवनीये जुहोति' इति वाक्येनाहवनीये होमसंसर्गे प्राप्ते आहवनी- यपदार्थाकाङ्क्षायामन्यतोऽप्राप्तमाहवनीयपदार्थम् 'वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीना- दधीत' 'नक्तं गाहपत्यम्' 'दिवा आहवनीय'मितिवाक्यं दिवाऽऽधानादि. सामग्रीविशिष्टोऽग्निराहवनीय इति प्रमापयति । एवं गार्हपत्यादिकमपि । आदिपदात् स्वर्गादिपरिग्रहः । एतेन यूपाहवनीयादेः केवलस्य प्रत्यक्ष योग्यत्वेपि न हानिः स्वर्गादेरतथात्वादिति दिक् । उपपादनफल. माह-ततश्चेति । मानान्तरेण प्रमितार्थस्य वाक्यरोषैरेव प्रमित्यङ्गीकारा. -देवेत्यर्थः । यतो वेत्यादि 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन ·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । जीवन्ती'त्याद्याः सृष्ट्यादिश्रुतयस्तत्पदवाच्यार्थस्य सम पिकाः । 'सत्यं ज्ञानमनन्त'मित्यादयस्तु लक्ष्यार्थस्य । एवं न्यायरत्नावली। द्यन्ते । जातानि-दृश्यतया प्रादुर्भूतानि दृश्यानीति यावत् : जीव. न्ति-सत्तास्फूर्तिमर्यादादिकं प्राप्तानि । प्रयन्तीति शतप्रत्ययान्तं लयं लभमानानीत्यर्थः । तथा च यतो ब्रह्मणो हेतोः कार्य सर्व- मुत्पद्यते, दृश्यानि सर्वाणि यतः सत्तास्फुरणादि लभन्ते, लीयमा- नानि च सर्वाणि प्रलयकाले यत्प्रविशन्ति, तद्ब्रह्मेत्यर्थः । पञ्चमी. तृतीययोहेतुसामान्यार्थकत्वेऽपि लीयमान कार्याधारयोक्त्योपादान- त्वं लभ्यते । 'तदक्षत बहुस्यां प्रजायेये' ति 'सोऽकामयत तदा त्मानं स्वयमकुरुते'ति ईक्षणकामनाकृतीनां जगत्कारणनिष्ठतया निर्देशाब्रह्मणो जगत्कर्तृतालाभः । 'येनेत्यायेकवचननिर्देशात् 'य एको जालवानीशत ईशनीभिरित्यादिश्रुतेश्च जगज्जन्मादिहेतो. रेकत्वमिति बोध्यम् । तत्पदवाच्यार्थस्यति । तत्त्वमसीति वा- क्यप्रवृत्तः पूर्व सृष्टयादिवाक्यस्य प्रकृतत्वात् प्रक्रान्तवाचितत्पदस्य सृष्टयादिकारणं वाच्यमिति भावः । इत्यादयस्तु लक्ष्यार्थस्येति । नारायणी। जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्मे, त्या- द्याः सृधिस्थितिप्रलयबोधिकाः श्रुतयः । श्रुत्यर्थस्तु यतः यस्मादुपा- दानात् इमानि प्रत्यक्षाद्यवगतानि नामरूपात्मकानि भूतानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानि जायन्ते उत्पद्यन्ते येन निमित्तभूतेन जातानि उत्पन्नानि जीवन्ति वर्धन्ते यत्प्रयन्ति यत् ब्रह्म लयसुषु- प्त्यादौ वासनारूपेण गच्छन्ति अभिसंविशन्ति बाधेन ज्ञानकाले तन्मात्रस्वरूपाणि भवन्ति तद्विजिज्ञासस्व तद्विचारय विचार्यमाणे यत्सृष्ट्यादिकर्तृ तद्ब्रह्मेत्यर्थः। तत्पदवाच्यार्थस्य--तत्पदशक्यार्थस्य ब्रह्मणः, समर्पिकाः-प्रमापिकाः । एवं प्रमिते विशिष्टे गृहीतशक्तिकेन तत्पदेन लक्षणया शुद्धोपस्थितौ कारणीभूतानुभवजनकं वाक्यमाह-सत्यमिति । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, यो वेद निहितं गुहायां सोऽभुते सर्वान्कामान्' इत्याद्याः श्रुतय इत्यर्थः। लक्ष्यार्थस्य-तत्पदलक्ष्यस्य लक्षणया तत्पदबोध्य- . वै एव ·२८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिश्रुतयः(१) 'तद्यथा महामत्स्य उभे कूले अनुसञ्चरति पूर्व चापरं चैवमेवायं पुरुष एतावुभा. वन्तावनुसश्चरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं चे'त्याद्यास्त्वंपद न्यायरत्नावली। 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मिस नेन शुद्धब्रह्मज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वे उक्त किं तद्ब्रह्मेत्याकाङ्क्षायां सत्यमित्यादिवाक्यस्य प्रवृत्तत्वेन तत्पदलक्ष्यशुद्धब्रह्मपरत्वमिति भावः (२) कूले-नद्यास्तीरे, अन्तौ-कर्मफलपरिपाकरूपौ, अनुसञ्चरति-अनुगच्छति, स्वप्नान्त- स्वमभोगरूपमन्तम् , बुद्धान्तं-जाग्रद्भोगरूपमन्तम् । बुद्धान्तं चेत्याद्या इत्यत्राद्यशब्देन 'तद्यथास्मिन्नाकाशे इनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षी सल्लयायैव ध्रियते एवमेनायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति यत्र सुप्तो न कश्चन कामं नारायणी। स्येति यावत् प्रमापिका इति शेषः । श्रुत्यर्थस्तु यः पुरुषधौरेयः ब्रह्म व्यापकं सत्यं कालत्रयाबाध्यं ज्ञानं ज्ञानस्वरूपं अनन्तं न विद्यते अन्तो यस्येति परिच्छेदत्रयरहितं गुहायां पञ्चकोशाख्यायां निहितं साक्षित्वेन स्थितं जानाति सर्वान् कामान् सर्वानानन्दान् अश्नुते अनुभवति सः । 'ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादिना शुद्धस्यैव प्रक्रान्तत्वात्सत्यादिवाक्यं शुद्धतात्पर्यकमिति भावः। तत्पदार्थस्योभयविधस्य बोधिकामुक्त्वा त्वंपदवाच्यसमर्पिकामाह- तयात । तद्यथा महामत्स्य उभे कूलेऽनुसंचरति पूर्व चापरं चैवमेवायं रुष एतावुभावन्तावनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च । आदिना 'तद्यथा चनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः पक्षी संहत्य मल्लयायैव धियते एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावती' त्याद्याः श्रुतयः । अयमर्थः । तत् (१) तद्यथा महामत्स्य इत्याद्यास्त्वंपदवाच्यार्थस्येति पाठः घपुस्तके । तद्यथा महामत्स्य इत्याद्या जानास्वप्नसुषुप्न्यादिश्रुतय इति खपुस्तके । घपुस्तके न्यायरत्नावल्यामेषा श्रुतिः संपूणा पठिता मूले त्वंश एवास्या इति । (२) इति भावः इत्यस्यानन्तरं बुद्धान्तं चेत्यादिः तथा २९ पृष्ठेऽश्रुतिसङ्ग्रह इत्य- नन्तरं कूले नद्या इत्यादिपाठः गपुस्तके, घपुस्तके तु तद्यथा इत्याद्या श्रुतिरेवात्र टीकायां दृश्यते, मूले त्वंश एवास्याः । अस्माभिस्तु मूलानुरोधात् स्थानपरिवर्तनं कृतमिति ।

·सिद्धान्तबिन्दाववतरणग्रन्थः । न्यायरत्नावली। कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यतीति श्रुतिसङ्ग्रहः । सुपर्णः शीघ्रगतिः श्यनः विपारपत्य विशषण नानादेशेषु पातत्वा श्रान्ता भूत्वा पक्षा संहत्य संयुक्तीकृत्य सल्लयाय नीडाय ध्रियते नीडप्राप्त्यर्थ यतते । अन्ताय उपरतावस्थारूपान्तप्राप्त्यर्थ धावति यतते । ननु जाग्रदायकैकावस्थावाशष्टस्यापि त्वम्पदवाच्यतासम्भव- नावस्थात्रयविशिष्टस्य सा कथमुक्ता । एवं जन्मायकैकहेतुत्ववि. शिष्टस्यापि तत्पदवाच्यतासम्भवन जन्मास्थातसहाररूपत्रयहतारन सा कथमुक्ता । न च 'स वा अयमात्मा ब्रह्म' इत्यादि वाक्यस्य 'तद्यथा महामत्स्य' इसाद्यवस्थात्रयावशिष्टजीवबोधकवाक्योचरं वि द्यमानत्वाज्जीवबोधकपदानां महावाक्यस्थानामवस्थात्रयविशिष्ट चिदेव मुख्योऽर्थः, एवं तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य जन्मादिहेतुब्रह्मवो. धकवाक्योत्तरं सत्त्वात् तादृशं ब्रह्मैव ब्रह्मबोधकपदमुख्याथ इति वाच्यम् । श्रुतिष्वप्यवस्थात्रयस्य जन्मादत्रयस्य च कथ निर्देश इति पर्यनुयोगात् एकैकघटितस्यैव वाच्यतेत्यभिप्रायेणापि उक्त- श्रुतिसङ्गतेश्च । न च जन्मलय हेतुत्वस्याविद्यायामपि सम्भवनाति. प्रसक्त्या स्थितिहेतुत्वमावश्यकम् , एवं विशेषविज्ञानाभावरूपसुषु रपि घटादावतिप्रसक्तत्वेन न मुख्यार्थतावच्छेदकत्वम् , (१)ये एव हि तत्वम्पदयोमुख्यार्थोपलाक्षिते स्वरूपे, तयोरेवैक्यं महावाक्येन बोधनीयमिति वाच्यम् । स्थिति हेतुत्वस्य ब्रह्मण्येव सत्वात्तदन्यवै. यात् घटादौ सुषुप्तिव्यवहाराभावेन उपरतमनस्कत्वस्य तद्रि. नारायणी। तत्र स्वप्नबुद्धान्तयोः संचरन्नप्यात्माऽसङ्गत्वात्कर्तृतद्धर्मरवशीकृत एव, यथा लोके महामत्स्यो नादेयस्रोतसाऽवशीकृत एव पुर्व च परं चेन्युभे कृले तटावनुक्रमेण संचरति ताभ्यां भिन्नः सन्, एवमेवायं पुरुष उपाधिभिन्नः सन्नुपाधिनाऽवशीकृत एव अन्तौ कर्मफलपरिपाकावनुसंवरति । स्वप्नान्तं (१) एवं हि तत्त्वंपदयोरिति पाठः घपुस्तके ।

·३० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावलो। शिष्टानन्दसामान्यानुभवितृत्वस्य वा सुषुप्तित्वात् 'आनन्दभुक् चे. तोमुखः प्राज्ञ' इति श्रुत्या तथा बोधात् , जाग्रदाधन्यतरमात्रस्यान- तिप्रसक्तत्वाञ्च । न च जन्मादित्रयहेतूनां ब्रह्माविष्णुरुद्राणां जाग्र. दाद्यवस्थावतां विश्वतैजसमाज्ञानां (१)चैकस्वरूपमिति लाभाय श्रुति- पु त्रयमुक्तम् , अन्यथा हि जन्ममात्र हेतुत्वस्य एकवाक्येनोक्तौ प्र. देशान्तरयोर्वाक्याभ्यां स्थितिसंहारयोरेकैकहेतुत्वोक्तौ जन्मादित्रय. हेतूनां त्रयाणामैक्यं न लभ्येत, एवं विश्वतैजसप्राज्ञानामप्येक- प्रदेशानुक्तौ नैक्यं लभ्येत, तथा च त्रयाणां त्रिभिरैक्यस्य महावा. कमाल्लाभेऽपि स्वरूपत्रयस्य सत्यत्वापत्त्या अद्वैतश्रतिविरोध इति क. ल्पतरूक्तं युक्तमिति वाच्यम् । 'एकमेवाद्वितीय'मित्यादिना ब्रह्मणः, 'असङ्गा ह्यय पुरुषः साल ल एका दृष्टा अद्वैनो भवतो' त्याद. ना च जीवस्य निरङ्कुशाद्वैतस्वरूपयोधनात् तदर्थमुक्तप्रयासस्यानौ- चित्यादिति चेत् । अत्रोच्यते । जन्मादि हेतुत्वानां जाग्रदाद्यवस्थानां च एकैकमात्रस्योक्ती महावाक्यस्थत चम्पदाभ्यामकैकमात्रोपलाक्ष- तस्वरूपयोरक्यं बोध्येत, तथा च तयोरेव भेदभ्रमो निवर्तेत । न तु हेतुतात्रयोपलक्षितेशस्वरूपादवस्थात्रयोपेलक्षितजीवस्वरूपस्य भेदभ्रमो निवर्यत । न हि 'छत्री कुण्डली वासस्वी यः म श्यामः स्थूलश्चैत्रो ने ति भ्रमः छत्री श्याम इति वाक्यजन्यज्ञानेन नि- वर्तते । निवर्तते तु चैत्र इसन्तोक्तवाक्यजन्य ज्ञानेन । तादृशज्ञानयो- स्तव्यक्तिमात्राविषयत्वात् (२)अविशेषऽपि सामग्रीविशेषजन्यज्ञानस्यै- नारायणी। स्वप्नभोगरूपम् , बुद्धान्तं जाग्रद्भोगरूपम् , सुपर्णः गरुडजातिः, श्येनःशर- भजातिः, विपरिपत्य नानादेशेषु पतित्वा, अतः खिन्नः सन् पक्षी संहत्य (१)-मप्येकप्रदेशेनुक्तौ नैक्यं लभ्येत एवं त्रयाणामित्यादि पाठभेदः घपुस्तके । (२) अत्र यद्यपि तादृशज्ञानयोस्तब्यक्तित्वाविशेषात् अविशेषेपि इत्यादिपाठः सर्व- त्रोपलभ्यते, किन्तु विषयत्वाविशेषेपीति समस्तेन भाव्यम् । .लेखकदोषादेवं जातमिति लक्ष्यते ।

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । । वाच्यार्थस्य समर्पिकाः । 'योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु ह धन्तज्योतिः पुरुषः, न दृष्टेष्टारं पश्ये रित्यादयस्तु ल. न्यायरत्नावली । वोक्तभ्रमनिवर्तकत्वेन सर्वानुभविकत्वात् । तस्मात् त्रितयोपलाक्ष. तस्वरूपयोरैक्यविषयकस्य मूलाज्ञानस्य तादृशैक्यज्ञानं विनोच्छे. दासम्भवात्तं विना च तादृशाज्ञानमूलकभेदभ्रमोच्छेदासम्भवात्ता. दृशज्ञानमावश्यकम् । तच त्रितयविशिष्टोपस्थितिपूर्वकशुद्धोपस्थि- तिजन्यमेवेति तादृशोपस्थित्यर्थमेकस्मिन्नेव वाक्ये वितयोक्तिराव. श्यकीति बोध्यम् । योऽयमित्यादि । बृहदारण्यके (१)चतुर्थाध्याये तृतीयब्राह्मणे 'एष ब्रह्मलोक' इयादिवाक्येन शुद्धजीवब्रह्मणोरेक्यस्य वक्ष्यमाण. त्वेन तदुपयुक्तस्त्र प्रकाशजीवस्वरूपमादित्यचन्द्राग्निवाचामभावे जी- वस्य व्यवहारप्रयोजकं ज्योतिः किमिति प्रश्नपूर्वकेणैव 'आत्मैवास्य ज्योतिभर्वती'त्यन्तन उक्त्वा 'कतम आत्मे' यनेन शुद्धात्मस्वरूपमा- त्रज्ञाने आकाङ्गामुत्थाप्य योऽयमित्यादिवाक्यस्य उक्तत्वेन शुद्धा- न्मपरत्वम् । नत्र च वाक्येऽयमर्थः-विज्ञानमयः बुद्धिविकाराभिमा- नी प्राणेषु अभिमानसम्बन्धेन प्राणसम्बन्धी हृदि हृदयस्थमनो- ऽभिमानी अन्तर्योतिर्मनोवृत्तिरूपः [बहिज्योतिरन्यस्वभावः] पुरुषः नारायणी। संप्रसार्य सल्लयाय नीडाय ध्रियते यतते अन्ताय उपरतावस्थार्थ धावति यतते । तथाचात्माऽवस्थात्रयवान् त्वंपदार्थ इति सिद्धम् । एवं प्रमिते विशिष्टे गृहीतवृत्तिकेन त्वंपदेन लक्षणया शुद्धोपस्थिती कारणीभूतानुभवजनकं वाक्यमाह--योयमिति । अयमहमितिधीगो. यः तवापि संमतः विज्ञानमयः विज्ञानप्रायः विज्ञानाभिमानीति यावत् , प्राणेषु ज्ञानकर्मेन्द्रियप्राणपञ्चकषु अन्तर्यामितया स्थितः हृदि वुद्धौ अन्तज्योतिः अन्तर्वर्तमानज्योतिः आदित्याग्निवाचामभावेपि प्रकाशक- ज्योतिः स्वप्रकाशः पुरुषः सर्वदृश्यानुस्यूतः । श्रुत्यन्तरं-न दृष्टेरिति । दृष्टेः (१) सर्वेषु पुस्तकेषु 'षष्टाध्याये' इति वर्तते तल्लेखकप्रमादादित्यवसेयम् । चरः ·३२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते क्ष्यार्थस्य । तेन प्रथममवान्तरवाक्येभ्योऽनुभूतयोः शुद्ध योर्जीवब्रह्मणोस्तत्त्वमस्यादिवाक्ये मुख्यार्थान्वयानुपप- न्यायरत्नावली। पूर्णः । तथा च ज्योतिरात्मेत्यनेनाहमाकारधीविषयत्वे पूर्ववाक्येन ज्योतिपो ज्ञानेऽपि बुद्ध्यादीनां सर्वेषामेव तत्सम्भवाद्विज्ञानमयादि- पंदैबुद्धयादिविलक्षणं स्वप्रकाशरूपं प्रदर्शितम् । तेनेति । उक्त श्रुतिभिर्वाच्य लक्ष्योभयसमर्पणेनेत्यर्थः । वाच्यसमर्पणस्य फलमाह मुख्यार्थान्वयानुपपत्त्येति । मुख्यवृत्त्युपस्थापितयोविशिष्टजी. व ब्रह्मणोरैक्यबोधस्य प्रमात्यानुपपत्तिज्ञानेनेत्यर्थः । वाच्यलक्ष्मीभ यसमर्पणस्य फलमाह-अबान्तरवाक्येत्यादिना । अवान्त इ- वाक्येभ्योऽनुभूतयोः शुद्धयोलक्षणया स्मरणोपपत्तिरिति योजना । वाच्यममपणे पति वाच्ययोरन्धयानुपपतिज्ञानम् , ततश्च वाच्य ज्ञानात्तत्सम्बन्धिनो लक्ष्यस्य अवान्तरवाक्याधीनपूर्वानुभवावी- नसंस्कारजन्यस्मृल्या तदैक्य रूपवाक्यार्थममेति भावः । ननु वाच्य योश्शुद्धयाश्च अवान्नर वाक्यानुभूतत्वं वक्तव्यम् , नारायणी। पाणजन्यवृत्तः द्रष्टारं भासकं न पश्यः श्यसि ? सर्वभासकं स्थिभि- नं निधर्मकत्वात प्रमाणायोग्यं यत्साझाइपरोक्षाद् ब्रह्म तन्मे व्याचक्ष्वेति पृष्टं त्वंपदलक्ष्यं ब्रह्मेत्यर्थः । धर्मिप्रमापक प्रदर्य वाक्यार्थवोधमुपसंहरति- पाना । तेत वाच्यलक्ष्य समर्पणन । तत्र लसणावाजभूतवाच्यसमर्पण- पालमाह ---प्रयमिति । तत्त्वमस्यादिवाक्ये मु यार्थवाः तत्त्वंपदशक्यार्थयोः विशेष गभेदाद्भिन्नयोः अन्वयानुपपत्त्या तादात्म्यसंसर्गरूरान्वयस्य बाधि तत्वतिसन्धानन(३) वाच्यसमपणे सत्येव वाच्ययोरन्वयानुपपत्तिप्रति- सन्धानं ततो वाच्यज्ञानाद्वाच्यसम्बन्धिना लक्ष्यस्यावान्तरवाक्यैरनुभवे सति तन्मूलकस्मृत्या वाक्यार्थप्रमा भवतीति। वाच्यलक्ष्योभयसमर्पणफ- लमाह अवान्तरत्यादिना । 'सत्यं ज्ञानमनन्तम् , योयं विज्ञानमय' इत्याद्यवा- न्तरवाक्यजन्यानुभवविषययोनिरतिशयपरमानन्दरूपयोः परापरात्मनो. (१)-नेनेत्यर्थः तात्पर्यानुपपत्तित एव लक्षणायाः सर्वत्र प्रतिपादने विशिष्टान्वयबो- धस्योत्सर्गिकत्वात् तद्बाधितत्वप्रतिसन्धानादपि लक्षणेति भावः इत्यधिकः पाठः खपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दाववतरणग्रन्थः । न्यायरत्नावली। शुद्धयोरपि वा तन्न वक्तव्यम् , तेनेत्यनेनैव तल्लाभात् ; किमिति- शुद्धयोरेव तदुक्तमिति चेत् । अत्रोच्यते । यद्यपि वाच्ययोरपि यता वेत्यादिना तद्यथेत्यादिना च वाक्येनानुभवोऽस्ति तथापि तत्र तयो वान्तरवाक्यत्वम् । तत्रैव तात्पर्यापर्यवसानात , तयोर्ब्रह्मजी- वलक्षणबोधकत्वेन लक्षणविशिष्टब्रह्मजीवबोधनद्वारा शुद्धब्रह्मजीव. स्वरूपपरत्वात् । लक्षणबोधकवाक्यमात्रस्य लक्षणविशिष्टवोधनद्वारा लक्षणोपलक्षिताखण्डव्यक्तिपरत्वमित्यस्यार्थस्याद्वैतसिद्धिद्वितीयपरि च्छेदे जन्मादिसूत्रकल्पतरौ च व्यवस्थापितत्वात् । तथा च यतो वेत्यादिवाक्ययोरपि शुद्धबोधपयरपितत्वेन शुद्धयोरेवान्तरवाक्या नुभूतत्वोक्तियुक्तैवेति भावः। अत्रेदं बोध्यम् । वाच्यसमर्पकत्वं तत्पदवाच्यबोधद्वारकशुद्ध चिद्बोधपरत्वम् । तेन सत्यादिवाक्यस्यापि सत्यादिपदवाच्यबोध द्वारकशुद्धचिरोधपरत्वेऽपि न वाच्यसमर्पकत्वम् । शुद्धबोधपरत्वे- ऽपि यतो वेत्यादिवाक्यं न स्वरूपलक्षणपरम् । ब्रह्मस्वरूपं सत्य वायुपलक्षितात्यन्ताभिन्नं न वेयादिसंशयाद्यनिवर्तकत्वात् , स्वरूप भ्रमसंशयनिवर्तकधीपरस्यैव स्वरूपलक्षणपरत्वात् । एवं तत्पदवा- च्यत्वं न सृष्ट्यादित्रितयजनकत्वम् , प्रलये लदभावात् । न हि तदा सृष्ट्याद्यन्यतमस्यापि उपधायकत्वमस्ति । न चोपलक्षणवि. धया तादृशत्रयोपधायकत्वं वाच्यतावच्छेदकमिति वाच्यम् | काक. वन्तो देवदत्तस्य गृहा इत्यादावुत्तृणवादरिबोपलक्ष्यतावच्छेदक- स्यावश्यमुपलक्षणबोद्ध्यतया तस्यैव वाच्यतावच्छेद कत्वस्य युक्त त्वात् । किन्तु सृष्ट्यादिजननस्वरूपयोग्यतावच्छेदकीभूताविद्याबिम्ब- स्वरूपपीश्वरत्वम् । एवं त्वम्पदवाच्यत्वमपि नावस्थात्रयवचम् । मूर्छासमाध्योस्तदभावात् । किन्तु अवस्थात्रयसम्बन्धयोग्यताव- च्छेदकीभूताविद्यापतिविम्बत्वरूपं जीवत्वम् । न च मूर्छायां करें- ·३४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते स्या लक्षणया स्मरणोपपतिः । सुषुप्तौ निर्विकल्पकमा. ~ न्यायरत्नावली। : न्द्रियव्यापारसवात् जाग्रदूपत्वम्(१) समाधिकाले तु न जीवस्य त्व. म्पदवाच्यतेति जाग्रदाद्यन्यतमवत्वस्य त्वम्पदवाच्यत्वेऽपि न दोष इनि वाच्यम् । मूर्खायां कायक्रियामात्रेण गात्रकम्पादेस्सत्त्वेऽपि करें- न्द्रियव्यापारसत्त्वे मानाभावान(२)। समास्तु असम्प्रज्ञातरूपस्याप्य- विद्यानिवृत्तेः पूर्वमपि त्वम्पदार्थसाक्षात्कारहेतुतयाऽनुष्ठेयत्वेन तदा नी जीवत्वसत्वेन त्वम्पदवाच्यतानपायात् । नन्ववान्तरवाक्यै शुद्धे. ऽनुभूते सति महावाक्यस्थपदैः शुद्धस्मृतिसम्भवः, अवान्तरवाक्य. स्थपदैस्तु कथं शुद्धस्य स्मृतिः ? तत्पूर्व शुद्धस्याननुभवादित्यत आह-सुषुप्ताविति । निर्विकल्पकति । साक्षिस्वरूपमुखस्व- रूपाज्ञानस्वरूपाकाराः निर्विकल्पास्तिस्रोऽविद्यावृत्तयः सुषुप्तौ जा. यन्त इति विवरणेऽङ्गीकृतम् । साक्षिणश्वाविद्योपहितचिद्रूपत्वपक्षे. ऽप्यविद्यायाः साक्षिस्वरूपाघटकत्वात् शुद्धचिद्रूपत्वमेव । पक्षान्तरे तु वक्ष्यन्त्याचार्या एव-'साक्षी तु सर्वानुगतस्तुरीयः (३)तथा एकः कूटस्थः साक्षी'त्यादि । तथा च सौपुप्तिकनिर्विकल्पकानुभवमूलि- नारायणी। रित्यर्थः-लक्षणया-जहदजहत्स्वार्थलक्षणया, स्मरणोपपत्तिः स्मृतिसंभवः तत्त्वमादिपटैरिति शेषः । तथाच लक्षणयोपस्थितयोः शुद्धयोरन्वयबोधा. ऽयत्नसिद्ध एवेति भावः। अवान्तरवाक्येभ्योप्यनुभवे हेतुभूतमनुभवमाह- सुपुप्ताविति । अथवा न केवलमवान्तरवाक्येभ्य एव तत्त्वंपदलक्ष्ययोरनुभवः किन्तु सौषुप्तप्रत्यक्षतोपीत्याह-सुपुप्ताविति । अन्तःकरणवृत्त्युपरमावस्था यामित्यर्थः । निर्विकल्पकेति । निर्विकल्पको यः साक्षिचैतन्यविषयकोऽनुभवो (१) विशेषविज्ञानाभावात्सुषुप्तित्वं च इत्यधिकः पाठो घपुस्तके स च युक्तः । (२) उपरतमनस्कत्वे सत्यानन्दानुभवितृत्वस्यैव सुषुप्तत्वेन तत्र तदभावात् , तदा गात्रकम्पादिसत्त्वेन जीवस्य त्वम्पदवाच्यतानपायात् इत्यधिकः पाठो घपुस्तके स च युक्ततरः । (३) तथा शब्दो घपुस्तके नास्ति ।

·सिद्धान्तषिन्दाचवतरणग्रन्थः । न्यायरत्नावली। केवा(१)न्तरवाक्यस्थपदजन्या शुद्धस्मृतिरिति भावः । ननु वार्तिककारमते सुषुप्तौ नोक्तनिर्विकल्पकवृत्तिः स्वीक्रियते । तत्कथमवान्तरवाक्यस्थपदैः स्मरणम् । न चैवं तन्मते 'सुखम- नारायणी। ज्ञानाख्योऽविद्यापरिणामस्तस्य सुखमहमस्वाप्समिति स्मृत्यन्यथानुप- पत्त्या विवरणाचार्यादिभिः स्वीकृतत्वादित्यर्थः(२) । (१) 'एव' इति घपुस्तके नास्ति । (२) अयमत्राधिकः पाठः खपुस्तके:- 'तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरमेवमेवायं पुरुषः प्राज्ञे- नात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तर' मित्यादिश्रुत्या कामुकस्य सुखसम्पत्त्या सर्वावेदनदृष्टान्तेनाहमर्थस्य ब्रह्मसम्पत्त्या सर्वावेदनकथनात्तत्र भासमानं सुखं तत्पदल. क्ष्यं ब्रह्मव, सामग्र्यभावेन तत्र वैषयिकसुखासत्त्वात्तस्यैवाहमर्थनिष्ठस्वापे विशेषणत्वात् । अहमर्थस्य मुखं सन्नहमस्वाप्समिति सुखभिन्नतयाऽप्रमीतेश्च । स्वापश्च मनोलयसहितं मूला. ज्ञानं सर्वविषयकं तूलाज्ञानं च। मनसो लीनत्वादेव च न तत्र विशिष्टा वृत्तिः किन्तु साक्षा त्कारा सुखाकारा स्वापाकारा चेति तिस्रो निर्विकल्पका अविद्यावृत्तयः समूहालम्बनरूपाः । ताग्भिः संस्कारद्वारा प्रबोधे स्मृतिरपि स्वसमानाकारा निर्विकल्पकसमूहालम्वनरूपैव, निष्प्रकारकानुभवात्सप्रकारकस्मृतेरसम्भवात् । निर्विकल्पकानुभवान्निर्विकल्पकस्मृतिस्त्वनुभव स्मृत्योः समानविषयत्वेन सामान्यविषयकार्यकारणभावादुपपद्यते । अस्मिन्मते अहङ्कारस्य 'अस्वाप्सम्' इति भूतलकारोत्तमपुरुषाभिलापस्तु स्मर्यमाणाभिन्नसाक्षिणि तादात्म्येनाध्या- सेन स्मर्यमाणत्वाभिमानादित्यग्रे स्फुटीभविष्यति । ननु प्रबोधे स्वापविशिष्टस्मृतेरेवानुभाविकत्वात्तजन्यरूपविशिष्टविषयकानुभव एवाविद्या. वृत्तिरूपः कल्पयितुमुचितः, समानप्रकारत्वेनैवानुभवस्मृतिभ्यां संस्काराणां कार्यकारणभा- वात् , अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । नच विशिष्टानुभवेऽहङ्कारस्य निमित्तत्वात् सुषुप्तौ च तदभा. वात्प्रथमाविद्यको विशिष्टानुभवः स्यादिति वाच्यम् । अविद्यावृत्तौ अहङ्कारस्य निमि- त्तत्वे मानाभावात् । तथा च कथं तत्र केवलानुभवः ? । अपि चाहमर्थस्य वर्तमानतया प्रत्यक्षत्वादस्मरणे सौषुप्तसुखसाक्षिणोरपि नित्यतया सर्वदाऽनुवर्तमानत्वेन प्रत्यक्षत्वात् न स्मृतिविषयत्वसम्भवः। एवं जागरणाद्यक्षणेऽनुभूयमानपदार्थगोचरतदानन्तिनाज्ञानस्य न ष्टत्वेन मनोलयस्य चातीतत्वे स्मृतिसम्भवेपि मूलाज्ञानस्य विषयाज्ञानानां च यावत्स्व- विषयकज्ञानोदयमनुवर्तमामत्वात्तदसम्भव एव । अत एवोकं वार्तिककारपादैः 'न सुषु- विगेत्यादि'प्रन्थस्त्वभिन्न एवास्मात् ।

·६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते VVN वा- --- न हीति क्षिचैतन्यानुभवाङ्गीकाराच्च । अद्वितीयब्रह्मविजिज्ञापयि न्यायरत्नावली। हमस्वाप्सं न किञ्चिदवेदिष'मित्याकारकज्ञानस्य जाग्रत्कालीनस्य स्मृतित्वं न स्यादिति वाच्यम् । तस्य तन्मतेऽनुभवत्वस्वीकारात । उक्तं हि अव्याकृतप्रक्रियायां वार्तिके- न सुषुप्तिगविज्ञानं नाज्ञासिपमिति स्मृतिः । कालाधव्यवधानत्वान्न ह्यात्मस्थमतीतभाक ।। कालायव्यवधानत्वादिति । यदा स्मृतिः परेण पा, तदापि साक्षिरूपानुभवोऽस्तीत्यर्थः । अत्र हेतुः-. आत्मस्थं सुषुप्तिजावस्थं साक्षचतन्यम्, अतीनभाक् अतीतताभाक । न चाज्ञानाकारवृत्ति विना न ज्ञासिषमित्याकारो नोपपद्यत इति वाच्यम् । न किञ्चिदवोदिषः मित्यनेन अनेकविषयकाज्ञानस्येवोल्लेखात् । तन्नाशादेव तदवच्छि- नचिन्नाशरूपस्कारोवादन स्मृतिसम्भवाद , नोज्ञाशिपगिति स्मृ. निरिति मूलाज्ञानस्मृतिनिषेधः । न च तथापि वातिकमत साक्षिणः स्वप्रकाशतया सर्वदा भानस्यानपलापात तदलाच्छुद्धस्मृतिरवान्त. रवाक्यस्थपः स्यादेवेति वाच्यम् । जन्यांनविकल्पक विना तत्मू- मावस्थारूपसंस्कारजस्मृत्यसम्भवादित्यत आह--द्वितीयति । नारायणी। ननूत्थितस्य तादृशप्रत्ययो न स्मृतिः साक्षिणोऽव्यवधानेनोथ्थान- कालस्यानुभवकालत्वात् । अत एवोक्तं वार्तिके- न सुपुप्तिगविज्ञानं नाज्ञाशिषमिति स्थतिः । कालाद्यव्यवधानत्यान्न आत्मस्थतीतभाक् ।। इति । तथाच ताब्दशस्मृत्त्यन्यथानुपपत्या सुषुप्तावनुभवायोगात् उत्थानका ले च सर्वानुस्यूतरुपेणैव साक्षिणो भानादनुपहितरूपेण भानाभावात्कथं पदैः स्मृतिसंभव(१)स्तत्राह-द्वितीयेति । अथवा नन्वेवं शुद्धयोरपूर्वत्वभ- (१) कथं वा पदानां शक्यसम्बन्धरूपः शक्तिग्रहस्तत्राह अद्वितीयेति । सजातीय. वजातीयस्वगतभेदशून्यब्रह्मणः । इत्याधिकः पाठः खपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दायवतरणग्रन्थः। ३७ षा प्रवृत्तानां सत्यज्ञानादिपदानामुपाधिविशिष्टचैत. न्ये शक्तत्वेऽपि चैतन्यमाने तात्पर्येण तत्रैव तदंशे एव संस्कारोडोधाच्च । इच्छन्ति ह्याकाशादिपदादपि निर्विकल्पकं स्मर न्यायरत्नावली। शुद्धत्यर्थः । विजिज्ञापयिषया-मार्थम् । उपाधीति । सत्यत्वा. दीत्यर्थः । शक्तत्वेऽपि-शक्ततया ज्ञातत्वेऽपि । चैतन्यमात्रे-शुद्ध चैतन्ये । तात्पर्येण - तात्पर्यानिश्चयेन । तदशे-शुद्धचिढ्षे, विशिष्ट- स्यांशे । संस्कारोदोधात्-स्मृतिरूपकार्य जनने संस्कारस्य सहकारि- त्वकल्पनात् । सत्यज्ञानादि पदानामित्यनुपज्यते । तथा च विशिष्ट स्यैव पूर्वमनुभूतत्वेन संस्कारसत्वेऽपि सत्यादिवाक्ये शुद्धब्रह्मना- त्पांनुरोधेन तस्य संस्कारस्य सत्यादिपद ज्ञान सहकृतशुद्धस्मृति- हेतुत्वं कल्प्यत इति भावः । ननु पदपदार्थयोः वृत्तिज्ञानजन्या पदार्थोपस्थितिरेवान्वयवो- धे हेतुः, सत्यादिपदस्य शुद्धे लक्षणारूपत्तिज्ञानं न सम्भवति, शुद्धस्य पूर्वमज्ञानात् अत आह-३च्छन्तीति । माणिकारादय इति जारी गप्रसङ्गः, सौषुप्तप्रत्यक्षेण ग्रहादत आह-अधयति । अद्वितीयब्रह्म- विजिज्ञापयिषया-न विशेपेणाखण्डसच्चिदात्मना ज्ञापयितुमिच्छया, मार्थमिति यावत् । प्रवृत्तानां किं तत् ब्रह्मेत्याकाकापरि पूरकत्वेन पठितानाम्, सत्यादिपदाना--सत्यज्ञानानन्तविज्ञानमयादिपदाना । उपाधिविशिष्टचैतन्ये शक्तत्वेपि--पदस्वाभाव्यादिना सत्यत्वादिधर्मवि. शिएचैतन्ये कल्प्यमानशक्तिमत्त्वेऽपि, चैतन्यमात्रे--अनुपहितचेतन्ये तात्पर्येण, तदंश एव--विशिष्टस्यांशे विशेप्ये शुद्ध एव, संस्कारोद्वो. धाच--संस्कारोद्वोधकत्वाच्च । सत्यादिपदानामिति शेषः। सत्यत्वा दिविशिष्टविषयकशक्त्यनुभवजनितसंस्कारस्यैव धर्माशमोषेण शुद्धस्मृ. तिहेतुत्वं कल्प्यते तात्पर्यानुगृहीतसत्यादिपदज्ञानरूपोद्बोधवत्त्वादिति यावत् । विशिष्टसंस्कारात् शुद्धस्मृतिस्तार्किकाणामपि सम्मतेत्याह-इच्छन्तीति । प्र.

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। शेषः । शक्तिवादे हि मणावुक्तम्-"आकाशादिपदस्य शब्दाश्रय. स्वादिविशिष्ट न शाक्तः, कदाचिदष्टद्रव्यान्पद्रव्यस्वरूपेणाप्याका. शादिपदाच्छाब्दबोधोत्पत्तेः तद्विशिष्टेऽपि शक्त्यापत्तरेकस्यामाका. शादिव्यक्तो केवलायामेव शक्तिसम्भवाद(१) शक्त्यनुगमार्थमेव कि- श्चिद्धर्मविशिष्टे शक्तिस्वीकारात् । न च शुद्ध शक्तिज्ञानात्स्मृतो स- त्यां शुद्धस्यैव शाब्दबोधः स्यात् , न तु शब्दाश्रयत्वादिविशिष्ट- स्येति वाच्यम् । यद्यपि शब्दाश्रयत्वायंशे न शक्तिह्यते, नारायणी। ताकिका अपीति शेषः। आकाशादिपदादपि-आकाशः शब्दाश्रय इत्यत्रा- काशपदादपि, निर्विकल्पकं स्मरणम् । शब्दा. श्रयः शब्दाश्रय इति पौनरुक्त्या शाब्दबोधानुपपत्तेः । अतः आकाशपदस्य यद्यपि शब्दाश्रयत्वविशिष्टे शक्तिस्तथापि तत्र(२)मोषात् शुद्धस्यैव स्मृति- . अन्यथा तत्र 3) अत्र गपुस्तके 'सम्भवाच' इति पाठः । (२)-तत्र शब्दाश्रयत्वांशे मोषात् शुद्धस्यैव स्मृतिरङ्गीक्रियते प्रतीत्यनुसारात् । आदिना रामरावणादिपदेभ्योपि प्रमेयत्वरूपेणानुभवजनितसंस्कारसचिवैर्मोषादिबलतो राम- रावणादीनां शुद्धरूपेण स्मृतिः स्पष्टैवेति ज्ञापितम् । अपिनेतरबाधादितर्केभ्योपि शुद्धस्य स्मृ. तिज्ञापिता । इत्थं च प्रकृतेपि विशिष्टघटकचिदंशस्य शक्त्यैवोपस्थितौ निषेधवाक्यादिना द्वैत- त्वावच्छिन्नं मिथ्येति बोधिते तकादपि शुद्धोपस्थितौ पदानां भागत्यागवृत्तिः सुकरेति भावः। उभयमते तादृशकल्पनायां बीजं कण्ठरवेणाह-तात्पर्याधीनत्वादिति । तात्पर्यविषयप्रमानुसा. रियथासम्भवकल्पनाविषयत्वात् । शब्दवृत्तेः बोधानुकूलसामर्थ्यरूपशब्दवृत्तेः । शक्तिलक्ष- णान्यतररूपशब्दस्य चेत्यर्थः। तथा च दृष्टान्ते यदा शुद्धस्याकाशविशेष्यकशब्दाश्रयत्व- प्रकारकशाब्दबोधे तात्पर्य तदा विशिष्टशक्तस्यापि पदस्योक्तप्रकारेण शुद्धस्मृतौ सामर्थ्य कल्प्यते, यदा त्वाकाशपदस्य अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्वादिना बोधे तात्पर्य तदा लक्षणा । एवं दान्तिके यदा पुरुष ‘एकधैवानुद्रष्टव्य मिति श्रुत्यनुसायुक्तोपधायकनिर्विकल्पकबोधे तात्पर्य तदा सर्वपदानामुक्तप्रकारेण शुद्धस्मृतौ सामर्थ्य शुद्धे भागत्यागलक्षणा च, यदा तु न तादृशबोधे तात्पर्य तदा तत्तत्पदबोध्यत्वादिनैव लाक्षणिकान्वयबोधसम्भवान्न मोषा- दिकल्पनेति भावः। अथवा ननु तर्हि लक्षणेति प्रवादो व्यर्थः शक्त्या मोषणवस्मृत्युपपत्तेः इति चेदिष्टाप- त्तिरेवेत्यभिप्रेत्याह-तात्पर्याधीनत्वादिति । इति पाठः खपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्धः । ३९. - अथवा णम् । तात्पर्याधीनत्वाच्छन्दवृत्तः । न्यायरत्नावली। तथापि शब्दाश्रयत्वेनोपस्थिताकाशव्यक्तौ शक्तिग्रहस्यैव शब्दा श्रयत्वादिविशिष्टविषयकस्मृतिहेतुत्वसम्भवेन विशिष्टविषयकस्मृति हेतुकशाब्दबोधसम्भवात् आकाशादिपदान्निर्विक- ल्पकमेव स्मरणमास्ताम् । ततः शुद्धाकाशस्यैव सुवर्थोपरागेण शा- ब्दबोधे भानसम्भवात् । निर्धर्मितावच्छेदकशाब्दबोधास्वीकारेऽपि आकाशमस्तात्यादवाक्यादेकमस्तात्याकारक, आस्तत्वाश्रयत्वम् एकत्तीत्याकारके वा शाब्दबोधे बाधकाभावा"दिति । तदत्र क- ल्पद्वये मणिकारोक्तेऽपि(१) आद्य शब्दाश्रयत्वाचंशे शक्त्यग्रहात्तद्वि. शिष्टस्य स्मृत्या शाब्दबोधासम्भवः । यदंशे वृत्तिः पूर्व ज्ञायते, तत्स्मृ तेरेव शाब्दबोधजनकत्वात् । द्वितीये शुद्धस्य पूर्वाननुभूतत्वेन स्मृ. त्यसम्भवः । तथापि तत्कल्पनेव मन्मतेऽपि युक्तं (२)पूर्वोक्तकल्पन- मिति भावः । (३)अत्रापिशब्दस्य स्मरणमित्यस्योत्तरं योजनया उक्ताद्यकल्पपिच्छन्तीत्यपि लभ्यते । ननु तदप्यनुपपन्नमेवेत्यत आह -तात्पर्याधीनत्वादिति । तात्पर्यविषयवाक्यार्थप्रमानिहिकयथासम्भवकल्पनाविषयत्वात् । शब्दवृत्तेः-शब्दार्थसम्बन्धरूपशत्त्यादिज्ञानस्य । तथा च तात्पर्य- नारायणी। रङ्गीक्रियते प्रतीत्यनुसारादिति यथा तथाऽस्मन्मतेपीति भावः । अपि. शब्दादेकरूपेणानुभवसंस्कारतोऽन्यरूपेण स्मृतिर्मोषादिना रामरावणा. दिपदेभ्यः स्पष्टैव ज्ञाप्यत इति दिक् । उभयमते तादृशकल्पनायां बोज कण्ठरवेणाह--तात्पर्येति । वृत्तेः- प्रवृत्तेः । बोधानुकूलसामर्थ्यस्येति यावत् । अथवा ननु तर्हि कथं लक्षणेति प्रधाहः शक्त्या मोषेणैव स्मृत्युपपत्तेरित्याह-तात्पति । तात्पर्यगोचर- (१) अपि शब्दो नास्ति घपुस्तके । (२) पूर्वोक्तति । विशिष्टसंस्कारस्य शुद्धस्मृतिहेतुत्वमिति । (३) अत्रापीति । मूलस्थस्य आकाशादिपदादपीत्यपिशब्दस्येत्यर्थः ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते नारायणी। प्रमानुसारिकल्पनाविषयत्वात्, शब्दवृत्तेः-शब्दसम्बन्धस्य शक्तिलक्षणा. न्यतरसम्बन्धस्य(१) अत्रान्वयप्रतियोग्युपस्थितेरेव लक्षगात्वाङ्गीकारा. दिति भावः । तदुक्तम्- (१) अत्रायमधिकःपाठः खपुस्तके। अयं भावः। यत्र शुद्धबोधे एव तात्पर्य तत्र व्यक्तावेव शक्तिरङ्गीक्रियते न विशिष्ट, केवलोपस्थितरवापक्षितत्वात् । यत्र तु विशिष्टान्वय. बोधे तात्पर्य तत्र तु विशिष्टे एव शक्तिः, यदंशे वृत्तिग्रहः तदंशस्यैव स्मृतिरिति नियमात् । ननु विशिष्टबोधादपि यत्प्रकारकः शाब्दबोधः तदंशेऽनतिप्रसक्तत्वरूपावच्छेदक- त्वावग हित्वेनोपलक्षितवृत्तिज्ञानस्य हेतुत्वाङ्गीकारे घटादिपदादप्यनतिप्रसक्तघटत्वादरे. वोपस्थितिसम्भवात् अतिप्रसक्तानां द्रव्यादीनां च बोधसम्भवात् तद्धिया विशिष्ट वृत्त्यङ्गी- कारो निरर्थक इति चेत् , कानो हानिः ? उपलक्षणतया व्यवच्छेदकस्य कथितप्रकारेण शा. ब्दबोधे भानसम्भवात् , तात्पर्यकृतमोषाभावोषपत्तेश्च । यदि तु शक्यतावच्छेदकविशिष्टे एव शक्तिरिति नियमः विशिष्टज्ञानस्यात्सर्गिकत्वात् , तदापि न हानिः; मतान्तरेपि यथा- कथञ्चिदन्वयप्रतियोग्युपस्थितेरेव शाब्दबोधे हेतुत्वात् । तत्रान्वयप्रतियोग्युपस्थितेरेव ल. क्षणात्वमङ्गीकृत्य निर्वाहात्। तदुक्तम्- स्मृतिरन्वयिनो या हि शक्त्याद्यन्येन रूपतः । लक्षणा गदिता सा हि वृद्धतार्किकसम्मता ॥ इाते यथा तथा अन्यत्र शक्यसम्बन्धस्यैव लक्षणात्वेप्यत्र शक्याद्यन्येन रूपणोपस्थि- तिरूपैव लक्षणाऽङ्गीक्रियते, महावाक्यार्थप्रमित्यनुसारात् । लक्षणयेत्यस्य तु मोषेणेत्यथ इति दिक् । लक्षणापदमपि लाक्षिणिकमिति यावत् । अथवा पदजन्यवृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थितिर्वाक्यार्थ-धिहेतुरिति तार्किकनियममा- श्रित्य तथोक्तम् , तथाच शक्यसम्बन्धस्य लक्षणात्वेपि न हानिः । विशिष्टघटके चिदंशे शुद्धविशिष्टसम्बन्धिनि मोषेणोपस्थिते भागत्यागस्य सुकरत्वेन तेनैवोपस्थिती शाब्दबोधा- ऽसम्भवात् । एतेन विशेषणयोरन्वयेपि 'गेहे घटोस्ति, नालोयं घटः' इत्यादाविव विशेष्ययो. रन्वये बाधकाभावान्न लक्षणेति प्रवादो व्यर्थ इति वदतां प्रलापोपि निरस्तः, परिभाषा- मात्रभेदात् । अन्वयप्रतियोगिमात्रपदार्थमात्रवृत्त्योपस्थित्यङ्गीकारात् । विशेष्ये बाधन विशेषणान्वये गीर्नित्येत्यादी लक्षणाभावप्रसङ्गाच्च । न च निराकाङ्क्षत्वात्तलक्षणा न विशेष्य यथा गौरनित्यत्यादाविति वाच्यम् । गोत्वादिविशिष्टेऽनित्यत्वान्वये गोत्वस्यापि तत्प्रस- ङ्गात् तदुपलक्षित एव वाच्यः तथाच लब्धपदैव लक्षणेति सङ्केपः । महावाक्यार्थबोधी न निर्विकल्पकः किन्तु त्रिपुटीरूप एव, ज्ञानस्य सर्वत्र तथावगमात् । 'तमेव विदित्वे' त्यादि- श्रुतौ तु प्रकृतित्रितयान्यविषयस्यैव व्यवच्छेदो नैयायिकानामिव; तं विदित्वैवेत्येवकार- व्यत्यासो वेति वदतां प्राभाकराणां मतमतिदेशेन निराकरोति-एतेनेति ।

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः। Q न्यायरत्नावलो। निर्वाहाय प्रथमकल्पो लाघवेन युक्त एव । अत एक सर्वेषां पदा. नां नवीनैस्तथा कल्प्यते । लक्ष्यतावच्छेदके लक्षणाया इस शक्य. तावच्छेदके शक्तप्रेहानुपयोगात् । न च लक्ष्यतावच्छेदकेऽपि लक्षणा गृह्यत एव, तीरसम्बन्धिप्रवाहशक्तं गङ्गापदमिति ज्ञान- स्यैव तत्त्वात् , तीरसम्बन्धित्वस्यैव तीरत्वलक्षणात्वात् । लक्षणा. सम्बन्धेन लक्ष्यप्रकारकस्यैव हेतुत्वस्वीकारेऽपि उक्तज्ञानस्य स. मानविषयतया स्वाश्रयसम्बन्धिप्रवाहशक्तत्वसम्बन्धन गङ्गापदं तीरत्वप्रकारकत्वसम्भवाच्च । तथा च लक्ष्यतावच्छेदक इत्यादि दृष्टान्तश्शिरोमण्युक्तोऽसिद्ध इति वाच्यम् । उक्तशक्तत्वसम्बन्धेन तीरत्वविशिष्टमिसाकारकत्वस्यानुमित्यादिरूपे तरिलक्षणाज्ञानेऽस. म्भवात् , जातिशक्ति ज्ञानात् व्यक्तिशाब्दधीस्वीकारात् , यदंशे वृत्ति- रित्याधुक्तनियमस्य गौरवपराहतत्वाच्च। द्वितीयकल्पोऽपि युक्तः । विशिष्टविषयकशत्त्यनुभवजन्यसंस्कारस्य पदज्ञानसहकृतस्य तात्प- यांनुरोधेन शुद्धविषयकस्मृतिहेतुत्वसम्भवात् । अत एवं प्रमेयवदनु. भवजन्यसंस्कारस्य शुद्धदशरथत्वादिजातिविशिष्टांश एवोद्बोधक प्रकल्प्य स्मृते तस्मिन् दशरथादिपदशक्तिग्रहः । अन्यथा शुद्धदशर- थत्वादिजातेदेशरथादिपदनानुपस्थित्या तात्पर्यविषयशाब्दबोधे तद्वि- शिष्टस्य भानासम्भवादिति वदन्ति । एवं मन्मतेऽपि विशिष्टशक्ति- विषयकस्य सत्यादिपदज्ञानसहकृतविशिष्टसंस्कारस्य तात्पर्यानुरो धेन शुद्धम्मृतिहेतुत्वं कल्प्यते । न चैव लक्षणया शुद्धबोध इति सिद्धान्तविरोध इति वाच्यम् । विशिष्टशक्तर्विशिष्टशाब्दबोध- प्रयोजकत्वस्य औत्सर्गिकस्य त्यागेन विशेष्यमात्रशाब्दबोधप्रयो. नारायणी। अन्वयप्रतियोगिनो या स्यात्स्मृतिः सा निगद्यते । लक्षणा न तु शक्यस्याशक्ये वृत्तिरिहोच्यते ॥ इति । तथा च अन्यत्र शक्यसम्बन्धस्यैव लक्षणात्वेपि अत्र शक्यादन्येन रूपे.

·४२ न्यायरनावली-नारायणी-साहिते एतेन प्रमितिप्रमात्रोमहावाक्यार्थबोधे भानमपा- v न्यायरत्नावली। जकताया लक्षणाशब्देन गोण्या च्या शास्त्र व्यवहारात् । प्राची नतार्किकमीमांसकमत योरिव मन्मते शक्यसम्बन्धरूपलक्षणाज्ञानस्य शाब्दबोधाहेतुत्वेन शक्तिज्ञानप्रयोज्यत्वेन शक्यसम्बन्ध्युपस्थितेलं. क्षणात्वेन तत्स्वरूपस्यैव शाब्दबोधहेतुत्वेनोक्तसिद्धान्ताविरोधाच्च । एतेन-तात्पर्यानुरोधतो महावाक्यजन्य ज्ञानस्य शुद्धं ब्रह्मत्र विषयो नान्यदिति स्वीकारण। भानं-प्राभाकरसम्मतं विषय. त्वम् । मणिकारोक्तप्राभाकरनव्यमते हि सर्वज्ञानेषु स्वं स्वाश्रयश्च विषय इति स्वीक्रियते । प्राचीनमाभाकरमते तु प्रमाया विषयत्वं न प्रमितिप्रमात्रोः स्वीक्रियते । प्रमायास्तादात्म्यसमवायाभ्यामेव तयोर्व्यवहारसम्भवात् । ननु 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेती' त्या- दिश्रुत्याद्यालोचनेन शुद्धब्रह्मान्यो महावाक्यजन्यज्ञाने विषयो नेति निर्णीयते, तथापि प्रमितिप्रमात्रर्विषयत्वमेव, तदन्यस्यासाधारणस्य विषयस्यैव तथा निर्णयात् , भवसिद्धान्तेऽपि हि प्रमितिप्रमात्रो. महावाक्यार्थबोधकाले साक्षिणा भाने बाधकाभावः, तथा च प्रा. भाकरमते नित्यसाक्ष्यसम्भवात् सर्वज्ञानानां मितिमातृविषयकत्वं युक्तमेव, सुषुप्त्यन्यकाले हि सदा मितिमातृपेयरूपा त्रिपुटी मत. णोपस्थितिरूपैव लक्षणाऽङ्गीक्रियते महावाक्यार्थप्रमानुसारात् । लक्षण येत्यस्य तु मोषेणेत्यर्थ इति दिक। एतेन-निरुक्ततात्पर्यबलतो निर्विकल्पकबोधाङ्गीकारेण, प्रमितिप्रमा. त्रोः-प्रमितिप्रमाश्रययोः भानम् । सर्वस्यैव ज्ञानस्य घटत्वेन घटं जानामी- त्योद्यनुव्यवसायरूपत्वात्प्रकृतेप्यात्मत्वेनात्मानं जानामीति सम्भाविते प्रत्यये प्रमेयस्येवावश्यक प्रभाकरसंमतं विषयत्वमपास्तम्, कर्तृक. मविरोधेन स्वविषयत्वस्य बाधादाश्रयभानस्याप्ययोगात्सर्वत्र त्रिपुटीवा- दस्याप्रमाणिकत्वादिति भावः । श्रुतिस्मृतियोगशास्त्रादिषु सविकल्पक. निर्विकल्पकभेदेन समाधिद्वैविध्यस्योक्तेरपि मुक्तिजनकास्मसाक्षात्कार- नारायणी।

·। - सिदान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । ४३ स्तम् । असम्प्रज्ञातममाधेः श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वाचेति । न्यायरत्नावली। द्वयेऽपि भासते, तत्राह-असम्प्रज्ञातेति । सर्ववृत्तिशून्यनिरुद्ध- मनोरूपेत्यर्थः । श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वादिति । मैत्रायणीयशाखादौ हि श्रूयते- लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् । यदा यायमनीभावं तदा तत्परमं पदम् ॥ तावन्मनो निरोद्धव्यं हृदि यावद्तक्षयम् । एतज्ज्ञानं च मोक्षश्च शेषास्तु ग्रन्थविस्तराः ।। समाधिनिधूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ।। अपामापोऽनिरनौ च व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् । एवमन्तर्गतं यस्य मनस्स परिमुच्यते ।। मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मोक्षे निर्विषयं स्मृतम् ।। इति ।। अत्र भाष्यं-'लयो निद्रा, विक्षेपो विषयस्मृत्यादिः । अम- नीभावः मनःप्रवेशकृतविशेषस्यात्मनि त्यागः तम् यदा याति नारायणी। स्य निर्विकल्पत्वमेवेत्याह-असम्प्रज्ञातेति । निर्विकल्पकसमाधेरित्यर्थः । श्रुतीति । उपलक्षणमेतद्योगसूत्राणामपि । सिद्धत्वात्-प्रमितत्वात् । तथा. च श्रुतिः- यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेति तामाहुः परमा गतिम् ॥ अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ । इत्यादिका । स्मृतिश्च- यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ इत्यादिका। सूत्राणि तु-'योगश्विवृत्तिनिरोधः । तदा द्रष्टुः स्वरूपे.

·न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते amo - न्यायरत्नावली। तदा परमं पदं याति । न(१)पुनरावृत्तिमाप्तिरस्येत्यर्थः । हृदि हृदयसाक्षिाणि । गतः प्राप्तः क्षयो विनाशो येन तत्तथा । तथा च सूक्ष्मावस्थारूपस्य मनस आवृतत्वात् अमनीभावे केवलसाक्षिभानं समाधाविति भावः। तस्य परमसुखव्यञ्जकत्वमाह-समाधीति । अन्तःकरणेन शुद्धसत्वेन निरुद्धेन गृह्यते व्यज्यते । यद्वा अन्तः- करणावस्थाविशेषवशात् साक्षिणा स्वयं गृह्यते स्वप्रकाशतया त. द्भातीति । अपाम् अप्सु आपः क्षिप्ता इत्यध्याहारः। अग्निरनौ निक्षिप्त इसनुषङ्गः । व्योम घटाद्याकाशम् । एवमिति । तथा च निरुद्धं सत् न्यग्भूतं भवती' ति । असम्पज्ञातसमाधिकाले साक्षि- स्वरूपं ब्रह्मैव भातीत्यर्थः । एवं कठवल्लीषु श्रूयते- यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम् ।। अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययो । ज्ञानानि ज्ञानन्द्रियाणि मनाबुद्धिश्च न विचेष्टति वृत्तिरूपेण नपरिणमते । अप्रमत्तः द्वैतभानरूपप्रमादशून्यः । प्रभवाप्ययौ- (२)पुण्यहेतुः पापनाशकश्च । निरुद्धस्य मनमोऽपि न्यग्भावेन सा- क्षिभास्यत्वाभावात् । सौषुप्तलयावस्थाया इव निरुद्धावस्थाया अप्यातत्वेन न्यग्भाव इति भावः । तथा च व्याख्यातम्- यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । इत्यादि गीताश्लोके सरस्वतीभिः । विनियतं सर्वत्तिशून्य. तया निरुद्धम् । आत्मन्येवावतिष्ठते चितेरेव प्राधान्यात् न्यग्भूतं भवतीति । स्मर्यते च गीतायाम्- यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुप्यति ।। ( १ ) न पुनरप्राप्तप्राप्तिरित्यर्थः इति पाठो घपुस्तके। (२) गपुस्तके प्रभवाप्ययाविति प्रतीको न दृश्यते । - ·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । ४५ न्यायरत्नावली। सुखमात्यन्तिकं यत्र बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वैचि यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्वतः ।। यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ।। तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगमंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगो निर्विण्णचेतसा ।। योगसेवया असम्प्रज्ञातसमाधिरूपयोगाभ्यासेन । यत्र य. स्मिन् मनःपरिणामे जाते सति चित्तं निरुद्धं सर्वत्तिशून्यं सदु. परमते कमपि विषयं न गृह्णाति, विषयाकारपरिणामाभावे च सुषु. प्तिवत् सुक्ष्मावस्थं मन इति भावः । यत्र च मनःपरिणामे सति आत्मना शुद्धसत्वेन मनसैव व्याकेन आत्मानं ब्रह्माभिन्नसा. क्षिणमेव पश्यन् पुरुषः आत्मन्येव तुष्यति, द्वैतभानप्रयुक्तानन्दा ल्पतारहितः तं परिणाम योगसंज्ञितं विद्यात् । निरुद्धेन मनसा ब्रह्मैव भाति, न तदन्यत् । मनसोऽपि न्यग्भावेनावृतत्वादिति भावः । आत्मन्येव तोषमुपपादयति-पत्र मनः परिणाम सति । आत्यन्तिकं सर्वसुखेभ्य उत्कृष्टं सुखं वेत्ति ! विषयसुखाद्भिनत्ति- अतीन्द्रियं विषयेन्द्रिय योगाजन्यम् । सौषुप्तमुखाद्भिनत्ति-बुद्धि- ग्राह्यं निरुद्धमनोऽभिव्यक्तम् , सुषुप्तौ तु मनो न व्यअकम् , ली. नत्वात् । तदुक्तं गौडपादैः-- लीयते तु सुषुप्तौ तनिरुद्धं नैव लीयते । इति । आत्यन्तिकत्वे हेतुमाह-यस्मिन् परिणामे स्थितो योगी त. चतो ब्रह्माभिन्न स्वरूपात्परमार्थान्न चलति, द्वैतभानाभाषात् । तथा च पातअलमूत्राणि-'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः । तदा द्रष्टुः स्व. रूपेऽवस्थानम् । वृत्तिसारूप्यमितरत्र' । इति । तदा सफलचित्त. वृत्तिनिरोधकाले द्रष्टुः ग्रूपस्य पुरुषस्य स्वरूप एव अवस्थानम् , . -- ·४६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। न तु बुद्धिवृत्तौ प्रतिबिम्बितत्वम् । इतरत्र कालान्तरे तु वृत्तिसा- रूप्यं बुद्धित्तिप्रतिविम्वितत्वम् , द्वैतभानं विषयवासना च आत्य- न्तिकसुखानभिव्यक्तौ प्रयोजकम् । तत्राद्यं तत्वतो न चलतीत्य- नेन द्वितीयम् अयमित्यनेन निर्वासनबोधकेन निरस्तम् । एतस्या- सम्प्रज्ञातसमाधेरावश्यकतामाह-यं परिणामं लब्ध्वा अवस्थितः अपरं श्रवणादिभिन्नं लाभं महावाक्यार्थधीप्रयोजक शास्त्रेण ना. धिकं मन्यते । तस्यैव शुद्धत्वम्पदार्थसाक्षात्कारद्वारा महावाक्या. थंधीप्रयोजकत्वात् । अधिकमित्यनेन देहायधिष्ठानतया आत्मज्ञा- नस्य निरोधसमाधिकारितया तत्तुल्यत्वं ज्ञापितम् । उक्तं च त. योस्तुल्यत्वं वासिष्ठे गीताटीकायां च । तत्र वासिष्ठम् - द्वौ क्रमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव ! । योगस्तद्वृत्तिरोधश्च ज्ञानं सम्यगवेक्षणम् ।। असाध्यः कस्यचिद्योगः कस्यचित्तचनिश्चयः । इति । चित्तनाशस्य चित्तादर्शनप्रयुक्तस्य शुद्धात्मदर्शनस्य । क्रमौ साधनानुष्ठानक्रमेण क्रियमाणावुपायो । गीताटीकायां तु- सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चान्मनि । इति पद्ये तथोक्तम् । ननु, देहाद्यधिष्ठानतयाऽऽत्मज्ञानं कथं शुद्धात्मसाक्षात्कार प्रति हेतुः, तस्याप्रमाणत्वादिति चेत् । उच्यते । तादृशविवेक- ज्ञानोत्तरं देहादीनां यतया केवलात्मन एव जिज्ञास्यत्वात् । तेनैव प्रतिबन्धादहङ्काराद्यभाने साक्षिमात्रविषयकसौषुप्तवृत्तिरिवाविद्या- वृत्तिविशेषरूपः तादृशाविवेकज्ञानोत्तरं त्वम्पदार्थशोधकवाक्यस्मृ. त्या मनोवृत्तिरूपो वा शुद्धात्मसाक्षात्कारः। एवं निरोधस्थलेऽपि तत्साक्षात्कारः । महावाक्यार्थसाक्षात्कारोत्तरमपि तदावश्यकता- यामाह-यस्मिन् स्थित इत्यादि । गुरुणा तत्वदर्शनानाइयभुज्य- ·सिद्धान्तविन्दाचवतरणग्रन्थः । न्यायरत्नावली। मानकर्मजन्येन । प्रारब्धकर्मापेक्षयाऽपि समाधेर्वलवत्त्वेन तन्नाशकतया दुःखं नोत्पद्यत एव । अत एवाणिमाण्डव्यादीनां समाधिस्थानां चोरबुद्ध्या शूलाग्रपातितानामपि न दुःखमुत्पन्नम् । प्रत्युत समा. धिमाहात्म्येन तदपेक्षयाप्युत्कृष्टतेति महाभारतादावुक्तमिति भावः। तथा च सम्पज्ञातसमाधिपाटवेनासम्प्रज्ञातसमाधिलाभः । सम्प्रज्ञा. तसमाधिस्तु मनोदेहादिभिन्नतया साक्षिणो ज्ञानप्रवाहरूपः । 'ब्र- मास्मीति शाब्दज्ञानोत्तरं तु तादृशधीप्रवाहरूप एव । असम्प्रज्ञा. तसमाधिस्तु सकलवृत्तिशून्यनिरोधरूपेण परिणतमावृतं मन एव । वेदान्तसारादौ तु 'निरोधरूपेण परिणामोऽपि असम्प्रज्ञातः, स केवलात्माकार वृत्तिरूपः, मनोवृत्तिभानाभावे समानेऽपि मनोवृत्ति- सत्चासत्वाभ्यामसम्प्रज्ञातसमाधिसुषुप्त्या दादि'त्युक्तम् । तन्न । 'मोक्षे निर्विषयं स्मृतम् , यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह, तद्यच्छेच्छान्त आत्मनीति श्रुतीनामुक्तमूत्राणां च विरोधात् । सर्वथा प्रमात्रादिभानशून्यस्यासम्पज्ञातसमाधेरावश्यकत्वात् , सुषुः प्तिभिन्नसर्वकाले प्रमात्रादिभानमिति स्वीकारासम्भवात् , भिन्नवि- षयकानुमित्यादिसामग्रीरूपप्रतिबन्धककालीनघटादिमात्रप्रत्यक्षे व्य. भिचारेण सुषुप्तिसमाधिभिन्नसर्वकाले प्रमादिभानमित्यस्याप्यसम्भ वात् , प्रमात्रायविषयके महावाक्यार्थबोधे बाधकाभाव इति भावः । अथवा अवान्तरवाक्यार्थानुभवकारणपदार्थस्मृतौ सौषुप्तानुभवः का- रणमिति सुषुप्ताचियादिनोक्तम् । वार्तिकमते सौषुप्तजन्यानुभवास्वी- कारात् , तन्मतेऽद्वितीयब्रह्मविजिज्ञापयिषयेत्यादिना शुद्धतात्पर्यज्ञा. नसहकृतस्य विशिष्टविषयकसंस्कारस्यैव शुद्धविषयकस्मृतिहेतुत्वमु. क्तम् । इदानीम् असम्पज्ञातसमाधेरपि तादृशस्मृतिहेतुत्वं सम्भवती स्याशयेनाह-असंप्रज्ञातेति । न च नियामकाभावेन न तस्य शु. द्धचिद्विषयकत्व सम्भव इति वाच्यम् । सम्पज्ञातसमाधिपाटवस्यैव .

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। अनात्माकारसत्तिनिरोधेच्छासाहतस्य तादृशनिरोधहेतुत्वात् 'स- माधिनिधूतमलस्य चेतस' इत्यादिश्रुत्या 'आत्मसंस्थं गनः कृत्वे'. त्यादिस्मृया च तथा प्रत्ययात् , निरोधविवेकज्ञानयोः पश्चात्केव. लात्मसाक्षात्कारस्य पूर्वोक्तस्य कल्पनापेक्षया तयोरेव तत्साक्षात्का- रत्वकल्पनस्य युक्तत्वात् , केवलात्मजिज्ञासासहितम्य विवेकज्ञान- हेतारेच विवेको पलक्षित शुद्धात्मसाक्षात्कारहेतुत्वसम्भवात् । 'मोक्ष निर्विषयं स्मृतम्' इत्यादिश्रुतिस्तु असंप्रज्ञातसमाधेः आत्मान्या विषएकत्वबोधिका । एवं योगसूत्राण्यपि बोध्यानि । अत एवोक्तं संक्षेपशारीरके-- आत्मानात्माकारं स्वभावतोऽवस्थितं यदा चित्तम् । आत्मैकाकारतया तिरस्कृतानात्मदृष्टि विदधीत ।। इति । न चैवं निरोधस्य संप्रज्ञातसमाधितो विशेषानुपपत्तिरित वाच्यम् । निरोधरूपपरिणामविशेषत्वप्रमाणाजन्यत्वाभ्यां तनो विशेषात् । अस्मिन् पक्षे निरोधस्यैव वाक्यगतपदार्थस्मृतिहत्वन- भवत्वेन निरोधस्य वाक्यजन्यत्वेन प्रमाणाजन्यता । तस्मादात्मविप. पकनिरोधपरिणामस्य सूक्ष्मावस्थारूपसंस्कारद्वारा शुद्धस्मृतिहेतु. त्वं निर्दोषम् । गीताटीकायान्तु निरोधसमाधिरूपस्य योगस्य पुण्यविशेषद्वारा यथार्थप्रत्यक्षहेतुत्वान परमार्थभूतात्ममात्रप्रत्यक्षहेतु ता। उक्तं हि पतञ्जलिना-'निर्विचारवैशारोऽध्यात्मप्रसादः । ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा । श्रुतानुमानाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वा- दिति । निर्विचारः सूक्ष्मवस्तुविषयकनिर्विकल्पकसमाधिः, तस्य वैशारद्य पाटवे सति अध्यात्मप्रसादः अत्यन्तसत्वोद्रेको भवति । ततः ऋतम्भरा सत्यमेव गृहनी प्रज्ञा जायते । सा च शब्दानुमा- नविषयाभ्यामन्यविषया । शब्दानुमानग्रहणायोग्यविशेषविषय- स्वात् । अत्र शन्दस्य विषयः तच्छक्त्या ग्राह्यः । तेन ब्रह्मणः श.

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः। ४३ (१)पारोक्ष्यसद्वितीयत्वाभ्यां च न तत्वम्पदार्थमात्रानु न्यायरत्नावली। दलक्ष्यत्वेऽपि न क्षतिरिति तदथः । तथा च योगजधर्मजन्यप्रत्य- क्षमवानान्तरमाक्यस्य पदजन्यस्मृतिमूलमित्युक्तम् । ननु महावाक्यार्थबोधे शुद्धं ब्रह्मैव विषय इत्युक्तम् , तदयुक्तम् , अवान्तरवाक्यार्थस्यापि शुद्धचिद्रूपत्वेन महावाक्यस्यानुवादकत्वापत्तः --पारोक्ष्यसद्वितीयत्वाभ्यामिति । ब्रह्माण परोक्ष- ताभ्रमस्य जीवस्वरूपे दुःखित्वादिभ्रमस्य च सत्त्वादित्यर्थः । पदार्थानुभवात्-तत्त्वम्पदार्थानुभवात् अवान्तरवाक्यजन्यतत्व म्पदार्थानुभवात् । कृतकृत्यता-महावाक्यजानुभवकार्योक्तभ्रमनि वृत्तिलाभः । तथा चादान्तरवाक्यजानुभवादुक्तभ्रमनिवृत्यभावेन उक्तभ्रपमूलीभूतमूलाज्ञानस्यापि न निवृत्तिरिति । अवान्तरवाक्य जन्यवोधोत्तरमज्ञातमैक्यं बोधयन्महावाक्यमननुवादकम् । तज्जन्य- नारायणी। ऽवस्थानम्' 'वृत्तिसारूप्यमितरत्र' इत्यादीनि(२) । ननु निर्विकल्पमहावाक्यार्थपक्षे महावाक्यस्यावान्तरवाक्यानुवाद- कत्वापत्तिस्तेनापि शुद्धस्यैव बोधजननादि(३)त्यत आह-पारोक्ष्यति । सत्याद्यवान्तरवाक्यैः सत्यादिपदवाच्योपस्थितिद्वारा तत्पदलक्ष्यस्या- वान्तरवाक्यार्थस्य बोधनेऽपि तत्रापरोक्षत्वं (४)पदार्थाभेदानवगाहनात् परोक्षता भ्रमस्य, एवमवान्तरवाक्यैस्त्वंपदार्थस्य बोधनेपि तत्र तत्पदा. . (१) तत्त्वमसीत्यादिमहावाक्यैर्जीवब्रह्मणोस्तयारभदस्य च यथार्थानुभवे जाते किम- परमापादनीयमिति चेत्तत्राह -पारोक्ष्येति । अभेदस्य यथार्थानुभवान्निःश्रेयसं विन्देत यदि बलवद्विरोधिज्ञानं न स्यात् । विद्यन्त एव परोक्षत्वापरोक्षत्वसद्वितीयत्वाद्वितीयत्वा. दीनि विरोधिज्ञानानीति नानुभवादेव कृतकृत्यतेत्याशयः । (२) 'ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा' श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात्' इति । तथाच प्रकारस्य अनात्मत्वेन तदभानाय समाधेरनुसरणात् मोक्षहतोर्बोधस्य निर्विकल्प- त्वमेव युक्तमिति पाठः खपुस्तके । (३) इष्टापत्तौ तु तत एव कृतार्थताप्रसङ्गस्तत्राहेति पाठः खपुस्तके । (४) त्वंपदार्थभेदावगाहनात् इति पाठः खपुस्तके ।

·५० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते भवादेव कृतकृत्यता । वाच्यार्था मेदावमासान पौन- न्यायरत्नावली । बोधे च मूलाज्ञाननिवृत्त्या सर्वभ्रमाच्छदेन कृतकृत्यतेति भावः । अय शुदब्रह्मप्रमायाः भ्रमनिवर्तकत्वेनावान्तरवाक्यात् शुद्धप्रमोत्पत्ती न कुतो भ्रमनिवृत्तिरिति चेन्न । उक्तरूपपरोक्षदुःखोपलक्षितत्वस्व. रूपस्यापरोक्ष्याभावात् । ननु तथापि सत्यज्ञानादिपदानां सर्वेषां लक्षणया शुद्धब्रह्म बोधकत्वात् पौनरुत्यम्, तत्राह-वाच्यार्थाभेदावभासा दिति। वाच्यार्थानां तादात्म्यज्ञानजननरूपमयोजनसच्चादित्यर्थः । सत्यमित्यादिनानापदानामिति शेषः । सत्यत्वज्ञानत्वादिविशिष्टानां सत्यादि पदवाच्यानां तादात्म्यबाधनद्वारा शुद्धयारक वाक्यन बोध्यते । ननु-वाच्ययास्तादात्म्यधीश नयव वक्तव्या न तु लक्षणया, वक्ष्यमाणरीत्या वाच्यार्थबोधोत्तरं विरोधप्रतिसन्धान सत्येव लक्षणावतारात् । शक्तिज्ञानजन्योक्तधीस्तु एकवाच्यताव च्छेदकविशिष्ट वाच्यतावच्छेदकान्तरविशिष्टस्य नादात्म्यविषायका, अन्यथा विशिष्ट विशिष्टान्वयबोधस्य लाक्षाणकादुपहितान्वयादुप. लक्षितान्वयाच्च मुख्यत्वस्य 'लोहिताष्णीषा ऋविजः प्रचरन्ती'. नारायणी। र्थाभेदाप्रतीतेभिन्नत्वादिभ्रमस्य च सत्त्वात् तत्त्वंपदार्थमात्रानुभवादेव- तत्त्वंपदार्थलक्ष्ययोरेवावान्तरवाक्यजानुभवादेव, न कुन कृत्यता- न समू- लबन्धनिवृत्तिः, तयोरभेदाज्ञानात् । तथा च तयोरशातमैक्यं बोधयन्म- हावाक्यमननुवादकमेवेति भावः । ननु तथापि सत्यादिपदानां (१)सत्यत्वाद्युालक्षितैकमिबोधकत्वात्पौ- नरुत्यं तत्राह-वाच्यार्थति । वाच्यार्थानां सत्यत्वादिविशिष्टानामभेदा. वभामस्तादात्म्यज्ञानं २) तस्मान्न घटः कलश इतिवदर्थपुनरुक्तता-नैक- व्यक्तिबाधकस्वेनान्यतरवैययं सत्यादिपदानामिति शेषः । वाच्यार्था- , (१)-लक्षणया निरुक्तरीत्या शक्त्यैव वा सत्यत्वा० इत्यादिपाः खपुस्तके। (२) तस्मादित्यर्थः । पौनरुक्त्यं घटः कलश० इत्यादिपाठः खपुस्तके ।

·सिद्धान्तषिन्दाववतरणग्रन्थः । minn न्यायरत्नावली। तथा - न चैत्र त्यादौ महाभाष्यायुक्तस्यामात्यापत्तेः । विशिष्टे विशिष्टस्य तादा म्यधीस्तु विशेषणीभूत योर्वाच्यतावच्छेदकयोस्तादात्म्य पेकवाच्य. तावच्छेदकोपहितेऽपराच्यतावच्छेदकनादात्म्यं चावगाहते, च तादृशबुद्ध्यनुपपत्तिः बाधबुद्धेविरोधित्वादिति चेन्न । बाधवुद्ध सत्राविरोधित्वात् । तदुक्तं खण्डने- असन्तासत्याप ज्ञानं त्वर्थे शब्दः करोति हि । इति(?) अत्यन्तासति बाधित सात । हिशब्देन तादृशज्ञानस्य कल. हादिस्थले प्रसिद्धिलाभः । तथा चोक्ततादात्म्यज्ञानस्य सम्भः वातद्विना विरोधापतिसन्धानेन लक्षणानवतारात् । तदवतारार्थ सत्यादिपदानां विशिष्टतादात्म्पबोधकत्वेनावश्यकत्वम् । मपि पदद्वयादेव लक्षणावतारापद्धस्तृतीयादिपदवैयर्थ्यमिति वा. च्यम् । वाच्यार्थानां मिथो भेद ज्ञानस्यान्योन्यमभेदज्ञानं विना निवर्तयितुमशक्यत्वात् । ननु सत्यत्वायुगलक्षितस्य भेदधाब्रह्माण निवर्तनीया, तन्निवृत्तेरेव वक्ष्यमाणरीत्या प्रकृतोपयोगात । तन्नि- त्तिस्तु ब्रह्मणि तत्तादात्म्यबुद्ध्यैव, न तु सत्यादिपदवाच्यतादात्म्य बुद्ध्यति वाच्यार्थाभेदावभासादिति मूलपयुक्तमिति चेन्न । ब्रह्माण सत्यत्वाद्युपलक्षितभेदबुद्धौ सत्यत्वाशुपहिततादात्म्यबुद्धपि विरी धित्वात् । तदुपहिततादात्म्यावगाहितया तद्विशिष्टवाच्याभेदबुद्धे. गपि तद्विरोधित्वात् । यथाहि ‘भूतलं न द्रव्य'मिति ज्ञाने भूतलं द्रव्यामियस्य भूतलं नीलद्रव्यमित्यस्य च विरोधित्वम् , तादा- त्म्येन द्रव्यप्रकारमानिरूपितभूतलविशेष्यताकत्वस्य विशोधिताप योजकस्याभयत्र सत्वात् । तथा ब्रह्मत्वोपलक्षिते सत्यत्वाद्युपललि तस्य भेदबुद्धौ नाभ्यामुपलक्षितयोरुपहितयोश्च तादात्म्यबुदेषि- रोधित्वम् । उपाहतप्रकारकबुद्धी शुद्धयोरुपलक्षिनयोस्तादात्म्यस्य (१) अबाधात्तु प्रमामत्र स्वतः प्रामाण्यनिश्चलाम् ॥ इत्युत्तराधम् ।

·न्यागरत्रायली-नारायणी-साहिते न्यायरत्नावली। विषयत्वात् । तम्यां (१)तस्पाविषयत्वेऽपि तयोः प्रकारत्वात् । तस्यां नयोरप्रकारत्वेऽपि तयोभदबुद्धो उपाहित्यारेव तादात्म्यबुद्धेषि- रोधित्वात् । अन्यथा इयं सत्ता नेति शुद्धसत्ताभेदबुद्धौ इयं विशि टसत्तांत तादात्म्यबुद्धश्शुद्धघटभदबुद्धौ च नालवायुपाहतघटता- दात्म्य बुद्धेविरोधित्वस्य सर्वानुभाविकस्यापलापापत्तेः : न चोप. लक्षितयोश्शुद्धयाभदज्ञानस्य घटो न घट इति ज्ञानवदाहायंत्वेन न तत्र किमपि ज्ञानं विरोधीति वाच्यम् । भिन्नधर्मोपहितयोरिव भिन्नधर्मोपलक्षितयोरपि भेदज्ञानस्याहार्यत्वाभावात् । न हि यत्र तत्ता, यत्र चेदन्ता, तयोरेकत्रापरस्य भेद इति ज्ञानमाहार्यत्वेन व्यवाहियते, तदिदं न द्रव्यं न घट इति ज्ञानवत् । एवं च यत्र ब्रह्मत्वं यत्र च स यत्वं तयार कत्रापरस्य मंद इत्याकारकज्ञाने (२)तयोरकेत्रापरस्य न भेद इलाकारकज्ञानस्य विरोधित्वं युक्तमेव ! किञ्च तयोः (३)तादात्म्य ज्ञानं एकवाच्यतावच्छेदकरूपत्रि- शेषणे अपरवाच्यतावच्छ दक.रूपस्य विशेषणस्यापि तादात्म्यम- वगाहन (४)एवेति तद्वदेव एकवाच्यतावच्छेदकोपलक्षितेऽपि विशेष्ये अपरवाच्यतावच्छेदकोपलक्षितस्य विशेष्यस्यापि तादा. त्म्यमवगाहते । एवं च ब्रह्मत्वोपलक्षिते सत्यत्वाद्युपलक्षितता. दात्म्यावगाहनात् वाच्यतादात्म्य ज्ञानस्य सुतरामुपलाक्षतयो दबुद्धौ विरोधित्वम् । शुद्धयोः उपलक्षितयाः असन्ताभे. दात् यद्यपि (५)न तादात्म्यं मम्बन्धः, तथापि निरूढलक्षणया (१) गपुस्तके तस्यामिति नास्ति । (२) तयोरेकत्रापरस्य भेद इत्याकारकज्ञाने इति पाठो गपुस्तके प्रमादभ्रष्टः प्रतिभाति, आगश्यकत्वात् घपुस्तकीयो निवेशितोऽस्माभिः । (३) वाच्ययोस्तादात्म्येति पाठो घपुस्तके । (४)-तथाचैकवाक्यतावच्छेदकोपलाक्षते विशेष्येऽपरवाच्यतावच्छेदकोपलक्षितस्य विशेष्यस्यापि तादात्म्यमवगाहते-एवेति तद्वदिति पाठो घपुस्तके । (५) यद्यप्युपलक्षितयोः न तादात्म्यमिति पाठो गपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दायवतरणप्रन्थः । •५३ न्यायरत्नावली । विशेषणविभक्त्युपस्थापितस्य भेदाभावस्येव विशेष्यतया भानं सम्भवति । तयोरेकत्रापरभेदो नेत्याकारकस्य सम्भवात् । भेदा- भावत्वस्यैव धर्मितावच्छेदकत्वसम्भवात न निर्मितावच्छेदकत्वं शाब्दबोधे दोषः । नीलो घट इत्यादौ तु तादात्म्यस्य सम्बन्ध तासम्भवाद विशेषणविभक्तिः पदसाधुतार्था । अत एव मणि- कारादिभिरुक्तम्--'विशेषणविभक्तिस्साधुत्वार्थी अभेदार्थिका वे, ति । न हि तार्किकादीनाम्मतेऽपि असन्ताभेदे तादात्म्यस्य का- पि सम्बन्धत्वमुक्तम् , प्रत्युत जातिशक्तिवादादौ शब्दपण्पादिषु तस्यासम्बन्धत्वमेव प्रकाटनम् । तच्च पूर्वमेव उक्तम् । न च घटी घट इत्यादौ अत्यन्नाभेदे सम्बन्धाभावादेव शाब्दधीवार- णसम्भवन निराकासवोत्यव तद्वारणमसङ्गतमिति वाच्यम् । यो ग्यताभ्रमेण शाब्दबोधे आपादिते निराकाङ्कत्वेन तद्वारणस्य यु. क्तत्वात । च विशेषणविभक्त्यर्थे तत्प्रकृयर्थस्य विशेषणतया. ऽवयसम्भवऽपि विशेष्यपदार्थस्य तत्र विशेषणत्वेनान्वयोऽव्यु: त्पन्न इति वाच्यम् । प्रकृतवाक्यस्थले विशेषणविशेष्यपदार्थयार्भ- दबुद्धिविरोधिशाब्दबोधो हि सर्वानुभवसिद्धः । तत्र शुद्धयोः तादात्म्याभावात् तादात्म्य संसर्गकतादात्म्यप्रकारकबोधासम्भव भेदाभावत्वावच्छिन्नविषयताकबोधस्यावश्यकत्व विशेष्यपदार्थस्य शुद्धत्वेन विशेष्यत्वासम्भवे चागयां व्युत्पत्तिवैचित्र्यकल्पनेनो. क्तबोधस्वीकारात् । प्रथमाया विशेष्यपदोत्तराया आधेयत्वार्थतया विशेष्यत्तित्वस्य विशेषणभेदाभावे बोधो वा । निपातसाधारण. नामार्थयोरभेदेनैवान्वय इति पक्ष घटो न पट इत्यादौ घत्ति- पटप्रतियोगिक भेदबोधस्य तस्य आधेयत्वार्थकत्वेनैव निर्वाहात् । गगनं द्रव्यं भवतीयादौ भवत्र तादात्म्यादौ द्रव्यवृत्तित्वबोधाच्च । व्युत्पन्नश्च विभत्त्यर्थे विभत्त्यर्थस्यान्वयः। यात्रस्य धनमिः न ·५४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते न्यायरत्नावली। . सादौ स्वत्वे क्रयजन्यत्वस्यान्वयात् । न च शुद्धरूपेणोपस्थिति पदजन्यां विना शुद्धयोर्भेदाभावः शाब्दबोधे न भातुमर्हतीति चाच्यम् । इतराविशेषणत्वेनोपस्थिति विनाऽपि प्रकृते विशेषण. योः तादात्म्यभानवत् , घटः प्रमेयवानित्यादौ सर्वमतेऽपि विशेष णयाः तादात्म्यभानवच्चतराविशषितेन रूपणापास्थति पदजन्या विनाऽपि शुद्धयोः भेदाभावभानसम्भवात् । विशिष्टविषयकशक्ति ज्ञानाविशेषणान्वययोग्यतातात्पर्यज्ञानादिरूपकारणान्तरसहितात् तादृशविषयताशालिशाब्दधीसम्भवात् । यत्र तु तात्पर्याभावनि- र्णयादिना विशेष्टयोर्नान्वयबोधः, तत्र विशेषणविशेष्ययोः तादा. म्यस्य शुद्धयोः भेदाभावस्य चाभानात् शाब्दबोधस्य नोक्तश तिज्ञानजन्य त्वम् । किन्तु लक्षणयोपहितयोः तादात्म्यस्य शुद्ध- योर्भेदाभावस्याखण्डैक्यस्य वा भानन् । ननु ससत्वाद्युपहितस्य सत्यादिपदवाच्यसत्यादिसम्बन्धाऽसम्भवात् सत्यत्वादिपदलक्ष्य . वासम्भव इति चन्न । विशिष्टस्य सत्यादिपदवाच्यत्वेन सत्यत्वा- ग्रुपहितस्य तत्र तादात्म्यसत्त्वात् । विशिष्टं हि विशेष्यं विशेषणं चेति द्वयम् । तत्र च उपाहतान्यत्वसत्वनोपहिततादात्म्यमस्त्येव । तथा च उपहिततादात्म्यवद्यद्यद्विशेष्यविशेषणोभयं तत्पर्याप्तश- क्यताकं ससादिपदमित्याकारकलक्षणाज्ञानं सम्भवत्येव । वस्तुतस्तु नोपहितान्वयबोधे लक्षणायाः धीः कारणम् , किन्तु शक्तः । विशिष्टनिरूपितशक्तरुपहिरोनापि निरूप्यत्वात् । उपाहितनिरूपितत्वनैव तत्स्थल शक्तिग्रहो हेतुः, लक्षणास्थल इव तादृशत्वेन शक्तेस्मृतिकल्पनात् । 'तात्पर्याद्धि वृत्तिरिति मण्युक्तः । अत एव एकदेशशक्तेरपि लक्षणावदमुख्यत्तित्वम् । शक्यता. पर्याप्त्यधिकरणे गृह्यमाणशक्तरेव मुख्यत्तित्वात् , न तु विशि- टनिरूपितत्वेन, विशेषणनिरूपितत्वाप्रतीतेः । तथा चोपहिता- ·सिद्धान्तषिन्दाववतरणग्रन्धः । न्यायरत्नावली। वयस्थले विशिष्टान्वयाभावात् लक्षणत्युपचारः, शुद्धविशेष्य- कनिर्विकल्पकशाब्दस्थलवत् । याद तूपाधों शक्तरग्रह तस्योपाह- तान्वयबोध भानासम्भवः, वृत्तिज्ञानविषयस्यैव शाब्दधीविषयः त्वात् , अन्यथा उपाधौ शक्तिस्वीकारवयादिसालोच्यते; तदा उपाहतान्वयवोधेऽपि विशिष्टे शक्ति ज्ञानं हेतुः । परन्तु विशि. टान्वयबोधे तन जननीये यह कारणं विशेष्यान्वयिनि विशेषणस्य योग्यताज्ञानं तात्पर्य ज्ञानं वा, तस्योपहितान्वयबोधे तेन जननाये(१) प्रतिबन्धकत्वम् , तदभावस्सहकारी । शुद्धविशेष्यान्वयबोध तु शुद्धवि. शेष्ये शक्तिज्ञानं हेतुः। एवं च उपहितमात्रान्वयबोधाद्विशिष्टान्वयबोध स्य मुख्यत्वमुपपद्यते । विशिष्टान्वयधीसामग्रीसत्व तदनुत्पत्तेः । शुद्धविशेष्यशाब्दबोधापेक्षया तु उपहितमात्रान्वयधीः विशिष्टान्वय- धीश्च मुख्या । तादृशधीद्वयं लक्षणयति पक्षस्तु युक्तः । उक्ताभा. वस्य हेतुत्वाकल्पनेन लाघवात् । (२)* एवं च शुद्धगोर्भेदस्य महावा. क्यार्थधीपूर्व बाध्यत्वेन प्रातीतिकत्वात तजनकाज्ञानस्योक्तभेदा. भावधीबाध्यत्वसम्भवात् तादृशाभेदधीस्साक्षादेवोक्तधीविरोधिनी, न तु स्वजन्यसंस्कारविशिष्टनिर्विकल्पकप्रमाद्वारा । यदि च शुद्ध यो दो व्यावहारिक एव महावाक्यार्थधीप्रयोजकादवान्तरवाक्या- थज्ञानात् पूर्व बाध्यत्वस्यैव प्रातीतिकरूपत्वात् । व्यावहारिकभे दस्य च न *व्यावहारिकाभेदधीबाध्यत्वम् । बाध्यसत्ताधिकस- (१) यत्कारणं विशेष्यान्वयिनि विशेषणस्य योग्यताज्ञानं तात्पर्यज्ञानं वा तस्योपहि. तान्वयवाये तेन जननाये इति पाठो घपुस्तके संशोधितो दृश्यते । * एतच्चिद्वयमध्यस्थः पाठोतिविशदो घपुस्तके दृश्यते तत्र हि- एवं च शुद्धयारेभेदस्तदा सत्यत्वायुपाधिविशिष्टे शक्तिज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकमुपहितमात्रान्व. यधी-शुद्धविशेष्यमात्रशाब्दधी विशिष्टान्वयधी-त्रितयसाधारणविशेषाभूतसत्यत्वाद्यन्यधर्मा- नवच्छिन्ना सती सत्यत्वाद्यन्यधर्मानुपाहतब्रह्मनिष्ठा या विषयता तच्छालिशाब्दत्वम् । न चैवं विशिष्टान्वयशाब्दबोधस्थलेप्युपहितमात्रान्वयधिया शुद्धविशेष्यमात्रशाब्दबोधापत्तिरिति वाच्य म्। विशिष्टान्वयभानसामग्रीसत्वे तदभावस्यापादायितुमशक्यत्वेन तादृशबोधापत्तेरसंभगात्।

·न्यायरमावली-नारायणी-सहिते .. . तादृशसामग्री च विशेष्यान्नयिनि निशेषणान्नयस्य तात्पर्यज्ञानयोग्यताज्ञानादिकम् । तदभाव तादृशबोधापत्तिरिष्टैव। अत एवानुकूलत्वयत्नत्वाभ्याम् विशिष्टे शक्तात् आख्यातात्केवलानुकू लत्वरूपेण गमनानुकूलव्यापारस्य रथो गच्छतीत्यादौ शक्त्यैव धीरिति कुसुमाञ्जलावुक्तम् ,ब- लवदनिष्टाजनकत्वविशिष्टष्टसाधनत्वे शक्तादपि विधिप्रत्ययात् 'श्येनेनाभिचन् यजते'त्यादी इष्टसाधनत्वमात्रधीः शक्त्येवेति चिन्तामाणितदालोकादावुक्तम् । सेयं जहदजहत्स्वार्था वृत्ति स्तार्किकादिभिरपि स्वीकृता तत्र लक्षणा शब्देनौपनिषदैर्व्यवह्रियते, शक्यतापर्याप्त्यधिकरण- विषयकबोधाधायकधीविषयवृत्तरेव शक्तित्वेन व्यवहारस्यौचित्यात् । आस्मंश्च पक्षे शुद्धब्रह्मणः पूर्वमज्ञातत्वेपि सत्यत्वादिविशिष्टब्रह्मणि शक्तिज्ञानोत्तरं सत्यादिपदज्ञानस्य शुद्धब्रह्ममात्रे संस्कारोद्बोधकत्वकल्पनात् शुद्धब्रह्मनिर्विकल्पकस्मृतिशाब्दधियोरुपपत्तिः, सौषुप्तेनासम्प्रज्ञा- तसमाधिरूपेण वा निर्विकल्पानुभवेन शुद्धब्रह्मणः पूर्वं ग्रहणसम्भव इति पक्षे तु शुद्धब- ह्मणि शक्तिज्ञानं तच्छब्दानुभव हेतुर्विशिष्टब्रह्मणि शक्तिस्तु सत्यत्वाद्यपाध्यवच्छिन्ना या विषयता तच्छालित्वसम्बन्धेन सत्यत्वादिशिष्टो यः शाब्दबोधस्तदनुकूलशक्तिः । शक्तिस्तु पदार्थान्तरम् । तथा चौपाध्यंशेपि शक्तिग्रहान्न तस्य शाब्दबोधविषयत्वानुपपत्तिः। सत्यत्वा- युपहितान्वयितावच्छेदकधर्मविशिष्टे सत्यत्वाद्युपाधिप्रकारिका शाब्दधीरपि तादृशादेव शक्ति- ज्ञानाद्योग्यताज्ञानादिसहितात् । अथ प्रथमपक्षे विशिष्टप्रकारकतादृशशाव्दधीसामग्रीसत्त्वे पूर्वोक्तरीत्या उपहितमात्रकेवलविशेष्यशाब्दधियोरनुत्पादे च विशिष्ट प्रकारकशाब्दधीस्ता. दृशधीद्वयापेक्षया भवतु मुख्या,चरमोक्तपक्षे तु कथं तदपेक्षया सा मुख्या,विशिष्टे केवलविशेष्य च युगपच्छक्तिज्ञाने सति तयोः शाब्दबोधस्य युगपत्सम्भवात् । यदि च तस्याः सामग्री तच्छाव्दाधयः प्रतिबन्धिका कल्प्यते तस्या मुख्यत्वानुरोधात् ,उक्तं हि महाभाष्ये 'लोहितो गिषा ऋत्विजः प्रचरन्ती' त्यादौ लोदित्यस्योपाधित्वोपलक्षणत्वापेक्षया विशेषणत्वमभ्य- हितम् । अतः ‘सर्वादिः सर्वनामे'त्यत्र सर्वपदस्य विशेषणत्वात्सर्वनामसंज्ञेत्युच्यते तदातार शस्य प्रतिबन्धकत्वस्य च कल्पने मानाभावः । न्यायमूलक हि तद्वचनं धर्मशास्त्रवद्वा ?अन्त्ये. विचाराभावः। आद्ये तु कोयं न्यायः उच्यते, विशिष्टस्यान्वयधोमुख्यैव उपहितान्वयिता. वच्छेदकधर्मविशिष्टे उपाधिप्रकारकप्रवृत्त्यादिरूपस्याधिकप्रयोजनस्य तस्याः सत्त्वेन तय्यामेव रात्पर्यनिश्चयात् । यद्यपि हि 'अर्थनुपलब्धे तत्प्रमाण'मित्यादि जैमिन्युक्त्या प्रयोजनवदर्थ - तात्पर्यमुक्तं तथाप्यधिकप्रयोजनवति शब्दस्य तात्पर्यसम्भवेनाल्पप्रयोजनवति तात्पर्यन - युक्तं शास्त्रस्य महाफलकत्वौचित्यात् । अत एव नामधेपस्थले प्रवृत्त्यतिशयकरत्वेन गुणवि धित्वशङ्कातस्मात् न्यायमूलमेवोक्तमहाभाष्यम् । यत्र तु विशिष्टान्वयो बाधितः तत्रेतरों बोधी स्वीक्रियते एव, तयोरेग तात्पर्यात् , न विशिष्टान्वायबोधः। एवं च शुद्धयोर्भेदस्य महावा- क्यार्थधीपूर्व वाध्यत्वोन प्रातीतिकने तज्जनकाज्ञानस्योत्तभेदाभानबिाध्यत्वसम्भवात्तादृशा भेदधीः साक्षादेनोक्तभेदधीविरोधिनी, न तु स्वाजन्यसंस्कारगिशिष्टनिर्तिकल्पकप्रमाद्वारा । यदि च शुद्धयोर्भेदो व्यावहारिकः एवं च महागाक्यार्थांप्रयोजकादगान्तरकाम्यार्थज्ञानात्पूर्व बाध्यत्वास्यैव प्रातीतिकवारूपत्तोन वक्तुं शक्यत्वात्। व्यावहारिकभेदस्य च न इत्याद्य समः ।

·सिद्धान्तबिन्दाववतरणग्रन्थः । ७ न्यायरत्नावली । नाकविषय ज्ञानस्व बाधकलात् । न च उक्ताभेदधीजन्य संस्का- विशिष्टोक्तनिर्विकल्पकज्ञानस्य उक्तभेदबाधकत्वं सर्वसम्मतम् ,ता- किकैस्तस्याकल्पनात् । (१)अभेदव्यापकतासंस्कारविशिष्टज्ञानस्यैव तैः तत्कल्पनादित्यालोच्यते,(२)तथापि विशेषणविभक्तया विशेष- णभेदाभावस्य यथा बोधः, तथा (३)तया विशेष्यविभक्तथा वा वि- शष्यव्यापकत्वस्य विशेष्यनिष्ठभेदाप्रतियोगित्वरूपस्य विशेषणनि. तया शाब्दधीसम्भवात् । अत्यन्नाभिन्नविशेष्यविशेषणस्थले वि. शेष्यव्यापकत्वविशिष्टतादात्म्यस्य सम्बन्धविधया (४)भानामम्भवात् विशेष्यव्यापकत्ववोधस्यानुभाविकत्वाच्च । पूर्ववव्यापकत्वस्य नामार्थद्वयविशेपितरूपेण भानसम्भवाच्च । शुद्धब्रह्मनिष्ठभेदाप्रति. योगित्वस्य सत्यत्वाद्युपलक्षितनिष्ठतया बोधसम्भवन तादृशव्याप. कत्वची जन्यसंस्कारविशिष्टनिर्विकल्पकप्रमायास्सत्यवायुपलक्षि- तस्य भेदः शुद्धब्रह्मनिष्ठ इत्याकारकभेदधीविरोधित्वं सर्वसम्मतं सम्भवत्येव । व्याप्यत्वव्यापकत्वाभ्यां तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नाभ्यां गृहीतयोरनाहार्यभेदबुद्धेः केनाप्यस्वीकारात् । द्रव्यव्याप्या पृथि- वीति ज्ञानजन्यसंस्कारे उद्बुद्धे सति पृथिवी द्रव्यं नेति ज्ञानस्या- नाहायस्यानुत्पत्तेः। ननु व्यापकत्वं विशेषणविभक्तशिष्यविभक्तार्थ इति कैरपि तान्त्रिकोंक्तमिति स्वकपोलकल्पितमिति चन्न (५)यथा ह्य यन्ताभेदे तादात्म्यस्यासम्भवात् भेदाभावस्यापि सम्बन्धत्तासम्भवात् असम्बन्धत या भेदाभावस्य भानाय विशे. षणविभक्त्यर्थत्वं शब्दमणावुक्तम् , तथा विशेषण विशेष्यव्यापक- (१) अभेदव्याप्यतेति पाठः घपुस्तके । (२) तदापीति घपुस्तके। (३) तथा विशेष्यीवभक्त्या विशेष्यव्यापकेत्यादिपाठो घपुस्तके, तया वा इति शब्दो न स्त इत्यर्थः। (४) भानसम्भवादिति पाठो गपुस्तके। (५) तथाहीति पाठो घपुस्तके । - ·. न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित mmtu न्यायरत्नावली । त्वम्य बाधकाभावे सति सम्बन्धतया भानस्य तान्त्रिकैरुक्तत्वात् । विशेष्यविशेषणयोः अत्यन्ताभेदे तादृशभानस्य असम्भवात् । अस- म्बन्धतया (१)भानाय विशेषणविभक्त्यर्थत्वस्य तत्र तान्त्रिकाभिप्रेत- स्वमुन्नीयते । तथा च विशेषणविभक्तिरभेदार्थिकेत्यत्र मण्यादि. वाक्ये अभेदेत्युपलक्षणम् । (२)व्यापकत्वाद्यर्थिकेत्यपि बोध्यम् । अत एव विशेषणभिन्नभिन्नत्वरूपं विशेषणव्याप्यत्वमपि विशेषण विभक्त्यर्थः सम्भवतीति तत्र विशेष्यत्तित्वभानमपि प्रकृते वक्तुं शकपम् । न चैवमपि व्यापकत्वादिसंस्कारस्यैव उक्तभेदधीविरो- धित्वन तद्विशिष्टाया निर्विकल्पकप्रमायास्तद्विरोधित्वोक्तिरयुक्त. ति वाच्यम् । उद्बुद्धमस्कारस्यैव विरोधित्वेनोक्तप्रमाया एव प. कृते(३)उदबोधकवेन विनिगमकाभावात्, उक्तसंस्काराविशिष्टोक्तपः माया उक्तसंस्कारोक्तप्रमोर्वा विरोधित्वेन तदुक्तेयुक्तत्वात् । अन्यथा व्यावहारिकव्यापकत्वादिविषयकत्वेन संस्कारमात्रस्य बा. धकत्वासम्भवात् । भेदाभावज्ञानस्य भेदभ्रमविरोधित्वपक्षे निर्वि- कल्पकममा व्यर्थेति वाच्यम् । पदार्थज्ञाने तात्विकमात्व. ज्ञानं विना महावाक्यार्थज्ञाने तदसम्भवात् , शुद्धपदार्थज्ञानं विना तघटितस्य निर्विकल्पकस्यासम्भवात् , 'ब्रह्मविदाप्नोति पर' मिति श्रुतेः 'तमेव विदित्वे' यादिश्रुत्यनुसारेण शुद्धब्रह्मणो ज्ञा नस्य मोक्षहेतुले(४)सिद्धे कैविशेषणेरुपलक्षितं तत् ब्रह्मेति जिज्ञामा- यासत्यादिवाक्यजन्यनिर्विकल्पकं विना निवृत्त्ययोगात् । दामात्रज्ञाने शुद्धस्य भानेऽपि मत्यत्वायुपलक्षितत्वस्य तत्वका. (१) तद्भानायेति पाठो घपुस्तके। (२) व्याप्यत्वार्थि केति पाठो घपुस्तके । (३) प्रकृते उद्बुद्धत्नेन उद्बोधकत्नेन च गिनिगमकाभावादिति पाठो घपुस्तके । (४) माक्षहतुक वुद्ध इति पाठो घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दाचवतरणग्रन्धः । marin न्यायरत्नावली। रकधीद्वारकनिर्विकल्पकविषयत्वरूपस्यामानात । न च सिद्धान्ते पक्यज्ञानेनैव तदज्ञानस्य भेदभ्रमसहितस्य निवृत्तिसम्भवात् द्वा- रीभूतसप्रकारकधीः व्यर्थेति वाच्यम् । व्यावर्तकाकारत्वस्य त. त्पयोजकत्वेन विशेषणतया तस्याप्रमात्वप्रयोजकत्वेन चोपलक्ष णतया तस्यावश्यकत्वे सप्रकार कधीद्वारकत्वस्यावश्यकत्वात् । उक्तं चाद्वतसिद्ध्यादौ तथा (१)। ननु शुद्धयोर्भेदज्ञाने भेदाभावधीः विरोधिनीत्युक्तम् । शुदयोर्भेदज्ञानमेव न सम्भवति । अभावबुद्धौ प्रति- योग्यनुयोगिविशेषणभाननियमातू । तदुक्तं शिरोमण्यादी प्रति योगिविशेषित तद्भानं विशिष्टवैशिष्ट्यबोध(२)मर्यादा नातिशेते' इति (३) । प्रतियोगिनः वैशिष्ट्यमवश्यमभावेऽवगाहते। तथानुयोगि तावच्छेदकविशिष्टे अवश्यमभावस्य वैशिष्ट्यम् । तुल्यन्यायत्वादिति सदादिति चेन्न । (४)उक्तवाक्ये भानमित्यस्य लौकिकप्रत्यक्षार्थक तेन प्रतियोगिविशेषताभावलौकिकप्रयक्षस्यैव तथा नियमात् । (५)मसम्बन्धिविषयकलौकिकप्रत्यक्ष सम्बन्धितावच्छेदकविशिष्टस- म्बन्धि विषयकवनियमत्य संयोगादिलौकिकप्रत्यक्षे दृष्टत्वात् । न ह्यभावत्वमात्ररूपेण गोत्वादिशुद्धप्रतियोगिकाभावत्वमात्ररूपेण या शाब्दधीन जायते । न चोक्तनियमोऽपि न(६); अयं गौरिति ज्ञानोत्तरं शुद्धगोत्वाकारकज्ञानवानहामात ससम्बन्धिकज्ञानस्य प्रत्यक्ष त. मम्बान्धना गात्वस्य स्वरूपेणैव भानन सम्बन्धितावच्छदकाभा. (1) तथा शब्दा नास्ति गपुस्तके । (२) बोधशब्दो नास्ति गपुस्तके । (३) प्रतियोगिनिशेषिताभानज्ञानं प्रतियोगितागच्छेदकतया ज्ञायमानधर्मेण निशि- ष्टस्य प्रतियोगिनः नैशिष्ट्यम् इत्यादिपाठो घपुस्तके। (४) उक्तशिरोमगिशाक्ये इत्यर्थः । (५) सत्त्वसम्बन्धीति पाठी गपुस्तक । (६) 'न' इति पदं नास्ति गपुस्तके ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। नादिति वाच्यम् । तत्र शुद्धगोत्वस्यैव सम्बन्धित्वेन सम्बन्धिता. वच्छेदकविशिष्ट सम्बन्धिविशेषितविषयकलौकिकरत्यक्षस्योक्तनि यमानपायात् । यद्धर्मावच्छिन्नसम्बन्धिताकं यत् तद्विषयकलौकि- कमयक्षस्य तद्धर्मावच्छिन्नविषय तानिरूपिततन्निष्ठलौकिकविषय- ताकत्वनियमात् । अयं गौरिति ज्ञानस्य गोत्वविशिष्टविषयतारूप: सम्बन्धितायाः केनाप्यनवच्छिन्नत्वात् । शुद्धगोत्वस्य तत्प्रत्यक्ष भानेऽपि यादृशी सम्बन्धिता अवच्छिन्ना अनवच्छिन्ना वा, तादृशरू. पेण तनिरूपकज्ञानादिलौकिकप्रत्यक्षे तस्याः भाननियमस्य पर्यवमि. तत्वात् । अत एव जातिमानिति ज्ञानस्य जातिमत्वावच्छिन्नविषय. तारूपा सम्बन्धिता तद्रूपेणैव तत्प्रत्यक्षे भाति । तथा च शुद्धम- तियोगिविशषितभेदत्वेन भेदस्य परोक्षज्ञाने(१) बाधकाभावः । तादृश. रूपण लौकिकासक्षस्यापि शुद्धगोत्वप्रकारकज्ञान(२)प्रत्यक्षस्येव स्वीकारात् । प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टविशेषिताभावबुद्रेरेव प्रतियोगिमत्ताधीप्रतिबध्यत्वात् तादृशबुद्धेरेव प्रतियोगिमत्ताधीवि. रोधित्वमिति(३) यदा स्वीक्रियते, तदा तादृशबुद्धरेव भेदाभावधी विरोधित्वात् तादृशभेदबुद्धिं प्रत्येव तादृशभेदाभावबुद्धेविरोधि. त्वमिति वाच्यम् । शुद्धप्रतियोगिविशेषिताभावबुद्धरपि शुद्धपति- योगिमत्ताधीविरोधित्वस्यावश्यकत्वात् । अन्यथाऽयं घट इत्या. दिबुद्धोधप्रतिबद्ध्यत्वानुपपत्तेः । न च नायं घट इति भेदधीरव प्रतिबन्धिका, घटतादात्म्याविषयकत्वादिति वाच्यम् । विरोधिन्या अनुमित्यादिसामग्न्याः सवे, अत्र शुद्धघट न तत्र तस्याः (१)-ज्ञानकाले बाधकाभान इति पाठो घपुस्तके । (२) 'ज्ञान' इति पदं नास्ति गपुस्तके । (३) यथा स्वीक्रियते तथा० इति पाठी घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । न च न्यायरत्नावली। त्वप्रकारकप्रत्यक्षं भववितीच्छया जातस्योक्तप्रत्यक्षस्य घटतादा. म्याविषयकत्वात् । शुद्धघटत्वप्रकार केदविशेष्यकज्ञानेऽपि घटभेदबु. विरोधित्वमिति वाच्यम् । तत्कल्पनापेक्षया लाघवेन शुद्धघटत्व- विशषितात्यन्ताभावबुद्धेरेव तत्कल्पनात् । एवं च शुद्धपतियोगि कभेदबुद्धौ तदभावबुद्धविरोधित्वं युक्तमेव । न च याशयोः भावा. भावयोः सहानवस्थाननियमः, ताशयोरेव तयोर्ज्ञाने मिथो विरोधिनी, शुद्धघटत्वतदभाव योस्तु न सः, शुद्धघटत्ववति(१) शुद्धधटत्वपटत्वोभयाभावादिसत्त्वादिति वाच्यम् । यथा जातिमा. निति ज्ञाने जातित्वमात्रावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नप्रका- रताकज्ञानस्य विरोधित्वकल्पनात घटवृत्तिजातिरत्र नास्तीति धीन विरोधिनी, तथा शुद्धघटत्वप्रकारकज्ञान घटत्वांनष्ठानवाच्छन्नप्रांत- योगिताकात्यन्ताभाव(२)ज्ञानत्वेन विरोधित्वकल्पनादुक्तोभयाभा- वादिमत्त्वज्ञानस्याविरोधित्वात् । तथा च तादृशयोर्भावाभावयोः सहानवस्थानस्यापि सत्त्वानोक्तदोषः । प्रागभावस्यानवच्छिन्ना. तियोगिताकत्वेऽपि तद्वत्ताधीन विरोधिनी, (३)अत्यन्ताभावत्वस्य विशेषणात् । किश्चोभयत्वविशिष्टं शुद्धघटत्वादतिरिक्तमिति तदभावात्तदभावस्याप्यतिरिक्तत्वाच्छुद्धघटत्वपटत्वोभयाभावयोस्स- हानवस्थाननियमाभावेऽपि न क्षतिः। तस्माच्छुद्धघटत्व(४)- तदभावधियोरिव शुद्धब्रह्मभेदतदत्यन्ताभावधियोर्विरोधित्वे न किञ्चित् बाधकम् । न च सत्यादिवाक्यात प्रथमत एव निर्विकल्पकधी. (१) शुद्धघटत्वगतीति गपुस्तके नास्ति । (२)-अभागनत्त्वज्ञानत्वेनेति पाठो घपुस्तके । (३) अत्यन्ताभावत्यत्तिोशात् इति पाठो घपुस्तके । (४)-तदत्यन्ताभाव. इत्यादिपाठो घपुस्तके। ६ ·६२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते VMU~~v. न्यायरत्नावली। र्जायत इति सिद्धान्तेऽपि स्वीकारात् भेदाभावादिविशेष्य. कज्ञानस्य द्वारता न युक्तति वाच्यम् । तस्यापि सिदान्ते स्वीका- रात् । तदुक्तं संक्षेपशारीरके- सामानाधिकरण्यमत्र भवति प्राथम्यभागन्वयः पश्चादेव विशेषणेतरतया पश्चाद्विरोधोद्भवः । उत्पन्न च विरोध एकरसके वस्तुन्यखण्डार्थधीः सर्वैरेव ततः पदैरयमिह ज्ञेयः क्रमः सूरिभिः ॥ इति । सामानाधिकरण्यं पदयोस्समाभिव्याहारज्ञानम् । अन्वयः वाक्यतात्पर्यविषयवाक्यार्थधीप्रयोजकः । विशेषणेतरतया विशे- षणविशेष्यभावेन वाच्यार्थाभेदज्ञानमन्वय इत्यनुषज्यते । विरोधः विरोधज्ञानम्, वाच्यार्थाभेदज्ञाने प्रमात्वासम्भवेन तात्पर्याविषयत्व- ज्ञानानिर्विकल्पकशाब्दबोधे तात्पर्यज्ञानमिति यावत् । अन्वय इस नुषज्यते । यदि तु सत्यादिवाक्यजन्यनिर्विकल्पकामोत्तरमर्थाप. क्या सत्यत्वाग्रुपलक्षितानामभेदनिश्चयः ‘सत्यत्वाद्युपलक्षितानाम- भेदः परस्परत्तिार'त्याकारका जायतं, समानांवभक्तिकसत्य. ज्ञानादिपदजन्यनिर्विकल्पकाविषयत्वस्य तादृशाभेदं विनाऽनुपप. तेः, तदुक्तं कल्पतरौ-'इतरव्यावृत्त्यादिकमर्थात् , न तु शब्दा- दितीति पक्षोऽद्वैतसिद्ध्यादावाश्रितः आश्रियते, तदा नोक्तक्लेशः । वाच्यार्थभेदावभासादिति पाठे तु वाच्यानां मिथो भेदज्ञानस्य स. स्वात्तनिवर्तकनिर्विकल्पकज्ञानस्य वाच्याभेदज्ञानद्वारकवाक्यार्थ- ज्ञानस्योत्पत्तये सत्यादिनानापदानामावश्यकत्वात् न पौनरुक्त्य- मित्यर्थः । ननु तादृशभ्रमनिधि विनापि शुद्धपदार्यद्वयप्रमापूर्व- कमहावाक्यार्थप्रमासम्भवात् तादृशभ्रमनिवर्तकज्ञानार्थकतया कथं पदसार्थक्यमिति चेन्न । उक्तज्ञानं विना हि ब्रह्मणोऽसत्यत्वशङ्कया वाक्यार्थज्ञानेऽप्यसत्यविषयकत्वरूपाप्रामाण्यशङ्का स्यात् । एवं ब्र. मणः स्वप्रकाशकज्ञानानन्दानन्तादिभिमत्वशङ्कयाऽप्यपुरुषार्थवि- ·सिद्धान्तषिन्दाववतरणग्रन्थः । न्यायरत्नावली। नाशित्वादिशङ्कासम्भवात् , मांक्षे परमपुरुषार्थान्यत्वशङ्कया स्वर्गा दित्यागपूर्वकमोक्षेच्छादिना श्रवणादौ प्रवृत्तिर्म स्यात् । निष्प. योजनत्वशङ्कया ब्रह्मणः श्रुतितात्पर्याभावशङ्कापि स्यात् । त. स्मात् तत्तच्छानिवर्तकज्ञानार्थ सत्यज्ञानानन्दानन्तादिपदानामा. वश्यकता । किश्च सत्यत्वाद्युपलक्षितब्रह्मक्यापन्नजीवस्वरूपाज्ञानस्य ता दृशक्यज्ञान विना निवृत्त्यसम्भवात् तादृशज्ञानस्य च तादृशब्रह्मांव- षयकावान्तरवाक्यार्थज्ञानमन्तरेणासम्भवात् तदर्थकतया सत्या- दिपदान्यावश्यकानि । अत एव 'अस्थूलमनवहस्वमर्घि'मित्या. दिवाक्यगतानि अस्थूलादिपदान्यपि आवश्यकानि, अस्थूलत्वा. ग्रुपलक्षितब्रह्मक्यज्ञानार्थकत्वात् । अज्ञानस्य तादृशजीवस्वरूपवि. षयकत्वन्तु (१)सत्यत्वादिविशिष्टब्रह्मधीपूर्वकसत्यत्वाद्युपलक्षितं नारायणी। न्वयानुपपत्तिप्रतिसन्धाने सत्येव लक्षणया शुद्धबोधस्य संभवालक्षणया तद्वोधार्थमेव पदान्तरोपन्यास इति भावः। वाच्यार्थस्य भेदावभासा- दिति पाठे तुसत्यादिपदानां नैकर्मिबोधक(२)स्वरूपा पर्यायता, लक्ष्या र्थस्यैकत्वेपि शक्यार्थस्य(३) भेदाङ्गीकारात् , तथा च शक्यैकधर्माव- च्छिन्नबोधकत्वमेव पर्यायत्वं नान्यदिति भावः। (१) सत्यत्वादिविशिष्टब्रह्मधीपूर्वकस्य सत्यत्वाद्युपलक्षितं ब्रह्म न जानामीति व्यव- हारस्य विषयत्वम् इत्यर्थोत्रावसेयः । (२)-त्वेपि पर्यायता-इत्यादिपाठः खपुस्तके। -सत्यत्वादिविशिष्टस्य शक्यतावच्छेदकस्य सत्यत्वादेरेव भेदाङ्गीकारात् । तथाच नकर्मिकबोधकत्वमानं पर्यायत्वं द्रव्यघटादिपदानामपि पर्यायतापत्तेः, किन्तु अभिन. प्रवृत्तिनिमित्तत्वम् , तच्चात्र नास्त्येव, सत्यत्वादिभिन्नधर्मप्रवृत्तिनिमित्तकत्वादिति भावः । लक्ष्यार्थस्याविशेषेपि व्यवच्छद्यविभेदतः। ज्ञानानन्दादिशब्दानां पर्यायव्यर्थते नहि ॥ भ्रमप्रतीतभेदस्याश्रयत्वप्रतियोगिते । (अवच्छिन्नवृत्ति यद्यत्तदुपलक्षितो बोधतः॥) भेदभ्रमनिवृत्तिर्हि सोयमित्यत्र दृश्यते । अतोऽनेकपदानां च श्रुतौ नहि विरुध्यते॥ इत्यादि इत्यधिकः पाठः खपुस्तके। - ।

·६४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते रुक्त्यम् । लक्ष्यस्य चार्थस्यैकत्वादखण्डार्थता । पदज- न्यस्मरणस्य निर्विकल्पकवाक्यार्थानुकूलस्य निर्विकल्प कत्वमनुभववदेवाविरुद्धम् । न्यायरत्नावली ब्रह्म न जानामिति व्यवहारविषयत्वम् । एतेन ज्ञानस्य सत्यत्वा. दिविशिष्टप्रकारकर्धाद्वारा सत्यादिवाक्यजन्यत्वमेव सत्यत्वायु- पलक्षितब्रह्मविषयकत्वम् , अज्ञानस्य त्वजन्यत्वात् कथं तादृशब्रह्म- विषयकत्वमित्यपास्तम् । ननु वाच्याभेदज्ञापकत्वे सत्यादिवाक्यस्य शुद्धब्रह्ममात्र- बोधकत्वरूपमखण्डार्थत्वं न स्यात् तत्राह--लक्ष्यस्य चेति । एकत्वाच्छुद्धत्वात् । ननु किश्चिद्धर्मविशिष्टस्यैव स्मृतिः पदज्ञाना. धीना वाक्यार्थज्ञानहेतुः, लोके तथा दृष्टत्वात् , तथा च कर्थ निर्विकल्पकस्मृतिः तथा तत्राह-पदजन्यस्मरणस्यति । वा. क्यार्थानुकूलस्य वाक्यार्थबोधहतोः। अनुभवव दिति । वा. क्यार्थानुभवस्यवेत्यर्थः । यथा चन्द्रस्वरूपमात्रजिज्ञासोत्तरं प्रवृत्तस्य प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यादिवाक्यस्याज्ञातचन्द्रस्वरूपमात्रपरत्वम् , वि. शेषणसंसर्गपरत्वे मानाभावात् । तथा ब्रह्मस्वरूपमात्रजिज्ञासायां प्रवृत्तस्य सत्यादिवाक्यस्य तन्मात्रपरत्वम् । यथा तत्र जिज्ञासा. नारायणी। ननु तर्हि संसर्गागोचरधीजनकत्वरूपाखण्डार्थत्वभङ्गप्रसङ्गः,संसर्गा- वगाहिबोधाङ्गोकारादत आह-लक्ष्यस्यति । लक्षणया पदबोध्यस्य । एक त्वात्-एकमात्रव्यक्तित्वात्, अखण्डार्थता-प्रतिपिपादयिषितपदार्थसंस- गोचरधीजनकता, वाक्यानामिति शेषः । ननु पदानां पदार्थतावच्छेद- कपुरस्कारेणेव धीजनकत्वदर्शनात्कथं सत्यादिपदानिर्विकल्पकस्मृतिः। आकाशादिपदात् त्वन्ततः सुबकत्वप्रकारिका स्मृतिमिच्छन्ति तार्कि- कास्तत्राह-पदजन्येति । सत्यज्ञानादिपदजन्यस्मरणस्येत्यर्थः। निर्विकल्प- केति । निर्विकल्पकवाक्यार्थबोधहेतोः । निर्विकल्पकत्वं-निष्प्रकारकत्वम्, अनुभववत्-तत्वमस्यादिवाक्यजन्यानुभवस्येव। अविरुद्ध प्रामाणिकम् , ·सिद्धान्तविन्दाबवतरणग्रन्थः । ६५ न्यायरत्नावली। प्रयोजकस्य प्रकृष्टप्रकाशकत्वचन्द्रत्वाद्युपलक्षितयोः भेदसंशयस्य निवृत्तिः, तथा तादृशस्य सत्यत्वज्ञानत्वाद्युपलक्षितयोः भेदसंशयस्य निवृत्तिः । यथा च तत्तेदन्तोपलक्षितयोः भेदसंशयभ्रमानि. त्यर्थं प्रयुक्तस्य सोऽयमिति वाक्यस्य तयोरैक्यमात्रपरत्वेन व्य. क्तिमात्रनिर्विकल्पकजनकत्वम् , तयक्तौ तयक्तः संसर्गाभावात् । तथा जीवत्वेश्वरत्वोपलक्षितयोः भेदसंशयभ्रमनित्यर्थ प्रयुक्तस्य महावाक्यस्य तवाक्यमात्रपरत्वेन व्यक्तिमात्रनिर्विकल्पकहेतुत्वम्, तद्वयक्तौ तभ्यतः संसर्गाभावात् । न चोपलक्षितव्यक्त्योर्मेदधीरेव न सम्भवति, अभावप्रत्ययस्य प्रतियोग्यनुयोग्यशे (१)किश्चित्सं. सर्गविषयकत्वनियमादिति वाच्यम् । अभावलौकिकात्यक्षस्यैव तथा नियमात् । प्रकृते च जीवस्वरूपस्य प्रत्यक्षत्वेन भेदप्रत्यक्ष- सम्भवेऽपि ईश्वरस्वरूपस्य परोक्षतया तत्र भेदप्रत्यक्षस्यासम्भवेन तत्र भेदज्ञाने शुद्धयोः प्रतियोग्यनुयोगितासम्भवात् । न च तथापि तादृशभेदज्ञानस्ययप्रमानिवय॑त्वानुपपत्तिः, प्रतियोग्यनुयोग्यशे निर्विशेषणकस्य विरोधिधीनिवर्त्यत्वानभ्युपगमादिति वाच्यम् । प्रतिबद्ध्यत्वरूनिवर्त्यत्वस्यानभ्युपगमेऽपि ऐक्याज्ञाननिवृत्तिद्वारा नाश्यत्वरूपस्य निवर्त्यत्वस्य तत्रानुभूयमानत्वेन तत्र नियुक्ति- कानभ्युपगमोक्त्या निरासासम्भवात् । न च उक्तज्ञानं प्र. ति अप्रतिबन्धकस्य निर्विकल्पकस्य जनकत्व साऽयांमत्यादिक वाक्यमेव न स्यात् । विपरीतज्ञानप्रतिबन्धकधीजनकत्वस्यैव वाक्य- त्वादिति वाच्यम् । विपरीतज्ञानाभावप्रयोजकधीजनकस्यैव वा. क्यत्वं त्वयाप्युच्येत ! तादृशप्रयोजकत्वं निर्विकल्पकस्य त्वन्मते न सम्भवति, प्रतिबन्धकत्वाभावात् । मन्मते त्वज्ञाननिवृत्तिद्वाग सम्भवयेव । यदि चोक्तवाक्यस्य द्वारीभूतं तत्वोपलक्षितस्य भे. (१) किश्चिद्धर्मसंसर्गेति पाठो घपुस्तके ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते - सविकल्पकवाक्यार्थबोधे च सविकल्पकपदार्थोपस्थितिर- ङ्गम् । (१)निर्विकल्पकवाक्यार्थबोधे च निर्विकल्पपदार्थोप. न्यायरत्नावली। दाभाव इदंत्वोपलक्षितत्तिरियाकारकज्ञानं तद्वारा तेन निर्वि- कल्पकजननात्, तदा तादृशज्ञानस्य तज्जन्यसंस्कारस्य वा निर्वि- कल्पकोत्पत्तिकाले सत्वात् , तादृशनिर्विकल्पकस्य तादृशसंस्कारो. द्वोधकत्वात् , तादृशसंस्कारोद्धोधकयोर्भेदधीप्रतिबन्धकत्वं तार्कि- करीयैव सम्भवति । (२)+परे तु औपनिषदानां कर्ममीमांसकवत स्वशास्त्रे व्यवहारात् तद्वदेव विपरीतज्ञानविरोधित्वम् , तैश्च विपरीत. ज्ञानानुकूलशक्तिनाशद्वारा विपरीतज्ञानाभावे प्रयोजकत्वमेव प्रति. बन्धकत्वं विपरीतज्ञानं प्रति विशेषदर्शने स्वीक्रियते । औपनिष- दानां तदनुकूलशक्तिरज्ञानमेव । तन्नाशद्वारा तदभावप्रयोजकत्वं निर्विकल्पस्येति तेषामाशयः+ । तथा च वाक्यार्थानुभवस्य नि विकल्पकत्वे सिद्ध तभिर्वाहाय स्मरणमपि तथा कल्प्यमेवेति भावः। एवमपि घटमानयेतिवाक्यार्थबोधस्य सविकल्पकत्वात् तत्र सविकल्पकस्मरणमावश्यकमिति नाव्यवस्थेत्याह-सविकल्पक त्यादि । निर्विकल्पक इति । कुत्रचिद्विशेष्यतया विशेषणतयैव वा यत्रात्मा भाति तदन्येत्यर्थः । 'अहं ब्रह्म, घटादिकं मिथ्य'ति ज्ञाने नारायणी। सोयं देवदत्तः प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इत्यादावपि फलानुसारेण तथा कल्प- नात् । तथा च शक्त्यैव सप्रकारकधीजनकत्वनियमो न तु लक्षणया- पीति दिक् । तर्हि पदार्थोपस्थितिशाद्वबोधयोः कार्यकारणभावव्यवस्था कथं त. पाह-सविकल्पकेति । घटमानयेत्यादिवाक्यजन्यशाद्वबोधे इत्यर्थः । सविकल्पकेति । घटत्वादिप्रकारकेत्यर्थः । अङ्गम्-हेतुः । निर्विकल्पक इति । (१)+'+एतच्चिद्वयमध्यवर्ती पाठो घपुस्तके नास्ति । (२) निर्विकल्पकवाक्यार्थबोधे च निर्विकल्पपदार्थोपस्थितिरङ्गम् । अयं पाठो गपुस्तके प्रमादभ्रष्टः प्रतिभाति ।

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । , स्थितिरङ्गम्। प्रकृते च निर्विकल्पकोवाक्यार्थबोधः। तस्यैव प्र. न्यायरत्नावली। (2.)घटादेरेव विशेष्यत्वविशेषणत्वाभ्यां भानम् , न त्वात्मन इति तत्सङ्ग्रहः । 'अहं ब्रह्म, घटादिकमात्मनि कल्पितमिति ज्ञाने आत्मा विशेषणतयैव न भाति, (२)किन्त्वसंसृष्टरूपेण विशेषणत. यापि भातीति तत्सङ्ग्रहः । प्रमात्वेन-अबाधितविषयकत्वेन । वि. शेष्यतया हि भासमान आत्मा संसर्गानुयोगी, विशेषणतया च (३)भासमानः संसर्गप्रतियोगी, तयोश्च मिथ्यात्वात्तदन्यताविषयक ज्ञानं न प्रमेति नाविद्यातत्प्रयुक्तदृश्योच्छेदकम् , अधिष्ठानाविष- यकत्वादिति भावः। ननु 'अहं ब्रह्म, घटो विनाशी'त्यादिसमूहालम्बन(४)स्य दैववशसम्पन्न कारणबलात् घटादिविषयकस्य अविद्योच्छेदकत्व. मास्ताम् । इष्टापत्तौ च प्रमात्रादेः महावाक्यार्थबोधे भाननिरा. करणस्य पूर्वकृतस्यानुपपत्तिरिति चेन्न । शुद्धस्वरूपान्यस्य ता. पर्याविषयत्वेन वाक्यार्थबोधे नियमतो न भानम् । देववशसम्प. नकारणबलात् प्रमात्रादेभीन तु स्यादेवेत्याशयबलेन नियमतः अमात्रादिभानस्यैव पूर्व निराकृतत्वात् । न च 'तपेव विदित्वे'. नारायणी। निष्प्रकारकशाबोधे निष्प्रकारकपदार्थोपस्थितिः, सप्रकारस्थले सप्र. कारकत्वेन निष्प्रकारस्थले च निष्प्रकारकत्वेनेति कार्यकारणभा. वद्वैविध्यकल्पनान्नाव्यवस्थेति भावः । एवंविधकल्पनासिद्धिमाह- प्रकृतेति । किमर्थ तत्राह-तस्यैवेति । निर्विकल्पकबोधस्यौवेत्यर्थः । प्रमात्वेन-अबाधितषिषयकत्वेन । लक्ष्यतावच्छेदकविशिष्ट एव लक्षणेति (१)-अहं ब्रह्म, मिथ्यात्वं घटादिवृत्तीति ज्ञाने च इत्याधिकः पाठो घपुस्तके । (२) किन्तु असंसृष्टरूपेण भाति विशेषणतयापीति तत्सङ्ग्रह इति पाठो घ चपुस्तकयोः। (३)-भासमानसंसर्गप्रतियोगीति पाठो गपुस्तके स चासमञ्जस एव । (४)-समुहालम्बनं दैववशसम्पन्नकारणवलात् घटादिविषयकमविद्योच्छेदकमा- स्ताम् इति पाठो गपुस्तके।

·६८ न्यायरमावली-नारायणी-साहिते , - न्यायरत्नावली। सादिश्रुत्या आत्मान्याविषयकज्ञानस्याविद्यानिवर्तकत्वोत्या प्र- मात्रादिविषयकं(१)शुद्धज्ञानं नाविद्यानिवर्तकमिति वाच्यम् । 'अ. नमेव भुक्त्वा तृप्तिविशेषमानोति' इत्यादेरन्नतरभोजनत्वविशिष्टा जन्यतृप्तिविशेषाद्यर्थकत्ववत् , 'व्याप्त्यादिकमेव विदित्वानुमिनोति, ब्राह्मणानेव दृष्ट्वा अयमतितुष्यती'त्यादौ व्याप्त्याद्यविषयकज्ञाना- जन्यालुमियाद्यर्थकत्ववच्च ‘तमेव विदित्वे'त्यादानात्मान्याविषयक- त्वविशिष्टज्ञानाजन्यमुत्त्यर्थत्वाद् आत्माविषयकज्ञानाजन्यमुत्स्यर्थत्वा- द्वा। तं विदित्वैवेति योजना तु न युक्ता, श्रुतौ श्रुतममणिव्याहार- भङ्गस्यायुक्तत्वात(२) । उक्तं च विद्यारण्यश्रीचरणः न बुद्धिं मर्दयन् दृष्टो घटतत्त्वस्य वेदिता । उपमृद्नाति चेत् वुद्धिं ध्याताऽसौ न तु तत्ववित् ।। इति । तत्त्वज्ञानस्य इतरविषयकत्वराहित्याय बुद्धिमर्दनं नापेक्ष्यते, इतरविषयकस्यापि तत्त्वविषयकत्वसम्भवात् । ध्याने तु विजाती- यधीरहितसजातीयधीप्रवाहरूपे तदपेक्ष्यत इति ध्यानदीपिकास्थो. क्तवाक्यार्थः । यत्तु 'जीवन्मुक्तस्य कदाचिदद्वैतात्मदर्शनं कदाचित द्वैतदर्शनं न युगपत्सन्तमसबहुलालोकाविव'ति विवरणे उक्तम् । तदद्वैतात्माजिज्ञासाकाले तदन्याविषयकज्ञानपरम् । अन्यथा प्रार ब्धभोगसामग्रीबलाज्जायमानस्य द्वैतविषयकस्य शुद्धात्मज्ञानस्य वारणासम्भवात् । अथवा यथा 'घटो न घट' इति ज्ञानमाहार्यमेव, शुद्धात्मस्वरूपाधिष्ठानतदारोपितद्वैतरूपविरुद्धद्वयविषयिका 'अहं ब्रह्म, घटो विनाशी' यादिनिराहायैव वाच्या । सा च न ज्ञा- नम् । अस्मन्मते हि आहार्यवृत्तिरिच्छादिवत् कृत्यन्तरमेव, न तु धीः । अतस्सा नात्मदर्शनामित्यद्वैतात्मदर्शनद्वैतदर्शनयोर्न योगपद्यम् । न च तार्किकादिमते 'घटो न घट' इति ज्ञानस्य (१) प्रमात्रादिविषयकशुद्धात्मज्ञानमिति पाठो घपुस्तके। (२) तस्मात्तत्त्वज्ञानस्य दृश्यविषयकत्वेपि न क्षतिः । इत्यधिकः पाठो घचपुस्तकयोः। तथा ·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । ३९ maniN ३ न्यायरत्नावली। एकथर्मिणि विरुद्धयोरेकविशिष्टे अपरसंसर्गविषयकत्वेनाहा- यत्वेऽप्यतथाभूतमुक्तज्ञानं कथमाहार्यमिति . वाच्यम् । 'ने. ह नानास्ति किञ्चने'त्यादिवाक्यः प्रपञ्चस्य ब्रह्मणि निषेधा- (१)त्तदभावस्य शुद्धब्रह्मव्यापकत्वेन ग्रहात् , शुद्धब्रह्म(२)स्वरूपस्य तादात्म्येन घटाद्यभावव्याप्यतया गृहीतत्वात , तादृशमद्रूपतादा. म्यस्य च दृश्याकार वृत्तौ दृश्यांशे भाननियमस्य सिद्धान्ते स्वी. कारात् , 'अहं ब्रह्म सत् घटादिकं विनाशी त्याकारकत्तेः घटाद्य. भावव्याप्यतया गृहीतत्वेन घटादिविरुद्धे सद्रूपे घटादितादात्म्य- विषयकत्वेनाहायंत्वानपायात्, गन्धाभावव्याप्यतया गृहीते जलादौ गन्धसंसर्गविषयकत्तिवत् । अस्मिन् पक्षे च उक्तवृत्ति(३)ना- विद्यानाशिका, ज्ञानत्वाभावात् । वस्तुतस्तूक्तवृत्तेः द्वैताद्वैतविषय. कत्वेऽपि द्वैतांशे प्रमात्वानिश्चयेन प्रमात्वेन निश्चीयमानयोरेव द्वैता. दैनधियोन योगपद्यमित्यर्थकत्वेनोक्तविवरणवाक्यमविरुद्धम् । परमार्थतस्तु विशेषदर्शनस्य भ्रमविरोधित्वं सर्वानुभवसिद्धम् । तब तार्किकादिमते भ्रमप्रतिबन्धकत्वम् । वेदान्तदर्शने तु विशेषदर्शन- स्वाधिष्ठानज्ञानरूपम्य (४)+भ्रमं प्रति नाशरूपत्वं नाशजनकत्वं (१) प्रपञ्चाभावस्येत्यर्थः । (२) शुद्ब्रह्मरूपसद्रूपस्य इति पाठो घपुस्तके । (३) नाविद्याविरोधिनी, ज्ञानान्यत्वादिति घपुस्तके । (४) अयमत्रात्यन्तं भिन्नोऽत्यन्तमधिकश्च पाठो घपुस्तके+ +एतचिन्ह द्वयवर्ती- +एकत्वेन भ्रमकालानवस्थायित्वन भ्रमनाशत्वमिति । तथाच तत्त्वज्ञानोत्पत्ति. क्षणोत्तरक्षणे विद्यमानं तत्त्वज्ञानभिन्नं यद् दृश्यं तद्भिन्नयोर्धमतद्विषययो शत्वस्य तत्त्वज्ञाने स्वीकारात् तत्त्वज्ञानं न घटादिदृश्यविषयकम् , दृश्याविषयकत्वे सति तस्य बाधितविषयकत्वे- नांशिकभ्रमत्वापत्त्या तत्त्वज्ञानभिन्नतादृशदृश्यभिन्नत्वस्य तत्त्वज्ञानांपे सत्त्वात् । तत्त्वज्ञान- रूपस्य तादृशदृश्यभिन्नश्रमस्य नाशत्वं तत्त्वज्ञाने वक्तुमशक्यमित्युक्तनियमभङ्गः स्यात् । तत्त्वज्ञानभिन्नमित्यस्य दृश्य विशेषणस्यानुक्तौ तादृशदृश्यं तत्त्वज्ञानमपि तथापि तस्य ·७४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते न्यायरत्नावली । स्वस्य वा। तथा च तत्वज्ञाने तदुत्पत्तिक्षणोत्तरक्षणवृत्तिदृश्येतरदृश्यप्र. तियोगिनाशकत्वस्वीकारावं तत्वज्ञानं न भ्रमात्मकम् । स्वनाशत्वासम्भवात् । तादृशक्षणत्तिदृश्यन्तु तत्वज्ञानमज्ञानसं. स्कारः तत्कार्य प्रारब्धकर्मभोगोपयुक्तं अज्ञानोपादानककार्य चेति तेषां तादृशक्षणवृत्तित्वादेव तनाशत्वं च तत्वज्ञानस्य सम्भवति । +न हि नाशः प्रतियोगिक्षणपूर्वक्षणवृत्तिः । तादृशदृश्येतरदृश्य त्वज्ञानतत्प्रयुक्तानादिदृश्यं प्रारब्धभोगानुपयुक्तं अज्ञानोपादानक- भ्रमत्वेपि तदन्यदृश्यनाशत्वं तत्त्वज्ञाने सम्भवतीति तत्त्वज्ञानस्य उक्तभ्रमान्यत्वसिद्धिरूप. स्योद्देशस्य आसद्धिः, अतस्तदुक्तम् । न च तादृशदृश्यान्यो भ्रमविषयः तत्त्वज्ञानमपीति तन्नाशत्वं तत्त्वज्ञानस्य न सम्भवतीत्युक्तनियमभङ्ग इति वाच्यम् । भ्रमविषस्य तत्त्वज्ञा - नान्यत्वेन विशेषणीयत्वात् । न चैवं भ्रमविषय इव भ्रमपि तत्त्वज्ञानान्यत्वविशेषणोक्ति. सम्भवेन तत्त्वज्ञानस्य भ्रमत्वमपि कुतो नोच्यत इति वाच्यम् । मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मोक्षे निर्विषयं स्मृतम् ॥ इत्यादिमैत्रायण्यादिश्रुतिविरोधात् । विषयपदस्यानात्मपरत्वन मोक्षपदस्य मोक्षसा. धनपरत्वेन च प्रथमाविभक्तश्चतुर्थ्यर्थकत्वेन वा अनात्माविषयकमनःपरिणामे मोक्षसाध नत्वस्य लाभात् । मोक्षसाधनमनःपरिणामत्वावच्छेदेन आत्मविषयकत्वाभावलाभावा । लये सम्बोधयेञ्चित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः। सकषायं विजानीयात् शमप्राप्तं न चालयेत् ॥ इति गौडपादाचार्गीयपद्ये निरोधसमाध्यनुष्ठाने निराकरणीयत्वेनोक्तेषु लयविक्षेपकषा- येषु आद्यतृतीययोः अनात्मविषयकमनःपरिणामरूपयोः मोक्षसाधनत्वासम्भवेपि मोक्ष- साधनमनःपरिणामयोः सम्प्रज्ञातासम्प्रज्ञातसमाध्योस्तत्त्वज्ञाने चानात्माविषयकत्वसत्त्वात् । द्वितीयपक्षस्यादोषत्वात्। लयो-निद्रा, विक्षेपो-ऽनात्माकारवृत्तिः, कषायः -आत्मानात्मनोः कस्यापि प्रह- णायोग्यत्वं स्तब्धीभावाख्यम् । तत्त्वज्ञानोत्पत्तिक्षणोत्तरवृत्तितादृशदृश्यं तु प्रारब्धकर्मभो- गोपयुक्तं तत्त्वज्ञानमदृष्टमनःशरीरादिकमज्ञानोपादानकं सुखदुःखादिकमज्ञानसंस्कारोपादा- नकं च, तेषां तादृशक्षणवृत्तित्वादेव न तत्वज्ञानरूपनाशप्रतियोगित्वम् ।+नहि नाशः इत्यादि सममने।

·सिद्धान्तविन्दायवतरणग्रन्धः । ७१ . ताह- न्यायरत्नावली। कार्य (१) भ्रमतद्विषयरूपं यत् तस्य सर्वस्य नाशः तत्त्वज्ञानम् । तत्पूर्वनष्टस्यापि सूक्ष्मावस्थारूपनाशं प्रति नाशत्वस्य तत्त्वज्ञाने सत्त्वेन तादृशनष्टप्रतियोगिकनाशत्वस्यापि सत्वात् , प्रागभावा- दिनाशात्मकघटादिनाशे प्रागभावनाशत्ववत् । न चाज्ञानसं- स्कारस्य सविषयकभ्रमविशेषोपादानत्वेनावश्य(२)कल्प्यतया तस्यै- वाज्ञानादितादृशदृश्यनाशत्वमास्ताम् , तथा च तत्त्वज्ञानस्य घटादि- विषयकत्वे बाधकाभाव इति वाच्यम् । पूर्वोक्तश्रुतिसिद्धन दृश्या. विषयकत्वेन तत्वज्ञानस्यापि तादृशदृश्यनाशत्वसम्भवात् , शदृश्यनाशरूपसंस्कारोत्पत्तिक्षणोत्पन्नत्वेनैव तत्वज्ञानस्य भ्रमरूप- स्वासम्भवाच्च । न हि नाशोत्पत्तिक्षणे प्रतियोगी विद्यते। किश्च तत्वज्ञानस्योत्पत्तिक्षणमारभ्य क्षणत्रयं भ्रमात्यन्ता. भावनियमस्तार्किकादिमते सिद्धः । मन्मते तु तादृशदृश्यात्यन्ता. भावनियमः । तथा च(३)तादृशदृश्यवत्क्षणोत्तरक्षणेषु तादृशदृश्यनाशं विना तादृशदृश्यासन्ताभावासम्भवात् तत्राद्यक्षणे तादृशनाशस्यो. त्पत्तिाच्या । म च तत्वज्ञानरूपः । ज्ञानसामग्याः तद्धेतुत्वस्य क्लप्सत्वेन क्लृप्तहतुनैव तदुत्पत्तिनिर्वाहे तद्भिन्ने तस्या हेतुत्वस्य कल्प्यत्वे गौरवात् । (४)ज्ञानतन्नाशयोरेव अज्ञानसंस्कारश- ब्देन शास्त्रे व्यवहारसम्भवात् । तदन्याज्ञानसंस्कारे मानामा. (१)-*च, तस्य सर्वस्य भ्रमतद्विषयात्मकस्य नाशः तत्त्वज्ञानम् , तत्पूर्वनष्टघटादेः सूक्ष्मावस्थारूपनाशस्य नाशस्तत्वज्ञानम् , अतः तादृशघटादेरपि नाशः । यथा प्रागभाव- नाशात्मकघटादे शः प्रागभावनाशः*-इति भिन्नः पाठो घपुस्तके । (२)-आवश्यकत्वेन तन्नाशस्यैवाज्ञानादिनाशत्वमास्ताम् इति गपुस्तके । (३)-तादृशदृश्यवत्क्षणान्तरेषूक्तक्षणादिक्षणत्रये तादृशदृश्यनाशं विना तादृशदृश्या- त्यन्ताभावसत्त्वासम्भवात् तादृशक्षणत्रयाद्यक्षणे तादृशनाशस्योत्पत्तिर्वाच्या-इति घपुस्तके। (४) ज्ञानतन्नाशयोरेव अतत्त्वज्ञानसंस्कारशब्देन शास्त्रे व्यवहारात् । तदन्यतत्सं- स्कारे मानाभावात् इति पाठो गपुस्तके।

·७२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते मास्वेनाज्ञाननिवर्तनसामर्थात् । अतो(१) नलक्ष्यता- न्यायरत्नावली। अन्यथा वात् तत्वज्ञानमेव तादृशदृश्यनाशः। एवं तत्त्वज्ञानस्य भ्रमनाशक- स्वपक्षऽपि न भ्रमत्वम् , स्वस्य (२)स्वनाशकत्वासम्भवात् । स्वो. त्तरवृत्तिज्ञानादीनामेव ज्ञानादिनाशकत्वाङ्गीकारात् । क्षणिकत्वापत्तेः। अथवा सन्तमससामान्यासन्ताभाव: यथा बहुलालोकः तथा नादृशदृश्यसामान्यात्यन्ताभावः तत्वधीतन्नाशयोरन्यतरत् । (३)अत एव 'सन्तमसबहुलालोकाविव न युगपत् द्वैताद्वैत. दर्शने' इति विवरणदृष्टान्तस्वारस्यम् । एतेन नाशजनकत्वेनाभि- मता सामग्री (४)अत्यन्ताभावस्य व्याप्या । स च प्रतियोगिम. क्षणोत्तरक्षणे नाशोत्पत्ति विनापि (५)सम्भवतीत्युक्तावपि न क्षतिः । अतो न लक्ष्यावच्छेदकमिति । निर्विकल्पकस्मरण. स्य प्रकृतोपयुक्तत्वात् तदेतुतया शुद्ध लक्षणाज्ञानस्य कल्पनाया अन्यत्रादृष्टत्वेन प्रकृतेऽनुपपत्तिर्नेत्यर्थः । उक्तकल्पनोपपत्तौ हेतु- नारायणी। यो नियमः सोपि निर्धर्मितावच्छेदकबोधस्याङ्गीकारेण नास्तीत्याह- अत एवेति । निर्धर्मितावच्छेदकशाद्वबोधस्याङ्गीकारादेवेत्यर्थः । लक्ष्यतेति । शक्यसम्बन्धितावच्छेदकं विना, सप्रकारकवृत्तिज्ञानस्यान्यत्र साधन. - (१) अत एव न लक्ष्यतेत्यादिनारायणीसम्मतः पाठः । (२) स्वनाश्यत्वासम्भवात् इति घपुस्तके । (३) अत एव इति नास्ति गपुस्तके । (४) स्वोत्तरकालत्वसम्बन्धेन अत्यन्ताभावस्य व्याप्या इति । (५) -~-सम्भवतीति तादृशनाशे स्वीकृतेपि तादृशात्यन्ताभावोपि स्वीकार्य एव, तस्य तद्वयापकत्वात् । शक्यते च नाशकत्वाभिमतसामग्या एवात्यन्ताभावं प्रति क्षेमसाधा- रणकारणत्वं प्रयोजकरूपोऽखण्डधर्मो वा वक्तुम्। एवं शुद्ध लक्षणया ज्ञानस्य शुद्धस्मृतिहेतु. त्वं कल्प्यते अन्यथा शुद्धस्मृतेः प्रकृतोपयुक्ताया अनुपपत्तेरित्याह-अतो न लक्ष्यतावच्छे- दकामति । इति पाठो घपुस्तकेऽधिकः ।

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । ७ वच्छेदकमन्तरेण लक्षणानुपपत्तिः । प्रकृतवाक्यार्थानुकू लपदार्थोपस्थितेरेव शक्तिलक्षणासाध्यत्वात् । ~~.... न्यायरत्नावली। . माह-प्रकृतेति । वाक्यार्थानुकूलति । वाक्यानुभवजनके अर्थः । साध्यत्वादिति । ज्ञानसाध्यत्वादित्यर्थः । शक्तिज्ञान- प्रयोज्यसम्बन्ध्युपस्थितेः लक्षणात्वमते वाक्यार्थानुभवस्य लक्षणा- साध्यत्वात् तन्जनकोपस्थितेरपि तदुक्तिसम्भवः । 'ननु तत्त्वमसी'त्यादिवाक्यानां शाब्दधीजनकत्वं नोपपद्यते, त. दादिपदानां कार्यत्वान्वितार्थशान्दानुभवं प्रत्येव हेतुत्वस्य क्लृप्तत्वात्। तथाहि-तमानये' सादिवाक्यात् पित्रााच्चरितात् तदानयन कार्यमि त्यादिकमर्थ बुध्वा तदानयने प्रवृत्तस्य बाळकस्य तदान यनरूपाश्चे ष्टामुपलभ्य तत्स्वरूपेण कार्येण तदनुकूलमत्तिमुक्तबाले अनुमाय तादृशप्रवृत्तिरूपकार्येण तत्कारणभूतां 'तदानयनं कार्य'मित्यादि बुद्धिमुक्तबालेऽनुमिनोति, ततस्तस्या बुद्धरुपस्थितोक्तवाक्य जन्यतामनुमाय तदायेकैकपदस्यानयेत्यादिपदान्तरार्थाघटितका- यत्वघटितार्थशाब्दानुभवहेतुत्वं कल्प्यते । 'तमपसारयेत्या- दावानयनादिकमविषयीकृत्य कार्यत्वं विषयीकृत्यैव तदा. दिपदार्थबुद्ध्युदयात् लिङादिपदस्थापि कार्यरूपोऽर्थः 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यादौ वेद शक्त्या प्रतीयमानः का- नारायणी। तया क्लप्तस्य प्रकृते परित्यागे बीज स्पष्टयति-प्रकृतेति । अभिमतवाक्यार्थ- धोप्रयोजकत्यर्थः। शक्तीति । शक्तिलक्षणान्यतरज्ञानजन्यत्वात् । सप्रकार- कशाद्वबोधानुकूलसप्रकारकोपस्थित्यर्थमेव सर्वत्र सधर्मके लक्षणाङ्गी क्रियते न स्वभावतः, प्रकृते निर्विकल्पकबोधस्यैवाङ्गीकारात्तदुपस्थि- तये शुद्ध एव लक्षणोविता अतो वृत्तिज्ञानोपस्थित्योरपि सप्रकारकत्येन सविषयकत्येन चेति द्विधा कार्यकारणभावः कल्पनीय इति भावः । शक्ती. त्यनेन लक्ष्यतावच्छेदकं विना लक्षणेव शक्यतावच्छेदकं विना शक्ति. रपि वक्तुं शक्येति शाप्यते इत्यन्यत्र विस्तरः । ।

·७४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। १ यत्वघटित एव । 'ओदनकामः पचेत' इत्यादिलौकिवाक्यस्थ लिङादिना लक्षणया बोद्ध्यमान कार्यत्वघटितमेव, तद्विषयकपी. विषयस्य तद्घटितपदार्थत्वात् । कार्यत्वविषयको यस्तदा- दिपदार्थस्य शाब्दबोधस्तत्वेनैव तदादिपदज्ञान कार्यता। यदि च 'फलिनो वृक्षास्तानानये'त्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधे स्वातन्त्र्येण फलिक्षादेः विषयतेत्यानुभाविकम् , तदा तादृशकार्यकारणभावोन स्वीक्रियते, परन्तु घटकर्मत्वादिनिष्ठं यत् कार्यत्वविधेयतानिक- पितोद्देश्यतावच्छेदकत्वं तेन सम्बन्धेन शाब्दबोधं प्रति 'घटः कर्मत्व'पित्यादिनिराकापदाजन्यघटकर्मत्वाद्युपस्थिति(२)विशिष्ट- कार्यत्वाशुपस्थितिः हेतुः। 'आनये सादिपदे श्रूयमाणे 'घट'मित्यादि पद ज्ञानं विनापि तादृशोपस्थितिमात्रेणोक्तसम्बन्धेन शाब्दबोधोत्पत्तेः 'घट'मित्यादिपदज्ञानस्य नोक्तधीहेतुत्वम् । (२)कार्यत्वविधेयतानि. रूपितोद्देश्यतासम्बन्धेनानयनादिनिष्ठेन शाब्दबोधे 'आनयनं कार्य'. मित्यादिनिराकाङ्क्षपदाजन्यकार्यत्वोपस्थितिविशिष्टानयनोपस्थिति हेतुः । एवं नीलघटकर्मत्वाद्युपस्थितेरपि हेतुत्वम् । पदजन्या तदन्या वा या या उपस्थितिः यादृश यादृशशाब्दबोधोपधायिका, तत्तदुपस्थितिपर्याप्तानां शक्तिविशेषाणामेव तादृशतादृशशाब्दहेतु- तावच्छेदकत्वम् , न तु तादृशतादृशोपस्थितित्वानाम् , अतो नान- नुगमगौरवे । तच्च हेतुत्वं व्यापारविधया। करणत्वं तु तादृशोप- स्थितिजनकानां 'घट'मित्यादिपदानां तत्समानविषयकानामध्या- हृतनामान्तराणां च विभिन्न शक्तिविशेषवत्त्वेनैव, पदज्ञानेऽध्याह- तनामान्तरे च एकस्याश्शक्तेस्स्वीकारे क्रियापदकारकपदयोरेक- स्याप्य ज्ञाने शाब्दबोधापत्तेः । कारकपदज्ञानकारकाध्याहारयोर. . . (१)-कर्मत्वाद्युपस्थितिहेतुः इति पाठो घपुस्तके शोधितो दृश्यते । (२) कार्यतानिरूपितोद्देश्यतेत्यादि पाठो घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । ७५ --1....... ...... न्यायरत्नावली। न्यतरस्य च फलोपधायकत्वात् । (१)विभिन्नपद शक्तिस्वीकारे च कारकपद क्रियापदयोः कारकपदक्रियाध्याहारयोः क्रियापदकार- काध्याहारयोर्वा मिलितयोरेव दण्डचक्रवत् फलोपधायकत्वा. मोक्तापत्तिः। वस्तुतस्तु कारकपद क्रियापदकारकाध्याहाराक्रियाध्याहारेषु न शक्तिचतुष्टयं वाच्यम् । तथा चैकैव लाघवाच्छक्तिरस्तु । तस्या (२)एकस्या एव, घटत्वादेस्तत्तद्धटव्यक्तिष्विव क्रियाकारकपदयोः क्रियापदकारकाध्याहारयोः कारकपदाक्रियध्याहारयोश्व पर्याप्तिस्वी कारात् तदुभयसत्त्वे तादृशशाब्दधीरिति । अथवा पर्याप्तिन प्रकृते निवेश्यते, तृणफूत्कारसंयोगादाविव क्रियाकारकपदमेलनादिषु त्रिषु एकस्या एव शक्तेः स्वीकारसम्भवात् , क्रियाकारकाध्याहार- मेलनादिषु तदस्वीकारसम्भवाच्च । एवं च 'फलिनो वृक्षा' इत्यु क्तवाक्ये वृक्षादेर्नान्वयधीः, प्रथमान्तपदस्य विधेयीभूतकृतिसा- ध्यत्वैकदेशकृतौ विशेषणतया सम्बोध्यतया वा स्वार्थबोधकत्वात् , 'स्वर्गकामो यजेते' सादौ स्वर्गकामस्य कृत्या साध्यो याग इत्यादि शाब्दबोधात् । सम्बोध्यत्वं च प्रकृतवाक्यजन्यशाब्दधीमत्वेन तद्वाक्यवक्तुरिच्छाविषयत्वम् । प्रथमाविभक्त्यन्तचैत्रादिनामार्थे तस्यान्वयः । प्रकृते (३)तदन्वये निराकाङ्कत्वबाधौ। एवं चार्था- तरशाब्दबोधस्य कार्यत्वोपस्थिति विनाऽनुपपत्तेः तदुपस्थापकपदा- समभिव्याहृतवाक्ये पदाजन्ययापि तदुपस्थिसैव वाक्यार्थबुद्धयुत्पा- (१) विभिन्मशक्तिस्वीकारे इति पाठो घपुस्तके । (२) तस्या एकस्यैव घटत्वादेस्तद्धटव्यक्तिष्विवेति सर्वत्र पाठः, तस्यायुक्तत्वमालोच्य शोधितोऽस्माभिः : । अथवा एकस्य घटत्वादेः इति दृष्टान्ते योजनीयम् , तथात्वेपि एक- स्या इत्यध्याहार्यमेव । (३) प्रकृते त्वर्थान्वये निराकाङ्कृत्वबाधाविति घपुस्तके । .

·न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते NAus" V~•~-- ..... न्यायरत्नावली। दकत्वं न तां विनापि(१), शान्दधीमात्रस्य कार्यत्वाविषयत्वनियः मात् तत्वमसीत्यादेः न ब्रह्ममात्रामापकत्वसम्भव इति प्रभाकरा नुयायिनो वदन्ति, तदसारम् । तदादिपदस्य हि न कार्यत्वघटि. तार्थशाब्दबोध एव हेतुत्वं कल्प्य ते, ‘स आगतः, स जीवती'त्यादौ कार्यत्वाविषयकशाब्दबोधस्यानुभाविकत्वेन कार्यत्वं विषयांकृत्यैव तदादि(२)बुद्धयुदयादित्युक्तहतोरसिद्धेः किन्तु इतरान्वितार्थशाब्द- बोधं प्रत्येव । तथा च शाब्दधीजननसामर्थ्य रूपा शक्तिः पदाना- मितरान्वितघटत्वादावेव, न तु कार्यवघटितघटत्वादौ । ननु, ‘स आगत' इत्यादिवाक्यजन्यबोधात् न प्रवृत्तिः । का- यंताज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वात् । तथा चोक्तरीत्या शाब्दानुभव हेतु त्वस्यान्वितार्थे ग्रहीतुमशक्यतया कथमुक्त हेतुतारूपशक्तिग्रह इति चेत् , शृणु । उक्तवाक्ये तदादिपदस्य भ्रातृपुत्रादिपियपरत्वस्यापि सम्भवात् , तदागमनज्ञानस्य सुखहेतुतया उक्तवाक्यार्थबोधादुत्प. नमुखपुरुषस्य मुखस्मरत्वेन कार्येण तत्कारणं मुखमनुमीयते, तेन तद्धतुमुक्तवाक्यार्थज्ञानमनुमिनोतीति हेवन्तराभावस्य निश्चयात् । उक्तवाक्पस्य मियागमनधीपरत्वनिश्चयाच्च । ततोऽन्वयव्यतिरे काभ्यां तदादिपदस्य बुद्धिस्थपुत्रादिरूपेतरान्वितं प्रति तादृशश क्तिनिर्णीयते । एवं 'नायं सर्प' इति वाक्याथलेऽपि भयनिवृत्ति कार्यनिष्कम्पगात्रत्वादिलिङ्गकनिर्भयत्वायनुमित्यादिप्रकारेण सर्पा- दिपदस्यान्वितसर्पवादौ शक्तिनिर्णयः । ननु, तथापि 'तत्त्वमसी'त्पादावनुपपत्तिः, अन्वितानुभावक- वेन क्लुप्तस्य तदादिपदस्यानन्वितब्रह्मानुभावकत्वासम्भवादिति चन्न । अन्वितेत्यस्य स्वघटितवाक्यतात्पर्यविषयार्थकत्वात् । तथा च यस्य पदस्य स्वघटितवाक्यतात्पर्यविषयो योऽर्थोऽन्वितोऽनन्वितो (१) विनापीति घपुस्तके। (२) तदादिपदार्थबुध्युदयादिति घपुस्तके । .

·सिद्धान्तबिन्दाबवतरणग्रन्थः। ७ न्यायरत्नावली । वा, तत्रैव तस्यानुभावकत्वम् । ननु 'तत्त्वमसी'त्यादौ सर्वपदानां लाक्षणिकत्वेनानुभावकत्वमनुपपन्नम् । अनुभावकत्वमेव हि अभि- हितान्वयवादे अन्विताभिधानवादे च पदानां शक्तिः । तस्याश्च लाक्षणिकपदे(१) स्वीकारे मुख्यामुख्यपदविभागानुपपत्तिः । अ. थाभिहितान्वयवादे तादृशदोपाभावः, पदाभिहितपदार्थज्ञानस्यैवानु. भावकत्वेन पदस्याननुभावकत्वात् । न चोक्तवादे पदानां संसर्गरूपवाक्यार्थलक्षकत्वस्वीकारात् लक्षणाज्ञानविधया पदज्ञानानामेवानुभावकत्वमिति वाच्यम् । वा- क्यार्थे हि स्वरूपसती पदवाच्यसम्बन्धरूपा लक्षणोपयुज्यते, घट. मित्यादिपदशक्यस्य घटत्वीयकर्मत्वादेः तत्प्रतियोगिकत्वरूपो य. स्सम्बन्धः तदाश्रयस्यैव दर्शनादिक्रियानिष्ठस्य निरूपकत्वादिसं सर्गस्योक्तकर्मत्वादिज्ञानानुभाव्यत्वात् । उक्तकर्मत्वाधप्रतियोगिक स्य निरूपकत्वस्य क्रियायामुक्त कर्मत्वादेस्संसर्गतया भाने औत्स निकस्य स्वतः प्रमात्वस्य बाधापत्तेः । औत्सर्गिकस्वतःप्रमात्वं च दोषासहिताया ज्ञानसामान्यजनकसामग्याः व्यापिका प्रमोत्पत्ति- रित्येवंरूपम् । (२)एवं च नोक्त लक्षणाधीः संसर्गशाब्दबोधे उपयु- ज्यते, न तरां तद्रूपेण पदज्ञानं हेतुरिति चेन्न । अभिहितान्वय इत्यस्य हि अयमर्थः-विभक्त्यन्तपदाभ्यां स्वार्शनुभवौ जन्येते, तादृशानु भवाविषयत्वमेव पदार्थस्याभिहितत्वम् , तदुत्तरं तु तादृशानुभवा. भ्यामेव विभक्त्यन्तपदार्थयोः संसर्गानुभवः, न तु पदेन, च पदाभिहितयोरर्थयोरन्वयधीः, न तु विभक्त्यन्त(३)पदार्थयोर्मध्ये एकपदार्थान्वितस्यापरपदार्थस्य पदजन्यानुभव इति । अन्विताभिधानमित्यस्याप्ययमर्थ:-एकपदस्य विभक्त्यन्त- (१)-पदेऽपि स्वीकारे इति घपुस्तके । (२) एवं चौक्तलक्षणांधीः......न तद्रूपेण० इति पाठो घपुस्तके । (३)-पदयोर्मध्ये इति घपुस्तके। . तथा ·७४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। स्यार्थेनान्वितोऽज्यपदार्थः पदेनानुभाव्यते, न तु विभक्त्यन्तपदा. मात्रमिति । तथा चाभिहतान्वयपक्षे विभक्त्यन्तप्रत्येकपदजन्यानु. भवस्य वाक्यार्थधीहेतुत्वेन 'घटमानये'त्यादौ स्वीकारेण 'तत्वमसी.' त्यादावपि निर्विकल्पकस्य तादृशस्य प्रकृतिप्रत्ययोभयतात्पर्यविष. यार्थानुभवस्यावश्यकत्वेनोक्तदोषानवकाशात(१) । घटमित्यादौ हि घटत्वकर्मत्वादिरूपोऽर्थः प्रकृतिप्रत्ययाभ्यामभिधीयते । (२)ता. शाभिधायकत्वशक्तिसम्बन्धरूपघटादिपदस्य स्वार्थस्मारकत्वम् । अन्वितघटत्वानुभावकत्वमेव घटत्वेन घटपदस्य सम्बन्धः अन्वितकर्मत्वानुभावकत्वमेव कर्मत्वस्य द्वितीयाविभक्तो सम्बन्धः । कर्मत्वाद्यन्वयानुभावकत्वस्याभिहितकर्मत्वादावेव(३) स्वीकारेण पदेष्वस्वीकारात् । यदि त्वनुभावकत्वं न स्मारकसम्बन्धस्स्वीक्रि. यते, तदा घटादिपदस्य घटत्वादिस्मारकत्वं नोपपद्यते । न हि स्म. रणानुकूलशक्तिरेव स्मार्यस्मारकयोस्सबन्धः स्मृतिप्रयोजकः, तथा स्वीकारेऽनुभवाविरोधात् । तादृशशक्त्यन्यस्य संयोगादेः सम्बन्धस्य हस्तिहस्तिपकादिनिष्ठस्य स्मृतिप्रयोजकस्य दृष्टत्वाच्च । उक्तानुभा- वकत्वान्यस्य उक्तशक्त्यन्यस्य सम्बन्धस्य च कल्पने गौरवम् । ननु घटादिपदेषु घटत्वादिस्मारकत्वस्याभिहितान्वयपक्षे स्वीकारे-- अभिहितघटना यदा तदानीं स्मृतिसमबुद्धियुगं पदे विधत्तः । परहशि पुनरन्विताभिधाने पदयुगलात् स्मृतियुग्ममेव पूर्वम् । इति संक्षेपशारीरकोक्तिविरोधः। घटना अन्वयः, परहशि , (१)-दोषानपायादिति घपुस्तके । (२) तादृशाभिधायकत्वरूपशक्तिसम्बन्धमादाय घटादिपदस्य स्वार्थस्मारकत्वम् । घटत्वान्धितानुभावकत्वमेव घटत्वस्य घटपदे सम्बन्ध इति घपुस्तके । (३) कर्मत्वादेव इति गपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । ७ ९ न्यायरत्नावली। शुद्धचितीत्यादिर्हि तदर्थः, इति चेन्न । पदपदस्य प्रत्ययान्तप्रकृति परत्वात् । तथा च प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां जायमाना धीन स्मृतिः । घटत्वीयकर्मतामनुभवामीति शृणोमीति चानुभूयमानत्वात् । स्मृ तिशक्तत्वान्यस्य स्मृतिप्रयोजकसम्बन्धस्यानुभावकत्वरूपस्यैव पदे वाच्यत्वाच्च । नापि प्रमाऽनुभवः, ज्ञातविषयकत्वात् । अतः स्मृतिसमः । ननु केवलेनापि प्रकृतिपदेन प्रत्ययपदेन च घटत्वादेः कर्मः त्वादेरनुभव एवाभिहितान्वयपक्षे उत्पद्यते, न स्मृतिः । तथा च पदपदस्य कथं प्रत्ययान्तपरत्वमिति चेन्न । प्रत्ययप्रकृतिशब्दतो बहिर्विद्यतेऽभिहितसङ्गतिश्च नः । प्रययप्रकृतिशब्दयोः पुनर्नित्यमन्वितधियो निमित्तता ॥ इति संक्षेपशारीरकोत्या प्रकृतिप्रत्यययोः घटत्वाद्यन्वितानुभाव कत्वस्यैवोक्तत्वात् । प्रत्ययप्रकृतिशब्दतो बहिरिति । प्रकृतिप्रत्यय शब्दार्थयोः केवलयोः यस्संसर्गः तदन्यस्य पदार्थयोः संसर्गस्ये त्यर्थः । विभक्त्यन्तपदार्थप्रतियोगिकसंसर्गस्येति यावत् । अभि- हितसङ्गतिरिति । पदाभिहितार्थानुभाव्यतेत्यर्थः । अन्वितधियः प्रकृत्यान्वितपत्य यार्थानुभवस्य । तद्भूतार्थाधिकरणीयवार्तिको क्तपक्षाणां चरमत्वात(१) अयमेव पक्षः प्रामाणिकः । तथाहि- भावनैव हि वाक्यार्थः सर्वत्राख्यातवत्तया । अनेकगुणजात्यादिकारकार्यानुरञ्जिता ।। अन्वयध्यतिरेकाभ्यां प्रत्ययार्थस्तु सेष्यते । कैश्चिदन्यैस्तु धात्वर्थः सामीप्येनोपकारतः ॥ अपरैस्समुदायार्थः तत एव हि गम्यते । पाकादौ यत्र दृष्टा सा भवत्यादौ तथैव च ॥ - (१) चरमत्वादप्ययमेवेति घपुस्तके ।

·८० न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते : - न्यायरत्नावली। इति वार्तिक । वाक्या: वाक्यजन्यशाब्दधीमुख्यविशष्यः । आख्यातवत्या आख्यातसामान्यबोध्यत्वात् । प्रत्ययार्थः प्रत्ययमा- त्रवाच्यः । एवं धात्वर्थादिकं बोध्यम् । ततः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पचतीत्यादिस्थले आख्यातान्वये भावनान्वयः । पाक इत्यादि- स्थले तव्यतिरेकेण भावनाव्यतिरेकः । भवत्यादौ सिद्धकक्रिया- वाचकधातौ । तदुक्तं वार्तिके- सिद्धकतक्रियायोगादाख्यातप्रत्यये सति । सामानाधिकरण्येन करोत्यर्थोऽवगम्यते ।। इत्यर्थक । भावनामात्रं प्रत्ययगम्यमिति प्रथमपक्ष उक्तः, तत्र भावनेति कर्मत्वादेरुपलक्षणम् । तथा च प्रत्ययमात्रं कर्मत्वादिमा. त्रस्य वाचकम् । वाचकत्वं च अनुभावकत्वम् । शक्तिविषयकसं. स्कारेणोद्बुद्धेन सहितादमादिपदात् कर्मत्वादेः प्रथमत एव शाब्दोऽ. नुभवः, न तु तत्स्मरणोत्तरम् । एवं घटादिपदादपि घटत्वादेस्त- था। तदस्मिन् पक्षे केवल घटत्वादेशाब्दानुभवस्याननुभवपराह- तत्वात् द्वितीयतृतीयपक्षावुक्तौ । तत्र द्वितीयपक्षे प्रकृतः प्राधा- न्येन मुख्यत्वात कर्मत्वाद्यन्वितघटत्वाद्यनुभावकत्वम् , धातुपद- स्य प्रकृतिमात्रपरत्वात् । सोऽयं पञ्चकं प्रातिपदिकार्थवादः । स्वार्थद्रव्यलिङ्गसङ्ख्याकर्मत्वादिरूपस्य पञ्चकस्य प्रातिपदिकार्थस्य तन्मते स्वीकारात् । उक्तं च वैयाकरणैः बाचिका द्योतिका वा स्युद्वित्वादीनां विभक्तयः । स्याद्वा सङ्ख्यावतोऽर्थस्य समुदायोऽभिधायकः ॥ इति ।। न तु तस्या घटत्वाद्यान्वितकर्मत्वायनुभावकत्वम् , तस्याम्त द्वाचकत्वाव्यवहारात् । यन्मुख्यविशेष्यकशाब्दवोधानुकूलशक्तिम- त्वं यत्पदे तिष्ठति, तत्रैव तद्वाचकत्वव्यवहारात् । कर्मत्वादिप्रका- रकघटत्वविशेष्यक एव शाब्दबोधे घटपदस्य शक्तत्वात्तद्वाचकत्व.

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । है न्यायरत्नावली। व्यवहारः । तार्किकादीनामपि सम्मतमेवैतत् । घटत्वादिवाचक त्वस्य घटादिपदे (१)तैरवीकारात् । (२)शक्तिज्ञानस्य कारणत्वे घटत्वानुभवानुकूलशक्तिमत्त्वेनैवे सन्यत् । अस्मिन(३) पक्षे करणत्ववि- शिष्टं दधि विधीयते, 'दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुया' दित्यत्रेति शा. सदीपिकायुक्तिः । तदत्रापि पक्ष कर्मत्वादेविशेष्यत्वेन बोधस्य सर्वानुभाषिकस्य बाधास्तृतीयः पक्ष उक्तः । तत्र घटत्वादिविशि. टकर्मत्वादिविषयकशाब्दानुभवे प्रकृतिपदोत्तरत्वविशिष्टप्रत्ययपद. स्य कारणताग्राहकमानन विशेषणीभूतप्रकृतगप कारणत्वग्रहात् घटत्वाद्यन्विताविषयकशाब्दलेन घटादिपदकार्यता । अमादि. पदस्य तु प्रकृत्युत्तरत्वविशिष्टत्वेन रूपेण घटत्वादिविशिष्टकर्मः तादिशाब्दबोध इवाम्त्वादिकेवलरूपेणान्वितकर्मत्वादिशाब्दत्वाव. च्छिन्ने कारणत्वम् । द्वितीयपक्षे प्रत्ययः पूर्ववृत्तितारूपेण सामीप्य- सम्बन्धेन प्रकृतिनिष्ठकारणतावच्छेदकत्वात् प्रकृतरुपकारकः । न तु कारणम् । तस्य कारण तायामुपाधित्वेन दण्डत्वादेरिव वि. शेषणत्वस्यास्वीकारात् । तृतीयपक्षे प्रकृतिरुत्तरत्तितारूपेण सा. मीप्य सम्बन्धेन प्रत्ययनिष्ठ कारणतावच्छेदकत्वात् प्रत्ययस्योपका- रिका । विशेषणत्वस्वीकारात् ज्ञायमानलिङ्गमिव कारणमपीति भावः । तस्मात् केवलस्य घटत्वादेः स्मृतिरेव नानुभवः । घटत्वा. धन्वितकर्मत्वादेस्तु न स्मृतिः नापि प्रमानुभवः, पश्ये'त्यादिवाक्यार्थीपूर्वमपि ज्ञातत्वेनाज्ञातविषयकत्वघटितप्रमात्व. स्याभावात् । दर्शनार्घटत्वादिकर्मत्वनाज्ञातत्वेऽपि घटत्वादेः कर्मत्वादिमात्रमुक्तवाक्यं विनापि ज्ञायत एव । अतो 'घटं पश्ये'ति प्रययान्तपदाभ्यां ज्ञातविषयकत्वेन स्मृतिसममनुभवद्वयं जन्यते । (१) तैः स्वीकारात् इति घपुस्तके तैरपि स्वीकारादिति चपुस्तके । (२) शक्तिज्ञानस्य तु कारणत्वमिति घचपुस्तकयोः । (३) अस्मिन्नेव पक्षे इति घपुस्तके । तस्य 'घट ."

·८२ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते न्यायरत्नावली। अन्विताभिधानपक्षे तु तयोर्घटत्वीयकर्मत्वाद्य(१)नुभावकत्वस्वी- कारातदेव सम्बन्धं पुरस्कृत्य घटत्वकर्मत्वादेर्दर्शनाद्यन्वितप्रत्य- वार्थस्य च स्मृतिद्वयमेव ताभ्यां जन्यते । प्रकृतिप्रस याभ्यां हि ता- दृशस्मृतिशक्तत्वं केवलघटत्वादिस्मृतिशक्तत्वमुक्तान्वयानुभावकत्वं वा सम्बन्धं पुरस्कृत्य घटत्वकर्मतात्वयोः स्मृतिद्वयम् । तेन च घट- स्वीयकर्मतास्मृतिः। कर्मत्वस्याखण्डशक्तिरूपत्वे तु तस्यैव(२)स्मृतिः। अतः प्रत्ययान्तपदघटकाभ्यां प्रत्येकपदाभ्यां प्रयुक्तवादन्वित- कर्मतास्मृतिः प्रत्ययान्तपदजन्येति व्यवाहियते । नचाभिहितान्वयपक्षे अन्विताभिधानपक्षे च प्रथमत एव घट. स्वाधन्वितकर्मत्वादिस्मृतिसम्भवात्, तया च यथामतं शाब्दधीसम्भ- वात् तत्पूर्वस्मृतिस्वीकारो व्यर्थ इति वाच्यम् । अन्वितकर्मतानुभाव. कतात्वादिरूपेण उक्तानुभावकत्वरूपशक्तिज्ञानं नोक्तकर्मत्वादि- शाब्दधीहेतुः, गौरवात् ; किन्तु घटत्वानुभावकतात्वकर्मत्वानु. भावकतात्वादिरूपेण । तथा चानुभावकत्वरूपशक्तेः यदीयतया ग्रहणं यत्र पदे भवति, ततस्तस्यैव स्मरणादाद्यपक्षे स्मृतिद्वयव्यः वधानेन द्वितीयपक्षे स्मृतित्रयव्यवधानेन उक्तशाब्दधीः । एव 'घटमानये' त्यादौ घटादेलक्षणया शाब्दधीः शक्यस्मृतिजन्या, शक्यस्मृतेरेव लक्षणात्वात् । 'घटेन जलमाहरे' यादौ तु घटत्वादे. रेव जलाहरणादौ करणत्वेन शाब्दधीः । अत एव 'व्रीहिभिर्यजे. ते'त्यादिश्रुतौ व्रीहित्वादेरेव करणत्वेन शाब्दधीः, करणीभूत- व्यक्तिपरिच्छेदद्वारा जातिगुणादेरपि करणतासम्भवात् । 'गोम- यैः पचति, काष्ठैः पचती' सादौ परम्परयापि करणत्वव्यवहारात् । एवं च 'घट'मित्यादिपदजन्यं ज्ञानं घटत्वकर्मतादेरादिपक्षे शाब्दधी. अत (१)-कर्मत्वाद्यन्वयानुभावकत्वेति चपुस्तके । (२) तस्यैव प्रथमतः स्मृतिरिति पाठो घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । न्यायरत्नावली। जनकम्, तदन्वयस्य द्वितीयपक्षे, तथापि 'घट'मिति पदं न घट. त्वादिशक्तमुच्यते, 'घटे' यस्यैव कर्मत्वकरणत्वादिरूपघटत्वान्वित. मात्रं प्रसनुभावकत्वात् । उद्बोधकविधया स्वजन्यां स्मृति द्वारी कृस हि पदज्ञानस्य शाब्दबोधे कारणत्वम् । तच्च यद्पविशिष्ट- पदविशेष्यकजातिरूपार्थशक्तिज्ञानत्वेन हेतुता, तद्रूपविशिष्टपदज्ञान- स्वेनैव । तच्च रूपं घट इतिपदत्वम् , घट इति पदविशेष्यकस्यैव घटत्वशक्तिज्ञानस्य लाघवेन घटत्वान्वितविषयकशाब्दधीत्वाव. छिन्नं प्रति प्रथमपक्षे, घटत्वान्वितप्रतियोगिकान्वयशान्धीत्वा- वच्छिन्नं प्रति द्वितीयपक्षे हेतुत्वात् । द्वितीयाविभक्खादिविशेष्यक- स्यैव (१)कर्मत्वादिशक्तिज्ञानस्यान्वितकर्मत्वादिशाब्दधीत्वावच्छि. नं प्रति प्रथमपक्षे, कर्मत्वाधव यशाब्दधीत्वावच्छिन्नं प्रति द्विती- यपक्षे हेतुत्वात् । अत एव 'घटत्वशक्तं घटपद'मित्यादि मीमांस कानां व्यवहारः । यत्पदस्य यच्छक्तत्वज्ञानत्वेन हेतुता, तच्छक्त- त्वेनैव तत्पदस्य व्यवहारात् । वस्तुतस्तु 'अभिहितघटने'त्युक्तवाक्यस्य तत्त्वमस्यादिवाक्य- मधिकृत्योक्तत्वात् तत्रैव तत्त्वम्पदयोः स्मृतिसमधीद्वयजनकत्वम् । ताशीद्वयस्य निर्विकल्पकत्वात् , पदार्थमात्रविषयकत्वेन पदार्थ स्य च सयादिवाक्येन पूर्व ज्ञातत्वात् स्मृतिसमत्वम् । न चोक्तपः दाभ्यां प्रसकं शाब्दबोधजनने मानाभाव इति वाच्यम् । प्रातिपदिकान्यनतिरिक्तविषयाणि प्राह भगवान् प्रथमशन्दितविभत्त्या। पाणिनिरतस्सकलतर्कसमयज्ञो वष्टि वचसोरनतिरिक्तविषयत्वम् ।। इति संक्षेपशारीरकोक्त्या तथा लाभात् । अत एव 'संसर्गा (१) कर्मत्वादेः शक्तिज्ञानान्वितकर्मत्वादीति पाठो घपुस्तके ।

·८४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते भ्यायरत्नावली। विषयकामाजनकत्वे सत्यपर्यायशन्दत्व'मिति अखण्डार्यकत्वलक्षणे घटः कलश इत्यादि वारणायापर्याय शब्दत्वमित्युक्तमित्यद्वैतसि- द्धावुक्तम् । किन अमिहितान्वयरक्षार्थमेव प्रत्ययान्तपदमात्रजन्यानुभ- वोऽवश्यं वाच्यः । अमिहितान्वये हि प्रययान्तप्रकृतिपदमाधी. जनितेन शाब्दानुभवेन जनितः प्रसयान्तपदद्वयार्थशाब्दानुभवः । प्रत्ययान्तपदाभ्यां स्वजन्यस्मृतिद्वारा एकस्यैव शाब्दानुभवस्य स्वीकारे (१)जन्यजनकभावापन्नयोरनुभवयोरसम्भवः । तथा च तत्वमसीतिवाक्यस्थपदयोरेव स्मृतिसमीद्वय हेतुत्वात् घटत्व(२). कर्मवादिबोधस्याज्ञातविषयकत्वेऽपि न क्षतिः । (३)आद्यपक्षे घ. टत्वाद्यन्वितकर्मत्वादिशाब्दज्ञानस्य ताशकर्मत्वाद्यन्धितशाब्दधी- स्वावांच्छन्न प्रांत हेतुत्वेपि घटाादपदस्थापि घटत्वाद्यान्वतानुभा- वकत्वात्(४)। ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यस्थपदानां लाक्षणिकानामपि प्रत्यया नपदतात्पर्यविषयत्वानुभावकत्वात् , तादृशविषयशक्तत्वापच्या मुख्यामुख्यपदविभागानुपपत्तिदोष इति चेन्न । लक्ष्यार्थशाब्द- धीस्थले लक्षणाया एव तादृशधीहेतुत्वात् , लक्षकपदज्ञानस्य (५)हेतुत्वे मानाभावः । तस्याश्शाब्दत्वं तु शब्दाजन्मत्वेऽपि शब्दप्रयोज्यत्वादेव । अन्यथा भट्टमतेऽपि महावाक्यार्थज्ञानस्य शाब्दत्वानुपपत्तेः यन्मते हि लक्षणाज्ञानं कारणम् , तन्मते गङ्गादिपदविशेष्यकस्य तीरादिसम्बन्धिप्रवाहशक्तत्वज्ञानस्य (१) स्वीकारे तु कार्यकारणभावापन्नयोरनुभवयोरसम्भव इति घपुस्तके । (२) घटत्वान्वितकर्मत्वादीति घपुस्तके । (३) तस्मादाद्यपक्षे इति घपुस्तके । (४) घटत्वाद्यन्वितानुभावकत्वात् , तत्त्वमस्यादिवाक्येत्यादि पाठो घपुस्तके । (५) तद्धेतुत्वे इति घपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दाववतरणग्रन्यः । ८५ प्रवा. . .. न्यायरत्नावली। तारस्मातहतुत्वात्तस्य तद्द्वारा तीरशाब्दधीहेतुत्वसम्भवः । हशक्तत्वप्रकारकगङ्गादिपदज्ञानजन्यप्रवाहस्मृतिजन्य तीरस्मृतिरूपल. क्षणाया एव तीरशाब्दधीहेतुत्वमिति प्राचीनतार्किकमीमांसकादि- मते तु तादृशस्मृतौ पदज्ञानस्य हेतुत्वे न मानमस्ति । गङ्गापदज्ञा. नस्य तादृशज्ञानत्वेनोद्बोधकविधया कारणत्वस्य गङ्गापदशक्तिज्ञान- संस्कारजन्यस्मृति प्रत्येव क्लुप्तत्वेन तीरादिशाब्दधीजनकस्मृति प्रत्यक्लप्तत्वात् । न चैवं शक्यस्मृत्यैव शक्यार्थशाब्दबुद्धेः सम्भवात् तादृश स्मृतावेव पदज्ञानं हेतुरस्तु, न. तूक्तशाब्दबुद्धाविति वाच्यम् । शक्तिग्रहकाले प्रत्यनुमितशाब्दबोधं प्रति पदज्ञानस्य हेतुतां कल्प. यित्वा तस्यास्साक्षादसम्भवेन तदुपपादकतया शक्यस्मृतिद्वारक- स्वस्य क्लुप्ततयोक्तस्मृतेः कारणत्वमादाय पदज्ञानकारणत्वस्ये. दानीं त्यागे उपजीव्यविरोधापत्तेः । शक्यार्थशाब्दधीहेतुधीविष. यत्वस्यैव पदे (१)शक्यसम्बन्धरूपत्वेन तत्र तस्याक्लुप्तत्वे सम्ब. धिज्ञानविधया पदज्ञानजन्यायाः शक्यस्मृतरसम्भवाच्च । लक्ष्य शाब्दधीस्थले तु प्रवृत्त्यनुमितया तया स्वकारणतया न पदं कल्प्यते, किन्तु तादृश लक्षणैव । (२)अतश्च पदं न लक्ष्यस्यानुभाव- कमिति न तत् शक्तम् , ततश्च लक्ष्यार्थ प्रत्यमुख्यमेवेति न मुख्यामुख्यपदविभागानुपपत्तिः । एवं च तत्वमस्यादिवाक्ये सर्व पदलाक्षणिकत्वेऽपि 'लाक्षणिकं नानुभावक'मिति सिद्धान्तस्य न भङ्गः, तत्वमादिपदानामनुभावकत्वास्वीकारात् । उक्तपदज्ञा- नजन्यशक्यापास्थातमूलकलक्ष्योपस्थितेरेवानुभावकत्वस्वीकारात् । न चैवं भट्टमते पदाध्याहारनियमो न स्यात् , सर्वपदलाक्ष- णिकस्थले शाब्दबोधस्य पदाजन्यत्ववत शाब्दबोधहेतुस्मृतेः पदा. (१) शक्तिसम्बन्धेति गपुस्तके । (२) अत एव पदमित्यादिपाठो घपुस्तके ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। जन्यत्वसम्भवादिति वाच्यम् । पदप्रयोज्यस्मृतेस्तदजन्यस्मृतिसह- कारेण शाब्दबुद्ध्यनुपधायकत्वेन द्वारमित्येव श्रुते पिधेहीति पद. स्यावश्यकल्प्यत्वात् । (१)शाब्दीतिन्यायेन श्रुतशब्दस्य शब्देनैवा. काङ्क्षापूरणात् । अत एव यत्र पदं किमपि न श्रूयते, तत्र न पदा. ध्याहारः, यथा- पश्यतः श्वेतिमारूपं हेषाशब्दं च शृण्वतः । खुरविक्षेपशब्दं च श्वेतोऽश्वो धावतीति धीः ॥ दृष्टा वाक्यविनिर्मुक्ता न पदार्थविना कचित् । इति वाक्याधिकरणे भट्टैरुक्तम् । तच्च न्यायरत्नाकरे व्या. ख्यातम् । अश्वत्वाद्यनुपहितं श्वेतत्वं पश्यन् तस्मिन् प्रदेशे हेषा- शब्देनाश्वं खुरशब्देन गमनश्चानुमिमानोऽनुपलब्धिप्रमाणेन तत्पदेशे श्वेतत्वाद्यन्वययोग्यवस्त्वन्तरस्याभावं जानन् पुरुषः क. ल्पयति 'श्वेतत्वादीनामन्यान्वयसाकाङ्क्षाणां मिथोऽन्वयं विना. नुपपन्नत्वीसहकृतं साकाङ्कस्व योग्यत्वसन्निधिसहकृतं च श्वेतत्वा- दीनां ज्ञानं तेषां मिथोऽन्वयधीकरण'मिति । न च घटमानये. त्यादौ पदानामेकवाक्यताज्ञानस्यार्थज्ञानसहकारितया क्लुप्ततया तदभावेऽर्थज्ञानस्य शाब्दबुध्युपधायकत्वासम्भवात् 'श्वतोऽश्वो धावती'ति वाक्यमेव तत्र कल्प्यते, न तु तादृशस्यार्थज्ञानस्य शा. ब्दधीकारणत्वमिति वाच्यम् । नानावर्णघटितपदानां कल्पनापे. क्षया एकस्यानुपपत्तिज्ञानस्यैव कल्पनाया लघुत्वात् । मीमांसक- मते हि वर्णानां नित्यत्वात् घकारोत्तरटकारत्वं न घटपदत्वम् , किन्तु घज्ञानोत्तरज्ञेयटत्वम् । तथा च वर्णसमसङ्ख्याकज्ञानानां पदघटकत्वात् पदसमसङ्ख्याकज्ञानानां च वाक्यघटकत्वात् अनुप- पत्तिज्ञानस्य चैकत्वात् तदपेक्षया तस्य लघुत्वं स्पष्टम् । सम्भ. (१) शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव प्रपूर्यते इति न्यायेन । , ·सिद्धान्तबिन्दाववतरणग्रन्थः । ट न्यायरत्नावली। वति च श्वतत्वं तद्दश दृश्यमानमवान्याससांगत्वेन प्रतीयमान- मश्वसंसर्गित्वं विनानुपपत्रमिति धीः । एवं धावनेऽप्यनुपपत्ति. ोध्या। तस्माद्यत्र गवाश्वादिमत्वेन सम्भाविते देशे श्वेतत्वं ह. श्यते, तत्रैव पदानि कल्पयित्वा तदेकवाक्यताज्ञानात् शान्दधीः स्वीक्रियते । तदभावे तु तत्र न भवत्येव सा । भवन्त्यपि वा 'गौ. रश्वो वा श्वेतो धावती' ति संशयात्मिका, विप्रतिपत्तिवाक्यज- न्यधीवत् । न चैवं 'श्वेतोऽश्वो धावती'ति धीरापत्तिरेव, न शाब्दधी- रिति वाच्यम् । पदज्ञानस्य पदार्थममायामेवोपक्षीणत्वेन साका. योग्यासन्नार्थज्ञानस्यैव श्रूयमाणपदस्थले वाक्यार्थशाब्दधीकरण- त्वेन क्लुप्ततया शाब्दधीत्वस्यापि तस्यां सिद्धत्वात् । मामांसक- मते गुणे जात्यस्वीकारेण शाब्दत्वार्थापत्तित्वादीनामखण्डोपा. धित्वाद्विषयताविशेषरूपत्वाद्वा साङ्कर्यस्यादोषत्वात् । अथवा अ. श्वान्यद्रव्यत्तित्ववाघधीसहकृता द्रष्यवृत्तित्वशाब्दधीसामग्री अ. श्चद्रव्यांत्तत्वशाब्दधियं जनयति । इतरबाधांसहकृतसामान्यसा- मग्या विशेषरूपेण ज्ञानजनकत्वात् । तथा च तादृशज्ञानं शाब्दधी. रेव, नार्थापत्तिः । प्राचीनमते तु सामान्यसामग्री सामान्यरूपेणैव ज्ञानजनिका, न वितरबाधसहकृतापि विशेषरूपेण । विशेषरूपं विनाऽनुपपत्तिधीस्तु विशेषरूपेणैव । सर्वमते विशेषरूपेणैव धीजनि. केत्याशयेन न्यायरत्नाकरेऽनुपपत्तिज्ञानानुसरणम्। तस्मादुक्तार्थज्ञानं शाब्दसामान्ये करणम् । विशेषकरणं तु पदैकवाक्यत्वज्ञानादिरू. पमेकम् , तत्र कार्यतावच्छेदकं तदुत्तरशाब्दधीत्वम् ; अपरमनुपपत्ति. ज्ञानादिकम् , तत्कार्यतावच्छेदकं तदुत्तरशादधीत्वम् । अत एव प्राभाकरमतेऽपि घटमित्यादिपदं विना घटकर्मत्वाद्यर्थाध्याहारादपि शाब्दधीः स्वीक्रयते, परन्तु आनयेत्यादिपदधीसहकृतात् । एवं .

·&c न्यापरत्नावली-नारायणी-सहित न्यायरत्नावली। . तदर्थाध्याहारादपि तदर्थशाब्दधीः घटमित्यादिपदधीमहकृतादिति बोध्यम् । उक्ताधिकरणे भाष्येऽप्युक्तम्-'अन्तरेणापि पद शुक्ल- त्वादेरन्वयधी'रिति। यदि तु 'लाक्षणिकमननुभावक मिति द्धोक्तः लाक्षणिकपदं स्वजन्यया स्मृत्या नानुभाषकमित्यर्थकत्वात् स्वज न्यशक्यस्मृतिजन्यया लक्ष्यस्मृत्या लाक्षणिकस्यानुभावकत्वं स्वी- क्रियते एव, तथापि न तस्य लक्ष्यार्थशक्तत्वम् । स्वजन्यशक्य. स्मृतिमात्रद्वारकानुभावकत्वस्यैव शक्तित्वात् । अत एव मुख्यामु ख्याविभागोऽपि नानुपपन्न इति चिन्त्यते, तदापि न क्षतिः । वस्तुतस्तु सत्यत्वादिविशिष्टशक्तपदस्य(१) सत्यत्वायुपल- क्षितविशेष्यमात्रेऽपि शक्तिसत्त्वात्तस्य तदनुभावकत्वेऽपि न ला- क्षणिकस्यानुभावकत्वापत्तिः । शक्त्यैवानुभावकत्वेन तत्र तस्य लाक्षणिकत्वाभावात् । प्रत्याख्यातं च पूर्वमस्माभिस्तस्य लाक्ष. णिकत्वम् । ननु गङ्गादिपदज्ञानस्य गङ्गात्वान्वितशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति हेतुत्वं न युक्तम् । तादृशशाब्दत्वं हि गङ्गात्वप्रकारतानिरू. पितप्तांसर्गिकविषयताशालिशाब्दत्वम् । तथा च उक्त कारता. शालिशाब्दत्वेनैव तत्कार्यत्वमुचितम् । एवमन्विताभिधानपक्षे ग. ङ्गात्वान्वितप्रतियोगिकान्वयशाब्दत्वेन गङ्गात्वप्रकारतानिरूपित. सांसर्गिकविषयताशालिशाब्दत्वे पर्यवसितेन न तत्कार्यत्वं युक्तम्, किन्तु गङ्गात्वाकारताशालिशाब्दत्वेन, लाघवात् इति चेन्न । गङ्गात्वाधन्वयनिष्ठसांसर्गिकविषयताया गङ्गादिपदज्ञानकार्यताव- च्छेदककुक्षावप्रवेशे आकस्मिकतापत्तेः । न च 'गङ्गा'मियादिपदज्ञानस्य गङ्गात्वान्वितकर्मत्वादिशाब्द. धीकरणत्वमवश्यं वाच्यम् , अन्यथा 'अम् गङ्ग'त्यादिज्ञानादपि तदापत्तेः, तथा च ताशाविषयतायास्तादृशकारणनियम्यत्वे. (१)-पदस्य केवलविशेष्यांशेपि शक्तः सत्त्वात्तदनुभावकत्वेपि इतिपाठो घपुस्तके ·सिद्धान्तबिन्दाववतरणग्रन्थः। ८९ न्यायरत्नावली । नाकस्मिकत्वाभावात् गङ्गादिपद ज्ञानस्योक्तहेतुत्वे मानाभाव इति वाच्यम् । तथा सति गङ्गात्वाकारताशालिशाब्दत्वस्यापि तत्का- यतावच्छेदकत्वस्य लोपापत्तेः। परामर्शत्वादेरनुमित्यादिकारण- तावच्छेदकस्य घटकतया व्याप्तिज्ञान त्वादेरिव 'गङ्गा'मितिपदज्ञान- स्वरूपशाब्दधीकारणतावच्छेदकस्य घटकतया 'गङ्गे'तिपदज्ञानत्व स्यान्यथासिद्धत्वात् । अथ स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्राचीनमते वहिव्याप्तिज्ञानत्वादिना वह्नयनुमिताविव गङ्गादिपदज्ञानत्वेन गङ्गा- त्वप्रकारकशाब्दबोधे हेतुत्वम् , तर्हि गङ्गात्वप्रकारतानिरूपितसां. सांगकांवषयताकशाब्दत्वेनैव तत्कायंत्वं युक्तम् । तद्रूपणवान्व यव्यतिरेकज्ञानात् । 'गङ्गां गङ्गया गङ्गाये' इत्यादौ हि तादृशबोध- स्यान्वये हि गङ्गापदस्यावश्यमन्वयः, तत्पदाभावेऽवश्यं (१)बो. धाभावः। यत्तु गङ्गापदज्ञानत्वेन गङ्गावप्रकारकशाब्दत्वावच्छिन्ने ऽपि न कारणत्वमिति । तन्न । गङ्गादिपदमात्रज्ञानादपि गङ्गात्वा- दिस्मृतिदर्शनेन स्मार्यस्मारकसम्बन्धस्य स्मार्यानुभावकत्वरूप. स्यावश्यकत्वात् । न च 'गङ्गा'मिसस्य स्वजन्यां गङ्गात्वकर्मत्वोपस्थिति द्वारी कृस गङ्गात्वान्वितकर्मत्वशाब्दधीहेतुत्वस्यास्वीकारे 'गङ्गा कर्मत्व'- मिसादिपदजन्योपस्थतिसहितात् 'गङ्गतिपदज्ञानादपि शाब्दबोधा. पच्या तादृशहेतुत्वमावश्यकम् , तथा च 'गङ्गा'मियादेरेव शाब्द. धीहेतुस्मृतिहेतुत्वसम्भवात् 'गङ्गे'त्यादेस्तन्नावश्यकम् , शाब्दबोधा- नुपधायकगङ्गात्वादिस्मृतिहेतुत्वं तु तादृशशाब्दधीहेतुगङ्गामिया. दिपदघटकत्वरूपं गङ्गात्वादेस्सम्बन्धमादायाप्युपपद्यत इति गङ्गा- दिपदं नानुभावकमिति वाच्यम् । उक्तघटकत्वसम्बन्धप्रकारकग. अादिपदविशेष्यकसंस्कारोबोध कविधया गङ्गादिपदनानस्य (१) तादृशबोधाभाव इति धपुस्तके । .

·९० न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते न्यायरत्नावली। । गङ्गात्वादिस्मृतिहेतुत्वे गौरवात् , गङ्गास्वानुभावकत्वस्यैव उक्तघटकत्वस्थले निवेशनेन व्याप्तिज्ञानदृष्टान्तस्योक्तत्वेन च उक्तहेतुत्वौचित्येन गङ्गादिपदस्यानुभावकत्वे सिद्धेऽनु- भावकघटकत्वापेक्षया लघोरनुभावकत्वस्यैव प्रयोजकताया युक्त- त्वात् । गङ्गापदस्यानुभावकत्वकल्पनापेक्षयाऽनुभावकघटकत्वघट. कानां विशेषणविशेष्यभावस्याविनिगम्यत्वेन स्मृति प्रति नाना- हेतुत्वानां गुरुतररूपैः कल्पने महागौरवात् । अत एव गङ्गात्वा. नुभावकत्वविषयकसंस्कारत्वेन(१) शाब्दधीहेतुस्मृतिहेतुत्वम् , न तु गङ्गानुभावकत्वसंस्कारत्वेन, गौरवात् । अतश्च शाब्दबोधोऽपि गङ्गात्वान्वितस्यैव कर्मवादः शक्त्या, न तु गङ्गान्धितकर्मत्वादे. रित्याकृत्यधिकरणे स्थितम् । किश्च त्वदुक्तरीत्यापि विनिगमनाभावात् गङ्गापदोत्तराम्प. दपूर्व गङ्गापदत्वनापि ज्ञानं गङ्गात्वकर्मताशाब्दधीहेतुरिति वाच्यम् । तथा च शक्तिज्ञानतजन्यसंस्कारयोर्गङ्गात्वानुभावकन्यप्रकारकग- ङ्गादिपदविशेष्यकत्वेनैव हेतुतास्तु, अन्धितकर्मवादेरिव अम्प- दपूर्वत्वादेरपि उक्तहेतुतावच्छेदकशरीरे निवेशे गौरवात् । अम्प- दपूर्वगङ्गापदज्ञानत्वावच्छिन्नाया गङ्गात्वान्वितकर्मत्वादिशाब्दयो- धत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकताया एव गङ्गापदज्ञाने गङ्गा- त्वानुभावकतात्वेन भानमम्भवात् । एवं च गङ्गापदत्वेन रूपेण गङ्गात्वं प्रसनुभावकत्वरूपसम्बन्धग्रहात् तेन रूपेण तज्ज्ञानस्य तत्स्मृतिहेतुत्वात् तेनैव रूपेण तज्ज्ञानस्य गङ्गात्वान्वितविषयकशा. ब्दधीहेतुत्वम् , व्यापारजनकतावच्छेदकत्वेन उपस्थितस्यैव फलज- नकतावच्छेदकत्वौचियात् । तादृशहेतुत्वनिरूपितजन्यतापि गङ्गा- स्वान्वितशाब्दत्वेन, न तु तदन्वितकर्मतादिशाब्दत्वेन, गङ्गा. (१)-संस्कारत्वेनैव इति घपुस्तके ।

·सिदान्तविन्दाववतरणग्रन्थः । ९१ न्यायरत्नावली। - त्वान्वितकरणत्वादिशाब्दासङ्ग्रहात् । नापि गङ्गात्वशाब्दत्वेन, 'गङ्गा'मियादेः गङ्गात्वकर्पताशाब्दर्धाहतुताया आवश्यकत्वेनोक्त- स्वात् । 'यद्विशेषयोः कार्यकारणत्वं क्लुप्तं तत्सामान्ययोरपी'ति न्यायेन सामान्यतो हेतुत्वे वाच्ये विशेषरूपकर्मतादित्यागेऽपि (१)तदन्वयांशस्य सागायोगात् । अन्यथा गङ्गात्वान्व यशाब्दत्वाव- च्छिन्नाभावस्य गङ्गामितिपदज्ञानत्वगङ्गये सादिपदज्ञानत्वरूपविशेष. कारणतावच्छेदकावच्छिन्नाभावकूटपयुक्तत्वे गौरवात् । अत एव वह्नयनुमितित्वावच्छिन्नाभावस्य परामर्शाभावकूटप्रयु. क्तत्वे गौरवात वह्निव्याप्तिज्ञानत्वेनैव वह्नयनुमितिहेतुता । अपि च गङ्गात्वविषयता नोक्तकार्यतावच्छेदिका, अज्ञातार्थविषयताया एव मीमांसकमते प्रमाणप्रयुक्तत्वस्वीकारान् । प्रमाणकार्यतावच्छे. दकत्वस्यैव प्रकृते प्रमाणप्रयुक्तरूपत्वात् । पदार्थमात्रस्य शाब्दबो. धात् पूर्वमुपस्थितत्वादज्ञातत्वाभावेन पदार्थयोरन्वयस्यैवाज्ञातत्वेन तद्विषयताया एव तादृशजन्यतावच्छेदकत्वस्यौचिसात् । अत एव वह्नयादिव्याप्तिज्ञानादिजन्यतापि ववयादिसम्बन्धविषयकानुमि. तित्वादिनैव । ननु कर्मत्वादिकारकं गङ्गात्वाधन्वितमिति ज्ञानस्य गङ्गामियादिशब्दजन्यशाब्दधीपूर्व सत्त्वेन गङ्गात्वाद्यन्वयोऽपि नाज्ञात इति चेन्न । तादृशज्ञानस्योक्तधीपूर्व (२)सवानियमेन ताह शसचाभावकाले गङ्गादिपद ज्ञानस्याज्ञातान्वयविषयताप्रयोजकत्वा. नपायात् । कस्याश्चित् क्रियायां 'कर्मता गङ्गात्वीया' इति ज्ञान- स्योक्तशाब्दधीपूर्व सत्चनियमस्त्वसम्भवी । अत एव 'स्मृतिसम- बुद्धियुगं पदे विधत्त' इत्यपि तत्त्वमस्यादिवाक्यस्थलाभिप्रायेण पूर्व व्याख्यातम् । गङ्गात्वादिपदार्थमा ववश्यं शाब्दधीमद्भिः सर्वेः पुरुषः पूर्व ज्ञातमिति विशेषात् । (१) तदन्यरूपान्वयांशस्येति. घपुस्तके। (२)-सत्त्वानियमेनेति गपुस्तके । :

·९२ न्यायरतावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। किश्च मीमांसकमते जातेस्संस्थानव्यङ्ग्यतास्वीकारेण गुणक- मणोरवयवसंयोगविशेषरूपसंस्थानाभावेन तयोर्जायस्वीकारण शाब्दत्वानुमितित्वादेशीनगतस्याखण्डस्य धर्मस्यै कस्मिन् ज्ञाने साङ्कयें बाधकाभावः । तथा च स्मृत्यनुमितिशाब्दबोधादिसाम- ग्रीणां दैववशेन मेलने सम्पन्ने स्मृतित्वानुमितित्वशाब्दत्वविशिष्टमे- कमेव ज्ञानं स्वीक्रियते । एवञ्च गङ्गये त्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधे अनुमित्यादि सामबिलाव (१)पूर्व पर्वतवहिसंयोगादिभानेऽ. पि तादृशसंयोग शाब्दयामी ति प्रत्ययाभावात् तादृशमत्यये तादृशसंयोगविषयकत्वावच्छिन्नशाब्दत्वं विषयो वाच्यः । तादृश- शाब्दत्व प्रयोजक पदज्ञानादिकमेवेति ताशसयागादिबाधकपद. ज्ञानाभावकाळे न तादृशशाब्दत्वविशिष्टोत्पत्तिः । तथा च 'पर्व- तवयास्संयोगमनामनामि, न तु पर्वतं वह्नि वा अनुमिनोमि, किन्तु साक्षात्करोमि स्मरामि वेति प्रत्ययस्येव, 'गङ्गात्वकरणत्वयोः सम्बन्धं शृणोमि, न तु गङ्गात्वं करणत्वं वा शृणोमि; किन्तु स्म- रामीति प्रत्ययस्य सार्वलौकिकत्वात् (२) गङ्गात्वादिविषयता- मात्रस्य शाब्दत्वानवच्छेदकत्वात् । शाब्दत्वानवच्छेदकविषयता याश्च पदबानादिप्रयुक्तत्वे मानाभावः अत एव अनुवादवाक्ये वाक्यार्थभूतान्वये स्मरामीति प्रत्ययस्यैव स्वीकारेण तद्विषयताया- इशाब्दत्वानवच्छेदकत्वेन पदज्ञानापयुक्तत्वात् स्मृतिसामग्रीप्रयुक्त. त्वमेव । न च अनुवादवाक्यस्थलेऽपि पदज्ञानादिकारणबलादन्व- यविषयतावच्छिन्नशाब्दत्वावच्छिनोत्पत्तिः स्यादिति वाच्यम् । उ. क्तशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति अन्वयाज्ञानस्य हेतुत्वात् । तस्मादन्वय- घटितमेव पदवाक्यम् । . (१) पूर्वमितिपदं घचपुस्तकयो स्ति । (२)-सार्वलौकिकत्वादिति विषयतामात्रस्येति पाठो घपुस्तके।

·सिद्धान्तबिन्दाववतरणग्रन्थः । ९३ न्यायरत्नावली। अत एवोक्तं शाबरभाष्ये -'प्रातिपदिकादुच्चरन्ती द्वितीयावि. भक्तिः प्रातिपदिकार्थो विशेषक इत्याहेति । विशेषको व्याव- तकः । उपलक्षणविधया व्यावर्तकत्वलाभार्थमितिशब्दः । तथा च प्रातिपदिकार्थोपलक्षितो(१)ऽन्वयः तद्विशिष्टवाचिका सेत्यर्थः । अत एव च निरुक्तकाररुक्तम् - 'प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सह ब्रूत'- इति । घटत्वकर्मत्वाचंशे प्रकृतिप्रत्यययोरनुवाद(२)कत्वादन्वय- मात्रांशे पर्यवसितं सहवाचकत्वमिति भावः । न्यायरनमालादौ घटत्वादिकमेव घटादिपदस्य शक्यम् , न त्वन्वयांशस्य तत्र नि वेशः। तथा च घटत्वादिमात्रविषयकानुभवो घटादि पदधी. जन्यः । न चैवं-स्मृतिरपि तादृशी वाच्या, पदज्ञानस्य साक्षादनु भवाहेतुत्वात् , तथा चानुभवविरोधः, न हि पदज्ञानोत्तरं तादृश- धीद्वयं क्रमिकमनुभूयत इति वाच्यम् । तादृशस्मृती मानाभावात् , साक्षादेव तस्य तद्धतुत्वात् । तदिदं पूर्वोपदर्शितवार्तिकोक्तपक्षत्र. यस्याद्यपक्षावलम्बनम् । तन्न युक्तम् , उक्तभाष्यादिविरोधात् । पद- तदर्थयोः सम्बन्धाग्रहेऽपि (३)पदज्ञानादर्थानुभवापत्तेः। अथ यथा पञ्चपायामुक्तम् -व्याप्तिसंस्कारसहिता पक्षसम्बद्धधूमादिधीरनु- मितिहेतुः, न त्वन्तरा व्याप्तिस्मृतिः कल्प्यते, गौरवादिति, तथा शक्तिसंस्कारसहिता पदधीः पदार्थानुभव हेतुः, न त्वन्तरा- ऽर्थस्मृतिः कल्प्यते, तथा च नोक्तदोष. इति चेन्न । तथाप्युक्तयुक्ति- भिरन्वयघटितार्थस्यैव पदशक्यत्वात् । इदं तु बोध्यम् । अभि- हितान्वयमतमेव युक्तम् , 'घटत्वकर्मतां शृणोमीति' अनुभवस्यान- पळापात् । यत्तु समानार्थकपदत्रयस्थ ले अन्विताभिधानमते पदेषु प्रयेक- . (१)-लक्षितो योऽन्वयस्तद्विशिष्टवाचिका इति घ च पुस्तकयोः । (२)-रनुभावकत्वादिति गपुस्तके। (३) पदज्ञानार्थानुभवापत्तेरिति गपुस्तके ।

·९४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते न्यायरत्नावली। मर्थे इतरान्वये च शक्तिकल्पनात् षट् शक्तयः कल्प्याः, अभिहि- तान्वयमते तु पदेषु प्रत्येकमेकैका शक्तिरर्थे च एकैव वाक्यार्थानु- भावकशक्तिरिति शक्तिचतुष्टयं (१)ममेति न्यायरत्नमालोक्तम् , तन्न। मतद्वयेऽप्युक्तस्थले शक्तिद्वयस्यैव कल्पनात् । तृणारणिपणिाष्विव वह्निशक्तः अभिहितान्वयमते पदत्रयेऽ(२)प्यर्थानुभावकशक्तरे- कस्या एव युक्तत्वात् । अन्विताभिधानमतेऽप्यन्वितार्थानुभवरूप- कार्यस्यैक्येनार्थेऽन्वये च पृथक्छ क्तरयुक्तत्वात् । अर्थानुभवे अभि- हितान्वयमत इवार्थस्मृतौ अन्वितार्थानुभव शक्तरन्विताभिधानमतेऽ प्यावश्यकत्वात् । न हि फलाशक्तो व्यापारः केनापि स्वीक्रियते । न चैवमुक्तरीया साक्षादेवान्वितानुभव हेतुत्वस्य पदज्ञाने सम्भवात् स्मृत्यस्वीकारेणैकैव शक्तिरन्विताभिधानमत इति लाघ- वमुक्तस्थल इति वाच्यम् । पदधौवाक्यानुभवयोमध्ये अर्थज्ञान- स्यानुभाविकस्यापलापासम्भवान(३) । अर्थस्मृतिशक्तिस्तु पद ज्ञाने. ऽभिहितान्वयमतेऽपि क्लुप्तव, परन्तु अर्थानुभवे तादृशस्मृतेर्नोपयोग इति पञ्चपादिकादृष्टान्ने नोक्तम् । तस्मादन्वयघटितार्थस्यैव पदश- क्यत्वमिति सिद्धम् । अथ पदार्थद्वया(४)न्वितविषयतावच्छिन्नशाब्दत्वं गङ्गा'मित्या- दिविभत्त्यन्तपदज्ञानस्यैव जन्यतावच्छेदकम् , 'गङ्गे'त्यादिपदज्ञान- जन्यता तु अन्वयविषयतामात्रावच्छिन्नशाब्दत्वेनेवास्ताम् , न तु गङ्गात्वान्वयविषयतावच्छिन्नशाब्दत्वेन, गौरवात् , अन्वयविष. यतात्वं च सांसर्गिकविषयतात्वमिति चेन्न । पदसामान्यज्ञानरू. पसामान्य कारणस्योक्तशाब्दत्वावच्छिन्न हेतुत्वेऽपि गङ्गापदज्ञान- (१) शक्तिचतुष्टयमेवेति लाघवमिति न्यायरत्नमालोक्तमिति घपुस्तके । (२)-अप्येकार्थानुभवशक्तेरिति घपुस्तके । (३)—सम्भवादर्थस्मृतिः शक्तिस्तु इत्यादि घपुस्तके । (४)-द्वयान्वयविषयतेति घचपुस्तकयोः ।

·सिद्धान्तषिन्दाववतरणाग्रन्थः । १५ न्यायरत्नावली । रूपविशेषकारणस्य गङ्गात्वविषयतावच्छिन्नसंसर्गतावच्छिन्नशाब्द. त्वावच्छिन्नं ताशसंसर्गतानिरूपितमुख्यविषयतावच्छिन्नशाब्द. त्वावच्छिन्नं वा प्रत्येव हेतुत्वौचित्यात् । घटत्वाद्यन्वयविषयताव. च्छिन्नशाब्दत्वस्य गङ्गापदज्ञानाप्रयुक्तत्वेनान्वयविषयतामात्रस्य त. कार्यतावच्छेद के प्रवेशनस्यायुक्तत्वात् । अत एव गङ्गात्वान्वय विषयतामात्रस्य प्रत्यक्षादिमाधारणस्य न सत्कार्यतावच्छेदकत्वम् , किन्तु तदवच्छिन्नशाब्दत्वस्य कर्मतायां 'गङ्गात्वं शाब्दयामीति प्रत्ययात् गङ्गात्वविषयतानिरूपितसंसर्गतानिरूपितकर्मताविषय. त्वादिकमेव शाब्दत्वावच्छेदकम् ,. अतस्तादृशेत्याधुक्तम् । पद- ज्ञानतजन्यस्मृत्योनांशेऽपि गङ्गावकर्मताविशिष्टं दर्शनमिति महा- वाक्यार्थबोधस्य उत्पत्तेस्तत्र व्यभिचारात् मुख्येत्युक्तम् । ताह. शबोधीय(१)गङ्गात्वकर्मनाविषयता शाब्दत्वावच्छेदिका। अवा- न्तरवाक्यार्थबोधे जातेऽपि (२)भ्रमत्वशङ्कया तादृशबोधस्य तादृश. कर्मतायामज्ञानानाशकत्वेन तदज्ञानसत्त्वेन तादृशविषयताप्रयोज. कसामग्रीसत्वात् । एतेन घटत्वीयकर्मताविषयतावच्छिन्नशाब्दत्ववति बोधे तत्स. मानविषयकाज्ञानस्य हेतुत्वात् अवान्तरबोधे जाते जायमाने म. हावाक्यार्थबोधे तादृशाब्दत्वाभावेनैव व तद्वारणात् (३)मुख्यति व्य. थमिसपास्तम् । तादृशविशिष्टविषयत्वाघटकविषयतानिरूपकत्व. शून्येति मुख्यपदार्थः । गङ्गात्वविषयतायामपि तादृशविशेषणं दे- यम् । अन्यथा 'गङ्गा'मिति वाक्यजबोधोत्तरं 'शोभनगङ्गा'मिति वा. क्यजे शोभनगङ्गात्वकमताबोधेऽनुपपत्तेः । न च तादृशहेतुत्वकल्पनं व्यर्थम् , तादृशविषयताशालिशाब्दत्वावच्छिन्नाभावस्तु (४) गङ्गा'- (१) बोधीया च इति द्यपुस्तके । (२) प्रमितिभ्रमत्वाशङ्कया इति घपुस्तके । (३) अमुख्यति गपुस्तके । (४) गङ्गादिपदज्ञानाभानादेवेति गपुस्तके ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। , मित्यादिपदज्ञानाभावकूटादेव, न तु 'गङ्गेतिपदज्ञानाभावात्, अम्गङ्गतिपदज्ञानकाले तथा वक्तु मशक्यत्वादिति वाच्यम् । तथा- पि गङ्गापदज्ञानसामान्याभावकालीनस्योक्तशाब्दत्वावच्छिमामा. वाधिकरणत्वस्य(१) गङ्गापदज्ञानस्य सामान्याभावेनैव प्रयुक्तस्य वाच्यत्वात् । अधिकरणताविशेषाणामेव कारणाभावप्रयुक्तत्वात् । अत एव काष्ठस्य दाहाभाववत्वं मणिप्रयुक्तम् , न तु जलस्यति धाः । अस्तु वा विभत्त्यन्तगङ्गापदज्ञानत्वेनैव तादृशशाब्दबोध. हेतुत्वम् । अथ गङ्गात्वाकारतैव तादृशकार्यतावच्छेदके निवेश्यताम्, न तु तद्विषयता; व्यापकरूपत्वेनान्यथासिद्धत्वादिति चेन्न । 'गङ्गास्ती'. तिवाक्याद्गङ्गात्वविशेष्यकशाब्दोत्पत्तेः तदमङ्ग्रहापत्तेः । यद्यपि गङ्गा- त्वत्वादेरुपस्थापकपदाभावात् धर्मितावच्छदकत्वेनाभानात् निर्धर्मि- तावच्छेदकशाब्दास्वीकाराच गङ्गात्वं शुद्धं न विशेष्यम् , तथाप्ये- कत्वस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन गङ्गात्वे विशेषणत्वेनास्तित्वा- शे धर्मितावच्छेदकत्वसम्भवः । विशिष्टचौशिष्ट्यबुद्धौ विशेष्यता- वच्छेदकप्रकारकधियो हेतुत्वास्वीकारेण प्रथमत एव एकमस्तीति शाब्दधीसम्भवात् । न चाभिहितान्वयमते नामार्थक्रियान्वयबोधे नामार्थविभत्त्य. र्थयोरवान्तरबोधस्य हेतुत्वात्तं विना तदुत्पत्तिर्न सम्भवतीति वा- च्यम् । 'श्वतोऽश्वो धावती'त्याकारकवाक्यजन्यक्रियाबोधानुरो. धेन क्रियान्वयबोधमात्रे क्रियान्वय्यर्थ ज्ञानमात्रस्यैव हेतुत्वेनावा- न्तरशाब्दबोधस्याहेतुत्वात् । अर्थज्ञानमात्रं तु स्मृतिरनुभवो वा शब्दादन्यतो वा जायत इत्युक्तम् । न च 'गङ्गा'मित्यादा कर्मत्वा. देः जातिवदखण्डत्वेन विशेष्यत्वासम्भव इति वाच्यम् । शक्तिवि. शेषरूपकर्मत्वादीनामखण्डत्वेऽपि सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन (१)-स्वस्य तस्य गङ्गापदज्ञानसामान्याभानेनैव इति घपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दाबवतरणग्रन्थः । न्यायरत्नावली। सङ्खयांविशिष्टरूपण विशष्यत्वसम्भवात् । परमार्थतस्तु शाब्दबोधे एकपदार्थाशे अपरपदार्थविशेष्यतायाः किश्चिद्धर्मावच्छिन्नत्वनियः मेऽपि शाब्दबोधीयविशेष्यतामात्रस्य नोक्तनियमः । आख्यादि. पदजन्ये धनवदादिबोधे धनत्वाचशे विशेष्यतायां व्यभिचाराव । तथा चानन्वितयो(१)गङ्गात्वनिष्ठानवच्छिन्नविषयतैकत्वनिष्टैकत्व. स्वावच्छिन्नविषयताशालिसमूहालम्बनशाब्दीसम्भवेन क्रियान्वये तज्जन्यत्वमपि सम्भवसेव । यत्तु एकत्वत्वजातेरेव शक्यतया तादृशशाब्दबोधे भानसम्भ- वेन सङ्घयाया न विशेष्यता, किन्तु तनिष्ठजातौ निर्विकल्पक विषयतेति; तत्तुच्छम् । भावनायां सङ्खथाविशिष्टकरणत्वा- दिवोधे विशेषणीभूतमङ्ख्याया एव द्रव्यपरिच्छेदद्वारा करणत्वे. नान्वयस्य आनुभाविकत्वात् । सङ्ख्याया एव शक्यत्वेनोक्तजाति. मात्रस्याबोधात् । अथ नीलादिवदेकत्वादिकमे(२)कमखण्डमेव श- क्यमित्युच्येत, तथापि प्रकृते न कोऽपि दोषः । परे तु सङ्ख्यादिविशिष्टं कारकं नामार्थे विशेष्यम् , कारक विभक्तेरभाव सङ्खयैव विशेष्येत्याहुः । तदसत् । प्रधानवाचकना- म्नो मन्त्रघटकतया प्रकृतक्रियान्विततयोपयोगार्थ गुणीभूतस- कथावाचकस्य बहुवचनस्यैकत्वलक्षणादिकल्पनाया 'अदितिः पा- शान् प्रमुमोक्त्वेता'निति मन्त्रादौ पाशाधिकरणोक्ताया विरोधाप- तेः । न च प्रथमबोघे सङ्ख्याया विशेष्यत्वेऽपि पाठिकबोधे स. याया गुणत्वेन भानानोक्तविरोध इति वाच्यम् । नामार्थस- ययोरन्वयबोधस्य जातत्वेनानाकाङ्कितोक्तबोधस्य व्यर्थत्वात् । अरुण कहायन्योस्तु परिच्छेदकाकासासच्चादेवोक्तबोधस्वीकारान् । अन्ये तु (३)गङ्गादिव्याक्तिरुक्तस्थले सङ्ख्याविशेष्यतया भा. (१) अनन्वितयोः तयो इति घपुस्तके । (२) एकैकमिति घपुस्तके । ( ३ ) गङ्गादिव्यातरिक्तस्थले इति पाठो गपुस्तके प्रामादिकः । -- ·९८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते . , न्यायरत्नावली। ति, अस्तित्वाश्रयत्वं तु व्यक्तौ विशेषणं न तु विशेष्यम् , भाव नाया एव कारकेषु विशेष्यत्वात् । अत एवोक्तम्- जातेरस्तित्वनास्तित्वे न हि कश्चिद्विवक्षति । नित्यत्वात् लक्षणीयाया व्यक्तस्ते हि विशेषणे ।। इति ॥ अत एव घटमान येत्यादौ कर्मवादी व्यक्तरेवान्वयः । तथा च गङ्गापदं नोक्तबोधे कारणम् , लाक्षणिकत्वात् । उक्तबोधीय. व्यक्तिविषयताया गङ्गात्वान्वयविषयतानिरूपितत्वेऽपि (१)शाब्द. स्वानवच्छेदकत्वेन गङ्गापदधीकार्यतानवच्छेदकत्वात् , व्यक्तिगङ्गा- त्वयोरन्वयस्य (२)अपदार्थघटकत्वेन उक्तविषयतायाश्शाब्दत्वानव- च्छेदकत्वात् , पदार्थयोरन्वयविषयताया एत्र शाब्दत्वावच्छेदकत्वा दिखाहुः। तदप्यसत् । तावतापि नाम्नो मुख्यार्थबोधकत्वानुपपादनातू, जातरेव शक्यताया आकृयधिकरणे स्थितत्वात , व्यक्तिपरिच्छे- दद्वारा जातेरेव करणत्वाद्यन्वयधीसम्भवाच । प्रकृते जातेरेवान्व. यसम्भवे तत्यागस्यायुक्तत्वाद , विद्यमानव्यत्यवच्छेदेनास्ति- त्वस्य काल सम्बन्धरूपस्य नष्टव्यक्त्यवच्छेदेन नास्तित्वस्य च जातो विवक्षासम्भवाच्च । एवमन्विताभिधानपक्षेऽपि गङ्गात्वान्वि तविषयतानिरूपितान्वयविषयतानिरूपितविषयतावच्छिन्नशाब्दत्वे. नेव गङ्गादिपदधीजन्यता । एतेन उक्तपक्षे साकाङ्कयोग्यासन्नपदान्तरार्थान्वितघटत्वादिक घटादपदशक्यम् । तथा च 'घटेन जलमानये त्यादी आनयनकरणी भूतं घटत्वं घटपदेनानुभाव्यते, 'घटत्वकरणकमानयनमानयतिना'इति वाक्यार्थभेदात् वाक्य भेदः स्यात् । न च घटपदेनापि घटत्वकरणक- मानयनमनुभाव्यत इति वाच्यम् । तदा घटपदस्य नानार्थत्वापत्तिः, (१) शाब्दत्वानवच्छेदकत्वात् । व्यक्तिगङ्गात्वयोरिति घपुस्तके पाठः । (२) पदार्थघटकत्वेनेति गपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दाववतरणग्रन्धः । न्यायरत्नावली। आनयनस्येव घटत्वस्यापि तदनुभाव्यत्वेन शक्यभेदादित्यादिशा खदीपिकायुक्तिरपास्ता । घटत्वान्विते(१) घटपदस्य, करणत्वा- न्विते तृतीयाविभक्तः, अन्वितानयने आनयतेः, कार्यत्वान्विते लौकिकलिङ्गादिपदस्य, अन्वितकार्ये वैदिकलिङादिपदस्यानुभाव. कतया तेषामेकवाक्यतया 'घटत्वकरणकानयनं कार्यमि'त्यनुभ. वोत्पत्तेः। अथैवमप्याभिहितान्वयपक्षे (२)घटत्वान्वितस्यान्वितकरणत्व स्य च पृथग्भानेन घटत्वान्वितं करणत्वमित्येव ज्ञानस्याकारो न स्यात् । अन्विताभिधानपक्षे च (३)घटत्वान्वितस्य करणत्वान्वित तस्य पृथग्भानेन घटत्वान्वितकरणत्वान्वितमानयनमित्येवाकारी न स्यादिति चेन्न । 'प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथ ब्रूत' इति निरुक्त कारानुशासनेनोक्तपृथग्भावेनोक्ताकारनियमस्थितः । उक्तपृथ- ग्भाने हि सति प्रकृतिप्रत्यययोरेकवाचकत्वरूपस्य सहवाचक- स्वस्य भङ्गापत्तिः । 'घटत्वान्वितं करणत्वमिति बोधे पदाभ्यां जनिते तु पदयोस्म हवाचकत्वमुपपद्यते । एकस्यैवान्वयस्य भा. नादुभयकार्यतावच्छेदकविशिष्टस्योत्पत्तिः । एवं द्वितीयपक्षेऽपि घटत्वान्वितविषयतानिरूपितान्वयविषयताया एवं वितविषय तानिरूपितान्त्रयविषयतात्वेन पदद्वय कार्यतावच्छेदक विशिष्टस्योत्पत्तिनिर्वाहः । यद्यप्याद्यपक्षे प्रकृतिप्रत्यययोः घटत्वकर्म- स्वाशे न सहवाचकत्वं तथापि न क्षतिः, तदंशविषयतायाः स्मृतित्वावच्छेदकत्वेन शाब्दत्वानवच्छेदकत्वात् , तदंशे वाचक- त्यस्यैवाभावेनान्वितांश (४)एव सहवाचकत्वसवात् । एवं द्विती- (१) घटत्वान्वितान्विते इति घपुस्तके । (२) घटत्वान्वितान्वितस्य करणत्वान्वितस्य च इति घपुस्तके । (३) घटत्वान्वितान्त्रितस्य इति घपुस्तके । ( ४ ) अन्वितांशसहवाचकत्वसत्त्वादिति घपुस्तके । करणत्वा- ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। यपक्षेऽप्यन्वयांश एव सहवाचकत्वम् । पक्षद्वयेऽपि तदन्यांशो वाच्योपाधिः, न तु वाच्यः । दण्डत्वादिरिव कारणोपाधिः, न तु कारणम् । अत एव घटत्वान्वितयोः शक्ययोर्भेदात् शक्ति. भदापत्तिरित्यपास्तम् । ज्ञाने पदानां (१)शक्तिः शक्यत्वादिति न्यायेन शाब्दज्ञानस्यैव पदशक्यत्वाच्च । अत एव गोत्वोपहि- ता धानकर्मविशेषा एव धेनुपदशक्याः न तु गोत्वमिति प्रा. भाकराः। ननु अन्विताभिधानपक्षे 'गङ्गावकर्मतां शृणामी ति प्रत्य. यानुपपत्तिः, गङ्गात्वान्वितान्वितविषयताया एव शाब्दत्वावच्छे. दकत्वादिति चेन्न । तत्पक्षे 'गङ्गात्वकर्मतां स्मरामी'ति प्रत्ययस्यैव स्वीकारेण गङ्गात्वकर्मताविषयतायाः शाब्दत्वानवच्छेदकलेन स्मृतित्वावच्छेदकत्वस्यैव स्वीकारात् । तत्पक्षे क्रियाकारकान्व यरूपवाक्यार्थस्यैव शाब्दत्वात् । अन्यथा 'घटत्वीया कर्मते'ति शाब्दधीस्वीकारे शाब्दीमात्रस्य कार्यत्वविषयत्वानियमस्य तत्प. क्षे स्वीकृतस्य भङ्गापत्तेः। एवं च तस्याः ज्ञातनिष्ठविषयतावा- दपि प्रमाणाप्रयुक्तत्वेन न गङ्गादिपदज्ञान कार्यतावच्छेदकत्व मिति दिक् । वेदान्तदर्शने तु गङ्गादिपदघटितवाक्यतात्पर्यविषयवि. षयकशाब्दत्वेनैवोक्तकार्यत्वस्वीकारणेयं गङ्गेति वाक्यात् अख. ण्डार्थकशाब्दबुद्धथुपपत्तिः । अत एव तत्वमस्यादिवाक्येऽपि नानुपपत्तिः । तदयं निष्कर्षः-अभिहितान्वयपक्षे अन्विताभिः धानपक्षे च लाक्षणिकसर्वपदप्रयुक्तवाक्यस्थले पदानामनुभावक- स्वाभावेऽपि पदजन्यशक्योपस्थितिजन्यलक्ष्योपस्थितेः वाक्यार्था- नुभावकत्वम् । न चैवम्- प्रत्ययप्रकृतिशब्दयोः पुनर्नित्यमन्वितधियो निमित्तता। (१) शक्तिशक्यादिन्यायेनेति गपुस्तके पाठः प्रामादिकः ।

·सिद्धान्तबिन्दाववतरणग्रन्थः। १०१ न्यायरत्नावली। इति संक्षेपशारीरकोक्तिविरोध इति वाच्यम् । तथा हि प्रक- तिप्रत्यययोरन्वितविषयकशाब्दधीप्रयोजकत्वमेवोक्तम् । प्रकृतिप्र- त्यययोरेकैकमात्र(१) न स्वार्थमनुभावयति । अत एवैकैकमात्रा भिहितार्थानुभवो न प्रकृत्यान्वितप्रत्ययार्थान्वयानुभव हेतुः, कि नत्व(२)लाक्षणिकप्रकृतिप्रत्ययाभ्यां मिलिताभ्यां स्वार्थस्मृति द्वारा स्वार्थयोरन्वयानुभवो जन्यते । लाक्षणिकसर्वपदस्थलेऽपि वाक्यार्थबोधः परम्परया (३)प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां प्रयुक्त इत्यत्रैव त- स्यास्तात्पर्यात् । अत एव- प्रत्ययप्रकृतिशब्दतो बहियुज्यतेऽभिहितसङ्गतिश्च नः । इति पूर्वार्धे तथोक्तम् । अथ वा लाक्षणिकस्थले मुख्यार्थी न्वये तात्पर्याभावज्ञानद्वारा लाक्षणिकार्थे तात्पर्यज्ञानाय मुख्यार्थी न्वयानुभवस्य तात्पर्याविषयस्यापि स्वीकारात उक्तसंक्षेपशारीर. कोक्तिः तमादायैव सङ्गमनीया । उक्तं च तत्त्वमस्यादिवाक्यस्थले संक्षेपशारीरक एक- सामानाधिकरण्यमत्र भवति प्राथम्यभागन्वयः पश्चादेव विशेषणेतरतया पश्चाद्विरोधोद्भवः । उत्पन्ने च विरोध एकरसके वस्तुन्यखण्डार्थधीः सधैरेव ततः पदैरयमिह शेयः क्रममूरिभिः ।। इति । सामानाधिकरण्यं पदयोस्समभिव्याहारधीः। अन्वयः-तात्प- यविषयवाक्यार्थधीप्रयोजकः । विशेषणेतरतया-विशेषणविशेष्यता- शालिनी वाक्यार्थधीरित्यनुषज्यते। विरोधोद्भवः उक्तज्ञाने ता- पर्याभावधीद्वारा लक्ष्यार्थघटितवाक्यार्थज्ञाने तात्पर्यधीरन्वयधीरि. त्यनुषज्यते । एवं च अभिहितार्थानुभवस्यापि मर्वपदलाक्षणिक (१) प्रकृतिप्रत्यययोरकैकमिति गपुस्तके । ( २) किन्तु लाक्षणिकेति गपुस्तके । ( ३ ) परस्परप्रकृतिप्रत्ययाभ्यामिति घपुस्तके । ..

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते an - न्यायरत्नावली। तास्थले वाक्यानुभवहेतुता वक्तुं शक्यते । अत एवाद्वैतसिद्धौ तत्त्वमस्यादिवाक्यस्थले पदाभिहितपदार्थानां वाक्यार्थानुभावक- त्वमित्युक्तम् । लाक्षणिकस्थले मुख्यार्थान्वयानुभवस्यानावश्यक त्वे तु तदसङ्गतम् , पदार्थस्य पदाभिहितत्वाभावात् । पदजन्या. नुभवविषयत्वं हि पदाभिहितत्वम् , न तु पदजन्यधीविषयत्वम् । प्रकृत्यर्थमावस्यापि पदाभिहितत्वापत्त्या प्रत्ययपकृतिशब्दतो बहि रित्यादिसंक्षेपशारीरकविरोधात् । ननु तार्किकादिमतेऽपि प्रकृयान्वितप्रत्ययार्थशाब्दानुभ वस्य क्रियाकारकान्वयबोधे हेतुत्वम् , गङ्गादिपदज्ञानस्य गङ्गा दिपदार्थान्वयविषयताकशाब्दसामान्य हेतुत्वं च स्वीक्रियते; तथा च अभिहितान्वयवादात्तन्मतस्याविशेष इति चेन्न । तार्किकादि मते गङ्गादिपदज्ञानस्य (१)स्वप्रयोज्यगङ्गादिपदार्थधीद्वारा तदर्थः विषय कशाब्दानुभवहेतुत्वस्वीकारेण स्मृतिरूपोक्तधीद्वारा प्रकृत्य. र्थविशेषितप्रत्ययार्थशाब्दधीरूपोक्तानुभवस्य तादृशानुभवद्वारा क्रि. याकारकान्वयारूपोक्तानुभवस्य च गङ्गादिपदज्ञानात् उत्पत्ति स्वीकारात । अभिहितान्वयवाद च स्मृतिरूपोक्तार्थीद्वारा उक्त प्रत्ययार्थशाब्दानुभव एव हेतुत्वस्योक्तपद ज्ञाने स्वीकारेण क्रिया- कारकान्वयानुभवस्योक्तपद ज्ञानादुत्पत्यस्वीकारात्, गङ्गापदार्था- न्वयविषयतायाश्चोक्तपदज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वस्वीकाराच्च द्वयो. मतयोविशेषात् । न ह्यभिहितान्वयवादे क्रियाकारकान्वयानुभव स्य पदज्ञानकरणकत्वं स्वीक्रियते । पदज्ञानकरणकानुभवस्यैव तरकरणतास्वीकारात् । पदज्ञानस्य हि स्वप्रयोज्यधीद्वारा स्वार्थशा- दधीनकार्या, प्रयोज्यत्वस्य स्मृताववान्तरवाक्यार्थधीबोधे चानु. गतस्यैकस्याभावात । स्मृतौ हि कार्यत्वं स्मृतित्वेन, शाब्दबोधे (१) स्वप्रयोज्यगङ्गापदादिपदार्थधीद्वारा इति गपुस्तके पाठः ।

·सिद्धान्त विन्दाववतरणग्रन्थः । १० ननु तर्हि वेदान्तवाक्येभ्य एव पदार्थोपस्थिती वा. क्यार्थबोधे चमति तस्य स्वत एव प्रामाण्यात्तेनाज्ञानत. न्यायरत्नावली च तत्त्वेन। तथा च स्वजन्यस्मृतिद्वाराऽवान्तरवाक्यार्थबोधे पदशा- नस्य हेतुत्वम् , तद्वारा महावाक्यार्थबोधे तु हेतुत्वान्तरम् । तथा च द्वितीये मानाभावात् महावाक्यार्थधीरवान्तरवाक्यार्थज्ञानेनैव जन्यते, न तु पदज्ञानेनेति भट्टमते स्वीक्रियते । न वा तार्किकादि मते अन्वयविषयताघटितरूपेण पदज्ञानस्य कार्यतायां मानमस्ति, ज्ञातार्थविषयताया अपि प्रमाणप्रयुक्तत्वस्वीकारेणोपदर्शितमाना- सम्भवात् । न हि तन्मते प्रमाणानामज्ञातज्ञापकत्वनियमः । किञ्च तार्किकादिपते प्रकृयर्थविशिष्टप्रत्ययार्थशाब्दबोधोत्त. रमेव क्रियाकारकान्वयानुभव इति नियमो न स्वीक्रयते, 'खले कपोत'न्यायेन युगपदेव तादृशानुभवस्यापि स्वीकारात् । वा. क्यार्थकर्मके कुलकादौ चावान्तरवाक्यानुभवपूर्वकमहावाक्या- थस्वीकारेऽपि महावाक्यानुभवसामान्यस्य तादृशनियमास्वीका- रात् , अभिहितान्वयमते च ताशनियमस्वीकारात् , स्फुट एवोक्त- मतयोर्विशेषः ! अन्विताभिधानवादात्तु तार्किकादिमते स्फुटनरो विशेषः । तार्किकैः प्रकृत्यर्थविशिष्टप्रत्ययार्थमात्रस्य शान्दानुभव स्वीकाराव अन्विताभिधानमते तदस्वीकारादित्यास्तां विस्तरः । ननु प्रमात्वेन भासमानज्ञानादेवाज्ञाननिवृत्तिरिति वाक्य. जज्ञानी यप्रमात्वभानार्थ शास्त्रमपेक्ष्यताम् तत्राह-तरोति । स्वत एव-साक्षिमात्रभास्यादेव । प्रामाण्यात्-प्रमात्वात् । तेनाज्ञा- ननिवृत्युपपत्तावित्यत्र हेतुग्यम् । विचारेण-विचारशास्त्रेण । नारायणी। विवारस्य सार्थकत्वं साधयिष्यन्नाशङ्कते नन्विति । वेदान्तवाक्येभ्य एव: उक्तमहावाक्येभ्य एव । पदार्थोपस्थितौ-तत्वंपदार्थोपस्थितौ।वाक्यार्थबोधे च सति-पदार्थयो क्यरूपान्वयवोधे च सति। तस्य-महावाक्यार्थबोधस्य। - ·१०४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते स्कार्यनिवृत्त्युपपत्ती किं विचारणेति चेत्सत्यम् । वेदा. न्ता यद्यपि स्वतःप्रामाण्यानिर्विकल्पकमात्मसाक्षात्कार जनयन्ति, तथापि तस्य मन्दबुद्धीनां वादिविप्रतिपत्ति. जमंशयप्रतिबन्धेन अज्ञाननाशकत्वासामर्थ्यात् , विचा. रेण तु संशनिवृत्तौ निरपवादमज्ञाननिवृत्तिरिति सं. न्यायरत्नावली। श्रीकृष्णकृपाकटाक्षः नितरां शुद्धचित्तस्य न विचारशास्त्रापेक्षे. त्याशयेनाह-सत्यमिति । तथाप्यतथाभूतान्मन्दाधिकारिणः प्रति विचारशास्त्रमावश्यकमित्याशयेनाह-वेदान्ता यद्यपीति । स्वतः प्रामाण्याव-साक्षिमात्रभास्यं प्रमात्वमुत्सर्गतः प्रापय्य जनयन्ति-उत्पादयन्ति । संशयप्रतिबन्धेन-तात्पर्यसंशयरूपदोष. नियतप्रमात्वावरणप्रयुक्तेनापवादकेन प्रमात्वसंशयरूपेणाज्ञाननि. वृत्तिविरोधिना। निरपवादम्-उत्सर्गसिद्धस्वतः(१)पमात्वस्यापवाद- नारायणी। स्वत एव प्रामाण्यात्-स्वग्राहकसाक्षिभास्यप्रमात्मकत्वात् (२)। *स्वत. स्त्वं च स्ववित्तिवेद्यत्वं वित्तिश्च साक्षिरूपा न प्रभाकरसम्मता स्वा- त्मिका किन्त्वविद्यावृत्तिरूपैव । अत एव भट्टसम्मता ज्ञाततालिङ्गकानु- मितिरपि न. साक्षिणा च वृत्त्युत्पत्तिसमय एव तद्गताबाधितविषयकत्व. रूपं प्रामाण्यमपि गृह्यत इति न तत्रापि विचारशास्त्रापेक्षेत्यर्थः तेन- गृहीतप्रमात्वकेन बोधेन । अज्ञानेति-साध्यासाज्ञाननाशसम्भवे किं विचा- रशास्त्रेण श्रुतेनिरपेक्षप्रमाणत्वेन बोधार्थ विचारशास्त्रापेक्षाऽयोगादिति भावः । भगवदनुगृहीतानां विचारशास्त्रमनतिप्रयोजनकमपि मन्दार्थ सार्थकं भवत्येवेत्यभिप्रेत्यार्धाङ्गीकारवाक्यमाह--सत्यमिति । स्वतः प्रामा- ण्यात्--स्वतः प्रामाण्यं प्रापय्य । निर्विकल्पक-संसर्गानवगाहि। तस्य. आत्मसाक्षात्कारस्य । वादीति । वक्ष्यमाणाभ्यो वादिविप्रतिपत्तिभ्यो जातो योऽहं कर्तृभोक्तृरूपो नवेत्यादिसंशयस्तदात्मकप्रतिबन्धेन । संशय निवृत्तौ-विप्रतिपत्तिनिरासद्वारोक्तसन्देहनिवृत्तौ। निरपवादेति--निरप- (१) उत्सर्गसिद्धप्रमात्वस्येत्यादिः घपुस्तके । (२) * * एतच्चिद्वयमध्यगः पाठः खपुस्तके नास्ति ।

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः। १०५ शयवीजभूतवादिविप्रतिपत्तिनिरासार्थ विचार आर. भ्यते । तत्र त्वम्पदार्थे प्रथमं विप्रतिपत्तयः प्रदश्यन्ते । तत्पदार्थस्य शास्त्रतात्पर्याविषयतयाऽभ्यर्हितत्वेऽपि त्वम्प- न्यायरत्नावली । कोक्तसंशयशून्यम् । इदं च निवृत्तिक्रियाविशेषणम् । तथा चौत्सर्गिकस्वतःप्रमात्वस्य दोषसमवधाननियतेन प्रमात्वावरणे. नापवादात् प्रमात्वसंशयोदयेनानिश्चितप्रमात्वकस्य साक्षात्कारस्य नाविद्यानिवर्तकत्वम्,विचारे सति तु निश्चितप्रमात्वसाक्षात्कारस्याः विद्यानिवर्तकतेति भावः । त्वम्पदार्थे-मोक्षवादिभिः मोक्षभागित्वे. नाभिपते । शास्त्रतात्पर्येति । जीवस्वरूपस्य शुद्धस्यापि सुषुप्त्या- दिसिद्धत्वन ज्ञातत्वात , ब्रह्मस्वरूपस्याज्ञातस्यैव सत्यादिवाक्येन शुद्धरूपेण ज्ञापयित्वा महावाक्येन जीवस्वरूपानुवादेन ब्रह्मस्व. रूपस्य तदभेदेन विधानात् , सत्यादिवाक्यविशिष्टमहावाक्यस्य विधायकत्वान्महावाक्यस्यैव द्वारीभूतशुद्धजीवोपस्थितिहेतुत्वम्प- दवत्वेन शुद्धजीवानुवादकत्वात् , शुद्धब्रह्मण्येव शास्त्रतात्पर्यमिति ज्ञायते । महावाक्यार्थनिश्चयात्पूर्व तत्वम्पदलक्ष्यस्वरूपगोर्भेदनि- श्चया(१)त्तत्त्वम्पदार्थयोर्जीवस्वरूपस्यैव ब्रह्मरूपाभिन्नतया ज्ञाय. नारायणी। वादं प्रतिवन्धरहितं यथा स्यात्तथा ज्ञाननिवृत्तिः । संशयेति--विषयप्र. मागतोभयसन्देहेत्यर्थः । तत्र-तत्त्वंपदार्थयोमध्ये । त्वंपदार्थ-ज्ञानाधि- कारिणि । विप्रतिपत्तयः--विरुद्धाः प्रतिपत्तयः, कोट्यन्तरोपस्थापकानि वादिनां वाक्यानि इति यावत् । प्रथममिति स्वोक्त बीज स्पष्टयति-तत्पदा- र्थस्येति । जगत्कर्तृत्वाद्युपलक्षितस्य । शास्त्रेति । जीवे सद्वयत्वादिभ्रमनिवृ. त्यर्थ विधेयत्वेन शास्त्रप्रवृत्त्युद्देश्यप्रमितिविषयतयेत्यर्थः । अभ्यहितत्वेपि- सूत्रकारादिभिर्केयत्वाद्युक्त्या पूजितत्वेपि। शास्त्रजन्येति-परम्परया शास्त्र. (१)-भेदनिश्चयसत्त्वात् । अथवा जीवब्रह्मस्वरूपयोरेकत्वेन शास्त्रतात्पर्यविषयत्व- निश्चयस्य श्रवणफलस्य काले. उक्तविषयत्वरूपाभ्यार्हतत्वनिश्चयेपि तत्पूर्व तत्त्वंपदार्थयो- जीवस्वरूपस्यैवेत्यादिपाठोऽधिको घपुस्तके । , ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते दार्थस्य शास्त्रफलमोक्षभागितया ततोऽप्यभ्यर्हितत्वात् । तत्र देहाकारेण परिणतानि चत्वारि भूतान्येव त्वम्प- न्यायरत्नावली। मानस्य मोक्षभागित्वेन स्वीकारात् जीवोऽभ्यर्हितः । शास्त्रतात्प यविषयापेक्षया हि शास्त्राधीनप्रतिपत्तिफलं मुख्यम् , तदर्थ तस्य ज्ञेयत्वात् । फलापेक्षयापि फलकामो मुख्यः, तस्य (१)तद्गत. साक्षात्काररूपभोगजनकत्वादिति भावः ।अभ्यर्हितत्वादिति । प्रथम श्लोके(२) आचार्यैः पूजितत्वादित्यर्थः । तेन आचार्यैः मोक्षभागित्वेन प्रथमतः जीवस्वरूपस्य विवेचितत्वात् तत्रास्मा. भिरपि प्रथमं विप्रतिपत्तिरुच्यते(३)। उच्यत इत्यर्थलाभात् आ. द्यश्लोकस्य प्राथम्येऽपि हेतुलाभः । देहेत्यादि । यद्यपि भूतानि जडस्वभावानि, तथाऽपि मदिराकारपरिणतस्यान्नस्य मादकत्व- वत देहाकारपरिणतस्य भूतचतुष्टयस्य ज्ञातृत्वम् , स्थूलोऽहं जा. नामि' इति प्रत्ययादिति भावः । चार्वाकैकदेशिनां मतान्याह- नारायणी। जन्यमोक्षरूपफलभागितयेत्यर्थः। त्वंपदार्थस्थ-अधिकारिणः । ततोषि- तत्पदार्थादपि । अभ्यहितत्वात्--आवृतत्वात् । आचार्यरिति शेषः। ज्ञेयापेक्षया ज्ञानाधिकारिणो मुख्यत्वात् अधिकारिणं विना विचा रस्यैवानुत्थानादिति भावः । व्रत-तत्पदार्थत्वंपदार्थयोमध्ये । देहा. कारपरिणतानि-देहाकारेण विकृतानि । चत्वारि भूतानि-पृथिव्य- प्तेजोवारवाख्यानि भूतसंज्ञकानि । त्वंपदार्थ:--त्वं पदाभिधेयश्चे. तना जीव इत्यर्थः । गौरोह जानामीत्यादिप्रतीत्या गौरस्यैव ज्ञान. वत्त्वप्रतीतेरिति भावः । देहानामवस्थाभेदेन भेदेप्यहप्रत्ययस्यानुवृत्तेहि प्रत्ययगोचरोदेहः किन्तु काणोहमित्यादिप्रतीतेर्यथासम्भवमिन्द्रियमेवेति - (१) तद्तेति घपुस्तके नास्ति । (२) न भूमि न तोयं, .... शिवः केवलोहमिति श्लोके । ( ३ ) विप्रतिपतिरुच्यते इत्यर्थलाभादिति धपुस्तके । युक्तश्चायम् ।

·सिद्धान्तविन्दाचवतरणग्रन्थः । १०७ दा) इति चार्वाकाः । चक्षुरादीनि प्रत्येकमित्यपरे । मि. लितानीत्यन्ये । मन इत्येके । प्राण इत्यपरे । क्षणिकं वि. न्यायरत्नावली। - . चक्षुरादीनीति । तत्र मृते देहे ज्ञातृत्वाभावात् पश्यापीत्यादि प्रतीतेश्चन्द्रियमात्मा । तत्र चक्षुः सर्वापेक्षया अधिकसुखहेतुत्वेन श्रेष्टत्वात् तदेव ज्ञात । तदभावे श्रोत्रमेव, अन्यापेक्षयाऽधिकसुख हेतुत्वात् । तयोरभावे त्वागन्द्रियम् , तद्धि यद्यपि रात्रिन्दिवं बहुधा विषयग्राहिचक्षुश्श्रोत्रापेक्षया निकृष्टम् , तथापि रसनापेक्षया बहुधा विषयग्राहित्वेन श्रेष्ठम् । तदभावे रसनम् , प्रतिदिनमाव. ३यककार्यत्वेन घ्राणापेक्षया श्रेष्ठत्वात् । तद भावे घ्राणम् । मि. लितानीति । यावन्ति इन्द्रियाणि एकशरीरे मरणपर्यन्तं तिष्ठ. न्ति, तावन्तीयर्थः । 'पश्यामी'त्यादिप्रत्ययेभ्यः कस्यचिच्चक्षुषः अधिकसुखम् अधिकाविषयग्राहित्वमिव कस्यचिच्छोत्रादिनैव त- दुभयमिति विनिगमकाभावात् कस्य केनेन्द्रियेण तदुभयपिति परेण ज्ञातुमशक्यत्वाच्च । अन्यानीन्द्रियाणि आलोचनात्मकाने विकल्पकसाधनत्वात् नात्मा । मनस्तु सविकल्पकसाधनत्वाद. न्येन्द्रियप्रवृत्तिमूलसङ्कल्पादिमत्त्वात् श्वेतद्वीपवासिनामन्योन्द्रयामा- वेऽपि सत्चात् आत्मेति केचित् । सर्वदा प्राणस्यैकरूपत्वादमन स्कानामपि योग्यादीनां माणसवात प्राण एवात्मेत्यन्ये । क्षणिक नारायणी। चार्वाकानुजमतमाह--चक्षुरित्यादि । विनिगमकाभावात्सर्वाण्येवात्मेत्य- परानुजमतमाह--मिलितानीति । इन्द्रियाणामभावेपि स्वप्नेऽहमिति प्रतोते. नेन्द्रियाण्यात्मा किन्तु मन एवेत्यपरमतमाह--मन इति । मनसोऽभावेपि सुषुप्तौ स्वापानुभवात् न मन आत्मा किन्तु प्राणवायवः श्वासादिहेतु- भूता इत्यपरमतमाह-प्राण इति । ज्ञानं विना बाह्यपदार्थस्यासिद्ध बाह्यपदार्थ आत्मा किन्त्वर्थक्रियाकारित्वरूपे(१)ण प्रतिक्षणविनाशि ज्ञान- मेवात्मेति सौगतमतमाह-क्षणिकमिति । द्वितीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोग्या- (१)-रूपसत्त्वेन प्रतिक्षणेति पाठः खपुस्तके ।

·२०८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। मिति । यद्यपि सत्यं सर्व क्षणिकम् , तथापि ज्ञानमेवात्मा, ज्ञानभिन्ने ज्ञातरि मानाभावात् । तत्राहमिति आलयविज्ञानं पूर्वपू. बणैव उत्तरोत्तरं जायते । इन्द्रियादिजन्य प्रवृत्तिविज्ञानं षविधम् । न च क्षणिकस्यात्मनः कालान्तरभाविभोगार्थ प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । क्षणिकत्वभावनापरिपाकं विना स्थिरत्वगोचरानादिहढ. वासनानुच्छेदात् । उक्तपरिपाके तु (२)मोक्षप्राप्त्या प्रवृत्यभाव इष्ट एवेति वादिनः चत्वारः सौगताः। तत्र सर्वाधमः सौत्रा- न्तिकः । स हि मन्यते घटपटादयो बहिर्विषयाः मर्वे नित्यानु- मेयाः, (२)घटायाकारे हि झाने घटादीनां प्रतिबिम्बमुपलभ्य, 'तत्मतिबिम्ब बिम्बपूर्वकम् प्रतिबिम्बत्वात् मुखादिप्रतिबिम्बवादि'- त्यनुमीयते ।(३)तत्र श्रेष्ठो वैभाषिकः । स हि घटादीनां प्रत्यक्षं नाप- लपति । तयोर्मते भ्रमस्थले शुक्त्यादौ रजतायभावेऽपि ज्ञानरू. पमेव रजतादिकं ज्ञायते, तत्रैव चेदत्वादेः संसर्गाध्यासः। ततो. ऽपि श्रेष्ठो योगाचारः । स हि मन्यते घटादिकं सर्व ज्ञानमेव, बहिरर्थस्य परमाणुसमूहरूपत्वे स्थौल्यादिबुद्ध्यनुपपत्तिः, यवित्वे च आकृतत्वानातत्वस(४)कम्पत्वाकम्पत्वनीलत्वानील- त्वादिविरुद्धधर्माध्यासस्य भेदकस्य (५)बाधकत्वम् , अतस्तस्य दुर्वचत्वात् तादात्म्यजातीयसम्बन्धस्य घटो द्रव्यामित्यादौ तु क्ल: सत्वात् तादात्म्यान्यस्य ज्ञानविषययोः सम्बन्धस्य कल्पने गौर. वाच्च । घटादिकं ज्ञानात्मकमि(६)त्याकारविशेषः ज्ञानस्य निरशंवाद (१) शुद्धविज्ञानधारारूपेश्वरप्रवेशरूपमोक्षप्राप्त्या इत्यादि घपुस्तके । (२) नित्यानुमेया अपि घटाद्याकारे इति गपुस्तकीयः पाठः प्रामादिकः । ( ३ ) ततः श्रेष्ठो वैभासिक इति भाव्यम् । ( ४ ) सम्यक्त्वासम्यक्त्वनीलत्वेत्यादि पाटो घपुस्तके। (५)साधकत्वमिति गपुस्तके । ( ६ )-मिथ्याभू ताकारविशेषः ज्ञानस्य निरंशत्वात् मूभूिर्तादिविरुद्धनानाकारत्वानाम् इत्यादिपाठो घपुस्तके। अब- ..

·सिद्धान्तबिन्दायवतरणग्रन्थः । न्यायरत्नावली। विरुदनानाकारत्वानां संशयादिस्थलेऽनुपपत्तेन वास्तवः । एवं सर्वबौद्धमते प्रमाणप्रमातारोऽपि ज्ञानस्य कल्पिताकाराः । प्रमेय- प्रकाशनव्यवहारोपधायकत्व विशिष्टज्ञानरूपा प्रमितिः-प्रमितिव्य. वहारानुकूला शक्तिः प्रमाणम् , तदाश्रयः प्रमाता, पूर्वपूर्वज्ञाना- देवोत्तरोत्तरज्ञानमुत्पद्यते, ज्ञानं च सर्व स्वविषयकम् , न तु ज्ञा- नान्तरविषयः, अनवस्थाद्यापत्तेः । विज्ञानवादिमते घटादेः ज्ञा- नाकारस्यैव विषयत्वेन ज्ञानानां क्षणिकानां भिन्नकालीनत्वेन विषयविषयिभावसम्बन्धाभावात् , त्रयाणामेषां तु विशुद्धक्षणि- कविज्ञानभावनया तद्धारारूप(१) ईशप्रवेशो मोक्षः । उक्तभावना- रूपपरिज्ञानस्य जीवसन्तानस्थस्य यस्मिन् विशुद्धविज्ञाने हेतुत्वम्, तस्येश्वरसन्तानस्थेन तत्कालीनेन क्षणिकेन विज्ञानेन लाघवादैक्य. स्वीकारेण मुक्तजीवेश्वरसन्तानयोरेक्यसम्पत्या (२)जीवस्येश्वरस. न्तानप्रवेश उच्यते। संसारिनानाजीवस्थानां तु विज्ञानानां नैकसन्ता- नप्रविष्टतापत्तिः, मिथो विलक्षणत्वात् । तत्सन्तानानां भिन्नकाल. गतसुषुप्तिपूर्वापरावधिकत्वेन तद्गतज्ञानानां कार्यकारणभावानाप- नत्वाच्च । सुषुप्तिर्हि विज्ञानसन्तानानां (३)पूर्वापरावधिः । उक्तं हि पञ्चपायां बौद्धमतविवेचने--'सुषुप्तौ विज्ञानलेशस्याप्यभावात् अकस्मादेव जागरेऽहमिति धीदर्शना' दिति । बौद्धाधिकारादौ तु सुषुप्तावप्यालयावज्ञान प्रात्तावज्ञानरहितं पक्षान्तरमालम्ब्य स्वीकृतम् । ततोऽपि श्रेष्ठो माध्यामिकः । स हि मन्यते विज्ञानरू. पमपि सर्व मिथ्यैव । क्षणिकभावनया शून्यभावनया च आत्म- (१)--तद्धारेति । शुद्धविज्ञानधारेत्यर्थः ( २ ) जीवस्येश्वरसन्तान प्रवेश उच्यते । नहि जीवसन्तानेन जायमानस्य विशुद्धवि. ज्ञानस्य विशुद्धविज्ञानस्वरूपमोक्षस्येश्वरसन्ताने जायमानज्ञानाद्भेदे मानमस्ति। संसारिनाने- त्यादिः घपुस्तके पाठः । (३) पूर्वोऽपरश्चावधिरिति घपुस्तके । - ..

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते । ज्ञानमिति सुगताः । शून्यमिति माध्यामिकाः । देहन्द्रि यातिरिक्तो देह परिमाण इति दिगम्बराः । कर्ता भोक्ता जडो विभुरिति वैशेषिकतार्किकप्राभाकराः । (१)जडो न्यायरत्नावली। हानरूपो मोक्ष इति । तदेतत् विज्ञानरूपात्ममिथ्यात्वमतमेव शून्य. मात्मेत्यनेनोक्तम् । न हि शून्यं नाम किञ्चित्तत्त्वं तेनोच्यते । अत एव तत्त्वस्य कस्यचित्वयानङ्गीकारात् तत्त्वज्ञानं विना सर्वबाधा- सम्भवेन सर्वमिथ्यात्वासिद्धिरिति तन्मतं दुषितं भामत्याम् । सर्व मिथ्येति माध्यमिकमतमिति खण्डनकारैरप्युक्तम् । दिगम्बरा-आ- ईताः, अईनाम नित्यसिद्धः पुरुषः, तत्कृतशास्त्रानुयायित्वात् । ते च मन्यन्ते देहसमानपरिमाणः आत्मा, महान्तं देहं त्यक्त्वा न्यू- नदेहग्रहणे आत्मनो हासेऽपि न नाशः । परिमाणभेदेऽपि द्रव्य- स्यानाशात् । आत्मा सन्ततोर्ध्वगतिस्वभावोऽपि कर्मपाशेनापि बद्ध- स्वात् न संसारकाले ऊर्ध्वं गच्छति । कर्मणामत्यन्तोच्छेदे तु(२)स- ततोगतिं लभते, सैव मोक्षः; अलौकिकाकाशगमनं वेति । ना. स्तिकानां षड्दर्शनीमुक्त्वा आस्तिकानां तामाह- कर्तेत्यादि । वै- शेषिकादयस्तु आत्मनः मुखदुःख योगात् तद्धेतुभूतं विहितनिषि- द्धक्रियाकतृत्वमावश्यकम् । स च ज्ञानस्वरूपभिन्नत्वाज्जडः । नारायणी। लयविशानधारारूपमित्यर्थः । प्रमेयत्वेन द्वग्दृश्ययोरपि मिथ्यात्वान सद्रपं क्षणिकं विज्ञानमात्मा किन्तु मिथ्याभूतं क्षणिकं विज्ञानमिति सौ. गतराजमतमाह--शून्यमिति । मिथ्याभूतं क्षणिक विज्ञानमित्यर्थः । क्षणिकत्वे कर्तृभोक्तृव्यवस्थानुपपत्तेर्न क्षणिकं विज्ञानमात्मा किन्तु देहेन्द्रियाद्यतिरिक्तो देहसमपरिमाणवान् , अन्यथा भोगव्यवस्थानु. पपत्तेरिति । जैनमतमाह देहेन्द्रियेति । सावयवत्वेन विनाशित्वा. पत्त्याऽकृताभ्यागमप्रङ्गान्न देहेन्द्रियाद्यतिरिक्तो देहपरिमाणवानात्मा किन्तु निरवयवो नित्यो विभुर्ज्ञानवानिति तार्किकादिमतमाह-कर्तेत्यादिना । (१) जडबोधात्मक इति खघपुस्तकयोः । (२) स तदोर्ध्वगतिं लभते इति गपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दाववतरणग्रन्थः । बोधात्मक इति भाडाः। भोक्तव (१)केवलबोधात्मक न्यायरत्नावली। जानामीति, ज्ञानाश्रयत्वेन स भाति, न ज्ञानरूपत्वेन । सर्वमूर्त. संयोगित्वरूपविभुत्वमपि तस्यावश्यकम् । अणुपरिमाणत्वे हि देहव्याप्त्यभावेन युगपन्नानावयवावच्छिन्नसुखादिममवायित्वं न स्यात, प्रत्यक्षविषयता च न स्यात् , महत्त्वस्य तस्यां प्रयोजक- स्वात् । मध्यपरिमाणत्वे च सावयवत्वेन जन्यत्वापत्तेजन्यभाव- त्वेन विनाशित्वापत्या परममहत्परिमाणत्वस्वीकारंण विभुत्वोप. पत्तिः । देहादिभिन्नत्वेन आत्मज्ञानपरिपाकात् आत्यन्तिककर्मो- च्छेदेनात्यन्तिकदुःखोच्छेदरूपमोक्ष इत्याहुः । तादृशमेव भाट्टमतम् । अत्यन्तदुःखोच्छेदः नित्यमुखसाक्षात्कारो वा मोक्षः, मोक्षकाले हि चक्षुरादिविच्छेदेऽपि मनसो विच्छेदास्वीकारात् कर्मरूपस्य प्रतिब- न्धस्योच्छेदेन नित्यसुखविशिष्टतयाऽऽत्मानं मनसैव साक्षात्करोति । आत्मनस्तु अंशद्वयमस्ति । चिदंशेन द्रष्तृत्वम्, 'सोऽहमि तिप्रत्य भिज्ञाविषयत्वादिकं च, अचिदंशेन ज्ञानमुखादिरूपपरिणामित्वं च, 'मामहं जानामी' ति ज्ञयत्वं च, ज्ञानरूपातन्द्रियव्यापारेण विषयनिष्ठज्ञाततारूपसंविकर्तृत्वं चेति विशेषः । भोक्तैवेति । नारायणी। कर्ता-कृतिमान् , भोक्ता-सुखदुःखाद्यनुभविता, जडः-ज्ञानभिन्नः, विभुः--सर्वमूर्तसंयोगी । न केवलं जडो विभुरात्मा 'योऽयं विज्ञा. नमय' इत्यादिश्रुतिविरोधात् , किन्तु 'मामहं जानामीति दृश्यत्वगृष्मृत्व. योरपि प्रतीतेरंशतो जडोंऽशतश्च बोध इति मीमांसावातिककारमतमाह- जड इत्यादि । जडबोधावात्मा स्वरूपं यस्येत्यंशतोजडबोधस्वरूप इत्यर्थः । (२) निष्क्रियं निष्कलं शान्त'मिति श्रुतेः निरवयवत्वेनात्मनोशतो जडबोध- रूपत्वासंभवान्न जडबोधरूप आत्मा किन्तु नित्यज्ञानस्वरूपो भोक्तव न कर्ता अपरिणामित्वादिति साङ्ख्यपातञ्जलयोर्मतमाह-भाक्तैवेति। चेतनत्वा- (१) केवलो बोधात्मक इति घपुस्तके । (२) अत्र सर्वास्तिकेषु नैशेषिकोऽधम. शब्दप्रमाणरूपस्य वेदस्यानुमानविधया प्रामाण्या- ङ्गीकारात् । शब्दप्रामाण्यस्वीकर्तृणां मध्ये तार्किकोऽधमः तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य लक्षणया ·। न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते इति माङ्ख्याः पनञ्जलिश्च । अविद्यया कर्तृत्वादिभाक् न्यायरत्नावली। न तु कर्ता, बुद्धिरेव की, तदविवेकादात्मनः कर्तृत्वव्यवहा. रः, सर्वत्रैव हि भ्रमस्थले विषययोः असंसर्गाग्रहात् संसर्गव्य- वहारः, धर्मिधर्मज्ञानयो दाज्ञानात ज्ञानैकत्वव्यवहारः, न तु वि- शिष्टं ज्ञानमस्ति, अन्यथाख्यात्यनभ्युपगमात् असंसर्गाग्रहाख्य- दोषात् । एवं चासंसर्गग्रहेण न कस्यापि बाध इति लाघवम् । अत एव भ्रमस्थले प्राभाकरोऽप्येवमाहेति भावः । केवलबोधात्मक इति । (१)असङ्गस्वप्रकाशकूटस्थचिदात्मकः। अत एव भोक्ता । मुखदुःखाभ्यां विद्यमानाभ्यां बुद्धिधर्माभ्यामविवकोपलक्षितानु. भवस्वरूप हि भोक्तृत्वम्, तच्च सत्यमेवेति भोक्तवात्मा। तस्य बुद्धि- विवेकज्ञानेन संप्रज्ञानासंप्रज्ञातसमाधिपरिपाकपर्यन्तेनाविवेकनि. वृत्त्या दुःखात्यन्तोच्छेदो मोक्ष इति विशेषः । सर्वास्तिकमतमारम- तमाह-अविद्ययेत्यादि । वैशेषिको हि आस्तिकानामधमः, शब्दप्रामाण्यानभ्युपगमेन वेदप्रामाण्यानङ्गीकारात् । वेदप्रामाण्य. स्त्रीकर्तृणां मध्येऽपि तार्किको न्यूनः, 'अमङ्गो ह्ययं पुरुष' इत्यादि नारायणी। भोक्तृरूप इत्यर्थः। एवकारात्कर्तृत्वव्यवच्छेदः ।अयं भावः, अपरिणामि. स्वभावतया कर्तृत्वायोगेपि भोक्तृत्वं युक्तम् , अचेतनस्य देहादेर्भोगायो- गात् ,अन्यथा मृतदेहादेरपि भोगाद्याएत्तेरिति। केवलबोधात्मकः-जडत्वा- दिकल्पनारहितबोधस्वरूप इत्यर्थः। वस्तुतो न भोक्ताऽऽत्मा 'असंगो ह्यय'. मिति श्रुतिविरोधात् किन्तु प्रातिभासिककर्तृत्वभोक्तृत्ववानिति वेदान्तम. तमाह-अविद्ययेति। निःसङ्गत्वेप्याविद्यकभोक्तृत्वमिव कर्तृत्वमपि युक्तमित्यः भावनापरत्वाङ्गीकारात् । प्राभाकरस्तु केवलोपनिषदां तन्मूल के तिहासादीनां च स्वार्थे प्रामा- ण्यं नेति वक्ता सर्वास्तिकाधमोऽपि ज्ञानस्य स्वतः प्रामाण्याङ्गीकारादभावस्याधिकरणात्म. त्वाङ्गीकाराच्चान्तवेदार्थाङ्गीकारात्ततोधिकः । भट्टस्तु जीवस्य बोधरूपाङ्गीकारात्प्रमाणषट्काङ्गी. काराच्च ततोप्यधिक इति विवेकः । अयं पाठोऽधिकः कपुस्तके परन्तु तथात्वे ग्रन्थसम्बन्ध. विच्छेदात् न्यायरत्नावल्युक्तस्य टिप्पणीभूतोयं लेखकदोषान्मूले पतित इत्यालोच्य तत उद्धृ. त्य टिप्पण्यामेव निवेशितोऽस्माभिः । खपुस्तके नास्त्येवैषः । (१) असंसर्गस्वप्रकाशेत्यादिः गपुस्तके । ..

·सिद्धान्तविन्दाववतरणग्रन्थः। परमार्थतो निर्धर्मकः परमानन्दबोध (रूप) एवेत्योपनिषदाः। न्यायरत्नावली। - शुद्धजीवप्रतिपादकश्रुतीनां तत्त्वमसीत्यादिश्रुतीनां च अभेदभाव- नापरत्वाभ्युपगमात् , 'इदं सर्वं यदयमात्मा, सर्व खल्विदं ब्रह्म, ब्रह्मैवेदं सर्वमित्यादिश्रुतीनां ब्रह्मकर्तृकं विश्वमित्यर्थकत्वाभ्युप- गमात् । प्राभाकरभट्टयोस्तु वेदान्तदर्शने विद्वेषाभावः- इत्याह नास्तिक्यनिराकरिष्णुरात्मास्तितां भाष्यकृदत्र युक्त्या । दृढत्वमेतद्विषयस्तु बोधः प्रयाति वेदान्तनिषेवणेन ॥ इति तर्कचरणीयभट्टकारिकया वेदान्तदर्शनपुरस्कारात् । आत्मा निष्प्रपञ्चं ब्रह्मैव, तथापि कर्मप्रसङ्गेन तथा वाच्यम् उक्तं हि श्रीकृष्णेन भगवता- न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । इति प्राभाकरग्रन्थगतोक्तः । तथापि भट्टैः जडबोधात्मक आ. त्मेति स्वग्रन्थवाक्येन अविद्योपहितचिद्रूप आत्मेति सूचनात् , प्राभाकरेण स्त्रप्रकाशजन्यबोधाश्रयो(१)ऽचिद्रूप आत्मेति स्व. ग्रन्थे कथनात , प्रपञ्चज्ञानेऽन्यथाख्यातित्वमात्रस्याप्यकथनाच्च प्राभाकरो भट्टापेक्षया न्यूनः । भाट्टा अपि साङ्ख्यपातञ्जलापक्षया न्यूनाः, साङ्खयादिवत्स्वग्रन्थे आत्मन असङ्गत्वाद्यनुक्तेः । सा. यास्तु पातञ्जलापक्षया न्यूनाः, 'क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वर' इति सूत्रेण हि पातञ्जल ईश्वरं स्वीकृतवान् न (२)साङ्ख्या इत्याशयेन वैशेषिकादिनिर्देशोत्तरं तार्किकादि निर्दिष्टवानाचार्यः । निर्धर्मकत्वे हेतुमाह-अविद्यया कर्तृत्वादि- नारायणी। भिप्रेत्याह-कर्तृत्वादीति । मिथ्याज्ञानवासनाप्रयुक्तं नैय्यायिकमतेप्यस्ती. (१)-बोधाश्रयः चिद्रूप इति गपुस्तके पाठः प्रामादिकः । (२)न तथा सासनी इत्याशयेन पातञ्ज सायनिर्देशोत्तरं निर्दिष्टवानाचार्य इत्येव युक्तम् ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते एवं सामान्यतोऽहम्प्रत्ययसिद्धे चिदात्मनि वादिविप्र- तिपत्तिभिः सन्दिग्धे अहम्प्रत्ययस्यालम्बनविशेषनिर्ण- यायाह भगवानाचार्यः-- न भूमिर्न तोयं न तेजो न वायु- नं खं नेन्द्रियं वा न तेषां समूहः । अनेकान्तिकत्वात्सुषुप्त्येकसिद्ध- स्तदेकोऽवशिष्टश्शिवः केवलोऽहम् ॥ १ ॥ (१)अस्यार्थः अहम् -अहम्प्रत्ययालम्बनम् । एक:-अद्वि. न्यायरत्नावली। भागिति । अविद्यात्मककर्तृत्वादिमानियर्थः । सन्दिग्धे-'शरीरा . दिस्वभावो न वेति विशेषतः सन्दिग्धे । अहमित्यादि । अह- म्प्रत्ययस्य यदालम्बनविशेषो देहाद्यात्मकतया भासमानं स्वरूपं तस्य भूम्यादिभिन्नतया निर्णयायेत्यर्थः । अहम्प्रत्ययालम्बनं-दे- हादितादात्म्येन भासमानं स्वरूपम् । अद्वितीय इति । 'एके मु. ख्यान्य केवला' इति कोशादावेकशब्दस्य नानार्थकत्वोक्तावपि प्रकृ. ते पदान्तरेणैवात्मनः प्रपश्चापेक्षया मुख्यत्वान्यत्वयोलाभाद् के. वलार्थत्वमेव । केवलत्वं च इतरसम्बन्धशून्यत्वम् । तत्रैकेन घटेन जलमाहरे यादौ घटत्वादिसंमृष्टस्य करणत्वादौ तात्पर्यावधारणात् नारायणी । त्यत आह-परमार्थत इति । प्रतीतिकालेपि परमार्थत्वेन धर्माभा. ववानित्यर्थः। साहयाद्विशेषान्तरमाह-परमानन्दबोधरूप इति । नि. त्यानन्दबोधस्वरूप इत्यर्थः । एवं--दर्शितप्रकारेण, सामान्यतः--जीव- त्वात्मत्वादिना, वादिविप्रतिपत्तिभिः--विरुद्धकोट्युपस्थापकनिरुक्तवा. दिशब्दः, सन्दिग्धे-अहं कर्तृभोक्तृस्वरूपो न वेति विशेषतः सन्दिग्धे । अहंप्रत्ययस्येति । अहंधियोऽकर्तृभोक्तृस्वरूपविषयविशेषनिर्णयायेत्यर्थः । अप्रत्ययालम्बनम्-अहंप्रत्ययविषयः । अद्वितीयः-विश्वादिसङ्ख्यापूरकमा. (१) अस्यार्थ इति खगपुस्तकयो स्ति ·- सिदान्त विन्दौ प्रथमश्लोकः । तीयः । अवशिष्टः-सर्वदैतबाधेऽप्यवाधितः । शिव:- परमानन्दबोधरूपः । तस्यैव मङ्गलरूपत्वात्। केवलो- निर्धर्मकः । तेनाद्वितीयः सर्वप्रमाणाबाध्यः परमानन्द न्यायरत्नावली। एकपदार्थसङ्कोचकल्पनया घटान्तररूपेतरसम्बन्ध(१)बाधः । प्रकृते तु शुद्धस्वरूप एव तात्पर्यावधारणेन सङ्कोचाभावात् आत्मभिः नरूपद्वितीयमात्रशून्यत्वं बुध्यत इति भावः । अवशिष्टपदमुपयुक्त. संसृष्टमनुपयुक्तं बोधयति । (२) आत्मा ज्ञानेनोच्छेद्यतया नोपयु. क्तः उच्छेद्यप्रपञ्चसंसृष्टश्चेति स एव तत्पदार्थ इत्याशयेनाह- अवशिष्ट इति । ननु शिवपदामष्टार्थकम् , कथं परमानन्दार्थ- कमुक्तं तत्राह-तस्पोत । मङ्गलेति । इष्टेयर्थः । ननु एकपदं द्वितीयाभावसंमृष्टपरं न वा ? आये द्वितीयसामान्याभावसंसर्ग: व्याघातः, संसर्गस्यैव द्वितीयत्वात् , सत्यकामादिश्रुतीनामपि सत्यकामत्वादिसंसृष्टपरत्वापत्तेश्च । द्वितीये एकपदवैयर्यम् सद्वितीयत्वभ्रमानिवर्तकत्वात् तत्राह-केवलो निर्धर्मक इति । धर्माभावोपलक्षित इत्यर्थः । तथा च पूर्वोक्तरीया उपलक्षणतया द्वै(३)ताभावसम्बन्धज्ञानस्यापि सद्वितीयत्वभ्रमनिवर्तकत्वसम्भवात् एकपदमसंसृष्टपरम् । अत एव 'एकमेवाद्वितीय मिति श्रुतौ एकप- नारायणी। यातत्कार्यरूपद्वितीयरहितः । सर्वद्वैतबाधेपि-आत्मतत्त्वधिया सर्वद्वैतस्थ मूलोच्छेदेपि, स्वयं सत्यः बाधसाक्षितयापि तत्सत्त्वावश्यकत्वादिति भा. वः। परमानन्दबोधरूपः-नित्यानन्दबोधस्वरूपः(४)। शिवशद्वस्य परमा. नन्दार्थता कथं तत्राह-तस्यैवेति । परमात्मन एवेत्यर्थः। मङ्गलरूपत्वात्-क. ल्याणरूपत्वात् । 'प्रेयोन्यस्मात् सर्वस्मादित्यादिश्रुतिभिरिष्टतमत्वावग- मेन कल्याणरूपत्वौचित्यादिति भावः । निर्धर्मकः-निर्गतं धर्मसामान्य यस्मादिति धर्मसामान्याभाववानित्यर्थः । (१) सम्बन्धशून्यत्वबाधः इति घपुस्तके। (२) प्रकृते चात्मा इति घपुस्तके । (३)-उपलक्षणतयान्विताभाव० इत्यादिः गपुस्तके । (४) नित्यानन्दबोध इति कपुस्तके प्रमादभ्रष्टं प्रतिभाति ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते बोध एवाहम्प्रत्ययालम्बनमित्यौपनिषदपक्ष एव श्रेया. नित्यर्थः । एतदुपपादनायेतरवादिमतानि निराकरिष्यन् प्रथमं देहात्मवादं निराकरोति-न भूमिर्न तोयं न ते. जो न वायुर्न खमिति । अत्राहमिति सर्वत्र(१) नत्रा सम्बध्यते । या भूमिः सोऽहं न भवामि योऽहं सा भू. मिन भवतीति च परस्परतादात्म्याभावो द्रष्टव्यः । य. द्यपि वादिना प्रत्येक भूम्यादिरात्मत्वेन(२) नाभ्युपेयते संघातस्यैव तदभ्युपगमात् , तथापि तन्मते अवय. न्यायरत्नावली। देन सजातीयस्य अद्वितीयपदेन विजातीयस्य एवकारेण धर्मस्य ब्रह्मणि निषेधः, एवं च एकपदेन सजातीयविजातीययोः केव. लपदेन धर्माणां निषेध इति न तयोः पौनरुत्त्यमिति भावः । औपनिषदपक्षः-श्रीमच्छङ्कराचार्यमतम् । श्रेयान् सर्वमतेभ्य उ- स्कृष्टम् । आत्मनि देहादेः देहादौ चात्मनः तादात्म्याध्यासेन दे- ह एवात्मेति भ्रमोदयात् तनिवृत्यर्थं परस्परतादात्म्याभावः प्रकृ. ते विवक्षित इत्याह-या भूमिरित्यादि। संघातस्य-मिलितभूत चतुष्टयस्य । तथापीत्यादि । तथापि तन्मते संघातो नोपपद्यत इत्यभिप्रेत्य प्रत्येकभूतनिराकरणेन भौतिकदेहात्मवादो निराकृत नारायणी। आत्मा शुद्धोतरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः। प्रवृद्ध्यपचयो नास्य एकस्य किल जन्तुषु ।। इत्यादिस्मृतेरिति भावः । उक्तिफलमाह-तेनेत्यादि । तेन-निरुक्तार्थ समर्पणेन, व्याख्यातप्रायं या भूमिरित्यादिना । उक्तस्य द्विविधाद्देश्यविधे- यभावस्य फलमाह-परस्परेति । प्रत्येकोद्देश्यविधेयभावं पूर्वपक्षसिद्धान्ता. भ्यां सफलयति-यद्यपीति । संघातस्यैव-देहाकारेण मिलितभूतचतुष्टय- स्यैव, तदभ्युपगमात्-आत्मत्वाभ्युपगमात् । तथापीति । संघातो नोपपद्यत इत्यत्रान्वयः । तत्र संघातोऽवयविभूतचतुष्टयमेलनं वा स्वरूपसम्बन्धेनै (१) सर्वत्र प्रत्येकं ना इति खघपुस्तकयोः पाठः (२) भूम्यादेरात्मत्वं नाभ्युपेयते इति खघपुस्तकयोः ।

·? सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । ११७ व्यनङ्गीकारात्पञ्चमतत्वाभ्युपगमप्रसङ्गन च संयोगादि. सम्बन्धानभ्युपगमात् संहन्तुरभावाच्च संघातोनोपपद्यत न्यायरत्नावली। इति योजना । संघातोऽवयवी वा ? संयुक्तचतुर्विधपरमाणवो वा ? क्षणिकचतुर्विधपरमाणुपुञ्जस्वरूपो वा ? । तत्राद्यस्यानुपपत्तौ हेतु. माह-अवयव्यनङ्गीकारादिति । कपालद्वयमेव घटः, कपा. लिकाद्वयमेव कपालम्, एवं त्रुटिपर्यन्तं विचारेण घुटेरन्यत् किम- पि न प्रामाणिकम् , प्रामाणिकत्वे वा अवयवानामवयविनश्च द्वि- गुणगुरुत्वाद्युपलब्धिः स्यादित्यादियुक्तिभ्यः अवयव्यस्वीकारा. दित्यर्थः । द्वितीय स्यानुपपत्ता हतुमाह--पञ्चमत्यादि । चत्वा- येव भूतात्मकानि तत्वानि । न च मयुक्तासंयुक्तस्वरूपलक्षण्याय संयोगादिकमवश्यं वक्तव्यमिति कथं चत्वार्येव तत्वानीति वाच्यम् । चतुर्विधपरमाणूनां क्षणिकत्वात संयुक्तत्वेन पराभ्युपगतस्वरूप स्यासंयुक्तत्वेन पराभ्युपगतस्वरूपाद्भदेन वैलक्षण्योपपत्त्या संयो- गादिस्वीकारस्य व्यर्थत्वात् । घट इति उपलभ्यमानास्त्रुटय एव (१) हि घटस्वरूपाः । तदेवं वादिनचार्वाकस्य मते पञ्चमतत्त्वा. भ्युपगमप्रसङ्गेन संयोगादिकं न स्वीक्रियत इति भावः । नन्वेवम् अहमित्याकारकधीविषयत्रुटिसंघात एवात्मास्तु इत्याशयोक्तत्रि. विधसंघातानामनुपपत्तौ हेतुमाह--महन्तुरभावादिति । शरी- नारायणी। ऽतयाऽवस्थितिति पक्षत्रयं न सम्भवतीत्यत्र क्रमेण हेतुमाह-अवयव्यनङ्गी- कारादिति । द्विगुणगुरुत्वापत्तिभियाऽतिरिक्तावयव्यनङ्गीकारादित्यर्थः । द्वितीये बाधकमाह-पञ्चमेति । 'प्रमाणमेकं प्रत्यक्षं तत्वं भूतचतुष्टयम्(२) इति वदतः चार्वाकस्य मते देहादिव्यवहाराय चतुर्विधपरमाणूनां (३)सं. योगरूपमेलनाङ्गीकारे संयोगरूपपञ्चमतत्वस्वीकारापत्त्येत्यर्थः । संयोगा. दीत्यादिना समवायपरिग्रहः। पक्षत्रये बाधकमाह संहन्तुरभावाच्चेति । संघात. (१) एव बहिर्घटस्वरूपा इति गपुस्तके । (२) 'मोक्षश्च मरणान्नान्यः कामार्थौ हि पुरुषार्थों' इति वदतः इति पाठः खपुस्तके । (३) संयोगरूपपञ्चमतत्त्वस्वीकारापत्तरित्यर्थ इति खपुस्तके । - ·११४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते ........-17 , इत्यभिप्रेत्य प्रत्येकभूतनिराकरणेन भौतिकदेहात्मवादो निराकृतः । यद्यपि भूतचतुष्टयनववादिनो मते आवर- न्यायरत्नावली । रोत्पत्तेः पूर्वमात्मनोऽभावात् (१)न चेतनस्य व्यापाराच्छरीरोत्प- त्तिः । न च प्रलयास्वीकारेणानादिमातापितृपरम्पराव्यापारेण श- रीररूपसंघातोत्पत्तिरिति वाच्यम् । शरीरवैचित्र्ये हि नियामकमदृष्टं दृष्टं वा वाच्यम् । नाद्यः । प्रत्यक्षमात्रमाणस्वीकारात् परलोकस्वी. कारप्रसङ्गाच्च । नान्त्यः । एकजातीयेन मातापितृव्यापारण उत्प- भयोः यमलयोः वैलक्षण्यस्य अदृष्टं विनानुपपत्तेः, कारणान्तरस्यापि प्रत्यक्षप्रमाणेनासिद्धत्वाच्च । तथा च क्षणिकवुटिसमुदायस्य दृष्टादृष्ट- द्वारा संघातयितरूपो यस्संहन्तां तदभावात् संघातस्योत्पत्त्यसम्भव इति भावः । निराकरणेन-आत्मत्वनिराकरणेन। भौतिकेति- भूतसमुदायरूपेत्यर्थः । निराकृत इति । समुदायस्य प्रत्येकान. तिरेकादिति शेषः । यद्यपीत्यादि । चार्वाकादिनास्तिकानां मते भूतचतुष्टयमेव तत्वं तदपि क्षणिकम् , 'यत सत् तत् क्षणिकमिति नियमात् । कथमुक्तनियम इति चेदुच्यते। यत्र यस्य सामर्थ्य तस्य तत्साधने विलम्बो नास्ति, विलम्बोऽस्ति चेत् सामर्थ्य मेव न स्यात् , तथा च यावत्सु कार्येषु सामर्थ्य यस्य, तावतां द्वितीयक्षणवृत्तिनां प्रथमक्षणस्थितेन तेन सिद्धिरिति द्वितीयक्षणस्थितेन तेन न कस्य- चित् तृतीयादिक्षणवृत्तिनस्सिाद्धः, अतो द्वितीयादिक्षणे सत्त्वं वस्तु- नो नास्ति, कार्यकारित्वमेव हि वस्तुनः सत्वम् , तस्मात् (२)सत्यं नारायणी। कर्तुरभावाच्चेत्यर्थः । चेतनादृष्टादिकं विना पुञ्जकादाचित्कवैचित्र्याधनु- पपत्तेरिति भावः । प्रत्येकेति । प्रत्येकभूतानामात्मत्वनिराकरणेन । भौति- केति-भौतिकदेहस्यात्मत्ववादः। न खमित्युक्तमुपपादयितुमाह-यद्यपीति । आवरणाभावत्वेनोत-पक्ष्यादिगतिप्रतिबन्धकाभावत्वेनाभिमतस्यत्यर्थः । (१)-अभावात् कस्य चेतनस्य ० इति पाठो घपुस्तके। (२) सत्यमिति गपुस्तके नास्ति ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रमथश्लोकः । ११९ जाभावत्वेनाभिमतस्थ स्थिरस्थासत आकाशस्य देहा- नुपादानत्वम्, तथापि सिद्धान्ते तस्य भावत्वम्(१) । दे होपादानत्वाद्यङ्गीकारात् । तत्राप्यात्मत्वप्रसक्त्या तन्नि राकृतम् । अथवा न वायुरित्यन्तमेव देहात्मवादस्य नि- राकरणम् , न खमिति तु शून्यवादस्प, खशब्दस्य शून्य- न्यायरत्नावली। सर्व क्षणिकम् । यत्तु अलीकं तस्य कार्यकारित्वाभावेन सत्त्वाभा. वात् नोक्तरीत्या क्षणिकत्वमिति स्थिरत्वमिति प्रमाणागोचरत्वेऽपि विकल्पधीविषयत्वेन व्यवहारः तस्य, तथा च आवरणाभावरूपा- काशस्याभावत्वेनालीकत्वादसच्चस्थिरत्वावश्यकत्वात् देहं पत्युपा. दानत्वाभाव इति भावः । सिद्धान्ते-औपनिषदमते । आत्मत्वप्र- मक्त्येति । अचयविखण्डनयुक्तिभिराकाशादिस्वरूप एव देहो वाच्यः, तथा च आकाशादिप्रत्येकस्यापि आत्मत्वमसक्तिरिति भावः । तन्निराकृतम्-आकाशस्यात्मत्वं निराकृतम् । प्रसिद्धमत. निराकरणप्रस्तावे आधुनिकपक्षनिराकरणस्यासङ्गतत्वादाह-अथ वेति । शून्यवादस्य-क्षणिकज्ञानरूपात्मा मिथ्येति वादस्य । खश- ब्दस्य शून्यवाचकत्वात्-शून्यपदसमानार्थकत्वात् । तथा च खं नात्मेत्यस्य मिथ्याभूतविज्ञानं नात्मेत्यर्थः, खपदस्य सत्यत्वशून्या- नारायणी । फलितमाह-स्थिरस्येत्यादिना। स्थिरस्य-बहुकालस्थायिनः। अत एव असतः- विलम्बसहिष्णुत्वेनार्थक्रियाकारिताशुन्यस्य, आकाशस्य-आकाशप- दवाच्यस्थ, सिद्धान्ते-वेदान्तसिद्धान्ते, तस्य-आकाशस्य । भावत्वेति । श. ब्दादिगुणाश्रयत्वेन भावत्वस्यावकाशप्रदत्वेनोपादानत्वस्य निमित्तत्वस्य चाङ्गीकारादित्यर्थः। तत्रापि-आकाशेपि,आत्मत्वप्रसत्या-भूम्यादेरिवात्म- त्वप्रसत्या,तन्निराकृतम्-आत्मत्वं निराकृतम्। स्वसिद्धान्तानुसारेणात्मत्व. मापाद्य तन्मतनिराकरणम्युक्तमित्यभिप्रेत्यार्थान्तरमाह-अथवेति । शुन्यवा- दस्य-क्षणिकज्ञानस्वरूप आत्मा मिथ्येति वादस्य । शून्यवाचकत्वात्-खप- दस्य पदार्थरहितछिद्र बोर्थकत्वेन प्रकृते सत्यत्वादिधर्मशून्यमिथ्याज्ञान. (१)--भावत्वदेहोपादानत्वाद्यङ्गीकारादिति खघपुस्तकयोः । ..

·१२० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते गचकत्वात् । नेन्द्रियमिति प्रत्येकमिन्द्रियाणामात्मत्व- निरासः । न तेषां समूह इति मिलितानां भूतानां देहावयव्याकारेण परिणतानामिन्द्रियाणां च मिलितानां निरासः । पूर्व संघातमनभ्युपगम्य प्रत्येक भूतानि नि. राकृतानि, अधुना तु संघातमभ्युपगम्यापि निराकृता- नीति भेदः । भूतनिराकरणेन भौतिकयोः प्राणमनसो. न्यायरत्नावली। त्मकमिथ्याविज्ञानबोधकत्वात् । प्रत्ये कमिति । इन्द्रियपदस्येन्द्रि- यत्वरूपेण सर्वेन्द्रियबोधकत्वान् सर्वेन्द्रियेषु प्रत्येकमात्मत्वनिराक- रणमिति भावः । मिलितानां भूतानां-संहतानां पार्थिवादिपरमाणू. नामात्मत्वेन चार्वाक स्वीकृतानाम् । परिणतानामिति । यद्यपि चार्वाकणावयवी न स्वीक्रियते तथाप्यन्यैस्तत्स्वीकारात्तत्रापि प्रस क्तमात्मत्वं निरस्तम् , अवयवावयविनोस्तादात्म्यमते अवयविनः अवयवसमूहात्मकत्वात् समूहपदेन निर्देश इति भावः । अनभ्युप. गम्य-उपपद्यते इत्यस्वीकृत्य । उपगम्य-उपपद्यत इति स्वीकृत्य । भूतनिराकरणेनेति । न तेषां समूह इति वाक्येनेत्यर्थः । प्राणमनसोरिति । अपिशब्दोषः । मनोनिराकरणेने. त्यादि । मनोनिराकरणेन क्षणिकविज्ञानस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वा- दिविशिष्टस्य च निरास इत्यन्वयः । ननु मनोनिरासेन कुत. नारायणी। बोधकत्वात् । तथाच खं नात्मेत्यस्य सत्यत्वादिधर्मशून्यं मिथ्याज्ञानं ना. त्मेत्यर्थः।प्रत्येकमिति । नेन्द्रियमित्यत्र इन्द्रियपदस्येन्द्रियत्वेनेन्द्रियसामान्यबो. धकत्वात् प्रत्येकं सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वनिरास इति भावः । मिलितानां-सं. युक्तानाम्। देहेति । अतिरिक्तपुञ्जात्मकदेहावयविरूपेण विकृतानामित्यर्थः । संघात-संयोगेन तेषां पुञ्जम्, अनभ्युपगम्य --अस्वीकृत्य । अभ्युपग म्यापि-स्वीकृत्यापि । भूतनिराकरणेन-प्रत्येकस्य पुअरूपविकारिणो वा पृथिव्यादिचतुर्विधपरमाणुरूपस्य भूतस्यात्मत्वनिराकरणेन, भौतिकयो:- 'अन्नमयं हि सौम्य मनः आपोमयः प्राण' इति श्रुत्था भूतकार्यत्वेनाङ्गीक- तयोः प्राणमनसो:-क्रियाशक्तिमानशकिप्रधानयोः अपीति शेषः । मनोनि- ·सिद्धान्तबिन्दी प्रथम श्लोकः । १२१ निरासः । मनोनिराकरणेन मनोवृत्तः क्षणिकविज्ञानस्य देहातिरिक्तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वादिविशिष्टस्य च निरा. सः । सिद्धान्ते ज्ञानच्छासुखादीनामन्तःकरणाश्रयत्वा- भ्युपगमात् । काममङ्कल्पादीन्प्रकृत्य 'एतत्सर्व मन एवं'- न्यायरत्नावली। स्तयोनिरासः, 'विज्ञानमेव सर्व मिति योगाचारमते मनस एवास्वीकारात्तार्किकादिमते कर्तृत्वादिविशिष्टस्य मनोभिन्नत्वा. दित्याशक्य तयोर्हेतुगर्भ विशेषणमाह-मनोवृत्तरिति । मनःप रिणामत्वेनास्मसम्मतस्येत्यर्थः। देहातिरिक्तस्य-देहमनआदिभिः नत्वेन तार्किकादिस्वीकृतस्यापि । तथा च तेषां समूह इत्यस्य भौतिकत्वेनास्मत्सम्मत इत्यर्थकत्वात् योगाचारादिस्वीकृतक्षणिक विज्ञानस्य तार्किकादिस्वीकृतकर्तृत्वादिविशिष्टस्य च मन्मते मनः- रिणामत्वात् भौतिकत्वेनास्मत्सम्मतत्त्वात् तयोरात्मत्व निरास इति भावः । कर्तृत्वादिविशिष्टस्य भौतिकत्वमस्मत्सम्मतं श्रुतिसिद्ध वादित्याह-ज्ञानत्यादि । मन एवांत । धमधर्मिणोस्तादात्म्य नारायणी । राकरणेन-मनस आत्मत्वनिराकरणेन । मनोवृत्तः-वस्तुगत्या मनःपरिणाम- रूपस्य क्षणिकविज्ञानस्य द्वितीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिनः देहातिरिक्तस्य स्थूलदेहाद्भिन्नस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वविशिष्टस्य ज्ञानेच्छाप्रयत्नादिमत्त्वरूपक- र्तृत्वसुखदुःखाद्याश्रयत्वरूपभोक्तृत्वाभ्यां विशिष्टस्य च तार्किकमतसिद्ध- स्यात्मनः निरासः आत्मत्वनिरासः तादृशस्य वस्तुगत्या भौतिकलिङ्ग- शरीरात्मकत्वादिति भावः । ननु क्षणिकविज्ञानवादिना मनस एवानङ्गीकारात्तार्किकेण चाभौति. कस्यैव मनोभिन्नस्यात्मत्वस्वीकारात्कथं मनोनिराकरणेन क्षगिकविज्ञान- स्य तार्किकाभिमतस्य चात्मत्वनिरास इत्याशय मनःपरिणामरूरवृत्ति- भिन्नस्य शानत्वमेवासिद्धम् , औपनिषदसिद्धान्तविरोधात् अतः क्षणिक शानादेनिरास इत्यभिप्रेत्याह-सिद्धान्ते चेति । औपनिषदसिद्धान्ते इत्यर्थः । अन्तःकरणाश्रयत्वाभ्युपंगमात्-अन्तःकरणाश्रितत्वाभ्युपगमात् । अभ्यु. पगमे श्रुतिमाह-कामेति । 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृति- ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित ति श्रुतेः । तेन देहमारभ्य केवल भोक्तृपर्यन्तानां तत्त. द्वाद्यभ्युपगतानामनात्मत्वं प्रतिज्ञातं भवति । तत्र हेतु माह-अनकान्तिकत्वादिति । व्यभिचारित्वात् विना. न्यायरत्नावली। मेव सम्बन्ध इति कामादिमनोधर्माणाम्मनस्तादात्म्योक्तिः। तेने ति । भूतनिराकरणेनेत्यायुक्तव्याख्यानेनेत्यर्थः । केवल भोक्तृ पर्यन्तानामिति । भोक्तव आत्मा न तु कर्ता इति साङ्ख्यमते भोक्तृत्वमात्मनः नानुभवस्वरूपत्वमात्रम् , मोक्षेपि भोक्तृत्वापत्तेः; किन्तु सुखदुःखसंमृष्टानुभवरूपत्वम् , तथा च भौतिकमनःपरिणाम- सुखादिसंसृष्टरूपेण (१)भौतिकस्यात्मनोप्यनात्मत्वं प्रतिज्ञातं 'न तेषां समूह' इत्यनेन सम्भवतीति भावः । नत्रेति । देहादिष्व. नात्मत्वप्रतिज्ञायामित्यर्थः । व्यभिचारित्वादिति । सर्वेषु दे. शकालवस्तुषु सम्बध्य वर्तत एवेति नियमरहितत्वादित्यर्थः । क- चिद्देशे काले वस्तुनि वर्तमानो यः अभावः,(२)तत्पतियोगित्वरूपे पर्य वसितहेतौ वर्तमानपर्यन्त वैयर्यादाह-विनाशित्वादिति। विविधो देशकालवस्तुगतः नाशः अदर्शनं यतः स विनाशः, संसर्गाभाव ता. दात्म्याभावयोरन्यतरः तद्विशिष्टत्वात तत्प्रतियोगित्वात् , नारायणी। रधृतिहीं( रित्येतत्सर्व मन एवे' ति(३)संग्राहकश्रुतेरित्यर्थः । तेनेति । भूतनिराकरणेनेत्यायुक्तव्याख्यानेनेत्यर्थः । देहमारभ्येति । न कर्तेत्यन्तानां वास्तवभोक्तृत्वविशिष्टस्य लिङ्गेऽन्तर्भावात्परिणामरूपयाः सुखदुःखयोस्त- त्रैवान्तर्भावादिति भावः । तत्र-देहादेरनात्मत्वप्रतिज्ञायाम् , व्यभिचरित. स्वात-सर्वत्र सदाऽविद्यमानत्वात् । सर्वत्र सदेत्यंशस्यानतिप्रयोजनकत्वा. दाह-विनाशित्वादिति । विविधो देशकालवस्तुगतो नाशोऽदर्शनं यतः स वि. ( १ ) भौतिकस्याप्यात्मनोऽनात्मत्वमिति गपुस्तके । ( २ ) तत्प्रतियोगित्वरूपपर्यवसितहेतौ वर्तमानपर्यन्तं वैयर्थ्यादाहेति पाठो गपुस्तके । (३)---इति मनोधर्मविधायकश्रुतरित्यर्थः । न च मन एवेत्यस्य मनःकरणकमित्यर्थ इति । इतिपाठः खपुस्तके।

·मिहान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । १२३ शित्वादिति यावत् । आत्मनो देशकालापरिच्छिन्नत्वा. त्तत्परिच्छिन्नानां घटादिवदनात्मत्वात् (१)ध्वंसप्रागभाव न्यायरत्नावली। - अभावपतियोगित्वादिति यावत् । अभावप्रतियोगित्वादिति हेतु करणे अभावपदव यथ्यांत अभावस्यैव प्रतियोगितासम्बन्धन हेतुतेति बा. ध्यम् । यथाश्रुतं तु विनाशिवादित्यसङ्गतम्, आत्मन इत्याद्युत्तरग्र न्थेनाभावप्रतियोगित्वस्यात्मभिन्नत्वं (२) प्रत्यव्यभिचारित्वप्रतिपाद नयात् । अथवा अभावप्रतियोगितात्वरूपसामान्यधर्मविशिष्टस्या व्यभिचारत्वप्रतिपादने ध्वमप्रतियोगितात्वरूपधर्मविशिष्टस्य सुतरां तद् भवतीयाशयेनात्मन इत्यादेरुक्तत्वात् यथाश्रुतमेव विनाशित्वादि ति रम्यम् । ननु विनाशित्वस्यात्मान्यत्वं प्रति व्याप्यताग्रहो न सम्भ. वति तर्काभावादित्याशङ्यानात्मत्वस्य विनाशहेतुत्वकथनद्वारा तादृश व्याप्यताग्राहक तर्क सूचयति-आत्मन इति । तथा च विना- शित्वात अनात्मेत्यनेनोक्ते अनात्मनिष्ठे विनाशित्वहेतुकत्वे हेतुः- देशकालपरिच्छिन्नानां घटादिवदनात्मत्वादिति, तत्र हेतु:-आ स्मनो देशकालेत्यादि । आत्मन इति आत्मत्वावच्छेदेनेति भावः । देशकालापरिच्छिन्नत्वात्- देशकालवृत्यभावप्रतियोगिभिः नत्वग्रहात , तत्परिच्छिन्नानां-देशकालवृत्यभावप्रतियोगिनां तादृशाः वच्छेदेनेति शेषः । अनात्मत्वात्-अनात्मत्व ग्रहात् । तथा च आ. नारायणी। नाशः संसर्गान्योन्याभावयोरन्यतरस्तत्प्रतियोगित्वादित्यर्थः । विनाशित्व हेतोरनात्मत्वसाधकतां तकप्रदर्शनेन दृढयति-आत्मन इति । अनात्मनामधि. ष्ठानस्येत्यर्थः। देशकालापरिच्छिन्नत्वात्-देशकालवृत्त्यत्यन्ताभावाप्रतियो. गित्वात् । ज्ञानज्ञाप्यत्वं पञ्चम्यर्थोऽनोत्मत्वेऽन्वेति । तत्परिच्छिन्नानां देश- कालवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगिनाम्, घटादिवदनात्मत्वात्-आत्मभिन्नत्वात् , अत्रापि ज्ञानज्ञाप्यत्वं पञ्चम्यर्थः, अयं च विनाशित्वहेतुकानात्मत्वे हेतुः, (१) अत्र तवसेत्यादिः पाठः नारायणीसम्मतः । (२) आत्मभिन्नं प्रतीति गपुस्तके।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते योश्च ग्रहीतुमशक्यत्वात् अनात्मनां जडत्वात् स्वभिन्न न्यायरत्नावली। तकाभावादित्याशङ्कय न्मत्वव्यापकमपरिच्छिन्नत्वमिति ग्रहात परिच्छन्नत्वरूपविनाशित्व- मनात्मत्वव्याप्यतया गृह्यते, परिच्छिन्नत्वं यद्यनात्मत्वव्याप्यं न स्यात् तदाऽऽत्मत्वव्यापकस्यापरिच्छिन्नत्वस्याभावो न स्यात्, भवति तु तादृशाभावरूपम, तस्मात अनात्मत्वव्याप्यमिति तर्क पर्यवसानसम्भवादिति भावः । नन्वपरिच्छिन्नत्वस्याभावाप्रतियो गित्वरूपस्यात्मत्वव्यापकतानिश्चये मति उक्ततर्कपर्यवसानं वाच्यम, स एव न सम्भवति तन्निश्चायकं तर्क ज्ञापयितुमात्मनि बसपागभावाप्रतियोगित्वं तद्धेतूपन्यासपूर्वक- माह-न तस्य ध्वंसपागभावावित्यन्तेन ग्रन्थेन ध्वंसप्रागभाव. योरित्यादिना । चकारेणात्मन इत्यनुपज्यते । आत्मनो स. पागभावयोः गृहीतुमशक्यत्वात् न तस्य ध्वंसपागभावावित्यग्रे अन्वयः । अशक्यत्वे हेतुमाह-अनात्मनां जडत्वादिति । आत्मभिन्नानां ज्ञानरूपत्वाभावात् आत्मभिन्नेनात्मध्वंसप्रागभावी विषयीकर्तुं न शक्यते इत्यर्थः । नन्वेकस्या आत्मव्यक्तेः ध्वसमा ग भावौ अन्यदीयात्मव्यक्त्या गृह्येयाताम् , तत्राह-स्वभिन्नस्या- न्मत्वाभावादिति । यदात्मव्यक्तेः समागभावौ ग्राह्यौ, तद्भि. नयात्मत्वाभावादित्यर्थः : । नन्वात्मनो नानात्वमवश्यं वाच्यम् , नारायणी। तथाच परिच्छिन्नत्वाभावस्थात्मत्वव्यापकत्वात् तादृशाभावातियोगिनः परिच्छिन्नत्वस्यात्मभिन्नत्वं प्रति व्याप्यताप्राहको पदि परिच्छिन्नत्वमनात्म- त्वव्याप्यं न स्यात्तदा तादृशाभावप्रतियोगि न स्यादिति तर्कलाभ इति भावः। आत्मनोऽपरिच्छिन्नत्वमेव कथं लभ्यं तत्राह नवसति। आत्मध्वंसप्रा. गभावयोः। अशक्यत्वे हेतुमाह-अनात्मनामिति । अविद्यातत्कार्याणामित्यर्थः। जडत्वात्-ज्ञानव्यक्तिभिन्नत्वात् । ननु मास्त्वनात्मनो ग्राहकत्वम् , आत्मा. न्तरस्य तु स्यादेव तत्राह-स्वभिन्नस्येति । यदात्मव्यक्तध्वंसप्रागभावौ ग्राह्यो तद्भिन्नस्यात्मवाभावात् आत्मन एकत्वादिति भावः । ननु तर्हि प्रत्या.

·सिद्धान्त घिन्टौ प्रथम श्लोकः । १२५ स्थ चात्मत्वाभावात् आत्मन एकत्वेऽपि सुखदुःखाद्या श्रयाणामन्तःकरणानां भेदाभ्युपगमाव्यवस्थोपपत्तेः। स्व inwww. न्यायरत्नावली। अन्यथा यदा चैत्रसुख। तदा मैत्रोऽपि अवश्यं सुखी स्यात् । न च यदा चैत्रशरीरे चन्दनादियोगः, तदा पैत्रशरीरे तस्यानियमात सुखानियम इति वाच्यम् । व्यञ्जकचन्दनादियोग पति त्वेकात्म निष्ठादृष्टस्यैव नियामकत्वात् सर्वशरीरेषु युगपञ्चन्दनादियोगोत्प च्यापत्तेः । न च शरीरविशेष चन्दनादियोग प्रति अदृष्टविशेषस्य हेतुत्वानोक्तापत्तिरिति वाच्यम् । तदापि एकस्य तत्त्वदर्शने सति कुत्रापि संसारो नोपलभ्येतेति आत्मनानात्वावश्यकत्वात् तत्राह- आत्मन एकत्वेऽपीति । व्यवस्थोपपत्तेरिति । यस्मिन मनसि चन्दनादियोगहत्वदृष्टमस्ति तत्रैवोक्तयोगोत्पत्तिः, मनस एव जीवविभाजकोपाधित्वं यस्य मनसो ज्ञानेनोच्छेदः तदुपल- क्षितजीवस्यैव मुक्तिः, अविद्याया जीवविभाजकोपाधित्वपि यत्र मनसि तत्वदर्शनं तदुपादानभूताया एव तेनोच्छेद इति व्यवस्था पपत्तेः । न च मनसि प्रमाणाभाव इति वाच्यम् , 'मम मन इदा- नी प्रसन्नम् , इदानीं विक्षिप्त'मिति साक्ष्यनुभवात् , 'अन्यत्र मना अभूवं नादर्शम्' 'एतत्सर्वं मन एवे' यादिश्रुतेश्च तत्र मानत्वादिनि भावः । नन्वात्मनैव स्वधनप्रागमाचौ गृहो याताम् तत्राह- -स्व नति । ग्रहणे-विषयीकरणे । ननु भिन्नकालीनयोरपि विषयवि- पायभावसम्भवात् आत्मनः स्वध्वमादिविषयकत्वं न विरुद्धं नारायणी। त्मनि नियतसुखदुःखादिव्यवस्था तत्राह-आत्मन एकत्वेपि । वस्तुत एकत्वे. पीत्यर्थः । व्यवस्थोपपत्तेः-चैत्रशरीरे स्रक्चन्दनादिस्यांगे चैत्र एव सुः खी न मैत्र इत्यादिव्यवस्थाया उपपत्तेरित्यर्थः । यः आत्मा स न सुखदुः- खाद्याश्रयः भासकरूपत्वात् , यस्तु सुखाद्याश्रयः स तु भिन्न एव परिणामित्वादिति न काचिदनुपपत्तिरिति भावः । मास्तु स्वभिन्नो ग्राहकः स्यात्, तत्राह-स्वेनेति स्वेनैव-तद्व्यवत्यैव स्वयं तु ·१२६ पायरत्नावली-नारायणी-सहित नैव स्वाभावग्रहणं विरोधात् ग्राह्यकाले ग्राहकासत्त्वात् (१)ग्राहकसत्त्वे ग्राह्याभावात् कृतहान्यकृताभ्यागमप्रस न्यायरत्नावली। तत्राह-ग्राह्यति । ग्राह्ययो:-विषययोः आत्मध्वंसप्रागभावयोः काले ग्राहकस्य-विषयिणः आत्मनोऽभावात् ग्राहकस्य विषयिणः आत्मनः सत्त्वे ग्राह्ययोस्तयोरसत्वादित्यर्थः । आत्मनो विषयग्रा. हकत्वं नाम तादात्म्येन (२)विषयसम्बद्धत्वम् । तथा च भिन्नका. लीनविषये तादात्म्यासम्भवनात्मनो ग्राहकत्वासम्भव इति भावः । आत्मनो ध्वंसमागभावाप्रतियोगित्व गृहीतुमशक्यत्वादिति हेतुं सोपपत्तिकमुक्त्वा हेत्वन्तरमप्याह-कृतेत्यादि । आत्मनो ना. शस्वीकारे कृतस्य यागादिजन्यादृष्टस्य फलाजनकत्वरूपा हानिः स्यात् , उपादानीभूतस्पात्मनो नाशे तदुपादयस्यादृष्टस्य नाशा. वश्यकत्वात् , तथा च कर्तुः फलप्राप्यभावेन प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । आत्मनः प्रागभावस्वीकारे उत्पद्यमानस्यात्मनः पूर्व सञ्चितादृष्टा- भावेन तदकृतेनादृष्टेन भोगाभ्यागमो वाच्यः, स न सम्भवति, पित्रादिकृतेनादृष्टेन पुत्राद गजनने मानाभावात् , (३)कल्पना- पेक्षया लाघवात् आत्मनोऽनादित्वकल्पनाया एवोचितत्वादिति नारायणी । स्वाभावग्रहणे--स्वस्यात्मनोऽभावग्रहणे विषयीकरणे, विरोधात्-भि- त्रकालीनत्वेन विषयविषयिभावासंभवरूपविरोधात् एतदेव दर्शयति-ग्राह्येति ग्राह्यकाले-ध्वंसप्रागभावकाले, ग्राहकाभा. वात्--ग्राहकस्यात्मनोऽभावात् । ग्राहकसत्त्वे--प्राहकस्यात्मनः सत्त्वे, ग्राह्याभावात्--ध्वंसप्रागभावाभावात्। तथाच ग्राह्यग्राहकयोरसमानका- लीनत्वान्न विषयविषयीभावः सम्भवतीति भावः। नन्वतीतानागत. घटादिनेव विभिन्नकालीनस्वाभावेनापि सह विषयविषयिभाव आत्म- नोस्तु तत्राह-कृतहानेति । कृतस्य-यानादिजन्यापूर्वस्य, हानिः-नाशः, - (१) प्राहकत्वे इति घपुस्तके । (२) विषयसम्बन्धित्वमिति घपुस्तके । (३) तत्कल्पनापेक्षया इति घपुस्तके ।

·१२७ भिः सिद्धान्तविन्दो प्रथमश्लोकः। गाच्च न तस्य ध्वंसप्रागभावौ। सद्रूपस्यात्मनः सर्व- त्रानुगमाच्च नात्यन्ताभावसम्भवः बैतस्य मि- न्यायरत्नावली। भावः । नन्वेतावतापि नात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वसाधकतर्कला तत्राह-सद्रूपस्पेति । मर्वत्रानुगमादिति । घटस्सन पटस्स- नित्यादिप्रत्ययेन दृश्यमाने सद्रूपसम्बन्धविषयीकरणादित्यर्थः । ननु सद्रूपस्य तादात्म्यमेव दृश्ये भाति, तस्य च न सद्रूपात्यन्ताभाववि रोधित्वम् , अतः कथमुक्तप्रत्ययेनात्यन्नाभावनिरास इति चेदुच्यत, यथा 'इदं रजत'मित्यादिभ्रमस्थले रजतादाविदन्त्वादिसंसर्गोऽपि भासते न विदमादितादात्म्यमात्रम् , अधिष्ठानस्य हि तादा. म्यमिव तद्वृत्तिधर्मसंसर्गोप्यारोपेऽध्यस्यते, तथा च सद्रूपस्याधि- ठानस्य तादात्म्यमिव तद्वृत्तिधर्मसंसगोंऽपि घटादावुक्तप्रत्ययेन भ्रमरूपेण विषयी क्रियते । तदृत्तिधर्मश्च सद्रूपात्मकसत्यनित्यादि. कमेव, स्वस्यैव स्वस्मिन् कल्पितधर्मत्वस्वीकारात् । तथा च स. दूपसत्त्वाद्याधार त्वस्य सद्रूपेऽपि सत्त्वादुक्तप्रत्ययविषयतया दृश्य मात्रेऽपि सत्त्वाच्च सद्रूपस्य सर्वधर्मत्वेन न कुत्राप्यत्यन्ताभाव इति भावः । नन्वेतावतापि नान्योन्याभावाप्रतियोगित्वमाधकतर्क- लाभः तत्राह-द्वैतस्येत्यादि । द्वैतस्य तत्तादात्म्याभावानुपप. नारायणी । आत्मनो नाशे तद्गुणस्य धर्मादे शावश्यंभावात् , असञ्चितस्यापूर्वस्य अभ्यागमः कालान्तरे भोगाय स्वीकारस्तयोः प्रस ङ्गादित्यर्थः इत्थं च विहितगोचरा प्रवृतिर्बाध्यतेति भावः । परलोकवा. मिङ्गोकार्येदम् । अत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं साधयति-सद्रूपस्यति । तत्स्वरूपस्य नित्यस्येति यावत् । आत्मनः-अनास्मनामधिष्ठानभूतस्य सर्वत्र-दृश्यमात्रे, अनुगमात्-सन् घटः सन्पटः इत्यादिधिया सत्त्वसम्बन्ध विषयीकरणात्। नात्यन्ताभावसम्भवः-न सद्यक्ति(१)स्वरूपात्यन्ताभावः, सत्त्ववति न सत्त्वात्मकसदत्यन्ताभावः कालत्रयेऽपि वक्तुं शक्य इति भावः। अन्योन्याभावाऽप्रतियोगित्वं साधयति-द्वैतस्येति । अविद्यातत्का. (१) न सशक्तिस्वरूपसत्त्वात्यन्ताभावसम्भव इति खपुस्तके । तथा अकृतस्य ·१२८ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिने थ्यात्वे(१)नाधिष्ठानसत्तादात्म्यापन्नतयैव सिद्धत्वात् न्यायरत्नावली। तिरिति योजना । तादात्म्येनाभावस्तादात्म्याभावः भेद इति या. वत् । (२)* ननु तादात्म्यस्य मिथ्यात्वेन तद्वत्यपि दृश्ये तदभावः सिद्धान्तेऽपि स्वीक्रियत एवेति कथं तदनुपपत्तिरिति चन्न । ता- दात्म्याभावपदस्य भेदार्थकत्वात* । ननु तादात्म्यबलादेव दृग्स- श्ययार्भेदोऽपि वाच्य एव अत्यन्ताभिन्नयोस्सिद्धान्ते तादात्म्यास्त्री- कारात् तत्राह-सत्तादात्म्यापन्नतयैव सिद्धत्वादिति । घटस्सन्नित्यादिव्यावहारिकप्रमया व्यावहारिकसत्तादात्म्यविशिष्ट तयैव द्वैतस्य प्रमितत्वादित्यर्थः । एवकारेण व्यावहारिकामया ग्दृश्य योव्यावहारिकभेदग्रहणं नास्तीत्युक्तम् , तथा च व्यावहा- रिकतादात्म्यान्यथानुपपत्या कल्प्योऽपि भेदः प्रातीतिक एव, कार्यकारणभावादिकाल एव तदन्यथानुषपच्या भेदप्रत्यया । न च प्रातीतिकेन भेदनोपपाद्यं कार्यकारणभावादिकमपि प्रातीति क स्यात् , कल्पितधूमान्यधानुपपच्या कल्प्यमानबहान(३)पाती निकत्वदर्शनादिति वाच्यम् । पर्वते धूमादर्शनेऽपि धूलीपटलादि कल्पितधूमान्यथानुपपत्त्या कल्पितवह्नः व्यावहारिकत्वदर्शनन तथा नियमाभावात् । भेदोपपाद्यतादात्म्यादेः (४)मातीतिकवादर्शनेन समसत्तयोः तयार्विरोधेन व्यावहारिकत्वावश्यकत्वात् , कपालघ. रायो(२)व्यावहारिकस्थ प्रातीतिकत्वे क्षतिविरहाच्च । अत ए. पारम्भणाधिकरणे भाष्यम्-'न हि कार्यकारणभावादिकं वेदा. . (१)-मिथ्यात्वेन शुक्तिरजतादिवत अध्यस्तत्याधिष्टानभृततादात्म् नतयैव सिद्धत्वा तत्तादात्म्याभावानुपपत्तिः इति पाठः खघपुस्तकयोः । ( २) * * एतचिन्हद्वयमध्यवर्ती पाठो घपुस्तके नास्ति । ( ३ ) ज्ञानशब्दो नास्ति घपुस्तके । ( ४ )-प्रातीतिकत्वे सति समसत्तयोः इति पाठो घपुस्तके । (५) कपालघटयोः कार्यकारणत्वस्य प्रातीतिकत्वे इति घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । १२९ न्यायरत्नावली। न्तिभिः स्वीक्रियत' इति । यद्यपि तादात्म्यप्रत्ययमात्रे भेदसमा. नाधिकरणतादात्म्यत्वेन तादात्म्यस्य संसर्गतया भानमिति सयु. क्तिकमुक्तं चन्द्रिकायां भेदाभेदवादप्रस्ताव प्रथममिथ्यात्वलक्षण विचारे, तथापि कार्यकारणभावाद्यज्ञानदशायां तादात्म्य प्रत्ययेना. त्यन्ताभेदज्ञानात न भेदज्ञानम् , (१)तथाहि-कपालद्वय घट इ. त्यादिप्रत्यये विषयः न घटत्वादिकं जातिः, किन्तु कपालद्वय स्वादिकमिति ज्ञायत । तथा चात्यन्ताभेदे सति संसर्गाभावा(२)द. भदाऽपि न ससर्गः उक्तप्रकारः । न चैव 'घटो घटः'तद्धटस्तद्धट. वानि'त्यादाविव 'घटो नील' इत्यादावपि भ्रमत्वव्यवहारः स्यादि ति वाच्यम् , साम्याभावात् । 'घटो नील' इत्यादौ घटे औपाधिको भेदो भाति, घटत्वे नीलत्वस्य यो भेदस्तस्यैव घटानुयागिकत्व नीलप्रतियोगिकत्वाभ्यां प्रातीतिकाभ्यां ज्ञानात् । (३)व्यावहा. रिकोऽपि भेदः ताभ्यां विशिष्टेन रूपेण प्रातीतिक इति विवेका. (४)दभेदविषयक 'घटो नील' इत्यादौ भ्रमत्व व्यवहारः । उक्तवि. वेकाभावे तूक्तभेदस्य व्यावहारिकत्वग्रहानोक्तज्ञाने भ्रमत्वव्यव हारः । 'तद्धटस्तद्धट' इत्यादौ तु भेदस्य प्रातितिकत्वग्रह नोक्त- विवेकापेक्षा, औपाधिकत्वाभावादिति तत्र तत्काले सदैव भ्रमत्व तथा च 'घटो नील' इत्यादौ भ्रमत्वव्यवहार इष्ट एव, म च 'तद्धटस्तद्वानि 'त्यादिस्थलीयभ्रमत्वन्यवहारेण न तुल्यः, विशिष्ट सत्ता सत्ते'त्यादावपि विशिष्टसत्तात्वस्य यो भेदः, त. स्मिन् शुद्धमचानुयोगिकत्वेन व्यावहारिकण विशिष्टमत्तापतियोगि कत्वं प्रातीतिक कल्पितम् । घटाकाशपठाकाशयोस्तु औपाधिको ( १ ) तदाहि इति घपुस्तके । ( २ )-अत्यन्ताभदोपि न संसर्गः किन्तु प्रकारः इति पाटो घपुस्तके । ( ३ ) तथाच व्यावहारिकोपीति घपुस्तके । ( ४ )--विवेकादुक्तभेदविषयके इत्यादिः घपुस्तके । . ग्रहः, ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सीहत शुक्तिरजतादिवध्यस्तस्य तत्तादात्म्याभावानुप न्यायरत्नावली। ऽपि भेदो व्यावहारिकः । घटपटयोस्तादात्म्याभावन व्यावहारि. कयोस्तादात्म्य भेदयोः विरोधस्य दूषणस्याभावात् । न च तादा त्म्यं भदो वा व्यावहारिक इति विनिगमकशून्यमिति वाच्यम् । तादात्म्यान्यथानुपपन्या भेदस्य कल्पनीयतया तादात्म्यादेरुपजी. व्यत्वेन प्राबल्यस्यैव व्यावहारिकत्वे प्रयोजकत्वात् । एवं च 'घट- स्सन्नि'यादिप्रतीतेस्तादात्म्यांशे प्रमात्वेऽपि भेदांशे भ्रमत्वं तद्य- वहारश्च । वस्तुतो विशेषणभिन्नतया ज्ञायमाने विशिष्ट तादात्म्यन विशेषणप्रकारकज्ञानत्वं विशेषणांशे तादात्म्येन प्रमात्वम् , न तु विशेषणभेदसमानाधिकरणतादात्म्यसंसर्गकवघटितम् । तथा च विशेषणविशेष्ययोर्मेंदाग्रहकाले न तादात्म्यप्रमा, तस्याभेदविषय- कत्वनियमन भ्रमत्वानियमश्च, ज्ञानान्तरेण भेदग्रहेऽपि तादात्म्य. प्रमासम्भवादिति ध्येयम् । प्रातीतिकभेदप्रतियोगित्वं च न परि- च्छिन्नत्वम् , प्रातीतिकध्वंसप्रतियोगित्वस्यापि तत्त्वापत्तेरिति भा. वः। ननु 'घटस्सन्नित्यादिप्रत्यये सत्ताजातेः समवायो भाति, न तु सद्रूपतादात्म्यम् , अतो दृश्यमात्रे सदूपभेदस्थ व्यावहारि- कत्वमेवेत्यतोऽधिष्ठानेत्यन्तमुक्तम् । द्वैतस्य-दृश्यस्य, मिथ्यात्वेन- सद्रूपज्ञाननिवय॑त्वन । रजतादिवत्-रजतादेरिव । अध्यस्तस्य- सद्रूपाज्ञानमूलकभ्रमविषयस्य । अधिष्ठानेति । कारणीभूताज्ञाना- श्रयेसर्थः। यथा शुक्तिरजतादेः शुक्तिज्ञाननिवर्त्यत्वरूपमिथ्या. नारायणी। यस्येत्यर्थः, मिथ्यात्वेन-अधिष्ठानज्ञाननाश्यत्वेन, शुक्तिरजतादिवत्-शुक्ति- रजतादेरिव, अध्यस्तस्य-अधिष्टानाज्ञानकृतभ्रमविषयस्य, घटः सन्नि- त्यादिप्रतीत्या सद्यक्तितादात्म्यविशिष्टतजैव प्रमितत्वात् । तत्तादात्म्या. भावानुपपत्तिः-तादात्म्येनाभावो भेदस्तस्यानुफ्पत्तिः वस्तुतोऽसंभव इति यावत , तथा च वस्तुतः शुक्तिरजतादेरसत्त्वेपि नेदं रजतमिति भेद- .

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रमथ श्लोकः । १३१ नात् न्यायरत्नावली त्वन शुक्त्यवाच्छन्नसद्रूपाज्ञानकाल्पतवन उक्ताज्ञानाश्रयस्यदमव. च्छिन्नसद्रूपस्य नादात्म्येन भानम् , 'रजतपिदं मदि'नि प्रतीते, तथा दृश्यमात्रस्य ब्रह्मज्ञाननिवय॑त्वरूपमिथ्यात्वेन सद्रूपाज्ञानक. ल्पितत्वात् सद्रूपतादात्म्येन भानम् , 'घटस्सन्नि'त्यादिप्रतीतरज्ञा. तस्य स्वाश्रयतादात्म्यवैशिष्ट्येनैव दृश्यरूपेण परिणामकल्प. अन्यथा सत्ताजात्या द्रव्यगुणकर्ममात्रवृत्त्या 'वं. सम्सन्नित्यादिप्रत्ययानिर्वाहात् , अनादिदृश्यानामा५ अनादिस- त्तादात्म्यांवशिष्टतयैव प्रत्ययात् । तथा च सर्वत्र सत्तादात्म्यावाश- मृतया भासमानदृश्ये सद्भदस्य व्यावहारिकस्यासम्भवः । सट्ट- पेऽपि सद्रूपात्मकसत्ताधारत्वोपपादनाय कल्प्योऽपि सद्रूपभेदो न व्यावहारिकः, विचारदशायामेव प्रतीतरिति भावः । ननु अनुमियादिरूपे गुरुत्वादिप्रत्यये सत्तादात्म्यमानानियमात्सत्ता दात्म्याविषयानुमित्यादिसिद्धगुरुत्वादौ व्यावहारिकसद्भेदसच्चे बाधकाभाव इति चेन्न । द्वैतस्येत्यादिना सिद्धत्वादित्यन्तेन 'सर्व व्यावहारिकद्वैतज्ञानं स्वविषयीभूतद्वैतमात्रसत्तादात्म्यविषयम् , भ्र. मत्वात् , मातीतिकभ्रमवदित्यस्य सूचितत्वात् । न चेदमनुपपन्नम् । ज्ञानजनकसामग्रीमात्रं सत्तादात्म्यविशेषितमेव ज्ञापयतीति नियम. स्यानुभवबलेन कल्पनात् । अत एव सर्वोऽपि विषयः कालसम्ब. धित्वरूपसत्वेन भातीति भट्टाः । ज्ञानसम्बन्धित्वरूपसत्त्वेनेति प्राभाकराः । अत एव सदूपाधारत्वस्यापि पूर्वोक्तरीया सर्वदृश्येषु प्रतीतिसिद्धत्वात्सद्रूपात्यन्ताभावो न कुत्राप्यस्ति । न चोक्ताधा- रत्वस्य कल्पितत्वात तद्वृत्तितदसन्ताभाव इव सट्टपासन्ताभा- वोऽप्यास्तामिति वाच्यम् । शुद्धस्य सद्रूपस्यात्यन्ताभावो हि न प्रत्यक्षेण गृह्यते किंचिद्धमविशिष्टपतियोगिकामावस्यैव तेन ग्रह नाप्यनुपानादिना, व्याप्तिग्राहकतर्कावभावात् । प्रत्युन . णात् ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित पत्तेः । तेन आत्मा नाभावप्रतियोगी । । अभाव. प्रतियोगिनश्च देहेन्द्रियादयः । (१)तेनाऽमी नात्मानः । न्यायरत्नावली। 'सत्यस्य सत्य'मित्यादिश्रुतिपीडनात् सद्रूपसम्बन्धिनि तदत्यन्ता- भावस्वीकारे सद्रूपं मिथ्या स्यात् । येन हि सम्बन्धेन यत् यद्वि- शिष्टं तत्सम्बन्धावच्छिन्नं तस्य तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं मि. ध्यात्वम् । तथा च सद्रूपस्याधारे आधारत्वसम्बन्धेनाभावस्वी. कारेण मिथ्यात्वापत्या उक्तश्रुतिः पाड्येत, आधारत्वादेस्तु दृश्यत्वादिना मिथ्यात्वानुमानमुक्तश्रुत्या अनुगृह्यते इति ध्येयम् । ध्वंसप्रागभावयोरित्यादिना आत्मन अभावाप्रतियोगित्वं (२)स्वीकृ. त्य आत्मन इत्यादिना तत्पूर्ववाक्येन उक्तमर्थमुपसंहरति-तेने त्यादिना । तेन आत्मनः अभावाप्रतियोगित्वग्राहकमानसत्त्वेन । आत्मा नाभावप्रतियोगी-आत्मत्वावच्छेदेन आत्माभावप्रतियोगि वन न गृह्यते । तेनेति । आत्मत्वव्यापकतया गृहीतं यदभावाप्रति योगित्वं तदभावत्वेन हेतुनाऽभावप्रतियोगित्वेऽनात्मत्वव्याप्यता- ग्रहात् अनात्मरूपपक्षे वृत्तित्वग्रहाच्चानुमितिसम्भवेनेत्यर्थः । नात्मान:-आत्मस्वरूपत्वाभाववन्तः । यथाश्रुते आत्मभेदस्य सा. ध्यत्वे तस्य प्रातीतिकस्यैव वाच्यत्वेन देहाद्यात्मवादिनं प्रति उप. न्यासानोचियेन असङ्गतेः । आत्मस्वरूपत्वं चात्ममात्रविषयकधी- विषयत्वम् । ननु द्वैतस्य पूर्वोक्तमिथ्यात्वे दृश्यत्वादिकमेव हेतुः, नारायणी। प्रतीतिवत् प्रपञ्चभेदप्रतीतिरपि काल्पनिकप्रपञ्चप्रतियोगिककाल्पनिकभे- दपरतया नेयेति भावः । उक्तार्थमुपसंहरति-तेनेति । आत्मनोऽभावाऽप्रति- योगित्वग्राहकमानसत्त्वेनेत्यर्थः। नाभावप्रतियोगी-नाभावसामान्यप्रती- योगी। तावता किं तत्राह-अभावेति। तेनेति । अभावसामान्यप्रतियोगित्वेन, अमी-देहेन्द्रियादयः, नात्मान-आत्मस्वरूपाभाववन्तः । यदि नात्मस्वरू. (१) तेन तेऽमी नात्मान इति ग पुस्तके। (२) स्थिरीकृत्य तद्धेतुकम् आत्मन इति घपुस्तके पाठः ।

·सिद्धान्तविन्दो प्रथम श्लोकः । - किन्तु स्वप्रकाशबोधरूपाख्ये आत्मनि अबैतेऽप्यनाद्य. न्यायरत्नावली। दृश्यत्वादिकं च दृक्तादात्म्यादिरूपम् , तस्य कथं मिथ्यात्वव्या. प्यता(१)प्रयोजकत्वमिति चेन्न । मिथ्यात्वव्याप्यत्वं न स्याच तर्हि दृश्यत्वं न स्यादिति तर्कसम्भवात् । अथ दृग्दृश्ययास्ता. दात्म्यमनुपपन्नम् , तस्य दृग्दृश्याभ्यां सम्बन्धान्तर(२)काले त. स्यापि सम्बन्धान्तरम् एवं तस्यापीति अनवस्थानात् । तस्य ता. भ्यां सम्बन्धान्तरास्वीकारे ताभ्यामसम्बद्धस्य तस्य कथं तदुभय प्रति सम्बन्धता, तथा च तत्तादात्म्यमनुपपद्यमानं सत् स्वमिव स्वप्रतियोगित्वानुयोगित्वोपहितत्वरूपेण दृग्दृश्यावपि मिथ्यात्वेन ज्ञापयतीति चेत् , एवमपि तत्तादात्म्योपहितरूपेणैव दृश इव दृश्य स्य मिथ्यात्वं स्यात , न तदनुपहितरूपेणापि दृश्यस्य । अथानु पपद्यमानहक्मम्बन्धाधीनसिद्धिकत्वात् दृश्यमात्रस्य मिथ्यात्वम् तर्हि वेदान्तवाक्यजज्ञानीयानुपपद्यमानसम्बन्धाधीनसिद्धिकत्वात् आत्मापि मिथ्या स्यात् अत आह-किन्तु स्वप्रकाशेत्यादि । स्वप्रकाशबोधरूपे कल्पिता अनिर्वचनीया एवेति योजना | स्वप्र- काशतादात्म्यवर्जितस्यानुपपन्नत्वेन कल्पितत्वमेवेत्यर्थः । अनुपप- द्यमानस्सम्बन्धः स्वोपहितमेव मिथ्यात्वेन ज्ञापयतीति वेदान्त- वाक्यजत्तिज्ञानोपहितस्य मिथ्यात्वेऽपि न शुद्धब्रह्मणो मिथ्या- त्वम् । न हि यत्र यत्रानुपपद्यमानमस्ति तन्मिथ्येति नियमे मान- मास्ति । मिथ्योपहितं तु मिथ्यैव, मिथ्याघटितत्वात् । दृक्तादा. म्यानुपहितमपि सर्व दृश्यरूपं मिथ्या । उक्तरत्यिाऽनुपपद्यमानेन नारायणी । पास्तहि व्यवहारक्षमास्ते कीद्वविधा इत्याशङ्कय स्वरूपमाह-किन्विति । स्वप्रकाशरूपे अनिर्वचनीया एवेति योजना । सदसद्भिन्नरूपाऽनिर्वाच्यत्वे (१) मिथ्यात्वव्याप्यतां अप्रैयोजकत्वादिसम्भवात् । अथ दृग्दृश्ययोस्तादात्म्यम् इत्यादिः घपुस्तके । (२) सम्बन्धान्तरस्वीकारे इति घपुस्तके । १२ ·१३४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते निर्वचनीयाविद्याकल्पिता अनिर्वचनीया एवेति सिद्धा. ननरहस्यम् । ननु बोधरूप आत्मति तवाभ्युपगमात्सु- न्यायरत्नावली। घटत्वादि सम्बन्धेनोपहितत्वात् । न हि दृश इव दृश्यस्य अनुप. हितं रूपमस्ति, दृश्यग्राहकप्रमाणमात्रस्य सम्बन्धोपहितदृश्यग्राह. कत्वात् निर्विकल्पका यक्षस्याप्रामाणिकत्वात् । प्रामाणिकत्वे- ऽपि सम्बन्धमगृह्णतोऽपि तस्य (१)सम्बन्धोपहितस्य स्वरूपग्राहक- त्वेन चरितार्थत्वात् । अनुपहितरूपग्राहकत्वकल्पने गौरवात् । वे दान्तजन्यधीविषयस्तु अनुपहितमेव, तात्पर्यानुरोधात् । तच्च स्व. प्रकाशचिदानन्दस्वरूपम् , अन्यथा स्वतःपुरुषार्थरूपमोक्षरूपत्वानु. पपत्तेः : । तथा च अनात्मानः केनापि स्वरूपेण निर्वक्तुमशक्यत्वात् अनिर्वचनीयाः, उपहितः स्त्रीयसर्वरूपैः अनुपपन्नत्वात् विचारा- ऽसहत्वात् मिथ्याभूता इति भावः । ननु तर्हि स्वप्रकाशे शुद्धात्मनि न दृश्यारोपम्सम्भवति, अप्रकाशमान एव शुक्त्यादौ रूप्याद्यारोपद. र्शनात ; अथ अज्ञानसम्बन्धात तत्सम्बन्ध इति चेन्न, तस्यापि तवासम्भवात् अत आह-अनाद्यनिर्वचनीयेत्यादि । इदमा. धाकारमनोवृत्तिनिर्गमनात् शुक्त्यादौ साक्षिरूपप्रकाशसम्बन्धे सति (२)अज्ञानसम्बन्धेन रूप्याद्यारोपात् प्रकाशमानेऽप्यात्मनि अज्ञा- नात् दृश्यारोपसम्भवः । न च दृष्टान्तेऽप्यसम्भवः, अज्ञानस्या- नादित्वात् अनिर्वचनीयत्वाच्च । प्रमाणजन्यज्ञानरूपेणैव प्रकाशे- नाज्ञानस्य विरोधः, न तु चित्प्रकाशेन । मन्ददीपान्धतमसयोरिव नारायणी। हेतुमाह-अविद्याकल्पिता इति । ननु स्वप्रकाशे अज्ञानसम्बन्ध एव कथं ? तत्राह-अनाद्यनिर्वचनीयेति । अनिर्वचनीयत्वाद्विभिन्नसत्ताकाऽविद्यास- म्बन्धो घटत एव लोकेपि समसत्ताकप्रकाशाप्रकाशयोरेव विरोधदर्शना. दिति भावः । श्रात्मनो बोधरूपत्वमिति पक्षेऽव्यभिवारित्वं प्रतिक्षिपति- नन्विति । सुप्तोत्थितस्य-स्वापानन्तरमुत्थितस्य माप्रतः पुरुषस्य मूढोहमा (१) सम्बन्धोपहितदृश्यग्राहकत्वेनेति घपुस्तके । (२) सत्यपापि घपुस्तके । । - ·सिहान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । १३५ षुप्तौ च बोधाभावात् गाढं मूढोऽहमासं न किञ्चिदवेदि. षमिति सुप्तोत्थितस्य परामर्शात् कथमव्यभिचारिता तस्येत्याशङ्कयाह-सुषुप्त्येकसिद्ध इति । अयमर्थः । आ. त्मनः सुषुप्तिसाक्षित्वान्न तत्र तदभावः। अन्यथा मूढो न्यायरत्नावली। तयोः स्वीय सर्वकालेषु मिथः संसृष्टतयवोपलम्भात् । अथापि तयोर्विरोध: स्यात् यद्यज्ञानमुत्पद्यत । न ह्यन्धतमसमपि कृतमन्द दीपे गृहे उत्पद्यते । अथापि महालोकतममोरिव समसत्ताको वि. रोधः स्यात्, अज्ञानं तु विचारासहत्वेन मिथ्याभूतं न परमार्थ- चित्प्रकाशसमसत्ताकमिति भावः । सुप्तोत्थितस्य सुषुप्त्युत्तरं जाग्रतः पुरुषस्य अदिषमिति परामर्शादिति योजना । पराम त्-िस्मरणात् । अव्यभिचारिता-अभावाप्रतियोगिता । सुषु- तीति । मनाऽवांच्छन्नजीवस्य ब्रह्मणा वा स्वप्नाध्यासापादानत्व मनोलयसहितं तद्विषयकमवस्थाज्ञानं सुषुप्तिः, शुद्धब्रह्मण एव त- दुपादानत्वे(१) तद्विषयकमूलाज्ञानमेव मनोलयसहितं सा पक्षद्वयेऽपि (२)गाढमूढोऽहमिति मूलाज्ञानस्योल्लेखः । आधपक्षे न किञ्चिदवेदिषमित्यनेन स्वप्नांपादानाज्ञानस्य मनोऽवच्छिन्नचिद. ज्ञानस्येव व्यावहारिकप्रपञ्चविषयकत्वस्वीकारादिति । अन्यथा नारायणी। समिति प्रत्ययस्याज्ञानपरतानिरासायाह-न किञ्चिदवेदिषमिति । न किञ्चिज्ज्ञा. तवानित्यर्थः । धात्वर्थज्ञानस्य नअर्थऽभावेन्वयात् ज्ञानाभाव एवं प्रती- तेविषय उचित इति भावः । परामर्शात्-अनुमितेः । (३)जन्यज्ञानसामग्स. भावादिरूपहेतेोरिति शेषः । अव्यभिचारिता-अविनाशिता । अयमर्थ इति । सुषुप्तेन स्वापात्मकेन एकेन मुख्येन असाधारणप्रमाणभूतेन सिद्धो निश्चित इति मूलार्थः । सुषुप्तीति । सुषुप्निविषयकानुभवरूपत्वादित्यर्थः । (१) तदुपादानत्वे तु इति घपुस्तके । ( २ ) गाढं मूढोहमित्यनेन मूलाज्ञानस्योल्लेखः इति घपुस्तके । ( ३ )-अनुमितेः अनुमितिजन्यज्ञानेत्यादिपाठः खपुस्तके युक्तश्च । । तत्र .

·१३६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते .. ऽहमासमिति परामर्शानुपपत्तेः । मानमानमितिमेगानां न्गायरत्नावली। न किश्चिदवेदिषमिति सर्वव्यावहारिकविषयकाज्ञानस्मृतेरनुपपत्तेः। वस्तुतो घटादिव्यावहारिकपदार्थानां सुषुप्ती जागरकालीनेन अज्ञानान्तरातत्त्वेन प्रकाशाप्रसक्तेः स्वमहत्वज्ञानविषयत्वास्त्री- कारेऽपि जीवेशचिदज्ञानसम्बन्धादौ जागरे मदा भानेन प्रकाश प्रसक्तेः स्वप्नहेत्वज्ञानविषयत्वावश्यकत्वात् , वार्तिकमते जीव स्थानावृतमाक्षितादात्म्येनेशस्य माक्षित्वेन च तयोर्भेदस्य च अना. तत्वेन साक्षिमास्यत्वप्रसक्तेः 'न किश्चिदवेदिष'मित्यनेनोक्तभेदा- दिविषयकतया मनोऽवच्छिन्नचिदज्ञानस्योल्लंखः, न तु घटादिवि पयकतयापि । द्वितीयपक्षे (१)तु मूढोऽहमाममित्याकारं मूलाज्ञान- विषयकस्मरणम् । न किञ्चिदेवेदिषमित्याकारकं तु उक्तभेदादि विषयकस्य सुषुप्तावनुभूयमानस्य स्वमानुपादानस्यापि अज्ञानाव- स्थाविशेषस्य स्मरणमिति ध्येयम् । अन्यथोति । सुषुप्तिरूपाज्ञा नविषयकसाक्षिणः सुषुप्तिकालेऽनङ्गीकार इत्यर्थः । ननु सुषुप्त्या काराया अविद्यावृत्तेरेव तादृशस्मृतिहेतुत्वसम्भवेन किं सुषुप्तिका. लीनसाक्षिस्वीकारेण तत्राह-मातृमानमितिमेयानामिति । ज्ञातृज्ञानकरणज्ञानज्ञेयव्यक्तीनां-व्यभिचारित्वेऽपि-साक्षिसम्बन्धे नारायणी। तत्र-सुषुप्तौ तदभावः-ज्ञानसामान्याभावः। यत्किञ्चिद्व्यक्तः सामान्याभा- वविघटकत्वात् तथाच निरुक्तानुमान बाध इति भावः । तत्र ज्ञाने प्रमाण- माह-अन्यथेति । सुषुप्तावनुभवानङ्गीकार इत्यथः । परामर्शानुपपत्तेः (२)स्मृति प्रत्यनुभवस्य हेतुत्वात्तदानीमनुभवं विनोत्थितस्य स्मृत्यस- म्भवादिति यावत् । तदानीं क्लुप्तप्रमाणादिसामग्वभावात्कथनुभवस्त- त्राह-मातृमानेति । ज्ञानाश्रयज्ञानकरणवृत्तिज्ञेयव्यक्तीनां (३)व्यभिचारित्वेपि (१) 'न किञ्चिदवेदिष'मित्याकारस्योक्तभेदादिविषयकस्य सुषुप्तावनुभूयभानस्य इति घपुस्तके। (२) परामर्शानुपपत्तेः स्मरणानुपपत्तेः स्मृति प्रतीत्यादिपाठः खपुस्तके । ( ३ )-व्यक्तीनामित्यर्थः । व्यभिचारित्वेपि-तदा विद्यमानाभावप्रतियोगित्वेपि तद्भा. वाभावसाक्षिणः ज्ञानादिभावाभावयोभीसकस्य इति खपुस्तके पाठः युक्तश्चासौ ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । १३७ व्यभिचारित्वेऽपि तद्भावाभावसाक्षिणः कालत्रयेऽप्य : न्यायरत्नावली। कचित्काले अभावेऽपि कालत्रये-जात्रादेः पूर्वकालस्थितिकालना- शकालेषु । कालत्रयाव्यभिचारित्वे (१)हेतुमाह-तद्भावाभावसा- क्षिण इति । ज्ञात्रादिस्वरूपतदभावभासकस्येत्यर्थः । यथा प्रति- कर्मव्यवस्थायां वक्ष्यमाणरीत्या देहस्थविषयस्थतदन्येषां मनोत्ति- भागावच्छिन्न(२)प्रमातृप्रमाणरूपत्वम् , तथा मुषुप्तौ मनोवृत्त्यभावेन प्रमाणायभावेऽपि अविद्याविशिष्टा चित् ज्ञात्री, अविद्यावृत्त्यव. च्छिन्ना ज्ञानं तत्करणावच्छिन्ना ज्ञानकरणं विषयोपहिता ज्ञेयेति ज्ञात्रादिसाधकोऽनुभवोऽवश्यं वान्यः। न ह्यविद्यात्तिरनुभवः येन तयैव (३)स्ववृत्तिाच्या, अस्वप्रकाशरूपत्वेन स्वयं सन्दिग्ध वेन सुषुप्त्याद्यर्थासाधकत्वात् । तदुक्तम्- अप्रत्यक्षप्रकाशस्य नाथदृष्टिः प्रसिध्यति । इति । अस्वप्रकाशज्ञानवादिनोऽर्थप्रकाशो नोपपद्यत इत्यर्थः । ज्ञा च ज्ञानविषयत्व विनैव सशयादिविष. यत्वायोग्यविद्यमानस्वरूपकत्वम् । अत एवोक्तं तार्किकादि- भिरपि 'न हि जाननेव जानामि न वेत्याद्यनुभवति' । इयां- स्तु विशेषः-यत्तार्किकादिमते ज्ञानस्य स्वाभाववत्वज्ञाने प्रतिबन्ध- कत्वात् संशयाद्यविषयत्वं मन्मते त्वना तत्वादिति । अत एव तन्म तं तादृशपतिबन्धककल्पना(४)देयम् । संशयादिकं प्रति मन्मते नारायणी। तद्भावाभावसाक्षिण:-ज्ञानादिरूपभावतदभावभासकस्य, कालत्रये- जागराद्यवस्थात्रये, अव्यभिचारात्-अविनाशात् । तथाच लाघवात्स. विभासकतयाङ्गीकृतस्य साक्षिणस्तदानी सत्वान्न सामरसमावेपि नस्य स्वप्रकाशत्व - (१) हेतुं विशेषणमाह इति धपुस्तके । ( २ ) मनोवृत्तिभागावच्छन्नचैतन्यानां प्रमातृप्रमितिप्रमाणरूपत्वमिति घपुस्तके । ( ३ ) स्मृतिर्वाच्येति घपुस्तके । ( ४ ) कल्पनागौरवाद्धयमिति घपुस्तके ।

·१३८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते व्यभिचारात् । ननु प्रमाश्रयः प्रमाता स एव कर्ता भो. न्यायरत्नावली। आवरणस्य हेतुत्वं तन्मते विशेषादर्शने(१) हेतुत्वस्य स्थाने इति न गौरवकरम् , प्रत्युत विशेषादर्शनं व्याप्यतया ज्ञातस्य निश्चयाभा- वः । तत्वं चाज्ञानवजातिरूपादावरणत्वाद् गुरुतरम् । गृहीतापा. माण्यकस्याहार्यस्याव्याप्यवृत्तिविषयकत्वेन गृहतिस्य च निश्चय- स्याप्रतिबन्धकत्वात्तदन्यत्वेन निश्चयो विशेषणीयः । ज्ञानस्य स्व- रूपसतः प्रतिबन्धकत्वेऽपि ताशनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वमावश्य. कम् । घटादौ ताशनिश्चयसच्चे 'घटज्ञानवान्न वेति तादृशसंशया- नुदयात् । आवरणं तु तादृशनिश्चयविषयेऽप्यस्तीति तत्र संशया. दिकं स्यादेवेति केवलरूपेण हेतुरिति मे लाघवम् । ज्ञानस्य ज्ञानान्तरेण स्वेन वा प्रकाश्यत्वे तु अनवस्थाऽऽत्माश्रयगौरवादि- कम् । 'साक्षात्करोमि जानामि अनुभवामी सनुगताकारबुद्धौ एक स्यैवानुभवस्य भानात् त्यविषये सुखादौ 'मुखं जानामी'त्यादि- प्रतीतेश्व(२) न वृत्तीनामनुभवत्वम् । तस्मादेकस्य भानस्य तादा- स्म्यात् तदन्येषु सर्वेषु भातीतिव्यवहारः। तस्य चानुभवस्य अनुभ- वाविषयत्वेऽपि नालीकत्वापत्तिः, वेदान्तवाक्यजन्यप्रमावृत्तिविष. यत्वात् कालादिसम्बन्धाच्च । तस्मिन्नुक्तव्यवहारस्तु (३)स्वरूपणे. व, न त्वनुभवान्तरापेक्षः । घटाद्यभावे तयवहार इव तदन्याभावा- नपेक्षः । तथा च विषयतासम्बन्धेन उक्तव्यवहारं प्रति अनुभव. ध्यक्तः तादात्म्येन हेतुत्वमुक्तव्यवहारपूर्वकालीनत्वावशिष्टायां नारायणी। काचिदनुपपत्तिरिति भावः । मातृभिन्न सर्वसाक्षिणं तार्किकप्रभाकरौ ( १ ) विशेषादर्शनहेतुत्वस्य स्थाने हात गौरवकरं प्रत्युत विशेषादर्शनं ज्ञानस्य निश्चयाभावः इति घपुस्तके । (२)-प्रतीतेश्च वृत्तीनामननुभवत्वं च इति घपुस्तके । (३)-तत्स्वरूपणैव इति घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः। १३९ क्ता प्रदीपवत्स्वपरमाधारणसर्वभासकश्चेति न घटादि. वत्साक्षिसापेक्ष इति चेन्न । विकारित्वेन स्वविकारसा- न्यायरत्नावली। तब्यक्तौ तब्यक्तेस्तादात्म्य सत्चात् कार्यवति स्वस्मिन्नपि कारणस्य सच्चम् । सर्वस्यैव हि कारणस्य कार्यप्राकालीन एव कार्योपलाक्ष ते सत्वमपेक्ष्यते । कार्यप्राक्कालीनत्वावच्छेदेन हि यत्र यद्वर्तते, तत्कार्यपाक्कालीन एव तत्र वर्तत इति नियमादिति भावः । प्राभा. करमतमाशङ्कते-नन्वित्यादि । प्रमाश्रयः-ज्ञानाश्रयः । प्रमाता- ज्ञाता । प्रदीपवदिति । यथा दीपः स्वस्य स्वप्रभामंयुक्तस्य च व्यवहारजननरूपावभासने नान्यापेक्षः, विषयतासम्बन्धेन घटा. दाविव समवायेन ज्ञातरि तादात्म्येन स्वस्पिश्च(१) घटज्ञानस्य स. म्बद्धतया तेषु व्यवहारस्य तत एवोत्पत्तिसम्भवात् । तथा च सुषु. सौ (२)अविद्यासुखवृत्तिरूपज्ञानस्वीकारेऽपि तत्साक्षिस्वीकागे नियुक्तिकः । 'जानामी'त्यनुगताकारधीस्तु विप्रतिपन्ना । न ह्यनु. गताकारबु(३)द्ध्यर्थमेकं वस्तु स्वीक्रियते, अतिप्रप्तङ्गादिति भावः । विकारित्वेन-परिणामित्वेन । स्वविकारसाक्षित्वानुपपत्तेः-स्व. परिणामविषयकज्ञानववानुपपत्तेः। सुखादिरूपेण परिणतस्य प्र. नारायणी। प्रतिक्षिपतः-नन्विति । प्रमाश्रयः-प्रमाणजन्यज्ञानाश्रयः । ज्ञानवत एव कर्तृत्वसम्भवादाह-स एवेति । कर्तृत्वभोक्तृत्वयोः सामानाधिकरण्यमु. चितमित्यभिप्रेत्याह--कर्ता भोक्तेति । स्वपरेति । स्वस्य आश्रयस्य परस्य ज्ञानघटादेश्च वृत्तिद्वारा व्यवहारजनक इत्यर्थः । न साक्षिसापेक्षा-न स्वभिन्नानुगताभासकव्यक्त्वन्तरसापेक्षः । भासकत्वेनान्यव्यक्तिसापे. क्षत्वाभावे दीपो दृष्टान्तः व्यतिरेकेण घट इति विवेकः । तथाच न (४)सुषुप्तावनुभवः प्रामाणिक इति भावः । समाधत्ते---विकारित्वेनेति । तार्किकप्रभाकरोभयमते कर्तृत्वादिरूपधर्मवत्त्वेनेत्यर्थः । स्वविकारेति । (१) स्वस्मिंश्च स्वघटकज्ञानस्येति घपुस्तके । (२) अविद्यावृत्तिरूपति घपुस्तके । ( ३ )-बुद्ध्यर्थमेव वस्तु स्वीक्रियते अतिप्रसङ्गापत्तेरिति भावः इति घपुस्तके । ( ४ ) खपुस्तके न इति नास्ति ।

·१४० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते क्षित्वानुपपत्तेः दृश्यस्य द्रष्दृत्वाभावात् (१)प्रमातुश्च प. न्यायरत्नावली। मातुः सुखादिरूपापत्त्या पूर्वरूपोच्छेदेन पूर्वरूपस्य न सुखादिप्रमा- तृत्वसम्भव इति भावः । अथवा विकारित्वेनेत्यादि-भिन्नका. लीनसुखादिरूपनानापरिणामित्वरूपापन्नत्वेन तादृशपरिणामान प्रति द्रष्मृत्वानुपपत्तेः एकस्य भिन्नकालीन(२)परिणामद्रष्दृत्वं प्र- त्यभिज्ञायते 'योऽहं पूर्व सुखमन्व भूवं सोऽहमिदानीं दुःखमनु- भवामि' इत्यादिप्रत्यया(३)च्च पूर्वापरकालीनमेकं द्रष्टारं विनाऽनु- पपन्नम् - त्वन्मते च न द्रष्टुरेकत्वं सम्भवति, विकारित्वन नाना- रूपापन्नत्वादिति भावः । ननु प्रमातुरेकदेश एव सुखादिरूपमाप- द्यते, तथा च तदीयपूर्वरूपस्यापि विद्यमानत्वेन द्रष्दृत्वोपपत्तिः. अत एवाक्तमत्यभिज्ञाप्युपपद्यते तत्राह-दृश्यस्य द्रष्दृत्वानुपप त्तेरिति । दृश्यस्यानुभवाविषयत्वेन भासमानस्यानुभवाश्रयत्वमा त्रानुपपत्तेः । ननु 'अहं सुखमनुभवामी' तिधिया प्रपाश्रयत्वेनैवाह- मर्थो भाति न प्रमेयतया तत्राह-प्रमातुश्च परिणामित्वेन दृ- नारायणी। स्वाश्रितकर्तृत्वादिधर्मानुसन्धातृत्वासम्भवात् । घटत्वाद्यनाश्रयस्यैव घ. टत्वादिविशिष्टानुसन्धातृत्ववत् कर्तृत्वादिरहितस्यैव कर्तृत्वाद्यनुसन्धा तृत्वसम्भवादिति भावः । ननु स्वस्वव्याप्यभिन्न प्रत्येव भासकत्वे भा स्यधर्मानाश्रयत्वनियमः अन्यथा दीपस्य स्वीयरूपादिभासकत्वानुपपत्ति रत आह-दृश्यस्येति । दग्विषयस्य ज्ञान भन्नस्य जडस्येति यावत् । द्रष्टत्वा भावात्-सविषयकभानाश्रयत्वाभावात् । तथाचाहमर्थो न द्रष्टा दृश्य. त्वाद्धटवदित्यनु(४)मानाद् द्रष्टत्वाभावसिद्ध दीपादावपि ग्राहकज्ञानाश्रय- स्य तृतीयत्वेन तद्वृष्टान्तादभिमतासिद्धेश्च नाहमर्थस्यैव द्रष्टतेति भावः । नन्वहमर्थस्य अहं जानामीत्याश्रयत्वेन भानात् दृष्टिकमत्वरूपं दृश्यत्वमे- वालीकम् , अतः कथं तेन घटादेरिव द्रष्टुत्वाभावसिद्धिस्तत्राह-प्रमातुश्च- ति । अहमर्थस्येत्यर्थः । परिणामित्वेन--प्रमाणजन्यवृत्त्याश्रयत्वेन (5)-दृष्तृत्वानुपपत्तरिति गपुस्तके । (२)-भिन्नकालीननानापरिणामेत्यादिः घपुस्तके । (३)-प्रत्ययात् । तच्च पूर्वेत्यादिः घपुस्तके । (४)-इति प्रत्यनुमानात् इति खपुस्तके । ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथम श्लोकः । १४१ M . रिणामित्वेन दृश्यत्वात् एकस्य(१)कूटस्थस्यैव सर्वसाक्षि न्यायरत्नावली। श्यत्वादिति । प्रमातुरपि बीजादिवत् नानाविधभिन्नकालीनप- रिणामाश्रयतयाऽनुभवविषयत्वस्वीकारादित्यर्थः । 'अहं मुखी'त्या. धनुभवस्य सुखादिविशिष्टपमातृविषयत्वात् प्रमाश्रयत्वमात्रमहमर्थ- स्येति वक्तुमशक्यम् । किं च प्रमाविषयत्वमेव तत्र वाच्यम् , न- त्वाश्रयत्वम् , उक्तमत्यभिज्ञाया (२)विकारिण्यनुपपत्तेः पूर्वरूपस्य उत्तररूपतादात्म्यात्तदुत्पत्तिविनाशाभ्यां तदुत्पत्तिविनाशपाले- रिति भावः । ननु माता न परिणामी, आरम्भवादस्यैव स्वी- कारेण निर्विकारस्यापि प्रमासुखादिसमवायित्वस्वीकारादित्या. शक्य धर्मधर्मिणोस्तादात्म्यानुभवात् धर्मस्योत्पत्तिविनाशाभ्यां धर्मिणस्तावश्यं वाच्यौ, तदुक्तम्- उपयन्नपयन् धर्मो विकरोति हि धर्मिणम् । इति । उपयन जायमानः अपयन् विनश्यन् विकरोति उत्पत्तिविना- शभाजं करोतीत्याशयेन उपसंहरति-एकस्येत्यादि । एकस्य-स. दृश्यत्वात्-स्वातिरिक्तस्वप्रकाशसंविद्विषयत्वात् । प्रमाणजन्यज्ञानसा. पेक्षस्य स्वप्रकाशत्वायोगात् अवेद्यत्वे च शशशृङ्गादिवदलीकत्वापत्तेः, स्वव्यवहारायाहमर्थस्य स्वातिरिक्तस्वप्रकाशसंविद्विषयत्वमावश्यकमिति भावः । ननु तथापि न तवेष्टसिद्धिः स्वाश्रितज्ञानस्यैव स्वप्रकाशसंविदू- पत्वाङ्गीकारात् तेन दृश्यत्वद्रष्टत्वयोरुभयोरपि समावेशो बाधकामा. वादित्यत आह-एकस्यैवेति । सजातीयभेदरहितस्यैवेत्यर्थः । कूटस्थस्य- कूटे प्रपञ्चेऽधिष्ठानतया स्थितस्य । सर्वसाक्षित्वात्--सर्वपदार्थविषय. कभानरूपत्वात् । अहमर्थवृत्ते डकार्यत्वेन घटादेरिव स्वतः स्फूर्तिम. त्वस्य कर्तृकर्मविरोधेन सविषयकत्वस्यानवस्थानात् । वृत्त्यन्तरवेद्य- त्वस्य बाऽयोगात् । लाघवात्सर्वभ्रमाधिष्ठानतया क्लृप्तस्यैकस्यैवावि. करिणः (३ प्रमात्रादिसाधारणसर्वसाक्षित्वकल्पनमुचितमिति भावः ( १ ) एकस्यैव कूटस्थस्येति नारायणीसम्मतः पाठः । ( २ ) विकारिणोऽनुपपत्तेरिति घपुस्तके । ( ३ )-अविकारिणः सर्वसाक्षित्वकल्पनमिति खपुस्तके पाठः । नारायणी।

·१४२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। दृश्यानुस्यूतस्य । तत्र हेतुः-कूटस्थस्येति । स्वसमसत्ताकं रूपा- न्तरमापद्यते यः तदन्यस्येयर्थः । एवकारात् प्रमाता सुखादिरूपं म्बसमसत्ताकपरिणाममापद्यमानो न साक्षीत्यर्थः । ननु गुणादिध. मस्य धर्मिणि तादात्म्यमेव सम्बन्धः न तु समवायाख्यः तदन्य इत्यत्र का युक्तिरिति चेदत्रोच्यते । यत्र यत्र समवायः प्राभाक- राद्यैरुच्यते तत्र तत्र तादात्म्यमेव युक्तम् । तथा हि-संयोगविशे- पयुक्तं कपालद्वयं घटः, शाखादिसमुदाय एव मनिवेशविशेषयुक्तो वृक्ष इत्यनुभवात् तादात्म्यान्यसम्बन्धो न लौकिकानुभवाविषयः । 'इह कपाले घट' इसादिधीस्तु 'न लोकानां स्वाभाविकी किन्तु (१)तार्किककल्पनामात्रम् , न ततोऽर्थसिद्धिः अतिप्रसङ्गात् । किश (२)नीलादिगुणस्य घटादौ तादात्म्य स्वीकारे 'घटो नील' इत्या. दिसर्वज्ञाने घटादो नीलादिगुणस्य तादात्म्य सम्बन्धेन विशेषणता, न तु समवायेन तस्यैवासिद्धत्वात् । तथा च 'घटो न नील' इ. त्यादिज्ञाने नीलादिगुणभेदस्यैव विषयत्वम्, न तु नीलादिसम. वायिप्रतियोगिकभेदस्येति नीलादिगुणतादात्म्यधीतद्भदधियोः 'घटो नीलगुणात्मकः, घटो न नीलगुणात्मक' इसाकारकयोरेच विरो- धित्वं कल्प्यते, सर्वेरेव स्वीकारात् । न तु नीलसमवायितादात्म्य - धीनीलसमवायिभेदधियोः, (३)अलीकत्वात् । तथा च लाघवम् । अपि च नीलादेस्तादात्म्यसम्बन्धेन घटादौ विशिष्टबुद्धिं प्रति घे. टादौ नीलादिगुणभेदविशिष्टबुद्धबिरोधित्वं त्वया मया च कल्प्य- म्, त्वया तु समवायन तत्र तद्विशिष्टबुद्धौ समवायेन यो नी- लादिगुणात्यन्ताभावः तद्विशिष्टबुद्धेविरोधित्वं वाच्यमिति ममत्रा- (१) तान्त्रिककल्पनामात्रम् । न च ततोथासद्धिरिति घपुस्तके । ( २ ) नीलादिघटादाविति गपुस्तके तत्र गुणस्येत्यावश्यकम् । ( ३ )-भेदधियोस्तयोरलीकत्वादिति घपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । १४३ त. स्वात् । ननु(१)एकः कूटस्थो निर्धर्मकः साक्षी नाद्रियते न्यायरत्नावली। यतद(२)त्यन्ताभावतद्भानतद्विरोधित्वादिकल्पने तु तव महागौर- वम् , तस्मात् कपालघटादिसम्बन्धेषु तादात्म्यत्वरूपोऽखण्डधर्म एव कल्प्यते । 'ट्रव्यं घट' इत्यादिधीस्थले सम्बन्धनिष्ठतया क्ल सत्वात् । न तु समवायत्वरूपः, क्याप्यक्लप्तत्वात् । 'अहं सुखी'- त्यादावपि तादात्म्यादसम्बन्धः सुखादेवत्तिनियामकः क्वचित् संयोग इव । तथा 'घटे रूपमित्यादिधीस्तु लोकानां वर्तत एव, त त्रापि तादात्म्यं रूपादेः वृत्तिनियामकमिति दिक् । ननु प्रमाश्र- यस्यैव लोके साक्षित्वेन व्यवहारात् एकरूपकूटस्थस्य साक्षित्वं न युक्तम् । न च प्रमाश्रयस्य प्रमेयत्वे विरोधः, गमने गन्तुरिव प्रमायां प्रमातुः कर्मत्वामम्भवादिति वाच्यम् । प्रमोपहितप्रमाविशि. ष्टरूपेण(३) एकस्यापि प्रमातृत्वप्रमेयत्वोभयोपपत्तेः । अत एव प्रमाया अपि प्रमेयत्वम्, अयन्ताभेदे सम्बन्धास्वीकारेऽपि प्रमा- त्वोपहितप्रमात्वविशिष्टरूपभेदेन विषयत्वोपपत्तेः । न च विकारि- णि प्रमातार नानारूपे उक्तप्रसभिज्ञानुपपत्तिरिति वाच्यम् । सु. खादिपरिणामात्मकतया नानात्वेऽपि स्वरूपेण प्रमातुरेकत्वात् । एवं च स्वविषयकजन्यप्रमया धर्मव्यवहारोपपत्तौ तदन्यनित्यज्ञा. नरूपे साक्षिणि मानाभाव इति शङ्कते- एक इत्यादि । निर्धर्मकः- प्रमादिधर्मशून्यः । एकादिपदं श्लिष्टम् । एकोन साक्षी किन्तु नारायणी। सावित्वविरुद्धकत्वकृटस्थत्ववतः साक्षित्वं न युक्तिसह नवा (४)शास्त्र. सिद्धमित्याशङ्कते--एक इति । एकः अद्वितीयः भानसामग्खा रहित इति यावत् , कूटस्थोऽपरिणामी निधर्मकः साक्षित्वादिधर्मरहितः । अप्रामा. णिकत्वात्--युक्तिशास्त्राद्यगोचरत्वात् । अप्रामाणिकतोक्तिः श्रुत्यपरिज्ञान- (१) नन्विति खघपुस्तकयोनास्ति । ( २ )-समवायतदवच्छिन्नात्यन्तेत्यादिः घपुस्तके । ( ३ ) रूपभेदेनेति घपुस्तके। (४)-युक्तिसहशास्त्रसिद्धमिति कपुस्तके पाठः ।

·१४४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते अप्रामाणिकत्वादिति चेन्न । 'तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति, न दृष्टद्रष्टारं पश्यः अ. दृष्टो द्रष्टा, नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे' त्यादि वदता वेदान्त- न्यायरत्नावली। । द्वौ त्रयो वा। कूट कपटे साक्षित्वे यस्तिष्ठति, यो वा धर्मशून्यः, स न साक्षी, धर्मशास्त्रे तथाक्तत्वात् इति श्लेषः । भान्तम्-अपरो- क्षव्यवहारविषयम् , अनु-आश्रित्य । किं दृग्दृश्ययोरुमहापराक्षता. व्यवहारमात्रं विवक्षित तत्राह-तस्य भासति । तदभिन्नभाने नेत्यर्थः । विभाति-अपरोक्षव्यवहारविषयः । दृष्टे:-चाक्षुषादिवृत्ति ज्ञानस्य, द्रष्टारम्- अनुभवरूपम् , पश्ये:-चाक्षुषादिवृत्तिविषयी. कुर्याः । अदृष्टः-वृत्तिभिन्नानुभवस्यापि अविषयः। तर्हि नित्यचिद्रू- पसाक्षिण एवं वास्तवं नानात्वमस्तु तत्राह-नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टेति । यो द्रष्टा सोऽन्तयामिस्वरूपादन्यः सन् कुत्रापि नास्ति मिथ्येत्यर्थः । शुद्धनान्तर्यामिरूपेण द्रष्टा सन् न तु तदन्यरूपणेति द्रष्टुनानात्वं मिथ्येति भावः । तस्य कूटस्थचिद्रूपस्य सर्वसाक्षित्वेन- नारायणी । मूलेति दर्शयितुं श्रुतिमादौ उदाहरति-तमेवेति । तमेव-‘एको वशी सर्वभूता- 7- गार्नि. ... । मद सूचान्यहमवान त्यादि भाति । फलितमाह-तस्य भासेति । तदभिन्नभानेनेत्यर्थः । आस्तां सर्वभासकत्वं भास्यत्वासामानाधिकरण्यं तु कुतस्तत्राह-न दृष्टरिति । दृष्टेः-प्रमाणजन्यवृत्तः द्रष्टारं-भासकं न पश्येः-न पश्यसि तद् ब्रह्मेति. शेषः । तथाच भासकत्वभास्यत्वयोरसामानाधिकरण्यं श्रुतावेव स्पष्टमिति भावः । श्रुत्यन्तरमाह-'अदृष्टो द्रष्टेति' अदृष्टः-सर्वप्रमाणागोचरः द्रष्टा- सर्वावभासकः । नन्वस्तु द्रष्टुत्वदृश्यत्वयोरसामानाधिकरण्यं द्रष्टुरेकत्वं तु कुतस्तत्राह-नान्योतोम्तीति अतः--पृथिव्यादिविज्ञानान्तर्यामिणः सकाशात् , अन्यः-व्यावृत्तः प्रपञ्चान्तर्गतः कोप्यहमर्थादिरूपो द्रष्टा नास्ती- त्यर्थः । आदिना 'नान्योऽतोस्ति श्रोते त्यादिपरिग्रहः । अनेन (१।सर्वप्र- (१) अनेन प्रमाणजन्येति खपुस्तके । ।

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । प्रमाणराजेन तस्यैव सर्वसाक्षित्वेनाभिषिक्तत्वात् । ननु महदेतदिन्द्रजालम् , प्रमाश्रयानकूटस्थान्विहाय कू. टस्थमप्रमाश्रयमेव प्रमाणराजः सर्वसाक्षिणं करोतीति । बाढम् । इन्द्रजालमेचैतत्स्वप्नवदविद्याविलसितत्वात् । न्यायरत्नावली। स्वभिन्नं सर्वं प्रत्यनुभवरूपतया अभिषिक्तत्वात्-लाघवतर्कगङ्गा- जलेन संशोध्य सर्वान् प्रति ज्ञापितत्वात् । तथा च लाघवतर्कसह- कृतयोक्तश्रुखा स्वभिन्नसर्वविषयकम् अन्याविषयीभूतमेकं निय. चिद्रूपं ज्ञानं कल्प्यते । चक्षुरादिजन्यप्रमा तु ज्ञानव्याधिका, न तु ज्ञानम् ; सुखादौ चित एव ज्ञानत्वस्य क्लुप्तत्वात् । तत्र जन्यज्ञान तत्सामग्न्यादिकल्पने तु महागौरवम् । यद्यपि यथा प्रमितवक्तरि प्रमातर्येव साक्षिशब्दस्य लोके रूढिः क्लुप्ता, तथापि 'साक्षी चेता' 'सर्वस्य साक्षी'त्यादिश्रुया गोण्या वृत्या चैतन्येऽपि तत्प्रयोगः । प्रमाता रागद्वेषादिविकारवतामनेकेषाम् अन्येषु दुष्टादुष्टत्वव्यवहारं जनयति, चैतन्यमपि सर्वेषां विकारवतां व्यवहारं प्रमातृषु जनय तीति सादृश्यादिति भावः । कुटस्थमप्रमाश्रयमिति । अपमा. श्रयस्य साक्षिता लोकाविरुद्धा युक्तिविरुद्धा च । सा हि सर्वविका- रितादात्म्यरूपा वाच्या । न न च कूटस्थस्य विकारितादात्म्य सम्भवतीति इन्द्रजालवत् सेति भावः। एवत्-कूटस्थस्य साक्षित्वम्, माणजन्यवृत्तिमात्रस्यैव ज्ञानरूपता नास्तीति ज्ञापितम्, सर्वसाक्षित्वेन सर्वावभासकत्वेन अभिषिक्तत्वात्-दर्शितयुक्तिभिः संशोध्य सर्वान्प्रति ज्ञापितत्वात् । निरुक्तयुक्तिविरोधसत्त्वेपि श्रुतेः साक्षित्वप्रतिपादनं महा. मायेत्याशङ्कते-नन्विति । इन्द्रजालं-माया । इन्द्रजालत्वमेव समर्थयति-- (१)*प्रमाश्रयानिति।तत्र हेतुः अकूटस्थानिति परिणममानानित्यर्थः । प्र. मातुष्टत्वसंभवमुपपाद्यातिरिक्तस्यासंभवमाह*-कूटस्थमिति । कूटवद्वि. द्यमानं निर्विकारमिति यावत् । अत एवाप्रमाश्रयमित्यर्थः । इष्टमापादित. मित्याह--बाढमिति । एतत्-कूटस्थस्य साक्षित्वम् , अविद्याविसलितत्वात्- (१)*"."*चिह्नवयवर्ती पाठः खपुस्तके नास्ति । नारायणी। १३ ·१४६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित - ' . तथापि दृश्यस्य घटादिवजडत्वेन कथं प्रमाश्रयत्वनिति न्यायरत्नावली। विलसितत्वात्-प्रयुक्तत्वात् । तथापि- अविद्याप्रयुक्तत्वेन मिथ्या- त्वात् कूटस्थाकूटस्थतादात्म्यस्यासम्भवपरिहारेऽपि । दृश्यस्य- साक्षिभास्यमनसः। जडत्वेन-साक्षिचिदन्यत्वेन साक्षिचिदाश्रयत्वा- भावेन च। कथं प्रमाश्रयत्वमिति । प्रमा हि अज्ञाताविषयकस्वप. काशकज्ञानम् , स्मृतेःममात्वाभावात् स्वप्रकाशत्वाभावे स्वयं सन्दिग्ध- त्वेन विषयभासकत्वाभावात् । तथा चाज्ञातं घटादिकं ज्ञात्वा तत्म- माजननाय चक्षुापारादौ यदा मनः प्रवर्तत, तदा तस्याज्ञातघटा- दिज्ञातृत्वमनुपपन्नम् , साक्षिण एव तत्सम्भवात् । तदुक्तं विवरणे- अज्ञाततया ज्ञाततया च सर्व साक्षिभास्य'मिति । एवं मनसोऽपि घटादिविषयकस्वप्रकाशज्ञानाश्रयत्वमनुपपन्नम् । तथा चाज्ञात. घटादिज्ञानाश्रयत्वेनापि मनसः (१)प्रमातृत्वानुपपत्तिः । 'प्रमिणो- मी ति धीविषयस्य ज्ञानाश्रयत्वस्य चानुपपत्तिः । न च चिद्रूपे ब्र. ह्माणि घटादेरिव मनसोऽपि तादात्म्येनाध्यासात् घटाद्याकारनि- गतमनसो वृत्या घटादिचैतन्यस्य मनोऽवच्छिन्नत्वसम्पच्या घटा. दिविषयक स्वप्रकाशकचिदाश्रयत्वं मनसः सम्भवतीति वाच्यम् । मनसो ज्ञानतादात्म्येऽपि ज्ञानाश्रयत्वासम्भवात् । न ह्यधिष्ठानाश्र- यत्वमारोप्ये कापि दृष्टम् । (२)+ईशस्य जीवस्य वा जगदुपादानत्वे- नारायणी । अविद्याप्रयुक्तत्वात् । अविद्याकृतप्रपञ्चविषयकत्वरूपावभासकताप्यवि. द्या तैवेतीन्द्रजालरूपैवेति भावः । ननु यद्यतिरिक्तः साक्ष्येव प्रमा तदा. ऽन्तःकरणस्य प्रमातृत्वमनुपपन्नं तस्य सर्वाधिष्ठानसाक्ष्याश्रयत्वानुप. पत्तरित्याशङ्कते--तथापीति । अतिरिक्तसाक्ष्यङ्गीकारेपीत्यर्थः । दृश्य- साक्षिभास्यस्य, जडत्वेन-चिद्भिन्नत्वेन चिदाश्रयत्वाभावेन च कथं प्रमाया आश्रयत्वरूपं प्रमातृत्वं तवृत्तः प्रमात्वानङ्गीकारात्साक्षि. (१) प्रवृत्त्युपपत्तिन सम्भवति प्रमिणोमीत्यादिः घपुस्तके । (२)+'+ चिह्नितः पाठो नास्ति घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । १४७ चेन्न । दर्पणादिवत्स्वच्छत्वेन चित्प्रतिविम्बग्राहकत्वा. चित्तादात्म्याध्यासाद्वा। ननु नीरूपस्य निरवयवस्थ न्यायरत्नावली । ऽप्येवमिति भावः+। स्वच्छत्वेन-प्रतिविम्बसम्बन्धयोग्यत्वेन, चि. प्रतिबिम्बग्राहकत्वात्-साक्षिप्रतिबिम्बवत्त्वात् । तथा च साक्षिरूप. ज्ञानाधारत्वं मनस उपपन्नम् । प्रतिबिम्बत्वं हि मुखादर्दर्पणादौ(१) अन्तराश्रितत्वम् , दर्पणस्यान्तर्मुखमस्तीयनुभवात् । तदृष्टान्तेन साक्षिणा मनस्यन्तराश्रितत्वम् , विशिष्टरूपेणाध्यासकल्पनात् । नन्वन्तराश्रितत्वसम्बन्धमात्रेण साक्षी मनोभासको न स्यात् , ता. दात्म्यस्यैव घटादौ साक्षिभास्यतानियामकत्वेन क्लुप्तत्त्वात् । (२) *अपि च साक्षितादात्म्यं विना अज्ञात घटादिप्रमार्थ मन. सः प्रवृत्त्यनुपपपत्तरित्युक्तम् । 'अहमिति प्रत्यये साक्षि. मनसोस्तादात्म्यस्य भानं सर्वानुभाविकं च तत्राह -चित्ता. दात्म्याध्यासादिति साक्षितादात्म्याध्यासादित्यर्थः 'अविद्योपहितेऽहङ्कारोऽध्यस्पते, तदुपहिते कामादयः, तद्विशिष्टे स्थू- लशरीर'मित्यादेः वक्ष्यमाणत्वात् अविद्योपहितसाक्षिणः (३)वि. शेषरूपेणाधारत्वेन भ्रमे स्फुरणम् , 'अज्ञोऽहमिति प्रत्ययात् । शुद्धचित्तु सर्वदृश्यानधिष्ठानमेव नाधार इति न विरोधः । 'इदं रजत'मित्यादिभ्रमे हि इदमादराधारत्वेन रजततादात्म्येन स्फुरणे. नारायणी। णश्च तद्गुणत्वाभावादिति भावः । स्वतोऽसंभवेपि प्रतिबिम्बवैशिष्ट्येन संभवत्येवेत्याह-दर्पणेति । स्वच्छत्वेन-प्रतिबिम्बसम्बन्धयोग्यत्वेन, चि. द्विम्बेति-साक्षिप्रतिबिम्बवत्त्वादित्यर्थः । प्रतिबिम्बवत्त्वेप्यहं जानामी- त्येकत्वेन कथं प्रत्ययस्तत्राह-चित्तादात्म्येति । प्रतिबिम्बात्मकचित्तादा. त्यभ्रमादित्यर्थः । नन्वात्मनः प्रतिबिम्ब एव कथं क्लुप्तसामग्सभावात्, तथाहि स्वाभिमुखोपाध्यमिहतैश्चर्रश्मिभिः परावृत्तैश्चाक्षुषद्वारा प्री- (१) दर्पणादाविव इति घपुस्तके । (२)* .....* चिह्नितः पाठो नास्ति घपुस्तके । (३) विशेष्यत्वरूपेणाधारत्वेनेति घपुस्तके ।

·१४८ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते कथं प्रतिबिम्ब इति चेत्, कात्रानुपपत्तिः १ विभ्रम हेतूनां विचित्रत्वात् । जपाकुसुमरूपस्य (१)नीरूपस्यापि स्फ न्यायरत्नावली। ऽपि शुक्तित्वादिविशिष्टस्याधिष्ठानस्य यथा अस्फुरणं तथा प्रक. तेऽपि । जीवेशयोर्मनोऽविद्याप्रतिबिम्बत्वपक्षे बिम्बचिदेव साक्षी, ईशस्य बिम्बत्वं जीवस्याविद्यायां प्रतिबिम्बत्वमिति पक्षे तु शुद्ध चित् , वार्तिकमते तु अविद्याचिदाभासरूप (२)ईशस्साक्षीति पक्ष- त्रयं मूले वक्ष्यते । (३)तथाप्यविद्यायां तवृत्तौ वा प्रतिविम्बित: जीवः साक्षीति पक्षान्तरमद्वैतसिद्धावुक्तम् । सर्वथापि साक्षिण एव ज्ञानत्वात्तस्यैव मनसि प्रतिबिम्बितत्वेन मनसो ज्ञानाश्रयत्वम् , तत्र मनस्तादात्म्याध्यासेन मनोभासकत्वं च बोध्यम् । उक्तानां त्रयाणां पक्षाणां मध्ये आये असाक्षिणो जगदुपादानत्वे साक्षिणस्तद्वारा मनस्तादात्म्यम् । द्वितीये साक्षिण एव जगदुपादानत्वे(४) साक्षादेव तत्, अन्यथा तूपादानद्वारा । तृतीये तु साक्षिण एव जगदुपादा- नत्वात् साक्षादेव तत् । वस्तुतस्तु यत्पक्षे यस्साक्षी तदेवोपादा- नम् , अधिष्ठानस्यैवाध्यासिकतादात्म्येन भासकत्वात् अतस्सा. क्षादेव तादात्म्यम् । निरवयवस्यति ।, साक्षिण इति शेषः। विचित्रत्वात-एकविधत्वाभावात् । सरूपस्येव नीरूपस्यापि प्रति- नारायणी। वास्थत्वाद्यग्रहादिदोषे सति विम्बेऽभिमुखोपाध्यन्तर्गतत्वारोपरूपो 'मम मुखं दर्पणान्तर्गत मित्यात्मकः प्रतिविम्बभ्रमो जन्यते, तत्र बिम्बचाक्षुषं रूपाधीनम्, उपाधेराभिमुख्यं च सावयवत्त्वाधीनम् , अतः कथमात्मनः प्रतिबिम्बः रूपाभावादवयवाभावाच्चेत्याशङ्कते--नन्विति । सरूपसावयव. स्येव निरूपनिरवयवस्यापि प्रतिबिम्बदर्शनेन सामग्रीभेदस्यावश्यवक्तव्य. स्वान्नात्मनःप्रतिबिम्बेऽनुपपत्तिलेशोपीत्याह काका-कात्रांत । न कापीत्यर्थः। हेतुमाह-विभ्रमेति । विचित्रत्वान्नानाविधत्वात् । नानाविधत्वं समर्थयत् (१) नीरूपस्य निरवयवस्यापीति घपुस्तके । (२)-चिदाभासरूपम् , ईशः इति गपुस्तके। (३) तथापीति नास्ति घपुस्तके । (४) जगदुपादानत्वादिति गपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः। १४९ टिकादौ प्रतिबिम्बदर्शनाच्छब्दस्यापि प्रतिशब्दाख्य प्रतिबिम्बोपलम्भात्तयोः मम्प्रतिपन्नप्रतिविम्बलक्ष न्यायरत्नावली । बिम्बभ्रमरूपकार्योपलम्भात् सरूपस्थलीय कारणादिलक्षणं कारणं नीरूपस्थले कल्प्यत इति भावः । (१)ननु प्रतिबिम्बस्य सरूा मावयवत्वेन प्रतीतिः रूपावयवविशिष्टस्यैव हि मुखार्दपणाद्युपा ध्यन्तर्गतत्वमारोपितं प्रतिबिम्बशब्देन व्यवाहियते; तथा च कथं नीरूपादेः प्रतिबिम्बोक्तिस्तत्राह-जपाकुसुमेत्यादि । प्रति श. ब्दाख्यप्रतिबिम्बति । मठमध्यस्थपुरुषक(२)विच्छि नत्वेन उपलभ्यमानशब्दस्य मठान्तरुपरिभागावच्छिनाकाशरूपोपाध्यन्त - गतत्वेन प्रतीयमानत्वात् प्रतिबिम्बत्वमस्तीति प्रतिबिम्बीभूनश- ब्दबोधिका प्रतिशब्द इत्याख्या यस्येत्यर्थः । तथा च प्रतिबिम्ब स्य सरूपसावयवत्वेनैव धीरिति न नियमः, किन्तूपाध्यन्तर्गत. स्वरूपप्रतिबिम्बत्वेनैवेति भावः। सम्प्रतिपन्नप्रतिबिम्बेति । प्रति. नारायणी । रूपादिघटितसामग्ला व्यभिचारमाह-जपेति । निरूपस्य-गुणानां गुण न्यत्वेन रूपरहितस्य, निरवयवस्य-द्रव्यत्वाभावापराधेनावपवरहितस्य । प्रतिबिम्बदर्शनात्-उपाध्यन्तर्गतत्वारोपरूपप्रतिबिम्बदर्शनात्। तथावस्फटिक एव तत्र व्यभिचार इति भावः । ननु साक्षात्परम्परालाधारण सम्वन्धे। रूपं हेतुः, रूपे च परम्परया धर्मिगतरूपादिकमस्ति अतो न व्यभिवार इत्यत आह-शब्दस्यापि इति । प्रतिशब्देति-बिम्बोपाधिका प्रतिशब्देत्या. ख्या यस्येत्यर्थः । प्रतिबिम्बोपलम्भादिति । मठमध्यस्थपुरुषक एठावच्छिन्नस्य मठोपरिभागावच्छिन्नत्वेन प्रतीत्येति भावः । नन्वरुगः स्फटिक इति भ्रमः पीतः शङ्ख इत्यनेन समानः, शब्दस्थले तु प्रतिध्वनिरूपं शब्दान्तरमेव जायते ऽतः कथं तदनुसारेण सामग्रीभेदकल्पनं तत्राह-तयेोरिति । रूप. शब्दप्रतिबिम्बयोरित्यर्थः । सम्प्रतिपन्नेति । प्रतिबिम्बत्वेन सर्वसम्मतमुखा- दिप्रतिबिम्बवैलक्षण्याप्रतीतेरित्यर्थः। उपाध्यन्तर्गतत्वरूपारोपितधर्मवि. ( १ ) न तु इति पाठः प्रामादिको गपुस्तके । ननु प्रतिबिम्बस्य सरूपसावयवत्त्वेनैव प्रतीतिः इति घपुस्तके। (२)-पुरुषकण्ठावच्छिन्नत्वेन इति घपुस्तके ।

·१५० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते प्रत्य- ण्यानिरूपणात् । तथापीन्द्रियग्राह्यस्यैव प्रतिबिम्ब इति चेन्न । व्यभिचारात् । अनिन्द्रियग्राह्यस्य साक्षिप्रत्यक्ष. न्यायरत्नावली। विम्बत्वेन सर्वसम्मतमुखादिप्रतिविम्बेत्यर्थः । दर्पणाद्यन्तर्गतत्वेन भ्रमो यावद्दर्पण(१)सन्निधानं तदनुवृत्तिश्च मुखादिप्रतिबिम्बे. ऽस्ति, जपारूपादावपि स्फटिकाउंपाध्यन्तर्गतत्वभ्रमो यावत स्फटिकादयुपाधिप्सन्निधानं तदनुवृत्तिश्चेति स्फटिकादौ प्रती- यमानजपाकुसुमरूपादेः (२)मुखादिना साम्यमेव, न तु तस्य ततो वैलक्षण्यं निरूपयितुं शक्यमिति भावः। शङ्कते- पीति । नीरूपादेः प्रतिबिम्बस्तीकारेऽपीत्यर्थः । क्षस्येति-साक्षिभास्यस्येत्यर्थः । ननु नभसः मुखादिवत् सा- क्षिभास्यत्वे अन्धस्यापि नभस्साक्षात्करोमीति व्यवहारः स्या- दिति चेत् , स्यादेव । जाग्रत्स्वामयोर्हि भासमानमूर्तावच्छिन्नतया नभो भासत एव । ननूय व्यापूनचक्षुषो यावति नभोमागे सं. योगो जायते तावानेव स भासते तस्मात् नभश्चाक्षुषमिति प्रा- भाकरमतं न युक्तम् । किञ्च घटादौ भासमाने तदवच्छिन्नमेव नमो भातीति कुतस्सम्पूर्णमेव नभो भायात् । नभसश्चाक्षुषत्वे तु घटा. दाविव नभस्यपि यावति भागे चक्षुषस्संयोगः तावानेव स भासत नारायणी। शिष्टबिम्ब एव प्रतिबिम्बः, तादृशं च मुखमिव जपाकुसुमरूपशब्दादि- कमपि प्रतीयत एवेति न तयोः प्रतिबिम्बत्वे सोचतेति भावः । ननु च. क्षुर्योग्यत्वस्य व्यभिचरितत्वेऽपि बहिरिन्द्रिययोग्यत्वस्याव्यभिचरि- तत्वात्कथं बहिरिन्द्रियायोग्यस्यात्मनः प्रतिबिम्ब इत्यभिप्रेत्याशङ्कते- तथापीति । रूपादीनामनपेक्षायामपीत्यर्थः । अयमपि नियमो न युक्तो व्य. भिचारादित्याह-नेति । व्यभिचारस्थलमाह-अनिन्द्रियेति । इन्द्रियाग्राह्य- स्येत्यर्थः । साक्षिप्रत्यक्षस्य-साक्ष्येव प्रत्यक्षं यस्येति, साक्षिभास्यस्ये- (१) दर्पणोपाधिसन्निधानं तदनुवृत्तिश्चेति स्फुटं मुखादीत्यादिः घपुस्तके । (२) दर्पणादौ प्रतीयमानमुखादिना इति घपुस्तके । ।

·सिद्धान्तषिन्दौ प्रथमश्लोकः । १५१ स्थाकाशस्यापि जलादौ प्रतिबिम्बोपलम्भात् । अन्यथा न्यायरत्नावली। इति युक्तमिति चेन्न । यथा हि कालस्य साक्षिबोध्यत्वेऽपि भास. मानघटायधिकरणरू(१)पकाल एव तदा घटाद्याकारहत्तेर्घटाय. धिकरणक्षणावरणविरोधित्वस्वीकारेण तस्यैवानाकृतसाक्षिसम्ब- न्धात, तद्भानेनैव इदानी घटः, इदानीं पट' इत्यादिप्रत्ययोपप. तेश्च । (२)परोक्षज्ञानत्वे तु अतीतानागतक्षणानां वृत्तिविषयत्वस्वी. कारादेव सर्वप्रत्ययेषु (३)विषयाधिकरणस्वक्षणविषयत्वनियमो. पपत्तेश्च, तथा नभसस्साक्षिबोध्यत्वेपि भासमानघटाधवच्छिन्नस्यैव तस्य तद्धटाद्याकारहत्तेरेव घटाधवच्छिन्नाकाशावरणविरोधित्वेन तस्यैवानावृतसाक्षिसम्बन्धात्तावतैव (४)घटाकाशः पटाकाश इत्या. दिप्रत्ययोपपत्तेश्च । ऊर्ध्व व्यापृतेन तु चक्षुषा यावानेवालोकभागो गृह्यते तावदवच्छिन्नाकाशं साक्षिणा गृह्यते । अन्धेनापि त्वचा गृहमाण एव घटादौ तदवच्छिन्नं नमः साक्षिणैव गृह्यते । यदि च तेन तमो गृह्यते, तदा तदवच्छिन्नं नमोऽपि । एवं मनसि गृह्य- माणे तदवच्छिन्नं नभोऽपि, शरीरस्यान्तर्बहिराकाशस्य प्रतीतेः । यदि च तमाधवच्छिन्नं नमो न प्रतीयत इत्यनुभवः तदा घटा- द्याकारेन्द्रियजन्यमनोवृत्यभिव्यक्तसाक्षिभास्यं तदास्ताम् । नन्दा- च्छादितमुखे घटादौ गृह्यमाणे तदन्तराकाशं साक्षिणा गृह्यतामिति चेन्न । अन्तर्भागस्येन्द्रियाद्यसंयुक्तत्वेन तत्र साक्षिणोऽनभिव्यक्त तया तदवच्छिन्नाकाशस्याभिव्यक्तसाक्षिसम्बन्धाभावात् । तस्मा. नारायणी । त्यर्थः । बहिरिन्द्रियग्राह्यस्येति वक्तव्ये इन्द्रियग्राह्यस्येति सामान्योक्तिर्म- नस इन्द्रियत्वाभावमभिप्रेत्य । प्रतिबिम्बानङ्गीकारेऽनिष्टमाह-अन्यथेति । (१)-करणक्षणरूपः काल एव तथा, घटाद्याकारवृत्तरित्यादिः घपुस्तके । (२) परोक्षज्ञानेप्यतीतेत्यादिः घपुस्तके । (३) विषयाधिकरणकालविषयत्वेत्यादिः गपुस्तके। (४) घटाद्याकाशं पटाद्याकाशमित्यादीत्यादिः गपुस्तके । - ।

·१५२ न्यायरत्नावली-नारायणी-संहिते (१) जानुमात्रेऽप्युदके अतिगम्भीरप्रतीतिर्न स्यात् । (२) आकाशप्रतिबिम्बस्य साक्षिभास्यत्वेपि अधिष्ठान- न्यायरत्नावली। दाकाशाकारमनोवृत्तिं विनापि यद्देशावच्छेदेन साक्ष्यभिव्यक्तस्त- देशावच्छिन्ननभसस्तद्वाह्यतेति भावः । जानुमात्रेऽप्युदकेति. गम्भीरप्रतीतिरिति । जानुमात्रपरिमाणापेक्षयाऽधिकपरिमा- गविशिष्टस्याकाशभागस्य जानुमात्रोदकान्तर्गतत्वेन प्रतीतिरि. त्यर्थः । जानुद्वयादिपरिमिते जले अन्तर्गततया यावत आकाश- भागस्य धीस्तावतो जानुमात्रजलेऽपीति तदन्यथानुपपच्या तत्रो. परिस्थितस्य तावत आकाशस्य प्रतिबिम्बत्वमवश्यं वाच्यमिति भावः । ननूक्तव्यभिचारोक्तिर्न युक्ता, नभसोऽपि चाक्षुषत्वात् । चक्षुषा हि जलाभिहतेन नभो गृहीत्वा तत्र जलान्तर्गततमारो. प्यते, अन्यथा 'जानुद्वयादिपरिमितमाकाशमस्मिन्नुदकेऽन्तर्गत'- मिति भ्रमे चक्षुस्संयोगापेक्षा न स्यात् , उक्तभ्रमे आकाशस्य अधिष्ठानत्वेन अधिष्ठानज्ञानार्थं चक्षुरपेक्षेत्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तथा च निमीलित चक्षुषोऽपि पुंसः स स्यात् तत्राह-प्रतिबिम्ब- स्येत्यादि । अधिष्ठानग्रहणार्थमिति । (३)अधिष्ठानसामा- नारायणी। अतिगम्भीरेति । जानुमात्रपरिमाणापेक्षयाऽधिकपरिमाणविशिष्टस्याकाशस्य जानुमात्रोदकान्तर्गतत्वेन प्रतीतिरित्यर्थः । परिमितापेक्षयाऽधिकबुद्धि- धिकस्यान्तर्गतत्वारोपं विना बाधितैवेति भावः । तथाच तादृशस्यापि नियमस्यात्रव व्यभिचार इति भावः । ननु यदि बिम्बस्य नेन्द्रियग्राह्य- त्वमपेक्षितं किन्तु यथाकथंचित् ज्ञानमात्रं तदाऽन्धादेरपि प्रतिबिम्बभ्रमा. पत्तिस्तत्राह-प्रतिबिम्बस्येति । उपाध्यन्तर्गतत्वरूपारोपितधर्मविशिष्टस्या. काशादेरित्यर्थः अधिष्ठानग्रहणार्थम्-अधिष्ठानसामान्यांशज्ञाना. (१) जानुदन्नेप्युदके इति खपुस्तके । (२) प्रतिबिम्बस्य साक्षीत्यादिः खपुस्तके । आकाशप्रतिबिम्बस्य साक्षिभास्यत्वेपि सालोकस्य साभ्रस्य प्रतिबिम्बितत्वात् तद्ग्रहणार्थम् अधिष्ठानग्रहणार्थमित्यादिः गपुस्तके । ( ३ ) अधिष्ठानसामान्यांशस्य चाक्षुषार्थमित्यर्थः इति घपुस्तके । ।

·अतस्त- सिद्धान्तविन्दो प्रथमश्लोकः । ग्रहणार्थ चक्षुषोऽपेक्षणात् । एतेन नीलं नभ इत्यादिवि. भ्रमेऽपि चक्षुरन्वयव्यतिरेको व्याख्यातो । तत्र सालो. कस्याकाशस्याधिष्ठानत्वात् । तस्माचाक्षुषविम्बमेष रू- न्यायरत्नावली। न्यांशरूपस्य जलस्य चाक्षुषार्थमित्यर्थः । आकाशभागविशेषशून्य- जलस्योक्तभ्रममूलीभूताज्ञानविषयत्वरूपमधिष्ठानत्वम् , सामान्यांशरूपजलज्ञानस्योक्तभ्रमहेतुत्वानादृशज्ञानार्थ चक्षुरपेक्ष. णेऽपि नभसश्चाक्षुषत्वासिद्ध्योक्तव्यभिचारोक्तियुक्तैवेति भावः । नन्वेवमपि 'नीलं नम' इत्यादिभ्रमे नभस एवाधिष्ठानत्वाचच्चा- क्षुषार्थतया चक्षुरपेक्षणं वाच्यम् , तथा च नभसस्साक्षिमात्रवेद्य. वहानिः; उक्तभ्रमे चक्षुरनपेक्षणे तु निमीलितचक्षुषोऽपि स स्या- तत्राह-एतेनेति । अधिष्ठानसामान्यांशभिन्नस्य साक्षिमात्रवेद्य- त्वेऽप्युक्तांशज्ञानरूपस्य भ्रमकारणस्य निष्पत्तये चक्षुरपेक्षणमिति वचनेनेत्यर्थः । व्याख्यातौ-चक्षुषो भ्रमोपयोगिताग्राहकत्वेन मू. चितौ । 'नीलं नभ' इति भ्रमश्चक्षुस्संयोगे मति भवति, असति च न भवतीत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तादृशभ्रमकारणेऽधिष्ठानसामान्य- ज्ञाने चक्षुरपेक्षेति निर्णीयत इति भावः । ननु तथापि नभसश्चाक्षु. पत्वमेवागतं तत्राह--तत्रेति । 'नीलं नभ' इति वाक्येन कथ्य- माने भ्रम इत्यर्थः। सालोकस्य-सालोकस्यैव । अधिष्ठानत्वात- अधिष्ठानसामान्यांशरूपत्वात् । तथा च नभश्शब्देन सालोकं नम नारायणी। र्थम् । तथा च बिम्बांशे ज्ञानमात्रमधिष्ठानांशे इन्द्रियजन्यमपेक्षितं ता. वतैवातिप्रसङ्गनिरासादिति दिक् । ननु कथं ताह 'नीलं नभ' इति विभ्र. मोपपत्तिः भ्रमाधिष्ठानस्य नभसश्चक्षुरयोग्यत्वात् तत्राह-एतनेति । अधिष्ठा- नसामान्यांशज्ञानाथं चक्षुषोऽपेक्षेति वचनेनेत्यर्थः । चक्षुरिति । चक्षुःसंयोगे भ्रमस्तदभावे भ्रमाभाव इत्यन्वयव्यतिरेको व्याख्यातौ भ्रमोपयोगिताग्राह. कत्वेन सूचितौ । कथं तत्राह-तत्रति । 'नीलं नभ' इति वाक्येन कथ्यमाने भ्रम इत्यर्थः। सालोकस्य-आलोकविशिष्टस्य भ्रमकारणीभूताज्ञानविष. ।

·? १५४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते पसापेक्षं नान्यदित्यवधेयम् । तथाप्यात्मनः प्रतिबिम्बे किं प्रमाणमिति चेत् , शृणु। 'रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव, न्यायरत्नावली। एव कथ्यत इति भावः । नन्वेवं सालोकाकाशस्यैव जले प्रतिबि- म्ब इति वक्तुं शक्यत्वादिन्द्रियग्राह्यस्येव प्रतिबिम्ब इति नियमे कथं व्यभिचार उक्तः ? इति चेन्न । चक्षुरपेक्षणान्यथानुपपत्त्या नभोनैल्य- भ्रमे सालोकाकाशस्यैव भानम् , जले आकाशप्रतिबिम्बभ्रमे तु सालोकनभसो नियमेन भान मानाभावः तत्र चक्षुरपेक्षणस्य जल- रूपाधिष्ठानग्रहणार्थत्वेनैवोपपन्नत्वादिति भावः । ननु यत्र यत्र प्र. तिबिम्बभ्रमस्तत्र तत्रोपाधिना संयुक्तास्तेनाभिहताश्चरश्मयो बिम्बेन सह पश्चात्संयुज्य बिम्बे चाक्षुषमुत्पादयन्ति, पश्चाद् बिम्बे उपा- ध्यन्तर्गतत्वमारोप्यत इति क्रमनियमः, तथा च रूपं विना बिम्ब भूतद्रव्यचाक्षुषाभावात्कथं नभसः प्रतिबिम्बत्वमुक्तं तत्राह-तस्मा- दिति । इन्द्रियग्राह्यस्यैव प्रतिबिम्ब इति नियमाभावादित्यर्थः । चाक्षुषप्रतिबिम्ब-चाक्षुषद्रव्यस्य प्रतिबिम्बम् । रूपसापेक्षम् -उक्त. रीत्याऽपेक्षितविम्बचाक्षुषजनकरूपमापेक्षम् । तथा च सर्वत्र प्रति- बिम्बभ्रमे नोक्तक्रमनियम इति नभःप्रतिबिम्ब (१)वाधकाभाव इति भावः । किं प्रमाणमिति । ननूक्तरीया प्रमाश्रयत्वान्यथानुपप- नारायणी । यत्वात्, तथाच नभःशब्देन सालोकं नभः कथ्यते, तत्र च आलोकांशः सामान्यांशस्तस्य चक्षुषा ज्ञानं सम्भावितमेवेति न तत्र व्यभिचार इति भावः । उपसंहरति-तस्मादिति । सर्वत्र भ्रमे रूपादीनां कारणत्वे व्यभिचा. रादित्यर्थः । चाक्षुषप्रतिबिम्ब-चाक्षुषपदार्थस्य प्रतिबिम्बं रूपसापेक्ष- साक्षात्परम्परया वा रूपसापेक्ष नान्यत्-न प्रतिबिम्बान्तरम् । अस्तु नीरू- पनिरवयवस्यात्मनः प्रतिबिम्बे वाधकाभावस्तथापि साधक तु किमिति पृच्छति शिष्यः-तथापीति । निरूपनिरवयवस्य प्रतिबिम्बोपपादने इत्यर्थः । किं मानम् ? आकाशादीनामिवावश्यकं प्रमाणम्। रूपमिति । रूप्यतेऽहमिति (१) वाधकाभावादिति गपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रमथश्लोकः । १५९ न्यायरत्नावली। त्तिर्मनस आत्मप्रतिबिम्बवचे मानमित्यस्योक्तत्वात्कथं पुनर्मानप्र- न इति चेत् , उच्यते । पमिणोमीयादिप्रत्यये प्रमातादात्म्यमेव भाति, न तु धमाश्रयत्वम् । भातु वा तदेव, तथापि प्रमाया अज्ञातविषयक- ज्ञानरूपत्वात ज्ञानस्य चासत्वापादकाज्ञानविषयत्वाभावप्रयोज. कविशिष्टचिद्रूपत्वात्तादृशचिद्रूपस्यैव ब्रह्मणीव मनस्यप्याश्रयत्वं क- ल्पितं स्वीक्रियते । अत एव 'आनन्दो विषयानुभवः नित्यत्वं चेति सन्ति धर्मा अपृथक्त्वेऽपि चैतन्यात्पृथगिवावभासन्त' इत्या. दिपश्चपायुक्त्या निर्धर्मकब्रह्मणो धर्मो देहादौ कथमध्यस्यत इति पूर्वपक्षस्समाहितः। तथा च तत एव 'ब्रह्मणि ज्ञान मितिवत् 'मयि ज्ञानम् , अहं ज्ञानवा'निति व्यवहारः । न च अहं जानामीतिवद्धटो जा- नातीति व्यवहारः स्यादिति वाच्यम् । (१)उक्ताज्ञानविरोधिविशिष्ट चिद्रूपज्ञानस्य ब्रह्मधर्मस्य देहमनसोरेव संसर्गाध्यासात् पूर्वपूर्वतदध्या- ससंस्काररूपकारणस्य तयोरेव सम्भवेन तयोरेव तदध्यासस्वीका- रादुक्तज्ञानसमानाधिकरणतदनुकूलव्यापारविशेषस्यैदोक्तव्यवहार विषयत्वेन तस्य घटादावसत्त्वात् । तथा (२)चासत्त्वापादकाज्ञानवि. रोधिविशिष्टरूपेण चितो मन आश्रितत्वस्वीकारेऽपि साक्षिणो मन- स्यन्तर्गतत्वरूपप्रतिविम्बितत्वे न मानम् । अत एव वाचस्पतिमते तन्त्र स्वीक्रियत इति श्रुतेरेव तत्र मानतां वक्तुं किं प्रमाणमिति प्रश्नोपन्यासः । रूपमिति । रुप्यते अहमिति धिया व्यवाह्रयते आत्मा येन मनसा तत् (३)रूपम् , रूपं रूपं प्रति प्रतिरूपः । प्रति. बिम्बशब्दस्येव बिम्बस्वरूपार्थकरूपपदान्तकस्य प्रतिरूपशब्दस्यापि प्रतिबिम्बार्थकत्वात् । ‘स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशदिति पूर्व वाक्येन मनोरूपासु पूर्षु तदन्तर्गतत्वरूपस्य प्रवेशम्योक्तत्वात्तदुत्त. (१) उक्तरूपज्ञानस्य ब्रह्मधर्मस्य देहमनसोरेव संसर्गाध्यासात् संस्काररूपकारणस्यान- योरेव सम्भवेन इत्यादिः घपुस्तके । (२) तथाचोक्तज्ञानत्वविशिष्टरूपेणेति घपुस्तके । (३)--तत् रूपं रूपं प्रतिरूपः इति सर्वत्र सङ्कुचितः पाठः युक्तत्वादत्र वर्धितोऽस्माभिः।

·२५६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय, मायाभासेन जीवेशौ करोती'- त्यादिश्रुतिः 'एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवदिति न्यायरत्नावली। रेण तदेतदृषिः पश्यन्नवोचद् रूपं रूपं प्रतिरूपो बभू'तिवाक्येनो- क्तप्रवेशस्यैवोक्तेर्युक्तत्वात् । तदिति । प्रतिविम्बात्मकमियर्थः । प्र. तिचक्षणाय-अहमित्यादिव्यवहाराय । माया-अविद्या, आभा. सेन-स्वगतप्रतिबिम्बेन, जीवेशौ-प्रतिविम्बबिम्बरूपौ, करोति- सर्वान्प्रति व्यवहारयति । जीवविषयकव्यवहारस्याभासपयुक्तत्वं स्फुटमेव । ईशविषयकस्यापि व्यवहारस्य तदस्त्येव । (१)जीवत्वो- पहितचिदूपस्य आभासपयुक्तत्वेन ईशप्रयुक्तस्येशविषयकव्यवहार- स्येशद्वारा आभासप्रयुक्तत्वमम्भवात् । इत्यादिश्रुतिरित्यादिपदेन- यथा ह्येको ज्योतिरात्मा विवस्वा- नपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा ॥ इत्यादिश्रुतयो ग्राह्याः । एकत्यादि । परमार्थत एकरूप एवा- त्मा, तथाप्युपाधिप्रतिबिम्बितबहुप्रकारैदृश्यते प्रतीयते, जलपति- विम्बितनानाप्रकारे श्चन्द्र इवेत्यर्थः । नारायणी। धिया व्यवह्रियते येनान्तःकरणेन तद्पम् , रूपं रूपं प्रत्यन्तःकरणं प्रतिरू- पः प्रतिबिम्बरूपः, तद्रूपं प्रतिबिम्बात्मकम् अस्य परमात्मनः प्रतिचक्षणाय अहमिति व्यवहाराय। श्रुत्यन्तरम्- -जीवशाविति । आभासेन-स्वगत. प्रतिबिम्बेन, करोति-सर्वान्प्रति व्यवहारयति । इत्यादिश्रुतिः-साक्षात्प्र. तिविम्बार्थकश्रुतिः । आदिना- यथा ह्येको ज्योतिरात्मा विवस्वानको भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेव मजोयमात्मा ॥ इत्यादिपरिग्रहः । एकधा-एकप्रकारः, बहुधा-बहुप्रकारः, दृश्यते- (१) बिम्बत्वोपहितचिद्रूपस्येशस्याभासेत्यादिः घपुस्तके ·सिद्धान्तविन्दौ प्रथम श्लोकः । १५७ स्मृतिः। 'स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्य: स एतमेव सी- मानं विदा/तया द्वारा प्रापद्यत, तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविश'- दित्यादिप्रवेशश्रुत्यापत्तिः, 'आभास एव च, अत एव न्यायरत्नावली। एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । इति पूर्वार्धम् । तदित्यादि । तत् जगत् सृष्ट्वा ब्रह्म तदेव जगत् अनुपाविशदित्यर्थः । यद्यप्यविद्यायां मनसि च प्रतिबि- म्बरूपः प्रवेशः, न तु शरीरघटादौ;(?) तथाप्यविद्यामनस्तद्वृत्तिद्वा. रा सर्वत्र दृश्ये प्रवेशः। अतीन्द्रियार्थेष्वपीश्वरीयमायातिविशि- टरूपेषु प्रतिबिम्बत्वरूपप्रवेश इति बोध्यम् । न चैवमीश्वरीयमा. यात्तिद्वारैव सर्वत्र प्रवेशसम्भवात् मनस्तद्वृत्तिषु प्रवेशस्य प्रकृत. श्रुतिवोध्यत्वे मानाभाव इति वाच्यम् । 'रूपं रूप' मित्यादिश्रुत्या- पुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पदः । पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशत् ।। इत्यादि पूर्विकया मन:प्रवेशस्यैव प्रतीतेः । स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्य' इत्यादिपूर्विकया 'प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति वद. न्यागि' त्यादिश्रुत्या च तथैव प्रतीतः । श्रुत्यापत्तिः-श्रुतेर- नारायणी। प्रतीयते । उपाधौ प्रतिबिम्बितः सन्निति शेषः । दृष्टान्तमाह-जलचन्द्रवदि- ति । यथा वस्तुत एक एव चन्द्र उपाधौ प्रतिबिम्बितः सन्नानाकार उप- लभ्यते । 'एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थित' इति पूर्वार्धम् । श्रत्य. न्तरमाह-स एष इति । स एषः परमात्मा इह-ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु देहेषु प्रविष्टः-प्रतिबिम्बीभूतः । स एष इति सामानाधिकरण्याजीवात्मना प्र- विष्ट इति लभ्यते।आनखाग्रेभ्यः-नखाग्रं मर्यादीकृत्य । सकलदेहावच्छेदेनै. वाहमित्यभिमानादित्थमुक्तम् । श्रुत्यन्तरमाह-दिति । तदाकाशादिकार्यम्, सृष्टवी-उत्पाद्य, तदेव-आकाशादिकार्यमेव, अनुप्राविशत्-तदन्तर्गतत्वेना. भिव्यक्तो बभूव। प्रवेशश्रुत्यापत्तिः--प्रवेशश्रुतेरन्यथानुपपन्नत्वधीः । साव: (१) न तु शरीरघटादाविति । तेषां स्वच्छत्वाभावेनेति भावः । ।

·१५८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते मा. चोपमा सूर्यकादिव'दित्यादिसूत्राणि' च तत्र तत्र न्यायरत्नावली। न्यथानुपपन्नत्वधीः । प्रवेशबोधनमात्रेण न मनसि प्रतिबिम्बलाभः, अधिष्ठानतयापि प्रवेशसम्भवात् परन्तु घटादावप्यधिष्ठानतया प्रवेशसम्भवान्नखानपर्यन्तप्रवेशस्य मनस्येवोक्तेः प्रतिबिम्बत्वरूप- मनोन्तर्गतत्वरूपप्रवेशीवशेषतात्पर्यकत्वं विनाऽनुपपन्नत्वग्रहाल्लक्षण. या ताशप्रवेशबोधनमिति भावः । 'आभास एव चे' सस्य द्विती- याध्यायतृतीयपादस्थसूत्रस्यायमर्थों भाष्योक्तः-'आभास एव च एष जीवः परस्यात्मनो जलमूर्यकादिवत्प्रतिपत्तव्यः न स एव साक्षात् । नापि वस्त्वन्तरम् । ततश्च यथा नैकास्मिन् जलमूर्य के कम्पमाने जलसूर्यकान्तरं कम्पते एवमेकैकस्मिन् जीवे कर्मफलम म्बन्धिनि जीवान्तरस्य न तत्फलसम्बन्ध' इति । 'अत एव चोप- मा सूर्यकादिवदिति तृतीयाध्यायद्वितीयपादस्थमूत्रस्यायं भा. प्योक्तार्थ:-'यत्त एकोयमात्मा निर्विशेषचिद्रूपो 'नेति नेती'त्यादि. श्रुतिप्रमितः, अत एवापारमार्थिकी विशेषवत्तामभिप्रेत्य जलपति- बिम्बितसूर्यवदित्युपमोपादीयते 'यथा ह्येको ज्योतिरात्मा विव- स्वानि'त्यादिवाक्येष्विति । इत्यादीत्यादिपदेन 'अम्बुवादग्रहणा- नारायणी। काशद्रव्यान्तर्नयनरूपस्य प्रवेशशब्दार्थस्य निरवयवेऽसम्भवात् । प्रवेशपद- स्य प्रतिबिम्बपरत्वमेवाद्रियत इति भावः।नायं श्रुत्यर्थः स्वकल्पितः किन्तु भगवद्वादरायणसंमत इति ज्ञापयितुं सूत्राण्युदाहरति-आभास एव चेत्यादि । अयमर्थः। आभास एवायं जीवः परमात्मनोऽवगन्तव्यो न स एव नापि वस्त्वन्तरम्, यथा जलसूर्यः-सूर्यप्रतिबिम्बः। सूत्रान्तरमुदाहरति-अत एवेति। यतोयमात्मा निर्विशेषःश्रुतिषु प्रमितः-अतएव सूर्यकादिवत्-सूर्यप्रतिबिम्ब- वत्, उपमा 'यथा ज्योतिरात्मे'त्याद्युपमा भवतीत्यर्थः । तत्रैवात्रापि बिम्ब- प्रतिबिन्बयोरभेद इति भावः । नन्वात्मनः प्रतिबिम्बः सत्यो मिथ्या वा ? नाद्यः। प्रतिबिम्बस्य सत्यत्वानुपपत्तेः । नान्त्यः । मोक्षभागित्वानुपपत्तेरि. त्याशङ्कय सिद्धान्ते मोक्षभागितायाः शुद्ध एव व्यवस्थापयिष्यमाणत्वा- ·सिद्धान्तविन्दो प्रथमश्लोकः । १५९ नानि । तस्य च प्रतिबिम्बस्य सत्यत्वमेवेति प्रतिबिम्ब- न्यायरत्नावली। तु न तथात्वम् , वृद्धिहासभाक्त्वमन्तीवादुभयसामञ्जस्यादेवम् , दर्शनाच्चे' ति सूत्राणि गृह्यन्ते । मूर्तसूर्यदेशापेक्षया दूरदेशस्थत्वं सूर्यप्रतिबिम्बोपारम्बुनो गृहीतम् , तथा (१)मूत्मिदेशापेक्षया दूरदेशस्थत्वं च मनमो न दृष्टम् । अतो नात्मनो मनसि प्रतिवि- म्बोदयः । उपमावाक्यं तु वृद्धिहासभाक्वं यथा जलगतसूर्यके प्रतीयते, तथा मनोगतमात्मनीति बोधयति, (२)न तु यथा जले सूर्यस्यान्तर्भावः सूर्यप्रतिविम्बत्वम् , तथा मनस्यात्मन इत्यद्यिमूत्रों- थः । 'अहं सुखी दुःखी'त्यादिप्रत्य पष्चात्मनोन्तभावरूपं प्रतिबिम्ब- स्त्रमादायैव वृद्धिहासभाकत्वमेव पूर्वोक्तोपमावाक्येन बोध्यते, न त्वन्तर्भावं त्यत्का, उभयोर्विपक्रप्टमूर्तप्रतिविम्बस्य सन्निकृष्टामूर्त- प्रतिबिम्बस्य च सामञ्जस्यादुपपन्नत्वात् , सन्निकृष्टामूर्ताकाशादे- जलादाविव तादृशात्मनोऽपि अहङ्कारप्रत्ययेन मनस्यन्तभावसि. द्धिः भ्रमहेतूनां नानाविधानामनुभववलेन कल्पनादिति द्वितीय- सूत्रार्थः । 'स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविश'दित्यादिश्रुत्या आत्म- नो मनोन्तीवोक्तिदर्शनाच्चोक्तार्थः प्रामाणिक इति तृतीयम्. त्रार्थः । ननु (३) प्रतिबिम्बस्योपाध्यन्तर्गतत्वाविशिष्टबिम्बरूपत्त्र'- मिति विवरणकारादिमते मनःप्रतिबिम्बस्वरूपस्य चिद्रूपत्वाद- हमित्याकारधीविषयत्वं युक्तम् , तद्धियश्चेतनविषयकत्वात्पति- बिम्बस्वरूपमुपाध्यन्तर्गतमारोपितं मिथ्येति वार्तिककारादिमते तु तस्य कथमहामित्याकारधीविषयवत्वं तत्राह-तस्येत्यादि । नारायणी। त्प्रिकृते तश्चिन्तनमनतिप्रयोजनकमित्यभिप्रायेणोपेक्षते-तस्येति । प्रतिविम्ब. (१) तथा मूर्तत्वमात्मनः आत्मदेशापेक्षयेत्यादिः घपुस्तके। (२) न तथात्वं यथा जले सूर्यस्यान्तर्भावरूपप्रतिबिम्बत्वमित्यादिः घपुस्तके । (३) 'प्रतिबिम्बरूपं सत्यमिति' इति घपुस्तके ।

·१६० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते NA~~ h/v." ~~ धादिनः । मिथ्यात्वमेवेत्याभासवादिनः । स्वरूपे तु न विवाद एवेत्यन्यदेतत्।अचेतनविलक्षणत्वन्तु श्रुतिसिद्धम् अनुभवसिद्धं च तस्मात्सिद्धमन्तःकरणस्य प्रतिबिम्बा- ध्यासद्वारा प्रमातृत्वम् । ननु अध्यासोपि नोपपद्यते । न्यायरत्नावली। श्रुतिसिद्धमिति । तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय' इत्यादिश्रुतिसि. दमित्यर्थः । मिथ्यात्वपक्षेऽपि तस्याधिष्ठानीभूतचित्तादात्म्या- ध्यासाचेतनत्वमिति भावः । अनुभवसिद्धम् -अहं चेतन इत्या. धनुभवसिद्धम् । एवं च मनसि चित्पतिबिम्बे श्रुत्यादिसिद्ध तत एव प्रमाश्रयत्वं तत्रोपपादनीयम् । प्रेमास्पदत्वनित्यत्वादेब्रह्मध. मस्य दृश्यमात्रे संसर्गाध्यासस्वीकारेऽपि देहमनसोरेव ज्ञानरूप. ब्रह्मधर्मसंसर्गाध्यास इति कल्पने मानाभावात् । वाचस्पतिमते स्वमूर्तस्य प्रतिबिम्बास्वीकारेऽपि स प्रामाणिक इत्याशयेनाह-त- स्मादिति । चित्प्रतिबिम्बस्य प्रामाणिकत्वादित्यर्थः । प्रतिबि- म्बेति। अविद्योपहितचित्प्रतिबिम्बेत्यर्थः । प्रमातृत्वं--प्रमाश्रय- त्वम् । नन्वध्यासोऽपीत्यादि । मनसः प्रमातृत्वानुपपत्तश्चि. नारायणी। 'स्य सत्यत्वं-बिम्बात्मतामादायाबाधितत्वम्, अनिर्वचनीयख्यात्यनुरोधे. नातिरेक्यमादाय शुक्तिरजतादिवत्कल्पितत्वम्। अन्यदेतत्-विचारान्तरम्, प्रकृतविचारानहं तत्र शङ्काया अग्रे व्यवस्थापयिष्यमाणस्वादिति भावः । सत्यत्वमिथ्यात्वयोर्यदि न निर्णयम्तदेदंरूपात्सम्प्रतिपन्न प्रतिबिम्बाद्वैल. क्षण्यसिद्धिः कथं ? तत्राह- अचेतनेति । अचेतनात् इदंरूपात् सुखादिप्रति. बिम्बात् विलक्षणत्वं-चित्स्वरूपत्वं श्रुतिसिद्धं-'योयं विज्ञानमय'इत्यादि. श्रुतिसिद्धम् । श्रुतेस्तत्परत्वे विवदमानं प्रत्याह-अनुभवेति । अहं चेतन इति प्रतीतिसिद्धमित्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति। चित्प्रतिबिम्बस्य चेतनत्वा. दिना प्रामाणिकत्वादित्यर्थः। प्रतिबिम्बाध्यासद्वारा-प्रतिबिम्बतादात्म्या- ध्यासद्वारा, प्रमातृत्वं-प्रमातृरूपता । अध्यासमूलकं प्रमातृत्वमुक्तम्, अ. ध्यास एव तु कथं क्लृप्तसामग्रयभावादित्यभिप्रेत्याक्षिपति-नन्विति । अ- पिशब्दादध्यासमूलकप्रमातृत्वासम्भवं समर्थयिष्यन्नादौ विकल्पयति- ·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । १६. ? तथा हि-आत्मनि वाऽनात्मा अध्यस्यते अनात्मनि वा आत्मा ? नाद्यः । तस्य निस्सामान्यविशेषत्वेन सर्वदा भासमानत्वेन सादृश्यादिरहितत्वेन चाधिष्ठानत्वासम्भ- वात् ।नापि द्वितीयः । तस्य मिथ्यात्वाभ्युपगमात् । न्यायरत्नावली। स्पतिविम्बाध्यासेन निरासो न युक्तः, अध्यासस्याप्यनुपपत्ते. रित्यर्थः । निस्सामान्येत्यादि। आत्मनः स्वप्रकाशत्वेन सदा भानात्सादृश्यादिदोपहीनत्वाच्च नाधिष्ठानता। अज्ञातं हि दोष- संसृष्टमधिष्ठानं भवति । ननु चिद्रूपेणात्मा स्वप्रकाशः न तु पूर्णा- नन्दरूपण, तथा चंदन्त्वेन ज्ञातापि शुक्तित्वेनाज्ञाता शुक्तिरिव सोऽधिष्ठानं स्यात् अत उक्तं-निस्सामान्यविशेषत्वेनेति । चिद्रूपः सामान्यांशः धर्मिणि भासमानत्वात् । पूर्णानन्दस्तु वि- शेषांश इति विभागस्याप्यध्यासत्वेन अध्याससामान्यम्प्रति न तस्योपपादकनेति भावः । तस्य-अनात्मनः। मिथ्यात्वाभ्यु. नारायणी। तथाहीति । अध्यासे ज्ञातसामान्यधर्मवत्त्वम्-अज्ञातविशेषवत्त्वम् अधिष्ठा- नावरणम् आरोप्याधिष्ठानयोः सादृश्यम् , अधिष्ठानारोप्ययोर्भेदाग्रह श्च (१)दोषसामग्रो, न चैते निधर्मके आत्मनि सन्ति अतो नाध्यास. सम्भव इत्याशयेनाह--निःसामान्येति । अधिष्ठानत्वासम्भवादित्यत्रा. न्वेति । निर्गती सामान्यविशेषौ यस्मात्स निःसामान्यविशेषस्तस्य भावस्तत्वम्, सत्त्वपरिपूर्णानन्दत्वादिसामान्यविशेषधर्मरहितत्वं तेने. त्यर्थः । सत्त्व--सामान्यधर्मः, परिपूर्णानन्दत्वं--विशेषधर्म इत्यादि सा. मान्यविशेषभावस्याप्याध्यासिकत्वादिति भावः । सर्वदा भासमानत्वेन. वृत्तितदभावकालेऽपि स्वतः स्फूर्तिमत्त्वेन, निर्धर्मकत्वमेव सादृश्या. भावे आदिपदोक्तदोषाभावे च हेतुर्बोध्या, अधिष्ठानत्वासम्भवात्- अध्यासकारणीभूताज्ञानविषयत्वासम्भवात् । तस्य-अनात्मनः । मिथ्या- (१) सादृश्यादीति मूलस्थेनादिपदेनोपात्तषु अध्याससामग्रीघटकेषु दोषसामग्रीत्व- मुक्तं टीकाकृता तन्मन्दम् । अपि तु दोषोप्यध्याससामप्रीत्वेनैव निर्वाच्यः तथैव सर्वत्र स्वी- कारादिति ।

·१६२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते मिथ्यावस्तुनोऽधिष्ठानत्वे शून्यवादप्रसङ्गात्। तस्य च स. त्यत्वे तदनिवृत्तेरनिर्मोक्षप्रसङ्गाच्च । न हि सत्यं वचि. निवर्तते निवर्त्यमानं वा ज्ञानेन । श्रुतयश्च-'भिद्यते हृद. न्यायरत्नावली। । पगमात्-सिद्धान्तिना स्वरूपतो मिथ्यात्वस्वीकारात् । मिथ्याव. स्तुनः-मिथ्यास्वरूपस्य । शून्यवादप्रसङ्गात्-शून्यवादिनं प्र. त्यापादितदोषप्रसङ्गात्+(१)सर्वस्य मिथ्यात्वे हि ज्ञानानां वाध्य. बाधकत्वव्यवस्था न स्यात्+प्रमयैव भ्रमो बाध्यते । शून्यवादे च सर्वस्य मिथ्यात्वात् न प्रमास्तीति बाध्यबाधकभावो न का. पीति दोष आपादितः। तस्य-अनात्ममः । अनिर्माक्षेति । नि. शेषसंसारोच्छेदाभावेसर्थः । निवर्तते-उच्छिन्नं भवति । ननु प्रप. नसत्यतामते घटादिकं दण्डादिप्रहारेणोच्छिद्यत एव तत्राह-नि- वय॑मानमिति । उच्छिद्यमानमित्यर्थः । सत्यमित्यनुषज्यते । तथा च सत्यं यत् तत् ज्ञानोच्छेद्यं न भवतीत्यर्थः । ननु सेतुदर्शना. नारायी। वेति । स्वरूपतो बाधितत्वरूपमिथ्यात्वस्वीकारादित्यर्थः । ननु वस्तुग- त्या बाधितस्यैव शुक्त्यादिवदधिष्ठानत्वमस्तु तत्राह--मिथ्यावस्तुन इति । बाधितवस्तुन इत्यर्थः। अधिष्ठानत्वे च-आत्माध्यासाधिष्ठानत्वे तु, शून्यवादप्रसङ्गात्-सर्वमिथ्यात्ववादप्रसङ्गात् । अध्यस्ताधिष्ठानयोयो. रपि मिथ्यात्वप्राप्तेरिति भावः । ननु मिथ्यात्वमनात्मनोऽसम्प्रतिपन्नमतो न दोषस्तत्राह--तस्येति । तस्य-अनात्मनः । चस्त्वर्थो विभिन्नक्रमः सत्य- त्वे वित्यर्थः । तदनिवृत्तेः-तस्य अनात्मनः अनिवृत्तेः--अबाधात् , अनिर्मोक्षप्रसङ्गात्- परिपूर्णानन्दस्वरूपात्मनाऽनवस्थितिप्रसङ्गात् । मि. थ्यावस्त्वेव बाध्यमित्यत्र युक्तिमाह--नहीति । सत्यं-परमाथसदूपं त्रिका लाबाध्यम् , निवर्तते--बाधितं भवति। अबाध्यस्य बाध्यत्वायांगादिति भावः । ननु वर्तमानकालेऽवाधात्रकालिकबाधविधुरत्वे घटादेर्मुद्रप्र. हारादिना पापादेः प्रायश्चित्तज्ञानादिना नाशदर्शनात् कथं सत्यं न नि. वर्तते -तत्राह निवर्त्यमानं वेति । नश्यमानं चेत्यर्थः । ज्ञानेन-अधिष्ठानसा. (१)+ ... + चिह्नद्वयमध्यगः पाठो घपुस्तके नास्ति ।

·१६३ सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । यग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि त. न्यायरत्नावली। दिना पापादिकं सत्यमुच्छिद्यत एव परमत इति चेन। ज्ञानशब्द. स्य स्वप्रयोजकाज्ञानसमानविषयकज्ञानार्थकत्वात् । तथा च यद. सत्यं तत् स्वप्रयोजकाज्ञानसमानविषयकज्ञानेनोच्छिद्यत इत्यर्थः । स्वपदं ज्ञानपरम् । तादृशश्च ब्रह्मज्ञानमेव । भिद्यत इत्यादि । हृदयस्याहङ्कारचित्तादात्म्याध्यासस्य ग्रन्धिरिव मूलीभूतमज्ञानम् भिद्यते विदार्यते आवरणशक्तिमुच्छिद्य भोगसमाप्तिपर्यन्तं विक्षेप- शक्तिमात्रविशिष्टं स्थाप्यते । शक्तिद्वयानङ्गीकारे अज्ञानस्वरूपमु. च्छिद्यतत्कार्यसंस्कारदेहादिमात्रं स्थाप्यत इत्यर्थः । सर्वसंशयाः- आत्मा कर्ता न वा ? अकर्तापि भोक्ता न वा ? अभोक्तापि ब्रह्म न वेखादिसंशयाः । छिद्यन्ते-भिद्यन्ते आवरणशक्तिरूपमूलोच्छेदादु- त्पत्य योग्याः क्रियन्त इति यावत् । कर्माणि-अभुज्यमानानि पूर्वसश्चितपापपुण्यानि । श्रीयन्ते(१) *उपादानीभूतविक्षेपशक्तिवि. शिष्टाज्ञानसत्वपर्यन्तं विद्यमानान्यपि स्वाश्रये मनसि सुखादिकं न जनयन्ति । 'तस्य पुत्रा दायमुपयान्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः नारायणी । क्षात्कारेण, सत्यं दृष्टमिति शेषः। शुक्त्योद्यात्मकाधिष्ठानसोक्षात्कारना. श्यस्य शुक्तिरजतादेौकालिकाभावप्रतियोगित्वरूपमिथ्यात्वदर्शनात् । ब्रह्मसाक्षात्कारनाश्यस्यानात्मनोऽपि त्रैकालिकबाधप्रतियोगित्वरूपमि. थ्यात्वमावश्यकमिति भावः । यथा च त्रिकालबाध्यत्वेऽपि सत्यादि- व्यवहारोपपत्तिस्तथोपरिष्टाद्यक्तीभविष्यति । मिथ्यात्वेन सह गृहीतव्या- प्तिकस्य ज्ञाननाश्यत्वहेतोरनात्मजातवृत्तित्वज्ञानसंपत्तये श्रुतिमुदाहर- ति-भिद्यत इत्यादि । हृदयग्रन्थि:-हृदयस्यान्तःकरणस्य ग्रन्थिरिव ग्रन्थिः, हृदयवृत्तिवासनामूलमज्ञानम् , भिद्यते-भेदं विनाशमायाति। सर्वसंश: याः-अहं भोतकर्तृस्वरूपो न वेत्यादिसन्देहाः । छिद्यन्ते-उच्छिद्यन्ते, तत्कारणीभूतावरणनाशात् । अस्य-निवृत्ताविद्यस्य, कर्माणि-सश्चि- । (१)* *चिह्नद्वयमध्यस्थपाठो घपुस्तके नास्ति ।

·५६४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते स्मिन् दृष्टे परावरे ॥' 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति, ना. न्यः पन्था विद्यते अयनाय ।' 'तरति शोकमात्मवि'. दि(१)त्याद्याः ज्ञानात्सर्वसंसारनिवृत्तिं दर्शयन्त्यः तस्य च मिथ्यात्वं सूचयन्ति। 'एकमेवाद्वितीयम्' 'अतोऽन्यदा. न्यायरत्नावली। पापकृत्याम्' इति श्रुत्या ज्ञानिनः पुण्यादिना तदीयमुहृदादौ फल. जननोक्तः । (२)=उक्तप्राप्त्यस्वीकारे तु नश्यन्तीत्यर्थः=| अस्य- दृष्टतत्वस्य । हृदय ग्रन्थ्यादिषु त्रिषु तदन्वयः । तस्मिन्-प्रत्यगा- त्मनि, दृष्टे-साक्षात्कृते, परावरे-पर: ईशोऽपि अवरः अध्यस्तत्वेना. पकृष्टः यस्माच्छुद्धब्रह्मणः तदभिन्ने । तमेव-आत्मानमेव, अतिमृत्यु. मेति-अज्ञानमतिकामति, नाशयतीति यावत् , अन्यः-तन्मात्रज्ञाना- दन्यः, पन्थाः-उपायः, अयनाय-स्वरूपप्राप्तये । तरति-ना- शयति, शोकम्-अज्ञानम् । सर्वसंसारति । सर्वप्रपञ्चमूलाज्ञा. नेत्यर्थः । तस्य-सर्वप्रपञ्चस्य । सूचयन्तीति । अज्ञानादेाननिव संवरूपमिथ्यात्वोक्त्या तन्मूलकसर्वप्रपश्चस्य मिथ्यात्वं सूचितम् , अज्ञानोच्छेदकस्याज्ञानमूलकदृश्योच्छेदकत्वानियमादित्यर्थः । एकं- नारायणी। तानागतानि, क्षीयन्ते-विनश्यन्ति, तस्मिन्परमात्मनि, परावर-पर ईश एवावरो यस्मादित्यखण्डार्थे, दृष्टे--साक्षात्कृते सतीत्यर्थः। तमेव- परमात्मानमेव, विदित्वा-साक्षात्कृत्य, मृत्युं-प्रमादरूपमज्ञानम् , अत्ये. ति-अतिक्रामति, नाशयतीति यावत् । साधनान्तरसमुच्चयनिरा. सायाह-नान्य इति । अन्यः-आत्मज्ञानादन्यः, पन्थाः--उपायः, अय- नाय स्वरूपप्ताप्तये, नास्तीत्यर्थः । श्रुत्यन्तरं–तरतीत्यादि । शोकम्- अज्ञानम्, तरति-नाशयति । ज्ञानहेतुकतरणस्य नाशपदार्थत्वात् । तस्य- प्रपञ्चस्थ, मिथ्यात्वम्-सर्वदेशयित्रैकालिकाभावप्रतियोगित्वम्,सूचयति- अधिष्ठानसाक्षात्कारनाश्यत्वहेतोः पक्षवृत्तिताबोधसम्पादनेन ज्ञापयति । साक्षान्मिथ्यात्वप्रतिपादिकां श्रुतिमुदाहरति--एकमिति । 'सदेव सौम्ये- (१) 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्याद्याः इत्यधिकः पाठो घपुस्तके । ( २ )''=एतच्चिद्वयमध्यगः पाठो नास्ति घपुस्तके । .

·सिद्धान्तषिन्दो प्रथम श्लोकः। १६६ न्यायरत्नावली। सजातीयद्वितीयरहितम् । एव-स्वगतधर्मरूपद्वितीयरहितम् । अद्वितीयं-विजातीयद्वितीयशून्यम् । 'सदेव सोम्येदमग्र आसी'. दिति पूर्ववाक्यम् । ननु नानेन वाक्येन सर्वदृश्यमिथ्यात्वं बोध्यते, सृष्टिपूर्वकालावच्छेदेन ब्रह्मणो दृश्याभावबोधनादिति चेन्न । दृश्या- भावे अग्रकालावच्छिन्नत्वानन्वयात् । इदं हि वाक्य सदूपं जग स्कारणमनभ्युपगच्छता सौगतानामद्वितीयजगत्कारणमनभ्युपच्छता तार्किकादीनां च मतनिराकरणाय । तथा च यदने सृष्टः पूर्व- मासीत् तत् सत् अद्वितीयश्चेति बोध्यते । तत्र निषेधस्य प्राप्तिपूर्वक- त्वात् येन सम्बन्धेन यद्देशकालावच्छेदेन यस्य दृश्यस्य सद्रूप- वैशिष्टयं प्राप्तम्, तेन सम्बन्धेन तदवच्छेदेन तदभावसम्बन्धस्य तत्र बोधनात् सर्वदृश्यस्य मिथ्यात्वं सिध्यत्येव। 'सदेव सोम्येद'. मित्यत्र इदंशब्देन प्रपश्चात्मकब्रह्मणि द्वितीय सामान्याभावबोध- नात् , इदन्तादात्म्यस्य उद्देश्यतावच्छेदकत्वेन उद्देश्यतावच्छेद- कप्रपञ्चतादात्म्यकालावच्छेदेने द्वैताभाववत्वलाभेन मिथ्यात्वला. भात् । यद्यपि प्रतियोगिसत्त्वकालावच्छेदेनाभावस्य बोधः, तथापि स नाहार्यः । प्रतियोगिन इदन्वरूपदृश्यत्वेन भानात , आत्माभि नत्वरूपद्वितीयत्वावच्छिन्नाभावत्वेनाभावस्य भानात् । 'नह नाना- स्ती'त्यादौ तु इहपदेन प्रपश्चवतो वोधनादुद्देश्यतावच्छेद कमप- श्वसत्त्वकालावच्छेदेन द्वैताभावववधीः, अता नानेत्यादिवाक्या. न्यपि व्याख्यातानि । अतोऽन्यदातमिति । अतः-आत्मनः, दमग्र आसीदिति पूर्ववाक्यम् । इदं-नामरूपात्मकम् । अग्रे-सृष्टेः पूर्वम् । सदेवासीत्--कालत्रयाबाधितस्वरूपं ब्रह्मैवासीत् , न नामरूपात्मकम्, एतेन ब्रह्मव्यतिरेकेण जगन्नास्तीति ज्ञापितम् , तदेव समर्थयति एक-स. जातीयद्वितीयरहितम् , एव--स्वगतद्वैतरहितम्। अद्वितीयं न विद्यते द्वितीयं यस्मिन्निति विजातीयद्वितीयरहितम् , तथा च प्रतीवमानस्य ज. मतो ब्रह्मवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वलाभान्मिथ्यात्वसिद्धिः। श्रुत्यन्तरं- नारायणी। - ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते । नम्' 'नेह नानास्ति किं चन' 'अधात आदेशो नेति नेती'- त्याद्याः श्रुतयः साक्षादेव मिथ्यात्वं प्रतिपादयन्ति । दृश्यत्वेन शुक्तिरजतादिवन्मिथ्यात्वानुमानाच्च । न्यायरत्नावली। अन्यत् आत-पीडितम् । येन सम्बन्धेन यदवच्छेदेन यत् यत्र ति- ठति, तत्तदवच्छेदेन तत्र वर्तमानाभावस्य तत्सम्बन्धावच्छिन्नपति- योगिताविशिष्टमित्यर्थः । एतस्यापि निषेधवाक्यत्वेन प्राप्त्यनुसा. रेण निषेधबोधकत्वात् । दृश्यत्वनेत्यादि । 'ब्रह्मान्यत मि. थ्या दृश्यत्वात शुक्तिरूप्यवदित्यनुमानादित्यर्थः । पक्षताव. च्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धेरुद्देश्यत्वात् शुक्तिरूप्यादौ न सिद्ध सा. धनम् । ब्रह्मणि वाधवारणाय ब्रह्मान्यदित्येव पक्षः । दृश्यत्वञ्च- दृग्विषयत्वम् । मिथ्यात्वञ्च-सत्स्वरूपान्यत्वम् । ननु सत्स्वरूप- स्य ब्रह्मणो भेदे साध्ये सिद्धसाधनम् , सत्वावच्छिन्नप्रतियोगि. नारायणी। नहेति । इह ब्रह्मणि किञ्चन किमपिनाना भिन्नवस्तु नास्तीत्यर्थः । श्रुत्य. न्तरम्-अत इति । अतः-आत्मनः सकाशात् , अन्यत् मायातकार्यम् , आत-पीडितम् , आत्मतत्त्वसाक्षात्कारेण हतमिति यावत् । श्रुत्यन्तर माह-'अथात आदेश इति । अथ-सोपाधिकस्वरूपोक्त्यनन्तरम्. अतः-ब्रह्म- ण एवाविशेषात्, आदेशः-निर्देशः, (आकाशादिप्रपश्चारोपः) । नेति नेति निषेधदाढायाभ्यासः। 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चामूर्त च' इत्यादिना प्रतिपादितं सर्व सोपाधिकं नास्तीत्यर्थः । एतदभिप्रायको 'न ह्येत. स्मादिति, नेत्यन्यत्परमस्तीति भागः । हि यस्मादेतस्माद् ब्रह्मणः अ- न्यन्नास्ति इति हेतोः 'नेति नेति' इति निर्देशो न पुनर्ब्रह्म नास्तीत्यभि प्रायेण, कुतः अन्यत्परमस्ति यतो निरस्तात् प्रपश्चादन्यत् सर्वावभासकं ब्रह्मास्ति सर्वबाधावधित्वेन तस्यावश्यकत्वात् तथा च स्फुटमेव प्रप. श्वस्य मिथ्यात्वमिति भावः । इत्याद्या इत्यनेन 'इन्द्रजालमिव मायामयं इव मिथ्यादर्शनम्' इत्यादि मैत्रायणीयादिवाक्यपरिग्रहः । श्रुतिप्रमितं मिथ्यात्वं नानित्यत्वमा किन्तु शुक्तिरजतादेरिव त्रिकाला- बाध्यत्वमिति ज्ञापयितुमनुमानमाह-दृश्यत्वेनेति । प्रपञ्चो मिथ्या दृश्य- स्वप्न ·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । १६७ . न्यायरत्नावली। ताकदे साध्ये, किमिदं सत्वं ? ज्ञाननिवर्त्यत्वादिरूपमिथ्यात्वशु. न्यत्वं चेत् ? तर्हि तादृशमिथ्यात्वमेव साध्यमस्तु । किश्च तादृशमि- थ्यात्वशून्यं सिद्धान्ते ब्रह्मैव, तथा च ब्रह्मत्वापेक्षयोक्तशून्यत्वस्य गुरुत्वेन प्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् साध्याप्रसिद्धिरिति चेन्न । परमते उक्तशून्यत्वस्य ब्रह्मभिन्नेऽपि स्वीकारेण पररीत्या परा- प्रत्युक्तसाध्योपन्याससम्भवात् , गुरुरूपस्यापि नव्यैः प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वस्वीकारात , ज्ञानानिवत्यै सर्व ज्ञेयमित्याकारकय. त्किञ्चिद्धीविषयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य साध्यत्वसम्भ. वात् , प्रपञ्चसयत्ववादिना उक्तधीविषयत्वस्य ब्रह्मणीव प्रपश्चे. ऽपि स्वीकारात् न सिद्धसाधनम् । उक्तधीविषयताव्यक्तः शुद्धा- या एवावच्छेदकतया निवेशान्नावच्छेदकगौरवनिबन्धनसाध्या. प्रसिद्धिः । अलीकवादिनं प्रत्यनुमानोपन्यास अलीकभेदोऽपि पक्षे विशेषणं वाच्यम् , अन्यथा अलीके भागासिद्ध्यापत्तेः । अनुकूलतर्कस्तु 'दृश्यं यदि मिथ्या न स्यात् अनुपपद्यमानसम्बन्ध. कं न स्यात्' इत्यादि पूर्वमेव दर्शितम् । ज्ञाननिवर्त्यत्वं वा साध्यम् , तच्च स्वप्रयोजकाज्ञानाधिकरणकालपूर्वत्वशून्यत्तिज्ञानकालिकत्व- रूप ज्ञानोच्छेद्यत्वम् । तत्वज्ञानरूपस्य वृत्तिज्ञानस्य कालोपहित. त्वात् प्रयोजकाज्ञानाधिकरणकालपूर्वत्वशून्येत्युक्तम् । स्त्रपदं यत्र ज्ञाननिवर्यत्वं स्थाप्यं तत्परम् , शुक्तिरूप्यादावपि ब्रह्मज्ञानमादा- यैव साध्यसत्त्वम् , अज्ञानाधिकरणकालपूर्ववस्थले लाघवादज्ञान- कालत्वमेव निवेश्यम् । ननु जीवेशभेदादेरनादित्वेन स्वप्रयोज- काप्रसिद्ध्या तत्र लक्षणासङ्गतिरिति चेन्न । स्वप्रयोजकपदेन स्वकाले वर्तमानमात्रस्योक्तत्त्वात् , च जीवेशभेद- काले अज्ञानं वर्तत इति तत्र लक्षणान्वयः, (२)अत एवाज्ञान- (१) अतएवाज्ञाने ऽपि सः इति पाठः घपुस्तके ऽधिकः । तथा ·१८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। स्थाज्ञानकाले सवादेतस्य साध्यस्य मिथ्यात्वलक्षणत्वे वृत्तिज्ञानं स्वाविषयकं निवेश्यम् , तेन ब्रह्मणि नातिव्याप्तिः । अथवा येन सम्बन्धेन येन रूपेण यदवच्छेदेन यत्र यदस्ति तदवच्छेदेन तत्र विद्यमानाभावस्य तदवच्छिन्नतद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगित्वं सा- ध्यम् , कपालादौ समवायादिसम्बन्धेन घटत्वादिरूपेण यदवच्छे देन घटादिकमस्ति,तदवच्छेदेन कपालादिनिष्ठस्यात्यन्ताभावस्य समवायादिसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्न प्रतियोगित्वस्य व्यधि- करणधर्मावच्छिन्नाभावमते घटादौ स्वीकारात् । तत्सम्बन्धावच्छि. नायास्तादृशाभावप्रतियोगिताया अवच्छेदकत्वं वा तद्रूपे साध्य. ते, तेन न साध्याप्रसिद्धिः । ननु व्याप्यवृत्तिपदार्थेषु नैतादृश- साध्यसम्भवः, तदवच्छेदकाप्रसिद्धः । किश्च सिद्धान्ते अभावानां सर्वदेशकालवृत्तित्वेन किश्चिद्देशकालावच्छिन्नत्वे मानाभावः, तथा च उक्तसाध्य सिद्धान्ते अप्रसिद्धमिति चेत् , तर्हि यदवच्छेदतदव. च्छेदावनिवेश्यावच्छिन्नत्तिकत्वशुन्याभाव एव निवेश्यः । न चैवं घटादेस्सर्वदेशकालनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्वीकारेऽलीकत्वमेव स्या- दिति वाच्यम् । घटादेस्सत्तादात्म्यवत्वेन प्रतीयमानत्वेनालीक- कवैलक्षण्यात् , अलीकं तु न तथा प्रतीयते, अलीकं सत् इति बुद्धः बौद्धनाप्यस्वीकारात् , सत्तादात्म्यविनाशवत्वादिमत्त्वेनैव घटादेरलीकवलक्षण्यसम्भवाच्च । तथा च 'सर्वदेशकालनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वे सति सत्तादात्म्यशून्यत्वम्' 'अविनाशित्वं' वा अलीकलक्षणम् । बौद्धमतेऽपि यद्यत् सत् तत् क्षणिकमिति नियः मात् प्रपञ्चस्य क्षणिकत्वेन विनाशित्वम् , अलीकस्य स्थिरत्वे- नाविनाशित्वमिति स्वीक्रियत एवेति ध्येयम् । आदेशः-उपदेशः. ज्ञापनम् (१) । नेति नेतीति । प्रत्यक्षादिपमाणैर्यद्यत् प्राप्तं तत् (१) अज्ञातार्यज्ञापनम्' इति घपुस्तके पाठः ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः। १६२ न्यायरत्नावली। इतिशब्दद्वयेन उच्यते, तथा च कपालादौ घटादिकं समवायस - म्बन्धेन कालविशेषावच्छेदेन वर्तत इति यत् , तत् नेत्यर्थः-तत्र नारायणी । त्वात् शुक्तिरजतादिवदित्यनुमानादित्यर्थः। (१)*दृश्यत्वं साक्षिमास्यत्वम् , मिथ्यात्वं स्वाश्रयनिष्ठत्रैकालिकात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् । तदेवमना- (१) *दृश्यत्व सप्रकारकवृत्तिविषयत्वम् , साक्षिण्यनिर्वाच्यतादात्म्येनाध्यस्तस्वरूपं सा- क्षिरूपदृग्विषयत्वम् । मिथ्यात्वं च अवच्छिन्नवृत्तिकत्वशन्याभावप्रतियोगित्वम् । न चालो. कसाम्यम् , सत्त्वेन प्रतीत्यर्हत्वात् । अत एव न ततोपि व्यवहारानुपपत्तिरपत्यिग्रे स्फु. टीभविष्यति । न च दृष्टान्तासिद्धिः । तस्यार्थापत्तिमानादिभिरग्रे व्यवस्थापयिष्यमाणत्वात् । न च स्वबाधकाभिमताबाध्यदोषाऽजन्यत्वेन सत्यत्वसाधकेन सत्प्रतिपक्ष इति वाच्यम् । अनयोजकत्वात् । मम त्वस्ति 'द्वैतं यदि मिथ्या न स्यात् तर्हि अनुपपद्यमानसाधकं न- स्यादि'त्यनुकूलस्तर्कः । न च तथापि लाघवात् वृत्तिविषयत्वरूपदृश्यत्वेन ब्रह्मणि गृहीतव्याप्ति केन सत्यत्वसाधकेन सत्प्रतिपक्ष इति वाच्यम् । दोषाजन्यत्वस्य उपाधित्वात् । नापि स त्वावगाहिना 'सन् घट' इत्यादिना प्रत्यक्षेण बाधः । स्वप्रकाशाद्वितीयचैतन्यरूपस- तायाः परमात्मन्यव क्लुप्तत्वेन जगति बाधात् 'सन् घट' इति प्रत्यक्षेण घटादावग्रहात् । न च सार्वदेशिकत्रैकालिकात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तुच्छत्वम् , तदभावः सत्त्वम्, तच्च घटादा. वप्यस्ति, सर्वदेशकालमध्ये स्वदेशकालस्यापि प्रवेशात् , तत्र च स्वस्य विद्यमानतया स्ववि- रोधिनो निषेधस्यापि बाधेन सर्वदेशकालिकनिषेधप्रतियोगित्वस्यापि बाधादिति वाच्यम् । परिच्छिन्नत्वादिहेतुभिरेव शुक्तौ रजततदभावयोरिव भिन्नसत्ताकयोः स्वस्वाभावयोरविरो. धेन स्वदेशकालेपि समावेशात् , तादृशाभावप्रतियोगित्वरूपमिथ्यात्वस्यैव सत्त्वेन तदभाव- रूपत्वस्य घटादौ बाधितमिथ्यात्वानुमाने प्रात्याक्षिकबाधत्वायोगात् , सार्वदेशिकत्वसार्वकालि. कत्वयोः प्रत्यक्षायोग्यत्वेन तादृशनिषेधप्रतियोगित्वाभावस्य सुतरां प्रत्यक्षायोग्यत्वाच्च । ननु मास्तु बाधादिस्तथापि 'ब्रह्म मिथ्या व्यावहारिकत्वात् शुक्तिरजतादिवदि'त्याभाससाम्यं दुष्परि- हरमिति चेन्न । तादृशानुमानस्य शून्यवादापत्तिरूपप्रतिकूलतर्कपराहतत्वेन अप्रयोजकत्वात् । ननूक्तमिथ्यात्वं मिथ्या न वा ? अन्त्ये कथं ब्रह्मभिन्नसर्वमिथ्यात्वम् , प्रपञ्चधर्मस्य मिथ्यात्वम्य सत्यत्वस्वीकारात्, तद्वदेव प्रपञ्चसत्यत्वापत्तेश्च आद्यपि कथं प्रपञ्चसत्यत्वम् , मिथ्यात्वस्य स्वाश्रयजगनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्वरूपमिथ्यात्वलामे तदाश्रयस्य जगतो मि- ध्यात्वाभावरूपसत्त्वलाभात् । तथाचोभयथाप्यद्वैतभङ्ग एवेति चेत्, भ्रान्तोसि । पृथिवीत्वधर्म धर्मितावच्छेदकीकृत्य गन्धवत्वादिहेतुभिरनुमेयस्य इतरभेदादेः पृथिवीत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्ने घटादाविव द्वैतत्वावच्छेदेन दृश्यत्वादिहेतुभिरनुमेयस्य मिथ्यात्वस्य द्वैतत्वव्याप्यधर्माव- । १५ ·१७० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते आत्माध्यस्ततयैवानात्मनि सिद्धेः तत्रात्माध्यासः । न्यायरत्नावली। तेन सम्बन्धेन तदवच्छेदेन तत् नास्तीति यावत् । घटादौ तु घट त्वादिकं समवायादिसम्बन्धेन अवच्छेदकमनपेक्ष्यैव प्राप्तं तथैव निषिध्यते-साक्षादेवेति । आर्तपदेन पीडितोक्याऽबोधपीडित. त्वलाभेन ज्ञाननिवर्त्यत्वरूपमिथ्यात्वविशिष्टं बोध्यते, अद्वितीय- पित्यादौ तु नञ्पदेन प्रतियोग्यवच्छेदकावच्छिन्नाभाववति व्या. प्यवृत्य भाववति वा लक्षणया। 'नेह नानास्ती'त्यादौ तु नप- देन ताशाभावो लक्षणया बोध्यते, यत्किश्चिदवच्छेदेन वर्तमा. नस्यावच्छेदकाविशेषितस्य वा द्वितीयाभावस्य ब्रह्मणि प्रत्यक्षा- दिप्राप्ततया उक्ताभावबोधने उक्तवाक्यावै यथ्यात् । उक्ताभावध टितमिथ्यात्वम्यानुमानव्याख्याने व्युत्पादितत्वेन तदुत्तरमथात इति ग्रन्थो व्याख्यातः। तदेवमनात्मनो मिथ्यात्वेन श्रुतिसिद्धत्वात्तस्या- त्मसंसर्गाध्यासम्प्रति अधिष्ठानत्वानुपपत्तिमुक्त्वाऽऽत्माश्रयादिदोषा- दपि तामाह-आत्माध्यस्ततयेत्यादि । आत्माध्यस्ततया-आ- स्मसंसृष्टत्वेनैव प्रायमानतया, आत्माध्यासः-आत्मसंसाध्यासः, सिद्धान्ते आत्मनोऽनध्यासात् । तथा च आत्मनो घटस्सनिति नारायणी। त्मनो मिथ्यात्वेनाधिष्ठानत्वासंभवमुक्त्वा आत्माश्रयादिदोषेभ्योऽपि त माह-आत्माध्यस्ततयेति । सन् घट इत्यात्मनि कल्पितत्वेनैवेत्यर्थः। अनात्म नि-नामरूपात्मके देहादौ, सिद्धे-वस्तुत्वेन सिद्धे, तत्र-अनात्मनि, आ. माध्यासः-आत्मन इदमंशस्येव संसृष्टरूपेण अध्यासो वाच्य इति शेषः । च्छिन्ने मिथ्यात्वेपि व्यापकधर्मपुरस्कारेणैवासति बाधके सिद्धत्वात्, पूर्वपक्षस्यैवानवकाशात् । साध्य सिद्धेः पूर्वं व्याप्यधर्मावच्छिन्ने बाधाग्रहाच्च । न च 'द्रव्यं क्रियावत् गुणवत्त्वा'. दित्याभाससाम्यम् । तत्राकाशादौ क्रियावत्त्वबाधस्य प्रागेव ग्रहणात् , इह तु दृश्यत्वादिहे- तुना मिथ्यात्वसाधारणद्वैतत्वावच्छेदेन मिथ्यात्वसिद्धेः पूर्वं न मिथ्यात्वे मिथ्यात्वबाधग्रहः तस्यैवाप्रमितेः । स्वसाधारण्येन प्रमिते च तस्मिन्सुतरां न तद्हः इत्याद्यन्यत्र विस्तरः ।* अयम धिकः पाठः खपुस्तके । तदेवमनात्मनो मिथ्यात्वेन इत्यादि सममग्रे । , ·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । १७१ अनात्माध्यासेन चात्मनो दोषसादृश्यादिसम्भवात्। तत्र चानात्माध्यास इत्यात्माश्रयादिदोषप्रसङ्गाच । एतेना. न्यायरत्नावली। तत्तादात्म्येनैव प्रसयादनात्माध्यासस्य आत्मसंसर्गघटितस्यात्मसंस. र्गस्यापेक्षणीयत्वादात्माश्रयः, आत्मसंसर्गापेक्षोऽनात्मा तत्सापेक्ष आत्मसंसर्ग इत्यन्योन्याश्रयश्चेति भावः। सादृश्यादीति । सा. सादृश्यादिज्ञानेनेत्यर्थः। अध्यासकारणसंस्कारोबोधकत या साह. श्यादिज्ञानापेक्षयेति भावः । आत्माश्रयादीति। अनात्मव्य. तीनां मध्ये स्वस्य स्वं प्रति दोषविधया कारणत्वे आत्माश्रयः, द्वयोः परस्परं प्रति तत्स्वीकारे अन्योन्याश्रयः, स्वकारणकारणं प्रति स्वस्य तत्स्वीकारे चक्रकम् , एकं प्रत्यन्यस्येत्यादिस्वीकारे अन- वस्थेत्यर्थः । एतेनेति । अव्यवहितपूर्वोक्तात्माश्रयादिना व्यव- हितपूर्वोक्तेनानिर्मोक्षप्रसङ्गश्रुतिविरोधप्रसङ्गाभ्यामनात्मनः सत्य. वासम्भवेन चेत्यर्थः । आत्मानात्माध्यासस्य-व्यावहारिकयोरा. त्मसंसर्गानात्माध्यामयोः, अविद्यात्मकत्वात्-अविद्यारूपदोषमूल. कत्वात् । व्यावहारिकाध्यासे यद्यपि-कामकर्मणोरपि दोषत्वम् , 'आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा। कामरूपणे' त्यादिगी. तोक्तेः । अज्ञान-भ्रमाधिष्ठानचैतन्यम् , तथा चाधिष्ठानावारक- वेनैव दोषत्वलाभात् , नारायणी। इत्थं च भवत्यात्माश्रयादिदोष इत्याह--अनात्म,ध्यासेन चेति । अज्ञानान्तः- करणादेरध्यासेन चेत्यर्थः । तत्र-आत्मनि, अनात्माध्यासः-आत्माध्या. साधिष्ठानस्यानात्मनः साधकोऽनात्माध्यासः । अध्यासमूलकत्वादना. त्मनः, अध्यासस्य च सादृश्यादिमूलकत्वात् , सादृश्यादेश्चानात्माध्यास. मूलकत्वादिति स्वाध्यासे स्वस्यापेक्षया आत्माश्रयः, अन्यकल्पने पर- स्परापेक्षाऽतोऽन्योन्याश्रयः, तदन्यकल्पने त्रयाणां परस्परापेक्षा अतश्व. क्रकम् , तत्राप्यन्यकलम्ने अनवस्थेति भावः। एतेनेति । आत्माश्रया. दिदोषप्रसङ्गेन अपास्तमित्यन्वयः । आत्मानात्माध्यासस्य-आत्मानात्मनोः .

·૧૭૨ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते स्मानात्माध्यासस्याविद्यात्मकत्वान्न विकल्पावसर इ. त्यपास्तम् , स्वप्रकाशात्मनि अविद्याया अप्यनुपपत्तेः । तथाहि साप्यध्यस्ता, अनध्यस्ता वा? तत्राये कथं नात्मा. न्यायरत्नावली। 'कर्मक्षय ज्ञानमपास्तदोष'मियादि मही घटत्वं घटतः कपाल: कपालिका चूर्णरजस्ततोऽणुः । जनै(१)स्स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैरालक्ष्यते-- इत्यादिविष्णुपुराणोक्तेश्च ।[ ]तथापि पूर्वपूर्वकामकर्म- गोरुत्तरोत्तरतद्धतुत्वेनानवस्थादोषे प्राप्ते प्रवाहरूपेण बीजाङ्कु. रादिवत् अनादित्वेन तत्परिहारो वाच्यः । अविद्याया दोष. विधया हेतुत्वे तु नानवस्थादोष इत्याशयेन तदेव सिद्धान्ति- नोक्तम् । विकल्पावसरः-आत्माश्रयादिविकल्पावसरः, अवि- द्याया अनादित्वेन तत्रान्यदोषानपेक्षेति भावः । स्वप्रकाशेति । स्व. प्रकाशस्य सत्यत्वात् तदप्रकाशरूपाविद्या मिथ्यैव, तथा च वक्ष्यमा. णदोषापत्तेस्तदनुपपत्तिरिति भावः। आत्माश्रयादीति । अविद्या रूपदोषस्य उत्पत्तौ तस्यैव हेतुत्वे आत्माश्रयः, तत्कार्यस्य हेतुत्वेऽ. नारायणी परस्पराध्यासस्य, आविद्यकत्वात्--दोषविधयाऽनाद्यविद्याप्रयुक्तत्वात्, विकल्पावसरः--आत्मनि अनात्माऽध्यस्येत ? अनात्मनि वात्मेति विकल्पस्यावकाशो नास्ति, द्वयोरप्यध्याससम्भवेन विकल्पवैयादिति भावः । स्वप्रकाशेति । न जानामीत्यज्ञानस्याप्यवभासकतया सिद्ध स्वत: स्फूतिमतीत्यर्थः। अविद्याया आवरणात्मिकाया अपिशब्दादोषान्तरस्य च अनुपपत्तेःतमःप्रकाशवद्विरोधेनासम्भवात् । असम्भवं प्रकटयति-- तथाहीति । आत्माश्रयादीति । दोषसादृश्यादिकं विनाऽऽत्मन्यविद्याध्यासा. . - -- (१) स्वकर्मभिः स्तिमितः प्रतिबद्धः आत्मनिश्चयो येषान्ते। अयं पाठः मूले एव ] चिह्नितस्थले आसीत् परन्तु--"व्यावहारिकाध्यासे यद्यपि कामकर्मणोरपि दोषत्वं " तथापि "अनवस्थादोषे प्राप्ते तत्परिहारो वाच्यः" इत्यस्मिन्वाक्ये सम्बन्ध. विच्छेदकरत्वात् टिप्पणीस्थ एव मूले पतित इत्यालोक्य टिप्पण्यामेव निवेशितः ।

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । १७३ श्रयादिदोषप्रसङ्गः । अन्त्ये तस्थानुच्छेदादनिर्मोक्ष. प्रसङ्गः । सर्वस्याध्यासमूलत्वे भ्रमप्रमादिव्यवस्था च न स्यात् । एकस्यैवात्मनः प्रमाणप्रमेयप्रमितिप्रमातृरू. पता च विरुद्वा । अविरोधाभ्युपगमे वा मौगतमताप. न्यायरत्नावली। न्योन्याश्रयः, अविद्यान्तरस्य हेतुत्वे तत्रापि अविद्यान्तरस्यत्या - दिस्वीकारे त्वनवस्थादिकम् । अकार्यत्वन्तु नाविद्यारूपाध्यासस्य सम्भवति प्रातीतिकाध्यासे तददर्शनादिति भावः । सर्वस्य-व्याव हारिकपातीतिकरूपस्य, अध्यासमूलत्वे-भ्रममात्रविषयत्वे। भ्रमप्र मादिव्यवस्था-'इदं रजत' मित्यादिधीभ्रमः, 'इयं शुक्तिरियादि. धीः प्रमा, आद्या बाध्या, द्वितीया बाधिकेत्यादिव्यवहारः । एकस्येत्यादि । चित एवं प्रमाणत्वादिकं सिद्धान्ते स्वीक्रियते, तद्विरुद्धमित्यर्थः । ननु अध्यासोपाधिभेदेन एकस्यापि प्रमाणादि- रूपत्वं न विरुद्धम्, तत्राह-अविरोधेत्यादि । सौगतेति । नारायणी। सम्भवात्तदर्थमपेक्षिताविद्याध्यासस्य स्वापेक्षात आत्माश्रयोऽविद्यान्तरा. ध्यासाद्यपेक्षातोऽन्योन्याश्रय इत्यादिपूर्वोक्तः प्रकारः स्फुट इति भावः । तस्या अविद्यायाः अनुच्छेदात्-आत्मन इव नाशायोगात् । अनिर्मोक्षप्र- सङ्ग:-अज्ञाननिवृत्त्युपलक्षितस्वरूपावाप्तिरूपमोक्षाभावप्रसङ्गः। नन्वज्ञा. नाध्यासस्याप्यनादित्वानोक्तदोष इत्यतो दूषणान्तरमाह- सर्वस्येति । द्वैत. ज्ञानस्येत्यर्थः । अध्यासमूलत्वे-भ्रमभात्रसिद्धत्वे, 'शुक्तिज्ञानं प्रमा रजत ज्ञानं भ्रम' इति व्यवस्था न स्यादित्यर्थः । तयोर्बाध्यबाधकभावो न स्यादिति भावः । तेषां भ्रममात्रशरोरत्वेऽपि चितः प्रमाणादिकमङ्गीकि- यतेऽतो नाव्यवस्था तत्राह-एकस्यैवेति । अद्वितीयस्येत्यर्थः । प्रमाणत्वा. धुपपादकधर्मादिना रहितस्येति यावत् । विरुद्धा-अन्यतरसत्त्वेनास- म्भाविता । प्रमा प्रति करणत्वेऽङ्गीकृते प्रमाया विषयत्वमनुपपन्नं विषय त्वे तु विषयिप्रमारूपताऽनुपपन्ना तथात्वे तदाश्रयत्वमनुपपन्नम्, एवं परस्परमपीति संक्षेपः । ननु स्वतो विरुद्धाप्यध्यासिकोपाधिभेदेनावि. रुद्धाऽत आह-अविरोधेति । अध्यस्ताहंत्वाद्याकारभेदेन ज्ञानमेव प्रमा त्रादिरूपमिति सौगतमतादविशेषापत्तिरित्यर्थः । नन्वध्यासोऽपि नो.

·२७४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते त्तिरिति । अत्रोच्यते । अहं मनुष्यः कर्ता भोक्तेत्यादि प्रतीतिस्तावत्सर्वजनसिद्धा । सा च न स्मृतिरपरोक्षा. वभासत्वा दाग्रह(१)पूर्वकत्वाच्च । नापि प्रमा, श्रुतियुः न्यायरत्नावली। (२)अध्यस्तकारणभेदेन ज्ञानमेव प्रमात्रादिरूपमिति सौगतमताद विशेषापत्तिरित्यर्थः । ननु अध्यासोऽपीत्यादिना सौगतमतापत्ति- रित्यन्तेन उक्तान् सर्वपूर्वपक्षान् समाधातुं प्रतिजानीते-अत्रो- च्यत इति । न स्मृतिरिति । यद्यपि नाबाधितार्थकस्मृतिरि- त्येव वक्तुमुचितम् , भ्रमत्वमात्रस्यैव प्रकृते वाच्यत्वात् , तथापि ग्रहणस्मरणोभयरूपत्वेन यो भ्रमत्वनिषेधः सांख्यादिसम्मतः त- निराकरणाय स्मृतित्वनिषेधः। अपरोक्षावभासत्वात्-प्रयक्षरूप- तया प्रतीयमानत्वात् । ननु अहमित्यंशे प्रत्यक्षम् , मनुष्य इत्यं शे तु स्मृतिः, तयोस्तद्विषययोश्च भेदाग्रहादेकत्वव्यवहारः, अथवा 'अहं मनुष्य हत्यत्र मनुष्यदेहस्वामी आत्मा विषयः, एवम् 'अहं कर्ते त्यत्र कर्तृमनस्स्वामी,(३) 'अहं भोक्ते'त्यत्र मुखाद्याश्रयमन- स्स्वामी, तथा च स्वामित्व तत्संसर्गयोस्स्मृतिरूपमपि विशेष्ये प्र. त्यक्षमेकं सम्भवति तत्राह-भेदाग्रहपूर्वकत्वादिति । भेदाग्र- नारायणी। पपद्यत इत्यादिना सौगतमतापत्तिरित्यन्तेनोक्तान्सर्वान् पूर्वपक्षान् समा- धातुं प्रतिजानीते- अत्रेति । प्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या भ्रमसामग्री व्यव. स्थापयिष्यन् प्रथमतः प्रतीति शोधयति-अहं मनुष्य इत्यादि । सूचीक. टाहत्यायेन प्रथममण्यातिवादं निराचष्टे-सा चेति । अपरोक्षेति । 'मनुष्यं मां जानामी ति प्रत्यक्षरूपतया प्रतीयमानत्वादित्यर्थः । ननु मनुष्योहामिल त्यादिप्रतीतिर्मनुष्यदेहस्वाम्यात्मविषयापि देहायंशे स्मृतिरूपा आत्मां. शे प्रत्यक्षरूपेति तथा प्रतीयत इत्यत आह--भेदेति । भेदाग्रहअन्यविशिष्ट- (१)-भेदाग्रहः अपूर्वकत्वाच्च इति पाठो गपुस्तके प्रामादिकः । ( २) अध्यस्ताकारभेदेनेति, घपुस्तके, ( ३ ) आत्माविषयः इत्यनुषङ्गः एवमप्रेपि ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथम श्लोकः । क्तिवाधितत्वात् । तथा च श्रुतयः-'योऽयं विज्ञान- मयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः, अयमात्मा ब्रह्म, मत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, विज्ञानमानन्दं ब्रह्म न्यायरत्नावली। हजन्यविशिष्टबुद्धित्वादित्यर्थः । उपस्थितविशेष्यविशेषणयोमैदान हत्वेन विशिष्टविषयकप्रवृत्यादिहेतुत्वे गौरवात् , विशेष्यविशेष णविशिष्टविषयकधीत्वेनैव तदुचितमिति भ्रमत्वंबाधितवैशिष्ट्य ज्ञानत्वरूपं न तूपस्थितयोर्भेदाग्रहत्वम् , आत्मनि शरीरादिस्वा. मित्वविषयकम् , तस्यात्मनि शरीरादे दग्रहपूर्वकत्वनियमादिति भावः । श्रुतय इति । ब्रह्मस्वरूपतां दर्शयन्तीय ग्रे अन्वयः। विज्ञा नमयः- 'विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च' इति श्रुत्युक्तकर्तृरू पविज्ञानशब्दितबुद्धयभिमानी 'स्त्रीमयोऽयं जाल्म' इतिवत्तदभि- मानित्वोक्त्या तद्भेदलाभः, एवं प्राणेषु प्राणाभिमानी, हृदि मन स्यभिमानसम्बन्धेन विद्यमानम् , अन्तर्जन्य ज्ञानरूपबाहिज्योतिभि. नम् ,ज्योतिः-स्वप्रकाशचैतन्यम् , पुरुषः-पुरुषु दृश्येषु अनुस्यूत इत्यनेनापि सर्वदृश्यभिन्नचिद्रूपलाभात् अकर्तृभोक्तृत्वलाभः, । अत एव 'ध्यायतीव लेलायतीवे'त्याद्युत्तरवाक्येन परमार्थतो ध्या- नादिशून्यत्वमुक्तम् , । विज्ञानं-स्वप्रकाशचित्स्वरूपम् , आनन्दम्- बुद्धित्वादित्यर्थः। देहादिस्वामित्वविषयत्वे भेदग्रहपूर्वकत्वं स्याद्भदग्रह विना स्वस्वामिभावभावनायोगादिति भावः । विशिष्टप्रमारूपतां निरा. करोति-नापि प्रमेति । श्रुतय इति। अकर्तृभोक्तरूपतामात्मनो दर्शयन्ति इत्यनेनान्वेति । विज्ञानमयः-बुद्ध्यभिमानी, प्राणेषु हृदि अभिमानसम्बन्धेन विद्यमानः प्राणाभिमानी मनोऽभिमानी चेत्यर्थः । अन्तज्योतिः-जन्य. ज्ञानरूपबहिज्योतिर्भिन्नः स्वप्रकाशः, पुरुषः-सर्वदृश्यानुस्यूतः, अनेन कर्तृभोक्तृविज्ञानभेदलाभादकर्तृभोक्तरूपता सिद्धिः । अयमात्मा जोवः ब्रह्म परमात्मा समानस्वभावत्वादिति भावः । अभेदोक्त्याऽत्राकर्तृभोक्त. रूपतासिद्धिः । सत्यमिति । अत्रानन्तमित्यनेनापरिच्छिन्नत्वोक्त्या अभेदला. भात् [तथार्थलाभः]। विज्ञानमिति । स्वप्रकाशचिद्रूपत्वोस्थाऽत्रापि नारायणी।

·१७६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते आत्मा अपहतपाप्मा, यत्साक्षादपरोक्षात् ब्रह्म, य आत्मा सर्वान्तरः, योऽशनायापिपासे शोक मोहं जरां मृत्युमत्ये. न्यायरत्नावली। आनन्दस्वरूपम्, न तु मत्वर्थप्रत्ययलोपात् आनन्दयुक्तम् , 'आनन्दो ब्रह्म, एष एव परमः आनन्दः, एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मा- त्रामुपजीवन्ती'त्यादिश्रुतिभ्यः। अन्यानि-औपाधिकभेदेन एत. म्मात् भिन्नानि, भूतानि-जीवाः, मात्रां-विषयसुखरूपमंशम् , उप- जीवन्ति-भुञ्जते, अनन्तम्-अभावाप्रतियोगि, ब्रह्म शुद्धत्वाद्यति. शयवत् । अपहतो निर्गतः पाप्मा यस्मात् सोऽपहतपाप्मा । साक्षा- दपरोक्षात-अपरोक्षचिद्रूपम् , न तत्तादात्म्येन घटादिवदपरोक्षः । सर्वान्तरः-सर्वदृश्याधिष्ठानम् । अशनायापिपास प्राणस्य, शाक मोहौ मनसः,जरामृत्यू देहस्य-धौं । अत्येति-तेषामनाधारः । म यत्तत्रेत्यादिवाक्यं जाग्रदाद्यवस्थाबोधकवाक्यानामेकैकोत्तरम- स्ति, तथा च (१)जागरिततद्वाक्योत्तरवाक्यस्थस्य तत्रेत्यस्य जा. अदवस्थायामित्यर्थः । एवं स्वप्नसुषुप्तिवाक्योत्तरस्थस्य स्वप्ने नारायणी। तथार्थलाभः । कादिस्वरूपत्वे परिच्छिन्नत्वापत्त्या भासकत्वानुपपत्तः । य आत्मेति । अपहतः पाप्मा कर्माशयो यस्मादित्यकर्तृभोक्तृरूप इत्यर्थः । यत्साक्षादिति । साक्षात्-अगौणम् , अपरोक्षात्-अपरोक्षम् , स्वत एवापरोक्षं न घटादिवत्सत्तादात्म्येनोपरोक्षमित्यर्थः अयमिति । सर्वान्तरः-सर्वस्य कार्यजातस्यान्तरे स्थितः, अधिष्ठानतयेति भावः । तथा च सर्वदृश्याधिष्ठानतया सर्वावभासकत्वसूचनादकर्तृभोक्तृतालि. द्धिः, अन्यथा भासकत्वानुपपत्तेरिति भावः । साक्षादेवाकर्तृत्वादिप्रति. पादिकां श्रतिमुदाहरति-योऽशनायेति । अशितुमिच्छाऽशनाया पातुमिच्छा पिपासा ते प्राणाधर्मों, शोकम्-अज्ञानम्, मोहः-प्रमादः तौ मनसः। ज. रा-अङ्गजीर्णता मृत्युः-प्राणवियोगः, तौ स्थूलदेहस्य धर्मों। अत्येति- . (१) जामद्वाक्योत्तरेत्यादिः घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दो प्रथमश्लोकः । १७७ ति,स यत्तत्र किं चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति,अस- ङ्गो ह्ययं पुरुष' इत्याद्या अकर्तृभोक्तृपरमानन्दब्रह्मरू. पतामात्मनो दर्शयन्ति। युक्तयश्च-विकारिणः परिच्छि. न्यायरत्नावली। सुषुप्तावित्यर्थः । स-जीवो, यदिति ज्ञेये ज्ञानक्रियायाश्च विशेष- णम्, पश्यति-जानाति, अनन्वागत:-असंसृष्टः, तेन-ज्ञेयेन ज्ञानेन च, अपरोक्षविषयस्यापि सर्वानुस्यूतसद्रूपचिदात्मके जीवे तादा. स्म्यप्राप्त्या निषेधो न व्यर्थः । असङ्गः-सम्बन्धसामान्यशून्यः, हि शब्दोऽसङ्गत्वहेतुतां द्योतयति । अयं-दृग्रूपः, पुरुषा-सर्वदृश्येषु आधिष्टानत्वनानुस्यूतः, तथा च दृग्दृश्ययोस्सम्बन्धानुपपत्तेः सर्व. दृश्यानां दृशि कल्पितत्वात् । असङ्गत्वहेतु सिद्ध इति भावः । इत्यादिपदेन 'सलिल एको द्रष्टाऽद्वतो भवती' सादिश्रुतिसङ्ग्रहः । ब्रह्मरूपताम्-अद्वितीयेशरूपताम् । श्रुतिबाधितत्वं प्रदर्य युक्तिवा. धितत्वंप्रदर्शयति-युक्तयश्चेति इत्याद्याः। इत्यग्रेऽन्वयः । युक्तयोनु. मानं तदनुकूलतकांश्च तत्र निर्धर्मकनित्यस्वप्रकाशमुखात्मक एक एवात्मेति अनेन वक्ष्यमाणवाक्येन 'आत्मा निधर्मकः नित्यत्वा- द; नित्यः स्वप्रकाशसुखरूपत्वाद्, इसनुमानद्वयं विवक्षितम् । (१)(स्वप्रकाशसुखरूपतयोः स्वप्रकाशानभ्युपगमे इत्यादिनानुमान. द्वयं विवक्षितम् ) विकारिण इत्यादिना च तर्का विवक्षिताः, तत्र नारायणी। अतिक्रामति, तद्रहित इत्यर्थः। श्रुत्यन्तरं-स यदिति । सः-अवस्थात्रयसा. क्षी, यत्किञ्चिद् दृश्यम् , तत्र-जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु, पश्यति-साक्षात्करो- ति, तेन-दृश्येन, अनन्वागत:-असंस्पृष्टो भवति । हि-यस्मात् , अयम्- अहमिति धिया व्यवह्रियमाणः, असङ्गः-सङ्गसामान्यरहितः । भासकस्य भास्येन समं धर्मधमिभावप्रयोजकसम्बन्धाभावादित्यन्यत्र विस्तरः । आ. द्यशब्देन 'अमूढी मूढवद् भुङ्क्ते मायया वेत्यादिश्रुतिसंग्रहः । श्रुतिबाधिः तत्वं प्रदर्श्य युक्तिवाधितत्वं प्रदर्शयति-युक्तय इति। इत्याद्या इत्यग्रेतनेना. (१) (") एतचिन्हान्तर्गतपाठो घपुस्तके नास्ति पुनरुक्तिदुष्टश्च ।

·१७८ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते नत्वेन अनात्मत्वापत्तेः, स्वेनैव स्वस्य ग्रहणे कर्तृकर्म- न्यायरत्नावली। निधर्मकत्वं-परमार्थत्वरूपेण धर्माभावः। तेन धर्माभावरूपधर्मस्य सा- ध्यस्य व्यावहारिकत्वं स्वव्याघातः, प्रातीतिकत्वे अनुपानस्याभा. सत्वम् , पारमार्थिकत्वे अद्वैतश्रुतिविरोधः, धर्माभावस्वरूपत्वे साध्ये सधर्मकत्वाप्रतिक्षेपापत्तिरित्यादि परास्तम् । वस्तुतो व्यावहारिको धर्माभावो न स्वव्याघातकः, धर्मतदभावयोव्यावहारिकयोः स्वाप्न. योर्गजतदभावयोरिवाविरोधात् । अत्र गज इति स्वानज्ञानोत्तरं कदापि नात्र गजोऽस्तीति स्वामज्ञानस्येव इहात्मनि धर्मोऽस्तीति ज्ञानोत्त. रमात्मा निधर्मक इत्यनुमितेः प्रतियोगिसमसत्ताकामावविषयकत्व सम्भवात् । विस्तृतश्चैतच्चन्द्रिकायाम् । ननु यदि निर्धर्मको न स्यात् तदा नित्यो न स्यात् धर्मधर्मिणोस्तादात्म्येन धर्मोत्पत्तिनाशाभ्यां धर्मिण उत्पत्तिनाशरूपविकारापत्तिरिति तर्को वाच्यः, तत्र इष्टाप- त्तिरेवेत्यत आह-विकारिण इत्यादि । आत्मनो विकारस्वी. कारे अभावप्रतियोगित्वरूपपरिच्छेदा(१)दात्मत्वस्याभावापत्तिरि• त्यर्थः । आत्मा यदि कर्तृत्वादिमान् स्यात्तदा द्रष्टा न स्यादित्य- नारायणी। न्वेति । युक्तयोऽनुमानानि तदनुकूलताश्च । तत्र निर्धर्मकनित्यस्वप्रका: शसुखात्मक एवात्मेत्यनेन वक्ष्यमाणवाक्येन आत्मा निर्धर्मकः नित्यत्वात्, आत्मा नित्यः स्वप्रकाशसुखात्मकत्वादिति विवक्षितानुमानद्वयेऽनुकूल- तर्कानाह-विकारिण इत्यादिना । कर्तृत्वभोक्तृत्वरूपविकारवतः आत्मनः । परिच्छिन्नत्वेन-विभुत्वे भोगसार्यात् अणुत्वे सर्वदेहव्यापिसुखाद्यनु. पलब्धेरवश्यवाच्यमध्यमपरिमाणवत्वेन । अनात्मत्वापत्तः घटादेरिवा- स्मस्वरूपताभावापत्तेः । मध्यमपरिमाणवतो विनाशिन आत्मत्वायोगा. दिति भावः । तथा च यद्यात्मा सधर्मकः स्वात् तदाऽनात्मैव स्यादिति तर्कः पर्यवसितः । तत्रात्मा यदि कर्तृत्वादिधर्मवान्स्यात्तदाऽहं कतैति द्रष्टा न स्याउजडस्य मनआदेष्तृत्वायोगात्कर्तृकर्मविरोधेन स्वेनैव स्वस्य (१)-परिच्छेदापत्या परिच्छेदाऽभावव्याप्यात्मत्वस्येत्यादिः घपुस्तके पाठः ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रमथश्लोकः । १७९ -- विरोधात् , दृग्दृश्यसम्बधानुपपत्ते देनाभेदेन वा धर्मध. न्यायरत्नावली। भेदे द्रष्दृदृश्यभावानुपपत्तिरिति तर्कमाह -स्वेनेत्यादि । स्वेन- आत्मना, स्वस्य-कर्तृत्वादिमदात्मनो, ग्रहणे-विषयीकरणे, कर्ता साक्षी विषयी व्यवहर्तृत्वात् , स एव कर्म-विषयः व्यवहार्यत्वात तत्र विरोधः-एकत्वे सम्बन्धासम्भवेन विषयिविषयभावसम्पाद. कतादात्म्यसम्बन्धानुपपत्तिरियर्थः । कर्तृत्वं ज्ञानं चिद्रूपं प्रयपि सम्भवति, जन्यविषयतावच्छिन्नं ज्ञानमपि क्षेमसाधारणजन्यताव. दिति वा, तथा च कर्तृकर्मत्वयोर्व्यवहाराक्रियापेक्षत्वेऽपि न क्षतिः । (१)ननु तादात्म्यं प्रत्यनुयोगित्वं विषयत्वं प्रतियोगित्वं विषयित्वम् , तत्राद्यं कर्तृत्वादिविशिष्टरूपेण द्वितीयं शुद्धरूपेणैकस्यात्मनस्तम्भ वत्येव तत्राह-दृग्दृश्येत्यादि । दृग्दृश्ययोस्सम्बन्धनिर्वचनस्य पूर्वोक्तरीया असम्भवात् , हगात्मनि विपयिणि विषयरूपं सर्व मिथ्येति निर्धर्मकत्वमात्मन इति भावः । आत्मा यदि पारमार्थिक नारायणी । ग्रहणायोगाच्चेति तर्कान्तरमाह-स्वेनेति । स्वेनात्मना स्वस्य-कर्तृत्वादि- मदात्मनः, ग्रहणे-विषयीकरणे । कर्ता द्रष्टा विषयी व्यवहर्तृत्वात्,कर्म द्व श्यं विषयः व्यवहार्यत्वात् ,तत्र विरोधः-द्रष्टत्वे दृश्यत्वस्य दृश्यत्वे द्रष्ट त्वस्यानुपपत्तिः, तयोरेकत्रासमावेशस्य साधनादिति भावः । यद्यात्मा सधर्मकः स्यात्तदा निरूपणाहतत्सम्बन्धवानपि स्यादिति तर्कान्तरमा. ह-दृग्दृश्येति । द्वगात्मा भासकः, दृश्यं कर्तृत्वादिकम्(२) तयोः सम्बन्धस्य तादात्म्यस्य समवायस्य वा अनुपपत्तेः-असम्भवात्। तथाहि-न तादात्म्यं सम्बन्धः, आत्मनो विनाशित्वापत्तेः, तदभिन्नधर्मनाशे तस्यापि नाशाव- श्यम्भावात्, कूटस्थनित्यताभङ्गप्रसङ्गाश्च । धर्माणामप्यनाशे त्वनिर्मोक्षप्र. सङ्गः, अशेषविशेषगुणवियोगस्यैव पुमर्थत्वोक्तः। नापि समवायः,तस्य स म्बन्धत्वासम्भवात्।तथाहि-सम्बन्धिभ्यां भिन्नत्वे सति सम्बन्धिनि सम्ब. ( १ ) ननु तादात्म्यं प्रति प्रतियोगित्वं विषयत्वम् तादात्म्यं प्रत्यनुयागित्वम् विष- यित्वम् इति घपुस्तके पाठः, युक्तश्च । ( २ ) दृश्यं घटादिकं तयोः सम्बन्धस्य विषयविषयिभावत्य अनुपपत्तिरपि बोध्या । - .

·२८० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते मिभावानुपपत्तेश्च, ज्ञाननित्यत्वपक्षे तत्तद्वयक्तिभेद- न्यायरत्नावली। धर्मवान् स्यात्तदा निरूपणाईधर्मसम्बन्धवान् स्यादिति तर्कमा- ह-भेदेनेति । तादात्म्यान्य सम्बन्धेने यर्थः, अभेदेन तादात्म्य - सम्बन्धेनानुपपनेनेति शेषः । अनुपपत्तेरिति । तादात्म्येन तद न्येन वा सम्बन्धेन सम्बद्धयोधर्मधर्मिता वाच्या, तादात्म्यादिस- म्बन्ध एव तु न सम्भवति सम्बन्धान्तरेणासम्बद्धस्य तस्य सम्ब- न्धस्य सम्बन्धत्वासम्भवेन सम्बन्धान्तरं वाच्यम् , एवं तस्यापि सम्बन्धान्तरमिति अनवस्थापत्तेः । न च सम्बन्धस्य सम्बन्धान्त - रेण न सम्बन्धता किन्तु स्वेनैव सम्बन्धेनेति वाच्यम् । स्वस्य स्वप्रतियोगिकसम्बन्धत्वासम्भवात् , स्वं न स्वीयमित्यनुभवात् , अन्यथा धर्मधर्मिणोरपि स्वेन सम्बन्धतापत्या सम्बन्धमात्रलोपा. पत्तः । अथ तयोस्सम्बन्धान्तरं प्रतीयते, तस्य तु न प्रतीयत इति नारायणी । द्धःसम्बन्धः, तत्र समवायो न स्वेन सम्बद्धः, स्वेन स्वं वर्तत इति प्रती त्यभावात् , नापि सम्बन्धान्तरेण, तस्य तस्यापि सम्बन्धान्तरापेक्षायाम- नवस्थापत्तेरिति संक्षेपः । यद्यात्मा वस्तुतः कर्तृत्वादिमानस्यात्तदा तैः सह धर्मधर्मभावो निर्वचनाहः स्यादिति तर्कान्तरमाह-भेदनाभेदेनेति । भेदेन आत्यन्तिकभेदेन, अभेदेन-भेदसहिष्णुनाऽभेदेन ऐक्येन वा, धर्मध. मिभावानुपपत्तेः-कर्तृत्वादीनां धर्मविस्य आत्मनो धर्मित्वस्यासम्भवात् । अत्यन्तभेदनिबन्धनस्तादात्म्यैक्यनिबन्धनो वा धर्मभिभावो न सम्भ- वतोति यावत् । तथाहि-तौ यद्यत्यन्तं भिन्नौ तदा हिमवद्विन्ध्ययोरिव धर्मधर्मिभावो दूरापास्तः, यदि भिन्नाभिन्नौ तदाऽऽस्मनः कूटस्थत्वव्या. धातः, परिणामपरिणामिनोरेव तत्सम्भवात् ; यद्यै क्यं तदा 'घटो घट' इतिवद्धर्मधर्मिभावेन न व्यपदेशाौँ ऐक्ये तदसम्भवात् । न च राहोः शिर इतिवद्भविष्यतीति वाच्यम् । अनिर्मोक्षप्रसङ्गस्योक्तत्वादिति सं. क्षेपः । एतेन सम्बन्धानिरूपणे घटो नील इत्यादिवदहं कर्तेत्यादि प्रमो- पपत्तेभ्रमवार्ता न युक्तेति निरस्तम् । अविकारित्वेनात्मनस्तद्वैषम्यात् । आत्मा यदि कर्तृत्वादिधर्मवान्स्यात् तदा कालत्रयाव्यभिचारितद्भासक- ज्ञानस्वरूपो न स्यादिति मूलीभूतान्वयव्यतिरेकनिश्चयसाधनायाह- - ·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । १८१ - ......IN ध्वंसप्रागभावसमवायज्ञानत्वजात्याद्यम्युपगमे गौर- वात् , एकत्वाभ्युपगमे चातिलाघवात , घटज्ञानं पट. न्यायरत्नावली। चेत्, सयम, प्रतीयमानमनुपपन्नं मिथ्यवेति भावः । 'आत्मा यदि कर्तृत्वादिधर्मकस्स्यात् तदा कर्तृत्वादिधर्मविशिष्टस्य तस्य ज्ञानरू. पत्वन्न स्यादिति तर्के 'आत्मा ज्ञानरूपो न भवत्येव तस्य नित्य - खेनोत्पत्तिनाशवत्वेनानुभूयमानज्ञानरूपत्वासम्भवात्' इतीष्टापत्ति निरस्यति-ज्ञानेत्यादि । अनित्यत्वपक्षे-अनिसत्ववादितार्कि- कादिमते । तत्तयक्तीत्यादि । तत्तज्ज्ञानव्यक्तयस्तासां भेदध्वं. सपागभावाः, समवायः, ज्ञानत्वजातिः, आदिपदेन तज्ज्ञानतद्ध्वं. सेषु अनन्तकारणानीत्येतेषामनन्तानां स्वीकारे गौरवादित्यर्थः । एकत्वाभ्युपगमे-एकैव ज्ञानव्यक्तिः सर्वज्ञेपविषयिकेति स्वीकारे, अतिलाघवात-आत्मन एव ज्ञानस्वरूपत्वसम्भवेन ज्ञानस्वरूप स्याप्यकल्पनीयत्वेनातिलाघवात् । ननु घटज्ञानं न पटज्ञानमिति भेदप्रतीतेः कथमेकं ज्ञानं सर्वस्येत्यत आह-घटज्ञानमित्यादि । नारायणी। ज्ञानेति । ज्ञानानित्यत्वपक्षे-आत्ममनःसंयोगादिना ज्ञानमुत्पद्यते तन्त्र क्षणिकमिति पक्षे । तत्तद्व्यक्तीति । तत्तज्ज्ञानव्यक्तयः तासां भेदाः ध्वसाः प्रागभावाः समवायः ज्ञानवजातिः आदिपदेन ज्ञानकरणतत्सम्बन्धादिकं चेत्येतेषां स्वीकारे गौरवादित्यर्थः। एकत्वाभ्युपगमे-सर्वपदार्थगावरैकैव ज्ञानव्यक्तिरिति स्वीकारे । अतिलाघवात्-तस्या एवात्मत्वाङ्गोकारेण ध. य॑न्तरकल्पनातोऽतिलाघवात् । ननु यदि सर्वविषयमेकमेव ज्ञानं का गतिस्तहि घटज्ञानं पटज्ञानाद्भिन्नमिति ज्ञानभेदप्रतीतेस्तत्राह- घटज्ञा नमिति । घटज्ञानं पटज्ञानमित्यादौ य उपाधिभेदः अवच्छेदकवृत्ति. विशेषः तत्पुरस्कारेण तद्वैशिष्ट्येन ज्ञानभेदप्रतीतेः-घटज्ञानं पटज्ञाना- द्भिनमिति घटमठादिनाऽऽकाशस्येव स्वरूपज्ञानस्य भेदप्रतोतेः । तथा च वस्तुतस्तत्र प्रमाणजन्यवृत्तीनां धास्वर्थरूपाणामेव भेदो विषयो न स्वरूपज्ञानस्य अनुव्यवसायस्थानीयस्य तस्य लाघवादेकत्वाभावः । - १६ ·१८२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते ज्ञानमित्युपाधिभेदपुरस्कारेणैव ज्ञानभेदप्रतीतेः, स्व. तस्तु ज्ञानं ज्ञानमित्येकस्वरूपावगमात , तदुत्पत्तिविना- शप्रतीत्योश्चावश्यकल्प्यविषयसम्बन्धविषयतयाप्युपप- न्यायरत्नावली। इत्युपाधिभेदपुरस्कारेणेति । धर्मिप्रतियोगिरूपोपाध्योरित्थं. भूतो घटविषयकत्वपटविषयकत्वरूपौ यो भेदौ विशेषौ तत्पुरस्का- रेण तदुल्लेखनेत्यर्थः । एवकारार्थ स्फुटयति-स्थत इति । उपा- धिपुरस्कारं विनेत्यर्थः । ज्ञानं ज्ञानमित्येकरूपावगमात् ज्ञानमित्या- कारकसर्वप्रत्ययैरेकस्यैव ज्ञानस्वरूपस्य विषयीकरणात् , तुशब्देन तज्ज्ञानव्यक्तिरतज्ज्ञा(१)नव्यक्तिभिन्नेत्युपाध्यपुरस्कृतप्रत्ययो ना- स्तीत्युक्तम् । ननु ज्ञानस्य उत्पत्तिनाशप्रत्ययात् कथमात्मरूपता तत्राह-तदुत्पत्तीत्यादि । विषयसम्बन्धेति । विषयज्ञानो. भयसम्बन्धेयर्थः । विषय ज्ञानयोस्सम्बन्धमविषयीकृस 'ज्ञानमुत्प- बन्नष्टमिति प्रययस्यानुदयात् ज्ञानोत्पत्यादिप्रत्यये ज्ञानविषय सम्बन्धविषयकत्वमवश्यं कल्प्यम् , तथा च 'घटज्ञानमुत्पन्नन्नष्टमिति नारायणी। एवकारार्थमाह-स्वत इति । उपाधिपुरस्कारं विनेत्यर्थः । एकरूपावग- मात्-एकाकारेणावभासमानत्वात् । तथा चात्रायं प्रयोगः 'घटज्ञानं पट. ज्ञानात्स्वतो न भिद्यते उपाधिपरामर्शमन्तरेणागृह्यमाणभेदवत्त्वाद्गग- नवत् , एकस्या एव संविदो गगनस्येवोपाधिभेदेन भिन्नव्यवहारोप- पत्तौ स्वतस्तभेदकल्पनायां गौरवमिति दिक् । (२)+ज्ञानव्यक्तरेकत्वा. देव+भेदप्रतीतिवदुत्पत्तिविनाशप्रतीतिरप्यन्यथासिद्धैवेत्याह-तदुत्पत्तीति। ज्ञानमुत्पन्नं नष्टमिति ज्ञानोत्पत्तिविनाशप्रतीत्योस्वित्यर्थः। अवश्यकल्प्येति । अवश्यकल्प्यो यो विषयस्य ज्ञानेन सह सम्बन्धः विषयविषयि- भावप्रयोजकः साक्षिणि विषयाकारवृत्तिप्रतिबिम्बितत्वरूपः विषये प्रतिबिम्बाश्रयवृत्तिवैशिष्टयरूपस्तद्विषयतया विनाशित्वेन तद्विषयक- त्वेन उपपत्तेः-चरितार्थत्वात्। तादृशसम्बन्धसत्त्व एव 'साक्षात्करो- (१)--रेकज्ञानेति पाठः प्रामादिको गपुस्तके । ++(२) चिह्नितः पाठो नास्ति खपुस्तके ·सिद्धान्तविन्दो प्रथमश्लोकः । १८३ न्यायरत्नावली। धीरुपपद्यते, 'अयमिदानी शिखी जातः, अयं शिखी नष्ट' इति धीवत् विशेषणोत्पत्तिनाशविषयकत्वात् । तथा हि प्रयक्षज्ञानस्थले यावन्मनोऽवच्छिन्नचिता घटादेस्सम्बन्धस्तिष्ठति तावदेव 'घटमहं साक्षात्करोमी ति व्यवहारात् , तादृशसम्बन्धोत्पत्तिनाशावेव 'घटम त्यक्षमुत्पन्नन्नष्टमिति धीविषयौ । स च सम्बन्धो वृत्तेः चिदुपरागा. थत्वपक्षे मनोऽवच्छिन्नचिति घटादेः स्वावच्छिन्नवृत्तिप्रतिबिम्बि तत्त्वम् । आवरणनाशार्थत्वपक्षे स्वनिष्ठस्याज्ञानविषयत्वस्य प्रयो. जकं यत् स्वावच्छिन्नत्त्यादिकन्तद्विशिष्टत्वम् (१) । 'अर्थविवेचन- जानामी'तिधीस्थले घटादिविषयकस्यासत्त्वापादकाज्ञानस्य आश्र- यत्वाभावः । यावन्मनोऽवच्छिन्नचितिः तावदेव घटादि जानामीति व्यवहारात् तादृशाभावरूपस्य घटादिसम्बन्धस्य उत्पत्तिनाशावे. वोक्तधीविषयौ, असच्चापादकाज्ञानाश्रयत्वाभावविशिष्टचितः स्वा- कारवृत्तिप्रतिविम्बिताचतस्तादृशाज्ञानाविषयकत्वपयोजक विशिष्ट- चितो वा जानात्यर्थत्वेनोक्तव्यवहारे उक्ताभावस्य विशेषणत्वात् । ननूक्ताभावोऽत्यन्ताभाव एव, अज्ञाननाशो हि न ज्ञानेन जन्यते, किन्तु ज्ञानम् अज्ञानतत्कार्यविरोधीत्युक्तम् तथा च कथं तस्यो- त्पत्तिविनाशाविति चेत् , सत्यम् । तथापि तत्तत्कालस्योत्प. त्तिविनाशसम्भवेन तत्तत्कालविशि तत्तत्कालविशिष्टाधिकरणात्मकविशेषणता. सम्बन्धविशिष्टरूपेण उक्ताभावस्य उत्पत्तिनाशसम्भवात् तदति. रिक्तनित्यविशेषणतादेरभावीयसम्बन्धत्वपक्षे तत्तत्कालावच्छिन्न- रूपेण तस्य तत्सम्भवात् । स हि सम्बन्धो नित्योऽपि प्रतियोगिम- ति देशे प्रतियोगिसम्बन्धानवच्छेदककालावच्छिन्न एव, तथा च घटाद्याकारमनोवृत्तिकाल एव घटाद्यज्ञानाभावसम्बन्धस्य प्रमातरि . . (१)--इति विवेचनमिष्यते इदं जानाति साक्षात्करोति इत्यर्थविवचने जानामि इति घपुस्तके पाठाधिक्यम् ।

·१८४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। स्वीकारा , तत्कालावच्छिन्नरूपेण तदुत्पत्यादिसम्भवः । सुखादे- रपि विद्यमानत्वदशायामेव प्रमातर्यज्ञानाभावस्वीकारात् तत्काला- वच्छिन्नस्य तदभावस्य उत्पत्त्यादिसम्भवः । घटादिकार्य प्रति जीवस्योपादानत्वपक्षे घटादौ विद्यमाने जीवतादात्म्यस्य तदा सदा सत्त्वात् 'सदैव घटादिकं जानामी'ति प्रत्ययापत्तिः, वि- धमानसुखादाविव भासकतानियामकतादात्म्यरूपस्य जीवो. परागस्य सत्वात् , अतोऽसवापादकाज्ञानं तादृशप्रत्ययविरो- धिघटाद्यवच्छेदेन स्वीक्रियते । तथा चोक्ताज्ञानाविषयत्वघ. टित एव जानात्यर्थः, न तु घटादितादात्म्यापनजीवचित् अतो नोक्तानुपपत्तिः । यदा तु ब्रह्मैव घटायुपादानं तदा उक्त- तादात्म्यास्वीकारात् असत्वापादकाज्ञाने मानाभावात् तदविषय- स्वघटितो जानात्यर्थो न सम्भवतीति घटायाकारनिप्रतिबिम्बित. चैतन्यं घटादिज्ञानम् , सुखादिप्रतिबिम्बितं सुखादिज्ञानम् । न च जीवस्य जगदुपादानत्वपक्षेऽप्युक्ताज्ञाने मानाभावः, घटाया. कारवृत्तिप्रतिविम्बिता चित् घटादिज्ञानमित्यादेवक्तुं शक्यत्वात् इति वाच्यम्(१)। जीवोपादानस्य वाचस्पतिसम्मतत्वेन सिद्धान्तबि- न्दावुक्तत्वात् । वाचस्पतिमते च वृत्त्यादौ चित्प्रतिबिम्बास्वीकाराव आवरणभङ्गार्थत्वमेव वृत्तेस्वीक्रियते, न तु प्रतिबिम्बघटितापरा. गार्थत्वम् । यदि च वाचस्पतिमतेऽपि चिदुपरागो वृत्तेः प्रयोजनम् अन्यथा तन्मते पल्लवाज्ञानस्वीकारे त्वावरणभङ्गस्य प्रयोजनत्वसम्भ- वेऽपि तदस्वीकारपक्षे प्रयोजनाभावात् , तदा विषयावच्छिन्नचिति जीवचितोर्मेदनाश एव प्रयोजनम् वृत्तेरिति वाच्यम् , सोऽयं वृत्ते. रभेदाभिव्यक्यर्थत्वपक्षः । असत्वापादकाज्ञानास्वीकारपक्षे जीव- चैतन्यस्य घटादिना तादात्म्यस्वीकारपक्षे च घटाद्याकार कृत्तिम (१) अत्र 'इति वाच्यम्' इति पाठस्त्रुटितो गपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । १८५ त्तेः, उपाधिपरामर्शमन्तरेण स्वत एव घटात न्तरस्य भेदप्रतीतेः, तत्प्रतिबन्दिग्रहासम्भवात, आका- घटा. न्यायरत्नावली। तिबिम्बितरूपण सुखादिप्रतिबिम्बितरूपेण च चित उत्पत्त्यादस- म्भवात् । चित्प्रतिबिम्बानङ्गीकर्तवाचस्पतिमते तु वृत्तिविशिष्टरूपेण मुखादिविशिष्टरूपेण च चित (१)उत्पत्त्यादिव्यवहार इति भावः । ननूपाधिावांशष्टरूपण भेदमादाय भदबुद्धिमुपपायकत्वसमर्थने घ- टादावप्येकत्वं स्यात्तत्राह--उपाधीति । तत्तद्देशकालावीशष्टत्व- रूपोपाधीत्यर्थः । परामर्शमुल्लेखमन्तरेण (२)विना । स्वतः-तत्तद्धटव्य. क्तित्वाभ्याम् , तत्प्रतिबन्दिग्रहासम्भवात्-घटादेरप्येकत्वमस्तु भेद- धीस्त्वौपाधिकभेदेन उपपादनीयेति प्रतिद्वन्द्विन उपादानासम्भवात् । ननु तथापि पुरुषभेदेन ज्ञानं वाच्यम् चैत्रीयं ज्ञानं न मैत्रेऽस्ती. सादिप्रत्ययात्तत्राह-आकाशेत्यादि । 'घटाकाशं पटे नास्ति, नारायणी। मी'त्यादिप्रतीतेः, असत्त्वे चाप्रतीतेस्तादृशसम्बन्धनाश एव लाघवा. त्तादृशप्रतीत्योविषय इति भावः । अपिना वृत्तिनाशलमुच्चयः । नन्वेवं घटादेरपि ‘स घट एतद्धटाद्भिन्न' इति तत्तेदन्तोगाधिपरामर्शणैव भेद- प्रतीतेः स्वरूपत एकत्वमस्तु तत्राह-उपाधीति । तत्तद्व्यक्तिस्वरूपत. त्तादेवक्ष्यमाणरीत्या स्वरूपत्वात्तदतिरिक्ततत्तद्देशकालविशिष्टत्वरूपोपा. ध्युल्लेख घिनेत्यर्थः । स्वत एव-तत्तद्व्यक्तित्वाभ्यां, भेदप्रतीतेः-भेद- प्रत्यक्षात् । तत्प्रतिबन्दिग्रहासम्भवात्-ज्ञानैकत्वप्रतिबन्दिनो घटादेरेक. त्वस्य ग्रहासम्भवात्, घटादीनां भेदप्रतीतेपाधिपरामर्शविषयकत्वं विनाप्युपपत्तेर्शानभेदप्रतीतिसमकक्षत्वाभावादिति संक्षेपः । स्वमते प्रतिबन्दिशङ्कामपाकृत्य परमते तामाह -आकाशति । घटमठाधुपाधिपुर. स्कारेणैव भिन्नतया प्रतीयमानस्य वस्तुतः स्वतो भेदाङ्गीकारे घटाकाशो (१)--चितः उत्पत्त्यादिसंभवाच्च घटसुखादिज्ञानस्य उत्पत्यादि० इत्यधिको घपु. स्तके पाठः । ( २ ) अन्तरेण नाना इति गपुस्तके पाठः प्रामादिकः । घपुस्तके तु परामर्शमुल्लेखं स्वतस्तु इत्यादिः पाठः।

·१८६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते कालदिशामपि नानात्वापत्तेश्च, कर्तृत्वादेवास्तवत्वे- न्यायरत्नावली। तद्धटकाल एतद्धटकालो न, प्राचीन प्रतीची' इत्यादिप्रत्ययैराकाशा- दिस्वरूपभेदो विषयीक्रियताम् । अथ तत्र घटकालोपाधिदिगुपा- धिविशेषविशिष्टरूपेण भेदो विषयस्तर्हि प्रकृतेऽपि चैत्रीयत्वादिवि. शिष्टरूपेणाभावो विषय इति न ज्ञानं नानेति भावः । ननु 'न हि घातुर्घातर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वा' दित्यादिश्रुत्या घ्राणज मनोवृत्यादिसामर्थ्यरूपघात्यादरविनाशोक्तेः आत्मनः कृत्यादिज. ननशक्तिरूपकर्तृत्वादेज्ञानानुच्छेद्यतया मत्यत्वेन कथमात्मनः पा- रमार्थिकत्वेन धर्माभाववच्वम् तत्राह-कर्तृत्वादेरित्यादि । अनिर्मोक्षति । 'विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः' इत्यादिश्रुत्या सर्वनामरू. पोच्छेदस्य ज्ञानाधीनतया बोधितस्य त्यागेत्यर्थः । तथा च न ही- त्यादि(१)श्रुतिघीणेन्द्रियाभिव्यक्तीचस्वरूपानाशवाधिका, अत एव 'न तु तद्वितीयमस्ति ततोन्यद्विभक्तं यज्जि 'दित्यायुत्तरवाक्ये- न चिदन्यस्य विषयतदाकारत्तितत्साधनेन्द्रियाभावेन घ्राणजप्र. त्यक्षाभावो न तु चिदभावादिति उक्तमिति भावः । अथवा कर्तृ स्वादिधर्मोत्पत्तिनाशाभ्यामात्मन उत्पत्याद्यावश्यकत्वे कथं निय. ज्ञानरूपता तत्राह-कर्तृत्वादेरिति । तथा च मिथ्याधर्मोत्पत्या- नारायणी। मठाकाशाद्भिन्नः, पूर्वकालो नोत्तरकालः, प्राचीन प्रतीचीत्यादिप्रत्ययैरा. काशकालदिशामपि स्वरूपतो नानात्वापत्तेरित्यर्थः । ज्ञानैकत्वनित्यत्वे प्रसाध्य निर्धर्मकत्वसाधकं यदि वस्तुतः कर्तृत्वादिरूपधर्मवान्स्यात्तदा प्रागभावासहवृत्तियावद्गुणनाशस्य धर्मिनाशनान्तरीयकत्वात्कर्तृत्वा- देरनिवृत्त्या अशेषगुणनिवृत्तिरूपमोक्षभागी न स्यादिति तर्कान्तरमाह- कर्तृत्वादेरिति । कृतिमत्त्वादेरित्यर्थः। आदिपदेन प्रमातृत्वभोक्तृत्वादेः परि. ग्रहः । अनिर्मोक्षेति । अशेषविशेषगुणनिवृत्तिरूपमोक्षस्यासम्भवप्रसङ्गात् । स्वप्रकाशसुखरूपत्वान्नित्य इत्युक्तम्, तत्र हेतुतावच्छेदकं स्वप्रकाशत्वं (१)--श्रुतिः प्राणेन्द्रियादि० इत्यादिः पाठः घपुस्तके । - ·१८७ सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः। ऽनिर्मोक्षप्रसङ्गात्, स्वप्रकाशानभ्युपगमे च जगदानध्यप्र. सङ्गात्, परमप्रेमास्पदत्वेन तस्यानन्दरूपत्वात् , न्यायरत्नावली। दिना नात्मन उत्पत्यादीति भावः । ननु स्वप्रकाशसुखरूपत्वेन नित्यत्वं साधनीयं तत्र 'स्वप्रकाशसुखरूप आत्मा यदि नित्यो न स्यात् तदा मोक्षरूपपरमपुरुषार्थो न स्यादिति तर्कोऽनुकूलो वाच्यः, स्वप्रकाशत्वे तु किं साधकम् ? तत्राह-स्वप्रकाशेत्या. दि । चकारस्तुशब्दार्थे । सुखरूपस्यात्मनो यदि स्वप्रकाशत्वं न स्वीक्रियते, तदा जगतः श्रवणाद्यधिकारिमात्रस्य मोक्षबोधरूपपरम- पुरुषार्थादर्शनरूपान्ध्यप्रसङ्गः, द्वितीयाभावेन मोक्षरूपात्ममुखस्य परप्रकाश्यत्वासम्भवात् अप्रकाशमानसुखस्यापुरुषार्थत्वात् । अथवाऽऽत्मनः स्वप्रकाशत्वास्वीकारे जगत्सु सर्वदृश्येष्वान्ध्यस्या. प्रकाशनस्य प्रसङ्गः । अप्रकाशनात्मचैतन्येन दृश्यप्रकाशनास- म्भवात् , प्रकाशान्तराणां कल्पने अनवस्थानादित्यर्थः । आस्तां स्वप्रकाशत्वं सुखरूपत्वे को हेतुः ? तत्राह-परमप्रेमास्पदत्वे. चकारस्तुशब्दार्थे, माभूवमिति न, किन्तु भूयासं सदतिच्छा प्रेमा, सा परमा अन्येच्छानधीना, तद्विषयत्वे. नात्मनः सुखरूपतासिद्धः । असुखे हीच्छा सुखरूपफलेच्छाधीनेव न तदनधीना । यद्यपि सुखरूप आत्मा सिद्धः, तथाप्युत्तरकाल. सम्बन्धविशिष्टरूपेण तस्य भावित्वेनैवेच्छाविषयत्वम् । ननु सुख इव नारायणी । साधयति-स्वप्रकाशेति । आत्मनः स्वकाशत्वानङ्गीकारे जगतो-दृश्य जातस्य आन्ध्यप्रसङ्गात्-व्यवहारानुपपत्तेरित्यर्थः। सर्वस्यापि जगतो मायिकत्वेन जडस्य (२)प्रकाशकत्वासम्भवात् , आत्मनोप्यस्वप्रकाश- कत्वेन प्रकाशान्तरसापेक्षस्य प्रकाशकत्वायोगाजगद्व्यवहारलोपप्रस. ङ्गात् । दृश्यजातव्यवहारजनकः स्वतः स्फूत्तिमानात्मेति यावत् । हेतुं साधयति-परमेति । स्वत इच्छाविषयत्वेनेत्यर्थः । तस्य-आत्मनः, स्वत. १) स्वप्रकाशत्वासंभवादिति खपुस्तके नेति । ।

·१८८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिने निर्धर्मकनित्यस्वप्रकाशसुखात्मक एवात्मा-इत्याद्याः। त. स्मात् परिशेषात् भ्रान्तिरियमिति स्थिते तत्कारणमपि न्यायरत्नावली। दुःखाभावेऽपि परमप्रेमदर्शनात दुःखाभाव एव आत्मा किं न स्या- दिति चेन्न । सुखत्वेन ज्ञातत्वमेवोक्तप्रेम्णः प्रयोजकम् , न तु दु:- खाभावत्वेन ज्ञातत्वम् , गौरवात् । तथा च सुखाभिव्यक्तिसाध- नत्वज्ञानेनैव दुःखाभावे प्रेमेति मुखाभिव्यक्तीच्छाधीनोऽयं परम- प्रेमविषय इति परमप्रेमविषयत्वेन दुःखाभावरूपत्वानुमानासम्भव इति भावः । अत्रेदं पर्यवसितम्। (१)धर्मधर्मिभावानुपपत्तेश्चेत्य- नं निधमकेत्यत्र ताणां हेतुत्ववोधकम् , नानात्वापत्तेश्चत्यन्त नित्येत्यत्र, अनिर्मोक्षप्रसङ्गादित्यन्तं तदुभयत्र, परिशिष्टं स्वप्रकाश- मुखरूपत्वे हेतुपरम् । तस्मात्-आत्मनः निर्धर्मकत्वेनात्मनि प्र- तीयमानस्य मनुष्यादितादात्म्यकर्तृत्वादेमिथ्यात्वात् । इयम्-अहं मनुष्यः कर्ना भोक्तेत्यादिधीः, तत्कारणं-सविषयकभ्रमस्य परि. नारायणी। स्त्वम्-अन्यविषयकेच्छानधीनत्वम् । तथा चायं प्रयोगः। आत्मा सुखस्व. रूपः अन्यविषयकेच्छानधोनेच्छाविषयत्वात् , यनैवं तन्नैवम् , यथा पुत्रादयः' तदिच्छायाः स्वोयसुखेच्छाधीनत्वात् , आत्मनि तु स्वत इच्छाविषयत्वं 'माभूवं न किन्तु भूयास'मिति स्वानुभवसिद्धमिति सुखरूपतासिद्धिरिति संक्षेपः। फलितमाह -निर्धर्मकेति । उपसंहरनि- तस्मादिति । श्रुतियुक्तिभिरकर्तृभोक्तृरूपतालाभादित्यर्थः । परिशे- षात्-(२) स्मृतित्वप्रमातृत्वयोर्बाधात् । इयम्-अहं कर्ता मनुष्य इत्या. दिधीः । तत्कारणमपि-भ्रान्तेः कारणमपि, योग्यं-भ्रमत्व निर्वाहक परिणामितासमर्थच किश्चिद्भावरूपं कल्पनीयम्-अनुमेयम् 'अहं मनुष्य इत्यादिभ्रमः सोपादानकः कार्यत्वाद्धटवदित्याद्यनुमानेनानुमेयमिति भावः । नन्वनुमानप्रमाणसिद्धस्य तस्य प्रामाणिकत्वेन सत्यत्वापत्तर- (१) धर्मधर्मिभावापत्तेश्चति सर्वत्र पाठः स प्रामादिक एव मूले धर्मधर्मिभावानुपप- त्तेश्चत्यस्यैव सत्त्वात् तथैव अन्धसङ्गतेश्चेति । ( २ )-स्मृतित्वप्रमात्वयोर्बाधात् इति खपुस्तके पाठः युक्तश्च । , ·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । १८९ योग्यं किश्चित्कल्पनीयम्। कल्प्यमानं च तदद्वितीयात्मनि अभ्यस्ततयैव धर्मिग्राहकमानेन सिद्ध्यतीति 'न जाना- मीति साक्षिप्रतीतिसिद्धमनिर्वाच्यमज्ञानमेव तत् । न न्यायरत्नावली। गामिकारणम् , योग्यं-परिणामितायोग्यम् । ननु तस्य कल्पनारू- पमानविषयत्वेन मयत्वादद्वैतश्रुतिविरोधः तत्राह-कल्पपेत्या दि । यतो अद्वितीयत्वेन श्रुखनुमानसिद्ध आत्मनि कल्प्यमानम् अतत्स्वरूपात्मकधर्मिग्राहकमानेन कल्पनारूपेण तदध्यस्तं मिथ्या- भूतमेव कल्प्यं भवतीत्यर्थः । इति न जानामीत्यादि । यतः कल्पनया मिथ्यात्वेन सिध्यति, अतोऽनिर्वाच्यं तद्वस्तु अहमात्मा. नं न जानामीयाकारसाक्षिसिद्धाज्ञानाभिन्नमेवेत्यर्थः । तस्य सा- क्षिसिद्धाज्ञानक्योक्तेः फलमाह-न चेत्यादि । इदम्-उक्तसा- नारायणी। द्वैतानुपपत्तिस्तत्राह-कल्प्यमानमिति श्रुतियुक्तिसिद्धाद्वैतान्यथानुप पत्त्या द्वैतभ्रमकारणतया कल्प्यमानमित्यर्थः । अद्वितीयात्मनि-द्वि. तीयसामान्याभाववति, धर्मिग्राहकमानेन- अद्वितीयत्वान्यथानुपपत्ति गर्मिततत्काल्पनिकानुमानेन,अध्यस्तमेव-प्रतीतिमात्रशरीरमेव, सिध्य. ति-अनुमितिविषयो भवति । अध्यस्ततयैवेति पाठे तु कल्पितत्वेनैव सिध्यति, कल्पितत्वप्रकारकानुमितिविषयो भवतीति यावत् । अद्वैत. श्रुत्या सत्यत्वबाधादिति भावः । न केवलमानुमानिकं किन्तु प्रत्यक्ष सिद्धमपीत्याह-न जानामीति । भ्रममात्रशरीरत्वात् जानामीत्याकारसाक्षि. रूपप्रतीतिविषयसदसद्भिन्ना(१)ज्ञानमेव तत्कल्प्यमानम्, तथाच प्रत्य- क्षानुमानयोः एकविषयकत्वे लाघवान्न जानामीति पदम् अधर्मादिपद- वद्भावपरमेव नाभावपरमिति भावः। ज्ञानाभावसमनियतस्य ज्ञाना- भावरूपतायामपि लाघवमस्तीत्याशङ्कय प्रत्यक्षप्रतीतेरभावपरत्वं कण्ठ- तो वारयति-नचेदमिति। इदम्-उक्तप्रतीतिसिद्धमज्ञानम् ,अभावरूपम् ज्ञाना. भावरूपम, ज्ञानस्य-ज्ञानत्वेन प्रतिपादितसाक्षिव्यक्तः,नित्यत्वेन-ध्वंसप्रा. गभावाप्रतियोगित्वेन, तदभावानुपपत्तेः-स्वरूपज्ञानाभावस्थासम्भवात् । । (१) सदसद्भिन्नाज्ञानाभिन्नमेव तत्कल्प्यमानमित्यर्थः ..

·१९० न्यायरनावली-नारायणी-साहिते चेदमभावरूपम् । ज्ञानस्य नित्यत्वेन तदभावानुपपत्ते- रित्युक्तत्वात् । धर्मिप्रतियोगिज्ञानाज्ञानाभ्याच व्याघा- न्यायरत्नावली। क्षिसिद्धम् अज्ञानम् -अभावरूपम्-आत्मज्ञानाभावरूपम् । ज्ञान- स्य-आत्मव्यवहारप्रयोजकसाक्षिरूपस्य । (१)तदभाव इति । आत्मव्यवहारप्रयोजकज्ञानाभावेत्यर्थः । नन्वात्मविषयकज्ञानाभा- वरूपं तत् , साविज्ञानन्तु न तथा तत्राह-धर्मीत्यादि । 'आत्मा- नमहं न जानामीति' प्रत्यये आत्मज्ञानामावस्याहमर्थे धर्मिणि विषयी- करणे अभावबुद्धौ धर्मिप्रतियोगिज्ञानयोहेतुत्वात् पूर्व तयोस्सत्त्वे अहमर्थे आत्मज्ञानाभावस्यासत्त्वादुक्तप्रत्ययस्याप्रमात्वापत्तिः । पूर्व तयोरसचे कारणाभावादुक्तप्रत्यय एव नोत्पद्यते । अथ तयो- नाशोत्पत्तिक्षणे उक्तप्रत्ययोत्पत्तौ नोक्तदोष इति चेन्न । तादृशज्ञा- नयोस्स्वरूपसतोरेवाभावववधीप्रतिबन्धकत्वेन उक्तक्षणेऽपि तद. नुपपत्तेः। तदुक्तं-'न हि जाननेव न जानामीति प्रत्येतीति । उक्तमययस्य धर्मिप्रतियोगिविषयकत्वतदभावाभ्यां व्याघातस्या- परिहाराच्च । यथा ह्युक्तप्रत्ययस्य उत्पत्तिक्षणे पूर्वोत्पन्नयोस्तयो- नारायणी। अस्तु तर्हि वृत्तिज्ञानाभाव एव तद्विषयस्तवाह-घौति । धर्मी अहमर्थः प्रतियोगिज्ञानं तयोर्ज्ञानसत्त्वे ज्ञानसामान्याभावस्यासिद्धतया तादृशप्रत्य. यस्याप्रमात्वप्रसङ्गो व्याघातः । ज्ञानासत्त्वे तु न जानामीति ज्ञानाभावप्रमा. या अनुत्पत्तिप्रसङ्गो व्याघातः । धर्मिप्रतियोगिनोनिस्याभावबुद्धिक- रणत्वात् तयोर्ज्ञानं विना तादृशप्रमोत्पत्तेरसम्भवादित्यर्थः । ननु सामा- न्यतो न 'जानामीत्यहमज्ञ' इत्यादिप्रतीतिर्नास्त्येव किन्त्वहमात्मानं न जानामी'त्याद्याकारिकैव, तस्याश्चात्मादिज्ञानप्रागभाव एव विषयो ला- घवादिति नाज्ञानसिद्धिरिति चेन्न । यथाकथंचिद्यत्किञ्चिदात्मज्ञान- व्यक्तिसत्त्वे सामान्यतो ज्ञानप्रागभावविषयकत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । (१) ज्ञानाभाव इति प्रतीकः सर्वत्र दृश्यते, मूलेऽत्रैतादृशं पदं न विद्यते अतःतदभा- वानुपपत्तरिति पदघटकस्य तदभाव इत्यस्य ज्ञानाभाव इति प्रतीको बोध्यः ।

·सिद्धान्तविन्दो प्रथम श्लोकः । तापत्तेः । नापि भ्रमसंशयतत्संस्कारपरम्परारूपम् । अ. परोक्षत्वात् , अतीतानागतभ्रमसंशयतत्मंस्काराणा(१). न्यायरत्नावली। स्सत्त्वे तयोरात्मविषयकत्वेन व्याघातः, तथोक्तप्रत्ययस्यैव धर्मि- प्रतियोगिनोरात्मघटितत्वेनात्मविषयत्वात् वर्तमानमात्मज्ञानाभावं गृह्णतः उक्तमत्ययस्यानुपपत्तिरिति भावः। ननु निर्विकल्पकात्मज्ञा- नाभावरूपत्वे नोक्तदोष इति चेन्न । तादृशस्य आपातात्मज्ञानस्य स. वेप्यात्माज्ञानप्रत्ययोदयात् । न च मुक्त्युपधायकज्ञानाभावरूपत्वे न दोष इति वाच्यम् । मुक्त्युपधायकत्वमविषयीकुर्वतोऽपि तादृशप- त्ययस्योत्पत्तेः : । नापीति । इदमित्यनुषज्यते । भ्रममात्रं नाज्ञानम् , दिनद्वयादिवर्तिन एकाज्ञानस्य प्रसभिज्ञानात् , अतो भ्रमादिपर- म्परारूपं वाच्यम् , तथा च नापरोक्षत्वसम्भव इत्याशयेनाह- अतीतेत्यादि । ननु सति भात्यपि आत्मनि 'नास्ति न भाती'. त्यादिव्यवहारोत्पादकत्व'मस्ति भाती'तिव्यवहाराभावपयोजकत्व चावरणात्मकत्वम् , तच्च भ्रमादेरपि सम्भवति, अपरोक्षं तु अतीता- नागतांशे न स्वीक्रियते, किन्तु वर्तमानभ्रमायंशे अत आह-- नारायणी। विशेषज्ञानत्वग्रहं विनापि तादृशप्रतीतेविशेषव्यक्तिप्रागभावविषयक- त्वस्याप्ययोगादित्यन्यत्र विस्तरः । साङ्ख्यमतं निराकरोति नापीति । इदमित्यनुषज्यते । भ्रममात्रं नाज्ञानं दिनद्वयादिवत्तिन एकाज्ञानस्य प्र. त्यभिज्ञानात् अतो भ्रमादिपरम्परारूपं वाच्यं तथाच नापरोक्षतया प्रती. यत इत्याशयेनाह–अतीतेति । ज्ञातुमशक्यत्वात्-न जानामीत्यपरो. क्षतया ग्रहीतुमशक्यत्वात् । ननु 'सुरभि चन्दनम् 'इत्यादौ सौरभांशे परोक्षमपि चन्दनांशे ऽपरोक्षं यथा तथा न जानामीत्यादिकमप्यतीता यंशे परोक्षमपि वर्तमानाद्यंशेऽपरोक्षमतो ज्ञानस्य भ्रमाद्यात्मकत्वे न कि. (१) परोक्षत्वेनेति कखपुस्तकयोः पाठः तथात्वे पूर्वेणान्वयः, अपरोक्षत्वेनेति पाट उत्तरपदे इति द्वयोः पाठयोः साधुत्वम् ।

·१९२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते श्वापरोक्षत्वेन ज्ञातुमक्यत्वात् । आवरणात्मकत्वात् भ्रमाद्युपादानत्वाच्च आत्मनो निविकारत्वात् । अन्तः. न्यायरत्नावली। भ्रमाद्युपादानत्वादिति । नन्वात्मैवोपादानमास्ताम् तत्राह--- आत्मन इति । निर्विकारत्वादपरिणामित्वात् । तथा च परिणा मिकारणमनात्मैवेति भावः । तजन्यत्वादिति । तथा च प्राथमि ककार्यादिसर्वकार्येषु एकमेव परिणामिकारणं कल्प्यते, (१)ईश्वररू पैककर्तृवत् । न च प्रतिसर्ग प्राथमिककार्येषु निमित्तकारणतया क्ल- प्तानां संस्काराणामेव परिणामित्वसम्भवादतिरिक्तककारणक ल्पने गौरवमिति वाच्यम् । वीक्षणरूपायकार्ये वीक्षणसंस्कारो वा परिणामिकारणम् ईश्वरप्रसाद(२)रूपमदृष्टं वेत्यत्र विनिगमकामा- वात्। ननु वीक्षणत्वावच्छिन्नं प्रति निमित्त तया नादृष्टं क्लुप्तम् ,किन्तु ईक्षणाकाशादिसाधारणरूपावच्छिन्नं प्रति, तथा च तादृशरूपवि- शिष्टे अदृष्टस्य परिणामित्वमस्तु, वीक्षणत्वावच्छिन्नं प्रति निमि- नारायणी । मपि बांधकमित्यत आह --- आवरणेति 'अज्ञानेनावृतं ज्ञान मित्यादिना प्रतीयमानावरणशक्त्यात्मकत्वादित्यर्थः । अनेकभ्रमादिव्यक्तीनामावरणा- मकल्पनाऽपेक्षयाऽऽवरणात्मकत्वेनैकव्यक्तिकल्पनाया एव लघीयस्त्वा- दिति भावः । ननु कल्प्यापेक्षया क्लृप्तभ्रमवृत्तीनामेव विरुद्धव्यवहार जनकत्वरूपावरणात्मत्वमुचितं धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पनाया एव लघु- स्वादित्यत आह-भ्रमेति । भ्रमादेः कार्यत्वेन सोपादानत्वावश्यकत्वात् तदुपादानभूतैकव्यक्तिरेवाज्ञानपदवाच्या लाघवात् इति भावः । नन्वा स्मैवास्तूपादानं तबाह -अतमन इति ।। अनात्मनामधिष्ठानभूतेत्यर्थः । निर्विकारत्वात्--अपरिणामित्वात् तयन्तःकरणमेवोपादानमस्तु भ्रमाश्रयतया तस्य क्लुप्तत्वादिति तत्राह--अन्तः करणादेरिति । आदिपदेन प्राथमिकवीक्षणरूपकार्यपरिग्रहः । जन्यत्वात्--कार्यत्वात् । प्राथमिककार्येष्वपि वीक्षणान्तःकरणादिषु सर्वेषु परिणामिकारण- तयाऽवश्यकल्पनीयाज्ञानस्य भ्रमादिष्वपि परिणामित्वं कल्प्यते लाघ- (१)-एककर्तृकत्ववत् इति धपुस्तके । (२)-प्रसादकोपरूपमित्यादिः घपुस्तके । तथाच ·सिद्धान्तबिन्दी प्रथमश्लोकः । १९३ करणादेश्च (१)तजन्यत्वात् 'देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढा'- न्यायरत्नावली। चेन्न । ततया नियतपूर्ववत्तित्वेन क्लुप्तस्य ईक्षणसंस्कारस्यैव परिणामि- तयाऽनन्यथासिद्धत्वं लाघवात् कल्पयितुं युक्तमिति गुणत्रयात्मकमज्ञानं सृष्टिकाले वीक्षणरूपेणाकाशादिरूपेण विष(२). यभूतगुणत्रयात्मकन परिणतं प्रलयकाले समीभूतगुणत्रयात्मकेन ईक्षणाकाशादिसूक्ष्मावस्थारूपेण परिणमते । तथा चावस्थाभेदे. ऽप्यवस्थावतोऽनुगतरूपस्य न भेदोऽस्ति । पूर्व तादृशामदानीमी. दृशं जातमिति प्रत्यभिज्ञानात् , 'तद्धेदं तहव्याकृतमासीत्' 'भूत- ग्रामस्म एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते' इति श्रुतिस्मृतिभ्याश्च । ततश्च नानास गायक्षणषु यदनुगत सत्त्वगुणस्वरूप, तस्यैव तषु साविककार्यान्तरेषूपादानत्वं युक्तम् । तज्जातीय कार्य प्रति अनु गतत्वस्यैव तदुपादानत्वव्यवस्थापकत्वात् । एवं राजसतामप्तका येषु रजस्तमोरूपयोरुपादानत्वं युक्तम् । अत एव गुणत्रयस्वी कारे गौरवात् एकगुणोऽस्तूपादानमित्यपास्तम् । एकगुणस्य सर्व कार्येषु दृक्स्वरूपण एकेनानुगत्यभावेन विलक्षणगुणत्रयविशिष्टेषु तादृशगुणानामुपादानत्वावश्यकत्वात् । यत्तु प्रतिसर्गीयवीक्षणादिषु अननुगतं वीक्षणादिसंस्काररूपं तस्य वीक्षणसंस्कारत्वाद्यनुग. तरूपेण निमित्तत्वमेव, तस्मात् गुणत्रयरूपमज्ञानमेव सर्वकार्योपादा- नमिति भावः । उक्तन्यायानुग्राह्यां . श्रुतिमाह-देवात्मशक्ति- मिति । देवस्य-सृष्ट्यादिक्रीडावतो ब्रह्मणः, स्वाश्रयां-स्वविष. नारायणी। वादिति भावः । बीजाङ्करन्यायनान्तःकरण तत्संकाराणामेव कारणत्वसं. भवानकमज्ञानं प्रामाणिकमत आह--देवेति । देवस्य स्वप्रकाशस्य ब्रह्मणः . (१) जन्यत्वात् इति कखपुस्तकयोः । (२) विषमीभूतगुणेत्यादि अत्र साधु लक्ष्यते, अग्रे प्रलयकाले समीभूतत्यादिना तथैव प्रन्थसङ्गतेः । पाठस्तु सर्वत्र विषयभूतेत्यादिरेव । १७ ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते मिति गुणवत्त्वश्रुतेश्च 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम , इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते, अनृनेन न्यायरत्नावली। यिकाम् , शक्ति-कार्यजननसामर्यरूपां मायाम् , स्वगुणैः-स्वात्म- सवादिगुणैः, निगूढां-घटिताम् । अथवा स्वधर्वी क्षणाकाशादिसं. स्कारैर्विशिष्टाम् । गुणवत्वश्रुतेः-गुणत्रयरूपत्वश्रुतेः। अथवेत्यादिव्या. ख्याने संस्कारवच्चश्रुतेः पूर्व 'किं कारण'मित्यादिप्रश्नमुपन्यस्यते । 'ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्नि' यादिवाक्यस्योक्तत्वात्। कार्यजननो. द्यतस्य ब्रह्मणः सामर्थ्यरूपा या माया सर्वकार्येषु कारणम् , सा च त्रिगुणीरूपेत्युक्तम् । अथवेत्यादिव्याख्याने संस्काराश्रयत्वोक्त्या संस्काराणां नोपादानत्वमित्यपि ज्ञापितम् । प्रकृति-सङ्कोचका- भावात् सर्वकार्योपादानम् । इन्द्रः-अपरिच्छिन्नत्वेन सर्वोपाधिस. म्बन्धात् नानारूपमाप्तौ प्रभुरात्मा, मायाभिः-अविद्याभिर्हेतुभिः, पुरुरूप:-नानारूप इत्यर्थः, ईयते-ज्ञायते । एकाविद्यापले अदृष्टा- नारायणी। आत्मशक्ति निजशक्तिं स्वगुणैः स्वावयवात्मकगुणः सत्त्वरजस्तमोरूपैः निगूढां व्याप्ताम् , अत्र पूर्वार्ध'किं कारणं ब्रह्म'त्युपक्रम्य ते ध्यानयोगानु. गता अपश्यन्निति । तथाच मायाया एव सकलकारणत्वलाभान केवलं कार्याणामेवान्योन्यबीजाङ्करन्यायेन कारणतेति संक्षेपः । ननु सा शक्ति- रीश्वरज्ञानादिरूपैवास्तु तत्राह--गुणवत्त्वति । स्वगुणैनिगूढामिति गुण. वत्त्वश्रुत्या न ज्ञानादिरूपा (१)गुणवत्त्वाभावादिति भावः । ननु स्वगुणैरि- त्यस्य स्वस्य जन्यैर्गुणैर्जीवादृष्टादिभिर्विशिष्टामित्यर्थः, तथाच नाभी. प्सितार्थसिद्धिरित्यतः श्रुत्यन्तरमाह-मायामिति अजामेकामिति श्रुतिप्रदिपादितसत्त्वरजस्तमोगुणात्मिकां मायाम् , प्रकर्षण करोतीति प्रकृतिः कारणम् , मायिनं मायाश्रयं मायाविषयं वा नन्वत्रापि मय ज्ञान इति धात्वनुसारात् ज्ञानान्मिकैव शक्तिरस्त्वित्यतः श्रुत्यन्त- रमाह-इन्द्र इति । इन्द्रः परमेश्वरो निरुपाधिः, मायाभिः--सत्व- ज्ञानस्य परमते गुणत्वेन गुणवत्त्वं न भवति (१) गुणवत्त्वाभावादिति । गुणे गुणानगीरादिति भावः ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । १९५ हि प्रत्यूढाः, नीहारेण प्रावृताः, भूयश्चान्ते विश्वमाया- न्यायरत्नावली। दिसहकारिकारणानां नानात्वात् तद्भटितरूपेणाविद्याया नानात्वं बोध्यम् । 'प्रजा अहरहर्ब्रह्म गच्छन्त्यो न विन्दन्ति अनृतेन हि प्र- त्यूढा' इत्यत्र अहरहस्सुषुप्तौ गच्छन्त्योऽपि स्थूलसूक्ष्मोपाधिलयेन तदभिमानकृतब्रह्मभेदशून्या अपि ब्रह्म न जानन्ति, हि-यस्मात , अनृतेन-मिथ्याभूताज्ञानेन, प्रत्यूढाः-आच्छादितस्वरूपका इति व्याख्यातम् । 'न तं विदाथ य इमा जजानान्ययुष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रास्ता' इत्यत्र तमात्मानं न यूयं विदाथ, य आ- स्मा इमाः प्रजाः जनयामाप्त, कुतो न विद्मः तत्राह-अन्यदि. त्यादि । अन्यत्-आत्मनो विलक्षणमसद्रूपम् , अन्तरम् -आवार व्यवधायकम्-आत्मनि भात्यपि स न भातीति व्यवहारजनकं म भातीति व्यवहारप्रतिबन्धकञ्च, बभूव-अनादिकालं व्याप्यास्ति । ननु तस्यानादित्वमिवाविनाशित्वमपि स्यात् तथा च अस्मान प्रात तदुपदेशो व्यर्थस्तत्राह--नीहारणेति । तस्माद्यूयं नीहारसदृशेन नारायणी। रजस्तमोरूपाभिः शक्तिभिः, पुररूपः-बहुरूपः, ईयते-गम्यते ज्ञायत इति यावत् । 'अजामेका'मित्यादिना गुणत्रयात्मिकायाः शक्तरेवोपक्र मात् । ननूक्तमजामेकामित्यत्र लोहितशुक्लकृष्णशब्दानामिच्छ।ज्ञानकृति- परत्वमत आह श्रुत्यन्तरम्--अनृतेति । 'तद्यथा हिरण्यनिधि विहितमले- प्रज्ञा उपय्युपरि सञ्चरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्ब्रह्म गच्छन्त्यो न तं विन्दन्तीति पूर्वार्धम् । अयमर्थः । प्रजाः जीवाः अहरहः सर्वदा सुषुप्तौ ब्रह्म गच्छन्त्योऽपि स्थूलसूक्ष्मोपाधिलयेन तदभिमान. कृतब्रह्मभेदशून्या अपि ब्रह्म न जानन्ति हि यस्मात् अनृतेन मिथ्याभू- तेनाज्ञानेन प्रत्यूढाः आच्छादितस्वरूपकाः । 'ऋतं ब्रह्म, सत्यं ज्ञान मिति श्रुतेः तद्भिन्नमज्ञानमनृतम् 'अज्ञानेनावृतंज्ञानमिति भगवदुक्तरिति भावः। ननु ऋतशब्दस्य 'ऋतं सत्त्वं तथा धर्मः' इति धर्मशास्त्रे धर्मेऽपि प्रयो- गादनृतपदेन तद्भिन्नं दुष्कृतमेव ग्राह्यं तथाच तेनाच्छादिताः प्रतिबद्धाः ब्रह्म न जानन्तीति तत्रार्थोऽतः कथममानसिद्धिस्तत्र श्रुत्वन्तरमाह- ·२९६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली । तनान्तरणाच्छादिताः, तथा च नीहारवदेव तस्य विनाशित्वमा- वारकत्वादिति व्याख्या। 'तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्वभावात् भू. यश्चान्ते विश्वमायानिति रित्यत्र तस्य-आत्मनः अभिध्यानात्- तत्त्वमस्यादिवाक्यतात्पविषयत्वेन (१)तदनुकूलतर्केण च चिन्त. नात श्रवणमननाभ्यामिति यावत् . योजनात-योगात् निदिध्या. सनादिति यावत् , तत्त्वभावात्-साक्षात्काररूपतत्यप्राप्तश्च, विश्वमा- याया:-असत्वापादकाभानापादकरूपानेकाज्ञानस्य नियात्तः, अन्ते- प्रारब्धभोगान्ते, भूयः-पुनः, देहादिकार्यरूपविश्वमायानिटत्तिरिति - नारायणा। - नीहारेणेति । 'न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्यष्माकमन्तरं बभूवेति पूर्वा- र्धम् । 'जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्ती'त्युत्तरार्धम् । अयमर्थः । तमा. त्मानं यूयं न विदाथ न वेत्थ य इमाः प्रजाः जजान जनयामास, कुतो न विद्मस्तत्राह-अन्यदन्तरं परमात्मनोऽन्यदावरकं बभूव अस्ति, कर्थ स्वप्रकाशस्यावरकमस्ति--नीहारेणेति । तुषारेणेव सूर्यवदाच्छादिता इत्यर्थः । (२)प्रकाशमपि प्रकाशकस्य वस्तुमाहात्म्यादाच्छादकं भवत्येव अनुभवसिद्ध तर्कानवकाशादित्यर्थः । न केवलमज्ञानेनाच्छादिताः किन्तु अन्येनापीत्याह-जल्प्येति । जलपनं जल्पिः कुतस्तेनेत्यर्थः । न के वलं तैरेवाच्छादिताः किन्तु कर्मवासनयापीत्याह--उक्थेति । उक्थं कर्म शंसन्तीत्युक्थशासः कर्मकुर्वाणाः सन्तः चरन्ति भ्रमन्ति । अतो बहिर्मुखत्वादात्मस्वरूपं न जानन्तीत्यर्थः । ननु मिथ्याज्ञानवासनव प्रतिबन्धकत्वेन तत्रार्थोस्त्वित्यतः श्रुत्यन्तरमाह-भूय इति । 'तस्याभि- ध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावादिति पूर्वाधम् । तस्य आत्मनः अभिध्यानात् चिन्तनात् श्रवणमननाभ्यामिति यावत्, योजनात् यागात् निदि. ध्यासनात्, तत्त्वभावात् साक्षात्काररूपतत्त्वप्राप्तेः, विश्वस्य हेतुभूताया आवरणात्मिकाया मायाया निवृत्तिः । अन्ते प्रारब्धभोगान्ते भूयश्च. . (१) तदनुसारियुक्तिविषयत्वेनेति पाठान्तरं घपुस्तके । (२) प्रकाशकस्य-स्वस्याज्ञानादेः प्रकाशकस्य ब्रह्मणः प्रकाशमपि अज्ञानम् ( अज्ञा- नमिति कर्तृपदाध्याहारः ) आच्छादकं भवत्येव 'अहमज्ञ' इति प्रकाशमान एव आत्मनि अज्ञानानुभवात् 'नहि दृष्टेऽनुपपन्न नामेति न्यायादित्याशयः ।

·सिद्धान्तबिन्दो प्रथम श्लोकः । १९७ निवृत्तिः' इत्यादिश्रुतिभ्यश्च मापाऽविद्या अनिर्वाच्यम नृतं तत्त्वज्ञाननिवर्त्यश्च अज्ञानमेव स्वपराध्याप्ते कार न्यायरत्नावली। व्याख्या । आदिपदेन 'अमूढो मूढ इव व्यवहरन् आस्ते माययेव, अविद्यायामन्तरे वर्तमाना' इत्यादिश्रुति सङ्ग्रहः। मायाविद्ये. त्यादि । मायादिरूपमेवाज्ञानं स्वपराध्यासकारणम् । श्रुतिभ्यश्चे. ति चकारात् पूर्वोक्तकल्पनाया लाघवज्ञान साक्षिप्रत्यक्षसनाथायाः समुच्चयः । तत्र मायाशब्देन सदसद्विलक्षणत्वरूपानिर्वाच्यत्वस्य निरूपणान हविचित्रकार्यजनकत्वस्य लाभः, अनृतादि(१)शब्देना- नारायणी। पुनरपि (२)विक्षेपरूपाया निवृत्तिरित्यर्थः । तथाच ज्ञानादज्ञाननाशद्वारा जगन्नाशोक्तेरनाद्यज्ञानमेवावरकं जगदुपादानं सिध्यति उपादाननाशेनैवा- पादेयनाशसम्भवादिति भावः । ननु निवृत्तिपदेन. तरणमात्रं लभ्यते न नाशः 'मायामेतान्तरन्ती' ति भगवदुक्तः 'तरति शोकमात्मवि'दिति श्रुतेश्च, तरणं वा सम्बन्धमात्रमतो न शाननाश्यमझानं तत्र सिद्ध्यती- त्यत आह-आदीति । (एवमेवैषा माया स्वाव्यतिरिक्तानि परिपूर्णानि क्षेत्राणि दर्शयित्वा ) 'जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वय मेव भवती' त्यादिश्रुतिपरिग्रहः । श्रुतिभ्यश्चेति चकारात् 'ज्ञानेन तु तद ज्ञानं येषां नाशितमात्मनः' इत्यादिस्मृतेरज्ञानं विना जीवस्यानवच्छि- न्नानन्दाऽप्रकाशानुपपत्तिरूपार्थापत्तेश्च परिग्रहः । तथाच माया न ज्ञाना. दिरूपा किन्तु ज्ञाननाश्याऽविद्यैव, श्रुत्यव मायाविद्ययोरेकत्वसमर्थ- नादिति भावः । तस्मात्तत्तन्मतबाधेन वेदान्तमतसिद्धा मायैव जग. दुपादानत्वेन श्रुतिसिद्धत्याह-मायेत्यादि । सत्त्वादिगुणात्मिका न ज्ञानात्मिका किन्तु अविद्या विद्यानाश्या अतो न सा सायाभिमता प्रकृ. तिः किनवनिर्वाच्यमज्ञानमेवेत्यन्वयः । तदपि न मिथ्याज्ञानवासना. रूपं किन्तु अनृतं सद्भिन्नम् । तदपि न दुष्कृतं किन्तु तत्त्वज्ञाननिवयं सा. क्षादधिष्ठानसाक्षात्कारनाश्यमित्यर्थः । कार्यादिकं च नैतादृशं परेषा. (१) प्रावृतादिशब्देनेत्यादि-गपुस्तके पाठान्तरम् । ( २ ) विशेषरूपया इति व पुस्तके शोधितोपि पाठः अशुद्ध एव ।

·- १९८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते A..V णम् । न चात्माश्रयादिदोषप्रसङ्गः । अनादित्वेन (१) तन्निरासात्, अनादित्वेनोत्पत्यभावात्, स्वप्रकाशात्मन न्यायरत्नावली। च्छादकत्वरूपाविद्यात्वस्येति भावः । अनादित्वेनेति । आवर. णविक्षेपरूपकार्ययोः प्रयाहरूपेणानादित्वात् तत्कारणस्याकार्यत्व रुपमनादित्वं युक्तमिति भावः । ननु तथाप्यज्ञानस्य ज्ञानरूपा. ध्यासे दोषादिकारणापेक्षणात् आत्माश्रयादिः स्यादेव तत्राह-स्व. प्रकाशात्मन इत्यादि । उत्पत्तौ ज्ञप्तौ वा आत्माश्रयादिकं स. म्भाव्यते, तत्र ज्ञप्तेरनादित्वेन नायम् । ज्ञप्तेरनादित्वेऽपि यदि स्वप्रकाशत्वं न स्यात् तदा तस्यैव तज्ज्ञप्तिरूपत्वे आत्माश्रयः, योः परस्परज्ञप्तिरूपत्वे अन्योन्याश्रयः, ज्ञानान्तरापेक्षायामनवस्था स्यात् ; स्वप्रकाशत्वे तु न तदिति भावः। एवञ्च स्वपराध्यासे कारणमित्यस्य स्वपराध्यामे स्वान्यपरिणामिकारणानपेक्षमित्यर्थ इति ध्येयम् । चित्प्रतिबिम्बाध्यासद्वारा मनसः प्रमातृत्वमिति य. दुक्तं तत्र 'ननु अध्यासोऽपि नोपपद्यत' इत्यादिनोद्भावितदोषा- गां निरसनं कृत्वा इदानीं तदेव प्रपातृत्वं विस्तरेणोपसंहरति- नारायणी । मिति भावः । पूर्वोक्तात्माश्रयादिदोषं परिहरिष्यन्नाह-न चेत्ति । अनादीति । स्वरूपस्य शप्तेश्चानादित्वादुभयत्रापि नात्माश्रया दिप्र. सक्तिरित्याह- अनादित्वेनेति । अज्ञानस्यानादित्वेनैवेत्यर्थः । तन्निरा. सात्-आत्माश्रयादिनिरासात् । एतेनोत्पत्तौ तन्निरासः शताव. प्याह-स्वप्रकाशेति । स्वप्रकाशसाक्षिण एव तज्ज्ञप्तिरूपत्वात्-अज्ञाना- ध्यासरूपत्वात् । तथाच तस्याप्यनादित्वान्न तत्राप्यात्माश्रयादिदोषः उभयत्र कारणस्यानपेक्षणादिति भावः । ननु तहि न कल्पितत्वमशा- नस्य जन्यस्यैव रजतादेः कल्पितत्वदर्शनात् , जन्यत्वे चानादित्वमङ्ग इति चेन्न । बाधितस्वरूपकल्पितत्वस्यैव तत्राङ्गीकारात् कल्पितशब्दस्यो. त्प्रेक्षामात्रपरस्वादित्यन्यत्रविस्तर चित्प्रतिबिम्बाध्यासद्वारा मनसःप्रमा. (१) अनादित्वेनैवेति कखपुस्तकयोः ·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । १९९ एव तज्ज्ञप्तिरूपत्वात् । तेनाज्ञानाध्यासविशिष्टचैतन्येऽह. ङ्काराध्यासः । तद्विशिष्टे कामसङ्कल्पादीनामहङ्कारध. र्माणामिन्द्रियधर्माणाञ्च काणत्वबधिरत्वक्लीषत्वादीना. मध्यासः । इन्द्रियाणां तु परोक्ष त्वान्नापरोक्षधर्म्यध्यास न्यायरत्नावली। तेनाज्ञानेत्यादि। तेन-अध्यासस्य निर्दोषत्वसमर्थनेन, अज्ञाना- ध्यासविशिष्टे-अज्ञानप्रतिविम्बितत्वविशिष्टे, अहङ्काराध्यासः- मनो. ध्यासः। तद्विशिष्टे-मनोविशिष्टे । इन्द्रियधर्माणामिति । चक्षुषः काणत्वं रूपायग्राहकत्वम् , श्रोत्रस्य बधिरत्वं शब्दायग्राहकत्वम् , उपस्थस्य क्लीवत्वं रत्यसामर्थ्यम् । आदिपदात् दूरग्राहकपाटवादि. सङ्ग्रहः । न च काणत्वादिकमदृष्टविशेष इति वाच्यम् । मनः काण- मित्यादिव्यवहारापत्तेः । ननु इन्द्रियाध्यासमनुक्त्वा तद्धर्माध्यासः कथमुक्तः तत्राह-इन्द्रियाणामित्यादि । धर्म्यध्यास:-- धर्मिणि तादात्म्येन अध्या सः । ननु परोक्षतयैव इन्द्रियमपरो. नारायणी। तृत्वमुक्तम्, तत्र 'नन्वध्यासोऽपि नोपपद्यत' इत्यादिना दत्तदोषानुक्त- प्रकारेण निरस्येदानीं तदेव प्रमातृत्वं विस्तरेणोपसंहरति-तेनेति । अध्यासस्य निर्दुष्टत्वसमर्थनेन । अज्ञानेति । अज्ञानप्रतिाबम्बितत्वविशि- टेऽहङ्कारस्यान्तःकरणस्याज्ञोहमित्यात्मक अध्यासः । तद्विशिष्टे- अशोहमस्म्यहं स्फुराम्यहमात्मेत्याद्यहंकाराध्यासविशिष्टे । कामेति । 'कामः सङ्कल्पो विचिकित्से'त्यादिश्रुत्युक्तानामहङ्कारधर्माणाम् । इन्द्रि यधर्माणामित्यनेनादृष्टविशेषरूपाः काणत्वादयो मनोधर्मा वेति मतनि- रासः, तथासति मनः काणमित्यादि व्यवहारापत्तेः । नन्विन्द्रिया ध्यासमनुक्त्वा कथं तद्धर्माध्यास उक्तस्तत्राह-इन्द्रियेति । परोक्षत्वात- अतीन्द्रियत्वात् । अपरोक्षधर्म्यध्यास:--अपरोक्षे धर्मिण्यहङ्कारविशिष्टे चैतन्ये तादात्म्येनाध्यासः । अहं चक्षुः श्रोत्रमित्याद्यप्रतीतेः । इतिसि. द्धान्त इत्यनेन धर्माध्यासेनैव तद्व्यवहारोपपत्तौ-काण इत्यादिव्य वहारोपपत्तौ तद्रूपेण धर्म्यध्यासकल्पनमप्रामाणिकमनतिप्रयोजनकमिति - .

·२०० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते इति सिद्धान्तः । तद्विशिष्ट स्थूलदेहाध्यासो धर्मपुर न्यायरत्नावली। क्षधर्मिणि मनोविशिष्टचैतन्ये अध्यस्थताम् तत्राह-इति सिद्धान्त इति । सयुक्तिका मूलोक्तिरित्थमित्यर्थः । तत्र युक्तिरुच्यते अज्ञोहमिति प्रतीतिबलात् अज्ञानविशिष्टे मनोध्यासः स्वीक्रियते । अज्ञश्चक्षुः इत्यस्य अहं चक्षुरित्यस्य वा परोक्षाया अपरोक्षाया अपि प्रतीतेरभावात् अज्ञानादिविशिष्टे चक्षुरादेः तादात्म्येन नाध्यासः। अहं चक्षुष्मानित्यादिधीस्तु शरीरस्य इन्द्रियसंयुक्तत्वात नानुपप- ना । अत एव 'अयं गुरुत्वावशिष्टः, अहमदृष्टवानि'त्यादिपरोक्षप्रती. तिबलात् अपरोक्ष एव धर्मिणि परोक्षस्याध्यासः स्वीक्रियते, अत एव 'देहेन्द्रियादिष्वममाभिमानहीनस्य प्रमातृत्वानुपपत्तौ प्रमाण- वृत्त्यनुपपत्ते' रित्यत्र भाष्ये इन्द्रियेषु ममाभिमान एव पश्चपादिकादा. युक्तः। ननु धयध्यासं विना कथं धर्माध्यासः ? न च स्फटिकादी जपापुष्पस्यानध्यासेऽपि तद्धर्मलौहित्याध्यासदर्शनात् न दोष इति वाच्यम् । अप्रतिबिम्बरूपेण धर्माध्यासस्य धर्म्यध्यासव्याप्यत्वादि- ति चेन्न । धर्माध्यासाधिष्ठाने अवश्यं धर्म्यध्यासः, न तु धर्माध्या- साधारे, तथा सति कामादिधर्मस्य अध्यासाधारे मनोविशिष्टचैत. न्ये मनसोऽध्यासाभावेन व्यभिचारापत्तेः । तथा च अविद्यामनो- विशिष्टचैतन्यस्य काणत्वादीन् प्रति अध्यासाधारत्वात् , तदध्या- साधिष्ठानस्य च ब्रह्मचैतन्यस्य इन्द्रियाध्यासेप्यधिष्ठानत्वात् धर्मा- ध्यासाधिष्ठाने धर्म्यध्यासाधिष्ठानत्वमवश्यमिति नियमो न व्या- हतः। अथ धर्म्यध्यासविशिष्टस्यैवामतिबिम्वरूपधर्माध्यासापा- रत्वमिति नियम इति चेन्न । अप्रतिबिम्बरूपत्वस्येव नित्यपरोक्ष. धर्म्यवृत्तित्वस्यापि धर्मविशेषणत्वमादायैवोक्तनियमस्वीकारात् । (१)(मनोवच्छिन्नचिति काणत्वादिविशिष्टरूपेणैव चक्षुरादेस्तादा- (१) (.....") एतचिन्हान्तर्गतपाठो घपुस्तके नास्ति ।

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । २०१ , स्कारेणैवाहं मनुष्य इत्यायाकारः न तु स्वरूपतः (१)अ. ह देह इत्यध्यासः । तथा प्रतीत्यभावात् । तदिशिष्टे च (२)स्थौल्यादीनां देहधर्माणामध्यासः। तद्विशिष्टेबाह्यानां पुत्रमार्यादीनां साकल्यवैकल्यादिधर्माध्यामः । एवं चै. न्यायरत्नावली। त्म्येनाध्यासः न तु चक्षुष्टवादिधर्मरूपेणेति स्वीकार एव यथाश्रुतो- क्तनियमेऽपि क्षयभावाच्च) धर्मपुरस्कारेण-मनुष्यत्वादिगौरत्वाद्य- वान्तरधर्मविशिष्टरूपेण, स्वरूपत: -देहत्वादिसामान्यधर्मविशिष्टरू- पेण । प्रतीत्यभावादिति । अहं मनुष्य इत्यादिपूर्वपूर्वधीज न्यसंस्कार स्याहं मनुष्य इत्यायध्यासहेतुत्वकल्पनात् तादृशाध्या- म उत्पद्यते । अहं देह इसादस्तु प्रत्ययस्यैवाप्रसिद्ध्या तज्जन्यमं- स्कारस्याप्रसिद्धः न तस्य तादृशाध्यासहेतुत्वमिति भावः । भा. र्यादीनामिति । स्वामित्वाद्यध्यासपूर्वकमिति शेषः। साकल्यं वि. नयादिगुणभूषणादिमत्त्वरूपं पूर्णत्वम् , तदभावो वैकल्यम् । तथा च स्थौल्यादिविशिष्टे पुत्रादिस्वामित्वमध्यस्य पुत्रादिगतसाकल्य. वैकल्ये अध्यस्येते । ननु ‘स्थूलोऽहं सकल'इत्यत्र सकलस्वामित्वमे. व प्रतीयत इति चेन्न । पुत्रादौ पूजिते पूजितोहमित्यभिमानात् । नारायणी। युक्तिसिद्धमेवाचार्यमतमिति ज्ञापितम् । तद्विशिष्टे च-दर्शितसूक्ष्मा. ध्यासविशिष्टे च स्थूलदेहस्य तादात्म्येनाध्यासः। धर्मपुरस्कारेण मनु प्यत्वादिधर्मविशिष्टरूपेण, न स्वरूपतः -न देहत्वादिधर्मविशिष्टरूपेण । कुतः ? प्रतीत्यभावात्-संस्कारमूलभूततादृशप्रत्ययस्यालीकत्वात् । तद्वि. शिष्टे-देहाध्यासविशिष्टे । स्थौल्यादीनां-स्थूलत्वकृशत्वादीनां देह- धर्माणाम, तद्विशिष्टे-स्थौल्याद्यध्यासविशिष्टे । पुत्रेति । पुत्रमार्यादीनां ये साकल्यवैकल्यादयो धर्मास्तेषामध्यास इत्यर्थः । स्वामित्वाध्यासपूर्व कमिति शेषः । साकल्यं विनयादिगुणवत्त्वं तदभावो वैकल्यं स्थौल्या- (१) अहं दह इति प्रतीत्यभावात् तद्विशिष्टे च इत्यादिः कखपुस्तकयोः । (२)-स्थौल्यादीनां च तद्विशिष्टे इत्यादिः गधपुस्तकयोः पाठः ।

·२०२ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते न्यायरत्नावली। अत्रेदं बोध्यम् । 'तन्वभावे सन्ध्यबदुपपत्तेः' 'भावे जाग्रद्वदिति सू त्रयोः तन्वभावे इन्द्रियस्थूलदेहाभावेऽपि सन्ध्यवत् स्वप्नवत् ब्रह्म लोके सगुणब्रह्मोपासकस्य भोग उक्तः, देहस्य भावे तु जाग्र- द्वव जाग्रत्कालीनभोगवादित्यर्थकयोः । सेन्द्रियस्थूलशरीरानभिमाने- ऽपि मनोविशिष्टजीवे स्वप्नब्रह्मलोकयोः। भोगोत्याज्ञानविशिष्ट एव मनोध्यासः न स्थूलविशिष्टे । नापीन्द्रियधविशिष्टे । अदृष्टा दिविशिष्टमनोविशिष्टेनैव जीवेन काणत्वादिविशिष्टस्थूलदहग्रहणात तत्रैव तदध्यासः । स्थूलदेहविशिष्टस्यैव पुत्रादिस्वामित्वप्रतीतेः तत्रैव तदध्यासः । पुत्रस्वामित्वादिविशिष्टजीवेन तादृशे स्वस्मिन उपयोगितया वित्तादिस्वीकारात् तत्रैव तदध्यासः। (१)अत एव पुत्राद्यपेक्षयाऽप्रियस्य देवताराधनाद्यर्थतया यस्य वित्तादेब्रहणम्, न तु पुत्राद्यर्थम् तत्स्वामित्वस्य स्थूलदेहविशिष्टेऽध्यासः, न तु पुत्रा दिस्वामिनि । अत एव तद्वित्तापेक्षया देवतादिरेव प्रियः, तत्पयोजक- त्वात् । तदेव मज्ञोऽहम् , अहं कामी, कामी, काणः, काणो मनुष्यः मनुष्यः सफल' (२)इत्यादिप्रतीतिबलान् अज्ञानादिविशिष्टे मना. दिकमध्यस्यते। अज्ञानादिविशिष्टचिदवच्छेदेन शुद्धिचिति मनआदे. रुत्पत्या तादात्म्यस्वीकारेण उक्तप्रतीतिनिर्वाह इति यावत् । उक्तचि. तोऽवच्छेदकत्वेऽपि उक्तचितः शुद्धचिनिष्ठ सम्बन्धोऽप्यवच्छेदकः, स च विशेष्यतारूपः, अवच्छेदकीभूतस्य ज्ञानज्ञयसम्बन्धस्यैव विशे- ध्यतात्वात् । 'इदं रजत'मित्याकारकभ्रमे इदश्चित्सम्बन्धस्य विशे- प्यतात्वेन क्लुप्तत्वात् । एवमवच्छेद्य(३)ज्ञेयसम्बन्ध एव प्रकारता, (१) अत एव पुत्राद्यपेक्षया प्रियस्य देवताराधनाद्यर्थतया वित्ताग्रहणम् , इति पाठः । तथा च मूलप्रन्थविरोधः, 'वित्तात्पुत्रः प्रिय' इत्युक्तेः । तस्मादुपरि निर्दिष्टं परिवर्तनं कृतमस्माभिरिति। (२) मनुष्य इति सकलं इत्यादिप्रतीति सत्त्वात् इति गपुस्तके पाठः अशुद्ध एवायम् । (३)-अवच्छेद्यो ज्ञानज्ञेयसम्बन्धेति घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रमथश्लोकः। २०३ F ..... नन्यस्याप्यहङ्कारादिषु देहपयन्तष्वध्यासः संसर्गतः । न्यायरत्नावली। ताशभ्रमे रजतचित्सम्बन्धस्य तथा क्लुप्तत्वात् । एवं विशेष्यता. त्वादिकमतिरिक्तं न कल्प्यते, गौरवात् । तथा चाज्ञानविशिष्टवि. शेष्यतावच्छिन्नमनःप्रकारताकपत्ययस्य निर्वाह इत्युक्तम् । इदानी- मुक्तप्रत्ययवत 'अहमज्ञः, काम्यहम् मनुष्यः कामी, सकलो मनुष्य' इत्यादिप्रत्ययस्यापि सत्वात , मनाघवच्छेदेन शुद्धचिति अज्ञा. नादिविशिष्टचितोन्तर्गतत्त्वरूपप्रतिबि(१)म्बत्वरूपससंर्गोऽध्यस्तो जायते, तथा च उक्तप्रत्ययस्यापि निर्वाहः तन्नान्तरीयतया मन. सः प्राताबम्बाध्यासाधानमातृत्वस्यापि पूर्वोक्तस्य सिाद्धारत्या. शयेनाह-एव चैतन्यस्येत्यादि । चैतन्यस्य अज्ञानादिविशिष्टचैत- न्यस्य अहङ्काराद्याधारस्य, अहङ्कारादिषु-मनआयवच्छेदकेषु, दे. हपर्यन्तषु-साकल्यादिविशिष्टदेहपर्यन्तेषु, संसर्गत:-प्रतिविम्बत्वक. पेण । ‘स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्य' इति श्रुतेः । जलयुक्तपा. पाणादोरिव मनोयुक्तदेहादेरापि प्रतिबिम्बाधारत्वसम्भवात् प्रति. बिम्बाधारवयोग्यतारूपस्वच्छत्वं बोध्यम् । ननु मनआदीनां सर्वे षामानन्दरूपात्मनि तादात्म्याध्यासेन तषु जायमानस्य प्रेम्ण: नारायणी। दिविशिष्टे पुत्रस्वामित्वमध्यस्य पुत्रादिगतसाकल्यवैकल्ये अध्यास्ते, पुत्रादौ पूजितेऽहमेव पूजित इत्यादिप्रतीतिदर्शनादिति फलितार्थः । न केवलमात्मन एवाध्यास आत्मनि किन्तु 'गौरोहं चेतनश्चेतनोहं गौर' इति प्रतीतेः, 'इदं रजतं रजतमिदमि'त्यादौ रजतेदमंशयोः पर. स्पराध्यासवदात्मनोप्यनात्मन्यध्यासो युक्त एवेत्यभिप्रेत्याह-एवमिति । अज्ञानविशिष्टचैतन्यस्याहङ्काराद्याधाररूपस्य । अहङ्कारादिषु-मनआ. द्यवच्छेदेन, देहपर्यन्तेषु-साकल्याद्यध्यासविशिष्टदेहपर्यन्तेषु, संसर्गतः- रजतेदमंशस्येव संसृष्टत्वरूपेण । एतेन शून्यवादाशङ्का निराकृता, स्व. रूपतोऽध्यस्तस्यैव विशेषदर्शनबाध्यत्वाङ्गीकारादित्यन्यत्र विस्तरः । : - (१)--प्रतिबिम्बितत्वरूप इति घपुस्तके युक्तक्षेदम् ।

·२०४ न्यायरत्रावली-नारायणी-सहिते अध्यासव्यवधानतारतम्याच प्रेमतारतम्यम् । तदुक्तं वार्तिकामृते- वित्तात्पुत्रः प्रियः पुत्रात् पिण्डः पिण्डात्तथेन्द्रियम् । न्यायरत्नावली। उत्कटानुत्कटत्वरूपं वैषम्यं कुतस्तत्राह-अध्यासव्यवधाने. त्यादि । अध्यासैरानन्दस्य व्यवधानाधिक्य प्रणाऽनुत्कटत्व त. न्यूनत्वे प्रेम्ण उत्कटत्वम् , सुषुप्तौ कार्यप्रपश्चलयेनानन्दाभिव्यक्ति दर्शनेन स्वप्नजाग्रतोश्च तदपेक्षयाऽऽनन्दाल्पत्वदर्शनेनाध्यासाधिक्य. स्य आनन्दापकर्षप्रयोजकत्वेन क्लुप्तत्वादिति भावः । वित्तादिति। अनेन पुत्रादिस्वामित्त्वविशिष्टचिति वित्तादिस्वामित्वाध्यास इति अनु. क्तमपि सूचितम् । 'पिण्डात्तथेन्द्रियम् । इन्द्रियभ्यः प्रियः प्राण' इत्य- नेन पङ्गुत्वकाणत्वादिविशिष्टरूपेण चक्षुरादीनां मनोविशिष्टचिति अध्यास इति सूचितम्, अन्यथा ब्रह्मणि तादात्म्येनाध्यस्तत्वमा. त्रेण मनोपेक्षया अनुत्कटप्रेम्णः चक्षुरादावसम्भवात् । न च पु. त्रादाविव ममताध्यासेनापि चक्षुरादावुक्तप्रेमसम्भव इति वाच्यम् । काणत्वादिरूपेण तादात्म्याध्यासः ममताध्यासो वेत्यत्र विनिगम- नारायणी। ननु मनआदीनां सर्वेषां परिपूर्णानन्दे तादात्म्येनाध्यासात् तेषु जाय- मानप्रेम्ण उत्कटाऽनुत्कटत्वे कुतस्तत्राह- अध्यासात । अध्यासैरानन्द- स्य व्यवधानाधिक्यन्यूनत्वत इत्यर्थः । स्थूलाधिकदृष्टित आनन्दव्यवधा नाधिक्यात्प्रेम्णोऽनुत्कटत्वं सूक्ष्माधिकदृष्टित आनन्दव्यवधानन्यूनत्वात्प्रे. म्ण उत्कटत्वम् , प्रेमा सर्वत्रानन्द एव, स च यदाऽहङ्काराद्याधिक्यादिना संक्रान्तस्तत्र प्रेमा तथा नोदेति, अहङ्कारादिन्यूनतायां तु व्यवधानबा. हुल्याभावात्सूक्ष्मदृष्टित उदेति प्रेमेति यावत् । एवंविधकल्पनायामनु- भवरूपं वार्तिकाचार्यवाक्यं प्रमाणयति-तदुक्तमिति । वित्तादीति । प्रियः सुखसाधने(१)च्छाविषयः । अनेन प्रायः पुत्रादि स्वामित्वविशिष्टे वित्ता. . ( १) सुखसाधनत्वेनेच्छाविषय इति खपुस्तके।

·सिद्धान्तविन्दो प्रथमश्लोकः । २०५ इन्द्रियेभ्यः प्रियः प्राणः प्राणादात्मा परः प्रियः ॥ इति । पिण्डः स्थूल शरीरम् । प्राणः अन्त:करणम् । देहा पेक्षया चेन्द्रियाणां प्रियत्वं शस्त्रवृष्ट्यादिधारापाते चक्षुरादीनां मीलनदर्शनात् अनुभवमिद्धम् । तेनान्यो- न्यायरत्नावली। काभावात् । अन्यथा मनुष्यत्वगौर(१)त्वादिधर्मविशिष्टेऽपि ममता. ध्यास एव कल्प्येत । अथ धर्मितादात्म्याध्यासस्य धर्मसंसर्गाध्या- सव्यापकत्वात् सोऽप्यावश्यक इति इति चेत्, तर्हि इन्द्रियतादा- त्म्याध्यामोऽपि तथा । आत्मा- अज्ञानविशिष्टचित्तदपेक्षया शुद्धात्मा उत्कटप्रेमविषय इति बोध्यम् । 'प्रेयोन्यस्मात् सर्वस्मादन्तरतरं यद. यमात्मेति श्रुतेः । अनुभवसिद्धमिति । पूर्णानन्दांशस्यातत्वे. ऽपि अविद्याद्यवच्छिन्नानन्दांशानामनातत्वम् , 'अज्ञाऽहं सदा भूयासमिति' प्रेम्णोऽन्यथानुपपत्तेः, तथा च उत्कर्षापकर्षवत्तयापि नदनुभवसम्भव इति भावः । 'अज्ञोऽहमित्यादिवत् सन्नाकाशस्सन् वायुरि'त्यादावपि परस्पराध्यासः, 'आकाशः सन् वायुः सन्नित्यादिप्रतीतिसत्त्वादियाह-लेनेति । 'अज्ञोऽहमित्या- दिस्थ ले परस्पराध्यासस्वीकारेणेत्यर्थः । अन्यान्याध्यासात् - पर. नारायणी। दिस्वामित्वाध्यास इत्यनुक्तमपि सूचितम् । 'पिण्डात्तथेन्द्रियम्। इन्द्रि. येभ्यः प्रियः प्राण' इत्यनेन पटुत्वकाणत्वादिना रक्षुरादीनां मनोवि- शिष्टेऽध्यास इति ज्ञापितम् । तथोचैकैकाध्यासविशिष्ट एवापराध्यासो न साक्षात्सर्वेषाम् । यस्य प्रथमतोऽध्यासस्तत्र प्रेमाधिकोन्यत्र न्यून इति सं. क्षेपः । पिण्डशब्दस्यान्नग्रासपरतानिरासायाह- पिण्ड इति । प्राणश- ब्दस्य केवलवायुपरताशङ्कानिरासायाह-प्राण इति । इन्द्रियप्रियत्वं स्फुटयति-- देहापेक्षयेति । तेनेति । परास्पराध्यासकृतकार्योपलब्ध्येत्यर्थः । (१) मनुष्यत्वकार्यत्वादीत्यादिः गपुस्तके । १८ ·२०६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्याध्यासात् चिदचिद्रन्थिरूपोध्यासः एकतरस्याध्या. न्यायरत्नावली। स्पराध्यासमत्ययात्, अध्यास:-अध्यासमात्रम् , चिदचिद्रन्थि. रूपः-शुद्धचिद्रूपेऽधिष्ठानेऽचितोरधिष्ठानभिन्नयोः ग्रन्थी परस्परा वच्छेदेन परस्परसम्बन्धी रूपे यस्य तादृशः । 'इदं रजतमि'त्यादौ सर्वत्र भ्रमे याकारतादर्शनादिदमादिसम्बन्धावच्छेदेन रजतादिस- म्बन्धस्य च प्रत्ययेन तदुभयमध्यस्तम् , तत्र रजतादेस्सम्बन्ध इव स्वरूपमप्यध्यस्तम्, 'इदं रजतं नेत्यादिप्रत्ययेन विनिगमकाभावात् । द्वयोरपि बाध्यमानत्वात् । इदमादेस्तु सम्बन्ध एवाध्यस्तः न स्वरूपम्, 'रजतमिदं ने'त्यादिबाधेन संसर्गस्यैव वाध्यमानत्वात् तादृशबाघोत्तरमपि हि 'एतत्संसृष्टतया रजतं ज्ञात'मिति अङ्गुल्या निर्दिश्यमानत्वात् । किञ्चेदं रजतमिति यज्ज्ञानं तन्मिथ्येति प्रत्यये. नाकारद्वयसाहितधीमिथ्यात्वा(१)वगमात् आकारद्वयघटकसम्बन्धद्व- यमवश्यं मिथ्येति वाच्यम् । इदमादेरपि संसृष्टरूपेण भ्रमविषयत्वात मिथ्यात्वसम्भवाच्च मिथ्यात्वम् । एवं 'सदाकाशमि' सादावपि सतः संसृष्टरूपणा(२)काशादेस्स्वरूपेण मिथ्यात्वम् । 'सदाकाशमिति यज ज्ञानं तन्मिथ्यत्ति प्रत्ययात् , 'सदाकाशं न, आकाशस्सन्ने ति द्विविध. बाधकसत्वाच्च । तस्मात्सविकल्पकप्रत्ययमात्रे विशेष्यविशेषणसंसर्गा. णां त्रयाणां युगपदुत्पत्तिः । प्रातीतिकस्थले आगन्तुकदोषघटिता व्यावहारिकस्थले त्वविद्याघटिता (३)कारणसामग्री,तदेतदाह-एक- नारायणी । अन्योन्याध्यासात्-परस्परमध्यासाङ्गीकारात् । चिदचिद्ग्रन्थिरूपः-- चिदचितोः परस्परावच्छेदेन परस्परसम्बन्धरूपः। घटः सन्सन्घट'इत्या. दिप्रतीतेरिति भावः । नन्वेकतराध्यासेनैव द्विविधप्रत्ययोपपत्तेरल पर. स्पराध्यासेनेति तत्राह-एकतरस्येति । विशेषणस्य विशेष्यस्य वा, (१)-मिथ्यात्वावगाहनात् इति घपुस्तके । (२)-णाकाशादेः संसृष्टरूपेण स्वरूपेण च मिथ्यात्वंम् इति घपुस्तके । (३) कारणेति गपुस्तके नास्ति ।

·. सिद्धान्तविन्दौ प्रथम श्लोकः । २०७ साङ्गीकारेऽन्यतरस्याभानप्रमङ्गात् अध्यस्तस्यैव भ्रमे भाननियमात् 'इमे रङ्गरजते' इति समूहालम्बन(१)वद. वशमितरेतराध्यासः । सर्ववाधावधिभूतचैतन्यपरिशे. न्यायरत्नावली। तरस्येति । विशेषणस्य विशेष्यसंसर्गस्य वा, अन्यतरस्य-विशेष्य. संसर्गस्य विशेषणस्य वा, अभानप्रसङ्गात्-भ्रमाविषयतापत्तेः । अध्यस्तस्यैवेति । उक्तबाधकप्रययबाध्यत्वेनेति शेषः । भ्रमे भानेति । भ्रमविषयत्वेत्यर्थः । न विदं रजत'मित्यादौ एक एवा कार उल्लिख्यते अथ कथं याकारत्वानियमः तत्राह-इमे इति । रजतरङ्गे इत्यर्थः। अवश्यमित्यनेन परस्पराध्यासस्य भाष्या. क्तत्वं सूचितम् । तदुक्तं भाष्ये-'अन्योन्यास्मिन्नन्यान्यात्मकता मन्योन्यधर्माश्चाध्यस्येति । ननु रजतादाविदन्वादेरिदमादौ रज तत्वादेश्च संसृष्टतयाध्यासोऽन्योन्यधर्माध्यासः, तत्र च मानाभावः, प्रतीत्योरन्योन्यतादात्म्याध्यासाभ्यामुपपत्तेरिति चेन्न । याकार- प्रतीत्योधर्मयोस्संसर्गाध्यासाभ्यां धर्मिणोस्तादात्म्याध्यासाभ्यां नारायणी। अन्यतरस्य--विशेष्यस्य विशेषणस्थ वा,अभानप्रसङ्गात् --भ्रमाविषयत्वा पत्तेः । कुतस्तत्राह--अध्यस्तस्यैवेति । स्वाश्रयनिष्ठाभावप्रतियोगिन एवे. त्यर्थः । विशेषदर्शनबाध्यत्वेनेति शेषः । श्रमे मानेति। भ्रमविषयत्वमित्यर्थः । अन्यथा शुक्तित्वादीनामपि भानं स्यादित्यन्यत्र विस्तरः। ननु रजतमिदमि'- ति भ्रमे इदमंशस्य कारणत्वाद्भानं शुक्तिन्वादेस्तु विरोधादेवाभानं न(२). त्वनध्यासादभानम् इदमंशस्थाध्यासाद्भानम् तथा च कथमध्यस्तस्येव भाननियममङ्गीकृत्य परस्पराध्याससमर्थनं तत्राह--इमे इति । इदंशब्द. वाच्ययोरेव रङ्गरजतयोः ‘रजतरङ्ग इति भ्रमे परस्परमधिष्ठानारोप्या- ध्यासिकत्वमिति 'इदंरजतमिति विशिष्टभ्रमेऽपि भ्रमत्वाविशेषात् विशेष. णविशेष्यसंसर्गत्वमङ्ग क्रियत इत्यर्थः। अवश्यमित्युक्त्याऽत्र परस्परा. ध्यासस्यापरिहारयुक्तित्वं ध्वनितम् । इतरेतराध्यासः । परस्परं तादात्म्या. (१)-समूहालम्बनभ्रमवदवश्यमित्यादिः कखपुस्तकयोः । ( २ ) नतु शुक्तित्वादेरनध्यासादभानांमत्यर्थः । :

·२०८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित ...... न्यायरत्नावली। वोपपत्तरित्यत्र विनिगम काभावात् । सङ्कपशारीरकेप्युक्तम्- इदमर्थवस्त्वपि भवेद्रजते परिकल्पित रजावास्त्विदमि । रजतभ्रमेऽस्य च परिस्फुरणात् न यदि स्फुरेन खलु शुक्तिरित्र ॥ इति । अस्य इदमर्थस्य 'न यदीदमर्थः कल्पितः तदा भ्रमे न स्फुरत्, शुक्तांरव शुक्तित्वविशिष्टत्रत् । शुक्तित्वावाशष्टस्यव संस- गोपहित इदमादेरकल्पितत्वेन उक्तबाधकाबाध्यत्वेन भ्रमाविषय- त्वापत्तिरिति भावः । पञ्चपायामुक्तं 'यदि युष्मदर्थस्यैव प्रय गात्मनि अध्यासः स्यात् प्रत्यगात्मा न प्रकाशेत । न हि शुक्ती रजताध्यास शुक्तिः प्रकाशत । प्रकाशते च इह चैतन्यमहङ्कारा- दा'विति । युष्मदर्थस्यानात्मनः। किश्च अवश्यमित्यनेन सर्वभ्र. माणां याकारता तार्किकादेरपि सम्मतेति भूचितम् । तथा हि- सविकल्पकधीमात्रे भ्रमत्वेनास्मत्सम्मते विशेष्यतावच्छिन्न प्रकारत्वं प्रकारतावच्छिन्नं विशेष्यत्वं वेसाकारद्वयं सप्रकारकीमात्रनिष्ठं (१) तार्किकादिभिस्स्वीक्रियते,तादृशाकारद्वयं च रजततादात्म्येनेदं साक्षा- करोमि,इदन्तादात्म्येन रजतं साक्षात्करोमि,इदं रजतं साक्षात्कोपी'. ति सार्वलोकिकधीभिः गृह्यते । रजतप्रकारत्वमिदंविशेष्यत्वञ्च परस्प. रानवच्छिन्नमित्यादितान्त्रिकवाक्यरचनामात्रेण अर्थासिद्धः । तथा चेदंविषयतायां रजतविषयतावच्छेदकत्वञ्च रजतविषयतायाम् इदं विषयतावच्छेदकत्वञ्च उक्तधीषु भाति । 'मूलविशिष्टः संयोगी'त्या. दौ संयोगित्वरूपे विधेये उद्देश्यतावच्छेदकीभूतमूलवैशिष्ट्यस्याव- च्छेदकत्वभानवत्(२) 'रजतमिदमित्यादौ रजतविषयकसाक्षात्कारे इदंतादात्म्यविषयकत्वस्य विधेयत्वेन इदंतादात्म्यविषयकत्वस्य रजतविषयतावच्छिन्नत्वलाभात । 'रजततादात्म्येन इदमित्यादौ (१)-निष्ठमस्ति अनुव्यवसायादिना तद्ग्रहणात् इति तार्किकादिभिः इत्यधिक धपुस्तके पाठः । (२)-वत् इदंतादात्म्येन रजतमित्यादौ० इति पाटभेदो घपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । २०९ न्यायरत्नावली । त्विदंविषयक साक्षात्कारे रजततादात्म्यविषयकत्वस्य विधेयत्वेन तत्र इदंविषयतावच्छिन्नत्व लाभात् । एकविषयतावच्छेदकापरविष. यतात्वस्यैव विशेष्यतात्वरूपस्य वक्ष्यमाणत्वात् । उक्तलौकिकधी- भिः उभयोः परस्परविशेष्यविशेषणकत्वघटिताकारयोः सिद्धि. रिति नास्माकमेव तत्स्वीकारेण गौरवाद्यापत्तिः । मन्मते तु विशे. प्यतात्वादेरतिरिक्तस्याखण्डधर्मरूपस्यास्वकिारात् महदेव लाघ- वम् । तथा हि-चिच्चेत्यसम्बन्धो विषयता, विषयतात्वमखण्डधर्म - स्तस्यां स्वीक्रियते, एकविषयताविशिष्टापरविषयतायाम् अवच्छेद कविषयताविशेष्यता तादृशविशेष्यतायामवच्छेदकविषयता(१) वि शष्यतावच्छेदकताशब्देन व्यवहियते, तदाश्रयस्य इदन्वादेरपि विशेष्यतावच्छेदकत्वात् । एवं च यस्याः (२)(तादात्म्यादिनिष्ठ- सांसर्गिक ) विषयतायाः अवच्छेदकत्वं विशेष्यतानिष्ठम् सा त. बावच्छेदकत्वे निरूपिका (३)तनिष्ठनिरूपकताया अवच्छेदिका. पि विषयिता मांसर्गिकविषयितावच्छेदकताशब्देनोच्यते । तदा श्रयतादात्म्यत्वादेरपि निरूपकतावच्छेदकत्वात् । सांगर्गिकविष- यता यया विषयतया विशिष्टा सती तादृशावच्छेदकतानिरूपिका या सा प्रकारता । तथा च (४)तादृशप्रकारतावच्छेदिका या वि. पपता सा (५)प्रकारतावच्छेदकताशब्देनोच्यते, तदाश्रयस्य 'रजत- स्वादरपि तादृशपकारतावच्छेदकत्वसत्त्वात् । तदिदंविशेष्यतादौ प्रकारतासांसर्गिकविषयतावच्छेदकत्वादिकं तार्किकादिभिरपि स्वी (१) विशेष्यतावच्छदिकापि-इति घपुस्तके अधिकः पाठः । (२ )-( . . . . ) एतचिह्नान्तर्गतपाठो घपुस्तके नास्ति । (३) तादात्म्यादिनिष्ठा विषयता सांसर्गिकविषयता, तन्निष्ठेति पाठाधिक्यं घपुस्तके। (४ -तादृशावच्छेदकताया निरूपिका सती निरूपकतावच्छेदिका विषयता प्रकार. तानिरूपकविशेषणत्वेन तस्या अपि निरूपकत्वात् तादृश० इत्यधिकः पाठो घपुस्तके । (५) प्रकारतात्वविशिष्टविषयतावच्छेदिकाऽपि प्रकारता० इत्यधिकः पाठो घपुस्तके ।

·२१० न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते न्यायरत्नावली। क्रियते 'रजतत्वेनेदं जानामि,रजतत्वसमवायेन इदं जानामि,रजतता. दात्म्येनेदं जानामी'त्यनुभवेन प्रकारतासंसर्गविषयतावच्छेदकत्वेन विशेष्यत्वावगाहनात् । तथा च तेनैवाखिलव्यवहारनिर्वाहे विशे. व्यतात्वप्रकारतात्वसांसर्गिकविषयतात्वविशेष्यताप्रकारतावच्छेद- कतावानाम् अखण्डधर्माणां स्वीकारः न तेषां युक्तः । इदंविषय. तावच्छिन्ना या रजतविषयता तद्विशिष्टा या तादात्म्याविषयता तच्छालिप्रत्यक्षत्वेन 'इदं रजतमित्याकारकप्रत्यक्षस्य प्रवृत्तिहेतुत्व- सम्भवात् । तदयं निष्कर्षः । इदंविषयता तादात्म्यविषयताविशिष्टा- यां रजतविषयतायाम् अवच्छेदिका, मूलादिकमिव संयोगादिवि. शिष्टे विहगादौ। तादृशावच्छेदकत्वे इदन्त्वविषयता अवच्छेदिका, मूलादिनिष्ठावच्छेदकत्वे मूलत्वादिकमिव । एवम् इदंविषयतानि- ठावच्छेदकत्वे निरूपकत्वं यत् तादात्म्यादिविषयतानिष्ठं तदव च्छेदकत्वं तादात्म्यत्वादिविषयतासु स्वीक्रियते, संयोगत्वादावि व मूलादिभिष्ठावच्छेदकतानिरूपकतावच्छेदकत्वम् । इयांस्तु विशेषः - यन्मूलत्वादेस्समवायेन मूलादिसम्बन्धत्त्वात् उक्तावच्छेदकत्वम् , इदन्त्वादिविषयतानां तु चिद्घटितेन सामानाधिकरण्येन इदमादि(१). विषयसम्बन्धत्वात् उक्तावच्छेदकत्वम्, इदमादिविषयतानि- ठमनवच्छिन्नमेव तादृशावच्छेदकतानिरूपकत्वम् इदन्वादिविष- यतावच्छिन्नमियादि बोध्यम् । तस्मात् सांसर्गिकविषयतात्वस्यैव अखण्डधर्मत्वनियमः, न तु विशेष्यतात्वस्य प्रकारतात्वस्य वा । ननु 'घटस्सन् पटस्सन्नि' सादौ सत्तादात्म्यस्य एकस्यैव भानसम्भ- वात् विशेषणविशेष्यसंसर्गाणां युगपदुत्पत्तिरिति पूर्वमुक्तमयुक्त मिति चेन्न । घटपटाद्यवच्छिन्नतादात्म्यानाम् ऐक्यानुपपत्तेः, अब- - (१) इदमादिविषयतासु सम्बद्धत्वादुक्तावच्छेदकत्वम् । इदन्वादिसम्बन्धवि. षयतावच्छेदकत्वम्-इति भिन्नः पाठो घपुस्तके ।

·सिद्धान्तषिन्दो प्रथमश्लोकः । १११ न्यायरत्नावली । च्छेदकभेदेन परमते विषयतादीनामिव तादात्म्यानां भेदस्यावश्यक त्वात् । ननु वृत्तिज्ञानीयसम्बन्धानां विषयनिष्ठानां विशेष्यतादि रूपत्वस्य अवश्यं वाच्यतया तैरेव विषयताव्यवहारनिर्वाहे चिच्चे. त्यसम्बन्धानां विषयतात्वकल्पने मानाभाव इति चेन्न । 'अहं मुखी'. त्यादौ वृत्तिज्ञानीयसम्बन्धेन सुखादौ विषयताव्यवहारासम्भवात् , सुखादी साक्षिमात्रभास्यत्वेन वृत्त्य स्वीकारात्, तत्र मुखादिचि सम्बन्धम्यैव सुखादिविषय तात्वेन क्लुप्तत्वेन चित्सम्बन्धस्यैव स. र्वत्र विषयतात्वस्वीकारात् , ज्ञान ज्ञेयसम्बन्धस्यैव विषयताव्यव. हारविषयत्वात् , वृत्तः ज्ञानव्यञ्जकत्वेऽपि ज्ञानत्वाभावात् , ज्ञान व्यञ्जकत्वानुरोधेनैव वृत्तेः ज्ञानावरणरूपाज्ञानसमानविषयकत्वात् चिन्मात्रविषयकत्वम् , अज्ञानस्येव वृत्तेः विषयतायां विशेष्यवि- शेषणयोः संसर्गः व्यक्तिमात्रञ्चावच्छेदकम्, नास्त्येव वावच्छेदकम् ,य. था पर्वते वहः संसर्गावच्छिन्नचिद्विषयकानुमितिरूपत्तेः, मोऽयाम- सादिवाक्यजन्यवृत्तेर्वा, तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यवृत्तेर्वा, तथा चाव- च्छिन्नानवच्छिन्नरूपण चिदेव वृत्तर्विषयः, न घटादयः तादृशविषय- तावन्तः; तेषु तु वक्ष्यमाणरीत्या सांसर्गिकविषयतावच्छेदकत्वरूप विषयत्वम् । अवच्छेदकीभूतसंसर्गस्य प्रतियोगित्वानुयोगित्वरूपे विशे- षणविशेष्यत्वे वा न मुख्ये,तथा चैतन्यनिष्ठमपि वृत्यज्ञानयोर्विषयत्वं न मुख्यविषयत्वं ज्ञानीयवाभावात, किन्त्वाकाराख्यससम्बन्धवि- शेषः । उ: यनाचार्यादिभिरपि बौद्धाधिकारादौ प्रकाशस्य सतस्तदी. यतामात्रनिबन्धनः स्वभावविशेषः विषयते' सादिना प्रकाशशब्दित. ज्ञानीयसम्बन्धस्यैव विषयतात्वमुक्तम् । उक्तञ्च तट्टीकासु वर्धमानायैः 'इच्छादीनां विषयता तजनकज्ञानीया याचितमण्डनन्यायेन न तु स्वाभाविकी' इति । न च प्रतियोगित्वानुयोगित्वमात्रस्य तादृश विशेषणत्वादिरूपत्वे अनुमित्यादिवृत्तेः 'विशेष्ये विशेषणमित्या- दिरूपाया विशिष्टस्य वैशिष्टयमित्यादिरूपायाश्च विषयताया भेदः ·२१२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित . न्यायरत्नावली। कुतस्त्य इति वाच्यम् । प्रतियोगितानुयोगितयोरेव नानाविधान भूयमानविशेषाणां स्वीकारात् , वह्नयादिप्रकारकानुमितिस्थले व. हित्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिकसंयोगात्तादात्म्यविशिष्टचैतन्यनिष्ठसां. सर्गिकविषयतास्वीकारात् , विशेषणीभूतसंयोगतत्पतियोगित्व यो रपि मिथो निरूप्यनिरूपकभावापन्नाः सांसर्गिकविषयताः सिद्धा. न्तेऽपि स्वीक्रियन्ते । सर्वो हि विषयः सदूपचित्तादात्म्यविशिष्टत यैव विशिष्टज्ञानमात्रे भासते, तथा च विशेषणविशेष्य योरिव मंयो गादिसंसर्गस्यापि चित्तादात्म्य विशिष्टतया भानात् तत्तादात्म्यवि. शिष्टतया चितोऽपि भानम् । संयोगनिष्ठोक्तविषयतानिरूपिता या प्रतियोगित्वनिष्ठविषयता मापि सांसर्गिकविषयतेच, तादृशविष. यतावती प्रतियोगितैव प्रकारतेत्युच्यते, तदन्यप्रकारत्वे मानाभा- वात् । एवं संयोगादिविषय तानिरूपितविषयतावदनुयोगितैव वि- शेष्यता । अत एव भासमानवैशिष्टयप्रतियोगित्वानुयोगित्वे प्रका रताविशेष्यत इति तार्किकादयो वदान्त । भासमानवैशिष्टयस्य भासमाने प्रतियोगित्वानुयोगित्वे इति तदर्थः,(१) *विशिष्टविषयता निरूपितप्रकारतात्वं वदित्वावच्छिन्न प्रकारनाया एव स्वीक्रियते ला घवात् । एवं पर्वतत्वाद्यवच्छिन्नानुयोगिताया एव तादृशविशेष्यता. त्वम् । एवं च पूर्वकल्पे वह्नित्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगितात्वन प्रतियो. गितायाः विषयता यत्र तत्र वद्वित्वविशिष्टनिरूपितवैशिष्टयधीः, पर्वतत्वाद्यवच्छिन्नानुयोगितात्वेनानुयोगिताभाने पर्वतत्वविशिष्टा- धिकरणकवैशिष्टयधीः, यत्र तु प्रतियोगितानुयोगितयोः न तथा भानं किन्तु वह्नित्वाशुपहितनिष्ठतया तत्र विशेष्ये विशेषणमित्यादिधीः । द्वितीयकल्पे तु वहिवादेः प्रकारतावच्छेदकत्वादिरूपे प्रकारत्वे ( १ ) *वैशिष्ट्यविषयतानिरूपितविषयतावती तथेति यावत् ,तेन समूहालम्बनस्य न प्रकारतादिकम् ,अथवा संयोगादिविषयतानिरूपितप्रकारतात्वं वह्नित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगि- ताया एव स्वीक्रियते* लाघवादिति पाटभेदश्च घपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । २१३ षेण च न शून्यवादापत्तिः । सत्यानृतसम्भेदावभास- न्यायरत्नावली । ? विशिष्टवैशिष्टयम् , केवलपकारत्वे विशेष्ये विशेषणमियादिरूप. त्वम् । आद्य एव तु कल्पो युक्तः, विषयवैलक्षण्यं विना विषय- तामात्रभेदेन ज्ञानानां वैलक्षण्यापादने साकारवादापत्तेः । ननु 'इदं रजतमि' साकारकज्ञाने इदंचित्मम्बन्ध एवावच्छेदकतया भा- ति, न तु रजतचित्सम्बन्ध इत्यत्र किं व्यवस्थापकम् ? इति चेत्- अनुभव एव । अन्यथा 'मूलविशिष्टः कदम्बः कृष्णसंयोगी'त्यत्र प्रत्य. क्षे मूलस्यैवावच्छेदकतया भानं न तु कृष्णसंयोगस्येत्यत्राप्यनुभवा- न्यव्यवस्थापकान्वषणापत्तः । तथा चानुभवेनैव अवच्छदकत्वं व्य वस्थापिते तनिर्वाहाय मूलादेमूलाधवच्छिन्न संयोगादिहेतुत्ववदज्ञा- नादरिदमाद्यांच्छन्नरजतादिहतुत्वं कल्प्यत । स्वावषयतावच्छदक- विषयताववादिसम्बन्धेन रजतादिकं प्रति स्वाश्रयतावच्छेदकत्वस. म्बन्धेनाज्ञानादेर्हेतुत्वम् । विवचितश्चैतत् चन्द्रिकायामस्माभिः । त. स्माद् याकारानुभवात् 'इदमादिकं यदि भ्रमकालेऽध्यस्तं न स्यात् तदा भ्रमविषयो न स्यात् , शुक्तित्वविशिष्टवदिति तर्कात् , 'इदमादिकं भ्रमकालेऽध्यस्तं न स्यात् भ्रमविषयत्वात् रजतादिव दित्यनुमितेश्च परस्पराध्यास आवश्यकः । तदुक्तं संक्षेपशारीरके- अनुभूतियुक्त्यनुमितित्रितयादितरेतराध्यसनसिद्धिरतः । इति । ननु ‘सदिदंरजतमि'त्यादिभ्रमे - सद्रूपचितोऽपि विषय- त्वात साप्यध्यस्ता स्यात् तत्राह-सर्वबाधेत्यादि । साक्षिक पत्वेन चितो बाधासम्भवात् चैतन्य सर्वबाध्यज्ञानानामविषय- रूपोऽवधिः, अतः तस्य परिशेषात् मिथ्यात्वास्वीकारात् । शून्यवा- नारायणी। ध्यासः तयोः संसर्गाध्यासश्च । ननु विशेषणविशेष्याईययोरप्यध्यस्तत्वे बाधात्सर्वशून्यतैव तत्राह-सति । सर्वबाधकधीविषयचैतन्यस्य परि- शेषेण-मिथ्यात्वास्वीकारेण, न शून्यवादापत्तिः-न सर्वमिथ्यात्ववादस्य ·२१४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते त्वादध्यासस्य । तस्मात्पूर्वपूर्वाध्यासमूल एवायमुत्तरो- त्तरोऽहङ्काराध्यासःबीजाकुरवदनादिः । अविद्याध्यासश्च न्यायरत्नावली। दस्य -सर्वमिथ्यात्ववादस्य आपत्तिरिति भावः। तथा च संसृष्टरू. पेणैव सदूपस्य भ्रमविषयत्वं मिथ्यात्वन, न तु शुद्धरूपेणेति भावः । सत्यानृतसम्भेदावभासत्वात्-वस्तुगत्या सत्यनिष्ठो योऽ. नृतसम्बन्धः तद्विषयकत्वात् । सत्यविषयकत्वं विनाधिष्ठानज्ञानस्य बाधकत्वासम्भवेन आरोपितस्य अनृतत्वासिद्धरधिष्ठानं सत्यमे वेति भावः । ननु मनुष्यत्वादिविशिष्टरूपेणैव देहादेरध्यासः न तु देहत्वादिविशिष्टरूपेण, एवमज्ञानादिविशिष्ट एव चैतन्ये अह. काराघध्यासः न तु आकाशादिविशिष्ट इत्यत्र किं मानम् ? तवाह- तस्मादिति । प्रतीतिरूपकार्यानुसारेण तत्कारणकल्पनाम- त्यस्य धर्मपुरस्कारेणेत्यादिनोक्तत्वादित्यर्थः। अध्यासमूलः- अध्यासजन्यसंस्कारजन्यः, अहङ्काराध्यासः-अहङ्कारादि- रूपः तद्धीरूपश्चाध्यासः । अर्थाध्यासे अर्थस्य ज्ञानाध्यासे ज्ञानस्य सूक्ष्मावस्थारूपः संस्कारो हेतुरिति भावः। संस्कारजन्यत्वेऽपि भाष्योक्तमनादित्वं समर्थयते-बीजाङ्कुरादिवदनादिरिति । नारायणी। प्रसङ्ग इत्यर्थः । आधारांशस्यैवाविद्योपहितस्य सत इदमंशस्येवाध्यस्ते . ऽध्यासो नाधिष्ठानस्य परिपूर्णानन्दस्य शुक्त्यंशादेरिव, अत आधाराध्य स्तयोद्वयोर्बाधेप्यधिष्ठानस्य बाधाभावान शून्यताप्रसङ्गगन्धोपीत्यन्यत्र विस्तरः । उपपादयति-सत्येति । वस्तुगत्या सत्यवस्तुनिष्ठो योऽनृतस्य सम्भेदः सम्बन्धस्तादात्म्यरूपः तद्विषयकत्वाद् भ्रमस्येत्यर्थः । सत्यविष. यकत्वं विनाऽधिष्ठानज्ञानस्य बाधकत्वायोगादधिष्ठानं सत्यमेवेति भावः । देहादेर्मनुष्यत्वप्रकारेणैवाध्यासो नान्यथेत्यत्र हेतुं समर्थयन्नुपसंह. रति-तस्मादिति । प्रतीत्यनुसारेणैवाध्यासकल्पनादिति भावः । अध्या. समूल एव-संस्कारद्वाराध्यासकारणक एव, अहङ्कारादेः-अहङ्कारेन्द्रि- यदेहतद्धर्माणामध्यासः स्वरूपतो ज्ञानतश्च । अत्रानवस्थादिको बीजा- ·सिद्धान्तषिन्दी प्रमथ श्लोकः। २१५ एक एवानादिः । (१)नन्वध्यासस्थानादित्वे 'स्मृतिरूप: न्यायरत्नावली। एकजातीयस्य स्वसृष्टयवधिप्रलयपर्यन्तसर्वकाले सत्वमनादित्व. मिति भावः । ननु अज्ञानाध्यासस्य उत्पत्यभावः 'न चात्माश्रया- दी यादिनोक्तः, स च न युक्तः, अहङ्कारस्य कार्यत्वेन तदवच्छेदेन संसृष्टतया घटाघवच्छेदेन कपालादाविव कारणस्य अज्ञानस्या- प्युत्पत्तिसम्भवात् तत्राह-अविद्येत्यादि । एक एव-अहङ्कारा- नवच्छिन्न एव, अविद्याध्यासः-चिनिष्ठाविद्यासम्बन्धः, अनादिः- अनुत्पन्नः । अहङ्काराध्यासकाले अहङ्कारावच्छेदेन अविद्यासंसर्गा. ध्यासेऽपि अविद्याविशिष्टचैतन्यस्य तत्पूर्वकाले सत्वमवश्यं वाच्यम्, अन्यथा चिदसम्बन्धेन अज्ञानेन (२)चित्सम्बन्धाहङ्कारजननासम्भ. वादित्यहङ्काराधनवच्छिन्नस्याप्यनुत्पन्नस्य अज्ञानचित्सम्बन्धस्य आवश्यकत्वात् तद्विशिष्टरूपेण अनुत्पन्नत्वम् अज्ञानाध्यासस्या. विरुद्धमिति भावः । वस्तुतस्तु अहङ्कारोत्पत्तेः पूर्वमपि नानुत्प- नोऽविद्यासम्बन्धः किन्तु उत्पन्नः, पूर्वोत्पन्नस्य अहङ्कारावच्छि. नस्य अज्ञानचितोः तादात्म्यस्य संस्कारः, पूर्वोत्पन्नः अहङ्कारसं. स्कारेणावच्छिन्नस्तेन सम्बन्धेन चिति सम्बन्धस्याज्ञानस्याहङ्कार जनकत्वम् , तस्यावश्यकत्वेन तदन्यसम्बन्धे मानाभावादिति ध्ये. नारायणी। कुरादाविव प्रामाणिकत्वान्न दोष इत्याह.-बीजेति । बीजादङ्कुरम् अङ्कु राञ्च बीजान्तरं तत अङ्कुरान्तरमिति यथा तथा पूर्वाध्यासात्संस्कारः ततोध्यासः ततः संस्कार इत्येवमेकजातीययोः कार्यकारणयोः स्वसृष्टि- प्रभृतिस्वप्रलयपर्यन्तं घटीयन्त्रवदावृत्तेरनादित्वमित्यर्थः । संस्कारसा. धारणकार्यपरिणामभयाङ्गीकृताया अविद्याया अध्यासस्तु स्वरूपतोऽना- दिरित्याह-अविद्येति । अविद्यायाः कारणभूतायाः अध्यासः एक एव न धारान्तःपातितयाऽनेकः अतः स्वरूपतोनादिः उत्पत्तिरहितः तस्योत्प. (१) नन्वविद्याध्यासस्येति कखपुस्तकयोः । ( २ ) अत्र यद्यपि चित्सम्ब. न्धातङ्कारेति सर्वत्र पाठ उपलभ्यते तथापि चित्सम्बद्धे त्यायेव युक्तम्।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते परत्र पूर्वदृष्टावभासोऽध्यास' इति वदता भाष्यकारण स्मृतिरूपत्वेन संस्कारजन्यत्वमुक्तं विरुध्यतेति चेन्न । कार्याध्यासाभिप्रायत्वात्तस्य । 'परत्र परावभास' इ. येतावन्मात्रस्गव उभयानुगतस्य लक्षणत्वात न्यायरत्नावली । यम् । अध्यासस्य-अज्ञानाध्यासस्य, अनादित्वे-अनुत्पन्नत्वे, स्मृतिरूप:-स्मृतिसदृशः । स्मृतिरूपत्वेन-स्मृतिरूपत्वोत्या । परत्र परावभास इति । अवमतो भामो ज्ञानं ज्ञेयं वाऽवभासः। तथा चावमतत्वं ज्ञानार्थाध्यासयोर्लक्षणम् । तच्च येन रूपेण येन सम्बन्धन च यदवच्छेदन यत्र यत्प्रतीयते तदवच्छेदेन तत्र वर्तः मानाभावस्य तद्रूपसम्बन्धाभ्यामवच्छिन्न प्रतियोगित्वं तनिष्ठामित्य- र्थाध्यासस्य, तादृशप्रतियोगित्वाश्रयविषयकज्ञानत्वं ज्ञानाध्यामस्ये. नारायणी। त्तिकल्पने तु तस्य तस्यापि कारणान्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गादिति भावः । अथासम्प-अज्ञानाध्यासस्य, अनादित्वे-अजन्यत्वे, स्मृतिरूपः- संस्कारजन्यत्वेन स्मृतिसदृशः, परत्र-तदभाववति, पूर्वदृष्टावभासः- ज्ञानपक्षे अवभासनमवभासः पूर्वदृष्टस्यावभासः पूर्वदृष्टजातीयस्याव- भास इति यावत् , अन्यथाऽन्यथाख्यात्यापत्तः, पूर्वदृष्टस्य नैयायिकैरपि भानाङ्गीकारात् ; अर्थपक्षे तु अवभासत इत्यवभासः अवभासमानः पदार्थः, पूर्वदृष्टश्चासावभासश्चेति पूर्वदृष्टावभास इत्यर्थः । तथाच स्वा. धिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वमर्थाध्यासस्य, तादृशार्थविषयकत्वं ज्ञानाध्यासस्य लक्षणमिति निष्कर्षः । स्कृतिरूपत्वेन-स्मृतिसदृशत्वेन । कार्यति । अहङ्काराद्यध्यासाभिप्रायकत्वात् । 'अहमिदं ममेदमिति भाष्येण तस्यैवोपक्रमात् इति भावः। ननु तर्हि भाष्ये (१)कारणाध्यासानुक्त्या न्यूनता तत्राह --परत्रेति । पूर्वदृष्टपदमारोप्यार्थपरं तथाच परत्र स्वाभाव. वति परस्य पदार्थस्य योऽवभासः अवभासमानो वापरःसोऽध्यासो भ्रम इति यावत् । उभयेति । कार्यकारणोभयाध्यासलक्षणत्वादित्यर्थः । अस्मि. ( १ ) कारणाध्यासस्य लक्षणानुक्त्येत्यर्थोऽत्र ज्ञेयः, अन्यथा कारणाध्यासस्योक्तत्वाद्वया. घातः स्यादिति भावः ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । २१७ यहा सत्यानृते मिथुनीकृत्येति भाष्यवचनात् सत्यमि- थ्यावस्तुसम्भेदावभासोऽध्यास इस्येव सिद्धान्तलक्षणम् । तेन कारणाध्यासेऽपि न लक्षणाव्याप्तिः । कार्याध्यास. स्य च प्रवाहरूपेण बीजाङ्कुरवदनादित्वाभिधानान को ऽपि दोषः । एवमध्यासे सिद्ध एकस्यात्मनो जीवेश्वरा. दिव्यवस्था मानमेयादिप्रतिकर्मव्यवस्था चोपपद्यते । त. न्यायरत्नावली। ति भावः । अत्र यथाश्रुतवाक्यस्य लक्षणाबोधकत्वादाह-यद्ध त्यादि । अनृतत्वमेव लक्षणम् । तदाश्रयस्य सदसध्यावृत्तिज्ञाप. नाय सत्यसम्भेदेत्युक्तम् , ससतादात्म्येत्यर्थः । सत्यं हि न सय- सम्भिन्नं ससपोरभावात् । नाप्पलीकं तथा, सदसतोस्सम्बन्धा. भावादिति भावः । अथवा सत्यसम्भिन्नत्वं लक्षणान्तरमथवा सत्यस्य चैतन्यज्ञानरूपदेन सम्बन्धोक्त्याऽनृतज्ञानत्वं ज्ञाना. ध्यासलक्षणमुक्तम् । अध्यासे-अज्ञानाहङ्काराध्यासे । उ. पपद्यत इति । तथा च तदुपपादनार्थमेव प्रथमोत्पन्नम प्याकाशाध्यासमनुक्त्वाऽहङ्काराध्यास इति भावः नारायणी। ल्लक्षणे भाष्यकारपङ्क्तिस्थस्मृतिरूपपदस्वारस्यभङ्ग इत्यतो लक्षणा- न्तरमाह-यद्वति । सम्भेदः तादात्म्यम् । तेनेति । प्रकृतलक्षणकरणेनेत्यर्थः। अव्याप्तिः-कारणाध्यासासङ्ग्रहः । ननु कारणाध्यासस्यानादित्वसमर्थनेऽ. 'हमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार' इति भाष्यकारेणोक्तम्, कार्याहङ्काराद्यध्यासस्याप्यनादित्वमुक्तं विरुध्येत तत्राह-कार्येति । अ. ध्यासनिरूपणस्य कलपर्यवसानमाह-एवमिति । निरुक्तप्रकारेणेत्यर्थः । अध्यासे-आत्मानात्मनोरितरेतराध्यासे । जीवेश्वरादीत्यादिना ब्रह्मवि. प्णुरुद्रादेविश्वादेश्च परिग्रहः । मानेति । मानमेयादीनां प्रतिविषयव्य. वस्था कदाचित्कुत्रचित्केनचिदेव विषयो गृह्यत इत्यात्मिका एतस्या जीवेशविभागपूर्वकत्वात् जीवेशविभागमेवादौ दर्शयति-तथाहीति । तत्र कार्योपाधिरयं जीवः कारगोपाधिरीश्वरः । इतिश्रुतेः कार्यकोटिस्त्वंपदार्थस्य, कारणकोटिस्तत्पदार्थस्य । तत्रा. उक्त ·२१८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते नारायणी। पि कार्यकारणयोर्विशेषणत्वम् उपाधित्वमुपलक्षणत्वं चादाय तत्त्वंप- दार्थावपि विशिष्टावुपहितावुपलक्षिताविति त्रिविधौ भवतः । तत्रान्तःक- रणविशिष्टस्त्वंपदार्थों जीवः, 'तद्यथा महामत्स्य'इत्यादिश्रुतिप्रमिताव. स्थात्रयवान् । अन्तःकरणोपहितो जीवः साक्षी, त्रिषु धामसु यद्भोग्य'. (१)मिति श्रुतिप्रमितः । अहंत्वपुरस्कारेणैव जीवस्य द्रष्तृत्वप्रतीतेः अन्तःकरणोपलक्षितः शुद्धस्त्वंपदार्थः, 'अविजिघित्सोयमात्मेति श्रुतेः। प्रपञ्चनिरूप्यसाक्षित्वादिधर्मातीतः केवलः सच्चिदानन्दमात्रः । एवं तत्प- दार्थोऽपि अज्ञानविशिष्ट ईश्वरः, 'मायिनन्तु महेश्वरम्' इति श्रुतेः । मायोपहित ईशः साक्षी, 'एको देवः सर्वभूतेन्विति श्रुतिप्रमितः । मायो- पहितस्यैव मायातकार्यद्रष्टुत्वसम्भवात् । मायोपलक्षितः शुद्धः 'केवलो निर्गुणश्चेत्यादिपदैरेव तथा प्रतिपादितो वस्तुतः शुद्धत्वंपदार्थाभिन्नः । तत्र यद्यपि साक्षाद्वयावर्तकत्वं विशेषणत्वं सप्रकारकधीजनकमात्रत्व. रूपम्, उपरञ्जकपदाभिधेयमुपाधित्वं परम्परया व्यावर्तकत्वरूपम्, परि- चायकपदार्थाभिधेयमुपलक्षणत्वं नैयायिकाभिमतमेकस्यैकपदाभिधेये न सम्भवति विरोधात्, अत एकैकपदाभिधेययो(२)रुक्तरीत्या त्रैविध्यं दुर्घ टम, तथापि स्वसिद्धम् , सिद्धान्ते तन्मतपरिभाषाया अनङ्गीकारात् । किन्तु विशेष्यवृत्तिधर्माश्रयत्वे सति व्यावर्तकं विशेषणम् , यथा 'घटो- स्तीत्यत्र घटे घटत्वं नीलादिश्च, विशेप्यघटवृत्तिविधेयसत्ताश्रयत्वे सति घटत्वस्य पटादिभ्यो नीलादेश्च पीतादिभ्यो व्यावर्तकत्वात्। उपाधिश्च विशेष्यवृत्तिधर्मानाश्रयत्वे सति साक्षाद्यावर्त्तकः, यथा 'श्रोत्रमस्ती'. त्यादौ केवलनभःपदार्थे श्रोत्रे कर्णशष्कुली। तामादायैव नभसोस्तोत्या. दिनियमाभावात् । तस्यास्तत्र विशेष्यनभोवृत्तिसत्त्वाद्यनाश्रयत्वे सति भेर्याकाशादिभ्यो व्यावर्तकत्वात् । उपलक्षणं तु विशेष्यवृत्तिधर्मानाश्रय- त्वे सति परम्परया व्यावर्तकम् , यथा 'यत्र शाखाग्रं तत्र चन्द्र' इत्यादौ चन्द्र शाखादिः। देशविशेषोपस्थापनद्वारैव तस्य व्यावर्तकत्वात् । दाष्टान्तिके प्रकृतेऽन्तःकरणगताभासवृत्तिबन्धाश्रयत्वाद्भवति नधान्तःकरणं विशेषणम् साक्षिणि चोपाधिः । तद्वृत्तिभासकत्वरूप. साक्षितायाः अस्मिन्बाधात् । शुद्ध चोपलक्षणं विशिष्टोपस्थापनद्वारा (१) त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् । तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मा- त्रोहं सदाशिवः । इति श्रुत्या प्रमितः । ( २ )-भिधेययोस्तत्वमर्थयोरुक्तरीत्येत्यादि खपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दो प्रथमश्लोकः । २१९ . थाहि-अज्ञानोपहित आत्मा अज्ञानतादात्म्यापन्नः स्व. चिदाभासविवेकादन्तर्यामी साक्षी जगत्कारणमिति च न्यायरत्नावली। अज्ञानोपहितेत्यादि । अज्ञानोपाधौ प्रतिबिम्बभावापन्नत्वात अन्तर्गततादात्म्यापनो यः अज्ञानोपहितात्मन(१) आभासः पति- बिम्बः सोऽज्ञानोपहितः,आत्मा-विविक्तः विम्बप्रतिबिम्बयोरभेद- स्य यावदुपाधिसत्त्वं भानात् सोऽन्तर्यामिरूपः। तस्य च स्वरूपतो मिथ्यात्वेऽप्यात्माविवेकाच्चेतनत्वसाक्षित्वादीति ज्ञापयितुम् आ. स्मा विशेष्यत्वेनोक्तः न तु तथा विवक्षितमत्र, विवक्षितमत्र, अथवेत्यादिना तादृशपक्षस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अन्तर्यामी-सर्वेषां प्रेरकः, साक्षी- सर्वव्यवहारहेतुज्ञानस्वरूपः, तेनैव ज्ञानेन सर्वेषां जीवानां व्यवहा- र इति भावः । जगत्कारणमिति।नच जगत्कारणत्वरूपेणेशस्य जीवान् प्रति आवृतत्वात् साक्षिरूपेणावृतत्वापच्या साक्षित्वानुपप- त्तिरिति वाच्यम्। अज्ञानप्रतिबिम्बत्वरूपसाक्षित्वविशिष्टेऽहङ्काराध्या- सस्य विवरणादिमत इव वार्तिकमतेऽपि स्वीकारात् जीवान्प्रति सा. नारायणी। विशिष्य तज्ज्ञापनात् । एवमज्ञानस्यापि तत्पदाभिधेये त्रयं सम्भवति, तवृत्तिकर्तृकत्वाश्रयत्वात् , साक्षित्वबाधात् , विशिष्टोपस्थापनद्वारा विशिष्य तज्ज्ञापनाच्चेत्यादिपरिभाषयैव जीवेशसाक्षिशुद्धविभागव्यव. स्थाया उपपादनान काप्यनुपपत्तिः । अविद्यायास्तकार्यस्य जीवस्य तभोक्तुः कर्तुरीशस्य द्रष्टुः साक्षिणश्च स्वप्नत्वप्रतिपादकायाः वक्ष्य. माणश्रुतेः स्वारस्यमस्मिन्नेव पक्षे उपपद्यत इत्यभिप्रेत्य वार्तिककारैर- ङ्गीकृतमिमं पक्षमवतारयति- अज्ञानोपहितात्मेति । अज्ञानोपहितस्यात्मा-प्र. तिबिम्बत्वेन स्वरूपम् । तस्य जगत्कारणत्वेन निर्देशे हेतुगर्भ विशेषण- माह-अज्ञानेति । अज्ञानतादात्म्यविशिष्टतया प्रमित इत्यर्थः। प्रतिबि. म्बस्य मिथ्याभूतस्य कथमन्तर्यामित्वादिकं तत्राह-स्वचिदाभासेति । स्व. स्मिन्नशाने यश्चिदाभासस्तस्य बिम्बेनाविवेकात् । तथाच बिम्बाभेद- मादाय तत्रान्तर्यामित्वादिव्यपदेशः । अन्तर्यामी सर्वेषां प्रेरकः, साक्षी स. (१) अज्ञानोपहित आत्मन इति गपुस्तके । तदसल्लग्नम् ।

·२२० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते कथ्यते, बुद्ध्युपहितश्च(१) तत्तादात्म्यापन्नः स्वचिदा- भासाविवेकाजीवः कर्ता भोक्ता प्रमातेति च कथ्यते- इति वार्तिककार पादाः । प्रतिदेहं बुद्धीनां च भिन्नत्वात् तद्गतचिदाभासभेदेन तदविविक्तं चैतन्यमपि भिन्नमिव प्रतीयते । अज्ञानस्य तु सर्वत्राभिन्नत्वात्तद्गतचिदाभा- मभेदाभावात् तदविविक्तसाक्षिचैतन्यस्य न कदाचिदपि न्यायरत्नावली। क्षिणोऽनाकृतत्वात् । तत्र प्रमाणत्यभावकालेऽप्यहमज्ञ इति प्रत्ययात अहङ्कारविशिष्टस्यैव सुखदुःखादिसाक्षित्वेनाज्ञानसाक्षिणीश्वरत्वस्त्री- कारादिति भावः । बुद्धयुपहित इति । अहङ्कारोपहित इत्यर्थः । पूर्ववदहङ्कारोपहितात्मन(२) आभासः तदविविक्ताहकारोपाध्यन्तर्ग तप्रतिबिम्बरूपः जीवादिरूपः सुषुप्तावपि संस्काररूपेणाहङ्कारसत्वा- ज्जीवसत्त्वम् । बुद्धीनाम्-अहङ्काराणाम् । सर्वत्र-सर्वकालेषु । साक्षिचैतन्यस्येति । 'कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः । साक्षी'. त्यादिश्रुतिः ईशस्य सर्वसाक्षित्वे मानम् । ननु उपाधितादात्म्या- नारायणी। व्यवहारहेतुज्ञानस्वरूपः, जगत्कारणम्-जगदुपादानम्। वुद्धीति । बुद्ध्यु पहितस्यात्मा प्रतिबिम्बत्वेन स्वरूपः । तस्य कर्तृत्वे हेतुगर्भ विशेषण- माह-तत्तादात्म्यापनः । बुद्धितादात्म्यविशिष्टतया प्रतीयमानः । ननु मि. थ्याभूतस्य कथं चेतनत्वादिकं तत्राह--स्वेति । स्वस्मिन्नहङ्कारे यश्चि. दाभासस्तस्य बिम्बेनाविवेकात् । अत्रापि बिम्बाभेदमादायैव सर्वचेत. नत्वादिकमिति भावः । ननु जीवसाक्षिणः प्रतिबिम्बभेदोऽवभासते। ईशसाक्षिणस्तु नेति भेदः किं निबन्धनस्तत्राह-प्रतिदेहमिति । बुद्धिगतचि. प्रतिबिम्बभेदेन तदविविक्तं चैतन्यमपि-प्रतिबिम्बाभिन्नतथा प्रमितं जीव- साक्षिचैतन्यमपि भिन्नमिव-प्रातीतिकभेदविशिष्टं प्रतीयते । सर्वत्र-स. र्वेषु कार्येषु अभिन्नत्वात्-एकत्वात् । तद्गतेति । अज्ञानगतेश्वररूपप्रति बिम्बभेदाभावात् । तदविविक्तेति--तदभिन्नेत्यर्थः । भेदभानम्-औपा (१) बुद्ध्युपहितात्मा तत्तादात्म्यापन इति कखपुस्तकयोः । २) अहङ्कारोपहित आत्मन इति गपुस्तके । .

·सिद्धान्तविन्दो प्रथमश्लोकः । २२१ भेदक्षानमिति । अस्मिश्च पक्षे तत्त्वमादिपदे जहल्लक्ष जैव । साभासस्योपाधर्वाच्यार्थस्य हानात् । आभास- स्थापि जडाजडविलक्षणत्वेनानिर्वचनीयत्वात् । तदुक्तं संक्षेपशारीरके-- साभासाज्ञानवाची यदि भवति पुनर्ब्रह्मशब्दस्तदाहं- न्यायरत्नावली। पन्नाभासोऽपि विनिगमनाभावात्तत्वमादिपदवाच्यः । आभासश्च उपाध्यन्तर्गत(१)स्वरूपोऽपि तद्धर्मविशिष्टचिदेव । तथा च जहद- जहल्लक्षणैव तत्राह-आभासस्थति। सोपाध्याभासस्येत्यर्थः । वाच्यार्थस्येत्यनुषज्यते । अनिर्वचनीयत्वात्-वार्तिकमते मिथ्या- स्वरूपत्वस्वीकारात् । साभासाज्ञानवाची साज्ञानाभासवाची(२) नारायणी । धिकप्रातीतिकभेदभानम् । अस्मिश्च पक्ष-जीवेशयोः कार्यकारणोपाध्य न्तर्गताभासरूपतापक्षे। तत्त्वमस्यादिपदे-'तत्वमसी'ति वाक्यघटकोभू ततत्त्वमादिपदे । आदिपदा दहं ब्रह्मास्मीत्यादिपरिग्रहः । जहल्लक्षणैव- जहति पदानि स्वार्थ यस्यां वृत्ताविति वाच्यार्थस्थ सर्वांशपरित्यागेना. शक्यवृत्तिरूपैव । तत्र बीजमाह--साभासस्येति । आभाससहितस्योपाधेरि. त्यर्थः । वाच्यार्थस्य हानात्-त्यागात् अभेदान्वयित्वासम्भवादिति भावः । ननु विनिगमकाभावादुपाधिविशिष्टाभासोऽपि तत्त्वमादिपदवा- च्या, आभासश्चोपाध्यन्तर्गतत्वरूपारोपितधर्मविशिष्टा बिम्बचिदेव तथाच जहदजहल्लक्षणैव तत्राह--आभासस्येति । सोपाध्याभासस्यापि । नडेति । 'अहं चेतन' इत्यादिप्रतीतेरहङ्कारादिरूपजडविलक्षणत्वेन । आमा. सत्वादेव साक्षिरूपाजडविलक्षणत्वेनेत्यर्थः । अनिर्वचनीयत्वात्-स्वरूप. तो मिथ्यात्वात् । प्रमाणं चात्र जीवेशादीन्प्रकृत्य 'तदेतत्त्रयं स्वप्नं माया मा मि'त्यादिश्रुतिः, चिदाभासो मिथ्या आभासत्वान्मुखाभासवदित्य. नुमानं च । साभासाज्ञानवाची साक्षानाभासवाची वा । अहङ्कारवाची (१)-र्गतत्वरूपारोपितधर्मविशिष्टचिदेव इति घपुस्तके । (२) वा अहकारवाची साभासाहकारस्य साहङ्काराज्ञानस्य वा वाचकः इति घपुस्तके।

·२२२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित शब्दोऽहङ्कारवाची भवति तु जहती लक्षणा तत्र पक्षे । इति । न चाभासस्यैव बडत्वात् केवलचैतन्यस्य मुक्तत्वात् बन्धमोक्षयोयधिकरण्यं स्वनाशार्थ प्रवृत्त्यनुपपत्तिश्चेति वाच्यम् । केवलचैतन्यस्यैवाभासद्वारा बद्धत्वाभ्युपग- मात् । तदुक्तं वार्तिककारपादैः-- न्यायरत्नावली। साभासाहङ्कारस्य साहङ्काराभासस्य वाचकः । बद्धत्वात्-कई स्वादिसंसारवत्वात् , मुक्तत्वात्-तत्त्वज्ञानाभिव्यक्तपूर्णानन्दस्वरू. - नारायणी। साभासाहङ्कारस्य साहङ्काराभासस्य वा वाचकः । तत्र पक्षे-मिथ्याभा. साङ्गीकारपक्षे । जहती-विशेषेण स्वशक्यार्थ परित्यजन्ती। आभासवादे वन्धमोक्षयोयधिकरण्यापत्तिरूपं दोषमपरिहार्यत्वेन पराभिप्रेतं परिहरि- प्यन्नाशङ्कते-नति । आभासस्यैव-बुद्धिगतानिर्वचनीयचित्प्रतिबिम्बस्यैव नकूटस्थस्थावभासकस्य, बद्धत्वात्-'अहङ्करोमि, मे दुःखमित्यादिप्रतीति- सिद्धकर्तृत्वादिरूपसंसारबद्धत्वात् । केवलचैतन्यस्य तु सत्यस्य मुक्त्य- न्वययोग्यस्य, मुक्तत्वात्-अविद्यानिवृत्युपलक्षितपरिपूर्णानन्दरूपत्वात् । वन्धमोक्षयोः-अविद्याप्रयुक्तकर्तृत्वतत्त्वज्ञानप्रयुक्ताविद्यानिवृत्त्योः, वैयधि- करण्यं-भिन्नाधिकरणनिष्ठत्वम्, तथाचमुक्त्यर्थ बद्ध जीवस्य प्रवृत्तेरयुक्तः प्रवृत्तस्य मिथ्यात्वेन फलकालेऽसत्वेन फलालाभादिति भावः। आभासवा- दे दूषणान्तरमाह--स्वेति । बन्धस्येव आभासस्यापि मिथ्यात्वात् तदी. यतत्त्वज्ञानेन बन्धस्येवाभासस्यापि नाशोऽवश्यमङ्गीकर्तव्यः। नचैतद्यः स्वनाशार्थ प्रवृत्त्यदर्शनादिति भावः । मत्तापरिज्ञानाद् दूषणमिति ज्ञापयिष्यन्स्वमतप्रदर्शनेन दूषणं परिहरति--केवलेति । साक्षिचैतन्य स्यैव नाभासस्येत्यर्थः । आभासद्वारा-स्वानिर्वचनीयप्रतिबिम्बद्वारा। बद्धत्वाङ्गीकारात्-कर्तृत्वादिभानरूपसम्बन्धाङ्गीकारात् । प्रतिबिम्ब भावानन्तरं कर्तृत्वग्रहणं बन्धः स च साक्षिण एव तन्निवृत्तिरूयो मोक्षो. ऽपि तस्यैवेति न बन्धमोक्षयोवैयधिकरण्यगन्धोपीति यावत् । अप- सिद्धान्तशङ्कां वारयति--तदुक्तामति वात्तिककारैरिति शेषः । तम्, .

·२२३ सिद्धान्तविन्दौ प्रथम श्लोकः। अय मेव हि नोऽनों यत्संसार्यात्मदर्शनम् । इति । तेन शुद्धचैतन्यस्याभास एव बन्धः । तनिवृत्तिश्च मोक्ष इति न किञ्चिदसमञ्जसम् । अथवाऽऽभासा. न्यायरत्नावली। पत्वात् । (१)न:-अधिष्ठानीभूतचिन्मात्रस्वरूपकाणाम् ,आभासाना. मियर्थः । दर्शनं-भासकत्वयोग्यशुद्धचिनिष्ठम् आभासतादात्म्य. मिति यावत् । तनिवृत्तिरिति । तथा च स्वीयवास्तवमुख्य(२) स्वरूपप्राप्तये स्वस्य बद्धस्य नाशार्थमपि प्रवृत्तिः न दोषाय । सर्व. मतेष्वपि मुक्तस्य स्वीयरूपस्य प्राप्त्यर्थ (३)बद्धस्वरूपस्य नाशार्थ बद्धे प्रवृत्तिस्वीकारात् । मनोदेहादिविशिष्टरूपं हि बद्धम् तन्नाशद्वारा तदुपलक्षितमुक्तरूपमाप्त्यर्थं तत्र प्रवृत्तेः स्वीकारात् । अत्र अज्ञान- मेव शुद्धचिनिष्ठं बन्धः तन्नाशो मोक्ष इति युक्तम् । 'आविद्यास्तमयो मोक्षः सा च बन्ध उदाहृतः। इति वार्तिकोक्तेः । आभासस्याप्यज्ञानजन्यत्वात् । तथाप्या- भासस्य मुखदुःखाद्याश्रयत्वेन स्फुटबन्धवत्वेन प्रत्ययात् स एव ब- न्ध उक्तः । अत एव संसायर्यात्मदर्शनमियनेनाभासस्य दुःखादिसं- सारवत्वमुक्तम् । नन्वेवं यत्र बन्धस्तदेव जीवस्य स्वरूपं स्यात. वाह-अथवेत्यादि । चैतन्यमपीति। यदा चिदविविक्ताभासो नारायणी। नः अस्माकं भासकचिद्रूपाणां अनर्थः बन्धः संसार्यात्मदर्शनं संसार्यात्मना संसारिरूपेणाभासतादात्म्यविशिष्टतया दर्शनं प्रतीतिः। दोषसमाधान- स्य फलितार्थमाह--तेनेति । स्पष्टम् । जहल्लक्षणावादो न भाष्यकाराणा- मभिमत इत्यतस्तदनुसारेणाभासवादे तत्त्वंपदार्थावाह--अथवेति । भासादविविक्तचैतन्यम् । अज्ञानगताभासतादात्म्यविशिष्टतया प्रतीय. मानं जीवसाक्षिचैतन्यं तत्पदवाच्यं बुद्धिगताभासतादात्म्यविशिष्टतया (१) यद्यप्यत्र 'न अधिष्ठानीभूत' इत्यादिः पाठः, तथापि लेखकदोषादिति बोध्यम् । परन्तु 'अयमेव हि नोऽनर्थो' इत्यस्याः कारिकायाः न इति पदस्यार्थ एषः । (२)-मुक्तरूपति घपुस्तके । (३) बद्धस्य स्वीयरूपस्येति घपुस्तके । आ.

·२२४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते विविक्तचैतन्यमपि तत्वमासपदवाच्यम् । तेन वाच्य- कदेशस्यात्यागादस्मिन्पचे जहदजहल्लक्षणैवेति न को ऽपि दोषः । अयमेव पक्षः आभासवाद इति गीयते । न्यायरत्नावली। वाच्यः, तदा विनिगमकाभावात् आभासाविविक्तं चैतन्यमपि वाच्यम् । वाच्यार्थस्य चिद्रूपतया भानस्य उभयथापि निर्वाहादि- ति भावः । एकदेशस्येति । यद्यपि चिदविविक्ताभासस्य वाच्य- न्वेऽपि चितो वाच्यविशेषणत्वेन वाच्यत्वमस्ति, तथापि चित्स्व- रूपलक्षणा न जहदजहल्लक्षणोच्यते, शक्तिमुख्यविशेष्य लक्षणाया एव तथात्वात् । शक्तिस्वाभाव्येन विशेष्यतयैव भानं चितः स्यात् । जहदजहल्लक्षणा हि शक्यैकदेशशक्तिरेव । यथा बलवदनिष्टाजन कत्वविशिष्टेष्टसाधनत्वज्ञानशक्तविधिप्रसय 'श्यनेनाभिचरन् यजेत' इसादौ केवलेष्टसाधनत्वबोधापयिकातादृशशक्तिरित्युक्तं शब्दम णौ । तथा च विशेषणतया शक्यस्याविशेषणतया च शाब्दधी- यदि शत्या स्यात् , तदा 'गोर्नित्या, पशुरपशुरित्यादावपि स्यात् । किश्च विशेषणस्यावाच्यतापक्षे चिदविविक्तस्य वाच्यत्व- ऽपि चितो वाच्यत्वाभावेन वाच्यैकदेशत्वाभावे बोधो लक्षणयैवे- ति भावः । आभासवाद इति। स्वरूपतो मिथ्याभूतं प्रति. नारायणी। प्रतीयमानं जीवसाक्षिचैतन्यं त्वंपदवाच्यमित्यर्थः। अपिना विनिगम- काभावादाभ साविविक्तचैतन्यस्य चतन्याविविक्ताभासस्य च द्वयोरेव तत्त्वमादिपदवाच्यत्वं वक्तुं शक्यमिति ज्ञापितम् । प्रकृतोक्तः फलमाह- नति । आभासाविविक्तचैतन्यस्य वाच्यत्वाङ्गीकारणेत्यर्थः । वाच्यैकदे- शस्य-वाच्यार्थेकदेशस्य साक्षिणः, अत्यागात्-अन्वयितया ग्रहणात् । अस्मिन्नपि पक्षे-आभासस्य मिथ्यात्वमिति पक्ष, जहदजहल्लक्षणेव जह. ति न जहति च पदानि स्वार्थ यस्यां वृतौ सैव, शक्यैकदेशपरित्यागेन शक्यैकदेशवृत्तिरूपैवेति यावत् । एवकाराद् 'वृत्त्यन्तरव्यवच्छेदः । न कोपि दोषः । नाचार्योक्तिविरोधरूपो दोषः । अयमेव पक्ष इति । जीवेशौ बि. - ·सिद्धान्तविन्दौ प्रथम श्लोकः। २२५ अज्ञानोपाहतं बिम्बचैतन्यमीश्वरः । अन्तःकरणतत्स- स्कारावच्छिन्नाज्ञानप्रतिविम्बितं चैतन्यं जीवः इति वि. वरणकाराः । अज्ञानप्रतिबिम्बितं चैतन्यमीश्वरः । न्यायरत्नावली। बिम्बमिति वादः आभासवादः । स्वरूपतः सत्यं प्रतिबिम्बत्वरू. पेण मिथ्याभूतं बिम्बमेव प्रतिबिम्बमिति वादस्य विवरणोक्तस्य वक्ष्यमाणस्य प्रतिबिम्बवादत्वमिति भावः । बिम्बचैतन्यम्- अज्ञानोपाध्यनन्तर्गतचैतन्यम् । शुद्धाद्यावर्तयति-अज्ञानोप. हितमिति । अन्तःकरणेत्यादि । अन्तःकरणं स्थूलावस्थं मनः, तत्संस्कारः सूक्ष्मावस्थं मनः, तयोरन्यतरविशिष्टं यदज्ञानं नत्पतिविम्बितमिति, उक्तान्यतररूपे अज्ञाने च प्रतिबिम्बितमिति यावत् । पनस्त्वेन निवेशे मनस्संस्कारस्य असङ्ग्रहः, तत्र मनस्त्व- मत्त्वे मानाभावात् । न हि घटसंस्कारे घटत्वमस्ति, अतस्संस्कारो. ऽपि पृथगुक्तः । उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वेन 'पूर्णानन्दो ना. स्ति न भातीति व्यवहाररूपकार्यमविद्या प्रतिबिम्ब एव जन- नारायणी। म्बादतिरिक्तौ चिदाभासावेवेति पक्षः । आभासवादः । स्वरूपतो मिथ्या भूतः प्रतिबिम्ब इति वादः । बिम्बस्यैव प्रतिबिम्बव्यवहारतत्क्लुप्तकार्य- सम्भवान्नातिरिक्ताभासकल्पनं युक्तं गौरवादित्यभिप्रायकं विवरणमत- माह--अज्ञानेति । अज्ञानरूपोपाधिना परिचायकेन परिचितं कर्णशकुल्या. दिना श्रोत्रादिवत् । एतेन महाकाशमिव शुद्धमिति लब्धम् । तथाचेश्वर चैतन्यं ग्रीवास्थमुखवदुपाध्यनन्तर्गतमिति फलितम् । उपाध्यादिलक्षणं प्रागेवोक्तम् । अन्तःकरणं स्थूलावस्थाबुद्धिः, संस्कारः सूक्ष्मावस्था- बुद्धिः, तथोरन्यतरविशिष्टं यदज्ञानं तत्र प्रतिबिम्बितं तदन्तर्गतत्वरूपारो. पितधर्मविशिष्टं चैतन्यं बिम्बात्मकमेव जीवः जीवपदाभिधेय आत्मा, तथाच बिम्बप्रतिबिम्बयोः स्वरूपत एकत्वं भेदस्तु कल्पितः अतः स्व रूपेण जीवस्य सत्त्वाद् बन्धमोक्षयोः सामानाधिकरण्यादिकमपि स्वर सत उपपद्यत इति संक्षेपः। नेयं कल्पना युक्ता 'कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर' इति श्रुतिविरोधात्, किन्तु कार्यकारणगतप्रतिबि म्बावेव ताविति संक्षेपशारीरकाचार्यमतमाह--अज्ञानेति । 'अज्ञानान्तर्ग - ·- न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते बुद्धिप्रतिविम्बतं चैतन्यं जीवः । अज्ञानोपहितं बिम्ब तन्यं शुद्धमिति सङ्केपशारीरककाराः । अनयोः पक्षयोः बुद्धिर्भदाजीवनानात्वम् । प्रतिबिम्बस्य (१)पारमार्थिक त्वात् जहदजहल्लक्षणैव तत्त्वमादिपदेषु । इममेव च न्यायरत्नावली। यति, न तु बिम्ब दर्पणादेः स्वगतमालिन्यादिसंसर्गस्य प्रतिबिम्बीभूतमुखादी जनकत्वदर्शनात् । अतो जीवस्यैव प्रतिबि. म्बत्वमुक्तं नेशस्येति बोध्यम् । शुद्ध-जीवेशानुस्यूतं साक्षिरूपम् । नानात्वमिति ।मनोवच्छिन्नस्यैव संसाराश्रयत्वप्रतीत्या मनस उपा. धित्वमावश्यकम्, तथा च जीवनानात्वमिति भावः।(२)प्रतिबिम्बस्य- प्रतिबिम्बस्वरूपचितः । प्रतिबिम्बत्वविशिष्टरूपेण कल्पितत्वेऽपि प्रतिबिम्बस्य स्वरूपचैतन्यमकल्पितमिति भावः । 'रूपं रूपं प्रति- रूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय' इत्यादिश्रुतयोऽनेकमनोरूपे प्रतिबिम्बितानां जीवत्वे मानानि । ईशस्य प्रतिबिम्बितत्वेऽपि तत्र नारायणी। तस्वरूपारोपितधर्मविशिष्टं चैतन्यमित्यर्थः । बुद्धीति । बुद्धयन्तर्गतत्वरू. पारोपितधर्मविशिष्टं चतन्यमित्यर्थः । अतो न वार्तिककारमतादविशेष- स्तन्मतेऽतिरिक्तस्यैवाभासस्याङ्गीकारात् । शुद्धमाह--अज्ञानेति । अज्ञा- मोपलक्षितमित्यर्थः । शुद्धं-जीवेशयोरनुस्यूतसाक्षिरूपम्। अत एवोपहि- तशब्देन निर्देशः । भास्यभासकभावरूपस्याज्ञानकृतसम्बन्धस्य च व्यव. हारकाले सत्त्वात् । अनयोः-बिम्बप्रतिबिम्बावीशजीवौ कार्यकारणौपा. धिको जीवेशावित्युक्तयोः । नानात्वमिति । बुद्ध्यवच्छिन्नस्यैव संसाराश्र- यत्वप्रतीतेः बुद्धेरुपाधित्वमाश्रयतया अवच्छेदकतया चावश्यं तथाच जीवनानात्वमिति भावः। आभासवादाद्वैलक्षण्यं कल्पनायाः फलमाह-.. प्रतिबिम्बस्येति । प्रतिबिम्बस्वरूपचितः । सत्यत्वात्--प्रतिबिम्बत्वरूपधर्म: विशिष्टतया मिथ्यात्वेऽपि प्रतिबिम्बस्वोपलक्षितं स्वरूपचैतन्यं त्रिका. लाबाध्यमेवेति भवः । जहदजहल्लक्षणैव-प्रतिबिम्बत्वाद्यंशपरित्यागन १) सत्यत्वादिति कखपुस्तकयोः नारयण्यां च । (२) प्रतिबिम्बस्य इति गपुस्तके नास्ति ।

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । २२७ प्रतिबिम्बवादमाचक्षते । अज्ञानविषयीकृतं चैतन्यमीश्व- रः । अज्ञानाश्रयीभूतं च जीव इति वाचस्पतिमिश्राः । अ. न्यायरत्नावली। अविद्या 'पूर्णानन्दो नास्ती'त्यादिव्यवहारं न जनयति, सार्वइय- श्रुतेः । अज्ञानविषयीत्यादि । 'ब्रह्म नास्ती'त्यादिव्यवहारो यदाश्रितः अज्ञानमपि तदाश्रितम् । कार्यकारणयोः एकाश्रितत्वस्य युक्तत्वात् । स च जीवाश्रित इत्यज्ञानमपि तदाश्रितम् । न च अज्ञानाश्रयस्यैव जीवस्वरूपत्वात् आत्माश्रय इति वाच्यम् । अज्ञानोपहितस्यैव जीवत्वेन जीवाश्रितस्याज्ञानस्य स्वाधि- तत्वाभावात् । न हि दण्डत्वोपहितस्य घटकारणत्वे दण्डत्वस्या- पि तत् । एवं च 'अज्ञानाश्रयो नास्ति न भाती'तिव्यवहाराभावात अज्ञानानाश्रयीभूतस्यैव अज्ञानविषयत्वात् तदुपहितचिदेव ईश नारायणी। वाच्यार्थंकदेशरूपशुद्धचिद्बोधोपयिका वृत्तिर्भागाख्या लक्षणैव । इममेव । एकैव कूटस्थचिदुपाध्यन्तर्गतत्वादिना जीवेशादिव्यपदेशभाक् न तु भिद्यतेऽस्याभासेनेति पक्षम् । प्रतिबिम्बवाद-स्वरूपतः सत्यः प्रतिबिम्ब इति वादं आचक्षते तत्त्वविद इति शेषः । ईशे अज्ञानकल्पनं न युक्तं भ्रम - कारणतया कल्पनीयस्य तस्य भ्रमाश्रये जीव एवौचित्यात् , कार्यकार. णयोरेकाश्रितत्वनियमात् , अन्यथाऽतिप्रसङ्गात्, तस्मात्- तस्यैव नित्यतृप्तस्य सदानन्दमयात्मनः । अविच्छिन्नस्य जीवस्य संसृतिः कथ्यते बुधैः ॥ इत्यादिस्मृतेरविद्यावच्छिन्नानवच्छिन्नावेव जीवेशावित्यभिप्रायक वाचस्पतिमतमवतारयति--अज्ञानेति । 'ब्रह्म नास्ती न भातीति जीव- निष्ठभ्रमकारणीभूताज्ञानविषयीभूतं नत्वविद्याश्रयमभ्रान्तत्वादित्यर्थाः । 'शाज्ञौद्वावजावीशानीशा विति श्रुतेश्चाज्ञानाश्रयो जीव एवेत्याह- अज्ञानेति । आश्रयतासम्बन्धेनानानविशिष्टमित्यर्थः । न चाज्ञानाश्रयस्यैव जीवत्वादात्माश्रय इति वाच्यम् । अज्ञानोपहितस्यौव जीवत्वेन जीवाश्रिी तस्याज्ञानस्य स्वाश्रितत्वाभावात् दण्डत्वस्येव दण्डोपहितवृत्तित्वेपी त्यन्यत्र विस्तरः । अस्मिश्च पक्ष-अवच्छेदवादपक्षे । (१)[यथा दण्डत्वोप (१)[...] चिह्नितः पाठो नास्ति खपुस्तके ।

·२२८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते स्मिश्च पक्षे अज्ञाननानात्वात् जीवनानात्वम् । प्रति- जीवं च प्रपञ्चभेदः । जीवस्यैव (१)स्वाज्ञानोपहिततया. न्यायरत्नावली। इति भावः । अज्ञाननानात्वादिति । कस्मिंश्चि(२)जीवन्मु- क्तेऽपि कस्यचित् बन्धोपलब्धेः जीवभेदप्रयोजकं जीवोपाध्यज्ञान नानात्वं कल्प्यते । प्रपञ्चभेदः-ईशाकाशादिपपश्चनानात्वम् । एकाज्ञाननाशेऽपि अज्ञानतद्विषयेशतत्कार्याकाशादीनां सत्चात् नानात्वमिति भावः । ननु सृष्टयारम्भकाळे सर्वैरज्ञानैः एक एक प्रपञ्चो जन्यताम् , अज्ञानभेदेन प्रपञ्चभेदकल्पने गौरवात् । एका. ज्ञानस्य उच्छेदक्षणे प्रपञ्चस्य उच्छेदे(३) तत्तद्वितीयक्षणे विद्यमा. नाज्ञानानां परिणामः प्रपश्चान्तरं जायते । एवञ्च एकस्मिन् प्रप. चोच्छेदक्षणे केनापि प्रपञ्चो नोपलभ्यते इति स्वीक्रियते उक्त. लाघरानुरोधात् । न च भवन्मतेऽपि तत्तदज्ञानव्यक्तिभिः क्रमेण नानाप्रपञ्चोत्पत्तिस्वीकारेण न लाघवमिति वाच्यम् । शतादिसं- नारायणी। हितस्य घटकारणत्वेन दण्डाश्रितस्य कारणत्वस्य दण्डत्ववृत्तिता यथा वा दण्डत्वोपहितस्यैव दण्डत्ववत्वेन दण्डाश्रितस्य दण्डत्वस्य स्वाश्रित- त्वम्] अज्ञाननानात्वादिति । कस्मिंश्चिज्जीवे मुक्तेऽपि कस्यचिद्वन्धोपल म्भाज्जीवभेदप्रयोजक जीवोपाध्यज्ञाननानात्वं कल्प्यते इत्यर्थः। अन्यथा 'तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवदित्यादिश्रुतिविरोधाप- रिति भावः । जीवाज्ञानकार्यत्वात् स्वप्नवत् प्रपञ्चोऽपि प्रतिजीवं भिन्न एव परिणामिविवर्तोपादानयार्भेदादित्याह--प्रतिजीवमिति । युगपद. नेकपुरुषीयभ्रमसिद्धानेकप्रातीतिकपदार्थवदपेक्षाबुद्धिजन्यानेकपुरुषीय- द्वित्वादिवञ्च जीवभेदेन विपदादिप्रपञ्चनानात्वमित्यर्थः । एकाज्ञाननाशे प्यन्याज्ञानकायकाशादीनां दर्शनात्प्रपञ्चनानात्वमिति भावः । वस्तुतस्तु सकल जीवाविद्याभिरेक एव प्रपञ्चो जन्यते, एकस्मिन्मुक्त च महापटनाशे खण्डपट इव महाप्रपञ्च नाशे खण्डप्रपञ्च इति प्रपञ्चभेद इत्यन्यत्र विस्तरः । (१)-अज्ञानोपहितत्वात् जगदुपादानत्वमिति कपुस्तके । (२) जीव मुक्तेपि इति घपुस्तके । (३) उच्छेदेन द्वितीयक्षणे इति घपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । - न्यायरत्नावली। ख्यपुरुषाणां युगपत् मुक्तिस्थले शताद्यज्ञानव्यक्तीनां युगपन्ना- वोन तावदज्ञानभेदेऽपि प्रपञ्चभेदाभावात् । युगपन्नानाप्रपञ्चस्त्री कारे युगपदुत्पन्ननानाऽऽकाशादिषु नानापुरुषैः युगपदनुभूयमाना. नन्तसंयोगादिव्यक्तिकल्पने गौरवाचेति चेन्न । सृष्टिप्रलयवाक्य . स्तावत् परिमितप्रलयकालोत्तरमाकाशादीनां क्रमेण सृष्टिबोध नात् । युगपदेवाकाशादिसर्वप्रपश्चोत्पत्तो मानाभावात् । तत्तद- साधारणकारणसमवधानं विना उक्तद्वितीयक्षणे उपलभ्यमानस. वकार्योत्पत्यसम्भवात् । (१)तत्तदसाधारणकारणानां हेतुहेतुम. द्भावापनानामपेक्षणे चाने कक्षणेषु तत्तत्कार्योपलम्भापलापापत्तः । न हि क्रियोत्पत्तिद्वितीयक्षणे प्रपञ्चोच्छेदे विभागाद्युत्पत्तिस्सम्भ- वति । किञ्च जीवस्य जगदुपादानत्वबोधिका- पुरवये क्रीडति यस्तु जीवस्ततस्तु जातं सकलं विचित्रम् । इत्यादिश्रुतिः, अज्ञानस्य तद्वोधिका 'मायां तु प्रकृति विद्यात्' ( सृष्ट्वा प्रविश्य ) 'अमूढो मूढ इव रनास्ते माययैवेति श्रुतिश्च एकवचनान्तानां जीव मायामूढपदानां स्वारस्यात् एकैकजीवस्याज्ञानस्य च जीवा- ज्ञानान्तरनिरपेक्षोपादानत्वं बोधयति । त्वत्पक्ष तु तद्वा- नारायणी । नन्वविद्या यदि जीवाश्रिता तदा ब्रह्म कथं प्रपञ्चोपादानं परिणममानाऽवि. द्याश्रयत्वाभावादित्यादिशङ्कयानावृतत्वेन जडशक्त्ययोगान्न ब्रह्मण उपादा. नत्वं किन्तु पुरत्रये क्रीडति यश्च जीवस्ततस्तु जातं सकलं विचित्रमिति श्रुतेजीवस्यैवेस्याह-जीवस्यैवेति । नन्वज्ञानाश्रयस्याज्ञानप्रेरकत्वाद्ययो. गात्कथं कर्तृत्वादिकं तत्राह-अज्ञानेति । अज्ञानरूपोपाधिना परिचित. स्वादित्यर्थः । तथा चाज्ञानस्योपाधित्वेन जीवत्वानाश्रयत्वाज्जीवशरीरे- ऽप्रवेशादज्ञानोपहितस्य कर्तृत्वादिकं सम्भवत्येवेति भावः। उपहितरूपे ण जीवचैतन्यं सृप्रिस्थितिसंहारे कारणं विशिष्टरूपेण भ्रान्तमिति नि व्यवह. (१) तत्तदसाधारणानामिति गपुस्तके। २० ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते जगदुपादानत्वात् । प्रत्यभिज्ञा चापि सादृश्यात् । न्यायरत्नावली। साह- घस्स्यात् । तथा च साधूक्तं-'प्रतिजीवं प्रपश्चभेद' इति । पुरवये- विरादीहरण्यगर्भाव्याकृतरूपे । नन्वेवं 'यो घटो मया दृष्टः स एव स्वयेति प्रत्यभिज्ञा न स्यात् तत्राह-प्रत्यभिज्ञेति । श्यादिति । (१.)दृष्टत्वरूपसाधारणधर्मविषयकात् त्वदृष्टो मद्दृष्ट इत्याकारकेत्यर्थः। त्वदृष्टव्यक्त्त्य भेदस्य मद्दृष्टव्यक्तावभावेऽपि मदी. यप्रपञ्चान्तर्गतस्य मया कल्पितस्य व्यावहारिकस्य मदृष्टव्यक्तिनिष्ठ- म्य त्वदृष्टत्वस्य उक्तप्रत्यभिज्ञाविषयता । यद्यपि मदृष्टत्वं तादृशं मदृष्टव्यक्तावेव वर्तते, न तु त्वदृष्टे, तथापि त्वदृष्टतात्वस्य स्व. दृष्ट त्वे त्वत्कल्पिते सत्चात् एकजातीयस्य त्वदृष्टत्वस्य सादृश्य- त्वमम्भवः । न हि घटादिरिव घटत्वादिरपि जीवभेदेन भिन्नम् , येन त्वदृष्टतात्वमपि तथा स्यात् । सादृश्यप्रत्ययवलेन हि जा. तिमात्रं सर्वजीवज्ञेयमेकमेव स्वीक्रियते । तथा च त्वदृष्टतायाः त्वदृष्टत्तिरूपादिस्वरूपत्वेन तद्वृत्तिजातिविशेषस्यैव त्वदृष्टता. त्वरूपत्वेन तद्धटितं सादृश्यम् । न च तथापि त्वदीयत्वदृष्टयत्ति. रूपादिजातीयरूपवान मद्दृष्ट' इति ज्ञानासम्भवः, अन्यदृष्टस्य अ. न्येन ज्ञातुमशक्यत्वादिति वाच्यम् । तथाऽपि वस्तुगत्या त्व- ष्टरूपवृत्तिजातिविषयाकारस्य ज्ञानस्य सम्भवेन तस्यैव प्रकृते प्रत्य- भिज्ञापदार्थत्वात । एवञ्च तत्त्वज्ञानं स्वाश्रयजीवमात्रदृश्यस्यैवो- नारायणी। एकपः । ननु यदि जीव एवोपादानं प्रतिजीवं च प्रपञ्चभेदस्तहिं कथं 'यो घटस्त्वया दृष्टः स एव मयेति प्रत्यभिज्ञा तत्राह-प्रत्यभिज्ञा चेति । 'स्वया दृष्टो मया दृश्यत' इत्याद्याकारिकेत्यर्थः। सादृश्यादिति । युगपद्ममासिद्धा- नेकसादाविव तदेवेदमौषधमित्यादाविव च तवृत्त्यसाधारणधर्मवत्त्वा- दित्यर्थः । धर्मिणां प्रतिजीवं भेदेऽपि धर्माणामभेदात्प्रत्यभिज्ञोपपद्यत -- ( १ ) स्वरूपासाधारणधर्मविषयकादिति घपुस्तके ।

·सिद्धान्त बिन्दौ प्रथम श्लोकः । २३१ . न्यायरत्नावली। च्छेदकं न तु जातेः । अथवा- येयं गङ्गा नरैस्सेव्या सेव्यते सा सुरादिभिः । सर्वेषां पावनी सैका प्रयच्छति परं पदम् ।। इत्यादिपुराणादिवाक्यमूलापप्रत्याभ वात्र प्रत्यभिज्ञापदार्थः । आषज्ञानस्य देवनरादिदृष्टगङ्गादिरूपवतीयं गङ्गत्याकारकस्य (१)सर्वजीवप्रपश्चग्राहकत्वात् । वस्तुतस्तु सर्वजीवाज्ञानजन्यनानाग- श्रादीनां सर्वजीवग्राह्यत्वेऽपि न क्षतिः । एकस्य तत्वज्ञानेनापरस्य प्रपश्चानुच्छेद इत्येतदर्थमेव प्रपञ्चभेदस्वीकारात् । तथा च त्वदृष्ट- स्यापि मम ग्रहणात् ऐक्यप्रसभिज्ञा सम्भवत्येव । प्रत्यभिज्ञा चे. त्यादिमूलं तु 'पूर्वदिने मुक्तो यः पुरुषः तदृष्टो घट इदानीं मया दृष्ट' इत्यादिधियः सादृश्यविषयकत्वपरम् । तत्र तदृष्टस्य इदा. नीमभावेन मद्दृष्टे तदैक्यविषयत्वासम्भवात् । यद्यपि जीवनिष्ठा- ज्ञानविषयब्रह्मोपादानकं जगत् , अविद्या तु प्रमातृदोषविधया जगतो निमित्तकारणम् , न तूपादानम् , ब्रह्मनिष्ठजगतो व्यधिक- रणत्वात् , न हि शरावादिनिष्ठदुग्धादेः घटादिनिष्ठदध्यादिरूपप- रिणामस्सम्भवतीति कल्पतर्वादौ वाचस्पत्याशयो वर्णितः पि मायोपादानत्वज्ञापिकायाः 'त्रयमप्येतत् सुषुप्तं स्वमं मायामात्रम् , मायां तु प्रकृति'मित्यादिश्रुतेः स्वारस्यात् , जीवोपादा- नत्वपरतयापि वाचस्पतिवाक्यानां नेतुं शक्यत्वात् जीवोपा- दानवश्रुतेश्च जीवोपादानत्वमुक्तम् । एवञ्चाज्ञानविषयस्यापि जीवस्य परिणामिकारणाज्ञानाश्रयत्वादेव उपादानत्वं न विरुद्धम् । ब्रह्मणश्चानुपादानत्वेऽपि तज्ज्ञानमेवाज्ञाननिवर्तकम् , समानविष- ययोरेव ज्ञानाज्ञानयोः नाश्यनाशकभावस्य क्लुप्तत्वात् । 'इदं रजत'मित्यादिभ्रमस्थलेऽपि पल्लवाविद्यापरिणामरजताद्युपादा. तथा- १ (१) सर्वजीवीयप्रपञ्चेति घपुस्तके ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते ईश्वरस्य च सप्रपञ्चजीवाविद्याधिष्ठानत्वेन कारणत्वो- पचारादिति । अयमेव चावच्छेदवादः । अज्ञानोपहितं न्यायरत्नावली। नत्वमुक्ताविद्याश्रयत्वात् जीव एव । तस्यैव शुक्त्याग्रुपादानत्वात शुक्त्याद्यवच्छेदेन जीवगतरजतादिप्रतीतिरुक्ताविद्यायाः शुक्त्याद्य- वच्छिन्नचिद्विषयकत्वात् तादृशज्ञान नाश्यत्वम् । ईश्वरस्येत्या- दि । जीवो न जगदुपादानम् किन्तु ईश्वर इत्यादिशास्त्रीयवाक्येषु उपादानपदमुपादानभूतजीवनिष्ठाविद्याविषयपरमित्यर्थः । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिश्रुतिस्तु ब्रह्मणः जगत्कारण. त्वं (१)बोधयती जीवब्रह्माभेदपरा इति बोध्यम् । अवच्छे. दवाद इति । घटसंवृतमाकाशं नीयमान घटे यथा । घटो नीयत नाकाशं तद्रज्जीवो नभोपमः ॥ नारायणी । इति भावः । ननु जीव एव जगदुपादानं तर्हि 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्त' इति श्रुतिविरोधः, तत्रेश्वरस्यैव जगत्कर्तृत्वप्रतिपादनादित्यत आह-ईश्वरस्य चेति । मायाविषयस्येत्यर्थः । सप्रपञ्चति । प्रपञ्चसहिताया जी- वोपाधिभूताऽविद्या तदधिष्ठानस्वेन-तद्विषयत्वेन (२)गौणकारणताव्यव- हारात् । अभिन्ननिमित्तोपादानकत्ववादिनां वेदान्तिनां मते यत्र कर्तृत्वा- दिना निमित्तत्वं तत्रैवोपादानत्वं मुख्यं वाच्यं तदुभयं च स्वप्नं प्रतीव प्रपञ्च प्रत्यपिजीवस्यैवाविद्याश्रयत्वेन सम्भवति न ब्रह्मणः, अतः शुक्त्या- देरिवाविद्याविषयत्वेनैवोपादानत्वं भाक्तं न मुख्यमिति भावः । ननु तर्हि मायोपाधिकानां रामकृष्णादीनामनुपास्यत्वं स्यादिति चेत् । भ्रान्तोसि । जीवाज्ञानविषयस्य ब्रह्मण एव भक्तयादिवशाद्रामकृष्णादिना प्रादुर्भाव- स्य भक्तिकृतफलसद्भावादेश्वाङ्गीकारात, रजताद्यात्मना दोषवशात् शु. क्तयादेरिवेत्यन्यत्र विस्तरः । अयमेव-अविद्यावच्छिन्नानवच्छिन्नावेव जीवे- शाविति पश्नः । अवच्छेदवादः-महाकाशस्य घटाकाशादिरिव जीवः शुद्ध. (१) बोधयति जीवब्रह्माभेदपरेति पाठस्तु सर्वत्रोपलव्धोपि प्रामादिक एव । (२) कारणत्वोपचारात्-इति प्रतीको भ्रष्टोत्र लेखकदोषादिति ।

·सिद्धान्तबिन्दो प्रथमश्लोकः। २३३ ३ बिम्बचैतन्यमीश्वरः, अज्ञानप्रतिबिम्बचैतन्यं जीव इति वा, अज्ञानानुपहितं शुद्धचैतन्यमीश्वरः, अज्ञानो. न्यायरत्नावली। - इत्यादिश्रुतयो जीवस्यावच्छिन्नरूपत्वबोधिकाः । अज्ञानो. पहितमित्यादि । जीवोपांचौ मनो न निवेश्यते, हस्तपादाद्य वच्छिन्नानामिव मनोवच्छिन्नानां भेदेऽपि जीवभेदास्वीकारात् । परन्तु अज्ञानमेवोपाधिः । तस्य चैकत्वमेव, लाघवात् । 'मायान्तु प्रकृति'मजामेका मित्यादिश्रुतिसिद्धैकवचनादिति भावः। अज्ञा. नानुपहितमिति । अज्ञानोपहितात् भिन्नमित्यर्थः । नन्वीश्वर- स्याज्ञानानुपहितत्वे प्रपञ्चमध्ये अवस्थानं न स्यात् , तथा च 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्नितिश्रुतिविरोधस्स्यादिति विम्बप्रतिबिम्बरूपेश्वर- जीववादिभिः विवरणकाररवच्छेदवादे दूषणमुक्तम् , तबाह-शुद्ध- मिति । तथा चोपहिते जीवचैतन्ये अधिष्ठानतया केवलचैतन्यस्य तादात्म्यमवश्यं वाच्यामिति प्रपञ्चमध्ये तदवस्थाने न कोपि दोष नारायणी । स्य परमात्मनोऽश इति वादः। शब्दार्थस्तु अवच्छिद्यते 'अयमयं न भवति, अयमेतादृशगुणक इति परिच्छेदःप्राप्यते इत्यवच्छेद इति । एतन्मतनिष्क- र्षस्त्वस्मत्कृतसिद्धान्तबिन्दु(१)गुरुटीकायां द्रष्टव्यः। प्रपञ्चभेदे जीवभेदे च गौरवानावच्छेदवादो युक्तः किन्तूपहितावेव जीवेशाविति दृष्टिमृष्टि. पक्षमाह-अज्ञानेति । अज्ञानोपहिताद्भिनमित्यर्थः । शुद्धं-सर्वज्ञत्वादिधर्मा- तीतं सच्चिदानन्दमात्रस्वरूपम् । न च तस्य 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्नि'त्याद्य. न्तर्यामित्वबोधकश्रुतिविरोधः, निरुपाधिकस्य तस्य प्रपञ्चेऽवस्थानायो- गादन्तर्यामित्वाद्यसम्भवादिति वाच्यम् । स्वतोऽवस्थानायोगेऽपि जी. वचैतन्याधिष्ठानस्य जीवद्वाराऽवस्थानसम्भवान्न कोऽपि दोषः। 'अजो होको जुषमाणोऽनुशेते' इत्यादिश्रुत्या जीवस्याज्ञानोपाधिकत्वश्रवणात् । प्रज्ञानोपाधिकं चैतन्यं जीवः । अज्ञानोपाधिकत्वेऽपि न विशिष्टो न वाs- शानप्रतिबिम्वितः किन्तूपहित एवेत्याह-अज्ञानेति । अज्ञानोपाधिना जी. (१)-सिद्धान्तबिन्दुविवरण दृष्टव्य इति खपुस्तके । कपुस्तके तु गुरुटाकाया- मिति पाठः।

·२३४ न्यापरनावली-नारायणी-सहिते पहिलं जीव इति वा मुख्यो वेदान्तसिद्धान्तः एकजीव- वादाख्यः । इममेव दृष्टिमृष्टिवादमाचक्षते । अस्मिश्च न्यायरत्नावली। इति भावः । ईश्वरस्य जगदुपादानत्वे स्रष्टव्यालोचनं कल्प्यमव. श्यमधिष्ठानाधभिज्ञकककार्य प्रति कर्तव्यत्वेन तदालोचनस्य हेतुत्वात , मायाविकर्तृकेन्द्रजालादौ तथा दृष्टत्वात् । जविस्य जग. दुपादानत्वे तु तन कल्प्यम् , स्वापादिरूपकार्य प्रति तदहेतुत्वस्य दृष्टत्वात् , तथा च लाघवात् जीवस्यैव जगदुपादानस्वामित्याशये. नाह-अस्मिंश्चत्यादि । स्वाज्ञानवशात्-स्वं प्रति आधारकं यद- नारायणी। वत्वेन ज्ञापितं न त्वज्ञानविशिष्वन जोव इत्यर्थः । नाज्ञानवैशिष्ट्यान्मनो- वैशिष्ट्याद्वा जीवानां भेद उचितः। तथा च सति हस्ताद्यवच्छिन्नत्वा- दिनापि प्रातीतिकानन्तभेदापत्तेरिति गौरवम् अतोऽज्ञानमेकं तदुपाधि. को जीवाप्येक एवेति वादोऽतिप्राचीनाभिमतो युक्त इत्यभिप्रेत्य प्रकृतवा- दमुररीकरोति-मुख्येति । मुख्यत्वं च तदेतत्त्रयं स्वप्नमायामात्रमित्यादिश्रु. त्या स्वप्नसमर्थनेन स्वप्नदृष्टान्तसलिलधारया समस्तशङ्कामलप्रक्षालनात। एकजीववादाख्यः-एक एव स्वप्नदृष्टव सजीवजीवः (१)अन्ये स्वप्नकल्पिता निर्जीवजीवा इत्येकजीववादाख्यः।अथवा सर्वत्र समष्टिजीवो हिरण्यगर्भाख्यो मुख्योऽज्ञानोपहिता अन्येऽन्तःकरणावच्छिन्नाव्यष्टिभूता जीवाभासा इति सविशेषानेकशरीरैकजीववादः । यद्वा कायव्यूहादाविवैकेनैव जीवेन स. वंशरीरेष्वहमित्यादिव्यवहार इत्येकजीवेन सर्वशरीरसजीववादः ।इममेव । मतभेदेन त्रिविधमपि एकाज्ञानोपाधिकमेकजीववादम् , दृष्टिरेव जगतः सृष्टिः न त्वीशसृष्टस्य प्रमाणादिना जीवस्य दृष्टिरिति वादम् ,आवक्षते-क- थयन्ति । प्राचीना इति शेषः । अस्मिन्पक्षे-दृष्टिसृष्टिपक्षे, स्वाज्ञानवशात्- स्वं प्रत्यावरकं यदज्ञानं तद्वशात्, जगदुपादानं-स्वस्मिन्स्वप्नवत्सर्वकार्य कल्पके स्वाविद्यया स्वप्नवद्विषयाकारेण विवर्तमानमिति यावत् । निमित्तं च कर्ता, कर्तृत्वं च कार्यानुकूलज्ञानवत्वमात्रं (२)(न तु स्रष्टव्यालोचनवत्वम् रजतादिभ्रमे तस्य हेतुत्वात् वियदादिभ्रमे तदनपेक्षणात् । कार्यानुकूल (१) अन्ये स्वप्न इव कल्पिताः निर्जीवा जीवा इति खपुस्तके । ( २ ) (......) अयं पाठः खपुस्तके नास्ति । .

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथम श्लोकः । पक्षे जीव एव स्वाज्ञानवशात् जगदुपादानं निमित्तं च । दृश्यं सर्व प्रातीतिकम् । देह भेदाच्च जीवभेदभ्रान्तिः । न्यायरत्नावली। ज्ञानं तद्वशात् । जीव एव उपादानं निमित्तं कर्ता च, नेशः; उक्त रीत्या कार्यालोचनकल्पने गौरवादिति भावः । दृश्यमज्ञानतत्प- युक्तं पातीतिकं यदा यदा विद्यते, तदाऽवश्यं ज्ञायते । साक्षिस्वरूपे- ण जीवेन स्वनिष्ठं सर्व विद्यमानतादशायां प्रकाश्यते, न तु तत्रा. वरण तद्भञ्जकपनात्तिर्वा कल्प्यते, गौरवादिति भावः । दे- हभेदादित्यादि । देहावच्छिन्नानां भेदेऽपि अविद्यावच्छिन्नरूपेण नारायणी। चाधिष्ठानज्ञानम् तच्च जीवस्यैव अन्यथा भ्रमानुपपत्तेः । तथा च यथा स्वप्नभ्रमे आलोचनाभावेऽपि स्वात्मकाधिष्ठानप्रकाशेन स्वस्य जगदात्मना विवर्तमानत्वेनोगदानत्वं तदनुकूलज्ञानवत्वेन निमित्तत्वं च, एवं प्रपञ्चे- ऽपि । ईशस्य व तदुपादानत्वकल्पने तु मायाविकर्तृकेन्द्र जालादाविव आ- लोचनमपि कल्पनीयम् । न च तद्युक्तं गौरवात् ) तथा च स्वप्न इव स्वावि. द्यया जगदादिरूपेण विवर्तमानत्वादुपादानत्वं तदनुकूलनानवत्वाश्च नि- मित्तस्वमिति यावत् । ननु कथमावृतस्य जीवस्य तदनुकृलज्ञानवत्त्वम् स. र्वज्ञस्यैव तत्सम्भवादित्यत आह-दृश्यं चेति । अज्ञानतत्कार्यजातम् । प्राती- तिक-प्रतीतिमात्रकालिकम्, तथा च यद्यनादिमायया साक्षिभास्यया जग- दुत्थाप्यते तदावश्यं साक्षिरूपेण जीवेन स्वस्मिन्कलितं कार्य स्वप्नवत्प्रका- श्यत एव न तत्रावरणं तद्भक मनोवृत्तिर्वा कलप्यते गौरवात् । इन्द्रिया- न्वयव्यतिरेको स्वप्न इव नेयो तथा च प्रमाणमन्तरेणैव स्वसन्निहितस- विभासकत्वाजीवस्यापि सर्वज्ञत्वेन स्रष्त्वोपपत्तिरिति भावः । नन्वे. कजीववादपक्षे चैत्रो न मैत्र इत्यादिभेदप्रत्यक्षविरोधस्तत्राह--दहति । दे- हावच्छिन्नानां प्रातोतिकभेदेच्यविद्यावच्छिन्नरूपेणैक्यं न विरुद्धमिति भावः। अत एव चैत्रसुखादीनां मैत्रेणाननुसन्धानमपि देहावच्छि- न्नानामिव अन्तःकरणावच्छिन्नानामपि प्रातीतिकभेदाङ्गीकारात् । अविद्यावच्छिन्नस्य चैतन्यस्य सर्वानुसन्धातृतायामिष्टापत्तेरित्या- दि महयाख्याने प्रपश्चितमस्माभिः । नन्वेकजीववादे वस्तुत उपदेष्टव्यादन्यस्योपदेष्टरभावात्सर्वज्ञस्याऽसर्वशस्य शास्त्राभा. वा ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते एकस्यैव च स्वकल्पितगुरुशास्त्राद्युपबृंहितश्रवणमननादि. दाादात्मसाक्षात्कारे सति मोक्षः । शुकादीनां च मोक्षश्रवणं त्वर्थवादः । महावाक्ये च तत्पदमनन्तस. त्यादिपदवदज्ञानानुपहितचैतन्यस्य लक्षणयोपस्थापक न्यायरत्नावली। जीवैक्यं न विरुद्धमिति भावः । अर्थवाद:-श्रवणादेविधेयस्य स्तु- तिः । ननु 'तत्वमसी' ति वाक्ये तत्पदं न प्रक्रान्तेशपरम् , 'तत्ते. जोऽसृजते'त्यादिपूर्ववाक्येन जगत्कारणजीवस्यैव प्रक्रान्तत्वेना. मङ्गतेः, तथा च श्रुतिविरुद्धोऽयं पक्षः तत्राह-सत्यादिपदव दिति । यथा ससादिपदं जगत्कारणत्वादिप्रक्रान्तरूपमनुपस्थाप्य लक्षणया शुद्धोपस्थापकं तथा तत्पदमपि द्वारम् , (१)न तु सत्या- दिपदेषु सत्यत्वादिविशिष्टोपस्थितिः, तत्पदे युगपत् सर्वज्ञरूपप्रसि- द्धार्थोपस्थितिरिति भावः । ननु 'यस्सर्वज्ञस्सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं त. पस्तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नश्च जायत' इति श्रुत्या जगत्कारणे नारायणी। वाच्च कथमुपदेशसाक्षात्कारादिकं तत्राह-एकस्यैवति । स्वमस्यादिवाश्यवक्तृत्वादिना कल्पितगुरुशास्त्रादरुपदेष्टत्वकरणत्वादि सम्भवान्न साक्षात्कारानुपपत्तिरित्यर्थः । नन्वेकजीवपक्षे कथमस्माकमि- दानीमप्यनिर्मोक्षः, शुकादीनां मोक्षणास्माकमपि मोक्षौचित्यात्, तेषा- मनिर्मोक्षे तु तन्मुक्तिप्रतिपादकशास्त्रविरोधोऽस्मदादीनामनाश्वासप्र- सङ्गश्चेत्यत आह--शुति । अर्थवाद:- विधेयस्य श्रवणादेः स्तुतिः । अयं भावः । स्वप्नन्यायेन कल्पिततभेदतत्तन्मुक्तानुवादकानां तत्पर- त्वाभावात् ज्ञानतत्साधकश्रवणादिस्तुतिमात्रपरत्वं नात्मभेदमुक्त्या. दिमात्रपरत्वम् , तथाऽस्मदादीनां शास्त्रप्रामाण्यादेव प्रवृत्त्युपपत्तेश्चेति न कोपि दोष इत्यन्यत्र विस्तरः । ननु यदि जगदुपादानं जीव एव तदा तत्पदस्येशपरामर्शकत्वानुपपत्तिः, 'तत्तेजोऽसृजते'त्यादिना भवन्मते जीवस्यैव प्रक्रान्तत्वात्तत्राह-महावाक्येति । तत्वमस्यादिमहावाक्ये चेत्यर्थः। सन्यादिपदवत् । यथा 'सत्यं ज्ञानमनन्तमि तिवाक्ये सत्यादिपदम् 'तस्मा- (१)द्वारन्तु सत्यादिपदेति घपुस्तके । स्वप्न इव त. ।

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । २३७ मित्याद्या अवान्तरभेदाः स्वयमूहनीयाः । ननु वस्तुनि विकल्पासम्भवात् कथं परस्परविरुद्धमतप्रामाण्यम् , न्यायरत्नावली। जीव सर्वज्ञत्वबोधानुपपत्तिः तत्राह-इत्यादीति । उक्तश्रुती सर्वविषयकज्ञानवचपात्रं विवक्षितम् , न तु युगपत् सर्वज्ञानव. त्वम् , तथा च जीवस्यापि क्रमेण तत्सम्भवान्न दोषः । अथवा यु. गपत्सर्वज्ञा(१)भेदो जीवे उक्तश्रुत्या बोध्यते, 'यतो वे'त्यादिश्रुति- वदिति भावः । वस्तुनि-पुरुषप्रयत्नानिष्पाये, विकल्पासम्भवात्- विरुद्धपक्षद्वयबोधकवाक्ययोः प्रामाण्यासम्भवात् । प्रयत्नसाध्ये वि- रुद्धनानापक्षबोधकयोरनुष्ठानपरत्वसम्भवेन कालभेदेन तद्वोधनात प्रामाण्यसम्भवः न तथाभून वाक्ययोरिति भावः। अतथाभूतवा. क्ययोः प्रामाण्यासम्भवेऽपि विचित्ररुचिनानापुरुषीयनानाविधक नारायणी। द्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत' इत्यादिना जगत्कारणत्वेन प्रतिपद्य. मानमप्यपरामृश्य सत्यत्वाद्युपस्थितिद्वारा लक्षणयाऽबाधितं सद्व्यक्ति. मात्रं बोधयति । यथा तत्पदमपि सर्वज्ञत्वाधारोपितधर्मोपस्थितिद्वा- राऽनुपहितं चिन्मात्रं बोधयति तत्रैव तात्पर्यादिति न कोपि दोषः। ननु तान्त्रिकानुभवविरुद्धेयं व्युत्पत्तिस्तत्राह इत्यादीति । 'तत्तेजोऽसृजते.' न्यादिना प्रतिपादितं तत्सत्यमित्यत्र तत्पदेनानूद्य सत्यमित्यनेन पर- मात्मत्वं प्रसाध्य पुनः स आत्मेति व्यतिहारेणाभेदं प्रदर्श्य सिद्धमभेदं 'तत्त्वमसि' इत्यनेन दृढीकरोति । तत्र त्वंपदं लाक्षणिकं तत्पदन्त्वाका- शादिपदवद्धर्मिमात्रस्य शत्या बोधजनकमित्यवान्तरभेदा इति भावः । मतनिष्कर्षस्त्वस्मदीयमहव्याख्यानेऽनुसन्धेयः । नन्वेकरूपे प्रयत्नानि- प्पाचे वस्तुनि कथं परस्परविरुद्धमतानि कथं वा तेषां प्रामाण्यमित्या- शङ्कते-नन्विति । वस्तुनि-पुरुषप्रयत्नानिष्पाये, विकल्पासम्भवात्-- विरुद्धानेकपक्षसमावेशासम्भवात् । प्रयत्नसाध्ये कर्मणि कालविषय- भेदादिना षोडशिग्रहणादीनां व्यवस्था सम्भवति न तथाभूते विरुद्धप- क्षाणामिति भावः । किं प्रयत्नानिष्पाद्य विरुद्धकोटिरेव न सम्भवति ?ओ- (१) सर्वज्ञेशाभेदं इति घपुस्तके ·२३८ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते तस्मात् किमत्र हेयं किमुपादेयमिति चेन्न । क एवमाह ? वस्तुनि विकल्पो न सम्भवतीति । स्थाणुर्वा पुरुषो वा राक्षसो वेत्यादिविकल्पस्य वस्तुन्यपि दर्शनात्। अता- त्त्विकी सा कल्पना पुरुषबुद्धिप्रभवा इयं तु शास्त्रीया जीवेश्वरविभागादिव्यवस्थेति चेत् । नूनमातिमेधावी भवान् । अद्वितीयात्मतत्त्वं हि प्रधानं फलवत्त्वादज्ञात- त्वाच्च प्रमेयं शास्त्रस्य । जीवश्वरविभागादिकल्पनास्तु न्यायरत्नावली । ल्पनानुवादकत्वमिति सिद्धान्तयितुं दृष्टान्तमाह-क एवमाहेत्या- दि । शास्त्रीया-तत्त्वावेदकशास्त्रतात्पर्याधीना । प्रधानम्-इतरण- नारायणी। हास्विद्विरुद्धकाटिमत्त्वादप्रमाण्यात्फलवत्त्वं न सम्भवतीत्यभिप्रायः ? तत्राद्ये व्याघातः। द्वितीये साक्षात्फलवत्त्वाभावे इष्टापत्तिरेवेत्यभिप्रायेण सिद्धान्तयितुमुपक्रमते-क एवमिति । विकल्पमात्रेण न तवेष्टसिद्धिः, प्रकृते शास्त्रीयविकल्पव्यवस्थाया आवश्यकत्वात् । तव च सा कठि. नेत्यभिप्रायेणाशते--अतात्त्विकीति । परम्परयापि फलवत्त्वशून्या सा क. ल्पना--संशयात्मिका धीः । पुरुषबुद्धिमात्रप्रभवा--कोटिद्वयोपस्थिति- जन्या । मात्रपदं तात्पर्यप्रयुक्तत्वं वारयति । शास्त्रीया--शास्त्रतात्पर्या- धीना । तथाचैकतरप्रामाण्यनिश्चय आवश्यक इति भावः । अनुवाद- कस्याप्यनूद्यांशे तात्पर्य वदन्भवान्न पण्डितः किन्तु केवलं श्रुतिभारवा. हक एवेत्युपहसन्समाधत्ते-नूनमिति । स्वाभिप्रायं विशदयति-अद्वि. तीयेति । जीवपरमात्मनोरभेदरूपात्मतत्त्वं हीत्यर्थः । प्रधानम्-इतर. प्रधानोपकार्यप्रतिपत्तिकं, फलवत्त्वात्-ज्ञानद्वारा साक्षान्मुक्तिरूपफल- वत्त्वात् , अनोतत्वाञ्च-मानान्तरानधिगतत्वरूपापूर्वस्वाश । प्रमेयं तात्पर्यविषयः। उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पयनिर्णये ॥ इतिश्रुत्या प्रकृतलिङ्गषट्कोपेत एव श्रुतीनां तात्पर्योक्तः। अस्ति च छान्दोग्यषष्ठादावद्वैते(१) एकमेवाद्वितीयमित्युपक्रमः। ऐतदात्म्यमिदं - १) अस्ति च छान्दोग्येऽद्वैते एव फलवत्त्वमिति तत्रैव तात्पर्य नान्यत्रेत्यन्वयः ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रमथश्लोकः । २३९ पुरुपबुद्धिप्रभवा अपि शास्त्रेणानूद्यन्ते, तत्त्वज्ञानोपयो- गित्वात् , 'फलवत्सन्निधावफलं तदङ्गामति न्यायात्, भ्रमसिडस्थापि श्रुत्यानुवादसम्भवात् । एतेन दैनज्ञाने- न्यायरत्नावली। तिपादनोपकार्यप्रतिपत्तिकम् । तदङ्ग-नदुपकारकम् । भ्रमसिद्ध- स्य-स्वाप्नप्रपञ्चस्य । श्रुत्या-स्वप्नबोधकश्रुत्या । एतेन-अद्वैतज्ञा. नारायणी। सर्वमित्युपसंहारः । 'तत्त्वमसी'ति नवकृत्वोऽभ्यासः । 'आचार्यवा- न्पुरुषो वेदे'त्यपूर्वत्वम् । तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संप. स्य' इति-फलवत्त्वम् । 'येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्येकविज्ञानेन सर्ववि. शानमर्थवादः । 'यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्या. द्वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्' इत्याद्युपपत्तिश्चेति नत्रैव शास्त्रता- पर्य (१)नान्यत्रेत्यन्यत्र विस्तरः । मूले चात्र फलवत्त्वाज्ञातत्वयोर्द्वयोरेव प्रदर्शनं प्रमाशरीरे तावन्मात्रप्रवेशादिति मंक्षेपः। जीवेश्वरकल्पनाया अपूर्वत्वं प्रतिक्षिपन् तात्पर्यविषयत्वं प्रतिक्षिपति-जीवेति । जीवेश्वर विभागस्त्वित्यर्थः । पुरुषेति । भिन्नभिन्नपुरुषीयानेकप्रतिभातिमात्रजन्या अपि । शास्त्रेण-दर्शितश्रुत्या पुरुषबुद्धिमात्रकल्पितत्त्वेऽपि तेषामेवानुवादे बीजमाह-तत्त्वज्ञानात । लक्षणया शुद्धचिद्वाधानुकूलवि. शिष्टोस्थितिविषयत्वादित्यथः । तत्त्वज्ञानोपयोगित्वं शरीरादेरप्यस्ती त्यत आह-फलवत्सन्निधाविति । स्वातन्त्र्येण फलजनकसन्निधौ पठ्य- मानम् , अफलम्-स्वातन्त्र्येण फलाजनकम्, तदङ्गं-प्रधानाङ्गं प्रधा. नोपकारकमिति यावत् । यथा दर्शपूर्णमासादेः प्रयाजादिकम् । भ्रमेति । ब्रममात्रशरीरजाग्रत्स्वप्नसुषुत्प्याद्युपाधिकत्वेन भ्रमसिद्ध स्यापि विश् वेश्वनरादेः, श्रुत्या-'सोऽयमात्मा चतुष्पादित्यादि श्रुत्या । श्रुतीनाम? तपरत्वं 'सन् घट' इत्यादिप्रत्यक्षादिविरोधान्न सम्भवति, न च द्वैत- श्रुतिविरोधेन प्रत्यक्षादेरेव प्रामाण्यमिति वाच्यम् , प्रत्यक्षस्यैव सर्वप्रमा- णापजीव्यत्वेन बलवत्त्वाद्विनिगमकाभावाञ्चेति जल्पितमतिदेशेन निरा- करोति-एतेनेति । अद्वैतस्य फलवत्त्वापूर्वत्वादिनो वास्तवत्वेनेत्यर्थः । द्वैतज्ञानेन-'सन् घट' इत्यादिद्वैतप्रत्यक्षेण, अद्वैतज्ञानस्य-'नेह नाना. स्ति किश्चने'त्यादिश्रुतिबोधिताद्वैतज्ञानस्य, सर्वमिथ्यात्वेन शुद्धाखण्डा- (१) नान्यत्रेत्यन्यत्र विस्तर इति कपुस्तके नास्ति । ।

·, २४० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते नादेतज्ञानस्य बाधो निरस्तः। घटादितज्ञानस्यापि अद्वैतसन्मात्रांशे अज्ञाते प्रामाण्याभ्युपगमाच्च ज्ञाना. न्यायरत्नावली । नस्य परमपुरुषार्थसाधनत्वाज्ञातविषयक त्वादिरूपबलवत्वसम्भवेन । ननु प्रसक्षादिप्रमाणानां सन्मात्रांश इव घटायंशेऽपि प्रामाण्यं स्यात् , तथा च कथमद्वैतज्ञानं बलवत्तत्राह-घटादीत्यादि । सन्मात्रांशे न तु घटायंशे । ननु घटादेरज्ञातत्वाभावेऽपि घटं पश्या- मीत्यादिमतीत्या चाक्षुषादिविषयत्वसम्भवात्तदंशे प्रामाण्यं सम्भ. नारायणी। र्थबोधस्य, बाधः-अवगतार्थत्वपरित्यागः । न केवलमद्वैतस्य बलवत्त्वा- त्प्रत्यक्षाद्यबाध्यत्वं किन्तु प्रत्यक्षादेः स्वार्थे प्रामाण्याभावादपोत्याह- द्वैतेति । सन्मात्रांश-केवलशुद्धे न तु घटाद्यंशे । अज्ञात-अज्ञातविष. यतावति, प्रामाण्याच्च-अबाधितार्थविषयकत्वरूपप्रामाण्याच्च । चः पूर्व- हेतुसमुच्चायकः । *(१) ननु कथं चक्षुरादिजन्यद्वैतज्ञानस्यापि सदंशे ब्रह्मण्येव प्रामाण्यं रूपादिहीनतया ब्रह्मणश्चक्षुराद्ययोग्यत्वात् । न च स्वरूपतोऽयोग्यत्वेऽपि चन्द्रावच्छिन्न त्वेन राहोरिव घटाद्यवच्छिन्नत्वेन योग्यतेति वाच्यम् । शब्दाद्यवच्छिन्नत्वेन गगनादेरपि योग्यताप्रसङ्गात् । राहोस्तु नीलस्य स्वतो योग्यस्य दूरदेशविशेषेणायोग्यस्य शुक्लभास्व- रचन्द्रसम्बन्धाच्चाक्षुषत्वमिति विशेषत्वात् । न च- न साऽस्ति प्रत्यया लोके यत्र कालो न भासते । इतिमीमांसकोक्तरीत्या कालस्येव ब्रह्मणो भविष्यतीति वाच्यम् । (२)तस्यापि अत एवानङ्गीकारात् । न चानुभवविरोधः । 'परमाणुवानयं देश इत्याद्यनुमानरूपज्ञानलक्षणयाप्युपपत्तेरिति चेत्। न । इदानीं घट' इति स्वाधिकरणक्षणावच्छिन्नत्वेनानुभवस्य सार्वजनीनस्यापलापापत्तेः। न च रूपादिसामग्रीबाधात्कथमनुभवः स्यादिति वाच्यम् । प्रतिनियतेन्द्रि. यग्राह्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रत्येव रूपादेर्हेतुत्वकल्पनात् । सर्वेन्द्रिय- ग्राह्यं तु ब्रह्म कालश्च अतो न रूपादिहीनत्वेऽपि चाक्षुषत्वानुपपत्तिः । वस्तुतस्तु द्रव्यप्रत्यक्षं प्रत्येव रूपादेः कारणत्वात् न ब्रह्मणः कालस्य (१) *...* एतचिन्हमध्यगः पाठो नास्ति खपुस्तके । ( २ ) तस्यापि कालस्यापि अत एव रूपाद्यभावादेव अनङ्गीकारात् चाक्षुषत्वानङ्गी- कारात् इत्यर्थः ।

·सिद्धान्तविन्दो प्रथम श्लोकः । २४१ ज्ञानयोस्समानाश्रयविषयत्वनियमान् । जडे च प्रमाण प्रयोजनाभावेनाज्ञानानभ्युपगमात् (१)+तदवच्छिन्नचैत न्यायरत्नावली। वति तत्राह-ज्ञानेत्यादि । तथा च चाक्षुषादिवृत्तः समानविष. यकाज्ञाननिवर्तकत्वानुरोधेनाज्ञातचिद्विषयत्वेऽपि घटादिविषयको मानाभावः । घटं पश्यामीति साक्षिधीस्तु घटावच्छिन्नाचिद्विषयक- चाक्षुषादि विषयी कुर्वन्ती चाक्षुषादिवृत्तेः विषयतावच्छेदकत्वेन घटादिकं भासयतीति भावः । ननु 'घटं न जानामीति साक्षि. घिया घटादेरप्य ज्ञानविषयत्वावगाहनात् चाक्षुषादिवृत्तिविषयत्वेनै- व घटादिकं गृह्यते साक्षिणा, न त्ववच्छेदकत्वेन तत्राह-जडे चे. त्यादि । अज्ञानेति । अज्ञानविषयत्वेत्यर्थः । घटाघवच्छेदेन नारायणी । वा प्रत्यक्षानुपपत्तिः तयोः सिद्धान्तेऽद्रव्यत्वात् । ब्रह्मणः स्वप्रकाश सञ्चिदानन्दस्य स्वतन्त्रपदार्थत्वात्कालस्याविद्यात्मकत्वादिति संक्षेप:* | (२)ननु 'घटं पश्यामी'त्यादिनाघटादिज्ञानानां घटायशऽपि प्रामाण्यग्रहात् कुतःसन्मात्रांश एवप्रामाण्यं तत्राह-ज्ञानेति । ज्ञानाज्ञानयोरेकाश्रयविषयक स्वनियमाचिन्मात्राश्रिताज्ञाननाशायोत्पन्ना प्रमाणाजन्या वृत्तिःचित्तमेव विषयीकरोतिन घटादिकंमानाभावात् । 'घर्ट पश्यामी'त्यादिधीस्तु चा- श्रुषादिवृत्तिविषयतावच्छेदकत्वेनव घटादिकं भासयति न मुख्यविषय - स्वन अतो न तत्र प्रामाण्यमिति भावः । नन्वज्ञातत्वं विना यदि प्रामाण्यं दुर्घटं तादृशप्रतीतिप्रामाण्यान्यथानुपपत्त्याऽ ज्ञातत्वमप्यस्तु घटादौ प्रतीयतेऽपि 'घटं न जानामी' त्यादिना तत्राह--जडेति । अज्ञान- तत्कार्यादावस्वप्रकाशे इत्यर्थः । प्रमाणेति । 'आत्मा वारे द्रष्टव्य' इत्यादिना ऽऽस्मनो दर्शनार्हत्वोक्त्याऽज्ञातत्वेन प्रमेयत्वलाभवदनात्मनोऽज्ञातत्वसूचक प्रमाणस्य जडत्वादेवास्वप्रकाशे स्वप्रकाशत्वकृतभानावरणरूपप्रयोजन. स्य चाभाधेन । अज्ञानेति। विषयतयाऽज्ञानास्वोकारात् घटाद्यवच्छेदेन चित १) + .." + चिन्हितः पाठो नास्ति कखपुस्तकयोः । ( २ ) अत्र रूपाद्यभावेपि ब्रह्मणो नीरूपकालादेरिव सर्वेन्द्रिययोग्यस्य न चक्षुर्वेद्य स्वानुपपत्तिः तत्तदिन्द्रिययोग्यप्रत्यक्ष प्रत्येव तद्गुणानां कारणत्वस्य व्यवस्थापनात् । 'घटं पश्यामी'त्यादिनेत्यादिः पाठः 'खपुस्तके ।

·२४२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। चितस्स्फुरणवारणाय घटाघवच्छेदेन चित्यज्ञानविषयताऽवश्यक ल्प्या, अतस्तदवच्छेदकत्वेनैव घटादीनामस्फुरणोपपत्तौ तेष्वज्ञा- नविषयतान्तरकल्पने गौरवम् । न च घटायुपहितचैतन्यानि केव लचितो भिन्नानि न वा? आये तेष्वज्ञानविषयत्वानि घटादिषु तद. वच्छेदकत्वानि कल्पनीयानीति तदपेक्षया घटादिष्वज्ञानविषयत्वानां कल्पनैव लघीयसी, द्वितीये घटाघवच्छेदेन स्फुरणं घटादिविशेषित- चिद्रूपे संशयाघभावः, (१)तद्वारणं च तस्मिन्नज्ञानविषयत्वास्वीकारे. ऽपि घटादावज्ञानविषयत्वानां स्वीकारेण निर्वहतीति वाच्यम् । आये घटादाववच्छेदकत्वानामकल्पनादज्ञाताचेत्तादात्म्यादेव तत्रा- ज्ञातत्व व्यवहारात। न च विनिगमकाभावः घटादावज्ञातत्वस्वीकारेऽपि अज्ञातघटादितादात्म्येन तदुपहितचिसज्ञातत्वव्यवहारसम्भवादिति वाच्यम् । चित्यज्ञातत्वस्वीकारे हि अज्ञातत्वशून्यचिद्रूपमपरोक्षत्वं वाच्यम् , घटादौ तत्स्वीकारे तु नापरोक्षत्वं तथा, घटायाकार- वृत्यभावकालेऽपि घटादेरपरोक्षत्वापत्तेः; किन्तु अज्ञातत्वशून्यो- पहितत्वविशिष्टचिद्रूपम् , तथा च गौरवम् । न चाज्ञातत्वशून्य त्वमेव तदिति वाच्यम् । अलीकस्यापि तदापत्तेः । न चाभाना- पादकाज्ञातत्वम् अलीके सदास्त्येवेति वाच्यम् । साक्ष्यसम्बन्धा- देव तत्राभानोपपत्ती अज्ञातवास्वीकारात् । न च अज्ञातत्वशून्यं यत् घटादि तत्तत्स्वरूपमेव तदिति वाच्यम् । 'घटोऽपरोक्षः पटो. उपरोक्ष' इति प्रतीतेः एकापरोक्षतात्वव्यक्तिविषयत्वात् । अज्ञात. त्वशून्यचिवस्यैव तादृशव्यक्तित्वात , घटाधुपादानकप्रवृत्त्यादौ घटायपरोक्षतानां तेन रूपेणैककारणत्वस्य मन्मते सम्भवाच्च । एवं पूर्वोक्तयुक्तः द्वितीयपक्षेऽपि न घटादावज्ञानविषयत्वम् । नन्व- ज्ञातत्वशून्यचैतन्यं द्वितीयपक्षे ब्रह्मज्ञानोत्तरमपि अमसिद्धम् , त- , १) तदावरणं च तस्मिन्नज्ञानविषयतापि घटादावित्यादिः गपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दो प्रथमश्लोकः । - न्यायरत्नावली। दापि घटं न जानमीति प्रत्ययेन चितः अज्ञातत्वशून्यत्वाभावात् , तथा च तदापि घटायाकारवृत्तिकाले घटं साक्षात्करोमीति व्यव- हारो न स्यादिति चेन्न । द्वितीयपक्षे 'घटं साक्षात्करोमी'त्यादी 'घटाधवच्छिन्नेनाज्ञानविषयत्वेन शून्यं चैतन्यं साक्षात्करोमी'ति व्यवाहियते । तथा च घटायाकारवृत्तिकाले घटायच्छिन्नस्याज्ञा नविषयत्वस्यापतरणात् 'घटं माक्षात्करोमी ति व्यवहारः । एवं च आद्यपक्षे अज्ञातत्वशून्यचिति तादात्म्यस्य द्वितीयार्थस्यान्वयः, द्वितीयपक्षे तु अज्ञातत्वे अनवच्छिन्नत्वस्य द्वितीयार्थस्येति विवेकः । आख्यातस्य तदनुकूलव्यापारोऽर्थः । ननु द्वितीयपक्षो नोपपद्यते, अज्ञातत्वसामान्याभाववाञ्चितः साक्षात्करोत्यर्थत्वेन घटायाच्छिन्ना- ज्ञातत्वाभाववच्चितस्साक्षात्करोतिना बोधासम्भवात् । एवम् 'इदं सुखं साक्षात्करोमी'ति धीन स्याद , एतत्सुखावच्छिन्नस्याज्ञान- विषयत्वस्याप्रसिद्ध्या तदभाववचितोऽप्यसिद्धेः । न च घटाधव. च्छिन्नाज्ञानविषयत्वीयाविशेषणतासम्बन्धेनाज्ञानविषयत्वस्याभावो बु ध्यते, यदर्थवोधकपदोत्तरं द्वितीयासमभिव्याहृतः साक्षात्करो. तिः तदवच्छिन्नविषयत्वीयविशेषणतासम्बन्धमानस्य व्युत्पत्तिसि द्धत्वादिति वाच्यम् । पदार्थयोस्संसर्गविधया भासमान एव सम- भिव्याहारस्य नियापकत्वेनापदार्थबोधे तस्यानियामकत्वादिति चेत् । अत्रोच्यते । द्वितीयपक्षे अज्ञातत्वे अभावे चिति च साक्षा स्करोतेश्शक्तित्रयस्वीकारात(१), अज्ञातत्वे च घटायच्छिन्न-वस्या- बयेन घटाधवच्छिन्नाज्ञातत्वस्यैवाभावऽन्वयेन ताशाभावस्य च चित्यन्वयेन विशिष्टचिद्वोधसम्भवः । चितस्तु तव्यक्तित्वेनैव श- क्यता (२)+ शाब्दधीविशेष्यता च + तेन शाब्दधीविशेष्यतायाः . (१)-स्वीकारेणाज्ञातत्वे घटाधवच्छिन्नाज्ञातत्वस्यैवाभावेऽन्वयेन तादृशाभावस्येति पाठभेदो घपुस्तके युक्तश्च । (२) ++ एतच्चिन्हानगतपाठो घपुस्तके नास्ति ।

·२४४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। किश्चिदवच्छिन्नत्वनियमेऽपि न दोषः । अथवा चिनिष्ठविशेष्यता. सम्बन्धेनाभाववदेव द्वितीयं शक्यम् । तृतीयं तु नाभ्युपेयते । अ. भावस्य तु पदार्थकदेशत्वेऽपि ससम्बन्धिकत्वात् तत्राज्ञातत्वान्वये. ऽपि न दोषः । एतत्सुखं साक्षात्करोमी'त्यादौ तु नाप्रसिद्धिः । सु. खमात्रे निसत्वादिभ्रमहत्वज्ञानविषयत्वस्य सर्वसुखावच्छिन्नस्य प्र- सिद्धत्वात् । 'ब्रह्म साक्षात्करोमि' इसादौ तु न ब्रह्मावच्छिन्नत्व- स्याज्ञानविषयस्यामानम् , अप्रसिद्धत्वात् । नाप्याधेयत्वस्य द्विती यार्थतया ब्रह्मत्यज्ञातत्वशून्यचितो भानम् । ब्रह्मज्ञानोत्तरमपि घटा धवच्छिन्नस्य ज्ञातत्वस्य ब्रह्मचिदसवेन तादृशचितोऽप्रसिद्धेः। किन्तु ब्रह्मवृत्यज्ञातत्वानवच्छिन्नविषयत्वीयविशेषणतासम्बन्धेन योऽभाव- स्तद्भानम् । आधेयत्वं तु द्वितीयया लभ्यते । ब्रह्मपदसमभिव्याहा. रस्य च तत्सम्बन्धमाननियामकत्वात् । 'घटं साक्षात्करोमि' इत्यादी तु (१)घटत्वाद्यवच्छिन्नाज्ञातत्वस्यैव नोक्तसम्बन्धेनाभावभानम् । दृश्यवाचकपदसमभिव्याहृतद्वितीयाया एवावच्छिन्नार्थकतया न'ब्र. म साक्षात्करोमी'त्यादौ द्वितीययावच्छिन्नत्वबोधः । वस्तुतस्तु साक्षात्करातेस्स(२)कर्तृकत्वात् प्रयोजकऽपि शक्तिः । तथा च 'घटं साक्षात्करोमी'त्यादौ घटत्वाद्यवच्छिन्नोऽज्ञातत्वस्य योऽभा- वः, तत्पयोजकविशिष्टचिद्बोधः(३) । अवच्छिन्नत्वं च अवच्छेदक तासम्बन्धेनाधेयत्वम् , 'ग्राम गच्छती'त्यादौ द्वितीययाऽऽधेयत्ववो- धात् । अथवाऽज्ञातत्वाभावपयोजकत्वविशिष्टचित्येकैव शक्तिः । न चैवं ब्रह्मसाक्षात्कारपूर्वमपि 'ब्रह्म साक्षात्करोमी' ति धीरस्यात् , घटायाकारवृत्तिकाले घटायवच्छेदेन ब्रह्मत्तेरज्ञात्तत्वाभावस्यानुभ- (१) द्वितीययाऽवच्छिन्नज्ञानानुकूलसम्बन्धनाऽभावज्ञानम्-इति पाठान्तरं पुस्तके । (१) सकर्मकत्वात् इति पाठभेदो घपुस्तके । : (३) 'ब्रह्म साक्षात्करोमी'त्यादौ तु ब्रह्मवृत्तिरज्ञातत्वस्योक्तसम्बन्धेन योऽभावस्तत्प्र योजकविशिष्टीचद्बोधः । इति पाठाधिक्यं घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । न्यायरत्नावली । वात् । एकशक्तिपक्षे हि नानवच्छिन्नविषयत्वीयविशेषणतासम्बन्धे. नाज्ञानविषयत्वस्याभावो बुध्यते, येन तस्य व्याप्यत्तितया घटा. अवच्छिन्नता न स्यादिति वाच्यम् । अनवच्छिन्नस्याज्ञानविषयस्य ब्रह्मणि व्याप्यवृत्तितया तत्सत्वे तादृशाभावस्यासम्भवात् । चैत्र 'घटं साक्षात्करोमी'त्यादी अज्ञातत्वाभावस्य ब्रह्मज्ञानपूर्व घटाद्य- वच्छिन्नतया धीन स्यादिति वाच्यम् । तादृशबुद्धेरेतत्कल्पेऽनुपप. नत्वेऽपि 'घटं साक्षात्करोमी'त्यादौ अज्ञानविषयतावच्छेदकत्वाभाव- विशिष्टचिति शक्त्यन्तरस्वीकारेण तद्धीसम्भवात 'ब्रह्म साक्षात्करो. मी'त्यादावेव विषयतामात्रसम्बन्धेनाभावघटित शक्यार्थसम्भवात् । न च ब्रह्मज्ञानपूर्व घटाद्याकारवृत्ति काले घटाद्यवच्छेदेनाज्ञानविषयता भावस्य ब्रह्मणि सत्वात् 'ब्रह्म साक्षात्करोगी'ति धीरस्यादिति वाच्यम् । अनवच्छिन्नस्याज्ञातत्वस्य ब्रह्माण सच्चे घटाद्यवच्छे देना. ज्ञातत्वसामान्याभावो नास्तीत्यस्य पूर्वमेवावेदितत्वात् । अवच्छि. नचितां केवलचिदन्यत्वपक्षे त्वज्ञातताभावश्चिद्वृत्तिनिवेश्यः, चिति तादात्म्येन ब्रह्मघटादेरन्धयः, घटाधवच्छिन्नचिति घटादेरिव दृति- विषयत्वोपहितब्रह्मचिति ब्रह्मणस्तादात्म्यसत्वात् । अत एव फल- वत्त्वेन बुध्य माना चिदेव ज्ञानकर्पतत्तादात्म्याव घटादिकं तथा व्यवाहियते, जानायर्थे तु असत्वापादकमेवाज्ञानं निवेश्यम् , अधिक स्वग्रे वक्ष्यते।तस्मात् घटावच्छिन्नचितां केवलचिदनन्यत्वेऽपि न काप्य - नुपपत्तिः। अज्ञानस्य पूर्णानन्दनिष्ठविषयतान्या या विषयता तदव. च्छेदकत्वानां घटादौ स्वीकारे तेषामेव घटाधाकारवृत्तिनाश्यत्वम् । तथा च वृत्ति काले घटादीनामज्ञानविषय तानवच्छेदकत्वात् उक्तरी या 'घटं साक्षात्करोमीति धीसम्भवः । यदि तु सम्बन्धिनाशे सम्बन्धस्य सत्त्वासम्भवात् ब्रह्मज्ञानोत्तरं ब्रह्मनिष्ठस्याज्ञानस्य तद्वि. षयत्वस्य च नाशे तदवच्छेदकत्वानामपि नाशात् घटादौ त्यभा.

·२४१ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते न्याज्ञानादेव तत्राप्यज्ञानव्यवहारोपपत्ते+। सर्वप्रमाणा. न्यायरत्नावली। वकाले माक्षात्करोमयिादिव्यवहारापत्तेः, उक्तावच्छेदकत्वानामा. वरणरूपत्वासम्भवादिति चिन्त्यते, सदाप्य ज्ञानस्य पूर्णानन्दनि- ठानवच्छिन्नविषयत्वमेव ब्रह्मज्ञाननाश्यम् । अज्ञानं तु चरमेणैव ब्र. ह्मज्ञानेन नाश्यम् , न तु प्रारब्धभोगकालीनेनेति स्वीक्रियते । अ- थवा अज्ञाननानात्वपक्षमवलम्ब्याज्ञानानामेव वृत्तिनाश्यता स्वीक्रिया ते । तस्मादेकाज्ञानपक्षे घटाधवच्छिन्नचितां केवलचिदन्यत्वे तासु पूर्णानन्दे च अनवच्छिन्नान्येवाज्ञानविषयत्वानि । तासां तदनन्यत्वे तु एकस्यैवाज्ञानस्य एकविषयता पूर्णानन्दनिष्ठा स्त्रीक्रियते, अ न्यासां तु विषयतानां घटादाववच्छेदकत्वानि । नानाज्ञानपक्षेप लवाज्ञानानां विषयतावच्छेदकत्वानि घटादिषु स्वीक्रियन्ते, न तु विषयत्वम्, प्रमाणाभावात् । चिनिष्ठेनैवाज्ञानविषयत्वेन तेषु न भातीति व्यवहारसम्भवेन प्रयोजनाभावाचेति भावः । नन्वास्तां चित एवाज्ञातत्वम् , प्रमेयत्वं तु घटादेरेव, घटादिविषयिकयैव प्र. मया घटाद्यवच्छिन्नचिद्विषयकाज्ञाननाशस्य सम्भवात् तत्राह- सर्वेति । स्मृतिप्रामाण्यवारणायाज्ञातविषयकवघटितं प्रामाण्यमिति भावः । ननु कथमज्ञातज्ञापकत्वेन स्मृतेरिणम् , तज्जनकसंस्कार- स्यानुद्बोधकत्वे स्मृतिपूर्व तद्विषयेऽपि अज्ञातत्व सम्भवात् , अज्ञातत्वा- भावे तत्र भ्रमस्यानुभवसिद्धस्यानुपपत्तेरिति चेन्न । स्वकरणस्य यो व्यापारः तदुत्पत्त्यव्यवहितपूर्वक्षणे वा स्वकरणाधिकरणक्षणे यदज्ञातं नारायणी। स्फुरणवारणाय घटाद्यवच्छेदेन चिति स्वप्रकाशेऽज्ञानविषयताऽवश्यं क. ल्या ततस्तदवच्छेदकत्वेनैव घटादीनां अभानोपपत्तौ तेप्वज्ञानान्तरकल्पने गौरवादिति भावः। ननु मास्त्वज्ञातत्वं तथापिप्रामाण्ये किमागतं तद्वि- शेप्यकत्वविशिष्टतत्प्रकारकत्वरूपप्रामाण्यस्य घरादावव्याहतेस्तत्राह- सर्वेति । सर्वप्रतीतीनामज्ञानविषयतावद्विषयकत्वेनैव प्रमात्वादित्यर्थः । .

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथम श्लोकः। २४७ न्यायरत्नावली। पकत्वस्य . व्यवहारकाले चाबाधितं तद्विषयकाज्ञानत्वस्यैव प्रमात्वरूपत्वात् ,स्मृती तदभावात , समानविषयकनिश्चयरूपस्य तत्करणस्याधिकरणक्षणे तद्यापाररूपसंस्कारस्य उत्पत्त्यव्यवहितपूर्वक्षणे वा तद्विषयस्याज्ञा. तत्वासम्भवात् । अथ ज्ञानान्तरेण योऽर्थो यस्मिन् क्षणे गृहीतः, तदव्यवहितोत्तरक्षणोत्पन्नस्य तदर्थज्ञानस्य तदर्थव्यवस्थापकत्वं न स्यात् । तदर्थविपरीतबुद्ध्यनुत्पादप्रयोजकत्वरूपस्य तदर्थव्यवस्था- तदर्थविपरीतबुद्ध्युत्पादकाज्ञाननिवर्तकज्ञानेष्वेव सत्वात् , ज्ञानान्तरगृहीत चाज्ञानाभावेन तद्विषयकोक्तज्ञानस्याज्ञा- नानिवर्तकत्वात् । तथा चोक्तज्ञानस्य प्रमात्ववारणाय स्त्रोत्पत्य- व्यवहितपूर्वक्षणे यदज्ञातं तद्वटितमेव प्रमात्वम् , न तु स्वकरणा- दिघटितमिति चेन्न । स्मृतौ प्रमावस्यावश्यवारणीयत्वेन स्वकर. णादिघटितत्वस्यापि आवश्यकत्वात् । स्मृतिर्हि सर्वाऽप्यविद्यावृत्ति त्वेन भ्रम इति वेदान्तसिद्धान्तः । ननु कथमेतदुपपद्यते?, उच्यते । 'गृहीतग्रहणस्वभावा स्मृतिरि'त्यध्यासलक्षणे . वाचस्पत्युक्तेः स्मृतिमात्रस्य ज्ञातत्वविशिष्टविषयकत्वात् ज्ञातत्वस्य प्रकृते पूर्वगृ हीतप्रमाविषयत्वभ्रमविषयत्वान्यतररूपस्य स्वविषयस्मृया ग्रह णात् , भ्रमविषयत्वेन मिथ्यात्वपर्यवमितेन स्वविषयग्राहिण्याः स्मृ तेभ्रमत्वावश्यकत्वात् । न च प्रमाविषयत्वेन स्त्रविषयग्राहिण्याः स्मृतेभ्रंमत्वे मानाभावेन न स्मृतिसामान्यस्य भ्रमत्वं युक्तम् , यु- क्तत्वेऽनुमित्यादावपि कचित् भ्रमविषयत्वेन स्वविषयग्राहकत्वस. म्भवेनानुमियादिसामान्यस्य भ्रमत्वं स्यादिति वाच्यम् । अनुमि- त्यादिसामान्यस्य भ्रमत्वे लाघवात् परामर्शादेरेव तत्र दोषविधया हेतुत्वापश्या दोषजन्यत्वनिश्चयेन न तत्प्रामाण्यं साक्षिणा लिङ्गा- दिना वा गृह्यते, न हि दोषजन्यत्वेन निश्चिते भ्रपादौ नद्रह इति वक्ष्यते । तथा च प्रवृत्त्यादेस्ततो जायमानस्पापलापापत्तिः । म्मू- ·२४८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। तिसामान्यस्य भ्रमत्वे तु संस्कारत्वेन स्मृतिरूपभ्रमहेतुत्वसिद्ध्या संस्काररूपदोषजन्यत्वस्य निश्चयेऽपि प्रमितविषयकत्वेन लिङ्गेन प्र. मात्वानुमानसम्भवः । न च दोषजन्यस्य प्रमात्वतद्विषयत्वे च पमितत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । अविद्यात्तित्वेन दोषजन्यत्वे- ऽपि तद्विषये मिथ्यात्वानिश्चयेन वक्ष्यमाणस्य प्रवृत्युपयुक्तत्वस्य दोष- जन्याविद्यावृत्ती बाधानवतारदशायां सम्भवात् । न च प्रत्युप धायकानुमित्यादौ प्रमितविषयकत्वं नियमेन गृह्यते, स्मृतौ तु साक्षि. गैव तद्गृह्यते । स्मृतिजनकज्ञानं हि पूर्व प्रमात्वेन साक्षिणा भ्रमत्वेन लिङ्गादिना च गृह्यते। तथा च तद्विषयत्वस्य प्रमितत्वेन मिथ्यात्वेन वा निश्चितत्वात् स्मृतरपि तादृशविशिष्टविषयकत्वात् तद्राहकेण तथैव तद्रहणम् । ज्ञानस्यावश्यवेद्यत्वमते स्मृतेर्गृहीतग्रहणं सुतरामु- पपद्यते । तस्मात् स्मृतिसामान्यस्य गृहीतग्रहणस्वभावत्वेन उक्तरी त्या भ्रमत्वजातिविशिष्टरूपाविद्यानित्वात् मनोत्तिमात्रनिष्ठस्य प्रमात्वस्य न तत्र सम्भवः । ननूक्तरूपं प्रमात्वं न युक्तम् दोषाभावे । सति ज्ञानग्राहकमात्रग्राह्यत्वरूपस्य ज्ञप्तौ स्वतस्त्वस्य तत्राभावात् । न हि उक्तक्षणस्याबाधितत्वस्य च ज्ञानग्राहकसाक्षिणा प्रमाणनिरपे. क्षेण ग्रहणसम्भव इति चेन्न । इदं हि प्रमात्वं न स्वतो ग्राह्यम् , किन्तु सर्वप्रमानुगतत्वात् अप्रमाव्यावृत्तत्वाच्च प्रमाणलक्षणम् । यत्तु प्रमात्वं प्रवृत्तिप्रयोजकं बाधानवतारकालीनभ्रमे स्मृतो चानुवर्तते तत् स्वतोग्राह्यम् । आवश्यकं च तस्य स्वतोग्राह्यत्वम् , तद्वत्तया गृ. हीतस्य स्वोत्पत्तिद्वितीयक्षण एव प्रत्युपधायकत्वात् । तच्च मि. थ्यात्वरूपेण यदज्ञातं तद्विषयकत्वम् , भ्रमस्यापि बाधाभावकाले मिथ्याविषयकत्वेनानिश्चयात्, मिथ्यात्वविशिष्टविषयकाज्ञानस्य साक्षिणा ग्रहणसम्भवाच्च भ्रमात् प्रत्युपपत्तिः । न च ज्ञानाज्ञा. नादेः स्वविशिष्टस्यावरणशून्यस्य साक्षिणा मानानपेक्षेण ग्रहणस.

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । २४९ न्यायरत्नावली। ज्ञानस्य जा- म्भवेऽपि मिथ्यात्वविशिष्टस्य कथं तबाह्यतेति वाच्यम् । 'ज्ञातत. याऽज्ञाततया वा सर्व साक्षिभास्य'मिति विवरणकारोक्तः स्वगृह्य- माणज्ञानाज्ञानयोर्विषये ग्राहकत्वस्य साक्षिणि सिद्धान्ते स्वीका- रात् । न च घटादौ मिथ्यात्वग्रहे मिथ्यात्वेनाज्ञातत्वस्य गृहीतुम. शक्यतया घटादिज्ञानात् प्रत्यनुपरत्तिरिति वाच्यम् । विशेषण- तावच्छेदकप्रकारकनिश्चयादेर्विशिष्टवैशिष्टयविषयताशालिजन्यधीहे. तुत्व स्वीकारेऽपि साक्षिणस्तादृशस्य नियत्वेन तत्र तस्याह. तुत्वात् । 'मिथ्यात्वविशिष्टावच्छिन्नविषयताकाऽज्ञानाश्रयावच्छे. दकघटविषयकमिदं ज्ञानम्' इसाकारकज्ञाने घटमिथ्यात्वस्या- प्रकारत्वेन 'घटो मिथ्य'ति तत्रानुपयोगात् । 'इयं न शुक्ति रिति ज्ञानकालेऽपि 'इमां शुक्ति न नामीत्यस्यैव 'घटो न मिथ्येति ज्ञानकालेऽपि 'घटं मिथ्याभूतं न जानामी'त्यस्य ज्ञानस्यानुभूयमानत्वाच्च । उक्तप्रमात्वस्येच्छादौ निश्चयेऽपि न ततः प्रवृत्यादिकम् , प्रमात्वेन निश्चीयमाननिश्चय- त्वेनैव प्रवृत्यादिहेतुत्वात् । अत एव संशयादपि प्रत्तिस्यात् । 'अयं स्थाणुनवेति धीकालेऽपि 'मिथ्यात्वेनेदं न जानामी सनुभ- वात् संशयस्यापि प्रमात्वेन निश्चयसम्भवादिति परास्तम् । ननु भ्रमस्मृत्योरपि प्रमात्वे प्रमापदमुख्यार्थत्वापत्तिरिति चे. न । लक्षणात्मकपूर्वोक्तप्रमात्वविशिष्टस्यैव (१)प्रकृष्टज्ञानरूपस्य प्रमापदमुख्यार्थत्वात् मुखादिज्ञानस्य तदभावेऽपि न क्षतिः, प्रमाणाजन्यत्वात् । ज्ञानत्वं त्वसत्तापादकत्वरूपजातिविशेषा- श्रयाज्ञानविषयत्वाभावमयोजकविशिष्टचिवम् । तादृशप्रयोज- कत्वं च घटादिज्ञानस्थले घटाद्याकारवृत्तिः, विद्यमानमुखादिज्ञान- स्थले तु वृत्त्यस्वीकारपक्षे मुखादिजनकसामन्येव । मूक्ष्मा- (१) प्रकृष्टज्ञानत्वप्रमारूपस्य प्रमेत्यादिपाठान्तरं घपुस्तके ।

·२५० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। . वस्थाभावितादशायां सुखादौ तन्न जानामीत्यनुभवात् तद. ज्ञातं भ्रमविषयत्वादित्यनुमानाच्चाज्ञानसत्त्वात् तद्विषयत्वाभावस्य विद्यमानतादशायां तत्र सत्वात् तत्प्रयोजन चन्दनादिसंयोग- न विशिष्टायाश्चितस्तद्भानत्वसम्भवः । वस्तुतस्तु घटादिज्ञानस्थ लेऽपि घटायाकारकत्युपधायकस्यैव अज्ञानविषयकवाभावप्रयो- जकत्वम् , अन्यथोक्तवत्तेः स्वोत्पत्तिकालीन अज्ञातत्वाभावे प्रयो- जकत्वासम्भवात् उक्तत्युत्पत्तिकाले अज्ञातत्वस्य स्वीकारे ज्ञात स्वेन सह तस्य विरोधापत्तेः उक्तवृत्युत्पत्तिकाले उक्तज्ञानतद्विष. यत्वाभावसत्वेऽपि उक्ताज्ञानकार्यसत्वं स्वीक्रियते । द्वितीयक्षण एव तदुच्छेदात् । ब्रह्माकारवृत्तिस्थले तथा दर्शनात् । प्रयोजकत्वं च अखण्डचिद्धर्मः । कार्योत्पत्त्यादिनिष्ठप्रयोज्यत्वादिवत् क्षेमसा. धारणजनकत्वमेव वा। उक्तप्रयोजकवैशिष्टयं च उक्तायोजक- जन्यप्रतिविम्बितत्व ग्राह्यम् , तन वृत्तिमुखादिकाल तदुपधायक रूपप्रयोजकस्यासत्वेऽपि न क्षतिः । तादृशप्रयोजकजन्ये वृत्तिज्ञाने मुखादों वा प्रतिबिम्बितत्वस्य तत्काले चिति सत्त्वात् । अविद्या दिज्ञानस्थले तु अविद्यादिकमेव तादृशमयोजकम् । तत्सत्वेऽग्रिम क्षणे अविद्यादिनिष्ठस्योक्ताभावस्य तदभावे तत्क्षणे तादृशामा वाभावस्य च सत्वात् । तजन्यत्वमपि क्षेपसाधारणम् , चित्मति. बिम्बो हि नाविद्यादावस्तीति तत्पतिबिम्बत्वं चितो बोध्यम् । ताशप्रयोजकजन्योपहितचिदेव जानात्यर्थः । प्रयोजकत्वजन्य त्वयोः तदवच्छेदकभेदात् भिन्नत्वेऽपि जानाते नार्थकत्वात् घट- मित्यादिपदपयोगस्य वृत्तिसामग्यादिनिष्ठप्रयोजकत्वादिबोधे नियापकत्वाच्च न दोषः। वस्तुतस्तु तादृशाभावप्रयोजकविशि- ष्टचिदेव जानात्यर्थः । प्रयोजकत्वं च समानकालीनत्वे सति का. रणत्वम् । तेन दृश्यभावकाले ताशाभावस्वरूपयोग्यचैतन्यपादाय ·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । २५१ न्यायरत्नावली। घटादौ न ज्ञातत्वव्यवहारः। कारणत्वमधिष्ठानविधया जगदुपादा- नस्य चितोऽविद्याया वा ग्राह्यम् । तद्विशिष्टत्वं तत्तादात्म्यमेव । तच्च मनउपहितचित्यस्तीति तद्वत्वेन जीवो ज्ञाता । न च पुरुषा. न्तरीयज्ञानमादायातिप्रसङ्गः । स्वनिरूपिताज्ञानस्य निवेशात् । स्वं (१)विशिष्टान्तबोध्यं मनोवच्छिन्नचैतन्यम् । एवं च उक्तज्ञानवा- चकजानातेः सकर्मकत्वमुपपद्यते । फलावच्छिन्नयापारबोधकस्य स्वबोध्यव्यापारव्यधिकरणफलबोधकस्य वा सकर्मकत्वादुक्ताभा. वरूपफलमयोजकविशिष्टचिद्वाचकस्य तदुपपत्तेः। यत्तु जानाते- सकर्मकत्वं न युक्तम् , 'जानातेश्च सकर्मकत्वं फलापेक्षया न तु कर्मकारकापेक्षयेति विवरणकारोक्तरिति, तन्न । तदुक्तेरस्मदनुकू- लत्वात् । तथा हि-भाविभूतस्य विषयस्य स्वरूपेण ज्ञानक्रिया- निमित्तत्वरूपस्य कारकत्वस्याभावपि ज्ञानक्रियाजनकसामान्युप- हितसूक्ष्मावस्थारूपेण ज्ञानक्रियानिमित्तत्वादसवापादकाज्ञानवि. षयत्वाभावरूपफलवत्वाच कर्मत्वमियभिप्रायकविवरणोक्तिरस्मद- नुकूला । न च फलापेक्षयेत्यस्य वृत्तिगतं साक्षिचित्प्रतिबिम्ब- रूपफलमपेक्ष्येत्यर्थ इति वाच्यम् । तथासति वृत्तिं जानामीत्येक स्यात् न तु घटं जानामीति । अथ प्रतिबिम्बोपहितरूपेण वृत्ते. रपि फलस्वाद्विषयतासम्बन्धेन तद्वतो घटादेः कर्मतासम्भव इति चेन्न । तथासति प्रत्यक्षधीस्थलेऽपि उक्तहत्तेरेव फलत्वसम्भवेन आवरणभङ्गस्य तत्रैव फलत्वं न तु परोक्षधीस्थल इत्यत्र विनि- गमकाभावात् । तस्मात् वृत्तेश्चिदुपरागार्थत्वपक्षे प्रतिविम्बमेव फ- लम् । आवरणभङ्गार्थत्वपक्षे त्वज्ञानाविषयत्वमिति परोक्षापरोक्ष- साधारणं वाच्यम् । तत्राद्यपक्षे घटादिज्ञानं घटाद्याकारवृत्तिप्रतिबि. म्बिताचित, सुखादिज्ञानं तु सुखादिप्रतिबिम्बिता चिदेव जानात्यर्थः। १) स्वं विशिष्टान्तं मनोवच्छिन्नं चैतन्यं बोध्यमिति घपुस्तके युक्तश्चेदम् ।

·२५२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। प्रतिबिम्बितत्वं (१)मतिबिम्बप्रयोजकमायोज्यप्रतिबिम्ब विशि- पृत्वम् । तेन फलविशिष्टवाचकत्वेन जानातेस्सकर्मकत्वम् । ताशप्रयोजकं च घटादिज्ञानस्थले वृत्तिसामग्री । सुखादिज्ञानस्थ- ले तु सुखादिसामग्री । तादृशम्योज्यमपि वृत्तिसुखादिकम् । अवि द्यादिज्ञानस्थले अविद्यादिनिष्ठप्रतिबिम्बस्यानादित्वेऽपि क्षेमसाधा रणं तत्प्रयोजकत्वमविद्यादावस्त्येव । (२)*तादृशप्रतिबिम्बस्य स्व. बिम्बत्वसम्बन्धेन स्वाश्रयोपहितत्वसम्बन्धेन वा वैशिष्टयं निवेश्यम् वस्तुतस्तु(३) तत्प्रयोज्यमपि प्रतिविम्बविशिष्टाविद्यात्मकं मनो- चच्छिन्नचैतन्यं जानायर्थः । मनोवच्छिन्नचितो घटायाकारवृत्तिम. खाविद्यादौ प्रतिबिम्बसम्भवात्तदादाय यथाक्रमं घटादिज्ञानं नि- वाह्यम् , चैत्रीयघटाद्याकारवृत्तिनिष्ठप्रतिबिम्बप्रयोजकशुद्धचितमा - दाय मैत्रीयज्ञानस्य व्यवहारापत्तेः । उक्तवृत्तौ च चैत्रीयमनोव- च्छिन्नचित एवं प्रतिबिम्बोदयात् तस्याश्च चैत्रजीव एव सत्त्वानो- क्तदोषः । न च चैत्रमनोवच्छिन्नचितः स्वकर्वकालोकसंयोगाधीनमै- त्रीयघटादिवृत्तिजननद्वारा तद्गतप्रतिबिम्बप्रयोजकत्वात् तादृशप्रीतीब- म्बमादाय चैत्रज्ञानव्यवहारापत्तिः। विविधविधया प्रयोजकत्वस्यो- तत्वात् । 'सुखं जानाति घटं जानाती'त्यादौ स्वाश्रितत्वं स्वाकारवृत्ति निष्ठत्वादिकं चेत्यन्यतमसम्बन्धेन जानात्यर्थंकदशे प्रतिबिम्बरूपे मु. खघटादेरन्वयः मुखत्वं जानामी'त्यादौ वृत्तेः प्रतिबिम्बस्यास्त्री- कारेऽपि स्वाश्रयमुखादिनिष्ठत्वादिसम्बन्धेन मुखत्वादेरन्वयः । घटं न जानामीत्यादौ च तादृशज्ञानाद्यभावबोधः। घटायच्छि . १ (१) प्रतिबिम्बप्रयोज्यविशिष्टत्वमिति घपुस्तके । ( २ ) तत्प्रयोज्यमपि प्रतिबिम्बविशिष्टाऽविद्यादिकम् तद्विशिष्टत्वं मनोवच्छि नचिति बोध्यम् इति पाठभेदो घपुस्तके। ( ३ ) वस्तुतस्तु प्रतिबिम्बप्रयोजकं मनोऽवच्छिनचैतन्यं जानात्यर्थ इति पाठान्तरं घपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दो प्रथमश्लोकः । २५३ - नां चाज्ञातज्ञापकत्वेनैव प्रामाण्यात् । अन्यथा स्मृतेरपि न्यायरत्नावली। अचिति भावरूपाज्ञानस्वीकारेण तद्बोधासम्भवात् मूलाज्ञानस्यैव परिणामः शुक्तिरूप्यादीति ब्रह्मज्ञानं विना न तस्य बाधः, कि- न्तु निवृत्तिमात्रम् । यदि तु 'घटं न जानामी'त्यादौ भावरूपाज्ञानं भातात्याग्रहस्तदा हात्तविषयत्वाभावसमानाधिकरणमेव विषय- त्वं तत्र द्वितीयार्थः । तथा च घटादिनिष्ठतादृशविषयताकस्य मू- लाज्ञानस्यैव तत्र भानात् घटाद्याकारवृत्तिकाले न 'घटं न जाना. मी'ति धीः। सुखादौ वृत्तिस्वीकारे तु स्वाकारत्तिनिष्ठत्वसम्बन्धे. नैव प्रतिबिम्बे सुखादेरन्वयः। साक्षात्कारस्तु विषयविशिष्टं यत्म- तिबिम्बं तत्पयोजकप्रयोज्यविशिष्टचिदेव । (१)स्वावच्छिन्नत्तिनि- ष्ठत्वं स्वनिष्ठत्वं चेत्यायन्यतमसम्बन्धेन विषयविशिष्टत्वं बोध्यम् । वस्तुतस्तु वृत्युपरक्तघटादावेव प्रतिबिम्बोत्पत्तेः प्रतिकर्मव्यवस्था- यां वाच्यत्वात् मुखत्वादावपि तस्यास्सम्भवाच्च विषयनिष्ठप्रति बिम्बमेव निवेश्यम् । सैव चित् साक्षात्करोसर्थः । न च जानासर्थ एव साक्षात्करोत्यर्थोऽस्तु (२)किमुक्तान्यतमसम्बन्धेन, घटादेः प्र. तिबिम्बे अन्वयात् परोक्षधीस्थले 'घटं साक्षात्करोमी ति न व्यवहार इति वाच्यम् । 'जानामि साक्षात्करोमि' इयेतयोभिन्नार्थत्वानुभवात् । 'घटं साक्षात्करोमी' सादौ तदेकदेशे विषये तादात्म्येन घटादेरन्वयः। नारायणी। एतदनङ्गीकारेऽनिष्टमाह-अन्यथति। अनधिगन्तृत्वं विनापिप्रामाण्याङ्गी- कारे इत्यर्थः। तदापत्तिः-प्रामाण्यापत्तिः। तद्विशेष्यकत्वविशिष्टतत्प्रकारक त्वस्य तव मते स्मृतावपि सत्त्वात् । न चानुभवत्वविशेषणेन तन्मते स्मृतेः प्रमात्ववारणमिति वाच्यम्। याथार्थ्याविशेषणेप्यनुभवत्वविशेषणेन तद्वा- रणस्य निर्बीजत्वात्। गृहीतग्राहित्वरूपापराध एव तद्वारणे बीजमिति चेत्। तहि 'तद्धेतोरेवास्त्विाति न्यायेनागृहोतग्राहित्वमेव प्रमालक्षणमुचितमिति (१) स्वावच्छिन्नवृत्तिनिष्ठत्वस्वनिष्टचैतन्याद्यन्यतमसन्बन्धेनेति गपुस्तके । (२) किमितिपदं नास्ति खपुस्तके । २२ ·२५४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते ANA न्यायरत्नावली। 'घटं न साक्षात्करोमी'त्यादौ ताशसाक्षात्काराभावबोधः, पूर्ववत् वृत्तेरावरणभङ्गार्थत्वरूपे द्वितीयपक्षे अज्ञानाविषयत्वप्रयोजकविशिष्ट- चिदेव साक्षात्करोत्यर्थः । तस्मात् यथोक्तज्ञानत्वघटितप्रमात्वं नानु. पपनम् । भ्रमवारणाय व्यवहारकालाबाधितत्वं विशेषणम् ।(१)तत्म- मात्वनिरूपितमूलाज्ञानकालावच्छिन्नं मिथ्यात्वनिश्चयाविषयत्वम् । घटादौ चोक्तकाले मिथ्यात्वानिश्चयात् तद्भाने प्रमात्वमक्षतम् । विषय- भेदेनेव प्रमातृभेदेनापि प्रमात्वभेदेऽपि न क्षतिः । न च भ्रमविष- यस्य प्रातिभासिकत्वेन अज्ञातवाभावादेव न भ्रमे अतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तस्य विद्यमानकालेऽज्ञातत्वाऽभावेऽपि भावित्वकाले अज्ञातवासम्भवात् शङ्ख कदाप्यनुत्पन्नपतित्वभ्रमस्य पुंसः मम भावी यः शङ्के पीतत्वभ्रमस्तद्विषयं पीतत्वं न जानामीति प्रसयात् ए. तत् हरिद्रापीतत्वजातीयं स्वर्णपीतत्वजातीयं वेति संशयाच्च । तस्मात् स्वोत्पत्यव्यवहितपूर्वक्षणे स्वकरणक्षणे च यदज्ञातमुक्तका- लावच्छेदेन अबाधितं च तद्विषयकज्ञानत्वं प्रमात्वमिति सिद्धम् । किञ्च स्मृतौ प्रमात्वमुक्तरीत्या प्रमितविषयकत्वरूपालेङ्गेनैवानु- मयिते इत्यनुभवानुरोधेन संस्कारजन्यत्वस्य प्रमात्वनिष्ठसाक्षिग्रा- ह्यताविरोधिदोषताकल्पनात् स्वतःप्रमात्वग्रहणरूपां प्रमासामान्यम- र्यादामतिक्रान्तस्य स्मृतिसामान्यस्य प्रमालक्षणसङ्ग्रहो न युक्त इत्यतोऽपि तव्यावृत्तं प्रमालक्षणम् । ननूक्तलिङ्गेनैव स्मृतौ प्रमा- त्वमनुमीयते न तु साक्षिणा गृह्यते इति कथं निर्णीतम् ? उच्यते । स्मृत्या नाव्यवहितोत्तरक्षणे प्रवृत्तिनियमः किन्तु द्वितीयक्षणे त. त्पमात्वेऽनुमिते सत्येव प्रवृत्तिः । तत्समानविषयत्वेनानुमायमा. नप्रमा(२)त्वकात् स्मृत्यन्तराद्वा सेति सर्वानुभाविकम् । अत एव या स्मृतिः स्वसमानविषयकभ्रममूलकत्वेन गृह्यते, तस्याः भ्रमत्वेनैव (१) तच्च तत्प्रमातृनिरूपितेत्यादिः घपुस्तके। (२) प्रमातृकादिति गपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः। २५५ तदापत्तिरिति । एवं वेदान्तेषु सर्वत्रैवंविधविरोधे अय. मेव परिहारः । तदाहुतिककारपादाः- न्यायरत्नावली। न निश्चयात् न ततः प्रवृत्तिः । तथा च संस्कारजन्यत्वरूपदोषसहि. तत्वेन स्मृतिगतप्रमावस्यात्तत्वस्वीकारणानातसाक्षितादात्म्य रूपस्य साक्षिमास्यत्वस्य तत्राभावात् न स्मृत्युत्पनिद्वितीयक्षणा. दौ प्रवृत्तिः । उक्तलिङ्गकानुमिती तादृशातत्वविरोधिन्यां सयां तत्क्षणे तादृशसाक्षिभास्यत्वविशिष्टप्रमा(१)त्मकया स्मृया स्त्रोत्पत्ति तृतीयक्षणे स्मृत्यन्तरोत्पत्तिद्वितीयक्षणे वा प्रवृत्तिरुत्पद्यते । ननु जीवेश्वरादिबोधकवाक्ये पौरुषनानाविधकल्पनानुवादकत्वमा स्ताम् 'यस्मिन् पश्च पञ्चजना' इत्यादिब्रह्मबोधकवाक्ये भाष्यका- रेव शारीरकभाष्ये प्राणचक्षुश्श्रोत्रानमनोरूपपञ्चकम् , उपनि षद्भाष्य तु ब्राह्मणक्षत्रियवैश्य शूद्रनिषादरूपजातिपञ्चकं पञ्चजन. शब्दार्थत्वेनोक्तम् , तत्वमस्यादिवाक्येऽपि जहदजहल्लक्षणादिक मतभेदेनोक्तम् , तत्कथम् ? तत्राह-एवं वेदान्तेष्विति । एवंविधविरोधे-परमतात्पर्यविषयीभूतब्रह्मप्रतिपादनार्थमुच्यमानां शे विरोधे । अस्माभिर्मादृशैराचार्यः । जीवेशादिव्यवस्थामुक्ता- नारायणी । भावः । प्रासङ्गिक परिसमाप्य प्रकृतमाह-वेदान्तेषु । 'जीवेशावाभासेन क- रोति' रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव,ज्ञाज्ञो द्वावजावीशानीशी, अजो ह्येको जुष- माणोऽनुशेते'इत्यादिश्रुतिषु सर्वत्र तत्तद्वादाभिप्रायपरासु अनन्तशाखा- स्थासु,एवंविधविरोधे-परस्परविरोधेनाप्रामाण्यलक्षणादिविरोधे, अय. मेव-अबाधिताज्ञातफलवदर्थ एव प्रामाण्यं नान्यत्रेति । एतादृशपरि. हारे वार्तिकाचार्यसम्मतिमाह- तदाहुरिति । यया यया-प्रक्रियया आभा- सप्रतिबिम्बावच्छेददृष्टिसृष्टिवादान्यतमरूपया, पुंसां-जीवानां, प्रत्यगा स्मनि-प्रति जड़ादि प्रातिकूल्येनाञ्चति प्रकाशत इति प्रत्यगात्मा जीवेश- जगद्यावृत्तोऽखण्डैकरसरूपस्तस्मिन् । व्युत्पत्तिः-दृढबुद्धिः,प्रक्रिया-प्र. क्रियते व्युत्पाद्यतेऽनयेत्यभेदसाधनसम्पत् जीवेशविभागादिव्यवस्था, (१) प्रमातृकयेति गपुस्तके । . :

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित यया यया भवेत्पुंसां व्युत्पत्तिः प्रत्यगात्मनि । सा सैव प्रक्रिया ज्ञेया साध्वी सा चानवस्थिता ।। इति । श्रुतितात्पर्यविषयीभूतार्थविरुद्धं च हेयमेवेति शतश उद्घोषितमस्माभिः । तस्मान्न किश्चिदेतत् । तदे. वं जीवस्योपाधिनाभिभूतत्वात्मसारोपलब्धिः। परमेश्व. रस्थ तूपाधिवशित्वात् सर्वज्ञत्वादिकमिति सम्पगुषप. न्यायरत्नावली। मुपसंहरति-तदेवमिति । उपाधिनाभिभूतत्वात-यं प्रत्यज्ञाना. ग्रुपाधिनिमित्तायुक्तं स्वरूपावरणं तत्वात् । संसारोपलब्धिः-स. यत्वेन प्रपञ्चोपलब्धिः । उपाधिवशित्वात-श्रुत्यादिसिद्धेनो. ताभिभूतत्वाभावेन विशिष्टत्वात् । सर्वज्ञत्वादिकमित्यादिपदेन मि. थ्यात्वेन प्रपञ्चोपलम्भादिग्रहणम् । ननु न प्रतिविम्बस्य जीवत्वं युक्तम् सन्निहितस्यैव चैतन्यस्य उपाधौ प्रतिबिम्बितत्वेन सन्निहित- रूपबिम्बभेदन प्रतिबिम्बभेदापत्त्या इहलोकगतजीवात् कर्तुः परलो. कगतजीवस्य भोक्तुर्भेदेन कृतहान्यकृताभ्यागमयोरापत्तेः।(१)+ना. नारायणी। साध्वी-तदंशे सोपपत्तिकदृष्टिपुरुष प्रति प्रामाणिकी, (२)सा च प्रक्रिया अनवस्थिता-अप्रतिष्ठिता। स्वांशे प्रामाण्यरहितेति यावत् । साक्षात्क- लवत्त्वाज्ञानत्वादेरभावादिति भावः। नन्वनूद्यत्वेऽपि यदि जीवेशविभाग- कल्पनाऽवान्तरतात्पर्यमादाय साध्वी तदा 'द्वा सुपर्णे'ति मन्त्रोक्तभेदां- शोपि साधुः स्यात्तत्राह-श्रुतीति । श्रुतीनां तात्पर्यस्याद्वैत एव प्रदर्शना. त्तद्विरुद्धभेदांशो न साधुरिति भावः । शतशः-अद्वैतसिद्धिवेदान्तकल्प. लतिकाऽद्वैतरत्नादौ। तस्मात्-अद्वितीयात्मन्येव सकलप्रमाणसमन्वय- समर्थनात् , एतत्-भेदांशादेः प्रामाणिकत्वाप्रमाणिकत्वकथा, नकिञ्चित्- न किमपि वृथेति यावत् । जीवेशादिव्यवस्थामुपसंहरति-तदेवमिति । अभिभूतत्वात्-अनाद्यज्ञानेनावृतत्वात्।संसारोपलब्धिः-सत्यत्वेन प्रपञ्चो. पलम्भः। उपाधिवशित्वात्-वशीकृतमायत्वात्।सर्वज्ञत्वादिकमित्यादिना (१) +'+ एतचिह्नान्तर्गतः पाठो नास्ति घपुस्तके । ( २ ) तर्हि शास्त्रतात्पर्यविषयत्वमागतमेवेत्यत आह सा चानवास्थतेति पाठः खपुस्तके।

·सिद्धान्तबिन्दो प्रथमश्लोकः। २२७ द्यते व्यवस्था । ननु भवत्वविद्यावशाजीवेश्वरविभा. गव्यवस्था । मानमेयादिप्रतिकर्मव्यवस्था तु कथमि- न्यायरत्नावली । यथा च उपाधेर्म- नाप्यवच्छिन्नस्य तद्युक्तम् । उपाध्यधिकरण+गृहादिप्रवेशभेदेनाच. च्छिन्नानाम् आकाशादीनामिव इहलोकपरलोकगतमनोवच्छिन्न. चितामपि भेदेनोक्तदोषापत्तेरिति चेन्न । 'रूपं रूपं प्रतिरूपः, स एष इह प्रविष्ट' इत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मचित एवं प्रतिबिम्बभावोत्या उपा. घिसनिहितभागस्य बिम्बत्वे मानाभावात् । नआदेस्तत्तद्देशसम्बन्धरूपावस्थाभेदेऽपि स्वरूपैक्यम्, 'तद्वंद तीव्याकृत'मित्यादिश्रुतेः, 'तदापीतेः संसारव्यपदेशादिति न्या. याच्च, तथा तदवच्छिन्नचितां तदवस्थाभेदेन भेदेऽपि तदवच्छि. नचिद्रूपैक्यम् । अत एव एककनकपरिणामानां क्रमोत्पन्नानां कटककुण्डलादीनां कटकादीनां कटकत्वरूपैर्भेदेऽपि तत्कनकरू. पेणैक्यम् । किश्च गृहप्राङ्गणादिभेदेऽपि एकघटावच्छिन्नमाकाशमे- कमेव, देशभेदेन तस्य नाशकोत्पादककल्पने गौरवात् । उपाध्युत्पा- दकनाशकयोरेवोपहितोत्पादकनाशकत्वकल्पनात् । भेदप्रतीतेरुपा ध्याश्रयोपाधिभेदप्रयुक्तत्वात् । अन्यथा घटादिव्यक्तिभेदेन घट- त्वादेरपि स्वाभाविकभेदापत्तेः । तस्मात् मतिमान्द्यादेवेदृग्दूषणो- द्भावकत्वम् । मेयादति। मेयादिघटितेत्यर्थः । प्रतिकर्मत्यादि। कदाचिदेव केनचिदेव किश्चिदेव · प्रमीयत इति कालविशे- नारायणी। सर्वान्तर्यामित्वपरिग्रहः । सम्यगुपपद्यते साहङ्कारनिरहङ्कारत्वोभ्यामिति भावः । प्रतिकर्मव्यवस्थामुपपादयिष्यन्नाशङ्कते-नन्विति । मानमेयादी- त्यादिना मातृमितिफलानां परिग्रहः । (१ प्रतिकर्म ज्ञानविषयः व्यव स्था* कदाचिदेव क्वचिदेव केनचिदेव ग्रहणमिति कालदेशसहकारिविशे. षादिना विषयविशेषार्थग्राहिता । दृष्टिसृष्टिपक्षे प्रतिकर्मव्यवस्थाया (१) अत्रायं पाठभेदः खपुस्तके-* प्रतिकर्मव्यवस्थेति। कर्म ज्ञानविषयः । कर्म कर्म प्रति वर्तते इति प्रतिकर्म ज्ञानादिसाधनं तस्य व्यवस्था *कदाचिदेवेत्यादिः समोग्रे।

·२५८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते ति चेत् , उच्यते । दृश्यत्वाजडत्वाविनाशित्वाच्च परिच्छिन्ना(१)प्यविद्या अनिर्वचनीयत्वेन विचारासहा आवरणविक्षेपशक्तिद्वयवती सर्वगतं चिदात्मानमा णोति अङ्गुलिरिव नयनसन्निहिता सूर्यमण्डलम् । तत्र चक्षुष एवावरणे अङ्गुलेरप्यभानप्रसङ्गात् अधिष्ठानाव- न्यायरत्नावली। पादिप्रतिनियतस्य ज्ञानकर्मणो व्यवस्था नियामकोक्तिरित्यर्थः । परिच्छिन्ना-असर्वगता । जीवेशभेदाधनादिपदार्थेषु चित्तादात्म्य- वत्स्वपि तादात्म्येन असम्बन्धेति यावत् । आवरणेत्यादि । आवरणं नास्ति न भातीति पवहारः। विक्षेपश्चाकाशादिकार्य त- योरनुकूलशक्तिद्वयवतीत्यर्थः । तथा च असर्वगतस्यापि सर्वगता. वरणोत्पादकत्वं तदनुकूलशक्तिमच्चादिति भावः । नन्नावारकस्या- वरणीयापेक्षया परिच्छिन्नत्वेऽङ्गुलिन दृष्टान्तः, तदावरणीयम्य चक्षुनिर्गमद्वारस्य तदपेक्षया परिच्छिन्नत्वात् तत्राह-चक्षुष इति। चक्षुर्निर्गमद्वारस्येत्यर्थः । अभानेति । गोलकादनिर्गतस्य चक्षु. षो न ग्राहकत्वं ग्राह्यासम्बद्धादिति भावः । सर्वगतमावणोतीत्य- नारायणी । अनपेक्षायामपि सृष्टिगृष्टिपक्षानुसारेण सिद्धान्तयितुमुपक्रमते-उच्यत इति । परिच्छिन्ना-सर्वदेशकालवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगिनी, असर्वगता- स्वकल्पितैकदेशे विद्यमाना, अविद्या-अघटितघटनापटीयसी,अनिर्वचनी. यत्वेन-सदसद्भिन्नत्वेन, विचारासहा -धर्मिभिन्नत्वाभिन्नत्वाभ्यां निरूप. णानीं। आवरणं-सतो नास्तीति धीः अस्तीति व्यवहारप्रतिबन्धश्चे. स्वादिः, विक्षेपः-आकाशादिप्रपञ्चः, तदनुकूलशक्तिद्वयवती। तथाचा- सर्वगताया अपि.सर्वगतावरकत्वं तदनुकूलशक्तिमत्त्वादिति भावः। परि- च्छिन्नस्य स्वापेक्षयाऽतिव्यापकावरकत्वे दृष्टान्तमाह-अङ्गुलिरिवेति । न स्वापेक्षयाऽङ्गलियापकमावृणेति किन्तु स्वापेक्षया परिच्छिन्नमेव तथा- चासिद्धो दृष्टान्त इत्याशङ्कां परिहरति-तत्रेति । तत्र दृष्टान्ते, चक्षुषः-चक्षु- रिन्द्रियस्य, आवरणे-निर्गमप्रतिबन्धे। अभानेति । गोलकादनिर्गतस्य (१) अमर्वगतेत्यधिकं कखपुस्तकयो: नारायण्यां च ।

·तथा सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । २५९ रणमन्तरेण विक्षेपानुपपत्तेश्च । ततः(१) सा पूर्वपूर्वसं. स्कारजीवकर्मप्रयुक्ता सती निखिलजगदाकारेण परि. णमते । सा च स्वगतचिदाभासद्वारा चित्तादात्म्याप. नेति तत्कार्यमपि सर्वमाभासद्वारा चिदनुस्यूतमेव । च चैतन्यस्य दीपवत्स्वसम्बद्धसर्वभासकत्वात् न्यायरत्नावली। त्र हेत्वन्तरमाह--अधिष्ठानेति । अनुपपत्तेः-अनुपलब्धेः । संस्कारोति । सकलकार्यमूक्ष्मावस्थेत्यर्थः । प्रयुक्ता-सह. कृता । चिदाभासबारा चित्तादात्म्येति । चित्तादात्म्यवत् आभासतादात्म्यवतीत्यर्थः । वार्तिकमते पक्षद्वयम् । तत्र चिदाभा. सस्यैष जगदधिष्ठानत्वपक्षे (२)*तस्यैव साक्षित्वेनाविद्यादिभा- सकत्वम् । तच्च चिदाभासस्य मिथ्यात्वेपि चित्तादात्म्यादुपप. यते । आभासाविविक्तचित एव जगदधिष्ठानत्वपक्षे* तस्या एव सर्वभासकत्वेन अविद्यातादात्म्यस्य वाच्यत्वात चिदाभासद्वारेत्यादेः चिदाभासतादात्म्यवत्वात् चित्तादात्म्यव- तीयर्थः । तत्कार्य-कार्यरूपापन्ना सा । सर्वभासकत्वात् -सर्व- चक्षुषोन ग्राहकत्वं ग्राह्यासम्बन्धादिति भावः। सर्वगतमावृणातीत्यत्र हे. तुमाह-अधिष्ठानेति । शुक्त्यंशस्येव परिपूर्णानन्दरूपाश्रयविशेषस्याभानं विना कार्यासम्भवादित्यर्थः । अधिष्ठानभाने भ्रमानुत्पत्तेरिति भावः । सृष्टी क्रमवैचित्र्यं ज्ञापयिष्यन् विशेषसामग्रीसहकृताविद्यातो जगदुत्पत्ति- माह-ततश्चेति । सर्वगतावरणाश्चेत्यर्थः। संस्कारेति । कार्यसूक्ष्मावस्थे. त्यर्थः । अनेन वैचित्र्योपपत्तिः सूचिता । जीवकर्मेति । जीवादृष्टेत्यर्थः । अनेन पौर्वापर्यक्रमस्योपपत्तिःसूचिता ।प्रयुक्ता-सहकृता । सृष्टिकथनस्य प्रयोजनमाह-सा चेत्यादि । सा च अविद्याचिदाभासद्वारा चित्तादात्म्या. पन्ना-चिदाभासतादात्म्यवत्वादाभासतादात्म्यापन्नचित्तादात्म्यवती. त्यर्थः । चिदनुस्यूत-भासकचित्सम्बद्धम् । सर्वावभासकत्वात्-अस्ति- ( १ ) ततश्च सेति कखपुस्तकयोः नारायण्यां च । ( २ ) * • • • •*चिह्नितः पाठः प्रमादभ्रष्टो गपुस्तके । - नारायणी।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते जगदुपादानचैतन्यं प्रमाणापेक्षामन्तरेणैव सर्वदा सर्व भासयत् सर्वज्ञं भवति । तेन तत्र न मानमेयादिव्यव- स्था किन्तु जीवे । तस्य बुद्ध्यवच्छिन्नत्वेन परिच्छि- नत्वाद् । तेन चिदभिव्यक्तियोग्येन (१)यनान्त: न्यायरत्नावली। स्मिन्नस्ति भातीति प्रयोजकत्वात् । भासयदुक्तव्यवहारविषययो- ग्यं कुर्वत् । तथा च जीवस्य मुखादाविव ईश्वरस्य दृश्यमाने आभासरूपप्रतिबिम्बद्वारा साक्षात्कारः । अनादिष्वपि दृश्येषु स. वैष्वाभासस्वीकारात् । विवरणकारमते तु विद्यमानेषु प्रत्यक्षरूपा, माविषु अनुमितिरूपा, अतीतेषु स्मृतिरूपा मायावृत्तिः स्वीक्रि. यत इति ताभिरेव ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वं सदति तत्रोक्तम् । वाचस्प- तिमते तु प्रतिबिम्बमायावृत्त्योरीवरस्यास्वीकारेऽपि वक्ष्यमाणं वृत्तरभदभव्यक्त्यर्थप क्षमनुस्य तदनुसारिसवज्ञत्व सव दृश्याचद- भिन्नचिद्रूपत्वं बोध्यम् । सुखादी जीवस्येव , सर्वदृश्येषु ईशस्या- नारायणी। सातीति सर्वव्यवहारजनकत्वात् । भासयन्निरुक्तरूपेण प्रकाशयत् । स. वंशं-सर्वविषयकेक्षणरूपमायावृत्तिमत्। तेन -चिदाभासद्वारासर्वसम्बन्ध स्य प्रमाणद्वारकसम्बन्धापेक्षाया अभावेन, तत्र-ईशचैतन्ये, (२)(न मानमे. यादिव्यवस्था)-न मानमेयादिकृतप्रतिकर्मव्यवस्था। ननु जीवऽपि कथं व्यवस्था? तस्यानावृतचितोऽभेदात्तत्राह-तस्येति। जीवस्येत्यर्थः । बुद्ध्य- वच्छिन्नत्वेन-अन्तःकरणावच्छिन्नत्वेन,परिच्छिन्नत्वात्-सर्वासम्बद्धत्वा- त्। (३)* तथाच ग्राहकचिदभेदेऽपि ग्राहकतदीयोपरागाभावान्नास्य सर्वा- वभासोऽतो मानमेयाव्यपेक्षेत्यादौ* सामान्यतः प्रतिकर्मव्यवस्था दर्श- यति-तेनेति । तेन-जीवस्योपाधिकृताऽसर्वसम्बन्धेन, चिदभिव्यक्तिः-चि. त्प्रतिबिम्बसम्बन्धः, सत्त्वप्राधान्याश्चिदुपाधिता वा। येन येन-चत्रमै- (१) येन येनेति कखपुस्तयोः नारायण्यां च । (२) अन्यचिह्नरहित एतच्चिह्न( द्वयमध्यगतः पाठः केषुचित्पुस्तकंध्वनुपल. ब्धापि आवश्यकत्वात् वर्धितोऽस्माभिरिति बोध्यम् । एवमप्रेपि । (३) *...* चिन्हान्तर्गतः पाठो नास्ति खपुस्तके । .. t ·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः। २६१ N/ करणेन यदा यत्सम्बद्धं भवति, तदेव तदा तदव. च्छिन्नो जीवाऽनुभवतीति न साङ्कर्यप्रसङ्गः। एवमत्र प्रक्रिया। शरीरमध्ये स्थितः सर्वशरीरव्यापकः सवप्रा. न्यायरत्नावली। ज्ञानाविषयत्वघटितं वा तदाच्यम्(१) ।+तत्पक्षे तस्यैव साक्षित्वेन अविद्यादिभासकत्वम् । तच्च चिदाभासस्य मिथ्यात्वेऽपि चित्ता. दात्म्यादुपपद्यते । आभासाविविक्तचित एव जगदधिष्ठानत्वपक्षे तस्या एव सर्वभासकवेन अविद्यादितादात्म्यस्य वाच्यत्वात् चि. दाभासद्वारेत्यादेरिति भावः । ननु चिदभिव्यक्तियोग्यत्वादिकं कीदृशम् ? तत्राह-एवमित्यादि । (२)शरीरमध्यस्थसुखादि रूपेण परिणममानत्वात् शरीरमध्यस्थः युगपद्धस्तपादायवच्छिन्न- सुखदुःखादिरूपेण परिणममानत्वात् शरीरावयवेषु सर्वेषु व्या- पकः । साविकज्ञानसुखादिपरिणामवत्वादाह-सत्त्वप्राधान्ये- नारायणी। त्रीयेण, यदा-तत्तदाकारसाक्षात्कारादिवृत्तिजनकासाधारणप्रमाणसम- वधानदशायाम् , यत्-किञ्चिदविद्यातत्कार्यजातम् , सम्बद्धम्-अन्वि- तम्, तदेव-तत्प्रमाणन्यापारेणान्तःकरणान्वितं वस्तु, तदा-तत्तत्प्रमाण- वृत्तिदशायाम्,तदवच्छिन्नो जीवः-अन्तःकरणावच्छिन्नःप्रमाता, न साङ्क- र्यप्रसङ्ग:-न युगपत्सर्वार्थग्राहकत्वप्रसङ्गः। न वा पश्यामि, जिघ्रामि, स्पृ. शामि, स्वादयामि, शृणोमि, जानामि, अनुमिनोमि, उपमिनोमि, शाब्द- यामि, इत्यादिप्रीतिसिद्धचाक्षुषत्वादिविजातीयधर्मानवच्छिन्नतया ई- शस्येव ग्रहप्रसङ्गः। प्रतिकर्मव्यवस्थायाः परिच्छिन्नत्वेनापेक्षोक्तरिति भावः। विशदयितुमाह-एवमिति । शरीरमध्यस्थः-सुखादिरूपेण परिणम मानत्वात् शरीरमध्ये स्थितः। सर्वशरीरव्यापकः सर्वशरीरावयवेषु व्या पकः । युगपद्धस्तपादाधवच्छिन्नसुखदुःखादिरूपेण परिणममानत्वात् । ज्ञानाकारवृत्तेरेवाधिकपरिणामदर्शनदाह-सत्त्वेति । अनेन रजस्तमोन्वयो- (१) वाच्यमिति भावः । ननुचिदभिव्यक्तीत्यादिः घपुस्तके पाटः । अर्थात + चिलद्वयमध्यस्थः पाठो नास्तीति । (२) शरीरमध्यस्थः इति पाठो गपुस्तके ।

·२६२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते धान्येन सूक्ष्मपश्चभूतारब्धः अन्तःकरणाख्यः अविद्या. विवर्ती दर्पणादिवदतिस्वच्छः नेत्रादिद्वारा निर्गत्य यो. ग्यान् घटादीन् विषयान् व्याप्य तत्तदाकारो भवति न्यायरत्नावली। नेति । उत्क्रमणसमये गतिविघाताभावादाह-सूक्ष्मति । पश्च- भूतगुणानां ग्राहकत्वादाह-पञ्चभूतेति । आरब्धति । परि- णामेसर्थः। सत्त्वांशाधिक्ययुक्तापञ्चीकृतपञ्चमहाभूतपरिणाम इति समुदायार्थः । विवर्तः–परिणामः । भूतानां विशेषपरिणामित्वे. ऽपि सामान्यपरिणामिन्यविद्येत्यर्थः । अतिस्वच्छ:-स्वसम्बधिनः प्रतिबिम्बोत्पत्तियोग्यः । नेत्रादीति । नेत्रादिद्वारा बहिरिन्द्रिये. ण संयुक्तो भूत्वा तेनैव रूपेण घटादिभिस्संयुक्तो भूत्वा घटादि- विषयकचाक्षुषादिरूपेण परिणमत इत्यर्थः । मनस्संयुक्तन्द्रियवि- षयसन्निकर्षस्य चाक्षुषादिहेतुत्वज्ञापनाय व्याप्य तत्तदाकारो भवती- त्युक्तम्।मनस इन्द्रियमिश्रितत्वेन मनोव्याप्तिकथनेनैव इन्द्रियव्याप्ति- लाभात् । तावता च चाक्षुषादिमनोवृत्तेः घटादिस्व विषयसंयुक्तत्वमा वश्यकम् । मनसश्चक्षुरादीन्द्रियसंयोगकाले चाक्षुषानुत्पत्तावपि चक्षु रादिमनोयोगचक्षुरादिविषयसंयोगयोः न पार्थक्ये कारणत्वं कि- न्तु शक्तिविशेषरूपेण एकमेव कारणत्वम् । मनोसंयुक्तचक्षुर्विष- यसंयोगे तादृशशक्तिविशेषास्वीकारेणातिप्रसङ्गभङ्गादित्यपि ज्ञा. नारायणी। ऽपि ज्ञापितः कामनिद्रादिवृत्तीनामुपलम्भात् । उत्क्रमणसमये गतिवि- विघाताभावादाह-सूक्ष्मेति । पञ्चभूतानां गुणग्राहकत्वादाह-पञ्चेति । आ- रब्धः-परिणामः सत्त्वांशाधिक्ययुक्ताऽपञ्चीकृतपञ्चभूतपरिणाम इति स. मुदायार्थः । विवर्तः-परिणामः । भूतानां विशेषपरिणामित्वेऽपि सामा- न्यपरिणामिन्यविद्यत्यर्थः । अतिस्वच्छः-सान्निध्यमात्रेण प्रतिबिम्बग्रह- समर्थः, सत्त्वप्रधानत्वात्प्रमातृभावादियोग्यो वा। नेत्रादिद्वारा-नेत्रस्था. नादिच्छिद्रमार्गेण, योग्यान्महत्त्वोद्भूतरूपवदालोकादिसंयोगविशिष्टान्, व्याप्य तत्तदाकारा भवति-पृथुबुध्नाद्याकारताशालिचाक्षुषादिवृत्तिरूपेण ।

·सिमान्तविन्दौ प्रमथलोकः । २६३ द्रुतताम्रादिवत् । तस्य च सौरालोकादिवद् झटित्येव न्यायरत्नावली। पितम् । दुतताम्रादिवदिति । यथा द्रवीभूतताम्रादि मूषापा- त्रादौ क्षिप्तं पश्चाद्वारवाद्यपसारिततेजोभागं सत् कठिनीभवति, तथा मनो घटादिमनिकृष्टेन्द्रियसंयुक्तं तदाकाराख्यविषयता- सम्बन्धेन घटादिसम्बद्धं चाक्षुषादिरूपं भवतीत्यर्थः । ननु कथ- पतिशीघ्रमेव मनसस्सूर्यमण्डलादिसंयोगः तत्राह-तस्यति । ननु मनस इन्द्रियसंयुक्तत्वेऽपि घटादिसंयोगे मानाभावः, घटादि- संयुक्तभागावच्छेदेनैव इन्द्रिये तत्संयोगसम्भवात् । न च विषये मनस्संयोगं विना विषयचैतन्याभिन्नप्रमातृचैतन्यरूपस्य विषयसा- क्षात्कारस्यानुपपत्तिरिति वाच्यम् ।(१)विषयाकाराया अनिर्गता- या अपि इन्द्रियजन्याया मनोवृत्तर्विषयसाक्षात्कारसम्भवात् आत्म- सुखादौ मनःकरणकस्यैव साक्षात्कारस्य वाचस्पतिमते स्वीकारात्*। अथ विनिगमकाभावादिन्द्रियघटादिसंयुक्तभागावच्छेदेनापि मनस्सं. नारायणी । परिणमते इत्यर्थः । विषयेन्द्रियसन्निकर्षस्येव विषयमनोयोगस्यापि है. तुत्वज्ञापनाय व्याप्य तत्तदाकारो भवतीत्युक्तम् , अत्र दृष्टान्तः-द्रुतेति । यथा द्रवीभूतताभं मूषापात्रे निक्षिप्तं वाय्वाद्यपसारिततेजोभागं सत्क ठिनं भवति, तथा मनो विषयसंयुक्तं सदाकाराख्यविषयतासम्बन्धेन घटादिसंबद्धचाक्षुषादिरूपं भवतीत्यर्थः । निर्गत्य-निःसृत्य । देशान्तरे गतस्य विषयाकारतायां तुद्दष्टान्तस्तडागोदकमिति। तद्यथा तडागोदक छिद्राभिःसृत्य कुल्यात्मना केदारेषु प्रविश्य केदाराकारं भवतीत्यादि स्प- ष्टम् । ननु कथमतिशीघ्रमेव मनसः सूर्यमण्डलादिसंयोगस्तत्राह-तस्येति । (२)स्पष्टम्। ननु 'युगपज्ञानानुपपत्तिर्मनसो लिङ्गमिति सूत्रयता भगव. ताऽक्षपादेन मनसोऽणुत्वसमर्थनात्तस्य चाणोर्बहिनिर्गमने सोमरणा- (१) *साक्षात्कारत्वजातिस्वीकारेणैव तदुपपत्तेः चाक्षुषत्वादिजात्यैव पश्यामी- त्यादिप्रत्ययस्य त्वयाप्युपपादनीयत्वात् । चिन्हमध्यगः पाठो भिन्ना घपुस्तके । (२) स्पष्टमिति । सौरप्रभा यथा मेघाद्यावरणे सति सङ्कुचिता भवति मेघाापगमे च झटित्येव जगद् व्याप्नोति तद्वदित्यर्थः । । ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते सङ्कोचविकासावुपपद्यते । स सावयवत्वात् न्यायरत्नावली । युज्यते। (१)+सावयवत्वाच्च युगपत्पादहस्ताधवच्छिन्नमुखादिपरि- णामवत् । किञ्च इन्द्रिय सन्निकर्ष प्रति चाक्षुषादेः घटादिनिष्ठेन विषयतासम्बन्धेनेवावच्छेदकतासम्बन्धेनापि विनिगमकाभावेन का. यतासम्भवात् , चाक्षुषादिमनोवृत्तेस्स्वविषयावच्छिन्नत्वसिद्ध्या ब. हिर्निर्गमस्यावश्यवाच्यत्वेन घटादिसंयोगस्यापि सम्भवः । न च (२)चक्षुरादेर्घटादिनिष्ठविषयताकत्वसिद्धौ विषयतासम्बन्धेनेन्द्रिय- सन्निकर्षकार्यत्वस्यावश्यकतया सैव तत्र विनिगमिकति वाच्यम् । विशिष्टविषयकबुद्धित्वेन बाधाभावादिकार्यत्वस्यावश्यकतया तत एवोक्तसिद्धिसम्भवात् उक्तकार्यस्यानावश्यकत्वात् । न च नि- विकल्पकप्रसक्षस्य उक्तसिद्ध्यै तादृशमिन्द्रिय सन्निकर्षकार्यत्वमाव- श्यकमिति वाच्यम् । उक्तप्रसक्षे मानाभावात् । न च 'जातिमान घट' इत्यादी शुद्धघटत्वादिप्रकारताप्रयोजकत्वेन घटत्वादिनिर्विक- ल्पकसिद्धिरिति वाच्यम् । विजातीयसभिकर्षत्वेनैव उक्तविषयताक- धीहेतुत्व(३)सम्भवात् । अनन्तकोटिनिर्विकल्पककल्पने गौरवादिति चन्न । तथापि(४) घटादिसंस्पृष्टस्य मनसशरीरसंसर्गे मानाभावे- न शरीरावच्छिन्नमनोभागावच्छिन्नचितश्चाक्षुषादिकालेऽपि प्रमात- स्वसिद्धान्तानुपपत्तेः, तत्राह-स चेत्यादि । अवच्छिन्नः-शरी- नारायणी। पत्तेविषयसन्निकर्षव्याप्तिरयुक्तत्यत आह-स चेति। (५)अविद्याविवर्तश्चेत्य- र्थः । सावयवत्वात्-भूतसूक्ष्मांशरूपावयवत्वात् । 'अन्नमयं हि सौम्य म. न' इत्यादिश्रुत्या भूतकार्यत्वोक्त्या सावयवत्वज्ञापनादिति भावः । अतो (१)+ तत्सम्भवात् तस्य सावयवत्वात् । सावयवत्वं च युगपपादहस्ताद्यवच्छिन्न- सुखादिपरिणामवत्त्वात् + । इति पाठो भिन्नो घपुस्तके । (२) चाक्षुषादेर्घटादिनिष्ठविषयताकत्वसिध्यै इति घपुस्तके पाठः युक्तश्च । (३) हेतुत्वकल्पनादिति घपुस्तके । (४) तथाहीति गपुस्तके। (५) अन्तःकरणाख्यः अविद्याविवर्तश्चेति खपुस्तके ।

·मिद्धान्तविन्दो प्रथम श्लोकः । २६५ परिणममानो देहाभ्यन्तरे घटादौ च सम्परव्याप्य देहघट. योर्मध्येऽपि चक्षुर्वदविच्छिन्नोऽप्यवतिष्ठते । तत्र(१) दे. हेऽन्तःकरणभागोऽहङ्काराख्यः कर्तेत्युच्यते । (२)देह- विषयमध्यवृत्तिदण्डायमानस्तदुभागः वृत्तिज्ञानाख्यः क्रियेत्युच्यते । विषयव्यापकस्तद्भागो विषयस्य ज्ञानक मत्वसम्पादकमभिव्यक्तियोग्यत्वमित्युच्यते । तस्य च न्यायरत्नावली। रघटादितदन्तरालदेशेषु युगपत्संयुक्तः । तत्र हेतुगर्भ विशेषणमाह- चक्षुर्वदिति । चक्षुरादीन्द्रियस्य यथा जीवनदशायां न शरीर त्यागः, जीवनादृष्टस्य तत्र प्रतिबन्धकत्वात् तथा मनसोऽपीत्य थः। कर्तेति । क्रियानुकूलेन्द्रियसंयोगादिव्यापारवत्वादिति शेषः । ज्ञानकर्मत्वसम्पादकम् -आवरणनिवृत्त्यादिरूपस्य ज्ञानक्रियाजन्य- फलस्य सम्पादकम् । तत्र हेतु:-अभिव्यक्तियोग्यत्व. नारायणी । युगपन्नानावृत्त्याकारपरिणामोऽपि युज्यत एवेत्यभिप्रायेणाह-परिणममान इति । तस्मादेवाभ्यन्तरे बहिश्च स्थितिरपि युज्यत इत्याह-देहोते । देह- घटयोर्मध्येपीत्वपिना मध्येऽन्तराले सम्यग् व्याप्त्यभावः सूचितः, मध्ये व्याप्तिफलस्य प्रमादैरनुपलम्भादित्यन्यत्र विस्तरः । अविच्छिन्नः-शरी. रघटान्तरालदेशेषु युगपत्संयुक्तः । तत्र दृष्टान्तः-चक्षुर्वदिति । यथा चक्षुर- दृष्टवशाजीवशायां शरीरं न त्यजति अन्धत्वप्रङ्गात् , नापि मध्ये व्यव. च्छेदःखण्डितत्वप्रसङ्गात् , मनःसंयुक्तेन्द्रियस्य विषयेन सह संगोगाभा. वेनाग्राहकत्वप्रसङ्गाच्च एवं मनसोपीति भावः। अन्तःकरणस्य सर्वत्राव. स्थितिप्रयोजनमाह-तत्रेति। तत्र-तेषुभागेषु मध्ये। कर्ता-कार्यानुकूल कृति मान् । चेतनावृत्तिमत्त्वादिति भावः। ज्ञानकर्मत्वेति । आवरणनिवृत्यादिरूप. स्य ज्ञानरूपक्रियाजन्यफलस्य संपादकं तत्र हेतुः-अभिव्यक्तीति । आवर- णनिवृत्तिरूपाभिव्यक्ति प्रति कारणीभूताया वृत्तिज्ञानरूपक्रियाया योग्यता. रूपमित्यर्थः। विषयसंसृष्टस्वभागावच्छिन्नक्रिया विषयाभिव्यक्तिजननयोः ग्या भवतीति भावः । अन्तःकरणविभागकथनस्य प्रयोजनमाह -तस्येति । (१) देहावच्छिन्नान्तःकरणेत्यादिः कपुस्तके । (२) देहघटयोर्मध्यवर्ती दण्डायमानेत्यादिः कखपुस्तकयोः । २३ ..

·-२६६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते त्रिभागस्यान्तःकरणस्यानिस्वच्छत्वात् चैतन्यं तत्राभि- व्यज्यते । तस्य चाभिव्यक्तस्य चैतन्यस्य एकत्वेऽप्यभि. व्यञ्जकान्तःकरणभागभेदात् त्रिधा व्यपदेशो भवति । कर्तृभागावच्छिन्नचिदंशः प्रमाता। क्रियाभागावच्छि. नचिदंशः प्रमाणम् । विषयगतोऽभिव्यक्तियोगत्वना. गावच्छिन्नचिदंशः प्रमितिरिति। प्रमेयं तु विषयगतं न्यायरत्नावली। मिति । आवरणनिवृत्त्यादिरूपाभिव्यक्तिं प्रति कारणीभूताया वृत्तिज्ञानरूपक्रियाया योग्यतारूपमित्यर्थः। विषयमसृष्टस्वभागा. वच्छिन्नक्रिया विषयनिष्ठाभिव्यक्तिजननयोग्या भवतीति भावः । प्रमातेति । प्रमानुकूलव्यापारवत्वादिति शेषः । प्रमाणमिति । विषयसंसृष्टभागरूपप्रमासिद्ध्यर्थं प्रमातृव्यापाराविशिष्टत्वात् तादृश- प्रमा प्रति अयोगव्यवच्छेदेन कारणत्वाञ्चेति शेषः । प्रमात्रा व्या- पृता हि वृत्तिर्विषयेण संमृज्यते, विषयमसृष्टभागाऽयोगशून्या चेति भावः । प्रमितिरिति । अज्ञातविषयभागत्वादिति शेषः । तदव्यवधानेन अज्ञातविषयाभिव्यक्तिरूपफलदर्शने तस्यैवाज्ञात- नारायणी। । अतिस्वच्छत्वात-प्रतिबिम्बासम्बन्धयोग्यत्वात् । तत्र-त्रिभागेऽन्तःकर. णे,अभिव्यज्यते-प्रतिबिम्बितं भवति । अस्तु प्रतिबिम्बस्तथापि तस्यैक. स्य प्रमात्रादिव्यवस्था कथं तत्राह-तस्यति । स्पष्टम् । त्रिधाव्यपदेशमेव स्पष्टपति-कर्तृभागेति । शरीरसम्बद्धान्तःकरणभागावच्छिन्नेत्यर्थः । प्रमाता-धात्वर्थज्ञानानुकूलव्यापारवत्त्वादिति शेषः । क्रियाभागेति । अन्त. रालदेशावच्छिन्नान्तःकरणभागावच्छिन्नेत्यर्थः । प्रमाण-विषयसंसृष्टभा. गरूपप्रमाया अयोगव्यवच्छेदेन सम्बन्धि,फलायोगव्यवच्छिन्नकारणस्यैः व करणत्वाङ्गीकारात् । इन्द्रियादीनां तु प्रयोजकत्वेन करणत्वव्यपदेशो भाक्त इति भावः । विषयेति । घटादिरूपविषयगतो यः प्रमाणवृत्तेर्योग्यता. रूपो भागः विषयसंसृष्टभागावच्छिन्नत्वेनैव प्रमावृत्तेरभिव्यक्तिकारण- तावच्छेदकीभूतो भाग इति यावत्, तदवच्छिन्नचित्प्रतिबिम्बः प्रमिति. रित्यर्थः । अज्ञातविषयकभागत्वादिति शेषः । तदनन्तरमेवाज्ञातविषया.

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । ब्रह्मचैतन्यमेव अज्ञातम् । तदेव च ज्ञातं सत् फलम् । न्यायरत्नावली। विषयकत्वमिति भावः । ब्रह्मेति । जीवचैतन्यस्य स्वत एवामि- व्यक्तत्वात् प्रमयाऽभिव्यज्यमानं ब्रह्मचैतन्यमेव प्रमेयमिति भावः । वस्तुतो ब्रह्म बृहत् जगदुपादानमिति यावत् , तथा च जीवस्य जगदुपादानत्वपक्षे विषयावच्छिन्नस्यैव प्रमेयत्वमिति ध्येयम् । ज्ञा- तम्-अभिव्यक्तम् । ननु चक्षुरादीनामपि प्रमाणत्वसम्भवात दर्शनान्तरेषु उक्तत्वाच्च तदनृत्या न्यूनत्वमिति चेन्न । वृत्ति. ज्ञानस्य चक्षुरादिमिश्रितत्वेन तत्पमाणत्वोत्या चक्षुरादेरपि तल्लाभात् , प्रमासामान्य प्रति करणस्य प्रकृते वाच्यत्वात् , मनसः प्रमासामान्यकरणत्वस्य दर्शनान्तरेष्वप्युक्तत्वाच, तदुक्तेरेव प्रकृते युक्तत्वाच । अत्र मनसोऽचेतनत्वेन स्वेतरसकलकारकम- योक्तृत्वरूपस्वातन्त्र्यात्मककर्तृत्वासम्भवाद मनोवच्छिन्नचितः प्रमातृत्वमुक्तम् । 'जानामि घटं जानामि पट'मित्याद्यनुगताका- रधीषु चिद्रूपस्यैकज्ञानस्य विषयत्वात् सुखादौ वृत्यस्वीकारेण तदवच्छिन्नचित एव तज्ज्ञानत्वाच विषय संसृष्टत्तिभागस्य ज्ञान त्वाभावेन प्रमितित्वस्याप्यसम्भवात् तदवच्छिन्नचितः तदुक्तम् । सा च वृत्यवच्छिन्नचितः विषयसंसृष्टात्मकं विशिष्टरूपमिति विशि- नारायणी। भिव्यक्तिरूपफलदर्शनेन तस्यैवाज्ञातविषयकस्वादिति भावः । एकत्वेऽपि त्रिधा व्यपदेशो भवतीत्यनेन ग्रन्थेनान्तःकरणगत एक एव प्रतिबिम्बोऽ. न्तःकरणाभिन्नवृत्तीनां प्रमितित्वादिसम्पादको न तु तत्र प्रतिबिम्बान्त. रमपि युक्तं प्रमाणाभावाद् गौरवाञ्चेति ध्वनितम् । प्रमेयस्य सर्वसाधा. रणत्वात्प्रमेयं पृथगाह-प्रमेयन्त्विति । निरुक्तप्रमायां विषयस्त्वित्यर्थः । ब्र- ह्मेति । जीवचैतन्यस्य स्वत एवाभिव्यक्तत्वात्प्रमयाऽभिव्यज्यमानं ब्रह्म- चैतन्यमेव विषय इति भावः। विषये घटादौ स्फूर्त्यर्थ विषयाकारवृत्ती चित्प्रतिबिम्ब एव फलमिति मतनिरासायाह-तदेवेति । ब्रह्मचैतन्यमेव प्रमेयात्मकमेवेत्यर्थः । ज्ञातम्-अभिव्यक्त निवृत्तावरणमिति यावत् । वृ ·२६८ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते अत्र च यस्मिन्पक्षे अन्तःकरणावच्छिन्नो जीवः यस्मिंश्च न्यायरत्नावली। टरूपे केवलरूपस्य हेतुत्वात् , वृत्त्यवच्छिन्नचिदेव प्रमाण(१)मुक्त. म् । तथा च विषयसंसृष्टस्यवच्छिन्नरूपेण प्रमात्वम् । प्रमाणत्वं तु विषयासंसृष्टत्यवच्छिन्नरूपेणेव शरीरासंहष्कृत्यवच्छिन्नरूपे. णापि । शरीरसंसृष्टवृत्त्यवच्छिन्नचिद्रूपप्रमातुः प्रयत्नेन हि शरािसं. सृष्टस्यच्छिन्नं व्याप्रियते प्रमानिष्पत्तये । अत एव शरीरसंसृष्ट वृत्यवच्छिन्नचिद्रूपस्यैव प्रमातृत्वमुक्तम् । ननु केयं प्रमेयचितः प्रमाधीनाऽभिव्यक्तिः ? न तावत् प्रमाचिदभेदः। अविद्यावच्छिन्न- चिद्रूपजीवस्य जगदुपादानत्वपक्षे घटाद्यवच्छिन्नायाः प्रमेयचितः अविद्यावच्छिन्नजीवचिद्रूपत्वेन जीवं प्रति घटादः भानसम्भवेन घटादिचितः प्रमात्र भेदस्य व्यर्थत्वात् । न हि सुषुप्तौ प्रमात्रभावे. ऽपि अविद्यादिकं जीवं प्रति न भाति । न वा तेन भानेन जागरे न स्मयते । नाप्यावरणभङ्गः । मनोवच्छिन्नचितः जगदुपादानस्य अविद्यापतिबिम्बितचैतन्यस्य वा जीवत्वपक्षे तत्तादात्म्याभावादेव घटादीनाम् अभानसिद्धौ घटाद्याकारवृत्यभावकाले घटाद्यव- च्छिमचियावरणस्वीकारस्य व्यर्थत्वात् , तद्भङ्गस्य प्रमाफलत्वा सम्भवात , तबाह-अत्र चेत्यादि । अत्र प्रमात्रादिषु त्रिषु मध्ये । अन्तःकरणवृत्तिः प्रमा उभयत्रापि प्रमाचिदुपरागार्थाव- रणभङ्गार्था चेति योजना । सर्वगतः -सर्वकार्यतादात्म्यवदवि. नारायणी। त्याऽऽवरणे निवृत्ते ब्रह्मणैव स्वतःस्फूर्तिमता घटादेः स्फूर्तिसम्भवात्तद- थै घटाकारवृत्तौ प्रतिबिम्बकल्पनमप्रामाणिकमिति भावः । ब्रह्मणैव यदि विषयप्रकोशस्तदा वृत्तः क्वोपयोगस्तत्राह-अत्र चेति । अत्र-प्रमात्रादिम- ध्ये । अन्तःकरणवृत्तिः प्रमारूपा उभयत्रापि प्रमातृचिदुपरागार्था विषय. गतचैतन्यावरणभङ्गार्था चेति योजना । सर्वगतः-सर्वकार्यतादात्म्याप- (१) प्रमाणमुक्ता इति घपुस्तके । युक्ततेदम् , सा चेत्यनुसारात् ।

·सिद्धान्त बिन्दौ प्रथमश्लोकः । २६९ पक्षे सर्वगतोऽसङ्गोऽविद्याप्रतिबिम्बो जीवः, तत्रोभयत्रा- पिप्रमातृचैतन्योपरागार्धा विषयगतचैतन्यावरणभङ्गार्धा न्यायरत्नावली। घोपाधिकः । असङ्ग इति । घटादितादात्म्यशून्य इत्यर्थः । जीवान्यचित एव जगदुपादानत्वात् जीवस्य तदभावेन घटादि. तादात्म्यशून्यो जीवः शुद्धचित् अविद्याबिम्बत्वोपहितचिद्वा जग- दुपादानमिति विवरणे उक्तम् । अविद्यागताभासाविविक्त चिद्रूप- ईशस्तथेति वार्तिक उक्तम् । तत्र आद्याया अविद्याप्रतिबिम्बरूप. विवरणोक्तजीवेशानुस्यूतत्वेन, द्वितीयाया अविद्यामनःप्रतिबिम्ब रूपसंक्षेपशारीरकोक्तेशजीवानुम्यूतत्वेन,तृतीयायाः स्वस्मिन् स्वोपधे- ये मनोगतचिदाभासरूपे वार्तिकोक्तजीवेशानुस्यूतत्वेन सर्वदृश्येषु भासकवरूपसाक्षित्वसत्वात् तदधिष्ठानत्वप्रयोजकं तादात्म्यमाव श्यकम् । अनादिदृश्येष्वपि तासामधिष्ठानत्वात् । जीवस्य तु न तेषु कथमपि तादात्म्यमिति भावः । प्रमातृचैतन्येति । जीवे. सर्थः । स्वमेऽप्यविद्यावृत्तेः स्वाप्नविषयजीवयोरुपरागार्थत्वात् , स्वामगजादरस्वच्छत्वेन तत्र प्रतिबिम्बघटितोपरागस्य तत्साक्षा- स्कारार्थशुक्तिरूप्यादाविव आवश्यकत्वात् , स्वप्ने प्रमाणत्यभावप्रयुक्तम्य मूल एवाग्रे 'वृत्तिकान्तःकरणावच्छिन्न तन्यस्यैव प्रमातृत्वादि'त्यादिना वक्ष्यमाणत्वात् । 'अहं घटं साक्षा- करोमी ति व्यवहारार्थ तु प्रमात्रुपरागोऽपक्ष्यत एव । घटादिसा. क्षात्कारस्य मनोवृत्तिघटितत्वेन तत्र प्रमात्रुपरागस्य आवश्यकत्वात् । उपरागेति । (१)प्रतिबिम्बाश्रयप्रमावच्छेदकत्वं घटादिनिष्ठं नारायणी। न्नाविद्योपाधिकः । असङ्गः-घटादितादाम्यशून्यः । जीवायचित एव ज. जगदुपादानत्वात् जीवस्य घटादितादात्म्यशून्यतेति भावः । तथाचोपा दानस्य ब्रह्मण एव विषयेण सह साक्षात्सम्बन्धाद्भासकत्वं सम्भवति न (१) प्रमातृचितो घंटादिनिष्ठप्रतिबिम्बा० इत्यादिः पाठः घपुस्तके । प्रमात्रभावस्य ·२७० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। प्रत्यक्षस्थले सम्बन्धः । तेनैव 'घटं साक्षात्करोमि' इति व्यवहा. रसम्भवात् । प्रतिबिम्बाश्रयप्रमाविषयत्वं परोक्षस्थले। तेनैव 'घट. मनुमिनोमि घटं जानामी'त्यादिव्यवहारसम्भवात् । ननु सुखादि- षु जीवस्य तादात्म्यसम्बन्ध एवं साक्षात्कारव्यवहारे नियामकः, घटादिषु तूक्तरूपवरूप्यमिति चेन्न । ब्रह्मण एव जगदुपादानत्वप. क्षे जीवस्य मन:सुखादौ प्रतिबिम्बद्वारैव सम्बन्धस्य वाच्यत्वेन मनस्सुखाद्यवच्छिन्नचिद्रूपस्य मनआदिसाक्षत्कारस्यापि (जीवप्रति- बिम्बाश्रयत्वेन जीवस्प)प्रतिबिम्बाश्रय साक्षात्कारावच्छेदकत्वरूपस म्बन्धस्यैव मनस्सुखादिसाक्षात्कारनियामकत्वेन वैरूप्यात्। न च मनो- ऽवच्छिन्नचितः जीवत्वे मनोऽवच्छिन्नरूपेणैकेन विम्बत्वं प्रतिबिम्बा. धारत्वं च अनुपपन्नामिति वाच्यम्। मनोविशिष्टरूपेण द्वितीयस्य मनउ. पहितरूपेण आयस्य स्वीकारात् । मनसोऽपि स्वच्छत्वेन प्रतिविम्बा. धारत्वे विशेषणत्वम्। भोक्तृत्वरूपजीवकोटौ निवेशासम्भवेन जीवो. पाधित्वेन तनिष्टे बिम्बत्वे उपाधित्वमेव । न च मनोविशिष्टचि दूपप्रतिबिम्बाश्रयं प्रति मनसो ऽवच्छेदकत्वे मानाभाव इति वाच्यम् । चिति जायमानं प्रतिबिम्बं प्रति मनसो. ऽवच्छेदकत्वेन प्रतिबिम्बाविशिष्टं प्रयवच्छेदकत्वात् । विशेषणं प्रत्यवच्छेदकस्य विशिष्ट प्रत्यवच्छेदकत्वनियमान् । एवं सुखादेरवच्छेदकत्वं बोध्यम् । तस्मात् स्वप्रतिबिम्बाश्रयसाक्षा. स्कारावच्छेदकत्वमेव सर्वत्र विषये जीवस्य सम्बन्धः। वस्तुतस्तु स्वप्रतिबिम्बाश्रयावच्छेदकत्वं सर्वत्र सम्बन्धः । तत्र घटादौ प्रति- बिम्बाश्रयवृत्यवच्छेदकत्वमिन्द्रियसन्निकर्षनियम्यम् । मनस्सुखादी पतिबिम्बाश्रयमनस्सुखावच्छेदकत्वं प्रतिबिम्बोत्पादकसामग्रीनि- न्यायरत्नावली। जीवस्येति । 'घटमहं जानामी ति जीवव्यवहारप्रयोजको वृत्तिघटितविष यसम्बन्ध आवश्यक इत्यभिप्रेत्याह-प्रमात्रिति । प्रमातृचैतन्यस्य जीवस्थ ·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः। २७१ NAAMhAAhvv "...... न्यायरत्नावली। यम्यं मनस्मुखाद्युत्पादकसामग्रनियम्यं वा । केवलमनस्सुखाचव- च्छेदेन चिति प्रतिबिम्बविशिष्टमनस्मुखादेरध्यासादिति भावः । ननु जीवोपरागार्था वृत्तिरिति न युक्तम् । साक्षिचैतन्यं हि विष. यभासकम् । तस्य च पूर्वोक्तत्रिविधस्यापि जगदुपादानत्वात् वि- पयोपरागो वृत्तिं विनापीति चेन्न । साक्षिणि जीवस्य तादात्म्यादि. सम्बन्धान्तरसत्वेऽपि वृत्तिं विना घटादेर्जीव प्रत्यमानेन घटाधव- च्छिन्नत्तिविशिष्टजीवात्मकत्वरूपस्य साक्षिणि जीवोपरागस्य चावश्यकत्वात् । अत एवाद्वैतसिद्धावुक्तम्-'अधिष्ठानचिदेव प्रका. शमाना वृत्तिद्वारा जीवोपरक्ता जीवं प्रति विषयमकाशिक' ति । ननु ब्रह्मण्युक्तावच्छेदकत्वे मानाभावः, न हि सर्वव्यापकं वस्तु कस्यचिदवच्छेदकम् , न चावच्छेदकत्वे नियामकमिन्द्रियसनिक- र्षादिकं ब्रह्मण्यस्ति, तथा च 'ब्रह्मसाक्षात्करोमीति व्यवहारा- नुपात्तिः तत्राह-विषयगतेत्यादि । विषयसंसृष्टं यत प्रमात- चैतन्यं प्रत्यावरणं तद्भङ्गार्थेत्यर्थः । तथा च ब्रह्मविषयकाज्ञान- शून्यसाक्षिविषयकोक्तव्यवहारः । न चैवम् 'घटं साक्षात्करोगी'. त्यादेरुक्तावच्छेदकत्वविषयकत्वेन वैरूप्यमिति वाच्यम् । वक्ष्यमा. णपक्षेऽप्येतादृशवरूप्यसत्वात् । तत्र हि 'घटं साक्षात्करोमी'त्या. दौ घटादिनिष्ठो योऽज्ञानविषयतावच्छेदकत्वाभावस्तत्प्रयोजक विशिष्टचैतन्यरूपस्साक्षात्कारो विषय इति 'ब्रह्म साक्षात्करोमी'. नारायणी। उपरागः विषयेण सह सम्बन्धः तदर्था तत्फलिकेत्यर्थः। प्रत्यक्षस्थले प्रति. बिम्बाश्रयप्रमावच्छेदकत्वरूपस्य, परोक्षस्थले प्रतिबिम्बाश्रयप्रमाविषयत्व. रूपस्य वृत्ति विनाऽभावात् वृत्ति निर्वाह्यत्वेन वृत्तिफलत्वमिति भावः। ननु चिदुपरागा वृत्तिस्तदा ब्रह्माकारावृत्तिय॑र्था अधिष्ठानब्रह्मणा साक्षा देव जीवस्य (सम्बन्ध)सम्भवात् तत्राह-विषयेति । विषयसंसृष्टं यत्प्रमा. तृचैतन्यं प्रत्यावरणं तद्भङ्गार्थेत्यर्थः। तथाच सर्वत्र ब्रह्मसाधारणविषय. निष्ठाशानावरणाभावप्रयोजकतयाप्यन्तःकरणवृतिरिति भावः । सर्वग.

·२७२ न्यायरतावली-नारायणी-सहिते चान्त:करणवृत्तिः । यस्मिंश्च पक्षेऽविद्यावच्छिन्नः सर्व- गतो जीवः आवृतः, तस्मिन्पक्ष जीवस्यैव जगदुपादा. नत्वेन सर्वसम्बद्धत्वात् आवरणभनार्थी वृत्तिरिति न्यायरत्नावली। त्यत्र(१) ब्रह्मविषयकाज्ञानशून्यसाक्षात्कारो विषय इत्येव वाच्यमिति भावः । सर्वगतः--सता तादात्म्येन सर्वदृश्यसम्बद्धः । आवृत इति । घटाधवच्छेदनाज्ञानविषयतावान् । ननु सर्वगतत्वे आस्त- स्वे वा मानाभावात् कथं तत्पक्षे आवरणभङ्गार्थी वृत्तिः तत्राह- जीवस्येत्यादि । सर्वसम्बद्धत्वादिति । आवृतत्वेनेति शेषः । घटाद्याकारत्तिं विनापि घटाद्याकारसाक्षात्कारव्यवहारापत्या ब्रह्मणीव घटाधवच्छिन्न(२)*जीवचैतन्येप्यज्ञानविषयत्वं स्वीक्रियत इति भावः । भङ्गति । भङ्गमात्रेत्यर्थः । घटादौ जीवरूपाया अविद्यावच्छिन्न चितस्तादात्म्यस्य स्वाभाविकत्वेन तस्यैव भास- कतानियामकत्वसम्भवेन च न पूर्वोक्तोपरागार्थत्वं वृत्तेरिति :भा- वः । ननु जीवस्य आवृतत्त्वं यदुक्तं तदयुक्तम् । सर्वदृश्यभासकं हि चतन्यं साक्षी, वाचस्पतिमते जीवेशानुस्यूतशुद्धचिदेव तथा वाच्यम् । तथा च तस्यैवात्तत्वं युक्तमिति चेन्न । यथा हि वार्तिकमते ईशस्य स्वं जीवं च प्रति सर्वदृश्यभासकत्वम् सर्वदृश्याधिष्ठानत्वात्,तथा वाचस्प- तिमते जीवस्यैव तत एव(३) स्वमीशश्च प्रति तत् । जगत्कापनाकृत्यो- रपि जीवाधिष्ठानकत्वमेव जीवाश्रिताविद्यापरिणामत्त्वात् । 'सोऽका- तः-सर्वदश्येषु तादात्म्येन सम्बद्धः। आवृतः-घटाद्यवच्छेदेनाज्ञानाव- रणविषयः 'घट न जानामीत्यादिप्रतीतेः । नोपरागार्था वृत्तिरिति ज्ञाप- नायाह-जीवस्येति । आवरणभङ्गार्थेति । आवरणभङ्गाथैव । आवरणनिवृत्त्या स्वतः सम्बद्धजीवेनैव भानोपपत्तेर्नोपरागार्था वृत्तिरस्मिन्पक्षे युक्तंति (१) ब्रह्मनिष्ठाऽज्ञानविषयत्वाभावस्तत्प्रयोजकविशिष्टचैतन्यरूपः साक्षात्कारो विषय इति पाठो घपुस्तके। (२) *"* चिह्नितो भागः 'प्रमादभ्रष्टो गपुस्तके ! (३) तत एव-सर्वदृश्याधिष्ठानत्वादेव इत्यर्थः । नारायणी।

·१०- - सिद्धान्तषिन्दो प्रथम श्लोकः। २७३ विवेकः । ननु चिदुपरागार्था वृत्तिरित पक्षे स्वतोऽन्त:- करणसम्बद्धाना धर्माधर्मादीनां ब्रह्मणश्च वृत्तिमन्तरेणैव सर्वदा भानं स्यात् । न स्यात् । चैतन्यस्य तत्तदाकारत्वा. न्यायरत्नावली। मयते'त्यादिश्रुतिस्तु ब्रह्मणो जगदुपादानत्वश्रुतिषत् परिणाम्य- विद्याविषयबोधिका । यथा च वार्तिकमते जीवः ईशतादात्म्यवान् तदुपादानकत्वात् , तथा वाचस्पतिमते ईशविषयकाविद्यावान् द्रव्य. तादात्म्यवान् घट इव ईशतादात्म्यवान्वति । (१)तस्य तं प्रति भासकत्वसम्भवः । यथा च तन्मते सुखादिभासकत्वेन ईशस्य वृत्यपेक्षा, तथा वाचस्पतिमते जीवस्येशं प्रति, सर्वभासकत्वे तं प्र- ति विषयाणामनावृतत्वात् । स्वत इति । वृत्ति विनापीत्यर्थः । अन्तःकरणसम्बद्धानां-जीवप्रतिबिम्बाश्रयमनोऽवच्छिन्नत्वादिस. म्बन्धवताम् । ईशप्रसादकोपरूपधर्माधर्मयोरीशोपाधिमायापरिणा- मयोरपि तत्कारणयागादिक्रियावत् मनोऽवच्छिन्नत्वं स्वीक्रियते । तादृशमनोगतसुखादिजनकत्वादिति भावः । अधर्मादीनामित्या दिपदेन शुक्तिरूप्यादिसङ्ग्रहः । भानं स्यादिति । तथा च प्रतिबि. म्बाश्रयमनस्तादात्म्यादिमम्बन्धेन मुखादिसम्बद्धजीवस्य 'सुखं साक्षात्करोमी'त्यादौ विषयत्वात् वृत्तिं विनापि ब्रह्मणि(इव) धर्मा दावपि तथासम्बद्धजीवेन तत्तत्साक्षात्कारव्यवहारः स्यात् । शुक्तिरूप्यादावपि इदमाकारवृत्तिनिर्गमेन तादृशमनोऽवच्छिन्नचि. तादात्म्यमेव भामकतानियामकः सम्बन्धोऽस्तीति तत्राविद्या- त्तिस्वीकारः सिद्धान्ते वृथेति भावः । स्वमतिबिम्बाश्रयावच्छेदक. स्वसम्बन्धन मुखादिसम्बद्धो जीवः, तत्साक्षात्कारो धर्मादौ तु नारायणी। भावः। स्वतः इति-वृत्ति विनेत्यर्थः धर्मादीत्यादिपदात् शुक्तिरू- प्यादिपरिग्रहः । भान स्यादिति । प्रतिबिम्बाश्रयमनस्तादात्म्येन सुखा (१) तस्य तु प्रतिभासकत्वसम्भव इति गपुस्तके ।

·२७४ न्यायरनावली-नारायणी-सहिते भावात् । तदभावश्च स्वच्छऽपि ब्रह्मचैतन्य आवरणात् । न्यायरत्नावली। प्रतिबिम्बाभावेन न जीवस्य तत्सम्बन्धेन धर्मादिसम्बद्धतेया. शयेनाह--न स्थादित्यादि । चैतन्यस्य--जीवस्य । तत्तदा. कारत्वाभावा--स्वप्रतिबिम्बेसादिसम्बन्धेन धर्मादिसम्बद्धत्वा- भावात् । ननु घटाद्याकारायामिव ब्रह्माकारायामपि श्रवणमन: नादिपूर्वकालीनवृत्तौ जीवस्य (१)प्रतिबिम्बसम्भवात घटादाविव ब्रह्मण्युक्तरूपप्रतिबिम्बाश्रयावच्छेदकत्वसम्भवात् कथं ब्रह्माद्या. कारत्वाभावः । एवमविद्यावृत्त्यभावेऽपि शुक्तिरूप्यादौ वृत्तिसा- मान्याभावेऽपि सुखादाविव धर्मादौ तत्पतिबिम्बसम्भवात् कथं तदाकारत्वाभावः तत्राह-तदभावश्चति । स्वच्छे-जीवपति बिम्बयोग्यापातज्ञानरूपवृत्तिविषये । आवरणात-आवरणयोग्या- परिच्छिन्नानन्दरूपत्वात् । तथा च परिच्छिन्नत्वेन ब्रह्मणो न प्र. तिबिम्बाश्रयवृत्ताववच्छेदकत्वसम्भव इति भावः । यथाश्रुतं तु स्वच्छादिपदं न सङ्गच्छते, अनावृतेऽपि ब्रह्माणि प्रतिबिम्बाधार- तावच्छेकत्वाभावेनावरणस्य तत्र प्रयोजकत्वात् । अथवा स्वच्छा. वरणपदयोः यथाश्रुत एवास्तामर्थः। ब्रह्मणि स्वच्छेऽप्यात्तत्वात न जीवप्रतिबिम्बवत्त्वम् । चरमवृत्तौ सत्यां त्वावरणनाशेन तद स्वसम्भवाद्ब्रह्माकारता । तथा च घटादौ भासकतया क्लृप्तस्य प्रतिबिम्बाश्रयावच्छेदकत्वस्याभावेऽपि ब्रह्ममनस्सुखादौ पति- दीनामिव धर्माधर्मादीनामपि साक्षात्कारः स्यादित्यर्थः। ब्रह्मणस्तु स्वा. धिष्टानभूतस्याभेदरूपः सम्बन्धः स्फुट एवेति संक्षेपः । न यथाकथञ्चि. स्सम्बन्धमात्रं पदार्थभानप्रयोजक किन्तु स्वप्रतिबिम्बाश्रयप्रमावच्छेदक- त्वमेव, तञ्च तेषु नास्त्येवेति न तेषां भानसम्भव इत्याशय नाह-न त्यादि. ति। चैतन्यस्य-प्रमातृचैतन्यस्य, तत्तदाकारत्वाभावात्-निरुक्तसम्बन्धेन सम्बद्धत्वाभावात्। एतदेव समर्थयति-तदभावति । सम्बन्धाभावश्च । (१) प्रतिबिम्बाभावे । ननु जीवस्येति गपुस्तक पाठेः । नारायणी।

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथम श्लोकः । न्यायरत्नावली। बिम्बवत्वमेव भासकतानियामकस्सम्बन्धः । यथा च ब्रह्मण्यज्ञान- विषयत्वमावरणम्,घटादौ तु तदवच्छेदकत्वमज्ञानविषयचित्तादात्म्यं तथा ब्रह्ममनआदौ साक्षात्कारो जीवप्रतिबिम्बवत्त्वम् , घटादौ तु तदवच्छेदकत्वं नवृत्त्यच्छेदकत्वं वा । एवं च 'साक्षात्करोमी'त्या- कारकसर्वप्रत्ययेषु प्रतिबिम्बघटितविषयकत्वेनैकरूप्यम् । वस्तुत- स्तु प्रतिबिम्बवत्वमेव सर्वत्र(१) सम्बन्धः । घटादावपि कृत्यवच्छे. दककाले तत्सम्भवात् । अनुभूयते च जलाद्युपरक्ते मृदादिपात्रे सूर्यादेः प्रतिबिम्बम् । ननु प्रतिवि(२)म्बवत्त्वसम्बन्धेन स्वावधि- बमनोवृत्त्यादिप्रतिबिम्बितत्वसम्बन्धेन वा घटादिविशिष्टस्य जीवस्य 'घटं साक्षात्करोमी'त्यादिप्रयये विषयत्वं पूर्वोक्तमयुक्तम् । साक्षा- करोत्यर्थ एव हि तत्र विषयः । स च विषयविशिष्टप्रतिबिम्बस्य प्रयोजक मनोऽवच्छिन्नं चैतन्यम् । अन्यथा फलघटितार्थावाचक- वेन साक्षात्करोतेरकर्मकत्वं स्यादित्युक्तं जानातिसाक्षात्करोत्य- थविषयविवेचनप्रस्ताव । घटादिविशेषितस्य तदर्थत्वे च तस्य ना. नार्थत्वापत्तिरिति चेन्न । वस्तुगत्या घटादिविशिष्ट मनोऽवच्छि. नं चैतन्यं तद्विषय इत्युक्तम् , न तु घटादिविशिष्टमनोऽवच्छिन्न- चित्त्वेन चितो विषयत्वम् । तच्च विषयविशिष्टपतिबिम्बप्रयोजक- मनोऽवच्छिन्नत्वेन घटादिविशिष्टचितेः विषयत्वेऽपि न क्षतम् । मनोवच्छिन्नचित्तादाम्यं च सुषुप्तजीवेऽप्यस्त्येव । मनस्त्वाश्रय- स्य हि तादात्म्यं साक्षात्कारघटकम् , न तु तद्विशिष्टस्य । तथा च सांषुप्तमनाऽवस्थायां मनाजायभावेऽपि सकलमनावस्थानुगत- व्यक्ती जागरस्वप्नकालयोः मनस्त्वसत्वेन तद्यक्तरेव सौषुप्तम- नोऽवस्थानुगतत्वात् सुषुप्तावपि मनस्त्वाश्रयोपहितचिदक्षता । ननु उक्तचिदपि न साक्षत्करोयर्थः । ज्ञानविशेषो हि सः। ज्ञानं च सा- क्ष्येव, तस्यैव सर्वदृश्यानुगतत्वेन ज्ञानत्वात् । न हि ज्ञानं सि. (१) सर्वत्रेति गपुस्तकें नास्ति । आवश्यकञ्च । (२) प्रतिबिम्बितत्वेति घपुस्तके ।

·२७६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। द्धान्ते प्रतिज्ञेयं भिन्नम् । उक्तं हि मूल एव=विषयविशेषोपर क्ततया ज्ञानं नाना स्वतस्तु (ज्ञानं) ज्ञानमित्येकं प्रतीयते इति चेन्न । अधिष्ठानीभूतसाक्षिण(१) एव मनोऽवच्छिन्नत्वरूपेण ज्ञानत्वात् । तदुक्तमद्वैतसिद्धौ–'यत्र दृश्याध्यासस्तत्र ज्ञानत्वम् , न तु ज्ञानत्व विशिष्टेऽध्यास' इति । अत एव प्रतिकर्मव्यवस्थायामद्वैत सिद्धा- वुक्तम्-'अविद्योपहितचिद्रूपस्य जीवस्य जगदुपादानत्वपक्षे घटा. वववच्छेदेन आतत्वादावरणभङ्गार्था वृत्तिः । जगदनुपादानत्व- पक्षे तु जीवस्य विषयेषु सम्बन्धस्याभावात् तदर्थापत्तिः । पक्षद्वये- ऽपि जीवस्यैव विषयावभासकत्वम् । मनोऽवच्छिन्नचितेः जीवत्वे तु जीवस्य जगदुपादानब्रह्मचिदभेदाभिव्यक्त्याऽर्थापत्तिः। ब्रह्मचि. देव विषयावभासिकेति चरमपक्षे अभेदाभिव्यक्यर्थत्वस्य जीवोपरा- गार्थत्वे पर्यवसानात् अत्र मूले तथोक्तमिति ध्येयम् । यदि च सा. क्षिरूपस्य ज्ञानत्वमिसाग्रहः, तदा तादृशमनोवच्छिन्नचित्तादात्म्य. विशिष्टसाक्ष्येव साक्षात्करोत्यर्थोऽस्तु । (नचोक्त) प्रतिबिम्बप्रयोजक- साक्ष्येव सोऽस्त्विति वाच्यम् । चैत्रीयमनोत्तिमादाय मैत्रस्थापि 'घटं साक्षात्करोमी' ति व्यवहारापत्तेः । प्रयोजकत्वंहि बिम्बवि- धया प्रकृते निवेशितम् । तथा च घटावच्छिन्नचैत्रियमनोवृत्तिम- तिबिम्बितसाक्षिणो मैत्रीयमनोवच्छिन्नचिद्रूपे अहमर्थेऽपि सत्त्वादु- तापत्तिः स्यादेव । मनोवच्छिन्नचितेः निवेशे तु तादृशत्तिनिष्ठप्र. तिविम्बप्रयोजकचैत्रमनोऽवच्छिन्नचितः मैत्रीयाहमर्थे तादात्म्यामा- वन नोक्तापत्तिः। उक्तपनोऽवच्छिन्नचित्तो हि साक्षिणि विशेषणत- या भानस्वीकारात् साक्षिविशेषेऽपि तादात्म्येन प्रकारत्वम् । य. दि च विषयसाक्षात्कारशरीरे भासमाने साक्षात्कारे विषयस्या(२) (१) साक्षिण्येवेति पाठ उपलब्धोपि न युक्तः । ज्ञानत्वादित्यस्य ज्ञानत्वस्वीकारा. दित्यर्थकत्वे क्लिष्टकल्पनमवधार्य शोधितोऽस्माभिरिति । ( २) विषयस्य द्वारीकृतस्य तादात्म्येति घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दो प्रथमश्लोका। २०७ न्यायरत्नावली। ध्यासिकस्य तादात्म्यस्य भानमावश्यकम् । तस्य भासकतानि- यामकत्वात् , तदा 'घटं साक्षात्करोगी' यादौ साक्षात्कारैकदेशे विषय इव साक्षिण्यपि घटादेस्तादात्म्यं द्वितीयाविभक्त्यु. पस्थापितं विशेषणतया भातीति स्वीक्रियताम् । एवं जाना- त्यर्थोऽपि पूर्वोक्तरीत्या प्रतिबिम्बप्रयोजकमनोऽच्छिन्नचित्तादा- स्म्यविशिष्टः साक्ष्येवोच्यताम् , उच्यतां च 'घटं जानामी'. त्यादौ जानात्येकदेशे प्रतिबिम्बे स्वाकारवृत्तिनिष्ठत्वाद्यन्यतमस. म्बन्धाधर्वाच्छन्नं घटादेराधेयत्वमिव साक्षिणि घटादेस्तादात्म्य- मपि द्वितीयाविभक्त्युपस्थापितं विशेषणमिति । एवं वृत्तेरावरण- भङ्गार्थत्वपक्षे अज्ञानाविषयत्वप्रयोजकमनोऽवच्छिन्नचिंद्विशिष्टसाक्षी साक्षात्करोतेरसत्वापादकाज्ञानाविषयत्वप्रयोजकमनोऽवच्छिन्नचि. विशिष्टसाक्षी जानातेरर्थः । तदाप्युक्तरीया घटादेरज्ञानाविषयत्वे आधेयत्वस्यैव साक्षिणि तादाम्यस्य द्वितीयाविभक्त्यर्थस्य विशे. षणत्वम् । मनोऽवच्छिन्नचिति तादृशप्रयोजकत्वं च स्वनिरूपितं यदज्ञानं तद्विषयत्वाभावस्य समानकालीनं कारणं या अविद्या तत्तादात्म्यम् । कारणत्वं क्षेमसाधारणं प्रयोजकत्वरूपोऽखण्डध. मों वा तत्स्थाने वाच्य इत्यादि साक्षात्करोत्यर्थविवचने पूर्वोक्तं बोध्यम् । यदि च चिदुपरागार्थत्वपक्षात् वृत्तेविचितो विषयाव- च्छिन्नचिदभेदाभिव्यक्त्यर्थत्वपक्षो भिन्नो वाच्यः, तदा विषय. स्वाभावान्तरस्थले स्वप्रतियोगिकभेदस्य चिनिष्ठो योऽभावः तस्यैव निवेशेन साक्षात्करोयर्थो वाच्यः । तदेकदेशे (१)साक्षिणि घटा- चन्वितस्य तादात्म्यस्य द्वितीयाविभक्त्यर्थस्यान्वयः। स्वपदा- र्थोऽत्र पूर्वत्र च मनोऽवच्छिन्नचिदेव । जानात्यर्थस्तु पूर्ववदेव । वृत्तिसुखादौ प्रतिबिम्बास्वीकारादेवाभेदाभिव्यक्त्यर्थपक्षे इति (१) चिति साक्षिणीति पुस्तके २४ ·२७८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते अनावृतेऽपि शुक्तिरजतादावस्वच्छत्वात्। धर्माधर्मादौ न्यायरत्नावली। यया बोध्यते स्वता- स्वीकारे तु स्वतादात्म्यम्योजकत्वमेव मनोऽवच्छिन्नचिति विशे. षणं वाच्यम् । तादात्म्ये च घटाद्याकारवृत्तिप्रतियोगिकत्वं 'घटं जानामी'त्यादौ सुखादिनिष्ठत्वं 'सुखं जानामी'त्पादौ द्विती- यद्वा स्वीयाकाराख्यविषयता दात्म्यं स्वतादात्म्याश्रयतादात्म्यं चेत्याद्यन्यतमप्रयोजकं यन्मनः तद्विशिष्टसाक्ष्येव तत्पक्षे जानात्यर्थः । (१)इच्छाद्वेषादिपरिणाम- स्यापि मनस्त्वात्तदीयविषयत्वमपि मनोविषयत्वम् । द्वेषादिकमा. दाय घटादौ ज्ञानव्यवहार इष्ट एव । इदं तु बोध्यम् । ज्ञाने सा. क्षात्कारे च पूर्वोक्ते सर्वत्र मनसो न मनस्त्वेनैव निवेशः । 'ई- शो जानाती' सादावीशस्य जगदनुपादानत्वपक्षे मनोविशिष्टता- दात्म्यबाधात् । किन्वीशोपाधिमनोन्यतरत्वादिना निवेशः, ईशो मनोऽवच्छिन्नचिच्चेत्यन्यतराविशिष्टसाक्षिणो वेति । नन्वेवं वृत्त. श्चिदुपरागार्थत्वपक्षेऽपि ब्रह्माणि चिदुपरागावरणभङ्गोभयार्थक स्वात् केवलचिदुपरागार्थकत्वमद्वैतसिद्ध्युक्तमयुक्तमिति चेन्न । तस्य घटादिब्रह्मसाधारणं चिदुपरागमात्रं वृत्तेः प्रयोजन(२)मियर्थ- कत्वात् मुख्यफलं चिदुपराग एवेत्यर्थकत्वाद्वा । यत्तु द्रव्ये प्रतिबि- नारायणी । स्वच्छेऽपि-प्रतिबिम्बसम्बन्धयोग्येऽपि । ब्रह्मचैतन्ये-अधिष्ठानचैतन्ये,आ. वरणात्-श्रवणादिजन्यवृत्तेः पूर्व 'ब्रह्म नास्ति न भातीति च विरुद्धव्यव- हारजनकाशानात्। तथाच श्रवणादिजन्यैव वृत्तिरज्ञाननाशिका न सामा- न्यवृत्तिरतो भासकसम्बन्धाभावान्न सदा तद्भानमिति भावः । शुक्तिरज- तभानापत्तिवारयति-अनावृत इति। प्रतीतिमात्रशरीरत्वेनाज्ञानसत्त्वाभावेन अज्ञानविषयतावच्छेदकस्वेऽपि । अस्वच्छत्वात्-तमःप्रधानाज्ञानपरिणा- मत्वात् प्रतिबिम्बावच्छेदकत्वायोग्यत्वात् । अनावृतत्वेऽपि तमःकार्यस्य तस्योत्पन्नमात्रस्य भानं विना वृत्तिमसम्भावितमिति चिदुपरागार्थ - (१) धीच्छेत्यादि घपुस्तके। (२) प्रयोजकमिति पाठो गपुस्तके।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । २७९ तु अस्वच्छत्वादावृतत्वाद्वा । तेन स्वच्छेऽप्यावृते प्र. माणवृत्त्या तदाकारता । अनावृतेऽप्यस्वच्छे शुक्तिर- जतादौ अविद्यावृत्त्या तदाकारता। अनावृते स्वच्छे न्यायरत्नावली। म्बवद्वृत्तिसंयोगः गुणादौ तु तस्यास्संयुक्तसमवायादिरिति, तद- द्वैतसिद्ध्यादावुक्तमपि अननुगतत्वादुपेक्षितम् । अखच्छत्वात-प्रति. बिम्बायोग्यत्वात् । नन्वीश्वरप्रसादकोपयोः सिद्धान्त धर्माधर्मत्व. स्वीकारात् जीवप्रसादकोपयोरिव तयोस्स्वच्छत्वमेव तबाह- आवृतत्वावति । ईशं प्रति तयोरनावृतत्वेऽपि जीवं प्रत्यातत्व- मिति भावः । तेन-स्वाभाविकेन ब्रह्मायाकारत्वाभावेन, स्वच्छे. ऽप्यावृत इति पूर्ववदर्थः । ब्रह्मणीति शेषः । प्रमाणवृत्त्या-श्रवणा- द्युत्तरं ब्रह्मास्मीति हत्या। स्वच्छानब्रह्मविषयकतादृशवृत्त्येति समु. दायार्थः । तदाकारता-साक्षिणो ब्रह्मविषयकाज्ञानशून्यता । अथ- वेत्यादिव्याख्यानपक्षे ब्रह्मप्रतिविम्बिततेत्यर्थः । अनावृते-पा. तीतिकत्वात् अज्ञानविषयतानवच्छेदके, अविद्यात्या तदाकारता- शुक्तिरूप्याद्यवच्छिन्नाविद्यात्तिपतिबिम्बतत्वरूपसाक्षिणः शुक्ति- रूप्याद्याकारता । ननु यद्यपि विवरणादौ शुक्तिरूप्याद्याकारावि. द्यावृत्तिरुक्ता, तथापि न युक्ता । प्रातीतिकरूप्यादेस्स्वच्छत्वस- म्भवादिति चेन्न । व्यावहारिकरजतादेः चित्पतिबिम्बयोग्यत्व- नारायणी। तत्रापि वृत्तिरावश्यकीति भावः । दोषद्वयमेवेदं यद्यपि धर्मादावप्यस्ति तथाप्यन्यतरत्वेनैव तयोस्तत्र सम्बन्धव्यावर्तकता न मिलितस्य व्यावर्तकतेत्यभिप्रेत्य विकल्पमाह-अस्वच्छत्वात्-स्वभावविशेषतायो- ग्यत्वात्। आवृतत्वात्-फलसंस्काररूपाणां सूक्ष्मत्वेन जीवाज्ञानविषय. त्वात्। तेन-स्वाभाविकेन,तत्तदाकारत्वाभावेन स्वच्छेप्यावृते इति पूर्व- वत् । ब्रह्मणोति शेषः । प्रमाणवृत्त्या-वेदान्तप्रमाणजन्याखण्डाकारक. ज्या, तदाकारता-तत्सम्बन्धत्वमिति यावत्। अनावृते-प्रतीतिमात्रशरीर- त्वेनाज्ञानविषयतावञ्चिदनवच्छेदके। अविद्यावृत्या-शानाकारसवपरि- ·२८० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते तु सुखदुःखादौ स्वत इति नान्तःकरणसम्बन्धमात्रेण भ.. न्यायरत्नावली। रूपस्वच्छत्वादर्शनेन तज्जातीयप्रातीतिकरूप्यादेः तदसम्भवात् । सत्वांशाधिकभूतपरिणामस्य मनआदेरेव स्वच्छत्वसम्भवेन तमों- शाधिकाविद्याया व्यावहारिकसाधारणरजतत्वविशिष्टहेतुतया क्ल- सायाः परिणामस्य प्रातीतिकव्यवहारादेः स्वच्छत्वासम्भवाच्च । सत्त्वांशाधिकाविद्यापरिणामस्य तदाकारवृत्तिज्ञानस्य चिनिष्ठत- दाकारतासम्पादकत्वेनावश्यकत्वात् । तमोंशाधिकाविद्याकार्यताव- च्छेदके प्रातीतिकान्यत्वनिवेशे तु गौरवम् । आवश्यकी च पा. तीतिकाविद्यावृत्तिः, तत्तांशस्यैव संस्कारत्वात् । अनुमित्यादि त्तिनाशस्य रजताद्याकारत्वेन स्मृतिहेतुतायाः क्लुप्तत्वात । रजता. चवच्छिन्नचैतन्य नाशस्य (१)+रजतादितादात्म्यसम्भवेऽपि+ रज- तादिसम्बन्ध्याकाराख्यविषयत्वाभावात् । विद्यमानमुखादौ त्व. गत्या तदवच्छिन्नचैतन्यनाशस्यैव संस्कारत्वं कल्प्यते । अन्यथा मनःपरिणामे वृत्तिकल्पने वृत्तावपि तत्कल्पनापत्तेः । अतोऽना. वृतस्य मनःपरिणामस्य स्मृतौ तदवच्छिन्नस्य चित्राशस्य तत्ता- दात्म्यापन्नचिन्नाशत्वेनैव हेतुत्वं कल्प्यते । अनावृतत्वं च स्वकाले बोध्यम् । तेन सुखादेः स्वनाशकाले आवृतत्वेऽपि न क्षतिः । अविद्यातत्सम्बद्धशुद्धचिज्जीवादेः स्मृतौ व्यभिचारात् मनःपरि- नामत्वनिवेशः । अनाहते-साक्षिमात्रभास्यत्वात् अज्ञानविषय. त्वानवच्छेदके । स्वच्छे- स्वच्छमनःपरिणामत्वेन स्वच्छे । सम्ब. नारायणी। णामरूपवृत्त्या,तदाकारता-निरुक्तसम्बन्धेन सम्बद्धता । ननु यदि वृत्ति. द्वारक एव सर्वत्र सम्बन्धस्तर्हि साक्षिमात्रभास्यानां सुखादीनां कर्थ भानं तत्राह-स्वच्छे त्विति । प्रतिबिम्बसम्बन्धयोग्ये त्वित्यर्थः । स्वतः-(२) (१)+...+एतचिह्नद्वयमध्यगः पाठो घपुस्तके नास्ति । ( २) यद्यपि सर्वत्र वित्तिं विना' इति पाठमुपलभ्य तथैव रक्षितोऽस्माभिस्त. थापि 'वृत्तिं बिना' इत्येवार्थः कार्यः।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः। २८१ LA नप्रसङ्गः। ननु ब्रह्मणः कथमावरणम् ? निरवद्यस्वप्रकाश- त्वेन सर्वज्ञत्वात्। सत्यम् । स्वसम्बद्धसर्वभासकतया सर्व ज्ञमपि अन्तःकरणावच्छिन्नजीवाज्ञानविषयतया आवृ. न्यायरत्नावली। न्धमात्रेणेति । मनसो ब्रह्मणि तादात्म्यं शुक्तिरूप्यादौ सामा नाधिकरण्यम् । (१)ईशप्रसादधर्माधर्मादौ स्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धी यत्र हि मनसि यागादिप्रयत्नः, तदवच्छेदेन ईश्वरोपाधिः प्रसा- दरूपेण परिणमते । तथा च नानाविधानां मनस्सम्बन्धानां वि- षयसाक्षात्कारघटकत्वेनाननुगमोऽपीति भावः । स्वं प्रत्यनावृत. त्वेऽपि जीवं प्रसावृतं ब्रह्मेत्याशयेन समाधत्ते-सत्यमिति । अन्तःकरणावच्छिन्नेनत्यनेन मनोऽवच्छिन्नचित् अविद्यापतिबिम्बो नारायणी। वित्ति विना, भानप्रसङ्गः-अपरोक्षभानप्रसङ्गः,स्वतःसम्बद्धानां धर्माधर्मा. दीनामिति शेषः । अयमत्र निष्कर्षः । घटाद्यवच्छिनान्तःकरणवृत्तौ चैतन्य- स्य प्रतिबिम्बात् प्रतिबिम्बाश्रयवृत्त्यवच्छेदकत्वेन घटादौ सुखाद्यवच्छे. देन ब्रह्मचैतन्य प्रतिबिम्बात्प्रतिबिम्बाश्रयब्रह्मचिदवच्छेदेन सुखादौ ब्रह्म- चैतन्यावच्छेदेन ब्रह्माकारकवत्तौ प्रतिबिम्बाश्रयवृत्त्यवच्छेदकत्वेन ब्रह्मणि प्रातिभासिकरजताद्यवच्छेदेन रजताकारायामविद्यावृत्तौ प्रति. बिम्बात् प्रतिविम्बाश्रयवृत्त्यवच्छेदकत्वेन सम्बन्धेन प्रातिभासिके सम्ब न्धत्वाजीवस्य घटसुखब्रह्मरजतादिभानं न धर्मादेः । धर्माद्यवच्छेदेन धर्मानुस्यूतचैतन्ये प्रतिबिम्बाभावात् कल्पनाहेतोरभावात् फलानुसा- रित्वात्कल्पनाया इति दिक् । ननु विषयावभासकमधिष्ठानं ब्रह्मचैतन्य- मावृतमित्युक्तं तन्न युक्तम् , तस्यावृतत्वे जगदान्ध्यप्रसङ्गादिति भ्रान्तः शङ्कते-नन्विति । ब्रह्मणः-अधिष्ठानभूतचैतन्यस्य । निरवद्येति-अविद्या- तीतेत्यर्थः । सर्वज्ञत्वात्-वशीकृतमायत्वेन सर्वविषयकेक्षणादिसमर्थत्वात् । अन्यथान्याविशिष्टत्वेन तस्य जगदध्यासाधिष्ठानत्वानुपपत्तेः, अविद्या विशिष्टस्याप्याध्यासिकत्वादिति भावः। स्वां प्रत्यावृतत्वमेव सार्वज्ञा- घभावप्रयोजकं न तु जीवं प्रत्यपि, ब्रह्मणश्च जीवं प्रत्येवावृतत्वमित्यभि. प्रेत्य समाधत्ते-सत्यमिलि । स्वसम्बद्धसर्वावभासकतया-स्वाध्यस्तजग- (१) ईशप्रसादादिरूपधर्मादाविति घपुस्तके ।

·२८२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते तमिति व्यपदेशात् । तस्मात् ब्रह्म जगदुपादानमिति पक्षे चिदुपरागार्था आवरणभङ्गार्था च वृतिः । (१)+ न्यायरत्नावली। वा जीव इत्यादि सर्वपक्षेषु मनोवृत्तिसापेक्षं घटादिकिञ्चिज्ज्ञत्वमेव जीवस्येति सूचितम् । जीवाज्ञानविषयतया-जीवं प्रत्यावारकं यद- ज्ञानं तद्विषयतया । तस्मात-ब्रह्मण्यावृतत्वसम्भवात् । ननु घटाध वच्छिन्नमनोवृत्तेरुत्पत्तिक्षणे पत्र प्रतिबिम्बोत्पत्तिः तदुत्तरक्षणे वा ? । आये प्रतिबिम्बघटितचिदुपरागस्य उक्तत्तिफलत्वासम्म वः । ब्रह्माकारवृत्तौ तदुत्पत्तिक्षणद्वितीयक्षण एव ब्रह्मण्यावरणो. च्छेदकत्वेन प्रतिबिम्बसम्पादकतया वैरूप्यापातश्च । द्वितीये मनस्मुखादावपि तदुत्पत्तिक्षणे प्रतिबिम्बाभावस्य तुल्यत्वेन भा- नाभावापत्तिः । न चेष्टापत्तिः । साक्षिमात्रवेद्यस्याभासमानतया विद्यमान(२)वास्वीकारात । दर्पणाद्युपाधेः मुखादिसन्निधानस्य प्र- तिबिम्बोत्पत्तिहेतुत्वेन तदुत्पत्तिद्वितीयक्षण एव तत्स्वीकारेऽपि स प्रतिबिम्बस्य मनसः परिणामे सुखादी वृत्तिज्ञाने च सपतिवि म्बत्वस्य स्वाभाविकत्वेन तदुत्पत्तिक्षण एव सम्भवादिति चेत् । अ- त्रोच्यते । आद्यपक्ष एव युक्तः। 'अज्ञातं चैतन्यं प्रमेयं ज्ञातं फलमि'. यनेन मूलेन हि चिदुपरागक्षणे फलत्वं तत्पूर्व प्रमेयत्वं चोक्तम् । तत्र घटादौ वृत्तेरुपरागघटकत्वमेव उपरागफलकत्वम् । ब्रह्मणि तु आवरणभङ्गक्षणे प्रतिबिम्बोत्पादकत्वेन तद्धटितोपरागफलकत्वं मु. ख्यमेव । वृत्तेरावरणभङ्गार्थत्वं तु आवरणविरोधित्वं वृत्त्यधिकर पक्षणत्वम् आवरण रणकालपूर्ववाभावव्याप्यमिति यावत् । वस्तुतस्तु नारायणी। प्रकाशकतया जीवाज्ञानविषयतया जीवं प्रत्येवावरक'नास्ति न भाती'. तिव्यवहारजनकं यदज्ञानं तद्विषयतया । उपसंहरति-तस्मादिति । वित्ति (१) +... + अयं चिह्नितः पाठः कपुस्तके नास्ति। (२) विद्यमानभानत्वेति घपुस्तके । ..

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथम श्लोकः । २८३ जीवोपादानत्वपक्षे तु आवरणभङ्गाथैवेति+। नन्वेकेनै न्यायरत्नावली। वृत्त्युत्पत्तिक्षणे (१)एवावरणनाशस्य युक्तत्वात् आवरणकालपूर्वत्वा. नधिकरणक्षणाव्यवहितोत्तरत्वमेवावरणविरोधित्वम् । एवं च ब्र. ह्मण्यपि वृत्तेरुपरागफलकत्वं न मुख्यम् । एवं चोपरागसम्पादक सामग्रीविशिष्टमज्ञानशब्देनोच्यते। प्रमोत्पत्तियोग्यमेव प्रमेयशब्दे नोच्यते । प्रमाविषयत्वं तु प्रपाकाल एव । यत्तु वृत्तेश्चिदुपरागा र्थत्वपक्षेऽपि घटाद्यवच्छिन्न ब्रह्मचैतन्ये अज्ञानविषयत्वं स्वीक्रियत । तद्विशिष्टमज्ञातशब्देनोच्यते । तथा च (२)प्रमावृत्या ज्ञानविषयत्व मेव प्रमेयत्वम् । एवं च घटाधवच्छिन्नचैतन्येऽपि आवरणोच्छेद- क्षणे प्रतिबिम्बोत्पादिका वृत्तिः। अन्यथा ब्रह्मचैतन्येऽपि आव. रणस्वीकारस्य वैयापत्तेः । अत एव स्वच्छेऽप्याते प्रमात्या तदाकारतेयत्र मूले ब्रह्मणीति विशेष्यवचनं नोक्तम् । तस्मात् सर्व- स्याः प्रमाणवृत्तेराबरणोच्छेदक्षणे प्रतिबिम्बोत्पादकत्वामित्यापा- ततः प्रतिभाति । तन्न रम्यम् । श्रवणादिपूर्वकालीनत्तिगतपति. बिम्बेन 'ब्रह्म साक्षात्करोमी' ति व्यवहाराभावेन ब्रह्मण्यावरण स्वीकारेऽपि घटाधवच्छिन्नब्रह्मचैतन्ये तत्स्वीकारे मानाभावात् । अथानभ्यासदशोत्पन्ने घटाद्याकारवृत्तिज्ञाने सत्पतिबिम्बे सत्यपि 'घटं साक्षात्करोमी'त्यादेरभावः तत्रापि तत्स्वीकारे मानमिति चे. न । तावताप्यभ्यासदशोत्पन्नत्तेः पूर्वं तद्विषये आवरणे मानाभा. वेन सर्वस्या घटाकारहत्तेर्घटायवच्छिन्नचैतन्यनिष्ठावरण(३)भङ्गा- नारायणी। विनाऽऽवृतानावृतादौ प्रमातृचैतन्यस्य भासकसम्बन्धाभावात् चिदुपरा: गार्था-प्रमातृचैतन्यसम्बन्धफलिका। आवरणेति-अज्ञाननाशलिकेत्यर्थः। १)-क्षणे नाशस्य इति गपुस्तके खण्डितः पाठः । (२) प्रमानिवर्त्याज्ञानविषयत्वमेव प्रमेयत्वमिति रम्यम् । (३)-भङ्गाभावात् इति घपुस्तके।

·२८४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिने व घटादिज्ञानेनावरणस्य भङ्गे सद्या माक्षप्रसङ्गः, अज्ञानस्यैकत्वात् । नानाज्ञानपक्षेऽप्येकस्य जीवस्यका- ज्ञानोपाधित्वात् । न । उत्तेजकेन मणेरिव वृत्त्या आव. रणस्याभिभवाङ्गीकारात् । तथा च प्रमाणजन्यान्तःक- रणवृत्त्यभावसहकृतमज्ञानं सति भात्यपि वस्तुनि ना- स्ति न भातीति प्रतीतिजननसमर्थमावरणमित्युच्यते । वृत्तौ जातायां तु अवच्छेदकाभावाद्विद्यमानमप्यनिद्य- न्यायरत्नावली। र्थत्वे मानाभावात् । तस्माच्छुक्तिरूप्याकाराया इव घटाद्याकाराया अपि अनभ्यासदशानुत्पन्नत्तेः प्रतिबिम्बाश्रयत्वेनैव चिदुपरागार्थ कत्वम् । न तु चैतन्यावरणनिवृत्त्यधीनचैतन्यनिष्ठप्रतिबिम्बोत्पाद. नद्वारा गौरवादिति ध्येयम् । वृने रावरणभङ्गमात्रत्वपक्षे तु प्रयोत्पत्ति क्षणे चैतन्यमा(१)वरणविशिष्टम् आवरणोच्छदविशिष्टं वा प्रमाविषय. स्वादेव प्रमेयमित्युच्यते। तदुत्तरक्षणे तु फलीभूतस्य साक्षात्करोमीति व्यवहारस्य सम्भवात् फलमित्युच्यते इति दिक् । आवरणस्याज्ञा- नस्य । नानाज्ञानपक्षे-जीवभेदेनाज्ञानभेदपक्षे । अभिभवं प्रकटय. ति-तथा चेत्यादि । सहकृतं-विशिष्टम् । जननेति । 'अस्ति भाती तिव्यवहाराभावप्रयोजकमित्यपि बोध्यम् । अबच्छेदकाभावात्- जनकताप्रतिबन्धकतयोरवच्छेदकस्य वृत्यभावस्थाभावात(२) नारायणी । आवरणस्य-अज्ञानस्य । नानाऽज्ञानपक्षे जीवभेदेनाशानभेदपक्षे। उत्तेजकेन- प्रतिबन्धकशक्तिविघटकेन मणिमन्त्रमहौषध्यन्यतमेन ।वृत्त्या-'अयं घट इ- त्यादिविषयकज्ञानेन, आवरणस्य-'घटमहं न जानामीयाद्यज्ञानस्य, अभि भवेति-स्वकार्याक्षमत्वेत्यर्थ । एतदेव स्पष्टयति-तथाचेति । सहकृतं विशि. ष्टम् । जननेति । 'अस्ति भाती तिव्यवहाराभावप्रयोजकमित्यपि बोध्यम् । अवच्छेदकाभावात्-जनकताप्रतिबन्धकतयोरवच्छेदस्य वृत्त्यभावस्या. (१) चैतन्यं नावरणविशिष्टमिति गपुस्तके । ( २ ) वृत्त्यभावादित्येव गपुस्तके विरुद्धश्चेदम् ।

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लाकः । २८५ मानसममेवेति न स्वकार्यसमर्थमज्ञानं तेनाभिभूतमि- न्यायरत्नावली। स्वकार्येति । अस्तीत्यादिव्यवहाराभावस्य क्षेमसाधारणकार्यत्वाश्र- यस्य 'नास्ती'त्यादिव्यवहाररूपकार्यस्य जननसमर्थमित्यर्थः । तथा चोत्तेजकीभूतमन्त्रविशेषाद्यभावविशिष्टमणित्वेन दाहाभावं प्रति कारणता यथा, तथा वृत्त्यभावविशिष्टाज्ञानत्वेन 'अस्ती'त्यादिव्यव. हाराभावं 'नास्ति न भाती'ति व्यवहारं च प्रति कारणता । त. त्रापि प्रमाविषयत्वसमानाधिकरणमज्ञानविषयत्व'मस्ती'तिव्यवहाग भावे 'नास्तीति व्यवहारे च कारणम् । प्रमावच्छेदकत्वा भावसमा नाधिकरणमज्ञानविषयत्वं 'भाती'ति व्यवहाराभाचे 'न भाती'ति व्यवहारे च कारणम् । साक्षात्कारप्रमाया अवच्छेदकत्वस्य सद्विषये स्वीकारात् तस्यावच्छेदकत्वस्य घटादौ पूर्व सत्त्वेन उक्ताकारो- त्पत्तिः । ब्रह्मणि तु विश्वव्यापकत्वेनावच्छेदकत्वस्य सर्वदा भावे. ऽपि श्रवणायुत्तरसाक्षात्कारस्य सत्त्वे अज्ञानविषयत्वाभावसत्वात् विशेष्याभावादेव तादृशाज्ञानविषयत्वाभावरूपस्य (१)सत्त्वान्नोक्त- कार्योत्पत्तिः । वस्तुतस्तु 'विदेहकैवल्यपर्यन्तमज्ञानविषयत्वं न निवर्तत' इति वक्ष्यमाणपक्षे श्रवणायुत्तरस्यात्मसाक्षात्कारस्य स. स्वेन 'भाती तिव्यवहारसिद्धये लौकिकविषयत्वमेवावच्छेदकस्थाने नारायणी। भावात् । न स्वकार्येति । यथोत्तेजकाभावविशिष्ट एव मणिर्दाहप्रतिब- न्धकः प्रतिबन्धकतावच्छेदकश्चोत्तेजकाभाव इत्युत्तेजकसत्त्वप्रतिबन्धक- तावच्छेदकस्याभावान्न प्रतिबन्धकः तथा चक्षुरादिप्रमाणजन्या या अन्तः. करणवृत्तिस्तदभावविशिष्टमेकज्ञानविरुद्धव्यवहारजनकमुचितन्यवहार- प्रतिबन्धकं चेति कारणतावच्छेदकः प्रतिबन्धकतावच्छेकश्च वृत्त्यभाव इति वृत्तिसत्त्वे तदुभयरूपस्याभावात् न स्वकार्ये विरुद्धव्यवहारे उचि. तव्यवहारप्रतिबन्धे च शक्तमित्यर्थः । तत्सत्वेप्युत्तेजकेन मणेरिव तस्य शक्त शादिति भावः । तेन-असमर्थहेतुना। एवं सति-घटादिज्ञानस्या. (१) विशिष्टाभावस्यं सत्त्वादित्यादिः घपुस्तके ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-महिते न्यायरत्नावली। वाच्यम् । लौकिकेन्द्रियसन्निकर्षादीनामिव विद्यमानसुखात्मादि. विषयाणामपि तादात्म्येन प्रयोजकत्वे(१) तद्विषयकशान्दधीहत्ती- नामपि तनिष्ठलौकिकविषयताकत्वसिद्धिः। आस्तां वक्ष्यमाणाया अविद्यारत्तेः विद्यमानसुखादिष्विव(२) *तत्रापि तत्काले ‘भाती'. त्यादिव्यवहारः । स्वीक्रियतां वा ब्रह्मणोऽपि शरीराधवच्छिन्न मवच्छेदकत्वम् । न हि शाखादेरवच्छेदकत्वमनवच्छिन्नम् , किन्तु अग्राद्यवयवावच्छिन्नम् । प्रयोजकं तु तत्र पूर्ववल्लौकिकसन्निक- दिकम् । घटादौ तूक्ताज्ञानविषयत्वाश्रयचित्तादात्म्यानोक्ताका- रोत्पत्तिः । प्रमावच्छेदकेत्यत्र प्रमापदेनापरोक्षत्वेन प्रमात्वेन च निश्चीयमाना वृत्तिर्बोध्यते । तेनानभ्यासदशापन्ने घटादिज्ञाने आ- पातब्रह्मज्ञाने च सत्यपि ताशाकारोत्पत्तिः । प्रमाविषयेत्यादौ तु प्रमात्वेन निश्चीयमाना चिर्बोध्या । तेनातादृशे परोक्षज्ञाने सत्यपि उक्ताकारोत्पत्तिः । अत्रेदं बोध्यम् । सुखादौ (३)त्यस्त्री- कारे तस्मिन् विद्यमानेऽपि 'नास्ति न भातीति व्यवहारापत्तिः । अज्ञानविषयचित्तादात्म्यस्य तत्र सत्त्वात् । न च सुखाद्यवच्छिन्न- चिद्भिन्नमनवच्छिन्नं घटायवच्छिन्नं च चैतन्यमज्ञानविषय इति वा. च्यम् । अज्ञानविषयत्वस्यावच्छिन्नानवच्छिन्न(४)निष्ठस्य एकत्वे, ब्रह्मणि साक्षात्कृते घटादौ 'नास्ती' यादिव्यवहारानुपपत्तेः । नाना. स्वेऽपि ब्रह्माज्ञाने नष्टे तद्विषयत्वसत्त्वानुपपत्या तद्दोषतादवस्थयात् । अनवच्छिन्नचिनिष्ठविषयत्वं प्रथमेन तत्त्वज्ञानेन नश्यति, अज्ञानं तु चरमेणैवेति स्वीकारे जीवन्मुक्तस्याज्ञाननाशानुप(५)पत्तिः । अथ ( १ ) प्रयोजकत्वात्तद्विषयकशाब्दादिवृत्तीनामपीत्यादिः घपुस्तके पाठः । ( २ ) अयमत्राधिकः पाठः घपुस्तके ।--सुखादिष्विव* श्रवणाद्युत्तरमनोवृत्तिवि- पयताकालावच्छेदेनात्मन्यपि विषयता, तथाच तेष्विवतत्रापि इत्यादिः समोऽप्रे। ( ३ ) वृत्त्यस्वीकारादिति घपुस्तके । (४)-नवच्छिन्नचिनिष्ठस्येत्यादिः घपुस्तक । (५)-नाशानुभवानुपपत्तिरिति घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रमथश्लोकः । २८७ त्युच्यते । नन्वेवं सति ब्रह्मज्ञानेनाप्यविद्याया अनि- न्यायरत्नावली। 'ब्रह्माज्ञानं नष्ट'मित्यनुभवस्य (१)किमुक्तकल्पनागौरवेण । तस्मात् ब्रह्मसाक्षात्कारोत्तरं घटादौ 'नास्ती'तिव्यहारानुपपत्तिवारणाय वि. देहकैवल्यपर्यन्तमज्ञानविषयत्वं न निवर्तते । एकाज्ञानपक्ष इत्येव वाच्यम् । तथा च घटाधवच्छिन्नचैतन्येप्यज्ञानविषयत्वस्वीकारे मानाभावात् शुद्धचिनिष्ठेनैवाज्ञानविषयत्वेन 'घटादिकं नास्ती'त्या. दिव्यवहारादिकम् । तथा च मुखादावपि तदापतिदुवारा । त. स्मात् घटाद्याकारवृत्तीनामिव मनस्त्वस्य मनोधर्मत्वस्य च उत्तेजकत्वं वा मनस्सुखादिषु विद्यमानेष्वेकैवा(२)विद्यात्तिर्ग स्वीक्रियते । सृष्टचारम्भकालोत्पन्नाविद्यावृत्तौ मनस्सुखादीनामवच्छिन्नत्वसम्ब न्धेन विषयत्वसम्बन्धेन चोत्पत्तिः स्वीक्रियते । तथा च धीत्वज्ञा- (३)नरूपेण वृत्तित्वेनोत्तेजकत्वस्वीकारान्नानुपपत्तिः । एव शुक्तिरूप्यादेरपि तद्वृत्तिविषयत्वमेव स्वीक्रियते, न तु वृत्यन्तरविषयत्वम् । प्रतिभासव्याप्यस्थितिकत्वरूपेण विषयता. सम्बन्धनोत्पत्ति प्रति तवृत्तिव्यक्तहेतुत्वस्वीकारात् । एवं च तद्वत्तेः सृष्टिकाले नाशाभावेऽपि प्रतिभासव्याप्यसुखशु- क्तिरूप्यादेः स्मृतौ तदवच्छिन्नचिन्नाशस्यैव मंस्कारविधया हे- तुत्वमिति दिक् । एवं सति-घटाद्याकारहत्तरज्ञानानुच्छेदकत्वे सति । अनिवृत्तेरिति । 'या या प्रमा नारायणी। ज्ञानानाशकत्वे सति । अनिवृत्ते:-अनाशात् । अनिर्मोक्षप्रसङ्ग:-तनाशे स्वरूपप्राप्तिलक्षणमोक्षस्यासम्भवप्रसङ्गः । तयो श्यनाशकभावदर्शनं अत सा सा स्वसमान. (१)-नानुपपत्तिः,ब्रह्मनिष्ठविषयताया नष्टत्वेन तद्विशिष्टरूपेण ज्ञानस्य नष्टत्वादिति चेत्तर्हि वृत्त्यभावविशिष्टस्याज्ञानविषयत्वस्यात्यन्ताभाव एव उक्तानुभवविषयोस्तु किमुक्तक- ल्पनागौरवेणेति घपुस्तके पाठः । युक्तश्चायम् । (२)--एकैकाविद्येति गपुस्तके । (.३ ) धीत्वजातिरूपेणेति घपुस्तके ।

·.२८८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते त्तेरनिर्मोक्षप्रसङ्गः। न । तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थज्ञानादवि. द्यानिवृत्त्यभ्युपगमात् । स्वविषयविषयकप्रमात्वेनैव अवि- द्यानिवर्तकत्वाभ्युपगमात् । महावाक्यार्थज्ञानस्यैव अबा- न्यायरत्नावली। विषयकाज्ञानतत्प्रयुक्तोच्छेदिके ति व्याप्तिग्रहात् ब्रह्मपमाया अज्ञा- नोच्छेदकत्वं स्वीक्रियते । उक्तव्याप्तिश्च घटादिममायां साध्यसाध नयोः सहचारदर्शनेन ग्राह्या । तच्च न सम्भवतीति भावः । अविद्यानिवृत्त्यभ्युपगमात्-नानाविद्योच्छेदाभ्युपगमात् । अयं च निवर्तकत्वादित्यत्र हेतुः । स्वविषयविषयकप्रमात्वेनैवाविद्यानिवर्त- कत्वादिति। 'या अज्ञानविषयविषयिका प्रमा सा तदज्ञानतत्प्रयुक्तो- च्छदिकति व्याप्तः पुरुषान्तरीयब्रह्मज्ञानेषु(१) सहचारदर्शनेन ग्रहा- दज्ञानसमानविषयकममात्वव्यापकमज्ञानतत्पयुक्तोच्छेदकत्वमित्यस्य नियमस्य सम्भवादित्यर्थः । प्रमात्वम् 'असम्भावनादिप्रयुक्तापा. माण्यबुद्ध्यविषयत्वे सत्यबाधितविषयकत्वम्' । तदनुक्तावापातब ह्मज्ञाने घटादिज्ञाने च व्यभिचारः, अतो विशिष्टरूपेण व्याप्य. ता । प्रमात्वात-उक्तविशिष्टप्रमात्वात।तथा चाज्ञानसमानविषयकत्वं ब्रह्मज्ञानस्यैवेति तत्रैव सहचारस्य वाच्यतया घटादिज्ञाने तदभा- वेऽपि न क्षतिरिति भावः । ननु तर्हि घटादिज्ञानस्य प्रपात्वव्यव- नारायणी। विना ब्रह्मज्ञानादज्ञाननिवृत्त्या मुक्तिरिति निर्णयस्यासम्भवादिति भावः । नानाऽज्ञानवादिवाचस्पति मिश्रमते समाधानमाह-तत्त्वमिति । अविद्येति । नानाऽविद्याच्छेदाभ्युपगमात् । तथाच पुरुषान्तरे शुकादौ च जीवन्मुक्त तयो श्यनाशकभावग्रहान्नानिर्णय इति भावः । ननु घटादिज्ञानानाज्ञान- निवृत्तिः किन्तु तत्त्वमस्यादिवाक्यादेवेत्यत्र किं विनिगमकम्? तत्राह-स्व- विषयेति । अज्ञानविषयविषयकप्रमात्वेनेत्यर्थः । प्रमात्वं चायाधितविष. यत्वं तच्च तत्त्वमस्यादिजन्यज्ञानस्यैव नान्यस्येत्याह-महावाक्येति । तत्त्व- म्पदार्थाभेदज्ञानस्येत्यर्थः। अबाधितेति-कालत्रयाबाधितविषयतया प्रमा. (१)--ज्ञानेप्युक्तसहचारेति घपुस्तके । - .0 ·सिद्धान्तविन्दौ प्रथम श्लोकः । २८९ धितविषयतया प्रमात्वात्। प्रत्यक्षादीनां तु बाधितवि- षयतया भ्रमत्वेऽपि व्यवहारसामर्थ्येन प्रामाण्याभि- मानात्। ज्ञानादज्ञाननिवृत्तेरन्यत्रादर्शनश्चाकिश्चित्क- स्वानुभवसिद्धत्वादन्यथानुपपत्तेश्च (१)सर्वतो बलवत्त्वात्। (२) तदुक्तम्- अन्यथानुपपत्तिश्चेदस्ति वस्तुप्रसाधिका । पिनष्टयदृष्टिवैमत्यं सैव मर्वबलाधिका ।। रम्, न्यायरत्नावली। ? . हारः कथम् ? तत्राह-प्रत्यक्षेत्यादि । नन्वेकजीववाद कथमुक्त- व्याप्तिग्रहः तत्राह-ज्ञानादिति । अन्यथानुपपत्ते:-'विद्वान्नाम: रूपाद्विमुक्त' इत्यादिश्रुत्यन्यथानुपपत्तेः । अष्टिवैमत्यम् - अन्य. नारायणी। त्वात् तथाचानधिगताबाधितविषयकं यज्ज्ञानं तदेवाज्ञाननाशकम् , तच तत्त्वमस्यादिजन्यमेघ, शुद्धचित एवानधिगताबाधितरूपत्वात् ,अतो बा- धितविषयात घटादिज्ञानात्तदनिवृत्तावपिन हानिरितिभावः। ननु यदि त- त्त्वमस्यादिजन्यं ज्ञानमेव प्रमा तदा कथं शुक्तिज्ञानं प्रमा रजतज्ञानं भ्रम इति व्यवहारस्तत्राह - प्रत्यक्षात । शुक्त्यादिप्रत्यक्षप्रतीतीनां बाधितविषयतया- अदृष्टद्वटनप्रस्वभावत्वेन वर्तमानकालेऽपि वस्तुतो बाधितवस्तुग्राहित्वेन, भ्रमत्वेपि-शुक्तिरजतादिज्ञानवद् भ्रमव्यक्तित्वेऽपि, व्यवहारसामर्थ्यन-व्यव- हारकालाबाधितार्थविषयकत्वेन, प्रामाण्याभिमानात्-प्रमात्वव्यवहारात्। एकजीववादे समाधानमाह-ज्ञानादिति । स्वानुभवेति । शास्त्राप्रमाणेकसमधि- गम्यफलस्य भावितदनुभववेद्यत्वादित्यथः । यद्यन्यत्रादर्शनमेव तह- स्मदादीनां का प्रत्याशा तत्राह --अन्यथेति । मुक्त्यर्थ प्रवृत्तस्य मुक्ति विना शास्त्रप्रामाण्याद्यनुपपत्तेरित्यर्थः । अपसिद्धान्तशङ्का निराकरोति- तदुक्तमिति । चेत्-यदि अन्यथानुपपत्तिः-'तरति शोकमात्मवि'दित्यादि- श्रतेमुक्तिं विना प्रामाण्यानुपपत्तिः वस्तुप्रसाधिका ज्ञानाज्ञानयो श्य. नाशकभावशापिकाऽस्ति तदा सैव अन्यथानुपपत्तिरेव अदृष्टिवैमत्यं दृष्टान्तादर्शनेन विवादं पिनष्टि निवारयति, तत्र हेतुगर्भ विशेषणं-सर्वेति । (१) सर्वतः प्रत्यक्षादिसर्वप्रमाणेभ्यो बलवत्त्वात् इतरप्रमाणविरोधोपमर्दनपूर्वकं स्वार्थ- साधकत्वादित्यर्थः। (२) तदुक्तं खण्डनकारैरिति शेषः । २५ ·२९० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते हांत । अथवा मूलाज्ञानस्यैवावस्थाज्ञानानि घटा- दिविषयावरणानि । अज्ञानस्य ज्ञानप्रागभावस्थानीय. त्वेन यावन्ति ज्ञानानि तावन्त्यज्ञानानीत्यभ्युपगमात् एकन ज्ञानेन एकाज्ञानस्यैव नाशात् घटादिज्ञानेन आ. वरणनाशे न काचिदनुपपत्तिः। नन्वनुमानादिभिराव रणं निवर्तते न वा ? । आये साक्षात्कारिभ्रमस्थापि शङ्खपीतत्वादोर्दङ्मोहादेश्च श्वेतत्वाद्यनुमानादिना निवृ. त्तिप्रसङ्गः। अधिष्ठानाज्ञानोपादानकत्वे भ्रमस्य तनिवृत्ती न्यायरत्नावली। त्रादर्शनेन विवादम् । विषयावरणानि-विषयावच्छिन्नचिदावरणा. नि । एकाज्ञानस्येति। (१)तद्भानाव्यवहितपूर्वतद्भानविषयावारक यदज्ञानं तस्यैव तज्ज्ञानमुच्छेदकम्। सर्वश्चाज्ञानं न सर्वदा आवृणोतीति भावः । अनुमानादिभिः-अनुमित्यादिभिः । तन्नित्ती-अधिष्ठानाज्ञा नारायणी। सर्वप्रमाणाधिकेत्यर्थः प्रमाणान्तरविरोधीपमईनेन स्वार्थसाधि- केति यावत् । मुक्तिप्रतिपादकशास्त्रान्यथानुपपत्त्यैव ज्ञानाशानयोःश्य- नाशकभावसिद्धिरिति संक्षेपः। सर्वेषामेकमेवाज्ञानमिति पक्षे जीवभे- देनाज्ञानभेदपक्षेऽपि बाह्यविषयज्ञानमज्ञानस्याभिभावकमात्रं न तु नाशकं सकलविषयकाज्ञानस्यैकत्वादेकज्ञानेन तन्नाशे सर्वाज्ञाननाशापत्तेरित्युक्तम् , तन्न सम्यक्। मूलाज्ञानकत्वेऽपि तूलाज्ञानानां भेदेन तत्रापि नाश्यनाश कभावोपपत्तेः । न च गौरवम् ,प्रागभावस्थानीयत्वेन गौरवाभावादित्य भिप्रेत्याह-अथवेति । अवस्थाज्ञानानि-शुक्तिरूप्याज्ञानानि, विषयावरणा नि-विषयावच्छिन्नचिदावरणानि । गौरवं निराकरोति-अज्ञानस्येति । स्थानीयत्वेनेति । 'घटं न जानामी'त्यादिप्रतीतेरुक्तरीत्या प्रागभावेनानिर्धा हादज्ञानमेवावश्यकमिति प्रागभावाङ्गीकार एव गौरवादनुचित इति शापितम्। एकाज्ञानस्येति। यज्ज्ञानाव्यवहितपूर्व यज्ज्ञानविषयावरकं यदज्ञानं तस्यव ज्ञानमुच्छेदकं सर्व चाज्ञानं न सर्वदाऽऽवृणातीति भावः । अनुमा. नादिभिः-अनुमित्यादिभिः । साक्षात्कारीति-अपरोक्षेत्यर्थः । पीत- (१) तज्ज्ञानाव्यवहितपूर्वतज्ज्ञानेत्यादिः घपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमश्लोकः । २९१ ब्रह्मणः निवृत्तेः यौक्तिकज्ञानेन च अवि. द्यानिवृत्तेः साक्षात्कारार्थ श्रवणमननापेक्षा न स्यात् । द्वितीये च वह्वयादिव्यवहारो न स्यात् , प्रतिवन्धकस्य विद्यमानत्वात् । उच्यते । द्विविधमावरणम् । एकम मत्त्वापादकमन्तःकरणावच्छिन्नसाक्षिनिष्ठम् । अन्य- दभानापादकं विषयावच्छिन्नब्रह्मचैतन्यनिष्ठम् । 'घट. न्यायरत्नावली। ननिवृत्ती,यौक्तिकज्ञानेन-वाचस्पत्यभ्युपगतेन'अहं ब्रह्मास्मीति परो. सज्ञानेन । एतेन विवरणादिमते श्रवणादिपूर्वज्ञानस्यापि अपरोक्षत्वा- दिदमयुक्तमित्यपास्तम् । अथवा यौक्तिकति अपरोक्षत्वेनाज्ञायमा. नेत्यर्थः । आत्मविषयकशाब्दज्ञानस्य अपरोक्षस्यापि अपरोक्षवेना. ज्ञायमानस्य नापरोक्षाध्यासमूलाज्ञानाच्छेदकत्वमिति भावः । व. द्वयादिव्यवहारः- 'वनिरस्तीति व्यवहारः। द्विविधं-परस्परासङ्की. धर्मद्वयविशिष्टम् । असत्त्वापादक-नास्तीति धीप्रयोजकताव. च्छेदकाखण्डधर्मवत् । अन्त:करणावच्छिन्नसाक्षिनिष्ठं-मनोवच्छि . ना साक्षिनिष्ठाऽऽश्रयता यस्य तादृशम् | विषयावच्छिन्न- ब्रह्मचैतन्यनिष्ठं-घटाद्यवच्छिन्ना ब्रह्मनिष्ठाऽऽश्रयता यस्य ता. त्वादेरित्यादिना दिङ्मोहादिपरिग्रहः। श्वेतत्वाद्यनुमानादिना-'अयं श्वेतः शङ्खत्वात् शङ्खान्तरवदित्यनुमानादिना । आदिपदादाप्तवाक्यजशाब्दबो. धपरिग्रहः । नन्वपरोक्षप्रमां विना कथमपरोक्षभ्रमनिवृत्तिः स्यात्तत्राह- अधिष्ठानेति । तन्निवृत्ती-( अधिष्ठानाज्ञाननिवृत्तौ । कारणनाशे कार्य- नाशावश्यंभावादिति भावः। यौक्तिकेति । द्वैतनिरासपूर्वकाद्वैतसाधक हेतु. जन्यज्ञानेन, साक्षात्कारार्थम्-ऋतंभरा प्रज्ञेत्युक्तापरोक्षयमार्थम् । श्रवणेति । आचार्यवक्तृकश्रुतिकरणकश्रवणतत्पूर्वकमनननिदिध्यासनाना- मपेक्षा न स्यात् तर्कमात्रेणैव फलसद्भावसम्भवादिति भावः। वह्नयादीति । 'वह्निरस्तीति व्यवहारः । प्रतिबन्धकस्य व्यवहारकारणीभूताभावप्रति- योगिनोऽज्ञानस्य विद्यमानत्वात् अज्ञानस्य यौक्तिकज्ञानादनिवृत्तेरिति भावः। द्विविधं-परस्परांसङ्कीर्णधर्मद्वयविशिष्टम् । असत्त्वापादक-'ना. नारायणी। ।

·२९२ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते महं न जानामी'त्युभयावच्छेदानुभवात् । तत्राद्यं परो. क्षापरोक्षसाधारणप्रमाणज्ञानमात्रेण निवर्तते । अनुमि. तेऽपि वयादौ नास्तीति प्रतीत्यनुदयात् । द्वितीयं तु साक्षात्कारेणैव निवर्तते । यदाश्रयं यदाकारं ज्ञानं तदाश्रयं तदाकारमज्ञानं नाशयतीति नियमात् । न्यायरत्नावली। दृशम् । उभयावच्छेदानुभवात-उभययोरेकैकावच्छिन्नाश्रयता- काज्ञानयोरुक्ताश्रयत्वानुभवात् । एकाज्ञानपक्षे अज्ञानस्य घटा- वच्छिन्ननानाविषयताकत्ववत् मनोघटाधवच्छिन्नाश्रयताकत्वं स. म्भवत्येवेति तत्पक्षेऽपि 'घटं न जानामी'त्युभयावच्छेदेनानुभवो- पपत्तिः । यदि च तत्पक्षे घटाधवच्छिन्नान्यज्ञानाविषयत्वानि न स्वीक्रियन्ते, 'घटज्ञानेन घटाज्ञानं नष्ट मित्यादिप्रत्ययस्य उक्तवि. षयतानाशविषयकत्वानुरोधात् तत्स्वीकारः। तादृशप्रत्ययस्य नो. क्तनाशो विषयः । अनन्तानामवच्छिन्नविषयतानां कल्पने गौर- वात्, किन्तु वृत्यविषयत्वसमानाधिकरणं यत् घटाद्यात्मकचि- वृत्त्यज्ञानविषयत्वं तदत्यन्ताभावो विषय इति तत्स्वीकारो व्यथ इति चिन्त्यते, तदा पल्लवाज्ञानानामेवोक्ताश्रयताकत्वम् । एका- ज्ञानपक्षे 'घट न जानामी'ति धीस्तु घटात्मकचिद्वृत्तिवृत्यविषय- स्वसमानाधिकरणविषयताकाज्ञानवानहमित्याकारोति भावः । य. दाकार-यादृशविषयताकम् , तनिष्ट-तन्मात्रनिष्ठमेव । आलोकत. मसोस्तथानियमस्य दृष्टत्वात् ज्ञानाज्ञानयोरपि स कल्प्यते । आ- स्तीतिधीप्रयोजकतावच्छेदकाखण्डधर्मवत् । अन्तरिति-मनोवच्छिन्न साक्षिणि निष्ठा वृत्तिर्यस्य तादृशम् । अभानापादक-'न भातीति व्य वहारप्रयोजकतावच्छेदकाखण्डधर्मवत् । विषयेति । विषयानुस्यूतब्रह्मचै- तन्ये निष्ठा वृत्तिर्यस्य तादृशम् । उभयेति । मनोघटाद्यवच्छेदेन चैतन्येऽना- नानुभवात् । प्रकृतभेदकल्पनाफलमाह-तत्रेति । यदाश्रयं-यदाश्रितम् । (यदाकारं-यद्विषयकम)। तदाकारं-तविषयम् । नियमात्-प्रका. नारायणी।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः । २९३ परोक्षज्ञानस्य इन्द्रियविषयसन्निकर्षाभावेन ज्ञानस्यान्त:- करणमात्राश्रयत्वात् । अपरोक्षज्ञानस्यैव (१)विषयव्या- पारजन्यत्वेन विषयान्तःकरणोभयजन्यत्वेन तदुभय. निष्ठत्वात् । तदुक्तम्- परोक्षज्ञानतो नश्येदसत्त्वावृत्तिहेतुता। अपरोक्षधिया नश्येदभानावृत्तिहेतुता ।। इति । तेनानुमानादावसत्त्वावरणनाशात् तत्र त. यवहारः । अभानावरणनिवृत्त्या च मोपाधिकसाक्षा- न्यायरत्नावली। लोकमनोहत्यो रस्ति भाती तिव्यवहारप्रयोजकत्वरूपस्य प्रकाशत्व. रूपस्य तमोऽज्ञानयो नास्ति न भातीति व्यवहारपयोजकत्वस्य चाविशिष्टत्वात् । असत्त्वात्तिहेतुता-'नास्तीति व्यवहारपयोजिकाs विद्या । अभानात्तिहेतुता-'न भाती'ति व्यवहारप्रयोजिकाविद्या । असत्वरूपायां सत्त्वविरोधिन्यां नास्तीति व्यवहाररूपायांवा वृत्ती हेतुता यस्या इसादि व्युत्पत्तेः । व्यवहार:--'अस्तीति व्यवहारः । अत्रेद विभावनीयम् । असच्चापादकाज्ञानस्यापि विष- यावच्छिन्नचिदाश्रयताकत्वम् । अन्यथा 'इदो वह्निमानि'ति ज्ञानस्य इदविशेष्यतावच्छिन्नवह्निपकारताकत्वं न स्यात् । हूदवह्निभ्यां ये चितस्तादात्म्ये तयोर्विशेष्यताप्रकारतारूपयोमिथोऽवच्छेद्यावच्छे नारायणी। शतमसोस्तथादर्शनादिति भावः । प्रकृतनियमोक्तेः फलमाह-परोक्षेति । ज्ञानाकारकज्ञानस्येत्यर्थः । अन्तरिति-अन्तःकरणमात्राश्रितत्वात् । तथाच विषयावच्छिन्नाभावान विषयावच्छिन्नज्ञाननाशे समर्थमिति. भावः । अपरोक्षस्य-ज्ञानाकरणकज्ञानस्य । तथा चेदमेव समानाश्रयः विषयकं विषयताज्ञाननाशे समर्थमिति भावः । असत्त्वेति । नास्तीति व्यवहारप्रयोजिकाऽविद्या, स्वार्थे भावप्रत्ययः । अभानेति-न भातीति व्यवहारप्रयोजिकाऽविद्या, तन-द्विविधहेतुमद्भावेन, तद्यवहारः-विष- (१) विषयेन्द्रियसन्निकर्षात्मकव्यापरजन्यत्वेनेति कपुस्तके ।

·२९४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। दकभावस्य वाच्यत्वेन ह्रदचित्तादात्म्यावच्छेदेन चिति तादात्म्ये वयुत्पत्तेरावश्यकत्वात् । न च तद्धटध्वंसवानयमि'त्यादौ भिन्न कालीनानां तटध्वंसयोः चित्तादात्म्यानां 'तद्घटात्यन्ताभाववदि. दमित्यादौ तद्धट(१)तदत्यन्ताभावयोः चित्तादात्म्यानां भिन्नदेशाव च्छिन्नानां चावच्छेद्यावच्छेदकभाववत् मनोवच्छिन्नवह्निचित्तादा त्म्यस्य ह्रदचित्तादात्म्येन भिन्नदेशेनावच्छिन्नत्वमिति वाच्यम् । यद्यप्यनिर्वचनीयवादे प्रतीत्यनुरोधे कचित्किञ्चिदनुपपन्नं स्वीक्रि. यते, · तार्किकादिमते भिन्नकालीनयोर्विषयविषयित्वादिवत् , घटा. भावादौ तदाधारत्वादिवच्च, तथाऽपि तत्परिहारसम्भवे तत्स्वीकार- स्यान्याय्यत्वात् । अत एव परोक्षभ्रमस्यान्यथाख्यातित्ववादिनो निरस्ताः । विशेष्यतावच्छिन्नप्रकारत्वासम्भवात् । तस्माद्विविधम- प्य ज्ञानमुभयावीच्छन्नाश्रयताकमेव वा । (२)यथा हि- आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवला । इत्यनेन मूलाज्ञानाश्रयतानवच्छिन्नत्वेनोक्ता तथापि ब्रह्म न जा नामी'त्यत्र प्रमातृविशेषनिरूपितत्वेनाज्ञानं भाति, तथा प्रमातृविशे- पानाश्रितमप्यज्ञानं प्रमावृविशेषनिरूपितत्वेन 'घटमहं न जानामी'- सादौ भाति, तत्पुरुषीयब्रह्मप्रमया पुरुषान्तरीयब्रह्माज्ञानानि. वृत्त्या प्रमातृनिरूपितत्वसम्बन्धस्य मूलाज्ञाने क्लुप्तत्वेन प. ल्लवाज्ञानेऽपि तस्यैव व्यवस्थापकतया कल्पनाया युक्तत्वात् । तथा चासत्त्वापादकाज्ञाननिवर्तकत्वं प्रमामात्रस्य नविषयत्वेनैव अभानापादकाज्ञाननिवर्तकं तदवच्छेदकावच्छिन्न प्रमात्वेनेति । तादृशप्रमाया विषयावच्छिन्नत्वं विषयेन्द्रियसनिक षांद्यधीनं स्वीक्रियते । तदवच्छेदकावच्छिन्नत्वं प्रमायां स्वानव. तत्समान. (१) तद्धटिततदत्यन्ताभावेति घपुस्तके । ( २ ) मेव वा तथाहि इत्यादि घपुस्तके ।

·२९५ सिद्धान्तबिन्दौ प्रथमम्लोकः। कारभ्रमनिवृत्तिरिति । तस्मानिर्धमस्याप्यात्मनोऽषि. द्ययान्तःकरणतादात्म्याध्यासात् तद्धमेकतृत्वमाक्त. न्यायरत्नावली। च्छेदकावच्छिन्नाज्ञान कत्वम् । तेन ब्रह्मज्ञाने स्वावच्छेदकाभावs. पिन क्षतिः । नन्वस्ति भातीति व्यवहारप्रतिबन्धकत्वस्य 'नास्ति न भातीति व्यवहारजनकत्वस्य तदाश्रयानन्ताज्ञानानां कल्पनामपेक्ष्य मुखादिसाधारण्येन (१)प्रमापरोक्ष एवास्ति भाती'- तिव्यवहारनियामकत्वम् । तद्विषयत्वयोरस्तित्वभानत्वरूपत्वादिति चेन्न । असत्वापादकाज्ञानशून्या चिदस्तित्वम् । अभानापादका- ज्ञानशुन्या चिद्भानम् । असत्वाभाने-ताशाज्ञानाभ्यां विशिष्टचिः तौ, तथा च प्रमाकाले विषयसवात् 'अस्ति भातीति व्यवहारेऽ. पि तदन्यकाले विषयासत्वादेव तदभावः, विषयासत्वादेव च 'नास्ति न भाती'ति व्यवहार इति मन्मते नाज्ञानस्य प्रतिबन्धक त्वं जनकत्वं च स्त्रीक्रियते । व्यवहारविधया व्यवहारे परं भा. नाभानसचासत्वानां प्रयोजकत्वम् । तच्च परैरपि वाच्यम् । अज्ञानाश्रयतायां देशेनेव कालेनाप्यवच्छिन्नत्वात् 'इदमिदानीमिह नास्ती'त्यादिधी:(२)। 'इदमिदानीमिहास्ती' सत्राप्यस्तित्वघट(३). ककालज्ञाने कालाधवच्छिन्नाश्रयताकत्वधीः। अत्यन्ताभावस्येवा. ज्ञानस्याप्यनादेरप्याश्रयतायाः कालाधवच्छिन्नत्वमिति दिक् । त- नारायणी। यव्यवहारः, तस्मादध्यासे दोषाभावात् । उपपद्यते-धर्मितादात्म्याध्या- सस्य धर्मसंसाध्यासे कारणत्वादिति भावः । नन्वन्यगतानामेव कर्तृ- त्वादीनामात्मवृत्तितया भानं किं वाऽऽत्मन्युत्पद्यमानानामपि ? आये अन्यथाख्यातिप्रसङ्गः, द्वितीये अन्तःकरणधर्माणामवभास इति सिद्धा- (१) प्रमात्रपरोक्षप्रमयोरेवास्तीत्यादिः घपुस्तके । (२) सा चावच्छेदकतापरम्परया इदमादिरूपशुत्क्यादिनिष्ठा या चिद्वृत्त्याश्रयता तदवच्छेदकतेति यावत् । इत्यधिकः पाठो धपुस्तके । (३)-घटके अज्ञाने तदभावे वा कालाद्यवच्छिन्नेत्यादिः घपुस्तके । ..

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते त्वाद्यध्यास उपपद्यते । ननु स्वन्मतेऽनिर्वचनीयख्या- त्यभ्युपगमात् ये कर्तृत्वादयोऽन्तःकरणधर्मा आत्म. न्यध्यस्यन्ते ते अनिर्वचनीयास्तत्रोत्पद्यन्त इति बा. च्यम् । तथा च व्यावहारिकपातीतिकभेदेन कर्तृत्व भोक्तृत्वादीनां द्वेधाऽवभास: स्यात् । न स्यात् । तादा. न्यायरत्नावली । स्मात-अध्यासे दोषासम्भवात् । व्यावहारिकेत्यादि । व्या वहारिककर्तृत्वादेः मनसि स्वाभाविकधर्मत्वात् मनोनिष्ठं तद्याव- हारिकम् आत्मनि तस्यास्वाभाविकधर्मत्वात् गगननैल्यादिवत् मा. तीतिकमित्यर्थः । यद्यपि मनोनिष्ठस्यैव कर्तृत्वादेरात्मनि संसर्ग- मात्रमध्यस्यते न तु स्वरूपान्तरं तथाप्यात्ममनस्संसृष्टाभ्यामंक- स्यापि कर्तृत्वादेर्भेदस्वीकार इति मते समाधत्ते-न स्यादिति । ता- दात्म्याभिमानेन-आत्ममनसाभदाग्रहण । अविककात-आत्मम- नोधर्मयोदाग्रहात् । उक्तरूपाभ्यामेकमेव कर्तृत्वादिकं भाति, न तु भिन्न रूपे स्वीक्रियते इति मतमाश्रित्य समाधत्ते-सकले त्यादि । वस्तुतः प्रातीतिकस्यात्मनि कर्तृत्वादिसंसर्गस्योत्पत्यस्वी. कारान्न तद्विशिष्टरूपेण भेदप्रसक्तिः। परन्तु यदेव मनसस्तादात्म्यम् ( आत्मनि ) स्वीक्रियते तदेव कर्तृत्वादेरप्यात्मनि धर्मितानियाम- नारायणी। न्तो भज्येत, अन्तःकरणे इव स्वास्मन्नपि उत्पत्तिस्वीकारात् । न च सम्बन्धकृतो विशेषः, समवायनिरासेन सर्वत्राविद्यकतादात्म्यस्यैव सम्बन्धत्वाङ्गीकारात् । व्यावहारिकप्रातीतिकभेदेन तयोविशेषोपपादने तु द्विविधयोस्तयोर्भानऽपि भेदः स्यादित्याशयेनाशङ्कते-नन्विति । अनिर्वचनीयेति ।अन्यथाऽन्यथाख्यात्यापत्तेरिति भावः । व्यावहारिकेति । स्वाभाविकत्वेन मनोनिष्ठं व्यावहारिकम् , अस्वाभाविकत्वेनात्मनिष्ठं तद्गगननैल्यादिवत्प्रातीतिकमिति तयोर्जपाकुसुमारुण्यस्फटिकारुण्ययो- रिव पृथगवभासः स्यादित्यर्थः । सोपाधिकाध्यासे तथा, न चायं सो- पाधिकाध्यासः, अधिष्ठानाध्यस्तोपाधिकत्वादित्यभिप्रेत्य समाधत्ते- न स्यादिति । तादात्म्येति-आत्ममनसोरभेदाध्यासेन । अविवेकात्- ।

·सिद्धान्तविन्दौ प्रथमश्लोकः। २९७ म्याभिमानेनाविवेकात् । सकलधर्मविशिष्टस्यैवान्तः करणस्थात्मन्यध्यस्तत्वेन दयाभावाद्वा । तस्मादेक स्यात्मन उपाधिभेदेन प्रमात्रादिव्यवस्थोपपत्तेन सौ. गतमतापत्तिन वा विरोधः । अन्या अपि व्यवस्थाः म्पष्टतरमुपरिष्टादुपपादयिष्यन्ते । तस्मात् ज्ञानरूप. स्यात्मनः सुषुप्तावव्यभिचारित्वाद्देहेन्द्रियादीनां च व्य. भिचारित्वात् दृश्यत्वाच्च तत्र तत्रात्मबुद्धिस्तेषां तेषां वादिनां भ्रान्तिरित्यौपनिषदं मतं प्रामाणिकमिति सिद्धम् ॥ १ ॥ न्यायरत्नावली। का सम्बन्धः । धर्मधार्मिणोरपि तादात्म्यस्यैकस्यैव स्वीकारात् । अथवा कर्तृत्वादेर्यदेव मनसि आधारत्वं तदेवात्मन्यपि, युगपदे. वोभयत्र प्रतीयमानत्वात् उभयोरैक्यापनत्वाच्च । इदन्त्वादेराधा- रत्वं तु रजतप्रतीतेः पूर्वमपि इदमादौ प्रतीयत इति इदमादिरजत योनैकं तद्वक्तुं शक्यते । तस्य च तादात्म्यस्याधारत्वस्य वा व्या- वहारिकमात्रत्वादात्ममनोऽनुयोगिकविशिष्टरूपाभ्यां कर्तृत्वादेर्भेद- स्वीकारेऽपि तादात्म्याभिमानेनेयादिरीत्या न तदवभासः । पा- तीतिकरूपान्तरं तु कर्तृत्वादेन सम्भाव्यत इत्याशयेनाह-सकले. त्यादि । आत्मनीति । एकै(१)कतादात्म्येनाधारत्वेन वेति शेषः । द्वयाभावात्-कर्तृत्वादिव्यवहारिकपातीतिकभेदेन रूपया- भावात् । सुषुप्त्येकसिद्ध इति पदव्याख्यानोपसंहारपूर्वकं श्लो. कव्याख्यामुपसंहरति--तस्मादित्यादि ॥ १ ॥ नारायणी। आत्ममनोवृत्तितया पृथक्तया धर्मयोरग्रहात् । एकमेव कर्तृत्वादिकं न पृथगिति मते समाधत्ते-सकलेति । द्वयति-व्यावहारिकप्रातिभासि- कभेदेन रूपद्वयाभावात् । श्लोकव्याख्यामुपसंहरति-तस्मादिति । अना. ११) एकेन तादात्म्येत्यादिः घपुस्तके पाठः ।

·२९८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित - स्थादेतत् , आत्मनो निर्धर्मकत्वे प्रमात्रादिव्यवहार स्याध्यासमूलत्वेन 'ब्राह्मणो यजेते'त्येवमादीनां शास्त्रा. णामप्रामाण्यप्रसङ्गः, अकर्तुरभोक्तुश्चात्मनः प्रवृत्त्यनु पपत्तेः । वेदाप्रामाण्य च कुतो ब्रह्मसिद्धिरपि । तस्य त. न्मात्रगम्यत्वात् । शास्त्रयोनित्वादिति न्यायात् । तथा च वेदप्रामाण्यार्थ प्रमातृत्वादिव्यवहारस्थ सत्यत्वम- भ्युपेयमित्याशङ्कय किं तत्वज्ञानात्पूर्वमप्रामाण्यमा न्यायरत्नावली। द्वितीयं पद्यमवतारयति-स्थादेतदिति । यत् उक्तं तदास्तामि- त्यर्थः । प्रमात्रादीत्यादीपदेन ब्राह्मणादिसङ्ग्रहः । तस्य-ब्रह्मणः, त- न्मात्रगम्यत्वात्-वेदमात्रगम्यत्वात् । ननु कार्यत्वहेतुकसकर्तृकत्वा- नुमानेन ब्रह्मसिद्धिस्सम्भवतीत्यत आह-शास्त्रेति । ब्रह्म विचा- र्यमाणवेदान्तैकगम्यम् वेदान्यमानगम्यत्वाभावात्-सकर्तृकत्वानु- मानस्याप्रयोजकत्वात् सखज्ञानानन्दशुद्धरूपेणानुमानायगम्यत्वा- नारायणी। द्यविद्याध्यासकृततत्कार्यप्रतिबिम्बादेः समर्थनादित्यर्थः । एकस्य-अद्वि- तीयस्य । उपाधिभेदेन--अन्तःकरणाद्युपाधिभेदेन। प्रमात्रादीत्यादिना सुखित्वादिपरिग्रहः । न सौगतेति । तेनानिर्वचनीयानाद्यविद्यानङ्गीकारात् इति भावः । न वा विरोध इति। केवलस्यैकस्य प्रमातृत्वाद्यनङ्गीकारा- दिति भावः । स्पष्टम् अन्यत् ॥१॥ द्वितीयपद्यमवतारयति-स्यादित्यादि। (१)*एतत् वक्ष्यमाणं स्यात् अनिष्टमिति शेषः । प्रमात्रादीत्यादिना ब्राह्मणादिपरिग्रहः। तस्य-ब्रह्मणः, तन्मात्रेति-वेदमात्रेत्यर्थः। कर्तृजन्यत्वव्याप्येन कार्यत्वादिहेतुनापीश्वर- सिद्धिः सम्भवतीत्यत आह -शास्त्रेति । शास्त्रमेव योनिः प्रमाणं यत्र तस्य भावः शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं तस्मादित्यर्थः । न्यायात तत्र 'तं त्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छामी'त्यादिश्रुतिबलेनोपनिषन्मात्रावगम्यत्वसा. (१) यदुक्तं तदास्तामित्यर्थः इति खपुस्तके पाठभेदः*...* चिह्नद्वय- मध्यवर्ती ।

·सिद्धान्तबिन्दौ द्वितीय श्लोकः । २९९ पाद्यते ऊर्ध्व वा । तत्राद्ये सर्वेषां प्रमाणानामविद्याव- द्विषयत्वेन तद्दशायां बाधाभावानिष्प्रत्यूहं प्रामाण्यम् । द्वितीये त्विष्टापत्तिरेवेत्याह- न वर्णा न वर्णाश्रमाचारधर्मा न मे धारणाध्यानयोगादयोऽपि । अनात्माश्रयाहंममाच्यासहाना- त्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ २ ॥ न्यायरत्नावली। दिति सूत्रार्थः । अविद्यावद्विषयत्वेन-(१)अविद्याकालपरमा. र्थत्वेन गृह्यमाणप्रमेयकत्वेन, तद्दशायां-प्रमाविषयाणामबाध्यत्व- ग्रहदशायाम् । निष्पत्यूहमिति दशायामियनेनानुषले नान्वितम् । प्रामाण्यम्-अबाध्यविषयकत्वम् । इष्टापत्तिरेवेसत्र पद्येनैव हेतुमाह. न वर्णा इत्यादि। योगादयोऽपीयपिशब्देन हेतुत्वमुच्यते । तथा च यतो मयि वर्णाद्यभावः, अतोऽद्वितीये इष्टापत्तिरियर्थः । वर्णा- द्यभावे हानादित्यन्तं हेतुः । ननु वर्णाश्रमेत्यादौ वर्णाश्रमयोरा- नारायणी। धनादिति भावः। अविद्येति। अविद्यावान् अध्यस्तो व्यवहारकाला- बाध्यो विषयःप्रतिपाद्यो येषां तेऽविद्यावद्विषयास्तेषाम् ,भावो व्यवहार. कालाबाध्यबिषयधीजनकत्वं तेन, तदशायाम्-अविद्यादशायाम,व्यवहार काले-अबाध्यत्वग्रहकाले, बाधाभावात्-आत्मतत्त्वधीकरूपबाधकस्यास. त्वात् अध्यस्तस्य सत्त्वेन विषयविसंवादाभावाद्वा,अविद्यावानात्मतत्त्वा. नभिज्ञो विषयोऽधिकारी यत्र तेऽविद्यावद्विषयास्तेषां भावोऽविद्रदधिका- रकत्वं तेन प्रामाण्यं फलकामनावत्तादृशपुरुषकर्तव्यताकार्थप्रतिपादक. त्वादिरूपम्। इष्टापत्तिरेवेत्यत्र पद्येनैव हेतुमाह--न वर्ण इत्यादि । योगाद योपीत्यपिशब्देन हेतु(२)रुच्यते यतो मयि वर्णाद्यभावोऽतो द्वितीये इष्टा. पत्तिरित्यर्थः वर्णाद्यभावे हानादित्यन्तं हेतुः । ननुवर्णाश्रमेत्यादौ वर्णा- (१) अविद्याकाले प्रमात्वेन गृह्यमाणप्रमाजनकत्वेन इति घपुस्तके । (२) हेतुत्वमुच्यते इत्यर्थः । .

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते वर्णाः ब्राह्मणत्वादयः। आश्रमाः ब्रह्मचर्यादयः । आचाराः स्लानशौचादयः । धर्माः ब्रह्मचर्यगुरुसेवा- दयः । अत्र द्वन्द्व व्यगर्भषष्ठीतत्पुरुषेण वर्णानामाचार धर्माश्च आश्रमाणामप्याचारधर्माश्च लभ्यन्ते । धारणा न्यायरत्नावली। चारधर्मनिषेधे आश्रमनिषेधो न लभ्यते तत्राह-द्वन्द्वेत्यादि । आश्रमाश्चाचारधर्माश्चेति द्वन्द्वोत्तरं षष्ठीतत्पुरुषेणेत्यर्थः । वर्णस- म्बन्धिन आश्रमाचारादयो लभ्यन्ते तेषां मध्ये आश्रमपुर- स्कारेण विहिता आचारधर्मा अपि लभ्यन्ते वणेसम्बन्धित्वादि. याशयेनाह-वर्णानामित्यादि । आश्रमाणामपीत्यपि शब्दा. दाश्रमा अपि लभ्यन्ते इत्यर्थः । लभ्यन्ते निषेध्यत्वेन ज्ञायन्ते । द्वन्द्वयेति पाठे तु धर्मपदेनैवाश्रमा ग्राह्याः, तेषामपि वर्णधर्म- स्वसम्भवात् । धारणाध्यानशब्दयोर्वाह्यविषयसाधारण्येन धार- णादिबोधकत्वसम्भवेऽपि प्रकृतपद्यस्य तत्त्वनिष्ठषुरुषक(१)तकत्वे. नात्मधारणाध्यानयोरेव उक्त पुरुषे प्रसक्तेः तत्पर(२)त्वमेवाह-धार- नारायणी। श्रमयोराचारधर्मनिषेधे आश्रमानषेधो न लभ्यते तत्राह-द्वन्द्वेत । आश्रमाश्चाचाराश्च धर्माश्चेति द्वन्द्वोत्तरषष्ठीतत्पुरुषेणेत्यर्थः । वर्ण- सम्बन्धिन आश्रमाचारादयो लभ्यन्ते तेषां मध्ये आश्रमपुरस्कारेण विहिता आचारधर्मा लभ्यन्ते सम्बन्धित्वाविशेषादित्याशयेनाह-- वर्णानामित्यादि । लभ्यन्ते निषेध्यत्वेन ज्ञायन्ते। द्वन्द्रद्वयेति पाठे तु धर्मपदेनैव आश्रमा अपि बोध्याः, आश्रमस्यापि वर्णधर्मत्वसम्भवात् । तथाच वर्णाश्चाश्रमाश्चेति वर्णाश्रमो,आचाराश्च धर्माश्चाचारधर्माः वर्णा- श्रमयोराचारधर्माविति विग्रहः । शास्त्रस्यात्मपरत्वात्तत्रोक्तधारणादिपदा. र्थमात्मपरत्वेन योजात-धारणत्यादि । स्थैर्य स्थिरीकरणं यत्नपूर्व कपरमात्माकारप्रत्ययप्रवाह इति युवात् । बाह्यविषयपरित्यागेनेत्यं- शेन प्रत्याहारपूर्वकत्वं धारणाया उक्तं बाह्यविषयासम्प्रयोगस्य योगसू. (१)-पुरुषवक्तृकत्वेनेति घपुस्तके । (२) तत्पुरुषत्वमेवेति गपुस्तके ।

·सिद्धान्तबिन्दी तृतीयश्लोकः । ३०१ ब्रह्मणि बाह्यविषयत्यागेन मनसस्स्थैर्यम् । ध्यानं पर- मात्मचिन्तनम् । योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः। आदिशब्देन श्रवणमननादयो गृह्यन्ते । सर्वेषां ज्ञानोत्तरकाले अस- त्वे हेतुमाह- अनात्माश्रयाममाध्यासहानादिति अनात्मा आत्मविरोधिनी अविद्या तदाश्रयस्तदुपादा. नो योऽहङ्कारममकाराद्यध्यासस्तस्य मूलस्थापि त्वज्ञानेन हानात तत्प्रयुक्त वर्णाश्रमादिव्यवहारो ना. स्तीत्यर्थः ॥ २ ॥ वर्णाश्रमादिव्यवहारस्य मिथ्याज्ञानमूलत्वेन मि. ध्यात्वं दृढयितुं तव्यतिरेके सुषुप्तो तयतिरेकमाह- न्यायरत्नावली। णेत्यादि । आत्मविरोधिनी-पूर्णानन्दोऽहमित्यादिव्यवहार विरोधिनी ॥२॥ तृतीयपद्यमवतारयति-वर्णेत्यादि । व्यवहारस्याभिला. पप्रवृत्यादेः मिथ्याज्ञानमूलकत्वेन 'अहं ब्राह्मण' इत्यादिभ्रम. निमित्तकत्वेन । मिथ्यात्वं-मिथ्याविषयत्वम् । तध्यतिरंके- मिथ्याज्ञानव्यतिरेके सति । तव्यतिरेक-वर्णाश्रमादिव्यवहारव्य- नारायणी। त्रेषु प्रत्याहारत्वोक्तरिति संक्षेपः । धारणासाध्यं ध्यानं लक्षयति- परमात्मेति । यत्नमनपेक्ष्यैव परमात्माकारप्रत्ययप्रवाह इत्यर्थः । ध्यान- साध्यं योगं लक्षयति-योग इति । चित्तस्य सत्त्वप्राधान्येन सूक्ष्मपश्च. भूतारब्धस्यान्तःकरणस्य या वृत्तयः विषययोगपरिणामरूपास्तासां निरोधः प्रतिलोमपरिणामेनोपशमः। अतिरोहितार्थमन्यत् ॥ २ ॥ तृतीयपद्यमवतारयति-वर्णेत्यादि । मिथ्येति । 'अहं ब्राह्मण' इत्या. दिभ्रममात्रकारणकत्वेन, मिथ्यात्वं बाधितार्थत्वम् । तद्यतिरेके-मिथ्या. ज्ञानव्यतिरेके सति(१) ( तद्वयतिरेकम्- ) वर्णाश्रमादिव्यवहारव्यति (१)-सति वर्णाश्रमादिव्यवहारव्यतिरेके न मातत्यादिः पाठ आसीत् तं संशोध्य प्रपूरितोऽस्माभिरिति ज्ञेयम् । २६ ·३०२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न माता पिता वा न देवा न लोका न वेदा न यज्ञा न तीर्थ ब्रुवन्ति । सुषप्तौ निरस्तातिशून्यात्मकत्वा- तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोहम् ॥ ३ ॥ माता जनकस्त्री । पिता जनकः पुमान् । देवा इ. न्द्रादयः आराध्याः । लोकास्तदाराधनफलानि स्वर्गा दीनि । वेदाः अलौकिकहिताहितसाधनताप्रतिपाद- कानि ब्रह्मप्रतिपादकानि च प्रमाणवाक्यानि । यज्ञाः स्वर्गादिसाधनीभूता ज्योतिष्टोमादयः। तीर्थ यज्ञमा. धनीभूतः कुरुक्षेत्रादिदेशः । एवं पापकर्मसाधनान्यप्यु पलक्षणीयानि । सर्वेषां देहाभिमानमूलकत्वात् तदभावे न्यायरत्नावली। तिरेकम् । न मातेत्यादि । पूर्वपद्यात् मे इत्यस्यानुषङ्गात् : न मे मातेयादि सुषुप्तौ न ब्रुवाति तस्मादेकोऽहमित्यर्थः । ननु (१)देहादिव्यवहारस्य कथं देहाभिमानमूलकत्वम् नत्राह- सर्वेषामिति । मत्सेव्यत्वादिरूपममत्वाध्यासावीशष्टानां सर्वे षामित्यर्थः। स्वतो-देहाभिमानं विना । सम्बन्धाभावात्-मम. स्वाध्याससम्बन्धाभावात् । अविद्यमानता-ममत्वविशिष्टरूपेण व्यवहारस्य सामान्यस्थाभावो युक्त इति भावः । वस्तुतस्तु व. र्णाश्रमादिव्यवहारस्य मिथ्याज्ञानमूलकत्वेनेति विवरणादिव्यव- हारस्य सर्वस्य मनोऽवच्छिन्नचिनिष्ठत्वेन 'अहमि तिमिथ्याज्ञान- मूलत्वेनेत्यर्थः । एवं च मे इत्यस्याननुषङ्गेऽपि न क्षतिः । सर्वे. रेकम् । न मातेत्यादौ पूर्वपद्यान्मे इत्यनुषङ्गः, मे मातेत्यादिसुषुप्तौ न ब्रुवन्ति तत्तस्मादेकोऽवशिष्टः अद्वितीयोहमित्यर्थः । सर्वेषामिति । मत्से. ( १ ) देवादिव्यवहारस्य इति घपुस्तके । नारायणी।

·सिद्धान्तविन्दौ तृतीयश्लोकः । स्वतस्सम्बन्धाभावादविद्यमानतत्यर्थः । तथा च सुषु. प्ति प्रकृत्य श्रुतिः-'अत्र पिताऽपिता भवति माताऽमाता देवा अदेवा वेदा अवेदा यज्ञा अयज्ञास्स्तेनोऽस्तनो भव. ति भ्रूणहाऽभ्रूणहा चाण्डालोऽचाण्डालः पौल्कसोऽपौ. ल्कसश्रमणोऽश्रमणस्तापसोऽतापसोनन्वागतं पुण्ये. न्यायरत्नावली। षामित्यादि । सर्वव्यवहाराणाम् अहङ्काराध्यासमूलकत्वादि- त्यर्थः । तदभावे-अहङ्काराध्यासाभावे, स्वतः अहङ्कारान वच्छि . अचिति, सम्बन्धाभावात्-सर्वव्यवहारसम्बन्धाभावात् । अत्र- सुषुप्तौ । अपिता-ममत्वविशिष्टपितृत्वादिरूपेणाव्यवहार्यः । एन. मग्रेऽपि । चाण्डालो-ब्राह्मण्यां शूद्रणोत्पन्नः । पोल्कसः -क्षत्रि- यायां जातः । श्रमणः-परिव्राट् । पुण्यपापयोर्व्यवहारहतूत्पा- दकत्वात् उपाधिप्रयुक्तभेदस्य मिथ्यात्वन सच्छ्न्यत्वाद्यवहारा- भाव इसाह-अनन्वागतं पुण्येनेति । सुषुप्तौ पुण्येनानन्त्रा- नारायणी । व्यत्वादिरूपममत्वाध्यासविशिष्टानां सर्वेषामित्यर्थः। स्वतः-देहाभिः मानं विना, सम्बन्धाभावात्-ममत्वाध्यासवैशिष्ट्याभावात् । अवि. द्यमानसमताममत्वविशिष्टरूपेण व्यवहार्यत्वं तथाच ममत्वाध्यासं प्रति स्थूलदेहाध्यासस्य हेतुत्वात् तदभावे ममत्वविशिष्टरूपेण व्यवहार सामान्याभावो युक्त इति भावः । अथवा वर्णाश्रमादिव्यवहारस्य सर्वस्य मनोऽवच्छिन्नचिन्निष्ठत्वेनाहमिति मिथ्याज्ञानमूलकत्वेनेत्यर्थः । एवं च मे इत्यस्याननुषङ्गेऽपि न क्षतिः । सर्वेषामिति सर्वव्यवहाराणा. महङ्काराध्यासमूलकत्वादित्यर्थः । तदभावे-अहङ्काराद्यध्यासाभावे । स्वतः-अहङ्कारानवच्छिन्नचिति। सम्बन्धाभावात्-सर्वव्यवहारसम्बन्धा. भावात् । अत्र-सुषुप्तौ, अपिता-ममत्वादिविशिष्टपितृत्वादिरूपेणाव्यव. हार्यः । एवमग्रेऽपि।चाण्डालो ब्राह्मण्यां शूदाजातः, पौल्कसः क्षत्रिया. यां निषादाजातः, निषादस्तु शूदायां ब्राह्मणाजातः, श्रमणः परिव्राट् , तापसः वानप्रस्थः, अनन्वागतम् असंस्पृष्टम्, पुण्येन शास्त्रविहितकर्म- जादृष्टेन, पापेन विहितांकरणप्रतिषिद्धकरणजादृष्टेनः कुत इत्याकाङ् .

·न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते शः। नानन्वागतं पापेन तीर्थों हि तदा सर्वाच्छोकान् हृदयस्य भवती'त्याद्या अभिमानाभावे सर्वानर्थनिवृ. त्तिमनुवदन्ति। ननु सर्वव्यवहाराभावे शुन्यतैव स्या- त् । नत्याह-निरस्तातिशून्यात्मकत्वादिति । निरस्तम् अतिशून्यात्मकत्वं यस्मात्तत्तथा । भावप्रधानो निर्दे- तस्य सुषुप्तिसाधकत्वात्पुनरुत्थानानुपपत्तेश्च । 'अविनाशी वा अरे अयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा मात्रा. संसर्गस्त्वस्य भवति, य? तन्न पश्यति पश्यन्वै नन्न प- न्यायरत्नावली। गमः असम्बन्धो जीवेष्वियर्थ । अत्र हेतुमाह--तीर्णो होत्या. दि । तदा-सुषुप्तिकाले । शोकान-व्यवहारविषयतत्साधनीभूता. र्थान् , संस्कारान्यकार्यरूपानिति यावत् । धर्मिणो हेतुत्वावी. कारमते धर्मस्य हेतुत्वलाभायाह-भावप्रधान इति। शून्यात्म त्मकतानिरासे हेतुमाह-सुषुप्तीत्यादि । मात्राससर्गः-स्थूल कार्यासम्बन्धः । अस्य-सुषुप्तात्मनः । यद्वा इत्यादि । तत् नारायणी। क्षायामाह-तीर्णो होति । यस्मात्तस्मात्सुषुप्तिकाले हृदयस्य हृदयस्थायाः बुद्धेः सम्बन्धिनः सर्वाञ्छोकान् पापपुण्यहेतुसंस्कारान् तीर्णः अतिका- न्तो भवतीत्यर्थाः। उद्बोधाभावादिति भावः। धर्मिणो हेतुत्वास्वीकार मते धर्मस्य हेतुतालाभायाह-भावेति । तथाच निरस्तातिशून्यात्मकत्वा- दित्यर्थः । कथमस्मादतिशून्यात्मकत्वनिरासस्तत्राह-तस्येत्यादि । तस्य ब्रह्मणः सुषुप्तिसाधकत्वात् । अन्यथोत्थितस्य स्मृत्यनुपपतेरित्युक्तत्वा- दिति भावः । पुनरुत्थानेति । सुषुप्त्यनन्तरं जाग्रदमानित्वानुपपत्तरित्यर्थः । उत्थातुरप्यनङ्गीकारादिति भावः न केवलं युक्तिगम्यमेवात्मसत्त्वं तदानीमपि तु श्रुतिगम्यमपीत्यभिप्रेत्य श्रुतिमुदाहरति-अविनाशीति । अविनाशित्वे हेतुमाह--अनुच्छितिधर्मेति । न विद्यते उच्छित्तिवि. नाशो यस्यै तादृशो धर्मः सच्चिदानन्दत्वादिरूपो यस्येत्यर्थः । मात्रेति । मीयन्ते इति मात्रा विषयास्तैरसम्बन्धः अस्य आत्मनः । श्रुत्यन्तर- माह-यद्वै इति । यत् किञ्चित् वै प्रसिद्धं तत्तत्र सुषुप्तौ न पश्यति न ·सिद्धान्तबिन्दी तृतीयश्लोकः। ३०५ श्यति, न हि द्रष्टुर्दष्टेविपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वा- त् न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यविभक्तं यत्पश्यदि'. त्यादिश्रुतिभ्यश्चात्मचैतन्यस्य न सुषुप्रो शुन्यतेत्यर्थः । निराकृतमप्येतत्पुनरपि स्थूणानिखननन्यायेन निराक्रि. यते । यद्वा निरस्तमशनायाद्यतीतम् , अद्वितीयमति- न्यायरत्नावली। तदा सुषुप्तिकाले । पश्यति नेति। यदै प्रसिद्धं पश्यन् चाक्षुष- वृत्त्युपलक्षितचिद्रूपेण प्रकाशमान एव(१) तादृशचाक्षुषत्यभाव. वान् । उक्तप्रकाशमानत्वे हेतुमाह-न हीत्यादि । उक्ताभाव- हेतुत्वे मानमाह-न तु तदित्यादि । तताश्चद्रूपाद विभक्तं स्थू- लरूपापत्तिप्रयुक्तभेदविशिष्टं तत् तदा न त्वस्ति । यदिसव्य. यम् येने यर्थः उत्तरवाक्यस्थो यच्छन्दो न तच्छब्दापक्षः । स्व. नारायणी। साक्षात्करोति तत् स्वयंज्योतित्वाभावनिबन्धनं न । कुतः ? 'पश्यन्व तन्न पश्यति' तत्तत्र पश्यन्स्वयंज्यातिःस्वरूप एव सन्न पश्यतीति वै प्रसिद्ध प्रमाणसामान्यव्यापाराभावात् । कि विनिगमकं ? तत्राह-नहीति । द्रष्टुः कूटस्थस्य चिन्मात्रस्य स्वरूपभूता या दृष्टिस्तस्याः हि यस्मात् विप. रिलोपा न विद्यते तत्र हेतुमाह-अविनाशित्वादिति । विविधो नाशो यस्मात्तद्विनाशि परिणामि, न विनाशि अविनाशि तस्य भावस्तस्माद. परिणामित्वात् इत्यर्थः। न पश्यतीत्यत्र हेतुमाह-नत्विति । तत्तदा सुषुप्तौ। । तुशब्दा हेत्वर्थः । यस्मात्ततः कूटस्थचैतन्यात् द्वितीयं प्रमातृ भावापन्नम् अन्यत् प्रमाणादिकं विभक्तं स्वरूपाद्विलक्षणं प्रमेयं तमः प्रधानं नास्ति यत्प्रमेयं प्रमाता जीवः करणेन पश्येदित्यर्थः। आश. कानिरासाभिप्रायेण हेतुव्याख्यानं शब्दस्वारस्यसिद्धं न भवतीत्य- भिप्रेत्य न मातेत्यादिप्रतिज्ञातार्थोपपादनपरत्वेन हेतुं योजयति- यद्वति । 'धार्मिकोयं कलहान्निरस्तः' इत्यादाविव निरस्तशब्दस्य राहि- (१) प्रकाशमान एव न पश्यति चाक्षुषवृत्यवच्छिन्नचिद्रूपाभावात् 'नाह दृष्टुदृष्टेर्वि- परिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्' इति श्रुति. शेषः । अयं पाठो घपुस्तके न्यायरत्नावल्यां वर्तते । गपुस्तके तु सिद्धान्त बिन्दावेव पूर्णा श्रुतिरस्ति ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते वै शून्यं यद्ब्रह्म तदात्मकत्वात् । तथा च श्रुतिः -'यदा पुरुषः स्वपितिनाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भव. ति तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिवतो न बाह्यं कि- चन वेद नान्तर'मिति । तेन जगत्कारणीभूतसर्वज्ञ सर्वशक्तिपरिपूर्णानन्दबोधरूपेण ब्रह्मणा सहैकत्वादसं. सार्येव जीव इति सिद्धम् ॥ ३ ॥ एवं तावत् त्रिभिः श्लोकैः वादिविप्रतिपत्तिनिरा. करणपूर्वकं त्वम्पदार्थों निर्धारितः । सम्प्रति नत्पदार्थ न्यायरत्नावली। पिति:-सुषुप्तः, सता-ब्रह्मणा, सम्पन्नः-एकीभूतः, मनआद्य- भिमानप्रयुक्तभेदशून्य इति यावत् । प्राज्ञेन-ब्रह्मणा, सम्परिष्वक्त:- उक्तभेदशून्यः । एकत्वादुपाधिप्रयुक्त भेदस्य मिथ्यात्वेन तच्छू. न्यत्वात ॥ ३ ॥ नारायणी। त्यार्थत्वमाह-निरस्तेति । 'एकाक्ययमतिशून्य' इत्यादाविवातिशून्यश ब्दस्य द्वितीयाभावार्थत्वमाह-अद्वितीयमिाते । अति अतिशयेन शून्यं रहितं स्वद्वितीयसर्वशून्यमित्यर्थः । तदात्मकत्वात्-तदभिन्नत्वान्न मम- त्वाध्यासपूर्वको मातृत्वादिबन्ध इति भावः । प्रमाणमाह-तथेति । यदा यस्मिन्समये स्वपितिनाम सुषुप्तः सता ब्रह्मणा तदा सुषुप्तौ सम्पन्नः एकीभूतः। एकीभावेनान्यदृष्टिरूपबन्धाभावे दृष्टान्तमाह-तद्यथेति । तत्तत्र व्यामिश्रीभावे यथा प्रियया मनोहरणसमर्थया स्त्रिया सम्परिष्वक्तः सम्यक् परिप्वक्तो व्यामिश्रीभावापन्नः कामुकः सम्भोगसुखमनुभवन् स्वस्माद्वाह्यं बहिर्भूतं किञ्चन किश्चिदपि वस्तु न वेद न जानाति, यथाऽयं दृष्टान्तः एवमेवार्य जलचन्द्रादिवत्कार्यकारणादिषु प्रविष्टः क्षेत्रज्ञः पुरुषः उपाधिविलयात् प्राज्ञेन अविद्यासाक्षिणाऽऽत्मना सम्परि- प्वक्तोऽत्यन्तमेकीभूतः सन्सर्वात्मना बाह्याद्यभिमानाभावात् बाह्य मेयादि आन्तरं प्रमातृप्रमितिरूपं न जानातीत्यर्थः । तेन-एकीभावदृष्टान्तादिना स्वतो निरभिमानिस्वाद्युपपादनेन ॥ ३॥ चतुर्थपद्यमवतारयति-एवमिति । तथैवेति । तत्त्वमसीत्याद्युक्ताभेदस्य सिद्धये चार्वाकादिमतनिराकरणेन त्वंपदार्थो यथाऽकर्बभोक्तात्मना निर्धा.

·सिद्धान्तविन्दौ चतुर्थ श्लोकः । '३०७ स्तथैव निर्धारणीयः । (१)तत्र निराकार्या वादिविप्रति. पत्तयः प्रदयन्ते । ननु न ब्रह्मणा सह जीवस्यैक्यमुप. पद्यते । तथा हि सच्छन्दवाच्यं जगत्कारणं ब्रह्म 'सदे. व सोम्येदमग्र आसीदि'त्यादिवाक्येन प्रतिपादितम् । जगत्कारणं च प्रधानमचंतनमिति साङ्ख्याः । पशुपति न्यायरत्नावली। चतुर्थपद्यमवतारयति-ननु न ब्रह्मणेत्यादि । प्रधानं साम्यावस्थापन्नं सत्वादिगुणत्रयम् । पृथिव्यादिकार्य सुखदुःख. मोहात्मकम् , पुरुषविशेषान्पति तथा भासमानत्वात् । तथा च सुखादिपरिणामयोग्यं गुणत्रयं पृथिव्यायुपादानं कल्प्यते न नारायणी। रितस्तथा साङ्ख्या दिमतनिराकरणेन तत्पदार्थोऽपि विधेयभूतः केवला. त्मना निर्धारणीय इत्यर्थः । वादिविप्रतिपत्तिमुत्थापयति-नन्विति । स. द्भावस्यैव-सत्त्वस्यैव । कर्तृजन्यत्वव्याप्यः कार्यत्वहेतुर्न ब्रह्मणोऽनुमा- पकः सम्भवति , तत्र सकर्तृकत्वमात्रसाधनेऽदृष्टद्वारककृतिमादाय जी- वेन सोपादानकत्वसाधने तु प्रधानेन सिद्धसाधनादर्थान्तराञ्च, तस्मात् श्रुतिरेव ब्रह्मणि मानमिति वाच्यं तदपि नेत्याह-तथाहीति । 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदित्यादिवाक्येन प्रतिपादितं सच्छब्दवाच्यं जगत्कारणं न ब्रह्मत्यन्वयः । आदिना 'सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजा' इत्यादिवाक्यपरिग्रहः। सच्छब्दवाच्यं सामान्यतः जगत्कारणं जगदु. पादानं सदेवेति । अग्रे गुणत्रयसाम्यावस्थायाम् इदं नामरूपाभ्यां व्याकृतं सदेवासीत् परिणामिनित्यं प्रधानात्मनाऽऽसीदित्यर्थः। अत एव नीलोत्पलमित्यादिवत् इदं सदेवासीदिति सामानाधिकरण्यमप्युपप- द्यते, जडयोरेव कार्यकारणयोरभेदसम्भवादिति संक्षेपः । प्रधानं सा. म्यावस्थोपलक्षितं गुणत्रयम् , अचेतनं जडमिति साङ्ख्यमतनिष्कर्षः । एतश्च न सम्यक् श्रुतियुक्तिविरोधात् । तथाहि जडस्य स्वतः प्रत्ययोगात्प्रवर्तकश्चेतनोऽसर्वशजीवाद्भिन्न श्रावश्यकः, स च 'भूयः सृष्टा पतयस्त्वथेशः सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मे तिश्रुतेः पशुपति. रेवेति पाशुपतमतमवतारयति-पशुरेवेति । (१) तदर्थं निराकार्येति कपुस्तके ।

·३०८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते रेव जगत्कारणम् । स च चेतनोऽपि जीवाद्भिन्नस्स(१) उ. नारायणी। यदा तमस्तत्र दिवा न रात्रिन सन्न चासन् शिव एव केवलः। तत्सवितुर्वरेण्यम्, प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी। स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिजनिता न चाधिपः । इत्यादिश्रुतेरिति भावः। चेतनस्तु द्विधा प्रोक्तो जीव आत्मेति च प्रभो। जीवा ब्रह्मादयः प्रोक्ता आत्मैकस्तु जनार्दन ॥ इत्यादिवाक्येन वैष्णवसाधितं जीवकोटिप्रवेशं वारयति-स चेति । पशूनां जीवानां पतिश्चेत्यर्थः । जीवाद्भिन्न इति । माण्डूक्यादौ 'एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषान्तर्यामी'त्यादिना जीवकोटिप्रवेशनिरासादिति भावः। न च तदन्यपरमेवेति वाच्यम् । 'शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्त' इत्युपसंहारविरोधात् । तत्र तत्र शिवपदस्य शोधितत्वंपदार्थपरत्वमत- निरासायाह-तदिति । जीवोपास्य इत्यर्थः। 'शिव एको ध्येयः इत्यादिश्रुत्या ध्येयस्वमात्रोक्तः ध्यातृजीवाद्भिन्न एव शियपदार्थ इति भावः। (२)+उमासहायं परमेश्वरं प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् । ध्यात्वा मुनिर्गच्छति विश्वयोनि समस्तसाक्षिं तमसः परस्तात् ॥ इत्यादिकैवल्यश्रुतेः यदा चर्मवदाकाशं वेपयिष्यन्ति मानवाः । तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ इति श्वेताश्वरश्रुतेश्व+ श्रुतिसमन्वयोऽपि तत्रैव । शिव एको ध्येयः शिवङ्करः सर्वमन्यत्परित्यज्य [समाप्ताथर्वशिखेति श्रुतिसमाप्तौ शिव- परत्वेनोपसंहारात् । शिवपदप्रतिपाद्यस्तु हररुद्रेशानादिपदबोध्य एव, आनुशासनिके 'शिव एव भगवानीश' इत्युपक्रम्य-- सोसृजदक्षिणदङ्गाब्रह्माणं लोकसम्भवम् । वामपार्धात्तथा विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरम् ॥ युगान्ते चैव सम्प्राप्ते रुद्रं प्रभुरथासृजत् । इत्यादिना मूर्तित्रयजनकत्वोक्तेः। तथाच वैष्णवोक्तवाक्यविषयो मू. (१) जीवस्तदुपास्य इति कखपुस्तकयोः नारायण्यां च । (२)+...+ अयं पाठश्चिलितो नास्ति खपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ चतुर्थश्लोकः। । नारायणी। तित्रयगतो रुद्र एवेति न कोऽपि विरोधः (१)इति शैवमतनिष्कर्षः। (२)*न चैतदन्यपरं वक्तुं शक्यम् । तस्य साधारणी मूर्तिः साम्बा चन्द्रार्द्धशेखरा । तमेव सततं विष्णुब्रह्माद्याश्च सुरेश्वराः ॥ ध्यायन्ति बन्धनाशाय जनानां हितकाम्यया। इत्यादिपुराणवाक्यैरुमापतेः पशुपतेरेव शिवादिपदव्युत्पादनात् । अत एव सौरपुराणे- ब्रह्माण्डमेनत्सकलं ब्रह्मणः क्षेत्रमुच्यते। सहस्रकोटयः सन्ति ब्रह्माण्डास्तिर्यगूर्ध्वगाः ॥ ब्रह्माणो हरयो रुद्रास्तत्र तत्र व्यवस्थिताः । आज्ञया देवदेवस्य महादेवस्य शूलिनः ।। ब्रह्माण्डानामसङ्ख्यानां ब्रह्मविष्णुहरात्मना। उद्भवे प्रलये हेतुर्महादेव इति श्रुतिः ॥ इति शैवमतनिष्कर्षः। तदेतत्पाञ्चरात्रत्वेन प्रसिद्धा वैष्णवा न सहन्ते। तथाहि संहारकातिरिक्तशिवे मानाभावात् । संहारकश्च नारायणा- स्मजः । 'नारायण एवान आसीदि'त्युपक्रम्य पुनरेव 'नारायणः सोन्य- कामो मनसा ध्यायते तस्य ध्यानान्तरस्थस्य ललाटात् यक्षः शूल- पाणिः पुरुषोऽजायत बिभ्रच्छ्रियं सत्यं ब्रह्मचर्य तपो वैरोग्यं ज्ञानमैश्व- यमिति महोपनिषदि, ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्त विष्णोरमिततेजसः । प्रसादात्प्रादुरासीत्तत् पद्मं पद्मनिभेक्षण ॥ ततो ब्रह्मा समभवत् तस्यैव च प्रसादतः । अहलये ललाटाच्च सुतो देवस्य वै तथा ॥ क्रोधाविष्टस्य संजशे रुद्रः संहारकारकः । एतौ च विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजावुभौ ॥ तदादेशितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारको। निमित्तमात्रं तावत्र सर्वप्राणिवरप्रदौ ॥ इति महाभारत मोक्षधर्मऽपि नारायणात्मजत्वोक्तः। यश्च यदा- तम इत्यादिवाक्यबोधितः स च नारायण एव, 'सर्वे वेदा यत्पदमाम. नन्ति' इत्यादिश्रुत्या, ( १ ) इति शैवमतनिष्कर्ष इति पाठो नास्ति कपुस्तके । (२) *...*चिह्नितः पाठो नास्ति खपुस्तके ।

·न्यायरनावली-नारायणी-साहिते पास्य एवेति पाशुपताः। भगवान्यासुदेव ईश्वरो जग. कारणम् । तस्मादुत्पद्यते सङ्कर्षणाख्यो जीवः । तस्मा न्मनः प्रगुम्नः । ततोऽहङ्कारोऽनिरुद्धः । तेन कार्य: त्वाजीवस्य तेन सह ब्रह्मणो वासुदेवस्यात्यन्तभेद न्यायरत्नावली। ब्रह्म, तस्यापरिणामित्वात् । एकस्वभावस्य त्रिविधस्वभावकार्यज नकत्वानुपपनेरिति भावः । जीव:-सर्वजीवाभिमानी । मनः-सर्व- मनोऽभिमानी। अहङ्कारः-सर्वाहङ्काराभिमानी । तेन ब्रह्मणो जीवादिरूपजगत्कारणत्वेन नात्यन्ताभेद इति । भेदाभेदौ तु नारायणी। वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा । आदावन्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते ॥ इत्यादिमहाभारतवाक्यादिना सर्वोत्कर्षवत्प्रतिपादकानां शब्दानां विष्णुपरत्वसमर्थनात् । तस्माच्छुतिस्मृतिप्रतिपाद्यं जगत्कारणं विष्णु रेव स च ब्रह्मनारायणहरिवासुदेवादिशब्दैः प्रतिपाद्य इति वैष्णवमत मवतारयति-भगवानिति । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । वैराग्यस्याथ मोक्षस्य षण्णां भग इतीङ्गना । इत्युक्तषड्गणपरिपूर्णः यस्माद्यं सर्वे देवा नमन्ति मुमुक्षवो ब्रह्मवा दिनश्चत्यादिश्रुतिप्रतिपादितः । वासुदेवः वसन्ति सर्वाणि भूतानि यस्मिन्निति वासुः, स्वसृज्यपरिपाल्यसंहार्यसर्वाधिष्ठानम् , दीव्यतीति देवः स्वप्रकाशरूपः स वासौ देवश्चेति वासुदेवः 'सर्वतः पश्यति सर्वतः शृणाती'त्युपक्रम्य 'यमप्येति भुवनमित्यादिनृसिंहतापिन्याधुक्तः ईश्वरः सर्वभूतनियन्ता । भोषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः भीषास्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्युधावति पञ्चमः ॥ इतिश्रुतिप्रतिपादितः । जगत्कारणं जगदुपादानं निमित्तं यस्मात् स्वमहिम्ना 'सर्वान्ल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि- भूतानि विरामयत्यजः संसृजति वासयतो तिश्रुतिभ्य इति भावः । जीवः सर्वजीवाभिमानी, ममः सर्वमनोभिमानी, अहङ्कारः सर्वाहङ्कारा- ·सिरान्तविन्दौ चतुर्थश्लोकः । ३११ इति पाश्चरात्रिकाः। परिणामिनित्यः सर्वज्ञो भिन्ना- न्यायरत्नावली। कालभेदन स्तः । यदाहुः- आमुक्तेर्भेद एव स्याज्जीवस्य च परस्य च । मुक्तस्य तु न भेदोऽस्ति भेदहेतोरभावतः ॥ इति ॥ परिणामिनित्यः-अन्यथान्यथा च परिणममानोऽपि अनु. च्छिन्नस्वभावो जगतः ब्रह्मपरिणामत्वादेव सत्यत्वम् । कारणस. मानसत्ताकं कार्य तात्विकोऽन्यथाभावो वा परिणाम इति लक्ष- गात् । भिन्नाभिन्न इति । जीवन जगता च सह तस्य भेदा. नारायणी। भिमानी । तेन-ब्रह्मणो जगजीवादिकारणत्वेन । अत्यन्ताभेद इति । भेदा. भेदौ कालाभेदेन स्त इति भावः । यदाहुः- आमुक्तर्भेद एव स्याजीवस्य च परस्य च । मुक्तस्य तु न भेदोस्ति भेदहतोरभावतः ॥ इतिवैष्णवमतनिष्कर्षः । एतदपि जैना न सहन्ते । तथाहि शिववि. एण्वादिशब्दानां शुद्धबुद्धसच्चिदानन्दैकमात्रपरत्वात्।तत्र पदार्थो द्विविधः, आत्माऽनात्मा च । तत्रानात्मा देहेन्द्रियादिः स्फुट एव । आस्मा तु त्रिविधः, परमात्मा अन्तरात्मा बहिरात्मा चेति । तत्र परमात्मा सञ्चि- दानन्दघनः शुद्धो बुद्धोऽबाह्यो ब्रह्म विष्णुशिवादिपदव्यपदेश्यो निर्गुणः । अन्तरात्मा तु परमानन्दानुभविता सर्वोप्याधिकारिकवर्गः आस्तिक- नास्तिकग्रन्थेषु प्रसिद्धो व्यासः जिनादिः । बहिरात्मा तु देहाभिमानी कर्मवशगः शरीरपरिणामः सावयव इति । सोचमात्मभेदो जगञ्च प्रलये ब्रह्मानन्यत्वं प्राप्य सर्गकाले ब्रह्मण एव प्रादुर्भवतीति ब्रह्मैव सर्वस्य परिणामीति जैनमतमवतारयति-परिणामीति । एतावन्मात्रमादाय मूले जैनत्रिदण्डिनोरैकमत्येन निर्देशः । समुद्रस्य तरङ्गादिवब्रह्मण एव सर्व- परिणाम इति द्वाभ्यामपि प्रतिपादनादिति दिक् । परिणामिनित्यः जग. जीवात्मना परिणममानोऽपि अनुच्छिन्नस्वरूपः, जगतो ब्रह्मपरिणा. मित्वादेव सत्यत्वं सदुपादानकस्य सत्यत्वनियमात् कारणसमस- ताकोन्यथाभावः परिणाम इति लक्षणाच्चेति भावः । भिन्नाभिन्न इति । कार्यरूपेण भिन्नः कारणरूपेणाऽभिन्न इत्यर्थः तदुक्तम्- ।

·३१२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते भिन्न इति जैनाः त्रिदण्डिनश्च । नास्ति सर्वज्ञत्वाद्यु. पेतं ब्रह्म । आम्नायस्य क्रियार्थपरत्वेन तत्र तात्पर्या. भावात् । किन्तु वाग्धेन्वादिवत्सर्वज्ञत्वादिदृष्ट्या जग न्यायरत्नावली। भेदौ । तथा चाभेदमादाय 'तत्वमासि, इदं सर्व यदयमात्मा' इसा. दिश्रुतयः भेदमादाय 'यो विज्ञाने तिष्ठन् , यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्यादिश्रुतयः प्रवर्तन्ते । तत्वज्ञानकर्मभ्यां भेदस्य लिङ्गशरीर. स्य च निवृत्तिर्मोक्ष इति भावः । सर्वज्ञत्वादीति । सर्वज्ञत्वज- गत्कारणत्वादीत्यर्थः। आम्नायस्य-यतां वेत्यादिश्रुतेः । क्रि यार्थपरत्वेन-उपासनाविधिपरत्वेन । तत्र-सर्वज्ञत्वादिमति । तात्पर्याभावात्-~अवान्तरतात्पर्यस्याभावात् । वाग्धेन्वादिवत्- नारायणी। कार्यरूपेण नानात्वमभेदः कारणास्मना । हेमात्मना यथा भेदः कुण्डलाद्यात्मना भिदा ॥ इति । तथाच जीवेन जगता च सह भेदाभेदयोः सत्त्वाद् भेदवा. तापि तत्र तत्र परस्परमविरोधेनैव प्रमाणमिति तेषाभिप्रायः । परन्तु रामानुजेन मकारार्थस्य जीवकोटौ प्रवेशाङ्गीकाराजीवपरमात्मनोः पितापुत्रन्यायेनैवाभेदाङ्गोकाराच जैनादप्यपकर्षों ज्ञातव्यः । 'मकारेण परब्रह्मान्विच्छेदिति नृसिंहतापिन्यादिश्रुतिविरोधात् । अत एव मूले पञ्चादुक्तिः (१ एतदपि जैमिनीया न सहन्ते तथाहि-परमात्मनि माना- भावात्, अनुमानस्य साङ्ख्य धुक्तरीत्या निरासात्, उपनिषदां चार्थ. वादत्वेन स्वार्थपरत्वाभावात् तत्राप्रमाणत्वात् , अतो जगदुपादानं प्रधानं वा परमाणवो वा निमित्तं च कर्मद्वारा जीव एवेत्यभिप्रायक जैमिनिमतमवतारयति–नास्तीति । आदिपदाजगत्कारणत्वादिधर्मपरि. ग्रहः । आम्नायस्य-वेदस्य क्रियापरत्वेन-फलवद्विधेयार्थतात्पर्यकत्वेन । तत्र सिद्धार्थे ब्रह्मणि सर्वज्ञत्वादिनाभिमते, तात्पर्याभावात्-तत्त्रमा. शक्तत्वाभावात् । वाग्धेन्वादिवत-धेन्वादिदृष्ट्या वागादिरिव । आदि पदान्मनो ब्रह्मेत्यादिपरिग्रहः। जगत्कारणं-जगदुपादानं निमित्तं वा। परमावादीत्यादिपदात्प्रधानादृष्टादिपरिग्रहः । तत्र ज्ञानं सर्वविषय- (१)-दुक्तिस्तु प्रामाण्याभ्युपगन्तृत्वेनैव इति संक्षेपः इति पाठोधिकः खपुस्तके ।

·अथ सिद्धान्तविन्दौ चतुर्थ श्लोकः । ३१३ कारणं परमाण्वादि जीवो वा उपास्य इति मीमां. सकाः । अस्ति नित्यज्ञानादिमानीश्वरः मर्वज्ञः न्यायरत्नावली। धेन्वादिदृष्टया वागादेरिव जगत्कारणं-सर्वकार्यप्रयो. जकम् । परमावादी ज्ञानं तत्र सर्वविषयत्वमि- त्यारोपदये गौरवादाह-जीवो वेति । जगत्कारणामित्यनुष- ज्यते । अदृष्टजननद्वारा जगत्प्रयोजक इयर्थः । उपास्य इति । तथा च 'यतो वे'त्यादिश्रुतेः यतः परमाण्वदृष्टादेर्जीवाद्वा जगदु- स्पत्यादिकं तत् सर्वज्ञत्वादिदृष्टया उपासीतेत्यर्थ इति भावः । अस्तीत्यादि । 'आद्यकार्य स्वोपादानादिविषयकापरोक्षज्ञानेच्छा. कृतिमज्जन्यम् कार्यत्वात् घटवत्' इत्यनुपानात् ज्ञानादेर्नित्यत्वे ज्ञानादिमत एकत्वनित्यत्वयोश्च लाघवमिति धीसहकृतादीश्वर- नारायणी। कत्वं चेत्यारोपद्वये गौरवादाह-जीवा वेति । जगत्कारणमित्यनुषज्यते । उपास्य इति । तथाच 'यतो वेत्यादिश्रुतेर्यतः प्रधानात्परमाणोरष्टा ज्जीवाद्वा जगदुत्पत्तिस्तत् 'यः सर्वज्ञ' इति श्रुत्युक्तसर्वशत्वदृष्ट्योपा. सीतेति तन्मताभिमतश्रुत्यर्थ इति संक्षेपः। तदेतत्तार्किका न सहन्ते । 'चैत्र पुत्रस्ते जातो मृत इत्यादौ कार्यार्थबोधकपदं विनापि सिद्धार्थ बोधदर्शनात् , वाक्यमात्रस्य कार्यान्वितार्थबोधकत्वानियमात् , उपक मादिषविलिङ्गोपेतत्वादुपनिषदां ब्रह्मपरत्वसमर्थनाश्च । ब्रह्म च यः सर्वज्ञ'इत्यादिश्रुतेनित्यज्ञानादिमत् 'शाज्ञौ द्वा वितिश्रुतेर्जीवाद्भिन्नमिति तार्किकमतमवतारयति-अस्तीति । नित्यज्ञानादिमान-नित्यज्ञानेच्छा. कृत्याश्रयः, 'स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चेति श्रुत्या ज्ञानेच्छाकृतीनां नित्यत्वलाभादिति भावः । ईश्वरः-सृष्टिस्थित्यन्तकर्ता । तदुपपादकं विशेषणमाह-सर्वज्ञ इति । सर्वविषयकविशेषज्ञानवानित्यर्थः । स इत्याश्र. यप्रत्ययेन जानाश्रयत्वलाभान्न ज्ञानस्वरूप इति भावः । (१)*न च नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेतिश्रुतिविरोध इति वाच्यम् । तत्र विजानातीति वि. ज्ञानमिति कर्तरि ल्युडङ्गीकारेण नित्यज्ञानवत्त्वलाभात् । न च तावतापि (१) *...'* चिह्नद्वयमध्यगः पाठो नास्ति खपुस्तके । २७ ·१४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते (?)पृथिव्यादिकार्यलिङ्गानुमितः स च जीवाद्भिन्न एवेति तार्किकाः । क्षणिकस्सर्वज्ञ इति सौगताः । क्लेशकर्मवि. न्यायरत्नावली। सिद्धिीरत्यर्थः । जीवाद्भिन्न इति । जीवस्य परमाण्वादिप्रत्यक्षा- सम्भवेन तादृशज्ञानादिमतो न जीवत्वमिति भावः । क्षणिक नारायणी। झाने कथं नित्यत्वलाभस्तत्र धर्मिण एव नित्यपदान्वयादिति वाच्यम् । विशिष्टान्वयिनोऽसति बाधके विशेषणेप्यन्वयात् । उपनिषदां ब्रह्मपरत्वं व्यवस्थापयिष्यन् तर्कतस्तत्सिद्धिमाह-क्षित्यादीति । क्षितिः आदिर्यस्य कर्मधृत्यादेस्तत् क्षित्यादि, तदेव कार्यरूपं लिङ्ग तेनानुमितः तज्ञानज- न्यानांमतिविषयः। तथाहि--'क्षितिः सकर्तृका कार्यत्वाद्धटवत्' 'द्यणुक- जन्यमाद्यं परमाणुकर्म प्रत्यत्नवज्जन्यं कर्मत्वात् सम्मतवत्"ब्रह्माण्डादि- धृतिः प्रयत्नवज्जन्या धृतित्वाद्वियतिविहङ्गमधृतिवदित्याद्यनुमानैनित्य त्वैकत्वलाघवानुगृहीनैनित्यैकप्रयत्नवदीश्वरसिद्धिः। जन्यताच यत्र सम. वायेन कार्य तत्र विषयतया ज्ञानादिरित्येवं प्रत्यासत्तिनियताघटादौ दृष्टा ग्राह्या । तेन नोक्तरीत्या जीवेन सिद्धसाधनमर्थान्तरं वा, जीवज्ञानकृत्या. दिजन्यताया उक्तप्रत्यासत्यनालिङ्गितत्वात् समवायेन द्यणुकाधिकरणे विषयतया जीवज्ञानादेरभावादित्यन्यत्र विस्तरः । स च परमात्मा शिव. हररुद्रेशानब्रह्महरिनारायणविष्णुशब्दादिबोध्यो हरिरुद्रादिमूर्त्यादिभिः क्रीडन्नपि वस्तुतो भिन्न एवत्रीनेव विभक्तांस्त्रीनेवाविभक्तानि'त्यादिश्रुतेः इति भावः । तद्येवं जीवादप्यभेदः स्यात्तत्राह--स चेति । स च परमात्मा जीवात् असर्वज्ञचेतनात् भिन्न एव कालत्रयाबाधितभेदवानित्यर्थः। एवे. स्यनेन तत्वज्ञानादृर्ध्वमप्यभेदो नास्तीति ज्ञापितम्। चातुर्मास्यमध्यपर्वणो- 'ईयोः प्रणयन्तीति वाक्येन(२) चोदकप्राप्तप्रणयनविलक्षणाग्निप्रणयन- स्येव'द्वा सुपर्णे यपक्रम्य मध्ये 'अनश्नन्नन्यः' 'अन्यमीशमि'त्याद्यस्य 'नि- रञ्जनः परमं साम्यमुपैती'त्युपसंहारवाक्यैनैव प्रत्यक्षादिप्रमाणप्राप्तव्या- वहारिकभेदविलक्षणत्रिकालाबाध्यापूर्वभेदस्य प्राप्तेरिति तार्किकमतनिष्क- र्षः । तदेतद् बौद्धा न सहन्ते। तथाहि-वित्तिवेद्ययोः सहोपलम्भात् विज्ञानव्यतिरेकेण वस्तुनोऽभावात् न परमात्मा विज्ञानाश्रयो न वा जगत्कर्ता किन्तु सत्त्वेन प्रतिक्षणविनाशिनिरुपप्लवालयविज्ञानप्रवाह एव सकलप्रवृत्तिविज्ञानविषयकः परमात्मेति योगाचारमतमवतारयति-क्षणिक (१)क्षित्यादीत्यादिः कखपुस्तकयोः नारायष्यां च पाठः। (२)चोदकप्राह्माश्रयेति खपुस्तके।

·सिद्धान्तविन्दौ चतुर्थ श्लोकः । पाकाशयैरपरामृष्टो नित्यज्ञानरूपः प्रधानांशसत्वगुण. न्यायरत्नावली। इत्यादि । जगत्सर्वं क्षणिकं दुःखं मिथ्यत्याकारकं रागद्वषाद्य - नुपरक्तं सर्वविषयकं यत् क्षणिकं ज्ञानं तत्प्रवाहरूपमित्यर्थः । जीवात्मकज्ञानप्रवाहहेतुज्ञानं क्षणिकमपि न तादृशमिति भावः । क्लेशत्यादि । अविद्याऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः । अ नित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या । दृग्द- निशस्योरेकात्मतैयास्मिता। आत्मबुद्ध्यार्भेदाग्रहोऽस्मितत्यर्थः । कर्म-पुण्यपापे । विपाकः- कर्मफलम् जन्मायु|गाः । आशया वासनाः । अपरामृष्टः-अव्यवहियमाणः । जीवस्तु निलेपत्वन तैश्शून्योऽपि तदाश्रयबुद्ध्या विवेकेनागृह्यमाणत्वात तद्विशिष्टरूपे. ण व्यवाहियमाणः । ज्ञानरूप:-नित्यचिदृपः । प्रधानांशसत्वगु: नारायणी। इति द्वितीयक्षणविनाशीत्यर्थः । अर्थक्रियाकारित्वात् चरम. शब्दवदिति भावः । सर्वशः प्रवृत्तिविज्ञानरूपयावदर्यविषयकनिरुपप्लव विज्ञानप्रवाहरूप इत्यर्थः । सर्वज्ञ इत्याश्रयतया निर्देशस्तु 'इह बने तिलका' इति वत्सन्तानसन्तानिनोर्भेदविवक्षयेति बोध्यम् । तथा च जीवो जग सर्व दुःखरूपमित्यजानन्सोपप्लवो भवति सर्वज्ञस्तु तथा जानन रागहे. पादिना रहितो निरुपप्लव इति नित्यमुक्त इति तन्मतनिष्कर्षः । तदेतत्पा. तञ्जला न सहन्ते । तथाहि-विज्ञाननित्यत्वकल्पने गौरवान्मानाभावाच । अप्रयोजकत्वेन सत्त्वहेतोः क्षणिकत्वासाधकत्वात् सर्वशस्यैव विज्ञा- नास्मत्वे च 'चैत्रमैत्रावित्यादिसमूहालम्बने चैत्रमैत्रादीनामैश्यापत्तेः । विज्ञानव्यतिरेकेण बाह्यवस्तुनोऽपि आवश्यकत्वाच्च । तस्मात्साक्षित्व. रूपोपष्टम्भकत्वमात्रेण जगतः कर्ताक्लेशादिभिरसंसृष्टो नित्यविज्ञानस्व. रूप एव परमात्मा 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रुतेरिति पातञ्जलमतमव. तारयति-क्लेशेति । क्लेशाः अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः कर्म धर्माधर्मों विपाकः फलं सुखदुःखादि, आशया वासना एतैः अपरामृष्टः कालत्रयेप्यसंसृष्टः, पुरुषविशेषः नित्येश्वरः नित्यज्ञानस्वरूपः कालत्र. पाबाधितज्ञानस्वरूपः । कथं तहि सर्वज्ञत्वं तत्राह-प्रधानेति । प्रधान ·३१६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते । प्रतिफलिततया सर्वज्ञः संसारिविलक्षण एवेति पात. चलाः । अद्वितीयपरमानन्द एव ब्रह्म । तच्च जीवस्य न्यायरत्नावली। णप्रतिफलिततया-प्रधाने तदंशषु तत्कार्येषु त्रिगुणात्मकेषु स. नारायणी। चांशश्च प्रधानांशी तयोः सत्त्वगुणः प्रधानांशसत्त्वगुणः, सर्वस्य त्रिगु- णात्मकत्वात् अवयवभूतः तत्र प्रतिफलिततथा प्रतिबिम्बततया । तथा च प्रतिबिम्बद्वारकसम्बन्धमादाय तस्य सर्वज्ञत्वं जीवस्य तु प्रमा- णवृत्तिसापेक्षप्रतिबिम्बद्वारकः सम्बन्ध इति न सार्वश्यमिति भावः । अत एव तस्माद् भेदमाह-संसारीति । जीवाद्भिन्न इत्यर्थः । येऽपि कंचन व्यासादयः सर्वज्ञास्तेप्युपासनाबलादीश्वरा अतो जीवा एवेति नेश्वरे- ऽन्तर्भूता इति पातञ्जलमतनिष्कर्षः । तदेतदुपनिषत्प्रतिपाद्याद्वितीया- त्मतत्त्वविरोधान्नातिरमणीयम् । (१)तथाहि-जीवपरमात्मनोहेंदेमा- नाभावात् । 'न च नाहमीश्वर' इत्यादि प्रत्यक्षं तत्र मानम्। 'अहं गौर इत्यादिवद् भ्रमत्वात् । नापि जीवो ब्रह्मणो भिन्न असर्वशत्वादित्याद्यनु मानम् , व्यावहारिकभेदेन सिद्धसाधनात् । उपमानं त्वप्रसक्तमेव । नापि 'द्वा सुपर्णे'तिश्रुतिः अपूर्वार्थत्वाभावात् । न च निरुक्तरीत्या तथा । तत्त्व मस्यादिवाक्यविरोधेन विलक्षणभेदपरत्वायोगात् । न च किं विनिगम- कमिति वाच्यम् । निरवकाशत्वस्यैव विनिगमकत्वात् । नाप्यर्थापत्तिः । वास्तवभेदं विनाऽनुपपत्तेरभावादित्यन्यत्र विस्तरः । तस्माच्छुद्धपरमा. मैव ब्रह्म, तच्च स्वशक्तितारतम्यात् जीवेशादिव्यपदेशभाग्भवति न तत्र भेदगन्धोपीति सकलमतमूर्द्धन्यमद्वैतमतमवतारयति-अद्वितीयेति । अद्वितीयः-सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यः 'एकमेवाद्वितीयमि'. ति श्रुतेः । परमानन्द एव-नित्यानन्द एव, नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रुतेः । (२)*न 'विजानातीति व्युत्पत्त्या विज्ञानमस्येति व्युत्पत्त्या वा विज्ञानमिति कर्तरि ल्युडङ्गीकारेण नित्यज्ञानवत्त्वलाभः एवमानन्दोऽस्यास्तीति मत्वर्थीयाचप्रत्ययेनानन्दवत्त्वलाभश्च, अन्यथा नपुंसकलिङ्गानापत्तेरिति वाच्यम् । लिङ्गव्यत्ययस्य छान्दसत्वेनाप्युप- पत्तेः । गुणगुणिभावसम्पादकसमवायादिसम्बन्धस्य प्रथमश्लोकव्या. (१) तथाहि नाहमीश्वर इत्यादिप्रत्यक्षमिति पाठः खपुस्तके । (२) *..... *अयं चिह्नितः पाठो नास्ति खपुस्तके ।

·- . सिद्धान्तविन्दी चतुर्थश्लोकः । वास्तवं स्वरूपं मायया च सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं जगत उपादानं निमित्तं चेति औपनिषदाः। एवं वादिविप्र- तिपत्तिभिः सन्दिग्धे तत्पदार्थ औपनिषदपक्षस्य परि- शेषण तन्निर्णयायाह भगवान्- न साङ्ख्यं न शैवं न तत्पाञ्चरात्रं न जैनं न मीमांसकादेर्मतं वा । विशिष्टानुभूत्या विशुद्धात्मकत्वा- त्तदेकोऽवशिष्टश्शिवः केवलोऽहम् ॥ ४ ॥ आदिशब्देनानूक्तानां सङ्ग्रहः । न तावदचेतनं जग- दुपादानम् । 'तदक्षत बहु स्यां प्रजाये' ति ईक्षणपूर्व- नारायणी। ख्याने विस्तरेण निराकृतत्वाच्च । 'आनन्दो ब्रह्मोति व्यजानात्' 'केवलो निर्गुणश्च' चिद्रूप एवाऽविकारो ह्युपलब्धा नित्यः शुद्धो बुद्धः परः प्रत्य. गेकरस' इत्यादिश्रुतिविरोधापत्तेः । वास्तबमिति । उपाधिपरित्यागेन प्राप्यं रूपं 'ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येतीत्यादिश्रुतेः । माययेति । मायाकृतसर्वज्ञ- त्वादिविशिष्टं तदेतत्स्वप्नं मायामात्रमिति श्रुतेः । जगदुपादानं रजता. द्यात्मना शुक्त्यादिवजगदात्मना विवर्तमानं 'यतो वा इमानि भूतानोति श्रुतेः । निमितं च तदनुकूलेक्षणादिमत्त्वेन । निमित्तकारणं च 'एतद्धीदं सर्व साधयती'ति श्रुतेः। औपनिषदाः-उपनिषत्प्रमाणमात्रप्रधाना वे. दान्तिनः । सन्दिग्धे-जगत्कारणं प्रधानं ब्रह्म वा ? ब्रह्म निर्गुणं सगुणं वा? निर्गुणमपि भिन्नमभिन्नं वा ? इत्यादिविशेषतः सन्दिग्धे, परिशेषेण- इतरमतनिरासेनोपनिषदपक्षस्य निर्दुष्टत्वव्यवस्थापनेन, तन्निर्णया- य-तत्पदार्थनिश्चयाय, श्लोकतस्तन्निरासमाह-न तावदिति अचेतनं जर्ड साङ्ख्यपातञ्जलाभ्यां परिकल्पितं स्वतन्त्रं साम्याव. स्थोपलक्षितं गुणत्रयात्मकं जगदुपादानं जगत्परिणामिकारणम् , तत्र हेतुमाह-तदैवतेति । तद्ब्रह्म ऐक्षत ईक्षणं कृतवत् बहुस्यां प्रजायेय प्रजार्थ नानाविधः स्यामितीक्षणपूर्वकसृष्टिश्रवणात्, ईक्षणकर्तृकर्मकस- ष्टिश्रुतेः ईक्षणं 'कुलं पिंपतिषती'त्यादाविक प्रकृते 'तत्तेज ऐक्षत' इत्या. ..

·३१८ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते तथा कसृष्टिश्रवणात , 'अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नाम: रूपे व्याकरवाणीति च जीवात्मत्वव्यपदेशात्' 'यस्मि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति चैकविज्ञानेन स. विज्ञानप्रतिज्ञानात्' प्रधानज्ञानेन च तदप्रकृतिकानां पुरुषाणां ज्ञातुमशक्यत्वात, 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्स- न्यायरत्नावली। त्यांशे प्रतिविम्बिततया। व्याकरवाणीति चेति । ब्रह्मण इति शेषः । यस्मिन्विज्ञात इत्यादि । यस्मिन् ज्ञाते सर्व ज्ञातं भ. वति, तद्ब्रह्मत्येव प्रतिज्ञानादित्यर्थः । सर्वेषां दृश्यानां ब्रह्मैव स्वरूपम् । तस्यैव हि अतात्विकोऽन्यथाभावः प्रपञ्चः। अतः तस्य ज्ञानं सर्वस्य स्वरूपज्ञानमिति भावः । ननु प्रधानस्य प्र. पञ्चप्रकृतित्वेन प्रपञ्चाभिन्नत्वात् प्रधानज्ञानं प्रपञ्चाभिन्न स्वरूप- ज्ञानं नत्राह-प्रधानज्ञानेनेति । अशक्यत्वादिति । नारायणी। दाविव च गौणं भविष्यतीत्यत आह–अनेनेति । अहमितिधीगोचरेण जीवनात्मना कर्तृभोक्तृस्वरूपात्मना प्रविश्य तत्राविर्भूय । नामेति । इदं नामेदं रूपमिति व्यक्तीकरोमि । जीवात्मत्वेति-जीवाभेदकथनात् कारण स्येति शेषः । तथा च गौणमीक्षणं तत्कर्तुश्चेतनस्य व्यक्तत्वादिति भावः । ननु जीवनात्मनेति तृतीया सहार्थिका अथवाऽऽत्मशब्दो'ममा. त्मा भद्रसेन' इतिवच्चेतनाचेतनवाची भविष्यति ज्योतिःशब्दस्य क्रतुज्वलनवाचित्ववत्तत्राह-यस्मिन्निति । यस्मिन्पदार्थे विशेषेण ज्ञाते सर्वमिदं परिदृश्यमानं तन्मात्रसत्ताकमिति विशेषतो ज्ञातं भवति तत्कारणमिति कारणविज्ञानेन सर्वविषयकज्ञानादित्यर्थः । स्यात्कार- विज्ञानेन कार्यस्य विज्ञानं प्रतिज्ञातं ब्रह्मसिद्धिस्तु कुतस्तत्राह- प्रधानत तदप्रकृतिकानां-प्रधानाकारणकानां चेतनात्मकप्रति- बिम्बानामचेतनकार्यत्वायोगादिति भावः । अशक्यत्वादिति । तथा च प्रधानकारणता पक्षे सर्वमिदं विज्ञातं भवती तिश्रुतिविरोधप्रसङ्ग इति भावः । सर्वविज्ञानप्रतिक्षाया ब्रह्मपरतां दूढयिष्यन्नाह-ऐतदात्म्यमिति । ऐतदात्मस्वरूपं कारणात्मकमिदं सर्व तत्कारणं सत्यं त्रिकालाबाध्य सकारणपदार्थ एव आत्मा जगरफलभोक्ता । स एव यदि भोक्ता तस्ि ।

·सिद्धान्तविन्दौ चतुर्थ श्लोकः। त्यं स आत्मा तत्त्वमसी' ति च तदभेदस्य नवकृत्व उपदेशात् , 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्सम्भूत' इति च श्रुत्यन्तरादचेतनस्य जगत्कारणत्वे विचित्रर. चनानुपपत्तेः, प्रधानमहदादेरप्रामाणिकत्वाच्च, न सा न्यायरत्नावली। च सर्वपदसङ्कोचापच्या नोक्तरूपश्श्रुत्यर्थ इति भावः । विचि. वेति । यद्यत् विचित्रकार्य तचेतनकर्तृकम् यथा घटरथादि. कम् । विचित्रत्वं प्रकृते सावयवत्वम् । वायुक्रियादेश्वेतनाकर्वक त्वेन निश्चयात् तद्विशेषणम् । प्रधानमहदादेः-ईश्वरानधिष्ठितस्य सायाभिमतप्रधानादेः। पुराणभारतादावुक्तं प्रधानादिकं त्वीश्व- राधिष्ठितं मिथ्याभूतं श्रुत्यादिसिद्धत्वात् प्रामाणिकमेव । 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायन तु महश्वरम् , तदैक्षत बहुस्या प्रजायय. ति, सोऽकामयते'त्यादिश्रुत्युक्तमायेक्षणकामनानामीश्वरीयाणां प्रधानमहदहङ्कारशब्दैः पुराणादायुक्तत्वात् , अपञ्चीकृतभूताना. मेव तन्मात्रत्वेनोक्तत्वाच्च । महदादेरित्यादिपदेन पृथिव्यादीनां नारायणी। जीवस्य का गतिस्तत्राह-तत्त्वमसीति । त्वं जीवस्तब्रह्म कारणात्मना प्रतिपादितमित्यर्थाः । असिपदं त्वत्र सामानाधिकरण्यमर्यादया प्राप्तस्य दाायेति न व्यर्थमिति दिक् । न केवलं छान्दोग्यश्रुतावेव ब्रह्म जगत्कारणत्वेन प्रतिपाद्यते किन्तु तैतिरीयेपीत्याह-तस्माद्वेति । वं निश्चयेन तस्मात्परमात्मनः एतस्माजजीवात् आत्मनः अनात्मनामधि- ट्रानभूतात् जीवपरमात्मनोरभेदरूपाखण्डार्थात्सच्चिदानन्दादिति यावत्, आकाशः शब्दगुणः सम्भूतः उत्पन्नः, वायुः शब्दस्पर्शगुणः, तेजः शब्द- स्पर्शरूपगुणम् , आपः शब्दस्पर्शरूपरसवत्यः पृथिवी शब्दस्पर्शरूपर. सगन्धवती। श्रुतिविरोध प्रदर्श्य तर्कविरोधमाह-अचेतनस्येति । जड. स्य प्रधानस्येत्यर्थः । विचित्रेति । गिरिनदीसमुद्रादिसंनिवेशकरणस्यानु. पपत्तः अचेतनस्य चेतनाधिष्ठानं विना स्वतः प्रवृत्त्ययोगादिति भावः । मास्तु निरीश्वरसाङ्ख्यं सेश्वरसाङ्ख्यं तु स्यादेव प्रवर्तकचेतनाङ्गोका. रादित्यत आह–प्रधानेति । उभयसाङ्ख्योक्तप्रधानमहदादेरित्यर्थः । अप्रा. ."

·च ३२० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते वयमतं साधु । एवं पाशुपतमतं पाश्चरात्रिकं जैनं (१)त्रैदण्डं च मतं श्रुतियुक्तिवाधितत्वादयुक्तम् । न च न्यायरत्नावली। मुखाद्यात्मकत्वेन हेतुना मुखादिपरिणामयोग्यस्य त्रिगुणात्मक- कारणस्यानुमानमप्यमामाणिकम् , हेत्वसिद्धेः । आन्तरं हि सुखादिकं न पृथिव्यादिरूपम् । एवमित्यादि। पाशुपतमतं तस्वमस्यादिश्रुत्या औपाधिकभेदेन व्यवहारभेदसिद्धेः वास्त. वभेदो व्यर्थ इत्यादियुक्त्या बाधितम् । पाश्च- रात्रमतेऽपि जीवानां जन्मादिकं 'अजो नित्य' इत्यादि. श्रुत्या कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गादियुक्त्या च बाधितम् । जैनत्रि- दण्डिनोर्मत 'कूटस्थमवलम्ब्य'एतद्वै तदक्षर'मित्यादिश्रुया परिणा- मित्वेन जन्मनाशाद्यापत्तियुक्त्या च बाधितमित्यर्थः । साङ्ख्यादिमते. षु श्रुत्यादिबाधितत्वोक्त्या मीमांसकमतेऽपि तदुक्तमेव, तथापि तत्राधिकांशमाशङ्का निषेधति-न चेत्यादि । तत्वमस्यादिश्रु. नारायणी। माणिकत्वात्-प्रमाणागोचरत्वात् । न सांख्यमतं साधु-सर्वस्यापि कार्यस्य सुखदुःखात्मकतया प्रतीतेः, सुखादीनां च सत्त्वाद्यात्मकत्वात् सत्त्वा. दिगुणत्रयकार्यमेव सर्वमिति मतं न साधीयः। पृथिव्यादीनामान्तरसुखा. द्यात्मकत्वाऽयोगात्कल्पनाबीजाभावादिति भावः। 'अजामेकामित्यादि. श्रुतयस्तु परमात्माधिष्ठितानिर्वचनीयमायापरा इति न कोपि विरोध इति दिक् । एवमित्यादि । पाशुपतमतं तत्त्वमस्यादिश्रुत्या औपाधिकभेदे- नोपास्योपासकभावसिद्धर्वास्तवभेदकल्पनं व्यर्थमिति युक्त्या च बा. धितम् । पांचरात्रमतेऽपि जीवस्य जन्यत्वोक्तिः 'अजो नित्य' इत्यादिश्रु. त्या कृतहान्यकृताभ्यागमप्रसङ्गयुक्त्या च बाधिता। जैनत्रिदण्डिनोर्मः तमपि 'कूटस्थमचलं ध्रुवम् एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्य- स्थूलमनण्वह्रस्वमित्यादिश्रुत्या, परिणामित्वे कृत्स्नतदेकदेशविकल्पा. दिप्रसङ्गयुक्त्या च बाधितमतोऽसम्यगेवेत्यर्थः । साङ्यादिमतेषु श्रुतियुक्तिबाधितत्वोक्त्या मीमांसकमतेऽपि तदुक्तमेव तथापि तत्रान्य. (१) अत्र गघपुस्तकयोः त्रैदण्डमिति नास्ति ।

·सिद्धान्तबिन्दी चतुर्थ श्लोकः । ३२१ - विधिशेषत्वाच्छुतिन ब्रह्म प्रांतपादयताति मामासक मतं युक्तम् । असिद्धत्वादिधिशेषत्वस्य । न चार्थवादा. धिकरणन्यायाविधिशेषत्वम् । वैषम्यात् । स्वतःप्रयो. जनवदाप्रतिपादकानां 'वायुर्वे क्षेपिष्टा देवते'त्येव. मादीनां स्वाध्यायविधिग्रहणान्यथानुपपत्त्या प्रयोजन- न्यायरत्नावली। तिः विहितक्रियाकर्तुरस्तुतिपरत्वात् न ब्रह्मजीवैक्यपरेयर्थः । अ. सिद्धत्वात्-तत्त्वमस्यादिश्रुत्यत्तित्वात् । विधिशेषत्वस्य-वि. हितक्रियाकर्तृस्तुतिपरत्वस्य स्वतः-विधिवाक्यैकवाक्यता बिना । प्रयोजनवदति । पुरुषाभिलपिनस्वादिसंसृष्टार्थेत्यर्थः। स्वाध्यायविधिग्रहणेति । 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य' इति प्रयो. जनवदर्थज्ञानमुद्दिश्य स्ववेदाध्ययनस्य विधायकं यद्वाक्यं तद्विष. नारायणी। दाशय निषेधति-न चेति । विधिशेषत्वात्-विहितक्रियाकर्तृस्तुतिपर• त्वात्, श्रतिः-तत्त्वमस्यादिश्रुतिः, न ब्रह्म प्रतिपादयति-न ब्रह्मगोचरप्रमा जनयति । तत्र तात्पर्याभावादिति भावः। असिद्धत्वात्-तत्त्वमस्यादि- व्यावृत्तित्वात् , विधिशेषत्वस्य-विहितक्रियाकर्तृस्तुतिपरत्वस्य । नन्वनु- प्ठानोपयोग्यर्थावबोधभायाक'स्वाध्यायो ध्यतव्य' इति स्वाध्यायवि. धिविषयत्वान्यथानुपपत्त्या 'तत्त्व सो'त्यादिवाक्यानां 'वायुबै क्षेपिष्टे'. त्याद्यर्थवादानामिव विध्यपेक्षितप्राशस्त्यपरत्वेनैव प्रामाण्यमित्यभि. प्रायकार्थवादाधिकरणन्यायेन विधिरोषत्वमाशङ्ग्य निषेधति-न चेति । अर्थवादाधिकरणन्यायात्-'यजेस स्वर्गकाम'इत्यादिविधिर्विहि- तार्थे पुरुषं प्रवर्तयितुं प्राशस्त्यज्ञानमपेक्षते प्राशस्त्यज्ञानं च सिद्धार्थ. बोधकार्थवादादिभ्य इति विधेयार्थवादसाकाङ्क्षा अर्थवादा अपि सिद्धमर्थ वदन्तः स्वाध्यायविध्यापादितप्रयोजनवत्त्वलाभाय विधिसा. काङ्क्षा इति विध्यर्थवादयोर्वाक्यैकवाक्यत्वमित्यर्थवादाधिकरणन्या. यात् । वैषम्यमुपादयति-स्वत इति । विध्येकवाक्यतां विना । प्रयोज- नेति-पुरुषाभिलषितस्वर्गादिसंसृष्टार्थाप्रतिपादकानाम् । स्वाध्याय इति । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति प्रयोजनवदर्थज्ञानमुद्दिश्य स्वाध्यायाध्यय. नस्य विधायकं यद्वाक्यं तद्विषयत्वस्य प्रयोजनवदर्थपरत्वं विनानुपप.

·३२२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते वदर्थपरत्वे कल्पनीये शब्दभावनेतिकर्तव्यतांशसाका. ङ्क्षस्य विधेः सम्प्रदानभूतदेवतादिस्तुतिद्वारेण तदंशपू रकत्वान्नष्टाश्वदग्धरथन्यायेन तदुभयैकवाक्यतेत्यर्थधा- न्यायरत्नावली। यत्वेत्यर्थः। शब्दभावनेतिकर्तव्यतांशसाकाङ्क्षस्यति । अं. शत्रयविशिष्टार्थभावनारूपसाध्यस्य विधिपदे शब्दभावनावाच. कत्वधीरूपस्य साधनस्य च लब्धत्वेन साध्यसाधननिराकाङ्क: शब्दभावनाया इतिकर्तव्यतासाकाङ्कत्वात् (१)अबोधकत्वेन तत्सा. काङ्क्षस्येत्यर्थः । विधेः-विधिवाक्यस्य । विहितार्थे पुरुष प्रवर्तय- न्ती प्रवर्तनारूपा शब्दभावना विहितार्थे पुरुषस्य प्राशस्त्यधी. रूपां स्वस्येतिकर्तव्यतां आकाङ्कत इति भावः । सम्प्रदानभू. तदेवतास्तुतिद्वारेणेति । सागकालाचार्यमाणचतुर्यन्तपदा- र्थस्य प्राशस्यधीजननद्वारेत्यर्थः । तदंशपूरकत्वात् शब्दभावना- यामुक्तधीरूपेतिकर्तव्यताया अन्वयबोधकत्वात् । अर्थवादानां प्र. योजनवदर्थकत्वस्य आवश्यकत्वात् विधिवाक्यापेक्षितपाशस्त्ये लक्षणास्वीकारात प्रयोजनवदेवतापाशस्त्यादिबोधनद्वारा तत्र(२) प्राशस्त्यादिबोधकत्वं प्रशस्तदेवताकत्वात् प्रशस्तं कर्मेति बोधो. त्पत्त्या तादृशबोधस्य शाब्दभावनायामन्वयबोधकत्वमिति समु. नारायणी। त्तेरित्यर्थः । शाब्देति । शाब्दभावनाया इतिकर्तव्यतासाकाङ्कत्वात्तद्वो- धकत्वेन तत्साकाङ्क्षस्य लिङ्लोडादिघटितयजेतेत्यादिवाक्यस्येत्यर्थः । पुरुषं प्रवर्तयन्ती प्रवृत्त्यनुकूलव्यापाररूपा शब्दनिष्ठा भावना विहि. तार्थे पुरुषस्य प्राशस्त्यज्ञानरूपां स्वरूपस्येतिकर्तव्यतामाकाङ्कत इनि भावः । सम्प्रदानेति । त्यागकालोचार्यमाणचतुर्थ्यन्तपदार्थादेः प्राशस्त्य. धीजननद्वारेणेत्यर्थः । तदंशेति । शब्दभावनायामुक्तधीरूपेतिकर्तव्यताया- मन्वयबोधकत्वात् । नष्टाश्वेति । यथैकस्य दग्धरथस्य जीवद्भिरश्वैर. न्यस्य विद्यमानरथस्याविद्यमानाश्वस्य संयोग इति न्यायेन । तदुभयेति । ( १ ) तद्बोधकत्वेनेति घपुस्तके । (२) कर्मप्राशस्त्येति पाठः घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ चतुर्थश्लोकः । ३२३ न्यायरत्नावली। दितोऽर्थः। ननु शान्दभावनायामितिकर्तव्यतात्वेन प्राशस्य ज्ञानस्या- न्वयबोध इति यदुक्तं तन्न युक्तम् । प्रत्तिभावनात्वेन रूपेणा- ख्यातादु(१)पस्थापितशब्दभावना नेतिकर्तव्यतामाकाङ्क्षते । कर्त- व्यत्वेनावगतस्य व्यापारस्यैव तथात्वात् । अत एव पचतीसादौ नार्थभावनापीतिकर्तव्यतापेक्षा । (२)शाब्दभावनावचेन तस्य कर्त- व्यत्वज्ञानात् । अत एव अध्ययनविधिकल्प्यो लिङ् पुरुषं प्र. वर्तयेदिति विधौ लिनिष्ठव्यापारस्य शाब्दभावनारूपस्य शा- ब्दभावनान्तरविषयत्वेन (३)*ज्ञेयत्वात् कर्तव्यत्वेन ज्ञानादि. तिकर्तव्यतात्वेन तत्र न प्राशस्यज्ञानस्यान्वयः । तत्रापि पद- साधुत्वेन अर्थवादानां विनियोगः* | किश्च स्वर्गकामो यजेते'- त्यादौ प्राशस्त्यज्ञानस्य लिङादिपदशक्तिज्ञानस्य पदानुपस्थित स्य कथं शाब्दभावनायामितिकर्तव्यतात्वेन करणत्वेन चान्वयः ? इति चदत्रोच्यते । प्रवृत्तिभावनात्वेनेत्यादिकं यदुक्तं तत्किं वार्ति- कादिमूलग्रन्थमूलकं युक्तिमात्रमूलकं वा ? । नान्त्यः । त्वेन रूपेणाख्यातोपस्थाप्यस्य शाब्दभावनान्वयेऽपि तुल्यत्वेना. शत्रयाकाङ्क्षाया युक्तिसिद्धत्वात् । न च प्रवर्तनात्वेनोपस्थितभा- बनायाः प्रवृत्तिभवनानुकूलव्यापारत्वरूपप्रवर्तनात्वस्य ज्ञातत्वेन न भाव्याकाङ्क्षति वाच्यम् । प्रवृत्तिमात्रस्य (४)भाव्यत्वेनान्विते पुरुषा- विशेषरूपभाव्यादिविशेषितरूपेण प्रत्तेर्भाव्यतया आकाङ्क्षासम्भ- वात् विध्यर्थ प्रवर्त यतीति । तथा च भावनाया भवितरीव करणेऽप्या. (१)-दुपस्थितापि शब्दभावना नेतिकर्तव्यतासाकाङ्क्षा, कतव्यत्वेनत्यादिः पाटो भिन्नो घपुस्तके । ( २ ) शाब्दभावनानतिरिक्तत्वेन तस्याः कत्तव्यत्वाज्ञानादिति घपुस्तके । (३) * * चिह्नव्यमध्यवर्ती पाठो भिन्नो घपुस्तके । तत्रहि *ज्ञेयत्वादिति कर्तव्यतात्वेन तत्र प्राशस्त्यज्ञानस्यान्वयः तत्रापि साधनत्वेनार्थवादाना विनियोगः *। ( ४ ) भाव्यत्वे निश्चितैपि इति घपुस्तके । भावना. ......

·३२४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। काङ्गायाः स्वारसिकत्वात् , करणविशेषस्य उपकारकविशेषसाका- कत्वात् , , इतिकर्तव्यताकाङ्क्षायाः पचतीत्यादावपि आवश्यकत्वात् , तस्याः(१) कर्तृत्वेन धीन प्रयोजिका। अत एव भावार्थाधिकरणे- अस्त्यादावपि कशे भाव्येऽस्त्येव हि भावना । इत्यादिचार्तिकग्रन्थे 'घटो भविष्यतीत्यादावपि भावना प्रती. यते । तस्याश्चांशत्रयं भवनेनैव प्रपूर्यते । घटस्य भवनं भाव्यम् , कपालस्य (२)तत्करणत्वम् , कपालावयवस्य तदितिकर्तव्यतात्र' मित्युक्तम् । न्यायसुधायां च 'अंशत्रयं विना भावनाया नैराका- झ्याभावात् भवनेनैव तत्पूर्यत' इत्युक्तम् । नाद्यः। अर्थवादाधि- करणीयवार्तिकादौ भवत्प्रतिकूलस्यैवोक्तत्वात् । तथा हि-'तेन सर्वेषां मन्त्रादीनां भावनान्तर्गतिरुपपन्ना । यत्तु अर्थवादानां भा. वनांशत्रयानन्तःपातित्वात् अग्रहणमित्युक्तम् । अत्रोच्यते । त्यमनन्तर्गतं न गृह्यते । अस्ति त्वन्तर्गतिः । कथम् ? लिङादियुक्तेषु वाक्येषु द्वे भावने प्रतीयेते । तत्रात्मिकयार्थवादा न गृह्यन्ते, शब्दात्मिकया तु ग्रहीष्यन्ते । सा ह्येवं प्रवर्तते 'लिङ् पुरुषं प्रव. तयेदिति । केनेत्यपेक्षायां प्रेरणाज्ञानेन । प्रेरणायां लिङ्पदशक्ति- ज्ञानं(३) वा कथमिति ? प्राशस्त्य ज्ञानोपकृतेन तेनैव प्राशस्त्यज्ञाने साधनापेक्षायां अर्थवादेनेतिधीः । कुत एतत् ? बुद्धिपूर्वकारिणो हि यावत् प्रशस्तोऽयमिति नावबुध्यन्ते,तावत् न प्रर्वतन्त इति'(४)। कपा- (१) कर्तव्यत्वेनेति घपुस्तके । (२) कपालस्य तत्-कपालस्य भवनं करणत्वम् । घटो भविष्यतीत्यत्र भावनायाः साध्यसाधनेतिकर्तव्यतारूपमंशत्रयं घटादिभवनेन प्रपूर्यते । घटभवनेन साध्यम् , लभवनेन साधनम् , कपालिकाभवनेनेतिकर्तव्यता च प्रपूर्यत इति भावः । (३)-शक्तिज्ञानेन वा इति पाठो घपुस्तके । ( ४ ) तेन सर्वेषामित्यारभ्य प्रवर्तन्त इतीत्यन्तो वार्तिऋग्रन्थः, अधस्तनीया तु तस्यैव व्याख्या न्यायसुधानामिकेति बोध्यम् ।

·सिद्धान्तबिन्दौ चतुर्थश्लोकः । ३२५ न्यायरत्नावली। न्यायसुधानुसारिणी तत्र व्याख्या। भावनान्तर्गतिः-भावनापे- क्षितांशत्र यसमर्पकत्वम् । अनन्तःपातित्वात-अनन्तःपातिप्राशस्त्य - बोधकत्वात् । अग्रहणं-विधिवाक्येकवाक्यत्वाभावः। अनन्तर्गतं- भावनांशत्रयानन्तर्गतबोधकम् । न गृह्यते-न विधिवाक्यैकवाक्य- तापन्नम् । अन्तर्गतिः-अर्थवादानां भावनांशत्रयान्तर्गतबोधक त्वम् । लिङादीति-लिङ्लोडादत्यिर्थः । तत्र-लिङादियुक्तसर्व वाक्यप्रतीयमानभावनयोर्मध्ये । अात्मिकया-पुरुषनिष्ठभावना- सामान्येन । ग्रहीष्यन्ते- स्वांशबोधकतया अपेक्षिष्यन्ते । अर्थयते कामयते फलमित्यर्थः पुरुषः, तदात्मिका भावना(१)। भट्टमते धर्म- धामणोः समवायास्वीकारेण तादात्म्यस्वीकारात् । एवं शब्दा- त्मिका लिशब्दधर्मत्वात् । अर्थवादानां तादृशापेक्षणीयत्वे (२)अ. ध्ययनविधिना शब्दभावनांशप्राशस्त्यज्ञाने साधनतया विनियुक्त त्वे हेतुमाह-सा हीत्यादि । सा-शब्दभावनामात्रम् । हि-यस्मा- देवं प्रवर्तते-वक्ष्यमाणरीया (३)अर्थवादसाधितप्राशस्त्यज्ञानरूपेति. कर्तव्यताविशिष्टरूपेण प्रेरणाविषयत्वेन कर्तव्यताया अध्ययन- विधिकल्प्यविधिना ज्ञायते.। कुन एतदिति ? न शब्दभावनायामि. तिकर्तव्यताकाङ्क्षा, तदविषयत्वेन करणेतिकर्तव्यताविशिष्टार्थभाव. नयेव प्रवृत्तिसिद्धः। अथवा भावनान्तरदृष्टान्तेन तस्या अपि सा। तथापि प्रेरणाज्ञानं करणं(४) प्रेरणाशक्तिज्ञानमितिकर्तव्यता. स्त्विति । तावत् न प्रवर्तन्त इति । तथाचोक्तविधिना कर्तव्य. वेन ज्ञायमानासु करणेतिकर्तव्यताविशिष्टसर्वशब्दभावनासु (१) तदात्मिका भावना अर्थभावनेत्यर्थः । (२) अध्ययनविधिकल्प्यविधिनेति घपुस्तके । (३) अर्थवादसाधनकप्राशस्त्येति घपुस्तके । (४) अत्र सर्व पुस्तकेषु प्रेरणाज्ञानं करणमित्यादिपाठमुपलभ्य न परिवर्तनं कृतं तथापि प्रेरणाज्ञानकरणं प्रेरणाशक्तिज्ञानम् , इतिकर्तव्यता स्तुतिज्ञानमिति' इति पाठस्या- वश्यकता वर्तते । २८ ·३२६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। करणांशे साधनाकाङ्कायां लिङादिपदस्य, इतिकर्तव्यांशे साध. नाकाङ्क्षायामर्थवादमात्रस्य विनियोगात् सर्वेषु विधिवाक्येषु सर्वशब्दभावनान्वितं प्राशस्त्यज्ञानम् अर्थवादेन कर्तव्यमिति भावः । एवं च फलस्याविधेयत्वेन साधनेतिकर्तव्यताविशिष्टा- थभावनायामेव विध्यन्वयात् अनुष्ठेयत्वेन प्राशस्य ज्ञानापेक्षणात तस्यामेव अर्थवादेन प्रथम प्राशस्त्यान्वयधीः। ततः पदानुप स्थितायास्तस्या वाक्यार्थबोधे भानासम्भवादर्थवादस्यैव ज्ञाने लक्षणास्वीकारात् प्राशस्त्यान्वितायाः तादृशभावनायाः अर्थवा. दार्थज्ञाने विषयितासम्बन्धेनान्वयात् तादृशभावनाविशेष्यक- प्राशस्त्यप्रकारकज्ञानस्य लाभः । 'नीलस्य वस्त्रविशिष्टचैत्रस्य ज्ञानमि' त्यादौ वस्त्रविशिष्टचैत्रविशेष्यकनीलप्रकारकभानलाभव- (१)त्तस्य ज्ञानस्येतिकर्तव्यतात्वेन प्रेरणायामन्वयः। एवमर्थवादस्य लिङादेर्वा लाक्षणिकार्थज्ञाने लिङार्थप्रेरणार्थान्वयात् प्रेरणाज्ञा नस्य करणत्वेन तस्यामन्वयः । प्रेरणाशक्तत्वज्ञानस्य करणत्व- पक्षे तु प्रेरणायास्स्वशक्तिविषयकत्वसम्बन्धेन ज्ञानेऽन्वयः। अ. न्यथा शक्त्यश लक्षणापत्तेः । गीताटिप्पण्यां तु पदानुपस्थित तस्यापि ज्ञानादेर्वाक्यार्थस्य भानमध्ययनविधिगृहीततात्पर्यानु. रोधात् । उक्तं हि वार्तिके उद्भिदधिकरणे-'पदानुपस्थितस्यापि नामधेयस्यान्वयधीरनुपस्थितविशेषणविशिष्टधीः न जायते नत्व- नभिहितविशेषणेति' । ननु प्राशस्त्यज्ञानस्य नेतिकर्तव्यता- त्वेन यजतेत्यादौ प्रेरणास्वन्वयः किन्तु जनकत्वेनार्थभावनायाम्। तस्य जनकत्वेन तद्विशिष्टप्रेरणायां जनकत्वसम्भवात् । गुण- वादस्त्विति सूत्रस्थवार्तिके 'आलभेत प्रशस्तत्वादि'त्यन्वयधीप्रका. कारस्य दर्शितत्वादिति चेन्न । तत्र हि वार्तिके पञ्चम्या न(२) (१) लाभवत् नतस्तस्येति घपुस्तके। (२) न जनकहेतुत्वमर्थ इति घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ चतुर्थश्लोकः । न्यायरत्नावली। जनकत्वयर्थः । 'सत्यमनन्तर्गतं न गृह्यते, अम्ति त्वन्तर्गति' रियायुक्तवार्तिके भावनांशप्रतिपादकत्वेनैवार्थवादानां प्रामाण्यो- तः (१)विध्यर्थवाददूषणवार्तिकानां प्रशस्तत्वादित्यस्य शब्द. भावनेतिकर्तव्यतापरत्वस्य दर्शितत्वात्। कुन एतदित्युक्तबार्तिकव्या. ख्याने, हेत्वधिकरणीये ‘याप्यर्थवादाकाङ्क्ष त्यादिवातिकव्याख्याने च न्यायसुधायामितिकर्तव्यता(२)त्वेनान्वयस्य स्पष्टमुक्तत्वाच । किन्तु प्राशस्त्यज्ञानज्ञाप्यत्वमेकप्रेरणानिष्ठम् । तथा च प्रेरणा- ज्ञानस्य प्राशस्त्यज्ञानोपकार्यत्वलाभात् प्रेरणां प्रति करणापका. रकत्वरूपमितिकर्तव्यतात्वं लब्धमिति सिद्धं नस्समीहितम् । न च व्याप्यतया ज्ञापकत्वमेव पञ्चम्यर्थः, प्राशस्त्यं च (३)व्या. प्यतया न ज्ञापकम् , न वा तथा ज्ञापकतया बोधेन ममीहितसि द्धिरिति वाच्यम् । प्रेरणाज्ञानं प्रत्युपकारकत्वरूपं प्रेरणेतिकर्त. व्यतात्वं बोद्धव्यमिति प्रकृते ममीहितम् । तदुपकारकत्वं च त. स्फलपवृत्युत्पादकत्वम् । तथा चैकस्मिन् प्रवृत्तिरूपे फले प्रेरणा ज्ञानप्राशस्यज्ञानयोः हेतुत्वात् , स्वज्ञानजन्यत्वरूपस्त्र प्रयोज्यत्वम- म्बन्धेन प्रवृत्तयोस्सत्त्वात् , प्रवृत्तिनिष्ठेन तादृशसम्बन्धेन व्याप्य. व्यापकभावस्य प्राशस्य प्रेरणयोस्सम्भवात प्रेरणां प्रति तादृश- व्याप्यतया ज्ञापकत्वस्यतिकर्तव्यतात्वपर्यवमितत्वात् , तत्प्रतिपा. दनमस्मत्समीहितम् । किञ्च 'अस्माच्छब्दादयपर्थो न तु माना- न्तरादि'त्यादिप्रयोगे प्रमाणान्तरादिविधया ज्ञापकत्वस्यापि पञ्च. म्या बोधनात् व्याप्यविधयेव ज्ञापकत्वं तदर्थ इति न नियमः । नथा प्रेरणां प्रति (४)तद्भानम् । सहकारिज्ञानविषयत्वरूपज्ञाप. ( १ ) विध्युत्खातवाददूषणवार्तिकादौ प्रशस्तेति घपुस्तके । ( २) कर्तव्यतात्वेन प्राशस्त्यज्ञानान्वयस्य इति घपुस्तके । ( ३ ) व्याप्यतया न तज्ज्ञापकं न वा तथा ज्ञापकतया बोधने समाहितेति गपुस्तके। ( ४ ) तज्ज्ञानसहकारात्यादिः घपुस्तके पाठः युक्तश्च ।

·३२८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित न्यायरत्नावली। कत्वमपि प्राशस्यनिष्ठं पञ्चम्यर्थः । तस्माद्विधिवाक्यमात्रे प्राश. स्त्यज्ञानस्य प्रेरणायामितिकर्तव्यतात्वेनान्वय इति वार्तिकादि- मूलसिद्धं भवत्येव । उपाध्यायादिप्राचीन ग्रन्थेषु (१)कौस्तुभादि- नवीनग्रन्थेषु चार्थवादाधिकरणे तथैवोक्तम् । ननु शब्दभावना मुख्यविशेष्यतया विधिवाक्यार्थबोधे भाति,अर्थ भावना वा? आये- 'भावनैव हि वाक्यार्थः सर्वत्राख्यातवत्तया । अनेकगुणजात्यादिवाक्याद्यर्थानुरञ्जिता ॥ इति (२)उद्भिदधिकरणीयवार्तिकविरोधः । तत्र हि आ- ख्यातसामान्यार्थभूताया नानागुणजासादिकारकविशिष्टाया वा. क्यजन्य धीमुख्यविशेष्यत्व(३)रूपवाक्यार्थत्वमुक्तम् । न तु शब्द- भावना आख्यात सामान्यार्थः । न वा जासादिकारकविशिष्टा । नान्त्यः । अर्थभावनादिकारकेषु शब्दभावनाया विशेष्यत्वस्यै- वोचितत्वादिति चेत् । अत्रोच्यते । आद्य एव पक्षो युज्यते । न चोक्तवार्तिकविरोधः । अर्थभावनायाः शब्दभावनां प्रति कर्म. वेऽपि स्वकारकाणि प्रति विशेष्यत्वस्य वार्तिकोक्तस्यानपायात् । अत एव 'प्रधान भावनायामङ्गभावनानामितिकर्तव्यतात्वेने ति तन्त्र रत्ने एकादशे उक्तम् । अत एव 'पश्य मृगो धावती'त्यादौ मृगा धावन्तीति वाक्यार्थस्य दर्शनकर्मतया विशेषणत्वमिति महाभाष्ये उक्तम् । (४)तार्किकादिभिरपि तादृशविशेषणत्वं स्वीक्रियते एव । एतावांस्तु विशेषः । यद्वैयाकरणमते धापनादिधात्वर्थ एव मृगादिविशेषित उक्तवाक्यार्थः । तार्किकादिमते धावनभावना- विशिष्टप्रथमान्तनामार्थो मृगादिरेव । मीमांसकमते तु धावनक- रणत्वादिविशिष्टभावनैव दर्शनकरणकभावनायामेव तस्यां कर्म (१) कौस्तुभादिनीनग्रन्थेष्विति पाठो नास्ति गपुस्तुके । ( २ ) तद्भूताधिकरणीयवार्तिकेति घपुस्तके । ३ ) मुख्यविशेष्यत्वमुक्तमिति गपुस्तके। (४) वार्तिकादिभिरिति गपुस्तके । .

·सिद्धान्तविन्दौ चतुर्थ श्लोकः। ३२९ न्यायरत्नावली। स. त्वेन विशेषणमिति । यत्तु प्रेरणायां कर्तव्यताधीन र्वानुभवसिद्धति, तन्न । प्रवर्तक ज्ञान विधिवाक्यजन्यामात राह सर्ववादिसिद्धम् । तच्च ज्ञानं मीमांसकपते यागादेः आप्तपरेणा- विषयत्वम् इष्टसाधनतां विना अनुपपन्नमियेवंरोसा इष्टसाधनता- क्षेपद्वारा प्रवर्तकं प्रेरणाविषयकम् । लोके राजगुज्ञिादिपरेणा- ज्ञानस्य तादृशप्रवर्तकतया क्लृप्तत्वात् । इष्टसाधनतैव विध्यर्थः न तु प्रेरणेतिवादिनां तत्र सम्मतिस्तु नोपयुज्यते । न हि सर्व- वादिसम्मतो विध्यर्थोऽस्त्येकः । तथा च प्रवृत्तिभावनारूपप्रेरणा. याः भावनास्वाभाव्येन अंशत्रयान्वयित्वं तन्मते (१)अनुभवारू. ढमेव । भावनात्वेनोपस्थिते अंशत्रयान्वयित्वमिति हि वार्तिका. दौ प्रदर्शितम् । तस्मात्साधूक्तं शब्दभावना इतिर्कतव्यतांशसा. काङ्केति । ननु किमिदं प्राशस्त्यम् ? (२)सगुणत्वं चेत्, तस्य एकरूपस्य दुर्वचत्वेन अर्थवादानां नानार्थत्वापत्तेः, तज्ज्ञानस्य प्रवृत्तावनुपयोगाचेति चेन्न। बलवदनिष्टाजनकत्वस्यैव प्राशस्त्यरू. पत्वात् । ननु अनुष्ठानश्रमरूपानिष्टजनकत्वात् यागादौ तद्बोध. नासम्भवः । पापरूपानिष्टजनकत्वाभावस्य तद्रूपत्वे तद्बोधनस्य अप्रसक्तप्रतिषेधापत्तेः । न हि यागादेः पापजनकत्वं प्रसक्तम् । 'नैव सर्प स्पृशेदि' ति लौकिकनिषेधशेषस्य मृत्युरयामित्या. दिनिन्दार्थवादविशेषस्य अप्रामाण्यापत्तेः, तेन पापजनकत्वबाधे . स्यावाच्यत्वादिति(३) चेन्न । यत्र प्राशस्त्यं बोध्यं राजन्यष्टाद. धिकं यदनिष्टं तदजनकत्वस्य प्राशस्त्यरूपत्वात् । न चैवमपि अप्रसक्तप्रतिषेधापत्तिः । श्रमादिरूपानिष्टजनके यागादौ उक्ता . जनकत्वरूपस्य श्रमादिनिष्ठे उक्ताधिकत्वाभावे पर्यवसानात् । (१) अनुभवरूपमेवेति घपुस्तके । (२) न गुणवत्वम् , तस्यैकरूपस्येति घपुस्तके । (३)-दिति वाच्यम् इति घपुस्तके ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते दाधिकरणे निर्णीतम् । वेदान्तवाक्यजन्यज्ञानाच्च सा. क्षादेव परमानन्द प्राप्तिनिश्शेषदुःख निवृत्तिश्च पुरुषार्थों लभ्यते इनि निराकाङ्क्षत्वान्नान्यशेषत्वसम्भावना, प्र. त्युत विधय एव अन्तःकरणशुद्धिद्वारा तच्छेषतां भज- न्यायरत्नावली। घटवाति' नीलघटो नास्ती'त्यभावस्य घटनिष्ठनैल्याभावे पर्यव. सानात् । उक्ताधिकत्वं च यागादिजन्येष्टापेक्षया बहुत्वं बहुकाल. व्यापकत्वं तादृशेष्टसाक्षात्कारविरोधिजातिविशेषववादिरूपं च । तदाश्रयजनकत्वज्ञानस्य प्रवृत्तिप्रतिबन्धकत्वात् तदभावकूटमर्थ वादेन बोध्यत इति दिक् । अर्थवादेभ्यः 'तत्वमसी'त्यादिश्रुतेः वैषम्यमाह-वेदान्तेति । विधयः-दर्शादिविधायकवाक्यानि । शुद्धिद्वारा-'विविदिषन्ति यज्ञेने' यादिश्रुत्या तत्त्वज्ञान प्रतिबन्ध नारायणी। विध्यर्थवादयोः परस्पराकाङ्कितार्थबोधजनकता अर्थवादानां प्रयोजनव. दर्थक त्वरयावश्यकत्वाद्विधिवाक्यापेक्षितप्राशस्त्ये लक्षणाङ्गीकारात् प्र. योजनवदेवताप्राशस्त्यद्वारा कर्मप्राशस्त्यबोधकत्वं प्रशस्तदेवताकत्वा. प्रशस्तं कर्मेति बोधोत्पत्या तादृशवोधस्य शाब्दभावनायामन्वयबोधक त्वमिति समुदायार्थः । स्वतः प्रयोजकत्वाभावमेव विध्यैकवाक्यत्वे बीज वदतो मीमांसकस्य त प्रयोजनपराणामप्युपनिषदा विध्येकवाक्यत्वकल्पन मान्दयप्रयुक्तमिति ज्ञापयन्नतिवैषम्यमाह-वेदान्तेति । तत्त्वमस्यादिमहा- वाक्यजन्याखण्डार्थबोधाश्चेत्यर्थः । साक्षात्-अदृष्टमद्वारीकृत्य, परमान. न्दप्राप्तिः- परिपूर्णानावृतानन्दप्राप्तिरित्यर्थः । आवरणनाशे स्वप्रकाशान. न्दात्मनावस्थितिरिति यावत् । निःशेषेति समूलेत्यर्थः । दुःखनिदाननिवृ. तितयैवावरणनाशस्य साक्षात्कारफलत्वात् दुःखाभावोऽपि स्वतः पुरु. षार्थ एवेति भावः। निराकाङ्कत्वात्-विधिवाक्याकाङ्कारहितत्वात् । ना. न्येति । न विहितक्रियास्तुतिपरत्वसम्भावनापि। अपिशब्दादसङ्गतत्वा- दिप्रतिपादकवाक्यानां कर्मणि प्रवृत्तिप्रतिबन्धकानां विधिशेषत्वसमर्थनं स्वाज्ञानण्यापनायैवेति ध्वनितम् । नोत्तरकाण्डस्य पूर्वकाण्डैकवाक्यत्वेन प्रामाण्यं किन्तु प्रथमभूमिप्रतिपादकस्य कर्मकाण्डस्यैवोत्तरभूमिप्रतिपा. दकोपनिषद्वाक्यैकवाक्यत्वेन प्रामाण्यमित्यभिप्रेत्याह-प्रत्युतेति। विधयः- .

·सिद्धान्तविन्दौ चतुर्थश्लोकः । ३३१ न्त इति । तस्मात्प्रयोजनवदबाधिताज्ञातज्ञापकत्वेन वेदा. न्तानां स्वत एव प्रामाण्यादस्त्येव ब्रह्मेति न मीमांस. कमतमिद्धिः। तार्किकादीनां च मतं 'तत्त्वमस्यहं ब्र. ह्मास्मि अयमात्मा ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे' त्या- न्यायरत्नावली। कपापनाशनद्वारा तत्त्वज्ञानसाधनत्वेन विहितानां कर्मणामुत्पत्ति- प्रयोगविधानद्वारा । तच्छषतां-वेदान्तवाक्योपकारकताम् ! स्वत एव-अन्य शेषतां विना । ब्रह्म-जीवाभिन्नं ब्रह्म । अथवा मास्तु 'तत्त्वमस्यादिश्रुतेः कस्तुतिपरत्वं ब्रह्माभिन्नत्वेन जीवोपासनापर- त्वं तु स्यात् तत्राह-तस्मादिति । यथाश्रुतवाक्यार्थज्ञानादेव परमपुरुषार्थलाभादित्यर्थः । स्वत एवेति । इत्युपास्त्रेति पद. योः कल्पनां विनैव । प्रामाण्यात -प्रामाण्यसम्भवात् । श्रुतहा. न्यश्रुतकल्पनापत्तेः दृष्टद्वारकपुरुषार्थसाधनधीपरत्वसम्भवे अ दृष्टद्वारा तादृशधीपरत्वकल्पने गौरवाच्च नोपासनापरत्वमिति भा- नारायणी। विधिवाक्यानि, अन्तःकरणशुद्धिद्वारा-ज्ञानप्रतिबन्धकपापनिवृत्तिद्वारा, तच्छेषतां-वेदान्तवाक्यगौणार्थताम, 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा वि. विदिषन्ति यशेन दानेन तपसाऽनाशकेने ति श्रुतेरिति भावः। मोमांसकम- तनिरासमुपसंहरति-तस्मादिति। अर्थवादाधिकरणन्यायविषयत्वनिरासात् विपरीताङ्गाङ्गीभावस्यैव लाभाच्चेत्यर्थः । प्रयोजनेति । निरुक्तप्रयोजनव- कालत्रयाबाधितं प्रमाणान्तरानधिगतं यद्ब्रह्म तद्विषयकप्रमाजनकत्वेन स्वत एव-विध्येकवाक्यतां विनैव, प्रामाण्यात्-निश्चितप्रामाण्यात्। ता- किंकादीनामित्यादिपदाद्वैशेषिकबौद्धादिपरिग्रहः, तदुच्छिष्टभुङमाध्या. दिपरिग्रहश्च । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं बह्मत्यादिना 'तत्त्वमेव त्वमेवतत्, त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् । तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रोहं सदाशिवः ॥ इत्यादिवाक्यपरिग्रहः । अनेन जीवेश्वरभेदनिरासः उपासीतेति पदकल्पनाविरोध्यसिपदादिघटितत्वात् । किञ्चनेत्यादिना 'अथातो नेति- नेती'त्यादिश्रुतिपारग्रहः । अनेन भूतभौतिकादेः सत्यत्वनिरासः । स्वा- ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते , दिश्रुतिबाधितम् । 'एकमेवाद्वितीय ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चने'त्यादिश्रुतिबाधितं च । (१)भिन्नाभिन्नत्वं क्ष- णिकत्वं च 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्य' इत्यादिश्रुतिबा. न्यायरत्नावली। वः। इत्यादिश्रुतीयादिना प्रपञ्चमिथ्यात्वबोधकश्रुतिसङ्ग्रहः । भि. नाभिन्नत्वं प्रपञ्चब्रह्मणोः सत्यभेदाभेदौ । क्षणिकत्वं क्षणमात्र स्थायिज्ञानरूपत्वम् , ब्रह्मण इति शेषः । 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व'- मिति श्रुतौ एतत्सद्रूपं ब्रह्मैव आत्मा स्वरूपं यस्य, तादृशम् । स्वार्थे ष्यप्रत्ययः । तथा च ब्रह्मैव प्रपञ्चस्य स्वरूपं तदन्य- नारायणी। धिकरणवृत्त्यभावप्रतियोगित्वबोधनात् दुग्धजलयोरिव भेदाभेदावेव ज. गज्जीवपरमात्मनाम्- अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । इत्यादिवाक्यैरिति त्रैदण्डमतं निराकरोति एक इति । शेषभागः- सर्वव्यापीसर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेताः केवलो निर्गुणश्च ॥ इतिश्रुत्या बाधितं भिन्नाभिन्नत्वमित्यन्वयः । श्रुत्यर्थस्तु दोव्यतीति देवः स्वप्रकाशः । एतेन देहादीनामात्मत्वं निराकृतं तेषामस्वप्रकाश त्वात् । स्वप्रकाशोऽपि प्रतिदेहं भिन्न इति साङ्ख्यमतनिरासायाह-एक इति । सजातीयभेदरहित इत्यर्थः । नन्वेकस्मिन्देह एक एवास्तु तत्राह- सर्वेति । सर्वशरीरेष्वेक एवेत्यर्थः । ननु तर्हि 'पादे मे दुखं शिरसि मे सुखमितिवत् 'चैत्र मे सुखं मैत्रे मे दुःखमिति कुतो न भासते तत्राह- गूढ इति । अविद्ययाऽऽवृत इत्यर्थः। ननु 'इहैवास्मि सदने जानान' इति प्रतीत्या प्राप्तपरिच्छेदभावस्य कथं सर्वभूतेषु स्थितिः तत्राह- सर्वव्यापीति । तादात्म्येन स्वविवर्तानुस्यूत इत्यर्थः । ननु सर्वव्यापि- त्वे भेद एव प्राप्तः, व्यापकताप्रयोजकोपादानोपादेयभावस्य भेदगर्भित- त्वात्तत्राह-सर्वभूतेति। सर्वभूतानां सत्ताप्रद आत्मेत्यर्थः । तथा च जगतः स्वतः सत्ताकत्वाभावेन व्यापित्वादेरपि प्रतीतिमात्रशरीरत्वान्न तन्नि- बन्धनो भेदो वास्तव इति भावः, कर्माध्यक्षः कर्मप्रवर्तक इत्यर्थः, सर्व (१) “एको देवः सर्वभूतेषु गूढ' इति भिन्नाभिन्नत्वमिति कखपुस्तकयोनारायण्यां च । ।

·सिद्धान्तबिन्दौ पञ्चमश्लोकः। ३३३ - धितम् । अत्र सर्वेषां मतस्यासत्वे प्रतिज्ञाते विशुद्धात्म. कत्वादिति हेतुः । निर्विकल्पाद्वितीयचैतन्यरूपत्वादित्य. र्थः । अत्र हेतुः-विशिष्टानुभूत्येति । विशिष्टा सविक ल्पकानुभूतिभ्यो व्यावृत्ता या तत्त्वमस्यादिवायजन्या. खण्डानुभूतिस्तयेत्यर्थः । तेन सर्वव्यापकमद्वितीयं पर- मानन्दबोधरूपं च ब्रह्मेति सिद्धम् ॥ ४ ॥ ननु स य एषोऽणिमा, अणोरणीयानिति ब्रह्मणो. ऽणुत्वश्रुतेः 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः, आराग्रमानो ह्यवरोऽ. न्यायरत्नावली । iन्मयैवेति बाधनात् कुत उक्तभदाभदावांत भावः । मतस्य सम्मतत्वस्य । असत्ते-ब्रह्मनिष्ठाभावे । ब्रह्माण पक्ष सर्वसम्म. तरूपत्वाभाव साध्ये इति यावत् । तत्त्वमस्यादीत्यादिपदेन 'एकमे. वाद्वितीयमित्या दिवाक्यस्य द्वितीयाभावादिविशिष्ट ब्रह्मण्यवा. न्तरत.त्पर्यस्वीकारादद्वितीये सादिसिद्धरिति भावः ।। ४ ।। अङ्गुष्टेत्यादि । 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठ नारायणी। भूताधिवासः सकलप्रपञ्चाधिष्ठानम् , साक्षी सर्वावभासकः, चेताः स्वप्र- काशकचिद्रूपः, केवलः निर्धर्मकः, निर्गुणः स्वरूपातिरिक्तगुणशून्यः । तथा च शुक्तिव्यतिरेके ग जगतोऽसत्त्वान्न तदभिन्नाभिन्नत्वमात्मनो युक्त. मिति भावः । क्षणिकत्वं क्षणमात्रस्थायिज्ञानरूपत्वं ब्रह्मण इति शेषः । इत्यादिना 'नित्यो नित्याना मिति श्रुतिपरिग्रहः। अत्र च श्लोके सर्वेषां मतस्य-साङ्ख्यादीनां मतस्य, असत्त्वे-असमीचीनत्वे, अखण्डानुभूतिः- संसर्गागोचरधीः । श्लोकार्थमुपसंहरति-तेनेति । उदाहृतश्रुतियुक्तिभि. वादिविप्रतिपत्तिनिरासेनेत्यर्थः । ( सर्वव्यापकम् ) सर्वव्यापकत्वोपलि- तम्। अद्वितीयं द्वितीयाभावोपलक्षितम् परमानन्दबोधरूपं-नित्यानन्द. चिद्रूपं चकारात्सद्रूपम् । अखण्डार्थोपपत्तिस्त्वस्मत्कृतमहद्याख्यानेऽनु. सन्धेया ॥४॥ पञ्चमश्लाकमवतारयति-नन्वित्यादिना । अणिमा-अत्यणुः । अणाः परमाणोः अणीयान् अणुंतरः । अङ्गष्ठ इति स्पष्टम् । आरा लोहशलाका।

·३३४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते पि दृष्ट' इत्यादिश्रुतिप्रतिपादि(१)ताणुत्वविशिष्टजीवा. भिन्नत्वाच्च न ब्रह्मणः सर्वव्यापकत्वमित्याशङ्कय 'ब्रह्म- वेदममृतं पुरस्तात् ब्रह्म पश्चाब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण अ. धश्चोय च प्रमृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् , तदेतद्ब्रह्मा- पूर्वमनपरमनन्तरमबाह्य'मित्याद्याः श्रुतयां निर्विशेषमे. व ब्रह्म प्रतिपादयन्तीति पूर्वोक्तमेव द्रढयन्नाह- न चोर्ध्व न चाधो न चान्तर्न बाह्य न मध्यं न तिर्यक् न पूर्वापरा दिक् । वियद्व्यापकत्वादखण्डकरूप. स्तदेकोऽवशिष्टश्शिवः केवलोहम् ॥ ५॥ न्यायरत्नावली। ति । ईशानो भूतभव्यस्य' ति श्रुत्याऽङ्गुष्ठमात्रशब्दितजीवस्य सर्वे श्वरत्वम् , 'आराग्रमात्रो ह्यवरोऽपि दृष्ट' इति श्रुतो नास्ति परो म- हान् यस्मात्तादृशत्वमाराग्रपरिमितस्य जीवस्योक्तम् । आरा-लोह- शलाका, अपूर्व-कारणभूतादिशून्यम् , अनपरं-कार्यभूताकाशा. दिशून्यम् । अनन्तरमबाह्यम्-अन्तरबाह्यशून्यम् , अपरिच्छिन्न- मिति यावत् । न चोर्ध्वमित्यादि । मयि ऊर्धादिक येन स- म्बन्धन प्रसक्तं तेन सम्बन्धेन नास्ति । वियध्यापकत्वात्-येन नारायणी। अवरोपि जीवोऽपि । अपिशब्देनान्तःकरणसमुच्चयः । ब्रह्मवेदमिति । इदं नामरूपात्मकं पुरस्तात्पुरतः प्रसृतं भासमानम् अमृतं सच्चिदानन्दा- त्मकं ब्रह्मवेत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । अपूर्व कारणरहितम्, अनपर कार्य- रहितम् , अनन्तरं भेदकधर्मशून्यम् , अबाह्य-कालादिरूपोपाधिशून्यम्, अपरिच्छिन्नमिति यावत् । न चोर्ध्वमित्यादिकस्य येन सम्बन्धेना/- दिकं प्रसक्तं तेन नास्तीत्यर्थः । वियद्यापकत्वादिति । यथा संयोगेन वियत् व्यापकं तथाऽऽत्मापि तादात्म्येन व्यापक इत्यर्थः । सर्वगतश्चेत्यत्र ( १ )-त णुजीवाभिनेत्यादिर्गपुस्तके पाठः । .

·सिद्धान्तविन्दौ पञ्चमश्लोकः । ३३५ विययापकत्वात् , 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्य' इति श्रुतेः। वियतो व्यापकत्वादिति वा, 'ज्यायानाकाशान्म. हतो महीपा'नित्यादिश्रुतेः । जीवस्थापि (१)सकलदेह- व्यापिचैतन्योपलभ्या महत्त्वेऽपि उपाधिधर्माध्यासेनारा- न्यायरत्नावली। केनापि सम्बन्धेन वियद्यथा सर्वत्र व्यापकं तथा तादात्म्येनात्मा । चकाराः विजीतायान्तरस्य सजातीयधर्मस्य च समुञ्चायकाः । त- स्मादेकोऽहमित्यर्थः । येन केनापि सम्बन्धेन व्यापकत्वमादाय दृष्टान्तत्वे पृथिव्यादेरपि दृष्टान्तत्वसम्भवात् असामञ्जस्यम् ! सं. योगेन वियद्यथा सर्वयापकं तथा तादात्म्येनात्मापीत्युक्तेऽपि दृष्टान्तासङ्गतिः, सर्वप्रपश्चनिषेधरूपस्य साध्यस्य वियति परेणा. स्वीकारात् , ऊर्वादिनिषेधमात्रे साध्ये तदेकः केवलोऽहमिति उपसंहारानुपपत्तिः अत आह-वियतो व्यापकत्वादिति । अपरिच्छिन्नत्वादित्यर्थः । तथा च भेदादिरूपसर्वपरिच्छेदाभा. वस्य सर्वभदायभावं प्रति हेतुत्वं युक्तमेवेति भावः । सकलदे. हव्यापिचैतन्यति । हस्तपादाद्यवच्छेदेन युगपज्ज्ञायमाननाना. मुखदुःखादिव्यक्तितादात्म्यापन्न चैतन्येत्यर्थः । उपाधिधति । नारायणी। चकारोऽनुक्तसमुच्चायकः यस्मादाकाशवत्सर्वदोषातीतश्च परमात्मा. ऽत एकोहमिति भावः। आकाशस्य सिद्धान्ते आपेक्षिकव्यापकत्वात् तद्ब्रह्मणोप्यव्यापकत्वे वस्तुतोऽनित्यत्वमपि स्यादित्यतोर्थान्तरमाह- वियद्यापकत्वात्-(२)*वियद्वधापकत्वात्, 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्य' इति श्रुतेः, वियतो व्यापकत्वादिति वा *तत्र हेतुमाह-ज्यायानिति । स्पष्टम् । सकलेति । 'पादे मे सुखं शिरसि मे वेदने ति युगपन्नानावय. वावच्छेदेन सुखदुःखाद्यवभासकचैतन्यानुभवेनेत्यर्थः । उपाधीति । मनोनिष्ठाराग्रमात्रत्वाध्यासेनेत्यर्थः । मनसः संकोचविकासशीलत्वात् (१) जीवस्य महत्त्वपि सूक्ष्मत्वाभिप्रायेणाणुत्वव्यपदेशादित्यन्वयः । (२) *...* चिह्नितः पाठो नास्ति कपुस्तके ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते ग्रमात्रत्वाभिधानात् , 'बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव ह्याराग्र- मात्रो ह्यवरोऽपिदृष्ट' इति श्रुतेः। ब्रह्मणश्च (१)सूक्ष्मत्वा. भिप्रायेण अणुत्वव्यपदेशात् । शेषमतिरोहितार्थम् ।।५।। ननु ब्रह्मणो जगदुपानत्वादुपादानोपादेययोश्चा दाद्विचित्रजगदभिन्नत्वेन(२) ब्रह्मणः दुःखरूपत्वात् न त. दभिन्नत्वेन जीपस्य परमपुरुषार्थप्राप्तिरित्याशङ्कय ब्रह्म णः स्वप्रकाशपरमानन्दरूपत्वान्निखिलजगद्धमाधिष्ठान त्वेन कारणत्वव्यपदेशादध्यस्तेन च समं सम्बन्धाभा. न्यायरत्नावली। मनोनिष्ठाराऽग्रमात्रत्वेत्यर्थः : । मनसस्सङ्कोचविकासशालित्वेन क. दाचित्तदस्तीयर्थः । बुद्धरित्यादि । आत्मगुणत्वेन अवरः अप. रिच्छिन्नोऽपि बुद्धिगुणेनाराग्रमात्र इत्यर्थः । मूक्ष्मत्वति । दुर्विज्ञेयत्वेत्यर्थः ॥ ५ ॥ महदादिवाचकशब्दपूर्ववृत्तित्वेन कुब्जशब्दस्याणुपरिमाण- नारायणी। कदाचिन्मनसः आराममात्रत्वसम्पत्त्या तदुपाधिकस्यात्मनोऽपि तदा तदस्तीति भावः । बुद्धेरिति । आत्मनो गुणेनावरोपि बुद्धेर्गुणेनाराममात्रो दृष्ट इत्यन्वयः । अवरः न विद्यते वरो महान्यस्मादित्यपरिच्छिन्नः । दुर्ल- यत्वेति-लौकिकप्रमाणागोचरेत्यर्थः ॥ ५ ॥ षष्ठं पद्यम वतारयति-नन्विति । अभेदात्-मृद्धटयोरिव तादात्म्यात् । विचित्रेति । सुखदुःखमोहमयप्रपञ्चाभेदेन । परमति । निरतिशयसुखप्राप्तिः । उपादानोपादेयभावेऽपि शुक्तिरजतादाविवाध्यासिकाभेदस्यैवाङ्गीका. रेणाधिष्ठानस्य ब्रह्मणो गुणदोषाप्रसक्तेर्न ब्रह्माभिन्नजीवस्य पुरषार्थहा- निरित्यभिप्रेत्य समाधत्ते-ब्रह्मण इत्यादि । कथं तर्हि कारणत्वोक्तिस्त. त्राह-भ्रमेति । भ्रमकारणीभूताऽज्ञान विषयत्वेन । तावता किं तत्राह-अध्य- स्तेनेति । सम्बन्धाभावात्- धर्मिसमसताकसम्बन्धाभावात्, अनर्थले. । (१) दुर्लक्ष्यत्वाभिप्रायेणेति कपुस्तके । ( २ )--दभिन्नत्वनैव जीवस्य परमपुरुषार्थप्राप्तिरिति कपु० ।

·सिद्धान्तबिन्दौ षष्ठश्लोकः । ३३७ . ३ -- वान्न तत्रानर्थलेशाऽप्यस्तोत्याह-- न शुक्लं न कृष्णं न रक्तं न पीतं न कुजं न पीनं न इस्वं न दीर्घम् । अरूपं तथा ज्योतिराकारकत्वा- त्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ ६ ॥ कुजम् -अणु । पीनं-महत् । तेनाणु महत् हवं दीर्घ मितिचतुर्विधपरिमाणनिषेधात् द्रव्यत्वप्रतिषेधः । रूप्यत इति रूपं प्रमेयम् । (१)न प्रमेयमरूपम् । तन मर्वोषामेव द्रव्यगुणकादिपदार्थानां तत्तद्वाद्यभ्युपगतानां निषेधः । च श्रुतयः- 'अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घमलोहित'. तथा न्यायरत्नावली। वाचकत्वांमत्याशय नाह-कुब्जमाण्वति। रूपतादात्म्यस्य रू. पाधारत्वस्य च न शक्यामित्यादिनैव निषेधसम्भवादाकाक्षिता. द्वितीयत्वप्रतिपादनस्य युक्तत्वाचाह-रूप्यत इत्यादि । रू. प्यते-चिता भास्यते । प्रमेयं-चिद्भास्यम् । द्रव्यादरिव तद्विशि- स्यापि प्रमेयत्वात् प्रमेय भेदोक्त्या द्रव्यादिवैशिष्ट्यात्यन्ताभावो. ऽपि लभ्यत इत्याशयेनाह--नेत्यादि । निषेधः-भेदात्यन्ताभा- वयोर्लाभः । अस्थूलमित्यादौ स्थूलादेर्भेद इवात्यन्ताभावोऽपि नारायणी। शोऽपि-अध्यासकृतगुणदोषसम्बन्धीपि । महदादिवाचकशब्दपूर्ववर्ति त्वेन कुब्जशब्दस्याणुवाचित्वमित्याशयेनाह-कुब्जमिति । रूपतादाम्यस्य रूपाधारत्वस्य च 'न शुक्ल'मित्यादिनैव निषेधसम्भवादाकाङ्किताद्वितो. यत्वप्रतिपादनस्य युक्तत्वाचाह-रूप्यत इति । रूप्यते-साक्षिणा भास्यते, प्रमेयं-चिद्भास्यम्, द्रव्यादेरिव तद्विशिष्टस्यापि प्रमेयत्वात्तभेदोक्तया द्रव्यादिवैशिष्टयात्यन्ताभावोपि लभ्यत इत्याशयेनाह-तेनेति । निषेधः- भेदात्यन्ताभावयोलांभः । तत्र श्रुति प्रमाणयति-अस्थूलमिति । 'स होवा- (१) नरूपमरूपमप्रमेयमित्यर्थ इत्य॒जुनाऽव्याख्यायानृजुना पथा व्याख्यातम्पदमिति बोध्यम् ।

·३३८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते मित्याद्या 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यम- गन्धवच्च यत्' इत्याद्याश्च सर्वानर्थ शून्यं परमात्मस्व. रूपं प्रतिपादयन्ति । श्रौतस्याप्यर्थस्थ न्यायेन निर्णयाय न्यायरत्नावली। बोध्यत इति वक्तुं शक्यते । अस्नेहमित्यादिवाक्यशेषस्य भेदबो- घपरत्वे तत्पुरुषत्वेन नपुंसकत्वानुपपत्तेबहुव्रीह्यावश्यकत्वेन त. समभिव्याहारात अत्यन्ताभावमात्रबोधकत्वम् । अशब्दामत्यादौ तु नपुंसकत्वात् बहुव्रीहित्वनिर्णयेनात्यन्ताभावबोधकत्वमेवेत्याश- येनाह-अशब्दमित्यादि । अप्रमेयत्वात्-चिदभास्यत्वात् ॥६॥ नारायणी । चतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्तीति पूर्वभागः। 'अस्नेहमच्छा. यमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोऽतेज- स्कमप्रमाणमसुखमात्रमनन्तरमबाह्यं न तदश्वाति किञ्चन न तदनाति कश्चने त्युत्तरभागः । श्रुत्यर्थस्तु-स याज्ञवल्क्य उवाच हे गार्गि एनद्वै त. दक्षरं यत्त्वं पृष्टवत्यसि 'कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेत्यादिना अव्याकृतरूपाकाशाधिष्टानं तत् अव्याकृताधिष्ठानम् एतदक्षरं न क्षर- ति न क्षीयते वाऽक्षरं शुद्धं ब्रह्म ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः अभिवदन्ति कथ. यन्ति तद्ब्रहीत्युक्त आह-अस्थूलमित्यादि । अस्थूलं न विद्यते स्थूलं यस्मिन्निति स्थूलभिन्न स्थूलात्यन्ताभाववद्वत्यर्थः । एवमग्रंऽपि बोध्यम् । अदीर्घमित्यनेन परिमाणवतां सामान्यतो निषेधमुक्त्वा विशेषत आह अ. लोहितमिति-लोहितवत्त्वं पृथिवीतेजसोरिति तयोर्निषेधः । अस्नेहमित्य- नेन जलात्मत्वनिषेधः, अच्छायमतम इत्यनेन तमसः, अवायुरिति वायोः, अनाकाशमित्याकाशस्य निषेधः । असङ्गमिति वासनारहितम्, कुतः भोग- हेतोरभावादित्याह-अरसमित्यादि । न केवलं भोग्याभावादेव भोगवास. नाया अभावः किन्तु भोगकरणाभावादपोत्यमिप्रेत्याह--अचक्षुष्कमिति । संग्रहेण निषेधमाह-न तदिति । तद्ब्रह्म किञ्चन किमपि नानातिन भुक्के स्वव्यतिरिक्तस्य भोग्यस्याभावात् । अत एव कश्चन कोऽपि जनः तदक्षरं नानाति न भुङ्क्ते । अत्र कारणेऽक्षरे सर्वस्यापिजगत ओतप्रोतस्याभा. वोक्त्या स्वाश्रयनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपमिथ्यात्वज्ञापनेन मिथ्या. भूतानात्मगुणदोषादिकमधिष्ठानभूतस्य ब्रह्मणो नास्तीति समर्थितम् । श्रुत्यन्तरमाह-अशब्दमिति। न विद्यते शब्दो यस्येत्यशब्दम्, शब्दादिमानेव ·सिद्धान्तविन्दो सप्तमश्लोकः ! हेतुमाह-ज्योतिराकारकत्वादिति । स्वप्रकाशज्ञानरू- पत्वेनाप्रमेयत्वात्प्रमेयत्वे घटादिवज्जडत्वापत्तेः । 'एत. दप्रमेयं ध्रुव'मित्यादिश्रुतेरित्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु कस्य ब्रह्मभाष उपदिश्यते। ब्रह्मणः अब्रह्म णो वा ? नान्त्यः । तस्य जडत्वादसत्वाच्च । न प्रथमः । नारायणी। व्यति ब्रह्म च शब्दादिरहितत्वान्न तथेतीत्याह-अव्ययमिति । न व्येति न क्षीयत इत्यर्थः । अत एव नित्यं यद्योति तदेवानित्यं नायं तथेति भावः । इतश्च नित्यम्-अनाद्यनन्तं न विद्यते श्रादिः कारणं यस्य तदनादि न विद्यन्तेऽन्तःकार्य यस्य तदनन्तं कार्यकारणभावरहितं तस्मान्नित्यमिति भावः । महतः बुद्धः परं विलक्षणं नित्यविज्ञानस्वरूपं ध्रुवं कूटस्थनित्यं नाकाशादिवदापेक्षिकं नित्यं तमेवम्भूतं ब्रह्मात्मानं निचाय्य दृष्ट्वा मृ- स्युमुखात् अविद्याकामकर्मलक्षणात्प्रमुच्यते वियुज्यते । सर्वानर्थशून्य- सर्वप्रपञ्चतत्कृतगुणदोषरहितम् । स्वप्रकाशेति । स्वं स्वरूपं प्रकाशो यस्ये- ति स्वपरसाधारणव्यवहारसाधनज्ञानरूपत्वेनेत्यर्थः। षष्ठ्यर्थ उपका- रकत्वम् । उपकारश्च प्रमातृभावापन्नस्य स्वस्य सर्वव्यवहारः प्रमातृभा- वेनोपकार्यस्य साक्षिरूपेणोपकारकत्वं स्वप्रकाशत्वमिति निष्कर्षः । तथापि स्वव्यवहारसिद्धिः कथं ? स्वस्य स्वविषयत्वाभावादिति चेत् ? शृणु। यथा परेषामालोके आलोकान्तरसंयोगाभावेपि प्रतियोगिता- नुयोगितान्यतरसम्बन्धेनालोकसंयोगवत्त्वादेवालोकघटादेः प्रत्यक्षम् तथा यावद्विदेहकैवल्यं प्रतियोगितानुयोगितान्यतरसम्बन्धेन सा- क्षितादात्म्यरूपविषयतासम्बन्धवत्त्वात्साक्षिदृश्योभयव्यवहारोपपत्ति- रिति । अधिकं स्वस्मकृतमहयाख्याने द्रष्टव्यम् । अप्रमेयत्वात्-चिद्वि. षयतावत्त्वाभावात् , प्रमेयत्वे-साक्षिविषयतावत्त्वे, जडत्वापत्तेः-भास. करिझेदापत्तेः । तथात्वे जगदान्ध्यं प्रसज्येतेति भावः । अप्रमेयत्वं श्रुतिसिद्धमप्याह-एतदिति । चकारो विदिताविदितात्परः 'इतिहोचुरि'. त्यादिश्रुतिसमुश्चायकः ॥ ६ ॥ सप्तमं पद्यमवतारयति-नन्वित्यादिना । ब्रह्मभावः-अभेदः, उपदि. श्यते-तत्त्वमसीत्यादिना ज्ञाप्यते । ब्रह्मणः-सच्चिदानन्दस्य साक्षिणः, अ. ब्रह्मणः-कार्यकारणभावापन्नस्य मायातकार्यस्य । जडत्वात्-सञ्चिद्भि नत्वात् , तथाचातद्रूपस्य तद्रूपत्वप्रतिपादनं बाधितार्थकत्वात् भ्रान्तप्रलाप ·३४० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित उपदेशानर्थक्यात् । ब्रह्मभावस्य स्वत एव सिद्धत्वात् । जीवस्य स्वतो ब्रह्मभावेऽप्यविद्याव्यवधान ज्ञानेन नि- वर्त्यत इति चेन्न । अविद्यानिवृत्तेरात्मरूपत्वे द्वैताप. त्तेब्रह्मणोऽसिद्धिप्रसङ्गात् । तदुक्तं वार्तिके- अव्यावृत्ताननुगतं वस्तु ब्रह्मति भण्यते । ब्रह्मार्थो दुर्लभोऽत्र स्याद्वितीये सति वस्तुनि ॥ इति । अभिन्नत्वे चोपदेशानर्थक्यमित्युक्तम् । अत्र किं परमार्थतः फलाभावमभिषि, किं वा प्रतीतितो. न्यायरत्नावली। अविद्याव्यवधानम्-अविद्यारूपं व्यवधायकम् । द्वैतापत्तेः-स- त्यात्मभिन्नस्यापत्तेः । अव्यावृत्तम्-अननुगतम् , अनुगतधार्मिशू- न्यम् अनुगतधर्मशून्यं च । द्वितीये-ब्रह्मभिन्ने । सति-सत्ये । परमार्थतः फलाभावं-पारमार्थिकन्वरूपेण फलस्याभावम् । प्र. नारायणी। एव स्यादिति भावः । असत्त्वाच्चेति-मिथ्यात्वादित्यर्थः । उपदेशा- नर्थक्यात्-परमपुरुषार्थप्रयोजकापूर्वार्थकवाक्यप्रयोगवैयात् । तदे- वोपपादयति-ब्रह्मभावस्यति । स्वतः- उपदेशं विनैव, विद्यमान- त्वात् साधनीयांशाभावेन साधनप्रयासो निरर्थक इति भावः । नन्व ज्ञाननिवृत्त्युपलक्षितात्मा पुमर्थः अज्ञाननिवृत्तिश्च ज्ञानेनेति तदर्थमुप- देशः सार्थक एवेत्याशङ्कते-जीवस्येति । स्वतः-उपदेशादिकं विना । अविद्योत-अविद्यारूपं व्यवधायकम् अविद्यानिवृत्तिरात्मनो भि- नाऽभिन्नावा? भिन्नापिसती असतीवा? इत्यत्राद्यान्त्यपक्षस्य पुनः सं- सारोन्मज्जनप्रसञ्जकस्यातितुच्छ वं मत्वा शेषपक्षौ दृषयति-अविद्या- निवृत्तरिति । द्वैतापत्तेः-सत्यस्यात्मभिन्नस्यापत्तेः। नन्विष्टापत्तिः, न च श्रुतिविरोधः श्रुतर्भावाद्वैतपरत्वेन विरोधाभावादित्यत आह-ब्रह्मण इति । असिद्धिप्रसङ्गात्-'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति श्रुत्युक्तस्वरूपहा- निप्रसङ्गात् । वस्तुपरिच्छेदाङ्गीकारादिति भावः। अत्र वार्तिकवाक्यं प्रमाणयनि-तदुक्तमिति । अव्यावृत्तेति-अननुगतानुगतधर्मशून्यम् । द्वितीये-ब्रह्मभिन्ने, सति-सत्ये, परमार्थतः-वस्तुतः, प्रतीतितः फला. भावमित्यस्य फलमलीकमित्यर्थः। तथाच कि वास्तवं फलमली कि ·सिद्धान्तविन्दो सप्तमश्लोकः । ३४१ पि? तत्राथमिष्टापत्त्या परिहरति- न शास्ता न शास्त्रं न शिष्यो न शिक्षा न च त्वं न चाहं न चायं प्रपञ्चः । स्वरूपावबोधो विकल्पासहिष्णु- स्तदेकोवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ ७ ॥ शास्ता उपदेशकर्ता गुरुः । शास्त्रमुपदेशकरणम् । शिष्य उपदेशकर्म । शिक्षा उपदेशक्रिया ।. त्वं श्रो. ता, अहं वक्ता, अयं सर्वप्रमाणसन्निधापितः प्रपञ्चो देहेन्द्रियादिरर्थः परमार्थतो नास्तीत्यर्थः । द्वितीयं नि. न्यायरत्नावली। तीतित:-प्रातीतिकत्वेन रूपेण । फलाभावमियनुषज्यते । अत्र च फलाभावमित्यस्य फलरूपमलीकमित्यर्थः । तथा च ज्ञायमानं फलमलीकमिति भावः । एतेन प्रातीतिकफलस्य प्रातातिकत्वरू. पेणाभावस्यापि सिद्धान्तेऽपि स्वीकारात् पश्चात्तदूषणानुपपत्ति- रित्यपास्तम् । परमार्थतो नास्तीति । तथा च शास्त्रादिसर्व- प्रपञ्चस्य निषेधात् परमार्थत्वरूपण ज्ञानफलस्यापि निषेधलाभ इति भावः । द्वितीयं-प्रातीतिकत्वविशिष्टं फलमलीकमित्यभिप्रा- नारायणी प्रातीतिकं फलमलीकमिति प्रश्ननिष्कृष्टार्थः । परमार्थतो नास्ति परमार्थत्वविशिष्टमलीकमित्यर्थः। द्वितीयं प्रातीतिकत्वविशिष्टं फलम. लोकमित्यभिप्रायः। आत्मैवाविद्यानिवृत्तिः, नचोपदेशवैयर्थ्यम् ; ब्रह्मा- नुभवप्रतिबन्धकाज्ञानविघटकत्वेन सार्थकत्वादिति वाचस्पतिमिश्राः । तन्न सम्यक् । तन्निवर्तकत्वादिरूपतद्विघटकत्वस्य दुर्वचत्वात् । अतो नात्मस्वरूण किन्तु पञ्चमप्रकारा निरुक्तप्रकारेण सत्त्वस्यासस्वस्य च विरोधेन सत्त्वासत्त्वयोश्चासमावेशात् । नाप्यनिर्वाच्या जन्यस्याशा. नोपादानकत्वेन मुक्तावन्वयित्वासम्भवादिति केचित्। तदपि न सम्यक्। ज्ञानसाध्यायास्तस्या अज्ञानोपादानकत्वेनानिर्वाच्यत्वात्पञ्चमप्रकारान्त. र्भावे मानाभावाद् ब्रह्मणोऽसिद्धिप्रसङ्गाच्च । तस्मान्न पश्चमप्रकाराऽवि- - ·३४२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते राकरोति-वरूपावबोधो विकल्पासहिष्णुरिति । अय- मर्थः-यद्यप्यविद्यानिवृत्तिरात्माऽनात्मा वेत्यादिविक- ल्पने किमपि फलं निरूपयितुं शक्यते, तथापि स्वरूपावबोधो विज्ञानफलमनुभूयते । न न्यायरत्नावली। यम् । स्वरूपावबोधः--प्रकाशमानपूर्णानन्दरूपः । विज्ञानफलं- नारायणी। द्यानिवृत्तिः किन्त्वनिर्वाच्यैत्र, तदुपलक्षितश्चात्मा पुमर्थ इत्यज्ञान- नाश्यस्य मिथ्यात्वेन मुक्तावनन्वयित्वेपि न हानिः। उपलक्षितस्यानु. वृत्तेरित्यपरे । तदपि न सम्यक् । अविद्यानाशस्य सुखदुःखाभावेतरत्वेन स्वतोऽपुरुषार्थत्वात् , अतोऽनवच्छिन्नानन्द एव पुरुषार्थः। स च यद्यपि नित्यसिद्धस्तथापि विस्मृतवेयकादिरिव ज्ञातत्वेन प्राप्यत्वोत्फल. मिति चित्सुखाचार्याः। एतदपि न सम्यक् । अनिर्वचनीयख्यातिवा- दिमते जाग्रबोधादिना प्रातीतिकस्वप्नपदार्थनाशस्येव ब्रह्मसाक्षा. कारेण 'ब्रह्म नास्ति न भासत' इति भ्रमसिद्धानन्दावरणनिवृत्तेर्मु. ख्यफलस्यैव सम्भवात् । ब्रह्मण औपचारिकफलवत्त्वकल्पनं नयुक्तमि- त्यन्ये । इदमपि न युक्तिसहम् । निवृत्तरनिरूपणस्योक्तः । अपि च निवृ. त्तिः प्रागभावो वा नाशा वा अत्यन्ताभावो वा ? नाद्यः । अनाद्यज्ञानस्य प्रागभावायोगात् । प्रागभावस्यानादित्वेन ज्ञानसाध्यत्वायोगाच्च नापि द्वितीयः । तस्य पारमार्थिकत्वे ज्ञानसाध्यत्वानुपपत्तिः, व्यावहा- रिकत्वे प्रपञ्चवज्ञानबाध्यत्वावश्यकतया प्रतियोग्युन्मज्जनापत्तिः,प्राति. भासिकत्वे तु प्रतियोगिनोऽज्ञानादेः सत्यत्वापत्तिः, प्रातिभासिकाभाव. प्रतियोगिनः साक्षिणः सत्यत्वदर्शनात् । अत एव न तृतीयः । त्रिविध- सत्ताकातिरिक्तस्याऽप्रसिद्धः । नापि चतुर्थः । तस्य प्रतियो. गिसमानाधिकरणत्वेनाकिश्चित्करत्वादिति । तस्मान्न किञ्चि- देतत् , किन्तु निरतिशयसुखापरोक्ष्यमेव पुरुषार्थः। निरतिशयत्वं तु स्वं प्रत्यनावृतभासकचैतन्याभेदरूपापरोक्षत्वम् । अनावृतत्वंचस्वं प्रति ज्ञानेनेति केचित् । तदपि न सम्यक् । अनावृतत्वस्यावरणाभावघटिता. र्थत्वेन तद्दोषतादवस्थात् , अतः सर्वस्याप्यज्ञाननाशद्वारकफलत्वात् अनिर्वाच्यत्वमेवेत्याशयेनाह-यद्यपीति । (१)*स्वरूपेति । परिपूर्णानन्दरूप. (१) *अयमर्थः यद्यपि अविद्यानिवृत्तिरात्मानात्मा वेति विकल्पे न किमपि फलं ।

·सिद्धान्तविन्दौ सप्तमश्लोकः । ३४३ तथा चैतत्कथामिति विकल्पनीयम् । सर्वतोपमर्दन विकल्पा- सहिष्णुत्वात् । न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । न्यायरत्नावली। चरममनोवृत्तिफलत्वेन प्रातोतिकेन विशिष्टम् । तथा च प्रातीति- कमज्ञाननिवृत्तित्वं पूर्णानन्दे प्रकाशमाने जीवन्मुक्तेन कल्पितम् । तद्विशिष्टस्य जन्यतारूपं फलत्वमपि प्राीतिकम् । तदुक्तं वार्तिके- निवृत्तिरात्मा माहस्य ज्ञातत्वनोपलक्षितः । इति भावः । न चैतत्कथमिति । वियदादिसर्वतोपमर्द- रूपे कैवल्ये कल्पितस्य निवृत्तित्वस्यासम्भवात्सत्यमेव तद्वाच्यम् , अन्यथा ह्यविद्यैव स्यादिति भावः । विकल्पासहिष्णुत्वात्-आ त्मनो विकल्पविषयवैशिष्टयस्यासहत्वात् । तथाचोक्तं निवृत्तित्वं जीवन्मुक्तिकाल एवास्ति न तु विदेहकैवल्य इति नोक्तदोष इति भावः । ननु तत्रापि किं मानम् ? तत्राह-न हीत्यादि । 'या या प्रमा सा सा समानविषयकाज्ञानतत्पयुक्तवत्कालपूर्वत्व- शून्यक्षणवृत्तिर्भवति, यथा शुक्त्यादिप्रमेति नियमे दृष्ट प्रत्यक्षादि- नारायणी। स्वरूपावाप्तिः* विज्ञानफलं शास्त्राचार्यप्रसादजचरममनोवृत्तिफलम् त- स्य च तत्त्वज्ञानात्पूर्व स्वरूपस्य बद्धत्वमिव तत्त्वज्ञानादृवं फलत्वमपि जीवन्मुक्तिदशायां प्रातीतिकमेवेति भावः । तत्त्वज्ञानादूर्ध्वम् अज्ञानदृष्टि शून्यो जीवन्मुक्तः स्वरूपेऽज्ञाननिवृत्तित्वं परिकल्प्य तद्विशिष्टस्य ज्ञान जन्यत्वरूपं फलस्वमपि कल्पयन् कृतकृत्यो भवति स्वकल्पिताज्ञानतत्प्र. युक्तवत्कालपूर्वत्वशून्यक्षणवृत्तिर्भवतीति यावत् । फलत्वकल्पनैव क- थमिति नाशङ्कनीयमित्याह-नचैतदिति। विकल्पेति विकल्पविषय- त्वायोगात् जीवन्मुक्तिकाले स्वानुभवसिद्धस्य सकलविकल्पातीतस्थ फलस्य विकल्पवैशिष्ट्यबाधादिति भावः । विकल्पातीतत्वमेव कथं त. त्राह-नहीति । दृष्टे प्रत्यक्षसिद्धे अनुपपन्नं नाम युक्तिविरुद्धं कि. ञ्चित् अनुभवविरुद्धस्तर्को नोपादेय इति भावः। प्रातीतिकफलत्व. निरूपयितुं शक्यते तथापि स्वरूपावबोधो विज्ञानफलमनुभूयते* विज्ञानफलमित्यादसममग्रे । अयं चिहितः पाठो भिन्नः खपुस्तके ।

·३४५ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते च श्रुतिः- न निरोधो न चोत्पत्तिन बुद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुन वै मुक्त इत्येषां परमार्थता ॥ न्यायरत्नावली। सिद्ध हि यस्माद्वौशिष्टयासहत्वमात्मनो बोधयन्ती मती नानुपप. ना। ननु नानाज्ञानपक्षे दृष्टान्तसम्भवात्ताशनियमः प्रत्यक्षादि. सिद्धः । एकाज्ञानपक्षे तु का गतिः ? तत्राह-तथा च श्रुतिरि- ति । तथा विकल्पासहत्वमात्मनो बोधयन्ती सती ज्ञानात् ब्रह्म भावं दर्शयति द्वैतजातं च वारयतीत्यग्रेऽन्वयः । निरोधः नाशः, उत्पत्तिः जन्म, प्रपञ्चस्येति शेषः । बुद्धस्तत्वदशी । साधक: श्रवणादिमान् । मुक्तः अज्ञाननिवृत्तिमान् । परमार्थतेति भावार्थो विवक्षितः । निरोधादिशून्यं परमार्थ इत्युक्तं तच्छून्यत्वं विकल्पा. सहत्वं न लभ्येत, ततस्तथानुक्त्वा इसेपा परमार्थतेत्युक्तम् । इति. शब्देन तु सर्ववैशिष्टयासहं शुद्धं चिद्रूपमुक्तम् । (१)तत् नारायणी । कल्पना श्रुतिसिद्धापीत्याह-तथेति । निरोधः नाशः उत्पत्तिः जन्म, प्रपञ्चस्यति शेषः। बद्धः अनाद्यज्ञानवान् , साधकः तन्निवृत्त्यनुकूलश्रव. णादिमान् , मुमुक्षुः मुक्तः स्यामितीच्छावान , वृत्तिमान् । परमार्थतेति । भावार्थोऽविवक्षितः निरोधादिशून्यं परमार्थ ( १ ) तत्सर्वमभवदिति । एवकारानुषङ्गेण सर्व दृश्यजातं ब्रह्मैव । न तु ज्ञातं ब्रह्म दृश्यतत्कालपूर्वकालवृत्तीत्यर्थः । 'सविशषणे होति न्यायात् । ब्रह्मज्ञाने तादृशपूर्वका . लवृत्तित्वाभावलाभः । यथा हि 'अयं पाण्डत एव न त्वस्य पाण्डित्यं चारु' इत्यादौ न त्वित्यादिनैवकारार्थस्यानुवादबलादेवकारस्य तादृशानुवादसमानार्थकत्वम् ,तथा 'यस्मिन् स. वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत' इत्यादी क इत्यादिनैवकारार्थीनुवादबलात् ब्रह्मज्ञाने मोहादिपूर्वकालवृत्तित्वाभावः एषकारेण बोध्यत इति निर्णीयते । तथा च हेत्वर्थकशतृप्रत्ययेन पूर्वकालवृत्तिताघटितहेतुत्वोपस्थापनात् पूर्वका लवृत्तितासम्बन्धेन मोहाद्यभावधीसम्भवेन मोहादिकारणद्वैतसत्त्वे मोहादेरुक्ताभावानुपप. त्या च द्वैतकालपूर्वकालवृत्तित्वाभावस्य ब्रह्मज्ञाने धीसम्भव इति ध्येयम् । इति पाठा- न्तरं छपुस्तके । मुक्तः अज्ञाननि- . .

·सिद्धान्तविन्दो सप्तमश्लोकः । ३४५ 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मा. स्मीति तस्मात्तत्सर्वमभवादे'त्याद्याः । पूर्वमपि ब्रह्म न्यायरत्नावली। . सर्वमभवदिति । सर्व दृश्यजातं ब्रह्माभवदित्यर्थः । सर्वदृश्यानां ज्ञातब्रह्मभवनं स्वकालपूर्वकालवृत्तिभिन्नतया ज्ञातं यद ब्रह्मतादा. त्म्यम् । शुक्तौ ज्ञातायां सयामारोपितं रजतादिकं नाभवदि. त्यादौ तादृशरजतादावुक्तभिन्नाया ज्ञातशुक्तस्तादात्म्यं बुध्यते । अत एव 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत तत् केन कं पश्येन तत् केन कं जिलेदि'त्यादौ सर्वदृश्यानामात्मभवनमुक्त्वा अर्थात् प्राप्तं त- वज्ञात्मनि स्वकालपूर्वत्तितासम्बन्धेन दृश्यादेरत्यन्ताभावमा. क्षेपार्थककिंशब्देन श्रुतिरनुवदति । अस्येतिपदस्य तत्त्वसाक्षा- स्कारवदर्थकस्यानुपङ्गाद , किमित्यस्यापि विभक्तिव्यत्ययेन लिङ्ग- व्यत्ययेन चानुषङ्गात् , को ज्ञाता, किं यथा स्यात् तथा पश्ये- दित्यर्थलाभेन तत्त्वसाक्षात्कारवदात्मस्वरूपे द्रष्टदृश्यदर्शनतत्सा- धनानामुक्तसम्बन्धेनात्यन्ताभावबोधः । एवं तत् केन कं जिघ्र दित्यादावपि । किश्च यत् फलं श्याममासीत् , तदिदानी रक्त- मेवाभवत् , न तु स्वनिष्ठश्यामतया समकालम् , नापि पूर्वका- लम्' इत्यादौ नवित्यादिना तदिदानीमित्यादेरर्थानुवादात तयो. स्तुल्यार्थकत्वम् । रक्तादिपदस्य उक्तकालादिभिन्ने लक्षणा- नारायणी। इत्युक्ते तच्छून्यत्वविकल्पासहत्वादिकं न लभ्येत ततस्तथाऽनुचवा परमार्थतेत्युक्तम् , एतच्छब्देन सर्वनाम्ना सर्ववैशिष्ट्यासहं शुद्धचिदू- पमुक्तम् । श्रुत्यन्तरमाह- ब्रह्म वेति । अग्रे-प्राग्बोधात्-वा अपि, इदं-श- रोरस्थां प्रमात्रादि साक्षिभूतं त्वंपदलश्यं ब्रह्मवासीन्न सांसारिकधर्मा- न्विततया, तथाच शुद्धचिदानन्दैकरसमेव त्वमासीरिति गुरुगा बाधि- तमात्मानं तदेवास्थूलादिलक्षणलक्षितं ब्रह्मैव अवेत् ज्ञातवान् । एवका. रोत्राविनाभावरूपाभेदं वारयति ब्रह्मभिन्नं नावेदित्यर्थः । ज्ञानाकार- माह- अहमिति । शानंफलमाह-तस्मादिति । तस्माद्विज्ञानात् सर्वे भो.

·३४६ न्यायरत्नावली-नारायणी-महिते न्यायरत्नावली। स्वीकारेण तदन्ययोगव्यवच्छेदार्थकस्यैवकारस्य ताशसमका. लादितादात्म्यव्यवच्छेदबोधकत्वेन च तत्सम्भवः । तथा 'तत् केने'त्यायनुवादतुल्यार्यकत्वात् 'यत्र त्वस्य'त्पादेरुक्तार्थकत्व स्वी क्रियते । लक्षणया आत्मपदोपस्थापितम्यापि तस्य दृश्यकाल. पूर्ववृत्तिभिन्नस्यात्मनो भिन्नस्यास्य दृश्यकालपूर्ववृत्तितादात्म्य. व्यवच्छेदरूपस्य अन्ययोगव्यवच्छेदस्य एवकारेण बोधसम्भवात् । विशेषणगतैवकारस्यापि शिरोमण्यादिभिरप्यन्ययोगव्यवच्छेद- बोधकत्वस्वीकारात् । तस्य अयोगव्यवच्छेदबोधकत्वस्वीकारेऽपि दृश्यकालपूर्ववृत्तिभिन्नतादात्म्यायोगव्यवच्छे दबोधकत्वसम्भवात् य. त्रेत्यनेनोक्त तत्वसाक्षात्कारकाले दृश्येषु तादृशव्यवच्छेदयोस्तत्त्वात् । यदि त्वात्मैव विशेष्योऽत्र स्वीक्रियते , अत एव 'यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानत' इत्यत्राभूदित्येकवचनान्तमित्यालोच्यते, तदा तादृशभिन्ने भूतपदमेव लाक्षाणकम् । तत्सर्वमभवदित्यत्रा- नुवादाभावेऽप्युक्तवाक्यसमानार्थत्वाय तादृशार्थकत्वम् । 'सवि- शेषणे ही तिन्यायर्यात् ब्रह्मज्ञाने तादृशपूर्ववृत्तित्वलाभः । एवं 'य- स्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कश्शो- क एकत्वमनुपश्यत' इत्यादौ क इत्यादिना एवकारार्थवादबलात् ब्रह्मज्ञाने मोहादिपूर्वकालवृत्तित्वं एवकारेण बोध्यत इति निर्णी- यते । हेत्वर्थकशतृपत्ययेन पूर्वकालवृत्तिताघटितहेतुत्वोपस्थापनात पूर्वकालवृत्तितासम्बन्धेन मोहावभावधीसम्भवन मोहादिकारण. द्वैतसचे मोहादेरुक्ताभावानुपपया द्वैतवत्कालपूर्वकालावृत्तित्वस्य ब्रह्मज्ञाने धीसम्भवः । यथाश्रुते साक्षात्सम्बन्धेन मोहादेरभाव- स्यात्मनि बोधे जीवन्मुक्तः बाधात् । विवक्षितार्थे तु चरमज्ञाने पूर्वज्ञान हेतुकस्य उक्तकालावृत्तित्वस्य धीसम्भव इति ध्येयम् । इत्यायेत्याद्यपदेन 'ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुतिसङ्ग्रहः । ..

·सिद्धान्तबिन्दौ अष्टमश्लोकः । ३४७ स्वरूपस्यैव सतो जीवस्य ज्ञानाद्ब्रह्मभावं दर्शयति । सर्व च द्वैतं वारयति ॥ ७ ॥ नन्वात्मनः स्वप्रकाशचैतन्यरूपत्वे सर्वदा भास- मानत्वेन जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिव्यवस्था कथम् ? न च भ्रान्त्येव व्यवस्थेति वाच्यम् । तथा सति सर्वस्यैव स्वा. न्यायरत्नावली । ज्ञानादित्यादि । ज्ञानात ब्रह्मभावो नाम ज्ञायमानजीवस्वरूप. स्य ब्रह्माज्ञानकालपूर्वत्वशून्यक्षणवृत्तित्वम् । वारयतीत्यत्रापि ज्ञा. नादित्यनुषज्यते । तथा च ज्ञानस्वरूपं द्वैतवत्कालपूर्वत्वशून्यक्षण. वृत्तितया बोधयतीत्यर्थः । अथवा ननु पातीतिकफलत्वावशि- ष्टोद्देशेन मुमुक्षूणां सर्वत्यागपूर्वकं श्रवणादौ प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । प्रवृत्तिकाल एव 'आत्मसुखमनादि तस्य फलत्वं प्रातीतिकमिति ज्ञानसम्भवेन सिद्धत्वेन ज्ञाते आत्मसुखे इच्छानुदयात् तत्राह- न हीत्यादि । दृष्टे अज्ञानतत्प्रयुक्तविरोधिमनोवृत्तिविषयत्वविशि- ष्टात्मसुखे परमपुरुषार्थ उद्देश्ये सम्भवति सति श्रवणादौ प्रवृत्यादिकं न ह्यनुपपन्नमित्यर्थः । आत्मभिन्नस्य सर्वस्यापरमार्थत्वेन तद्विरोधि- स्वमात्माकारवृत्तेयुक्तमित्याशयेन न निरोध इत्याद्युक्तम् । तस्यामु- क्तविरोधित्वबोधकं 'ब्रह्म वा' इसादिकमित्याशयेन तदुक्तम् । तदे. तत् अस्माभिरेतद्ग्रन्थादावेवोक्तम् ॥ ७ ॥ भ्रान्त्यैवेति । यथा स्वप्नमध्ये जाग्रदादिकं भिन्नतया भ्रा. तृजातं तद् ब्रह्म अविद्यातत्कार्याभिमाननिवृत्त्याऽनुगतसच्चिदानन्दा- त्मकम् अभवत् भवति । अधिकं महद्याख्यानेनुसन्धेयम् ॥ ७ ॥ अष्टमं पद्यमवतारयति-नन्विति । आत्मनः 'योयं विज्ञानमय' इति श्रुतिबोधितस्य मनआद्यतिरिक्तस्य । स्वप्रकाशेति । संविदन्तरानपेक्षत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारचिदात्मत्वे(१) । सर्वदेति । 'अहं न प्रकाश'इश्यज्ञान- भासकत्वेन व्यवहारविषयत्वे, सुषुप्त्यादीत्यादिना तत्तदवस्थाकृतभोग. परिग्रहः । व्यवस्था-असायम् । भ्रान्त्यवेति । यथा स्वप्न जाग्रदादि- (१) अपरोक्षव्यवहारं विषयत्वे, विषयत्वयोग्यत्वे इत्यन्यतरपाठस्यावश्यकतात्र । नारायणी।

·३४८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते प्नत्वापत्तिरिति चेन्न । लक्षणतस्त्रयाणामपि स्वप्नत्वेs. पि प्रतिभासतोऽविद्याकृतविशेषसम्भवात् सदसद्विल- लक्षणत्वेन च सविशेषत्वाइयवस्थोपपत्तेः। परमार्थ- नस्तु न कापि व्यवस्थेत्याह- न जाग्रन्न मे स्वप्नको वा सुषप्ति- नं विश्वो न वा तैजसः प्राज्ञको वा। अविद्यात्मकत्वात्त्रयाणां तुरीय- स्तदेकोऽवशिष्टशिवः केवलोऽहम् ॥ ८॥ अत्र लय कमेण पौर्वापर्यव्यपदेशः । तथा हि-अ- न्यायरत्नावली। न्त्या कल्पितं तथेत्ययः । लक्षणत:-आविद्यकत्वादिरूपेण । त्र- याणामपीति । 'त्रयमप्येतत स्वप्नं सुषुप्तं मायामात्रं त्रयस्स्वाना' इत्यादिश्रुतिभिरिपि तथोक्तम् । त्रयं जाग्रत्स्वमसुषुप्तिरूपम् । एवं त्रय इसपि । प्रतिभासतः व्यवहारतः । ननु मिथ्याभूतस्य सद. न्यत्वेऽपि सविशेषत्वस्वीकारे तच्छब्दस्यापि स स्यात् तत्राह- सदित्यादि । लयक्रमेणेति । जाग्राविश्वयोः स्वप्ननेजसयोः नारायणी। कमसाङ्कार्यणेव कल्पितं तथेत्यर्थः । सर्वस्यैव अवस्थात्रयस्यापि । लक्षणतः आविद्यकत्वादिरूपेण, त्रयाणां-जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनां स्वप्नत्येपि, त्रयमप्येत्स्वप्नं सुषुप्तं मायामात्रमिति श्रुतिसिद्धस्वप्नत्वेपि । प्रतिभासतः- व्यवहारतः । अविद्याकृतेति । अविद्याकृतो यो विशेषोऽविद्यातिरिक्तदोष. जन्यस्वरूपस्तस्मात् : सविशेषत्वात्-आत्मज्ञानातिरिक्तज्ञाननाश्यत्वे सति सत्त्वात् आत्मज्ञानातिरिक्तज्ञानाबाध्यत्वे सति सत्वाच्च । व्यव. स्थोपपत्तेः-असाङ्कोपपत्तेः । तत्राद्यस्य स्वप्ने द्वितीयस्य जागरणे सत्त्वा- दिति भावः । ननु परमार्थसदन्यत्वेपि यदि मिथ्याभूतसत्ताविशेषरूपं सविशेषत्वं तदाऽसन्नृभंगस्य विकल्पोल्लिखिता सत्तापि स्यात्तत्राह- असद्विलक्षणेनेति । अपरोक्षतया प्रतीयमानत्वादिति भावः। लयक्रमेणेति । जाग्रद्विश्वयोः स्वप्नतैजसयोःमुषुप्तिप्राशयोलय इति क्रमसदृशक्रमेणेत्यर्थः।

·सिद्धान्तविन्दी अष्टमश्लोकः । ३४९ स्मिन्मते पदार्थो द्विविधः, दृक् दृश्यं च । अन्येषां वादि. परिकल्पितानां पदार्थानामत्रैवान्तर्भावात् । तत्र दृक्प. दार्थः आत्मा पारमार्थिक एकः सर्वदेकरूपोऽप्यौपाधि- कभेदेन त्रिविधः, ईश्वरो जीवस्साक्षी चेति । तत्र का. रणीभूताज्ञानोपाधिरीश्वरः । अन्तःकरणतत्संस्काराव. च्छिन्नाज्ञानोपहितोजीवः । प्रपञ्चितं चैतदधस्तात् । अवि. चाप्रतिविम्वेश्वरपक्षेबिम्बचैतन्यं साक्षी,विम्वेश्वरपक्षे. तु बिम्बप्रतिबिम्बमुखानुगतमुखस्वरूपवजीवेश्वरानुगत न्यायरत्नावली। त योस्सुषुप्तिपाज्ञयालय इतिक्रममदृशक्रमेणेत्यर्थः । बिम्बेश्वरे- त्यादि । यथा बिम्बत्वप्रतिबिम्बत्वोपहितरूपाभ्यां मुखं द्वेधा नारायणी। पूर्व वापरं चेति पूर्वापरे तयोर्भावः पौर्वापर्यम्प्रथमपश्चाद्भावस्तेन निर्देशः प्रथमतः कार्यस्य जाग्रदादेः पश्चात्कारणस्य सुषुप्त्यादेः कथनम् । अत्रो- किलाघवात् लयक्रम एव प्रागुक्तः कार्यस्य कारणे लयप्रदर्शनेनैव कार्यकारणभावलाभात् , सृष्टिक्रमनिर्देशे तु लयक्रमस्य नैयायिकादे. मतवारणाय पृथगुक्तिरवश्यं वाच्या तथाच गौरवं स्यादिति भावः । शिष्बुद्धिवेशद्याय सकलवेदान्तरहस्यं प्रदर्शयितुं टीकाकारो भूमिका- मारचयति-तथाहीति । अस्मन्मते-वेदान्तमते, पदार्थः-पदस्यार्थः पदा. भिधेय इति यावत् । द्विविधः-द्विप्रकारः । दृगिति । निरुक्तस्वप्रकाशत्वेन द्वशः साक्षिभास्यत्वाभावात् पृथनिर्देशः । पदार्थत्वं दुग्दृश्योभयान्य- तरत्वव्याप्यम् , द्वक्त्वं दृश्यत्वं चोभयं पदार्थविभाजकमिति यावत् । ननु वैशेषिकादिभिर्द्रव्याद्यन्यतमत्वादिना पदार्थत्वव्यापकत्वाङ्गोका- रास्कथमेतदित्याशझ्याह-अन्यति । अत्रैव दूरदृश्ययोरेव अन्तर्भावं दर्शयिष्यन्नाह-तत्रेति । तत्र द्वग्दृश्ययोर्मध्ये,आत्मा-अनात्मनामधिष्ठानम्, पारमार्थिकः-स्वान्यूनसत्ताकपरिच्छेदवद्भिन्नः, एकः-अद्वीतीयः, सर्व- दैकरूपोपि--कूटस्थनित्योपि ( औपाधिकभेदेन-उपाधिकृतभेदेन, ) विविध:-त्रिप्रकारः। तदेवाह-ईश्वर इति । तत्रेशादिपदप्रवृत्तिनिमित्तं प्रसङ्गादाह- तत्रेत्यादि । तत्र-ईश्वरादिषु, अधस्तात्प्रथमश्लोकव्याख्याने । 'तत्र यो विशेषस्तत्राह-बिम्बेश्वरपक्षेति ।.दर्पणस्य ग्रीवास्थमखयोर- ·३५० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते सर्वानुसन्धातृ चैतन्यं साक्षीत्युच्यते । (१)वार्तिककारमते स्वीश्वर एव साक्षीति दैविध्यमेव जीवेश्वरभेदेन दृशः । तत्रेश्वरोऽपि त्रिविधः । स्वोपाधिभूताविद्या- गुणत्रयभेदेन विष्णुब्रह्मरुद्रभेदात् । कारणीभूतसत्व- गुणावच्छिन्नो विष्णुः पालयिता | कारणीभूतरजउप. हितो ब्रह्मा स्रष्टा। हिरण्यगर्भस्तु महाभूत कारणत्वा. न्यायरत्नावली। भिद्यते । दर्पणाधुपाध्यन्तर्गतत्वे सत्यौपाधिकपरिच्छेदशुन्यत्वे च सति बहिस्थितस्वरूपकत्वं प्रतिबिम्बत्वम् । बिम्बस्य वारणा- याधम् । घटाकाशादिवारणाय द्वितीयम् । दर्पणाघ- न्तर्गततदवयवधारणाय तृतीयम् । उपाध्यनन्तर्गतत्वे सति उपा. ध्यन्तर्गतरूपाभिन्नबहिस्थितत्वं बिम्बत्वमिति विवेकात् । तथोक्तो. पहितमुखद्वयात शुद्धरूपं मुखं भिद्यते । शुद्धस्योपहितकल्पना- धिष्ठानत्वेन ततो भेदस्यावश्यकत्वात् । तथा च बिम्बत्वप्रतिबि म्बत्वोपहितजीवेश्वराभ्यां शुद्धचिदन्या । विशिष्टकेवलयोर्भदा. भेदस्वीकारेण तस्यां तदुभयाभेदस्यापि स्वीकाराव तदुभयानुस्यू तापि सेति भावः । जीवस्यापि कार्यभूतमनोगतसरवादिगुणाव च्छिन्नत्वेन तत्रातिव्याप्तिवारणायाह-कारणीभूतोत । अका- नारायणी। नुगतं यन्मुखं स्वं स्वरूपं मुखाकृतिः तद्वजीवेश्वरयोरन्तःकरणाव च्छिन्न योरनुगतं यत्सर्वानुसन्धातृ चैतन्यम् उभयोपाध्युपलक्षित सर्वाधिष्टानचिन्मानं साक्षीत्यर्थः । तत्र विशिष्टकेवलयोर्भेदाभेदाङ्गी कारात् बिम्बप्रतिबिम्बाभ्यां शुद्धस्य भिन्नत्वं तदनुस्यूतस्वं च द्वयमप्यवि रुद्धमिति भावः । वाचस्पतिमते विशेषमाह-वाचस्पतीति । स्वोपाधीति ईश्वरोगाधिभूतायाः मायायाः सत्त्वरजस्तमोगुणानां भेदेन जीवस्यापि क -भूतमनोगतसत्वगुणावच्छिन्नत्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय । कारणीभूतेति. (१) वाचस्पतिमते इति कखपुस्तकयोः ।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ३५१ । भावात् न ब्रह्मा, तथापि स्थूलभूतस्रष्टत्वात् (१)क्वचि. होत्युपर्यते । कारणीभूनतमउ पहितो रुद्रः संहर्ता । एवं चैकस्यैव चतुर्भुजचतुर्मुग्वपञ्चमुखाद्या पुमाकाराः न्यायरत्नावली। यभूतेत्यर्थः । क्वचिदिति । स वैशरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत । तस्मादेतत् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते । इत्यादिश्रुता, ब्रह्मतत्वं तपो वेदाः ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः । इत्यादिकोशे चेत्यर्थः । एवं चेति । चतुर्भुजादिशरीरकार्यपरि- पालनादेर्विष्ण्वादिकर्तृकत्वे चेत्यर्थः । एकस्यैवति । ननु चतुर्भु. जाकारी विष्णोरवतारः, चतुर्मुखाकारो ब्रह्मणः, पञ्चमुखाकारां. रुद्रस्य, लक्ष्म्याकारो विष्णोः, भारत्याकारो ब्रह्मणः भवान्याकारो रुद्रस्यति विशिष्य वक्तव्यम् , किमिसेकस्येत्युक्तम् ? उच्यते । चतु: (जशरीरस्य पालनमेव कार्यपिति वक्तुमशक्यम् , दैत्यसंहारा- दिकार्यस्य दर्शनात् । तस्य देवरक्षणफलकत्वेऽपि तमाकार्यत्वेन नारायणी। अकार्याभूतेत्यर्थः । क्वचिदिति । वैशरीरी प्रथमः स पुरुष उच्यते। आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥ तस्मादेतद्ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते। इत्यादिश्रुतौ । एवं चेति । चतुर्भुजादिशरीरकार्यपालनादेर्विष्ण- वादिकर्तृकत्वे चेत्यर्थः । एकस्यैवेति । मुख्यस्यैव कारणोपाधिकस्ये. त्यर्थः। ननु चतुर्भुजाकारो विष्णोरवतारः, चतुर्मुखाकारो ब्रह्मणः, पञ्चमुखाकारो रुद्रस्य, लक्ष्म्याकारो विष्णोः, भारत्याकारो ब्रह्मणः, भवान्याकारो रुद्रस्येति विशिष्यवक्तव्यं कथमेकस्योक्तम् ? उच्यते । (१) ब्रह्म तत्त्वं तपो वेदाः ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिरिति कोशादित्यर्थः । वै ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित । वच- न्यायरत्नावलो। रुद्रकार्यत्वात् । एवं पञ्चमुखशरीरे त्रिपुरसंहारादितमःकार्यस्य ज. गत्पालनफलकत्वेन विष्णुकार्यत्वदर्शनात् न रुद्र कार्यनि- जयसम्भवः । एवं भवान्यादेः दैत्यादिसंहीत्वेऽपि पालनरूप. विष्णुकार्यदर्शनात् हरिवंशादी विष्ण्वादिरूपत्वस्य स्पष्टमुक्तता च्च न रुद्रादिरूपत्वनिर्णयः । अत एव सरस्वत्यादेरपि पालना. दिकार्य पुराणादौ तत्र तत्रोक्तमिति न ब्रह्मादिरूपत्वनिर्णयः । त. स्मात् चतुर्भुजादिशरीरं रुद्रादेरपि । एतदभिप्रायेणैव- हरिरूपी महादेवो लिङ्गरूपी जनार्दनः । ईषदप्यन्तरं नास्ति भेदकृन्नरकं वृजेत् । इत्यादि ब्रहन्नारदीयस्थानि, नामानि तव गोविन्द यानि लोक महान्ति च । तान्येव मम'इत्यादिमहस्त्रनामभाष्योदाहृतानि च नानि समञ्जसानि । अन्यथा गुणभेदेन भेदसत्वात् वि. हणुशिवादिपदानां शिव विष्ण्वादिनामवासम्भवाच्चासङ्गतेः । उक्ताभिप्रायादरे तु सत्त्वगुणावच्छिन्नचित इत्र चतुर्भुजशरीरकृत्ति नारायणी। चतुर्भुजशरीरिणः पालनकर्तृताप्रयोजकं विष्णुत्वमेवेति वक्तुमशक्यम्। दैत्यसंहारादिरूपरुद्रकार्यदर्शनात् । तस्य देवरक्षणफलकत्वेऽपि तमः- कार्यत्वेन रुद्रकार्यत्वात् । एवं पञ्चमुखशरीरावच्छिन्नस्य त्रिपुरादि. संहर्तृत्वेऽपि न रुद्ररूपत्वनिर्णयः । 'प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी'ति श्रुत्या विज्ञानमुक्तिदानादिरूपविष्णुकार्यप्रतीतेः। ज्ञानादीनां सत्वका. यत्वेन विष्णुकार्यत्वात् । एवं भवान्यादेर्दैत्यादिसंहर्तृत्वेऽपि पालन. रूपविष्णुकार्यप्रतीतेन रुद्ररूपत्वनिर्णयः । एवं सरस्वत्या अपि ज्ञानपा- लनादिरूपविष्णुकार्यप्रतीतेन ब्रह्मरूपतानिर्णयः। तस्मात्सर्वाणि शरी- राणि सर्वेषामपि पालनादिरूपस्य चतुर्भुजादिशरीरावच्छिन्ने क्लृप्त- कार्यस्य रुद्रादावपि प्रतीतेः । एतदभिप्रायेणैव- हरिरूपी महादेवो लिङ्गरूपी जनार्दनः। ईषदप्यन्तरं नास्ति भेदकन्नरकं व्रजेत् । । - ·सिद्धान्तबिन्दी अष्टमश्लोकः ३५३ न्यायरत्नावली। जातिविशेषविशिष्टस्यापि हरिशब्दार्थत्वात् । अन्यथा श्रुतिपुरा. गादौ तत्तच्छन्देन तन्मात्रव्यवहारानुपपत्तेः । महादेवशन्दितस्य तमोऽवच्छिन्नचैतन्यस्य चतुर्भुजशरीराभिमानित्वात् महादेवाभि मानविषयस्य लिङ्गस्य पालनरूपसचगुणकार्याय जनार्दनशब्दित- सचावच्छिन्नचिद्रूपविष्ण्वभिमानविषयत्वाच्च हरीत्यादेराञ्जस्यम् । चतुर्भुजशरीरस्येव तदभिमानिनोस्सत्तमोऽवच्छिन्नचिद्रूपहरिह- रयोरपि हरिनारायणादिशब्दार्थत्वानामानीत्यादेरप्याअस्यम् । कारणीभूतसत्वाधवाच्छन्नचितां विष्ण्वादिरूपत्वं मैत्रायणीयशा• खायां श्रूयते-'अथ यो ह खलु वा वास्य ताममोऽशोऽसौ (१)स ब्रह्मचारिणो योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खलु वा वास्य राजमोंऽशो. ऽसौ स ब्रह्मचारिणो योऽयं ब्रह्माऽथ यो ह खलु वा वास्य सावि- कोऽशोऽसौ स ब्रह्मचारिणो यो यं विष्णुस्स वा एष पुरुषः एक स्त्रिधाभूत' इत्यादि । तत्र दीपिका व्याख्या । तामसः तमः प्रधा. नोंशः तमउपाधिको विशेषः, हे ब्रह्मचारिणः। एवमग्रेपीति । तथा भवान्यादीनामपीश्वरत्वमाश्वलायनराम्नायते 'अहमेव स्वयमि. वदामि जुष्टं देवेभिरुत मानुषेभिः यं कामये तन्तमुग्रं कृणोमि तं- ब्रह्माणं तमृषि तं सुमेधामहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे नारायणी। इत्यादिवृहन्नारदीयवाक्यानि । तस्मादेकस्यैवेश्वरस्य सत्त्वगु: णावच्छिन्नत्वादिनेव चतुर्भुजादिशरीरावच्छिन्नत्वादिना हरित्वा दिकमिति संक्षेपः एतच स्पष्टं मैत्रायणीयशाखादौ । 'अथ यो ह खलु वा वास्य तामसोशोऽसौ स ब्रह्मचारिणो योऽयं रुद्रो अथ यो ह खलु वा वास्य राजसोशोऽसौ स ब्रह्मचारिणो योऽयं ब्रह्माथ यो ह खलुवा वास्य साविकोशोऽसौ सब्रह्मचारिणो योऽयं विष्णुः स वा एष एकत्रिधाभूत' इत्यादि । अत्र च ब्रह्मचारिण इत्यादि ( १ ) अत्र स ब्रह्मचारिण इत्यादि सर्वत्र सपदरहितः पाठो गपुस्तके, परन्तु मन्त्रगत पदं दृष्ट्वा प्रपूरितं सर्वत्राऽस्माभिः ।

·३५४ न्यायरत्रावली-नारायणी-साहिते न्यायरत्नावली। हन्त वा उ अहं जनाय समरं कृणोम्यहं' चावापृथिवी आविवेश । अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्मम योनिरप्स्वन्तस्समुद्रे ततोऽवतिष्ठे भुवनानि विश्वातामूं यां वर्मणापस्पृशामि । अहमेव वात इव प्रवाम्यारभमाणा भुवनानि विश्वा । परो दिवा पर एना पृथिव्यै तावती महिना सश्च बभूवेति भवान्याः। (१)अहमित्यादि। *(२)अ. नृणस्य ऋषेः दुहिता वाक् 'सैव भवान्या अवतारो वैदिकेषु प्रसि. द्धः । सा जगत्कारणतया आत्मानमुक्तवती-अहमेवेदं वदामि किं देवैर्मानुषैश्च सेवितं ब्रह्म यं पुरुषमनुकम्पितं कामये इच्छामि तमुग्रं सर्वोत्कृष्टं कृणोमि करोमि, ब्रह्माणं स्रष्टारम् ऋषिपतीन्द्रिया- र्थदर्शिनं सुमेधां सुप्रज्ञं रुद्राय रुद्रस्य आतनामि ज्यायुक्तं करोमि, ब्रह्मद्विषो ब्राह्मणद्वेष्टारं शरवे शरुं हिसकं हन्त वा उ हन्त वै हन्तुम्, पादपूरणार्थः, समरं सङ्ग्रामं कृणोमि करोमि, किमर्थं जनाय मदीयस्तवादियुक्तजनाय तच्छरीरमाविश्य तदीय जयाय करोमि, “यथा कुरुपाण्डवयुद्ध श्रीकृष्णप्रेरितेनाजुनेन स्तु. ता तदीयजयार्थ सङ्ग्रामं कृतवती" द्यावापृथिवी दृश्यमात्रम् आ. विवेश अन्तर्यामिरूपण प्रविष्टा, पितरं द्युलोकं सुवे प्रसुवे जन- यामि, 'द्यौः पिते'तिश्रुतेः, अस्य भूलोकस्य मूर्धन् मूर्ति नारायणी। सम्बोधनम् अन्यत्स्पष्टम् । एवं भवान्यादीनामीश्वरत्वं केनोपनिषदि (१) ईश्वरी सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियमित्यादि लक्ष्म्याः तस्यास्समुदा अ- धिविक्षरन्ति तेन जीवन्ति प्रदिशश्वतस्त्रः। ततः क्षरत्यक्षरन्तद्विश्वमुपजीवति । प्रणो देवी सरस्वती वाजेमिर्वाजनीवती। धीनामविश्यवत्वित्यादि सरस्वत्याः । अनुक्रमणिका. व्याख्याने तस्या इति वाचस्समुद्रा आप इत्युक्तम् । एवं भारतपुराणवचनान्यनन्तान्यु. कार्थानि सन्ति । विस्तरभयान लिख्यन्ते । इति पाठान्तरं छपुस्तके। अयं पाठ एतस्मिन्न- पि पुस्तके अग्रे ३५७ पृष्ठे वर्तत एव । (३) अमरणस्येति गपुस्तके। अत ऊर्द्ध सर्वत्र गपुस्तके त्रुटितपाठस्यावश्यकस्य सन्धान शोधनञ्च कृतम् * '* एतच्चिद्वयान्तर्गतपाठे क्वचित्कचित् ।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोका। ३५५ ........... न्यायरत्नावली। समुद्रे ब्रह्माणि अप्सु भूतेषु अन्तर्यामिकारणरूपा मम योनिः य. स्यामीक्षणरूपं गर्भ करोमि । मम योनिमहब्रह्म तस्मिन गर्भ दधाम्यहम् । इति गीतोक्तः, ततः हेतोः विश्वानि भुवनानि अनुतिष्ठ अनुमविश्य विविधं तिष्ठामि, उत अपि च वर्मणा मायाशरी- रेण वात इव अन्याप्रेरिता सती प्रवामि वर्ते, विश्वानि भुवना. नि जनयन्ती दिवा दयुलोकस्य एनाः पृथिव्याः अस्याः भूमेः परः परस्तात् अहं (१)सम्बभूवेति । एवं श्रुत्यन्तरमपि 'ब्रह्म ह नारायणी। श्रयते (२)विस्तरभयान्न लिख्यते । (१) सम्बभूव भवामि सर्वदृश्यविलक्षणसच्चिदानन्दरूपेत्यर्थः, महिना महिम्ना एता. वती अहम् । एवं केनोपनिषदि श्रूयते 'ब्रह्म हे'ति घपुस्तके । (२) 'ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं माहमेति । तद्वैषां विजिज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमित्यादि । अथेन्द्रमबुवन्मघवन्नेताद्वजानीहि किमेतघक्षमिति । तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मात्ति. रोदधे । स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमा हैमवती तां होवाच किमेतद्यक्षमिति। सा ब्रह्मति होवाच ब्रह्मणोवा एतद्विजये महीयध्वमि'त्यन्तेन वाक्येन । तत्रायमर्थः। ब्रह्म कर्तृ देवासुरसङ्ग्रामे देवेभ्यो देवानां रक्षणाय देवशरीरेषु प्रविश्य असुरान् विजिग्ये अजयत् ततो देवास्तेन जयेन अमहीयन्त महिमानं प्राप्तवन्तः जितमिति । ततस्ते ऐक्षन्त मि- थ्याभिमानं कृतवन्तः अस्माकमस्मत्कर्तृक एवायं विजयः जयप्रयुक्तमहिमा चेति । ततस्त- दीक्षणं ब्रह्म विजिज्ञौ ज्ञातवन्तः ततस्तेभ्यो देवेभ्यो पृथगत्यद्भुतरूपेण प्रादुर्बभूव तेषां मिथ्या- भिमाननाशाय। तद्रूपं देवा न व्यजानत न ज्ञातवन्तः इदं यक्षं पूज्यं किमिति । ततो देवा अज्ञात्वा इन्द्रमब्रुवन्विजानीहीति किमेतद्यक्षमिति। ततस्तथेति स्वीकृत्य तदभ्यद्रवत् आन्त. के गत: ततस्तस्य स्वस्मिन्मनःप्रणिधानार्थ तिरादधे अन्तानं कृतवत् । ततः सर्वान् देवान् अज्ञानेनाकुलान् दृष्ट्वा तद् ब्रह्म जगन्मातृरूपेण तस्मिन्नाकाशे प्रादुर्भूतम् । तां स्त्रियमुमानामिका हैमवती हिमवतः दुहितरम् इन्द्र आजगाम किमेतदन्तर्हितं यक्षम् इति पृष्टवान् । ततः सा देवानां हितैषिणी तमुवाच ब्रह्मेति । ब्रह्मणो विजये ब्रह्मकर्तृकविजये महीयध्वं ब्रह्मणो. ऽस्मासु पक्षपातो नासुरेविति महिमानं कुरुथ न तु अस्माभिर्जितमिति जयाभिमान. मिति भावः । अत्रोमाया ईश्वरत्वं स्पष्टम् । अनीश्वरदेवाज्ञातपक्षतत्त्वप्रदर्शनोपदेशादिक- । तॄत्वोक्तेरिति संक्षेपः । अयं पाठोऽधिकः खपुस्तके ।

·३५६ न्यायरनावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त त एक्ष. न्त अस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति । तदैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिती'त्यादि 'अ. थेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति । तथेति तदभ्यद्र. वत् तस्मात्तिरोदधे । स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमा. नामुमां हैमवती तां होवाच किमेतद्यक्षमिति । मा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विनये महीयध्वामिति ततो हैव विदाञ्चकार' इति । तत्रायमर्थ:-देवासुरयुद्धे देवेभ्यः देवानां रक्षणाय देवशरीरेषु प्रविश्यासुरान्विजिग्ये ब्रह्माजयत् । ततो देवाः तेन जयेन अमही- यन्त तं महिमानं प्राप्तवन्तः अस्माकं अस्मत्कक एवायं जयः तत्प्रयुक्तमहिमा चेति ऐक्षन्त मिथ्याभिमानं कृतवन्तः । तदीक्ष णं ब्रह्म विजज्ञो ज्ञातवत् । तेभ्यः तेषां मिथ्याभिमाननाशायाद्- भुतरूपेण ब्रह्म प्रादुर्बभूव । तद्रूपं देवास्सर्वे न व्यजानन्त किमिदं यक्षं पूज्यं वस्तु किमिति । ततो देवा अज्ञात्वा इदम्मघवन्विजा. नीहि किमतयक्षमिति । ततः तथेति स्वीकृत्य इन्द्रः तदभ्यद्रवत् तदन्ति के गतः । तस्य स्वस्मिन् मनः प्रणिधानाय तद्यक्षमन्त. र्धानं गतवत् । ततस्सर्वदेवानां परमाप्तेन जगन्मातृरूपेण निजरू- पान्तरेण अन्तर्धानस्य तस्मिन् आकाशे अवकाशे यत्र ब्रह्म प्रा. दुर्भूतं तां स्त्रियमुमानामिका हिमवतो दुहितरमिन्द्र आजगाम, कि- मेतद्यक्षमिति पृष्टवान् । ततः सा देवानां हितैषिणी तमुवाच ब्रह्मेति । ब्रह्मणो जगदीश्वरस्यैव एतत् , तत्कृत एव असुरविजयः न तु युष्मकर्तृका, तोच यूयम्महीयध्वम् । ब्रह्मणः युष्मासु पक्षपातः नत्वमुरेष्विति स्वीयं महिमानं स्वीकुरुथ जयाभि- मानं तु न कुरुथेति । अत्र उमादेव्या ईश्वरत्वं स्पष्टम् । अन्य. या देवानामनीश्वराणां सर्वेषां यक्षाज्ञानस्य पूर्वमुक्तत्वात् ब्रह्मवि.

·सिद्धान्तबिन्दौ अष्टमश्लोकः । ३५७ न्यायरत्नावली। द्याधिष्ठातृत्वेन ईश्वरसहवासीलसत्त्वेऽपि अनीश्वरत्वात् यक्षत. चोपदेशाकर्तृत्वासम्भवात् । एवम्- 'ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्' इत्यादिलक्ष्म्याः । तस्यास्समुद्रा अधिविक्षरन्ति । तेन जीवन्ति प्रदिशश्चतस्रः। ततः क्षरत्यक्षरं तद्विश्वमुपजीवति । प्रणो देवी सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती । धीनामावित्र्यवतु । इत्यादि मरस्वत्याः । तस्याः वाचः सकाशात् समुद्राः मेघाः नद्यश्च(१)=स- म्यक् द्रवति जलमस्मादिति व्युत्पत्तः अधि अधिकं प्रभूतम् उदकं विक्षरन्ति वाग्देवतारूपेशरिता मेघनद्यादयः जलक्षरणादि कुर्वन्तीत्यर्थः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नयम्यन्दन्ते । श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः, प्रतीच्याऽन्या' इति अत्यन्त. रात् । ततः पश्चात् तदक्षरपरितमेघादिसम्बन्धि जल क्षरत । स. स्यादिकार्य करोति । विश्वं प्राणि कुलं तदुपजीवति । सर. स्वती देवी वाजिनी अन्नादिस्वामिनी वाजेभिः अन्नः नः अस्मान् अवात रक्षात प्रावतु । एव धाना मनावृत्तीनां आंवत्री असांदुष. येभ्यो वारयन्ती सद्विषय एव प्रावतु प्रेरयतु । तत्प्रेरकत्वेनान्तर्या- मितया ईश्वरत्वम् । एवं भारतवचनानि उक्तार्थान्यनन्तानि स- न्ति, विस्तरभयात् न लिख्यन्ते । ननु- नवकोट्यस्तु चामुण्डाः भेदभिन्ना व्यवस्थिताः । या रौद्री तामसी शक्तिः चामुण्डा सा प्रकीर्तिता । अष्टादश तथा कोट्यः वैष्णव्या भेद उच्यते । या सा तु राजसी शक्तिः पावनी सैव वैष्णवी। या ब्रह्मशक्तिस्सवस्था साऽनन्ता वै प्रकीर्तिता ॥ (१) 'तस्याः समुद्रा' इति टीकोक्तमन्त्रस्थसमुद्रपदस्य मेघाः नद्यश्च इत्यर्थः कथं कृत इत्याशङ्कय समुद्रपदस्य व्युत्पत्तिमाह सम्यगिति ।।

·३५८ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते न्यायरत्नावली। इत्यादिवाराहपुराणवचनैर्भवान्यादीनां शक्तिरूपता उक्ता । अत्र मूले तु चतुर्भुजाद्याः पुमाकारा श्रीभारतीभवान्याद्याः घ्या. कारा इति क्रमस्वारस्यात् विष्णुब्रह्मरुद्रभेदादित्यादिक्रमस्वार- स्याञ्च विष्णुब्रह्मशिवरूपत्वं श्रीभारतीभवानीनामुक्तम् । तदिदं मिथोविरुद्धमिति चेन्न । 'सेयम्माया चैतन्यदीप्ता ब्रह्मविष्णुशिव. रूपिणी'त्यादिश्रुतेः 'साभासाज्ञानवाची यदि भवति पुनर्ब्रह्मशब्द' इत्यादिसंक्षेपशारीरकोतः प्रकृत्याः प्रथमो भाग उमा देवी यशस्विनी । व्यक्तस्सर्वमयो विष्णुः स्त्रीसंज्ञालोकभावनः । इति हरिवंशायुक्तेः । चिदाभासयुक्ताज्ञानस्यैव वार्तिकमते ईश्वर- स्वस्वीकाराच्च विष्णुब्रह्मशिवानामपि साभाससवरजस्तमोरूप- वन शक्तिरूपत्वाविरोधात् सवादिगुणत्रयगताभासातिरिक्तचि. तोऽपि वार्तिकमते ईश्वरत्वस्वीकाराच्च कारणीभूनसत्वगु गावच्छिन्नचैतन्यं विष्णुरित्यादिमूलस्यापि सङ्गतेः। ननु तथापि राजसशक्तिः वैष्णवी कथम् । सात्त्रिक्या एव शक्तः वैष्णवी. स्वौचिसादिति चेन्न। परिवाणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे । इसनेन विष्णोरतिशयितप्रवृचिमत्वेन तच्छक्तरेव प्रवृत्यतिश- यप्रधानत्वेन राजसीत्वौचित्यात् । ब्रह्मणस्तु महाभूतमात्रहत्वेन न तथात्वम् । अत एव 'कमण्डलुजलाक्षेपहतवीर्यानित्यादिब्रह्मश. क्तिकर्मोक्तम् , न तु युद्धादिप्रवृत्तिरिति ध्येयम् । भक्तेनापि न कात्स्न्येन ज्ञेया भक्तिर्जगद्गुरोः । किन्तु तेनैव तद्भक्तिः परिपाकजुषापि च ।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः। ३५९ न्यायरत्नावली। उक्तं हि यमेन स्वभटान् प्रति-- स्वयंभूनारदश्शम्भुः कुमारः कपिलो पनुः । महादो जनको भीष्मो बलियासकिर्वयम् ।। द्वादशैते विजानन्ति धर्मान् भागवतान् भटाः । इति । तथापि तद्गुणाः केचित् श्रुता वाचालयन्ति माम् । (१)अयोग्योपि ततः स्वस्य शुद्ध्यै तान् कथयाम्यहम् । तत्र भक्तिभंजनं कायेन मनमा वाचा वा निष्पायो भज- नीयस्य तुष्टिहेतुापारः भजमानपुरुषनिष्ठः । तत्र विमागो भाग- वतादावुक्तः-- श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मानिवेदनम् ॥ इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियने भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ।। भगवति सर्वात्मक परमप्रेमास्पदे अर्पिता पूर्वमपि विद्यमाना भक्तिः यदि शास्त्रेणाधीतेन तत्कालं नवलक्षणा क्रियेत, तदा तद- धीतमुत्तमं मन्ये । तच्छब्दस्य उत्तरवाक्यस्थत्वात् न यच्छब्दा. पेक्षा। अयं भावः । विष्णोस्सर्वजीवात्मभूतत्वादात्मनि सर्वेषां जीवानां सदा भूयासमिति प्रेमसत्त्वात स्वाभाविकतया अनुरा- गविशेषनियता भक्तिः विष्णावस्त्येव सार्वदिकी। सा तु शास्त्रे- णाधीन नवविधा क्रियते श्रवणादिस्वरूपज्ञानस्य श्रोतव्यकीर्त- नीयादिगुणग्रामज्ञानस्य श्रवणादीतिकर्तव्यताज्ञानस्य च शास्त्राधी- नत्वात् । किञ्च पूर्वमपि स्वस्य वा पुत्रभार्यादेवी श्रवणादि कृतं त. द्विष्णोरेव कृतम् , शास्त्रे अधीते तु अद्धा साक्षादेव विष्णौ क्रियते। 'सर्व विष्णुरिति ज्ञानात् विष्णोरेव श्रवणादि सदा करोमीति ( १ ) अयोग्यत्वेपि सत्त्वस्य शुद्ध्यै इति गपुस्तके ।

·३६० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। ज्ञायते । 'सर्व विष्णुरिति ज्ञानाभावेऽपि पुत्रादेः श्रवणादिकं ना. दरेण करोति किन्तु विष्णोरेव निखिलमालगुणवत्वेन ज्ञानात् साक्षात् श्रवणादि क्रियत इति । उत्तममिति : श्रवणादेरुक्तज्ञानज- ननद्वारा श्रवणाद्यनुष्ठानमधीतशास्त्रस्य फलम् , तत्माप्तौ सत्याम- धीतमुत्तमं मन्ये, तदमाप्तौ गुणमात्ररूपमपि तन्नोत्तमम् । मुक्ता- वपर्यवसानादित्यर्थः । अथ श्रवणादेः किं स्वरूपम् ? उच्यते । विष्णोस्सगुणस्य वा निगुणस्य वा शब्देन ज्ञानं तादृशविष्णुपति- पादकशब्दस्य श्रोत्रेण ग्रहणं च श्रवणम् । तच्च सर्व सगुणस्य प्रीतिकरम् । साधारणोऽपि हि जनः तादृशे स्वीयश्रवणे प्रीणानि, उक्तं हि गीतायाम्- प्रिया हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः । इति । तादृशज्ञानरूपस्य श्रवणस्य कीर्तन हेतुत्वात्तदाह--कीर्तन- मिति । सगुणस्य वा निर्गुणस्य वा बोधकस्य शब्दस्योच्चार- णम् । तत्राद्यस्य तत्पीतिकरत्वं स्पष्टम् । द्वितीयमपि तथा। प्रण. वायुच्चारणस्यातिपीतिकरत्वेन भाष्यादावुक्तत्वात अशक्नुवन् भावयितुं वाक्यमेव समभ्यसेत् । इत्याचार्योक्तश्च । (१)तादृशविष्णोश्वानुभूतत्वात् स्मरणं जायते । अतस्तदुत्तरं स्मरणमुक्तम् । तच्च तादृशविष्णोः शब्दानुकरणे। तद्भानं च श्रोत्रण। तद्भानस्य श्रावणत्वात् तस्य प्रीतिकरत्वं स्पष्टम् । पादसेवनं परिचर्या विष्णुपतिमापादसम्मर्दन(२)गृहलपनादिरूपा। अविद्यो वा सविद्या वा ब्राह्मणो मामकी तनूः । इति भगवदुक्तेः ब्राह्मणरूपस्य भगवदेहस्य भगवद्भक्तस्य (१) तदुत्तरं च तादृशशब्दस्य ताहशविष्णोरिति घपुस्तके । (२)-पादसम्बन्धीति सर्वपुस्तकेषु पाठः ।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । न्यायरत्नावली। भ- वा पादसंवाहनादिरूपा च । अर्चनं श्रवणादिभिन्नो विष्णुप्रीति हेतुव्यापारः । वन्दनं पूजाबहिर्भूतनमस्कारः प्रतिमादौ । दास्यं दासभावः सेवा(१) विष्णुप्रीतिफलकं सर्वकर्मानुष्ठानम् । 'यत्क- गेषि यदश्नासीत्यादिना लौकिकसकलक्रियासमर्पणस्य गवति कर्तव्यत्वेनोक्तत्वात् । क्रियाया भगवत्पीतिफलकतापर्य- वसानमेव हि भगवति समर्पण विष्णुप्रीतिमुद्दिश्य तदनुष्ठानमिति यावत् । तच त्रिविधम् । पापक्षय मुद्दिश्य भगवत्पीतिमुद्दिश्य कि मप्यनुदिश्य वा । यदुक्तं भागवतादौ- कर्मनिहारमुद्दिश्य परस्मै वा तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भावस्स सात्विकः । इति । कर्मनिहारः पापनाशः । परस्मै विष्णवे । तदर्पणं या. गादिकर्मार्पणम् । विष्णुपीतिमुद्दिश्य तदनुष्ठानमिति यावत् । यष्टव्यमिति यजेत्-भगवदाज्ञारूपेण वेदेन कर्तव्यतया बोधित- मिति मत्त्वैव यजेत् , न तु किश्चिदुद्दिश्येत्यर्थः । एवं त्रिविधभा- नयुक्तः स साविकः । उक्त क्रमेणापकृष्टमध्यमोत्तमसाचिका इ. त्यर्थः । ननु पापक्षयरूपस्वगतफलकामेन क्रियमाणस्य कर्मणः दास्यरूपत्वे स्वर्गादिकामेन क्रियमाणमपि तथा स्यादिति चेत् । न । पापस्य ईश्वरं प्रत्यपराधजन्यत्वेन तत्क्षयकामेन क्रियमाण- स्यापि दास्यत्वौचित्यात् । अपराधिनो हि प्रभुं प्रति दास्यमा- चरन्तोऽपराधान्मुच्यन्त इति लोके दृष्टम् । ननु प्रभोः कोपहेतु. व्यापारः अपराध इति लोके व्यवहारः, पापजनकस्यापराधत्वे तथात्वं स्यादिति चेत् , स्यादेव । 'फलमत उपपत्ते' रित्यधिकरणे महर्षिणा बादरायणेन विहितनिषिद्धयोरीश्वरप्रसादकोपजनकत्वो. क्तेः । न च तथापि पापनाशफलकक्रियायाः विष्णुप्रीतिफलत्व- (१) सेवा दासस्येवं विष्णुप्रीतीत्यादि घपुस्तके ।

·३६२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। मपीति वाच्यम् । विहितक्रियामात्रस्येश्वरप्रसादजनकत्वाद ईश्व रप्रसादस्यैव पुण्यरूपत्वस्य बादरायणसम्मतत्वात् । अथैवं स्वर्गा. दिफलकांक्रयापि दास्यं स्यादिति चेन्न । कतेमुखाजनकेश्वरप्री- तिफल कक्रियाया एवं दास्यभक्तित्वात् । अत एव- यस्त आशिष आशास्ते न स भृत्यस्स वै वणिक् । इत्युक्तं भागवते । आशिषः स्वर्गादिसुखानि आशास्ते इ. च्छति भृत्यः दासः ते तव । एवं च कर्तनिष्ठसुखफलकक्रियायाः राजमताममभक्तित्वेन भागवतादावुक्ताया अर्चनमध्ये निवेशो बोध्यः । अत एव 'स्वकर्मणा तमभ्यर्ये'ति गीता। न चैवं पा. पनाशाद्युद्देशन कृतश्रवणादिकमपि भगवद्दास्यं स्यादिति वा. च्यम् । दास्य लक्षणे श्रवणायन्यत्वस्यापि निवेशात । मातापित त्रादीनां विष्णुबुद्ध्या दासवत् शुश्रूषणमपि दास्यमिति बोध्यम् । सख्यं प्रेमविशेषादिरूपम् । यथा सख्या तथा विष्णौ । यथा च उपादयं भक्ष्यादिकं प्राप्तं सख्ये निवेद्यते प्रेमविशेषपूर्वकं तथा विष्णवे । यथा सख्युः क्षणादिकं परेण क्रियमाणं सोढुं न श. क्यते, तथा विष्णोस्तन सोढव्यम् । यथा तदीयकर्म स्वकीयक- वित क्रियते, तथा विष्णुकर्म कार्यम् । अयम्पदिष्टं साधयिष्य- त्यवेति विश्वासेन सख्युरनुवृत्तिः क्रियते, तथा विष्णोरित्यादि । आत्मनिवेदेनं स्वस्य निवेदनम् । यथा विक्रीतस्य गवादेः यो- गक्षेमचिन्तायामनभिानवेशः, तथा स्वकीयायां योगक्षेमचि. न्तायाम् । अनन्याश्चिन्तयन्तो माँ ये जनाः पर्युपासते । तेषां निसाभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ।। इति भगवदुक्तं प्रतिसन्धाय सदा विष्णुरेव चिन्त्य इत्यर्थः । विष्णुस्वरूपे सत्य ज्ञानानन्दात्मके असङ्गसाक्षिरूपे स्वाभेदज्ञान- ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । न्यायरत्नावली। मपि आत्मनिवेदनं बोध्यम् । एतस्याः भक्तः उक्तविश्वासादि- रूपसख्याधीनत्वेन तदुत्तरं मुक्तिः। दास्यस्यापि 'विष्णुः सर्वो- स्कृष्टः अहं तदपेक्षयापकृष्ट' इतिज्ञानाधीनत्वात् तादृशज्ञानपूर्वक. करशिरसंयोगरूपवन्दनमापेक्षन्वात् वन्दनोनरं मुक्तिः । पञ्चोप. चारादिसाधनके अर्चने चिरमभिनिविशमानः भक्तः आलोच- यति 'किमस्य सर्वलोकनाथस्य परमसात्त्विकगणैरर्यवानस्य मा. दृशेन वगणार्चन मिति' ततश्च अर्चनाभिनिवेशात् (१)वन्दनादि: बेत्र कायिकादिवाभनिविशते । अताऽर्चनोत्तरं वन्दनमुकम् । गृहलेपनादिरूपपादसंबने कृते पाद्यादिसमर्पणरूपमर्चनमभिल. पतीति पादसेवनोत्तरमर्चनमुक्तम् । पादसेवनपर्चनादिकं गुण- ग्रामस्मरणाधीनम् अतः स्मरणोत्तरं पादसेवनादिकमुक्तम् । स्म रणस्यापि श्रवणकीर्तनाधीनत्वात् कीर्तनस्यापि श्रवणाधीनत्वात तयोरुत्तरयोः उक्तिः । उक्तश्रवणादिलक्षणानां कचिदेकत्र मेळ. नेऽपि न दोषः । एकस्यानेकविधभक्तित्वसम्भवात् । अत्रेदं वि- वेचनीयम् । श्रवणादीनां सगुणनिर्गुणविषयतया सङ्कीर्णानां साधनभक्तित्वमेव । सख्यस्य तु साधनमाध्योभयविधभक्ति त्वम् । प्रेममात्रस्य साधनत्वेऽपि परमकाष्ठापन्नप्रेम्णः सगुणवि. षयश्रवणादिसाध्यत्वात् । तदुक्तं विष्णुपुराणेपहादविष्णुसंवादे- या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी । त्वामनुस्मरतस्सा मे हृदयान्मापसर्पतु ॥ अनपायिनी अव्यभिचारिणी । त्वामनुस्मरतः त्वदीयश्रव- णादिकुर्वतः । सा तादृशी । तादृशस्य सगुणविषयकप्रेम्णः निर्गुणश्रवणादिसहितस्य चरमाऽऽत्मनिवेदनरूपा ब्रह्मात्मैक्यसा- क्षात्काररूपज्ञानलक्षणा भक्तिः फलम् । (१) अर्चनाभिनिवेशं त्यक्त्वा बन्दनेति पाठः मुक्तश्च ·३६४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति श्रुतेः । मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणि । इति गीतोत्या तादृशप्रेमरूपस्य चरमभक्त नसाधनत्वोक्तः। चकारात् पूर्वोक्तामानित्वमदम्भिवमियादिसाधनसमूहस्य समु. चयः । भागवतेऽपि उक्तम् -- मद्गुणश्चतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ।। लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य युदाहृतम् । अहेतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे ॥ इति । श्रुतिमात्रेणोपस्थितिमात्रेण (१)कारणेन तत्कार्यस्योक्तम्णः ग्रहणम् , तस्यैव निर्गुणभक्तिचरमसाधनत्वात् । सर्वगुहाशये सर्वदृश्याधिष्ठानभूते । अविच्छिन्ना कचिदपि विषयेऽनवच्छिन्ना सर्व विष्णुरेवेसाकारोति यावत् । मनोगतिः मनोवृत्तिः । यथा गङ्गा पूर्वपश्चिमादिसमुद्रभागेषु धाराचतुष्टयेन गच्छन्ती समुद्रभागेषु स. वेषु सम्बध्यते, तथा मनोवृत्तिरपि सकलदृश्यावच्छिन्नेषु मद्भा. नेषु सम्बध्यते । ब्रह्माण्डस्यान्तर्बहिश्च सर्व विष्णुरेवेति सर्वानुस्यूततया सर्वदृश्यानां अधिष्ठानतया ज्ञायत इति यावत् । स्वरूपमुक्त्वा लक्षणमाह-लक्षणमित्यादि । अहेतुकी फलानुस- नारायणी। ईश्वरी सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् । इत्यादिलक्ष्म्याः । एवं 'तस्याः समुद्रा अधिक्षरन्ति तेन जीवन्ति प्रदिशश्चतस्रः। ततः क्षरत्यक्षरं तद्विश्वमुपजीवति' इत्यादि सरस्वस्या ईश्वरत्वे मानम् । अयमर्थः । तस्या वाचः सकाशात् समुद्राः मेघा नद्यश्च, (१) गुणोपस्थितिरूपकारणेन इति घपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः श्रीभारतीभवान्याद्याश्च स्याकारा अन्ये च मत्स्य. न्यायरत्नावली। न्धानशून्या । न हि ज्ञानस्य फलमस्ति । तस्य सकलदृश्यवि. रोधितया मोक्षं प्रति व्यञ्जकत्वमात्रस्वीकारात् । अव्यवहिता अह- मेव विष्णुरिति स्वाभेदेन क्रियमाणा । अत एव बृहन्नारदी. यादावुक्तम्- अहमेव परो विष्णुः मत्तस्सर्वमिदं जगत् । इति यस्सततं पश्येत्तं विद्यादुत्तमोत्तमम् ॥ इति । मा च ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुपरमप्रेमा विधा- तस्येवाहं ममैवासों स एवाहमिति विधा । भगवच्छरणत्वं स्यात्माधनाभ्यासपाकतः ॥ इति । स एवाहमिति फलावस्थापि साधनस्य समकक्षतया उक्तले म्ण एव साध्यरूपापत्त्या । गीतादौ- सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । इति सर्वेषु धर्मेषु शरणताबुद्धिं यक्त्वा मय्येव तां कुरु तादृश. बुद्धिहेतुं उक्तप्रमाणं कुर्विति यावत् । (१)वस्तुतस्तु प्रेमरूपमख्य- भक्तेः फळमात्मनिवेदनम् । अत्र त्रिविधत्वेन उक्त, आय-तस्यै- वाहमित्याद्याकारत्वात् स्त्रीयपालनादित्यागेन विष्णुचिन्तारूपम् । नारायणी। समुद्रवति जलमस्मादिति व्युत्पत्तेः । अंधि अधिकम् , उदकं विक्षरन्ति- वाग्देवतारूपेण प्रेरिता मेघादयो जलभरणादिकं कुर्वन्तीति दिक् । वि. स्तरतस्तु भवानीस्वरूपं महद्याख्यानेऽनुसन्धेयम् । अधिकारिकावतार त्वाऽविद्यावद्विषयकर्मकर्तृत्वादिरूपजीवलिङ्गदर्शनात् महाभूतादिसर्जना. श्रवणाच जीवत्वमेवावताराणामिति मन्दमतीनां भ्रमं निराकुर्वन्नाह- अन्य इति । लीलयैव-स्वेच्छयैव, आविर्भवन्ति-प्रकटीभवन्ति न तु (१) वस्तुतस्तु तादृशप्रेमरूपसख्यभक्तंः फलमात्मनिवेदनमेवोक्तत्रिविधत्वेनो- तम् । तत्राद्यं तस्यैव पाल्योहमित्यादीति घपुस्तके ।

·३६६ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते कूर्मादयोऽनन्तावतारा लीलयैवाविर्भवन्ति भक्तानु ग्रहार्थमित्यवधेयम् । न्यायरत्नावली। द्वितीयं तु-प्रेमातिशयेनंतरजीवादिद्वैततिरोधानात्(१) *ममैवासौ सेव्य इत्याद्याकारम्,तृतीयं तु-सेव्यसेवकभावादिभेदस्यापितिरो- धानात* सच्चिदानन्दविष्णुप्रेमरूपमिति विवेकः । तस्य च परम. प्रेम्णः साधनरूपा श्रवणादिभक्तिः तत्साध्यात्मनिवेदनपर्यन्तापि नारायणी। जायन्ते, सच्चिदानन्दात्मकानामुत्पत्ययोगात्।सश्चिदानन्दरूपता च तेषां 'सच्चिदानन्दविग्रहं पञ्चपदं वृन्दावनभूरुहजलासीन'मित्यादिश्रुति- सिद्धा । महाभारतं द्रोणपर्वणि भगदत्तवधे- चतुर्मूर्तिरहं शश्वल्लाकत्राणाथमुद्यतः । आत्मानं प्रविभज्येहं लोकानां हितमादधे ॥ एका मूर्तिस्तपश्चर्या कुरुते भुवि मे स्थिता। अपरा कुरुते कर्म मानुषं लोकमाश्रिता ।। अपरा पश्यति जगत्कुर्वाणा साध्वसाधुनि । शेते चतुर्थी स्वपरा वराहभ्यो वरार्थदा ।। इत्यादिवदता भगवता आधिकारिकावताराणामेव लोकानुग्रहार्थ- मविद्यावद्विषयकर्मकर्तृत्वाक्तरनावृतत्वेनेश्वरत्वमेव न जीवत्वमिति भावः । (२)-अत्रायं निष्कर्षः । गुणावताराणां ब्रह्मविष्णवादीनामखि. लशक्त्याविर्भावकत्वाद्गुणावतारत्वव्यपदेशः,मत्स्याद्यवताराणां त्वल्पश- त्याविर्भावकत्वादशावतारत्वव्यपदेशः, गुणावतारांशावताराभ्यां भग- वत एवानन्तशक्त्याविर्भावः सर्वदेति विवेकः । स च महाविष्णुरेवेति वैष्णवाः । परमशिव इति शैवाः । परदेवतेति शाक्ताः । परमेश्वर एवेति शुद्धस्मार्ता इति संक्षेपः= । ननु स्वेच्छामात्रेण जगद्रक्षणसमर्थोऽपि किमर्थमवतारादिभावेन क्लिश्यतीस्यत आह-भक्तेति । सङ्कल्पमात्रेण कर्तु समर्थोऽपि स्वस्याष्टविधैश्वर्यसामर्थ्यमात्यन्तिकं प्रकटयन्भक्ता. (१)-धानात् साच्चदानन्दमात्ररूपविष्णुप्रेमरूपमिति विवेकः । इति गपुस्तके पाठः त्रुटितः प्रमादतः *""""* चिह्नद्वयवर्ती । (२) ='''= अयं चिह्नितः पाठो नास्ति खपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ३६७ (१)चिन्मयस्याद्वितीयस्य निष्कलस्याशरीरिणः । उपासकानां कार्याध ब्रह्मणो रूपकल्पना ॥ न्यायरत्नावली । उत्तमसात्विकोत्तमराजसोत्तमतामसमध्यमसात्त्विकादित्रयाधमसा. विकादित्रय भेदेन (२) एकाशीतिभेदा तत्र साचिकत्रयं कर्मनिहीं- रेत्यादिना उक्तम् । नारायणी। नामभिध्यानाय तानि तानि मनोहराणि चरितानि तत्तद्रूपेण विधत्त इत्यर्थः। तत्र- स्मरन्तः स्मारयन्तश्च मिथोऽधौघहरं हरिम् । भक्ता सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ।। इत्यादिना साध्यसाधनभेदेन भक्तिदैविध्यस्योक्ता अपि द्विवि धाः सिद्धाः साधकाश्च । तत्र साध्यभक्तिभाजः सिद्धाः. साधनभक्ति- भाजः साधकाः । तत्र भजनं भक्तिरिति व्युत्पत्त्या साध्यभक्तिः प्रेम- भक्तिः। सा च- प्राप्तेऽपि विषये यस्तु नैव पश्येत कर्हि चित् । ममेति वचनाकान्तो वर्द्धते च पुनः पुनः । इतीच्छाविशेषः । यथा- दष्टेऽपि कृष्णे तृष्णेयं लोचने न विमुञ्चति । इत्यादि । सैव च शुद्धा पुमथरूपा- अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धगरीयसी। अहैतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे ॥ सालोक्यसाटिसामीप्यसारूप्यकत्वमप्युत । दीयमानं न गृहन्ति विना मत्सेवनं जनाः ।। स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहतः । न ह्यतोन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह ।। वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् । बहूना जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ।। इत्यादिस्मृतेः । सुखदुःखभावान्यत्वेऽाप पुमर्थरूपता च मायाना- (१) अयं श्लोको नास्ति कपुस्तके । (२.) एका त्रिभेदेति गपुस्तके । -- ·३६८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते नारायणी। शस्येवोपलक्षणविधयाऽऽनन्दावच्छेदकत्वेन । अवच्छेदकत्वं च विजा. तीयप्रेमत्वेनेति न कोऽपि दोष इत्यन्यत्र विस्तरः। (१)साधनभक्तिस्तु भज्यते सेव्यते भगवताकारमन्तःकरणं क्रियतेऽनयेति व्युत्पत्त्या- श्रवणं कीतनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अचनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ।। इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियते भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ इति नवधा । तत्र श्रवणं भगवद्विषयकशब्दस्य श्रोत्रेण ग्रहणं तदर्थ- बोधश्च, कीर्तनं (२)भगवद्बोधकशब्दोच्चारणम् , स्मरणं भगवत्स्वरूप. गुणस्मृतिः, पादसेवनं पित्राचार्यगुर्वादेः, अर्चनं चलाचलप्रतिमापूज- नम् , वन्दनं पूजाबहिर्भूतनमस्कारो भगवद्भक्तप्रतिमादेः, दास्य दास- स्येव स्वामिप्रीतिकरकर्मानुष्ठानम् , सख्यं विश्वासो मित्रवृत्तिश्च, विश्वासस्तदुक्तेऽवश्यंभावधीः, मित्रवृत्तिः बन्धुसमवयस्कादिव्यवहा. राख्या सेवा, आत्मनिवेदनम् आत्मनः शरीरस्य स्वीयत्वाभिमान. त्यागपूर्वकं स्वामिस्वत्वफलकः सङ्कल्पः, तदभेदेनाखण्डेकरसानन्दा त्मस्वरूपज्ञानं च । सेयं भक्तिस्त्रेधा (३)+कर्ममिश्रा कर्मज्ञानमिश्रा ज्ञान- मिश्रा च। तत्र कर्ममिश्रा+तामसी राजसी सात्विकी च। तामस्यपि हिसार्था दम्भार्था मात्सर्यार्था चेति त्रिधा। अभिसन्धाय यद्धिसां दम्भ मात्सर्यमेव च । संरम्भी भिन्नदग्भावं मयि कुर्यात्स तामसः॥ (१) *तच्च प्रेम द्वादविधम् । तत्र गुणश्रवणादिना द्रवञ्चित्तस्य दर्शनोत्सुकतादिरू. पम् १ कपटप्रश्नाद्यक्तः स एवेच्छाविशेषायत्तम् २ मुहुरीक्षणे दायकण्डूत्याद्यार- म्भोपलक्षितम् ३ किञ्चिद्विरहादिना धायादीनां स्थूलादलितम ४ विरहादिना द्रुतस्य चेतसो मिलने पुनस्तदाकारता मिलितम् ५ कर्मेन्द्रियादिहेतुकोपभोगजन्यः चित्तद्रावो ललितम् ६ प्रियविषयकरागनिन्दकविषयककोपाभिव्यङ्ग्यं छलितम् ७ पूर्वजन्मप्रेमैवा- नुवर्तमान वलितम् ८ उद्योग विना प्रारब्धाभिमानेनेच्छाविषयानुवर्तनं क्रान्तम् ९ तदेवानुक्षणपरितापसहकृतं सक्रान्तम् १० इदमेव भवान्तरे वासनापरिपक्कं विद्वत्तम् ११ सर्वदा द्रवञ्चित्तस्य मम स्यादितीच्छा गलितम् १२ इच्छाविषयाकारमखण्डानन्दाद्वर्यावष. यं सतृप्तम् १२ इति । अयं पाठः कपुस्तकेऽधिकः । (२) श्रवणं भगवद्विद्वद्विषयकशाब्दबोधः तद्बोधकशब्दस्य श्रोत्रेण प्रहणम् इति खपुस्तके। (३)++ चिह्नितः पाठः खपुस्तके नास्ति । - ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । नारायणी। इति स्मृतेः । एवं राजस्यपि विषयार्था यशोर्था ऐश्वर्यार्था चेति त्रिधा। विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा । अर्चादावर्चयद्यो मां पृथग्भावः स राजसः । इति स्मृतेः । एवं सात्त्विक्यपि पापनाशार्था भगवत्प्रीत्यर्था विधि- सिध्यर्था चेति त्रिधा । कर्मनिरिमुद्दिश्य परस्मै वा तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भावः स सात्त्विकः ।। इति स्मृतेः । एवं कर्मज्ञानमिश्रापि त्रेधा । उत्तमा मध्यमाऽपकृष्टा च सत्त्वतारतम्यात् । तत्रोत्तमा- सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्भावमात्मनः । इति । मध्यमा- - ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥ इति । अपकृष्टा- अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते। न तद्भतेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ इति । ज्ञानमिश्रा मद्गुणस्मृतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोम्बुधौ ॥ इति । अविहिता चतुर्धा । कामजा १ द्वेषजा २ भयजा ३ स्नेहजा ४ च । कामाद् द्वेषाद्भयात्नेहाद्यथा भक्त्येश्वरे मनः । आवेश्य तदधं हित्वा बहवस्तद्गतिं गताः। गोप्यः कामाद्भयात्कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृपाः । सम्बन्धाद् वृष्णयः स्नेहायूयं भक्त्या वयं विभो ॥ इत्यत्र सम्बन्धात्स्नेहादृष्णयो यूयं चेत्येवं भक्त्या विहितया वय. मिति विभागः । तत्र कर्ममिश्रा नवधा गृहस्थानां कर्मज्ञानमिश्रास्तिस्त्रो वनस्थानां ज्ञानमित्रैका भिक्षूणां शुद्धका सर्वेषां निर्विण्णानां ज्ञानयोगो सन्यासिनाम् । इह कर्मसु-- ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते . ::: जीवोऽपि त्रिविधः । स्वोपाध्यवान्तरभेदेन विश्व- तैजसप्राज्ञभेदात् । तत्र अविद्यान्तःकरणस्थूल शरीरा- न्यायरत्नावली। विषयानभिसन्धाय ज्ञानमैश्वर्यमेव वा ।। अचीदावर्चयेयो मां पृथग्भावस्स राजमः । इति राजमत्रयम् । अभिसन्धाय चेद्धिमा दम्भं मात्सर्यमेव वा । स्मरन्विभिन्नग्मावं माय कुर्यात्स तामसः ।। इति तामसत्रयम् । संरम्भी क्राधी इति भक्तिविवेचनम् ॥ तत्रा. विवेत्यादि। 'जागरितस्थानो वैश्वानरः,स्वप्नस्थानस्तैजसः,सुषुप्त- नारायणी। तेष्वनिविण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम् ।। यदृच्छया मत्कथादी जातश्रद्धस्तु यः पुमान् । न निर्विणो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः ।। इत्यादिस्मतेः । अत्रानिविण्णानां सन्यासिनां कर्मसु सस्सु ज्ञान बोगः कर्मज्ञानयोग इत्यर्थः । तत्राविहिताश्चतस्रो गोप्यादितुल्यानाम् । तस्मात्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत् । इति स्मृतेः । (१)* भक्तिभूमयस्तु- प्रथमं महतां सेवा तद्दयापात्रता ततः। श्रद्धा च तेषां धर्मेषु नतो हरिगुणश्रुतिः ॥ रत्यकुरोत्पत्तिः : स्वरूगधिगतिस्ततः । प्रेमवृद्धिः परानन्दे तस्याप्यस्फुरणं ततः ॥ भगषद्धर्मनिष्ठातः स्वस्मिस्तद्गुणशालिता। प्रेम्णोथ परमा काष्ठेत्युदिना भक्तिभूमयः ॥ इति संक्षेप *। त्वंपदार्थ विविच्य दर्शयति-जीवोपीत्यादि । सोपा. धीति । जीवोपाधेरविद्याया योऽवान्तरभेदः कार्यकारणतया भेदस्तेने त्यर्थः । तत्राविद्यति । 'जागरितस्थानो वैश्वानरः स्वप्नस्थान: तेजसः सुषुप्तस्थानः प्राज्ञः' इत्यादिमाण्डूक्यादिश्रुतिभिर्जाग्रदाभिमा- नीनां विश्वादिसंज्ञा उक्का अभिमानित्वं चोपाधित्रयद्वयैकावच्छिन्नानां (१) *...* अयं पाठो नास्ति खपुस्तके । ततो गत ·सिद्धान्तबिन्दौ अष्टमश्लोकः । वच्छिन्नो जाग्रदवस्थाभिमानी विश्वः। स एव स्थूल- शरीराभिमानरहीत उपाधियोपहितः स्वप्नाभिमानी तेजसः । शरीरान्तःकरणोपाधिद्वयरहितांऽन्तःकरणसं- स्कारावच्छिन्नाविद्यामात्रोपहितः सुषुप्त्यभिमानी प्रा- ज्ञः । एतेषां च स्वतन्त्रोपाधिभेदाभावन स्वतन्त्रभेदा. भावेऽप्यवान्तरोपाधिभदादेकत्वेऽप्यवान्तरभेदो व्यव- न्यायरत्नावली। स्थानः प्राज्ञ' इत्यादिमाण्डूक्यादिश्रुतिभिर्जागराधमिमानिनां वि. श्वादिसंज्ञा उक्ताः । अभिमानित्वं च उपाधित्रयद्वयैकावच्छिन्ना- नां क्रमेण योग्यत्वादित्याशयः । स्थूल शरीराभिमानति । व्यावहारिकम्थूलशरीराभिमानेत्यर्थः । स्वतन्त्रोपाधीति । निरपेक्षत्रयोपाधीत्यर्थः । स्वतत्रभेदति । अन्यन्तभेदेन्यर्थः । अवान्तरांपाधीति। संस्कागवच्छिन्नन्वादिरूपोपाधिविशेषणे. त्यर्थः । एकोऽपि-तादात्म्येऽपि । यथा घटपटयोरमिलितत्वेन निरपेक्षयोस्स्वोपहिताकाशभेदकत्वमत्यन्तभेदप्रयोजकत्वरूपम् । य- था वा बिम्बत्वप्रतिविम्बत्वयोस्तादृशयोस्तथात्वं तथा संस्काराव. च्छिन्नाविद्यादीनां प्राज्ञादिषु विश्वादितो नात्यन्तभेदकत्वम् । विश्वायुपाधिमध्येऽविद्यादीनां निवेशात् , य एव सुषुप्तावविद्यो- पाधिकः स्थितः, स एव जागरे इदानीमुपाधित्रयोपहित इति न हि मलिनतद्वस्त्रवतश्चैत्रस्य निर्मलतद्वस्त्रविशिष्टचैत्रादत्यन्तभेदो व्य- वहियते । प्रत्युत य एव मलिनतद्वस्त्रः स्थितः, स एवेदानी निर्मलतद्वस्त्र इति अभेद एव प्रतीयते । वस्तुतस्तु दृष्टान्ते मालि. नारायणी । क्रमेण योग्यत्वादिति भाव. । स्थूलेति । व्यावहारिकस्थूलशरीराभिमानी- त्यर्थः। स्वतन्त्रोपाधीति । परस्परं कार्यकारणभावरहितोपाधीत्यर्थः । स्वतन्त्रभेदेति । अत्यन्तभेदेत्यर्थः । अवान्तरोपाधिभेदेन-कार्यरूपोपाधि- भेदेन, अवान्तरभेदः-व्याप्यव्यापकभावनिवन्धनो भेदः। यथा मृद्धटा- ·३७२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते हियते । साक्षी तु सर्वांनुसन्धाता सर्वानुगतस्तुरीया- ख्य एकविध एव । तत्रोपाधिभेदेनापि न क्वचिद्भेदः । तदुपाधेरेकरूपत्वात् । अविद्यातव्याप्यतत्कार्यात्मकः प्रपञ्चो दृश्यपदार्थः । तस्यापारमार्थिकत्वेऽपि व्यावहा- रिकसत्त्वाभ्युपगमात् न स्वाप्निकपदार्थवनिरूपणं व्य. र्थम् । उपासनादावुपयोगादिति । सोऽपि विविधः । अव्याकृतमूर्तामूर्तभेदात् । तत्र साभामाविद्या मूर्ता- न्यायरत्नावली। - न्योपलक्षिततद्वस्वोपहितस्यैव निर्मलबस्तापहिततादात्म्यं प्रतीयते, न तु मालिन्योपहिततद्वस्त्रोपहितस्येति दान्तिकेऽपि संस्कारो. पहिताविद्यादिमद्भदस्य विश्वादिष्वस्वीकारे तात्पर्यमिति बोध्यम् । भेदेनापीति । बिम्बत्वोपहितस्य साक्षित्वपक्ष इति शेषः । नव्याप्यति । अविद्याचितोसम्बन्धादियर्थः । माभासेत्या. दि। साभासा अविद्या तयाप्यैश्चैतन्यसम्बन्धादिभिः सहिता नारायणी। काशयोर्भेद इति दिक । भेदवार्ता जीवेश्वरयोरेव न लक्ष्यस्य साक्षिण इत्याह-साक्षी स्विति । तुरीयाख्यः अकारोकारमकारार्थाद्भिन्नश्चतुर्थः । उपाधिभेदेनापीति । बिम्बत्वोपहितस्य साक्षित्वपक्ष इति शेषः । याप्येति । तत्समनियतेत्यर्थः। चिदचित्सम्बन्धादीति यावत् । ननु दृग्भिन्नः पदार्थो यद्यस्ति तहि द्वैतापत्तिः, नास्तीति चेत्कथं निरूप्यते ? स्वप्नवदङ्गीकारेऽपि स्वप्नस्येव निरूपणवैयर्थ्यं तदवस्थमेवेत्य आह- तस्येति । दृश्यपदार्थस्य अपारमार्थिकत्वेऽपि-मिथ्यात्वेऽपि । व्यावहारिक- सत्त्वेति । अर्थक्रियाकारिताप्रयोजकसत्त्वेत्यर्थः । न स्वाप्निकेति । यथा प्रातिभासिकस्वप्नादेरर्थक्रियाकारित्वायोगस्य करदन्तान्वेषणवन्निरू- पणं व्यर्थ तथा न व्यावहारिकपदार्थानां निरूपणं व्यर्थमित्यर्थः । तत्र हेतु. माह-उपासनदाविति । तथा च न दृग्मिन्नपदार्थाङ्गीकारमात्रेण निरूपणा. नहत्वं वस्तुतोऽसत्त्वेन द्वैताभावात् , व्यावहारिकत्वेन निरूपणाहत्वा- दिति संक्षेपः । साभासेत्यादि । साभासाविद्यातद्याप्यैश्चैतन्यतत्सम्बन्धा- - ।

·सिद्धान्तबिन्दौ अष्टमश्लोकः । मूर्तप्रपञ्चवीजशक्तिरूपा । तदजन्यत्वेऽपि तन्निवृत्ती निवर्तमानत्वेन तव्याप्यैः चैतन्यतत्सम्बन्धजीवेश्वर- विभागचिदाभासैः सहानादित्वादव्याकृतमित्युच्यते । न्यायरत्नावली। अव्याकृतमित्युच्यते इति योजना । बीजशक्तिरूपेति । प्रयो. जकशक्तितादात्म्यापन्नेयर्थः । शक्तिश्च त्रिधा । अष्टप्रपञ्च(१). संस्काररूपा सूक्ष्मावस्था अज्ञाननिष्ठावरणविक्षेपशक्ती च । एवं चादृष्टादीनां अव्याकृतमध्ये निवेशाभावेऽपि न क्षतिः । अत एव वक्ष्यति 'पूर्वपूर्वसंस्कारजीवकर्मप्रयुक्ते' ति । ननु चैतन्यावि. यासम्बन्धादरविद्याकार्यत्वाभावात् कथं तव्याप्यता ? तत्राह- तदजन्यत्वेऽपीति । तन्निवृत्तौ निवर्तमानत्वेनेति । यद्य- पि तन्नाविद्याकार्य तथापि यदा यदा चैतन्यतत्सम्बन्धादि तदा तदाऽविद्येति कालिकव्याप्तिरस्त्येव । अविद्योच्छेदक्षण एवाविद्या. चित्सम्बन्धादरप्युच्छेदात् । शुक्त्याद्यवच्छिन्नचिदविद्यासम्ब- न्धादौ तथादर्शनात् । चैतन्यतत्सम्बन्धेति । चिदविद्यास- म्बन्धेयर्थः । जीवेशविभागेति । जीवेशभेदेत्यर्थः। जीवेशयो. नारायणी। दिभिः सहाव्याकृतमित्युच्यत इति योजना। बीजशक्तिरूपेति । प्रयोजक- शक्तितादात्म्यापन्नेत्यर्थः । शक्तिश्च त्रेधा जीवादृष्टं प्रपत्रसंस्काररूपा सूक्ष्मावस्था अज्ञाननिष्ठावरणविक्षेपशक्ती च। ननु चैतन्याविद्यासम्ब. न्धादेरविद्याकार्यत्वाभावात् कथं तद्याप्यता नत्राह-तदजन्यत्वपीति । यद्यपि तन्नाविद्योकायं तथापि यदा यदा चैतन्यतत्सम्बन्धादि तदा तदाऽविद्येति कालिकी व्याप्तिरस्येव । अविद्योच्छेदक्षण एवाविद्या. चित्सम्बन्धादेरुच्छेदात् शुक्त्याद्यवच्छिन्नचिदविद्यासम्बन्धादौ तथा दर्शनात् । चैतन्यसम्बन्धति । चिदविद्यासम्बन्धेत्यर्थः । जीवेशविभागति । जीवेशयोभैदेत्यर्थः । जीवेशयोस्तु दक्पदार्थ एवान्तर्भावो नाव्याकृते दृश्ये । चिदाभासैः-वृत्तिप्रतिबिम्बादिरूपरवान्तरैः । कार्यक्रमवैचित्र्ये । (१) अदृष्टं पूर्वसंस्कारेति गपुस्तके ३२ ·३७४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते (१)+अयं चाव्याकृतपदार्थ ईश्वरोपाधिः+। सा च स्वयं जडाप्यजडेन चिदाभासेनोज्वलिता पूर्वपूर्वसंस्कारजी- धर्मप्रयुक्ता सती शब्दस्पर्शरूपरसगन्धात्मकान्याका- शवायुतेजोजलपृथिव्याख्यानि पञ्च महाभूतानि जनय. ति । तत्र पूर्वपूर्वभूतभावापन्नाया अविद्याया उत्तरोत्तरं न्यायरत्नावली। स्तु दृश्यन्तीवः, नाव्याकृते दृश्ये । चिदाभासति । चित्ता. दात्म्यापन्नाभासेत्यर्थः । साभासेत्यनेनैवाभासस्य लब्धत्वेऽपि तस्य तद्तचित्तादात्म्यस्य चाविद्याव्याप्यतालाभाय चिदाभासे. त्युक्तम् । तथा च अनादिपञ्चकमेव शक्तिद्वयसंस्कारादृष्टसहित. मव्याकृतमित्युच्यते । व्याक्रियमाणाकाशादिकार्यान्यत्वादिति भावः । 'तद्धदन्तहव्याकृतमासीत् तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत' इत्यादिश्रुतिभिस्तु अव्याकृतपदार्थैकदेशस्यैवाज्ञानस्य उपादान त्वाादकमुच्यते । शक्तिद्वयोपहिताज्ञानस्य परिणामित्वात्तद्गतचि. दाभासस्य वार्तिकमते उपादानत्वात्कर्तृत्वाच अज्ञानस्येव तुल्य. न्यायेन अज्ञानसम्बन्धादेः कालविधया निमित्तत्वात् अदृष्टाद- निमित्तत्वादित्याशयेनाह-सा चेति । चिदाभासेनोज्वलिता- चिदाभासरूपेणेश्वरेणाधिष्ठिता । प्रयुक्ता-सहकृता । गन्धात्म- कानीति । गुणगुणिनोस्तादात्म्यस्वीकारात् । युक्तमेतत् । अत एव श्रुतौ गुणानां पृथक्सृष्टिोक्ता । भूतभावापन्नाया इति । उपपादयिष्यन् सहकारिभेदसहकृताविद्यातः सृष्टिमाह-सा चेति । चि दाभासेनाज्वलिता-चिदासरूपेणेश्वरेणाधिष्ठिता चिदाभासाविवेकेने श्वरेणाधिष्ठिता वा, प्रयुक्ता-सहकृता। गन्धात्मकानीति । गुणगुणिनोस्तादा. म्याङ्गीकारात् । युक्तं चैतत्, श्रुतौ गुणानां पृथगुत्पत्तेरश्रवणात्। अवि. द्यैव यदि साक्षात् सर्वेषां जनिका तदा भूतपरिणामविशेषगुणादिव्यवस्था कथं तत्राह-तत्रेति । तेषु तेषु भूतेषु मध्ये । पूर्वपूर्वेति । पूर्वपूर्वभूतरूपेण प- नारायणी। (१) + ...... + एतचिह्नमध्यस्थः पाठो नास्ति कपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ३७५ प्रति कारणत्वात् पूर्वपूर्वभूतगुणानामुत्तरोत्तरभूतेष्व. नुप्रवेशः । एवमधिद्यात एवान्धकारोऽपि भावरूप एवावरगात्मिा चाक्षुषज्ञानविरोधी आलोकनाश्यश्च न्यायरत्नावली। भूतविशिष्टाया इत्यर्थः । तथा च पूर्वपूर्वभूतानामप्युत्तरोत्तरभूते- धुपादानत्वम् । अत एवाकाशादीनां वायवाद्यपेक्षया महत्वं पुरा- णायुक्तं युज्यते । न ह्याकाशादीनां कात्स्न्येन वारवादिरूपेण परिणामः, तथासति उत्तरोत्पत्तिकाले पूर्वपूर्वोच्छेदप्रसङ्गः, कि. न्त्वेकदेशेन; तथा च मुतरी पूर्वपूर्वस्य महत्त्वम् । नन्वेवं 'प्रमा सनाश्यत्वादिविशिष्ट वस्तुपूर्विका प्रकाशत्वादालोकवाद'त्यनुमा नादालोकस्य स्वनाश्यतमःपूर्वकत्वं स्वीकृत्य विवरणादि. ग्रन्थाक्तेः कथं सङ्गतिः ? । तमस आलोकनाश्यभावरूपत्वे श्रुतिषु तत्सृष्टयुक्त्यापत्तेः (१)आलोकरूपतेजोऽभावरूपत्वात्तत्राह- एवमित्यादि । आवरणात्मकत्वं प्रकटयति-चाक्षुषज्ञानवि. नारायणी। रिणताया इत्यर्थः। आकाशरूपेण परिणताया वायु प्रति, वायुरूपेण परिणतायास्तेजः प्रतीत्येवं कारणत्वादिति यावत् । तथाच पूर्वपूर्व- भूतानामप्युत्तरोत्तरेषु भूतेषूपादानत्वम् 'आकाशाद्वायुः वायोरग्निरि'. ति श्रुतेः । अत एवाकाशादीनां वाय्वाद्यपेक्षया महत्त्वं पुराणादिषूक्तं यु: ज्यते । नह्याकाशादीनां कात्येन वाय्वादिपरिणामः तथासत्युत्तरो. त्पत्तिकाले पूर्वरूपोच्छेदप्रसङ्गात् , किन्त्वेकदेशेन; तथा च सुतरां पूर्वपूर्वस्य महत्त्वमिति संक्षेपः । पूर्वपूर्वभूतगुणानामिति । आकाशादिगु- णानां शब्दादीनां वाय्वादावुत्पत्तिरित्यर्थः । कारणगुणा हि कार्य: गुणानारम्भन्त' इति न्यायादिति भावः । आलोकनिरपेक्षचक्षुर्ग्राह्य- स्वात्तमो न भावरूपं किन्त्वालोकाभाव एवेति तार्किकमतं निराकरि. प्यन्प्रसङ्गादन्धकारं निरूपयति-एवमिति । भावरूप एव-अभावभिन्न एव अबाधितनीलरूपवत्त्वादिप्रतीतेरिति भावः । लाघवतकं निरसिष्य- नाह-आवरणात्मेति। आवरणात्मत्वं स्फुटयति-चाक्षुषेति । चाक्षुषधीप्रति. ( १) आलोकाभावरूपत्वादिति घपुस्तके । .

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते झटिति महाविद्युदादिवदाविभवति तिरोभवति चेति सि. न्यायरत्नावली । रोधीति । चाक्षुषीपतिबन्धक इत्यर्थः। नन्वन्वयव्यतिरेका. भ्यामालोकस्य चाक्षुषहेतुत्वात् तमसस्तत्प्रतिबन्धकत्वे मानाभा. वस्तत्राह-आलोकनाश्य इति। आलोकस्य संयोगसम्ब. न्धेन चाक्षुषहेतुत्वे आलोके तदभावेन चाक्षुषं नोत्पयेत, तस्मा. द्विषयतासम्बन्धेन चाक्षुषं प्रति अवच्छेदकतासम्बन्धेन तमः प्रति- बन्धकम् , आलोकासम्बद्धद्रव्यावच्छिन्नचैतन्ये तमउत्पत्या तत्र न चाक्षुषोत्पत्तिः, आलोकावच्छिन्नचैतन्ये तमोऽनुत्पत्त्या तत्र चाक्षुषोत्पत्तिः । आलोकस्य तमोनाशकत्वेन चाक्षुषोपयोगितया तदन्वयव्यतिरेकावुपक्षीणाविति भावः । ननु तर्हि तमसः सृष्टिः नारायणी । बन्धक इत्यर्थः। नन्वन्वयव्यतिरेकाभ्यामालोकस्य चाक्षुषहेतुत्वात्त- मसस्तत्प्रतिबन्धकत्वे मानाभावस्तत्राह -आलोकनाश्य इति । संयोगेना. लोकस्य समवायनालोकसंयोगस्य वा चाक्षुषहेतुत्वे स्वर्णभिन्नत्वम. हत्त्वावच्छिन्नत्वादिकमवश्यं निवेश्यम्, अन्यथा स्वर्णपरमारवा- दिसंयोगेनान्धकारादौ चाक्षुषापत्तेस्तथाच गौरवम् । अस्मन्मते तु विषयतासम्बन्धेन चाक्षुषं प्रत्यवच्छेदकतासम्बन्धेन तमः प्रतिबन्ध कम, आलोकासम्बद्धद्रव्यावच्छिन्नचैतन्ये तम उत्पत्त्या चाक्षुषानु. त्पत्तिः, आलोकावच्छिन्नचैतन्ये तमोनुत्पत्त्या चाक्षुषोत्पत्तिरित्यालो. कस्य तमोविघटकत्वेन चाक्षुषोपयोगितयान्वयव्यतिरेकावुपक्षीणावि. ति भावः । तहि तदङ्गीकारे तदुत्पत्तिविनाशकल्पनातो महागौरवं तत्राह-झटितीति । स्पष्टम् । एतेन गृहादावारोपितमञ्जनादिमालिन्या. दिकमेव तम इत्यपि मतं न समीचीनमिति ज्ञापितम् , आलोकाजन्य. चाक्षुषविषयत्वात् । न च गृहादावञ्जनादिमालिन्यस्यानुभूयमानारोपा- सम्भवेऽपि स्मर्यमाणारोपे बाधकाभाव इति वाच्यम् । तथा सति 'गृहे तम'इति तमोविशेष्यकचाक्षुषानुपपत्तेः बहिरिन्द्रियजन्यज्ञान उपनी- तस्य विशेषगतया भाननियमात् । 'उपनीतं विशेषणतयैव भासते मा. नसे त्वनियम' इति सिद्धान्तात् । न चायंप्रत्ययो मानस एवेति वा. च्यम् । चाक्षुषत्वानुभवविरोधात् । न च चाक्षुषत्वाऽनुभवोऽपि भ्रम ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ? द्वान्तः। संसारहेतुदेहोपादानत्वाभावाच न श्रुतिषु स. ष्टिप्रक्रियायामाम्नात इत्यविरोधः । दिक्कालौ त्वप्रामाणि. कत्वानोक्तौ ।आकाशस्यैव दिग्व्यवहारजनकत्वसम्भवात् 'दिशः श्रोत्र' मिति श्रुतेश्च । कालस्त्वविद्यैव । न्यायरत्नावली। कथं न श्रूयते ? तबाह-संसारेति । देहमध्ये तमस्सच्चे माना- भावेन तमसो न देहोपादानत्वम् , आकाशं त्ववकाशदानाय देहान्तरस्त्येवेति भावः । दिकालाविति । क्लुप्तपदार्थान्याविति शेषः । श्रुतिषु सृष्टिप्रक्रियायामित्यनुषज्यते । आकाशस्यैवे. ति । पराभिमतदिश इव आकाशस्य सर्वगतत्वात् दिक्कृतविशेष. णतासम्बन्धन सर्वाधारत्वसम्भवात् उदयाचलसन्निकृष्टमूर्तवि. शेषोपहितत्वादिरूपेण प्राचीत्वादिसम्भवादिति भावः । ननु आ. काशः अविद्यादिकं वा दिगित्यत्र विनिगमकाभावात् अतिरि- क्ता दिगास्ताम् तत्राह-दिश इति । दिग्जन्यमित्यर्थः । तथा च श्रुतिरेव आकाशस्य दिक्त्वे मानम् , . नाभसत्वेन प्रमितस्य श्रोत्रस्य दिग्जन्यताबोधकत्वादिति भावः । अविद्यैवेति । ननु नारायणी। इति वाच्यम् । घटादेरपि अचाक्षुषत्वप्रसङ्गात् । ननु तर्हि तमसोऽपि श्रुतिषु सृष्टिः श्रयते तत्राह-संसारति । देहमध्ये तमसः सत्त्वे माना. भावेन तमसो न देहोपादानत्वम् , आकाशं त्ववकाशदानाय देहम. ध्येऽस्त्येवेति भावः । दिक्कालाविति । क्लुप्तपदार्थान्याविति शेषः । नोक्तौ- कालत्वदिक्त्वादिना पृथङ्नोक्तौ । श्रुतिषु सृष्टिप्रक्रियायामित्यनुष. ज्यते । यदि नातिरिक्तौ तर्हि इहेदानीमित्यादिप्रतीतेः का गतिस्तत्रा. ह-आकाशस्यैवेति । पराभिमतदिश इवाकाशस्यापि सर्वगतत्वादिकृत. विशेषणतासम्बन्धेन सर्वाधारत्वसम्भवात् उदयाचलसनिकृष्टमूर्त. विशेषोपहितत्वादिरूपेण प्राचीत्वादिसम्भवादिति भावः । नन्वाका- शोऽविद्यादिकं वादिगित्यत्र विनिगमकाभावादतिरिक्ता दिगास्तां तत्रा. ह-दिश इति । दिग्जन्यमित्यर्थः। तथाच श्रुतिरेवाकाशस्य दित्तघे मान नाभसत्त्वेन प्रमितस्य श्रोत्रस्य दिग्जन्यताबोधकत्वादिति भावः । अविद्यै- - ।

·३७८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते तस्या एव सर्वाधारत्वादिति । तानि च मूक्ष्माण्यपञ्चीकृता नि पञ्च महाभूतान्यमूर्ताख्यानि कारणैक्यात्सत्त्वरज स्तमोगुणात्मकानि सत्त्वांशप्राधान्येन ज्ञानक्रियाश- क्त्यात्मकमेकं स्वच्छद्रव्यं चित्ररूपमिव मिलित्वा जन- न्यायरत्नावली। नेदं युक्तम् , प्रतिबिम्बत्वोपहितं जीवं प्रत्यविद्याया आधारत्वेऽपि ईशं प्रति तत्सत्त्वे मानाभावः, शुद्ध प्रति तु सुतराम् , तस्यैव स वधिारत्वात् ; तत्राह-तस्था एवति । सर्वाधारत्वात् कालि. कसम्बन्धेन स्वेतरसर्वाधारत्वात् । ईशादिकमपि तत्सम्बन्धेन तद्वृत्ति, शुद्धचितस्तु तत्तवृत्तित्वाभावेऽपि न क्षतिः । 'ज्ञः का लकालो गुणी सर्वविद्य' इत्यादिश्रुतिषु (१)सर्वदृश्याधारकालाधार- त्वात, 'चक्षुषश्चक्षुरि'त्यादिश्रुतिषु दृश्यभासकचक्षुरादिभासक- त्ववत् । वस्तुतस्तु महाकाले मानाभावः, इदानीमिदमित्यादि. बुद्धजन्यमात्ररूपखण्डकालमात्रविषयकत्वमेव । अयं साभासावि. द्यारूपः, अविद्यागताभासाविविक्तचित एव ईश्वरत्वस्योक्तः त्वात् । साभासाविद्यायां ईश्वरापाांधत्वामांत भावः । स्वच्छत्वस म्पादनायाह-सत्त्वांशप्राधान्येनोति । ज्ञानक्रियाशक्त्यात्मकं ज्ञानक्रिययोजननानुकूले ये शक्ती. तद्विशिष्टम् । धर्मधर्मिणोस्ता. नारायणी। वेति । लाघवादिति भावः। ननु तथाप्यविद्यात्मक एवेत्यत्र कि बीजं ? तत्राह--तस्या एवेति । अविद्याया एव कालिकसम्बन्धेन स्वेतर- सर्वदृश्याधारत्वादित्यर्थः । अयं साभासाविद्यारूपः । अमूर्तमाह- तानि चेति । शब्दादितन्मात्रात्मकानीत्यर्थः । लिङ्गस्य स्वच्छत्वज्ञापना. याह-सत्त्वप्राधान्येनेति । सत्त्वांशाधिक्ययुक्तानीत्यर्थः । ज्ञानेति । ज्ञान क्रिययोजननानुकूले ये शक्ती तद्विशिष्टम् , धर्मधर्मिणोस्तादात्म्यात्तदा- स्मकोक्तिः । एकमिति । (२)प्रतिजीवं स्थूलशरीरवदेकं चित्प्रतिबिम्बयो. ( १ ) सर्वदृश्याधारो यः कालः तस्याप्याधारत्वस्य अवगतत्वादित्यर्थः । (२) एकं स्वच्छं द्रव्यमिति प्रतिजीवमित्यादि खपुस्तके । - ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । यन्ति । तस्य च ज्ञानशक्तिप्रधानांशोऽन्तःकरणम् ! तच्च वुद्धिर्मन इति द्विधोच्यते । क्रियाशक्तिप्रधानांशः प्राणः । म च पञ्चधा-प्राणोऽपानो व्यान उदानस्ममान न्यायरत्नावली । दात्म्यात् तदात्मकत्वोक्तिः । प्रधान:-उपहितः । वुद्धिर्मन इति द्विधेति । बुद्धेरप्यहमित्याकारकनिश्चयतदन्यनिश्चयरूप- हात्तभेदेनाहङ्कारोऽनहङ्कारश्चात द्वविध्यम् । मनोऽपि विविध संशयवृत्या चित्तम् , सङ्कल्पादिवृत्तिभिरचित्तम् । 'कामस्सङ्क. ल्पो विचिकित्सेत्यादि 'एतत्सर्वं मन एवे' सादिश्रुतेः । प्राण इत्यादि। 'हृदि प्राणो गुदेऽपानस्समानो नाभिसंस्थितः । नारायणी। ग्यं सकलवृत्त्याश्रयीभूतमित्यर्थः । एतेन वक्ष्यमाणसप्तदशराशिरूप. मेव लिङ्गशरीरं नावयव्यन्तरं कल्पनागौरवादित्यर्वाचीनानामुक्तिनिरा. कृता। 'तमुत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनुत्क्रामन्तीति'श्रुतेः- पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम् । अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माङ्गंभोगसाधनम् ॥ इत्याचार्योक्तश्च विरोधात् । कर्मात्मा पुरुषो योसौ बन्धमौक्षैस्स युज्यते । स सप्तदशकेनापि राशिना युज्यते त्वसौ॥ इतिमोक्षधर्मे । राशिपदोक्तिस्तु तार्किकाभितावयवावयविभाव निरासाय न धर्मिप्रतिषेधायेति न कोपि विरोध इत संक्षेपः । ननु विजातोयभूतानां कथमेकवस्त्वारम्भकत्वं तत्राह-चित्ररूपमिवेति। यथा नीलपीतादिगुणाः परस्परमेलने सति चित्ररूपं जनयन्ति तथा विजा. तीयभूतान्यपि परस्परं मेलने सति चित्रद्रव्यमुत्पादयन्तीत्यर्थः । एवं लिङ्गशरारं व्युत्पाद्य तस्यावयवान् विभजते-तस्य चति । लिङ्गस्य चे त्यर्थः । प्रधानः-उपहितः विशिष्ट इति यावत् । द्विविधेति । बुद्धेरप्यहमि. त्याकारनिश्चयतदान्यरूपवृतिभेदेनाहङ्कारोनहंकारश्चेति द्वैविध्यम् । मनोपि द्विविधं संशयवृत्त्यान्वितं सङ्कल्पादिवृत्तिभिरन्वितं 'कामः सङ्क ल्पो विचिकित्सेति' श्रुतेः । प्राण इति । . .

·३८० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते इति । एवमेकैकभूतेभ्यो ज्ञानक्रियाशक्तिभेदात् प्रत्येक मिन्द्रियवयं जायते । आकाशाच्छोत्रवाचौ, वायोस्त्व. पाणी, तेजसश्चक्षुष्पादौ, अद्भयो रसनपायू, पृथिव्याः घ्राणोपस्थौ । अत्र 'तेजोमयी वागि'ति श्रुतेस्तैजसी वाक् । पादस्तु नाभस इति केचित् ।। शब्दव्यञ्जके. न्द्रियत्वेन श्रोत्रवद्वाचो नाभसत्वम् । पादचिकित्सया च चक्षुषः स्वास्थ्यदर्शनाच्चक्षुर्वत्पादस्थापि तेजसत्व न्यायरत्नावली। उदानः कण्ठदेशस्थो व्यानस्सर्वशरीरगः ॥ इति हृदयाद्यवच्छिन्नक्रियाजनकत्वमेव प्राणत्वादिकमिति भावः । शक्तिभेदादिति । द्वयं द्वयमिति योजना । तथा चैकै. कभूतेभ्यो ज्ञानशक्तिमदेकैकं क्रियाशक्तिमदेकैकं चेत्यर्थः । शब्दव्यचकेत्यादि । वागिन्द्रियस्य शब्दोत्पादनद्वारा शब्दव्य. अकत्वम् । पादचिकित्सयेत्यादि । तथा च संस्कृतस्य पाद- नारायणी। हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिदेशगः । उदानः कण्ठदेशे स्याद्यानः सर्वशरीरगः । इत्युक्तेर्हृदयाद्यवच्छिन्नक्रियाजनकत्वादिकमेव प्राणत्वादिकमित्य- र्थः । श्रोत्रत्वगक्षिरसनघ्राणमनांस्येवेन्द्रियाणि, ज्ञानजनकत्वात् । 'मनः षष्ठानीन्द्रियाणी ति भगवदुक्तेश्च, न वागादीनिति तार्किकाः। तन्न साधीयः। 'दशेमे पुरुषे प्राणा' इत्यादिश्रुतिविरोधात् । तत्र 'वाक् च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं च पादौ च गन्तव्यं च पायुश्च विसर्जयि- तव्यं च उपस्थश्चानन्दयितव्यं चेत्यादिना वागादीनामपोन्द्रियत्वसूच- नात्तथाच प्राणेतरत्वे सत्यपञ्चीकृतभूतोपादानकत्वमेवेन्द्रियत्वं न ज्ञान- करणत्वमात्रमित्यभिप्रेत्य ज्ञानकर्मप्रधानं फलभेदतोतिभिन्नमिन्द्रियं विशिष्य सकारणं दर्शयति-शक्तिभेदादिति । द्वयं द्वयमित्यत्र योजना। तथाचैकेकगुणप्रधानेभ्यो भूतेभ्यो ज्ञानशक्तिमदेकं क्रियाशक्तिमदेकं चेत्यर्थः । शब्दव्यञ्जकेति । वागिन्द्रियस्य शब्दोत्पादनद्वारा शब्द. व्यञ्जकत्वम् । पादचिकित्सेति । तथाच संस्कृतस्य पादस्प चक्षुषः - ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ३८. मिति तु युक्तमुत्पश्यामः । तेजोमयत्वश्रुतिस्तु मन. मः पञ्चभूतकार्यस्यापि अन्नमयत्वश्रुतिरिव तदुपका- न्यायरत्नावली। स्य चक्षुस्स्वास्थ्योत्पादनद्वारा रूपव्यकत्वात्तैजसत्वामात भा. वः। एवं त्वचस्पर्शव्यञ्जकत्वेन पाणेः क्रियाशक्याधिक्येन वायवीयत्वम् । स्पर्शो हि वायावेव प्रथममाभिव्यक्तत्वाद्वायो- रेव गुणः । वायूपादानकत्वात् भूतान्तरेऽनुगच्छति । एवं वायो. रेव क्रियाशक्तिः, चळस्वभावत्वात्। तत्सम्बन्धादन्यत्रापि । अत एव शब्दस्याकाशमात्रगुणत्वात्तद्यञ्जकयोश्रोत्रवाचो भस- त्वम् । रसनेन्द्रियस्य रसव्यञ्जकत्वेन जलीयत्वम् , पायोस्तु जलवन्मलशोधकत्वेन तत् । घ्राणस्य गन्धव्यञ्जकत्वेन पार्थिव त्वम् , उपस्थस्य तु दुर्गन्धातिशयव्यञ्जकत्वात् तत् । श्रुतिपुराण- वाक्यादिनि सर्वत्र साधकानि सन्येव । तदुपकार्यतयति । नारायणी । स्वास्थ्योत्पादनद्वारा रूपव्यञ्जकत्वात्तैजसत्वमित्यर्थः । एवं त्वचः स्पर्शव्यञ्जकत्वेन, पाणेः क्रियाशक्त्याधिक्येन वायवीयत्वम् स्पर्शी हि वायावेव प्रथममभिव्यक्तत्वाद्वायोरेव गुण , वायूणदानत्वा- द्भूतान्तरे तु गच्छति, एवं वायोरेव क्रियाशक्तिश्चलनत्वात्तत्सम्बन्धा. दन्यत्रापि । रसनेन्द्रियस्य रसव्यञ्जकत्वेन जलीयत्वम् , पायोस्तु जलव न्मलशोधकत्वेन (१)तत् । घ्राणस्य गन्धव्यञ्जकत्वेन पार्थिवत्वम् । उप. स्थस्य च(२) शुक्राभिव्यञ्जकत्वेन तत् । उपकार्यतयेति। सुवर्णादिभक्षणोप. कार्यतयेत्यर्थः(३)*वायुभुजामपि मोददर्शनेन 'अन्नमयं हि सोभ्य मन'इ. ( १ ) मलशोधकत्वेन स्निग्धत्वेन च तदिति खपुस्तके । ( २ ) उपस्थस्य च दुर्गन्धातिशयव्यञ्जकत्वेन कठिनत्वेन च तत् इति खपुस्तके । ( ३) अत्रायमधिको भिन्नश्च पाठः खपुस्तके । *तत्र दृष्टान्तमाह--मनस इति । अन्तःकरणाख्यलिङ्गशरीरभागस्य पञ्चभूतकार्यस्यापीति--उक्तश्रुतिभिरप- चीकृतपञ्चभूतकायस्यापि । अन्नमयत्वश्रुतिवत्--'अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठा धातुस्तत्पुरीषम्भवति यो मध्यमस्तन्मांसं योऽणिष्ठस्तन्मन' इत्या- ग्रुपक्रम्य 'अन्नमयं हि साम्य मन' इति स्त्रिवृदन्नकार्यत्वबोधकश्रुतिवदित्यर्थः । वायुभुजामपि .

·३८२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते तया व्याख्येया । मनसश्च पञ्चभूतगुणग्राहकत्वेन न्यायरत्नावली। तेजससुवर्णादिभक्षणोपकार्यतयेत्यर्थः । ननु मनसः पाञ्चभौति कत्वे किं मानम् ? तत्राह-मनसश्चेति । तद्वत्त्वनिश्चयात-पश्चभुत. उप- मोददर्शनाल्लोकान्तरगतिसमर्थस्य स्थूलभूतकार्यत्वायोगात्पञ्चभूतगुणग्राहकस्य पृथिवी मात्रकार्यत्वायोगाश्च श्रुतिर्न यथाश्रुतार्थपरा किन्तु मनःस्थूलानोपकार्यमित्यर्थपरा । कार्यता च तत्कृतोपचयवत्वेन तत्कृतबलवत्त्वेन वेति अन्यदेतत् । एवमापोमयः प्राण इति श्रुतिः प्रणाख्यालङ्गशरीरभागस्य न जलकार्यत्वबोधिका तस्यापि अपञ्ची- कृतभूतकार्यत्वात् । तैः सर्वैः सहितैः प्राणो वृत्तिभेदात् स पञ्चधा । इत्या. दिवाक्यैः सिद्धान्ते तथा प्रतिपादनात् । समानयुक्तित्वाच्च । तस्मात् 'अन्नमयं हि साम्य मनः आपोमयः प्राण' इति श्रुतेः यथा श्रुतार्थबाधवत् 'तेजोमया वाग्' इति श्रुतेः यथाश्रुतार्थवाधो इष्ट इति भावः । ननु कथं तर्हि मनसो भौतिकत्वसिद्धि ? तत्राह- मनसश्चेति । अन्तःकरणाख्यलिङ्गशरीरभागस्य तु इत्यर्थः । पञ्चभूतगुणग्राहकत्वेन पञ्च- भूतानां पृथिव्यप्तजोवायुगगनानामसाधारणगुणाः पञ्चभूतगुणाः गन्धरसरूपस्पर्शशब्दा. स्तेषां प्राहकं पञ्चभूतगुणग्राहकं पन्नभूतगुणानापरोक्षप्रत्यक्षस्य जनकं तस्य भावः तत्त्वं तेन पञ्चभूतसाधारणगुणप्रत्यक्षजनकत्वेनेति यावत् । अत्र कालादृष्टादौ व्य. भिचारवारणाय हेतौ इन्द्रियत्वं देयम् । तथा चायं प्रयोगः 'मनः पञ्चभूतगुणवत्पञ्च. भूतारब्धं पञ्चभूतसाधारणगुणप्रत्यक्षजनकेन्द्रियत्वात् यदिन्द्रियं यद्भूतासाधारणगुणग्राहक भवति तत्तद्भूतासाधारणगुणवत्तद्भूतोपादानकं भवति, यथा घ्राणादिकं पृथिव्यसाधा. रणगुणं गन्धादिग्राहकं गन्धादिमत् पार्थिवमिति । नच घ्राणादीनां गुणप्रत्यक्ष प्रति असाधारणकारणत्वात् मनसश्च ज्ञानसामान्य प्रति कारणस्य गुणप्रत्यक्षं प्रति साधारणका रणत्वात् दृष्टान्तदान्तिकयोवैशम्यमिति वाच्यम् । विषयसाधारणरूपचाक्षुषं प्रति चक्षुष इव विषयसाधारणगुणप्रत्यक्ष प्रति विषयमनोयोगस्याहेतुत्वे मनसोपि असाधारणत्वाद वैषम्याभावात् । एतत्सर्वमाभिप्रत्योक्तं वार्तिककारपादैः- स्वग्राह्यार्थसजातीयमिन्द्रियं स्यात्प्रदीपवत् । रूपस्यैवावभासित्वान्न चेत्स्याचित्ररूपवत् ।। न चेदर्थसजातीयं सर्वार्थग्रहणं भवत् । एकैकस्येन्द्रियस्येह मनोबुद्ध्योर्यथा तथा ॥ सर्वभूतात्मकत्वात्तु सर्वार्थप्रहणं तयोः । इत्यादि । न चाहङ्कारिकत्वादिबोधककपिलादिस्मृतिविरोधात्तोऽप्रमाणं तत्राह--- अन्यदिति*। - ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ३८३ तत्वनिश्चयात्पश्चभूतात्मकत्वमित्यन्यदेतत् । एतेषाम- न्यायरत्नावली। गुणवत्वनिश्चयात् । अन्यदेतदिति । यथा 'चक्षुस्तेजोमात्रीपादा- नकम् , रूपादिषु मध्ये रूपस्यैव व्यञ्जकत्वात् प्रभादिवदि'त्याद्य. नुमानैः चक्षुरादीनां तेजोमात्रोपादानकत्वादिकं सिध्यति, तथा 'मनः पञ्चभूतोपादानकम् ,पञ्चभूतगुणानां ग्राहकत्वादि' त्यनुमानेन मनसः पाञ्चभौतिकत्वं सिध्यति । तार्किकादिमते तु तस्याणुत्वात पञ्चभूतानारभ्यत्वेन न तथानुमानमिति भावः । एतषां-ज्ञानक्रिये- न्द्रियाणाम् । ज्ञानक्रियाशक्तिप्रधानाः-ज्ञानक्रिययोजननानुकूलश. क्तिमन्तः । ज्ञानशक्तिसमष्टिः-ज्ञानेन्द्रियाणां सहकारि,क्रियाशक्ति- समष्टिः क्रियेन्द्रियाणां सहकारी। ननु देवानामधिष्ठातृत्वे किं मान- मिति चेत् , उच्यते । अचेतनस्य रथादेः चेतनाधिष्ठानेनैव क्रियाद- शनात् जीवस्यापरोक्षज्ञानरूपाधिष्ठानविषयत्वस्यन्द्रियादिष्वसम्भ- त्यादिश्रुतेर्यथाश्रुतार्थबोधेनोपटम्भकत्वरूपार्थमात्रपरत्वान्मनसो भौति कत्वेमानत्वायोगादनुमानमेवोपन्यस्यति-मनस इत्यादि । पञ्चभूतासाधा. रणगुणधीकरणत्वेन तद्वत्त्वनिश्चयात्-पञ्चभूतासाधारणगुणवत्त्वनिश्च. यात् पञ्चभूतोत्मत्वमिति शेषः । तथाचायं प्रयोगः 'मनः पञ्चभूतगुणवत् पञ्चभूतारब्धं च, पञ्चभूतासाधारणगुणग्राहकत्वात् यद्यद्भतासाधारणगु णग्राहकं भवति तत्तद्भूतासाधारणगुणवत् तद्भूतोपादानकं च, यथा घ्रा- णादिकं पृथिव्याद्यसाधारणगुणान्धादिग्राहकं गन्धादिमत्पार्थिवमिति दिक् । ननु श्रुतिविरोधात्तर्कोऽप्रमाणं तत्राह–अन्यदिति* ! अनुमानस्य स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामतोति बृहदारण्य. कश्रुत्याद्यनुकूलत्वान्नाप्रामाणिकत्वं तथाच मनसो भौतिकत्वमेव युक्त- मिति भावः स-प्रमाता, तेजोमात्राः तेजःप्रधानभूतसूक्ष्मांशान् सम- भ्याददानः सम्यक् निःशेषमाभिमुख्येनोपसंहरमाणः हृदयमेव हृदय. स्था बुद्धिमेव अन्ववक्रामति अन्वागच्छतीत्यर्थः । अत्र भूतसूक्ष्मसं. हारपूर्वकसंहारोक्तरूपसंह्रियमाणस्यापश्चीकृतभूतारब्धत्वं ज्ञापितम् । नच स्पर्शवत्वेन द्रव्यारम्भकत्वापत्तिः । चक्षुरादितुल्यत्वाभ्युपग- मादित्यन्यत्र विस्तरः । एतेषां-ज्ञानकर्मेन्द्रियाणाम् , अधिष्ठातार:-प्रव. नारायणी।

·३८४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते धिष्ठातारो देवा अपि ज्ञानक्रियाशक्तिप्रधाना:-दिगग्री, वातेन्द्रौ, आदित्यविष्णू, वरुणमित्रो, अश्विप्रजा- पती । तत्र ज्ञानशक्तिसमष्टिरन्तःकरणम् । क्रियाश- क्तिसमष्टिः प्राणः । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धग्राहकाणि श्रोत्रत्वक्चरसनघ्राणाख्यानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि । त्वकक्षुषी स्वग्राह्यगुणाश्रयं द्रव्यमपि गृहीतः । न्यायरत्नावली। वात् इन्द्रियापरोक्षज्ञानवन्तो देवा एव अधिष्ठातारोन जीवः । अथ कर्मेन्द्रियेषु किं मानमिति चदुच्यते । 'श्रोत्रं च श्रोतव्यं च वाक्च वक्तव्यं चे' ति श्रुतौ (१)श्रोत्रादीनामिव वागादीनामपि सविष यकत्वेनोक्तिरेव । शब्देत्यादि । शब्दादिनामिव तद्वृत्तिजाती- नामपि ग्राहकाणि बोध्यानि । गृहणीत इति । द्रव्याविषययोः चाक्षुषस्पार्शनयोरनुपलम्भादिति शेषः । ननु श्रोत्रस्य केन स- निकर्षण शब्दग्राहकत्वम् ? स्वाश्रयाकाशसमवेतत्वेनेति चेत्, तर्हि श्रोत्रस्य श्रावणप्रत्यक्षहेतुत्वे मानाभावः । शब्दे विद्यमाने श्रोत्रसन्निकर्षस्य सदा सत्वेन तद्यतिरेकेण कार्यव्यतिरेकानु. नारायणी । तकाः, देवाः-ज्ञानक्रियाशाक्तिप्रधानाः । ज्ञानक्रिययोजनानुकूलश- क्तिमन्तः । इन्द्रियगोचरापरोक्षज्ञानस्य जीवे बाधेन देवानामेव तादृश- ज्ञानवतामधिष्ठातृत्वमुचितमिति भावः । ज्ञानशक्तिसमष्टिः-ज्ञानजन- केन्द्रियाणां सहकारि, क्रियाशक्तिसमष्टिः-कर्मेन्द्रियाणां सहकारी शब्दे- त्यादि। शब्दादीनामिव तद्वत्तिजातीनामपि ग्राहकाणि बोध्यानिगृह्णीत इति । द्रव्याविषयकयोश्चाक्षुषस्पार्शनयोरनुपलम्भादिति शेषः । रासनश्रावणप्रत्यक्षं तु द्रव्याविषयकमेव, द्रव्यग्रहणे प्राणादीनामसा- मर्थ्यात् । कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नं नमः श्रोत्रं तश्च निरवयत्वान्न बहिर्ग- च्छति किन्तु वीचीतरङ्गन्यायेन प्राप्तशब्दस्यैव ग्राहकमिति तार्कि- कास्तन्न सय्यक् । 'आत्मन आकाशः संभूत' इतिश्रुत्या जन्यत्वोक्ते. राकाशस्य निरवयवत्वायोगात् , वीचीतरङ्गन्यायेन शब्दानन्त्यकल्पने ( १ ) श्रोत्रादीनां समभिव्याहारविशेषेण वागादीनामुक्तिरेव इति घपुस्तके । घ्राणजरा.

·सिद्धान्तविन्दी अष्टमश्लोकः । ३८५ श्रोत्रमपि चक्षुर्वत गत्वा शब्दग्राहकम(१) दूरे शब्द इति प्रत्ययात् । वचनादानगतिविसर्गानन्दजनकानि वाक्पा- न्यायरत्नावली। पलम्भात् । अथ स्पर्शादिषु श्रावणादिप्रत्यक्षवारणाय विषयतया श्रावणं प्रति शब्दत्वादिना हेतुत्वस्य वाच्यतया तबलात्सर्वेषु शब्देषु सर्वेषां पुरुषाणां प्रयक्षं कुतो न स्यादिति चेन्न । शब्द- निष्ठविषयतासम्बन्धेन तत्पुरुषीयश्रावणं प्रति तत्पुरुषीयकर्णगो लकस्यावच्छेदकतासम्बन्धेन हेतुत्वात् , तस्माच्छोवस्यन्द्रियत्वे मानाभावः तत्राह--श्रोत्रमपीति । गत्वा-शब्दावच्छेदकदेशन संयुज्य । ग्राहक-शब्दस्य प्रत्यक्षजनकम् । 'दूरे शब्द'इति प्रत्यया -'अयं श्रुतं शब्दः दूरस्थः विलक्षणध्वनिविशिष्टत्वा' दिखनुमितेः। तथा च स्वसंयुक्तावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन श्रोत्रं शब्दस्य ग्राहकमिति तादृशसम्बन्धाभावकाले तत्पुरुषीयशब्दप्रत्यक्षानुपपत्त्या श्रोत्रस्य शब्दग्राहकत्वमावश्यकम् । शब्दस्य नाकाशसमवेतत्वं किन्तु (२)ककारादिसमवेतत्वमिति स्वीकारे तु स्त्रसंयुक्तसमवेतत्वमेव सम्बन्धः समवेतत्वं तादात्म्यम् । एवं च तत्पुरुषीयकर्णस्यावच्छे. गौरवाच चक्षुरादिवच्छ्रोत्रमपि बहिर्गत्वैव गृह्णातीत्याह-श्रोत्रमिति । गत्वा-शब्दाद्यनच्छेदकदेशेन संयुज्य, ग्राहकं शब्दप्रत्यक्षजनकम् रे शब्देति । श्रुतः शब्दो दूरस्थो विलक्षणध्वनिविशिष्टत्वादि'त्यनुमितेः । तथाच विषयतासम्बन्धेन शब्दप्रत्यक्षं प्रति स्वसंयुक्तत्वावच्छिन्नत्व. सम्बन्धेन श्रोत्रं कारणमिति दिक् । भूतसूक्ष्माणि मनोबुद्धिदशेन्द्रिया णि लिङ्गं न, किन्तु-- पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम्। इत्याचार्योक्तम् । प्राणस्यान्तःकरणेऽप्रवेशात् , भूतसूक्ष्माणि विहाय गमनायोगात्तेषामावश्यकत्वादिति । सांङ्ख्यमताभिमानिनां मतनिरा. ( १) दूरे शब्द इति प्रत्ययात् इति पाठो नास्ति गघपुस्तकयोः । आपश्यकश्चायं न्यायरत्नावल्यां नारायण्यां च व्याख्यातत्वादिति । (२) किन्तु भेर्यादिसमवेतत्वमिति पाठेन भाव्यम् । ३३ नारायणी।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित णिपादपायूपस्थाख्यान पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । एतच्च सर्व मिलित्वा सप्तदशकंलिङ्गंज्ञानशक्तिप्राधान्येन हिरण्यगर्भ न्यायरत्नावली। दकतासम्बन्धेन न हेतुत्वम् । तत्पुरुषीयकर्णावच्छेदनानुत्पद्यमान -स्यापि दूरस्थस्य शब्दस्य तत्पुरुषीयश्रोत्रेण ग्रहणात् । तार्किका- दिमते तु गगनरूपत्वेन श्रोत्रस्य देशान्तरे गत्यसम्भवादुक्तरीत्या शब्दाग्राहकत्वमिति भावः । सप्तदशकं 'पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रि यसमन्वित' मिति सप्तदशसङ्ख्याकं लिङ्ग यावत्संसारकालमनपायि तया आत्मोपाधित्वेनात्माभिव्यञ्जकम् । ज्ञान शक्तीति । ज्ञानशक्ति- मष्टीत्यर्थः । हिरण्यगर्भ इति। हिरण्यमिव प्रकाशजनको ज्ञान नारायणी। सायाह-एतच्चेति । एतदेव सर्व पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियाणि तदा श्रयश्च मिलित्वा-धर्मधर्मीभावापन्नीभूय, सप्तदशावयवा विद्यन्ते यस्य तत्सप्तद- शकं (सप्त) दशावयवकर्मिरूपं लिङ्गं लिङ्गशरीरम् । अयं भावः । भूत- सूक्ष्माणां न लिङ्गशरीरप्रवेश उचितः भोक्तकरणभिन्नत्वेन साक्षाद्भोगो- पधायकत्वाभावात् । नाऽपि प्राणस्यान्तःकरणे प्रवेश उचितः । सत्व- प्रधानाऽपञ्चीकृतमहाभूतकार्यत्वे सति ज्ञानशक्तिसमष्टित्वमन्तःकरण- त्वम् । रजःप्रधानाऽपञ्चीकृतमहाभूतकार्यत्वे सति क्रियाशक्तिसमष्टित्वं प्राणत्वमिति लक्षणभेदात् । 'एतस्माज्जायते प्राणो मन.सर्वेन्द्रियाणि च' इति श्रुत्यापि भेदोक्तश्च । अत एव नेन्द्रियसामान्यवृत्तिरूपोऽपि । तस्य चैकत्वेपि पूर्वोक्तावान्तरभेदमादाय भोगवैचित्र्याधायकत्वादवान्तरभेदेन भिन्नस्यैव लिङ्गप्रवेशोक्तिः । नागकूर्मककलदेवदत्तधनञ्जयादीनांतु लिङ्ग. त्तिभोगोपधायकवाभावान्न लिङ्गशरीरप्रवेशसम्भावनापीति दिक्। एवं मनोबुद्ध्योः संशयत्वनिश्चयत्वरूपविरुद्धधर्माध्यासादन्त्यन्तभिन्नयोरेव पृथगुक्त्या प्रवेशो न चित्ताहङ्कारयोस्तयोरन्तःकरणविभाजकत्वाभा- वात् । लिङ्गत्वं यावत्संसारकालमनपायितयात्माभिव्यञ्जकत्वम् । अभिव्यञ्जकत्वं त्वहमिति व्यवहारविषताप्रयोजकत्वे सति भोगोपधाय- कत्वमित्यन्यत्र विस्तरः । ज्ञानशक्तीति । ज्ञानशक्तिसमष्टीत्यर्थः । हिरण्यग. भैति । हिरण्यमिव प्रकाशजनको ज्ञप्तिशक्तिरूपो गर्भो यस्येति व्युत्पत्तेः ।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । इति क्रियाशक्तिप्राधान्येन मूत्रमिति चोच्यते । अयममू. तपदार्थः कार्यत्वाद्वयष्टौ समष्टौ च जीवोपाधिरेव । ता. नि च तथाभूनानि भूतानि भोगायतनं शरीरं भोग्यं च विषयमन्तरेण भोगं जनयितुमशक्नुवन्ति जीवक मप्रयुक्तत्वात्स्थौल्याय पञ्चीकृतानि भवन्ति । तत्र च प्रत्येकं पञ्च भूतानि द्विधा विभज्यन्ते । तत्रैकैको भा. गश्चतुर्धा विभज्यते । तद्भागतुष्टयं च स्वभागं विहा. येतरभूतचतुष्टयार्थभागेषु प्रविशतीति स्वस्थाभाग नेतरेषामष्टमभागेन पञ्चीकरणान्मेलनेऽप्याधि. न्यायरत्नावली। शक्तिरूपो गर्भो यस्यति व्युत्पत्तिः । क्रियाशक्तीति । क्रिया. शक्तिसमष्टीत्यर्थः । सूत्रं सर्वशरीरावच्छिन्न(१)हस्तादिक्रियाज. नकत्वेन सूत्रबदनुस्यूतम् । कार्यत्वादिति । सोपाधिकेश्वरस्य सर्वकार्यजनकत्वात् कार्य नेशोपाधिरिती भावः । अशक्नुव- न्तीति शत्प्रत्ययान्तम् । स्थौल्याय-शरीरादिनिष्ठस्थौल्यप्रयोजक स्थौल्यं लब्धुम् । पञ्चीकरणस्वरूपमाह-तत्रेत्यादि । तत्र द्वि. धाकृतभागयोः। स्वभाग-द्विधाकृतभागयोश्चतुर्धात्वमनापन्नमावि - शिष्टमेकम् । इतरेषामष्टमभागेन चेति । आकाशादीना(२)म. नारायणी। क्रियाशक्तीति । क्रियाशक्तिसमष्टीत्यर्थः । सूत्र-सर्वशरीरावच्छिन्नक्रिया. जनकत्वेन सूत्रवदनस्यूतम्। कार्यत्वादिति । सोपाधिकस्येश्वरस्य सर्व कार्यजनकत्वात्कार्य नेश्वरोपाधिरिति भावः। तानि अपञ्चीकृतानि च, तथाभूतानि-सूक्ष्माणि, शरीरं -स्थूलशरीरम् अशक्नुवन्तीति शतृप्रत्ययान्तम् । स्थौल्याय शरीरनिष्ठस्थौल्यप्रयोजकस्थौल्यं लब्धुम् । पञ्चीकरणस्वरूपमाह-तत्र चेत्यादि । तत्र-द्विधाकृतभागयोः, स्वभागं द्विधाकृतभागयोश्चतुर्धात्वानापन्नमवशिष्टमेकम् । इतरेषामिति । आ- ( १ ) प्रत्यक्षादिक्रिया-इति पाठान्तरम् । छपुस्तके । (२)-दीनामर्धभागप्रविष्टो य इतरेषामकैको भागः सोष्टमः। आकाशादेर्भागचतुष्ट- यात्मकोऽर्धभाग इतरेषां भागचतुष्टयं चेत्यादिः पाठो धपुस्तके ।

·३८८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते क्यादाकाशादिशब्दप्रयोगः । अत्र च 'त्रिवृतं त्रिवृतमे. कैकां करवाणी'ति श्रुतेः 'त्रिवृत्कुर्वत उपदेशा'दिति मूत्राच त्रयाणामेव मेलनप्रतीतेश्च त्रिवृत्करणमंव केचि. न्यायरत्नावली । टमभागं प्रविष्टः इतरैषामेकैको भागः सोऽष्टमः । आकाशादर्भा. गचतुष्टयात्मकोऽर्धभागचतुष्टयं चेत्यष्टभागात्मकमेकैकं भूतं जात मिति भावः। आधिक्यात -आकाशादिभागचतुष्टयस्याकाशादि- शब्दवाच्ये प्रविष्टवाय्वादिभागापेक्षयाऽऽधिक्यात् । तथा च यत्रा- काशस्याधं तत्रैवाकाशत्वजातिः, एवं यत्र वाय्यादेरधं तत्र वायुवादिजातिरिति स्वीकारात् तद्वाचकाकाशादिपदस्य प्रयो ग इति भावः । त्रिवृतं-त्रिभागम् ।पूर्ववत् त्रयाणां भूतानां द्विधा द्विधा विभागं कृत्वा स्त्रीयमर्धमितरार्धायभागद्वयस्यैकैकेन संयोज्य तेजआदिभूतं तदीयान इतरीयायोर्भागद्वयेन च विभाग कर- वाणीत्यर्थः । केचित-वाचस्पतिमिश्रकल्पतरुकारादयः । तदुक्तं नारायणी। काशादीनामर्धभागे प्रविष्टो य इतरेषामेकैको भागः सोटमस्तेनेत्यर्थः । पञ्नीकरणात्-आकाशादीनामचतुष्टयात्मकोर्धभाग इतरेषां भागच. तुष्टयं चेत्येकैकस्य पञ्चात्मकत्वसंपादनात् । आधिक्यात्-आकाशादि. भागचतुष्टयस्याकाशादिशब्दवाच्ये प्रविष्टवाय्वादिभागापेक्षयाऽधिक- वात्। तथा च यत्राकाशादेरर्ध तत्राकाशत्वादीनामङ्गीकारात् तत्रैव तद्वाचककाशादीनां प्रयोग इति भावः । अत्र-भूतेषु, त्रिवृत्तं-त्रिभागम् , करवाणि-करोमि । (त्रिवृदिति)-संज्ञा मूर्ति क्लप्तिस्विति'सूत्रप्रथमदलम् । अस्यार्थः-संज्ञा आदित्यादिनाम् ,मूर्तिः रूपं सितासितादि, तयोः क्लप्तिः कल्पनं प्रकटीकरणं तु न जीवात् किन्तु त्रिवृत्कुर्वतः तेजोबन्नानि त्रिभागं कुर्वतः परमेश्वरात्, कुतः? उपदेशात्-व्याकरवाणीत्युत्तमपुरुषनिर्देशा- दित्यर्थः। त्रयाणां-तेजोबन्नानाम् । मेलनप्रतीतेः-परस्परवैशिष्ट्यविष. यकप्रत्यक्षात् । त्रिवृत्करणमेवम्-भूतत्रयं प्रत्येकं द्विधा विभज्यते तत्रैकैको भागः (पुनः) द्विधा विभज्यते तद्भागद्वयं स्वभागं विहायेतरभूतद्वयार्धभागे प्रविशतीति स्वस्याद्वयात्मकेऽर्द्धभागे इतरयोईयोमलनेन त्रिवृत्करणम् ।

·सिद्धान्तबिन्दी अष्टमश्लोकः । ३८९ न्मन्यन्ते । ते वियदधिकरणन्यायेनैव निराकृताः । तथा हि तैत्तिरीयके 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आका- शस्सम्भूतः आकाशाद्वायुरि'त्यादिश्रुतेः छान्दोग्ये च त्रयाणां तेजोबन्नानां सृष्टिश्रवणेऽपि योरुपसंहारः । तेजः प्राथम्यपदार्थधर्मापेक्षया आकाशवायुपदार्थयो- न्यायरत्नावली। कल्पतरौ- सम्प्रदायाध्वना पश्चीकरणं यद्यपि स्थितम् । तथापि युक्तिरूढत्वाद्वाचस्पतिमतं शुभम् ।। मते त्रिवृत्करणमिति शेषः । इत्यादिश्रुतेरित्यादिपदन छान्दोग्यीयसप्तमाध्यायस्थस्य 'आत्मन आकाशः आत्मनो वायु'. रित्यादिवाक्यस्य सङ्ग्रहः । छान्दोग्ये 'तत्तजोऽसृजते'त्यादिषष्ठा- ध्यायस्थवाक्य । द्वयोः-आकाशवाय्वोः । तेजःप्राथम्येत्यादि । नारायणी । केचित्-वाचस्पतिमिश्राः । तदुक्तं कल्पतरुकारैः सम्प्रदायाध्वना पञ्चीकरणं यद्यपि स्थितम् । तथापि युक्तिदृप्रत्वाद्वाचस्पतिमतं शुभमिति ॥ (१)+इतिमतं त्रिवृत्करणपक्षा+ । विदिति । द्वितीयाध्यायतृती. यपादे वियतोऽनित्यत्वसमर्थकया 'न वियदश्रुते रित्यादिसूत्ररचिताधि. •करणयुक्तयेत्यर्थः । निराकरणमेव स्फुटयति-तथाहीति । इत्यादिश्रुतेरि- त्यादिपदात् छान्दोग्यीयसप्तमप्रपाठकस्थस्य 'आत्मन आकाश आकाशा. द्वायुरिरत्यादिवाक्यस्य संग्रहः । छान्दोग्ये 'तत्तेजोऽसृजदित्यादिषष्ठ- प्रपाठकस्थवाक्ये द्वयोः आकाशवाय्वोः । प्राथम्येति । प्राथम्यरूपो यः पदार्थधर्मस्तदपेक्षया । यथा 'वेदं कृत्वा वेदि करोतीति श्रौतक्रमस्य बाधेन वेदवेदिकरणयोर्मध्ये 'क्षुत आचामेदिति स्मार्तमाचमनं विधी. यते पदार्थधर्मक्रमापेक्षया पदार्थस्य बलवत्त्वात्तथा प्रथमोक्त्या लब्धस्य तेजसि प्राथम्यस्य बाधेनाकाशवाय्वोः सृष्टिबोधकवाक्य उपसंहारः कल्प्यत इति भावः। उपसंहारे हेत्वन्तरमाह-छान्दोग्ये चेति । सर्वेति । (१) +'+ चिह्नितः पाठो नास्ति कपुस्तके ।

·न्यापरत्नावली-नारायणी-सहिते बलीयस्त्वात छान्दोग्ये चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्र. तिज्ञानादाकाशवायवोरचेतनयोब्रह्मकार्यत्वस्यावश्यवा. च्यत्वात् । तत्र पञ्चानामेव मेलनेऽप्यवयुत्यानुवादेन न्यायरत्नावली। यथा वेदवेदिकरणयोर्मध्ये क्षुते जाते 'वेदं कृत्वा वेदि करोती'. ति श्रुतिबोधितस्यापि क्रमस्य बाधेन 'क्षुत आचामे दिति शास्त्र- बोधितमाचनमनुष्टीयते । पदार्थधर्मक्रमापेक्षया पदार्थस्य बलव. वात् , तथा प्रथमोक्तत्वेन लब्धस्य तेजसि प्राथम्यस्य न्याये. नाकाशवाय्बोस्सृष्टिबोधकवाक्यरूपोपसंहारः कल्प्यते इति भावः । उपसंहारे हेत्वन्तरमाह-छान्दोग्ये चैकेत्यादि । ब्रह्मकार्य: त्वस्येति । अचेतनत्वेन ब्रह्मस्वरूपत्वासम्भवेन ब्रह्मकार्यत्वेना. काशवाय्वोः ब्रह्मतादात्म्यं स्वीकृयैव ब्रह्मज्ञानेनाकाशवायुज्ञानमु. पपाद्यमिति भावः । नन्वविद्यादेरनादित्वेऽपि ब्रह्मणि तादात्म्येन कल्पितत्वात्तादृशपतिज्ञोपपादनं कर्तव्यम् । तथाचाकाशवाय्वोर- नादित्वमपि कुतो नोच्यते ? नचाविद्यादेरावरणत्वायुपपादनाय ब्रह्मणि तादात्म्येन कल्पितत्वं युक्तम् , तादात्म्यस्य कचित स्वीकृतत्वेन तदन्यसम्बन्धकल्पने गौरवात् , अनुपपन्नत्वेन चा- विद्यादेः कल्पितत्वात् नाद्वैतविरोधित्वम् , वाय्वाकाशयोस्तु ब्रह्मतादात्म्ये न मानमिति वाच्यम् । दृश्यत्वाधन्यथानुपप. क्या तयोरपि तथात्वस्यौचियात् । अत्रोच्यते-उक्तरीत्या तयो. नारायणी। 'येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति सर्वविज्ञाननिर्दे. शात् । ब्रह्मकार्यत्वस्येति । अचेतनत्वेन ब्रह्मस्वरूपत्वासम्भवात् ब्रह्मका- र्यत्वेनाकाशवाय्वोर्ब्रह्मतादात्म्यं स्वोकृत्यैव ब्रह्मज्ञानेनाकाशवाय्वो- निमुपपाद्यमिति भावः । अवयुत्यनुवादेन-समुदायादेकदेशस्य पृथ. गुक्त्या,पञ्चीकरणस्य न्यायसिद्धस्य त्रिवृत्करणरूपैकदेशोक्त्येति यावत्। त्रिवृत्करणोपपत्तेः 'त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीति' त्रिवृत्करणस्यो- क्तिसहत्वादित्यर्थः । नन्वब्भक्षो वायुभक्ष इत्यादिवत्सावधारणेयमुक्तिस्त- ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टम श्लोक। ३९१ त्रिवृत्करणोपपत्तिः । त्रिवृतमेवेति मतकल्पनायां वा- क्यभेदप्रसङ्गः । 'त्रिवृत्कुर्वत उपदेशा'दिति मूत्रं त्वनुवादकत्वान पञ्चीकरणं न्यायसिद्धं बाधितुमुत्मह. । मेलनप्रतीतिश्च शरीरादौ पञ्चानामविशिष्टैव ते न्यायरत्नावली। मिथ्यात्वे सिद्धे तैत्तिरीयश्रुत्यबाधाय उत्पत्तिकल्पनं युक्तमेव । ब्रह्मणि कल्पितयोब्रह्मज्ञाननाश्यत्वस्यावश्यकत्वेन तार्किकादि- स्वीकृताविनाशित्वादेस्त्याज्यत्वादिति भावः । अवयुत्यानुवादे. न-पञ्चीकरणस्य न्यायसिद्धस्यैकदेशोक्तित्वेन, उपपत्तिः-कथनो- पपत्तिः । ननु ‘अब्भक्षो वायुभक्ष' इसादिवत् सावधारणेयमुक्तिः, तथा च त्रिवृतमेव, न पञ्चीकृतमित्यर्थः तत्राह-त्रिवृतमेवे. नि । वाक्यभेदः 'त्रितं करवाणि, पञ्चीकृतं न करवाणी' त्यर्थ- द्वयभेदेन तद्बोधकवाक्यभेदः स्यादित्यर्थः । न्यायमेवाह-मेलन- प्रतीतिरिति । मेलनविषयिका धीः पृथिव्यादौ प्रत्यक्षरूपा यथास्ति, तथा वायोरपि शीतस्पर्शयुक्तजलविशिष्टतया उष्णस्प. शविशिष्टतेजोविशिष्टतया सुरभिपार्थिवादिभागविशिष्टतया च धी- रस्ति । तथाकाशस्यापि तेजःपार्थिवादिभागविशिष्टतया चाक्षुषा. दिरूपा साक्षिरूपा वा धीरस्ति । तथा च वाय्वाकाशयोरितर- भूतसंसृष्टत्वस्यावर्जनीयतया पश्चीकरणमेव भूतानां व्यवहार्यत्वे नारायणी। थाच त्रिवृत्करणमेव न पञ्चीकरणमित्यर्थः तत्राह--प्रवृतमेवेति । साव. धारणकल्पनायामित्यर्थः । वाक्यभेदप्रसङ्ग:--'त्रिवृतं करवाणि, पञ्चीकृतं न करवाणीत्यर्थद्वयभेदेन तद्बोधकवाक्यमेदः स्थादित्यर्थः । अनुवादकत्वात्-श्रुत्युदितार्थनिर्देशरूपत्वात् । न्यायसिद्धं श्रुत्यनुकूलत- सिद्धम् । श्रुतिमानागोचरत्वशङ्कां परिहृत्य प्रत्यक्षागोचरत्वशङ्कां परिहरति-मेलनति । मेलनविषयकप्रतीतिः साक्षिरूपा चाक्षुषादिरूपा- वेत्यर्थः । अविशिष्टैव-तुल्यैव पृथीव्यां जलतेजसोरिव तयोः पृथिव्या इवान्वयधीवद्वाय्वाकाशयोरपि पृथिवीजलतेजोभिः सह परस्परमन्ध.

·न्धायरत्नावली-नारायणी-सहिते । ...... . 'पञ्चीकृत पञ्चमहाभूतानीति च भाष्यकारवचनम्। तस्मा. दलमनेनानात्मचिन्तनेनेति दिक् । तानि च पञ्चीकृतानि पञ्च महाभूतानि मूर्ताख्यानि मिलित्वैकं कार्यमिन्द्रि- याणामधिष्ठानं भोगायतनमुत्पादयन्ति । तदेव शरी- न्यायरत्नावली। प्रयोजकम् , नाजरतीयं त्रिवृत्करणम् । किञ्च 'यदग्ने रोहितं रूपमि इत्यादिनान्यादेस्तेजआदिभूतत्रयरूपत्वमुक्त्वा 'यदविज्ञा- तमिवाभूदित्येतासामेव देवतानां समास' इति श्रुत्या भूतमात्रस्यैव तेजआदिभूतत्रयरूपत्वमुक्तम् । यद्भूतत्रयवत्वेन पूर्वोक्तेन नोप- लभ्यते वाय्वादिकं तदेतासां तेजआदिस्वरूपाणां देवतानां स मासस्समुदाय एवेति तच्छुतेरर्थः । तथा च यद्योगमाथम्येन य. यत् रूपवयववेनाप्रत्यक्षं तत् सर्व तेजआदित्रयसमुदाय एवे. त्यर्थलाभात् श्रुत्यैवाकाशादेस्तेजआदिभागघटितत्वोक्तेः कथं प. श्वीकरण विवादः । न चैवकारेण तेजआदित्रयमात्रात्मक बोध्य. त इति वाच्यम् । वावाकाशादेरप्यविज्ञातपदार्थत्वेन कात्य बोधकयद्योगपाथम्येन तत्रापि त्रयमात्रात्मकत्वस्य बोध्यत्वेन बा. धादेवकारस्यायोगव्यवच्छेदकत्वनिर्णयात् । वचनामिति । प- वीकरणनामकग्रन्थस्थमिति शेषः । अधिष्ठानं संयोगसम्बन्धेना- श्रयः । तदेव शरीरमिति । 'स्वगिन्द्रियस्य साक्षादाश्रयश्शारी. नारायणी। यधीरस्त्येव, वायोर्गन्धवत्त्वेनाकाशस्य नीलरूपवत्वेन प्रतीतेरिति- भावः । सिद्धान्तसिद्धत्वादपि पञ्चीकरणमावश्यकमित्याह-पञ्चीकृत. पञ्चीकरणनामकगन्थस्थमिति शेषः । श्रुतिमूलकोप्यनात्मवि. चारो न पूर्वपक्षसिद्धान्तैः समर्थयितुमाग्रहेण युक्तो व्यर्थत्वादित्यभिप्रेत्य झटिति प्रकृतविचारमुपसंहरति-तस्मादिति । लोकत एवावगतस्य श्रुति. तर्काविषयत्वेन विफलत्वादित्यर्थः । प्रक्रान्तम्-पुनराह-तानि चेति । पञ्चीकृतानीत्यर्थः । पञ्चभूतानि-बहिारन्द्रियः शब्दस्पर्शरूपरसगन्ध. वत्तया गृहीतुं योग्यानि शान्तघोरमूढ़ात्मकानि, मिलित्वा-यथायोग्य ति। .

·सिद्धान्तबिन्दौ अष्टमश्लोकः । रमित्युच्यते । तत्र सत्वप्रधानं देवशरीरमं । रजःप्र. धानं मनुष्यशरीरम् , तमःप्रधानं तिर्यगादिस्थावरा. न्तं शरीरम् । तस्य च शरीरस्य पाश्चभौतिकस्यापि चित्ररूपस्येव कचित् न्यूनाधिकभावो भूतानां न वि. रुध्यते । एवं विषया अपि पञ्चीकृनैकैकभूतजन्याश्चतु. न्यायरत्नावली। गमि' ति विवरणोक्तलक्षणात् । तिर्यगादि-पश्चादि । चित्रे त्यादि । यथा नीलपीतादिनानारूपसमुदायरूपस्य चित्ररूपस्य मध्ये कस्यचिद्रूपस्य रूपान्तरावच्छे दकावयवपरिमाणापेक्षयाधिक परिमाणावयवावच्छिन्नत्वरूपमाधिक्यं तथा मनुष्यादिशरीरे भूता. न्तगपक्षया पार्थिवभागस्याधिक्यम् , दवादशरांरे तेजोभागाधि. क्यम् , वरुणादिलोकस्थशरीरे जलीयादिभागाधिक्यमित्यर्थः । प्रथिव्यादेः सचराचरपृथिव्यादिहेतुत्वामित्याह-एकैकभूतेति । चतुर्दशभुवनेत्यादि । घनोदकाख्यपहाजलराशिमध्ये ऊची- धोभावापन्नं संयुक्तं महाकटाहद्वयं तिष्ठति, तन्मध्येऽपि जलरा- शिः, तदुपरि महानौरिव पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा महापृथिवी म. शनिमहस्रयोजनोन्नता, तस्या दशदशयोजनसहस्रपरिमितभागेभ्यो- नारायणी। गुणप्रधानभावन कत्रीभूय, अधिष्ठानं-संयोगसम्बन्धेनाश्रयः । तदेव- इन्द्रियाणामाश्रय एव, ( शरीरमिति ) त्वगिन्द्रियस्य साक्षा- दाश्रयः शरीरमिति विवरणोक्तलक्षणात् , निर्यगादि-पश्वादि। चित्ररूपस्येवेति नोलपीतादिनाना( रूप )समुदायस्य मध्ये कस्यचिद्रूपस्य रूपान्तरविच्छेदकावयवपरिमाणापेक्षयाधि- कपरिमाणावयवावच्छिन्नत्वरूपाधिक्यं तथा मनुष्यादिशरीरे पा- थिवभागस्याधिक्वं देवशरीरे तेजोभागस्य वरुणलोकस्थ- शरीरे जलभागस्याधिक्यमित्यर्थः। पृथिव्यादेः सचराचरपृथिव्यादि- हेतुत्वमाह-एकैकशरीरभूतेति । चतुर्दशभुवनेत्यादि। घनोदकाख्यमहाजल- राशिमध्ये ऊर्ध्वाधोभावापन्नं संयुक्तकटाहद्वयमस्ति तन्मध्येऽपि जल. । यथा ·३९४ घायरत्नावली-नारायणी-सहिते देशभुवनाख्या ऊर्यमध्याधोभावेन सत्त्वरजस्तमोश. प्रधानाः । एतत्सर्वं ब्रह्माण्डाख्यं विराडिति मूतमिति न्यायरत्नावला। ऽधस्तात् एकैकं पातालम् । इत्थं सप्त पातालानि स्वर्लोकादपि रम्याणि । तानि सप्त भुवनानि । तस्या उपरि पादगम्यः सर्वो लोकः भू.का, (१)तदुपरि भुवः स्वः महः जनः तपस्सत्यमि- ति षड़ भुवनानि । तान्येतानि चतुर्दशभुवनानि संयुक्तकटाहद्व यमध्यस्थानि । कटाहद्वयस्योर्ध्वमपि घनोदकाख्यं महाजलमस्ति । तदेव त्रिविक्रमाख्यविष्णुचरणसरोजाङ्गुष्ठतलनिर्भेदाधीनछिद्रद्वारा कटाहान्तःप्रविष्टं शिशुमारचक्रसुमेर्वादिपतनद्वारा हिमालयमव- तीर्ण गङ्गारूपेण त्रिलोकी पावयतीति भावः । ऊर्चेत्यादि । ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । नारायणी। राशिस्तदुपरि महानौरिव पञ्चाशत्कोटियोजनविस्तीर्णा महापृथिवी सप्ततिसहस्रयोजनोन्नता तस्या दशदशसहस्रयोजनपरिमितभागेभ्यो. ऽधस्तादेकैकं पातालम्। इत्थमतलवितलसुतलरसातलतलातलमहातल- पातालभेदेन सप्त पातालानि स्वर्लोकादपि रम्याणि। तस्या उपरि पाद गम्यो देशो भूलोकः, तदुपरि भुवः स्वर्महजनः तपः सत्यमिति षड्भु. वनानि। तान्येतानि चतुर्दशभुवनानि संयुक्तकटाहद्वयमध्यस्थानि । कटाहद्वयस्योर्ध्वमपि घनोदकाख्यो महाजलराशिरस्ति स एव त्रिवि. क्रमाख्यविष्णुचरणसरोजाङ्गुष्ठतलनिभिन्नछिद्रद्वारा कटाहान्तःप्रविष्टः शिशुमारचक्रसुमेर्वादिपतनद्वारा हिमालयमवतीर्णो गङ्गारूपेण त्रिलोकी पावयतीति भावः । ऊर्चेत्यादि । ऊर्ध्व गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ इतिभगवद्वाक्येन ऊर्ध्वादिलोकानां सात्त्विकादिपुरुषप्राप्यत्वोक्तः सत्त्वादिप्रधाना इत्यर्थः । तर्कबलेन नैयायिकसाधितसृष्टिक्रमस्याप्रा माणिकत्वं ज्ञापयिष्यस्वोक्तसृष्टिक्रमस्य प्रामाणिकत्वमाह-अमिात । (१) तदुपरि भुवर्लोकः । तदुपरि स्वः "इति षड् भूवनानीति पाठ उपलब्धोऽपि प्रत्य- क्षमशुद्धः, भुवर्लोकादन्येषां षण्णां भुवनानामभावादिति शोधतोऽस्माभिरिति बोध्यम् ।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ३९५ चोच्यते । अयमोपनिषदः सृष्टिक्रमः । तद्विपरीतो लय क्रमः । मूर्त पञ्चीकृतपञ्चमहाभूततत्कार्यात्मकं विरा. डाख्यं पृथिव्यायेकैकभूतलयेनामूर्ते अपञ्चीकृतपञ्चम- हाभूतात्मके हिरण्यगर्भाख्ये स्वकारणे लीयते । स एव दैनन्दिनः प्रलयः । अमूतं चाव्याकृते परमेश्वरो. न्यायरत्नावली। इत्यादिस्मृत्या ऊर्ध्वलोकानां सात्त्विकादिपुरुषमाप्यत्वोक्तः सत्त्वादिप्रधानतेति भावः । तद्विपति इति । 'विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते चेति न्यायात् । पृथिव्यादीत्यादि । प्रथि. व्या जले, तस्य तेजसि, तस्य वायौ, तस्याकाशे, तस्यापञ्चीकृत- भृतेषु लयेनेत्यर्थः । दैनन्दिनेति । सङ्कर्षणमुखानलेन भूर्भुवस्स्वा. रूपलोकत्रयदाहे सति तत्तापक्लान्त्या महर्लोकस्थेषु जनलोकं गतेषु हिरण्यगर्भस्य सत्यलोकस्थस्य रात्रिर्भवतीति दैनन्दिनप्र. लयः । तत्र महर्लोकस्य तापितत्वेन निर्जनत्वेऽप्यनाशात् जन- लोकादौ च तापितत्वस्याभावात् न विराजस्सम्पूर्णस्य लयो दैनन्दिनपलये, किन्तु चतुर्दशभुवनैकदेशावच्छिन्नस्येति बोध्य- म् । उपाधावियत्र लीयत इत्यनुपज्यते । तल्लक्षणादिति । तथा च प्रलयबोधकश्रुतिस्मृतीनां स्वपरिणामिकारणे संस्कार रूपेण कार्याणामवस्थानरूपस्य प्रलयस्य बोधकत्वादव्याकृतस्य तदसम्भवात् तत्पलये मानाभावः । अत एव नारायणी । प्रतिपादितः सृष्टिक्रम उपनिषत्प्रमाणक इत्यर्थः । तथाच तत्तद्वाद्यभ्यु. पगतः सृष्टिकमोऽप्रामाणिकोऽश्रौतत्वादिति भावः । तदिति । सृष्टिकम- विपरीत इत्यर्थः । 'विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते चेति न्यायादिति भावः । पृथिव्यादीति । पृथिव्या जले तस्य तेजसि वायौ तस्याकाशे तस्यापञ्वीकृतभूतेषु लयेनेत्यर्थः । दैनन्दिनः-ब्रह्मणो दिवसावसाननि. मित्त इत्यर्थः। सङ्कर्षणमुखानलेन भूर्भुवःस्वर्लोकानां दाहे सति तत्तापेन महर्लोकस्थेषु जनलोंक गतेषु हिरण्यगर्भस्य सत्यलोकस्थस्य रात्रि- तस्य ·३९६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते पाधौ । अव्याकृतस्य त्वनादित्वन कारणाभावान लयः। स्वकारणे सूक्ष्मरूपेणावस्थानं लय इति तल्लक्षणात् । अय मेव प्राकृतः प्रलयः । ब्रह्मज्ञानादात्यन्तिक उच्छेदस्त्वा. त्यन्तिकः प्रलयः। म च कारणक्रमेणैव । कारणोच्छेदादेव न्यायरत्नावली। अव्याकृतं परे तवे लीयते सकलाश्रये । 'अव्यक्तं परमात्मनि ।। इत्यादिवाक्यानां परिणामशून्यतयावस्थानरूपभाक्तलयबोध- कत्वम् । मुख्यलयबोधकत्वे 'तद्धेदं तहव्याकृतमासीत' 'नास- दासीनोसदासीत्तम आसी'दित्यादिश्रुतिभिरव्याकृतरूपेण जगतः प्रलयकाले सत्वाभिधानानुपपत्तेः । प्राकृत इति । दैनन्दिनस्तु न प्राकृतः। प्रकृतौ संस्काररूपेणावस्थानस्यैव प्राकृतशब्दा. र्थत्वात् । दैनन्दिनस्तु न संस्काररूपेण पृथिव्यादेवस्थानम् । शतवर्षीयानावृष्टयादिना पृथिव्यादेः शुष्कगोमयपिण्डाकारत्वादेः पुराणादिषूक्तत्वात् । किन्तूक्तपिण्डादिरूपेणैव हिरण्यगर्भेऽव. स्थानम् । अत एव दैनन्दिनप्रलयसाधारणवाक्ये सूक्ष्मरूपेणेति मूले उक्तम् , न तु संस्काररूपेण । परमसुक्ष्मरूपं हि सं. स्कारः, न तु सूक्ष्मरूपमात्रमिति भावः । कारणक्रमणेवेति । नारायाणी । र्भवतीति दैनन्दिनप्रलय इत्युच्यते,तत्र महलोंकस्य तप्तत्वेन निर्जनस्या प्यनाशात् जनलोकादौ तापस्याप्यभावाद्विराजः संपूर्णस्य न लयो दैनन्दिनप्रलये, किन्तु चतुर्दशभुवन कदेशावच्छिन्नस्येति शेयम् । उपाधा. वित्यत्र लीयते इत्यनुषज्यते । लयव्यवस्था जन्येष्वेव नाव्याकृत इत्याह- अव्याकृतस्थीत । सूक्ष्मरूपेण-संस्काररूपेण, तल्लक्षणात्-लयस्य लक्षणात् । प्राकृतः-प्रकृतौ भवः प्राकृतः मायायां संस्काररूपेणावस्थितिरूप इति. यावत् । ब्रह्मशानात्-निरुक्ताखण्डाकारवृत्तः। आत्यन्तिकः-मूलाविद्या. रहितः, उच्छेदः-नाशो वर्णितप्रकारः। कारणक्रमेणेति । आदौ मूलावि. द्यारूपकारणोच्छेदः पश्चात्तत्कल्पितकार्यस्येत्यर्थः। , ननु भवन्मते ·सिद्धान्तविन्दी अष्टमश्लोकः । ३९७ . कार्योच्छेदात् । सर्वच सृष्टिप्रलयादिकं स्त्रममृष्टिप्रलयवद- पारमार्थिकमपि वासनादाढ्याद्यवहारक्षममिति न मा न्यायरत्नावली। आदौ कारणस्योच्छेदः । पश्चात् कार्यस्येत्यर्थः । वस्तुतस्तु का. योच्छेदस्य पूर्वभावित्वीनरासे तात्पयम् । तथा च कार्य प्रथमतो नोच्छिद्यते, किन्तु युगपदेवाज्ञानतत्प्रयुक्तोच्छेद इत्यर्थः । उच्छे. दादेवेति पञ्चमी ज्ञापकहेतौ 'धूमादग्निमानि तिवत् । न च कार्यो च्छेदं प्रति कारणोच्छदस्य हेतुत्वात् कथमेवमिति नाच्यम् । उच्छेदस्य सिद्धान्ते जन्यत्वास्वीकारादेरुक्तत्वात् । 'या या प्रमा सा सा स्वसमानविषयकाज्ञानतत्मयुक्तविशिष्टकालपूर्वत्वशून्य का लवृत्तिरिति नियमेन युगपदुच्छेदस्य युक्तवाद , अज्ञानसम्बन्धा- धनादिदृश्योच्छेदस्य अज्ञानोच्छेदसमकालत्वावश्यकत्वेनाज्ञान प्रयुक्तमात्रोच्छेदस्यैवाज्ञानोच्छेदसमकालताया युक्तत्वाच्च। ज्ञानस्या ज्ञाननाशकत्वेऽपि न क्षतिः । अज्ञानोच्छेदस्य सर्वदृश्योच्छंद व्यापकलेऽपि अज्ञाननाशस्य (१)सर्वदृश्यनाशाव्याप्यत्वात् । वासनेति । सत्यत्ववासनेसर्थः । व्यवहारक्षममिति-मि थ्यात्वज्ञानात्पूर्वमूर्ध वा तत्त्वसाक्षात्कारात्पूर्व निष्कम्पप्रवृत्त्या- दिक्षमम् , तत्त्वे साक्षात्कृते तु नैव (२)प्रवृत्यादिकम् , बलवत्तरक नारायणी। स्वेन मिथ्याभूतमिदं कथं निरूपणाहमित्याशङ्कय न खपुष्पादिवद. लीकं किन्तु सदसद्विलक्षणमतोऽर्थक्रियाकारित्वानिरूपणाहं भवत्ये. वेत्यभिप्रेत्याह-सर्व चेति । वासनेति । सत्यत्ववासनेत्यर्थः। व्यवहारक्ष- मम्-अर्थक्रियाकारीत्यर्थः मायिकत्वेऽपि-तत्त्वदृष्टिकालीनाभाव- प्रतियोगिमायाविलासत्वेऽपि, तुच्छरवप्रसङ्गः-खपुष्पादिवदलोकत्वप्र. सङ्गः । सर्वदेशकालवृत्त्यभावप्रतियोगित्वरूपमिथ्यात्वा(३ विशेषेऽपि (१) सर्वदृश्यनाशोत्पत्त्यव्याप्यत्वादिति गपुस्तके पाठः । (२) प्रवृत्त्यादिबलवत्तरकर्मवशात् सकम्पं तत् इति घपुस्तके । युक्तमिदम् । (३)-मिथ्यात्वविशेषेपि सत्त्वेन प्रतीयमानत्वादेविशेषादिति भावः इति खपुस्तके । ३४ .

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते - गिकत्वेऽपि तुच्छत्वप्रसङ्गः । यथा चैतत्तथा व्यक्तमा. करे । एवं स्थिते जागरणादिव्यवस्थोच्यते । इन्द्रिय वृत्तिकालीनार्थोपलम्भो जागरणम् । तत्र च मूर्त वि. राडाख्यं भोग्यं प्रत्यक्षादिप्रमाणषटकेन गवह्रियमाण न्यायरत्नावली। मवशात् सकम्पम् । तदुक्तम्- 'शास्त्रण नश्येत्परमार्थबुद्धिः कार्यक्षम नश्यति चापरोक्षात् । इति । व्यक्तमाकर इति । उक्तं हि भाष्यादो-'ननु भवन्मते जगतोऽसत्त्वेन तुच्छत्वमिति चेत् , क एवमाह जगत्तुच्छमिति। आ विद्यकत्वात् सदसद्विलक्षणमित्यस्मदर्शनम् । अथ पुनर्विद्योदये तु- च्छमुच्यते ! काममुच्यताम् , न स्वेतावता तत्पूर्वव्यवहारस्यानुपप- त्ति' रिति । इन्द्रियवृत्तीति । स्वसमानाधिकरणा या इन्द्रि यजन्यवृत्तयः, तत्कालीनोऽर्थोपलम्भ इत्यर्थः । स्वपदमर्थोपल. म्भपरम् । यदि च जागरे सर्वदा इन्द्रियत्नौ न प्रमाणम् , कदा- चिदनुमित्यादेरेव सम्भवात् , तदेन्द्रिय(वृत्ति)पदं प्रमापरं बोध्यम्। प्रमाणषटकेन --अज्ञाताबाधितविषयकधीरूपमियादिषटकेन सत्त्वेन प्रतीयमानाप्रतीयमानत्वादेविशेषादिति भावः व्यक्तमिति । उक्तं हि भाष्यादौ “ननु भवन्मते जगतोऽसत्त्वेन तुच्छत्वमिति चेत् ! क एवमाह जगत्तुच्छमिति । किन्त्वाविद्यकत्वाच्छुक्तिरजतादि. वत्सदसावलक्षणमित्याह 'इन्द्रियैरर्थोपलब्धिर्जागरणमि"ति. पञ्चीकरणग्रन्थे भाष्यकारवचनम् , तत्र जन्यत्वस्य तृतीयार्थत्वे साक्षि- मात्रभास्याकाशशुक्तिरजतादिज्ञानानां जागरणानापत्तेरतस्तत्रैन्द्रियकवृ. त्तिकालीनत्वमेवार्थ इत्यभिप्रेत्य तथैव लक्षणमाह-इन्द्रियेति । स्वस मानाधिकरणा या इन्द्रियाणां वृत्तिस्तत्कालीनोऽर्थोपलम्भ इत्यर्थः । स्वपदमुपलम्भपरम् , उपलम्भः साक्षिरूपः । तावन्मात्र जागरणमित्युक्त स्वप्नादेरपि जागरणत्वापत्तिरत उक्तं-(१)स्वसमानाधिकरणेति । प्रमाणष- (१) उक्तम्-इन्द्रियवृत्तिकालीनेति । तनिवेशेपि तत्पुरुषीयस्वप्नस्य पुरुषान्तरीये. न्द्रियवृत्तिकालीनत्वाज्जागरणापत्तिरत उक्तं-स्वसमानेति । इति खपुस्तके पाठः । नारायणी। ।

·सिद्धान्तबिन्दौ अष्टमश्लोकः स्वाद्यावहारिक विश्वाख्न जीवेनोपभुज्यते । स च देहेन्द्रियादिषु प्रवेशात् व्यापनाद्वा विश्व इत्युच्य ते । विश प्रवेशने विषलव्याप्ताविति च स्मरणात् । अत्र यद्यपि विश्वेनामूर्तमव्याकृतं चानुमानादिनानुभू यते, तथापि व्यावहारिकं सर्व विश्वेनैव ज्ञायत इति न्यायरत्नावली। प्रत्यक्षानुमानशब्दानामिवोपमानार्थीपत्त्यनुपलब्धीनामपि पृथगेव प्रमाणत्वम् । गोसादृश्यावशिष्टगवयादिप्रत्यक्षोत्तरं 'स गौरेतद्व. वय सदृश' इति ज्ञानस्य मानान्तरानवतारकालीनस्योपमानमा त्राधीनत्वात् , व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानजन्यज्ञानस्यानुमितित्वे माना. भावात् , अर्थापत्तित्वस्यवान्वयव्याप्तिज्ञानजन्यज्ञाने स्वीकारेणा- नुमितित्वलोपापत्तेश्च, अर्थापत्तिप्रमाणस्यान्यस्यावश्यकत्वात् , प्रतियोग्यनुपलब्धिजन्यागा अभावप्रमाया इन्द्रियसन्निकर्षादि- जन्यत्वे मानाभावेनानुपलब्धित्वजात्याश्रयतादृशप्रमाकरणत्वस्या. नुपलब्धावेवोचितत्वात् । व्यावहारिकमिति । अज्ञातविषयक- धीविषयत्वेनाज्ञातत्वात् ब्रह्मज्ञानात् पूर्वमबाध्यत्वाच्च प्रातीतिका- न्यदृश्यत्वेन व्यावहारिकमिति भावः । अमूर्त-स्वाप्नं वस्तु । अ. व्याकृतं-सौषुप्तम् । व्यावहारिकं-व्यावहारिकप्रमाणग्राह्यम् । अ. वस्थान्तरव्यापकत्वम्-अवस्थान्तरभोक्तृतैजसादिवाचिपदवाच्य. नारामणी। ट्केति। प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यनुपलब्धिरूपप्रमाणषटकेन । व्य तिरेकन्याप्तिजन्यज्ञानस्यानुमितित्वे मानाभावादापत्तेः प्रतियोग्यनुप- लब्धिजन्याया अभावप्रमाया इन्द्रियसन्निकर्षजन्यत्वे मानाभावादनुपल- ब्धेश्च पृथगेव प्रमाणत्वमिति भावः। व्यावहारिकम्-आत्मज्ञानातिरिक्त- ज्ञानाबाध्यत्वे सत्यात्मज्ञानवाध्यम । स च-मूर्तभोक्ता जीवः । प्रवेशात्- सच्छिद्रान्तर्भावात् , व्यापनात्-सर्वमूर्तसंयोगित्वात्, विष्ल व्याप्ताविति पृषोदरादित्वेन मूर्धन्यस्य षस्य तालव्यशत्वादिति भावः। अमूर्त- स्वानं वस्तु, अन्याकृतं -सौषुप्तम् । व्यावहारिक-व्यवहारक्षममर्थक्रिया.

·धायरत्नावली-नारायणी-माहिते नियमात् स्थूल शरीरोपाध्यभिमानित्वाच्च न तस्याव. स्थान्तरव्यापकत्वम् । शुक्तिरजतादिज्ञानानामप्रामा. णिकत्वात्तद्विषयस्याव्यावहारिकत्वेऽपि इन्द्रियव्यापा- रकालीनत्वाजागरणत्वोपपत्तिः । ज्ञानोत्पत्त्यादिप्रक्रिया चाधस्तादुक्कैव । एवं जाग्रड्रोगजनककर्मक्षये स्वामभोग- न्यायरत्नावली। त्वम् । तथा च जाग्रदवस्था येनैवानुभूयते तस्यैव विश्वशः ब्दवाच्यतेति भावः । स्वप्नो येनैवानुभूयते स एव तैजस इत्या- देवक्तुमशक्यत्वेन वैरूप्यापत्तेराह --- स्थूल शरीरोपाध्याभिमा- नित्वाञ्चति । स्थूल शरीरघोटतोपाध्यभिमानिवाचकपदवाच्य. त्वाचेत्यर्थः । तथा चोपाधित्रयाभिमानी विश्वशब्दस्य, द्वयपा. त्राभिमानी तैजसशब्दस्य, एकमात्राभिमानी प्राज्ञशब्दस्य वाच्य इति भावः । अप्रामाणिकत्वात-अज्ञाताविषयत्वात् । इन्द्रिय. व्यापारेति। व्यावहारिकविषयक(१)बहिरिन्द्रियजन्यमनोवृत्ती- त्यर्थः । कालीनत्वादिति । ज्ञानानां कालीनत्याजागरणत्वो- पपत्तिरिति योजना । तथा च शुक्तिरूप्यादिज्ञानाव्याप्तः इन्द्रि- यजन्यवृत्तित्वमा न जागरणलक्षणमिति भावः । कर्मोदय-कर्म: नारायाणा । कारितायोग्यम् । धूलशरीरेति । व्यावहारिकस्थूलशरीर इत्यर्थः । अवस्थेति । अवस्थान्तरमोक्तृतैजसादिपदवाच्यत्वं तथाव जायदवस्था यनैवानुभूयते स विश्वपदवाच्य इत्यर्थः । इन्द्रियजन्यं जागरणमिति विहायेन्द्रियवृत्तिकालोने युक्तेरभिप्रायं स्व. यमेव प्रकटयति-शुक्तीति अप्रामाणिकत्वात्--अज्ञाताविषय. कत्वात् । अव्यावहारिकत्वेऽपि-स्वोचितार्थक्रियाकारित्वाक्षमत्वेऽपि । इन्द्रियव्यापारकालीनत्वात्--विषयेन्द्रियसंप्रयोगकालीनत्वात् । स्व- प्नावस्था निरूपयितुमुपक्रमते-एमिति कर्मोदये--कर्मणः सहकारिसमवधाने, निद्राख्यया--'अभावप्रत्ययालम्बनावृत्ति- (१)--विषयकप्रत्यक्षादिप्रमाणजन्येति घपुस्तके । ज्ञानं ·सिद्धान्तबिन्दौ अष्टमश्लोकः । ४०१ जनककमांदयं च सांत निद्राख्यया तामस्या वृत्त्या स्थूलदेहाभिमान दूरीकृते सन्द्रियेषु देवतानुग्रहाभा वान्निापारतया लीनेषु विश्वोऽपि लीन इत्युच्यते । तदा च स्वमावस्था । तत्र चान्तःकरणगतवासनानि मित्त इन्द्रियवृत्त्य भावकालीनोऽर्थोपलम्भः स्वमः । तत्र मन एव गजतुरगाद्यांकारेण विवर्तते, अविद्यावृत्त्या न्यायरत्नावली। रूपसहकारिसमवधाने । तामस्येति । तमोगुणविषयिकयेत्य र्थः । दूरीकृत इति । 'अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिनिद्रेति पा. तअलसूत्रेण व्यावहारिकविषयकवृत्त्युपरमोपहिततमोगुणविषय. कवृत्तेनिंद्रात्वोक्त्या देहाभिमानरूपवृत्तेन्द्रिया दूरीकरणम् । व्यावहारिकाकारवृत्त्यभावस्य प्रत्ययः प्रयोजकः उद्रिक्ततमोगुणः तद्विषयिका वृत्तिनिद्रेति मूत्रार्थः । इन्द्रियष्विति । जाग्रद्भा गमदकर्माभावप्रयुक्तादिति शेषः । इन्द्रियेति । बाह्यन्द्रियज- न्येत्यर्थः । विवर्तते-परिणमते । सर्वत्र-प्रातिभासिकाध्यामस्थले नारायणी। निद्रे'तिसूत्रलक्षितया, तामस्या-तमोगुणप्रधानया, स्थूलदेहाभिमान- तदुपलक्षितव्याहारिकसामान्यविषयकाभिमाने, दूरीकृते-उपरमिते । मवेति-दशसु ज्ञानकर्मेन्द्रियेषु । देवतेति । तत्तदिन्द्रियाधिष्ठातृदेवताप्रेर णाभावात् जाग्रद्भोगजनककर्मतिरोधानप्रयुक्तादिति शेषः । निव्यापारति । स्वीचितव्यवहारसामान्याभावविशिष्टतयोपरतेषु भोगोपधायकवृत्त्या. त्मत्वोपरमेण कारणात्मतां प्राप्तेविति यावत् । विश्वेति । स्थूलभोगोष- धायकाभावेन भोगाभावात्तद्भोगभोक्ता विश्वपदाभिधेयो न भवति, तर्खेतत्सकलक्लुप्तसामग्लभावे भोग एघ तत्र न स्थादित्याशङ्क्य तदुचितां तत्रत्यविशेषसामग्नीमाह-तत्रेति । तत्र-स्वप्नावस्थायां (१)मनोगतो यो जाग्रद्भोगजः संस्कारस्तधेतुकः । इन्द्रियेति--बाह्ये. न्द्रियव्यापाराभावकालीनेत्यर्थः । अर्थेति-वक्ष्यमाणरीत्या प्रातीति- कपदार्थोपलम्भः । तत्र-स्वप्ने । गजेति-गजतुरगाद्याकृतिविशिष्टपरिणा- (१) अन्तःकरणवासनानिमित्तमनोगतो यो०. इति खपुस्तके ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते च ज्ञायत इति केचित् । अविद्यैव शुक्तिरजतादिवत् स्वप्नार्धाकारेण परिणमते ज्ञायते चाविद्यावृत्त्येत्यन्ये । कः पक्षः श्रेयान् ? उत्तरः । अविद्याया एव सर्वत्रा. र्थाध्यासज्ञानाध्यासोपादानत्वेन क्लप्तत्वान्मनोगतवा. सनानिमित्तत्वेन च कचिन्मनः परिणामत्वव्यपदेशा. त् । ननु तदा मनसो दृश्याकारपरिणामानभ्युपगमे द्रष्टुत्वमम्भवेनात्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वमिद्धिरिति चेन्न । न्यायरत्नावली। सर्वत्र । कचित्-'सधीः स्त्रनो भूत्वे'त्यादिश्रुतौ । नन्वित्यादि । मनसः परिणामानभ्युपगमे मनसो द्रष्तृत्वसम्भावनेति योजना । दृष्टत्वं-ग्राहकत्वम् । स्वयंज्योतिष्ट्रेति । 'अत्रायं पुरुषस्स्वयं- ज्योतिर्भवतीत्यादिश्रुन्युक्तस्वयंज्योतिष्ट्रत्यर्थः । अत्र-स्वप्न । स्वयंज्योतिरिति । आदित्यादिमनोवृत्तिपर्यन्तानां ज्योतिषामभा- नारायणी। मवद्भवति । अविद्यावृत्त्या-ज्ञानाख्याऽविद्यापरिणामेन ज्ञायते-विषयी. क्रियते । शुक्तीति-शुक्तिरजताधाकारेणैव । स्वाप्ननि अध्यस्यत इत्य. ध्यासः अर्थश्चासावध्यासश्चेत्यर्थाध्यास: स्वाप्नश्चासावर्थाध्यास श्चेति स्वाप्नार्थाध्यासः, [(१)तदा-कृत्या सर्वत्र प्रातोतिकाध्यासस्थले] अति । अर्थरूपभ्रमज्ञानरूपभ्रमपरिणामित्वेन अविद्याया एवोपादान त्वानङ्गीकारे तस्यास्यन्तोच्छेदानापत्तेः, परिणामिनो मनसोऽविनाशात् , तथाच विशेषदर्शनोत्तरमपि कदाचित्प्रतीयेत ! न च प्रतीयते, तस्मा. न्नाशान्यथानुपपत्त्याऽविद्यैव परिणामिनीति भावः । मनोगनेति । मनो. गतवासनाहेतुकत्वेनैव । क्वचित-'स हि स्वप्नो भत्वेमं लोकमतिकाम ती'ति श्रुतौ । नन्वित्यादि । मनसः परिणामानभ्युपगमे मनसो द्रष्कृत्वस. म्भवेनेति योजना । द्रष्टुत्वं-ग्राहकत्वम् । आत्मनः-साक्षिणः। स्वयमिति । 'अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवतीति श्रुत्युक्तस्वयंप्रकाशत्वेत्यर्थः । अत्र- स्वप्ने, अयं पुरुषः जीवः, स्वयंज्योतिः-स्वयमेव व्यवहारसाधनज्योति- . (१) इदं तदा इति पदं मूलेऽस्मिन्वाक्ये कस्मिन्नपि पुस्तके नास्ति ततस्तस्य व्या. ख्या निरुपयोगिनी।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ४०३ । बहिरिन्द्रियजन्यवृत्त्यभावन तदानीं मनसोऽग्राहकत्वात्, तत्सहकारेणैव तस्य ग्राहकत्वनियमात् , सवृत्तिकान्त: करणावच्छिन्नस्यैव चैतन्यस्य प्रमातृत्वनियमात् ,तदान्तः करणसत्त्वेऽपि प्रमात्रभावः। किमधिष्ठानं स्वमाध्यासस्य ? मनोवच्छिन्नं जीवचैतन्यमित्येके । मूलाज्ञानावच्छिन्नं ब्रह्मचैतन्यमित्यपरे । किं श्रेयः ? मतभेदेनोभयमपि । त. न्यायरत्नावली । वेन स्वयमेवात्मा स्वीयव्यवहारसाधनरूपं ज्योतिरित्यर्थः। बहिः रिन्द्रियजन्येति । प्रत्यक्षादिप्रमाणजन्येत्यर्थः । तत्सहेत्यादि । प्रत्यक्षादिप्रमाणजन्यमनोत्तावेव मनसः परिणामित्वमिति निय. मादित्यर्थः । तथा चाहमित्याकारकवृत्तिरविद्यापरिणाम एवेति भावः । ननु तथापि स्वप्ने मनसस्सत्वे मनोविशिष्टचिदूपपमा. तृसत्त्वापत्तिः तत्राह-सवृत्तिकेत्यादि । प्रमानुकूलव्या- पारवत्वं प्रमातृत्वं वृत्यसत्त्वे न सम्भवतीत्यर्थः । मूलाज्ञानाव- नारायणी। र्भवतीत्यर्थः। बहिरिति । बहिरिन्द्रियसम्प्रयोगाभावेन इत्यर्थः । तदानीं स्वप्ने, अग्राहकत्वात्-ज्ञानजनकत्वाभावात् । तथाच प्रत्यक्षादिप्रमाण- सहकारेणैवार्थग्राहकता नान्यथेति भावः । ननु नायं नियमः बाह्यप्र. माणसंयोगं विनाप्यात्ममानसस्य तार्किकादिभिरङ्गीकारात्तत्राह तदिति । बहिरिन्द्रयसहकारेणैवेत्यर्थाः । (१)प्रमाणान्तरसापेक्षस्य मनस आलोकादेरिव स्वतःप्रमाणत्वायोगात् नात्मनो मानसं किन्तु शाब्द- मेवातो न तार्किकोक्तिः साध्वीति भावः । ननु तथापि मनसः सत्त्वे मनोनिष्ठस्य चिद्रूपस्य प्रमातुः सत्त्वप्रसङ्गस्तत्राह-सवृत्तिकेत्यादि । प्रमा. नुकूलव्यापारवत्त्वरूपं प्रमातृत्वं प्रथमश्लोके वणितं वृत्तिं विना न सम्भवतीति भावः । तदा-स्वप्ने । जाग्रत्यपि साक्षिण एव दृष्टुत्वेऽपि प्रमाणजन्यवृत्त्यारोहणविषयीकरणात्प्रमात्रादिभावोऽप्यस्ति स्वप्ने तु न तथेति विशेषः । मूलेति । मूलाज्ञानावृतत्वोपलक्षितं ब्रह्माधिष्ठानमित्यर्थः । (१) तस्य-मनसः प्राहकत्वनियमात्-ज्ञानपारणामित्वनियमादित्यर्थः । अयं पाठोधिकः खपुस्तके। -- ·४०४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते था हि-जाग्रद्वधिन स्वमभ्रमनिवृत्त्यभ्युपगमादधिष्ठान- ज्ञानादेव च भ्रमनिवृत्तेब्रह्मचैतन्यस्य चाधिष्ठानत्वे सं. सारदशायां तज्ज्ञानाभावात् , ज्ञाने वा सर्वद्वैतनिवृत्तन जाग्रदोधात्स्वप्ननिवृत्तिः स्यात् । स हि कर्ते'ति च जीव कर्तृत्वश्रुतेः आकाशादिप्रपञ्चवत् सर्वसाधारण्यापत्तेश्च न्यायरत्नावली। च्छिन्नं ब्रह्मचैतन्यमिति । मूलाज्ञानावृतं ब्रह्माधिष्ठानमित्यर्थः। यथाश्रुते अज्ञानावच्छिन्नब्रह्मणः सर्वद्वैताधिष्ठानत्वेनाग्रे(१) तज्ज्ञाना- त्तनिवृत्त्युक्त्यसङ्गतः। निवृत्त्यभ्युपगमात्-वाधाभ्युपगमात् । ब्रह्म- चैतन्यस्यत्यादि । ब्रह्मचैतन्यस्य चाधिष्ठानत्वे जाग्रदोधात् स्वप्ननिवृत्तिर्न स्यादिति योजना । कर्तेति चति चकारेण. पूर्वोक्तस्य निवृत्तिर्न स्यादित्यस्य हेतुतया समुच्चयः । कर्तृत्वेति । तथा च सिद्धान्ते (२)*यस्मिन् कार्ये यः कर्ता स एवोपादानम् । घटादावपि कपालाकारनिर्गतमनोवृत्त्या कुलालादेः कपालाद्य- वांच्छनांचद्रूपत्वसम्पत्त्या उपादानत्वमस्त्येवेति स्वप्ने ब्रह्मण नारायणी । यथाश्रुतेऽज्ञानावच्छिन्नब्रह्मणः सर्वद्वैतानधिष्ठानन्वेनाग्रे तज्ज्ञानात्तन्नि स्युक्त्यसङ्गतेः । जाग्रद्बोधेन-प्रमाणवृत्तिकालीनापरोक्षज्ञानेन, निवृत्त्य- भ्युपगमात्-बाधाभ्युपगमात् ,अधिष्ठानज्ञानादेव-भ्रमकारणीभूताज्ञानवि. षयापरोक्षज्ञानादेव । ब्रह्मत्यादि । ब्रह्मचैतन्यस्याधिष्ठानत्वे जाग्रद्बोधात्स्व- ननिवृत्तिन स्यादिति योजना । ( तत्रोपपत्तिमाह-) संसारेति। आध्या- त्मिकप्रपञ्चावभासदशायाम् । तज्ज्ञानेति-मूलाज्ञानविषयत्वोपलक्षितब्रह्म ज्ञानाभावात् । श्रवणादिनिदिध्यासनान्तव्यापार विना तज्ज्ञानासम्भ. वादिति भावः: ज्ञाने वति । स्वप्रकाशमाहात्म्यादिनेति शेषः । तथाच जाग्रत्स्वप्नादिव्यवस्थाप्रसङ्ग एवोच्छिद्यतेति भावः । स हीति । 'न तत्र ( १ ) सर्वद्वैताधिष्ठानत्वे जाग्रद्भानानिवृत्त्युक्त्यसङ्गतेरिति गपुस्तके । ( २ ) *विवौपादानस्य कर्तृत्वनियमात् स हि कर्तेत्यत्र जीवस्यैव स्वप्नकतृत्वा. वधारणाच स्वप्ने ब्रह्मण उपादानत्वे जीवस्य कर्तृत्वं न स्यादिति भावः* इति पाठान्तरं धपुस्तके। .

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ४०५ न मूलाज्ञानावच्छिन्नं ब्रह्मचैतन्यमधिष्ठानम् । ननु जीवचैतन्यस्यानावृतत्वेन सर्वदा भासमानत्वात् कथमधिष्ठानत्वम् सत्यम् । तत्रापि स्वमाध्यासानुकूल- व्यावहारिकमंघातभानविरोध्यवस्थाज्ञानाभ्युपगमात् न्यायरत्नावली। उपादानत्वे जीवस्य कर्तृत्वं न स्यादिति भावः । 'न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति । अथ रथाव्रथयोगान् पथ- स्मृजते स हि कर्ते'ति श्रुतौ, तत्र-स्वप्ने, स हि-जीवो हि । अत्र जीवस्य स्वप्नानुकूलव्यापारालोचनादिमत्त्वरूपस्य स्वामकरीत्वस्या सम्भवात् अदृष्टद्वारा कर्तृत्वमेव श्रुत्योक्तम् , तच्चाकाशादाविव स्वप्नेऽपि ब्रह्मोपादानके सम्भवतीति नेदं दूषणं युक्तम् । प्रपञ्च. वदिति । स्वप्नस्येति शेषः । सर्वसाधारण्योति । सर्वान् जी. वान् प्रत्यापरोक्ष्येत्यर्थः । भानविरोधीति । मनोऽवच्छि. नारायणी। रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान्पथः सृजत' इति पूर्वभागः । अयमर्थः । स्वप्ने यद्यपि रथादयो व्यावहारिका न सन्ति अथ अथापि भोगोपधायकान् रथादीन्स जते । सशरं स्पष्टयति- स हि कर्तेति । स हि जीवः कर्ता स्रष्टव्यस्वप्ना- नुकूलालोचनादिमानित्यर्थः । तथाच श्रुतिबलादपि जीव एवाधिष्ठा- नमिति भावः । नन्वस्तु जीवः कर्ता उपादानत्वं तु प्रपञ्चोपादान- स्वेन क्लप्तस्य ब्रह्मण एवास्तु लाघवात्तथाच नाधिष्ठानं जीव इत्यत आह - आकाशादीनि । स्वप्तस्येति शेषः। सर्वेति । सर्वजीवान्प्रति भोग- योग्यत्वापत्तेः । अधिष्ठानावरणं विना नाध्यासः आवरणं च न जीवे स. म्भवति 'सर्वदाहमस्मी'त्यपरोक्षात् अतः स्वंप्रत्यावृतं ब्रह्मैवोपादानं युक्तमित्यभिप्रेत्य शङ्कते-नन्विति । जावचैतन्यस्य-मनोऽवच्छिन्नचै. तन्यस्य प्रमातृरूपस्य, अनावृतत्वेन-'नास्ति न भाति' इत्याद्यावरणा- विषयत्वेन, सर्वदा भासमानत्वात्-यावत्स्वसत्त्व महमस्मी'त्यपरोक्षधी. विषयत्वात् । कथमिति । अध्यासाधिष्ठानताप्रयोजकावृतत्वाभावादिति स्वरसतो न सम्भवत्येवेत्यङ्गीकारपूर्वकमुत्तरमाह- सत्यमित्यादि । व्यावहारिकति । ब्रह्मज्ञानमात्रबाध्यजगज्जीवादिसमुदायभा. । भावः ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते स्वप्नदशायांचाहं मनुष्य इत्यादिप्रातीतिकसंघातान्तर- भानाभ्युपगमात्। 'शय्यायां स्वपिमी'ति शय्यान्तरभा. नवत् । भानसामरज्यभावश्च तुल्य एव । नन्वहं म- न्यायरत्नावला। बचिद्विषयकं यदज्ञानं तदेव व्यावहारिकशरीराधवच्छिन्नचिद्वि. षयकमपि स्वीक्रियते, अन्यथा शरीरादेस्साक्षिणा भानं स्यात् ; घटाद्यवच्छिन्नचितस्तु स्वप्नकाले नाज्ञानविषयत्वे मान- मस्ति, प्रमातृरूपसाक्षिचिदुपरागाभावादेव तदभानसम्भवात् । जीवस्य जगदुपादानत्वपक्ष घटादौ साक्षिसम्बन्धस्य सदा सत्त्वे. ऽपि जागरणकालिकाज्ञानेनैव तदावरणादिति ध्येयम् । शय्या. न्तरभानवदित्यत्र व्यावहारिकान्यशय्यामानाभ्युपगमवत् । उक्तं हि मणिकारादिभिः “संशयस्वप्नौ न प्रमे, अत एव 'शय्यायां स्वपिमी'त्यादौ सुषुप्तपुरुषसंसृष्टशय्या भाती"त्यादि । भानसा नारायणी। नविरोधीत्यर्थः । अवस्थेति । मूलाज्ञानावस्थारूपजायमाननिद्रादिरूपा. वरकाभ्युपगमात् स्वतोऽनावृतत्वेऽपि जीवस्य ब्राह्मणशरीरादिपुर- स्कारेणावृतत्वमस्त्येव 'व्याघ्रोहं शूद्रोहमित्यादिभ्रमस्य स्वप्ने दर्श- नादिति भावः । ननु तर्हि 'मनुष्योहमित्यादिप्रतीतिः स्वप्ने न स्या- ज्जीवस्य तद्भानविरोध्यज्ञानाभ्युपगमात्तत्राह-स्वप्नेति । 'अहं मनुष्य' इत्यादिना 'ब्राह्मणोहं क्षत्रियोहमि'त्यादिपरिग्रहः । प्रातातिकेति । हारिकान्यप्रातीतिकसमुदायभानेत्यर्थः । तथाच प्रातीतिकदेहपुर- स्कारेण प्रातीतिकाहमर्थस्यैव व्यावहारिकाहमर्थेऽध्यस्तस्य भानं व्यावहारिकाहमर्थज्ञानाचारोप्याधारयोरपि निवृत्तिरिति न कोपि दोष इति संक्षेपः । ननु व्यावहारिकेणैव तदुपपत्तिसम्भवे तस्याधि ष्ठानत्वमङ्गीकृत्य भोक्तृभोग्यभेदकल्पनमन्याय्यं गौरवात्तत्राह-शय्याया- मिति । इति प्रतीतौ व्यावहारिकान्यशय्याया इवेत्यर्थः । 'संशयस्वप्नौ चन प्रमेति वदतां मणिकारादीनां मत इति शेषः । ननु तत्र परमता- नुसारेण तथोक्तिः परेणापनयस्य ज्ञानादेः सन्निकर्षत्वानङ्गीकारा- दित्यत आह-भानेति । व्यावहारिकविषयप्रमाकरणेन्द्रियरूपसामग्ला व्याव- ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ४०७ - . नुष्य इत्यादिव्यावहारिकसंघातज्ञानस्य प्रमाणाजन्य- न्यायरत्नावली। मग्रीति। व्यावहारिकविषयकप्रमाकरणन्द्रियसत्रिकर्षादीत्यर्थः । तुल्य इति । यथा व्यावहारिके शय्यादौ प्रत्यक्षादिसामग्य. भावः तथा मनुष्यशरीरादावित्यर्थः । ज्ञानस्य-जाग्रदशागतप्रथ- नारायणी। अभावश्चेत्यर्थः । तुल्य इति । यथा व्यावहारिके शय्यादा भासकसाम- ग्सभावस्तथा अहमर्थमनुष्यशरीरादावपीत्यर्थः । ननु तत्र ज्ञान- लक्षणसन्निकर्षस्य भासकस्य सम्भवात्कथं सामग्लभावः अन्यथा 'सुरभि चन्दनम् , घटो नास्ति, घटं पश्यामि, वन्हिमनुमिनोमि'इत्यादौ घटसौरभादेर्भानं न स्यात् लौकिकसन्निकर्षबाधात् , अलौकिकस्य चानङ्गीकारादिति चेन्न । सौरभायंशे स्मृतित्वादेरङ्गीकारात् , ज्ञान- लक्षणायाः प्रत्यासत्तित्वे मानाभावात् । न च तर्हि कथमपूर्वार्थकका. व्यरचना ? अप्रसिद्धसंसर्गकस्य स्मृत्यसम्भवादिति वाच्यम् । तत्राव. श्यकतत्तत्पदार्थस्मृत्या विशिष्टप्रत्यक्षमप्रकल्प्यैव तत्तत्पदस्मृतेरेव कल्प. नात् । शाब्दस्यायोग्यताज्ञानेनाप्रतिबध्यतायाः कलहस्थले क्लृप्त- त्वात् । उक्तपदस्मृतिजन्यशाब्दबोधादेव काव्यरचनोपपत्तेः, अक्लू. तसन्निकर्षकल्पनमपेक्ष्य पदतदर्थोभयस्य स्मरणवृत्तिकल्पनस्यैव युक्त- स्वात् । तस्मादलौकिकप्रत्यक्षान्यथानुपपत्या ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्ते. रसिद्धर्न तेन सन्निकर्षेण देशान्तरस्थरजतादेरिदं रजतमिति भ्रमे भानं किन्त्वधिष्ठाने ज्ञायमानानिर्वचनीयरजतादेरेव, निर्विषयज्ञानान- भ्युपगमात् । आध्यासिकतादात्म्यस्य उत्पत्तेरावश्यकत्वे विनिगमका. भावेन रजतोत्पत्तरपि युक्तत्वाच्चेत्यन्यत्र विस्तरः । अनिर्वाच्यत्वं च सद्विलक्षणत्वे सत्यसद्विलक्षणत्वम् । एतच्चापत्तिप्रमाणकम् । तथाहि-सच्चेन्न बाध्येत, असच्चेन्न प्रतीयत, विरोधाच न सदसदा- स्मकम् , अतः सदसद्भिन्नमिति । तस्मात्सिद्धानिर्वचनीयख्यातिः। एतेन भ्रमेऽसदेवरजतम् भाति वासनाविशेषादिति माध्यमिकस्य, 'सदेवान्तः- करणपरिणामात्मकम् भातीति साङ्ख्यादेः, 'क्षणिकविज्ञानात्मनो विशे. षपरिणामो रजतादिरिदत्वादिना भाती'त्यात्मख्यातिवादिनो योगाचा. रादेः, 'इदमिति पुरोवर्तिनो ग्रहणम् , रजतमिति रजतस्य स्मरणं तयोश्च स्वरूपतो विषयतश्च भेदाग्रहाद्विशिष्टव्यवहारोऽतः प्रवृत्तिश्चेत्यख्या ।

·४०८ R/N न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते त्वात्कथमज्ञाननिवर्तकता ? अवस्थान्तरान्यथानुप- पत्त्या तत्कल्पने सुषुप्तावपि स्वप्नबाधकज्ञानमास्थीयेत । तच्चानिष्टम् , जाग्रत्त्वापत्तरिति चेत्, साध्ववोचः । स्वमावस्थाज्ञानस्यैवान्तःकरणलयसहितस्य सुपुप्तिरूप- न्यायरत्नावली। मज्ञानस्य । अज्ञानेति । स्वमप्रयोजकाज्ञानेत्यर्थः । अवस्था- न्तरान्यथानुपपत्या-पूर्वावस्थाया बाधाभावे अवस्थान्तरोत्प. त्यन्यथानुपपत्या । तत्कल्पने-प्रमाणाजन्यज्ञानस्यापि बाधकत्वक- ल्पने । सुषुप्तावपीत्यादि । सुषुप्तावविद्यात्तिरूपमहमित्याका. रकज्ञानं स्वप्नबाधकमङ्गीक्रियत इत्यर्थः । जाग्रत्त्वेति । स्वप्न- मुषुप्तिशून्यत्वेत्यर्थः। स्वप्नावस्थाज्ञानस्य-स्वप्नावस्थाविषयकाज्ञा- नस्य, सुषुप्तौ यद्यत्भासते अज्ञानादि तदन्यस्वाप्नार्थविषयकाज्ञान- स्येति यावत । अथवा स्वप्नावस्थाज्ञानस्य-स्वप्नावस्थाधिष्ठानाव. पयकाज्ञानस्य , तस्यैव जीवेशादि भेदविषयकत्वस्वीकारात् । एवं च मुषुप्तौ साक्षिमात्रभास्यजीवेशतद्भेदादेरभानमुपपद्यते । त. नारायणी। तिवादिनी मीमांसकस्य च मतम् परास्तम् । आद्यद्वितीययोः ख्याति- बाधानुपत्तेरेव, तृतीये रजतत्वेनेदंत्वस्य इदन्त्वेन रजतत्वस्य चारोप इत्यत्र विनिगमकाभावात् उभयारोपे सदसदादिविकल्पेनोक्तदोषात्, चतुर्थे रजतप्रकारकपुरोवर्तिविशेष्यकज्ञानत्वेन हेतुतायाः सत्यरजतादि. स्थले क्लृप्ताया इह बाधेन हेत्वन्तरकल्पने गौरवात्। परिशेषात् अनिर्व. चनीयख्यातिसिद्धिरित्यन्यत्र विस्तरः । ज्ञानस्य-जाग्रदशागतप्रथमज्ञान. स्य । प्रमाणेति । अहमित्यंशस्थाविद्यावृत्त्यारूढसाक्षिमात्रवेद्यत्वात् प्रमा. तृवेद्यत्वानङ्गीकारादिति भावः । अज्ञानेति । स्वप्रयोजकाऽज्ञाननिवर्तकता। अवस्थेति । पूर्वावस्थाया बाधं विनाऽवस्थान्तरस्याऽसम्भवेन । तत्क- ल्पने-प्रमाणाजन्यज्ञानस्यापि बाधकत्वकल्पने । सुषुप्ताविति । सुषुप्ताववि- द्यावृत्तिरूपमहमित्याकारकं स्वप्नबाधकमङ्गीक्रियत इत्यर्थः । जाग्रत्वा. पत्तेः-स्वासुषुप्तिशुन्यत्वापत्तः। स्वप्नति : स्वप्नावस्थाया जनकाशा- - ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । स्वान्न तत्र तद्वाधः । जागरण तु मिथ्यैव स्वप्नोऽभा दित्यनुभवादहमिति ज्ञानस्य प्रमाणाजन्यत्वेऽपि यथा र्थत्वाच्छरीरादिज्ञानस्य च प्रमाणजन्यत्वादवस्थाज्ञान न्यायरत्नावली। त्र-मुषुप्तौ । तद्धाधः- स्वप्नावस्थावाधः । यथार्थत्वात-अज्ञानाबा- धितमनोऽवच्छिन्नचिद्विषयकत्वात् । प्रमाणजन्यत्वादिति । मनुष्यत्वादिविशिष्टरूपेण साक्षिमात्रण कदाचित् भास्यत्वऽपि चक्षुरादिप्रमाणभास्यत्वस्यापि कदाचित्तेन रूपेण शरीरादौ स. चात् 'मनुष्यं मामहं पश्यामी'ति प्रतीतेरिति भावः । अनुभ. वसिद्धामति । तथा च प्रमाणजन्य ज्ञानत्वेन नाज्ञानविरोधिता किन्त्वज्ञाताबाधितविषयकनिश्चयत्वेन, तत्समनियतजातिविशेषरू. प्रपमात्वेन वेति भावः । नन्वविद्यावृत्तिरूपेणाहमियाकारकज्ञानेन यदि मनोऽवच्छिन्नचिद्विषयकं व्यावहारिकशरीराधने कावच्छिन्न. चिद्विषयकत्वेन सामान्याज्ञानशब्दवाच्यमज्ञानं निवर्तते तदा 'घटं जानामी' साकारणाज्ञातत्वविशिष्टघटविषयकेणाविद्यावृत्तिरू. पज्ञानेनापि घटाद्यवच्छिन्नचिद्विषयकमज्ञानं निवर्तेत, प्यज्ञाताबाधितघटविषयकत्वस्वीकारात् । अज्ञानतत्कार्याविषयकमेव ज्ञानमज्ञाननिवर्तकमिति स्वीकारेऽपि आत्ममात्रविषयकसौषुप्तावि- द्यावृत्त्या मूलाज्ञानं निवर्तेत, प्रमाणजन्यत्वत्यागे श्रवणादिज- न्यत्वस्यापि त्यागौचित्यात् श्रवणादीनां प्रमाणाश्रितत्वात् तत्रा- नारायणी। नस्यैव । तत्र-सुषुप्तौ । तद्वाधः-स्वप्नवस्थाबाधः । प्रमाणाजन्यत्वेऽपि- अविद्यावृत्तिमात्रारूढसाक्षिरूपत्वेपि । यथार्थत्वात्-अज्ञाताऽबाधित- मनोवच्छिन्नचिद्विषकत्वात् । बहिरिन्द्रियसंप्रयोगसम्भवेन बहिरिन्द्रिय- जन्यमनोवृत्तिरूपत्वात् । ननु प्रमाणजन्यत्वं विनापि यथार्थत्वमात्रेण ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकस्वाङ्गीकारे सौषुप्तात्मबोधादप्यज्ञाननिवृत्तिप्रसङ्ग. तस्या- ·४१० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते विरोधित्वमनुभवसिद्धम् । विशेषाज्ञानं तु न प्रमाण- जन्यवृत्तिमन्तरेण निवर्तते । साक्षिणश्वाविद्यानिवर्तक- न्यायरत्नावली । इ-विशेषाज्ञानं त्विति । (१)घटायेकैकमात्रविषयकाज्ञानं स्वित्यर्थः । अन्तरणेति । 'घटं न जानामी'त्याकाराविद्यापत्ती घटाग्रंशे निश्चयत्वाभावात् प्रमात्वजासभावाद्वा नाज्ञाननिवर्तक ता। अत एव स्वमेऽपि कदाचिन्मनो न जानात्यिाकारकावि. द्यावृत्युदयेऽपि न (२)सामान्याज्ञाननिवृत्तिरिति भावः । ननु प्रमाणाजन्य ज्ञानस्याविद्यानिवर्तकत्वे साक्षिणोऽपि तत् स्यात् , अ. ज्ञान साक्षिणोऽज्ञातविषयांशे न निश्चयत्वमिति चत्तर्हि तत्र ज्ञापक वाच्यं तत्राह--साक्षिणश्चेति । निवर्तकत्वेऽति । नि- नारायणी। स्तादृशबोधस्याऽबाधिताऽशातात्मविषयकवादित्यत आह-विशेषेति । परिपूर्णचिदानन्दरूपाऽखण्डार्थगोचराज्ञानं वित्यर्थः । प्रमाणेति । तत्वम- स्यादिवाक्यहेतुकाखण्डार्थबोधं विना सौषुप्तबोधस्य चिन्मात्रगोचरत्वे- प्यज्ञाताऽभेदाऽविषकत्वान्न ततोऽज्ञाननिवृत्तिः सम्भवति, किन्तु वा- क्यजन्यवाक्यार्थबोधादेवेति दिक् । अथवा जाग्रद्बोधेन अहं मनुष्य' इत्या.. दिना यदि स्वप्नावस्थाजनकस्य व्यावहारिकद्वैतज्ञानस्य निवृत्तिस्तदा जागरे 'घटमहं न जानामी'त्यज्ञानप्रतीतिर्न स्यात् घटाज्ञानस्य नाशादि. त्यत आह-विशेषति । घटत्वादिप्रकारकाऽज्ञानमित्यर्थः । प्रमाणेति । प्रमाण- जन्यविशेष प्रकारकवृत्ति विना यथा द्रव्यत्वेन घटज्ञानाद् द्रव्यत्वेन घटा- ज्ञाननिवृत्तावपि घटत्वेन न घटाऽज्ञाननिवृत्तिः, किन्तु घटत्वेन घटज्ञाना- देव, तथाऽत्रापि सामान्यतोऽवस्थाऽज्ञाननिवृत्तावपि विशेषतः प्रमाण- जन्यज्ञानादेव, तथा च ततः पूर्व न विशेषज्ञानानुभवानुपपत्तिरिति भावः । ननु प्रमाणजन्याऽजन्याभयज्ञानादज्ञाननिवृत्तेर्दर्शनात् तदुभय. साधारणाज्ञाताबाधितगोचरज्ञानत्वेनैव विशिष्य निवर्तकता वाच्या, तथा च साक्षिणोऽप्यविधानिवर्तकत्वापत्तिः, साक्षिणोऽपि तथाविध ( १ ) उक्तसामान्याज्ञानभिन्नाज्ञानमित्यर्थः इति घछपुस्तकयोः । ( २ ) ज्ञानसामान्यस्य स्वविषयानिवर्तकतायाः क्लप्तत्वादिति भावः । इति पाठान्तरं घछपुस्तकयोः। .

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ४११ -- स्वाभाव अज्ञानसाधकत्वेनैव धर्मिग्राहकमानसिद्ध इति न किश्चिदनवद्यम् । यावन्ति ज्ञानानि तावन्त्यज्ञानानी- ति चाभ्युपगमात् शुक्तिज्ञानेनेव व्यावहारिकसंघात ज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तावपि पुनरपि कदाचिद्रजतभ्रमवन्न स्वमाध्यामानुपपत्तिरिति जीवचैतन्यमेवाधिष्ठानमिति न्यायरत्नावली। त्तिजनकतावच्छेदकनिश्चयत्त्वेत्यर्थः अज्ञानसाधकत्वेति । अज्ञानविषयकत्वेत्यर्थः । ननु तत्साधकमपि पश्चात्तनिवर्तकं भव- तु तत्राह-धर्मीति । अविद्यासाधकं साक्षीति येन मानेन सिद्धं तेनैव तस्य तदनिवर्तकत्वं सिध्यति(१) । निवर्तकत्वसत्वे साध- कत्वक्षण एव तदापत्तिरिति भावः । पावन्तात्यादि । व्यावहा- रिकसंघातज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तावपि पुनरपि स्वानाध्यामस्याज्ञाना. न्तरेणोत्पत्तेर्नानुपपत्तिः, यावन्ति ज्ञानानि तावन्त्यज्ञानानी. त्यस्याभ्युपगमात् । शुक्तिज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तावपि पुनरप्यज्ञाना. न्तरेण रजतभ्रमोत्पत्तिवदित्यर्थः । एकाज्ञानपक्षे शुक्तिरूप्यादे. 'रिव स्वानस्यापि ब्रह्मज्ञानात् पूर्व न बाधः, किन्तु निवृत्तिः । नारायणी । विषयधीरूपत्वात्तत्राह--साक्षिणश्चेति । निवर्तकत्वेऽपि । निवृत्तिजनकताव. च्छेदकप्रमात्वाभावेत्यर्थः । धर्मिग्राहकति । अविद्यासाधकः साक्षी येन मानेन सिद्धस्तेनैव तदनिवर्तकत्वमपि, ज्ञानस्य स्वविषयानिवर्तकतायाः क्लृप्तत्वात् । तथा च नापरोक्षज्ञानत्वं तथा किन्त्वज्ञातस्वाभावप्रयोज- कवृत्तित्वमेवेति भावः । ननु यदि सामान्यविशेषोभयज्ञानात् सामा. न्यतो विशेषतश्चाज्ञाननिवृत्तिः कथं पुनः स्वानभ्रमः ? कारणाभावात्त- पाह--यावन्तीति । व्यावहारिकसंघातज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तावपि पुनरपि स्वप्नाध्यासस्याज्ञानान्तरेणोत्पत्ते नुपपत्तिः, यावन्ति ज्ञानानि तावन्त्य- ज्ञानानि' इत्यभ्युपगमात् , यथा श्रुतिज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तावपि पुनरप्यशा- नान्तरेण रजतभ्रमोत्पत्तिस्तद्वदित्यर्थः । एकाज्ञानपक्षे न ब्रह्मशानास्व. प्रबाधः किन्तु निवृत्तिमात्रम्, अतो ब्रह्मवाध्यासाधिष्ठानमित्याशयेना- (१) ज्ञानस्य स्वविषयनिवतंकत्वस्य क्वचिदप्यक्लप्तत्वादित्यथः ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते पक्ष न कोऽपि दोषः । यदा तु पुनब्रह्मज्ञानादेवाज्ञान- निवृत्त्यम्युपगमः, तदा रज्ज्वां दण्डभ्रमेण सर्पभ्रमति- राधानवदधिष्ठानज्ञानाभावेऽपि जाग्रमण स्वमभ्रम- तिरोभावोपपत्तः ब्रह्मचैतन्यमेव स्वमाध्यासाधिष्ठान- मिति पक्षऽपि न कश्चिद्दोषः । प्रतिजीवं स्वाध्यासा. साधारण्यं तु मनोगतवासनानामसाधारण्यादेव । म. न्यायरत्नावली। अतो ब्रह्मैवाध्यासमात्रेऽधिष्ठानपित्याशयेनाह-यदेत्यादि । प. क्षेऽपीति । न दोष इत्यनुषज्यते । प्रतिजीवमित्यादि । एकेन जीवेनोपलभ्यमानः स्वप्नो नान्येन उपलभ्यत इति यत् स्वप्ने असाधारण्यं ब्रह्मणः स्वप्नोपादानवे (१)तदनुपपन्नमिति यत् पूर्वमुक्तं तन्न । ब्रह्मांपादानकस्यापि स्वप्नस्य तत्तजीवीयवास- नाजन्यत्वेनोक्तासाधारण्यसम्भवादित्यर्थः । पक्षान्तरमाह-मनो. वच्छिन्नं ब्रह्मेत्यादि । अविद्यापतिबिम्बितचिद्रूपजीवान्यत् ब्रह्मचैतन्य नियन्तृरूपं मनोऽवच्छिन्नमाधिष्ठानमित्यर्थः । प्रथमक. ल्पेऽपि अविद्याप्रतिबिम्बितचैतन्यस्य न तद्रूपतया अधिष्ठान. त्वम् , 'अज्ञोऽहं घटं जानामी'त्येवं ज्ञातृतया स्वप्ने भानात् , नारायणी । ह-यदेति । अज्ञानेति । अज्ञानोच्छेदाभ्युपगमः । तिरोधानवत्-कार्यावस्था- मात्रपरित्यागवदिति यावत् । अधिष्ठानेति । अङ्गीकृतब्रह्मरूपाधिष्ठानज्ञा- नाभावेऽपि । आकाशादिवत् सर्वसाधारण्यं स्वप्नस्य वारयति-प्रति- जीवमिति । एकजीवेनोपलभ्यमानः स्वप्नो नान्येन जीवेनोपलभ्यत इत्याह- स्वप्नति ।भ्रमहेतुभूतानां मनोगतसंस्काराणां प्रतिजीवं नियतत्वात् उपप. द्यत इति शेषः। संस्कारविशिष्टत्वेनैव मूलाज्ञानं भ्रमोपादानमिति मूला- ज्ञानस्यसाधारणत्वेपि कारणतावच्छेकानां संस्काराणामसाधारण्यात् स्वप्नासाधारण्यमिति भावः। पक्षान्तरमाह--मन इति । अविद्याप्रति. विम्बितचिद्रूपजीवादन्यत् ब्रह्मचैतन्यं मनोवच्छिन्नं नियन्तृरूपमा धिष्ठानमित्यर्थः । ननु मनोवच्छिन्नचित्त्वेन रूपेण ब्रह्मणोऽपि जागरे ( १ ) तदनुपपन्नं सदोष इति यत् पूर्वमिति घपुस्तके ।

·सिडान्तबिन्दौ अष्टमश्लोकः । ४१३ ज नावांच्छन्नं ब्रह्मचैतन्यमेवाधिष्ठानम् । एतस्मिन्नांप प. क्षेऽवस्थाज्ञानस्यावारकत्वाङ्गीकारान्न काप्यनुपपत्तिः । अत एव शास्त्रेषु कचित्कचित्तथा व्यपदेशः । ननु मनोऽवच्छिन्न चैतन्यस्याधिष्ठानत्वं 'अहं गज' इत्याद्यहङ्कारमामानाधिकरण्येन गजपतीतिः स्यात् 'इदं न्यायरत्नावली। किन्तु मनोऽवच्छिन्नत्वेनेति । ननु मनोऽवच्छिन्नचित्वेन रूपेण जागरणे ब्रह्मणोऽपि भासमानत्वात् कथमधिष्ठानना? तत्राह-एत. नारायणी । भासमानत्वात् कथमधिष्ठानत्वं तत्राह-एतस्मिन्नपीति । अवस्थाशा. नस्य-निद्रादिरूपस्योक्तस्य, न कापि अनुपपत्तिः-न स्वप्नाध्यासमा- मग्सनुपपत्तिः । न चाज्ञानाज्ञानविकल्पदोषापत्तिः, मनोवच्छिन्नचि. द्विषयकज्ञानेनावस्थाऽज्ञाननाशाङ्गीकारादित्यन्यत्र विस्तरः। अत्र भा. प्यकारसम्मतिरप्यस्तीत्याह-अत एवेति । [मनोवच्छिन्नचितम् अधिष्ठा. नत्वस्य सोपपत्तिकत्वादेवेत्यर्थः]। शास्त्रेषु-भाष्यादौ । क्वचित्-तृतीया. ध्यायद्वितीयपादादौ । तथेति । बाध्यन्ते चैते रर्थादयः स्वप्नदृष्टाः प्रबोध' .इत्यादिना बाध्यशब्देनोच्छेदोक्त्या स्वप्नज्ञानस्यावरकावस्थाऽज्ञान नाशपूर्वकत्वनिर्देशः मूलाज्ञाननाशपूर्वकत्वस्य जागरे बाधात् , नथा च स्फुटमेव लब्धमवस्थाऽज्ञानस्यैव तदावरकत्वात् स्वप्नोपादानकत्वम्, अतोऽनयोः पक्षयोः परिणामिनि न विवादः, किन्तु विवर्ते । तत्र यस्मि- पक्षे मनोवच्छिन्नचैतन्यमेवाधिष्ठानं तस्मिन्पनेन्तःकरणावच्छिन्न एत्र रजताद्युत्पत्तेरवश्यं वक्तव्यत्वान्नियमतोहमंशतादात्म्यविशिष्टतयैव प्रतीतिः स्यान्न त्विदमंशसामानाधिकरण्येनापि, रजतादाविव बाह्यां- शाभावात् । यस्मिन्पक्षे ब्रह्मचैतन्यमेवाधिष्ठानं तस्मिन्पो बाह्यां. शाभावात्सामान्यत एव प्रतीतिः स्यादिति पक्षद्वयेप्याशङ्कते-नान्व त्यादि । मन इति । जीवरूपस्य तादृशब्रह्मणो वा अधिठानत्वे-स्वप्ना ध्यासाधिष्ठानत्वो 'अहं गज' इत्यादिना 'अहं गजवानित्यादिपरिग्रहः । अहङ्कारेति । अहमंशस्याधारत्वादहमंशवैशिष्ट्यावगाहित्वेनैव । तथा च तादात्स्येन रजतादेरिवोत्पत्ता वह गज' इति संसर्गितया सुखादेरिवो त्पत्तौ 'चाहं सुखी तिवदहं गजवानित्यादिप्रतीतिः स्यादित्यर्थः । सामानाधिकरण्येनैवेत्येवकारार्थ स्फुटयति--इदमिति । द्वितीयपक्षे ·४१४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते . रजतमिति शुक्तिसामानाधिकरण्येन रजतप्रतीतिवत्, न 'स्वयं गज' इति । ब्रह्मचैतन्यस्याधिष्ठानत्वपक्षेऽपि 'गज' इत्याकारैव प्रतीतिः स्यान्न त्वयं गज इति । तत्रापीद ङ्कारास्पदीभूतबाह्यार्थाभावस्य समानत्वादिति चेन्न । आधे पक्षे अहङ्कारस्थ शुक्तिवदधिष्ठानानवच्छेदक स्वात् 'शुक्तिरजतमि तिव'दहं गज' इति न भ्रमाकारप्र- सङ्गः । 'अहमिति ज्ञानस्येव 'शुक्ति'रिति ज्ञानस्यैव भ्र मविरोधित्वात्, इदमंशस्य च भ्रमाविरोधिन एव तत्र भानाभ्युपगमात् । स्वप्ने तु गज इत्याकारवदयमीत्या- कारोऽपि कल्प्यते एव । उभयाकारबाधेऽप्यधिष्ठानीभूत- चैतन्याबाधान्न शून्यवादप्रसङ्गः । जाग्रद्दशायामपि शु. न्यायरत्नावली । स्मिन्नित्यादि । अधिष्ठानानवच्छेदकत्वात -भ्रमप्रयोजका ज्ञानविषयतावच्छेदकत्वात् । भ्रमाविरोधिनः-भ्रमविरोधिधीवि. षयशुक्तिवाद्यविशेषितस्य । तत्र-भ्रमे । कल्पित एव न तु बाह्यः । जाग्रदशायां-जाग्रदशागतभ्रमे । शुक्तीदङ्कारविलक्षणस्य-रज- नारायणी। आह-- ब्रह्मेति । गज इत्येव-इदमंशाहमंशवैशिष्ट्यानवगाहिनी। एक्का. राथं स्वयमेव स्फुटयति-नस्वित्यादि । समाधत्ते-आद्य इत्यादि । अधि. प्ठानावच्छेदकत्वात्-भ्रमप्रयोजकाज्ञानविषयतावच्छेदकत्वात् , अधि. प्ठानावच्छेदकस्य च भानं तत्प्रकारकधियो भ्रमविरोधित्वादित्याह- अहमिति । भ्रमेति । भ्रमवाधकज्ञानाविषयस्यैव आधारत्वादिति भावः । तत्र-भ्रमे। ननु तथापि कथं रजतादिभ्रम इव स्वप्नभ्रमे इदमंश: भानम् ? अधिष्ठानेऽसत्वादित्याशङ्कय मास्त्वधिष्ठाने इदमंशस्तथा- पि संस्कारेण गजादिवत्कल्पितेदमंशस्यापि भानान्न कोपि दोष इति पक्षद्वयेप्येकोक्त्या समाधानमाह-स्वप्ने विति । कल्पित एव न तु बाह्यः। ननु प्रतीयमानमात्रांशस्य कल्पितत्वेन बाधावश्यकत्वात् शून्यताप्रसङ्ग इत्यत आह - उभयेति । अध्यस्ताधारांशोभयबाधेपी- त्यर्थः । न स्वप्नभम एवेयं कल्पना किन्तु जागरेपोत्याह-जाप्रदिति । - ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । क्तीदङ्कारविलक्षणस्य प्रातीतिकस्यैव रजतेदवारस्य भानाभ्युपगमाच । 'अध्यस्तमेव हि परिस्फुरति भ्रमे. वि'ति न्यायात् । शुक्तीदमंशभानपक्षेऽपि नेदमंशम त्यत्वमध्यासे प्रयोजकम् । किन्वाधिष्ठानसत्यत्वम् । न्यायरत्नावली। तसंसृष्टत्वानापनादिदमंशात् विलक्षणस्य रजतेदङ्कारस्य । रज. तसंसृष्टेदमंशस्य प्रातीतिकेन रजततादात्म्येन विशिष्टतया प्राती- तिकमेवेदन्त्वविशिष्टं भ्रमे भाति, नातादृशं व्यावहारिकमित्य त्र सङ्क्षपशारीरकोक्ति प्रमाणयति-अध्यस्तमेवेत्यादि । न. विदं रजतमिनि भ्रमे शुक्तीदमंशस्य भानपक्षे भ्रमे(१) विशिष्ट स्यानातीतिकवनियमात् 'अयं गज' इति स्वप्नानुपपत्तिस्तत्राह- शुक्तीति । सत्यत्वं-प्रातीतिकान्यत्वम् । प्रयोजक-व्यापकम् । नारायणी। जाग्रद्दशागतभुमेपोत्यर्थः । श्रुक्तीति । शुक्तीदमंशाद्यावहारिकाद्भि- न्नस्य, प्रातीनिकस्यैव-प्रतीत्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिनः, रजतेदङ्कारस्य-रजतसंसृष्टेदमंशस्य । अस्मिन्नर्थे संक्षेपशारीरकाचा योक्ति प्रमाणयति-अध्यस्तमिति । अध्यस्तमेव हि परिस्फुरति भ्रमेषु नान्यत्कथंचन परिस्फुरति भूमेषु । रज्जुत्वशुक्तिशकलत्वमरुक्षितित्वचन्द्रकताप्रभृतिकानुपलम्भनेन ॥ इति संक्षेपशारीरकाचार्योक्तयुक्त्येत्यर्थः । नन्विदं रजतमिति भने शुक्तिदङ्कारस्यैव भानपक्षे भ्रमविषयस्य प्रातीतिकत्वनियमाभावा 'दयं गज'इति भूमानुपपत्तिस्तदवस्थेत्यत आह-श्रुक्तीति । सत्यत्यं-प्रातीति. कान्यत्वं प्रयोजकं व्यापकं भ्रमनिवर्तकधीविषयांशस्यैव भ्रमनाशक- त्वान्यथानुपपत्त्या सत्यत्वावश्यकत्वादिदमंशस्य तादृशसत्यत्वावश्य. को मानाभावादिति भावः । धर्मिण इदमंशस्य सत्यत्वाभावेऽपि भ्रमस्सदधिष्ठान एक एवेति नियमोऽधिष्ठानस्य सत्यत्वादव्यव्यभिचा- येवेत्यभिप्रेत्याह--किन्त्विति । तत्सत्यत्वं विना तद्भानाभ्रमनिवृत्तेरस. म्भवादिति भावः । ननु विशेष्यतया भातस्येदमंशस्य चेनाधि. ( १ ) विशेष्यस्याप्रातीति केति घपुस्तके ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते अधिष्ठानं च तत्राज्ञातं शुक्तिचैतन्यमिवात्रापि साक्षि- चैतन्यं विद्यते एवेत्युपपादितम् | तस्मान्न पक्षद्वयेऽपि काप्यनुपपत्तिः । अत्र च स्वाप्निकपदार्थभोक्ता तैजस इत्युच्यते। पित्ताख्यतेजःप्रधानकत्वात् । आदित्यादि ज्योतिरन्तरेणावि भामकत्वादिति वा । एवं जाग्र नारायणी। ष्ठानत्वं किमधिष्ठानं तहि स्वप्नभ्रमस्य ? तत्राह-अधिष्ठानमिति । परमते यद्धर्मप्रकारकज्ञानस्यैव भ्रमविरोधित्वम् , अज्ञानविषयतावच्छेदकता- शधर्मावच्छिन्नमेवाधिष्ठानं न ज्ञातसामान्यधर्मावच्छिन्नमित्यर्थः ।। विशेषणभेदेन विशिष्टभेदात ज्ञातेदन्वादिरूपधर्मविशिष्टमाधारः, अज्ञात. शुक्तित्वादिरूपधर्मविशिष्टमधिष्ठानमिति यावत् । तत्र-जाग्रदयस्था- कालीनशुक्तिरजतभ्रमे, अत्रापि-स्वप्नभ्रमेऽपि । साक्षिचैतन्यम्-अहङ्का- रोपहितं मूलाज्ञानावृतत्वोपहितं वा, तस्यापि जोवचैतन्येनैक्यमादाय विषयेभिव्यक्तस्य विषयावभासकत्वाङ्गीकारात् साक्षितया निर्देशः । एतेन मनोवच्छिन्नचैतन्यस्य स्वप्नाध्यासाधिष्ठानत्वपक्षेऽहमर्थ आधारो वा अधिष्ठानं वा ? नाद्यः । 'अहं गज'इत्येव स्यान्न त्वयं गज इति । आधारारोप्ययोरेवाभेदप्रतीतेः । इदमंशभेदप्रतीत्ययोगात् । न द्वितीयः । कदाचिदहं व्याघ्र इति भ्रमानुपपत्तेः । अधिष्ठानारोप्य- योरभेदाप्रतोतिरिति निरस्तम् । व्यावहारिकाहङ्कारोपहिते साक्षिणि सकलाध्यासाङ्गीकारात्। अधिष्ठानतावच्छेदकत्वेन व्यावहारिका- हङ्कारस्य भ्रमे भानाभावात् । निद्रादिदोषवशात् अधिष्ठानाधारोभय- कोटिबहिर्भूतकाल्पनिकाहङ्कारेणैवेदङ्कारसामानाधिकरण्येनारोप्यस्य भ्रमे भानमिति न कोऽपि दोष इत्यन्यत्र विस्तरः। स्वयमेव स्वस्य 'द्वितीयपक्षेत्विति' विशेषाकथनन्यूनतां परिहरन्नुपसंहरति-- तस्मादिति । स्वप्ननिरूपणस्य पर्यवसानमाह-अत्र चेति । स्वप्नावस्थायां तेजःप्रधा- नत्वमिति प्रसक्तमित्याशझ्याह--आदित्येति । 'अस्तमित आदित्ये याज्ञ. वल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेग्नौ शान्तायां वाचि किं ज्योतिरयं पुरुष' इति प्रश्ने 'आत्मैवास्य ज्योतिरिति याज्ञवल्क्योत्तरश्रुते रिति भावः । इति स्वप्नप्रकरणम् । विश्वतैजसोपाधी जाग्रत्स्वप्नौ 'एतावुभावनुसञ्चरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं चेति श्रुत्युक्तौ निरूष्य 'तद्यथा श्येनो वा सुप- ों वेति श्रुतिबोधितं प्राज्ञोपाधि निरूपयितुमुपक्रमते-एवमिति ।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ४१७ स्वप्नभोगव्येन प्रान्तस्य जीवस्य तदुभय कारणकर्म- क्षये ज्ञानशक्त्यवच्छिन्नस्य सवासनस्यान्तःकरणास्प कारणात्मनावस्थाने सति विश्रामस्थानं सुषुप्त्यवस्था । 'न किश्चिदवेदिषमिति कारणमात्रोपलम्भः सुषुप्तिः । तत्र जाग्रत्स्वप्नभोग्यपदार्थज्ञानाभावेऽपि मायाकारं न्यायरत्नावली। तत्रापि-स्वनऽपि । कारणेति । तदानीमुपधायकेयर्थः । क्रिया शक्त्यवच्छिन्नमात्रस्य प्राणस्य सुषुप्तौ लयाभावादाह-ज्ञानश. क्त्यवच्छिन्नम्येत्यादि । कारणात्मना-कारणीभूताज्ञानग- तसंस्काररूपेण । कारणमात्रोपलम्भः-स्थूलमूक्ष्मरूपदेहानुपल. म्भविशिष्टः कारणोपलम्भविशेष इत्यर्थः। यथाश्रुनेऽविद्याति रूपकार्योपलम्भस्य साक्षिणस्सवादसङ्गतिः । मूप्रिलयादि- वारणाय विशेष्यदलम् । अवस्थाज्ञानाकारं संस्कारतापनजामत्स्त्र नाविषयकम(१)नादिजीवेशभेदादिविषयकं च यदवस्थारूपमज्ञानं नारायणी। तदुभात। जाग्रत्स्वप्नोभयेत्यर्थः। क्रियाशक्तिविशिष्टस्य सुषुप्ता लयाभावा. दाह-ज्ञानेति । ज्ञानशक्तिसमष्टिरूपस्य अन्तःकरणस्य लयेऽपि वासनाभि भौगस्तत्र स्यात्तत्राह-सवासनस्यति । कारणात्मना-कारणीभूताऽज्ञा. नगतसंस्कारेण । कारणेति । स्थूलसूक्ष्मदेहानुपलम्भविशिष्टः कारणोप- लम्भः इत्यर्थः । मूर्छाप्रलयादिवारगाय विशेष्यदलम् । सुषुप्तौ मनसः पुरीतति प्रवेशाद्भानसामान्यं प्रति वाङ्मनोयोगरूपकारणस्य सुषु- प्तिकाले बाधान्न कारणोपलम्भोऽपि युक्तिसह इति तार्किका- दिशङ्कामपाकतुमाह-तत्रति । तत्र-सुषुप्तौ, जाग्रदिति । वस्थयोर्नोग्या ये पदार्था व्यावहारिकप्रातिभासिकरूपास्तद्विषयक- ज्ञानाभावेऽपि । तत्तदर्थावभासकेन्द्रियवासनादिरूपविशेषसामग्ला अ भावादिति शेषः । साक्ष्याकारम्-निकृष्टाहङ्काररूपसाक्षिविषयकम्, सु- खाकारं-ब्रह्मरूपसुखविषयकम, अवस्थाऽज्ञानाकार च-स्वप्नाधिष्ठा- नविषयकं यदवस्थाज्ञानं तद्विषयक च, अविद्यावृत्तीत्यनेन ( १ ) स्वप्नाधिष्ठानविषयकं च इति पाठान्तरम् । घपुस्तके । जाग्रत्स्वप्ना- ..

·न्यायरत्नावली-नारायणी-माहत सुखाकारमवस्थाज्ञानाकारं चाविद्याया वृत्तित्रयमभ्युपे. यते । अहङ्काराभावाच्च नैका विशिष्टवृत्तिः, सुषुप्त्यभा- न्यायरत्नावली। तद्विषयकम् । संस्कारादीनां साक्षिसम्बन्धेन प्रकाशप्रसक्तस्त- त्राज्ञानमावश्यकम् । त्रयमिति-आकारत्रयोपहितरूपभेदसम्भ. वादित्यभिप्रायम् , समृहालम्बनैकवृत्त्या निर्वाहे वृत्तित्रयकल्पने गौरवात् । ननु मूलाज्ञानाकारत्यापि 'नावेदिष' मिति स्मरणो- पपत्तेः अवस्थाज्ञानविषयकत्तिः किमित्युक्ता ? उच्यते-'न किश्चिदवेदिषमि' सनेकपदार्थविषयकज्ञानस्मृते लाज्ञानेनानुपपत्तः तस्य चिन्मात्रविषयकत्वात् । अत एव(१) आत्मानमीशान्य मनुष्यं वा नावेदिषम् , आकाशादिकं नावेदिषम्' इति स्मृतरुपपत्तिः । इदं तु बोध्यम् । मूलाज्ञानाकाराप्यविद्यावृत्तिस्सुषुप्ताववश्यं वा. च्या । प्रलयान्यकाले सर्वदैव तत्स्त्रीकारात् । 'एतावत्कालं मूढो- ऽहमास'मिति नानाविषयाविशेषितरूपेणाप्यज्ञानस्य जागराध. काले तत्वज्ञानकाले च स्मरणात् । एवञ्च मनोऽवच्छिन्नचितः स्वप्नाधिष्ठानत्वपक्षेऽप्युक्तस्मरणोपपत्तिरिति । नन्वज्ञानविशिष्ट साक्षिविषयिका सुखाभिन्नसाक्षिविषयिका च वृत्तिः कुतो नोक्ता ? तत्राह-नै केति । विशिष्टवृत्तिः-अज्ञानादिविशिष्टसाक्षात्कार कृत्तिः । अहङ्काराभानादिति। तथा च संसर्गविषयकवृत्तौ अहङ्कारत्वेन हेतुता । सा च हेतुता निमित्ततया कार्यसहभावेनैवेति नाहका. रलयोत्पत्तिकालेऽपि विशिष्टविषयकवृत्त्युत्पत्तिः । अहङ्कारत्वं च नारायणी। त्वङ्मन योगाभावेऽपि न सुषुप्तावनुभवाभावः साधयितुं शक्यः, त्वङ्मनोयोगस्थ प्रमाणजन्यज्ञानं प्रत्येव तुस्वाङ्गीकारादिति सचितम् । अयं-निर्विकल्पवृत्तित्रयम् । ननु लाघवात्विषय. संसर्गावगाोक एव प्रतियोगी क्रियतां तत्राह--अहङ्का हारेति (१) आत्मानं गौरं मनुष्यमिति घपुस्तके । - ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ४१९ वप्रसङ्गाच्च । अत एव वृत्तिरूपस्योपलम्भस्याभावान्न न्यायरत्नावली। स्थूलावस्थगनस्त्वम्, (३) अहमाकाराविद्यावृत्तित्वं वा । तार्किका. दिमते तु निर्विकल्पकस्यापि सुषुप्तावस्वीकारात् जन्यज्ञानमात्रे त्वं. अनोयोगस्य हेतुत्वम् । नन्वस्थाज्ञानस्यैवाज्ञानसाक्षिणोस्संसर्गवि- पयकत्व स्वीकृत्य तादृशमंसर्गभानमुपपाद्यताम् , किमहङ्कारहे- तुतयेति चेन्न । तावतापि संसर्गाकारहत्तेर्वारयितुमशक्यत्वात् , सुषुप्तिपूर्वक्षणे लिङ्गपरामर्शादिसत्वे संसर्गानुमित्यादेदुर्वारत्वाञ्च । अत एवाह-सुषुप्त्यभानप्रसङ्गादिति । सुषुप्तौ संसर्गाका- रवृत्तिस्वीकारे सुषुप्त्यभावप्रसङ्गात्तादृशत्तावहङ्कारहेतुताकल्प- नात् तादृशहेत्वभावात्तादृशवृत्त्यभाव इति समुदायार्थः । न च निर्विकल्पकाविद्यावृत्तेसंस्कारतापन्न मनआदाविधाज्ञानसंसर्गा दावप्यविद्यारत्युत्पत्तिवारणमिति वाच्यम् । जागरस्वप्नयो. रज्ञानादिसंसर्गविषयिकाया 'न जानामि' इत्यादिवृत्तेरुत्पत्त्या तत्सामग्याश्चाज्ञानादिरूपायाः सुषुप्तावपि तदापत्तेः । संस्कार- तापनमनआदौ तु संसर्गविपयकानुमियादिकमहङ्कार हेतुकमेव जा ग्रदादिवृत्तेरुत्पत्तिकाले जायते, नाविद्यात्तिरिति वैषम्यम् । वृत्तीत्यादि । तथा च वृत्तिरूपः कारणोपलम्भो लक्षणे निवेश्य नारायणी । स्थूलावस्थस्यान्तःकरणसंसर्गस्थाभावाच्च नकाहमर्थविशेष्यकसुखा. भिन्न स्वापप्रकारकानुभवमित्यर्थः । घिवात्सप्रकारकवृत्तिमात्रेऽह- ङ्कारस्य हेतुत्वकल्पनादिति भावः। अस्त्वज्ञानवदहङ्कारोऽपि तत्रेत्यत आह-सुषुप्त्यभावति । बाह्यार्थविषयकवृत्त्यन्तरस्यापि तत्राहङ्कारसत्त्वेन सम्भवादिति भावः। कारणात्मनावस्थितिः सुषुप्तिरिति लक्षणस्य प्रलयेऽतिव्याप्तावपि कारणमात्रोपलम्भः सुषुप्तिरिति लक्षणस्य नाति- व्याप्तिरित्याह-वृत्तिरूपस्येति । एतेन साक्षिरूपस्योपलम्भस्य तत्र सत्त्वे. ऽपि नातिव्याप्तितादवस्थ्यम् । लक्षणे उपलम्भपदस्य वृत्तिपरत्वादिति (१) अहमाकारेति द्वितीयं लक्षण नास्ति घपुस्तके ।

·४२० न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते : प्रलयेऽतिव्याप्तिः । तत्र तत्कल्पनाबीजाभावात् । इह च 'सुखमहमस्वाप्सं न किश्चिदवेदिषमिति सुप्तोत्थितस्य परामर्शात् । अननुभषे च परामर्शानुपपत्तेः । अन्तःक. रणोपरागकालीनानुभवजन्यत्वाभावाच न तत्ताल्लंग्वा- न्यायरत्नावली। इति भावः । इह-सुषुप्तौ । परामर्शात-स्मरणात् । अननुभवे-वृत्य- नुत्पादे । ज्ञानसूक्ष्मावस्थारूपसंस्काराभा वादिति शेषः। अन्तः करणेति । अहङ्कारेत्यर्थः । अन्यत्वाभावात्तत्तोल्लेखाभावः । तस्मिन् सत्यपि न स्मरणत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । अहङ्काराभावन कालदशविशिष्टरूपेणाज्ञानादरननुभवात्तन रूपण न स्मरणम् , किन्तु केवलाज्ञानत्वादिविशिष्टरूपणेति भावः । (१)ननु सौषुप्ता नारायणी। ज्ञाषितम् । अविद्यारूपकारणसत्त्वे वृत्तिः कथं नेत्यत आह-तत्कल्पात । वृतिकल्पने, बीजाभावात्-अनुमापकहेत्वभावात् , फलानुसारेणादृष्टा- दिघटिता सामग्री कल्प्यते 'आरोपे सति निमित्तानुसरणं न तु निमि त्तमस्तीत्यारोप' इति न्यायात् , तत्र च फलानुपलब्धे दृष्टादिकं न वा तज्जन्यानुभवः कल्प्यतेऽतोऽविद्यायास्तत्र सत्त्वेऽपि न वृत्तिप्रसङ्ग इति संक्षेपः। ततः सुषुप्तौ वैलक्षण्यमाह -इहेति । इह-सुषुप्तौ। सुखाम. ति । स्वापो नाम मनोलयसहितमज्ञानम् । धात्वर्थः क्रिया सुखं नामार्थः तयोश्च स्तोकः पाक इत्यादाविवाभेदेन स्वापस्य चाख्यातार्थे तस्य चाहमर्थे लुङर्थस्यातीतत्वस्य धात्वर्थे स्वापेऽन्वयात्, सुखाभिन्ना. तीतस्वापवानहमित्यर्थः । सुखस्वापयोरभेदस्तु व्यङ्गयव्यञ्जकभावनिब. न्धनी बोध्यः । न किञ्चिदिति । न किमपि ज्ञातवान् सकलपदार्थाज्ञानवा- नित्यर्थः। अत्रोभयत्रातीतस्वांशस्याधिकस्य भानं तु 'सा गङ्गा मया दृष्टे'त्यादाविवाऽसंसर्गाऽग्रहादित्यन्यत्र विस्तरः । परामर्शात्-स्मरणात्। अननुभवे-अनुभवाभावे, परामर्शानुपपत्तेः-स्मरणासम्भवात्। ज्ञानसू- मावस्थारूपसंस्काराभावादिति शेषः । स घट इत्याद्याकारस्यैव स्मरणस्योपलम्भात् प्रकृते विना तत्तोल्लेखं कथं स्मृतित्वं तत्राह- अन्तरिति । अन्तःकरणाश्रितत्वरूपो य उपरागः सम्बन्धस्तत्काली. (१) अत एव स्मरणे तत्तोल्लेखानियम इत्याह-स्मरणेति। इति पाठदछपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ४२१ न्यायरत्नावली। नुभवे यद्यज्ञानांशे दशादिवशिष्टयं न भाति अहङ्काररूपका- रणा भावात्तर्हि सविषयकत्वाज्ञानत्वयोरपि वैशिष्टयं तत्र न भाया. व, इष्टापत्तौ च न किञ्चिदवेदिषमिति स्मृतौ तदुल्लखानुप. पत्तिः, उक्तवैशिष्टयांशे न स्मृतित्वं किन्त्वनुभवत्वमिन्यस्याद्वै. तसिध्युक्तस्य स्वीकारेऽपि अवस्थाज्ञानाकारा वृत्तिरिति मूलास- ङ्गतिः, स्मृतिकाले स्मर्यमाणस्यावस्थाज्ञानस्यो(१)च्छिन्नत्वेन तत्रो. क्तवैशिष्टयस्य साक्षिणो भानासम्भवादिति चेन्न । यथाऽभावस्य प्रतियोग्यनुयोगिविशिष्टत्वाभावत्वरूपाभ्यामेव ज्ञानस्य सविष. यकत्वज्ञानत्वाभ्यामेव च प्रयले भानं तथैवाज्ञानस्य सविषयक- स्वाज्ञानत्वाभ्यामेव प्रत्यक्षे भानं न तु शुद्धाज्ञानस्य, तयोरिव तस्यापि निर्विकल्पकावेद्यत्वात् । किञ्च तदुभयरूपविशिष्टत्वेना- ज्ञानस्मृतिः तादृशीमेव खकारणीभूतापविद्यात्ति(२) कल्पयति । एवं चाज्ञानत्वादिसंसर्गान्यसंसर्गविषयकवृत्तावेवाहङ्कारस्य हेतुत्वं कल्प्यम् । ननु ज्ञानस्य प्रयक्षे सविषयकत्वसप्रकारकत्वनियमो युक्तः, विषयस्य पूर्वमुपस्थितत्वात् । ज्ञानत्वप्रकारकत्वनियम. स्त्वयुक्तः, तस्य पूर्वमनुपस्थितत्वात् । अत एव सविषयकत्वांशे सविकल्पकं ज्ञानत्वांशे निर्विकल्प नृसिंहाकारं ज्ञानस्य प्रत्य- नारायणी। नेत्यर्थः। जन्यत्वाभावात्ततोल्लेखाभावस्तस्मिन्सत्यपि न स्मरणत्वा. नुपपत्तिरित्यर्थः । सुषुप्तावहङ्कारस्थाभावाद्देशकालविशिष्टरूपेणाशाना देरननुभवान्न तेन रूपेण स्मृतिः, किन्तु केवलाज्ञानत्वादिनैव, तथा च यस्य कालादिविशिष्टरूपेणानुभवस्तस्यैव तद्रूपेण स्मृतिरिति भावः । एतेन जाग्रति तत्तादेरस्मणेऽपि परमते सुषुप्तौ न निर्विकलाभाव. सिद्धिः । तन्मते सप्रकारकत्वेनैव स्मृत्यनुभवयोः कार्यकारणभावात् , तत्तादिप्रकारकस्मरणस्य स्मरणाऽहेतुनिर्विकल्पकाभावासाधकत्वा- दित्यपि सूचितम् । ननु प्रमाणजन्यसप्रकारकशानं प्रत्येव मनसो हेतुत्व. (१)---ज्ञानस्याभिमत्वेनेति गपुस्तके । (२)--विद्यास्मृतिमिति गपुस्तके ।

·সামবার - ४२२ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते भावेऽपि स्मरणत्वानुपपत्तिः। स्मरणे तत्तोल्लेखनिय जाग्रहशायामस्वाप्समित्यनुभवानुपपत्तेः न्यायरत्नावली। क्षं नव्यतार्किकैरुच्यते इति चेन्न । ज्ञानस्योत्पत्त्युत्तरं प्रत्यक्षतामत (१)हि तादृशयुक्तत्वायुक्तत्वविचारः तस्य साक्षि- वेद्यत्वमते पूर्वानुपस्थितस्यापि ज्ञानत्वादेरपि भानस्वीकारा. दिति ध्येयम् । (२)स्मरणति । यस्य कालादिविशिष्टरूपेणानुभ- वस्तस्यैव तद्रूपेण स्मृतिरिति भावः । ननु सुषुप्तौ तादृशस्त्यभा- वेऽपि जाग्रत्काल एव 'सुखमहमस्वाप्समि'त्यनुभवः कल्प्यताम् , तत्राह-जाग्रदित्यादि । ननु जागरे सुषुप्तेः प्रसक्षं मास्तु, नारायणी। व्यवस्थापयिष्यमाणत्वात्परिभाषितप्रमाणाजन्ययोराविद्यकयोः स्वापानुभवस्मृत्योस्तत्ताप्रकारकत्वे बाधकाभावात्कथमतथाभूतस्य स्मृ. तित्वं तत्राह- स्मरण इति । स्मृतित्वावच्छेदेनेत्यर्थः। तत्ताते । तत्ताप्र. कारकत्वनियमाभावात् चिन्तितार्थगोचरस्मृतौ व्यभिचारात् तत्र चिन्तयैव पश्चात्तद्भानदर्शनादिति भावः । तथा चात्र विशिष्टसंस्कारज. न्यत्वाङ्गीकारेऽपि तत्रैवोद्बोधकाऽलाभेन तत्ताद्यभानं युक्तमतो नेता- वता सुषुप्तावनुभवाभावः साधयितुं योग्यः, शानस्य स्मृतिजनकत्वा. नियमेन स्मर्यमाणत्वस्य व्यभिचारित्वादिति संक्षेपः ।(३) प्रेमानुपाधिरसुखात्मनि नोपलब्धःस प्रत्यगात्मनि क्रमेरपि नित्यसिद्धः । प्रेयः श्रुतेरपि ततः सुखतानुमानं नैयायिकोपि न द्वगात्मनि निहनुवीत ॥ प्राशे सुखं समनुभूय समुत्थितः सन्सर्वप्रकारविषयप्रतिपत्तिशून्ये । सुप्तोहमत्र सुखमित्यनुसन्दधानः सर्वोपि जन्तुरवगच्छति तस्य सौख्यम्॥ ननु सुषुप्तौ मनस उपरमात्तादृशवृत्यभावेऽपि जाग्रत्काल एव 'सुखमहमस्वाप्समित्यनुभवः कल्प्यतां ? तत्राह-जाप्रदिति । अवस्था- (१)-प्रत्यक्षतापत्तर्हि तादृशयुक्तत्वायुक्तत्वपिचारो न युक्तः तस्य साक्षिवेद्यत्वमते स्ववेद्यत्वमते-वा पूर्वेत्यादिः घपुस्तके पाठः । (२) अत एव स्मरणे तत्तोल्लेखानियम इत्याह स्मरणेति । इति घपुस्तके । (३) अधस्तनीये संक्षेपशारीरकीयपद्ये कपुस्तकेऽत्रैवोपलब्धेपि सम्बन्धप्रदर्शकश. ब्दाभावादिति संक्षेप इत्युक्तेश्च निरुपयोगिनीति ज्ञेयम् ।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । लिङ्गाभावेनाश्रयामिद्धया चानुमानस्थासम्भवात् । अ. न्यायरत्नावली। अवस्थाज्ञानं मनोलयश्चेति द्वयं हि सुषुप्तिः, तत्राचं जागरका. लीनधिया नष्टत्वात् , द्वितीयं चायोग्यत्वात् नष्टत्वाच्च न प्रत्यः क्षम् , अनुमितिस्तु स्यात्तत्राह-लिङ्गेत्यादि। 'स्वप्नजागरणयोर्म- ध्यकालस्सुषुप्तिमान् ज्ञानसामान्याभावात् , जन्यज्ञानमामान्या. भावाद्वे'त्यनुमानं न सम्भवति । आद्योहि न हेतुः। असिद्धत्वात् , पक्षे ज्ञातुमशक्यत्वाच्च । अत एव न द्वितीयः । न च तत्कालविशि. टरूपेण कस्याप्यस्मृतेः तत्काले जन्यज्ञानसामान्याभावोऽनुमेय: यदा ह्यनुभवो जायते तदा तत्कालविशिष्टं स्वविषयं संगृह्णाति, ततश्च तद्रूपेण स्मृतेरुत्पत्तिस्स्यात् , तदभावाच्च तादृशज्ञानाभाव इसनुमा. नसम्भव इति वाच्यम् । ज्ञानस्य स्मृतिजनकत्वानियमात् । तस्माल्लिङ्गासम्भवः, आश्रयासिद्धिश्च । तत्कालस्यानुपस्थित- तत्वात् । ननु स्मृतिरपि न सम्भवति । 'अहमस्वाप्समिति स्मर्यमाणाहङ्कारस्य पूर्वमननुभवात् तत्राह-अहङ्कार इत्या. दि । अनुभूयते-साक्षिणा विषयीक्रियते । ननु तथाप्यज्ञानादि- नारायणी। ऽज्ञानं मनोलयश्च सुषुप्तिः आद्यस्याधिष्ठानधिया नष्टत्वात् , द्वितीय स्यायोग्यत्वादिति भावः । ननु मास्तु प्रत्यक्षम् , स्वप्नजागरयोर्मध्यकालः सुषुप्तिमान् ज्ञानसामान्याभावात् , जन्यज्ञानसामान्याभावाद्वे' त्यनुमानं स्यादित्यत आह-लिङ्गेति । निरुक्तहेतुद्वयस्याभासत्वेनेत्यर्थः । आध्येति । निरुक्तकालस्यानुपस्थितत्वात् , तादृशकालरूपपक्षस्यानिर्णयेन । तथाहि नाद्यो हेतुः। निरुक्तरीत्या तस्यासिद्धः, पक्षे ज्ञातुमशक्यत्वाच्च । नापि द्वितीयः। तस्याप्यसिद्धेः । न च जन्यज्ञानसामग्समावेन तत्सिद्धिः । अन्योन्याश्रयापत्तेः। जन्यज्ञानसामान्याभावनिश्चयेन तत्सामग्स भाव- कल्पनं सामग्सभावनिश्चयेन च जन्यज्ञानाभावकल्पनमिति। एतेन 'न किश्चिदवेदिषमिति ज्ञानाभावानुमितिरित्यपि निराकृतम् । अनुमानस्य निरुक्तरीत्याऽसम्भवादित्यन्यत्र विस्तरः । ननु स्मृतिरपि न सम्भवति, स्मर्यमाणाहङ्कारस्य “सुषुप्तावननुभवात्तत्राह-अहङ्कार इति। उत्थानस- .

·४२४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते हङ्कारस्तूत्थानसमय एवानुभूयते । सुषुप्तौ लीनत्वेन तस्थाननुभूतत्वात् स्मरणानुपपत्तेः । मुखप्रतिबिम्बा- श्रये दर्पणे जपाकुमुमलौहित्याध्यासेन 'रक्तं मुखमिति प्रतीतिवदहङ्काराश्रयतया साक्षिचैतन्यस्य स्मरणाश्रयः स्वादहमस्वाप्समिति सामानाधिकरण्यप्रतीतिः, न पुन- 'रहं सुखी तिवदाश्रयतया । स्मृतिसंशयविपर्ययाणां सा- न्यायरत्नावली। स्मृत्याश्रयतयाऽहङ्कारस्य साक्षिभास्यत्वानुपपत्तिः अज्ञानाद्य नुभवा- नाश्रयत्वात् तत्राह-मुखेत्यादि । रक्तं मुखमिति प्रतीतिवत् - 'अत्र रक्तं मुखमिति प्रतीतावकत्र दर्पणे रक्तरूपमुखयोर्भानवत् । यत्र मुखं दर्पणस्थं पूर्वमदृष्ट्वा रक्तरूपस्य दर्पणे आरोपः, तत्र मुखे न रक्तत्वारोपसम्भवः,अधिष्ठानीभूतमुखस्य पूर्व ज्ञानाभावाचा- दृशस्थलं दृष्टान्त इति भावः । आश्रयतयेति । अहङ्कारस्य स्मरणाश्रयतयेत्यर्थः । प्रतीतिरियनुषज्यते । साक्षिचैतन्याश्रयः त्वात - अविद्योपहितचिदाश्रयत्वात् । ननु प्रमायामिव स्मृत्यादा- नारायणी। मये-जाग्रहशायाम् , अनुभूयते-साक्षिणा विषयीक्रियते, तथाच नाहङ्कारांशे स्मृतिः, तत्र हेतुमाह-मुषुप्ताविति । लीनत्वेन-स्थूलात्मना. ऽसत्त्वेन, तस्य-अहङ्कारस्य, स्मरणानुपपत्तेः- अहमित्यंशस्मृत्यसम्भ- वात् । ननु सुषुप्तावहङ्काराभावश्चेत्कथमहमस्वाप्समिति स्वापाश्रय त्वेन प्रतीतिः तत्राह-मुखेति । रक्तं मुखमिति प्रतीतावेकत्र दर्पणे रक्त. रूपमुखयोर्भानात् , यत्र मुखं दर्पणस्थं पूर्वमदृष्ट्वा रक्तरूपस्य मुखे आ- गेपस्तत्र मुखे न रक्तारोपसम्भवोऽधिष्ठानीभूतस्य मुखस्य पूर्व ज्ञानाभा- वात्तादृशस्थलं दृष्टान्त इति भावः: सामानाधिकरण्येन एकर्मिणि तदुभयसम्बन्धावगाहिनी, प्रतीतिः-स्मृतिः। सुखीतिवत्- अहंपदार्थे सुखवत्त्वावगाहिप्रत्यक्षवत्, आश्रयतया-स्वापाश्रयत्वावगाहिनी । ननु साक्षिचैतन्याश्रिता स्मृतिः साक्षिणि तदुभयसामानाधिकरण्यमात्रं गृह्णाति नतु तयोराश्रयाश्रयीभावमपीत्युक्तं तन्न युक्तं स्मृतेरहमर्था- - ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ४२५ क्षिचैतन्याश्रयत्वनियमादहङ्कारस्य च प्रमाणजन्यज्ञाना. श्रयत्वनियमान , प्रमात्वेनैव तत्कार्यतावच्छेदात्, अप्रमा. त्वावच्छे देन च अविद्याया एव कारणत्वात् । अत एवाना- प्तवाक्यादिजन्यपरोक्षविभ्रमोऽप्यविद्यावृतिरेवेत्यभ्युप. न्यायरत्नावली। वप्पहङ्कार आश्रयस्स्यात् तत्राह-अहङ्कारस्येत्यादि। ज्ञानाश्र. यत्वात्-ज्ञानमात्राश्रयत्वात् । तत्र हेतुः-प्रमात्वेनत्यादि । तत्कार्यतेति । अहङ्काररूपपरिणामिकार्यतेत्यर्थः । अप्रमात्वेति। स्मृतिसंशयविपर्ययसाधारणाप्रमात्वेत्यर्थः । कारणत्वात्-परिणा- मित्वात् । प्रमा प्रत्यप्यविद्यायाः परिणामित्वम् , कार्यमा प्रति तत्स्वीकारात् ; अप्रमायां त्वविद्याया एव, नाहङ्कारस्येति ज्ञा- पनार्थमेवकार उक्तः । स्मृतेरज्ञाताविषयकत्वात् संशयविपर्य ययो. नारायणी। श्रितत्वानुभवात्तत्राह--स्मृतीति । साक्षीति । अविद्योपहितचिदाश्रितत्व. नियमात् । किमित्ययं नियमस्तत्राह-प्रमाणेति । प्रमाणमात्रजन्यज्ञानाश्र- यत्वनियमात् । तत्र हेतुः-प्रमात्वेनेति । तत्कार्यता-अहङ्कारकार्यता । एवकारार्थमाह-अप्रमात्वेति । स्मृतिसंशयविपर्ययसाधारणाप्रमात्वे. नेत्यर्थः । कारणत्वात्-परिणामिकारणत्वात् , प्रमा प्रत्य(प्य)विद्यायाः परिणामित्वम्, कार्यमा प्रति तत्स्वीकारात्, अप्रमा प्रति. स्वविद्याया एव, नाहङ्कारस्येति ज्ञापनाय एवकारः। स्मृतर- ज्ञातविषयकत्वाभावादप्रमात्वं संशयविपर्यासयोर्बाधितार्थकत्वात् ( अप्रमात्वमित्यर्थः) । ननु नाप्रमामात्र प्रत्यविद्याया हेतुत्वं यु. क्तम्, अनाप्तवाक्यादिना बोधे व्यभिचारात् । तत्र पदज्ञानादि- रूपबहिःप्रमा(१)करणकमनोवृत्तेरेवौचित्यादित्याशक्य कार्यकारणभा. वकल्पनस्य लाघवगौरवतर्काधीनत्वात् , तत्र सामग्रीसत्त्वेऽपि नहि प्रमाकरणिका मनोवृत्तिः, किन्त्वविद्यावृत्तिरेवेत्यतिदेशेनाह--अत एवेति । (१) प्रमाणकरणिकेति खपुस्तके । एवमप्रेपि 'सामग्रीसत्त्वेपि न बहिःप्रमा- णकरणिका' इति पाठः । साधुरयम् ।

·४२६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित . गमो वेदान्तविदाम् । तत्रान्तःकरणवृत्तिजनकसामग्रीस म्भवेऽपि प्रमात्वाभावा(१)वरोधेनान्तःकरणस्यासामा- त्। नामादिषुब्रह्माध्यामस्तु इच्छाधीनतया भ्रमप्रमाविल. क्षणा मनोवृत्तिरेव कामादिवत् , तदुक्तम्-'अत एव चो. न्यायरत्नावली। बांधितार्थकत्वादप्रमात्वम् । तत्रान्तःकरणेति । शब्दज्ञानम- योपस्थितिरित्यादिसामग्या यथा मनोवृत्तिश्शाब्दप्रमारूपा जा- यते, तथा शाब्दभ्रमरूपापि सम्भवति, परन्तु भ्रमं प्रत्यवि. द्याया एव परिणामित्वात न मनमः परिणामित्वामात भावः । ननु नामादौ ब्रह्मैक्योपासना न प्रमा, बाधितविषयकत्वात् । नापि भ्रमः, नामादौ ब्रह्मभेदस्य ज्ञातत्वेऽपि तदुत्पत्तेः; तथा च तत्राविद्याया इव मनसोऽपि परिणामित्वसम्भव इत्यत आह- नामादीति । ब्रह्माध्यासः-ब्रह्मतादात्म्याकारत्तिः । कामा. दिवत्-इच्छाद्वेषादिवत् । चोदनाजन्यत्वात्--'नाम ब्रह्मेत्युपा- सीते'त्यादिविधिवाक्यार्थस्य इष्टसाधनत्वस्य ज्ञानाधीनेच्छाजन्य. प्रमा प्रत्येव मनसः परिणामित्वाभ्युपगमादेव । तत्र-अनाप्तवाक्यादौ, सामग्रीसम्भवेऽपि-प्रमायामिव शब्दज्ञानतजन्यपदार्थोपस्थितिसम्भवे. ऽपि । अपराधेनेति । बाधितविषयत्वादिति भावः । अन्तरिति । लाघवादप्र- मात्वावच्छिन्नं प्रत्यविद्यायाः कारणत्वकल्पनाद् भ्रमं प्रति मनसः कार. णत्वायोगादिति भावः । ननु प्रमा प्रति मनसः अप्रपा प्रत्यविद्यायाः का. रणत्वे नामादौ ब्रह्मैक्योपासनावृत्तिराकस्मिकी स्यात् ,तादशवृत्तेर्भमप्र. माबहिर्भूतत्वात् । तथाहि सान प्रमा, विषयवाधात् । नापि भ्रमः, नामा- दौ ब्रह्मभेदस्यानावृत्तत्वेऽपि तदुपपत्तेः, भेदग्रहपूर्वकत्वादिति यावत् तथा च नाविद्या न वा मनसस्तत्र परिणामिता सम्भवतीत्यत आह- नामादिष्विति । इच्छेति । बाधकालीनेच्छेत्यर्थः । ब्रह्माध्यासः-ब्रह्मैक्याकोरा वृत्तिः, कामादिवत्-इच्छाद्वेषादिवत्, चोदनाजन्यत्वात्-'नाम ब्रह्मेत्युपा- सीतेत्यादिविधिवाक्यार्थस्येष्टसाधनत्वज्ञानाधीनेच्छाजन्यप्रयत्नसाध्य (१)-भावापराधेनेति कपुस्तके । नारायणी। - ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । ४२७ दनाजन्यत्वान्मानसी क्रियैव सा। न ज्ञान मिति । एतेन तर्कस्यापि मनोवृत्तित्वं व्याख्यातम् । व्याप्यारोपेण व्या. पकप्रसञ्जनात्मकस्य तर्कस्पच्छाधीनतया भ्रमप्रमाविलक्ष णत्वादिति । अत एव मनननिदिध्यासनसहिते श्रवणाख्ये न्यायरत्नावली। प्रयत्नसाध्यत्वात् । न ज्ञानमिति । ज्ञानस्योक्तप्रयत्नं विनापि दुर्गन्धादिविषयकस्योत्पत्तेः प्रमाणव्यापाराभावे उक्तप्रयत्नसच्चे. ऽप्यनुत्पादानोक्तप्रयत्नजन्यता । (२)अत एव 'पन्याज्यमवेक्षेत' इत्यादौ ज्ञानानुकूलव्यापारे विधिरिति भावः । व्याप्येत्यादि । 'वहिव्याप्यधूमवान् इद' इत्याद्यारोपजन्यस्य 'दो वह्निमान् स्यादि'त्याकारकपरिणामस्य इच्छाधीनत्वेन (२)भ्रमत्त्वप्रपात इत्यर्थः । निदिध्यासनसहितेति । निदिध्यासनरूपफलोप- कार्यङ्गसहितेत्यर्थः । साक्षात्कारमुद्दिश्य मननादिसहितं श्रवणं नारायणी। त्वात्। न ज्ञानमिति । ज्ञानस्योक्तप्रयत्नं विनापि दुर्गन्धादिविषयकस्योत्पत्तेः, प्रमाणव्यापाराभावे उक्तप्रयत्नसत्त्वेपि अनुत्पादानोक्तप्रयत्नसाध्यता, अत एव 'पत्न्याज्यमवेक्षेत' इत्यादौ ज्ञानानुकूलव्यापारे विधिरिति भावः । श्रवणादिषु विषयत्वं समर्थयितुं दर्शितनियमफलं तर्केऽतिदि. शति- एतेनेति । भ्रमप्रमाबहिर्भावनियमप्रदर्शनेनेत्यर्थः। मनोवृत्तित्वम्- इच्छादेरिव ज्ञानान्यपरिणामविशेषरूपत्वम्, व्याख्यातं-सूचितम् । स्पष्ट यति-व्याप्येत्यादि । व्याप्यारोपे-हहो यदि वहिव्याप्यधूमवान् स्यादि. त्यारोपे, व्यापकप्रसञ्जनात्मकस्य-हृदो वह्निमान्स्यादित्याकारकपरिणा. मविशेषस्य, इच्छाधीनतया-आपाद्यव्यतिरेकनिश्चयकालीनेच्छाजन्य- त्वेन । भ्रमेति । भ्रमत्वप्रमात्वशून्यत्वात् , अत एव-तर्कस्य भ्रमप्रमा- बहिर्भूतवृत्तित्वसमर्थनादेव । मननेति । मनननिदिध्यासनरूपफलोपकार्य: ङ्गसहिते । सहित इत्यनेन मनननिदिध्यासनयोरङ्गत्वमात्रं श्रवणस्य प्राधान्यं सूचितम् , तत्र बीजमाह-श्रवणाख्य इति । तत्त्वमस्यादिवाक्या. (१) अत एव यत्नाजन्यमवक्षेत इति पाठो घपुस्तके। ( २ ) भ्रमत्वप्रमात्वशत्यत्वादित्यर्थ इति घुपुस्तके ।

·४२८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहने । वेदान्तवाक्यविचारे 'श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासित. न्यायरत्नावली। विधीयते । तत्र श्रवणं नाम 'तत्वमस्यादिवाक्यं यदि ब्रह्मात्म- क्यपरं न स्यात , तदोपक्रमोपसंहारादिभिरपि अद्वैतब्रह्मबोधक न स्यादि'त्यादितर्क रूपम् । तस्य च प्रमाणीभूतवाक्यतात्पर्यवि- षयकत्वेन प्राधान्यम् । ब्रह्मात्मैक्यसिद्ध्यनुकूलतर्कादयोऽपि श्र. वणेऽन्तर्भवन्ति । मननं तु वाक्यजन्यज्ञानस्य परोक्षनिश्चयभाव- सम्पादकस्तर्कः । निदिध्यासनमपरोक्षनिश्चयत्वसम्पादकस्तर्कः । 'तत्त्वमस्यादिवाक्यजं ज्ञानं यदि परोक्षं स्यात् , तर्हि अपरोक्षात्म- विषयकं न स्यादि'त्यादिरूपः। तयोस्तत्सम्पादनरूपफलोपकारका. रित्वेन श्रवणाङ्गत्वम् । तदसम्पादने हि श्रवणफलीभूतं वाक्य- नारायणी। नामद्वैततात्पर्यानुकूलमानसक्रियारूपव्यापारविशेषेत्यर्थः । आत्मज्ञान- स्योपनिषत्प्रमाणमात्राधानत्वान्न तत्र विधियुक्तः, किन्तु श्रवणादावेव, तादृशं व्यापारं विना प्रतिबन्धानिवृत्तेः पुरुषार्थासिद्धः, प्रतिबन्धश्च (१)प्रमाणप्रमेययोर्गताऽसम्भावनाविपरीतभावना चेति। तत्राद्या क्रिया- र्थत्वादितिहेत्वाभासैः ब्रह्मात्मैक्ये वेदान्तानां प्रामाण्यं न सम्भवती. त्याकारकश्चित्तदोषः, द्वितीया वेदान्तानां स्वार्थपरत्वसम्भवेऽपि ब्रह्मात्मैक्यं कर्तृत्वादिप्रत्यक्षविरोधात सर्वथा नोपपद्यत इत्येवमाकारक- श्चित्तदोषः, तृतीया अनादिकालात्प्रवृत्तदेहात्मज्ञानजनितसंस्कारप्रच. यश्चित्तदोषः । तत्राद्या श्रवणेन, द्वितीया मननेन, तृतीया निदिध्यास- नेनापसार्यते । तत्र श्रवणं वेदान्तपदवाक्यशक्तितात्पर्यावधारणम् । मन. नम्-अभेदाभावेऽनिष्टप्रसञ्जनरूपस्तर्कः। 'यदि तयोरभेदो न स्यात्तदा समस्वभावतया प्रतिपत्तिर्न स्यादिति । निदिध्यासनं ब्रह्मात्मैक्यवृत्तीनां पौनःपुन्यम् , अत एव एतेषु श्रवणं प्रधानम् , तद्विशिष्टस्यैव शब्दस्य तात्पर्यभ्रमसंशयोत्तरशाब्दबांधे हेतुत्वादित्यन्यत्र विस्तरः । ननु श्रवणं नाम श्रुतिकरणकशाब्दबोधः, मननमनुमितिः, निदिध्यासनम्- धारावाहिकात्मगोचरवृत्तिः- (१) प्रमाणगतासम्भावना प्रमेयगताऽसम्भावना विपरीतभावना चेति खपुस्तके ।

·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः ४२९ . व्य' इत्यादिविधिरप्युपपद्यते । तस्य चतुर्विधान्वयव्यति रेकादितर्करूपत्वात् । दृग्दृश्यान्वयव्यतिरेकः, साक्षिसा- न्यायरत्नावली। जज्ञानं नापरोक्षभ्रमहत्वज्ञानस्य निवर्तकम् । अथवा ब्रह्मात्मै क्यसिद्ध्यनुकूलस्तकों मननम् । निदिध्यासनं तु श्रवणमनन योरैकाग्यं पौनःपुन्यरूपम् । नयोश्चोक्तैक्यविषयकासम्भावना विपरीतभावनाबुद्धिनिरासद्वारा साक्षात्काररूपफलाप्रामाण्यधी. निरासकत्वेन उपकारित्वात् श्रवणाङ्गत्वम् । आद्यकल्पो विवरणे, द्वितीयकल्पस्संक्षेपशारीकादावुक्तः । दुरदृश्यान्व. यव्यतिरेक इत्यादि । दृशि दृश्यानां तादात्म्यमन्वयः । तस्य च निरूपणासम्भवात् दृशि दृश्यानि कल्पितानीति दृशि दृश्यानामन्वयेनैव व्यतिरेकस्सिध्यतीयर्थः । 'स्वप्रकाशदृशस्तादा. त्म्येन मिद्धं जडं यदि सत्यं स्यात् , तदा जडत्वादिना स्वमका- शादत्यन्तविलक्षणं स्यादिति तर्को बोध्यः। एवमग्रेऽपि निर्विका- रसाक्षितादात्म्येन सिद्धं जडं यदि सत्यं स्यात् , तदा विकार- वत् न स्यात्' । 'एवमागमापायशून्यात्मतादात्म्येन सिद्धं दृश्यं यदि सत्यं स्यात्, तदा आगमापायित्वरूपकादाचित्कत्ववन्न स्यात् , 'परमप्रेमास्पदात्मतादात्म्येन प्रतीयमानं यदि ससं स्यात् , तदा नारायणी। श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः । इत्यादिना वाक्यकरणकशाब्दबोधादेव श्रवणत्वादिलाभात् । तथा च ज्ञानरूपेषु तेषु कथं विधिरुपपद्यते ? तत्राह-चतुर्विधत्यादि । तस्य-- मनननिदिध्यासनसहितस्य श्रवणस्येत्यर्थः । चतुर्विधान्वयव्यतिरेकानेव दर्शयति-दृग्दृश्येति । दृशि दृश्यानामन्वयेन व्यतिरेक इत्यर्थः। अन्वय- स्तादात्म्यादिः, तस्य कल्पितत्वात्तत्प्रतियोगिनामनात्मनामन्वयेनैव व्यतिरेकः सियतीति भावः । तथा च स्वप्रकाशदशस्तादात्म्येना. भातं जडं यदि सत्यं स्यात्तदा जडत्वादिना 'स्वप्रकाशादत्यन्तविलक्षणं न स्यादिति तर्को बोध्यः । साक्षीति । साक्षिणि साक्ष्यस्यान्वयन व्यति- ·न्यायरत्नावली-नारायणी-सक्ति क्ष्यान्वयव्यतिरेकः,आगमापायितदवध्यन्वयव्यतिरेकः, दुःखिपरमप्रेमास्पदान्वयव्यतिरेक इति (१)समन्वयाध्या- न्यायरत्नावली। दुःखसाधनं न स्यात्' 'मद्वस्तुतादात्म्येन प्रतीयमानं पटादिकं यदि सत्यं स्यात् तदा (२)मिथ्याभूतं न स्यादिति बोध्यम् । एवं साक्षिणा निर्विकारत्वात् साक्ष्याणां च विकारित्वात् साक्षिणि साक्ष्यस्यान्वयेन व्यतिरेकः सिध्यतीत्यर्थः । एवमागमापायितया उत्पत्तिविनाशवत्वरूपया(३) कादाचित्कत्वेन मिथ्यात्वात् सर्वका- दाचित्कानामधिष्ठानमात्मा। स हि तेषामवधिः, आगमापायशू- न्यत्वात् । यथा वृष्टिमता देशानां दृष्टिशून्या गङ्गाऽवधिरुच्यते, तथा च तेषां तत्र तादात्म्येनानुपपन्नेन व्यतिरेकः । एवं दुःखि- स्वेनोपलभ्यमानस्याहङ्कारादेः परमप्रेमास्पदात्मभिन्नत्वात् तयो- स्तादात्म्यरूपान्वयेनानुपपद्यमानेनात्मन्यहङ्कारादि कल्पितम् । एवं सर्वेषु दृश्येषु मिथो व्यावृत्तेषु भिन्नेषु सदूपेणानुवृत्त आत्मा, तस्मा. तत्र तेषामन्वयेन तादात्म्यरूपेण व्यतिरेकस्सिध्यति । यस येषु व्या- वृत्तेषु तादात्म्येनान्विनं तत्र तानि कल्पितानि। यथा रज्जो मालास- नारायणी। रेक इत्यर्थः । व्यतिरेकश्च प्राग्वद् बोध्यः। तर्कश्च- 'अधिष्ठानभूतनि- विकारसाक्षितादात्म्येन भातं जडं यदि सत्यं स्यात् सविकारं न स्यादिति । आगमापायीति । आगमापायिनस्तदवधौ उत्पत्तिविनाशध. मकस्य बाधकधीविषयेऽन्वयेन व्यतिरेक इत्यर्थः। तर्कश्च 'नित्यध- मितादात्म्येन भातं जड़म् यदि सत्यं स्यात्तदोत्पत्तिविनाशि न स्यादिति । दुःखीति । दुःखिनः परमप्रेमास्पदेन्वयेन व्यतिरेक इत्यर्थः । तर्कश्च 'प्रेमास्पदानन्दतादात्म्येन भातं जडं यदि सत्यं स्यात्तदा । . (१) समन्वयाद्यध्याया इत्यन्तः पाठो नास्ति कखपुस्तकयोः । ( २ ) मिथो व्यावृत्तं नेत्यादि घपुस्तके । ( ३ )-रूपया सर्वदृश्यानां कादाचित्कत्वमात्मा तु तेषामवधिरागमापायशून्यत्वात् इति घपुस्तके भिन्नः पाठः।

·सिद्धान्तबिन्दौ अष्टमश्लोकः । ४३१ याविरोधाध्यायसाधनाध्यायफलाध्यायाः । अनुवृत्त. व्यावृत्तान्वयव्यतिरेकः पञ्चमः । एतच्च सर्वेषां वेदान्ता. नुकूलतर्काणां चतुर्लक्षणीमीमांसाप्रतिपादितानामुपल न्यायरत्नावली। पादि यथा वा जाती व्यक्तय इति भावः । अनुकलेति ! अनुग्रा- हकेयर्थः । ताणामिति । कार्यकारणानन्यत्वादिताणामिल त्यर्थः। चतुर्लक्षणीति ।चतुरध्यायीत्यर्थः । प्रतिपादितानामि- ति। तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य' इत्यादिसूत्रेषु प्रपश्चमिथ्यात्व- जीवब्रह्मैक्यबोधकवेदान्तानुग्राहकताः प्रतिपादिताः । तथाहि- तदनन्यत्वं तस्य ब्रह्मणः अनन्यत्वं ब्रह्मान्यशून्यत्वम् , वाचार. म्भणश्रुतेः । आदिपदोदितश्रुतियुक्तिभ्यः। वाचेत्यादिश्रुतेरयमर्थः । आरम्भणम् आरभ्यमाणं कार्यमा बाचा वाङ्मात्रं मिथ्येति यावत् । अकार्यमप्यविद्यादिकं नाममात्रम् । उभयत्र हेतुगर्भ वि. शेषणं विकार इति । यतो नाशोत्पत्त्यादिविकृतिमत , अतो मि- ध्येत्यर्थः । कार्यनष्टयोहि कदाचिदसत्वं वाच्यम् , सर्वदा सत्त्वा- सम्भवात् । तथा च तदनधिकरणकालस्य तद्गतमत्वावच्छेदक- त्वासम्भवात् असत्त्वं दुर्वारमिति । अधिष्ठानरूपकारणानन्यत्वं दृश्यमात्रस्य मिथ्यात्वमिति यावत् । तथा च दृश्यमानं यदि सत्यं स्यात्, तदा किश्चित्कालावच्छिन्नेनासत्वेन निरूपणानह न नारायणी। दुःखी दुःखसाधनम् च न स्यादिति । अनुवृत्तेति । अनुवृत्ते व्यावृत्त- स्यान्वयेन व्यतिरेक इत्यर्थः । तर्कश्च 'अनुवृत्ततादात्म्येन प्रतीय- मानं जडं यदि सत्यं स्यात्तदा मिथो व्यावृत्तं न, स्यादित्यादिः बोध्यः । यथा चैतेषां तर्काणां श्रुतिमूलत्वं तथा व्याख्यातमस्मा. भिर्महद्याख्याने । एतच्चेति । पञ्चविधान्वयव्यतिरेकरूपतर्ककथनं चे- त्यर्थः । तर्काणां-कार्यकारणानन्यत्वादितर्काणाम् । चतुर्लक्षणीति । चतुरध्यायशारीरकमीमांसेत्यर्थः। प्रतिपादितानां-'तदनन्यत्वमारम्भ. पशब्दादिभ्य' इत्यादिसूत्रैविषयपरिशोधकतया सूचितानाम् । आनन्द.

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहित क्षणमित्यभियुक्ताः । विस्तरस्तु वेदान्तकल्पलतिका- यामनुसन्धेयः। तदेवं सुषुप्त्यवस्थायामस्त्यानन्दभो. गस्तद्भोक्ता च सुषुप्त्यभिमानी प्राज्ञ इत्युच्यते । प्रक घेणाज्ञत्वात्तदानीं विशेषावच्छेदाभावेन प्रकृष्टज्ञत्वा द्वा । तदा चान्तःकरणस्य लयेऽपि तत्संस्कारेणावच्छे न्यायरत्नावली। स्यादित्यादितर्का बोध्याः । कल्पलतिकेति । श्रवणादिस्वरूप. निरूपणमुक्तरीत्या तत्र कृतम् । आनन्दभोगः मुखाकारवृत्तिः । भोक्ता आश्रयः । अभिभानी आश्रयः । प्रकर्षणेति । मूला- ज्ञानं सर्वदास्ति । अवस्थाज्ञानमपि सुपुप्ताविति प्रकर्षः । विशे- षावच्छदाभावन-वृत्तित्रयविषयान्यविषयविशेषविषयकत्वाभावन । सौषुप्तसाक्षिण इति शेषः । विशेषविषयकत्वस्य दुःखपयोजक- स्वेन तदभावो ज्ञानस्य प्रकर्षः । प्रज्ञ एव प्राज्ञः । प्रज्ञादिभ्यश्चे. त्यनेन स्वार्थेऽणिति भावः । अवच्छेदादिति । मनोऽवच्छिन्न- चैतन्यमेव जीव इति पक्षे इति शेषः । अविद्योपहितचैतन्यस्य जी. वत्वपक्षे नोक्तप्रसङ्गः । मनोलयेऽप्यविद्ययैव जीवत्वासावया. दिसम्पादनात् । मनोऽवच्छिन्नस्य जीवत्वे तु मनउच्छेदन जीवत्वाभावस्स्यात् , ईशाभेदसम्पत्या साश्यापत्तिश्च स्यात् । जीवस्याभावेन तं प्रत्यविद्याऽऽणोतीत्यस्य वक्तुमशक्यत्वादिति नारायणी। भोगः-सुखाकारा वृत्तिः, भोक्ता-आश्रयः, अभिमानी-अभिमा नवान् । प्रकर्षेणेति । मूलाज्ञानं सर्वदास्ति तूलाज्ञानमपि सुषुप्ताविति प्रकर्षः । विशेषावच्छेदाभावेन-वृत्तित्रयविषयान्यविषयविशेषविषयकत्वाभावेन, सौषुप्तसाक्षिण इति शेषः । विषयविशेषविषयकत्वस्य दुःखप्रयोज- कत्वेन तदभावो ज्ञानस्य प्रकर्षः, प्रज्ञ एव प्राज्ञ इति । अवच्छेदात् जीवभावात्। ननु यदि न जीवभावनिवृत्तिः तर्हि 'प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्त' इत्यादिपरमात्मभावसम्पच्छवणं कथमित्याशङ्कय न तन्मु ·सिद्धान्तविन्दौ अष्टमश्लोकः । दान्न जीवाभावप्रसङ्गः, न वा सार्वज्यापत्तिः। ईशाले. दप्रतिपादनं च शरीरोन्द्रियाद्यभिमानरहितत्वेनोपचा. रात् तत्संस्कारस्य च निमित्तकारणत्वेन साक्ष्याश्रि- तकार्योपादानकोटावप्रवेशान्न तद्भेदेऽपि साक्षिभेदः । जागरणे त्वन्तःकरणस्य प्रमात्राश्रितकार्योपादानकोटौ न्यायरत्नावली। भावः । ईशाभेदेति । 'प्रजा अहरहब्रह्म गच्छन्त्योऽपि न विन्दन्ती'त्यादिश्रुतरित्यादिः। गच्छन्त्यः ऐक्येन समाश्रिताः । ननु तदा वृत्तिरूपेण परिणतमनसः संस्कारसत्वे तज्जन्यस्मृतिरूप. कार्याणां साक्ष्याश्रितत्वात् तादृशसंस्काराणामुक्तस्मृतिहेत्वविद्या. यामिव साक्षिकोटौ निवेशेन तद्भेदेन साक्षिभेदः स्यात् । वार्ति- कमते हि साक्षिमात्राश्रितं स्मरणादिकम् , न साक्ष्यनन्तर्गतव- स्त्वाश्रितम् । तस्य संस्काराश्रितत्वे तु संस्कारोऽपि साक्ष्यन्तर्गतो वाच्यस्स्यात, तथा च वक्ष्यमाणवार्तिकविरोधः तत्राह-संस्का- रस्येति । निमित्तेति । स्मृतिनिमित्तेत्यर्थः । कार्येति । स्मृ- नारायणी। ख्यं किन्तु गौणमेवेस्याह-ईश्वराभेद इति । उपचारात् 'सिंहो माणवक' इति गौणीलक्षणातः। ननु सुखदुःखव्यवस्थार्थ प्रमातारो भिन्नाः साक्षीत्वेक एवेत्युक्तं तन्न युक्तम्, प्रमातृशरीरप्रविष्टोपाधिभेदेन प्रमा. तृणामिव साक्षिशरीरप्रविष्टोपाधिभेदेन साक्षिणोऽपि भेदावश्यम्भा- वात् , तत्राविद्याया इव संस्कारस्यापि स्मृतिव्यवस्थान्यथानुपपत्त्यो- पाधित्वादित्याशक्य न संस्कारविशिष्टाविद्यात्वेन स्मृति प्रत्युपा- दानता किन्त्वविद्यात्वेनैव, संस्कारस्तु निमित्तमात्रमतो न संस्कार- भेदेन स्मृतिविवौपादानस्य साक्षिणो भेदो युक्त इत्याशयेनाह- संस्कारस्य चेति । निमित्तकारणत्वेन--स्मृतौ निमित्तकारणत्वेन। साक्ष्या- श्रितेति। साक्षिमात्राश्रितत्वेन अङ्गीकृतस्मृतिरूपकार्योपादानभूताविद्या- शरीरे अप्रवेशात् उपादानांशतया अविशेषणत्वात् , उपादानतानवच्छे. दकत्वादिति यावत् । तद्भेदेन-संस्कारभेदेन । प्रमातरि ततो विशेष. माह-जागरणे त्विति । उपदानेति । सुखदुःखादिकं प्रति मनसोऽसाधार• ।

·४३४ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते प्रवेशात्तद्भेदेन प्रमातृभेद एव । साक्षिण एव चाधिको. पाधिविशिष्टस्य प्रमातृत्वान्न प्रतिसन्धानानुपपत्तिरिति । न्यायरत्नावली। त्यादिकार्येत्यर्थः । स्मृत्यादेरविद्यामात्रपरिणामत्वस्योक्तत्वात् न मनसस्तत्र उपादानत्वं नतरां तत्संस्कारस्येति भावः । अत्रेदं बोध्यम् । मूले साक्षिमात्राश्रितत्वरूपं साक्ष्याश्रितत्वं स्मरणार्य- दुक्तं तदविद्यागतचिदाभासः साक्षीति वार्तिकमतमवलम्ब्यैव । अत एव मनोगतचिदाभासस्य जीवत्वेन तन्मतेऽविद्यायाः जीवा- नुपाधित्वेन भेदावीकारात् साक्षिणः सर्वजीवेष्वैक्यमेव । 'बि. म्बप्रतिबिम्बानुगतशुद्धचित् साक्षी तिमते तु स्मृत्यादिकार्य न साक्षिमात्राश्रितम् , किन्त्वविद्याविशिष्टचिदाभासाश्रितमपि । ननु पूर्वदिनस्थप्रमात्रानुभूतमद्यदिनस्थप्रमात्रा न स्मर्येत, तयोर्भ दात् तत्राह-साक्षिण इत्यादि । अधिकोपाधीति । (१) सत्तिकमन इसर्थः । प्रमातृत्वात्--सदृत्तिकमनोऽवच्छिन्नचि. दूपस्य च प्रमातुस्स्वरूपत्वात् । न प्रतिसन्धानेति (२)*तथा च साक्षिणि प्रमास्मृत्योः सामानाधिकरण्यसम्भवेन कार्यकारण- भावसम्भवः । न चैकमनोगतस्य मनोऽन्तरावच्छिन्नसाक्षिण्यपि नारायणी। णत्वादिति भावः । तद्भदेन-अन्तःकरणभेदेन । ननु पूर्वदिनस्थप्रमा. त्रानुभूतं मध्यदिनस्थप्रमात्रा न स्मयंत, अन्यदृष्टस्यान्येनास्मरणात् तयोर्भदादित्यत आह-साक्षिण एव चेति । अधिकेति । मनःस्वरूपोपाधि. विशिष्टस्य, प्रमातृत्वात्-सवृत्तिकमनोवच्छिन्नचिद्रूपस्य प्रमातुः स्व. रूपत्वात् । प्रतिसन्धानेति । स्मरणेत्यर्थः । तथा च मनोवस्थाया भेदे. ऽपि सर्वावस्थानुस्यूतमनस्त्वोपलक्षितस्वरूपस्यैकत्वात्तद्विशिष्टसाक्षि. १) मनःस्वरूपेत्यर्थ इति घपुस्तके । ( २ ) *स्मरणेत्यर्थः । तथाच मनसोऽवस्थाव्यक्तिभेदेपि सर्वावस्थानुस्यूतमनस्त्वो- पलक्षितस्वरूपैक्यात् तद्विशिष्टसाक्षिण एकत्वेन नानुभवस्मृत्योर्वयाधिकरण्यमिति भावः* इति पाठो भिन्नो घपुस्तके चिह्नद्वयवर्ती । अयञ्च युक्ततरः ।

·सा. सिद्धान्तबिन्दौ अष्टमश्लोकः । मातृमानप्रभेदेऽपि प्रतिदेहं न भिद्यते । साक्षी बाह्यार्थवद्यस्मात्स आत्मेत्युच्यते ततः ।। व्यभिचारो मिथो गवत्प्रमात्रादेः स्वसाक्षिकः । सर्वमात्राद्यभावार्थसाक्षित्वान्न तथात्मनः ॥ इति वार्तिककारपादैर्व्यवहारदशायामपि विभेदनिराकरणात् । मुषुप्तौ तद्भेदकल्पनं केषा न्यायरत्नावली। स्मृत्यापत्तिरिति वाच्यम् । तन्मनोगतप्रमाजन्यसंस्कारस्य मनो. ऽन्तरावच्छिन्ने विरहात् तत्तच्छरीरावच्छिन्ने स्मृत्यादौ तत्तच्छरी- राणामपि हेतुत्वाच्च । मनस्तत्संस्कारान्यतरावच्छिन्नं चैतन्यं सा. क्षीति केचित् । तदुक्तन्यायेन वार्तिकोक्तयुक्त्या च विरुद्धमिति ज्ञापयितुमाह-मातृमानेत्यादि । स तव आत्मेत्युच्यते 'एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृत' इति श्रुताविति शेषः । व्यभिचार:-मिथः परस्पराभावकालीनत्वम् । स्वसाक्षिकः-आत्मसाक्षिकः। सर्व. मात्राद्यभावार्थेति । सर्वे ये मात्रादिरूपाः तदभावरूपाश्चार्थी इत्यर्थः । व्यवहारेति । जागरेत्यर्थः । साक्षिभदेति-प्रतिदेह साक्षिदेत्यर्थः । तद्भेदेति । एकस्मिन्नपि देहे मनोऽवच्छिन्नसा. ण एकत्वेन नानुभवस्मृत्योर्वैयधिकरण्यमिति भावः । नन्वविद्याया इव विनिगमकाभावान्मनसोऽपि प्रमात्रुपाधि वेन क्लुप्तस्य साक्ष्युः पाधित्वमप्रतिहतं तथा च साक्षिणोऽप्यौपाधिकभेदोस्त्येवेति केषांचि. दनभिज्ञवेदान्तिनामुक्तिः सिद्धान्तविरोधान्न युक्तेत्याह-मातृमानत्यादि । आत्मेत्युच्यते 'एष त आत्मान्तर्याम्यमृत इति श्रुताविति शेषः । व्यभिचारो. मिथः-परस्पराभावसामानाधिकरण्यादिरूपः । स्वसा. क्षिकः-आत्मसाक्षिकः । सर्वति । सर्वे ये प्रमात्रादिरूपास्तदभावरूपण- श्चार्थास्तत्साक्षित्वादित्यर्थः । व्यवहारदशायामपि-जागरेऽपि । साक्षात । प्रतिदेहं साक्षिभेदनिराकरणात् । तद्भेदकल्पनम्-(१)मनउपाधिक (१) अत्र कपुस्तके 'मन उपाधिकसाक्षिकसंस्कारोपाधिकः' इति, खपुस्तके 'मन- उपाधिसाक्षिकः संस्कारोपाधिकः' इति च पाठः । नारायणी। ..

·४३६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते न्यायरत्नावली। क्षितो मनस्संस्कारावच्छिन्नसाक्षिणो भेदेत्यर्थः । यथा मनोभेदेन साक्षिभेदः, तथा (१)तत्संस्कारभेदेनेति तेषां भावः । महामोह एव न तु न्यायानुसरणम् । ननु साक्षिण एकत्वे एकस्य प्रमातुः प्रमात्रन्तरीयमुखाद्यनुभवापत्तिरिति चेन्न । अहमन्यमनोगतसुख- विशिष्ट इसनुभवस्यापादनासम्भवात् एक मनोऽवच्छेदेनापरम- नोगनसुखादिवैशिष्टयस्य उक्तानुभवाविषयस्य अप्रसिद्धेः । ननु तथापि तत्पुरुषीयसुखादिभासकचितस्तन्मनोऽवच्छिन्नचित्त्वेन रूपेण साक्षितास्तु, सुषुप्तावपि तन्मनोव्यक्तिरस्त्येव, अवस्था- भेदेऽपि स्वरूपाभेदात; किश्चाविद्यावच्छिन्नचितस्साक्षित्वपक्षे मनोऽवच्छिन्नचितमादाय विनिगमकाभाव इति चेन्न । शुद्धचि. तोऽन्तर्यामिणो वा चैतन्यस्य साक्षित्वपक्षे मनोभेदेन साक्षि. भेदे(२) मानाभावात् , किश्च अविद्यावच्छिन्नस्य साक्षित्वपक्षेऽपि मनोऽवच्छिन्नस्य न साक्षितासम्भवः । विद्यातइत्यादीनां मनो- देशापेक्षया अधिकदेशव्यापकानां कात्स्न्येन मनोऽवच्छिन्नचित्स. म्बन्धाभावात् । अत एव मनोवृत्यनिर्गमकाले विद्यावच्छिन्नचि. ता घटायुपादानभूतया घटादेर्भानवारणाय घटाद्यवच्छेदेनावरणं कल्प्यत इति मूल एव पूर्वमुक्तम् । तदस्वीकारे च वृत्तेरावरण. नारायणी। साक्षितः संस्करोपाधिकः साक्षी भिन्न एवेति साक्षिभे- दकल्पनं महामोह एव-अति एव, मन आदेः सा. क्षिशरीरे अप्रवेशस्य बहुधोक्तरिति ननूस्थितस्य सुखस्मृतिवद् दुःखस्मृतिरप्यस्ति अतस्तदन्यथानुपपत्त्या नित्यसु. ( १) तथा मनम्तत्संस्कारेति घपुस्तके। (२) अत्रायमाधिकः पाने घपुस्तके । साक्षिभदे गौरवान्मानाभावाच्च । अन्यथा तत्तत्सुखदुःखादिदृश्यावच्छिन्नचितो वा भासकत्वेन सुखादिदृश्यभेदेन क्षणभेदेन वा साक्ष्यभ. दापत्तेः । तस्मात् आध्यासिकस्य तादात्म्यस्य भासकतानियामकत्वामेति सिद्धान्तादधिष्ठा- नमव साक्षीति युक्तम् । भावः ·सिद्धान्तषिन्दी अष्टमश्लोकः । .. चियामोह एवेत्यवधेयम् ननु 'दुःखमहमस्वा- प्समिति कस्यचित्कदाचित्परामर्शात् मुषुप्तौ दु:. खानुभवोप्यस्तु । न । तदानीं दुःखसामग्रीविरहेण तद. भावात् । सुखस्य चात्मस्वरूपत्वेन नित्यत्वात् शय्या. देरसमीचीनत्वेन च दुःखमित्युपचारात् 'दुःखमहमस्वा. समिति प्रत्ययोपपत्तिः । अथवा अवस्थात्रयस्थापि त्रैविध्याङ्गीकारात् सुषुप्तावपि दुःखमुपपद्यते । तथा हि-प्रमाज्ञानं जाग्रजाग्रत्, शुक्तिरजतादिविभ्रमा जाग्रत्वमः, श्रमादिना स्तब्धीभावो जाग्रत्सुषुप्तिः । एवं स्वप्ने मन्त्रादिप्राप्तिः स्वप्नजाग्रत् , 'स्वप्नेऽपि स्वमो मया दृष्ट' इति बुद्धिः स्वप्नस्वमः, जाग्रद्दशायां कथयि. तुं न शक्यते, स्वप्नावस्थायां च यत्किश्चिदनुभूयते, न्यायरत्नावली। भङ्गार्थत्वपक्षस्य उच्छेदस्स्यात् । उपचारात्- जाग्रत्कालीना- च्छय्यादौ दुःखसाधनत्वज्ञानात् । दुःखमित्यादि । दुःखसा- धनशय्याधिकरणकं शयनं कृतवानहमित्यर्थः । जागरे त्रैविध्य. माह-प्रमेत्यादि । स्तब्धीभावः-अहमाकारवृत्त्यन्यवृत्तिसा. नारायणी। खस्येव नित्यदुःखस्याप्यनुभवोऽस्तु सामग्रीबाधेन जन्यसुखस्येव ज. न्यदुःखस्यापि भानासम्भवादित्यभिप्रेत्याशङ्कते-नन्विति । दुःखति । तथाचात्मनो दुःखरूपतापि स्यादिति भावः । सुखदुःखयोः साम्यं परि- हृत्य दुःखानुभवमन्यथा नयति-शय्यादेरित्यादि। उपचारात्-जाग्रत्काली. नात् शय्यादौ दुःखसाधनत्वज्ञानात् । दुःखमहमिति । दुःखसाधनशय्याधि करणकं शयनं कृतवानहमित्यर्थः । ननु शय्यादेरसमीचीनत्वेनैव दुःखप्र. तीतिर्न युक्ता (चेत् ) सुखप्रतीतेरपि शय्यादेः समीचीनप्रयुक्तत्वापत्तिः यु. क्तेस्तौल्यादतः पक्षान्तरमाह-अथवेति । त्रैविध्याङ्गीकारात् तापनीया- दिश्रुताविति शेषः । जागरे त्रैविध्यमाह--प्रमेत्यादि । स्तन्धिभावः- अहमाकारवृत्त्यन्यवृत्तिसामान्याभावः एवं स्वप्नेत्यादि स्पष्टम् । -- ·४३८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते तत्स्वप्नसुषुप्तिः । एवं सुषुप्त्यवस्थायामपि सात्विकी या सुखाकारा वृतिः, सा सुषुभिजाग्रत, तदनन्तरं 'सु. खमहमस्वाम'मिति परामर्शः । तत्रैव या राजसी वृ. त्तिः, सा सुषुप्तिस्थानः, तदनन्तरमेव दुःखमहमस्वाप्स- मिति परामर्शोपपत्तिः । तत्रैव या तामसी वृत्तिः, सा सुषुप्तिसुषुप्तिः, तदनन्तरं 'गाढं मूढोऽहमस्वाप्स'मिति न्यायरत्नावली। मान्याभावः । साविकी सत्वगुणपरिणामरूपमुखाकारात्मसुख- विषयिका । राजसी--रजोगुणविषयिका । रजोगुणस्य दुःखा. दिपरिणामयोग्यत्वेन दुःखत्वोपचार इति भावः । तामसी--त. मोगुणविषयिका । तिस्रोपि वृत्तयः सत्वगुणस्यैव परिणामाः, ज्ञा- नत्वात् । अथवा सुखरूपेण परिणतसत्वगुणविषयिका सात्त्विकी, दुःखरूपेण परिणतरजोगुणविषयिका राजसी, मोहरूपेण परि- णततमोगुणविषयिका तामसी । न च सवादिगुणपरिणामरूपा वृत्तिस्सात्विक्यादिरूपा आत्मसुखविपयिका(१), एवं सुखाकारे- सस्य सर्वत्रानुषङ्गादिति वाच्यम् । दुःखविषयकज्ञानेन विना दु:- खविषयकस्मृत्यसम्भवाद ज्ञानरूपाया(२) वृत्तेः सत्चान्यगुणपरिणा. मत्वासम्भवात् । सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञान मिति स्मृतेः। मुखादिरूपेण परिणाम तु धातुसाम्यादिकमेव निमित्तम् । अथ राजप्सी वृत्तिर्दुः. खम, तामसी वृत्तिः तमःपरिणामो मोहरूपः, तत्संस्कारश्च तदव- च्छिन्नचैतन्यनाश एवेति न तदर्थं तद्गोचरवृत्त्यपेक्षेति चेन्न । दुःखमो. नारायणी। सात्त्विकी-सत्त्वगुणपरिणामरूपा, सुखाकारा-आत्मसुखविषयिका,राज सी-दुःखरूपरजःपरिणामगोचरा,तामसी-तमोगुणविषधिका । तिस्रोऽपि वृत्तयः सत्त्वगुणस्यैव, ज्ञानत्वात्; 'सत्वात्संजायते ज्ञानमिति स्मृत्या सस्वपरिणामस्यैव ज्ञानात्मवृतित्वोक्तरित्यन्यत्र विस्तरः । मुख्याधि- (१)-विषयिका एव सुखाकारेत्यस्येति घपुस्तके । (२) ज्ञानरूपाऽविद्यावृत्तरित्यर्थः । .

·सिद्धान्तपिन्दौ अष्टमश्लोकः । ४३९ परामर्शः । यथा चैतत्, तथा (१)वासिष्ठवार्तिकामृतादौ स्पष्टम् । एवमध्यात्म विश्वः, अधिभूतं विराट्, (२)अधि- दैवं विष्णुः । अध्यात्म जाग्रत, आधिदेवम् , (३)पालनं, अधिभूतं सत्त्वगुणः । एवमध्यात्म तेजसः, अधिभूतं न्यायरत्नावली। हयोः वृत्तिपदेनाव्यवहारात् सविषयके ज्ञानेच्छादावेव वृत्तिपदप्रयो- गादिति भावः । एवमध्यात्ममित्यादि । (४)एवमभिहिता नामेतेषामैक्योपासनया हिरण्यगर्भलोकप्राप्तिः अन्तःकरणशुद्धि- द्वारा क्रममुक्तिश्चेति याजना । एतेषां विश्वादिसमूहाना प्रथ. मं समूहमाह-रजोगुण इत्यन्तेन । अध्यात्म-शरीरमधिकृत्य स्थि. तः । अधिभूतं -स्थूलभूतमधिकृत्य स्थितः । अधिदैवं-शरीरस्थू- लसमष्टिभिन्नसोपाधिरजोगुणरूपमधिकृत्य स्थितः । अध्यात्म जाग्रदिति । अध्यात्मेन विश्वनानुभूयमाना जाग्दवस्थेत्यर्थः । अधिदैवं-ब्रह्मकारणिका मृष्टिः । अधिभूतं सर्वभूतान्यधिकृत्य स्थितः । रजोगुणो-ब्रह्मोपाधिः । एष प्रथमस्समूहः । एवमध्या नारायणी। कारिणां परमहंसानां श्रवणादिद्वारकमात्मज्ञानं मोक्षोपायमित्य- भिधाय मन्दाधिकारिणामविद्वत्सन्यासिनो ज्ञानसाधनोपायमाह- एवमिति । एवमुपहितानामेतेषामैक्योपासनया हिरण्यगर्भलोकप्राप्तिः, अन्तःकरणशुद्धिद्वारा क्रममुक्तिश्चेति योजना । अध्यात्म शरीरमधि- कृत्य स्थितः, अधिभूतं स्थूलभूतसमष्टिमधिकृत्य स्थितः, अधिदेवं म्थूल समष्टिभिन्नं सोपाधिरजोगुणरूपमधिकृत्य स्थितः, (५)रजोगुणा- पाधिको ब्रह्मा। जाप्रदिति । अध्यात्मेन विश्वेनानुभूयमाना जाग्रदव. स्थेत्यर्थः। अधिदैवं ब्रह्मकार्यम्, अधिभूतं सर्वभूतान्यधिकृत्य स्थितः, एष प्रथमः समूहः । एवमध्यात्ममिति । लिङ्गमधिकृत्य स्थित इत्य- (१) वासिष्ठेतिशब्दो नास्ति कखपुस्तकयोः। (२) अधिदैवं ब्रह्मा इात कखपुस्तकयोः । ( ३ ) अधिदैवं सृष्टिः, अधिभूतं रजोगुणः इति कखपुस्तकयोः । ( ४ ) एवमुपहितानामिति घपुस्तके । (५) रजोगुणो ब्रह्मोपाधिः अध्यात्मम् इति खपुस्तके ।

·४४० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते हिरण्यगर्भः, अधिदैवं (१)ब्रह्मा, अध्यात्म स्वमः, अधि. दैवं (२)सृष्टिः, अधिभूतं रजोगुणः । एवमध्यात्मं प्राज्ञः, आधिभूतमव्याकृतम् , आधिदैवं रुद्रः, अध्यात्म सुषुप्तिः, अधिदैवं प्रलयः, अधिभूतं तमोगुणः । एवमध्यात्मा. धिभूताधिदैवानामेकत्वात् प्रणवावयवत्रयमाहितानामु. . न्यायरत्नावली। त्म-लिङ्गशरीरमधिकृत्य स्थितः। अधिभूतं-मूक्ष्मभूतसमष्टिमाधि- कृत्य स्थितः । अधिदैवं-तदुभयान्यसत्त्वगुणोपाधिकः । अध्या- त्मम्-अज्ञानमधिकृत्य स्थितः । अधिभूतम्-अव्याकृतचिदाभासा- दियुक्तमधिकृत्य स्थितः। अव्याकृत्तम्-ईश्वरः । अधिदैवम्-अज्ञा नाव्याकृतान्यतमो गुणोपाधिकः । एवमध्यात्मेत्यादि । प्रणवावयवरूपवाचकसहितानामुक्तसमूहानामेकत्वादेकत्वं विचि न्त्य उपहितस्वरूपाणामुक्तसमूहानामैक्योपासनया सत्यलोकमा प्तिपूर्वकं कैवल्यमित्यर्थः । प्रथमावयवो वाचकः, प्रथमसमूहश्च वाच्यः, तयोरेकत्वं विचिन्त्यम् । एवं द्वितीयौ तृतीयौ चावयव. समूहावेकत्वेन विचिन्त्यौ । ततः प्रथमसमूहस्य कारणेन द्वितीये- र्थः। अधिभूतं सूक्ष्मभूतसमष्टिमधिकृत्य स्थितः, अधिदैवं तदुभयान्यः सत्त्वगुणोपाधिकः, अध्यात्म तैजसेनानुभूयमाना स्वप्नावस्था, अधि- दैवं विष्णुकार्यम्, अधिभूतं सर्वभूतान्यधिकृत्य स्थितः, एष द्वितीयः समूहः । अध्यात्ममज्ञानमधिकृत्य स्थितः, अधिभूतमव्याकृतं चिदा. भासादियुक्तमज्ञानमधिकृत्य स्थितः, अव्याकृतमीश्वरः, अधिदैवं त. दुभयान्यस्तमोगुणोपाधिकः, अध्यात्म प्राज्ञेनानुभूयमाना सुषुप्त्यवस्था, अधिभूतं भूतान्यधिकृत्य स्थितः, अधिदैवं रुद्र कार्यम् । प्रणवावयवत्रयसहितानां-प्रणवावयवरूपाकारोकारमकाररूपवाचक. सहितानामुक्तसमूहानाम् , एकत्वात्-व्याप्यव्यापकभावमर्यादया. ऽभेदात् । उपहितेति । उपहितस्वरूपाणामुक्तसमूहानामैक्योपासनया । (१) अधिदैवं विष्णुरिति पाठः कखपुस्तकयोः । ( २ ) अधिदैवं पालनम् , अधिभूतं सत्त्वगुणः । इति कखपुस्तकयोः । नारायाणी। एवमिति ।

·सिद्धान्तबिन्दौ अष्टमश्लोकः । ४४१ पहितानामैक्योपासनया हिरण्यगर्भलोकप्राप्तिः, अन्तः करणशुद्धिद्वारा क्रममुक्तिश्च । एतत्सर्वोपाधिनिराकर- णेन साक्षिचैतन्यमात्रज्ञानेन तु साक्षादेव मोक्ष इति । न्यायरत्नावली । नैकत्वं द्वितीयस्यापि तृतीयेन कारणेकत्वं चिन्तयित्वा सत्यलोकं प्राप्य हिरण्यगर्भण तत्र विद्यमानेन सह मुच्यते । नृसिंहतापि- न्यथर्वशिखामाण्डूक्यादिश्रुतिः तद्भाष्यं चात्र प्रमाणं बोध्यम् । अत्र प्रथमममूहे सत्त्वगुणपालनविष्णूनां द्वितीयसमूहे रजोगुण- सृष्टिब्रह्मणां च पाठः प्रामादिकः । विपरीतपाठस्य युक्तत्वात्, अथर्वशिखातापनीयादौ तथैवोक्तत्वात् , 'त्रयीं तिस्रो वृत्ती रित्या- दिमहिम्नस्तोत्रीयव्याख्याने आचार्यैरेवोक्तत्वात् । अत्र ब्रह्म- निर्देशेन तदुपाधिरजोगुणादिलाभेऽपि तेषामपि स्वातन्त्र्येणाका- नारायणी। हिरण्यगर्भलोकः-सत्यलोकः, अनन्तरं विदेहकैवल्यमित्यर्थः प्रथमावयवोऽकारो वाचकः प्रथमसमूहो तयोरकत्वं एवं द्वितीयावयवद्वितीयसमूहयोस्तृतीयावयवतृतीय- समूहयोरेकत्वं विचिन्त्य ततः प्रथमसमूहस्य द्वितीयंन कारणेन द्वि- नीयस्य तृतीयेन समूहेनैक्यं चिन्त्यम्, तच्चिन्तनेन सत्यलोकोवाप्तिर्भ- वति । अनन्तरं तेन सह मुच्यते । ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्त प्रतिसञ्चरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥ इत्यादिश्रुतेरिति संक्षेपः । पुनरपि · मुख्यानां प्रसङ्गात्कैवल्योपाय- माह-एतदिति । (१)*उपास्योपासकभावपरित्यागेनेत्यर्थः । साक्षिचैत- न्यमात्रज्ञानेन अभोक्ताहमकर्ताहमसङ्गोऽहं सदाऽमलः । सर्वावभासकज्योतिस्स्वप्रकाशं निरञ्जनम् ॥ ब्रह्म पूर्ण पराऽनन्दमहमस्मि सनातनम्। कालत्रये द्वैतजातं नास्ति मायाविजृम्भितम् ।। वाच्यः चिन्त्यम्, ( १ ) *."* चिह्नितः पाठः कपुस्तके नष्टः प्रतिभाति ।

·४४२ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते तदेवं त्रयाणामप्यवस्थात्रयसहितानां विश्वतैजसप्रा. ज्ञानामविद्यात्मकत्वात् दृश्यत्वेन च मिथ्यात्वादनुप. हितः केवलः साक्षी तुरीयाख्योऽहमस्मीत्यर्थः । एवं व्य. वहारतः सर्वव्यवस्थोपपत्तेः परमार्थतः कस्या अपि व्यवस्थाया अभावान्न काप्यनुपपत्तिः। विस्तरेण चैतत्प्र. पश्चितमस्माभिवेदान्तकल्पलतिकायामित्युपरम्यते ॥८॥ ननु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थासहितानां त्रयाणामपि तदभिमानिनां मिथ्यात्वात्तत्साक्षिणोऽपि मिथ्यात्वं स्थादविशेषादित्याशङ्कय विशेषाभिधानेन साक्षिणः सत्यत्वमाह- अपि व्यापकत्वाद्धितत्वप्रयोगा- स्वतस्सिद्धभावादनन्याश्रयत्वात् । जगत्तुच्छमेतत्समस्तं तदन्य- त्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ ९॥ न्यायरत्नावली। रादिवाच्यत्वात् पृथगुक्तिः । अत एव गाईपयायग्नीनां पृथिव्य. न्तरिक्षधुलोकानाम् ऋगादिवेदानां च विराडन्तःपातित्वेऽपि अथ- शिखादौ प्रथमादिसमूहे पृथगुक्तिस्मङ्गच्छते । स्वातन्त्र्येण वा. च्यता तु त्रयीमित्यादिपद्यादौ स्पष्टा। पद्यार्थमुपसंहरति-तदे. वमिति ॥ ८ ॥ नारायणी। इति सर्वद्वैनबाधसाक्षिपरमात्माभेदज्ञानेन* । तापिन्यादा वथात आदेशः, न स्थूलप्रक्षमि'त्यादिना सर्वोपाधिविनिर्मुक्तस्यैव मुमुक्षुज्ञेयत्वोक्तेः । पद्यार्थमुपसंहरति-तदेवमिति । नवमं पद्यमवतारयति--नन्विति । तत्साक्षिण:-अवस्थासाक्षिणः । अविद्याप्रयुक्ततदभिमानिन इवाविद्याप्रयुक्ततदवभासकस्यापि मिथ्यात्व. मावश्यकमिति भावः । अविशेषात्-मिथ्यात्वप्रयोजकयोराविद्यकत्वदृश्य- ·सिद्धान्तविन्दौ नवमश्लोकः । ४४३ 'न दृष्टेष्टारं पश्ये' रिति साक्षिणं प्रकृत्य 'अतो. ऽन्यदात मिति श्रुतेः साक्षिणोऽन्यत्साक्ष्यं सर्व जगन्तु च्छं न तु माक्षी । बाधावधित्वात् भ्रमाधिष्ठानतया ज्ञात- न्यायरत्नावली। जगत्तुच्छमिति । जगन्मिथ्येत्यर्थः । आतशब्देन विना- शित्वोक्तावनिपथ्यात्वलाभः । आत बाधेन पीडितमित्यर्थे मि- थ्यात्वं शाब्दमेवेति भावः । बाधावधित्वादिति । यद्विषयक- प्रमा बाधिका, तत्वादित्यर्थः । तथा च साक्षिणो मिथ्यात्वे वा- धकामैव दुर्लभेति कुतो मिथ्यात्ववातेति भावः । भ्रमेत्यादि । अतत्त्वारोपरूपभ्रमस्य तत्त्वाज्ञानपूर्वकत्वनियमेनाज्ञानविषयत्व. रूपादधिष्ठानत्वात् साक्षिणस्ताविकत्वमित्यर्थः । ननु माध्यमि. कस्य शून्यवादिनो मते न तत्वप्रमा बाधिका, सर्वस्यैव विचारा. सहत्वेन युक्तिबाध्यत्वात् । अत एव भ्रमो न तत्त्वाज्ञानप्रयुक्तः। तथा च पूर्वपूर्वभ्रमवासनामात्रादुत्तरोत्तरभ्रमः, न किञ्चिस्थि- ग्मुपादानं निमित्तं वास्ति, 'यत् सत् तत् क्षणिक मिति नियमाभ्यु. पगमात् । तथा च साक्षिण एव क्षणिकविज्ञानरूपस्य घटपटादि. रूपत्वस्वीकारात् साक्षिण घटाद्याकारस्येव घटादिरूपाकारेण साक्षि- त्वयोः साम्यात् । तत्रादौ युक्त्यसहत्वेन प्राप्तं तुच्छत्वं परिहरिष्यन् तद. भावे हेतुभूतामपरिच्छिन्नत्वसाधिकां श्रुतिं पठति--न दृष्टारेति । श्रुतिस्था. तपदस्य दुःखित्वमर्थ इति तार्किकभ्रमनिरासाय श्रुत्यर्थ विशदयति साक्षिण इति । तुच्छ मिथ्या, तथा च 'अर्द हिंसाया'मिति धातुनिष्पन्नात. पदस्य बाधितार्थकत्वान्मिथ्यात्वं शाब्दमेवेति भावः। आस्तिकाभिमा- निनं श्रुत्या निराकृत्य शून्यवादिनिरासाय तर्कमाह-बाधेति । बाधकधीवि- षयत्वादित्यर्थः । साक्षिणा मिथ्यात्वे तु बाधकप्रमाया एव दौलभ्यात्कुतो मिथ्यावार्तेति भावः। भ्रमेति । अज्ञत्वारोपरूपभ्रमस्य तत्त्वज्ञानपूर्व कत्वाद् भ्रमकारणोभूताज्ञानविषयत्वरूपादधिष्ठानत्वात् । ननु शून्यवा- दिमते भ्रमो न तत्वाज्ञानपूर्वकः, किन्तु पूर्वपूर्ववासनाप्रयुक्त एव तथा च घटाद्याकारस्यैव कल्पितस्य साक्षिणोऽपि बाधः स्यादेवेत्यत आह-- नारायणी।

·४४४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते स्वाच । तद्वाधग्राहकाभावाचेत्यायनुक्तसमुच्चयार्थोऽपि शब्दः । 'अथ यदल्पं तन्मय॑ मिति श्रुतेः परिच्छिन्नत्व तुच्छत्वयोः समव्याप्तत्वात्परिच्छिन्नत्वतुच्छत्वनि- वृत्तीत्याह-व्यापकत्वादिति । 'सर्व खल्विदं ब्रह्मेति सर्वात्मत्वोपदेशेन देशकालापरिच्छिन्नत्वादाकाशादी नां च देशकालपरिच्छिन्नत्वेऽप्यापेक्षिकमहत्त्वेन व्याप. न्यायरत्नावली । णोऽपि वाधः सम्भवति तत्राह-तद्वाधग्राहकेत्यादि ।घटायाकारे माक्षिसामान्याभावज्ञानं बाधकं तत्तेनैव गृह्यते अन्येन वा ज्ञानेन ? नाधः । बाध्यमानेन तेन तद्हणेऽपि तसिद्ध्यसम्भवात् । ना- त्यः । (१)तस्यापि घटवत् बाध्यमानत्वेन घटविषयकत्वासिद्ध्या घटज्ञानाभावविषयकबाचासाधकत्वात्, ज्ञानान्तरस्य ज्ञानान्तररूप प्रत्यक्षतायास्त्वयाऽनङ्गीकारात् , ज्ञानस्य स्वात्मकप्रयक्षविषयत्व. स्यैव त्वया स्वीकारादिति भावः । अल्पं-परिच्छिन्नम् , मस-वि. नाशि वाधरूपमृत्युग्रस्तं वा । अपरिच्छिन्नत्वात्-देशकालनिष्ठा. भावाप्रतियोगित्वात् । व्यापकत्वोपचारात्-'आकाशवत्सर्वगतः, वायुस्सर्वत्रगो महा'नित्यादिश्रतिस्मृत्यादिव्यवहारात । सर्व- नारायणी। तद्बाधेति । साक्षिबाधग्राहकाभावादित्यर्थः । असाक्षिकस्य बाधस्थायो. गात् परवेद्यत्वे सर्वशून्यताभङ्गात् , स्ववेद्यत्वे विरोधात् , स्वप्र. काशत्वे च संज्ञाकलहप्रसङ्गात् , सर्वबाधसाक्षितया सिद्धस्य साक्षि- णो न बाधो युक्त इति भावः। युक्त्या नित्यत्वं प्रसाध्य श्रुत्या तदाह अथेति । अल्पं परिच्छिन्नम् , मयं विनाशि बाधरूपमृत्युग्रस्तं वा, सम. ध्याप्तत्वात-परस्परं व्याप्यव्यापकभावात् । देशेत्यादि । देशकालनि- ष्ठाभावाप्रतियोगित्वात् , आपेक्षिकमहत्त्वेन-यावन्मूर्तापेक्षयाऽधिकारि. माणवत्वेन, व्यापकत्वोपचारात्-'आकाशवत्सर्वगतः,वायुः सर्वत्रगो महानिति श्रुतिस्मृत्यादिव्यवहारात् । आत्मनोऽपुरुषार्थत्वमाशङ्कते- (१) तस्यापि घटे बाध्यमानत्वेन घटविषयकत्वासिद्धया घटे ज्ञानाभावसाधकेत्यादि घपुस्तके ।

·तथा सिद्धान्तविन्दौ नवमश्लोकः । ४४५ कत्वोपचारात् । ननु सर्वव्यापकत्वेन नित्यत्वाद्भाव रूपत्वाच्चात्मा न दुःख निवृत्तिरूपः । नापि सुखरूपः । सुखस्यानित्यत्वेन नित्यात्मस्वरूपत्वानुपपत्तेः । चात्मस्वरूपो मोक्षोऽपुरुषार्थ एवेत्याशङ्कय नेत्याह-हि तत्व प्रयोगादिति । हितत्वं पुरुषार्थत्वम् । तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमा- त्मेति 'यो वै भूमा तत्सुखम्, एष परम आनन्दः, (एष ह्येवानन्दयाति) विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इत्यादिभिः श्रुतिभिः तस्य परमानन्दरूपत्वोपदेशात् । तस्य च नित्यत्वेऽपि न्यायरत्नावली। व्यापकत्वेन-कालतः सर्वव्यापकत्वेन सर्वदा सन्वेनेति यावत् । प्रेय:-प्रियतरम् । अन्यस्मात्-आत्मभिन्नात्। अन्तरतरम्-आरो पितत्वेन बाह्यात् सर्वस्मात् दृश्यात् सत्यानन्दरूपत्वेन अधिष्ठा- नत्वात् यतोऽन्तरम् अतस्सर्वस्मात् स्वतादात्म्याध्यामेन प्रियादपि प्रियतममेतदित्यर्थः । यत्-यः । भूमा-अपरिच्छिन्नः । आन. न्दयाति-सर्वानानन्दयति । महाकाशस्य घटाकाशादाविव महा- नारायणी। नन्विति । सर्वव्यापकत्वेन--कारणतया सर्वदृश्यानुस्यूतसञ्चिन्मात्रत्वन, नित्यत्वात् ध्वंसप्रागभावाप्रतियोगित्वात् , अतो न दुःखाभावरूपस्त- म्य(१)जडत्वादिति भावः । ननु दुःखनिवृत्तिर्मास्तु दुःखध्वंसरूपः दुःखा. त्यन्ताभावरूपः स्यात् तस्य नित्यत्वात्तत्राह -भावरूपत्वाचेति । प्रतियोग्य- निरूप्यसत्यपदार्थस्वरूपत्वादित्यर्थः । तथा वात्मा यदि दु.खाभावरूपः स्यात्तदा प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणविषयः स्यात्, न तु तथाऽतो न दुःखाभावस्वरूप इति भावः । प्रेयः-प्रियतरम् ,अन्यस्मात्-आत्मभिन्ना- त्,अन्तरतरं-आरोपितत्वेन बाह्यात्सर्वस्माद्दश्याद्यतोन्तरतरं ब्रह्म स च्चिदानन्दरूपत्वादतः स्वतादात्म्याध्यासेन प्रियादपि प्रियतरमेतदिति (१) तस्य जन्यत्वादिति भावः । मास्तु दुःखध्वंसरूपः दुखात्यन्ताभावरूपः स्यात् इत्यादिपाठः खपुस्तके । युक्तश्च । ३८ ·४४६ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते लोके धर्मजन्यतत्तदन्तःकरणवृत्तिव्यङ्ग्यतया तदुत्पत्ति विनाशोपचारः । अज्ञानव्यवहितस्य च तस्थाप्राप्तस्यैव ज्ञानमात्रादविद्यानिवृत्त्या प्राप्तिरिव भवतीति तदुद्देशेन मुमुक्षुप्रवृत्त्युपपत्तिः । अध्यस्तस्य प्रपञ्चस्य दुःखरूपस्या न्यायरत्नावली। नन्दस्य परिच्छिन्नानन्दे हेतुत्वमिति भावः । तत्तदन्तःकरण- वृत्तीति । चन्दनादियोगजन्यमनोवृत्तीत्यर्थः । लोक इत्यनेनेदं सूचितम्-'मुखस्य स्वरूपेणाजन्यत्वेऽपि स्वावरकाज्ञानविरोधिवि- शिष्टरूपेण लोके काम्यत्वात् मुमुक्षोरपि पूर्णानन्दस्वरूपमोक्षस्या- वारकमूलाज्ञानविरोधिविशिष्टतया काम्यतेति तदिदमुक्तं-तदु- देशेन मुमुक्षुप्रवृत्तीति । इति-इत्थमज्ञानविरोधिज्ञानविशिष्टरू. नारायणी । भावः भूमा-अपरिच्छिन्नः । नित्यत्वे-आत्मनो ध्वंसप्रागभावरहितत्वे तत्तदिति । स्रक्चन्दनवनितादिसंयोगजन्यवृत्तीत्यर्थः । व्यङ्ग्यतया- प्रकाश्यतया। तदुत्पत्तीति । सुखमुत्पन्नं नष्टमिति व्यवहारे सुखपदस्य व्यञ्जकवृत्ती लक्षणेत्यर्थः । ननु यदि सुखमात्मरूपतया नित्यं तर्हि सिद्धत्वात्कथं तदुद्दिश्य प्रेक्षावतां प्रवृत्तिरित्याशक्य (१)सुखस्यात्म- रूपतया नित्यत्वेऽपि विस्मृतवेयकादाविव ज्ञानसाध्यायाः प्राप्तेः फलत्वसम्भवात् तदुद्दिश्य प्रवृत्तिर्नानुपपन्नेत्याह-अज्ञानेति । अज्ञान- रूपावरकान्वितस्येत्यर्थः। अप्राप्तस्येव न तु वस्तुगत्या ग्रामादिवद. प्राप्तस्य । ज्ञानेति । अपरोक्षसाक्षात्कारादविद्यानिवृत्त्या । प्राप्तिीरवेति । विस्मृतवेयकादेरिवेति शेषः । अत एव मोक्षस्य ज्ञानफलत्वात्पुमर्थत्व- म्, अनित्यत्वे तु ग्रामादेरिव क्रियाप्राप्यत्वेऽनित्यत्वप्रसक्तयाऽपुमर्थत्वा. पत्तेरिति दिक् । सुखात्मना पुमर्थत्वमुपपाद्य दुःखाभावात्मनाऽपि तदुपपादयति-अध्यस्तस्यति । इदं च विशेषणं 'प्रतियोग्यधिकरण तया प्रसिद्ध एवाभावस्तिष्ठतोति पक्षे दुःखाभावस्य तत्र सम्भव- (१) नित्यत्वेन फलत्वाभावो नेच्छानुदयात् कथं तदुद्दिश्य साधने प्रेक्षावतां प्रवृत्तिः कथं च तस्य पुमर्थत्वम् ,अन्येच्छाधीनेच्छाविषयस्यैव लोके पुरुषार्थतापदार्थत्वात् इत्याशङ्का मुखस्यानित्यत्वे फलाभावन इच्छानुदयादात्मरूपतयेत्यादिः पाठः खपुस्तके । युक्तश्च ।

·सिद्धान्तविन्दौ नवमश्लोकः। ४४७ धिष्ठानत्वात् स एवाभाव इति दुःखाभावरूपत्वेनापि तस्य पुरुषार्थता। ननु मोक्ष सुखं संवेद्यते, न था ? नाद्यः । तदानी देहेन्द्रियाधभावेन तद्यञ्जकाभावात् , न्यायरत्नावली। पेण तदुद्दिश्य प्रवृत्तीत्यर्थः । स एव-परमानन्दात्मैव । पुरुषार्थ- नारायणी। ज्ञापनाय, तथा च सुखरूपस्यात्मनो विरुद्धस्वभावत्वेन दुःखभा- क्त्वायोगात, तदभावाधारवायोगेऽपि प्रकृष्टप्रकाशे विभिन्नस. त्ताकस्य कल्पितस्योलू कान्धकारस्येवाध्यासिकदुःखप्रसक्तेर्वास्तव तदभावाधिष्ठानत्वे न किमपि बाधकमिति सङ्कपः । स एव- परमानन्दात्मा दुःखाभावरूपत्वेनापीत्यपिशब्दः सुखा स्मत्वसमुच्चायक: सुखदु खाभागन्यतरात्मकत्वेनेत्यर्थः तस्थ-आत्मनः अज्ञानाभावस्य स्वत इच्छाविषयत्वाभावेन दुःख. निदाननिवृत्तितयैव पुमर्थत्वस्यावश्यं वाच्यत्वादज्ञाननिवृत्तित्वे नेति विहाय दुःखाभाववेनापीत्युक्तम् । दुःखस्य नित्यपरिहृतत्वे. ऽप्यपरिहार्याऽनाद्यविद्ययाऽपरिहतस्येव ज्ञानमात्राद्रज्जुसदेरिव भ्र- मनिवृत्या परिनिरिव भवतीति प्राक्प्रवृत्युपपत्तिः। पुमर्थो द्वेधा। प्राप्ति- रिष्टस्य, परिहारश्च निवृत्तिरनिष्टस्य । इष्टं द्विविधम् । वस्तुतोऽप्राप्तं ग्रा. मादि, प्राप्तमपिभ्रमव्यवहितं ग्रैवेयकादि । परिहार्य द्वेधा । वस्तुतोऽपरि. हृतं गर्तादि, सर्वदा परिहतमपि भ्रमव्यवहितं रज्जुभुजङ्गादि । तत्र प्रथमो प्राप्तिपरिहारौ क्रियाधीनौ, क्रियाधीनौ, द्वितीयौ ज्ञानमात्राधीनौ । (१)अनौव च क्रियाऽव्यवधानात् पुमर्थत्वं युक्तमिति भावः । शङ्क ते-नन्वित्यादि । मोटे--मोक्षावस्थायाम् तद्यकेति । नित्य- सुखाविर्भावकेत्यर्थः । लाघवाजजन्यज्ञानसामान्यं प्रति शरीरेन्द्रि- यादीनां हेतुत्वकल्पनात्, तत्र तदङ्गीकारे तु संसारावस्था तोऽधिशेषः स्यादिति भावः । ननु सावच्छिन्नानुभवं प्रत्येव देहेन्द्रि यादीनो हेतुत्वं न तु निरवच्छिन्नानुभवं प्रति, अतस्तदा देहेन्द्रियादि- (१) सर्वदा प्राप्तिश्च स्वरूपसम्बन्धः । अनेन सम्बन्धन सर्वदा ब्रह्मगा जावे सत्त्येपि कण्ठे विद्यमानचार्माकरादाविव सम्बन्धस्याभावदशायां सम्बन्धेपीच्छोदयेन कण्ठचामीक. रन्यायेन विद्योपलक्षितसच्चिदानन्दस्वरूपब्रह्मावाप्तेः 'ब्रह्मैव सन्ब्रह्मप्येति' इति सिद्धायाः क्रियाया व्यवधानाभावात्पुमर्थत्वं युक्तमिति भावः । इति पाठः खपुस्तकेऽधिकः ।

·४४८ न्यायरत्नावली-नारायणी-साहिते व्यञ्जकाभावेऽपि तत्संवदनाभ्युपगमे संसारदशायाम पि तथा प्रसङ्गात् । न द्वितीयः । अपुरुषार्थतापत्तेः । ज्ञायमानस्यैव तस्य पुरुषार्थत्वात् । अत एव शर्करात. ड्रोजिनोरिवेति वैष्णवमन्यानामुद्गार इति चेन्नेत्याह- - न्यायरत्नावली। वैष्णवंमन्या एव न ता-काम्यता । ज्ञायमानस्येति । अनावृतमुखमेव काम्यते अत एव तवातसुखं पया सम्पाद्यपिति केनचित्प्रतारितः पुरुषो व. दति मास्तु मे तत्सुखमिति । शर्करति । यथा शर्करा स्वरूपेण न सुखप्रकाशः, तत्प्रयोजकस्य शर्करासंवेदनस्याभावात् ; किन्तु तद्भोजिनस्तत्संवेदनवतः । एवं विष्णुभावापन्नस्य सुखरूपत्वेऽपि न सुखप्रकाशः, तत्संवेदनाभावात् ; किन्तु तद्भेदनावस्थितस्य 'अयं विष्णुस्सकलकल्याणगुणो मत्सर' इति संवेदनवतः । त- स्मात् विष्णुभावो न मोक्षः, किन्तु तत्मन्निधिस्थितस्य तत्संवे- दनमिति । तदेतन्मतमाश्रिता माध्याः तु वैष्णवाः। नारायणी। भावेऽपि न हानिरिति तत्राह -व्यञ्जकति । देहेद्रियादिरूपव्यापकाभावेपी. त्यर्थः । तत्संवेदनेति । नित्यसुखसंवेदनेत्यर्थः । संसारदशायां-मोहतत्का. र्यान्यतरकाले, तथात्वप्रसङ्गात्,--संवेद्यत्वप्रसङ्गात् , व्यञ्जकसाम- ग्या अनपेक्षणादिति शेषः। पुरुषार्थत्वात्-काम्यत्वात् , असंवेद्यस्य पुम र्थत्वे परकीयसुखादेरपि तथात्वापत्तरिति संक्षेपः । अत एव-संव- द्यस्य पुमर्थत्वाङ्गीकारादेव । शर्करेति । विशेषो ब्रह्मभावापन्नतद्भक्तयो- रिति शेषः । यथा शर्कराया रसरूपत्वेन न सुखानुभवस्तत्प्रयोजकस्य शर्करासंवेदनस्याभावात्, एवं ब्रह्मभावापन्नस्याखण्डानन्दानुभवरू- पत्वेऽपि न सुखाविर्भावः तत्संवेदनाभावात् , किन्तु शर्कराभोक्तुरिव तद्भक्तस्यैव भेदेनावस्थितस्य 'अयं विष्णुर्वैकुण्ठाधिपतिः सर्वेश्वरोऽखि. लगुणपरिपूर्णो मत्सेव्योहं तु दास इति संवेदनवतः । तस्माद् ब्रह्मभावो न मोक्षः, किन्तु तत्सन्निधिस्थितस्य तत्प्रसादेन निःशेषदुःखनिवृत्ति- विशिष्टः स्वतो नीचोच्चभावापन्नस्वरूपानन्दाविर्भावा विदेहमुक्तिः ।

·सिडान्तबिन्दी नवमश्लोकः । ४४९ न्यायरत्नावली। एवमेकमिदं ब्रह्म न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधानस्य स्वरूप परमात्मनः ॥ तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामुने । परमार्थ सारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः ॥ तद्भावभावनापन्नस्ततोऽसौ परमात्मना । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥ नारायणी । अपरोक्षज्ञानसत्त्वेऽपि स्वयोग्यपरमानन्दहे तुगरपमतपनावे मोत्रक स्ये- श्वरप्रसादस्याभावादारब्धकर्मणा संसारानुवृत्तौ तु जीवन्मुक्तिरिति । तदेतन्मतमाश्रिता माध्वादयो वैष्णवंमन्या एव न तु वैष्णवाः । एकः समस्तं यदिहास्ति किश्चित्तदच्युता नास्ति परं ततोन्यत् । सोहं स च त्वं च हि सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमाहम् ॥ एवमेकमिदं ब्रह्म न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधानस्य स्वरूपं परमात्मनः । तदेतदुपदेश्यं ते संक्षेपेण महामुने । परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः ॥ तद्भावभावनापन्नस्ततोऽसौ परमात्मना। भवत्यभेदी भेदश्च तस्यामानकृतो भवेत् ।। इत्यादिविष्णुपुराणाद्युक्तेः । ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति, ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इत्यादिश्रुतेः । अधिकदर्शने दुःखद्वेषादेरपि संभवान्मधुवि- षसंपृक्तानवन्मुक्तदुःखसंभिन्नसुखाविर्भावरूपत्वप्रसत्तया हेयत्वोपपत्ते- श्चेत्याद्यन्यत्र विस्तरः । मुक्तावुच्चनीचभावाङ्गोकारे तु 'अष्टम- व्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपश्चो. पशमं शिवमद्वैतं चतुथं मन्यन्ते' इति माण्डूक्यश्रुतिविरोधः। अनेकजन्मसाहस्रीं संसारपदवीं व्रजन् । मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुण्ठितः ॥ प्रचाल्यते यदा सोऽस्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा। तदा संसारिपान्थस्य याति मोहश्रमः श म्॥ मोहश्रमे शमं याते स्वस्थान्तःकरणः पुमान् । अनन्यातिशयाबाधं परं निर्वाणमृच्छति ।

·४५० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते स्वतस्सिद्धभावादिति । स्वप्रकाशज्ञानरूपत्वादित्यर्थः । यद्यपि संसारदशागामविद्यावृतस्वरूपत्वादात्मा परमान- न्दरूपतया न प्रथते, तथापि तत्त्वविद्ययाऽविद्यानिवृत्ती स्वप्रकाशतया स्वयमेव परमानन्दतया प्रकाशत इति न व्यञ्जकापेक्षा । ननु सुखस्य स्वप्रकाशज्ञानरूपत्वेऽपि नात्मरूपता । ज्ञानस्थ धात्वर्थरूपतया क्रियात्वेन सा- श्रयत्वात् , जानामीति प्रतीतेर्ज्ञानमहमस्मीत्यप्रतीतेश्च; न्यायरत्नावली। इति विष्णुपुराणायुक्तेः । 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती'त्यादि. श्रुतेश्चेति भावः । प्रथते-भाति । प्रकाशते-संशयाद्यविषयत्ववान् । स्वयमेवेत्यस्य संशयाद्यविषयत्वेऽन्वयः । तथा च पूर्णानन्दस्य संसारकाले संशयादिविषयत्वमावरणप्रयुक्तम् । आवरणनिवर्तक वृत्तिनाशोत्पत्तिक्षणपर्यन्तक्षणत्रये संशयाद्यविषयत्वं तु तादृश त्तिप्रयुक्तम् । तदुनरकाले तु वृत्त्यभावेऽप्यावरणाभावादेव तदि. नारायणी। इति विष्णुपुराणविरोधश्च । कैवल्ये ज्ञानमात्रस्य हेतुत्वात् भग- वत्प्रसादश्चैताद्वशनिष्ठाविरोधिविघ्ननिवारण उपक्षीयते। तदुक्तम् - तस्माददृष्टश्रुतदूषणं पर भक्त्यैकयेशं भजतात्मलब्धये इति दिक् । स्वप्रकाशरूपत्वेऽपि ब्रह्मणो व्यञ्जकं विना संसारकाल इव मुक्तिकाले प्रकाशायोगात्कथं पुरुषार्थत्वमित्याशक्य व्यञ्जका. भावेप्यनावृतत्वरूपविशेषबलादेव प्रकाशसम्भवात्तस्य तद्युक्तमित्या- ह-यद्यपीत्यादि । न प्रथते--न भाति, प्रकाशते-भाति, अनावृतत्वेन संशयाद्यविषयत्वात् । न व्यञ्जकापेक्षा--न वृत्त्यपेक्षा,तथाच मुक्तिकाले- ऽनावृतत्वेन भासमानस्य पुमर्थत्वं युक्तमिति भावः । पुरुषार्थस्योप. पादनेऽपि नाद्वैतं सिद्ध्यति, धर्मरूपतया तस्यातिरिक्ताश्रयावश्यंभा- वात्; न च धर्मिरूपमेव तत् , प्रत्यक्षविरोधादित्यभिप्रेत्याशङ्कते. नन्विति । आत्मरूपत्वाभावे हेतुमाह-ज्ञानस्येति । सुखज्ञानयोरेकत्वाङ्गी- कारादिति भावः। साश्रयत्वात्--स्वभिन्नमिवृत्तित्वात् । साश्रयत्वे प्रमाणमाह - जानामीति । साश्रयत्वांशे भुमोस्तु तत्राह-ज्ञानमिति । बाध.

·सिद्धान्तविन्दौ नवमश्लोकः । ४५१ तथा च कथमबैतवाद इत्याशङ्कय नेत्याह-अनन्यान- यत्वादिति। 'यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म, अयमात्मा सर्वा- न्तरः, सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रुतेः स्वप्रकाशज्ञानानन्दरूप एवात्मा । अन्तःकरणाद्यु. पाधितादात्म्याध्यासेन च तवृत्तौ ज्ञानाध्यासावा. नामीति तदाश्रयत्व प्रतीतिः। धात्वर्थत्वमुत्पत्तिविना- न्यायरत्नावली। ति भावः । साश्रयत्वात्-स्वसमानसत्ताकाश्रयकत्वात् । अबैतेति। अद्वैत ज्ञानेत्यर्थः । अन्तःकरणति । आत्मनि मनस्तादात्म्या- ध्यासेनेत्यर्थः । तद्वृत्तौ-तत्परिणामरूपायां वृत्तौ । ज्ञानाध्या- सात्-स्वधर्मत्वेन कल्पितस्यात्मस्वरूपस्य ज्ञानस्य तादात्म्याध्या- सात् । धात्वर्थत्वेत्यादि । धात्वर्थत्वं जानातीत्यादिधातुवाच्य- नारायणी। के विना भुमत्वकल्पनाया अन्याय्यत्वादिति भावः । जानामीत्यादि- प्रतीतेरन्तःकरणतद्धर्मवृत्तिविषयकत्वेन सावकाशत्वान्निरवकाशश्रु- तिसिद्धज्ञानत्वमेवाचितमित्यभिप्रेत्य तदर्थिकां श्रुतिमुदाहरति--यत्सा- क्षादित्यादि । एवञ्चात्मनः स्वप्रकाशत्वबोधनद्वारा ज्ञानात्मत्वज्ञा- पिका (एषा), 'यः सर्वान्तरः' इति व्यापकत्वबोधनेनाखण्डताज्ञापिका, 'सत्यं ज्ञानमनन्तमिति च धर्मधर्मिभावनिरासेन साक्षात् ज्ञानात्म- त्वज्ञापिका, विज्ञानमानन्दमिति तु ज्ञानानन्दयोरेकत्वबोधिका, तदेवाह --स्वप्रकाशेति प्रत्यक्षस्य सावकाशतां दर्शयति-- अन्तःकरणेति । आत्मनि मनस्तादात्म्याध्यासेनेत्यर्थः तद्वृत्ती- अन्तःकरणपरिणामरूपायां वृत्ती, ज्ञानाध्यासात्--आत्मरूपज्ञानस्य ता. दात्म्याध्यासात् , तदोश्रयत्वप्रतीतिः--जानामीति ज्ञानाश्रयत्वप्रतीतिः, तथा चास्मन्मते ज्ञानसुखादिवृत्तीनां मनोधर्मत्वात्ताशप्रतीतीनां वि. शिष्टाहङ्कारे स्वरूपज्ञानसुखतादात्म्यापन्नमनोधर्मरूपवृत्तिविषयक- सेनानुपपत्त्यभावान्न तद्विरोधेनात्मनो शानानन्दत्वस्यासिद्धिरिति भावः । यद्यात्मैव शानं तर्हि नित्यतया धात्वर्थत्वानुपपत्तिः। धात्वर्थ- क्रियायाः कारणसाध्यत्ववत्साश्रयत्वाच्च, एवं शानमुत्पन्नं नष्टमिति प्र. तीतयोऽनुपपन्ना इत्याशङ्यान्तःकरणवृत्तेरेव धात्वर्थत्वाद्यङ्गीकारा.

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते शवत्वं चान्तःकरणवृत्तेरेवेति ज्ञप्तिरूपमु(१)ख्यज्ञानस्य सर्वाधिष्ठानत्वेनान्याश्रयत्वाभावान्न द्वैतापत्तिः। तेन ज्ञानसुखात्मक आत्मा सत्यः, तद्भिनं च सर्व जगदस- त्यमिति सिद्धम् ॥ ९॥. ननु सर्वस्य जगतस्तुच्छत्वे तनिषेधेनात्मतत्त्वप्र. तिपत्तिर्न स्यात् । न हि शशविषाणं निषिध्यते । न्यायरत्नावली। त्वम् । वृत्तेः-वृत्यवच्छिन्नचितः। सुखादिज्ञानमपि मुखादिरूपवृत्यत्र- च्छिन्नचिदेव । वस्तुतस्तु वृत्तेर्वर्तमानरूपसम्बन्धस्य असचापाद- काज्ञानशून्यत्वविशिष्टचित इति यावत् । एतेन यस्य विषयस्य ज्ञान तदाकारवृत्त्यवच्छिन्नचित् तस्य ज्ञानमिति वाच्यम् । तथा च सुखा. दिस्थले तथा न सम्भवतीत्यपास्तम् । ज्ञप्तीति । चिदित्यर्थः । सर्वाधिष्ठानत्वेन-स्वान्यसाधारत्वेन । अन्याश्रयत्वेति । अन्याश्रितत्वेत्यर्थः । ज्ञानसुखात्मकः-ज्ञप्तिसुखस्वरूपात्मकः ॥ ९ ॥ नारायणी। न्नानुपपत्तिगन्धोपीत्याह--धात्वर्थत्वमिति । धात्वर्थत्वं शाऽवबोधन इत्यादिधातुपदेन बोध्यक्रियारूपता, वृत्तेरेव-वृत्त्यवच्छिन्नचित एव । ज्ञप्तिरूपसुखशानस्य-शुद्धचिद्रूपसुखाभिन्नशानस्य । अन्याश्रयत्वाभा वात्--अन्याश्रितस्वाभावात् , न द्वैतापत्तिः-नाश्रयावश्यंभावनिब. न्धनद्वैतापत्तिः, क्रियारूपत्वाभावेनाश्रयानपेक्षणात्, तथा चाहङ्कार- शानयोविशिष्टविवक्षायां नाहं शानमिति प्रतीतिःतयोधर्ममिभावा. ङ्गीकारात्, निष्कृष्टविवक्षायां त्विष्टापत्तिरेवेति न काप्यनुपपत्तिरिति भावः । ज्ञानसुखात्मकः- शानाभिन्नसुखात्मक इत्यर्थाः ॥ ९ ॥ दशमश्लोकमवतारयति-नन्विति । जगतः-शुद्धचिन्मात्रभिन्नस्य, तुच्छत्वे-शशविषाणादिवदलीकत्वे, तनिषेधेन-एकमेवाद्वितीयमिति द्वैतनिराकरणेन,आत्मतत्त्वप्रतिपत्तिः-अद्वितीयात्मयाथार्थ्यज्ञानम् ,प्रति- यागिज्ञानं विनाऽभावबुद्धरनुदयादिति भावः। अप्रसिद्धप्रतियोगिक- (१) ज्ञप्तिरूपसुखज्ञानस्येति कखपुस्तकयोः ।

·सिद्धान्तविन्दौ दशमश्लोकः। ४५३ 'कचित्प्रमितं क्वचिन्निषिध्यत' इति न्यायात् । तथा च निषेधानुपपत्यैव न जगतस्तुच्छत्वमिति नेत्याह--- न चैकं तदन्यद् द्वितीयं कुतरस्या- न वा केवलत्वं न चाकेवलत्वम् । न शन्यं न चाशन्यमद्वैतकत्वा- कथं सर्ववेदान्तसिद्धं ब्रवीमि ॥ १० ॥ एकत्व सङ्ख्यायोगि एकम् । तदपेक्षाबुद्धिजन्यद्वित्व सङ्ख्यायोगि द्वितीयम् । तत एकाभावे द्वितीयं कुतः न्यायरत्नावली। भावः कचित् प्रमितमित्यादि । प्रतीयमानं सर्व सत्यमेव पर- न्तु एकत्र प्रमितमन्यत्र निषिध्यत इत्यन्यथाख्यातिविशेषवादिनां मतम् । तदपेक्षाबुद्धीति । नानैकत्व सापेक्षबुद्धीत्यर्थः । अयमेकोऽ नारायणी । निषेधोस्तु तत्राह-न हीति । किमिति तत्राह-क्वचिदिति । क्वचिद्दे- शान्तरे क्वचिद् भ्रमाधिष्ठाने निषिध्यतेभ्रमप्रसिद्धिमादायापोति भावः । भ्रमस्यान्यत्र प्रमामूलकत्वदर्शनात्तत्र तभ्रमप्रसिद्धिमादाय तस्य नि. षेधेऽन्यत्र प्रमितत्वावश्यकत्वान्न भ्रममात्रप्रसिद्धिमादाय तनिषेधः तर्कसह इति । अत एवानिर्वचनीयत्वमङ्गीक्रियत इत्या पातवेदान्तिनामुक्तिमात्रं न प्रामाणिकमित्यभिप्रेत्याह-तथा चीन वास्तवाभावप्रतियोगित्वमेवानिर्वचनीयत्वम् , तज्ज्ञानं चाभाव- प्रतियोगिताज्ञानाधीनम्, प्रतियोगिज्ञानं च परोक्षं भ्रमात्मक वा अन्यत्र प्रतियोगिप्रमाधीनम् , प्रमा च विषयसत्ताधीना ततश्च विषयस्य ब्रह्मणि निषेधेऽन्यत्र सत्त्वमवश्यमङ्गीकार्यम् , अन्यथा तन्निषेधानुपपत्तेरिन्याद्यन्यत्र विस्तरः । ‘एकधैवानुद्रष्टव्यामिति श्रुते. निर्विकल्पात्मज्ञानमेव कारणं न द्वितीयाभावप्रकारकमतस्तज्ज्ञानार्थ प्रतियोगिसत्त्वापादनमनुपयुक्तमित्यभिप्रायकं न चैकमिति श्लाक व्याचष्टे-एकत्वेति । अयमेकोयमेक'इति गणन व्यवहारासाधारणकारण- मेकत्वसङ्ख्या तद्विशिष्टमित्यर्थः । तदपेक्षेति । अनेकैकत्वसापेक्षबु- ·४५४ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते स्यात् ? द्वितीयं च तृतीयादीनामप्युपलक्षणम् । ननु ए. कमेवामितीयमिति श्रुत्या एकत्वं प्रतिपाद्यते । नेत्या. ह-न वा केवलत्वमिति । केवलत्वम् एकत्वम् । तस्या- विद्यकत्वात् । यद्यात्मन एकत्वं श्रुत्या न प्रतिपाद्यते, तर्हि प्रत्यक्षादिप्रमाणवशादनेकत्वमेव स्यादिति चेन्ने त्याह - न चाकेवलत्वामिति । अकेवलत्वम् अनेकत्वम् । 'नेह नानास्ति किञ्चन, एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म, अथात आदेशो नेति नेतीत्यादिश्रुतिभ्यः । तर्हि सर्वप्र. तिषेधाच्छून्यमेव स्यादिति नेत्याह-न शून्यमिति । 'असन्नेव स भवति अमब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति न्यायरत्नावली। यमेक' इत्येकत्वद्वयविषयकज्ञानेति यावत् । आविद्यकत्वात्-'अतोऽ न्यदातमिति श्रुतिबाधितत्वात् । अनेकत्वं-द्वित्वसम्बन्धित्वम् । इह ब्रह्माण नाना तद्भिन्नं किञ्चन नेयर्थः। 'विनम्भ्यां नानानौ न सह' इत्यनेन सूत्रेण नसहशब्दार्थ भेदादौ वर्तमानाभ्यां विनश. नारायणी। द्धीत्यर्थः। अयमेकोयमेक इत्येकत्वद्वयविषयकत्वज्ञानमिति यावत् । द्वितीयं कुतः स्यादिति । द्वितीयाऽप्रसिद्ध्या तदभावानिरूपणप्रसक्तिरि- ष्टैवेति भावः। नन्विति । आविद्यकत्वात्-धर्मरूपत्वेन तस्याविद्या कार्यत्वादित्यर्थः। तदप्याविद्यकं बाधितमिति भावः । अनेकत्वं- द्वितीयसम्बन्धित्वम् इह-ब्रह्मणि, नाना-भिन्नम् किश्चन-किमपि, एक- मेवाद्वितीयमिति सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितमित्यर्थः। अथेति । मूर्तामूर्तकथनानन्तरम् । आदेशः-अज्ञातार्थज्ञापनम् । नेति नेतीति । पूर्वोक्तं मूर्तामूर्तात्मकं नास्ति नास्तीत्यर्थः . 'असन्नेव स भवति' पुमर्थसम्बन्धी न भवति, 'असब्रह्मेति वेद चेत्' चेत्-यदि, असत्- अविद्यमानम् , ब्रह्म वेद-जानाति । शून्यसाक्षितयापि ब्रह्मणोस्तित्वमा- वश्यकमित्यभिप्रेत्याह-अस्ति ब्रह्मेति । अस्तीति वेद जानाति, चेत् - यदि, सन्तं-परमार्थसदात्मापन्नम्, एनम्-एवंविदम् , विदुः-ब्रह्मविदो झातवन्तः, तस्मादस्तित्वदर्शनात्सोन्येषां ब्रह्मविद्वियो भवतीत्यर्थः । - ·सिद्धान्तषिन्दौ दशमश्लोकः। ४५५ । ब्रह्मेति चेवेद । सन्तनं ततो विदु'रिति, सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म । 'सदेव सोम्येदमग्र आसी' दित्युपक्रम्य ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं म आत्मा तत्त्वमसी'त्या- दिश्रुतिभिः सत्यत्वप्रतिपादनात् , सर्वभ्रमाधिष्ठानत्वा. त्सर्वबाधावधित्वाच । तर्हि सत्यत्वज्ञानत्वादिधर्मवदपि न्यायरत्नावली। ब्दाभ्यां नानाप्रत्ययो भवत इत्यर्थकेन नच्छन्दाव स्वार्थिकनाम- त्ययान्तात् नानापदनिष्पत्तेस्तस्य भेदार्थकत्वात् । ऐतदात्म्यम्- एतदात्मकम्, अशून्यं-सत्यत्वाादेयुक्तम् । सर्वभेदेति । सजाती- नारायणी। श्रुत्यन्तरमाह --सत्यमिति । सत्यं-त्रिकालाबाधितम् , ज्ञानम्-शप्तिरूपम् , अनन्त-न विद्यतेऽन्तः देशकालवस्तुपरिच्छेदलक्षणो यस्य तत् । श्रुत्य- न्तरं-सदेवेति । इदं-नामरूपात्मकम् ,अग्रे-सृष्टेः पूर्व , सदेवासीत्-अधि. प्टानभूतसन्मात्रमासीदित्यर्थः । यथा घटःस्वोत्पत्तेः पूर्व मृदेव तद्वदिति भावः । ऐतदात्म्यमिदम्-एतदात्मस्वरूपं सर्व जगत् । सदेवेत्यादौ स्पष्ट (१)ब्रह्मात्मत्वं न लभ्यत इत्यत आह-इत्यादीति । 'ब्रह्मैवेदंविश्वम्' 'आत्मैवेद सर्वमि'त्यादिश्रुतिभिरित्यर्थः। तथाचेयं श्रुतिः श्रुत्यन्तरेणैव व्याख्या. तेति भावः । आत्मैवेदमित्यादौ श्रुत्यर्थस्तु यथा यो राधेयः स कौन्तेय इत्यादौ यथा राधापुत्रत्वेन प्रतीतः कर्णो न वस्तुतो राधापुत्रः किन्तु कुन्तीपुत्र इति, तथा नामरूपात्मना प्रतीतमिदं जगत् न वस्तुतोस्ति कि. न्त्वात्मैव सदूपः सर्वाधिष्ठानभूत इति बाधोयां सामानाधिकरण्यम् ,(२) अतो न सवाभेदकृतविकारित्वादिसंभावनापीति दिक् । श्रुत्या सत्यत्वं समर्थ्य युक्त्यापि तदाह-सर्वेति । सर्वभ्रमकारणीभूताज्ञानविषयत्वादि- त्यर्थः। एतदुक्तिकृत्यमाह--सर्वेति । सर्वबाधकप्रमाविषयत्वादित्यर्थः । (१) ब्रह्मात्मत्वेन लभ्यते इति पाठः । परम्चासङ्गतत्वात् परिवर्तितः । (२) अत एव न सर्वब्रह्मबोधकसर्वमिथ्यात्वश्रुत्योरन्योन्यं विरोधः, रज्जुरियं न सर्प इत्यादेरेवोपदेशभेदस्य भिन्नाधिकारिकस्य फलत एकार्थत्वात् । तथाहि छायादृष्टान्ते स्वरूपजिज्ञासु प्रति प्रथमो भीतं प्रति द्वितीयस्तथा अत्रापि जगत्तत्त्वजिज्ञासु प्रति प्रथमः संसाराद्भीतं प्रति द्वितीयः । तत्र प्रथमेन भावमुखतोऽर्थानिषिध्यते द्वितीयेन साक्षादित्यर्थः। अतएव न सर्वाभेदकृतत्रिकारित्वादिसम्भावनापीति दिक् । इति पाठोऽधिकः खपुस्तके ।

·न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते स्यात् ! नेत्याह-न चाशूल्यमिति । एकमद्वितीयमिति पदयेन सर्वभेदप्रतिषेधेऽप्येवकारेण धर्मधर्मिभावादि. भेदप्रतिषेधात् । सर्वत्र हेतुमाह-अद्वैतकत्वादिति । द्विधा इतं द्वीतं तस्य भावो द्वैतम् । तदुक्तं वार्तिके- द्विधेतं द्वीतमित्याहुस्तद्भावो दैतमुच्यते । इति । न विद्यते दैतं द्विधाभावो यत्र तदद्वैतमित्यक्षरार्थः । 'म. न्यायरत्नावली। यविजातीयमतियोगिक भेदेत्यर्थः । धर्मधर्मिभावादीति । धर्मधर्मि- भावादिप्रयोजको यो भेदाभेदौ, तत्प्रतिषेधादित्यर्थः । भेदमात्रे स्वीकृते सामानाधिकरण्यप्रत्ययानुपपत्तेः । अभेदमात्र स्वीकृते धर्मधर्मिभावानुपपत्तेः भेदाभेदी स्वीक्रियते । तत्र भेदस्य धर्मिप्र- तियोगिभावादिसापेक्षत्वेन संसृष्टत्वन च मिथ्यात्वादभेदस्यापि भदाभावरूपत्वादिरूपेण तादृशत्वादेवकारण निषधः । तदुक्त ख. ण्डने-एकमद्वितीयमित्युक्त्वा यदेवकारमादत्ते श्रुतिस्तदात्यन्ति. काद्वैतं प्रतिपादयितुमिति । द्विधाभावः-प्रकारद्वयसत्ता । सद्रूपाधि- ष्ठानसंसर्गस्य घटादिरूपाराप्यस्य च 'सन घट' इत्यादिभ्रम- सिद्धस्य च सत्ता यत्र शुद्ध ब्रह्माण न विद्यते, तदद्वैतम् । तत्त्वा. दिति हेत्वर्थः । सलिल इति । आचारार्थकिवन्तत्वात् सलिल. मिवाचरतीत्यर्थः, निर्मल इति यावत् । अत एव नपुंसकस्यापि नारायणी। तथाच जगदाधान्यथानुपपत्त्या बाधकप्रमाविषयस्य तस्य सत्यत्वमा. वश्यकमेव शुक्तिरजतादौ अधिकसत्ताकगोचर प्रमाया एव न्यूनस- त्ताकबाधकत्वदर्शनादिति भावः । सर्वप्रतिषेधेऽपि-सजातीयविजा- तीयनिराकरणेपि धर्मेति । धर्मधर्मिभावप्रयोजको यौ भेदाभेदौ तत्प्र. तिषेधादित्यर्थः । भेदमात्रेऽङ्गीकृतेऽश्वमहिषयोरिव सम्बन्धानुपपत्तेः । भेदस्यानिर्वाच्यत्वेनाभेदस्यापि तदभावरूपस्यानिर्वाच्यत्वात्तयोयोरपि निषेधः । सलिलमिव सलिलः, स्वच्छो निरुपाधिक इति यावत् । एकः सजातीवभेदशून्यः, अद्वैतः-विजातीयरहितः, तथापि प्रति- ·सिद्धान्तबिन्दौ दशमश्लोकः । ४५७ लिल एको द्रष्टाद्वैत' इति श्रुतेः । प्रतियोगिज्ञानस्यैव लाघवेनाभावबुद्धौ कारणत्वात् , द्वैतस्थानिर्वचनीयत्वा- ङ्गीकारेण प्रत्यक्षादिवेद्यत्वानिषेधोपपत्तिरित्यर्थः । . न्यायरत्नावली । सलिलपदस्य पुंस्त्वोपपत्तिः । प्रतियोगीत्यादि प्रमितमेव निषिध्यते इति यक्षिणमुक्तं तत् समाधत्ते-प्रतियोगीति । ज्ञान स्य-ज्ञानत्वेन । लाघवेन-प्रमात्वानिवेशलाघवेन । न च विशेष- णतावच्छेदकप्रकारकधीविषया प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वं वाच्यम् , तत्राममात्वनिश्चये अभावज्ञानानुदयात् अनाहतेन प्र. तियोगिप्रमात्वेन हेतुत्वोक्तेरावश्यकत्वमिति वाच्यम् । तत्र प्रमा त्वनिश्चयेसत्यप्यभावज्ञानोदयेनानावृतप्रमात्वेन हेतुत्वास्वीका. रात्, अनावृतपमात्वीयमातीतिकसंसर्गस्य भ्रमेऽपि सत्त्वेनाप्रमात्व- निश्चयाभावकाले भ्रमादप्यभावबुद्धिसमम्भवेन च भ्रमसाधारण. कारणतासम्भवेनास्मदिष्टाविघाताच । ज्ञानस्यैव कारणत्वात् द्वैत. स्य प्रत्यक्षादिवेद्यत्वाच्च निषेधोपपत्तिरिति योजना । ननु प्रत्य. क्षादिप्रमाणवेद्यस्य कथं निषेधस्तत्राह-अनिर्वचनयित्वाङ्गी. कारणेति । मिथ्यात्वस्वीकारणेत्यर्थः । तथा च प्रत्यक्षादीनो न तात्विकं प्रामाण्य येन निषेधावरोधः, किन्तु व्यावहारि- नारायणी। योगिशानस्यावश्यकत्वमागतमेव ततश्च तद्दोषतादवस्थ्यमत आह- प्रतियोगीत्यादि । ज्ञानस्यैव न तु प्रमायाः । लाघवेन-प्रमात्वानिवेश. लाघवेन, अगृहीताबाधितार्थज्ञानत्वरूपप्रमात्वापेक्षया ज्ञानत्वस्य लघुशरीरत्वादिति भावः । अत्र ज्ञानस्यैव कारणत्वात् , द्वैतस्य च प्रत्यक्षादिवेद्यत्वात निषेधोपपत्तिरिति योजना। ननु प्रत्यक्षादिवेद्यस्य कर्थ निषेधस्तंत्राह-अनिर्वचनीयेति । । मिथ्यात्वाङ्गीकारेणेत्यर्थः । तथाच प्रत्यक्षादीनां न तात्त्विकं प्रामाण्यं येन तत्सिद्धस्य निषेधोनुपपन्नः स्यात्, किन्तु व्यावहारिकम्, विशेष्ये विशेषणसंसर्गमात्रबोधजननादिति ·४५८ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते घेतादृश आत्माङ्गुलिनिर्देशेन प्रतिपाद्यतामिति, ने. स्थाह-कथं ब्रवीमीति । किमाक्षेपे । अतकत्वेन वा. गविपयत्वात् । 'अवचनेनैव प्रोवाच यतो वाचो निव- तन्ते अप्राप्य मनसा सह । न विज्ञातेर्विज्ञातारं वि. न्यायरत्नावली । कमिति भावः । अङ्गुलिनिर्देशेन-प्रमाणफलयिषयतया । अबैत. कत्वेन वागविषयत्वादिति । अद्वैतकत्वात् स्वसमानसत्ताक- दैतविशिष्ट(१)दृश्यभिन्नत्वे वागादिप्रमाणफलाविषयत्वमित्यर्थः । अवचनेन-वचनं विनैव । प्रोवाच-ज्ञापितवान् । वचनस्य मुख्य- वृत्तंब्रह्मण्यसम्भवात् तत्र तत्फलाविषयत्वाच लक्षणावृत्या बोध- नप्रकारस्य दुर्बोधत्वाच्च गुरुणा शिष्यपृष्टेन वचनं नोक्तम् । ता. दृशं च गुरोरभिप्रायमजानन् शिष्यः पृष्टवान् । ततो गुरुराह-'ब्रूमः खलु उपशान्तस्वभावो ह्ययमात्मेति । तस्यायमर्थः-बूमो वचन- मनुक्त्वैव त्वां ज्ञापयामः, अयमात्मा वचनमुख्यवृत्यविषयत्वात प्रमाणफलाविषयत्वाचोपशान्तस्वभावः स्वाभाविकेन द्वैतसम्ब- न्धेन विशिष्टात् दृश्याद्विलक्षण इति । निवर्तन्ते-फलविषयतया बोधनासमर्थाः । अप्राप्य-फलविषयत्वद्वारकसम्बन्धेनासम्बध्य । भावः । अङ्गुलिनिर्देशेन-प्रमाणफलविषयतया । अद्वैतेति । स्वसमस- ताकत्वसम्बन्धेन पत्किश्चिद्विशिष्टान्यत्वेन वागादिप्रमाणफलाविषय- त्वादित्यर्थः । शब्दस्य पदार्थतावच्छेदकपुरस्कारेणैव प्रमितिजनक- त्वस्वभावादिति भावः । अवचनेनैव- वचनं विनैव, प्रोवाच-शापितवान् । यत इति । यतो-यस्मानिर्विकलाकाब्रह्मणः । वाचः वचांसि, निधर्म: कत्वान्मुख्यवृत्तरसंभवेनासम्बध्य निवर्तन्ते तद्वोधनसामर्थ्याद्धीयन्ते इदमित्यन्तया प्रतिपादनेऽसमर्थानि भवन्तीति यावत् । ननु मास्तु शब्दाद्बोधः मनसा तु स्यादेव स्वच्छस्य स्वसम्बद्धार्थग्राहकत्वदर्श- नादित्यत आह-मनसा सहेति । श्रतार्थ एव (२)मनसः प्रवृत्तिसंभवात्, (१) द्वैतविशिष्टं यदृश्यं तद्भिन्नत्वेन वागादिप्रमाणेति घपुस्तके । (२) श्रुतार्थ एव मनसा श्रवणे सति मनस इति खपुस्तके । नारायणी।

·सिद्धान्तविन्दौ दशमश्लोकः । ४५९ जानीया'दित्यादिश्रुतिभ्यः। वागविषयत्वे वेदान्तानां कथं तत्र प्रामाण्यमिति चन्न । अविषयेऽप्यात्मनि तदा. कारवृत्तिमात्रेण तदविद्यानिवर्तकत्वादित्याह-सर्ववे. दान्तसिद्धमिति । तथा च श्रुतिः- ...... न्यायरत्नावली। --न विज्ञाते. विज्ञाते:-मनोवृत्तिरूपज्ञानस्य । विज्ञातारं-स्त्रप्रकाशसाक्षिणम् । अविषये-फलाविषये । तदाकारेति । शुद्धात्माकारेत्यर्थः । तथा च तत्र प्रामाण्यं तदाकारममाकरणत्वम्, न तु तद्विषयकफलकर णत्वमिति भावः । तदुक्तम्- फलव्याप्यत्वमेवास्य शास्त्रकृद्भिनिराकृतम् । ब्रह्मण्य ज्ञाननाशार्थ वृत्तिव्याप्यत्वमिष्यते ॥ इति । वेदान्तसिद्ध-वेदान्तवाक्यजन्यवृत्तिपयुक्ताज्ञानतत्प्रयुक्तोच्छे- नारायणी। श्रवणं विना मनोऽपि न ग्रहणे समर्थमिति भावः । श्रुत्यन्तरं- रिति । विज्ञातेः-मनोवृत्तिरूपस्य(१), विज्ञातारं-भासकचिद्रपं, न विजा- नीयाः-प्रमाणफलविषयतया न जानासि, निराकारत्वादिति भावः । वागविषयत्वे-वचनाविषयत्वे, तत्र-ब्रह्मणि, प्रामाण्यं-तद्विषकप्रमाजन कत्वरूपम्, अविषये-फलाविषये, तदाकारवृत्तिमात्रेण-शुद्धचिन्मात्रगो. चरवृत्तिमात्रेण । तथाच तत्र वेदान्तानां प्रामाण्यं तदाकारवृत्तिरूप. प्रमाकरणत्वं न तु तद्विषयकफलरूपप्रमाप्रयोजकत्वरूपमपि । तदुक्तम्- फलव्याप्यत्वमेवास्य शास्त्रकंद्भिर्निवारितम् । ब्रह्मण्यज्ञाननाशार्थ वृत्तिव्याप्यत्वमिष्यते ॥ इति । अन्यथा वेदान्तानामानमर्थक्यमेव स्यात् , न तु तद्युक्तं 'तं स्वोपनिषदं पुरुषं पृच्छामी'ति श्रुत्यैव श्रुतीनामेव तत्र प्रामाण्यस- मर्थनादित्यभिप्रेत्याह--सर्ववेदान्तसिद्धमिति । सर्ववेदान्ताः-उपनिषत् , तन्मूलकसूत्रभाष्यादीनि च तत्सिद्धं तत्करणकवृत्तिविषय इत्यर्थः । वृत्तिविषयत्वमेवास्ति न फलविषयत्वमित्याचार्याभिप्रायं श्रुत्या दर्श- (१) ज्ञानस्येत्यर्थः ।

·४६० न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥ यन्मसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।। इत्यादिरविषयत्वमात्मनो दर्शयति । तदेवं वेदान्त. न्यायरत्नावली। दवत् । अमतं-परोक्षप्रमाणफलाविषयत्वेन ज्ञातम् । मतम्-उ. तफलविषयत्वेन ज्ञातम् । विजानतां-प्रत्यक्षप्रमाणफळाविषयत्वेन. जानतां पुरुषाणाम् । अविज्ञातं-चैतन्यविषयत्वरूपस्वप्रकाशत्वेना- ज्ञातम् , अविजानताम्-उक्तफलविषयत्वेनाजानताम् । विज्ञातम्- उक्तस्वप्रकाशत्वेन ज्ञातुं शक्यम् । मनुते-फलविषयीकरोति । तदेव- फलाविषयीभूतम् । उपासते श्रुत्यादिप्रमाणेन तत्तद्गुणवत्त या फल. नारायणी। यति-यस्येति । अमतं प्रमाणजन्यफलविषयत्वेनाज्ञातं, मतं स्वप्रका- शचिदात्मना परिशेषाद्भातम्, सर्वभासकतया प्रमितस्य प्रमाणफलावि- षयत्वे स्वप्रकाशत्वमात्सिद्धमेवेति भावः। तत्रोपपत्तिमाह-अविज्ञा- तेति । विजानतां प्रमाणफलविषयत्वेन ज्ञानवतां पुरुषाणाम्, अविज्ञातं- स्वप्रकाशत्वेनाज्ञातम्, अविजानतां-प्रमाणफलविषयत्वेनाजानताम् , विज्ञातं-स्वप्रकाशप्रत्यगात्मना ज्ञातम् । प्रमाणजन्यफलविषयत्वं मांस्तु प्रमातृवेद्यत्वमस्त्विति भ्रान्तं प्रति श्रुत्यन्तरमाह-यन्मनसेति । यद्वस्तु सर्वावभासकं मनसा विज्ञानरूपकरणेन न मनुते न फलविषयीकरोति प्रमातेति शेषः । येन ब्रह्मणा मनः विज्ञानरूपं करणं मतं विषयीकृतमाहुः श्रुतय इति शेषः । तदेव सकलकरणानामविषयीभूतम्। कथं तर्हि तदुपा. स्यमित्याशङ्कयोपास्यं तन्न भवत्येवेत्याह-नेदमिति । यदिदं उपासाक. मत्वेनाभिमतमुपासते श्रुत्यादिप्रमाणेन तत्तद्गुणवत्तया जानन्ति उपास. का इति शेषः, नेदं-तदिदं सगुणरवादिनाभिमते सर्वाधिष्ठानचिन्मात्राख- ण्डानन्दाद्वयपरमात्मरूपं न भवतीत्यर्थः । गुणवत्तयाऽवगतस्य मायिक- त्वेन परमात्मत्वायोगादिति भावः। मास्तु केवलगोचरत्वं घटाद्यवच्छेदेन सद्पस्य सन्घट इति चाक्षुषत्वानुभवात , चक्षुरादिसहकृतमनोगोचरत्वं तु स्यादेवेत्यत आह-इत्यादिरिति । 'यश्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूषि प.

·सिद्धान्तबिन्दौ दशमश्लोकः । ४६१ वाक्यजन्याखण्डाकारवृत्त्या अविद्यानिवृत्तौ तत्कल्पि- तसकलानर्थनिवृत्ती परमानन्दरूपस्सन कृतकृत्यो भव. तीति सिद्धम् ॥ न स्तौमि तं व्यासमशेषमर्थ समग्रमूत्रैरपि यो बबन्ध । विनापि तैस्सङ्ग्रथिताखिलार्थ तं शङ्करं नौमि सुरेश्वरं च॥१॥ न्यायरत्नावली । विषयरूपेण जानन्ति । अविषयत्वमिति । चिद्रूपस्यैव मुख्य ज्ञानरूपत्वेन तदीयसम्बन्धस्यैव मुख्यविषयतारूपत्वेन तत्सामान्या- भावं फलविषयत्वनिराकरणद्वारा दर्शयति । वृत्तेराकारारूपस- म्बन्धस्तु न मुख्यविषयतेति तस्य ब्रह्मणि स्वीकारेऽपि न विरोध इति भावः । विनापि तैरिति । सूत्रशब्दस्य तन्ती सङ्ग हवाक्ये च प्रयोगात् श्लेशमूलको व्यतिरेकालङ्कारोऽयम् । सूत्रैरपि व्यासस्सर्वार्थान् न बबन्ध न सङ्ग्रहीतवान् , शङ्कराद्या चार्यास्तु मूत्राण्यनाश्रित्यापि सर्वार्थान् सङ्ग्रहीतवन्तः मूत्रानुक्ता- नारायणी। श्यति यछोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतमित्यादिश्रुतिरिन्द्रियागो- चरत्वमपि वदतीत्यर्थः । तथाच सन्घट इत्यादावप्युपादानभूतं मायो- पाधिकमेव भाति न तूपलक्षितमपि तदेव चास्माकं परमात्मभूतमिति भावः । अविषयत्वमिति । चित एव मुख्यज्ञानरूपत्वात्तदीयसम्बन्धस्यैव मुख्यविषयतारूपत्वात्तत्सामान्याभावं फलविषयत्वनिराकरणद्वारा द. र्शयतीत्यर्थः । (१)वृत्तेरावरणनिवृत्तियोग्यत्वरूपाकारत्वाख्यसम्बन्धस्तु न मुख्यविषयता, तस्या ब्रह्मणि स्वीकारेऽपि न विरोध इति भावः । उप संहरति-तदेवमिति । तथाचायं समुदितग्रन्थार्थः । सकलोपाध्यतीतः परमात्मैव वस्तुतो वर्णाश्रमादिरहितः, स्वकल्पितानाद्यविद्यया जीवेशा. दिविभागेन स्वस्वोचितानि कर्माणि कुर्वन् प्रतिदेहमहमहमिकया बद्ध इव शास्त्रजन्यज्ञानेन मुक्त इव भवति,न वस्तुतो बन्धमोक्षवान् ,बन्धहेता- रज्ञानस्यानिर्वाच्यत्वात् , अज्ञानस्य च कल्पितस्याधिष्ठानव्यतिरेकेणाभा. वात् , परमात्मैव जीवजगद्भावादिना व्यवह्रियमाणं वस्तु नान्यत् श्रुति- युक्तिविरोधात्, अतः द्वैततत्सत्यत्ववादो मूढानामशानविजृम्भित एवेति शिवम् । विनापि सूत्ररिति सूत्रशब्दस्य तन्तौस्पल्पाक्षरत्वादिगुणयुक्तसं. (१) वृत्तरावणविषयतया निवृत्तीति पाठः खपुस्तके । .

·४६२ न्यायरत्नावली-नारायणी-सहिते लघुरपि बहर्थवहश्चिन्तामणिरिव निबन्धोऽयम् । मधुसूदनेन मुनिना विहितो गुणिनां विनोदाय ॥२॥ यदत्र सौष्ठवं किञ्चित्तद् गुरोरेव मे न हि । यदत्रासौष्ठवं किश्चित्तन्ममैव गुरोन हि ॥ ३ ॥ बहुयाचनया मयाऽयमल्पो बलभद्रस्य कृते कृतो निबन्धः। यददुष्टमिहास्ति यच्च दुष्टं तदुदारास्सुधियो विवेचयन्तु॥४॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीविश्वेश्वरसरस्वती- भगवत्पादपूज्यशिष्यश्रीमधुसूदनसरस्वतीविरचितः सिद्धान्तबिन्दुनामग्रन्थः समाप्तः । न्यायरत्नावली। थानामपि वक्तृत्वादित्यर्थः । लघुः-अतिस्वल्पः । बहर्थवहः- (बहर्थ) पापकः । निबन्धः-ग्रन्थः । अत्र-ग्रन्थे । सौष्ठवं- गुणवत्त्वम् । बलभद्रस्य-आचार्याणां सेवकब्रह्मचारिणः ॥ श्रीनारायणतीर्थानां गुरुणां चरणाम्बुजम् । नमामि वामनःकायरनन्यशरणैस्सदा ॥ भजे श्रीपरमानन्दसरस्वत्याः पदाम्बुजम् । यदेवालम्ब्य संसारसागरो गोष्पदीकृतः ।। इति श्रीब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता सिद्धान्तबिन्दुटीका न्यायरत्नावली समाप्ताः । नारायणी। ग्रहवाक्येच प्रयोगात् श्लेषमूलको व्यतिरेकालङ्कारोयम्। भगवत्पूज्यपा. दास्तु विनापि सूत्रैः सर्वार्थान्संगृहीतवन्त इत्यर्थः। लघुः अतिस्वल्पा, वहः प्रापकः, निबन्धः ग्रन्थः, गुणिनां सकलविद्यापारङ्गतानामीासूयादिर हितानाम्, अत्र ग्रन्थे सौम्यगुणवत्त्वं सर्वार्थसंग्राहकत्वादिरूपं गुरोरेव न ममेत्यर्थः । श्रुत्यर्थतदनुकूलतर्काणां श्रीमदाचार्यपरंपराप्राप्तगुरुमूलक त्वादिति भावः। असौष्ठवं-भाष्यभामतीविवरणाद्यपेक्षयाकठिनत्वरूपम्। अखिलविद्याप्रवीणतार्किकशिरोमणिभट्टाचार्यरीत्यनुसरणादिति भावः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य-श्रीरामगोविन्दतीर्थशिष्य- [ तथा ] श्रीवासुदेवतीर्थविद्य शिष्य-श्रीनारायणतीर्थ- विरचिता सिद्धान्तबिन्दुलघुव्याख्या सम्पूर्णा ॥

·काशीसंस्कृतसीरीज़-ग्रन्थमाला । इयं काशी-संस्कृतप्रन्थमाला विभागशःप्रकाशिताभवति। एतस्यां प्राचीनाः नवीनाश्च दुर्लभाः सुलभाश्च अत्युपयुक्ताः संस्कृतप्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयैः पण्डितैरन्यैरपि विद्वद्भिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्यां प्रकाश्यमाणानां प्रन्थानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते । .. .. १ नलपाकः नलविरचितः। संपूर्णः ( पाकशास्त्रम् १) रु० १-८ २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्वामिकृतान्वयार्थबोधिनीटीका- सहितम् । (वेदान्तं १) रु०८- ३ वैशेषिकदर्शनम् । पं० श्रीदुण्ढिराजशास्त्रिकृतविवरणोपेताभ्यां प्रशस्तपादभाष्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् (वैशेषिकं१)रु०२-० ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधरश्रीकण्ठाचार्यकृतभाष्यत्रयण टिप्पण्या च समलङ्कृतम्। (वैदिकं १) रु००-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखरः ( भैरवी ) चन्द्रकलाटीकासहितः-प्रथम भाग अव्ययीभावान्तः । (व्याकरणं १) रु. ५-० ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी) चन्द्रकलाटीकासहितः तत्पुरुषादि. समाप्तिपर्यन्तः। द्वितीय भाग (व्याकरणं १) रु०८- ६ कारिकावली मुक्ता दिन राम शब्दखण्डसहिता तथा "गुण. निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि. कतव्याख्यासहिता । ( न्यायं १) रु०६-० ७ पञ्चीकरणम्। वार्तिकाभरणालङ्कतवार्तिकटीक्या-तत्त्वचन्द्रि कासमवेतविवरणेन च समन्वितम् । (वेदान्तं २ )रु००-८ ८ अलङ्कारप्रदीपः । श्रीविश्वेश्वरपाण्डेयनिर्मितः। (काव्यं १) रु००--८ ९ अनङ्गरङ्गः। महाकविकल्याणमल्लविरचितः। (कामशास्त्रं१) रु०० १० जातकपारिजातः। श्रीवैद्यनाथशर्मणाविरचितः। (ज्यो०१) रु. २-० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनसुत्रीयश्राद्ध-शौच-बान-भोजन- कल्पसहितम्। (कर्मकाण्डम् १) रु० --८ १२ पुरुषसूक्तम् । सायणभाष्य-महीधरभाष्य-मंगलभाष्य-नि- म्बाकमतभाष्यचतुष्टयसहितम् । (वैदिकं २) रु. १--४ १३ श्रीमत्सनत्सुजातीयम्-श्रीमच्छङ्करभगवत्पादविरचितभाग्येण नीलकण्ठीव्याख्यया च संवलितम । ( वेदान्तं ३) रु०१--४ १४ कुमारसंभवं महाकाव्यम्।महाकवि श्रीकालिदासवि० सञ्जीवनी शिशुहितैषिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम् । (काव्यं२) रु० १-८ १५ श्रुतबोधश्छन्दोग्रन्थः । आनन्दवर्द्धिनीतात्पर्यप्रकाशाख्यसंस्कृत- भाषाटीकासहितः। (छंदः १) रु००-६ १६ कारिकावली। मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकाटीकाद्वयसहिता सटि- (न्याय २) रु०१-० १७ पारस्करगृह्यसूत्रम्। काण्डद्वय हरिहर-गदाधर० तृतीयकाण्ड ह रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्कतम् । हरिहरभाष्यस हितस्नानत्रिकण्डिकासूत्र-गदाधरभाष्यसहितश्राद्ध नवक- ण्डिकासूत्रैः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शौच-भोजन- कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रैः परिष्कृतं-टिप्प. ण्यादिभिः सहितं च । (कर्मकाण्ड २) रु०३-० प्पणा। .. - :

·२ कांशीसंस्कृतसीरीज़ । १८ संक्षेपशारीरकम्।मधुसूदनीटीकासहितम् संपूर्ण (वेदान्त४)रु०८-० १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभाषेन्दुशेखरपरिष्कृतिनि- मितिः। (व्याकरणं २) रु० ०-८ २० कातीयष्टिदीपकः । (दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय- पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयविरचितः । (कर्मकाण्डं) रु०१-० २१ सप्तपाठि श्रीशिवमाहम्नस्तोत्रम् । श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य- विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया ( संस्कृतटी- का-संस्कृतपद्यानुवाद-भाषाटीका-भाषापद्यानुवाद-भाषा- बिम्ब) पञ्चमुखीनाम्न्या टीकया-शक्तिमहिम्नस्तोत्रण च समन्वितम् । (स्तोत्रवि०१) रु. १-० २२ बौद्धाऽऽचार्यश्रीधर्मकीर्तिप्रणीतःसटीकन्यायबिन्दुः। भाषाटीका. सहितः। ( बौद्धन्याय वि० १) रु०१-८ २३ सपरिष्कृत-दर्पणसहितवैयाकरणभूषणसारः। (व्याकरणं ३)रु०४- २४ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका।श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिता। सम्पूर्ण (न्यायविभाग ३) रु०६-० २५ मीमांसान्यायप्रकाशः। (आपदेवीयः) श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिकृतया सारविवेचिन्या व्याख्यया सहितः । ( मीमांसा१)रु० २~० २६ पौरोहित्यकर्मसारः। (टिप्पणीसमलंकृतः)प्रथमो भागः श्रीरमा- कान्तशर्मणा संगृहीतः। ( कर्मकाण्डवि०३) रु० ०-४ २७ लघुशब्देन्दुशेखरः । म० म० श्रीनागेशभट्टविरचितः अव्ययी. भावान्तो भागः, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय. कृतशेखरदीपकाख्येन टिप्पणेन समुज्ज्वलितः। (व्या०४) २०४- ८ २८ रघुवंशमहाकाव्यम्। श्रीकालिदासविरचितम् पञ्चसर्गात्मकम् । म० म० श्रीमल्लिनाथसुरिकृतसञ्जीविनीटीकया पं०श्रीकनक- लाल ठकुरकृताऽर्थप्रकाशिकाटीकया च समलङ्कतम् । (काव्य३) रु०१२-० २९ कामसूत्रम् । श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं बहुयत्नरासादितया पूर्णया. जयमङ्गलरचितया टीकया समेतम् । बहुखण्डितपाठान् परिपू. र्य,सूत्राङ्कांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम् ।( काम०२) यन्त्रस्थ ३० न्यायकुसुमाञ्जलीः । न्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचार्यविरचि- तः । म० म० रुचिदत्तकृतमकरन्दोद्भासित म० म० वर्द्धमा- नोपाध्यायप्रणीतप्रकाशसहितः। ( न्यायं ४)रु०६-० ३१ परिभाषेन्दुशेखरः । म० म० श्रीनागेशभट्टरचितः। म०म० भैरव- मिश्रविरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभाषाविवृत्या-तत्त्व- प्रकाशिकया टीकया च सहितः। (व्याकरणं ५) यन्त्रस्थ ३२ अर्थसंग्रहः। पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः। श्रीलौगाक्षिभास्करविरचि. तः।श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामेश्वर शिवयागिभिक्षु. विरचितमीमांसार्थकौमुद्याख्यव्याख्यासहितः।(मीमां०२ रु०१-० ३३ न्यायवार्तिकम् न्यायदर्शनवात्स्यायनभाष्योपबृंहणम् । परमर्षि भारद्वाजोहयोतकरविरचितम्। महर्षि-गोतमादिचरितसम्ब ·ग्रन्थः । काशीसंस्कृतसीरीज़ । ३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता । वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीया । श्रीमदुव्व- टाचार्यविरचितमन्त्रभाष्येण श्रीमन्महीधराचार्यविरचितवेद- दीपेन च सहिता। ( भाग १-२-३-४)(वैदिकं ३) रु०८-० ३५ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता । श्रीसायणाचार्यविरचितभाष्यसहिता । १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता । (वैदिकं ४)रु०६-० ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः । श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितः। श्रीमत्परमहंस- परिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृष्णालङ्काराख्य- या व्याख्यया समलंकृतः । (वेदान्तं ४) रु०६-० ३७ काशिका । श्रीपाणिनिमुनिविरचितव्याकरणसूत्राणां वृत्तिः वि- द्वद्वर-वामन-जयादित्यविनिर्मिता। (व्याकरणं ६) रु०६-० ३८ प्राकृतप्रकाशः । भामहकृतः । श्रीमद्वररुचिप्रणीतप्राकृतसूत्रसहि- तः। टिप्पण्या च संयोजितः । (व्याकरणं ७) रु०१-४ ३९ जीवन्मुक्तिविवेकः श्रीमद्विद्यारण्यस्वामिविरचितः। भाषानुवा- दसमेतः । (वेदान्तं ६) रु० २ ४० श्रीनारदीयसंहिता । ब्रह्मणोपदिष्टो नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्यौतिष- (ज्यातिष २) रु००-६ ४१ मेदिनीकोशः मेदिनीकारविरचितः । (कोशं १) रु०१-८ ४२ मीमांसादर्शनम् श्रीशबरस्वामिविरचितभाष्यसहितम् सपूर्णम् । ( भाग१-२) (मीमांसा ३) रु० १०. ४३ न्यायदर्शनम् । श्रीगोतममुनीप्रणीतम् । श्रीवात्स्यायनमुनीप्रणीत भाष्यसहितम् । श्रीविश्वनाथन्यायपञ्चाननभट्टाचार्यविरचि- तन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम् । टिप्पण्यादिसहितम् (न्यायं ६) रु०३-० ४४ दानमयूखः। विद्वद्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः। (धर्मशास्त्रं१) रु०१-८ ४५ कालमाधवः । विद्वद्वरश्रीमाधवाचार्यविरचितः। (धर्मशास्त्र२) रु०१-८ ४६ भास्वती । श्रीमच्छतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद ( दैवज्ञभू- षण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भाषाटोकाभ्यां सहिता । (ज्योतिष ३) रु०२- ४७ फक्किकाप्रकाशः । उपाध्यायोपाह्ववैयाकरणकेसरीबिरुदाङ्कितमैथि- लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः पं० सीतारामशर्मकृतटिप्पण्या विभूषितः। (व्याकरणं ८)रु०१-४ ४८ मिताक्षरा। श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डूक्यकारिकाव्याख्या--श्रीम- स्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता।शंकरानन्दकृतमाण्डूक्योपनिषद्दीपिका च। (वेदा०७) रु०१-४ ४९ काव्यप्रकाशः । श्रीमम्मटाचार्यविरचितः । पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कतः। (काव्य०४) रु०४-० ५० अधिकरणकौमुदी । श्रीदेवनाथठक्कुरकृता। (मीमां०४) रु० १-० ५१ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् म.म.श्रीमल्लिनाथ कृतसञ्जीविनीटीकयोपेतम् पं० श्रीकनकलालठक्कुरेण कृता भावबोधिनी टिप्पण्या समलङ्कतः संपूर्णम् । (काव्य ५) रु०१-४ ५२ काथबोधः।साजनीकृत टीकोपेतः दत्तात्रय सम्प्रदायाऽनुगतः। रु०-८ ५३ रसचन्द्रिका । श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिता। (काव्य. ६) रु०१-० ५४ अलङ्कारमुक्तावली। श्रीविश्वेश्वर पाण्डेयनिर्मिता। (काव्य०७)रु०-१२-० ५५ वृत्तरत्नाकरः-भट्टकेदारप्रणीतः । नारायणभट्टीयव्याख्यासहितः। सम्पादकनिर्मितविषमस्थलटिप्पणोपेतः। श्रुतबोधच्छन्दो- ·काशीसंस्कृतसीरीज़ । ५६ अलङ्कारशेखरः।केशवमिश्रकृतः। साहित्योपाध्याय श्री अनन्तराम- शास्त्रिणा भूमिकादिभिः संभूष्य संशोधितः। (अल०वि०१)रु०१-४ ५७ शक्तिवादः । श्रीगदाधरभट्टाचायप्रणीतः। टीकात्रयोपेतः। कृष्ण- भट्टकृतया मञ्जूषया-माधवभट्टाचार्यनिर्मितया विवृत्या श्रीमन्माध्वसंप्रदायाचार्य्यदार्शनिकसार्वभौमसाहित्यदर्शना- द्याचार्यतरत्नन्यायरत्न गोस्वामिदामोदरशास्त्रिरचितया विनादिन्या च समेतः । ( न्या० वि०७)रु. २-० ५८ प्रौढमनोरमा । म. म. श्रीभट्टोजीदीक्षितावरचिता तत्पौत्र म. म. श्रीहरिदीक्षितविरचितलघुशब्दरत्नाख्यव्याख्ययासमेता । म. म. पण्डितश्रीभैरवमिश्रविरचितशब्दरत्न व्याख्यया युक्ता । श्रीयुतभाण्डारीत्युपाएमाधवशास्त्रिविरचित प्रभानामकटिप्प. ण्या समलता । श्रीयुतजगन्नाथशास्त्रिविरचितयाव्ययी. भावस्य शब्दरत्नप्रदीपकनामकटीप्पण्याऽलकता (अव्ययी भावान्तः प्रथमो भागः ) ( व्याकरण वि० ९) रु०५-० ५९ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम्। श्रीहरदत्तप्रणीतयाऽनाकुलाख्ययाव्याख्यया, श्रीसुदर्शनाचार्यप्रणीतया तात्पर्यदर्शनाख्यया व्याख्यया च समलङ्कृतम्, पृथक् सूत्रपाठेन,पाठभेदेन, मीमांसापदाथविव रणेन च संयोजितम् । ( कर्म० वि०५) रु०३-० ६० नाट्यशास्त्रम् । भरतमुनिप्रणीतम् ( सम्पूर्णम् ) साहित्योपाध्याय एम.ए. इत्यादिपदवीभाजा पण्डित बटुकनाथ शर्मणा तथा साहित्यशास्त्रि एम.ए. पदवीभृता पण्डित बलदेवोपाध्यायेन च सम्पादितम् । (नाट्यशास्त्र वि०१) रु०५-० ६१ काव्यालङ्कारः। श्रीभामहाचार्येण विनिर्मितः । काशीविश्ववि. द्यालयाध्यापकाभ्यां पण्डित बटुकनाथ शर्मा एम० ए० सा. हित्योपाध्यायः तथा पण्डित बलदेव उपाध्याय एम० ए० साहित्यशास्त्री इत्येताभ्यां भूमिकादिभिः समलङ्कृत्य सम्पा- दितः, काशी विश्वविद्यालयोपकुलपतिपदं विभूषयद्भिः श्री. मदाचार्यप्रवरैः आनन्दशङ्कर ध्रुव महोदयैः लिखितेन प्राक् कथनेन सनाथीकृतः। (अलङ्कार वि० २) रु०१-८ ६२ ब्रह्मवादः। गोस्वामि श्रीहरिरायजी महाराज विरचितः। श्री. गोपालकृष्णभट्ट विरचित विवरणाख्यव्याख्यासमलङ्कृतः । तथा गोस्वामी श्रीवजनाथविरचितो ब्रह्मवादः। तथा शुद्धा- द्वैतपरिष्कारः श्रीमद्रामकृष्णभट्ट विरचितः । श्रीरघुनाथ. शास्त्रि विरचित शुद्धाद्वैतपरिकारतात्पर्यम् । श्रीहरि. शङ्कर शास्त्रि-वेदान्तविशारदेन विस्तृत भूमिकया विवि. धपारोशिष्टैर्भाषानुवादेन टिप्पण्यादिना च समलङ्कृतः (शुद्धाद्वैतसम्प्रदाय वि० १)रु०१-० ६३ प्रेमरसायनम् । श्रीविश्वनाथपण्डितरचितम् (का०वि०८)रु०१-० सिद्धान्तबिन्दुः। श्रीमधुसूदनसरस्वती विरचितः। श्रीभगवान् शङ्कराचार्य विरचित दशश्लोकव्याख्यारूपः श्रीगौड ब्रह्मा- नन्दविरचित न्यायरत्नावली-नारायणतीर्थ विरचित लघु- ·. बनारस-संस्कृत-सीरीज़-ग्रन्थमाला। इयं बनारस-संस्कृत प्रन्थमाला खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषानिबन्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमा प्रन्था मुद्रिता भवन्ति तांश्च प्रन्थान् काशिक- राजकीयसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्येऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । अस्यां प्रकाश्यमानानां प्रन्थानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते । १ सिद्धान्ततत्त्वविवेकः । (ज्योतिष)श्री कमलाकरभट्टविरचितः । म. म. पण्डित श्रीसुधाकरद्विवेदिटिप्पणीभिस्तथा म. म. पण्डित श्रीमुरलीधरशर्मकृत टिप्पणीभिश्च सहितः । (सिरीज़ नं० १, २, ३, ६, १४)५खण्डानि मूल्यम्रु०१०-८-. २ अर्थसङ्ग्रहः । ( मीमांसा ) श्री लौगालिभास्करप्रणीतम् । आगल. भाषानुवादसहितः (नं. ४) द्वितीयावृत्तिः मुद्रयमाणः ३ तन्त्रवार्तिकम् । ( मीमांसा ) श्रीमत्कुमारिलभट्टपादविरचि. तम् । श्री शबरस्वामिभाष्यप्रथमाध्यायद्वितीयपादा तृतीया. ध्यायपर्यन्तम् व्याख्यानरूपम् । ( नं० ५, ७, १६, २३, २७, २९ ३२, ३४, ३६, ३९, ६०, ६२, ७२) १३ खण्डानि द्विती. यावृत्तिः मुंद्रयमाणः ४ तन्त्रवार्तिकावशेषः टुपीका । ( मीमांसा) श्रीमत्कुमारिलभट्ट. पाद विरचितम् । श्री शबरस्वामिभाष्य चतुर्थाध्यायप्रथमपा. दाद्वादशाध्यायपर्यन्तम् व्याख्यानरूपम् । ( नं० ७३, ७४, ७८, ८१) ४ खण्डानि मूल्यम् रु०६- ५ शुक्लयजुः प्रातिशाख्यम् । (शुक्लयजुर्वेद ) श्रीकात्यायनमहर्षि प्रणीतम्। उग्वटभाष्यसहितम् । ( नं. ८, १०, १८, २१ २६, ३१)६ खण्डानि मूल्यम् रु०६- ६ सांख्यकारिका। (सांख्य ) श्रीईश्वरकृष्णविरचिता। श्रीनारा- येणतीर्थकृतचन्द्रिकाटीका श्रीगौडपादाचार्यकृतभाष्यसहिता। (नं०९)१ खण्डम् मूल्य रु०१- ७ वाक्यपदीयम् । ( व्याकरण ) श्रीभर्तृहरिमहावैयाकरणविर. चितम् । प्रथमभागे प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहिते खण्डानि ३ द्वितीयभागे तृतीयकाण्ड हेलाराजटीकासहितं खण्डानि ४ (प्रथमभागे नं० ११, १९, २४, द्वितीय भागे नं० ९५, १०२, १३०, १६०) मूल्यम् रु०७-४-० ८ रसगङ्गाधरः। ( अलङ्कार ) पण्डितराजजगन्नाथविरचितः । श्रीनागेशभट्टकृतगुरुमर्मप्रकाशिका व्याख्यासहितस्तथा म. म. पण्डित श्रीगङ्गाधरशास्त्रिकृतटिप्पणीसहितः (नं० १२, १७, २०,२५,२९,३०,३३,३७,७१)९खण्डानि मूल्यम् रु०४-८-० ९ परिभाषावृत्तिः । (व्याकरण ) श्री क्षीरदेवकृता (नं० १३, २२) मूल्यम् रु०२-० १० वैशेषिकदर्शनं ।. (वैशेषिक) श्रीमहामुनिकणादविरचितम् । .

·२ । वनारस संस्कृत सीरीज़ । मदुदयनाचार्यविरचितकिरणावलीटीका सहितम् (नं० १५, ५०, १५५, १५६, १५७ )५खण्डानि मूल्यम् रु०६-४-० ११ पाणिन्यादि३२शिक्षासङ्ग्रहः । (वेद) महर्षियाज्ञवल्क्यादि- महामुनिप्रणीतम् । (नं० ३५, ४०, ४२, ४४, ४६ ) ५ खण्डानि मूल्यम् रु०५- १२ नैष्कर्म्यसिद्धिः । ( वेदान्त ) श्री सुरेश्वराचार्यविरचिता । श्री ज्ञानोत्तममिश्र कृत चन्द्रिकाव्याख्या सहिता । (न० ३८, ४१, ४३, ८८)४खण्डानि मूल्यम्रु०४-०-० १३ शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम्। (शुक्लयजुर्वेद ) महर्षिकात्यायनप्रणी- तम् । श्रीयाशिकानन्तदेवविरचितभाष्यसहितम् । (नं.४५, ४७, ४९, १५८) खण्डानि ४ मूल्यम् रु०४ १४ ऋग्वेदप्रातिशाख्यम्। (ऋग्वेद ) श्रीमहर्षिशौनकप्रणीतम् । उव्वटभाष्यसहितम् । (नं०४८, ५९, ६४, ७९ )४ खण्डानि मूल्यम् रु०६ १५ बृहद्वैयाकरणभूषणं पदार्थदीपिकासहितम् । (व्याव.रण) पं० श्री कौण्डभट्टविरचितम्। (नं०५१से५४) ४ खण्डानि मूल्यम्०६- १६ विवरणोपन्यासः । (वेदान्त ) श्रीरामानन्दसरस्वती विरचितः (विवरणतात्पर्यस्य व्याख्यानम् )तथा- * वाक्यसुधा। ( वेदान्त ) श्री शङ्कराचार्यविरचिता । श्रीब्रह्मा- नन्दभारतीकृतव्याख्यासहितः। (नं० ५५, ५६ )२ खण्डानि मूल्यम् रु०३-०-० १७ तत्त्वदीपनम् । ( वेदान्त ) श्री अखण्डानन्दमुनिकृतम्। (पञ्च- पादिकाविवरणस्य व्याख्यानम्) (नं०५७, ५८, ६१, ६३, ६५, ६६,६७,६८)८खण्डानि मूल्यम् रु०१२-०-० १८ वेदान्तदीपः । ( वेदान्त ) श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः। (ब्रह्मसूत्रव्याख्या) (नं०६९, ७०, ८०) मूल्यम् रु०४-८-० १९ पातञ्जलदर्शनम्। (योग) श्रीमहर्षि पतञ्जलिप्रणीतम् । श्रीरामानन्द- यतिकृतमणिप्रभाख्यवृत्तिसहितम् । (नं०७५) मूल्यम् रु०१-०. २० पाणिनीयमिताक्षरा। (व्याकरण) श्रीमदग्नंभट्टप्रणीता (नं.७६, ७७,८२,८५,९३,९८,११५,१२१,१२२,१२६ ) मूल्यम् रु०१५-०-० २१ रसमञ्जरी । ( अलङ्कार ) श्रीभानुभट्टकृता । श्रीअनन्तपण्डित कृतव्यङ्गयार्थकौमुद्यास्तथा श्रीनागेशभट्टकृतप्रकाशव्याख्या सहितम् । ( नं -३, ८४, ८७) मूल्यम् रु०३-०-० जयकृष्णदास-हरिदास गुप्ता- चौखम्बा संस्कृत सरिज़ आफिस, विद्याविलास प्रेस गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक बनारस सिटी ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.