·18ISKRUSSEL
கக்கக்சிக்கே
॥ वयोनिर्णयः॥
BdocoordwabuirsOKC
(ऋतुमतीविवाहवादखण्डनरूपः)
श्रीकाञ्चीकामकोटिपीठाधिपति
श्रीजगद्गुरुशङ्कराचार्यस्खामि मठस्य
आस्थानपण्डितेन
ARRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRR
प. गणपतिशास्त्रिणा
कृतः
तेषामेव श्री शङ्कराचार्यचरणाना
माज्ञया
कुम्भकोणम्
श्रीविद्यामुद्राक्षरशालायां
मुद्रितः
55888881
१९१०.
ANNA

·॥ श्रीगुरुभ्य) । वयोनिर्णयः प्रारभ्यते ॥ .. ईशं व्यास श्रीपतरशंकरान वन्दे तांच त्यागराजावरीन्द्रान् । श्रुत्या सूत्रैर्भाष्यतस्तत्मबोधः ये नामास्मानन्वगृह्णन् यथावत् ॥१॥ स्त्रीमूलस्सर्वधर्मों जगति सुविदितस्ताश्च हिला विवाह न ग्राह्याश्शास्त्रदृष्ट्या स च विधिविहितोऽपेक्षते कालमेकं । निर्णेतव्यश्च सोऽयं श्रुतितदनुगुणस्मृत्यभिप्रायदृष्ट्या नोचेद्धर्मस्तदा श्रुतिरखिलमपि क्षीयते मूलदोषात् ॥२॥ (यद्यपि) बहुभिर्विबुधैः पुरानिबंधे- ध्वयमों बहुधा विचार्य सम्यक् । निरणायि न तत्र मादृशानां मतिकौशल्यनिवेशनावकाशः॥ ३ ॥ तदपि प्रथयन्ति केचिदस्मिन् परथाभावमपार्थकल्पनेन । तमिमं बलवन्नयेन भिन्दन् प्रतनं भावमहं स्थिरीकरोमि ॥ ४ ॥ - ·२ ॥ वयोनिर्णयः ॥ विवाह्यविषकन्यानां वयोभेदविनिर्णयः। श्रुतिस्मृत्युदितैर्वाक्यैस्सत्तकैश्च विधीयते ॥५॥ इहहि त्रैवर्णिकानां सतामास्तिकानामैहिकामुष्मिकश्रेयोहेतु योवान् श्रौतस्स्मात? वा धर्मकलापस्स सर्वोऽपि स्त्रीरक्षणमूलक एव नान्यथासंभवति, आश्रमान्तराणामपि गृहस्थोपजीव्यकत्वादित्यभि प्रयन्ति मुनयः । तथाहि मनुः- खां प्रमूर्ति चरित्रं च कुलमात्मानमेवच । खं च धर्म प्रयत्नेन जायां रक्षन् हि रक्षति ॥ इति । तथा स एव- पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ इति । तथा दक्षोऽपि- गृहाश्रमात्परो नास्ति यदि आर्या वशानुगा। तथा धर्मार्थकामाख्यं त्रिवर्ग फलमश्नुते ॥ आनुकूल्यं कलत्रस्य स्खों भवति निश्चितम् । पातिकूल्यं कलत्रस्य नरको नात्र संशयः ॥ इत्याह । अत्रच वचनेषु सन्तानादीनां स्त्रीरक्षणायत्तां रक्षां स्मरन् । स्त्रीदोष एव सन्तानादिदोषहेतु रित्यप्र्थात्प्रदर्शयति । स चायं दोषो 'शास्त्रीयकर्मसुप्रसंग एव। तस्मिंश्च दोषे स्त्रीषु प्रसजति सन्तानादयो प्प्येयुः । सन्ततिदोपे च सति वर्णव्यवस्थाऽऽदिकं पलायते ।

·३ - ॥ वयोनिर्णयः ॥ अतएव स्त्रीदोषो विमृश्यमानो वर्णसाकर्यस्यैव मूलं मवति, तथा- चोक्तम् गीतायां- स्त्रीषु दुष्टासु वाष्णये जायते वर्णसङ्करः। इति । वर्णसाङ्कर्षे च सति वर्णाश्रमविभागः, तदुपजीवी श्रुतिस्मृतितदर्थानु- ष्ठानादिरूपो धर्मसेतुश्च मूलतएव विभिद्यतेति महानेवानर्थः । सर्व मेतन्मनासिकृत्यैव महता प्रयत्नेन महर्षयः स्त्रीरक्षणं सर्वश्रेयोमूलभूत मुपादिशन् तत्रतत्र । आनुशासनिके च पर्वणि आदितएव बत्रो- पाख्यायते महामारते। भगवानापस्तंबश्चात्र विषये श्रुति कांचिदु. दाजहार-- (त. प्र. प. प) अप्रमत्ता रक्षथ तन्तुमेत मा वः क्षेत्रे परबीजानिवाग्मुः। जनयितुः पुत्रो भवति साम्पराये मोघं वेत्ता कुरुते तन्तुमेतं इति । दुष्टेन च सन्तानेन क्रियमाणमपि कर्मजातं न शास्त्रानुसारि भवति नवा पितुः पारलौकिकफलोपभोगहेतुभावं भजतीति श्रुत्यादि सिद्धं परमं तात्पर्य । क्षेत्रनादीनामपि पुत्रत्वं तत्रतत्र स्मर्यमाणमैहेि. केषु दायविभागादिप्वेव फलेषूपयुज्यते इत्यभिप्रायकमिति न तहले. न साम्परायिकधर्मतत्फलप्रत्याशाघटते । तथाच श्रूयते- न शेषो अग्ने अन्यजातमस्त्यचेतानस्य मापथोविदुषः । न हि ग्रआयारणस्सुशेवोऽन्योदयों मनसा मन्तवाउ (५-२-६) इति । अत्र अन्योदर्यः पुत्रो मनसाऽपि स्वपुत्रत्वेन न मन्तव्य इत्यादिः रर्थ इति स्फुटं निरुक्ते भाप्येच । द्विः ·४ ॥ वयोनिर्णयः ॥ तदेवं सर्वानर्थमूलतया संभाव्यमानो दोषस्त्रीषु प्रसनन् शरी- रेणेव वाचा मनसाच संपाद्यमानोऽपि दोषएव भवति नापरथा। अध- मो धर्मो वा कर्मसामान्यमुत्पद्यमानं शरीरं वाचं मनश्चेति त्रीण्याय- तनान्याश्रित्यैव उत्पद्यमानं दृश्यते । तत्र शारीरस्येव कर्मणः वाचि कस्य मानसस्य वाऽपि धर्मत्वमधर्मत्वं च यथाशास्त्रं संभवन्नकेन चि निराकर्तुं शक्यं । स्पष्टं चेदं समन्वयाधिकरणोपक्रमश्रीशांकरभाष्ये। प्रत्युत धर्माधर्मयोश्शारीरवाचिकावपेक्ष्य मानसस्थैव ज्यायस्त्वमुपदि- शन्ति धर्मतत्वविदो महर्षयः । अतएव शरीरेण वाचाच पुरुषा- न्तरेणासंप्रयुज्यमानाअपि हि स्त्रियः पुरुषान्तरभावनया दुप्यन्त्यस्स जायमानं गर्भमपि दूषयन्ति । तदुक्तं वराहमिहिरेण- चित्तेन भावयति दूरगताऽपि यं स्त्री गर्भ विभति सदृशं पुरुषस्य तस्य (अध्या ७५) इति । तस्मात् प्रामादिकेन स्त्रीणां मानसव्यभिचारदोषेणापि सन्ततयो दुप्यन्तीति तस्कृतप्तांपरायिक कर्मफलमपि पितॄणां दुष्प्रापमेवेति तद्दोषपरिहारार्थएव मन्त्रः कश्चि दाम्नायते "यन्मे माता" इत्यादिः । अयं च मन्त्रस्तदनुसारेणैव पिव्यकर्मणि प्रधानभूते होमे विनियुज्यते । यस्तु मेधाविनामूहःकश्चित् प्राचीनाः खल्वस्मदीयाः प्रायेण संशयात्मानः स्वबुद्धेरविश्वासदोषात् पूज्यास्वपि मात्रादिपु व्यभि- चारदोषं दुस्संभावनया कल्पयन्ति स्म । अथच तदोषपरिहारार्थत्वेना चारसिद्धमेवेदृशं मन्त्रमपि प्रयोक्तुमुपचक्रमिरे । सचायमाचारश्चि- गय रूढमूलस्सर्वतः प्रसिद्धिमापेद इति । अत्र वदामः किमंग स्त्री पंशयकल्पनामूलभूतोऽयमविश्वासम्मागान्यतः प्राचीनानां, उत म- - ·॥ बयोनिर्णयः॥ ६ - न्वादीनामेवर्षीणाम, उतानादिसिद्धाया भगवत्याश्श्रुतेरेव, कथमिदम- भ्यूहतेभवान्। यद्यस्मादृशामेव केषांचिदयमाशयदोषस्तन्मूलकएव चा- यमाचार इति प्रमाणेन निर्णेष्यसि तर्हि सुदूरेऽमुमाचारमुत्सृज्य वयमपि स्वस्थाएवावस्थातुमुत्सहामहे । न त्वेवं निर्णये प्रमाणमस्ति त्वद्वचना हते। यदितु मन्वादिभिरेवायं कल्पयित्वा प्रवर्तितो लोकइति गम्यते तद्न्थेषु स्मृतिषु अस्य मन्त्रस्य श्राद्धहोमे तद्विनियोगस्य च स्पष्ट मुपलंभादिति ब्रूषे, तदा कीदृशं फलमभिसन्धाय एवंविधमत्यन्तायुक्तं प्राकृतजनैरप्यक्रियमाणं मात्रादिष्वपि दोषबुद्धिकल्पनं तादर्सेन मन्त्रादिकमपि ते कल्पितवन्त इति निरूपणीयं मेधाविना । नखलु प्र. त्यक्षधर्माणस्ते लोकानामनर्थफलकमेवेदृशं किञ्चित्कल्पितवन्त इति प्रा. कृतस्य कुकल्पनमुपादेयं भवति । मन्वादयो हि स्त्रीस्वभावनिरूपणा वसरे भाविनामस्मादृशामुत्प्रेक्षापाण्डित्यं विजानन्तएवात्रात्मदोष शं- कापरिजिहीर्षया श्रुतीरेव प्रमाणत्वेन उदाजहः । नवमाध्याये हि मनुः बहुभिश्श्लोकैस्स्वाभाविकं स्त्रीदोषं तत्परिहारप्रकारञ्चाभिधाया- त्रविषये स्वकल्पितत्वशङ्कानिवृत्तये "तथाच श्रुतयो बढ्यो निगीता निगमेप्वपि । स्वालक्षण्यपरीक्षार्थ तासां शृणुत निष्कृतीः (९-१९) इति स्वोक्तार्थे प्रमाणभूतं स्वप्रत्यक्षं श्रुतिबद्त्वमुदाजहार। उक्तासु च श्रुतिषु दोषपरिहारार्थामवश्यविज्ञेयांच श्रुतिमेकां स्वरूपतोऽपि पपाठ समनन्तरलोके यन्मे माता प्रलुलभे विचरन्त्यननुव्रता । तन्मे रेतः पिता वृङ्गामाभुरन्योऽवपद्यताम् ॥ इति । तस्मात् पूर्वे केचित् फुरुपाः मन्वादयो वा महर्षयः स्वाशयदोषादी. दृशं स्त्रीदोषं कल्पयित्वा तन्मूलं च कञ्चिदाचारं जगति प्रवर्तयां शद्व·ar ॥ वयोनिर्णयः॥ रितीदमेव दौर्मेधस्थं । ननु श्रुतयो वा किमर्थमेवंविषं वृथादोषं स्त्रीषु कल्पितवत्यइतिचेत्, सत्यमेवमाह भवान् स्ववासनानुगुणं नतु श्रुतिरेवस्वभावा । साहि अनतिशङ्कनीयप्रमाणभावा विद्यमानमेव तत्तदर्थमवबोधयति सर्वत्र नत्वविद्यमानमर्थ कश्चित् क्वचिदसूयुपुरुष वत् कदाचित्कल्पयति । तस्मात् विद्यमानएवायं स्व्याख्यस्य वस्तुन स्खमावश्श्रुत्या तदनुसारिस्मृतिभिश्चावबोध्यते तद्रक्षणार्थं सांपरायिक फलसिद्ध्यर्थं चेति नात्र कुकल्पनावकाशः । यदपि सत्यपि संभाव्यमाने स्त्रीदोष रजोनिर्गममात्रात्ताश्शु- द्धाएव भवन्तीति धर्मोपदेशकथनं तदप्तत् । यत्तु रजोनिर्गममात्रेण स्त्रीणां शुद्धिबोधकं वचनं- स्त्रियः पवित्रमतुलं नैता दुष्यन्ति कहिंचित् । मासि मासि रजो ह्यासां दुष्कृतान्यपकर्षति ॥ इति । यदपि वचनान्तरं विजातीयपुरुषसंप्रयोगेऽपि गर्भग्रहणेऽपि याव- गर्भसत्वमेव दोषः स्त्रीणां निर्गतेतु गर्भे रजोनिर्गमेच सति शुद्धाएव ता भवन्तीति यथा- असवर्णेन यो गर्भस्त्रीणां योनौ निषिच्यते । अशुद्धातु भवेन्नारी यावच्छल्यं न मुञ्चति ॥ निस्मृतेतु ततश्शल्ये रजसोऽपीह दर्शनात् । ततःसा शुद्ध्यते नारी विमला काञ्चनोपमा ॥ इति तत्सर्वं स्त्रीप्रशंसनपरत्वेनार्थवादतया न विधिशतबोधितं व्यभिचा- मपवदितुमीष्टे । नहीदं वचनं व्यभिचारे दोपाभावमाचष्टे 'अशु. - ·॥ वयोनिर्णयः ॥ धातु भवेन्नारी"ति पुरुषान्तरसंप्रयोगनिमित्तमशुद्धत्वमिदमपि वचनं स्पष्टमेव ब्रूते । किन्तु तस्य सावधिकतां रजोनिर्गमनिवर्त्यतां चेत्य- धिकमप्यर्थं वदति । तदुभयं परं प्रशंसारूपमिति वदामः । अपिचा त्राशुद्धिश्शुद्धिश्चेत्युभयमपि दृष्टादृष्टभेदेन प्रत्येकं द्विविधं भवति। तत्र दृष्टोदोषः पुरुषान्तरसंप्रयोगनिमित्तस्तद्रेतोगर्भादिरूपश्शरीरेतिष्ठति । अदृष्टा पुनरशुद्धिरशास्त्रीयकर्मकरणाधीनदुरितरूपासती श्रौतस्मात कर्मपथाधिकारंनिवर्तयन्तीशास्त्रमात्रदृष्टा । अनयोश्चाशुयोर्गर्भरको निर्गमादिदृष्टहेतुव्यपाश्रयेणजायमानाशुद्धिदृष्टांपरमशुद्धिनिवर्तयति ना दृष्टां, तस्याश्शास्त्रीयकर्मजन्यादृष्टेकनिवर्तनीयत्वात् । नहि गर्भ- निर्गमेण रजोनिस्सरणेनच कृच्छ्राद्यनुष्ठानवददृष्टमप्युत्पद्यतइत्यत्र प्र. माणमस्ति, येनानेनैव हेतुनाशुद्धिरदृष्टाऽपि संभवतीति कल्प्येत । अतएवात्रवचने “शुध्यत" इति वर्तमानप्रत्ययघटितेनैव पदेन शुद्धि- बोध्यते नादृष्टबोधको विधिशब्दःकश्चिदुपात्तोऽस्ति । किञ्च इदमिह तत्वं रजोनिर्गममात्राच्छुद्धिस्त्रीणांस्मयमाणा मानसव्यभिचारमात्रेबोद्धव्या न पुनर्वाचिके नतरां तु कायिके । तथा च शुद्धिप्रकरणे मनुराह- मृत्तोयैश्शुद्धा ते शोद्धा नदी वेगेन शुद्धयति । रजसा स्त्री मनोदुष्ट सन्यासेन द्विजोत्तमः ॥ (५-१०८) इति। याः पुनः स्मृतयो मानसविशेषणमनुक्त्वा व्यभिचारसामान्य- स्य रजसा शुद्धिं बोधयन्ति ताश्चमानसव्यभिचाररूपदोपविशेषता- त्पर्येणैव प्रवृत्ताइति मानववचनमवविवेचयति, सामान्य शास्त्रस्य विशेष शास्त्रानुमारित्वावश्यंभावात् । अनेनैवाभिप्रायेण “व्यभिचार ऋशंद 2 ·८ ॥ वयोनिर्णयः॥ शुद्धिगर्भे त्यागो विधीयते" इति (१-७२) याज्ञवल्कीयेवचने व्यभिचारपदं तद्विशेषपरं तच्च मानसरूपमिति व्याचचक्षिरे व्याख्या- तारः। अपिच यएव वसिष्ठः- स्त्रियः पवित्रमतुलं नैता दुष्यन्ति कहिंचित् । इत्यादिना स्त्रीणामीदृशी शुद्धिमस्मार्षीत् सएव एकविंशाध्याये स्त्रीणां मानसव्यभिचारदोषप्रसंगे चतुर्दिनसाध्यं प्रायश्चित्तं विधत्ते। तद्यथा "मनसा भर्तुरतिचारे त्रिरात्रं यावत्क्षीरोदनं भुञ्जानाऽधश्शयीत ऊर्ध्व त्रिरात्रादप्सु निमन्ना सावित्र्यष्टशतेन शिरोभिर्जुहुयात् पूता भवतीति विज्ञायते" इति । ननु किमर्थमिदं प्रायश्चित्तविधान, यावता रजोनिर्ग- ममात्रादेव मनोदुष्टायास्स्त्रियाश्शुद्धिरम्यधायि । सत्यमुक्ताशुद्धिः । सातु नादृष्टरूपां शुद्धिमाधातुमर्हति । द्विविधाह्यशुद्धिर्मानसदोषेऽपि भवति स्त्रीणां । तत्र मनसा पुरुषान्तरं कामयमानाया भोगातुरमनोवेग प्रक्षुभितं लोहितं स्वस्थानात्प्रच्यवितुमुपक्रमतइतीयमेका अशुद्धिः तथाच रागादपि रजोनिर्गमस्मर्यते- "रजश्चतुर्विधं ज्ञेयं रोगजं रागजं तथा । धातुजं कालजंचेति योषितां तु बुधोत्तमैः" ।। इति । तथाचरकाचार्यो महर्षिः पतञ्जलिरप्याह चिकित्सितस्थाने "हर्षेणोदीरितं रागात्सङ्कल्पाच मनोभवात् । विलीनं घृतवब्यायामोमणास्थानविच्युतम् ।। (अध्या १९-२८) इति । तेन च निषिद्धाचरणदोषेणासंव्यवहार्यत्वमापादयन्ती दुरितरूपा शास्त्र अगम्याद्वितीयाऽशुद्धिः । तत्राद्यापरमशुद्धिः लोहितापरपर्यायस्य ·॥ वयोनिर्णयः ॥ ९ रजसो निस्सरणेन निवर्तते । द्वितीयातूक्तवासिष्ठवचनसिद्धप्राय- श्चित्तानुष्ठानेनैव निवर्तनीयेति मानसव्यभिचारेऽपिप्रायश्चित्तमत्याव- श्यकमिति मन्यन्ते महर्षयः । लोकेऽपि हि परस्खाद्यपहारिणां स्तेना नां नापहृतस्वादिप्रत्याहरणमात्राच्छुद्धिरिष्यते किन्तु यथापराधं वि- धीयतएवराज्ञा दण्डोऽपि । एवंच यदेवंजातीयकं वचनजात प्रमाण- मूर्धन्यत्वेनावलम्बमानाःकेचिनिरङ्कुशमेव स्त्रीणां प्रचारं शास्त्रानु- सारेणापि स्थापयितुमन्तरध्यवस्यन्तस्तत्वार्थमिव बोधयन्ति ते शास्त्रा यमेव बाधन्ते अनादिकालप्रवृत्तिदृढीभूतंचार्यधर्मसेतुं विभिल्सन्ते । यदपि कथयन्ति पुराकाले हि स्त्रीणामैच्छिकएव प्रचारआसी. सर्वत्राऽपि । ताश्च तदा यथेच्छमेव स्वानुगुणं कमपि कमपि पुरुष भर्तारं स्वयंवरन्यायेन वृण्वानास्सुखमासन् । ततः कालेन सर्वत्र का. सुचित्संभावितं पातिव्रत्यविरुद्धमिवापवादवचनं किमपि श्रुतवन्तस्स्यु- रस्मदीयाःपूर्वे ब्राह्मणाः । ततश्चाधीरास्ते परापवादासहिष्णुतया मानि- नो महताऽपि क्लेशेनास्यापवादस्यावकाशप्रसक्तिरेव दूरतो निराकर- णायेति दृढं व्यवस्यन्तः ईदृशानि स्त्रीणां नियमनिर्बन्धशासनानि अकल्पयन्निति । तदपि स्ववासनानुसार्यसदभ्यूहमात्रं । दुर्मेधसां कि- ञ्चिज्ज्ञानांच प्राकृतानां खल्वेषा शैली, यदनादृत्य शास्त्रवचनमवमत्य च वृद्धोक्तानि यथाप्रतिभातं तत्तत्कार्येषु तिरश्चामिव प्रथमतः प्रवर्तनं कालेन च तत्र सत्यनिष्टानुभवे ततो निवर्तनमिति । नतु मनुव्यास वसिष्ठप्रभृतिप्नीश्वरकल्पेषु महर्षिप्वयं स्वभावश्शक्यश्शङ्कितुमपि । ते हि महात्मानो विदितवेदितव्याः प्रत्यक्षधर्माणः ईश्वरानुग्रहात् पुण्या तिशयाच्च विशिष्टज्ञानसंपन्ना नित्यसिद्धमेव वैदिकं धर्मजातमनुशश्शद- ·१० ॥ वयोनिर्णयः ॥ सुरस्मभ्यं । न ह्यस्मादृशैः क्षुबुद्धिभिस्सहोपमानमर्हन्ति महर्षयो नाम । नखलु क्रीडार्थमप्यशास्त्रीयोऽर्थस्तेषां वाचि संभावयितुं श- क्यः । स्मरन्तिहि । - "धर्मशास्त्ररथारूढा वेदखलधरा द्विजाः । लीलार्थमपि यद्युस्सधर्मः परमस्स्मृतः" ॥ इति । अपिचायं तर्ककुशल इदं प्रष्टव्यो भवति । ब्रूहि क्वनामायं भव- दभ्यूहो नावकाशं लभते । कळञ्जभक्षणसुरापानमांसभोजनपरदारगम. नादिषु सर्वेष्वपिहि निषिद्धेषु कर्मसु शक्यतएव एवमभ्यूहितुं पुरा काले कळञ्जभक्षणादिकं सर्वं बहुळमनुष्ठीयमानमेवासीदृषिभिरपि । तत श्च तत्रतत्र कश्चिद्दोषमनुभूतवन्तो महर्षयः पश्चादेव तत्तत्कार्यप्रतिषेध मारभन्तस्वशास्त्रेषु इति । अपिच नेयं निषेधशास्त्रमाने कल्पना विधिष्वपि शक्या निरूपयितुं । सन्ध्यावन्दनस्नानलपहोमदेवपूजना दिकं सर्वमपि पूर्वं नासीदेव । पश्चात्तु तत्तदनुष्ठातुं प्रवृत्ता ऋषयस्त- त्रतत्र कमपि गुणं दृष्टवन्तः पश्चादेव तत्सर्वं कर्तव्यतया स्वग्रन्थेषु व्य- लेखिषुरिति। बाढं अस्त्वेवमिति चेत् स्यादेवैतदेवं, यद्यस्मदीयमेव तर्क मनुसृत्य शास्त्राणि नेतव्यानीति स्थितममविष्यत् । स्थितेच तथा अस्मदूहमात्रेण सर्वव्यवस्थासिद्धौ शास्त्राण्यपि निर्विषयाणि परि त्यागमेवार्हेयुः । अभावाध्यस्मादृशस्य तर्ककुशलस्याधुनावधि शास्त्रा ग्याश्रयितव्यान्यभूवन् , नस्विदानीमपि तान्यावश्यकानि । अपिचैव मस्मदादीनामभ्यूहस्स्त्रीषु कारुण्याभिनयस्य भूमिकाभूतो न केवलं शास्त्रवैयर्थ्यमाने पर्यवस्येत्, अपितु गीतोक्तवर्णसायमेवास्थनिर्वह- णं भवेत् । तस्माच्छास्त्रीयधर्माधर्मविधिसेतुमूलोच्छेदहेतुरेवायं तर्का एसइत्यसदेतत् । महतानिय मेन महताच प्रयत्नेन नियंत्र्यमाणास्व.

·॥ वयोनिर्णयः ॥ ११ पिहि भूयान् धर्मविपर्ययस्स्त्रीषु संभवन्ननुभूयते, किमन वक्तव्य स्वच्छन्दएव प्रचारे सर्वतस्तासां परिकल्प्यमाने । अपिचैवमुपदेष्टारोऽपि मेधाविनः “परोपदेशे पाण्डित्यमि" ति परकीयास्वेव स्त्रीषु स्वच्छन्दप्रचारधर्मोपदेशमाचरन्ति, आत्मी- यासु पुनस्स्त्रीषु विपर्ययामावहेतोरुक्ताधिकमेव रक्षणाय जागरूकाः प्रयतन्ते न तत्रास्य तत्वोपदेशस्य फलोन्मुखता दृश्यते। आहच मनुः समंहि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् । यतन्ते रक्षितुं भार्या भर्तारो दुर्बलाअपि,, ॥ (९ ६)इति । ततश्च अन्तरात्मसाक्षिकएवायमर्थस्तस्य तस्य पुरुषस्य यद्धर्म विपर्ययामावहेतोः आवश्यकं स्त्रीनियन्त्रणन्नामेति सिद्धम् । ताश्च स्त्रियः यथावद्धर्मसिद्धये अग्निसाक्षिकं समन्त्रकंच यथा शास्त्रं विवाहाख्येन कर्मणैव परिग्रहमर्हन्ति नान्यथा । वैवाहिकंत्र कर्म शास्त्रीयत्वात् यथास्वकालमनुष्ठीयमानमेव धर्मो भवितुमर्हति नान्यकाले । शास्त्रीयाणि हि कर्माणि यथाशास्त्रविहित कालविशेष मपेक्ष्य क्रियमाणान्येव धर्मा भवन्ति नाकाले। कालश्च द्विविधो मुख्यो गौणश्चेति । तत्र यद्यपि द्रव्यममुख्यं भवति, कालस्तु मुख्यः, तत्र मुख्यएव काले क्रियमाणं कर्म मुख्यं भवति न द्रव्यं गौणमिति कृत्वा कर्मापि गौणं भवति । गौणेतु काले मुख्यद्रव्येण क्रियमाणमपि कर्म गौणमेव भवति न द्रव्यमुख्यतया तस्य मुख्यत्वं । अतएव मुख्य द्रव्यलाभलोभेन मुख्यकालातिपातो न कार्यइत्यादिशन्ति मुनयः- मुख्यकालं समाश्रित्य गौणमप्यस्तु साधनम् । न मुख्यद्रव्यलोभेन गौणकालप्रतीक्षणम्" ॥ इति । शद- ·१२ ॥ वयोनिर्णयः॥ तथाच कर्माङ्गेषु बहुविधेष्वपि कालो बलीयान्भवति । तद- त्र विवाहाख्येऽपि शास्त्रीये कर्मणि कतमो मुख्यः कालः कतमो गौण इति इदमिह प्राधान्येन विवेचनीयं । तत्रापि साधारणकालापेक्षया विवाहाङ्गभूतयोर्वधूवरयोर्वयोरूपः कालएव तावनिर्धारणीयः । यद्यपि वधूवरचेत्युभावप्याश्रित्यैव विवाहो नामात्मानं लभते । तथाप्यन्यतरस्यायं नित्योऽन्यतरस्य काम्यो भवति नोभयोस्साधार- णः । वध्वाश्चासौ नित्यो भवति वरस्यतु काम्यः। भवन्तिखलु अन्या न्यपि एवंजातीयकानि उभयाश्रितानि भूयांसि कर्माणि । तद्यथा प्रत्या ब्दिकादीनि श्राद्धानि यद्यपि कर्तारं भोक्तारंचेत्युभावप्याश्रित्यैव स्वरूपं लभन्ते । तथाऽपि कर्तुरेव तानि नित्यानि अकरणे दोषश्रव- णात् स्मरन्तिहि "मृताहं समतिक्रम्य चण्डालः कोटिजन्मसु" इति । भोक्तुस्तु सत्यामेव प्रतिग्रहेच्छायां तानि संबध्यन्ते नान्यथेति काम्यान्येव तानि । नहि श्राद्धमभुञ्जानः प्रत्यवतीति क्वचिदस्ति । तथा एकोपि विवाहो वरं प्रति काम्यः अकरणे दोषाश्रवणात् । नहि विवाहमकुर्वतः प्रत्यवायश्श्रूयते श्रूयतेत्वनामित्वे । "अनाश्रमी न तिष्ठेत क्षणमेकमपि द्विजः । आश्रमेण विना तिष्ठन् प्रायश्चित्तीयते हि सः" ।। (दक्ष १ १०) इति । नहि गार्हस्थ्यमेकमेवाश्रमइति शक्यं प्रतिज्ञातुं चतुर्णामप्या- श्रमाणां तुल्यवत्प्रमाणसिद्धत्वात् । कश्चिद्धीरो यावज्जीवमेव ब्रह्मचर्य श्रममविप्लवेन परिपालयन्नवतिष्ठेत । नहि तस्य किंचिद्रीयेत पुरुषा रह्मलोकफलश्रवणात् । तथाहि छान्दोग्ये "त्रयोधर्मस्कन्धाः ·॥ वयोनिर्णयः ।। १३ इत्याधुपक्रम्य "ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी अत्यन्तमेवात्मानमव- सादयन्नि" त्याद्युक्त्वा "सर्वएते पुण्यलोका भवन्ती" त्युच्यते । तथाच मनुना स्भर्यते । "यदि खात्यन्तिकं वासं रोचयेत गुरोः कुले । युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात् ।। आसमाप्तेश्शरीरस्य यस्तु शुश्रूषते गुरुम् । सगच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्रह्मणस्सम शाश्वतम् " ॥ इत्यादिना। "एवं चरति यो विषः ब्रह्मचर्यमविप्लुतः । सगच्छत्युत्तमं स्थानं न चेहाजायते पुनः" ॥ (२ २४३) इत्यन्तेन नैष्ठिकब्रह्मचारिणो ब्रह्मलोकप्राप्तिः । कश्चिदाजान सिद्धवैराग्यः पुरुषधौरेयो ब्रह्मचर्यादेव पारिवाज्यमाश्रममारोहेत् “यद हरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् ब्रह्मचर्यादेवमनदि" त्यादिश्रुतेः। नहीदृशावधिकारिणावकृतविवाहाविति कश्चिद्दोषस्तयोश्शङ्कितुं शक्यः प्रमाणाभावात् । प्रायेण ह्यधीरा अविरक्ताश्च प्रकृत्या प्राणिनइति भूयांसो विवाहं कामयन्ते । नैतावता सनित्यइति शक्यं वदितुमप्रामाणि- कत्वात् । सर्वेवा कामयन्तां, कोटिष्वेको भवतु तथाविधः । तत्र शास्त्रार्थ श्चरितार्थो भवति । काम्येच सति विवाहे यस्य स काम्यो भवति न तस्य तत्र वयोविशेषो नियन्तुं शक्यते, कामनाऽधीनत्वा त् काम्यप्रवृत्तेः, कामनायाश्चानियतकालत्वात् , नास्मिन्नर्थेऽस्य पुरुष स्यास्मिन्नेव काले कामउदेतीति नियमोऽस्ति । तथाच यदा कामयते विवाहं तदैव तं पुरुषोऽहतीति न वयोविशेषस्तत्र निमित्तं । काम- नायां सत्यामपितु, पुंसः क्वचन कालविशेषे स निषिध्यते "पश्चाशद्व- ·१४ ॥ वयोनिर्णयः ॥ त्सरादूर्ध्वं न कुर्यात्पाणिपीडनमि"ति । अकामनायां तु काम- माश्रमान्तरप्रतिपत्तिरेव युक्ता । तथाच स्मयते । "गार्हस्थ्यमिच्छन् बतिकः कुर्यादारपरिग्रहम् । ब्रह्मचर्येण वा कालं नयेत्संकल्पपूर्वकम् ॥ वैखानसोवापि भवेत् परित्राडथवेच्छया"। इति । तस्माद्वरवयोविशेषनिर्णये नाधिका विप्रतिपत्तिरिति वध्वाएव तावत् स निश्चेतव्यो भवति । तां प्रति विवाहस्य नित्यत्वात् । नित्योहि विवाहस्स्त्रीणां, उपनयनस्थानीयत्वात् (१) अकर णे दोषश्रवणाच्च । (२) विवाहोहि स्त्रीणामुपनयनाख्यसंस्कारस्थाने शास्त्रेषु विधीयते । तथाहि मनुः स्त्रीणां जातकर्मादीनि यथाकालं यथावच्चामन्त्रक कार्याणीत्यभिधाय विवाहाख्यं कर्मैव तासामुपनयन स्थानीयं समन्त्रकं चेति विधत्ते । अमन्त्रिकातु कार्येयं स्त्रीणामादशेषतः । संस्कारार्थ शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥ वैवाहिको विधिस्त्रीणां संस्कारो वैदिकस्स्मृतः । "पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया" ॥ (२६६) इति । न चात्र विवाहस्य स्त्रीषु वैदिकसंस्कारत्वमात्रमभिधीयते नो- पनयनताऽपीति शंक्यं । यतः पतिसेवागृहकृत्ययोः गुरुकुलवासाग्नि- परिचरणस्थानीयतां निरूपयति सएव । अपिचानन्तर श्लोकेन स्पष्टमे. तदाह "एषप्रोक्तो द्विजातीनापापनायनिको विधिः। उत्पत्ति- व्यञ्जकः पुण्यः" इति। यदि स्त्रीणामुक्तो विवाह उपनयनत्वेनाभिमतो

·॥ वयोनिर्णयः ॥
१५
न स्यात् , तदा कथमस्य उपनयनविधित्वेनोपसंहारो युज्येत । कथंचवा-
स्य जात्यभिव्यंजकतावचनमुपपचेत । ब्रह्मचारिप्रकरणे याज्ञवल्क्योपि
एवमाह "तूष्णीमेताः क्रियास्त्रीणां विवाहस्तु समन्त्रक" इति ।
तथा उक्तमनुवचनानुवादेन स्पष्टमाह व्याघ्रपादः "स्त्रीणामुपनय
स्थाने विवाहं मनुरब्रवीदि"ति । पितामहोप्याह "विवाह
एवोपनयस्स्त्रीणां वैदिकइष्यते” इति । उक्तपितामहवचनानुवादेन
यमोप्याह "विवाहंचोपनयनं स्त्रीणामाह पितामह" इति । तथा
बोधायनः तच्छेषसूत्रे
पुत्रायच दुहित्रेच समाना ब्राह्मणी क्रिया । इत्याद्युक्त्वा
वैवाहिको विधिस्त्रीणामोपनायनिकस्स्मृतः ॥
(१---१६) इत्याह ।
उपनयनंच द्विजातीनां नित्यमेवानुष्ठेयमिति प्रसिद्धं । तेनैवाह
कर्मणा द्वितीयजन्मवत्वरूपं द्विजत्वं सिध्यतीति शास्त्रसिद्धान्तः ।
तथाच याज्ञवल्क्यः-
"मातुर्यदग्रेजननं द्वितीय मौजिबन्धनात्
ब्राह्मणक्षत्रियविशस्तलादेते द्विजातयः ॥ (१-३९)
इति । मनुरपि-
"मातुरग्रेऽधिजन द्वितीय भौशिवधने ।
तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात्" ॥
(२-१६९) इत्युक्तमर्थमाह ।
तथाच यथैव पुमांसो वालकाउपनयनकर्मणा यथावदवश्यं
संस्क्रियन्ते असंस्कारे ब्राह्मण्यस्यैवाभावग्रसंगादिति एवं द्विजातिकुली
3

·॥ वयोनिर्णयः ॥ नाः कन्यकाअपि अवश्यमुपनयनस्थानापन्नेन विवाहकर्मणा संस्कर्त- व्याएव भवन्ति । यास्तु पुनर्विप्रकुलीनाअपिस्त्रियो नैतादृशेन विवाह कर्मणा संस्क्रियन्ते ताः ब्राह्मण्यादेव हीना भवन्ति । तस्मात्स्त्रीषु ब्राह्मण्यसिद्धेरैव मूलभूतत्वात् विवाहो नित्यएव भवितुमर्हति नजातु- चिदैच्छिकः । पुंसां पुनर्विवाहातिरिक्तेन उपनयनेनैव ब्राह्मण्यसिद्धे भवति विवाहः कामनाऽधीनः। (१) अतएवासंस्कारे ब्राह्मणकन्यानां दोषस्मयते । स्मर्यमाणश्च दोषो द्विप्रकारो भवति कन्यासंस्कारकर्मणि कर्तृभूतानां तत्पित्रादीनां कश्चित् , कश्चित्तु संस्कर्तव्यानां स्त्रीणा, । तत्र पित्रादीनां यथा "कालेऽदाता पिता वाच्यः" (९-४) इति मनुश्शास्त्रीये काले कन्यकामदातुः पितुर्वाच्यत्वमाह । वाच्यत्वंच तस्य निंद्यत्वमेव । निन्दाचात्र न केवलं कतिपयलौकिकजनवार्तामात्रात्, अपितु अवर्मा चरणजनितः पापरूपो दोषएव । सच दोषः कियान्, केनवा पापेन संमितः, इतितु विशेषांशमिदंतया मनुर्ननिरूपयति । स्मृत्यन्तराणितु दोषमिममदातॄणां पित्रादीनामीदृशतयाऽपि निरूपयन्ति । तथा हि याज्ञवल्क्य:- "पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्यामदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः" ।। (१-६३) इति कन्यादानाधिकारिणः पित्रादीन् क्रमण निर्दिश्य तेषां कन्या दानमकुर्वतां दोषमिदंतयाऽप्याह 'अप्रयच्छन्सयामाति भ्रूणहत्या -- ·॥ वयोनिर्णयः॥ १७ मृतातौ" इति । स्मृत्यंत्तरवचनान्यपि एवंजातीयकानि भूयांसि परस्तात् प्रदर्शयिष्यामः । अत्राहुः परे । "सत्यमुच्यते कन्यकादानमकुर्वतां तदधिकारि णां भ्रूणहत्यापापप्राप्तिस्स्पष्टं स्मृत्यन्तरेषु । मनुस्तु सामान्यतएव कं- चिदोषमिहाभिप्रेति न तादृशमधिकमिति गम्यते, यतोऽयं “वाच्य" इत्येतावन्मात्रमेवाह न पुनरधिकं । नच स्मृत्यन्तरेण एकवाक्यतया मनुवचनस्यापि तावदोषपरत्वकल्पनं युक्तं, एकवाक्यताया अनावश्यक त्वात् , असंभवाच । नहि स्मृतिवचनानां सर्वेषामेकवाक्यतयैवार्थ करणमावश्यकमिति निर्बन्धेप्रमाणमस्ति । न संभवत्यपिखलु एक वाक्यता सर्वत्रापि, भिन्नकालिकत्वात् भिन्नार्थत्वाच्च । मनुर्हि स्मर्तृषु प्राचीनइत्यविवादं । अन्येचा चीनाएव स्मारः। तत्रैवंसति प्राची नेन मनुना स्वकालस्थितवैवाहाद्याचारव्यवस्थाप्रदर्शनाय लिखितस्य वचनस्य तदर्वाचीनकालिकव्यवस्थाप्रदर्शकेन स्मृत्यन्तरवचनेन कथ मेकवाक्यता घटतां । अर्थभेदश्चानयोस्स्फुटतरः, एकत्र दोषसामान्यं अन्यत्रोत्कटो दोषो भ्रूणहत्यारूपः । तस्मादर्वाचीनानां याज्ञवल्क्य वसिष्ठबोधायनवामदेवभरद्वाजांगिरःप्रभृतीनामेवायमदातरि कन्यापितरि भ्रूणहत्याद्युत्कटदोषभ्रमावेशो विपरीतयुक्तिवादमूलकः, नत्वयं पुरातने मनावपि शक्यश्शंकितुम्" इति । अत्रेदं वक्तव्यं कथं तावन्मनोरन्येषांच स्मर्तृणां कालतः पौर्वा पर्यमध्यवसितमायुष्मता, ननच मनुस्मृतावेवादितः मरीचिवसिछाङ्गिरः प्रभृतयो मुनयस्तपोविशेषान्मनुनैव सृष्टाइत्युपान्यायते- .

·॥ वयोनिर्णयः ॥
"अहं प्रजास्सिमुक्षुस्तु तपस्तप्ला सुदुश्चरम् ।
पतीन् प्रजानामसज महर्षीनादितो दश ।।
परीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं ऋतुम् ।
प्रचेतसं वसिष्ठंच भृगुनारदमेवच" ॥ (मनु १-३५) इति ।
एतस्मात्कारणादङ्गिरःप्रभृतिभ्यस्तपितृभूतो मनुः प्राचीनएवे
त्यध्यवस्यामः । अस्तु मनुः प्राचीनः, स्मृतिरप्येषा स्मृत्यन्तरेभ्यः
पूर्वमेव लिखितेति कथमध्यवासासीः । ननु नायन्निर्णयो हेत्वन्तर
मपेक्षते । मनोः प्राचीनत्वे सिद्धेहि तत्स्मृतिरपि प्राचीनैवेति सिद्ध
मेव । यद्यप्येवं मन्यते मवान् । वयन्तु मन्यामहे अङ्गिरःप्रभृतीनां
स्मृतिभ्योऽर्वाचीनैव मनुस्मृतिस्यादिति, यतस्तेषां चरित्राणि तत्रतत्र
अंशतो मनुस्मृतावनूछते । द्वितीयाध्यायेहि योऽयमङ्गिरसः पुत्र
आंगिरसः तत्कृतमध्यापनमनुवदति पुरावृत्तत्वेन मनुः-
"अध्यापयामास पितॄन् शिशुरागिरसः कविः ।
पुत्रकाइतिहोवाच ज्ञानेन परिगृह्य तान्" ॥
(२-१५) इत्यादिना ।
अनेनचाङ्गिरःपुत्रकालापेक्षयाऽपि अर्वाचीना पूर्ववृत्ततच्चरित्रा
नुवादिनी मनुस्मृतिरिति स्थिते अङ्गिरःकालादपि प्राचीना मनुस्मृति
रिति भवदभ्यूहस्य कुतोऽवकाशलाभः । तथा दशमेऽध्याये वामदेव
भरद्वाजविश्वामित्राणामापत्कालिकमितिवृत्तं स्वोक्तार्थसंवादार्थमन्वाचष्टे
मनुः “श्वमांसमिच्छन्नार्कोऽत्तु धर्माधर्मविचक्षणः।
प्राणानां परिरक्षार्थ वामदेवो न लिवान ॥

·॥ वयोनिर्णयः॥ १९ भरद्वाजः क्षुधाऽऽर्तस्तु सपुत्रो विजने वने । बढीर्गाः प्रतिजग्राह पृथोस्तक्ष्णो महातपाः ॥ क्षुधाऽऽर्तश्चात्तुमभ्यागात् विश्वामित्रश्यजाधनीम् । चण्डालहस्तादादाय धर्माधर्मविचक्षणः" ॥ (मनु १० ----१८) इति । नहि वामदेवादिकालात्पूर्वमेव कृते ग्रंथे तेषां चरित्रस्यातीत त्वेनानुवादो भागी भवति । किंचात्र "धर्माधर्मविचक्षण" इतिविशेष णं प्रयुञ्जानो मनुः तेषां स्मर्तृत्वमपि पूर्वसिद्धमनुवदति । विपूर्वोहि चक्षिाख्यानकर्मा "येनस्तद्विचचक्षिरे" (ईशोपनिषदि मंत्र १४) इत्यादौ प्रयोगदर्शनात् । तथाच धर्माधर्मयोः विचक्षणः व्याख्याता स्मृतिप्रणेताऽपि सन्नित्यर्थः । ऋषीणां धर्माधर्मव्याख्यातृत्वंहि धर्मा धर्मबोधकस्मृतिकर्तृत्वरूपमेव । तथाच वामदेवादीन्ऋषीन् धर्माधर्म व्याख्यातॄननुवदन्ती मनुस्मृतिस्तत्स्मृतिभ्योऽर्वाचीनैवेति स्पष्टमवगम्य ते । तस्मात्स्मृतिषु त्वदभिमतरीत्या प्राचीननवीनभावकल्पनं दुस्सा- धं विपरीतवासनामूलकंच । अस्तुवा मनुस्मृतिस्सर्वतः प्राचीनैव । तथाऽपि तत्र मनुस्स्वकाल स्थितधर्मानुष्ठानप्रकारमेव संनग्राहेतिकथमवेदीः । स्मृतिहिंसा नेति हासः । नहि स्मृतयइतिहासमध्ये क्वचित्परिगण्यन्ते । नवा कस्यचि त्पुरुषविशेषस्यइतिवृत्तं धर्माधर्मादिरूपमैतिह्येन ता बोधयन्त्यो दृश्यन्ते । विशकलितवेदार्थसंग्रहरूपास्स्मृतयइतिहि डिण्डिमाघातः । प्रसिद्धो ह्ययमर्थः काव्यपथेष्वपि "श्रुतरिवार्य स्मृतिरन्वगच्छत्,, (रघु २) इत्यादौ । आदितएव स्पष्टमेतदाह मनु:- ·॥ क्योनिर्णयः॥ । "यःकश्चित्कस्यचिद्धर्मो मनुना परिकीर्तितः। स सर्वोऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः ।। सर्वतुः समवेक्ष्येदं निस्त्रिलं ज्ञानचक्षुषा । श्रुतिप्रामाण्यतोविद्वान् स्वधर्मे निविशेत वै ॥ (२-८) इति । एवमादितएवात्र प्रतिपाद्यमानोऽर्थःकात्स्न्येन वेदोदितएव ना- न्यमूलकःकश्चिदपीति प्रतिज्ञापूर्वकं प्रवृत्ता या मनुस्मृतिस्सा मनुकाले लोकस्थितमेवार्थ समग्रहीदितिकुतोऽयमपूर्वोपदेशो गृहीतो मेधाविना। नहि तत्तत्कालिकलौकिकचरित्रसंग्रहणाय प्रववृतिरे महर्षयः । धर्मा धर्मस्वरूपतत्फलतदधिकार्यादिनिरूपणायहि प्रावर्तन्त मुनयः । नहि धर्माधर्मादिकं लौकिकोऽर्थः "चोदनालक्षणोऽर्थोधर्मः" इति न्यायात् । स्मृतयोहि धर्मशास्त्रं 'धर्मशास्त्रंतु वै स्मृतिः” (२-... १०) इति मनुनैवोक्तत्वात् । धर्मशास्त्रभूतासुच स्मृतिषु तत्तत्कालिकलोकस्थिता र्थनिरूपणमेव क्रियतइति अत्यन्तविपरीतमिदंग्रहणं । एतेन स्मृतीनां भिन्नार्थत्वादेकवाक्यता न संभवतीत्यपि परा- स्तं, एकमूलकत्वात् स्मृतीनामेकार्थत्वोपपत्तेः । एकमेवाहि नित्यसि- द्धं वेदं तपोविशेषादीश्वरानुग्रहाच मूलमुपलब्धवन्तो महर्षयस्तदनु भावितमर्थमस्मापुंस्तत्रस्तत्र स्मृतिषु । नहि वेदार्थः कालभेदाद्विभिद्यते, नवा तत्र प्रकारभेदो भवति, मनुकालेहि वेदस्य कश्चिदर्थआसीत् , तदनन्तरकालेच तस्यैवार्थान्तरं, ततःपश्चाच्च ततोऽर्थान्तरमिति । एक एवहि वेदार्थस्सर्वत्रापि । एकस्यहि वाक्यस्य एकएवार्थों नार्थान्तरं । अर्थान्तरन्तु प्रतीयमानं बुद्धिभेदात्प्रतीयेत । बुद्धिभेदश्चायं नास्मादृश क्षुद्रजनबुद्धिबलावष्टम्भेन स्मृतिप्रणेतृप्वारोपयितुं शक्यते । स्मृतय ·॥ वयोनिर्णयः॥ २१ । स्तु ऐकरूप्येणैव वेदार्थ प्रत्ययायन्ति । यद्यपि वेदार्थों धर्मो बुद्धिदो- पादनुष्ठातृभिर्यथास्वाभिमतमन्यथानुष्ठीयेत कालविशेषे, तथाऽपि नाय मुख्यो धर्मो भवति नवा तदवबोधनाय स्मृतयः प्रणीयन्ते । अन्यथा ऽनुष्ठानेच तत् फलाय न प्रकल्पेत । लौकिकेषुत्वर्थेषु गृहप्रासादोद्यान शयनकटासनाभरणप्रभृतिषु कालभेदात्प्रकारभेदेऽपि फलोपयोगिता कथंचित्संपाद्येतापि न पुनरेषा नित्यसिद्धे वेदार्थे धर्मे । स्मृतयश्च नित्य सिद्धमेव वेदार्थमभिदधाना दृश्यन्ते, न पुरुषबुद्धिभेदाद्भिद्यमानं धर्म विष्ठवं निरूपयितुं प्रवृत्ताः । क्वचित्तु अधुनातनानामप्रमादाय फलाय प्रबलेष्वपि संभावितो धर्मविप्लवो निरूप्यमाणो निरूप्येत । तच त्व- दभिमतं मूलतएव निकृन्तति । इहचादातरि कन्यापितरि दोषवचने स्मृतिवचनानां नार्थभेदश्शक्यो निरूपयितुं । यथाहि पितृश्राद्धमकुर्वा- णमेकमेव पुरुषमुद्दिश्य कश्चिद्दुष्टोयमिति अपरस्स्वधर्मत्याग्ययमिति अन्यः पितृश्राद्धपरित्याग्ययमितिच भेदेन वदन्तोऽपि न भिन्नाभिप्रा यास्स्युः, तथा काले कन्यादानमकुर्वाणं तपितरं कश्चिदृषिनिद्योयमि- त्याह यथामनुः "कालेऽदाता पिता वाच्य” इति । कश्चिद्दुष्टइत्याह यथा- वसिष्ठः, "ऋतुमत्यां हि तिष्ठन्त्यां दोषः पितरमृच्छति" (१७ ६२) इति । कश्चित्भ्रूणहत्यावानित्याह ; यथा याज्ञवल्क्यः, "अप्रयच्छन्समाप्नोति भ्रूणहत्यामृतातौ" (१.६४) इति । न ह्येते विरुद्धाभिप्रायाइति शक्यं वदितुं। किंच सामान्यरूपेण दोष- वादिन्यस्मृतयो विशेषपर्थवसानं स्वयमेवाकाङ्क्षन्ति, सामान्यस्य विशे. पनिष्ठत्वात् , दोषपरिजिहीर्पोरास्तिकस्य विशेषरूपेण ज्ञानमन्तरेण ·२२ ॥ वयोनिर्णयः ॥ प्रायश्चित्तनिश्चयस्यासंभवाच्च ॥ क्वचित्तु सामान्येन दोषमभिधाय तद्विशेषरूपजिज्ञासायां तत्रैव स्मृतावनन्तरं तदपि निरूप्यते यथा वसिष्ठस्मृतौ "ऋतुमत्यां हि तिष्ठत्यां दोषः पितरमृच्छती" ति सामान्य नाभिधाय अनन्तरं "यावच कन्यामृतवस्स्पशन्ति कुल्यैस्सकामामभियाच्यमानां । भ्रूणानि तावन्ति हतानि ताभ्यां मातापितृभ्यामिति धर्मवादः" ।। इति दोषविशेषस्वरूपमप्युच्यतएव । यातु स्मृतिर्दोषसामान्य माह विशेषच न विकृणोति तत्र दोषविशेषबोधकस्मृति साकासवा- देकार्थत्वाच्च च्छागपशुन्यायेन तस्यास्स्मृतेविशेषबोधकस्मृतिभिरेक- वाक्यत्वमवश्यवक्तव्यं 'अर्थैकलादेकं वाक्यं साकाझं चेद्विभा- गेस्यात्' इति मैमिन्युक्तन्यायात् । तस्मादीदृशेषु वचनेष्वर्यमेदं परि- कल्प्य मनुरन्याभिप्रायः अन्येचान्यथामन्यन्ते तस्य ह्यत्र भ्रमः अयंतु यथार्थवादी, इत्यादिदुरभिप्रायभेदकल्पनं शास्त्रार्थनिर्णयसंप्र- दायानभिज्ञानां प्राकृतानामेव शोभते नात्र पदवाक्यप्रमाणविदः पण्डिता मुझन्ति । सर्वधाऽपितु कन्यादानमकुर्वतः पितुर्दष्टत्वाभिप्रा यस्सर्वेषां स्मृतिकृतां साधारणइत्ययमर्थो न प्राकृतेनापि निहोतुं शक्य ते । अलंच तावन्मात्रमेव प्रमाणं स्त्रीणां नित्यो विवाहइत्यत्रार्थे । नहि कन्याविवाहस्य काम्यत्वे तदकरणे दोषवचनं समञ्जसं भवति । नहि काम्यानि कर्माण्यकुर्वाणस्य क्वचिद्धर्मशास्त्रे निन्द्यतोच्यते । अकरणे निन्दावचनं च कर्मणो नित्यत्वे प्रमाणं । परमार्थतस्तु अष्टमवर्षरूपमु- ख्यकालमात्रोल्लङ्घने सामान्यतो दोषमाह मनुः यतोऽयं "कालेऽदाते" १ यत्तुपराशरमाधवीये स्मृतीनामेकवाक्यत्वं नास्तीत्युक्तमिति तत्भ्रान्तिमात्रं ·॥ वयोनिर्णयः ॥ २३ त्याद्याह । ऋतुपूर्वकालरूपगौणकालस्याप्युल्लङ्घनेतु भ्रूणहत्यारूपमु- स्कटदोषमाहुस्स्मृत्यन्तराणीत्ययमत्रनिष्कळङ्कश्शास्त्राभिप्रायइति पण्डि ता मन्यन्ते । तथा संस्कार्याणां कन्यानामसंस्कारे दोषस्स्मयते "पितुर्गेहेतु या नारी रजः पश्यत्यसंस्कृता"। भ्रूणहत्या पितुस्तस्यास्सा कन्या वृषळी मता" ॥ इति । अधिकमत्रोपरिष्टान्निरूपयिष्यते। तस्माद्ब्राह्मणकुलीनानां कन्या नामपि पुंसामिव विवाहः काम्यएवेति न शक्यं कल्पयितुं । अवि- वाहितानां ब्राह्मण्यस्यैवासिध्या स्वजातिभ्रंशापत्तेर्दुष्टत्वस्मरणाच्च नि- त्यएव स्त्रियं प्रति विवाहइति सिद्धम् । अत्र केचिदूहकुशलाः कल्पयन्ति । ऋषिकुमारिकाहि बढ्यो विवाहमलभमानाएव तपस्तेपुरित्युपाख्यायते महाभारते! यदि विवाह स्त्रीणां नित्यस्स्यात् कथं तास्तमकुर्वाणाएवावर्तन्त । तत्पितरोवा मुनयः कथमभिज्ञास्सन्तोऽपि न ततो विभयांबभूवुः । अत्यन्तवार्धके च सुभ्रूनाम काचिदृषिकन्या विवाहमात्मनः कारितवतीति शाह ण्युपाख्यायते । कथमेवमस्मदीयानां पूर्वेषां चरितमासीत् । यदाद चरितमशास्त्रीयं स्यात् तदा भगवान् बादरायणः किमर्थमिदमपचरितं महता ग्रन्थेन स्वयमुदाहार्षीत् । वरंहि ईदृशग्रन्थलेखनापेक्षया का- यान्तरमेवहि तस्य । तस्मात्पुरा काले स्त्रीणां विवाहः काम्यएवासी- तु, अथावश्यकस्सइति निर्बन्धकरणेऽपि ऋतोःपरमेव कदाचित्स कर्तव्यइतिच निश्चीयतइति ।

·२४ ॥ वयोनिर्णयः ॥ (१) अत्रोच्यते । सत्यं काश्चन कन्यकाअविवाहिताएव तप स्यन्तिस्मेत्युपाख्यायते । कथमेतावता तथाविधएवाचारसार्वत्रिकः पुरा कालइति शक्यं निश्चेतुं । नखलु प्राणिविशेषस्यान्यथाचरणमात्रं सार्व लौकिकमिति युक्तं परिग्रहीतुं । (२) अपिच उपाख्यानमात्रमेतद्भवति । न विधायकं । उ- पाख्यानानिच प्राणिविशेषस्य चरित्राणि परं यथाभूतमनुवदन्ति “इदं चरित्रमेव वृत्तमिति" न पुनरेषां धर्मत्वाधर्मत्वयोरपि व्याप्रियन्ते । तयोस्तु प्रमाणं विधिशास्त्राण्येव । उपाख्यानसिद्धान्यपि चरित्राणि यदि विध्यनुसारीणि स्युस्तदा भवन्त्युपादेयानि । अन्यानितु हेयानि भवन्ति अधर्मरूपत्वात् न तत्र पुरुषविशेषगौरवाद्रियते । लौकिका न्यपिहि महापुरुषानुष्ठितान्यपिच उत्कोचग्रहणप्रभृतीनि कर्माणि नीतिशास्त्रविरुद्धानि निराक्रियन्ते, किमु वक्तव्यमतीन्द्रियार्थे धर्मे । तथाच श्रुतिराचार्यवचनसरूपा शिष्याननुशास्ति "यान्यस्माकं सु- चरितानि तानि बयोपास्यानि नो इतराणि (तै २) इति । स्मृतिप्वप्याचारस्य विध्यनुसारिणएव ग्राह्यत्वं न तद्विरुद्धस्वेति स्पष्टं । तस्मान्नित्यतया शास्त्रसिद्धस्स्त्रीविवाहो नैवंविधकतिपय कन्यकाजनो पाख्यानबलावष्टंभन काम्यइति शक्यमन्यथयितुं । (३) यदपि कन्यापितरोवा कथमभिज्ञास्सन्तो नित्याय विवा हकर्मणे न प्रावर्तन्तइति, तदसत् । नहि ते न प्रावर्तन्तेत्युपाख्यायते । किन्तु प्रवृत्ताअपि ऋषयः प्रबलेन कन्यकायाः प्रतीपाध्यवसाधेन न सामागरमन्त । तदुक्तं वृद्धकन्योपाख्यानएव भारते शल्यपर्वणि “सा पित्रा दीयमानापि पति नैच्छदनिन्दिता" । (अध्या ·॥ वयोनिर्णयः ॥ २.५ ५३-७) इति । पितृधर्मश्चावश्यकं कन्यादानकरणमिति इममर्थ न महर्षयो मातुचिदन्यथाकुर्युः। अपिच कन्यकाच सुधून विवाहमनावश्यकमभिप्रयती पितु नं निराचकार किन्तु आत्मनः कामनाऽनुगुणगुणसम्पन्नःपतिर्ना स्तीति कृत्वा । तदेतदुच्यते तत्रैव "आत्मनस्सदृशं सातु भर्तारं नान्वपश्यत"। इति । तथाच विज्ञायते आवश्यकमपि विवाहं स्व- मनोरथा नगुणपतिलाभकामनावेशेन पर सुभनीङ्गीकृतवती, न विदं कर्मैवानावश्यकमितीति । कामनामूलकंच चरितं राजसतया गीताया मुक्तत्वेनासच्चरित्रतया कथेनु नाम धर्मगोष्ठयां परिगण्येत । धर्मबुद्ध्या शिष्टैरनुष्ठीयमानस्याचारस्यैव प्रमाणत्वात् । नहि विवाहाकरणमात्म नो धर्मइति बुद्ध्या सुभूस्तथा स्थितवती, किंतु स्वेच्छानुगुणवरालाभा दितिहि उपाख्यायते । तत्कथं दुराशामूलकं तस्याश्चरितं धर्म प्रमा णं स्यात् । अतएवप्रायेण दृष्टकामादिमूलकत्वसंभवेन आचारस्य पृथ. क्प्रामाण्यमेव नास्तीति निराकृतं भगवता भट्टपादेन- "दृश्यमानान्यहेतुलानात्र शास्त्रप्रमाणता ! तस्मादर्थसुखाङ्गलानाचारप्वस्ति धर्मता ।। वैश्यानां सेवकानांवा वैद्यानां नगरेपुवा । चरित्राणां यथाचार्थसुखाङ्गत्वं तथाऽस्विह । तस्माच्छ्रुतिस्मृनी एव प्रमाणं धर्मगोचरे" ॥ (जै. १--३-७) इति ॥ (५) अपिच । अतिमानुपशक्तिकाहि सुभ्रः । न तस्याश्चरि- तमस्मदीयाः कन्यकाअनुरुतुं शक्नुवन्ति । साहि विनैव गर्भवासादि कं कुणिनाम्ना महर्षिणा प्रभावादेवोत्पादिता, तदुक्तं तत्रैव -- - , .

·२६ ॥ वयोनिर्णयः ॥ "ऋषिरासीन्महावीर्यः कुणिर्गाग्र्यो महायशाः। स तप्बा विपुलं राजन् तपो वै तपतां वरः ॥ तपसाऽथ सुतां सुभ्रू समुत्पादितवान्विभुः" । इति । सा चात्मनस्तपोमहिम्ना क्षणेन युवतिः क्षणेनच कन्यका क्षणाच्च जरठा अथान्यथाच भवितुं शशाक, तथाच वर्ण्यते- "सा रात्रावभवद्राजन् तरुणी वरवर्णिनी। दिव्याभरणवस्त्राच दिव्यगन्धानुलेपना,, ॥ इति । नहि मानुषीणां कन्यकानामेवंविधो महिमा गातुचिदुपपद्यते । तस्मात्तच्चरित्रदृष्टान्तेनास्मदादिकन्यकानामाचारव्यवस्थापनं न कदा चिदपि घटते । (६) अपिच तथाविधमहिमशालिन्याअपि सुभ्रुवो विवाहाक- रणदोषात्परलोकएव नास्तीति अन्ततो भगवान्नारदश्शिक्षयांबभूव असंस्कृतायाः कन्यायाः कुतो लोकस्तवानघे। एवन्तु श्रुतमस्माभिर्देवलोके महाव्रते ॥ तपः परमकं प्राप्तं नतु लोकास्बया जिताः" । इति । नारदवचनाच्च वेपमाना सुभ्ररात्मसंभृते तपस्य) भागं पारितो- पिकमर्पयन्ती कथंचित् कंचिदृषि परिणीयैव लोकान्तरमगमदिति स्पष्टमुद्गुष्यते । तथाच अनन्यसाध्यतविशेषसंपन्नाममानुषशक्तिका सुभ्रुवं प्रत्यपि यस्य विवाहस्याकरणमात्रात्सत्यपि परमे तपसि . ते लोकान्तरमस्ती"ति महर्षिनारदो धीरं जगर्ज, तदपदेशाच्च तत्तादृश महिमाऽपि सुभ्रः न केवलं चकम्पे, कम्पमानाच आत्मनस्तपोऽध विवाहे शुल्कमाघोप्य तत्कामिनं कंचिदृषि विवाद्यैव लोकान्तरमगम- न १ ·॥ वयोनिर्णयः ॥ २७ त्, यस्यच विवाहस्याकरणेनापतितां न्यूनतां तादृशमपि तपो न परिहर्तुं समर्थतामापदे, तादृशो विवाहस्स्त्रीणामत्यन्तनित्यइत्यत्र कि. मन्यद्वक्तव्यमस्ति । तथाचेदं वृद्धकन्योपाख्यानमेकमेव मूर्धाभिषिक्तं प्रमाणं भवति, स्त्रीणां विवाहो नित्यइत्यत्रार्थे । स्थिते चैवं वस्तुतत्वे यदिदमेवोपाख्यानमवलम्व्य स्त्रीणां विवाहः काम्यइत्यस्यार्थस्य साध नार्थमुद्घोषणं तदत्यन्तबालिशानां साहसमेवेति बोध्यं । यदपि आ- वश्यकोऽपि विवाहः ऋतोः परस्तादेव कार्यइत्यस्मादाख्यानात् प्रती यतइति तदसाधु, तपोमहिम्ना विवाहार्हेवयसिस्थित्वैवतया विवाहकर- णात् । विस्तरेणचैतदुपरिष्टादुन्मथिष्यते। एतेन व्यासस्यापि किमर्थः ईदृशोपाख्यानलेखनप्रयासइति सपरिहासो मूर्खानुक्रोशस्समाहितो भव- ति वस्तुतत्वमविज्ञाय ज्ञानाभासमात्रेण कतिपयाचारबलमवष्टभ्य विवा- हस्य स्त्रीष्वैच्छिकत्वादिस्थापनार्थमुज्जृम्भमाणानां भवादृशानां त्वदभि- मतमूलादेव त्वदीयसंरम्भध्वंसनार्थीदृशोपाख्यानलेखनस्य अत्यावश्य- कत्वात् । एतेन उपाख्यानान्तराण्यपि व्याख्यातानि । तेषामपि अ- विधायकत्वात् , कामादिमूलकत्वेनराजसचरितत्वात् , अमानुषशक्ति कजनाचरितत्वात् , अन्ततोविधिविहितार्थपर्यवसायित्वात् , । अपिच स्त्रीणां विवाहो नित्यइति नायमर्थश्श्रुतिस्मृत्यादिगवेषणामपेक्ष्यैव वि- ज्ञातव्यः । प्रसिद्धो ह्ययमर्थः काव्यपरिशीलनवतां बालकानामपि यदाह प्रामाणिकः कविः कश्चिदृषिरूपकेण " अर्थोहि कन्या पर- कीयएव" इति । तस्मात्सिद्धं स्त्रीषु विवाहो नित्यइति ॥ नित्येच सति विवाहे स्त्रीणां कतमस्मिन्वयसि स मुख्यः, कदाचायमशास्त्रीयइति, इदमिदानी विचारणीयं । तत्र ऋतोः परमेव वयो ब्राह्मणस्त्रीणां विवाहकर्मण्यङ्गभूतो मुख्यः कालः, नातःप्राची - ·२८ ॥ वयोनिर्णयः :|| नमिति श्रुत्यादिसिद्धो अर्थइति अधुनातना मेधाविनः । गर्माष्टममेव वयो मुख्यः कालः, ततःपरस्तात् ऋतोः पुरस्ताच्च गौणः कालः,, ततः परंतु विवाहकरणमशास्त्रीयमेव सर्वधेति सांप्रदायिका मन्यन्ते ॥ अत्रायमाधुनिकानामुद्घोषः , प्रथमं तावत्प्रमाणमूर्धन्यभूतां श्रुतिमेवात्र परामृशामः । येतावन्मन्त्रा वैवाहिकेषु कर्मसु अङ्गतया शास्त्रेषु विनियुक्ताः, ते विचार्यमाणाः स्त्रीणां विवाह्यमानानां युवति भावमेव निर्धारयन्ति । यदि मन्त्रा अर्थवन्तरस्युः, यदिवा कर्मसंब न्ध्यर्थप्रकाशनमुखेनैव मन्त्राणां कर्मसूपकारता, सर्वधा नायमर्थो निरा- कर्तुं पार्यते । तथाहि मन्त्रलिङ्गान्यनुक्रमिप्यामः । (१) आदितएव विवाह्यमानायाः कुमार्याअवयवशो निरीक्ष णे कर्मणि विनियुक्तः “अघोरचक्षुरि "त्यादिमन्त्रः। सच वध्वा स्तात्कालिकी प्रौढावस्थामेव प्रत्याययति । तत्रहि वध्वास्सम्यग्दर्शनं सौमनस्यं देवकार्यकामना भर्तृसंबन्धिप्राणिसामान्यसुखकरत्वं चाथि धीयते । नहीदं सर्वमप्रौढावस्थया बालिकया विज्ञातुमपि शक्यं, दूरे तु तस्यास्तत्फलोपयोगिता । तस्मादुक्तार्थयोग्या विवाह्या वधूर्युवति रिति गम्यते । (२) तथा कन्यावियोगासहनेन तद्वन्धुजनोत्कण्ठायां जप्यो मन्त्र आलिङ्गनार्थत्वं विवाहस्य स्पष्टमाह । नाप्रौढाविवाहे तदा तदालिङ्गनं घटते । (३) “शन्ते हिरण्यमि" त्यादिमन्त्रे "मया पत्या तन्वं संसृजखेति कुमार्याः पनिशरीरसंसर्गउच्यमानस्तद्योग्यामृतुमतीमेव कन्यां व्यवस्थापयति ॥

·॥ वयोनिर्णयः॥ २९ (४) अन्यच्च मूर्धाभिषिक्तं लिङ्गं “सोमःप्रथमो विविद" इत्यादिमन्त्रोक्तं । तत्रहि मन्त्रे सोमगन्धर्वाग्निमनुष्याश्चत्वारोऽपि क्रमे- णोत्तरोत्तरं कन्यकानां पतयो दातारश्च भवन्तीति प्रतिपाद्यते । सोमादयश्च त्रयोऽपि देवाःक्रमाद्योनिरोमकुचरजःप्रादुर्भावकालेषु स्त्रीणां भवन्ति भोक्तारइति स्मयते स्मृतिषु पूर्व स्त्रियस्सुरैर्भुक्तास्सोमगन्धर्ववह्निभिः । भुज्यन्ते मानुषैः पश्चात् न ता दुष्यन्ति कर्हिचित् ।। व्यञ्जनेषुच जातेषु सोमो भुङ्क्तेच कन्यकाम् । पयोधरेषु गन्धर्वः रजस्यग्निः प्रतिष्ठितः" इति । तथाच रजःप्रादुर्भावोत्तरकालमात्रभोगाधिकारीयोऽनिस्तेन द- तैव कन्या मनुष्यस्य भार्या भवतीति प्रकृतमन्त्रार्थ पर्यवस्यति तथाच सिद्धमृतूत्तरकालमेव स्त्रियो मनुष्यस्य विवाहयोग्या भवन्तीति ॥ (५) पाणिग्रहणार्थे प्रयुज्यमानेन "अभ्णामित" इति मन्त्रेण सत्प्रजालाभार्थमिदं पाणिग्रहणं, आच जरावस्थायास्त्वां प्रति मे पति भावोऽस्त्वितिच वधूं प्रति वरो ब्रूते । नहि प्रजननयोग्यामवस्थाम- नापन्नां वालिकामुद्दिश्य इदं वचनं भागीभवति ।। (६) सप्तमपदनिष्क्रमणे “सखा सप्तपदाभवे" त्यादिना "एहि सूनृत' इत्यन्तेन मन्त्रेण ऋक्सामधुपृथिव्यादिदृष्टान्तपूर्वक मत्यन्तकामिनोयूनो मसल्लापवत्परस्परसख्यं स्त्रियं प्रति बहुप्रपञ्चममि धीयते वरेण । नखलु वरस्य यौवनावस्थामात्रेण इदं वचनं संभवति । अस्थानेहि तदा नर्मवचनं मन्त्रोक्तं प्रसारितं स्यात् । आशामोदकक- ल्पश्च सर्वो मन्त्रार्थः प्रसज्येत; यदि विवाह्या वधूरप्रौढावस्थास्यात् । ७.

·३० ॥ वयोनिर्णयः॥ (७) पतिगृहगमनाय रथमारोहन्ती वधूप्रति "उदुत्तरमा- रोहन्ती" त्यादिना वरेणोच्यमानमात्मश्वशुरप्रजास्नुषाधनादिकं प्रति नियन्तृभावरूपं प्राधान्यं तस्याः प्रौढावस्थामेव व्यवस्थापयति, बाला- यास्तच्छक्त्यनुपपत्तेः ॥ (८) पतिगृहगताया वध्वाअङ्के कमपि बालकं निवेश्य तस्मै फलानि प्रदाय आह वरः यथा फलानि प्रसवशीलानि एवमिय- मपि प्रसवशीला भवतु तथा गृहकर्मनिर्वाहकलमग्न्यतिथिपरिच- रणजागरूकलं मयासह शरीरसंबन्धञ्च चिरायानुभूय जराव- स्थायां पुत्रादीनामपि कर्तव्यविधैरुपदेष्ट्री भवतु" इति । न झुपदेशग्रहणायाप्यनर्हे शैशवे वयस्ययमों वध्वां वदितुं युज्यते यद्यापि दिनत्रयमात्रब्रह्मचर्यविधानमेकं तथामूर्धाभिषिक्तंचा- न्यच्चतुर्थदिने समावेशनविधानन्नामेत्यधिकमपि हेतुद्वयमत्रविषयेऽ- स्तीति कृत्वा तदुभयमपि औतार्थकोटावेकशिभिः परिगणित दृश्यते। तथाऽपि तयोरुभयोरपि केवलस्मार्तत्वाच्छौतमध्ये गणनमन- वधानमूलकमिति बोध्यं । स्मार्तमपि तदुभयं परस्ताद्विचारयिष्यामः । तदेवं वैवाहिकाः मन्त्राः कात्स्न्येन परामृश्यमाना उपपादितैरष्ट. भिलिङ्गैर्विवाह्यां वधू युवतिमेव व्यवस्थापयन्तीति । (१) अत्रब्रूमः ननुचभोः किं विवाहविषये विधिरेवास्तमुपा- गात्, यावता मन्त्रलिङ्गानुसारेणैवैतमर्थमभ्यहितुमभिनिविशसे । असत्यामेवहि चोदनायां लिङ्गमन्वेष्टव्यं भवति । चोदनाश्च ऋतुकाला- त्पुरस्तादेव स्त्रीणां विवाहं विदधानाः परश्शताउपलभ्यते। तथाहि मनुः ·॥ वयोनिर्णयः ॥ "त्रिंशद्वर्षों वहेत्कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकी। व्यष्टवर्षोऽष्टवर्षांवा धर्म सीदति सत्वरः ॥ (९-९४) इति । तथा संवतः "यावनलज्जते कन्या यावत्क्रीडति पांसुषु । यावत्तिष्ठति गोमार्गे तावत्कन्यां विवाहयेत् ॥" इति । वसिष्ठश्च "प्रयच्छेन्नग्निकां कन्यामृतुकालभयापिता ।" इति । यमः "विवाहंचोपनयनं स्त्रीणामाह पितामहः । तस्माद्गर्भाष्टमश्श्रेष्ठःजन्मतोवाष्टवत्सरः ॥” इति। व्याघ्रपादः उपायनोदितः कालः स्त्रीणामुद्वाहकर्माण । स्त्रीणामुपनयस्थाने विवाहं मनुरब्रवीत् ॥ इति । एवमन्याश्च चोदनाः प्रत्यक्षमेव स्त्रीणां विवाहं विदधाना अष्टमादीन् ऋतोरर्वाचीनान् वयोविशेषानेव विवाहकालान्व्यवस्थाप- यन्ति निर्विचिकित्सं। नहि प्रत्यक्षया चोदनया प्रतिपादितेऽर्थे तत्पृष्ठ- तोगामिना लिङ्गेन कश्चिदर्थान्तरमनुमातुमायस्येत्. नखलु करिणि विषाणशुण्डादण्डादिमण्डिते पुरतश्चक्षुस्सन्निकृष्टे पृष्ठतोगामिनं पुरुष लिङ्गमाश्रित्य "अश्वोयमिति" अनुमिमानो भवति श्लाघनीयप्रज्ञः तस्मान्न विधिसिद्धेऽर्थे विरोधिनो लैङ्गिकप्रत्ययस्य उन्मेषावकाशोऽ स्तीति ।। अत्राहुः परे। यद्यप्युदाहृताश्चोदनाः तथाऽपि न प्रत्यक्षो विधि- रुपलभ्यते श्रुतिषु 'इयद्धायनी वधू विवाहयेदिति' । उदाहृतास्तु चोद- 5 ·२२ ॥ वयोनिर्णयः॥ नास्स्मृतिप्वेवोपलभ्यन्ते। लिङ्गानि पुनश्श्रौतानि। किंचभोस्स्मृतिरप्र- माणमिति मन्यते भवान् , यत्प्रत्यक्षं विधिमुत्सृज्य कल्पनाप्रयासमनुभ- वसि । नाप्रमाणं स्मृतिः, किंतु श्रुतिवन्न प्रमाणमिति ब्रूमः । स्मार्तोऽपिहि विधि मूलश्रुतिमनुमापयन्नेव प्रमाणं भवति न स्वातन्त्र्येण । श्रौतञ्च लिङ्गं स्वानुगुणं कमपि विधिमनुमापयति । तथाच द्विविधो विधिसंपद्यते स्मातविध्यनुमितश्श्रीतलिङ्गानुमितश्चेति । तत्र यच्छीतलिङ्गानुसारि वय न्तदनुष्ठास्यामः । अथवा श्रौतलिङ्गानुसार्येव विधिायानिति कृत्वा सएवानुष्ठायिष्यते सर्वैरपि । स्मृतिकाराःखल्वर्वाचीनास्वस्वकालानुगु- ये कमिकमप्यर्थमभिहितवन्तस्स्युः नैवं श्रुतिः, तस्या नित्यत्वात् तद्बोधितएवार्थस्सार्वदिकइति निर्णेष्यामः । यद्येवं निर्णेष्यति का गतिस्मातानां विधीनां, अपरामर्शनिपुणाश्श्रद्धाजडा जना गति- विष्यन्ति, अप्रमाणंवा ते भवन्तु । तस्मात् स्मुत्युक्तचोदना विहाय श्री तानि लिङ्गान्येव तावत्परामृशामइति ॥ (२) अत्रोच्यते अपूर्वमिदमायुष्मतः पाण्डित्यं प्रमाणव्यवस्था पनंच । मन्त्रार्थवादानांहि आजानतएव विधिशेषतया समाम्नायमा नानां तदेकवाक्यतयैवार्थावबोधकत्वेन विधितः पृथक् क्वचिदप्यर्थे प्रामाण्यमेव न शक्यं कल्पयितुमिति जैमिनीयाः प्रतिजज्ञिरे । ब्रह्म मीमांसायां तु यद्यपि विध्येकवाक्यतापन्नानाममीषां तत्रैव परमतात्पर्ये ऽपि अवान्तरं किमपि तात्पर्यमभ्युपेत्य प्रतीयमानेप्वप्यर्थेषु प्रामाण्य मुपपादितं देवताधिकरणे । तथाऽपि प्रमाणान्तरप्राप्तिविरोधयोरसतो रेवान्यपराणां मन्त्रादीनां प्रतीयमानार्थेऽवान्तरं तात्पर्य नतु तद्विरो. धे प्राप्तौवेति तत्रैव घण्टाघोषः । एवंच सति प्रत्यक्षादिलौकिकप्रमाण विरुद्धमप्यर्थमर्थवादामन्त्राश्च न प्रमापयितुं शक्नुवन्तीति स्थिते किमङ्ग ·॥ वयोनिर्णयः॥ ३३ वकव्यं संप्रतिपन्नशब्दप्रमाणाविधिबाधितमर्थ व्यञ्जयितुमपि न प्रग- ल्भन्तइति । एतेन श्रुतिवत्स्मृतिर्न प्रमाणमिति श्रौतलिङ्गेन विध्य न्तरमनुमास्यामहइति प्रत्युक्तं । अन्यपराश्रुतसोहि प्रत्यक्षापेक्षयाऽपि दुर्बलाः, ऐदंपर्यप्रवृत्तसंप्रतिपन्नस्मातविधिविरोधेतु समुच्छसितुमपि हि न प्रगल्भन्ते ॥ (२) किंच नखलु श्रुतिरित्येव सर्वं वाक्यं सर्वत्रार्थे प्रमाण भवति, नवा स्मृतिरित्येतावतैव सर्वमप्यप्रमाणं । किंतु प्रमेयावगम सन्निकर्षविप्रकर्षाभ्यामेव प्रमाणस्य बलाबले इति व्यवतिष्ठते सिद्धा न्तः । प्रमेयावगमोपयोगीनिच प्रमाणानि सन्निकर्षतारतम्यात् श्रुति लिङ्गवाक्यादिभेदेन षोढा विभिद्यन्ते । तेषुच श्रौतं स्मात वा सन्नि- कृष्टं प्रमाणमपेक्ष्य विप्रकृष्टं दुर्बलं भवति, न तत्र जातिबलं किञ्चि दुपयुज्यते । तथाच पारमर्ष सूत्रं "श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थान समाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षान" (जै ३-३.१४) इति । अत्रच प्रमाणबलाबलव्यवस्थापके सूत्रे न श्रुतिशब्दो वेदवचनः, किंतु निरपेक्षतया बोधकश्शब्दः प्रमेयावगमेऽत्यन्त सन्निकृष्ट उच्यते । सच श्रौतस्मार्तावा न तद्विशेषइह विवक्ष्यते । लिङ्गादीनितु पञ्चापि प्रमाणानि उत्तरोत्तरं विप्रकृप्यन्ते प्रमेयबोधविषये । तत्र यद्यपि लिङ्गं श्रौतं भवतु, तथाऽपि तद्विपकृष्टमेव प्रमाणं । श्रुतिस्तु स्मृति सिद्धाऽपि लिङ्गापेक्षया प्रमेये सन्निकृष्दैव न किंचिद्विप्रकृप्यते । तथा च प्रमेयविप्रकृष्टम तएव दुर्बलं श्रौतमपि लिङ्गमपेक्ष्य सन्निकृष्टा स्मृति सिद्धाऽपि श्रुतिरेव प्रबलं प्रमाणं । अतएवानन्यथासिद्धेन “अहं गर्भमदधा" मित्यादिमन्त्रलिङ्गेन भर्तृजप्यत्वेन निश्चवावगतमपि "आरोहोरसम" त्यादिमन्त्रमागं स्मार्ती श्रुतिरन्यज व्यवस्थाप ·३४ ॥ वयोनिर्णयः ॥ यति "अन्योनामभिमन्त्रयेत" (आप. गृ. ३-९-११) इति । तदेतद्व्याचक्षाणाश्च प्रायः "इदंच “अहं गर्भमदधामित्या” दिलिङ्ग विरोधेऽपि श्रुतेर्बलीयस्त्वादि"ति स्मार्तश्रुतेश्श्रीतलिङ्गापेक्षया प्राबल्पं वस्तुसदुपपादयांबभूवुः । एकमेवच मन्त्रं विभिन्नेष्वर्थेषु बहुळं विनि- युञ्जानेषु स्मृतिवचनेप्वपि एषएव कृतान्तआस्थेयः । एकमेव पुरुषसूक्तं शिवविष्णुकुबेरवरुणाद्यनेकदेवताराधनेषु विनियुञ्जानानि स्मृतिवचना- न्युपलभ्यन्ते । तथा आग्नेये कर्मणि विनियुक्तानां "उद्बुद्धयस्खाग्ने" "अग्निर्धादिवः” इत्यादीनां मन्त्राणां बुधभौमादिग्रहाराधनेपि विनियोगस्मयते । नहि सर्वेविनियोगा मन्त्रलिङ्गमनुसरन्तीति शक्यं वक्तुं । प्रसिद्धमेतद्वैदिकगोष्ठयां । नहीदमनवगतवैदिकसंप्रदायः प्राकृतो विजानाति । एतेन श्रुत्यपेक्षया स्मृतेर्दुर्बलत्वादिति विरोधाधिकरणवर्ण नं निराकृतं भवति । श्रुतिलिङ्गादिष्वेकजातीयप्रमाणभूतयोर्ह श्रुति स्मृत्योस्सति विरोधप्रसङ्गे श्रुत्यपेक्षया स्मृतिहीनबला भवति । यथा एकामेवौदुम्बरी प्रति स्पर्शनं सर्ववेष्टनञ्चान्योन्यविरुद्धमर्थद्वयं श्रुत्यैव प्रमाणेन बोधयन्त्योश्श्रुतिस्मृत्योस्स्मृतिदुबलेति । यत्रतु विभिन्न जाती यप्रमाणन विभिन्नार्थबोधकता तत्र श्रुतिस्मृतिर्वा यतरा प्रमेय सन्निकर्ष वती ततरैव बलीयसी, तदुक्तं भट्टवार्तिके- नैव तावच्छ्रुतिस्मृत्योस्स्वरूपेण विरुद्धता । बलाबलपरीक्षावा प्रमेयद्वारिका हि सा ॥ तद्यस्यामेव वेळायां विरोधो दृश्यते तयोः । प्रमेययोरस्वरूपस्थं तस्यामेव बलावलम् ॥ (१-३-७) इति । तथा "भिन्नकक्षागते येच प्रमाणे तत्र धावतः । तयोश्शीघ्रण निणींते मन्धरं न प्रवर्तते ।। , ·॥ वयोनिर्णयः॥ ३६ : तद्धि दूरमपि प्राप्तमेकमप्यगतं पदं । इतरेण गतेनादावेकान्तेनैव जीयते" ॥ (जै सू १-३-३) इतिच । तत्रैवं सति प्रमाणवलावलनिर्णये यत्केचिद्वर्णयन्ति स्मृति चोदना विहाय मन्त्रलिङ्गमेव प्रबलमिहाश्रयामइति तत् प्रमाणख रूपतद्विशेषादिविमर्शविधुराणां यथाजातानामेव शोभते न पण्डिताना मिति सिद्धम् ॥ (४) अपिच विधिना कमविशेषेप्रथमविनियुक्ताः खलु मन्त्रा- स्तत्समवेतं कश्चिदर्थ प्रकाशयितुमर्हन्ति, नासति विनियोगे! तत्र यद्य- पि मन्त्रोऽर्थान्तरमेव स्वशक्त्या प्रकाशयितुमर्हति, तथाऽपि यादृशेऽ- र्थविशेषे चोदनयाऽयं विनियोजितस्तमर्थमतिवर्तितुं न प्रगल्भेत । लक्ष- णादिभिरपि विधियोधितमेवार्थमनुसरति न पुनस्स्वशक्तिमुदक्षिते। नहि राजचोदितो राजपुरुषश्चोदितविपरीते शक्तोऽपि प्रवर्तितुमर्हति । तथा चोदनाविपरीतेऽर्थे मन्त्रोऽपि न प्रवर्तते तद्यथा " रसि नेन्द्रे" त्यादिः कश्चिन्मन्त्रस्स्वशक्त्या यद्यपि मघवानमेव प्रत्या- ययति नार्थान्तरं । तथाऽपि “ऐन्द्रया गाईपत्यमुपतिष्ठत" इति चोदना गार्हपत्याग्न्युपस्थाने मन्त्रमिमं विनियोजयतीति अनुदीक्ष्यापि स्वशक्तिं गार्हपत्यमेवाग्निमुपस्थापयति। न ह्यत्र मन्त्रलिङ्गमात्रपरामर्शेन मन्त्रोऽयमैन्द्रएव कर्मण्यङ्गभूतइति व्यवस्थापनं घटते। नापि विधिबला दग्निपरत्वं लिङ्गवलाचेन्द्रपरत्वमित्युभयमप्यास्तामिति समीकरणं विदु- पामर्हम् | नवा पुराकाले मन्त्रोऽयमैन्द्रएव कर्मण्युपयुक्तआसीत् , पाश्चा- त्यस्तु कैश्चिद्विनियोगबलमवलम्ब्यार्थान्तरे गार्हपत्ये केनापि हेतुनोपयु- ज्यतइति प्राचीना चीनभेदकल्पनं साधु भवति । सर्वमेतदविदित कदाचन स्तरी- ·३१ ॥ वयोनिर्णयः ॥ श्रौतसंप्रदायानां संभिन्नबुद्धीनां व्यामोहमानं । तस्मान्नचोदनाविरुद्धे ऽर्थे विद्यमानमपि मन्त्रलिङ्गं क्रमते ॥ (५) अन्यच्च । इदं कर्मा नेनमन्त्रेण कार्थमिति कर्मविशेष प्रत्यङ्ग त्वे गृहीते ततस्तत्र कर्मणि तेन मन्त्रेण कश्चिदर्थोऽनुमीयेत परामर्शोत्तर मिवानुमानेन । अगृहीताङ्गभावेनतु मन्त्रेण न कश्चिदर्थो निर्धारयितुं पार्यते । तथाचाङ्गभावग्राहकं किञ्चन प्रमाणं प्रथममुपजीव्यैव मंत्रः कञ्चिदर्थविशेषं गमयितुमीष्टे । भवदभिमतानांच मन्त्राणां वैवाहिक एव कर्मण्यङ्गत्वं नान्यत्रेति प्रथममिदंके न प्रमाणेन निरचैषीदायुष्मान् नहि श्रौतएव विनियोगविधिश्शक्यः कश्चित्प्रदर्शयितुं । लिङ्गेनैवाङ्ग- त्वस्याप्युन्नयनेतु दुर्वारं परस्पराश्रयत्वं । ततश्च स्मार्तएव विधिः प्रथम मङ्गत्वग्रहणाय प्रमाणत्वेन शरणीकरणीयः । शरणीकृतेच तस्मिन्प्रा- थमिकेन तेन प्रमाणेन यदि मन्त्रलिङ्गं विरुध्यते तदा न लिङ्गेन तस्य प्रमाणस्य बाधश्शक्यो वदितुं । नहि तदेवोपजीव्यात्मानं लभमानं लिई तस्यैव बाधक.मिति युक्तं कल्पयितुं। तद्बाधेह्यङ्गभावएवमन्त्रस्य बाध्येत। असतिचाङ्गभावे कुत्र कमर्थं साधयिष्यति मन्त्रलिङ्गं । वयोविशेष निर्णयांशो बाध्यते अङ्गत्वबोधकांशः परमाश्रीयतइति त्वर्धजरतीय मन्याय्यं । तस्मान्नोपजीव्यप्रमाणविरुद्धमर्थ मन्त्रलिङ्गं गमयितुमीष्टे ॥ (६) किश्चान्यत् । मन्त्रोक्तार्थानां विवाहकालावच्छेदेन वधू संबन्धित्वग्रहणमन्तरेण न तदुपयोगिबघूवयाविशेषरूपानुमापकत्वं लिङ्गस्य संभवति । नहि परामर्शमन्तरेण लिङ्गज्ञानं क्वचिदनुमापकं दृष्टं । तत्संबन्धित्वग्रहश्च स्मृत्यधीनइति त्वदुदाहृतलिङ्गानां लिङ्गत्व मपि स्मार्तमिति समानमेव विधिलिङ्गयोस्स्मार्तत्वं । समानेच विधि लिङ्गयोस्स्मातत्वे विधिस्त्वविरुद्धं लिङ्गमाभासीकरोति ॥

·वयोनिर्णयः (७) अपिच विध्युत्तरकालमेव मन्त्रस्य प्रवृत्त्या विधिरुपक मस्थः, मन्त्रश्च पाश्चात्यइति स्फुटं । उपक्रमस्थेन च प्रमाणेन दुर्बले नापि योऽर्थो बोधितस्तमेवार्थ प्रबलमपि पाश्चात्यं प्रमाणमनुसरति कथंचिदन्यथानयनेनापि, नतु ततो विपरीतं । नापि पाश्चात्यानुसारे ण प्राचीन दुर्बलमप्यन्यथा नीयते । तथाहि वारुणेष्टिः “यावतोऽश्वा न् प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणांश्चतुष्कपालान्निर्वपेत्, (तै. सं. २-३-१२) इति विधिवाक्येन प्रबलेन यद्यप्यश्वप्रतिग्रहीतुरेव कर्तव्यत्वेन स्पष्टमवगम्यते । तथाऽपि “प्रजापतिर्वरुणायाश्चमन यदि” त्यादिरुपक्रमस्थस्तदर्थवादस्स्वयं विध्यपेक्षया दुर्बलोऽप्यश्वदातु रेवेमामिष्टिमवगमयति। ततश्च प्रबलदुर्बलयोर्विध्यर्थवादयोविरोधप्रसङ्गे दुर्बलमप्यर्थवादमुपक्रमस्थत्वाहूलीयासमाश्रित्य तदनुसारेण पाश्चात्य विधिवाक्यमेव प्रबलमपि लक्षणाऽऽदिना दातृपरतया परिणीयते । प्रसिद्धश्चायमर्थः पूर्वतन्त्रे तृतीयाध्याये "अचोदितंच कर्मभेदात्" (३-४ - ३०) इत्यधिकरणे। एवं दुर्बलेनापि स्मार्तविधिना पौर स्त्येन बोधितं विवाह्यवधूनां वयोविशेषमनुसृत्यैव पाश्चात्यानि मन्त्र लिङ्गानि कथंचिदपि नेतव्यानि । इहहि विवाहालम्बनभूतयोर्वधूवर योर्यथाशास्त्रं वयोलक्षणादिनिर्णायको विधिसर्वतःपुरस्तात् प्रवर्तते । ततःपरमेव विवाहविधिः तदनन्तरञ्च तदङ्गभूतमन्त्रप्रवृत्तिरितिक्रमः तथाच परमोपक्रमस्थं वयोनिर्णयविधि जघन्यानि लिङ्गानि न बाधितु मुत्सहन्ते । विधिरपिहि उपक्रमसिद्धमर्थमतिवर्तितुं न क्षमते, किम वक्तव्यं पुरुषबुद्धिकल्पनाधीनं लिङ्गमौपक्रमिकमर्थं नातिक्रामतीति ।। (८ A.) किञ्च कालान्तरभाविनमर्थमादायापि कथंचिन्मन्त्र लिङ्गानि सावकाशानि भवितुमर्हन्ति । विधीनां पुनर्लिङ्गबलावष्ट ·३८ ॥ वयोनिर्णयः॥ म्भेन स्वार्थे बाध्यमानानां न कश्चिदन्योऽवकाशश्शक्यः कल्पयितु. मिति वैयर्थ्यमेव प्रसज्येत । ततश्च "आनर्थक्यप्रतिहतानां वि. परीतं बलाबलमि" ति न्यायेन स्मातरपि विधिभिरेव श्रौतान्यपि लिङ्गानि अर्थान्तराविषयतामापाद्यन्ते, नपुनरन्यथाचरितालिङ्गैरता- दृशानि विधिशास्त्राणि बाधितुं शक्यन्ते । यदुक्तं स्मार्तविधीनामृषि प्रणीतानां तदातदातनदेशकालाद्यानुगुण्येन कल्पितत्वशंकाप्रसरेण हेतु दर्शनन्यायादप्रामाण्यसंभावनया नोपादेयत्वमिति, तत् साहसमात्रं । नहि महर्षयो देशं कालमन्यद्वा किंचिदनुसरन्तः तादर्सेन धर्माधर्म विषयेऽपि शास्त्राण्यन्यथाकुर्वन्तीति युक्तमस्मदादिष्विव कल्पयितुं । न हि लोकरीत्यनुसारेण धर्ममन्यथाकुर्वन्तः प्रमाणभूता भवितुमर्हन्ति व्यवस्थितत्वाधर्माधर्मयोः । अस्मादृशाः खल्वधोरबुद्धयः कलुष- हृदया दृष्टानुसारेण शास्त्रमप्यन्यथानेतुमभिनिविशामहे । नख- ल्विदानीन्तनानामस्माकमिव प्राचामपि महर्षीणां स्वभावआसीदिति शक्य संभावयितुं युक्तंवा । ते हि विदितवेदितव्याः प्रत्यक्षधर्माणः परावरज्ञा असिधारावतन्यायेन धर्मपथं परिपालयन्तस्तमेव मार्ग- मस्मानप्युद्दिश्योपदिष्टवन्तः न तत्र देशकालाद्यनुसरणहेतुगन्धोऽप्यस्ति एतेन . स्मृतिप्वपि अवान्तरावीचीनप्राचीनकालाद्यनुसायनिरूपण कल्पनं परास्तं (< B.) अपिच भवेदेतदेवं लौकिकेष्वर्थेषु । प्रथमं यथाक- थंचित्कस्यचित्कार्यस्यानुष्ठानं ततस्तत्र गुणदोषावनुभूय सदनुसारेण पश्चादन्यथाकरणं ततश्च कश्चित्प्रकारभेदइति तत्तत्प्राण्याभिमता. नुगुणत्वालौकिकप्रवृत्तेः । कश्चित्क्वचिदेकधा प्रवर्तते कश्चित्तु तत्रै- वान्यथा वर्तते कश्चित्तु नैव प्रवर्तते। न ह्येतावता तेषु किञ्चित्पुण्या- , ·॥ वयोनिर्णयः॥ ३९ पुण्यात्मकमदृष्टतारतम्यं शक्यं वदितुं । वैदिकाः पुनरर्था नित्याएव भवन्ति, नत्वेषां पौरुषेयानुभवमूलकगुणदोषसंभावनया कालभेदेन च नातुचिदन्यथाकरणं संभवति । अज्ञातोहि धर्मो नानुष्ठातुं शक्यतइति अनुष्ठानात्प्रागेव तज्ज्ञानमावश्यकं, यद्यनुतिष्ठासति । तथापूर्वपूर्वोऽप्य- नुष्ठाता प्रथममनुष्ठेयार्थरूपं धर्म प्रमायैव पश्चादन्वतिष्ठदिति धर्माधर्म ज्ञानसामग्री काचिन्नित्यसिद्धैवाभ्युपगन्तव्या, नत्विदानीन्तनी सा । नापि पूर्वसिद्धप्रमाणबोधितो धर्मस्वाभिमतानुसारेण केनाप्यन्यथा क्रियते । यदि कश्चिदन्यथाकरोति नाय धर्मो भवितुमर्हति । अतएव न महर्षयोऽपि वेदबोधितं धर्मस्वरूपं कालानुगुण्येन विभिन्दन्ति, भै- षज्यानीव स्वानुभूतानि प्रामाणिकाः । अपितु यथादृष्टमेव वैदिकमर्थ जातं स्वग्रन्थेषु स्मृत्याख्येषु स्फुटं बोधयन्ति । न तत्र कश्चिदाधुनि- कोऽर्थइत्युत्प्रेक्षा घटते । अनुभवोऽपि तेषां वेदमल कएन नास्सादृश- स्येव लोकमूलक: "श्रुतिं पश्यन्ति : यस्मरन्ति च तथा स्मृति मि" ति मनुस्मृतेः । अतएवार्याची कालभव अपि स्मृतयः पूर्वसिद्ध मेव वैदिक धर्मजातमवबोधयन्तीति दर्थोनित्यएव नार्वारका इति शक्यते वक्तुं । तदाह भगः .हाभाष्यकारः “यद्याप्या. याखसौ वर्णानुपूर्वी सा अनित्ये" ति । युक्तश्चैतत् नह्यस्मादि- भिः कृतेषु ग्रन्थेषु ज्योतिष्टोमोऽनुष्ठेयः अग्निहोत्रंक कर्तव्यमित्यादि लेखनमानेगा ज्ये तिटोमादिधर्मोऽपीदानीन्तनइति भवति । एवमेवार्षे प्वपि ग्रन्थेषु वोध्यं । ऋषयोह्याधुनिक प्रर्थ लेशतोऽप्यनिरूपयन्तः पूर्वसिद्धमेव वेदार्थभस्माधु: (८--३)। (८ C.) अपिच किं लोकानुभवोत्तर कालं शब्दप्रवृत्तिः, किं वा शब्द तत्वमुपलभ्य लोकप्रवृत्तिरिति किञ्चिद्विशतु भवान् ।

·॥ वयोनिर्णयः ॥ . लोकतोऽर्थमनुभूय तदनन्तरमेव तदर्थबोधकशब्दरचनेतिचेत् , वाढमेवं स्यात् लौकिकेप्वर्थेषु । अलौकिकेषु पुनर्धर्माधर्मेषु नैवं शक्यते । धर्मा दिष्वपि चैवस्यादिति दृष्टानुसारात्कल्पयामीतिचेत् यद्यप्येवं कल्पयति भवान् । श्रुतिरपियेवं सत्यनित्या प्रसज्येत । अस्तु सऽप्यनित्या, को दोषइतिचेत् नूनमत्र न भवतोदोषः कश्चित्प्रतिभाति । ऋषयः पुन रतीन्द्रियार्थकुशलाअपि व्यासादयो बिभ्यति ईदृशमर्थमभिधातुं । ते हि आब्रह्मणः आच अधुनातनात् पुरुषात् सर्वेषामपि नित्यसिद्धाच्छ. ब्दादेव अलौकिकधर्माद्यर्थानुभवः न लोकानुभवोत्तरकालं तथाविधशब्द प्रवृत्तिरित्युपदिशन्ति । अपिच अनुभवोपिहि जायमानः पूर्वसिद्धां सामग्रीमनपेक्ष्य न धर्मादिषु कस्यचिदवकल्पते । साचेत्सामग्री लोकानु भवाधीनात्मलामा हन्त दुर्वारं परस्पराश्रयत्वं । किंच स्रष्टव्यविचित्र तरजगद्विम्बज्ञानमपि स्त्रष्टुस्सतो ब्रह्मणस्सृष्टिपूर्वसिद्धात् वैदिकादेव शब्दादुत्पद्यतइति कथमेषोऽनित्यइति कल्पनाघटतां । तथाच भगवान् बादरायणः “शब्दइतिचेमातःप्रभादि" ति “अतएव च नित्य खमि" तिच (व्या. सू. १-३) आचार्येण शबरस्वामिनाऽप्यय मर्थो विस्तरेण निरूपितः । लौकिकेप्यर्थेषु चिकीर्षितप्रकारमविज्ञा य न प्रवृत्तिरूपपद्यतइति पूर्वसिद्धैवावश्यंज्ञानसामग्री कल्पयितव्या । किसंग वक्तव्यमलौकिकप्वर्थेषु । तस्मादसदेतत् यद्वेदानुसारिणीषु मन्वादिस्मृतिषु अर्वाचीनकालानुसायनिरूपणमिति दुर्मेधसामुत्प्रेक्षा । (<D.) यदपि पूर्वतन्त्रे विरोधाधिकरणे हेतुदर्शनात्स्मृती नामप्रामाण्य मुद्भावितं न तद्वैदिकमार्गानुसारिणीनां मन्वादिस्मृतीनां, अपितु शाक्यादिवेदवाह्यस्मृतीरुद्दिश्यैवेति, तत्वं विजानातु भवान् । तदुक्तं तन्त्रवार्तिके " यान्येतानि वगीविर्निपारगृहीतानि किञ्चित ·॥ वयोनिर्णयः॥ ४१ मिश्रधर्मकन्चकच्छायापतितानि लोकोपसंग्रहलाभपूजाख्यातिप्रयोज नपराणि त्रयीविपरीतासंबन्धदृष्टशोभादिप्रत्यक्षानुमानोपमानार्थापत्ति प्राययुक्तिमलोपनिबद्धानि सांख्ययोगपाञ्चरात्रपाशुपतशाक्यानिर्ग्रन्थ परिगृहीतधर्माधर्मनिबन्धनानि विषचिकित्साक्शीकरणोच्चाटनोन्मादना दिसमर्थकतिपयमन्त्रौषधिकादाचित्कसिद्धिनिदर्शनवलेन अहिंसासत्य वचनदमदानदयादिश्रुतिस्मृतिसंवादिस्तोकार्थ गन्धवासितजीविकाप्राया थर्थान्तरोपदेशीनि यानिच बाह्यतराणि म्लेच्छाचारभिश्रकभोजनाचरण निबन्धनानि तेषामेवैतच्छ्रुतिविरोधहेतुदर्शनाभ्यामनपेक्षणीयत्वं प्रति- पाद्यते" इति ॥ (८E.) अपिच हेतुमूलकत्वकल्पने स्मृतित्वमेव आसामपेया त् । महर्षयोहि ज्ञानातिशयशालिनो यथाभूतं वेदार्थमनुभूय तमेवा थं शब्दान्तरेणास्मदाद्युद्देशेन स्मरन्तीतिहि प्रसिद्धं शास्त्रेषु । तथाच मानवे स्मयते- "श्रुतिं पश्यन्ति मुनयः स्मरन्तिच तथा स्मृतिम् । तस्मात्प्रमाणमुभयं प्रमाणैः प्रमितं भुवि" ॥ इति । तथाविध स्मृतिवाक्याथै यदिहेतुमूलकत्वं कल्प्यते तदाऽपूर्वएवा यमर्थों भवितुमर्हतीति तस्य वेदार्थानुभवमूलकस्मृतिरूपतैवहि वाध्येत । नहि श्रुत्यर्थवक्तृणामृषीणां वाचः पौरुषेयत्वेन तदभिहितोऽर्थोप्यवेदा र्थस्स्यात् । योहि वक्तृवाचः पौरुषेयत्वेन तदुक्तोऽप्यर्थोऽश्रुत्यर्थइति मन्येत, स वेदमप्यवेदं मन्येत वेदवक्तुरिदानीन्तनस्य वाचोऽपि पौरुपेयत्वेन तत्प्रकाशितवेदस्यापि अवेदत्वावश्यंभावापातात् । तद - प्युक्तं वातिके -- ·४२ ॥ वयोनिर्णयः ।। वेदोहीदृशएवायं पुरुषैर्यः प्रकाश्यते । स पठद्भिः प्रकाश्येत स्मरद्भिवेति तुल्यभाक् ॥ अनुच्चारणकालेच संस्कारैरेव केवलैः । तत्कृतस्मरणैर्वाऽयं वेदाध्यतृषु सिष्ठति ।। तेनार्थ कथयद्भिर्या स्मृतार्था कथ्यते श्रुतिः । पठिताभिस्सयानाऽसौ केन न्यायेन बाध्यते" ॥ इति । अपिच वेदमूलकस्य स्मरणस्य यत्किञ्चिदृष्टहेतुमूलकतां वद- तो मूलभूतवेदार्थएवायं हैतुकत्ववादः पर्यवस्येत् । मनुरपि स्मृतेहेतु मूलकत्वकल्पनेनावज्ञां कुर्वाणो वेदनिन्दकएव भवतीत्याह "योऽवमन्येत तेतूभे हेतुशास्त्राश्रयानरः । स साधुभिर्वहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः" ॥ इति । ते इति अतिस्मृतीइत्यर्थः । एतेन "अपरामर्शनिपुणाश्श्रद्धाज- डाः केचनपरं स्मृतीनामनुष्ठातारस्स्युरि"ति प्रत्युक्तं । परामृशन्त एवहि सूक्ष्मदर्शिनः पण्डितमणयो वैदिकस्मृतिबोधितमप्यर्थं वेदबोधि तादविशिष्टं निश्चिन्वन्तस्तुल्यवदेवानुतिष्ठन्ति, नापरामर्शी स्थूलदृष्टी रागाभिनिविष्टबुद्धिः प्राकृतोऽमुमर्थ र मधिगन्तुमपि शक्नोति ॥ पेच वैदिके पथि वर्तमानानां त्रैवर्णिकानां संप्रतिपन्नप्रमाण भावप्वपि स्मृतिविधिषु हेतुमूलकत्वशङ्काकरणमेव तावन्न युज्यते । एवंसति सर्वत्रापि विधिषु कस्यचितोरुत्प्रेक्षासंभवेन शास्त्रमात्राप्रा- माण्यप्रसंगात् । काहि विनिगमना, अयमेव विधिहतुको नायमित्यत्र, सर्वत्राप्यौत्प्रेक्षिकहेतोस्सुलभत्वात् । तथाच लोकायतिकवादग्व पर्य- बसानमापद्येत । ते खल्वेवगाहुः

·॥ वयोनिर्णयः॥
"अग्निहोत्रं त्रयोवेदास्त्रिदण्डं भस्मकुण्ठनम् ।
बुद्धिपौरुषहीनानां जीविका धातृनिर्मिता ॥
ततश्च जीवनोपायः ब्राह्मणैर्विहितस्त्रिह ।
मृतानां प्रेतकार्याणि न बन्यद्विद्यते कचिदि"त्यादि ।
तस्मात् स्मृत्यर्थेषु हेतुमूलकत्वकल्पनं कल्पयितुरेव बुद्धिदोषः ।
सच प्रादुर्भवन् लोकायतिकमतगर्तमेव नियतमवपातयेत् । विस्तरेण
चैतद्विरोधाधिकरणे तन्त्रवार्तिके शङ्काग्रन्थे निरूपितं । तथाहि ।
"तस्माद्यथाविरोधेऽपि पठ्यमानप्रमाणता ।
पठितस्मर्यमाणानां तथैवेत्यवधार्यताम् ॥
गृह्यमाणनिमित्तवाद्यधुच्येताप्रमाणता ।
उत्प्रेक्षणीयहेतुवात्सा सर्वत्र प्रसज्यते ॥
रागद्वेषमदोन्मादप्रमादालस्यलुब्धताः ।
कवा नोत्प्रेक्षितुं शक्यास्स्मृत्यप्रामाण्य हेतवः ।।
अदुष्टेन हि चित्तेन सुलभा साधुमूलता ।
दुष्टमूलखलाभस्तु भवत्याशयदोषतः
कावा धर्मक्रिया यस्यां दृष्टो हेतुर्नयुज्यते ।
कथंचिद्वा विरुद्धवं प्रत्यक्षश्रुतिभिस्सह ॥
लोकायतिकमूर्खाणां नैवान्यत्कर्म विद्यते ।
यावत्किश्चिददृष्टार्थं तदृष्टाहि कुर्वते ।।
वैदिकान्यपि कर्माणि दृष्टार्थान्येव ते विदुः ।
अल्पेनापि निमित्तेन विरोध योजयन्तिच ॥
तेभ्यश्चेत् प्रसरोनाम दत्तो मीमांसकैः कचित् ।
नच कंचन मुंचेयुः धर्ममार्गहि ते तदा ॥

·॥ वयोनिर्णयः ॥ प्रसरं नलभन्तहि यावत्कचन मर्कटाः । नाभिद्रवन्ति ते तावत्पिशाचावा खगोचरे ॥ कचिहत्तेऽवकाशेहि खोत्प्रेक्षालब्धधामभिः । जीवितुं लभते कस्तैस्तन्मार्गपतितस्वयम् ॥ तस्माल्लोकायतस्थानां धर्मनाशनशालिनाम् । एवं मीमांसकैः कार्य न मनोरथपूरणम्" ॥ इति । तस्मान्नस्मृत्यर्थेषु दृष्टहेतुमूलकत्वकल्पनं वेदप्रामाण्यवादिनो युक्तम् ॥८॥ (९) अपिच कतिपयभ्रान्तजनमात्रदृष्टानि लिङ्गानि । लिङ्ग विरोधिन्यश्चोदनाःपुनः निर्दुधप्रामाणिकमूर्धन्यानेकमहर्षिजनप्रत्यक्षाः । तथाहि अङ्गिरोवसिष्ठशातातपाश्वलायनयमसंवर्तबोधायनबृहस्पतिया. ज्ञवल्क्यनारदपराशरप्रभृतयो महर्षयः प्रत्यक्षमेव वैदिकान् ऋतुमती विवाहनिषेधविधीननुभूय तानेवार्थतः पठन्ति । अङ्गिराः "पितुर्वेश्मान या कन्या रजस्तु समुपस्पृशेत् । भ्रूणहत्या पितुस्तस्यास्सा कन्या पळी स्मृता ॥ माताचैव पिताचैव ज्येष्ठोभ्राता तथैवच । त्रयस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्खलाम् ॥ उदहेद्यस्तु तां कन्यां ब्राह्मणो मदमोहितः । असंभाष्योद्यपालेयस्सविप्रो वृषळीपतिः" । (१२६-८) इति। वसिष्ठः- "पितुः प्रमादात्तु यदीह कन्या क्याप्रमाणं समतीत्य दीयते । सा इन्ति दातारमपीक्षमाणा कालातिरिक्ता गुरुदक्षिणेव ॥

·॥ वयोनिर्णयः
प्रयच्छन्नग्निकां कन्यामृतुकालभयात्पिता।
ऋतुमत्यां हि तिष्ठन्त्यां दोषः पितरमृच्छति ॥
यावच्च कन्यामृतवस्स्पृशन्ति तुल्यैस्सकामामाभयाच्यमानाम् ।
भ्रूणानि तावन्ति हतानि ताभ्यांमातापितृभ्यामिति धर्मवादः"
(अध्या १७-६१) इति । लघुशातातपः
"पितुर्वेश्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता।
भ्रूणहत्या पितुस्स्तस्यास्सा कन्या दृषळी स्मृता" (६५)इति ।
आश्वलायनः
"रजस्वलाच या कन्या यदिस्यादविवाहिता ।
वृषळी वार्षळेयस्स्याज्जातस्तस्यां सचैवहि" ॥ (प्रक २१ ५)
इति । यमः-
"यः करोत्येकरात्रेण वृषळीसवनं द्विजः ।
तद्भक्षेण जपन्नित्यं त्रिभिर्वयंपोहति ॥
वृषळी यस्तु गृह्णाति ब्राह्मणो मदमोहितः।
सदासूतकिता तस्य ब्रह्महत्या दिनदिने ।
तृपळीगमनं चैव मासमेकं करोति यः।
इह जन्मान शूइवं पुनश्वानो भविष्यति ॥
वृषळीफेनपीतस्य निश्वासोपगतस्यच ।
तस्यांचैव प्रसूनस्य निष्कृतिर्नविधीयते ॥
पितुर्गेहेतु या कन्या पश्यत्यसंस्कृता रजः ।
भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः कन्यासा वृषळी स्मृता ।
यस्तां विवाह येत्कन्यां ब्राह्मणो मदमोहितः ॥

·oC
॥ वयोनिर्णयः ॥
असंभाष्योहपातेयस्सविप्रो वृपळीपतिः ।
प्राप्तेच दशमे वर्षे कन्यां यो न प्रयच्छति ॥
मासिमासि रजस्तस्याः पिता पिबति शोणितम् ।
अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षाच रोहिणी ।।
दशवर्षा भवेत्कन्या अतऊर्ध्वं रजस्वला ।
मानाचैव-पिताचैव ज्येष्ठभ्राता तथैवच ॥
त्रयस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम्" ॥
(अध्या ३-१२-२१) इति । संवतः
अष्टवर्षा भवेद्वौरी नववर्षाच रोहिणी ।
दशवर्षा भवेत्कन्या अतऊर्य रजस्वला ।।
मानाचैव पिताचैव ज्येष्ठो भ्राता तथवच ।
त्रयस्ने नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्खलाम् ।।
तस्माद्विवाहयेत्कन्यां यावन्नतुमती भवेत् ।
विवाहो ह्यष्टवर्षायाः कन्यायास्तु प्रशस्यते" ॥ (६५) इति ।
बोधायनः
'दयाद्गुणवते कन्यां नग्निकां ब्रह्मचारिणे ।
अपिया गुणहीनाय नोपरुन्ध्याद्रजस्वलां" ।।
(प्रश्न ४ अ १-१२) इति । बृहस्पतिः-
"पितुर्गेहेतु या कन्या रजःपश्यत्यसंस्कृता ।
भ्रूणहत्या पितुस्तस्यास्सा नारी कृपळी स्मृता ॥
यस्तां विवाहयेत्कन्यां ब्राह्मणो मदमोहितः ।
असंभाष्यो ह्यपाले यस्सविप्रो सपळीपतिः" ।। इत्यादि ।
:
याज्ञवल्क्यः-

·॥ वयोनिर्णयः॥ ४७. - "अप्रयच्छन् समामोति भ्रूणहत्यामृतातौ” इति । नारदः यावन्तश्चर्तवस्तस्यास्समतीयुः पतिं विना । तावत्यो भ्रूणहत्यारस्युस्तस्य यो न ददाति ताम्" ॥ इति । प्रत्यक्षाच श्रुतिरिह उदाहरिष्यते सिद्धान्तकथनावसरे । एवं प्रत्यक्षदृष्टेषु प्रामाणिकमहर्षिजनोक्तेषु वेदार्थेषु जाग्रत्सु व नामायं तद्विरुद्धो भवदुत्प्रेक्षितार्थोऽवकाशं लमेत । नानृषिरस्मादृशः कश्चित यथावच्छ्रुत्यर्थमधिगन्तुं शक्नोति । तथाच अस्मादृशामर्थकथनाय प्र. वृत्तौ श्रुतिरपि विभेतीति स्मयते "बिभेत्यल्पश्रुतादेदो मामयं विप्लविष्यति" इति । तथाऋषिवचनानुसारिवेदार्थवचनमेव निश्शंक- तया प्रमाणमित्यपि स्मरन्ति 'वेदार्थो यस्वयं ज्ञातस्तत्राज्ञानं भवेदपि । ऋषिभिनिश्चिते तस्मिन् का शङ्का स्यात्महात्मभिः" ॥ इति । तस्मात् नरशिरःकपालशुचित्वानुमानवत् आगमबाधितमेवेदं ऋतुमतीविवाहविषयं भवदीयं लैङ्गिकं ज्ञानम् ॥ (१०) अपिच भवदुदाहृतान्वैवाहिकमन्त्रानृषयः किं जान- ते न जानते, यदि जानन्ति तदा कथमेते मन्त्रलिङ्गान्यमूदृशान्यर्थ विशेषप्रसाधकानि मनागपि न गणयांबभूवुः । नखलु भवादृशेभ्यो हीनप्रज्ञास्ते । यदिवा विभिन्नप्रज्ञाः केचित्तथाऽपि कथं बहुष्वेकोऽपि ईदृशं लैङ्गिकमर्थविशेष नोदाजहार । सर्वेऽपि प्राञ्चस्तद्विनियोगादि प्रदर्शनपराअपि न तदर्थविशेषमज्ञासिषुः, अहमेकस्तु यथावज्जानामी ति दुस्वप्नएवायं कश्चिद्भवतो दोषमूलकइति स्यान्नान्यथा। भवदीय प्रतिमामात्रविकासी खल्वयमर्थो न प्रमाणान्तरगोचरः। मन्त्रतदर्थावे व प्राञ्चो न जानन्तीतितु अस्माकं तद्वचनशकलमाभासतोविलोक्यैव । 7 ·॥ वयोनिर्णयः ॥ मन्त्रादिकं जानतां वचनं " मन्माता वन्ध्ये "तिवचनवदेव स्यात् । तस्मादुक्तेन प्रकारेण परामृश्यमानेषु न्यायेषु यानि विवाहाङ्गभूत मन्त्रार्थपरामर्शनापाततोभासमानानि पञ्चषाणि लिङ्गानि तानि अत्य न्तदुर्बलत्वात्प्रमाणान्तरबाधितत्वाच्च न भवदभिमतमर्थं प्रसाधयितुं प्रग- भंते । तथाच तहलावष्टम्भेन विवाह्यावध्वो युवतयएव भवेयुरिति अयमध्यवसायस्सर्वधाऽपि न समर्थयितुं शक्यतइति सिद्धम् ॥ (११) अत्र वितण्डापण्डितस्तार्किकदर्दरूटः निपुणतरः क- श्चिदीदृशापूर्वमन्त्रालेङ्गद्रष्टुननुमानकुशलान्बुद्धिमतः प्रत्याह । सत्यमे वमभ्यूहते भवान् “आर्यबालिकानां हितसाधनप्रत्याशाबलेन ऋतु मतीनामेव स्त्रीणां विवाहकरणमुचितमि"ति । अहंतु पश्यामि नायम- भ्यूहस्स्त्रीणां सम्यक्सुखाय पर्याप्तो भवति । किन्तु ऋतुमतीय पश्चा यथाभिमतपुरुषसंसर्गेण संजातपुत्राणां ततःपश्चादेव स्त्रीणां पुत्रेणसह विवाहः कार्यइति व्यवस्थापन सम्यक्सुखाय स्यात् । तदेवच शास्त्र तोऽनुमाय साधयितव्यं, यदि परमार्थमेव स्त्रीणां सुखसाधनमभिप्रेषि । मन्त्रलिङ्गानिच इतोऽपि किञ्चित्सूक्ष्मतरं परामृश्यमानानि पुत्रोत्पत्यु त्तरकालमेव स्त्रीणां विवाहः कार्यइति प्रत्याययन्ति । भवांस्तु न ताव दूरमालोचितवान्संभ्रान्तबुद्धिः । अहंतु ते नानि लिङ्गानि दर्शयिप्या मि तथाहि "सोमः प्रथमो विविद" इत्यादिके वधूप्रति जप्ये मन्त्र द्वितीयमन्त्रे “रयिश्च पुत्रांश्चादादमिर्मह्यमथाइमामि"ति पठ्य ते । अनेन मन्त्रमागेण तृतीयपतिस्थानीयोऽग्निर्विवाह्यां स्त्रियं पुत्रां श्च मह्यं दत्तवानित्याह वरः । यदि विवाह्यमाना वधूः पुत्ररहिता स्यात् , कथमयं पुत्रदानरूपो मन्त्रार्थस्संगच्छतां । नहि जनिप्यन्ते पुत्राइति कृत्वा भाविपुत्रविषयतया मन्त्रार्थघटना युक्ता । कोहि नि- ·वयोनिर्णयः यः पुत्राजनिष्यन्तइति । जायन्तावा कदाचित्कासांचित्तथाप्याशामो दककल्पोहि तदा मन्त्रार्थः पर्यवस्यति । एवंसति भाविनी स्त्रियमुदि. श्यापि विवाहकरणं शोभेत । नहि स्त्रीपुत्रयोरुभयोस्समुच्चित्य दानवचने कश्चिदर्थस्त्रीरूपस्तात्कालिकः, कश्चित्तु पुत्रः परंभावीति शक्यमर्धन- रतीयं कल्पयितुं । मन्त्रस्तु "अदादि"तिलुङन्तप्रयोगेण दानक्रियां निवृत्तां बोधयन् स्त्रियमिव पुत्रानपि सहासिद्धानेव मुक्तकण्ठं ब्रूते । नखलु भूतभाविनोरर्थयोस्समुचित्यदानं घटते । अतीतस्वंतु भाव्यर्थ दानस्य सुतरां न सम्भाव्यते । तस्मात्सञ्जातपुत्राणामेव स्त्रीणां विवा हो न्याय्यइति श्रुत्यैव निर्विचिकित्सं प्रतीयते (१) (२) तथा "सोमाय जनिविदे" इत्यादिषु होमार्थमन्त्रेषु "प्रजां मुश्चतु मृत्युपाशादिति(१) “यथेयं स्त्री पौत्रम नरो- दाद"ति (२) सोऽस्यै प्रजान्नयतु दीर्घमायुरि"ति (३) अ. श्विनौच स्तनंधयन्तमि"तिच (४) प्रजायामृत्युपाशमोचनमघाभावो दीर्घायुष्वं रक्षणंच सोमाग्न्यादिदेवतादिभ्यः प्रार्थ्यमानं तात्कालिकपुत्र सद्भावमन्तरेण सर्वधाऽनुपपद्यमानं सपुत्रकस्त्रीणामेव विवाहकरणं व्यवस्थापयति । (२) (३) अग्निप्रदक्षिणार्थेच "तुभ्यमग्रे पर्यवहान्ने" त्यादिमन्त्रे "जायां दाअग्ने प्रजयासह इति प्रजासहितायाएव जायाया दान मुच्यमानप्यमुमेवार्थ प्रसाधयति । तथाच सपुत्रकस्त्रीदानमेव विवाहे शास्त्रीयमिति दातृधर्मोऽपि श्रुतिसिद्धोऽतिप्राचीनसंप्रदाय इतिच स्पष्टं निश्चीयते । (३) (४) पतिगृहगमनाय रथारोहणकाले स्त्रियाअभिमन्त्रणार्थेषु मन्त्रेषु ''सम्राज्ञी श्वशुरे भवे"त्यादिना “प्रजायाश्च धनस्यच' ·॥ वयोनिर्णयः ॥ इत्यन्तेन श्वशुरादीन्प्रतीव प्रजांप्रत्यपि सम्राज्ञीमावउच्यमानो विवा- ह्यायास्त्रियाः प्रजावत्वं प्रतिपादयति । (४) (६) पथि गमनकाले वृक्षादिव्यतिक्रमनिमित्ते जप्ये "या ओषधयो या नद्य" इत्यादिमन्त्रे “प्रजावती प्रत्वे मुंचत्वंहस" इति प्रजासहितायास्त्रियाः अंहोमोचनमभिधीयमानं वध्वास्वप्रजा साहित्यं सम्मगुपकल्पयति । (५) (६) "आगन्गोष्ठं महिषर्षात्या"दिषु होमार्थमन्त्रेषु "प्र- जायाआभ्यां प्रजापतइन्द्रानी शर्मयच्छतमि"ति सिद्धवस्थितायाः प्रजायाश्शर्मप्रार्थनं क्रियमाणं नाप्रजस्त्रीविवाहे कथमपि घटते । (६) (७) मन्वाद्यासुच स्मृतिषु द्वादशविधेष्वौरसादिपुत्रेषु सहो. ढो नाम पुत्रः परिगण्यमानः समुत्पन्नप्रजानां स्त्रीणां विवाहं श्रुति स्मृत्याचारसिद्धं गमयति । तथा "पाणिग्रहणादि गृह्यं परिचरे त्वयं पन्यपिवा पुत्रः कुमारीत्यादिना विवाहसमयादारभ्य पल्यागृह्याग्निपरिचरणाधिकारवचनेन तत्कर्मयोग्यं वयः प्राप्तैव कन्या विवाहाहेति यथा व्यवस्थापयसि तथा तत्रैव सूत्रे “अपिवापुत्र"इति विवाहादारभ्यैव पुत्रस्यापि अग्निकर्माधिकारवचनेन तत्कर्मयोग्ये वय- सि वर्तमानो यः पुत्रस्तथाविधपुत्रसहिता वधुरेव विवाहयोग्येति व्य. वस्थापयामः । तथाच पितृगृहएव स्थितायाः ऋतुमत्यास्संपादित पुत्रायाश्च स्त्रियाः पश्चादेव विवाहः कार्यइति वैदिकस्सिद्धान्तः यदि दैवात्काश्चिदप्रजसएव स्युः, तदा तासां विवाहएवानावश्यक इतिच कल्प्यते । अन्यथा प्रागुदाहृतानां मन्त्राणामर्थस्य बाधापत्तिः। नह्येवं व्यवस्थापने कश्चिद्विरोधोस्ति । नच स्मृतिवचनविरोधश्शङ्क नीयः। कोहि नाम स्मृतीराचीनकालभवाआद्रियेत । स्मृतीनामपि ·॥ वयोनिर्णयः॥ ५१ मूलश्रुत्यनुमापकत्वेन श्रौतरेवोदाहतलिपिध्यन्तरमेवानुमास्यामहे । यदि श्रुतिवचनविरोधस्स्यात्स परं परिहर्तव्यः । नयुक्तसिद्धान्तविरो धितया प्रत्यक्षमेव श्रुतिवचनं किञ्चित्केनचिच्छक्यं प्रदर्शयितुं । तस्मा त्सपुत्रकस्त्रीविवाहएव वैदिकस्सिद्धान्तइति निपुणतराणां तार्किक मूर्धन्यानां सूक्ष्मतरोऽभ्यूहइति ॥ अभ्युपेत्यतु लिङ्गानि भवदुदाहृतानि सर्वमेतदेतावत्प्रश्चितं । परमार्थतस्तु पदवाक्यप्रमाणाभिज्ञैः पण्डितैः परामृश्यमानानि भव- ल्लिङ्गानि लिङ्गान्येव न भवितुमर्हन्ति । तथाहि “अघोरचक्षुरि"त्या दिषु भवदुदाहृतेषु मन्त्रेषु सर्वत्रापि अपतिन्नि एधि शन्नो भव द्विपदे (१) तन्वं संसृजख (३) मया पत्या जरदृष्टियथा असः (१) सप्त पदा भव सख्यंते गमेयं मायो मायोष्ठाः संकल्पावहै अनुव्रता भव एहि सूनृते (६) पत्युः आरोह विराड् भव श्वशुरे भव श्वश्रुवां भव सम्राज्ञी भव विराट् भव (७) भुवने शोचेष्ट प्रजया ते समृ- ध्यतां गार्हपत्याय जागृहि तन्वं संसृजस्व (८) इति लोडन्त लेडन्तलिङन्तानामन्यतमएक्शब्दः प्रयुज्यते नान्यो लकारः । लोडादि त्रयस्यच सत्स्वपि विध्याद्यर्थेषु मन्त्रसन्दर्भ प्रार्थनमेवार्थों भवत्यौचित्यादि ति सर्वसंप्रतिपन्नं । प्रार्थनञ्च सिपाधयिषितएवार्थे संभवति न सिद्धे वस्तु नीति तद्वाचकपदप्रयोगोऽपि तद्विषयएव साधुर्भवति। नहि सिद्धमर्थमुद्दि श्य सिषाधयिषितताबोधकं लोडाद्यन्तपदं प्राकतोऽपि प्रयुङ्क्ते, किमु वक्तव्यं भगवत्यनादिसिद्धे मन्त्रसंन्दर्भ । नहि राजानमेव सन्तं पुरुष मुद्दिश्य "राजाभवे"तिप्रयुञ्जानो भवत्यविपर्यस्तबुद्धिः । अराजनि तु तत्सम्भावनागोचरे युक्तेयमाशीरभिधातुं "राजाभवे"ति । अत एव "राजा भव युध्यस्ख" "राजन्युट्यस्खे" त्यनयोर्वाक्ययोरर्थे ·॥ वयोनिर्णयः॥ भूयान्भेदइति संबोधनविभक्तिविधौ शब्दशास्त्रे डिण्डिमाघातः । त. देवभूतेषु लोडायन्तपदेषु परामृश्यमानेषु तद्धटितर्मन्विवाह्यमानाया वध्वास्तनुसंसर्गयोग्यताऽऽदिकं वरेण प्रार्थ्यतइत्येवमन्त्रार्थोऽवगम्यते । विवाह्यायां च वध्वां संसर्गयोग्यताऽऽदेस्तत्कालभवत्वे तस्य सिद्ध त्वेन मन्त्रैः क्रियमाणं तत्प्रार्थनं राज्ञि रानत्वप्रार्थनमिव उन्मत्तवचन मापद्येत । एतेन बालिकाविवाहे मन्त्रार्थस्सर्वोऽप्याशामोदकल्पस्स्या- दिति अव्युत्पन्नानां भ्रमः परास्तः । आशामोदकस्थानीयस्यासिद्ध स्याभिलषितार्थस्य साधनार्थो मन्त्रप्रयोगइति स्थितावेवहि मन्त्रा अर्थ वन्तस्स्युः । नखलु मुखमोदकमेव चळमाणं साधयितुं मन्त्रापेक्षेति मूढ मन्तरेण कश्चिद्रयात् । नहि कृतमेव कुर्वन्ति भवन्ति साधनानि नवा ज्ञातमेव ज्ञापयन्ति प्रमाणानि । तथाच अयूनि “युवा भूया. दिति" वचनमिव सुखकरत्वशरीरसंसर्गित्वजरदङ्गत्वसख्यैश्वर्यसम्रा- ज्ञीभावप्रसवाग्निपरिचरणादिकर्मयोग्यताप्रार्थनां बोधयन्तो वैवाहिक मन्त्रास्तद्योग्यतामनापन्ने वयसि वर्तमानां वधू प्रत्येव प्रयुज्यमाना अर्थ वन्तो भवन्ति न वृषस्यन्त्यां तरुण्यामिति व भवदभिमतलिङ्गसद्भावः । एवञ्च भवदुदाहृतलिङ्गान्येव भवद्विपरीतार्थसाधकान विरुद्धानि प्रौढा विवाहप्रतिषेधं गमयन्तीति अलमेतदेव प्रमाणं बालिकाविवाहएव शास्त्रीयइति वदतां । यत्तु अप्रौढायामिमे मन्त्राः प्रयुज्यमानाः तत्कालार्थशून्यास्सन्तो मृतप्राया भवन्तीति,, तद्विपरीतं । अमृत प्रायाएवहि पुण्यतमा मन्त्राः बालिकामुद्दिश्य प्रार्थनारूपाअभिलषितभा- विसकलश्रेयःप्राप्तिसाधनार्थत्वेन प्रयुज्यन्ते । भवानेव पुनस्तत्तादृशा नपि मन्त्रविशेषान् प्रौढाविषयतया सिद्धार्थानुवादकत्वेन कृतकारि- तामापाद्यानर्थकत्वेन कष्टं मारयितुमभिप्रवृत्तो दृश्यते । यदपि भाव्य- ·॥ वयोनिर्णयः॥ भिप्रायेण मन्त्राः प्रवृत्ताइति वैदिकास्साधयेयुरिति परिहासवचनं तदस्माकं स्वस्त्ययनमेव । नूनमेते वयमाब्रह्मणो वैदिकाः वैदिकएव वेदार्थमधिगन्तुमधिक्रियते शक्नोतिच नावैदिकः । अवैदिकोहि लडन्त लोडन्तादेविभागेप्यव्युत्पद्यमानोऽनधिगताक्षरार्थरी तिर्यदि वेदार्थव्या. ख्यानाय प्रवर्तते तदा नूनमीदृगेवापदापयेत । नात्र भवतोऽन्यत्साक्ष्य न्तरं गवेषणीयं । एतेन सर्वाणि मन्त्रलिङ्गानि व्याख्यातानि भवन्ति मूर्धाभिषिक्तचतुर्थवर्ज। तथाच सिद्धं लोडादिकं प्रयुञ्जाना गूढं भगवती श्रुतिः । भवादृशानां दुर्भावमच्छिनन्मूलतोपि च ॥ १ ॥ अनेनैव प्रार्थनेन विवाह्यामतथाविधाम् । अप्रौढां गमयन्तीसत्यनुगृह्णातिच स्मृतीः ॥ २॥ इति । सर्वमिदमन्तरभिप्रेत्यैव सर्वज्ञो मनुराह "पाणिग्रहणिका मन्त्राः कन्याखेव प्रतिष्ठिताः। (८-२२६) इति । कन्याशब्द श्चानृतुमत्यामेव मुख्यो मनोरभिमतइति निरूपयिष्यते । एतेन वैत. ण्डिकतार्किकोप्रेक्षितस्सपुत्रस्त्रीविवाहोऽपि प्रत्युक्तः पुत्रतद्दीर्घायुष्ट्वा देरभिलषितवस्तुनस्सर्वस्यापि मन्त्रेषु प्रार्थ्यमानतया तात्कालिक सद्भावायोगात् । नहि निरवग्रहैश्वर्यशक्तिशालिभ्यो देवेभ्यस्सकाशा. दभिलषितार्थप्रार्थनावेलायामभ्युदयार्थिनामियदेवप्रार्थनीयं नातोऽधिक मिति नियमे हेतुरस्ति । तस्माद्विवाह्याया भोगयोग्यत्वगृहकर्मसाम •दिकमिव सन्तानसम्पदादिकमपि सर्वमभिलषितं मन्त्रैर्भाव्येवा शास्यते । अतश्च प्रार्थ्यमानस्य प्रार्थनासमानकालिकत्वभ्रमेणार्थान्तर कल्पनं न संभवति । वस्तुतस्तु संभिन्नबुद्धीनां पदवाक्यप्रमाणपरि ·॥ वयोनिर्णयः चयविधुराणां जनानां व्यामोहमात्रमेतत् । नहि श्वश्रूश्वशुरननान्द देवरादिसम्राज्ञीमावो मन्त्रेणोच्यतइति तेषामेकतमाभावे विवाहो ऽशास्त्रीयइति कश्चिद्भाम्येत् । यदपि " सोमः प्रथमो विविद ,, इत्यादिमन्त्रोक्तं मूर्धाभिषिक्तं चतुर्थ लिंङ्गं तद्विचारयामः । सत्यं सोमगन्धर्वा नयस्त्रयो देवाः क्रमेण योनिरोम, कुच, रजः, प्रादुर्भावकालेषु भवन्ति वध्वाः पतयइति स्मर्यन्ते । तथापि त्रयाणांमध्ये कतमस्य आधिपत्य काले कन्यायाः विवाहकरणं मन्त्रैगम्यतइति इदमिह संप्रधार्यम् । नहि रजःप्रादुर्भावोत्तरमग्निरधिपतिरित्येतावन्मात्रेण विवाहोऽपि तद नन्तरमेवेति शक्यं व्यवस्थापयितुं । तुल्यमेवहि सावधिकाः कन्यका- नां तिस्रोऽवस्थास्समाश्रित्य त्रयाणां देवानां पतित्वमोक्तृत्वे स्मृतिः प्रत्याययति । मन्त्रस्तु अवस्थाविशेषानाश्रयणेन पतित्वमात्रमाह । तत्र कस्यचिद्देवस्य स्वभूते काले विवाहकरणमितिनिश्चिते देवान्तर योरिह कथनं दस्तुसदर्थपरमिति वक्तव्यं । तत्र कदा विवाहइति निश्चिनोषि । ननु नेदमस्माभिनिश्चेतव्यं यतो मन्त्रएव स्पष्टमाह तृतीयपतिमूतस्य अनेःपश्चादेव मनुष्यस्तुरीयःपतिर्भवतीति "तुरीय स्ते मनुष्यजा,, इति । तत्र कुतस्सन्देहः । अग्न्यधिकारयोग्ये रजो विशिष्टे वयसि वर्तमानैव कन्या मनुष्यस्य विवाह्येति स्फुटं निश्ची- यते । बाढमेवं खाशयानुगुणं निश्चिनोषि । यदि सोमगन्धर्वयोनि- वृत्ताधिकारयोरग्नेश्च अधिकारप्रादुर्भावे ऋतोःपरस्ताद्विवाहइति नि- श्चिनोषि एवंसति मन्त्रान्तरं विरुध्यते तन्नालोचयसि । अत्रहि "उदी |तो विश्वावसो,, इति “उदीर्वातःपतिवती"तिच मन्त्रद्वयमाम्नाय ते। तच्च मन्त्रद्वयं विवाहचतुर्थदिनापररात्रे दम्पत्योर्मध्ये गन्धर्वावा.

·॥ वयोनिर्णयः हनपूर्वकमलंकृत्य स्थापितो योऽयमौदुम्बरादिगान्धर्ववृक्षवण्डस्तस्यो स्थापनेकर्मणि विनियुज्यते । अनेनच गन्धर्वाख्याद्वितीयपतिः स्तुति नमस्कारादिपूर्वकं विवाहितां वधू मम पत्नीं विहाय पितृगृहगतामन्यां कन्यां प्रति त्वया गन्तव्यमिति वरेण प्रार्थते मन्त्रद्वयेनापि । नतु तृतीयप्रथमपतिभूतावनीषोमावभ्ययंते, प्रथमस्यसोमस्य निवृत्ताधि कारत्वात् , अग्नेश्च असञ्जाताधिकारत्वात् , अस्वामिनिच स्वत्वत्या गाभ्यर्थनस्यासंगतत्वात् । अनेनच स्पष्टं विज्ञायते गन्धर्वाधिकार योग्येवयसि वर्तमाना वधूरेव विवाहाहा॑ भवतीति । यदित्वाग्नेयेवयसि ऋतुमति विवाहकरणमभिप्रेतं स्यात् तदा तस्य स्वभूता कन्या तत्स काशादेव प्रार्थयितव्येति अनधिकारिणोगन्धर्वस्य कन्यासकाशादुत्थान प्रार्थनं विरुद्धमेव स्यात् । नहि प्रथमपतिस्सोमः प्रार्थ्यते । तथाच विवाहस्य अग्निवभूतऋतुकालसंवन्धगन्धमप्यसहमानमिदं मन्त्रद्वय मपि चतुर्थीदनापररात्रावधि गन्धर्वस्य स्खभूते ऋतोःमाचीनएव वयसि कन्या वर्ततइति धीरतरमाघोषयति ॥ अपिच सोमगन्धर्वाग्नीनां कन्यकासु भोक्तृत्वं स्मयमाणं की- शमभिप्रेषि । दृष्टानुसारेणैव देवानामप्येषामस्मदादिवदेव भोगइति कल्पने प्रत्यक्षवाधः। नहि अग्निनाऽहमिदानीमनुभूताऽस्मि सोमेना हमिदानीमिति कयाचित्स्त्रिया कदाचिदनुभूयते । आद्ययोस्सोमगन्धर्व यो गासंभवश्च दृष्टानुसारेण भोगयोग्यकालस्य स्त्रीषु तयोरभावात् । तत्रामानुषस्वभावानां देवानामन्यादृशएव मानुषविलक्षणोमनःप्रीत्यादि रूपः कोऽपिभोगप्रकारइति कल्पयितव्यं । भोगः परमग्न्यादीनामस्म दनुभवागोचरोदृष्टविलक्षणः, तद्धेतुना रजःप्रादुर्भावेण परमस्मत्प्रत्यक्षे ण भवितव्यमिति तव केनोपदिष्टं । निश्चितेच तथाविधेभोगे यक्षा 8 ·५६ ॥ वयोनिणयः ॥ नुरूपबलिन्यायेन तद्धेतूरजःप्रादुर्भावकालोपि न मानुषप्रत्यक्षः किन्तु अविज्ञातएव आन्तरः कश्चित्प्रादुर्भावइति निश्चीयते । प्रसिद्धहि सत एव रजसःकालेन बहिनिर्गमादभिव्यक्तिरिति शरीरशास्त्रे । भगवान् व्यासोऽपि "पुस्खादिवचस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ,, (ब्रह्म- सू-२-३) इतिदृष्टान्तरूपेण सतएव पुंस्त्वादेस्स्पष्टमभिव्यक्तिमाच. ष्टे । तथाच अग्निभोगयोग्ये वयसि वर्तमानायास्त्रिया विवाहइति कल्पयतोऽपि तव व्यर्थःप्रयासस्यात् , त्वदभिमतरजस्वलात्वस्य असि- द्धेः चतुर्थदिनापररात्रे गन्धर्वोद्वासनार्थेकर्मणि विनियुक्तस्य मन्त्रद्वय स्य बाधापत्तेश्च । अपिच सोमादीनां पतित्वमात्रमेव मन्त्रोवदति न भोक्तृत्त्वं । अवस्थाविशेषास्तु स्त्रीणां तत्तदनुगुणास्सर्वधा मन्त्रेण न व्य- ञ्जनयाऽपि बोध्यन्ते । तत्रैवसति स्मृतीनामर्वाचीनकालभवत्वाच्छ्रुति- मात्रे श्रद्धालुतामात्मनोऽभिनयतामत्रपरं स्मृतिश्रद्धा कस्मादाविर्भ- वतीति न निश्चीयते । तस्मान्मूर्धाभिषिक्तमपि लिङ्गं विचार्थमाणं बालिकाविवाहमेव स्थूणानिखननन्यायेन दृढीकरोतीति सिद्धम् ॥ यदपि श्रौतं युवतीविवाहसाधकं लिङ्गान्तरमुपन्यस्तं, वधू- कामायहि सोमाय स्वयं पतिवरां सूर्यांनाम स्त्रियं सूर्योददाविति "सोमोवधूयुरभवदश्विनास्तामुभावरा । सूर्या पत्ये शंसती मनसा सविताऽददात् ।। इति मन्त्रे समाम्नायते ऋग्वेदे । तत्र "पत्ये शंसन्ती,, इत्यस्य पर्याप्तयौवनामित्यर्थविवरणं भाप्यकारेण कृतं दृश्यते । तथाच ऋतोरनन्तरमेव सूर्याया विवाहोनिवृत्तइति स्पष्टं प्रतीयतेइति । तत्र ब्रूमः बाढमेवं प्रतीयतएव । तथाऽपि नेदं लिङ्ग , माश्रित्यास्मदादीनामपि स्त्रियोयुवतीभवन्त्यो विवाहयितुं शक्यन्ते, देवत्वात्तेषां । देवाःखल्वेतेसोमसूर्यासवितृप्रभृतयो मन्त्रेण वर्ण्यन्ते ·॥ वयोनिर्णयः ॥ नह्यस्मदादिवदेवेषु वर्णाश्रमविभागोऽस्ति । तन्मूलकविधिनिषेधविषय तावा तेषां क्वचिदस्ति प्रमाणासिद्धा । वर्णाश्रमवहिभूतानांच सतांतेषा- माचारो न वर्णिभिराश्रमिभिश्च स्वयमुपादातुं शक्यते । नापि तदनु- छानं युज्यते अन्यधर्मत्वात्तस्य । अन्यधर्मश्चान्येनानुष्ठीयमानो न श्रेयसे स्यात् “परधर्मों भयावह,, इतिभगवदुक्तेः । निषिद्धत्वाच्च न तदाचरणमस्मदादीनामुपादेयं भवति । निषिध्यतेहि देवाचरणं मनुष्याणां "न देवचरितं चरेत् ,, इति । अन्यथाहि गुरुदारगमनादिः भूया- धर्मविप्लवो देवेषु दृष्टइति स सर्वोपि मनुष्यान् प्रत्यपि अनुष्ठेयो युक्त श्चापद्येत । अपिच नानेन मन्त्रेण देवानामपि युवतीविवाहो धर्मइति चोद्यते । किंतर्हि उपाख्यानमात्रमेतद्भवति इदमनेन इत्थमनुष्ठितमिति तत्र वृद्धकन्योपाख्यानसमाधानेनैव इदमपि समाहितं भवति । तस्मा- नेदं लिङ्ग प्रौढाविवाहसाधकं भवति । यदप्यन्यदुक्तं "सकूतिमिन्द्रसच्युति सच्युतिं जघनच्च्यु- तिं कनात्काभां न आभर प्रयप्सन्निव सक्थ्यौ,, इति केनचि- न्मन्त्रेण इन्द्रप्रति भोगलंपटां स्त्रियमाहरेति प्रार्थनं क्रियमाणं दृश्यते। तच्च ऋतुमत्याएव स्त्रिया विवाहयोग्यता सूचयतीति । अत्रब्रूमः । कामंदृश्यतएव तथाविधं प्रार्थनं । किमेतावता सिद्ध्यति विवाहे नही दंप्रार्थनं विवाहाङ्गमित्यत्र प्रमाणमस्ति । नखल्वस्यमन्त्रस्य विशिष्य विनियोजकं प्रमाणं किञ्चित्प्रत्यक्षमुपलभ्यते । असतिच प्रमाणे कथ- मनेनमन्त्रण विवाह्याया युवतीभावमुन्निनीषसे, अतिप्रसंगापत्तेः । अनिर्धारिताङ्गभावेन मन्त्रेण यथाभिमतमर्थविशेषनिर्णयेहि सर्व सर्वत्र निणीयेत । नचैतद्युक्तं । अतएव यत्रक्वापि काम्येकर्मणि लिङ्गानुसारा द्विनियोजनीयोऽयं मन्त्रइति प्राञ्चोऽभिप्रयन्ति । काम्यकर्माङ्गभूतेच ·५८ ॥ वयोनिर्णयः॥ मन्त्रे कामुकानां कामनाविलसितमेव लोकसिद्धमन्येत नापूर्वःकश्चि- दर्थस्स्यात् । तथाच कामुकमनोरथानुवादिनाऽनेन मन्त्रेण कथमनुष्ठे- यरूपःकश्चिदर्थसिद्ध्यतीति शक्यं वदितुं । अस्तुवा कथंचिदस्यमन्त्रस्य विवाहसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगकल्पनं तथाऽपि चिराय विवाहमलभमानः उत्कटकामनावान् पुरुषएवाऽस्मिन्जपेऽधिक्रियेत न सर्वोऽपि । सचा यमधिकारी स्त्रियं प्रार्थयमानः दृष्टमेवफलं भोगाख्यमभिसन्धाय प्रार्थयेदिति युक्तं, दृष्टस्यैवपुरस्फूर्तिकत्वात् लोकस्वभावाच्च । तथाच मन्यामहे ओदनपाकसूत्रशाटकन्यायेन माविनमेव भोगोपयोगिगुणं "सकूतिं जघनच्युतिमि,, त्यादिभिरभिसन्धाय प्रार्थयतीति । एवंच सति वचनान्तरविरोधोऽपि नापतति । अन्यथाहि अनृतुमतीविवाह बोधकवचनान्तरविरोधोऽपरिहार्यआपद्येत । किञ्च अवश्यं चैतदेवं वि- ज्ञेयं । अन्यथाहि मन्त्रोक्तविशेषणस्य जघनच्युतित्वादेस्सर्वदा स्त्रिया मसंभवाद्वाधएवस्यात् । नखलूक्तगुणविशिष्टैव सर्वदा काचित्स्त्री भव- तीत्यस्तिसंभवः । अतश्च गत्यन्तराभावात् भाव्येवासौगुणोऽभिप्रेतइति अकामैरप्यभ्युपगन्तव्यं । नच वार्तमानिकार्थबाधे भूतं तं गुणमादा. पापि उपपद्यतइति किं भाविग्रहणेनेतिशक्यं । एवंसति निवृत्तरज. स्कायाअपि जरठायास्तव विवाह्यत्वापत्तेः, अतीतग्रहणापेक्षया आ- गामिग्रहणस्यैव युक्तत्वाच्च । तस्मान्नेदमृतुमतीविवाहसाधकमित्यास्ता मेतत् ॥ यदप्युच्यते "कन्याइव वहतुमेतवा,, इति "इयमेव सा या प्रथमा व्यौच्छदि,, तिच मन्त्रद्वयमस्ति । तत्राये पतिप्राप्त्यर्थं कन्यकाभिः कुतूहलेन क्रियमाणमाभरणधारणं कचिदर्थे निदर्शन तयोदाहियते । द्वितीये सृष्ट्याद्यप्रभातस्य उत्तरोत्तरप्रभातजनकत्वे ·॥ वयोनिर्णयः ॥ ५९ , उत्तरोत्तरप्रजाजननी नववधूरुपमानत्वेन उदाहियते । इदमुदाहरण द्वयं ऋतुमतीविवाहं गमयतीति । तदपि भ्रममात्रं । आद्यमन्त्रेहि पतिप्रेप्सया भूषणधारणमात्रमुच्यते कन्यकानां न यौवनमपि। नचेदं यौवनस्यलिङ्गमिति शक्यं प्रतिज्ञातुं । नयाभरणधारणोत्साहःस्त्रीणां यौवनोत्तरकालमात्रभावी त्यत्रास्ति प्रमाणं, अन्यथाऽपि दर्शनात् । प्राग- पि यौवनास्त्रिचतुरहायन्योऽपि बालिका भूषणधारणकुतूहलिन्यो बहु- धा स्वमनोरथं वर्णयन्त्यः प्रत्यक्षमेवदृश्यन्ते । तत्रकथमेतदवष्टम्भेन यौवनं शक्यं व्यवस्थापयितुं । तथाद्वितीयेऽपि निवृत्तविवाहा वधूरेव उपमानमुपादीयते नाप्राप्तविवाहा । साच कामं प्रजननसामर्थ्य युव- तीभावंचापद्यतां । किमेतावता विवाहप्रागवस्थायां यौवनमुनक्षितुं शक्यम् । तस्मान्नेदमप्यतुमती विवाहसाधकं भवितुमर्हति । अथापि कथं चिद्भवतश्श्रद्धामनुरुध्य भवदभिमतमभ्युपगच्छामः तथाऽपि न ब्राह्म- णेषु अनेनलिङ्गेन युवतीविवाहश्शक्यते साधयितुं "कन्यका,, इति "वधूरि, तिच सामान्यग्रहणात् । नपत्र मन्त्रद्वयेऽपि ब्राह्मण कन्यका एवंविधाइतिकथने विशिष्य किश्चिन्मूलमुपलभ्यते । सामा- न्यतः प्रवृत्तंच अविरुद्धं यंकञ्चिदर्थमादायाप्युपपद्यमानं नविरुद्ध विशेष विषयेऽपि पर्यवसानमपेक्षते। अपिच दृष्टान्तमात्रमेतदुभयमपि भवति । दृष्टान्तकथनेचसर्वत्र तस्यान्यतःप्रतिद्धिमात्रमपेक्षणीयं नपुनस्तेन विध्य नुसारिणा सदाचारसिद्धेनवा भवितव्यमिति नियमोऽस्ति । नखलु “योषाजारमिवप्रियमि,, ति "मर्यो न योषामभ्योतिपश्चादिति च श्रुत्युदितमेवदृष्टान्तद्वयमवष्टभ्य स्त्रीणां जारपुरुषानुसरणं पुंसांच योषितःपृष्ठतोगमनंच वेदसिद्धोधर्मइतिप्राचीनाचारइतिच कश्चिनिश्चिनु- ·॥ वयोनिर्णयः॥ --- यात् । तथानिश्चिन्वन्वा भवति वेदार्थवेदी। तस्मादन्यपरवेदवाक्येषु यंकञ्चिदर्थाभासं कल्पयित्वा तेनचार्थान्तरस्य साधनमिदमसदभ्यूह मात्रमितिसिद्धम् ।। तदेवं विचारितदिशा विवाहाङ्गभूतेषुमन्त्रेषु ततोऽन्यत्रवा न कापि श्रुतिषु ब्राह्मणकन्यकानामृतोःपरस्ताद्विवाहसूचकं किमपि लिङ्ग मुपलभ्यते । प्रत्युत तथाभासमानानि सर्वाण्यपि लिङ्गानि सूक्ष्मतः पराश्यमानानि बालिकाविवाहमेव द्रढयन्तीति निरूपितं । अन्या- न्यपि श्रौतलिङ्गान्यत्रविषये दर्शयिष्यामः । तथाऋतुमतीविवाहस्या त्यन्तनिन्धताबोधकमपि श्रौतमेव वचनं प्रदर्शयिष्यामः । तत्रतावत् तैत्तिरीयसंहितायां सप्तमेकाण्डे समाम्नायते "प्रजापतिरकामयत प्रजायेयेति स मुखतस्विकृतं निरमीत तमग्निर्देवताऽन्वमृज्यत गायत्रीछन्दो रथन्तरंसाम ब्राह्मणोमनुष्याणामजःपशूनां त. स्मात्ते मुख्या मुखतोह्यसृज्यन्त, इति । तत्रगायत्रीछन्दसासह ब्राह्म. गजातेस्सृष्टिवचनस्य तात्पर्य मन्त्रदर्शनकुशला महर्षयएव स्मरन्ति छन्दस्सुपादाक्षरसमुदावदब्दसमूहउपनयने ,, (हारीत)इति । यस्याजातेर्येन छन्दसासह सृष्टिरत्र समानायते, तजातीयस्य तच्छ- न्दःपादाक्षरसंख्यापरिमिते वयसि उपनयनकार्यमिति तदभिप्रायः । त्रिपदायागारच्याश्च प्रतिपादमष्टावक्षराणि संभूयच चतुर्विशतिरक्षरा- णि भवन्ति, तथाच श्रुतिः "अष्टाक्षरा गामत्री,, इति "चतुर्विंश त्यक्षरा गायत्री,, इतिच । एवञ्च गायत्रीपादाक्षरसंख्यापरिमिते अष्टमएव वयासि ब्राह्मणजातीयानामुपनयनं कार्यमिति प्रकृतश्रुतेगूढो ऽभिप्रायः । अतएव त्रिष्टुन्जगतीछन्दोम्यांसह सृष्टतया तत्रैवसमाम्ना- तयोः राजन्यवैश्ययोस्तत्पादाक्षरसंख्यापरिमिते क्रमादेकादशे द्वादशे ·॥ वयोनिर्णयः ॥ ६१ च वयसि उपनयनं कार्यमिति सिद्ध्यति । तथाचाष्टमैकादशद्वादशे- षु वर्षेषु क्रमाद्ब्रह्मक्षत्रविशामुपनयनं मुख्यमिति विदधानानां स्मृति वचनानामियमेव श्रुतिमूलं भवति । स्मरतिच मनुः "गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् । गर्भादेकादशे राज्ञः गर्भात्तुद्वादशे विशः,, ॥ (२-३६)इति। उपनयनश्च त्रैवर्णिकानां स्त्रीपुंससाधारण्येन सर्वेषामपि मुख्य संस्कारः, तदभावे व्रात्यतास्मरणात् । सचायमुपनयनसंस्कारस्स्त्रीणां विवाहएवेति निरूपितं पुरस्तादेव । उपनयनस्थानापन्नस्यच स्त्रीषु विवाहस्य उपनयनाहकालएवकालः नातोऽन्यइति युक्तंप्रतिपत्तुं । मनु रपि अष्टमंवयो ब्राह्मणानामुपनयनकालइतिनिरूप्य अनन्तरं स्त्रीणां जातकर्माद्युपनयनान्तसंस्कारविधिप्रसंगे "अमन्त्रिकातु कार्येयं स्त्रीणामादशेषतः । संस्कारार्थ शरीरस्य यथाकालं यथाविधि ॥ वैवाहिकोविधिस्त्रीणां संस्कारो वैदिकस्मृतः,, ॥(२-६६) इतिवचनेषु “यथाकालमि,, त्यनेनयस्यकर्मणोयो मुख्यकाल तया पूर्व मुक्तस्तं कालमनतिक्रम्यैव स्त्रीणामपि तत्तत्कर्मानुष्ठेयमिति स्मरति । स्मृत्यन्तरवचनञ्चामुमथ विवृणोति तद्यथा "विवाहंचोपनयनं स्त्रीणामाह पितामहः । तस्माद्गाष्टमश्श्रेष्ठो जन्मतोवाऽष्टवत्सरः, ॥ (यम) इति । तस्माद्गायत्रीछन्दसाप्सहसृष्टानां ब्राह्मणजातीयकन्यकानामुपन- यनस्थानीयो विवाहो गर्भाष्टमएववयाप्ति कर्तव्यइति साक्षादेवश्रुति सिद्धोमुख्यःपक्षः। यदातु दैवादुपाघातान्मानुषाद्वा मुख्यपक्षोऽयमनु- छातुं न शक्यते तदा समनन्तरक्षत्रियजातीयोचितोधर्मो युक्तः परि- ·६२ ॥ वयोनिर्णयः॥ ग्रहीतुं । तस्याप्यनुष्ठानाशक्तौ महत्यामापदितु तदनन्तरवैश्यजात्यु चितोऽपिधर्मः कथंचिद्राह्यो भवति । तथाच मनुर्दशमाध्याये वृत्ति निरूपणावसरे स्मरति "अजीवस्तु यथोक्तेन ब्राह्मणस्खेन कर्मणा । जीवेक्षत्रियधर्मेण स ह्यस्य प्रत्यनन्तरः ॥ उभाभ्यामप्यजीवंतु कथंस्यादिति चेद्भवेत् । कृषिगोरक्षमास्थाय जीवेश्यस्य जीविकाम् ,, ॥ इति । तथाच गर्भाष्टमे वयसि स्त्रीणामुपनयनस्थानीयोविवाहइति ब्राह्मणजातिधर्मो मुख्यः तदसंभवे क्षत्रियवृत्तिमाश्रित्य एकादशेवयास तत्करणमापद्धर्मः, तस्याप्यसंभवेतु वैश्यवृत्या द्वादशेवयसि तत्करण मत्यन्तापत्कल्पः । तदेतत्सर्वमभिप्रेत्य नवमे मनुस्ममरति "त्रिंशद्वर्षों वहेकन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम् । व्यष्टवर्षोऽष्टबर्षांवा धर्मे सीदति सत्वरः, ॥ इति । यद्यपि “परधर्मो भयावह,, इति भगवानुपदिशति, तथापि आपदि परधर्मोऽप्यनुष्ठेयतया तत्रतत्रोपदिश्यतइति तदनुष्ठानमप्युप कल्पोभवति नतु मुख्यःकल्पः। अधिकमत्रमनुस्मृतिविचारावसरे नि- रूपयिष्यामः । तथाच आपत्कल्पतयाऽपि विवाहकरणं द्वादशाद्वय. सःपुरस्तादेव ब्राह्मणीनां कथंचिद्धर्मोभवति नतु ततःपरस्तादिति प्रकृतश्रुत्यैव सिद्धं ॥ तथा लिङ्गान्तरमपि श्रुतिसिद्धमृतोःपुरस्तादेव स्त्रीणां विवाहो धर्मइति प्रत्याययति । द्वितीयाष्टकेहि ऋग्वेदे प्रथममण्डले भावयव्य सूक्ते "उपोप मे परामृश मा मे दभ्राणि मन्यथाः । सर्वाऽह मस्मि रोमशा गन्धारीणामिवाविका,, (ऋग्वेदे २- १-११-७) ·॥ वयोनिर्णयः॥ ६३ ६ इति काचिदृगाम्नायते । तत्रहि विवाहानन्तरं चिरायाप्राप्तरजस्का भावयव्यस्य पत्नी ऋतुमतीभावानन्तरमपि स्वविषये सन्दिहानमात्मनो भर्तारंप्रति निर्णयार्थमेवमाह हे भावयव्य अहं गन्धारदेशस्था अविरिव सर्वा रोमशा अस्मि सर्वेष्वप्यङ्गेषु विशिष्यचावाच्यदेशे उद्भूतरोमा भवामि । अतः मे मम अङ्गानि दभ्राणि अल्पानि अद्यापि अप्रौढा- वस्थानि मा मन्यथाः । यद्यविश्वासो मद्वचने तदा मे मम अङ्गानि उपोप समीपमागत्य त्वं परामृश स्वयमेवस्पृशन् जानीहि कथमिति । यतोऽहमीदृशी अतोमामप्रौढां माऽवबुद्ध्यवइति । तत्रमन्त्रे भाष्ये ऽपि अयमर्थस्पष्टं निरूपितः । अनेनच मन्त्रेण ऋतोःप्राग्नहोःकाला त्पुरस्तादेव भावयव्येन विवाहःकृतइति निर्वचिकित्समुद्धोष्यते । ऋतोः परस्तादेव ब्राह्मणीनां वेदसिद्धोविवाहइति वदतामयं मन्त्रार्थः कथ मुपपद्येत । तस्मान्नरजस्वलाविवाहे वेदमूलकत्वगन्धोऽप्यस्ति ॥ अपिच यदेवभावयव्यसूक्ते रोमशत्वाख्यविस्पष्टं प्रौढावचिह्न मुपन्यस्तं तदिह विवाहस्यचतुर्थदिनापररात्रे वधू प्रतिजप्ये अनुवाक शेषे प्रार्थ्यमानंदृश्यते "शमूधो रोमशं हथः,, इति । नचैतहतु मतीविवाहे युज्यते । तत्र ऊधः गुह्येन्द्रियं रोमशं तल्लक्षणलक्षितं संहथः सम्यक्प्राप्नुतं इति रोमशत्वलक्षणं प्रार्थ्यते । तच्च विवाहा लागेव सिद्ध तल्लक्षणायामृतुमत्यां युवत्यां प्रयुज्यमानं विफलमेवस्यात् । नच मन्त्रास्तात्कालिकार्यानुवादकाइति कल्पन युक्तमिति निरूपित मधस्तादेव । अपिचेह मन्त्रे पुरस्तात्पुत्रादिमत्वमायुःकात्य॑ञ्च आशा- स्यते, उपरिष्टाच्च देवपरिचरणं मध्येच ऊधसोरोमशत्वं । नच आद्य तयोराशास्यमानं तदुभयं तदानीन्तनं सिद्धमितिशक्यं संभावयितुं । तत्साहचर्याच्च च मध्यस्थमप्याशास्यमानमूधोरोमश न तदाविद्यमान मिति युवतीविवाहवादे मन्त्रार्थो विरुध्येत ॥ १ ·६४ ४ ॥ बयोनिर्णयः ॥ तथा छन्दोगानामुपनिषद्याम्नायते "मटचीहतेषु कुरुष्वाट- क्या सह जायया उपस्तिह चाक्रायणइभ्यग्रामे प्रद्राणकउवा- स,, इत्यादि । तत्र आटकी अनुपजातपयोधरादिस्त्रीव्यञ्जना इति भगवदाचार्यभाष्यं । तथाच उपस्तिपत्नी विवाहेन जायात्वसम्पत्युत्तर कालं पयोधरादिस्त्रीव्यञ्जनप्रादुर्भावमप्यप्राप्ते वयसि अवर्ततेति स्पष्टं विज्ञायते । कथमिदं घटतां । परिपूर्णेहि स्तनयोन्यादिस्त्रीव्यञ्जनजाते चतुर्थदिनापरराप्रकार्यव्यवायाख्यावश्यकाकोपेतोविवाहएव ब्राह्मणी नां वैदिकोधर्मइतिहि भवसिद्धान्तः । किमयमुषस्तिरब्राह्मणः, कि मिदं वाक्यमवेदकोटिप्रविष्ट, अथादसीयोविवाहोऽवैदिकत्वेनाधर्म्यः, सर्वधा भवदभिमतावश्यकाङ्गस्य तत्र गन्धोऽपिहि नास्ति । अथा धर्म्यमपीदृशं विवाहमुषस्तिरनभिज्ञतयाचकारेति कल्पनन्तु भवादृशा नामपि न शोभते । नखलूषस्तिरस्मादृशादपिहीनप्रज्ञः । महान् हि झानातिशयउषस्तेस्तत्र समाम्नायते । यद्युषस्तिकालएवायमुपक्रान्तो बालिकाविवाहो न ततःप्रागिति मर्यादांकरोषि तदा अर्वाचीनकाल भवोऽयमौषस्तआचारः कथंनित्यसिद्धेवदे निबध्येत । वेदोनित्यसिद्धः स्मृतयःपरमर्वाचीनाइतिहि भवानपि ब्रवीति । तस्मादातवाविर्भावा- (हुतरेअष्टमवयोरूपे पूर्वकालएवब्राह्मणीनां वेदबोधितो विवाहइति अयमेवार्थोऽत्रप्रतीयते । नचायमर्थः केनचिदपि विचालयितुं पार्यते ॥ अपिच विवाहालागेव ऋतुमत्यावृषळीभावं तत्परिणेतुर्वृषळी पतित्वं तदर्शनमपि वैदिकेषुकर्मसु परिहरणीयमित्यादिकं श्रुता वेव प्रत्यक्षमाम्नायते । तथाहि तैत्तिरीयाणांखिलेष्वितिहासे श्रूयते "पक्षैस्तु कुक्कुटोहन्ति निघणच मूकरः। आगतंगतया श्वानश्चक्षुषा वृषळीपतिः, इति ।

·॥ वयोनिर्णयः ॥ ६५ वृषळीपतिर्हि दर्शनमात्रेणश्राद्धं हन्ति तस्मात्तद्दर्शनमपि पितृ कर्मणि दूरेवर्जनीयमितितदर्थः । अथ कोऽसौ वृषळीपतिः यस्यदर्शन मात्रमपि पैदिककर्मविरोधीति जिज्ञासायामनन्तरमाम्नायते "पितृगृहेषु या कन्या रजःपश्यत्यसंस्कृता। सा कन्या वृषळी ज्ञेया तत्पतिवृषळीपतिः,, ।। इति । अस्यचवचनस्य विवाहाख्यमुपनयनस्थानापन्नं संस्कारमप्राप्तव या पितृकुले रजस्वलाभवति सा वृषळी तत्पतिरेव वृषळीपतिः इत्यर्थ स्स्फुटतरएव प्रतीयते । तथा- "वृषळीपतिभुक्तानि श्राद्धानिच हवींषिच । पितरो नप्रतिगृह्णन्ति दाला स्वर्ग नगच्छति,, ॥ इति । हविश्शब्दितस्य देवेकर्मणि दीयमानस्य द्रव्यस्यापि वृषळीपति संबन्धे वैफल्यं तत्रैवश्रूयते । इमान्येवश्रुतिवचनानि मूलमवलम्ब्य विवाहात्याग्रजोदर्शने महान्तं दोषं स्मृतिप्रणेतारोऽपि महर्षयस्तत्र तत्र स्मरन्ति । नत्वत्र विषये तेषां बुद्धिदोषःकश्चिदेव हेतुस्स्यादिति दुरुत्प्रेक्षा युज्यते । तानिच स्मृतिवचनानि पुरस्तादेवभूयांस्युदाहृता नि । उदाहरिष्यन्तेच कानिचिदवशिष्टानि उपरिष्टादपि। तमिमं वैदिक संप्रदायमजानन्तःकिल प्राकृताःकेचित् विपरीतवासनाबलेन महर्षिष्व पि दोषमकस्मादेवारोपयितुमुत्सहन्ते । अतएव असंप्रदायविदःकेचित् स्वाभिमतविरोधप्रद्वेषेण अस्यइतिहासस्य श्रुतित्वेऽपि संशेरते । नैत द्युक्तं । ननुचाहमेवतावत्पृच्छामि श्रुतिरेवायमितिहासइत्यत्र किं प्रमाणमिति । मनुष्यएवभवानित्यत्र यत्प्रमाणं तदेवात्रापि प्रमाणमि ति ब्रूमः । ननु विषममेतत्प्रतिवचनं । प्रत्यक्षंद्यहं मनुष्यलक्षणोपेत सरप्युपलभ्ये नैवमयमितिहासश्श्रुतिलक्षणोपेतःप्रत्यक्षमुपलभ्यते ।

·॥ वयोनिर्णयः ॥ न । इतिहासोऽप्ययमुपलभ्यतएवप्रत्यक्ष वेदपरिपालकेषु श्रोत्रियकुले । षु । तत्रभवतां वैदिकवर्याणां गुरुशिष्यपरम्परैवहि वेदसद्भावे प्रमाण नतु वैदेशिकानामुपदेशस्तन्मुद्रितपुस्तकंवा श्रुत्यादौ भवति प्रमाणं । ननु सत्यमेवमेतत् तथाऽपि खिलोऽयमितिहासइतिकृत्वा संशय्यते । नायं संशयोयुक्तः । अविशिष्टेहि खिलाखिलयोरुभयोरपि वेदभागयोरध्य- यनसम्प्रदाये एकतरस्मिन्खिलमात्रे न युक्तमकस्मादवेदत्वाशङ्काकरण मास्तिकस्य । संप्रदायएवहि शरणं वेदत्वतदभावविज्ञानयोरस्मादृशा नां । नचात्रार्धजरतीयं युक्तमाश्रयितुं । नखलु मन्वादिवदाणज्ञान चक्षुषा मन्त्रदर्शनमस्माकं स्वप्नेऽपि संभावयितुं शक्यं । विनाप्रमाणं व्यवस्थितस्यार्थस्य निराकरणसाहसकरणेच सर्वव्यवस्थोच्छेदापत्तिः । तस्मादसदेतत् किमिदंश्रुतिरुतनेति संशयकरणं । तदेवमुदाहृतेषु । वेदवचनेषु विचार्यमाणेषु ब्राह्मणकन्यकानामसंस्कृतानामेव रजोदर्शने महतोदोषस्य श्रूयमाणतया रजोदर्शनानाविवाहकरणमेव तासां वेद- मूलकोधर्मइति सिद्धम् ॥ अथ गृह्यसूत्राणि विचारयामः ॥ तत्र गृह्यसूत्राणि विचार्यमाणानि ऋतुमतीविवाहस्यैवसाध. कान्युपलभ्यन्ते । सर्वेष्वपिहि गृह्येषु विवाह्यकन्यालक्षणोपदेशे ऋतु. मतीपयुदातःक्वाप्यनुपदिश्यमानः प्रथमं तद्रिवाहकरणेलिङ्गं । (१) तथा अनग्निकाशब्देन क्वचिगृह्ये कन्यकानिर्देशो द्वितीयंलिङ्गं । (२) त्रिरत्रब्रह्मचर्यविधिरनन्यथासिद्धस्तृतीयं । (३) चतुर्थदिनापररत्रे बोधायनापस्तम्बादिभिर्गृह्यसूत्रेषु कण्ठतएवसमावेशनशब्दितस्य मैथुन स्य विधानं मूर्धाभिषिक्तमृतुमतीविवाहस्य चतुर्थं लिङ्गं । (४) एवं - ·॥ वयोनिर्णयः ॥ ६७ चतुर्षकारणेषु परामृश्यमानेषु गृह्यसूत्राणि ऋतुमतीमेव विवाह्यांकन्यां व्यवस्थापयन्तीति केचित्संगिरन्ते । (१) अत्रब्रूमः इदं तावदयुक्तं यदुच्यते लक्षणोपदेशेषु ऋतु, मतीपर्युदासोऽनुपदिश्यमानस्तद्विवाहे लिङ्गमिति । नहि गृह्यसूत्रेषु लक्षणकथने ऋतुमतीपर्युदासोनोपदिश्यतइत्येतावता तद्विवाहस्तेष्व भिप्रेतइतिशक्यं व्यवस्थापयितुं अन्यत्रधर्मशास्त्रेषु भूयसोऋतुमती विवाहप्रतिषेधोपदेशस्य श्रूयमाणत्वात् । नखलु क्वचिदप्रतिषेधमात्रा दन्यत्रश्रूयमाणः प्रतिषेधोऽपि नास्तीतियुक्तं प्रतिपत्तुं । अविरुद्धं ह्यपेक्षितमर्थनातमन्यतोऽप्यवश्यमुपसंग्रहणीयं भवति । किञ्च अनुपदेशेहि गृह्यसूत्रेषु द्विविधोहेतुर्भवति, क्वचिदर्थेष्व तात्पर्य क्वचित्तु सत्यपि तात्पर्ये सर्वतःप्रसिद्धत्वं यथोपवीतधारणे । तत्र कुतोह्येषनिर्णयः अतात्पर्यादेवऋतुमतीविवाहनिषेधो नोपदिश्यते न पुनस्सत्यपि तात्पर्येनिषेधस्य सर्वतःप्रसिद्धत्वादेव नोपदिश्यतइति । वयन्तु पश्यामः तात्पर्यविषयएवसन्तुमतीविवाहनिषेधस्सुप्रसिद्धत्वा दृह्यसूत्रेषूपवीतधारणवन्नोपदिश्यतइति । तद्यथा उपनयनविधावुपवीत धारणं यद्यप्यापस्तम्बादयोगृह्यसूत्रेषु नोपदिशन्ति । न तावता उप- वीतधारणमनावश्यकमिति गृह्यसूत्राणामभिप्रायइतिनिश्चयकरणं साधु भवति, तस्य धर्मशास्त्रेषु नित्यधार्यत्वस्य संप्रतिपन्नत्वात् । तथाचा यमृतुमतीविवाहनिषेधोऽपि गृह्यसूत्रकृतामभिमतएवसन् अन्यत्रतत्प्रति षेधस्य सुप्रसिद्धत्वान्नोपदिश्यतइत्येव युक्तं कल्पयितुं नान्यथा । अपिच गृह्यसूत्राणि विवाहादीनां शास्त्रीयकर्मणां तत्रतत्र विधिषु विशकलितानां समुच्चित्यप्रयोगप्रदर्शनमेवविषयं प्राधान्येना धिकृत्यप्रवर्तन्ते । न तत्रावश्यंविवाहयोग्यकालादिकमपि निरूपणीयं ·६८ ॥ वयोनिर्णयः ॥ भवति । तत्तु अन्यतएव धर्मशास्त्रान्निर्धारयितव्यं यद्यपेक्ष्यते । क्वचित्तु गृह्यसूत्रेऽपि तन्निरूपणं क्रियमाणं प्रासंगिकतया क्रियतइति न तद वष्टम्भन ऋतुमतीविवाहतात्पर्योन्नयनं युक्तं । किञ्च नेदमृतुमतीत्वं तदभावोवा कन्यकालक्षणकोटावन्तर्भवि तुमर्हति एकान्तेन स्त्रीष्वभावात् । नातुमतीत्वं तदभावोवा स्त्रीवे कान्तेन जातुभवति । कालकृतह्येतदुभयमपि तासु न स्वतःकश्चिदर्थों व्यवस्थितोभवति । यद्यूतुस्तदभावोवा कस्याञ्चि व्यवस्थितोभवति, तदा रुग्णैवासौ स्त्री भवति क्लीबैववा। उभयथाऽपि तदानीमविवाद्यैव सा भवति । ऋतुयोग्यतातु विवक्ष्यमाणा पुरस्तादपि स्त्रीणां भवतीति न भवदभिमतार्थसिद्धये स्यात् । तस्मान्नात्र किञ्चिदपि लक्षणकोट परिग- णनीयं भवति सत्यपि तात्पर्ये । कालचोदनास्त्रेवतु विवाहस्यायमपि कश्चिदन्तर्भवन्भवेत् , यथाऋतोःपरस्तात्पुरस्ताद्वा विवाह्या इति नतु स्त्रीलक्षणपक्षइति पण्डिता मन्यन्ते । तस्मात्प्राथमिकं भवदुदाहृतं लिङ्गमाभासमात्रमिति सिद्धम् ॥ १॥ यदप्यन्यत् जैमिनीयेहिगृह्ये विवाह्यायास्त्रिया लक्षणविधौ अनग्निकाशब्दःप्रयुज्यमानोदृश्यते । सच ऋतुमतीमेव स्त्रियं ब्रवीति । ननिकाशब्दोह्यनागतातवां बालिकामाह, “नग्निकानागतार्तवा ,, इत्यमरवचनात् । नग्निकाशब्देनच नञस्तमासे निप्पन्नोऽयमनग्निका शब्दआविर्भूतार्तवामेव स्त्रियमभिदध्यान्नान्यथा । तथाच सिद्धमृतुमत्या एव विवाहकरणं जैमिनेरभिमतमिति । (२) अत्रोच्यते विपरीतमेतद्भवति! बालिकाविवाहएव जैमि- नेरभिमतइत्यत्रैव प्रमाणभूतस्सन्नयमनग्निकाशब्दऋतुमतीविवाहं गम- यतीति विपरीतमेतज्जल्पनं। तथाहि नग्निकाशब्दार्थ प्रथमतोविमृशा- !

·॥ वयोनिर्णयः । ६९ मः। नग्नशब्दप्रकृतिकएवायं नग्निकाशब्दः नापूर्व शब्दान्तरं क्लप्ते- नैवोपपत्तावपूर्वशब्दकल्पने प्रमाणाभावात् गौरवाच्च । नग्नशब्दश्च विवसनवाची लोकेप्रसिद्धः । अमरश्च "नग्नोऽवासा दिगम्बर,, इत्याह । योहि वस्त्रधारणयोग्येवयसि वर्तमानोऽपि न वस्त्रं धार- यति स नग्नइत्युच्यते लोके न शिशुरनुपजातवस्त्रधारणबुद्धिरवस्त्रो ऽपि । तथाविधैवच स्त्री नग्नेत्युच्यते न शैशवावस्था कन्या वसनहीना ऽपि । तत्प्रकृतिकश्चायं नग्निकाशब्दः । तत्र यइदानी शैशवेवयास वस्त्रधारणमेवस्वयमजानन्नवस्त्रोमवति याच तथाविधाकन्या तयोरयं नग्नशब्दो वस्त्राभावमात्रेण प्रयुज्यमानो न मुख्योभवति किन्तु नग्न सादृश्यमात्रात्तत्र नग्नशब्दः प्रयुज्यते । सादृश्यार्थकः कप्रत्ययश्च एवं सत्येव "ननिके,, त्यत्र श्रूयमाणउपपद्यते नान्यथा। तथाच अनुप- जातलज्जा गुह्याङ्गगृहनमप्यजानत्यः पांसुक्रीडापराः कन्यकाएव नग्नि काशब्दवाच्याभवितुमर्हन्ति न प्रादुर्भूतलज्जास्वतो वस्त्रधारिण्यः । तथाच पदपदार्थतत्वविद परमऋषयएव नग्निकाशब्दार्थ स्मरन्ति "यावनलजिताऽङ्गानि कन्या पुरुषसन्निधौ । योन्यादीन्यवगृहेत तावद्भवति नग्निका ॥ यावच्चेलं न गृह्णाति यावत्कीडति पांसुभिः । यावद्दोषं न जानाति तावद्भवति नग्निका,, (वसिष्ठ) इति । एवञ्च अविज्ञातवस्त्रधारणेवयास वर्तमाना कन्यका ननिका पदवाच्याभवति । अवस्त्रवाचीचायं नग्निकाशब्दो नासह समस्य मानस्वतोवस्त्रधारिणीमुत्पन्नलजां कन्यामेवाभिधातुमर्हति न प्रादुर्भूत रजस्कां नग्निकाशब्दार्थे रजःप्राप्त्यप्राप्त्योरन्तर्भावस्यैवाभावात् ।

·७० ॥ वयोनिर्णयः ॥ अमरसिझोपि “नग्नोऽवासा दिगम्बर,, इति नग्नशब्दं वसनविहीनार्थकं स्वयमभिधाय तत्प्रकृतिकमपि नग्निकाशब्दं तद्वि- रुद्धतया "नग्निकाऽनागतार्तवा,, इति कथमभिदधातीति सएव प्रष्टव्यः । यद्यपि लौकिकव्यवहारेषु अमरवचन प्रथममेव प्रमाणं न तथा वैदिकेव्यवहारे। सामान्यतएव पदपदार्थाभिधानायामरसिमः प्रववृते । नासौ विशिष्य वैदिकमर्थमवबोधयति । ऋषयःपुनः स्मृति प्रणेतारः वैदिकंधर्म तज्ज्ञानोपयोगिनः पदपदार्थविशेषांश्वाविप्लवेन परिपालयन्तस्तत्रतत्र तदुपयोगिनःपदार्थान्निरूपयन्ति । अपिच अमर सिझोऽवैदिकमतस्थइति प्रसिद्धं । वैदिकधर्मोपयोगिषुच पदार्थेषु सति संशये वैदिकमूर्धन्यानामृषीणामेव वचनमुपादेयंभवति न तथा वचना न्तरंकस्यापि । प्रसिद्धंचेदं यववराहाधिकरणे पूर्वतन्त्रे। अपिच श्रुति वचनार्थसन्देहे श्रुतिवचनान्तरानुसारेण तन्निर्णयकरणमिव स्मृतिवच नार्थसंशये स्मृतिवचनान्तरानुसारेण तन्निर्णयकरणमेव न्याय्यं नान्य वचनानुसारेण । प्रसिद्धञ्चेदमानुमानिकाधिकरणे ब्रह्ममीमांसायां । दृश्यतेचान्यत्राप्यमरसिह्मस्य ईदृशपदार्थाभिधाने प्रमादः । वैदिकेषुकर्मसु तदुक्तपदार्थानादरश्च प्राचामस्मदीयानां यथा पुण्डरीक पदार्थे । पुण्डरीकपदंहि श्वेताम्भोजार्थकमित्यमरआह " पुण्डरीकं सिताम्भोजमि,,ति । पूर्वतन्त्रेतु नवमाध्याये काम्येक्वचिदिष्टिविशेषे दर्भस्थाने वचनात्पुण्डरीकपातौ “दभैस्तृणीतहरितैरि, ति प्रकृति तः प्राप्ते मन्त्रे दर्भपदस्थाने पुण्डरीकपदस्यउहेसति तद्विशेषणहरित पदस्थाने रक्तपदोहइति व्यवस्थापितमाचार्येण शबरस्वामिना। तदु- पपादनपराश्च प्राचीनास्तद्विरुद्धं “पुण्डरीकं सिताम्भोजमि,,त्य- मरवचनं प्रामादिकमिति निर्धारयाञ्चकुः । तथा “तितउः पुमानि,, ·॥ वयोनिर्णयः ॥ ति तितउपदममरो नित्यं पुल्लिङ्गमाह । महर्षिःपतञ्जलिस्तु "तितउ परिपवनं भवती,,ति तक्लीवं प्रयुङ्क्ते । तद्विरुद्धत्वाच्च नित्यपुल्लिङ्ग त्वानुशासनममरस्य प्रामादिकं भवति । तथान्यत्रापि समासिकतादि शब्देषु नित्यबहुत्वममरेणोच्यमानं समायांसमायां विजायते "एका च सिकता तैलदाने असमर्था,, इत्यावृषिवचनविरोधात् प्रामादि कमेवेति प्रसिद्ध ग्रन्थेषु । एवं लौकिकेष्वप्यर्थेषुः सत्यृषिवचनविरोधे कोशवचनमप्रमाणमिति वदन्ति, किमुवक्तव्यं श्रौतस्मादिकर्मानुष्ठा नोपयोगिनि पदार्थे । तस्मादुदाहृतस्मृतिवचनविरुद्ध तया न नग्निका पदार्थे कोशवचनमादरणीयतामहति । सर्वमेतन्मनसिकत्यैव नैमिनि गृह्यव्याख्याता श्रीनिवासाध्वरी "यस्मिन्वयसि स्वयमेव लज्ज- या वासःपरिदधाति तद्वयस्कां,, इति अनग्निकापदार्थ व्याचचक्षे । तस्माद्विवाह्यायांवध्वामनग्निकाशब्दःप्रयुज्यमानएवतामृतोःप्राचीने वय- सि वर्तमानां व्यवस्थापयति । ततश्चइदमेव जैमिनीयंगृह्यवचनमृतु- मतीविवाहस्य बाधकमितिसिद्धं । यदपि समावेशन विधानान्यथाऽनु- पपत्याअनग्निकाशब्देन ऋतुमत्येव ग्रहीतव्येति तदनुपदं निराकरि- ष्यामः । तथाच अनग्निकापदमेवानृतुमती विवाह्यां व्यवस्थापयतीति सिद्धम् । ननुयद्येवमनग्निकाशब्दार्थोनिर्णीयते तदा नग्निकापदमविज्ञात वस्त्रधारणेवयसि वर्तमानांशिशुमेव ब्रूयात् । ततश्व नग्निकापदेनकन्यकां निर्दिश्य विवाहबोधकेशास्त्रे अत्यन्तशिशुद्धिहायनी उतवा निहाय- णी बालिकाऽपि विवाह्यास्यादितिप्रसज्येतेति चेत् बाढमेवं प्रसज्यतां कोऽत्र भवतो विरोधः। न ममात्र कश्चिद्विरोधः शास्त्रविरोधस्तुभवति उपनयनस्थानापन्नोहि विवाहःस्त्रीणां गर्भाष्टमएववयसि मुख्यइति तद. 10 ·॥ वयोनिर्णयः ॥ नन्तरंतु आपत्कल्पइतिच पुरस्ताव्यवस्थापितं । तदिदानींविरुध्यते, यदि द्विववयस्काअपि शिशवो विवाह्याइत्युच्येत । उच्यते नायमस्ति विरोधः । यद्यप्युपनयनमुख्यकालेऽष्टम एव वयसि स्त्रीणां विवाहोमुख्योनित्यश्च । तथापि ततःप्राचीनेऽपि वयसि पुंसामुपनयनमिव स्त्रीणां विवाहोऽपि काम्यत्वेन क्वचिदुपदि- श्यते शास्त्रेषु । तद्यथा “पञ्चमे ब्रह्मवर्चसकामस्य,, “पञ्चमे नवमेवा काम्यमि"त्यादिसूत्रैरष्टमात्प्राक्पञ्चमेऽपि वयसि यथोपनयनं स्मयते तथा "बालिका या भवेत्कन्या गुणाब्यो यदि लभ्यते । दद्यादमाप्तकालेऽपि देशकालभयानरः, (यम.स्मृ.) इति स्मृतिवचनेन अष्टमवयोरूपमुख्यकालप्राप्त्यभावेऽपि कन्यकानां विवाहस्स्मर्यतएव । मनुरपि विशिष्टगुणवरलाभे अष्टम वयोरूपमुख्यकालमप्राप्तायाअपि कन्याया विवाहमुपदिशति यथा "उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सदृशायच । अप्राप्तामपि तां तस्मै कन्यां दद्यायथाविधि,, ॥ (९-८८) इति । अत्र अप्राप्तामित्यस्य विवाहमुख्यकालमष्टमवयोऽप्राप्तां, किंतु ततोऽपि न्यूनवयस्कामित्यर्थः । यत्तु अत्रार्थे संशयकरणं तत् मनु- स्मृतिविचारावसरे परस्तानिराकरिष्यामः । एवं तथाविधविवाहं विधि सिद्धमभ्युपेत्यैव तस्याबालिकाया मरणे संस्कारविशेषोऽपि स्मयते "द्विवर्षात्याग्विवाहश्चेत् कन्यकामरणं यदि । खननं नैव कर्तव्यं मन्त्रसंस्कारमाचरेत् ॥ ॥ इति । तस्मादविज्ञातवस्त्रधारणेवयस्यपि नग्निकापंदवाच्यानां कन्यका- नां कदाचिद्विवाहकरणमपि शास्त्रानुसार्येव भवति । (२) ·॥ वयोनिर्णयः ॥ यदपि तृतीय लिङ्गमुपन्यस्तं सर्वेष्वपिगृह्यसूत्रेषु विवाहे दम्पत्योर्भधुमांसादिवर्ननं ब्रह्मचर्यञ्च त्रिरात्रमवश्यमनुष्ठेयमितिविधी- यते । तत्र ब्रह्मचर्यविधानं विमृश्यमानमृतुमत्याएव स्त्रिया विवाह इति प्रत्याययति । ब्रह्मचर्यहि मैथुनासमाचरणं । तच्चेदानी विधीय मानं व्यर्थं भवति । सतिहि कर्मणःप्रसंङ्गे तातिषेधो युज्येत नाप्रसङ्गे। यदिच विवाह्यमानावधूरनृतुकाबालिका स्यात् तदा काप्रप्तङ्गस्तस्यां मैथुनकर्मणः । अतश्च प्रतिषेधनियमविधिरेव सूचयति विवाह्यवधू व्यवाययोग्ये वयसि वर्ततइति । आपस्तम्बगृह्यटीकायां तात्पर्यदर्शने ऽपि "त्रिरात्रमुभयोरधश्शय्या ब्रह्मचर्य क्षारलवणवर्जनञ्च,, (आप. गृ. ३-८-८) इति ब्रह्मचर्यविधौ "अतएवात्र सूत्रे शप्पैक्याहुरिमपि मैथुनमतिप्रयत्नेन वर्जनीयमित्येवमर्थस्तन्नि षेधः,, इति तस्य प्रसक्तिरपि स्पष्टमुपपादिता दृश्यते । यदि विवाह्य मानायाश्शिशुत्वेन चतुर्थदिने शय्यैक्येऽपि व्यवायस्यासंभावितत्वं तदा दैवकृतमेव वरस्य ब्रह्मचर्य नित्यसिद्धमिति किमनेन गृह्येषु तद्विधानेन । तस्मादनन्यथासिद्धमेतदृतुमतीविवाहसाधकंलिङ्गं भवतीति किमितोऽन्यद्वेषणीयं । किश्च यदि चतुर्थदिने मैथुनकरणमत्राभिमत मिति नाङ्गीक्रियते तदा त्रिरात्रब्रह्मचर्यविधिविफलएव स्यात् । तस्मा. त्रिरात्र ब्रह्मचर्यविधानमृतुमतीविवाहलिङ्गमिति ॥ (३) अत्राभिधीयते न असिद्धेः । नावश्यं त्रिरात्रब्रह्मचर्य विधिवलाद्विवाह्यायाऋतुमतीत्वेन भवितव्यं । नापि तेन तत्सित्यतीति शक्यं वदितुं अनपेक्षितत्वात् । ब्रह्मचर्यहि नाम गुह्योन्द्रियस्य विका- राभावः । तथाच योगभाष्ये ब्रह्मचर्यस्य लक्षणमुच्यते "ब्रह्मचर्य गुप्तेन्द्रियस्य उपस्थस्य संयमः,, (योगसू-२-३०) इति ।

·॥ वयोनिर्णयः ॥ संयमः निरोधः अचापल्यं विकाराभावइति तदर्थः । सच सत्यपि तहेतुमूतेस्त्रीव्यक्तिदर्शने निषेधशास्त्रमरतो गम्यागम्याविवेकशालिनो धीरस्यैव पुंसो भवितुमर्हति । यस्तुपुनः कामाविष्टचित्तत्वेनाधीरबुद्धिः विधिनिषेधशास्त्राण्यप्यवज्ञातुमुत्सहते न तस्य बुद्धिगम्यागम्याविभाग गणयति अनिवार्यप्रसरत्वादल्पबुद्धिभिः कामावेगस्य । प्राकृतोहि कामान्धः निषेधशास्त्रमुल्लङ्घय अगम्यास्वपिस्त्रीषु विक्रियमाणचित्तो यथाकाममेवचेष्टितुं प्रयततइति प्रत्यक्षमेत्र लोकस्य । एवं स्थिते तथा स्वभावः कश्चिदप्रौढामपि स्वाधीनांपत्नीभूतामेकशय्याशायिनी काम खेदनिवृत्तिकृतेबलात्कथञ्चिदुपभोक्तुं न यततेति कोहि विश्वासः ! अतएव कामातुरस्याप्रौढायां कन्यकायां गमने दोषस्मयते हेमाद्रौ । तथाहि मार्कण्डेय:-- "असंस्कृतां पुष्पहीनां कन्यका योद्विजाधमः । रन्तुमिच्छति पापात्मा नरकं याति दारुणम् ,, !! इति । तथा देवलः- "अप्रौढां कन्यका विप्रोयभेत्कामातुरोऽन्वहम् । तस्यैव नरकेवासः कानीनःस्याचदुद्भवः, ॥ इति । तस्यदोषस्य प्रायश्चित्तविधानमपि तत्रैव हेमादौ स्फुटमुप- दिश्यते । भवद्रीत्यातु अस्यकर्मणःप्रसक्ते रभावेनापुष्पवतीगमने दोष स्मरणं तस्य प्रायश्चित्तविधानंच उन्मत्तवचनमापद्येन । किञ्च न यत- तांवाऽसावुपभोक्तुं । तथाप्यन्ततश्चित्तविकारस्तन्मूलकतयागुह्येन्द्रिय विकारश्च तथाविधस्य पुंसः कामावेशेनावर्जनीयस्स्यादेव । तत्प्रति- षेधार्थमिदं ब्रह्मचर्यविधानमुपदिश्यतइति किमत्रानुपपन्नं । अपिच मैथुनमष्टाङ्गकमित्युपदिशन्ति मुनयः तथाच तात्पर्य दर्शने वचनमुदाहृतं- - ·॥ वयोनिर्णयः ॥ "स्मरणं कीर्तनं केळि प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिईत्तिरेवच ।। एतन्मैथुनमष्टाङ्ग प्रवदन्ति मनीषिणः,, ॥ इति । इदश्चाष्टविधं मैथुनमायुर्वेदविदोऽप्युपदिशन्ति शरीरशास्खे । तथाचेदमेव स्मृतिवचनमुदाहृतं वानीकरणप्रक्रियायां योगरत्नाकरे । एषामष्टानामेकतमस्यानुष्ठानमपि ब्रह्मचर्यविपरीतमेव भवति । अत एव योगरत्नाकरे उक्तवचनोदाहरणशेषे "विपरीतं ब्रह्मचर्य- मेतदेवाष्टलक्षणं,, इत्युक्तं । तथाच अयुवत्यामपि विवाह्यायामु. केवष्टस्वन्य तमस्य प्रसङ्गः कस्यापि स्यादेवेति तन्निराकरणाय ब्रह्मचर्पविधानमावश्यकं भवति । तस्मान्नैतल्लिङ्गमृतुमतीविवाहे । नन्वेवमपि यत्रक्वापि कस्यचिदेव ईदृशस्वभावस्स्याद्वा सोऽपि न स्याद्वा न जातु सर्वस्य स्यात् । तत्र किमर्थोऽयं ब्रह्मचर्यविधिः । मैवं । शास्त्रं हिनाम किंचिन्न सर्व विषयेऽपि चारितार्थ्यमपेक्षते नवा तथा संभवति विशेषतश्च निषेधशास्त्रं । तद्धि यत्रक्वापि यदाकदाऽपि संभाव्यमानेऽपि पुरुषविशेष लब्धावकाशं सप्रयोजनमेव भवति । नहि परहिंसापरस्खापहरणमातृस्वसृगमनादिनिषेधविधयश्शास्त्रोपदिष्टा स्सर्वेषु पुरुषेप्वावश्यका भवन्ति । दृश्यन्तेहि स्वतसिद्धविवेकबला देव ईदृशंकार्यं मनसाऽप्यस्मरन्तः पुरुषधौरेयाः केचित् । नह्येतावता तनिषेधविधयः कैमर्थ्यशङ्काविषयाः फलहीनावाभवन्ति, संभाव्यमाने तद्योग्य पुरुषविशेषे चारितार्थसंभवात् । किंहिनाम नसंभाव्यते प्राकते पु जनेषु विशेषतश्च कामातुरेषु । तस्मादप्रौढायामपि विवाह्यायामय मतिप्रसङ्गः क्वापि कामिषु प्रसजन्नेवानेन ब्रह्मचर्योपदेशेन निराक्रि- यते नपुनरेतन्निषेधफलवत्तायै तस्याःप्रौढात्वकल्पनमावश्यकं भवति ॥

·७६ ॥ वयोनिर्णयः ॥ अपिच निषेधशास्त्रं कृत्स्नमप्येवंविधमेव प्रायेण भवति । यत्रवस्तुनि यत्कार्य निषिध्यते तत्रवस्तुनि तनिषेधोपदेशवलादेव अवश्यं तत्कार्ययोग्यतया भवितव्यमितिकल्पनं स्वधा नोपपद्यते । "न सुरां पिबेदि,, तिहि सुराद्रव्ये पानक्रिया प्रतिषिध्यते । न ह्यस्मादेव पानप्रतिषेधोपदेशबलात्सुराद्रव्ये पानयोग्यतयाऽप्यवश्यं भवितव्यमिति कस्यचिदभ्यूहस्साधुर्भवति । अशक्यस्यहि कर्मणो नि पेधोपदेशो न युज्यते न पुनरयोग्यस्य । नचैतदशक्यंकर्म कस्यचि. दप्रौढाव्यवायोनाम । अयोग्यमेवच सर्वत्र निषेधार्ह भवति न योग्यं । साच योग्यता दृष्टा अदृष्टावेत्यन्यदेतत् । तस्मान्मूढनल्पितमेतत् यद्गुह्येन्द्रियविकारप्रतिषेधरूपं ब्रह्मचर्योपदेशमवलम्व्य विवाह्याया व्यवाययोग्यतया भवितव्यामिति कल्पनमितिसिद्धम् । यदपि दिनत्रयं ब्रह्मचर्यविधानमेव चतुर्थदिने व्यवायंकर्तव्यं प्रत्याययति अन्यथा विधिवैय्यात् न तत्र वचनान्तरमपेक्षणीयमि ति तदिदमशास्त्रज्ञजल्पितं । न ह्ययमेको विधिर्दिनत्रयब्रह्मचर्यं तुरीय दिने व्यवायकर्मचेत्यर्थद्वयमवबोधयितुमर्हति वाक्यभेदापत्तेः । सकृ. प्रयुक्तंहि वाक्यं सकृदेवार्थ प्रत्याययति नार्थान्तरं प्रमाणाभावा- त् । अर्थान्तरेऽपि वृत्यभ्युपगमेऽनिष्टापातश्च । “दीक्षितो नानृतं वददि,, ति क्रतुदीक्षासमये अनृतवचनप्रतिषेधश्चोद्यते । नह्यस्य प्रतिषेधोपदेशस्य दीक्षानिवृत्युत्तरक्षणमवश्यमनृतवचनं कर्तव्यं अन्य था प्रतिषेधविधिरेवायं विफलस्स्यादिति अभिप्रायकल्पनममूढःकाश्च दङ्गीकुर्यात् । एवमिहापि त्रिरात्रबह्मचर्यविधेस्तुरीयदिनेव्यवायकर- णे तात्पर्यकल्पनं न प्रामाणिकजनैरादरणीयं भवति । तत्रानृत- वचनप्रतिषेधेह्ययमभिप्रायः क्रतुरवश्यानुष्ठेय इति विधिवलादवैकल्येन ·वयोनिर्णयः ऋतुपरिपूर्तये क्रियमाणं मध्ये किञ्चिदनृतवचनमपि न दोषाय स्यादि तिमन्यमानस्यउत्तानदृष्टेर्जातु मिथ्यावचनप्रसङ्गस्स्यात् स माभूदिति स प्रतिषेधआरभ्यते । नतु अवभृथोत्तरक्षणे अनृतवचनमावश्यक मिति । एवमिहापि त्रिरात्रमेकशय्याविधिबलमाश्रित्य यथासंभवंमध्ये किञ्चिदाश्लेषादिकं क्रियमाणमपि नदोषाय स्यात् । अन्यथा किमर्थ मेकशय्याविधानमिति दुरूहेण दुर्विदग्धप्रकृतिः किमपिचेष्टितुमारभे- त । सा चेष्टा माभूदित्येव ब्रह्मचर्यविधिरुपदिश्यते नतु चतुर्थदिने व्यवायकरणमावश्यकमितिकृत्वेत्यभिप्रायवर्णनमेव युक्तं नान्यथा । "शय्यैक्याहुरिमपि मैथुनं वर्जनीयमि,,तिवदतस्तात्पर्यदर्शन कृतोऽप्ययमेवाभिप्रायः। यत्पुनःप्रत्यक्षमेव चतुर्थदिने व्यवायविधानं गृह्यसूत्रेष्वस्तीति तद्भममात्रमितिअनुपदं निरूपयिष्यामः । यस्तुपुन स्त्रिरात्रंब्रह्मचर्यमितिवचनस्य चतुर्थदिने ग्राम्यधर्मकरणेअभिप्रायइति कल्पयति सहिपण्डितएवमपि कल्पयेत् त्रिरात्रमितिरात्रिपदप्रयोगबला द्रात्रिमात्रएवेदं ब्रह्मचर्यभवति अहनि तु तेष्वपि दिनेषु व्यवायकरण मावश्यकमेव अन्यथाहि त्रिरात्रमितिवचनं व्यर्थमेव स्यादिति । तस्मादसंगतैषा कल्पना । ननु श्रोत्रियानूचानादिपुत्रगुणफलकामनाभेदेन ब्रह्मचर्योपदेशे कालतारतम्यमप्युपदिश्यते । तच्च ब्रह्मचर्यसमाप्त्युत्तरं सन्ततिरूप- तत्फलसिद्धये तद्वारत यादृष्टव्यवायकांक्षिपतीतिचेत् नैतत्साधु । य- फलकामनोपबन्धेन यत्कर्म विधीयते तद्धिकर्म तत्फलसाधकं भवेदिति युक्तंकल्पनं यथा स्वर्गादिकामस्य ज्योतिष्टोमादिविधाने। तत्र साध्यसा- धनभूतयोर्यदि दृष्टंद्वारं किञ्चिन्नोपलभ्यते तदा श्रूयमाणसाध्यसाधनभाव निर्वाहाय अदृष्टमेव किमपिद्वारं कल्पनीयं । तच्चादृष्ट मविनश्वरंसत् काला ·॥.वयोनिर्णयः ॥ न्तरभाविनि फले स्वयमुपकरोति । तथाच स्मयते "कदाचित्सुकृतं कर्म कूटस्थमिवतिष्ठती,,ति । इहच गुणविशेषशालिपुत्रोत्पत्तिकाम- स्य विधीयमानेषु ब्रह्मचर्यविशेषेषु न दृष्टंकिञ्चिद्वारमुत्प्रेक्षितुमपि शक्य. ते। ततश्च अदृष्टमेव तत्र द्वारंकल्पयितव्यं यथा पाणिग्रहणभेदोपदेश विधौ । वध्वाः पाणिग्रहणेहि दुहितृमात्रजननफलकामनायामङ्गुलि मात्रग्रहणमिति पुत्रमात्रजननफलकामनायाञ्च वराङ्गुष्ठलोम्नामुपरि भावोयथाभवति तथाग्रहणमिति विशेषविधिरुपदिश्यते । तथाच सूत्रं "यदिकामयेत स्त्रीरेव जनयेयमिति अङ्गुळीरेव गृह्णीयात् ,, (आप. गृ. २-४-१२) इति "यदि कामयेत पुंसएव जन- येयमिति अङ्गुष्टमेव साभीवांगुष्ठमभीवलोमानि गृह्णाति , इतिच। नह्यत्र एवंविधपाणिग्रहणभेदस्य दुहितृजननं पुत्रजननंवा फलं प्रत्य- दृष्टं द्वारमन्तरेण दृष्टं किमपि शक्यं कल्पयितुं । न चैतद्विधिबला- त्पाणिग्रहणोत्तरक्षणमेव सन्तानसिद्धये व्यवायकर्म कर्तव्यमिति कल्पनं शास्त्रीयंभवति । अपिच सन्तानविशेषफलोद्देशेन ब्रह्मचर्यनियमविशेषोपदेश श्शास्त्रेषु द्विप्रकारश्यते । विवाहकर्माङ्गभूतमेकं ब्रह्मचर्य सर्वेषुगृह्य सूत्रेषु प्रसिद्धं, रजःप्रादुर्भावोत्तरकालं क्षीरोदनाशनाद्यङ्गकलापोपेतं खतन्त्रं ब्रह्मचर्यमपरं बृहदारण्यकाष्टमाध्यायादौ विधीयमानं प्रसिद्धं । तत्र विवाहाङ्गभूतं प्रथमब्रह्मचर्यं बालिकयावध्वासह केवलमदृष्टार्थ विधीयतइति न तत्रव्यवायकर्मणः प्रसङ्गोऽप्यस्ति । द्वितीयन्तु ब्रह्म चर्यमदृष्टोत्पत्तिद्वारा समनन्तरक्रियमाणे गर्भाधानार्थे व्यवायकर्मण्यु- पकारकं भवति । बोधायनोऽपीदमुभयविधं व्रतानुष्ठानमुपदिशति स्व. गृह्ये । तत्र विवाहाङ्गतया त्रिरात्रत्रतविधिः प्रसिद्धः । तमेवव्रतविधि- ·॥ वयोनिर्णयः॥ ७ मृतूत्तरकालमप्यनुष्ठेयमुपदिशति सएव । तद्यथा “यस्य पनी गृहऋतु- मती भवति तस्यैतद्रतं यथा विवाहे त्रिरात्रं (बो. गृ. ५-११) इति । एवमुभयोरपि ब्रह्मचर्य विद्योविविक्तःपन्थाः । एवंविधं ब्रह्मचर्यविध्यु- पदेशप्रकारभेदमविजानन्तः किलासंप्रदायविदाकेचिदत्र मोमुह्यन्ते । आचार्यकुलाद्गृहीतशास्त्रार्थानां पण्डितानान्तु नात्रविषये संशयावकाशो ऽप्यस्ति । तस्मान्न ब्रह्मचर्यविधिमाश्रित्य गृह्येषु विवाह्यायाऋतुमती. त्वं सिध्यतीतिशक्यं कल्पयितुं । नन्वेवमपि वरमात्रस्य ब्रह्मचर्यविधानमेव इहावश्यकं भवति नवध्वाअपि । ततश्च "उभयोरि,,ति ग्रहणंव्यर्थं भवति । विवाद्याहि वधूलिकति पक्षे सा ब्रह्मचर्यतदभावकथामेवहि न विजानाति । तत्र किमर्थमुभयोर्ब्रह्मचर्यं गृह्यसूत्रकारा विदघति । नायंदोषः कादाचित्क संभवाभिप्रायकत्वादुमयग्रहणस्य । आपत्कल्पतयाहि कदाचिद्वादश- वयस्कायाअपि स्त्रिया विवाहकरणमभ्यनुज्ञायते शास्त्रेषु । तथाविधे च विवाहे कदाचिद्वध्वाअपि आलिङ्गनाद्यभिलाषाभासस्संभाव्येत । आर्तवाविर्भावात्परमेव स्त्रीणां तथाविधोऽभिलाषइतितु नायं नियमोऽस्ति स्वभाववैचित्र्यात् । तदभिप्रायकञ्चेदं ब्रह्मचर्यविधावुभयग्रहणमिति न विरोधोऽस्ति । अपिचार्थान्तरार्थमुभयग्रहणमिहक्रियतेन ब्रह्मचर्यमात्रा- थे। इहहि ब्रह्मचर्यमिव क्षारलवणवर्ननरूपमर्थान्तरमप्यनुष्ठेयत्वेन उप- दिश्यते न ब्रह्मचर्य मात्रं । तत्रावश्यमुभयग्रहणं कर्तव्यंभवति वध्वा अपि तद्यथास्यादित्येवमर्थ । अतश्चान्यार्थं क्रियमाणस्य उभयग्रहण स्य ब्रह्मचर्यमात्रार्थत्वकल्पनमेव तावदसिद्धं । तत्सामर्थ्याद्वध्वाऽपि भोगाभिलाषिण्या भवितव्यमितिकल्पनन्तु सुतराभसंभावितमेव । अपि च उभयग्रहणस्य ब्रह्मचर्यमात्रार्थत्वनिर्बन्धेऽपि नास्यकुकल्पनस्या 11 ·॥ वयोनिर्णयः ॥ वकाशोभवति । ब्रह्मचर्यपदहि न व्यवायवर्जनमात्रार्थकं किन्तु मधु- मांसदन्तधावनाञ्जनाभ्यञ्जनानुलेपनस्नग्धारणसप्तकवर्ननार्थकमपि भव- ति । तथाच आपस्तम्बगृह्यतात्पर्यदर्शनं “यद्वा ब्रह्मचर्यपदेनैव मध्वादिसप्तकमपि निषेध्यं,, इति । तथाच वध्वाअपि मध्वादि सप्तकवर्जननियमसिद्ध्यर्थमुभयग्रहणं ब्रह्मचर्यार्थमप्यावश्यकमिति क भवदीयकुकल्पनावकाशः । वस्तुतस्तु ऋतुमतीविवाहवादएव उभय ग्रहणस्य वैय्यर्थ्य दुष्परिहरं भवति । दम्पत्योरेकतरस्य ब्रह्मचर्य नियमानुष्ठानबलेनैवान्यस्यापिहि तन्नियमनमात्सिदं भवति । तत्रैवं सिद्धे सति एकतरस्य ब्रह्मचर्यविधानमात्रेण उभयब्रह्मचर्यमसिद्धमिव कृत्वा प्रत्येकं तद्विधानार्थेन किमुभयग्रहणेन । अतश्च उभयग्रहण सार्थक्यसम्पादनायान्यतरस्य ब्रह्मचर्यनियमेऽप्यन्यस्य तदसिद्धिःक्वापि व्यभिचारप्रसङ्गमवलम्ब्यैव तव कल्पयिव्यास्यात् । इत्थंच ब्रह्मचर्य विधानं यथा वध्वाऋतुमतीत्वे प्रमाणं भवति तथा तत्रोभयग्रहणं व्यभि. चारकरणे प्रमाणमिति तदपि गृह्यशास्त्रसिद्धस्सूक्ष्मधर्मइति तव सिध्येत्। हन्तवमसम्प्रदायविद्भिर्वालिशैस्सच्छास्त्राणामपार्थकरणेन सर्वोलोकआ- कुलोक्रियते । तस्मादृह्यसूत्रेषु त्रिरात्रब्रह्मचर्यविधानं विवाह्यायाऋतु- त्वे लिङ्गमित्यसमलपितमेतत् ॥ (३) यदपि प्रत्यक्षमेव समावेशनशब्देन विवाहचतुर्थदिने व्यवाय विधानं गृह्येष्वप्रकम्प्यमृतुमतीविवाहस्य मूर्धाभिषिक्तं चतुर्थं लिङ्गमि- त्युपन्यस्तं । तद्विचारयामः । चतुर्थदिने समावेशनविधिरेव तावद्बहुषु गृह्येषुनास्ति गन्धर्वोद्वासनानन्तरंशेषहोमविधिमात्रेण प्रायेणविवाहविष- ये गृह्यसूत्राणां परिसमाप्तेः। आपस्तम्बबोधायनहिरण्यकेशाः प्रायेणैक च्छायापन्नानेव प्रयोगविधीन्सूत्रयमाणास्वगृह्येषु स्फुटं समावेशनं ·॥ वयोनिर्णयः॥ ८१ चतुर्थदिने सूत्रयन्तीति यदुच्यते तदप्यसिद्धं आपस्तम्बेन समावेशन स्यासूत्रितत्वात् । नह्यापस्तम्बश्चतुर्थदिने समावेशनं कर्तव्यमिति क्वापि सूत्रे विदधाति । यथाहि बोधायनः “अथैनामुपसंवेशयति प्रजा- पतिस्त्रियां यशइत्येतया,, (बोधा. गृ. १-६-१०) इति सूत्रेण गन्धर्वस्यविश्वावसोरुद्वासनानन्तरं वध्वाउपसंवेशनं वरेणकर्तव्यं विदधाति नैवमापस्तम्बो विधत्ते । सहि गन्धर्वोत्थापनानन्तरं होम विशेष विधाय हुतशिष्टाज्यबिन्दोवधुशरसि प्रक्षेपं वधूवरयोःपरस्परे- क्षणं आज्यशेषेणहृदयसंसर्ग "प्रजापते तन्वं मे,, इत्यादिमन्त्रत्रय जपंच विधाय मन्त्रपाठे उक्तमन्त्रत्रयानन्तरमवशिष्टस्य. मन्त्रभागस्य समावेशनकाले जपमानं विदधे "शेष समावेशने जपेत् ,, (आप. गृ. ३-८ - १०) इति । अत्र सूत्रे समावेशनानुवादेनावशिष्ट मन्त्रस्य जपमात्रं विधीयते नतु समावेशनमपि विधेयकोटिप्रविष्ट । सचायमवशिष्टमन्त्रजपः पूर्वोक्तमन्त्रत्रयजपोत्तस्कालिकइति "तिस्रो जपित्रा शेषं समावेशन,, इति क्वाप्रत्ययनिर्देशेन क्रमोऽपि ताद्वधे यकोटौ संबध्यते । तथाच क्रमजपयोरेवात्रसूत्रे विधानमिति स्वरसतः प्रतीयते । समावेशनन्तु कःपदार्थः सत्र कथमनुष्ठेयः किं स्वतन्त्रकर्म उत कस्यचिदङ्गमित्यत्र न किंचिन्निर्णायकमत्र उपलभ्यते । समावेशन: स्वरूपाज्ञानेच तदुपबन्धेन विधीयमानयोः क्रमजफ्योरनुष्ठानमशक्य मेव स्यात् । ततश्च पूर्वोत्तरसूत्रसन्दर्भपालोचनेन समावेशनन्नाम किंरूपं कर्मेतिनिर्धारणीयं । यद्येवं स्वगृह्यस्थपूर्वपरसूत्रपरामर्शेन त- तस्वरूपं निर्धारयितुं न शक्यते तदा प्रकृतजपविधिवैय्यर्थ्याभावाय कथञ्चिगृह्यान्तरार्थोपसंहारेणापिवा तन्निर्णेतव्यं । यद्यपीतःपूर्वसन्दर्भ क्वापि समावेशनवरूपनिर्णायकं सूत्रं नोपलभ्यते । तथाऽपि परस्ता- ।

·वयोनिर्णयः समनन्तरतृतीयसूत्रे "रजःप्रादुर्भात्स्नातामृतुसमावेशनउत्तराभि रभिमन्त्रयते,, (आप, गृ. -३------१३)इत्यत्र ऋतुसमा वेशनइति श्रूयते । तदेवच समावेशनमत्राप्यभिप्रेतं स्यादिति वक्तव्यं शब्दैक्येन प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् अन्यस्यच समावेशनस्याश्रवणात् जिज्ञासितत्वाच्च समावेशनपदार्थस्य । एवंच सति यदनुपदमृतुसमावे- शनममिधास्यते तस्मिन्क्रियमाणे अवशिष्टमन्त्रं जपेदिति प्रकृतसूत्रा थःपर्यवस्यति । वक्ष्यमाणंच समावेशनं वध्वासह व्यवायार्थमेकत्र मेळनमेव विवक्षितं । यद्यपि समावेशपदमनेकेषामेकत्रमेळनमात्रे प्र- सिद्धं नतु विशिष्य स्त्रीपुंसयोर्मेळने नतरांच व्यवायकर्मणि । तथा ऽपि तत्र "ऋतुसमावेशन,, इति ऋतुपदसमभिव्याहाराल्लिङ्गादय मर्थविशेषो लभ्यते। ऋतुशब्दोहि स्त्रीणां गर्भग्रहणेऽर्थे प्रसिद्धः । ऋतवे गर्भग्रहणाय यत्समावेशनं तहतुसमावेशनं । तथाच गर्मो- त्पादनार्थ स्त्रीपुंसयोर्यदेकत्र मेळनं तहतुसमावेशनपदेनाभिधीयते । तच्च समावेशनं व्यवायकर्मपर्यवसाय्येव ऋतूपयोगि भवति नान्यथेतिसाम- ायवायार्थकं पर्यवस्यति । तथाच यदाऋतुसमावेशनं करिष्यते तदाअनुवाकशेषं जपेदित्यर्थः। नत्विदानी विवाहचतुर्थदिने किमपि समा वेशननामकर्तव्यं भवति तस्यापस्तम्बगृह्ये क्वाप्यश्रूयमाणत्वात् । न चात्रैव सूत्रे समावेशनमपि विधेयस्यादिति शङ्कयं । तद्धि समावेश नमिह विधीयमानस्यानुवाकशेषजपस्य निमित्तत्वेनान्द्यते नत्वस्य विधेयतागमकं किञ्चिल्लिङ्गमस्ति । अन्यतःप्राप्तत्वाञ्च तत्र विधि- कल्पनमपि न संभवति । तस्माद्वक्ष्यमाणमृतुसमावेशनमेव इह समा- वेशनपदेनानूद्य मन्त्रजपमात्रं विधीयतइति स्थितिः । तदेतत्सर्वममि- प्रेत्य सुदर्शनाचार्यो ब्याचष्टे "शेषं अनुवाक शेषं “आरोहोरुमि,, ·॥ वयोनिर्णयः ॥ त्यादिकं समावेशने समावेशनकाले जपेत् समावेशनञ्च वध्वासह मैथुनाथ शयनं "ऋतुसमावेशने,, "इत्यूतुम्लिङ्गाव,, इति । अत्र समावेशनपदस्य व्यवयार्थ सहशयनमित्यर्थमभिधाय तत्र वक्ष्यमाणं ''ऋतुसमावेशन, इत्यत्रऋतुपदग्रहणं लिङ्गं प्रदर्शयन्मुदर्शनाचार्यः ऋतुसमावेशनमेव इह “समावेशन,, इत्यनूद्यते नेदं समावेशनान्तर मिति स्पष्टं विवृणोति । अन्यथा वक्ष्यमाणसूत्रेऋतुलिङ्गसद्भावं प्रमाण माश्रित्य व्यवायार्थ सहशयनमेव समावेशनमित्यर्थसिद्धावपि इहसूत्रे समावेशनपदं तदर्थकमित्येतदप्रामाणिकं स्यात् । नात्र ऋतुग्रहण मस्ति । नच समावेशनपदमेव तदर्थकमितिभ्रमितव्यं प्रमाणाभावात् "ऋतुसमावेशन,, इत्युत्तरसूत्रेऽपि समावेशनपदमात्रेण तदर्थसिद्धौ ऋतुग्रहणवैयापत्तिः । सुदर्शनाचार्योऽपि ऋनुग्रहणलिङ्गमाश्रित्येक समावेशनपदस्य व्यवायार्थकशयने पर्यवसानं समर्थयति । समा- वेशनपदस्यैव तदर्थरूढत्वे तु लिङ्गान्वेषणमनावश्यकं स्यात् । नहि श्रुतिरूपं प्रमाणं स्वार्थसमर्पणायलिङ्गं सहायमपेक्षते । लिङ्गहि श्रुति सापेक्षमितिप्रसिद्धं प्रमाणविदां । तथाच भाविसूत्रस्थमृतुग्रहणमेतत्सूत्र स्थसमावेशनपदार्थनिर्णयाय लिङ्गप्रदर्शयन् तत्रत्यमेव समावेशनमत्रा. नूद्यते नान्यदिति सुदर्शनाचार्यस्मुष्ठु व्याचष्टे । तस्मादृतुसमावेशनानु. वादेनात्रविधीयमानोऽनुवाकशेषजपो यदा ऋतुप्समावेशनं करिष्यते तदा कर्तव्यइत्येतदेवापस्तम्बस्य भगवतो मतं । नत्वनुवाकशेषनपार्थ मत्रापूर्व किञ्चित्समावेशनं कर्तव्यं भवति अविधानात् अन्यतःप्राप्तस- मावेशनानुवान विहितत्वाञ्चति सिद्धम् । नन्वेवं सति अन्यार्थप्रयुक्तमेव ऋतुसमावेशनमाश्रित्यायं मन्त्र जपो विधीयतइत्यायाति । एवमभ्युपगमे तस्य दैवादुपघातालोपेसति ·॥ वयोनिर्णयः ॥ अयमनुवाकशेषनपोऽप्याश्रयलोपालुप्येत । विवाहकर्मार्थस्यमन्त्रनप- स्य कर्मान्तरप्रयुक्तसमावेशनाश्रयेण कर्तव्यत्वाभिधानमपि नोपपद्यते तिचेत् । अत्रोच्यते । यदिदैवादुपघाताहतुसमावेशनमेव क्वचिन्नसं- भविष्यति तदा काममाश्रयलोपादयं मन्त्रजपोऽपि लुप्यतां । कोऽत्र विरोधः। इष्टमेवैतत्। अन्यार्थप्रयुक्तवस्त्वाश्रितस्यहि कर्मणस्तत्प्रयोज- कलोपादाश्रयलोपे लोपश्शास्त्रसिद्धएव । भोजनार्थप्रयुक्तानाश्रयेणहि विहितं प्राणाग्निहोत्रमुपवासादिना निमित्तेन भोजनलोपे लुप्यतएव नतु खानुष्ठानसिद्धये किमपि द्रव्यान्तरं कल्पयति । तथा व्यवायार्थ सहशयनाश्रयेण विधीयमानोऽयं मन्त्रजपो यदिदैवादुपचातादाश्रय भूतं तच्छयनं लुप्यते तदा लुप्यतएव नपुनरेतन्मन्त्रजपार्थतया किमपि समावेशनान्तरं कल्पयितुं शक्यं । प्रसिद्धञ्चेदं प्राणाग्निहोत्राधिकरणे "आदरादलोपः,, (ब्रह्मसू. ३-३--४०) इत्यत्र ब्रह्म- मीमांसायां । यथाच भोजनापरपर्यायंत्रतमाश्रित्य “पयोवतोब्राह्मण,, इत्यादिना पयआदिद्रव्यविधाने सत्येवमोजन प्रसङ्गे अन्नमपहाय पयो द्रव्यमुपादेयं भवति । नपुनरसत्यामपि भोजनाकाङ्क्षायां पयोविधि बलादेव भुजिक्रियाऽपि शक्या कल्पयितुं तत्रभोजनलोपे पयोलोपस्या पि इष्टत्वात् । तथाचात्रैव एतन्निदर्शनप्रदर्शनपूर्वकं सुदर्शनाचार्यआह "यथाच भोजनपर्यायव्रताश्रितं पयआदिविधानं तथा राग- प्राप्तसमावेशनाश्रितं विवाहकर्मार्थ क्रमजपयोर्विधानमि,, ति अतएव कर्मान्तरप्रयुक्तसमावेशनाश्रयेण कथं विवाहाङ्गजपविधिरि- ति शङ्कापि नसंभवति । अन्यार्थप्रयुक्तंहि किञ्चिदाश्रित्य अङ्गभूता स्वतन्त्राश्चभूयांसोविधयो विधीयमाना दृश्यन्ते । तद्यथा प्रायत्यार्थ क्रियमाणमेव आचमनमाश्रिय तदीयास्वप्सु प्राणोपासनाङ्गतया ·॥ बयोनिर्णयः ॥ ८६ प्राणवासस्त्वबुद्धिविधीयते । तथा कर्माङ्गोद्गीथाद्याश्रयेण खतन्त्राणिच भूयास्युपासनानि विधीयन्ते । तस्मादन्यार्थं समावेशनमाश्रित्य कथं विवाहाङ्गविधिरिति शङ्कायाअपि नावकाशइतिसिद्धं । नन्वेवमपि कालान्तरमाविनि ऋतुप्समावेशने करिष्यमाणस्य मन्त्रजपस्य कथमिदानीन्तनविवाहकर्माङ्गता। कंपुनरत्रविरोधं पश्यसि। नहि भिन्नकालिकयोःकर्मणोरङ्गाङ्गिभावे कश्चिदस्ति विरोधः । नहि परे ऽहनि प्रातरनुष्ठीयमानं तिलतर्पणं पूर्वदिनकृतश्राद्धाङ्ग नभवति । तथा वसन्तकालानुष्ठितोऽपि बृहस्पतिसवो वाजपेयस्य शरत्काले प्रागनुष्ठित- स्याङ्गं भवति “वाजपेयेनेष्ट्वा बृहस्पतिसवेन यजेते,, तिवचनबलात्। तथा अन्तकाले कर्तव्यस्य "अक्षितमसी,, त्यादिमन्त्रत्रयजपस्य पूर्वानुष्ठितोपासनाङ्गत्वं संप्रतिपन्नं । सतिहि प्रमाणे विप्रकृष्टकालभा- विनोऽपि कर्मणोङ्गत्वे विरोधगन्धोऽपि नास्ति । तस्मादृतूत्तरकालिके समावेशने करिप्यमाणोऽपि मन्त्रशेषजपो विवाहकर्मानं भवतीति युक्तमेवैतत् । अतएव सुदर्शनार्योऽपि “विवाहकर्मार्थ क्रमजपयों विधानमि,,ति वचनेन भाविनोऽपि जपस्य विवाहाङ्गत्वं स्पष्टमाह । तस्मादापस्तम्बगृह्यपूर्वापरपालोचनायां विवाहचतुर्थदिने दम्पत्यो- स्समावेशनविधिरेव नास्ति । किन्तु ऋतुसमावेशनकालएवावशिष्टानु. वाकजपकरणमित्येषएव सिद्धान्तः । आचारश्च धर्मज्ञानाममुमेव सिद्धा- न्तमुपोद्दलयति । एवंचसति यद्विवाहचतुर्थदिने केषांचित् "आरोहो- रूमि,,त्यादिमन्त्रनपकरणं तदापस्तम्बमतानुसार्येव नभवतीतिसिद्धं । यत्तकेचित् विवाहकर्माङ्गभूतस्य "आरोहोरुमि,, त्यादिजप स्य सिद्धये चतुर्थदिनएक्समावेशनमापस्तम्बिनामपि नियतमितिमन्य- ·८६ ॥ वयोनिर्णयः ॥ न्ते तत्सूत्राननुसारित्वात् टीकाऽननुसारित्वाच्च न शिष्टैरुपादेयं भवति । तथाहि यदि ऋतुसमावेशनात्पृथगिह चतुर्थदिने किमपि समावेशना. न्तरं विवक्षितमाचार्यस्यामविष्यत् तदा हुतशिष्टाज्यबिन्दुप्रयोगएक नपकर्मण्यपि व्यक्तमेव समावेशनमपि व्यपास्यत् । यथाहि अत्रैव सूत्रे हुतशिष्टाज्यबिन्दुप्रक्षेपविध्यङ्गतया “अपरेणाग्निं चीमुपये इयत्तस्याशिरसि,, इति प्रथमुपवेशनं विधायानन्तरमाध्यबिन्दुनि- नयनं विदधाति एवमिहापि जपकर्मणि "तिस्रो जपित्वा वधू समावेश्य,, इति मुक्तकण्ठमेव किमिति समावेशनं न व्यधास्यत् नच तथाविधत्ते । तस्मादत्रापूर्व समावेशनमापस्तम्बस्यानभिमतमित्येव निश्चीयते । टीकाकारश्च सुदर्शनोऽपि वक्ष्यमाणमेव ऋतुसमावेशन मिहत्यसमावेशनपदार्थतया विवक्षितमिति विवृणोति । न त्वपूर्व समावेशनमभिप्रेतमितिव्याचष्टे । तयाख्यानवचनचनिरूपितमिदानीमेव नच बोधायनेन चतुर्थदिने समावेशनं विहितमिति इह तदनुवादेन मन्त्रजपमात्रं विधीयतइति युक्तं कल्पने, अदर्शनात् । नखलु गृह्या- न्तरोक्तस्यार्थस्य गृह्यान्तरेऽनुवादः क्वापि दृश्यते । आतश्चेदमयुक्तं भवति गृह्यसूत्राणिहि परस्परनरपेक्ष्येण तत्तन्मात्राविषयतया प्रवृत्तानि सर्वाण्यपि विशेषशास्त्राणि भवन्ति नतेष्वन्यत्रोक्तस्यार्थस्यान्यत्रानु- वादस्संभवति । विरुद्धंच गृह्यसूत्राणां विभिन्नानां सतामन्योन्यार्थोप- संहारेण एकार्थत्वकल्पनं । अपिच बोधायनः “उपसंवेशयति,, इत्याह इहच समावेशनइत्युच्यते । ततश्च शब्दभेदेन प्रत्यभिज्ञानाभावादप्यस्य तदनुवादत्वकल्पनं नघटते । तस्मान्नात्र गृह्यान्तरोक्तस्य समावेशनस्य परिग्रहोयुज्यते। अतएव अत्रसूत्रे "केचिदसत्यपिरागे कर्मार्थमस्मिन्क्रमे समावेशनं नियतमेवेति,, इतिवचनेन पृथक्समावेशनवादं केचिन्मतत्वेना ·॥ वयोनिर्णयः नुवदति टीकाकारः । एवं पूर्वपक्षिभिरभिधीयमानमपीदं समावेशनं न रागप्राप्तं विवाद्यायावध्वा बालिकात्वेन रागहेतोष्टार्थस्य व्यवायकर्म णस्तत्रासंभवात् । अतएव असत्यपि रागे इति पूर्वपक्षिणएव वदन्ति एतेन चतुर्थदिनसमावेशनमपि व्यवायार्थमित्यधुनातनानां भ्रान्तिः परास्ता । व्यवायाभ्युपगमेरागावश्यंभावेनारागप्राप्तमिदं समावेशनमिति कथनं हि तदा नसंगच्छेत । विधिनियमितोपिहि व्यवायो न स्त्रीपुस्यो रागमनुपजीव्य आत्मानं लभते । व्यवायोपि क्रियते रागोपि नभवतीति तु विप्रतिषिद्धं वाङ्मात्रमेवस्यात् । समावेशनशब्दश्चाप्रामाणिके व्यवाया- थे कल्पयितव्यइति अपरमिहान्याय्यं । तस्मादेकदेश्युक्तमपि समावेश- नमिदं मन्त्रजपमात्रार्थमदृष्टफलक केवलं वध्वासह शयनमात्रमेव न त्विह व्यवायस्य गन्धोऽप्यस्ति । अत्रचपक्षे ऋतूत्तरकालं क्रियमाणे अतएव दृष्टार्थतया रागप्राप्त समावेशने नायं मन्त्रजपो भवतीति ते मन्यन्ते । परन्तु मूलटीकाऽननुमारित्वात् न्यायविरुद्धत्वाच्च नायं पक्षश्शिष्ट परिग्राह्योभवति । अपिच विहितेऽपीह पृथक्समावेशने भव- दभिमतो व्यवायार्थइह प्रतिपादयितु न शक्यते किमङ्ग वक्तव्यमसति तद्विधाने । नहि समावेशनं व्यवायइत्यत्र प्रमाणमस्ति अनुशासना भावात् अव्युत्पन्न जाल्पितत्वाच्च तदर्थस्य । यदि समावेशनविधौ व्य- वायोऽभिप्रायिष्यत तदा किमिति मुक्तकण्ठमृषयो व्यवायमेव साक्षा न्न व्यधास्यन् । नच नागरिकाऋषयो व्यवायपदप्रयोगमनागरिक मन्यमानास्समावेशनपदेन तमर्थ सूचयन्तीति भवतःकल्पना घटते । नहि गृह्यसूत्राणिनाम काव्यानि भवन्ति । काव्येषु हि नागरिकानाग- रिकविमर्शो भवति न कर्मचोदनासु । कर्मचोदनासुहि विधिप्रतिषेध- 12 ·वयोनिर्णयः रूपासु निन्द्यस्यानिन्द्यस्यवा विवक्षितस्यार्थस्य साक्षाद्वोधनमेव न्याय्यं भवति । नात्र नागरिककथायाः प्रसङ्गोऽस्ति । किञ्च दृष्टविषयेष्वेव नागरिकादिविभागो नादृष्टविषयेषु । अदृष्टप्रधानानिच धर्मशास्त्राणि। अपिचात्यन्तजुगुप्सितं भवादृशां वक्तुमपि लज्जाकरं योनिविवृणनादि कं निस्संकोचेन सूत्रयमाणाअपि ऋषयोऽत्र परमपूर्व नागरिकभाव- मावहन्तीति इयं वाचोयुक्तिवादृशामेव शोभते न पण्डितानां । एतेन चतुर्थदिने समावेशनविधिपराणि बोधायनीयादीनि गृह्यान्तराण्यपि व्याख्यातानि भवन्ति । तद्वचनानामपि सहशयनमात्रपरत्वेनोपपन्नानां व्यवायपर्यन्तपरत्वकल्पनाया असंभावितत्वात् । ननु समावेशने जप्यतयाविहितस्य "आरोहोरुमि" त्यादि मन्त्रस्यार्थपर्यालोचनायां व्यवायकर्मण्येव स्वारसिकता तस्य प्रतीयते । नैतत्सारं, अन्यत्र विनियोगात् । जपकर्मणि खल्वयंमन्त्रो विनि- युज्यते नतु भवतस्वारसिकतया प्रतीयमाने व्यवायकर्मणि । मन्त्रा श्व विनियोगविध्यनुसारेणैवार्थप्रकाशका भवन्ति नपुनस्स्वातन्त्र्येण कस्यचिदर्थस्य प्रसाधनाय क्षमन्तइति निरूपितं पुरस्तादेव । अपिच मन्त्रार्थस्वारस्यानुसारेण व्यवायाभ्युपगमे पक्षान्तरे भवतो विरुद्ध कर्मा नुष्ठानप्रसङ्गोऽपि स्यात् । आपस्तम्बोहि " "अन्योबैनामभिमन्त्रयेत" (३-९-~~११) इतिसूत्रेण इममन्त्रं भर्तुरन्येनापिपुरुषेण जप्यम- नुशास्ति । मन्त्रार्थश्च भवद्रीत्याप्रतीयमानो व्यवायो जपसमानकर्तृ कएव प्रतीयतइति अवश्यमभ्युपगन्तव्यं । अत्रहिमन्त्रे "अहं गर्भ मदधामि,, ति अस्मच्छब्देन गर्भाधानकर्ता प्रतिपाद्यते । ततश्च चतु- थदिने समावेशनमभ्युपगम्य तस्यच विपरीतार्थवादिनः पक्षे परपुरुष ·॥ वयोनिर्णयः ॥ ८९ भोगायापि वधूदानमावश्यकमित्यभ्युपगन्तव्यं प्रसज्येत । तस्मादत्य- न्तविरुद्धमिदं मन्त्रार्थस्वारस्यालोचनमित्यास्तांतावत् । वस्तुतस्तु आपस्तम्बगृह्यपरामर्श ऋतोःप्रागेव स्त्रीणां विवाह इति स्पष्टं निश्चयकारणमस्ति । सहि लक्षणकथनावसरे युवतीभावं न लक्षणकोटौ परिगणयति । यदि युवतिरेव विवाह्येति तस्याभिप्राय- स्स्यात् कुतोऽसौ लक्षणकथनायप्रवृत्तस्तत्र युवतिभावं लक्षणं न पर्य- जीगणत् । प्रत्युत "रातां पाली मित्रां खनुजां वर्षकारी वर्ज- येत्,, (१-३-१२) इतिसूत्रेण रातामपि कन्यकां वर्जनीय कोटावेव परिगणयति । अत्र राता ऋतुस्नाता तथाच "राता रम- णशीला ऋतुस्नातावा" इति सुदर्शनाचार्यो राताशब्दं विवृणोति । यत्तु रातामित्यस्य ऋतुस्नातामित्यर्थविवरणमसंगतं भाविसमावेशन विधानविरोधादिति तत् शशशृङ्गधनुषा शत्रुनिबर्हणकल्पं, समावेशन स्यैवापस्तम्बेनाविधानात् समावेशनविधिसद्भावस्थलेऽपि तस्य भोग- पर्यन्तत्वाभ्यूहस्य दुस्वप्नमात्रत्वाच्च । तस्मादृतुमती कन्यका सर्वधा विवाहे वर्जनीयेति मुष्ठु आपस्तम्बस्य मतमत्र निर्णीयते । अपिच विवाहकर्मपरिसमापनानन्तरं “यदामलवद्वासास्स्यादथैनां ब्राह्मण प्रतिपिद्धानि कर्माणि संशास्ति,, (५-८-१२) इतिसूत्रेण यस्मिन्काले विवाहिता वधूरजस्वला भवति तदा तस्यै (तैत्तिरीय- संहिता. २-६- १) श्रुत्युक्तान् रजस्वलाधर्मान् वरेणोपदेष्टव्या- नापस्तम्बो विधत्ते । इदंच धर्मोपदेशविधानमृतुमतीविवाहवादे नैवो- पपद्यते । यदि विवाहालागेव प्राप्तरजस्वलामावा विवाह्येति कल्प्यते तदा विवाहप्राचीने रजःप्रादुर्भावकालएव रजस्वलाधर्मोपदेशावश्यं- भावेन नेदानी तदुपदेशविधानमुपपद्यते। यदित्वस्यउपदेशविधानस्य ·॥ वयोनिर्णयः ॥ सार्थक्याय विवाहप्राचीनेषु रजःकालेषु धर्मोपदेशएव नास्तीति कल्प्य- ते तदा प्राचीनोरजःकालोधर्मविहीन आपद्येत । तच्चायुक्तं । नच विवाह प्राचीने रजःकाले रजस्वलाधर्मानुष्ठानं स्त्रीणां नास्तीत्यत्र किञ्चिला. माणमस्ति । अथ प्राचीनस्यापि रजःकालस्य धर्मवत्त्वसिद्धये पित्रा- दिभिर्वबन्धुभिराधएव रजःप्रादुर्भावकाले रजस्वलाधर्मा उपदिश्यन्त इति न तत्र धर्मलोपप्रसङ्गइति ब्रूषे एवंसति गृहीतधर्मोपदेशत्वेन कन्यकानां कृतकारितया पुनरिदानी विवाहोत्तरं पतिवक्तव्यतया तद्धर्मोपदेशविधानं व्यर्थमेव स्यात् । सकृदेवहि धर्मोपदेशो विधीयते नतु प्रतिरजःकालं । पतिधर्मश्च रजस्वलाधर्मोपदेशः पित्रादिभिःक्रिय. तइतीदमप्यन्याय्यं । तथाच विवाहोत्तरमेव रजस्वलाधर्मोपदेशनिमि- तं स्त्रियाःप्रथमरजःकालं तदा तदुपदेशकरणं भर्तृधर्मच व्यवस्थापय- नाचार्यों रजस्वलाभावात्प्रागेव विवाहश्शास्त्रीयो नातःपरमिति व्यक्तं निश्चाययति । एवं बोधायनीयादिषु गृह्यान्तरेप्वपि विवाहोत्तरं रज. खलाधर्मोपदेशे तात्पर्यमवगन्तव्यं । तथाच पूर्वापरपरामर्शेषु विचार्यमा- णेषु गृह्यसूत्राणि ऋतोःप्रागेव स्त्रीणांविवाहः कर्तव्य इत्यत्रैव भगव - दापस्तम्बाभिप्रायं निश्चितमावेदयन्तीतिसिद्धम् । नन्वेवमपि सुदर्शनाचार्यः कदाचिद्विवाहचतुर्थदिनएव ऋतुस- मावेशनस्याप्यनुष्ठानप्रसङ्गमभ्युपगच्छति । तथाच तद्वचनं दृश्यते "अस्मिन्नेवक्रमे यदि दैवाहतुगमनमपि कर्तव्यं स्यात् तदा पूर्व" "आरोहोरुमि" त्यादिजपः ततो "विष्णुयोनिमि" त्यादिभिः रभिमन्त्रणं' इति । इदंच वचनं ऋतोःप्रागेव विवाहकरणमिति नियमवादे सिद्धान्ते नोपपद्यते । तदानीमृतुसमावेशनप्रसङ्गस्यैवासं- , ·। वयोनिर्णयः ॥ भवापत्तेः । तथाच मुदर्शनाचार्यकाले अनृतुमतीविवाहवत् ऋतुमती विवाहोऽप्यनुष्ठीयमानएवासीदिति स्पष्टं विज्ञायतइति चेत् अत्र वदामः न अनभिप्रेतत्वात् । न ऋतुमतीविवाहश्शास्त्री- यइतिवा तदनुष्ठानं तदानीमस्तीतिवा मनसिकृत्य विवाहचतुर्थदिने सुदर्शनाचार्य ऋतुसमावेशनप्रसङ्गमुपपादयति । किन्तर्हि विवाहोऽन्तु मत्याएव नान्यथा । अथाप्यापत्कल्पतया द्वादशवयस्कायाअपि विवाहः कदाचिदभ्यनुज्ञायते शास्त्रेषु । तथाविधेच विवाहे यदि दैवायत्तेना- तर्कितोपनतेन रजसा विवाह्यमानावधर्मध्येविवाहमृतुमती भवति तदा कदाचिहतुसमावेशनस्य विवाहाङ्गशेषहोमानुष्ठानकालएव प्रसङ्गस्स्या दित्येव सुदर्शनोऽभिप्रेति नान्यथा । विवाहमध्येहि कन्याया रजस्व- लात्वापाते त्रिरात्रं रजस्वलानियमानुष्ठानं कृत्वा स्नातायांतस्यां तच्चतु थदिनएव विवाहाङ्गशेषहोमादिकं कर्तव्यं भवति नतु ततःप्राक् । तथाच मर्यते "प्रधानहोमे निवृत्ते कुमारी यदि सातवा । त्रिरात्रेऽपगते पश्चाच्छेषं कार्य समापयेत्” । इति । स्मृत्यन्तरंच "विवाहहोमे प्रक्रान्ते यदि कन्या रजस्वला । त्रिरात्रं दम्पती स्यातां पृथक्शय्यासनाशनौ । चतुर्थेऽहनि संस्नातौ तस्मिन्नग्नौ यथाविधि । विवाहहोमं कुर्यातामित्यादिस्मृतिसंग्रहः" ॥ इति । तथाच एवंविधे विषये विवाहाङ्गस्य चतुर्थदिनकर्मणः ऋतुसमा वेशनस्यच युगपत्प्रसङ्गसंभवेन तद्विषये निर्णय करणार्थं सुदर्शन इदं वचनमभिदधाति । नत्वेतावता ऋनुमतीविवाहपक्षोऽपि कश्चिदस्तीति ·९२ ॥ वयोनिर्णयः॥ सुदर्शनोऽभिप्रेतीति शक्यंकल्पयितुं । अतएव स तत्रवचने "दैवाहतु गमनमपि कर्तव्यं स्यादिति ऋतुसमावेशनप्रसङ्गस्य दैवायत्तता. माह । यदिपुनर्भवदम्यूहितरीतिमनुसृत्य विवाहात्प्रागेव निर्मातातवां युवतीमुपयच्छेतेत्यपि कश्चित्पक्षस्तदभिप्रेतस्स्यात् तदा ऋतुसमावेशनं मानुष्यकसिद्धमेव भवतीति तस्य दैवायत्तत्ववचनमनाञ्जसमेव स्यात् । तस्मात्प्रागन्तुमत्याएव सत्याः कन्यकाया मध्येविवाहं दैवादनःप्रादु भविएव निर्णयार्थमिदं वचनं भवति । ननु ऋतुमतीविवाहाभ्युपगमेऽपि कदाचिदेव विवाहचतुर्थदिने ऋतुसमावेशनप्रसङ्गस्स्यात् नतु सर्वदा । ऋतुसमावेशनस्यहि रजः प्रादुर्भावस्यचतुर्थदिनादारभ्य आषोडशादिवसात् यानि द्वादश दिना- नि तान्येव कालतया परिगण्यन्ते शास्त्रेषु । तत्र यदिविवाहचतुर्थदिन मुक्तेषु समावेशनयोग्येषु द्वादशसृदिनेषु दैवात्कदाचिदन्तःपाति भवति तदा तत्रऋतुसमावेशनस्य प्रसङ्गः नचेन्नप्रसक्तिरिति । एनमेवामि- प्रायमाश्रित्येदं सुदर्शनाचार्यवचनं प्रवृत्तमिति चेत् सत्यमेवमाह भवा- नृतुमतीविवाहसाधनप्रत्याशया। किन्तु नायमभिप्रायस्सुदर्शनाचार्यस्य भवितुमर्हति दैवग्रहणविरोधादेव ! एवमपिहि दैवग्रहणम्यानाञ्जस्यापत्ति स्तथैवावतिष्ठते “यदि ऋतुगमनमापि कर्तव्यमि'' त्येतावतैव ग्रन्थे- तथाविधमपि पक्षान्तरं भवतःपरिगृहीतमेव भवतीति किमत्रदैवग्र- हणेन । किञ्च विवाहचतुर्थदिनस्य ऋतुगमनयोग्येषु षोडशमु दिनेषु कदाचिदन्तःपातित्वमपि न दैवकृतं भवति किन्तु मनुष्यकृतमेव । यदि हि विवोढा पुरुषः विवाह्याया ऋतुस्नानोत्तरं सप्ताष्टदिनाभ्यन्तरएव विवाहकरणमात्मनोनिश्चिनोति तदा तद्विवाहचतुर्थदिनं भवति षोडश दिनान्तःपाति नचेत्तु नभवतीति किमत्र दैवं करिष्यति । अतश्च मनुष्य न ।

·॥ वयोनिर्णयः ॥ ९३ कृतमेवैतद्भवति । तस्मादनृतुमतीविवाहएव मध्येविवाहं दैवात्प्रथमा- तवसंभवे ऋतुसमावेशनं दैवकृतं भवति नान्यथा । अतश्च सुदर्शना- चार्यकृतं दैवग्रहणमेव त्वदभिमतं मूलतो निकृन्तति । अपिच विवाहमध्ये प्रथमार्तवदर्शनमात्रएव स्मारोऽपि दोष विशेष कथंचित्तत्प्रायश्चित्तमथतस्याअपरित्यागश्च स्मरन्ति । विवाहा- प्रागेव ऋतुमत्यास्तु स्त्रियाः परित्यागमेव पठन्ति । तथा हेमाद्रावुदा- हियते "विवाहे वितते तन्त्रे होमकालउपस्थिते । वधूः पश्येद्यदा पुष्पं प्रथमं दोषसंभवम् ।। सा वधूश्शूद्रकन्या स्यात् तत्पतिषळोपमः ।। तयोः पुत्रस्तु सृषळ ते यान्ति नरकं ध्रुवम्" ।। इति । तथा मरीचिः विवाहदिवसाद्राजन्नारभ्य प्रथमार्तवा । वधूर्या शेषहोमात्यागुयौ नरकगामिनौ” ॥ इति । एवं विवाहमध्ये प्रथमार्तवसंभवे दोषमभिधाय तत्प्रायश्चित्तोप- देशसमये कायकृच्छ्रानुष्ठानहोमविशेषादिकमुपदिश्य अनन्तरं स्मयते "एवं वै प्रत्यहं कुर्यात्पञ्चमेऽहनि पूर्ववत् । स्नापयिखा परीधाय पूर्ववच्छुद्धवाससा । पूर्वववज्जुहुयाह्रौ ततश्चान्द्रायणं पृथक् । कृत्वा तौ पापशुद्धौ स्तामन्यथा दोषसंभवौ ॥ तदानीं नपरित्यज्या" इति । एवं विवाहमध्ये प्रथमार्तवसंभवे प्रायश्चित्तेन परिशुद्धिरपरि- त्यागश्चेत्युभयमपि स्मर्यमाणं विशेषयति "पूर्वपुष्पवती न चेदि"ति ।

·४ ॥ वयोनिर्णयः ॥ यदि विवाहात्प्रागेव विवाह्या पुष्पवती भवति तदा न प्रायश्चित्तशते. नापि सा शुध्यति नापि सा परिग्राह्या भवतीति तदभिप्रायः । तथा चात्यन्तापदि द्वादशादिवयस्काया विवाहे दैवात्प्रथमार्तव संभवे प्रायः श्चित्तानुष्ठानेन कथंचिच्छुद्धायां तस्यां विवाहचतुर्थदिने ऋतुसमावेश- नस्यापि प्रसङ्गस्संभवेदित्येव सुदर्शनस्याप्यभिप्रायः । तस्मात्सुदर्शना- चार्यकाले कालान्तरेवा कदापि ऋतुमत्याअपि विवाहकरणं शास्त्रीय तया विभाव्यमानमासीदित्यत्र न प्रमाणलेशोऽप्यस्तीति सिद्धम् ॥ ननु बोधायनो नोपसंवेशनमात्रविधानेन परिसमापयति किंतु अधिकमपि कार्य विधत्ते योनिविवरण नाम । तथाच सूत्रं “अथा. स्यास्स्तोकोतिं विवृणोति प्रजायैखेति' (बो. गृ १-६-१०) इतिचेत् बाढं योनिविवरणं विधत्तएव बोधायनः । तत्किं भवदभि- मतं व्यवायकाभिप्रेत्य आहोयोनिस्थानस्य मन्त्रेणकिमपि संस्कारकर- णमभिप्रेत्येति इदमिह विवेक्तव्यं । संस्कारविधिपरत्वागृह्यसूत्राणामिद मपि किंचित्संस्कार विधान मिति तु युक्तं प्रतिपत्तुं । गृह्यसूत्रहि सं. स्कारकाण्डमिति प्रसिद्धं न तत्रासंस्कारकर्मणो विधानमुपपद्यते । तथा चोक्तं तात्पर्यदर्शने "अर्थप्राध्वस्य परिक्षव" (आप गृ ३-९-२) इत्यादिसूत्रावतरणिकायां "संस्कारकाण्डेकर्मान्तरव्याख्यानमसङ्गतम- पी"ति । अपिचास्यकर्मणो व्यवायार्थतायामभ्युपगम्यमानायामुपदेशवै- यर्थ्यमपरिहार्यस्यात्। नहि व्यवायप्रवृत्तयोयूनोस्तदुपयोगितया चिकी- र्षितमेवमादिकं कर्म उपदेशमप्यपेक्षते । तथाहि सति तदुपरिकर्तव्य- मपिहि भवद्रोत्या बोधायनेन उपदेष्टव्यं स्यात् । नच तथाकिञ्चि- दुपदिशति ।

·॥ वयोनिर्णयः ॥ किंच यदीदं भोगार्थमुपसंवेशनमिति कल्पयित्वा तबलेन विवा. ह्यया भोगयोग्यया युवत्या भवितव्यमिति बोधायनम्याभिप्रायइति उन्नीयते तदा समनन्तरसूत्रं निरालम्बनमप्रसक्तार्थकमेवस्यात् । सम- नन्तरसूत्रेणहि “सा याच कुर्यात् जीवां रुदन्तीति जपेदि" ति योनिविवरणकाले यदि कन्यका रोदिति तदा “जीवां रुदन्ती" ति मन्त्रजपं कर्तव्यं विधत्ते बोधायनः । इदमिदानीमसंभावितार्थविषयक जपविधानं व्यर्थमेवस्यात् । नहि स्वयमेवभोगाभिलाषिण्याः कामावेश- परवशाया युवत्याः पुरुषेण स्तोकोतिविवरणे क्रियमाणे रोदनहेतोः प्रसक्तिरस्ति । नहीदं कर्म तस्या भयहेतुरिति शक्यं संभावयितुमपि । भवद्रीत्याहि साकूतमन्योन्यदर्शनादिलीलायितपुरस्सरं भोगार्थ सन्ना- तोर्दम्पत्योरिह योनिविवरणेकर्मणि संतोषातिशयेन भवितव्यं । तत- श्वानन्दबाप्पविमोचनावसरे तव कः प्रसङ्गो युक्त्यां रोदनस्य । तथा चेदं रोदनेनिमित्ते जपविधानमसंभावितविषयमनर्थकमेव युवतीविवाह- वादे स्यात् । तदाहीदं सूत्रमर्थवद्भपितुमर्हति यदि विवाह्या वधूरप्राप्त यौवना वालिका भवति यदिच स्तोकोतिविवरणमभोगफलकं संस्कारा थंच भवति नान्यथा । अप्रादुर्भूतमोगाभिलाषाहि बालिका शैशवस्व- भावात् यदि पुंसा गुह्येप्रदेशे बलवत्स्पृश्यते यदिवान्यत्किमपि क्रियते तदा बिभेति रोदितिचेति श्लिप्यते संभवतिच । अतश्च स्तोकोतिविव रणविधानमात्रेणापरिसमापयन् तच्चस्तोकोतिविवरणं कन्यकायारोदन हेतुस्स्यादेवेति तादर्थेन मन्त्रनपंच विदधानोबोधायनो विवाह्यामनृतु- मतीमभोगामिलाषिणी बालिकामेवाभिप्रेतीतिनिर्विचिकित्संव्यक्तीभवति। तथाचेदं कर्म न व्यवायार्थमपितु संस्कारार्थमेवेति चाकामैरप्यभ्युप- गन्तव्यं । 13 ·॥ वयोनिर्णयः ॥ संस्कारश्चनाम संचिस्कीर्षितस्यवस्तुनो गुणाधानायवा क्रियेत दोषापनयनायवा । अयंचसंस्कारः भाविसन्तानाधुपयोग्यदृष्टगुणाधा- नार्थआवश्यकइति महर्षयो मन्यन्ते । अथवा यदिदैवादेरदृष्टदोषाद- वाच्येदेशे दोषःकश्चिदान्तरोजातु कन्यकायास्स्यात् तदा सत्यप्यङ्गान्तर साकल्ये सा कन्यका निष्फलैव भवेत् । स्त्रीभावोह्यसाधारणःकश्चि- क्वचिदेवाङ्गविशेषे प्रायेण परिसमाप्तो वर्तते । तच्चेदं योन्याख्यमङ्ग- मदृष्टदोषनिराकरणक्षमं मन्त्रजपं पुरस्कृत्य निर्दुष्टमादितएव विवाह काले संस्कर्तव्यमिति स्त्रीभावस्य रक्षोपायमुपदिशन्ति मुनयो न भोगं। प्राकृतोहि जनो मन्त्रादृष्टदेवताऽऽद्यनुसन्धानशून्यः वधूरिति, प्रेक्षण मिति, स्पर्शनमिति, योनिरिति, विवरणमिति, यत्किञ्चित्पदश्रवण मात्रेऽपि घुरुघुरायमाणहृदयः स्ववासनानुगुण्येन पुरःस्फुरितं सर्वप्राणि साधारणं जुगुप्सितं दृष्टभोगमेव कर्तव्यमभिसंधत्ते । न पुनरदृष्टैकपरा- यणेषु महर्षिषु एषस्वभावोऽस्ति । तस्माददृष्टार्थमेवेदं कर्म विधीयते। तत्र कश्चित् तत्स्थानविवरणपूर्वक मन्त्रजपं कर्तव्यं विधत्त यथाऽसौ बोधायनः, कश्चित्तु तत्स्थानस्पर्शनसह जपं यथाहिरण्यकेशः, कश्चित्तु जपमात्रमिति त्रेधाविधय उपलभ्यन्ते । प्रसिद्धहि संचिस्कीर्षितेषु वस्तुषु मन्त्रसाध्येकर्मणि शङ्कितदोषाणां तत्तत्प्रदेशानामभिमन्त्रयितु हस्तेन स्पर्शनादिकं मन्त्रशास्त्रेषु। प्रकृतेच लोकदृष्टया संचिस्कीर्षितस्या- ङ्गस्य जुगुप्सितत्वेन उक्तकर्मणः कन्यकारोदनहेतुत्वेनच सत्यपि स्पर्शनादिविधौ तदकृत्वैव मन्त्रजपमात्रमाचरन्ति प्राचीनाः । न चैता. वता तत्फलासिद्धिरितिवा अशास्त्रार्थः कृतस्स्यादितिवा शङ्कितव्यं । मन्त्रसामर्थ्याद्धि तत्सिद्धिह्यान्तरवत् । यथाह्यसत्यपि योनिविवरणे हिरण्यकेशमते स्पर्शनमात्रेणैव तत्कर्मणस्तत्फलस्यच सिद्धिर्भवति ·॥ वयोनिर्णयः॥ यथाच स्पर्शनमप्यविधाय जपमात्रविधिस्थले मन्त्रजपमात्रेणैव सर्वसिद्धिः एवमिहापि तत्सिद्धिर्भविष्यतीति न तादर्सेन लोकदृष्टिजगुप्सितं योनि विवरणादिकमाचरणीयमिति प्राचामभिप्रायः । तदेतत्सर्व मनसिकृत्यैव बोधायनिनां प्रयोगसङ्ग्रहकारेण वेङ्कटेशेन उक्तं “योनिविवरणादि कं न कुर्वन्ति शिष्टैरनाचरितखात् लौकिकविरोधाचे" ति । अन्यान्यपि एवंजातीयकानि कर्माणि दृश्यन्ते । तद्यथा प्रेत- स्य दहनकर्मणःप्राक् निष्पुरीषीकरणन्नाम पाक्षिकं किमपि कार्य विद- धाति भगवानापस्तम्बः । तद्धिप्रेतस्य उदरं विदार्य मलाशयात्सर्वप्रपि मलं बहिरपोह्य पुनर्विदारितदेशस्य सीवनकरणमित्येवंरूपं कर्म । तच्चे- दानी न क्रियते लोकदृष्ट्या जुगुप्सितत्वात् । तथा प्रसूतिदशमदिने मातापित्रोशिशशोश्चेति त्रयाणामपि वपनकर्म कर्तव्यमिति स्मृतिकाराः पठन्ति । तद्यथा "दम्पती शिशुना सार्ध मूतके दशमेऽहनि । क्षौरं कुर्युस्ततः पूताः स्नानदानादिकर्मसु" ॥ इति । प्रसूतायाश्शिशोश्च नैतद्वषनमाचरन्ति शिष्टा लोकजुगुप्सित- त्वादेव । तथा छन्दोगानां गृह्येषु विवाह्यमानायाःकन्याया उपस्था- प्लवनं कर्म पिष्टोदकेन कर्तव्यमिति विधीयमानं दृश्यते । इदंचाप्लवन- कर्म न साक्षादाचरन्ति सम्प्रदायविदः लोकविगीतत्वादेव । तथाच इदमपि योनिविवरणं नाचर्यतइति नात्र काचिन्न्यूनतापत्तिः । ननु लोक दृष्टिजुगुप्सितमिति कृत्वा शास्त्रविहितस्यापि कर्म- णोऽनाचरणं कथं युक्तं स्यादिति चेत् नायं दोषः महर्षिभिरेव अभ्युपगतत्वात् । महर्षयोहि स्मृतिषु धर्म्यस्यापि लोकविद्विष्टस्य अना- चरणमुपदिशन्ति “लोकविद्विष्टं स्वय॑मप्याचरेनतु" इति । तस्मा.

·९८. ॥ वयोनिर्णयः ॥ । नयोनिविवरणाद्यनाचरणे शास्त्रविरोधः कश्चिदस्तीति बोध्यं । ननु लोकविद्विष्टमिति कृत्वा यदि शास्त्रीयमपि कर्म अक्रियमाणं दोषाय न भवति तदा शास्त्रविहितमपि बालिकाविवाहं वयं नकरियामहे लोक विद्विष्टत्वादितिचेत् नैतदेवं । नात्र शास्त्रविहिते बालिकाविवाहे लोकविद्वेषहेतुस्तथा कश्चिदर्थोविद्यते यथा जुगुप्सिताङ्गदर्शनादिकं योनिविवरणादौ । विद्वेषोहि जायमानो विकृताङ्गदर्शनादिकं दृष्ट कंचिद्वेषहेतुमपेक्ष्यैव जायते लोकस्य नान्यथा । नह्यत्र बालिकाविवाहे तथाभूतं किञ्चिदृष्टमस्ति । असत्यपि दृष्टहेतौ ममात्रप्रद्वेषो जायतइति कथनन्तु बुद्धिसम्भेदमूलकमेव स्यात् । तस्मान्नेदं वालिकाविवाहाख्य कर्म लोकविद्विष्टं भवति । अपिच भवजातीयाः पुरुषाःखलु केचिदिम बालिकाविवाहं विद्विषन्ति नत्वत्र पण्डितानां द्वेषगन्धोऽप्यस्ति । नच लोकोनाम भवजातीयकतिपय पुरुषमात्र । प्रामाणिकोहि जनसमुदायो लोकोनाम भवति । प्रामाणिकानांच लक्षणं स्वयमेव श्रुतिराह “ये तत्र ब्राह्मणास्सम्मर्शिनः । युक्ताआयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामा स्स्युः" इति । तत्रभवतामाचारएव धर्मसंशये निर्णयकारणं प्रमाणं भवति न भवादृशानां । भवादृशानान्तु प्रद्वेषे प्रायेण स धर्मोऽपिस्यात्। तस्मात् न भवादृशविद्वेषमात्रेण किञ्चिल्लोकविद्विष्टं भवतीति बोध्यं । अपिचबोधायनीयसूत्राणामन्यतः परामर्शेऽपिअप्राप्तरजस्कायाः कन्यायाएवविवाहश्शास्त्रीयइतिप्रतीयते। तथाहि विवाहनिरूपणानन्तरं सूत्रयति बोधायनः “अथ यदा मलबद्वासास्स्यानया सह संव- देत (बो गृ १--११) इति । तेनच विवाहानन्तरं यदाकदाचि- देव विवाहिता रजस्वला भविष्यतीति स्फुटं प्रतीयते । तथा “यस्य पत्नी गृहे ऋतुमतीभवति" (५-११) इत्यादिना विवाहेन पली ·॥ वयोनिर्णयः ॥ ९९ भावमापन्नायाएव वध्वा ऋतुमतीत्वं पश्चाद्भावीति स्पष्टमवबोधयति । किंबहुना कण्ठतएव बोधायनो धर्मप्रश्ने ऋतुमतीविवाहं प्रतिषेधति । तद्यथा- "दद्याद्गुणवते कन्यां ननिकां ब्रह्मचारिणे । अपिवा गुणहीनाय नोपरुन्ध्याद्रजस्खलाम्" । (धर्म ४-१) इति । न केवलमेतत्प्रतिषेधमानं बोधायनश्शास्ति किन्तु रजस्खला विवाहे कन्यकापितुः भ्रूणहत्यादोषमपि स शास्ति । "त्रीणिवर्षाण्यतुमतीं यः कन्यां न प्रयच्छति । स तुल्यं भ्रूणहत्यायै दोषमृच्छत्यसंशयम् ।। न याचत चेदेवं स्यात् याचतेचेत्पृथक्पृथक् । एकैकस्मिन् ऋतौ दोषं पातकं मनुरब्रवीत्" ।। इति । तस्मादृतुमतीविवाहस्सर्वात्मना शास्त्रनिषिद्ध इत्येव बोधायनस्य ऋषेरपि मतमिति निश्चीयते ।। अत्रापरे कल्पयन्ति । यद्यपीदृशं वचनं किञ्चिदुपलभ्यते बोधा- यनीये धर्मप्रश्ने। तथाऽपि नेदं बोधायनवचनं भवितुमर्हति । किन्तु अर्वाचीनैः कैश्चिदिमानि वचनानि बोधायनीयत्वेन तद्वचनमध्ये प्रवे. शितानीति प्रतीयते । कुतएतदवगम्यतइतिचेत् आप्तयोः पण्डितयो वचनप्रामाण्यात् । ननु कावेतौपण्डितौ, बङ्कामा माक्टोनिल्नामाच (Dr. Buhler-Mac-Donnel) द्वौपण्डितौ। तयोराद्योबोधायनीयधर्म प्रश्नस्य भाषान्तरेणविपरिणमयिता । द्वितीयस्तुसंस्कृतभाषाचरितनिबन्ध कर्ता। तौहि चतुर्थप्रश्नोऽयंबोधायनधर्मसूत्रान्तर्गततयाकैश्चित्कल्पितइत्य भिप्रेतः । युक्तंचैतदेवमेवेतिनिश्चेतुं। अत्रहिवचने"पातकंमनुरब्रवीदि" ·१०.० ॥ वयोनिर्णयः ॥ ति उच्यते । नपत्र रजस्वलाविवाहे कन्यापितुरेवं पातकबोधकं मानवं किंचिदूचनमुपलभ्यते मनुधर्मशास्त्रे । अतश्चासतोमनुवचनस्यानुवादा देव इदंवचनं मिथ्याबोधायनीयं कल्पितमिति निश्चेतुं शक्यमिति । अत्रब्रूमः न साहसिक्यात् । साहसिक्यहि एतत्प्रत्यक्षसिद्ध- स्य वचनस्यासत्यत्वकल्पनं । इमानिहि वचनानि बोधायनीयतया प्रत्यक्षमेव सांप्रदायिकैरधीयमानानि दृश्यन्ते । संप्रतिपन्नेषु महानिबन्धेषुच उदाहियन्ते । स्मृतिमुक्ताफले हि आचारकाण्डे वैद्यनाथदीक्षितोविवाहप्रकरणे स्पष्टमिमानि वचनानि बोधायनीयानीत्युदानहार । ईदृशानांच वचनानां यस्यकस्यचिदविज्ञात कुलगोत्रसूत्रक्रमस्यानार्यस्थ वचनमवष्टभ्यासत्यत्वकल्पनं साहसकरण मेव । सन्तु नामान्यत्रान्ये कौशलवन्तः कामं । नहि श्रुतिस्मृतिगृह्य- सूत्रादिस्वरूपनिर्णये वैदिकानामार्याणां संप्रदायादन्यत्किञ्चित्प्रमाण मितिशक्यं संभावयितुमपि । आर्याएवहि श्रुत्यादिकं शब्दप्रमाणम प्रच्यवेनाध्यापकसम्प्रदायमवलम्ब्य परिपालयन्तो वर्तन्ते । यौचेमो पुरुषावेषां वचनानां मिथ्यात्ववादिनौ भवतोदाहृतौ तौखल्वनार्यकुली- नौ । न तावध्यापकसंप्रदायगन्धमपि जानाते । यद्यपि संप्रदायपाल कानामार्यमहाजनानां विस्पष्टमपि वचनमगणयन्तोमवजातीयाःपुरुषाः म्लेच्छवचनान्युपनिषत्कृत्यश्रद्दधते । तथाऽप्यधिगतवैदिकसंप्रदायम- हिमानो नवयमीदृशान्यनार्यवचनानि स्वप्नेप्याद्रियामहे । अपिच बूळाक्टोनिल् इत्येतौ धर्माचार्यपदं गतौ । यत्प्रसादेन कालाय तादृशे कलये नमः ।। यदपि बोधायनीयत्वेअमीषां वचनानामविश्वासकारणमन्यदभ्य . धायि असतोमनुवचनस्यानुवाददर्शनादितितप्रतिवमः। अनभिज्ञनल्पित ·॥ वयोनिर्णयः ॥ १०१ : मेतत् “बोधायनानूदित मनुवचनमेव नास्ती" ति । नहि मनुधर्मशास्त्रं कात्स्येनर्षिवदधुनातनो यथावजानाति । तत्खलु बहुप्रपञ्चंब्रह्मा प्रथम तो निर्माय मनवे साक्षादुपदिदेश । तच्च ब्रह्मणस्सकाशाद्गृहीतं धर्म- शास्त्रं स्ववचनेन संक्षिप्य मनुमरीच्यादीनृषीन् ग्राहयाञ्चकार । तेषुच र्षिषु भृगुरिदं शास्त्रमर्वाचीनेभ्यऋषिभ्यश्श्रावयामास । तदेवभृगुप्रोक्तं संक्षपमनुधर्मशास्त्रमिदानी लोके प्रथते । तथाच तत्रैवप्रथमाध्यायेऽय मर्थः स्मयते- "इदं शास्त्रन्तु कृलाऽसौ मामेव स्वयमादितः । विधिवद्धाहयामास मरीच्यादीस्वहं मुनीन्" ।। एतद्वोऽयं भृगुश्शास्त्रं श्रावयिष्यत्यशेषतः । एतद्धि मत्तोऽधिजगे सर्वमेषोऽखिलं मुनिः" ।। (म १-६८, ५९) इति । इदंच वचनं प्राञ्चोव्याचक्षाणा आचक्षते "ब्रह्मणा शतसा. हस्रमिदं धर्मशास्त्र कला मनुरध्यापितआसीत् ततस्तेनच स्व. वचनेन संक्षिप्य शिष्येभ्यः प्रतिपादितमि" ति । एवं संक्षेपवि. स्तराभ्यां द्विप्रकारमपि मानवं शास्त्रमृषयोयथावजानन्ति महाप्रज्ञ- त्वात्साक्षादेव मनोस्सकाशाहीतोपदेशत्वाच्च । तथाविधेषुच महर्षिषु कश्चिद्बोधायनोनाम यदि “मनुरेतदेवमाहे" त्यनुवदति कथमस्मादृशः कश्चित् तन्नास्त्येवेति साधयितुमलस्यात् । संक्षेपशास्त्रमपिहि यथावद- स्मादृशा ज्ञातुं नप्रगल्भन्ते । अविज्ञातपूर्वमादिमं विस्तरशास्त्रं नाम्ना- पि नविज्ञानन्तीति किमुवक्तव्यं । अश्रुतपूर्वेच शास्त्रे "इदंवचनमेव नास्ती" ति ब्रुवन्कथंकश्चिदभिज्ञस्स्यात् । तस्माद्बोधायनानूदितं मनु वचनमेव नास्तीत्यनभिज्ञजल्पितमेवैतत् । :

·१०२ ॥ वयोनिर्णयः ॥ प्रत्यक्षदर्शनाच्चायुक्तमिदं । अपिच बोधायनबचनेनानूद्यमानो ऽर्थः प्रत्यक्षमेव संक्षेपेऽपि मनुधर्मशास्त्रे दृश्यते । अविनानन्तः पुन- रेतद्भवज्जातीयाःपुरुषा अस्थाने मोमुह्यन्ते । द्विविधोह्यनुवादोनामग्रन्थेषु भवति । कश्चिदनुवादश्शब्दस्यैव भवति कश्चित्पुनरर्थमात्रस्य । यत्रपुन रर्थमात्रस्यानुवादो न तत्र तथाविधवचनानुपूर्वीदर्शनं मूलग्रन्थे संभवति । अपितु तदर्थमात्रं शब्दान्तरेण प्रतिपाद्येत । तद्यथा शारीरकश्रीभाष्ये ऽध्यासलक्षणप्रसङ्गे “परत्र पूर्वदृष्टावभास” इति वचनस्वरूपं दृश्यते । उपरिष्टादेतदनुवादसमयेत्र "अध्यासोनामातस्मिस्तहुद्धिरित्यवो- चाम" इति भाप्यवचनं दृश्यते । नहीदं वचनमध्यासलक्षणस्थलेऽस्ति । नचाध्यासलक्षणस्थले ईदृशवचनादर्शनादिदं वचनं केनचित्कल्पित मसत्यं स्यादित्यमूढः कश्चिद्ध्यवस्येत् । एवमिहापि “एकैकस्मिक- तो दोष मनुरब्रवीदि" ति नायं शब्दानुवादः । अपित्वानुवादः। अर्थश्चायं शब्दान्तरेण मनुना स्पष्टमभिधीयमानो दृश्यते । तथाच मनु "कालेऽदाता पितावाच्यः" इति । "काले विवाहयोग्ये ऋतोः प्राक्काले अदाता कन्यादानमकुर्वन्पिता वाच्यः दोषभावस्या. दि" ति तदर्थः तच्च निरूपितमादावेव । अयमेवमनूक्तोदोषो बोधाय- नेन शब्दान्तरेणानूद्यते । नचैवं सत्यसदनुवादोयमितिशक्यं केनचि. निरूपयितुं । एवं शब्दान्तरेणमनूक्तमर्थ शब्दान्तरेणानुवदन्त्यन्यान्यपि स्मृतिवचनान्युपलभ्यन्ते । तद्यथा- "वैवाहिकोविधिस्त्रीणां संस्कारो वैदिकःस्मृतः" इति मनु- ब्रूते । इदञ्च मनुवचनार्थं शब्दान्तरेणानुवदति व्याघ्रपादः "स्त्रीणामुपनयनस्थाने विवाहं मनुरब्रवीत्" इति । एवमन्या- न्यपि तत्रतत्र द्रष्टव्यानि । ईदृशंच पुरोवादानुवादप्रकारमेवाविजानन्तः गह

·॥ वयोनिर्णयः ॥
१०३
किल केचिदस्थाने कोलाहलं कुर्वन्ति । तथाच सतएव मनुवचनस्था
नुवादादिदं सत्यमेव बोधायनीयं वचनं भवति । तस्माद्बोधायनः कण्ठ.
तएव ऋतुमतीविवाहमत्यन्तदुष्टं व्यवस्थापयतीति न बोधायनगृह्येण
तत्साधनप्रत्याशा घटते । तदेवं प्रबलप्रमाणतया परैस्संभाव्यमानानि
यान्यापस्तम्बबोधायनयोर्गृह्यसूत्राणि तान्येव ऋतुमतीविवाहस्य प्रति-
षेधकानीति स्फुटनिरूपितं । एतेन प्रधानमल्लनिबर्हणन्यायेन गृह्या-
न्तराण्यपि व्याख्यातानि वेदितव्यानि ।
अथ मनुस्मृति विचारयामः । तत्रापरे मन्यन्ते मनुस्मृतिर्हि-
विचार्यमाणा बहुश ऋतुमतीविवाहश्शास्त्रीयइत्यत्रैव प्रमाणं भवति ।
तथाहि तृतीयेऽध्याये वर्जनीयान्विवाह्याया भूयसोदोषानाचक्षाणोमनुर्न
ऋतुमतीत्वनाम कन्यकादोषइत्याचष्टे । यदीदमृतुमतीत्वं दोषत्वेनाभिने
तं स्यादवश्यमेनदपि दोषान्तरवन्मनुः परिगणयेत्। तस्मान्नतुमतीभावः
विवाह्यायादोषोमवति किन्तु गुणएव ॥ (१)
किञ्च नवमेऽध्याये कण्ठतएव मनुः ऋतुमत्याएवकन्याया
विवाहं कर्तव्यं व्यवस्थापयति । तत्रहि पठ्यते
"उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सदृशायच ।
अप्राप्तामपि तां तस्मै कन्यां दद्याद्यथाविधि ॥ (९-८८)
काममामरणात्तिष्ठेबहे कन्यतुमत्यापि ।
नचैवैनां प्रयच्छेत्तु गुणहीनाय कर्हिचित् ।। (८९)
त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कुमाय॒तुमती सती ।
ऊर्ध्वन्तु कालादेतस्माद्विन्देत सदृशं पतिम् ।। (९०)
अदीयमाना भर्तारमधिगच्छेद्यदि स्वयम् ।
नैनः किश्चिदवामोति नच यं साऽधिगच्छति ।। (९१)
14

·१०४ ॥ वयोनिर्णयः ॥ त्रिंशद्वर्षों वहेकन्यां हृयां द्वादशवार्षिकीम् । व्यष्टवर्षोऽष्टवर्षी वा धर्मे सीदति सबरः" ।। (९४) इति । तत्रायेन श्लोकेन अत्युत्कृष्टवरलाभे मुख्यकालमप्राप्तायाअपि कन्यायादानं यद्यपि विधीयते तथापि समनन्तर श्लोकत्रयार्थपर्यालोच- नायां ऋतुमतीविवाहएव शास्त्रीयइति मनोराभिमतोर्थइतिस्पष्टं निश्ची- यते । तत्रप्रथमे श्लोके विवाहविनापि ऋतुमत्याः कन्याया मरणपर्यन्तं पितृगृहे अवस्थानं कण्ठतउच्यते । तथा द्वितीय श्लोके ऋतोःपरस्ता. द्वषत्रयपर्यन्तं तूष्णींस्थितायाः कन्यायास्ततःपरं स्वयंवरन्यायने सदृश पतिप्राप्तिर्विधीयते । एवंवर्षत्रयानन्तरं ऋतुमतीविवाहेपि तस्यास्तां विवाहयितुः पुरुषस्यच न दोषगन्धोप्यस्तीति तृतीय श्लोके प्रतिपाद्यते किमितोऽप्यन्यदृतुमतीविवाहे प्रमाणं गवेषणीयं । अनेनहिसन्दर्भेण ऋतू तरएवकालो विवाहे मुख्यइतिस्पष्टं निर्णीयते । ऋतुप्रादुर्भावकालश्च स्त्रीणां द्वादशं वयइत्युत्सर्गः । तथाच प्राञ्चउदाहरन्ति “ऋतुदर्शनश्च द्वादशवर्षाणामिति स्मर्यत" इति । एवंच द्वादशाद्वयसऋतोर्वा परस्ताद्वर्ष त्रयपर्यन्तं पितुः कन्यादाने अधिकारो भवति । तदनन्तरञ्च स्वयमेवा- धिकारिणी पतिप्राप्तौ कन्यका भवति । एनयोश्चान्यतरपक्षएव विवाहे मुख्यः । अत्युत्कृष्टवरलाभेतु कदाचितोःप्रागपि विवाहकरणं कथंचि. गौणतया मनुरभ्यनुनानाति । तत्रापि नावश्यं तथैवकर्तव्यमिति नि. बन्धे प्रमाणमस्ति । ऋतोःपरस्तादेव विवाह इति मुख्यपक्षाश्रयणन्तु निर्विचिकित्सः पन्थाः । अतएवाष्टवर्षाया विवाहकरणे "धर्मेसीदति सत्वरः" इति धर्मावसादभयं कारणं प्रदर्शयति मनुः । तेनच वि. ज्ञायते धर्मावसादभयाभावे अष्टवर्षाविवाहो नकार्यइति । तस्माहतोः परस्ताद्विवाहएव मुख्यइति मनोर्मतं निश्चिनुमहे । (२) ·॥ बयोनिर्णयः ॥ १०५ किश्च मनुकाले विवाहमनापन्नाअपि युवतयो ऽभूवन्निति त- द्वचनेनैव ज्ञायते । अष्टमाध्यायेहि मनुः कन्यादूषकस्य सद्योवधं विधाय कन्यकायास्सकामत्वे सोऽयं वधोनभवतीति पर्युदास्थत् "योऽकामां दूषयेत्कन्यां स सद्योवधमर्हति । सकामां दुषयंस्तुल्यो नवधं प्राप्नुयान्नरः ॥ (८-३-६४) इति । कामश्चायं भोगाभिलाषएवं कन्यकाया विवक्षितो नार्थान्तरं । सच कथमप्राप्तयौवनाया भवितुमर्हति । तस्माद्युवतिरपि कन्यैवेति मनुराभप्रैति । कन्याशब्दश्च युवतिरयुवतिर्वायावत्पुरुषेण न संसृज्यते तावत्स्त्रियमाह । सतितु पुंसासह संप्रयोगे कन्याशब्दोनिवर्तते । तथा कन्यापदपर्यायं कुमारीशब्दमधिकृत्य "क्यसिप्रथमे” (पाणि ४-१- १२०) इतिसूत्रे आचार्यःपतञ्जलिरप्यभाषिष्ट "कथंतर्हि वयोगम्यते । संबन्धाद्वयो गम्यते । कोऽसौसंबन्धः । योऽसौ पुंसासह असंयोगः" इति । तथाच पुंसंयोगरहितां स्त्रियमभिधत्ते कन्याशब्दइति स्फुटी- भवति । पुरुषसम्बन्धविहीनास्त्रियस्सर्वाअपि कन्याएव भवन्ति। ताश्च विवाहा इति मनुराह "पाणिग्रहणिकामन्त्राः कन्यास्त्रेव प्रतिष्ठि- ताः” (८-२२६) इति । तस्मात्पुरुषसंसर्गविहीनायुवतयोऽपि कन्य- का विवाहयोग्याएवेति निश्चितोमनोरभिप्रायइति । (३) (I. A.) अत्र प्रतिविधीयते । न । नर्तुमतीविवाहश्शास्त्रीयइति मनोराभिप्रायश्शक्यो निरूपयितुं वर्षशतेनापि । सर्वमेतदव्युत्पन्नानां संभ्रममात्रं । तथाहि यत्तावदुच्यते वर्जनीयेषु कन्यकादोषेषु ऋतुमती त्वमपरिगणयन्मनुः युवतीविवाहमभिप्रैतीति, असंगतैषा कल्पना । नहि दोषेप्वपरिगणनमात्रात्कश्चिदर्थोऽभिप्रेतइति कल्पनं सांप्रतं भवति ·॥ वयोनिर्णयः ॥ तृतीयप्रकारस्यापि संभवात् । नाप्यप्रतिषेधमात्रात्किञ्चिदमिमतं भवति किंतहिं वचनाद्भवति। तुल्यञ्च वचनादर्शनमुपादेयत्वेऽपि। यथैवतहि दोषेष्वपरिगणनादृतुमतीत्वं न दोषः किन्तु गुणइति भवान्कल्पयति एवं गुणेष्वपरिगणनादृतुमतीत्वं न गुणः किन्तु दोषएवेत्यपि कल्पयितुं शक्यते । तुल्योहि गुणेष्वप्यूतुमतीत्वस्य वचनामावो मनुस्मृतौ । नहि "अव्यङ्गाङ्गी सौम्यनाम्नी हंसवारणगामिनीम् । तनुलोमकेशदशनां मृदङ्गीमुदहेस्त्रियम्" ॥ (३-१०) इति कन्यकागुणपाठे ऋतुमतीत्वमपि गुणं मनुः पठति । तस्माद- साधकः प्रथमोहेतुः ॥ (I. B.) किञ्च ऋतुमतीत्वं न दोषकोटावन्तर्भवति। अतश्च न तत्परिगणनं दोषप्रकरणे युज्यतइति प्रतिपादितं गृह्यार्थवादे ।। (I. C.) अपिच ऋतुमतीत्वस्य कन्यकादोषेषु परिगणनं नास्ती त्येव तावदसिद्धं प्रथमतस्तस्यैव परिगणनात् । क्षतयोनिर्हि ऋतुमती नाम भवति । क्षतयोनिश्च कन्या सपिण्डादिवविजातीनां सतां विवाहा- हैव न भवतीति आदितएव विवाहप्रकरणे मनुः प्रतिषेधति । तृतीया ध्याये मानवे पठ्यते "असपिण्डाच या मातुरसगोत्राच या पितुः । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मण्यमैथुनी” ॥ (३-५) इति । अमैथुनी मिथुनभावायोग्या अक्षतयोनिरित्यर्थः । यथाच अस. पिण्डाइति विशेषणेन सपिण्डाविवाहं प्रतिषेधति मनुः एवं अमैथुनी इति कन्यकाविशेषणेन मैथुनी क्षतयोनिः ऋतुमत्यपि विवाहान.ति ऋतुमतीविवाहप्रतिषेधमपि कण्ठतएव शास्ति मनुः । तस्मादृतुमतीत् कन्याया न प्रतिषेधतीति असदेतत् ।

·॥ वयोनिर्णयः ॥ १०७ षु ननु साहसमेतद्भवति उक्तरूपेण वचनादर्शनात् । “असपि- ण्डाच यामातुरि" त्यादिवचनेहि 'दारकर्मणि मैथुने" इत्येवपाठो दृश्यते । नकेवलमेवं पाठमात्रं । व्याचक्षाणाश्च प्राञ्चएवमेव पाठमुपा- दाय विवृण्वंति। " दारकर्मणि दारत्वसंपादके विवाहे प्रशस्ता मैथुने मिथुनसाध्ये अग्न्याधानकर्मणि पुत्रोत्पादनायञ्च" इतिहि व्याचक्षते । तत्रैवंसति वचनस्वरूपे "दारकर्मण्यमैथुनी" इति पाठं परिकल्प्या- र्थान्तरवर्णनं साहसमात्रमेव भवति । अत्रोच्यते । यद्यप्येवंरूपमेव वचनमिदानीन्तनेषु मुद्रितपुस्तके दृश्यते । व्याख्यानंच भवति किञ्चित्तदनुसारि । तथाऽपि दार- कर्मण्यमैथुनी इत्येव सांप्रदायिकः पाठइति निश्चीयते, निबन्धेषु विशिष्य उदाहरणात् विवरणाच्च । निबन्धारोहि वैद्यनाथदीक्षितादयः प्रामा- णिका मनुवचनमिदं "दारकर्मण्यमैथुनी" इत्येवमानुपूर्वीकमेव स्व- निबन्धेषु उदाहरन्ति । न केवलमुदाहरणमात्रं किन्तु "अमैथुनी अ- क्षतयोनिः" इति विस्पष्टं व्याचचक्षिरेच । स्पष्टञ्चेदमादितएव विवाह प्रकरणे * वर्णाश्रमाचारकाण्डे । तस्मात् “अमैथुनी" इतिपाठएव सांप्रदायिकइति निश्चीयते । नन्वेवमपि नेदंवचनमवलम्व्य कस्यचिदर्थस्य प्रसाधनं घटते संदिग्धत्वात् । नह्येवमेव वचनस्वरूपमिति निर्णयस्संभवति पाठस्य विवरणस्यच उभयथा दर्शनात् , अन्यतरप्रामाण्यनिर्धारणकारणा भावाच्च । तस्मात्कथमनेन ऋतुमतीविवाहप्रतिषेधस्साध्यते । उच्यते पठनविवरणयोरुभयथादर्शनेऽपि यतरः पाठःमनोरभिमतइत्यत्र किञ्चि निर्णयकारणमुपलभ्यते ततरएव ग्राह्योभवति । तदितरस्तु पाठःप्रामा- கும்பகோணத்தில் அச்சிட்ட கிரந்த புஸ்தகத்தில் 214,வது பக்கம் 16வது வரிமுதல் பார்க்க.

·१०८ ॥ वयोनिर्णयः ॥ दिकइति स परित्यक्ष्यते । सतिचप्सन्देहे स्मर्तृतात्पर्यमेव निर्णयकारण मिति युक्तं प्रतिपत्तुं । अमैथुनी इति पाठएवमनोरभिमतइत्यत्र निश्चय हेतुरस्ति । दशमाध्यायेहि ब्राह्मण्यादिजातिनिर्णयप्रकरणमारभमाणो मनुराह "सर्ववर्णेषु तुल्यासु पत्नीष्वक्षतयोनिषु । आनुलोम्येन संभूता जात्या ज्ञेयास्तएव ते" ॥ (१०-५)इति। अत्र अक्षतयोनिप्विति नेदं संभवक्रियाविशेषणाभिप्रायं अक्षत योनिषु ये संभूताइति विरोधात् । नह्यक्षतयोनिः काचित् प्रसूयेत । अक्षतयोनिश्च प्रसूताचेति विरुद्धं तत् । किन्तु पत्नीविशेषणमेतत् या अक्षतयोनयएव सत्यः विवाहेन पत्नी भूताः तासुसंभूताइति । तथा च याह्यसतयोनिरेव सती विवाहेन पत्नीभवति तस्यां ब्राह्मणस्य जात एव पुत्रोब्राह्मणो भवति अन्यथा पुनरब्राह्मणएव स सन्तानइति मनु. रनेनवचनेन निर्धारयति । नहीदं वचनमन्यथाशङ्कितुं शक्यते। एवं निर्धारयंश्च मनुः पत्नीत्वसाधनं विवाहं कथन्नुनामक्षतयोनीनां प्रशस्त मभ्यधास्यत् । जातिभ्रंशकरोहि तदा स विवाहोभवति मन्वभिप्रायेण ऋतुमतीविवाहस्य कर्तव्यत्ववचनमेव तावदुत्तरग्रन्थविरुद्धं । प्राशस्त्यं पुनरस्यकुतस्त्यं । अपिचैवंसति अक्षतयोनिरेव या विवाह्यते तस्यां जातएव ब्राह्मणोभवतीति विवाहःपरं क्षतयोनीनामेवेतिच पूर्वापरविरु- द्धाभिभाषी मनुाहतार्थआपद्येत । वैयर्थंच पक्षान्तरे स्यात् । अपिच मैथुनइतिपाठे तद्वचनं व्यर्थमेवभवति । "दारकर्मणि प्रशस्ता" इत्येतावत्युच्यमाऽनेपि पत्नीसंबद्धेषु दृष्टादृष्टेषु सर्वत्र प्राशस्त्यमुक्तमेव हि भवति । किमनेन पृथड्मैथुनग्रहणेन । तथाच पक्षान्तरे अस्य पदस्य वैय्यर्यमपरिहार्य मेव स्यात् । तस्मात् 'अमैथुनी" इत्येव मनोरभिमतसंप्रतिपन्नस्सार्थकश्च पाठइति दृढमध्यवस्यामः । -- ·॥ वयोनिर्णयः ॥ १०९ नन्वेवंसति कुतःपुनरयं पाठविपर्ययस्समापतितः, मुद्रणव्यापार- स्यायंदोषइति गृहाण ! अत्यल्पश्चायं दोषो मुद्रणस्य पदविपर्ययोनाम । श्लोकविपर्ययादिभूयान्दोषो दृश्यते मुद्रितपुस्तकेषु । तद्यथा अत्रैव मनुस्मृतौ द्वितीयाध्याये "श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रंतु वै स्मृतिः” (२-१०) इतिश्लोकात्परं “योऽवमन्येत ते मूले" (२-११) इति श्लोकात्पूर्व- "श्रुतिं पश्यन्ति मुनयस्स्मरन्तिच तथास्मृतिम् । तस्मात्प्रमाणमुभयं प्रमाणैः प्रमितं सुषि" ॥ इति श्लोकः कश्चिन्मानवतया महानिबन्धेषूदाह्रियमाणो दृश्यते । सचायमिदानीन्तने पुस्तके न दृश्यते । न ह्येतावता अयंश्लोकएव मानवो न भवतीतिशक्यं वदितुं । तस्मान्मुद्रितपुस्तकलेखनावष्टम्भ प्रत्ययेन संप्रतिपन्नपाठनिराकरणमेव साहसिक्यमित्यास्तामेतत् । तथा च मनुः कण्ठतएव द्विजातीनामृतुमतीविवाहमादावेव स्पष्टं प्रतिषेधती ति विपरीतः प्रथमोहेतुः । (2 A.) यच्चान्यदुच्यते नवमाध्याये- "काममामरणात्तिष्ठेगृहे कन्यतुमत्यपि । नचैवैनां प्रयच्छेत्तु गुणहीनाय कहिचित्" || इति वदतोमनोरपि ऋतुमत्याः कन्यायाः पितृगृहे अवस्थानं संमतमिति । अत्र ब्रूमः । नैतद्युक्तं । नह्यसौ मनोरभिमतोऽर्थः अनेनहि वचनेन गुणहीनाय कन्यकादानप्रतिषेधमेव शास्ति मनुः निकृष्टाय वराय कन्यादानमत्यन्त निन्दितमिति । नविह ऋतुमत्याः पितृगृहेऽवस्थाननाम किश्चिदर्थान्तरमभिधीयते, तात्पर्याभावात् । एक वाक्यत्वाच्च । एकंहीदवाक्यं “काममामरणादि" त्यादि । तत्र ·११० ॥ वयोनिर्णयः॥ गुणहीनाय कन्यादाननिषेधऋतुमत्याएव पितृगृहे अवस्थानमितिच उभयविधित्सायां हि वाक्यं भिद्येत । नचैतन्न्याय्यं । तस्मादेकमेवेदं वाक्यं । एकवाक्यत्वेच सति काममामरणादित्यादिः निषेधविधेरस्याय मर्थवादः । नतु ऋतुमत्यवस्थानविधायकमेतद्भवति । “तिष्ठेदि" ति च नायविधिशब्दः किन्तु विधिवन्निगदोऽयमर्थवादः । कामशब्दोहि स्वाच्छन्द्यवाची प्रयुज्यमानो विधिशक्तिमिह प्रतिबध्नाति । यदिदमृतु मत्याएवकन्यकायाः पितृगृहेऽवस्थानं एतत्कामकारकृतमिति काम- शब्दः प्रत्याययन् तत्र चोदनाव्यापारस्य प्रसङ्गमपि निवारयति । अपिशब्दोऽप्ययं विधिं प्रतिबध्नाति । सहि "अपिस्तुयादृषळमि" त्यादौ गाँवचनस्समधिगतः । अत्रापिवचने स तथैव भवितुमर्हति, अर्थान्तरस्य समुच्चयादेरिह समन्वयाभावात् । अपिचेह विधित्सितात् दानकर्मणः प्रतिषेधादेव अर्थात्कन्यकायाः पितृगृहे अवस्थानं सिद्ध मेवभवति । अर्थसिद्धेच तस्मिन्विधिःकल्प्यमानोऽपि व्यर्थएवस्यात् ! नहि सिद्धेअर्थे विधिर्घटते । तथाच यन्निन्दितं पितृगृहे ऋतुमत्याः कन्यकायाः कामकारेणावस्थानं तदपि वरं नतु गुणहीनाय कन्यका दानमिति सार्थवादो निषेधविधिरेषः । एवमृतुमत्याः कन्यकायाः पितृगृहे अवस्थानं प्रतिषेधविधेरर्थ वादत्वेन निबन्नन् मनुस्तदत्यन्तनिन्दितमितिख्यापयति । एवंहि वाक्य शैली लक्ष्यते । निषेधचोदनार्थवादेषु निषिध्यमानापेक्षया यदन्यदनु- ष्ठेयमभिधीयते तत्तदत्यन्तनिषिद्धामिति । तद्यथा "आत्मानंवाऽपि भुञ्जीत न विप्रं वेदवर्जितमि" त्यनेन वचनेन वेदविहीनविप्रस्य श्राद्धभोजननिषेधश्चोद्यते । तदर्थवादभूतेच पूर्ववाक्ये तथाविधभोजना पेक्षया श्राद्धे स्वयंभोजनमपि अनुष्ठेयमित्यभिधीयते । नहि स्वेनैव ·॥ वयोनिर्णयः॥ क्रियमाणे श्राद्धे स्वयमेव भोजनं जातुशास्त्रीयंभवति । तद्धि अश्रो- त्रियभोजनापेक्षयाऽपि निन्दितमेव भवति । एवमिहापि यन्निन्दितं गुणहीनवराय कन्यादानं प्रतिषिध्यते तदपेक्षया अनुष्ठेयत्वेनाभिधीय मानमृतुमत्याः कन्यायाः पितृगृहेअवस्थानं ततोऽपि निन्दितमिति प्रतीयते । योहि मन्यते विधिवन्निगदं प्रतिषेधार्थवादमाश्रित्य तदभिहितोऽ प्यर्थशास्त्रीयोभवतीति स मेधावी एवमपिमन्येत “अपिवा मातरं गच्छेदामन्तु न कदाचन" इत्यामप्रति ग्रहनिषेधार्थवादं विधिवन्निगद माश्रित्य मातृगमनमपि विधिसिद्धमिति । तथाच "काममामरणादि"त्या- दिवचनेन ऋतुमत्याःकन्यकाया अवस्थान विधीयतइति बालिशनल्पित मेतत् । प्रत्युत विपरीतार्थकमेवैतद्भवति दानाप्राक्कन्यकाया ऋतुदर्शन मत्यन्तनिन्दितमितिहि इदमेववचनं मनोरभिप्रायं निश्चितमाविष्करोति। अन्यथा निषेधचोदनार्थवादत्वेन एवं निबन्धनमेव न घटते । तथाच अनेनैववचनेन विवाहात्प्राक्कन्यकानामृतुमतीत्वं निषिद्धादपि निषिद्धं मिति मनुस्सचमत्कारमुपदिशतीति सिद्धम् ॥ (2, B ) अपिचापाहर्मोपदेशपरमेतत्प्रकरणमितिविज्ञायते। पुर- स्ताद्धि नवमाध्याये मनुः "जतःपरंप्रवक्ष्यामि योषितांधर्ममापदि" (९ ५६) इति आपद्धर्ममेव स्त्रीणामभिधास्यमानमादितःप्रतिजज्ञे। तथाउपसंहरिप्यतिच परस्तात् "एषस्त्रीपुंसयोरुक्तोधर्मों वो रति संज्ञकः। आपद्यपत्यप्राप्तिश्च" (९-१०३) इति । एवमुपक्रमो पसंहाराभ्यामापद्धर्मोपदेशपरत्वेन निश्चिते प्रकरणे मध्येइदमधीयते "काममामरणात्तिष्ठेदि" त्यादि । स कथं मुख्यधर्मोपदेशइतिशक्यः परिग्रहीतुं । एतेन वर्षत्रयात्परं स्वयंवरन्यायेन ऋतुमत्याःपतिलाभवचन मपि व्याख्यातं भवति । तस्याप्यापद्धर्मत्वात् । 15 ·११:२ ॥ वयोनिर्णयः ।। - 4 ननु आपद्धमतयाऽपिवा ऋतुमतीविवाहोऽयमनुशिष्यतएवहि शास्त्रेण । सत्यमनुशिष्यते शास्त्रेण। तथाऽपि नायं सार्वदिकोधर्मो नापिमुख्यो भवति। नह्यापत्कालिकोधर्मोऽ नापद्यपि धर्मोमवितुमर्हति । एवंसत्यभक्ष्यभक्षणादिकमपिहि मुख्योधर्मआपद्येत । तदप्यापदि धर्म मनुशासिष्यति मनुर्दशमाध्याय "जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । आकशमिव पडुन न स पापेन लिप्यते" ॥ (१०-१०४) इति । अजीगत, वामदेव, भरद्वाज, विश्वामित्रप्रभृतीनामृषीणां सुत हनन, श्वमांसभक्षण, तक्षगवीप्रतिग्रह, चाण्डाळश्वमांसभक्षणादीनि चरितानिच अत्र निदर्शनान्युदाजहार। नहोतावता मुख्यधर्मोऽसौ भवति । आपढ़तेनापिहि न यथेच्छमाचरितव्यं । अन्ततः प्राणधारण. मात्रार्थमेवहि कर्म अभ्यनुज्ञायते। श्रूयतेच छान्दोग्ये चाक्रायणउप- स्तिरापद्धताइभ्येनसामिखादितान्कुल्माषाभिक्षित्वा भक्षयन्नपि तत्क्षण एव तद्दत्तमुदपानमुच्छिष्टबुद्ध्या निराचकारेति । योहिशक्तस्सन्नप्या- पदभिनयेन गौणेधर्मे प्रवर्तते स सांपरायिकात्फलादवश्यं प्रच्यवते फल दातुरीश्वरस्य वञ्चयितव्यत्वायोगात्। तथाच एकादशे मनुस्स्मरति "आपत्कल्पेन योधर्म कुरुतेऽनापदि द्विजः । स नामोति फलं तस्य परत्रेति विचारितम्" ।। (११-२८) इति । "प्रभुःप्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते । न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम्" ॥ (११-३०) इतिच । : ... तस्मान्नानेन मिषेण अत्यन्तापद्धर्मोऽयमृतुमीविवाहश्शक्यो मुख्यतया जगत्यवतारयितुम् ।

·॥ वयोनिर्णयः ॥ (2. C.) किश्च आपद्धर्मोऽप्ययं न ब्राह्मण जातीयानां भवितु महति किन्तहिं एकजातीनां शूदाणामेवायं धर्मः । कुतएतन्निश्चीयते द्विजातिषु विवाहविधौ विशेषवचनात् ! दशमाध्यायेहि मनुस्सर्वेषा मपि वर्णानामक्षतयोनिपत्नीपरिग्रहएव सन्तानेषु स्वजातिसिद्धिरिति निर्विचिकित्सं निर्धारयाञ्चकार । तच्चोदाहृतमनुपदमेव । एवं सामान्येन निर्धारयन्नपि पुनर्विवाहविधौ तृतीयाध्याये “सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मण्यमैथुनी" इति विशिष्य द्विजातीनामक्षतयोनिरेव विवाह्या नक्षतयोनिरिति द्वितीयमपि प्रतिषेधं शास्ति । तदेतद्विशेषेण द्वितीयं प्रतिषेधवचनं व्यर्थसत् नियमार्थमवर्गस्यते । कथं । द्विजातीनामक्षत योनिरेव विवाह्या न कदाचित्क्षतयोनिरपीति । किं कृतंभवति । आपद्ध- मोऽपि क्षतयोनिविवाहो द्विजातीनां नास्तीतिनिराकृतं भवति । (2. D) शुल्कदानप्रतिषेधाच्च शूद्रधर्मोऽयं । किञ्च ऋतुमती विवाहे कन्यापित्रे शुल्कं न देयमिति शुल्कदानंप्रतिषेधति मनुः "पित्रे न दद्याच्छुल्कन्तु कन्यामृतुमती हरन् । सहि स्वाम्यादतिक्रामेस्तूनां प्रतिरोधनात्" ॥६९-९३)इति । शुल्कदानादानव्यवहारश्च शूद्राणामेव विवाहे कदाचिदभ्यनु- ज्ञायते न द्विजातीनां । तेषान्तु सर्वात्मनाप्रतिषिद्धमेतच्छुल्कंदानं प्रति ग्रहणंच । यद्यपि तृतीयेऽध्याये "न कन्यायाः पिता विद्वान गृह्णीयाच्छुल्कमण्वपि । गृह्णन् शुल्कहि लोभेन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयी" ॥(३-५१) इत्यादिना शुल्कग्रहणं विशेषतो विदुषां सतामण्वपि न कार्य मिति सर्वेषामेव मनुर्निराचकार । तथाऽपि पुनर्नवमे अत्रैवप्रकरणे "आददीत न शूद्रोऽपि शुल्कं दुहितरं ददत् । शुल्कं हि गृह्णन् कुरुते छन्नं दुहितविक्रयम् ॥ (९-९८) ·११४ ॥ योनिर्णयः ।। इतिश्लोके शूद्रोऽपीत्यविशब्देन कैमुतिकन्यायेन द्विजातीनां शुल्कग्रहणमत्यन्तमकार्यमिति तातीयमेव शुल्कग्रहणप्रतिषेधं द्विजातीनां दृढीकरोति । शूद्रविषयेच कदात्क्रियमाणमपि शुल्कग्रहणं न द्विना- तीनामिव निन्दितंभवतीति अनेनैवापिशब्देन पक्षे तदभ्यनुजानाति । एवमभ्यनुज्ञायमानमपि शुल्कमृतुमतीविवाहे न देयमिति पुनर्विशिष्य प्रतिषेधति । एतस्माच्चशुल्कदानप्रतिषेधादवगच्छामः यत्र शूद्रविषये शुल्कदानग्रहणयोश्शास्त्रेणप्रसङ्गोऽस्ति तद्विषयोऽयमृतुमतीविवाहइति। नह्यसति प्रसङ्गे प्रतिषेधोभागीभवति । नचाशूदविवाहे शुल्कदानस्य तहणस्यवा प्रसङ्गश्शास्त्रेण शक्योनिरूपयितुं । तस्माच्छास्त्रतश्शुद्र विषयकस्य शुल्कदानस्य प्रतिषेधाल्लिङ्गादयमृतुमतीविवाहोऽपि शूद्र मात्रविषयकइति निर्णेष्यामः । तथाच शूद्राणामेवायमापद्धर्मऋतु- मतीविवाहइति मनोरभिप्रायः पर्यवस्यति । इममेवच गूढं मनोरभिप्राय मवलम्ब्य विवाहालाक्दृष्टरजस्का वृषन्येवभवति तत्पतिस्तत्सन्तान श्च एकजातिवृषळएवेति स्मारस्सर्वेऽप्याघोषयन्ति । तद्वचनानिच भूयांसि पुरस्तादुदाहृतानि । अपिच इतोऽप्यधिकमत्रविषये मनो रभिप्रायमनुपदं स्फुटीकरिष्यामः । तस्माद्वितीयोऽपि हेतुरसाधकइति सिद्धम् ॥ (3 ) यदप्यन्यत् कथयन्ति, मनुकाले युवतयोऽप्यविवाहिता अभूवन्निति यच्च कन्याशब्दो युवतिमयुवर्तिवा पुरुषोपभोगविहीनां स्त्रियमाचष्टइति तदुभयमप्यसाधु । तत्र कन्याशब्दस्तावद्यौवनात्याची- ने प्रथमेवयसि वर्तमानामेवस्त्रियमभिधत्ते न जातु युवतिमप्यभिदधाति । तथाच आचार्यः पतञ्जलिराह कन्यायाः कनीनच" (व्या- ४-१-११६)इतिसूत्रे "इदंविप्रतिषिद्धं । कोविप्रतिषेधः । अपत्य - ·॥ वयोनिर्णयः ॥ ११५ मितिवर्तते । यदिच कन्या नापत्यं । अथापत्यं न कन्या। कन्याच अपत्यं चेति विप्रतिषिद्धं" इति । यदिहि कन्यापदं युवतिमप्यभ्यधा- स्यत् पतञ्जल्युक्तोविप्रतिषेधोनायोक्ष्यत । नहि युवतेस्सत्याअपत्य योगे कश्चिद्विरोधोऽस्ति। तस्माद्यौवनात्प्राचीनमेव वयः कन्याशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमिति निश्चिनुमहे । उपाध्यायः कैयटमिश्रोऽपि भाप्य वचनमिदमेवमेव व्याचष्टे “अक्षतयोनिः कन्या सा कथमपत्येन संबध्येते तिभाव" इति । अमरसिझोऽप्याह 'कन्या कुमारी गौरीच नग्निका ऽनागतार्तवा" इति । एतेन कन्याशब्दपर्यायः कुमारीशब्दः पुरुषोपभोगविहीनां स्त्रियमाचष्टइति कल्पनमपि परास्तं । अक्षतयोनि प्रथमवयसमेवहि स्त्रियं कुमारीशब्दोऽपि ब्रूते न युवतिमपि। तथाच “वयसिप्रथमे" (व्या-४-१-२०) इतिसूत्रे कुमारीशब्दं प्रकृत्याचार्य:पतञ्जलि रभाषिष्ट " संबन्धादेव वयोगम्यत" इति । अस्यच भाप्यस्य इद मुपाध्यायकैयटकृतं व्याख्यानं “संबन्धादेवेति औत्पत्तिकाद्वाच्यवाचक भावलक्षणात्संबन्धादेवेत्यर्थः । कुमारशब्दस्यहि प्रथमंवयः प्रवृत्ति निमित्तं' इति । ननुच भोः अत्रैवसूत्रे पतञ्जलिवचनमेवमपि दृश्यते "कथंतर्हि वयोगम्यते। संबन्धाद्वयोगम्यते । कोऽसौ संबन्धः। पुंसासहाऽमयोग" इति । इदंवचनमवलम्ब्यैव पुरुषसंबन्धरहितैव कुमारीपदार्थइति पूर्व मवोचाम । तत्रैवंसति कथमिदानी प्रथमंवयः कुमारीशब्दार्थइति प्रति जानीषइतिचेत् । बाढमेवं भाप्यार्थं मन्यते भवान् । किन्तु भ्रान्तिरेषा भवतः । नहींदंभाप्यं सिद्धान्तवचनं । पूर्वपक्षोक्तिर्येषा । अतएवसिद्धा न्ताभिधानसमये पुंसासहासंबन्धइतिपूर्वपक्षोक्तमर्थमपहाय "संबन्धादेव ·११६ ॥ वयोनिर्णयः ॥ वयोगम्यत' इति मोनीयसिद्धान्तयति। संबन्धश्चायं पदपदार्थयोः प्रसिद्धो वाच्यवाचकभावएवेति कैयटोऽपि व्याचचक्षे । युक्तंचैतदेव मेवेति प्रतिपत्तुं । अन्यथाहि पुंसि नोपपद्येत । यदि पुंसंबन्धविहीनां कुमारीशब्दः प्रत्याययिष्यत् तदा तत्प्रकृतिभूतः कुमारशब्दः पुमांस मभिधातुं प्रयुज्यमानो नोपापत्स्यत । नहि पुंसि पुंसंबन्धतदभावावस्थे युज्यते । नच भोगविहीनत्वमात्रं तदर्थइतिकृत्वा पुंस्यप्येषउपपन्न प्रयोगइतिवाच्यं । एवंमति नैष्ठिके ब्रह्मचारिण जरठेऽपिहि कुमार इतिप्रयोगआपद्येत । नत्रैतदस्ति । तस्मात् पुमान् स्त्रीवा प्रथमवया एव कुमारपदार्थः नयुवा युवतिर्वा । काठकभाप्ये श्रीभगवत्पाद अपि "तंह कुमारं सन्तमि" त्यत्र कुमारपदमेवमर्थमेवविवृण्वन्ति “कुमारं प्रथमवयस सन्तं अप्राप्तप्रजननशक्तिं बालमेव' इति । एवमर्थकएवच कन्याशब्दोऽपि । अतएव वृद्धायां कुमारीशब्दः प्रयुज्यमानो गौणएवेति मुक्त- संशयं कैयटोब्रूते । तथाच तद्वचनं “साहचर्यात्तु पुंसासहासंप्रयोग मुपादाय वृद्धायां गौणः कुमारीशब्दः प्रयुज्यत" इति । एतेनैव कैयट वचनेन अप्रथमवयस्सु युवत्यादिषु कन्याशब्दप्रयोगोऽपि गौणएवेति मुष्ठुव्याख्यातो भवति । तथाच "कन्यायाः कनीनचे" ति सूत्रे सिद्धान्ते पतञ्जलिराह "नैतद्विप्रतिषिद्धं । कन्याशब्दोऽयं पुंसाऽभि संबन्धपूर्वकेसंप्रयोगे निवर्तते । थाचेदानीप्रागपि संबन्धात्पुंसासहसं- प्रयोगं गच्छति तस्यां कन्याशब्दो वर्ततएव । कन्यायाः कन्योक्ता- याः कन्याभिमताया" इति । अत्र कन्याशब्दस्य युवतौ प्रयोगे गौण स्वनिमित्तं "पुंसाअभिसंबन्धपूर्वक" इत्यादिना विवाहाकरणमुपाद्यते । चुंसाअभिसंबन्धः -विवाहः । तथाच कैयटआह "शास्त्रोक्तोविवाहो ·॥ वयोनिर्णयः ॥ ११७ अभिसन्धः । तत्पूर्वक पुरुषसंयोगे कन्याशब्दो निवर्तते । यातु शास्त्रो केन विवाहसंस्कारेणविना पुरुषंयुनक्ति सा कन्यात्वं नजहाती" ति। एवमविवाहितां युवतिं पुरुषसंसृष्टां कन्याशब्दगौणार्थमाश्रित्य कन्या- या अपत्योपपादनमेकःप्रकारः | मुख्यार्थमक्षतयोनिमाश्रित्यैव प्रकारा न्तरं कैयटआह । “अन्येत्वाहुः मुनिदेवतामाहात्म्यात् या पुंयोगे ऽप्यक्षतयोनिर्भवति यथा कुन्ती मन्त्राहूतदिनकरोत्पादितकर्णाख्य- पुत्राऽपि पुनःकन्यैवाभूत् तदपत्यं कानीनशब्दाभिधेयमि" ति । एवं च कन्याकुमारीशब्दावक्षतयोनावेव मुख्याविति शब्दशास्त्रकाराणां सिद्धान्तः ॥ मनुरपि कन्यां युवतिंच विभागेन व्यपदिशन् अक्षतयोनिरेव कन्याशब्दार्थइति निश्चाय यति । तथाच एकादशे होमाधिकारिनिरू- पणे मनुराह "नैवकन्या नयुवतिन ल्पविद्यो नबालिशः । होता स्यादग्निहोत्रस्य नार्कोनासंस्कृतस्तथा" || (११-३६) इति । अत्र कन्यति युवतिरितिच भेदेन व्यपदेशादयुवतिरक्षतयोनि रेव कन्यतिनिश्चीयते । शान्ति पर्वणि महामारतेऽपि एवं पठ्यते "नेवकन्या नयुवति मन्त्रज्ञो नबालिशः । परिदष्टाऽग्निहोत्रस्य भवेन्नासंस्कृतस्तथा" । (१६३-२१) इति । स्मृतिपुच "पर्युक्षणं विना पत्नी जुहुयात्कन्यकाऽपिच" । "द्विवपत्याग्विवाहश्चत्कन्यकामरणं याद" । इत्यायासु अक्षत- योनिपरतयैव कन्यकापदं भयः प्रयुज्यमानमुपलभ्यते ।

·११८ ॥ वयोनिर्णयः ॥ यत्तु “सकामां दूषयंस्तुल्यो नवधं प्राप्नुयानरः" । (८-३६४) इति मनुना कन्यकायास्सकामत्वाभिधानाधवतिरपि कन्येतिकल्पयन्ति । तद्विपरीतं । सकामामितिहि नायं भोगाभिलाष- वाची कामशब्दः । किन्तु सकामां साङ्गीकारां संमतिमतीमित्येतत् । अतएव पक्षान्तरेऽकामामेत्युपपद्यते । असंमतिमतीमितिहि तदर्थः । योहि मन्यते कामो भोगाभिलाषइति तस्य समनन्तर श्लोकेषु विरोध स्यात् । समनन्तरग्रन्थेहि गुह्यदेशे अङ्गुळिप्रक्षेपेण कन्यादृषकस्य दण्डविधावपि अभिषह्यदूषणं सकामादूषणमितिद्वैविध्यं मनुराह "अभिषातु यःकन्यां कुर्यादर्पण मानवः । तस्याशुकड़ें अङ्गुल्यौ दण्डं चाहति षट्शनम् ॥ सकामां दूषयंस्तुल्यो नाङ्गुळिच्छेदमाप्नुयात्" ॥ इति । नह्यत्रांगुळिप्रक्षेपदोषवचने "सकामामि" त्यस्य भोगाभिलाष वतीमित्यर्थस्संभवति । तथा कन्याया युवत्याः स्त्रियाश्च विभागेन कन्यांप्रत्येवं दूषक त्वे "कन्यैव कन्यां या कुर्यादि" त्यादिना दण्ड भेदं मनुरनुशास्ति । नहि स्त्रीणामेव परस्परेण भोगाभिलाषइतिसंभाव यितुं शक्यते । तस्मात्सकामामिति साङ्गीकारामित्येवार्थो ग्रहीतव्यः । सचायमर्थो नावश्यं तस्या युवतिभावमायुपपादयितुं क्षमते, अङ्गीकारा नङ्गीकारयोर्यौवनानपेक्षत्वात् । तस्मान्नानेन लिङ्गेन मनुकाले युवति रपि कन्या बभूवेति कल्पनं घटते । अपिच मनुस्मृतिहिनाम धर्मशास्त्रं नेतिहासः । धर्मशास्त्राणि च प्रायेण चोदनाप्रधानानि भवन्ति । नहि तेषु तत्तत्कालस्थोऽर्थो लेशतोऽप्युदाहियते । इतिहासेष्वेव पुनरेषा शैली, यत्रायेण तत्त- कालस्था अर्था उदाहियन्तइति । नखलु दण्डविधौ प्रायश्चित्तोपदेशे , ·॥ वयोनिर्णयः ॥ ११९ षुच निमित्ततयोच्यमाना ब्रह्मवधसुरापानादयोदोषास्साकल्येन मनु कालएवावर्तन्तइति कल्पने प्रमाणमस्ति तथा कल्पयन्वा भवति श्लाघ- नीयप्रज्ञः । विस्तरेणचैतदादावेवावोचाम । तस्मादसमञ्जसमेतन्मनु काले युवतयः कन्या अभूवन्निति कल्पनं । तथाचासतिबाधकवचने कन्याकुमारीशब्दावक्षतयोनिमेवाभिधत्तइति मनोरप्यभिमतस्सिद्धान्त एष न केनचिन्निराकर्तुं पार्यते । एवंचसति "अकन्येतितु यः कन्यां ब्रूयाद्वेषेण मानवः । स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्या दोषमदर्शयन्" ॥ (८--२२५) इतिवचने यत्कन्याया अकन्यात्वेन दूषणं मनुराह तत् अक्षत योनिप्रति क्षतयोनिरितिदूषणमेवाभिप्रेतं नान्यदितिसिद्धं भवति । तथा च तत्रभवान् कुलकभट्टो व्याचष्टे "नेयं कन्या क्षतयोनिरियमिति यो मनुष्यो द्वेषेण ब्रूयात्" इति । अनेन व्याख्यानवचनेनापि कन्यापद मक्षतयोन्यर्थकमितिसिद्धान्तो दृढीभवति । कन्यामुद्दिश्य क्षतयोनि रिति प्रख्यापनंच ख्यापयितुर्दण्ड्यत्वावहो महान्दोषइति मनुरभिप्रैति। एतेन पुरुषोपभोगएव कन्यकाया दोषो नर्तुमतीत्वमिति अधुनात नानां भ्रान्तिरापास्ता । अस्तु पुरुषोपभोगदोषविमर्शः परस्तात् । ऋतुमती त्वमेव तावदादितो महान्दोषः कन्यकानाम् । ननु कीदृशोऽयं दोषः, यद्वचने वक्तुर्दण्ड्यत्वमपि आपततीति चेत् , तदेतदनन्तरश्लोकेन स्वयमेव मनुराह- "पाणिग्रहणिका मन्त्राः कन्याखेव प्रतिष्ठिताः। नाकन्यासु कचिन्नृणां लुप्तधर्मक्रियाहि ताः" । (८-२६६) इति ।

·१२० ॥ वयोनिर्णयः ॥ १ वैवाहिकाःकिल मन्त्रा विचार्यमाणाः कन्यावेव विवाह्यमाना सु प्रतिष्ठां लभन्ते । क्षतयोनिषु पुनर्बलादाकृष्यमाणाअपि न मन्त्रा स्पन्दितुमप्युत्सहन्तइत्यर्थः । अत्र विवाहमन्त्राणामक्षतयोनिप्वेव प्रतिष्ठितत्वमभिदधानोमनुः मन्त्रलिङ्गानि असंदिग्धान्यनन्यथासिद्धानि च सन्त्यनृतुमतीविवाहस्यैव प्रसाधकानि भवन्तीति मन्त्रार्थमपि स्वा- भिप्रेतमाविष्करोति । तथाच मन्त्रलिङ्गविचारवादेऽवोचाम "अनेनैव प्रार्थनेन विवाह्यामतथाविधाम् । अप्रौढां गमयन्तीसत्यनुगृह्णातिच स्मृती" ॥ इति । येत्वत्र मन्त्रलिङ्गानि ऋतुमतीविवाहस्यैव साधकानि भवन्ती ति विपरीतं मन्यन्ते ते मन्त्रार्थमेव यथावन्नविजानन्ति मनुवचनेनचा नेन विरुद्ध्यन्ते । एवञ्च येषांद्विजातीनां मन्त्रपूर्वकं पाणिग्रहणं कर्म शास्त्रेषु विधीयते यथात्रैव मनुराह "पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणमि" ति तेषां क्षतयोनिरकन्या नैव विवाहाीं भवति । येषां पुनरमन्त्रसाध्योविवाह रशूद्राणां तेषान्तु क्षतयोनिरपि विवाह्या भवन्ती भवतुनाम । मन्त्रवतितु विवाहे सर्वधाप्यतुमती अनव भवति । इतश्चापद्धर्मोप्यतुमती विवाहश्शूद्राणामेवेति निश्चेतुं शक्यम् । अपिच मनुराह न केवलमृतुमत्यः पाणिग्रहणानहींएव भवन्ति। किंतर्हि "लुप्तधर्मक्रियाहिता" इति । श्रौतस्मातवा धर्मकार्यसामान्य मेव तासां लुप्यतइत्यर्थः । अतश्च ऋतुमतीविवाहस्तकर्ता तज्जन्य स्सन्तानस्सर्वोऽपि वेदबाह्यस्सर्वधर्मवहिष्कृतश्चेति मनोरभिप्रायस्सुतष्ठु प्रथते । सन्तुनामान्यानि प्रमाणानि । इदमेकं मनोर्वचनमलमृतुमती विवाहोऽशास्त्रीयइत्यत्र प्रमाणं । तथाच यावत्क्षतयोनिन भवति ताव- ·॥ वयोनिर्णयः ॥ १२१ देव वैदिकानां वेदसिद्धोविवाहो नातःपरमिति मनुवचनसिद्धान्तलाभेन तृतीयोऽपि हेतुर्विपरीतइति सिद्धम् ॥ किञ्च यतोविवाहासागृतुमतीत्वे सर्वधर्मबहिष्कृतत्वं भवति ततएवहेतोः मुख्यकाले कन्यादानमकुर्वतः पितुः भ्रूणहत्यारूपोभूया- दोषस्मृतिषु स्मयते । मनुरप्याह “कालेऽदाता पितावाच्य” इति कालश्च गर्भाष्टममेववयो विवाहस्य मुख्यः । उपनयनस्थानापन्नोहि स्त्रीणां विवाहः स्थानिनउपनयनस्य योग्ये गर्भाष्टमएववयसि क्रिय- माणोमुख्यो भवति नान्यदा । स्पष्टंचैतद्वितीयाध्याये मानवइति नि- रूपितं पुरस्तादेव । ननुयदि विवाहमुपनयनस्थानापन्नमभ्युपगच्छसि तदा आषोडशाद्वयसोऽपि विवाहकरणं शास्त्रीयमापद्यत। उपनयनस्यहि आषोडशाद्वयसो गौणः कालइति स्मरन्ति मुनयः। तथा मनुरपि "आषोडशाद्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते" (२-३८) इति । सत्यमेवं स्यात् यदि विवाहस्य गौणःकालोविशिष्य न स्मर्यंत । असति हि विशेषवचने सामान्यवचनमनुष्टापकंभवति । विवाहस्य गौणोऽपि कालः प्रागेवर्तोरिति विशिष्य स्मरणं सर्वस्मृतिषु मुप्रसिद्धमवगम्यते ऋतौ निन्दावचनात् । तस्मान्नात्र स्त्रीणां विवाहे स्थानिधर्मस्य आषो- डशिकत्वस्य प्रसङ्गइति बोध्यं । एवञ्च पूर्वापरपरामर्शेषु विचार्य- माणा मनुस्मृतिः ऋतुमतीविवाहं विशेषतोनिन्दितमावेदयतीतिस्थितं । यदपिमन्यन्ते ब्राह्मादिप्वष्टविधेषु विवाहेषु गान्धर्वोनाम कश्चि द्विवाहभेदः परिगण्यते । सच विवाहो वधूवरयोः परस्पराभिलाषपूर्व- कं स्वयमेव क्रियते । तथाच तल्लक्षणं मनुराह- "इच्छयाऽन्योन्यसंयोगः कन्यायाच वरस्यच्च । गान्धवस्तु विजयों मैथुःय काम संभवः" ।।३-३२) इति ·१२२ ॥ वयोनिर्णयः॥ गान्धर्वश्च विवाहः कामोपबन्धेन विधीयमानो युवत्याएव उप- पद्यते न बालिकायाः । तश्चेमं गान्धर्वविवाहं मनुयाज्ञवल्क्यप्रभृतय स्स्मारो ब्राह्मणानामपि करणार्हमभ्युपगच्छन्ति । यद्यपि बालो, दैव, आषः, प्राजापत्यइति चत्वारएव विवाहा ब्राह्मणस्य प्रशस्ताइति मनुराह “चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः" (३-२४) इति । तथाऽपि ब्राह्मणानां गान्धर्वं न प्रशंसति नापि निषेधति । ततश्च "अप्रतिषिद्धमनुमतं भवती" ति न्यायेन गान्धर्व विवाहोऽपि ब्राह्मणानां मन्वाधभिमतएवस्यादिति मन्यामहे । तथाच ऋतुमतीविवाहश्शास्त्रीयएवेति । एतदपि भ्रममात्रं । गुणदोषकीर्तनावसरेऽत्यन्तगहितत्वाद्गान्धर्व स्य । विवाहभेदानां गुणदोषविभागमारममाणोहि मनुः ब्राह्मादींश्चतुरो विशिष्टगुणान्निरूपयन् आसुरगान्धर्वराक्षसपैशाचान् चतुरोऽपिविवाहा- नत्यन्तहितानसत्सन्तानहेतूंश्चाभिधाय स्फुटं प्रतिषेधति । तथाहि तद्वचनानि- "यो यस्यैषां विवाहानां मनुना कीर्तितोगुणः । सर्व शृणुत तं विप्रास्सर्व कीर्तयतो मम ॥ (३-३६) दश पूर्वान् परान् वंश्यान् आत्मानश्चैकविंशकम् । ब्राह्मीपुत्रस्सुकृतकृत्मोचयेदेनसः पितॄन् ॥ (३७) देवोढाजस्सुतश्चैव सप्तसप्तपरावरान् । आर्षोढाजस्सुतस्स्त्रींस्त्रीन् षट्क्षद्कायोढजस्सुतः ॥ (३.३८) ब्राह्मादिषु विवाहेषु चतुर्दैवानुवंशः । ब्रह्मवर्चखिनः पुत्राः जायन्ते शिष्टसंमताः ॥ (३-३९) रूपसलगुणोपेताः धनवन्तो यशस्विनः । पर्याप्तभोगा धर्मिष्ठाः जीवन्तिच शतंसमाः ॥ (४०) -- ·॥ वयोनिर्णयः॥ १२३ इतरेषुतु विष्टेषु नृशंसानृतवादिनः । जायन्ते दुर्विवाहेषु ब्रह्मधर्मद्विपस्सुताः ॥ (३-४१) अनिन्दितैस्त्रीविवाहैरनिन्या भवति प्रजा । निन्दितैर्निन्दिता नृणां तस्मानिन्द्यान्विवर्जयेत् ॥ (३-४२) इति । तथा कुविवाहोगान्धर्वादिः कुलहानिकरइत्यपि उपरिष्टानित पयिष्यति मनुः "कुविवाहैः क्रियालोपैः वेदानध्ययनेनच । कुलान्यकुलतांयान्ति ब्राह्मणातिक्रमेणच" ॥ (३-६३) इति । योहि वैदिकधर्मविद्वेषिप्रजाजनकं गान्धर्व विवाहं कर्तव्यमा. शास्ते स वैदिकधर्मप्रद्वेषीति मनोरभिप्रायः । तस्मात्कुलभ्रंशकरः वेद विद्विष्टश्च गान्धर्वविवाहो न वैदिकानामहइतिस्थितम् । ननु कलिवज्र्येषु रजस्वलाविवाहो न परिगण्यते । अतश्च कलौ तदनुष्ठाने कोविरोधइतिचेत् , साधुपृष्टं देवानांप्रियेण । नहि कलिवर्येष्वगणनमात्रेण कलौ किञ्चिदनुष्ठेयं भवति । यद्धि कालान्तरे करणार्हसत् कलिमात्रे न कर्तव्यं भवति तथाविधंहिकर्म कलिवर्येषु पठ्यते । तच्च कलौ नक्रियते । नतु सर्वदावर्जनीयं कलिवर्येषु पाव्यं भवति । रजस्वलाविवाहश्च सर्वदावर्जनीयइति कथं कलिमात्रवर्जनीयेषु परिगण्येत । नहि कलौ कालान्तरेवा रजस्वलाविवाहः कदाचित्कर. णार्हो भवति बभूववा । सुरापानादिवञ्चेदं द्रष्टव्यं । नहि सुरापानं कलिवर्ये पु न गण्यतइतिकृत्वा कलावनुष्ठेयमिति कश्चिद्वदन्नुपादेय- वचनोभवति । सर्वदाप्रतिषिद्धहि तत् । एवमयमपि रजस्वलाविवाह स्सर्वदा प्रतिषिद्धस्सन् कलिवर्येप्वगणितइत्येतायता कथं कलौ करणा ·१२४ ॥ वयोनिर्णयः ।। हस्स्यात् । तस्मादपरामृश्यजल्पितमसमञ्जसमेतद्वचनं । तथाच श्रुति स्मृत्यादिसकलशास्त्रविरुद्धोऽयमृतुमतीविवाहो वैदिकानामत्यन्तनिन्दि- तोमनसाप्यस्मरणीयइति स्थितम् । ननु आस्तामेतद्दतुमतीविवाहप्रतिषेधि सर्वमपिशास्त्रं दूरे । सत्य शास्त्रे दृष्टविरोधाद्वालिकाविवाहकरणं न रोचयामहे । दृष्टविरोधो ह्यत्र भूयान्भवति । प्रथमंतावद्विवाह्यमानायाबालिकाया गुणागुणविवेक विज्ञानाभावेन तदभिमतोभव न सिद्ध्यति । नच कन्यादानाधिकृताः पित्रादयएव विशिष्टगुणं वरमन्विष्य निर्णेप्यन्तीति सांप्रतं, भिन्नरुचि. स्वाल्लोकस्य । यद्यपि पित्रादिखाशयानुसारेण कंचिद्वरं विशिष्टगुण इनि निर्धारयति । तथाऽपि नासौ पश्चाद्वध्वाहृदयङ्गमएव भवितेति शक्यं प्रतिज्ञातुं । भिन्नरुचिर्हि लोकः । नहि सर्वं सर्वस्मै रोचमानं भवति । पित्रादिम्यो रोचमानोऽपि वरोयदि बालिकायै नरोचेत तदा दुःखावहमेव तद्दाम्पत्यं पर्यवस्येत् । यदितु गुणदोषविवेचनशक्तिमती कन्यैव स्वमनोरथानुगुणं वरमादितोनिश्चिनुयात् तदा नास्यानर्थस्य प्रसङ्गो भवेत् । तस्माद्विवेचनशक्तिविहीने वयसि कन्यायाविवाहकरणं दृष्टविरुद्धं । अतश्च यौवनानन्तरं स्वाभिमतवरविवेचनशक्तिसंपन्नाना मेव विवाहकरणं दम्पत्योस्सुखाय स्यादिति तथैव निर्णेप्यामइति । अत्र ब्रूमः । यद्यपि युवतीविवाहे शास्त्रविरुद्धेऽपि दृष्टः कश्चि गुणस्स्यादितीव भवतोविभाति । परमार्थतस्तु वैदिकमार्गातिलचनमक मेव इह युवतीविवाहे अव्यभिचारिफलं निश्चेतुं शक्यं । न पुनर्भव- दुहितोगुणाभासः । चिरानुभूतलोकयात्राकैः पित्रादिभिरपत्यस्नेहेन यथा शक्तिनिर्णीयमानो वरएव कन्यायाश्श्रेयसे स्यात् नत्वेतदर्थ कन्याया पौवनं प्रतीक्षणीयं । नह्यननुभूत लोकतन्त्रा युवत्यपि सती कन्यका ·॥ वयोनिर्णयः ॥ १२५ स्वयमेव गुणवन्तं निर्धारयितुं क्षमते । प्रत्युत यौवनदोषाचक्षुःप्रीणनं रूपविशेषमात्रं किमपि सा कामयमाना कामयेत । नत्वान्तरान् गुणा- नवगन्तुं सा शक्नोति । तस्माद्युवतीविवाहे दृष्टानुकूल्यमितिभ्रान्तिरेषा। गुणवदन्तरलाभेच पूर्वजिहासा स्याद्वस्त्रादिवत् । अपिच प्रौढा यास्सत्यास्त्रिया यो हृदयङ्गमस्सएव वरणीयइति यदा कल्प्यते तदानी मेव महाननर्थआपद्येत । प्रौढाहि सती प्रथमं कञ्चनगुणवन्तमभिप्रेत्य वृण्वानाऽपि यदिततोऽपि विशिष्टगुणमन्यं कंचित्पश्यति लमतेवा तदा पूर्वस्मिन्पुरुष सा नियतमपरज्येत । अपरक्ताच तं हातुमिच्छेद्वस्त्रा दिवत् । तद्यथा वस्त्राभरणफलकुसुमादीनि वस्तूनि विशिष्टतराण्युत्तरो. त्तराणि लभमाना पूर्वपूर्व जिहासति एवमिममपि पूर्वपुरुषमनादराज्जि. हासेत् । सर्वोहि लोकस्सातिशयएव भवति । एवञ्च महानेवानर्थआप- घेत । अतः प्रौढायास्सत्यास्तदनुरागानुगुण्येन · भर्तृकल्पनवादएव अनर्थावहः । बालिकाविवाहपक्षेतु एवंविधोदोषः प्रायेण नोत्पत्तुमर्हति । क्लप्तमवलम्ब्य रागाभिवृद्धेरौरसवत् । अनुरागोत्पत्तेःप्रागेव यदि क्वचित्पुरुषे स्वानुगुणे भर्तृबुद्धिरवस्थाप्यते तदा पश्चात्प्रवर्धमानोऽप्य- नुरागस्त्रियाः पूर्वक्लप्तं तमवलम्ब्यैव प्रवर्धेत औरसइव पुत्रे पित्रोः । औरसंहि पुत्रमनेडमूकमपि अभिमानेन लोके गुरूकुर्वन्तःपितरः प्रायेण सर्वस्वदाने नाप्युपासीना दृश्यन्ते । विशिष्टबुद्धिमपिहि परकीयंपुत्रं नाद्रियन्ते । तत्कम्यहतोः, पूर्वमुत्पन्नमवलम्ब्यैवपुत्रत्वाभिमानामिवृद्धः । उत्पन्नेहि रागे पश्चाद्विषयगवेषणायां स न क्वचिदवतिष्ठेत । अपितु यावगुणिविशेषदर्शनं तावदनवस्थितोऽतिप्रसजन्नेव वर्तेत । पूर्वक्लप्त विपयावलम्बन उत्पद्यमानः पुनारागः प्रायेण न व्यभिचरति । किन्तु ·१२६ ॥ वयोनिर्णयः॥ साधुमसाधुंवा तमेवविषयमवलम्ब्य वर्धेत । एषाहि लोकस्य शैली प्रत्यक्षसिद्धा दृश्यते । अतोऽनुरागाविर्भावहेतो?वनात्पागनुरागविषय वरनिश्चये सत्येव स्त्रियोव्यवस्थितभत्रनुरागास्स्युः न युवतीविवाहे । ततश्च दृष्टविरोधोमहान् युवतीविवाहएव संभाव्यतइति सर्वधा स प्रेक्षा वद्भिर्नादर्तव्यः। यदपि बालिकाविवाहे बाल्यएव भोगप्रसङ्गादम्पत्योस्तत्सन्तान स्यच निर्यता प्रसज्यतइति । नायं विवाहस्य तद्विधायकस्य शास्त्र. स्यवा दोषः किन्तर्हि दम्पत्योरेवायं दोषः कामोनाम । अङ्गहि भवान् भोगविषयेऽपि शास्त्रचोदितं नियममनुसरतु, पश्यामः क्व पुनरस्य दोष स्य प्रसङ्गोभवितेति । तस्मादसदेतत् । नन्वेवमपि बालिका विवाहे मह- दन्याय्यं संभावितमिति न वयं तमाद्रियामहे । शिशूनामेवहि सतीना मार्यबालिकानामनिवार्य वैधव्यगर्तपतनमत्रपक्षे बहुळमापततीति मह- दत्र अन्याय्यं । बाढमन्याय्यमेवैतत् यदिसंभवति । तथाऽपि सोढव्य मेव अप्रतिकार्यत्वात् । ननुचायमस्ति प्रतीकारः यदृतुकालोत्तरमेव परिणयोनप्रागिति नियमः । सत्यमेवमह्यते कारुणिकमूर्धन्येन भवता। वयमपि भवतश्श्रद्धातिशयमनुतापञ्चावेक्षमाणाश्शास्त्रमपि धिकृत्य भव- दभिमतमेवाभ्युपगन्तुमालोचयेमहि यद्याहत्यायं नियमोऽभ्युपायस्स्यात् वैधव्यदुःखनिवृत्तये । कुतएतन्निीतं भवता, ऋतुमतीविवाहः पुंसा ममृतभावहेतुः अप्रौढाविवाहश्च आयुर्हानिकरइति । किमायुष्यकर्म मध्ये क्वचिदृतुमतीविवाहोपि परिगण्यते शास्त्रेषु तथा अपमृत्युकरेप्व- प्रौढाविवाहोऽपि । अथ भवतैव ज्ञानचक्षुषा दृष्टोऽयमर्थः। वयन्तुपश्यामः नायमभ्युपायस्सर्वधा वैधव्यदुःखपरिहारस्य । प्रत्युत कदाचिद्दुःखा तिशयहेतुरपि स्याद्भवदुक्तः परिहारोपायः । अविवेकदशापन्नाः किल ·॥ वयोनिर्णयः ॥ १२७ प्राणिनस्सञ्जातमपि दुःखमविनानन्तएव प्रायेण कालमतिवाहयन्तो दृश्यन्ते । प्रगल्भावस्थास्तु पुनस्तदेव दुःखं भावनाविशेषाद्गुरूकुर्वन्तः कथं कथमपि कालं क्षणमपि युगमिवातिवाहयन्ति । तस्मात्प्रौढदशायां तदेवदुःखमतिगरीयोभवेत् यद्यापतति । अपिच निमित्तपरिहारमन्तरेण कथन्नु नाम नैमित्तिकं दुःख मत्यन्ताय परिहत पार्यत । वैधव्यदुःखस्यच निमित्तं धवसंबन्धवियोग एव । सचायं वियोगो यदि धवसंबन्धनियमश्शिरसि निपात्यते नूनं जातु संभाव्यतैव वनितानां । तस्मादयमेवतावदादितो दूरमपसारणी यो यदायुवनितानामावश्यकोभर्तृसंबन्धइति नियमः । त्यक्तेचास्मि- नियमे नियतमार्यबालिकावैधव्यदुःखदविष्ठास्सुखिन्यस्स्युः। किञ्च समा नेसति स्त्रीपुंसयोवैवाहिके सुखदुःखेवा स्त्रीणामेव विवाहो नित्यो नपुंसां तथा सकृदेव विवाहश्शास्त्रीयस्तासां तेषान्तु द्विस्त्रिश्चतुर्यथेच्छमितिच हन्त कोऽयंपक्षपातश्शास्त्रकृतामीश्वरस्यवा । तस्मात्स्त्रीणां भर्तृसंबन्ध नियमएव प्रथमतोनिराकरणीयः । ननु भर्तृसंबन्धस्यैव परित्यागे कथन्नुनाम स्त्रियस्सुखिन्यस्स्युः । हन्त नैववयं ब्रूमो भर्तृसंबन्धएव परिहार्यइति । किन्तु तत्र नियमः परिहार्य इति वदामः । तथाच या यदा यं पुरुषं कामयते तस्यास्तदा भतो भवतु । निवृत्ते पुनः किंचिदीष्टे कर्मणि याथाकाम्यमेव । नतु सएव पुरुषस्सर्वदाऽपि भर्तेत्ययं नियमइति निश्चिते सिद्धान्ते कुतो वैधव्यदुःखस्यावकाशसंभविष्यति । तस्मादयमेव निश्चितउपायस्स्त्री दुःखपरिहारस्य । ननु अभ्युपायएव भर्तृनियमाभावस्त्रीणामैहिकसुखस्य । तथा ऽपि शास्त्राणि भर्तृनियममभिदधानानीव दृश्यन्तइतिचेत् । हन्त कि स 161 ·१२८ ॥ वयोनिर्णयः ॥ मेवं बिभेषि | कुत्र शास्त्रे स्त्रीणां भर्तृनियमो विधीयते । स्मृतिकाराः खल्याधुनिकाः किमपिकिमपि कथयांबभूवुः । तच्च येन केनापि दृष्ट- हेतुना कथितं स्यादिति अस्मदीयं समाधानं ब्रूमः । प्रत्यक्षश्रौतु कुरा यं विधिरुपलभ्यते । तस्मादनियतभर्तृकत्वमेव स्त्रीणामतिप्राचीनस्सं प्रदायः नियमल्लेशस्तु अर्वाचीनएवेति ख्यापयिष्यामः । तस्माच्छ्रुती स्मृतीवर्वा सर्वाण्यपि शास्त्राणि पृष्ठतः कृत्वा यथादुःखमत्यन्ताय परि. हियेत सुखञ्चाव्यभिचारि स्यात् तथा यतनीयं धीरपुरुषैः यदि स्त्रियो ऽनुकम्प्याइति परमार्थतएवमन्यते । किमनेन किञ्चिद्विळम्त्रकरणेन तृतीयपकारेण। नपत्रपक्षे स्त्रियावा रक्षिना भवन्ति, एकान्ततश्श स्त्रा णिवा समनुसृतानि भवन्ति । एकतश्शास्त्रानुसरणावश्यकत्वश्रद्धा ऽऽभासेन नियन्त्र्यसइव । अपरतश्च बालिकादु खपरिहरणोपायमार्गण क्लेशेन सुतरामुपतप्यसे । नहीदमुभयमपि संपादयितुं शक्यं । दुर्घट हीदं यथाभिमतकरणं शास्त्रानुसरणञ्चेति । यदि यथाभिमतंसुखं स्त्रीणां साधयितव्यमिति एकान्तेनाध्यवस्यसि तदा निर्मूज्यतां शास्त्रानुसरण वासनाऽऽभासः । अथ भवितव्यानुसार्येव भाविदुःखं, नहि सन्मार्ग मुल्लङ्घय कश्चित्सुखी भविता, सस्यमिव मर्त्यः पच्यते । सस्यमिवाजाय पुनः, तस्मात्सत्यपि मरणान्ते दुःखे नजातु शास्त्रमितिवर्तितव्यं, स्वधर्मोहि श्रेयानिति, धीरदीर्घमालोच्यते, तदा सुदूरपरिहियतामसौ भाविदुःखदुस्सम्भावनासमापतितोहृदयवेपथुः । यदाह भगवान् “स्व धर्ममपिचावेक्ष्य नविकम्पितुमर्हसि"। (गी २-३१) इति । सर्वधाऽपितु लोकबुद्धिशास्त्रोभयसमीकरणसंपादनक्लेशेन अन्तराडोला करणं परं नाभिमतार्थसिद्धये स्यात् । तस्मात् यदि वेदबाह्यःस्वप्रतिमा मात्रप्रमाणश्च तदा यथेच्छाचरणमेव तस्य प्रसज्येत । इदंपुनऋतुमती . ते

·॥ वयोनिर्णयः ॥
विवाहकरणमिति श्रुतिस्मृत्यानुसरणञ्चेति परस्परासंबद्धमतिविपरीतं ।
तथाच यद्या स्तिको वेदवचन श्रद्धालुश्च भवति तदा तस्य गर्भाष्टमा-
दारभ्य प्रागृतोरेव स्त्रीणां विवाहकणं शास्त्रीयं धर्म्यच भवतीति सर्व
शास्त्रसिद्धस्सिद्धान्तः ॥
.
१
५
श्रुतिस्मृतिवचांस्येचं मीमांसिखा यथाविधि ।
शिष्टाचारेण संयोज्य निरणायि वयो मया ॥ १ ॥
विधिसिद्धीविवाहोऽयं बकवशवर्तिनाम् ।
ब्राह्मणानांहि कन्यानामृताः प्र व युज्यते ॥ २ ॥
(यद्यपि) उत्पथं प्रतिपन्नानामाद्रक्तपदचेतसाम् ।
चित्तशुद्ध रभावन नायं रोचत निर्णयः ॥ ३ ॥
कालोहि कलिरत्यर्थ कलुषीकुरुते जनान् ।
नाव शास्त्रीयमर्यादा नच ब्राह्मण्यरक्षणम् ॥ ४ ॥
मन्त्रशक्तिोगशक्तिमहिमा ब्रह्मवर्चसम् ।
ज्ञानं शमदमादिश्च सर्वमस्तमगान्नृः ॥ ५ ॥
महत्वबुद्धिरेऽगात् मन्वादिषु महर्षिप ।
आत्मनःप्रतिभा खासीदागमाच्च बलीयसी ॥६॥
धैर्यमालम्बते हन्तुं धर्माधर्मद्वयीमपि ।
शिखोपवीतमात्रच ब्राह्मण्यमवशिष्यते ॥ ७ ॥
कृन्तन्तिच विलुम्पन्ति केचिंदनांशिखामपि ।
भक्ष्याभक्ष्यविवेकस्तु वहुदूरे पलायत ॥ ८ ॥
श्रुतियोग्येन वक्त्रेण स्वैरं धूमञ्च चूषति ।
सजग्धिश्च सपीतिश्च सर्वैरपि विजृम्भते ॥ ९॥

·॥ वयोनिर्णयः नौभिस्समुद्रयात्राच नीता तीर्थाटनस्थितिम् । विधवामुपयच्छन्ते विवहन्ते रजस्वलाम् ॥ १० ॥ समाजाअपि भूयांसस्समिळन्ति ततस्ततः । व्यवस्था वैदिकी प्रायो विध्वंसयितुमुन्सुकाः ॥ ११ ॥ उपदेष्टुंच तत्सर्वं नृणामुपचिकर्षिया । अटाट्यन्तेच बहवः वाचाटा वैदिकद्विषः ॥ १२ ॥ तादयेन प्रकाश्यन्ते पत्रिकाच परश्शताः । तृणाय मला द्रविणमिहैके विनियुञ्जते ॥ १३ ॥ कष्टमेषकथं ब्रूयां कलिकालस्य चेष्टितम् । अधरोत्तरमद्याभूदार्यावर्तस्य वैभवम् ॥ १४ ॥ (तथापि) अद्यापि विरळाः केचिदाजानशुचयस्वयम् । वेदमार्गपरिष्कारे विराजन्ते धृतव्रताः ॥ १५ ॥ सन्वापदां सहस्राणि साहाय्यंच विहीयताम् । प्राप्नोतु मरणंवाऽपि स्पन्दन्ते सत्पथान ते ॥ १६ ॥ तथाविधानां महतां साह्यमत्र भविष्यति । इति विश्वस्य संक्षेपादमुमर्थमलेखिषम् ॥ १७ ॥ अभिदधतु सहस्राण्याचरन्लप्यनेकान् कचिदपिच यथेच्छं यान्तु नैवात्र खिद्ये । खकृतमखिलमेतत्सुष्ठिति स्थापनार्थ श्रुतिमपि कुरुते यत्साक्षिणी तत्तुदुःखम् ॥ १८ ॥ श्रुतिपथमपहाय स्वाभिलाषप्रधानाः किमपिच कलयन्तां केचिदैदयुगीनाः ।

·॥ वयोनिर्णयः ।। सहजगुरुकृपातस्सत्यपि प्राणकृच्छे सरति मतिरि मे संप्रदायाध्यमात्रे ॥ १९ ।। चपलकलिसमाख्याञ्चण्डवाताभिघाता- छुतिपथपरिहीणा यान्तु चश्चास्समन्तात् । सहजधृतिसमृदाशैलकल्पा महान्तः कलिमपि कृतयन्तः केऽपि सन्त्येव सन्तः ॥ २० ॥ इति श्रीमन्महामहोपाध्यायत्यागराजमाखिराजशिव्यस्य अद्वैतसभापण्डितस्य वेदान्तकेसरिणः श्रीकुम्भघोण मठास्थानपण्डितस्य प. गणपतिशास्त्रिणः कृतिषु वयोजिर्णयस्समाप्तः ॥ १-छा: तणमया: पुमांस: । ---- PRINTED AT THE SRI VIDYAPEESS, KUMBARONAM.