·NOTE. The text is in the main that of Schlegel, a roprint of which has long been a School-book in this Prosidency. All deviations from Schlegels text are cited in the Notes, The Sanskrit notes are from the commentary to the Bombay Edition. The references are to Kiellorn's Grammar. Bombay, August 7th 1883,

·कविस्तुतिः ।
कूजन्तं राम रामेति मधुरं मधुराक्षरम् ।
आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम् ॥ १ ॥
वाल्मीकर्मुनिसिंहस्य कवितावनचारिणः ।
शृण्वन्रामकथानादं को न याति परां गतिम् ॥ २॥
वाल्मीकिगिरिसमूता रामसागरगामिनी ।
पुनाति भुवनं पुण्या रामायणमहानदी ॥ ३ ॥
यः पिबन्सततं रामचरितामृतसागरम् ।
अतृप्तस्तं मुनि वन्दे प्राचेतसमकश्मपम् ॥ ४ ॥
नमस्तस्मै मुनीशाय श्रीयुताय तपस्विने ।
सर्वज्ञानाधिवासाय वाल्मीकये नमो नमः ॥ ५ ॥

·रामायणम् । ॥ॐ॥ 10 तपःसाध्यायनिरतं तपखी वाग्विदां वरम् । नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुंगवः ॥ १ ॥ कोन्वस्मिन्सांप्रत लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान् । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः॥२॥ चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः । विद्वान्कः को वदान्यश्च कश्चकः प्रियदर्शनः ॥ ३ ॥ आत्मवान्को जितक्रोधो धृतिमान्कोनसूयकः । कस्य विम्यति देवाश्च जातरोपस्य संयुगे ॥ ४ ॥ क उदारः समर्थश्च त्रैलोक्यस्यापि रक्षणे । का प्रभानुग्रहरतः को निधिर्गुणसंपदाम् ॥ ५ ॥ समग्रा रूपिणी लक्ष्मीः कमेक संश्रिता नरम् । अनिलानलसूर्येन्दुशक्रोपेन्द्रसमश्च कः ॥ ६ ॥ एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे | देव त्वं समर्थोप्ति ज्ञातुमेवंविधं नरम् ॥ ७ ॥ श्रुत्वा चेतत्रिकालज्ञो वाल्मीकेरिदो वचः॥ श्रूयतामिति चामन्य प्रष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥ ८ ॥' बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः । मुने पक्ष्याम्यहं बुद्धा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः ॥ ९ ॥ इक्ष्वाकुवंशमभयो रामो नाम जनैः श्रुतः । नियतात्मा महावीर्यो दुतिमाञ्छुतिमान्वशी ॥ १० ॥ त्रुद्धिमानीतिमान्वाग्मी श्रीमान्छत्रुनिवर्हणः । विपुलांसो महाबाहुः कम्युग्रीवो महाहनुः ॥ ११ ॥ 15 . 20 ·४ बालकाण्डम् । सर्गः १॥ 5 . 10 महोरस्को महेष्वासो गूढनत्रुररिंदमः । • आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः ॥ १२ ॥ समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । पानवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवाञ्छुभलक्षणः ॥ १३ ॥ धर्मज्ञः सत्यसंधश्च जितक्रोधो नितेन्द्रियः। मनस्वी ज्ञानसंपन्नः शुचिर्वार्यसमन्वितः ॥ १४ ॥ रक्षिता पिलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता । वेदवेदाङ्गविञ्चैव धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥ १५ ॥ सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभानवान् । सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥ १६ ॥ सर्वदानुगतः सदिः समुद्र इव सिन्धुभिः । रामः सर्वगुणोपेतः कौशल्यानन्दवर्धनः ॥ १७॥ समुद्र इव माम्भीर्ये स्थैर्ये च हिमवानिव । विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्मियदर्शनः ॥ १८ ॥ कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः। धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः ॥ १९॥ तमेवं गुणसंपन्नं रामं सत्यपराक्रमम् । ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथः सुतम् । यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत्मीत्या महीपतिः ॥ २० ॥ तस्याभिपेकसंभारान्दृष्ट्वां भार्याथ कैकयी। पूर्व दत्तवरा राज्ञा वरावेतावयाचत । विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥ २१ ॥ स सत्यवचनादाना धर्मपाशेन संयतः। विवासयामास मुतं रामं दशरथः नियम् ॥ २२॥ स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् । पितुर्वचन निर्देशात्कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥ २३ ॥ तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोनुजगाम ह । स्नेहाद्विनयसंपन्नः सौभ्रात्रमनुदर्शयन् ॥ २४ ॥ 15 20 95 ·सर्गः ११ बालकाण्डम् । 30 रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता। जनकस्य कुले नाता देवमायेव निर्मिता ॥ २५ ॥ सर्वलक्षणसंपन्ना नारीणामुत्तमा वधूः । सीताप्यनुगता' राम शशिनं रोहिणी यथा ॥ २६ ॥ पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च । शृङ्गवेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यस यत् ॥ २७ ॥ गुहमासाद्य धर्मात्मा निपादाधिपति प्रियम् । स ततार ततो गङ्गां वनं चैव पिवेश ह ॥ २८ ॥ ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्खा बहूदकाः । चित्रकूटमनुप्राप्ता भरद्वाजस्य शासनात् ॥ २९ ॥ रम्यमावसथं तत्र कृत्वा रामः सलक्ष्मणः । उवास सीतया सार्ध वल्कलानिनसंवृतः ॥ ३० ॥ श्रीमद्भिस्तस्त्रिभिः सार्थ चित्रकूटो रराज सः । अधिष्ठितो यथा मेरुः श्रीवैश्रवणशंकरैः ॥ ३१ ॥ चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तदा । राजा दशरथः स्वर्ग जगाम विलपन्सुतम् ॥ ३२ ॥ मृते तु तस्मिन्भरतो वसिष्ठप्रमुखैबिनेः । प्रचोदितोपि राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः ॥ ३३ ॥ स जगाम वनं वारो रामपादप्रसादकः । अयाचद्धातरं गममार्यमावपुरस्कृतः ।। ३४ ।। त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोप्रवीत् । न चैच्छत्पितुरादेशाम्राज्यं रामो महाबलः ॥ ३५ ।। पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्वा पुनः पुनः । निवर्तयामास ततो भरतं भरतापनः ।। ३६ ॥ स काममनवाप्येव गृहीत्वा रामपादुके । नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाड्या ॥ ३७ ॥ आशङ्कमानश्च पुनः पौरजानपदागमः । स्मोपि हित्वा तं शलं प्रययौ दण्डकं वनम् ॥ ३८ ॥ 15 20 ·बालकाण्डम् । सर्गः१॥ 5 - 10 विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह । सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा ॥ ३९॥ अगस्त्यवचनाञ्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम् । खङ्गं च परमप्रीतस्तूणौ चाक्षयसायकौ ॥ ४० ॥ वसतस्तत्र रामस्य वने वनचरैः सह । ऋपयोभ्यागमन्सर्वे वधायासुररक्षसाम् ॥ ४१॥ राम कमलपत्राक्षं शरण्यं शरणैषिणः । महेन्द्रमिव दुर्धर्षं बाणखड्गधनुर्धरम् ।। ४२ ॥ तेन तत्र सह भ्रात्रा जनस्थाननिवासिनी । विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी काममोहिता ॥ ४३ ॥ ततः शूर्पणखावाक्यादुगुक्तान्सर्वराक्षसान् । खरं च दूषणं चैव रक्षस्त्रिशिर एव च ॥ ४४ ॥ निजघान रणे राम एकस्तान्सर्वराक्षसान् । तेषामनुवलं चैव सहस्राणि चतुर्दश ॥ ४५ ॥ ततो ज्ञातिवघं श्रुत्वा रक्षस्त्रैलोक्यविश्रुतम् । नामतो रावणो नाम कामरूपी महाबलः ॥ ४६ ॥ राक्षसाधिपतिः शूरो रावणः क्रोधमूर्च्छितः । सहायं वरयामास मारीनं नाम राक्षसम् ॥ ४७ ॥ वार्यमाणोपि बहुशो मारीचेन स रावणः । न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते ॥४८॥ अनादृत्य तु तवाक्यं रावणः कालंचोदितः । जगाम सहमारीचो रामाश्रमपदंदा ॥ ४९ ॥ तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मनौ । जहार मायाँ रामस्य गृध्र हत्वा जटायुषम् ॥ ५० ॥ गृधं च निहतं दृष्ट्वा हृता भायां च मथिलाम् । राघवः शोकसंतप्तो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ११ ॥ ततस्तेनैव शोकेन गृधं दग्ध्वा नटायुषम् । मार्गमाणो वने सीतां राक्षस संददर्श ह । 15 20 ·सर्गः१। बालकाण्डम् । 10 कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम् ॥ १२ ॥ हत्वा तमदहकाठेः सोभूद्दिन्यवपुस्तदा । स चास्य कथयामास शबरी श्रमणां तदा । "शबरी धर्मनिपूणाममिगच्छेति राघव ॥ १३ ॥ तस्येव वचनाद्रामो लक्ष्मणेन सहानघः । अभ्यगच्छन्महातेजाः शवरी शत्रसूदनः ॥ १४ ॥ शवर्याः पूजितः सम्यग्रामो दशरथात्मजः । पम्पातीरे हनुमता संगतो पानरेण ह ॥ ५५ ॥ हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः । सुग्रीवाय च तत्सर्वं रामोऽशंसन्महावलः ॥ १६ ॥ मुग्रीवश्चापि तत्सर्व श्रुत्वा रामस्य चेष्टितम् । चकार सल्य रामेण प्रीतश्चैवाग्निसालिकम् ॥ १७ ॥ ततो वानरराजेन वैरानुकथनं महत् । रामायावेदितं सर्व प्रणयाद्दुःखितेन ह ॥ ५८ ॥ प्रतिक्षातं च रामेण तदा वाढिवध प्रति । वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानरः ॥ ५९॥ राघवप्रत्ययायं तु दुन्दुभैः कायमुत्तमम् । दर्शयामास सुग्रीवो महापर्वतसंनिमम् ।। १० ॥ उत्स्मयित्वा महाबाहुः प्रेट्य चास्थि महाबलः । पादाङ्गुटेन चिक्षेप संपूर्ण दशयोजनम् ॥ ११ ॥ विमेद सप्त तालांश्च शरणानतपर्वणा। गिरि रसातलं च जनयन्प्रत्ययं तदा ॥ १२ ॥ ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तः स महाकपिः। किष्किन्धा रामसहितो जगाम स्वा गुहां तदा ॥ १३ ॥ ततोगर्जेरिवरः सुग्रीवो हेमपिङ्गलः । तेन नादेन महता निर्मगाम हरीश्वरः ॥ ६ ॥ अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागतः। मनपान व तत्रैनं शरणैकेन राघवः ॥१५॥ 15 20 ·बालकाण्डम् । सर्गः १। . . 10 . ततः सुग्रीववचनादत्वा वालिनमाहवे । सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत् ॥ ६६ ॥ स च सर्वान्समानीय वानरान्वानरर्षभः । दिशः प्रस्थापयामास दिदृशुर्जनकात्मनाम् ॥ १७ ॥ ततो गृध्रस्य वचनात्संपातेर्हनुमान्बली । शतयोजनविस्तीर्ण पुप्लवे लवणार्णवम् ॥ ६८ ॥ तत्र लङ्कां समासाद्य पुरी रावणपालिताम् । ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकागताम् ॥ १९ ॥ निवेदयित्वाभिज्ञानं प्रवृत्ति विनिवेद्य च । गृहीत्वा प्रत्यभिज्ञानं मर्दयामास तोरणम् ॥ ७० ॥ पञ्च सेनाग्रगान्हत्वा सप्त मन्तिसुतानपि । कुमारमसं निष्पिप्य ग्रहणं समुपागमत् ।। ७१ ॥ अस्त्रेणोन्मुच्य चात्मानं ज्ञात्वा पैतामहान्वरान् । ममर्ष राक्षसान्वीरो यन्त्रिणस्तान्यदृच्छया ॥ ७२ ॥ ततो दग्ध्वा पुरी लङ्कां पुनदृष्ट्वा च मैथिलीम् । रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्महाकपिः ॥ ७३ ॥ सोभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् । न्यवेदयत्स सुप्रीतो दृष्टा सीता मयेति वै ॥ ७४ ॥ ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः। समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसंनिभैः ॥ ७९ ॥ दर्शयामास चात्मानं समुद्रः सरितां पतिः । समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत् ॥ ७६ ।। तेन गत्वा पुरी लकां हत्वा रावणमाहवे । • अभ्यपिञ्चत्स लड्वायां राक्षसेन्द्र विभीषणम् ॥ ७७ रामः सीतामनुप्राप्य परां ब्रीडामुपागमत् । तामुवाच ततो वीरः परुषं जनसंसदि ॥ ७८ ॥ अमृप्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती । ततो वायुः प्रादुरासीहागुवाचाशरीरिणी ॥ ७९ ॥ । 15 20 25 .

·मर्गः । बालकाण्डम् । २ . 5 10 - ततोनिवचनात्सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मपाम् । अग्रहीदमलां रामो वचनाञ्च गरोस्तदा ॥ ८ ॥ कर्मणा तेन महता देवा इन्द्रपुरोगमाः । सदेवपिंगणास्तुष्टा राघवं तेभ्यपूजयन् ।। ८१ ।। तथा परमसंतुष्टैः पूजितः सर्वदेवतैः । रुतलत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह ।। ८२॥ देवताम्यो वरं प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान् । पुष्पकं च समारुह्य नन्दिग्राम यो तदा ।। ८३ ॥ नन्दिग्रामे नटां छित्त्वा भ्रातृभिः सह राघवः । अयोध्या नगरी प्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान् ॥ ८४ ॥ हृष्टः प्रमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः । निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जितः ॥ ८५ ॥। न पुत्रमरणं केचित्पश्यन्ति स्म नराः क्वचित् । नार्यश्वाविधवा नित्यं पतिशुश्रूपणे रताः ॥ ८६ ॥ न चामिनं मयं किंचिन्नाप्पु मजन्ति जन्तवः । न वातनं भयं किंचिन्न तस्करमयं तथा ।। ८७ || नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्यगृतानि च । नित्यं प्रमुदिताः सर्वे यथा कलयुगे तथा ॥ ८॥ अश्वमेधशरिष्ट्वा तथा बहुमुवर्णकैः । असंख्येयं धनं दत्वा ब्रह्मणेभ्यो महायशाः ॥ ८९ ॥ राजवंशाञ्छतगुणानस्थापयिष्यति राघवः । चातुर्वर्ण्य च लोकेस्मिन्स्वे वे धर्मे नियोक्ष्यति ॥ ९ ॥ दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च । रोमो राज्यमुपासित्वा बहालोकं प्रयास्यति ॥ ९१ ॥ 15 20 इदं पवित्रमाख्यानं पुण्यं वेदेश्च संमितम् । "यः पठेद्रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ९२ ॥ 2 ·१० बालकाण्डम् । सर्गः २॥ एतदाख्यानमायुप्यं पठन्रामायणं नरः। . सपुत्रपौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ १३ ॥ पठन्दिनो वागृषभत्वमीयात्क्षत्रान्वयो भूमिपतित्वमीयात् । वणिग्जनः पण्यपतित्वमायाच्ण्वन्हि शूद्रोपि महत्त्वमीयात् ॥१४॥ 5 इत्या रामायणेवाल्मीकीये चतुर्विंशतिसाहरूयां संहितायां वाल- काण्डे नारदवाक्ये काव्यसंक्षेपो नाम प्रथमः सर्गः ॥१॥ 10 15 नारदस्याथ तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः। वाल्मीकिः शिष्यसहितो विस्मयं परमं ययौ ॥१॥ मनसैव च रामाय पूजां चक्रे महामुनिः। तं चापि शिष्यसहितो नारदं प्रत्यपूजयत् ॥ २ ॥ यथावत्पूजितस्तेन देवपि रदस्ततः। तमापृच्छयाम्यनुज्ञातो जगाम त्रिदशालयम् ॥ ३ ॥ स मुहूर्त गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा । जगाम तमसातीरं जाह्नव्या अविदूरतः ॥ ४ ॥ तत्तु तीरं समासाद्य तमसाया मुनिस्तदा। शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ॥ ५ ॥ अकर्दममिदं तीर्थ भरद्वान निशामय । रमणीयं प्रसन्नं च सजनानां मनो यथा ॥ ६ ॥ इदं तीर्थ समं सौम्यं सुजलं सूक्ष्मवालुकम् । न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वस्कळं मम ॥ ७ ॥ इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् । यथा कालात्ययो न स्यात्तथा साधु विधीयताम् ॥ ८ ॥ मगुरोर्वचनाच्छीघमाग़म्य पुनराश्रसाद । आनीय वल्कलं तस्मै गुरवे प्रत्यवेदयत् ॥ ९ ॥ स शिष्यहस्तादादाय परिधाय च वल्कलम् ! अवगाह्य जलं स्नात्वा जावा जप्यं च वाग्यतः ॥ १४ 20 25 ·सर्गः२॥ बालकाण्डम् । 5 10 तर्पयित्वा च विधिवत्तोयेन पितृदेवताः । निरीक्षमाणो व्यचरत्सर्वती विपुलं वनम् ॥ ११ ॥ ततः स तमसातीरे विचरतोरमीतवत् । ददर्श क्रौञ्चयोस्तत्र मिथुन चारुदर्शनम् ॥ १२ ॥ तस्मात्तु मिथुनादेकमागत्यानुपलक्षितः । 'जवान वैरनिलयो निपादो मुनिसंनिधौ ॥ १३ ॥ तं शोणितपरीताङ्गं चेष्टमानं महीतले | दृष्ट्वा क्रोधी रुरोदार्ता करुणं से परिभ्रमा ॥ १४ ॥ वियुक्ता पतिना तेन द्विनेन सहचारिणा । तानशीण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै ॥ १५ ॥ तथाविधं द्विनं दृष्ट्वा निपादेन निपातितम् । ऋधर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समजायत ।। १६ ॥ ततः कारुण्यवेदित्वादधर्मोयमिति द्विजः। निशम्य करुणं क्रोची क्रन्दन्नी तां जगाविदम् ।। १७ ।। मा निपाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमववीः काममोहितम् ॥ १८ ॥ तस्यैवं युवतश्चिन्ता बभूव हदि वीक्षतः । शोकातेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहनं मया ॥ १९ ॥ स मुहूर्तमनुध्यात्वा वाक्यं तत्परिमृश्य च | शिप्यमाह स्थितं पावें भरद्वानमिदं वचः ॥ २० ॥ पादवदोक्षरसमस्तंन्त्रीलयसमन्वितः । शोकार्तस्य प्रवृत्तोन्मे लोको भवतु नान्यथा ॥ २१ ॥ शिप्यस्तु तस्य चुवतो मुनेर्याक्यमनुत्तमम् । तथेति प्रतिजग्राह गुरोः प्रीति विदर्शयन् ।। २२ ॥ . सोभिषेकं ततः कृत्वा तीयें तस्मिन्यथाविधि । तमेव चिन्तयन्नर्थमाश्रमाय न्यवर्तत ॥ २३ ।। तमन्वयाहिनीतात्मा मम्हानो महामुनिम् । • पूर्ण करशमादाय शिष्यः परमसमतः ॥ २४ ॥ 15 . 20 ·१२ बालकाण्डम् । सर्गः २। 3 . 10 स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् । उपविश्याश्रमे तूणी ध्यानमेवान्वपद्यत ॥ २५ ॥ आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयंप्रभुः । चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तमृपिसत्तमम् ॥ २६ ॥.. वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्याय वाग्यतः । प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥ २७ ॥ प्रणम्य विधिवच्चैन पृष्ट्वानामयमव्ययम् । पूजयामास तं देवं पाद्याासनवन्दनैः ॥ २८॥ अथोपविश्य भगवानासने परमाचित । वाल्मीकये च ऋषये संदिदेशासनं ततः ॥ २९ ॥ उपविष्टे तदा तस्मिन्साक्षालोकपितामहे । तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिानमास्थितः ॥ ३० ॥ शोचन्नैव मुहुः क्रौञ्ची श्लोकं चे पुनः पुनः। जगावन्तर्गतम्मना भूत्वा शोकपरायणः ॥ ३१ ॥ पापात्मना कृतं कष्ट व्याधेनानर्थबुद्धिना । यस्तादृशं चारुवरं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ॥ ३२ ॥ तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुंगवम् । ठोक एव त्वया वडो नात्र कार्या विचारणा ॥ ३३ । स्वच्छन्दादेव ते ब्रह्मन्प्रवृत्तेयं सरस्वती । रामस्य चरितं कृत्स्नं कुरु त्वमृषिसत्तम ॥ ३४ ॥ धर्मात्मनो गुणवतो लोके रामस्य धीमतः । वृत्तं कथय धीरस्य यया ते नारदाच्छुनम् ॥ ३६॥ रहस्यं च प्रकाशं च यदृत्तं तस्य धीमतः। रामस्य सहसौमित्रे राक्षसानां च सर्वशः ॥ ३६ ॥ वैदेवाश्चैव यहलं प्रकाशं यदि का रहः । तचाप्यवितथं सर्व विदितं ते भविष्यति ॥ ३७॥ न ते वागनृता काव्ये मत्प्रसादाद्भविष्यति । कुरु रामकयां दिव्यां श्लोकवद्धां मनोरमाम् ॥ ३८ ॥ . 15 20 25 .

·सर्गः३॥ १३ 5 वालकाण्डम् । यावत्स्यास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले । तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ॥ ३९ ॥ यावद्रामायणकथा त्वज्ञता प्रचरिष्यति । तावदूर्ध्वगतिश्चैव महोकेपु निवत्यसि ॥ ४० ॥ इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत । ततः सशिष्यो वाल्मीकिर्विस्मयं परमं ययो ।। ४१ ॥ तस्य शिप्यास्ततः सर्वे जगुः श्लोकमिमं पुनः । मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुथ भृशविस्मिताः ॥ ४२ ॥ समाक्षरैश्चतुभिर्यः पादीतो महर्पिणा । सोनुन्याहरणाडूयः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥ ४३ ।। तस्य बुद्धिरियं नाता महर्मावितात्मनः । कृत्स्नं रामायणं श्लोकैरीदशैः करवाण्यहम् ॥ ४४ ॥ उदारवृत्तार्थपदेर्मनोरम- स्ततः स रामस्य चकार कीर्तिमान । समाक्षरेः श्लोकशतैर्यशस्विनो यशस्करं काव्यमुदारधीर्मुनिः ॥ ४५ ॥ हति वालकाण्डे ब्रह्मागमनं नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ 10 15 20 श्रुत्वा पूर्व काव्यत्रीनं देवारदापिः । लोकादन्विप्य भूयश्च विस्तरं चरितव्रतः ॥ १ ॥ उपस्पृश्योदकं सम्यमुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः । प्राचीनागेपु दर्भेपु काव्यस्यान्वेपते गतिम् ॥ २॥ • रामलक्ष्मणसीतामी राज्ञा दशरथेन च । संभार्येण सराष्ट्रेण तान्तःपुरजनेन च ॥ ३ ॥ आसितं भाषितं चैव मतं यचाप्यनुष्ठितम् ।। तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्संपश्यति ॥ ४ ॥ स्त्रीतृतीयेन च तदा यत्माप्तं चरता वने । "सत्यसंधेन रामेण तत्सर्वमन्यवेक्षत ॥ ५ ॥ 25 ·१४ बालकाण्डम् । सर्गः ३॥ . 5 10 त्रिकालदर्शी तत्सर्व तपोयोगवलेन तु । ददर्श तत्र प्रत्यक्ष पाणावामलकं यथा ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा चानन्तरं सम्यक्चक्रे रामस्य चेष्टितम् । समुद्रमिव रत्नान्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥ ७ ॥ स यथा कथितं पूर्व नारदेन महात्मना । रघुवंशस्य चरितं चकार भगवान्मुनिः ॥ ८॥ जन्म रामस्य सुमहद्वीर्य सर्वानुकूलताम् । लोकस्य प्रियतां क्षान्ति सौम्यतां सत्यशीलताम् ॥९॥ नाना चित्राः कथाश्चान्या विश्वामित्रसहायने । जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्चापि भञ्जनम् ॥ १० ॥ रामरामविवादं च गुणान्दाशरथेस्तदा । तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ॥ ११ ॥ विघातं चाभिषेकस्य रामस्य च विवासनम् । राज्ञः शोकं विलापं च मोहं मरणमेव च ॥ १२ ॥ प्रकृतीनां विषादं च तथैव च विसर्जनम् । निपादाधिपसवादं सूतस्य च निवर्तनम् ॥ १३ ॥ गङ्गायाश्चापि संतारं भरद्वाजस्य दर्शनम् । भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ॥ १४ ॥ वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा । प्रसादन च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ॥ १५ ॥ पादुकास्वभिषेकं च नन्दिग्रामे निवासनम् । दण्डकारण्यगमनं सुतीक्ष्णेन समागमम् ॥ १६ ॥ अनुसूयासमास्यां च अङ्गरागस्य चार्पणम् । शरभङ्गाश्रमे वासं वासवस्य च दर्शनम् ॥ १७ ॥ दर्शनं चाप्सगस्त्यस्य धनुषो ग्रहणं तथा । समागमं विराधेन वासं पञ्चवटे तथा ॥ १८ ॥ हासं शूर्पणखायाश्च विरूपकरणं तथा । वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ॥ १९॥ 15 20 ·सर्गः३। बालकाण्डम् । 0 मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ।। राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिब्रहणम् ॥ २०॥ कबन्धग्रहणं चैव पम्पायाश्चापि दर्शनम् । शवर्या दर्शन चैव हनुमदर्शनं तथा ॥ २१ ॥ । विलापं चैव पम्पायां राघवस्य महात्मनः । ऋष्यमूकस्य गमनं मुग्रोवण समागमम् ॥ २२ ॥ प्रत्ययोत्पादनं सत्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् । वालिप्रमथनं राज्ये सुग्रीवप्रतिपादनम् ॥ २३ ॥ वाराविलापं समयं वर्परात्रिनिवासनम् । को राजसिंहाय बनानामुपसंग्रहम् ॥ २४॥ दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् । अङ्गुलीयमदानं च ऋसस्य विलदर्शनम् ॥ २६ ॥ मायोपवेशनं चापि संपतिश्चापि दर्शनम् । पर्वतारोहणं चैव सागरस्य च लद्धनम् ॥ २६ ॥ समुद्रवचनाच्चैय मेनाकस्य च दर्शनम् । सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कानिलयदर्शनम् ॥ २७ ॥ रात्रिप्रवेशं लङ्कायां चिन्तां हनुमतस्तथा । आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम् ॥ २८ ॥ अशोकवनिकायानं सीतायाश्चापि दर्शनम् । संभाषणं च मेथिल्या अभिज्ञानस्य चार्पणम् ॥ २९ ॥ मणिप्रदानं सौताया वृक्षमङ्गं तथैव च । राक्षसीविद्रवं चैव किकराणां निवहणम् ॥ ३० ॥' ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहामिगर्जनम् । प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां भक्षणं तथा ॥ ३१ राघवाश्वासनं चैव मणिनिर्यातनं तथा । संगमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम् ॥ ३२ ॥ 'प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोघरम् । विभीषणेन संसर्ग वधोपायनिवेदनम् ॥ ३३ ॥ 15 20 95 ·सर्गः । 5 बालकाण्डम् । कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् । . रावणस्य विनाशं च सीतावाप्ति तथैव च ॥ ३४ ॥ विभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम् । ब्रह्मादिदेवागमनं सीतायाः प्रत्ययं प्रति ॥ ३५॥ पुष्पकारोहणं चैव भरद्वानसमागमम् । प्रेषणं वायुपुत्रस्य भरतेन समागमम् ॥ ३६ ॥ रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम् । सीतायाश्च परित्यागं प्रकृतीनां च रञ्जनम् ॥ ३७ ॥ अनागतं च यत्किचिद्रामस्य वसुधातले । तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।। ३८ ।। इति बालकाण्डे काव्योपसंक्षेपो नाम तृतीयः सर्गः ॥३॥ 10 15 कृत्वा तु तन्महाप्राज्ञः काव्यं रामायणाहयम् । चिन्तयामास कोन्वतलोकेस्मिन्मथयेदिति ॥ १॥ तस्य चिन्तयमानस्य महर्भावितात्मनः । अगृहीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥ २॥ कुशीलवौ स धर्मात्मा राजपुत्रौ यशस्विनौ । भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥ ३ ॥ स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ । वेदोपग्रहणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥ ४ ॥ काव्यं रामायणं यत्र सीतायाश्चरित पौलस्त्यवधसंयुक्तं श्रोतृश्रुतिसुखाम्हम् ॥ ५ ॥ पाठे गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् । नातिभिः सप्तभिर्वद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥६॥ शृङ्गारवीरवीभत्मरौद्रहास्यभयानकैः । करुणाद्भुतशान्तैश्च युक्तं काव्यरसैरपि ॥ ७ ॥ बहुमानाच वाल्मीके काव्यस्य च सुखादपि । वाग्विधेयं यदा ताम्यां कृतं तच्चाप्यशेषतः॥ ८॥ . महत् । . .

·१७ 5 10 सर्गः ४॥ बालकाण्डम् । स तो मूर्धन्युमाघ्राय वाल्मीकिर्मगवानृषिः । प्रोवाचेदं तदा वाक्यं प्रणतावग्रतः स्थिती ॥ ९ ॥ 'गीयतामिदमाख्यानं मवद्यामृपिसंसदि । राजीणां पुण्यकृतां साधूनां च समागमे ॥ १० ॥ तो तु गान्धर्वतत्त्वज्ञो तालमूर्छनकोविदी। भ्रातरौ स्वरसंपन्नो गन्धर्वाविव रूपिणी ॥ ११ ॥ बिम्बादिवोद्धृतो बिम्बौ रामदेहात्तथापरी । यथोपदिष्टमृपिणा जगतुः सुसमाहितौ ॥ १२ ॥ तो कदाचित्समेतानामृपीणां मावितात्मनाम् । आसीनानां समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ॥ १३ ॥ श्रुत्वा तु मुनयः सर्वे बाप्पपर्याकुलेक्षणाः । साधु साध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः ॥ १४ ॥ ते प्रीतमनसश्चैव मुनयो धर्मवत्सलाः । प्रशशंसुः प्रशस्तव्यो गायमानौ कुशीलयौ ॥ १५ ॥ अहो गीतस्य माधुर्य श्लोकानां च विशेषतः । चिरवृत्तमपि ह्येतत्प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ॥ १६ ॥ एवं प्रशस्यमानौ तौ तपाठाध्यमहर्षिभिः । संरक्ततरमत्यर्थ मधुरं तावगायताम् ॥ १७ ॥ प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताम्यां पानीयकलशं ददो । कश्चिद्वनफलं स्वादु वल्कलं कश्चिदीप्सितम् ॥ १८॥ अन्यः कृष्णाजिनं प्रादाद्यज्ञसूत्रमथापरः। कश्चित्कमण्डलु प्रादान्मोखीमन्यो महामुनिः ॥ १९ ॥ ताभ्यां ददो तदा दृष्टः कुठारमपरो मुनिः । नटांबन्धनमन्यस्तु काप्टरज्जु मुदान्वितः ॥ २० ॥ पनभाण्डमृपिः कश्चित्काप्टमारं तयापरः । औदुम्बरी वृसीमन्यः स्वस्ति केचित्तयावदन् ॥ २१ ॥ आयुप्यमपरे, प्राहुर्मदा तत्र महर्षयः । दश्चैव वरान्सर्वे मुनयः सत्यवादिनः ॥ २२ ॥ 15 20

·१८
वालकाण्डम् ।
सर्ग ।
5
10
एव पूर्वमिद काव्य मुनिभि प्रतिपूनितम् ।
जीवभूत मनुष्याणा कवीनामुपजीवनम् ॥ २३ ॥
प्रशस्यमानौ सर्वत्र एतावपि हि गायनौ ।
राजधानीषु राज्ञा च समानेष्वम्यगायताम् ॥ २४ ॥
अथाश्वमेधे रामोपि तावुपश्रुत्य गायनौ ।
सत्कृत्यानाययामास पुस्पैराप्तकारिभि २५ ॥
आसान काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभु ।
उपोपविष्टै सचिवैतृभिश्च समन्वित ॥ २६ ॥
दृष्ट्वाथ रूपसपन्नौ विनीतौ भ्रातरावुभौ ।
उवाच लक्ष्मण राम सर्वाश्चैव सभासद ॥२७॥
श्रूयतामेतदाख्यानमनयोर्देववर्चसो ।
विचित्रार्थपद सम्यग्गायतोर्मधुरस्वरम् ॥ २८ ॥
तौ चापि मधुर रक्त स्वचित्तायत्तनि स्वनम् ।
तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ॥ २९ ॥
हादयत्सर्वगात्राणि मनाप्ति हृदयानि च ।
श्रोत्राशयसुख गेय तद्बभौ जनससदि ॥ ३० ॥
इमो हि वालौ नृपलक्षणान्वितौ
कुशीलवौ चैव तपोवनाश्रयो ।
ममेति वृत्त किल गेयमद्भुत
महर्पिवाल्मीकिकृत प्रगास्यत ॥३१॥
ततस्तु तौ राघवसमचोदिता
वगायता काव्यमिद यथाक्रमम् ।
स चापि राम सहित सभासदै
र्वभूव तत्रार्पितचेतनस्तदा ॥ ३२ ॥
इति पालकाण्डे फशीलययोरध्यापन नाम चतुर्थ सर्ग ॥४॥
सागरान्ता मही पेपामासीहोर्यार्जिता किल ।
आ मनो पुण्यकीर्तीना राज्ञाममिततेनसाम् ॥ १ ॥

·5 " 10 सर्गः ५॥ बालकाण्डम् । सगरः पूर्वनो.येपां सागरो येन खानितः । पटिः पुत्रसहस्त्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ॥ २ ॥ इवोकूणामिदं तेषां राक्षां वंशे महात्मनाम् । महदुत्पन्नमात्यानं रामायणमिति श्रुतम् ॥ ३ ॥ तदिदं वर्तयिप्यावः सर्व निखिलमादितः । धर्मकामार्थसंयुक्त श्रोतव्यमनसूयता ॥ ४ ॥ कोशलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान् । निविष्टः सरयूतीरे पशुधान्यधनर्धिमान् ॥ ५ ॥ अयोध्या नाम तत्रास्ति नगरी लोकविश्रुता । मनुना मानवेन्द्रेण पुरेव निर्मिता स्वयम् ॥ ६ ॥ आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी । श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा नानासंस्थानशोमिता ॥ ७ ॥ मुविभक्तान्तरद्वारा सुविभक्तमहापया। शोभिता राजमार्गेण नलसंसक्तरेणुना ॥ ८ ॥ अविच्छिन्नान्तरगृहा समभूमो निवेशिता । कपाटतोरणवती हर्म्यप्रासादसंकुला ॥९॥ दद्वारमतोलीका मुविभक्तान्तरापणा । दुर्गगम्भीरपरिखा नानायुधसमन्विता ।। १० ।। राना दशरथो नाम महात्मा राष्ट्रवर्धनः । तां पुरी पालयामास स्वपुरी मघवानिव ॥ ११ ॥ उद्यानाम्रवनोपेतां सुमहाशालमेखलाम् । अष्टापदपदालेत्ये रम्यामालिखितामिव ॥ १२ ॥ समोद्यानप्रपाभिश्च रुचिराभिरलंकताम् । देवतायतनैश्चैव विमानैरपि शोभिताम् ॥ १३ ॥ नित्योत्सवसमाजाव्यां दृष्टपुष्टजनैर्युताम् । आरोहमिव रत्नानां प्रतिष्ठानमिव श्रियः ॥ १४ ॥ वरानपानकलिलां शालितण्डुलमोनन्नम् । धूपमाल्यहविर्गन्धर्दद्येश्चाप्यधिवासिताम् ॥ १५ ॥ 15 20 .

·२०
बालकाण्डम् ।
सर्ग ६।
.
5
.
हस्त्यश्वरथसपूर्णा नानायानसमाकुलाम् ।
नानापार्थिवदूतश्च वणिग्भिश्योपशोभिताम् ॥ १६ ॥
उच्चाटालध्वजवती शतघ्रीशतसकुलाम् ।
सर्वयन्तायुधवतीमुपेता सर्वशिल्पिभि ॥ १७ ॥
सूतमागधसबाधा श्रीमतीमतुलप्रभाम् ।
वधूनाटकसधैश्च सयुक्ता सर्वत पुरीम् ॥ १८ ॥
मृदङ्गयेणुवीणाना रम्यै शब्दैनिनादिताम् ।
ब्रह्मयोपस्वनवतीं धनु स्वननिनादिताम् ॥ १९ ॥
लोकपालोपमै शूरै सर्वशास्त्रार्थपारगै ।
गुप्ता योधशतैश्चापि नागैर्भोगवतीमिव ॥ २० ॥
वरामिमद्भिर्गुणिभि स्वलकता
द्विजोत्तमैर्वेदविदा पुरोगमै ।
सहस्रदै सत्यतपोदयान्वित
महर्पिकल्पैर्यतिभिर्यतात्मभि ॥ २१ ॥
इति बालकाण्डे अयोध्यावर्णना नाम पञ्चमः सर्गः ॥५॥
10
15
20
पुर्या तस्यामयोध्याया वेदवित्सर्वतग्रह ।
दीर्घदर्शी महातेजा पौरजानपदप्रिय ॥१॥
इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मपरो वशी।
महर्पिकल्पो राजर्पिस्त्रिपु लोकेषु विश्रुत ॥२॥
बलवान्विजितामित्रो नीतिमान्विजितेन्द्रिय ।
धनैश्च सचयैश्चान्यै शक्रवैश्रवणोपम ॥ ३॥
आदिराजो मनुरिव प्रजाना परिरक्षिता ।
'राजा दशरथो नाम बभूव राष्ट्रवर्धन ॥ ४ ॥
तेन सत्याभिप्तधेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता ।
पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती ॥५॥
तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मानो बहुमना ।
नरास्तुष्टा धनै स्वै स्वैरलुब्धा सत्यवादिन ॥६॥

·सर्गः । बालकाण्डम् । 10 नाल्पसंनिचयः कश्चिदासीत्तस्मिञ्जनः पुरे । कुटुम्बीयो न सिदार्थो गवावधनधान्यवान् ।॥ ७ ॥ तत्र कुप्रावृतो नासीद्दरिद्रो वा पुरोत्तमे । नामृष्टमूड़, चादाता नासुगन्धी न चानृनुः ॥ ८ ॥ नाकुण्डली नामकुष्टी नास्त्रग्वी नाविलेपनी । नाहस्तामरणोपेतो न चाप्यासीदनिकधृक् ॥ ९ ॥ न कदर्यः कश्चिदासीनानृती न शोपि वा । न मानी न च संरम्भी न नृशंसो न कत्यनः ॥ १० ॥ नामहात्मा न पिशुनो न परस्वोपजीवकः । न दीनो नापि चोद्विनो नातुरो न भयातुरः ॥ ११ ॥ सुव्रता धृतिमन्तश्च नरा आसंस्तया स्त्रियः । नराः स्वदारनिरता नार्यश्चासम्पतिव्रताः ॥ १२ ॥ रूपचातुर्यमाधुर्यशीलाचारगुणान्विताः । नार्यश्चासन्नयोध्यायां मृष्टामरणवाससः ॥ १३ ॥ स्वकर्मनिरताश्चासन्सर्वे तत्र द्विजातयः । याध्ययननित्याश्च विरताश्च परिग्रहात् ॥ १४ ॥ नानाहिताग्निनीयज्वा विप्रो नायसहस्रदः । न नास्तिको नानृतवाङ्क कश्चिदबहुश्रुतः ॥ १५ ॥ क्षत्रं ब्रह्ममुखं नासोद्देश्याः सत्रमनुव्रताः। शूद्राः स्वधर्मनिरतात्रीन्वर्णानुपचारिणः ॥ १६ ॥ वर्णश्रेष्ठान्पूजयन्ति पितृन्देवातियोंस्तथा । न योनिसकरश्वासीसत्र नानारसंकरः ॥ १७ ॥ आसन्दीर्घायुपस्तत्र नराः सत्यपरायणा । सहिताः पुत्रपात्रंथ नित्यं स्त्रीमिः पुरोत्तमे ॥ १८ ॥ एवमित्वाकुनायेन पालिता सामवत्पुरी । यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण भूरियम् ॥ १९ ॥ योघानामग्निकल्पानां संयुगेप्वनिवर्तिनाम् । गुप्ता पुरी सहस्तः सा सिंहरिव गिरेगुहा ॥ २० ॥ 15 . 20 25 ·२२ वालकाण्डम् । सर्गः ७॥ 5 काम्बोजदेशनैश्वापि हयैर्वानायुजैस्तथा ।. नदीनै स्कैिश्चैव पूर्णा हरिहयोपमैः ॥ २१ ॥ विन्ध्यपर्वतनैश्चैव नागैर्हेमवतैस्तथा । सत्त्ववीर्यगुणोपेतैः शूरैरव्यालचेष्टितैः ॥ २२ ॥ ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा । अञ्जनादपि निप्पन्नैमिनादपि च द्विपैः ॥ २३ ॥ मद्वैर्मन्द्रमगैश्चैव मातङ्गैर्दन्तहस्तिभिः । नित्यमत्तैः समाकीर्णा नागैरचलसंनिभैः ॥ २४ ॥ मा योजनाहा भूयो वा सत्यनामा प्रकाशते । सा पुरी यत्र राजाभूत्पुरा दशरथोनघः ।। २५ ।। तां सत्यनाम्नी दृढतोरणार्गलां गृहैविचित्रैरुपशोभितां शिवाम् । पुरीमयोध्यां नृसहस्रसंकुला शशास वै शक्रममो महीपतिः ॥ २६ ॥ इति वालकाण्डे राजवर्णना नाम पष्ठः सर्गः ॥६॥ 10 15 20 ऋत्विनौ मन्त्रिणौ चैव तस्यास्तामृषिसत्तमौ । वसिष्ठो वामदेवश्च वेदवेदाङ्गपारगौ ॥ १ ॥ अष्टावन्ये बभूवुश्च तस्यामात्या महीपतेः । शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकार्येषु नित्यशः ॥ २॥ धृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थोप्यर्थसाधकः अंशोको धर्मपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमीभवत् ॥ ३ ॥ विद्याविनीता हीमन्तः कुलीना नियतेन्द्रियाः। मन्त्रज्ञाश्चेङ्गितज्ञाश्च नित्यं प्रियहिते रताः ॥ ४ ॥' ते गुणैरुपसंपन्नाः सर्वे सुविपुलौनसः । पर्युपासत रानानं वसवो वासवं यथा ॥ ५॥ परापवादविरता गुणान्या न च गर्विताः।। आर्यवेपाः सुमनसो न च संदिग्धनिश्चयाः ॥ ६ ॥ 25 ·२३ 5 10 सर्गः.७१ बालकाण्डम् । कुशला व्यवहारेषु विरागाः सर्वसंमताः । वर्षयन्तश्च धर्मण कोपमूलं महीपतेः ॥ ७ ॥ परस्परेणाविरुदाः प्रीतिमन्तः प्रियंवदाः। रक्षितारश्व वर्णानां नित्यं विपयवासिनाम् ।। ८॥ नरेन्द्रवचनासक्तचेतसस्तत्सरायणाः। मन्तसंवरणे शक्ताः शक्काः सूक्ष्मासु बुदिपु ॥ ९॥ तेपामविदितं किंचित्तेषु नास्ति परेषु च । क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि त्रिकीर्पितम् ॥ १० ॥ संधिविग्रहतत्वज्ञाः प्रत्या संपदान्विताः। हितार्थ च नरेन्द्रस्य नायतो नयचक्षुपा ॥ ११ ॥ कोषात्कामार्थहेतोर्वा न युरनृतं कचित् । अतीक्ष्णदण्डाः संप्रेक्ष्य पुरुषाणां वलावलम् ॥ १२ ॥ पुत्रेपि च प्राप्तदोपे धर्मतो दण्डपातिनः । अद्रोग्यारश्च धर्मेण शत्रोरप्यरुतागसः ॥ १३ ॥ नासीत्पुरे वा राष्ट्रे वा तस्करो नाशुचिर्नरः । न दृष्टः कश्चिदप्यासीत्परदाराभिमर्पकः ॥ १४ ॥ आसंस्तदानुगृहीताः सर्वे वर्णाः स्वकर्ममिः । प्रशान्तं सर्वमेवासीद्राष्ट्रं पुरवरं च तम् ॥ १५ ॥ अमात्यैरीदशेस्तेस्तु राजा दशरथोन्वितः । धर्मतः पालयामास प्रथिवीमनुरञ्जयन् ॥ १६ ॥ अवेक्षमाणश्चारेण महीं सूर्य इवांशुभिः । नाध्यगच्छद्विशिष्टं न तुल्यं वा शत्रमात्मनः ॥ १७ ॥ मन्तिभिमेन्त्रहित निविष्टे:- विद्वद्भिराप्तः कुशल समर्थैः। स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्त- स्तेजोमयगोभिरिवोदितोकः ॥ १८॥ इति वालकाण्डे अमात्यवर्णना नाम सप्तमः सर्गः॥७॥ 15 20 . 25 ·२४ : बालकाण्डम् । पर्गः ॥ 5 10 तस्य त्वेवंप्रभावस्य धार्मिकस्य महात्मनः । सुतार्थ तप्यमानस्य नासीद्वंशकरः सुतः ॥ १ ॥ तस्य चिन्तयतो बुद्धिरुत्पन्नेयं महामतेः । सुतार्थ वानिमेधेन किमर्थ न यजाम्यहम् ॥ २ ॥ सुनिश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्ये वमुधाधिपः । मन्तिभिः सह संमन्य तैः स्वामिहितकारिभिः ॥ ३ ॥ तत्राबवीदिदं राजा सुमन्तं मन्त्रिप्सत्तमम् । शीघमानय मे सन्वितिष्ठप्रमुखान्गुरून् ॥ ४ ॥ एवमुक्तो नृपतिना सुमन्तो वाक्यमब्रवीत् । नरेन्द्र श्रूयतां तावत्पुराणे यन्मया श्रुतम् ॥ ५ ॥ सनत्कुमारो भगवान्पुरा कथितवान्कथाम् । मविप्यं विदुषां मध्ये तव पुत्रसमुद्भवम् ॥ ६ ॥ अस्तीह काश्यपसुतो विभाण्डक इति श्रुतः । ऋष्यशृङ्ग इति ख्यातस्तस्य पुत्रो भविष्यति ॥ ७ ॥ स वने जातसंवृद्धो मुनिर्वनचरैः सह । नान्यं प्रज्ञास्यते कंचिन्मानव पितृवनितम् ।। ८ ।। तस्याक्षुण्णं ब्रह्मचर्य भविष्यति महात्मनः । लोकेषु प्रथितं चोग्र तपस्तस्य भविष्यति ॥ ९ ॥ तस्यैवं वर्तमानस्य कालः समभिवय॑ति । अनि शुश्रूषमाणस्य पितरं च यशस्विनम् ॥ १० ॥ एतस्मिन्नेव काले तु लोमपादः प्रतापवान् । अङ्गेषु प्रथितो राजा भविष्यति महाबल' ॥ ११ ॥ तस्य व्यतिक्रमाद्राज्ञो भविष्यति सुदारुणा । अनावृष्टिर्जनपदे क्षयाय बहुवार्षिकी ॥ १२ ॥ अनावृष्टया तया राजा स तदा परिकर्षितः। प्रक्ष्यति ज्ञानिनो विप्राननावृष्टिप्रतिक्रियाम् ॥ १३ ॥ भवन्तः श्रुतवन्तो वै लोकवृत्तान्तवेदिनः । समादिशन्तु नियम प्रायश्चित्तं यथा भवेत् ॥ १४ ॥ 15 20 . .

·5 10 सर्गः ८। बालकाण्डम् । लोमपादवचः श्रुत्वा ते वक्ष्यन्ति द्विनोत्तमाः। विभाण्डकसुतं राजन्सर्वोपायरिहानय ॥ १५ ॥ आग्य तु महीपाल ऋप्यशृङ्गमपेः सुतम् । प्रयच्छास्मै मुतां शान्तां विधिना सुसमाहितः ॥ १६ ॥ तेषां तु वचनं श्रुत्ला राजा चिन्तां प्रपत्स्यते । केनोपायेन वै शक्य इहानेतुं स वीर्यवान् ॥ १७ ॥ स निश्चयं स्वयं रामा यदा नाघिगमिप्यति । तदामात्यान्समाहूय प्रतिप्रक्ष्यति निश्चयम् ॥ १८ ॥ पुरोहितममात्यांश्च प्रेपयिप्यति यत्नतः । आनयध्वं महाभागमृप्यशृङ्ग मुसल्लतम् ॥ १९ ॥ ते तु राज्ञो वचः श्रुत्वा व्यथिता विक्लपाननाः । न गच्छेम ऋषीता अनुनेष्यन्ति तं नृपम् ॥ २० ॥ वक्ष्यन्ति चिन्तयित्वा च तस्योपायान्वहूंस्ततः । आनेप्यामो वयं तूं च न ,च दोपो भविष्यति ॥ २१ ॥ इति तेपा वचः श्रुत्वा भूयः स प्रथिवीपतिः । तृतीयेहनि निश्चित्य मन्त्रिभिमन्त्रनिश्चये ॥ २२ ॥ वेश्यामिमुनिरूपाभिरानेभ्यत ऋः सुतम् । लोमयित्वाभ्युपायेन स्वां पुरी पितुराश्रमात् ।। २३ ।। भविष्यति ततो वृष्टिस्तस्य राष्ट्रे महीपतेः । तस्याम्यागमनादेव मुनिपुत्रस्य धीमतः ॥ २४ ॥ । ततःस राजा विविच्छान्तां तस्म प्रदास्यति । खिको दुहितरं मार्य रूपोदार्यगुणान्विताम् ॥ २५॥ एवं तस्य स नामाता मविप्यति महायशाः । लोमपादस्य राजनष्यशृङ्गः प्रतापवान् ॥ २६ ॥ राज्ञो दशरथस्यापि स पुत्रानभिकाढितान् । विधास्यते महायझे हविर्तुत्वावराग्निषु ॥ २७ ॥ सनत्कुमारादचनमेतावद्दयानं मया। शपिमध्ये कथयतो ययावदनुपूर्वशः ॥ २८ ॥ 15 20 25 ·२६ बालकाण्डम् । सर्ग.९। अथ हृष्टो दशरथः सुमन्त्रं प्रत्यमापत । आनीतिप्यशृङ्गस्य विस्तरेण त्वयोच्यताम् ॥ २९ ॥ इति वालकाण्डे सुमन्त्रवाक्यं नामाष्टमः सर्गः ॥ ८ 5 10 15 इति पृष्टः सुमन्त्रस्तदाख्यातुमुपचक्रमे । आनीत ऋष्यशृङ्गोसौ येनोपायेन मन्त्रिभिः ॥ १ ॥ लोमपादमुवाचेदं सहामात्यः पुरोहितः । उपायो निरपायोयमस्माभिः परिचिन्तितः ॥ २ ॥ ऋष्यशृङ्गं वनचरं तपस्येकरसे रतम् । अनमिज्ञं च नारीणां विषयाणां सुखस्य च ॥ ३ ॥ इन्द्रियार्थैरभिमतैर्नरचित्तप्रमाथिभिः ।। पुरमानाययिप्यामो लोभयित्वा वनादितः ॥ ४ ॥ नावः सुचित्रा करप्यन्तां नानारूत्रिमवृक्षकाः । कृत्रिमाणि फलान्यत्र सुगन्धीनि बहून्यपि ॥५॥ तत्र कृत्रिमवृक्षाश्च नानापक्षिसमन्विताः। नानावस्त्रसमावृताः सुगन्धपुष्पधारिणः ॥ ६ ॥ एवंविधासु नौकासु तिष्ठन्तु वरयोपितः । यौवनोन्मत्तनयनाः सर्वाः सर्वाङ्गशोमनाः ॥ ७॥ गीतवादित्रकुशला नृत्येषु कुशलास्तथा । उपयज्ञाः कलाज्ञाश्च वशिके परिनिष्ठिताः ॥ ८॥ मुनिवेषपरिच्छन्नास्तत्र गच्छन्तु योषितः । रहस्युपेत्य ता एनमानयन्तु शुभवाम् ॥ ९ ॥ श्रुत्वा तथेति तं राजा प्रत्युवाच पुरोहितम् । • मन्त्रिणश्च स धर्मात्मा तथा चक्रुश्च ते तदा ॥ १० ॥ सुसमृद्धास्तथा नौमिः प्रयाता यत्र वै मुनिः । वारमुख्याङ्गना गत्वा वनं प्रतिमयं महत् ॥ ११ ॥ आश्रमस्याविदूरस्था यत्नं कुर्वन्ति दर्शने । विमाण्डकमयोद्विग्ना लतागुल्मसमावृताः ॥ १२ ॥ • . 20 L ·सर्ग:९॥ बालकाण्डम्। .. 5 10 चारयित्वा तु तमृषिमाश्रमादमिनिर्गतम् । तस्य संदर्शने तस्क्रपिपुत्रान्तिके पुनः ॥ १३ ॥ चित्रं संक्रीडमानास्ताः क्रीडनविविधस्तदा । कन्दुकैश्चैव गायन्त्यः क्रीडन्त्यः प्लुतवलिगतेः ॥ १४ ॥ सौगन्धिकेन माल्येन चूर्णेच सुसुगन्धिमिः । मदविहलिताः काशिभपतन्त्युत्पतन्ति च ।। १५ ।। धूयमानैश्च वासोमिः सूक्ष्मेरङ्गभूपणेः । परस्परं विनिघ्नन्त्यः शोभन्ते ललितेन च ॥ १६ ॥ नूपुरैः शिभितरवेः कोकिलामिरुतेन च । गन्धर्वनगरप्रख्यं प्रगीतमिव तदनम् ॥ १७ ॥ नयनभूविकाच हस्तेरम्बुजसंनिभैः । संज्ञाश्च ताः प्रकुर्वन्त्यः पुंसां हर्षविवर्धनाः ॥ १८ ॥ कामसंजननार्थाय ऋषिपुत्रस्य धीमतः । सर्वतः प्रकिरन्ति स्म ललमाना वराङ्गनाः ॥ १९ ॥ अभूतपूर्व तदृष्ट्वा विस्मितः साध्वसं गतः । निश्चक्रामाश्रमातूर्णमृष्यशृङ्ग ऋपेः सुतः ॥ २० ॥ न तेन जन्मप्रभृति दृष्टपूर्व तपस्विना । स्त्री वा पुमान्वा यच्चान्यत्सत्त्वं नगरराष्ट्रजमा १.२.१. 11: दृष्ट्रेव च सुचाङ्गीस्तास्तदा तनुमध्यमाः। विचित्रवेपाभरणा गायन्तीमधुरखरम् ॥ २२ ॥ । स ने देशमुपागम्य नातकौतूहलो मुनिः । विमाण्डकसुतो जिजुलस्यो विस्मितमानसः ॥ २३ ॥ ताश्च तं विस्मितं दृष्ट्वा जगुः कलपदाक्षरम् । गीतं मधुरमापिण्यो नहसुश्चायतेक्षणाः ॥ २४ ॥ अनुवश्चनमभ्यासमागम्य मदविहलाः । कोसि कस्य सुतश्च त्वं त्वरावान्समुपागतः ॥ २५ ॥ एकश्च विजनेरण्ये कस्माचरसि शंस नः । ज्ञातुं त्वां वयमिच्छामस्तत्वमाचक्ष्व नः प्रभो ॥ २६ ।। 15 M 20 ·5 10 m बालकाण्डम् । सर्गः९ अदष्टपूर्वास्ता दृष्ट्वा कामरूपधराः स्त्रियः । हात्तिस्य मतिर्माता व्याख्यातुं पितरं स्वकम् ।। २७ । पिता विभाण्डको नाम महर्षिः काश्यपो मम ! तस्याहमौरसः पुत्र झप्यशृङ्ग इति श्रुतः ॥ २८ ॥ आश्रमोयमिहास्माकं समीपे शुभदर्शनाः । करिष्यतिथिपूनां वः सर्वेषां विधिपूर्वकम् ॥ २९ ॥ ऋपिपुत्रवचः श्रुत्वा सर्वासां मतिरास वै । तदाश्रमपदं द्रष्टुं प्रजग्मुः सहितास्ततः ।। ३० ॥ गतानां तत्र वै पूनां चके वैभाण्डकिस्तदा । इदमर्थ्यमिदं पाद्यमिदं मूलं फलं च नः ॥ ३१ ॥ प्रतिगृह्य तु तां पूजां सर्वा एव समुत्सुकाः। ऊनुश्चैनं सुमधुरं ता हसन्त्य इदं वचः ॥ ३२ ॥ अस्माकमपि मुख्यानि फलानीमानि सन्ति वै । फलान्याश्रमजातानि यदि ते रोचते द्विज ॥ ३३ ॥ प्रतिग्रहाण भद्रं ते भक्षयस्व मा चिरम् । तीर्थोदकमिदं तावत्पीयतामिति सुबत ॥ ३४ ॥ अथास्मै प्रददुः स्वादून्मोदकान्फलसंनिभान् । अन्यांश्च विनिधान्भक्ष्यान्मधूनि मधुराणि च ॥ ३५ ॥ तान्यास्वाद्य स तपस्वी फलानीति स्म मन्यते । अनास्वादितपूर्वाणि वने नित्यं निवासिना ॥ ३६ ॥ ततस्तु तं समालिङ्गच सर्वा हर्पसमुत्सुकाः । परिपस्वनिरे चैनं हसन्त्यो मदविकलाः ॥ ३७ ॥ श्रोत्रमूले चोपनेपुर्वदनैर्मधुगन्धिभिः । 'परिपस्टशिरे चैनं पीनैरुरसिनैः सुखम् ॥ ३८ ॥ मधूनि स सुगन्धीनि पीत्वा प्रमुदितोभवत् । मुकुमारैश्च तैरङ्गै स्ताभि स्टष्टो व्यमुह्यत ॥ ३९ ॥ आप्टच्छच च तदा विप्रं व्रतचर्या निवेद्य च । ऋपीताश्च ताः शीघ्रं गमनाय मतिं दधुः ।। ४० [. 15 20 . 25 ·२९ 5 10 सर्गः९ बालकाण्डम् । स्वमाश्रमपदं तस्य व्यपदिश्याविदूरतः। गच्छन्ति स्मापदेशेन भीतास्तस्य पितुः स्त्रियः ॥ ११ ॥ तासु प्रतिगतास्वेवमृप्यशृङ्गः समुत्सुकः । अस्वस्थहृदयस्तत्र दुःखातः परिवर्तते ॥ ४२ ॥ अपानगाम भगवान्काश्यपः स्वं निवेशनम् । ध्यायमानं च तं दृष्ट्वा ऋष्यशृङ्गं समुत्सुकम् । पप्रच्छ काश्यपं पुत्रं कस्मान्मां नाभिनन्दसि ॥ १३ ॥ चिन्तासागरमध्यस्थमद्य ला तात लक्षये । न हीदृशं तापसानां रूपं भवति कहिंचित् । शीघमाचश्व में पुत्र किमिदं वैकृतं रुतम् ।। ४४ }} एवमुक्तः काश्यपेन प्रोवाच पितरं तदा । भगवन्निह मे दृष्टाः पुरुषाः शुमलोचनाः ॥ ४५ ॥ सुकुमारैरुरसिनैः पीनरत्यद्भुतोपनैः । परिपस्टशिरे मां च गाटमालिङ्गन्य सर्वशः ॥ १६ ॥ गायन्ति सकुमाराणि मनोज्ञानि मुहुर्मुहुः । क्रीडन्ति चामृताकारैर्नयनभ्रूविचेष्टितेः ॥ ४७ ॥ 'अनवोद्भगवाञ्छत्वा ऋष्यशृङ्गवचस्तदा । रक्षालित रूपेण.तसो नाशनाय वै। विअम्भस्ते न कर्जयस्तेषु पुत्र कथंचन || ४८ ॥ एवमुक्त्वा ऋभ्यगृहं समाश्वास्य च काश्यपः। उपित्वा रजनीमेकामरण्यं स जगाम ह ॥ १९॥ अयापरेास्तं देशमानगाम पुनस्त्वरन् । -मन्नतरूपास्ना यत्र दृष्टा वै चारुमध्यमाः ॥ ५० ॥ ताश्च दृष्ट्व तं दूरादायन्तं काश्यपात्मनम् । प्रत्युम्यानुवन्वाक्यं महसन्त्य इदं तदा ॥ ५॥ एह्याश्रमपदं रम्यं पश्यास्माकमिति प्रभो । तर पूनामवाप्याग्यां पुनराम्यागमिप्यसि ॥ ११ ॥ 115 - 20 . 25 ·३० बालकाण्डम् । सर्ग+९। 10 श्रुत्वैतद्वचन तासा स्त्रीणामतिमनोहरम् । गमनाय मतिं चक्रे ताश्चैन निन्युरङ्गना ॥ १३ ॥ तत्र चानीयमाने तु विप्रे तस्मिन्महात्मनि । ववर्ष सहसा देवो जगत्महादयंस्तदा ॥ १४ ॥ विभाण्डकश्च विप्रर्पिराजगाम स्वमालयम् । वन्य मूलफल प्राप्य भारात सोविशत्तदा ॥ ५५ ॥ शून्यमावसथ दृष्ट्वा पुत्रदर्शनलालस । परिश्रान्तस्तथैवासावकृत्वा पाधावनम् ॥ १६ ॥ चुक्रोश ऋप्यशृङ्गेति सर्वत प्रतिलोकयन् । न चापश्यत्सुत तत्र काश्यपो भगवानृपि ॥ ५७ ॥ निष्क्रम्य च वनात्तस्माद्वाम ददर्श काश्यप । ग्रामाश्च परिपप्रच्छ गोकुलानि च सर्वश । कस्यैप विषय सौम्यो ग्रामाश्च बहुगोकुला ॥ ५८ ।। ऋर्वचनमाज्ञाय सर्वे ते गोपुजीविन । कृताञ्जलिपुटा भूत्वा विनये नाववक्षिरे ।। ५९ ॥ अङ्गेषु प्रथितो राजा लोमपाद इति श्रुत । तेनाभिसृष्टा ब्रह्मर्षे ग्रामा ह्येते सगोकुला । पूनार्थमृप्यशृङ्गस्य विभाण्डकसुतस्य वै ॥६॥ एवमुक्तस्तु स ऋपिदृष्ट्वा पे ध्यानचक्षुपा । भविष्यमेव तज्ज्ञात्वा प्रीतात्मा स न्यवर्तत ॥ ६१ । ऋषिपुत्रोपि धर्मात्मा नौयानवरमास्थित मेघनादेन महता कृत्वा सतिमिर नभ । महानलौघवर्षेण राजधानीमुपाययौ ॥ ६२ ॥ वणेवागत विप्र स हि मत्वा नराधिप । प्रत्युद्गम्यायाचक्रे शिरसा च महिं ययौ । अयं च प्रददौ तस्मै पुरस्कृत्य पुरोहितम् ॥ ६३ सान्त पुरजनश्चैन प्रपेदे सान्त्वयन्निव । महाश्चेप्सितोगेयुयोजेन प्रसादयन् ।। ६४ ॥ 15 20 ·सर्गः १०॥ वालकाण्डम् । स्वयं चोपचचारैनं मन्युर्मा स्म भवेदिति । ददो कन्यां तदा चास्मे मायां कमललोननाम् ॥ १५ ॥ एवं सन्यवसत्तत्र तेन राज्ञाभिपूजितः । ऋष्यशृङ्गो महातेजाः शान्तया सह मार्यया ॥ १६ ॥ इति थालकाण्डे ऋष्यशृङ्गोपारयानं नाम नवमः सर्गः ॥९॥ 10 . भूय एव च राजेन्द्र शृणु मे वचनं हितम् । यथा स देवमवरः कथयामास धर्मवित् ॥ १॥ इक्ष्वाणों कुले जातो मविप्यात सुधार्मिकः । नाना दशरयो राजा श्रीमान्सत्यप्रतिश्रवः ।। २ ॥ . सख्यं तस्याङ्गरानेन भविष्यति महात्मनः । कन्या चास्य महापागा शान्ता नाम मविप्यति ॥ ३ ॥ अपुत्रस्त्वगरानो वै लोमपाद इति ध्रुतः ॥ म राजानं दुशरणं प्रार्थयिष्यति भूमिपः ॥ ४ ॥ अनपत्योस्मि मे कन्यां सखे दातुं त्वमसि । शान्तां शान्तेन मनसा पुत्रार्थ वरवर्णिनीम् ॥ ५॥ श्रुत्वा दशरथो वाक्यं प्रस्त्या करुणात्मकः । दास्यते तां कन्यां शान्तामङ्गाधिपाय सः ॥ ६ ॥ मतिगृह्य च तां कन्यां स राना विगतज्वरः । स्वपुरं यास्यति प्रीतः कृतानान्तरात्मना ॥ ७ ॥ तां कन्यामृप्यशृङ्गाय प्रदास्पति स पार्थिवः । सप्यशृङ्गोपि च प्रीती लब्ध्वा भार्या भविष्यति ॥८॥ ते स राजा दशरयो यष्टुकामः कृताञ्जलिः । 'ऋष्यशृङ्गं द्विनवरं वरयिष्यति धर्मवित् ॥९॥ यज्ञार्थ प्रसवार्थ व स्वार्थ च नरेश्वरः । लप्स्यते स ततः काममृपिपुत्राद्विशांपलिः ॥ १० ॥ पुत्राश्चास्य मविप्यन्ति चत्वारो मितविक्रमाः। वंशमनिछानकराः सर्वलोकेषु विश्रुताः ॥ ११ ॥ 20 25 ·बालकाण्डम्। सर्गः'१०॥ . . 5 10 एवं स देवर्पिवरो भविप्यमिदमुक्तवान् । सनत्कुमारो भगवान्पुरा मुनिसमागमे ॥ १२ ॥ स त्वं पुरुषशार्दूल समानय सुसस्कृतम् । विभाण्डकसुतं गत्वा वरयित्वामनो गुरुम् ॥ १३ ॥ इति श्रुत्वा दशरथः सुमन्त्रस्य सुमन्त्रितम् । स वसिष्ठमुपागम्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ १४ ॥ सुमन्तीयं वदत्येवमनुज्ञां दातुमर्हसि । वसिष्ठोपि च तच्छ्रुत्वा तथेति प्रत्यपद्यत ॥ १५॥ सोनुज्ञातो वसिष्ठेन राना सुप्रीतमानसः। सान्तःपुरः सहामात्यः प्रययौ यत्र स द्विजः ॥ १६ ॥ वनानि सरितश्चैव व्यतिक्रम्य शनैः शनैः । लोमपादपुरीं प्राप्य प्रविवेश सुपूजितः ॥ १७ ॥ आसाद्य तं द्विजश्रेष्ठं लोमपादनिवेशने । ऋषिपुत्रं ददर्शासौ दीप्यमानमिवानलम् ॥ १८ ॥ ततो राजा लोमपादः पूजां तस्य चकार है। सखित्वात्तस्य भूपस्य प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ १९ ॥ एवं सुसत्कृतस्तेन सहोपित्वा नरर्पभः । सप्ताष्टदिवसं यावद्राजानमिदमब्रवीत् ॥ २५॥ शान्ता तव सुता वीर सह म; विशापते । मदीयं नगरं यातु कार्यं हि महदुद्यतम् ॥ २१ ॥ तथेति राजा संश्रुत्य गमनं तस्य धीमतः । लोमंपादोगमद्वक्तुमृषिपुत्राय धीमते ॥ २२ ॥ सख्यं संबन्धकं चैव सर्व तत्प्रत्यवेदयत् । 'अयं राजा दशरथः सखा मे दयितो भृतम् ॥ २३ ॥ अनेन मेऽपत्याय दत्तेयं वरवणिनी । याचते पुत्रकामा शान्ता प्रियतमात्मना ॥ २४ ॥ सोयं ते श्वशुरो ब्रह्मन्यथैवाहं तथा नृपः । । शरणं त्वामनुप्राप्तः पुत्रार्थी द्विजसत्तम ॥ २५ ॥ .. .

·सर्गः ११ चालकाण्डम् । 5 पुत्रकाममिमं तात त्वं याजयितुमर्हसि । तारयेनमितो गत्वा शान्तया सह मार्यया ॥ २६ ॥ ऋपिपुत्रोपि तच्छ्रुत्वा तथेत्याह नृपं तदा । नृपेण चाम्यनुज्ञातः प्रययौ सह भार्यया ॥ २७ ॥ तावन्योन्याञ्जलिं कृत्वा स्नेहात्संश्लिप्य चोरसा । ननन्दतुर्दशरथो लोमपादश्च वीर्यवान् ।। २८ ।। अथ राजा दशरथः पुरुषानाप्तकारिणः । स्वपुरं प्रेषयामास प्रियाख्यानपुरःसरान् ॥ २६ ॥ क्रियतां मे पुरं शीघ्र सर्वतः समलंकृतम् । पतं शिरूसंपृष्टं पाकापिरनंतम् ॥ ३० ॥ ततः महटाः पौरास्ते श्रुत्वा राजानमागतम् । तथा चक्रुर्यथाज्ञप्तं पुरे यत्नमशेषतः ॥ ३१ ।। ततः स्वलंकृत राजी नगरं प्रविवेश ह । राहदुन्दुमिनियपि पुरस्टस्य हिमर्षभम् ॥ ३९ ॥ ततो मुमुदिरे पौरा दृष्ट्वा राजानमागतम् । सहितमृपिपुत्रेण ज्वलितानलवर्चसा ॥ ३३ ॥ तमृप्यशृङ्ग स्वपुरं प्रवेश्य नृपतिस्तदा । कृतकृत्यमिवात्मानं मेने पूर्णमनोरथः ॥ ३४ ॥ अन्तःपुरजनश्चापि दृष्ट्वा शान्तामुपागताम् । मुमुदेपूजयच्चैनां सह भी विलासिनीम् ॥३५॥ संपूज्यमानः स्तुतिभिर्यथा राजा विशेषतः । उवास तत्र सुसुखं कंचित्कालं दिनमः ।। ३६ ॥ उपास्यमानः शुशुभे शान्तया दिव्यरूपया अरुन्धतीसहायो वा वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः ॥ १७ ॥ इति बालकाण्डे ऋष्यशृङ्गागमनं नाम दशमः सर्ग ॥ १० ॥• 25, अथ काले व्यतिक्रान्त शिशिरे तदनन्तरम् । वसन्तसमये प्राप्ते राजा यष्टुं मनो दधे ॥१॥ 15 20 5 ·३४ बालकाण्डम् । सर्गः ११ । 5 . 10 ततः प्रसाद्य शिरसा तं विप्रं देववर्चसम् । यज्ञाय वरयामास संतानार्थ कुलस्य ॥ २॥ तथेति च स राजानमुक्त्वा भूयोभ्यभाषत । संभारयाशु नृपते संभारान्यज्ञसाधकान् ॥ ३॥ ततो राजाववीद्वाक्यं सुमन्त्रमभितः स्थितम् । शीघ्रमानय मे सूत गुरून्सर्वानशेषतः ॥ ४ ॥ स राजवचनाच्चापि सुमन्त्रस्त्वरितस्तदा । आनयामास तान्सर्वान्ब्राह्मणान्वेदपारगान् ॥ ५ ॥ सुयज्ञं वामदेव च जाबालिमथ काश्यपम् । पुरोहितं वसिष्ठं च ये चाप्यन्ये द्विजोत्तमाः ॥ ६॥ तानागतान्पूजयित्वा राजा दशरयस्तदा । इदं धर्मार्थमहितं वचनं श्लक्ष्णमब्रवीत् ॥ ७॥ मम तातप्यमानस्य पुत्रार्थ नास्ति वै मुखम् । तदहं हयमेधेन यनेयमिति मे मतिः ॥ ८॥ तदर्थ यष्टुमिच्छामि हयपूर्वेण कर्मणा । ऋपिपुत्रप्रभावेण भवतां चापि तेजसा ॥ ९ ॥ ततः साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणाः प्रत्यपूजयन् । वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे प्रशशंसुश्च तं नृपम् ॥ १० ॥ सर्वथा प्राप्स्य पुत्रानीप्सितान्परमातीन् । यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता ।। ११ ॥ ततः प्रातोभवद्राना श्रुत्वैततिनमापितम् । सुंमन्त्रप्रभृतीश्चतमनवीन्मन्त्रिसत्तमान् ॥ १२ ॥ संमाराः संघियन्ता मे गुरूणां वचनादिह । समर्थाधिष्ठितश्चाश्वः सोपाध्यायो विमुच्यताम् ॥ १२ सरवाश्चोतरे तीरे यज्ञभूमिविधीयताम् । शान्तयश्चापि वर्तन्तां यथाकल्पं यथाविधि ॥ १४ शक्यः कर्तुमयं यज्ञः सर्वेणापि महीक्षिता । नापराधो भोत्कप्टो यद्यस्मिन्क्रनुसत्तमे ॥ १५ ॥ - 15 20 .

·सर्गः १२॥ वालकाण्डम् । छिद्रं हि मृगयन्तेत्र यज्ञना ब्रह्मराक्षसाः । विने तु तस्य यज्ञस्य कर्ता सद्यो विनश्यति ॥ १६ ॥ तद्यथा विधिपूर्व मे क्रतुरेप समाप्यते । तथा विधानं क्रियतां समर्याः करणेष्विति ॥ १७ ॥ तथेति च नृपस्याज्ञां मन्त्रिणः प्रतिगृह्य ते । यथासप्तमशेपेण चकुर्नुपतिशासनम् ॥ १८ ॥ ततो हिनास्ते राजानमामन्त्य प्रतिपूज्य च । अविनमस्त्वित्युक्त्वा च प्रतिजामुर्यथागतम् ॥ १९ ॥ ततः स गत्वा ताः पत्नीनगेन्द्रो हृदयंगमाः । उवाच दीक्षां विशत यक्ष्येहं सुतकारणात् ॥ २० ॥ तासां तेनातिकान्तेन वचनेन सुवर्चसाम् । मुखपद्मान्यशोभन्त पद्मानीव हिमात्यये ॥ २१ ॥ ति वालकाण्डे यज्ञकर्मचिन्ता नाम एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥ 10 1.5 पुनः प्राप्ते वसन्ते तु पूर्णः संवत्सरोभवत् । प्रसवार्थ गती यष्टुं हयमेधेन वीर्यवान् ॥ १ ॥ अभिवाद्य वसिष्ट च न्यायतः प्रतिपूज्य च । अवधीमभित वाक्यं प्रसबाथै नराधिपः ।। २ । यज्ञो मे निम्तां ब्रह्मन्यथाशास्त्रमनुष्ठितः । यया न विनः क्रियते यज्ञनेनेह केनचित् ॥ ३ ॥ भवास्निग्धः मुहृञ्चैव गुरुश्च परमो मम । वोढव्यो भवता चैप मारो यज्ञार्यमुद्यतः ॥ ४ ॥ तथेति च स राजानमब्रवीतिनमत्तमः । करिष्ये सर्वमेवैतद्भवतो यदीप्सितम् ॥ ५॥ रातोब्रवीतिगान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान् । स्थापत्य इह स्थाप्यन्तां वृद्धाः परमधार्मिकाः ॥ ६ ॥ कर्मान्तिका लेपकरा वर्धकाः खन का अपि । गणका शिलिपनश्चान्ये तथैव नटनर्तकाः ॥ ७ ॥ . 25 ·बालकाण्डम् । सर्गः १२ . 10 ततोववीच्छास्त्रविदः पुरुषान्सुबहुश्रुतान् । यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात् ॥ ८ ॥ इटि च बहुसाहस्त्री शीघ्रं चाहयत द्विनान् । उपकार्याः क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विताः ।। ९ ।। ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्याः शतशः शुभाः । भश्यानपानैर्बहुभिः समुपेताः सुनिष्ठिताः ॥ १० ॥ वाजिवारणशालाश्च तथा शय्यागृहाणि च । भट्टानां महदावासा वैदशिकनिवासिनाम् ॥ ११ ॥ तथा पौरजनस्यापि कर्तव्या बहुविस्तराः। आवासा बहुभक्ष्यान्नाः सर्वकामैरुपस्थिताः ॥ १२ ॥ तथा जानपदं चैव कर्तव्यं वहुभोजनम् । दातव्यमन्नं विविधं सत्कृत्य न तु पीडया ॥ १३ ॥ सर्वे वर्णा यथा पूजा प्राप्नुवन्ति सुसत्कृताः । नापमानः प्रयोक्तव्यः कामक्रोधरुतः क्वचित् ॥ १४ ॥ यज्ञकर्मसु ये चाम्याः पुरुषाः शिल्पिनस्तथा । तेषामपि विशेषेण पूना कार्या यथाक्रमम् ॥ १५ ॥ यथा सर्व सुविहितं न किंचित्परिहीयते । तथा भवन्तः कुर्वन्तु प्रीतिस्निग्धेन चेतसा ॥१६॥ ततः सर्वे समागम्य वसिष्ठमिदमब्रुवन् । यथोक्तं तत्करिप्यामो न किंचित्परिहास्यते ॥ १७ ॥ ततः सुमन्त्रमाहूय वसिष्टो वाक्यमब्रवीत् । निमन्त्रयस्व नृपतीन्प्रथिव्यां ये च घीमिकाः ॥ १८ ॥ ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्छूद्रांश्चैव सहस्रशः । समानयस्व सत्कृत्य सर्वदेशेषु मानवान् ॥ १९ ॥ मिथिलाधिपति शूां जनकं दृदविक्रमम् । निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम् ॥ २० ॥ तमानय महाभागं स्वयमेव मुसत्रुतम् । पूर्व संबन्धकं ज्ञात्वा ततो वाक्यं ब्रवीमि ते ॥ २१ ॥ 15 . । 20 23 .

·सर्ग:-१२। घालकाण्डम् । 5 10 तथा काशीपति स्निग्धं सततं.प्रियवादिनम् । वयस्य रामसिंहस्य तमानय यशस्विनम् ॥ २२ ॥ तथा केकयराजानं वृद्ध परमधार्मिकम् । श्वशुरं राजसिंहस्य सपुत्रं त्वमिहानय ॥ २३ ॥ अङ्गेश्वरं च राजानं लोमपादं मुसत्कृतम् । सुव्रतं देवसंकाशं स्वयमेवानयस्व ह ॥ २४ ॥ प्राच्यांश्च सिन्धुसौवीरान्सौराष्ट्रेयांश्च पार्थिवान् । दाक्षिणात्यानरेन्द्रांश्च सर्वानानय मा चिरम् ॥ २५ ॥ सन्ति स्निग्धाश्च येन्येपि राजानः पृथिवीतले तानिहानय वे क्षिप्रं सानुगान्सहबान्धवान् ॥ २६ ॥ वसिष्ठवाक्यं तच्छ्रुत्वा सुमन्त्रस्त्वरितस्तदा । व्यादिशत्पुरुषांस्तत्र राज्ञामानयने वहून् ॥ २७ ॥ स्वयमेव हि धर्मात्मा प्रययौ मुनिशासनात् । सुमन्त्रः प्रयतो भूत्वा समानेतु महो क्षतः ॥ २८ ॥ ततः कर्मान्तिकाः सर्वे वसिष्ठाय महर्षये। सर्व निवेदयन्ति स्म यने यदुपकल्पितम् ॥ २९ ॥ ततः प्रीतो द्विजश्रेष्ठस्तान्सर्वान्पुनरवीत् । भवद्भिनं यथा यज्ञे परिहीयेत किंचन ॥ ३० ॥ नावक्षया प्रदातव्यं किंचिदा केनचित्कचित् । अवज्ञया हि यद्दत्वं दातुस्तद्दोपमावहेत् ।। ३१ ॥ ततः कैश्चिदहोरात्रैरुपयाता महीक्षितः । बहूनि रत्नान्यादाय राज्ञो दशरथस्य ह ॥ ३२ ॥ ततो असिष्ठः सुप्रीतो रागानमिदमब्रवीत् । उपयाता नरव्याघ राजानस्तव शासनात् ।। ३३ ।। मयापि सकताः सर्वे यथार्ह पूजिताश्च ते । यथावत्संभृतं सर्व पुरुषैः सुसमाहितैः ॥ ३४ ॥ निर्यातु च भवान्यष्टुं यज्ञायतनमन्तिकम् । सर्वकामरुपतरुपेतं वै समन्ततः ॥ ३५ ॥ 20 ·बालकाण्डम् । सर्गः१३ तदा वसिष्ठवचनाप्यशृङ्गस्य चोमयोः । दिवसे शुभनक्षत्रे निर्यातो जगतीपतिः ॥ ३६॥ ततो वसिष्ठप्रमुखाः सर्व एव द्विजातयः । अश्वमेधं पुरस्कृत्य कर्माण्यारेभिरे तदा ॥ ३७ ।। इति बालकाण्डे यज्ञारम्भो नाम द्वादशः सर्गः ॥ १२॥ 5 10 15 अथ संवत्सरे पूर्णे प्राप्ते तस्मिंस्तुरंगमे । सरवा उत्तरे तोरे राज्ञो यज्ञोभ्यवर्तत ॥ १ ॥ ऋष्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्कुर्द्विनपभाः । अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञस्तस्य महात्मनः ॥ २॥ कर्म कुर्वन्ति विधिवद्याजका वेदपारगाः । यथाविधि यथान्यायं परिकामन्ति शास्त्रत. ॥ ३ ॥ प्रवर्य शास्त्रतः कृत्वा तथैवोपसदं द्विजाः । चनुश्च विधिवत्सर्व तथैवोदास्यकर्म ते ॥ ४ ॥ अभिष्टुत्य ततो हृष्टाः सर्वे चकुर्यथाविधि । प्रातःसवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुङ्गवाः ॥ ५ ॥ ऐन्द्रश्च विधिवद्दतो राजा चाभिपुतोनवः । माध्यंदिनं च सवनं प्रावर्तत यथाक्रमम् ॥ ६ ॥ तृतीयं सवनं चैव राज्ञोस्य सुमहात्मनः । चक्रुस्ते शास्त्रनो दृष्ट्वा तथा ब्राह्मणपुङ्गवाः ॥७॥ आह्वयांचक्रिरे तत्र शकादीन्विबुधोत्तमान् । ऋष्यशृङ्गादयो मन्त्रैः शिक्षाक्षरसमन्वितैः ॥ ८ ॥ गीतिमिर्मधुरैः स्निग्धैर्मन्ताद्वानर्यथाहतः । होतारो ददुरावाह्य हविर्भागान्दिवौकसाम् ॥ ९॥ . नानाहुतमभूत्तत्र स्खलितं वापि किंचन । दृश्यते ब्रह्मवत्सर्व क्षेमयुक्तं हि चकिरे ॥ १० ॥ न तेप्वहःसु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते । तिर्यसपि कुतोन्येषु भूतेप्वपरितर्पितम् ॥ ११॥ . 20 ·5 10 - सर्गः १३ बालकाण्डम् । अनाथानां तथा स्त्रीणां वालवृन्द्वस्य चेव हि । बुभुक्षितानां दीनानां नातृप्तिरुपलम्यते ।। १२ ।। तापसा भुञ्जते नित्यं भुञ्जते श्रमणा अपि । न्यश्रूयत च शब्दोय दीयता मुज्यतामिति ॥ १३ ॥ दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च । इति संचोदितास्तत्र तथा चक्रुरतन्द्रिताः ॥ १४ ॥ अन्नकूटाश्च दृश्यन्ते बहवः पर्वतोपमाः। दिवमे दिवसे कृप्ता व्यञ्जनानां ददास्तथा ॥ १५ ॥ नानादेशादनुप्राप्ताः पुरुषाः स्त्रीगणास्तथा । अन्नपानः सुविहितास्तस्मिन्यज्ञे महात्मनः ॥ १६ ॥ ब्राह्मणानां सहस्राणि तानि तत्र महामखे । पृथग्युभुगिरेन्नानि स्याडूनी विविधानि च ॥ १७ ॥ रुक्मपात्रीप्वनेका रोनतीषु च सर्वशः । द्विजातयोन्नपानानि तत्राभुजत चासरूव ॥ १८ ॥ स्वलंकताश्च पुरुपा ब्राह्मणान्पर्यवेपयन् । सुप्रीतमनस. सर्वे सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ १९ ॥ अन्नं हि विधिवत्स्वादु प्रशंसन्ति द्विजर्षभाः । अहो तृप्ताः स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघवः ।। २० ॥ कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान्बहूनपि । प्राहुः सुवाग्मिनो धीराः परस्परजिगीपवः ॥ २१ ॥ दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजाः । सर्वकर्माणि चक्रस्ते यथाशास्त्र प्रचोदिताः ॥ २२ ॥ नापडङ्गविदत्राप्तन्निावतो नाबहुश्रुतः । सदस्यस्तस्य वै राशो नावादकुशलो द्विजः ॥ २३ ॥ प्राप्ते यूपोच्छ्ये तस्मिन्पडेल्वाः स्वादिराश्च पट् । तावन्त एव पालाशास्तथवादुम्बा पृथक् ।॥ २४ ॥ श्लेष्मातकमयश्चैको देवदारुमयस्तथा । द्वावास्तां तत्र विहिती बाहुभ्यामपरिग्रहौ ॥ २५ ॥ 13 20 25 ·४० बालकाण्डम् । सर्गः१३॥ 10 कारिताः सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदः । शोभार्थे तस्य यज्ञस्य काञ्चनारुतयो भवन् ॥ २६ ॥ एकविंशतिपास्ते एकविंशत्यरत्नयः । वासोभिरेकविंशदिरेकैकं समलंकताः ॥ २७ ॥ विन्यस्ता विधिवत्सर्वे शिल्पिमिः सुदृढाः कृताः । अष्टाश्रयः सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विताः ॥ २८ ॥ आच्छादितास्ते वासोभिः पुष्पैर्गन्धेश्च पूनिताः । सप्तर्पयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि ॥ २९ ॥ स चैत्यो राजसिंहस्य संचितः कुशलैबिनैः । गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोष्टादशात्मकः ॥ ३० ॥ नियुक्तास्तत्र पशवस्तास्ता उद्दिश्य देवताः । जलचराः स्थलचरा अन्तरिक्षचरास्तथा ॥ ३१ ॥ पतङ्गाः पक्षिणश्चैव तथा वनचराश्च ये। नानासरीसृपाश्चैव नानौपध्यः प्रकल्पिताः। अपमाः सर्व एवेति नियुक्ताः शास्त्रतस्तथा ॥ ३२ ॥ पशूनां त्रिशतं त्वासीग्रूपेषु नियतं तदा । अश्वरत्नं च तत्रैव प्रोक्षितं वैश्वदेविकम् ॥ ३३ ॥ कौशल्या तं यं तत्र परिगम्य प्रदक्षिणम् । सम्यगम्यर्चयांचक्रे गन्धमाल्यविभूषणैः । विषाणैर्विशशासैनं त्रिभिः परमया मुदा ॥ ३४ ॥ पतत्रिणा तदा साधं सुष्ठितेन च चेतसा । अवसदननीमेकां कौशल्या पुत्रकाम्यया ॥ ३५ ॥ होताध्वर्युस्तथोद्गाता हयेन समयोजयन् । महिप्याः परिवृत्यर्थमुपोढामपरां तथा ।। ३६ ।। तमश्वमुपतिष्ठन्त्याः कौशल्यायास्तदा द्विजाः । ऋष्यशृङ्गादयः प्रीता प्रायुअन्त तदाशिषः ॥ ३७ ॥ पतत्रिणस्तस्य वपामुद्धृत्य नियतेन्द्रियः। ऋत्विक्परपसंपन्नः श्रपयामास शास्त्रतः ।। ३८॥' 15 . 20 25 ·सर्गः १३ ॥ 10 बालकाण्डम् । धूमगन्धं वपायास्तु निघ्रति स्म नराधिपः । यथाकालं यथान्यायं निर्गुदन् पापमात्मनः ॥ ३९ ॥ हयस्य यानि चाङ्गानि कल्पितानि विभागशः। अग्नी प्रास्यन्ति विधिवत्समस्ताः पोडशविनः ॥ १० ॥ प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हविः। अश्वमेधस्य चेकस्य वैतसो भाग इप्यते ॥ ११ ॥ व्यहोश्वमेघः संख्यातः कल्पसूत्रेण ब्राह्मणैः । चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम् ॥ ४२ ।। उक्थ्यं द्वितीयं संख्यातमतिरात्रं तयोत्तरम् । विचारास्तत्र बहवो विहिताः शास्त्रदर्शनात् ॥ ४३ ।। ज्योतिष्टोमायुपी चैव अतिरात्रे विनिर्मिते । अभिजिविनिच्चैवमतोर्यामो महाक्रतुः ॥ ४४ ॥ ऋतुं समाप्य तु तदा न्यायतः पुरुपर्पभः । ऋत्विग्भ्यः प्रददो राजा धरां तां कुलवर्धनः ॥ ४५ ॥ प्राची होने ददौ स्फीतां दिशं बाहुपेलार्जिताम् । अध्वर्यवे प्रतीची तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् ।। ४६ ॥ उद्गात्रे च तथोदीनी दक्षिणेषा विनिर्मिता । अश्वमेधे महायज्ञ स्वयंभूविहिते पुरा । ४७ ॥ एवं दवा प्रदृष्टोभूच्छ्रीमानिक्ष्वाकुनन्दनः । ऋत्विनस्त्वब्रुवन्सर्वे राजानं गतकल्मपम् ॥४८॥ मवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति । न भूम्या कार्यमस्माकं न हि शक्ताः स्म पालने ॥ ४९ । रताः स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप । निष्क्रय किनिदेवेह प्रयच्छतु मवानिति ॥ ५० ॥ गवां शतसहस्राणि दश तेम्यो ददौ नृपः। दश कोटीः सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ॥ ५१ ॥ विनस्तु ततः सर्वे प्रददुः सहिता वस्तु । ऋष्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते ॥ १२ ॥ 15 20 95 G ·४२ बालकाण्डम् । सर्गः१४ । दक्षिणाः परिगृह्याथ सुप्रीतमनसा द्विनाः । उचुर्दशरथं तत्र कामं ध्यायेति वै तदा ॥ १३ ॥ ततोबवीढप्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा । कुलस्य वर्धनं तत्तु कर्तुमर्हसि सुव्रत ।। ५४ ॥ तथेति स च रामानमुवाच द्विजसत्तमः । भविष्यन्ति सुता रानंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहाः ॥ ५५ ॥ इति वालकाण्डे अश्वमेघसमाप्ति म त्रयोदशः सर्गः ॥ १३ ॥ - 5 10 16 मेधावी तु ततो ध्यात्या स किंचिदिदमुत्तरम् । लब्धसंज्ञस्ततस्तं तु वेदज्ञो नृपमब्रवीत् ॥ १॥ इष्टिं तेन्यां करिष्यामि पुत्रीयां पुत्रकारणात् । अथर्वशिरसि प्रोक्तैर्मन्वैः सिद्धां विधानतः ॥ २ ॥ ततः प्रचक्रमे कर्तुमिष्टिं कामसमृद्धये । तस्य राज्ञो हितान्वेपी विमाण्डकसुतो वशी ॥ ३ ॥ तत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च मुनिभिः सह । भागप्रतिग्रहार्थं वै पूर्वमेव समागताः ॥ ४ ॥ ब्रह्मा सुरेश्वरः स्थाणुस्तथा नारायणः प्रभुः । इन्द्रश्च भगवान्साक्षान्मरुद्गणवृतस्तथा ॥५॥ अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञस्तस्य महात्मनः । तत्र भागार्थिनो देवानागतान्सोभ्ययाचत ॥ ६ ॥ भयं राजा दशरथः पुत्रार्थी तप्तवांस्तपः । इंटवानश्वमेधेन भवतः श्रद्धयान्वितः ॥७॥ इष्टिं च पुत्रकामोन्यां पुनः कर्तुं समुद्यतः । तस्य पुत्रकामस्य प्रसादं कर्तुमर्हथ ॥ ८ ॥ अभियाचे स वः सर्वानस्याहं रुताञ्जलिः । भवेयुरस्य चत्वारः पुत्रास्त्रैलोक्यविश्रुताः ॥ ९ ॥ ते तथेत्यब्रुवन्देवा ऋषिपुत्रं कृताञ्जलिम् । माननीयोसि नो विप्र राजा चैव विशेषतः ॥ १० ॥ 20 25 ·सर्गः १४॥ बालकाण्डम् । ४३ 5 01 - प्राप्स्यते परमं काममेतयेष्टया नराधिपः। इत्युक्त्वान्तर्हिता देवास्ततः शक्रपुरोगमाः ॥ ११ ॥. ताः समेत्य यथान्यायं तस्मिन्सदसि देवताः । अब्रुवल्लोककर्तारं ब्रह्माणं वचनं ततः ।। १२ ।। त्वत्प्रदिष्टवरो ब्रह्मन्रावणो नाम राक्षसः । सर्वान्नो बाधते दर्पान्महपीश्च तपोरतान् ॥ १३ ॥ त्वया ह्यस्य वरो दत्तः प्रीतेन भगवन्पुरा । देवदानवयक्षाणामवध्योसोति कामतः ॥ १४ ॥ मानयन्तश्च ते वाक्यं सर्वमत्स्य सहामहे । स वाधयति लोकांस्त्रीन्विहिंसन्राक्षसेश्वरः ॥ १४ ॥ देवर्षियक्षगन्धर्वानसुरान्मानवांश्च सः । अतिक्रामति दुर्धो वरदानेन मोहितः ॥ १६ ॥ न तत्र सूर्यस्तपति न भयाद्वाति मारुतः । नाग्निज्वलति वै तत्र यत्र तिष्ठति रावणः ॥ १७ ॥ चलोमिमाली तं दृष्ट्वा समुद्रोपि न कम्पते । नटो वैश्रवणः स्थानात्तस्य वीर्येण पीडितः ॥१८॥ तन्महन्नो भयं तस्माद्राक्षसाघोरदर्शनात् । वधार्थ तस्य भगवन्नुपायं कर्तुमर्हसि ।। १९ ।। एवमुक्तः सुरैः सर्वैश्चिन्तयित्वा ततोत्रवीत् । हन्ताय विहितस्तस्य वधोपायो दुरात्मनः ॥ २० ॥ तेन गन्धर्वयक्षाणां देवदानवरक्षसाम् । अवध्यः स्यामिति प्रोक्तं तथेत्युक्तं च तन्मया ॥ २१॥ अवज्ञाय तु तदक्षो मानुपान्नान्वकीर्तयत । तस्मात्स मानुपाध्यो मृत्यु न्यौस्य विद्यते ॥ २२ ॥ एतच्छ्रुत्वा प्रियं वाक्यं ब्रह्मणा समुदाहृतम् । देवाः शक्रपुरोगास्ते हर्पिताः सर्वतोभवन् ॥ २३ ॥ एतस्मिन्नन्तरे विष्णुरुपयातो महाद्युतिः । शचक्रगदापाणिः पीतवासा जगत्पतिः ॥ २४ ॥ 16 20 .

·४४ 5 10 वालकाण्डम् । सर्गः ११। वैनतेयं समारुह्य भास्करस्तोयदं यथा । तप्तहाटककेयूरो वन्द्यमानः सुरोत्तमैः ॥ २५ ॥ तमब्रुवन्सुराः सर्वे समभिष्टुत्य संनताः । आर्तानामसि लोकानामातिहा मधुसूदन ॥ २६ ॥ याचामहेतस्त्वामार्ताः शरणं नो भवाच्युत । धूत किं करवाणीति विष्णुस्तानबवीद्वचः ॥ २७ ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा पुनरूचरिदं मुराः। राजा दशरथो नाम तप्तवान्सुमहत्तपः ॥ २८॥ इष्टवांश्चाश्वमेधेन प्रजाकामः स चाप्रजाः। अस्मन्नियोगात्त्वं विष्णो तस्य पुत्रत्वमाप्नुहि ॥ २९ ॥ तस्य भार्यासु तिसृषु द्वीश्रीकीऍपमासु च । विष्णो पुत्रत्वमागच्छ कृत्वात्मानं चतुर्विधम् ॥ ३०॥ तत्र त्वं मानुषो भूत्वा प्रवृद्ध लोककण्टकम् । अवध्यं देवतेविष्णो समरे नहि रावणम् ॥ ३१ ॥ स हि देवान्सगन्धर्वान्सिद्धांश्च ऋषिसत्तमान् । राक्षसो रावणो मूल् वीर्योन्सेकेन बाधते ॥ ३२ ॥ ऋपयश्च ततस्तेन गन्धर्वाप्सरसस्तथा । क्रीडन्तो नन्दनवने रौद्रेण विनिपातिताः ॥ ३३ ॥ त्वं गतिः परमा देव सर्वेषां नः परंतप । वधाय देवशत्रूणां नृणां लोके मनः कुरु ॥ ३४ ॥ स नियुक्तस्तथा देवैः साक्षान्नारायणः प्रभुः । तानुवाच ततो देवानिदं वचनमर्थवत् ॥ ३५ ॥ किं मया तत्र कर्तव्यं प्रादुर्भूतेन वः सुराः । कार्य कुतो वापि मयं युष्माकमिदमोदृशम् ॥ ३६ ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा विष्णोरूचुरिदं सुराः । राक्षसानो भयं विष्णो रावणालोकरावणात् ॥ ३७ ॥ मानुषी तनुमास्थाय समुदतु स्वमर्हसि । त्वत्तो हि नान्यस्तं पापं शक्तो हन्तुं दिवौकसाम् ॥ ३८ ॥ 15 20 25

·सर्गः १५
बालकाण्डम् ।
5
10
स दीर्घ तप्तवान्कालं तपोत्युअमरिंदम ।
तेनायं परितुष्टोस्य बभूव प्रपितामहः ॥ ३९ ॥
ततोस्मै प्रददौ तुष्टो वरदो भगवान्पुरा ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो वर्जयित्वा तु मानुपान् ॥ १० ॥
ततो दत्तवरस्त्येवं तस्य नान्यत्र मानुपान् ।
वधाद्भयमतीनं गत्वा मानुपतां जहि ॥ ११ ॥
एवमुक्तस्तु देवेशो विष्णुत्रिदशपुंगवः ।
पितामहपुरोगांस्तान्सर्वलोकनमस्कृतः ।
अब्रवीत्रिदशान्मर्वान्समेतान्धर्मसंस्थितान् ॥ १२ ॥
भयं त्यजत भद्रं वो हितार्थ युधि रावणम् ।।
सपुत्रपौत्रं सामात्यं सपन्त्रिज्ञातिवान्धवम् ।
हत्वा कूरं दुराधर्षे देवर्षीणां भयावहम् ॥ ४३ ॥
दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च ।
वत्स्यामि मानुप लोके पालयन्पृथिवीमिमाम् ॥ ४४ ॥
ततो देवर्पिगन्धर्वाः सरुद्राः साप्सरोगणाः ।
स्तुतिभिर्दिव्यरूपाभिस्तुष्टुवुमधुसूदनम् ॥ ४५ ॥
तमुद्धतं रावणमुग्रतेनसं
प्रवृद्धदपं त्रिदशेश्वरद्विपम् ।
विरावणं सायनाविकण्टकं
मनुष्यतामेत्य निहन्तुमर्हति ॥ १६ ॥
इति बालकाण्डे रावणयौपायो नाम चतुर्दशः सर्गः ॥ १४ ॥
15
20
.एवं दवा वरं देवो देवानां विष्णुरात्मवान् ।
मानुपे चिन्तयामास जन्मभूमिमथात्मनः ॥ १॥
ततः पद्मपलाशाक्षः कृत्वात्मानं चतुर्विधम् ।
पितरं रोचयामांस तदा दशायं नृपम् ॥ २ ॥
स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन्काले महाद्युतिः।
अयनपुत्रियामिर्टि पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥ ३ ॥

·१६ वालकाण्डम् । सर्गः १५ 5 10 स रुत्वा निश्चयं विष्णुरामन्य च पितामहम् । अन्तर्धानं गतो देवैः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ ४ ॥ तत्रास्य यजमानस्य पावकादतुलमभम् । प्रादुर्भूत महद्भूतं महावीर्य महाबलम् ॥ ५ ॥ कृष्णं रक्ताम्बरधर रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् । स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुमपरमूर्धनम् ॥ ६ ॥ शुभलक्षणसंपन्न दिव्याभरणभूषितम् । शैलशृङ्गसमुत्सेधं दृप्तशार्दूलविक्रमम् । दिव्याकारसमाकार दीप्तानलशिखोपमम् ॥ ७ ॥ तप्तनाम्बूनदमयी राजतान्तपरिच्छदाम् । दिव्यपायससंपूर्णा पात्री पत्नीमिव प्रियाम् । प्रगृह्य विपुलां दोम्यां स्वय मायामयोमिध ॥ ८॥ समवेक्ष्याब्रवीद्वाक्यमिदं दशरथं नृपम् । प्राजापत्य नरं विद्धि मामिहाम्यागतं नृप ॥९॥ सान्तःपुरस्तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः । भगवन्स्वागतं तेऽस्तु किमह करवाणि ते ॥ १० ॥ अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोबवीत् । राजन्नत्रयता देवानदा प्राप्त त्वया फलम् ॥ ११ ॥ इद तु नृपशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् । प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥ १२ ॥ भार्याणामनुरूपाणामभातेति प्रयच्छ वै। तासु त्व लप्स्यसे पुत्रान्यदर्थ यनसे नृप ॥ १३ ॥ बादमित्येव नृपतिः शिरसा प्रतिगृह्य ताम् । पात्री देवानसपूर्णी देवदत्ता हिरण्मयीम् ॥ १४ ॥ अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम् । मुदा परमया युक्तश्चकारामिप्रदक्षिणम् ॥ १५ ॥ ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् । संवयित्वा तत्कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥ १६ ॥ 15 20

·+
10
सर्गः ।
बालकाण्डम् ।
ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितन् ।
बमूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः ॥ १७ ॥
हर्परश्मिभिरुद्योतं तस्यान्तःपुरमाबमौ ।
शारदस्पामिरामस्य चन्द्रस्यैव नर्मोशुमिः ॥ १८ ॥
सोन्तःपुरं प्रविश्यैव कोशल्यामिदमब्रवीत् ।
पायस प्रतिगृद्दीन पुत्रीय विदमात्मनः ॥ १९ ॥
कौशल्यायै नरपतिः पायसाथै ददौ तदा ।
अर्याद ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ।
कैकेय्ये चावशिष्टाध ददौ पुत्रार्यकारणात् ।। २० ।।
प्रददौ चावशिष्टाध पायसस्यामृतोपमम् ।
अनुनिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपतिः ।
एवं तासां ददौ राना मार्याणां पायस पृथक । ॥ २१ ॥
ताश्चेव पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमाः स्त्रियः।
संतानं मेनिरे सर्वाः महोदितचेतसः ॥ २२ ॥
ततो हविः प्राश्य तदुत्तमं स्त्रियः।
स्वयं नृपेण मतिपादितं मुदा ।
हुताशनादित्यसमानतेनसः
क्रमेण गर्मानुपलेभिरे शुभान् ॥ २३ ॥
ततः स राजा प्रतिवीक्ष्य ताः स्त्रियः
प्ररूढगर्माः परितुष्टमानसः।
बभूव दृष्टस्त्रिदिवे यथा हरिः।
मुरेन्द्रसिद्धपिंगणाभिपूजितः ॥ २४ ॥
ति यालकाण्डे पायसोत्पत्तिर्नाम पञ्चदशः सर्गः ॥ १५ ॥
15
20
25
पुत्रत्वं तु गते विष्णो राजस्तस्य महात्मनः ।
उवाच देवानाहूय स्वयंभूर्भगवानिदम् ॥ ६
सत्यसंधस्य वीरस्य सर्वेषां नो हितषिणः ।
विगोः सहायान्समरेसृजध्य कामरूपिणः ॥ २ ॥

·बालकाण्डम् । सर्गः १६ । 5 . 10 मायाविदश्च शूराश्च वायुवेगसमाअवे । नयज्ञान्बुद्धिसपन्नान्विष्णुतुल्यपराक्रमान् ॥ ३ ॥ असहार्यानुपायज्ञान्दिव्यसहननान्वितान् । सर्वास्त्रगुणसपन्नानमृतप्राशनानिव ॥ ॥ अप्सर मु च मुख्यासु गन्धर्वाणा तनूषु च । यक्षपन्नगकन्यासु तथा विद्याधरीषु च ॥ ५ ॥ किनरीणा च गात्रेषु वानराणा तनूपु च । सृजध्व हरिरूपेण पुत्रास्तुल्यपराक्रमान् ॥ ६ ॥ पूर्वमेव मया सृष्टो नाम्चवानृक्षपुगव । जम्ममाणस्य सहसा मम वादनायत ॥ ७ ॥ ते तथोक्ता भगवता तत्प्रतिश्रुत्य शासनम् । जनयामासुरेव ते पुत्रान्वानररूपिण ॥ ८॥ देवा महर्षिगन्धर्वास्ताा यक्षा यशस्विन है। चारणाश्च सुतान्वीरान्ससृजुर्वनचारिण ॥९॥ नागा किंपुरुषाश्चैव सिद्धविद्याधरोरगा । बहवो जनयामामुद्देष्टास्तत्र सहस्त्रश ॥ १० ॥ वानरेन्द्र महेन्द्राभामिन्द्रो वालिनमात्मजम् । सुग्रीव जनयामास तपनस्तपता वर वृहस्पतिस्त्वननयत्तार नाम महाकपिम् । सर्ववानरमुख्याना बुद्धिमन्तमनुत्तमम् ॥ १२ ॥ धनदस्य सुत श्रीमान्वानरो गन्धमादन । विश्वकर्मा त्वजनयत्नल नाम महाकपिम् ॥ १३ ॥ पावकस्य मुत श्रीमान्नीलोमिसदृशप्रभ । तेनमा यशसा वीर्यादत्यरिच्यत पावकम् ॥ १४ ॥ रूपद्रविणसपन्नावश्विनौ रूपसमतो। मैन्द च द्विविद चैव जनयामासतु स्वयम् ॥ १५ ॥ वरुणो जनयामास सुपेण नाम वानरम् । शरभ जनयामास पर्नन्यस्तु महावल ॥ १६ ॥ 15 20 । " ·सर्गः १६ । बालकाण्डम् । 10 मारुतस्योरसः श्रीमान्हनुमानाम वानरः । वजसंहननोपतो वैनतेयसमो जवे ॥ १७ ॥ ते सृष्टा बहुसाहस्त्रा दशग्रीववधेम्सुमिः । अप्रमेयबला देवानराः कामरूपिणः ॥ १८ ।। ते गजाचलसंकाशाः सिंहसहननौजसः। ऋक्षवानरगोपुच्छाः क्षिनमेवामिनज्ञिरे ॥ १९ ॥ यस्य देवस्य यद्रूपं यदलं यः पराक्रमः । तस्य तस्यैव सदृशः स स पुत्रो व्यनायत ॥ २० ॥ गोलाङ्गुलीपु चोत्पन्नाः केचिदुन्नतविक्रमाः । रक्षीपु च तथा जाता वानराः किंनरीषु च ॥ २१ ॥ शिलाप्रहरणाः सर्वे सर्वे पादपोधिनः । उखदंष्ट्रायुधाः सर्वे सर्वे सर्वास्त्रकोविदाः ॥ २२ ॥ धेचालयेयुः शैलेन्द्रान्भेदयेयुः स्थिन्दुमान् । सोमयेयुश्च वेगेन समुद्रं सरितां पतिम् ॥ २३ ॥ हारययुः क्षिति पद्यामाप्लवेयुर्महार्णवान् । नमस्तलं विशेयुश्च गृहीयुरपि तोयदान् ।। २४ ।। गृहीयुरपि मातङ्गान्मत्तान्प्रबनतो बने । नर्दमानाब नादेन पातगेयुर्विहगमान् ॥ २५ ॥ ईदृशानां प्रमूनानि हरीणां कामरूपिणाम् । शनं शतसहस्राणि यूथपानां महात्मनाम् ॥ २६ ॥ ते प्रधानाः प्रघानेषु यू/पु हरियूथपाः । बभूवधपश्रेष्ठा वीराश्चाननयन्हरीन् ॥ २७ ॥ अक्षरानं तु तत्रान्ये उपतस्थुर्वौकसः । अतो नानाविधाञ्छलान्काननानि च भेजिरे ॥ २८॥ सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् । भ्रातगवुपतस्थुस्ते सर्व एव होश्वराः ॥ २९ ॥ ते तायेबलसंपन्नाः सर्वे युद्धविशारदाः । विचारन्तोदयन्मान्सिहव्याघ्रमहोरगान् ॥ ३० ॥ 15 120 7 ·सर्गः १७ । बालकाण्डम् । तांश्च सर्वान्महावाहुर्वाली विपुलविक्रमः । जुगोप भुनवीर्येण ऋक्षगोपुच्छवानरान् ॥ ३१ ॥ तौरेय पृथिवी शूरैः सपर्वतवनार्णवा । कीर्णा विविधसंस्थान नाव्यञ्जनलक्षणैः ॥ ३२ ॥ तैमेघवृन्दाचलतुल्यकायै- महाबलैर्वानरयूथपालैः । बभूव भूमिशरीररूपैः समावृता रामसहायहेतोः ॥ ३३ ॥ इति बालकाण्डे वानरोत्पत्ति म पोडशः सर्गः ॥ १६ ॥ 5 10 15 समाप्ते तु ऋतौ तस्मिन्वाजिमेघे महात्मनः । हविर्भागानवाप्येष्टाञ्जग्मुर्दैवा यथागतम् ॥ १॥ ऋषयश्च महात्मानः प्रतिजग्मु सुपूजिताः । राजानश्चैव ये तत्र ऋतावासन्समागताः ॥ २॥ तदानी ताननुज्ञातुं सर्वानेव प्रचक्रमे । प्रीतियुक्तेन मनमा राजा दशरथस्तदा ॥ ३ ॥ खं स्वं राष्ट्रं यथाकाम गच्छन्तु मनुजाधिपाः । प्रीतोहमस्मि भद्र वः स्वस्ति प्रामुन मा चिरम् ॥ ४ ॥ सर्वे भवन्तः पश्यन्तु कार्य विषयरक्षणम् । भ्रष्टो हि विषयाद्राजा मृतकल्पः प्रदृश्यते ॥५॥ तस्मात्स्वविषये रक्षा कर्तव्या भूतिमिच्छता । यह वाप्यते स्वर्गो रक्षणात्प्राप्यते यथा ॥ ६ ॥ यथा हि पुरुष कुर्याच्छगरे यत्नमुत्तमम् । वसनाद्यैरुपायैस्तु तथा राज्ये नगधिपः ॥ ७ ॥ अनागतविधानं च कर्तव्यं विषये नृप । आगमश्चापि कर्तव्यो यथा दोषो न जायते ॥८॥ एवं समादिशद्राज्ञो राना श्रुत्वा न तन्नृपाः । अन्योन्यं सविदं कृत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशः ॥९॥ 25 ·सर्गः १७। बालकाण्डम् । 10 समाप्तदोमानियमः पत्नीगणसमन्वितः । संमदृष्टमना मूत्वा राना दशरथस्तदा ॥ १० ॥ गतेपु पार्थिवेन्द्रेषु समृत्यबलवाहनः । प्रविवेश पुरीं श्रीमान्पुरस्कृत्य हिमोत्तमान् ॥ ११ ॥ ततः कालस्य महत ऋष्यशृङ्गः सुनितः । प्रययो शान्तया साधं ब्राह्मणैश्च कृतात्मभिः ॥ १२ ॥ अन्वीयमानो राना वै सानुयात्रेण धीमता । वसिष्ठेन च धीरेण तथा पोरननेन च ॥ १३॥ यानेन महता शान्ता कम्बलावततेन च । गोभिः श्वेतैः प्रयुक्तेन प्रेष्यवर्गान्वितेन च ॥ १४ ॥ संगृह्य धनं सुबहु मणिरत्नम जाविकम् । विविघश्चाप्यलंकारैर्भूपिता श्रीरिवापरा ॥ १५ ॥ मुदा परमयोपेता प्रययो वरवर्णिनी। भर्तारमनुसंरक्ता पौलोमीव पुरंदरम् ॥ १६ ॥ उपित्वा सुखवासं सा सर्वकामैः सुपूनिता । मानिता ज्ञातिभिश्चापि तथा स्त्रीभिश्च सर्वशः ॥ १७ ॥ श्राविता वनवासं च मत्री सा तु शुभानना । तमेव मन्यते साधु तथापि सुखिता सती ॥ १८ ॥ सान्तःपुरो नृपश्चापि सोन्यगच्छन्महाव्रतम् । ऋपिपुत्र महामार्ग शान्तां चैवात्मनां शुमाम् ॥ १९ ॥ पुत्रस्य वचनात्ततो वासे प्रकल्पिते । सुखवासाः स्म गच्छन्ति सर्वकामः सुपूनिताः ॥ २० ॥ ततोभिगम्य राजानमृपिपुत्रः प्रतापवान् । समनुज्ञापयामास निवर्ततु मवानिति ॥ २१ ॥ ऋषिपुत्रवचः श्रुत्वा राजा सान्तःपुरस्तदा । उच्चैः प्ररुदितस्तत्र वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥ कौशल्यां च मुमित्रां च कैकेयी च यशस्विनीम् । सर्वाः सुदृष्टां कुरत शान्तां दुर्लमदर्शनाम् ॥ २३ ॥ 15 .20 .

·२३ ब 10 बालकाण्डम् । सर्गः १७ ॥ तत आलिङ्गय ताः सर्वाः शान्तां बाप्पाविलेक्षणाः । ऊचुः स्वस्त्ययनान्यस्य सभार्यस्य द्विजस्य ता ॥ २४ ॥ वायुश्शामिश्च सोमश्च एथिवी सरितो दिशः । वने रक्षन्तु सततं त्वां भर्तृव्रतचारिणीम् ॥ २५ ॥ श्वशुरः पूजनीयस्ते स हि मान्यो विशेषतः । पूनाभिरनुकूलाभिरनिशुश्रूपणादिभिः ॥ २६ ॥ भर्ता च पूननीयस्ते सर्वावस्थास्वनिन्दिते । प्रियवादेन रहसि भर्ता स्त्रीणां हि दैवतम् ॥ २७ ॥ प्रेपयिष्यति राना तु कुशलार्थ तवानघे । ब्राह्मणान्नित्यशः पुत्रि मोत्सुका भूः कदाचन ॥ २८ ॥ एवं शान्तां समाश्वास्य मूर्युपाघाय चासरून् । न्यवर्तन्त ततः सर्वाः स्त्रियो राज्ञा प्रचोदिताः ॥ २९ ।। प्रदक्षिणं द्विज श्रेष्ठं कृत्वा राजा स वीर्यवान् । व्यादिशत्सैनिकान्कांश्रिदृप्यशृङ्गाय धीमते ॥ ३० ॥ अभिवाद्य स राजानमुवाच द्विजसत्तमः । स्वस्ति तेस्तु महाराज धर्मेणाराघय प्रजाः ॥ ३१ ॥ एवमुक्त्वा स रामानं ययावृषिसुतस्तदा । तं यान्तमनुवव्राज स्थितो निश्चलचक्षुपा ॥ ३२ ॥ अदृश्यस्तु यदा विप्रस्तदा राजा न्यवर्तत । मनस्तस्मिन्समाधाय स्नेहभावसमन्वित ॥ ३३ ॥ प्रविष्टः स्वपुरी राजा नागरैश्चाभिनन्दितः । न्यंवसत्तत्र मुदितः पुत्रजन्मप्रतीक्षकः ॥ १४ ॥ ऋष्यशृङ्गोपि तेजस्वी प्रययौ क्रमशस्तदा । लोमपादस्य नगरी चम्पां चम्पकमालिनीम् ॥ ३५॥ श्रुत्वैव लोमपादोपि तमायान्तमृपि तदा । सवाह्मणः सहामात्यः प्रत्युद्गम्य तमब्रवीत् ॥ १६ ॥ सागतं ते द्विनश्रेष्ट दिष्टयाप्ति कुशली प्रभो । इहागतो महामाग समायः सपरिच्छदः ॥ ३७ ॥ 15 . .

·सर्गः१८, बालकाण्डम् । पिता ते कुशली ब्रह्मन्प्राहिणोन्नित्यशश्च सः । कुशलाथै तब विमो समार्यस्य विशेषतः ॥ ३८ ॥ खलंदतं च नगरं कारयामास बुद्धिमान् । पूनार्थमृप्यशृङ्गस्य राना दृष्टेन चेतसा ॥ ३९ ॥ ऋष्यशृङ्गः महटस्तु सह राज्ञा पुरोत्तमम् । पुरोहितं पुरस्कृस्य पूजितः प्रविवेश ह ॥ ३० ॥ एवं स न्यवसत्तत्र द्विजपुत्रः प्रतापवान् । राक्षा सान्तःपुरेणैव पूज्यमानो यथाक्रमम् ॥ ४१ ॥ दाति यालकाण्डे ऋष्यशृङ्गप्रतिगमनं नाम सप्तदशः सर्गः ॥ १७ ॥ 10 15 ऋष्यशृङ्गे तु संप्राप्ते राजा ब्राह्मणमब्रवीत् । ऋपेर्गच्छ समीपं त्वं निवेदय च सुव्रतम् ॥ १ ॥ आगतं परमोदारमृप्यशृङ्गं दुरासदम् । ऋपये सुव्रताय त्वं काश्यपायात्मसंभवम् ॥ २ ॥ अभिवाद्येव शिरसा मत्कृते द्विजसत्तमम् । प्रसादय सुतार्थ मे समाख्यं यथात्मना ॥ ३ ॥ श्रुत्वैव राज्ञो वचनं तदा स द्विनसत्तमः । जगाम तत्र यत्रासौ वर्तते काश्यपात्मजः ॥४॥ प्रसाद्य च द्विज श्रेष्ठं शिरसामिप्रणम्य च । अबवीत्प्रनितं वाक्यं राक्षा यदमिचोदितम् ॥ ५ ॥ पुत्रस्त समनुप्राप्तों यहं रुत्वा महायशाः। राज्ञो दशरथस्येप श्वशुरस्य महात्मनः ॥ ६ ॥ श्रुत्वा तु वचनं तस्य द्विजस्य सुमहायशाः । गमने मतिमावत्त पुत्रस्यामयने तदा ॥ ७ ॥ स हि शिष्यवृतस्तत्र प्रयातो द्विनसत्तमः । संपूज्यमानो धर्मात्मा ग्रामेयोपैश्च सर्वशः॥ ८॥ भक्ष्यभोज्यमुपादाय नरास्तं समुपागमन् । अवः प्रणम्य शिरसा कि मुने करवामहे ।। ९॥ 25 ·४ बालकाण्डम् । सर्गः१८॥ 5 - 10 तानबवीत्स विप्रेन्द्रः सर्वानेव समागतान् । किमय क्रियते पूजा श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १०॥ तत ऊचुर्महात्मानं संबंधी ते नराधिपः । तस्याज्ञा क्रियते ब्रह्मन्व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ ११ ॥ श्रुत्वा तेषां तु वचनं मनःप्रहादनं शुभम् । प्रसादमकरोद्राज्ञः सहामात्यपुरस्य सः ॥ १२ ॥ विभाण्डकवचः श्रुत्वा किंकरा हृष्टमानसाः । त्वरिता जग्मुराख्यातुं राज्ञः प्रियनिवेदिनः ॥ १३ ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं तेपा प्रत्युद्गम्य नराधिपः । पुरोहितेन सहितः प्रगृह्यायं समाद्रवत् ॥ १४ ॥ दृष्ट्वा तु मुनिशार्दूलो प्रणम्य च पुनः पुनः । अब्रवीद्राजशार्दूलो विभाण्डकमिदं वचः । अद्य मे सफलं जन्म दर्शनात्तव सुव्रत ॥ १५ ॥ तथेति च स राजानमुवाच द्विनसत्तमः । मा भूदयं ते राजेन्द्र प्रसन्नोस्मि तवानघ ॥ १६ ॥ ततः प्रहृष्टो नृपतिः पुरस्कृत्य द्विजोत्तमम् । प्राविशन्नगरी श्रीमानर्चितः सर्वमङ्गलैः ।। १७ ॥ अभिवाद्य पुनश्चैव न्यायतः प्रतिपूज्य च । तस्थः प्राञ्जलयः सर्वे समासाद्य द्विजोत्तमम् ॥ १८ ॥ ततः शान्तां पुरस्कृत्य ताः स्त्रियः ममलंकताम् । न्यवेदयन्त विप्राय स्नुषेयं तव मानंद ॥ १९ ॥ प्रतिगृह्य स तां शान्तां समालिङ्गय ह धर्मवित् । अङ्के निवेश्य तदा विस्मयं परमं गतः ॥ २० ॥ दिनोत्सङ्गात्समुत्थाय साभिवाद्य तदा दिनम् । आविशत्पाञ्जलिर्भूत्वा श्वशुरस्य समीपतः ॥ २१ ॥ प्रायश्चित्तं च स्तवान्पुत्रस्य द्विनसत्तमः । महर्षिभिः पूज्यमानः समुतश्च वनं ययौ ॥ १२ ॥ इति बालकाण्डे ऋप्यशृगवनगमनं नामाष्टादशः सर्गः ॥ १८ 15 ·सर्गः १२३ बालकाण्डम् । 10 ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां पट्समत्ययुः । ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथो ॥ 1 ॥ नक्षत्रे दितिदैवत्ये स्वाञ्चसंस्थेषु पञ्चमु। ग्रहपु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह ॥ २ ॥ प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम् । कौशल्याजनयदामं दिव्यलक्षणसंयुतम् ॥ ३ ॥ कौशल्या शुशुमे तेन पुत्रेणामिततेनसा । यथाधिपेन देवानामदितिर्वजपाणिना ॥ ४ ॥ भवाय स हि लोकानां रावणस्य वधाय 1 विष्णोर्यापतो जो रामो राजीवलोचनः ॥५॥ भरतो नाम कैकय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः । साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भागः सर्वेः समुदितो गुणैः ॥६॥ अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजनयत्सुतौ । दृढभक्ती महोत्साही विष्णोरर्धसमन्विता ॥७॥ पुप्ये जातस्तु मरतो मीनलने प्रसन्नधीः । सा जाती तु सौमित्री कुलोरेम्युदिते वा ॥ ८ ॥ राजः पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक् । गुणवन्तोनुरुपाच रुच्या प्रोष्ठपदोपमाः ॥ ९ ॥ जगुः कलं च गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः । देवदुन्दुमयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खात्पतत् ॥ १० ॥ उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुलः ! रथ्याश्च जनसंवाया नटनर्तकसंकुलाः ॥ ११ ॥ गायनैश्च विराविण्यो वादनैश्च तथापरैः । विरजुर्विपुलास्तत्र सर्वरत्नसमन्विताः ॥ १२ ॥ प्रदेयांश्च ददौ राना सूतमागधवन्दिनाम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं गोधनानि सहस्रशः। अतीत्यैकादशाहं तु नामकर्म तथाकरोत् ॥ १३ ॥ ज्येष्ठं राम्नमहात्मानं भरतं कैकेयीमृतम् । 15 20 25 ·बालकाण्डम् । सर्गः २०॥ . ॥ 5 10 सौमित्रि लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा । वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कृतवांस्तदा ॥ १४ ॥ तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः । बभूव भूयो भूतानां स्वयंभूरिव संमतः ॥ १५ सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः । सर्वे ज्ञानोपसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ॥ १६ ॥ तेषामपि महातेजा रामः सत्यपराक्रमः । इष्टः सर्वस्य लोकस्य शशाङ्क इव निर्मलः ॥ १७ ॥ गजस्कन्धेश्वष्टष्टे च रथ्यचर्या संमतः । धनुर्वेदे च निरतः पितुः शुश्रूषणे रतः ॥ १८ ॥ बाल्याप्रभृति मुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः । रामस्य लोकरामस्य भ्रातुज्येष्ठस्य नित्यशः ॥ १९ ॥ सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरतः । लक्ष्मणो लक्ष्मिसंपन्नो बहिःप्राण इवापरः ॥ २० ॥ न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तमः । मिष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना ॥ २१ ॥ यदा हि हयमारूदो मृगयां याति राघवः । अथैनं पृष्ठतोभ्येति सधनुः परिपालयन् ॥ २२ ॥ भरतस्यापि शत्रुघ्नो रामस्येव हि लक्ष्मणः । प्राणैः प्रियतरो भ्राता तस्यापि स तथाभवत् ॥ २३ ॥ ते ख्यातयशसः सर्वे परस्परहिते रताः । तुष्टिमुत्पादयांचनुः पितुर्विनयपौरुषैः ॥ २४ ॥ स चतुभिर्महाभागैः पुत्रैर्दशरयो नृपः । लोकपालैरिव बभौ वृतः साक्षात्मजापतिः ॥ २५ ॥ * इति वालकाण्डे दशरथपुत्रजन्म नामैकोनविंशः सर्गः ॥१५ 15 20 अथ राजा दशरथस्तेषां दारक्रिया प्रति । चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायः सबान्धवः ॥ १॥ .

·सर्गः२०॥ २७ . 10 . बालकाण्डम् । एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्र इति श्रुतः । महपिरम्यगादृष्टुमयोध्यायां नराधिपम् ॥ २ ॥ तस्य यज्ञो हि रक्षोमिस्तदा विलुलुपे किल । मायावीर्यत्रलोन्मत्तेधर्मकामस्य धीमतः ॥ ३॥ रक्षार्थ तस्य यज्ञस्य द्रष्टुमैच्छत्स पार्थिवम् । न हि शक्नोल्यविनेन समाप्तुं स मुनिः ऋतुम् ॥ ४ ॥ स राज्ञो दर्शनाकाडी द्वाराध्यक्षानुवाच ह । राज्ञ आवेदयध्वं मां संप्राप्तं गाधिनः मुतम् ॥ ६ ॥ नस्य ते वचनं श्रुत्वा राज्ञो वेश्म प्रदुद्रुवुः । संभ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः ॥ ६ ॥ ने गत्वा रानभवनं विश्वामित्रं महामुनिम् । प्राप्तमावेदयामामुपाय प्रणताः स्थिताः ॥ ७ ॥ ततो राजा दशरथः सामात्यः सपुरोहितः । प्रत्युद्ययो मुनि द्रष्टुं ब्रह्माणमिव वासवः ॥ ८ ॥ स हवा ज्वलितं दीप्त्या तापतं शंसितव्रतम् । प्रहृष्टवदनी राना ततोर्यमुपहारयत् ॥ ९॥ स राज्ञः प्रतिगृह्याध्य शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । कुशलानामयं प्रीतः पप्रच्छ वसुधाधिपम् ॥ १० ॥ पुरे कोपे जनपदे वान्धवपु मुत्सु च । कुशलं कोशिको राक्षः पर्यपृच्छत्सुधार्मिकः ॥ ११ ॥ अपि ते संनताः सर्वे सामन्ता रिपवो निताः । देवं च मानुषं चैव कर्म ते साध्वनुठितम् ॥ १२ ॥ वसिष्ठं च समागम्य प्रहसन्मुनिपुंगवः । यहि चायित्न पप्रच्छानामयं तदा ॥ १३॥ च ते से हटमनसस्तस्य राज्ञो निवेशनम् । विविशुः सहितास्तेन निपेतुश्च यथार्हतः ॥ १४ ॥ अथ हष्टमना राना विश्वामित्रं महामुनिम् । उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूनयन् ॥ १५ ॥ 15 20 8

·सर्ग: २१॥
5
10
बालकाण्डम् ।
यथामृतस्य संप्राप्तिर्यथा वर्षमनूदके ।
यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माप्रजस्य वै ॥ १६ ॥
प्रणष्टस्य यथा लामो यथा हर्षमहोदयः।
तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने ॥ १७ ॥
कस्तेभिलषितः कामः किं करोमि प्रशावि माम् ।
पात्रभूतोसि मे ब्रह्मन्दिष्टया प्राप्तोसि मानद ॥ १८ ॥
अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुनीवितम् ।
यस्माद्विप्रेन्द्रमद्राक्षे सुप्रभाता निशा मम ॥ १९ ॥
पूर्व राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रमः ।
ब्रह्मर्पित्वमनुप्राप्तः पूज्योसि बहुधा मया ॥ २० ॥
तदद्भुतमिदं विप्र पवित्रं परमं मम ।
शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव संदर्शनात्प्रभो ॥ २१ ॥
ब्रूहि यत्मार्थितं तुम्यं कार्यमागमनं प्रति ।
इच्छाम्यनुगृहीतोहं त्वदर्थपरिवृद्धये ॥ २२ ॥
कार्यस्य न विमर्श च गन्तुमर्हसि सुव्रत ।
कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम ।। २३ ।।
इदमतिमधुरं निशम्य वाक्यं
श्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम् ।
प्रथितगुणयशा गुणे निविष्टो
मुनिवृषभः परमं जगाम हर्षम् ॥ २४ ॥
इति बालकाण्डे विश्वामित्रागमनं नाम विंशः सर्गः ॥२०॥
15
20
25
तच्छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यमद्भुतविस्तरम् ।
हृष्टरोमा महातमा विश्वामित्रोम्यभाषत ।॥ १ ॥
सदृशं गजशार्दूल त्वयैतद्वाक्यमीरितम् ।
महावंशाप्रसूतस्य वसिष्ठव्यपदेशिन' ॥ २ ॥
यस्तु मेभिमतः कामस्त्वत्त प्राप्त इतीप्सित. ।
यदुद्दिश्यागतश्चास्मि कार्यं तच्छृयतामिति ॥ ३ ॥

·सर्गः २१ ॥ बालकाण्डम् । २९ 10 अहं नियममातिटे विध्यर्थं पुरुषर्पम ।। तस्य विनकरी हो तु राससी कामरूपिणी ॥ १ ॥ आते तु बहुशस्तीणे समाप्त्यां राक्षसाधनौ। तो मांसरुधिरोधेन वेदी तामम्यवर्पताम् ॥ ५ ॥ अवधूते तथाभूते तस्मिन्नियमनिश्चये । कृत अमो निरुत्साहस्तस्मादेशादपक्रमे ॥ ६॥ न च मे क्रोधमुत्तष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव । तपाभूता हि सा चर्या न शापस्तत्र युज्यते ॥ ७ ॥ स्वत्मसादादाविनेन प्रापयेयं क्रियाफलम् | पातुमर्हसि मामात शरणार्थिनमागतम् ।। ८ !! स्वपुत्र राजशार्दूल रामं सत्यपगक्रमम् । काकपक्षधरं वीर ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि ॥ ९ ॥ शक्तो ोप मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा | राक्षसा ये विकारस्तेपामपि विनाशने ॥१०॥ श्रेयश्चास्मै प्रदास्यामि बहुरूपं न संशयः । त्रयाणामपि लोकानां येन स्याति गमिष्यति ॥ ११ ॥ न च तो राममासाद्य शक्तो स्थातुं कथंचन । न च तो राघवादन्यो हन्तुमुत्सहते पुमान् ॥ १२॥ बात्सितो हि तो पापा कालपाशवशं गत। रामस्य नरशार्दूल न पर्याप्तो महात्मनः ॥ ११! च पुत्रगतं स्नेह 15 EC पायित ।

·बालकाण्डम् । सर्गः २२॥ दशरात्रेण में यज्ञो भविता यत्र राक्षसौ । हन्तव्यौ नव पुत्रेण रामेणाद्भुतकर्मणा ॥ १८ ॥ नात्येति कालो यज्ञस्य यथायं मम राघव । तथा कुरुष्व भद्रं ते मा च शोके मनः कृथाः ॥ १९ ॥ इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहित वचः । विरराम महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ २० ॥ स तन्निशम्य राजेन्द्रो विश्वामित्रवच' शुभम् । शोकेन महताविष्टश्चचाल च मुमोह च ॥ २१ ॥ इति यालकाण्डे विश्वामित्रवाक्यं नामैकविंशः सर्गः ॥२१॥ 10 15 तच्छुत्वा व्यथितो राना विश्वामित्रस्य भापितम् । मुहूर्तमिव नि संज्ञः संज्ञावानिदमरवीत् ॥ १ ॥ उनपोडशवयं रामो राजीवलोचनः । न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसः ॥ २॥ इयमक्षौहिणी सेना यस्याहं पतिरीश्वरः । अनया सहितो गत्वा योद्धाहं तेनिशाचरैः ॥ ३॥ इमे शूराश्च विक्रान्ता भृत्या मेस्त्रविशारदाः । योग्या रक्षोगणैर्योढुं न रामं नेतुमर्हसि ॥ ४ ॥ अहमेव धनुष्पाणिर्गोप्ता समरमूर्धनि । यावत्प्राणान्धरिप्यामि तावद्योत्स्ये निशाचरैः ॥ ५॥ निर्विघ्ना व्रतचर्या सा भविष्यति सुरक्षिता । अहं तत्र गमिप्यामि न रामं नेतुमर्हसि ॥ ६ ॥ बालो ह्यकृतविद्यश्च न च वेत्ति बलाबलम् । न चासौ रक्षसां योग्य कूटयुद्दा हि राक्षसाः ॥७॥ विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तमपि नोत्सहे। जीवितुं मुनिशार्दूलन रामं नेतुमर्हसि ॥ ८ ॥ नववर्षसहस्राणि मम जातस्य सांप्रतम् । वृद्धेनोत्पादिताः पुत्रा मया चैते कथचन ॥ ९ ॥ 20 . 25 ·10 सर्गः २९ । बालकाण्डम् । चतुर्णामात्मनानां हि प्रीतिः पारमिका मम । ज्येठे धर्मप्रधाने च न रामं नेतुमर्हसि ॥ १० ॥ अवश्यं यदि नेतन्यो रामो वै स त्वया मुने । चतुरङ्गावलोपेतस्ततो यातु मया सह ॥ ११ ॥ किवीर्या राक्षसास्ते च कस्य पुत्राय के च ते । कथंप्रमाणाः के चैतारक्षन्ति मुनिपुंगव ॥ १२ ॥ कथं च प्रतिकर्तव्यं तपां रामेण रक्षमाम् । मामकेवी बह्मन्मया वा कूटोधिनाम् ॥ १३ ॥ सबै मे शंस भगवन्कथं तेषां मया रणे । स्थातव्यं दुष्टमावानां वीर्योंसिक्ता हि राक्षसाः ॥ १४ ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोम्यमापत । पोलस्त्यवंशप्रभवा रावणो नाम राक्षसः ॥ १५॥ स ब्रह्मणा दत्तवरत्रैलोक्यं बाधते भृशम् । महायलो महावीर्यो राक्षसर्बहुभिर्वृतः ॥ १६ ॥ श्रूयते च महारान रावणो राक्षसाधिपः । पुत्रो विश्वसः करो भ्राता वैश्रवणस्य च तेन संचोदितो तो तु राक्षसौ च महाबली । मारीचश्व सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यतः ॥ १८ ॥ इत्युको मुनिना तेन राजोवान मुनि तदा । नहि शक्तोस्मि संग्रामे स्थातुं तस्य दुरात्मनः ॥ १९॥ स स्वं प्रसाद धर्मज्ञ कुरुष्व मम पुत्रके । मम चवाल्पमाग्यस्य दैवतं हि भवान्गुरुः ॥१०॥ .देवदानवगन्धर्वा यक्षाः पतगपन्नगः। न शक्ता रावणं सोढुं कि पुनर्मानका युधि 142 म हि वीर्यवतां वीर्यमादत्त इति नः वृक्ष। तेन चाहं न शक्तोरिम संयोद्धं तस्य का कयमप्यमरप्रस्यं संग्रामाणामकोविष्य, बालं मे तनयं ब्रह्मन्नेव दास्यामि का ·६२ बालकाण्डम् । सर्गः २३॥ अथ कालोपमो युद्धे सुतौ सुन्दोपसुन्दयोः । यज्ञविनकरौ तौ ते नैव दास्यामि पुत्रकम् ॥ २४ ॥ मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ । तयोरन्यतरेणाहं योद्धा स्यां ससुदणः ॥ २५ ॥ इति बालकाण्डे दशरथवाक्यं नाम द्वाविंशः सर्गः ॥२२॥ 5 10 15 तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलाक्षरम् । समन्युः कौशिको वाक्यं प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ १ ॥ पूर्व करिष्य इत्युक्त्वा प्रतिज्ञां हातुमिच्छसि । राघवाणामयुक्तोयं सत्यधर्मविपर्ययः ॥ २॥ योतते क्षमं राजन्गमिष्यामि यथागतम् । मिथ्याप्रतिज्ञः काकुत्स्थ सुखी भव सुतैः सह ॥ ३ ॥ तस्य रोपपरीतस्य विश्वामित्रस्य धीमतः । चचाल वसुधा कृत्स्ना विवेश च भयं सुरान् ॥ ४ ॥ त्रस्तरूपं तु विज्ञाय जगत्सर्व महानृषिः । नृपति सुव्रतो धीरो वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५ ॥ इक्ष्वाकूणां कुले जातः साक्षाद्धर्म इवापरः । धृतिमान्सुव्रतः श्रीमान्न धर्म हातुमर्हसि ॥ ६ ॥ त्रिषु लोकेषु विख्यातो धर्मात्मा इति राघव । स्वधर्म प्रतिपद्यस्व नाधर्म वोढुमर्हसि ॥ ७ ॥ संश्रुत्यैव करिष्यामीत्यकुर्वाणस्य राघव । इष्टापूर्तवधो भूयात्तस्माद्रामं विसर्नय ॥ ८ ॥ रुतास्त्रमरुतास्त्रं वा नैनं शक्ष्यन्ति राक्षसाः । गुप्तं कुशिकपुत्रेण प्रधर्षयितुमाहवे ॥ ९ ॥ एष विग्रहवान्धर्म एप वीर्यवतां वरः । एष बुध्याधिको लोके तपसश्च परायणम् ॥ १० ॥ दिव्यान्यस्त्राण्यशेषाणि वेदेष कुशिकात्मनः । देवाश्च न विदुर्यानि कुतोन्ये भुवि मानवाः ॥ ११ ॥ 20 ·६३ 5 सर्ग: २४ बालकाण्डम् । दत्तान्यस्मै रुशाश्वेन दिव्यान्यस्त्राण्यशेषतः । महीं पालयते पूर्व प्रीतेनामिततेजसा ॥ १२ ॥ तेपि पुत्राः शाश्वस्य प्रजापतिसुतासुताः । नैकरूपा महावीर्या दीप्तिमन्तो जयावहाः ॥ १३ ॥ जया च विजया चैव दक्षकन्ये सुमध्यमे । ते सुवातस्त्रशस्त्राणि शतं परममास्वरम् ॥ १४ ॥ पञ्चाशतं मुतॉल्लभे जया नाम परान्पुरा । वधायासुरसैन्यानामप्रमेयानरूपिणः ॥ १५ ॥ विजयाजनयचापि पुत्रान्पश्चाशतं पुनः । संहारानाम दुर्धोन्दुराक्रमान्बलीयसः ॥ १६ ॥ तानि चास्त्राणि पंच्येष यथावत्कुशिकात्मनः । अपूर्वाणां च जनने शक्तो भूयश्च धर्मवित् ॥ १७ ॥ तानि दास्यत्यशेपेण रामायेप महामुनिः । यैरस्त्रैस्तानि रक्षांसि रामो जेप्यत्यसंशयम् ।। १८ ।। अनुग्रहार्य रामस्य प्रजानामपि चात्मनः । न रामगमने राजन्विचारयितुमर्हसि ॥ १९ ॥ इति यालकाण्डे यसिष्टवाक्यं नाम त्रयोविंशः सर्गः ॥२३॥ 10 15 20 तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथः खयम् । प्रदृष्टवदनो राममाजुहाव सलक्ष्मणम् ॥ १ ॥ रुतवस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च । पुरोधसा वसिठेन मङ्गलैरमिमन्तितम् ॥ २ ॥ स्नेहान्मूर्धन्युपाघ्राय राना दशरथः सुतम् । ददौ कुशिकपुत्राय लक्ष्मणानुवरं तदा ॥ ३ ॥ ततो वायुः मुखस्पशों नौरजस्को ववो शुचिः । विश्वामित्रगतं दृष्ट्वा रामं राजीवलोचनम् ॥ ४ ॥ पपात पुष्पवृष्टिः खाद्गीतनृत्यं च शुश्रुवे । शङ्खन्दुमिनियोपः प्रयाते रघुनन्दने ॥ ५ ॥ .

·बालकाण्डम् । Tad सर्गः २१ . 5 A 10 विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो महायशः । काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वयात् ॥ ६ ॥ विश्वामित्रगतं रामं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः । प्रहमतुलं प्राप्ता दशग्रीववधैपिणः ॥ ७ ॥ विश्वामित्रं महात्मानं तावुभौ रामलक्ष्मणौ । तदानुजग्मतुर्वीरौ यथेन्द्रं देवमश्विनौ ॥ ८॥ बद्धगोधाङ्कलित्राणी खातूणधनुर्धरौ । तदानुजग्मतुः स्थाणु कुमागविव पावकी ॥ ९ ॥ अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्या दक्षिणे तटे। रामेति मधुरां वाणी विश्वामित्रोम्यमाषत ॥ १० ॥ वत्स राम जलं तावद्विधिवत्स्प्रष्टुमर्हसि । उपदेश्यामि ते श्रेयो मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ ११ ॥ मन्त्रग्राम गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा । न श्रमो न जरा वा ते भविता नाङ्गवैकृतम् ॥ १२ ॥ न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्पयिष्यन्ति नैर्ऋताः। न बाहोः सदृशो वार्य पृथिव्यामस्ति कश्चन ॥ १३ ॥ त्रिषु लोकेषु वै राम न मवेत्सदृशस्तव । बलामतिबला चैदे पठतस्तव राघव ॥ १४ ॥ न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये । नोत्तरे प्रतिवक्तव्ये समो लोके तवानघ ॥ १५ ॥ एतद्विद्याद्वयं प्राप्य यशश्चाव्ययमाप्स्यसि । बला चातिबला चैव ज्ञानविज्ञानभातरौ ॥ १६ ॥ क्षुत्पिपासे न ते राम भविष्यते न संशयः । सारतां त्रिषु लोकेषु गमिप्यसि च राघव ॥ १७ ॥ पितामहसुते ह्येते विद्य तेजःसमन्विते । पात्रं त्वमसि काकुत्स्थ विद्ययोर्ग्रहणेनयोः ॥ १८ ।। स्वभावनैर्गुणैर्दिव्यैः कामैरप्यतुलैर्युतः । भूयस्तव गुणोत्कर्षमेत विद्ये करिष्यनः ॥ १९ ॥ 15 20 25 ·सर्गः २५॥ बालकाण्डम्। 5 10 ततो रामो जलं स्पष्ट पाञ्जलिः प्रणतः स्थितः । प्रतिनमाह ते विये महावितात्मनः ॥ २० ॥ विद्यासमुदितो रामः शुशुभे भूरिविक्रमः । सहस्त्ररश्मिभगवाञ्छरदीव दिवाकरः ।। २१ ॥ गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मने । उपुस्तां रजनी तत्र सरवां सुसुखं त्रयः ॥ २२ ॥ इति यालकाण्डे विद्यापदानं नाम चतुर्विंशः सर्गः ॥२४॥ प्रभूतायां तु शर्वयां विश्वामित्रो महामुनिः । । अभ्यभाषत काकुत्स्थं शयानं पर्णसंस्तरे ॥१॥ कौशल्यामुमनो राम पूर्व संध्या प्रवर्तते । उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं देवमाह्निकम् ॥ २ ॥ तस्यः परमोदारं वचः श्रुत्वा नरोत्तमौ । स्नात्वा कृतोदको वीरौ नेपतुः परमं जपम् ॥ ३ ॥ कृताहिक क्रियौ चापि विश्वामित्रं तपोनिधिम् । अभिवादयितुं तत्र सहिताचुपतस्थतुः ॥ ४ ॥ तो प्रयातौ महावीर्यों दिव्यां त्रिपथगां नदीम् । ददृशाते ततस्तत्र सरय्याः संगमे शुभे ॥ ५॥ तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणां भावितात्मनाम् । बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तपः ॥ ६ ॥ तं दृष्ट्वा परमप्रीती राघवो पुण्यमाश्रमम् । ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचः ॥ ७ ॥ कस्यायमाश्रमः पुण्यः कोन्वस्मिवन्सते पुमान् । भगवञ्छोतुमिच्छावः पर कोतूहलं हि नो ॥ ८ ॥ तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा महस्य मुनिपुंगवः । अब्रवीच्छ्रयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रम ॥ ९॥ कन्दो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधैः। आवेटुमभ्ययात्तर्ण रत्तोहाहमुमापतिम् ॥ १० ॥ 15 20 . 21

·बालकाण्डम् ।
सर्गः २९।
5
A
10
तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम् ।
घर्पयामास दुर्मेधा हुंकृतश्च महात्मना ॥ ११ ॥
अवघ्यातस्य रौद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन ।
व्यशीर्यन्त शरीरात्स्वात्सर्वगात्राणि दुर्मतेः ॥ १२ ॥
अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद्देवेश्वरेण ह ।
अनङ्ग इति विख्यातस्तदाप्रभृति राघव ॥ १३ ॥
स चाङ्गविषयः श्रीमान्यत्राझं स मुमोच है।
तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयः पुरा ॥ १४ ॥
तपोदमरताः सर्वे पुराणा ब्रह्मवादिनः ।
निवसन्त्यत्र नियता तपोनिधूतकल्मपाः ॥ १५ ॥
इहाद्य रजनीमेकां वसाम शुभदर्शन ।
पुण्ययोः सरितोर्मध्ये श्वस्तरिप्यामहे वयम् ॥ १६ ॥
अभिगच्छाम च स्नात्वा शुचयः पुण्यमाश्रमम् ।
इह कामाश्रमे राम सुखं वत्स्यामहे निशाम् ॥ १७ ॥
तेषां संवदतां तत्र तपोदीण चक्षुषा ।
विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन् ॥ १८ ॥
अय पाद्यं तथातिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मने ।
रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥ १९॥
सत्कार्य समनुप्राप्य कथाभिरभिरम्य च ।
यथार्हमजपन्संध्यामृपयस्ते समाहिताः ॥ २० ॥
तत्रवासिमिरासीना मुनिभिः सुव्रतैः सह ।
न्यवसन्सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा ॥ २१ ॥
इति वालकाण्डे कामाश्रमनिवासो नाम पञ्चविंशः सर्गः॥ २५ ॥
15
20
25
.
ततः प्रभाते विमले कृताहिकमरिंदमौ ।
विश्वामित्रं पुरकृत्य नद्यास्तीरमुपागतौ ॥ १ ॥
ते च सर्वे महात्मानो मुनयः संशितव्रताः।
उपस्थाप्य शुभा नावं विश्वामित्रमयाब्रुवन् ॥ २॥

·]0 सर्गः २६ । बालकाण्डम् । आरोहतु मवान्नावं राजपुत्रपुरस्कृतः ।' अरिष्टं गच्छ पन्थानं मा मूत्कालस्य पर्ययः विश्वामित्रस्तथेत्युक्त्वा तानृपीन्मतिपूज्य च । ततार सहितस्ताम्यां सरितं सागरंगमाम् ॥ मध्यमागम्य तस्यास्तु सह रामः कनीयसा । तत्र शुश्रुवतुः शब्दं तोयसंरम्मवर्धितम् ॥ ६॥ अथ रामः सरिन्मध्ये पप्रच्छ मुनिपुंगवम् । चारिणो मिद्यमानस्य किमयं तुमुलो ध्वनिः ॥ ६ ॥ राघवस्य वचः श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् । कथयामास धर्मात्मा तस्य शब्दस्य निश्चयम् ॥ ७ ॥ केलासशिखरे राम मनसा निर्मितं सरः। ब्रह्मणा भागिदं यस्मात्तदमून्मानसं सरः ॥८॥ तस्मात्सुखाव सरसः सायोध्यामुपगूहते । सरःप्रवृत्ता सरयू: पुण्या ब्रह्मसरश्युता ॥९॥ जादवीममिवृत्तायास्तस्याः शब्दोयमीदृशः। तोयसंघर्षजो राम प्रणामं नियतः कुरु ॥ १० ॥ चक्रतुस्तौ नमस्ताभ्यां नदीम्यामथ राधवौ । तीरं दक्षिणमासाद्य जग्मतुर्लघुविक्रमौ ॥ ११ ॥ स वनं चौरसंकाश दृष्ट्वा नृपवरात्मनः । भविमहतमेदवाकुः पप्रच्छ मुनिपुंगवम् ॥ १२ ॥ कस्येदं मेवसंकाशं वनं घोरं प्रकाशते । दुगै पक्षिगणाकीर्ण मिल्लिकागणनादितम् ॥ १३ ॥ भैरवः श्वापदः कौणं शकुनैदोरुगारः । सिंहव्याघ्रवराहक्षखनिकुञ्जरसेवितम् ॥ १४ ॥ घवावकर्णककुमविल्यतिन्दुकपाटलेः । दुमे कण्टकिभिश्चैव कोण किं विदमुच्यते ॥ १५ ॥ तमुवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः । श्रृथता वत्स काकुत्स्य कत्येतद्दारुणं वनम् ॥ १६ । 15 20 . 25 ·१८ बालकाण्डम् । सर्ग: २६ 5 10 एतौ जनपदौ स्फीतौ पूर्वमास्तां नरोत्तम । मलजाश्च करूषाश्च देवनिर्माणनिर्मिती ॥ १७ ॥ सखायं नमुचिं हत्वा मलेन समभिप्लुतः । क्षुधा चैव सहस्रो मित्रध्रुगभवकिल ॥ १८ ॥ तमिह स्नापयामामुर्देवाः सर्षिगणाः पुरा । कलशैः पुण्यसलिलैः पूर्णमलविशोधनैः ॥ १९ ॥ . सोस्मिन्देशे मलं त्यक्त्वा देवः करुषमेव च । मित्राभिद्रोहसंयुक्तं परं हर्षमवाप्तवान् ॥ २० ॥ निर्मलो निष्करूपश्च शुचिरिन्द्रो यदाभवत् । तदा देशस्य मुप्रीतो ददौ वरमनुतमम् ॥ २१ ।। इमौ जनपदौ स्फीती ख्याति लोके गमिप्यतः । मलनाश्च करूषाश्च ममागमलधारिणौ ॥ २२ ॥ एवमस्त्विति तं देवाः पाकशासनमब्रुवन् । देशस्य नामानिवृत्तिं श्रुत्वा तां वासवेरिताम् ॥ २३ ॥ एतौ जनपदौ स्फोतो दीर्घकालमरिंदम । मलनाश्च करूपाश्च मुदिता ऋद्धिसंपदा ॥ २४ ॥ कस्यचिवथ कालस्य यक्षिणी कामरूपिणी । बलं नागसहस्वस्य धारयन्ती महाबला ॥ २५ ॥ ताडका नाम सुन्दस्य मार्या दैत्यपतेरभूत् । मारीचो राक्षसः पुत्रो यस्याः शक्रपराक्रमः ॥ २६ ॥ इमौ जनपदौ नित्यं विनाशयति राघव । मलजांश्च करूपाश्च ताडका दुष्टचारिणी ॥ २७ ॥ सेयं पन्थानमावृत्य वसत्यत्ययोजनम् । अत एव च गन्तव्यं ताडकाया वनं यतः ॥ २८॥ स्वबाहुबलमाश्रित्य जहि तां दुष्टचारिणीम् । मन्नियोगादिमं देशं कुरु निकण्टकं पुनः ॥ २९ ॥ न हि कश्चिदिमं देशं शनोत्यागन्तुमीदृशम् । यक्षिण्या घोरया राम उत्सादितमसह्यया ॥ ३०॥ 15 20 25 .

·सर्गः २७॥ बालकाण्डम् । इति ते सत्यमाख्यातं यथेदं दारुणं वनम् । यक्षिण्योत्सादितं पूर्वमद्यापि न निवर्तते ॥ ३१ ॥ इति बालकाण्ड़े ताडकावनप्रवेशो नाम पड्दिशः सर्गः ॥ २६ ॥ 5 10 15 अप तस्याप्रमेयस्य मुनर्वचनमद्भुतम् । श्रुत्वा रामस्ततो भूयः परिपप्रच्छ सशयम् ॥ १॥ अल्पवीर्या यदा यक्षाः श्रूयन्ते मुनिपुंगव । कथं नागसहस्त्रस्य धारयत्यकला वलम् ॥ २॥ इत्युक्तं वचनं श्रुत्वा राघवस्यामितौनप्तः । विश्वामित्रोबवीद्वाक्यं शृणु येन बलोत्कटा ॥ ३ ॥ पूर्वमासीन्महायक्षः मुकेतुरिति विश्रुतः। अनपत्यः शुमाचारः स च तेपे महत्तपः ॥ ४ ॥ पितामहश्च सुप्रीतस्तस्य यक्षपतेस्तदा । कन्यारत्नं ददौ राम ताडकां नाम नामतः ॥ ५ ॥ बलं नागसहस्रस्य ददौ चास्याः पितामहः । काइतोप्यस्य पुत्रं हि न यक्षस्य ददौ प्रभुः ॥ ६ ॥ तो तु बालां विवर्धन्ती रूपयौवनशालिनीम् । जम्मपुत्राय सुन्दाय ददौ मायर्या यशस्विनीम् ॥ ७॥ कस्यनिवथ कालस्य यक्षी पुत्रं व्यजायत । मारीचं नाम दुर्धपं यः शापाद्राक्षसोमवत् ॥ ८ ॥ सुन्दे तु निहते तस्मिन्नगस्त्यमृषिसत्तमम् । ताडका सह पुत्रेण प्रचयितुमुद्यता ॥९॥ मक्ष्यार्थ नातसरम्मा गर्जन्ती साम्यधावत । आपतन्ती तु तां दृष्ट्वा अगस्त्यो भगवानृषिः। राक्षसस्त्र मजस्वेति मारीचं व्याजहार सः ॥ १० ॥ अगस्त्यः परमामर्पस्ताडकामपि शप्तवान् । पुरुषादी महायती विकृता विकतानना । इदं रूपं विहायागु दारुणं रूपमस्तु ते ॥ ११ ॥ 20 । 25 ·७० बालकाण्डम् । सर्ग: २८॥ 5 सैपा शापसमाविष्टा ताडका क्रोधमूर्छिता । देशमुत्सादयत्येनमगस्त्याध्युषितं पुरा ॥ १२ ॥ एवं तां राम दुवृत्तां यक्षी परमदारुणाम् । गोबाह्मणहितार्थाय जहि घोरपराक्रमाम् ॥ १३ ॥ न होना शापसंसृष्टां कश्चिदुत्सहते पुमान् । निहन्तुं त्रिषु लोकेषु त्वामृते रघुनन्दन ॥ १४ ॥ न च ते स्त्रीवधकते घृणा कार्या कथंचन । चातुर्वर्ण्यहितार्थ हि कर्तव्यं राजसूनुना ॥ १५ ॥ नृशंसमनृशंसं वा प्रनारक्षणकारणात् । पावनं वा सदोष वा कर्तव्यं नात्र संशयः ॥ १६ ॥ राज्यमारनियुक्तानामेष धर्मः सनातनः । अधा जहि काकुत्स्थ धर्मो ह्यस्या न विद्यते ॥ १७ ॥ श्रूयते हि पुरा शक्रो विरोचनसुतां नृप । प्रथिवी हन्तुमिच्छन्ती मन्थरामभ्यसूदयत् ॥ १८ ॥ विष्णुना च पुरा राम भृगुपत्नी पतिव्रता । अनिन्द्रं लोकमिच्छन्ती काव्यमाता निषूदिता ॥ १९ ॥ एतैरन्यैश्च वहुभी राजपुत्रैर्महात्मभिः । अधर्मनिरता नार्यो हताः पुरुषसत्तम ॥ २० ॥ इति बालकाण्डे ताडकोत्पत्तिर्नाम सप्तविंशः सर्गः ॥२७॥ 10 15 20 मुनेर्वचनमश्लीवं श्रुत्वा नरवरात्मनः । राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रत्युवाच दृढव्रतम् ॥ १॥ अहं पित्रा समादिष्टो मात्रा चैव महामुने । विश्वामित्रस्य वचनं त्वया कार्यमिति प्रभो ॥ २॥ सोहं पितृनियोगेन तव चानुपमद्युते । करिष्ये दुष्टचारिण्यास्ताडकाया वधं मुने ॥३॥ गोब्राह्मणहितार्याय देशस्यास्य हिताय च । तवैतदप्रतीपेन वचनं कर्तुमुद्यतः ॥ ४ ॥ 25 .

·5 10 सर्ग: १८॥ बालकाण्डम् । एवमुक्त्वा धनुर्मध्ये बड़ा मुष्टिमरिंदमः। ज्याघोपमकरोत्तोत्रं दिशः शन्देन नादयन् ॥ ५ ॥ सेन शब्देन वित्रत्ता मृगात्तद्वनवासिनः । ताडका चापि संभ्रान्ता ज्याशब्द प्रति बोधिता ॥१॥ तं शब्दममिनिध्याय राक्षसी क्रोधमूच्छिता । श्रुत्वा चाम्यद्रवत्छुद्धा यत्र शब्दो विनिःमृतः ॥ ७ ॥ तां दृष्ट्वा राघवः कुन्डो विकृतां विकृताननाम् । प्रमाणेनातिवृद्धां च लक्ष्मणं सोम्यमापत ॥ ८॥ पश्य लक्ष्मण यक्षिण्या मैरवं दारुणं वपुः । मिोरन्दर्शनादस्या भीरूणां हृदयानि च ॥९॥ एनां पश्य दुराधर्षा मायावलसमन्विताम् । विनिवृत्तां करोम्यद्य हृतकर्णाग्रनासिकाम् ॥ १० ॥ न होनामुत्सहे हन्तुं स्त्रीस्वभावेन रक्षिताम् । वीर्य नास्या गति चेव हन्यामिति हि मे मतिः ॥ ११ ॥ एवं बुवाणे रामे तु ताडका क्रोधमूञ्छिता । उद्यम्य वाहू गर्जन्ती राममेवाम्यधावत ॥ १२ ॥ विश्वामित्रस्तु ब्रह्मर्पिहुंकारेणामिमर्त्य ताम् । स्वस्ति राघवयोरस्तु जयं चैवाभ्यमाषत ॥ १३ ॥ उडन्वाना रजो घोरं ताडका राघवावुमौ । रजोमेघेन महता मुहूर्त सा व्यमोहयत् ॥ १४ ॥ ततो मायां समास्थाय शिलावण राघवौ । अवाकिरत्सुमहता ततश्रुक्रोध राघवः ॥ १५ ॥ शिलावर्प महत्तस्याः शरवण राघवः । प्रतिवार्योंपधावन्त्याः करौ चिच्छेद पत्रिमिः ॥ १६ ॥ ततश्छिन्नमुनामां तामन्याशे परिगर्जेतीम् । सौमित्रिरकरोकोपाडूतकर्णाग्रनासिकाम् ॥ १७ ॥ कामरूपधरा सा तु कृत्वा रूपाण्यनेकशः। अन्तर्धानं गता यक्षी माहयन्ती स्वमायया ॥ १८ ॥ 15 20 25 ·७२ . 5 10 बालकाण्डम् ।। सर्गः:२८॥ ततस्तावश्मवर्षेण कार्यमाणौ समन्ततः । दृष्ट्वा गाधिसुतः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ १९॥ अलं ते घृणया राम पापा दुष्टचारिणी । यज्ञविघ्नकरी यक्षी पुरा वर्धेत मायया ॥२०॥ वध्यतां तावदेवैषा पुरा संध्या प्रवर्तते । रक्षासि संध्याकालेषु दुर्धर्षाणि भवन्ति हि ॥ २१ ॥ इत्युक्तस्तु तदा यक्षीमश्मवर्षाभिवार्षिणीम् । दर्शयञ्चब्दवेधित्वं तां रुरोध स सायकैः ॥ २२ ॥ सा रुखा बाणनालेन मायावलसमन्विता । अभिदुद्राव काकुत्स्थ लक्ष्मणं च विनेदुषी ॥ २३ ॥ तामापतन्ती वेगेन विक्रान्तामशनीमिव । ताडकां विकृताकारां जिघांसन्ती मुदारुणाम् ॥ २४ ॥ महाभ्रचयसंकाशां समुच्छ्रितभुनद्वयाम् । विव्याधोरसि बाणेन चन्द्रार्धाकारवर्चसा ॥ २५ ॥ सा तेन वजपातेन बाणेन भृशविक्षता । ववाम रुधिरं भूरि पपात च ममार च ॥ २६ ॥ तां हतां भीमसंकाशां दृष्ट्वा सुरपतिस्तदा । साधु साध्विति काकुत्स्थं सुराश्च समपूजयन् ॥ २७ ॥ उवाच स भृशं प्रीतः महस्त्राक्षोम्बरे स्थितः। सह सर्वामरगणैर्विश्वामित्रमिदं वचः ॥ २८ ॥ मुने कौशिक पश्यास्मान्देवान्सेन्द्रानुपस्थितान् । तोपिताकर्मणानेन रामस्यामिततेजस' ॥ २९ ॥ अस्मानियोगान्द्र ते स्नेहं दर्शय राघवे । तपोयोगवलेनैनमाप्याययितुमर्हसि ॥ ३० ॥ प्रजापतिसुताच्चैव रुशाश्चाद्राजसत्तमात् । यान्यवाप्तानि तेस्त्राणि तान्यस्मै प्रतिपादय ॥ ३१ ॥ पात्रभूतो हि ते ब्रह्मस्तवानुगमने रतः। कर्तव्ये सुमहत्कार्यमस्माकं राजसूनुना ॥ ३२ ॥ .. 15 20 25 ·सर्गः ५९। 5 बालकाण्डम् । एवमुक्त्वा सुराः सर्वे जम्मुईष्टा यथागतम्।। विश्वामित्रं पूजयन्तस्ततः संध्या प्रवर्तते ॥ ३३ ॥ ततो मुनिवरः प्रीतस्ताडकावतोपितः । रामं मूर्धन्युपापाय इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३४ ॥ इहाद्य रजनी राम वसा शुमदर्शन । श्वः प्रमाते गमिप्यामस्तवाश्रमपदं मम ॥ ३५ ॥ विश्वामित्रवचः श्रुत्वा दृष्टो दशरथात्मनः । उवास रननों तत्र ताडकाया वने मुखम् ॥ ३६ ॥ मुक्तशापं वनं तच्च तस्मिन्नेव तदाहनि । रमणीयं विबभ्राज यथा चैत्ररथं वनम् ॥ ३७॥ निहत्य तां यक्षसुतां स राम. प्रशस्पमानः सुरसिद्धसंघ। उवास तस्मिन्मुनिना सहैव प्रमातवेलां प्रति बोध्यमानः ॥ ३८ ॥ इति बालकाण्डे ताडकावधो नामाष्टाविंशः सर्गः ।। २८ ।। 10 15 20 अथ तां रजनीमुख्य विश्वामित्रो महामुनिः । प्रहस्य राघवं वाक्यमुवाच मधुरस्वरम् ॥ १ ॥ परितुष्टोस्मि मद्रं ते रानपुत्र महायशः । प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्यस्त्राण्यशेषतः ॥ २ ॥ देवासुरगणान्वापि सगन्धर्वोरगान्मुदि । येरमित्रान्मतह्यानी धेशीकृत्य नयिष्यसि ॥ ३ ॥ भीतिदायं च दास्यामि सर्वाण्यत्राणि सर्वशः । यान्यहं वेभि काकुत्स्य पात्र होपां मतोसि मे ॥ ४ ॥ दण्डचक्र महद्दिव्यं तव दास्यामि राघव । धर्मचक्र ततो वीर कालचक्र तथैव च ॥५ विष्णुचक्रमपात्युग्रमेन्द्रं चक्रं च दुर्भयम् । बजमस्त्रं नरश्रेष्ठ शैवं शूलवरं तथा ॥६ 25 10 ·॥ 5 10 बालकाण्डम् । सर्ग:२९॥ असं ब्रह्मशिरश्चैव ऐषीकमपि राघव । ददामि ते महाबाहो माझमस्त्रमनुत्तमम् ॥ ७॥ गदे वे चैव काकुत्स्य मोदकोशिखरे शुभे । प्रदीप्ते नरशार्दूल प्रयच्छामि नृपात्मन ॥ ८ धर्मपाशं तथैवास्त्रं कालपाशं च दुर्जयम् । वारुणं चापि ते पाशं ददामि परमार्चितम् ॥ ९॥ शुष्काढ़े चाशनी राम गृहाणेमे मयोद्यते । पैनाकमपि चैवास्त्रमस्त्रं नारायणं तथा ॥ १० ॥ आग्नेयमत्रं दयितं शिखरं नाम नामतः । वायव्यं मथनं नाम ददामि तव चानघ ॥ ११॥ अस्त्रं हयशिरो नाम क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च । शक्ती च द्वे गृहाणेमे अमोघां विजयां तथा ॥ १२ ॥ कड्कालमुशलं घोरं कापालमप कङ्कणम् । धारयन्त्यसुरा यानि ददाम्येतानि सर्वशः ॥ १३ ॥ वैद्याधरं महास्त्रं च नन्दनं नाम नामतः । असिरत्नं महाबाहो ददामि नृवरात्मज ॥ १४ ॥ गान्धर्वमस्त्रं दयितं मोहनं नाम नामतः । प्रस्वापनमशमने दमि सौर्य च राघव ॥१५॥ वर्षणं शोषणं चैव संतापनविलेपने । मदनं चैव दुर्धर्ष कन्दर्पदयितं तया ॥ १६ ॥ रक्तामिपादं पैशाचं कौवेरं च ददामि ते। राक्षसं चारिसैन्यानां श्रीधृतिप्राणनाशनम् ॥ १७ ॥ सत्यं चैवानृतं चास्त्रं महामायास्त्रमेव च । सौरं तेनाप्रमं नाम परतेजोपकर्षणम् ॥ १८ ॥ सोमास्त्रं शिशिरं नाम त्वाष्ट्रं चापि सुदामनम् । मारणं चास्त्रमनितं शीतेषुमपि मानवम् ॥ १९॥ एवमादीनि चास्त्राणि ददामि दयितोसि मे। गृहाणैतानि मत्तस्त्वमस्त्राणि नृवरात्मन ॥२०॥ 15 20 25 .

·सर्गः २०॥ बालकाण्डम् । 5 स्थितस्तु प्रामुखो भूत्वा शुचिर्मुनिवरस्तदा । ददौ रामाय सुप्रीतो मन्त्रग्राममनुत्तमम् ॥ २१ ॥ सवैसंग्रहणं येषां देवतैरपि दुर्लभम् । तान्यस्त्राणि तदा विप्रो राधवाय न्यवेदयत् ॥ २२॥ जपतोय मुनेस्तस्य मन्तग्राममशेषतः । उपतस्थुर्महास्त्राणि मूर्तिमन्ति नृपात्मनम् ॥ २३ ॥ ऊचुश्च मुदिता रामं सर्वे प्राअलयस्तदा । इमे स्म परमोदार किंकरास्तव राघव ॥ २६ ॥ प्रतिगृह्य च काकुत्स्थः समालम्य च पाणिना मानसा मे मविप्यध्वमिति तानम्यचोदयत् ।। २५ ॥ ततः प्रीतमना रामो विश्वामित्रं महामुनिम् । अमिवाय महातेजा गमनायोपचक्रमे ॥ २१ ॥ इति वालकाण्डे अस्त्रनामप्रदानं नामकोनत्रिंशः सर्गः ॥ २९ ॥ 10 15 20 प्रतिगृह्य ततोत्राणि प्रहृष्टवदनः शुचिः। गच्छन्नेव च काकुत्स्यो विश्वामित्रमपाब्रवीत् ॥ १ ॥ गृहीतास्त्रोस्मि भगवन्दुराधर्षः सुरैरपि । अस्त्राणां वहमिच्छामि संहारान्मुनिपुंगव ॥ २॥ एवं युवति काकुत्स्ये विश्वामित्रो महातपाः । संहारान्व्यानहाराप धृतिमान्सुव्रतः शुचिः ॥ ३ ॥ सत्यवन्तं सत्यकीति धृष्टं रमसमेव च । प्रतिहारतरं नाम परोमुखमवाड्युखम् ॥ ४ लक्ष्यालक्ष्याविमौ चैव दृढनाममुनामको । दशातशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतीदरौ ॥५॥ ज्योतिष शकुनं चैव नैरास्यविमलावुमौ । यौगन्धरविनिद्रो च दैत्यप्रमथनौ तथा ॥६॥ करवीर रति चैव धनधान्यं च राघव । नृम्मकं स्वर्णनामं च संघानवरणावुमौ ॥ ७ 25 ·बालकाण्डम् । सर्गः ३० . 5 10 रुशाश्वतनयानाम मास्वरान्कामरूपिणः । प्रतीच्छ मम भद्रं ते पानमूतौसि राघव ॥८॥ बादमित्येव काकुत्स्थो विश्वामित्रात्तपोधनात् । जग्राह तानपि तथा स्तम्मकानिपुजम्मकान् ॥९॥ दिव्यमूर्तिधरास्ते हि दिव्यामरणभूषिताः । केचिदङ्गारसदृशाः केचिडूमोपमास्तथा ॥ १० ॥ ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा रामं मधुरभाषिणः । इमे स्म वशगा राम शाधि नस्त्वमिह स्थितान् ॥ ११ ॥ गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुनन्दनः । मानसाः कार्यकालेषु साहाय्यं मे करिप्यथ ॥ १२ ॥ अथ ते राममामन्त्र्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । एवमस्त्विति चैवोक्त्वा प्रतिनग्मुर्यथागतम् ॥ १३ ॥ तान्विसृज्य ततो रामो विश्वामित्रं महामुनिम् । गच्छन्नेवाथ मधुरं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ १४ ॥ किमेतन्मेघसंकाशं पर्वतस्याविदूरतः । वृक्षखण्डमितो भाति परं कौतूहल हि मे ॥ १५ ॥ दर्शनीय मृगाकीर्ण मनोहरमतीव च । नानाप्रकारैः शकुनैर्वल्गुनादैरलकृतम् ॥ १६ ॥ निसृताः स्म मुनिश्रेष्ठ कान्ताराद्रोमहर्षणात् । अनया त्ववगच्छामि देशस्य मुखवत्तया ॥ १७ ॥ सर्व मे शंस भगवन्कस्याश्रमपदं त्विदम् । सप्राप्ता यत्र ते पापा ब्रह्मना दुष्टचारिणः ॥ १८ ॥ तव यज्ञस्य विनाय दुरात्मानो महामुने । भगवस्तस्य को देशः सा यत्र तव याज्ञिकी ॥ १९ ॥ रक्षितव्या क्रिया ब्रह्मन्मया वघ्याश्च राक्षसाः । एतत्सवं मुनिश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥ २० ॥ इति यालकाण्डे संहारपदानं नाम त्रिंशः सर्गः॥३०॥ 15 20 .

·सर्गः । ७७ बालकाण्डम् । 10 अथ तस्याप्रमेयस्य तहनं परिष्टच्छतः। विश्वामित्रो महातेजा व्याख्यातमुपचक्रमे ॥ १ ॥ इह राम महाबाहो विष्णुदेवनमस्कतः । तपश्चरणयोगार्यमुवास स महातपाः ॥ २ ॥ एप पूर्वाश्रमो राम वामनस्य महात्मनः । सिद्धाश्रम इति ख्यातः सिद्धो पत्र महातपाः ॥ ३ ॥ अमिभूय च देवेन्द्रं पुरा वैरोचनिर्वलिः । त्रैलोक्यराज्यं बुभुने वलोत्सेकमदान्वितः ॥ ४ ॥ ततो बलौ तदा यज्ञं यजमाने मयार्दिताः। इन्द्रादयः मुरगणा विष्णुमूरिहाश्रमे ॥ ५ ॥ बलिरोचनिर्विष्णो यजतेसौ महाबलः॥ कामदः सर्वभूतानां महदिरमुराधिपः ॥ ६ ॥ ये चैनमभिवर्तन्ते याचितार इतस्ततः । यच्च यत्र ययावञ्च सर्व तेम्यः प्रयच्छति ॥ ७ ॥ स त्वं सुरहितार्थाय मायायोगमुपाश्रितः । वामनत्वं गतो विष्णो कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥ ८ ॥ एतस्मिन्नन्तरे राम कश्यपोग्निसमममः । अदित्या सहितो राम दीप्यमान इवौनसा ॥ १ ॥ देवीसहायो मगवान्दिव्यवर्षसहस्त्रकम् । व्रतं समाप्य वरदं तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ १० ॥ तपोमयं तपौराशि तपोमूर्ति तपोधनम् । तपसा त्वां मुतप्तेन पश्यामि पुरुषोत्तमम् ॥ ११ ॥ शरीरे तव पश्यामि जगत्सर्वमिदं प्रभो । त्वमनादिरनिर्देश्यस्त्वामहं शरणं गतः ।। १२ ।। तमुवाच हरिः प्रीतः कश्यां धूतकरमपम् । वरं वरय भद्रं ते वराहोसि मतो मम ॥ १३ ॥ तच्छुत्वा वचनं तस्य मारीचः कश्यपोग्वीत् । पुत्रत्वं गच्छ मगवन्नदित्या मम चानव ॥ १४ ॥ 15 20 ·5 10 वालकाण्डम् । सर्गः३१॥ भ्राता भव यवीयांस्त्वं शक्रस्यासुरसूदन । शोकार्तानां तु देवानां साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ १५ ॥ अथ विष्णुर्महातेजा अदित्या समनायत । छत्री भिक्षुकरूपेण कमण्डलुशिखोज्ज्वलः ॥ १६ ॥ एवमुक्तः सुरैर्विष्णुमिनं रूपमास्थितः । वैरोचनिमुपागम्य त्रीन्ययाचात्मनः क्रमान् ॥ १७ ॥ लब्ध्वा च त्रीन्क्रमान्विष्णुः कृत्वा रूपमथाद्भुतम् । त्रिभिः क्रमैस्तदा लोकानाजहार त्रिविक्रमः ॥ १८ ॥ एकेन हि पदा कृत्स्नां पृथिवीं सोध्यतिष्टत । द्वितीयेनाव्ययं व्योम द्यां तृतीयेन राघव ॥ १९ ॥ तं चासुरं बलिं कृत्वा पातालतलवासिनम् । त्रैलोक्यराज्यमिन्द्राय ददावुद्धृत्य कण्टकम् ॥ २० ॥ तेनैव पूर्वाध्युपित आश्रमः पुण्यकर्मणा । मयापि भत्या तस्यैप वामनस्य निषेव्यते ॥ २१ ॥ एनमाश्रममायान्ति राक्षसा विनकारिणः । अत्र ते पुरुषव्याघ्र हन्तव्या दुष्टचारिणः ॥ २२ ॥ अद्य गच्छामहे राम सिद्धाश्रममनुत्तमम् । तदाश्रमपदं तात तवाप्येतद्यथा मम ॥ २३॥ इत्युक्त्वा परमप्रीतो गृह्य रामं सलक्ष्मणम् । प्रविशन्नाश्रमपदं व्यरोचत महामुनिः ॥ २४ ॥ तं दृष्ट्वाभ्यागतं दूरासिद्धाश्रमनिवासिनः । उत्पत्योत्पत्य सहसा विश्वामित्रमपूजयन् ॥ २५ ॥ प्रविष्टाय ददुश्चास्मै पाद्याव्सनसत्क्रियाम् । तथैव राजपुत्राभ्यामकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥ २६ ॥ मुहूर्तमथ विश्रान्तौ रामपुत्रावरिंदमौ । प्राञ्जली मुनिशार्दूलमूचतू रघुनन्दनौ ॥ २७ ॥ अद्यैव दीक्षां प्रविश भद्रं ते मुनिपुंगव । सिद्धाश्रमोयं सिद्धः स्यात्सत्यमस्तु वचस्तव ॥ २८ ॥ 15 20 25 ·७९ सर्गः २२ । नालकाण्डम् । एवमुक्तो महातेना विश्वामित्रो महानृषिः । प्रविवेश तदा दीतां नियतो नियतेन्द्रियः ॥ २९ ॥ कुमारावपि तां रात्रिमुपित्वा मुप्तमाहितो । प्रमातकाले चोत्थाय पूर्व संध्यामुपास्य च ॥ ३० ॥ स्टष्टोदकं शुची नापं समाप्य नियमेन च । हुतामिहोत्रमासीनं विश्वामित्रमवन्दताम् ॥ ३१ ॥ इति बालकाण्डे सिद्धाश्रमनिवासी नामकविंशः सर्गः ॥ ३१ ।। . 5 10 15 अथ तौ देशकालज्ञौ राजपुत्रावरिंदमौ । कालयुक्तमिदं वास्यमबूतरं कौशिक मुनिम् . १ ॥ मगवञ्छ्रोतुमिच्छावो यस्मिन्काले निशाचरौ । संरक्षणीयौ तौ हि नातिवर्तेत तत्क्षणम् ॥ २ ॥ एवं बुवाणी काकुत्स्थौ स्वरमाणो युयुत्सया । सर्वे ते मुनयः प्रीताः प्रशशंमपात्मजौ ॥ ४॥ अद्यप्रमृति पात्रं रक्षतं राघवौ युवाम् । दीक्षां गतो ह्येष मुनिर्मोनित्वं च गमिप्यति ॥ ४ ॥ तो तु तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां मावितात्मनाम् । अनिद्री पडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम् ॥ ५ ॥ उपासांचक्रतुऊरी यत्तो परमपन्विनौ । ररक्षतुर्मुनिवरं विश्वामित्रमारदमौ ॥ ६ ॥ अथ काले गते तस्मिन्पष्ठेहनि समागते । सौमित्रिमब्रवीद्रामो यत्तो भव समाहितः ॥ ७ ॥ अद्यपूर्व महाघोरा राक्षसा न समागताः । अस्मिन्दिने महाघोरं रक्षसामावयोर्मघम् ॥ ८॥ रामस्येवं त्रुवाणस्य त्वरितस्य युयुत्सया । मनज्वाल तदा वेदी सोपाध्यायपुरोहिता ॥ ९॥ सदर्भचमसनुका ससमित्कुसुमोचया । मन्तवञ्च यथान्यायं यज्ञोसौ संमवर्तते ॥ १० ॥ 20 ·८० बालकाण्डम् । सर्गः:३२॥ . 5 10 अथाकाशे महान्छब्दः प्रादुरासीद्भयानकः। आवार्य गगनं मेघो यथा प्रावृषि दृश्यते ॥ ११ ॥ तथा मायां विकुर्वाणी राक्षसावम्यधावताम् । मारीचश्च सुआहुश्च तयोरनुचराश्च ये ॥ १२ ॥ आगम्य भीमसंकाशा रुधिरोधानवासृजन् । सहसामिद्रुतात्रामस्तानपश्यत्ततो दिवि ॥ १३ ॥ स तानापततो दृष्ट्वा रुधिरौघप्रवर्षिणः । उवाच लक्ष्मणं वाक्यं रामो राजीवलोचनः ॥ १४ ॥ पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तानाक्षसापिशिताशनान् । मानवास्त्रसमाधूताननिलेन यथा धनान् इत्युक्त्या मानवास्त्रं च चापे संघाय वेगवान् । चिक्षेप परमद्धो मारीचोरसि राघवः ॥ १६ ॥ स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहितः । संपूर्ण योजनशतं क्षिप्तः सागरसंप्लवे ॥ १७ ॥ विचेतनं विधूर्णन्तं शीतेषु वलपीडितम् । निरस्तं दृश्य मारीचं रामो लक्ष्मणमबवीत् ॥ १८ ॥ पश्य लक्ष्मण शीतेषु मानवं मन्तसंहितम् । मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्वियुज्यते ॥ १९ ॥ इमानपि वधिप्यामि निर्घणान्दुष्टचारिणः। राक्षसान्पापकर्मस्थान्यजनान्रुधिराशनान् ॥ २० ॥ संगृह्यास्त्रं ततो रामो दीप्तमाग्नेयमुत्तमम् । सुबाहूरसि चिक्षेप स विद्धः प्रापतद्भुवि ॥ २१ ॥ शेषान्यायव्यमादाय निजघान महायशाः । राघवः परमोदारो मुनीनां मुदमावहन् ॥ २२ ॥ . स हत्वा राक्षसान्सर्वान्यज्ञप्राबधुनन्दनः । ऋपिभिः पूनितस्तत्र ययेन्द्रो विनये पुरा ॥ २३ ॥ अय यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनिः । निरीतिका दिशो दृष्ट्य-काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ ५४ । 15 20 ·८२ वालकाण्डम् । सर्ग, ३३॥ 10 आयागभूत नृपतेस्तस्य वेश्मनि रावव । अर्चित विविधैर्गन्धैधूपैश्चागुरुगन्धिभि ॥ १३ ॥ तथेत्युक्त्वा ततो राम प्रयातुमुपचक्रमे । विश्वामित्रपुरोगैस्तैर्महर्षिभिरुदारधी ॥ १४ ॥ विश्वामित्रोथ भगवानामन्त्र्य वनदेवता । उवाद ततो वाक्य यियासुर्मिथिला प्रति ॥ १५ ॥ स्वस्ति वोस्तु गमिप्यामि सिद्ध सिद्धाश्रमादहम् । उत्तरे जाह्नवीतोरे हिमवन्त शिलोच्चयम् ॥ १६ ॥ प्रदक्षिणमुपावृत्य तत सिद्धाश्रमं मुनि । उत्तरा दिशमुद्दिश्य प्रस्थातुमुपचक्रमे ॥ १७ ॥ त व्रजन्त मुनिवरमन्वीयुरनुसारिण । शकटीशतमात्र च प्रयाणे ब्रह्मवादिन ॥ १८ ॥ मृगपक्षिगणाश्चैव सिद्धाश्रमनिवासिन । अनुजग्मुर्महात्मान विश्वामित्र तपोनिधिम् ॥ १९॥ ते गत्वा दूरमध्वान लम्बमाने दिवाकरे । वास चकुर्मुनिगणा शोणतीर समागता ॥२० गते त्वस्त दिनकरे स्नात्वा हुतहुताशना । विश्वामित्र पुरस्कृत्य निषेदुरमितौनस ॥ २१ ॥ रामोपि सहसौमित्रिरभिवाद्य तपोधनान् । निपसादाभितस्तस्य विश्वामित्रस्य धीमत ॥ २२॥ अथ रामोञ्जलिं रुत्वा विश्वामित्रमृपि तदा । पप्रच्छ नरशार्दूल कौतूहल समन्धित ॥ २३ ॥ भगवान्को न्वय देश समृद्धजनशोभित । श्रोतुमिच्छामि भद्र ते वक्तुमर्हसि तत्वत ॥ २४ ॥ चोदितो रामवाक्येन तस्य देशस्य विस्तरम् । विश्वामित्रो महातना व्याहतुमुपचक्रमे ॥ २५ ॥ ति पालफाण्डे शोणतीरनियासो नाम प्रयस्त्रिंशः सर्गः ॥३३॥ 10 20 4 ·सर्गः ३८॥ बालकाण्उम् । 10 ब्रह्मयोनिमहानासीत्कुशो नाम जनाधिपः । अलिष्टवतधर्मज्ञः सज्जनप्रतिपूजकः ॥ १ ॥ स महात्मा कुलीनायां जायायां सुमहाबलान् । वेदा जनयामास चतुरः सहसीन्सुतान् ॥ २॥ कुशाम्ब कुशनाभं च अमूर्तरजसं वसुम् । दीप्तियुक्तान्महोत्साहान्क्षत्रधर्मचिकीर्षया ॥ ३ ॥ तानुवाच कुशः पुत्रान्धर्मिष्टान्सत्यवादिनः । क्रियतां पालनं पुत्रा धर्म प्राप्स्यथ पुष्कलम् ॥ ४ ॥ कुशस्य वचनं श्रुत्वा चत्वारो लोकसंमताः । निवेशं चक्रिरे सर्वे पुराणां नृपरास्तदा ॥५॥ कुशाम्बस्तु महातेजा कोशाम्बीमकरोत्पुरीम् । कुशनाभस्तु धर्मात्मा पुरं चक्रे महोदयम् ॥ ६ ॥ अमूर्तरजसो नाम धर्मारण्यं महीपतेः । मति: चके पुरवरं राजा वसुर्नाम गिरिव्रजम् ॥ ७ ॥ एपा वसुमती राम वसोस्तस्य महात्मनः । एते शैलवराः पञ्च प्रकाशन्ते समन्ततः ॥ ८॥ सुमागधी नदी रम्या मगधान्विश्रुता ययौं । पञ्चानां शैलमुख्यानां मध्ये मालेव शोभते ॥ ९ ॥ सेपा हि मागधी नाम वसोस्तस्य महात्मनः । पूर्वाभिचरिता राम सुक्षेत्रा सस्यमालिनी ॥ १० ॥ कुशनाभस्तु राजर्पिः कन्याशतमनुत्तमम् । जनयामास धर्मात्मा घृताच्यां रघुनन्दन ॥ ११ ॥ रूपयौवनशालिन्यस्ताः कदाचित्स्वलंकृताः । उद्यानभूमिमागम्य प्रावृपीव शतदाः ॥ १२ ॥ गायन्त्यो नृत्यमानाश्च वादयन्त्यश्च राघव । आमोदं परमं जग्मुर्वराभरणभूपिताः ॥ १३ ॥ अथ ताबारुसङ्गिी रूपेणाप्रतिमा मुवि । दृष्ट्वा सर्वात्मको वायुरिदं वचनमब्रवीत् ।। 15 10 ·८४ सर्गर ३४ 5 10 बालकाण्डम् । अह व. कामये सर्वा भार्या मम भविष्यथ । मानुष्यस्त्यज्यता भावो दीर्घमायुरवाप्स्यथ ॥ १५ ॥ चल हि यौवन नित्य मानुषेषु विशेषत । अक्षय यौवनं प्राप्ता अमर्यश्च भविष्यथ ॥ १६ ॥ तस्य तद्वचन श्रुत्वा वायोरकिष्टकर्मण ! अपहास्य ततो वाक्य कन्याशतमथाववीत् ॥ १७ ॥ अन्तश्चरसि भूताना सर्वेपा किल मारुत । प्रभावना. स्म ते सर्वा किमस्मानवमन्यसे ॥ १८ ॥ कुशनाभमुता सर्वा समर्थाश्च सुरोत्तम । स्थानाच्यावयितु देव रक्षामस्तु कुल वयम् ॥ १९॥ मा भन्म कालो दुर्मेध पितर सत्यवादिनम् । नावमन्य स्वधर्मेण स्वयवरमुपास्महे ॥ २० ॥ पिता वै प्रभुरस्माक दैवत परम हि स । यस्य नो दास्यति पिता स नो मर्ता भविष्यति ॥ २१ ॥ तासा तद्वचन श्रुत्वा वायु परमकोपन । प्रविश्य सर्वगात्राणि वभञ्ज भगवान्प्रभु ॥ २२ ॥ ता कन्या वायुना भग्ना विविशुपतेर्गृहम् । प्रापतन्मुधि सभ्रान्ता सलज्मा साझुलोचना ॥ २३ ॥ सच ता दयिता दीना कन्या परमशोमा । दृष्ट्वा मनास्तदा राना सभ्रान्त इदमबवीत् ॥ २४ ॥ किमिद कय्यता पु-य यो धर्ममवमन्यते । कुन्ना केन रुना मश्रेिष्टन्त्यो नाभिभापथ ॥ २५ ॥ तस्प तद्वचन श्रुत्वा कुशनामस्य धीमत । शिरोभिधरणो स्पृश्न कन्याशतमभापत ॥ २६ ॥ वायु सर्वात्मको रानन्धर्षयिनुमिच्छति । जगुम मार्गमास्याय न धर्म प्रत्यवेक्षते ॥ २७ ॥ सोलाभिरुक्क सांभिर्वायु कामवश गत । पितृमत्य स्म मद ते स्वचन्दे न वय स्थिता ॥२८॥ 20 .

·सर्ग ३ । वालकाण्डम् । 10 पितर नो वृणीष्व त्व यदि नो दास्यते तव । न वय खेरचारिण्य प्रसीद भगवन्निति ॥ २९ ॥ तेन पापानुबन्धेन वचन न प्रतीच्छता । एव ब्रुवन्त्य सर्वा स्म वायुनाभिहता भृशम् ॥ ३० ॥ तासा तु वचन श्रुत्वा रामा परमधार्मिक । प्रत्युवाच महातेना कन्याशतमनुत्तमम् ॥ ३१ ॥ क्षान्त क्षमावता पुश्य कर्तव्य सुमहत्कृतम् । ऐकमत्यमुपागम्य कुल चावेक्षितं मम ॥ ३२ ॥ अलकारो हि नारीणा समा तु पुरुपत्य वे। दुष्कर तब वे क्षान्त त्रिदशेष विशेषत ॥ ३३ ॥ क्षमा दान क्षमा सत्य क्षमा यज्ञश्च पुत्रिका । क्षमा यश क्षमा धर्म क्षमाया धिष्ठित जगत् ॥ ३४ ॥ प्रदानसमय चैव मन्येह वोद्य सर्वश । गम्यतामिष्टत पुन्यश्चिन्तयिष्यामि वो हितम् ॥ ३५ ॥ विसृज्य नेव ता कन्यास्तत स नृपसत्तम । तासा प्रदान धर्मज्ञो मन्त्रयामाप्त मन्तिभि ॥ ३६॥ यद्वायुना च ता कन्यास्तत्र कुन्नीरता पुरा । कान्यकुन्नमिति ख्यात तत प्रभृति तत्पुरम् ॥ ३७ ॥ एतस्मिन्नेन काळे तु चूली नाम महाद्युति । ऊर्ध्वरेता शुभाचारो ब्राह्म तप उपागमत् ॥ ३८ ॥ तपस्यन्तमृपि तत्र गन्धर्वी पर्युपासते । सोमदानाम भद्र त अमितनया तदा ॥ ३९ ॥ साचत प्रगता भूत्वा शुश्रूपगपरायणा । उवासे काले धर्मिष्ठा तस्यास्तुष्टोमवगुरु ॥ ४० ॥ स च ता कालयोगेन प्रोवाच रघुनन्दन । परितुष्टोस्मि भद्र ते किं करोमि तव प्रियम् ॥ ४१ ।। परितुष्ट मुनि ज्ञात्वा गन्धर्वी मधुरस्वरा । उवाच परमप्रीता वाक्यज्ञा वाक्यकोविदम् ॥ ४२ ॥ I .

·बालकाण्डम् । सर्गः ३६। 5 10 लक्ष्म्या समुदितो बाया ब्रह्मभूतो महातपा । ब्राह्मेण तपसा युक्त पुत्रमिच्छामि धार्मिकम् ॥ ४३ ।। अपतिश्चास्मि मद्र ते भार्या चास्मि न कस्यचित् । ब्राह्मणोपगत्तायास्त्व दातुमर्हसि मे मुतम् ॥ ४४ ॥ तस्या प्रसन्नो ब्रह्मर्पिर्ददौ पुत्रमनुत्तमम् । ब्रह्मदत्त इति ख्यात मानस चूलिन सुतम् ॥ ४५ ॥ स राजा ब्रह्मदत्तस्तु पुरीमध्यवसत्तदा । काम्पिल्या परया लक्ष्म्या देवराजो यथा दिवम् ॥ ४६ ॥ स बुद्धिं कृतवानाजा कुशनाम सुधार्मिक । ब्रह्मदत्ताय काकुत्स्थ दातु कन्याशत तदा ॥४७॥ तमाहूय महातेजा ब्रह्मदत्त महीपतिम् । ददी कन्याशत तस्मै सुमीतेनान्तरात्मना ।। ४८ ॥ यथाक्रम तथा पाणिं जग्राह रघुनन्दन । ब्रह्मदत्तो महीपालस्तासा देवपतिर्यथा ॥ ४९ ॥ स्पृष्टमात्रे तदा पाणौ विकुना विगतज्वरा । युक्त परमया लक्ष्म्या वी कन्याशत तदा ॥ ५० ॥ स दृष्ट्वा वायुना मुक्ता कुशनाभो महीपति । बभूव परमप्रीतो हर्षे लेभे पुन पुन ॥ ११ ॥ रुतोद्वाह तु रानान ब्रह्मदत्त महीपति । सदार प्रेपयामास स्वपुरं परमार्चितम् ॥ १२ ॥ यथान्यायं च गन्धर्वी स्नुपास्ता प्रत्यनन्दत । स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च ता कन्या कुशनाम प्रशस्य च ॥ १३॥ इति बालकाण्डे ब्रह्मदत्तविवाहो नाम चतुरित्रंशः सर्ग ॥ ३४ ॥ 15 . स्तोहाहे गते तस्मिन्ब्रह्मदत्ते नराधिपे । अपुत्र कुशनाभीय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत् ॥ १॥ इश्या तु वर्तमानाया कुशनाम महीपतिम् । उवाच परमोदारो कुशो ब्रह्मसुतस्तदा ॥ २॥ .

·10 तर्गः ३५। बालकाण्डम् । पुत्रस्ते सदृश. पुत्र भविष्यति मुधार्मिक । गाधिः प्राप्स्यसि येन त्वं कीर्ति लोकेषु शाश्वतीम् ॥ ३ ॥ एवमुक्त्वा कुशो राम कुशनाभं महीपतिम् । जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोक सनातनम् ॥ ४ ॥ कस्यचिवथ कालस्य कुशनाभस्य धीमत. जझे परमधर्मिष्टो गाधिरित्येव नामत ॥ ५ ॥ स पिता मम धर्मात्मा गावि सत्यपराक्रम । कुशवंशप्रसूतोस्मि गाधिजो रघुनन्दन ॥ ६ ॥ पूर्वना भगिनी चापि मम राघव मुव्रता । नाना सत्यवती नाम नाचोके प्रतिपादिता ।। ७ ॥ सशरीरा गता स्वर्ग भर्तारमनुवर्तिनी । कौशिकी परमोदारा मा प्रवृत्ता महानदी ॥ ८ ॥ दिव्या पुण्योदका रम्या हिमवन्तमुपाश्रिता । लोकस्य हितकामाय प्रवृत्ता भगिनी मम ॥ ९ ॥ ततोहं हिमवत्पार्थे वसामि नियत सुखम् । भगिन्या स्नेहसंयुक्त कौशिक्या रघुनन्दन || १० ॥ सा तु सत्यवती पुण्या सत्यधर्म प्रतिष्ठिता । पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरिता वरा ॥ ११ ॥ अह हि नियमाद्राम हित्वा ता समुपागत । सिद्धाश्रममनुमाप्य सिहोस्मि तव तेनसा ॥ १२ ॥ पा राम ममोत्पत्ति स्वस्य वंशस्य कीर्तिता। देशस्य च महानाहो यन्मा त्व परिपृच्छसि ॥ १३ ॥ गतोरात्र काकुत्स्थ कथा कथयतो मम । निद्रामभ्येहि भद्र ते मा भूविनोध्वनीह न ॥ १४ ॥ निप्पन्दास्तरवः सर्वे निलोना मृगपक्षिण। नैशेन तमसा व्याप्ता दिशश्व रघुनन्दन ॥ १५ ॥ शनैर्वियुज्यत. संध्या नभो नेरिवावृतम् । नक्षत्रतारागहन ज्योतिर्मिरवमासते ॥ १६॥ 15 20

·वालकाण्डम् ।
सर्ग: ३१।
..
5
उत्तिष्ठते च शीतांशुः शशी लोकतमोनुदः ।
हादयन्प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया स्वया ॥ १७॥
नैशानि सर्वभूतानि प्रचरन्ति ततस्ततः ।
यक्षराक्षससंघाश्च रौद्राश्च पिशिताशनाः ॥ १८ ॥
एवमुक्त्वा महातेजा विरराम महामुनिः ।
साधु साध्विति ते सर्वे मुनयो ह्यभ्यपूजयन् ॥ १९ ॥
कौशिकानामयं वंशो महान्धर्मपरः सदा ।
ब्रह्मोपमा महात्मानः कुशवंश्या नरोत्तमाः ॥ २० ॥
विशेषेण भवानेव विश्वामित्रो
महायशाः।
कौशिकी सरिता श्रेष्ठा कुलोद्योतकरी तव ॥ २१ ॥
इति तैर्मुनिशार्दूलेः प्रशस्तः कुशिकात्मजः ।
निद्रामुपागमच्छ्रीमानस्तं गत इवांशुमान् ॥ २२ ॥
रामोपि सहसौमित्रिः किचिदागतविस्मयः ।
प्रशस्य मुनिशार्दूलं निद्रां समुपसेवते ॥ २३ ॥
15 इति वालकाण्डे विश्वामित्रवंशकीर्तनं नाम पञ्चविंशः सर्गः ॥३॥
10
उपास्य रात्रिशेपं तु शोणकुले महर्षिभिः ।
निशायां सुप्रभाताया विश्वामित्रोभ्यभापत ॥ १ ॥
सुप्रभाता निशा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तने ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते गमनायाभिरोचय ॥ २ ॥
तच्छुत्वा वननं तस्य कृत्वा पोवादिकी क्रियाम् ।
गमनं रोचयामास वास्यं चेदमुवाच ह ।। ३ ॥
अयं शोणः शुभनलोगाधः पुलिनमण्डितः ।
कतरेण पथा ब्रह्मन्संतरियामहे वयम् ॥ ४ ॥
एवमुक्तस्तु समेण विश्वामित्रोववादिदम् ।
एप पन्या मयोद्दिष्टो येन यान्ति महर्षयः ॥५॥
ते गला दूरमधानं गतेदियसे तदा ।
नाहीं सरिता श्रेटा दगुनिसेविताम् ॥ ६॥

·सर्गः ५६. वालकाण्डम् । 10 तां दृष्ट्वा पुण्यप्तलिलां हंससारससेविताम् । वमूवुर्मुनयः सर्वे मुदिताः सहराघवाः ॥ ७ ॥ तस्यास्तीरे तदा सर्वे चकुर्वासपरिग्रहम् । ततः स्नात्वा यथान्यायं संतय पितृदेवताः ॥ ८॥ हुत्वा चैवाग्निहोत्राणि प्राश्य चामृतवद्धविः। विविशुद्भिवीतीरे शुभा मुदितमानसाः ॥ ९ ॥ विश्वामित्रं महात्मानं परिवार्य समन्ततः। निष्ठितास्ते यथान्यायं राववो च यथार्हतः ॥ १० ॥ संप्रदृष्टमना रामो विश्वामित्रमथाबवीत् । भगवञ्ोतुमिच्छमि गङ्गां त्रिपथगां नदीम् ॥ ११ ॥ चोदितो रामवाक्येन विश्वामित्रो महामुनिः । वृद्धिं जन्म च गङ्गाया वक्तुमेवोपचक्रमे ॥ १२ ॥ शैलेन्द्रो हिमवान्नाम धातूनामाकरो महान् । तस्य कन्याद्वयं जातं रूपेणाप्रतिम भुवि ॥ १३ ॥ या मेरुदुहिता राम तयोमीता सुमध्यमा । नाना मेना मनोज्ञा वे पत्नी हिमवतः प्रिया ॥ १४ ॥ तस्यां गङ्गेयमभवज्ज्येष्ठा हिमवतः सुता । उमा नाम द्वितीयाभूत्कन्या तस्येव राधव ॥ १५ ॥ अथ ज्येष्ठां सुराः सर्वे देवकार्यचिकीर्षया । 'शेलेन्द्र वरयामासुर्गङ्गां त्रिपथगां नदीम् ॥ १६ ॥ ददी धर्मेण हिमवांस्तनयां लोक स्वच्छन्दपथगां गङ्गां त्रैलोक्यहितकाम्यया ॥ १७ ॥ प्रतिगृह्य च गङ्गां ते त्रैलोक्यपथचारिणीम् । यधांगतं ययुर्देवाः कृतार्थनान्तरात्मना ॥ १८ ॥ या चान्या शैलदुहिता कन्यासीवुनन्दन । उग्रं सा व्रतमास्थाय तपतेपे तपोधना ॥ १९ ॥ उग्रेण तपसा युक्तां ददो शेलवरः मुताम् । रुद्रायानतिरूपाय उमां लोकनमस्रुताम् ॥ २०॥ 15 20 25 12 ·बाल काण्डम् । सर्गः ३७. इत्येते शैलराजस्य सुते राम वभूवतुः । गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा देवीना चाप्युमा वरा ॥ २१ ॥ सैपा सुरनदी रम्या शैलेन्द्रस्य सुता तदा । सुरलोकं समारूढा विपापा जलवाहिनी ॥ २२ ॥ इति वालकाण्डे गडोत्पत्ति म पत्रिंशः सर्गः ॥३६ ॥ 5 10 15 उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्नुभौ राधवलक्ष्मणौ । प्रतिनन्द्य कथा वीरावूचतुर्मुनिपुंगवम् ।। १ ।। धर्मयुक्तमिदं ब्रह्मन्कथितं परमं त्वया ! दुहितुः शैलराजस्य ज्येष्ठाया वक्तुमर्हसि ॥ २ ॥ त्रीन्पथो हेतुना केन प्वयेल्लोकपावनी । त्रिषु लोकेषु धर्मज्ञ कर्मभिः कैः समन्विता ॥ ३ ॥ तथा दुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रस्तपोधनः । निखिलेन कयां सर्वामृपिमध्ये न्यवेदयत ॥ ४ पुरा राम रुतोहाहः शितिकण्ठो महातपाः । उमा च स्पर्धया देवी मैथुनायोपचक्रतुः ॥ ५ ॥ तस्य संक्रीडमानस्य महादेवस्य धीमतः । शितिकण्ठस्य देव्याच दिव्यं वर्षशतं गतम् ॥ ६ ॥ एवं मन्मथयुद्धे तु तयोनासीत्पराजयः । न चापि तनयो राम तस्यामासीत्परंतप ॥ ७ ॥ ततो देवाः समुद्विग्राः पितामहपुरोगमाः । यदिहोत्पद्यते भूतं कस्तत्प्रतिसहिन्यते ॥ ८ ॥ तेभिगम्य सुराः सर्वे प्रणिपत्य वृषमध्वनम् । शितिकण्ठं महात्मानमिदं वचनमब्रुवन् ॥ ९ ॥ देवदेव महाभाग सर्वभूतहिते रत । सुराणां प्रणिपातेन प्रसाद कर्तुमर्हसि ॥ १० ॥ न लोका धारयिष्यन्ति तव तेनः मुरोत्तम ! ब्राह्मण तपसा युक्तो देव्या सह तपथर ॥१ 20 .

·सर्गः ३७। बालकाण्डम् । 10 त्रैलोक्यहितकामाय तेजस्तेनसि धारय । रस सर्वानिमालेलोकानालोकं कर्तुमर्हसि ॥ १२ ॥ देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकमहेश्वरः । वाढमित्यववीत्सर्वान्पुनश्चेदमुवाच ह ॥ १३ ॥ घारयिष्याम्यहं तेजस्तेजस्येव सहोमया । त्रिदशाः पृथिवीं चैव निर्वाणमधिगच्छतु ॥ १४ ॥ यदिदं सुमितं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम् । धारयिष्यति कस्तन्मे बुवन्तु सुरसत्तमाः ॥ १५ ॥ एवमुक्तास्ततो देवाः प्रत्यूचुर्वृषभध्वजम् । यत्तेजः क्षुभितं ह्यद्य तदरा धारयिप्यति ॥ १६ ॥ एवमुक्तः सुरपतिः प्रमुमोच महीतले । तेजसा एथिवी येन व्याप्ता सगिरिकानना ॥ १७॥ ततो देवाः पुनरिदमूचश्चापि हुताशनम् । आविश त्वं महातेजो रौद्रं वायुसमन्वितः ॥ १८ ॥ तदमिना पुनर्व्याप्तं तन्नातः श्वेतपर्वतः । दिव्यं शरवणं चैव पावकादित्यसंनिभम् । 'यत्र जातो महातेजाः कार्तिकेयोनिसंमवः ॥ १९ ॥ अयोमा च शिव चैव देवा कपिगणास्तथा। पूजयामासुरत्यर्थ सुप्रीतमनसस्ततः ॥ २० ॥ अथ शैलसुता राम त्रिदशानभिवोदय तान् । समन्युरशपत्सर्वान्कोवसरक्तलोचना ॥ २१ ॥ यस्मान्निवारिता चाहं संगता पुत्रकाम्यया । अद्यप्रभृति युप्माकमप्रजाः सन्तु पत्नयः ॥ २२ ॥ एवमुक्त्वा सुरान्सर्वाशशाप एथिवीमपि । अवने नेफरूपा त्व बहुभार्या भविष्यति ॥ १३ ॥ न च पुत्रकृता प्रीति मक्रोधकलुपीरता । प्राप्स्यसि त्वं सुदुर्मेधो मम पुत्रमनिच्छती ॥ २४ ॥ 15 . 20 25 ·२२ बालकाण्डम् । सर्ग १८॥ तान्सर्वान्त्रीडितान्दृष्ट्वा सुरान्सुरपतिस्तदा । गमनायोपचक्राम दिश वरुणपालिताम् ॥ २५ ॥ स गत्वा तप आतिष्ठत्पाद्ये तस्योत्तरे गिरे 1. हिमवत्ममवे शृङ्गे सह देव्या महेश्वर ॥ २६ ॥ एष ते विस्तरो राम शैलपुत्र्या निवेदित । गङ्गाया प्रभव चैव शृणु मे सहलक्ष्मण ॥ २७ ॥ इति वालकाण्डे उमामहात्म्य नाम सप्तत्रिंश. सर्गः ॥ ३७॥ 5 10 15 तपस्तम्यति देवेशे त्र्यम्बके विबुधास्तत । सेनापतिमभीप्सन्त पितामहमुपागमन् ॥ १ ॥ अबुवश्च मुरा सर्वे भगवन्त पितामहम् । प्रणिपत्य शुभं वाक्य सेन्द्रा सानिपुरोगमा ॥ २ ॥ यो न सेनापतिर्देव दत्तो भगवता पुरा । स तप परमास्थाय तप्यते स्म सहोमया ॥ ३ ॥ यदत्रानन्तर कार्य लोकाना हितकाम्यया। संविधत्व विधानज्ञ व हि न परमा गति ॥ ४ ॥ देवताना वच श्रुत्वा सर्वलोकपितामह । सान्त्वयन्मधुरैर्वात्यस्त्रिदशानिदमब्रवीत् ॥ ५ ॥ शैलपु-या यदुक्त तन्न प्रनास्यय पत्निपु। तस्या वचनमरिष्ट सत्यमेव न सशय ॥६॥ इयमाकाशगा गङ्गा यस्या पुत्र हुनाशन । जनयिष्यति देवाना सेनापतिमरिंदमम् ।। ७ ॥ ज्येष्ठा शैडेन्द्रगुहिता मानयिष्यति त मुतम् । उमायास्तद्वहुमन भविष्यति न सशय ॥८॥ तच्छुत्वा वचन तस्य स्वार्था सुनन्दन । प्रगिपत्य मुरा से पितामहमपूजयन् ॥९॥ ते गत्वा पर्वन राम केलास धातुमण्डितम् । अग्नि नियोनयामामु पुत्रार्थ सदेवता ॥ १० ॥ -0 ·सर्गः३८॥ बालकाण्डम् । 10 देवकार्यमिदं देव समाधत्व हुताशन। शैलपुत्र्यां महातनो गनायां तेन उत्सृन ॥ ११ ॥ देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गामभ्येय पावकः । गर्भ धारय पे देवि देवतानामिदं प्रियम् ॥ १२ ॥ इत्येतद्वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत् । स तस्या महिमां दृष्ट्वा समन्तादवकीर्यत ॥ १३॥ : समन्ततस्तु तां देवीमम्यपिञ्चत पावकः । सर्वस्त्रोतांसि पूर्णानि गङ्गाया रघुनन्दन ॥ १४ ॥ तमुवाच ततो गङ्गा सर्वदेवपुरोहितम् । अशक्ता धारणे देव तेमस्तव समुद्धतम् । दह्यमानामिना तेन संप्रन्यथितचेतना ॥ १५ ॥ अयायवादिदं गङ्गां सर्वदेवहुताशनः । इह हेमवते पादे गर्भोयं संनिवेश्यताम् ॥ १६ ॥ श्रुत्वा त्वग्निवचो गङ्गा तं गर्भमतिमास्वरम् । उत्सप्तर्न महतेनः स्रोतोम्यो हि तदानव ॥ १७ ॥ यदिदं निर्गतं तस्यास्तप्तनाम्बूनदप्रमम् । काञ्चन धरणी प्राप्तं हिरण्यममवत्तदा ॥ १८ ॥ तानं कायसं चापि तेण्यादेवाभ्यनायत । मलं तस्यामवत्तत्र पु सोसकमेव च ॥ १९ ॥ निक्षिप्तमात्रे गर्भे तु तेनोमिरभिरञ्जितम् । सर्वपर्वतसंनदं सौवर्णमभवदनम् ॥ २० ॥ नातरूपमिति ख्यातं तदामभूति रापन सोपण प्रादुरभवहितेनोमवं शुचि ॥ २१ ॥ तं कुमारं ततो नातं दृष्ट्वा सेन्द्रा मनणाः। तीरसंभावनार्याय कृत्तिकाः संन्ययोजयन् ॥ २२ ॥ ताःोरं जातमात्रस्य रुत्वा समयमुत्तमम् । दुः पुत्रोयमस्माकं सर्वासामिति निश्चिताः ॥ २३ ॥ 15 20 ·वालकाण्डम् । सर्गः ३९। 5 ततस्तु देवताः सर्पाः कार्तिकेय इति ब्रुवन् । पुत्रस्त्रैलोक्यविख्यातो भविष्यति न संशयः ॥ २४ ॥ तेषां तद्वचन श्रुत्वा स्कन्न गर्भपरित्र । स्नापयन्परया लक्ष्म्या दीप्यमानं यथानलम् ॥ २५ ॥ स्कन्द इत्यत्रुवन्देवाः स्कन्नं गर्भपरिसवे । कार्तिकेयं महावाहुं काकुत्स्थ ज्वलनोपमम् ॥ २६ ॥ प्रादुर्भूतं ततः क्षार कत्तिकानामनुत्तमम् । पण्णा पडाननो भूत्वा जग्राह स्तननं पयः ॥ २७ ॥ गृहीत्वा क्षीरमेकाहा सुकुमारवपुस्तदा । अजयत्स्वेन वीर्येण दैत्यसैन्यगणान्विभुः ॥ २८ ॥ सुरसेनागणपतिमभ्यपिञ्चन्महाद्युतिम् । ततस्तममराः सर्वे समेत्याग्निपुरोगमाः ॥ २९ ॥ एप ते राम गङ्गाया विस्तरोभिहितो मया । कुमारसंभवश्चैव धन्यः पुण्यस्तथैव च ॥ ३० ॥ इति यालकाण्डे कुमारोत्पत्तिर्नाम अप्परिंशः सर्गः ॥३८॥ 10 15 20 तां तथा कोशिको रामे निवेद्य मधुरा कथाम् । पुनरेवापरं वाक्यं काकुत्थमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥ अयोध्याधिपतिर्वीर पूर्वमासीनराधिपः । सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामः स चामनाः ॥ २॥ विदर्भरानदुहिता केशिनी नाम नामतः । ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी ॥ ३॥ अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि । द्वितीया सगरस्यासीत्पत्नी सुमतिसंज्ञिता ॥ ४ ॥ ताम्या सह महारानो पत्नीम्यां तप्तवास्तपः। हिमवन्तं समाश्रित्य भृगुप्रसवणे गिरो ॥५॥ अथ वर्षशते पूर्णे तपसाराधितो मुनिः। सगराय बरं प्रादागुः सत्यक्तां वरः ॥ १॥ . .

·सर्गः ३९। वालकाण्डम् । 5 10 अपत्यलामः सुमहान्भविप्यति तवानघ। कीर्ति चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुपर्पम ॥ ७ ॥ एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव । पष्टिं पुत्रंसहस्राणि अपरा जनयिष्यति ॥ ८ ॥ भापमाणं नरव्याघ्र राजपुत्र्यो प्रसाद्य तम् । ऊचतुः परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा ॥९॥ एकः कस्याः सुतो ब्रह्मन्का वहूजनयिष्यति । ओतुमिच्छावहे सम्यक्सत्यमस्तु वचस्तव ॥ १० ॥ तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भृगुः परमधार्मिकः । उवाच मधुर वाणी स्वच्छन्दोत्र विधीयताम् ॥ ११ ॥ एको वंशकरो वास्तु वहको वा महाबलाः । कीर्तिमन्तो महोत्साहाः का वा के वरमिच्छति ॥ १२ ॥ मुनैस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन । पुत्रं वंशकरं राम जग्राह नृपसंनिधौ ॥ १३ ॥ पष्टि पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तदा । महोत्साहान्कोतिमतो जग्राह सुमतिः सुतान् ॥ १४ ॥ प्रदक्षिणामूर्षि कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य तम् । जगाम स्वपुरं राजा सभार्यो रघुनन्दन ॥ १५ ॥ अथ काले गते तस्य ज्येष्टा पुत्रं व्यनायत । असमञ्ज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम् ॥ १६ ॥ सुमतिस्तु नव्याघ्र गर्भ तुम्वं व्यनायत । पटिः पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद्विनिःसृताः ॥ १७ ॥ घृतपूर्णेषु कुम्भेषु पाठ्यस्तानसमवर्धयन् । 'ते व कालेन महता यौवनं प्रतिपेदिरे ॥ १८ ॥ समानवयसः सर्वे तुल्यवार्यपराक्रमा:। पष्टिः पुत्रसहस्त्राणि सगरस्याभवंस्तदा ॥ १९ ॥ सच ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसंभवः । स राज्यस्थोभवचेषामसमक्षः परंतपः ॥ २० ॥ 15 20 ·बालकाण्डम् । सर्गः.४० बालान्गृहीत्वा तु जले सरवा रघुनन्दन । प्रक्षिप्य प्राहसन्नित्यं मन्जतस्तान्समीक्ष्य वै ॥ २१ ॥ एवं पापसमाचारः सजनप्रतिबाधकः । पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात् ॥ २२ ॥ तस्य पुत्रोंशुमानाम असमञ्जस्य वीर्यवान् । संमतः सर्वलोकस्य सर्वस्यापि प्रियंवदः ॥ २३ ॥ ततः कालेन महता मतिः समभिजायत । सगरस्याश्वमेधेन यजेयमिति राघव ॥ २४ ॥ स रुत्वा निश्चयं राजा सोपाध्यायगणस्तदा । यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे ॥ २५ ॥ इति वालकाण्डे सगरपुत्रजन्म नाम एकोनचत्वारिंशः सर्गः ॥३९॥ 10 15 विश्वामित्रवचः श्रुत्वा कथान्ते रघुनन्दनः । उवाच परमप्रीतो मुनि दीप्तमिवानलम् ॥ १॥ श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते विस्तरेण कयामिमाम् । पूर्वनो मे कथं ब्रह्मन्यहं वे समुपाहरत् ॥ २॥ विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव । श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मनः ।। ३ ॥ शंकरश्वशुरः श्रीमान्हिमवानचलोत्तमः । विन्भ्यश्च सर्धयान्योन्यं यत्र देशे निरीक्षतः ॥ ४ ॥ तयोर्मध्ये प्रवृत्तोभूत्स यतः पुरुषोत्तम । स हि देशो महापुण्यः प्रशस्तोव्यज्ञकर्मणि ॥ ५ ॥ तस्याश्वचयो काकुत्स्य दधन्वा महारथः । अंशुमानकरोत्तात सगरस्य मते स्थितः ॥ ४ ॥ तस्य पर्वणि तं यज्ञायजमानस्य वासवः राक्षसी तनुमास्पाय यक्षियाश्वमपाहरत् ॥ ॥ हियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्नग्धे महात्मनः । उपाध्यायगणाः सर्वे यनमानमपात्रुवन् ॥ ८ 11. .

·२७ 10 . सर्गः ४.। बालकाण्डम् । अयं पर्वणिं वेगेन यज्ञियाश्वोपनीयते ।' हत्वा तमश्वहर्तारं तमेवावं त्वमानय ॥ ९ ॥ यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत्सर्वेषामशिवाय नः । तत्तथा क्रियतां राजन्यथाच्छिद्रः ऋतुर्भवेत् ॥ १० ॥ उपाध्यायवचः श्रुत्वा तस्मिन्सदास पार्थिवः । पष्टिं पुत्रप्सहस्राणि समाहूयेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥ गतिं पुत्रा न पश्यामि रक्षसां पुरुपर्षमाः । मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतुः ॥ १२ ॥ योसो रसातलगतो यदि वान्तर्जले स्थितः । तं हत्वानयताश्च मे पुत्रका भद्रमस्तु वः ॥ १३ ॥ समुद्रमालिनी रुस्लां एधिवीमनुगच्छत । प्रोत्खनध्वं प्रयलेन यावत्तुरगदर्शनम् ॥ १४ ॥ एके योननं भूमनिन्दिन्तौनुगच्छत । अस्माकमश्वहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया ॥ १५ ॥ दीक्षितः पौत्रसहितः सोपाध्यायगणत्वहम् । इह स्थास्यामि मद्रं वो यावत्तुरगदर्शनम् ॥ १६ ॥ ते सर्वे हष्टमनसो राजपुत्रा महाबलाः । जग्मुर्महीतलं राम पितुर्वचनयन्तिताः ॥ १७ ॥ योजनायामविस्तारमेकैको घरणीतलम् । विभिदुः पुरुपव्याघा वचस्पर्शसमे नैः ॥ १८ ॥ शुलेरशनिकल्पैश्च हलेश्वापि सुदारुणः । भिद्यमाना वसुमती तेरतिव ननाद सा ॥ १९॥ नागानां कव्वमानानामसुराणां च राधय । राक्षसानां च दुर्धर्षः सत्वानां निनदोभवत् ॥ २० ॥ योजनानां सहस्राणि पष्टिं तु रघुनन्दन । विभिदुर्धरणी क्रुद्धाः सर्वे यावद्रसातलम् ॥ २१ ॥ एवं पर्वतसंवघं जम्बुद्वीपं नृपात्मजाः । खनन्तो नृपशार्दूल सर्वनः परिचक्रमुः ॥ २१ ॥ 15 13 ·वालकाण्डम् । सर्गः ४१॥ . ततो देवाः सगन्धर्वाः सासुराः सहपत्नगाः । संभ्रान्तमनसः सर्वे पितामहमुपागमन् ॥ २३ ॥ ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास्तदा । ऊचुः परमसंत्रस्ताः पितामहमिदं वचः ॥ २४ ॥ भगवन्एथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मनः । खनश्चैिव तैब्रह्मन्महासत्ववधः कृतः ॥ २५ ॥ अयं यज्ञहरोस्माकमनेनान्धोपनीयते । इति ते सर्वभूतानि निम्नन्ति सगरात्मनाः॥ २६ ॥ इति पालकाण्डे पृथिवीविदारणं नाम चत्वारिंशः सर्गः ॥४॥ 10 11 देवतानां वचः श्रुत्वा भगवान्वे पितामहः । प्रत्युवाच सुसंत्रस्तान्कृतान्तरलमोहितान् ॥१॥ यस्येयं वमुधा कल्ला वासुदेवस्य धीमतः । महिषी माधवस्येष्टा स एप भगवान्प्रभुः ॥ २ ॥ कापिलं रूपमास्थाय धारयत्यनिशं घराम् । तस्य कोपामिना दग्धा भविष्यन्ति नृपात्मनाः ॥ ३ ॥ पृथिव्याश्चापि निर्मंदो दृष्ट एव सनातनः। सगरस्य च पुत्राणो विनाशो दीर्घदर्शिना ॥ ४ ॥ पितामहवनः श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशदरिंदम । देवाः परमसंदृष्टाः पुनर्नामुर्यथागतम् ॥ ५ ॥ सगरस्य च पुत्राणां प्रादुरासोन्महानसाम् । पृषिव्या मिद्यमानायां नितिसमनिःसनः ॥ ६ ॥ ततो मित्त्वा महीं रखता रत्वा चापि प्रदक्षिणम् । उपेत्य सागराः सर्वे पितरं वाक्यमवन् ॥७॥ परिक्रान्ता मही सर्वा सत्ववन्तश्च मूदिताः । देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगपन्नगाः ॥ ८ ॥ न च पश्यामहेश्वं ते अपहरिमेय न।. कि कारिप्यामो भद्रं ने बुद्धिरत विनायंताम् ॥२॥ u ·सर्गः ४१॥ बालकाण्डम् । 10 तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां सनसत्तमः । समन्युरप्रवीद्वाक्यं सगरो रघुनन्दन ॥१०॥ भूयः खनत भद्रं को निर्भिद्य वसुधालतम् । अश्वहारमासाद्य कृतार्थाश्च निवर्तत ॥ ११ ॥ पितुर्वचनमास्थाय सगरस्य महात्मनः । पष्टिः पुत्रसहस्माणि रसातलमभिद्रवन् ॥ ११ ॥ खन्यमाने ततस्तस्मिन्ददृशुः पर्वतोपमम् । दिशागज विरूपाक्ष धारयन्तं महीतलम् ॥ १३ ॥ सपर्वतवनां कृत्स्ना प्रथिवी रघुनन्दन । शिरसा धारयामास विरूपाक्षी महागजः यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थ महागनः । खेदाचालयते शीप भूमिकम्पस्तदा मवेत् ॥ १५ ॥ तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम् । मानयन्तो हि ते राम जग्मुभित्वा रसातलम् ॥ १६ ॥ ततः पूर्वी दिशं हित्वा दक्षिणां विभिदुः पुनः। दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते गमोत्तमम् ॥ १७ ॥ महापझं महानाग तिष्ठन्तं पर्वतोपमम् । शिरसा धारयन्तं गा ते दृष्ट्वा विस्मय गताः ॥ १८॥ ते तं प्रदक्षिणं कृत्वा सगात्य महात्मनः । पष्टिः पुत्रसहस्राणि पश्चिमा विभिदुर्दिशम् ॥ १९ ॥ पश्चिमायामपि दिशि महान्तपचलोपमम् । दिशागजं सोमनसं दशस्ते महाबलाः ॥ २० ॥ ते ते प्रदक्षिणे कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् । खनन्तः समुपाक्रान्ता दिशं सोमवती तदा ॥ २१ ॥ उत्तरस्या रघुश्रेष्ठ ददृशुहिमपाण्डुरम् । मद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम् ॥ २२ ॥ समालम्य ततः सर्वे रुला चेनं प्रदक्षिणम् । पष्टिः पुत्रसहस्राणि विमिदुर्वसुधातलम् ।। २३ ॥ 15 20 25 ·बालकाण्डम् । सर्गः १२॥ . ततः प्रागुत्तरां गत्वा सागराः प्रथितां दिशम् । रोषादभ्यखनन्सर्वे एथिवीं सगरात्मजाः ॥२४॥ ते तु सर्वे महात्मानो भीमवेगा महाबलाः । ददृशुः कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम् ॥ २५ ॥ हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरतः । प्रहर्षमतुलं प्राप्ताः सर्वे ते रघुनन्दन ॥ २६ ॥ ते तं हयहरं मला क्रोधपर्याकुलेक्षणाः । अभ्यधावन्त संक्रुडास्तिष्ठ तिठेति चाब्रुवन् ॥ २७ ॥ अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञिय हृतवानसि । दुर्मेधस्त्वं हि संप्राप्तान्विद्धि नः सगरात्मजान् ॥ २८ ॥ श्रुत्वा तद्वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन । रोषेण महताविष्टो हुकारमकरोत्दा ॥ २९ ॥ ततस्तेनाप्रमेयेण कपिलेन महात्मना । मस्मराशीलनाः सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः ॥ ३० ॥ 15 शत बालकाण्डे कपिलदर्शनं नाम एकचत्वारिंशः सर्गः ॥४१॥ 10 पुत्रांश्चिरगताञात्वा सगरो रघुनन्दन । नतारमतवीद्राना दीप्यमानं खतेनसा ॥१॥ शूरच रुतविद्यश्च पूर्वेस्तुल्गोसि तेनसा । पितृणां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोपहारितः ॥२॥ अन्तर्रमानि सत्वानि वीर्यन्ति महान्ति न । तेषां त्वं प्रतिघाताथै सासिं गृहोप्य कार्मुकम् ॥ ३ ॥ अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विनकरानपि । सिद्धार्थः सनिवर्तख मम यज्ञस्य पारगः ॥ ४ ॥ एवमुक्तोंशुमान्सम्यक्सगरेण महात्मना । धनुरादाय सगं च नगाम लघुविक्रमः ॥५॥ स सातं पितृभिर्गिमन्तौमें महात्मभिः ।। प्रापयत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञामिनोदितः ॥ ६॥ .

·सर्गः ४२ । . 10 बालकाण्डम् । देवदानवरलोमिः पिशाचपतगोरगैः। पूज्यमानं महातेजा दिशागनमपश्यत ॥ ७ ॥ स तं प्रदक्षिणं कृत्वा दृष्ट्वा चैव निरामयम् । पिस्तान्परिपप्रच्छ कानिहारमेव च ॥ ८ ॥ दिशागनस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्युवाच महामतिम् । आसमा कतार्यस्त्वं सहाश्वः शीघ्रमेप्यसि ॥९॥ : तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान् । यथाक्रमं यथान्यायं प्राष्टुं समुपचक्रमे ॥ १० ॥ तेश्च सर्दिशापालेस्यिक्यिकोविदः । पूनितः सहयश्चैव गन्तासीत्यभिचोदितः ॥ ११ ॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः। भस्मराशीकता यत्र पित्तरस्तस्य सागराः ॥ १२ ॥ स दुःखवशमापन्नस्त्वसमासुतस्तदा । चुक्रोश परमार्तस्तु वधात्तेपां सुदुःखितः ॥ १३ ॥ यक्षियं च हय तत्र चरन्तमविदूरतः । ददर्श पुरुपव्याघ्रो दुःखशोकसमन्वितः ॥ १४ ॥ स तेषां राजपुत्राणा कर्तुकामो जलक्रियाम् । सलिलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम् ॥ १५ ॥ विसार्य निपुणा दृष्टिं ततोपश्यत्खगाधिपम् । पितृणां मातुलं राम सुपर्णमचलोपमम् ॥ १६ ॥ म चैनमब्रवीद्वाक्यं वैनतेयो महाबलः । मा शुचः पुरुषव्याघ वधोयं लोकसंमतः ॥ १७ ॥ कपिलेनाप्रमेयेण दग्या हीमे महाबलाः । सलिलं नाहसे प्रात दातुमेषा हि लौकिकम् ॥ १८ ॥ गङ्गा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुपर्पम । मामराशीकतानेतान्यावयेल्लोकपावनी ॥ १९॥ तया छिन्नमिदं मम गङ्गया लोककान्तया । पष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं नयिष्यति ॥ २० ॥ 13 20 25 11

·१०२
बालकाण्डम् ।
सर्ग: १३
.
गङ्गामानय भद्रं ते देवलोकान्महीतलम् ।
क्रियतां यदि शक्नोपि गङ्गाया अवतारणम् ॥ २१ ॥
गच्छावं तं समादाय पुनरेव यथागतम् ।
यज्ञ पैतामहं वीर संवर्तयितुमर्हसि ॥ २२ ॥
सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोंशुमानतिवीर्यवान् ।
त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महायशाः ॥ २३ ॥
स राजानं समासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन ।
न्यवेदयद्यथावृत्तं सुपर्णवचनं तया ॥ २४ ॥
तच्छुत्वा घोरसंकाशं वाक्यमंशुमतो नृपः ।
यज्ञ निवर्तयामास यथाकल्सं यथाविधि ॥ २५ ॥
स्वपुरं त्वगमच्छीमानिष्टयज्ञो महामतिः ।
गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाघ्यगच्छत ॥ २६ ॥
अगत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान् ।
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः ॥ २७ ॥
15 इति यालकाण्डे सगरयासमाप्ति म द्विचत्वारिंशः सर्गः॥४२॥
10
कालधर्म गते राम सगरे प्ररुतीजनाः।
रानानं रोचयामामुरंशुमन्तं मुधार्मिकम् ॥ १॥
स राना मुमहानासीदंशुमानघुनन्दन ।
तस्य पुत्रः समभवदिलीप इति विश्रुतः ।।२।।
तस्मे राज्यं समादिश्य अंशुमावयुनन्दन ।
हिमवच्उिसरे रम्ये तपस्तेपे मुदारणम् ॥ ३ ॥
गङ्गावतरणं पुण्यं चिकीर्षुरमरद्युतिः ।
अनवाप्येव तं काम स वै नृपतिसत्तमः ॥ ४ ॥
द्वात्रिंशतं सहस्राण वर्षाणा मुमहायशाः।
तपोवन मतो राना स्वर्ग लेभे तपोधनः ॥५॥
दिलीपस्तु महानाः श्रुत्वा पतामहं वधम् ।
दु.सोपहतया जुडमा निश्चयं नाट्यगच्छत ॥६॥

·5 10 सर्गः ४.३ । वालकाण्डम् । कथं गङ्गावतरणं कथं तेषां जलक्रिया । तारयेयं कथं चैतानिति चिन्तापरोमवत् ॥ ७ ॥ तस्य चिन्तयतो नित्यं धर्मेण विदितात्मनः । पुत्रो भगीरथो नाम जो परमधार्मिकः ॥ ८ ॥ दिलीपस्तु महातेजा यतैर्बहुभिरिष्टवान् । त्रिंशद्वर्पसहस्राणि राजा राज्यमकारयत् ॥ ९॥ अगत्वा निश्चयं राना तेपामुद्धरणं प्रति । व्याधिना नरशार्दूल कालधर्ममुपेयिवान् ॥ १० ॥ इन्द्रलोकं गतो राना लाजितेनैव कर्मणा। राज्ये भगीरथं पुत्रमभिपिच्य नरपंभः ॥ ११ ॥ भगोरथस्तु रानपिर्धार्मिको रघुनन्दन । अनपत्यो महातेजा प्रनाकामः स चामनाः ॥ १२ ॥ मन्त्रिप्वाधाय तद्राज्यं गङ्गावतरणे रतः । स तपा दीर्घमातिउद्गोकर्णे रघुनन्दन ॥ १३ ॥ उर्ध्वबाहुः पञ्चतपा मासाहारो जितेन्द्रियः । जलशायी च हेमन्ते वर्षास्वभावकाशिकः ।। १४ ॥ तस्य वर्षसहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठतः । सुप्रीतो भगवान्ब्रह्मा प्रजानां प्रभुरीश्वरः ॥ १५ ॥ ततः सुरगणेः सार्धमुपागम्य पितामहः । भगीरथं महात्मानं तप्यमानमथाववीत् ॥ १६ ।। भगीरय महामाग प्रीतस्तेहं जनेश्वर । तपसा च सुतप्तेन वर वरय मुवत ॥ १७ ॥ तमुवाच महातेनाः सर्वलोकपितामहम् । भगीरथो महाबाहुः कृताञ्जलिपुटः स्थितः ॥१८॥ यदि में भगवान्प्रीतो यद्यस्ति तपसः फलम् । सरस्यात्मनाः सर्वे मत्तः सलिलमाप्नुयुः ॥ १९ ॥ गङ्गायाः सलिलसिन्ने भस्मन्येषां महात्मनाम् । वर्ग गच्छेयुरत्यन्तं सर्वे ते प्रपितामहाः ॥ २०॥ 15 20 25 अर ·वालकाण्डम् । सर्गः.४१ । 5 एवं देया च सन्ततिर्देव नावप्तादेत्कुलं च नः । इक्षाकूणां कुले देव एप मेस्तु वरः परः ॥२१॥ उकवाक्यं च राजानं सर्वलोकपितामहः । प्रत्युवाच शुमां वाणी मधुरां मधुराक्षराम् ॥ २२ ॥ मनोरथो महानेष भगीरथ महारय । भवतु भद्रं ते इक्ष्वाकुकुलवर्धन ॥ २३ ॥ इयं हैमवती ज्येष्ठा गङ्गा हिमवतः सुता । तां वै धारयितुं राजन्शिवो देवः प्रसाद्यताम् ॥ २४ ॥ गङ्गायाः पतनं वीर पृथिवी न सहिप्यते । तस्या धारयितारं च नान्यं पश्यामि शूलिनः ॥ २१ ॥ तमेवमुक्त्वा रानानं गङ्गामाभाप्य लोकसत् । जगाम त्रिदिवं देवैः सर्वैः सहमरुद्गणैः ॥ २६ ॥ इति यालकाण्डे भगीरथवरप्रदानं नाम त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥४३॥ 10 15 20 प्रजापतो गते तस्मिन्सोङ्गुष्ठाग्रंनिपीडितम् । रुत्वा महीतलं राना संवत्सरमुपासत ॥१॥ उर्वबाहुनिरालम्बो वायुभक्षो निराश्रयः । अचलः स्थाशुपस्थित्वा रात्रिंदिवमतन्द्रितः ॥ २ ॥ अथ संवत्सरे पूर्ण सर्वलोकनमस्रुतः । उमापतिः पशुपतिभंगीरयममापत ॥ ३ ॥ प्रोतस्तेहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् । शिरसा धारयिष्यामि शैलरानमुतामहम् ॥ ४॥ ततो हिमवतः शृङ्गमभिरुहा महेश्वरः । निपतेत्यनवीनगामामायाकारागां नदीम् ।। ५ ।। ततो हैमवती ज्येष्ठी सर्वलोकनमस्ता । उमापतेर्वचः श्रुत्वा गङ्गा कोषसमन्विता ॥६ तदा सातिमहदूपं स्त्वा वेगं च दुःसहम् । आकाशदपतरा शिव शिवशिरस्युत ॥ ७ ॥ . .

·सर्गः १४॥ बालकाण्डम् । - 10 अचिन्तयञ्च सा देवी गङ्गा परमदुधरा। विशाम्यहं हि पाताल स्रोतसा गृह्य शंकरम् ॥ ८॥ तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्वस्तु भगवान्हरः। तिरोभावयितुं बुद्धि चक्रे त्रिनयनस्तदा ॥९॥ सा तस्मिन्पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रात्य मूर्धनि । हिमवत्प्रतिमे राम जटामण्डलगहरे ॥१०॥ सा कथचिन्महीं गन्तुं नाशकोद्यत्नमास्थिता । नैव सा निर्गम लेभे नटामण्डलमोहिता ।। ११ ।। तत्रैवाचिभ्रमद्देवी संवत्सरगणान्वहून् । तामपश्यत्पुनस्तत्र तपः परममास्थितः ॥ १२ ॥ म तेन तोपितश्चाभूदत्यर्थं रघुनन्दन । विससर्न ततो गङ्गा हरो चिन्दुसरः प्रति ॥ १३ ॥ तस्या पिसृज्यमानायां सप्त स्रोतासि नक्षिरे । द्रादिनी पावनी चेव नलिनी च तथापरा। तिस्रः प्राची दिशं जग्मुर्गङ्गाः शिवजला शुमाः ॥ १४ ॥ सुचक्षुश्चैव सीता च सिन्धुश्चैव महानदी। तिलौता दिशं नामु प्रतीची तु शुमोदकाः । सप्तमी चान्यगात्तासा भगीरथमथो नृपम् ॥ १५ ॥ गगनाच्छंकरशिरस्ततो घरणिमागता । व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसवेश्च शिशुमारगणैस्तथा । पतदि. पतितत्रैव व्यरोचत वसुधरा ॥ १७ ॥ ततो देवर्पिगन्धर्वा यक्षसिद्धगणास्तथा । व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाना गता नदीम् ॥ १८ ॥ विमान गराकारहयर्गनवरेस्तया । पारिप्लवगताथापि देवतास्तत्र विष्ठिताः ॥ १९ ॥ तदद्भुतमिदं लोके गङ्गावतारमुत्तमम् । दिक्षवो देवगणाः समीयुरमितौजसः ॥ २० ॥ 15 20 25 14 ·बालकाण्डम् । सर्गः१४॥ 5 10 संपतद्भिः सुरगणैस्तेषां चाभरणौनप्ता। शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम् ॥ ११ ॥ शिशुमारोरगगणेमनिरपि च चञ्चलैः । विद्युद्भिरिव विक्षिप्तैराकाशमभवहृतम् ॥ २२ ।। पाण्डुरैः सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा । शारदाभ्रेरिखाकीर्ण गगनं ससंप्लवैः ॥ २३ ॥ क्वचिद्रुततरं याति कुटिलं कचिदागतम् । विततं क्वचिदुद्भूतं क्वचिद्याति शनैः शनैः ॥ २४ ॥ सलिलेनैव सलिलं क्वचिदम्याहतं पुनः। मुहुरूपयं गत्वा पपात वसुधां ततः ॥ २५ ॥ तच्छंकरशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः । व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मपम् ॥ २६ ॥ तत्र देवर्पिगन्धर्वा वसुधातलवासिनः । भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः ॥ २७ ।। शापात्प्रपतिता ये च गगनावसुधातलम् । पूतात्मानः पुनस्तेन सलिलेन दिवं गताः ॥ २८ ॥ मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता । कृताभिषेको गङ्गायां बभूव मृतकल्मषः ॥ २९ ॥ भगीरथो हि रानपिदिव्यं स्यन्दनमास्थितः । प्रायादने महातेनास्तं गड्डा पृष्ठतोन्वगात् ।। ३० ॥ देवाः सपिंगणाः सर्वे देत्यदानवराक्षसाः । गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिनरमहोरगाः॥ ३१ ॥ सर्वाश्चाप्सरसो राम भगोरथरथानुमाः। गनमन्वगमन्त्रीताः सर्वे जलचराक्ष ये ॥ ३२ ॥ . यतो भगीरथो राजा ततो गया यशस्विनी । नगाम सरितां श्रेठा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ ३३ ॥ ततो हि यनमानस्य नहोरदतकमंगः। गगा संशयामास यज्ञवारं महात्मनः ॥२४॥ 15 20 .

·सर्गः४४ बालकाण्डम् । ماه 5 10 तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुडो नद्रुश्च राघव । अपिबत्तु जलं सर्व गङ्गायाः परमाद्भुतम् ॥ ३५ ॥ ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च सुविस्मिताः । पूजयन्ति महात्मानं जई पुरुषसत्तमम् ॥ ३६ ॥ गङ्गां चापि नयन्ति स्म दुहितवे महात्मनः । ततस्तुष्टो महातेजाः श्रोत्राम्यामसृजत्पुनः ॥ ३५॥ तस्माजगुसुता गङ्गा प्रोच्यते जाह्नवीति च । नगाम च पुनर्गङ्गा भगीरथरथानुगा ॥ ३८ ॥ सागरं चापि संमाता सा सरित्प्रवरा तदा । रसातलमुपागच्छत्सिव्यर्थं तस्य कर्मणः ॥ ३९ ॥ स गत्वा सागरं राजा गड्यानुगतस्तदा । प्रविवेश तलं भूमेः खातं यत्सगरात्मनः ॥ ४० ॥ उपनीय ततो गङ्गां रसातलतलं प्रभुः । तर्पयामास तान्सन्मिस्मभूतान्पितामहान् ।। ४१ ॥ अय गङ्गाम्भसा तत्र प्लाविताः सगरात्मजाः । दिव्यमूर्तिधरा मूत्वा जग्मुः स्वर्ग मुदान्विताः ॥ ४२ ॥ तान्दृष्ट्वा प्लावितान्सर्वान्पिस्तेन महात्मना । भगीरथमुवाचेदं ब्रह्मा मुरगणैः सह ॥ ४३ ॥ तारिता नरशार्दूल दिवं याताश्च देववत् । पष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्य महात्मना ॥ १४ ॥ सागरस्य जलं लोके यावस्थास्यति पार्थिव । सगरस्यात्मनाः सर्वे दिवि स्थास्यन्ति देववत ॥ ४५ ॥ इयं च दुहिता ज्येष्ठा तव गङ्गा भीवष्यति । त्वत्कृतेन च नामा ३ लोके स्थास्यति विश्रुता ॥ ४६॥ गङ्गा त्रिपथगा नाम दिव्या भागीरथीति च । त्रीन्पयो मावयन्तीति ततत्रिपथगा स्मृता ॥ १७ ॥ पितामहानां सर्वेषा वमत्र मनुनाधिप । कुरुष्व सलिलं राजन्मतिनामपवर्जय ॥ १८ ॥ 15 20 , ·बालकाण्डम् । सर्गः.११॥ 5 10 पूर्वकेण हि ते रानस्तेनातियशसा तदा । धर्मिणां मवरेणापि नैप प्राप्तो मनोरथः ॥४९॥ तथैवांशुमता वत्स लोकेप्रतिमतेजसा । गङ्गां प्रार्थयता नेतुं प्रतिज्ञा नापवनिता ॥ ५० ॥ रानार्पणा गुणवता महर्पिसमतेजसा । अतुतपसा चैव क्षत्रधर्मे स्थितेन च ॥ ११ ॥ दिलीपेन महाभाग तव पित्रातितेजसा । पुनर्न शकिता नेतुं गङ्गा प्रार्थयतानघ ॥ १२ ॥ सा तु त्वया समाकान्ता प्रतिज्ञा पुरुषर्षम । प्राप्तासि परमं लोके यशस्त्रिदशसंमतम् ॥ ५३ ।। तञ्च गङ्गावतरणं त्वया रुतमरिंदम । अनेन च भवान्प्राप्तो धर्मस्यायतनं महत् ॥ १४ ॥ शवयस्व त्वमात्मानं नरोत्तम सदोचिते । सलिले पुरुषव्याघ शुचिः पुण्यफलो भव ॥ ५५ ॥ पितामहानां सर्वेषां कुरुप्य सलिलक्रियाम् । स्वस्ति तेस्तु गमिष्यामि स्वर्लोकं गम्यतां नृप ॥ १६ ॥ इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा भगीरयमरिंदमम् । जगाम सहितो देवेद्यह्मलोकमनामयम् ॥ १७ ॥ भगीरथोपि राजाः रुत्वा सलिलमुत्तमम् । यपाम्म यथान्यायं सागराणां महायशाः ॥ १८ ॥ कृतोदकः शुची राना स्थपुरं पुनरागमत् । ममृद्धाओं नरश्रेष्ठः स्वराज्यं प्रशशास ह ॥ ५९॥ प्रमुमोद च लोकरतं नृपमासाद्य राघव । नष्टशोकः समृद्धार्थों बभूव विगतन्नरः ॥१०॥ एप ते राम गझया विस्तरोमिहितो मया ।. स्वस्ति प्रामुहि भद्रं ते संध्याकालोतिवर्तते ॥६॥ 15 ·सर्गः ४५ बालकाण्डम् । १०२ धन्यं यशस्यमायुप्यं स्वाय पावनमेव च । इदमाख्यानमाख्यातं गङ्गावतरण मया ॥ १२ ॥ इति बालकापडे गङ्गावतरणं नाम चतुश्चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४४ ॥ 3 10 15 विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः । विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १ ॥ अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्कथितं परमं त्वया । गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्यापि पूरणम् ॥ २॥ क्षणभूतेव नौ रात्रिः संवृत्तेयं परंतप । इमां चिन्तयतोः सर्वो निखिलेन कथां तव ॥ ३ ॥ तस्य सा शर्वरी सर्वा मम सौमित्रिणा सह । जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्रकथां शुभाम् ॥ ४ ॥ ततः प्रभाते पिमले विश्वामित्रं तपोधनम् । उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिंदमः ॥ ५॥ गता भगवती रात्रिः श्रोतव्यं परमं श्रुतम् । तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम् ॥६॥ नौरेषा हि सुविस्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् । भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता ॥ ७ ॥ तस्य तहचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । संतारं कारयामास ऋपिसंघस्य कौशिकः ॥ ८॥ उत्तरं तीरमासाद्य संपूज्यर्पिगणांस्तदा । गडाकूले निविष्टास्ते विशांलां ददृशुः पुरीम् ॥ ९ ॥ ततो मुनिवरस्तूर्ण जगाम सहराघवः । विशाला नगरी रम्यां दिव्यां स्वर्णोपमा तदा ॥ १० ॥ भय रामो महातेजा विश्वामित्रं महामुनिम् । पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमा पुरीम् ॥ ११ ॥ कतमो रानवंशोयं विशालायां महामुने । प्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे ॥ १२ ॥ . 20 25 .

·११० बालकाण्डम् । सर्ग:४५ 5 10 तस्य तद्वचन श्रुत्वा रामस्य मुनिपुगव । आख्यातु तत्समारेभे विशालाया पुरातनम् ॥ १३ ॥ श्रूयता राम शकस्य कथा कथयत शुमाम् । अस्मिन्देशे हि यत्त शृणु तत्त्वेन राघव ॥ १४ ॥ आसन्कृतयुगे राम दिते पुत्रा महाबला । अदितेश्च महाभागा वीर्यवत सुधार्मिका ॥१५॥ भ्रातर सर्धिन पुत्रा कश्यपस्य महात्मन । मातृष्वसेया सापल्यात्परस्परजिगीषव ॥ १६ ॥ तेपा किल समेताना बुद्धिरासीन्महौजसाम् । अजराश्चामराश्चैव कथं स्यामेति राघव ॥ १७ ॥ तेपा चिन्तयता तत्र वुद्धिरासीद्विपश्चिताम् । क्षीरोदमथन रुत्वा रस प्राम्स्याम तत्र वे ॥१८॥ ततो निश्चित्य मथन योक्त्र कृत्वा च वासुकिम् । मन्धान मन्दर रुत्वा ममन्युरमितौजप्त ॥ १९ ॥ अथ वर्षसहस्त्रेण योक्त्रसशिरासि च । यमन्त्यतिविप तत्र ददशुर्दशने शिला ॥ २० ॥ उत्पपातानिसकाश हालाहलमहाविपम् । तेन दग्ध जगत्सर्व सदेवामुरमानुषम् ॥ २१ ॥ अथ देवा महादेव शकर शरणार्थिन । जम्मु पशुपति रुद्र त्राहि त्राहीति तुष्टुवु ॥ २२ ॥ प्रादुराप्तीत्ततोत्रैव शड्सनकगदाघर । उवाचन स्मित रुला रुद्र शूउर्धर हरि ॥ २३ ॥ देवतमध्यमाने तु यत्पूर्व समुपस्थितम् । तत्वदीय मुरश्रेष्ठ मुराणाममनो हि यन् ॥ २४ ॥ अग्रपूनामिह स्थिता गृहाणेद विष प्रभो। इत्युक्त्वा च मुरश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ २५ ॥ देवताना भय दृष्या श्रुत्वा वाक्य तु शागि । हाराहल विप पोरं सनमाहामृतोपमम् ॥ २६ ॥ 17 20 .

·सर्गः ७५ ॥ बालकाण्डम् । 5 10 देवान्विभृज्य देवेशो नगाम भगवान्हरः । ततो देवासुराः सर्वे ममन्यू रघुनन्दन ॥ २७ ॥ प्रविवेशाथ पाताल मन्थानः पर्वतोत्तमः । ततो देवाः सगन्धवस्तुिष्टुवुर्मधुसूदनम् ॥ २८ ॥ त्वं गतिः सर्वभूतानां विशेषेण दिवौकसाम् । पालयास्मान्महाबाहो गिरिमुर्तुमहीस ॥ २९ ॥ इति श्रुत्वा हृषीकेशः कामठं रूपमास्थितः । पर्वतं पृधतः कृत्वा शिश्ये तत्रोदधौ हरिः ॥ ३० ॥ पर्वताय तु लोकात्मा हस्तेनाक्रम्य केशवः । देवानां मध्यतः स्थित्वा ममन्थ पुरुषोत्तमः ॥ ३१ ॥ अथ वर्पसहत्रेण आयुर्वेदमयः पुमान् । उदतिष्ठत्सुधर्मात्मा सदण्डः सकमण्डलुः ॥ ३२ ॥ अप्सु निर्मन्धनादेव रसाचस्माद्वरस्त्रियः । उत्पेतुर्मनुज श्रेष्ठ तस्मादप्सरसोमवन् ॥ ३३ ।। पष्टिः कोट्योमवस्तासामप्सराणां सुवर्चसाम् । असंख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिकाः ॥ ३४ ॥ न ताः स्म प्रतिगृहुन्ति सर्वे ते देवदानवाः । अप्रतिग्रहणाताश्च ततः साधारणीकताः ॥ ३५ ॥ वरुणस्य ततः कन्या वारुणी रघुनन्दन । उत्पपात रसात्तस्मान्मार्गमाणा प्रतिग्रहम् ।। ३६ ॥ दितः पुत्रा न ता राम जगृहुर्वरुणात्मनाम् । अदितस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम् ॥ ३७ ।। मुराप्रतिग्रहाद्देवाः सुरा इत्यमिविश्रुताः । अप्रतिग्रहणात्तस्या देतेयाश्चामुरास्तथा ॥ ३८ ॥ उच्चैःश्रवाश्च तत्रायो मणिरत्नं च कौस्तुभम् । उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ सोमदेवस्तथैव च ॥ ३९ ॥ ततो दीर्वांग, कालेन चोत्पन्ना कमलालया। अतीव रूपसंपन्ना प्रथमे वयसि स्थिता ॥ ४० ॥ 15 20 25

·सर्ग ४६॥
10
बालकाण्डम् ।
सर्वाभरणपूर्णाङ्गी सर्वलक्षणलक्षिता ।
मुकुटाङ्गदचित्राङ्गी नीलकञ्चितमूर्धना ॥ ४१ ॥
तप्तहाटकसकाशा मुक्तामरणभूपिता ।
चतुर्भुना महादेवी पद्महस्ता वरानना ॥ ४२ ॥
सा च देवी तथोत्पन्ना पद्मा श्रीलॊकपूजिता ।
सा पद्मा पद्मनाभस्य ययौ वक्ष स्थल हरे ॥ ४३ ॥
सुरासुराश्च गन्धर्वा क्षोभयामासुरम्बुधिम् ।
तस्मादेतत्समुद्भूत तथैवामृतमुत्तमम् ।। ४४ ॥
अथ तस्य कृते राम महानासीत्कुलक्षय ।
अदितेस्तु तदा पुत्रा दितिपुत्रानयोधयन् ।। ४५ ॥
एकतोम्यगमन्सर्वे अमुरा राक्षसै सह ।
युद्धमासीन्महाघोर वीर त्रैलोक्यमोहनम् ॥ ४६ ॥
यदा क्षय गत सर्व तदा विष्णुर्महाबल ।
अमृत सोहरत्तूर्णं मायामास्थाय मोहिनीम् ॥ ४७ ॥
ये गताभिमुख विष्णुमक्षय पुस्पोत्तमम् ।
सपिष्टास्ते तदा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ ४८ ॥
अदितेरात्मना वीरा दिते पुत्रान्निननिरे ।
तस्मिन्घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोभृशम् ॥ ४९ ॥
निहत्य दितिपुत्रास्तु राज्य प्राप्य पुरदर ।
शशास मुदितो रोकान्सर्पिसघा-सचारणान् ॥ ५० ॥
इति यालकाण्डे अमृतात्पतिनाम पञ्चचत्वारिंश सर्ग ॥४॥
15
होपु तेषु पुत्रेषु दिति परमद् खिता।
मारीच कश्यप राम भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥
हतपुत्रास्मि भगवस्तव पुत्रैर्महाले ।
शकहन्तारमिच्छामि पुत्र दातपोनितम् ।। २ ॥
साह तपश्चरिष्यामि गर्भमाधातुमर्हसि ।
तर मे शकहन्तार समनुज्ञातुमर्हसि ॥ ३ ॥

·सर्गः ५६ । वालकाण्डम् । 5 10 तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीच. कश्यपस्तदा । प्रत्युवाच महातेजा दिति परमद् खिताम् ॥ ४ ॥ एव भवतु भद्रं ते शुचिर्भव तपोधने | जनयिष्यसि पुत्रं त्व शक्रहन्तारमाहवे ॥ ५॥ पूणे वर्पसहले तु शुचियदि भविष्यसि । पुत्र त्रैलोक्यहन्तार मत्तो वे जनयिष्यसि ॥ ६ ॥ एवमुक्त्वा महातेजा पाणिना स ममा ताम् । तामालिङ्गय तत स्वस्ति इत्युक्त्वा तपसे ययो ॥ ७ ॥ गते तस्मिन्नरश्रेष्ठ दिति परमहर्पिता । कुशलवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ ८॥ चरन्न्यास्तु तपस्तस्याः परा सनतिमास्थित । परिचर्या स्वय शक्रश्वकारोपेत्य तत्पर ॥९॥ अनि कुशान्काष्ठमप फलमूल तथैव च । न्यवेदयत्सहस्त्राक्षो यच्चान्यदपि काहितम् ॥ १० ॥ गात्रसवाहनैश्चैव श्रमापनयनैस्तथा । शक सर्वेषु कालेषु दिति परिचचार ह ॥ ११ ॥ पूर्णे वर्षसहले तु दशोने रखुनन्दन । दिति परमसहृष्टा सहस्राक्षमधावचीत् ॥ १२ ॥ 'तपश्चरन्त्या वर्षाणि दश वीर्यवता वर । अवशिष्टानि भद्र ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे तत ॥ १३ ॥ तमह त्वत्कृते पुत्र समाधास्ये जयोत्सुकम् । त्रैलेक्यविजय पुत्र सह मोक्ष्यसि विज्वर ॥ १४ ॥ याचितेन मुरश्रेट तक पित्रा महात्मना । वरो वर्षसहतान्ते दत्तो मम मुत प्रति ॥ १५ ॥ एवमुक्त्वा दितिस्तत्र प्राप्ते मध्य दिनेश्वरे । निद्रयापहृता देवी पादौ रुत्वाथ शीर्पत ॥ १६ ॥ दृष्ट्वा तामगुनि शक पादयो कृतमुर्घनाम् । शिरस्थाने रुती पादौ जहाम च मुमोद च ॥ १७ ॥ 15 12 ·बालकाण्डम् । सर्ग४७ 5 10 तस्याः शरीरविवरं प्रविवेश पुरंदरः। गर्भ च सप्तधा राम चिच्छेद परमात्मवान् ॥ १८ ॥ भिद्यमानस्ततो गर्भो वत्रेण शतपर्वणा । रुरोद सुखरं राम ततो दितिरबुध्यत ॥ १९ ॥ मा रुदो मा रुदश्चेति गर्भ शक्रोम्यभाषत । विभेद च महातेजा रुदन्तमपि वासवः ॥ २० ॥ न हन्तव्यो न हन्तव्य इति तं दितिरब्रवीत् । निष्पपात ततः शक्रो मातुर्वचनगौरवात् ॥ २१ ॥ प्राञ्जलिर्ववसहितो दिति शक्रोभ्यभापत । अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोः कृतमूर्धना ॥ २२ ॥ तदन्तरमहं लब्ध्वा शक्रहन्तारमाहवे । अच्छिदं सप्तधा देवि तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ २३ ॥ इति वालकाण्डे दितिगर्भच्छेदो नाम पट्चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४६ ॥ सप्तधा तु कृते गर्भे दितिः परमधार्मिका । सहस्राक्षं दुराधर्ष वाक्यं सानुनयाबवीत् ॥ १ ॥ ममापराधादर्भोय सप्तधा शकलीरुतः । नापराधो हि देवेश तवान वलिसूदन ॥ २ ॥ प्रियं तु रुतमिच्छामि मम गर्भविपर्यये । मरुतां सप्त सप्तान स्थानपाला भवन्तु ते ॥ ३ ॥ वातस्कन्धा इमे पुत्र चरन्तु दिवि पुत्रकाः। मारुता इति विख्याता दिव्यरूपा ममात्मनाः ॥ ४ ॥ ब्रह्मलोकं चरत्वेक इन्द्रलोकं तथापरः । दिवि वायुरिति ख्यातस्तृतीयोपि महायशाः ॥ ५ ॥ चत्वारस्तु सुरश्रेष्ठ दिशो वे तव शासनात् । संचरिष्यन्ति मद्रं ते देवभूता ममात्मनाः ॥१॥ तस्पास्तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरंदरः।. उवाच मानलिक्यिं दिति बलिनिपूदनः ॥ ७ ॥ 15 20 25 ·सर्गः ४७॥ . 10 बालकाण्डम् । त्वत्कृतेनैव नाम्रा हि भविष्यन्ति तवात्मनाः । ख्याता मरुत इत्येते दिव्यरूपा ममाज्ञया ॥ ८ ॥ अमृतप्राशिनः पुत्रा इमे ते साहिता मया । विचरिष्यन्ति लोकांस्त्रीनिर्भया विगतज्वराः ॥९॥ एवं तो निश्चयं कृत्वा मातापुत्रो तपोवने । जग्मतुस्त्रिदिवं राम कृतार्थाविति नः श्रुतम् ॥ १० ॥ एष देशः स काकुत्स्थ महेन्द्राध्युपितः पुरा । दिति यत्र तपःसिद्दामेवं परिचचार सः ।। ११ ॥ इक्ष्वाकोरत्र रानः पुत्रः परमधार्मिकः । अलम्बुपायामुत्पन्नो विशाल इति विश्रुतः ॥ १२ ॥ तेन चासीदिह स्थाने विशालेति पुरी कता । विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः ॥ १३ ॥ सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः । सुचन्द्रतनयो राम धूम्राश्व इति विश्रुतः ॥ १४ ॥ धूम्राश्वतनयश्चापि सृञ्जयः समपद्यत । सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् ॥ १५॥ कुशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः । कुशाश्वस्य महातेमाः सोमदत्तः प्रतापवान् ॥ १६ ॥ तस्य पुत्रो महातेनाः संप्रत्येष पुरीमिमाम् । आवसत्यमरमख्यः मुमति म दुर्नयः ॥ १७ ॥ इक्ष्वाकोस्तु प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः । दीर्घायुपो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥ १८ ॥ इहाद्य रननीमेकां सुखं स्वप्स्यामहे वयम् । श्वः प्रभाते नरश्रेष्ठ ननर्क द्रष्टुमर्हसि ॥ १९ ॥ सुमतिस्तु ततः श्रुत्वा विश्वामित्रमुपागतम् । मत्युद्गम्य महात्मानं पूनयामास पार्थिवः ॥ २० ॥ पूना च परम्तं कृत्वा सोपाध्यायः सबान्धवः । माञ्जलिः कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रमयात्रवीत् ॥ २१॥ 15 20 ·बालकाण्डम् । सर्गः ४८॥ , 10 धन्योस्म्यनुगृहोतोस्मि यस्य मे विषय मुने । सप्राप्तो दर्शन चैव नास्ति धन्यतरो मम ॥ १२ ॥ इति बालकाण्डे सुमतिसमागमो नाम सप्तचत्वारिंशः सर्ग. Mess एष्ट्वा तु कुशल तत्र परस्परसमागमे । कथानते सुमतिर्वाक्य व्याजहार महामुनिम् ॥१॥ इमौ कुमारौ भद्र ते देवतुल्यपराक्रमौ । गजसिहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ ॥ २॥ पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ । अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ ।। ३ ।। यदृच्छयैव गा प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ । कथ पर्चा मिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ॥ ४ ॥ भूपयन्ताविम देश चन्द्रसूर्याविवाम्बरम् । परस्परस्य सदृशो प्रमाणेङ्गितचेष्टिते ॥ ५॥ तस्य तद्वचन श्रुत्वा यथावृत्त न्यवेदयत् । सिद्धाश्रमनिवास च राक्षसाना वध तथा ॥१॥ विश्वामित्रवन श्रुत्वा राजा परमविस्मित । अतिथी पूनयामास पुत्री दशरथस्य तौ ॥ ७ ॥ तत परमसत्कार सुमते प्राप्य रायो । उप्य तत्र निशामेका जग्मतुर्मिथिता प्रति ॥ ८ ॥ ता दृष्ट्वा दूरत सर्वे ननकस्य पुरी शुभाम् । मुनयो दृष्टमनस शशमु साधु साध्विति ॥ ९ ॥ मिथिलोपवने तत्र आश्रस दृश्य गय । पुराण निर्जन पुण्य पप्रच्छ मुनिपुगवम् ॥ १० ॥ श्रीमदाश्रमसकाश कि लिद मुनिरनितम् । श्रोतुमिच्छामि भगवन्नस्याय पूर्व आश्रम ॥ ११ ॥ तच्छत्वा राविणोक वाक्य वास्यविशारद । प्रत्युवाच महातना विश्वामित्रो महामनि ॥ ९ ॥ 1 ·10 -सर्गः ४४१ बालकाण्डम् । हन्त ते कथयिष्यामि शृणु तत्त्वेन राघवं । यस्येतदाश्रमपदं शप्तं कोपान्महात्मना ।। १३ ।। गौतमस्य नरश्रेष्ठ पूर्वमासीन्महामुनेः । आश्रमो दिव्यसंकाशः सुरैरपि सुपूजितः ॥ १४ ॥ स चात्र तप आतिष्ठदहल्यासहितो मुनिः । संवत्सरसहस्राणि वहूनि रघुनन्दन ॥ १५ ॥ कदाचिदिवसे राम ततो दूरगते मुनौ । तदस्या आश्रमे दृष्ट्वा रम्यं रूपं पुरंदरः ॥ १६ ॥ तस्यान्तरं विदित्वा च कामार्तस्त्रिदिवेश्वरः । मुनिवेपघरो भूत्वा सोहल्यामिदमब्रवीत् ।। १७ ॥ ऋतुकालं प्रतीक्षन्ते नार्थिनः सुसमाहिते । संगम त्यहमिच्छामि त्वया सह सुमध्यमे ॥ १८ ॥ मुनिवपं सहस्राक्षं विज्ञाय रघुनन्दन । मति चकार दुर्मेधा देवराजकुतूहलात् ।। १९ ॥ अथाब्रवीत्सुरश्रेष्ठं कृतार्थेनान्तरात्मना। कृतार्थास्मि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघमितः प्रभो ॥ २० ॥ आत्मानं मां च देवेश सर्वथा रक्ष गौतमात् । इन्द्रस्तु प्रहसन्वाक्यमहल्यामिदमब्रवीत् ॥ २१ ॥ सुश्रोणि परितुष्टोस्मि गमिप्यामि यथागतम् । एवं संगम्य तु तया निश्शक्रामोटजात्ततः ॥ २२ । स संभ्रमावरनाम शहितो गोतम प्रति । गोतमं संददश प्रविशन्त महामुनिम् ॥ २३ ॥ देवदानवदुधे तपोवलसमन्वितम् । तीर्थादकपरिक्किन्नं दीप्यमानमिवानलम् ॥ २४ ॥ गृहोतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुंगवम् । दृष्ट्वा मुरपतिस्त्रस्तो विषण्णवदनोभवत् ।। २२ ।। अथ दृष्ट्वा सहस्राक्ष मुनिवेपधरं मुनिः। दुर्वृत्त वृत्तसंपन्नो रोपाद्वचनमब्रवीत् ॥ २६ ॥ 15 20 25 ·बालकाण्डम् । सर्ग:४१ २९ 5 मम रूपं समास्थाय कृतवानसि दुर्मते । अकर्तव्यमिदं यस्मादिफलस्त्वं भविष्यति ॥ १७॥ गोतमेनैवमुक्तस्य सरोषेण महात्मना । पेततुवृषणौ भूमौ सहलाक्षस्य तत्क्षणात् ॥ व्यधितः स तदा चासीद्धतीजा विफलीकृतः । धर्पितस्तपसोग्रेण कश्मल चैनमाविशत् ॥ २९ ॥ तथा शस्त्वा स वै शक्रं भार्यामपि च शप्तवान् । इह वर्षसहस्राणि बहूनि निवसिप्यसि वातमक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी । अदृश्या सर्वभूतानामाअमेस्मिन्निवत्स्यसि ॥ ३१ ॥ यदा विदं वनं घोरं रामो दशरथात्मनः । आगमिप्यति दुर्धर्पस्तदा पूता भविष्यसि ॥ ३२ ॥ तस्यातिथ्येन दुर्वृत्ते लोभमोहविवर्जिता । मत्सकाशे मुदा युक्ता खं वपुर्धारयिष्यसि ॥ ३३ ॥ एवमुक्त्वा महातेजा गौतमो दुष्टचारिणीम् । हिमवच्छिसरे रम्ये तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥ ३४ ॥ इति बालकाण्डे शमादल्याशापो नाम अटचत्वारिंशः सर्गः ॥४८॥ 10 15 20 अफलस्तु ततः शक्रो देवानग्निपुरोगमान् । अब्रवीधस्तनयनः सर्पिसंघान्सचारणान् ॥ १ ॥ कुर्वता तपसो विनं गौतमस्य महात्मनः क्रोधमुत्पाद्य हि मया मुरकार्यमिदं स्तम् ॥ २ ॥ अफलोस्मि रुतस्तेन क्रोधात्सा च निरास्ता । शापमोक्षेण महता तपोस्यापहतं मया तन्मा मुरवराः सर्वे सर्पिसंवाः सचारणाः । सुरकार्यार्थमफलं सफलं कर्तुमईय ॥ ४ ॥ शतकनोवचः श्रुत्वा देवाः सानिपुरोगमाः । पितृदेवानुपेत्याहुः सर्वे सह मस्गर्गः ॥५॥ ३॥

·सर्गः ७९ । बालकाण्डम् । ११९ 10 पुरा विचार्य मोहेन ऋपिपत्नी शतक्रतुः । धर्पयित्वा मुनेः शापात्तत्रैव विफलः कृतः । इदानी कुप्यते देवान्देवराजः पुरंदरः ॥ ६ ॥ अयं मेषः सवृषणः शको ह्यवृषणः रुतः । मेपस्य वृपणौ गृह्य शक्रायाशु प्रयच्छत । अफलस्तु तो मेषः परां तुष्टि प्रदास्यति ॥ ७ ॥ भवतां हर्पणार्थाय ये च दास्यन्ति मानवाः। अक्षयं हि फलं तेषां यूयं दास्यथ पुष्कलम् ॥ ८॥ अग्नेस्तु वचनं श्रुत्वा पितृदेवाः समागताः । उत्पाव्य मेपवृपणी सहस्राक्षे न्यवेशयन् ॥ ९ ॥ तदाप्रभृति काकुत्स्थ पितृदेवाः समागताः । अफलान्भुञ्जते मेपान्फलेस्तेषामयोनयन् ॥ १० ॥ इन्द्वस्तु मेपवृपणस्तदाप्रभृति राघव । गौतमस्य प्रभावेण तपसा च महात्मना ॥ ११ ॥ तदागच्छ महातेज आश्रमं पुण्यकर्मणः । तारयेनां महामागामहल्यां देवरूपिणीम् ।। १२ ।। विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः । विश्वामित्रं पुरस्कृत्य आश्रमं प्रविवेश ह ॥ १३ ॥ ददर्श च महामागां तपसा द्योतितप्रभाम् । लोकेरपि समागम्य दुनिरीक्ष्यां सुरासुरैः ॥ १४ ॥ प्रयत्नानिमिता घात्रा दिव्यां मायामयीमिव । धूमेनापि परीवाड़ी दीप्तामग्निशिखामिव ॥ १५ ॥ तुपरिणावृतां सात्रा पूर्णचन्द्रप्रभामिव । मध्येम्मसो दुराधपी दीप्ता सूर्यप्रभामिव ॥ १६ ॥ सा हि गौतमवाक्येन दुनिरीक्ष्या बभूव है। त्रयाणामपि लोकानां यावद्रामस्य दर्शनम् ॥ १७ ॥ राघवो तु तदा तस्याः पादो जगृहतुर्मुदा । स्मरन्ती गौतमवचः प्रतिजग्राह सा हि तो ॥१८॥ 15 - 20 .

·C.
5
१२०
बालकाण्डम् ।
सर्ग:०५०॥
पाद्यमर्थ्य तथातिथ्यं चकार मुसमाहिता ।
प्रतिजग्राह काकुत्स्थो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १९ ॥
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिःस्वनैः ।
गन्धर्वाप्मरसां चैव महानासीत्समुत्सवः॥ २० ॥
साधु साध्विति देवास्तामहल्यां समपूजयन् ।
तपोबलविशुद्धाङ्गों गौतमस्य वशानुगाम् ॥ २१ ॥
गौतमश्च महातेजा दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा ।
स्वमाश्रमपदं राममागत प्रत्यपूजयत् ॥ २२ ॥
समेत्य भार्यया चैव पूतयाहल्यया तदा ।
तयैव सहितो भूयस्तपस्तेपे महातपाः ॥ २३ ॥
रामोपि परमां पूनां गौतमस्य महामुनेः।
सकाशाद्विधिवत्प्राप्य जगाम मिथिलां ततः ॥ २४ ॥
इति वालकाण्डे अहल्याशापोद्धारो नाम एकोनपञ्चाशः सर्गः॥४९॥
10
15
20
ततः प्रागुत्तरां गत्वा रामः सौमित्रिणा सह ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥१॥
रामस्तु मुनिशार्दूलमुवाच सहलक्ष्मणः ।
माध्वी यज्ञसमृद्धिहि जनकस्य महात्मनः ॥ २॥
वहूनीह सहस्त्राणि नानादेशनिवासिनाम् ।
ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम् ॥ ३ ॥
ऋषिवाटाश्च दृश्यन्ते शकटीशतसकुलाः।
देशी विधीयतां ब्रह्मन्यत्र वत्स्पामहे वयम् ॥ ४ ॥
रामस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः ।
निवेशमकरोद्देशे विविक्त सलिलायुते ॥ ५ ॥
विश्वामित्रमनुप्राप्तं श्रुत्वा नृपवरस्तदा ।
शतानन्दं पुरस्रुत्य पुरोहित मनिन्दितम् ॥ ६॥
विम्भिः सहितश्चान्यरादायाध्य त्वरान्वितः ।
मत्युग्नगाम सहमा पिनयन समन्वितः ॥ ७ ॥

·10 सर्गः १०। बालकाण्डम् । प्रतिगृह्य तु तां पूजा जनकान्मुनिसत्तमः । पप्रच्छ कुशलं राज्ञो यज्ञसामृड्यमेव च ॥ ८ ॥ स तांथाथ मुनीन्पृष्ट्वा सोपाध्यायपुरोधसः । यथाईमृपिभिः सर्वैः समागच्छत्प्रदृष्टवत् ॥ ९ ॥ अथ राजा मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिरमापत । आसने भगवानास्तां सहमिमुनिपुंगवः ॥२०॥ जनकस्य वचः श्रुत्वा निपसाद महामुनिः । पुरोवा ऋत्विजश्चैव राजा च सह मन्त्रिभिः ॥ १५ ॥ आसनेषु यथान्यायमुपविष्टान्समन्ततः । दृष्ट्वा स नृपतिस्तत्र विश्वामित्रमथाववीत् ॥ १२ ॥ अद्य यक्षसमृद्धिर्मे सफला देवतैः रुता। अद्य यज्ञफलं प्राप्तं भगवदर्शनान्मया ॥ १३ ॥ धन्योत्स्म्यनुगृहीतोस्मि यस्य मे मुनिपुंगव यज्ञोपसदनं ब्रह्मन्प्राप्तोसि मुनिभिः सह ॥ १४ ॥ द्वादशाहं तु ब्रह्म शेपमाहुमनस्विनः । ततो भागार्थिनो देवान्द्रष्टुमर्हप्ति कौशिक ॥ १५ ॥ इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलं प्रदृष्टवदनस्तदा । पुनस्तं परिपप्रच्छ प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः ॥ १६ ॥ इमो कुमारी भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमी । गनसिंहगती धीरो शार्दूलवृपभोपमो ॥ १७ ॥ पद्मपत्रावशालाक्षी खड्गतूणीधनुर्धरौ । अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनी ॥ १८ ॥ यहच्छयैव गां प्राप्ती देवलोकादिवामरों। कथं पदयामिह प्राप्ती किमर्थ कस्य वा मुने ॥ १९ ॥ भूपयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवावरम् । परस्परस्य सहशी प्रमाणेशितचेष्टितः ॥ २० ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मनः । न्यवेदयदमेयात्मा पुत्री दशरथस्य तो ॥ २१ ॥ 15 20 25 16 ·१२२ बालकाण्डम् । सर्गः०५१ । सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा । तच्चागमनमव्यग्रं विशालायाश्च दर्शनम् ॥ २२॥ अहल्यादर्शनं चैव गौतमेन समागमम् । महाधनुपि जिज्ञासा कर्तुमागमनं तदा ॥ २३ ॥ एतत्सर्वं महातेजा जनकाय महात्मने । निवेद्य विररामाथ विश्वामित्रो महामुनिः ॥ २४ ॥ इति वालकाण्डे जनकसमागमो नाम पञ्चाशः सर्गः ॥ ५० ॥ 5 10 . 15 तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमतः । हृष्टरोमा महातेजाः शतानन्दो महातपाः॥ १ ॥ गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभः । रामसंदर्शनादेव परं विस्मयमागतः ॥ २ ॥ एतो निपण्णी संप्रेक्ष्य शतानन्दो नृपात्मनौ । मुखासीन मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ ३ ॥ अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी । दर्शिता राजपुत्राय तपो दीर्घमुपागता ॥ ४ ॥ अपि रामे महाभागा मम माता यशस्विनी । वन्येरुपाहरत्पूनां पूजाहे सर्वदेहिनाम् ॥ ५ ॥ अपि रामाय कथित यवृत्तं तत्पुरातनम् । मम मातुर्महातेनो देवेन दुरनुष्ठितम् ॥ ६ ॥ अपि कौशिक भद्र ते गुरुणा मम सगता । मम माता मुनि श्रेठ रामसंदर्शनादितः ॥ ७ ॥ अपि प्रीतेन मनसा गुरुमें कुशिकात्मन । पूतां दीर्वेण तपसा मातारं मेभ्यनन्दत ॥ ८॥ अपि मे गुरुगा रामः पूनितः कुशिकात्मन । इहागतो महातेजाः पूनां प्राप्य महात्मनः ॥९॥ तच्छुत्वा वनन तस्य विश्वामित्रो महामुनिः। प्रत्युवाच शतानन्द वाक्यतो यात्यकोविदम् ॥१०॥ 20 ·१२३ 5 10 सर्गः१॥ वालकाण्डम् । नातिकान्त मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तन्यं कृतं मया । संगता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका ॥ ११ ॥ तच्छुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः । शतानन्दो महातेनारामं वचनमब्रवीत् ॥ १२ ॥ स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्टया प्राप्तोप्ति राबव । विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्पिमपराजितम् ॥ १३ ॥ अचिन्त्यकमी तपसा ब्रह्मर्पिरमितप्रमः । विश्वामित्रो महाबाहो वेत्स्येनं परमां गतिम् ॥ १४ ॥ नास्ति पन्यतरो राम त्वत्तोन्यो मुवि कश्चन । गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तपः ॥ १५ ॥ श्रूयतां चाभिधास्यामि कोशिकस्य महात्मनः । यथावलं यथावृत्तं तन्मे निगदतः शृणु ॥ १६ ॥ राजासीदेप धर्मात्मा दीर्घकालमरिंदमः । धर्मज्ञः कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रतः ॥ १७ ॥ प्रजापतिसतस्त्वासीत्कृशो नाम महीपतिः । कुशस्य पुत्रो बलवान्कुशनामः सुधार्मिकः ।। १८ !! कुशनाभसुतस्त्वासीदाधिरित्येव विश्रुतः । गाधेः पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १९ ॥ विश्वामित्रो महातेजाः पालयामास मेदिनीम् । वहुवर्षसहस्राणि राना राज्यमकारयत् ॥ २० ॥ कदाचित्तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम् । अक्षौहिणीपरिवृतः परिचक्राम मेदिनीम् ॥ २१ ॥ नगराणि च राष्ट्राणि सरितश्च महागिरीन् । आश्रमान्क्रमशो राना विचरनानगाम ह ॥ २२ ।। कतिष्ठस्याश्रमपदं नानापुष्पलताद्रुमम् । नानामृगगणाकोण सिद्धचारणसेवितम् ।। २३ ॥ देवदानवगन्धर्षः किनररुपशोभितम् | प्रशान्तहरिणाकोण द्विनसंघनिषेवितम् ॥ २४ ॥ 15 20 ·१२४ बालकाण्डम् । सर्गः ५२। 5 10 13 तपश्ररणसंसिद्धरग्निकल्पेर्महात्मभिः । सततं संकुलं श्रीमब्रह्मकल्पमहाव्रतैः ॥ २५ ॥ अन्भर्वायुमक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा । फलमूलाशनैर्दान्नैनितकोनितेन्द्रियः ॥ २६ ॥ ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणः । अन्यर्वैखानसेश्चैव समन्तादुपशोभितम् ॥ २७ ॥ वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम् । ददर्श जयतां श्रेष्ठो विश्वामित्रो महामनाः ॥ २८ ॥ इति बालकाण्डे विश्वामित्रोपाख्याने शतानन्दवाक्यं नाम एकपञ्चाशः सर्गः ॥५१॥ त रक्ष परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबलः। प्रणतः प्रणयाद्वीरो वसिष्ठं जपतां वरम् ॥१॥ स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना । आसनं चास्य भगवान्वसिदो व्यादिदेश ह ॥ २ ॥ उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते। यथान्यायं मुनिवरः फलमूलमुपाहरत् ॥ ३ ॥ प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद्वानसत्तमः। विश्वामित्रो महातेजाः कुशलं पर्यपृच्छत ॥ ४ ॥ तपोनिहोत्रशिघ्येपु वनस्पतिगणे तथा । सर्वत्र कुशलं प्राह वसिष्टो रानमत्तमम् ॥ ५ ॥ मुसोपविष्टं रानानं विश्वामित्रं महातपाः । पप्रच्छ नपता श्रेठो वसिठो ब्रह्मणः सुतः ॥ ६ ॥ कञ्चिने कुशलं रानन्कञ्चिद्धर्मेण रञ्जयन् । प्रनाः पालयसे पीर रामवृत्तेन धार्मिकः ॥ ७ ॥ कचित्ते संभृता भृत्याः कञ्चितिठन्ति शासने । कश्चिते विनिताः सर्वे रिपो रिपुम्दन-ll < || कच्चिदलपु कोशेष मिनेषु न परंतप । कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौने तथानय ॥९॥ 20 . .

·१२५ 10 सर्गः५२ । बालकाण्डम् । सर्वत्र कुशलं राजा तमतः प्रत्युदाहस्त् । विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वितः ॥ १० ॥ कृत्वोभी सुचिरं काळं धर्मिठो ताः कथास्तदा । मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तो परस्परम् ॥ ११ ॥ ततो वसिष्ठो भगवान्कथान्ते रघुनन्दन । विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव ॥ १२ ॥ आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि वलस्यास्य महावल । तव वाप्रमेयस्य यथार्ह संमतीच्छ मे ॥ १३ ॥ सक्रियां हि भवानेता प्रतीच्छतु मयोद्यताम् । राजस्त्वमतिथिश्रेष्ठः पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ १४ ॥ एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महामतिः । कृतमित्यत्रवीद्राजा पूजावाक्येन मे त्वया ॥ १५ ॥ फलमूलेन भगवन्विद्यते यत्तवाश्रमे । पायेनाचमनीयेन भगवदर्शनेन च ॥ १६ ॥ सर्वथा च महाप्राज्ञ पूनाhण सुपूजितः । गमिष्यामि नमस्तेस्तु मैत्रेणेक्षस्व चापा ॥ १७ ॥ एवं त्रुपन्तं रानानं वसिष्ठः पुनरेव हि । न्यमन्तयत धर्मात्मा पुनः पुनरुदारधीः ॥ १८ ॥ वाढमित्येव गायेयो वसिष्ठं प्रत्युवाच ह । यथाप्रिय भगवतस्तथास्तु मुनिपुंगव ।। १९ ।। एवमुक्तस्तथा तेन वसिष्ठो जपता वरः । आनुहार ततो धेनुं फरमापी पूतफरमपाद ॥ २० ॥ पोहि शबले क्षिप्रं शृणु चेव वचो मम । सवलस्यास्य रामः कर्तुं व्यवसितोस्म्यहम् । भोजनेन महाण सत्कारं तद्विधत्स्व मे ॥ २१ ॥ यस्य यस्य कथाकाम पडूसेप्यभिपूजितम् । तत्सर्व कामग्दिव्ये अभिवर्ष रुते मम ॥ २२ ॥ 15 20 25 ·5 10 बालकाण्डम् ।. सर्गः ५३॥ रसेनान्नेन पेयेन लेह्यचोप्येण संयुतम् । अन्नानां निचयं सर्व सृजस्व शवले त्वर ॥ २३ ॥ इति वालकाण्डे विश्वामित्रोपाख्याने विश्वामित्रनिमन्त्रणं नाम द्विपञ्चाशः सर्गः ॥५२॥ एवमुक्ता वसिष्ठेन शवला शत्रुसूदन । विदधे कामधुक्कामान्यस्य यस्येप्सितान्यथा ॥ १ ॥ इतन्मधूनि लाजांश्च मैरेयांश्च वरासवान् । पानानि च महाएणि भक्ष्यांश्चोच्चावचानपि ॥ २ ॥ उप्णायस्यौदनस्यात्र राशयः पर्वतोपमाः। मिष्टान्यन्नानि सूपाश्च दधिकुल्यस्तथैव च ॥ ३ ॥ नानास्वादुरसानां च खाण्डवानां तथैव च । भाजनानि मुपूर्णानि गौडानि च सहस्रशः ॥ ४ ॥ सर्वमासीत्सुसंतुष्टं हृष्टपुष्टजनायुतम् । विश्वामित्रवलं राम वसिष्ठेन सुर्पितम् ॥ ५ ॥ विश्वामित्रो हि राजर्पिहृष्टपुष्टस्तदाभवत् । सामात्यो मन्त्रिसहितः समृत्यबलवाहनः ॥ ६ ॥ युक्तः परेण हर्षेण वसिष्ठमिदमब्रवीत् । पूनितोहं त्वया ब्रह्मन्पूनार्हेण मुसत्कृतः ॥ ७ ॥ श्रूयतामभिधास्यामि वाक्यं वाक्यविशारद । गवां शतसहस्रेण दीयतां शवला मम ॥८॥ रत्नं हि भगवन्नेतद्रलमागी च पार्थिवः । तस्मान्मे शवला देहि ममैपा धर्मतो द्विन ॥९॥ एवमुक्तस्तु भगवान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः । विश्वामित्रेण धर्मात्मा प्रत्युवान महीपतिम् ॥ १० j नाहं शतसहस्त्रेण नापि कौटिशतैर्गवाम् । रानन्दास्यामि शवलां राशीभी रनतस्वला ॥ ११ ॥ न परित्यागमयं मत्सकाशादारिदम । शाश्वती शरला मां कीर्तिरात्मवतो यथा ॥ १२ ॥ 15 20 . .

·सर्गः १३] बालकाण्डम् । । 5 10 अस्या हव्यं च कव्यं च प्राणयात्रा तथैव च । आयत्तममिहोत्रं च बलिहोमस्तथैव च ।। १३ ।। स्वाहाकारवपारौ विद्याश्च विविधास्तथा । आयत्तमत्र रानपे सर्वमेतन्न संशयः ॥ १४ ॥ सर्वस्वमेतत्सत्येन मम तुष्टिकरी तथा । कारणबहुभी राजन्न दास्ये शत्रलां तव ॥ १५ ॥ वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु विश्वामित्रोववीत्तदा । संरब्धतरमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १६ ॥ हिरण्यकसयान्सुवर्णादुशभूषितान् । ददामि कुजराणां ते सहखाणि चतुर्दश ॥ १७ ॥ हैरण्यानां रथानां च श्वेताश्वानां चतुर्युनाम् । ददामि ते शतान्यष्टौ किङ्किणीकविमूपितान् ॥ १८ ॥ हयानां देशनातीना तुळजाना महानसाम् । सहसमेकं दश च ददामि तव सुव्रत ॥ १९ ॥ नानावर्णविभक्तानां क्यःस्थानां तथैव च । ददाम्येकां गवां कोटी शवला दीयतां मम ॥ २० ॥ यावदिच्छसि रत्नानि हिरण्यं वा द्विजोत्तम । तावद्ददामि ते सवै दीयतां शवला मम ॥ २१ ॥ एवमुक्तस्तु भगवान्विश्वामित्रेण धीमता । न दास्यामीति शवलां माह रामकथंचन ॥ २२ ॥ एतदेव हि मे रत्नमेतदेव हि मे धनम् । एतदेव हि सर्वस्वमेतदेव हि नीवितम् ॥ २३ ॥ दर्शश्च पोर्णमासश्च यज्ञाचैवाप्तदक्षिणाः । एतदेव हि मे राजन्विविधाश्च क्रियास्तथा ॥ २४ ॥ अदोमूलाः क्रियाः सर्वा मम राजन्न संशयः । बहुना कि प्रलापेन न दास्ये कामदोहिनीम् ॥ २५ ॥ इति बालकाण्टे विश्वामित्रोपाख्याने वसिष्ठविश्वामित्रसंवादो' नाम त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥ 15 20 .

·१२८ । ? 5 10 बालकाण्डम् । सर्गः.५४॥ कामधेनुं वसिष्ठोसौ यदा न त्यजते मुनिः ।। तदास्य शवलां राना विश्वामित्रोन्वकर्पत ॥ १ ॥ नीयमाना तु शवला राम राज्ञा महात्मना । दुःखिता चिन्तयामास रुदती शोककर्शिता ॥२॥ परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना । याहं राजभटैर्दीना हियेय भृशदुःखिता ॥ ३ ॥ किं मयापकत तस्य महर्भावितात्मनः । यन्मामनागसं दृष्ट्वा भक्ता त्यजति धार्मिकः॥ ४ ॥ • इति सा चिन्तयित्वा तु नि.श्वस्य च पुनः पुनः । जगाम वेगेन तदा वसिष्ठं परमौजसा ॥५॥ विधूय तांस्तदा भृत्याञ्तशः शत्रुसूदन । नगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मनः ॥६॥ शवला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत् । वसिष्ठस्याग्रतः स्थित्वा मेवदुन्दुभिराविणी ॥ ७ ॥ भगवन्कि परित्यक्ता त्वयाहं ब्रह्मणः सुत । यस्माद्राजभटा मां हि नयन्ति त्वत्सकाशतः ॥ ८॥ एवमुक्तस्तु ब्रह्मपिरिदं वचनमब्रवीत् । शोकसंतप्तहृदया स्वसारमिव दु खिताम् ॥ ९ ॥ न त्वा त्यजामि शवठे नापि मेपलतं त्वया। एप त्वा नयते राना वलोन्मत्तो महाबलः ॥ १० ॥ न हि तुल्यं वलं मन्ये मम राज्ञा विशेषतः बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्याः पतिरेव च ॥ ११ ॥ इयमसाहिणी पूर्णा गजवानिरथाकुला । पत्तिवनसमाकीर्णा तेनासो बलवत्तरः ॥ ११॥ . एवमुका वसिटेन प्रत्युवान विनीतवन् । वचन वननता सा ब्रह्मर्पिमतुलप्रभम् ॥ १३ ॥ न व क्षत्रियस्याहुबाह्मणा बलवत्तराः ।, ब्रमन्त्रमा दिव्यं क्षात्राच वलयत्तग्म् ॥ १४॥ 15 20 15 ·सगः ५AR 5 बालकाण्डम् । १२९ अप्रमेयं बलं तुम्यं न लया बलवत्तरः । विश्वामित्रो महावीर्यस्तनस्तव दुरासदम् ॥ १५ ॥ नियुक्ष मां महातेजस्वब्रह्मबलसंभृताम् । तस्य दर्प बलं यत्तनाशयामि दुरात्मनः ॥ १६ ॥ इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्टः स महायशाः । सृजस्वेति तदोवाच बलं परचलार्दनम् ॥ १७ ॥ तस्या हुम्भारवोत्सृष्टाः परहवाः शतशो नृप । नाशयन्ति बलं सर्व विश्वामित्रस्य पश्यतः स राना परमकहः सोपविस्तारितेक्षणः। परवान्नाशयामास शस्त्रैरुचायचेरपि ॥ १९ ॥ विश्वामित्रादितान्दृष्ट्या परहवाञ्छतशस्तदा । भूय एवासनहोराञ्छ कान्यवनमिश्रितान् ॥ २० ॥ तेरासोत्संवृता भूमिः शर्यवनमिश्रितः । प्रमावद्भिर्महावार्यहेमकिजरकसंनिभैः ॥ २१ ॥ तीगासिपदिशधरहमवर्णाम्बरावृतः । निर्दग्धं तदलं सर्व प्रदीप्तरिव पावकैः ॥ २२ ॥ ततोस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच है। तस्ते यवनकाम्बोजा बर्वराश्वाकुलीकृताः ॥ २३ ॥ वे पालकाण्डे विश्वामित्रोपाख्याने विश्वामित्रराकादियुद्ध नाम चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥ ५४॥ 15 20 ततस्तानाकुलान्दृष्टा विश्वामित्रास्त्रमोहितान् । वसिरमोदयामास कामधुक्सृन योगतः ॥ १ ॥ तस्या हुम्मारवाजाताः काम्बोजा रविमंनिभाः। उधसश्चाथ संभूता वर्वराः शवपाणयः ॥ २ ॥ योनिदेशाच,यवनाः शरद्देशाच्छकाः स्मृताः । रोमकूपेषु म्लेच्छाश्च हारीनाः सकिरातकाः ॥ ३ ॥ 17 25 .

·१३० । 10 वालकाण्डम् । सर्गः.५० तैस्तन्निपूदितं सर्व विश्वामित्रस्य तत्क्षणात् ।" सपदातिमनं साश्वं सरथं रघुनन्दन ॥ ४ ॥ दृष्ट्वा निपूदितं सैन्यं वसिष्ठेन महात्मना । विश्वामित्रसुतानां तु शतं नानाविधायुधम् ॥ ६॥ अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धं वसिष्ठं जपता वरम् । हुंकारेणेव तान्सान्निर्ददाह महानृषिः ॥ ६ ॥ ते साश्वरथपादाता वसिष्ठेन महात्मना । भस्मीस्ता मुहूर्तेन विश्वामित्रसुतास्तथा ॥ ७ ॥ दृष्ट्वा विनाशितान्सर्वान्वलं च सुमहायशाः । सवीडं चिन्तयाविष्टो विश्वामित्रोभवत्तदा ॥८॥ समुद्र इव निर्वगो भनदंष्ट्र इवोरगः । उपरक्त इवादित्यः सद्यो निप्पमतां गतः ॥९॥ हतपुत्रवलो दीनो लूनपक्ष इव द्विनः । गतसर्वत्रलोत्साहो निवेदं समपद्यत ॥ १० ॥ स पुत्रमे राज्याय पालयेति नियुज्य च । पृथिवीं क्षत्रधर्मेन वनमेवाभ्यपद्यत ।। ११ ॥ स गत्वा हिमवत्पार्थे किनरोरगसेविते । महादेवप्रसादार्थ तपस्तेपे महातपाः ॥ १२ ॥ केननिवथ कालेन देवेशो वृपभवनः । दर्शयामास वरदो विश्वामित्र महाबलम् ॥ १३ ॥ किमर्थ तप्यसे रानन्यूहि यत्ते विवक्षितम् । परदोस्मि वरो यस्ते काहितः सौमिवीयताम् ॥ १४ ॥ एवमुक्तस्तु देवेन विश्वामित्रो महातपाः । प्रणिपत्य महादेवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १५ ॥ यदि तुष्टो महादेव धनुझे ममानय । सानोपानोपनिषदः सरहस्यः प्रदीयताम् ॥ ११ ॥ यानि दोगु नास्त्राणि दानोपु तपिपु। गन्धयक्षरस मु प्रतिभान्तु ममाना ॥ १७ ॥ 15 ग 20 .

·सर्गः ५६॥
.
10
बालकाण्डम् ।
तव प्रसादाद्भवतु देवदेव ममेस्तितम् ।
एवमस्त्विति देवेशो वाक्यमुक्त्वा दिवं ययो ॥ १८ ॥
प्राप्य चास्त्राणि देवेशाद्विश्वामित्रो महाबलः ।
हर्षेण महता युक्तो दर्पपूर्णोभवत्तदा ॥ १९ ॥
विवर्धमानो वीर्येण समुद्र इव पर्वणि ।
हतमेव तदा मेने वसिष्टमृपिसत्तमम् ॥ २० ॥
ततो गत्वाश्रमपदं मुमोचास्त्राणि पार्थिवः ।
यस्तत्तपोवनं नाम निर्दवं चास्त्रतेनप्ता ॥ २१ ॥
उदीयमाणमस्त्रं तद्विश्वामित्रस्य धीमतः।
दृष्ट्वा विप्रदुना भीता मुनयः शतशो दिश॥ २२ ॥
वसिष्ठस्य च ये शिप्या ये च वे मृगपसिणः ।
विद्रवन्ति भयाद्रीता नानादिग्भ्यः सहस्रशः ॥ २३ ॥
वसिष्ठस्याश्रमपदं शून्यमासीन्महात्मनः ।
मुहूर्तमिव निःशब्दमासीदोरिणसंनिमम् ॥ २४ ।।
वदतो वै वसिष्ठस्य मा मेरिति मुहुर्मुहुः ।
नाशयाम्यद्य गाधेय नीहारमिव भास्करः ॥ २५ ॥
एवमुक्ला महातेमा वसिटी जपतां वरः ।
विश्वामित्रं तदा वाक्यं सरोपमिदमब्रवीत् ॥ २६ ॥
आश्रमं चिरसंवृद्ध यद्विनाशितवानप्ति ।
दुराचारो हि यन्मूढस्तस्मात्वं न भविष्यसि ॥ २७ ॥
इति बालकाण्डे विश्वामित्रोपाण्याने वसिष्ठाश्रमदादो नाम
प्रञ्च रचाशः सर्गः॥५५॥
15
20
23
एवमुक्को वतिठेन विश्वामित्रो महाबलः ।
आनेयमस्त्रमुद्दिश्य तिष्ठ तिछेति चात्रवीत् ॥ १ ॥
ब्रह्मदण्डं ससुद्यम्य कालदण्डमिवापरम् ।
वसिष्टे भगवान्क्रोधादिदं वननमब्रवीत् ॥ २॥

·स: ५६ . 5 10 बालकाण्डम् । क्षत्रवन्धो स्थिती ह्येष यदलं तद्धि दर्शय । नाशयाम्यद्य ते दपै शस्त्रस्य तर गाधिन |॥ २ ॥ क च ते क्षत्रियबलं क च ब्रह्मबलं महत् । पश्य ब्रह्मवलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन ॥ ४ ॥ तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य धोरमानेयमुद्यतम् । ब्रह्मदण्डेन तच्चान्तमर्वेग इवाम्भसा ॥ ५ ॥ वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्र पाशुपतं तथा । ऐपीकं चापि निक्षेप कुपितो माधिनन्दनः ॥ ६ ॥ मानवं मोहनं चैव गान्धर्व स्थापनं तथा । जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने ॥ ७ ॥ शोपणं दारुणं चैव वचमस्त्रं सुदुर्भयम् । ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च ॥८॥ पेनाकमस्त्रं दयितं शुष्कानै अशनी तथा । दण्डास्त्रमथ पैशाचं कौश्चमस्त्रं तथैव च ॥१॥ धर्मचक्रं कालचक्र विष्णुनकं तथैव च । वायव्यं मथनं चव अस्त्रं हयशिरस्तथा ॥ १० ॥ शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालमुशलं तथा । द्यावरं महात्रं च कालास्त्रमथ दारुणम् ॥ ११ ॥ त्रिशूलमस्त्रं बोरं च कापालमथ कवणम् । एतान्यस्त्राणि निक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन ।। १२ ।। वसिठे नपतां श्रेठे तदनमियाभवत् । तानि सर्वाणि दण्डेन अमते ब्रह्मणः मुतः । तेषु शान्त बझालं शिगन्गाविनन्दनः ॥ १३ ॥ तदनमुद्यतं दृष्ट्वा देवाः साग्निपुगेगमाः। देवर्षयश्र संघान्ता गन्याः समहारगाः । त्रैलोक्यमाप्तीसत्रस्तं ब्रह्माले समुदीरिते ॥ १४ ॥ तदप्यस्वं महामोरं माझं बाग तेनसा पनिटो प्रमते मा ब्रह्मदण्देन रापा ॥ १५॥ 15 20 ·सर्गः ५७॥ बालकाण्डम् । १२३ ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मनः । त्रैलोक्यमोहन रौद्रं रूपमासीत्सुदारुणम् ॥ १६ ॥ रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मनः । मरीच्य इय निष्पेतुरमेधूमाकुलाधिपः ॥ १७ ॥ प्राज्वलद्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यतः । सधूम इव कालीनियमदण्ड इवापरः ॥ १८ ॥ ततोस्तुवन्मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम् । अमोघ ते वर्ड ब्रह्मन्तेनो धारय तेनसा ॥ १९ ॥ निगृहीतस्त्वया ब्रह्मविश्वामित्रो महाबलः । प्रसाद जपतां श्रेष्ठ लोकाः सन्तु गतव्यथाः ॥ २० ॥ एवमुक्तो महातेजाः शमं नके महातपाः । विश्वामित्रोरि निस्तो विनिःश्वस्येदमववीत् ॥ २१ ॥ धिम्बल क्षत्रियचलं ब्रह्मतेजोवलं बलम् । एकेन ब्रह्मदण्डेन सस्त्रिाणि हतानि मे ॥ २२ ॥ तदेतत्प्रसमीक्ष्याह प्रसन्नेन्द्रियमानसः | तपो महत्समास्थास्ये यह ब्रह्मत्यकारणम् ॥ २३ ॥ इति बालकाण्डे विश्वामित्रोपाख्याने विश्वामित्रपतिशा नाम पदपष्चाशः सर्गः। ५६॥ 10 15 20 ततः संतप्तहृदयः स्मरनिग्रहमात्मनः । विनि श्वस्य विनिःश्वस्य कृतवरो महात्मना ॥ १ ॥ स दक्षिणां विशं गत्वा महिन्या सह राघव । फलमूलाशनो दान्तश्चनार परमं तपः ॥ २ ॥ अथास्य नक्षिर पुत्राः सत्यधर्मपरायणाः । हविप्यन्दो मधुप्यन्दो दृढनेत्रो महारथः ॥ ३ ॥ पूणे वर्षसहस्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः । अबवान्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ ४ ॥ 25 ·चालकाण्डम् । सर्गः ५७। 10 जिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मन । अनेन तपसा व हि राजपिरिति विद्महे ॥ ५ ॥ एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह देवतै । त्रिविष्टप ब्रह्मलोक लोकाना परमेश्वर ॥६॥ विश्वामित्रोपि तच्छुत्वा दिया किंचिदवाझुख । दुखेन महताविष्ट समन्युरिदमब्रवीत् ॥ ७ ॥ तपश्च सुभहत्तप्त राजपिरिति मा विदु । देवा सपिंगणा सर्वे नास्ति मन्ये तप फरम् ॥ ८ ॥ एव निश्चित्य मनसा भूय एव महातपा । तपश्रचार काकुत्स्थ परम परमात्मवान् ॥९॥ एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रिय । त्रिशङ्करिति विख्यात इक्षाककुलवर्धन ॥ १० ॥ तस्य बुद्धि समुत्पन्ना यनेयमिति राघव । गरय स्वशरीरेण देवताना परा गतिम् ॥ ११॥ वसिष्ठ च समाहूय कथयामास चिन्तितम् । अशक्यमिति चाप्युक्तो पसिष्टेन महात्मना ॥ १२ ॥ प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययो दक्षिणा दिशम् । ततस्तत्कर्मसिध्यर्थं पुत्रास्तस्य गतो नृप ॥ १३ ॥ त्रिशङस्तु महाते ना शत परममास्वरम् । वसिष्ठपुत्रान्ददृशे तप्यमानान्मनस्विन ॥ १४ ॥ सोभिगम्य महात्मान सर्वानेव गुरो मुतान् । अभिवाद्यानुपूर्वेण दिया किंचिदवासुख ॥ १५ ॥ अब्रवीत्स महाभागान्सर्वानव स्तालि । शरण व प्रपनोह शरण्य शरणप्रदान् ।। १६ ॥ प्रत्यारयातो हि मद्र यो पसिठेन महात्मना । यष्टु कामो महायत तदनुज्ञातुमर्हप ॥ १७ ॥ गुरुपुत्रानह सनिमस्कृत्य प्रसादये। शिरसा प्रगतो याने ब्राह्मणालपसि स्थितान् ॥ १८ ॥ 15 20 ·सर्गः ५८ ॥ पालकाण्डम् । ते मां भवन्तः सिव्यर्ष यानयन्तु समाहिताः । सशरीरो यथा वे देवलोकमवाप्नुयाम् ॥ १९ ॥ प्रत्याख्यातो पसिन गतिमन्यां तपोधनाः । गुरुपुत्रानृते सर्वान्नाहं पश्यामि कंचन ॥ २० ॥ इसाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः । सस्मादनन्तर सर्वे भवन्तो दैवतं मम ॥ २१ ॥ इति वालकाण्डे विश्वामित्रोपाण्याने त्रिशकुवाम्यं नाम सापञ्चाशः सर्गः ॥ ५७॥ 10 15 त्रिशोचनं श्रुत्वा तनः क्रोधममन्वितम् । ऋपिपुत्रशतं राम राजानमिदमत्रवीत् ॥१॥ प्रत्याख्यातासि दुर्बुदे गुरुणा सत्यवादिना । तं कथं समतिकम्य शावान्तरमुपेयिवान् ॥ २ ॥ इवाकूगां हि सर्वेपा पुरोधाः परमा गतिः । न नातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः ॥ ३ ॥ अशक्यमिति चौवाच वसिठो भगवानृषिः । तं वयं वे समाहत कतुं शक्ताः कथं तव ॥ ४ ॥ वालिशस्त्वं नरश्रेठ गम्यतां स्वपुरं पुनः। यानने भगवान्तवलोक्यस्यापि पार्थिव ॥ ५ ॥ तेपा तहननं श्रुला को वपर्याकुलाक्षरम् । स रामा पुनरेवतानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६॥ प्रत्यास्यातो भगवता गुरुपुत्रलयैव हि । अन्यां गति गमिप्यामि स्वस्ति नौस्तु तपोधनाः || ऋषिपुत्रास्तु तच्छुत्वा यास्यं बोराभिसरितम् । शेपुः परमसंकुद्धाभण्डाहत्वं गमिष्यति ॥ ८॥ इत्युक्त्वा ते महात्मानो विविशुः वं मायमन। अथ राज्यां व्यतीताया राना चण्यासान, ·बालकाण्डम् । सर्गः:५८ 10 नोलवस्त्रधरो नीलः पुरुपो ध्वस्तमूर्धनः । चित्यमाल्याङ्गरागश्च आयसाभरणोभवत् ॥ १० ॥ तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः सर्वे त्यज्य चण्डालरूपिणम् । प्राद्रवन्सहिता राम पौरा ये चानुयायिनः ॥ ११ ॥ एको हि राना काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान् । दह्यमानो दिवारानं विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ १२ ॥ विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा रानानं विफलीरुतम् । चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमामतः॥ १३ ॥ कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परमधार्मिकः। इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोरदर्शनम् ॥ १४ ॥ किमागमनकार्य ते रामपुत्र महाबल । अयोध्याधिपते वीर शापाखण्डालतां गतः ।। १५ ।। अथ'तद्वाक्यमाकर्ण्य राना चण्डालदर्शनः । अववात्माजलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ १६ प्रत्याख्यातोस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च । अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः ॥ १७ ॥ सशरीरो दिवं यायामिति में सौम्य दर्शनम् । मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नावाप्यते फलम् ॥ १८ ॥ अनृतं नोक्तपूर्व मे न च वक्ष्ये कदाचन । कृच्छेप्वपि गतः सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे ॥ १९ ॥ यहुविधेरिष्टं प्रना धर्मेण पालिताः । गुरवश्च महात्मानः शीलवृत्तेन तौपिताः ॥ २० ॥ धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञ चाहर्तुमिच्छतः । परितोपं न मच्छन्ति गुरवो मुनिपुंगव ॥ २१ ॥ । देवमेव परं मन्ये पौरुपं तु निरर्थकम् । देवेनाकम्यते सर्व देवं हि परमा गतिः ॥ २२ ॥ तस्य मे परमातस्य प्रसादममिकाडुतः।। कर्तुमर्हसि भद्रं ते देवोपहतकर्मणः ॥ २३ ॥ 16 20 25 ·सर्ग: १९ बालकाण्डम् । मान्य गति प्रपश्यामि नान्यच्चरणमस्ति मे। देवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि ॥ २४ ॥ इति बालकाण्डे विश्वामित्रोपारपाने त्रिगशापो नाम अरपञ्चाशः सर्गः ॥ ५॥ 6 10 15 उक्तवाक्यं तु रामानं रूपया कुशिकात्मनः । अनवीन्मधुरं वाक्यं साक्षाचण्डालतां गतम् ॥ १ ॥ इक्ष्वाको स्वागतं वत्स नानामि त्वां सुधार्मिकम् । शरण ते मदास्यामि मा भैपीनूपपुंगव ॥ २ ॥ भइमामन्त्रये सर्वान्महीन्पुण्यकर्मणः । यतसाहाकरावानंस्ततो यक्ष्यसि निर्वृतः ॥ ३ ॥ गुरुशापरुतं रूपं यदिदं त्वयि वर्तते । अनेन सह रूपेण सशरीरो गमिप्यसि ॥ ४ ॥ हस्तप्राप्तमहं मन्ये स्वगै तव नराधिप । यस्त्वं कोशिकमागम्य शरण्यः शरणं गतः ॥ ५ ॥ एवमुक्त्वा महातेमाः पुत्रान्परमधार्मिकान् । ध्यादिदेश महामाज्ञान्यज्ञसंभारकारणात् ॥६॥ सर्वाशिन्यान्समाहूय वाक्यमेतदुवाच ह । सर्वानृपोन्सवासिष्ठानानयध्व ममानया ॥ ७ ॥ यश्च यहचनं चूयान्मद्वाक्यबलचोदितः । सरसर्वमखिलेनौत मामाख्येयमनादतम् ॥ ८ ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दिशो जग्मुस्तदाज्ञया । आनग्मुरथ देशेभ्यः सर्वेभ्यो ब्रह्मवादिनः ॥९॥ ते च शिष्याः समागम्य मुनि ललिततेनसम् । अनुवन्वचनं सर्व सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम् ॥ १० ॥ श्रुत्वा ते वचमं सर्वे समायान्ति द्विनातयः। सर्वदेशेषु चागच्छन्वयिला महोदयम् ॥११॥ 18

·बालकाण्डम् ।
सर्गः ६.1
5
10
10
वासिष्टं तच्छतं सर्व क्रोधपर्याकुलाक्षरम् ।
यदुवाच वचो घोरं शृणु स्वं मुनिपुंगव ॥ १२ ॥
. क्षत्रियो याजको यस्य चाण्डालस्य विशेषतः !
कथं सदसि मोक्तारो हविस्तस्य सुरर्पयः ॥ १३ ॥
ब्राह्मणा वा महात्मानो मुक्त्वा चण्डालमोननम् ।
कथं स्वर्ग गमिप्यन्ति विश्वामित्रेण पालिताः ॥ १४ ॥
एतद्वचननेष्टुर्यमूचुः संरक्तलोचनाः ।
वासिष्ठा मुनिशार्दूल सर्वे सह महोदयाः॥१५॥
इति तेषां वचः श्रुत्वा शिष्याणां मुनिपुंगवः ।
क्रोधसंरकनयनः सरोषमिदमब्रवीत् ।। १६ ॥
यद्पयन्त्यदुष्टं मां तप उग्रं समास्थितम् ।
भस्मीभूता दुरात्मानो भविष्यन्ति न संशयः ॥ १७ ॥
भद्य ते, कालपाशेन नीता वैवस्वतक्षयम् ।
सप्त जातिशतान्येव मृतपाः संभवन्तु ते ॥ १८ ॥
श्वमांसनियताहारा मुष्टिका नाम निघृणाः ।
विकताच विरूपाच लोकाननुचरन्त्विमान् ॥ १९ ॥
महोदयश्च दुर्बुद्धिर्मामदुप्यं ह्यदूपयत् ।
दूषितः सर्वलोकेपु निपादत्वं गमिष्यति ॥ २० ॥
प्राणातिपातनिरतो निरनुक्रोशता गतः ।
दीर्घकालं मम क्रोधादुर्गतिं वर्तयिष्यति ॥ २१ ॥
एतावदुक्त्वा वचनं विश्वामित्रो महामुनिः ।
विरराम महातेजास्तस्मिन्मुनिसमागमे ॥ १२ ॥
इति यालकाण्डे विश्वामित्रोपाख्याने पासिष्ठशापो नाम
एफोनपष्टितमः सर्गः। ५९ ।
15
.
20
तपोरलहतान्रुत्वा वासिष्ठान्स महोदयान् ।
ऋपिमध्ये महातेना विश्वामित्रोभ्यभापत ॥१॥

·सर्गः ६०॥ १३९ 10 बालकाण्डम् । अयमिस्वांकुदायादस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः । धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गतः ॥ २॥ । यथार्य स्वशरीरेण देवलोके गमिष्यति । तथा प्रवर्ततां यज्ञो मवदिश्च मया सह ॥ ३॥ विश्वामित्रवच. श्रुत्वा ततस्ते मुनिपुंगवाः । मिथः समन्त्रयामासुर्विश्वामित्रभयार्दिताः ॥ ४ ॥ अय कुशिकदायादो मुनिः परमकोपनः । यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशयः ॥ ५ ॥ अभिकल्पो हि भगवाञ्छापं दास्यति रोपितः। तस्मात्पवर्त्यतां यज्ञो यथैवोकं महर्पिणा ॥१॥ क्रियतां च तथा यत्नः सशरीरो यथा दिवम् । गच्छेदिवाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेनसा ॥ ७ ॥ ततः प्रववृते यज्ञः सर्वसंमारसंमृतः । यानकश्च महातेजा विश्वामित्रोमवत्क्रती ॥ ८॥ अविनश्चानुपूर्वेण मन्तवन्मन्तकोविदाः । चक्र: सर्वाणि कर्माणि यथाकरपं यथाविधि ॥९॥ ततः कालेन महता विश्वामित्रो महातपाः। चकारावाहनं तत्र भागार्थ सर्वदेवताः॥१०॥ नाम्यागमन्यदा तत्र मागार्थ सर्वदेवताः। ततः कोपसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनिः। खुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशडुमिदमत्रवीत् ॥ ११ ॥ पश्य मे तपसो वीर्य स्वानित नरेश्वर । एप त्वां स्वशरीरण नयामि स्वर्गमोनसा । दुष्प्रापं स्वशरीरेण वगै गच्छ नरेश्वर ।। १२ ॥ स्वानि किचिदप्यस्ति मया हि तपसः फलम् । रानंस्त्वं तेजसा तस्य सशरीरो दिवं वन ॥ १३ ॥ उक्तवाक्ये सुनो तस्मिन्सशरीरो नरेश्वरः । दिवं जंगाम काकुत्स्य मुनिना पश्यता तदा ॥ १४ ॥ 15 20 25 ·८ .. 5 10 बालकाण्डम् । सर्ग-१ स्वर्गलोकं गतं दृष्ट्वा त्रिशडु पाकशासनः । सह सर्वैः सुरगणेरिदं वचनमब्रवीत् ॥ १९ ॥ त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकतालयः । गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्शिराः ॥ १६ ॥ एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्करपतत्पुनः । विक्रोशमानस्वाहीति विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ १५ ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिकः । रोषमाहारयत्तीनं तिष्ठ तिष्ठति चाचवीत् ॥१८॥ ततो ब्रह्मतपोयोगात्प्रजापतिरिवापरः। ससर्ज दक्षिणे भागे सप्तपीनपरान्पुनः ॥ १९॥ दक्षिणां दिशमास्थाय पिमध्ये महायशाः। नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूच्छितः ॥ २०॥ अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रकः । देवतान्यपि स क्रोधात्त्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २१ ॥ ततः परमसंभ्रान्ताः सर्विसंघाः सुरासुराः । विश्वामित्रं महात्मानमूचुः सानुनयं वचः ॥ २२ ॥ अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षतः । सशरीरो दिवं यातुं नाहत्यकृतपावनः ॥ २३ ॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुंगवः । अब्रवीत्सुमहदाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः ॥ २४ ॥ सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशकोरस्य भूपतेः । आरोहणं प्रतिज्ञातं नानृतं कर्तुमुत्सहे ॥ २५ ॥ स्वर्गास्तु सशरीरस्य त्रिशोरस्य शाश्वतः । नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि भ्रवाण्यथ ॥ २६ ॥ यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्स्वेतानि सनेशः। मरसतानि मुराः सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ २७ ॥ एवमुक्ता मुराः सर्वे प्रत्यूनुर्मुनिपुंगवम् । एवं भवतु भने तिटनवेतानि सर्वशः ॥२८॥ 20 .

·सर्गः६१। 5 10 'बालकाण्डम् । गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथावहिः । नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ नेपु ज्योतिःपु जाजलन् ।॥ २९ ॥ अवाक्शिरास्त्रिशकुश्च तिष्ठत्वमरसंनिभः । अनुयास्यन्ति चैतानि ज्योतीपि नृपसत्तमम् ।। ३० ॥ विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुतः । पिमध्ये महातेजा बादमित्याह देवताः ॥ ३१॥ ततो देवा महात्मान अपयश तपोधनाः । जग्मुर्यथागतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम ॥ ३२ ॥ इति बालकाण्डे विश्वामित्रोपाख्याने त्रिशद्स्वर्गरोहणं रएस परितमः सर्गः ॥ ६॥ विश्वामित्रो महातेमाः प्रस्थितान्वीक्य तानृपीव । अब्रवीनरशार्दूल सर्वीस्तान्वनवासिनः ॥ १ ॥ महान्विनः प्रवृत्तोयं दक्षिणामाधितो दिशम् । दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तपः ॥ २ ॥ पश्चिमस्यां विशालायां पुष्करारण्यमाश्रिताः । सुखं तपश्चरिष्यामः परं तद्धि तपोवनम् ॥ ३ ॥ एवमुक्त्वा महातेनाः पुष्करेषु महामुनिः । तप उग्रं दुराधर्ष तेपे मूलफलाशनः ॥ ४ ॥ एतस्मिन्नेव काले तु अयोध्याधिपतिर्महान् । अम्बरीप इति ख्यातो यष्टुं समुपचक्रमे ॥६॥ तस्य वै यनमानस्य पशुमिन्द्रो नहार ह । प्रगटे तु पशौ विप्रो राजानमिदमब्रवीत् ॥ ६ ॥ पशुरत्र हतो रानन्त्रणष्टस्तव दुर्नयात् । अरक्षितारं रामानं प्रन्ति दोषा नरेश्वर ॥ ७ ॥ मायश्चित्तं महयेतन्नरं वा पुरुषर्षभ । आनयस्व पशुं शीघं यावत्कर्म प्रवर्तते ॥ ८॥ उपाध्यायवचः श्रुत्वा इक्ष्वाकुः सोमितममः ! अन्विये महाबुदिः पशुं गोभिः सहस्तशः ॥ ९ ॥ 18 20 .

·सर्ग:६१॥ 10 बालकाण्डम् । देशाजनपदास्तांस्तानगराणि वनानि च । आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपतिः ॥ १० ॥ स पुत्रसहितं तात सभार्य रघुनन्दन । भृगुतुङ्गे समासीनमूचीकं संददर्श ह ॥ ११ ॥ अम्बरीपो महातेजाः प्रणम्याभिप्रसाद्य च । ब्रह्मर्षि तपसा दीप्तं राजर्षिरिदमब्रवीत् ॥ १२ ॥ गवां शतसहस्रेण विक्रोणीषे मुतं यदि । पशोर महाभाग कृतकृत्योस्मि भार्गव ॥ १३ ॥ सर्वे परिगता देशा यज्ञियं न लभे पशुम् । दातुमर्हसि मूल्येन मुतमेकमितो मम ॥ १४ ॥ एवमुक्तो महातेजा ऋचीकरत्वनवीहवः। नाहं ज्येष्ठं नरश्रेष्ठ विक्रीणीयां कपंचन ॥ १५ ॥ . चीकवचनं श्रुत्वा तेषां माता महात्मनाम् । उवाच नरशार्दूलमम्बरीपमिदं वचः ।। १९ ॥ अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गवः। ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं प्रभो ॥ १७॥ . प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः। मातृणां च कनीयांसस्तस्माद्रले कनीयसम् ॥ १८ ॥ उक्तवाक्ये मुनो तस्मिन्मुनिपल्यां तथैव च । शुन.शेपः स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत् ॥ १९ ॥ पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसम् । विक्रीत मध्यमं मन्ये रामपुत्र नयस्व माम् ॥ २० ॥ गवां शतसहसेग शुन-शेपं ततो नृपः । गृहीत्वा परमप्रीतो जगाम रघुनन्दन ॥ २१ ॥ रथमारोप्य तं राम शुनाशेपं त्वरान्वितः । आनगाम ततो यज्ञ समापयितुमात्मनः ।। २२ ।। रवि पालकाण्डे विश्वामित्रोपाख्याने शुनः परिक्रयो मान एफपष्टितमः सर्गः ॥११॥ 15 20 ·सर्गः ६२॥ 5 माता 19 . बालकाण्डम् । शुनःशेपं तमादाय स राजा प्रान्तवाहनः । व्यश्राम्यत्पुष्करे तीर्थे मध्याहे रघुनन्दन ।। १ ।। तस्य विश्राम्यतस्तत्र शुन.शेपो महाद्युतिः । पुष्करं ज्येष्ठमागम्य विश्वामित्रं ददर्श ह ॥ २ ॥ तप्यन्तमृपिभिः सार्थ मातुलं परमातुरः । विपण्णवदनो दीनस्तृप्णया च श्रमेण च ॥ ३ ॥ पपाताङ्के मुने राम वाक्यं चेदमुवाच ह । न मेस्ति माता न पिता ज्ञातयो बान्धवाः कुतः ॥ ४ ॥ त्रातुमर्हसि मा सौम्य धर्मेण मुनिपुंगव । हि नरश्रेष्ठ सर्वेषा त्वं भावनः॥ ५ ॥ राजा च कतकार्यः स्यादहं दीर्घायुरव्ययः । स्वर्गलोकमुपाभीयां तपस्तप्त्वा ह्यनुत्तमम् ॥ ६ ॥ समे नाथो ह्यनाथस्य भव भव्येन चैतस । पितेव पुत्रं धर्मात्मस्त्रातुमर्हसि किल्विपात् ॥ ७ ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपाः । सान्स्वयित्वा बहुविधं पुत्रानिदमुवाच ह ॥ ८॥ यल्टते पितरः पुत्राजनयन्ति शुभार्थिनः । परलोकहितार्थाय तस्य कालोयमागतः ॥ ९॥ अयं मुनिसुतो वाली मत्तः शरणमिच्छति । अस्य नीवितमात्रेण प्रियं कुरुत पुत्रकाः ॥ १० ॥ सर्वे मुतकर्माणः सर्वे धर्मपरायणाः । पशुमूता नरेन्द्रस्य तृप्तिमग्नेः प्रयच्छत ॥ ११ ॥ नायवांश्च शुन.शेपो यज्ञश्चाविनितो भवेत् । देवतास्तपिताश्च स्युर्मम चापि रुतं वचः ॥ १२ ॥ मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा मधुप्यन्दादयः सुताः । साभिमानं नरश्रेष्ठ सलीलमिदमनुवन् ॥ १३ ॥ कथमात्मसुतान्हित्या त्रायसेन्यसुतान्विभो । अकार्यमिव पश्यामः समासमिव भोनने ॥ १४॥ 15 .. 20 .

·बालकाण्डम् । सर्गः१२। . . 5 10 तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणा मुनिपुंगवः । क्रोधसंरक्तनयनो व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १५ ॥ नि साध्वसमिदं प्रोकं धर्मादपि विगर्हितम् । अतिक्रम्य तु महाक्यं दारुणं रोमहर्षणम् ।। १६ । ' श्वमांसभोजनाः सर्वे वासिष्ठा इव जातिषु । पूर्णवर्षसहस्त्र तु पृथिव्यामनुवत्स्यथ ॥ १७ ॥ रुत्वा शापसमायुक्तापुत्रान्मुनिवरस्तदा । शुन शेपमुवाचार्तं कृत्वा रक्षा निरामयाम् ॥ १८ ॥ पवित्रपाशैराबद्धो रक्तमाल्यानुलेपनः । वैष्णवं यूपमासाद्य वाग्भिरग्निमुदाहर ।। १९ ॥ इमे च गाथे दे दिव्ये गायेथा मुनिपुत्रक । अम्बरीषस्य यजेस्मिस्ततः सिदिमवाप्स्यसि ॥ २० ॥ शुनःशेपो गृहीत्वा ते द्वे गाये सुसमाहितः । त्वरया रानसिंहं तमम्बरीपमुवाच ह ॥ २१ ॥ रानसिंह महाबुद्धे शीघ्रं गच्छामहे वयम् । निवर्तयस्य राजेन्द्र दीक्षां च समुपाविश ॥ २२ ॥ तद्वाक्यमृपिपुत्रस्य श्रुत्वा हर्षसमन्वितः। नगाम नृपतिः शीघं यक्षवाटमतन्द्रितः ॥ २३॥ तदस्यानुमते रामा पवित्ररूतलक्षणम् । पशुं रकाम्बरं कृत्वा यूपे त समबन्धयत् ॥ २५ ॥ स वडो वाग्भिरण्याभिरभितुष्टाव वे मुरी। इन्द्रमिन्द्रानुनं चैव यपावन्मुनिपुत्रकः ॥ २५ ॥ . तस्मै प्रातः सहस्राक्षो रहस्यत्ततितोपतः। दीर्घमायुस्तदा प्रादानुन शेपाय वासनः ॥ २६ ॥ स च राना नरश्रेट तस्य यतस्य लव्यवाद । फलं पहुगुणं राम सहवासप्रसादनम् ।। २७ ।। 15 0 :5 ·सर्गः १३॥ १४५ बालकाण्डम् । विश्वामित्रोपि धर्मात्मा भूयस्तैपे महत्तपः । पुष्करप्येव वर्षाणां सहस्त्रं नियतव्रतः ।। २८ ।। इति पालकाण्डे विश्वामित्रोपाख्याने यम्यरीपयको नाम द्विषष्टितमः सर्गः ॥ ६२॥ 5 10 15 पूर्णे वर्पसहले तु व्रतस्नातं महामुनिम् । अभ्यागच्छन्सुराः सर्वे तपःफलचिकीर्षवः ॥ १ ॥ सनमब्रवीद्रमा पुनः सुरुचिरं वचः। ऋपिस्त्वमति भद्रं ते खानितः कर्मभिः शुभैः ॥ २॥ तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरम्यगात् । विश्वामित्रोपि तच्छ्रुत्वा भूयस्तेपे महत्तपः ॥ ३ ॥ ततः कालेन महता मेनका परमाप्सराः। पुष्करेषु नर श्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे ॥ ४ ॥ तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मनः । रूपेणाप्रतिमा तत्र विद्युतं जलदे यथा ॥५॥ तां दृष्ट्या चारुसङ्गिी मेनकां विनने वने । कन्दर्पवशगोभ्येत्य मुनिर्वचनमब्रवीत् ॥ ६ ॥ अप्सरः स्वागतं तेस्तु वस चेह ममाश्रमे । अनुगृहीप्य भद्रं ते मदनेन विमोहितम् ॥ ७ ॥ इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत् । तपसो हि महाविघ्नो विश्वामित्रमुपागमत् ॥ ८ ॥ तस्यां वसन्त्यां वपाणि पञ्च पञ्च च राघव । विश्वामित्राश्रमे सौम्ये सुखेन व्यतिचक्रमुः ॥९॥ अथ काले गते तस्मिन्विश्वामित्रो महामुनिः । सबीड व संवृत्तश्चिन्ताशोकपरायणः ॥ १० ॥ बुदिमुनेः समुत्पन्ना सामर्पा रघुनन्दन । सर्व मुराणां कर्मतत्तपोपहरणं महत् ॥ ११ ॥ - 20 25 19 ·सर्गः-१३॥ . 5 10 बालकाण्डम् । अहोरात्रापदेशेन गताः संवत्सरा दश । काममोहाभिभूतस्य विनोयं प्रत्युपस्थितः ॥ १२ ॥ स निःश्वसन्मुनिवरः पश्चात्तापेन दुःखितः । भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्ती प्राञ्जलिं स्थिताम् ॥ १३ ॥ मेनकां मधुरैर्वाक्यविसृज्य कुशिकात्मनः । उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह ॥ १४ ॥ स कृत्वा नैष्ठिकी बुद्धि नेतुकामो महायशः । कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे दुरासदम् ॥ १५ ॥ तस्य वर्षसहस्त्राणि घोरं तप उपासतः । उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूदयम् ॥ १६ ॥ अमन्तयन्समागम्य सर्वे सर्षिगणाः सुराः । महाशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मजः ॥ १७ ॥ देवताना वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः । अबवीन्मधुरं वाक्य विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ १८ ॥ मह स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोपितः। महत्त्वमृपिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक ॥ १९ ॥ ब्रह्मणस्तद्वचः श्रुत्वा विश्वामित्रस्तपोधनः । न विषण्णो न संतुष्टः प्रत्युवाच पितामहम् ॥ २० ॥ ब्रह्मर्पिशब्दमतुलं स्वानितः कर्मभिः शुभैः । यदि मे भगवानाह ततोह विनितेन्द्रियः ॥ २१ ॥ तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावचं नितेन्द्रियः । यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा स दिवं गतः ॥ २२ ॥ विश्वामित्रोपि तत्रैव तेपे घोरतरं तपः । उर्ववाहुनिरालम्ब एकपादप्रतिष्ठितः ॥ २३ ॥ वायुभक्षः स्थितः स्थान एकस्मिन्स्थाणुवस्थिरः। धर्मे पश्चतपा भूत्वा वर्षास्वभावकाशकः ॥ २४ ॥ शिशिरे सटिले शायी राम्यहानि तपोधनः । एनं कपमहतं हि तपो चोरमुपागमत् ॥ २५॥ 15 20 ·सर्गः ३१। बालकाण्डम् । तस्मिन्संतप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनी । संतापः सुमहानाप्तीत्सुराणां वासवत्य च ॥ २६ ॥ संभ्रमं परमास्थाय ततः शकः सुराधिपः । चिन्तयित्वा तपोविनमुपायं रघुनन्दन ॥ २७ ॥ आहूयाप्सरसं रम्भां मरुद्रणावृतः प्रभुः । उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च ॥ २८ ॥ इति पालकाण्डे विश्वामित्रोपाख्याने मेनकानिर्वासो नाम त्रिपटितमः सर्गः ॥ ६३ ॥ 10 15 मुरकार्यमिदं रम्भे कर्तव्यं सुमहत्वया । लोभनं कोशिकस्येह काममोहसमन्वितम् ॥ १॥ तथोक्ता साप्सरा राम सहस्राक्षेण धीमता । ब्रीडिता प्राञ्जलिर्वाक्यं प्रत्युवाच मुरेश्वरम् ॥ २ ॥ अयं सुरपते घोरो विश्वामित्रो महामुनिः । क्रोधमुत्सृनते करं मयि देव न संशयः। ततो हि मे मयं देव प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ३ ॥ एवमुक्तस्तया राम सभयं भीतया तदा। तामुवाच सहस्राक्षो वेपमानां कृताञ्जलिम् ॥ ४ ॥ मा भैपी रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम् । कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे । अहं कन्दर्पसहितः स्थास्यामि तव पार्श्वतः ॥ ५॥ त्वं हि रूपं बहुगुणं रुत्वा परमभास्वरम् । तमपि कौशिकं रम्भे भेदयस्व तपस्विनम् ॥३॥ सा श्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा रूपमनुत्तमम् । लोभयामास ललिता विश्वामित्रं शुचिस्मिता ॥ ७ ॥ कोफिलस्य त्रु शुश्राव वल्गु व्याहरतः खनम् । संप्रष्टेन मनसा स चैनामन्यवेक्षत ॥ ८ 20 23 1

·।
10
बालकाण्डम्।
सर्गः.६५
अथ तस्य च शब्देन गीतेनाप्रतिमेन च।
दर्शनेन च रम्भाया मुनिः संदेहमागतः ॥ ९॥
सहस्ताक्षस्य तत्सर्वं विज्ञाय मुनिपुंगवः ।
रम्भां क्रोधसमाविष्टः शशाप कुशिकात्मनः ॥ १० ॥
यन्मां लोमयसे रम्भे कामक्रोधजयैषिणम् ।
दश वर्षसहस्राणि शैली स्थास्यसि दुर्भगे ॥ ११ ॥
ब्राह्मणः सुमहातेजास्तपोवलसमन्वितः ।
उद्धरिप्यति रम्भे त्वां मत्क्रोधकलुपीकताम् ॥ १२ ॥
एवमुक्त्वा महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।
अशक्नुवन्धारयितुं कोपं संतापमागतः ॥ १३ ॥
तस्य शापेन महता रम्भा शैली तदाभवत् ।
वचः श्रुत्वा तु कन्दो महर्षेः स च निर्गतः ॥ १४ ॥
कोपेन च महातेजास्तपोपहरणे कृते ।
इन्द्रियैरजित राम न लेभे शान्तिमात्मनः ॥ १५ ॥
बभूवास्य मनश्चिन्ता तपोपहरणे कृते ।
नैव क्रोधं गमिप्यामि न च वक्ष्ये कथंचन ।
अथवा नोच्छ्वसिप्यामि संवत्सरशतान्यपि ॥ १६ ॥
अहं हि शोपयिन्यामि आत्मानं विजितेन्दियः ।
तावद्यावद्धि में प्राप्तं ब्राह्मण्यं तपसानितम् ॥ १७ ॥
अनुच्छसन्नभुआनस्तिठेयं शाश्वतीः समाः।
न हि मे तप्यमानस्य क्षयं यास्यन्ति मूर्तयः ॥१८॥
इति यालकाण्डे विश्वामित्रोपाख्याने रम्भाशापो नाम
चतुःषष्टितमः सर्गः ॥६४॥
15
20
अथ हैमवती राम दिशं त्यक्त्वा महामुनिः ।
पूर्वी दिशमनुप्राप्य तपस्तेपे मुदारुणम् ॥ १॥
मौनं वर्षसहस्रस्य रुत्वा व्रतमनुत्तमम् ।।
चरप्रतिम लोके तपः परमदुष्करम् ॥ २ ॥

·सर्गः ६९॥ १४९ 5 10 बालकाण्डम् । पूर्णे वर्षसंहले तु काष्ठभूतं महामुनिम् । विप्रेमिराधूतं क्रोधो नान्तरमाविशत् । स कृत्वा निश्चयं राम तप आतिष्टताव्ययम् ॥ ३ ॥ तस्य वर्षसहस्तस्य व्रते पूर्ण महानत्तः । भोक्तमारब्धवाननं तस्मिन्काले रघूत्तम । इन्द्रो विनातिर्भूत्वा तं सिद्धमन्नमयाचत ॥ ४॥ तस्मै दत्वा तदा सिद्धं सर्व विप्राय निश्चितः। निःशेषितेने भगवानभुक्त्वेव महातपाः ॥ ५ ॥ न किंचिदवदद्विनं मौनव्रतमुपास्थितः । तथैव मोनमकरोदनुच्छ्वास च राघव ॥ ६ ॥ तस्यानुच्छ्रतमानस्य मूर्ति धूमो व्यजायत । त्रैलोक्यं येन संभ्रान्तमादीपितमिवाभवत् ॥ ७ ॥ ततो देवर्पिगन्धर्वाः पन्नगोरगराक्षसाः । कश्मलोपहताः सर्वे पितामहमयात्रुवन् ॥ ८ ॥ बहुभिः कारणैर्देव विश्वामित्रो महामुनिः । लोभितः क्रोधितश्श्रेय तपसा चाभिवर्धते ॥ ९ ॥ न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम् । विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम् ॥ १० ॥ व्याकुलाश्च दिशः सर्वा न च किंचित्प्रकाशते । सागराः क्षुमिताः सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वताः ॥ ११ ॥ प्रकम्पते च पृथिवी वायुक्तिीह सकुलः । ब्रह्मन्न प्रतिनानीमो नास्तिको जायते जनः ।। १२ ।। संमूदमिव त्रैलोक्यं संप्रक्षुमितमानसम् । भास्करो निष्प्रभाव महस्तस्य तेनसा ॥ १३ ॥ बुद्धि न कुरुते यावन्नाशे देव महामुनिः । तावत्प्रसाद्यो भगवानग्निरूतो महाद्युतिः ॥ १४ ॥ कालामिना, यथा पूर्व त्रैलोक्यं दह्यतेखिलम् । देवराज्यं चिकीत दीयतामस्य यन्मतम् ॥ १५ ॥ 15 20 25 में ·10 बालकाण्डम् । ततः सुरगणाः सर्वे पितामहपुरोगमाः । विश्वामित्रं महात्मानं वाक्यं मधुरमब्रुवन् ॥ १६ ॥ ब्रह्म स्वागतं तेस्तु तपसा स्म सुतोपिताः । ब्राह्मण्यं तपसोग्रेण प्राप्तवानसि कौशिक ॥१७॥ दीर्घमायुश्च ते ब्रह्मन्ददामि समरुद्गणः । स्वस्ति प्रामुहि भद्र ते गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥ १८ ॥ पितामहवचः श्रुत्वा सर्वेपा त्रिदिवौकसाम् । कृत्वा प्रणामं मुदितो व्याजहार महामुनिः ।। १९ ॥ ब्राह्मण्यं यदि मे प्राप्तं दीर्घमायुस्तथैव च । ओंकारोथ वपटारो वेदाश वरयन्तु माम् ॥ २० ॥ क्षत्रवेदविदा श्रेष्ठो ब्रह्मवेदविदामपि । ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो मामेवं वदतु देवताः ॥ २१ ॥ ततः प्रसादितो देवैर्वसिष्ठो जपतां वरः। सख्यं चकार ब्रह्मर्पिरेवमस्त्विति चाववीत् ॥ २२ ॥ ब्रह्मर्पित्वं न सदेहः सर्व संपद्यते तव । इत्युक्त्वा देवताश्चापि सर्वा जग्मुर्यथागतम् ॥ २३ ॥ विश्वामित्रोपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यमुत्तमम् । पूनयामास ब्रह्मर्षि वसिष्ठं नपतां वरम् ॥ २४ ॥ कृतकामो मही सर्वां चचार तपसि स्थितः । एवं त्वनैन ब्राह्मण्यं प्राप्तं राम महात्मना ।। २५ ॥ एप राम मुनिश्रेठ एप विग्रहवत्तपः । एष धर्मपरो नित्य वीर्यस्यैप परायणम् ॥ २६ ॥ एवमुक्त्वा महातेना विरराम दिनोत्तमः । अपूनयच्छतानन्दं साधु सामिति कौशिकः ॥ २७॥ शतानन्दवचः श्रुत्ला रामलक्ष्मणसनियो । जनकः प्राजरियमुवाच कुशिकात्मनम् ॥ २८ ॥ धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि यस्य मे मुनिपुगा ।। यज्ञ काकुत्स्य सरितः प्राप्तवानसि मार्मिक ॥ २९॥ 15 20 ·सर्गः १९. बालकाण्डम् । १९१ पावितोहं त्वया ब्रह्मन्दर्शनेन महामुने । गुणा बहुविधाः प्राप्तास्तव संदर्शनान्मया ॥ ३० ॥ विस्तरेण च वै ब्रह्मन्कीयमानं महत्तपः । श्रुतं मया महातेनो रामेण च महात्मना ।। ३१ ॥ अप्रमेयं तपस्तुभ्यमप्रमेयं च ते बलम् । अप्रमेया गुणाश्चैव नित्यं ते कुशिकात्मज ॥ ३२ ॥ तृप्तिराश्चर्यभूताना कथाना नास्ति मे विभो । कर्मकालो मुनिश्रेष्ठ लम्बते रविमण्डलम् ॥ ३३ ॥ श्वः प्रभाते महातेजो द्रष्टुमर्हप्तिमा पुनः । स्वागतं तपता श्रेष्ठ मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ ३४ ॥ एवमुक्तो मुनिवरः प्रशस्य पुरुपर्पभम् । विसप्तर्जाशु जनकं प्रीतं प्रीतमनास्तदा ॥ ३५ ॥ एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं वैदेहो मिथिलाधिपः । प्रदक्षिण चकाराशु सोपाध्यायः सवान्धवः विश्वामित्रोपि धर्मात्मा सहरामः सलक्ष्मणः। स्ववाटमभिचक्राम पूज्यमानो महात्मभिः ॥ ३७ ।। पति यालकाण्डे विश्वामित्रोपाख्याने विश्वामिनग्रह्मत्वप्राप्तिनाम पञ्चपष्टितमः सर्गः ॥६५॥ 10 15 20 ततः प्रमाते विमले रुतकर्मा नराधिपः। विश्वामित्रं महात्मानमाजुहाव सराघवम् ॥ १ ॥ तमर्चयित्वा धर्मात्मा शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । राघवी च महात्मानौ तदा वाक्यमुवाच ह ॥ २॥ भगवन्स्तागतं तेस्तु किं करोमि तवानघ । भवानाज्ञापयतु मामाज्ञाप्यो भवतां ह्यहम् ॥ ३ ॥ एवमुक्तः स धर्मात्मा जनकन महात्मना । प्रत्युवाच मुनिवरि वाक्य वाक्यविशारदः ॥ ४॥ 25 ·. ॥ 10 बालकाण्डम् । सर्गः ६६॥ पुत्रौ दशरथस्यमौ क्षत्रियो लोकविश्रुतौ । द्रष्टुकामौ धनुः श्रेष्ठं यदेतत्त्वयि तिष्ठति ॥ ५॥ एतद्दर्शय भद्रं ते कृतकामो नृपात्मनों । दर्शनादस्य धनुपो यथेष्टं प्रतियात्यतः ॥१॥ एवमुक्तस्तु जनकः प्रत्युवाच महामुनिम् । श्रुयतामस्य धनुषो यदर्थमिह तिष्ठति ॥ ५ देवरात इति ख्यातो निमेः पष्ठो महीपतिः। न्यालोयं तस्य भगवन्हस्ते दत्तो महात्मनः॥८ दक्षयज्ञवधे पूर्व धनुराकम्य वीर्यवान् । विध्वस्य त्रिदशान्रुद्रः सलीलमिदमब्रवीत् ॥९ गुम्मादागाधितो भाग़ानाकल्पयत मे सुराः। वराङ्गानि महार्हाणि धनुपा शातयामि वः ॥१०॥ ततो विमनसः सर्वे देवा वै मुनिपुंगव । प्रासादयन्त देवेशं तेषां प्रीतोमवद्भवः ॥ ११॥ प्रतिश्चापि ददौ तेषां तान्यङ्गानि महीनसाम् । धनुपा यानि यान्यासञ्छातितानि महात्मना ॥ १२ ॥ तदेतद्देवदेवस्य धनूरत्नं महात्मनः । न्यासभूतं तदा न्यस्तमस्माकं पूर्वके विभो ॥ १३ ॥ अथ मे रूपतः क्षेत्रं लागलादुत्थिता ततः। क्षेत्रं शोधयता लब्धा नाना सीतेति विश्वता ॥ १४ ॥ भूतलादुत्थिता सा तु वर्धमाना ममात्मना । वीर्यशुल्केति मे कन्या स्थापितेयमयोनिना ॥ १५ ॥ भूतलादस्थितां तां तु वरयामामुरागत्य रानानो मुनिपुंगव ॥१२॥ तेषां वरयतां कन्यां सर्वेषां पृथिवीक्षिताम् । वीर्यशुल्फेति भगवन्न ददामि मुतामहम् ॥ १७ ॥ ततः सर्वे नृपतयः समेत्य मुनिपुंगव । मिथिलामम्शुपागम्य वीर्य निकासास्तदा ॥१॥ 15 20 वर्धमानां ममात्मनाम् ।

·5 बालकाण्डम् । तेषां जिज्ञासमानानां शैवं धनुरुपादतम् । न शेकुर्ग्रहणे तस्य घनुपस्तोलनेपि वा ॥ १९ ॥ तेषां वीर्मवतां वीर्यमल्सं ज्ञात्वा महामुने । प्रत्याख्याता नृपतयस्तन्निबोध तपोधन ॥ २०॥ ततस्तेनैव कोपेन राजानः सुमहाबलाः । व्यरुन्धनिखिलां सो वीर्यसंदेहमागताः ॥ २१ ॥ आत्मानमवधूतं ते विज्ञाय नृपपुंगवाः । रोपेण महताविष्टाः पीडयन्मिथिलां पुरीम् ॥ २२ ॥ ततः संवत्सरे पूर्णे सयं यातानि सर्वशः। साधनानि मुनिश्रेष्ठ ततोहं भृशदुःखितः ॥ २३ ॥ ततो देवगणान्सस्तिपसाहं प्रसादयम् । दश्च परमप्रीताश्चतुरङ्गवलं मुराः ॥ २४ ॥ ततो भना नृपतयो हन्यमाना दिशो ययुः । य अवार्या वीर्यसदिग्धाः सामात्याः पापकारिणः ॥ २५ ॥ तदेतन्मुनिशार्दूल धनुः परमभातरम् । रामलक्ष्मणयोश्चापि दर्शयिष्यामि सुव्रत ॥ २६ ॥ यद्यस्य धनुषो रामः कुर्यादारोपणं मुने । मुतामयोनिनां सीतां दद्या दाशरथैरहम् ॥ २७ ॥ इति बालकाण्डे जनचाफ्यं नाम पराष्टितमः सर्गः ॥६६॥ 10 15 20 जनकस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः । धनुर्दर्शय रामाय इति होवाच पार्थिवम् ॥ १ ॥ ततः स राजा जनकः सचिवान्व्यादिदेश है। .धनुरानीयतां दिव्यं गन्धमात्यविभूषितम् ॥ २ ॥ जनकेन समादिष्टाः सचियाः प्राविशन्पुरीम् । तदनुः पुरतः कृत्या निर्जग्मुः पार्थिवाज्ञया ॥ ३ ॥ नृणा शतानि पञ्चाशद्वयायतानां महानसाम् । मपामष्टचक्रस्वां समूहस्ते कथंचन ॥४॥ 20 ·बालकाण्डम् । सर्गः१७॥ 6 10 तामानीय तु मजूपामायसी यत्र तदनुः । मुरोपमं ते जनकमूचुपतिमन्त्रिणः ॥५॥ इदं धनुर्वरं रानन्पूजितं सर्वराजभिः । मिथिलाधिप राजेन्द्र दर्शनीयं यदीच्छति ॥ ६ ॥ तेषा नृपो वचः श्रुत्वा कृताञ्जलिरभापत । विश्वामित्रं महात्मानं तौ चोमी रामलक्ष्मणौ ॥ ७ इदं धनुर्वरं ब्रह्मञ्जनकैरभिपूजितम् । राजभिश्च महावीरशक्यं पुरितुं तदा ॥ ८ ॥ नैतत्सुरगणाः सर्वे नामुरा न च राक्षसाः। गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिनरमहोरगाः ॥९॥ क गतिर्मानुपाणां च धनुषोस्य प्रपूरणे । आरोपणे समायोगे वेपने तोलनेपि वा ॥ १०॥ तदेतद्धनुपा श्रेष्ठमानीतं मुनिपुंगव । दर्शयतन्महामाग अनयो राजपुत्रयोः ॥ ११ ॥ विश्वामित्रः स धर्मात्मा श्रुत्वा जनकभापितम् । वत्स राम धनुः पश्य इति रायवमत्रवीत् ॥ १२॥ महर्वचनाद्रामो यत्र तिष्ठति तनुः । मञ्जूषां तामपावृत्य दृष्ट्वा धनुरथाचवीत् ॥ १३ ॥ इदं धनुर्वरं दिव्यं संस्पृशामोह पाणिना । यतवाश्च भविष्यामि तोलने पूरणेपि वा ॥ १४ ॥ मादमित्यववीदाना मुनिश्च समभापत । लीलया स धनुर्मध्ये जग्राह वननान्मुनेः ॥ १५ ॥ पश्यतां नृसहस्राणां वहूना रघुनन्दनः । आरोपयत्स धर्मात्मा सलीलमिव तनुः ॥ १६ ॥ आरोपयित्वा मोवा च पूरयामास वीर्य गन् । तमा धनुर्मध्ये नरश्रेठो महायशाः ॥ १७ ॥ तस्य शन्दो महानासीनिर्यातसमनि.स्तनः।' भूमिकम्प मुमहान्पर्वतस्येव दीयतः ॥१८॥ 15 20 - .

·सर्गः1
बालकाण्डम् ।
१५१
5
निपेतुश्च नराः सर्वे तेन शब्देन मोहिताः ।
वर्नयित्वा मुनिवरं राजानं तो च राघवो ॥ १९॥
प्रत्याश्वस्ते जने तस्मिवाना विगतसानसः ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यतो मुनिपुंगवम् ॥ २० ॥
भगवन्दृष्टवीर्यों में रामो दशरथात्मजः ।
अत्यद्रुतमचिन्त्यं च अतर्कितमिदं मया ॥ २१ ॥
जनकानां कुले कीर्तिमाहरिप्यति मे मुता ।
सीता भर्तारमासाद्य रामं दशरथात्मगम् ॥ २२ ॥
मम सत्या प्रतिज्ञा च वीर्यशुल्कति कौशिक ।
सीता प्राणेवहुमता देया रामाय मे मुता ॥ २३ ॥
पवतोनुमते ब्रह्मञ्चीघं गच्छन्तु मन्त्रिणः ।
मम कौशिक भद्रं ते अयोध्यां त्वरिता रथैः ॥ २४॥
रानानं प्रश्रितेर्वाक्येरानयन्तु पुरं मम ।
प्रदानं वीर्यशुल्कायाः कथयन्तु च सर्वशः ॥ २५ ॥
मुनिगुप्तो च काकुत्स्यौ वेदयन्तु नृपाय
प्रीतियुक्तं तु रामानमानयन्तु सुशीघ्रगाः ॥ २६ ॥
कौशिकस्तु तथेत्याह राना चाभाप्य मन्त्रिणः ।
अयोध्या प्रेपयामास धर्मात्मा कतशासनान् ॥ २७ ॥
ति बालकाण्डे धनुर्भगो नाम सप्तपष्टितमः सर्गः ॥ १७ ॥
10
वै।
15
20
जनकेन समादिया दूतास्ते वान्तवाहनाः।
मार्गे त्रिरात्रमुपिता अयोध्यां प्राविशन्पुरीम् ॥ १ ॥
ते रामवचनाद्दता रानवेश्म प्रवेशिताः।
ददृशुर्दवसकाशं वृद्ध दशरथं नृपम् ॥ २ ॥
'बहाअलिपुटाः सर्वे दूता विगतमानमः !
रामानं प्रश्रितं वाक्यमवन्मधुराक्षरम् ॥ ३॥
वैदेहो मनको राना पृच्छति त्वां नराधिप ।
कुशलानामयं निम्मं सामात्यं सपुगेहितम् ॥ ४ ॥

·सर्गः:१८॥ 5 . 10 बालकाण्डम् । पृष्ट्वा कुशलमव्यग्रं वैदेहो मिथिलाधिपः । कौशिकानुमते वाक्यं भवन्तमिदमत्रवीत् ॥ ५॥ पूर्व प्रतिज्ञा विदिता वीर्यशुल्का ममात्मना । राजानश्च कतामओ निर्याि विमुखीकताः ॥ ६ ॥ सेयं मम सुता राजन्विश्वामित्रपुरःसरैः । यदृच्छयागार्निनिता तव पुत्रकैः ॥ ७॥ तञ्च रलं धनुर्दिव्यं मध्ये भन्नं महात्मना । रामेण हि महाबाहो महत्यां जनसंसदि ॥८॥ अस्मै देया मया सीता वीर्यशुल्का महात्मने । प्रतिज्ञा तर्तुमिच्छामि तदनुज्ञातुमर्हसि ॥९॥ सोपाध्यायो महाराज पुरोहितपुरस्कृतः । शीघमागच्छ भद्रं ते द्रष्टुमर्हसि रायवम् ॥ १०॥ प्रतिज्ञां मम रानेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि । पुत्रयोरुभयोरेव प्रीति त्वमुपलप्स्यसे ॥ ११ ॥ एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत् । विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः शतानन्दमते स्थितः ॥ १२ ॥ दूतवाक्यं तु तच्छुत्वा राना परमहर्पितः । वसिष्ठं वामदेवं च मन्त्रिणश्चैवमत्रवीत् ॥ १३ ॥ गुप्तः कुशिकपुत्रेग कौशल्यानन्दवर्धनः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विदेहेषु वसत्यतौ ॥ १४ ॥ दृष्टवीर्यस्तु काकुत्स्थो जनकेन महात्मना । संदानं मुतायाः स रायवे कर्तुमिच्छति ॥ १५ ॥ यदि वो रोचते वृतं जनकस्य महात्मनः । पुरी गच्छामहे शीघ्रं मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ ११॥ मन्त्रिणो बादमित्याहुः सह सर्वमहर्षिभिः । सुप्रीतश्चानवौद्राना श्वो यात्रेति स मन्त्रिणः॥१७॥ मन्त्रिणस्तु नरेन्द्रस्य रात्री परमसत्रुताः । अपुः प्रमुदिताः सर्वे गुणेः सर्वैः समन्विताः ॥ १८ ॥ इति यालकाण्डे जनकदूतयाक्यं नाम अष्टपपितमः सर्गः॥६८॥ . 15 20 28 ·सर्गः१२। बालकाण्डम् । . ततो राज्य व्यतीतायां सोपाध्यायः सबान्धवः । राजा दशरथो दृष्टः मुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥ अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम् । वनन्वये सुविहिता नानारत्नसमन्विताः ।। २ ॥ चतुरङ्गवल चापि शीघ्र निर्यातु सर्वशः । ममानासमकालं च यानयुग्यमनुत्तमम् ॥ ३ ॥ वसिठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः । मार्कण्डेयश्च दीर्घायुपिः कात्यायनस्तथा ॥ ४ ॥ एते द्विनाः प्रयान्वये स्यन्दनं योजयस्व में । यथा कालात्ययो न स्यादता हि त्वरपन्ति माम् ॥ ५॥ - 10 वचनाच्च नरेन्द्रस्य सेना सा चतुरङ्गिणी । रानानमृपिभिः सार्ध बनन्तं पृष्ठतोन्वगात् ॥ ६ ॥ गत्वा चतुरह मार्गे विदेहानभ्युपेयिवान् । राना च ननका श्रीमाञ्छुत्या पूनामकल्पयत् ॥ ७ ॥ ततो राजा समासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम् । उवाच वचनं श्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदान्वितम् ॥ ८॥ स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्टया प्राप्तोति राघव । पुत्रयोरुभयोः प्रीतिमाप्स्यसे वीर्यनिनिताम् ॥ ९ ॥ दिष्टया प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृपिः । सह सनिश्रेष्ठदेवैरिव शतक्रतुः ॥ १० ॥ दिष्टया मे निजिता विधा दिष्टया मे पूजितं कुलम् । राघवैः सह संबन्धाद्वीयश्रेठेमहाबलेः ॥ ११ ॥ श्वः प्रभाते नरेन्द्र त्वं निवर्तयितुमर्हसि । यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसंमतम् ॥ १२ ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिपः । वाक्यं वाक्यरिदां श्रेष्ठः प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ १३ ॥ प्रतिग्रहो दातृवशः श्रुतमेतन्मया पुरा । यथा वक्ष्यप्ति धर्मत तत्करिष्यामहे वयम् ॥ १४ ॥ 15 20 .

·बालकाण्डम् । सर्गः ७०। . b 3 तद्धर्मिष्ठं यशस्य च वचनं सत्यवादिनः । श्रुत्वा विदेहाधिपति पर विस्मयमागत ॥ १६ ॥ तत. सर्वे मुनिगणाः परस्परसमागमे। हर्षेण महता युक्तास्ता रात्रिमवसन्सुग्वम् ॥ १६ ॥ अथ रामो महातना लक्ष्मणेन सम ययौ । कौशिक च पुरस्कृत्य पितुः पादावुपास्पृशत् ॥ १७ ॥ राजा च राघवौ पुत्रौ निशम्य परिहर्षित। उवास परमप्रीतो जनकेनाभिपूजितः ॥ १८ ॥ जनकोपि महातेजा क्रिया धर्मेण तत्त्ववित् । यज्ञस्य च सुताम्या च कृत्वा रात्रिमुवास ह ॥ १९ ॥ इति बालकाण्डे जनकदशरथसंयादो नाम एकोनसप्ततितमः 10 सर्गः ॥ ६९ ॥ 15 20 तत प्रभाते जनक कृतकर्मा महर्षिभि । ' उवाच वाक्य वाक्यत शतानन्द पुरोहितम् ॥ १॥ भ्राता मम महातेना यवीयानतिधार्मिक । कुशध्वन इति ख्यात पुरीमध्यावमच्छुभाम् ॥ २॥ वार्याफलकपर्यन्ता पिवन्निक्षुमी नदीम् । साकाश्या पुण्यसकाशा विमानमिव पुष्पकम् ॥ ३ ॥ तमह द्रष्टुमिच्छामि यक्षगोप्ता स मे मत । प्रीति सोपि महातेना इमा भोक्ता मया सह ॥ ४ ॥ एवमुक्ते तु वनने शतानन्दस्य सनिधो । आगता केचिदन्यमा ननकस्तान्ममादिशन् ।॥ ५ ॥ शासनात्तु नगेन्द्रस्य प्रायु शीशवाजिनः। समानतु नरम्यान विष्णुमिन्द्राज्ञया यथा ॥ ६ ॥ सामाश्या ने समागम्य दहशुश्च कुश्धनम् । न्यायन्यथाहत ननस्य ननिन्तितम् ॥ ७॥ 70 ·सर्गः ७०। बालकाण्डम् । . 10 तहृतं नृपतिः श्रुत्वा दूतश्रेप्टेमहानवः । आक्षया हि नरेन्द्रस्य आजगाम कुशध्वजः ॥ ८॥ सोभिवाद्य शतानन्दं जनकं चातिधार्मिकम् । राजाहै परमं दिव्यमासनमध्यगेहत ॥९॥ उपविष्टावुभौ तौ तु भ्रातरावतितेजसौ । प्रेपयामासतुराि मन्ति श्रेष्ठ सुदामनम् ॥ १० ॥ गच्छ मन्त्रिपते शीघमिक्ष्वाकुममितप्रभम् । आत्मनः सह दुर्धर्षमानयस्व समन्त्रिणम् ॥ ११ ॥ औपकार्य स गत्वा तु रघूणां कुलवर्धनम् । ददर्श शिरसा चैनमभिवायेदमत्रवीत् ॥ १२ ॥ अयोध्याविपते वीर वेदेहो मिथिलाधिपः । स त्वां द्रष्टुं व्यवसितः सोपाध्यायपुरोहितम् ॥ १३ ॥ मन्त्रि श्रेष्टवचः श्रुत्वा राना सर्पिगणस्तदा । सबन्धुरागमत्तत्र जनको यत्र वर्तते ॥ १४ ॥ राना च मन्तिसहितः सोपाध्यायः सबान्धवः । वाक्यं वाक्यविदा श्रेष्ठो वैदेहमिदमब्रवीत् ॥ १५ ॥ विदितं ते महाराज इसाकुकुलदेवतम् । वक्ता सर्वेषु लन्येषु वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १६ ॥ विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः सह सर्वैर्महर्षिभिः । एप वक्ष्यति धर्मात्मा यथाधर्म यथाक्रमम् ॥ १७ ॥ तूष्णीभूते दशरथे वसिष्ठो भगवानृषिः । उवाच वाक्यं वास्यज्ञो वैदेहं सपुरोधसम् ॥ १८ ॥ अव्यक्तममवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः । तस्मान्मरीचिः संनझे मरीचः कश्यपः सुतः ॥ १९ ॥ विवस्वान्कश्यपानने मनुवैवस्वतः स्मृतः । मनुः प्रजापतिः पूर्वमिश्वाकुश्न मनोः सुतः ॥ २० ॥ तमिक्षाकमयोप्यायां रानानं विद्धि पूर्वकम् । इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान्कुक्षिरित्येव विश्रुतः ।। २१ ॥ 15 20 ·बालकाण्डम् । सर्ग: ७०॥ ८ 5 10 कुक्षेरथात्मजः श्रीमान्विकुक्षिरुदपद्यत । विकुक्षेस्तु महातेजाः बाणः पुत्रो व्यजायत ॥ २२ ॥ वाणस्य तु महातेना अनरण्यः प्रतापवान् । अनरण्यात्पथुर्नज्ञे त्रिशङ्कुस्तु पृथोरपि ॥ २३ ॥ त्रिशङ्कोरभवत्पुत्रो धुन्धुमारो महायशाः । धुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वों महारथः ॥ २४ ॥ युवनाश्वसुतश्चैव मान्धाता पृथिवीपतिः । मान्धातुस्तु सुतः श्रीमान्सुसंधिरुदपद्यत ॥ २५ ॥ सुसधेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसधिः प्रसेनजित् । यशस्वी ध्रुवसंधेस्तु भरतो नाम नामतः ॥ २६ ॥ भरतात्तु महातेजा अप्सितः समजायत । यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः॥ २७ ॥ हैहयास्तालनवाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः । तांश्च स प्रतियुध्यन्वै युद्धे राजा प्रवासितः ॥ २८ ॥ हिमवन्तमुपागम्य भार्याभ्या सहितस्तदा । असितोल्पबलो राजा कालधर्ममुपेयिवान् ॥ २९॥ हे चास्य भार्ये गर्मिण्यो वभूवतुरिति श्रुतम् । एका गर्भविनाशार्थ सपत्न्य सा गरं ददौ ॥ ३० ॥ ततः शैलवरे रम्ये वभूवातिरतो मुनिः । मार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः ॥ ३१ ॥ तत्र चैका महाभाग भार्गवं देववर्चसम् । ववन्दे पद्मपत्राक्षी काकुन्ती सतमुत्तमम् ॥ ३२ ॥ तमूर्षि साभ्युपागम्य कालिन्दी चाम्यवादयत् । स तामभ्यवदाद्विप्रः पुत्रेप्सु पुत्रजन्मनि ॥ ३३ ।। तव कुर्सी महाभागे अचिरात्सननियति । गरेण सहितः श्रीमान्मा शुचः कमलेक्षणे ॥ ३४ ॥ च्यवनं तु नमस्कृत्य रानपुत्री पतिव्रता । पतिना रहिता तस्मात्पुत्र देश व्यनायत ॥ ३१ ॥ 15 20 .

·5 सर्गः ॥ पालकाण्डम् । सपन्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्मनिवासयां । सह तेन गरेणेव नातः स सगरोमवत् ॥ ३६॥ सगरस्याप्तमञ्जस्तु असमञ्जादथांशुमान् । दिलीपोंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ॥ ३७॥ मगीरथाककुत्स्यश्च ककुत्स्थाच रघुत्तदा । रघोस्तु पुत्रस्तेनस्वी प्रवृद्धः पुरुपादकः ॥ ३८ ॥ कल्मापपादोप्यभवत्तस्माजातस्तु शङ्खणः । सुदर्शनः शणत्य अग्निवर्णः सुदर्शनात् ॥ ३९॥ शीघ्रगस्त्वग्निवर्णस्य शीघगस्य मरुः मुतः । मरोः प्रशुश्रुकस्त्वासीदम्बरीपः प्रशुश्रुकात् ॥ ४० ॥ अम्बरीपस्य पुत्रोभूनहुपः पृथिवीपतिः । नहुपस्य ययातिस्तु नाभागस्तु ययातिनः ॥ ४१ ।। नामागस्य बभूवान अनाद्दशरथोमवत् । अस्माद्दशरथानातौ भातरो रामलक्ष्मणौ ॥ ४२ ॥ आदिवंशविशुद्धानां राज्ञां परमर्मिणाम् । इलाकुकुलनाताना वीराणां सत्यवादिनाम् ॥ १३ ॥ रामलक्ष्मणयोरर्थे त्वत्सुते वरये नृप । सदशाभ्यां नरश्रेष्ठ सदृशे दातुमर्हसि ॥ ४४ ॥ इति वालकाण्डे कन्यावरणं नाम सप्ततितमः सर्गः ॥७॥ 10 15 20 एवं बुवाणं जनकः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः । श्रोतुमर्हसि भद्रं ते कुलं नः परिकीर्तितम् ॥ १॥ मदाने हि मुनिश्रेष्ठ कुलं निरवशेषतः । वक्तव्यं कुलनातेन सन्निवोष महामुने ॥ २॥ रानाभूत्रिषु लोकेषु विश्रुतः स्वेन कर्मणा । निमिः परमधर्मात्मा सर्वसत्यवतां वरः ॥ ३ ॥ तस्य पुत्रो मिथिमि जनको मिथिपुत्रकः । प्रथमो जनको राना जनकादप्युदावसुः ॥ ४ ॥ 21 ·. 10 बालकाण्डम् । सर्ग:७१। उदावसोस्तु धर्मात्मा नातो वै नन्दिवर्धनः । नन्दिवर्धसुतः शूरः मुकेतुर्नाम नामतः ॥ ५ ॥ सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः । देवरातस्य राजर्वृहद्रय इति स्मृतः ॥ ६ ॥ बृहदयस्य शूरोभून्महावीरः प्रतापवान् । महावीरस्य धृतिमान्सुधृतिः सत्यविक्रमः ॥ ७ ॥ सुधृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुरभूत्सुतः । धृष्टकेतोश्न रानर्हर्यश्व इति विश्रुतः ॥ ८ ॥ हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतीन्धकः । प्रतीन्धकस्य धर्मात्मा राजा कीर्तिरयः सुतः ॥९॥ पुत्रः कीर्तिरथस्यापि देवमीद इति स्मृतः। देवमीढस्य विवुधो विबुधस्य महान्धकः ॥ १० ॥ मदान्धकसुतो राजा कीर्तिरातो महाबलः । कीर्तिरातस्य राजर्महारोमा व्यनायत ॥ ११॥ महारोम्णस्तु धर्मात्मा स्वर्णरोमेति विश्रुतः । स्वर्णरोम्णस्तु राजर्दस्वरोमा व्यनायत ॥ १२ ॥ तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे धर्मज्ञस्य महात्मनः । ज्येष्ठोहमनुनो भ्राता मम वीरः कुशध्वनः ॥ १३ ॥ मां तु ज्येष्ठं पिता राज्ये सोभिषिच्य नराधिपः । कुशध्वनं समावेश्य भारं मयि वनं गतः ॥ १४ ॥ वृद्धे पितरि स्वर्याते धर्मेण धुरमावहम् । भ्रातरं देवसंकाशं स्नेहापश्यन्कुशध्वनम् ॥ १५ ॥ कस्यचित्तय कालस्य सांकाश्यादागतः पुगत । सुधन्वा वीर्यवावाना मिथिलामवरोधकः ॥ १६ ॥ सच में प्रेषयामास शेवं धनुरनुत्तमम् । सीता च कन्या पद्माक्षी महावै दीयतामिति ॥ १७ ॥ तस्यापदानाही युद्धमासोन्मया सह । स हतोभिमुसो राना मुघन्वा तु मया रणे ॥८॥ 16 20 .

·मर्मः ५२॥
मालकाण्डम् ।
निहत्य तं मुनिश्रेष्ठ सुधन्वानं नराधिपं ।
सांकाश्ये भ्रातरं शूरमभ्यपिञ्च कुशध्वनम् ॥ १९ ॥
कनीयानेप मे भ्राता अहं ज्येष्ठो महामुने ।
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनिपुंगव ॥ २० ॥
सीतां रामाय भद्रं ते उर्मिलां लक्ष्मणाय वे।
वीर्यशुल्का मम मुतां सीतां सुरमुतोपमाम् ॥ २१ ॥
द्वितीयामूर्मिलां चैव त्रिर्वदामि न संशयः ।
ददामि परमप्रीतो वो ते मुनिपुगव ॥ २२ ॥
रामलक्ष्मणयो राजन्गोदानं कारयस्व ह।
पितृकार्य च भद्रं ते ततो नैवाहिकं कुरु ॥ २३ ॥ 10
मघा पद्य महाबाहो तृतीये दिवसे प्रभो ।
फाल्गुन्यामुत्तरे राजन्तस्मिन्वैवाहिकं कुरु ॥ २४ ॥
पति बालकाण्डे जनककुलप्रख्यानं नाम एकसप्ततितमः सर्गः ॥७॥
20
उत्तवाक्ये तु ननके विश्वामित्रो महामुनिः ।
उवाच वचनं धीमान्वसिष्ठसहितस्तदा ॥१॥
अचिन्त्यान्यप्रमेयाणि कुलानि रघुनन्दन ।
इक्ष्वाकूणां विदेहाना नेषां तुस्योस्ति कश्चन ॥ २ ॥
सदृशो धर्मसंवन्धः सदृशो रूपसंपदा ।
सीताया ऊर्मिलायाश्च रामलक्ष्मणयोस्तथा ॥३॥
पकव्यं च नरश्रेष्ठ श्रूयतां वचनं मम |
भ्राता यवीयान्धर्मज्ञ एष राजा कुशध्वनः ॥ ४॥
अस्य धर्मात्मनो राजवूपेणाप्रतिमं भुवि ।
सुबाहयं नरश्रेष्ठ पत्न्यर्थ वरयामहे ॥५॥
मरतस्य कुमारस्य शबुन्नस्य च धीमतः ।
परये ते मृते रानस्तयोरर्थे महात्मनोः ॥ ६ ॥
पुत्रा दशरणस्येमे रूपयौवनशालिनः ।
लोकपालसमा सर्वे देवतुल्यपराक्रमाः ॥ ७ ॥

·. 5 10 बालकाण्डम् । सर्गः ७२। उमयोरपि गजेन्द्र संवन्धेनानुबध्यताम् । इक्ष्वाकुकुलमव्यग्र मवृत पुण्यकर्मण ॥ ८॥ विश्वामित्रवच श्रुत्वा वसिष्ठस्य मते तदा । जनक प्राअलिक्यिमुवाच मुनिपुगौ ॥९॥ कुल धन्यमिद मन्ये एषा नो मुनिपुगवौ । सदृश कुलसंबन्ध यदाज्ञापयय स्वयम् ॥ १० ॥ एव भवतु मद्र व कुशध्वजमुते इमे । पल्या मनेता सहितौ शत्रुघ्नभरतावुभौ ॥ ११ ॥ एकाहा राजपुत्रीणा चतसृणा महामुने । पाणिं गृहन्तु चत्वारो राजपुत्रा महावला ॥ १२ ॥ उत्तरे दिवसे ब्रह्मन्फाल्गुनीम्या मनीपिण । वैवाहिक प्रशसति मगो यत्र प्रजापति ॥ १३ ॥ एवमुक्त्वा वच सौम्य प्रत्युत्थाय कृताञ्जलि । उभौ मुनिवरो राजा जनको वाक्यमरवीत् ॥ १४ ॥ परो धर्म कृतो मह्य शिष्योस्मि भवतो सदा । इमान्यासनमुख्यानि आस्यैता मुनिपुगवौ ॥ १५॥ यथा दशरथस्येय तथायोध्या पुरी मम । प्रभुत्वे नास्ति सदेहो यथार्ह कर्तुमर्हथ ॥ १६ ॥ तथा मुवति वदेहे जनके रघुनन्दन । राजा दशरपो हष्ट प्रत्युवान महीपतिम् ॥ १७ ॥ युवाममस्येयगुणो भ्रातरो मिथिलेश्वरों। रुपयो रानमपाश्च मवद्यामभिपूनिता ॥ १८ ॥ स्वस्ति प्रामुहि मद्र ते गमिप्यामि खमालयम् । श्राद्धकर्माणि विविवहिषास्य इति चात्रवीत् ॥ १९॥ तमापट्ना नरपति राना दशरयस्तदा । मुनीन्द्रो तो पुरस्रुत्य जगामाशु महायशा ॥२०॥ स गत्वा नित्य राजा श्राद्ध स्त्वा विधान प्रमाने पाल्पमुत्याय नके गोदानमुत्तमम् ॥ २॥ 15 20 ·सर्गः ७३॥ वालकाण्डम् । गवां शतसहस्त्रं हि ब्राह्मणेम्यो नराधिपः । एकेकशो ददौ राजा पुत्रानुद्दिश्य धर्मतः ।। २२ ।। मुवर्णशृङ्गसंपन्नाः सवत्साः कांस्यदोहनाः । गवां शतसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभः ॥ १३ ॥ स सुतैः कृतगोदानैर्वृतस्तु नृपतिस्तदा । लोकपालेरिवामाति वृतः सौम्यः प्रनापतिः ॥ २४ ॥ पति बालकाण्डे गोदानं नाम द्विसप्ततितमः सर्गः ॥ ७२ ॥ 5 10 15 यस्मिस्तु दिवसे राजा चक्रे गोदानमुत्तमम् । तस्मिंस्तु दिवसे वीरो युधाजित्समुपेयिवान् ॥ १ ॥ पुत्रः केकयराजस्य साक्षाद्भरतमातुलः । दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलं राजानमिदमब्रवीत् ॥ २ ॥ केकयाधिपती राजन्नेहात्कुशलमत्रवीत् । येपां कुशल कामोसि तेषां संप्रत्यनामयम् ॥ ३॥ स्वतीयं मम राजेन्द्र द्रष्टुकामो महीपतिः । तदर्थमुपयातोहमयोध्यां रघुनन्दन ॥ ४ ॥ श्रुत्वा वहमयोध्यायामिहस्थं त्वां सवान्धवम् । त्वरयाभ्युपयातोहं द्रष्टुकामः स्वसुः सुतम् ॥ ५॥ अथ राजा दशरथः प्रियातिथिमुपस्थितम् । दृष्ट्वा परमसत्कारैः पूजनाईमपूजयत् ॥ ६ ॥ ततस्तामुपितो रात्रि सह पुत्रैर्महीपतिः । पुरस्कृत्य वसिष्ठादोन्मुनीन्यज्ञमुपाययौ ॥ ७ ॥ युक्त मुहूते विजये सवीभरणभूपितः । भ्रातृभिः सहितो रामः कृतकौतुकमङ्गलः । पितुः समीपमाश्रित्य तस्यो भ्रातृभिरावृतः ॥ ८ ॥ वसिष्ठो मगवानेत्य वैदेहमिदमब्रवीत् | राजा दशमो राजन्कृतकौतुकमगलेः । पुर्नरवर श्रेष्ठ दातारमभिकाइते ॥ ९॥ 20 . 26..

·सर्ग ७३। 6 10 बालकाण्डम् । दातृप्रतिग्रहीतम्या सर्वार्था प्रभवन्ति हि ।' स्वधर्म प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यमुत्तमम् ॥ १० ॥ इत्युक्त परमोदारो वसिष्ठेन महात्मना । प्रत्युवाच महातना वाक्य परमधर्मवित् ॥ ११॥ क स्थितः प्रतिहारो मे कस्याज्ञा सप्रतीक्षते। स्वगृहे को विचारोस्ति यथा राज्यमिद तव ॥ १२ ॥ यज्ञभूमिमिमा प्राप्ता कृतकौतुकमङ्गला । मम कन्याश्चतस्रो हि दीप्ता ववरिवापि ॥ १३ ॥ सद्योह त्वत्प्रतीक्षोस्मि वेद्यामस्या प्रतिष्ठित । अविघ्न क्रियता सर्व किमर्थं हि विलम्च्यते ॥ १४ ॥ तहाक्य जनकेनोक्त श्रुत्वा दशरथस्तदा । प्रवेशयामास सुतान्सर्वानृपिगणानपि ॥ १५ ॥ ततो राजा विदेहाना वसिष्ठमिदमब्रवीत् । कारयस्व रूपे सर्वो क्रिया वैवाहिकी प्रभो ॥ १६ ॥ तयेत्युक्त्वा तु जनक वसिष्ठो भगवानृषि । विश्वामित्र पुरस्कृत्य शतानन्द च धार्मिकम् ॥ १७ ॥ प्रपामध्ये तु विधिवटेदि रुत्वा महातपा । अलचकार ता वेदि गन्धपुप्पै समन्तत ॥ १८ ॥ सुवर्णपालिकाभिश्च च्छिद्रकुम्भेश्च साद्दुरै । अङ्गुराढ्यै. शरावैश्च धूपपात्र सधूपके ॥ १९ ॥ शशपात्रै नुग्मि पात्रैरादिपूजिते । लानपूर्णेस्तथा पारसतेरपि सस्ते ॥ २० ॥ दर्भे समै समास्तीय विधिवन्मन्नपूर्वकम् । जुहावामो महातेना वसिष्ठो मुनिसचम ॥ २१ ॥ तत सीता समानीय सर्वाभरणभूषिताम् । समक्षमने सस्थाप्य राघवाभिमुख तदा ॥ २२ ॥ अश्वीननको राना कौशल्यानन्दवर्धनम् । श्य सीता मम मुता सहधर्मचरी तव ॥ २३ ।। 16 20 .35 ·- ११७ 10 बालकाण्डम् । प्रतीच्छ चैनां मद्रं ते पाणिं गृहोप्व पाणिना । पतिव्रता महाभागा छायेवानुगता. सदा ॥ २४ ॥ इत्युक्त्वा, प्राक्षिपद्राजा मन्त्रपूतं जलं तदा । साधु साध्विति देवानामृपीणां वदतां तदा ॥ २५ ॥ एवं दत्वा सुतां सीतां मन्तोदकपुरस्कृताम् । अबवीज्ननको राजा हर्षेणाभिपरिप्लुतः ॥ २६ ॥ लक्ष्मणागच्छ भद्रं ते कर्मिलामुद्यतां मया । प्रतीच्छ पाणिं गृहीप्व मा भूत्कालस्य पर्ययः ।। २७ ॥ तमेवमुक्त्वा ननको मरतं चाम्यमापत । गृहाण पाणिं माण्डव्याः पाणिना रघुनन्दन ॥ २८ ॥ शत्रुघ्नं चापि धर्मात्मा अवीन्मिपिलेश्वरः। श्रुतकीर्तेर्महाबाहो पाणिं गृहीप्व पाणिना ॥ २९ ॥ सर्वे भवन्तः सौम्याश्च सर्वे सुचरितव्रताः । पत्नीमिः सन्तु काकुत्स्था मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ ३० ॥ ननकस्य वचः श्रुत्वा पाणीपाणिभिरस्टशन् । 16 चत्वारस्ते चतमणी वसिष्टस्य मते स्थिताः ॥ ३१ ॥ अमि प्रदक्षिणं नदि रानानमेव च । अपीथापि महात्मानः सहभार्या रघूहहाः ॥ ३२ ॥ पुष्पवृष्टिर्महत्याप्तीदन्तरिक्षात्सुमाखरा । दिव्यदुन्दुभिनि|पतिवादित्रनिःसनैः ॥ ३३ ननृतुश्चाप्सरःसंघा गन्धर्वाश्व नगुः कलम् । विवाहे मुख्यानां तदमृतमहश्यत ।। ३४ ।। ईदृशे वर्तमाने तु तूर्योदुष्टनिनादिते | निरनिं ते परिक्रम्य उहुर्भार्या महौजसः ॥ ३५ ॥ अयोपकार्यो जग्मुस्ते सभार्या रघुनन्दनाः । रानाप्यनुययौ पश्यनमर्पिसंयः सबान्धवः ॥ ३१ ॥ रवि बालकाण्डे, दशरथपुत्रयियाहो नाम त्रिसप्ततितमः सर्गः ॥७३॥ 20 26 ·+ . 5 - 10 बालकाण्डम् । सर्ग: ७४ अय राज्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः। आप्टच्छच तौ नरव्यानो जगामोत्तरपर्वतम् ॥ १ ॥ विश्वामित्रे गते तस्मिन्वैदेहं मिथिलाधिपम् । आप्टच्छच प्रययौ चापि राजा दशरथः पुरीम् ॥ २ ॥ अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु । कम्बलादीनि वस्त्राणि क्षौमपट्टाम्बराणि च ॥ ३ ॥ हस्त्यश्वस्थपादातं दिव्यरूपं स्वलंकृतम् । ददौ कन्यापिता तासां दासीदासमनुत्तमम् ॥ ४ ॥ हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च । ददौ राजा सुसंहृष्टः कन्याधनमभीप्सितम् ॥ ५ ॥ दत्त्वा वहुविधं राना समनुज्ञाप्य पार्थिवम् । प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वरः ॥ ६॥ राजाप्ययोध्याधिपतिः सह पुत्रैर्महात्मभिः । पीन्सर्वान्पुरस्कृत्य जगाम सक्लानुगः ॥ ७ ॥ गच्छन्तं तं नरव्याघ्र सर्पिसंघ सराघवम् । घोराः स्म पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति समन्ततः ॥ ८॥ भामाश्चैव मृगाः सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम् । तान्दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत ॥९॥ असौम्याः पक्षिणो घोरा मृगाश्चापि प्रदक्षिणाः । किमिदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विपीदिति ॥ १०॥ राज्ञो दशरथस्यैतच्छुत्वा वाक्यं महानृषिः उपाच मधुरा वाणी श्रूयतामस्य यत्फलम् ॥ ११ ॥ उपस्थितं भयं घोरं दिव्यपक्षिमुखाच्च्यतम् । मृगाः प्रशमयन्त्येते संतापस्त्यज्यतामयम् ॥ १२ ॥ तेपा संवदता तत्र वायुः प्रादुर्वभूव ह । कम्पयन्मेदिनी सवा पातयंच महादुमान् ॥ १३ ॥ तमसा संसृतः मूर्यः सर्वे नावेदिपुर्दिशः। भस्मना चावृतं सा संमूढामा तलम् ॥ १४ ॥ 15 ·सर्मः.७९॥ 10 बालकाण्डम् । वसिष्ट अपयश्चान्ये राजा च समुतस्तदा । ससंज्ञा इव तत्रासन्सर्वमन्यद्विचेतनम् ॥ १५ ॥ तस्मिस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमूः। ददर्श भीमसंकाशं नटामण्डलधारिणम् ॥ १६ ॥ भार्गवं जामदग्नेयं राजराजविमर्दनम् । कैलासमिव दुर्धर्षे कालामिमिव दुःसहम् ॥ १७ ॥ स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् । मगृह्य शस्त्रमुग्रं च त्रिपुरनं यथा शिवम् ॥ १८ ॥ तं दृक्ष भीमसंकाशं ज्वलन्तमिव पावकम् । वसिष्ठनमुखा विमा नपहोमपरायणाः ॥ १९ ॥ संगता मुनयः सर्वे सनमरपुरयो मिथः । कञ्चित्पितृवधामों क्षत्रं नोत्सादयिष्यति ॥ २० ॥ पूर्व क्षत्रवर्ष कत्वा गतमन्युर्गतज्वरः । क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्पितम् ॥ २१ ॥ एवमुक्त्वाय॒मादाय भार्गवं भीमदर्शनम् । ऋपयो राम रामेति मधुरां वाचमनुवन् ॥ २२ ॥ प्रतिगृह्य तु तां पूजामप्रत्युक्त्वा च तानृपीन् । राम दाशरथि रामो जामदग्योम्यमापत ॥ २३ ॥ इति पालकाण्डे जामदग्यसमागमो नाम चतु:सातितमः सर्गः ७४ राम दाशरथे वीर वीर्य ते श्रूयतेद्भुतम् । धनुपो भेदनं नैव निखिलेन मया श्रुतम् ॥ १ ॥ तदद्भुतमचिन्त्यं च भेदनं धनुषस्त्वया। तच्छ्रुत्वाहमनुप्राप्तो धनुर्गृह्यापरं शुभम् ॥ २ ॥ तदिदं घोरसंकाशं जामदयं महदनुः । पूरयस्व शरेणेव स्ववलं दर्शयस्त च ॥३॥ तदहं ते बलं दृष्ट्वा धनुपोप्यस्य पूरणे । द्वन्द्वयुद्ध प्रदास्यामि वीर ठाध्यमिदं तव ॥.४ ॥ 15 20 22 ·बालकाण्डम् । सर्ग: ७६ 5 10 तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा दशरथस्तदा । विषण्णवदनो दीनः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ ६ ॥ क्षत्ररोपात्प्रशान्तस्त्वं ब्राह्मणश्च महातपाः । वालानां मम पुत्राणाममयं दातुमर्हसि ॥६॥ मार्गवाणां कुले जातः स्वाध्यायव्रतशालिनाम् । सहस्राक्षे प्रतिज्ञाय शस्त्रं प्रक्षिप्तवानसि ॥ ७ ॥ स त्वं धर्मपरो भूत्वा कश्यपाय वसुंधराम् । दत्वा वनमुपागम्य महेन्द्रकतकेतनः ॥ ८॥ मम सर्वविनाशाय संप्राप्तरत्वं महामुने । न ह्येकस्मिन्हते रामे सर्वे जीवामहे वयम् ॥ ९॥ ब्रुवत्येवं दशरथे जामदभ्यः मतापवान् । अनाहत्य तु तहादप राममेवाभ्यमापत ॥ १० ॥ इमे हे धनुपी राम दिव्ये लोकाभिपूजिते । दृढे बलवती मुख्ये सुरूते विश्वकर्मणा ॥ ११ ॥ • अनुसृष्टं सुरैरेकं त्र्यम्बकाय युयुत्सवे । त्रिपुरनं नरश्रेष्ठ मनं काकुत्स्थ यत्वया ॥ १२ ॥ इदं द्वितीयं दुर्धर्ष विष्णोर्दत्तं सुरोत्तमैः । तदिदं वैष्णवं राम धनुः परपुरंजयम् ।। १३ ॥ तदा तु देवताः सर्वाः पृच्छन्ति स्म पितामहम् । , शितिकण्ठस्य विष्णोश बलाबलनिरीक्षया ॥ १४ ॥ अभिप्रायं तु विज्ञाय देवतानां पितामहः । विरोध जनयामास तयोः सत्यवतां वरः॥ १५ ॥ विगेधे तु महाद्धममवद्रोमहर्पणम् । शितिकण्ठस्य विष्णोश्च परस्सरजयेष्णिोः ॥ १६ ॥ तदा तु नृम्भितं शैव धनुर्भीमपराकम् । हुकारेण महादेवः स्तम्भितोय त्रिलोचनः ॥ १७ ॥ देवस्तदा समागम्य सपि संधेः सनारणेः।. यामिती प्रशमं तत्र नग्मतुस्ती मुरोत्तमो ॥१॥ 20 25 ·सर्गः ७३ 5 10 बालकाण्डम् । १७१ नम्मितं वडनुक्ष शैवं विष्णुपराक्रमः । अधिक मेनिरे विष्णुं देवाः सर्पिगणास्तथा ॥१९॥ धनू रुद्रस्तु संक्रुद्धो विदेहेषु महायशाः। देवरातस्य राजदेदो हस्ते ससायकम् ।। २० ॥ इदं च वैष्णवं राम धनुः परपुरंनयम् । भाचीके मार्गधे प्रादाद्विष्णुः स न्यासमुत्तमम् ॥ २१ ॥ भाषीकस्तु महातेमाः पुत्रस्याप्रतिकर्मणः । पितुर्मम ददौ दिव्यं नमदोर्महात्मनः ॥ २२ ॥ न्यस्तशस्त्रे पितरि मे तपोबलसमन्विते । अर्जुनो विदधे मृत्यु प्रारुती बुद्धिमास्थितः ।। २३ ॥ पधमाप्रतिरूपं तु पितुः श्रुत्वा सुदारुणम् । क्षत्रमुत्सादयं रोपाज्मातं जातमनेकशः ।। २३ ॥ पृथिवीं चाखिलां प्राप्य कश्यपाय महात्मने । यज्ञस्यान्ते तदा राम दक्षिणा पुण्यकर्मणे ॥ २५ ॥ दवा महेन्द्रनिलयस्तपोबलसमन्वितः। स्थितोस्मि तस्मिस्तप्यन्वै मुसुखं सुरसेविते ॥ २६ ॥ श्रुत्वा तु धनुषो मेदं विस्मिताना नमस्तले । मापता देवसंघानां ततोहं द्रुतमागतः ॥ २७ ॥ तदिदं वैष्णवं राम पितृपैतामहं महत् । क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य गृहीष्व धनुरुत्तमम् ॥ २८ ॥ योनयस्व धनुःश्रेठे शरं परपुरंजयम् । यदि शक्नोपि काकुत्स्थ इन्दं दास्यामि ते तदा ॥ २२ ॥ रवि यालकाण्डे जामदग्यवाक्यं नाम पप्वसप्ततितमः सर्गः ॥७५॥ श्रुत्वा तु जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस्तदा । गोरवयन्त्रितकथः पितू रामपथाववीत् ॥ १ ॥ श्रुतवानस्मिन्यत्कर्म रुतवानसि पार्गव । अनुरुध्यामहे ब्रह्मपितुरानृण्यमास्थितः ॥ २ ॥ 15 20 ·१७२ मर्ग: ७६ ॥ 10 बालकाण्डम् । वीर्यहीनमिवाशक क्षत्रधर्मेण मार्गव । अवजानासि मे तेजः पश्य मेद्य पराक्रमम् ॥ ३॥ इत्युक्त्वा राघवः क्रुद्धो भार्गवस्य वरायुधः । . शरं च प्रतिसंगृह्य हस्ताल्लघुपराक्रमः ॥४॥ आरोग्य स धनू रामः शरं सज्जं चकार है। जामदग्न्यं ततो रामं रामः क्रुद्धोब्रवीदिदम् ॥ ५ ॥ 'ब्राह्मणोसीति पूज्यो मे विश्वामित्रकृतेन थे। शक्तोपि ते न मुञ्चयं त्वहं प्राणहरं शरम् ॥ ६ ॥ इमां वा त्वद्गति राम तपोवलसमनिताम् । लोकानप्रतिमान्वापि हनिप्यामीति मे मतिः ॥७॥ नए देशको दिन्यः सरः परपुरंजयः । मोघः पतति वीर्येण बलदर्पविनाशनः ॥९॥ वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सपिंगणाः सुराः । पितामहं पुरस्कृत्य समेतास्तत्र सर्वशः॥ ९॥ गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिनराः। यक्षराक्षसनागाश्च तद्रष्टुं महदद्भुतम् ॥ १०॥ जडीकते तदा लोके रामे वरधनुर्धरे । निवीयों जामदभ्योसौ रामो राममुदैवत ॥ ११ ॥ तेजोभिहतवीर्यत्वाज्जामदग्यो नडीरुतः । राम कमलपत्राक्ष मन्दं मन्दमुवाच ह ॥ १२ ॥ कश्यपाय मया दत्ता यदा पूर्व वसुंधरा । विपये मे न वस्तव्यमिति मां कश्यपोववीत् ॥ १३ ॥ सोहं गुरुवचःकुर्वन्यथिव्यां न वसे निशाम् । मिथ्याप्रतिज्ञः काकुत्स्थ मा भूवमिति निश्चितम् ॥ १४ ॥ तदिमा मद्नति वीर हन्तुं नाईसि राघव । मनोनवं गमिष्यामि महेन्द्र पर्वतोत्तमम् ॥ १५ ॥ लोकास्त्वप्रतिमा राम निनिनास्तपसा मया। नाहि ताठरमोक्षण मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥१६॥ 15 20 .

·सर्गः ७७॥
5
बालकाण्डम् ।
१७३
अक्षयं मधुहन्तारं नानामि त्वां महेश्वरम् ।
धनुपोत्यं परामर्शात्स्वस्ति तेस्तु परंतप ॥ १७ ॥
एते सुरगणाः सर्वे निरीक्षन्ते समागताः ।
त्वामप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ॥ १८ ॥
न चेयं मम काकुत्स्थ ब्रीडा भवितुमर्हति ।
त्वया त्रैलोक्यनाथेन यदहं विमुखीकृतः ॥ १९ ॥
शरमप्रतिमं राम मोक्तुमर्हसि सुव्रत ।
शरमोले गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम् ॥ २० ॥
तथा बुवति रामे तु जामदग्न्ये प्रतापवान् ।
रामो दाशरथिः श्रीमांश्चिक्षेप शरमुत्तमम् ॥ २१ ॥
स हतान्दश्य रामेण स्वॉलोकांस्तपसानितान् ।
जामदग्न्यो जगामाशु महेन्द्र पर्वत्तोत्तमम् ॥ २२ ॥
ततो वितिमिराः सर्वा दिशश्योपदिशस्तथा ।
सुराः सर्पिगणा रामं प्रशशंसुरुदायुधम् ॥ २३ ॥
रामं दशरथिं रामो जामदग्यो प्रशस्य ह ।
ततः प्रदक्षिणं रुत्वा जगामात्मगति प्रमुः ॥ २४ ॥
इति मालकाण्डे जामदभ्यलोकविरोधो नाम पट्सप्ततितमः
सर्गः ॥ ७६ ॥
10
15
20
गते रामे प्रशान्तात्मा रामो दाशरथिनः ।
वरुणायाममेयाय ददो हस्ते ससायकम् ॥ १॥
अभिवाद्य ततो रामो वसिष्ठप्रमुखानृपीन् ।
पितरं विरलं दृष्ट्या प्रोवाच रघुनन्दनः ॥ २ ॥
जामदग्यो गतो रामः प्रयातु चतुरङ्गिणी।
अयोध्याभिमुखी सेना त्वया नाधेन पालिता ॥ ३ ॥
रामस्य वचनं श्रुत्वा राजा दशरथः सुतम् ।
बाहुभ्यां संपरिप्वज्य मूर्युपाघ्राय रावषम् ॥ ४॥

·१७४ 5 10 वालकाण्डम् ॥ सर्ग-७७ गतौ राम इति श्रुत्वा दृष्ट प्रमुदितो नृप । पुनति तदा मेने पुत्रमात्मानमेव च ॥ ५ ॥ चोदयित्वा पुन सेना जगाम स्वपुरी प्रति । समुच्छ्रितध्वनवती तूर्योदुष्टनिनादिताम् ॥ ६ ॥ सिक्तराजपथा रम्या प्रकीर्णकुसुमोत्कराम् । राजप्रवेशमुमुखै पौरमङ्गलपाणिभि । सपूर्णी प्राविशद्वाना जनौधै समलकृताम् ॥ ७ ॥ पारे प्रत्युद्गतो दूर दिनैश्च पुरवासिभि । पुरनुगत श्रीमाञ्छ्रीमद्रिश्र महायशा । प्रविवेश गृह राजा हिमवत्सदृश प्रियम् ॥ ८॥ कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च सुमध्यमा । वधूप्रतिग्रहे युक्ता याश्चान्या राजयोपित ॥९॥ तत सीता महाभागामूर्मिला च यशस्विनीम् । कुशध्वनसुते चोभे नगृहुर्नुपपत्तय ॥ १० ॥ मङ्गलालापनोंमे शोभिता सोमवासस । देवतायतनान्याशु सर्वास्ता प्रत्यपूजयन् ॥ ११॥ अभिवाद्याभिवाद्याश्च सर्वा राजसुतास्तदा । रेमिरे मुदिता काले भर्तृमि सहिता रह ॥ १२॥ कुमाराश्च महात्मानो वीर्येणाप्रतिमा भुवि । स्व स्व गृहमथासाद्य कुवेरभवनोपमम् ॥ १३ ॥ रुतदारा स्वास्वाश्च सधना समुहम्मना । शुश्रूपमाणा पितर वर्तयन्ति नरर्पमा कस्यचित्वप कालस्य राजा दशरथ मुतम् । परत केकयीपुत्र समाबेदमनवीत् ॥ १५ ॥ अय केकयराजस्य पुत्रो वसति पुत्रक । वा नेतुमागतो वीरो युधानिन्मातुलस्तव ।। १६ ।। श्रुत्ला दशरपस्येतदरत केकयीसुत । गमनायाभिनकाम शनसहितस्तदा ॥ १७॥ 15 20 25 ·सर्गः ७७॥ १७६ 5 O वालकाण्डम् । 617 आटच्छय पितरं शूरो राम चाम्लिष्ट कारिणम् । मातृश्चापि नरश्रेष्ठः शत्रुमसहितो ययौ ।। १८ ॥ युधानित्प्राप्य मरतं सशत्रुघ्नं महर्षितः । स्वपुरं माविशद्वीरः पिता तस्य तुतोप है ॥ १९ ॥ गते तु मरते रामो लक्ष्मणश्च महाबलः । पितरं देवसंकाशं पूजयामासतुस्तदा ॥ २० ॥ पितुरातां पुरस्कृत्य परिकार्याणि सर्वशः । चकार रामो धर्मात्मा प्रियाणि च हितानि च ॥ २१ ।। मातृभ्यो मातृकार्याणि कृत्वा परमयन्तितः। गुरुगां गुरुव Mण काले कालेन्वक्षत ॥ २२ ॥ एवं दशरथः प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास्तथा । रामस्य शीलवृत्तेन सर्वे विषयवासिनः ॥ २३ ॥ रामश्च सीतया साधै विजहार बहून्तून् । मनस्वी तद्गतमनास्तस्या यदि समर्पितः ॥ २४ ॥ प्रिया तु सीता रामस्य दाराः पितृसता इति । गुणाद्रूपगुणाचापि प्रीतिर्भूयो व्यवर्धत ॥ २१॥ तस्याश्च मर्ता द्विगुणं हृदये परिवर्तते । अन्तर्गतमपि व्यक्तमाख्याति हृदयं हृदा ॥ २१ ॥ तस्य भूयो विशेपेण मैथिली जनकात्मना । देवताभिः समा रूपे सीता श्रीरिव रूपिणी ॥ २७ ॥ तया स राजर्पिसुतौमिकामया समेयिवानुत्तमराजकन्यया । अतीव रामः शुशुभे मुदान्वितो विभुः श्रिया विष्णुरियामरेश्वरः ॥ २० ॥ इत्या रामायणे पाल्मीकीये चतुर्विंशतिसारख्या संहितायां । चालकाण्डे भरतप्रस्थापनं नाम सप्तसप्ततितमः सर्गः ॥७॥ ॥ इति श्रीमद्वालकाण्डं समाप्तम् ॥ 15 30 ·NOTES. 1.1.-"The V[53. duffer greatly in this prelade, most of them opening with longer introductions 10 hozoar not only of the poet, bot also of the chief characters of the poem These introductions, it is clear, are not from the same band as the poem itself, even if the suppose that the poem us the work of one anthor. In some of them the language and the metre speak of a later origo, for example, the verse that comes third in the Calcutta edition 13 taken from the prologne of the play Arghya-Rághala, I have thought at best to Icop only those which commend themsclrcs by their neatness and simpliaty, and seem to bave passed into proverba.' Schlegel P. 1. L. 3-PTARET Grammar $ 545. P. 3. L 1.—Tlus conversation is represented as having takea place in Lima's life-time, about sixteen years after his return from his wandcriugs and recovery of his ancestral throne. Schlegel. P. 3. L. 2.-nr. Gzao:mar 515. P. 3. L. 6.-Ticão RT YF. The stadent should carefully obserra the different senses in which the various casc codings are used in thceumple style of the Ramayana. These caseerdings were, there is little doubt, onginally separate words attached to the principal words as prepositions are in English, but pat after instead of before the words to which they reler. In most cases too we can see that the earliest meaning of these caseeadings had reference to place, and that it was only by a metaphor that they were used of other relations. The third casa-ending meant with, as in tkia verse, before it meant by as it usually does so the English word by meant originally alongside of, a meaning which is still preserved in such phrases as by hem there slood, and in the German form of the word. The English word with bas gone throagh exactly the game metaphorical extension of its meaning when it is used in soch a sentence as 18 struck the boy with a suck' Compare with the use of with P. I. LL. 12-13 where we find triq uzed first in its onginal and then to its derived ecnsc. P. 3. L, 16.-Frhra. So Homer says of the bard Calchas that he . knes "What , flat should bc, what had been before ” Another read. 10:18 [alia, ·( 2 ) P. 3. L. 20.--ata, The common Fond is part for which th18 - probably a mistake. Bomb. Ed, has fara here, which suts the con. text better. Carey and Marshmaq, and Gorresio hare yiannyianridt. P. 4. I. 1.--गुडजत्रुः गूढे मासलवानिमने जबुणी वक्षांसमृधिगते अस्थिनी El.--TEH. This is a compound of the same character as those mentioned in Grammar $ 510. P. 4. L. 2.-:. IT FR 10 its original meaning of 'step' or 'strade.. P. 4. L. 3.-7. tra&ta maget. P. 4. L. 4. fin. Grammar $ 559, P. 4, L 8.-faran:. 'Grounded, P. 4. L. 14-fotar aja.. In the construction with hit the stadent may aga, a trace the original sociatıre meaning of the termination of the third case. facrar at: can be translated & Vishnu' because it means literally of the same appearance when placed alongside of Vishnu." See previous note.--It is perhaps forth noticiag that the frriter of this verse can hardly have had the account which follows of Rama's buthaccording to which Ráma 15 Vishna-in his mind. There are other indications that the whole story of Vishnu's incarnation is an interpolation inserted into an earlier poem. P 4, LL 17-22. TFO Terses of three lines cach. Such verscs aro Dot uncommon throughout the book, though Schlegel in all such cases prefers to assume that a line 13 missing. P. 4. L. 20-hat. The other format below L. 26. P. 4. L. 1.-RTO Similar incdents are common 19 all literaturcs. Tho boon gaten is sometimes talca advantage of at once, sometimes as here held in reserre. Compare the story of Herodias' daughter. 'Bct When Herod's birthday 39 Lept, the daughter of Herodias danced be. fora them, and pleased IIcrol, Fherca poa he promised with an auth to gre her whatsoever she should ask. And she, being before instructed of ficr mother, sud, fuse mehers. John Baptists headunarkarsga fed Log mas sorrgi pesertheicss for the oath's sale (utztiar), and m which sat with um at meat, he commanded it to be grea ber. I ho scat, and bebeaded Joba in the prison. And his head was ught in a charger, and girca to the datasel aad eho bought it to kics Hicr.' Vallbow, Charly. 15. 6-10, ·( 3 ) P. 5. L. 1. antigar. This is the reading of the Bomb. Ed, thich explains far as a separate epithet of Sitâ=ffano. Schlegel 28 977antigat (semper intima vitae socia). P. 5. L. 9.-T TEL.' Traversing wood after u ood." Literally rood with wood. See note on P. 3. 1. 5.' P.5. L 11.-77t: Grammar $ 555 (5) P.5 L. 20.-आर्यनावपुरस्कृत भार्थभावपुरस्कृत 15 bahaytibi wompound in which giren has lost a great part of the meaning proper to it, so that the whole componnd does not mean much more thanbeng a man of noble nature. Compare similar uses of 172 P. 28. L. 6, P. 34. L. 15. and JT-ATP. 33. L. 8. P. 5. L 23.-9 arka Trsatz far. The sea 18 to be construed with far and not with 75919 as the Bomb. Ed. tales it. Homage was expressed by bendiog down before the feet of the sovereign (cf. 119- FILETTA. L. 19), and so might in lies absence le performed before luis slippers as the next best thing. To this day when a gura goes on a journey he leaves his slippers behind him to supply his place. It 18 curions to compare with this ancient castom the practice observed at the Court of Hanover down to the beginning of this century of inviting the Cortipts to bow before a portrait of the sofereign which was placed on the royal seat on occasions when the sovereigo buself was unable to be present, P. 6 L. 2.-Sandh 18 broken in the middle of a line or not as way be convenient P. C. L. 7.—1741474, Grammar $ 559. P. 6. L 10.- 1710 717. Compare our pleonasmos "called by name'and thou shalt call has name.-1964. Changing his form at roll.' F. 7. L 2 ETT acht. Altered by the previoas editors from Sehlegel's त हत्या काठेरवहन् . P. 7. L.3.-कथयामास शरीं श्रमणाम् * Told him about this Sabara, Jemale ascitic.'--Compare the construction 10 P. 3. L. 18. P. 7. L. 13.-17. Grammar $ 552. 7. P. 7. L. 20 . Full (which is the same word as f) used 1. Coglish in the same way *Full fathom fire thy father lics." The Tempest, Act T. Sc. II.

·2 95. Grammar $ •548 (6). P. 7. L. 21. ata. There is an historical reason for the role which requires the insertion of a ( changed to u) between and as here. The t is not an arbitrary addition for the sale of eophony, bat u part of the old sign of the accusatı Fe case. P. 8. L. 1.-E. 'Hoping in this way to find. P. 8. L, C.-Man The salt soa' We may perhaps see in the standing epithet a game given by a race to whom salt water was a strange thing. P. 8. L. 9.-1 THT and gentart. Token and Return-Toten.' Allusions to the custom of giving to ens to messcogers by way of credentials are frequent in most early literatures. The castom, dating from before the invention of writing, was afterwards found convenient by those to whom wnting was no easy task, and for that and other rearong has continged to our day. That in this case the tokens were things and not messages is clear from Rizat in the next line, and the langnage used in P. 15. L. 20. So that Alatar must not be translated 'hazing told but having goen.' Cf. qTUT P. 10. L. 25. P. 8. L. 13 - STA. &c. When he had freed himself from the weapon (1. e. the net given by Brahma to Indrajit) the hero ramesnbered and respected the promise of Brahmi (that the net sbould never fai) and submitted of his olen accord to the torments anficled on hon by the Rakshasas.' The construction of conta if the reading is rigbt, 13 peculiar, though we might compare and shah P. 6. L. 27, od fag Star P. 11, L. 9, Fhere, as here, the instrumental might be explained as referring to the coolact that most precede the separation. But there 18 a great diversity of readings in this verse, and starg is probably the nght reading. The Bomb Ed, bas भणोन्मुक्तमारमान ज्ञात्वा पैतामहारान् । मर्पयनराक्षसान्नीरो यन्त्रिपस्तान्यदृष्ट्या । Carey and Marshman - 4015 IATA alat gang-TI समर्प शशधावीरा यन्त्रणा पयाया। Gorrtuor मसान्मोच्य पारमान ज्ञाया तामहान्वरान् । समर्प यक्षसा दीरो बन्धाणा ताच्छया। - 901501.707 Compare taga a 43,P, 13. L 3.

·(5) P. 8. L. 17.-07T XA TTT.TOTE. Compare with the Pradakshini the Highland custom which Scott notices.-" In the meantime she traced found him, with wavering step, the proptation, which sowe bave thought has been derived from the Drodical mythology. It consists, as is well know, in the person who makes the deasil daksha ) walking three umes round the person who is the object of the ceremony, taking care to move according to the coarse of the sun." The Trio Drovers. (Quoted by Goffith ) P. 9, L 6.-FEAT. ET 19 conjugated in the Atmanepada in classial Sanskrit. P. 3. L. 13.—9541. 'Are compelled to look on.' Compare a similar torch in Virgil where he speaks of youths placed on their luneral pyres *ante ora parentum-before this faces of their parents.' P. 9. L. 27.-eigið: pead. See note on P. 8. In 18. Bat this is generally explained as equal to ' s deserled by inis sins' rather than * 15 freed from his sins. P. 10. L. 18.—3719=341~27.17: 'Aeking and obtainıng leave to go." P. 10. L. 15.—anualır. "There are several rivers in India of this dame, now corrupted into Tonse. The river here spoken of is that which falls into the Ganges a little below Allahabad." Griffith from Schlegel. P. 10. L. 18.-1977. In Book II, Canto LIV, we meet with a Saunt of this name presiding over a convent of disciples in his hermitage at the confluence of the Gauges and the Jumpa. Thence the latcr of these Introdactory cantos has borto ved the paine and person, inconsistently indeed, but with the intention of enhancing the dignty of the poet be eactibiog to him 80 celebrated a disciple.' Grifith from Schlegel. P., 11. L. 9.-- Taar. Compare the construction with Fantasy P. 8, L. 18, and the note there. P. 12. L. 10.-4184tra a. Before an inital short n a final long or short as un may remain anchanged, except that the short Towel must be sabstituted for the long. P. 12. L. 16 ... Brzig, Who could kill! Bomb, Ed. F-915 BATT P. 13, L. 11.-1a. 'Intention, purpose' Compare the English phrase 'I have a mind to do this.' P. 13. L. 20,- €14764. This is the reading also in Gorregio. But Schlegel u probably wrong in translati; 'conteniylando amplius 1912 estre + निस्य पानसमा >

·(6)
Gans-searching it out more and more by contemplation 'Rather enquiring
gerery one concerning 14--Bomb. Ed. has a different reading a
.
P. 14, L. 23,- See note on P. G. L.
P. 15. L 11-ET T47979 The despatch (of the monkeys) into
all the quarters. Motion towards is the robereat signification of the
sccusatırc cascending, and it 13 only because a rarb 18 generally regaired
for the full expression of that notion that the accusatire is more common.
ly found in connecting with rerbs than with Doans,
P. 15. I. 13.-ARTTITAR. morda 47098TIT genutz
ATG
P. 16. L. 10.-50. Represented as itin son3 of Rama and Sitão
born after Rima had repudiated Sili, and brought up in the hermitage
of Valmıki. Fuit in the sense of a banl is perhaps an older wont
than this etymology.
P. 17. L. 18-19hat. Tycat Compare P. 18. L. 13.
P. 18 L 3-See note on P. 9. L2
P. 18 L. 13.-194naerah.
“1th tone and soceat deftly blent
To sout the changing argument."
Grafick.
The Bomh. El bus 147. which the commentary cplains by atti.
P. 12. 1. 15-257 Participle agrecies with a to the next loc
Pomb. EA, Bios 2741 ui ch does not gire ang scose
P, 19 L.2-1. Tota Schlegel and the Bomb. Eil. bato
afegretarfo. Sce note on P. 40. L. 3,
P 19 L. 6.-TEZAT. TT&Tiar.

·(7) rap la which Jol's wealth is stated, lis sabstance also was seven Hhousand sheep, and three thousand amels, and five handred yoke of oren, and five Handred she 233e3 and 3 very great household, so that the man was the greatest of all the men of the cast” And, 'So the Lord blessed tze latter end of Job more thaş bus beginning, for he had fourteen thousand sheep, and sıx thousand camels, and a thousand yoke of oxen, and a thousand she asses' qy 13 the same word as the Latin word pocu, cattle, which the Italians took when they wished to make a word for money ( pecunia ) It is also the same as the German word for Cattle (vich) and our English word fee. P. 19. Li 18.-afa afTATHATTUT, “ ler gates at even distance stand. Her ample roads are wisely planned." Griffith P 13. L 14.- 977o. Compare the English expression the king's Mughway. haa सुविभकान्तरायणाम् P. 10. L 17-aastaraun. This is the reading of the Bomb Ed which has the note glattamatar arratgote dENT H Schlegel P. 19, L. 13---Igua. An epithet corresponding exactly to a favourite title of the Emperors of Germany-" Mehrer des Reichs' P20 L 9-itatearat, Schlegel bas risarfart which docs not seem right, though if it could mean 'skilled in the use of all weapons' (omnis artis bollicae peritus' Schi ) at would suit the context batter than the reading in the test, which is that of Carey and Marskawan The Bomb. Ed has not got the line. सर्वशस्त्रास्त्रपारण Fould be a slight alteration of Schlegel s text giving a good sense. P. 21 L 19–749aal. The accasative expresses the same idca 3 the art in a compare the similar constructions in the next une and the note on P. 15 L 11. P 22 ų 2-7$ The river Indus ---Teht or Bahlıha us Backnana ; Ita namo is preserved in the modern Balkb. Schlegel. T. 22 L 7- There are four kinds of elephants - 1 Bhaddar. It 13 vell proportioned, has an erect head, a broad chest, large ears, a long tail, and 18 bold, and can bear fatigue 2 Mand It is black, bas yellow cycs, 1 uniformly sized body, and 13 wild and uncoverdable. 3. Jlırg. It las a si bitish skin, sath black spots. 4. dir. It has a sinall head and ·(8) obeys readily. It gets frightened when it thanders.' Qãoted by Grifith from Blochmann's translation of the Ain -Akbart. 419, 41. P. 22. L. 11.-34-rata 'Fidly called Ayodhya ( forcinable. )' P. 23. L 5.TTTTTTTTT414.. *Derbied with their uchole soul to the king's commands and regarding him only. This is the reading of Carey and Marshman Schlegel's iezte&WHITE Tatry involves an impowible construction of furat (Alus in cus Frenlernt sese insinuantes). The Bomb. Ed. has not got the line, P. 23. L8--चारेण goes with भविदितम् ; and the मपि connecks चिकी. र्षितम् with क्रियमाणम् and कृतम् P. 23. L. 12 - T. Bomb. Ed. Falzufos. P. 23. L. 8. The course of the parrature is broken here to introdace the story of Rishyas'rioga, aad when it 13 resumed at P.32 L. 5 there is no trace of the command that Sawantra should briog Fasishtha sad the others, We seem to bare here a piece of unskilful joining. P. 24. L 10.-qat. Long ago.' P, 25. L. 11.-M. Bomb. Ed. 177771. P. 26. L. 27.-27 Ritar7 TON. *They try to scs hunn.' P. 27. 1. 1.-El Jariante fattaa 'And when they hau ascertained that the saga was out from the hermilage.' P. 27. L. 2.- Elita is the complement of arq The poct might bare written gik, but he prefers to make a brcal, and express cha samo thoaght through a different construction. They stood an hus sight -fore tho nishi's son, I mean.' P. 27. L. 13.-See note on P. G L. 2. P. 27. L. 15 - mast be taken as a cognate accusalire after pr. If a reſerred to the things scea and not to the action of 6cciag we should have built P. 27. L 22.oi. The common form is fala, P. 28. L. 1.-7746TVU:. Thus word is generally caal to #775671 lainny a foru that can be changed at will. Compare P. 21. L.27. This howcret canot be the meaning intendai bere. Rul with the Lomb El 179611. 'larong al'ractice foras.'[/Tarih:10 L. j below: P 25. 11.6.-attis Notice the geodw.fingit Scc Buldog P. 5, L.)

·dalye.' utt 13 here a preposition placed after the accusative depending (9) P. 28, L. 8.-11. Au together. Of. P. 05. L 16. P. 28. L, 24,-9ftararat. FT 19 not conjugated in the Atmanepada in classical Sanskrit, #, Grammar $ 510. P. 28, L 27-Asking the Brahmar's leave lo go ; and alleging that they had a religius duty to perform' P. 28 L 28.—1979 atá ar "Set their mind to go. Notica tlc phyacał metaphor, and compare the English espression bent on going.' P. 29. L. 1.-27139. 'Falsely alleging.' P. 29, L 2.The tromen left on that pretenco (anita), being (really) afraid of his father.' P. 29. I. 8.-IG ATHINETTET?. Compare oar expression 'plunged in thoughl' So abo Shakspears spcahs of a sea of troubles. 2.29. L. 11.-ati 13 ased generally of the words spoken, but often also, as here, of the person addressed, 1.29. 13.— ragaratz. Compare Miranda's exclamation in the 'I right call him A thiog divine, for nothing natural, I ever saw so noble.' The Tempest. Act. II. Sc. 7. P. 29, L. 17.-- See note on P. 6, L. 2. P. 29. L. 18.--Schlegel thinks a lipe bas dropped out after this ono which he translates conjectarally "Are wont towards dusīto attack hermits." P. 30. L. 2.-77774 kia git. See note on P. 28, L 28, and comfare our expression le made up his mind to go.' P. 90. L. 21.-Hracatra, Grammar $ 545. P.31. L. 8.-1970). "Descended froma god 'A babarrihe compound. P. 31. I .3 -- 274 HT is not originally the pronona of the third Derson hat a demonstrative which may be found with all three persons. Coraparc aeg y P. 109. I. 11, and aiet P. 172. 1. 23. P. 32. L 18.-AFIEITT ATTEL "During the space of seren of eight Waverse calc upon it, 'P. 83. L 1.-114115. Sacrifice for himar 2

·( 10 )
P. 33 L 8.-percatarieur Fill lies glad lutings.' A baharibi
compound. Sec acte oa P. 5. 1. 20.
P. 31, L. 15.-- 7777. Fith the horso-sacrifice." Seo sama

·2 ( 11 ) P. 38. L 4-ais. Bomb. Pd. En which is probally right. C. below L, 2. P. 39. L, 6-This refers to the same time as the opening Ferse of the last canto and not to a year later. P. 28.1.12.-परिचमन्ति. घाखोतस्वस्त क्रियाकालमविस्तृश्य प्रबर्वन्ने. It refers to the soleno procession round the mahárfran which 23 dae of the imtial ceremonies of the Prayarga rite P. 33. L. 13.-The Prasarga ceremony lasts for three day, and is always performed taice a day, in the foreroon and afternoon. It precedes the animal and Soma sacrifice. For mthont having andergore it, no one is allowed to take part in the solemn Soma fezete prepared for the gods.' Harg'a Aitareya Brahmaça. Fol. IL P. 41. Xote. P. 38. L. 15.—inga. This, which is the reading of Schlegel's text, is preferable to the variant (qirgea) which be adopted for his translation Bomb. Ed. safara. Com qui etainia P. 38. L. 17.-1-Tera efiri:-ra 11.-afugar is from the Pomb. Ed. for Schlegel's atiteat. I. 17, L. 18 and L 19 refer to the three Saranas respectirely. P. 18, L. 22.-fowl. fat is not 577547 here as the Bomb. Com explains it, bat the common title of the works in which the proper pronunciation of the ritual was taught. P. 33. L. 2.Timot. The Bomb. Ed, hai sa odd variant TETET. TYith the one reading the reference is to the abundance of the food, with the other to its excellence. Compare an. भूतानां कपानां नास्ति मे विमो. P. 151. L.7. P. 33. L. 13.TTTEL "Discussions on the causes of thingz Schlegel calls attention to the liberality of thought implied in making ogen questions of soch snbjects, and contrasta it mth the diferent spirit shown in Vand (BE, LI. 11.)sad in some other religions. P. 39. L. 23.-On the various trees of which it is desirable for certain spécified objects to make yupas see the first chap:er of the Second Book of the Aitareys Brahmana P. 40. L. 2-47715 Th. i.e. they were gill, Romb. Ed. काबनानकदोमरन्। P. 40. I 3, TÍTT. Corrected from the patria: of Schlegel. Grammar ol7. Pat Carey and J. and the Pomb. Ed ·. ( 10 ) P. 33. L 8.-frareatagt.gur. Tith the glad tidings.' A bahartibi compound. See note on P. 5. 1. 20. P. 31. I, 15.-4717499. Pith the horse-sacrifice." See sama pote. P. 34, L 21.-194rt fagear. 'Let the horse test the preceptor be dismissed' Stretly speaking ferretary refers only to the horse. Bat the preceptor had to be present at the dismissal of the horse, and it is better to suppose that agent is applied loosely to both than to take with Schlegel aud the St. Peterburg dictionary 991219 in the sense of "groom." The Bomb. Ed. has #T: arai à u louary 1a one live. P. 34. L. 26.-07:. Certaia propitiatory ceremonies the need of which is the theme of the next verses, P. 85. L. 1.-4. 'In sl;':. 4. in that sacrifice. P. 85 L, 8.-fafiga See note on P. 5. L: 20. P. 35. L. 15.-- : ara. Compare the use of full in such seda tcaces as 'Now Elizabeth's full time came, that she should be delivered and 'In the fallness of time and see note on P. 7. L, 20. P. 35. L. 18-a. "Submissire." Schlegel graan. P 35. L. 26.-279. 'In charge of the carpentry. Bomb. Edd. has स्थापण्ये निहितार्थव वृद्धान्परमधार्मिकान्, and so on with all the noons in the next verse ia the locataire casc P. 36. I. 4-TUTKIT Schlegel understands thus of the crowd wbo came to silae88 the sacrfice-C. P. 39. L. 11.-(Ina great sits that si contes all, Grujil), but the meaning is more probably the same as that of the reading Intho Bomb Ed.टका साहसी धीममानीयतामिति.. P. 36. L. 8-TITET. Against the common rale. P. 36. L 28.-8. Therefors.' Bomb. Ed. gir for TRA P. 37. L. 2.-1979. So also the Bomb. Eul. against the Common rnlc. P. 37. L. 7.-ig. Epic forurgiagra P. 37. L. 18.–Ceostece 441 7 feet des P. 37. L. 21.-M. Grammar $ 50. 1. 38. L. 1.-FRIR UTAs if flagrandul beca alarm 1977. Compare the constructa un P. 27. L. ?

·( 11 ) P, 98 L 4.-7.45. Bomb, Ed. Ext which is probably night. Of. below L. 9. P. 38. I. 6 ---This refers to the same time as the opening crad of the last canto and not to a year later. P. 38. L. 12-परिकामन्ति. शास्त्रोक्तत्वसक्रियाकालनविस्मय प्रवर्तन्ते. It refers to the solemo procession round the mahüviram which was one of the 101t1al cerocopies of the Pravargya rite, P. 88. L. 18.–The Pravargya ceremony lasts for three days, and is always performed twice a day, in the forenoon and afternoon. It precedes che animal and some sacrifice For without having andergono it, no one is allowed to take part in the solemn Soma feast prepared for tho gode.' Haag's Astaraga Brahmana, Vol. II. P. 41. Note, P. 88 L. 15.-1824. This, which is the reading of Schlegel's text, is preferable to the ranant (fr) which he adopted for hus translation. Bomb. Ed. Basu. Com *7547 Taiwa .q:. P. 38 L. 17.-FIFTTT Reformy.- 644a1-afirgat 18 from the Bomb. Ed. for Schlegel's feat. I. 17, L. 18 and L 19 refer to the three Savanas respectirely. P. 88. L. 22-fama. fakt is not that here as the Bomb. Com, ciplazas it, but the common title of the works in which the proper pronunciation of the ntual was taught P. 39. L. 2-TASTATT. The Bomb. Ed, hag an odd variant Tarapuat. With the one reading the reference is to the abundance of the food, with the other to its excellence. Compare Fiat Talat Tafea fast. P. 151. L. 7. P. 39 L 19 ENG 'Discussions on the causes of things' Schlegel calls attention to the liberality of thought implied in making open questions of sach snbjects, and contraste it with the different spirit shown in Mini (Bk II 11.), and in some other religions. P. 89 L. 25. On the varione trees of which it 18 desarable for certala specified objects to make Yupas see the first chapter of the Second Book of the Artareya Brahmana P. 40, L. 2.17475. 1. e. they were gilt. Bomb. Ed. काञ्चनालकतोमवन्. P. 40 L. एकविंशनियू. Corrected from the एकदितियूना. of Schlegel. Grammar $ 347. Bat Carey and 11. and the Bomb. Ed.

·t ( 12 ) hare the same reading as Schlegel, and it should pofhaps have been retained as a deration from the classical rule. P. 40. L. 8.- The Bomb. Ed. and Carey and M. read after this line the following versc- इष्टकाश्च यथान्याय कारिताच प्रमाणतः। चितोमिनाह्मणैस्तत्र कुशल शिल्पकर्मणि ॥ अनि the Bomb Com. explains by आयाधारभूतो देशः, अग्निपयन is the regular expression for "arranging the fire place, a sacrificial ceremony, 112. arranging on a piece of grond of merely a fathom's length, which mast have been previously ploughed, coascerated bricks ( TEAT) $0 AS to make them imitate the shape of a bird There are fisc, or in some cases, sur sach ckılıs required for receiving the sacrificial fire." Gold. stucker sub foce. --The FTTITIETT0197: of lae 10 shows that on thu occasion there were six chitis. P. 40. L 9.-t. Bomb. Ed. f9ezit. P. 40. L. 18.-LL. 13-20 are arranged by Schlegel in four rerses of two lines each. P. 10. L. 15 - TT: atta. Bomb. Ed. and Carey and M. 7569. viata. P. 10. L 20.-:. Bomb. El. rat. P. 40. L. 21.-Tafat. name applıců to the horse in the alla. medha sacrifice, P. 10. L. 23.-377 uurtaa. Schlegel translates simply "led to the horse', but the ritual in the Taitt, Brih. ecems to point to a symbolic act having direct reference to the purpose for which tho sacrifice was being perforined. P. 10. I. 21 - Sublege 'a ruling of this line, can hardly be nglila De trapslates led to the horse the second ( 39171) and third ( srett) 100143 to stand by the sude of the queciho aliqua will scarcely bear the meaning rangested, and it seems likely that in the word we must look for the art it or qlirit which occurs in the Taitt. Brali. 1. 2. 3. 4A a title of one of the chilf wines. The Bomb. El. z.ads with Carey and 31. माहियपतिवाय पावताभपया And cxplans se follows si 7149541 SITĮraf nat utilat Fear T T Tiviar UN 17 srcal *77 taxala 4 la 795 STITI सानपता मध्यममावातायनार्यावापी. .

·1 ( 13 ) P. 42. L. 128-bit. The name of séreral Upadisbade, P. 43. L. 1.-9678894 "His wish to the full.' P. 43, L 2. --The supposition may perhaps be hazarded tbat the orignal account of the circumstances sich preceded the pit of children to Maśaratba ended bere, and that the legend of tbeiztarralion of Visbad is from a later source, The account of the sacrifice 23 restmed at P. 46. I., 3 and the interfeping passage is full of inconsistences and other marks of interpolation Thes the opening line (P. 43. I. 3) represents the gods who, as we have seen, vanished after granting the munus prayer, as still present collectively at the sacrifice (ie) Vy. 28 to 36 of this canto are an unnecessary addition which makes Vishnu ask the same question and receive the game anstrer twice. And the third verse of the next canto ignores entirely the account of Dag'aratha's sacrifice which we have in the beginning of the present canto. P. 13. 1. 8.--15a - Constrne with air : 'according to his requeste See v, 21. P. 43. L. 9.-Compare P. 8. L. 13. P 43. I.. 15--The stellaess of the ocean that never 28 at rest (ii) forms an impressive part of the description, P. 43. L 24.--EHIT 17891747. Therefore his death must come from a man. The student may notice from a construction like this how easily the original meaning of the fifth cascending might have yielded the instrumental meaning sbich has attached itself to the termination of the third cise, P. 43. L, 27.–Vishnu, who 35 represented in tlus line as arriving at the aggerably, is one of thcsc mcationed, under his nabo of Narayana, as already there a P. 42. 1 17. Sce sotc on P. 43 L 2. P. 43 L. 28-7371919. Grammar $ 353 ( 5.) P. 44, L, 15.-9EF Sce note on P. 12. L. 10. P. 44 L. 19.–TUAT ia. Compare the expression 11 Jobu, Ch. X. V. c. "I am the way." P. 44. L. 21.-1Ve haya evidently here to accounts of the same thing mixed up together. P. 44, L 7.-L. 7-12 are arranged by Schlegel in three verses of two lipcs cach, ·( 14 ) . P 45 L 25—999. Grammar $ 559, 1. P. 45 L 27.-Repetitions are characteristics of the style of the Thapsodist, with whom it was always necessary to recall the main facts of the situation after each break in the story. Bat the first three verses of this mato cáu hardly be explained as a repetition of 5V, 28 to 36 of the preceding one It seems better to regard the whole of that passage, which we hare already scen reason to suspect, as an interpolation and to take 5, 37 in that canto immediately after 5. 27. P. 45, L. 28 fra Thc common form is gain which we had in P. 42 L 7. P 46 L, 4 अन्तर्धाय भगवानेव स्वतेज सभृतपायसमादाय हुतामे सकाधा- भानुभवति स्म न यन्यस्य भगवत्तेजोधारणे शक्तिरस्ति वदेवाह. P. 45. L. 7.—LL. 7-12 are arranged by Schlegel in three verses of two lines each. P. 46 L 9.1 UA1997 From the Bombay Edition. Schlegel has AAGHIRTE P. 46. L. 26 -_See note on P, 8. L 17.-19. 977. Trian. P. 47. L. 7.—LL. 7-12 are arranged by Schlegel in three verses of two lines each—Half of the potion (zatia) he garo to Kausalyilo The remaining half he divided into two parts one of which ( MITTE) he gare to Samitra. There remained a quarter. Of that remaining quarter he gave a half (fuL. 3 ) to Kaileyf The remaining ball 1. e of the gaarter ( nigeria) he gare to Sumitra If ra assume a direct relation betwecn the respectare draughts and the sons born to the three Fires Rims would thus represent ths, Lah shmina and Satrughna together this, and Bharata Itb of the potion. Thc poct however does seem to higt at any such relation. The chief wild gets the greater portion. The other two should have fared alle bot Dasaratba pisca che preference to the farourite wfe There can be little doubt that this is the natural cxplanation of the passage, though it tasy be admitted that it is axland to constrae went as a Taiparusks 10 L. 6 and as a karmuidusaja ja the line immediately following. The Bon, Con gives this interpretation, but prefer the following, which ingenuous attempt to maloRaps and Bharata relyesent each lbs and Lakshmana and Satrazhua ench Ith, of the draught, establishrog and the same time a fæculiar relatioa bet Tua Band Lalabuana on LLC and ·P. 31, L - 1774. Che Eral Green ( 15 ) lund and Bburala and Batragbuo on the other, and barmonuing tho account given here sith that adopted by Kaldia in thc Rachuransi अपर नु रामभरती प्रत्यक यी समणशानी प मष्टमा । हया हि ! कोप- व्याये इनार्धस्य भान चोधरूप (se.th of the whole) गुमित्राय बनवान् । Aurat maanraut: I TREZ ROFATEHAHIDEA (1. ontho Lecond hant of the whole) दी। तक कोसल्यानत्तापरिष्टस्य कैमन्य इत्तस्य याय (1.e. the half of tbe second hall ) ani af stüR (1.e Ith of tho whole) विचार्य पुनरपि सुमित्राय वयो । तया वापयामासेत्यर्थ । मापदानि ध्या । P. 47. L. 12.-945 Comparc P. 55, L. 17. P. 48. I. 4.-astaraat. Etiam norint IT quirirTapTarTUEREUT. Cf. ritarúgt. Schlegel s reading a P. 23 LO. P. 48 L 20-24HROT FT 18 mcant as a panding etymology. P. 48. L 20-igert 174741749. Toit. 'Of all the chef monkeys the peerless 1158 oni',, e *wcisest of all the chuf monkeye'. This uso of the positive 19 common in Sansknt. The pozitive might stand slono, but thos77 bring out the idea of the superlative, P 48. L 24-HA WAT Trit Notice again how thc third and fifth case-endings are ased as perfectly synonymoos P. 48. L. 28-ára Notice that Parjanya is not adcolified with Indra here, P. 49 L. 13-T is a man, who, 013 we say, Enosta what is chat.' P. 49 L. 23-407 The augmeat was in all prolatility crignally a separate word meanog first there, eccondly sud 1a a derived rase, then. (So tha deaf and dumb express past time ty the taas jurk of the band over the shoulder which is the appropriale it for duraço space.) It is frequently omitted in epic potlrj. P. 50, L. 22-Compare the debtedt 10 Sas. XV, 22. "To obey is better than sherifice and to bearkes Select of rang." P. 51' L 3-The Bombe. Ed. omta ala! 23 con to the ad of ttie eghteenth cnto. P, 51. L. 15.-a fent GTE GE' Tluagh this last mondo e • stay there' "lytou mp his Loice and style ·( 16 ) 1 P. 51. I. 27.- Constructaturit & P. 51. L. 28.-ati IKT UTTATÍMA. 'Let all of you look ecdl al Súntá harily rcall you seee lur again' E fa 'Taks your last look of the world' 13 a common address to the dying. P. 52. L 7.--aara Compare the form in the English marriage service according to which the man takes the woman and the woman the man " for richer, for poorer, for better, for tcorse." P. 52. L. 8-at alat if ca, scommon sentiment. And come pare ton's line - * He for God only, she for God in him," P. 52 L 11 :14. There are frequent references to the custom in Sanskrit literature. Perhaps a passage in the story of the docep tron Jacob practased on Esau may find its explanation in a similar custom among the ancent Jers." And he (Jacob) came acar and kissed bım and be (Isaac) smelled the smell of his raiment and blessed him, and said, see the smell of my son is as the smell of a field wuch the Lord hath blessed." Genesis XXVII. 27. P. 53. L 12-577 13 to be constrned with the accusattres in the Dext line, LL. 11-16 should have been arranged in two verses of three lines cach. P. 51. L. 13-Schlegel supposes that a lipo has been dropped after this one. IIc translates conjecturally, 'I beseech you not to be angry toith me for haring beguiled your son attay.' P. 51. L. 26-ATT Far For having married a woman of the Kshatriya caste. P. 55. L. 1.-* * 9 gencrally agrces in case with the noun to wluch it refers, P. 55. L. - The poet do doubt intended to indicate tho Vernal quraos as the birth day of Run For the loath Chaitra is the first of the two inoatls assigned to the spring. It corresponds with the late ter ball of March and former ball of spnl in our dirison of the year. Aditi, the mother of the gods, us Isady of the sercath lanır matsioa which is called Panursis. The Gre planets sad their positions in the Zodiac arc thus coutucrated by both commcalstors: the San 1a Aneh Diars ia Cajnicorn, Sztum ia Libra, Juruter la Gracer, Venos sa Prule ...... I lease to atrodober to cramine whether Le jure of the courijus atce with vue agotber, and, ift. botte, . . .

·( 17 ) ..v. Casc, thence to deince the date. The Indians pluco the nativity of Rama in the confines of the second age (Treta) and the third (Drápara), bat it seems that this shoald be taken in an allegorical sense We may consider that the poet had an eye to the time in which, immediate, ly before his own age, the aspects of the heavenly bodies were such as, hc has descnbed.' Grfith from Schlegel. P. 55. L 15 — Pashya is also the name of a month, bat here we are to understand the eighth Janar mansion. It is clear from this line that Bhazata, although bus buth 13 mentioned before that of the two brothers, was really the youugest of the four, berug eleven months younger than Rama, while the sons of Samitri were born three months after Råma." Schlegel. P. 55, L 20.-qaa. See note on P. 49. L. 28. P. 55. L. 25 -The case with which ger takes two different couetructions in the two lines of one and the same verse is another illustration of the fact that what have come to be the essential meanings of the Cases were at first metaphorical applications, in a sense arbitrary, of the Original significations. Compare note on P. 48 L. 24. P. 56. L. 3. tá titrag:. Notice that the emplasis here is not Spon kat bat on the wkcle sorld. The meaning 18 not that he caused at any particular timo, (as below L. 22, where the fact points to the details the poet has in his mind) his father's heart to rejoice but that he was his father's joy. P. 56 L. 9.-16. "Schlegel, in the Indische Bibliothek, remarks that the proficiency of the Indians in this azt early attracted the attention of Alexander's successors, and Natives of India were so long exclusively employed in this service that the name Indian was applied to any elepuant-driver, to whatever country he might belong.' Gnfth. P. 66. L. 11 --giu. Devoted to, vot doar to' as Schlegel translates Conparo note on L. 18 -लक्ष्मणा रविवर्धन. Compare रामस्य रोकtary in tho next lino, and Tui in P, 44 L 26. Also see nota on.P. 48. L. 10,--The vowel in 4. 18 shortened for the sake of the actre, as it us in TT un line 14 below. P. 56, L. 13.-afic The Bomb. Ext. Com.takes these forda with usitatis, in the scage of in every u ay dearer even than his own body.' (te, 'llan hamaelf.Com paro note on P108 L. 13 ) Compare for the uso of the positiyc #tar ajudagail155, 1, 10, and for the position of 3 ·( 18 ) Sit, afo T P. 119. 1. 20. Although this is probably nghit, there is something to be said for Schlegel's construction of ylltri with tha neit une in the sense of 'outside of his body. The is not anste this interpretation, 33 in either c3.e it may be taken in the sezee of 'and. Compare its use bebx L 20.-TE. I SITT. STT does not in sense qualifs TET bat ls, along with aft', an attribute of 79, The idiom is hardly an English one, and should not be imitated in the translation. 'Like a scond, an ezternal life (or breath'ith Schlegel's construction of the passage it would be better to inte afg: 13 a semana rate world. The best commentary on the expression ua line that occurs in the Araajaban en where Surpapalhal says of Laislınara that he is रामस्य दक्षिषो बाहुनिस्य प्राणो बहिभर . P.56. L 15.-तेन विना and in the next line द विना. Compare nota on P. 55, L. 25. P. 56. L. 16.-. Bomb. Ed. a C. P. 126. L. 10. P. 50. L. 20.--:gat. Dearer than lye.'lt Dearer when colapared to:) (pul alongside file. Compare note on P. 4. L. 14. P. 57, L. 15.-ufandaa. Read thaa. Haa (lit. sharpenrad') u explained as cqual to grisa. TTTAA 13 ore who has earnestly andertalen, or faithfully performed, his vows.mitain aitara P. 57. L. 10.0004 See note on P. 43. L 28. P. 57. L. 23.-4 Bagot. Schlegel says that Visrámitra smiles to think of the old camity betn een Vasishtha and himself. Bat this not necessary. Compare Thaise P. 125 L. C. P. 58. L 1.-. The romel in the scoord syllable 19 lengthened to suit the verse. Compare : P. 102 L 17; and FET974: P, 134, L 21; and for the conversC casc bec note on P. 56. 1. 11. P. 63. L-264. Against the common rule. (Grammar $5+). 9.) Compare 5791: (nom. Il fem.) P. 31 L. 23. The regular forma oocars in P. 4, L.O. P. 31, L. 20. and P. 103, L. 19. P.53. ILG-पाचभूत सवायाय.. R. 5. I, &- This lige mar mean that the hole of houses lifa hus beca wight in comparison w.ch the day he now enjoys. bab 16 1 wap.let to suz puse that the speakut hus only 18 520w the 21, Lt porudies the day ca sbich do but seen the sate Compare !. Es. L. 16. F. U11 Tals,7. The ay means 'lerijera' alluding to the facha church to in the prela, Fondu, 1. the Lju the 31- ·( 19 ) 475, which has hoverer become 878 in the next line (Compare for the change of construction coto on P 27. L 2) Schlegel's translation 'd factum sano mirabıle fuit-hat deed zas truly uonderful' 13 WIODS. Compare P. 105. L. 27, where however the age must be translated 'then. P. 58. L 13-a ga zati Compare with this use of the dative the way in which the same case 19 used regularly in Latin after gerundives to express the agent, P. 58 L 23-T is not a repetition of the first line of the proceding verse. The verse is itself an interpolation. P. 48. L, 25-star Tus is the reading of Schlegel and Gorresio. Bomb. Ed and Carey and Marshman bare at the area. P. 59 L. 3.-. For the safror of Schlegel. Bomb. Ed. pöf With this common use of a compare our phrase —'lo gd over a task or dish cully. P 59 L 5-ayrra here does not mean much more than qur. Compare the similar ase of our la a compound. Notc on P. 5. L 20. P. 59 L 7-This is added to explain how the great sage Ves'vae mitra is forcei lo ask for assistance. The nature of the ceremony forbids fum to let loose his anger.' P. 59. L 8-For A To might expect 17, but the student will often find in the early style two clauses which are really related to each other put together as coordinate clatises Compare note on P. 152 L. 7. P. 59. L 17.-7 targu The infinitive form is really the scoasative of a verbal noun, so that in 1EUTRA as compared with 7 frirait (1 13 ) we have the same freedom of movement among the various case terminations which we have already boticed. See moto on P 55, L. 25, and on P, 101 L. 17. P. 53. L 21.-ra ūCH Compare with this use of Ta our use of towards your love towards your son.'-Tal e account of The faller phráce 13 4791 mg The connection of the line with the follow- 10, verso is the same as that which is explictly expressed in the read. ing Correio bas lere, भीन चेरस्यया कार्या राम प्रति कयघन। P. 59 L. 22 a fait Tuiti. 'Look on them as already siam.'CL Pati a1 Haag P. 131. L 6, aud rata F P. 142. L, 22. * ·(20) P. 60. L. 15.-यस्या मिति सधिरापः. Compare तस्यांवलेपनम् P. 103. 13. and P. 107. L. 1. Also गता भिमुखम् P. 112 L. 15. P. 60. L. 18.-न राम नेतुमईसि: Notice the effect of the repetition of these words in the following verses, and compare the thatA FEL of v. 23. and 24. Compare also P. 127. LL. 16. and is. P. 60. L. 19.-धनप्यापिः. Grammar $553. b. P. 60. L 23.-aftur: 'To do one's lessons' is a common Ergo lish colloquialam-79TH TIEGE. 'He knows not (laus oicn) strength and weakness' P. 61. 2.21-ससम्. See note on P. 32. L. 3. P.62.4-अन्यतोज, ITth one or other.' not with both. P.62. 1. 9.-पतिज्ञा हानुम्. •To break your promise.' P. 62. L11-योतने सन राजन. ths do nghi (secm nghi) in your eyes, 0 king!' Comparo TTT FETTU7ky. P. 53. L. :5. P. 62. L.13 कृताख शिक्षिताचम्. C. भकृतविय. P. co. 1 23. P.63. L. 20-तपसम परायम् 'And the tery essence of penance P.63. L.5.-Bomb. Ed. has मुपभा for विजया. P.63 L.8-मरूपिणः भवृदयमानरूपान्. P.6. L 11.-बरामतिवग तया. 'Literase Date and tirala' A common asa of तथा Compare P. 103. LL-23. and r. Schlesel translates as if the taiatta were another name for the **** bce this scerns wrong. Cl. P. 7. L. Bomb EL. Com. मन्त्रमाम बन्नविधा- पतरू मन्वयम्ह तया भतिवलासतक य । मन्ये नु मागुनदिप्यास्त्र पतरूप मन्न समूहम् । मया प्रश्नोपयोगिन्यी बन्य भनिरगण्य प लिये इत्यर्पः । परस बत्यतिबगारव दानम् । भन्यपान दानमपे भविष्यतीरयाहुः। P. 65. IL 11.-कीराम्यामुघजो राम. 'Orima, through arkom Kaur vaiyincre rho has good ofrpring: कोयत्या मुरमा यन ए मोपस्यागम. आ. Salesel and Domb. Ed. real कायदा सपनागम. Conराम समा पुरष कोपस्या मुपुग भनपुत्रवती । मतानाशस्य मुपुषस्य मास्मिन्समये FazaiT7147: But a rocante is esiderus waated, so I bare . sardir is sitcreu la tert. Tbo Boborriti conjoard u kot 9014 ordin; to rals, but s.milar comood's are lourd, ·( 21 ) + P. 05. L, 16-algat Together, Cf. P. 23. 8. P. 65. L. 20.-acar az is generally conjugated in the first class, P. 65. L. 23.-27 18 not conjugated in the Atmanepada ir classical Sanskrit. P. 63. L 26.--AUTA :.'Those hermitage this was in days gone by rather thca 'u Ã0818 thus ancient hermitage' JAU NO V.14, and एप पूर्वाश्रमो राम वामनस्य P. 77. L.यस्य पूर्व. यस्य पूर्वकालराधियः P. 65. L. 28 mrt 'Vith all speed' 1 t. 50 as not to lose the favourable opportunity. P66. L3-अवध्यातस्य. Bomb. Ed. अवध्यातभ. Com. स्द्रेण कृतम- अपायध्यातो दृष्टभेट्युत्तरेणान्वय . P. 66. L. 8. 1.6. of Kaza. Cf. L. 11.-Pomb. EL Com. E. P. 66. L. 27-fazati. Schlegel and Bomb, Ed Gata. See note on P. 57. L 15. P. 67. L. 1.- nagien. JYith the Princes.' See note on P.5. L 20 The Bomb. Ed.Com, takes it as a Intiya-latpurusha, to avoid the appearance of disrespect to the sage, but this is not necessary. P. 67. L. 4.-ETTIATT. Grammar $ 540. P.G7. L.G-शुभ्रवतु: as if सह राम. कनीयमा had been uम. कनीयाच. CA P. 27, L 2, and the note there. P. 67. L II.-951 farfat va mythological explanation of the Dame of Lako lisnasa, 23 Tap in the next verse is of art. The latter word 18 probably an independent formation from the root Sat, 'to 30'dod so answers in meaning to Ganga which is evidently formed from Gam. There w a szaall brouk near Edinlargh in Scotland, ia whose name 'Ile Goga' we can recognise that given to the sacred niver of India. P. 68. L. 1.. is the subject referring to 17. It is in the dual by attraction with predicate 3994. 'The wood you see is all that is left of two fertile regions.' P. 68. L. 2-57572. Bomb. Fl. 14. P. 68. 41. 4 --To 9747 61 ne Lave to supply a more geocral term for distressed out of the aringa. which is proçerls speaking appropriate only of the 7.

·( 22 ) P. 68, L 7—Bomb. Ed. Teads THOST: 450 71 Com, कारूप क्षुत् । दत्त्वा त्यस्वा. See note on L. P. 68, L 12.-This is in all probability an instance of the mythologia cal method of etymology of which we have so my examplez in this canta Talaja as the name of a people or country 13 not eatly explained as a Sanskrit word, and the sapposition that it 13 a non-Sanskrit word, or name which the Argans found in India, 13 a natural one. At first it Trould be generally recognised as a foreign word, but when its origia hud become indistinct in the popular consciousness it would easily assame the form of a denratice from a familiar word in the language mala The story would be subsequently invented to account for the false etymology. P. 68. L. 23-arget. Bomb. Ed. art. P. 68. I. 23-347 Compare note on P.32. L 3, and 47 P.70 D 1. P. 63. L. 24.-09 'Where'Bomb. Ed. Com, i act भिर्गन्तव्य मत एव च हेताहे राम स्वचामलमाभिव्य इमा जहि. P. 69. L. 2.--tanga fatal. Has to this day not returned to its foriner state. P. 69. L 14.-afta Sojercel' 13 a common term of endear. ment at this day in Scotland. P. CI. LIA 23-23.-are arranged by Schlegel in three verscs of two unes each, P. 69. L. 27.- A 99. The reading 13 sast coas though it is foaod also in the Bomb Ed II it is to stand we must look on they 599 e as irregularly taking the place of the shich is required by the construction with s bich the verse opens, Comparo poto OD P. 27 L 90, and on P. 53, L. 11. P 70. L, 15-fotograr One of the musages which itu difficult to reconcile with the account given in other parts of the poem according to which ma is Vibou Compare dole on P. 4. Iu 14. P.:0 L 10-T TART. Schlegel translates 'chen she trent alcut to doprire the tecrld of Indra,' lub u probally correct. But the sin lar espression oa P. 110 L. 13. would support andber reddenog 'dannga zorld (1.c.anctuer world) in hucd there shouldn't no Inse' Sve the Dole on that fast. Donk Lu. Esaltoas acceder reading here in ·1 . ( 23 ) P. 70, L, 17-29. The ploral might be cxplained here as having: Latont reference to the numerous other instances the speaker La view. But it is often found in the carly style where the dual might have been expected. C.निर्जिता (सीता) तव पुत्रः P. 156. LG. and गच्छामहे P. 14. L. 157 P. 70 L 25-FE See note on P. 32, L, 3,-9. Sapply furiat as it पितृनियोगेन had been पितुर्नियोगेन. Compare notes on P.27. LL P. 58. L. 11. P. 67. L Q and P. 69. L. 27 P.70 L, 28.-194195.Without gamsaying.' Bomb. Ed, has tak. P. 71, L. 4.-52775 . 'Having her attention directed towards the sound. Compare part of 1149917: P. 73. L 11. Bat we should perhaps read here ज्याशब्दमतियोधिता. Bomb. Ed. has तेन प्रवेन मोहिता. P. 71, L. 8.--ARTàurg. Grown to a great suze.' P. 71. L. 14.-पति हन्याम्, गति भाकामादिगतिम् । पाणिपादरिच्छेदेनेवि 09:. Bat compare P. 172. L. 3. and foll. P. 71. I. 18.-स्वस्ति रापययोरस्तु and जय are two coordinate obgects of अभ्यभापत. P. 72. L. 4.-FT TU T2T. Before she strongthens herself by her magic art.' As if the a quiet had expressed that it implies 'attack her with all your strength' The Bomb. Ed takes ITT TUTTO withi the words that follow. gt takes the potential u the one lige, and the indicative in the other, simply to suit the verse. P. 72. L. 8.-10. His skull in aining (it;strıking)by the ear. P. 73, L. 14 -- Tahara 476: Schlegel writes giant-g47a. CI. P. 71, L. 4, and note there, P. 73. L. 17-269. This deviation from the common rałe (Grammar $ 604) 18 often found 15 epic poetry. P, 72 L 22.- The sono form is we. P. 73, L, 28.- TATA. Bomb. Ei, mentions this as a variant, but has in the teat 79. P. 74. L. 18,-Notice are for the classical FIA. P. 76. L. 2.-477417 7. See note on P. 6, L. 13. P, 75, L 5.—The verse throts some light on the real nature of thc.o weapons, Compare Schlegel s note on a previons passage. Tho whole of thoso two Cantos Lape reference to the belief, formerly propie ·( 24 ) Icat in Ladis, that by bae of certain spells, to be learft and maltered, secret Loowledge and superhaman powers might be acquired. To thus the poet has already alladed in Canto IXI These incorporcal wespons are partly represented according to the fashion of those scribed to the gods sad the different orders of the demigods, are partly the mere creations of fancy, and it would not be easy to say what idea the pat bad of them in his own mind, or powers be meant to go to each' P. 75. L. 13.-The Sumhuras are apparently magical means of lage 103 hold of the weapons mentioned in the preceding unto or recorenog them after they have been discharged. Bomb. Ed. Com. after ST- मिति शेर. । उपसहारापरिक्षाने पुन प्रयोगानईतया ममाप्तमायवात्तम्तानडा सहारो नाम प्रयुक्तस्यास्त्रस्य मन्त्रविरापेण पुनः स्वात्मानि स्थापनम्. Compare HoraTE P. 80. L. 17.-Readers of the Iliad will remember how Pallas helped Achilles by secretly bringing back to hin the spear he had incfioctually discharged at Hector. Disd. XIII, 116. P. 76. L 10. Tur. Aaa aafar. P. 76. L. 20.--OCEFTAT, 'So at least I suppose from the pleasaniness this region' From Bomb. Ed. Schlegel has geria. P. 77. L. 1.-17 qfiqaya. 'Asking about thu icool. Compare tho constraction in P. 3, L. 18. and P.7. L. 3. P. 77. L. 5.- ater. See note on P. 65. L. 26. P. 77, L 17-The 17th Ferse of this canto is endently the immcn diste woel of the 8th, The intervening verses form an laterpolation which is strangely out of place in the poem as we have it. They are howerer foord also in the Bomb. Ed. P. 78. L. 19.-7. Sce note ca P. 73. L. 17. P. 78. L 28.-Compare P. 81, L. 2. P. 29. L. 12-ātra 7. Test the moment may nct escape cu noluce.' P. 79. L. 15.—77742 'Fur nt days.' So acat Ferse Thures plans why the Rubus answer for liss.mitra. P. 79. L 19.-*, Bo.nb. El 27). 1. 10. L 16.-74. Sce cote wa P. 73. L. 17. P. 80. L, 17.01x Sc note oa 1. 75. L. 18. Bb. El.scals aica:

·(25) P. 80. L. 18-वियुज्यते. वियोगयतीति यावत् But e out of एनम् is the Babyect of त्रियुज्यते. P. 80, L 20.-17**KITE 'Addicted to evil deeds. A common 150 of ty at the end of a compound, P. 81. L. 19.--सदाति. In session'. सदस् is the usual word for the assemblage of the gods at & sacrilice, P. 81. L22.-न कप नुहि मानवा- 'The न कपषन मानुपा: of the Bornbe Ed. seems a better reading. P. 81. L.27.-उत्तम तदनु, मैथिलेन निजयज्ञमीतदेवेभ्य यज्ञफल्खन यापित। रिपूणा जयाय पर्वत शिवसहित सर्वदेवतम् -यापित सर्वदेवते. in the sense of 'ashed or obtained from the assembled gods' is an impossible Construction. Perhaps सर्वदेवते should be constrned with मिथिलेन the meaning being that the gods joined in the request, Compare the construction in P. 82. L 4, P. 81. L. 28.-TE Ant for Fift at the end of a bahayribi compound. P. 82. L 4.-The third ca e in its original sociale sense, requiring 20 सह to complete the meaning. .P. 82.1.11.-Bomb Ed- त वजन्त मुनिवरमन्नगादनुसारिणाम् । छकटीशतमात्र तु प्रयाणे ब्रह्मादिनाम् । P. 82. L.23.-जन. Bomb Ed.वन. P.82.25.-विस्वरम्. 'The tohole storyof P. 83. L. 20.-पूर्वाभिधारिता. पूर्वनिरगामिनी. P. 84. L, 12.-नावमन्य. The Bomb. Ed. mentions thrs reading in the commentary, but in the text it has with Carey and Marshman अवमन्य, which is perhaps better, With 1774 the sentence ends with a different construction from that with which it began. Vay that time nez et come; neter shall we despising dc.' The note in the Bomb, Ed. 28 28 follows - यत्र काल पितरमदमन्य अपमानीवपय कृत्या पण शोभन स्थपरमुपारम । भारमना स्वातन्त्र्यण वय यस्मीकुर्म । स काल कदाचिदपि मा भूदित्यन्वय । नाक- मन्यति पाठस्तु क्वचिल्कोपपाठः। तपापाढे न इति ध्छद । छान्दस दीपस्वम् । नः भस्मास काली मा भूदियन्दयः । छापित नोवमन्यस्वति पाठः। P. 85. L. 1. हे पुन्य समाषता क्षमावदि. कर्तुमई यक्षान्त क्षमा तासुमह- रकृत महती क्षमा कृति यावत् । मात्रभवोत्यायोगसहनमतिदुष्करमिति भावः । यथ कुलमवक्षित ,कामगसहन कृत वापि सुमहत् । This seelus rightschlegel • takes thoक्षान्त समावता पुथ्य कर्तव्य separately, as an exhortation to whati ·( 26 ) thardaty is in the future, and translates Vy girls, patience becomes the mcol, you have done a great deed, and had regard to (16. in laring regard to the honour of our house. Carey and Varstuman translato TRT at a–The patient are toorthy of abundant forbearance. P. 85. L 10-faig 192:. 'Especially in the cale of gods.' D. 6. when it is a god who has done the injury. P. 85. L 12-a 1. e. siuiga Bomb, Ed. has falean, and Carcy and Marshman feat P. 85. L 16.-EG 74 :. 'Took counselicith his counsellors aboul gırıng them in marriage P. 85. L 18 - Fiesta Thc modern Kanoaj. This is the form in Schlegel's text. In his list of errata he spells the word aan Gorresio, howerer, has the short Fowel. The word does not seem to occur bere in the Bomb, Ed. or in Carey and Jarshman, P. 85. L 21-qigaa. ( Bomb. Ed. q). An epic form. P. 85. L. 23-toar. Compare qua: alar. P. 124. L. 12. P. 86. L. 16-7h is the grammatical construction; lansar: that according to the sense. P. 87, L. 2-T is in apposition to 7, and the begins a new clapse. Both Bomb Ed. and Carey and Varshman hare für wbich 15 a manifest error occasioned by the proximity of gterafa. They read तन for येन. P. 87. L. 9-a. 'Elder born.' P. 87. L. 1.2. UT EFT Agra ft. Griffith quotes Gorresio-- This is ono of those personifications of rivers so frequent in the Grecian mga thology, but in the similar myths is seen the impress of the genus of cach people, austere and profoundly religious in India, graceful and do voted to the worship of external beants in Greece." P. 87. L. 14-TER AT TÚ Bomb. Ed. mcntions this reading, but has in the text हितकार्याधम् P. 88. L 17.-íritt. Scc note on P. 82 L 4. P. 83. L. 94.-aafia. 3 cacralls conjointed in the Paris 2 ·( 27 ) Ed. Con takes it as equivalent to the int of L, 11. Compare START P. 106, L. 12, which us however explained in the same way by the Bomb. Ed. Com, P. 90. L. 10.-ig: The ablative case instead of the common ACcusative. Compare partea 479. P. 162. I 6. The Bomb. Ed. coserts after this bae, विस्तर विस्तरज्ञोपि दियमानुपराभवम्. Tuss gets rid of the constraction gian..........777; and was perhaps taken from P. 92. L. 5. for that purpose P. 90. L. 22.-Tifquâ La Featureza. The whole of this phrase forms a kind of cognate accusative to star. Cf. TT TTTT...974. &#1*:... fara ar. P. 94. L. 28. The student should notice that it 19 against the English idiom to pat the relative pronoun first, 43 13 done Lere, and in P. 91. L. 10. and P. 32. LL. 18. aud 14. P. 91, L. 5. fg. Bomb. Ed. fast. It has a sit in the previous passage. Compare at UTCG Har. P. 133. L. 8. P. 91. L. 12, ET.... The relative pronono attracts its antecedent into the same case with itself, P. 91. L. 15.—Schlegel sopposes a line omitted before this one, which he translatcs conjecturally 'They both did as requested and, P. 91. L. 23.-37711.. See note on P. 58 L 2. P. 31, L. 25.-584121 czeSee note on P. 38. L, 2, P. 92. L' 4..--f847911 T. 'On a peak of the snowy range. The Bomb. Com, takes 1996 as a proper name. But it seems better to regard it one of these compounds of which one member has been 'emplied' of some part of its original meaning. Compare the note on P. 5. L 20. P. 32. I. 6.-Tifa - - FT: Torill TTTET Fitfiradi. Corresio reads a here. P. 32, L, 13,-451694. An epic form of the falore. Bomb. El and Carey'and Matsbman hare FTC Egg. The Towel shortened to suit the metre, P. 93, L, 10.–Notice that you takes 13: in the accusative after it Compare the note on P. 10, L 11. P. 31. L. 1. -ata. The augment omitted. P. 95. L. 1.See noto on P. 90. L. 22.

·(28) P. 95. L 8.-31. The verb is not conjugated in the Atmanepada in classical Sanskrit. P. 95. L20-असमञ्ज. असमजा Is another reading Both forms of the name are found elsewhere. P. 25. L. 21-गर्भ तुम्चम् Bomb. Ed गर्भनुम्बम. P.96. L7.-समभिजायत The angrment omitted. P.36. L. 20-यत्र देशे. यत्र-यस्मिन् as in P 16. L. 21. Compare the similar and more common adjectival use of Pin a fa and the me-The Domb. Ed. reads here एकरश्वशुये मामा हिमवानिति विधुत । विन्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम् ॥ P. 97. L. 7.-गति न पश्यामि रक्षसाम् Icannot understand hote the Rakshasas can come here.' The Bomb Ed.explains it differently. मन्द. पूतैर्महाभागैर्यपापि महाक्नु, मास्थितः अधिष्ठित तथापि रक्षसा मायया यदि डिन स्यातदा भात्मनो गति न पश्यामि । P. 37. L. 12.-यावत् 1s a preposition here gorerning the accusatirer Comparo LL. 16, and 26 below. P. 38. L. 8.-Translate a 'So saying.' P. 98. L. 11 -महिपी The relation between a king and the country ke goreras is often compared to that between a man and his wife. Compare बहुभार्या भविष्यसि. P. 91. L25. Grninth quotes a parallel from Shakspeare "Doably divorced I Bad men, you violate, A doable marriage, 'twt my crown and me, And then between me and my married wife." King Richard. II, Actr.SeI. P. 98. 217.-पनातन'. Bomb. Ed Com. पूयिया विशेष सनातन-मति कल्पमादयभाग्य ॥ श्रातस्मातसागराविण्ट एव ॥ भतस्तप न यासः कार्य इति भाव ॥ एक दीर्घदारीमा दीपंदभि ॥ सगरपुत्रदिनाचोय दृष्ट एवं ॥ मस्त. पापि धाकानुषित । सपे पटी I (reading in text L. 18. दीपपिनाम् ) या मदीपदाधिनामितिका । P. 98.4.27.-पदयामह-classical पश्याम P. 98 L Rai 'Soure plan. Compare P. 105. L. f. sod P. 110 L.11. P. 93. L. 1.- Trasalate –Do not return until you hare succredel in ollaining the lors,'-1771. Ti generally consisted in the dipaccada 1 .

·( 29 ) P. 99, L. 8.-REUNTEE fal 13 another form of (T. P. 99. I. 11-Similar myths to account for earthquakes and Folci noes are common in other mythologies. Compare the passage in Virgil where he mentions a legend of the same character 12 connection with mount Elna. The story is that the body of Enceladn3 13 lying below thus mighty mass and that, as often as in teariness he turns from one Bide to the othst, Saly groans and trembles '-71 719. mat. Compare note on P. 96. L. 20. Bat it seems simpler to disconnect an and his and take the latter word in its ordinary sense, which is 138, eg. 11 U92 TT cáfor. P. 131, L. 5. P. 100. L. 1.-ERTE. 'Famous. Tigar T TRIEST TECIT. "The Devas and Aburas fought in the east, the south, the west, and the north, and the Devas fere defeated by the Asuras in all those directions. They then fonght in the north-eastern direction, there the Deras did not sustain defeat. This direction 19 aparüita 1 e. unconquerablo. Thence one should do work in this direction and have it done there; for such a one (alone) 13 able to clear off his debts." Hang's Axtareya Brahmana. VOL. II. P. 33. quoted by Griffith P. 100. L. 19.-ETFEIT. Ora takes the instromental 28 ETT doca. Compare P. 4, L 14. and note there. The genitive is also used. The thing 10 regard to which the cowparison is made may be either in the instromental as here (ha) or in the locatire. P. 100. L. 24-सिद्धार्थ सनिवतस्व.Compare कृतार्याश्च निवर्वत P. 99. I. 4. P. 100. L. 27.-9. With light foot. Compare plan P. 4, L 2. P. 100. Is. 27.-afari. 'Hus uncles.' P. 101, L. 2—377247. See note d P. 38. L. 27. P. 101 I. 17.-18.. In this word, which is formed on the same maal 18 717 m. R. 12) hana the SSIL E td verhal. Doun of which the ordinary infnitive ein was originally only the accokative. Compare note on P. 59, L, 17. P. 101. L. 20.175 417 4. The mother of his tocles was Samat, who wo are told 1a Canto XXXIX, V, 4, was the daughter of Arishla- "Deol Arishtanemí 13 identified with Kassapa who was the father, by Vinati, of Garada. 1. 101. L. 24.a. sk is gencrally conjugated in the Parasmaaipade + ·( 30 ) P. 102. L 16-154 atat A common expression in Sanskrit. So 454 RTE 19 a kingdom that is easily held and administered. Compare FH1347 P 5. L. 26. and 1344 P. 103. L 6 P. 102 L 17-A. The Fowel lengthened to suit the rerse. Compare the P 58 L'I P. 103 L 9-Airgea ta 'H! tent haring anointed 'Translate. brfors he went he anointed.' Compare note on P 99 L 4. P. 103. L 15 - TEET. Taking food only once a month.' P. 103 4 28-अत्यन्तम् 'For ever.' एते अत्यन्त अक्षय्य यया भवति तथा स्वर्ग गच्छेयूर्नान्ययेत्यर्य . P 104 L.9-internet u TT 4 Let this be the great boon I get for the race of &c.' The Bomb Ed. Com, tales 77715T ** À 25-017130 FTAEZ A which may be right. qt it explains 13 ft ata There are not however two boons, but one P. 104 L. 12. ap Note on P. 82 L 4. P. 101 L. 15-233Tera lita FFTI FRian. Standing on the tips of his great toes' P. 104. L. 23 - Better with the Bomb. Ed. P. 104 L. 27.maha Compare fqon 6447447 P 33, L. 5. P. 104 L 21-foa forti. Compare the prey P. 56. L. 12, and note there. P. 105 L - 'Carryiug Sankara along taith one,' TRT aguast the common rule. P. 105 L 3-Nouce the elision of the first letter of , and comparo P. 107 L. 1 and water in P. 112. L 13. Sce also noto on P. CO. L. 15. P. 103 LI-FAT*Tiina 'To cause lo disappear' The con terse espression in P 107, L.20. P. 103, L 3-11. Thc aorist of the cosal in the sease of the simple vcrb Borl Eal ba and the note areTRATITET P. 103, L. 10-517:57 9: 47547fta. He ww and tits, gaged in fenance again.' P. 105. La 20-aligF777 Sie aule on P.: 120.

·( 31 ) P. 105, 1.26-पारिवगता सभ्रम गताः संभ्रम प्राप्ता इत्यर्य इत्येक ॥ पारितको यानमेवः शिविकादिरूपः शिपिकादियानस्या इत्यर्थ इत्यन्ये.-पारिस or VITET ( as Gorresio reads here) meaus a boat. P. 106. 1. 12-967785 Compare 911 Tart P. 30. L, 4. The Bomb. Ed. Com, takes it dufferently. Th49 Erstar माणिनां नाशिपापम्. P, 106, L. 25-27. here," Compare P. 68. L. 24. P. 106. L. 27 ---The following story has evidently been lavented to account for a common title of the Ganges. P. 137. L 1-OFT 7979. Compare above P. 105, L 3. and the note there. P 107. L 26 - Tauratfa. See note on P. 105. L. 4. P. 108. L 8.7 for Could not be led' ata is the proper form of the participle when the construction is like that sath the passive, 7 UFFIT a would mean could not lead! P. 108. L. 12---12094. Holy place' The sentiment scems akin to that in P. 50, L. 22. P. 108. L. 13-मारमान स्वदेवम् Compare ग्रोपयिष्यति मात्मानम्. P 108 L. 18. The Creek word that corresponds to TTTTTT 15 used in the same way of the body. Thus, for example, Fomer says in the opening lines of the Iliad of the wrath of Achilles that it hurled the souls of many heroes to llades, leaving themselres a prey to dogs and birds. "Self' is also used in the same way 10 English. P. 108. L. 23.-4IT is generally conjugated in the Âtmanepada. P, 108 L 26.—11Frih. Schlegel understands this of the time of evening prayer, and points out that this note of the time is inte concileable with the beginning of the next cadto, which evidently refers to the oraing. The Bomb, Ed, Come attempts to get over the difficulty by interposing an interval of a night between lines 5 and 6 of the next page. (afatia 052 F 99:) This may be right, and the magar: of loa 10 sune page lends it some support. The difficulty however panshes if we suppose that quals refers to the time of morning prayer. The day was already vell-digh over when the series of varratives which is concluded bere was begon Compare P. 88. L. 27, and P. 89. LI, 3-8. The night has been spent in listening to them. Compare that tát us. sita 978 97 I. 15. next page. 3 ·( 32 ) P. 109. L. 13.-dat. So fare FET below L. 12. If the Bomb. Ed. Com. 13 nght in supposing that a night has elapsed since the story Tras told Rama must be supposed to mean that he has refolved it in his mind throagh the night. But the expression would also naturally enough refer to the coosidesstioa he gure to the story as he heard ito P. 109. L. 11.-FT ##. See note on P. 32. L 3. P. 109. L. 12.-frautatta igand is often for metrical reasons CODjagated in the Atmanepada in epic verse. The St. Petersburg Dictionary quotes boterer this form as occurring in the prose of the Panchatantra P. 109. L. 26.-4729 farth. Com. P. 89. L. 10. P. 110 L, 2-TOAT. Tata The old tale of Pos'ala.' P. 110. L. 20.-Tif. El 18 generally conjugated 19 the åtmanepada P. 110. L 28.-rattat. "As if it tcere nectar.' P. 141. L. 15.- TATTOTTA. T is a rare form of the word, P. 111 L 20-a1a974 Boltlogk and R take plaap here in the sense of a recenter' a meaning which the word has in P. 157. I. 27. Bat the usual meaning 'reception' is perhaps admissible here. P. 111. I 53.-: Te is generally supposed to be an artificial word formed from 5141, which was taken 89 87+ #r and not, as it seems to be, as a derivative froin T. P. 112 L 15 - Tatrape See note on P. 105. L. 3. P. 112. L. 16-rat Tita. Compare note on P. 56. L. 11. P. 112. L 17-RiRt u 20t conjugated in the Åtmancpada in classical Sanskrit P. 112 L. 27.-165 See note on P. 32. L, 3. P. 113. I 19.-77Schlegel translates, 'in zerbenas cumulo, bat it seems to be the name of a holy place. The Botab. Ed. las Fun utara, and the note, Turia graecatitas. Comparo aqca, P. 115, L, 5. P. 113. L. 19. Totat:. Sc. 7. P. 118. L. 20.-29. Notice the usc of the Atmanepala. T'. 113. L. 21.- TUIT 'I shall concerte.' P. 113. L. 28.01. See note on P. 108. L. 23. P. 115. I 6.-stargat. This word is formed big the same sale as that which gives the mure common 501113. .

·. ( 33 ) P. 113. L. R.-FT HE 23 generally conjugated in tha Parasma pada P. 116, L. 2.-9:, Sc. FF. P. 116. L. 12, 91. And whose sons are ther.' P. 116. L. 20.-29 Against the commou rule, as is also two lines below. P. 116. L. 26.-af:. Sec note on P. 65. L 26. P. 117. L. 1-वन goes with कययिष्यामि, शृणु being inserted parenthetically. Compare note ca P. 121. L. 16. P. 117. L. 7. TIETÀ. One day.' Compare note on P. 36. L. 20, P. 117. L. 11.-सुसमाहिते सगमोचितरूपप्रसाधनवति मतिसुन्नति वा. Dat compare P. 120. L. 1, and P. 144, L. 13. P. 117. L. 21.-uigāt nauf. 'Afraid of Gaulama. arī literally indicates the direction which his fear took. Compare qu...THA Ta Sat. P. 113, L, 24, 2, 11, , 1, S. Schlegel gỮ. P. 119, L. 1-3. The Bomb, Ed. omits this verso. P. 119. L. 5.--8. Against the common role. P. 119, L. 6.–Thu line us taken with the following two as makiag ode verse in the Bomb. Ed.-gi segít, hoe will be as good for your purposes as another.' The whole of this part of the blory is evidently a mythological attempt to explain a sacrificial custom. P. 119. L, 12.-03.0L, TEL. P. 119. 1. 20, 914 gifta par This was part of tho cursa Sce P. 118. L, 10 And below L. 25.--Constrac s with 12. Even when close to her,' P. 110. 1.22,-धूमेनापि परीतागीर, Bomb. Ed. धूमेनाभिपताहीम. P. 119. L. 26.-21. See note oa P, 97. L. 12. P, 120. L. 1-pear=#*476. P. 120.' L 8,—377fach.. Sep notc on P. 82, L. 4. P. 120. L. 15.-aa.cran 71.. P, 120, L, 24,-aisigh. ayaga 18 often put at the end of a creo for retncal reasons, Bom. Ed Effià. P. 21. L.दृष्टवत. महर्षवन् तोपसहित यया भवति लया. · P. 121. L. 14. Compare the similar passage in P. lig. L. 1. 5 ·( 34 ) P. 121. L. 19-asis laserted without breaking the construction jast as English 'please' is. Compare similar use of a P. 117. L. 1. P. 121. LL, 19-26.—These four serses are repeated from P. 116. LL 7.11. P. 122 L 2.-4. 'And then't L 4. Compare the way in which AUT 15 tused for 'and' Bom. Ed hoverer has 77-76499 Safe' gatto ममागमनम् रक्ष समाकान्ताप मार्गे भयरहिवमागमनम् P. 122. I t-ruga imalat ATT47 agt. And their comung to make trial of the great bow (in the matter of the great bou.') P. 122 L. 5—'It may be convenient hero to go over the whole journey performed by Visvamitra with the sons of Dasaratha in order to bring out clearly its geographical fcatarcs, obscured as these are by tho numerous episodes in the poem Setting out from Ayodhya, on the right bank of the Saraya, they follow the course of that strcam, and reach in two days journey its junction with the Ganges. There they pass the aight in the district between the two rivers, where was the hermosa tage of Copid Next morning they take ship, and cross the Ganges Lear dog that nyer, they maho their way through Tadalis wood, where they spend the night, and at the end of the following day, they reach Vis mitra a retrest, the Perfect Hermitage This must hara lain between the Ganges and the Sone, to the south of Benares, for if they bad crossed the Sone that would have been mentioned. But if we are to look here for Visramitra a hermitage, it is clear that he must have led the young men to it from Ayodhya by a very round about way That may hara boen either becanse boats could only be had at certain places on the banks of the Ganges, or in order to allow Rama an opportunity of pari. frig Tadaki e wood. On the return journey they set out in the morning from the Perfect Hermutase, and after a long journey resch the banks of the Sone, where they set for the night. Next morning, without crossing the Sonc, which they see b-fore them rolling deep and fall of small islands (Canto 1XVL) they go on to the Ganges, on whose southern Lank they pass that oughts at a spot apparently half way between the junctions of tho Sarsyu and the Sone with the Ganges. On the thurd das, they cross the Ganges, cater the aty of Visali and spend a night in the palace. On the fourth day tboy artires Bithili The daad of the Vulchi Lassen to the country now callul Turabholti bogaded by the rivera Gandaceaed Camica (La Cuyl. The ute of Utbit cll canno: be ·. ( 35 ) clearly defined, but we can gather some information with regard to it from the subseqnent journies that are described. Thus Janska's muessengers, who travel in carriages and at great speed, take three days to go from Mithili to Ayodhyi. The aged Dasaratha with his retinue takes four days to do the same journey. From this we may gather, that Blithili mast be put on the western side of the land of the Videbi to malo the distance agree to some extent with what we are told of the time res quired for these journies. This must not horrever be pressed too far, for 24 Visvimitra was able to come on foot in two days from Ayodbyå to the janction of the Saragù with the Ganges we should bave to confcss that he must have travelled with the speed of a courier, rather than that of an ascetic' Schlegel. P. 122. L. 10.-Ezlar Seo note on P. 144. L. 4. and compare re- SE P. 126. L. 14. P. 123. L. 2.- Bhargava stands for Janadagns here, for hus father Nichika 10 P. 119. I. 8. and for bus son Parasurama in P. 169. L. 5. Renuka was the mother of Parafurúma, P. 123, L. 8.- Te Bomb. Ed. a. Carey and Marshman tez ATT.-Taiat Cf, P. 44. L. 13. P. 123, L. 20 — ficat. In the same sense as the sitaplo verb Compare UTSTE P. 5. L. 26. and 1754 Bar P. 102. L, 14. P. 124. L. 12.-qua: aften. 'Bending before Varushtha. Comparo 7951 P. 85. L. 23. Tai is found also with the genitive dative and locative P. 125. I. 4-fata. The augment omitted P: 125 L, 6.afaz. Compare P. 57. L. 23. P. 125. I. 8-ta . Tahlfes. Do nol refuse whale I offer' P. 125, L. 15.-- * ofera:. 'Laudars a laudato: P. 125. L. 23.-Schlegel marks a line omitted after thug line. See note da P. 4, L. 17. P. 125. L. 26.aureat=PL P. 126, Ik 7.-- paar T. Bomb, Fd fraai 2791. P. 126. L. 31.-1f. Bomb. Ed. Tení, which is a better reading "Tucre is the same variation at P, 56. L. 26.

·( 36 )
r. 196. I. 28,91aing is the sessivo ales ini. Como
bota on l. 13L, 11.
r. 127, 1. 9.–To sorteiro e rih Tua rritua
autruction accordio; Lotha Kalc. Chiaffiniai. 1.1.7.L13
1. 127. L 11.-tarat TATRİ 17. Chorus with indef
four thu 14 CA
P, 121. L. 1-TIT. FLI Srotone
P. 103. 1. 1.--. x ugeacralis cajasthefake polto
P. 128. 1., 13.-. Skot pot which the roro winct
form, tri daaroor kosttci, 2.d calce kthet eccrclerc
P. 229. LIL-25 Ft. Pw*ing abra uderthalero's and op
a drum.'
P. 1:8. L 17.75 Try 237,'
Asily idee. bra'
in india in Comanca ia the Blic.
r. 127. 1. 1-ITET TRIJIT :. Laca I. 46. 1...
r. 1:7. 1. 1.-liste 7 C40 41 **** IT
P. 15. 12.
1. 12), L. 17.-rit,
ad fin.
r. 1:7. L. ICT Peber,THA Sel your ba;14
Courel169, 1. 1.

·( 37 ) P 131. Is. 2027 fit. Shalt fus m longer. So Virgi saya "Troja ful-Troy roas' in the scoso of 'Troy has been destroyed.' P. 132. L. 3- T ' FAJTA HRT Ivhal 18 tha might of the tearrior 11 thich you trust to the great power of the Brahmana' P 132 L 4-The names of many of these weapons, wluchi aro mythical and partly allegorical, have occurred in Canto XXIX. Tho general signification of the story is clear enoogh. It is a contest for a eupreiacy between the regal o mlitary order and tho Brubminical or priestly authority, like one of those struggles which our on Europe 811 intha middle ages when, without employing warlike weapons, the pricethood frcqucntly gained the victory' Schleget qaoted by Griffith. P. 132 LL 21 26 are printed by Schlegel as thrce verses of two lines cach. Taking them so ho makes one sentonceerd with regaTTTT which words he refers to the preccding clause But the 'mıracle's tho way in wluch the darts vero swallowed op. Trapslate Then by (lit in) Vasistha toas exhibited a wonders all these accapons did the son of Brahmå swallow up with his simple staf.' It 18 possible bowever that after tar ft is to be construcd with 17374 - Thero 18 a cunous parallel to quata in the story of the Exodus from Egypt. 'And Moscs and Aaroa wept 15 unto Pharoah, and tbey did so as the Lord bad commanded, and Arrop cast down his rod before Pharoah, and before hus servants, and it became a serpent. Then Pharoah also called the wi80 men and the sorcerers , now the magiciads of Egypt they did in liko manner with their cnchantments For they cast down overy man his rod, and they became serpents, but Aaron a rod swallowed up thar rods.' Exodus VII 10-12. 2. 133, 4 B.-तेजो धारय तेजता. Comparo पारयिष्याम्यह तेजस्तेजसि (Bomb Ed ET) P. 91. L. 5. P 134, LL, 7-8-Now that I haza undergons so grial a penance they recognise mo as a rajarsis, the goas and'rashus, not yet, l uem, har my perancs odland its fruit. P. 131. L. 12.- Trasanha as the seventh lang of Ayodhyâ from, Ikshya, Dasaratha being the thirts fourth, Tbere 19 nothing anuprising 10 Vasishtha and Viskumatra being put as far back as Tnsanka as we know that certaa hymns of the Veda ore asazbed to them. But It 18 surprising to find then both represcuted as still Linog in Rama's Limc. Schlegel.

·( 36 ) P. 126. L. 28.-ing us the accusative after over. Compare Dote on P. 15, L. 11. P. 127. L 9—The accusative masculine with an ATHLOT 13 3 construction according to the sense CL Braagt. P. 127. L. 1: P. 127. L. 11.- Warumi R.' Chariots iroth trams or four white horses cach." P. 127. L. 45. EHTE. Full groen.' P. 198. L 1.-5.45 u generally conjugated in the Parasmaipade P. 128. L. 13.-mt. Schlegel at which is the moro correct form. at does occnr howerer, and males better metre bere P. 128. L 14, intrat. 'Bellowing liko a thundercloud or a drum. P. 128, L 27-31C: 'They say.' A similarly indefinite pbraso 'n #tortlon 13 common in the Bible. P. 129. I. 1-T TO Fratiam. See note on P. 56. L.20. P. 129. I, 8.-[erall qua. Compare मुनीना पश्यता वा P. 129. , 28. P. 129, L. 18.-U. Schlegel Fitr. P. 199. L. 23.-TTTT=2ETTET. Rather, 'Filh all your mighl.' Compare na HIITUT P. 140. I. 9. P. 130, L. 7.-rat. From Bomb. Ed Schlegel Far. P. 150. L. 11.-मुद्र व निग. Compare विवर्धमानो योग बमा इव TrP, 131 L. 5. P. 130. L. 20.-- 15 part of the predicato of the sentence. Compare the construction of attr17 P. 145. L. 7. P. 130. I. 26.-mjingat.. There is a play bere apon the words teda and Dhanuneda, as if the latter, the science of rung the box, consisted of the same parts and reqtured the bado helps as the Voda itsell.: Schlegel. P. 131, L. 6.-TEET HA. Compare at all fix UGT P. 5. L. 2 P. 131. L. 15. The classical form is it, which occurs in P, 137, L., $ ·( 37 ) P 131. L. 20.-ait. 'Shall live m longer.' So Virgil says Troja furt-Troy was in the sense of 'Troy has been destroyed.' P. 132, L. 3-qaror HATS #61. hat 19 tha might of the warrior in which you trust to the great power of the Brahmana.' P 182 L 4—'The names of many of these weapons, which aro mythical and partiy allegorical, have ocurred sa Canto XXIX. Tho general signiication of the story is clear enough. It is a contest for a supremacy between the regal or military order and the Brahminical or priestly aathority, uke one of those struggles which our own Earopesa jathe middle ages wheo, without employing warlike weapons, the priesto hood frequently gassed the victory' Schlegel quoted by Gaulth. P. 132 LL 21 26 878 printed by Schlegel as three verses of two lines each, Taking them so he makes one sentenceend with aga which words he refers to the preceding clanse. But the 'msracia' is the way in which the darts were anallowed op. Translate. Then by (lt in) Vasastha was exhibited a wonder all these weapons did the son of Brahna swallow up with his sumple staf.' It is possible however that ajas marat is to be construed with it -There is a carious parallel to qozon in the story of the Exodas from Egypt. 'And Moses and Aaron went in unto Pharoah, and they did 60 as the Lord had commanded, and Arron cast down his rod before Pharosd, and before bus sexyants, and it because serpent. Thea Pheroek slso called the wise men and the sorcerers, now the magicians of Egypt they did in like manger with their enchantments For they cast down every man his mod, and they became serpents, but Aaron's rod swallowed up their rods, Exodus VII 10-12 P 133. L8.-तेजो धारय तेजसा Compare धारयिष्याम्यह तेजस्तेजसि (Bomb. Ed. anat) P 91, L. 5. P. 134. LL 7-8.-Now that I have undergons se great a penance they recognise me as a Rajarshi, the gods and risku, not yet, I ween, has my penance obland sts fruit. p. 134. L. 17.— Trisanka was the seventh king of Ayodhya from, Ikahvku, Dasaratha being the thirty fourth, There nothing ear. prising 10 Vasshtha and Vu9Fumitra belog put as far back as Trisanku as we know that certain hymns of the Veda aru ascribed to them, Bat It 19 gurprising to find them both represented as still living in Puma's time.' Schlegel.

·( 38 ) P. 134. L. 14.-Traria Compare P. 1. L.'! P. 131. I 19.-12 441ATE is in apposition to alugt. 'He sau Vasishtha's sons- glorious century.' P. 134, L 21.-HEISTA. So also the Bomb. Ed. The rowel 15 lengthened to set the Ferse. Compare E P. 58. L. 1 P. 185. L. 13-aara 'Another School. The expression must not be taken strictly, as Vasishtha's sons wonld naturally, 13 Mar obserres (Skt. Txts, Vol. L P. 401), belong to the same 'school as himself. Bat Trisanka u blamed in general terms for the hope betrayed by bus application to them, of getting elsewhere the saltance denied to him by Vasishtha. P. 135. L. 16. 13 perhaps a correction for the reading of the Bomb. Ed. WEIT, an irregular sandhi, thich is however found elsewhere P. 135. L. 19.-Tale त्रैलोक्यस्यापि with याने. त्रैलोक्यस्यापि सिद्धार्यherfsHe can perform eren that great sacrifice. That is, if he says thic sacrifice you desire is impossible, it mast be impossible. P. 185. Lt-घोराभिसहितम्-धोगभिप्रायसयुक्तम् P. 135. L. 26-E Translate Each his own.' P. 186. L 2.-FTRAHEZIFUT#. frat (f964 in text) 907 ar भव पुष्पभस्मादिमाल्यारागो यस्य. P. 136. L. 3.-454. Against the common rule. P. 136. L. 7-fanatec Not in the sense in which it is used in P. 118. L, 5. bat 'baſled, forledh' fitatea faregamariaalemision- कार्यम्. Cf below तय नावाप्यते फलम्. L 18. P. 136. L. 17.-107R. 'Purpose.' Compare the corresponding use of Our word new P. 136. L. 19.-मनृत नोनपूर्व मे. नुग्रत न कृतं वयति धेनवाह अमृत- As. It is more astoral to suppose that the reference 18 to his general trathfulness. P. 136. L 23.-1.1, 57. P. 137. L. 8.-pt. Ikshraku being ased as a family namo 43 well as the proper name of the head of the race Compare P. 111 L 28; and 52 P. 151. L. 7. for 3 Bimilar asc of *. P. 137. L 11.pang-ET P. 187, L 11.-Compare P. 131, L. C. .

·( 39 ) P. 137. L. 21. Tras is to be taken with aficant in the konso of "tothout regard're to any such considerations as that of offending and thc uko. Tho Bomb Ed. Ccu, explains it differently. BALETTE उपेक्षारूप पण्डालयाजनरूप निन्दात्मक वा यद्वाक्यम्, P. 137. 2. 27.-महारयम् तन्नामानमृपिम्.' Compare पाविष्ठा सर्व सहमहो- RT. P. 138. L. 8, and P. 20. Schlegel takes it as a name of Vasiltha, which does not seem right, 23 Vasishtha does not seem to be involved in the destruction of big hundred 5003 and Bahodaya. It may be, as Bohtlagk and Roth suggest, the game of one of the song. P. 138, L 14.-. TTEETH. P. 138. LL, 14 15-Compare P. 144.1, 5 P 139 L. 18. ETTEITA - Summoned' --Lakes an accusativo wat aar Like the simple verb. P. 140. L 3-19, 'Bach. Compare a similar uso of gat P.5. below. P. 110 L. 6-a. See note ou P. 110. L. 20. P. 140, L 3.-ATTE See note on P. 129. L. 23, P. 140. L. 13.- FT FATEITY 'Or thero shall be a world cithout an Indra.' He does not threaten to dethrone the Indra of the existing world as Schlegel and Griffith translate. Compare affia havet. P. 70. L. 16 and note there. P. 140, L. 24 -It seeius natural to recognise with Schlegel la tlus legend the result of surprise with which the Ary323, as they spread southward, saw strange stars rising above the horizon, P. 141. L 14 - This is a great hindrance to our penance zohich has ozerspread the southern quarter,' 777 15 attracted into the same gender 29 the word to which it refers. This canto refers to the events just relatod, for, Visyåmitra was successful in the sacrifice performed for Tzsanku.' Schlegel, Bat Vispâmitra bad been in the course or the create betrayed into anger to the intervpund of his lapas P. 143 L. 16.–RTE SC. fic. The other form ya P 93. L. 21-arms, Vasals us here the name of a river, and must bo distangnished from the faatar P. 109. L 22, P. 141, L. 21.-. 'Ambarisha ua the twenty-Dinth from 'Ikshyuka (@ato T.XX. 40) Ilis reiga u therefore separated by an inmense interval of time from the things that befell Trisanku Richika, * kho 13 represented in tbu canto (v.11. god following) as having growd ·( 10 ) up sons while Ambarisha fras still reigning, and who is himself a 802 of Banga and one of the oldest of the Rishis as having married the eldest sister of Visramitra. All this 13 suffiaent to show that Indian my. thology is one perpetual anachronism, everything moying in a circle.' Schlege. P. 141, L. 22. Tane B. Compare the legend of Sagara's 83crifice, P. 96. L, 25. P. 141. In 26.777. Traff744 arca 78 al mith 99 "A fit victim eden though it be a man. P, 141, L 28.-13. See note on P. 37. L. 8. P. 142. L. 8.-. For a victim." P. 242. L. 1067: 'Of these.' P. 142. L. 18. To u generally conjugated in the Parasmaipada. P. 149, L. 20-79 94.. From the Bomb. Ed.-Schlegel In Ok. P. 142. I. 22-fixte F R 'The middle ona is already sold I think CE at at fra et P. 59, L. 22 In the mythical story related in this and the following canto we may discover, I think, bomo audication of the epoch at which the immolation of lower animals was substituted for human sacrifice .. So when Iphigcnela was about to bo sacrificed at Aals, one legend tells us that a hind was substituted for the virgin.' Gorresio, quoted by Gnflith. The words ar ar P. 141. L, 20. perhape point to the fact that the animal was to take the place of a kuman offering Gnllith aptly catcs also the story of the sacnfica of 1522cm P. 143. L 5.-tar. Sco P. 87. L, 10. aod comparo noto 02. P. 141, L. 21, P. 143. L. 13,-. See note on P. 32. L. 3. Runderstood hero; or rather perhaps the original signification of the verbal termination u still so far felt that it is possible to join Fith it the demonstraliro pronoun. Jar (Site Tits, V. 406) has a reading for : sbuch I do not find clsewhere Gorresio bas 1959. P. 141. L. 18~4PTATUIT is caserted parcathetically between the 45t and that it plains. 'Thal for whichadlant je alle Quier world-pareris kgd chilien'. P. 113. 1. 20-77944 'Ilir life alono i.C. suck not to please Po or bad murit for 10 JJ Ler way.

·P. 143. 1. 28.-Farafa7 37. As a maniere to cal his oront Jesh." The reyding of the Bomb, Ed. XATEL 13 ROL so good. It is takco from L 5 on the next page (where also however Gorres10 cads F7T* 2) but there seems to be an intentional play upoa the two words. For the accusativc after whà compare the note on P. 10. L.11. P. 144. 11-17. It seems probablc that the physical mcao. ing of the root ay is the original one, as it is not easy to see low its 115C 10 a connection like the present conid he got of the ord onguually meant 'say. Compare FETAT P. 122. 1. 10. P, 144. L. 15 TOT B. The ploral where we might have looked for the dual. C. note on P. 70. 1. 17. Bomb Ed. has TUTTI (S. TOUTE P. 156. L. 21.) Ita generally conjugated in the Parasmai padr. P. 144. L. 21. From the Bomb. Ed.--Schlegel auf. P. 146. L 4-rata. This root 13 gcucrally codjagated in the Åtmancpada 10 clasuical Bauskrit. P. 146. L 12—at any 'Come, let him haie.' A common rsc of un Cf. a 9 Try first I'. 10, L 23. P. 116. L. 16 - ETT TRÀ. That is he confers on him the title of Haharshh P. 146. L 20.--Boxb. El reeds 2 for St. The aut af: Tould then be ironial P. 147, LL. 14 21 ore arranged by Schlegel as four verses of two lac3 cách. P. 147. I. 15.dat. Bomb. Ed. TT The present 23 natural ly used for a futóre whose certainty it is desirable to em plasize. Cf. ft 9774 P. 149, 4, 18.-18 generally construed in the Pa ramapada in classical Sanskrit. P. 147. L. 20.-FTAR T* 'In the form the cuckoo that takes the razished heari in spring when the trees are green' (Le at this time.) It soome better to take 747 19 more closely with At that tiik. KATEAUA. Lambha 19 assured that she will have three potent allicthe notcs of the cuckoo, the charnis of spring, and the presence of the god of love Comparc.- "Your Loate's Feet air Horo tucable than lark to shepherds car, When shcat as green, when haxtiara buds appear.' VISUDpict Night's Dreas de Sans 7. 6 ·( 43 ) ... P. 152 L. 2.-969. Vith you,' 'apud te Comparc ex L 6. and L 18. below. P. 152. L 3-agentút 18 dsed proleptically, that is to say, it refers to a time which is not the time of the sentence in which it stands, but in adrance of that Translato 'show them the bow, I entreat thee, and (30) give theor their uzsk.' Or the constructiou may be imitated in the trans- Zation 'slow the gratified princes the bow! P. 152. I. GUFTRET V. For the construction compare ora: ... 416. P.90 L 10. P. 152. L. 7-o fa para .. It is not necessary to supply in this and similar passages there was' 'The first line, though standing in grammatical independence, 15 in eense subordinate to tho second, so that-tbc idiom not being an English onea -Ten musta be translated as if it were mau. The idiom 18 a common onc in Marithi. Compare also note on P. 59. L. 8. P. 152. L. 3.-14OTU 'Daksha was onc of the anciont Progenitors or Prajapatis created by Braluma, The sacrifice wlich is here spolcu of, and in which Siva gmote the gods because he had not been invited to share the sacred ohlations with them, seems to refer to the origin of the worship of Siva, to its increase, and to the struggle, it maintaineck with other older forms of worship.' Gallith from Gorreio P. 152. L 20-iyaar: e H. P. 153. L, 7-3ITERI4, FT FT4798 Bomb, Ed. Las for a in. this line, P. 163, L. 8.30 Tho aagment omitted. So also three lines below 481994. P. 153. L. 14 - Trip. ajustaf:. STEAIPTITTIETZT 97- fru. The compound #1989 P 65 L. 11, if the reading there 24 right, might be compared with thia But it is better to take zikanit na tatpurusha compound, with minuts in the schse of doubting.' P. 163. L, 18-So sa tlo story of the Odyssey Penelope promises to marry tho man who can string the bow of L'Ifrseg P. 103, L. 25-Igua and A. The palace w outside the aty. P. 154. 1. 7.-7. 'Janaka' nsed as a famig name. Comparc the similar use of Walråku. P. 187. L. 8. P. 154. L 8-tar The fuller phrase 12 TU P. 169, L. 26.

·+ . ( 12 ) P. 147. 1 22.-ruştahranferralhar. CL P. 21. P. 147. L. 23.–24ET ATTET H. Separate the ascetic,' i. e. from his asceticism. So 'seduce hım, by which we may translate it means literally Pad him away.' Bomb. Ed. Com R 2994. P. 148, L. 11.-TX tot 1479. Compare the story of Lot's we sho was papished by being transformed into a pillar of salt. Genesis XIX, V. 26. P. 148. L. 15.-Schlegel marks the omission of a line and a half after a garwat. I have supplied agitato à from Carey and 2. and the Bomb. Ed., and printed the three lines as one verse. P. 148. L. 18.—MA." Ilyself' 1, e. 'ny body. Compare noto on P. 108, L 13. P. 149. L. 3.-alaga. Translate: Vas still performing. P. 149. L. 8.-Fargafaragat Rather, 'All eaten." P. 149. L. 22.-a sfasath. Bothlingk and R seem to be right in translating 'If we do not cor sent.' Bomb. Ed. says partla: equal to sakura. Carey and Marshman, translates cannot touch that mankınd will not become atheists.' P. 149. L. 28.--Schlegel translates 2017 a 90154 fata 'As of yore the world was burned so (1. e. with simuar destructive consc quences') ho may do. But this does not seem right The first clause 18 complete in itself, 'The three worlds are burning as of old they durttech de-a Rastofa. He may ezen ain at lordship over the gods.' Bomb. Ed. Com. यासी देवराज्यमापि चिकीत तदा तदप्यस्य दीयतामित्यर्य इति केचित् । यद्यस्याभीष्ट न दीयते तदासौ देवराज्य चिकीतातोस्य यन्मनस्तस्यं ब्रह्मर्षिस्व सहीयतामित्यर्य इत्यन्ये । The second of these interpretations seems preferable, as the eye can hardly refer to anything but Vispämitra a desire to be & Brahmarski. P. 150. L 3.-7. An epic form for F. P. 150. 1. 6.-F. As an accusatire. P. 150. L. 10.-भोमिति ब्रह्मज्ञानसाधन वपडिति यज्ञसाधन वेदाच नरपेक्षि- ताडोपादादिप्रतिपाइका.. P. 150. L. 12.-5. So Vasishtha says 10 L. 14, below g47. P. 150. L. 15.-HGT. Another reading is Age?74. P. 151. L. 7.-नृप्तिः ..कयानां नास्ति. Compare बभुक्षिताना दीनाना नान a P. 39. L. 2.

·> ( 43 ) P. 152. I. 4- "Pilk you,''apud lez Comparc L. 6. and L. 18. below. P. 152. L. 3.- mit is need proleptically, that is to say, it refers to a time which is not the time of the sentence in which it stands, Lut in advance of that. Transiate 'show them this baru, s entreat thee, and (80) gipe thenrther it ish.' Or the construction may be imitated in the translation show the gratified princes the bow.' P. 152. L. 6. 479. For the construction compare great ...5*98. P. 90. 10. P, 152, L. 7-HIT a 17:... 764. It is not necessary to supply a tlus and similar passages 'There was' The first line, though standing in grammatical independence, 13 10 cense subordinate to the second, so that—the idiom not being an English one-.e musta be translated as if it were EH. The idiom 3 a common one in Marathi. Compare also note on P. 59. L. 8. P. 152, ... 9.mai. Daksha was one of the ancient Progenitors or Prajapatis created by Brahma, The sacrifice which is here spoken of, and 19 wluch Siya #mote the gods because he had not been invsted to share the sacred oblations with thens, seems to refer to the origin of the worship of Siva, to its increase, and to the struggle, it maintained with other older forize of worship’ Gnath from Gorreso. P. 152. L. 20,--htuar, e 21. P. 153. L. 7-TEATTE. F7 ETTERTH.-Bomb. Ed, has for his this line, P. 153. I 8.-39. The augment omittec So also three lpes below TG4. P. 153, L. 14--19u1777. nierealaiilgai A774 9C- Faqra'. The compound FIFTIET. P. 65. L. 11, if the reading there right, might be compared with this, But at us better to take inafanuar Da buatpurusha compound, with aiemsf. io the sense of doubting.' P. 153. 1. 18-So in tha story of the Odyssey Penelope promics to máriy the man who can bring the bow of Ulysses, P. 168. L. 25,- alq add Air, The palace 19 outside the aty. P. 154. L. 1.-7. 'Janaka used as a family name. Compare the amlar psp of Ikbraku, P. 137. L. 8. P. 154. L. 8.- Sitar. The (uller phrase un TIMP, 169. L. 26. . 1 ·( 44 ) P 154. L 3.-Farathont az as if it had stood in the precedsng line, 1 P. 154. I 25--To lift the boft (96077 ) 18 a great achievement, to hold it (amat) 3 still more difficult, to string it ( 499) still more so, and hardest of all is the task of fitting it with an arrow (quote) Pama does all four, and moreover breals the bow. P 155 L 10-RT hugsar TU is not formon as the Bomb Ed Com, says. The expression means literally Situ whom I think highly of even when she is put alongside of ( for comparison) 1.0, 1. e, dear as life itself to me. Compare note on P 56 L. 20 P 155. L. 13-15 Schlegel trà So also below L 26 P 156 1. 6-97 Plural where the dual would be put in classical Sanskrit SO STIG UT T795 P 153 L 8 Sea the note on P 70. L 17 The Bomb Ed. explaids it as the plaral of respect, referring only to Rama Bat compare geUrTTUIT L. 14 below P 156 L 24 -243197 In the Atmanepada. See note on P 144. L 15 For the use of the present tense compare note on P 147. L. 15. P 157 L 18 ---TEH BTP 13 not conjugated in the Atmanepada in classical Sanskrit Bomb Ed, has 744Compare 3934 P. 156. L 14 P 157 L 27 - TT TTTT The receiver (1 e of a bride compare Trauera P 111, L 23 ) is at the giver 8 disposal CE. P 111 L 20 The Bomb Ed. Com प्रतिमह कन्यागवाहीना दातृवश यदि दाता ददाति तदा प्रतिमाह्य प्रतिमहीतति स्थित P 158 L 18-aa91 वार्यामलकपर्यन्तामिति पाठ पार्या- मलका मामलकविशेपा पयन्तपु यस्या इत्यर्थः P 159 L 7- See note on P 137 L 8 P 159 L. 8-[CHR U See note on P 156 L 6 P. 109 L 17-aia à TT THE 'You know that Vasistha 15 our spokesman. P. 153 L 23 —Vasishtha begins by an account of the genealogy of those on behalf of whom he seeks the daughter of Jacaba. Compare P 161 I. 23 P 160 L, 19-u शत्रुभता राभान प्रतिराजान would be :- fatgl in class cal Sanskrit P160, L 13-ara Romb. Ed, au- ·(45) P. 100. L. 14--स... भक्तिः, P. 160. L_19.-अतिरतः. Bomb. Ed. अभिरता. P. 100. I. 28.-मन्युपागम्या शरणं गया. In the next line पुत्रजन्मनि gues witi भन्यवाद. 'Concerning the birthafa son.' P. 161. L. 1.~-गरम...दत्तः...सह लेम, Compare for the construction P.152. L47. and note there, P. 161. L. 18.--सदृशाभ्यां...सदृशे. 'Like to itke. Compare P.163, L. 12. P. 101. 2.28.--प्रथमो जनक: The first Janasa. See note on P. 154 P. 102.125.-प्रेपयामास. 'Sent to say.' P. 102.1.27.-वस्थ. Bomb. Ed. Com. उत्तरस्तुश्यस्य Better mth युद्ध माखीन्मया सह. P. 162. L. 28.--मभिमुख, Bomb. Ed. विमुख, explained as meaning युद्धविमुपः P. 163. L. 12. रे. Supply शिवसे- Compare next page L. 11. The marrsage is to tahe place on the third day from that day (OL, P. 164. 2.23. and P. 165.121), which will be the further or second (उत्तरे) of the two days when the moon is in Phalguns. With the construction फाल्गुन्या मुत्तरे may be compared the expression गुनापूर्वसमये which Buthlingk and quote from Blaháblt. 13, 3264. The Bomb. Ed. has the same reading as that in the text except that it has नृतीयदिव and पल्गुन्याम्. Gorreano reads, with Carey and M. वर्तन्तेद्य यया राजन् विखे नत्तरे पुनः। फाल्गुण्या प्रतिपस्यन्ते विशाहस्तत्र नोस्त्वयम् ॥ This reading endeatly contemplates the day immediately following mag'll as the day for the Feddsoy, and accordingly we find that Gorte- Sho's text has पुत्राणा पियपुत्र. सः for our प्रभाते काल्पमुत्याय P. 164. IL 28, And so makes the godána take place on the same evening, and the marriage on the followog day. According to some later anthorities Braga was the lord oot of the Uttara, bat of tho Púrya Pbalguni, and tho Bamb. Ed. Com. trues to reconcile that rier with his text-भय हवीय- दिवसे ' तब मिथिलाप्रवेशानृतीयदिवसे यतवमानतृतीयविषये वाच भषामा । फागुन्या पूर्वफल्गुनी नक्षत्रे । उत्तरे श्रेठे ॥ मत एव भगो यत्र प्रजापतिरिरयनेन माविरोधः । भगो हि पूर्वफल्गुनीदेवः । उत्तरफल्गुन्यास्वयमेति बोध्यम् ॥ वैवाहिक विवाहम् ॥ दिनयादिलात् टम् ॥ मयानक्षव पितरोदेवता फल्गुनी नक्षवमर्यमादेवता फल्गुनीनभव भगो देवतेनि तैत्तिीयप्तहितायान् ।। भर्यम्णः पूर्व फल्गुनी भगक्ष्योत्तो इति तत्वााणे चोकलेन यथाभूतमेय सगिति तत्सम् ॥ रत्तो इति पुस्लमार्षम् ॥

·( 46 ) P. 163. L. 20.- Of Sita and Urmilá with Rúma and Lakshmana respecticely.' P. 164, L, IL-Fahratt. See note on P. 163. L 12. The dual 13 not to be taken referring to both nakshatras. It is used along with the singular, (found in the prenoas passage ), or the plaral, 83 the name of either nakshatra. There is a special sutra for the use of the instrumental case alongside of the locatire which is used in the pre- Fious passage, Gorreslo and Carey and I have here उत्तरे दिवस ब्रह्मन् फाल्गुण्यो (ग्ये C.and AL) भगदेवताः। विवाहेषु पयसन्ति नक्षत्र वै विपभितः। P. 164. 1. 16_TEXTI 18 a very utegular and suspicious form of the 2nd pers, dual of the Potential. Bomb. Ed. has struara P. 164, L 25 -9a. Against common rule. The Bomb. Ed. has this form bere, and also in the passage at P. 168. L. 2. P. 164. 11. 28.-9. From the Bomb Edition. Schlegelhas Prus. P. 165. LL 23-28. are arranged by Schlegel in three verses of two lines each, Bomb, Ed. Cem takes P. 23. wth the preceding hne. P. 166. L. 2.01 'The marriago rile.' 2. 166. L.5-क स्थित' प्रतिहारी मे येन राजागमन प्रतिवध्यते इति श्रेष-समवीक्षते.राजा.! P. 166. In 19.-F... Pots pierced Fith holes from which the. water was allowed to descend on the head. Compare ATT .. P. 167. L. 3. The Bomb Ed. reads 1963 and has the following pote चित्रकुम्भै नानाववियुतकुम्भ । मच्छिद्रकम्भेरिति पाठे स्फुटनादिदोषरहिवै। सर्प- कुम्भरित्यर्प इवि कतक । मच्छिष्ट्रकुम्भ करकैरिति वीर्यः॥ P. 168. L. 16.- is an enclitic particle which is often used as here to gire a past signification to the present tense. Compare what has been said of the nature of the augment on P. 49 L. 28. P. 169. 1. 2.- UI 4. even they were not quite themselves. P. 169. L. 24-(p. Against the common rale. P. 169. L 25.–FMEKA TEKETamadagni's great bow.cf P. 171. L & Notice that this more general signification of the derivative must hore preceded the ordinary use as a patronymic, Thich is found for example in P, 25. below. P. 171. L. 12-Tag. The auqueat omittech ·P. 171. I 15-pagini. compare A 170. I 8. and P. 172, L. 26. Also sec Raghayans'a TL, 51. P. 171. L. 26 --Fog. Tama na. 'Measuring his uorda oul of respect for hug father.' P. 171. 1. 28.-Ya.. 'I have heard, son of Bhagu, of the deed you did, we approve of your conduct in clearing yourself of the debt you owed to your father. Gorresio has tasan ni fatua[9.. P. 172. L. 5.-09. Bomb. Ed. 1544. P. 172, L 9.- Agar Scc P 31. L. 14. P. 172, L. 23.-Tà. 17 19 generally conjugated in the Parasmaipada, P. 173. L, 5. Pat is of the same gender 18 it by attraction, P. 173. L. 11.-K. Against the common rule. P. 175, LL, 15-18,- Sita is cut to Rama as 1:8 father's choice. Her Dirtues and her beauty endear let the more to lom And on her heart ever more and more her husband dwells, spite of the fleshly veil,' that separates therri, their hearts speak openly one with the other. I question if there bo suywhere in literature a finer picture of wedded love than that sontanned in these closing Terses. LATED AT TILCM TATYA TITLCULSKA TEESS, DOWBAY.