·Calcutta Oriental Series, No. 2.
CĀNAKYA-RĀJANĪTI-SĀSTRAM
EDITED
BY
PANDIT ISVARA CHANDRA SASTRI
SANKHYA-VEDĀNTA-DARSANA-TIRTHA
WITH A FOREWORD
BY
JOHAN VAN MANEN
Lubranan, Imperial Library,
Calcutta
SECOND EDITION
( First Impression)
CALCUTTA
1926
(Price 14 annas
All rights reserved]

·Copy Right
NARENDRA MATH LAW
CALCUTTA
Printed by N C Poul Esqr., at the Calcutta Oriental Press,
107, Mechuatazar Street, Calcutta
Published by BAIDYA NATH DUTT,
26, Vidyasagar Street,
CALCUTTA

·FOREWORD When, in 1919, the first edition of this Cānakya-rājanītzsāstram appeared as the second number of the Calcutta Oriental Series, the event was no less interesting than appropriate Interesting, and even to a certain extent important, as the text now published for the first time brought us an attractive new collection of Nīti maxims, which though its existence had been known before, had not yet been made accessible to the general public Appropiiate, inasmuch as he would be justified in celebiating a centenary in the history of that special kind of Nīti literatuie which is connected with the name of Cāvakya which is contained in the title of our text Both points may be elaborated a little All students of Sanskrit literature aic aware of the interest and intiinsic value of that body of practical wisdom, prudential counsel, savoir vivre, Lebenshlugheit, or whatever expression re may choose to render the teiin Niti Scholars have given enthusiastic testimony to their admnation for this bianch of literature, at once partaking of the nature of philosophy and of poetry, and which, besides, embodies a vivid and charming picture of the Indian soul and of Indian life, variegated, 11ch and ever fiesh, sparkling with the colours of the Orient, and at the same time human and natural, appealing to readers beyond limits of time and place Indeed, side by side with such great treasures of Indian literary production as the Epos or the Upanisads, Kāvya or Darsana, Nīti maintains its place as an element of equal rank and need not fear obscuration by comparison with other builliant lights Much of this Nīti literature has been published and been made easily accessible, not only in original texts but also in translations Many also, aie the studies consecrated to various aspects of the subject by Orientalists, or by Indian lovers of theii own inheritance. Nerei theless theie ·(ii) seems scarcely any comprehensive and searching study in existence, surveying the whole field and mapping out its contours, still less any work attempting a chionological or Systematic description of its history In the absence of such a comprehensive study, any isolated contribution to the material on which a future history of Niti literature has to be based must be welcome and is of importance A glance at the remarks on the subject in such works as Macdonell's History of Sanskrit Literature or in the Encyclopædia Britannica will show at once how unsatisfactory and superficial the general statements on this subject in works of authority still are at present And so the publication of this new collection of Nītı sayings cannot but be interesting, and, in so fai as it brings some new material, it is important The present collection contains, amongst a majority of known sayings, also a small number of new ones, and in many cases new versions of previously known sayings and so it is a distinci contribution to our knowledge, which settles its claims to our interest As to the fitness of the time for the publication of the work, we may remember that according to bibliographical data in other works about Cānakya's sayings, the first print ed edition of a Cānaky a-samgiaha was published almost a century ago, in 1817 to be precise. This was in Bengal, but I cannot find in which place Moreover, sụ nchronising with this first appearance of a Cānakya in piint in India, was the introduction of a similar work to Europe That remarkable Greek, Demetrois Galanos, who lived foi about forty consecutive years as a philosopher and in Hindu style in Benares (where he died, aged 72 years, in May, 1833) sent home, to Greece, a translation in Greek of a Cānaky in the year 1823. Though destined for his fatherland, his messenger took it to Rome, where he presented it to the Vatican, 01 at least the Sanskrit Ms. accompanying it, at the same time publishing in Rome this Greek translation together with one in Italian This was in 1825 The Cāņakya text in this case was a so-called Laghucāņakyam, ·( 111 ) about which we will have to say something later on The Roman editor, whose name is given as N Chiefala in his publication, but whose Greek name is N Kephalas, seems to have taken singular liberties with his countryman's work Not only did he make it appear as if this translation was his own instead of Galanos' work, but he also changed the Greek translation from the classical into a more popular language, and, what is still woi se, invented a number of sayings of his own which which he interpolated between the genuine sentences But, anyhow, this publication made the name Cāņakya for the first time known to the widei public in Europe This knowledge was still spread further by a translation into Fiench of the Italian portion of Kephalas' booklet, made by Bezout, who in 1&26 published his Sentences Morales du philosophie indien Sanakea, mises en Fran ais If we add to all this the information which the editor of this series has kindly given me, namely that the Ms from which the present text is printed is also about a century old, then we find that by a constellation of circumstances we have a right to speak of a centenary in the history of the Cāņakya Nīti Since this first publication in Bengal, and this first translation into a European language much new material soon accumulated in India as well as in the West It would be interesting to follow step by step the successive publications since the early days, devoted to Nītı in general or to Cānakya in particular That would be, however, too much, and out of place in a brief preface like the piesent Though Cāņakya Though Cāņakya Nīti collections various forms were very popular in India and have been printed and reprinted so often that of some collections the editions may be counted by the dozen, scholarly work on them and their contents have only been iaiely undertaken here Not only that, but as far as Çāņakya is concerned, we owe the most instructive treatises to continental writers, and at present the chief scholarly literature about his Nītı 112 ·( 10 ) is to be found in German, Fiench and Italian, but not in English Noie popular publications, in the form of translations: have been published in English in India, but many of these are at present out of print and difficult to be found. We may iapidly examine both classes The first general work, attempting to fix a correct text of a great number of Sanskrit Nītı sayings, was the Indische Spruche, by the Russian scholai Otto Bohtlingk. The first edition of this splendid work appeared in the then St Petersburg, in 1863-65, in thiee volumes It then contained about 5400 sayings, maxims, sentences, etc, all given in the original text, together with a German translation, and not only all variant readings collated but also a detailed indication of the places where the saying has to be found A second edition of this work, published 111 1870 73, also in three volumes, biought a nevised and enlarged version of it, the numbei of sayings being nearly 8000 A feu supplementary notes to this work were published by its author in the Bulletins of the St Petersburg Academy of various years a great pity that this valuable work is almost unobtainable nowadays. It has been out of print for many yeais and is so much sought foi that second hand copies only rarely occur in the marker In India theie aie only very few copies of it in public libraries As fai as I am aware the library of the Asiatic Society of Bengal has a copy of the first edition and the Adyai Library in Madras one of the second edition, but that can only be of very limited use to the general student-public who would like to consult these volumes Bohtlingk's work contains sentences, which belong to Nīti proper as well as those which are Kävya proper, indiscriminately Since the appearance of this work, the number of published, tianslated and critically edited texts of all kinds has materially incieased, and it would be very desirable that some one should attempt a similar work taking into account all the additional editions which the lapse of It is ·(v) 1 2112 over half a century has produced. In such a ievised edition it would be well to keep the Nīti propet apart from what is pure Kāvya or Alamkāra In India some works of a slightly similar nature, though modelled on quite another plan, have been published, which ought to be mentioned here briefly as cognate to our subject They are, however, more general anthologies than especial collections of Níti, albeit they contain material connected with it They are chiefly the four following works, all equally important Kasinatha Panduiang Parab, Subhāsıta-ratna-bhāndīgā. Fifth edition Containing about 10,000 sayings Peterson and Pandit Durgāprasāda, Subhāsıtāvalz of Vallabhadeva Containing about 3500 ślokas Peterson, Paldhatı of Śās ngadhara Containing 4600 ślokas Dr. F \ Thonas, Kavin travacanasamuccaya Containing ovei 500 veises, and containing a most remai kable bibliographical intı oduction, in expansion of a model furnished by the first-named of the above four woihs. Other works might be mentioned, but we must limit ourselves Only in Bohtlingk's collection several of the Cānakya Samgrahas have been systematically digested and incorporated. The inclusion of these various Canakya collections in Bohtlingk's book gave the impetus to various other scholars to take up the further study of Cānakya Niti and so we see a quick succession of articles and dissei tations on this subject all piovoked by the great Russian scholai's lead The first to follow Bohtlingk was Webei who, in 1864, published a new collection of 108 Cāņakya sentences, a socalled Astottarasatam, which differed from the one already known from the text aud translation published by Kalee Krishen (Kalı Kiishna Deb, Maharaja Bahadur), in Bengalı script and with English translation, in his interesting Nihsankalanan, Serampore, in 1831, and after wards only publi- ·(vi) A few years ched, in Devanagari, by Dr John Haeberlin in his Kūvyasaingraha, Calcutta, 1847 Il'eber's article was later iepublished in the first volume of his Indische Streifen, Berlin, 1868 Next came Dr Klatt, who in 1873 published in Beilin a Halle doctor's dissertation on a Canakya of 300 slokas, entitled De trecentis Canakyae poetae indicı sententiis Не added valuable bibliogi aphical mattei and a detailed intioduction to his essay, which, as are nearly all others on the subject, is now almost unobtainable in India aftei in 1888, Bhoobun Chaund Dutt published in Calcutta the full text of this same Samgraha, under the title of Bodhi- Cānakya, with the text in Bengali type, a translation into Bengali and English, and a pieface. This author performed his work independently from that of Klatt and evidently without being awaie of its existence or of that of any of his piedecessors in Europe, incuding Bohtlingk It is a gieat pitv that this edition, too, ilith its useful text and translation, is 110 longer obtainable, and I have not seen it cited in any of the works about Cănakya subsequently published This author in his preface speaks of a Vrddhacānakya in over 500 slokas, which I think can scarcely be anything but a truncated version of the text which is now published in this volume, and also alludes to "some extracts passing under the name of Cānakya, recently published in Calcutta” This latter publication I have not hitherto been able to trace After Klatt, the next writer to take up the subject in Europe, was Professor Emilio Teza, of Florence, Italy, who published in 1878, in Pisa, the text and a new translation of the original Laghucānakyam Ms. of the Vatican, sent half a century before by Galanos to Europe Teza added a great number of notes and made his publication a very useful one The same scholar reverted to the subject a few years later, contributing to the Italian Giornale della Societa Asiatica Italiana, Florence, 1887, an article, describing a new Aştottarasatam, making the third known of this type In the mean time Lieutenant R. C Temple published the English transla- ·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् प्रथमोऽध्यायः एकदन्तं त्रिनयनं ज्वालानलसमप्रभम् । गणाध्यक्षं गजमुखं प्रणमामि विनायकम् ॥ १ ॥ प्रणम्य शिरसा विष्णु बैलोक्याधिपतिं प्रभुम् । नानाशास्त्रोत वक्ष्ये राजनीतिसमुच्चयम् ॥ २ ॥ येन सम्यगधौतेन प्रज्ञा संवर्द्धते नृणाम् । सत्यशौचरतो नित्यं हिंसाक्रोधविवर्जितः । ३ । पठित्वैवं शुभं शास्त्रमिदं ज्ञास्यति तत्त्वतः । धर्मोपदेशं व्याख्यातं काबाकायें शुभाशुभ ॥ ४ ॥ तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वा पुरुषोऽचिरात् । लभते विपुलां कोत्तिं न चार्थेन वियुज्यते ॥ ५ ॥ रहस्यभेदं प्रैशुन्यं परदोषानुकीर्तनम् । कलहं परनिन्दाञ्च दूरतः परिवज्जयेत् ॥ ६ ॥ शृणुयाधर्मसवस्खं श्रुत्वा चैवोपधारयेत्। आत्मनः प्रतिकूलानि न परेषां समाचरेत् ॥ ७ ॥ वर्जयेत् क्षुद्रसंवादमरिष्टस्य च दर्शनम् । विवादं सह मित्रेण प्रौतिश्च सह शत्रुभिः ॥ ८ ॥ मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च । द्विषतां सम्प्रयोगण पण्डितोऽप्यवसीदति ॥८

·२
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
[१मः
कालेन रिपुरणा सन्धिः काले मित्रेण विग्रहः ।
कालं करणमाश्रित्य कालं क्षिपति पण्डितः ॥ १० ॥
काले संवद्धते वीज काले गभं प्रमुञ्चति ।
कालो जनयने पुत्रं पुन: कालोऽपि संहरेत् ॥ ११ ॥
कालात् प्ररोहति विश्ख पुनः काल: प्रवर्नते ।
स्थूलसूक्ष्मगतिः कालो विविधं तस्य चोचते ॥ १२ ॥
कालः पचति भूतानि काल: संहरते प्रजाः ।
काल' स्वप्नेषु जागत्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ १३ ॥
कः कालः कानि मित्राणि को देश: को व्ययाव्ययौ।
को वाहं का च मे शक्तिरिति चिन्त्यं मुहुर्मुहुः ॥ १४ ॥
अदाता पुरुषस्त्यागो धनं सन्त्यज्य गच्छति।
दातारं कपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थं न मुञ्चति ॥ १५ ॥
मूलसूत्रं प्रवक्ष्यामि चाणक्येन यथोदितम् ।
यस्य विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञवं प्रपद्यते ॥ १६ ॥
राजानो यज्ञभूमिश्च ब्राह्मणो नट-नर्तको।
अवश्यं तत्र गन्तव्यं महापातकनाशनम् ॥ १७ ॥
उत्तमैः सह सङ्गञ्च पण्डितै: सह सत्कथाः ।
अलुब्धैः सह मित्रत्व कुर्वाणो नावसौदति ॥ १८ ॥
परवादं परखेच्छां परिहासं परखिया ।
परवेश्मनि वामञ्च न कुर्वीत कदाचन ॥ १८ ॥
परोऽपि हितवान् बन्धुबंन्धरप्यहितः परः ।
अहिती देहजो व्याधिहितमारण्यमौषधम् ॥ २० ॥
नारी नश्यति रूपेण तपः क्रोधेन नश्यति ।
स्नेहो दूरप्रवासेन शूद्रानेन द्विजोत्तमः ॥ २१ ॥

·श्मः अ.]
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
स बन्धों हितं युङ्क्ते स पिता पुत्र पोषकः ।
तन्मित्र यत्र सद्भावः स देशो यत्र निई तिः ॥ २२ ॥
स जीवति गुणो यस्य धर्मो यस्य स जीवति ।
गुणीविहीनो यो जीवितं तस्य निष्फलम् ॥ २३ ॥
जीवने यस्य जीवन्ति मित्राणीष्टाः सबान्धवाः ।
सफलं जीवितं तस्य प्रात्मार्थे को न जीवति ॥ २४ ॥
अतिजीवति वित्तेन सुखं जीवति विद्यया ।
किञ्चिज्जीवति शिल्पन ऋते कर्म न जीवति ॥ २५ ॥
पिता च ऋणवान् शत्रः माता शत्रशोलिनी।
भाऱ्या रूपबतो शवः पुत्रः शत्रपण्डितः ॥ २६ ॥
सा भार्या या प्रियं ब्रुने स पुत्रो यत्र नितिः ।
स भृत्यो यस्तु चित्तजस्तहोजं यत् प्ररोहति ॥ २७॥
साभार्थ्या या ग्टहे दक्षा सा भार्या या प्रियंवदा ।
सा भार्या या पतिप्राणा सा भाऱ्या या प्रजावती ॥२८॥
सा भार्या या रहे दक्षा सा भाऱ्या या प्रियंवदा ।
नित्यनाता सुगन्धा च नित्यञ्च प्रियभाषिणी ॥ २ ॥
साध्वी सुशौलसम्पन्ना सुरुपा च गुणान्विता ।
देवाग्निगुरुभक्ताच सा भार्या भोगमोक्षदा ॥ ३०॥
आर्ताः मुदिते हृष्टा प्रोषिते मलिना कशा।
मृत नियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता ॥ ३१ ॥
आई भाया शरीरस्य भार्याऽभीष्टमता सुखम् ।
भाया मूलं त्रिवर्गस्य भार्याऽमैत्रेषण नश्यति ॥ ३२ ॥
सदा दृष्टाल्पसन्तुष्टा मिथ्याव्ययपरामुखो।
यस्य यतादृशी भार्या देवेन्द्रोऽसौ न मानुषः ॥ ३३ ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
[१मः अः
भार्यावन्तः क्रियावन्तः सततं यहमेधिनः ।
भायामूल कुलं सव्वं तस्माद्भार्या परा गतिः ॥ ३४ ।
देवब्राह्मणभक्ता च तित्यं धम्मानुषङ्गिणो ।
यस्थ भार्या मुदा नित्यं देवेन्द्रोऽसौ न मानुषः ॥ ३५ ॥
सतत मङ्गलेयुक्ता सततं धर्मवत्सला।
सततं ज्ञानशीला च सततं दिजपूजका ॥ ३६ ॥
भर्तृभक्ता च सततं सर्वसौभाग्यवहिनौ ।
यस्य चैतादृशी भार्या देवेन्द्रोऽसौ न मानुषः ॥ ३७ ॥
यस्य भार्या विरुपाक्षी कश्मला कलहप्रिया ।
उत्तरोत्तरदात्री च सा जरा न जरा जरा || ३९ ॥
यस्य भार्या सदा दुष्टा परवेश्माभिगामिनौ ।
कुचेला त्यक्त लज्जा चंसा जरा न जरा जरा ॥ ३८ ॥
नास्तीतिवादिनी नित्यं क्षुत्पिपासासमन्विता
भर्तृघ्नो निहया दोना सा जरेति स्मृता बुधैः ॥ ४० ॥
आयान्तं स्वपतिं दृष्ट्वा भक्षयन्तो सदाऽखिलम् ।
परित्यक्ता निजः पुर्बान्धवैः स्वजनैस्तथा ॥ ४१ ॥
चोरी स्वामिपरोक्षौ च योगिनी खाधिकारिणो ।
वागभटो चाङ्गदोषा च स्यादसाध्वौति षड्गुणा: ॥४२॥
अशुद्धीनाञ्च सर्वासामालयाः कुत्सितप्रियाः ।
प्रचोरयुन गृह्णन्ति भुञ्जतेऽन्नं तथाविधम् ॥ ४३ ॥
या तु भार्या शुचिर्दक्षा मिष्टानप्रियवादिनी।
अप्रमत्ता भत्तभक्ता सा श्रीरित्युच्यते बुधैः ॥ ४४ ॥
दुष्टा भाया शठं मित्रं भृत्यश्चोत्तरदायकः ।
ससपे च गृहे वासो मृत्युरैव न संशयः ॥ ४५ ॥

·१मः अः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् As सततं दानधमा च हिजशुश्रूषण रता । देवाग्निगुरुभक्ता च सा भार्या भोगमोक्षदा ॥ ४३ ॥ एवमेवंक्रियायुक्ता सर्वसौभाग्यदायिनी। यस्यैषा च भवद्भाऱ्या देवेन्द्रोऽसौ न मानुषः ॥ ४७ ॥ मिथ्या रुदन्ति विहसन्ति सदाथैहेतो. आखासयन्ति पुरुषं मतिवञ्चनाय । तस्मावरेण कुलशोलसमन्वितेन वेश्याः श्मशानघटिका इव वजनीयाः॥४८॥ न दानेन न मानेन नाजवेन न सेवया। न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमाः स्त्रियः ॥ ४ ॥ जल्पन्ति साकमन्येन पश्यन्त्यन्यं सविनमम् । हृतं चिन्तयन्त्यन्यं प्रियः को नाम योषिताम् ॥ ५० ॥ अनृतं साहसं माया मूर्खत्वं वञ्चनं तथा । अशौचं नियत्वञ्च स्त्रीणां स्वाभाविका गुणाः ॥ कार्येषु मन्त्री करणेषु दासो स्नेहेषु माता क्षमया धरित्री। धर्मास्य पत्नी शयने च वेश्या षट्कर्मभिः स्त्रीकुलमुद्धरेत्तु ॥ ५२ ॥ अतिप्रचण्डा बहुपाककारिणी विवादशोला खयमेव तस्करो। आक्रोशबोजा परवेश्मगामिनो त्याज्या तु भार्या दशपुत्रसूरपि ॥ ५३ ॥ व्याली कण्ठप्रदेशे वरमतुलविषोद्गारिणी धारणीया क्रोष्टव्या वा शिखाग्रे घनरुधिरवसाभीषणा व्याघ्रकन्या।

·चाणक्य-राजनीति शास्त्रम्
[१मः अः
वरालिङ्गनीया वरमपि च शिखा काकजिह्वाकराला
न स्त्री सेव्या विदग्धे. परनरगमनधान्तचित्ता विरता ॥ ५४ ॥
शैलेषु,तैल सुकतं कृतघ्ने
शोतं हुताशे पतन हिमांशौ।
उत्पद्यते दैववशात् कदाचित्
वेश्यानुरागः सहजस्तु न स्यात् ॥ ५५ ॥
काकः पद्मवने तिं न लभते हंसश्च कूपोदके
क्रोष्टा सिंहगुहान्तरे सुविपुले नौचस्तु भद्रासने ।
कुस्त्री सत्पुरुषं न जातु भजते सा सेव्यते दुर्जनः
या यस्य प्रकृतिविधाटविहिता सा तस्य किं वायते ॥५६॥
भुजङ्गमे वेश्मनि दृष्टनष्टे
दहे चिकित्साविनिवृत्तरोगे।
हस्तागते विहिषि जागरुके
शल्ये प्रकोष्ठान्तरिते धृतिः का। ५७ ॥
स्फुलिङ्गालिङ्गनात् क्रुद्धकृष्णसर्पोपसर्पणात्।
मकरालयपाताच कष्टं नृपतिसेवनम् ५८ ॥
नागो भाति मदेन के जलर हैः पूर्णेन्दुना शबरी
वाणो व्याकरणेन हंसमिथुनेनद्यः सभा पण्डितैः ।
शोलेन प्रमदा जवेन तुरगो नित्योत्सवमन्दिरं
सत्पुत्रेण कुलं फलैर्वसुमतो लोकत्रयं शम्भुना ॥ ५६ ।
इति चाणक्य-राजनीतिशास्त्रे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

·श्यः अ.]
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम
द्वितीयोऽध्यायः
आपदर्थे धनं रक्षेत् दारान् रक्षेत् धनैरपि ।
आत्मा तु मतो रक्ष्यो दारैरपि धनैरपि॥१॥
आपदर्थे धनं रक्षेच्छीमतां कुत आपदः ।
कदाचित् कुपिता लक्ष्मीः सञ्चितोऽपि विनश्यति ॥ २ ॥
सर्वमेव परित्यज्य शरीरमनुपालयेत् ।
शरीरस्य प्रनष्टस्य सर्वमेव विनश्यति ॥ ३ ॥
पुनरर्थः पुनहराः पुन त्याः पुन: सुखम् ।
पुनरन्यानि कमाणि न शरीरं पुनः पुनः ॥ ४ ॥
वरं हि नरके वामो न च दुचरिते रहे।
नरकात् क्षीयते पापं कुग्रहात् परिवईते ॥ ६ ॥
वरं वनं वरं भिक्षा वरं भारोपजीवनम् ।
वरं मृत्यः शरीरस्य नाधिकारण जीवनम् ॥ ६ ॥
वरं तेजस्विनो मृत्युनं तु मानस्य खण्डनम् ।
मृत्युरेकदिनं हन्ति ह्यपमानः पदे पदे ॥ ७ ॥
वरं दरिद्रः श्रुतिशास्त्रपाठको
न चार्थयुक्तः श्रुतिशीलवज्जितः ।
सुलोचनः क्षोणपटोऽपि शोभते
न नेत्रहीन: कनकायलङ्कतः ॥ ८॥
जनस्याशयमालोक्य यो यथा परितुष्यति ।
तं तथैवानुवर्तेत पराराधनपण्डितः ॥ ८ ॥
चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् ।
नापरोक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत् ॥ १० ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
[ श्यः श्रः
त्यजेत् खामिनमत्यग्रमत्युग्रात् कपणं त्यजेत् ।
कपणादविशेषज्ञं सर्वथा परुषाक्षरम् ॥ ११ ॥
त्यज दुर्जनमंसगं भज साधुसमागमम् ।
कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर नित्यमनामयम् ॥ १२ ॥
देशं त्यजेद हत्तिहीनं सत्तिकं समाविशेत् ।
त्यजेत् कपणभूपालं शत्र सामान्यतस्त्यजेत् ॥ १ ॥
अर्थेन किं कपणहस्तगतेन तेन
रूपेण किं गुणपराक्रमवज्जि तेन ।
मित्रेण किं व्यमनकालपराअखेन
ज्ञानेन किं बहुशठाधिकमसरेण ॥ १४ ॥
अदृष्टपूर्वा बहवः सहायाः सर्वे पदस्थस्य भवन्ति वश्याः ।
अर्थविहीनस्य पदच्यतस्य भवेवि काले स्वजनो हि शत्रुः ॥ १५ ॥
स्थानस्थितस्य पद्मस्य मित्रे सलिलभास्करो।
स्थानच्युतस्य तस्यैव लेददाहकरावुभौ ॥ १६ ॥
आपत्काले महानर्थे दुर्भिक्षे शवसङ्गरे ।
राजबारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥ १७॥
आपत्सु मित्रं जानौयाद रणे शूरं रहः शुचिम् ।
भाUञ्च विभवक्षोणे दुर्भिक्षे च प्रियातिथिम् ॥ १८ ॥
वृक्ष क्षोणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्क सरः सारसाः
निद्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टश्रिय मन्त्रिणः ।
पुष्यं पर्यषितं त्यजन्ति मधुपा दग्ध वनान्तं मृगाः
सर्व कार्यवशाननोऽभिरमते कस्यास्ति को बल्लभः ॥ १८ ॥
लुब्धमर्थप्रदानेन क्रुद्धमञ्जलिकर्मणा ।
मूर्ख कथानुवृत्त्या च वशीकुवैन्ति पण्डिताः ॥ २० ॥

·श्यः अः] স্বৰ-ৰাভলীনিয়াম उत्तमः प्रणिपातेन शूरो भेदेन युज्यते । नोचः स्वल्यप्रदानेन समस्तुल्यपराक्रमैः ॥ २१ ॥ यस्य यस्य हि यो भावस्तस्य तस्य विभाज्यताम् । अनुप्रविश्य मेधावी तं तमात्मवशं नयेत् ॥ २२ ॥ प्रस्तावसदृशं वाक्यं स्वभावसदृशं मनः । आत्मशक्तिसम कोपं यो जानाति स पण्डितः ॥ २३ ॥ नखिनाञ्च नदोनाञ्च शृङ्गिणां शस्त्रिणां हिषाम् । विखासो नेव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ २४ ॥ अर्थनाशं मनस्तापं रहे दुश्चरितानि च । मानञ्चैवापमानञ्च मतिमान् न प्रकाशयेत् ॥ २५ ॥ कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को न पोड़ितः । को न वा व्यसन प्राप्तः कस्य श्रीनिश्चला भवेत् ॥ २६ ॥ यस्मिन् कर्मणि सिद्धेऽपि लभ्यते न फलोदयः । असिद्धे तु महदुःखं तद्धाः कथमाचरेत् ॥ २७ ॥ कोऽर्थान् प्राप्य न गवितो भुवि नरः कस्यापदोऽस्तं गताः स्त्रोभिः कस्य न खण्डितं वत मनः को नाम राज्ञां प्रियः। कः कालस्य मुखान्तरं न च गतः कोऽर्थों गतो गौरवं को वा दुजनवागुरानिपतितः क्षेमेण जातः पुमान् ॥ २८ ॥ यस्मिन् देशे न सम्मानो न प्रौतिन च बान्धवाः । न च विद्यागमोऽप्यस्ति तत्र वासं न कारयेत् ॥ २२ ॥ धनस्य यस्यास्ति न राजतो वा न चौरतो वापि भयं कदाचित् । विद्याख्यमन्तईनमर्जयेत्तदन्यवन नश्यति सर्वमेव ॥ ३० ॥ यदर्जितं प्राणहरैः परिश्रममतस्य तसंविभजन्ति रिथिनः । कतञ्च यहचतमर्थलिप्सया तदेव दैवोपहतस्य यौतुकम् ॥ ३१ ॥ २ ·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [श्यःः सञ्चितं क्रतुषु नोपयुज्यते याचितं गुणवते न दीयते । तत् कदर्यपरिगतं धनं चोरपार्थिवरहषु भुज्यते ॥ ३२ ॥ सञ्चितं निहितं भूमौ परामृष्टं मुहुर्मुहुः । आखोरिव कदर्यस्य धनं दुःखाय केवलम् ॥ ३३ ॥ न कल्पाते वा परलोकसिद्धये न कोतये नापि मुखोपभुक्खये। तया मनस्तापभुवैव किं श्रिया दुर्भार्ययेव स्वपदार्थबध्यया ॥३४॥ मातेव रक्षति पितेव हिते नियुक्त कान्तेव चाभिरमयत्यपनीय दुःखम् । कौतिञ्च दिक्षु वितनोति ददाति लक्ष्मी किं किं न साधयति कल्पलदेव विद्या ॥ ३५ ॥ विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छ बगुप्तं धनं विद्या भोगकरौ यशःशुभकरी विद्या गुरूणां गुरुः । विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्याऽक्षयं सम्बलं विद्या राजसु पूज्यते बहुधनो विद्याविहीनः पशः ॥ ३६ ॥ अहेरिव गणाडोतो मिष्टानाच विषादिव। राक्षसोभ्य इव स्त्रीभ्यः स विद्यामधिगच्छति ॥ ३७॥ हन्तुर्याति न गोचरं किमपि शं पुष्णाति सर्वात्मना झर्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानमनिशं वृद्धि परां गच्छति। कल्यान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यमन्तधनं येषां तान् प्रति मानमुज्मत नृपाः कस्तैः सह स्पईते ॥ ३८ ॥ किं तया सुमहत्यापि श्रिया देशान्तरस्थया। रिपवो यां न पश्यन्ति सुहनिर्या न भुज्यते ॥ ३८ ।

·श्यः श्रः]
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
दौना विवसना रूक्षाः कपालाशितपाणयः ।
दर्शयन्तोह लोकानामदातुः फलमोदृशम् ॥ ४० ॥
दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य ।
यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य हतीया गतिर्नाशः ॥ ४१ ॥
नद्यश्च नाय॑श्च समस्वभावा: स्वान्तौधभावेन बलाधिकत्वात् ।
तोयेच दोषैश्च निपातयन्ति नद्यो हि कूलानि कुलानि नायः॥४२॥
न प्रिस्ति मिष्टानामिष्टानां प्रियवादिनाम् ।
सुतानाञ्च सुखानाञ्च जीवितस्य धनस्य च ॥ ४३ ॥
गान्धर्व गन्धसंयुक्त ताम्बूलं भारती कथा ।
इष्टा भार्या प्रियं मित्रमपूर्वाणि दिने दिने । ४४ ॥
कृप्येव राजा धनसञ्चयेन न सागरो भूमिजलागमेन ।
न पण्डितः साधुसुभाषितेन टप्येन चक्षुः प्रियदर्शनेन ॥ ४५ ॥
खकर्मधर्ममार्जितजीविकानां
खेष्वेव दारेषु सदा रतानाम् ।
जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां
रहेऽपि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम् ॥ ४६ ॥
मनोऽनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः खलङ्गताः ।
वास: प्रासादपृष्ठेषु भवन्ति शुभकर्मणाम् ॥ ४७ ॥
निपानमिव मण्डूकाः सरः पूर्णमिवाण्डजाः ।
शुभकमाणमायान्ति सहायाच धनानि च ॥ ४८ ॥
शनैरर्थः शनैः पन्थाः शनैः पर्वतमारोहेत् ।
शनैर्विद्या च धर्मश्च व्यायामश्च शनैः शनैः ॥ ४ ॥
खाखतं विधिवद्दानं शाश्वतं सत्यभाषणम् ।
शाश्वती प्रगुणा विद्या हृद्यं मित्रञ्च शाखतम् ॥ ५० ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [श्यःमः - न भोजने विलम्बो स्यात् न च स्थात् स्तोषु सेवकः । सुदूरमपि विद्यार्थों व्रजेहरुड़वेगवत् ॥ ५१ । ये बालभाव न पठन्ति विद्या ये यौवनस्था अधना अधोराः । ते शोचनीया इह जौवलोके मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ ५२ ॥ येषां न विद्या न तपोन दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः । ते मत्त्यलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ ५३ ॥ तर्कोऽप्रविष्ठः श्रुतयो विभिन्नाः नाऽसौ मुनियस्य मतं न भिन्नम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः॥ ५४ ॥ आकारैरिङ्गितैगल्या चेष्टया भाषणेन च । नेत्रवक्ताविकाराभ्यां ज्ञायतेऽन्ततं नृणाम् ॥ ५५ ॥ उदोरितार्थः पशुनापि बुध्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति चोदिताः । अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेगितज्ञानफला हि बुद्धयः ॥५६॥ केचिद्भयेन विभजन्ति विनोतभावम् अन्ये अना विभवलोभलतप्रयत्नाः । केचिच्च साधुजनसंसदि कौतिलोभात् सद्भाववान् जगति कोऽपि न साधुरस्ति ॥ ५७ ॥ केचित् स्वभावगुणिनोऽत्र यथा कपिस्थाः वार्ताकुपाकसदृशा भुवि सन्ति चान्ये । दृष्टा उषाणफलतुल्यजडास्तथान्ये तेन त्रिधैव भुवनत्रितयेपि सत्त्वाः ॥ ५८ ॥ इति चाणक्य-राजनीतिशास्त्रे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ -..- ·इथः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् २७ तृतीयोऽध्यायः यो ध्रुवाणि परित्यज्य ह्यध्रुवाणि च सेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव हि ॥ १ ॥ प्रागल्भहीनस्य जनस्य विद्या शस्त्रं यथा कापुरुषस्य हस्ते । न तुष्टिमुत्पादयते परेषाम् अन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः ॥ २ ॥ अग्निहोत्रफला वेदाः शोलवृत्तिफलं श्रुतम् । रतिपुत्फला दारा दानशक्तिफलं धनम् ॥ ३ ॥ पालयेत् कुलजां प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम् । सुरूपा च विरूपा च विवाहे सदृशो वधूः ॥ ४ ॥ ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् । तयोविवाहो मैत्री च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ हविर्देवकुलाग्राह्य बालादपि सुभाषितम् । अमेध्यात्काञ्चनं ग्राह्यं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥ ६ ॥ विषादप्यमृतं ग्राह्यं पङ्गादपि सरोरुहम् । अरिभ्योऽप्युत्तमा विद्या स्त्रीरत्नमकुलादपि ॥ ७ ॥ सर्वस्मृगपि गौबन्ध्या ग्राह्यो वह्नियतस्ततः । पयोऽपि चर्मगं सौम्यं पुत्रः पूतः खदेहजः ॥ ८ ॥ सत्कुले योजयेत्कन्यां मित्रं धर्मेण योजयेत्। व्यसने योजयेच्छन् पुत्र विद्यासु योजयेत् ॥ ॥ स्थानेष्वेव नियोज्यानि भृत्याश्चाभरणानि च । नहि चूड़ामणिः प्राज्ञैः पादादौ प्रतिबध्यते ॥ १० ॥ 4 ·॥ चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [३यःमः कुसुमस्तवकस्येव यो वृत्तिमनस्विनः । मूहि वा सवैलोकस्य शोर्यत वन एव वा ॥ ११ ॥ चूडामण: समुद्रोमिंघटनात् खण्डनं वरम् ! अथवा पृथिवीपालमूद्धि पादावसारणम् ॥ १२ ॥ वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ॥ १३ ॥ न सदखाः कशाघातं न सिंहो धनगजिंतम् । परैरङ्गलिनिर्दिष्टं न सहन्ते मनस्विनः ॥ १४ ॥ सक्द्दष्टन्तु यो मित्रं पुनः सन्धातुमिच्छति। स मृत्युमुपग्रह्णाति गर्भमश्वतरौ यथा ॥ १५ ॥ उपकारटहोतेन शत्रणा शत्रुमुहरेत् । पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम् ॥ १६ ॥ उपकारशतेनैव दुर्जनः कोऽपि गृह्यते । साधुः सम्मानमात्रेण भवत्येवात्मविक्रयौ ॥ १७ ॥ अपकारिषु मा पापं चिन्तयस्व महामते। स्वयमेव हि नश्यन्ति कूलजाता इव द्रुमाः ॥ १८ ॥ अनर्थोऽप्यर्थरूपेण तथार्थोऽनथरूपभाक् । उत्पद्यते विनाशाय तस्मादुक्ती परीक्षयेत् ॥ १८ ॥ कार्यमालोचितापायं मतिमद्भिविचेष्टितम् । न केवलं हि सम्पत्तौ विपत्तावपि शोभते ॥ २० ॥ विविथ स्वात्मनवादौ पश्चाच्च सह धौमता कायं कुबान सिद्धिश्चेत्तत्र वायो विधिर्भवेत् ॥ २१ ॥ धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासंग्रहणेषु च । पाहारव्यवहारेषु त्यतालज्जः सदा भवेत् ॥

·श्यः अ.] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् १५ देवन्तः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत् ॥ २३ ॥ लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं धर्माशीलता। तत्र देश न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् ॥ २४ ॥ ऋणप्रदाता वैद्यस्तु श्रोत्रियः सजला नदो। राजा यत्र न विद्यन्ते न कुयात्तत्र संस्थितिम् ॥ २५ ॥ सुखार्थी च त्यजेविद्यां विद्यार्थी च त्यजेत् सुखम् । न विद्यासुखयोः सन्धिस्तेजस्तिमिरयोरिव ॥ २६ ॥ भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठा: प्राणिनां बुद्धिजीविनः । बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणा. स्मता: ॥ २७ ॥ ब्राह्मणेषु च विहांसो विद्दत्सु कृतबुद्धयः । कृतबुद्धिषु कर्तारः कषु ब्रह्मवेदिन. ॥ २८ ॥ छायामन्यस्य कुन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे। फलन्ति च परस्यार्थे सत्पथस्था इव द्रुमाः ॥ २६ ॥ दुर्जनैः सह सङ्गेन सज्जनोऽपि विनश्यति। जलं प्रसवमप्याशु पकः कईमतां नयेत् ॥ ३० ॥ प्रियंवदेऽपि विश्वासो न कार्यो दुर्जने क्वचित् । धत्तेऽमृतं स जिह्वाग्रे हृदि हालाहलं विषम् ॥ ३१ ॥ दुर्जनस्य मुखे प्रोतिर्वाचि चन्दनशीतता। हृदये तस्य दुर्बुद्धिः कुलिशादपि कर्कशा ॥ ३२ ॥ अप्रगल्भाः पदन्यासे जननीरागहेतवः । सन्येते बहुलालापाः कवयो बालका इव ॥ ३३ ॥ सफलत्वं सपक्षत्वमाजवं गुणसङ्गतिम् । दर्शयन्तः खला नन्ति प्रविशन्तः शरा इव ॥ ३४ ·१ चाणक्य-राजनीतिशाखम [३यः अः दूरामङ्गचितग्रोवो मन्दं मन्दं प्रभाषते। शनैरुद्धरते पादमेतद् धूत्तस्य लक्षणम् ॥ ३५ ॥ आमुखं रमणोयानि मध्ये तु विरसानि च । अन्ते वैरायमाणानि सङ्गतानि खलैः सह ॥ २६ ॥ लब्धे ज्ञाने गुरुं दृष्टि मखे पूर्णे तु ऋत्विजम् । पुढे जाति प्रियां इष्टि कतकार्यो हि दुजनः ॥ ३७॥ तनुरुपकारः साधुषु विकति परमप्सु तैलविन्दुरिव । नोचेष्वसौ महानपि सङ्घचति यथा तं तुहिने ॥ ८ ॥ सहवसतामप्यसतां जलरुहजलवद्भवत्यसंश्लेषः । दूरऽपि सतां वसतां भवति हि कुमुदेन्दुवोतिः ॥ ३९ ॥ कदर्थितस्यापि हि दैन्यवृत्ते- ने शक्यते सर्वगुणान् प्रमाटुंम्। अधोमुखस्यापि कृतस्य वक्ते- र्नाधः शिखा याति कदाचिदेव ॥ ४० ॥ शत्रोरपत्यानि वशङ्गतानि नोपेक्षणीयानि बुधमनुष्यैः । तान्येव कालेन विपत्कराणि वतासिपत्रादपि दारुणानि ॥ ४१ ॥ युद्धेषु भाग्यचपलेषु न मे प्रतिज्ञा देवं यदिच्छति जयञ्च पराजयञ्च । एषा हि मे रणगतस्य दृढप्रतिज्ञा पश्यन्ति यन रिपवो जघनं हयानाम् ॥ ४२ ॥ न सर्ववित् कश्चिदिहास्ति लोके जानन नोचीत्तममध्यमेन ।

·श्यः अ.] আৰয় ৰাজলীনিয়া ज्ञानेन नौचोत्तममध्यमेन यो येन जानाति स तेन विहान् ॥ ४ ॥ मधुघटशतसितो स्वादुता नास्ति निम्बे वृतपलशतहोमेः शीतलत्वं न वहः । हलशतपरिकष्टेऽप्य घरे नास्ति शस्य त्यजति न च कुभावं दुर्जनः सेवितोऽपि ॥ ४४ ॥ अणुरपि मणिः प्राणवाणक्षमो विषभक्षणात् । शिशरपि रुष्यन् सिंहोसूनुः समाह्वयते गजान् ॥ ४५ ॥ तनुरपि तरुस्कन्धोद्भूतो दहत्यनलो वनम् । प्रकृतिमहतां जात्वन्यथा न मूर्तिमपेक्षते ॥ ४६ ॥ वरं नरः सत्पुरुषावमानितो न नीचसम्मानशताभिपूजितः । वरावपादाभिहतोऽपि शोभते न गईभस्योपरिभूषिताकतिः ॥ ४७ ॥ दुःयोलोऽपि दिजः पूज्यो न तु शूद्रो जितेन्द्रियः । कः परित्यज्य गां दुष्टां दुह्याच्छोलवती खरोम् ॥ ४८ ॥ शिशुरपि निपति सिंहो मदमलिनकपोलभित्तिगजेषु । प्रकतिरेव सत्त्ववतां न वयस्तेजसो हेतुः ॥ ४ ॥ निर्गुणष्वपि सत्त्वेषु दयां कुब्बन्ति साधवः । न हि संहरते ज्योत्नां चन्द्रश्चाण्डालवेश्मनः ॥ ५० ॥ कस्यादेशात् क्षपयति तमः सप्तसप्तिः प्रजानां छायाहेतोः पथि विटपिनामञ्जलिः केन बद्धः । अभ्यर्थ्यन्ते नवजलसुचः केन वा वृष्टिहेतो- र्जात्यैवैते परहितविधौ साधवो बद्धकाङ्क्षाः ॥ ५१ ॥ m

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
[३यः श्रः
खण्डितं कुट्टितं पिष्टं पुनश्चापि द्रवोकतम् ।
तथा न लवणं खाद गोबजे विकृतिः कुतः ? ॥ ५२ ॥
अनुचिते विधिकम्मणि युज्यते
शठधिया प्रभुणा सगुणो जनः ।
भवति नान्यगुणापचयस्ततः
पदगतस्य किरीटमणेरिव ॥ ५३ ॥
कनकभूषणसंग्रहणोचितो
यदि मणिस्त्रिगुणो प्रतिबध्यते ।
न स विरोति न चापि विशोभते
भवति योजयितुवचनीयता ॥ ५४ ॥
आकोपितोऽपि कुलजो न वदत्यवाच्य
निष्योडितो मधुरमेव वमेत् किलेक्षुः ।
नौचो जनो गुणशतैरपि सेव्यमानो
हास्येषु यददति तत् कलहेषु वाच्यम् ॥ ५५ ॥
यच्छ्रुत्वैव वहन्त्यन्तः सन्तः सन्तापसन्ततिम् ।
हेलयैव हसन्तस्तदसन्तः कर्म कुर्वते ॥ ५६ ॥
ऋद्धो गुरुवंदति यानि पदानि शिष्ये
दावाग्निदाहसदृशानि भवन्ति तानि।
तान्येव तत्परिचयेन सुशिक्षितानि
पश्चाद्भवन्ति कमलाकरशोतलानि ॥ ५७ ॥
हलशतपरिकृष्टेऽप्यूषर नास्ति शस्यं
फलिनि परिचयाते नास्ति सम्मोतियोगः ।
मधुररस समेते स्वादुता नास्ति निम्बे
निजगुणविरहिण्यो जातयो नैव सन्ति ॥ ५८ ॥

·यःः
चाणका-राजनीतिशास्त्रम्
गुणवन्तोऽपि सीदन्ति न गुणग्राहको यदि ।
सगुण: पूर्णकुम्भो हि यथा कूपे निमज्जति ॥ ५८ ॥
यदि भवति विहीनः प्रच्यतो वा खदेशात्
न हि खलजनसेवामर्थयत्युत्तमात्मा।
न तु तणमुपभुङ्क्ते मः क्षुधार्थोऽपि सिंहः
पिवति रुधिरमुष्णं प्रायशः कुञ्जराणाम् ॥ ६० ॥
दुज्जनवदनविनिर्गतवचनभुजङ्गेन सज्जनो दष्टः ।
तद्विषहरणनिमित्तं प्राज्ञः क्षान्त्यौषधं पिवति ॥ ६ ॥
कपिकुलनखमुखमण्डिततरुतलफलभोजनं वरम् ।
न पुनधनमदगवितमुखभङ्गकदर्थिता वृत्तिः ॥ ६२ ॥
वरमरण्यसरितः पुलिनस्थलो
तरुतले फलमूलजलाशिनः ।
स्थितिरनगलबन्धनवाससो
न तु मदान्धनराधमसङ्गमः॥६४॥
तलवणतेलतण्डलशाकेन्धनचिन्तया दोनम् ।
विपुलमतेरपि पुंसो नश्यति धोमन्दविभवत्वात् ॥ ६३ ॥
गङ्गातरङ्गजलशौकरशीतलानि
विद्याधराध्यूषितचारुशिलातलानि ।
स्थानानि कि हिमवत: प्रणयङ्गतानि
येनावसानपरपिण्डरता मनुष्या: ।। ६५ ॥
जाचं होमति गण्यते व्रतरुची दम्भः शुचौ कैतवं
शूर निघृणता ऋजो विमतिता दैन्यं प्रियालापिनि ।
तेजखिन्यवलिप्तता मुखरता वक्तव्यशक्तिस्थिर
सः को नाम गुणोऽनिशं गुणवतां यो दुजनैक्षितः ॥६६॥

·चाणक्य-गजनौतिशास्त्रम् [३यः अ. वाक्संयमो शक्यो वारयितं जलेन हुतभुक् छत्रेण वर्षातपौ नागेन्द्रो निशिताङ्कशन समदो दण्डेन गोगईभौ । व्याधिभैषजसंग्रहैव विविधैर्मन्त्रप्रयोगविष सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम् ॥६७॥ पाण्डित्यस्य विभूषणं मधुरता शौर्यस्य ज्ञानस्योपशमः श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पात्रेऽर्पणम् । अक्रोधस्तपस::क्षमा प्रभवतो धर्मस्य निर्व्याजता सर्वेषान्तु विशुद्धभावचरितं शीलं परं भूषणम् ॥ ६८ ॥ ये तावन्मलयोपकण्ठनिलयास्तेष्विन्धनं चन्दनं तोरोपान्तनिवासिनां जलनिधे रत्नानि पाषाणवत् । काश्मौरेषु निवासिनामपि नृणां नास्त्यादरः कुकुमे दूरस्थस्य महाध्यता परिभवः संवासतो जायते ॥ ६ ॥ दुजनदुःखितमनसां पुंसां सुजनेषु नास्ति विश्वासः ।। बालः पायसदग्धो दध्यपि फुत्कृत्य भक्षयते ॥ ७० ॥ पोतो दुस्तरवारिराशितरणे दोपोऽन्धकारागमे निर्वाते व्यजनं मदान्धकरिण: शान्त्यै शिरस्यङ्गशः । इत्थं तमुवि नास्ति यस्य विधिना नोपायसृष्टिः कृता कष्टं दुग्नचित्तवृत्तिहरणे धातापि भग्नोद्यमः ॥ ७१ ॥ सवृत्तोऽप्यष जात्यां सरसफलभरो रत्नकान्त्युज्ज्वलश्रीः क्लान्तानामातिहरौप्यतिशयमधुरास्वादुविधामदोऽपि (१)। हृद्यन्त भिनभिनानवति पृथरहो दाडिमः कोषगर्भान् तत्रावास्यन्ति के वा कृतकफलमुखेष्वासा कर्कशेषु ॥ ७२ ॥ रज्वोरण्य परि भ्रमन्ति कतिचित्तौवाभियोगक्रमा- स्तकव्याकरणागमादिनिविड़ाभ्यासः कियत् कौशलम् ।

·इथः अः]
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम
यद्गारो विनयो यशो यदमलं यहोतरागं मनो
यत् सौजन्यमखण्डितं स हि गुणस्तेनैव विहान् जनः ॥ ७४ ॥
इति चाणक्य-राजनीतिशास्त्रे रतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
चतुर्थोऽध्यायः
पार्थिवस्यैव वक्ष्यामि भृत्यानाञ्चैव लक्षणम् ।
यथाभिज्ञो महोपालः सम्यग्भूतान् प्रपालयेत् ।
पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत्।
मालाकार इवाराम न यथाङ्गारकारकः ॥ २॥
दुग्धा हि भुज्यते क्षौरं गां विक्रीय न भुज्यते ।
तहद् दुग्धप्रयोगेण भोग्यं राष्ट्र महीभुजा ॥ ३ ॥
अझै न क्षीरविच्छेदात् पयो धेनोरवाप्यते ॥ ४ ॥
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन महीं योगेन पालयेत्।
पालकस्य यशो लोके बलमायुश्च वईते ॥ ५ ॥
लिङ्गपूजनधर्मात्मा गोब्राह्मणहिते रतः ।
प्रजा: पालयितु शत: स राजा यो जितेन्द्रियः ॥ ६ ॥
राजा कुर्वीत धर्मेण धनसञ्चयमेकतः ।
अन्यतस्तेन सततं वर्धयेदुत्तमान् दिजान् ॥ ७ ॥
ॐकारशब्दो विप्राणां यस्य राष्ट्र प्रवर्तते ।
स राजा हि भवेद योगी व्याधिभिश्च न पौड्यते ॥८॥
अशनार्थं प्रकुर्वन्ति मुनयोऽप्यर्थसंग्रहम् ।
किं न कुर्वन्ति भूपाला येषां कोशवशाः प्रजाः ॥८॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
[अर्थ: अः
सन्धौ विरोधे दाने च यशः स्वात्मसुखोदये ।
अपि मोक्षपरिप्राप्तावों बन्धुमहोभुजः ॥ १० ॥
न मनुष्यगणः कश्चिद दृढ़त्वमतिवनते।
अरोगभावादन्यत्र मृतकल्पा हि रोगिणः ॥ ११ ॥
यस्यास्तस्य मित्राणि यस्यास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः ॥ १२ ॥
धनं जातिधनं रूपं धनं विद्या धनं यशः ।
कि धनेन विहौनानां याजा निर्जीवितैगुणैः ॥ १३ ॥
अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः ।
विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा गौमे कुसरितो यथा ॥ १४ ॥
रूपं वश्यैबेलं मृत्यैरुत्तम:मानमर्थिभिः ।
महाकुलविवाहैश्च कुलं क्रोणाति वित्तवान् ॥ १५ ॥
वित्तायत्ताः सदा धमा वित्तं कामनिबन्धनम् ।
वित्तायत्तानि वित्तानि वित्तं जीवितवर्द्धनम् ॥ १६ ॥
धनं रूपमवैलव्यं धनं कुलं सुमङ्गलम् ।
धनं यौवनमम्लानं धनमायुनिरामयम् ॥ १७
गुणा धनेन लभ्यन्ते न धनं लभ्यते गुणैः ।
धनी गुणवतां सेव्यो न गुणा धनिनां क्वचित् ॥ १८ ॥
धनिनो जातिहीनस्य विलसत्युत्तमस्तथा ।
अयोमयस्य खड्गस्य स्वगं कोषाहहियथा । १८ ॥
वृद्धः प्रसिद्धी विबुधो विदग्धः
शूरः श्रुतिज्ञः कवयः कुलौनाः ।
विलोकयन्तः सधनस्य वक्त्र
जयति जीवेति सदा वदन्ति ॥ २० ॥

·अथः अ.]
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
२३
धनादिधर्मः क्रियते धनेन
धनेन धन्या धनिनो भवन्ति ।
धनं विना कामकथैव नास्ति
त्रिवर्गमूल धनमेव नान्यत् ॥ २१ ॥
खग्रहापि दरिद्राणां विचक्रः कचकर्कशम् ।
धनिनां परलोकेऽपि प्रेग्नः स्निग्धजना भुवः ॥ २२ ॥
एको हि दोषो गुणसन्निपाते
निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्गः ।
केनापि नूनं कविना च दृष्टम्
दारिद्रामेकं गुणराशिनाशि ॥ २३ ॥
कुत आरभ्य घटते विधव्यः कापि गच्छति ।
गतिन शक्यते ज्ञातु धनस्य च धनस्य च ॥ २४ ॥
धनिनः सुखिनो नित्यं निर्द्धना दुःखभागिनः ।
निनां निईनानाञ्च विभागः सुखदुःखयोः ॥ २५ ॥
इदं लब्धमिदं नष्टमिदं लप्सेर मनोरथम् ।
इदं चिन्तयतामेव जौर्णमायुः शरीरिणाम् ॥ २६ ॥
त्यजन्ति मित्राणि धनेविहीनम्
पुच्चाश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च ।
तमर्थवन्तं पुनराश्रयन्ते.
ऽप्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥ २७॥
यत्रोदकं तत्र चरन्ति हंसाः
तदेव शुष्क परिवर्जयन्ति ।
प्राप्ते जले तत् पुनराश्रयन्ति
न समित्रेण जलेन भाव्यम् ॥२६॥

·चाणक्य-राजनीति शास्त्रम्
[अर्थः अः
॥
चण्डालच दरिद्रश्च हावेतौ तुलया धृतौ।
एक: खबन्धुभिः स्पृश्यस्तैरपि त्यज्यतेऽपरः ॥ २८ ॥
एतदथें हि सौमित्रे । राज्यमिच्छन्ति भूभुजः ।
यदेषां मर्वकार्येषु वाचा न प्रतिहन्यते ॥ ३० ॥
यच्छतावप्यपेक्षन्ते किञ्चित्तत्रास्ति कारणम् ।
समूलकाषं कषितुमुपायोऽसौ न मूढ़ता ॥ ३१ ॥
मनस्तापं न कुर्बोत विपदं प्राप्य पार्थिवः ।
आत्मनचोदय शंसन स्याःखी सुखो न वा ॥ ३२ ॥
धीराः कच्छमपि प्राप्य न भवन्ति विषादिनः ।
प्रविश्य वदनं राहोः किं नोटेति पुनः शशी ॥ ३३ ॥
गोपयेत् स्वानि रन्धाणि पररन्ध्राणि चिन्तयेत् ।
कुसौदेन निवर्तेत राज्यमिच्छन्नपः स्थिरम् ॥ ३४ ॥
लक्येच्छास्त्रमयादा हेतुवादेन यो नरः ।
स नश्यति पुन: क्षिप्रमिह लोके परत्र च ॥ ३५ ॥
अक्षेषु मृगयायाञ्च स्त्रीषु पाने वृथाटने।
निद्रायाञ्च निबन्धेन क्षिप्रं नश्यति भूपतिः ॥ ३६ ॥
एक चक्षुर्विवेको हि हितोयं सम्ममागमः ।
तौ न स्तो यस्य सः क्षिप्रं मोहकूपे पतेद्ध्वम् ॥ ३७॥
जात्यन्धो हि वरं राजा न तु शास्त्रविवर्जितः ।
अन्धः पश्यति चारेण शास्त्रहोनो न पश्यति ॥ ३८ ॥
गान्धब्बे दूतमालेख्यं वाद्यञ्च गुणितालकान् ।
अर्थशास्त्रं धनुर्वेदं यत्नाद्रक्षेन्महीपतिः ॥ ३८ ॥
अर्जयेज्ज्ञानमाश्च पुमानमरवत् सदा ।
केशेष्विव गृहीतः सन् मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥ ४० ॥

·थ: अ.] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् २५ यात्रोव तिष्ठति जरा परिकतयन्तो रोगाच शत्रव इव प्रहरन्ति गावे। आयुः परिस्रवति भिन्नघटादिवाभी लोको न चात्महितमाचरतोति कष्टम् ॥ ४ ॥ मृदुपवनहताग्रकदलौदलविन्दु- तडिज्ज्वलनशिखाकलाप-शरदम्बदध्वनिवत् । जगदतिचञ्चलं सकलमित्यवगम्य बुधाः पिवन्ति सुभाषितामृतरसं श्रवणानलिमिः ॥ ४२ ॥ यावसस्थमिदं शरीरमजरं यावज्जरा दूरगा यावनेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत् क्षयो नायुषः । प्रात्मश्रेयसि तावदेव हि बुधैः कार्य: प्रयत्नो महान् सन्दीप्ते भवनेऽपि कूपखननप्रत्युगमः कीदृशः ? ॥ ४३ ॥ क्षणं सम्पदियं सुटुर्लभा प्रतिलब्बा पुरुषार्थसाधनौ। यदि नात्र विचिन्वते हितं पुनरप्येष समागमः कुतः ? ॥ ४४ ॥ सत्यं मनोरमः कामः सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गन्लोलं हि जीवितम् ॥ ४५ ॥ क्षणक्षयिनि कायेऽस्मिवलक्ष्यपरिणामिनि । परोपकारसारैव जन्मयात्रा शरीरिणाम् ॥ ४६ ॥ ऐखबमध्रुवं प्राप्य ध्रुवे धर्मे मतिं कुरु । क्षणादेव विनाशिन्यः सम्पदोऽप्यात्मना सह ॥ ४७ ॥ यथा खरश्चन्दवभारवाही भारस्य वेत्ता न तु चन्दनस्य । ।

·२६ चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [अर्थः पः तथा जनोऽयं बहुशास्त्रापाठो शास्त्रस्य वेत्ता न तु निश्चयस्य । ४८॥ मातापिटमयो बाल्ये यौवने दयितामयः । तदपत्यमयः शेषे मूढो नाममय क्वचित् ॥ ४८ । येनाजिता स्त्रियो भृत्याः पुचा मित्राणि बान्धवाः । तेनाजिता समस्तेयं चतुरन्ता वसुन्धरा ॥ ५० ॥ वश्याः पुत्राश्च भृत्याश्च मन्त्रिणव पुरोहिताः । यस्येन्द्रियाणि गुप्तानि तस्य श्रीवृणुते हितम् ॥ ५१ ॥ उद्योगः साहसं धैय्यं बुद्धिशक्ति: पराक्रमः । उमाहः षड्विधो यस्य तस्य देवोऽपि शकते । ५२ ॥ एक हन्यान वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता। बुद्धिबुद्धिमतोदृष्टा हन्याद्राष्टं सराजकम् ॥ ५३ । कचित्तं क्वचिद्भूमि क्वचित्यान् कचिदलम् । दत्त्वा तु साधयेत्काय्यं न हानि परिकल्पयेत् ॥ ५४ ॥ लुब्धकेन वनं गत्वा सुतस्यार्थे सुतो हतः । सर्वनाश समुत्पन्ने ह्याचं त्यजति पण्डितः ॥ ५५ ॥ लोका यथा किल तथा न हि भूपतिः स्यात् सद्भूपति: खलु यथैव तथैव लोकाः। धर्मप्रवृत्तिरथ तदिपरोतवृत्तिः कृत्स्ने जन नरपतिः प्रभवत्यशेषम् ॥ ५६ ॥ राशि मिमणि धर्मिष्ठः पापे पापः समे समः । राजानमनुवर्तेरन् यथा राजा तथा प्रजाः ॥ ५७ अनाथानां नाथो गतिरगतिकानां व्यसनिनां 'विनोतो भीतानामभयमध्तीनां भरवशः।

·धूमःमः]
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
मुहहन्धुः खामो शरणमुपकारी वरगुरुः
पिता माता भ्राता जगति पुरुषो यः स नृपतिः ॥ ५८ ॥
उत्खातान् प्रतिरोपयन् कुसुमितान् चिन्वन् लघून वईयन्
अत्युच्चान् नमयन् पृथून् विदलयन् विश्लेषयन् संहतान् ।
तीक्ष्णान् कण्टकिनो बहिनियमयन् स्वान् रोपितान् पालयन्
मालाकार इव प्रयोगनिपुणो राज्ये चिरं तिष्ठति ॥ ५ ॥
इति चाणक्य-राजनीतिशास्त्रे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
MINERALD
पञ्चमोऽध्यायः
परीक्ष्य प्रथमं भृत्यान् उत्तमाधममध्यमान् ।
योजयेत्तादृशष्वेव नृपपिः खेषु कर्मसु ॥ १ ॥
यथा चतुर्भिः कनक परीक्ष्यते-
ऽघमर्षणच्छेदनतापताड़नः।
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते
कुलेन शोलेन गुणेन कर्मणा ॥ २ ॥
कुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्मपरायणः ।
रूपेण सुप्रसनश्च सेनाध्यक्षो महीपतेः । ३ ॥
इशिताकारतत्त्वज्ञो बलवान् प्रियदर्शनः ।
पप्रमादी महाच प्रतौहारः स उच्यते । ४ ॥
मेधावी वाक्पदः प्राज्ञः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो लिपिन्नः साधलेखकः ॥ ५ ॥

·२८
প্রাক-ৰাজলীনিয়া
[५मः अ.
समानि समशीर्षाणि धनानि वर्तुलानि च ।
मात्रा प्रतिबद्धानि यो जानाति स लेखकः ॥ ६ ॥
प्रगल्लो बुद्धिमान् वक्ता परचित्तोपलक्षकः ।
धौरो यथोतवादो च दूत इत्यभिधीयते ॥ ७ ॥
महानदीप्रतरणं महापुरुषविग्रहम ।
महाजनविरोधञ्च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ८
प्रवीणः स्वामिभताश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
अलुब्धोऽस्पधनैस्तप्तो गजाध्यक्षो महीपतेः ॥ ८ ॥
पिटपैतामहो दक्षः शास्त्रज्ञो मिष्टपाचकः ।
शौचयुक्तः प्रभोभक्तः सुपकारोऽभिधीयते ॥ १० ॥
आयुर्वेदकताभ्यासः सव्र्वत्र प्रियदर्शनः ।
दृष्टलक्ष्मा सुशीलच प्राज्ञश्च भिषगुच्यते । ११ ।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः प्रियवादी जितेन्द्रियः ।
सम्यग्विद्योपटेशौ च शुचिराचार्य उच्यते ॥ १२ ॥
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहोमपरायणः ।
आशीर्वादपरो नियं पाथिवम्य पुरोहितः ॥ १३ ॥
लेखकः पाठकश्चैव गणकः प्रतिबोधकः ।
ग्रहमन्त्र प्रयोक्ता च कालज्ञो राज उच्यते ॥ १४ ॥
गणितन्नो लिपर्वक्ता श्रुतिस्मृतिपरायणः ।
ब्राह्मणो ग्रहमन्त्रज्ञो देववत् सोऽपि राध्यकः ॥ १५ ॥
अदीर्घसूत्रः स्मृतिमान् कतन्नो नीतिशास्त्रवित् ।
धीमानायतिदर्शी च मन्त्री राजः सुसन्निधिः ॥ १६ ॥
खञ्जः कुलो मन्दबुद्धिवृद्धोऽसतो जितेन्द्रियः ।
निसहच प्रयोक्ता च राजाऽन्तःपुररक्षकः ॥ १७ ॥

·पूमः अः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् २८ अलसं मुखरं स्तब्ध रं व्यसनिनं शठम् । असन्तुष्टमभनाञ्च त्यजेद मृत्यं नराधिपः ॥ १८॥ क्रूरं व्यसनिनं लुब्धमप्रगल्भमनालतम् । दुर्मतिं पापकमाणं नाधिकार नियोजयेत् ॥ १८ ॥ विजिह्वमुद्देगकर दुईमतिदारुणम् । खलस्याहेश्च वदनमपकाराय केवलम् ॥ २० ॥ अकारणाविष्कृतवैरदारुणात् खलाभयं यस्य न नाम जायते। विषं महाहरिव यस्य दुर्वचः सुदुःसह सन्निहितं सदा मुस्खे ॥२१॥ तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ मन्त्रज्ञं व्यवसायिनम् । अईराज्यहरं भृत्यं यो न हन्यात् स हन्यते ॥ २२ ॥ भ्रातः ! कोकिलकूजितैरलमलं नाहत्यनाथो गुणं तूष्णीं तिष्ठ विशोणपणपटलच्छन्नः क्वचित् कोटरे। उद्यानट्ठमवाटिका कटरटत्काकावलोसंकुला कालोऽयं शिशिरस्य सम्प्रति सखे नायं वसन्तोसवः ॥ २३ ॥ भ्रातः ! कोकिल भौत भौत इव किं पत्रावृतो वर्तसे नीचैः पश्य सखे ! पुन: पुनरितो धावन्ति लुब्धामकाः । का भौतिस्तव यत् कुहुरिति पुनविद्या मधुस्यन्दिनी किं क्रूर गुणगौरवं किमसतौचित्ते पतिप्रेमता ॥ २४ ॥ गाम्भीर्ययुक्ता मृदुमन्दवाक्या जितेन्द्रियाः सत्यपराः सुयोज्या: । भाव्यर्थतज्ज्ञा विदितार्थतत्त्वाः प्रायेण भृत्याः कृतिनां भवन्ति ॥ २५ ॥ !

·२
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
[पूमःमः
निरालस्याः सुसन्तुष्टाः सुखप्नाः सुप्रबोधिनः ।
सुखदुःखसमा धौरा
भृत्या जगति
दुलभाः ॥ २६ ॥
दम्भाश्रितान् कपटिनो हिसानुसाहवर्जितान् ।
अशक्तान् भयभीताश्च राजा भृत्यान् विवर्जयेत् ॥ २७ ॥
घास इन्धनमबाज्यं शस्त्राणि विविधानि च ।
दुर्गे प्रवेशनीयानि सततं शत्रुशङ्ख्या । २८ ॥
षण्मासमथवा वर्ष सन्धिं कुर्याबराधिपः ।
आत्मनो बलमालोक्य पश्चाच्छवं निपातयेत् ॥ २९ ॥
मन्चिवर्गेषु सारोऽयं दृशि नित्यं प्रसन्नता ।
मुखे वहति माधुय्यं हृदये कायनिश्चयम् ॥ ३० ॥
स्कन्धेनापि वहेच्छवं यावत्कालविपर्ययः ।
तमेव काले सम्प्राप्ते भिन्द्याइटमिवाश्मनि ॥ ३१ ॥
प्राचं नियोजयेलाय ततो राजस्त्रयो गुणाः ।
यशश्चैव तथा स्वर्गः पुष्कल धनागमः ॥ ३२ ॥
मियोज्य मूखं काय च राज्ञो दोषास्त्रयस्तथा।
अयशश्चार्थनाशश्च नरके पतनं तथा ॥ ३३ ॥
यत्किञ्चित् कुरुते भृत्य: शुभ वा यदि वाऽशुभम् ।
मुक्ततं वईते तेन राज्ञो दुष्कृतमेव च ॥ ३४ ॥
असहायस्य कार्याणि सिद्धिं नायान्ति कानिचित् ।
तस्मात् समस्त कार्येषु सहायो भूपतेः कृतः ॥ ३५ ॥
गुणवन्तं नियुलौत गुणहीनं विवर्जयेत् ।
पण्डितेषु गुणाः सर्वे मूर्खे दोषाच केवलाः ॥ ३६ ॥
सद्भिरासौत सततं सद्भिः कुर्वीत सङ्गतिम् ।
सद्धिविवादं मैत्रौञ्च नासद्भिः किञ्चिदाचरेत् ॥ ३७॥

·भूमः अ.] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् ३२ । पण्डितैश्च विनीतेश्च धर्माः सत्यवादिभिः । बन्धनेऽपि वसेत्साई न तु राज्ये खलैः सह ॥ ३८ ॥ कार्यार्थी सङ्गतिं याति कृतार्थे नास्ति सङ्गतिः । तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ ३८ । यथा क्रमण रहन्ति पुष्पेभ्यो मधु षटपदाः । तथा वित्तमुपादाय राजा कुर्वीत सञ्चयम् ॥ ४० ॥ वल्मोकं मधुजालञ्च शुक्लपक्षे च चन्द्रमाः । भिक्षाद्रव्यं नृपद्रव्यं स्तोकं स्तोकेन वर्तते ॥ ४१ ॥ वज्जादवकृतं प्रणश्यति भयं श्रौः पद्मरागाद्भवेत् । नानाकारमपि प्रशाम्यति विषं गारुत्मतादश्मनः । एकैकं क्रियते प्रभावनिचयात् कर्मेति रत्नैः सदा पुरत्नैर्मुहुरप्रमेयमहिमोइछैन किं साध्यते ॥ ४२ ॥ अरण्यरुदितं कृतं वशरीरमुद्दतितं स्थलेऽजमवरोपितं सुचिरमूषरे वर्षितम् । खपुच्छमवनामितं वधिरकर्णजापं त । कतान्धमुखमण्डनायाऽधमो जन: सेवितः ॥ ४३ ॥ अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य च सञ्चयम् । अबन्ध दिवसं कुयाहानाध्ययनकर्मभिः ॥ ४४ ॥ उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुण: । अपकारिषु यः साधुः स साधुः सद्भिरुच्यते ॥ ४५ ॥ आयात्रिभागतः कुर्य्याययं धर्मपरो नरः। एतदेव हि पाण्डित्यं यदायादल्यको व्ययः ॥ ४६ ॥ वनऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां सहेपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः ।

·ईर चाणक्य-राजनीतिशाखम अकुलिते कर्मणि य. प्रवर्तते निवृत्तरागस्य ग्राहं तपोवनम् ॥ ४७ । वरं विन्धवाटल्यामनशनहषात्तस्य मरणं वरं सर्पाकोणे णपिहितकूप निपतनम् । वरं वान्तावत गहनजलमध्ये विलयन न शौलस्य भंशो विपुलचरितस्य श्रुतवतः ॥४८॥ इति चाणक्य-राजनीतिशास्त्रे पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ षष्ठोऽध्यायः ददध्वं दानमनिशं माऽभुवन् कपणा जनाः । भाग्यक्षयेण क्षीयन्ते नोपभोगेन सम्पदः ॥ १ ॥ कपणस्य समो दाने न भूतो न भविष्यति । अस्पृशन्नेव वित्तानि परेभ्यो यत्प्रयच्छति ॥२॥ चला विभूति: क्षणभङ्गि यौवनं कतान्तदन्तान्तरवर्ति जीवनम्। तथाग्यवज्ञा परलोकसाधने- वहो नृणां विस्मयकारि चेष्टितम् ॥ ३ ॥ अर्थाः णदरजःसमा गिरिनदौवेगोपमं यौवनं मानुष्यं जललोलविन्दुचपलं फेनोपमं जीवनम् ।

·३ ६ष्ठः अः] चाणक्य राजनीतिशास्त्रम् ई धर्म यो न करोति निश्चलमतिः स्वर्गालोबाटनं पश्चात्तापहतो जरापरिणतः शोकाग्निना दह्यते ॥ ४ ॥ देहि देहोति वदतो देहि देहीति याचतः । एकमेव वचस्तत्र कियतो सारफलाता ॥ ५॥ न प्रदानैः क्षयं यान्ति नोपभोगेन सम्पदः । पूर्वार्जितानामन्यत्र मुक्तानां क्षयं विना ॥ ६ ॥ भाग्यवान् जायतां पुत्रो मा शूरो मा च पण्डितः । शूराश्च कृतविद्याश्च वने शुष्यन्ति मत्सुताः ॥ ७॥ एते चापीन्द्रतुल्या: क्षितिपतितनया भीमसेनार्जुनाद्याः शूराः सत्यप्रतिज्ञा दिनकररुचयः केशवेनोपगूढाः । ते दृष्टा पात्रहस्ता जगति कपणवद् भैक्षचयानुयाताः कः शक्ती भालपट्टे विधिकरलिखितां कर्मलेखां प्रमाष्टुंम् ॥८॥ क्रुद्धोऽपि कः कस्य करोति दोषं तुष्टोऽपि कः कस्य गुणं करोति । स्वकर्मसूत्रग्रंथिता हि सर्वे का करोतीति वृथाभिमानः ॥ ८ ॥ यन्मनोरथगतेरगोचरं यत् स्मृशन्ति न गिरः कवेरपि। खप्रवत्तिरपि यत्र दुर्लभा हेलयैव विदधाति तदिधिः ॥ १० ॥ ब्रह्मा येन कुलालवनियमितो ब्रह्माण्डमाण्डोदरे विष्णुर्येन दशावतारनिचये क्षिप्तो महान् सङ्कटे । रुद्रो येन पिनाकपाणिरनिशं भिक्षाचरः कल्पितः सूर्यो चाम्यति यद्दशन गगने तस्मै नमः कर्मणे ॥ ११ ॥ ५ ।

·३४
चाणक्य-राजनौति-शास्त्रम्
[६४
दाता बलिर्याचनको मुरारित,
दानं महौराजि मखस्य मध्ये ।
दातुः फल बन्धनमव दृष्टं
नमोऽस्तु देवाय यथेष्टक. ॥ १२ ॥
माता यदि भवेल्लक्ष्मीः पिता यदि जनाईन ।
नार्थसम्प्रतिपत्तिः स्यादिना प्राक् पुण्यकर्मणा ॥ १३ ॥
आसीमान्तानिवत्तेन्ते सुहृदः सह बन्धुभिः ।
सुक्कत दुष्कृतं वापि गच्छन्तमनुगच्छति ॥ १४ ॥
सहवतियोर्नास्ति सम्बन्धः प्राणकाययोः ।
पुत्रमित्रकलत्रेषु सम्बन्धे तु कथैव का ? ॥ १५ ॥
नो तत्र कश्चिदनुयाति सुहन्न बन्धुः
नार्थः प्रयत्ननिचितो न च मृत्यवर्गः ।
यस्मिन् क्षणे प्रियशतानि विसृज्य पुंसां
प्राणाः खकम्मफलभोगधनाः प्रयान्ति ॥ १६ ॥
लब्ध जन्म सह श्रिया स्वयमपि त्रैलोक्यभूषाकरः
स्थित्यथं शितिकण्ठमप्युपगतस्तेनापि मूा धृतः ।
पूर्णः शोतकरस्तथापि जरति क्षोणं परं प्रत्यहं
प्रायः प्राक्तनकर्म एव बलवत्कस्योपकुवात कः । ॥ १७ ॥
उत्पतन्त्वन्तरीक्ष वा पातालं प्रविशन्तु वा।
चरन्तु च दिश: सर्वा अदत्तं नोपलभ्यते ॥ १८ ॥
दुर्ग त्रिकुट: परिखा समुद्रो
रक्षांसि.योधा धनदश्च भृत्यः ।
सजीवनी यस्य मुखाग्रविद्या
स रावणः कालवशादिपन्न ॥ १८ ॥

·१.अ.] -বললানিয়া नेवान्तरीक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरप्रदेश। नो वा स्वदेशे भुवि किञ्चिदस्ति यत्र स्थितं कर्म न बाधते खम् ॥ २० ॥ नमस्यामो देवाननु हतविधस्तेऽपि वशगाः विधिर्वन्द्यः सोऽपि प्रतिनियतकम्मकफलदः । फलं कर्भायत्तं किममरगणे: किञ्च विधिना नमस्तत्कर्माभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥ २१ ॥ पुराधौता च या विद्या पुरा दत्तञ्च यद्धनम् । पुरा कतञ्च यत्कम्मे ह्यने धावति धावति ॥ २२ ॥ भवितव्यं भवत्येव कर्मणामेव निश्चयः । प्रभाव्यं न भवत्येव चित्ते किं खिद्यसे वृथा ? ॥ २३ ॥ प्रागमिष्यन्ति ते भावा ये भावा मयि भाविनः । मया तैरमुगन्तव्यं न तेषामन्यतो गतिः ॥ २४ ॥ अघटितं घटनां नयति ध्रुवं सुघटितं क्षणभङ्गुरचापलम्। जगदिदं कुरुते सचराचरं विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥ २५॥ शशिदिवाकरयोग्रेहपीड़न गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् । मतिमताञ्च विलोक्य दरिद्रतां विधिरहा बलवानिति मे मतिः॥ २६ ॥ स एवाहं पार्थस्तदपि वरलब्धं धनुरिदं त एवामी वाणाः प्रमथितसुरारातिपृतनाः ।

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् समस्ता वृष्णीनां हलधरमुखानां युवतयो डियन्ते गोपालैविधिरथ बलीयान पुरुषः ॥ २७ ॥ इयं कटी मत्तगजेन्द्रगामिनी विचित्रसिंहासनसंस्थिता सदा । अनेकरामाजनलालिता परं विधवेशासकवतो प्रजार्थिनो। २८॥ सदृशे पुरुषत्वेऽपि करपादौ शिरोदरे। एकः प्रभुः परो दास इति दैवं विज़म्भितम् ॥ २८ ॥ कम्मण्येव प्रधानानि न नक्षत्रं न वा ग्रहाः । वसिष्ठदत्तलम्नापि जानको दुःखभागिनी ॥ ३० ॥ न पितुः कर्मणा पुत्रो न पिता पुत्रकर्मणा । वकतेनैव सम्पत्ति विपत्ति चोपभुञ्जते ॥ ३१ ॥ कर्मजाः प्रभवन्त्येव यथाकालमुपद्रवाः । एतत्त कष्टं यच्छत्रुः कर्ताहमिति मन्यते ॥ ३२ ॥ अनिच्छबपि चित्तेन विदेशस्थोऽपि मानवः । खकर्मोत्यात्वातेन नीयते यत्र तत् फलम् । ३३ ॥ कर्मणा तक्षकारेण मनुष्यो यत्तु पुत्रिका। वासनारज्जमावष्य सर्वकर्मसु चोदितः ॥ ३४ ॥ प्राग्दत्तमथं लभते मनुष्यो देवोऽपि तं वारयितु न शक्तः । तस्मान शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं न हि तत् परेषाम् ॥ ३५ ॥ वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये महाणवे पर्वतमस्तके वा।

·६ष्ठ: अ.]
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
सुतं प्रबुद्ध विषमस्थित वा
रक्षन्ति कम्माणि पुरा कतानि ।
न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् ।
य हि रचितुमिच्छन्ति धिया संयोजयन्ति तम् ॥ ३७॥
धर्माहतोत्यजेदथं न धर्मान्त्वर्थकारणात् ।
इहैव हि त्यजत्यर्थो धर्मोऽमुत्रापि तिष्ठति ॥ ३८ ॥
अर्थार्थी यानि कष्टानि सहते कपणो जमः ।
तान्येव यदि धर्मार्थी न पुनः क्लेशभाग्भवेत् ॥ ३९ ॥
सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं प्रशस्यते ।
योऽर्थे शुचिः स हि शुचिर्नमृद्धारैः शुचिः शुचिः । ४० ॥
सर्वभूतदया शौच शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
सत्यं शौच मन:शौचं जलशौचन्तु पञ्चमम् ॥ ४१ ॥
न मृदारसहस्रेण नोदकुम्भशतेन च।
पञ्चगव्यघटेर्वापि भावदुष्टो न शुद्धाति ॥ ४२ ॥
प्रसवचित्तः स्वयमेव तुष्यति
प्रभुः शिवश्चार्यदलप्रपूजनात् ।
न कोटिसौवर्णकुशेशयाचनात्
अशुद्धबुद्धिः शरदां शतैरपि ॥ ४३ ॥
न काठे विद्यते देवो न पाषाणे न मृन्मये ।
भावेषु विद्यते देवस्तस्माद्भावो हि कारणम् ॥ ४४ ॥
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ।
विद्या तपश्च कौत्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ ४५ ॥
न प्रहृष्यति सम्मान वमानैः प्रकुप्यते ।
गङ्गोदकमिवाक्षय्यो यः सः पण्डित उच्यते ॥ ४६ ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [६ष्ठ: अः दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्राज्ञस्यायतिदर्शिनः । हितमप्युचितं वाक्यमवलिप्तेन रहते ॥ ४७॥ क्वचिद्भूमी शेते क्वचिदपि च पर्यशयने कचिच्छाकाहारी क्वचिदपि.च मांसोदनरूचिः । कचित्कन्याशाली क्वचिदपि विचित्राम्बरधरो मनस्त्री कार्यार्थी गणयति न दुःखं न च सुखम् ॥४८॥ जिह्वे । वदसि निःस्नेहं मधुरं किं न भाषसे मधुरं वद कल्याणि । लोकोऽयं मधुरप्रियः ॥ ४ ॥ किं किं नोपकत तन किं न दत्तं महात्मना । प्रियं प्रसन्नवक्त्रोण प्रथमं येन भाषितम् ॥ ५० ॥ वाल्ये वयसि यः शान्तः स शान्त इति कथ्यते । धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते॥५१॥ बाल एवाचरेधीमनित्यं फलानामिव पक्कानां शश्वत्यतनतो भयम् ॥ ५२॥ पश्य धर्मस्य माहात्मय क्रियमाणस्य नित्यशः । आत्मनः कुरुते श्रेयो लोकस्य भवति प्रियः ॥ ५३॥ यथा काष्ठञ्च काष्ठञ्च समेयातां महोदधौ। समेत्य च व्यपेयातां तह तसमागमः ॥ ५४ ॥ न मन्त्रेण न वीर्येण न धिया पौरुषेण च । अलभ्यं लभते जन्तुस्तन का परिदेवना ॥ ५५ ॥ सम्भूतः पञ्चधा कायो यदि पञ्चत्वमाप्नुयात् । कर्मभिः खामचरितैस्तनका परिदेवना ॥ १६ ॥ यौवनं जरया ग्रस्तमारोग्यं व्याधिपीड़ितम् । मृत्यग्रंसति भूतानि कि धीर इव भाषसे ? ॥ ५७ ॥ खलु जीवितम् ।

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
ईट
इच्छन्ति केचिबरकेषु वासं
नेच्छन्ति केचित्ररकेषु वासम् ।
श्रेयो हि तस्मान्नरकं विशिष्टं
न गर्भवासात् परमं हि दुःखम् ॥ ५८ ॥
अव्यवादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत !
अव्यवनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ १८ ॥
एकस्वार्थप्रयत्नानां मर्वेषां तत्र गामिनाम् ।
एकश्त्वरितं याति तत्र का परिदेवना॥ ६० ॥
एकविंशतिनिहिष्टा नरकाः शास्त्रपारगः ।
गर्भवाससमोपे ते कलां नाहन्ति षोड़शौम् ॥ ६१ ॥
शोतमुष्णं क्षुधा तृष्णा गर्भवासेषु दारुणा: ।
गर्भवासादृते नान्यत् कष्टात् कष्टतरं महत् ॥ ६२ ॥
कामः क्रोधस्तथा लोभो देहे तिष्ठन्ति तस्कराः।
ते मुष्णन्ति जगत् सर्व तस्माज्जाग्रत जाग्रत ॥ ६३ ॥
यो हि मानुष्यमासाद्य कर्मभूमि सुदुर्लभाम् ।
न करोत्यात्मन. श्रेयः स पश्चात् परितप्यते ॥ ६४ ॥
मातुर्गर्भपरिभ्रष्टा मग्नः संसारसागरे ।
दुःखेन लभते जन्म मानुष्थे च पुनः पुनः ॥ ६५ ॥
एकवृक्षे यथा रात्रौ नानापक्षिसमागमः ।
प्रातर्दश दिशो यान्ति तद्दद्भूतसमागमः ॥ ६६ ॥
दुःखं परं बालकचेष्टितञ्च
मध्यं हि चान्तं जरया निरस्तम् ।
एतानि दुःखानि बहनि लोके
चित्राणि संस्मृत्य न किञ्चिदिष्टम् ॥ ६७ ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
[छः श्रः
दृष्टा बालकचेष्टा यौवनदर्पोऽथ वृद्धवैराग्यम् ।
सापि गता सोऽपि गतस्तदपि गतं खपमायेयम् ॥ ६८ ॥
अहो भार्या अहो पुत्त्रः अहो आत्मा अहो सुखम् !
अहो माता अहोभाता पश्य मायाविमोहितम् ॥ ६८ ॥
कस्य माता कस्य पिता कस्य बन्धुमहामुने !
विनमश्च स्मृतिभ्रंशात्तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ७० ॥
अर्थं धिगस्तु बहुवैरिकरं नराणां
राज्यं धिगस्तु भयदं बहु चिन्तनीयम् ।
वगै धिगस्तु पुनरागमनप्रवृत्तिं
धिग् धिक् शरीरमपि रोगसमाश्रयञ्च ॥ ७१ ॥
बीजं पिता क्षेत्रमहो जनिती
वर्षाणि कम्माणि शुभाशुभानि।
भूतानि पश्य प्रतिमानि लोके
जातानि यातानि च तानि तानि ॥ ७२ ॥
आधूमादिनिवर्तन्ते मुहृदो बान्धवैः सह।
येन तत् सह गन्तव्यं तत् कर्म सुरुतं कुरु ॥ ७३ ॥
यहादर्था निवर्तन्ते श्मशानाभित्रबान्धवाः ।
येन तत् सह गन्तव्यं तत् कम मुक्कतं कुरु ॥ ७४ ॥
अज्ञानवरषण्डेन प्रसुप्तो नरगहभः ।
कः समर्थः प्रबोडुं त ज्ञानभरोशतैरपि ॥ ७५ ॥
मनोरथः पिता नित्यं तिर्माता श्रुतिः सखा ।
व्यवसायश्च मे नाता इत्येते मम बान्धवाः ॥ ६ ॥
प्रातमंत्रपूरीषाभ्यां मध्याह्ने क्षुत्पिपासयोः ।
हप्ता: कामेन बाध्यन्ते निद्रया निशि जन्तवः ॥ ७७॥

·षष्ठः अः]
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
पुरन्दरसहस्राणि चक्रवर्तिशतानि च ।
प्रवासितानि कालेन प्रदीप इव वायुना ॥ ७८ ॥
अज्ञानेनावृतो लोको लोभन च वशीकृतः ।
सङ्गेन बहुभिनष्टस्तेन खगं न गच्छति ॥ ७ ॥
गृहेऽप्यर्थान् परिस्थाप्य श्मशाने मित्रबान्धवान् ।
नग्नव रितहस्तश्च प्रयाति मूषितो यथा । ८० ॥
जरा व्याधिश्च
मृत्युश्च
यदि न स्यादिदं त्रयम्।
तदा संसारभोगेऽस्मिन् कामं राजतु मे मनः ॥ ८१ ॥
अहोन्द्रान् पातालादिषमिव निमज्ज्योडरति यः
य आरुह्य स्वगं कवलयति सेन्द्रान् सुरगणान् ।
महीं चान्वा चान्त्वा रघुनलन्टपा येन विजिताः
स मृत्यः कालं न क्षमत इति मा काष्ट मनसि ॥ ८२ ॥
न बालेषु नेहं वहति न जरत्खादरनवं
न दाक्षिण्यच्छाया युवतिषु न शास्त्रेषु करुणा।
य एवं निस्सीमा तरुणहृदयः पौनकठिनः
स मृत्यः कालं न क्षमत इति मा काटे मनसि ॥ ८३ ॥
परिहर मनसा सुवर्णचिन्तां
कुरु हरिपूजनमेव सारम् ।
यमभटकरपतितानां नराणां
भवति न हेमशतैः क्षणं विमुक्तिः ॥ ८४ ॥
नासातो निर्गतस्यापि खासस्य च महामुने !
प्रवेश प्रत्ययो नास्ति प्रातरागमनं कुतः॥८५ ॥
अरे ! वद हरेनीम क्षेमधाम क्षणे क्षणे ।
वहिनियति नि.खासो विश्वासः को निवर्तने ॥ ८६ ॥

·चाणका-राजनीतिशास्त्रम्
न प्राप्तकालो त्रियते विद्धः शरशतैरपि।
कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जोवति ॥ ८७ ॥
लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति ।
प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति दुःखानि च सुखानि च ॥ ८८ ॥
अप्रार्थितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् ।
सुखान्यपि तथा मन्ये दैवमत्रातिरिच्यते ॥ ८ ॥
अशोच्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च ।
स्वयं खकाले पच्यन्ते तथा कम्माणि देहिनाम् ॥ ८ ॥
नवाकृतिः फलति नैव कुलं न शोलं
विद्या सहस्रगुणितापि न वागविशुद्धिः ।
भाग्यानि पूर्वतपसा खलु सञ्चितानि
काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥ १ ॥
न भवेहविपाकेऽपि प्रलयः समयं विना।
प्रसूनमप्यमन् हन्ति जन्तोः प्राप्तावधेः पुनः ॥ ८. ॥
किं वा कुलेन विपुलेन गुणैश्च तैस्तैः
शौर्येण कृत्यमिह नास्ति न च श्रुतेन ।
कर्माणि पूर्वविहितानि फलन्ति काले
दैवेन यानि लिखितानि ललाटपट्टे ॥ ३ ॥
यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुविन्दति ॥ ८.४ ॥
खल: सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति।
आत्मनो विल्वमात्राणि पश्यपि न पश्यति ॥ १५ ॥
पानीयं वा निरायासं वाहनं वा भयोत्तरम् ।
विचार्य खलु पश्यामि पानीयं निर्भय सुखम् ॥ २६ ॥

·७म: अ.]
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
सर्व परवशं दुःखं सवैमात्मवशं सुखम् ।
एतदिद्यात् समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥ ७ ॥
सुखस्थानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तर सुखम् ।
सुखं दुःखं मनुष्याणाञ्चक्रवत् परिवर्तते ॥ १८ ॥
शशिनि खलु कलङ्गः कण्टकं पद्मनाले
युवतिकुचनिपात: पक्कता केशजाले।
उदधिजलमपेयं पण्डिते निईनत्वं
वयसि धववियोगो निविवेको विधाता ॥ 2 ॥
इति चाणक्य राजनीतिशास्त्रे षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
सप्तमोऽध्यायः
न कश्चित्कस्यचिन्मित्र न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः ।
अवस्थात: प्रजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १ ॥
शोकारातिभयत्राणं प्रौतिविशम्भभाजनम् ।
केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरदयम् ॥२॥
न मातापिटदारेषु सोदरेषु न बन्धुषु ।
विसम्भस्तादृशः पुंसां यादृमित्रे निरन्तरम् ॥ ३ ॥
मित्राणि तानि विषमेषु भवन्ति यानि
ते पण्डिता जगति ये पुरुषान्तरजाः ।
त्यागी स यः कशधनोपि हि संविभागौ
काव्यं विना भवति यः स परोपकारः॥ ४॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [७मःमः त्यजन्मालासमं मित्रं त्यजेन्मित्रं तुलासमम् । त्यजेन्मेरुसमं मित्रं ग्राह्यं मित्र महोसमम् ॥ ५ ॥ सुहृदि निरन्तरचित्ते गुणिनि कलत्रे प्रभौ विशेषज्ञे। विश्राम्यतोव हृदयं दुःखस्य निवेदनं कृत्वा ॥ ६ ॥ यदीच्छेच्छाखतों प्रोति बीन् दोषान् परिवर्जयेत् । चूतमर्थप्रयोगश्च तं विना दारदर्शनम् ॥ ७ ॥ शतात् स्याहिकलो मित्रं सहस्रादपि केकरः । काण: शतसहस्राहा मन्दश्मथुन कस्यचित् ॥ ८ ॥ मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो वसेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विहासमपि कति ॥ 2 ॥ अतिचण्डानिलोततरङ्गस्य महोदधैः । शक्यत प्रसभं रोधो नानुरक्तस्य चेतसः ॥ १० ॥ नवनीतोपमा वाणी करुणा कोमलं मनः । एकबीजप्रजातानां भवत्यवनतं शिरः ॥ ११ ॥ अग्निरापः स्त्रियो मूर्ख: सेना राजकुलं तथा । संयोगसेवनाभ्याञ्च सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ १२ ॥ न जारजातस्य ललाटशृङ्गं न सत्कुलीनस्य करेऽस्ति पद्मम् । यदा यदा मुञ्चति दुष्टवाक्यं तदा तदा पश्यति जारजातम् ॥ १३ ॥ अत्यासन्ना विनाशाय दूरस्था न फलप्रदाः । सेव्या मध्यमभावेन राजा वह्निर्गुरुः स्त्रिय. ॥ १४ ॥ पराधौना निद्रा परपुरुषचित्तानुसरणं मुदा शून्यं हास्यं रुदितमपि शोकेन रहितम् ।

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
४
पणे न्यस्तः कायः करजदशनैर्भिववपुषाम्
अहो कष्टा वृत्तिजंगति गणिकानां बहुभया ॥ १५ ॥
किञ्चित्र यदि शब्दशास्त्रकुशलो विप्रो भवेत् पण्डितः
किञ्चित्रं यदि दण्डनौतिनिपुणो राजा भवेद धार्मिकः ।
तच्चित्रं यदि रूपयौवनवती साध्वी भवेदङ्गना
तचित्रं यदि निर्द्धनोऽपि पुरुषः पापं न कुर्य्यात् क्वचित् ॥ १६॥
नात्मच्छिद्रं पर दद्यात् परच्छिद्राणि लक्षयेत् ।
गृहेत् कूर्मम इवाङ्गानि परभावं परीक्षयेत् ॥ १७ ॥
पातालतलवासी च वारिपाकारनिङ्गतः ।
यदि न स्वारोऽदो विषः केनोपलभ्यते ॥ १८ ॥
शङ्खनोयो हि सौमित्रे । विश्वस्तोऽपि विभीषणः ।
यस्य न खजनप्रोति: कुतस्तस्य पर जने ॥ १८ ॥
न तथा बाधते शत्रुः कतवैरोऽपि राघव !
यथा भिनत्ति मम्माणि तीक्ष्णः स्वजनकण्टकः ॥ २० ॥
न तावदन्यजातोयश्छिनत्ति परशुस्तरम् ।
न यावत्तरजातीयं कृन्तं तत्र निबध्यते ॥ २१ ॥
कोकिलानां स्वरो रूपं लज्जा रूपं कुलस्त्रियः ।
विद्यायाः पटुता रूप रूपं मूर्खस्य मौनता ॥ २२ ॥
कोकिलस्य खरो रूपं नारीरूपं पतिव्रतम् ।
विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम् ॥ २३ ॥
न विश्वसेदमित्रञ्च मित्रञ्चापि न विश्वसेत् ।
कदाचित्कुपितं मित्रं सर्वं गुह्यं प्रकाशयेत् ॥ २४ ॥
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पनं मूलान्यपि निकन्तति ॥ २५ ॥

·অাব-অলীনিয়া
[७म: अः
पठनाच तपस्वी च शूरचायकृतव्रण: ।
मध्यमा स्त्री सती चेति राजन् न श्रद्दधाम्यहम्॥ २६ ॥
शाव्येन मित्रं कपटेन धम्मं
परोण्तापन समृधिभारम् ।
सुखेन विद्यां पुरुषेण नारों
वाञ्छन्ति ये नूनमपण्डितास्ते ॥ २७ ॥
क्षुदुत्यतनज़म्भासु स्थानादायुः प्रकुप्यते ।
अतस्तप्राप्तये कु-जोवोत्तिष्ठाङ्गलिध्वनीन् ॥ २८ ॥
न विश्वसेत्यूर्वपराजितस्य
शत्रोच मित्रत्वमुपागतस्य ।
दग्धां गुहां पश्य उलूकपूर्ण
काकप्रलोनेन हुताशनन ॥ २८ ॥
वृट्वां स्त्रियं नवं मद्यं शुष्कमांसाढैमूलकम् ।
रात्रौ वारि दिवा स्वप्नं विषवत् परिवर्जयेत् ॥ ३० ॥
विषं वेश्म दरिद्रस्य वृद्धस्य तरुणो विषम् ।
अशिक्षिता विषं विद्याऽप्यजोग भोजन विषम् ॥ ३१ ॥
प्रियं गौतमकण्ठस्य वृद्धस्य तरुणी प्रिया।
प्रियं दानं दरिद्रस्य नीचस्योच्चासनं प्रियम् ॥ ३२ ॥
बालातपः पर्वणि मैथुनञ्च
श्मशानधूमो मठभोजनञ्च।
रजखलावस्त निरीक्षणञ्च
सुदीप्तमप्यायुरभिद्रवन्ति ॥ ३३ ॥
शुष्क मांसं स्त्रियो हद्धा बालास्तरुणं दधि ।
प्रभाते मेथुनं निद्रा सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ ३४ ॥

·७मः अ.] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् ४७ सद्यः पकं तं द्राक्षा बाला स्त्री क्षीरभोजनम् । उष्णोदक तरुच्छाया सद्यः प्राणकराणि पट् ॥ ३५ ॥ सद्यो बलकराण्याहुः स्नानं क्षोराशनं पयः । सद्यो बलहराण्याहुराधानं मैथनं जरा ॥ ३६ ॥ भूयहं वरनारौ च कार्याम नागजं जलम् । शीतकाले भवेदुषणमुष्ण काले च शीतलम् ! ३७ ॥ शुष्क मांसं पयो मौनं भायामित्रसुतैः सह । न भक्षयेत् प्रियैर्जातु वियोगं कुरुते क्षणात् ॥ ३८ ॥ कुचेलिनं दन्तमलोपधारिणं महाशनं निठुरवाक्यभाषणम् । सूर्योदये चास्तमये च शायिनं जहाति लक्ष्मीरपि चक्रधारिणम् ॥ ३९ ॥ चत्वारि घोररूपाणि सन्ध्याकाले परित्यजेत् । आहारं मैटनं निद्रां स्वाध्यायश्च विवर्जयेत् ॥ ४० ॥ आहाराज्जायते व्याधिमूढगर्भश्च मैथुनात् । अलक्ष्मीः शयनाच्चैव स्वाध्यायादायुषः क्षयः ॥ ४१ ॥ सन्ध्यायां गर्जित मधे शास्त्रचिन्तां करोति यः । चत्वारि तस्य नश्यन्ति ह्यायुविद्या यशो बलम् ॥ ४२ ॥ मिथ्याच्छेदस्तुणाणां क्षितिनखलिखनं पादयोरल्पपूजा दन्तानामल्पशौचं वसनमलिनता रूक्षता मूईजानाम् । सन्ध्यायां वङ्गिसेवा शिरसि विकषणं संहताभ्यां कराभ्यां स्वान पीठे च वाद्यं हरति धनपतेः केशवस्यापि लक्ष्मीम् ॥४३॥ मानं नाम मनःप्रसादजननं दु स्वप्नविध्वंसनं शौचस्यायतनं मलापहरणं संवर्द्धनं तेजसः ।

·४३
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
{ ७मः अ.
रूपोद्योतकरं रिपुप्रमथनं कामाग्निसन्दोपनं
नारीणाञ्च मनोहरं श्रमहरं स्नाने दर्शवे गुणाः ॥ ४४ ॥
ताम्बूलं कटुतितमिश्रमधुरं क्षार कषायान्वित
पित्तनं कफनाशनं कमिहर दुर्गन्धिनिर्नाशनम् ।
वत्रस्याभरणं विशुद्धिकरणं कामाग्निसन्दीपनं
ताम्बूलस्य सखे । त्रयोदशगुणाः स्वर्गेऽपि त लभम् ॥ ४५ ॥
कामं प्रदीपयति रूपमभिव्यनक्ति
सौभाग्यमावहति वक्त्रसुगन्धिताञ्च ।
प्रोजः करोति कफजांच निहन्ति रोगान्
ताम्बूल मेव स्वपरांश्च गुणान् करोति ॥ ४६ ॥
गिरः सुधीतं चरणो सुनिमलो
वराङ्गनासेवनमल्यभोजनम् ।
अनग्नशायित्वमपर्वमैथनं
चिरप्रणष्टां श्रियमानयन्ति
षट् । ४७॥
येन केन हि पुष्येण पाण्डरण विशेषतः ।
शिरसा धार्यमाणेन ह्यलक्ष्मीः प्रतिहन्यते ॥ ४८ ॥
दीपस्य पश्चिमच्छाया छाया शय्यासनस्य च।
रजकस्य च यत् क्षेत्रमलमोस्तत्र तिष्ठति ॥ ४ ॥
गजाश्वरथधान्यानां गवामपि रजः शुभम् ।
अशुभन्तु विजानीयात् खरोष्ट्रमहिषोरजः ॥ ५० ॥
गवां रजो धान्यरजः पुत्स्याङ्गगतं रजः ।
रजांस्येतानि पुण्यानि पापमभिः प्रणश्यति ॥ ५१ ॥
अजाविगहभीष्ट्राणां मार्जारमूषिकस्य च।
रजांस्येतानि पापानि सर्वतः परिवजयेत् ॥ ५२ ॥

·७मः श्रः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् स एव शूर्पवात-नखाग्राम्ब-स्नानवस्त्रच्यतोदकम् । शिवनिर्माल्य-केशाम्बु पुण्य हन्ति पुरावतम् ॥ ५३॥ वैरिणा सह सन्धाय विश्वस्तो यः स्वपत् स्वयम् ! स वृक्षाग्रे कृतस्वप्नः पवित: प्रतिवुध्यते ॥ ५४ ॥ य एव राजन् ! मृदुमन्दभाषो दूरात् परिवज्जनीयः । अनादिमुक्तस्य दिवाकरस्य मरीचयस्तोक्षणतरा भवन्ति ॥ ५५ ॥ मृदुनैव मृदुं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् । नासाध्यं मृदुना किञ्चित् तस्मात् तोक्षणात् परो मृदुः ॥ ५६ ॥ क्षमाबलमशतानां शतानां भूषणं क्षमा । क्षमावशीकतो लोकः क्षमया किं न साध्यते ॥ ५७ ॥ नात्यन्तसरले व्यं गत्वा पश्य वने तरून् । विद्यन्ते सग्लास्तव कुलाः सन्ति पदे पदे । ५८ ॥ क्षुरनानप्रयाणेषु नववस्त्रादिसङ्गमे। नक्षत्रग्रहमाङ्गल्यमुपेक्षेत विचक्षण: ।। '५८ ॥ विपटि धेर्य्यमथाभ्यदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचियंसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥ ६ ॥ गजतुरगशतैः प्रयान्तु मूर्खाः धनहीना विबुधाः प्रयान्तु पद्भ्याम् । गिरिशिखरगतापि काकपंक्तिः पुलिनगतेनं समेति राजहंसैः । ६१ ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम यहिताव्या प्रखलपुरुषा साधवो वित्तहीनाः नास्मिवर्थे वचनपटुभिनिन्दनीया खलु श्रीः । वित्तभ्रष्टो गणयति समान् कस्तणनापि मूर्खान् विद्वांसस्तु प्रकृतिसुभगाः कस्य नाभ्यहणीयाः ? ॥ ६२ ॥ नित्यं प्रमुदिता मूर्खा ज्ञानविज्ञानवर्जिताः ! पण्डिता नित्यशोकार्थी ज्ञानामुशवशौकताः ॥ ६३ ॥ अपात्रे रमते नारी गिरौ वर्षति वासवः । खलमाश्रयते लक्ष्मीः प्राज्ञः प्रायेण निईन: ॥ ६४ ॥ लक्ष्मौलक्षणहोनेऽस्ति जातिहीने सरखती। अयाने रमते नारो गिरौ वर्षति वासवः ॥ ६५ ॥ विधेः कन्यायुग्म सुगतिरपरा दुर्गतिरभूत् तयोराद्यं मोहात् कुलगुणविहीनाय स ददौ । ततः पश्चात्तापादिव तदनुजां दातुमधुना कुलीनं विहांसं वरमिह वरेण्यं वरयते ॥ ६६ ॥ षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रश्चतुष्कर्णोऽपि धार्यते। हिकर्णस्य तु मन्त्रस्य ब्रह्माऽप्यन्तं न गच्छति ॥ ६७ ॥ तया गवा किं क्रियते या न दोग्धौ न गर्भिणी। कोऽर्थः पुत्त्रेण जातेन यो न विद्वान् न धार्मिकः ? ॥६८॥ एकेनापि सुपुत्त्रण विद्यायुक्तेन साधुना। कुलमुडासते सव्वं चन्द्रेण गगनं यथा ॥ ६८ ॥ मूषिको गृहजातोऽपि हन्तव्योऽनुपकारकः । कृतप्रदानर्मार्जारो हितकत् प्रार्थ्यतेऽन्यतः ॥ ७० ॥ वीणा वंशश्चन्दनं चन्द्रभास: चन्द्राभासा यौवनस्था रमखः ।

·ज्मः चाणक्य-राजनोतिशास्त्रम् नेतद्रम्यं क्षुत्पिपासातुराणां सर्वारम्भास्तण्डुलप्रस्थमूलाः ॥ ७१ ॥ अणुः पूर्व वृहत्यश्चाद्भवत्यायेण सङ्गतिः। विपरोतमनार्येण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ७२ ॥ एकेनापि सुक्षेण पुष्पितेन सुगन्धिना। वनमाभासते सवं सुपुत्वेण कुलं यथा ॥ ७३ ॥ वरमेको गुणो पुत्लो निगुणेन शतेन किम् ? एकश्चन्द्रस्तमो हन्ति न च तारासहस्रशः । ७४ ॥ केचिम्मृगमुखा व्याघ्राः केचियाघ्रमुखा मृगाः । तत् खरूपविपर्यस्ताहिश्वासो ह्यापदां पदम् ॥ ७५ ॥ हिषन्तौ पितरौ मन्ये पुत्त्रो याभ्यां न पाठितः । न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये वको यथा ॥ ७६ ॥ लालयेत् पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताड़येत् । षोड़शे वसर प्राप्ते पुत्चे मिववदाचरेत् ॥ ७७ ॥ जायमानो हरदारान् वईमानो हरेच्छ्रियम् । स्त्रियमाणो हरेत्प्राणान् नास्ति पुचसमो रिपुः ॥ ७ ॥ पुचः स्यादिति दुःखिनः सति सुते तस्या तस्यामयैर्दुखिन स्तहस्त्राशनचिन्तयाऽप्यसुखिनस्तन्मोख्यतो दुःखिनः । जीवेदित्यपि दुःखिनो यदि मृतः प्राणान्तकं दुःखिनः पुचव्याजमुपागतो रिपुरसौ मा जायतां कस्यचित् ॥-७८ ॥ यस्य पुत्वा न विहांसो न शूरा न च धार्मिकाः । सान्धकारं कुल तस्य नष्टचन्द्रव शर्वरी ॥ ८० ॥ निशायां दीपकश्चन्द्रः प्रभाते दोपको रविः । पृथिव्यां दोपको राजा सुपुत्र: कुलदोपकः । ८१ ॥

·३२
দ্বাৰা-ৰাগলীনিয়া
एतदेवायुषः सारं निसर्गक्षणभङ्गिनः ।
खिग्धैमुग्धैर्विदग्धैश्च यदयन्त्रितमास्यते ॥ ८३
विध्यादनुजान् सर्वान् ज्येष्ठधाता यथा पिता।
पुच्चवदनुवत्तरन् कनिष्ठा अग्रजन्मनः ॥ ८३ ॥
सङ्कातः श्रेयसो मूलं स्वजनस्य विशेषतः ।
तुषमाने पृथभिन्ने तण्डुलं न प्ररोहति ॥ ८४ ॥
बहनामप्यसाराणां समवायो हि दुःसहः ।
रणैराविष्कृता रज्जुस्त या हत्यपि बध्यते ॥ ८५ ॥
अपहत्य परस्वार्थ तेन धम् करोति यः ।
स दाता नरकं याति यस्यार्थस्तस्य तत्फलम् ॥ ८६ ॥
देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मखहरणेन च ।
तानं कुलनाशाय भवेदात्मवधाय च ॥ ८७ ॥
न विष विषमित्याहुब्रह्मखं विषमुच्यते ।
विषमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मखं पुत्त्रपोचकान् ॥ ८८ ॥
ब्रह्मन्ने च सुरापे च स्तने च गुरुतल्पगे।
निष्क तिर्विद्यते राजन् कृतघ्ने नास्ति निष्क तिः ॥ ८८ ॥
मित्रद्नुहः कृतघ्नस्य स्त्रीनस्य पिशुनस्य च ।
चतुणों वयमित्येषां निष्क तिं नैव शुश्रुम ॥ १० ॥
यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोपि सहायताम् ।
अपस्थानन्तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ॥ १ ॥
ब्रमहा वृत्तिहा चैव हावेतौ तुलया तो।
ब्रह्महा मुच्यते कल्पवृत्तिहा न तु मुच्यते ॥ १२ ॥
नाप्रन्ति पितरः पिण्डं नानन्ति वृषलोपतेः ।
स्खोजितस्य च नानन्ति यस्योपहिणी राहे ॥ २३ ॥

·८मः अः]
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
५३
मरणायेव जायन्ते म्रियन्ते जन्मने पुनः ।
न परात्मोपकाराय तृणानौवेतर जनाः ॥ ४ ॥
तण्डला: स्वर्णवद यत्र बोहयो यत्र रत्नवत् ।
पक्कानं भस्मवद्यत्र तत्र शक्र । वसाम्यहम् ॥ ८५ ॥
वाजिनो यत्र तत्राहं यत्राहं तत्र वाजिनः ।
न ते यत्र न तवाहं नाहं यत्र न तत्र ते ॥ ६ ॥
चित्तायत्त धातुबद्धं शरोर
चित्ते नष्टे धातवो यान्ति नाशम् ।
तस्माञ्चित्तं सचेतो रक्षणीयं
सुस्थे चित्ते बुद्धयः सम्भवन्ति ॥ ७ ॥
आहारार्थ कर्म कुर्य्यादनिन्द्यं
कुर्यात्तञ्च प्राणसन्धारणाथम्।
प्राणा धार्या तत्त्वविज्ञानहतो
स्तत्त्वं ज्ञेयं येन भूयो न जन्म ॥ ८८ ॥
इति चाणक्य-राजनीतिशास्त्रे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
अष्टमोऽध्यायः
धर्मः प्रव्रजितस्तपः प्रचलितं सत्यञ्च दूरङ्गतं
पृथ्वी मन्दफला जनाः कपटिनो रौद्रे स्थिता ब्राह्मणाः ।
राजा दण्ड करो विचाररहितः पुत्चाः पितुईषिणो
भार्या भविरोधिनी कलियुगे धन्या नरा ये मृताः ॥ १ ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
[८मः अ
देशस्तस्करदूषितो गतणो राजा दया दुर्जने-
वायासः स्वजनेषु दुर्नयरतो लोको भयञ्चाध्वनि।
मित्रं छिद्ररतं गुणेष्वगुणता करे धनं बान्धवाः
निःस्नेहा वत वञ्चनापि तनये स्वास्थ्य शरोरे कुतः ॥ २ ॥
बुद्धिः पोरुषमार्जवं गुणरतिविद्या कुलं सेवनं
कालेऽस्मिन् विकलत्वमेव सकल ह्येतत् पुरः स्वामिनाम् ।
यो दोषः कुरुते परस्य मुखरं धौरस्य यो रोधको
यः पापद्रविणस्य वर्बनकरस्तेषां भवेत् सः प्रियः ॥ ३ ॥
प्रतिकान्तः कालः सुचरितशतामोदसुभगो
गता: शला धमा नवनलिनसूत्रांशुतनुताम् ।
परिम्नानः प्रायो बुधजनकथासारनिपुणो
निरानन्दं जातं जगदिदमतीतोत्सवमिव ॥ ४ ॥
धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभङ्ग' कुलक्षयम् ।
परचित्तरतां नारों पुत्वञ्च व्यसने स्थितम् ॥ ५ ॥
परान्वं परवस्त्रच्च परशय्यां परस्त्रियम्।
परवादं परद्रव्यं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ६ ॥
खण्डं खण्डच्च पाण्डित्वं क्रयक्रोतञ्च मेथनम् ।
भोजनञ्च परायत्तं तिस्रः पुंसां विडम्बना: ॥ ७ ॥
आसनाच्छयनाचैव संजल्पात् सहभोजनात् ।
पुंसां संक्रमते पापं घटाहटमिवोदकम् ॥ ८ ॥
अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा ।
असम्भोगश्च नारीनां वस्त्रस्याक्षालनं जरा ।।
दुज्जना: कलिमिच्छन्ति मन्धिमिच्छन्ति साधवः ।
उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् ॥ १० ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् मानो हि मूलमर्थस्य माने म्लाने धनेन किम् । महतो मानहीनस्य जीवनान्मरणं वरम् ॥ ११ ॥ अतिदानाइलिबद्धो ह्यतिमानात् सुयोधनः । अति कामाद्दशग्रीवो यति सर्वत्र गहितः ॥ १२ ॥ नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने। विक्रमार्जितसत्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ १३ ॥ वणिक प्रमादौ भृतकश्च मानी भिक्षुविलासो विधनश्च कामी। वेश्यागना चाप्रियवादिनी च प्रजापतेर्दुश्चरितानि पञ्च ॥ १४ ॥ दाता दरिद्रः सधनश्च लोभी सेव्यः कदर्यस्तनयोऽविधेयः । परोपकाराभिरतस्य मृत्युः प्रजापतर्दुश्चरितानि पञ्च ॥ १५ ॥ कान्तावियोगः स्वजनापमान: कन्या विशीला स्वजनस्य सेवा। दरिद्रभावात् प्रविमुक्तमित्रं विनाग्निना पञ्च टहन्ति तीव्रम् ॥ १६ ॥ वश्याः सुता वित्तकरो च विद्या धा कथा सज्जनसङ्गतिश्च । इष्टा च भार्या वशवत्तिनो च दुःखस्य मूलोहरणाणि पञ्च ॥ १७ ॥ कुरङ्गमातङ्गपतङ्गभृङ्ग मोना हताः पञ्चभिरेव पञ्च ।

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [८मः श्रः एक: प्रमादी स कथं न वध्यो यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च ॥ १८ ॥ विमान्नं दुश्चरितानुकोनं कथाभिधातो वचनेषु विस्मयः । अदृष्टदानं कतपूर्वनाशनं विरतभावस्य नरस्य लक्षणम् ॥ १८ ॥ स्निग्धं पश्यति सुम्मितं कथयति स्नेहात् करेण सृशन् भोक्तुं नेच्छसि पावतो विवृणुते कत्र्तव्यमन्तर्गतम् । दोषान् संवृणुते गुणान् कथयते नो याचिते खिद्यते शंसामव परोक्षमाचरति यत् स्नेहस्य तल्लक्षणम् ॥ २० ॥ अधीरः कर्कशस्तब्धः कुचेल: स्वयमागतः । एते पञ्च न पूज्यन्ते बृहस्पतिसमा अपि ॥ २१ ॥ पर्वतारोहणे तोये गोकुले श्वानविग्रह। पतितस्य समुत्थाने यष्टेः पञ्च गुणा: स्मृताः ॥ २२ ॥ अधच्छाया खलप्रीतिवैश्यारागो विभूतयः । महोभुजां प्रसादश्च पञ्चैते चञ्चलाः स्मृताः॥ २३ ॥ अजायुद्ध हिजथाई प्रभाते मेघडम्बरम् । दम्पत्योः कलहश्चैव क्षणमक भविष्यति ॥ २४ ॥ अस्थिरं जोवितं लोके यौवनं धनमस्थिरम् । अस्थिरं पुत्वदारादि धर्मः कीर्तिर्यशः स्थिरम् ॥ २५ ॥ दानमादृतं वाक्यात् कौर्तिधौ च चेतसः । देहात् परोपकारञ्च संसारात् सारमुहरेत् ॥ २६ ॥ भूतजीवितमत्यल्पं रात्रिस्तस्याईहारिणी। व्याधिशोकजरायासेरईन्तदपि निष्फलम् ॥ २७ ॥ पायुवर्षशतं नृणां परिमितं रावया तदई हृतं तस्याईस्य च किञ्चिदेव जरया वान्येन किञ्चिद इतम् ।

·८मःमः]
चाणका-राजनीतिशास्त्रम्
५७
किञ्चिद्याधिवियोगदुःखमरणे पालसेवादिभि-
नष्टं शिष्टमतस्तरङ्गतरलैः पुंसां सुखं कक्षणे ? ॥ २ ॥
अहितहितविचारशून्यबुद्धेः
श्रुतिसमयबहुभिबहिष्कृतस्य ।
उदरभरणमावे केवलेच्छो-
मैनुजपशोच पशोच को विशेषः ? ॥ २८ ॥
आहारनिद्राभयमेथनञ्च
सामान्यमेतत् पशुभिनराणाम् ।
एको विवेकस्त्वधिको मनुष्ये
तेनैव होनः पशुभिः समः स्यात् ॥ १० ॥
गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतोऽपि वा ।
यन्त्र भूतहितार्थाय तत्पशोरिव चेष्टितम् ॥ ३१ ॥
नोपकाराय सुहृदां नापकाराय वेरिणाम् ।
जननीगभभाराय मूढ़ानां जन्म केवलम् ॥ ३२ ॥
पूर्व येन कृतं सुतीथमरणं विप्रा न सन्तर्पिता
हव्यं नैव हुतं हुताशनमुखे नाराधित: शङ्करः ।
दत्तं नैव हिरण्यमन्नवसनं गावस्तिला मेदिनी
ते तिष्ठन्ति कुचेलभक्तविधिना नित्यं नरा दुखिताः ॥ ३३ ॥
नोपात्तं द्रविणं कुलं न गणितं मित्रं न चोपार्जित
शास्त्रं नाधिगतं तपो न चरितं न क्रोडितं वाजिभिः ।
कान्ताकोमलपल्लवाधररसं पोत न चन्द्रोदये
तारुण्यङ्गतमेव निष्फलतया शून्यालये दोपवत् ॥ ३४ ॥
स जातो येन जातेन याति वशः समुन्नतिम् ।
परिवर्तिनि संसारे परैर्जातैर्मृतेश्च किम् ॥ २५ ॥

·५८ चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [८म: अः दाने तपसि शौर्ये वा यस्य न प्रथितं यशः । विद्यायामर्थलाभे च मातुरुच्चार एव सः ॥ ३६ ॥ यस्य त्रिवर्गशून्यानि दिनानि यान्ति टेहिनः । स लोइकारभस्त्रेव खसन्नपि न जीवति ॥ ७ ॥ यज्जीवितं क्षणमपि प्रथितं मनुष् विज्ञानविक्रमयशोऽभिरम्यमानम् । तनाम जीवितमिह प्रवदन्ति सन्त: काकोऽपि जीवति चिराय बलिञ्च भुतो ॥ ३८ ॥ धनं धर्माच विद्या च रूपं शीलं कुलं तथा । सुखमायुर्यशश्चैव नव गोप्यानि यत्नतः ॥ ३८ ॥ असत्यस्य वणिग् मूलं शाखा तस्य पराङ्गना । कामस्तत्पत्रपुष्पाणि फलानि द्यूतकारकः ॥ ४० ॥ यथा यथा हि पुरुषः कल्याण कुरुते मतिम् । तथा तथास्य सार्थाः सिद्यन्ति नात्र संशयः ॥ ४१ ॥ मङ्गलाच्छ्रोः प्रभवति प्रागल्भयात् प्रकटीभवेत् । तद्रक्षा कुरुते मूलं संयमात् स्थैर्यमथुते ॥ ४२ ॥ तावद्भयादिभतव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतन्तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ ४३ ॥ आयत्या गुणदोषज्ञस्तदाप्तौ क्षिप्रनिश्चयः । अतोते कार्यशेषज्ञः शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥ ४४ ॥ नोपेक्षितव्यो विदभिः सन्। वहिरल्योऽपि संवृद्धो भस्मसात् कुरुते वनम् ॥ ४५ ॥ ऋणशेषोऽग्निशेषश्च शवशेषस्तथैव च । पुन: पुनः प्रवईन्ते तस्मानिःशेषमाचरेत् ॥ ४६ ॥ शत्रुरल्पबलोऽपि ·८मः श्रः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् ५२ अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारापहारौ च षडेते आततायिनः ॥ ४७ ॥ आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् । जिघांसन्तं जिघांसोयान तन ब्रह्महा भवेत् ॥ ४८ ॥ नाततायिवधे दोषो हन्तुभवति कश्चनः । कृतं प्रतिकतं कुर्याद्धिसितं प्रतिहिंसितम् ॥ ४८ ॥ परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्ष प्रियवादिनम् । वर्जयेत् कुटिलं बन्धुं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥ ५० ॥ तद्भोजनं यद् दिजभुतशेष म बुद्धिमान् यो न करोति पापम् । स वै सुहृद यो न वदेत् परोक्षं दम्भं विना यत् कुरुते स धर्मः ॥ ३१ ॥ लिष्टं वृथा यत् तपसा न तोर्थे दत्तं वृथा यत् क्षुधिते न पात्रे। भुक्तं वृथा नो रुचिरं न पथ्यं मृत्युवथा यब रणे न तीर्थे । ५२ ॥ पृष्ठतोऽक निषेवेत जठरेण हुताशनम् । स्वामिनं सबभावन परलोकममायया ॥ ५३॥ ससा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मो मनो यत्र न सत्यमस्ति सत्यं न तद् यच्छलदोषयुक्ताम् ॥ ५४ । तन्मङ्गलं यत्र मनः प्रसन्न तज्जीवनं यत्र परोपकारः ।

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
[८मःमः
तदर्जितं यतिजभुक्ताशेषं
तार्जितं यत्समरे नियुक्तम् ॥ ५५ ॥
तज्ज्ञानं यदगवितं स पुरुषो यः खिद्यते नेन्द्रिय
स्तहान यदकत्यनं स विभवो यः साधुसाधारण: ।
साथीर्या न मदं करोति स सुखी यो नोह्यते कृष्णया
तन्मित्रं यदयन्विते स उदयो लोकोपकाराय यत् ॥ ५६ ॥
यन्न नियन्त्रणसुखं यत्र विश्वासभाजनम् ।
यव निर्व्याजसस्नेह रिपुत्वं तत्र सौहृदम् ॥ ५७ ॥
आचारो ग्रामवासान्तो ग्टहान्ता प्रभुता स्त्रियः ।
नृपश्रीब्रह्मशापान्ता फलान्तं ब्रह्मवर्चसम् ॥ ५८ ॥
सर्वेक्षयान्ता उदयाः पतनान्ता: समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तञ्च जीवितम् ॥ ५८ ॥
यज्ञो नश्यत्यसत्येन तपः क्रोधेन नश्यति ।
आयुविप्रावमानेन दानञ्च परिकीर्तनात् ॥ ६ ॥
गतश्रीगणकान् दृष्टि गतायुश्च
चिकित्सकान् ।
गतायुश्च गतश्रीश्च ब्राह्मणान् द्वेष्टि भारत ।। ६१ ॥
यदीच्छेत् पुनरागन्तुं नातिदूरमनुव्रजेत् ।
उदकान्ताविवर्तेत स्निग्धच्छायाच्च पादपात् ॥ ६२ ॥
अनायका विनश्यन्ति नश्यन्ति बहुनायकाः ।
स्त्रीनायका विनश्यन्ति नश्यन्ति शिशुनायकाः ॥ ६३ ॥
अर्थातुराणां न सुहृन बन्धुः
कामातुराणां न भयं न लज्जा।
विद्यातुराणां न सुखं न निद्रा
क्षुधातुराणां न वपुर्न तेजः ॥ ६४ ॥

·दमः श्र चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् कुतो निद्रा दरिद्रस्य परप्रेष्यकरस्य च । परनारीप्रसक्तस्य परद्रव्यहरस्य च ॥६५॥ मुखं स्वपिति निश्चिन्तः प्रसारितपदहयः ! मानभङ्गकरी कन्या कुले यस्य न जायत ॥ ६६ ॥ स्थिरः सुहृद् भृत्यचयोऽनुकूलः स्वामी गुणज्ञः सुखितश्च देशः । पत्नी सती यस्य कुले न कन्या प्रसार्य पादौ स सुखेन शेते ॥ ६७ ॥ स्थानभ्रष्टा न पूज्यन्ते दन्ताः केशा नखा नराः । स्थानस्थिताश्च शोभन्ते पवित्रत्वं भजन्ति ते ॥ ६८ ॥ कण्टकस्य विमार्गस्य दन्तस्य गणितस्य च । अमान्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं सुखम् ॥ ६॥ शीतलं चन्दनं लोके चन्दनादपि चन्द्रमाः। चन्द्रचन्दनयोर्मध्ये शीतलः साधुसङ्गमः ॥ ७० प्राप्ताः श्रिय, सकलकामजुषस्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । सन्तर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्यं स्थितिस्तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ? ॥ ७१ ॥ सर्वाः सम्पत्तयस्तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्गूढ़पादस्य ननु चम्माहतेव भूः ॥ ७२ ॥ सुवर्णपुष्पां पृथिवी चिन्वन्ति पुरुषाः श्रिया। शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥ ७३ ॥ नाच्छादयति कौपीनं न दंशमशकापहम् । शन: पुच्छमिवान) पाण्डित्वं धर्मवर्जितम् ॥ ७४ ।

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
[८मः अः
आचारः कुलमाख्याति देशमाख्याति भाषितम् ।
सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ॥ ७५ ॥
वृथा अतिः समुद्रस्य वृथा हप्तस्य भोजनम् ।
वृथा दानमपात्रेषु नीचस्योपक्वतिवृथा ॥ ७६ ॥
दूरस्थोऽपि समोपस्थो यो वै मनसि वर्त्तते ।
हृदये यो न वर्तेत समीपस्थोऽपि दूरतः ॥ ७७ ॥
गिरी कलापी गगने पयोदो
लक्षान्तरे भानुर्जले च पद्मम् ।
इन्दुईिलक्षे कुमुदस्य बन्धु-
र्यो यस्य हृद्यो नहि तस्य दूरम् ॥ ७८ ॥
न च भवति वियोगो दुःखविच्छेदहेतो
जंगति गुणनिधीनां सज्जनानां कदाचित् ।
धनपटलनिरुद्दो दूरसंस्थोपि चन्द्रः
किमु कुमुदवनानां प्रेमभङ्गं करोति ॥ ७८ ॥
सर्वेषामेव रत्नानां स्त्रीरत्न रत्नमुत्तमम् ।
तदर्थ रत्ननिचयं तस्मिन् त्यक्ते धनेन किम् ? ॥ ८० ॥
जयो धरित्रमाः परमेव सारं
परं गृहं सद्मनि देवदेशः ।
तत्रापि शय्या शयने वरा स्त्री.
रत्नोज्ज्वला राजसुखस्य मारम् ॥ ८१ ॥
आकारं विनिग्रहतां रिपुबलं जेतुं समुत्तिष्ठतां
तन्वं चिन्तयतां कृताकतशतव्यापारशाखाकुलम् ।
मन्त्रिप्रोक्तनिषेधिनां क्षितिभुजामाशङ्कता सर्वतो
दुःखाम्भोनिधिवर्तिनां मुखलवं कान्तासमालिङ्गनम् ॥ ८२ ॥

·टमः अ.]
चाणक्य-राजनौतिशास्त्रम्
AR
श्रुतं दृष्टं स्पृष्टं स्मृतमपि हृदाबादजनक
न रत्नं स्त्रीभ्योऽन्यत् क्वचिदपि कृतं लोकपतिना।
तदर्थ धम्माौँ सुतविषयसौख्यानि च ततः
गृह लक्ष्मयो मान्याः सततमबलाः सन्ति विभवैः ॥ ३ ॥
धिक् तस्य मूढ़मनसः कुकवेः कवित्व
यः स्त्रीमुखञ्च शशिनञ्च समीकरोति ।
भूभङ्गविनमकटाक्षनिरीक्षणानि
क्षेपप्रसादहसितानि कुतः शशाङ्के ॥ ८४ ॥
असारे खलु संसारे सारं सारङ्गलोचना ।
तदर्थं धनमिच्छन्ति तत् त्यागेन धनेन किम् ? ॥ ८५ ॥
नूनं हि ते कविवरा विपरीतबोधा
ये नित्यमाहुरबला इति कामिनीनाम् ।
याभिर्विलोलतरतारकदृष्टिपातैः
शक्रादयोऽपि विजिता ह्यबला: कथं ताः ॥ ८६ ॥
शीतांशौ यदि सौरभं यदि भवेदिन्दोवरे रक्तिमा
माधुयं यदि विद्रुमे तरलता कन्दपचाप यदि ।
रम्भायां यदि विप्रतोपवलनं लब्धोपमानं तदा
तहतं तदिहेक्षण तदधरस्तभ्रूस्तदूरुद्दयम् ॥ ८७ ॥
अबलेति परीवादो वृथा हि हरिणोदृशाम्।
यासां नेत्रनिपातन नटवट् पूर्ण्यते जगत् ॥ ८८ ॥
लावण्यद्रविणव्ययो न गणित क्लेशो महान् स्खौलतः
स्वच्छन्दस्य सुखं जनस्य वसतश्चिन्तानलोहोपित.।
एषासि स्वयमेव तुल्यरमणाभावाद वराको हता
कोऽर्थचेतसि वेधसा विनिहतस्तन्ववास्तनुं तन्वता ॥ ८८ ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [८मः : नामृतं न विषं कश्चिदेकेन तु नितम्बिनी। सैवामृतानुरक्ता स्त्रो विरता विषवल्लरो ॥२०॥ गन्तव्य यदि नाम निश्चितमहो गन्तासि केयं त्वरा वित्राण्येव पदानि तिष्ठतु भवान् पश्यामि यावन्मुखम् । संसारे झटिकाप्रवाहविगलद्धारासमे जीवित को जानाति पुनस्त्वया सह मम स्यादा न वा सङ्गमः ॥ ८१ ॥ अस्माकं वदरौ वक्त युष्माकं वदरी रहे। वादरायणसम्बन्धाद् यूयं यूयं वयं वयम् ॥ २२ ॥ एक एव परो मानो वने वसति चातकः । पिपासितो म्रियते वा याचते वा पुरन्दरम् ॥ २३ ॥ अवश्यायकणैः प्राणान् सन्धारयति भिस्तिरः । याजाभङ्गभयानोतो न दैवमपि याचते ॥४॥ बन्ध्याष्टमे स्त्री त्याज्या तु नवमे तु मृतप्रजा। एकादश स्त्रो जननी सद्यस्त्वप्रियवादिनो ॥ ८ ॥ अनर्थित्वान्मनुष्याणां भयात् परिजनस्य च । मादायाममयादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥ २६ ॥ स्त्रीत्वं क्षौरवमेकान्तः पुंसो लाभोऽनियन्त्रणा । यत्न पञ्चाम्नयस्तत्र वातशूल टणस्य च ॥ ७ ॥ अखं श्रान्तं गजं मत्तं वृषभ का प्रमोहितम् । शूद्रमक्षरसंयुक्तं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १८ ॥ प्रत्यक्षे गुरवस्तुल्याः परोक्षे मित्रबान्धवाः । भृत्याः कर्मणि संप्राप्ते पुत्रा ह्येवामृतग्रवाः ॥ ४ ॥ विदग्धवनितापाङ्गदर्शनादेव यत् सुखम् । , न तत्प्राक्तनारोनां गाढ़ालिङ्गनचुम्बनैः । १०० ।

·८मः श्रः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् समस्तै यकगुणैर्भषितः सखि मे पतिः । स एव यदि जारः स्यात् सफलं जोवितं भवेत् ॥ १०१ ॥ आकारण शशी गिरा परभृतः पारावतश्चम्बने हसश्चंक्रमणे गुणे सुरगुरू रत्या प्रमत्तो गजः । इत्थ भर्तरि मे समस्तयुवतिलाध्यैगुणैः सेविते क्षुम नास्ति विवाहितः पतिरसौ स्यान्नकदोषो यदि ॥ १०२ ॥ जातेति चिन्तां महतों प्रसूते देयाऽत्र नो वेति विचारदुःखम् । दत्ता सुखं तिष्ठति वा न वेति कन्यापिटत्वं ह्यतिकष्टमेव ॥ १०३ ॥ जवो यौवनमखानां फलं वृक्षस्य यौवनम् स्त्रियाः स्तनौ यौवनं स्यादन पुंसां हि यौवनम् ॥ १०४ ॥ किं कोकिलस्य रणितेन गते वसन्ते किं कातरस्य बहुशास्त्रसुशिक्षितेन । किंगजितेन सुभटस्य परामुखस्य किं जोवितेन रिपुणाङ्गलिदर्शितेन । १५ ॥ कण्ठगद्दता खेदो मुखे वैवण्यवेपथू । नियमाणस्य चिहानि यानि तान्येव याचतः ॥ १०६ ॥ कुलस्य कोटखातस्य दावनिष्कुषितत्वचः । तरोरप्यूषरस्थस्य वर जन्म न चार्थिनः ॥ १०७ ॥ तावत्तपस्वी तेजस्वी शूरः प्राज्ञः कुलोबतः । पुमानित्युच्यते तावद् यावदों न कस्यचित् ॥ १०८ ॥ जगतां पतिरर्थित्वाद् विष्णुमनताङ्गतः । कोऽन्योऽधिकतरस्तस्माद योऽर्थी याति न लाघवम् ॥ १०८ ॥ ट

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
[८मः अः
कार
लज्जावतः कुलीनस्य वित्तं याचितुमिच्छतः ।
कण्ठे पारावतस्येव वाकरोति गतागतम् ॥ ११ ॥
भास्करोऽपि यदि ब्रूयाबेहोति कृपणं वचः ।
दीप्तो रश्मिसहस्रेण सोऽपि शीतलतां व्रजेत् ॥ १११ ॥
सन्तोषैश्वर्यमुखिनां दूर दुर्गतिभूमयः ।
भोगाशापाशबहानामपमानः पदे पदे ॥ ११२ ॥
सन्तः सन्तोष शृङ्गस्थास्तष्णाकल्लोलिनोजले ।
उन्मग्नाञ्च निमग्नाञ्च पश्यन्ति जनसन्ततिम् । ११३ ॥
कुलं शोलञ्च सत्यञ्च प्रजा तेजो तिबलम् ।
गौरवं प्रत्ययः न हो दारिद्रोण विनश्यति ॥ ११ ॥
कुटुम्बचिन्ताकुलितस्य पुंसः
कुलञ्च शोलञ्च गुणाश्च सर्वे।
अपक्ककुम्भे निहिता इवापः
प्रयान्ति तेनैव समं विनाशम् ॥ ११५ ॥
उत्तिष्ठ क्षणमेकमुहह सखे । दारिद्राभारं गुरुं
श्रान्तस्तावदहं चिरान्मरण सेवे त्वदीयं मुखम् ।
इत्युक्तो धनवर्जितन विदुषा सुप्तः श्मशाने शवो
दारिद्रयान्मरणं वरं सुखमिति ज्ञात्वा स तूष्णीं स्थितः ॥ ११६ ॥
माता चैका पिता चैको मम तस्य च पक्षिणः ।
अह मुनिभिरानौत: स चानौतो गवाशनः ॥ ११७ ॥
गवाशिवाक्यानि स वति नित्य-
महं मुनीनां वचनानि वच्मि ।
प्रत्यक्षमेतद् भवतैव दृष्ट
संसगजा दोषगुणा भवन्ति ॥ ११८ ॥

·दमः अ.] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् - खङ्गस्य गुणहीनस्य तेक्षणं सुपुरुषं वपुः । युक्त न तु गुणाब्यस्य धनुषः प्राणिहिसनम् ॥ ११८ ॥ गुणवानेव नमते पुरुष. कामुक यथा । स एव स्तब्धतामेति निर्गुण: कार्मुद यथा ॥ १२० । स एव गुणवान् धन्यो ह्यधन्यः कालपर्यये । स एव पुरुषो दाता पुनर्भवति याचकः ॥ १२१ ॥ यस्योपायसहस्रेण वधमिच्छामि राघव । तस्यैव श्रेय इच्छामि कार्याणां चञ्चला गतिः ॥ १२२ ॥ गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते पिलवंशो निरर्थकः : वासुदेवं नमस्यन्ति वसुदेवं न केचन ॥ १२३ ॥ भ्रष्टं जन्मभुवस्ततोऽम्बधिपयःपूरेण दूरीकृत लग्नं तौरवने वनेचरशतैरा ततः खण्डितम् । विक्रोतं तुलितं ततः खरशिलादृष्टं जनेश्चन्दनं वन्दन्ते करटे विपत्स्वपि गुणैः को नाम नो पूज्यते । १२४॥ गुणाः खलु गुणा एव न गुणा धनहतवः । अर्थसञ्चयकर्तृणि भाग्यानि पृथगेव हि ॥ ११५ ॥ गुणाः खलु गुणा एव न गुणा धनहेतवः । सगुणो निष्फलं चापः निर्गुणः सफलः शरः ॥ १.२६ ॥ गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः । सुस्वादुतोयप्रभवा हि नद्यः समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः ॥ १२७॥ गुणैन किञ्चिद् विदुषां प्रयोजन खलोऽर्थभागौ सुगुणश्च निईनः ।

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
[दमः अः
यथा हि काको लभते पहाइलिं
तथा न हंसो न शुको न चातकः ॥ १२८ ॥
सन्तोऽपि न प्रकाशन्ते दरिद्रस्याखिला गुणाः ।
भाखानिव पदार्थानां श्रीगुणानां प्रकाशिनी ॥ १२८ ॥
मणिः शाणेऽनौचैः समरविजयी होति निहितः
मदक्षीणो नागः शरदि सरिदासानुसुलिना।
कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदुता बालललना
न निम्नाः शोभन्ते व्ययितविभवाचार्थिषु नराः॥ १३० ॥
चन्द्रो भाति मुनिर्मलेऽथ गगने ताराविचित्रेऽम्बरे
हारो भाति च कामिनीकुचतटे पौनोबते यौवने ।
हंसो भाति सरोवर स नलिने वैदुर्यवर्णोदके
राजा भाति सुमन्त्रिभिः परिवृतः श्रीधाम्नि सिंहासने ॥१३१॥
खच्छं सज्जनचित्तवलघुतरं दौनातिवच्छीतलं
पुच्चालिङ्गनवत्तथैव मधुरं तहालसम्भाषवत् ।
जोवस्यापि हि जीवितं द्रविणवद्दःखापहं लुप्तवत्
सद्यः प्राणहर हरिस्मरणवत् पानीयमानीयताम् ॥ १३२ ॥
व्यायामिकोऽस्मि चतुरोऽस्मि विचक्षणोऽस्मि
विद्याधरोऽस्मि पटरस्मि न चास्मि भीरुः ।
कायं करोमि सततं न च सिद्धिरस्ति
दैवं न संवहति कोऽत्र ममापराधः ॥ १३३ ॥
जानामि धर्म न च मे प्रवृत्ति-
जर्जानाम्यधम्मं न च मे निवृत्तिः।
केनापि देवेन हृदि स्थितेन
यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि ॥१३४॥

·दमःमः।
चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम्
साधयति यत् प्रयोजनमज्ञो-
ऽपि तदस्य काकतालीयम्।
अविदबपि किमप्यक्षर-
मुल्लिखति घूर्णोऽपि काष्ठेषु ॥ १३५ ॥
कः कण्टकानां प्रकरोति तेक्षणं
विचित्रभावं मृगपक्षिणाञ्च ।
माधुर्यमिक्षौ कटुता च निम्बे
स्वभावतः सर्वमिदं हि सिद्धम् ॥ १३६ ॥
अर्थस्य मूलं विक्कतिनयच
धर्मास्य कारुण्यमकैतवञ्च।
कामस्य वित्तश्च वपुर्वयश्च
मोक्षस्य सर्वार्थनिवृत्तिरेव ॥ १३७ ॥
विद्वानेव हि जानाति विद्वज्जनपरिश्रयम् ।
नहि बन्ध्या विजानानि गुरु प्रसववेदनाम् ॥ १३८ ॥
कविरेव कवेत्ति कविकम्मणि कौशलम् ।
शेषाहिरेव जानाति भुवो भारस्य निश्चयम् ॥ १३८ ॥
देश हि यत्र करभः कलभश्च तुल्यौ
यत्रापि नास्ति हयरासभयोविचारः ।
काचोपलस्य च मणेश्च न यत्र मेदः
को नाम तत्र गुणिनामधिवासरागः ॥ १४ ॥
मुणा यत्र न पूज्यन्ते गुणिनां तत्र का कथा ?
सम्बचपणकग्रामे रजकः किं करिष्यति ? । १४१ ॥
मिरचलति कल्पान्त मर्यादा सागरस्त्यजेत् ।
प्रतिपनसहाः सत्त्वा न चलन्ति कदाचन ॥ १४२ ॥

·चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् [मः अः हंसो न भाति बलिभोजनवृन्दमध्ये गोमायुमण्डलगतो न विभाति सिंहः । जात्या न भाति तुरगः खरयूथमध्ये विहान भाति पुरुषेषु निरक्षरषु ॥ १४३ ॥ विध्यः पुरा रविरथावधिवृद्धमूर्दा निम्नत्वमाप वचनात् किल कुम्भयोनेः । नाद्यापि लङ्घयति सत्यमतिः प्रतिज्ञा- मङ्गोकतं सुक्नतिन परिपालयन्ति ॥ १४४ ॥ अद्यापि नोज्नति हरः किल कालकूट पषो विभक्ति धरणीं खलु मस्तकेषु । अम्भोनिधिर्वहति दुवंहवाड़वाग्नि- मङ्गोकतं सुकतिन: पलिपालयन्ति ॥ १४५ ॥ उत्पलस्य च पद्मस्य मत्स्यस्य कुसुमस्य। एकजातिप्रसूतानां रूपं गन्धः पृथक् पृथक् ॥ १४६ ॥ मृगा मृगैः सख्यमनुव्रान्त गाभिश्च गावस्तुरगास्तुरङ्गैः। मूखैश्च मूर्खाः कवयः कवीन्द्रैः समानशीलाश्च समानशीलैः ॥ १४७ ॥ अम्भोधिः स्थलता स्थल जलधितां धूलिलवः शैलतां मेरुत्कणता ढणं कुलिशतां वनं टणप्रायताम् । वह्निः शीतलतां हिमं दहनतामायाति यस्येच्छया हेलादुललिताड्तव्यसनिने देवाय तस्मै नमः ॥ १४८॥ भग्नाशस्य करण्ड पिण्डिततनो नेन्द्रियस्य क्षुधा कत्वाखुर्विवर स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः ।

·८मः श्रः] चाणक्य-राजनीतिशास्त्रम् ७१ हप्तस्तत्पिशिवेन सत्वरमसी नेनैव यातो यथा सुस्थस्तिष्ठति दैवमेव हि नृणां हवौ क्षये चोद्यताम् ॥ १५८ । खल्वीटो दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्तापित मस्तके वाछन् देशमनातपं द्रुततरं विल्वस्य मूलङ्गतः । तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भङ्ग समस्तं शिरः प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रापदां भाजनम् ॥ १५ ॥ सिंहिकासुतसन्त्रस्तः शश: शोतांशुमाश्रितः । जग्रसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः ॥ १५१ ॥ पिता विवेकः सुमतिर्जनित्रो खसाप्यहिंसा दयिता दयेव । धर्मः सहाय: करुणा कुमारी सूनुस्तथा दीनजनोपकारः ॥ १५२ ॥ धेय्यं यस्य पिता क्षमा च जननो शान्तिः सदा गहिनी सत्यं सूनुरय दया च भगिनो भ्राता मनःसंयमः । शय्या भूमितलं दिशोऽपि वसनं नानामृतं भोजनं यस्यास्तोह कुटुम्बिनो वद सखे । कस्माद्भयं योमिनः ॥१५३॥ स्थानं प्रधानं न बलं प्रधानं स्थानस्थितः कापुरुषोऽपि सिंहः । जानामि रे पन्नग ! ते प्रभावं कण्ठस्थितो गज्जसि शङ्करस्य ॥१५४॥ शिरसा धार्यमाणोऽपि सोमः सौम्येन शम्भुना तथापि कशतां धत्ते कष्टं खलु पराश्रयः ॥ १५५ ॥ आपढ़तं हससि किं द्रविणान्धमूढ़ ! लक्ष्मीः स्थिरा न भवतीति किमत्र चित्रम्। एतान पश्यसि घटाद् जलयन्त्रमध्ये रिता भवन्ति भरिता भरिताच रिताः॥ १५६ ॥ ।