·BRAVAK 19 THE KASHMIR SERIES OF TEXTS AND STUDIES Published under the authority of the Government of His Highness Major General Sir Pratap Singh, G.C.S.I, G.C.I.E., Maharaja Sahib Bahadur of Jammu & Kashmir State, EDITED BY JAGADISHA CHANDRA CHATTERJI, B.A. (Cantab.) VIDYAVÁRIDHI, WITH The co-operation of the Payar TA ОР The Research Departy at OF THE KASHMIR STATE Vols. IV & V, काश्मीरग्रन्थावली श्रीमत्-कश्मीरमहाराजादेशेन सम्पादिता। चतुर्थ-पञ्चमखण्डे JAMMU SALūs BHĀ DEPARTMENT O. 3รงนี้ AMIR 3H SRINAGAR, KASHMIR. 1916 1-12 Price. Paper Cover, Re In Cloth, Rs. 3-8.

·PREFACE. In the preface to the Shiva Sûtra Vimarshini (Vol. I of the series) it was promised that a comparison would be made, in the Introduction to the Shiva Sutra Värttika, between the interpretation of the Shiya Satras, as given by Bhfiskara and published in this rolume and that given by Kshemarija in his Vimarskini. But, owing to shortness in the stock of the same kind and quality of paper as has been used in the printing of the text of the Vârttika and it being thought inadvisable to use paper of a different sort in one and the same volume of a book, the publication of this promised Introduction is held back for the present. But as the Text of the Vârttika alone, without the Introduction, would make but a small volume, it has been thought expedient to publish along with it the text of the Spanda Kârikas, with the Vpitti of Kallata, which has been printed on the same paper as used in printing the Varttika. The text of the Shiva-Sätra-Vpitti, which is obviously only an extract from the Vimarshini of Kshema Raja, publiebed in the first volume of the series, is also given in this rolnmo as an appendix to the text of the Varttika, for the convenience of readers who may like to make a comparative study of the two difierent interpretations of the Sbira Sátras, one given by Kşliema Raja and the other 4 we hare it in the Vårttike, For an account of the Spanda Karikas the reader is referred to Radimir Shairaisr, li.e., Volume II of the series) constituting a federal introduction to the whole synten.

·11 In editing the Shiva Sätra Varttika the following manuscripts were used -Belonging to Pandit Sahaj Bhatta -Belonging to M N Pandit Makunda Râm Sbâstrı, Head Pandit of the Department 11---Belonging to Pandit Maheshvara RÂja naha of this Department All these were very imperfect manuscripts 9-A very old manuscript on birch bark obtained by BBM Pandit Mukanda Ram Shastri from Shopiyan The edition of the Spanda Kârıka Vritti was prepared from the following manuscripts -Obtained by Pandit Hara Bhatta Shastrı of the Department, wade the principal basis of the edition -In Devanagari Characters, belonging to BI I Pandit Mukunda Ram Shastri 17-Obtained by H. V Pandit I R Shastri Belonging to Pandit Rama Chandra Rajdan brought by Pandit Govardhan of the Department ServdAR (KASHMIR) October 16th, 1913 JAGADISHA CHANDRA CHATTERJI

·THE
SHIVA SŪTRA VĀRTTIKA
BY
BHĀSKARA.
ग
ET
शिवसूत्रवार्त्तिकम् ।
JAMU &
DEPARTAMENTE
RESE
3HI
श्रीनगर
(मीर)
संयत् १९७०

·IYA
VIDYA
RBA
...bih
S.
ओं तत्सत
R:
शिवसूत्रवार्तिक-सूत्रपाठः।
१ मे प्रकाशे
१ चैतन्यमात्मा
२ ज्ञानं चन्धः
३ योनिवर्गः कलाशरीरम
४ ज्ञानाधिष्ठानं मातृका
५ उद्यमो भैरवः
६ शक्तिचकसंधाने विश्वसंहारः
७ जाग्रत्स्वप्नसुपुप्तभेदे तुर्याभोगसंवित्
८ज्ञानं जाग्रत
स्वप्नो विकल्पाः
१० श्रवियेको मायासोपुप्तम्
११ त्रितयभोक्ता परेशः

·२
..
१२ विस्मयो योगभूमिकाः
१३ इच्छाशक्तितमा कुमारी
१४ दृश्यं शरीरम्
१५ हृदये चित्तसंघट्टादृश्यस्वापदर्शनम्
१६ शुद्धतत्त्वसंधानाद्वा
१७ स्वपदशक्तिः
१८ वितर्क अात्मज्ञानम्
१६ लोकानन्दः समाधिसुखम्
२० शक्तिसंधाने शरीरोत्पत्तिः
२१ भूतसंधान-भूतपृथक्त्व-विश्वसंघट्टाः
२२ शुद्धविद्योदयाच्चक्रेशत्वसिद्धिः
२३ महाह्रदानुसंधानान्मन्त्रवीर्यानुभवः
इति प्रथमप्रकाशसूत्राणि
२ ये प्रकाशे
१ चित्तं मन्त्रः
२ प्रयत्नः साधकः
.

·३ विद्याशरीरसत्ता मन्त्ररहस्यम्
४ गर्भे चित्तविकासो विशिष्टोऽविद्यास्वप्नः
५ विद्यासमुत्थाने स्वाभाविके खेचरी शिवावस्था
६ गुरुरुपायः
७ मातृकाचक्रसंवोधः
८ शरीरं हविः
६ज्ञानमन्नम्
१० विद्यासंहारे तदुत्थस्वप्नदर्शनम्
इति द्वितीयप्रकाशसूत्राणि ॥
३ ये प्रकाशे
१ यात्मा चित्तम्
२ ज्ञानं वन्धः
३ कलादीनां तत्त्वानामविवेको माया
४ शरीरे संहारः कलानाम्
५ नाडीसंहार-भूतजय-भूतकैवल्य-भूतपृथक्त्वानि
९ मोहावरणात्सिद्धिः
७ मोहजयादनन्ताभोगात्सहजविद्याजयः

·८ जाग्रद्वितीयकरः
नर्तकश्रात्मा
१० रङ्गोऽन्तरात्मा
११ प्रेक्षकाणीन्द्रियाणि
१२ धीवशात्सत्त्वसिद्धिः
१३ सिद्धः स्वतन्त्रभावः
१४ यथा तत्र तथान्यत्र
१५ विसर्गस्वाभाव्यादवहिःस्थितेस्तस्थितिः
१६ वीजावधानम
१७ श्रासनस्थः सुखं हृदे निमज्जति
१८ स्वमात्रानिर्माणमापादयति
१६ विद्याविनाशे जन्मविनाशः
२० कवर्गादिपुमाहेश्वर्याद्याः पशुमातरः
२१ त्रिपु चतुर्थं तेलवदासेच्यम्
२२ मग्नः स्वचित्ते प्रविशेत्
२३ मध्येऽवरप्रसवः
२४ प्राणसमाचारे समदर्शनम्
२५ मात्रास्वप्रत्ययसंधाने नष्टस्य पुनरुत्थानम्
.-

·२६ शिवतुल्यो जायते
२७ शरीरवृत्तिव्रतम्
२८ कथा जपः
२६ दानमात्मज्ञानम्
३० योविपस्थो ज्ञाहेतुश्च
३१ स्वशक्तिपचयोऽस्य विश्वम्
३२ स्थितिलयो
३३ तत्प्रवृत्तावप्यनिरासः संवेत्तृभावात्
३४ सुखासुखयोर्वहिर्मननम्
३५ तद्विमुक्तस्तु केवली
३६ मोहप्रतिसहतस्तु कर्मात्मा
३७ भेदतिरस्कारे सर्गान्तरकर्मस्वम्
३८ करणशक्तिः स्वतोऽनुभवात्
३६ त्रिपदाद्यनुप्राणनम्
१० चित्तस्थितिवच्छरीरकरणवा पु
४१ अभिलापावहिर्गतिः संवाह्यस्य
१२ तदारुढप्रमितस्तत्वयाजीवसंक्षयः
१३ भूतकञ्चुकी तदा विमुक्तो भूयः पंतिसमः परः

·(६) ४४ नेसर्गिकः प्राणसंवन्धः ४५ नासिकान्तमध्यसंयमात् किमत्र सव्यापसव्य- सौपुम्नेषु ४६ भूयः स्यात्प्रतिमीलनम् इति तृतीयप्रकाशसूत्राणि ॥ समाप्तोऽयं शिवसूत्रवार्तिकसूत्रपाठः ॥

·अथ शिवसूत्रवार्तिके सूत्रेषु प्रतिपादितविषयसंग्रहः तत्रादौ प्रथमप्रकाशे १ ज्ञानक्रियात्मकत्वेन प्रात्मनः स्वरूपप्रतिज्ञानम् २ ग्रहन्ता-ममतात्मद्वैतप्रथाहतुकस्यात्मस्वरूपा- वरणस्य लक्षणम् ३ श्रणोनिलोपकीणां शक्तीनां निरूपणम् ४ द्वैतप्रथा-तत्कर्तृशक्तिसंश्रयादेर्निरूपणम् ५ स्वरूपावरणकृत्प्रोक्तज्ञानाभासनिवृत्त्यै स्वरूप- विज्ञानाय च हेतोरनुशासनम् ६ स्वरूपपरिज्ञाने चाह्यान्तरतोऽपि अदेतज्ञप्त्य- परिहानिनिरूपणम् ७ जायदाद्यवस्थासु तुल्यतया स्वरूपोपलब्धिदा- ढयकथनम् ·४४ नैसर्गिकः प्राणसंवन्धः ४५ नासिकान्तमध्यसंयमात् किमत्र सव्यापसव्य- सौपुम्नेषु ४६ भूयः स्यात्प्रतिमीलनम् इति तृतीयप्रकाशसूत्राणि ॥ समाप्तोऽयं शिवसूत्रवार्तिकसूत्रपाठः .

·अथ शिवसूत्रवार्तिके सूत्रेषु प्रतिपादितविषयसंग्रहः तत्रादौ प्रथमप्रकाशे १ज्ञानक्रियात्मकत्वेन यात्मनः स्वरूपप्रतिज्ञानम् २ श्रहन्ता-ममतात्मद्वैतप्रथाहेतुकस्यात्मस्वरूपा- घरणस्य लक्षणम् ३ अणोनिलोपकर्मणां शक्तीनां निरूपणम् ४ देतप्रथा-तत्कर्तृशक्तिसंश्रयादेर्निरूपणम् ५ स्वरूपावरणकृत्प्रोक्तज्ञानाभासनिवृत्त्यै स्वरूप- विज्ञानाय च हेतोरनुशासनम् ६ स्वरूपपरिज्ञाने वाद्यान्तरतोऽपि अद्वैतज्ञप्त्य- परिहानिनिरूपणम् ७ जायदाद्यवस्थासु तुल्यतया स्वरूपोपलब्धिदा- यकथनम् ·(८) ८ सर्वभावेपु चिदात्मन एव ग्रहीतृ-ग्रहण-ग्राह्य- तया स्फुरणात्मज्ञानशक्तिरूपाया जागराव- स्थाया लक्षणम् ६ पशोरावरकनानाविधभावोल्लेखनात्मविकल्परू- पस्वप्नावस्थाया लक्षणम् १० ज्ञान-ज्ञेयस्वरूपशक्त्यनभिव्यक्तः स्वरूपापोहक- मायाशक्त्युद्भावितसुपुप्तावस्थालक्षणम् ११ स्वस्वरूपाभिनिविष्टस्य प्रोक्तावस्थात्रये समक- क्ष्यतया सत्त्वादिगुणचमत्कर्तृत्वाद्वीरेश्वरत्वा- भिधानम् १२ विश्वात्मना स्फुरच्चिदात्मसमीक्षापरिनिष्ठस्या- नुत्तरभूमिकाधिरोहात्मसिद्ध्यभिव्यक्तिकथनम् १३ इत्थं परभूमिकाधिरूढस्य निरावरणचिद्रूप- समावेशादखण्डितस्वातन्ल्यावाप्तिनिरूपणम् ११ अस्यैव (योगिनः) विश्वस्मिंस्तादात्स्यसंपत्त्या अन्तर्वहिर्व्यापित्वकथनम् १५ विषयविपय्याद्याधारभूते हृदि समस्तवासनावि- लयनात्सर्वभावानां याथात्म्याववोधनिरूपणम् .

·१६ प्रोक्तशिवचैतन्यलाभायोपायकथनम् १७ शक्तिचैतन्यलाभायोपायकथनम् १८ आत्मचैतन्याधिगमनिरूपणम् १६ वाह्यान्तरतः स्वप्रकाशस्फुरणात्मानन्दातिश- योद्भावकसमाधिसुखस्य निरूपणम् २० अस्यैतादृशः सिद्धयोगिनो निरावरणचिद्रूप- समावेशाद्यथेटशरीरायुद्भावनेऽखण्डितस्वात- व्यनिरूपणम् २१ अस्यैव स्वातन्त्र्यसंपत्त्या यथेष्टक्रीडन-रचनादि- वैभवसिद्ध्यभिधानम् २२ मितसिक्युपेक्षणोत्तरं स्वात्मसाम्राज्यावाप्तिनि- रूपणम् २३ समस्तभावोद्भवहेतुशक्तिमच्छक्त्यात्मचित्स्वरू- पपरामर्शपरिशीलनात् महावीर्यवत्त्वनिरूपणम् इति प्रथमः प्रकाशः ॥१॥ श्रथ द्वितीये प्रकाशे १ सर्वज्ञतादिगुणशिवात्मचित्तस्यैव मन्त्रत्वेनाभि- धानम् २ ·(१०) २ चित्तात्ममन्त्रसमावेशे उपायकथनम्. ३ स्वप्रकाशविकासात्मविद्याया मन्त्ररहस्यत्वनि- रूपणम् ४ मनसः प्राकृतगुणलोपे अनुत्तरपदारूढ्युपायस्य तदन्यथात्वे अशुद्धविद्योद्गमाद्विचित्रभ्रान्तिसं, भवनिरूपणम् ५ स्वालोकात्मशुद्धविद्योदयात् स्वात्मचिदाकाश- संचारित्वावाप्तिनिरूपणम् ६ प्रोक्तमान्त्रादिघीर्यादी सद्गुर्वाप्त्यादिशक्तिपा- ताधिगमात्मोपायप्रदर्शनम् ७ सद्गुर्वाश्रयणादिशक्तिपातात्सन्मार्गाभिज्ञाना- स्मफलानुशासनम् ८ इत्थं मान्त्रतादात्म्यलक्षणे प्रज्वलज्ज्ञानानौ पुनर्भवहेतुककार्ममलोपादानकशरीरस्यापुनर्भ- वाय हविष्ट्वकथनम् १ लब्धस्वात्मवैभवस्य योगिनः परतृप्त्युपपादक- ज्ञानस्यैव भोज्यद्रव्यतयातिदेशनम् १. अविशिष्टविद्यासंहारे तत्पूर्वावस्थाश्रयविकल्पो- स्थभावानां स्वप्रकाशोदयसत्या स्वप्नवत्प्रत्य- .

·( १ ) वेक्षणात् स्वालोककलनात्मनित्यतृप्ततादेशनम् इति द्वितीयः प्रकाशः अथ तृतीये प्रकाशे १ स्वरूपप्रथनादिना विवक्षिते विभूतिप्रकरणे प्र- थमतः संकल्पन-मननादिधर्मस्याणुसंवन्धिचित्त- स्थात्मतया लक्षणम् २ चित्तस्य रागादिविषयसंश्लेपाद्विक्षिप्ततया अवा- स्तवज्ञानस्य बन्धकत्वनिरूपणम् ३ तत्त्वानां याथात्म्यवोधाभावरूपाया मायायाः स्वरूपकथनम् ४ तत्त्वसंघातोपादानकदेहस्यांशानां स्वकारणे ल- यभावनादाढ्यात् स्वात्मस्वरूपावाप्त्या प्राण- वोपायफल-परवोधात्मदेहाधिगमनिरूपणम् ५ पृथिव्यादिभूतमयदेहस्याप्यस्य तत्तद्भूतधार- णाभ्यासपाटवात्तत्तद्भूत-भौतिकस्थिति-संचा- र-निर्माण-संयोजन-वियोजनादौ स्वातन्त्र्यनिरू- पणम् ·( १२ ) ६ प्रोक्ततत्त्वधारणादिपाटवात् योगिनो मोहक- तकावरणेन तत्तत्तत्त्वभोगसिद्ध्यभिलपणस्य, त- दन्यथात्वे प्राच्यशुद्धावस्थाविमर्शनेन सार्वड्या- दिसिद्ध्यभ्युपगमस्य च निरूपणम् ७ अनन्ततया विस्तृताख्यात्यात्ममोहप्रशमनात्सु- प्रबुद्धस्य स्वप्रकाशास्मशुद्धविद्योदयनिरूपणम् ८ इत्यमधिगतसहजविद्यतया विश्व स्वदीधितिक- ल्पं समीक्षमाणस्य नित्यप्रबुद्धावस्थया परिनि- ठाकथनम् ६ विश्वस्मिन् यावत्तत्तद्भावरसावेशाद्यथेष्टतया चे- टमानस्य श्रात्मनो जगन्नाट्यलीलाभिभावक- त्वनिरूपणम् १० प्रोक्तगुणकात्मकर्तृकप्रवृत्तिस्थित्यादिजगन्नाट्य- लीलाधारतया पुर्यष्टकस्य रङ्गवाभिधानम् ११ अस्यैव सुप्रबुद्धतया वशवर्तिनामिन्द्रियाणां जगन्नाट्यलीलाप्रेक्षकत्वेन समभिव्याहरणम् १२ शुद्धचिद्रूपाध्यवसायिबुद्धिसद्भावात्सर्वोत्कृष्टता- नुशासनम् ·१३ उक्तगुणस्यात्मनः स्वातन्त्यसिद्धिसंपन्नत्वनिरू- पणम् १४ अधिष्ठीयमानदेहवत् अन्वाश्रितपरकीयदेहादा- वपि सार्वड्य-स्वातन्त्यादिगुणाविर्भावनिरूपणम् [२-११] १५ परकायप्रवेशादिस्वतन्त्रस्यास्य स्वधा- म्नो विभ्रंशानवाप्त्यादिनिरूपणम् १६ विश्वकारणशाकपदे निरन्तराभ्यासेन विदात्म- विमर्शनसमाहितत्वस्यैव स्वधामाप्रच्युतिनिमि- त्ततयादेशनम् १७ शाक्तपदसमावेशाधिगमात्परस्वरूपसुगमतानि- दर्शनम् १८ उक्तावधान-प्रवेशात्मोपायद्वयपरिशीलनात्स्वात- न्ल्यधामविक्रान्तत्वद्योतकस्यापूर्ववस्तुसंपादन- सामर्थ्यवत्त्वस्य निरूपणम् १६ उक्तोपायपरिशीलनाच्छुद्धविद्योदयस्यापुनर्जन्मा- स्मफलानुशासनम् २० प्राप्तसिद्धिकस्याप्यणोरवधानस्खलनात् शब्दा- नुवेधनतो घोरादिसंज्ञकमाहेश्वर्यादिमातृका- शकीनां मोहकत्वनिरूपणम् ·(१४) २१ उक्तमातृभेदेषु चिद्रसाश्यानभावेन शुद्धशिव- तत्त्वानुसंधानदाान्नित्यसमाहिततापरिशील- ननिरूपणम् २२ वर्णानुप्रवेशजन्यशुद्धशिवतत्त्वानुसंधानदाया- धिगमोपायनिरूपणम् २३ वर्णानामाद्यन्तकोट्यवस्थाविमर्शपरिहानात् म- ध्यकोटिविश्रमे विचित्रविकल्पनाद्यापातात् मो. हाधिगमनिरूपणम् २४ परनादात्मप्रकाशसमापत्तौ परातो वैखर्यन्तं प्रस- रत्पदमन्त्रादीनामभेदानुभवदाादनुत्तरसाम- र्थ्याधिगमनिरूपणम् । २५ मायादितत्त्वग्रामानुसंधानात्तत्तभूमिसमावेश- वलाधिगमेन नष्टभावशरीरानुप्राणनात्मसर्वज्ञ- त्व-सर्वकर्तृत्वादिपरमैश्वर्यलाभनिरूपणम् २६ इत्थं शिवस्वरूपपरिशीलनातिशयाच्छरीरादि- सद्भावेपि शिवसारूप्यनिरूपणम् २७ एवं ध्रुवसमाधानवतः शारीरव्यापारस्यापि ततयातिदेशनम् ·( १५ ) २८ तथैवं पराहंभावभावनापदारूढसंवन्धिसामा- न्यसंभापणस्यापि जपतया निरूपणम् २६ अस्यैव पशुपु अात्मस्वरूपज्ञप्तिप्रकाशनस्य दा- नतया अतिदेशनम् ३० उक्तसंसिद्धियोगिनो विश्वोल्लासनादिसामर्थ्य- वैश्वरूप्यभोगान्मोक्षप्रदत्वादिनिरूपणम् । ३१ शिवतुल्यतापत्तेनिजानुत्तरशक्तिमयविश्वात्मना स्फुरत्तानिरूपणम् ३२ विश्वात्मत्वाधिगमात् क्रियाशक्त्युन्मीलितवि- श्वस्य स्वेच्छया स्थिति-लयकर्तृत्वनिरूपणम् ३३ सृष्टिस्थितिध्वंसकालेपि अविलुप्तस्वस्वरूपत्वा- देशनम् ३६ स्वविमर्शाप्रच्युत्या प्राध्यात्मिकादिनानाविध- सुखदुःखाविर्भावेऽपि तदस्पर्शनिरूपणम् । ३५ सुखाद्यसंस्पृष्टस्याविलुप्तस्वात्मविभवतया केव- लचिन्मानविश्रान्तत्यकथनम् ३६ शरीराद्यहंभावविजृम्भणे सुखादिमोहाभिघा- तात् कर्मात्मसंसारिपशुत्वनिरूपणम् ·३७ स्वव्यतिरिक्त किंचनाप्यपर्यालोचयतः स्वस्व- रूपप्रत्यापत्त्या नवनवोल्लेखसंनिवेशचित्रितापूर्व- सर्गकर्तृत्वसामर्थ्यावातिनिरूपणम् ३८ विचित्रभावोल्लासनात्मसर्गान्तरोत्पादनसामर्थ्य स्वानुभवस्यैव हेतूपदेशनम् ३६ जागराद्यवस्थामुख्यभूततुर्यावस्थाया भावानां स्ववलार्पणे निदानादेशनम् ४० चित्तस्य स्वरूपादप्रच्युतेः करणयांमपि स्वरूप- प्रधंया चिदात्मताभिव्यञ्जनकथनम् ११ अधरावस्थायां दर्शनश्रवणादिप्रवृत्तीच्छोरा- त्मनो वुद्धिकर्मेन्द्रियेपु चिढलाधानेच्छात्माभि- लापेण संवाह्यकरणचक्रस्य प्रेरणात् शब्दस्प- दिविषयेषु प्रवर्तन निरूपणम् ४२ स्ववलोद्योगाधिष्ठानात् रूढविज्ञानस्य पाशवा- मिलापहानात् संवाह्यात्मपुर्यष्टकप्रशमसंभवा- देशनम् ४३ अभिलापात्ममलप्रतये सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वादिभू- म्यारूढस्य भौतिकदेहसंवन्धसत्तया शिव- तुल्यताप्रशंसनम् ·( १७ ) ४४ स्वप्रकाशसंविनिष्ठत्वात् पुर्यष्टकाभिमानप्रश- मेपि यावत्कर्मोपभोगं प्राकृतिकतया प्राण- तत्संवद्धभूतकञ्चुकावस्थितेर्निरूपणम् ४५ शिवतुल्यतावाप्तौ अनुत्तरस्वात्मासिद्ध्यभ्यसनार्थ प्राणारमानाहतशब्दब्रह्मोपासनानिर्देशः ४६ मायाशक्तिवशादभेदखण्डनामुपपन्नस्य विभोः प्रोक्तोपदेशमार्गेण कालुष्यप्रक्षयात्स्वात्माववो- धाधिगमे पूर्णघनानन्दशिवताभ्युपगमानुशास- नम् इति तृतीयः प्रकाशः ॥ ३ ॥ समाप्तश्च शिवसूत्रवार्तिकसूत्राणां विषयार्थ- संग्रहः ॥

·(१६ ) ३७ स्वव्यतिरिक्तं किंचनाप्यपालोचयतः स्वस्थ- रूपप्रत्यापत्त्या नवनवोल्लेखसंनिवेशचित्रितापूर्व- सर्गकर्तृस्वसामर्थ्यावाप्तिनिरूपणम् ३८ विचित्रभावोल्लासनात्मसर्गान्तरोत्पादनसामध्ये स्वानुभवस्यैव हेतूपदेशनम् ३६ जागराद्यवस्थामुख्यभूततुर्यावस्थाया भावानां स्ववलार्पणे निदानादेशनम् ४० चित्तस्य स्वरूपादच्युतेः करणयोमेपि स्वरूप- प्रथया चिदात्मताभिव्यञ्जनकथनम् ४१ अधरावस्थायां दर्शनश्रवणादिप्रवृत्तीच्छोरा- मनो चुद्धिकर्मेन्द्रियेषु चिलाधानेच्छात्माभि- लाषेण संवाहकरणचक्रस्य प्रेरणात् शब्दस्प- दिविपयेषु प्रवर्तननिरूपणम् ४२ स्ववलोद्योगाधिष्ठानात् रूढविज्ञानस्य पाशवा- भिलापहानात् संवाह्यात्मपुर्यष्टकप्रशमसंभवा- देशनम् ४३ अभिलापात्ममलप्रक्षये सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वादिभू- म्यारूढस्य भौतिकदेहसंवन्धसत्तया शिव- तुल्यताप्रशंसनम् ·( १७ ) ४४ स्वप्रकाशसंविनिष्ठत्वात् पुर्यष्टकाभिमानप्रश- मेपि यावत्कर्मोपभोगं प्राकृतिकतया प्राण- तत्संबद्धभूतकञ्चुकावस्थितेर्निरूपणम् ४५ शिवतुल्यतावाप्तौ अनुत्तरस्वात्मसिद्ध्यभ्यसनार्थ प्राणात्मानाहतशब्दब्रह्मोपासनानिर्देशः ४६ मायाशक्तिवशादभेदखण्डनामुपपन्नस्य विभोः प्रोक्तोपदेशमार्गेण कालुष्यप्रक्षयात्स्वात्माववो- धाधिगमे पूर्णघनानन्दशिवताभ्युपगमानुशास- नम् इति तृतीयः प्रकाशः ॥ ३ ॥ समाप्तश्च शिवसूत्रवार्तिकसूत्राणां विषयार्थ- संग्रहः ॥

·मो नमः श्रीशंभवे स्वात्मानन्दप्रकाशवपुषे । अथ शिवसूत्राणि । श्रीभभास्कराचार्य-विरचितवार्तिकोपेतानि । तत्रायं प्रथमः प्रकाशः हिमगिरितनयाकान्तं शशधरकलिकोत्तंसम् । स्थितिलयजनिकर्तारं प्रणमत वरदं देवम् ॥ १ ॥ १ अतिस्वच्छतरात् अनुत्तरध्रुवपदात् उन्मिपितया स्वस्वातन्त्र्य- शताया कमनीयम्, विश्वसंजीविनी अमालया कहा उन्तसो मुख्यमुप- करणं यस्य तादृशम्, सृष्ट्यादिपञ्चकृत्यकरणशील, देचं द्योतनादिस- तत्त्वं विश्वोल्लासनादिक्रीडापरंच, प्रोत्कृष्टस्वारमलामात्मवरद स्वात्मानं समाविशतेत्यर्थः । बाह्यार्थस्तु स्पष्टः। अत्र प्रथमपादे शक्तिमत्स्यरूपप्रधा- ·२ शिवसूत्रवार्तिकम् । नित्योदितनिजाभासस्फुरत्तानिगुतात्मने । शिवाय परिपूर्णेकचिद्रूपवपुषे नमः ॥ २ ॥ श्रीमन्महादेवगिरौ वसुगुप्तगुरोः पुरा । सिद्धादेशात्प्रादुरासन् शिवसूत्राणि तस्य हि॥३॥ सरहस्यान्यतः सोऽपि प्रादाद्भवाय सूरये । श्रीकल्लटाय सोऽप्येवं चतुःखण्डानि तान्यथ ॥४॥ रायः, नतया सामान्यचित्स्वरूपस्य, द्वितीये शाक्तस्वरूपप्राधान्येन सहजविद्यो- दयस्य, शिष्टे विश्वनाट्योल्लासिरूपमुख्यतया विभूतेर्वर्णनात् वक्ष्यमाण- प्रकाशत्रयोपक्षेपणं कृतम् । २ सदोदितस्वप्रकाशात् अनवरतं असरदूपिण्या स्वाभिन्नोच्छलद्वि. शदतमनीलादिस्फुरत्तया आवृताकृतेः शिवस्य संकुचिताण्यात्मप्रकटी- फरणम् , वस्तुनः तादवस्थ्येऽपि पूर्णसच्चिद्धनभावस्यानपहानिरित्या. अनेन तृतीयप्रकाशे उपक्रमाभ्यासादिपु वक्ष्यमाणसारार्थसर्वस्वं सूच्यते। आदर्शपुस्तकविशेपे उपलक्ष्यमाणे गुरुपारम्पर्योपदिष्टार्थस्तु यथा- स्वात्मैव शिव इति, तथा चापनिबत्स्यते 'तमात्मन्येव शिवना सर्वस्या- पण्डितव हि' इति । अथ कथं संसारिणः शिवत्वं ? अत्रोच्यते-विमो. हिनीशक्तिवशात् अयमाच्छादित इच भवति, न त्वाच्छादितः परमार्थतः सदा प्रकाशमानत्वात् , तदाच्छादने सर्पयवहारोच्छेदः स्यात् तथा च पायते 'सा चास्त्यदंतेदन्तादि भानामासादिनाता।'

·उपोद्धातः। व्याकरोत्रिकमेतेभ्यः स्पन्दसूत्रैः स्वकैस्ततः। तत्त्वार्थचिन्तामण्याख्यटीकया खण्डमन्तिमम् ॥५॥ एवं रहस्यमप्येप मातुलेयाय चावदत् । श्रीमत्प्रद्युम्नभट्टाय सोऽपि स्वतनयाय च ॥६॥ श्रीमत्प्रज्ञार्जुनाख्याय प्रादात्सोऽप्येवमावदत् । श्रीमहादेवभहाय स्वशिष्यायाप्यसौ पुनः ॥७॥ श्रीमच्छ्रीकण्ठभट्टाय प्रददौ स्वसुताय च । तस्मात्प्राप्य करोम्येप सूत्रवार्तिकमादरात् ॥८॥ देवाकरिर्भास्करोऽहमन्तवासिगणेरितः। यस्मादागमविभ्रंशाद्भान्तभ्रंमितवुद्धयः ॥६॥ सुकुमारा अतस्तानि सूत्राणि विवृणोमि च । इति । किं तर्हि तदपसरणकारणम् ? ईश्वरानुग्रह पव । तथा च 'शक्तिपातवशाहे वि नीयतै सद्गुरु प्रति इति । तत्रानुग्रहे सति स्वस्वरूपं कथितरूपं स्फुटीभविष्यति । तथा तस्य चैध-विधस्य स्ववशे एव सर्व भवति । तवक्ष्यते स्वस्वरूपं शिवः साक्षात् । इत्यादि। पं. २ कपु० टीकायाः खण्डमिति पाठः।

·शिवसूत्रवार्तिकम्। तत्रात्मन्येव शिवता सर्वस्याखण्डितैव हि ॥१०॥ सदास्त्यहन्तेदन्तादिज्ञानाभासादिनावृता । तस्यावृतिविनाशाय स्वरूपज्ञप्तये शिवः ॥११॥ सक्रमज्ञानपूर्वाणि सूत्राण्याह कृपाकुलः । स्वस्वरूपं शिवः साक्षात्तस्योन्मेपनिमेपतः ॥१२॥ ३ स्वात्मैव शिवः चिदात्मा न तु व्यतिरिक्तो वाद्यन्तराभिमत इव, शिवता हि सर्यस्य स्वानुभवसिद्धा परिपूर्णलौकिककार्यकार- णात्मैश्वर्याश्रया सर्वविधान्तिस्थान यत्प्रत्यभिज्ञापनायानुक्षणं व्यवहा- रदशायां भावसर्जनादिकृत्यस्वातन्त्र्यमुपलक्षणं चिदणुषु सहृदयैकाव- गम्यमस्ति । सैव स्वेच्छाविर्भावितमायाप्रमातृतावशात् इदन्ताज्ञान- संपादितावृतिरिव पुद्गलैरुपलन्धुं न पार्यते, अतस्तद्विज्ञानायानुग्रा- हाजनानुजिघृक्षोः श्रीशिवात् सूत्राणामवतारः । ४ तीव्रतरशक्तिपातिनः शांभवज्ञानेन, तीव्रमध्यशक्तयनुगृहीताः शाकशानेन, मन्दशक्तिपातवन्त आणयशानेन ऊर्वोतरादिसोपाना- धिरोहणक्रमेण सर्वोर्चपदयामासादयन्ति इत्यतोऽधिकारिजनापेक्षया सूत्राणां सक्रममुपन्यासः। ५ उन्मेयो नाम शक्तिमसः, निमेश नाम तत्संकोचा, तनिवन्धि- भ्यावेय निशुद्धसंविन्माप्ररूपस्य जगतः चिदिच्छादिकलाचकस्य तनि- मिरस्य शिवादितत्त्यपन्चकस्य या पेचर्यादिशक्तिप्रसरणस्य या एप्रिस्सिती। पं. १० पु. सकामे ज्ञानति पाल।

·प्रथमः प्रकाशः। ५ सू०१,२ शक्तिप्रसरसंकोचनिवडावुदयव्ययौ । जगतो ज्ञानदेहस्य कलाचक्रस्य चोद्भवः ॥१३॥ तत्स्वरूपस्योपन्यासे वहयो विप्रतिपत्तयः । संस्थितास्तब्युदासार्थं शिवः सूत्रमरीरचत् ॥१४॥ चैतन्यमात्मा ॥२॥ चैतन्यमात्मनो रूपं सिद्धं ज्ञानक्रियात्मकम् । तस्यानावृतरूपत्वाच्छिवत्वं केन वार्यते ॥१५॥१॥ तदावृतेरुपन्याससूत्रमा महेश्वरः । ज्ञानं बन्धः ॥२॥ ६ मलप्रतिवन्धतारतम्यात् वादिनां विमतयः सन्ति । तत्र लौकिकाः चैतन्यविशिष्टं शरीरं, नेयायिका सानादिगुणिनं बुद्धितत्त्वमार्य, मीमां- सका पुर्यटक, सौगता ज्ञानसंताने, केचित् श्रुतिविदः शुन्यमभाव- ६.३.पु० तस्वरूपउपन्यास इति पाठः। ६.४.पु. शिवसूर्यमिति, गपु. शिवसूत्रायरीरधत् इति पाः। ५०.३० सदारत उपन्यासति पारः ।

·६ सू०३ शिवसूत्रवार्तिकम् । अहं ममेदमिति यज्ज्ञानं भेदप्रथात्मकम् ॥१६॥ शब्दानुवेधतो जातं मायीयमलमूलकम् । तइन्धनं समाख्यातमविद्यावृतिलक्षणम् ॥१७॥२॥ शब्दानुवेधने त्वस्मिन्कारणं किमतोऽवदत् । सूत्रं पशोमोहिकानां कलानां प्रतिपादकम् ॥१८॥ योनिवर्गः कलाशरीरम् ॥३॥ योनयः शक्तयो ज्ञेयाश्चतस्रः सर्वकारणम् । ब्रह्मात्मक, माध्यमिका अप्येवं, पाञ्चरात्रा अव्यक्तं, सांख्या विज्ञानकला- यस्थां, केचित् वेदविद ईश्वरतत्त्वं, वैयाकरणाः सदाशिवतत्त्वं, विश्वो- चीर्णतन्मयतादिस्वभावं त्रिकादिदर्शिन आत्मानं प्रतिपद्यन्ते । सर्वे अमी पारमार्थिकस्वातन्त्र्ययञ्चिता मायया भेदभूमिमापन्नाः । ७ परमेश्वरस्यैव नित्यविभुस्वरूपस्य दुर्घटनासंपादयिन्या स्वमा- याशक्तया विश्वात्मनाट्योद्भासनाय नटस्येवाकल्पेन स्वात्मैश्वर्यम- पं० १ गपु० ज्ञानभेदेति पाठः । पं. २ ख' पु० मायीयमलपूर्वकम् इति पाठः । पं. ४ क' पु० शब्दविद्याभिधे स्वस्मिन्कारणे इति पाठः पं.५० मोहकीनामिति पाठः । .

·प्रथमः प्रकाशः। ७ अम्बा ज्येष्टाभिधा रौद्री वामा च शिवमूर्तयः ॥१६ तासां वर्गः समूहः स्यात्तच्छरीरं कलासु च । अकारादिक्षपर्यन्ता कलास्ताः शब्दकारणम् ॥२०॥ मातरः शक्तयो देव्यो रश्मयश्च कलाः स्मृताः। एताः शब्दानुवेधेन प्रत्ययोद्भासिकाः पशोः ॥२१॥ तेनासी भोग्यतां याति तासां, स्वविभवं यतः। तस्य लुप्तं तदुत्थन ज्ञानाभासेन सर्वदा ॥२२॥३॥ . ज्ञानाभासस्य तासां च किमाधारो ह्यतोऽवदत् । ज्ञानाधिष्ठानं मातृका ॥४॥ ज्ञानस्यैव द्विरूपस्य परापरविभेदतः ॥२३॥ पह्न य संकोचग्रहणेनाण्यात्मभूमिकामध्यासीनस्य प्रकाशान्वयव्यतिरे. कानुविधायिनया सत्यासत्त्वचिकल्पोपहतत्वात् स्वात्मा व्यतिरैकिपु भावेषु अहं ममेदमिति क्लप्तशब्दसंबन्धितया भिन्नभिन्नप्रथात्मकं यशानं तदेव निजैश्वर्यावरणलक्षणाणवमलं बन्धात्मकं मायीर्यमलमुक्तमित्यर्थः । ८ सर्वशक्तिकारणात् शक्तिचतुष्कादेव आदिक्षान्तकलाचको- पं. ७ पु. ज्ञानामासः स तामामिति पाए ।

·८ शिवसूत्रवार्तिकम् । सू०५ स्यादधिष्ठानमाधारः शक्तिरेकैव मातृका ॥४॥ इत्थमावृतिरूपं यज्ज्ञानं तद्विनिवृत्तये ॥२४॥ व्यक्तये स्वस्वरूपस्य सूत्रमीशोऽभ्यभाषत । उद्यमो भैरवः ॥५॥ परिपूर्णस्वरूपस्य शिवस्येत्थं चिदात्मनः ॥२५॥ स्वस्वरूपापरित्यागं कार्य प्रत्युबुभूपतः। भाव उद्योग उन्मेप उद्यमः परिभाष्यते ॥२६॥ तदेव जगदाख्यातं शार्च तत्त्वं च भैरवम् । तत्रापि स्वपरिस्पन्दस्फुरत्तायां स भैरवः ॥२७॥ दयः, तदेव कलाचक्र स्थूलं वर्णात्मक पदवास्यसंघटनया अशेप- विचित्रलाकिकालाकिकशब्दरूपेण परिणतं पशूनां प्रत्ययजनयित, येन विलुप्तविभवास्ते तद्भोग्यभाय यान्ति इति योनय इत्यारभ्य कारिफाचतु- प्टयाभिप्रायः। ९ अभेदाभास-भेदप्रथनभावेन द्विविधज्ञानस्य परापररूपता, पं०६स' पु० प्रतिवुभूपता इति पाठः । पं०८ग पु. भौरनमिति पाठः ।

·प्रथमः प्रकाशः भरणाद्रमणादन वमनादपि चोच्यते । अखण्डितनिजाभासप्रथनादपि चिद्विभोः ॥२८॥ ॥५॥ एवमुद्यमिनश्चास्य चिद्वपुभैरवात्मनः । उन्मेपेऽपि स्वस्वरूपप्रकाशो न प्रहीयते ॥२६॥ इत्युक्त्वापि निमेषस्य यथा न परिहीयते । स्वस्थितिस्तत्प्रसिद्ध्यर्थ सूत्रमाह महेश्वरः ॥३०॥ शक्तिचकसंधाने विश्वसंहारः ॥६॥ उभयविधस्यास्य विश्वजननी शक्तिरेवाधिष्ठात्री, तन परशाने अधा- राख्या शक्तिः अन्तर्वहिः स्वात्ममयताभासायतृत्वात् । अपरसिन् मभेदानुसंधानवैकल्यात् बाह्योन्मुण्यसंपादिनी घाराख्या शक्तिः शिव- ताच्यादयिनीत्यर्थः। १० अन शोभवोपायोचित्यवशात् तीवतरपरमशक्तिपातपूतस्या- न्तान सिद्धादिदर्शन-चर्याद्यभ्ययद्दारादिनानुग्राह्याणां जनानां जप- ध्यानापनुष्ठानयन्त्रणानिरपेक्षं भरणरयणवमनात्मकपरमभैरवाचेश- शालिनाम् अविरतप्रसरशानक्रियात्मशाक्तामृतरसनिष्यन्दचात् पुनरपि नयनवामनरसास्वादशालिनी स्वरूपावेशप्रत्यापतिः संजा- यने । एपमुधताना स्वभावोन्मेषे संचिन्प्रकाशावरणाभायः सिद्ध एव । पं. पु. प्रतीयते इति, पु० जीयते इति पाठः । २ ·१० शिवसूत्रवार्तिकम् । शक्तयश्च जगत्कृत्स्नं ताश्च ज्ञानक्रियात्मिकाः । वृत्तयः पूर्वनिर्दिष्टास्तच्चक्रं चकनादतः ॥३१॥ तत्संधानं स्वीकरणं स्वात्मन्येव निमेपतः । संहारः प्रविलीनत्वं शिवत्वं तेन तस्य तत् ॥३२॥ एवं शब्दार्थरूपादेर्शानस्योन्मेपसंभृतौ । कारणं परमात्मैव भैरवः स शिवस्तदौ ॥३३॥ ॥६॥ स्वस्वरूपपरिस्पन्दादच्युतस्य चिदात्मनः । जाग्रदादिविभेदोऽयं स्यादनावरको यथा ॥३४॥ तदर्थमिह देवेशः सूत्रमाह यथार्थवत् । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तभेदे तुर्याभोगसंवित् ॥७॥ ११ ज्ञानक्रियाशक्तिमयस्य जगतः प्राकाशविमर्शात्मानुत्तर- रुपात् अपृथक्तया परामर्शने परमसंविन्मयशिवाग्निसागावात्मा ८ पं. २ य' पु. चक्र घरानादिति पाठः । प०८ गपु० म्यादयानगरक इति पाठः । पं.१ग पु. तदर्थमाह इति पाठः । शिवम्याधिमन्याहि मूलसूत्रपाठः 'तुभिागसमाः' इत्यति ।

·सू०८ प्रथमः प्रकाशः। ११ स्वस्वरूपैकघनताविमर्शस्तुर्यभूः स्मृता ॥३५॥ सर्वानुस्यूतरूपत्वाद् गलितभ्रमसंस्थितेः। तुर्याभोगाख्यसंवित्सा झुपलब्धृस्वरूपता ॥३६॥ स्थितैव जाग्रदादीनां भेदे सर्पत्यपि स्फुटम् ॥७॥ एवमुक्त्वा जाग्रदादिव्यक्तये परमेश्वरः ॥३७॥ सूत्रत्रयमन्ववदजीवन्मुक्तत्वसिद्धये । ज्ञानं जाग्रत् ॥८॥ प्रविलयो भवति, एवं कारणे कार्यस्याविभिन्नभावेन स्थितस्य निर्मपाय- स्थायामपि स्वस्थिति नियते इति भावः। १२ स्मृत्याद्यवस्थाः स्यनेन मदमूर्छाद्यवस्थाःसुपुप्तेन गृह्यन्ते, अतोऽत्र तिमृणामवस्थानामयस्थान्तराक्षेपिणनां निर्देशात् न पृथक् तन्निर्देशा- पेक्षणम् । एवमेषां प्रयाणां विजृम्भमाणे विभिन्नव्यापारे व्युत्थितस्य योगिनः स्यरूपैकघनविमर्शनात् एतदवस्थात्रयकृतपारमार्थिकवस्तु- समावृतिर्नास्ति; तस्मात् समाध्यनुष्ठानप्रयासोस्यानुपयुक्तः परिपूर्ण- स्वरूपेऽवधानस्य विधानानौचित्यात्, अपूर्णे तु पारिमित्यास्पदाव- धानस्य पूर्णताप्रायकताविरोधात्-इत्ययमाशयः स्वस्यरूपेति कारि- कादयस्य। . ५०४ पु. भेदे रात्यपि च स्फुरे इति पाठः । पं.स.पु. पर्यवददिति पाग्न।

·१२ सू० शिवसूत्रवार्तिकम्। बौद्धं गावंच साकल्पं शाब्दं स्पार्श चरूपजम् ॥३८॥ रसज गन्धजं चान्यदैन्द्रियज्ञानमेव यत् । अत्र गृहीतृग्रहणग्राह्यरूपा चिदात्मनः ॥३६॥ स्फुरत्येव ज्ञानशक्तिर्जाग्रवृत्तिरिहैव सा । पशोः स्वरूपहान्यैव सा वृत्तिः परिभाष्यते ॥४०॥ स्वप्नो विकल्पाः ॥४॥ दृष्टिस्वभावस्य विभोरन्तनवनवोदयः। विकल्पानांस्मृतःस्वप्नस्तद्वाह्यार्थनिरासतः॥४१॥ पतिभावाद्विकल्पानां दृढ़तादृढ़ता पुनः । .. १३ निश्चयनाभिमानन-संकल्पन-शब्दन स्पशन-दर्शन-रसनगन्धो- पादानात्मक बाह्येन्द्रियवृत्तिजं शान, द्रष्टाधुपाध्युपहिता जाग्रद्- वृत्तिः पशूनां स्यात्मव्यवधायिनी, पतीनां तु स्वरूपस्फूर्तिदायिनी- , त्यर्थः। १४ वाधा मावे तद्वत्युपशान्तो वाद्यार्थनिरपेक्षमन्तर्विसत्वराणां पुरगिरियनोपयनाथुलेपवैचियेणभासमानानां स्वार्थक्रियाकारिणां पिकल्यानां नयनयाविर्भावः स्वमः पशोः स्वरूपामावृणेतीत्यर्थः । -- पं० । वपु यादं सौगनमांकल्पमिति पाठः। पं. पु. थाहयार्थनिरासनमिति पाठः।

·सू०१० प्रथमः प्रकाशः। पशुखादावृतिः सैव ज्ञेया शक्त्यात्मनः प्रभोः॥४२॥ अविवेको मायासौषुप्तम् ॥१०॥ ज्ञानज्ञेयस्वरूपायाः शक्तेरनुदयो यदा । चिद्रूपस्याविवेकः स्यादसावेवाविमर्शतः ॥४३॥ सैव मायावृतिजालपोपकत्वात्प्रकीर्तिता। अर्थस्मृती स्वात्मसंस्थे चिद्रूपे सा सुपुप्तता ॥४४॥ पत्युरेवं स्वविश्रान्त्या पशोरावृतिरूपतः । इत्थं तिस्रस्त्रिप्रकाराः प्रत्येकान्योन्ययोगतः ॥४५॥ मुख्यगौणत्वभेदेन ज्ञेयाः सम्यक् चिदात्मनः । एवं ज्ञानज्ञेयमयः पतिरत्र पदद्वये ॥४६॥ सुपुततुर्ये त्वन्यस्मिश्चिन्मयश्च विभुः स्मृतः ।। ॥८-१०॥ १५ उभयत्र वेद्यवेदनात्मतया बिलसन्त्याः शो बिरत्या किरणसंहत्या रवरिष चिद्रूपस्यात्मनोऽनवभासन सा प्राधरणजा- लमयो मायात्मिका सुपुप्तिः, यत्रार्थतत्स्मृती अव्यवहितस्यात्ममात्र- संस्थे, न तु तस्याप्यसत्ता तद्युत्थितस्य सुखस्वापार्किचिज्ञानयोः स्मृत्यनुपपत्त । एवमासु तिसृषु दशासु पतिपश्वोः स्वरूपाचमासान- पभासने स्वभावसिद्धम् इति शानेत्यादिपघजातस्याभिप्रायः।

·सू०११ शिवसूत्रवार्तिकम् । अथासामेव तिस्तृणामवस्थानां गुणत्रयम् ॥४७॥ स्थितमेवानुपङ्गेण तदर्थ सूत्रमुक्तवान् । त्रितयभोक्ता वीरेशः ॥११॥ सत्वं रजस्तमश्चेति त्रितयं गुणसंज्ञितम् ॥४८॥ अवस्थानुगुणं तद्वि स्वस्वरूपादुदेत्यलम् । श्राच्छादकं पशूनां तत्स्वस्थितेस्तु विभोः पुनः॥४६॥ सर्वानुस्यूतरूपत्वात्स्वरूपाच्छादनं न तत् । इत्थमेवं गुणस्पन्दनिःप्यन्दानां च चिद्वपुः ॥५०॥ भोक्ता स्वीकरणात्प्रोक्तः प्रसरस्य विभुत्वतः। श्रत एव हि वीरेशः स्वप्रकाशैकवृत्तितः ॥५१॥ एवं मरीचिनिचयो गुणत्रयसमुद्भवः । वैकल्पिके जगत्यस्मिन्वमनग्रासतत्परः ॥५२॥ तत्रापि ग्रासकृद्यस्मात्तेन वीरेश्वरः स्मृतः ॥११॥ १६ गुणसाम्यावस्थात्मप्रकृतितत्त्योत्पन्नानां सत्त्यादीनां गुणनामे- कैकमाघान्यात् विविधस्य जाप्रदादिदशात्रयस्य प्रकाश प्रवृत्ति-माह- भयस्य स्वयैभवप्रसरणत्मतया चमत्कर्तृत्वाद्वीरेशः प्रोच्यते इत्यर्थः । पं. क. पु० अाधारगमिति, गपु. चावारकमिति पाठः । *- ·प्रथमः प्रकाशः। १५ सु० १२,१३ एवं स्वस्य स्वभावस्यव्युत्थानेऽपि यथा स्थितिः ५३ स्वका न प्रच्यवत्यस्य तदर्थ सूत्रमादिशत् । विस्मयो योगभूमिकाः ॥१२॥ एवं सर्वस्य सर्गादेः कारणं चिद्वपुः प्रभुः ॥५॥ तदधिष्ठितमेवेदं जगत्समवलोकयन् । विस्मयाविष्ट इव यस्तिष्ठति प्रतिभानवान् ॥५५॥ तस्य विन्द्वादिभावौघसंवन्धाद्विस्मयोदयः । समाधिव्यक्तयस्ताःस्युर्याएता योगभूमयः ५६॥१२॥ एवमस्याप्रतिहता सर्वेच्छा च विजृम्भते । तदर्थं भगवान्सूत्रमभ्यभाषत शंकरः ॥५७॥ इच्छाशक्तितमा कुमारी ॥१३॥ १७ वेद्यवस्तुजातामृतरससारचर्यणे चिद्धनस्थात्मावेशसद्भावात् विकसितारनिमकरः स्वात्मविभूतिं नित्योदितविकसिता पश्यतोऽस्य योगिनोऽपूर्वालविकनिस्मापापस्तुदर्शनात् या आश्चर्यायमाणता शिन्धादिस्यानायधानपरिशीलनादिवज संजायते सा परतस्यभूमिका- पं.'इष्य शक्तिस्मा' इति विमर्शिनीस्यः पादः।

·सू०१४ १६ शिवसूत्रवार्तिकम्। सर्वातिशायिनी शक्तिरिच्छेव परमात्मनः । सर्वदृक्कर्तृतायोगात्कुत्सावत्सृतिमारिणी ॥५॥ निरावरणचिद्रूपसमावेशाद्भवत्यतः । तदेव कारणं तस्य सर्वत्राखण्डितं विभोः॥५६॥१३॥ एवं सर्वात्मकस्यास्य किमेकं देहिदेहवत् । शरीरमुत वा सर्वमत्रोवाच सुरेश्वरः ॥६०॥ दृश्यं शरीरम् ॥१४॥ सर्वभावोद्भवस्यास्य सर्ववीजात्मनः प्रभोः । विदिशापिका, विन्द्वादिभावौघसंबन्धादिति ल्यग्लोपे अपादान- विभक्तिः। १८ निखिलशक्तिगर्मिण्या इच्छाशक्तोगादेवास्य सर्वत्र दृश्यमये जगति अप्रतिहतं स्वातन्त्र्यं समस्ति, यद्यथेच्छति तथा प्रथते । येन विश्व- मनाश्रितादि पृथ्व्यन्त स्वाङ्गकल्पं निरापरणांचधनरूपं प्रस्फुरेत् इस्यर्थः। ०१५ सर्ववेद्याकारः परमशिव एव स्फटिक इच स्वप्रतिफलिताना स्वाधिष्ठानानां कचित् संकुचितभूमिकायामपि वहिरन्तः सतां भावानां ध्यापित्यान् तत्पशाशसत्ताप्रदानत्तत्स्थित्यन्यथानुपपत्तिसद्भावेन जीवित- देशीय इति सूत्राशयः।

·सू०१५ प्रथमः प्रकाशः। चिद्रूपस्य व्यापकत्वान्नैक तस्य शरीरकम् ॥६१॥ तन्न बाह्यार्थं एवास्य यो यो दृश्यो विकल्पजः । स स देहो व्यापकत्वात्सर्वभावोद्भवत्वतः ॥६२॥ स्ववर्गचित्स्वरूपेण तादात्म्यात्सर्वदेहभृत् । शरीरव्यतिरेकेण दर्पणप्रतिविम्बवत् ॥६३॥ दृश्यं यस्य व्यापकत्वात्स मोक्षश्रीनिकेतनम् ॥१४॥ उक्त्वेवं ज्ञानसद्भावस्तद्योगश्च कथं भवेत् ॥६४॥ स्वतन्मन्दिरगस्यास्य तदर्थ सूत्रमाह च । हृदये चित्तसंघद्याइदृश्यस्वापदर्शनम् ॥१५॥ श्रीधारभूते हृदये चेतसः स्थित्युपग्रहः ॥६५॥ २० सर्वेन्दियनाडिसंततीनामधिष्टानभूते हदि ऐहिकामुधिमकेभ्यो याधाधेभ्यो विरज्योपरतस्य चित्तस्याभ्यासादिनायधानात् दृश्या- शुद्धायुद्धाभ्यनारुधिस्तनयोरवधिकल्यतया स्पिा सो व्योम हदयमुच्यते, तर मृत्तिविलपनात् ण्याभावे परिय मनसाऽपि लयः । तसिन् निर्मनस्के मतेजस्तमामये (थन नविलयः । यता २.३० तेन साधा एपंनि पारः । पं..ग.पु.गति शनमामा नयोग इनि पारः। .: मुगन्दिरणम्पायनिक ·१८ सू०१५ शिवसूत्रवार्तिकम्। संघट्ट इप्यते तेन स्यादृश्यस्वापदर्शनम् । सौपुप्तं व्योम हृदयं मध्यस्थत्वात्प्रभाष्यते ॥६६॥ अत्रात्मनः समाधानं यत्संघट्टः स चेतसः। तदुत्थवृत्तिजालस्य स्वात्मन्यैक्यादुदीरितः ॥६७॥ शरीरापेक्षया तस्मिन् व्योम्नि लीनो यदा तदा । ब्रह्मक्षत्रवधस्तस्य स्थित एवानुपगतः ॥६८॥ दृश्यं स्यादुपलभ्यं यन्निरावरणलक्षणम् । स्वस्वरूपं प्रबुद्धं तत्तत्प्राप्तिदर्शनं स्मृतम् ॥६६॥ स्वापकारस्य मोहस्य हानावत्र च दर्शनम् । दिव्यमुद्रासमावेशात्प्रवुद्धः सर्वदा विभुः ॥७॥ अप्रवुद्धमतेस्तस्य स्यात्स्वापस्यैव दर्शनम् । सोमपानात्प्रवुद्धस्य स्वप्नस्वातन्त्र्यमेव तत् ॥७९॥ देहायहन्ताभाधात् तदपेक्षिब्रह्मक्षनशब्दोपलक्ष्यमाणयोः वेदाध्ययन- व्यवहारव्यवस्थापनकर्मणारानुपङ्गिकी निवृत्तिः) तुरीयाकाशे अय- वहितस्वस्वभावस्योपलन्धिः, जन्ममरणदिसंसारानर्थमलाज्ञाननिवृ- तिश्च । अप्रवुद्धमतेस्तु तन स्वापानुभव इति आधारभूते इत्यादीनां सूधार्थशापकवारिकापद्यानां संग्रहाशयः । प० २ क पु० सापुम्ग व्योमति, ग पु० साघुप्यमिति पाठ ।

·प्रथमः प्रकाशः। सू०१६ १९ तमोवरणनिर्भेदः सोऽयं च प्रतिभोदयः ॥१५॥ अन्तर्वहिर्विचार्यैव स्वरूपं तद्विवर्जनात् ॥७२॥ अखण्डमण्डलाकारं परिपूर्ण करस्थितम् । तदर्थ शिवशक्त्यात्मभेदे स्थितियथा स्थिता ॥७३॥ स्वालोकश्च न हीयेत प्राह सूत्रत्रयं विभुः । शुद्धतत्त्वसंधानाही ॥१६॥ शुद्धं निरुपधि ज्योतीरूपं तत्त्वं शिवाभिधम् ॥७॥ तत्संधानं तदात्मत्वविमर्शस्तेन वा भवेत् । तमोवरणनिर्भेदः परिपूर्णेकरूपतः ॥७॥ वाद्याहंभावसंत्यागादखण्डितनिजस्थितिः ॥ इति शिवचैतन्यनिरूपणम् ॥ २१ अन्न विधामभूमिसंमफस्य परानदात्मशिवचैतन्यस्य निरूपण- पूर्पकमुपायकपनम् । पं. पु. गलापरपति पाटः । पं. (पिमन्यो मु मूलरिया गनपर्मधानामगुरादिः 'परम- प्रामा भेदिगिय पानि । धम्मनान्ये 'रामनवधानाना नि, माननिय विभागामामा पारः पान्परता न्याया। ...पु.निति पा ।

·२० शिवसूत्रवार्तिकम् । सू०१७,१८ स्वपदशक्तिः ॥२७॥ स्वपदं सत्पदं ज्ञेयं शिवाख्यं यदुदीरितम् ॥७६॥ तद्वीयं दृक्रियारूपं यत्सा शक्तिः प्रकीर्तिता। तस्याः कत्रंशसंवेशो लीनता स्यात्स्थितिश्च सा॥७७॥ तदेव प्रतिभालोकः स्यात्प्रकाशैकमन्थरः ।। इति शक्तिचैतन्यनिरूपणम् ॥ वितर्क आत्मज्ञानम् ॥१८॥ उपाध्युपाधिसंभेदे विवेकः प्रत्यवेक्षणम् ॥७८॥ स वितर्कः स्वस्वभावविमर्शकघनात्मनः । श्रात्मनः शिवरूपस्य प्रत्यभिज्ञाप्रसाधने ।।७।। २२ असिन परानन्दात्मलाभभूमिसंज्ञकशाक्तचैतन्यनिर्देशः संव्या- ख्याताऽस्ति । २३ अनेन प्रोल्लासभूमिसंशकात्मचैतन्यध्यननपुरःसरम् स्यालोकस्य प्रापयुपायो निरूप्यते। पं० २ गपु. 'सम्पदशक्तिस्थितिः' इत्येवं विघोऽन्न सूत्रपाठविशेपश्चास्ति ।

·सू०१४ प्रथमःप्रकाशः। २१ परं तत्साधनं ज्ञेयं तस्मिन्सत्यात्मवेदनम् । तस्मादाप्रतिभोन्मेपः स्याच्छुद्धस्यात्मनः परः॥५०॥ इति आत्मचैतन्यनिरूपणम् ॥ निरानन्द-परानन्द-महानन्दस्वरूपकम् । शिवशक्त्यात्मचेतन्यवयमेतन्निरूपितम् ॥८॥ विश्रामलाभप्रोल्लासभूमिसंज्ञं त्रयेण च । सूत्राणां ॥१६-१८॥ "पुनरप्याह यथास्य प्रतिभोदये ॥५२॥ खरूपलाभसौख्यैक्यप्रकाशैक्य कचत्यलम् । लोकानन्दः समाधिसुखम् ॥१६॥ चित्प्रकाशः परः शुद्धश्चान्तर्बहिरिबोदितः॥३॥ नित्यः सर्वात्मकः सर्वः सर्वभावोद्भवो विभुः । स लोक इति विज्ञेयः स एवानन्द उच्यते ॥८४॥ चित्प्रकाशेककचनं निर्यन्त्रणरफुरद्वपुः । २४ स्फुरितस्यागरायोगिनः स्वरूपलब्धिमुर्ग, विश्वन मायेषु मगासरचनं घ प्रोतोयसैयनात् झरिति ग्रएफुरतीत्यादयः । - ·२० शिवसूत्रवार्तिकम् । सू०१७,१८ स्वपदशक्तिः ॥१७॥ स्वपदं सत्पदं ज्ञेयं शिवाख्यं यदुदीरितम् ॥७६॥ तद्वीयं दृक्क्रियारूपं यत्सा शक्तिः प्रकीर्तिता । तस्याःकत्रंशसंवेशोलीनता स्थास्थितिश्च सा ॥७७॥ तदेव प्रतिभालोकः स्यात्प्रकाशैकमन्थरः ।। इति शक्तिचैतन्यनिरूपणम् ॥ वितर्क आत्मज्ञानम् ॥१८॥ उपाध्युपाधिसंभेदे विवेकः प्रत्यवेक्षणम् ॥७॥ स वितर्कः खस्वभावविमर्शकघनात्मनः । प्रात्मनः शिवरूपस्य प्रत्यभिज्ञाप्रसाधने ॥७९॥ २२ अस्मिन् परानन्दात्मलाभभूमिसंज्ञकशाक्तचैतन्यनिर्देशः संव्या- गयातोऽस्ति । २३ अनेन प्रोल्लासभूमिसंशकात्मचैतन्यध्वननपुरस्सरम् स्यालोकस्य प्राप्युपायो निरूप्यते । पं० २ ग पु० 'सपदशक्तिस्थितिः । इत्येवं विधोऽश मुरापाविशेषन्ति ।

·सू०१९ प्रथमः प्रकाशः। २१ परं तत्साधनं ज्ञेयं तस्मिन्सत्यात्मवेदनम् । तस्माद्वा प्रतिभोन्मेषःस्याच्छुद्धस्यात्मनः परः॥८॥ इति आत्मचैतन्यनिरूपणम् ॥ निरानन्द-परानन्द-महानन्दस्वरूपकम् । शिवशक्त्यात्मचैतन्यलयमेतन्निरूपितम् ॥८॥ विश्रामलाभप्रोल्लासभूमिसंज्ञं लयेण च । सूताणां ॥१६-१८॥ ....... "पुनरप्याह यथास्य प्रतिभोदये ॥२॥ खरुपलाभसोत्यक्यप्रकाशैन्य कचत्यलम् । लोकानन्दः समाधिसुखम् ॥१६॥ चित्प्रकाशः परः शुद्धश्चान्तर्वहिरिवोदितः ॥८॥ नित्यः सर्वात्मकः सर्वः सर्वभावोद्भवो विभुः । स लोक इति विज्ञेयः स एवानन्द उच्यते ॥९॥ चित्यकारोककचनं निर्यन्वणस्फुरद्वपुः । २५ कुरिनम्यानरयोगिनः स्वरूपलधिसुने, विश्वन मायेषु मरासायने व प्रोरोपायसेयनात् भाति परपुरतील्यायः!

·२२ शिवसूत्रवार्तिकम् । सू०२० तदानादकतानत्वात्समाधिसुखमीर्यते ॥८५॥ यद्वा ग्रहीतृग्राह्येकवर्गप्रसरणात्मके। पदद्वये खप्रमोदस्तत्समाधिसुखं स्मृतम् ॥८६॥१६॥ एवं स्वतन्त्रस्य सतः खेच्छाकर्तृत्वसूचकम् । सूत्रं प्रोवाच भगवानकृत्रिमफलोदये ॥७॥ यतः क्रियात्मिका शक्तिबन्धयित्री पशुवतः । शक्तिसंधाने शरीरोत्पत्तिः ॥२०॥ शक्तिमान्निरुपादानः सच्चिद्रूपः प्रकाशकः ॥८॥ अन्तःस्थितानां भावानामिच्छयैव पहिर्यतः। २५ शक्तिरूपाणां भावानां निरुपादानादिसामग्रीजातं स्वभित्ताव निर्मासनातोः शक्तिमांश्चित्स्वरूप एव स्वेच्छया स्वात्मनि प्रका- शैम्येन स्थितमर्थजातमुन्मीलयति, अतः प्रागुक्ततत्स्वातन्त्र्याख्यशक्ति तादात्म्येन परामृशन् स्वतन्त्रोऽयं योगी यथेच्छममरादिविलक्षणों कायसंभूति रचयतीत्यर्थः । 'पं०३ निर्यन्यायाधारम्य स्मृतमित्येतत्पर्यन्तं पादोपपद्ययं पुस्तकान्तरेण्य- विद्यमान गपुकानयेण परितम् । पं०४सपु० तम्य म्वतन्यम्येति पाठः । पं. क. पु. चिद्रूपोऽयप्रकाशक इति पाटः ।

·प्रथमःप्रकाशः। २३ इच्छाज्ञानक्रियापूर्वाः शक्तयः पञ्च संस्थिताः ॥८६॥ ईशान्यापूरणी हार्दी वामा मूर्तिश्च ता मताः । श्रन्या विज्ञानदेहाख्या श्रासामेवानुगाः स्मृताः ॥ प्रक्रियादेहनिर्माणमासां संधानमुच्यते ॥६॥ तस्मिन्सति शरीरस्य यस्य यस्य यथा स्थिता॥१॥ स्थादुत्पत्तिस्तथा तिर्यङ्नरामरविलक्षणा । इत्थं कर्तृत्वमेवास्य सर्वनातय्यखण्डितम् ॥१२॥ सत्यालोकेऽपि कार्यस्य क्षयित्वं च निरूपितम् ॥२०॥ स्वातन्त्र्यात्पुनरस्यैव विभवप्रतिपादकम् ॥६॥ अयोचद्भगवान्सूनं स्वेष्टक्रीडानिरूपितम् । भूतसंधानभूतप्टथक्त्वविश्वसंघटीः ॥२२॥ - २६ य एप चिदात्मनः शुशानोपादानमूता विशदतमश्चिदानन्दे. मानफ्रियाशक्तिनिधयः स एयाधस्तनाप्यति पन्चकपचकारमना तल्यमापनरनियन्धनम्, तथा प्राचिन्यवशायमासने संकुचित- तया स्वमाया मायामापमाभितया विदामा पुंस्तत्वमूमिकामापनः । शातिमेवयानु तायितीपरिमितमयोपभोगायकन्चुकीभूनः । तदनु तपरस्पतालमनानाय निशानियागपतीरिया तया गुग्णपरिण- रमियान मापारम्पो प्रतिरप्यासीरया पुरस्कमाघसमापति, ।

·सू०२१ शिवसूत्रवार्तिकम् । शब्दशक्त्याद्यवयवैः खादिभूतविनिर्मितिः ॥६॥ संधानमुक्तं तत्तेपां मूर्तिभेदविवक्षया । प्रतिभूतं च भूतं च स्वसत्तैक्यं विविक्तता ॥९॥ पृथक्त्वमुच्यते तद्धि कत्रंशप्रवरो यतः । वृत्त्याहादप्रकाशाख्यस्पर्शानुभवभूजुपः ॥६६॥ ज्ञेयौ ज्ञानक्रियेऽन्दू यजमानस्य चिद्विभोः । चतभिस्तथाभूत-विश्वसंघह इप्यते ॥७॥ प्रतिमूर्तिक्रियायोगं कचनं चिडिभोरतः । एतावद्विश्वमेवेह यदष्टकसमागमः ॥८॥२१॥ इच्छादित्रितयोपादानानि मनोबुद्धयहंकृत्तत्त्वानि, शक्तिपञ्चकानुपङ्गेनैव ज्ञानशक्तिप्राधान्यात् धीन्द्रियाविर्भावः, क्रियाशक्तिप्राधान्यात् कर्मेन्द्रि- योत्पत्तिः, बहिरपि स्थूलमायेन अर्थः सह तदुत्पादः । इत्थं भिन्नभिन्नप्रकारेण विश्वरचना, तथा तैषु तत्त्वेप्चनुगतमेकं सामान्य- प्रकाशस्वरूपं भिन्नेष्यभिन्नं विलक्षणं पुर्यटकभूमिकासंश्रित्या विश्वनाट्यनिर्वहणं चास्य चिदात्मनः स्थेष्टनोडनविस्फुरितं निरू- प्यते इति । ६० इस पु० स्यमधैक्यमिति पाठः। पं० ६ कपु० यजमानश्च चिद्विभुः इनि पाठः । पं.७ का पु. तथा भूनविश्वति पाठः ।

·प्रथमः प्रकाशः।
२५
कथं सर्वस्य जगतः कारणं शक्कयस्तथा ।
धात्मनस्तत्प्रभुत्वं स्यात्तदर्थ सूत्रमुक्तवान् ॥६६॥
शुद्धविद्योदयाचकेशत्वसिदिः ॥२२॥
गुहूं निरुपधि ज्योतिः सर्वाभासावभासकम् ॥१०॥
तस्यानन्तार्थवष्टलापरवातन्त्र्यधर्मिणः।
वेदना वर्णिता विद्या सर्वाहंबोधरूपिणी ॥१०॥
तस्योदयस्तत्वधनं तम्माचक्रेशलक्षणा।
सिद्धिर्भवति विश्वत्र माहेश्वर्यविकस्वरों ॥१०२||
॥२२॥

·२६ सू०२३ शिवसूत्रवार्तिकम् । इत्थं सति कथं मन्त्रवीर्यसंविद्भवत्यतः। सूलमाह महावीर्यस्वरूपप्रतिपादकम् ॥१०३॥ महाहदानुसंधानान्मन्त्रवीर्यानुभवः ॥२३॥ चिदात्मैव परः शुद्धः शक्तिमच्छक्तिविग्रहः । सृष्टिस्वभावो भावानामुद्भवे परमैव भूः ॥१०॥ दिकालकलनाहीनो ह्यनवच्छिन्नसंततिः । महाहदसमानत्वात्स महाह्रद उच्यते ॥१०॥ तदकृत्रिममाख्यातं बलमात्मनि तत्र च । प्यवयवोपचयेनाड्गुल्यग्रदैर्ध्यात् चन्द्रादिस्पर्शनम् । प्राकाम्येन इच्छा- नभिघाततया उदक इव भूमावपि निमजनोन्मजनयोर्नास्य रूपं भूत रूपैर्विहन्यते । यशितया सर्वभूतान्यादेशकारीणि भवन्ति । ईशित- तया भूताना प्रभवाप्ययन्यूहानामीष्टे । यत्रकामावसायितया यथा- सकल्पं भूतप्रकृतीनामवस्थानम् इति । यद्वा चकं सविद्देवीरूप प्राधादिशक्तिचक्र, तदीध्यरत्येनास्य प्राति भादयो योगशास्त्रप्रसिद्धा ज्ञानप्रकर्षा जायन्ते, इत्यखण्डितैश्वर्यपरिपूर्ण- चक्रेश्वरो रिराजते इत्याशयः। २८ शत्तिमच्छत्तिसपस्यैर उत्पत्स्यमानविसर्गप्रसरणाधारानव. गावस्वमायतया महाहदोपचार । तदन्त सारसर्वस्वभूतः स्वसवेद्योऽ. परामर्शमा निरपेक्षोऽविकल्पमहामन्त्रमणि ( यत् निश्यावष्टम्भक ·प्रथमः प्रकाशः। हगानन्दारणीसारमध्यवरसलक्षणः॥१०६॥ विकखरोन्मिपत्तात्मशाक्ताख्येन वलेन च । सोमांशे स्थैर्यलाभः स्यात्तदुदानप्रवेशनम् ॥१०७॥ अनुसंधानमेतत्तत्तेन तन स्थितियंदा । तदा गर्भीकृताभीष्टवेद्याकारनिजस्थितिः ॥१०८॥ सम्यगुच्छूनतारुपोल्लसिताकुररूपकः । प्रोन्मेषः सूक्ष्मवाग्रूपः सोऽनभिव्यक्तवर्णकः॥१०॥ ककारार्धवृत्तियोगाद्भवेन्मन्त्रोदयः स्फुटम् । स एव वीर्यानुभवो मान्त्रःसाधकसिद्धिदः॥११०॥ ॥२३॥ सामान्यचित्प्रकाशैकखरूपप्रतिपादकम् । शिवसूतप्रकरणं समाप्तमिदमादिमम् ॥१११॥ मादि-मान्त्यरूपमसामान्यं वीर्य तदुपभागपात्रे महायोगिभिरेचास्या- चते मोक्तरूपानुसधानात् ) परागप्रपो गर्भीरतानन्तवाच्यवाचकात्मा प्राप्यस्थानीय विधान्तिधामेत्यर्थः। पं. १ म पु मन्त्र साधत पार।

·२८
शिवसूत्रवार्तिकम्।
अतः परतरं मान्लं स्वरूपमुपवर्ण्यते ।
वक्ष्यमाणप्रकरणे विद्योदयसमन्वितम् ॥११२॥
इति श्रीमद्भदिवाकरात्मज-श्रीमदाचार्य-भट्टभास्कर-
विरचिते शिवसूत्रवार्तिके सामान्यचित्प्रकाश-
स्वरूपनिरूपणाख्यः प्रथमः प्रकाशः ॥३॥

·अथ सहजविद्योदयाख्यः द्वितीयः प्रकाश उक्तक्रमेण शिवतां सर्वज्ञानक्रियावतः। उपपाद्यात्मनस्तत्र मान्नं वीर्यं च यादृशम् ॥१॥ पुनराहाल वक्तव्यं मान्नं स्वं रूपमेव यत् । कोऽसौ मन्त्रो यस्य वीर्य तदर्थ भगवानजः ॥२॥ चित्तं मन्त्रः॥१॥ १ उक्तोपायः तीवनरादिशक्तिपातवता सुप्राप्यः । मन्दशक्तिपात- यतां तु मन्त्रयोर्य समापर्नु पानःपुन्येन श्रुतस्मरणादिवशात् प्रस्फुट- तादिकमेण स्फुटतमत्वाद्यापत्तिपर्यन्तं विकल्पसंस्करणात् मन्त्रादिनि- भालनात्मकमुपायान्तरं ( येन परस्फुरत्चासेवेदन भेदप्रथनापशमने सहजविद्योदयः ) उपेयपदमाप्तर्य प्रारभ्यते । चिदेव प्राक् यिभ्यफोइन- मारिप्सायां निजाकालकलितचिन्मयपयोतः अधोमुवमयतरन्ती परि- मिनभावपरिग्रहणपुरस्सरमुल्लासिनसंकुचितयेत्यं मति पोन्मुख्यं गृहाना चित्तमिति प्रोच्यते । सैय पुनः स्वपदाररक्षायां सोपानाधिरोदनः ·शिवसूत्रवार्तिकम् । चित्तमेव शिवो ज्ञेयः प्रमाता निरुपाधिकः। सर्वज्ञतादिगुणवान् दिकालकलनोज्झितः ॥३॥ स्वात्मानुभवधर्मित्वात्स मन्त्र इति गीयते ॥१॥ तत्कथं योगिनां सिद्ध्येत्तदाह परमेश्वरः । प्रयत्नः साधकः ॥२॥ चित्तरूपसमावेशे प्रयत्नोऽतिशयः स्मृतः ॥४॥ पूर्वोक्तवीर्यवृत्त्यासौ पुनरुक्तनिभालनात् । स एव साधकरतत्र प्रकृष्टः परिकीर्तितः॥५॥ फ्रमेण पारिमित्यमुझती ईशनशीला चित्प्रकाशधनशिवतामयी संप. द्यते । अतः तन्मनो वेद्यमुपसंहृत्यान्तमुखीभावेन स्वतन्त्रत्वात् स्वं महः पराम्रष्टुं पर्याप्तं, तत्परामर्शनर्मित्वात् चित्तमन्त्रयोरभे. दोपचारः। २ भूयो भूयो बाह्यवृत्तिसंहरणत् शात्रादिभिन्नसंवेदनविलयपूर्व प्रोक्तमन्त्रस्वरूपात्मध्येयाकारतादात्म्यप्रत्ययैकतानतायाः प्रवद्रूपत्व- मेय साध्यप्राप्ती प्रकृयोपकारकमित्यर्थः । पं. ४ तत्कपमिति पद्यार्ध पुस्तकान्तरेश्वविद्यमान ग पुस्तकामचिप्तम् ।

·द्वितीयः प्रकाशः। चित्तत्त्वमात्मनः सिद्धं वक्ष्यमाणनयेन च । त्रिकसारे पट्सहस्त्रे शिवेनैव निरूपितम् ॥६॥ चिच्छक्तेः स्वस्वभावो यः स मन्त्रः परिगीयते । यन्नरन्तर्यमननाद्योगी रूढशिवावनिः । यद्वशात्परमार्थज्ञा योगिनो योगचिन्तकाः ॥७॥२॥ एवमादिश्य भगवान्वाचकानां स्वरूपकम् । वाच्यवाचकयो रूपमाभिन्नं भेदयोगि वा ॥८॥ स्यात्नदर्थं प्राह सूत्रं स तदर्थप्रकाशकम् । विद्याशरीरसत्ता मन्त्ररहस्यम् ॥३॥ शुद्धे चिन्मात्रतावेशादुन्मेपः सहसैव यः ॥६॥ स्वप्रकाशविकासाख्या सा विद्येति निरूपिता । शरीरसत्ता सा मान्त्री रहस्यं परमं च तत् ॥१०॥ ॥३॥ ३ इत्यं मन्त्रवीर्यमरिविक्षायां साधकस्य भेदास्पदतया प्रका- शमानो याचकारमा मन्त्रः स्वयापारसमन्तरम् अशेरविभ्याभेदमयेन पूर्णविमर्शनसारस्फुरणात्मना चाव्येनाभिन्न एव । 'प्रासंयित्प्राणे परिणता'.इत्युक्नीत्या बिन्दुस्वरूपिणे परावाङ्मयो शकिः क्रिया-- ·३२ शिवसूत्रवार्तिकम् । सू०४ एवं स्थिते रहस्येऽर्थे मन्त्ररूपे यथायथम् । एष्टव्यो देहिभिर्मान्त्र उदयः परमोदयः ॥११॥ कथं स्यादन च विभुः सूत्रमाह यथार्थवत् । गर्भे चित्तविकासो विशिष्टोऽविद्यास्वप्नः ॥४॥ प्रकाशानन्दसारान्तावर्तनवलाभृशम् ॥१२॥ विषयेभ्यो निवृत्तस्य मनसश्चिन्मयी स्थितिः। परो विकासश्चिच्चन्द्रचन्द्रिकामृतनिर्भरः ॥१३॥ स्वच्छाक्तामृतापूराप्लुतानन्दिजगन्मयः । शक्तिस्फारमयनादरूपेण सूक्ष्मप्राणतामाश्रित्य परनादगर्भा चित्प्रका. शस्य प्राधान्येन अनुदितवाच्यवाचककमां पश्यन्तीरूपतामुन्मील्य, तदनु बुद्धयाधिष्ठानां क्रमस्य स्फुटास्फुटतया मध्या, ततोऽपि करणप्रधानां वैपरों व स्फुटकमां मोन्मीलयति-इत्येतावतः प्रसरक्रमस्य पाच्यतररूपानुगततया प्रकाशमानतान्यथानुपपत्तेः परतरवाच्याभिन्न- मेच मन्यचक्रमित्यर्थः। पं... पु. 'एवं स्थित यस्य यस मन्त्ररूपो यथाययम् । तथा स देहिभिर्मान्त्र आयः परमोदयम्' इति पाटोऽस्ति • पं०४ शिवसूत्रविमर्शिन्यां हि'गर्भ नित्तविकासोऽविशिष्टविद्यास्वप्नः' इत्येवंविधः पाटाइन्न। पं. ६ 'विश्पेभ्य' इत्याचारभ्य 'विलोपनम्' इत्यन्तं सार्धपघद्वयं ग पुस्तकाम- गृहीतम् ।

·प्रथमः प्रकाशः। तत्सद्भावादविद्यायाः प्रथयन्त्या धरादिभिः ॥१४॥ तत्त्वजालेरलंग्रासयुक्त्या स्वप्नो विलोपनम् । तदेवं सति वियैव यथावत्प्रतिपादिता ॥१५॥ सोपाययमतः सर्वमन्त्रमुद्रास्वरूपिणी ॥४॥ मान्त्रं वीर्य तत्वरूपं तद्विमर्श तथोदयम् ॥१६॥ प्रतिपाद्य पुनर्मुद्रावीर्यार्थ प्राह शंकरः ॥ विद्यासमुत्थानेस्वभाविके खेचरी शिवावस्था॥५॥ खालोकलक्षणा शुद्धा यैव विद्या निरूपिता ॥१७॥ ४ मान्त्रोदये चित्तस्य प्राकृतस्वभावविनाशेन तद्गुणपादितानां तिरुणामवस्थानां स्वरूपविप्रलोपात् अत्युन्नतपरपदावेशारूढिरपायः। एवं घीर्यलाभे सति मन्त्रान्तराणां तत्संजीवितानामधिकार्यसमृद्धी शक्तयाधान प्रयोज्यते, अन्यथा प्रौत्तराधर्येण स्थितयोरात्मशिवयोमन्त्र- नियोजना जाड्झनष्फल्यमादधना धैयर्थ्यमियादिति भावः। ५ यया परचिदाकाशे योगी चरति सा खेचरी मुद्रा, साक्षात् शिवावस्थैव । अन मुद्रामन्त्रवीर्ययोमायोयसमस्तक्षोमप्रशान्त्या चिंदा- पं. क. पु. सेपदेशमतः सति पाठः ।

·सू०६ शिवसूत्रवार्तिकम् । समुत्थाने तदुदयो यथावत्प्रागुदीरितम् । स्वाभाविकं स्यात्सहजं वलमात्मन्यकृत्रिमम् ॥१८॥ तदेवं सति तस्मिंस्तन्मुद्रावीर्य विजृम्भते । खेचरी साशिवावस्था शिवव्योम्न्युदिता यतः॥१६॥ खे सचिद्गगनाभोगे चरणाखेचरीति सा । ध्येयानुकारतादात्म्यप्रतिपत्त्युदयात्मिका ॥२०॥ अत एव शिवावस्था स्वरूपावेशशालिनी ॥५॥ एवं मौद्रं च मान्नं च वीर्य स्यादेकरूपकम् ॥२१॥ कार्यभेदानेदयोगि वाह्यार्थप्रतिपत्तितः । अतो मुद्दामान्त्रवीर्यव्याप्त्युपायार्थमाह च ॥२२॥ गुरुरुपायः ॥६॥ स्मकस्वरूपोन्मजनकलक्षणमवस्थासाम्यमस्ति केवलं वाह्यार्थज्ञाने कार्य- भेदात् पृथार्थता ज्ञायते इत्यर्थः । ६ गुरुरत मन्त्रादिवललाभे पारमेश्वरी अनुमाहिका शक्तिरुपेय- . पं०१ सदेवमित्ति पया पुस्तकान्तरेषु अविद्यमान ग पुम्नकाधारण परितमति । ५०.क गपु. ध्येयाकारस्य तादाम्या इति पाउः।

·३५ द्वितीयः प्रकाशः। प्राप्तावत्र गुरुः शक्तिरुपायः परमः स्मृतः । यतः सा शाम्भवी शक्तिरनुग्रहकरी सदा ॥२३॥ उत्पातादक्षितो जन्तुः क्रियते भवनिस्पृहः । तदधिष्ठितदेहोऽसौ नीयते सद्गुरुं प्रति ॥२४॥ वक्तृत्वात्तात्विकार्थानामुपेयपदलम्भनात् । गुरुरौन्मनसे धाम्नि विश्रान्तिपथदर्शकः ॥२५॥६॥ एवं गुरो प्रसन्ने तु किं भवेत्तत्प्रदर्श्यते । मातृकाचक्रसंबोधः ॥७॥ खाभासामातृका या क्रियाशक्तिःप्रभोः परा ॥२६॥ तस्याः कलासमूहो यस्तच्चक्रमिति कीर्तितम । पदमापिणी, यया अनुत्तरे परमशिवाय पान्मनसपदे विधान्तिमाग्म- पत्ति भक्तजनः। ७ अनुत्तरमृतः परमशिषस्य स्वेच्छया विश्वं सिसृक्षोः प्रथम- स्पन्दमिका स्वरूपप्रत्यवमर्शनलक्षणा तदमिना मात्कास्या प्रिया- पं. १ क पु० सदधिष्टिनदेदस्य इति पारः । ६०१ भादित्यारम्य साप पुम्फान्तरेप्वनुपलधामाएं ग. पुस्कात् संयन्तम्। ६.१.पु सम्म कात्रा सम्हरप इति पादः ।

·शिवसूत्रवार्तिकम् । सू०६ समुत्थाने तदुदयो यथावत्प्रागुदीरितम् । खाभाविकं स्यात्सहज बलमात्मन्यकृत्रिमम् ॥१८॥ तदेवं सति तस्मिंस्तन्मुद्रावीर्य विजृम्भते । खेचरी साशिवावस्था शिवव्योम्न्युदिता यतः॥१६॥ खे स्वविद्गगनाभोगे चरणाखेचरीति सा । ध्येयानुकारतादात्म्यप्रतिपत्त्युदयात्मिका ॥२०॥ अत एव शिवावस्था खरूपावेशशालिनी ॥५॥ एवं मौद्रं च मान्त्रं च वीर्य स्यादेकरूपकम् ॥२१॥ कार्यभेदाझेदयोगि बाह्यार्थप्रतिपत्तितः । श्रतो मुद्रामान्त्रवीर्यव्याप्त्युपायार्थमाह च ॥२२॥ गुरुरुपायः ॥६॥ स्मकस्वरूपोन्मजनकलक्षणमवस्थासाम्यमस्ति केवलं बाह्यार्थशाने कार्य- भेदात् पृथगर्थता ज्ञायते इत्यर्थः । ६ गुरुरत्र मन्त्रादिबललामे पारमेश्वरी अनुग्राहिका शक्तिरुपेय. पं० ४ तदेवमिति पद्याधपुम्नझान्तरेषु विद्यमान ग' पुरस्काधारण पूरितमस्ति । पं..गपु० ध्येपाकारम्य तादाम्या इति पार।

·सू०७ द्वितीयः प्रकाशः। प्राप्तावत्र गुरुः शक्तिरुपायः परमः स्मृतः । यतः सा शाम्भवी शक्तिरनुग्रहकरी सदा ॥२३॥ उत्पाताद्रक्षितो जन्तुः क्रियते भवनिस्पृहः । तदधिष्ठितदेहोऽसौ नीयते सद्गुरुं प्रति ॥२४॥ वक्तृत्वात्तात्विकार्थानामुपेयपदलम्भनात् । गुरुरोन्मनसे धाम्नि विश्रान्तिपथदर्शकः ॥२५॥६॥ एवं गुरौं प्रसन्ने तु किं भवेत्तत्प्रदर्श्यते । मातृकाचकसंबोधः ॥७॥ खाभासामातृका ज्ञेया क्रियाशक्तिःप्रभोः परा ॥२६॥ तस्याः कलासमूहो यस्तञ्चक्रमिति कीर्तितम । पदमापिणी, यया अनुत्तरे परमशिवाष्ये मनसपदे विधान्तिमाभ- यति भकजनः। ७ अनुत्तरमूर्तः परमशिवस्य स्वेच्छया विश्वं सिमक्षोः प्रथम- स्पामिका स्वरूपप्रत्यवमर्शनलक्षणां तदभिन्ना मातृकाच्या प्रिया- पं. पुसदाधिष्ठितदेहस्य इति पारः। 4. पादियारम्य साय पुम्फान्तरेवनुपलक्ष्यमाणं ग० पुम्कान् । संपरयनम् । पं...पु. सम्य काठः समूहरच इति पाठः ।

·सू०७ शिवसूत्रवार्तिकम् । तस्य सम्यक् परिक्षानं यत्संवोधः स इप्यते ॥२७॥ सति तेन विवों यो वाच्यवाचकलक्षणः । क्रियाशक्त्युदितत्वात्स भिन्नोऽभिन्नःसदायतः॥२८॥ नित्योदितानस्तमितप्रकाशवपुषः पुरा । वीर्योन्मुख्यात्प्रभोरिच्छाशक्तेः समुदयो भवेत् ॥२६॥ ततः संवेदनस्पर्शी प्रादुर्भूतो ततः पुनः । सर्वार्थप्रतिभासश्च ततो ध्वनिरनाहतः ॥३०॥ पदवाक्यार्थगर्भः स्यात्ततः प्राणात्मिका क्रिया । पञ्चाशद्वर्णगर्भा वाक् ततः सर्वस्य संभवः ॥३१॥ शक्तिस्ति, सैय अभ्या-ज्येष्ठा-वामा-रौद्रीरूपं शक्तिचतुष्टयं विभाव्य ध्रुवेच्छोन्मेपादिकलानां प्रसरविश्रान्त्यादी अन्योन्यव्यतिमिश्रणात् उद्भवि प्यन्तं बीजात्मकशुद्धावानं तदभेदवेदनरूपं विन्दुं च प्रोल्लास्य उत्स्त्रक्ष्य दधरभूमेः विसिसृक्षारूपं विसर्ग प्रदर्शितपती, योन्यात्मशाक्तोल्ला- समयमशुद्धाच्यानं प्रपञ्चयति । तत्र सर्वशक्तिचक्रमोडीकारिण्या इच्छा शक्त प्राणनात्मतावतारे अनाहतस्यनिविपर्तनपूर्व पदवाक्यादिगर्भप्राण- क्रियाममुद्भयः । अतो मातृकैच एतावतो चाच्यचाचकात्मकस्य विश्वस्य अपञ्चयित्री मन्त्राण मुख्यमादिकारणम् इत्यर्थः । पं. ९ क पु० ततश्च पदवाक्यागी प्राणारिमका इति पाठः । • . पं. १ क ग पु० पवाशदणंगर्मान्तविधसांस्य इति पाम् ।

·३७ सू०८ हितीयः प्रकाशः। मन्त्रादिवस्तुजातस्य मूलमेकं ततः स्मृता। मातृकेव क्रियाशक्तिः शिवस्येत्यं विजृम्भते ॥३२॥ मातृकाचक्रसंबोध एवं जातो यदा तदा । यद्यक्ति प्रबुद्धः सन्प्रभुर्मन्त्रेन्द्रतामियात् ॥३३॥७॥ इथं प्रचालिते मान्ने तेजसि प्रज्वलत्यलम् ।। कार्म पुनर्भवकर वपुस्तत्राह शंकरः ॥३॥ शरीरं हविः । ज्ञानानले प्रचलिते मन्त्रतादात्म्यलक्षणे। शरीरं प्रगलत्येव भौतिकं कर्मवन्धनम् ॥३५॥ हविर्भूतमत्तश्चाथ दिन्यदेहाश्रयाद्यतः ।। ८ पयं संरोधातः प्रयुद्धस्य यक्तिंचन निरन्वयं लाफिक वा मालमपपि, तर मन्वयन स्थकार्यसंपत्ती नियन्त्रण प्रसदिति । ९ मा दियदेमानित्यानीनस्यास्य सर्वभारजालानदग्निसा. तरपदसा कुवंती यजमानाय मायायप्रमानापशान्तया सर- दभावपर्यायांसमाधवीरमंपती देवयन्यनतो कार्ममटस्य दिनष्टिः पं.10.मशेष इति पाः। ६०.पु.पिनमय इति पार।

·३८ शिवसूत्रवार्तिकम् । एप एव परो देहो यजमानस्य चिद्विभोः ॥३६॥ निरर्गले महासत्त्वे नित्योदितमहानले । यदर्पण शरीरादेर्भावजातस्य सर्वदा ॥३७॥८॥ एवं परं ज्ञानकायस्थितस्यान्नं किमाह च । ज्ञानमन्नम् ॥६॥ ज्ञानमत्र परं सम्यगुक्तं प्रकरणद्वये ॥३८॥ तदेवान्नमिव ज्ञेयं परितृप्त्युपपादकम् । १० परावस्थायां स्वात्मवैभवविजृम्भणं परिशीलयन् असावत्यन्त निराकाङ्क्षः, अन्तर्वहिःस्वात्मविस्फुरणमये विश्वस्मिन् भरितस्वभा- वत्वात्। व्यवहारे तु कदाचित् शरीरभूमिकायां वर्तमानः प्रबुद्ध- नटवत् स्वारमचमत्करणपूर्व पात्रीभूय अभिनयान् निर्घहन् विपये- न्द्रियैः विपयजातं परामृतरसाच्छुरितमाहृत्य स्वात्मने समर्पयति, न तु विषयासक्तया स्वरूपस्फूर्ति विस्मृत्य पशुरिव अधरावस्थामधितिष्ठ- तीति भावः। पं. १ क पु० पममानरच चिद्विभुः इति पाठः। पं०६क स.पु. प्रकरणद्वयम् इनि पाठः ।

·द्वितीयः प्रकाशः। यतः प्रपूर्णतेव स्यादसकृत्तन्निभालनात् ॥३६॥६॥ तदेवं सत्यविद्यायाः संहारस्तेन किं भवेत् । तदर्थं चास्य निप्पत्त्यै खण्डमाहामरार्चितः ॥४०॥ विद्यासंहारे तदुत्यस्वप्नदर्शनम् ॥१०॥ संप्तारखेदनी विद्या ह्यविशिष्टा निरूपिता ॥४१॥ तस्याः संहार एव स्यात्स्वप्रकाशोदये सति । संहारे सत्यविद्योत्थं भावजातं विमोहकम् ॥१२|| स्वमरूपं स्मृतं तस्य दर्शनं प्रत्यवेक्षणम् । इत्येवं परमेशेन संगृह्य च निरूपितम् ॥४३॥ १५ पुनमनियार्थनिमारनेन किचिदात्यलक्षणया परि विषिपाया Fमने तापमानो स्थापयानि मनविकल्पमा पाना समाजात स्मयत् निष्पादानसामा स्वम्यातायात Foगरोरपनादिनि सैदनस्यतनदपणे नमारोन्ममानो from गोशमान योगी मिशिधयत् नित्यमर्यह नाinfr: महरियोदयप पिपासावधा। -- - ६.1AGEI ....गोपी

·सू०१०
शिवसूत्रवार्तिकम् ।
प्रवुद्धता वृत्युदये सा निरङ्कुशवस्थितिः।
स्वालोककलनात्मत्वं ध्येयैक्यं नित्यतृप्तता ॥४४॥
॥१०॥
द्वितीयमेतत्सहजविद्योदयनिरूपकम् ।
शिवसूत्रप्रकरणं समाप्तमिह सांप्रतम् ॥४५॥
प्रवक्तव्यमतश्चात्र विभूतिस्पन्दलक्षणम् ॥
ज्ञानयोगवलप्राप्तो चिन्तामणिरिवापरः ॥४६॥
इति काश्मीरिकश्रीमदिवाकरात्मज-भट्टभास्करा-
चार्यविरचिते शिवसूत्रवातिके सहजविद्योदयाख्यो
द्वितीयः प्रकाशः ॥ २॥

·विभूतिस्पन्दाख्यः
तृतीयः प्रकाशः
खरूपप्रत्यभिज्ञानान्मान्लाञ्च सहजोदयात् ।
विभूतयः प्रवर्तन्ते कीर्त्यन्ते ताश्च सांप्रतम् ॥
पूर्वापरविमर्शेन यो योधोऽस्य विजृम्भते ।
तद्विकासादविच्छिन्नपरानन्दः स्वयं भवेत् ॥
येनाम्यगिडतयातन्त्यशक्तिः स्वाभाविकी स्फुटा ।
विभूतिः प्रयत, खण्डं समावष्ट तदर्थकम् ॥
तत्र चित्तात्मनः पूर्व प्रत्ययेनार्थमायदत् ॥
ग्रात्मा चित्तम् ॥२॥

·४२ शिवसूत्रवार्तिकम्। सू०२ मनःपर्यायमाख्यातं चित्तं सर्वत्र शासने । इन्द्रियत्वात्स संकल्पः स्यात्तु मन्त्रस्तदुच्यते ॥ श्रात्मैव चित्तं विज्ञेयं वागादिरहितं यदा । तदा मन्त्रः स विज्ञेयः संकल्पानुविधायकः ॥ नैव संकल्पसिद्धिः स्यात्तत्स्वरूपनिभालनात् ॥१॥ .. कुतश्चित्तस्य संकल्पसिद्धिर्नास्ति तदाह च ॥ ज्ञानं बन्धः॥२॥ १ मनसो बहिर्मुखतायां परामर्शनं संकल्पः, अन्तर्मुखतायां तु स्वात्म- मननात्मको मन्त्रः । प्रान्तर्मुख्य विक्षेपाभावात् संकुचिता चित्तता परि- त्यज्य सहजं स्वं चिदात्मस्वभावत्वमादीयते । तत्र नैविझेन अभ्यासद- शायामिन्द्रियवृत्त्यधीनताविरहात् अव्यवहितज्ञानक्रिया तबला- क्रमणात् यथास्वेच्छं शिववत् क्षितिवार्यनलाद्यनपेक्षं संकल्पितं वस्तु बहिः सर्वजनदृश्यं नष्टुं शक्नोति । अयुक्तस्य संकल्पादयोऽनन्यदृश्या अबहिःप्रकाश्याः , युक्तस्य तु मन्त्रादयोऽपि शैवासाधारणगुणित्वात् यत् किंचित् सुदुष्करमपि अर्थजातं प्रकाशयितुं प्रभविष्णव इत्याशयः । पं. ५ क र पु० तेन संकल्पसिद्धिरिति पाठः।

·४३ तृतीयः प्रकाशः। ज्ञानं विषयसंश्लेषाद्रागादिज्ञप्तिलक्षणम् । तदेव बन्धश्चित्तस्य स्वरूपावरणात्मकम् ॥ अन्तर्वहिश्च विषयानासत्याभ्यासपाटवात् । यदा मन्तव्यता तस्य तद्रष्टा मुक्त एव हि ॥२॥ इत्थं नित्यस्य च द्रष्टुः किसावरणमुच्यते ॥ कलादीनां तत्त्वानामविवेको माया ॥३॥ कलादितितिपर्यन्तस्तत्त्वग्रामोऽस्य सोच्यते । ततमेतैर्जगत्सर्वमतस्तत्त्वानि तत्र च ॥ कला कर्तृत्वसामर्थ्य किंचिन्मानं प्रकीर्तितम् । २ रागादिना विपयेषु व्यासङ्गात् अविगलितरजस्तमाम विक्षिप्त चेतः प्राच्यवास्तवस्यरूपाझमणामस्वबलालामे प्रकाशावरणक्षिय- भावात् जनसाधारणान् संकल्पान् निर्मातुं न प्रभयति, अतो विपयासक्तिरेय यथेच्छनिर्मागप्रतिवन्धमूलमित्यर्थः। पं. ३ अन्तर्यहिरियादि पपापम् इतरभूदादरांपुटकारविधमानं 'T' पुका- पारेपोपम्पस्तम् । प.क.पु.का मन्तम्पतति पादः।

·शिवसूत्रवार्तिकम् ।
तादृशं ज्ञानसामर्थ्य विद्यातत्त्वमिति स्मृतम् ।।
इदमेवेष्टमस्तीत्थं रागः पाशोऽस्ति वन्धनम् ।
इदानींतनभावेऽस्मिन् कालोऽप्याकलनं मतम् ॥
नियतत्वं कर्मफले नियत्यात्मकतात्मनः ।
समदुःखसुखज्ञत्वमन्तस्तत्त्वे प्रधानता ॥
सुखदुःखविमोहित्वं गुणाः स्युर्मन्तृता च धीः ।
संरम्भत्वमहंकारो मनश्चाक्षप्रयोक्तृता ॥
अर्विशेपितं शत्वं वुद्धीन्द्रियगणः स्मृतः।
तैरेव भिन्नं कर्तृत्त्वं कर्मेन्द्रियगणस्त्वयम् ॥
शब्दमात्रावभासित्वं तन्मात्रकगणस्तथा ।
भिन्नशब्दादितोवृत्तं गणः स्यात्पाञ्चभौतिकः॥
पं० ३ कालोऽप्याकलनं मतम् इत्यनोऽनन्तरम्
'अल्पेर भावजानेषु विद्या ज्ञानसमर्पता।
कालोधुनादितावुद्धिप्रतिः फलनारिमका ।
इति पय स. पुस्तके समुपलक्ष्यमाण प्रतिमधिक प्रतिभाति ।
पं. ६ क. पु. स्युः स्मर्तृता इति पाठः ।
पं. क. पु० रान्दादिनोवृत्तमिति पाठः ।

·४५ तृतीयः प्रकाशः। एतेपामविवेको यः सा माया मोहनी यतः। विवेकः पुनरत्रैव शुद्धविद्यादिसंश्रितः ॥ अतः शुद्धानि तत्त्वानि प्रोच्यन्ते तत्त्ववेदिभिः । खज्योतिष्ट्वं शिवं तत्त्वं दृक्क्रिये शक्तिरुच्यते ॥ •सर्वज्ञानक्रियावत्त्वयोग्यता स्यात्सदाशिवः । प्रेर्यत्वमैश्वरं तत्त्वं तद्द्वारा प्रेपणा यतः ॥ शिवशास्त्रादिवोद्धृत्वं विद्या शुद्धेह कीर्तिता । इत्थमात्मन्यवस्थाभिरेताभिस्तत्वकल्पना ।। तत्त्वानां तदवस्थात्वमुच्यमानं न दुप्यति । ३ माययैव कलादिभिः तत्त्वजाले रचितकन्युफ पुर्यष्टक-भौतिक- शरीरेषु परिमितप्रमातृभावाभिमान प्राहितानामणूनां सदोदितस्य- प्रकाशइष्ट्रस्यरूपं समानियते । विवेकाभ्यासालम्यिनां तु मायापदी. परिगतानां शुविधासंभ्रयित्वात् अनामृतस्यात्मप्रत्ययभासः । तदनु धन्धाले हत्या प्रागुतामात्रापधिकारः। २०३.पु. प्रोप्यन्तेनो पियस्त इति, प. पु. प्रोप्यन्ते साजनादति ६.१.पु. शिपाया योग्यता इति पास। पं.स.पु. समाररपमिति पाल ।

·४६ सू०४ शिवसूत्रवार्तिकम् । सर्वानुस्यूतरूपत्त्वाद्विमर्शः परमस्त्वतः ॥३॥ इत्थं तत्त्वात्मककलारूपं प्रसरमात्मनः । निरूप्य पुनरप्याह तत्संकोचाद्यथोदयः ॥ शरीरे संहारः कलानाम् ॥४॥ तत्त्वानां यत्स्वसामर्थ्य कलास्ताः परिकीर्तिताः । तत्संघातः शरीरं स्यात्सकलत्वमतोऽस्य तत् ।। श्राधार अात्मनस्तत्र कलानां करणात्मनि । स्वके स्वकेऽनुप्रवेशः संहारः परिकीर्तितः ॥ एवं यावद्दोधदेहप्राप्तिस्तत्रोदयः परः । ४ तत्त्वसंघातात्मके शरीरे तत्त्वावयवानां प्रातिलोम्येन स्वस्थ- कारणानुप्रवेशलयमावनया तदावसानिके सर्वाधिष्ठानचिन्मये स्वात्मनि समापत्या परवधिदेहोदयः । यद्वा हठात्सर्ववृत्युपसंहारात्मना उल्लङ्घनवृत्त्या विकल्पहान- फाग्यवृचिसंपत्तिपुरस्सरम् अविकल्पसंविदात्मैश्वयंपदावाप्तिः । त्यं प्रमातृत्वेन अभिमतस्य कलाप्रसरस्य स्वरूपावरमानैश्वर्यनिदा- नस्य उपसंहरणेन सिद्धयरः पल्लवितः प्रस्फुरोदित्यर्थः ।

·१७ सू०५ तृतीयः प्रकाशः। अथोल्लखनवृत्त्या वा शिवतत्त्वावलम्बनम् ॥ तत्स संहार एव स्यात्कलानां तेन चोदयः ॥४॥ तत्त्वप्रसरसंकोचस्वरूपेऽपीत्थमात्मनि ।। वृत्त्युल्लानयोगेन स्वस्वरूपोदयं शिवः । प्रतिपाद्य पुनः प्राह भूतसिद्ध्युदयः कथम् ॥ नाडीसंहार-भूतजय-भूतकैवल्य-भूत- पृथक्त्वानि ॥५॥ चिंदाधारे शरीरेऽस्मिन्संस्थिते पाञ्चभौतिके। स्वातन्त्र्यादात्मनः स्वाम्यं गृहे गृहपतेर्यथा ॥ ५ अन्तर्वहिर्वा द्वादशान्ते प्राणापानापसंहारात् इडादिनाड्युपश- मनेन सिद्धीच्छोः तन्त्रोक्तप्रक्रियोपवर्णितकन्दाधिष्ठाने चयनधतु- लादिसंस्थानों स्वस्थवीजाक्षरचिहितां पृथियादिधारण धारयता नियतकालांशाभ्यासेन भूतानि घशीभवन्ति, येन पाञ्चभौतिकेपु गमा- गमविहरणादि अस्य न प्रतिहन्यते । तथा आचरताऽपि अस्य तदैश्व- र्यानासक्त्या भूतानुपरक्तस्वच्छचिदानन्दघनस्वात्मसंस्थितिसिद्धिरपि अमयाससिद्धा भवति । तथा तत्त्वसंघटितं वस्तु तदिच्च्या वियुयते संयुज्यते च । एवं स्वात्मविषर्तनात्मभापजाताना विविधामवस्यां विकृतां च कर्तुमसी प्रभुशक्तिरप्रतिहतस्वातन्त्र्या इत्यर्थः। अन्यथा ·५८ सू०६ शिवसूत्रवार्तिकम् । तत्र चिदाकाशलयान्नाडीसंहार इप्यते । यतः सर्वत्र सर्वासां नाडीनां मुखमुच्यते ॥ नाड्याधारा वायवः स्युस्तदाधारश्च चिद्विभुः। तस्य वृत्तिलयान्मध्ये पड्गुणा वृत्तिरुत्तमा ॥ स्थिरद्रवोष्णचलता सौपिर्यविपरीतता। तत्त्वस्वरूपमथवा स्थानलक्ष्यप्रभेदतः ॥ विभावयन्भूतजयः स्यात्प्रबुद्धस्य च प्रभोः । तन्निरासत एवास्य कैवल्यमनुपाधिकम् ।। पत्रिंशत्तत्त्वसामर्थ्ययुक्तं भूतं पृथक् पृथक् । करोत्यात्मवलस्पर्शात्स्वविवर्तविवर्तनात् ॥ संघातस्थमथात्मस्थं विकरोत्यथवा विभुः। प्रभुशक्तिरतः सेयं सर्वत्राखण्डितात्मनः ॥५॥ तथाप्यस्यात्मनो मोहे वहुशाखे विसर्पति । स्वरूपसिद्धिरस्य स्यान्न स्याद्वा प्राह शंकरः॥ मोहावरणात्सिर्दिः ॥६॥ ६ पारमार्थिकविचारात् अधरभूमिस्थं सियाद्याविर्भवनं भेद प्रथास्पदं मायाकोटिपतितमेव, तद्धि योगिजनस्य स्वरूपाच्छादका ·९०७ तृतीयः प्रकाशः। कामक्रोधलोभहर्पभयत्रासमदोद्गमे । प्रहऽपि च सर्वत्र,मोह एव विजृम्भते ॥ तदेवावरणं ज्ञेयं स्वरूपाच्छादकत्वतः । हेतुभूतात्ततस्तस्मात्प्राक्कोटिप्रविमर्शतः सिद्धिः स्थादात्मनः सर्वज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणा ॥ ६ ॥ सति मोहे सिद्धिरेवं तज्जयात्स्यात्किमाह तत् ।। मोहजयादनन्ताभोगात्सहजविद्याजयः ॥७॥ अतः तदुपलब्धये तदवस्थायां प्रहर्षकामादिवृत्त्युद्गमस्य स्वरूपतिरो. धायितायां सत्यां तेषां प्राच्यकोटौ घरमकोटी वा चेतासमाधानेन सर्वशत्वादिलक्षण परसिद्धिर्भवेदित्यर्थः । ७ अपरिच्छिन्नपरिपूर्णात् बहुशाखभेदप्रशमनास्यमेाहजयात् सुप्रबुद्धस्य पूर्णाविमर्शसंविदाण्याकृत्रिमविद्योदया भवति । यद्धा मोहजयात् हेतोः अनन्तभट्टारकाल्यरुद्रप्रमाधिष्ठित शुद्धविद्या. पदमध्यास्य सहजालोकसंपत्प्राप्तिः, शुद्धविद्यापदे हि अनन्तनाना रुद्रममाभा समन्ततः साम्राज्यं भुज्यते इति अत्र ल्यब्लोपे अपादान- कारकम् इति । पं. ३ क. पु. स्वरूपाच्छादकं यत इति पाठः । ७ ·५० सू०८ शिवसूत्रवार्तिकम् । वहुशाखो मोह उक्तस्तजयः सुप्रबुद्धता । नित्यं स्वालोकवशतस्त्वसंकुचितचिद्गतेः ॥ तस्मादनन्ताभोगाख्यात्वप्रकाशोदयः स्फुटम् । जयस्यानन्तता यस्माद्दहुशाखो विजृम्भते ॥ स एवाभोग इत्युक्तः परिपूर्णस्वरूपतः । स्वप्रकाशात्मिका विद्या सहजा प्रागुदीरिता ॥ उद्भवः प्रोद्गमस्तस्यास्तनात्मालोक उत्तमः ॥७॥ एवंसिद्धिः प्रवुद्धः संस्तिष्ठेन्नित्यमतन्द्रितः । एकलारोपयन्सर्वं तदर्थं प्रोक्तवानजः ॥ जाग्रद्वितीयकरः ॥८॥ ज्ञानं जाग्रदिति प्रोक्तं तेनालोच्य स्वगोचरम् । श्रादद्यादेकतः सर्व ततो मोहवहिप्कृतम् ॥ प्रबुद्धः सर्वदा तिष्ठेद्योगिराड् भेदवर्जितः । करवत्कर एवातो जाग्रदादानगौरवात् ॥ . पं०७क.पु. उदयः प्रोद्गमात्तस्येति पाठः ।

·५१ तृतीयः प्रकाशः। अत एव द्वितीयत्वं विचित्रत्वादुदीरितम् ॥८॥ इत्थं नित्यप्रबुद्धस्य मोहलक्ष्मीश्चिरोपिता । शरीरमाश्रयत्येव जीवन्मुक्तस्य सर्वदा ॥ अतः परानन्दरसक्षीव अात्मा सदा कथम् । चेष्टते सूत्रमाचष्टे तदर्थं चन्द्रशेखरः ।। नर्तक प्रात्मा ॥६॥ रसभावनयाभिज्ञो वागङ्गाहार्यसत्त्वयुक् । यद्वत्प्रौढनटः सम्यगनुगन्ता प्रकीर्तितः ।। ८ ज्ञान जाग्रत् इति प्रागुक्तसूत्रनीत्या जाग्रदत्र ज्ञानशक्तिः। पूर्व तु अनुवापविधेयभावेन इदं ध्याख्याय अधुना विधेयानुवाद्यत्वेन व्याख्यायते सूत्राणां विश्वतोमुखत्वात् । आदानक्रियासाहक्ष्येण ज्ञान- शक्तिरूपे फरे रूपालोकमनस्कारः भासितं विश्वं यत्किंचित् पर- प्रकाशात् भेदाभेदविकल्पोपहतन्यायेन अभिन्न पर्यालोच्य समा- दीयते इत्येवं प्रयुद्धः एकस्मिन् संवेदने बहिरन्तः स्वात्ममयं विश्व विथान्तं संजानानो मेक्षिलक्ष्मीभाजनं जीवन्मुक्तिव्यवहृतिमाचरन स्यात्मन्येव विहरीदित्यर्थः । पं.. क. पु. रसभावनवाभिज्ञ इति, ख. पु. भावनपा वेद्य इति पाटः ।

·सू०१० शिवसूत्रवार्तिकम् । तद्वदात्मा स्वरूपेण स्फुरन्स्फुरति सर्वतः । तत्तद्भावरसावेशात्तत्तच्चेष्टाविलासवान् ॥ स नर्तकः स्मृतो यस्मात्सर्वावस्थावलम्वकः ॥६॥ नृत्यतोऽस्यात्मनः सम्यगाधारार्थमतोऽवदत् ॥ रङ्गोऽन्तरात्मा ॥ १०॥ बहिरुन्मेपभाग्योऽयमात्मा नर्तक उच्यते । तस्यैवान्तर्निमेपो यः सोऽन्तरात्मा प्रकीर्तितः ॥ स एव रङ्ग पाख्यातः पुर्यष्टकसमाश्रयात् । ९ इत्यं विहतो अयं परानन्दरसेन घूर्णन प्रौढनट इव रसभाव तदामासाद्यभिशः मितमातृतात्मपात्रतामुपगत्य अनुफायरसभाषादीन आङ्गिकाभिनयादिभिः स्वात्मानमविस्मृत्यैव व्यञ्जयन् सर्वावस्थानु- कारी विमायादिभिः आस्वादिपदवीमुपनोत' इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारे- च्छामन्तरेण इन्द्रियपरिरुपन्दानुपूर्व्या जगनाट्यमभिनयन् सर्वत्र स्यात्ममानेन अनिलुप्तहकदाचिसतापितमना विलसतीत्यर्थः । १०विविक्तितनाट्यमोहाप्रदर्शनाशयेन यत्र रज्यते स रक तद्विचित्रभूमिकाप्रहमस्थान पुयएकरूपान्तरात्मा । तदाश्रयणेनेय - ५.६ पु. पहिल्मपभोग्पातु मारमा इति पारः । .

·सू०११ तृतीयः प्रकाशः। प्रवृत्तिस्थितिसंहारैर्नृत्यतीवात्र चिद्विभुः ॥ १० ॥ एवं सतीन्द्रियगणस्तस्यानाच्छादको भवेत् । तदर्थ पुनरप्याह सूत्रं कान्तार्धदेहभृत् ।। प्रेक्षकाणीन्द्रियाणि ॥११॥ सुप्रवुद्धः स्वतन्त्रश्च चिदात्मैव यतः परः । तत्सामर्थ्यादिन्द्रियाणि चेष्टन्ते स्वासु वृत्तिषु ।। प्रेक्षकाणीव तान्यत्र चिद्विभोः परिनृत्यतः । स्वरूपावरणे चास्य तानि न प्रभवन्ति हि ॥११॥ नरतियंगादिदेहभूमिकासु रचितास्पदः करणप्रवृत्त्या सृष्टयादिपञ्च- कृत्यकृत् चिदात्मा परिनृत्यति । ११ स्वतन्त्रश्चिदात्मैय करणाधवभासयिता, तद्भाव सर्वस्य प्रकाशमानत्वात् तमेव मान्तमनुपजीव्य विश्वमिदं सर्थ जडान्धमूकमार्य भवेदिति, अतः तदनुप्राणितानि करणनि त्रैलोक्यनाटकमकटनाक्षा- दातिशयनिर्भर गलिताहमिदन्तात्मविभागं स्वरूपं साक्षात्कृत्य सहृदयप्रे. क्षकजनवत् प्रत्यगात्महशे योगिने परामृतमयरसचमत्करणमर्पयन्ति, ६५० क. पु० एन्ते स्वस्वकृत्तिषु इति पाठः ।

·५४ सू०१२ शिवसूत्रवार्तिकम्। तदेवं सति यदधुद्धिवशात्सर्वोत्कटः पुमान् । प्रभवत्येव भगवांस्तदर्थं सूत्रमुक्तवान् ॥ धीवशात्सत्त्वसिद्धिः ॥१२॥ शब्दादिविषया वृत्तिश्चिद्रूपाभिनिवेशिनी । यदा भवेत्तदा बुद्धिस्तत्रैवाध्यवसायिनी ॥ पूर्व भवत्यतः शुद्धा सैव धीशक्तिरुच्यते । त्यक्ताशयत्वात्सत्त्वस्य भित्तिः सोऽवधिरुच्यते ॥ तद्वशात्सत्त्वसिद्धिः : स्यादत एव निरूपितम् ॥१२॥ येन नास्य पशुजनस्येव खेचर्यादिभिः आच्छाद्यमानाभेदप्रथामृतरसं करणचक्र दुखमयविश्वसरण परिवत्यैते । अतः परिनृत्यतः चिदात्मनः स्वरूपं न तिरोधीयते इत्यर्थः । १२ सतनप्रसरत्स्वभाषेषु करगेषु सत्सु वृत्तिप्रतिफलितान् शब्दादीन विषयान् आगमोक्तयुक्त्यादिभिः चिन्मयस्वभावाव्यतिरिक्तान प्रायवस्मन्ती बुद्धिः अनुदायान्तरप्रक्षयात् रजस्तमावृत्यमालिनता स्वयोतिर्मयं विश्यक परप्रकाशं समवेक्षमाणा स्फुरत्तात्मसस्वप्रकाशा स्पदं योगिर्ने निष्पादयति इत्यर्थः। पं० ३.० सारादि इति, रा. पु. सत्यभित्तिरिति प पाटान्तरोपेतः पाठः। पं. ८. पुसंसमिति, सत्यरादिरिति पाान्तरोपेतन पाटोस्ति।

·३५ सू० १३,२४ तृतीयः प्रकाशः। इत्थं सति स्वतन्त्रत्वमात्मनः स्यादतोऽवदत् । सिद्धः स्वतन्त्रभावः ॥१३॥ स्वातन्त्यमस्य संसिद्धमात्मनः प्रोक्तरीतितः ॥१३॥ सर्वज्ञत्वक्रियावत्त्वाच्छरीरेऽस्मिन्यथा तथा ॥ सर्वत्र स्यान्न वा तन्न प्राहात्र शशिभूषणः । यथा तत्र तथान्यत्र ॥१४॥ श्रात्मनाधिष्टिते देहे यद्वत्सर्वज्ञतादयः । स्फुरन्ति तद्वत्सर्बन स्वाधिष्टा वलेन च ॥१४॥ १३ येन शिवादिधरस्यन्तमशेष विश्वं म्रियते दृश्यते भास्यते स्वरोपाप्यतेच सोऽस्य स्वतन्त्रमावः सहजशत्वकर्तृत्वात्मकः सर्ववी- करगशीलः । यथा रासायतिक्या प्रोपध्या संसिद्धया यत् किंचन वस्तु साविर सत् हेमनामेति एवं शियस्यम्पभावनया विश्वं भाचिनमस्य पशे तिष्टतीत्यर्थः। १४ अधिकारितास्य यथा अलिन् अधिनशरीर स्यात्मशियनां पराशनः स्थितस्य मशित्वयियावत्यादयः, पवंस्थात्मालाकमणशत्या पं.क.पु. प्रनानित इति पान ।

·सू०१२ शिवसूत्रवार्तिकन् । तदेवं सति यद्बुद्धिवशात्सर्वोत्कटः पुमान् । प्रभवत्येव भगवांस्तदर्थ सूत्रमुक्तवान् । धीवशात्सत्त्वसिद्धिः ॥ १२॥ शदादिविषया वृत्तिश्चिद्रूपाभिनिवेशिनी । यदा भवेचदा बुद्धिस्तत्रैवाध्यवसायिनी ।। पूर्व भवत्यतः शुद्धा सैव धीशक्तिरुच्यते । त्यक्ताशयत्वात्सत्त्वस्य भित्तिः सोऽवधिरुच्यते ॥ तद्वशात्सत्त्वसिद्धिः : स्यादत एव निरूपितम् ॥१२॥ येन नास्य पशुजनस्यैव खेचर्यादिभिः आवद्यमानाभेदप्रथामृतरसं करणच दुःखमयविश्वसरण परिवर्त्यते । अनः परिनृत्यतः चिदात्मनः स्वरूपं न तिरोधीयते इत्यर्थः । १२ यतनप्रसरस्वमायेषु करणेषु सत्सु वृतिप्रतिफलितान शन्दादीन विषयान् आगमोक्तयुक्त्यादिभिः चिन्मयस्वभाषाव्यतिरिक्तान अध्यवस्थन्ती बुद्धिः अनुशयान्तरप्रक्षयात् रजस्तमावृत्त्यमलिनता स्ययोतिर्मयं वियत्र परप्रकाशं समवेक्षमाणा स्फुरत्तात्मसत्यप्रकाशा स्पदं योगिनं निष्पादयति इत्यर्थः । ०३.पु. मस्सगदिः इति,प.पु. मत्वभिगिरिति प पानन्तरोपेतः पाः । ५.फ. पु. सस्वमितिः, मलराविरिति पाटान्तरोपेत पाति ।

·सू०१३,२४ तृतीयः प्रकाशः। इत्थं सति स्वतन्त्रत्वमात्मनः स्यादतोऽवदत् । सिद्धः स्वतन्त्रभावः ॥१३॥ स्वातन्त्यमस्य संसिद्धमात्मनः प्रोक्तरीतितः॥१३॥ .. सर्वज्ञत्वक्रियावत्वाच्छरीरेऽस्मिन्यथा तथा ।। सर्वत्र स्यान्न वा तत्र प्राहात्र शशिभूषणः । यथा तत्र तथान्यत्र ॥१४॥ अात्मनाधिष्ठिते देहे यद्वत्सर्वज्ञतादयः । स्फुरन्ति तद्वत्सर्वत्र स्वाधिष्ठावलेन च ॥१४॥ १३ येन शिवादिधरण्यन्तमशेषं विश्वं म्रियते दृश्यते भास्यते स्वपशे स्याप्यते च सोऽत्य स्वतन्त्रभावः सहजज्ञत्वकर्तृत्वात्मकः सर्ववशी- फरणशीलः । यथा रासायतिच्या ओपध्या संसिद्धया यत् किंचन वस्तु आविद्धं सत् हेमतामेति एवं शिवस्थरूपभावनया विश्वंभावितमस्य चशे तिष्ठतीत्यर्थः। १४ अधिकारिणोऽस्य यथा अस्मिन् अधिकृतशरीरे स्वात्मशिवतां परामृशनः स्थितस्य सर्वशत्यक्रियावत्यादयः,एवं स्वात्मवलाक्रमणशत्तया पं.३ क. पु. प्रोक्तनातित इति पाः ।

·सू०१४ ५६ शिवसूत्रवार्तिकम्। कर्तुरेवं स्वतन्त्रस्य विशतोऽन्यपुरादिषु ॥ तद्धर्मोपहितस्यास्य स्यादकालपदस्थितिः । कथं ? तदर्थं कालारिः प्राह सूत्रं यथार्थवत् ॥ विसर्गस्वाभाव्यादबहिःस्थितेस्त- स्थितिः ॥१४॥२॥ स्सृष्टिस्वभावाच्चिद्रूपात्प्रवृत्तिकलनात्मना । जातस्य कालवपुपः स्पन्दस्यैवान चित्पदे ॥ जन्म न स्यात्संकलनात्तस्य संकल्पजस्य च । बहिर्वाह्यपदार्थानां पृथक्संस्थित्यभावतः॥ प्रकाश्यानां प्रकाशैक्यभावनापथसेविनाम् । सर्वत्र परकीयत्वाभिमतेषु देहेपु सर्वशत्वादयोऽव्यवहिताः प्रस्फु रन्ति इति। पं० २ विशत इति तदोपहितेति च पदद्वयं मूलादर्शपुस्तकान्तरेप्वविधमार्ग ग पुस्तकाश्रयेण समुपन्यस्तम् । • पं० ४ . विसर्गस्याभाग्यात्' इति सूत्रं तु विमर्शिनीप्रन्ये न विद्यते, एतद्मन्ये एव प्रन्यष्टता संगृा व्याख्यातमति। पं०८ पहियांपत्यादित प्रारम्य योगनिमालनात् इत्यन्तः सार्धपघामपाठः पुस्तकान्तरेप्यपिप्रमानः ग. पुस्तकामगृह समुपन्यस्तोऽस्ति ।

·तृतीयः प्रकाशः। स्वस्माद्वानः प्रच्यवनं नास्ति योगनिभालनात् । श्रकालकामजा सैव स्यादकालपदाश्रयात् ॥ अंकालपदसंप्राप्तौ यो हेतुस्तमतोऽवदत् । वीजावधानम् ॥१॥ वीजं सर्वस्य जगतश्चिदात्मैव परं स्मृतम् । अवधानं तद्विमर्शः सावधानेन चेतसा ।। तदाकालपदप्राप्तिाहाद्याग्रहहानितः। १५ बिसिसक्षाशीलो हि परमेश्वरः सुज्यवस्तुविषयं स्वस्सिन आधारभूते समुन्मानं स्थाव्यतिरेकित्वेन पालोच्यमान परिविभ्रत् अपि नैव स्थामविस्मृति जुपते । यावता मायाभूमावपि घेद्यप्रकाशनं पस्तुतः परप्रकाशानान्तरीयकतया अन्तास्थितं सत् स्वातन्त्र्यात् बहिःप्रकाशते । तस्मात् प्रतिपन्नतात्त्विकस्वरूपस्य धर्मियोपहितता न कदाचित पानाम्योदत्यर्थः। १६ एवं परिमिताहंभावनिरसनपुर-सरं विश्वकारणशाक्तपदे निर- तरतया हदाभ्यासेन वित्ताचधानमेव अकालकलितस्वरूप प्राप्त्युपाय इति भावः। पं०५.पु. मातीनुमत्र तथायदत् इति पाठः।

·सू०१६ शिवसूत्रवार्तिकम् । सर्वभावोद्भवभुवः प्रवेशोऽन्तश्चिदात्मनः ॥ कथं पुनर्योगिवृत्त्या स्यादत्र प्राह शंकरः । आसनस्थः सुखं हदे निमज्जति ॥१६॥ पवमानः शुचिश्चण्डो मध्यमः प्राण श्रासनम् । योगिनां ज्ञानपूर्वाणा सन्मत्स्यवलनात्मना । पूर्वमुक्तं च तवस्थः सुखं मज्जति तद्भदे । हृदत्वमत्र प्रागुक्तं सर्वभावोद्भवत्वतः ॥ चिद्रूपस्य च बीजत्वमत एव निरूपितम् । अवधानानुप्रवेशावत्रोपायावुदाहृतौ ॥ कालकामजयायैवमजामरपदाप्तये ॥१६॥ १७ विज्ञानघतां योगिना चिदात्मान्त प्रवेशापायात्मयोगचितप्रयता धिगम्यवृत्या ढिम्ना परिशीलन विदधता सत्यामपि उभयवाहाच्छेदा त्मकुम्भकत्ती रवीन्दुसघटजन्योदानाग्निपर्यायस्य शुचेरुर्बोत्क्षेपणा स्मना रेचकवाद्देन अधराधराधारादिपदानि प्रमश उल्लङ्घय यावता द्वाद शान्तपदे रियान्तिजन्यते, अत पयोदानस्य द्वैतेन्धनप्लोपकारित्वात् चण्डत्यम् परमशुद्धिकारणत्याच परमानत्वम् नदाश्रित्यय द्वादशान्तस्य शिवचैतन्यामृतान्धी प्रोच्छर द्विश्ववैचिस्यतरने निरायस्तावगाहमानता, यनिरन्तरसभोगरसपरिचायुचानाम् अकालकालतानुत्तरशारपद संप्राप्ति उत्तोपायसेयनतो पहिरन्त करनाविकरम् अपण्डस्वातन्यमयी पल्यते इति।

·सू०१७,१८ तृतीयः प्रकाशः। एवं कत्रशविश्रामस्तत्स्वातन्त्र्यमखण्डितम् ॥ तेन कर्तृत्वमस्य स्यातदाह वृपलाञ्छनः । स्वमात्रा निर्माणमापादयति ॥१७॥ स्वा शक्तिः परमेशस्य ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणा । यावदीयं बलं तस्य भवप्रभवकारणम् ॥ अतश्च सा जगन्माता तस्य शक्तिमतः परा । तया स्वमात्रा निर्माणं यथास्वं रोचते विभोः ॥ तथा संपादयत्याशु तत्स्वातन्त्र्यवलादलम ॥१७॥ एवमस्य च यद्रूपं तदा बुद्ध्या मलावृतम् ।। तद्विनाशात्पुनर्जन्म न भवेत्तत्र चावदत् । विद्याविनाशे जन्मविनाशः ॥१८॥ १८ प्रागुक्तयोः अवधानप्रवेशात्मनोरुपाययोः अनुशीलनमाहा- रस्यात् यथाभिमतं घेद्यवेदकावभासनात्मकं वस्तु अपूर्वोल्लेखापमास- नशालिन्या कर्तृत्वादिसतत्त्वया स्वशक्या तत्पदविश्रान्तो निर्मात प्रभवति, तनिर्माणमेव अस्य स्वातन्त्र्यधामविथान्तिसूचकमिति । पं. ७ क. पु. पपास्वं रपति विभुः इति पा|| ·सू०१६ ६० शिवसूत्रवार्तिकम् । सोपाधिका वेदनीया पदार्थविषयैव या । अशुद्धा सा स्मृता विद्या पुनः संभवकारणम् ॥ स्यात्तद्विनाशः सहजविद्योदयनिभालनम् । सति तेन स्वतन्त्रत्वव्यक्तिः स्यादात्मनः परा ॥ श्रत एव पुनर्जन्म न भवेत्स्ववलाश्रयात् । जीवन्मुक्तिरियं सिद्धिरकालपदायिनी ॥ १८ ॥ वेदनीयपरा येयं वाह्यार्थोपाधिरञ्जनात् । विद्या तत्प्रेरणे हेतुः क इत्यत्रोक्तवानजः ॥ कवर्गादिषु माहेश्वर्याद्याः पशुमातरः ॥१६॥ सर्वात्मकस्वरूपस्य शव्दराशेः कलामयम् । यद्रूपं पूर्वमादिष्टं पशोः शब्दानुवेधतः । १९वृत्तिज्ञानं चेद्यफलप्राप्तिसाधनं वस्त्वाकारखचिततया अशुद्धः विद्या-इत्युच्यते सैव वधयित्रो, तद्विपरीतशुद्धविद्यानुसंधानेन सहजसंविसमासादनात्स्यवीर्यलामे सति आणवमायोयमलद्वयसहकृतं देहेन्दियादिसमुदायात्मकं कार्ममधनं परिलुप्यते इत्यर्थः । पं.क.पु. सोपाधिका पोपनीया इति पाठः।

·सू०१७ ६१ तृतीयः प्रकाशः। प्रत्ययोत्पादकं सम्यक् तद्विरूपं प्रकीर्तितम् । वीजयोनिप्रभेदेन तत्र वीजं शिवः स्वयम् ॥ शक्तिर्मायाभिधा योनिः कादिक्षान्ताष्टवर्गिणी। माहेश्याद्यष्टकं तत्र परापरफलप्रदम् ।। अधिष्ठाय पशूनां च बाह्यार्थावगमे स्थितम् । मिश्रकर्मफलासक्तिजनक घोरलक्षणम् ॥ विषयासक्तचिचानामधोऽधः पातकारकम् । घोरघोरतरं तत्स्यादघोरं शिवदायकम् ।। एवं मात्राटक चैतत्प्रतिवर्ग त्रिभेदवत् । पूर्ववर्गे भैरवता संस्थितैवानंपायिनी ॥ १६ ॥ - २० परा धारशकि शिवामिनस्वरूपा इच्छादिविकमुद्भाव्य वग- पर्यादिरूपा माएको समुन्मीलयन्ती पशुममातूपु सविकल्पकसंवेदन- दशायाम् अन्तःस्थूलसूक्ष्मशदपरामर्शनं कुर्वती वर्गाद्यधिष्ठात्रीमिः माहे- भ्वर्यादिभिः रागद्वेपकामलोभादीन पातत्याना तेषां देहादितादात्म्यमेव निप्पादयति इत्यतः करणद्वारः प्रसल्या वृत्ती घोरादिसंशिका माहेश्व- योद्याः मातरः पशन स्वात्मविमुखान् विषयासकया अधः पातयन्ति, पविभ्यस्तु स्थात्मविकासरसं तथा क्या चमत्करणपूर्व समर्पयन्त्यो नैव भेदप्रयनमुत्पादयन्ति इत्यर्थः । पं.क. पु. एवं मात्रएकमिति पाठः।

·सू०२० ६२ शिवसूत्रवार्तिकम् । तदेवं शब्दराशिश्च त्रिस्वरूपोऽष्टवर्गजः । उच्चारस्यादिमध्यान्तभेदा वर्णव्रजेऽपि च ॥ तत्राभेदेन शिवता यथा स्यात्प्राह तत्तथा । त्रिषु चतुर्थं तैलवदासेच्यम् ॥२०॥ उक्तेषु मातृभेदेपु त्रिपु वर्णात्मकेषु च । योऽवशिप्यत एवात्र चतुर्थः स शिवः परः॥ सोऽनुसंधेय श्रासेच्यस्त्रिपु तैलवदम्भसि । तदनुस्यूतरूपत्वात्स्यात्सिद्धिरैनपायिनी ॥२०॥ अत्र वर्णानुप्रवेशे क उपायस्ततोऽवदत् । २१ प्रास्त्रे निर्णोताभिः घारापोरादिसंशकपशुमातृभिः अधि- ठितानां स्थूलसूक्ष्मवर्णात्मकविकल्पानामाद्यन्तकोटी अधिष्ठानात्मना प्रतीयमानेन चिद्रसेन परिषेचन विधेयम् । अर्थात् विद्रसाश्यानभायेन तदस्थितिः पुनः भेदप्रयो विगाल्य तेलयत् अधिकाधिकप्रसरदायय- व्याप्त्या चिद्रसमयी अनुसंधया येन तेषां स्वयापृतिर्यन्धनामिका अपे- यादित्यर्थः । पं.. २. पु. सान्नुमन्य प्रासभ्य इति पाठः। पं.क.पु.काय इनोग्यदत् इति पादः।

·नृतीयः प्रकाशः। मनः स्वचिते प्रविशेत् ॥२॥ बाह्यार्थाकारता येयं प्रवृत्तिं भजतो विभोः । पूर्ववृत्त्युदयेनालं तत्प्रत्याहृतियोगतः ॥ स्वात्मन्येव निमग्नः स्यात्प्रवृत्त्युपरमे सति । एवं निमेपवशतः शिवो भृत्वा स्वचेतसा ॥ अङ्गारकल्पवर्णानां वहिनवञ्चान्तरं विशेत् । पुनभैरववृत्त्यैव मन्त्रानुप्राणनं परम् ॥ न केवलं यावदयं विधिः परपुरादिपु । इत्यं सति च मन्त्राणां शिवभैरवता स्फुटम् ॥ स्फुरत्येवान्यथा कस्माद्वर्णात्मा मन्त्र ईश्वरः॥२१॥ तदेवं वर्णमात्रस्य पूर्वापरनिरासतः । २२. पहिरिपती मुख्य जिगोमा चिन्नाथस्य उपचापसरनिया- शक्तिमायान् येयम् प्रशारिता पृत्तिस्ति, तस्याः प्रत्यादरमणान् योग्य हिन्यापन अफिसमरिता पर्णनुप्रवेशं कुर्याम् । वर्णनुमयशे रिसा भरपमुहमा मन्त्राउनुमापनमा मिददिति । ... मरिमेनुफोनल पारः ।

·सू०२२ शिवसूत्रवार्तिकम् । स्थितत्वात्किं भवत्याह तदर्थ सूत्रमीश्वरः ॥ मध्येऽवरप्रसवः ॥२२॥ वर्णस्योच्चार्यमाणस्य पूर्वमध्यान्तलक्षणम् । भागत्रयं यत्तत्रादिपर्यन्ते शिवरूपता ॥ संस्थितैवोबुभूपाख्यविश्रमाख्यस्वरूपतः । मध्ये च प्रसवो भ्रंशः स्यात्पशोर्वर्णमात्रके ॥ पत्युः शाक्तं स्फुरदूपमेतदेवोपदिश्यते ॥२२॥ इत्थं सति त्रिस्वरूपे यथा साम्यं भवत्यलम् । तथा प्रदर्शयन्नाह पार्वतीदयितः पुनः । २३ उचिचारयिपायां तद्विरतौ च आद्यन्तकोटिलक्षणयां मध्यमा- दिवाग्विषयाणं स्थूलसूक्ष्मसंनिवेशवतां वर्णनां पश्यन्त्यादाव-विभक्त पदे निलयनात् अप्रयाससंसिद्धा शिवरूपता अस्ति । मध्यकोटी तु तेषां तत्तद्विविधाकारसंनिवेशस्फुरणात् अविकल्पसंविदः सकाशात् परिनं. शित्यमित्यर्थः । । पं. २२. पु. प्रसर इति पाटोपति। पं. स. पु. मये घ प्रमरो अंश इत्येवंरूप म्याल्यातोप्यस्ति। एवं पाय ·सू०२३,२४ तृतीयः प्रकाशः। प्राणसमाचारे समदर्शनम् ॥२३॥ सर्वज्ञानकियारूपं यत्स्वसामर्थ्यमुत्तमम् । स प्राणः परनादाख्यः सर्वानुप्राणननमः ॥ तत्समाचार अावेशो वर्णशब्दाणुषु स्फुरन् । तेनाभेदश्चानुभवः समदर्शनमुच्यते ।। एवं तहलमाक्रम्य सर्वज्ञानवलान्विताः । वर्णमन्त्रादिकाः सर्वे भवन्तीति किमद्भुतम् ॥२३॥ वर्यानुप्राणनं शंभुनिरूप्याह प्रसङ्गतः । यथा भावशरीरादेः स्यादनुप्राणनं तथा ॥ मात्रास्वमत्ययसंधाने नष्टस्य पुन- रुत्यानम् ॥२४॥ मायाद्यवनिपर्यन्ततत्वग्रामकलास्तु याः । २४ सर्वप्रकाशाना जीवितभूते परनादाण्ये स्वतन्त्रप्रकाशे समा- पत्या येवरीपर्यन्तं प्रस्तानो पदमन्यादीनामभेदानुभवनाभ्यासधारा- विरुदे परगार्यतामा इत्यर्थः। २५ मायावत्यादिपूर्थिीपर्यन्ततत्वकला मृतशरीरोपादानभूताः स्थात्मामिनताप्रत्ययानुसंधानेन चिसमगः निपाय शब्दादिषिपया- पं.क.पु. शाशपु पुटम् इति पाटः । .

·६६ शिवसूत्रवार्तिकम् । সু২৪ ता मात्रा व्यक्तयो याश्च प्रतितत्त्वं स्वगोचरे ॥ तासु स्वप्रत्ययं ज्ञानं प्रतिस्वं तेन पूरणम् ॥ अनुसंधानमेतत्तत्कर्तुस्तद्भूम्युपाश्रयम् ॥ सति तस्मिन्विनष्टस्य भावादेरुदयः पुनः । एवं कर्तृधरावेशवलतो यत्र यत्र च ॥ मात्राप्रत्ययसंधानं कुर्यात्तत्कर्तृता भवेत् । सर्वज्ञसर्वकर्तृत्त्वयलावेशदृढस्थितिः ॥ २४ ॥ य एवं नित्ययुक्तः स भवेत्कीहक्तदाह च । शिवतुल्यो जायते ॥२५॥ सर्वस्मिन्कारणकुले शिवः शिरसि वर्तनात् । सदा निरुपधिज्योतीरूपत्वाञ्चित्वरूपतः॥ तत्तुल्यो नित्ययुक्तत्वात्कुर्वन्नपि विचेष्टितम् । स्पद भावशरीरमपि चिदानन्दघनरसमयमुदेति येन सर्यकर्तृत्वादिभूमि- समावेशीय साधा सर्व परिपूर्णशत्यकर्तृत्वादिरूपं परमैश्चर्यमाया- स्यते इत्यर्थः। पं०५. पु० यादेशदलत इति पार ।

·सू०२६ तृतीयः प्रकाशः। जीवन्मुक्तः साधकः स्यात्पूर्वोक्तज्ञानवीर्यतः ॥२५॥ एवमभ्यस्यतश्चास्य कीदृशी नित्ययुक्तता । तदर्थ भगवान्सूत्रमाह व्रतनिरूपकम् ॥ शरीरवृत्तिव्रतम् ॥ २६॥ शरीरमेव कङ्कालं कपालं कङ्करस्थितम् । पृष्ठदण्डं दण्डमत्र करपादगलस्थिताः ।। अस्थिखण्डाः पञ्च मुद्रा भस्म दीप्तिः परा स्मृता । गुणत्रयं चोपवीतं ध्वजिका स्यान्महापथम् ॥ भूपणानीन्द्रियाण्यत्र विहतिर्विपयेवलम् । हृच्छ्मशाने सदासक्तिः कायवाक्चेतसा स्फुरन् । २६ एवं नित्ययुतस्य शिवस्वरूपपरिशीलनातिशयासादिततत्पद- स्वात् देहकलासहावेपि जीवन्मुक्तिसुष्णास्वादनेन शियता उपमीयते । प्रारम्वोपनीयमानभागातिमान्त्या रिदेवमुको तु तादात्म्यमेव प्राप्यते इति मायः। पं.रा.पु. एपमम्यम्प सपाम्प इनि पात। पं ...पु.मारमोति, स.दापति पाटः। पं.स.पु.मरमभिरिपिपा, क.पु. ऐनमा सुरम् इति र ·सू० २७ ६८ शिवसूत्रवार्तिकम्। यो यश्चेष्टापरिस्पन्दो वीरेशस्योत्सवः सदा । महानतमिदं ज्ञेयं निरर्गलनिजस्थितेः ॥ इत्थं व्रतधरस्यास्य जपः कीरक्तदाह च । कथा जपः ॥२७॥ यद्यत्कर्तृधरारूढः प्रबुद्धः सन्प्रभापते । तत्तज्जपः स्याद्वतिनः स जपात्पुरुषोत्तमः ।। वीर्यावलम्बनोच्चारसंचाराख्या कथा जपः । एवं चतुर्धा विज्ञेयः शाक्तो हंसश्च पौद्गलः ॥ [निष्कलोऽप्यथ] शाक्तोऽत्र येयं स्वा[]क्रिया चितेः। २७ प्रानिर्दिएनयेन अभ्यस्यता महाव्रतं पाशुपताख्यं प्रसिद्धयेत् यत्र कङ्काल-कपाल-दण्ड-पञ्चमुद्रा मस्स-उपवीत-ध्वज भूपण-नियास- विहत्यादिसामग्रीमातमव्यक्तद्रव्यमयमुपयुज्येत । व्यक्तलिङ्गितया तु धर्म- ध्यजी भूत्वा मलकालिकयोपसलिप्यते । . प०८पु० हाँस इति क पु० पुद्गल इति, च पाठोऽस्ति । पं. पाल इत्यतोऽनन्तरं क ख पु अविद्यमानः, (........ शाक्तोऽन पेयं स्वा...क्रिया चिते , इत्येतापानाच मयतो मष्टायपि पचा पाठः पुस्तका. सपरितोमि। .

·६९ तृतीयः प्रकाशः। निष्कलः प्रणवाङ्गस्थो हंसो नादकलात्मकः ।। जीवसंज्ञो मरुद्रूपः स्वप्रवृत्त्यायुतद्वयम् । सहस्रं पशतान्येव वहत्वच्छिन्नसंततिः ॥ २७॥ - य एवं ज्ञानवान्सिहो जपव्रतपरायणः । केन दानेन तेनेह भाव्यं तलाह शंकरः ॥ दानमात्मज्ञानम् ॥ २८॥ श्रात्मस्वरूपप्रज्ञप्तिमा॑नं तत्परमुत्तमम् । उक्तंच वक्ष्यमाणं च तस्य सम्यक् प्रकाशनम् ।। शक्तिपातप्रबुद्धानां यत्चदानमिहोत्तमम् । सदानात्तपणं सम्यक्पाशानां स्यात्पशोस्ततः ॥ २८ पर्ष महायत्तयतोऽस्य पोरेशस्य पराहंभावभावनापदमधिरूढस्य परवानुगापिततया चतुर्विधान लेकलहंस पाल शाक्तरूपाणां मन्या स्वामदेवतापरामर्शनसारायंवत्त्वावर्तनात्मा जपानपरतं मय- माना नैव चिरियन! ३.पु. म परमप्रकृया इगि समस्तः पाठः। ५०... पारपाना स्वपराष्ट्रस इवि पास।

·शिवसूत्रवार्तिकम् । सू०२९ दीक्षाशब्द इह प्रोक्तो दानक्षपणलक्षणैः ॥ २८ ॥ एवं सृष्टिस्थितिध्वंसरक्षानुग्रहकृद्विभुः ॥ श्रात्मैव शिवरूपत्वात्तत्स्वरूपनिरूपणे । सूत्रं व्यस्तं समस्तं च प्रोवाचेन्दुकलाधरः॥ योविपस्थो ज्ञाहेतुश्च ॥ २६ ॥ योनित्वेन च विश्वस्य पर एव स्थितः प्रभुः। ज्ञानक्रियात्मा हेयस्य तुच्छीकरणहेतुतः॥ श्रतो योगी विश्वरूपपदस्थो ज्ञानपूर्वकः । हेतुर्भोगस्य मोतस्य प्रकृष्टः प्रतिपादितः ॥ य एवं योगिराट् सम्यकत्रंशाभिनिवेशतः । लब्धस्थितिः स विपस्थस्तज्ज्ञाने हेतुरुचमः ॥ २९ तीनशक्तिपातवना प्रोक्लपतिनामुक्तयक्ष्यमाणप्रक्रियया पर्णितमात्मशानमेव पशुपु प्रकाशनीयं तदेव दान, यतः स्वरूपशापनस्य पारणवादिपाशानां च दानक्षपणलक्षणायां दीक्षायामधिकारित्वमनुप्रा. धेपु प्रवर्तते इति। पं०५ क. पु. योनिम्यो मानहेतुध इति पाठः । • पं.क.पु. धापस्थितिः स विश्वस्य इति पार।

·सू०३० तृतीयः प्रकाशः। ७२ अल ये पशवस्तेषु पतिर्मातृगणः स्मृतः । तत्स्थ श्रात्मा प्रस्फुरति तेन चक्रेश्वरस्वसौ ॥ इत्थं चिझैरवस्यैता वृत्तयो रश्मयः स्मृताः । शब्दादिविपर्यभोंगैः पूजयन्त्यः सदा स्थिताः ॥ एतन्मातृगणज्ञानमत्र हेतुः स्वचिद्विभुः ॥२६॥ एवं शक्तिमयस्यास्य विश्वाकारत्वमाह तत् ॥ स्वशक्तिमचयोऽस्य विश्वम् ॥३०॥ ३०विश्यकारण परशिय पर शानक्रियात्मा हेयतुच्छीकरणप्रयोजककर्ता मत्प्रसादादेय दि विश्वोल्लासधान्नि संस्थिता योग्येय पूर्णक्षावृत्वादिसद्- भावेन भागमाक्षभाजनम् । यद्वा फर्टभूम्यधिरोहणात् लम्पितिः पादिः स्वमानशम्या उपदेश्यान प्रतियोधयितुं शकः । अथ या पशु- प्रमाणविधानेपु माईश्वर्यादिमातृकापु तशयर प्रात्मैव प्रस्फुरति । तमेय जररिमापा मातुफाधिष्टितचित्यो विषयसारांशाहरणेन मदा पूजयन्ति । सलात् तदाधिता प्रमा मातृकाः तयतिरिक्ततया स्यसमामलममानाः स्वप्रकाशनाय तमुपजीवन्ति त्यसो शाक्तोल्हा- समय पपेत्या पं.स.पु. विशारनपासन म पानी ·शिवसूत्रवार्तिकम् । एवं शक्तिमतश्चास्य शक्तयः स्वाश्चिदादयः । तासां नवनवोल्लासस्पन्दा ये प्रचयाः स्मृताः॥ त एव विश्वं विज्ञेयं यतः शक्त्यात्मना विभुः । जगद्रूपः प्रस्फुरति स्फुरन्नेवात्मना संदा ॥३०॥ एवं स्मृष्टिकृदेवात्मा स्थितिकृल्लयकृद्यथा । तथा प्रदर्शयन्नाह सूत्रं त्रिपुरसूदनः ॥ स्थितिलयौ ॥३१॥ तैरेव शक्तिप्रचयवृत्त्युल्लासस्वरूपकैः । ३१ यथा शिवस्य पिय निजानुत्तरशक्तिमयम् एवमस्य योगिनः शिवतुल्यत्वात् स्वसविच्छतः विचित्र नवनवोल्लासस्पन्दमयक्रियाशक्ति- स्फुरणात्म विकसितमस्ति । तत्तन्नीलसुनादि वेद्यजातं बहिरन्तश्च प्रथमान प्रकाशविश्रान्तिमाश्रित्य स्वव्यवस्थापन प्राप्नुवत् अन्यथा स्वसिद्धयनुपपत्ति प्रथयेदिति स्वसंविदेव तथा तथा विश्ववैचियेण सर्वत्र स्वयं स्वैरमनोरथवत् प्रस्फुरति । शक्तितद्वतारभेदात् शिव पव तथा विभायादिति भावः। प. पु. स्वाश्चिदामन इति, स पु. स्वाधिदामन इति पाठः। १.१ ख ० प्रवाई इति पाए।

·७३ सू०३२ तृतीयः प्रकाशः। चिदात्मैव स्थितिलयो प्रकरोति निजेच्छया ॥३१॥ एवं सृष्टिस्थितिध्वंसकालेऽप्यात्मा निजस्थितिः । यथा भवति तत्राह सूत्रं शास्त्रार्णवो हरः ।। तत्परत्तावप्यनिरासः संवेत्तृभावात् ॥३२॥ तेषां सृष्टयादिभावानां प्रवृचावपि चिद्विभुः । स्वस्थितिं न जहात्येव सदा संवेत्तृभावतः ॥ अनिरासोऽत्राविलोपः संवेत्तृत्वे विशेषणम् । इत्थं लोपो व्यवस्थानां नावस्थातुः कदाचन ॥ ३२ एवं स्वेच्छारात्यय विदारमा स्थितिप्रलया रचयति क्रिया- सतयुन्मीलिनस्य विश्वस्य । तत्र शचितरवावधि तत्तत्पदाध्यक्षा- नाश्रितादिममातन अपेक्ष्य नत्तत्परार्धकालप्रमितायुकालं यापत् बहिर्मुमन्यन स्वाधरस्पविश्वस्य अवभासनं नाम स्थितिः । यथास्यमुप- रिसनपदनिर्मग्यशान् स्थस्यापि यिलया, का कथा वलात् प्रध- जनस्य विश्वस्य । एवं चित्तमातृविश्नान्त्यात्मको लयः इत्यमेतायुभी मासमाना स्वशाकिमयय पय । यतः तत्तवेद्यजातं निमीत्यमान- मुमोल्यमानं च प्रकाशनान्यपानुपपत्तेः संविच्छतवारमकमेवेत्यर्थः। ...पु.पनिरासोसायप्त इनि पाट।

·७४ सू०३३ शिवसूत्रवार्तिकम्। निरूपितं स्यात्सर्वत्रानुस्यूतत्वस्वरूपतः ॥३२॥ एवं सुखासुखे अत्र निरूपयितुमाह च ॥ सुखासुखयोर्वहिर्मननम् ॥३३॥ अंदिव्यविपयास्वादादिष्टप्राप्त्यादिनोदितम् । ३३ सृष्टयाद्युन्मजनेऽपि वित्स्वभावस्थितिः तुर्यचमत्करणविमर्श- नमयात् संवैत्तृभावात् सकाशात् नैव जातु किल निरस्यते । तदि- त्युपलक्षण पञ्चकृत्यस्य । पञ्चकृत्यकारी चिदात्मा तत्तत्कृत्योल्लस- नात्मस्वात्मैश्वर्य प्रकटयन् विनश्यत्स्यमावानां तेषां भावानां पूर्वा- परकोट्योः चमत्कर्तृतया सदोदितः स्वस्य तत्साक्षिस्वभावतामवगम- येत् । इत्यमविनाशिनोऽवस्थातुरवस्था पय विविधा नष्टोदिता असत् विपरिवर्तन्ते न तु तस्य विनाशः । तथात्ये हि तद्विलयादयोऽसाक्षिक- त्यात् असंभाव्याः प्रतीयेरन् इत्यर्थः। ३४ इत्यमुपलब्धृपदस्थितस्य लौकिकप्रेप्टतमविपयस्पर्शप्राप्तिजन्या आनन्दवृत्तिः मुखम् । तदप्राप्त्या तद्विपर्यस्तापत्या च उत्पन्ना अनान- न्दवृत्तिः दुःखम् । तत् पुनराध्यामिकादिवहुभेदैः बहुविधम् । एवमुभे एले प्राविभूतेऽपि विमर्शदादात् अनहममतावत्वेन नीलादियत् संयंत्रमाने स्वरूपानावरक स्ता, न पुनः पशुप्रमातुरिय अस्य महन्ता स्पशों मयति तयेत्यर्थः। पं.३ क. • मुगामुसये पहिरिवि पास।

·सू०३३ ७५ तृतीयः प्रकाशः। प्रत्यगात्मनि वाह्यान्तःसुखस्य मननं मतम् ॥ दुःखं त्रिधा पञ्चधा च पुनर्भेदैरनन्तकम् । आध्यात्मिकादित्रितयं तापत्रितयमेव तत् ॥ तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रश्च चतुर्थकः । अन्धतामिस्स एवान्यदनाष्टप्रकृतिः स्थितः ।। श्रात्माभिमानस्तु तमो मोहो देहात्मता मतः । महामोहस्तु बाह्यस्य पुत्रादेरात्मरूपता ॥ तामिस्त्रः स्यात्कुटुम्यादिवाधाकर्तर्यमर्पणम् । पञ्चमस्त्वन्धतामिस्रो मरणत्रास एव यः॥ अत एव विभेदेन पुनर्गच्छत्यनन्तताम् । चितः कर्तृधरावेशदाढाचादात्म्यरूपतः ॥ सुखदुःखाद्यवस्थाख्यमननं यदुदेत्यलम् । कुतश्चित्कारणाद्वापि तदनावरकं भवेत् ॥ ३३ ॥ पं.1 फ.पु. पायान्तमुपस्यैनि ए. पु० पाहणोन्समुरास्मेति पाठः। पं. ग, पु. कुटुम्पादेनाराका रामपंति पाठः । 4.स. पु. चिन: कभरादेशदातादप्यमागिता इति पाटः | ·शिवसूत्रवार्तिकम् । सू०३४,३५ अतस्तन्मननं वाह्यमन्तर्विशति नो यदा । तदा तन्मुक्त श्रात्मैव कीदृशः स्यात्तदाह च ॥ तद्विमुक्तस्तु केवली ॥ ३४॥ ताभ्यां च सुखदुःखाभ्यां मूढभावेन च प्रभुः । विमुक्तः केवलः स्वस्थः सर्वानुस्यूतवृत्तितः॥३४॥ मूढभावश्छादकः स्यान्न वा तन्निजगाद च । मोहप्रतिसंहतस्तु कर्मात्मा ॥ ३५॥ मोहो मौय॑मनुद्योगस्त्वविद्या जाड्यमावृतिः । ३५ यदा सुखादिमननमन्त व विशति, तदा सुखादिना तत्कृत- मोहेन च प्रसंस्पृष्टः सन् अपिलुप्तस्वात्मविभवः केवलचिन्माप्रपरण- मातृरूपे विश्रान्त्या योगी योगफलमनुभवतीत्यर्थः । ३६ यदा अविद्यापर्यायेण मोहेन शरीरादिपु आत्माभिमानिता ५०२ क. ख. पु० तदा तन्मुख थामेति पाठः। पं०४ फ पु० तम्यां च मुखदुःखाम्यामिति, तस्यां तादात्म्पदशायामिति पर्यायो. पेतः पाठः। पं. ६ क. पु. मूहमावाप्छादक इति पाटः । पं०८.३० माय मनुवैग इति, प पु० मोहमायांपनुयोगवाविद्या . इमि पाट।

·सू०३६ ७७ तृतीयः प्रकाशः। अविवेकश्च मूर्खादिपर्यायैरेभिरुच्यते ॥ शरीरादेरहंभावो यस्मिन्सति विजृम्भते । प्रतिसंहत एवात्मा व्याप्तस्तेन निरन्तरम् ॥ कर्मात्मा तस्य च प्रोक्तः संसारी पशुरित्यसौ । तदा भेदावभासित्वमभेदाख्यातिलक्षणम् ॥३५॥ मोहे सत्यात्मनोऽहन्तेदन्तारूपं सदा स्थितम् । तदुद्वेष्टनयोगेन कर्तृभूमिसमाश्रयात् ।।. प्रबुद्धः शिवरूपः स्यादात्मा नित्यं निजस्थितिः ॥ भेदाभावे भवत्यस्य किं तदाहात्र शंकरः ॥ भेदतिरस्कारे सर्गान्तरकर्मत्वम् ॥ ३६॥ विज़म्भ्य नैरन्तर्येण व्याप्तो भवति, तदा देहावययसहस्तशुभाशुभमि- श्रकर्माणि समाचरन पूर्ण चियोमैकरूपं स्वात्मानमपहनुवाना विविध विचित्रकर्मफलेभ्यः अभिनिवेशेन स्पृहयालुः नानाविधनरादियोनीः संसरतीत्यर्थः। पं०५ क. पु० अभेदाभातिलक्षणमिति, ख. पु० भेदामावस्य लक्षणमिति पाठः । . .

·सू०३७ शिवसूत्रवार्तिकम् । श्रात्मैव सर्वं बुद्धत्वाद्भिन्नं नेहास्ति किंचन । विश्वमातृभिरेतञ्च स्वसूत्रेषु निरूपितम् ॥ निवृत्तस्य प्रवृत्तस्य निश्चलैव यदा स्थितिः। विषयस्य हि बुद्धानां तत्साम्यमजमव्ययम् ॥ इत्थं भेदतिरस्कारे सत्येकाकारतात्मनः । तेन सर्गान्तरं सृष्टेरपूर्वोल्लेख एव यः ॥ तत्कर्मत्वं कर्तृता स्याद्यथारुचि चिदात्मनः ॥३६॥ अत्र हेतुं सुराधीशः प्राह सर्गान्तरं प्रति ॥ करणशक्तिः स्वतोऽनुभवात् ॥ ३७॥ ३७ शिवशक्तिपातापिद्धहृदयत्वात् हेतोः कर्मवन्धनाद्वेष्टनशिवयो- गाश्रयणेन मयुद्धः सन् परमशिवस्वभावात् व्यतिरिक्तं किंचनापि अपर्यालाच यन् देहायहन्तात्मसकलप्रलयाकलादिप्रमानास्पदो भेद- प्रथा न्यमरोति । एवंविधोध्यं स्वस्वरूपप्रत्यापत्त्या निश्चलस्थितिः लयपरशाकवलो मन्त्रमन्त्रेश्वरादिममात्रुचितमहावैभवप्राप्ती सत्या स्वेच्छानतिमान्त्या नयनयोलेससनिवेशादिचित्रितान् अपूर्वसर्गान फतुं प्रमदित्यर्थः। . पं. १ प.पु. पाक्लेिग्रनेन यः इति पारः।

·सू०३७ तृतीयः प्रकाश:। शक्तिः सर्गान्तरोत्पादे सामर्थ्य करणेषु यत् । तत्स्वतोऽनुभवासिद्धमकृत्रिमबलाश्रयात् ॥ यतः करणसामर्थ्यमात्मावेशवलाद्भवेत् । तेन सत्यधरारूढो यादृशं कार्यमिच्छति ॥ तादृशं प्रकरोत्येव संकल्पं परमेश्वरः । यद्यप्युक्तमिदं सर्व तथापि व्यक्तये पुनः ॥ प्रकारान्तरमत्रोक्तं विचित्राः सिद्धयो यतः ॥ ३७॥ ३८ यथा साधारण्येन निम्यादेरपि स्वतस्वैर विकल्पाद विश्ववै- चिन्यनिर्मात्या कयाचिदपि तत्तदुद्यानवनगिरिसरोनगरादीनाम- साधारणानां पदार्थानां निर्मातृत्वं स्वानुभवगम्यम् । एवं योगिना गाढ- तराभिनिवेशात् अकृत्रिमयोर्यमाश्रयता तभूमिकारूदैन यथास्वसंकल्पं यादृशं कार्यमिप्यते तत्सर्व करणशक्त्या निर्मीयते । प्रागभिहितोऽपि विभ्यवैचिश्योत्पादनसामोपाया सिद्धौना बहुप्रकारान्तरशापनाय इदानी पुनरनूद्यते । पं० १ क पु० सर्गान्तरोत्पादः साममिति, ख. पु० सन्तरोत्पादसामध्य- मिति समस्तः पाठः। पं०६ख पु० न्यच्ये तत इति पाठः।

·८० सू०३८,३८ शिवसूत्रवार्तिकम्। एवं स्वानुभवस्तुर्यपदरूपः स्फुरत्यलम् ॥ यदा सर्वत्र सर्गादौ तदा लब्धात्मसंस्थितिः । भवत्यात्मा तदाहाल जगतां पतिरादरात् ॥ त्रिपदाद्यनुप्राणनम् ॥ ३८॥ त्रीणि जाग्रत्पदादीनि श्रादिभूतानि यस्य तत् । लिपदादि स्मृतं तुर्य युगपत्पूर्णताभिधम् ॥ तेनानुप्राणनं सम्यग्भावानां स्वबलार्पणम् ॥ ३८ ॥ कथं कुर्यात्तदाहात्र सूत्रं हार्दतमोहरः ॥ चित्तस्थितिवच्छरीरकरणबाह्येषु ॥ ३८ ॥ ३९ प्रोक्तोपायजालसेवनेन जागरादीनां तिसृणामघस्थानामनुप्राणकं तुरीयं चिदानन्दधनं शिवतत्त्वमेय परिपूर्ण सर्वभावव्यवस्थापकं यदा उपलभ्यते, तदा व्यवहारदशायां तत्तदिएसंगीतादिविपयाणामास्वादाघ- पसरेषु अन्तर्मुसविमर्शायस्थित्या बौद्धृतत्त्वं निराधरणं विद्युद्वत् प्रस्फुरे दित्यर्थः। पं. २ क. पु. सदा लम्याग्मनस्थितिम् इति पाठः । पं. क.. पु. भावानां स्यवक्षार्पणात् इति पाठः।

·सू०३९ तृतीयः प्रकाशः। चित्तस्योक्तस्वरूपस्य स्थितिनिश्चलतैव या। अप्रच्युतिः स्वस्वरूपादिति तद्वच्छरीरके। यथास्वं कल्पिते चाल सवाह्याभ्यन्तरे स्थित्ते । करणग्राम एवालं स्थितियां प्राणनं हि तत् ॥ एवं वाह्येषु भावपु येषु येषु प्रकल्पनम् । कुरुते तेपु तेवेच प्रथनं स्यात्तथैव तत् ॥ ३६॥ एवमन्तःस्थितस्यैव भयेद्दाह्यविसर्पणम् । भावनातस्य कस्मात्तत्प्रोवाच गिरिजाधवः ॥ ५० पेची-मुम्पे संकुचपतया चित्तीभूतस्य चित्त्यस्यैव उपा- यानुवृत्या स्वभावाचदानन्दयनताप्रत्यापत्तेः कल्पितस्य देहादेरपि तात्विकस्यमावानच्युतिः । मारावस्थायां हि सर्व भावजातं चिद्रससम- कारयं पहिर्मुलनायो कादिन्यमापनमिव स्वममनोरथयत् प्रकाशते । यस्तुना याभ्यन्तरं स्वरूपप्रथैव तत्वज्ञापन प्राश्यानीभ्य अवमास- माना पुनर्वितीय विदसौमयतीत्यर्थः । प.पु. पाचन महत् इति पास। पं.स.पु.भार मोम्पेषु इति पतः । .७८ पु सामरिमांपादन प्रतिनिर्दिष्टः पाल।

·सू०४० शिवसूत्रधार्तिकम् । अभिलाषाबहिर्गतिः संवाह्यस्य ॥४०॥ प्रात्मनः स्ववलोद्रेकात्क्रियावेशप्रपूरणे । यैवेच्छा सोऽभिलापः स्यात्तस्मादस्य भवत्यलम् ॥ करणादिसमूहस्य संवाह्यस्य वहिर्गतिः। सव्यापारप्रवृत्तिः सा प्रेयस्यात्मबलेरणात् ॥ अथाभिलषितव्यं यत्संवाह्यं तदुदाहृतम् । काकातिन्यायतस्तूक्तं पशोरेव पशोः पुनः । सर्गे सत्यभिलापो यः स सर्वविषयेवलम् । तस्मात्कर्मात्मनः प्रोक्ता संवाह्यस्य वहिर्गतिः ॥ स्वस्वरूपपरित्यागो वाह्यो वैपयिकत्रजः । गतिः प्रसरणं तत्र संवाह्यस्य भवत्यतः ॥ विपयादिभिरेवासौ सदा संवाह्यते यदा । तदा दुरभिलापाख्यो मोह एवास्य जृम्भते ॥४०॥ * ४१ येव स्यात्मवायर्याफमणातिशयात् अधरस्यां दशायामपि दर्शन- भवणदिगियां नियोंदु कामयमानस्य पात्मनो धीकर्मेन्दियगणेषु विध- लाघानेजा स पय अभिलापा, तेनय संयाधाप्यस्य करणचकस्य प्रेरणात् पादस्पर्शादिविषयेषु प्रवृत्तिलामः । .

·तृतीयः प्रकाशः। जीवसंज्ञश्च कर्मात्मा सति दुष्टे तदेपणे ॥ तत्क्षयादात्मनः किं स्यादथोवाच महेश्वरः ॥ तदारूढप्रमितेस्तत्क्षयाज्जीवसंक्षयः ॥४॥ अभिलापोद्गतौ पूर्वा कोटिष्ट्रधरा स्मृता । तदा तस्मिन्नाबसति प्रबुद्धः परमार्थवित् ॥ यदा द्रधराकामी स्ववलोद्योगवीर्यतः । तदासौ रूढविज्ञानः प्रमाता बुद्ध उच्यते ॥ प्रमातुः प्रमितिस्तस्य स्वसंविज्ज्ञानमेव यत् । तदाप्यारूढप्रमितेरभिलापक्षयो भवेत् ।। यद्वा रोघरी-गोचरी-दिक्चरो भूत्रर्यापयशक्तिवृन्दाधिष्ठितः कश्चु. कादिभिः सह पोनेर्योन्यन्तरं संवाधते प्राप्यते यः स संवायः कर्मात्मा पशुः । तस्यैव पाशराशिमूलभूताभिलापाझ्याणवमलसंबन्धात् स्वस्व- रूपानुभयं परित्यज्य पाहो विषयजाते रिरंसयिपया प्रसरणं भवति । उत्तरोत्तरं स एव धनीभूततावस्थायां महकार्य विदधानो भूचरीशक्ति- चनामाश्रित्य पशन संवाइयतीत्यर्थः। पं. 'दुऐ सदेप' इतीपापा पुस्तकान्तरेषु शुटिमभवादविद्यमानः ग.' पुनसाममुखम्प सनिशितारित।

·६४ सू०४२ शिवसून्नवार्तिकम् । तत्तयाज्जीवसंज्ञस्य क्षयः कर्मात्मनः स्मृतः॥४१॥ जीवसंज्ञः स्मृतो वध्यः संसारी पशुरित्यतः ॥ पाशराशिक्षतौ सत्यां कीदृगात्मा तदाह च । भूतकञ्चुको तदाविमुक्तो भूयः पतिसमः परः॥४२॥ महाभूतानि पञ्चैव पाशरूपाणि कञ्चकम् । कञ्चुकं चावृतिया तदासौ भूतकञ्चुकी ॥ अविमुक्तो वद्ध एव भूयः पूर्वोक्तरीतितः। सर्वज्ञसर्वकृभूमिरूढ्या पतिसमः परः ॥ ४२ पवं दुरेपणयां मिताहन्तासंयोगेन मोहानुभवात् कदाचित् सुकृतसंचयादितशक्तिपातः शैयशासनविवेकपरो द्रप्टभूमिकायां प्ररू- ढसंचित् खेचर्यादिभिः शक्तिभिः पशुकार्यवेपरीत्येन क-चुकादारभ्य तन्मानावधि बाह्याभ्यन्तरं स्वसंचिन्मरीचिकचन प्रकाश्यमानं स्वरूपा- नन्दमयं रसयन् यदा पाशवामिलापं जहाति तदैव अस्य संवाहात्मनः पुर्यटकस्य प्रशमः। . पंकापु. सपेशा सकृत् इति प्यम्पा।

·८५ सू०४३ तृतीयः प्रकाशः। स्यादसौ नात संदेहः सम्यक् स्वानुभवादलम् ॥४२॥ भूतकञ्चुकिनश्चास्य संवन्धः प्राणसंज्ञकः॥ स कथं प्राह भगवानव सूत्रं वृषाकपिः । नैसर्गिकः माणसंबन्धः ॥४॥ स च भूतशरीरस्य प्राणसंवन्ध एव यः। निसर्गसिद्धोऽसौ ज्ञेयः प्राणः प्राणमयो यतः ॥४३॥ ४३ इस्थममिलापात्मकमलप्रक्षये भैातिकदेहसंबन्धस्थित्या अविमुक्तनायो भासमानायामपि सर्वकर्तृशातृत्वभूमिप्रया नैरन्तर्यण अनुत्तरचिदानन्दघनस्वात्मशिवतामनुभयन् वध्यप भावनिप्फान्तो देहफलाया अविगलनात् शिवराहक्षो गवति, न तु शिव एय देहपाता. नन्तरं तनावप्राप्तः। ४४ प्रोक्तानीत्या तदारसंधियात् पुर्यटकाभिमानपिगलनेन तसंपदस्य भूतफम्युकस्यापि अवश्यं मंशप्राप्ती सत्यापि, तस्थैर्यनिमि- माणपुर्यटकसंपन्यो निसर्गसिखोज्युपगम्यते । संविदेव किस संकोचा. प्रभासपूर्पक चिययित्र्यापमासनात् प्राणनात्मकप्राइफभूमि नित्या पं. एफ.पु.निसर्गमिसया मायारानमयो यदा इनि पाठ-1 ·सू०४४ शिवसूत्रवार्तिकम् । विन्दुनादात्मकस्यास्य मार्गत्रयविसर्पिणः । जयः कार्यों न वा कार्यः स्वसिद्धये प्राह चाल तत् ॥ नासिकान्तमध्यसंयमात्किमत्र सव्यापसव्य- सौषुम्नेषु ॥४॥ नासान्तादशान्तः स्यात्तत्र संन्यस्तचेतसाम् । नियमात्तज्जयः सिद्धस्ततःस्वात्मस्थितिः स्फुटम् ॥ मध्यं हृदयमेवात्र तत्र प्राणनिरासतः । चेतसो लीनचित्वाद्भवत्यात्मोदयः परः । एवं प्राणजये सिद्धे स्याकिमत्र प्रयोजनम् । वामदक्षिणसौपुम्नमार्गेपु प्राणवाहिपु ॥ ग्राह्यरूपजगदात्मना स्फुरन्ती स्वयमेव स्वरिभवविसरणपूर्व जीवद- वस्थाया होत्यापितः शुमागुमरिकल्पै पुण्यापुण्यकर्मोपचय विधाय तत्समुचिता नरंतर्यग्देवतायानीः भ्राम्यन्ती कदाचित् निरपेक्षतिपा- ताधिष्ठानात् शेरशानसोपानपद्धतिनमसमारोहणेन अनुत्तरार्धधामा- मिरापुश मानाग्निदग्धेपु धर्ममु सत्स्वपि दण्डापगमे चम्म्रमियत् यावत्यारम्पकोपभोग प्राणतत्सबद्धभूतकञ्चुकात् नैन निवर्तते इत्यर्थः । ५.२ ३. ससिदय प्राह घान तामिति, स पु० स्वसिदिमा चार वमिति पारा ·सू०१४ ८७ तृतीयः प्रकाशः। यस्मात्प्राणः प्राणसमः समर्थः सर्वसिद्धिदः । श्रीमत्स्वच्छन्दतन्त्रान्तर्गीतमेतच्छिवेन तु ॥ प्राणः प्राणमयः प्राणो विसर्गापूरणं प्रति । प्राणनाडीजयश्चैव सानुपङ्गिक ईरितः ॥ यस्माच्छिवमयः शुद्ध प्रात्मा स्वच्छन्द इत्यंतः॥४४॥ एवमस्मिन्प्रकरणत्रयेऽथ विभुनोदितः ॥ उपायघटनावन्धस्तत्र सिद्धान्तमाह च । ४५ पतिभावप्राप्ती स्वात्मसिद्धिघनाभ्यसनार्थं प्राणरमानाइतशब्द- ग्रहोपासनां निर्दिशति नासिकान्तरिति, द्वादशान्तादिपु प्राणस्ति- मनस्थानेषु युक्तचेतसां योगिनामभ्यासातिशयपरिचयात् इडादिमार्ग- अयस्प्तस्य क्रोडीकृतविन्दुनादस्य प्राणस्य विलयात् नाडीजयः संपद्यते। प्राणवृत्त्युपरतो अनाहत ब्रह्माणि चेतावृत्तिविधान्तेः स्पष्टतत्मत्ययकता- प्रयाहवशात् तन्मयीभूतत्वात् स्यात्रादिभेदविगलनतः परमस्यात्म- शिवोदयः । पर्ष साध्यसिद्धौ आणयोपायनिर्दिष्टोचारादिपु अधरपदा- पासाविधात्या अलंप्राप्तोर्चपदस्य अर्वाचीनपदान्तरानपेक्षणात् इति कारिकासमुदायाशयः। पं. ४ क. स. पु. सानुपकिमीरित इति पाटः। पं०६ क. पु० प्रकरण यात्राप्यविभुना इति, स.पु० विभुब्रोधित इति पाठः ।

·सू०४५ ॥४५॥ शिवसूत्रवार्तिकम् । भयः स्यात्मतिमीलनम् इत्थमुक्तदृशैवेदं जगदिच्छाविजृम्भितम् । सर्व विभोरतो मायाशक्तिवीर्यादणुः पृथक् ॥ श्रात्मानं बुवुधे भूयः प्रोक्तरीत्युपदेशतः। कालुप्यप्रक्षयेण स्यात्प्रतिमीलनमीश्वरे ॥ अपृथग्भावमापन्नो यदसौ परमेश्वरे । तदसौ परिपूर्णेकघनानन्दः शिवो भवेत् ॥ ४५ ॥ इति संक्षेपतः सम्यक् सूत्रवार्तिकमुत्तमम् । शतत्रयेण श्लोकानां नवत्या चोपवर्णितम् ॥ ४६ इत्थमुक्तशैवप्रक्रियायाः सारसंक्षेपोऽत्र निर्दिश्यते भूय इति, संचिन्मयानुत्तररूपः परमशिय पप स्वेच्छाचार्याक्रमणात् शिवशक्तया दिपल्लवोद्गमान् विस्फार्य शुद्धावानमधिष्ठितः। एतावति अध्वनि निजचिदूधनस्वभावादप्रच्युतः, अधराध्वनि तु स्वरूपविस्मरणात्मक्रीडा प्रदर्शनाशयेन मायाप्रमातृतामधिचिता विश्वनाट्यमभिनयति । स एवं तीवतमशक्तिपाताविर्भतशान क्रियात्मालुप्तशक्तिविभपः शैवशानपद्धत्या क्षेत्रमा निमज्य कालुप्यप्रक्षये परिपूर्णचिदानन्दधनानुत्तरपरम शिवीभावमुन्मज्ज्य स्यस्थितिं प्रत्यापयते इति शम् ॥ पं० १.प.पु. जगदिमा विजुम्भते इति पाठः। पं. १. पु० प्रतिमासनमीश्वरः इति पाठः ।

·सू०४५ तृतीयः प्रकाशः। . इति प्रकरणत्रयं सुघटमीषदुन्मीलितं मया शिवमुखोद्गतं सुमतिसिद्धये सांप्रतम् । विचार्य गतमत्सरबुधैर्जनैर्गुणमाहिभिः सुसेव्यमिह तेष्वलं भवतु सिद्धिमोक्षप्रदम् ॥ इति काश्मीरिक-श्रीमदाचार्यभट्टादिवाकरात्मज-भश्री- भास्कर-विरचिते शिवसूत्रवार्तिके विभुतिस्पन्दा- ख्यस्वतीयः प्रकाशः ॥ ३ ॥ समाप्तश्चायं शिवसूत्रवातिकाख्यो ग्रन्थः ॥ श्रीशिवार्पणं भूयात् ॥ पै.क.पु. प्रकरसत्रये इति पष्ट ।

·अथ .... अकारादिक्रमेण शिवसूत्रवार्तिकग्रन्थ- सूलाणां सूची। प्रसू०सं० पृ. अभिलापाइहिर्गतिः संवाह्यस्य (३-४०) ८२ अविवेको मायासौपुप्तम् (१-१०) १३ श्रात्मा चितम् श्रासनस्थः सुखं हदे निमज्जति (३-१६) ५८ इच्छा शक्तिमा कुमारी (१-१३) १५ उद्यमो भेरवः कथा जपः (३-२७) ६८ करणशक्तिः स्वतोऽनुभवात् (३-३७) ७८ कलादीनां तत्त्वानामविवेको माया (३- ३) ४३ कवर्गादिपु माहेश्वर्यायाः पशुमातरः (९-१६) ६० गर्भ चित्तविकासो विशिष्टोऽविद्या- स्थानः (२- )३२ . ८ ....

·चित्तं मन्त्रः .... ( २ ) प्रसू०सं० पृ. गुरुरुपायः (२-६)३४ (२- १) २६ चित्तस्थितिवच्छरीरकरणवाद्येपु.... (३-३६) ८० चैतन्यमात्मा (१-१) ५ जाग्रत्स्वप्न-सुपुतभेदे तुर्याभोग- संवित् (१-७) १० जाग्रद्वितीयकरः (३-८) ५० (१-८)११ ज्ञानमन्नम् (२- ६) ३८ (१- २) ५ (३- २) ४२ (१- ६) ७ तत्प्रवृत्तावपि अनिरासः संवेतृ- भावात् (३-३२) ७३ तदारुढप्रमितेस्तत्तयाज्जीवसंतयः (३ ११)८३ लद्विमुक्तस्तु केवली (३-३४) ७६ त्रितयभोक्ता वीरेशः (१-११) १४ (३-३८)८० ज्ञानं जाग्रत् ज्ञानं वन्धः ज्ञानं वन्धः ज्ञानाधिष्ठानं मातृका .... .... .... त्रिपदाद्यनुप्राणनम् ....

·.... प्र०सू०सं० पृ त्रिपु चतुर्थं तेलवदासेच्यम् (३-२०) ६२ दानमात्मज्ञानम् (३-२८) ६६ दृश्यं शरीरम् धीवशात् सत्त्वसिद्धिः (३-१२) ५४ नर्तक अात्मा (३-६) ५१ नाडीसंहार-भूतजय-भूतकैवल्य-भूत- पृथक्त्वानि (३- ५) ४७ नासिकान्तर्मध्यसंयमात् किमत्र सव्यापसव्यसायुम्नेषु (३-४४)८६ नैसर्गिकः प्राणसंवन्धः (३-४३) ८५ प्रयतः साधकः (२- २)३० प्राणसमाचारे समदर्शनम् '.... (३-२३) ६५ प्रेक्षकाणीन्द्रियाणि (३-११) ५३ बीजावधानम् (३-१५) ५७ भूतकञ्चुकी तदा विमुक्तो भूयः पतिसमः परः (३-४२)८९ भूतसंधान-भूतपृथक्त्व-विश्वसंघट्टाः (१-२१) २३ भूयः स्यात्प्रतिमीलनम् .... (३-४५) ८६. ....

·.... .... प्र.सू०सं० पृ० भेदतिरस्कारे सर्गान्तरकर्मत्वम्.... (३-३६) ७७ मग्नः स्वचित्ते प्रविशेत् (३-२१) ६३ मध्येऽवरप्रसवः (३-२२) ६० महाहदानुसंधानान्मन्त्रवीर्यानुभवः (१-२३) २६ मातृकाचक्रसंवोधः. मात्राप्रत्ययसंधाने नष्टस्य पुनरुत्थानम् (३-२४) ६५ मोहजयादनन्ताभोगात् सहजविद्या- जयः (३-७) ४६ मोहप्रतिसंहतस्तु कर्मात्मा (३-३५) ७६ मोहावरणात् सिद्धिः (३-६) ४८ यथा तत तथान्यत्र (३-१४) ५५ योनिवर्गः कलाशरीरम् योऽविपस्थो ज्ञाहेतुश्च (३-२६) ७० रङ्गोऽन्तरात्मा (३-१०) ५२ लोकानन्दः समाधिसुखम् (१-१६) २१ (१-१८) २० विद्याविनाशे जन्मविनाशः (३-१८) ५६ विद्याशरीरसत्ता.मन्त्ररहस्यम् (२- ३)३१ .... वितर्क यात्मज्ञानम् .... .

·- .... (५) प्र०सू०सं० पृ. विद्यासमुत्थाने स्वाभाविके खेचरी शिवावस्था (२- ५)३३ विद्यासंहारे तदुत्यस्वप्नदर्शनम् .... (२-१०) ३६ विसर्गस्वाभाव्यादवहिःस्थितेस्त- स्थितिः ....(३-१४२) ५६ विस्मयो योगभूमिकाः (१-१२) १५ शक्तिचक्रसंधाने विश्वसंहारः .... (१- ६) ६ शक्तिसंधाने शरीरोत्पत्तिः (१-२०) २२ शरीरं हविः (२- ८) ३७ शरीरवृत्तिर्गतम् (३-२६) ६७ (३-४) ४६ शिवतुल्यो जायते (३-२५)६६ शुद्धतत्त्वसंधानाद्वा शुद्धविद्योदयाच्चक्रेशत्वसिद्धिः (१-२२)२५ सिद्धः स्वतन्त्रभावः (३-१३) ५५ सुखासुखयोवहिर्मननम् . (३-३३) ७४ स्थितिलयो (३-३१) ७२ स्वपदशक्तिः (१-१७) २०. शरीरे संहारः कलानाम् .... .... ....

·.... .... प्र०सू०सं० पृ. भेदतिरस्कारे सर्गान्तरकर्मत्वम्.... (३-३६) ७७ मग्नः स्वचित्ते प्रविशेत् (३-२१) ६३ मध्येऽवरप्रसवः (३-२२)६४ महाह्रदानुसंधानान्मन्त्रवीर्यानुभवः (१-२३) २६ मातृकाचक्रसंबोधः, (२- ७) ३५ मात्राप्रत्ययसंधाने नष्टस्य पुनरुत्थानम् (३-२४) ६५ मोहजयादनन्ताभोगात् सहजविद्या- जयः मोहप्रतिसंहतस्तु कर्मात्मा मोहावरणात् सिद्धिः (३-६)४८ यथा तत्र तथान्यन्न (३-१४) ५५ योनिवर्गः कलाशरीरम् योऽविपस्थो ज्ञाहेतुश्च (३-२६) ७० रङ्गोऽन्तरात्मा (३-१०) ५२ लोकानन्दः समाधिसुखम् (१-१६) २१ (१-१८) २० विद्याविनाशे जन्मविनाशः (३-१८) ५६ विद्याशरीरसत्ता.मन्त्ररहस्यम् (२- ३)३१ .... .... वितर्क प्रात्मज्ञानम् .... .

·विस्मयो योगभूमिकाः (५) प्र.सू०सं० पृ. विद्यासमुत्थाने स्वाभाविके खेचरी शिवावस्था (२- ५) ३३ विद्यासंहारे तदुत्थस्वप्नदर्शनम् (२-१०) ३६ विसर्गस्वाभाव्यादवहिःस्थितेस्त- स्थितिः ....(३-१४२) ५६ (१-१२) १५ शक्तिचक्रसंधाने विश्वसंहारः शक्तिसंधाने शरीरोत्पत्तिः (१-२०) २२ शरीरं हविः (२-८) ३७ शरीरवृत्तितम् (३-२६) ६७ शरीरे संहारः कलानाम् (३-४)४६ शिवतुल्यो जायते (३-२५)६६ शुद्धतत्वसंधानाद्वा (१-१६) १६ शुद्धविद्योदयाचक्रेशत्वसिद्धिः (१-२२) २५ सिद्धः :स्वतन्नभावः (३-१३) ५५ सुखासुखयोहिर्मननम् (३-३३) ७४ स्थितिलयौ (३-३१) ७२ स्वपदशक्तिः (१-१७) २०. .... .... .... ....

·....
( ९६ )
प्र०स०सं० पृ.
स्वप्नो विकल्पाः
(१- १)१२
स्वमात्रानिर्माणमापादयति (३-१७) ५६
स्वशक्तिप्रचयोऽस्य विश्वम्
(३-३०) ७१
हृदये चित्तसंघट्टाद् दृश्यस्वापदर्शनम् (१-१५) १७
इति शिवसूत्रवार्तिकसूत्राणामकारादि-
क्रमसूची समाप्ता।

·अथ शिवसूत्रवार्तिकान्तर्वर्तिनां पारिभाषिकपदानां विवरणम् । पृ०सं० ८८ अणुः २४ अनुभवभूः ७५ अन्धतामिस्त्रः अम्बा संकुचितप्रमाता । परि- मितत्वात् अणुः। प्रकाशभूमिः।चिच्छक्तिः मरणत्रासः। पराभहारिका । शशाङ्क- शकलाकारा शक्तिः। ज्ञानशक्तिः। ज्ञानशक्तिः प्रभोरेपा तप- त्यादित्यविग्रहा। इति (त०) । प्रमाणम् प्राणः। २४ अर्कः ३३ थ्रलंग्रासयुक्तिः प्रशमविशेषः। यत्र अल- मत्यर्थ सार्वात्म्येन सृष्टया--

·(९६ )
प्र०स०सं० पृ.
स्वप्नो विकल्पाः
.... (१-६) १२
स्वमात्रानिर्माणमापादयति
(३-१७) ५६
स्वशक्तिप्रचयोऽस्य विश्वम् (३-३०) ७१
हृदये चित्तसंघद्वाद् दृश्यस्वापदर्शनम् (१-१५) १७
इति शिवसूत्रवार्तिकसूत्राणामकारादि-
क्रमसूची समाप्ता।

·अय शिवसूत्रवार्तिकान्तर्वर्तिनां पारिभाषिकपदानां विवरणम् । पृ०सं० ८८ श्रः संकुचितप्रमाता । परि- मितत्वात् अणुः। २४ अनुभवभूः प्रकाशभूमिः।चिच्छक्तिः ७५ अन्धतामिस्त्रः मरणत्रासः। अम्बा पराभहारिका । शशाङ्क- शकलाकारा शक्तिः। २४ अर्कः ज्ञानशक्तिः । ज्ञानशक्तिः प्रभोरेपा तप- त्यादित्यविग्रहा। इति (त०) । प्रमाणम् प्राणः। ३३ अलंग्रासयुक्तिः प्रशमविशेषः । यत्र अल- मत्यर्थं साम्येन स्मृष्टया.

·(८) पृ०सं० दीनां ग्रासः स्वात्मसा- त्कारः (त० ३ श्रा० । भेदप्रथात्मा वन्धः।मोहः (७६ पृ०)। ६ विद्या मोहः । ७६ अविवेकः ४४ अहंकारः २७ श्रानन्दः २३ श्रापूरणी संरम्भः। श्रपानशक्तिः। श्राह्लाद- शक्तिः। विसर्गसंघहिता कौलिकी शक्तिः । ऐन्द्री शक्तिः। योगिनीवक्तम् । श्रविद्या । विकल्पानामु- दयः(१३ पृ०)। मोहः (७६ पृ०)। उदानाभिधः प्राणः। सर्वातिशायी शक्तिविशेषः। यद्वा परस्य प्रमातुः सि- ६ श्रावृतिः ५८ श्रासनम् २६ इच्छाशक्तिः

·( 6 )
पृ.सं.
२४ इन्दुः
२३ ईशानी
स्मृतात्मा परामर्शः। (त.
३ श्रा०)
क्रियाशक्तिः । प्रमेयः ।
पानः।
इष्यमास स्फुटसमापत्ति-
मती अक्षुब्धेच्छाशक्तिः।
यद्वा वैष्णव्यपरपर्याया
शक्तिः ।
प्रेर्यत्वम, तस्यैव भेदप्रथा-
प्ररोहणायां प्रेपणाहेतु-
४५ ईश्वरतत्त्वम्
त्वात् ।
६४ उद्यभूषा
उद्यमः
८
श्राद्यकोटिः।
प्रसरदूपाया विमर्शमय्याः
संविदो भगितिउच्छलना-
त्मकपरप्रतिभोन्मजनम् ।
उन्मेपः।उद्यमः।स्मृष्टिः।
इच्छाशक्तिः।
उद्योगः ।
उद्योगः
८
उन्मेपः
२

·( १०० )
पृ०सं०
४७ उल्लङ्घनवृत्तिः शक्तिसंकोचः ।
३५ श्रोन्मनसं धाम शांभवपदम् ।
८४ कञ्चुकम्
पाशः । श्रवृतिः । माया-
दिनियत्यन्तं तत्त्वजालम्।
४६ कलाः
तत्त्वानि । तत्त्वानां स्व.
सामर्थ्यम् । श्रादिक्षान्त
वर्णसमूहः (६४०) । नि-
वृत्त्यादयः।
५. कलाचक्रम्
मातृचक्रम् । शक्तिचक्रम्
देवीचक्रम् । रश्मिचक्रम् ।
श्रादिक्षान्तवर्णसमूह ।
४४ कलातत्त्वम्
किंचित्कर्तृत्वसामर्थ्यम् ।
४४ कर्मेन्द्रियगणः अभिन्नं कर्तृत्वम।
४४ कालतत्त्वम्
इदानीन्तनभावे
श्राकलनम्।
२३ क्रियाशक्तिः विश्वाकारवैचित्र्यधारि-
त्वयोग्यता।

·674 । १०१ ) पृ०सं० ३४ खेचरी- मुद्राविशेषः,येन चिद्गग- नाभोगे गतिर्भवति । शि. वावस्था। २४ गुणस्पन्दाः सत्त्वादिवृत्तयः। ४४ गुणा सुखदुःखविमोहित्वानि । ३५ गुरुः शांभवी अनुग्रहशक्तिः। ३५ चक्रम् कलासमूहः। ७२ चकेश्वरः मातृगणेश्वरः। ५८चण्डः मध्यप्राणः। ११ जाग्रत् ग्राह्यग्रहणग्रहीतृरूपा पेन्द्रियज्ञानशक्तिः। ७६ जाड्यम् मोहः। २३ ज्ञानशक्तिः श्रामर्शात्मता (तं-सा०रा०) ७ ज्येष्ठा संहारात्मशक्तिविशेषः,यया सुप्रबुद्धानां शिवीभावा- पत्तिः । तदुक्तम् ज्येष्ठा स्वातन्त्र्यलेशं तु तनुते ज्ञान कर्मणोः।

·( १०२ ) पृ०सं० ४३ तत्त्वम् ४४ तन्मात्रकगणः ७५ तमः ७५ तामिस्त्रः इति० (तं० ६ श्रा०) ज्येष्ठा शिवमयी यतः। इति च (मू० त० ६ श्रा०) विशेषरूपाणां वर्गाणामे- कीकरणकारणं, सामान्य- संवित् । शब्दमात्राद्यवभासित्वम् । श्रात्माभिमानः। कुटुम्बादिवाधाकर्तरि श्रम- र्पणम् । स्वस्वरूपैकघनताविमर्शः। सूर्यमार्गः। परदेहः। खेचरीमुद्रा। संस्कारविशेषः, स्वरूपज्ञ- प्तिदान-पाशक्षपणात्मा । प्राणशक्तिः प्रकाश- शक्तिः। २२ तुर्यभूः ८६ दक्षिणमार्गः ३७ दिव्यदेहः १८ दिव्यमुद्रा ७० दीक्षा २७ दृक् ·( १०३ ) पृ०सं० ७ देव्यः शक्तयः। ८३ द्रष्टुंधरा अभिलापोद्गतेः पूर्वा को- टिः। ८६ द्वादशान्तः ४४ धीतत्वम् ८६ नादः ८६ नासा ६ निमेपः ४४ नियतितत्त्वम् प्राणापानयोः विश्रन्ति- स्थानम् । मन्ता। नपानः। अन्तर्दादशान्तः। शक्तिचक्रस्य स्वात्मनि विलीनतापादनम् ममेदं कर्तव्यं पुण्यहेतुत्वात्, नेदं कर्तव्यमपुण्यकारण- त्वात् इति नियत्यात्मकता। प्रमातृसमतादानन्दात् नि- प्क्रान्तो दशाविशेषः (त: ५ श्रा०)। प्रणवाङ्गपरामर्शः। २१ निरानन्दः ६४ निष्कलजपः ·(१०२ ) पृ०सं० ४३ तत्त्वम् ४४ तन्मात्रकगणः ७५ तमः ७५ तामिस्त्रः . इति० (तं० ६ श्रा०) ज्येष्ठा शिवमयी यतः। इति च (मू० त०६ श्रा०) विशेषरूपाणां वर्गाणामे- कीकरणकारणं, सामान्य- संवित् । शब्दमात्राद्यवभासित्वम् । श्रात्माभिमानः। कुटुम्वादिवाधाकर्तरि श्रम- पेणम् । स्वस्वरूपैकघनताविमर्शः। सूर्यमार्गः। परदेहः। खेचरीमुद्रा। संस्कारविशेषः, स्वरूपज्ञ. सिदान-पाशतपणात्मा । प्राणशक्तिः प्रकाश शक्तिः । २२ तुर्यभूः ८६ दक्षिणमार्गः ३७ दिव्यदेहः १८ दिव्यमुद्रा ७० दीक्षा २७ दृक ·( १०३ ) पृ०सं० ७ देव्यः शक्तयः। ८३ द्रष्टुंधरा अभिलापोद्गतेः पूर्वा को- टिः। ८६ द्वादशान्तः ४४ धीतत्त्वम् ८६ नादः ८६ नासा ६ निमेपः ४४ नियतितत्त्वम् प्राणापानयोः विश्रन्ति- स्थानम् । मन्त्रुता। अपानः। अन्तर्वादशान्तः। शक्तिचक्रस्य स्वात्मनि विलीनतापादनम् ममेदं कर्तव्यं पुण्यहेतुत्वात्, नेदं कर्तव्यमपुण्यकारण- त्वात् इति नियत्यात्मकता। प्रमातृसमतादानन्दात् नि- क्रान्तो दशाविशेषः (त. ५ श्रा०)। प्रणवाङ्गपरामर्शः। २१ निरानन्दः ६४ निष्कलजपः ·( १०४ ) १३ पतिः पृ.सं. शुद्धावप्रमाता मन्त्रादि- रूपः । मुक्ताणुः शक्तिभि- रनावृतस्वस्वभावः। ८० पदम् जाग्रदादि। ३८ परदेहः परप्रमातृभावः । २१ परानन्दः परेण प्रमेयेन कृत श्रानन्द- विशेषः (त० ५ श्रा०) ८ परिस्पन्दः असांकेतिकःपराहंपरामर्शः ५८ पवमानः मध्यमप्राणशक्तिः। १६-७७ पशुः श्रणुः। जीवः । कर्मात्मा। श्राणवादिपाशवद्धः (८४ वृ०)। ६० पशुमातरः घोराभिधाः शक्तयः। ४४ पाञ्चभौतिकगणः भिन्नशब्दादितोवृत्तत्वम् । ५२ पुर्यष्टकम् सूक्ष्मदेहः । ६८ पोद्गलजपः श्रजपापरामर्शः। २३ प्रक्रियादेहः अधिकारशरीरम्।

·क
( १०५ )
पृ.सं.
२० प्रतिभालोकः दृक्रियारूपिणी शिवस्य
शक्तिः
४४ प्रधानतत्त्वम्
सुखदुःखादिज्ञानस्य
साम्यावस्था ।
८३ प्रबुन्दः द्रष्ट्रधरानिवासी।
४८ प्रभुशक्तिः स्वातन्त्र्यशक्तिः ।
६५ प्राणः
परनादः
२१ प्रोल्लासभूमिः महानन्दः । श्रात्मचैतन्या-
वस्था।
१५ विन्दुः अविभक्तः शिवप्रकाशः ।
यद्वाभ्रूमध्यादौ प्रदेशे ध्या- .
नाभ्यासप्रकण प्रवर्धमा-
नोत्तरोत्तरः तेजोविशेषः ।
८६ विन्दुः
प्राणः।
५७ वीजम् चिदात्मा।
८३ बुद्धः
द्रष्टुंधराक्रमणशीलः
प्रमाता।
४४ बुद्धीन्द्रियगणः
यविशेपितं ज्ञवम् ।

·( १०६ ) पृ०सं० ८ भैरवः ६३ भैरववृत्तिः ५८ मत्स्यवलनम् ४४ मनः ३० मन्त्रः २७ मन्त्रवीर्यम् ३७ मन्त्रेन्द्रता १४ मरीचिः २१ महानन्दः परमशिवः, भरणरवणवम- नस्वभावत्वात् । शक्तिविकासः श्रधःशक्तिः। अक्षप्रयोक्तृता। परप्रमाता। चिच्छक्तेः स्व- स्वभावः (३१ पृ.) परावापरामर्शः। मन्त्रेश्वराख्यप्रमातृभावः । शक्तिः। गुणस्पन्दः। महान् प्रमाणादिदशाधि- शायिनिरानन्दादिलक्ष- ण्यात् उत्कृष्टः प्रमातृसं- मत श्रानन्दविशेषः (त०५ श्रा०) पुत्रादिपु श्रात्माभिमानः। शुद्धचिदात्मा, विश्वलहरी- प्रसरणाश्रयत्वात् । ७५ महामोहः २६ महाह्रदः ·( १०७ ) पृ०सं० ७ मातरः योगिनीगणः । शक्तयः । रश्मयः । कलाः। देव्यः । ७ मातृका ज्ञानाधारभूता शक्तिः। विश्वजननी परावाशक्तिः। १३ माया स्वाङ्गकल्पेषु भावपु विभेद- बुद्धिः । मीनाति हिनस्ति इति मायाशक्तिरुच्यते (त०६ श्रा०)। स्वरूपगो- पनशीला शक्तिः (त० ५ ग्रा०) कलादितत्त्वानाम- विवेकः (४५ पृ०) ६ मायीयमलः अहं ममेदमिति भेदप्रथा- स्मकं ज्ञानम् । भिन्नवे- द्यप्रथा (ई०प्र० ३१श्रा०) ६० माहेश्वर्याद्याः परादिभेदभिन्नाः शक्तयः। ३३ मुद्रावीर्यस् खेचर्यवस्था। ७६ मूर्ख मोहः । देहात्मता।

·( १०८ ) पृ०सं० २३ मूर्तिः स्फुटतमक्रियाशक्तिः। शूलशक्तिः। योगेशीशक्तिः। २४ मूर्तिक्रियायोगः भुवनादिरूपो मन्त्रादिरूपो वा श्रध्वा । अमूर्तायाः सर्वगत्वान्- निष्क्रियायाश्च संविदः। मूर्तिक्रियाभासनं यत् स एवाध्वा महेशितुः। इति (त. ५ श्रा०)। ७५ मोहः देहात्मभावः। ७६ मौर्यम् मोहः । देहात्मभावः। ६ योनिः शक्तिः,सा चतुर्धा-अम्बा- ज्येष्ठा-रोद्री-वामाभिधैः भेदैः। मायाशक्तिः (६१ पृ.) रहमयः शक्तयः चिङ्गैरवस्य वृत्तयः (७१पृ०)। इदमेव इष्टमस्ति इत्याकल- नम् । पाशः । बन्धनम् । ४४ रागतत्त्वम्

·( १०९ )
पृ०सं०
.
स्थित्यात्मिका शक्तिः, यया
बुभुक्षूणांशिवीभावोन्मुख्ये-
न संसार एवावस्थानम् ।
तदुक्तम्
रोद्री सांसारिकानन्दं
कदाचिद्वितरेदपि ।
इति (त०६ श्रा०)
द्रावयित्री रुजां रौद्री
रोनी चाखिलकर्मणाम्
इति (मू० त० ६ श्रा०)
परानन्दः।पराशचयवस्था।
वस्तुयामः । ग्राहकवर्गः।
शुद्धचित्प्रकाशः।
मन्त्रादि।
कलादि ।
सोममार्गः।
सृष्ट्यात्मिका शक्तिः, यया
संसारिणामधोधःपातो.
२१ लाभभूमिः
२१ लोकः
३१ वाचकम्
३१ वाच्यम्
८६ वाममार्गः
७ धामा

·( ११२ ) पृ.सं. ६ शक्तिचक्रम् ४५ शक्तितत्त्वम् ६६ शक्तिपातः खेचर्यादिचक्रम् । सृष्ट्यादि- देवीचक्रम् । विश्वम्। इन्द्रि- यवर्गः । मन्त्रगणः । मुद्रा गणः। चिदादिशक्तयः । दृक्रियासंघहात्मा दशा- विशेषः। शिवरश्मिस्पर्शः (यस्य श्रा- पतने यथार्करश्मिस्पृष्टः सू. र्यकान्तः स्वकामभिज्व- लनलक्षणां क्रियां समावि- शेत् तथा अणुरपि शिव- शक्तिपातपूतः स्वके पूर्णे ज्ञानक्रिये, समाभिव्यक्तस्व सांवद्विभवो भवेदित्यर्थः)। पराहंभावपरामर्शः। खज्योतिष्ट्वम् । उदानः। परमशिवः। : ६८ शाक्तजपः ४५ शिवतत्त्वम् ५८ शुचिः .१८ शुद्धतत्त्वम्

·( ११३ )
पृ०सं०
१५ शुद्धविद्या कलादितत्त्वानां विवेकः ।
शिवशास्त्रादिवोद्धृत्वम् ।
खातन्व्यशक्तिः (२५ पृ०)।
भेदाभेदमयी तत्त्वदशा।
८२ संवाह्यः
कर्मात्मा । पशुः।
३६ संवेदनम् श्राद्योऽनुभवः ।
४५ सदाशिवतत्त्वम् सर्वज्ञानक्रियावत्त्वयोग्यता।
१५ समाधिव्यक्तयः योगभूमिकाः।
२२ समाधिसुखम् पदद्वये खात्मविकासप्रमोदः।
१३ सुपुप्तता
क्षानज्ञेयशक्तेरनुदये चिद्रू-
पस्य अविवेकः।
२७ सोमांशः
प्रमेयभागः । श्रपानः।
१८ सोपुप्तव्योम
हृदयम् ।
८६ सोपुम्नमार्गः
मध्यवाहः ।
परसंचित्साक्षात्कारः(त०५
श्रा)।
२४ स्पर्शभूः
याहादः। श्रानन्दशक्तिः।
सुखादिसंबन्धिन्या श्राद्यायाः
३६ स्पर्शः

·( ११४ ) पृ०सं० संविदो यत् श्राद्यं संवेदनं स नाम अनुत्तरसंविदः स्पर्शभूः, परसंवित्साक्षा- त्कारः (त०५ श्रा०)। ८७ स्वच्छन्दः स्वतन्त्रः । शिवः । १२ स्वप्नः पाह्यार्थविषयाभावे अन्त विकल्पानां नवनवोदयः । ५५ स्वातन्त्र्यम् प्रभुशक्तिः। ६८ हंसजपः नादकलापरामर्शः। सिद्धयोगिनीमेलापशक्तिः। याम्या शक्तिः। ५८ ह्रदः चिदात्मा। इति शिवसूत्रवार्तिकान्तर्वर्तीनि पारिभापिक- पदानि सविवरणानि समाप्तानि ॥ २३ हार्दी ·मों नमः सचिदानन्दात्मने अथ शिवसूत्रत्तिः ॥ प्रथमोन्मेपः । चैतन्यमात्मा ॥१॥ चेतयते इति चेतनः सर्वज्ञानक्रियास्वतन्त्रः तस्य भावश्चैतन्यं विज्ञानक्रियासम्बन्धमयं परि- पूर्ण स्वातन्त्र्यम् उच्यते, एतदेव प्रात्मा, न पुनः शरीर-प्राण-बुद्धि-शून्यानि लौकिकाद्यभ्युपगतानि । किंच यदेतत् चैतन्यमुक्तं स एव अात्मास्वभावो भावाभावरूपस्य जगतः । तदुक्तं श्रीमदुच्छुश्मभैरवे यावन्न वेदका एते तापद्याः कथ पिये। चेदकं वेद्यमेकं तु तत्त्वं नास्त्यशुचिस्ततः॥ इति ॥१॥ 674

·२
शिवसूत्रवृत्तिः।
ज्ञानं बन्धः॥२॥
विषयज्ञानं चन्धः । अथवा अकारप्रश्लेपेण
प्रज्ञानं बन्धः।
'मलमज्ञानमिच्छन्ति संसाराकुरकारणम् ।'
इति श्रीमालिनीविजये ॥२॥
योनिवर्गः कलाशरीरम् ॥३॥
मायाप्रपञ्चोऽपि चन्धः;
काम मलमपि वन्धः;
कला व्यापारः, किञ्चित्कर्तृत्वम् ॥३॥
ज्ञानाधिष्ठानं मातृका ॥४॥
अकारादि-क्षकारान्तं मातृकारूपम्
'न सोस्ति प्रत्ययो लोके या शब्दानुगमाहते।
अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन गम्यते ॥
वाग्रुपता चेदुत्क्रामेदवबोधस्य शाश्वती।
न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी॥'
मातृकाधिष्ठानादेव हि अन्तरभेदानुसन्धिवन्ध्य-
स्वात् क्षणमपि अलव्धविश्रान्तीनि वहिर्मुखान्येच
ज्ञानानि ॥४॥
उद्यमो भैरवः ॥५॥

·प्रथमोन्मेपः।
विमर्शमय्याः संविदो नवनवस्वरूपप्रथनरूपः
उद्यमः, भैरवात्मकस्वस्वरूपाभिव्यक्तिहेतुः॥ ५ ॥
शक्तिचक्रसंधाने विश्वसंहारः ॥६॥
शक्तिचक्र
शक्तयोऽस्य जगत्पून.........।'
इति । तस्य अनुसंधाने अन्तर्विमर्शने सति
विश्वसंहारः परसंविदग्निसाद्भावः ॥ ६ ॥
जायत्स्वप्नसुषुप्तभेदे तुर्याभोगसंभवः ॥७॥
भेदे नानारूपे पृथक्त्वावभासे , स्फुरत्तात्मनः
तुर्यस्य श्राभोगः चमत्कारः , तस्य संभवो नित्यं
प्रोक्तयोगयुक्तस्य भवति ॥ ७ ॥
ज्ञानं जाग्रत् ॥८॥
सर्वसाधारणार्थविषयं वाह्येन्द्रियजं ज्ञानम् ॥८॥
स्वप्नो विकल्पाः॥६॥
मनोमात्रजन्या असाधारणार्थविपया विकल्पाः
स्वप्नः ॥६॥
अविवेको मायासौषुप्तम् ॥ १०॥

·शिवसूत्रवृत्तिः।
विवेचनाभावः अख्यातिः, एतदेव मायामयं
सौपुतम् ॥ १०॥
त्रितयभोक्ता वीरेशः ॥११॥
जाग्रदादित्रयस्य स्वातन्त्र्येण चमत्कर्ता ॥ ११ ॥
विस्मयो योगभूमिकाः॥१२॥
परतत्त्वैक्याध्यारोहविश्रान्तिसूचिकाः ॥ १२ ॥
इच्छा शक्तिरुमा कुमारी ॥१३॥
योगिन
इच्छा
परैव पारमेश्वरी स्वातन्त्र्यरूपा
शक्तिः , कुमारी विश्वसर्गसंहारक्रीडापरा ॥ १३ ॥
दृश्यं शरीरम् ॥१४॥
बाह्यमाभ्यन्तरं या यत् दृश्य, तत् सर्वम् अस्य
अहमिदम् इति स्वाइकल्पं स्फुरति, न भेदेन ॥१४॥
हृदये चित्तसंघद्याद् दृश्यस्वापदर्शनम् ॥१५॥
चित्प्रकाशे, चलतः चित्तस्य एकामभावनात्
दृश्यस्य नील-देह प्राण-बुद्ध्यात्मनः स्वापस्य च
एतदभावरूपस्य शुन्यस्य दर्शनं यथावस्तु स्वाङ्ग-
कल्पं भवति ॥ १५ ॥

·प्रथमोन्मेपः।
शुद्धतत्त्वानुसंधानाहा अपशुशक्तिः ॥१६॥
परमशिवास्ये तत्त्वे यदा विश्वम् अनुसन्धत्ते
तन्मयमेव एतत् इति , तदा अविद्यमाना पश्वाख्या
वन्धशक्तिः यस्य, तादृक् अयं सदाशिववत् जगतः
पतिर्भवति ॥ १६॥
वितर्क आत्मज्ञानम् ॥१७॥
विश्वात्मा शिव एव अस्मि-इति यो वितर्को
विचारः एतदेव प्रात्मज्ञानम् ॥ १७ ॥
लोकानन्दः समाधिसुखम् ॥१८॥
लोक्यते इति लोको वस्तुग्रामो, लोकयति
इति च लोको ग्राहकवर्गः, तस्मिन् स्फुरति सति,
प्रमातृपदविश्रान्त्यवधानात् तञ्चमत्कारमयो यशान-
न्द एतदेव अस्य समाधिसुखम् ॥१८॥
शक्तिसंधाने शरीरोत्पत्तिः ॥ १० ॥
पूर्वोक्तेच्छाशक्तितन्मयीभावे तदशेन यथाभि-
मतं शरीरम् अस्य उत्पद्यते ॥ १६ ॥
भूतसन्धान भूतष्टयक्त्व-विश्वसंघट्टाः ॥२०॥

·शिवसूत्रवृत्तिः।
भूतानां शरीरप्राणादीनाम्, प्राप्यायनादौ स-
न्धान परिपोपणं, व्याध्यायुपशमादौ तत्सकाशात्
पृथक्त्वं शरीरादेविश्लेपणं, देशकालादिविप्रकृष्टस्य
च विश्वस्य संघट्टो ज्ञानविषयीकार्यत्वम्, अस्य
पूर्वोक्तशक्तिसंधाने सति जायते ॥२०॥
शुद्धविद्योदयाच्चक्रेशत्वसिद्धिः ॥ २१ ॥
विश्वात्मप्रथावाञ्छया यदा शक्ति सन्धत्ते, तदा
अहमेव सर्वम् इति विश्वात्मकशुद्धविद्योदयात्
स्वशक्तिचक्रेशत्वरूप माहेश्वर्यमस्य सिद्ध्यति ॥२१॥
महाहदानुसंधानान्मन्त्रवीर्यानुभवः ॥२२॥
परा संविदेव स्वच्छत्वानावृतत्वगम्भीरत्वादि-
धर्मयोगात् महाह्रदः, तस्य अनुसंधानात् अन्त-
र्मुखतया अनारतं तत्तदात्म्यविमर्शनात्, मन्त्राणां
वीर्यभूतस्य पूर्णाहन्ताविमर्शमयस्य महामन्त्रस्य ,
अनुभवः स्वात्मरूपतया स्फुरणं भवति ॥ २२ ॥
इति श्रीशियसूषवृत्ती शामयोपायप्रकाशन नाम प्रथम उन्मेपः ॥१॥

·द्वितीयोन्मेषः ।
चित्तं मन्त्रः ॥१॥
मन्त्रदेवताविमर्शपरत्वेन प्राप्ततत्सामरस्थम् श्रारा-
धकचित्तमेव मन्त्रः ॥१॥
प्रयत्नः साधकः ॥२॥
अकृतको यः प्रयत्लः, स एव साधको मन्त्रयि-
तुर्मन्त्रदेवतातादात्म्यप्रदः ॥२॥
विद्याशरीरसत्ता मन्त्ररहस्यम् ॥३॥
विद्याशरीरस्य शब्दराशेः, सत्ता अशेषविश्वाभेद-
मयपूर्णाहंविमर्शात्मा स्फुरचा, सा मन्त्राणां रहस्यम्
उपनिपत् ॥ ३॥
गर्भे चित्तविकासोऽविशिष्टविद्या स्वप्नः ॥४॥
गर्ने मन्त्रसिद्धिप्रपञ्चे चित्तविकासः ताव-
न्माने सन्तोपः, सर्वजनसाधारणी विद्या किञ्चि-
ज्ज्ञत्वरूपा अशुद्धविद्या, सैव स्वप्नो भेदनिष्टो
विचित्रो विकल्पात्मा भ्रमः । तदुक्तं पातञ्जले
'ते समाधावुपसर्ग व्यत्याने सिद्धयः' (३-३७) ।
इति ॥ ४॥

·शिवसूत्रवृत्तिः। विद्यासमुत्थाने स्वाभाविक खेचरी शिवावस्था ॥५॥ पराद्वयप्रथारूपशुद्धविद्योदये,खे वोधगगनेचरति इति खेचरी मुद्रा अभिव्यज्यते ॥ ५॥ गुरुरुपायः ॥६॥ तदत्र मुद्रामन्त्रवीर्यासादने ॥६॥ मातृका चकसम्बोधः ॥७॥ अनुत्तरानन्देच्छेशनोन्मेपोनतादितत्त्वप्रदर्शनेन चिदानन्दघनस्वस्वरूपसमावेशमयः सम्यक् बोधो भवति । तस्मात् गुरोः प्रसन्नात् शिष्यस्य भवति इति शेयः ।। ७ ॥ शरीरं हविः॥८॥ सर्वेः यत् प्रमातृत्वेन अभिपिक्तं स्थूलसूक्ष्मादि- रूपं शरीरं , तत् महायोगिनः परस्मिन् चिदग्नौ हूयमानं हविः ॥८॥ ज्ञानमन्नम् ॥ ६ ॥ यत् 'ज्ञानं वन्धः' (१-२)इत्युक्त, तत् यद्यमान- त्यात् योगिनामन्नम्।

·९
द्वितीयोन्मेपः।
अथ च यत् स्वरूपविमर्शात्मकं ज्ञानं , तत् अस्य
अन्नं परिपूर्णतृप्तिकारितया स्वात्मविश्वान्ति-
हेतुः ॥६॥
विद्यासंहारे तदुत्थस्वप्नदर्शनम् ॥ १० ॥
शुद्धविद्यानिमज्जने भेदमयस्य विकल्पप्रपञ्चस्य
स्फुटमुन्मज्जनं भवति ॥१०॥
इति श्रीशिवसूत्रवृत्तो शाकोपायप्रकाशनं नाम द्वितीय उन्मेपः ॥२॥

·तृतीयोन्मेपः आत्मा चित्तम् ॥१॥ यदेतत् विषयवासनाच्छुरितं, तत् अध्यवसाया- दिव्यापारबुद्ध्यहंकारमनोरूपं चित्तं , तदेव अतति सत्त्वादिवृत्त्यवलम्बनेन योनीः संचरति इति श्रात्मा अणुरित्यर्थः ॥ १॥ ज्ञानं वन्धः ॥२॥ ‘सत्त्वस्थो राजसस्थश्च तमास्यो गुणवेदकः। एवं पर्यटते देही स्थानात् स्थानान्तरं व्रजेत् ॥ इति ॥ २॥ कलादीना तत्त्वानामविवेको माया ॥३॥ किंचित्कर्तृत्वादिरूपकलादितित्यन्तानां तत्वा- नां कञ्चुकपुर्यष्टकस्थूलदेहत्वेन अवस्थितानां योऽयम् अविवेकः पृथक्त्वाभिमतानामेव पृथक्त्वा- त्मत्वेन प्रतिपत्तिः सा माया , तत्त्वाख्यातिमयः प्रपञ्चो माया ॥ ३ ॥ .

·शिवसूत्रवृत्तिः। शरीरे संहारः कलानाम् ॥४॥ शरीरे स्थूले सूक्ष्मे परे वा , कलानां तत्त्व- भागानां पृथिव्यादिशिवान्ततत्त्वानां, स्वकारणे लयभावनया संहारो ध्यातव्य इति शेषः ॥ ४ ॥ नाडीसंहार-भूतजय-भूतकैवल्य- भूतप्टथक्त्वानि ॥५॥ नाडीनां प्राणादिवाहिनीनां मध्यनाड्यां संहारः, भूतानां जयो विलीनतापादनम् ; भूतकै- वल्यं चित्तस्य ततःप्रत्याहरणम् भूतपृथक्त्वं तदनुप- रक्तस्वच्छस्वच्छन्दचिदात्मता; एतानि योगिना भावनीयानि इति शेषः ॥ ५ ॥ मोहावरणात् सिद्धिः ॥६॥ मोहकृतात् श्रावरणात् प्रोक्तधारणाविक्रम- समासादितात् तत्तत्तत्त्वभोगसिद्धिर्भवति , न तु परतत्त्वप्रकाशः॥६॥ मोहजयादनन्ताभोगात् सहजविद्याजयः ॥७॥.

·१४ तृतीयोन्मेपः। वीजावधानम् ॥१५॥ बीजे परशक्त्यात्मनि विश्वकारणे, अवधानं भूयो भूयः चित्तनिवेशनं, कर्तव्यम् इति शेषः ॥१५॥ 'आसनस्थः सुखं हदे निमज्जति ॥ १६ ॥ प्रास्यते नित्यमैकाल्येन स्थीयते अस्मिन् इति परं शाक्तं बलम् , यस्तत्र तिष्ठति परिहृतपरापरध्या- नधारणादिसर्वक्रियाप्रयासो नित्यमन्तर्मुखतया तदेव परामृशति , स सुखम् अनायासतया परा- मृतसंमुद्रे निमजति , देहादिसंकोचसंहारब्रोडनेन तन्मयीभवति ॥ १६ ॥ स्वमालानिर्माणमापादयति ॥१७॥ स्वस्य चैतन्यस्य संवन्धिनी मात्रा चिद्रसाश्या- नतात्मांशः, तद्रूपं यथेष्टवेद्यवेदकावभासात्मकं निर्माणमापादयति निर्मितत्वेन दर्शयति ॥१७॥ विद्याविनाशे जन्मविनाशः ॥१८॥ विद्याया अविनाशे सततोन्मन्नतया स्फुरणे, जन्मनः श्रज्ञानसहकारिकर्महेतुकस्य दुःखमयस्य .

·शिवसूत्रवृत्तिः।
देहेन्द्रियादिसमुदायस्य नाशो विध्वंसः संपन्न
एव ॥१८॥
कवर्गादिपु माहेश्वर्यायाः पशुमातरः ॥ १६ ॥
अधिष्ठाल्यो भवन्ति, इति शेषः । ज्ञानाधिष्ठानं
मातृका (१-४) इति सामान्येनोक्तम् , इदं तु
प्राप्ततत्त्वोऽपि प्रमाद्यन् माहेश्यादिभिः पशुजना-
धिष्ठातृभूताभिरपि शब्दानुवेधनद्वारेण मोह्यते
इत्याशयेन इति विशेषः ॥ १६ ॥
त्रिषु चतुर्थं तैलवदासेच्यम् ॥२०॥
त्रिपु जागरादिपदेपु, चतुर्थं शुद्धविद्याप्रकाश-
रूपं तुर्यानन्दरसात्मकं धाम , तैलवत् इति यथा
तैलं क्रमेण अधिकमधिकं प्रसरत् श्राश्रयं प्राप्नोति
तथा आसेच्यम् । त्रिष्वपि पदेषु उन्मेपोपशान्त्या-
मकाद्यन्तकोट्योः परिस्फुरता तुर्यरसेन मध्यदशा-
मपि अवष्टम्भयुक्त्या व्याप्नुयात् येन तन्मयीभाव-
माप्नुयात् ॥ २० ॥
मनः स्वचित्तेन प्रविशेत् ॥ २१ ॥

·तृतीयान्मेपः।
मग्नः शरीरादिप्रमातृतां प्रशमयन् अविकल्पक-
रूपेण समाविशेत् ॥ २१॥
प्राणसमाचारे समदर्शनम् ॥ २२॥
प्राणस्य बहिः मन्दमन्दप्रसरणे चिदानन्दघना-
स्मतया एकरूपं संवेदनम् अर्थात् सर्वासु दशासु
भवति इत्यर्थः॥ २२ ॥
मध्ये ऽवरप्रसवः ॥२३॥
पूर्वापरकोटयोः तुर्यरसमास्वादयतो मध्ये मध्य-
दशायाम, अबरः अश्रेष्ठः भेदप्रथात्मा कुत्सितः
सर्गो जायते , न तु सदा व्यामुह्यति ॥ २३ ॥
मात्रामु स्वप्रत्ययसंधाने नष्टस्य
पुनरुत्थानम् ॥२४॥
मात्रासु पदार्थेषु , यदा विश्वम् इदमहम् इति
सिद्धनात्मरूपतां सर्वत्र अनुसंधचे,तदा पूर्वोक्तावर-
प्रसवात् नष्टस्य तुर्यचमत्कारमयस्वभावस्य पुन-
रुत्मजनं योगिनो भवति इत्यर्थः ॥ २४ ॥

·१७ शिवसूत्रवृत्तिः। शिवतुल्यो जायते ॥२५॥ तुर्यपरिशीलनप्रकर्षात् प्राप्ततुर्यातीतपदः, खच्छ- स्वच्छन्दचिदानन्दघनेन शिवेन भगवता तुल्यः देहकलाया अगलनात् समो जायते , तद्विगलनेन असौ साक्षात् शिव एव इत्यर्थः ॥ २५ ॥ शरीरवृत्तिव्रतम् ॥२६॥ प्रोक्तदृशा शिवतुल्यस्य योगिनः शिवाहंभावन वर्तमानस्य , शरीरे वृत्तिर्वर्तन यत् तदेव व्रतं निय- मेन अनुष्ठेयम् अस्य , न पुनस्तस्य देहास्थितिव्य- तिरिक्तं व्रतमुपयुक्तम् ॥ २६ ॥ कथा जपः ॥२७॥ 'अहमेव परो हंसः शिवः परमकारणम् ।' इति नीत्या नित्यमेव पराहंभावनामयत्वात् महा- मन्त्रात्मकाकृतकाहंविमर्शारूढस्य यत् यत् श्राला- पादि, तत् तत् अस्य स्वामदेवताविमर्शानवता- वर्तनात्मा जपो जायते ॥२७॥ दानमात्मज्ञानम् ॥२८॥ ३ ·तृतीयोन्मेपः। मग्नः शरीरादिप्रमातृतां प्रशमयन् अविकल्पक- रूपेण समाविशेत् ॥ २१॥ प्राणसमाचारे समदर्शनम् ॥ २२॥ प्राणस्य बहिः मन्दमन्दप्रसरणे चिदानन्दधना- स्मतया एकरूपं संवेदनम् अर्थात् सर्वासु दशासु भवति इत्यर्थः॥ २२॥ मध्ये ऽवरप्रसवः ॥२३॥ पूर्वापरकोट्योः तुर्यरसमास्वादयतो मध्ये मध्य- दशायाम, अवरः अश्रेष्ठः भेदप्रथात्मा कुत्सितः सर्गो जायते , न तु सदा व्यामुह्यति ॥ २३ ॥ मात्रासु स्वप्रत्ययसंधाने नष्टस्य पुनरुत्थानम् ॥ २४॥ मानासु पदार्थेपु, यदा विश्वम् इदमहम् इति निदनात्मरूपतां सर्वत्र अनुसंधत्ते , तदा पूर्वोक्तावर- प्रसवात् नष्टस्य तुर्यचमत्कारमयस्वभावस्य पुन- सन्मजनं योगिनो भवति इत्यर्थः ॥ २४ ॥ , ·. शिवसूत्रवृत्तिः। शिवतुल्यो जायते ॥२५॥ तुर्यपरिशीलनप्रकर्षात् प्राप्ततुर्यातीतपदः, स्वच्छ- स्वच्छन्दचिदानन्दघनेन शिवेन भगवता तुल्यः देहकलाया अगलनात् समो जायते , तद्विगलनेन असो साक्षात् शिव एव इत्यर्थः ॥ २५ ॥ शरीरवृत्तिव्रतम् ॥२६॥ प्रोक्तदृशा शिवतुल्यस्य योगिनः शिवाहंभावन वर्तमानस्य , शरीरे वृत्तिर्वर्तनं यत् तदेव व्रतं निय- मेन अनुष्ठेयम् अस्य , न पुनस्तस्य देहस्थितिव्य- तिरिक्तं व्रतमुपयुक्तम् ॥ २६ ॥ कथा जपः ।। २७॥ 'अदमेव परो हंसः शिवः परमकारणम् ।' इति नीत्या नित्यमेव पराहंभावनामयत्वात् महा- मन्त्रात्मकाकृतकाहविमर्शारूढस्य यत् यत् श्राला- पादि, तत् तत् अस्य स्वारमदेवताविमर्शानवरता- वर्तनात्मा जपो जायते ॥ २७॥ दानमात्मज्ञानम् ॥२८॥ .

·, तृतीयोन्मपः। दीयते इति दानम्, आत्मज्ञानम् अनेन अन्तेवासिभ्यो दीयते ॥ २८ ॥ योऽविपस्थो ज्ञाहेतुश्च ॥ २६ ॥ पशुमातृवर्गमाहेश्वर्यादिचक्रे प्रभुत्वेन स्थितो यः, स ज्ञानशक्तिहेतुः , उपदेश्यान् ज्ञानशक्त्या वोधयितुं क्षमः । च-शब्दो ह्यर्थे ॥ २६ ॥ स्वशक्तिपचयोऽस्य विश्वम् ॥३०॥ यतः अयं शिवतुल्य उक्तः ततो यथा 'शक्तयोऽस्य जगत्कृत्स्नम्...............। इति अाम्नायदृष्ट्या शिवस्य विश्वं स्वशक्तिमयम, तथा अस्यापि स्वस्याः संविदात्मनः शक्तेः प्रचयः क्रियाशक्तिस्फुरणरूपो विकासो विश्वम् ॥ ३०॥ स्थितिलयौ ॥ ३१॥ बहिर्मुखत्वावभासनं, चिन्मयप्रमातृविश्रान्तिश्च स्वशक्तिप्रचय, इति अनुवर्तते ॥ ३१ ॥ तत्प्रवृत्तावप्यनिरासः संवेत्तृभावात् ॥ ३२॥ .

·शिवसूत्रवृत्तिः।
सृष्ट्यादिभेदोन्मजने सत्यपि नास्य योगिनः
तुर्यचमत्कारात्मकविमर्शमयात् उपलब्धृत्वात् चल-
नम् ॥ ३२ ॥
सुखासुखयोबहिर्मननम् ॥ ३३ ॥
वेद्यस्पर्शजातयोः बहिः नीलादिवत् इदन्ता-
भासरूपतया मननं संवेदनम्, न तु लौकिकवत्
अहन्तासंस्पर्शनेन । योगी प्रशान्तपुर्यष्टकप्रमातृ-
भावः कथं सुखासुखाभ्यां स्पृश्यते ॥ ३३ ॥
तद्विमुक्तस्तु केवली ॥ ३४॥
ताभ्यां सुखदुःखाभ्यां विशेपेण मुक्तः संस्कार-
मात्रेणापि अन्तरसंस्पृष्टः केवली केवलं चिन्मात्र-
प्रमातृरूपं यस्य ॥ ३४॥
मोहप्रतिसंहतस्तु कर्मात्मा ॥ ३५॥
मोहेन अज्ञानेन प्रतिसंहतः तदेकघनः। उक्तंच
'प्रशानेकपनो नित्य शुभाशुभकलङिता।'
इति ॥ ३५ ॥

·धात्मज्ञानम् अनेन
तृतीयोन्मपः।
दीयते इति दानम्,
अन्तेवासिभ्यो दीयते ॥ २८॥
योऽविपस्थो ज्ञाहेतुश्च ॥ २६ ॥
पशुमातृवर्गमाहेश्वर्यादिचक्रे प्रभुत्वेन स्थितो
यः, स ज्ञानशक्तिहेतुः , उपदेश्यान् ज्ञानशक्त्या
वोधयितुं क्षमः । च-शब्दो ह्यर्थे ॥ २६ ॥
स्वशक्तिप्रचयोऽस्य विश्वम् ॥ ३० ॥
यतः अयं शिवतुल्य उक्तः ततो यथा
'शकयोऽस्य जगत्कृत्स्नम्...............।
इति श्राम्नायदृष्ट्या शिवस्य विश्वं स्वशक्तिमयम्,
तथा श्रस्यापि स्वस्याः संविदात्मनः शक्तेः प्रचयः
क्रियाशक्तिस्फुरणरूपो विकासो विश्वम् ॥ ३०॥
स्थितिलयो॥३१॥
वहिर्मुखत्वावभासनं, चिन्मयप्रमातृविश्रान्तिश्च
स्वशक्तिप्रचय, इति अनुवर्तते ॥ ३१ ॥
तत्प्रवृत्तावप्यनिरासः संवेत्तृभावात् ॥३२॥

·शिवसूत्रवृत्तिः।
सृष्ट्यादिभेदोन्मज्जने सत्यपि नास्य योगिनः
तुर्यचमकारात्मकविमर्शमयात् उपलब्धृत्वात् चल-
नम् ॥ ३२ ॥
सुखासुखयोर्वहिर्मननम् ॥ ३३ ॥
वेद्यस्पर्शजातयोः वहिः नीलादिवत् इदन्ता-
भासरूपतया मननं संवेदनम्, न तु लौकिकवत्
श्रहन्तासंस्पर्शनेन । योगी प्रशान्तपुर्यष्टकप्रमातृ-
भावः कथं सुखासुखाभ्यां स्पृश्यते ॥ ३३ ॥
तद्विमुक्तस्तु केवली ॥३४॥
ताभ्यां सुखदुःखाभ्यां विशेपेण मुक्तः संस्कार-
मात्रेणापि अन्तरसंस्पृष्टः केवली केवलं चिन्मात्र-
प्रमातृरूपं यस्य ॥ ३४ ॥
मोहप्रतिसंहतस्तु कर्मात्मा ॥ ३५॥
मोहेन घज्ञानेन प्रतिसंहतः तदेकघनः। उक्तंच
'महानायनो नित्यशुमागुमालद्वितः।'
इति ॥ ३५ ॥

·तृतीयोन्मेषः ।
भेदतिरस्कारे सर्गान्तरकर्मत्वम् ॥ ३६॥
शरीरमाणाद्यहन्ताभिमानात्मनो भेदस्य, तिर-
स्कारे चिद्धनखभावोन्मजनात् अपहस्तने सति,
सर्गान्तरकर्मत्वं यथाभिलपितनियनिर्मातृत्वं भ-
वति ॥ ३६ ॥
करणाशक्तिः स्वतोऽनुभवात् ॥ ३७॥
न च एतत् निर्मेयनिर्मातृत्वमस्यासंभाव्यम् ,
यतः स्वतः स्वस्मात् एव अनुभवात् संकल्पस्वप्नादौ
करणशक्तिः तत्तदसाधारणार्थनिर्मातृत्वम् अात्मनः
सिद्धमेव ॥ ३७॥
त्रिपदायनुप्राणनम् ॥ ३८॥
त्रयाणां सृष्टिस्थितिलयशब्दोक्तानां भावोन्मु-
ख्यतदभिष्वङ्ग-तदन्तर्मुखीभावनामयानां पदाना-
मवस्थानां, यदादि प्रधानमानन्दघनं तुर्याख्यं पदं
मायाशक्त्याच्छादितमपि तत्तद्विपयोपभोगाद्यवसरेपु
विद्युद्वदाभासमान, तेन अनुप्राणनमात्मन उत्तेजनं
कुर्यात् ॥ ३८॥

·२१
,
शिवसूषवृत्तिः।
चित्तस्थितिवच्छरीरकरणबाह्येपु ॥ ३६॥
अन्तर्मुखायां चिरस्थिती इव शरीरकरणवाद्या-
भासात्मिकायां वहिर्मुखतायामपि तेन तुर्येणानु-
प्राणनं कुर्यात् ॥ ३६॥
अभिलाषावहिर्गतिः संबाह्यस्य ॥४०॥
संबाह्यते योनर्योन्यन्तरं नीयते इति संबाद्यः
कर्मात्मरूपः पशुः, तस्य अभिलाषात् अपूर्णमन्य-
तात्मकाविद्याख्यानात् मलरूपात् हेतोः वहिर्गति-
विषयोन्मुखत्वमेव भवति, न तु अन्तर्मुखखरूपाव-
हितत्वं जातुचित् ॥ ४०॥
तदारूढपमितेस्तत्तयाज्जीवसंक्षयः ॥४१॥
तस्मिन् तुर्यपदे श्रारूढा तद्विमर्शपरा प्रमितिः
संवितू यस्य योगिनः, तस्य अभिलापक्षयात् जीवस्य
संवाह्यात्मनः पुर्यष्टकप्रमातृभावस्य, संजयः प्रशमः
संजायते चिन्मात्रमयतयैव स्फुरति स इत्यर्थः॥४१॥
भूतकञ्चुकी तदा विमुक्तो भूयः पतिसमः
परः ॥४२॥

·२२ तृतीयोन्मेपः। तदा-इति अभिलापक्षयात् जीवसंक्षये पुर्यष्ट- कप्रमातृताभिमानविगलने सति , श्रयं भूतकञ्चुकी शरीरारम्भीणि भूतानि कञ्चुकं व्यतिरिक्तं प्राव- रणमिव न तु ग्रहन्तापदस्पर्शीनि यस्य, तथाभूतः सन् विमुक्तो निर्वाणभाक्, यतो भूयो बाहुल्येन पतिसमः चिद्धनपारमेश्वरस्वरूपाविष्टः, तत एव परः पूर्णः। शरीरवृत्तिव्रतम् ( ३-२६) इति उक्तसूत्र- नीत्या दलकल्पे देहादौ स्थितोऽपि न प्रमातृतासं- स्कारेण स्पृष्टः ॥ ४२॥ नैसर्गिकः प्राणसंवन्धः॥४२॥ निसर्गात् स्वातन्त्र्यात्मनः स्वभावादायातो नैस- गिकः प्राणसंवन्धः, संवित किल भगवती विश्ववै- चित्र्यमबविभासयिपुः, संकोचावभासपूर्वकं संकुचद- शेपविश्वस्फुरत्तात्मकप्राणनारूपग्राहकभूमिकां श्रि- स्या, ग्राह्यरूपजगदाभासात्मना स्फुरति, इति नैस- गिकः स्वातन्त्र्यात प्रथममुद्भासितः अस्याः प्राण- संवन्धः॥४३॥ नासिकान्तमध्यसंयमात् किमत्र सव्यापसव्य. सोपुम्नेषु ॥४४॥ - ·२३ शिवसूत्रवृत्तिः। सर्वनाडीचक्रप्रधानरूपेषु सव्यापसव्यसोपुम्नेषु दक्षिण-वाम-मध्यनाडीपदेषु या नासिका, नसते कोटिल्येन वहति इति कृत्वा कुटिलवाहिनी प्राणशक्तिः, तस्या अन्तरिति श्रान्तरी संवित् , तस्या श्रपि मध्यं सर्वान्तरतमतया प्रधान यद्विम. शमयं रूपं तत्संयमादन्तर्निभालनप्रकर्षात् किम- त्रोच्यते । अयं हि सर्वदशासु देदीप्यमानो नियु- स्थानः परः समाधिः ॥४४॥ भूयः स्यात्मतिमीलनम् ॥४५॥ चैतन्यात्मनः स्वरूपादुदितस्य यस्य विश्वस्य, भूयः पुनः, विगलितभेदसंस्कारात्मना बाहुल्येन व प्रतिमीलनं चैतन्याभिमुख्येन मीलनं, पुनरपि चेतन्यात्मस्वरूपोन्मीलनरूपं परयोगाभिनिविष्टस्य योगिनो भवति ॥ इति शिवम् ॥ ४५ ॥ इविधीशियमववृत्ती प्रायोपायनकाशनं नाम एवीय उन्मयः॥३॥ समाप्तेयं शिवस्पतिः॥

·THE
SPANDA KARIKĀS
WITH THE YRITTI
BY
KALLATA,
अथ
स्पन्दकारिकाः
क्लट-वृत्ति-समेताः
MT SAMMU
THMIRH
381
श्रीनगर
(परमीर)
सपत ९७०

·THE
SPANDA KARIKĀS
WITH THE YRITTI
BY
RALLATA.
अथ
स्पंन्दकारिकाः
कल्लट-वृति-समेताः
JAMMU
KASAMA
HI
श्रीनगर
(कश्मीर)
संवत् १९७०

·श्रो श्रीचिदात्मवपुषे शंकराय नमः। श्रथ स्पन्दकारिकाः। श्रीमत्कल्लटाचार्यविरचितवृत्युपेताः । ---- यस्योन्मेपनिमपाश्यां जगतः प्रलयोदयो। तं शक्तिचक्रविभवप्रभवं शंकरं स्तुमः ॥२॥ श्रीशियाद्वैतसझावसंभूत्यै भवतात्सदा । पर्यायः संगृहीतोऽयं स्पन्दवृत्त्यर्थयोतकः । १ यथा हि संकलोरिपपादपिपापूर्वकोटामिभ्यमाणं वस्तु एपितुरविमिन्नम्, एवमत्र शिवावस्थायां निरपध्यवभासविच्छित्ति- ५०२क पु. शंकरं नुम इति पाठः।

·[१नि० स्पन्दकारिकाः अनेन स्वस्वभावस्यैव शिवात्मकस्य संकल्प- मात्रेण जगदुत्पत्तिसंहारयोः कारणत्वं विज्ञान- देहात्मकस्य शक्तिचक्रेश्वर्यस्योत्पत्तिहेतुत्वं नम- स्कारद्वारेण प्रतिपाद्यते ॥१॥ यत्र स्थितमिदं सर्वं कार्यं यस्माच निर्गतम्। तस्यानातरूपत्वान्न निरोधोऽस्ति कुत्रचितं ॥२॥ चित्रसदाशिवादिपृथिव्यन्तंभावजातमव्यतिरिक्तमास्ते,तदेवशक्तिशब्देन व्यपदेश्यं नित्याव्यभिचरदेकस्वभावे शिवे समयेतं तयारभेदस्य अभ्युपगनत्वात् । वस्तुतस्तु परा शक्तिरेकैच परिपूर्णहंपरामर्शशालि. त्यात् अत्यगुनशक्तिपरिस्फुरिते पारमैश्वर्ये मायाशतयुद्भावितानन्तवै- चित्र्या भावव्यक्तयः अवरपरामर्शोन्मुख्यमानोत्पन्नेन तु भेदोपभेदभाव- मापन्नेन भावराशिना अनभासमानतया बहुव्यपदेशा शक्तिशक्तिमता- रभेदाभिप्रायप्रत्यायिका । अयं भावः-शंकरात्मनि तदिच्छ्यैव विश्वमु. म्मीलितं लयस्थितिकमपि तच्छक्तिविज़म्भणमात्रं, मयाशक्ता तु नानावमासि इति तन्नुतिद्वारा तत्समापत्तिराशंस्यते । २ नानाविभक्तवेद्यात्मतत्त्वनिचयस्य प्रकाशनम्थितिहेतुनया कर्तृ. तथा च य आधारकारणभूतः प्रमेयसंपर्कासहिष्णतया अप्रमेयो निरवच्छिन्नमहिमचिन्मापैकस्वरूपः स पवेह स्वस्वभावशन्दाभिमता, न पं. गपु. इदं विश्वमिति पाठः।

·३ का श्रोकल्लटाचार्यविरचितपरयुपताः । कथं पुनः स्वस्वभावस्यैव संसारिणः शिवत्वेन निर्देशः इति यद्युच्यते, तत् यत्र स्थितम् इदं जगत् , यस्मात् च उत्पन्नं तस्य संसार्यवस्थायामपि अनाच्छादितस्वभावत्वात् न क्वचित् निरोधः, अतः शिवत्वमुच्यते ॥ २॥ . जाग्रदादिविभेदेऽपि तदभिन्ने प्रसर्पति । निवर्तते निजान्नव स्वभावादुपलब्धृतः ॥३॥ तु जातिव्यक्ताभिमानवता मायापहतैश्वर्यसंविदोऽणः स्वरूप, तस्य निबद्धस्वभावत्वात् । ३ आदिशब्दनिर्देशेन स्वमसुपुप्ताख्ये अवस्थे विश ये । स्मृतिमद- मूर्छादयस्तयोरेवान्तर्भूताः। तत्र यस्यां बुद्धीन्द्रियैर्वहिर्वि पयान परिग्रहीतुं विकसितकरणेश्वरीको जनः परिस्पन्दते सा जागरावस्था । यत्र वाह्यता व्युपरतकरणचक्रस्य मनसैय सकलकरणशक्तिमता उपकल्पित. विषयोपभोगपरिग्रहणं सा स्यमाचस्या । यन मनसोऽपि व्यापृत्युपरतो सत्यां प्रोतोभययाकारविषयज्ञानासंवेदनं सा सुपुप्तावस्था । स्मृतिर- नुभूतविषयासंप्रमापा । मदः पानातिशयजन्यश्चित्तवृत्तिसमाहः । मूर्छा विपादादिजनितमाहात्मा इति एतासु विजृम्भमाणस्ववस्थासु अनुसंधानैश्यवलयत्स्वानुभवप्रमाणेन उपलन्धृतायावाधातुरभेदःसिद्धः। तदभिन्नति बोहियोध्यः । पं० २१ पु• इयुच्यते इति पदिशब्दहीनः पादः ।

·४ [१नि० स्पन्दकारिकाः । जाग्रदादिनापि भेदे प्रथमाने न तस्य स्वरूपम् प्रावियते, यस्मात् उपलब्धृरूपत्वं त्रिष्वपि पदेषु साधारणम्, न तस्य स्वरूपान्यथाभावः, यथा विपस्याङ्कुरादिषु च पञ्चसु स्कन्धेषु ॥३॥ अहं सुखी च दुःखी च रक्तश्चेत्यादिसंविदः । सुखाद्यवस्थानुस्यूते वर्तन्तेऽन्यत्रताःस्फुटम् ॥४॥ स चानुस्यूत एव सास्ववस्थासु, यस्मात् 'य एव अहं सुखी स एव अहं दुःखी' 'रक्तो वा . ४ संविद इति बहुवचनस्य (ज्ञानसंतान एव क्षणिकः स्वतन्त्रः स पर स्मृत्युत्प्रेक्षादिपद्धत्या दूरतरं विसार्यमाणा बहुप्रकार शाखा- पशाखोद्भिन्नोऽहंप्रतीत्यापि बुद्धयाद्यालम्बनो नान्यस्य स्मद्रष्टुता- भिमतस्य संबन्धितामवलम्यते) इत्येवमभिप्रायः, तथात्वे स्मृतिप्रत्य- भिशाद्यनुसंधानं न स्यात् असति च तस्मिन् सर्वव्यवहारोच्छेदः प्रसज्यतेत्येतत् सर्व प्रसक्त परिहर्तु विशिष्यते अन्यत्रेति, सुखित्वादि- प्रत्ययसंतानेन प्रवर्तमानावस्थानामुपलवरि पूर्वापरव्ययस्थाव्यापकतया सर्वप्रमातृस्वानुभवसिद्ध निर्निरोधानुसंधात्र काश्रयत्वस्वभावः शंकर सुयक्ता 'पं. बघ. पु. भेदे प्रवर्तमाने इति पाठः। पृष्ठम्याधुरादिषु इति पाचिकः पाठोऽमौलिकः ।

·५ ५का०] श्रीकल्लटाचार्यविरचितवृत्युपेताः । पश्चात् स्थित' इति अनुस्यूतत्वेन; अन्यत्र अवस्था- व्यतिरिक्ते । यदागमः '................स स्वभावः परः स्मृतः। इति ॥४॥ नदुःखन सुखं यत्र न ग्राहयो ग्राहको न च । न चास्ति मूढभावोऽपि तदस्ति परमार्थतः ॥५॥ तस्य चायं स्वभावो-यत् सुखदुःखग्राह्यग्राहक- मूढतादिभावरस्पृष्टः स एव च परमार्थतोऽस्ति नित्यत्वात् ; सुखादयः पुनः संकल्पोत्थाः क्षण- ५ सुख्खादिरूपताप्रतिषेधेन बाह्याभ्यन्तरतया द्विविधवेद्यता प्रति- पिध्यते । ग्राहकशब्देन देहादिमायोयप्रमातभावप्रतिक्षेपः । वेद्यवेदना. संचेतनावस्थापि उत्तरकालं प्रत्यवमृश्यमानत्वात् वैद्यभूमिमाधिव इति ज्ञानगोचरप्रमेयवस्तुत्वनिषेधात् अभावमात्र प्रतिक्षेप्तुमाह तद. स्तीति । सदोदिताविलुप्तोपल कस्यभावं तत् वेद्यवेदकयारण्योन्य विप्रष्टस्यभायत्वात् , येद्यमसत्यस्वभावं क्षणभङ्गुर, बेदितव परमार्थ- सन् इति प्रतिपाद्यते। पं० १ ० थस्थित इति, ध पु० पश्वासित इति पाठः । पं०५५ पु० न ग्रामिति पाठः। 4. पु० परमार्थोऽस्टीति पादः ।

·[१ नि० ६ स्पन्दकारिकाः भगुरा अात्मस्वरूपवाह्याः शब्दादिविपयतुल्याः; न च, सुखादिस्वरूपो यदा नासौ तदा पापाणप्रख्य एव ॥५॥ यतः करणवर्गोऽयं विमूढोऽमूढवत्स्वयम् । सहान्तरण चक्रेण प्रवृत्तिस्थितिसंहतीः ॥६॥ लभते, तत्प्रयत्नेन परीक्ष्यं तत्त्वमादरात् । यतः स्वतन्त्रता तस्य सर्वत्रेयमकृत्रिमा॥७॥ (युगलकम्) ६-७ उत्पत्तिः विविदिपितत्वपयमुखप्रेक्षित्वात्मसमुन्मिषदवस्था । स्थितिः उपरक्तार्थचमत्कृतिविश्रान्त्यवस्था । निरोधः कृतकृत्यतया विषयस्य स्वात्मसात्करणे स्वयापारीपरत्यात्मप्रत्यस्तमयावस्था इत्येता यत्संपर्कबलात् त्रयोदशसंख्यानां करणनां जडतयाभिमनानामुपल- भ्याः। परमार्थतत्त्वमात्मभावेन विज्ञातं करणस्वातन्त्र्याधानवत् सर्व साधारणर्थस्वातन्यलाभायापि अभ्यासातिशयदशापरिपाके कल्पते, तस्य स्वेच्छामात्राधीनसमस्तनिर्मातृत्वलक्षणं स्वातन्त्र्यं समावेशसंपत्ति- मत्सु देहतद्दशाविशेषेषु उपादानसहकार्यादिकारणनिरपेक्षं सहजसिद्ध संसारिदशायामपि तन्महिम्नव व्यवहारसिद्ध,मायाव्यामोहमानवशात् तु स्यात्मप्रत्यधमर्शाभावे व्यतिरिक्तकारणसापेक्षतया वस्तुसिद्ध पारनुन्ध्यवहार इत्यत्र स्वातन्भ्यप्रतिपादनात् उपादेयतातिशय्यते ।

·७ ८ का श्रीकल्लटाचार्यविरचितंवृत्त्युपेताः। यतः करणवर्गस्य अन्तश्चक्रसहितस्य विमू- ढस्याप्यमूढवत् उत्पत्तिस्थितिनिरोधाः, सोऽन्येपां चैतन्यापादने समर्थः कथं निःस्वभावः ॥ तस्मात् तत् तत्त्वं यत्नेन परीक्षितव्यं योगिना, यथास्य करणादिपु चैतन्यदाने स्वातन्त्यम्, तथा परपुरा- दिष्वपि संभाव्यते ; स्वातन्ल्यस्य स्वस्वभावभूतस्य सर्वत्राकृषिमस्याभ्यासात् यतो व्यक्तिः ॥६-७।। न हीच्छानोदनस्यायं प्रेरकत्वेन वर्तते । अपि त्वात्मबलस्पर्शात्पुरुपस्तत्समो भवेत् ॥८॥ ८ अयमत्राशयः-यथा परमेश्वरः पूर्णज्ञातृत्वकर्तृत्वशक्तिभ्यां जगन्ति प्रवृत्त्यादिव्यापारं लम्भयन विश्वत्र ज्ञान कियावत्तामधिरोहति एवमनु- सरतद्वलसंपर्कादेव योगिनो शातृत्वादिसामथ्यमुपजायते मायावशात् संकोचोन्मुखोभावेन शानक्रिये शक्ती अपि अन्तर्वहिप्करणतया संकुचि- तीभूय प्रसृते प्रतिनिजनियतविषयेषु व्यापरितुं शक्नुनः इत्यताऽगुरपि स्वस्वभावमभ्यास्य करणचक्रप्रेरणादा स्वतन्नो न तु अस्य धर्माधर्म- संबद्धेच्छाख्यगुणप्रेरणया करणचादितदानादियदुपचरितकचम् । पं० १ स' पु० यत इत्यनन्तरं चैतन्यस्वभावात्' इत्यप्यधिकः पादोऽस्ति । । पं...क गध' पु० यदा व्यक्तिः इति पाठः।

·[१ नि० स्पन्दकारिकाः। न च इच्छाप्रेपणेन करणानि प्रेषयति, अपि तु स्वस्वरूपे स्थित्वा केवलं यादृशी तस्येच्छा प्रवर्तते तथाविधमेव स वाह्यान्तरं कार्यमुत्पादयति, तेन न करणविषयमेव सामर्थ्यम्,. किं तु तस्य सर्वत्र ॥८॥ निजाशुद्ध्यासमर्थस्य कर्तव्येष्वभिलाषिणः । यदा क्षोभः प्रलीयेत तदा स्यात्परमं पदम् ॥॥ स चास्य यात्मबलस्पर्शः सहजया अशुद्ध्या व्याप्तस्य कार्यमिच्छतोऽपि न भवति, किंतु यदा क्षोभः 'अहमिति' प्रत्ययभावरूपोऽस्य प्रलीयेत, ९ सत्यपि परमेश्वरसाम्यासादनात् ईश्वरपुरुपयोरभेदे केवलं पुरुषस्य रागादिनिबन्धनमलाक्रान्ततया अनित्यपरिपूर्णतृप्तिता, यया साध्यसाधनोपार्जनेयुअशक्तत्वेन शक्तिदारिद्रयम्, अत एव भेदनिबन्ध- नमीश्वरसाम्यं मायोयोपद्रवप्रलये पुनः संविदैकात्म्यमनुपचरितप्रथं सैव परमशुद्धिः। पं. गपु. इच्छापरणेन करणानि प्रेरयतीत्यपि पाटान्तरं यने । पं०६ त.पु. सभामयोति पाठः । • पं१०५ पु० सोभा देहायहमिति शोधितपाटर, प्रलीयते इति च पादोऽस्ति । र ·१० का०] श्रीक्लटाचार्यविरचितवृत्युपेताः। तदास्य भवति परमे पदे प्रतिष्ठानम् ॥६॥ तदास्याकृत्रिमो धर्मों ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणः। यतस्तदीप्सितं सर्वजानाति च करोति चे ॥१०॥ यतः, तस्मिन् प्रलीनक्षोभात्मके काले कृ- त्रिमः सहजो ज्ञत्वकर्तृत्वभावरूपो धर्मो यस्मात्, तस्मिन् एव प्रासयोगात्मके काले यत् यत् ज्ञातुम् इच्छति तत् तत् जानाति च करोति च; नान्यदा संसार्यवस्थायाम् ॥१०॥ १० एकमेव अव्यभिचारि आत्मन उपलब्धृत्वं नाम अयुतसिद्धो गुणः स्वात्मप्रत्यवमर्शरूपः, स एव जयकार्यविपयतया ज्ञानक्रियाद्वैर- प्येण आम्नायते अस्यैव गुणस्य स्वमहिमविजृम्भण निरुपरोधं स्वसंवेद- नोयं केवलं सर्वशत्वसर्वकत्वशक्तिविकासिन्युपलब्धृलक्षणे प्रास्पदे विकल्पकलङ्कोपलवासंयूक्ते । यस्मात् तत्र शेयकार्यप्रत्यवमृश्यपु निर्यन्त्रण स्थातन्त्र्य, यत्तु संसार्यवस्थायामख्यातिमुग्धतया घेद्येपु शत्वकर्तृत्वाह- मतिः सा कृत्रिमा परिमिता च नियमितस्वातन्यगतिमत्त्वात् अतो शत्वकर्तृत्वलक्षणो धर्मः स्वभाव पय न पुनः क्षुआयस्सा । तस्मात् स्व- • पं० २ कपुतदा स्याकृतिम इति पारः। पं०५.रा' 'पु. धर्म इति शब्दो नास्ति ।

·१० [१नि० स्पन्दकारिकाः। तमधिष्ठातृभावेन स्वभावमवलोकयन् । स्मयमान इवास्ते यस्तस्पेयं कुसृतिः कुतः॥११॥ तदेवम् , यतः सर्वानुस्यूतः सर्वसामर्थ्ययुक्तश्च अात्मस्वभावः, तस्मात् तम् अधिष्ठातृभावेन सर्वव्यापकत्वेन स्वभावं पश्यन्, विस्मयाविष्ट इव यस्तिष्ठति, तस्य कुत्सिता मृतिः सरणं न भवति ॥११॥ नाभावो भाव्यतामेति न च तत्रास्त्यमूढता । यतोऽभियोगसंस्पर्शात्तदासीदितिनिश्चयः॥१२॥ लसंस्पर्शान् करणचक्रप्रवर्तनादिकार्यवृत्त्या संयुज्यमानस्य तत्साम्यो- पलब्धिः। ११ उपपत्तिय्यवस्थापितस्य शंकरस्वभावस्य अविरतकालप्रबन्ध- तया सदोदितान्तर्वहीरूपतया स्फुरदधिष्ठातृत्वं प्रत्यभिजानता विस्मृत. शिवस्वरूपविज्ञानात् 'मायीयप्रमातृभायोऽसन्नेव इत्यं शुक्तिकारजतय- भासमानः' इत्येचं विघ्रष्टुरनुक्षण नवनवानुत्तरातिशयचमत्काररसा- स्वादनेन विस्मयावस्थितिरलौकिकी अनुभवपदयीमधिशेते यत्प्राप्ती परि- मिताहमतिनियन्धनः संसरणायासक्षोमो विरम्यते इति । १२.यवेदनोले सोच्रेदरूपे समाधी फैशिदभाव इति मन्यते, न "धैगत् तस्य भायमानतया प्याघातात् तप्रलयप्रतिष्ठेन योगिना प्रभाय. .

·२२ का०] श्रीकल्लटाचार्यविरचितष्टत्युपेताः । न तु अभावो भावनीयो, यथा अन्योगिभिः उपदिश्यते, 'अमावं भावयेत्तावद्यावत्तन्मयतां व्रजेत् । इति । न चैतत् युक्तम्, यस्मात् नाभावे भावना युज्यते मूढावस्थैव सा, यस्मात् उत्तरका- लम् अभियोगसंस्पर्शात् अभिलापसंयोगात् सा शून्यावस्था अतीता मम इति स्मयते, न च श्रात्म- स्वभाव एपः, यस्मात् न त्वेवं चिद्रूपत्वं मूढ़ावस्था- वत् स्मर्यते, तस्य सर्वकालमनुभवितृत्वेनानुभवो नित्योदितत्वात् ॥१२॥ समाधेव्युत्थाय उत्तरकालं 'सा दशा मयान्यभूयत' इत्यनुसंधानेन तद्द. शान्तरं मर्यमाणतां नीयते तत् स्मरणमेव तदानीमनुभवितृसत्ता विवि. तामुपलमायेत् इति सर्यमाणं वस्तु अभावरूपं स्वात्मा भयितुं नार्हति सुखादियत् तस्य वेद्यत्वात् इति । तस्मात् समस्तवेधधर्मोज्झितः पर- स्वभाव उपादेयः। . पं०६ पु० अभिलाति, ग. पु. संयोगामा शून्येति च पाता ·१२ स्पन्दकारिकाः। [१नि० अतस्तत्कृत्रिमं ज्ञेयं सौषुप्तपदवत्सदा । न त्वेवं स्मर्यमाणत्वं तत्तत्त्वं प्रतिपद्यते ॥१३॥ अभावभावनांलब्धभूमिकस्यापि कृत्रिमा अनि- त्या सा अवस्था, यथा सौषुप्ते पदे; यस्मात् चिद्रूपत्वं तु आत्मनः स्वरूपं नित्यसनिहितम्, तदेव गुरूपदेशेन नित्यमेवानुशीलनीयम् ॥१३॥ अवस्थायुगलं चात्र कार्यकर्तृत्वशब्दितम् । कार्यताक्षयिणी तत्र कर्तृत्वं पुनरक्षयम् ॥१४॥ १३ अत्रैतदुच्यते -यथा माहघना सुपुप्तावस्था तदात्वे वेधयेदक- विभागाग्रहणमयी अभावरूपेव उपलभ्यमाना प्रयाधदशायामुदिताव- मर्शगोचरतामापद्य स्मर्यमाणत्वेनानित्या । एवमभावसमाध्यवस्थापि प्रतीतत्वेन प्रयोधकाले विचिन्त्यत्वात् अनित्या-इत्येवं प्रायाः समाधि- विशेषाः सुषुप्तिदशान्तर्भाव्याः, न पुनरुपेयतमस्वरूपे एवंरूपी भूत- कालाकान्तः स्मरणप्रत्यवमर्शः स्मर्वन्तरस्मार्यः, परतत्त्वस्य सदोदित- विशातृस्वभावतया शाश्वताविचलविद्यमानपरमसत्त्वात् । १४ अयस्थाशम्देनेदगन उद्देश्यम् । एक एय स्वतन्नः परमेश्वरी विश्यम परमार्थतः समस्ति । स एव अनुत्तरनिर्यन्त्रणस्वात्मैश्चर्यशक्ति- विजुम्मणया निष्पादानसंभारं द्विविधं स्वात्मानमवभास्य विफोडति । दैयिध्यं च कार्यकर्तृत्याख्यं, येन हेयनयापादेयतया च लक्षण्यं यस्तु ·१५ का श्रीकल्लटाचार्यविरचितकृत्युपेताः । श्रवस्थायुगलम्, अवस्थाद्वयमेव कार्यकर्तृत्वसंज्ञं भोग्यभोक्तृभेदभिन्नं, तत्र यो भोग्यरूपो भेदः स उत्पद्यते नश्यति च; भोक्तृभेदस्तु चिद्रूपः पुनर्न जायते, न कदाचित् विनश्यति तेन नित्यः ॥ १४ ॥ कार्योन्मुखः प्रयत्रो यः केवलं सोऽत्र लुप्यते । तस्मिंल्लुप्ते विलुप्तोऽस्मीत्यबुधः प्रतिपद्यते॥१५॥ कार्यसंपादनसामर्थ्य वाह्यकरणव्यापाररूपं केवल विलुप्यते, स्थगितेन्द्रियस्य तस्मिन् विलुप्ते सामध्ये संगपते । तत्र कार्यायस्या परप्रकाशेपजीनिनी अन्तरंगा प्रकाशयिनार- मरस्यातुममभु तदभिन्न निजरूपमायेदयति तातोल्लासमययात्, कोपलं कार्यतीपाधिचिरापंप अनुलिपी, फर्तृतास्थितिः पुनः सदा- दिशापिटुप्तशिमामधर्मकन्यात् अपिनाशिनी इति तदेवंस्थमायोनासि- तविम्योहासातपूर्व स्यमयमुत्तीर्णनममात्मानं निदिध्यासता सा- पम्पासु पन्तुनि वृत्तिः। १. पेपोन्मुपतामयलगर सहलायमनशक्तशिवचियालेनन· पारिता पदिायटमिर्नु यः प्रसरणादरः स कंलमिन्द्रिययापार- पिरतिदमायामनभिव्यक्तनया प्रामन्येव प्रयीनः, सदश्यचिदशाम- 1. पु. सायुगमा मानि ६.१.in ·स्पन्दकारिकाः। [नि० स्वभावो मे विलुप्त इति अवुधो जानाति, न तु भावस्य विनाशोऽस्ति ॥१५॥ न तु योऽन्तर्मुखो भावः सर्वज्ञत्वगुणास्पदम् । तस्य लोपःकदाचित्स्यादन्यस्यानुपलम्भनात१६ न तु यः अन्तर्मुखः अन्तश्चक्रारूढस्वभावः सर्वज्ञत्वादिगुणाश्रयः तस्य विनाशः कदाचित् , युद्धस्य अयं परामर्शो यत् नाहमस्मीति स्वाभावं स मन्यते, नैतत् जानाति यत् अभायपरामर्श एव प्रत्युन तत्साक्षितया स्वात्मानं स्थिरीभावयति इति अतोऽभावसमाध्याद्यवस्थासु तात्कालिकानुपलभ्य. नया आत्मनः क्षयित्वं नैयाक्षेप्तव्यम् । १६ एकैव पारमेश्वरी शक्तिः संकोचग्रहणपक्रमे स्वात्मानं द्विधा अवमास्य ज्ञानक्रियायुगलोद्भावनोत्तरमत्यन्तमर्वाचीनपदे अन्तर्वहिष्क रणभावमुपाश्रयते संकोचहानदशापरिशीलनादी विविधीभूतं स्वं रूपं प्रत्याहृत्य सर्वती विमलनभाप्रव्ये वितताभागे स्वस्मिन् स्वानुभूति- पारिपूर्ण्यचमत्कृतिमास्वदते । तत्र विभिन्नविभक्तवेद्याभायात् अन्तर्मुस- तत्त्वस्य विलोप संभाययितुमनही या बाह्यवेद्यग्रहणप्रहद्भिः व्यामूढैः प्रतिपद्यते, अथवा चतुर्थपादस्य हेतुभायेन प्रयोगः, यस्मादुपलस्व. रुपस्य विलुप्तौ विश्वमनेलमूकमायं स्यात् विश्वव्यवहारोऽपि ध्युच्छियेत इति । मे इति पद ध पुस्तकादुपन्यस्लम् ।

·२७ का०] श्रीकल्टाचार्यविरचितवृत्त्युपेताः । तस्मात् द्वितीयस्यान्यस्याभावात् तत्स्वरूपमेव व्योमवत् चिद्रूपतया सर्वत्र अनुभवति इति ॥१६॥ तस्योपलब्धिः सततं त्रिपदाव्यभिचारिणी। नित्यं स्यात्सुप्रवुद्धस्य तदाद्यन्तेऽपरस्य हुँ॥१७॥ तस्य चिद्रूपस्य सर्वगतस्य स्वस्वभावस्य उप- लब्धिः त्रिपु जाग्रदादिषु पदेषु नित्यं सुप्रबुद्धस्य भवति; तदायन्ते अपरस्य प्रबुद्धस्य स्वप्नसुपु- सादौ ; जाग्रत्तुर्यो वागममात्रगम्यौ ॥१७॥ १७ सर्वोत्तीर्णचिन्मात्रविषयो विश्वमयशाकचकविपयश्व-इति उप- प्रान्तनिर्याद्यात्मकतया द्विविधोपदेशस्य प्रायशोऽप्रबुद्ध विषयेऽनुपयोगि- तैव सुप्रयुद्धस्यैष पदधये स्वारमोपलधेरयतसिद्धत्यात्, प्रयुद्धस्य दि पदयवर्ति साक्षिरूपं प्रत्रोधावस्थायां परामृशता विभ्योतीनिरुपराग- चतयित्मानस्वरूपोपलब्धि सीपुप्तप्रत्यवमृश्या, स्वप्नायगस्या च विश्व- भयनिर्माणविस्फुरणशालिनः कारणान्तरनिरपेक्षस्य सर्यकर्तृत्वधानः स्थात्मन उपलधिरनायासं सियति । अप्रयुद्धः पुनयुक्तिसहस्रैरपि उपदेश्यमानं परतत्त्व नैय पारयति हदयंगमीकर्तुम्, अतेोऽयशिष्टपदइये व्ययहित्यपरिचितिभ्यां दुर्योधस्य परतत्वस्योपदेशमपेक्षते इत्युपदेशविषय- प्यवस्पितिः पयलं प्रयुद्धस्य । पं.स.पु. आप्रनुप॑ धागनमानगम्ये इति ग. पु. म्म्मुन्यादी साप्रतुर्ययोरपागमनागम्या इनि पारः।

·[१नि १६ स्पन्दकारिकाः। ज्ञानज्ञेयस्वरूपिण्या शक्तया परमया युतः। पदद्वये विभु ति तदन्यत्न तु चिन्मयः ॥१८॥ ज्ञानज्ञेयभेदेन द्विरूपे जाग्रत्स्वप्नात्मके पदद्वये संवेदनम्, सुपुप्ततुर्यात्मके पदद्वये पुनश्चिद्रूपत्वेन केवलम् अनुभवः, न तु द्वितीयमन्यत्वेन उप- लभ्यते॥ १८॥ गुणादिस्पन्दनिःष्यन्दाःसामान्यस्पन्दसंश्रयात् । लब्धात्मलाभाः सततं स्युर्जस्यापरिपन्धिनैः १६ १८ परमेश्वर एव स्वमायाशक्तिमहिम्ना विचित्र क्षेत्रशभावेन प्रथ- मानः स्वाव्यतिरेकिणी पराशक्ति पदद्वये जाग्रत्स्यामाख्य आभ्यन्तरकर- णसुखादिना बहिष्करणनोलादिना च अवभास्य तत्सद्दशायवदारानुद्भा- घयति परन्तु एतदेव शक्तः परत्वं यत् शिवप्रकाशमतिरोधाय अनन्त- वैगन स्फुरण, मुगुप्ततुर्ययोस्तु विभक्तभिनसंवेदनीयाभावात् स्वात्माने समरसीभूतशक्तिरीश्वर पवप्रकाशते । भाधानां स्थैर्यास्थर्यप्रतिपत्तिवि. कल्पेन प्रथमपदयामंदः । अपरत्र चिमात्ररूपस्य उपलब्धृचमरतिस- दायासदायाभ्यां भेदः इति चतुर्प पदेपु सर्वोत्तीर्णतया सार्यरूप्येय च प्रकाशयिम्भणम् । -१९ पारमध्यर्यानुप्रदशतया प्रत्युत्पन्नईयोपादेयत्ययकाय नर्षिक- लिगको प्रतिष्ठामाश्रित्य सत्तांगमयुक्तायभ्यासोत्साहन उधपदासा ·१७ , २०] श्रीकल्लटाचार्यविरचितवृत्त्युपेताः । गुणस्पन्दस्य सत्वरजस्तमोरूपस्य ये निःप्यन्दाः प्रवाहाः, ते सामान्यस्पन्दमाश्रित्य प्रस्ता अपि सततं ज्ञस्य विदितवेद्यस्य योगिनः स्युर्भवेयुः, भव- न्त्यपरिपन्थिनः अनाच्छादकाः स्वभावस्य ॥१६॥ अप्रबुदधियस्त्वेते स्वस्थितिस्थगनोद्यताः । पातयन्ति दुरुत्तारे घोरे संसारवमनि ॥२०॥ स्वल्पप्रबोधास्तु स्वस्थितेः चिद्रूपायाः स्थगनं कृत्वा, ते गुणाः पातयन्ति दुरुत्तारे अस्मिन् विपमे संसारवर्मनि, यतस्तदात्मकमेव नित्यमात्मानं पश्यन्ति, न तु शुद्धबुद्धस्वरूपतया ॥२०॥ परिशीलयत शस्य मुखिदुःविमूढनादिप्रत्ययप्रयाहाः प्रेचर्याधिष्टिताः मोडीरतविश्वस्पन्दं परशक्तिस्फुरितं समाश्रित्यय लचस्यात्मप्रतिष्ठाः स्थात्मीर्याविर्मायनात् विगालनावरणसामर्थ्याः परतत्त्वोपलम्मं विदन्तुं न शस्नुयुरिति तात्पर्यम् । २० अमयुद्धो विद्यमानमपि स्वैश्वयं सार्यशादिगुणस्पदं स्पन्दतत्य- मपिदन सर्वथा परतन्त्रं देवादिफार प्रात्मन्येन स्यीकरोति । अत एय सानगुणप्रसराः परमात्मम्पिति तिराधाप्य यायरप्रयाधप्राप्तिमय युद्ध जन्मा. पं...पु. पापानामिनि पाठः।

·[१निक २१ १८ स्पन्दकारिकाः। अतः सततमुद्युक्तः स्पन्दतत्त्वविविक्तये । जाग्रदेव निजं भावं न चिरेणाधिगच्छति ॥२१॥ अतः सततं सर्वकालं यः करोत्युद्योगं स्पन्द- तत्त्वस्य स्वरूपाभिव्यक्त्यर्थं, स जाग्रदवस्थायामेव निजमात्मीयं तुर्यभोगाख्यं स्वभावम् अचिरेणैव कालेन प्राप्नोति ॥२१॥ अतिक्रुद्धः प्रहृष्टो वा किं करोमीति वा मृशन् । धावन्वा यत्पदं गच्छेत्तत्र स्पन्दःप्रतिष्ठितः ॥२२॥ तस्य च स्पन्दतत्त्वस्य अतिक्रुद्ध प्रहृष्टे धावमाने दिनोतस्यावर्तयन्त्येव-इत्यतः प्रयुद्धस्यैवोपदेश्यता निरूढढिमा, अप्र- बुद्धविपये विहितनिधेति भावार्थः। २१ प्रकृतश्लोकनिर्दिष्टहताः प्रबुद्धस्यात्मीयपरमार्थसत्तायाः अधि- गमाऽनतिविलम्येनैवेत्यर्थः। २२ तीव्रतरोपद्रवद्विपदर्शनादी मृतप्रत्युज्जीवितप्रियासंगमादायल. पदभियुक्ततायां च तत्प्रतीकारकिंकर्तव्यतायिचारणऽपि निरालम्बनचित्त वृत्तितया तत्तदर्पादिव्यनुकवस्तूत्पत्तः प्रागेव समुद्भूतमात्रस्थायिभाषस्य प्रतिष्ठितस्पन्दस्योपन्धिः। एवं कर्मेन्द्रिययानिविशेषेऽपि ऐश्वररूपस. मावेशः. . ६.२५ पु. भावमधिरनि शोधिनः पारः ।

·१ २१ २४ का०] प्रोकल्टाचार्यविरचितस्युपेताः। च किं करोमि, इत्येवं चिन्ताविष्टे यदा शक्तिप्रत्य- स्तमयः, तदा स्पन्दतत्त्वस्य स्फुट एवोदयो गुरूप- देशात् अधिगन्तव्यः ॥२२॥ यामवस्थां समालम्व्य यदयं मम वक्ष्यति । तदवश्यं करिष्येऽहमिति संकल्प्य तिष्ठति ॥२३॥ यां स्पन्दस्वरूपरूपामवस्थामवलम्ब्य यत्किंचित् श्रयं मम वक्ष्यति, तत् अवश्यं करिष्यामि-इत्यध्य- वसोयन स्पन्दतत्वमधिष्ठाय यो वर्तते ॥२३॥ तामाश्रित्योर्ध्वमार्गेण सोमसूर्यावुभावपि । सौघुम्नेऽध्वन्यस्तमितो हित्वा ब्रह्माण्डगोचरम्२४ २३ अत्र समालम्यनक्रियातः पूर्वमारिनि क्रियान्तरे परितिष्ठितया. पयस्यायमाशयः-यया प्रमोराशानिर्वहणेऽवहितमनस्कनया सर्वा वृत्तया पिलीनाः संपद्यन्ते, निस्तरङ्गदशाचादेति । एवं सर्वात्मना समस्तान्यक- रणीयतां परिहत्य स्पन्ददशावधानानेविडावमर्शस्याभ्यासात् परत. त्योपलधिरिति । २४ सोमसूर्यादित्यस्य तात्पर्यमिदम् । स्पन्ददशामाश्रितस्य मनः ५०. पप्परमाने यतोऽनन्तरं रायपु० यिने तयापिघामपान' इनी. पान्पाधिोमि। ६...पग-पु. मलमिता इति पाठः।

·२० स्पन्दकारिकाः। [१निक तस्य, तामवस्थामाश्रित्य पुरुषस्य, सोमसूर्यो द्वावपि सौषुम्ने अध्वनि मध्यनाड्यभिधाने, अस्तमय कुरुतः; ब्रह्माण्डगोचरं शरीरमार्ग परित्यज्य योगिनः ॥२४॥ तदा तस्मिन्महाव्योम्नि प्रलीनशशिभास्करे । सौषुप्तपदवन्मूढः प्रबुद्धः स्यादनारतैः ॥२५॥ तस्मिन् महाव्योम्नि प्रत्यस्तमितशशिभास्करे यस्य स्वस्वभावाभिव्यक्तिः न सम्यक् वृत्ता, स प्राण मध्यनामां लीयेते । संविदेव यथोत्तरं संकोचग्रहणेन संकुचिता ज्ञानक्रियाशक्तिभावप्राप्तिपूर्व मन.प्राणप्रसररूपतामापद्यते । प्रत्याहरः णकाष्ठाधिरोहणे उभायेव ज्ञानक्रियाशक्तिमयावुभयविधमेव हेयोपादेय. विषयवेदनं नाडीसंचारणत्मकार्यमपि परिहाय सामान्यमौलिकरूपं प्रत्यापद्यते इति । २५ परमाकाशे समस्तशेयकार्याणां विलीनप्रायत्वात् मूढाना घर्णि- तपूर्वा तुर्यदशा सीपुप्तपदयत् शून्यरूपा, ईशितृशक्तिपातेन समुदितशा- नदृष्टीना पुनस्तस्यां दशायामनुभूयमानतुर्यचमत्कृतिनिरापरण निर्मासते इति तत्र दशायो यथाकचिन् सर्वेपामुपजायमानायां सत्यामपि उपदे. शनिरपेक्षण तमापदप्रयेशानः स्यात् तत्परिहारायोपदेशस्य सापेक्षतेति।

·२१
२५का०] श्रीकल्लटाचार्यविरचितवृत्युपेताः।
स्वप्नादिना मुह्यमानोऽप्रवुद्धो निरुद्धः स्यात्
प्रवुद्धः पुनरनावृत एव भवति ॥२५॥
इति श्रीकल्लुटाचार्यविरचितायां स्पन्दकारिकावृत्तौ स्वरूपस्पन्दः
प्रथमो नि.ष्यन्दः॥१॥

·अथ सहजविद्योदयाख्यो द्वितीयो नि:प्यन्दः । .. तदाक्रम्य बलं मन्त्राः सर्वज्ञवलशालिनः । प्रवर्तन्तेऽधिकाराय करणानीव देहिनाम् ॥२६॥ तत् वलं निरावरणचिद्रूपमधिष्टाय, मन्त्राः सर्वज्ञत्वादिना वलेन श्लाघायुक्ताः प्रवर्तन्ते अनु- ग्रहादी स्वाधिकारे । करणानि यथा देहिनाम् , नान्येन श्राकारादिविशेषेण ॥२६॥ तत्रैव संपलीयन्ते शान्तरूपा निरञ्जनाः । सहाराधकचित्तेन तेन ते शिवधर्मिगाः ॥२७॥ २६ शाक्तबलाकमणदेव नियन्त्रितेतिकर्तव्यतासचिवा मन्त्राःप्राण- भृत्करणात् यथास्वं प्रतिनियतप्रयोक्तव्यकार्यसिद्धिषु अप्रतिहतशकया, दिना तृणमानमपि कुजयितुमसमर्थाः, नियतिशक्तियलात् भिन्नभिन्न नियोगेभ्यः प्रवर्तन्ते न सर्वे सभ्य इति भावः। • २७ इदमत्र तात्पर्यम्-शियक्तिरेय मन्त्रसंनियेशादिरूपधारिणी उदयास्तमयदशयोः शियामेदयस्यात्, यत्र यत्र शियाभेदयत्त्य तत्र तत्र ·सका श्रीकल्लटाचार्यविरचितकृत्युपेताः । तत्रैव स्वस्वभावव्योम्नि निवृत्ताधिकाराः प्रलीयन्ते, शान्तरूपाः, मायाकालुप्यरहिताः, सह साधकचिन; अनेन कारणेन शिवसंयोजनास्व- भावेन, इति शिवात्मका उच्यन्ते ॥२७॥ यस्मात्सर्वमयो जीवः सर्वभावसमुद्भवात् । तत्संवेदनरूपेण तादात्म्यप्रतिपत्तितः ॥२८॥ सर्वात्मक एवायमात्मा सर्वानुभावोत्पत्तिद्वारेण शाकरूपत्वं, यथा संकल्पस्वप्नपुरादिषु, इति व्याप्त्यादिना सुदृढप्रतिपत्ते. मन्त्रीर्यानभिज्ञस्य भेदविभ्रमात् नियतसाध्यसाधनाय पर्यवसायिनः प्रयुद्धस्य पुनर्मन्त्राः सर्वार्थसाधनाधिकारिण भवन्ति, न केवलं मन्त्रा पव, यावलौकिकभापामात्रमपि अमोघमन्त्रभावमुपगच्छति-इत्यनेन क्रिया ज्ञानं कार्य शेयं या वस्तु शिवधर्मकर्मवेत्युपलक्ष्यते । २८ संचेत्यमानं प्रत्येक वस्तु यस्तुता विशानिनो जीयस्य स्थान- कल्पमेव इति न केवलं भूतात्मकमेवास्य वपुः, याबद्भाचारमकमपि । घट- सुखादेभीषस्य हि संवेदनं समुत्पत्तिः, संवेद्यमाननैव तत्स्वरूपप्रतिष्ठा असंवेद्यमानस्य स्वप्रतिष्ठानासादनात् इत्यतो जीवादपि सर्ववस्तु- समुत्पादः । तस्मात्सोऽपि विश्वमयः । अर्याच्छन्नाहरतिपदं शिर:- पाण्यादिमच्छरीरं भूतात्मक, भायात्मकं तु शन्दादिविषयसंवेद्यम् । पं. ५ घ. पु. इति-शदानन्तर से इति पदमप्यस्ति । पं... अयमितिपदं घ. पुन्टकादुपन्यस्तम् । - ·[२निक स्पन्दकारिकाः। अनुभूयमानस्यैव संवेदनात् वाह्यार्थमनुभूयमानमेव शरीरत्वेन गृह्णाति, न तु शिरःपाण्यादिलक्षितम् एकमेवास्य शरीरम् ॥२८॥ तेन शब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न यः शिवः । भोक्तैव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र संस्थितः ॥२६॥ तेन तथाविधेन सर्वात्मकेन स्वभावेन, शब्दा- थयोः चिन्तासु न सा अवस्था या शिवस्वभावं न व्यञ्जयति, अतो भोक्तव हि भोग्यभावेन सर्व- त्रावस्थितो, न त्वन्यत् भोग्यमस्ति ॥२६॥ २९ प्रोक्तविश्वमयताप्रतिपत्त्या याच्ययाचकात्मसु पड़ध्यजातेपु या काचित् संवित्तिप्रवाहपद्धतिः सा परप्रकाशात्मशिवमय्येव, तस्मात् प्राहकात्मा परमेभ्यर एयेच्छादिचक्रमेपणद्वारा इशितव्यात्मशेयकार्य- पस्तुचमत्करणयुक्तस्तत्तादात्स्यसंपादनात् सदादितसार्वत्रिकस्थितिरिति स्वस्वभावस्यैव जगहिकासमयशक्तिविभवनशीलता नियूंढा। . ५०२ स. पु. पाण्यादिरपितमिति, ग. पु. पाण्यादिसपमिति पाठः । पू.ग.पु. शिवं मध्यम्जपत्ति इति पाटः। .

·वतो योगिनः सर्वेश्वरस्थतन्नचिद्भरायपूर्णहंभावप्रतिपत्त्या अशेषमिदं ३० समनन्तरपयोद्दिष्टनोत्या अन्युच्छिापरामर्शायधानपरिशीलन- पिस स्वरचिननोइनक्लीलामात्रेय रिमाय शोकायुपपगेऽपि शङ्कातकडूयन्त्रणाभिर्मनागपि नौपलिसिरिति या. २५ तदात्मतासमापत्तिरिच्छतः साधकस्य यो॥३२॥ ३१ का०] श्रीकलटाचार्यविरवितवृत्युपेताः। इति वा यस्य संवित्तिः क्रीडावेनाखिलं जगत्। स पश्यन्सततं युक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः ॥३०॥ एवंस्वभावं यस्य चित्त, यथा-मन्मयमेव जगत् सर्वम् इति, स सर्व क्रीडात्वेन पश्यन् नित्ययुक्त- त्वात् जीवन्नेव ईश्वरवत् मुक्तो, न त्वस्य शरीरादि अयमेवोदयस्तस्य ध्येयस्य ध्यायिचेतसि । वन्धकत्वेन वर्तते ॥३०॥ तत्संवेदनहारेण यः तदात्मग्रहो मन्त्रन्यासा- त्मकः त एवोदयः तस्य ध्येयस्य मन्त्रात्मनः स्वलीलाजनितर्फ यात्म्यवेदितृत्वाञोपन पय मुकिरित्यर्थः। ३१ रमिद प्रतिपादनीयम्, साधतसो मन्त्रीविचारपिता- अस्थाया यदनायासेन पयस्तुना सवाम्मे संपायमान स.एय मन्माभिधेयस्य स्वतन्यदेयस्य तत्तदर्थक्रियावार्यमापशक्तिना उपास्या- ३ ·२४ [२निक स्पन्दकारिकाः। अनुभूयमानस्यैव संवेदनात् वाह्यार्थमनुभूयमानमेव शरीरत्वेन गृह्णाति, न तु शिरःपाण्यादिलक्षितम् एकमेवास्य शरीरम् ॥२८॥ तेन शब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न यः शिवः । भोक्तैव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र संस्थितः ॥२६॥ तेन तथाविधेन सर्वात्मकेन स्वभावेन, शब्दा- र्थयोः चिन्तासु न सा अवस्था या शिवस्वभावं न व्यञ्जयति, अतो भोक्तव हि भोग्यभावेन सर्व- त्रावस्थितो, न त्वन्यत् भोग्यमस्ति ॥२६॥ २९ मोक्तविश्यमयताप्रतिपत्त्या याच्यवाचकात्मसु पडध्यजातेषु या काचित् संवित्तिप्रवाहपद्धतिः सा परप्रकाशात्मशिवमय्येय, तस्मात् ग्राहकात्मा परमेश्वर एवेच्छादिचकपणद्वारा ईशितव्यात्मशेयकार्य- यस्तुचमत्करणाद्युक्तस्तत्तादात्म्यसंपादनात् सदोदितसार्वत्रिकस्थितिरिति स्वस्यभावस्यैव जगद्विकासमयशक्तिविभयनशीलता नियूं ढा। पं० २ स. पु. पाण्यादिररितमिति, ग. पु. पाण्यादिलपणमिति पाठः । पं. ग. पु. शिवं न म्यगायत्ति इति पाठः ।

·३१ का०] श्रीकल्टाचार्यविरचितवृत्युपेताः। इति वा यस्य संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् । स पश्यन्सततं युक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः ॥३०॥ एवंस्वभावं यस्य चित्तं, यथा-मन्मयमेव जगत् सर्वम् इति, स सर्व क्रीडात्वेन पश्यन् नित्ययुक्त- वात् जीवन्नेव ईश्वरवत् मुक्तो, न त्वस्य शरीरादि वन्धकत्वेन वर्तते ॥३०॥ अयमेवोदयस्तस्य ध्येयस्य ध्यायिचेतसि । तदात्मतासमापत्तिरिच्छतः साधकस्य यौ॥३॥ तत्संवेदनद्वारेण यः तदात्मग्रहो मन्त्रन्यासा- स्मकः स एवोदयः तस्य ध्येयस्य मन्त्रात्मनः ३० समनन्तरपद्योद्दिष्टगोत्या अन्यच्छिन्नपरामर्शायधानपरिशीलन- यता योगिनः सर्वेश्वरस्वतन्नचिन्टैरवायपूर्णाहंभावप्रतिपत्त्या अशेपमिदं विश्व स्वरचितमीडनकलीलामानेण विभाय स्वलीलाजनितहर्ष- शोकाद्युपरागेऽपि शङ्कातकलयन्त्रणभिर्मनागपि नापलिप्तिरिति या- थात्म्पदिएत्याजीयत पर मुक्तिरित्यर्थः। ३१ इदमिह प्रतिपादनीयम्, साधकचेतसो मन्त्रोचिचारयिपा- यम्पायर्या यदनायासेन ग्येयपस्तुना सहकात्म्यं संपाद्यमान स.पय मन्त्राभिधेयस्य सर्तव्यदेवस्य तत्तदयक्रियाकार्यमाघशकिना उपस्या- ३ ·अथ विभूतिस्पन्दाख्यस्तृतीयो नि:प्यन्दः । यथेच्छाप्यर्थितोधाताजाग्रतोऽर्थान्हदिस्थितान्। सोमसूर्योदयं कृत्वा संपादयति देहिनः ॥३३॥ यथास्यानभिव्यक्तस्वस्वरूपस्य योगिनो जाग्र- दवस्थायां यथा यथा इच्छा भवति, तथैव तस्या- नेकार्थसंनिधानेऽभिमतस्यैव कस्यचिदर्थस्य दर्शनं भवति नटमल्लप्रेक्षादिपु सोमसूर्योदयं कृत्वा चक्षु- रादिप्यवधानेन ॥३३॥ तथा स्वप्नेऽप्यभीष्टार्थान्प्रणयस्यानतिकमात् । नित्यं स्फुटतरं मध्ये स्थितोऽवश्यं प्रकाशयेत्॥३४ तथा स्वप्नेऽपि अभीष्टार्थानेव पश्यति, प्रण- ३३ अर्थदिदृक्षोर्दिदृक्षावस्थायामीप्सितवस्त्यवधारणावधानस्व- भावमाविश्यैय इष्टार्थप्राप्तिरिति सावस्था प्रार्थनात्मेत्युपचरिता। वृत्ती तु चक्षुणेरिति इन्द्रियान्तरोपलक्षणं, तेन शुध्रपापिस्पृक्षावस्थापि एवमेयो- पर्यते इच्छापूर्वकत्वादेय समस्तार्थस्फुरणस्येति। ३४ उक्तप्रकारेण निसिलनाधप्राहकसंबन्धिदशामु तादात्म्पप्रति. .

·२४ , ३५का श्रीकल्लटाचार्यविरचितवृत्त्युपेताः । यस्यानतिक्रमात् इच्छाभ्यर्थनाया अनतिकमात्, यच्च तन्मध्ये हृदयं स्फुटतरम् अभिव्यक्तं नित्यं तदेतत् स्वप्नखातन्त्यम् इत्युच्यते, अयमेव तमो- वरणनिर्भेद इत्यर्थः ॥३४॥ अन्यथा तु स्वतन्त्रा स्यात्सृष्टिस्तधर्मकत्वतः । सततं लौकिकस्येव जाग्रत्स्वप्नपदद्वये ॥३५॥ अन्यथा तु स्वरूपस्थित्यभावे स्वतन्त्रा स्यात् स्वप्ने पालविडालदर्शनरूपा सृष्टिः, यस्मात् तत्तत्त्वं सृष्टिस्वभावं प्रसवधर्मत्वात्; यथा सततं सर्वस्य s पत्तिरूपस्य प्रणयस्यानुल्लङ्घनात् मनोवेद्यसृष्टिविषयेऽपि अभिमतार्थानां सुप्रकटतरमेव प्रथनमिति स्वामिका अर्थाः स्वातन्त्र्येण प्रसतुं नैव प्रभ- चेयुरिति अता योगिनो निर्दिष्टदशयोरविशेषात् तमोवरनिर्भेद आवि. भवेत् येन सिद्धयन्तरप्रसवः । ३५ शानशेयभावेन पिज़म्भमाणे पदयात्मनि शाक्तप्रसरे स्वस- यित्समाधाननिविडपरिशीलनानपायात् नित्ययुक्तस्य सृष्टिस्वभावमुक्त- पदद्वयं शक्तिप्रतिबन्धं विधातुं नैव प्रभु, अन्यथावर्तमानस्तु लोकयत् स्वयैव भावस्था परपशीक्रियते इति सदावहितेन भाव्यमित्यर्थः। पं०८ स'ग पु० घाइविडेति पाठः। ५०.१ क स पु. यया सततमिनि पारः।

·[३निक . स्पन्दकारिकाः लोकस्य जाग्रवृत्तौ स्वप्नावस्थायां च संवन्धा- संवन्धविकल्पाः ॥३५॥ यथा ह्यर्थोऽस्फुटो दृष्टः सावधानेऽपि चेतसि । भूयःस्फुटतरोभाति स्ववलोद्योगभावितैः ॥३६॥ यथा किल दूरस्थितः कश्चिदर्थः पुरुषेण पूर्व सावधानेनापि न लक्ष्यते स एव स्फुटतरो भवति, प्रयत्नविशेषेण निरूप्यमाणस्तत्रैव स्थितस्य ॥३६॥ तथा यत्परमार्थेन यदा यत्र यथा स्थितम् । तत्तथा बलमाक्रम्य न चिरात्संप्रवर्तते ॥३७॥ ३६ दिदृक्षोश्चक्षुविस्फारणमात्रोपक्रमे विषयस्यास्फुटतयोपलम्भात् क्षणान्तरे स्फुटतरप्रकाशः, यस्माद्रष्टुदर्शनविपयेऽतिरिक्तदर्शनसाधनं नैव किमपि आहियते वास्तवस्वभावानुप्रवेशमन्तरेण, तदनाक्रमणादेव यथास्यप्रथोपपत्तः इत्येवमर्थप्रथा सर्वसाधारणपि केवलं योगिन एवोकबलप्रत्यवमर्शप्रकाशिनी, नान्यस्य मायातिमिरान्धस्येति । ३७ एवमुक्तबलाधिष्ठानादेव तत्तदवस्थाकारदेशकालाद्यविसंवा- दिनपा अतीतादिव्ययहितविप्रष्टवस्तूनां विज्ञानं सुलभमेवेति पूर्व श्लोकदृष्टान्तद्वारोपोद्घालतमिति भावः । ६० १५ पु० समायस्थायां च संबद्धा विकल्पा इनि पाटान्तरं च संश्यने ।

·३८का०] श्रीकल्लटाचार्यविरवितवृत्त्युपेताः । तथा तेनैव प्रयत्नविशेषेण यत् वस्तु येन रूपेण यदा यस्मिन् काले, यत्र देशे, यथा येना- कारेण संस्थितं, तत् वस्तु तथा स्ववलं स्वस्वरूप- माश्रितस्याचिरेणैव कालेन प्रतिभाति निरावरण- स्वरूपत्वात् तेनातीतानागतं ज्ञानं परिमितविषयं न किंचिदाश्चर्यम् ॥३७॥ दुर्बलोऽपि तदाक्रम्य यतः कार्ये प्रवर्तते । आच्छादयेवुभुक्षां च तथा योऽतिवुभुक्षितः ३८ क्षीणधातुरपि तहलमुत्साहलक्षणमाक्रम्य यतः कार्ये प्रवर्तते, यथा च कश्चित् श्रशक्तोऽपि व्यायामाभ्यासेन महतीं शक्तिं प्राप्नोति उद्योग- वलेन, तथानेन स्वभावानुशीलनेन चुभुक्षामपि श्राच्छादयति योऽतिबुभुक्षितः स्यात्, यतः सर्व- ३८ युभुक्षानिवृत्याद्यपि नित्यतृप्तारतकस्वरलमथनादेय मिध्यति इत्याद्युपलक्षितीज्यः सिद्धिप्रपन्चाऽपि प्रोकतत्त्यासादनादेय प्रोन्मील्यते। पं.क.पु. स्वेन रूपेरेनि पारः । पं...गपु.तथा पकनिदिनि पारः ।

·[३नि० ३२ स्पन्दकारिकाः। त्रैवात्मस्वरूपस्य कार्यकारणसंपादनसामर्थ्यमवि- लम्बम् ॥३८॥ अनेनाधिष्ठिते देहे यथा सर्वज्ञतादयः। तथा स्वात्मन्यधिष्ठानात्सर्वत्रैवं भविष्यति ३६ अनेनात्मस्वभावेन अधिष्ठिते व्याप्ते शरीरे सर्वज्ञतादयो यस्मात्, तत्र स्वल्पयूकाभक्षणमपि क्षिप्रमेव जानाति, तथा स्वात्मन्यवहितस्य सर्वत्र सर्वज्ञता भविष्यति ॥३६॥ ग्लानिर्विलुम्पिका देहे तस्याश्चाज्ञानतः सृतिः । तदुन्मेपविलुप्तं चेत्कुतःसा स्यादहेतुकी ॥४०॥ ३९ कल्पिताहंभावप्रत्ययप्रतिबन्धभङ्गात् चिन्मात्रात्मनि परप्रमातरि पूर्णाहंभाववतां निष्प्रत्यूह सर्वविपयाः पूर्णक्षातृत्वादयो गुण अभिव्य. ज्यन्ते । अत्र च सर्वकर्तृत्वसर्वशत्वादिगुणनां व्यक्त्युपायः सनिदर्शनं प्रतिपाद्यते इति। ४० अशानेनैव पारमार्थिकस्वमायाख्यातेः शरीरोपचयापचयादि. विकारास्तद्रहितचिदानन्दघनतत्त्वप्रत्यभिशानात् पुनर्लान्यादेरमायः इति तत्त्वप्रत्यभिज्ञानमेव व्याधियलीपलितादेरुच्छेदोपायः । २.१ कपु० विलुण्डिका इति पाठः ।

·, ४१ का०] प्रोकल्लटाचार्यविरचितवृत्त्युपेताः । • ग्लानिः किल शरीरस्य विनाशिनी, सा च ग्लानिरज्ञानादुत्पद्यते, तदज्ञानम् उन्मेपेणात्म- स्वभावेन यदि नित्योज्झितं तदा सा कुतः, कारण- रहिता भवेत् । अनेनैव कारणेन वलीपलिताभावः शरीरदाढ्यं च योगिनाम् ॥४०॥ एकचिन्ताप्रसक्तस्य यतः स्यादपरोदयः । उन्मेषः स तु विज्ञेयः स्वयं तमुपलक्षयेत् ४१॥ एकत्र विषये व्यापृतचित्तस्य यतो यस्मात् स्व- भावात् झगि[टि]त्यन्या चिन्तोपद्यते,स चिन्तायाः कारणम् उन्मेपो ज्ञातव्यः, स तु स्वयमेव योगिना लक्षणीयः, चिन्ताद्वयान्तापकतयानुभूय- मानः ॥४१॥ ४१ अनुसंधातव्यवस्तुद्वयव्यापिनो विशुद्धचिन्मात्रस्य सर्वकारण- स्यात्मन उन्मेषशब्देन व्यपदेश्यत्वात् तत्परिशीलनावधानादिकमेष उकाशानविनाशीत्यर्थः । पं.३ यदि पदं ५० गुम्तमायरोपम्यम्तम् । पं.क.पु. दुपान्ते ग्यापति पाठः। ५ ·स्पन्दकारिकाः। [३नि० अतो विन्दुरतो नादो रूपमस्मादतो रसः । प्रवर्तन्तेऽचिरेणैव क्षोभकत्वेन देहिनः॥४२॥ श्रतः, अस्मादुन्मेपादनुशील्यमानात् विन्दुः तेजोरूपः, नादः प्रणवाख्यः शब्दः, रूपमन्धकारे दर्शनं, रसः अमृतास्वादो मुखे, एते क्षोभकत्वेन प्रवर्तन्ते अचिरेण कालेन ॥४२॥ दिदृक्षयेव सर्वार्थान्यदा व्याप्यावतिष्ठते । तदा किं बहुनोक्तेन स्वयमेवावभोत्स्यते ॥४३॥ दिदृक्षा द्रष्टुमिच्छा, तदवस्थास्थ इव सर्वान् ३ ४२ धरातत्त्वध्यायिनां भ्रूमध्यादिप्रदेशे प्रथमानस्तेजोविशेषा विन्दुः । व्योमधारणाभ्यासवता स्वयमुच्चरिता ध्वनिविशेषो नादः। तेजोधारणाभ्यासिनामन्धतममेऽपि दृश्यवस्तुदर्शन रूपम् । रसवद्वस्तु राहित्येऽपि तदास्यादा रसोऽप्तत्त्वध्यायिगम्यः इत्येतत्सर्वमुन्मेषाभ्यासिनो विनरूपं सिद्धिजातं समुलसतीत्यर्थः । ४३ यथा क्षेत्रज्ञानां स्वसंविदा दिक्षितभावानां दर्शनेच्छा. यामभेदः तथैव विश्वगतभावानां परमात्मतत्त्वादयतिरेक इति संवित्त. पंग पु प्राणाख्य इति पाठः, अन्धकारे दर्शन मितिवाश्यं तु प.पु. एव माष्टमुरन्यनम् । पं. मग पु. स्वपमंगायगस्यति इति पाः ।

·३५ ४४ का०] श्रीकल्लटाचार्यविरचितवृत्त्युपेताः । भावान् यदा व्याप्यावतिष्ठते, तदा किं बहुना उक्तेन, स्वयमेव तत्त्वस्त्रभावमवभोत्स्यते ज्ञास्यति ॥४३॥ प्रबुद्धः सर्वदा तिष्ठेज्ज्ञानेनालोच्य गोचरम् । एकत्रारोपयेत्सर्वं ततोऽन्येन न पीड्यते ॥४४॥ प्रबुद्धोऽसंकुचितशक्तिः सर्वकाल तिष्ठेत्, ज्ञाने- नालोच्य गोचरम् क्षेयं परिच्छिद्य, एवमेकत्र तत्त्व- सद्भावे विद्यात्मके अारोपयेत् सर्वम्, ततोऽन्येन वक्ष्यमाणेन कलासमूहेन न पीड्यते ॥४॥ स्वान्तीनान भावात् विधाय प्रोक्तपरतत्त्वपरामर्शाभ्यासात् साधना- न्तरनिरपेक्ष तद्दशाफलं केवलं योगिन एव स्वसंवेद्य, विकरपतिमि- रोपहतचक्षुपस्तु पाशययौ स्याभेदमपि वस्तु पराम्रष्टुमक्षमता कुतो नु जगद्गाषाभेदपरामर्शप्रतिपादेति योग्येव पनत्प्रज्ञापात्रम् । ४४ यत्किंचिद्वस्तु प्रमाणापारोहफ्रमेय परणमात्रामेशभाक् अन्यथा प्रकाशपदव्यामनारुढेवस्तुसत्चानुपपत्तः, इत्येतत्संबन्धेऽवहिता उद्रिक्ता- पनानेनेव कलादिक्षित्यन्तेन वैद्यानिमानेन नैय सिद्यन्ते इत्युक्तोपदेशद्र- दिमा समर्थ्यते। पं० २ फ पु० तत्वस्वभारोऽवगम्यते इति, ग पु० म्वभावमवगछतीति, घपु० स्वभावोऽवगत्यते इति पाट । पं० पु. तलस्वभारे इति पाठान्तरं च श्यते ।

·[३नि० स्पन्दकारिकाः। शब्दराशिसमुत्थस्य शक्तिवर्गस्य भोग्यताम् । कलाविलुप्तविभवो गतः सन्स पशुः स्मृतः ४५ शब्दराशिरकारादिक्षकारान्तः, तत्समुद्भूतस्य कादिवर्गात्मकस्य ब्राह्मयादिशक्तिसमूहस्य, भोग्यतां गतः पुरुपो, ब्राह्मयादीनां कलाभिः ककाराद्यतरै- विलुप्तविभवः स्वस्वभावात् प्रच्यावितः पशुरु- च्यते ॥४५॥ परामृतरसापायस्तस्य यः प्रत्ययोद्भवः । तेनास्वतन्त्रतामेति स च तन्मात्रगाचरैः ॥४६॥ परामृतरसात् स्वरूपात् अपायः प्रच्युतिः तस्य यः प्रत्ययोद्भवो विषयदर्शने स्मरणोदयो यतः, तेन पुरुपोऽस्वतन्त्रताम् असर्वगत्वं च प्राप्नोति, ४५ भूचर्यादिशक्तिभिरनवरतं प्रदर्यमानभेदप्रथत्वात् पराधीना- पिलवृत्तिकोऽपहतेभ्यर्यः स्वरशीक्रियते इत्यर्थः । ४६ सहजमलमूलझमेव पशोरस्वातन्त्र्यं तदधिकरणेन विशेषवृत्ति- माययप्राकृतिकायरणेन अत्यन्ताश्यानदुर्भेदमुदृढावरणप्रतिवन्धोऽनर्थ- रूपोऽनन्तप्रतान इति भावः। १. 11ग पु. विषयदर्शनम्मरणेति समम्नः पाठ ।

·१७ श्रीकल्लटाचार्यविरचितवृत्त्युपेताः । प्रत्ययः तन्मात्रगोचरो रूपाद्यभिलाषा- त्मकः ॥४६॥ स्वरूपावरणे चास्य शक्तयः सततोत्थिताः। यतः शब्दानुवेधेन न विना प्रत्ययोद्भवः ॥४७॥ स्वरूपस्य स्वभावस्याच्छादने चास्य पुरुपस्य शक्तयो ब्राह्मयाद्याः पूर्वमुक्ता याः, ताः सततम् उद्युक्ताः, यतः शब्दरहितस्य प्रत्ययस्य ज्ञानस्य नास्त्येव कस्यचिदुद्भवः ॥४७॥ सेयं कियात्मिका शक्तिः शिवस्य पशुवर्तिनी। बन्धयित्री स्वमार्गस्था ज्ञाता सिद्युपपादिका ४५ सा चेयं क्रियास्वभावा भगवतः पशुवर्तिनी . शक्तिः । यदुक्तम् N प ४७ फवर्गाद्युत्पन्ना एवं प्रत्ययाः, तदधिष्ठाग्यः पीटेश्वर्यों माहेश्या- धास्ता एव पशो पारस्यरूपमावरीतुं सदोयुक्ताः, अत पवोत्तरोत्तरं विषयभागासक्तानामणूनां संसृतिरविरतप्रसरणेति । ४८ बहिर्भायपर्यन्तं प्रस्तायाः पारमेयाः क्रियाशनेच हेनोर्मेदा- भेदसंवेदननियन्धनैव पन्धमाक्षविकल्पनेत्यर्थः।

·३८ स्पन्दकारिकाः। [३नि० 'न सा जीवकला काचित्संतानद्वयवर्तिनी। व्याप्त्री शिवकला यस्यामधिष्ठात्री न विद्यते॥' इति । सैव च बन्धकारणम् अज्ञाता, ज्ञाता सा च पुनः परापरसिद्धिप्रदा भवति पुंसाम् ॥४८॥ तन्मात्रोदयरूपेण मनोऽहंबुद्धिवर्तिना। पुर्यष्टकेन संरुद्धस्तदुत्थं प्रत्ययोद्भवम् ॥४६॥ तन्मात्रोदयः, तन्मात्राणां शब्दादीनामनु- भवरूपेण, मनोऽहंकारवुद्धिभिः इति त्रिभिः परा- मृश्यमानेन पुर्यष्टकेन वद्धः, तदुत्थं तस्मादुद्भूतं सुखदुःखसंवेदनरूपं तदा ॥४६॥ भुङ्क्ते परवशो भोगं तद्भावात्संसरत्यतः । संसृतिप्रलयस्यास्य कारणं संप्रचक्ष्महे ॥५०॥ भुङ्क्ते अनाति, अस्वतन्त्रो, भोग सुखदुःख- संवेदनरूपं, तस्य पुर्यष्टकस्य भावात् संसरति , .४९-५० पुर्यटकसंरुद्धत्वादेवास्य पशः कर्मचक्र भ्रम्यनुभवः, इत्यतः संसृतिविनाशकारण साधनं वक्ष्यमाणमुपपद्यते । १२९ - समृतिपरस्ती शेधितः पाठः संलक्ष्यते - .

·- ५२ का०] प्रोकल्लटाचार्यविरचितवृत्त्युपताः । संसारशरीरे, अतः संस्मृतिप्रलयस्य जन्ममरण- प्रवाहरूपस्य संसारस्य विनाशकारणं संप्रचक्ष्महे वक्ष्यामः ॥५॥ यदा त्वेकत्र संरुढस्तदा तस्य लयोदयौ । नियच्छन्भोक्ततामेति ततश्चक्रेश्वरो भवेत् ॥५॥ यदा पुनस्त्वेकत्र स्थूले सूक्ष्मे वा संरूढो लीनचित्तः, तदा तस्य प्रत्ययोद्भवस्य लयोद्भवी ध्वंसप्रादुर्भावो नियच्छन् कुर्वन् भोक्तृतां प्राप्नोति, ततः चक्रेश्वरो भवेत् सर्वाधिपतिर्भवति ॥५१॥ अगाधसंशयाम्भोधिसमुत्तरणतारिणीम् । वन्दे विचित्रार्थपदां चित्रां तां गुरुभारतीम् ॥५२॥ अगाधो ह्यप्रतिष्ठोऽनन्तः ॥५२॥ इति श्रोभट्टकल्लटविरचितायां स्पन्दकारिकावृत्तौ विभूतिस्पन्द- स्वतीयो निःष्यन्दः ॥३॥ ५१ एवं प्राकप्रतिपादिवस्योपलदधेकस्वभावस्य स्वात्मना निविड- वितर्कपरिशीलनया विकल्पहान्याद्युपायवृत्त्या भूतभावात्मकयो। शरीर- पं.१० पु. सतिप्रत्ययस्पतीत्यं शोधितः पास। पं०१० के पु. संशयाम्भोधरिति, ग. पु० संशयाम्भोधी इति पाठ ·[३नि स्पन्दकारिकाः। समाप्तं स्पन्दसर्वस्वं प्रवृत्तं भटकल्लटात् । स्वप्रकाशैकचित्तत्त्वपरिरम्भरसोत्सुकात् ॥१॥ दृब्धं महादेवगिरौ महेश- स्वप्नोपदिष्टाच्छिवसूत्रंसिन्धोः । स्पन्दामृतं यद्वसुगुप्तपादैः श्रीकल्लटस्तत्प्रकटीचकार ॥२॥ या तपनान्मोटकान्तं यस्य मे गुरुसंततिः । तस्य मे सर्वशिप्यस्य नोपदेशदरिद्रता ॥३॥ परिपूर्णेयं स्पन्दवृत्तिः कृतिस्तत्रभवन्महामाहेश्वराचार्यवर्यभट्ट- श्रीकल्लटपादानाम् ॥ योरन्यतस्मिन् अविकल्पसंवित्स्वरूप प्राप्तः गोचर्यादिशक्तिचक्रस्यानधी नवृत्तित्वात् स्वैश्वर्य यिज़म्मामात्रविज्ञानेन नदीश्वरः पतिः संपद्यते इति । कश्मीरेन्दः श्रीमत्प्रतापसिंह पुराणयिद्यानाम् । जीर्णोद्धारादिकर्मणि नियुक्तसद्भिर्मुकुन्दरामायः॥ शाकग्निनशिवाकेन्दुमिते स्पन्दस्य कारिकावृत्तः संक्षिप्तार्थमका समग्राहिस्ताच्छ्यिाय भव्यानाम् ॥ :पं. ४ क पु० चित्तचे परिरम्भेनिपाठः । ...