·THE
PRINCESS OF WALES
SARASWATI BHAVANA TEXTS
No. 46
(PART I)
EDITED BY
GOPI NATH KAVIRAJ, M. A.
THE
KAVYA PRAKASA
( PART I)
Printed by Jai Krishna Das Gupta
Vidya Vilas Press, Benares City.
1933

·श्रीमम्मटाचार्यविरचितः
काव्यप्रकाशः
श्रीचण्डीदासकृतदीपिकाटीकोपेतः ।
साहित्यशास्त्रिणा श्रीशिवप्रसादभट्टाचार्येया सम्पादितः ।
THE
KAVYA PRAKA SA
OF
MAMMATĀCĀRY A
(PART I)
With
THE COMMENTARAY DIPIKĀ
.
of
CANDIDĀSA
Edited with Foreword, Notes etc.
By
S'IVAPRASĀDA BHATTĀCĀRYA,
KÂVYATIRTHA, SAHITYAS'Â STRI, 1. A., B. T.,
Professor, Presidency College, Calcutta,
1933.

·FOREWORD. It was early in 1927 that through the courtesy and unfailing kindness of Dr. S. N. Dasgupta (now Principal, Sanskrit College, Calcutta) I could get for loan the copy of India office manuscript of Candidāsa's commentary on the “ Kávyprakâs'a", a work highly appraised by later commentators and drawn upon for more than four centuries by many a writer ou Alankāra-S'āstra. In 1928 while I was at Puri, Mahāmahopādhyāya Pandit Sadasiva Misra told ine that one of his acquaintances had been able to procure two Mss:-viz. Caņdīdāsa's Kavyaprakås'adīpikû and Viśvanātha's "Kavyaprakās'adarpana" from Harekrişņapura, a village a few miles from Puri, reputed in local tradition, to be the native place of these writers, The Orissa Mss. of Caņdīdāsa's commentary, which I got copied, was a short incomplete copy, reaching up to a small portion of Ollása II. In 1928 I talked of this work to my esteemed friend Pandit Gopinath Kaviraja who asked me to prepare a press cupy of the same and add necessary notes, Some months latter he wrote to me officially intimating the inclusion of the work in the Princess of Wales Sarasvati Bhavana Series started by him. When the work of printing had just commenced, I happened to come across ( in 1929 ) another Mss. of the work in the collection of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, an incomplete but fairly old ( about 250 years old) and reliable copy beginning from the 5th ullása and running up to the end* My pup 1 Dr Prabudh ch. Lahiri, M A., Ph. D. (London) wrote in 1932 intimating that no other Mss. of the work is known to exist in the United Kingdom, * ·( 2 ) even The task of editing has not been an easy one, as the I O. Mss. though fairly old, it or its original being transcribed in Slaka 1728 (i. e, 1806 A, C, ) and in neat handwriting, contains many glaring mistakes, occa. sional omissions and lacunae. It is to be noted that this commentary of Candidāsa has been the main source of of inspiration, nay it has been copied down sometimes to the nicest details in the Sahityadarpana, the work next in importance to the Kavyaprakas'a and not less popular, by Visvanātha Kavirāja belonging to his fami. ly and his junior by only about 50 years. A careful perusal of the commentary with its wealth of information and boldness and sobriety in judgment would bear out the ample boast held out for it.* My pupil Mr. Prakash C. Lahiri, Kāvyatirtha, M. A., now Research Scholar in Alankāra in the Dacca University, has helped me in preparing a press copy for the part now being presented to the learned public. The printing has been done under great disadvantage and di. fficulty. Credit, however, must be given to the ' Vidya Vilas Press”, for the ungrudging care with which they have done it. The editor has had to suffer from severe mental strain and worry, culminating in what is the saddest bereavement that can befall He however looks forward to the learned public for the same encouragement and help as they gave to his other work the Alankārakaustubha edited by him for the Varendra Research Society of Bengal, काव्यप्रकाशतरुरेष कुसम्प्रदायव्याख्याविलोलमरुदाकुलितप्रतानः सिक्तः पुनश्च प्रतिपल्लवतामुपेतु श्रीचण्डिदासकविवागमृतप्रवाहः ॥ The spelling of the commentator's name with the short "is occasionally met with. & inan.

·ॐ नमः शिवाय। काव्यप्रकाशः। श्रीचएडीदासकृतदीपिकाटीकोपेतः । ग्रन्थारम्भे विघ्नविघाताय समुचितेष्टदेवतां ग्रन्थ- कृत्परामृशति- काव्यप्रकाशदीपिका । श्रीकृष्णो जयति। मुरारिवक्षोविक्षोभप्रारम्भस्फारडम्बरः। क्रीडासिंहस्वरूपस्य हरेः स्ताद्वो विभूतये ॥ श्रीचण्डीदासफविवाक्कौमुदीसारनिर्मिता । भूयात् काव्यप्रकाशस्य दीपिका कृतिनां मुदे ॥ श्रीमल्लक्ष्मणभट्टानां सुहृदामनुशासनात् । ध्वनिप्रकरणस्यास्य रहस्यं वर्णयामहे ।। पारिप्सितनिर्विघ्नपरिसमाप्तिहेतुभूताविगीतशिष्टाचारपरम्परा. परिमाप्तस्वाभीष्टदेवताप्रसादनपरत्वं प्रथमकारिकायाः प्रकाशय- अवतरणिकामाह वृत्तिकृत्-ग्रन्थेति । अभ्यस्यमानविषयं महा. वाक्यं(१)ग्रन्थः, तस्यारम्भेऽव्यवहितपूर्वकाले विघ्नस्य निर्वक- (१) महाकाव्यं, "क" पाठः।

·orn काव्यप्रकाशः। नियतिकृतनियमरहितां ह्लादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम् । सुचरिताभावस्य निवर्तकदुश्चरितसद्भावस्य पा(१)विधाताय निः. शेषमुच्छेदायेत्यर्थः। समुचितेति प्रकृत्यायाधिकृतत्वात् ।इष्टेति तत्प्रसादाविष्कारोपीयकनमस्कत्र्तगतभक्तित्रदामकर्षमूचनम् (२)। देवतामिति । जहरूपवाङ्मयमात्रवलक्षणेनाभिप्रतप्रयोजन- सम्पादनक्षमाम् । ग्रन्थकृदित्यधिकारिप्रकटनम् । परामृशति आराधनाय सम्मुखीनां कृत्वा स्वार्थनिवार्हाय प्रयोजयतीत्यर्थः । नियतिकृतेति । नियम्यन्ते स्वस्वकार्योत्पत्तये प्रेर्यन्ते नि- रुध्यन्ते च भावा अनयेति नियतिरदृष्टं, तत्कृतो नियमः काल. देशाधिष्ठानवयोऽवस्थाऽदिवैषम्यात् मुखादिजननविकल्प:- न चायं कविभारत्यां सम्भवति, लोकोत्तरविभावादिशरीराणां वक्रोक्तीनां रत्याशसंवळितप्रकाशानन्दमयापूर्वतरचमत्कारा- विष्कारनैयत्येन, तादृग्भावेषु वा, वैषम्याभावात् । कथं तर्हि शोकरोगा-कुपितमत्तव्यासक्तादीनां काव्यस्वादापकर्षः सुस्थ. दशाऽपेक्षयेति चेत् , दुरभिमानिन् अनवबोधग्रस्तोऽसि, न खलु वयमन्वयव्यतिरेकसिद्धकारणभावस्य परिदृष्टसामर्थ्यस्य रोग- व्यासङ्गाधभावस्य रसास्वादप्रकर्षसामग्न्यन्तनिवेशं नाङ्गीकुर्याम, किंतर्हि कर्हिचनापि कविनामापूर्वप्रजापतिनिर्मीयमाणस्य काव्य- (१)च 'ख' पाठः । (२) सत्रणम् "क' पाठः ।

·.. काव्यप्रकाशदीपिका। नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति॥१॥ नाम्नी विलक्षणप्रपश्वस्य न विद्यते दुःखमोहात्मकत्वं, पुत्रशोका- दिगाढवेदनाजनितजडिम्नोऽपि पुरुषस्य द्राक्(१)कर्णप्रवेशा. नन्तरमास्वादायोगव्यवच्छेददर्शनात् । नचैवं चन्दनादिषु, ज्वरा- दिजनितीत्यप्राबल्यादिपोषकत्वात् इति । तदेतद्विशदयति- हादेकमयीमिति-एकमयी एकरूपा, जननव्यपदेशराहियेन तत्वोपचारात् । प्रतिभाविजृम्भणमात्रशस्तिया व्युत्पत्य - भ्यासोपस्कृतकविगतानादिवासनाऽन्तलीनरसादितस्ववहिःस्फुरण- मात्ररूपत्वेन प्रतिबन्धकविगमार्थमेव हेतुत्वाभिमताभिधाना. घपेक्षणमित्यपि कविवाग्गुम्फस्य समवाय्यसमवापिनिमित्तार्थ. हेतुत्रयजन्यप्रपञ्चवैषम्यम् , इत्याह-अनन्येति । पारतव्यं साक्षात्तदन्वयव्यतिरेकानुविधानम् । नवेति-परस्परविलक्षण. रागमशमभागकरितानन्दमयानां शृङ्गारशान्तादीनां वैषम्यस्या- त्यन्तोद्भटत्वेन दुरपह्नवतामासूत्रपन् निरतिशयसुखास्वादरूप. स्वादेक एव रसः, नतु तस्य विशेषः सम्भवति, अतस्तन्मात्र(२). जीवातोः काव्यस्य ध्वन्यादिरूपेण यद्भदगणनं तदपि खर. विषाणैरायव्ययकल्पनमेवेति ये मेनिरे तन्मन्दम् ; इत्याह(३) नवरसेति । रसेति-रस्यमानतया शब्दार्थान्तरवैषम्य. सूचनम् । रुचिरामिति-तेन जीवनेनात्यन्तसौभाग्य. (१) वाक् "क" पाठः। (२) अत्र तन्मात्र-"क" "ख" पाठः। (३) "मन्दम्" इहेति । रसेति "क" पाठः । अत्र वाक्यस्य पूर्वभागे रचना शिथिलशिथिला प्रतिभाति ।

·काव्यप्रकाशः।
नियतिशक्त्या नियतरूपा सुखदुःखमोहस्वभावा
परमाण्वाशुपादानकर्मादिसहकारिकारणपरतन्त्रा ष.
ड्रसा, न च हृद्यैव तैः, तादृशी ब्रह्मणो निर्मितिर्निर्माणम्।
एतद्विलक्षणा तु कविवानिर्मितिः ।
जयति, जयत्यर्थेन च नमस्कार आक्षिप्यत इति तां
अत एव
,
भाजनेनोजीवितत्वात् युक्तं जगद्वैलक्षण्यमिति भावः । निर्मिति.
र्घटना, तामादधती स्वाधेयभूत या कर्त्तव्यतया जनमनश्चमत्-
काराकुरकरणाय प्रभवन्तीत्यर्थः । कवेरित्यपूर्व विज्ञानशिल्पि-
तया नामैवास्थ विलक्षणभिति भावः। हादेत्यादि कारिका.
भागात् पाश्चात्यमपि अनेनेत्यादिमागं तद्विवरणसौकर्याय
प्रथमतो व्याचष्टे वृत्तिकृत(१) परमाण्विति-तद्वितिस्तु(२)
व्यतिरेकमुखेण भविष्यति नतु हृद्यैवेति, यद्वा सुखेत्यादिभ्यो
व्यतिरेका नियतरूपति तु कविसृष्टवस्तूनामपूर्वा
पूर्वभावेन तत्रोत्कर्षपरम् उपादानं समवायि कारणम् ।
कर्म-क्रिया। पडिति नवेत्यस्य व्यतिरेकावधिः । तैरिति षड्सः ।
अत एव जयतीति त्रैलोक्यविजयताफलनिखिलसहृदयवी.
कारपात्रतामाप्नुयादित्यर्थः । नन्वाराध्यस्य गुणानुवादनमात्रेण
कार्यार्थमाभिमुख्यं यदि कुतश्चिम स्यात् तदा निरर्थक एवैतावान्
(१) वृत्तत्वात् "क" पाठः ।
(२) तस्य हादेत्यादिभागस्य विवृतिरिति यावत् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका । प्रत्यस्मि प्रणत इति लभ्यते ॥ इहाभिधेयं सप्रयोजनमित्याह- काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यः परनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥२॥ कालिदासादीनामिव यशः, श्रीहर्षादेर्धावका. दीनामिव धनं, राजादिगतोचिताचारपरिज्ञानम् आदित्यादेमयूरादीनामिवानर्थनिवारणं, सकलप्र. . प्रयास इत्याह-जयत्यर्थेनेत्यादि । कार्यमुद्दिश्याभिमतदैवतस्तुति- प्रवृत्तस्याव्यभिचरितमेव हि तन्नमस्करणं, सम्भृतयोश्च स्तुतिनम- स्कृत्योर्भावशुदिमूलत्वेनाव्यभिचारिणी फलनिष्पत्तिरिति भावः । अस्य काव्यपरीक्षाशास्त्रस्य परीक्षणीयनिष्पाद्यफलैरेव फलवत्त्वं तदङ्गतयेति तात्पर्य प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यामवद्योत्य द्वितीयां कारिकामवतारयति-इहेत्यादि । अभिधेयं परीक्षाविषयतया- ऽन्यं, यद्वाऽभिधेयपरीक्षणं सप्रयोजनं परीक्षणीयकाव्यस्य वि. नेयम् । कृते इत्यव्ययं तादर्थे वर्तते, अर्यायेत्यर्थः । अथवा करणं कुत् , सम्पदादित्वात् किम् । एवं सर्वत्र । शिवेतरदशिवम् । सद्य इति-न तु धर्मादिवदुत्तरकालभाविदेहान्तरग्रहणा. द्यपेक्षणमिति भावः । व्यवहारेत्यस्य विवरणम् आचारेति । अयमानो धनादिर्थः, तद्विपरीतो रोगादिरनर्थः। निति- पदार्थमाइ-आनन्देति, तदेतुकथनं रसेति । रस्यते वशी- ·काव्यप्रकाशः। योजनमौलिभूतं समनन्तरमेष रसास्वादनसमुद्भुतं विगलितवेद्यान्तरमानन्दं प्रभुसम्मितशब्दप्रधानवेदा. दिशास्त्रेभ्यः सुहृत्सम्मितार्थतात्पर्यवत्पुराणादीति. हासेभ्यश्च शब्दार्थयोर्गुणभावेन रसाङ्गभूतव्या. क्रियते इति रसो रत्यादिः, तस्यास्वादनं भोगपर्यायः साक्षात्- कारः, तेन सम्भृत संवलितमेकीभूतमिति यावत्, नतु रसस्य शृङ्गारादेरास्वादाज्जातमिति, आस्वाद्यास्वादाभिमतयोमैदा- भावस्य तदेकात्मन आनन्दांशस्य कार्यत्वस्य च प्रतिपादयिष्य- माणत्वात् । परेत्यस्य निरुक्तिः सकलेत्यादि । तदेतत् कुत इत्याह- विगलितेत्यादि, विजातीयानवच्छिन्नमवाहवाहीत्यर्थः मश्वित्यादि-यथा प्रभोराज्ञा न विचार्यते तथाऽग्निष्टोमादिष्वपि कथमस्मात् कर्मण इदं भविष्यतीन्यनालोच्यैव प्रवृत्तिरिति शब्द. प्राधान्यं श्रुतिस्मृसोः । अत एव तत्तच्छासन मात्रप्रधानतया तत्र शास्त्रपदप्रयोगः । इतिहासास्तु प्राचीनवृत्तवर्णनरूपा अमुना कर्मणेदं प्राप्तमिति दर्शयन्तो युक्तायुक्तफलदर्शनादर्थानर्थ- व्युत्पत्ति जनयन्ति । पुराणं सर्गादिपञ्चावयवलक्षणयुक्तम् । आदिशब्दात् आख्यानादिपरिग्रहः । गुणभावे हेतुः रसा. नेति । रस्यमानतासारस्याङ्गभूतोऽन्वयव्यति- रेककल्पितशक्तिकतयोपायभूतो व्यापारी विशिष्टविभावादि. संयोजनं तत्मवणतया तदातयोपादीयमानत्वेन । तदेतदुक्तं पदर्पणे- रसस्य ·काव्यप्रकाशदीपिका। पारप्रवणतया विलक्षणं यत्काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुण. कषिकर्म तत् कान्तेष सरसताऽपादनेनाभिमुखीकृत्य शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शास्त्रं पृथग्विदुः । अर्थतत्वेन युक्ते तु वदन्त्याख्यानमेतयोः । इयोर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यगीभवेत् ॥ यदिति । यदवेम्भूतं तदेव काव्यं, नान्पदिति भावः । एतदेव द्योतयितुं(१) प्रथमोपात्तमपि काव्यपदमिदानीमनुवदति । तन्निरुक्तिः कविकर्मेति-येन कर्मणा कविशन्दभाजनत्वं तत् काव्यमित्यर्थः । तदेतत् कर्म स्फोरयति-लोकेति । लोको- त्तरचमत्कारप्रकर्षानुगुणा वर्णना विभावाद्युपनयनं, तत्र निपुणः-इत्यनेनान्यसृष्टपद्यादिहठादर्शनेन तत्कारणादिषु धृष्ट- दुष्टेषु कविव्यवहारनिरासः । तदुक्तं काव्यकौतुके-- प्रज्ञा नवनवोन्मेष(२)-शालिनी प्रतिभा मता। तदनुपाणनाजीववर्णनानिपुणः कविः । तस्य कर्म स्मृतं काव्यम्(३)- तत् कान्तेव सरसताऽऽपादनेनेति-तथाभूतस्य रसाविष्कारो निष्प्रत्यूह एवेति भावः । अभिमुखीकृत्येति- (१) द्योतयितुमेव "क' पाठः। (२) नवनवोल्लेख 'ख' पाठः । (३) इतः प्राक् तत्रैव स्मृतिय॑तीतविषया मतिरागामिगोचरा । बुद्धिस्तात्कालिकी प्रोक्ता प्रक्षा त्रैकालिकी मता' ॥ इति प्रवाशब्दस्य विवृतिरेतदुपयोगिनी।

·काव्यप्रकाशा रामादिवर्तितव्यं न रावणादिवदित्युपदेशं च यथा. योगं कवेः सहृदयस्य च करोतीति सर्वथा तत्र मुकुमारमतित्वेनायासबहुलशास्त्रश्रवणविमुखाना राजपुत्रा. दीनामनेनोपायेन रसास्वादनसुखपिण्डदानद्वारा सुकरं व्युत्- पश्याधानमिति भावः । तदुक्तम्(१)- स्वादुकाव्यरसोनिमश्रं शास्त्रमप्युपयुञ्जते । प्रथमालीढमधवः पिबन्ति कटु भेषजम् ॥ रामेति उपदेशमित्यन्तेनेदमाह- आस्वादोपायत्वेनाप्युपा. दीयमानं रामादिवृत्तान्तमाविर्भावयदेव वस्तु सामर्थ्याद्विहित. निषिद्धप्रतिनित्तिमप्याधत्ते निदाघपरितापप्रशमायोपात्तः श्रीखण्डखण्डलेप:(२) शिशिरसौरभभिवेति । 'च' समुच्चये । यथायोगमिति-यशोऽर्थानर्थप्रशमान द्वयोरपि, शेषांस्तु भावक- स्यैव । तथाहि-व्यवहारज्ञानहिताहितव्युत्पत्ती कवेस्तत्कृत. काव्यजन्ये न भवतः, तयोस्तनिष्पत्तिहेतुत्वेनान्योन्याश्रयम. सङ्गात् । ननु व्यवहृतिज्ञानमपि हिताहितज्ञानमेवेति पृथग्गणनं निष्फलमिति चेत् , ससं, नृपगुर्वादिविषयो व्यवहार स्वरूपत एवापादेयोऽत्रैवं व्यवहर्तव्यमिति, शेषस्तु रामरावणादिवृत्त (१) भट्टनायककृते हृदयदर्पणे इति बहुत्राकरनिर्देशः । (२) श्रीखण्डलेपलेपः "क" पाठः । तत्र प्रथम"लेप"पदेन 'कृद. भिहितो भावो द्रव्यवत प्रकाशते' इति न्यायेन द्रव्योदेशः, चरम. 'लेप'पदेन लेपनक्रियेति पाठसङ्गतिः ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। - यतनीयम् ॥ एवमस्य प्रयोजनमुक्त्वा कारणमाह- शक्तिनिपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥ ३ ॥ शक्तिः कवित्वषीजरूपः संस्कारविशेषः, यां सदृशं वृत्तमुपादेयमनुपादेयश्चेत्येतावता वैषम्यम् । आनन्दानु. भुतिरपि कवेः स्वकाव्यपर्यालोचनाऽनन्तरं जायमानान करणो. पाधिकृता किन्तु भावनोपाधिकृतेति भावकत्वांश एव निक्षिप्यते, काव्याङ्गोपाङ्गविद्याविज्ञानविहीनानां कवीनामपि सुप्रसिद्धसमग्र- व्युत्पत्तिदशावशादास्वादप्रकर्षानुदयस्यानुमीयमानत्वात् । स- हृदयस्येति-प्राचीनवासनासवर्धिता(१)[ङ्गोपाङ्ग] विद्यानिपुण- तोपस्कृता बुद्धिहृदयं तद्वत इत्यर्थः । करोतीति प्रतिकर्मपदं सम्बन्धः । सर्वथेति-शेषा विद्यास्तदङ्गतयैवोपादेय(?)मित्यर्थः । तत्र कर्तुं विचारयितुश्चेति शेषः । यतनीयमित्यग्रिमकारिका. सङ्गतिसूचनम्(२)। तथाहि-पार्यन्तिकप्रयोजने क इवाहत्य (३) व्यापार सम्भवत्यनागतत्वात् । तस्मात्तभिर्वाहकोपादानमेव तत्र यत्नः, अतस्तत्र यतनीयमिति । (१) संवलितेति कचित् पाठः । संबन्धितो 'क' पाठः । (२) एतच्चापाततः काव्यप्रकाशविवेककारं सान्धिविग्रहिक श्रीधरमनुसृत्य । मतमेतत् खण्डितं सम्प्रदायप्रकाशिन्याम् । (३) आहत्य मिलित्वा । - २का०प्र० ·काव्यप्रकाशः। विना काव्यं न प्रसरेत् प्रसृतं वा उपहसनीयं स्यात् । लोकस्य स्थावरजङ्गमात्मकलोकवृत्तस्य, शास्त्राणां छन्दोव्याकरणाभिधानकोशकलाचतुर्वर्गगजतुरगखगा. कोऽस्तत्कारणान्युपादेयानीति, तच्चाधिगम्य कानि तत्- कारणानीति श्रोतृजिज्ञासायां शक्यसाधनद्योतनपरी तृतीय- कारिकामाह-शक्तिरिति । कवित्वेति-कविसहृदयानन्दहेतुः काव्यं, तस्याङ्करस्येव कालान्तरे प्रादुर्भविष्यतो बीजरूपः । संस्क्रियते विशिष्ट कार्यभाजनीक्रियते प्रमाणेनेति संस्कारःप्राचीन वासना, देवताऽधनुग्रहजनितः कश्चनातिमायो वा, स एव विशिष्यते [इति ] विशेषः स एव भक्तिः स्फूर्तिरिति यावत् । व्युत्पत्या तत्रान्यथाऽनुपपत्ति प्रमाणयति यामियादिना । पदतदर्थविज्ञानवत्यपि पुंसि श्रद्धालौ यदभावकृतः काव्य. निष्पाचावादप्रकर्षयोरभावः सोऽयं नापलप्यत इति भावः । न प्रसरेत् न जायेत, परोपपादितमपि वा (?) नास्वादप्रकर्षो यत्र भवेश्चेत्यर्थः । प्रसृतमिति-कष्टसृष्टया पधादिकमुत्पाद्य दुई रूद्वैस्तदूपतया सम्भाव्यमानं, पण्ड-(पण्ड)सम्भोगन्यायेन कञ्चनास्वादे लशमननुभूयाव्युत्पन्नस्तन्मात्राविष्कारकतया स- म्भाव्यमानश्चेत्यर्थः । यद्यपि चोभयथाऽपि पुरुष एवोपहासपात्रं तथाप्येतदेव भ्रमविषयीभूतमन्यथाभावबीजमिति काव्यमुप. इसनीयमुक्तम् । स्यादिति प्राप्तकाले सम्भावनायां वा लिङ् । वृत्तस्येति-लोकपदस्य वृत्तपरत्वं वर्णनीयानम्तत्वख्यापना.

·काव्यप्रकाशदीपिका। ११ दिलक्षणग्रन्धानां, काव्यानां च महाकविसम्बन्धिनाम्, आदिग्रहणादितिहासादीनां च विमर्शनादब्युत् पत्तिः । काव्यं कर्तुं विचारयितुं च ये जानन्ति तदुप- देशेन करणे योजने च पौनःपुन्येन प्रवृत्तिः-इति त्रयः समुदिता न तु व्यस्ताः तस्य काव्यस्योद्भवे निर्माणे समुल्लासे च हेतुः, न तु हेतवः । थम् । अभिधानानि नामानि तेषां कोषाः संग्रहाः । कला चित्रगीतादिविज्ञानम् । इतिहासादीनामित्यादिशब्देन निखिल काव्यशब्दप्रपश्चपरिग्रहः । तदुक्तम्- न स शब्दो न तद्वाक्यं, (१)न सा विद्या न सा कला । जायते यन्न काव्याङ्गमहो भारो गुरुः कवेः॥ करणं काव्यस्वरूपनिष्पत्तिः कवित्वशिक्षया । योजन पूर्वपराविरुद्धतया रसाभिव्यक्तिक्षमत्वेन प्रबन्धाद्यवयवविन्यासः । सहदयोपदेशाग्रुपलक्षणश्चैतत् । तेनास्वादप्रकर्षप्राप्त्यर्थमपि प्राथमिकैः परिनिष्ठितभावकोपदिष्टानि तस्यैव काव्यस्य मुहुर्मुहु- विनाऽऽदीन्युपादेयानि । तदेवं समग्रग्रन्थोपयोगिकारिकात्रयमुक्या प्रथमोल्लास. प्रतिपाद्यकाव्यभेदलक्षणाभिधानं तत्सामान्यलक्षणानन्तरमेव मुपतिपदं भवतीति तददोषावियादिना दर्शितं, तदवतारयति- (१) 'तद्वाच्यामिति श्रीधरोधृतः पाठः।

·१२. काव्यप्रकाशः । एवमस्य कारणमुक्त्वा स्वरूपमाह- (१)तददोषौ शब्दार्थों सगुणावनलङ्कृती पुनः क्वापि। दोषगुणालङ्कारा वक्ष्यन्ते । कापीत्यनेनैतदाह यत् एवमित्यादि । स्वमसाधारणं रूपमितरव्यावर्तको धर्मः । अदोषाविति दोषाणां यथाशक्ति हानसूत्रणम्(२) । शब्दार्था. विति शब्दस्य पूर्वनिपातेनाभ्यर्दिततरत्वं द्योतयन् विशेष्यत्व: माविष्करोति, शेषस्य तु परनिपातेनाप्राधान्याविशेषणत्वम् । एवञ्च शब्दधर्म एव काव्यत्वं,(२) तस्य चार्थे विशिष्टविभावा. दिव्याप्रियमाणस्यैवायमतिशय इति ध्वननार्थमर्थस्य तुल्य. कक्षतया निर्देशः । ये तु द्वयोरपि काव्य त्वमिच्छन्ति त इत्थमनुः योज्या:-काव्यत्वमुभयधर्मतयाङ्गीक्रियमाणं संयोगादिव. ध्यासज्यवृत्ति वा १ गोत्वादिवत्प्रत्येकसमाप्यत्तित्वान्नाधा, सामान्यस्य तथा भावानङ्गीकारान्नेतरः, प्रसेकं काव्यतामा सङ्गात् । किञ्च कविकर्मविशेष एव काव्यमुच्यते । तच्च विशिष्टा. थप्रययार्थसंयोज्यमानं पदकदम्बमेवेत्युद्देश्य एवार्थो, न तु (१) दिग्दर्शनमेतत । प्राचीनतमैः टीकाकद्री रुचकादिभिरस्यो. पष्टम्भः साधु सूचितः। तम्मते तददोषाविति कल्पमानोल्लासदशकस्य संक्षेपेणात्र सुत्रणं कृतं यथा सरस्वतीकण्ठाभरणे अदोष. मित्याद्यप्रिमकारिकायाम् । (२) एतदनुवाधेव विश्वनाथ-जगन्नाथ-प्रभृतीनामर्वाचीनाना- मालङ्कारिकपर्याणां सिद्धान्तोद्घोषणम् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। १३ सर्वत्र सालङ्कारी, कचित्तु स्फुटालङ्काकारविरहेऽपि न काव्यवहानिः । यथा-- यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा. स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः पौढाः कदम्बानिलाः । कविव्यापारगोचरः । सगुणाविति लक्षणं प्रयोतनपरं, वक्ष्यमाण. रीत्या गुणानामास्वादस्वरूपविशेषणस्वेनैव पर्यवसानाव, तत्म. धानस्यैव च वाक्यस्य काव्यत्वाङ्गीकृतेः, इतरस्याभासतानि- यमात् । एतदुक्तं भवति-आस्वादजीवातुः पदसन्दर्भः काव्यम् । तत्र यत्रालङ्कारविशेषाः सम्भवन्ति तत्र परिपोषविशेपाभावे तु तेषां तस्कृतपुष्टिहीनत्वं, दोषतारतम्याचास्वादाभावतारतम्पं, न तु काव्यत्व हानिः, तेषां सर्वत्र व्यापकत्वात् , गुणाश्चास्वाद. शरीरान्तर्गता एव, न तु शब्दार्थरचनाधर्मा इति । ये त्वदोषा. विति लक्षणांशामिच्छन्ति तेषां काव्यत्वं निर्विषयमसन्तप. विरलविषयं वा स्याद्, उक्तादेव न्यायात् । यस्तु रसादिहीनेऽपि कचन काव्यव्यपदेशः स बन्धादिसाम्याद् गौण एव । तच्च सर्वमुक्तं वितत्यास्माभिर्ध्वनिसिद्धान्तसंग्रह इत्येव दिक(१)। (१) स्वसगोत्रप्राचीनपुरुषस्य मतमेतद् भणितिमाया तात्पर्येण चानूदितं साहित्यदर्पणकृता स्वप्रन्ये इति तद्ग्रन्थालोकिनां स्फुट- मेव । तत्कृतं काव्यलक्षणं प्राचां लक्षणविचारशैली चोपरिदर्शित. मेव मार्गनुहरतः सर्वथेति मतप्रवर्तनकल्प पूर्वतनस्य टीकाकृत ऋणं नापलप्यमित्यलं पल्लवितेन । ध्वनिसिद्धान्तसंग्रह-प्रन्थस्तु । नाधापि क्वचन समासादितः।

·काव्यप्रकाशः। सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधी रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते ॥ १ ॥ अत्र स्फुटो न कश्चिदलङ्कारः । रसस्य च प्राधान्या. नालङ्कारता। कचिस्विति रसादौ विद्यमान इति शेषः । स्फुटेत्यादिना नमोऽल्पार्थता सूचिता । कौमारमभिनवं यौवनं सरससम्भोगा. मृतशीकरास्वादव्यसनव्यग्रिम्णा दृतवान् अलक्षितमिवाति- वाहितवान् इत्यकृभिमप्रेमपात्रताप्रकटनेन रागबन्धदाय- ध्वननम् । वर इति स्वयमभिरुच्या वृतो न तु पित्रादिपार. सन्च्यात्यथाकथञ्चिदाश्रित इति । एवमन्यत्रापि पदानां जीवातु. रूहनीयस्तत्वबुद्धिभिः, अस्माभिस्तु ग्रन्थगौरवभिया कचन क. चन इव वक्तव्य इति । मालती वासन्तिका जातिः । कदम्बो धुलिकदम्ब इत्येके, वसन्तघनसमययोयोरप्यतुराजयोग्रहण- मिति तु सम्प्रदायविदः(१) । अत्र स्फुटो नेति-इह हि प्राणेश्वरसन्निधानादि धृतिकारणं, तत्र च सत्यपि तस्या अ. नुत्पत्तिस्तविरुद्धायाश्चोत्कण्ठाया उत्पत्तिरिति कारणसामग्यो कार्यानुत्पत्तिलक्षणा विशेषोक्तिः । तस्याश्चास्फुटत्वं पति- रूपकार्यस्य साक्षादुत्पत्यभावस्थानभिधानात् किन्तर्हि विरुद्धोद. पत्तिमुखेन सूचनात् । यद्वा प्रियतमप्तङ्गमाभावादीनामुत्कण्ठा• (१) सम्प्रदायविदां व्याख्यानमेतत्काश्मीरकरुचककृते सङ्केते महासान्धिविग्रहिकश्रीधरकृते विषेके च सप्रश्रयमालोचितम् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। १५ सझेदान् क्रमेणाह- (२)इदमुत्तममीतशयिनि व्यङ्गये वाच्याद्धनिर्बुधैः कथितः॥ इदमिति काव्य, बुधैवैयाकरणैः प्रधानभुतस्फोट. भावहेतूनामभावेऽपि तस्या उदय इति हेत्वभावेऽहेतुकोत्पत्ति लक्षणा विभावना । साऽपि न स्पष्टा । निमित्तविरहश्च वि. रुद्धयोगमुखेन, न साक्षादभिधीयमानत्वात् । एवञ्च साधक बाधकत्वमानाभावात्सन्देहसङ्करः(१)। सोऽप्यनभिव्यक्तः, अन- भिव्यक्तकोटिद्वयाळम्बनत्वात् । रसस्येति-अलङ्कारपदार्थ- पर्यालोचनयैव तदुपसर्जनीभाव[स्य] स्फुटाभावात् । रसपदश्चात्र सम्भोगव्यभिचायॊत्सुक्यमाह, रस्यत आस्वाधत इति व्युत्पश्या, न तु साक्षादेवात्र सम्भोगनामा रसः, स्वाधीनपतिकाया क्रीडास्थान(२) एवमुत्कण्ठायाश्चय॑मानत्वात् । भियतेऽनेनेति भेदो विशेषलक्षणं भेदनं भेदधर्मो(३) वि. भागश्च । तस्य च विशेषलक्षणप्रयोजनकधार्मिनिर्देशमात्ररूपस्य पृथग्वाक्य अभिधानं नातिफलवदिति प्रतिलक्षणवाक्य. (१) एवं रुचककृतेऽलङ्कारसर्वस्वे विमर्शितम् । तदनुयायिनः श्री. धरादयोऽप्येवं मन्यन्ते । नेदं क्षोदक्षममिति प्राशः केचित् , यन्मतं विषेक इत्थं परामृष्टं "ये तु सङ्करस्य पृथगलङ्कारतां न मन्यन्ते तन्मते तत्सम्भावना नास्ती"ति । अर्वाञ्चोऽपि प्रदीपकारादयो गजनि. मालिकान्यायेनैतन्मतानुसारिणः । (२) एवमुत्कलीयपुस्तके । स्थानमित्यशुद्धः पाठः "क" पुस्तके। (३) भेदः "क" पाठः।

·काव्यप्रकाशा रूपव्ययव्यञ्जकस्य शब्दस्य ध्यनिरिति व्यवहारः कृतः। ततस्तन्मतानुसारिभिरन्यैरपि न्यग्भावितवाच्या मेवोपादानम्(१)। क्रमेणेत्यतः पूर्व लक्षणमिति शेषः । वाच्यादति. शयस्य कृते उत्कर्षपात्रता, अतिशयो वाच्यापेक्षया चमत्कार- विश्रान्तिकारी व्ययगतः प्रकर्ष इत्यपरे(२)। बुधैरिति कारिकापदं ध्वनिव्यवहारनिर्मूलत्वशङ्कानिरासाय, इत्याह- वैयाकरणौरिति । प्रधानेति-अर्थप्रत्ययरूपफळपत्यासन्ये. अर्थः । स्फुटत्यर्थोऽस्मादिति स्फोटा, पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनित. संस्कारसधीचीनान्त्यवर्णानुभवजनितपतिपत्तृगतातिशयवशाद- परोक्ष इव क्रियमाणः सकलाभिधेयाभिधानमयतया स्त्री. क्रियमाणः, यमिमं शब्दब्रह्मेत्याहुः । स च व्यङ्ग्यः सन्नेवा. विष्क्रियमाणोऽर्थमभ्यानयति, तदनुगुणा च शब्दे वर्णात्मके का. चिदुक्तिः । सा च नाभिधाऽऽदिः, सङ्केताद्यपेक्षाविरहात् । वर्णाश्च ध्वननद्वारैक तथा विप्लवन्तीति ध्वननाख्या सा शक्तिः । अन्यैः श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यप्रभृतिभिः । न्यग्भावितं प्रवणी कृतं वाच्यं येन व्यङ्ग्येनेति विग्रहः । व्यञ्जनं प्रतीतिः, तत्क्षमस्य तदनुगुणसामर्थ्य भाजः । शब्दार्थयुगलस्येति सर्वत्रोभयमूलस्थ वक्ष्यमाणात्वात् । एतदुक्तं भवति, ध्वन्यत इति ध्वनी रसादि. रय:, ध्वनतीति अनिः शब्दो वाच्यादिरों वा, ध्वन्यतेऽनेने. (१) मीमांसासिद्धान्तसम्मतमेतदभिधानं विवेककारोपसमिति प्रतिभाति । (२) अरुचिकरोऽयं कल्पस्तु विवेककारोद्भावितः । . , ·- काव्यप्रकाशदीपिका। व्यायव्यञ्जनक्षमस्य शब्दार्थयुगलस्य । यथा- निश्शेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निमष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी नवेयं तनुः । मिशवादिनि ! दूति ! बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे ! वापीलातुमितोगताऽसि न पुनस्तस्थाधमस्यान्तिकम्॥२॥ तिध्वनिः शब्दादिगता वा शक्तिः, ध्वननं ध्वनी रसादिप्रतीतिः, ध्वन्यतेऽस्मिन्निति ध्वनिः काव्याख्यसमुदाय इनि यद्यप्यनेका. र्थों ध्वनिशब्दः,(१) यद्यपि चानेनैव न्यायेन गुणीभूत. व्यङ्ग्यमपि ध्वनिपदवाच्यं भवितुमईति तथापि व्यवहारवशा. द्वाच्योपस्क्रियमाणपङ्ग्य एव वनिपदं नियम्यत इति । तर समीपे समप्रायः प्रदेशः, तत्र चन्दनं निःशेष च्युतं निम्नोलतेषु तु चुचूकाग्रस्तनमध्यादिषु सशेषमिति, अधरो निःशेषमपरागो, न तूत्तरौष्ठः । तन्वीत्यपि व्यङ्ग्यपक्षे विधेयम् । भागपि लक्षिसनिकृष्टपरिग्रहस्य । एतेषां पदार्थानामनुसन्धानान- न्तरञ्चार्थस्याभातमात्रस्य प्ररोहाभावेन तदन्तिकं न गताऽसीत्य. नेन वैपरीत्याद् गताऽसीति लक्ष्यत इति शेष इति प्राचीनानां श्रीमद्राचस्पतिमिश्रप्रभृतीनां व्याख्यातॄणां मतम् (२) । (१) पतत्प्रसने 'यत्रार्थः शब्दो वेत्यादिः प्रसिद्धा ध्वनिकार- .कारिका तदुपरि लोचनग्रन्थश्च जिज्ञासुभिरालोकनीयः । (२) विवेककारोऽप्येतन्मतमेवमेवोद्धरति स्वप्रन्थे । के ते सप्रश्रयः वाचस्पतिमिश्रा इत्यधुना निर्गतुं न शक्यते । परं सर्व. तन्त्रस्वतन्त्रेभ्यो दार्शनिक प्रवरेभ्यो वाचस्पतिमिश्रेभ्योऽर्वाचीनेभ्य. अधमस्य .. मन्त्र..स्मृता ३का०प्र० ·काव्यप्रकाशः। अब तदन्तिकमेव रन्तुं गताऽसीति प्राधान्येना. अमपदेन व्यज्यते। रन्तुमिति तु फलं, वृत्ती व्यज्यत इति तत्सम्बन्धः। (१) ये तु 'भम धम्मि' इत्यादाविवात्र वाच्यप्रतीत्यन्तरमनुवपनरीत्या व्यङ्ग्य- प्रतीतिमिच्छन्ति ते न सम्यग्विदः । तत्र हि समारणस्य सयतयै- वोपक्षिप्तस्वेन प्रतीत्यपर्यवसानाभावादनन्तरमेव भ्रमणविकन- कारी इवा यद्यपि निरस्तस्तथापि सिंहसञ्चारोऽयन्ततोऽधिक. स्तद्विघ्नकारीति भ्रमणमयुक्तमिति प्रतीयते । न चैवमिह, वापीगमनस्य वास्तवतयोपक्षपाभावात् किन्तर्हि वैदग्ध्यादग्राम्यो क्या सूचयितुमुपादानात् । न च प्रतिपदजीवास्वनुसन्धातृ नपेक्ष्यैवं व्याख्येयमिति साधुपरिनिष्ठितापेक्षयैव काव्यविचारात्, अन्यथा 'उपकृतं बहु तत्रे'त्यत्रापि तथा स्यात्, वक्त्रादिवैशिष्टयस्य कदाचिदव्युत्पन्नैरनर्थसन्धानसम्भवात् । तस्मात्पतीत्यपर्यव- सानेनात्र लक्षणैव युक्ता स्यात् । तदुक्तम्- कचिवाध्यतया ख्यातिः कचित्ख्यातस्य(२) बाधनम् । चिन्तामण्यादिस्मृतिनिबन्धरचयितृभ्यश्च ते भिन्ना इति तु नावच. मनुमानम्। (१) एतद्वाक्ये एतत्प्राक्तनवाक्ये च पुस्तकयोः पाठो न सम्य. किति प्रतिभाति । गोविन्दठक्कुरेण प्रदीपे एतदेव मतमस्माद् प्रन्यादेतदर्वाचीनाद्वा ग्रन्थान्तरादुदधारीति प्रतीयते। (काव्यप्रदीपस्य काव्यमालासंस्करणे २३ पत्रं द्रष्टव्यम्)। (२) क्वचिद्वा तस्य "क" पाठः । रुचककृते सङ्केते उस्कलीय. पुस्तके, साहित्यदर्पणे चोपरिदर्शित एव पाठः स्वीकृतः । .

·काव्यप्रकाशदीपिको। (३) अताहशि गुणीभूतव्यङ्गय व्यङ्गये तु मध्यमम् । अताशि वाच्यादनतिशायिनि । यथा- ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरीसनाथकरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुनितरां मलिना मुखच्छाया ॥३॥ पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥ एतेन वापीगमनेन तनिषेधः कामुकसमीपमपननिषधेन च तद्विषिय॑ज्यत इति यत्कैश्चिदुक्तं(१) तन्न युक्तम्, उक्तयुक्त्या लक्षणीयत्वात् । अत्र च दौत्यरूपात्यन्तनिकृष्टकर्मजीविकायां त्पयि कृतापराधायामपि मे नासूया, न च तस्मिन्नैसर्गकाधर्म- कर्मचुची, किन्त्वकृतज्ञायां त्वयि यद्वान्धवबुद्ध्या विश्वसिमि यञ्च तस्मिन्नेवंविधे हरिद्रारागिणि दुर्विदग्धे दृढमनुरक्ताऽस्मि मन्दभागिनी तदेवंविधवञ्चनासहस्र ननितमौढपरिपाकपुटपाक पात्रत्वं मम युक्तमेवेति विप्रलम्भभेदेामानव्यभिचारिनिर्वेद ध्वनिः, तदन्तु कक्षणामूलवस्तुध्वनिरित्पवहितैविवेचनीयम् । एवमुदाइरणान्तरे वृत्तिदुक्तादन्यदपि विस्तरभीत्यास्मदनुक मपि बोद्धव्यं महाबुद्धिभिः । पाच्यादित्यादि -चित्रे व्यङ्ग्यमत्यन्तास्फुटम् , अत्र (१) 'ध्वनिकृता हि विधौ पाच्ये निषेधः पृथ निषेधे च वाध्ये विधिः पृथगुदाहतः । विधिनिषेधद्वारेण चोदाहरणं वाच्यव्यङ्गययो रित्यत्र वैकक्षण्यख्यापनार्थ मिति विवेकोद्भावित आशयोऽप्राक्षितः स्यात्।

·२७. कायप्रकाश अनवजुल लतागृहे दत्तसना नागतेति व्याय गुणीभूतं, तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात् । कस्य- पुनरतथाभूतमपि व्यङ्ग्यं वाच्यादनतिशयितमिति(१) ध्वनि. चित्राभ्यामस्य भेदः।वाच्यादनतिशयश्च व्यङ्ग्यस्य समप्राधान्ये. ऽपि स्थले विद्यत इति वक्ष्यमाणप्रकाराष्टकव्याप्तिसूचनम् । ययपि च 'अखण्डबुद्धिवेद्यः काम्पार्य'(२) इति नयेनास्वाददशाया. मवयवानां गुणप्रधानभावो न विकल्प्यते, तथाप्युत्तरकालीन विवेचकैरावापोद्वापविवेचने कचन कस्यचित्माधान्यं चिदपाधान्यं भासत इति भेदव्यवहारः। आस्वादप्रकर्षापकर्षकृत. वोत्तमादिव्यवहारः । यद्यपि चास्वादवत् काव्यम्, आस्वादे च व्यायान्तरस्य(३) गुणीभूतत्वाव्यभिचार एव तथापि वाच्यतः माधान्यमात्रेण वस्त्व लङ्कृत्योर्ध्वनिव्यवहारः । अतथाभूतयोस्तु गुणीभूतव्यायव्यवहार इति । यत्र रसादिकमन्यत्र प्रक्रियमाणे गुणीभवति(४) यथा मम- उअ तिमिरे देरविमलोदके कइरवसरे परिहमन्तम्मि । (१) 'अङ्गभावादिनादनतिशयित मिति विकृतः 'क' पुस्तके पाठः। (२) 'वाक्यार्थ' इति पाठे तु पञ्चमोल्लासकृतनिर्देशं वेदान्तिमत. मेवोद्दिष्ट स्यात् । (३) आस्वादशरीरभूतरसादिव्यतिरिक्तस्येति यावत् । (४) 'ननु यत्रे'त्यादिः...."इत्यादौ तदगुणोभूतत्वव्यवहार इति', इत्यन्तोऽसंलग्नः पाठः 'क' पुस्तके । ....

·7६४,४८५ काव्यप्रकाशदीपिका। २१ - १ असिअंशु अपणढकि जामिणि वसणं वससि दिव्यं ।। (१) तत्र गुणीभूतत्वव्यवहार इति । ननु यत्र रसादिकमन्यत्र प्रक्रियमाणे गुणीभवति तत्र व्यङ्ग्ये(२) कथं काव्यव्यपदेशो, रसादेरमुख्यत्वात् , प्राधान्य एन काव्याङ्गीकारात ? अत्र ब्रूमः । केनोक्तमत्र रसादिगुणीभूत इति ? समूहालम्बनरूपस्यास्वादस्य सहृदयहृदयविश्रान्तिधाम्नः शब्दार्थादिनिखिलकाव्यावयव. चारुवसामग्रीसाम्राज्यसम्पूर्णस्यात्रापि स्वसंवेदनसाक्षिकत्वात् तस्यैव च रसादिपदवाच्यत्वात् । ननु यद्येवं, तीह दीयता ध्वनिगुणीभूतब्यङ्ग्याख्यकाव्याभिख्याय निवापाञ्जलिः आस्वादस्योक्तरीत्या कचिदपि गुणीमावस्याभावात् , अतवत- वाभासतानियमात् । सत्यं, [परं] मुख्परसाधुपायभूते रस्यादौ प्रक्रियमाणाधिष्ठाने प्राधान्यमुपचर्याप्रक्रियमाणगतेऽप्राधान्यपा. श्रित्यास्वादोचरकाले विवेचकैर्ध्वयादिविभागः क्रियत इत्युप- पद्यते भेदव्यवहारः । यदि च रसायन्तरे तस्यैव गुणीभावस्तदो. (१) त्रुटितप्रायेयं गायोभयोरेव पुस्तकयोः। 'तअ भिमिवे दकविम कइववसरे परिहसन्तम्नि । असिआ ण अपणदकिअं यामिणि वसुर्ण वससि विहं ॥' 'क' पाठः । 'उअ तिमिरे दरविमलदककारवरसे परिहसन्तमिम । असि ण अप्पण ढकि जामिणि वसणं वससि विग्धं ॥ 'ख' पाठः । यथाकथञ्चित् यथामतीयं समाहिता। 'पश्य तिमिरे दरविमलोदके कैरवसरसि परिहसति । असितं नु आत्मना- वृतं यामिनिवसन वस्से दिव्यम् ॥' इत्युपरिपाठानुसारिणी च्छाया। (२) 'रसादिकमन्यत्र प्रक्रियमाणो अगुणीव्यङ्गय इति व्यत्यस्तः । पाठः 'क' पुस्तके ।

·२२ काव्यप्रकाशः। - ... भयव्यपदेशप्राप्तावपि यस्य चमत्काराधिक्यमधिकं विचिच्य व्यवस्थापयितुं शक्यते तन्मुखेनैव व्यपदेशो यथा मम- क्षिमप्रशाम्यदरुणोगविलोलभावैः सघोविलीनविकट कुटीविभः । यः सारेषु करवाळकरालपाणि. र्दीनर्विलोचनपुटैर्दिषतां व्यलोकि ॥ अत्र यद्यपि क्रोधमशान्तित्रासोदयाभ्यां संस्कृतस्य वीरस्य नुपविषयरतिभावागतयैव व्यवस्थानं तथापि तस्यैव चमत्कारा- सनक्षमत्वं विवेचनायामवभासत इति तन्मुखेनैव गुणीभूतव्यरूय. भेदरसबदलङ्कारव्यवहारो न्याय्यो, न तु भविध्वनिव्यवहारः । एतद्विरेर्माल्यवतः पुरस्तादाविर्भवत्यम्बरलेखि शृङ्गम् । नवं पयो यत्र धनैर्मया च त्वद्विप्रयोगाश्रु समं विसृष्टम् ॥(१) अत्र सीतासहचरस्य श्रीरामचन्द्रस्य प्रकरणानुसन्धाना. द्विपरीतविहारलक्षणः सम्भोग एवं चमत्कुरुते, विप्रलम्भस्तदा- भूतो निगूढ एव चरतीति सम्मोगव्यपदेश एव युक्तः। एव. मन्पना युद्भाव्यं भावुकचक्रवर्तिभिः । ननु वस्त्वलङ्कत्यो रसा. दिसानिध्येनोद्भटीभूतयोर्वाच्यापेक्षया प्रधानीभूतयोरेवम् , इतर- योस्तु गुणीभाव इति, यदुक्तं भवता तद्बहुविप्लवकारि, नारसस्य तथाभूतस्य सर्वस्यैवाकाव्यत्वासात् । कष्ट भो प्रविलुप्तं निखिलमेव ते संव्यवहारभाण्डम् । आयुष्मन् वाक्पपश्चस्य (१) रघुवंशे (१३।२६) । अत्र टीकाकृन्मन्तव्यमनादीनव रहस्य. वस्तुसूचन विदग्धैविमर्शनीयम् ।

·. काव्यप्रकाशदीपिका। कम्पादिसाम्पादाभासप्रस्तबुद्धिभित्रैलोक्यसम्मोहनप्रयुज्यमान- काव्यव्यवहारं माऽत्र वृथा कृथाः (१)। नन्वेवं चित्रस्याकाम्पत्य मेव स्यात् , आस्वादसम्भेदे(२) यथायथं पाचोरेवान्ता पातात , अन्यथाऽऽभासतानियमात् । नच वाच्यं क्षुद्रमास्त्राचं तत्राप्यस्तीति, क्षुद्रत्वेऽनास्वायत्वात् , आस्वायस्वेऽशुद्रत्वान् । तस्मात्तत्रैव विधानमयुक्तमेव स्यादिति चेत्-सत्यमेवं, किन्तु गड्डलिकामवाहपतितानां जरतां गौरवप्रबन्धनिर्यन्त्रितोऽयं ग्रन्थकूविश्यमुक्तवान(३)। यदा रसवत्मबन्धावयवध्वनिगुणी- भूतव्यङ्गयचित्रतया त्रिधा इति तत्परं त्रैविध्यगणनं, सरसगाथाss. दिगतकनीरसपद्यादिव तेषां काव्यावयवताहान्यभावात , प्रबन्धस्यैव तत्र काव्यतास्वीकारात् (४)। परमार्थतस्तु सरसता. (१) काव्यव्यवहारमा कृथाः 'क' पाठः, काव्यव्यवहारं मात्र वृथा 'ख' पाठः। (२) एवं 'क' पाठः । 'आस्वादसत्त्वेदे। 'ख' पाठः। (३) सरसोऽयं टीकाकृत्स्वरसो मान्यानां ग्रन्थकृतां विचारसरणि प्रति कर्कशाक्षेपपरोऽपि निपुणैः सादरमाकलनीयः । प्रकाश कृत्तस्नैकतो वामनोद्भटादिप्राचीनसरणिकृतामपरत आनन्दवर्धना. भिनवगुप्तप्रमुखनवीनमार्गप्रवर्तकानां मतजालयोर्मध्ये सन्देहदोला. यितचित्तवृत्तिः स्वकीयग्रन्थेऽसामञ्जस्याद्यवतारयतीति शास्त्रदर्शिनां सुस्थितः सिद्धान्तः। (४) एतन्मतं सप्रश्रयं स्मृतं साहित्यदर्पणे चतुर्थपरिच्छेदस्या- न्तिमे भागे 'तदुकमस्मत्सगोत्रकविपण्डितमुख्यश्रीचण्डीदासपादैरि. त्युपक्रम्य । तत्रोद्धृतः सन्दर्भस्तु ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहीयः स्यात् ।

·काव्यप्रकाशा (४) शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्गथं त्ववरं स्मृतम् ॥५॥ चित्रमिति गुणालङ्कारयुक्तम् । अव्यङ्गयमिति ऽऽस्मैव काव्यं, तच द्विविधमेव-तदुक्तं 'काव्यस्यात्मन्यहिनि रसादिरूपे न कस्याचिद्विमति (१)रिति । 'गुणप्रधानभावाभ्यां काव्यस्यैवं व्यवस्थितेः । द्विधा काव्यं ततोऽन्यद् यत्तचित्रमभिधीयते(२) ॥' इति । ग्रामेति-जन्मप्रभूतिपातिवेश्या-(३)दनुरागपात्रत्वपकटनम्। पश्यन्त्या इति वृत्ताविरतो वर्तमानः । मुहुनितरामिति- यदा यदा तत्तदनुरागदावं तदा तदाऽनुतापोत्कर्षाविष्कारा न्मुखमालिन्यप्रकर्ष इति तद्विदा स्वरस:(४) । वाच्यस्य मुखश्री. मालिन्यस्यैव विप्रलम्भाभासोत्कर्षवत्वं, व्यङ्यस्तु सङ्केतसमय- भास्त्वतया तद्भुजिष्य इव तन्मुखापेक्षी । अव्यङ्गयमिति ईषदर्थे नत्र, व्यङ्ग्यात्यन्ताभाववति काव्य. पदप्रयोगाभावात् । एतच्च सामान्यलक्षणमिति लक्षणे चित्र (१) महिमभट्टकृते व्यक्तिविवेके (२२२ पृ० )। 'अगिनी'त्यत्र 'संगिनि' 'संशिनि' इति च पाठान्तरे मुद्रितपुस्तके । (२) ध्वनिकारिका (३।४२) ध्वन्यालोके काव्यमालासंस्करणे (२२० पृ०)। 'काव्ये उभे' इति तु मुद्रितपुस्तके पाठः। ..(३) जन्मप्रभृतिभिः प्रादेश्यात् 'क' पाठः । (e) अत्र विवेके 'मुहुमितरामित्यध्ययद्वयसरम' इति व्याख्या दर्शिता वात्र पाउपरिपाटी स्यात् ।

·२५ काव्यप्रकाशदीपिका। स्फुटप्रतीयमानार्थरहितम् । अवरमधमम् । यथा- स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्बुच्छटा. मूर्छन्मोहमहर्षिहर्षविहितलानाहिकाहाय वः। भिद्यादुद्यदुदारदर्दुरदरीदीर्घादरिद्रदुम- द्रोहोद्रेकमहोमिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥४॥ पदमध्याहार्य, (१)तद्विभागः शब्दचित्रं वाच्यचित्रमिति । अवर. मिति-प्रबन्धैकदेशपक्ष इतरैकदेशापेक्षया निकृष्टत्वात् , अन्य. याऽऽभासत्वादिति भावः । गुणेति-शृङ्गारादिगतचित्तद्रवीभाव. मयमाधुर्यादिव्यअकसजातीयस्य कस्यचिद्वन्धादिवैशिष्टस्याभि- धानम् । अलङ्कारेति-रसादिपोषकोपमादिसाजात्यात्तत्पदपयोग- भाजो यमकादेश्च प्रसिद्धिमात्रव्यामूढेरलङ्कारतया व्यवाहिय- माणस्योक्तिः । स्फुटेयादि-रसाधभावादित्यर्थः । छातमल्पम् । अहाय झटिति वो मन्दतां भिन्धादि(२) त्यन्वयः । दरिद्राः शुष्क- खेन ग्लानाः । अत्र प्रवद्रूपेणानुमासेन बन्धवैकव्येन च चेतास काऽपि प्रष्टिकाऽऽधीयते । न चात्र गङ्गाविषयभाव. ध्वननमत्याशा ज्यायसी। यत्र सर्वात्मना तन्मात्ररूपा रतिः प्रती- यते तस्य तद्वर्णन एव हि रतिध्वनिव्यपदेशो, न तु दैवतोपनि (१) चित्रमिति लक्ष्यपदमध्याहार्य 'ख' पाठो विवेकानुसारी। चित्रमिति लक्षणपदमध्याहार्य का पाठः। (२) 'भिन्धादिति लिङ्सामान्यपाठः प्राच्यटीकाकृग्रन्थेष्ट बहु- धूपलभ्यते। भिद्या'दिति आशिषि लिङः प्रयोगस्तु बहुतरसम्मतः। ४का०प्र० ·काव्यप्रकाशः। विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिरा- वत्युपश्रुत्य यदृच्छयाऽपि यम् । ससंभ्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती ॥५॥ इति काव्यप्रकाशे काव्यस्य प्रयोजनकारणस्वरूप- विशेषर्वणनो नाम प्रथम उल्लासः ॥ बन्धमात्रेणेत्यादि विस्तरानिर्णीतं ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहे । यमिति- प्रकृतं हयग्रीवम् । यद्यपि चात्र प्रबन्धपर्यालोचनया वीरः प्रतीयते तथाप्यतन्मात्रेण तत्परिपोषाभावात् तदनपेक्ष्य वाच्यो- स्प्रेक्षामाश्रित्य चार्थचित्रतोक्तिः । इति कापिञ्जलकुलतिलक-षड्दर्शनीय चक्रवर्ति- महाकविचक्रचूडामणि-सहृदयगोष्ठीगरिष्ठ महामहोपाध्याय-महापात्रश्रीचण्डीदास- कृत-काव्यप्रकाशदीपिकायां प्रथमोल्लास:(१) । (१) इति प्रथम उल्लासः 'क' पाठः ।..''श्रीचण्डीदासमहामहो. पोभ्यायकृतकाव्यप्रकाशदीपिकायां....."टीकाग्रन्थान्ते 'ग' पुस्तके।

·द्वितीय उल्लासः। क्रमेण शब्दार्थयो स्वरूपमाह-- (५) स्यादाचको लाक्षणिक: शब्दोऽत्र व्यञ्जकत्रिधा ।। अत्रेति काव्ये । एषां स्वरूपं वक्ष्यते । . उल्लासस्य प्रवृत्तिविषयं स्फुटीकुर्वन्नुद्भावयति-क्रमेणेत्यादि । शब्दस्य विशेष्यतया प्रथमं ततोऽर्थस्येत्यर्थः । कृप्यते निरूप्यते. ऽनेनेति रूपं वैवयं, स्वस्मात् सजातीयादेव रूपं स्वरूपं, विशेष लक्षणमिति यावत् , जात्यपेक्षमेकत्वम् । उद्देश्यविभागस्तु तत्प्रवृत्तिसौकर्याय-एकस्यैव शब्दस्य तत्तबहूपाधिवशाद्वाचका. दिसंज्ञाभेदो देवदत्तस्येव पाचकादिपदानि । अत्रेति-तन्त्रा. न्तरे (१)व्यञ्जकताऽनङ्गीकारात् । विभागस्य विशेष-(२)लक्षण- प्रयोजनकतां स्फोरयति वृत्तिकृत्-एषामित्यादिना । यद्यपि वान्दविभागानन्तरं तद्विशेषलक्षणं वक्तुं युक्तं तथापि विभाग प्रकरणमेकमेव भवत्वित्यभिप्रायेण, वाच्याद्यर्थविशेषप्रतिपादना. (३)नुगुणवाचकत्वाद्युपाधिवशाद्वाचकादिभेदो न तु गवावा. (१) मीमांसादर्शने न्यायनये च यत्र हि प्रायशः शब्दार्थशक्ति- विमर्शः कृतः। (२) विशेषणलक्षण 'क' पाठः। (३) प्रतिष्ठापनानुगुण 'क' पाठः।

·२८ काव्यप्रकाशः । (६) वाच्यादयस्तदर्थाः स्यु:- घाय-लक्ष्य-व्ययाः। (७) तात्पर्याऽर्थोऽपि केषुचित् ॥ ६ ॥ आकाङ्का-योग्यता-सन्निधिवशावक्ष्यमाणस्वरूपाणां दिवत्तत्तद्वस्त्वनन्तरमिति घोतयितुं वा मध्येऽर्थविभागमाह-- वाच्येति । वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्या इति शब्दवदौपाधिकानि नामानि, गौणयोस्तु शब्दार्थयोः पृथक् गणनं न कृतं, गौण्या लक्षणाऽन्तर्भावाङ्गीकारात् । केषुचिदिति--असार्वत्रिकतया समकक्षमावायोग्यायास्तापर्यनाम्न्या लक्षणाया(१) उपाधि विषयतामाश्रित्य शब्दार्थप्रकारपार्थक्यानादर इति भावः आकाङ्क्षा प्रतीतिपर्यवसानविरहः श्रोतजिज्ञासारूपः । सन्निधि बुद्धिविच्छेदाभावः । योग्यता पदार्थानां परस्परसम्बन्धे बाधाभावः । वक्ष्यमाणेति--जात्यादिरूपाणामित्यर्थः । समन्वये विशेषवपुःसमन्विताकारतयाऽभिधेयादिविलक्षणस्वरूपः, एब तौतातितादिभिलक्ष्यो वाक्यार्थ इति (२)यदुच्यते तद. (१) तात्पर्य हि द्वितीयलक्षणेति कैश्चिन्मीमांसकैरभिधीयते । अतोऽसार्वत्रिकत्वात्समशीर्षिकया न तद्गणनमित्याशयः । (२) अनन्वितानामभिधान, पश्चासेषां समन्वये कर्तृकर्मक्रिया. व्यापारे संसर्गाधिकवाक्यार्थबोधिन्या वाक्यार्थलक्षणया द्वितीय लक्षणेत्यपरपर्याययाऽर्थप्रतीतिरिति वादिनस्तौतातिताइयो मीमांसक. चक्रधुरीणाः । केषुचिदित्यालङ्कारिकाणां तात्पर्य्यपदार्थस्वीकारे- सचित प्रतिपादिता। अत ·काव्यप्रकाशदीपिका। पदार्थानां समन्वये तात्पर्यार्थो विशेषवपुरपदार्थोऽपि वाक्यार्थः समुल्लसतीत्यभिहितान्वयवादिनां मतम् । वाच्य एव वाक्यार्थ इत्यन्विताभिधानवादिनः । -- प्यस्य नामान्तराभिप्रायेण, न तु माचीनलक्षणाविषय. तया अपदार्थोऽपि वाक्यार्थ इति एकैकपदानामगम्यो- ऽप्याकाङ्क्षादीतिकर्तव्यतासचिवैः पदैः पदैः सम्भूयार्थ्यपान इत्यर्थः। अभिहितानामभिधया लक्षणया वा बोधितानां पश्चाद् वृत्यन्तरेण समभिव्याहारं ये मन्यन्ते नैयायिकादयस्तेषां तात्पर्यार्थः पृथगभिमत इत्यभिहितेत्यादेरर्थः । वाच्य एवेति-- चैत्र गामानयेत्युत्तमद्धोपदेशात्सास्नादिमति पिण्डे मध्यमद्देन सञ्चार्यमाणे तदृष्टया तस्य वाक्यस्य तदर्थबोधकतामनुपाया. नन्तरंगां नय अश्वमानयेत्यादि प्रयोगेषु आवापोदारसहशक्रिया- पदार्थान्वितेषु कारकपदार्थान्विते च क्रियापदार्थे तस्य तस्य पदस्य शक्तिमवधारयत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां, ततश्च प्रयोगकाले तस्य प्रथमत एव तथाविधैव बुदिर्जायत इत्यभिधाऽतिरिक्त- तात्पर्यवृत्या किं फलमित्यन्विताभिधानवादिनः श्रीमदाचार्य- प्रभाकरगुरोर्मतमित्यर्थः । ननु यघसार्वत्रिकतया तात्पर्यार्था- गणनं, समकक्षतया तर्हि व्यङ्गयार्थीगणनमपि न्याय्यम् । नैवं, व्यङ्गयाविष्कारार्थमेवाभिधेयादीनामनुवाच्यत्वात् । तदगणने तुरगाहटस्थ तुरगविस्मरणवदत्यन्तप्रमादित्वापातात(१) । नचैवं (१) सर्वमेतत्सप्रपञ्चमालोचितं पञ्चमोल्लासस्योत्तरार्द्ध त.

·काव्यप्रकाशः। - (८) सर्वेषां प्रायशोऽर्थानां व्यञ्जकत्वमपीष्यते ॥ तत्र वाच्यस्य यथा-- माए घरोवअरणं अज हु णस्थि त्ति साहिअं तुमए । ता भण किं करणिजं एमेअ ण वासरो ठाई ॥ ६ ॥ अत्र स्वैरविहारार्थिनीति व्यज्यते । तात्पर्ये, तस्यार्थवाह्यत्वेनामाधान्यान् । यथा वाच्यादयोऽर्थ- भेदास्तथा व्यञ्जकरूपोऽप्यन्तिरव्यानोपाधिकृतः सम्भवति भेद इत्याह-सर्वेषामिति, वाच्यादीनामित्यर्थः । प्रायश इत्य. व्याप्तिसूचनम् । वाच्यस्येति गुरुनये, अन्यत्र तात्पर्यार्थस्य, व्यङ्गयो वृत्तिकदुक्तोऽर्थः, पदजीवातुम्तूभपत्र वाच्यव्यङ्ग्यः(१)। अध खल्ववसरो नास्ति, न त्वन्यदा, तब्धग्राया मम कदा. ऽस्त्यवसर इति काका रहस्यम् । एवमेव व्यासङ्गं विना । अत्र तावत् समभिव्याहतपदार्थरूपवाक्यान्वियानन्तरं स्वैरं ताव. द्विहरामीति योऽर्थः प्रकाशते स तावन्नाभिधेयो, ऽसङ्केतितत्वात् , उपात्तेकैकपदालभ्यत्वाच्च । नापि तात्पर्यविषयः, तस्य संसर्ग- मात्रोपक्षयात् । ततश्चान्यथाऽनुपपच्या वृत्यन्तरमङ्गीकार्यम् । तच्च यद्यपि वक्ष्यमाणरीया शब्दादिषु सर्वत्रैव दत्तपदं तथाप्य. वार्थस्य शक्तिः प्रधानं, शेषशक्तिस्तु तदुपकारिकैवेति वाच्यद्वारा परि टोकायाश्च । प्रमादितपातादित्यसङ्गतः पाठः 'क' पुस्तके। ( १ ) पदानामाश्रितशरीर इत्याशयष्टीकाकृतां भवेत् । वाच्य. व्यङ्गय इति लक्ष्यव्यङ्ग्यादतिरिकः । एवं स्थिते उभयत्र तु वाच्य- व्यमय इति पाठा साधोयान् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। -- - लक्ष्यस्य यथा-- साहेन्ती सहि सुहअंखणे खणे दूणिआ सि मन्झ कए। सब्भावणेहकरणिजसरिसअं दाव विरइअं तुमए॥७॥ अत्र मत्प्रियं रमयन्त्या त्वया शत्रुत्वमाचरितमिति लक्ष्यं, तेन च कामुकविषयं सापराधत्वप्रकाशनं व्यङ्ग्यम् । व्यङ्गयस्य यथा- उअ णिच्चलणिप्पन्दा भिसिणीपत्तम्मि रेहइ बलाआ। णिम्मलमरगअभाअणपरिहिआ सङ्खसुत्तिव्य ।। ८ ॥ व्यपदेशः। साहेन्ती साधयन्ती शासती वा(१)। दाणिआ खिन्ना । सद्भावो विश्वासः । स्नेहोऽनुरागः । अत्र वक्त्रयादिवैशिष्टय. सचिवेन सद्भावेत्यादिना वैपरीत्यं लक्ष्यते, तेन तस्यैवाति शयो बोध्यगततया व्यज्यते। तदेतदाह--शत्रुत्वमिति । लक्ष्य मिति-- लक्षणामूलव्यङ्गयमियर्थः(२) । ये तु वैजात्यादेत. दपलपन्ति तान्प्रति व्यङ्गयान्तरमाह--तेनेति । लक्ष्येण दुती. गतापराधेन तदुभयनिष्पादकतया तस्य कर्मण इत्यर्थः । उअ पश्य । निश्चल निरुद्यमेति सम्बुद्धिः । रेहइ शोभते । शङ्ख (१) एवमपि विवेके । एकत्र मदीयामवस्थां तस्मै कथयन्ती, अन्यत्र मत्प्रियपक्षपातिनं कुर्वतीत्यर्थः। क्वचित्तु शंसन्तीति च्छाया । तथात्वे संसन्तीति गाथायाः पाठः । ( २ ) 'उपकृतं बहु तत्र किमुच्यत' इत्यादिवत् । एवं सम्प्रदाय. घिदः सर्वे । प्रदीपे च विस्तरत एतत्सूचितमिति तत्रैवालोकनीयम् । जयरामन्यायपश्चाननादिभिस्तु मतस्यास्य खण्डने चेष्टितम् ।

·काव्यप्रकाशा - अत्र निरूपन्दत्वेन आश्वस्तत्वं, तेन च जनरहित. स्वम् , अतः सङ्केत स्थानमेतदिति कयाचित्कश्चित्प्रत्यु. च्यते । अथवा मिथ्या वदसि न स्वमत्रागतोऽभुरिति व्यज्यते । वाचकादीनां क्रमेण स्वरूपमाह- (९) साक्षात्सङ्कोतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचकः ॥९॥ इहागृहीतसङ्केतस्य शब्दार्थप्रतीतेरभावात्सङ्केत. - शुक्तिस्तिळकमात्रोपयोगिस्वल्पचन्दनादिनिधानपासपात्री, न तु मुक्ताशक्तिः, तस्या बलाकावर्णराहित्यात् । अत्र तृतीयमेव व्यायश्चमत्कारप्रत्यासनं, ततश्च तात्पर्य, तेनैव बुद्धर्विश्राम इति तन्मुखपेक्षित्वं पूर्वव्याययोः । सम्भोगाद्विपळम्भोऽधिकश्चमत्. कुरुत इत्यभिप्रेत्याह--अथवेत्यादि । तृतीयस्थाने विकल्पः, प्राचीनद्वयन्तु(२) तदवस्थमेव । एवं शब्दार्थों विभज्य विशेषणफलानि विशेषलक्षणानि(२) वाच्यानीत्युपादत्ते वाचकादीनामिति । क्रमेणेत्यतः पूर्व (१) 'अत्र पूर्वार्थद्वयप्रतीतावपि न कश्चन चमत्कार इति तृतीया. मात्रादेव काव्यत्वप्रतिलम्भः । अत एव पूर्वोक्तोदाहरणेषु व्यङ्गय. परम्परासम्भवेऽपि नायं विशेष इत्याशयाविष्कारः' इति विवेके । प्राचीनद्वयन्तु इत्युपरितनसन्दर्भस्याक्षेपपूरकः । (२) विशनफलानीस्यस्फुटः पाठः 'क' पुस्तके, विशेषफलानि 'ख' पाठः।

·काव्यप्रकाशदीपिका। ३३ सहाय एव शब्दोऽर्थविशेष प्रतिपादयतीति पस्य पत्राः व्यवधानेन सङ्केतो गृह्यते स तस्य वाचकः । (१०) सङ्केतितश्चतुर्भेदो जात्यादिर्जातिरेव वा। यद्यप्यर्थक्रियाकारितया प्रवृतिनिवृत्तियोग्या व्यक्ति रेव तथाऽप्यानन्त्यायभिचाराच्च तत्र सङ्केतः कर्तुं बुद्धौ(१) इति शेषः । रूपं लक्षणं सङ्केतितं सम्बन्धितयोप- दिष्टम् । अभिधा तु समयस्मृत्यवान्तरव्यापारः सन् स्मास्यति । स इति तदुपाधिविशिष्ट इत्यर्थः । इहेत्यादिना व्यतिरेकमुखेण सङ्केतस्पार्थप्रत्ययोपायतामाह । साक्षादित्यस्य वितिरव्यव धानेनेति |--न तु 'यनामा यत्र चैधादि-(२)स्तनामविषयेऽपि स' इतिवत्सान्तरतमयेत्यर्थः । शब्दविशेषलक्षणेनाविशेषा अपि लक्षिता भवन्तीति बुझ्या वाच्यमपि वादि-(३)विप्रति. पत्तिप्रसङ्गादाह--सङ्केतित इत्यादि । अर्थः प्रयोजनं तस्य क्रिया निर्वाहः वनाग्निवत् समुदितं वा कार्याणाम् । (४)आनन्या. दिति सकलव्यक्तिषु समस्याशक्यत्वम् । व्यभिचारादिति कति- . (१) बोधव्यापारे प्रकृते इत्यर्थः। (२) यन्नाम 'क' पाठः । 'चैत्यादिः' 'चैत्रादि इत्यन्यत्र पाठ. वैचित्र्यम् । एवमपि प्रदीपे। (३) गवादीत्यस्फुटः पाठः 'क' पुस्तके । (४)निर्वाह इत्यनन्तरं कोऽप्यंशः प्रमादपतितः स्यात् । उत्कलीय. पुस्तकमितः प्रागेव शीर्णमिति पाठोद्धारे न किमपि साहायक मासादितम् । ५का०प्र०

·काव्यप्रकाश:।
न युज्यत इति गौः शुक्लश्चलो डिस्थ इत्यादीनांविषय.
विभागो न प्रामोतीति च तदुपायावेष सङ्केतः ।
उपाधिस विविधा, वस्तुधर्मों वक्तृयदृच्छासन्नि
वेशितध । वस्तुधर्मोऽपि विविधा, सिद्धः साध्यश्च ।
सिद्धोऽपि विविधः, पदार्थस्य प्राणप्रदो विशेषाधान
हेतुश्च । तत्राद्यो जातिः। उक्तं हि वाक्यपदीये-
पयध्यक्तावनुपयोगित्वम् । गोत्वादिसामान्यानामुपग्रहमन्तरेण
प्रवृत्ती गवादिपदस्य
शुक्लादिपदसपभिव्याहारप्रयुक्तस्य
तदर्थविविक्तार्थताऽपि कथमित्याह-विषयेत्यादि । तदुपाधा-
वेवेति- तथैवानन्त्यव्यभिचारदोषापाताम स उपाधेय इत्येवार्थः।
यहच्छासनिवेशित इति-यदृच्छा शृजनाहिकया
शृजनाहिकया सङ्केतनं
सभिवेशः समर्पणं जातमत्रेति यदृच्छासभि.
वेशितः सजातीयशून्यो देवदत्तादिरर्थः । तत्र चानन्त्यव्यभि-
चाराभावादुपाघिनैव सम्भवति ।
इति नोपाधिरपेक्ष्यते । वक्तुः स्वेच्छया कल्पितसंज्ञाशन्द एव
तत्मवृत्तावुपाधिरिति तु ये व्याचक्षते ते तिमिरपटलान्तरित.
शो नार्थाश्रयमवलोकयन्ति । सिद्धः क्रियमाणतया निर्देश
शून्यः । पदार्थस्य पदोदेश्यस्य धर्मिणः प्राणिनः प्राणा हानो.
पादानयोग्यतेति यावद , तत्पदः प्राणपदः । विशेषणं विविख्य
व्यवस्थापन विशेषः सजातीयायावर्तनमित्यर्थः,(१) तत्र हेतु.
(१) विशेष इत्यत ऊ तदाधानमितिवाक्यं पूरणीयं टीका.
मन्थविशुद्धय इत्यनुमीयते।
तस्याः
वाच्यवाचकसम्बन्धसमय
.

·काव्यप्रकाशदीपिका "न हि गौः स्वरूपेण गौ प्यगौः गोस्वाभिसम्बन्धा- सु गौ"रिति । द्वितीयो गुणः । शुक्लादिना हि लब्धसत्ताकं वस्तु विशिष्यते । साध्या पूर्वापरीभूता. वयवः क्रियारूपः। डित्यादिशब्दानामन्त्यबुद्धिनिधिं संहतक्रम स्वरूपं वक्त्रा यहच्छया डिस्थादिध्वर्थेषूपाधित्वेन विशेषाधानहेतुः । गौः गोपदोद्देश्यः सास्नादिमानयं स्वरूपेण निरुपहितखलक्षणमात्रेण न गौः न गोविषयव्याहारव्यवहार. भाजनं, नागौः नान्यव्यवहारगोचरः । लब्धसत्ताकं जाति. विशेषोपग्रहाल्लब्धसत्ताक(१), विशिष्यते विशिष्ठव्यवहारपात्रं क्रियते । पूर्वेत्यादि-पूर्वापरीभूताः कार्यकारणरूपतया सन्तानी. भूता अवयवा निष्पादकान्यङ्गानि इन्धनाहरणादीनि यस्याः क्रियायाः वाकादिमधानकार्यनिष्पत्तेः सा तथोक्ता । सा च क्रिया माणतया निर्देश्यत्वात् साध्यपदप्रतिपाद्या । अन्त्यं व्यवध. ख कक्षणं बुदिद्वारा निर्माणं यस्य तदन्त्यबुद्धिनिप्रायम् । डित्यादिशब्दानां स्वरूपं डिस्थादिशन्दा एव । तत्स्वरूप कीगि. त्याह-संहृतक्रमेति । क्रमणं क्रमो गवादिपदवदुपाधिपस्य या. दुपाधेयं प्रत्यायनं तत् संहृतं सम्यक् हृतं निरस्तमविद्यमान (१) मासत्ताक जातिविशेषोपप्रहालयसत्ताकमित्यादिः पाठः स्यात्। उपरिदर्शिते तु असंलग्नमनुवादमात्रम् । “सर निविशते. उपेती"त्यादि भाष्योक्तं गुणलक्षणमेव प्रकारान्तरेणोपरि आधीयते । तद्विचारसयाकरतो द्रष्टमः।

·काव्यप्रकाश सनिवेश्यत इति सोऽयं संज्ञारूपो यदृच्छात्मक इति । गौः : शुक्लश्चलो डिस्थ इत्यादौ चतुष्टयी शब्दाना प्रवृत्तिरिति महाभाष्यकारः । परमाण्यादीनान्तु गुण. मध्यपाठात् पारिभाषिकं गुणत्वम् । गुणक्रियायदृच्छानां यत्र । कचिदिति(१) धर्मपत्यायनादित्यर्थः । उपाधित्वेन शाब्द. व्यवहारयोग्यतानिर्वाहकलेन । इति पूर्वोक्तानुसारेणेयं चतुष्टयी जातिगुणक्रियास्वलक्षणमात्ररूपा प्रवर्ततेऽनयेति प्रवृत्तिस्त. निमित्तम्। ननु परमावादिपदानि जातिनिमित्तानि तावन्न भवः न्ति । परमाणुस्वमहत्वादीना(२) जातिवाङ्गीकारे पृथिवीत्वादिना जातिसङ्करप्रसङ्गाद , पृथिवीत्वादेर्घटादौ परमाणुस्वात्तेजोऽम्भः परमाण्वादौ परस्परं परिहत्य वर्तमानत्वेन पार्थिवपरमा- वादी समावेशात् । नापि गुणनिमितकानि, रूपादिचतु. विशती परमावादीनामगणनात् । नापि क्रियापदृच्छयोरन्तर्भावः, पूर्वापरीभूतावयवत्वहानादनेकव्यक्तिकत्वाचेस्याशा गुण- निमित्तायामन्तर्भावयति-परमावादीनामिति--भावपरोऽयं निर्देशः गुणमध्यपाठादिति-(३) परिमाणादिभेदतया .. (१) धर्मिप्रत्यायनादिति पाठः स्यात् । क्वविदित्युपक्षिप्तोऽश उपलभ्यमानकाव्यप्रकाशपुस्तकेषु न लभ्यते । अथवा क्वविदित्यायशो न सम्यक् । प्रदोपे (काव्यमाला २४ पु०). उधृतपाठस्तु सम्पूर्ण इता किञ्चिदिन्न। (२) सहत्वादीनामिति विकृतः पाठः 'क'पुस्तके । (३) अयमंशो विपर्यस्तावयव इव प्रतोयत आवर्शपुस्तके ।

·३७ काव्यप्रकाशदीपिका। वस्तुत एकरूपाणामप्याश्रयभेदाढ़ेद इव लक्ष्यते यथैकस्य मुखस्य खगमुकुरतैलायालम्बनभेदात् । हिमपाशङ्खाद्याश्रयेषु परमार्थतो भिन्नेषु शुक्ला. दिषु यदशेन शुक्लः शुक्ल इत्याचभिन्नाभिधान- तत्पठनेनैव संग्रह इति भावः । परिष्कृता भाषा परिभाषा पदार्य: विवेचकाचार्याणां युक्तियुक्ता वाक्, ततो ज्ञातं पारिभाषिकं ततः स्तनिमित्तीकृत्य प्रवर्तमानानां परमाण्वादिशन्दानाम् । गुणशब्द. स्वमिति गुणत्वमित्यतोऽनन्तरो विशेषः । ननु कुमुदकौमुदीकुन्द- कर्पूरकरिदन्तादिगते शैत्यादौ क्षीरकनकादिधाम्नि च पाकादौ शुक्लबहुलपरिवृत्तिप्राप्तन्यूनाधिकभावकलाऽऽदिकलितात्मनि चन्द्रादौ च तत्तद्वैधय॑दर्शनानानात्वन व्यवतिष्ठमाने पूर्वोक्त एवानन्त्यव्यभिचारदोषः सङ्केतग्रहनिग्रहणपर्याप्त इत्यावशाह- गुणेत्यादि-यहच्छाविषयो देवदत्तादिच्छा । आश्रयभेदादिति- शावलाघवलागतगोत्वादिसामान्यवदनुगतव्यवहारान्यथाऽनु प- पस्या प्रत्यभिनया च भेदोल्लेखप्रमाणावाधादाश्रयोपहित एव भेदः पर्यवस्थतीत्यर्थः । आलम्बनं प्रतिबिम्बाश्रयः । जातिरेवेति पक्षं व्याचष्टे हिमेति-परमार्थतो(१) मिनीपति हिमादिगतकादीनां तारतम्यादिवैषम्पदर्शनात् घटादौ विद्य- मान एव च नीलादीनामाविर्भावतिरोभावदर्शनाम सामान्यवदेक- (१) भिम्नेविति सम्प्रदायसिद्धा पाठः। अभिन्नेविति पाठे १. उत्तरांशोऽनर्थक इव प्रतिभाति ।

·१८ काव्यप्रकाशः। प्रत्ययोत्पत्तिस्तच्छुक्लस्वादि सामान्यं, गुडतण्डुलादि. पाकादिष्वेवमेव पाकस्वादि। बालवृद्धशुकायुदीरितषु डिस्थादिशब्देषु च प्रतिक्षणं भिद्यमानेषु डिस्थाद्यर्थेषु वा डिस्थत्वाचस्तीति सर्वेषां शब्दानां जातिरेव प्रवृत्ति रूपा गुणा इति भावः। अभिन्नादेकाकारादभिधानादेकाकाराणां प्रत्ययानामुत्पतिः । ततः शुक्लत्वादि सामान्यं शुक्लादि गुणेषु शुक्लादिपदप्रवृत्तिनिमिचं, ततस्तद्वत्यपि गौणः शुकादिपद प्रयोग(१) इत्यभिप्रायः । गुडतण्डलादीति-गुडादिपाको रूपादि- परावृत्तिलक्षणस्तण्डुलादिपाकेन पूर्वद्रव्यविनाशापूर्वद्रष्योत्पत्ति- लक्षणेन कथमेको भवत्वियाशयः।बालवृद्धत्यादि-वृत्तौ चकार- वाकारौ पूर्वोक्तसमुच्चयौपम्यायौँ व्यत्ययेन योजनीयो(२)। शुका- दीति-स्वरादिभेदाद्वैधर्म्यप्रकटनपरम् । प्रतिक्षणं भिद्यमानेष्विति- वर्तमानक्षणे हि स्थूलतयोपलभ्यमानो डिस्थस्तदव्यवहितपूर्व क्षणे तथाऽऽकाररहितात्तस्मादन्य एवाङ्गीक्रियते, तत्तदवस्थावत. स्तथा तथा निष्पत्तिस्वीकारात् । ततश्च यथा बालाधुदीरित. डित्यादिपदेषु कालादिभेदाद्भिश्रेष्वनुगतव्यवहतिदर्शनासामान्य (१) 'गुणाः शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तवती'स्याघमरसिं. हानुशासनमेतदुपयोगि । (२) एवमप्यन्ये-येषां मतमिवार्थेन वा-शब्देन च शब्दस्य स्थानविनिमयादितिगर्भमुद्धृतं प्रदीपे (२५पृ०)।बोजश्चास्याः कल्पनाया उपरिप्रकटितम् । इवार्थे वा शब्दस्य प्रयोगे प्रमाणम् "इव-वद्वा- अथाशब्दा" इत्यौपम्यवायकपरिगणने माचार्यों दण्डी, 'हृष्टो गर्जति चातिदर्पितमदो दुर्योधनो वा शिखी"त्याचा अभियुक्त प्रयोगा। .

·काव्यप्रकाशदीपिका। निमित्तमित्यन्ये | तमान् भपोहो या शब्दाः कश्चिदुक्त इति ग्रन्थगौरवभयात्प्रकृतानुपयोगाच्च न दर्शितम् । कल्प्यते तथा डित्यादिष्वर्थेष्वपि स्थौल्यादिमत्सु कल्पनीय- मिति भावः। अलं वा(१) चकारवाकारख्यत्ययकष्टकल्पनया। डित्यादिशब्देषु डित्याद्यर्थेष्विति चोपलक्षणं सर्वेष्वेव गवादिपदेषु सामान्यसङ्कलितेषु तथाभूतैरेवार्थैः सह सम्बन्धः परिच्छिद्यत इति नेया वृत्तिः । अस्मिंश्च व्याख्याने वा-शन्दोऽपि समुच्चयार्थः । स्वगतमेव सामान्यं निमित्तीकृत्य डिस्थादिपदानि प्रवर्तन्त इति व्याख्यातारः प्राचीनयुक्त्यैवोत्रासिता:(२)। एतेन गुण. क्रियेत्यादिवृत्तेरपि(३) जातिरेवेति पक्षनिक्षेपविक्षिप्तः श्रीधर. सान्धिविग्रहिकोऽपि समपास्तो बोदव्यः । गुणादिषु काल्पनिक भेदवत्स्वकाल्पनिकमेव सामान्यमिति हि तस्य परं रहस्यं, तच्च जातिवादिभिर्नानुमतं, परमार्थतो भिमेष्विति वदता अन्यकृत. (१) अथवा 'क' पाठः । प्रदीपेऽपि कष्टकल्पनैषाऽनयैव भङ्गया मतान्तरोपक्षेपेणापास्ता। (२) स्वगतसामान्यस्याभावः प्रतिक्षणं भिधमानेवित्यादिप्रस्थ. व्याख्याने टीकाकृता प्राग्दर्शितम् । अथवा भाष्यकारमते डिस्थादिशब्द एवोपाधिरिति तन्मतेऽपि शब्दस्य नानावासन्निष्ठा जातिरेव शक्याऽङ्गीकार्येति व्याख्यातृमतनिष्कर्षः प्रदीपे उद्धृतः ( २५ पृ० )। चण्डीदासमतञ्च सायज्ञमपहस्तितं तत्रेति प्रभातः प्रतीयते । ( ३) 'गुणक्रियायदच्छानां वस्तुत एकरूपाणामिति वृत्तौ ग्रन्थ- स्तथैव व्याख्यातुं चेष्ठित: श्रीधरेण । तद्युतिश्च जातिधादिमीमांसक- चक्रसम्मता नेति टीकाकृतां साटोपमुद्घोषणम् ।

·काम्यप्रकाशा (११) समुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते।८। स इति साक्षात्सङ्कोतितः । अस्येति शब्दस्य । वापास्तश्च । नचात्राभिनेविति ननिक्षेपो युक्तः, तदानित्यु: त्तरग्रन्थाननुगुणत्वात् (१) । को हि नामानुन्मत्त एकस्मि- वस्तुनि वस्तुवृस्यवोपपद्यमानामेकाभिधानमत्ययोत्पत्तिमनाहत्य प्रमाणीकृतमिध्याभेदः पुनस्तदुपपत्यर्थमेकार्थमुपाधिमनुसरेव- इत्यापाततः क्रीडया कपालं विपाठ्य पुनः सन्धानायौषधनिर्लेपः । जातिः साधारणधर्मः । तद्वान्सामान्यविशिष्टः-सामान्य- समालिङ्गितत्वादेव निरवकाशीकृतानन्त्यव्यभिचारदोषसमय ग्रहणगोचर इति नैयायिकादिभिरङ्गीक्रियते । अपोहस्तदितर व्याचिरेव समयग्रहणविषयः, स्थिरस्य सामान्यस्याभावात् इति क्षणभावादिनो मन्यन्ते । गौरवं विस्तारः । प्रकृतेति- काव्याननिरूपणमेवास्माभिरारबब्धं, तच्च लोकसिद्धेनैव शब्दार्थ. व्यवहारेण निर्वहतीति किमाईकवाणिजो वहिचिन्तयेति भावः। उपसंहरति-न तदर्शितामिति । स इति विप्रतिपद्यमानस्वरूपः । मुख्य इति अभिधेति शेष इति सम्बन्धः । शब्दार्थविभागनिरूपणप्रकरणे चात्र व्यापाराणां निर्वाचनं तत्र चोपाधयस्तथाविभागबीजमिति, प्रकाशकम् । अननुमंहितोपाधेरुपहितप्रत्ययायोगाल्लाक्षणिके वक्तव्ये (१) तथासति तद्वान् वा शब्दार्थ इत्यंश उन्मत्तजल्पितमिव पुनरुक्तकल्पः प्रतिभाति ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। ४१ (१२)मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् ।.... अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणाऽऽरोपिता क्रिया॥९॥ 'कर्मणि कुशल' इत्यादी दर्भग्रहणाचयोगाद'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ च गङ्गादीनां घोषाद्याधारवासम्भवा. मुख्यार्थस्य बाधे विवेचकत्वादी सामीप्येच प्रथमं लक्षणाविवेकमाह मूत्रकृत्-मुख्यार्थेति । बाधोऽन्वयानुप- पत्तिः। तेन मुख्यंन योग इति प्रसङ्गग्रसकः। अथ विकल्प । प्रयो. जनादित्युद्देश्ये पञ्चपी । लक्ष्यते प्रतीयते। यत् यया(१)। आ. गोपिता बाधप्रसरादेव कार्यकरी, औत्पत्तिकनये स्वाभाविकेतरा, ऐश्वरसङ्कतपक्षेऽपि तदनुभाविता । क्रिया शक्तिः । कुशान् लातीति कुशल इति व्युत्पत्तिलभ्यस्यार्थस्य दक्ष. रूपेऽर्थेऽसम्भवात्तमपहत्य सदसद्विवेचकत्वसाधर्म्यसम्बन्धं पुर. स्कृत्य कुशलपदमेवमिदमनादिगसिद्ध्या प्रयोजनाभिसन्धान विनैव प्रयुक्तमुक्तरूपमर्थमाचष्टे यया सारूढिलक्षणेत्युच्यते वृत्तिः। एतच्च प्रकृतिप्रत्ययार्थविभागकल्पनालभ्य एव यौगिकेषु मुख्योऽर्थ इति वैयाकरणरीत्योदाहृतम्(२)। वस्तुतस्तु मिन्ने एव (१) एवमपि लुप्ततृतीयान्तावयवाव्यथयस्पदप्रयोगोऽस्यैवोल्लास. स्यान्तिमे सूत्र 'यत्सोऽर्थान्तरयुक् तथेति । यदिति वाक्यार्थनिर्देश इति वा व्याख्यानम् । (२) वस्तुतस्तु मम्मटप्रभृतयः काश्मीरकालङ्कारिकवर्या बहव एव वैयाकरणरीत्यनुप्राणितमता इतरत्रापि तथोपलम्भादिति कोविदानां दर्शनम् । एवमप्यभिधावृत्तिमातृकाऽऽदिषु भट्टमुकुलादयो मन्यन्ते। ६ का०प्र० ·४२ काव्यप्रकाशा सम्बन्धे रूदिता प्रसिद्धः, तथा गङ्गातटे घोष इत्यादेः प्रयोगाद येषां न तथा प्रतिपत्तिः तेषां पावनत्वादीनां धर्माणां तथा प्रतिपादनात्मनः प्रयोजनाच मुख्येना. मुख्योऽर्थो लक्ष्यते यत् स आरोपितः शब्दव्यापारः सान्तरार्थनिष्ठो लक्षणा। (१३) स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसमपर्णम् । उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥१०॥ व्युत्पतिप्रवृत्तिनिमित्ते ! अन्यथा गच्छतीति गौरिति व्युत्पश्या 'गौः बोते' इत्यादौ गोपदमपि लाक्षणिकमेव स्यादिति(१)। कलिङ्गाः साहसिका' इत्यादि कढाबुदाहार्यम् । तथेति गङ्गापदेन व्युत्पादने गङ्गात्वेन प्रतिपत्ती सातिशयतया यथेति भावः । (२)खळद मिधेयप्रत्ययान्तरितप्रत्ययो योऽर्थस्सनिष्ठस्तद्विषयकः। तदेतल्लक्षणाद्वयं सामान्यत उक्त्वा तद्विभागमाह-स्वेति । तात्पर्यवृत्तियोयपदार्थान्वयानुमवेशनिष्पत्तये(३)परस्यान्वय- मुख्यानस्याक्षेपो झटित्युपनयनं यया सा उपादानेन स्वार्थापरि. त्यागेन लक्षणा; परस्यान्वयाङ्गस्य मुख्यसम्बन्धिनस्तटादेः प्रतीत्यर्थ स्वस्यात्मीयस्य समर्पणं प्रत्याजनमुत्थापयति यत्सा उप- लक्षणमात्रेण लक्षणा-इति ताभ्यां कार्यकारणभूताभ्यामुपादान. (१) सर्वमेतदनूदितप्राय साहित्यदर्पणे दृश्यते । (२) सान्तरार्थनिष्ठ इति मूलग्रन्थाट्टीकांशः पूरणीयः । अत एव सान्तरः स्खलदित्यादिर टोकायां पाठः स्यात् । (३) एतत्तूपलक्षणम् । स्वस्य शक्यार्थस्येत्येवास्तामिति बहवः ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। ४३ 'कुन्ताः प्रविशन्ति' 'यष्टयः प्रविशन्ति' इत्यादी कुन्तादिभिरात्मनः प्रवेशसिद्ध्यर्थं स्वसंयोगिनः पुरुषा आक्षिप्यन्ते । तत उपादानेनेयं लक्षणा। 'गौरनुबन्ध्य' इत्यादौ श्रुतिचोदितमनुवन्धनं कथं कक्षणाभ्यामुपहितेत्यर्थः । (१)शुदैव तावद्विविधा, गौण्य. तर्भावे तु भेदान्तरमप्यस्तीति भावः। सा पूर्वोक्तोभयरूपा प्रत्येकं द्विधा । 'कुन्ताः प्रविशन्ती'त्यादौ च कुन्तादीनाममि. हितानां किमिति पुनर्लक्षणमिति न चोदनीयम् , अभिहिताना. मपि तेषां स्वातनयेणान्वयप्रवेशो नास्तीति विशेषणतया तत्मा वेशार्थं पुनर्कक्षणीयत्वात् । स्वसंयोगिन इति-क्षणानि. रक-(२)सम्बन्धमूचनम् । इह हि सर्वत्रैव पदे संमुज्यमानानि स्वलक्षणानि तावन्नाभिधेयानि, तेषामानन्त्यव्याभिचाराभ्यां सङ्केतनस्याशक्यत्वात् । न च सामान्यक्रोडीकाराच्छक्यं तदिति वाच्य, तथाप्यानन्त्यादिदोषस्य, गामानयेत्पादौ प्रस्तुतव्यक्ति- विशेषालाभस्य च, प्रसङ्गात् , इत्यादि (३)ध्वनिसिद्धान्त. संग्रहोक्तयुक्त्या निस्त मशक्यत्वात् । तत-(४)श्चाभिहितायां जाती तपात्रस्यान्वयाविरहात्तदुपहितासु व्यक्तिषु लक्षणया बोषितार्थ- (१) 'लक्षणा तेन षड्विधेति ग्रन्थव्याख्याने टोकाकृता स्वय. मेवैतत्प्रपञ्चयिष्यते। (२) निर्भारक-'क' पाठः । उभयत्र निर्वाहकेत्यर्थः । (३) इत्यादी'त्यंशः 'क' पुस्तके प्रमादपतित इवानुमीयते । (४) 'ये' इति कर्तृपद 'क' पुस्तके न दृश्यते ।

·काव्यप्रकाशः । मे स्पादिति जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते, न तु शन्दे. नोच्यते, 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषणे' इति न्यायादित्युपादानलक्षणा तु नोदाहर्तव्या । न पत्र प्रयोजनमस्ति । न वा रूढिरयम् । व्यक्त्य. विनाभावित्वातु जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते । यथा क्रियतामित्यत्र की, कुर्वित्यत्र कर्म, प्रविश पिण्डी. तात्पर्यापरनाम्ना द्वितीयलक्षणयाऽन्वयो बोध्यत इत्याहुर्ये तान् प्रत्याह-गौरित्यादि। अत्रान्वयबापाथसन्धानविरह लक्षणा लक्षणा न(१)। स्विति कुनरिणं सूचयितुम् । श्रुत्या सामानाधिकरण्यरूपया वेदारुपया निष्कम्पप्रामाण्या सञ्चोदितं विहितमनुबन्धन कथं मे स्यादित्युत्कण्ठितेव जातिझेटित्येव (?) स्वलक्षणमा लिङ्गतीति विदम्योक्तिः । आक्षिप्यते स्वाभिधया बोध्यत इत्यर्थः । विशेष्यं व्यवच्छेचं, क्षीणशक्तिः शब्दबुद्धिकर्षणांविरम्य व्यापार- विरह इति नयेन विश्रान्त स्वरूपा । विशेषणे व्यवच्छेदके, अर्श. आदित्वादन (२) । न्यायादिति व्यवस्थितसिद्धान्तादित्यर्थः । नात्र प्रयोजनमस्ति न वा दिरियमिति-जातिव्यक्तिपदायाँ- दासीन्येन हि. लोकमसिद्धिमाश्रित्य रूढिपयोजने चिन्त्येते । तेनान्वयमतिपत्यादिफलस्यानादिप्रयोगस्य च सद्भावेऽपि न लक्षणेति भावः । ननु तर्हि व्यक्तिपतीतिः कथं जातित इत्याह (१) लक्षणाऽपीति चासङ्गतः पाठस्तत्रैव । विरहलक्षणं 'क' पाठः। (२.) अर्शादिस्वादच इति पाणिनीयमते। विशेषणं व्यवच्छेद्य. मस्यास्तीति व्युत्पत्तिः।

·काव्यप्रकाशदीपिका। मित्यादौ गृहं भक्षयेत्यादि च । 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्के' इत्यत्र च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते, श्रुतार्थापत्तेपत्तेर्वा तस्य विषयत्वात् । ध्यक्तीति ।-अविनाभावादाक्षेपे दृष्टान्तमाह-यथेति । कर्ता सम्मुखीनः । कर्म प्राकरणिक कटादि । एवमविनाभावेनाक्षेप. मुक्का प्रस्तुतान्वययोगतयाऽपि व्यक्तंराक्षेपो योग्य इति व्यक्तं योग्यविशेषाक्षेपं दृष्टान्तयति-प्रविशति । अत्रापि प्रकरणादि. साहाय्यं द्रष्टव्यम् । एतच्च सङ्केतितया जात्याऽभिधास्पारितया तदविनाभाविन्या समाक्षिप्तासु व्यक्तिषु द्विनीयलक्षणया संसर्ग: बोधनमिति स्नीकुर्नता भट्टानां गौरवनियन्त्रितेन ग्रन्धकृतोक्तं, न तु पारमार्थिकम् , अविनामावस्य(१) कर्मगतस्यातदनुसंहित. स्यानाक्षेपकत्वदर्शनात् । इहापि तथैव कल्पनीयत्वेन तदनुसन्धान स्यानुपलब्धिबाधिततया जातिमात्राक्षेपाङ्गीकारे शाब्दान्वयस्य शब्देन बोषयितुमशक्यतया च तत्र दृश्यन्तरस्वीकारामासौ लक्षणा, पूर्वोक्तन्यायाद ; नापि तात्पर्य, तस्य संसर्गमात्रनयत्या. दित्यादि ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहे विस्तरः । श्रुतार्थापचेरिति- शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव पूर्यत इति दर्शने पीन इत्यादिश्रुत्या(२) रात्रौ भुङ्ग इति वाक्यशेषः कल्पते, श्रुतार्थपात्तरिति चोच्यते । प्रभाकरनये तु विशेषमनपेक्ष्य कल्पनागौरवमयादर्थमा (१) धूमगतस्य इतीवास्फुटः पाठ आदर्शपुस्तके । (२) श्रूयत इति श्रूतिरिति व्युत्पत्योच्चारितमात्रे शब्के यौगिका. र्थवाही श्रुतिशब्दोऽत्रोहिया, न तु रूढोऽपौरुषेयवेदांशववनः ।

·४६ काव्यप्रकाशः। तटस्य घोषा. 'गङ्गायां घोष' इत्यत्र तटस्य घोषाधिकरणत्वसिरये 'गङ्गा'शब्द: स्वार्थमपति-इत्येवमादौ लक्षणेनैषा लक्षणा । उभयरूपा चेयं शुद्धा, उपचारेणामिश्रितस्वात्। कल्प्यते, न शब्द, इति सर्वत्रैवमनुपपत्तिान्तरं कल्पयन्ती अर्थापत्तिर्निगद्यते । तच्च वाक्यार्थप्रत्ययानन्तरमेव तथाविधः शब्दोऽर्थो वा प्रतीतिपथातिथिर्भवतीति प्रतीतस्यैवार्थस्यापर्यवसा. नात् प्रतीत्यपर्यवसाने प्राणधारणाया लक्षणाया नावकाशः । लक्षणलक्षणामुदाहरति-गमायामिति । धिकरणता द्वितीयलक्षणया गम्यते, तस्याः सिद्धये प्रतीतये स्वार्थ मुख्यार्थ लक्षणाबीजतटसम्बन्धाधानं प्रथमतोऽतसृष्टः तटपत्ययेनार्पयति स्खलद्रूपेण प्रत्याययतीत्यर्थः । शुद्धा उदा. हृता, तदितरा त्वन्यत्र द्रष्टव्येति भावः । न तु शुदैवेति ज्यायसी व्याख्या,(१) वाहीकादिविषये गौरित्यादिप्रयोगे लक्षण लक्षणाऽऽदेौगतादर्शनात् । उपचारेणामिश्रितत्वादिति - अत्यन्तं विशकलितयोः सादृश्यातिशयमहिम्ना भेदपीतिस्थमन- मात्रमभेदपतीतिर्वा वक्ष्यमाणा उपचार:(२) । स च 'गौर्वाहीक' (१) गौण्यामपि एतल्लक्षणो लक्षणाभेदः सम्भवतीत्याशयः । माणिक्यचन्द्रादिभिस्तु 'गौर्वाहीक' इत्यादि प्रयोगादुक्कोदाहरणे भेदः स्वीकृतः । 'गोण्यां तन्मात्रस्य प्रयोजनत्वात् , शुद्धभेदयोस्तु मुख्यस्य प्रयोजनान्तरस्य भावात,नतु शुद्धायामभेदप्रत्ययस्याभावादिति प्रदीप. कृतः संक्षेप: समाहरणीयः । (२) एवं काव्यप्रकाशदर्पणे साहित्यदर्पणे च भेदप्रतीतिस्थगन ·काव्यप्रकाशदीपिका। . अनयोदयोलक्ष्यस्य लक्षकस्य च न भेदरूपं ताटस्थ्षम् । तटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादपिषितप्रयोजनसम्प्रत्ययः। गङ्गासम्बन्ध मात्रप्रतीतौ तु 'गङ्गातटे घोष' इति मुख्यशब्दाभिधाना- लक्षणायाः को भेदः ? इत्यादौ दत्तपदो नोक्तयोरुदाहरणयोः प्रसरतीत्यर्थः । तदेत. - अनयोर्भेदयोरिति(१)-उदाहृत गोरिति शेषः । लक्ष्यस्य तटादेः । लक्षकस्यान्वयबाधद्वारा लक्षणामुज्जीवयतः सरिदादेः । भेदरूपं तटस्थत्व(२)भेदाभेदौदासीन्यं न च भेदस्थगन मेवाभेदप्रतीति:(३), प्रादुर्भाव्यफलविशेषानुपनायकत्वाही भेदस्यगनफलाभावाच्च । तत्वप्रतिपत्तो गङ्गादिस्वप्रतिपत्तौ । ननु माभृत्तवपतिपत्तिः, तत्सम्बन्धरूपस्य तद्भेदराहियस्यापि प्रतीतौ तदुपनीतकिश्चिछैत्यादिप्रतिपत्तिर्भविष्यतीत्याशङ्कयाह- गङ्गासम्बन्धेति । गङ्गातट इसायुक्तेऽपि हि तत्सम्बन्धपतीतिः किश्चिच्छत्याद्यनुगुणा भवसेव, तथा सति ऋजुमार्गेण सिद्धं तं को नामानुन्मत्तो वक्रेण साधयेत् ? तथा चामाणक:- मात्रमेवोपचारपदेनोद्दिष्टं नत्वत्रोल्लिखितद्वितीयकक्ष्याविषयोऽपि । 'उपचारो गुणवृत्तिलक्षणे ति सामान्यलक्षणं ध्वन्यालोकलोचने प्रायश उपर्युक्तटीकाकृत्कृतविवरणानुगुणम् । (१) शुद्धभेदयोरिति यावत् । (२) ताटस्थमिति तु साधारणसम्मतोः मूले पाठ । तटस्थत्व. मिति पाठस्तु श्रीघरेण चण्डीदासेन तदनुसारिभिरन्यैश्च स्वीकृतः। (३) 'न चेत्यंशः 'क' पुस्तके न विद्यते ।

·काव्यप्रकाशः। (१४) सारोपाऽन्या तु यत्रोक्तो विषयी विषयस्तथा। आरोप्यमाणः आरोपविषयश्च यत्रानपहृतभेदी सामानाधिकरण्येन निर्दिश्यते सा लक्षणा सारोपा । 'अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थं पवर्त बजेदिति । एवमेवंविध. लाक्षणिकप्रयोगोच्छेद एव स्यादित्यर्थः। को भेदः फलातिशयः। ननु गौर्वाहीक इत्यादावपि वाहीकादेगोतादादिरेवाविवकि- स्वाधतिशयप्रतीतिफलोपासनीया, गवादिभेदराहित्यमात्र प्रतीतो हि गोगतधर्मादिसशधर्माधिकरणत्वमात्रप्रतीतिफलापा 'गोसदृशो वाहीक' इत्यादिप्रयोगनिर्विशेषत्वम् ; न चैतद्भद. प्रत्ययस्थगनादेव तद्धर्मातिशय प्रत्यय इति न्याय्यं, नचैवं. विधयुक्तिपसरनिषेधे प्रकृतेऽपि जागाय॑ज्ञाडिण्डिमारावः । तस्मा. दलीक एवैताचानुपचारकैतवविवेचनाय प्रयास इति चेत्-सत्य. मेतत् । किन्तु प्राचीनप्रणयमनुरुन्धानेन ग्रन्थकृतेस्थमभिहितम् । (१)वस्तुतस्तु सम्बन्धस्वरूपभेदमाश्रित्य कथञ्चित्रिवायो गौण शुद्धविभाग इति । एतच्च सम्बन्धभेदमात्रातिभेदाङ्गीकारो- ऽभिप्रसञ्जक इति मत्वा लक्षणायामेव गौणीमन्तर्भाव्य परि- गणयता सूक्ष्मदृशा मूत्रितमेव मन्तव्यं, सर्वथैवाभिधाऽध्यासश्च प्रयोजनमिति च साध्यवसानगौणे वक्ष्यति ! यद्वा (१) प्राचीनमीमांसकानां तदनुजीविना भट्टमुकुलादीनां मत. माश्रित्य प्रायशोऽनेन ग्रन्थकृताऽत्र शन्दव्यापारविचारायलघुतर निबन्धे च प्रायासीति सत्यमेव तावद् तद्घोषणम्। इत ऊद्ध्वम् एतत्यंशष्टीकाकृतो व्याख्याचातुरीं प्रकटयति ।

·: काव्यप्रकाशदीपिका। (१५)विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन् सा स्यात्साध्यवसानिका। विषयिणाऽऽरोष्यमाणेनान्तःकृते निगीर्णेऽन्यस्मिन्ना. रोपविषये सति सा साध्यवसाना स्यात् । मेदाविमौ च सादृश्यात्सम्बन्धान्तस्तस्तथा। गौणौ शुद्धौ च विज्ञयौ- इमावारोपाध्यवसानरूपी सादृश्यहेतू भेदौ, 'गौ- वाहीक' इत्यत्र 'गौरय'मित्यत्र च। अत्र हि स्वार्थसह- चारिणो गुणा जाड्यमान्धादयो लक्ष्यमाणा अपि गो. शब्दस्य परार्थाभिधाने प्रवृत्तिनिमित्तत्वमुपयान्तीति केचित् । स्वार्थसहचारिगुणाभेदेन परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते, न तु परार्थोऽभिधीयत इत्यन्ये । साधारण सम्बन्धान्तरं लक्ष्यलक्षकयोः साक्षादत्तपदं भवति, सादृश्यन्तु गोवाहीकादेर्धर्मसाजात्यरूपं न तथेति गौणशुद्धव्यपदेशः । एतच्च व्याख्यानं प्राचीनटीकाऽनुरोधेन(१) द्रष्टव्यम् । वस्तु- गत्या वनयोरित्यादिप्रकृतोदाहतिरहस्यपकटनमात्रपरं, "तटस्ये लक्षणा शुद्ध"तिमतदूषणपरं वा(२), नत्वन्ययोगव्यवच्छेदपरं मन्तव्यम् । उपचारस्थलपक्षे साहश्यबीजे. आरोपाध्यवसाने । अनिगीर्णस्वरूपस्यान्यतादात्म्यप्रतीतिरारोपः, तत्क: सारोपा । (१) केयं प्राचीनटीकेति नावगम्यते । अथवाऽत्र प्राचीनमत. परामर्श एव विवक्षितः। (२) 'तटस्थे लक्षणा शुद्धति भट्टमुकुलमतम् । न तत्र नव्यैरालं. ङ्कारिकैरास्था स्थाप्यते। का०प्र० ·५० काव्यप्रकाशः। गुणाश्रयत्न परार्थ एव लक्ष्यत इत्यपरे । उक्तं चान्यत्र- अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगात् वृत्तरिष्टा तु गौणताइति। अन्या एका । तुः प्रकारान्तरसूत्रणपरः । पुनःप्रत्यायन योग्यतेति प्रत्युक्तिः, यद्वा परार्थस्य गुणमात्रप्रत्यये नास्ति किश्चन फलाधिक्यम् । 'गङ्गायां घोषः', 'गौरपती'त्यादौ परार्थः गुणमात्रस्यान्वययोग्यत्वं नास्तीति सर्वथा तुच्छमेतत् । एतेना. भेदेनकात्मतया लक्ष्यन्ते लक्षणाविषयीक्रियन्त इति व्याख्यान मपहस्तितं (१), साधारणगुणाश्रयत्वेन परार्थ एव न तु सतगुणातिरेकोऽपि, तस्य नृत्यन्तरगम्यतयाऽप्रतिपाद्यत्वादिति भावः । अपरे पूर्वादिद्वयविलक्षणाः साम्प्रदायिकाः । उक्तश्चान्यत्रेति-लक्षणातो भिन्ना गौणीति ये मन्यन्ते तन्मतं रिक्ततरमिति सूचनपरम् । प्रतीयतेऽनयेति प्रतीतिः शब्दशक्तिः। जातिमात्रमभिधाविषय इति नये लक्ष्यमाणस्याक्षिप्यमाणस्य लक्षणस्य ये गुणाः, यद्वा लक्ष्यमाणा मुख्यार्थविशेषतया प्रतीयमाना ये गुणास्तयोजनासजातीयगुणवत्वलक्षणात्सादृश्यादुज्जीविताया (१) 'न तु परार्थोऽभिधीयते' इति वृत्तिग्रन्थात् नात्र मते लक्षणा. शक्तरवकाश इति। 'अन्योऽथों लक्ष्यते यत् सा लक्षणे'ति स्फुट सूत्रकृता. माशयोपलम्भादिति चण्डीदासव्याख्यानिष्कर्षः । लक्षणाविषयोक्रियन्त इति व्याख्यान रुचककृते सार्थकनानि सङ्केते नास्ति, नापि माणिक्य. चन्द्रकृते विस्तृततरे सङ्केते तदुपलभ्यते। श्रीधरोद्भावितं विवेकस्थित. मेतत् स्यादिति सम्भाव्यते । परमस्मद्रुपमलब्धस्य विवेकप्रथस्यात्र त्रुटनानेदं निश्चीयते ।

·न काव्यप्रकाशदीपिका। अविनाभावोऽत्र सम्बन्धमात्रं, न तु नान्तरीयक- स्वम् । तथारवे हि मचा क्रोशनी'त्यादौ न लक्षणा स्यात् । अविनाभावे चाक्षेपेणैव सिद्धलक्षणाया नोपयोग इत्युक्तम् । वृत्तेगौंणतेति । साक्षात्सम्बन्धराहित्याद् गौणी लक्ष्यत इत्यर्थः । नन्वतावता च वैषम्यं नात्यन्तजात्यावहम् ; तथाहि मुख्यार्थवाधसम्बन्वरूदिपयोजनान्यतरानुरोधस्तावदुपयत्र समानः, साक्षादसाक्षात्वेन सम्बन्धमात्रवैचित्र्यं किचि. दवान्तरधर्नामावत इति लक्षणाविशेष एव गौणी । अविना. भावोऽत्रेति- अविना सद्भावे भावमात्रमविनाभावो न तु विना. ऽभाव इत्यर्थः । नान्तरीयकत्वं तदन्वयव्यतिरेकानुविधायि. त्वम् । तत्के (१)नान्तरीयकत्वे । मचा इति-मनानाशास्त्पन्वया. धनुविधिः । ननु माभूदत्र लक्षणा, अन्वयाधनुविधानम् यथैव स्थादित्याशङ्कयाह--अविनेति ! अविनाभावस्थलेऽनुमितिसामग्री. सम्भवेन शब्दव्यापार एव स्थादित्यर्थः । उक्तमिति(२)-श्लोक कभिरेव जात्या लक्षणाक्षेपपङ्गीकुर्वद्भिरस्माभिर्वा तन्मतमुप. लिखद्भिः(२) । उपादानलक्षणायां शुद्धतयोदाहति:-आयुरिति- (१) तथात्वे इति स्वन्येर्माणिक्यचन्द्रादिभिधृतः पाठः । ( २ ) उक्तमेतश्च 'क' पाठः । श्लोककर्तृभिर्भदृकुमारिलपादेरुद्धृत एव श्लाकांशे श्लोकवार्तिकस्थे उदिष्टमेतत् । अस्माभिः काव्य. प्रकाशद्भिः 'गौरनुबन्ध्य' इत्यादिनोदाहर्तव्ये वृश्यन्ते विवेचितमिति टीकाकृतितात्पर्यम् ।

·काव्यप्रकाशा।
.
.' 'आयुर्घतम्' 'आयुरेवेद'मिस्थादौ च सादृश्या.
दन्यत्कार्यकारणभावादि सम्बन्धान्तरम् । एवमादौ च
कार्यकारणभावादिलक्षणपूर्वे(१) आरोपाध्यवसाने । अत्र
गौणभेदयोभैदेऽपि तादूप्यप्रतीतिः, सर्वथैवाऽभेदाव.
गमश्च प्रयोजनम् । शुद्धभेदयोस्त्वन्यलक्षण्यनाव्याभ
चारेण च कार्यकारित्वादि प्रयोजनम् । कचित् तादा.
दुपचारो यथा इन्द्रार्थी स्थूणा 'इन्द्रः' । कचित्
एवेति न घृतपदप्रयोग इत्यर्थः । इदमिति घृनविषयताप्रकटनम् ।
सादृश्यादन्यदिति कारिकागतान्तरपदविवरणम्(१) । एवमादा.
पिति-लक्ष्यतेऽनेन शब्दसामनेति
लक्षणं लक्षणा.
कार्यकारणभावादितो लक्षणं, तत्पूर्व यथा स्यात्तथा(२) आरोपा.
ध्यवसाने भवतः, तयास्तकार्यत्वात् । लक्षणापूर्व इति
सुगम एव कचित्पाठः । भेदेऽपि वाहीकपदप्रयोगादुल्लिख्य.
पाने ताप्पमतीतिर्भेदस्थगयित्री । आरोपेऽध्यवसाने च
सर्वयैवाऽभेदावगमो वाहीकादिपदाभावानेदस्य बुद्ध्यनारोहा-
दित्यर्थः । प्रयोजनमवान्तरप्रत्याय्यम् । अन्यौलक्षण्यनारोपे,
अध्याभिचारणाध्यवसाने । तत्र हि भेदानुल्लेखे तादर्यप्रतीति-
दायिभिचारसम्भावनायाः सर्वथैव निरासो, न स्वार्थ
आत्मानं व्यभिचरतीति । आरोपे तु स्थगितेऽपि भेदे तद्न्धन
सर्वथा पमिचारनिरासाभावात् । अभेदप्रतीतिसहोदरात्मतया-
(१) सम्बन्धारतरत इति कारिकागतस्य पदस्थ व्याख्या ।
(२) लक्षणपूर्वमिति टोकाकृत्परिगृहीतः पाठः ।
-
--

·काव्यप्रकाशदीपिका। स्वस्वामिभावाद् यथा राजकीयः पुरुषो 'राजा', कचिद. वयवावयविभावाद् यथा अग्रहस्त इत्यत्राग्रमात्रेऽ. वय 'हस्तः। क्वचित तात्काद् यथा अतक्षा 'तक्षा' । (१७)-लक्षणा तेन पदविधा ॥ १२ ॥ आधभेदाभ्यां सह । सा च- ऽन्यवैलक्षण्यमात्रम् । एतचोभयत्र मुरुषप्रयोजनम् , अवा. न्तरन्तु पूर्वपदभेदावगमः । कचिदित्यादि सम्बन्धप्रपञ्चनम् । अत्र च रूविषयोजने यथासम्भवं द्रष्टव्ये। अग्रहस्त इति- ममानाधिकरणविशेषणसमासमते लक्षणा । ये त्वग्रहस्त इत्य. खण्ड एवायं शब्दो हस्ताग्रवाचका, हस्तस्प अप इति वा विग्रह इत्याहुः, तन्मते 'पीता कार्पटिकैगङ्गे'त्यवयवावयवित्त लक्षणायामुदाहार्यम् । अतक्षा गोपालादिः कुनोऽप्यभ्यस्तगृहादि. निर्माणनैपुणो जातिविशेष एव हि मुख्यतस्तक्षपदवाच्यः । पभिरूपाधिभी रूढिप्रयोजनोपादानलक्षणाऽऽरोपाध्यवसान. विधाः प्रकाराः कल्पनीया अस्या इति पदविधा। न तु षद् प्रकारा, प्रकारान्तरसम्भवस्य प्रतिपादितत्वात(१)। भिद्यते आभ्यामिति भेदो उपादानलक्षणे रूढिपयोजने वा । आद्यौ भेदौ, ताभ्यां प्रकृताभ्यामारोपाध्यवसानाभ्यां प्रथममुक्तत्वात् ताभ्या. (१) षोढेति बहुतरटीकाकृतां माणिक्यचन्द्रायानां व्याख्या। उपरि- दर्शितोनयो लक्षणाविभागप्रसङ्गे साहित्यदर्पणेऽनुस्तः। प्रदीपकता तु कटाक्षितमेतदुपरि (काव्यमाला ६६ पृः) । मुद्रितप्रदीपोद्धृतश्चण्डी. दासग्रन्थस्तूपरिदर्शितारिकञ्चिविभिन्नः ।

·५४ काव्यप्रकाशः। (१८) व्यङग्येन रहिता रूढौ सहिता तु प्रयोजने । प्रयोजनं हि व्यञ्जनव्यापारगम्यमेव । (१९) तच्च गूढमगूढं वा- तच्चेति व्यङ्गयम् । गूढं यथा- मुखं विकसितस्मितं वशितवाक्रम प्रेक्षितं समुच्छलितविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । उरो मुकुलितस्तनं जधनमंसबन्धोधुरं बतेन्दुबदनातनौ तरुणिमोद्गमो मोदते ॥९॥ माधभेदाभ्यां सहेति ग्रन्थसङ्गतिः । एवंविधलक्षणाप्रपञ्चानुवादस्य तत्पृष्ठे व्यअनोहङ्कनमेव फल- मिति सङ्गोपितरहस्येन सूत्रकृता 'व्यङग्येन रहिते' यादि कारिकया व्यञ्जनागम्यमर्थमुपाधाय लक्षणाविभागो दर्शितः। ततस्तदनुवादे- नैव तामवतारयति-सा चेति । इममेवार्थ स्फोटपति(१)-प्रयोजन हीति । अब प्रयोजनवत्या व्यअनामूलभूतायामुपादेयत्वेनानु. वाद्यतया प्राप्तायां हेयाया अपि रूदिमूलाया अनुवादो विवेक सौकर्याय मन्तव्यः । गूढं काव्यार्थभावनापरिपक्कबुद्धिविज्ञमात्रवेद्य. रहस्यम् , अगूढं तदन्यत् सहृदयेष्वन्येमपि सम्भावितवेदनम् । मुखमिति-अत्र विकसितत्वस्य कुमुमविस्तृतत्वे प्रसिद्धस्य स्मितेऽसम्भवाद्विस्तृतत्वमा लक्ष्यते, ततस्तस्यैव विशेषोऽत्यन्त मनोहारित्वादिलक्षणः सहृदयहृदयामो व्यज्यते । एवं वशितत्व. - (१) 'स्फोरयति' 'क' पाठः ।

·- .. काव्यप्रकाशदीपिका। अगूढं था- श्रीपरिचयाजडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम् । उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एवं ललितानि ॥१०॥ तत्रोपदिशतीत्यनायासेन शिक्षादानमभिधेय. वत्स्फुटं प्रतीयते । (२०)-तदेषा कथिता त्रिधा ॥ १३ ॥ अव्यङ्गया गूढव्यङ्गया अगूढव्यङ्गया च । समुच्छीलतत्वापास्तसंस्थत्वमुकुलितत्वोधुरत्वमोदनैः पश्लिष्ट वोल्लसितत्वविषयसहस्रसञ्चारितत्वोद्भिनव योग्यत्वजृम्भणानि लक्ष्यन्ते । तेषामेवातिशयो व्यज्यते । उपदिशतीति-अत्रा- विष्कारो लक्ष्यते । तदतिरेकश्च व्यङ्गयः। स चाभिधेयवत्स्फुटं प्रतीयत इति गुणीभूतः । ललितानि हस्तादिविन्यासविलासाः । अत्रेत्यादि प्रकृतविषयविवेकः । विधेति-व्यायव्यतिरेका न्वयाभ्यामुपाधिभ्यां, तदाह वृत्तिकत-अव्यङ्गया गूढव्यङ्गयाऽ. गूढव्यङ्गया चेत्यर्थः । अत्र चेत्थं प्रकारविकल्पना-लक्षणा प्रथमं द्विधा - रूढा प्रयोजनवतीति च । तत्र रूढा उपादानोप. लक्षणाभ्यां प्रत्येकमारोपाध्यवसानाभ्यां चतुष्टयीभूत्वा गौणशुद्ध भावादष्टधा, प्रयोजनवती तक्तभेदवती व्यङ्गयवद्वैविध्यारषोडश विधा । (१)यत्र (२)धर्मी तटादिलक्षणीयस्तत्र धर्मः फलं, रामा. (१) व्यङ्गयस्य गूढागूढत्वात्प्रत्येकं द्विधा भूत्वा षोडश भेदाः । एषैव सरणिर्विश्वनाथेन साहित्यदर्पणेऽनुसृता । ( २ ) 'यत्र च' इत्यादर्शपुस्तके पाठः ।

·काव्यप्रकाशा। (२१) तदभूलाक्षणिकः- शब्द इति सम्बध्यते । तदुभूस्तदाश्रयः । (२२) तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मकः ॥ कुत इत्याह- (२३) यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते । फले शब्दैकगम्यत्र व्यञ्जनान्नापरा क्रिया॥१४॥ ऽस्मीत्यादौ तु धर्मेषु लक्ष्येषु तेषामेवातिशयः फलमिति द्वात्रिंशत्- पिण्डा । न च द्वात्रिंशत् , सम्बन्धवैविध्ययोजनत्वे अनन्ता एव लक्षणा:(१)। एवं लक्षणामुक्त्वा तदुपाधेयमाह ---तद्भः तस्या भूमिः, तदाह वृत्तिकृत--तदाश्रय इति । लाक्षणिकं शब्दं लक्षयताs र्थोऽपि लक्षितप्रायः । सम्प्रति व्यञ्जके लक्षणीये तदुपाधौ व्यञ्जनायां विप्रतिपत्तिं निराचष्टे-तंत्रेति। 'यस्येति'(२)-प्रयोजन वल्लक्षणावति शब्दे(३) लक्षितिलक्षणा गङ्गादिपदेन तदादिः प्रत्यायनम् । समुपास्यते विनाऽपि प्रसिद्धिमाकाङ्कितनिष्पादक तयाऽऽश्रीयते । शब्दैकगम्ये शब्दबोध्यत्वायोगव्यवच्छेदवति । १) अशीतिप्रकारा लक्षणा हि विश्वनाथेन साधिता । अनन्ता इति तु विभागकल्पनस्य परमार्थतोऽसम्भाव्यत्वसूचनम् । तत्र बोज सम्वन्धर्वैविध्यप्रयोजनस्वमिति साधूपदर्शितं टीकाकृता । (२) यस्येतीत्यंश आदर्शपुस्तकेऽविद्यमानोऽपि बोधसौकर्याया. नन्तरकारिकाऽवतरणिका साधयितुं पूरितः । (३) रूदिलक्षणाया अनवकाशात् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। ५१ प्रयोजनप्रतिपिपादयिषया यत्र लक्षणया शब्दप्र. योगस्तत्र नान्यतस्तत्प्रतिपत्तिरपि(१) तु तस्मादेव शब्दात् । न चात्र व्यञ्जनादृतेऽन्यो व्यापारः । तथा हि- (२४) नाभिधा समयाभावात्- 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ ये पावनत्वादयो धर्मा. स्तटादौ प्रतीयन्ते न तत्र गङ्गादिशब्दाः सङ्केतिताः । (२५) हेत्वभावान्न लक्षणा ॥ १५ ॥ मुख्यार्थवाधादित्रयं हेतुः । तथा च- गङ्गादिपदानुपनीते हि तटादौ नैवंविधातिश्रयपतिलम्भ इत्य- न्वयव्यतिरेकाभ्यां तस्मादेवेयं बुद्धिरिति निश्चीयते । न तत्पति. पत्तिमन्तरेण तद्वोधने शब्दः पर्याप्त इति तन्मात्रं भावसिद्धम(२)। वक्ष्यमाणरीत्या तस्या अभिधाऽऽदिरूपतानिरामेनास्माभिः निप्रस्थानस्थितैर्यअनानाम्ना व्यवहारः कृतः, तदाह- व्यञ्जनानापरा क्रियेति तत्पतिपत्तिः प्रयोजनप्रति. पत्तिः । शेषा तु वृत्तिः कारिकाव्याख्यया व्याख्याता । तत्र तटादौ, गङ्गादौ तु पावनत्वादीनां भवतु कथञ्चिदभिधेयो- पनयनमिति भावः। त्रयमिति-मुख्यार्यबाधस्तरसम्बन्धो रूढि- प्रयोजनयोरेकम् । तत्र सध्यभाषः स्फुटः, प्रयोजनासावस्तृत्तरत्र (१) 'प्रतीतिरपी ति क्वचित् पाठः । (२) भावसिद्ध स्वभावसिद्धमित्यर्थे । ८का०प्र० ·५८ काव्यप्रकाशः। (२६) लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योगः फलेन नो। न प्रयोजनमेतस्मिन् न च शब्दः स्खलद्गतिः ॥१६॥ यथा गङ्गाशब्दः स्रोतसि सबाध इति तटं लक्ष- यति, यदि तत् तटेऽपि सपाध: स्यात् तत् प्रयोजनं लक्षयेत् । न च तटं मुख्योऽर्थः, नाप्यत्र बाधः, न च प्रपश्चनीयः। तथा चेति 'लक्ष्य'मित्यादि कारिकाऽचताराय कचित (१) पाठः । बाघोऽन्वयानुपपत्तिः। फलेन पावनत्वादिना नास्ति तटादेयोंगो वास्तवः । ते हि गङ्गादिगता एव प्रतीयन्ते त. तादात्म्यप्रत्ययबलात्, न तु स्वगता,स्तेषां स्वपदप्रतिपादना- योग्यत्वात् । प्रयोजनं प्रकृतादन्यत्र । स्खलद्गतिरिति-प्रकारा- न्तरेण प्रतिपादयितुमशक्येष्वेवार्थेषु शब्दस्य स्खलद्गतिवाद- पर्याप्तशक्त्यन्तरत्वात् प्रतीत्यपर्यवसानमूलाया लक्षणाया उ. जीवनमङ्गीक्रियते । पावनत्वादौ तु स्वतोऽविनाभाविनि प्रभवत्येव शत्यन्तरम् । अभिधया हि स्रोतोविशेषस्तन्मिलिन एब प्रती. यते । यद्येवं, कृतं व्यञ्जनाप्रत्याशयेति चेत् , न । तटगततया प्रतीतेरपूर्वत्वात् । किमायातं तर्हि लक्षणापक्षस्येति चेत् , सत्यं, (१) श्रीधरकृते काव्यप्रकाशविवेकेऽन्यत्र चास्योपोद्वलक. स्य स्वीकारः। इत्थञ्चैतव्याख्यायते 'यथा मुख्यार्थबाधाऽऽदित्रयं न निमिसतया सम्भाव्यते तथेदमुच्यत इत्यर्थः' । स्त्रकमाणिक्य- चन्द्रादिभिरतिप्राचीनेष्टीकाकृद्भिर्व्याख्यातत्वादयमंशो मूलग्रन्थान्त. भूतः प्रक्षिप्तो वेति वक्तं न सुशकः ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। गङ्गाशब्दार्थस्थ तटस्य पावनत्वाचैलक्षणीयैः सम्बन्धः, नापि प्रयोजने लक्ष्य किश्चित् प्रयोजनम् , नापि गङ्गाशब्दस्तटमिव प्रयोजनं प्रतिपादयितुमसमर्थः । यत्र सर्वथैवाभिधानं प्रसरति तत्रैव तटादी लक्षणाऽङ्गीकृतिः । पारनताऽऽदेस्तु विशिष्टाकारस्य वाच्यत्वेऽपि स्वरूपमात्रेण स. म्भवति कथञ्चिदभिधाया विषयत्वमिति ग्रन्थसङ्गतिः । तदिद- मुक्तं वृत्तौ 'नापि गङ्गाशब्दस्तटमिव प्रयोजनं प्रतिपादयितुम समर्थ' इति । 'प्रतिपादयितुं समर्थ'(१)इति यदा वृत्तिपाठस्तदैत. स्मिन्लक्ष्ये प्रतीते न शब्दः स्खलद्गतिरन्वययोग्यतया निरा काङ्क्षः सन्नत्रैव विश्रान्तः कथं प्रयोजनं लक्षयितुं समर्थः स्यादि. ति कारिकाऽर्थः । 'प्रतिपादयितु'मिति वृत्तौ च लक्षणयेति शेषः। न च 'नाप्पत्र बाघ' इति कारिकाऽवयवेनैकार्थता। अन्वयानुः पपत्ति धोऽन्वयप्रतिपस्या निराकाङ्कत्व स्खलद्गतित्वमिति वचो. भनिभेदात् । वाच्याभिप्रायेण मुख्याथबाध इति ब्रुवाणः श्रीधर सान्धिविग्रहिक:(२) सन्धिविग्रहव्यवसायव्यग्रः सम्यगबुद्ध. (१) प्रश्नपरो 'नापीति शब्दपूर्वो द्वितीयपाठस्तु न साधीया. निति स्फुटमेव । पूर्वत्र बाधादिकमनपेक्ष्येति द्वितीयपाठे। (२) एवं श्रीधरसान्धिधिग्रहिक आपाततो रुचकमनुसृत्य व्याचचक्षे- तथाहि तटस्य लक्ष्यस्य बाधे प्रयोजनं लक्ष्यं स्यात्। न च तदभिप्रायेण मुख्यार्थबाधो घटते, न हि तटादिमुख्योऽयों, लक्षणीयत्वात् ।......... वाच्यार्थाभिप्रायेण मुख्यार्थबाधो लक्ष्याभिप्रायेण स्खलद्गतित्वमिति महाननयोर्मेंदः । वृत्तिग्रन्थस्तु चण्डीदासव्याख्यानानुकूल ·काव्यप्रकाशः । (२७) एवमप्यनवस्था स्याद्या मूलक्षतिकारिणी(१)। एवमपि प्रयोजनं चेल्लक्ष्यते तत् प्रयोजनान्तरेण, तदपि प्रयोजनान्तरेणेति प्रकृताप्रतीतिकृदनवस्था भवेत् । वान् । नेदं मुख्यं नाप्यत्र लक्ष्ये बाब इति हि लाक्षणिकार्थ- विषय एव कारिकाभाग इत्यलं पलालचर्वणेन । अन्वयबाधो(२) घोषान्वयप्रतीतिशून्यः । तद्वत्स्रोतसीव । तत्तदा। गङ्गाशब्दार्थस्य लक्षणया लक्षणीयैस्तत्तयाऽभिमतः । लक्ष्ये इति 'एतस्मिमिति कारिकाप्रतीकपूरणम् । प्रयोजने लक्ष्ये फलं नास्तीत्युक्त्वा सम्प्रति दुर्दरूढा- न्मति युक्त्या फलाभावमुपपादयति-- एवमपीति -प्रयोजना न्तरबोधनाय प्रयोजने लक्ष्य इत्यर्थः । नन्वनवस्थाऽपि कचिद्धीजाकुरवत्मवाहादौ न दोषमावहतीत्याह -- या मूलक्षति- इव प्रतिभाति । ०प्रदीपव्याख्यानमतेत्स्यष्टयति-'यथा गङ्गा- शब्दस्य स्रोतो(?) मुच्योऽर्थः तत्र च बाधः, तीरे च तत्सम्बन्धः, तीरस्य च लक्षणयोपस्थापनम्.........तद्वद्यदि तटमपि मुख्यं स्यात् , तत्र च बाधो भवेत्प्रयोजनं च गङ्गादिगतपावनन्वादिविशेषस्य तदेन सम्बन्धः स्यात् तदा गङ्गाशब्दः प्रयोजनं लक्षयति । न चैतदेकमप्यत्र- त्यर्थः इति। (१) 'क्षयकारिणीति क्वचित् पाठः । (२) स्रोतसि सबाधो घोषान्धयप्रतीतिशून्य इति तु स्यात् । असंगतप्राय इवोपरिदर्शितः पाठः प्रतिभाति ।

·तस्य জামাহাৰিদ্ধা। ननु पावनस्वादिधर्मयुक्तमेव तट लक्ष्यते, गङ्गाया. स्तटे घोष इत्यतोऽधिकस्यार्थस्य प्रतीतिश्च(१) प्रयोजन कारिणीति । लक्षणायां प्रयोजनं प्रतीयमानमेवाङ्गीकार्य, सन्मात्रममाणकत्वात् । ततश्चानन्तप्रयोजनधारामतीतावेव पुरुषा- युषः परिक्षयः स्यादिति वचन निष्प्रयोजना प्रयोजनप्रतीति. रुपास्या, तस्मात्प्रमाणापुरस्कारकल्पितस्य भवदङ्गीकृतस्यैव प्र. योजनस्यैवंविधानर्थमूलस्य परित्यागो न्याय्य इति भावः । प्रयोजनान्तरेण प्रयोजनान्तरमुद्दिश्य । अप्रतीतिरविश्वासः । नन्विति-तादात्म्येन सटप्रत्ययस्तावल्लक्षणासाध्यः । गङ्गा- तादात्म्यस्य च पावनत्वादिविशेषोदरम्भरित्वं दैवसिद्धपेवेति किमवशिष्यते यत्कृते वृश्यन्तरागीकार इति शङ्काऽर्थः, परिहारार्थ- स्तु गङ्गातादात्म्यमतीते (२) कार्य एव तटे पावनत्वशैत्यादि. प्रत्ययो, न तु तदर्थे । विशिष्टज्ञानं हि विशेषणविशेष्यज्ञानपूर्वक- मेव भवति, न चात्रैवं सम्भवति, विशेषणस्य मोत्यादेः सरि- ल्लीनतयाऽभिधया स्मारितत्वात् , विशेष्यस्य तटस्य च सर्वथा पूर्वमनुपनीतत्वात् । तर्हि कथमभिधयाऽपि शैत्यादिविशिष्टनिम्न गामत्यायनमिति चेत् , यथासङ्केतितस्यैव स्मृत्युपनीतत्वादिति केचित् । वस्तुतस्तु सरिछेद एव सङ्केतस्मृत्योविषयो ग्राह्यो न बोयादिः। न हि धर्मिणि सङ्केत्ये संलग्नः सर्व एव गुणादिः सङ्केत्यः । (१) 'प्रतिपत्तिश्चेति क्वचित् पाठः । (२) 'प्रतीते कार्य'... इत्यादर्शपुस्तके पाठः ।

·काव्यप्रकाशः। मिति विशिष्टे लक्षणा, तत्किव्यञ्जनयत्याह- मा भूच्छै यादिगङ्गापदसङ्केत्यः । तस्माद्धेतुफलयोस्तटफलपती- त्योभित्रकालत्वेनाभिन्नव्यापारविषयत्वमसमीचीनमेवेति सर्वथा दुर्गारो लक्षणाकारः । तदिदं वक्ष्यति-'विशेषाः स्युस्तु लक्षित' इति । यथाश्रुतं तु ज्ञानस्य विषयव्यतिरिक्तं फलमात्रं विव. क्षितं, ज्ञेयगतं वा फलम् ? आधेऽप्यस्ति गोस्वामिगतसन्तोषादिः। अस्तु तर्हि द्वितीय:(१) । तथाहि उपेक्षाबुद्धिव्यतिरिक्तेन ज्ञानेन निर्विकल्पकेन सविकल्पकं जन्यते, तेन च हेयोपादेयताबुद्धिः । तथा च स्वविषये तटादौ हानमुपादानं वेति चेन्न, प्रकृत एव व्यभिचारात , तत्पक्षेऽपि हि शैत्यादिप्रतीत्या तटादिगतं न किञ्चिज्जन्यते,ऽपि तु गङ्गादिगत एव परितोषादिरित्यसङ्गतिः । यत्तु श्रीधरसान्धिविग्रहिकः परिहारद्वयं लिखितवान् तद: शिक्षितव्यामोहनमात्रम् । तथाहि एकः-प्रयोजनार्थ तावल्लक्षणा समुज्जीव्यते, सा च पदव्यापारः, स च विषयनिष्ठः, तन्मुखे. नैव स्वरूपप्रतिलम्भात् । ततश्च लक्षणा न । एवञ्च विषयगर्भा. १) टीकाग्रन्थोऽत्र त्रुटित इव प्रतिभाति । मुद्रिते प्रदीपे चण्डीदास प्रन्थ एष एवमुद्धृतः-'ज्ञानस्य विपयातिरिक्तं फलमा वा विवक्षितं, शेयगतं वा? आधे प्रकृतेऽप्यस्ति गोस्वामिगतप्रवृत्तिः। अन्त्ये प्रयो- जनज्ञान एवं व्यभिचारः । तेन हि गोस्वामिगतसन्तोषमात्रं जन्यते । न तु तद्गतं किञ्चिदिति । तस्माद्धेतुफलयोस्तटप्रतीतिफलप्रतीत्योभिन्न- कालत्वेनाभिन्नव्यापारविषयस्वमसमीचीनमेवेति व्यञ्जनासिद्धिरित्यत्र तात्पर्य मिति ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। वा, ? कारादस्याः प्रयोजनमित्युक्ते यादृशी सा तादृश्या एवाखण्डाया: प्रयोजनश्चोधं, ततश्च प्रयोजनविषययोः पार्थक्यमर्यादि- व्यतिरिक्तविषयस्योक्तरीत्या वृत्तिशरीरान्तीनत्वादिति विषय. स्य प्रयोजनं, न तु प्रयोजनं विषयः-इतिस्वरूपा(१)। अत्र किं लक्षणात्वं शब्दव्यापारतद्विषययोयासज्य वर्तते, व्यापार- मात्रे वस्तुतो विषयवति वा ? नायः, सर्वत्र बाह्यत्वात् । द्वितीये तु प्रयोजनस्य विषयत्वे का क्षतिः, गर्भीकारस्यावामात्रत्वात् । अपरस्तु-अत्रान्वयानुपपत्तिमूलाऽन्वयपर्यवसायिनी च लक्षणा। तया च यावद्भाविन्याऽन्वयो न प्रतीयते तावदेव प्रत्याय्यं, न स्वधिकं तत्स्वरूपमात्रं, तदङ्गं न शैत्यादि इत्यलक्षणीयत्वं तस्य ।- अत्रापि यदि तस्या अधिकप्रसारप्रत्यादेशो न प्रत्यासीदति तदा तत्पर्यन्तप्रसारे न विरोधः । नहि धर्मप्रशमार्थमुपात्तः श्रीखणङपदलोपो न शीतयति सर्वाङ्गम् . अधिकप्रसारपत्यादेश- श्वास्माभिरुक्त इति स एव मुख्यः परिहारः । यदुक्तं ध्वनि- ध्वंसे(२) यदेव साध्यं तदेव प्रयोजन, मन्यथा सर्वस्य सर्व (१) द्वितीयवाक्यपाठस्त्वित्थमुपलभ्यते श्रीधरकृतकाव्य. प्रकाशविवेकस्यास्मदृष्टे पुस्तके । 'एवञ्च लक्षणायाः प्रयोजनमिति भणितौ यादशी लक्षणा तादृशं प्रयोजन वाच्यं, प्रत्येयविषयः निष्ठशब्दव्यापाररूपा च लक्षणा, गर्भीकृतविषयायाः प्रयोजने विचार्य कोऽवसरः प्रयोजनस्य, लक्षणाविषयत्वेन गर्भीकृत भङ्गया हि विपयस्य प्रयोजनं, न तु प्रयोजनं विषयः...... " इति। सर्वमेतदुचककृतसङ्केतानुवादीति मन्तव्यम् । (२) विस्तरतोऽस्य मतस्योद्धारा श्रीधरेण, तत्कृतप्रकृतविमर्श तस्या ........

·काव्यप्रकाशा (२८) प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ॥१७॥ कुत इत्याह- (२६) ज्ञानस्य विषयो धन्यः फलमन्यदुदाहृतम् । प्रत्यक्षादेनीलादिर्विषयः, फलं च (१)प्रकटता संवित्तिर्वा । (३०) विशिष्टे लक्षणा नैवम्- व्याख्यातम् । प्रयोजनताऽऽपरः । ततश्च यद्यत्ययोजनं तत्तत्साध्यं, यथा पाक- स्थाननिष्पत्तिरिति लक्षणोद्देश्या कृत्यन्तरबोध्या च । द्वितीये तु दृष्टान्त एवं बाधा पाकस्य दहनसंयोगस्य विषयस्तण्डुलद्रोण एव । अमनिष्पत्तिस्तकार्यमेव । 'प्रयोजनेन सहितं सहितं लक्षणीयं न युज्यते' -एक- यैव लक्षणाऽऽख्यया दृश्या प्रयोजनाधारस्य तटादेः प्रयो- शैत्यादेश्च बोधनाङ्गीकारो न युक्तिमारोहती. त्यर्थः । ज्ञानस्य वस्तुपरिच्छेदमात्रपर्यवसाने शैत्यादिविषयको- पेक्षाबुदिव्यतिरिक्तस्य(२) । हीति यस्मादेवं तस्मादत्राप्येवं युक्तमिति भावः । प्रकटता ज्ञानज्ञेयत्वनियामका कश्चनातिशयो शेषे मायते। भट्टदिशा सम्यग्हेयोपादेयतया ज्ञानं संवित्तिः । जनस्य भट्टनायकमतखण्डनप्रसङ्गे ध्वन्यालोकलोचने श्रीमद्भिरभिनवगुप्तपादेन साधित इति तत्रैवालोकनीयमनुसन्धित्सुभिः । (१)'फलं तु' इति वा पाठः । (२)एवमादर्शपुस्तके पाठः । 'गङ्गायां घोष' इति प्रकृतपूरणम् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। (३१)-विशेषाः : स्युस्तु लक्षिते ॥ १८॥ तटादौ ये विशेषाः पावनत्वादयस्ते चामिधा- तात्पर्य-लक्षणाभ्यो व्यापारान्तरेण गम्याः । तच्च व्यञ्जन- ध्वनन-द्योतनादिशब्दवाच्यमवश्यमेषितव्यम्। एवं लक्षणामूलं व्यञ्जकत्वमुक्तम् । अभिधामूलं स्वाह ज्ञानग्राहक ज्ञानमनुव्यवसायाख्यमिके(२) लक्षिते लक्षणाविषये तटादौ घोषाधधिकरणतया प्रतीते। विशेषाः शैत्य- त्यपावनत्वादयो घोपस्वास्थस्थानुगुण्येन गोस्वामिहृदयङ्गमाः स्युः प्रत्याय्या इति शेषः । तात्पर्यस्योपात्तपदार्थससंगमात्रनै यत्येन प्रयोजनाबोधकतया स्पृष्टत्वात्तदप्युपसंहारे योजयति । अभिधाऽऽदिभ्योऽन्तरेण भिन्न व्यापारेण गम्या इति वृत्त्यः थः । ध्वननादीत्यादिशब्देन प्रत्यायनप्रकाशनादिभाषाया अव. बोधः । न च स्मृतिव्यापारोऽननुभूतचरत्वात् , नाप्यर्थापत्ति, रनुमानं वा, अनुपपत्तिव्याप्तिपतिसन्धानाभावात्(२)। तदाह, तच्च व्यअनादिपदवाच्यमवश्यं वेदितव्यमि(३)ति । एवमित्या- दिः प्रकरणसङ्गतिः । लक्षणामूलं लक्षणोज्जीवितम् । एवमभिधामूलमित्यादि-इह तत्वतो गवादिशब्दानामेकै. (१) एकत्र पूर्वमीमांसकमतानुमतः सिद्धान्तोऽन्यत्र तार्किक. कृततर्काविष्कारः। (२) सर्वमेतत्सविस्तरमालोचितं पञ्चमोल्लासे वृत्तिग्रन्थे तदुप- जीविते साहित्यदर्पणादौ च । (३) 'एषितव्य'मिति तु मूले सार्वत्रिकः पाठः । ९का०प्र० ·काव्यप्रकाशः। तन्त्र तासाश्च वाभिधाशक्तिः सुरभिक्षितिवागादिविषयेत्येके, एकस्य शब्दव्यापारस्य गुणप्राधान्पहानानेकगोचरत्वा- दर्शनात् । तस्मादेकस्य वर्णसमूहात्मनः पदस्यार्थभेदेन শিক্ষা एवाभिधानशक्तयः । प्रकरणादिना शेषप्रसारणं निषिध्योजीवितायां कस्याश्चिदर्थान्तरस्यार्थे प्रतीतिर्यत्र जायते तत्रान्तरे तावदस्ति कश्चन शब्दव्यापारः । न चासौ सैव प्राचीनाऽभिधा, बाधितत्वा, द्विषयान्तरत्वाच्च । न च लक्षणा,ऽन्वयबाधामूलत्वात् , नापि तात्पर्यम्, अभिहितलक्षित- संसर्गमात्रनियतत्वात् । ततश्च द्वितीयमभिधानं पूर्वरुद्धमपि लब्ध. सहायान्तरं पुनः प्रसृतं, तच्च स्वज्ञानावान्तराङ्गयावनिष्ठ. व्यापारतया स्वावसरनिरुद्धस्थानवसरप्रसाराद्रा विलक्षणनाम्ना व्यञ्जकत्वं कैश्चि(किश्चि)दुच्यते, तस्याश्योद्वोधहेतुः शब्दोऽर्थों वा। तत्रायो यथा 'भ्रमि'त्यादौ(१) । (२)तत्र हि भुजगरूपेण बला. द्विषशब्दस्य गरलेऽपि शक्तिराविष्क्रियते । द्वितीयस्तु 'भद्रात्मन'(३) इत्यादौ । तत्र नास्ति कश्विनिर्दिष्टस्तद्वोध हेतुः । यत्र तु प्रकरणा. दिनियामक नास्ति तत्रानेकार्थविषयः सन्देह एवं 'येन ध्वस्ते'.(४) (१) पञ्चमोल्लासस्य 'भ्रमिमरतिमतस्येकादुदाहरणे । (२) एतद्ध्वन्यालोकलोचनसरणिमनुसरद्भिः ( लोचने ९७ पृ.) ग्रन्थकृद्भिः पञ्चमोल्लासे वृत्तिग्रन्थे 'अत्र हालाहनं व्यङ्ग्यं भुजगरूपस्य वाच्यस्य सिद्धिदिति दर्शितम् । (३) अस्यैवाल्लासस्यान्तिमे श्लोके । ४) सप्तमोल्लासे येन ध्वस्तमनोभवेने त्यादौ ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। (३२) अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते । संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृदयापृतिरञ्जनम् ॥ १९ ॥ स्यादाविव 'द्वयेषामपि मेदिनीभृता'(१)मित्यादाविवोभय. योग्यत्वादुमयाभिधानं वा। 'भ्रमि'मित्यादौ पदान्तरसाचिव्या. त्पुनरुज्जीवत्यभिधानं, न तु तथा 'येने त्यादौ, तदभावात् । तर्हि कथपर्थावगम इति चेत् , नास्त्येवेति वदन्तोऽनुभूत्यैव भगवत्या गलहस्तिताः, दुव्याख्यातृत्वव्यपदेशपरम्परयेति जल्पन्तस्तूमय- व प्रतीत्यविशेषाद्व्याख्याविशेषविनिगमनाभावानिरस्ताः । व्यअनाख्यं व्यापारान्तरमेवेति पश्यन्तस्तद्वदेव 'भ्रमि'मित्यादावपि पुण्याहलग्ने स्वस्ति वाचयितव्याः। तत्रास्त्युज्जीवकं शब्दा. न्तरमिति चेत्, भ्रातः ! क पुनर्मताया उज्जीवनं, कथन्तर्हि लक्षणायाः पूर्वापर्यवसितत्वात् पर्याजीवनमिति चेत् , तत्रापि त. देव तात्पर्य मुज्जीवतीति कस्ते परमविश्वस्तः कथितवान् ? अस्तु वा तत्र तथैवमभिधायाः पुनरेका प्रयोगेणोज्जीवनाविर्भावः कचनापि दृष्टचरः, कथन्तर्हि द्वितीयाभिधाविषयेष्वेवंविधस्थळेषु व्यञ्जनं प्रसरतीति चेत्, सत्यं, यत्र तत्पसरोऽतिप्रसङ्गमीत्या तामभिधा सम्बन्धभूतामाश्रिय व्यञ्जनमङ्गीक्रियत इत्येकं दर्श. नम् , अन्यत्त्वनेकार्थत्वमिति रीत्याऽर्थभेदेन शब्दभेद एव । ऐक्य. भ्रमस्तु साजात्यमात्रकृतः । कथन्तर्हि शब्दशक्तिम्ळध्वनि- गुणीभूतव्यङ्गयोतिीयार्थप्रतीतिः । आवृत्येति चेन्न, सकृदेवो. (१) शिशुपालवधे ( १२।१३)। - ·काव्यप्रकाशः। "संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः ॥ दाहरणात् , शब्दस्वरूपविपर्यसे निमित्ताभावाच्च । प्रतिमा मृत्या शब्दान्तरकल्पनमिति चेत्, न, श्रूयमाणस्य तस्याभावात् , अन्यवाचकादन्यवाचकोत्पत्तिनैयस्या-(१)भावदर्शनाच । तस्मा. तस्यैव शब्दस्य प्रथमप्रतीतार्थवाचकस्य धर्मिकल्पनातो धर्मः कल्पनं वरमिति नीत्या द्वितीयेऽथेऽपरा शक्तिरङ्गीक्रियते । सा च श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यदर्शने व्यञ्जनमित्युच्यते(२) । अस. म्बन्धात् कथं तत्र शक्तिरिति चेन्न, शक्तेरेव तत्वात् । तत्रापि नि. यामकं मृग्यमिति चेत् , सत्यं मृग्यं, किन्तु स्वरूपमेव वाच्य. वाचकयोरिव तद्भावे नियामकं, तद्विरहे तु 'येन ध्वस्ते'त्यादौ 'श्वतो धावती'त्यादाविव शब्दस्वरूपानिश्चयादर्थेऽप्यनिश्चयः । कथं पुनरेवंविधानां काव्यानां न दुष्टत्वं, स्वरूपमाहात्म्येन रसस्याप. कर्षविरहादित्येव वरम्(३) । अत्रायेऽनेकार्थस्थानेकाभिधेयस्य द्वितीय दन्यवाचकैक्यभ्रमभाजो वाचकत्वे नियन्त्रिते एकत्राभिधाऽन्तर- नियमानिश्वितप्रसरेऽन्यत्र वाचकस्वरूपनिश्चयानिश्चितस्वरूप, (१) 'उत्पस्यनयत्याभावे'ति 'क' पाठः । (२) 'सत्काव्यतस्वविषयं स्फुरितप्रसुप्तकल्पं मनःसु परिपक्व धियां यदासोत् । तद्याकरोत्सहृदयोदयलाभहेतुरानन्दवर्धन इति प्रथिताभिधानः ॥ इति तत्प्रतिज्ञाप्रसिद्ध्यनुसाराच्छीमदानन्दवर्धना. चार्यदर्शन इत्युकम्। (३) विरहादित्यपर 'क' पाठः । पाठद्वयमपि न सम्यक् । साजात्या- ·काव्यप्रकाशदीपिका। सामर्थ्य मौचिती देशः कालो भक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः॥"इत्युक्तदिशा 'सशङ्खचक्रो हरि।' 'अशङ्खचक्रो हरि'रित्यच्युते(१)। एकाभिधावादे तु नियन्त्रिते एकद्रव्यस्थापिते । अर्था. न्तरव्ययता स्वत्र स्फुटा । एवं विरततया तस्या नियामकविरह. स्थळे तु निश्चयाभावाद्गौणायमानत्वम् । द्वयोरर्थयोः संयोगाथै- नियन्त्रित इति सम्बन्धः । संयोगसाहचविरोधिताऽत्यन्त. प्रसिद्धा एव व्यवच्छेदकृतः । विप्रयोगोऽपि प्रसिद्धयोगसमाना. धिकरणो निमित्तविशेषात्कदाचिद्विरहः । अर्थः फलम् । प्र. करणं बुद्धिमानिध्यम् । लिङ्गं परपक्षव्यात्तो धर्मः । अन्यस्या व्यभिचारिण इति शेषः । सन्निधिः सामानाधिकरण्यम् । सामर्थ्य तत्करणनियमः । औचिती योग्यतातिरस्कारविरहः । देशकालौ तद्विशेषौ । व्यक्तिस्तद्गतपुंस्त्वादिः। स्वरा वैदिका उदात्ता. दयः, लौकिकाश्च काकुविशेषाः । अनवच्छेदेऽनिर्णये । विशेष- स्मृतिरूपं योग्याभिधानम्(२)। दिशा मार्गेण । अशङ्खचक्र इति प्रतिषेधस्य प्रसनपूर्वकतया सर्वथा तद्विरम्य युक्तत्वात्तद्यवच्छेदकता अच्युत इत्यादौ हरिरित्यादिपदं सर्वथा नियमितपिति शेषः । रामलक्षणा. वित्युभयापसिद्धौ, अन्यथा संयोगोदाहृतित्वप्रसङ्गादिति न (१) 'तत्र हेतव' इत्यंश आदर्शपुस्तके प्रमादपतितः स्यात् । (२) 'उच्यत' इत्यमनोमः प्रकरणासमञ्जससम्बन्धश्च पाठः कुत्र. चिन्मुद्रितपुस्तक उपलभ्यते।

·काव्यप्रकाशः। 'रामलक्ष्मणा'विति दाशरथौ । 'रामार्जुनगतिस्तयो' रिति भार्गवकार्तवीर्ययोः । 'स्थाणुम्भज भवच्छिदे' इति हरे । 'सर्व जानाति देव'इति युष्मदर्थे । 'कुपितो मकरध्वज'इति कामे । 'देवस्य पुराराते रिति शम्भौ । युक्तमुक्तम् । उभयत्रासिद्धौ न संयोगो नियामक इति प्रमाणाभावात् संयोगसाहचर्ये तु भिन्न एव तेयाः कयो. श्चित्प्रकृतयोः--इत्थश्च वध्यघातकोदाहृतिः । सहानवस्थाने तु छायाऽऽतपाविति । अत्रातपसान्निध्याच्छायापदं दिनक. द्भार्यादेावते(१) । स्थाणुपदस्य शरवाचकत्वे भवच्छेदा. थेनान्वयो न घटते । युष्मदिति प्रकृतराजादिपरम् । काम इति कोपस्य मकराकारे ध्वजेऽसम्भावनादित्यर्थः । वसन्त इति तस्यैव तत्करणनियमात् । साम्मुख्य इति-अन्यथाऽनाथ- कातरत्राणयोग्यतातिरस्कारात् । अत्रेति षष्ठयर्थे । स्वाविति- दिने वहेर्दीप्तिसङ्कोचेनासंयोगात् । वर्तमाननिर्देशस्य(२) तत्काल- परत्वादिति भावः । वताविति नक्तं रवेरभावात् । इन्द्रेति- षष्ठीतत्पुरुषसमासेऽन्तोदात्तमूचितो दैत्यादिवाच्य इन्द्रस्य शम- (१) वध्यघातकसहानवस्थानलक्षणावुभावेव विरोधस्य भेदी प्रामाणिकैरङ्गीकृताविति मूलमन्थोपरि एष टीकाकृदुपस्कारः । (२) 'भाती'ति लप्रयोगसूचितस्येति शेषः ।

·काव्यप्रकाशदीपिका । 'मधुना मत्ता कोकिल' इति वसन्ते । 'पातु वो दयिता. मुख'मिति सांमुख्ये । 'भात्यत्र परमेश्वर' इति राज- धानीरूपाद्देशाद्राजनि । 'चित्रभानुर्विभातीति दिने रखौ, रात्रौ धौ । 'मित्रं भातीति सुहृदि । 'मित्रो यिता शातयिता वेति । स्वर उदातादिः काव्ये विशेषप्रतीति. कन्न भवति, काकुविशेषस्तु भवत्येवेति भावः । वेद एवेति(१) वदता बहुलपयोगो नास्त्युदात्तादेः, काचित्कस्तु विद्यत एवेत्य. भिप्रेतम्-~यदाह पाठ्यगणे मुनिः(२)-'हास्यशृङ्गारयोः स्वरितो. (१) वेद एवेत्येके टीकाकृतः पठन्ति । चण्डीदासानुसारिणो विश्वनाथस्याप्यत्र स एव पाठोऽभिमतः । 'काव्यमार्ग स्वरोन गण्यत' इत्युत्तरग्रन्थस्वारस्यादिति तदभिप्रायमूलत्वप्रकटनम् । श्रीधरचण्डी. दासगोविन्दठक्करप्रभृतयस्तु नैवं मन्यन्ते । यत्तु स्वरशब्देनोदात्ता. दिकं विवक्षितमिति प्रदीपग्रन्थे मतान्तरोपन्यसनं तदपि भरतादि. मतानालोचनबिजम्भितस्वादनादेयम् । चण्डीदासव्याख्यानमेतदु. द्दिष्टमेवं 'इत्यलमुपजीव्यानां मान्यानां व्याख्यानेषु कटाक्षनिक्षेपे. णेति सन्दर्भ साहित्यदर्पणस्य द्वितीयपरिच्छेदस्थेऽभिधामूलव्य अनोद्देशप्रस्तावे, न तु रुचकमतं यथा केचिदधुनातनास्तर्कयन्ति ( P. V. Kane. Sahityadarapana chap. II. Notes ), रुत्रककृतव्याख्याने मतस्यास्यादर्शनाचण्डीदासस्यैव पूर्वतरसगोत्र- त्वेन मान्यताव्यपदेशसामर्थ्यात् । चण्डीदासानुजीविनो दर्पणकृत इति तु प्रतिपदं प्रकटम् । (२) नाटयशास्त्रे २७शाध्याये (काव्यमालासं० १८७ पृ०-मुद्रित- पुस्तकपाठस्तु किंचिदभिन्नः। काशीमुद्रितपुस्तकपाठोऽपि न सम्यक् तदनुगामी ।

·७२ काव्यप्रकाशः। भातीति रचौ । इन्द्रशत्रुरित्यादौ वेद एव न काव्ये स्वरो विशेषप्रतीतिकृत् । आदिग्रहणात्- एद्दहमेत्तत्थणिआ एहहमेत्तेहिं अच्छिवत्तेहिं । एछह मेत्तावत्था एहहमेतहिं दिअएहिं ।। ११ ।। इत्यादावभिनयादयः । इत्थं संयोगादिभिरर्थान्तरा- भिधायकत्वे निवारितेऽप्यनेकार्थस्य शब्दस्य यत्क- चिदर्थान्तरप्रतिपादनं तत्र नाभिधा, नियमनात्तस्याः । न च लक्षणा, मुख्यार्थवाधाद्यभावाद्-अपि त्वञ्जन व्यञ्जनमेव व्यापारः । यथा-- दात्त, वीररौद्राद्भुतेषूदातस्वरितं, करुणबीभन्सभयानकेष्वनु- दात्तस्वरितकम्पितमुपपादये दिति रसविशेषप्रतीतावुदाचायुः पयोगः । एहति--परिमाणे दह-प्रत्ययः । अक्षणोः पत्ररूप- त्वेन पनादिपत्रपत्किञ्चित्कुटिलविस्तृतदीर्घत्वमभिप्रेतम् । अभि- मुखमिच नीयतेऽर्थोऽनेनेत्यभिनय आङ्गिकादिः । अत्र सन्निहित. विसताङ्गुलीकरपल्लवद्वययोस्तियमसारण, स्तनयोः सङ्घ- चितामोत्तानितकरेण नयनयेस्तिर्यग्वलनेन अवतर्जन्या सम्मुखीनविरहिणीदेहदौर्बल्यादौ प्रसारिताङ्गुलीपर्वगणनया, दिवससंख्यायां विवक्षितविशेषः सर्वनाम्नः प्रतिपाये निश्चीयते । आदिना 'इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीनेत एवाईति क्षय'(१)मित्यादा. वात्मनि निर्देशादयः । निवारित इति पूर्वमनुसृत्य व्याख्येयम् । (१) कुमारसम्भवे ( २१५५) ·काव्यप्रकाशदीपिका। भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसङ्ग्रहस्य । यस्यानुपप्लवगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत ॥ १२ ॥ (३३) तद्युक्तो व्यञ्जकः शब्दः- तयुक्तो व्यञ्जनयुक्तः। (३४)-यत्सोऽर्थान्तरयुक् तथा । भद्रात्मा शोभनो गजजातिश्च । अधिरोह आरोहणमवकलनच। विशालता देयं बाहुल्यप्रसिद्धी च । वंशो वेणुः, पृष्ठवंशो दण्डोबा न्ववायश्च । शिलीमुखौ बाणभ्रमग । संग्रहः संसर्गोऽभ्यासदाय श्च । उपप्लुतिरसौन्दर्य गमने,ऽव्याहतप्रसरता नृपपक्षे । पर. वारणः शत्रुदर्पदलना, प्रशस्तहस्ती [ च । दानं ] शास्त्रविधिना दिनेभ्यः स्वधनार्पणं, गजमदश्च । करो हस्तः शुण्डारश्च । अत्र प्रकरणबलाद्राजानुगुणा एवार्था वाच्याः, गजानुगुणास्तूक्त- रीत्या व्यङ्गया एव । प्रतीते चार्थद्वये सादृश्यसम्भवेनोपमानो. पमेयभावः प्रतीयते । प्राधान्येन व्यञ्जनान्तरमहिम्नेत्युपमान निरय, शब्दशक्तेरुद्भटतया तद्यपदेशो न्याय्यः । एवं व्यञ्जनामुक्त्वा तदुपाधेयं लक्षयति-तदिति । व्यञ्जकोऽर्थः किमिति न लक्षित इत्याह-.-यदिति । सोऽनेका. । व्यङ्गयापेक्षयाऽर्थान्तरं वाच्यम् । तत्र शब्दे । सह. कारितयेति--अलङ्कारस्तावदुभयगततया तत्प्रतीतिमत्याय्यः । र्थ: १० का०प्र० ·७४ काव्यप्रकाश:। अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः॥१९॥ तथेति व्यञ्जकः। इति श्रीकाव्यप्रकाशे शब्दनिर्णयो नाम द्वितीय उल्लासः । व्यायार्थस्वरूपमात्रप्रतीतेरपि वाच्यं प्रत्ययोत्तरकालनैयत्येना. प्रतिक्षेपात्(१) कार्यता, केवलं शब्दशक्तिरुद्भटाऽर्थशक्तिस्तु सामेवानुपाणयतीति नाथशक्तिमूलव्यवहारः । एतेन स्वलक्षणस्य ध्यक्षकत्वेनोपाधेः साम्येन शब्दलक्षणेनैवार्थो लक्षितपाय इति न पृथग्लक्षणमिति सूचितम् । इति काव्यप्रकाशदीपिकायां द्वितीय उल्लासः ।। (१) प्रतिक्षेपो व्यभिचारः । नैयत्येन प्रतिक्षेप्यात 'क' पाठः ।

·तृतीय उल्लासः। (३५) अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषाम्- अर्था वाच्य-लक्ष्य-व्यया: । तेषां वाचक- लाक्षणिक-व्यञ्जकानाम् । (३६) अर्थ-(१)व्यञ्जकतोच्यते। कीदृशीत्याह - (३७) वक्तृबोद्धव्यकाकूना वाक्यवाच्यान्यसन्निधेः॥२१॥ एतावता प्रबन्धेन शब्दस्य व्यअनाख्यमधिकं व्यापार नि- विवादीकृत्य 'सर्वेषां प्रायश(२) इत्यादिना सूचितमर्थस्य मुख्यतो व्यञ्जकत्वं निर्विवादीकर्तुमर्थान्तर(३)-मारभते । तत्र च प्रथम माश्रयानुवादः-अर्थाः प्रोक्ता इति । पुरेति 'वाच्यादयस्तदर्थाः स्यु'-(४)रित्यनेनेत्यर्थः । तदेवाह वृत्तिकृत-वाच्येति । अर्थस्य व्यञ्जकता प्रधानभूता । उच्यते विप्रतिपत्तिनिरासायावृश्यत इत्यर्थः । अतएवोत्तरकारिकामागे दृत्तिकृता कीदृशीत्युक्तम्। उक्तै- व पूर्व व्यञ्जना, सम्प्रति कं विशेषमभिसन्धाय पुनरुच्यत इत्यर्थः। अथ व्यञ्जकतेति पाठे तेषामर्थानामिति शेषः । (१) एवं टीकाकृन्मतः पाठः । 'अथ व्यञ्जकते'ति प्रायिकः पाठः । (२) मूलग्रन्थे २योल्लासे मकारिकायाः प्रथमार्थे । (३) अर्थान्तरमभिधेयान्तरम् उल्लासान्तरमिति यावत् । (४) २योल्लासे ६ष्ठकारिकाया उत्तरार्धे। - ·काव्यप्रकाशः । भाव: प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्ट्यात्प्रतिभाजुषाम् । योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा॥२२॥ बोद्धव्यः प्रतिपाद्यः। काकुव॑नेधिकारः । प्रस्ताव: प्रकरणम् । अर्थस्य वाच्य-लक्ष्य-व्यङ्गयात्मनः । क्रमे वाक्ये वाच्यसहितोऽन्यसन्निधिरिति मध्यपदलोपी समासः । वैशिष्ठ्याद्वैलक्षण्यादिति प्रत्येकं पूर्वषष्ट्यन्तपदे- अन्वीयते । तदनन्तरमुज्जीवित इति शेषः । प्रतिभाजुषामिति- नवनवोल्लेखबुद्धिशालिनाम्(१)। स्थूलबुद्धीनान्तु प्रायेणालक्ष्य एवायमर्थ इति अन्यार्थेति-स्वार्थे प्रत्येये पुनरभिधाऽऽदय एव भवन्तु व्यापारा इति भावः । व्यक्ति रेवेति-वाक्यार्थपश्चाद्भावेनाभिधाऽऽदिशब्दव्यापारनिरासात याप्त्यादिप्रतिसन्धानावरहेणानुमित्यादिप्रतिक्षेपाचेत्यर्थः । यं प्रति प्रतिपाद्यते स प्रतिपाद्यः । ध्वनेर्विकार इति-तदुक्तं, 'भिमकण्ठध्वनिर्धारैः काकुरित्यभिधीयते'(२) । सा च तत्तत्- (१) एवं हि भामहादिप्राचीननिबन्धकृतां कृतं 'प्रतिभा'पद विवरणमिति १मोल्लासे दर्शितम् । एवंविधाः प्रतिभाजुषो विदग्धाः सहदया इति वा व्यपदिश्यन्ते । इतरे तु व्याकरणकोषज्ञानमात्रा. श्रया काष्ठलोष्ठसमाः काव्यास्थादसुखवञ्चिता इति विदुषां दर्शनम् । २) एषा प्राचीनानां विवरणपरा कारिका। भरतीयनाट्यशास्त्रादो मूलमन्येऽभिनयलक्षणे भावप्रकाशनाद्यर्वाचीननिबन्धे चास्य विस्तरे गालोचनम् । 'संयोगो विप्रयोगश्चे'त्यादिहरिकारिकाऽनुशीलनवेलायां कारवादीनां स्वराणां काव्यसामान्योपयोगित्वं टीकाकृनिर्दर्शितम् ।

·কাঠমান্তর্বিদ্ধা गोदाहरणानि- अइपिहुलं जलकुंभ घेतूण समागदलि सहि तुरिअम् । समसअसलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणम्॥१३॥ अत्र चौर्यरतगोपनं गम्यते । सहकारिभेदात्स्वरूपभेदाच स्वयमाकरेषु ज्ञेया । वाच्यलक्ष्य व्यङ्गयात्मन इति यथायोगमुदाहृतिषु बोध्यम् । जलपूर्णकुम्भो जलकुम्भः । श्रमार्जिताभ्यां स्वेदसलिलनिःश्वासाभ्यां निः. सहा निरुधमा । इयश्चैकाकिन्या नदीं गताया अप्यस्याः कुतोऽयमेतादृशः श्रम इति तर्कयन्ती प्रतिवेशिनी प्रत्युक्तिः । अत्र जलकुम्भवहनादेवायं श्रमो, नान्यथा शङ्किष्ठा इति वाभिमाय. रूपोऽर्थः प्रकाशते । स्वभावादेव तेष्वेवाभिधाऽऽदिव्यापारेष्वव- च्छिद्यान्यैव तत्र प्रबला शक्तिः। न चासावनुमा। कस्य हि प्रतीति- रानुमानिकी, प्रतिवेशिन्या, सन्निहितानां वा, काव्यर्थभावनादुप- जायमानप्रकृतीनां सहृदयानां वा १ तत्राययोर्वात्तैवेति सन्तोष्टव्यं, (१)तृतीये तु न व्याप्ताद्यनुसन्दध्महे मांसचक्षुषः । किञ्चैवं. विधवाक्यार्थस्य पारमार्थिकत्वानयत्येन सन्दिग्धस्वरूपो हेतुः । भवतु तर्हि अनुमानाभास इति पण्डितम्मन्यः काश्चन खण्डानुमिति. मुपकल्त्य गत्यार्थप्रयक्षादिबोधेष्वपि तत्प्रसञ्जनं शक्यमिति परासनीयः । यदेवंरूपं वाक्यं तदेवंरूपाभिप्रायकमिति सुग्रहे एव व्याप्तिपक्षधर्मत्व इति ब्रुवाणो व्याप्तिनिश्चयस्थलमन्वेषयितव्य ? (१)-'स्तवे'ति 'क' पाठः।

·७८ काव्यप्रकाशः। ओण्णिदं दोव्वल्लं चिन्ता अलसत्तणं सणीससिअम् । मह मन्दभाइणीए केरं सहि तुहवि अहह परिहवइ ॥१४॥ अत्र दूत्यास्तकामुकोपभोगो व्यज्यते। इति पारिशेष्यादर्थस्य ध्वनिशक्तिसिद्धिः(१) । एता एव युक्तय उदाहरणान्तरेवपि यदृच्छया सञ्चरन्ति भगवत्यः । मह केरं मदीयम् । तुह त्वामित्यर्थे षष्ठी, परिभवतीत्यस्य हिंसा. थत्वात्(२)। तुह वि अहह इति पाठो न, हेति मध्ये वृत्तहानिदोषा. दित्यके, तन्न, गाथाभङ्गेऽपि वृत्तान्तराभङ्गान् (३) किन्तु प्रचुरपुस्तका दृष्टत्वादश्रव्यप्रायत्वाच्च अहह इति पाठानङ्गीकारः। अत्र मदीय. मौनिद्रयादि त्वां परिभवतीत्यन्वयानुपपच्या मत्सदृशमौन्निद्रयादि लक्ष्यते । तेन तदतिशय एव व्यज्यते । म चाभिव्यक्तः स्वकारणी. ( १ ) अयं हि ध्वनि,सार्थ साटोपमायलतां न्यायैकदेशिनां कुतार्किकाणां व्यक्तिविवेककारप्रभृतीनां सूक्ष्मतो मतपरामर्शः । विस्तरस्तु मूलग्रन्थे ५माल्लासेऽनुशीलितः । एवमपि दर्पणे मपरि- च्छेदे व्यक्तिविवेककारमतखण्डनम् । ( २ ) जासिनिप्रहनेत्यादिसूत्रातिदेशेनेति यावत् । अभियुक्तास्तु प्राकृतेऽत्र षष्ठीप्रयोगो द्वितीयास्थाने इति निर्दिशन्ति । (३) गाथायां सूत्रकृतां पिङ्गलादीनां मतेन पूर्वार्धस्योत्तरार्धानु- यायित्वव्यवस्थायामेवमभिधानम्। यदत्र टीकाकृतामेतन्मतोपरि आक्षेप उदासीनतया तन्मतपाठाङ्गीकारश्च तत् टीकाकृत्सुलभपूर्वाचार्य: मतखण्डननिर्बन्धमाविष्कृत्य कृतमित्येव सन्तोष्टव्यम् । वस्तुतस्तु प्रचुरगाथासाहचर्येण गाथाप्रसिद्धभावप्रपञ्चपञ्चनेन च गाथैवेयमिति नास्ति सन्देहलेशावकाशः ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः साधं सुचिरमुषितं बल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु॥१५॥ अत्र मयि न योग्यः खेदः, कुरुषु तु योग्य इति काका प्रकाश्यते । न च वाच्यसिद्ध्यङ्गमत्र काकुरिति गुणीभूतव्यात्वं शङ्ख्यं, प्रश्नमात्रेणापि काकोर्विश्रान्तः । भृते तस्मिन्नेव वश्चकप्रकृतावनुरागातिरेकात् प्रणयखण्डनशङ्खमा. पूरयति । तदाह-तत्कामुकोपभोग इति, रागदाढ्यहेतुतया प्रणयः मङ्गभयादिति शेषः । तथाभूतापिति-दृष्ट्यादौ प्रत्येकं योज्यम् । अनुचितस्य कर्मण आरम्भेण करणेन निभृतं गुप्तं यथा स्या- तथा । खिद्यतेऽनेनेति खेदो मात्सर्यम् । खिन्ने ग्लाने । अत्रार्थे तु मयि खेदं भजतीति मोपहासोपासकाकाऽत्यन्तानौचित्य. ध्वननम् । तदाह - अत्रेति । वाच्यसिद्ध्यङ्गमिति । सिद्धिः परिपाकः शोभानिष्पत्तिरिति यात। प्रश्नत्यादेरयं भावः-कुरुषु न भजतीति काकुः । ततश्च प्रश्नरूपः किमर्थमहमाक्षिप्त इति तस्यैव गुणी- भावो न्याय्यः सर्वथा, अतएव गुणीभूतव्यङ्ग्यविभागे काकाक्षिप्त मित्याक्षिप्तपदप्रयोगः । उक्तस्य व्यङ्ग्यस्य क्रोधप्रकर्षाविद्वतया वाच्यपोषकत्वं नास्ति, अपि तु तत्पोष्यत्वमेव । अपिरेवार्थे(१) । ( १ ) अपिरेवार्थे-परं नात्र निर्बन्ध उचितः। विषयविवेक इति- विषयविवेके प्रदीपकृतां विवरणमुपयोगीति तत एव जिज्ञासुभिरा. कलनीय आशयः।

·काव्यप्रकाशः। तइआ मह गण्डत्थलणिमिअंदिर्हिणणेसि अण्णत्तो। एहि सच्चेअ अहं ते अकोला ण सा दिट्ठी ॥ १६ ॥ अत्र मत्सखी कपोलप्रतिबिम्बितां पश्यतस्ते दृष्ठिरन्यैवाभूत्, चलितायान्तु तस्यामन्यैव जातेत्यहो प्रच्छन्नकामुकत्वं ते इति व्यज्यते । उद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणिशोभाऽतिशायी कुजोत्कर्षाकरितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः। किश्चैतस्मिन्सुरतसुहृदस्तन्धि ! ते वान्ति वाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभूः ॥१७॥ यद्यपि गुणीभावेऽपि न प्रकृतक्षतिस्तथापि प्रसङ्गादयं विषयविवेकः । तइआ तदा । जिम्मग्गां निर्मग्राम(१) । एण्हि इदानीम् । अत्र तइआ एण्डि इति विच्छित्तिकृतेन वाक्यमाहात्म्येन मुख्यतो. ऽर्थशक्तिरुद्भाव्यते, ततोऽन्यत्रापि किश्चिद्वाक्यवैशिष्टयसम्भव न काचित्क्षतिः । उद्देश इति-अयमिति प्रत्यक्षोत्कर्षनिर्देशः । कुजानामुत्कर्षो मत्तमधुकरनिकुरम्बकरम्बितकुसुमसमृद्ध्यादिः । सुरतसुहृदः तस्कृतश्रमधर्मादिमार्जनेन सुरतरागदाढ्यदायिनः, (१) 'णिमिता मिति तु सार्वत्रिकः पाठः । यद्यप्यत्र नार्थतो वैलक्षण्यं तथापि 'णिमग्गा मिति पाठः कष्टकल्पनाऽऽश्रयविरहात् परम्। किन्त्वस्मिन् पक्षे वृत्तहानिनिवारणाय 'मह' इति पदस्याश्रवणम्। चण्डीदासदीपिकायां गाशनां सामप्रयतश्छायाया अदर्शनात् किं तावत्तस्य साधारणसम्मतपाढत्यागे तात्पर्यमिति न स्फुटमवगम्यते ।

·--- वाक्यार्थेन वक्रतुः काव्यप्रकाशदीपिका। . अत्र रतार्थ प्रविशेति व्यग्यम् । णोल्लेह अणोल्लमणा (१)अत्ता संघरभरम्मि सअलम्मि। खणमेत्तं जइ संझाइ होइ ण क होइ बीसामो ॥१८॥ अत्र सन्ध्या सङ्केतकाल इति तटस्थं प्रति कया. चियोत्यते। ते तापसिद्धाः। अकाण्डकोपः आकस्मिकक्रोधः(२) । अत्रोक्तगत्या प्रतिपदं वाच्यस्य वैशिष्टयं मुख्यव्यङ्यानुगुण व्यङ्यान्तरमैत्रीलक्षणं, तत्सहकृतेन च रभिप्रायकलनम् । णोल्लेइ नियुक्त(३) । अणपणा(४) अनामनाः । अत्ता श्वश्रूः। 'संझाइ होइ ण व होई' इति पाठः,नतु संञ्झाइ होइ इत्यनन्तरं 'णवरे'त्यधिक, वृत्तभङ्गप्रसङ्गादित्य के । तच्च न, गाथातो भिन्नत्त त्वात् , किन्तर्हि बहुपुस्तकादृष्टत्वादश्रव्यप्रायवाच वरं पाठान- कीकरणम्(4) । तटस्थो निकटस्थः प्रसिद्धपूर्वप्रणयः, न तूदासीनः, तत्र रहःसूत्रणोपयोगाभावात् । अत्र चान्यस्यो. (१) 'अणहमणा' इति पाठान्तरम् । (२) श्रीधरकृते विवेके उद्देश-कुओत्कर्ष-नर्मदा-सुरत-तन्धि. धान्त्यादिपदानां प्रत्येकमभिप्रायप्रकटनम् । तथाचैतैरेवालम्बनोहोपन- विभावानां प्राचुर्यास्थित्याऽत्रासंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयरूपाकूतध्वननमपीति तात्पर्यम् । ( ३ ) नुदतीति छाया, नियुक्त प्रेरयतीति तु विवरणम्। (४) अमुह्यणमणां इत्यसंलग्नः पाठ आदर्शपुस्तके। (५) अत्र ‘ण वेति साधारणसम्मतः पाठः । ण बरेति पाळेमार्याः ११ का०प्र० - ·काव्यप्रकाशः। सुब्वा समागमिस्सदि तुज्झ पिओ अज पहरमेसेण । एमे कित्ति चिसि ता सहि सज्जेसु करणिजम्॥१९॥ अनोपपति प्रत्यभिसर्तु प्रस्तुता न युक्तमिति कयाचिनिवार्यते। अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः। नाहं हि दूरं भ्रमितुं समर्था प्रसीदतायं रचितोऽञ्जलिर्वः ॥ अत्र विविक्तोऽयं देश इति प्रच्छन्नकामुकस्त्वया- अभिसार्यतामित्याश्वस्तां पति कयाचित्रिवेद्यते । - अत्र तापस्य सनिधिः प्रकरणावसेयः । मुबह श्रूयते । तुज्झ पिओ इति सोल्लुण्ठमभिधानं सख्याम् , अन्येषु तु रहासङ्गोपनम् । एमेए एवमेव तदनुपयोगिसम्भारव्यग्रिना पूर्व विदितरहस्याऽप्यभिसारोपकरणसम्भारं न निषेधयति, प्रत्युतान्यत्रास्यमाधत्ते, सम्पति तु कुतश्चित प्रतीतगृहपतिस- त्वरागमना तत्सज्जीकरणं विद्वेष्टीति प्रस्ताववैशिष्ट्यम् । अन्यत्रेति-अस्मीत्यहमर्थ स्त्रीवेशमाधाय चेव्यादिभावेन(१) सदासभिधानयोग्यः आश्वस्तां प्रच्छन्नः प्रस्तारस्थितस्य कस्यापि वृत्तस्य नानुरूप्यं, परं सर्वेषामेव विषम. वृत्तानां तत्र स्थितानां गाथामध्ये परिगणनस्थ सम्मतत्वात् कथमपि वृत्तभङ्गदोषो निवार्यः। (१) 'चेष्टाऽऽदीति विकृतः 'क' पुस्तके पाठा।

·काव्यप्रकाशदीपिका। गुरुअणपरपस पिअ किं भणामि तुहमंदभाहणी अहकं । अन्ज पचास वचसि वच्च सजेब्व सुणास करणिजमा२३॥ अनाथ मधुसमये यदि प्रजास तदाऽहं तावदन भवामि, तव तु न जानामि गतिमिति व्यज्यते । आदिग्रहणाचेष्टाऽऽदेः । तत्र चेष्टाया पथा- बारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्यसारश्रिया प्रोल्लास्योज्युगं परस्परसमासक्तं समासादितम् । आनतिं पुरतः शिरोंऽशुकमधः क्षिसे चले लोचने वाचस्तत्र निवारितं प्रसरणं सोचिते दोलते ॥२२॥ निश्चिन्ताम्(१) ) । अत्रान्यत्रेति प्रतिपादितस्य देशस्पातिवि: विक्तादिरूपवैशिष्ट्यस्य साचिव्यमात्र, प्राधान्यन्तु वक्तवैशिष्ट्या. देरेव । एवं कालवैशिष्ट्येऽपि शेयम् । गुरुअणेति-जनपदेन वाहुरय योतिना ग्राम्यत्वावगतिः । सुणसि जानासि । मधुसमये प्रकरणगम्ये । न भवामि न जीवामि । अत्राधेति-निर्दिष्टक्रमेण गाढगादीभविष्यन्मन्युर्वसन्तारम्भो वा प्रकृते पान्यावस्थाविशेष. सहकारिसंस्थाने(२) द्वारोपान्तति-निरन्तरे संलगे । प्रच्छन्नः वारया. कारणभूतलज्जाभरेण प्रणयिसखीवप्येकान्ततया न प्रकाशितः। (१) विश्वस्तामिति वा पाठः स्यात् । आदर्शपुस्तके तु शिसस्तामिति विकृतः पाठ उपलभ्यते। ( २) 'प्रकृतिपाचावस्था' इत्यादर्शपुस्तके पाठः । पर प्रति. पाचावस्थाविशेषसंस्थाने सहकारीति सङ्गता पाठः स्यात् । यथा. स्थिते तु मम्धयबाधा स्पुटैव ।

·काव्यप्रकाशः । . अत्र चेष्टया प्रच्छन्नकान्तविषय आकूतविशेषो धन्यते । निराकासत्त्वप्रतिपत्तये प्राप्तावसरतचा च पुनः पुनरुदाहियते । वादीनां मिथःसंयोगे विका- आकृतविशेषो भावविशेषः । अत्र चेष्टायाः प्रोल्लास्येत्यादिशब्द. प्रतिपायाया विशेषो वक्तुः प्रत्यक्षरसमुदितरूपाद्वैशिष्टयं तत्काल. चमत्कारार्थमुल्लिख्यमानमेव सचिवतामालम्ब्य काव्यभावके उदाहतप्रतीतिप्रकर्षमाधचे(१)। चेष्टाऽऽदेरित्यादिग्रहणावर्णनीय. नायिकाऽऽदिगतसाचिकादिपरिग्रहः । ननु 'गुरुअणे'त्यादावपि बक्त्रादिविशेषः सम्भवति । ततश्च द्वित्रिचतुरोदाहृतिदर्शनेनैव सिध्यतीत्याशय बहूदाहरणोपयोगमाह-निराकाङ्कत्वप्रतिपत्तये इति । शिष्याणां निःसन्देहव्युत्पत्तयेऽनवसरेऽश्रद्धेय(२)-मवसरं पाप्य पुनः पुनस्तदेव वक्त्रादिविशेषसाचिव्यं न तु परस्परासङ्कीर्ण- रूपमुदाहियत उदाहरणैनिश्चाप्यते । द्विकादिभेदेन कचिद्यो- यथा-'अइपिडुल'मित्यादी जलकुम्भादिगतदुर्चहत्वादिवाच्यस्य (१) भावके बलाहृति-'क' पाठः । (२) प्राप्तावसरतयेत्यस्य प्रतीकस्यापाततो व्यतिरेकमुखेण विवृतिर्दीपिकायाम् । 'तत्सहकारिविशेषलमवधानादबाधितानेक. लक्ष्यसन्दर्शनेन शिष्या सुशिक्षिता अक्षीणवेचक्षण्याः प्रगल्भा झटिति- विघटितविप्रतिपत्तयः सम्पधन्त इति पौनरुक्त्यभ्रमं निरस्यति । एवं तहिं सर्वत्र निवेदनं प्राप्नोतीत्याह 'प्राप्तावसरतयंति विवेकमन्तव्य. मोदरणीयम्।

·काव्यप्रकाशदीपिका । ८५ दिभेदेनानेन क्रमेण लक्ष्यव्यङ्ग्ययोश्च व्यञ्जकत्वमुद्रा हार्यम्(१)। बान्धवाधवगतदुःशीलत्वादिव्यङ्गयवक्त्रोः(२) । कचित्त्रयाणां यथा तइआ इत्यादी वाक्यप्रतिपाद्यतत्पाणेश्वरीरूपान्यसनिधीनाम् । एवञ्चतुरादीनाश्च वैशिष्टयस्य सहकारित्वेन व्यञ्जकत्वम् । अनेन क्रमेण वक्त्रादिनैशिष्टस्य साहित्यविकल्पेन । लक्ष्यव्यङ्मयोश्च । लक्ष्यस्य यथा तत्रैवौनिद्रयाचतिशयस्य प्रणयभङ्गशङ्कायां व्यअक स्वमुदाहाय्र्यमुक्तोदाहरणनैव गम्यमित्यर्थः(३) । अत्र चान्या- थंधीहेतुरित्यर्थशब्देनालङ्कतिरसादिरूपयोस्र्थयोः सङ्ग्रहो बोद्धव्यः । एतच्चादिपदमशाह्यायां चेष्टायां द्वारेत्यायुदाहृत्याऽत्र प्रच्छन्न- कामुकविषय आकूतविशेषो ध्वन्यत इति वदता वृत्तिकृता सूचित- मेव । तथाहि आकृतविशेषो भावविशेषः शृङ्गारसञ्चारिलज्जा. - (१) अत्र तत्र वक्तृबोद्धव्ययोगे यथा-अत्ता एत्त णिमजइ इत्या. दिरधिकोऽशो रुचकश्रीधरादिभिर्मूलग्रन्थव्याकरणपरः स्वस्वंटीकाया- मुपन्यस्तः । माणिक्यचन्द्रेण गोविन्दठक्कुरप्रभृतिभिश्चार्वाचोनर्मूल. ग्रन्थाङ्गतयैष आदीयते । (२) अनादर्शपुस्तके वाच्यव्यङ्गयपदयारयथा व्यत्यासः । (३) गम्यमित्यर्थः-एकस्मिन्नेवीदाहरणे एतादृश. लक्ष्यव्यङ्गयार्थयोविच्छित्तिभृतोः सहावस्यानस्य सम्भवात् परवर्तिसि. रालङ्कारिकैः कविकर्णपूरेति सार्थकनामधेयैरलङ्कारकास्तुभे मकिरणे लक्ष्यव्यङ्ग्यार्थप्राप्तपल्लवविभागः सुष्टु दर्शितः । जिन्नासुभिनव. जलधरधामेत्यादिः श्लोकप्रपञ्चस्तत्रत्य आलोकनीयः। प्रायश ·काव्यप्रकाशा (३८)शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तच्छब्दस्य सहकारिता ॥२३॥ लक्षणो वन्यत इति रसादौ भावध्वननेन शक्तिर्दर्शिता । तत्र च पार्यन्तिके ध्वननाङ्गीकृत्याऽन्तराळपतीतिकालकृतावर्थत एव तदुपगमो दर्शितः । एतदुभयव्याप्तेरपि(१) चाभिषाऽऽधनुमानादि. बहिर्भावसाधने प्रगल्भा एवास्मदुक्तप्राचीनयुक्तयः । प्रमाणेति- सर्वस्यैव काव्यरूपस्य वाच्यार्थानियतप्रामाण्यस्यापि स्वप्रकाश ' रसाधास्वादममिस्ययोगव्यच्छेदेन प्रामाण्यनियम इति सिद्धान्त. रहस्यमत्रणपरम्। एतच सिद्धान्तसङ्कन्हे(२) निपुणं निरूपितमस्मा. मिरिति नेह गौरवभीत्या प्रपश्चितम् । तत्सहकारिता तदनुगुणा कापि शक्तिः । न हि प्रमाणान्तरवेद्यो व्यबकः प्रत्यक्षादि. वेद्योऽर्थः प्रकृतमभिप्राय फलतीत्याशयः। तस्मादन्वव्यतिरेकाभ्यां शब्दस्यापि सामथ्र्य कल्पनीयं नववर्जनीयसनिधित्व (१) 'एतदुभयव्यापृताविति स्यात् । पाठोऽत्र विकत इति प्रति. भाति। (२) आस्वादजीवातुः पदसन्दर्भकाव्यमिति संज्ञाप्रतिक्षामाकड वतां टीकाकृतां ततसमानाशयानां प्राक्तमाना परवर्तिनां चैष उपभो अन्यत्रुटिपूरकत्वेन ग्राह्यः । एवमपि विवेकादिषु सिद्धान्त सिद्धान्त. संग्रह टीकाकृत्कृतविस्तृततररसादिविवेचनपरे निवन्ध इति प्रागेव पुषितम् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। शब्देति । नहि प्रमाणान्तरवेद्योऽर्थो व्यञ्जकः । इति श्रीकाव्यप्रकाशेऽर्थव्यञ्जकतानिर्णयो नाम तृतीयोल्लासः ॥ मात्र तस्येति सर्वत्रैवोभयशक्तिमूलता यद्यपि तथापि यत्रैक- शक्तिरुद्रटा तत्रैकमूलतेस्पनाकुलमखिलम्(१) ॥ ॥ तृतीय उल्लासः॥ (१) 'इयतैव व्यञ्जकस्वनिर्णयो प्रन्यकृता कृतः, केवल विवक्षितान्य. परवाच्यस्य संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयाभेदेऽर्थस्य विभावादिरूपस्य व्यजक- स्वस्थानुकत्वादव्याप्तिय॑अकनिर्णयस्येति चिन्त्यमेतत् । यदि पर 'व्यकिरेव सेत्यनन्तरं 'रसादेःप्रतिपत्तये । विभावादिभ्य एषाऽभि. व्यकिरर्थसमाश्रयेति कारिका पठनीयेति युक्तियुक्तोऽभियुक्तानां प्राकनाना राजानकरुचकादीनां सिद्धान्तः । एवं विधेषु स्थलेषु प्राचीनटीकामामुपयोगित्वं सुप्रकटम ·चतुर्थ उल्लासः। यद्यपि शब्दार्थयोनिर्णये कृते दोषगुणालङ्काराणां स्वरूपमभिधानयिं तथाऽपि धामणि प्रदर्शिते धर्माणां एवं व्यञ्जकाख्याधिका शब्दार्थयोः शक्तिमुपपाद्य तदुप. योगं ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यावेभागपराभ्यां चतुर्थपश्चमोल्लासाभ्यां स्त्रकद्दर्शितवान् । तत्र केचित्, शब्दार्थनिरूपणार्थमेव वृत्तिविवेकः कृतो न स्वातन्त्र्येण, ततश्च तदनन्तरमेव(१) तद्धर्माणा दोषादीनां निर्णयः सुकरो भवतीति स एव कार्यः, ध्वन्यादि. विभागस्तु पूर्व पश्चाद्वा कार्य, इति प्रत्यवतिष्ठन्ते । तन्निरा. कुर्वनाह हात्तकृत् -- यद्यपीति-निर्णयविभागव्यवस्थायाम् । धर्मिणीति-न खलु शब्दार्थमात्रधर्मा दोषा एव निरूप्याः, किन्तु (१) वृत्तिविवेकान्तरमिति यावत्। वस्तुतस्तु काल्पनिकमेव सूत्रकारवृत्तिकारयोर्भेदमुररीकृत्यैवं टीकाकृतामाक्षेपस्तत्समाधानप्र. यासश्च । यथाचात्र क्रमोल्लङ्घनप्रस्तावो न वरीवर्ति तथा प्राचीनतमः काव्यप्रकाशसङ्केतकारराजानरकरुचकैस्तददोषाविति मूलग्रन्थकारिका- ध्याख्यानोपष्टम्भे सप्रपञ्चं दर्शितम् । यदत्र दीपिकायां केचिदित्यादि. ना सन्दर्भेण केषाञ्चित्काल्पनिकसत्तावतां मतोद्घोषणं यथा शब्दार्थ. धिवेकाव्यवहितोत्तरक्षण एव तजीवातूनां दोषगुणालङ्काराणां निर्णयः सम्यङ इति न तत्र स्त्र-(कारिका)-ग्रन्थाल्लक्षकं किमपि साहायकमा. सादयाम इत्यल पल्लवितेन । x..

·काव्यप्रकाशदीपिका। - हेयोपादेयता ज्ञायत इति प्रथम काव्यभेदानाह- (३९)अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेदध्वनौ । अर्थान्तरं सक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥२४॥ लक्षणामूलगूढव्यङ्गयप्राधान्ये सत्येवाविवक्षित वाच्यं यत्र स ध्वनौ इत्यनुवादाद्ध्वनिरिति ज्ञेयः । काव्यानयरूपतद्विशेषगताः। एते च रसायाश्रयेणैव व्यवतिष्ठन्त इति रसादिध्वनिगुणीभूतव्यङ्ये तावनिरूपणीये । तत्प्रसङ्गेन तत्सजातीयानां वस्तुध्वन्यादीनां कर्कटीकण्टकन्यायेन पूर्व पश्चा. चावेष्टनतया तनिरूपणमिति भावः । हेयोपादेयतेति-दोषाणां हेयतयैव गुणालङ्कतीनाश्चोपादेयतयैषात्र निरूपणम् । हेयोपा. देयताबीजच काव्यविशेषपरिज्ञान एव सुज्ञानं भवतीत्यर्थः । काव्यपदमत्र तद्विशेषध्वन्यादिपरम् । तद्भेदाः स्वलक्षणलक्षिता विशेषाः । तब च लक्षणामूलव्याकतायाः प्राथमिकतया प्रथम तन्मूलध्वनिविवेकः(१)। अविवक्षितेत्यादिना वाच्यविभागो ध्वनिविशेषलक्षणद्वयमूचनपर!, अन्यथा ध्वनित्वक्षतेः । अ. विवक्षितं बाधित स्वरूपं वाच्यं यत्रेति सामान्यलक्षणं मूचितम् । (१) इयमेवानन्दवर्धनाद्यालङ्कारिकवर्यानुसता सम्प्रदायसिद्धा व्यवस्था । अभिधामूलस्य बहुविषयतया पञ्चानिर्देश इत्यजुरेव तत्. कारणोपन्यासः। उपरितमस्तु युक्तिबन्धः "एवं लक्षणामूलं व्यञ्जका स्वमुक, मभिधामूलन्त्वाह" इति द्वितीयोल्लासस्थं मूलग्रन्थमवलम्ब्य प्रादुर्भूत इति सोऽपि यथास्थित एव । ( प्रदीपप्रभा)। १२ का०प्र० ·काव्यप्रकाशः। तत्र च वाच्यं कचिदनुपयुज्यमानस्वादर्थान्तरे परि- पमितम् । यथा- स्वामस्मि बचिम विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति । आत्मीयां मतिमास्थाय स्थितिमत्र विधेहि तत् ॥२३॥ अत्र वचनाद्युपदेशादिरूपतया परिणमति । अनुपयुज्यमानत्वस्वरूपपात्रेणार्थान्तरे(१) विशेषरूपे परि- णमितमिति संक्रमितमित्यस्य व्याख्यानं, तन्मयीकृतमित्यर्थी । णिचा काकादिसाहाय्यमत्रणम् । स्वामिति-समवायः समुदायः । तत्र साम्मुख्यादेव प्रतिपाये नियते स्वामित्यस्य तावनोपयोगः । एवं वचनादेव कर्तरि ज्ञातेऽहमर्थस्यास्मीत्यस्य वच्पीत्यस्य च । आत्मीयामिति मतिमवलम्ब्यावस्थानस्यावश्यम्भावादेव सिद्धः । तैश्चानुपयोगबाधितैरुपदेश्यत्वातत्वोपदेशाप्रमादावस्थितयस्तद्वि. शेषा लक्ष्यन्ते । तैश्च लक्षितस्तदतिशयरूपा एवावश्यवाच्यहिता- हितत्वालङ्घनीयाज्ञत्वादरग्राह्यत्वात्यन्तावहितताः प्राधान्येन व्य. ज्यन्ते । वच्मीन्यत्र लक्षणायाः स्फुटतया तन्मुखतया निर्दिशति- अत्र वचनादिरिति । अनुपपद्यमानतयेति-सर्वथेति शेषः । (१) स्वरूपमात्रेणात वृत्तिग्रन्थपूरणम् । परिणमितमिति एवं काव्यप्रकाशविवेके "अत्र हि वाच्यस्यानुपपत्यभावादनुवृत्तिधर्मरूप. तयाः लक्ष्यप्रतीतिवेलायां न परित्यागः, किन्तु तत्सहितस्य लक्ष्यस्य प्रतीति:-अत एवात्र परिणामोक्तिगरिति।

·काव्यप्रकाशदीपिका । कचिदनुपपद्यमानतयाऽत्यन्तं तिरस्कृतम्। यथा- उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विदधदीदृशमेव सदा सखे ! सुखितमास्स्व ततः शरदः शतम् ॥ २४ ॥ एतदपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्चिद्वक्ति। (४०) विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः। अन्यपरं व्यङ्गयनिष्ठम् । एष च- (४१) कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो लक्ष्यव्यङ्गन्यक्रमः परः ॥ अलक्ष्येति-न खलु विभावानुभावव्यभिचारिण अतएवात्यन्ततिरस्कृतं, नतु तद्न्धोऽप्युपपद्यत इत्यर्थः । उप. कृतमिति--अत्र वक्त्रादिवैशिष्टयान्मुख्यार्थबाधा, ऽपकाराधतिशयश्च गूढो व्यङ्ग्यः । विवक्षितमिति-अबाधितत्वे. नेत्यर्थः । अन्यपरतयैव विवक्षितं, न तु गुणीभूतव्यवमाक्षिप्य विश्रान्तमित्यर्थः । अन्यपरमित्यस्य व्याख्यानं व्यङ्ग्यनिष्ठं सर्वात्मना तत्प्रवणमित्यर्थः । अलक्ष्यः क्रमः प्रतीतिपौर्वापर्य यत्र, तदलक्ष्यक्रम तथाभूतं व्यङ्ग्यं यत्रेति विग्रहः । एवमुत्तरत्र । यद्यपि लक्षणामूळेऽप्यस्ति लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यता सथापि तस्य तव्यभिचार एवेति नोपन्यासः, तत्र च लक्ष्यपदार्थपर्यालोचन: येव लक्षणं लभ्यत इति न पृथङ् निर्दशः(१) । न खल्विति- (१) एतच्च सर्वमापाततो विवेककृन्मन्तव्यमनुसस्य । लक्षणया.

·काव्यप्रकाशः। एव रसोऽपि तु रसस्तैरियस्ति क्रमा, स तु लाघवा. न लक्ष्यते । तत्र- (४२) रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः । भिन्नो रसाधलङ्कारादलकार्यतया स्थितः ॥२६॥ तन्मात्रस्य रसत्वे सहृदयासहृदयव्यवस्थाविरहप्रसङ्गादिति- भावः । तैराविष्क्रियत इति शेषः । ते च प्रतीयमाना एवं रसमाविर्भावयन्ति, अन्यथाऽतिमसमादित्याह-इतीति--अतो हेतोरस्ति क्रमस्तत्प्रतीत्योः, स तु न लक्ष्यते । वस्तुसामान्येन(१) (सामध्येण) प्रतीत्यन्तरालकालस्याम्बुजपत्रसहस्रव्यातिभेदवदति- सक्षमस्वादिति शेषः । अत्र च रसवति काव्ये वस्त्वलद्वारव्यय योरपि न प्रतीतिविलम्बो झटित्यास्वादपर्यन्तगमनात् । वस्तुत. स्तु नीरसे प्रतीतिविलम्बालसाजात्येन लक्ष्यक्रमव्यवहार इति घोद्धव्यम्(२) । तत्र ( तत्रेति-) तयोर्मध्ये अलक्ष्यक्रमस्य रसा. दिरीरशास्वरूपव्यवस्थाहेतुरित्यर्थः । तदाभासेति-तत्पदेन रस. भावयास्नुकर्षः । अक्रम इति-नम् इषदर्येऽशेयतापरम् । (१)साम्बन्ध्येनेति 'क' पुस्तके हृद्यः पाठः । २) भाचार्याभिनवगुप्तप्रभृतीनां सिद्धान्तमुपजीव्यैवमुक्तिः । भखण्डबुद्धिवेद्यस्यानन्दमयस्य रसस्य कथं खण्डबुद्धिनिर्णायैः पृथक् पृथगुलपभ्यमानर्वस्त्वलङ्कारध्वनि स्थासंस्थापितैः साजास्यमित्य- स्वर्थेषोक्तिः। परं शब्दचित्रार्थचित्रप्रभृतीनां नीरसानां संलक्ष्यक्रम वस्त्वलंकृतिध्वनिभेदैः सह साजात्यं ध्वनिप्रस्थानपरमाचार्याणां तनि- बन्धकृताञ्च बहूनां न स्वरस इत्यतिरोहितमेतत् प्रेक्षावताम् । 7 ·काव्यप्रकाशदीपिका । आदिग्रहणादावोदय-भावसन्धि-भावशबल. त्वानि । प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिस्तत्रालङ्कार्यो यथोदाहरिष्यते । अन्यत्र तु प्रधाने वाक्यार्थे यत्राङ्ग रसायकङ्कारादिति-रसादिश्वासावलङ्कारश्चेति(१) कर्मधारयः । अलङ्कार्यतया स्थित इति भिन्नत्वे हेतुः । आदिग्रहणाद्भावशावल्या. दिरिति । तत्रेति-प्रधानतया बाध्यताऽऽदिराहित्येनालङ्कार्यः । अलङ्कारादिकृतपरिपोषमात्रत्वेनालङ्कारव्यपदेशो योग्यः । न चैतद्वाङ्मात्रमित्याह-तथोदाहरिष्यत उदाहरणदर्शनेन विविक्तः करिष्यत इत्यर्थः। वाक्याथै रसायन्तररूपे वस्तुमात्ररूपे वा। अङ्ग- भूतः शोभाविशेषकः । आदिरिति वाक्यार्थादिसहा कार्य: (१) अत्र वृत्तिग्रन्थेऽलङ्कारपदं पारिभाषिकमनुप्रासोपमादिपर, न पुनः 'सौन्दर्यमलङ्कार' इति वामनकृतनिर्देशेन सौन्दर्यसामान्येना- नुगतार्थ यस्किञ्चिदिति वृत्तिग्रन्थत एव स्फुट प्रतीयते । न च दशमो. ल्लासे रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितादीनामनुदेशस्तद्वाख्यानकल्पे प्रति- कूल इति मन्तव्यम् । सुविदितमेवैतद्यदलङ्कारोल्लासस्योत्तरार्द्धमपरेणा. पूरि । अलङ्कारमाहात्म्यवादिनां भामहोद्भटप्रभृतीनामनुसारिणस्तस्य 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गन्तु रसादयः।काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसा. दिरिति मे मति"रिति स्पष्टनिर्दिष्टध्वनिप्रस्थानसिद्धान्तेऽनादरवन्त,स्त- दन्तस्यानिबन्धनस्य सुशककल्पनत्वात् । एवं सर्वेऽपि प्राचीनाष्टीका. कृतो रुचकश्रीधरश्रीविद्याचक्रवर्तिप्रभृतयः । उदाहारिष्यत इत्य. स्य पृथगलकारतया विवेचयिष्यत इति सम्प्रदायप्रकाशिन्यां शेषो. काचार्याणां विवृतिस्वत्र प्रमाणम् ।

·काव्यप्रकाशः। त्वात् । भूतो रसादिस्तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्ये रसवत्-प्रेय-ऊर्जस्वि- समाहितादयोऽलङ्काराः। च गुणीभूतव्यङ्गयाभि- धान उदाहरिष्यन्ते । (१)। गुणीभूतव्यङ्गय इति-तैरुपाधिभिर्ध्वनिव्यवहारनिरासा, नतु तत्सद्भावे ध्वनिव्यतिरेकनियमः, प्रधानभूतरसाद्यपेक्षयाऽसम्भाव्य. रसवदिति-अलङ्कारस्यालङ्कारिपारतन्यध्वननया काव्यविशेषणपदेन तदभिधानम्(२) । एवमुत्तरत्रापि । भावस्यालङ्कारत्वेन प्रेयः प्रियतरं काव्यम् । [ अत्र रसवति काव्ये वाच्यव्यङ्गथपोरपि न प्रतीतिविलम्बो, मटित्यास्वादपर्यन्त. गमनात ; किन्तु नीरसप्रतीतिविळम्बात्तत्साजासेन लक्ष्यक्रम- व्यङ्गयव्यवहार इति बोध्यम्(३)] ऊर्जस्त्रि-रसाभास-भावामासा. (१) रसादिरित्यत्र 'आदि' पदेन भावरसाभासभावाभासभावो. दयभावसन्धिभावशबलत्वानां ग्रहणमिति प्रायः सर्व एव विवरण: काराः। यदि कथञ्चिदपि चण्डीदाससम्मतोऽर्थः स्वीक्रियेत तथाऽप्यत्र वृतिग्रन्थे तदर्थेऽन्वयो न सूपपाद इति प्रतीयते । (२) रसवत्पदनिरुक्तविमर्शनद्वारा रसवतोऽलङ्कारता निराकर्तुः कामेन कुन्तकेन स्वग्रन्थे रसो विद्यते यत्रेति तस्य काव्यविशेषणत्व. मुट्टङ्कितम् । रुचककृतेऽलङ्कारसर्वस्वे रसो विद्यते (यत्र निबन्धे ) यत्र निबन्धने व्यापारात्मनि तद्रसवदिति निरुकिर्दशिता । तत्र जयरथ. समुद्रबन्धयोष्टीकाकृतोर्विवृती आलोकनीये । (३) अयमंशो द्विरुपक्षिप्त इति प्राचीनाद् ग्रन्थादेवावसीयते ( ९२ पृ.) । अत्रायं निरवकाशो वर्जनीयश्च । आदर्शभूतमूलपुस्तके सालयित्रा प्रमादेनैक एव सन्दर्भो द्विर्गृहीतः स्यात् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका । - तब रसस्वरूपमाह- (४३) कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ।। विभावा अनुभावास्तत्(१) कथ्यन्ते व्यभिचारिणः। सत्यनुप्राणितत्वेन चमत्कृतिविषाषाघानक्षममूर्जस्वि, पाव- प्रशमाळकृतिसाचिव्येन सम्यगाहितं भवति चमत्करणमनेन- ति समाहितम्, आदिपदेन भावोदयनामाळकृतिपरिग्रहः । गुणीभूतव्यङ्गचं काव्यमभिधीयते विशेषलक्षणार्थमावध्यतेऽत्रेति गुणीभूतव्यजयाभिधानः पश्चमोल्लासः । तत्रासलक्ष्यक्रमे ध्वनी प्रसक्ततयेति शेषः । स्वमान्तरं रूपं नतु रूढिकल्पितमिति भावः। कारणानीति-अथशब्दश्चार्यः कार्यानी. त्यत्र योज्य: । यानीति कारणानीत्यादिभिः तानीति च विभावा इत्यादिभिः प्रत्येकमन्वीयते । लोके रामादिगतस्य स्थायिनोऽन्तरा भावोत्पत्तावप्यनवच्छिन्नवासनस्य यानि कारणा न्यालम्बनानि सीताऽऽदीनि, उद्दीपनानि चोद्यानादीनि, तानि चेनाव्यकाव्ययोरभिनयशब्दविशेषाभ्यामुपनीयन्ते तत्तदा भावुक- गतरसवासनान्तीना रत्यादयो विभाव्यन्ते आस्वादाकुर (१) 'अनुभावाश्चेति काचित्कः पाटः। उपरिधृतपाठे 'तदि' स्थस्य तदेत्यर्थाकस्य 'चेदित्यनेन पूर्वप्रघट्टकस्थितेन सम्बन्धः ।

·काव्यप्रकाशः। । व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः।। पादुष्करणयोग्याः क्रियन्ते एभिरिति विभावाः कथ्यन्ते (१) एवं कार्यान्यालिङ्गनादीन्यनुभावयन्ति परिपोषयन्तीत्यनुभावाः। सहकारीणि हर्षादीनि निजनिजविभावानुभावरसमुखेन दर्शि तानि सन्ति विशेषेणाभिमुख्येनाचरन्तीति व्यभिचारिणः । किम तो यद्येवमित्याह-व्यक्त इति । तैः कारणादिभिर्विभावायैर्वि. भावादिव्यपदेशानुगुणापवस्थामापनय॑क्तः प्रादुष्कृतः स्थायी प्रत्यभिज्ञायमानपूर्वरूपानुगमो रत्यादि वो भाव्यते वास्यत इति वासनाऽऽत्मतया सहृदयहृदयलीनो रसः स्मृतो ध्वनिकार- मतानुसारिभिरानातः । व्यक्तो व्यक्तीकृत एव रसो, न तु रसः सन्व्यज्यत इति वदता रसस्य व्यक्तिरूपत्वाभिमतप्रतीति- भरीरानन्यत्वं सूचितम् । तदुक्तं श्रीमल्लोचनकारपादैः-रसाः प्रतीयन्त इति स्वोदनं पचतीतिवध्यवहार(२) इति । यद्य. (१) तथा च भारतीये नाट्यशास्त्रे "विभाव इति कस्मा. दुख्यते ? विभावो विज्ञानार्थः। विभाव्यन्तेऽनेन वागङ्गसस्वाभिनया स्थतो विभावा इति"। "अथानुभाव इति कस्मादुच्यते ? यदयः मनुभावयति वागङ्गसत्त्वकृतमभिनयमिति' । वस्तुतस्वेतदुपलक्षण. मात्र, दृश्येतरकाव्येष्वपि तथा प्रसङ्गात् । सर्वसाधारणीकृता. साधारणरसपदार्थनिष्पत्तिसामग्रीयं खण्डशो वितस्य दर्शितेति निर. परवेयं शैली। (२) ध्वन्यालोकलोचने ( काव्यमाला ६९ पृ.)। एतदनुषड्गी लोचनग्नन्थः "प्रतीतिरेव विशिष्टा रसने"स्थादिः "अभिव्यज्यन्ते रसा प्रतीत्यैव च रस्यन्त इती"त्यन्तो जिज्ञासुभिराकलनीयः ।

·काव्यप्रकाशदीपिका।
एव
उक्तं हि भरतेन-"विभावानुमावव्यभिचारिसं-
योगाद्रसनिष्पत्ति"रिति । एतद्विवृण्वते-विभावललनो.
थानादिभिरालम्बनोद्दीपन कारणे रत्यादिको भावो
जनितः, अनुभावैः कटाक्षभुजाक्षेपप्रभृतिभिः कार्यैः
प्यखण्डः काव्यार्थ इति नीत्या विभावनादिसम्मिन्नानुविद्धान
रत्याग्रंशकवुरितस्वप्रकाशानन्दचमत्कार रसस्तथापि
लौकिकदशामसिद्धप्राधान्यप्रत्यभिज्ञानमाश्रित्य स्थायी रत्यादी
रस इत्युक्तम्(१)।
अस्यार्थस्य साम्प्रदायिकतामाह-उक्तं
भरतेन तत्कृतशास्त्रे विभावानुभावव्यभिचारिणां योगा-
स्परस्परसाचिव्यलक्षणाद्रसनं रसस्तस्य निष्पतिः स्वत एवा-
विर्भावः । साचिकानां तु स्तम्भादीनामनुभावतया तद्धेतूनाश
मुख्यतः साविकादिपदवाच्यानां सत्त्वाविर्भावविशेषाणां स्तम्मा.
दितत्कार्योदयमाचुर्यदर्शनेन तथैवाङ्गीकार्याणां व्यभिः
चारितयाऽपृथग्गणनम् । सम्प्रति स्वसिद्धान्तव्यवस्था दर्शयितु.
भारतीयसूत्रस्थाचार्यदेशीयदर्शितन्यारूपानतुच्छता-
मस्य
"
(१) "रसावस्थः परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यत इति दशरूपक
कृत्कारिका "विभावानुभावसात्विकव्यभिचारिभावैरुपनीयमानः
परिपूर्णस्थायिभावो रस्यमानो रस" इति रसतरङ्गिणीविवृति.
श्चैतदेव लौकिकदशाप्रत्यभिज्ञानमुपजीव्य सिद्धे। "परमार्थतस्त्व.
खण्ड एवायं वेदान्तप्रसिद्धब्रह्मतत्वद्वेदितव्य'' इति टीकाकृत्स्वरस
एव तत्वम् ।
१३ का०प्र०

·काव्यप्रकाशः. प्रतीतियोग्यः कृतः, व्यभिचारिभिनिर्वेदादिभिः सहकारिभिरुपचितो, मुख्यया वृत्त्या रामादावनुकार्ये तद्रूपताऽनुसंधानान्नर्तकेऽपि प्रतीयमानो रस इति भट्टः लोल्लटप्रभृतयः। प्रकटनपूर्वकसम्प्रदायव्याख्यानाकर्षणायोपक्रमते-एतदिति। आ- लम्ज्यन्ते विषयीक्रियन्त इत्यालम्बनानि ललनाऽऽदयः, उद्दीपय. न्त्युद्वोधयन्तीत्युद्दीपनान्युद्यानादयस्तानि चोभयानि स्वरुपो. बोधयोः कारणानि । आलम्बनोद्दीपनानि च तानि कारणानि चेति कर्मधारयः । उपचित इति सञ्चारिभिरन्तराऽन्तरोत्पर्डि रसादि विच्छिद्यते । किन्तर्हि गूढगाढीक्रियते । नर्तक इत्युप. लक्षणं, काव्यपाठकेऽपि ज्ञेयम् (१)। प्रभृतय इति तत्समान- शीलपरिग्रहः । अत्र रामादिगतरसादिरेव रसः, तद्विषयप्रेक्षक- प्रतीतिर्वा, नटादिगततया प्रेक्षकाणां रसादिसम्भावनं वा ? तत्र सर्वत्र रस इति नाममात्रमेव, न तु रस्यमानताप्राणत्वामित्युप. क्षीणोऽयं पक्षः(२)। (१) "दशरूपकस्यैव हीदं सर्व विलसितं यदुत कथाऽऽख्या. यिके महाकाव्य"मिति काव्याङ्कारसूत्रवृत्तौ वामनः । वासनापतः सहदयस्य नाट्यप्रेक्षकस्थानीयत्वोपपत्तिनिरूढ़ा। एकत्र वागङ्गाधभिः नयसंवलितसहायसाध्यत्वमन्यत्र सत्कविवचनगोचरतागुम्फितत्व. मिति तु पर्यवसाने न महान्भेदः । एवमप्यभियुक्तोकिः 'काव्ये. ऽपि नाठ्यायमान स(रस) एव काव्यार्थ' इदमेव लक्ष्य कक्षीकरोति। (२) उत्पत्तिवादिनां रसस्य स्वप्रकाशानन्दचिन्मयत्वमनादि.

·- काव्यप्रकाशदीपिका। ९९ राम एवायम् , अयमेव राम इति, न रामोऽयः, मित्यौत्तरकालिके वाधे,रामोऽयमिति, रामः स्यादा न वाऽयमिति, रामसहशोऽय,मिति च सम्पमिथ्या. संशय-सादृश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चित्रतुरगादि. न्यायेन रामोऽयमिति प्रतिपत्त्या ग्राये नटे सेयं ममाङ्गेषु सुधारसच्छटा सुपूरकर्पूरशलाकिका दृशोः । राम एवायमिति रामत्वस्यायोगव्यवच्छेदः । अयमेव राम इत्यन्ययोगव्यवच्छेदः । उभयरूपा चेयं प्रतीतिरप्यसम्यग्- विषयाऽबाधस्थले, औत्तरकालिके बाधे सत्यपहार्यविषया । रामोऽयमिति प्रतीतिर्मिथ्या । रामः स्यान्नवेति संशयः । रामः सहशोऽयमिति सादृश्यप्रतीतिः । एतद्विपरीततया बालादीनां यथा तुरगचित्रे तुरगप्रतीतिस्तथा रामोऽयामिति वस्तुपरि. च्छेदपर्यवसानशून्या या प्रतीतिस्तया ग्राह्य चक्षुर्विषयीकृते(१) ऽभिनयकर्तरि । कारणादिभिः कृत्रिमैरपि तथा कृत्रिमतयाऽनभि- मन्यमानैरिति दूरेण सम्बन्धः । कुतः पुनः कृत्रिमतयाऽपि कारणादीनां नटे सम्भव- । एतत्पद्यद्वयं सामर्थ्यावसेयानुभाव- इत्याह-सेयमिति वासनोपनतरत्यादितादात्म्यमयवपुःसतत्वं रसस्यानुभवसिद्धमपलप- तामियं गजनिमोलिकैव । ( १ ) 'शून्याया रत्युविषयीकृते' इत्यशुद्धः पाठः 'क' पुस्तके ।

·१०० काव्यप्रकाशः । मनोरथश्रीर्मनसः शरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोचरं गता ॥ २५ ॥ दैवादहमद्य तया चपलायतनेत्रया वियुक्तश्च । अविरलविलोलजलदः कालः समुपागतश्वायम् ॥२६॥ इत्यादिकाव्यानुसन्धानबलाच्छिक्षाऽभ्यासप्र(१). वर्तितस्वकार्यप्रकटनेन च नटेनैव प्रकाशितैः कारण. कार्यसहकारिभिः कृत्रिमैरपि तथाऽनभिमन्यमानैर्वि. भावादिशब्दव्यपदेश्यैः संयोगाद् गम्यगमकभावरूपा- दनुमीयमानोऽपि वस्तुसौन्दर्यबलाद्रसनीयत्वेनान्यानुः मीयमानविलक्षणः स्थायित्वेन सम्भाव्यमानो रत्या- सश्चारिविशेष यथाक्रममालम्बनोद्दीपनाभिधायकं सम्भोग विप्रलम्भरूपभेदद्वयप्रकटकं वा । इत्यादीनां काव्यानां यदनुसन्धान कविविवक्षितानुकार्यगतविशेषस्य दिना साक्षादिव करणं तद्वलात् । शिक्षा परम्परोपदेशः। अभ्या- सः पौन:पुन्येन प्रतिरुत्कर्षाधानहेतुः । ताभ्यां प्रवर्तित यत्स्वकार्य प्रयत्नविशेषनिर्वाह्यं साविकसजातीय मश्रुरोमाञ्चादि, तत्प्रकटनप्रकाशितैः सम्भाव्यतामुपनीतैः । गम्यगमकभावेति-गम्यं रत्यादि, गमकमनुमापकं कार्यकारणादि । अनुमयिमानो रामा. दितादात्म्यप्रतीयमानतयेति शेषः । रसनीयत्वेन स्पृहणीयत्वेन । स्थायित्वेन कालान्तरेऽप्यपरिच्छेदित्वेन दाळदर्शनादिति भावः । (१) 'निर्वत्तितेति प्रायिकः पाठः । 'प्रवर्तितेति श्रीधरचण्डी. दासश्रीविद्याचक्रवर्तिप्रभृतिभिष्टीकाकृद्भिबृतः पाठः । काका- ·দামাহাৱাদ্ধা १०५ दिर्भावस्तत्रासन्नपि सामाजिकानां वासनया चर्य- माणो रस इति श्रीशङ्कुकः । रयादिरिति-भाव इत्यस्य विवरणम् । तत्र न केवलं नटे(१) काव्यपाठके-(ऽपि) असन्नपि(२) सामाजिकानां प्रेक्षकाणां वासनया तन्मयीभावाधायिन्या धिया चर्यमाणः पुनः पुनरनुसन्धीयमानो रस इति श्रीशङ्कुनामा कश्चिदभियुक्तः(३) । अत्रापि भावकै टादिगततयाऽनुमीयमानो रत्यादी रसः,भावक गतं तदनुमानं वा ? आये सामाजिकचमत्काराभावप्रसाः, तेषापनुमानाभासमात्रोत्पत्तेः । तदनन्तरं मुखोत्पत्तिरिति चेत् , किमनेनाभिमतं भवतः ? किं कार्य सुखं रसो, रसेन वा सुखं क्रियते ? तत्रायो दुपयिष्यते, द्विनीये तु कोऽयं रसो यस्य कार्य सुखमिति गश्नानिष्कृतिः । भावकगतानुमानमात्रेऽ. प्ययं दोषः, सुखादितादात्म्याङ्गीकारे तु साक्षात्काररूपस्वप्रकाशा- नन्दस्य रस्यमानताऽनुभवेनास्माकी सिद्धान्तशय्यामधिशय्य (१) 'तत्र नटे' इति मूलपुस्तके पाठः । (२) 'पाठकासन्नपोत्ययथासंश्लिष्टः 'क' पाठः। ( ३ ) अनुमितिवादिनां श्रीशङ्ककप्रभृतीनां मतं सप्रपञ्चमावि. कृतं खण्डितं च श्रीमदभिनवगुप्तपादेर्ध्वन्यालोकलोचनेऽभिनव. भारत्यां च । मतस्यास्य दृश्यकाव्यप्रसङ्ग एव स्फुट उपयोगः । अस्मिन्नपि मते चर्णेकप्राणस्य रसस्य स्वगतत्वं स्वात्ममात्रवि. श्रान्तत्वमलौकिकचमत्कारसारत्ववापहस्तितमित्यमनोसमेतत् ।

·१०२ काव्यप्रकाशः। न ताटस्थ्येन, नात्मगतत्वेन रसः प्रतीयते, नोत्- पद्यते, नाभिव्यज्यते, अपितु काव्ये नाट्ये चाभिधातो साक्षा. दिव्यं वर्षसहस्रं प्रमोदनिद्रामुपेयाः(१)। वाटस्थ्येनेति(२)-उदासीनत्वेन, रसनीयत्वाभावप्रसङ्गात् । नात्मगतत्वेन प्रतीयते पूर्वसिद्धत्वाभावात् , वर्तमानस्य स्कारविरहाच्च । नोत्पद्यते-सीताऽऽदिविषयत्वेन रत्युत्पत्ती पातकित्वापातात् , स्वकान्तविषयत्वेन तदनुसन्धानापत्तेः, रत्या. दिषु भावप्रसङ्गाच्च(३)। नाभिव्यज्यते,ऽभिव्यक्तीनविषयत्वेन (१) साहित्यदर्पणकृता विश्वनाथकविराजेन सन्दर्भस्यास्य "यद्यपि रसानन्यतये"त्यादेरित ऊर्ध्व प्रक्रस्यमानस्य स्वग्रन्थे "सुखादितादात्म्याङ्गीकारे चे"त्यादेश्च (६५ पृ.) एकत्रोद्वारः कृतो रसस्य स्वप्रकाशत्वमखण्डत्वञ्च प्रतिष्टापयितुम्। टीकात्त्विहाभिः नवगुप्तप्रभृतीनां मतमनुवादेन द्रढीकरोति । परम् आस्वादजीवातोः पदसन्दर्भस्यास्वादनिष्पत्तिक्रियायां तेन महती आस्था स्थापितेति गड्डलिकाप्रवाहपतितेभ्योऽस्य स्फुट वैलक्षण्यम् । (२) एवमादर्शपुस्तके । 'न ताटस्थ्येने ति मूलानुगतः पाठः स्यात् । लोल्लुट-शङ्कुक-भट्टनायकानां मतानि कि सारत उत स्वरूपता सामग्र्येण तत्कृतनाट्यशास्त्रविवरणेभ्यो निष्कृतानीति द्रुढतया वक्त. मिदानी न पार्यते। परमभिनवभारत्यां ध्वन्यालोकलोचने च सङ्कलित. सारे तत्तन्मतोद्वारेऽयमेव प्रायः पन्था वक्तव्यविषयोपस्थापने प्रमाण. सिद्धः क्रमश्चेति प्रक्रान्तादवसीयते । ( ३ ) टीकाग्रन्थोऽत्र नातिस्फुटः। 'स्वगतत्वेन तथाभावेन रसस्य भावनीयत्व'मिति विवेकमन्तव्यादत्र टीकायां भावपदेन "रनि.

·काव्यप्रकाशदीपिका। हितीयेन विभावादिसाधारणीकरणात्मना भावकत्व. तषणग्रस्तत्वात् । काव्ये नाव्ये च कृतास्पदेन भावकत्व. व्यापारेण भाव्यमानः सकलसामाजिकगततया सम्मान्यमानः। कोऽयं भावकत्वव्यापार इत्याह-अभिधातो द्वितीयेन साधारणी. करणात्मना । आभिधेति भहादिप्रसिद्धवृत्युपलक्षणम्(१)। तदति- रिक्तन समुद्रलनोत्साहशालिहनुमदादिवर्णनीये कवित्व- देवादिविषये"त्यादिरग लक्षित उद्दिष्टः स्थादित्यनुमीयते । एवं विवेके-'भट्टनायकदर्शने तु रसस्योत्पत्तिप्रतीत्यभिज्ञप्तिपक्षा. न्दूषयित्वा भोगपक्षः प्रतिष्ठापितः । तत्रोत्पत्तिवादिना लोल्लटेन विभावैरेवोत्पत्तिरङ्गीकृता, अनुभावव्यभिचारिणोः प्रत्यायकत्वेन पोषकत्वेन चाभ्युपगतत्वात् । "..'प्रतीतिस्त्वनुमानरूपा श्रीशङ्कके. नाङ्गीकृता । अभिव्यक्तिः पुनर्विद्यमानस्यैव स्थायिनो ध्वनिधादिना. ऽभ्युपगता । तत्र त्रयाणामपि पक्षाणां साधारणमिदं दूषणम् । स्व. गतत्वेन तथाभावेन रसस्य भावनीयत्वम्, परगतत्वेन ताटस्थ्याद्रस. नीयत्वाभाव एवेत्यादिः । तथा माणिक्यचन्द्रोऽपि 'किञ्चोत्पत्ति. पक्षे सीताऽऽदिषु कामित्वं स्यात् करुणस्योत्पादाद्दुःखितत्वञ्चेत्यादि वदन सम्प्रदायप्रवर्तयितुरभिनवगुप्तस्यैव मतमनुवदति । (१) तेन अभिधात इत्यनेन लक्षणात इत्यपि बोध्यमिति टीका- कृत्सम्प्रदायः । 'सोऽयमिषोरिव दीर्घदीर्घतरोऽभिधाव्यापार' इति स्वयं वदता भट्टनायकेनाप्यभिधापुच्छभूताया लक्षणाया मीमांसा. ऽऽदिदर्शनस्वीकृतसामर्शाया उद्देशो विहितः। अभिधाविलक्षणैव रसप्रतीतिरिति तत्पक्षो निष्कलङ्कः। अत्र लोचनग्रन्थः "काव्यात्मनः शब्दस्य व्यंशताप्रसङ्गात् । तत्राभिधायकत्वं वाच्यविषयं, भावकत्वं रसादिविषयं, भोक्तृत्वं सहदयविषयमिति त्रयोऽशभूता व्यापारा"।

·१०४ काव्यप्रकाशा व्यापारेण भाव्यमानः स्थायी सत्योद्रेकप्रकाशानन्द- मयसंविद्विश्रान्तिसतत्त्वेन भोगेन भुज्यत इति भट्ट. भावकानां भेदानुव्यवसायरूपेणेत्यर्थः । स्थायी रामादौ स्थिरः । भोगेन भुज्यते विषयीक्रियते । कोऽयं भोग इत्याह-सत्त्वेति । समवस्योद्रेको रजस्तमसी अभिभूयाविर्भावस्तस्मात्पकाशः स्पष्ट तरो य आनन्दस्तन्मयी तदेकरूपा या संवित्तत्र विश्रान्तिः पूर्वा. परानुसन्धानादिबाह्यप्रमेयव्यासङ्गाभावः, स एव सतवं स्व- रूपं यस्य तेन । विश्रान्तिगतत्वेनेति पाठे विश्रान्ति गतः प्राप्तो विश्रान्तिगतः प्रमाता तस्य भावो धर्मो विश्रान्तिगतत्वं(१) तेनेति भट्टनायको ध्वनिदर्शनविद्वेषी मन्यते । अत्र किंगतो रत्यादिः साधारण्याभिमानविषयो भोग्यतामापद्यते ? न तावदनुकार्या: नुकत्र्तृगतः, असन्निहितस्य भोगविषयताऽनुपपत्तेः, साधारण्य. बलादेव भावके सन्निहित इति चेत् , तथापि वास्तवताविरहेण तबुद्धरममावापातः । कुरु च तत्र प्रामाण्यमनियतम्(२)। कि श्च साधारण्येन प्रतीतस्य साधारणघटादिवदरस्यमानत्वमेव । अतएव 'साधारणत्वाकारोऽपि तत्र नोमिषति स्फुट मित्यवोचं ध्वनिसिद्धान्तमंग्रहे(३)। किश्च भागविषय एव भोग्यः, न च (१) न्यायपञ्चाननोपाधिको जयरामोऽप्येतदेव पाठद्वयमुद्धरति स्वटीकायाम् । अभिनवभारत्यां वरोदामुद्रिवायां 'संविद्विश्रान्तिवि. लक्षणेन परब्रह्मास्वादसविधेन भोगेन भुज्यत' इति पाठः । (२) अत्र पाठो न सम्यङ् इति प्रतिभाति । (३) इतः सिद्धान्नसंग्रहग्रन्थः कारिकावृत्त्यवयवद्वयसमन्वितो निवन्धग्रन्थ एवेत्यनुमीयते । ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। १०५ नायकः। - रसस्तथा, तस्य तदाद्यसिद्धत्वाभावादिति प्रतीतिपक्षोक्तदोषः । कथं तर्हि व्यञ्जनपक्षेऽपि निस्तार इति चेत , सत्यं, प्रकाशमादु. कृतरूपनाममात्रेणैव रसादिप्रतीतौ न व्यञ्जनाऽभिधानमङ्गीक्रियते । वस्तुतस्तु विलक्षण एवायं व्यापारः, अतएव रसनास्वादनचर्वणा. दयो विलक्षणव्यपदेशाः । व्यञ्जकता तु पृथकसिद्ध एवार्थे भवति । यथोक्तं प्राचीनैः स्वज्ञानेनान्यधीहेतुः सिद्धेऽर्थे व्यञ्जको मतः । यथा दीपोऽन्यथाभावे को विशेषोऽस्य कारकात् ।। इति(१)। न च वाच्यं, मत्पक्षेऽपि दीयतामियमेत्र प्रसारिणी दृष्टिः, भोगैकार्थस्यैव हि रसे भोज्यत्वमुषचरितमस्ती,ति। एवं तर्हि नामान्तरमेव भोगो रसनं व्यानञ्च, इत्यस्मानेव सर्वात्मना शरणं गतोऽसि । ततश्च निवर्त्यतामस्माकं सर्वेषामुपजीव्येभ्यः सकलरसाचार्य चक्रवर्तिभ्यो ध्वनिकारपादेभ्यः पूर्वपहिता रोष. कषायविषमा दृष्टिः, अङ्गीकुरु च सहृदयहृदयचिरनिद्राणानादि- (१) इयं प्राचीनानां कारिका व्यक्तिविवेके, रुचककृते काव्य. प्रकाशसङ्कते, विश्वनाथकृते साहित्यदर्पणे चोद्धृता । शान्तरक्षितकृते तत्त्वसंग्रहे ( कारिका २१७०, २२६६, २६०३) प्रभाचन्द्रकृते प्रमेय. कमलमार्तण्डे (३० क । ३० ख पृः) घटप्रदीपन्यायमयोऽयं नयः सम. हिष्टः। एवमभिनवगुप्तपादा आहुः "रस्यतैकप्राणो ह्यसौ, न प्रमेयादि. स्वभावः। सा च रसना न कारकव्यापारः। स्वयन्तु नाप्रामाणिकी, स्वसंवेदनसिद्धत्वात् । रसना च बोधरूपैव किन्तु बोधान्तरेभ्यो लौकिकेभ्यो विलक्षणा, उपायानां विभावानां लौकिकवलक्षण्यादिति । १४ का० प्र० ·काव्यप्रकाशः। वासनातील नस्यैव रत्यादे रसत्वेन स्फुरणम् इति विश्रान्तो विवादः(१)। एषाश्च पक्षाणामुत्तरोत्तरबलीयस्तया नासङ्गतः क्रमोपन्यासः, पूर्वेषां निराकार्यत्वञ्च, 'व्यक्तः स तै'रित्यादि । सूत्रयता सूत्रकृता अनिदर्शनरहस्याविष्करि च श्रीमदाचार्या- भिनवगुप्तपादा इति गुरुगौरवं दर्शयता च वृत्तिकृता सूत्रितं (१) अभिनवभारत्यां भट्टनायकमतस्येत्थं विमर्शः साधित:- 'प्रतीत्यादिव्यतिरिकश्च संसारे को भोग इति न विद्मः । रसनेति चेत् , साऽपि प्रतिपत्तिरेव, केवलमुपायवैलक्षण्यान्नामान्तरं प्रतिपद्यतां, 'दर्शनानुमितिश्रुत्युपमितिप्रतिभानादिनामान्तरवत् । निष्पादनामि. व्यक्ति(पक्ष)द्वयानभ्युपगमे च नित्यो वाऽसन्वा रस इति तृतीया गतिः स्यात् । न चाप्रतीतं वस्त्वस्ति व्यवहारे योग्यम् । अथोच्यते, प्रती तिरस्य भोगीकरणं, तश्च रत्यादिस्वरूपम् । तदस्तु, तथापि न ताव. मात्रम् । सत्त्वादिगुणानां चाङ्गाङ्गिवैचित्र्यमनन्तं कल्प्यमिति का त्रित्वेनेयत्ता ?...."यत् "काव्येन भाष्यन्ते रसा'इत्युच्यते तत्र विभावादिजनितचर्वणाऽऽत्मकास्वादरूपप्रत्ययगोचरताऽऽपा(द)नमेव यदि भावनं तदभ्युपगम्यत एवे"ति । वस्तुतस्तु "आस्वादनात्मानु. भधो रसः काव्यार्थ उच्यते” इति वदता भट्टनायकेन "काव्यार्थो रस'. इति स्वीकुर्वतोऽभिनवगुप्तस्य न महान्मतभेदः । परं भट्टनायकेन 'काव्ये प्राधान्यं प्रतिपादितं, ध्वनिकारादिसरणिमनुसरता. ऽभिनघगुप्तेन व्यापारसिद्धवस्तुनो व्यङ्ग्यरूपस्य रसस्य विश्रान्तिधाम. खादात्मत्वं सिद्धान्तितामित्येव भेदः। सूक्ष्मदृशा "आस्वादजीवातुः पदसन्दर्भः काव्य"मिति "वाक्यं रसास्मकं काव्यमिति च निर्दिशतो. श्रण्डीदासविश्वनाथयोरालङ्कारिकवर्ययोरेष एवं पारमार्थिको भेद इत्यास्तां विस्तरः। व्यापारस्य

·काव्यप्रकाशदीपिका। १०७
लोक प्रमदाऽऽदिभिः स्थास्यनुमानेऽभ्यासपाटववत्तां
काव्ये नाट्ये च तैरेव कारणत्वादिपरिहारेण विभावना.
दिव्यापारवत्वादलौकिकविभावादिशब्दव्यवहाय्य,-
ममैवैते, शत्रोरेवते, तटस्थस्यैवेते, न ममैवैते, न
शबोरवैते,न तटस्थस्यैवते,इति सम्बन्धविशेषस्वीकार
१
मन्तव्यम्(१)।
सम्प्रति स्वमतमाह-लोक इति । स्थायी यावज्जीव.
मविच्छेधवासनो रत्यादिः। तदनुमाने अभ्यासेन पाटवं
प्रकर्ष इति व्याप्ताद्यनुसन्धानविलम्बाभावसूचनम् । भावक
वासनाऽऽत्मभूतस्य रत्यादेविशेषेण भावनमास्वादाङ्कुरणयोग्यता.
नयन विभावनम् । आदिपदेनानु समनन्तरमेव भावनं तथाभूत
स्यैव रत्यादे रसादिरूपतयाऽनुभावनं, सम्यक्चारणम् अतथा
भूतस्यैव तथाभावपरिणतिनयनं सञ्चारणञ्च गृह्यते ।
पारेत्यतः पूर्वमलौकिकेति शेषः । सम्बन्धन बोध्यो
विशेषः प्रतिनियतपुरुषगतत्वलक्षण: सम्बन्धविशेषः, तस्य
स्वीकारपरिहारनियमो नियमेन भावाभावाङ्गीकारस्तस्यान::
ध्यवसायादनिश्चयादिति साधारण्यप्रतीतिस्वरूपकथनम् । पञ्चम्यु
पपत्तिस्तु अनध्यवसायपदस्यानुव्यवसायज्ञानवाचकताविरहेण
.
(१) आचार्काभिनवगुप्तपादमतमेव स्वमतमिति च पादा इति
बहुवचनप्रयोगेण सूचितम् । 'सर्वस्वन्तु रसस्यात्र गुप्तपादा हि जानते"
इति माणिक्यचन्द्रसंग्रहश्लोकस्तदेवानुवक्ति ।

·१०८ काव्यप्रकाश: । परिहारनियमानध्यवसायात् साधारण्येन प्रतीतैरभि. व्यक्तः, सामाजिकानां वासनाऽऽत्मतया स्थितः, स्थायी रत्यादिको नियतप्रमातृगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणो. निश्चयाभावमानपरत्वाङ्गीकृत्या(१) । यद्वा प्रतीतैरित्यत इति व्यवहारिति शेषः । अभिव्यक्तो दध्यादिन्यायेन रूपान्तरपरि- णतः । स्थायीति-तस्यामेव हि दशायां प्रत्यभिज्ञायमान लौकिक- दशाप्रसिद्ध स्थैर्यमाश्रित्य स्थायिपदप्रयोगो मुख्यः । अन्यथा रतिहासादिमात्रस्य स्थायित्वे हासक्रोधादीनां शृङ्गारादौ सञ्चारि. सा न स्यात् । तदुक्तं "रसावस्थः परं भावः स्थायितां प्रति. पद्यत" इति । नियतेति-वासनायाः समानाधिकरणास्वादावि. र्भावकत्वात् , अन्यथा नाट्यमण्डपस्थितजन्मीमांसकश्रोत्रिय. वैयाकरणवाहीकादिष्वपि प्रसङ्गात(२) । साधारणोपायति वि. (१) नीलतद्धियोरभेदरूपस्य दार्शनिकैनिरुक्तस्यानुव्यवसायस्यो नात्र ग्रहणमिति टीकाकृत्। प्रथमकल्पेरसनिष्पत्तौ विशिष्टपुरुषसंपृक्तता ऽपास्ता इयमेव साधारणीकृतिरिति व्यपदिष्टा । द्वितीयकल्पे 'रसाः प्रतीयन्त' इत्यादिग्विव प्रतीतिपदस्य पारिभाषिकेऽर्थे प्रयोगः । व्यञ्जनागम्यैरिति विशेषनिर्देशः । (२) वाहीकानामरसिकत्वे तद्गतबुद्ध्यभाव एव निदानम् । श्रोत्रियवैयाकरणानान्तु वेदाद्यभ्यासजडत्वेन विषयपराङ्मुखतया चारसिककक्षायामन्तर्भुक्तिः । धर्मदत्तपचं "सवासनानां सभ्यानां रसस्यास्वादनं भवेत् । निर्वासनास्तु रङ्गान्तःकाष्ठकुड्याश्मसनिभा॥" एतदेव प्रमाणयति।

·জামাহান্তর্বিদ্ধা १०९ पायबलात तत्कालविगलितपरिमितप्रमातृभाववशो- मिषितवेद्यान्तरसंपर्कशुन्यापरिमितभावेन प्रमात्रा सकलसहृदयसंवादभाजा साधारण्येन स्वाकार शेषणप्रधानं द्रष्टव्यम् । उपायानां विभावादीनां साधारण्यं सम्बन्धनियमभावाभावानवसायस्त दलात् । तत्कालेति-अत्रापि विशेषणं प्रधानं, परिमितस्य नियताधिष्ठानस्य प्रमातृभावस्य तस्मिन्काले यधिगलनं स्वसंवेदनं तद्वशेनोन्मिषितोऽभिमान- विषयीकृतो वेद्यान्तरसम्पर्कशुन्यो विषयान्तरव्यासङ्गेनाविच्छिन्न- प्रवाहः अपरिमितः साधारणो भावः स्वपदप्रवृत्तिनिमित्तं प्रमा(१) यस्य तेन। अत्र यद्यप्यपारिमित्यमात्रस्यानभिमन्यमानत्वं, प्रमाया वास्तवत्वा, तथापि तद्विशिष्टायामभिमन्यमानतोक्तिः । नचैत. दपि वास्तवमपरिमित्वाभिमानविषयत्वं प्रमाया इति पारिमित्या. संवेदनमवगृह्य पारिमित्याभिमान उच्यते, अभिमानस्य तत्काल मसंवेदनादसंविदितरत्याग्रुपपत्तौ प्रमाणाभावात् । किश्चाभि- मानस्य रसपत्यपनिवेशे तदप्रमात्वापातः। तदभावे च तत्कालीन ताविरहः । न च पूर्वः पश्चाद्वा भवनभिमानस्तदुपयोगी। एतच्च प्राचीनप्रणयानुरोधिना अन्यकृता कण्ठतो नोक्तं, प्रमात्रेति वेद्यान्तरेति च वदता सूचित मेव(२) संवाद (१) 'सुखदुःखादिभिर्भावैर्भावस्तभावभावनामिति निरुक्त. लक्षणः पदार्थ इति वा । अत्र तद्भावभावनं नाम तन्मयत्वेनावस्थान- मिस्यभियुक्ताः । ( २ )प्राचीननये रसादौ शानतादात्म्यस्य स्फुटमनपलापात्, नव्य- .

·११० काव्यप्रकाशः। इवाभिन्नोऽपि गोचरोकृत,श्चय॑माणकप्राणो, विभावा. एकरूप्यम् , तद्भाजा तत्की पूर्वोक्तपरिमितप्रमात ताऽनध्यवसायरूपेण । साधारण्येनेति-फलसम्बन्धप्रकटनाय पुनरुक्तिः । अन्यथा हि रत्यादीनां स्वगततया प्रतीतौ ब्रीडाs. तिङ्कादिः, परगततया च दूरस्यता स्यात, न चमत्कारोद्रेक:(१)। एवं साधारण्यमतीतावपि साधारणनटादिप्रतीतिवन(१)(२)। स्वाकार इवेति-अहं वेनीतिवद् ज्ञातृज्ञान भदोल्लेखाभावाद गोचरीकृतः । यथा दीपोऽनन्तरं स्वगोचरं घटादि प्रकाशयति तथा स्वयमेव प्रकाशितः । यद्वा चिदानन्दपयोऽयं पुरुष इति वेदान्तनयेऽभिन्नोऽपि स्वयमेव प्रमात्रा वासनोपनीतरत्यादि. तादात्म्येन गोचरीकृतः समुल्लिखितः। चर्यमाणताऽऽस्वादनं तदेवैकः प्राणो जीवः स्वरूपमस्येति चय॑माणतकमाणस्त. मते "प्रमाणं चर्वणैवास्य स्वाभिन्ने विदुषां मत"मित्यादिरीत्या भगवत्या अनुभूतिशक्तः सर्वाभिभावकत्वस्वीकाराच टोकाकृतामेवं साटोपमाशयाविष्कारः। "आम्नायसिद्धे किमपूर्वमेतत्संविद्विकाशेऽ. घिगतागमित्वम् । इत्थं स्वयंग्राह्यमहाहहेतुद्वन्द्वेन किं दूषयिता न लोक"इत्यादि रसतत्वाविष्कारिकाऽभिनवभणितिरलौकिकमभिनव. स्वरूपमेनमुद्धाटयति । (१) सम्बन्धविशेषेति सम्बद्धपदे प्राक् सकलसहृदयसंवाद. भाजा साधारण्येनेति पश्चात्साकल्येनेति द्विघेव साधारण्येनेति पदस्य प्रयोगः । टीकायामत्र मूलस्थितानां पदानां यथाक्रमं व्याख्यायन सर्वत्र विहिता तत्र बोधवेशद्यप्रयास एव हेतुः । सम्बन्धोति क्वचित् पाठः । (२) अत्र टीकायां किञ्चित् गलितं स्यात् ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। १.१ दिजीवितावधिः, पानकरसन्यायेन चय॑माणः, पुर इव परिस्फुरन् , हृदयमिव प्रविशन् ,सर्वाङ्गीणमिवालिङ्गन, द्वहिरसन्नित्यर्थः । विभावादिजीवितावधिस्तदाकारसंवलितप्रतीति. मयत्वात्तदुपाधानतिरोधानेनोपाधयतिरोधेयस्वरूपः । पानकेति- तत्र यथा कर्पूरमरिचादिरसाः सम्मिलिता युगपदास्वाद्यन्ते तथाऽत्रापि विभावादिभावानामकताप्रतीतिः । एतच्चाकाराणां बाध्यसजातीयताप्रत्यभिज्ञानात् । वस्तुतस्त्वखण्ड एवायं, वेदान्तप्रसिद्धब्रह्मतत्ववत्(१) । चय॑माण आस्वाद्यमानः काल्पनिकमास्वाद्यास्वादयोर्भेदकथनम् । कर्मकतरि वा प्रत्ययः । (२)पुर इवेत्यादाविवशब्दानां क्रियाभिरन्वयः । सर्वाङ्गीणमिति- (१) 'परमार्थतस्त्वखण्ड एवायं वेदान्तप्रसिद्धब्रह्मतत्त्ववद्वेदि. तव्य' इति ग्रन्थस्यास्योद्धारः साहित्यदर्पणे। अखण्डस्य नामप्रपञ्च. रहितस्य ब्रह्मणो ज्ञानं यथा खण्डशः समुल्लसितैर्मायाविजृम्भितैर्घट- पटादिकल्पितसत्ताकैः पदार्थचक्रः साहचर्येण सम्पद्यते, तथा तत्त्वत एकस्य समग्रस्य रसस्य खण्डशः कल्पितैर्विभावादिव्यपदेश्यैः सुख- दुःखजननशक्तियुतैर्विषयसामग्रीवशोन्मिषितैरुपपद्यते, आस्वादक्रम. बोधसौकर्यार्थ प्रेक्षकाणां सहृदयानां भावकानां च । (२) अत्रादर्शपुस्तके द्वित्राणि पत्राणि पत्राङ्कगणनायां प्रमादि. स्वापातादतितरां विपर्यस्तानि यद्वेतुकश्चतुर्थोल्लासटीकाग्रन्थेत्र दशमोल्लासटोकांऽशस्य गर्भीकारः । अस्माभिर्यथामति मूलग्रन्थ. सन्दर्भक्रममालोचयद्भिः कथञ्चिदनवद्यप्रायोऽयं पाठक्रमो निरधारि । परं द्वितीयपुस्तकस्याप्यलाभाश्चतुर्थोल्लासस्थस्यास्य टोकांशस्य वि. शुद्धिविषये न वयं तथा निःसन्दिग्धा यथा व्यत्यस्तदशमोल्लासस्य क्रम- ·काव्यप्रकाशः। १. अन्यत्सर्वमिव तिरोदधद्, ब्रह्मास्वादमिवानुभावयन्, अलौकिकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः । स च न कार्यः, विभावादिविनाशेऽपि तस्य सम्भव सर्वाङ्गच्यापनं यथा स्यादित्यर्थः । एतच सर्वमलौकिकत्ववचना. यानुदितम् । चमत्कारेति-अतिशयोक्तिरूपकाव्यपरिशीलना. (१)द्भवति हि विस्मयापरपर्यायश्चमत्कारः सर्वरसप्राणभूतः । तस्य रागाद्यङ्गप्रवणत्वेन यथायथं शृङ्गारादिव्यवहारः, तदभावे त्व: द्भुतव्यपदेश:- इत्यस्मपितामहश्रीमन्नारायणपादैनिकलिङ्गेन्द्रश्री. नृसिंहदेवचक्रवर्तिगोष्ठीगरिष्ठानां पुरतो धर्मदत्तमहाकविः स्थगितः । कारीति-काल्पनिकभेदात् । शृङ्गारादिक इति- वासनोद्धाररूपः स एव सर्वो रसः । वासनायास्तु रत्याधनुः रोधावान्तरवैषम्यात् शृङ्गारादिपदविशेषलाभः । एवं सिद्धान्तसारं संगृह्य तत्रावान्तरविप्रतिपत्तीनिराकर्तुमाह- स चेति । कार्यत्वे हि विभावादिज्ञानजन्य एव वाच्यः । तथा - - रूपविषये । दशमोल्लासस्य द्वितीयपुस्तकासादनेन सम्पादनसौकर्य परं जातम् । (१) इयमतिशयोक्तिर्वक्रोक्तिरिति प्रसिद्धापरपर्याया "सैषा सर्वैव वक्रोक्तिरनयाऽर्थों विभाव्यते । यत्नोऽस्यां कविना कार्यः को. ऽलङ्कारोऽनया विने"ति भामहभणित्योपदिष्टमाहात्म्या "अलङ्कारा तराणामप्येकमाहुः परायणम् । वागीशमहितामुक्तिमिमामतिशया- हया'मित्याचार्यदण्डिघोषितसामर्थ्या सर्वालङ्कारजीवातुरत्रोद्दिष्टा टीकाकृता।

·काव्यप्रकाशदीपिका। ११३ प्रसङ्गाद् । नापि ज्ञाप्पः, सिद्धस्य तस्यासम्भवाद् । अपि तुधिभावादिभिर्व्यञ्जिनश्चर्वणीयः। कारकज्ञापकाभ्या- च सति विभावादिज्ञानस्य विनाशेऽभावेऽपि तस्य रसस्य सम्भवा. प्रसङ्गः । नावश्यं कारणावभासकाल एव कार्यावभासकाला, न चैवं रसे, तस्य विभावादिसमूहालम्बनशरीरत्वात् । अपि च कार्य स्वकारणैः सह नैकस्यां संवियवभासमानं दृष्टम् । एतच्च सुखं विभावादिसंवलितं भामते । तस्मान कार्यम् । न ज्ञाप्यो ज्ञान- विषयः। सिद्धस्य प्रतीतहिरिति शेषः । किन्तर्हि तत्सद्भावे प्रमाणपित्याह-अपि विति । चणेव भगवती(१)स्वसंविदित. स्वरूपा स्वाभिन्ने तस्मिन्प्रमाणपिति भावः । व्यञ्जित इति चर्वणीय इति च व्यक्त इनि चय॑माण इतिवव्याख्येयम् । वि. भावादिभियंधित इत्यन्ये । विभावादेस्तत्र हेतुत्वमाविष्कृतं, न चासौ कारकज्ञापकरूपः, तस्याकार्याज्ञाप्यरूपत्वात् । नच त. दुभयभावो हेतुत्वं निर्मितुपीष्टे निर्विशेषं न सामान्य'मिति(२) न्यायात , इत्याह-कारकेति । यद्यपि ज्ञापकस्य न वास्तवं हेतुत्वं तस्य ज्ञान प्रति हेतुत्वात् , ज्ञापनस्य विषयस्वरूपातिरिक्तत्वात् , (१) वेदान्ननये प्रकटितकोतिरघटनघटनपटोयसी भगवती मायेव चर्वणेव सर्वशक्तिमती रसतिपतौ सहायाऽत्रैवं स्मर्यते। (२) कारकशापकाभ्यां विलक्षणे व्यञ्जकरूपे सामान्ये स्वसं. वेदनसिद्धस्यालाकिकस्य रसपदार्थस्यान्तर्भावः । अलोकिकत्वमुहि- श्यान्यत्रोक्तम् "विज्ञानं जडरूपेभ्यो व्यावृत्तमुपजायते । इयमेवात्मसं. वित्तिरस्पर्शा जडरूपता" ॥ इति । १५ का०प्र० ·११४ काव्यप्रकाशः। मन्यत् क दृष्टमिति चेत्-न कचिद् दृष्टम् , इत्यलौकिक. स्व-(१)सिद्धेभषणमेतन्न दूषणम् । चर्वणानिष्पत्या तस्थ निष्पत्तिरूपचरितेति कार्योऽप्युच्यताम् । लौकिकप्रत्यक्षा- नथापि वैशेषिकादिभिपिकस्य धूमावहिं प्रति हेतुत्वं व्यव. क्रियत इति तदुपन्यासः। अन्पदिति-विवक्षितं, यदालिझ्य हेतु- त्वसामान्य व्यवतिष्ठतेति भावः । न दृषणमिति-न खल्वन्य. श्रादर्शनमात्रेण वस्तुस्वरूमपहगते । माभूत्कारकत्वज्ञापकत्वे कारकज्ञापकाम्यामन्यत्रादृष्टे इति तत्स्वरूपापहारः, तस्मादस्ति कश्चिद्विशेषो भावनत्वरसनत्वाख्यो, यं क्रोडे निधाय विभावादी हेतुत्वसामान्यं निविशत इति सन्तोष्टव्यम् । सम्पति रसे कार्य स्वज्ञाप्यत्वव्यवहारं कथञ्चिनिर्वाहयति-चर्वणति । यद्यपि रसानन्यतया चर्वणाऽपि न कार्या तथाऽपि कादाचित्कतया तत्कार्यत्वमुपकल्प्य तदेकात्मन्यनादिवासनापरिणतिरूपेत्यादि. भागेऽपि तथा व्यवहार इति भाव:(२)। लौकिकं प्रत्यक्षादिरूपं (१) इत्यलौकिकसिद्धेरिति वा पाठः। ( २ ) एवमभिनवभारत्यां "तहि लौकिकचित्तवृत्यनुमाने का रसता ?........"अलौकिकचमत्कारात्मा रसास्वादः स्मृत्युनुमान लौकिकस्वसंवेदनविलक्षण एव । तथाहि लौकिकेनानुमानेन संस्कृतः (१) प्रमदाऽऽदिना ताटस्थ्येन न]प्रतिपद्यते, अपि तु हृदयसंवादात्मक सहृदयत्वबलात्पूर्णीभवद्रसास्वादाकुरोभावेनानुमानस्मृयादिसोपानमा नारुह्येव तन्मयोभावोचितचर्वणाप्राणतया ।.........किञ्च लौकिक- विभावादिसंयोगबलोपनतैवेयं चर्वणा। सा च प्रत्यक्षानुमानागमोप- ·काव्यप्रकाशदीपिका। दिप्रमाणताटस्थ्यावबोधशालिपरिमितयोगिज्ञानवेद्या(१) यत्ममाणं तद्विलक्षणभाव एवं संवित्ति,ः तस्य पारिमित्यादि. सम्बन्धपुरस्कारात्स्वात्ममात्रविश्रान्सभावाच्च । परिमितं परिः? मितविषयमाध्वासिकदशायां योगिनो ध्यानपतिपत्रमुत्त्यात्मगत. तया जन्यं यदसन्निहितवस्तुज्ञानं तत्ताटस्थ्येनौदासीन्येन । अवबोधो विषयप्रकाशः । शालिपदमत्र स्वरूपपरम् । न चैवं रसः, स्था सत्यरस्यताऽऽपत्तेरित्युक्तत्वात् । विमुक्तदशायां शुका- दीनां ज्ञानं परिमितेतरमविषयम् । न चैवं रसः । जीवन्मुक्त- मानादिलौकिकप्रमाणजनितरत्याधवबोधतस्तथा योगिप्रत्यक्षजतट. स्थपरसंवित्तिज्ञानात्सकलवैषयिकोपरागशून्यशुद्धपरयोगिगतस्वानन्दै कघनानुभवाच विशिष्यते । अत एव विभावादयो न निष्पत्ति. हेतवो रसस्य, तद्वोधापगमेऽपि रससम्भवप्रसङ्गात् । नापि ज्ञप्तिहेतवो, येन प्रमाणमध्ये पतेयुः, सिद्धस्य कस्यचित्प्रमेयभूतस्य रसस्याभावात् । किं तर्हि एते विभावादय इति । अलौकिक एवायं चर्वणोपयोगि विभावादिव्यवहारः।...नन्वेवं रसोऽप्रमेयः स्यात् ?...रस्यतैकप्राणो ह्यसौ, न प्रमेयादिस्वभावः । तहि सूत्रे निष्पत्तिरिति कथं नेयम् ? रस स्यापि तु तद्विषयरसनायास्तस्मानिष्पत्त्या तु यदि सदेकायत्तजीवित स्य रसस्य निष्पत्तिः ? उच्यते-न कश्चिदत्र दोषः । सा च रसना न प्रमाणव्यापारो न वा कारकव्यापारः । स्वयन्तु नाप्रामाणिकी स्वसंवेदनसिद्धत्वात्।।......"अतएवोभयदेशकालत्यागो (?) रोमाञ्चा. दयश्च भूयसा रतिप्रतीतिकारितया दृष्टास्तत्रापि लौकिकदेशकाला नि. यमेन तत्र रतिं गमयन्ति यस्यां स्वात्माऽपि तद्वासनावरवादनुप्रविष्टः । अत एव न तटस्थतया रत्यवगमो न च नियतकारणतया..."इत्यादि । (१) शालिमितेति क्ववित् पाठः । . -- ·११६ काव्यप्रकाशः । तसंस्पर्शरहितस्वात्ममानपर्यवसित परिमितेतरयोगि. वेदनविलक्षणलोकोत्तरस्वसंवेदनगोचर इति प्रत्येयो. ऽप्यभिधीयताम्। तदाहकं च न निर्विकल्पकं, विभावा. दिपरामर्शनप्रधानत्वात्(१)। नापि मविकल्पक, चळ- दशायान्तु शुकादीनामेव ज्ञानं चिदानन्दमयनिष्प्रपञ्चस्वात्म- मात्रविश्रान्तम् , अतएव वेद्यान्तरसंस्पर्शरहितं रागादिसम्भेद- शून्यम् । न चैवं प्रकृते रत्यादि, नत्कारणादिसम्भेदस्या- नुभूयमानत्वात् । विलक्षणेत्युक्तरीत्या सर्वत्रान्तीयते । अा एवं लोकोत्तरं निखिलज्ञानभिन्नाकारं स्वसंवेदनं स्वप्रकाशस्तद् गोचरस्तच्छरीरान्तर्गततया तत्प्रकाशेनैव प्रकाशितो रतिसुखादि. मागिति प्रत्येयोऽप्यपरोक्षव्यवहारवे नोच्यताम् । तद्धाहक चेति-स चासौ ग्राहकञ्चेति तद्राहकम्(१) । निर्विकल्पक- मिन्द्रियापेतं नामजात्यादिष्टियशून्यस्व लक्षणावभासम् । विभावादीनामसनिहितानां परामर्शनमनुसन्धानम् । तत्प्रधान स्वात्तद्धेतुत्वात् सविकल्प हीन्द्रियसम्बन्धमात्रग्राहि विकल्पविशिष्टं ज्ञानम् । चय॑माणस्य चर्वणामात्रप्राणस्य (१) एवं श्रीधरचण्डीदासादीनां टीकासु पाठः । परामर्शति वैकल्पिकः पाठः। (१) अत्र षष्ठीसमास एव बहुतरसम्मतः, परमास्वादशरीरा. तिरिक्तो रसो नास्ति, आस्वादश्च विभावादिपरामर्शमय इति टीकाक- म्मतनिर्यासे सुस्थिते रूपककर्मधारयं विना गत्यन्तरं नास्तीति कृत. स्तत्र निर्बन्धष्टीकाकृता । यद्वा राहुशिर इतिवत् समासः । ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। ११७ माणस्थालौकिकानन्दमयस्य स्वसंवेदनमात्रसिद्धत्वात् । उभयाभावस्वरूपस्य चोभयात्मकत्वमपि पूर्ववल्लोको: स्वसंवेदनमात्र(२)-सिद्धत्वादपरिस्फुटविभावादिप्रकाशतयेति शेषः। आकाराणां (२)स्फुटाभास रसनं न स्यात, असाधारण्यावभा- सात् । यत्तु 'स्वात्मन्यविकल्प इति न्यायादिति श्रीघरेणोक्तं (३)तन्न युक्तं, प्रकाशमात्रे निर्विकलाकत्वस्यांशान्तरे च वि. (२) स्वसंवेदनसिद्धत्वादिति प्रचलितः पाठः । सौगतादिनये स्वसंवेदनसिद्धत्वं ज्ञानमात्रस्योट्टङ्कितम् । ( श्रीधरकृतकाव्यप्रकाश विवेके त्वस्य विस्तरतो विचारः कृतः। ) अतः स्वसंवेदनसिद्धत्वा. द्विकल्पज्ञानमपि न रसस्य ग्राहकमिति स्थितम् । (२) आकाराणां लौकिकवस्तूनामिति पारिभाषिकेऽर्थे प्रयोगः, विभावादीनामित्यस्य प्रकृतेऽर्थः । 'विभावादिपरामर्शो हि शब्दनस्व. भावो विकल्पका नातिकामति-तत्प्राधान्यान्न निर्विकल्पकम्।" 'यदि ...सविकल्पेन गृह्यते तस्य लोकोत्तराहादरूपत्वं न स्यात् , लोकयात्रापधप्रविष्टत्वाद्विकल्पस्य । स्वसंवेदनसिद्धता च तस्य विघटेत, विकल्पाधीनस्यार्थस्य परसंवेदनेनापि साध्यत्वादिति भट्टगोपालः। (३) "ननु सर्वज्ञानानां स्वसंवेदनप्रत्यक्षत्वे घटोऽयमित्यादिवि. कल्पज्ञानस्य निर्विकल्पत्वं, पीतशङ्खादिज्ञानस्याभ्रान्तत्वञ्च स्यात् उच्यते विकल्पमानमपि स्वात्मनि निर्विकल्पकमेव, घटोऽयमित्यनेन बाह्यसत्त्वं विकल्पयति, न त्वात्मानम् ।....."असद्विषयश्चात्र भ्रान्ति- रुच्यते यदुक्तं 'स्वरूपे सर्वमभ्रान्तं पररूपे विपर्ययः' यद्यमी प्रकाशन्ते तदा स्वहेतोरेव प्रकाशस्वभावा उपपन्ना सन्तः प्रकाशन्त इति स्वीकर्तव्यमेवेति श्रीधरकृते काव्यप्रकाशविवेके स्थितम् । रसः' ·काव्यप्रकाशा सरतामेव गमयति न तु विरोधमिति श्रीमदाचार्या भिनवगुप्तपादाः ॥ 3 कल्पस्य प्रसङ्गात् । यदि त्वेकरूपतया परिहारस्तदा विकल्पस्वे सत्येव स्वात्मयनिर्विकल्पकत्वं स्यात् । एतचोभयमङ्गीकुर्वतामुप- नीय वाससिषदो ग्रन्थिः । अविकल्पकतावादश्च पूर्वग्रन्थावयव विरुद्धः। उभयस्य निर्विकल्पकत्वस्य सविकल्पकत्वस्य चाभावो यत्र तदुभयाभावं, तथाभूतं स्वरूपं यस्येति विग्रहः । उभया. स्मकत्वं निर्विकल्पात्मकताभावेन सविकल्पात्मकत्वं सविकल्पक स्वाभावेन च निर्विकल्पात्मकत्वमुपचरितमित्यर्थः । पूर्ववत्कार्य: स्वज्ञाप्यत्त्वविरहवत् । लोकोत्तरता लौकिकयौगिकसकलसंवि. विलक्षणताम् । न तु विरोधमिति-तथाभूततयैव प्रमाणेनानु. भावात् , अनुभावस्थ चाबाध्यत्वात्(१) । तदुक्तं खण्डनकृता... अन्यथाऽनुपपत्तिश्चेदस्ति वस्तुप्रसाधिका । पिनष्टि दृष्टवैमत्यं सैव सर्वबलाधिका ।। याच्याऽन्यथोपपत्तिा त्याज्यो वा दृष्टताग्रहः । नखेकत्रसमावेशश्छायाऽऽतपवदेतयोः ॥ (२) श्रीमदिति काथ्यार्थतत्वज्ञानसम्पत्तिः । आचार्यपदेन सम्पदायप्रवर्तकता । पादा इति गुरुगौरवमुच्यते(३) । (१) यदाहुः "युक्त्या पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभवः कयेति । (२) खण्डनखण्डखाधम् (चाखम्बा संस्कृत सिरिज १२३पृ) । (३) अथवा पादा इति स्वस्य तत्सम्प्रदायानुवर्तिस्वमित्यर्यः । द ·काव्यप्रकाशदीपिका। ११९ व्याघ्रादयो विभावा भयानकस्येव वीरादुत. अत्र केचिद्विभावमात्रस्य कचित्सञ्चारिमात्रस्य प्रतीत्या रस. निष्पत्तिमाहुः, वियदित्यादिषु तथा दर्शनान(१)। यत्र च सर्व सानिध्यं तत्र यस्योत्कटतया प्रतीतिस्तत्प्रतीतिरेव रसबीजं, शेष स्तु वर्जनीयसनिधिरेवेति ये मन्यन्ते तान्सर्वान्प्रत्याह(२)-व्याघ्रा. घस्तुतस्त्वाचार्यपादानामियं विवृतिर्नव्यतान्त्रिकाणामालङ्कारिकाणां रसनिष्पत्तिव्याख्याने भित्तित्वेन परिकल्पिता। परम् “इति' इत्यन्तेन परामृष्टो मूलस्थसन्दर्भ सामग्ण स्वरूपेण यथोहिवक्रमेण चाभि- नवभारत्या ध्वन्यालोकलोचने वा नोपलभ्यते। शिष्यस्थानीयैर्मम्मट भराचार्यवर्यस्य मतं तत्प्रणाल्या परिपाठ्या संगृहीतमथवा स्मृति- तस्तत्प्रसक्तोऽश उद्भियत तैरिति प्रतीयते । (१) नायमाक्षेपस्तावत् सूत्रकृदनन्तरभाविनो वृत्तिकारात् पूर्व तनान् वृत्तिप्रन्थतात्पर्यग्रहणविमुखान् वा कटाक्षयितुं सोपयोग इति टीकाकृत्स्वरसः। परमार्थतस्तु सूत्रवृत्युदादरणः समग्र एको ह्ययं ग्रन्थ इति प्रागेपास्माभिः सूचितम् । परमासन केचनातिप्राचीना रस. शास्त्रोपदेष्टारो सैविभावमात्राश्रयस्य सञ्चारिमात्रादेर्वा रसत्वेम स्थी. कारो व्यधायि । एषा मन्तव्यमाभासतया क्वचित् क्वचित् भाव. प्रकाशादिसंग्रहग्रन्थेषुपलभ्यते । एतन्मते विभावादेर्यास्य कस्यचित् सद्भावे रसप्रतीतिरनिवार्या, द्विकसद्भावे तस्या उत्कर्षः, त्रिकरसदु. भावे तु श्रेष्ठता तस्याः । एतानेव लक्ष्यीकृन्य वृत्तिग्रन्थे वियदादिपधेषु रसनिप्पत्तिसामग्रीचर्वाऽवतारिता । (२)विभाषादीनां लौकिकतयोद्विष्टानां समवेततया कार्यकारि स्वादेव रसनिष्पत्तिः, न तु यस्य कस्यचिदेकस्य द्विकस्य वा। पानक- ·काव्यप्रकाशा रौद्राणाम् , अश्रुपातादयोऽनुभावाः शृङ्गारस्येव करुण- भयानकयो, चिन्ताऽऽदयो व्यभिचारिणः शृङ्गार. स्येव वीर-करुण-भयानकानामिति पृथगनैकान्तिक. त्वात् सूत्रे मिलिता निर्दिष्टाः । वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघं मधुकरकोकिलकूजिनेर्दिशा श्री।। दय इत्यादि । एते हि यथा भीरूणां भयं तथा वीराणामुन् साहसपूर्वदार्शनामाश्चर्य, पुत्रादिव्यापादने च शोक(१) जनयन्ती- ति काव्यनिबद्धानामेषां प्रतीत्या कस्य रसस्याभिव्यक्तिनि. यम्यतां, . तस्मात्सहकारिसमवधानरूपया सामग्रथैव नियन्तुं शक्यम् । सा च विभावादित्रयमिलनरूपमेव । एवमुत्तरपोरपि वेदितव्यम् । पृथगेकैकशः । अनैकान्तिकत्वादेकस्मिन्नन्ते पक्षे. ऽनियतत्वात् । सूत्रे भारतीये । मिलिताः सर्वप्रधानद्वन्देऽस्मदीये च सूत्रे समानतया निर्दिष्टाः । एतेन कचित्कस्यचिदुद्भटत्वमपि स्वात्मदायमेव धत्ते, न तु परशक्तिव्युदासम् । एष्टाहरणेषु तदा का गतिरियाह-वियदिति । अलिमलिना अम्बुगर्भाश्च मेघा योति विग्रहः । मधुकरा एव कोकिला-तथा च यथा वमन्ते रसन्यायेन समवाये इतरेषां नियमेन स्फुरानवभासेऽपि तसिद्धिरिति हिं रसतत्वविदों राद्धान्तः । आपाततो यस्य कस्यचिदसन्निधातु नैतत्सर्वमफलं भवति यतः "सद्भावश्चेद्विभावादेईयोरेकस्य वा भवेत् । झटित्यन्यसमाक्षेपे तदा दोषो न विद्यते ॥ (१) क्रोधमित्यादर्शपुस्तकेऽसंलग्नप्रायः पाठः वस्तुतस्तु ध्यापादने चेत्यादिरंशोऽपि नातितरां समासः ।

·काव्यप्रकाशदीपिका । धरणिरभिनवाराङ्कटका प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे! ॥ २७ ॥ इत्यादी, परिमृदितमृणालीम्लान मङ्गं, प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थनाभिः क्रियासु । कलयति च हिमांशोर्निष्कलङ्कस्य लक्ष्मी- मभिनवकरिदन्तच्छेदकान्तः कपोलः ॥ २८ ॥ इत्यादी, दूरादुत्सुकमागते विवलितं सम्भाषिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने किश्चाश्चितचूलतम् । कोकिदिशा काऽपि लक्ष्मीस्तथा सम्पति मधुकरैर्मदत्वेन (मदमत्तत्वेन) मेदुरध्वनिभिरित्येकः(समाधानोपायः), कचनकचन केऽपि कोकिलाः प्रावृष्यपि माद्यन्तीत्यपरः। पाषाणप्रायः कठोर. प्रदेशष्टकः। प्रणतिपर इति विषयसप्तमी । अत्र मुग्धा प्रणतिपरश्च कान्तः परस्परमालम्बनं, गगनादयस्तूद्दीपनं, सामर्थ्यावसेयाश्चा. वाहित्यावेगादयः सञ्चारिणः, रोमाश्चस्तम्भकाकुयाश्वाऽऽदय. श्वानुभावाः । परीति-क्रियासु स्वशरीरधारणमात्रोपयोगिनीषु । अत्रानुभवैनिद्राहानादिभिनिर्वेदचिन्ताऽऽदयो व्यभिचारिण आ. क्षिप्यन्ते। आलम्बनस्य तु मालती प्रति जीवितसर्वस्वायमानस्य माधषस्य, उद्दीपनानाश्च तद्गुणश्रवणादीनां प्रकरणादवगतिः । द्रादिति-विवलनेन लज्जा, स्फारणेन हर्षः, आरुण्येन कोपा, ११ का०प्र० ·२२२ काव्यप्रकाशः। मानिन्यावरणानातिव्यतिकरे बाप्पाम्बुपूर्णेचणं चक्षुर्जातमहो प्रपश्चचतुरं जातागति प्रेयसि ॥२९॥ इत्यादौ च, यद्यपि विभावानामनुभावानामौत्सुक्य-ब्रीडा-हर्ष. कोपास्याप्रसादानां च व्यभिचारिणां केवलानामत्र स्थितिः, तथाऽप्येतेषामसाधारणत्वमित्यन्यतमदया. भ्रलताकौटिल्येन कोपस्यैव प्रकर्षकत्वलक्षणाऽसूया । चरणा- नत्या व्यतिकरः संसर्गोऽस्येति समासः । बाष्पेति- त्वयाऽ. प्येवं विषमविप्रियं कृतं, मयाऽतिकठिनयैतावत्पर्यन्तं सोढ़. मित्यनुतापः । ईक्षणं दर्शनम् । प्रपश्चोऽत्र व्यापारबाहुल्यं, तत्र चतुरं शिल्पवत् (?) | जातागसि प्रमादाम तु बुद्धिपूर्व कृतागसि, अतएव प्रेयसि(१) । केवलानामेवेति-स्फुटतयेति शेषः । अमा धारणत्वमितरापेक्षया व्यक्तिशक्तिमत्वम् , अन्यतमस्य द्वयोरुपा. दानस्थले द्वयस्यैकोपादानस्थले आक्षेपकत्वेन साहचर्यनै . (१) मानिन्या इति विशेषणात्तथाऽवसीयते । अत्रौत्सुक्यादीनां बहूनां व्यभिचारिणां समावेशः। "यद्यप्यत्र प्रेयसीत्यालम्बनविभावो. ऽप्यस्ति तथापि रत्यनुकूलधर्मवत्तयाऽनिर्देशादनस्तिकल्प एवेति। मा मैवम् , एषां विभावादीनामसाधारण्येनान्यद्वयाक्षेपकत्वेनात्रापि मिलितानामेव व्यञ्जकत्वात् । नन्वेषाञ्चेदसाधारण्यं, किमन्यद्वयाक्षेपणेन, एफैकव्यभिचारेण हि प्रयोपादानम्............अतोऽसाधारण्येऽ. पीतरद्वयमाक्षिप्यते"।

·काव्यप्रकाशदीपिका। १२६ क्षेपकरवे सति ननिकान्तिकत्वमिति । तविशेषानाह- (४४)शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । यत्येन नानकान्तिकत्वं न व्यभिचारित्वगस्पदणीकृतस्य सामु. दायिकस्येत्यर्थः । अतो न विभावाचेकतमानिर्वाह्यता रसस्येति । विशिष्यन्त इति विशेषास्तस्य रसस्य सामान्यतो निर्णी- तस्य विशेषाः । स्तानाहेति--प्रसक्तानुमसत्त्येत्यर्थः । शृङ्गारेति- परस्परजीवितसर्वस्वायमानयोहत्तमप्रष्टयोनायकनायिकयो रति- गतिरभिलाषः पूर्वदर्शितसामान्ययोगाच्छृङ्गारः। तत्रालम्बन नायको, तयोरेव लावण्ययौवनादिदेशकालविशेषादिरुद्दीपनम् , अनुभावास्तत्तन्नयनत्रिभागवीक्षणालिङ्गनादयः, सश्चारिणश्च यथाययं सर्व एव भावाः(१) । तदुक्तम् - "एकोनपञ्चा- शदमुश्च भाका युक्त्या निबद्धाः परिपोषयन्ती"ति(२)। आत्मनः परस्य वा वाग्वेशरूपचेष्टावैकुतविलोकनाचतोविकाशो हासः । - (१) भावशब्दश्चित्तवृत्तिविशेषे रूढ़ोऽपि रसशास्त्रनिर्दिष्टानां रत्यादीनां स्थायिनां निर्वेदादोनां त्रयस्त्रिशंतो व्यभिचारिणां स्तम्भा. दीनामष्टानामनुभावानां वा द्योतकतयाऽभिप्रेत इत्याशयः। यथायथ. मिति बुद्धिपूर्वकमुपन्यासः । एवमुत्तरत्रापि । (२) सन्दर्भोऽयं दशरूपकीयः (४|४९ निर्णयसागर ) । युक्त्या निबद्धा इति पारिभाषिकतया मतानामेषां भावानां यदृच्छया साधितो ऽसङ्गतः सन्निवेशो वारितः। 'अमी हि भावा' इति मुद्रितपुस्तके पाठा । अमुश्चेति पाठे सर्वनानो शृङ्गारस्य परामर्शः । एतचोपलक्षणमात्रम् ।

·१२४ काव्यप्रकाशः। तत्पकृती रसो हास्य, तत्रालम्बनं विकृतवेशः पुरुषः, तचेष्टा- ऽऽदिरुद्दीपनं, नयनविकाशहस्ततालिकाऽऽदयोऽनुभावाः, स. चारिणश्चावहित्याग्लानिमोऽऽदय इति । तत्रात्मनो यथा-गृहीत. तापसवेशं निर्वर्ण्य-रावण:-"जातं मे परुषेण भस्मरजसा त. चन्दनोधूलनं हारो वक्षसि यज्ञसूत्रमुचितं क्लुप्ता जटाः कुन्तलाः। रुद्राक्षः स फिलैष यत्कुवलयश्चैनांशुक बन्धनं सीतालोचनहारि कल्पितमहो रम्यं वपुः कामिना" ॥ शेषन्तु वृत्तिकदुदाहरि. व्यति । बन्धुवधविभवनाशजनितशोकप्रकृतिः करुणः । तत्र च पतिरमणादिरालम्बनं, भूमिपतनरोदनोरस्ताड़नादिरनुभावः, ग्लानिनिवेदमूर्छापरणादिः सञ्चारी। ननु कथं करुणो रसा, तस्य शोकमयत्वात् , रसस्य च सान्द्रानन्दात्मकत्वात् । सत्यं, महाभारतादौ प्राक् पर्वाद्यनुभवे(?)तावदस्ति स्तनमर्दैनगाढ़ालिङ्ग. नादौ सुरताङ्ग इत्र सूक्ष्मपीडाऽनुवेधः, पश्चात् सान्द्रतरानन्दश्चमत्. कारः स्वसंवित्तिसाक्षिकः, ततश्च कुतः करुणस्य न रसत्वम् ? अशिक्षितास्तु तत्पतिबद्धे भूयोभूयः स्त्र हृदयमहत्तेर्दुःखैकमयत्वे सत्यन्यथाऽनुपपच्या यष्टिलग्नवदकामेनाप्यङ्गीकार्याः(१)। (१) रसस्यानन्दमयत्वे सहदयानामनुभव एव चरमं प्रमाणम् । 'लये सम्बोधयश्चित्त' मित्यादिसन्दर्भ प्राचीनरपि बानयोगिभिा 'नास्वादयेद्रसमित्यादिना तस्यानन्दमयत्वभूमिका स्वीकृता । अशिक्षितप्रायाणामापाततो दुःखोदयो मोहमूलक एव । "करुणादा- पपिरसे जायते यत्परं सुखम् । सचेतसामनुभवः प्रमाणं तत्र केवलम् ॥ किञ्च तेषु यदा दुःखं न कोऽपि स्यात्तदुन्मुखः ।" न काऽपीस्थमनुप. पधिर्यतो "हेतुत्वं शोकहर्षादेगतेभ्यो लोकसंश्रयात् । शोकहर्षादयो ·काव्यप्रकाशदीपिका। १२५ पतेन क्रोषादिस्थायिनो रौद्रादयो व्याख्याताः । अपकारिण.. क्रोधोद्रेकप्रकृती रौद्रः । अत्रालम्बनमपकारी, तदपकारा. दिरुद्दीपनं, बाहास्फोटशस्त्रोल्लासप्रतिद्वन्दिग्रहादि-(१)रनुभावः, सञ्चारिणस्तु चपलतागर्वग्लानिमूर्छाऽऽदयः । दानयुदादि. पूत्साहपरिपोषको वीरः अत्रालम्बनं देययुद्धादयः, उद्दीपनं दानपात्रमाप्तिसाम्राज्यादयः, अनुभावः सर्वस्वत्याग यात्राग्रहणादिः, सञ्चारिणो धृतिहर्षगादयः । स्त्रीनीचादिगत- विकृतसरवादिदर्शनजनितभयस्थायी भयानकः तत्र विकृतः सत्वा- दिरालम्बनं, तस्योचनादादिरुद्दीपनं, नयननिमीलनगात्रसङ्कोच- पलायनादयोऽनुभावाः, सञ्चारिणस्तु जडताग्लानि मृच्छोमरणा. दयः । विकृतिपूतिमांसादिदर्शनाद्विषयवरस्थभावनाच जुगुप्सा. प्रकृतिर्बीभत्सः । तस्य च पृतिमांसादिरालम्बनं, तत्रैव कृमि. पातादिरुद्दीपनं, मुखबिघूर्गननिष्ठीवनपराङ्मुखत्वादयो नीचेषु, उत्तमेषु तु कार्यान्तरस्य व्यासनादयोऽनुभावाः, निर्वेदापस्मार- जाड्यादयो व्यभिचारिणः । लोकोत्तरवस्तुप्रतिभासजनित. लोके जायतां नाम लौकिकाः । अलौकिकविभावत्वं प्राप्तभ्यः काव्य- संश्रयात् । सुखं सञ्जायते तेभ्यः सर्वेभ्य इति का क्षतिः ॥" प्रकृत्या दुःखसंश्लेषविद्वेषिणः सुखास्वादनसादरष्य जीवलोकस्य यहशरूप. कादौ रामायणादिश्रव्यकाव्ये च तद्वासनोपचरितं निर्बन्धदायं तद. प्येतन्मूलकमेवेति कथं तस्यापलापः शक्यः ? (१) 'अस्त्रोल्लासप्रतिग्रहादिरनुभाष' इत्यादर्शपुस्तके पाठः । अत्र मुनि:-"तस्य (रौद्ररसस्य) च ताडन-पाटन-पीडन-उछेदन-प्रहर रणाहरण-शस्त्रसम्पात-रुधिराकर्षणादीनि कर्माणी"ति। अत्र प्रति. द्वन्द्विग्रहपदेन मुनिनिर्दिष्टः सम्प्रहारः सचितः स्यात् । .

·काव्यप्रकाशा बीभत्साद तसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्यरसा(१) स्मृताः॥२९॥ तत्र शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ सम्भोगो विप्रलम्भश्च । विस्मयप्रकृतिरद्भुतः । तस्य चालम्बनं महापुरुषादिः, उद्दीपनं तद्- गुणातिशयः, साधुवादशिरोधूननादयो नीचेषु, सस्पृहत्वादयस्तु महत्स्वनुभावाः, उत्साहधृतिहादयः सञ्चारिणः । नाव्यरसा इति-साविकबहुलगीतवाद्यादिपूर्वकाभिनयेन पुरावृत्तानुकारो नाव्यं, तदाश्रया रसा नाट्यरसाः। ते चाष्टौ मुनिना कण्ठोक्ताः(२), शान्तस्य नाव्ये ताहपुष्टिविरहात् । यदाह ध्वनिकार:(३)- "पुष्टिनाव्येषु नैतस्ये"ति । काव्यरसास्तु शृङ्गारादयोऽष्टौ शान्त. श्चेति नवोति भावः। तत्र रसेषु भिधेते वक्ष्यमाणारीत्येति भेदौ । (१) 'नाट्ये रसा' इति वा पाठः । (२) वरोदामुद्रितनाट्यशास्त्रपुस्तके मूले शान्तरसविवेचनात्मकः सन्दर्भस्तु (३३२-३३६ पृ० ) न मुन्युपक्षमिति नास्ति सन्देह- लेशावकाशः । नचापि तद्ग्रन्थम्याख्यानपरा टीकोपलभ्यते यथा शृङ्गारादिरसस्थले। अभिनवगुप्तंपादकृतं मूलं तत् स्यात्। (३) एतच टीकाकस्प्रमादविजृम्भितमाकरर्निधारणम् । दशरूपके उपरितनः सन्दर्भ उपलभ्यते । तथाच स्थायिभावगणनायां तत्रत्यः कारिकाग्रन्थ:-"रत्युत्साहजुगुप्साः क्रोधो हासः स्मयो भयं शोकः । शममपि केचित् प्राहुः पुष्टिर्नाट्येषु नैतस्य ॥"शान्तस्य श्रव्यकाव्यपर- त्वेन व्यवस्थया मूलग्रन्थसङ्गतिरियं मनोशाऽपि न सर्ववादिसम्मता। तथा च सम्प्रदायप्रवर्तकाः श्रीमदानन्दवर्धनाभिनवगुप्तप्रभृतयः सर्व एव नाट्येऽपि शान्तमङ्गीकुर्वन्ति। एवमपरे नातिप्राचीनाः "अष्टावेव रसा नाट्य इति केचिदचूचुदन । तदचार यता कञ्चिन्न रसं स्वदते नर" इति।

·काव्यप्रकाशदीपिका १२७ तत्रायः परस्परावलोकनालिङ्गनाधरपानपरिचुम्बना. घनन्तभेदत्वादपरिच्छेद्य एक एव गण्यते । यथा- शुन्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किश्चिच्छनै निद्राब्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युमुखम् । विस्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लज्जानम्रमुखी प्रियणे हसता बाला चिरं चुम्बिता॥३०॥ संयुक्तयोरन्योन्यानुकूलयो रम्यवेशगीतनाटयादिसेवनात्मक्रस्य. मानरतिप्रकतिः सम्भोगः । वियुक्तयोस्तु गुणस्मरणदिना रतिपोषप्रकृतिप्रिलम्भः। संयोगवियोगौ चात्र परस्परायत्तता. ऽनायत्ततारूपी, तेन दृतीप्रेषणादौ सम्भोगे इयामानादौ वि. प्रलम्भे नाव्याप्तिः । परितः सर्वतो गण्डादिचतुःस्थाने बदन. संयोजनविशेषो वाभ्रव्यादिप्रणीतः (१)परिचुम्बनम् । नने. त्यन्तं कृतकारिताऽर्थम् । तेन बालाया नमनकर्तृत्वेनालोक्येत्येक कर्तृतया चौपपत्तिः । यवन्तानान्तूत्तरोत्तरतः पौर्वकाल्यम् । (१) कामशास्त्रकर्तृणामन्यतमो वाभ्रव्यः । वात्स्यायनीयकाम. सूत्रेऽर्वाचीने च रतिरहस्यादिनिबन्धे चुम्बनभेदा बहवो लक्षिताः। अत्र श्रीधरः “यद्यपि भरतमतानुसारेण नाटयरसा इत्युकं तथापि काव्यस्य प्राधान्यात्परिचुम्बनाचात्मनः सम्भोगस्य नाटयविशेषतया साक्षात्प्र. योतं, मुनिनैव निषिद्धत्वात्तमुत्तमकाव्यविषयतयाऽऽख्यायमानमुदा. हरति-शून्यमित्यादि।...रतेरुभयाधिष्ठानत्वात्सम्भोगस्योभयाधिष्ठाना. थापि नायिकाप्रयुक्तसम्भोगस्येवमुदाहरणं, त्वं मुग्धाक्षीत्यादिषु नायिकाप्रयुक्तस्येति ।

·काव्यप्रकाशा। तथा, स्वं मुग्धाक्षि ! विनैव कल्चुलिकया धसे मनोहारिणी लक्ष्मी मित्यभिधायिनि प्रियतमे तबाटिकासंस्कृशि । शय्योपान्तनिविष्टसस्मितसखीनेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः ॥ ३१ ॥ अपरस्तु अभिलाष-विरहेयी. प्रवास शापहेतुक तत्र चोभयोरनुरागोद्रेके सत्यपि नायिकाया औत्सुक्यं स्पष्टम् । सम्मति नायकौत्सुक्यमुदाहरति-स्वमिति । तद्वीटिकाऽऽश्रयण(१) सखी आलीजनस्य नायिका तस्या नेत्रोत्सव उत्फुल्लतालक्षण. स्तेनानन्दितः, सैव नेत्रोत्सव(२)इत्येके । उक्तासु वक्ष्यमाणासु : चोदाहृतिषु पूर्वोक्तनयेन विभावादिविभागो रसनिष्पत्तौ भावुकै बर्बोध्यः । अस्माभिस्तु विस्तरभीत्या न अपश्चित: । अपर इति. अभिलाषा सामागभावः, एकदेशस्थयोरपि गुर्वादिवशासमो. परोधो विरहः । ईयति मानोपलक्षणम् । तेन कुमारसम्भव. अष्टमसर्गे(३)सन्ध्यावर्णनादौ वर्णितः प्रणयमानोऽपि. सं. (१) प्रथनमित्यादशंपुस्तके पाठः । अत्र कतिचित्पदान्यादर्श. पुस्तके प्रमादादलितानीति प्रतीयते । अत्र बीटिकाऽऽश्रयणनिविष्टस्मित विशेषवतीयं सखी नायिकेत्यादिः काव्यप्रकाशविवेके व्याख्यानक्रमः । (२) एके श्रीघरादयः । वयन्तु नोभयोाख्यानयोः कमपि वि. शेषमुस्प्रेक्षितुं समर्थाः । अतोऽरुचिसूचने न किमपि तात्पर्य प्रेक्षामहे । सम्प्रदायप्रकाशिनीकाराः श्रीधरमेवात्रानुसरन्ति । ( ३ ) [४९-५२] । कुमारसम्भवाष्टमसर्ग इत्यशुद्धः पाठक' पुस्तके।

·काव्यप्रकाशदीपिका। १२९ इति पञ्चविधः । क्रमेणोदाहरणम्(१)- प्रेमाः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गादरागोदया. स्तास्ता मुग्धदशो निसर्गमधुराष्टा भवेयुमयि । यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा. दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः।१२। अन्यत्र बजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताहा सुहृदू- यो मानेच्छति नागतश्च हह हा!(२) कोऽयं विधेः प्रक्रमा इत्यल्पेतरकल्पनाकपलितस्वान्ता निशान्तान्तरे बाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नामोति निद्रां निशि ॥३॥ एषा विरहोत्कण्ठिता। गृह्यते । अन्यासङ्गिनि कान्ते सानुरागमियाविषयः कोप इर्ष्या । प्रवासो देशविच्छेदः । मुन्यादिक्रोधयन्त्रणं शापः। स च सर्वापवादक इत्याह-पञ्चविध इति । अभिलाष-विरह-प्रवासविषये तत्सद्भावे तेनैव व्यवहारः। क्रमेणेति-दिङ्मात्रणेति शेषः । प्रेम दर्शनादिगतो भावव्यः कश्चन विशेषः। तत्पूर्वको वशी. कारः प्रणयः । परिचयो रहस्यवेदनम् । मयि भवेयुरिति-आ. श्वासकाका धन्य एवाहं यदि तद्विषयः स्यामित्याकूतध्वननम् । लयस्तन्मयत्वम् । बाला नेच्छति न बहु मन्यते । प्रक्रम उपक्रमः । इति प्रकारे । निशान्तं गृहम् । वृत्तविवर्तनव्यतिकरा पुन: (१)-'हरणानीति वा पाठः । एवमुत्सरत्र । (२) 'सहसे त्यहधतरो वैकल्पिका पाठ १७ का०प्र० ·काव्यप्रकाशः। सा पत्युः प्रथमापराषसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमानवलनावक्रोक्तिसंसूचनम् । स्वच्छरच्छ कपोलमूलगलितः पर्यस्तनेत्रोत्पला पाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरश्रुभिः ॥३४॥ प्रस्थानं वलयैः कृतं, प्रियसखैरञ्जरजस्त्रं गतं, धृत्या न क्षणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवित! प्रियनुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते॥३५॥ पुनःप्रवृत्तपार्चपरिवर्तना। एतत्मवासोदाहरणं कुतो न स्या- दित्याह-एषेति-प्रकरणवशादवसेयेति शेषः । सखीनां भावः सख्यं सौहार्य, तेनोपदेशः, तद्विना तदभावे । सविभ्रमानवलना- दिभिर्वक्रोक्तिभिश्च संसूचनं मानोत्तारणम् । केवलमेवेति समुदितो निपातः(१) । अश्रुपदमत्र कज्जलादिमिलितनेत्र. जले, तेनोदकैरिति सङ्गच्छते । गन्तव्य इति-भावे कृत्यः । तेन गमन उपस्थिते सतीत्यर्थः । जीवितेति सम्बुद्धिः(२) । (१) एवमापातत एकपर्यायभूतस्याव्ययद्वयस्यैकत्रावस्थितिः समाधेयेति टीकाकृत्स्वरसः । अन्यथा पुनरुक्तत्वापत्तः । केवलं प्राधान्येन रोदनमेव नत्वन्यत्किञ्चिदिति तु नासुगमो व्याख्यामार्गः। (२) अत्र जीवित प्रिय इत्युभयत्र पदच्छेद इत्याशयः । एषमपि श्रीधरमाणिक्यचन्दौ । अत्र साहित्यचूड़ामणिः-'सुहत्सार्थ इस्यस्य प्रियसख इत्यनेन पौनरुत्यं दुष्परिहरम् । प्रियेति पृथक्पदं सम्बुख्य. तं, जीवितविशेषणम् , अतो न पौनरुक्त्यमित्येके, तदसत्, सुहत्सखि. शब्दयोः पौनरुत्यस्य तादवस्थ्यात्' ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। १३१ स्थामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया. मात्मानन्ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । अस्पैस्तावन्मुहुरुपचितष्ठिरालुप्यते मे क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः ॥३६॥ स्वामिति-कृतान्तो दैवं, क्रूरः श्रेयोविघटन जागरूकः । अत्राकृ. तिलिखनात्कथञ्चिभिर्वाह्यपादपतनारम्भेऽप्यत्रै[-वा]सरसमये स्वदीयविलासविशेषसमुद्दीपितशोकावेशविधुरस्य मम वाष्पैर्दर्शन विधानद्वारा विघ्नः क्रियत इति सर्वतन्त्रविदो वाचस्पति. मिश्राः(१)। आधुनिकास्तु लिखनमपीच्छाविषय एव,न तु नियूद (१) अत्र श्रीधरसिद्धान्तो यथा..."शिलापदेन लिखनयोग्यता। लिखतोऽपि ममाणि निर्गतान्येव,तानि तुष्टिपिधानमिव कृतवन्ति, किन्तु मुहुर्मुखप्रोञ्छनेनापास्य कथं कथमपि लिखननिर्वाहः । इदानी. न्तु प्रणामकालीद्यममात्रे स्मृततश्चिन्तावितलान्तःकरणस्य मम वार वार प्रवाहरूपतामापरश्रभिः समन्ताद्वृष्टिलुप्यत इति वाचस्पति- मिश्राः । (चण्डीदासोद्धृतं वाचस्पतिमिश्रमन्तव्यमितो भाषया किश्चि- द्भिन्नम् । अत्रायं प्रश्नः प्रसङ्गोत्था-वाचस्पतिमिश्रकृता प्राचीनतरा काव्यप्रकाशटीका (याऽधुना लुप्तव) किं चण्डीदाससमयेऽपि विरल. प्रचाराऽऽसीत्? उत चण्डीदासा स्मृतिनिर्मोपनियन्त्रितो वा तात्पर्य प्रकटनपरो वा भिन्नमेव सन्दर्भमुद्धरति ?) जानाम्येव यथा प्रणयरोषे: ाव्यवहितेषु विलासेषु मम बाष्पतरलितं चक्षर्भवतीति...मे इति पदशच्या व्यज्यते । अन्यथाऽऽत्मानमिच्छामीत्युपक्रमणे नौ इत्युप. संहारे च प्राप्तत्वाद्वयर्थताऽऽपत्तिरिति काश्मीरकाः। (काश्मीरकरचक. कृते सङ्कते नेदमुपलभ्यते । तदर्वा चीनानां काश्मीरकाणां सिद्धान्तित ·१३२ काव्यप्रकाशः। हास्यादीनां क्रमेणोदाहरणम्- आकुरुच्य पाणिमशुचिं मम मूर्ध्नि वेश्या मन्त्राम्भसा प्रतिपदं पृषतः पवित्रे । मिति मन्यन्ते । अत्र च स्वामिति निर्दिष्टनायिकाऽऽलम्बनं, कल्पनाबीनं पूर्णपणयकोपस्मरणं, प्राकरणिकश्च मेघोदयादि- रुपिन, लिखितबाष्पश्चानुभावः, सञ्चारिणस्तु स्मृसिशोकदैन्या- दयः । एतैः प्रतीयमानयक्षेऽनुमीयमाना रतिः सहृदयहृदय लीनां वासनामुद्बोध्य निखिले तदाकारार्थसिद्धसान्द्रानन्दास्वादे पर्यवस्यतीति-एषैव सर्वत्र रीतिः । अत्र च प्रबन्धपोलोचनया विप्रलम्भसञ्चायुन्माद एवोद्रिक्त इति नेदं रसध्वन्युदाहरणं यद्यपि तथाप्येतन्मात्रानुसन्धाने नोन्मादावभासः स्फुट इत्य- मत्र परामृष्टं भवति । नामतोऽपि तेषामिदानीं नोपलम्भ इति महद दृष्टवैशसम् ) । वयन्तु ब्रूमः-यावदेवैतत्सर्व कर्तुमिच्छामि तावत्सं. कल्पविषय एवं प्रलापसमयानुभूतकृतककोपप्रतादसम्मेदात्मकस्मृत. तच्चेष्टाविह्वलस्य ममाविर्भूतैरश्रुभिईटिरालुप्यते । तचित्रलिखिताया अपि तावदास्तां दर्शनविनोदादिकं यावत्तल्लिखनोचितरेखोपरेखाss. दिसत्रमपि सङ्गमं न सहत इति । अतएव कृताम्तस्यापि पुनः क्रूर इति विशेषणम् । देवमपि शापमन्तरेण नतन्मिथुनविघटने पटीय इति यथाऽत्र रतिरतितरामुहीता तथाऽऽलेख्यादिरूपस्यापि समागमस्य विप्रयोग इति विप्रलस्मोऽपि पर पारमाश्रयत' इति । आधुमिका इति पदेन चण्डीदासेन श्रीधराचार्या एष विवक्षिताः। पाचस्पतिमिश्र- संक्रान्त समालोचनमन्यत्र कतमित्यत्र विरम्यते ।

·काव्यप्रकाशदीपिका। तारस्वनं प्रषितथूरक(१)-मदात्महारं हा हा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ॥३७॥ हामातस्त्वरिताऽसि(२)कुत्र किमिदं हा देवता काशिषः धिक् प्राणान् पतितोऽशनिहुंतवहस्तेमङ्गेषु दग्धे दृशौ । इत्थं घर्घर(३) मध्यरुद्धकरुणाः पौराङ्गानानां गिर श्चित्रस्थानपिरोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि॥३८॥ भिप्रेत्योदाहृतम्(४) । प्रतिपदमेकैकेन मन्त्रपदेन संस्कृय सिक्तैः पृषतैबिन्दुभिः, तारस्वरं यथा स्यात्तथा प्रहितं सर्वदिक् प्रेषितं थूदिति शब्दो यत्र प्रहारे तत्र । विष्णुशर्माऽऽलम्बनं, रोदनवैचित्यादिरुद्दीपन, सामयलक्ष्या हासिकगताः कपोळस्पर्श दृष्टिसोचादयोऽनुभावाः । अवहित्थादर्पग्लान्यादयः सञ्चारिणो नोपात्ताः । कुत्र कस्मिन् गन्तव्ये त्वरिताऽसि येनास्मान्सतत. भक्तानपि मापेक्षसे । अशानिरूपो हुतवहः । दृशाविति-दृशाः पूर्वपरिचितलावण्यलहरीसंवलिततत्तदपाङ्गतरङ्गणादिवैचित्र्या. द्विशेषोक्तिः । मध्यरुद्धा मध्य अर्दै रुद्धा विच्छिन्नाः बाष्पोदयसंतकण्ठतया । अत्र लोकान्तरगतनायिकाऽऽलम्बनं, (१) 'शूत्क'मिति क्वाचित्कः पाठः । (२) स्वमिताऽस्सी'ति वा पाठः । (३) 'गद्गदरुद्धति वा पाठः । (४) "मात्राननुसन्धानेनोन्मादाभास एवे"त्युदाहरणचरिद्रका. कारसस्मतश्चण्डीदासप्रथे पाठः। रसनिष्पत्तिनिर्धारणप्रस्ताव रस ध्वन्युदाहरणमेव सम्मतमिति तथा निर्देशः ।

·काव्यप्रकाशा कृतमनुमतं दृष्टं धा पैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निमर्यादैर्भवद्भिदायुधैः । नरकरिपुणा साधं तेषां सभीमकिरीटिना. मयमहममृब्दोमांसैः करोमि दिशां बलिम् ॥३९॥ क्षुद्राः संत्रासमेते(१)विजहत हरयःक्षुण्णशक्रेभकुम्भा युष्मदेहेषु लजां दधति परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्रे! तिष्ठ पात्रं त्वमसिन हिरूषां(२)नन्वहं मेघनादः किनिभङ्ग (३)लीलानियमितजलधि राममन्वेषयामि ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बदृष्टिः(४) तद्गहेऽभिपतनादिरुद्दीपनम् , अश्रुतद्गुणवर्णनप्लुतकरुणस्वर- स्तम्भादिरनुभावः तत्प्रकाशितो निर्वेदः सञ्चारी(५)। कृत- मिति-अत्र पितृवैरिण आलम्बनम् , अनुमत्यादय उद्दीपनं, प्रतिज्ञाग्रहणं तत्सहचराश्च भृकुटीदन्तोष्ठपीडनादयोऽनुभावाः, उत्साहौग्न्यादयः संचारिणः । अत्र रक्ताङ्गनेत्रता युद्धवीरभेदिनी। क्षुद्रा इति-परं लजां दधति, अताहकार्यनिष्पल्या लजिता (१) 'त्रासमेन'मिति कुत्रापि पाठः । (२) 'रुषा नम्वह'मिति वैकल्पिकः पाठः । (३) किञ्चित्संरम्भति-भूभङ्गसंक्षेति वा पाठः । (४) 'दत्तदृष्टिारिति वा पाठः । (५) 'काश्मोरराजमातृमरणे महनारायणकविकाव्यमिद'. मिति प्रकरणनिर्देशो माणिक्यचन्द्रकृते सकते।

·काव्यप्रकाशदीपिका। पश्चान प्रविष्टः शरपतनभयाभूयसा पूर्वकायम् । दभैरीवलीद्वैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवा पश्योदग्रप्लुतत्वाबियति बहुतरं स्तोकमुया प्रयाति॥४१॥ उस्कृत्योत्कृत्य कृति प्रथममर्थच्छ्योयभूयांसि(१)मांसान्य- सस्फिक्पृष्ठपिण्डा(२)यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । आर्सः (३)पर्यस्त नेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करका दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्ययमत्ति ॥४२॥ चित्रं महानेष षतावतारः क कान्तिरेषाऽभिनवैव अङ्गिः। लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभावः काऽप्याकृतितन एष सर्ग:४३ इव कृतकार्या अपि न मामानन्दयन्तीत्यर्थः(४)। ग्रीवेति-मृगा- नुसारिणो राज्ञ उक्तिः । पश्चाददं पश्चाद निपातः । उत्कृ. येत्यादि-उछोथ उच्छलता । पिण्डं जकार्यविभागः । उग्रपूती. न्युस्कटदुर्गन्धानि । रश्चिरक्षुधितः । करकोऽस्थिशेषं शिरः । स्थपुटो विकटगभीरभागः । चित्रमिति-अत्र बतेत्यादीनां चित्र मित्यादिपूर्वपूर्वपदाहितसंस्कारसाहित्येन शक्तिदाय द्रष्टव्यम् । भङ्गियवस्थितिः । सृज्यत इति सर्गः । (१) 'पृथुच्छोथ', 'पृथूच्छोफ', 'पृथूच्छायेति वा पाठः। (२) 'पिण्ड्याचवयव', 'पीठाद्यवयवेति षा पाठः। (३) 'अन्तःपर्यस्त'-'आत्तस्नायवनति वा पाठः । (४) हनूमन्नाटके रावणपुत्रस्य मेघनादस्येयमुक्तिः ।

·काव्यप्रकाशा एषां स्थायिभावामाह- (४५) रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयन्तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥३०॥ स्पष्टम्(१)। हृदयङ्गमे वस्तुनि सुखोपायत्वसंवेदनं रतिः । वागादिवै. कुतैश्वेतोविकाशो हातः । इष्टनाशादिभयावेतोब्रुतिः शोकः । प्रति कूळेषु तैक्ष्ण्यमबोधः क्रोधः । कार्यारम्भेष्वासङ्ग उत्साहः । रौद्रशत्या कृतं चित्तवैक्लव्यं भयम् । दोषदर्शनादिभिर्वस्तु. निन्दा जुगुप्सा । कोकोत्तरवस्तुदर्शनाच्चित्तविस्तारो विस्मयः(२)। व्यभिचारिण इति-प्रत्यभिज्ञायमानलौकिकदशाऽऽविर्भावतिरो. भावस्वभावो ब्रीडाऽऽदिरास्वादाकरणदशायां व्यभिचारीत्युच्यते । आस्वाददशायान्तु तस्य नानाऽऽकारकर्वरितघनानन्दस्य द्वि. त्रिक्षणमात्रजीवितस्य, प्रबन्धेष्ववान्तरानेकवाक्यानां, मुक्तकादौ तु तस्यैव काव्यस्य, पुनः पुनर्भावनया सन्तन्यमानस्वरूपरूप. स्यांशानां स्थायिसञ्चारिताविभागो नास्त्येव । अतएव मेघ. दूतादाबुन्मादादिः सञ्चार्यन्तरानुगमसन्तन्यमानतालक्षणा• (१) अत्र भट्टगोपाल:-'स्पष्टमिति पाठप्रधानत्वात् प्रमेयस्य, यथासंख्येन योजनं तु स्पष्टतर मिति । (२) रस्यादीनां स्थायिभावानां विस्वरत आलोचनं भरतनाट्यशास्त्र सप्तमेऽध्याये । एषां प्राधान्य प्रकटनं च तत्रैव श्लोकमुखेन-"यथा नराणां नृपतिः शिष्यामाश्च यथा गुरुः। एवं हि सर्वभावानां भाषः स्थायी महामिह" ·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. No. 1-The Kiraņāvàli Bhaskara, (f*szona THTE#) (ka fa4], a Commentary on Udayana's Kiraṇāvali, Dravya section, by Padmanābha Misrn. Ed.with Introduction and Index by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-12 No. 2 - The Advaita Chintămapi, (agafavarafor) (herza), by Rangoji Bhatta, Ed, with Introduction etc. by Nárayana S'āstri Khisto Sahityachārya. Rs. 1-12 No. 3—The Vedānta Kalpalatika, (àgiraq.&q&faxi) [aera), oy Madhusudana Sarasvati. Edited with Introduction etc. by Râmājñā Pāndoya Vyikaraṇācharya. Rs. 1-12 No. 4—The Kusumānjali Bodhani, (Egalsafanfaat) [rata], a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyāy: Kusuznānjali, by Varadarāja, Ed. Svith Introduction otc. by Gopinath Kaviraj, M.A, Rs. 2-0 No. 5–The Rasasāra (vaart) [à sifax], a Commentary on Udayana's Kiraṇāvali, Guņa Soclio, by Bhatta Vädindra. Ed with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs 1-2 No. 6--(Part I)-The Bhāvanā Viveka (raarfaà3) [HTAJAI], by Mandana Miśra, with a Commentary by Bhatta Umbeka. Ed, with Introduction etc. by M.M. Ganganatha Jhi, M. A., D.Litt. Rs. 0-12 No. 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs. 0-12 No. 7-(Part I)-The Yoginihțdaya dipikā, (atforalegaalfaar) [aa], by Amrtānanda Natha, being a Commentary on Yoginihrdaya, a part of Vāmakesvara Tantra. Ed.with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-8 No. 7- Part II ) Ditto Ditto Rs. 1-4 No. 8-The Kävyadakint (*78981 famít) (78%), by Gangånanda Kavindra, ·( 2 ) 1 a Ed. with Introduction etc. by Jagan nátha S'ästri Hoshing Sähityopadhyāya. Rs. 0-10 No. 9--(Part 1)-The Bhakti Chandrikå (fafigat) [fes], Commentary on Sanļilya s Bhaktisūtras, by Nārāyana Tirtha. Ed.with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 0-13 No. 10-(Part I)-The Siddhānturatna, (facrata)[oistaa soraqsia), by Baladeva Vidyābhūşuņa. Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs.1-2 No. 10-(Part II)-Do. Do. Rs. 2-12 No. 11-The S'ri Vidyā Ratna Sūtras, (श्रीविद्यारत्नसूत्र) [तन्त्र ], by Gaudapāda, with a Commentary by S'ankarāraṇya. Ed. with Introduction etc. by Nārāyana S'āstri Khiste, Sahityācharya, Rs. 0-9 No. 12-The Rasapradipa, (TA1919) (34*817), by Prabhākara Bhatta, Ed. with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'āstri Khiste Sábityáchārya. Rs. 1-2 No. 13-The Siddhasiddhānta Sangraha, (fagfagrastog) (19AT), by Balabhadra. Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 0-14 No. 14-The Trivoņikā, (faafar ) (mąra), by Ašādhara Bhatta. Ed. with Introduction by Batukanätha S'armā Sāhityopädhyāya, M. A, and Jagannatha S'āstri Hoshing Sāhityo. pādhyāya. Rs. 0-14 No. 15-(Part 1)-The Tripurārahasya. (Jñāna Khaņda) (fagarreca, ज्ञानखण्ड) [तान्त्रिकदर्शन], Ed.with a Profatory Note by Gopinath Kaviraj,M.A Rs.0-14 No. 15-( Part-II ) ---Do. Do. Rs. 2-4 No. 15-( Part III )-Do. Do. Rs. 2-0 No. 15-( Part IV)-Do. with Introduction, etc. by Gopinath Kaviraj, M. A. No. 16-The Kávya Vilăsa, (Ersafama) (), by Chiranjiva Bhattăcharya Ed, with Introduction etc. by Batukanātha S'armā Sahityopădhyāya, M. A. and Jagannātha S'āstri Hoshing Sahityopādhyāya. Rs. 1-2 ·( 3 ) No. 17-The Nyāya Kalikā, (a14f*) (fata), by Bhatta Jayanta. Ed, with Introduction by M. M. Gangå nátha Jhä, M.A. D. Litt. Rs 0-14 No. 18-(Part I)-The Gorakṣa Siddhanta Sangraha. (afgera. संग्रह) [नाथमार्ग), Ed, with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M. A., Rs. 0-14 No. 19- Part. I )-The Präkrita Prakāía (918a917) (grat914707), by Vararuchi with the Prākṣita Sanjivani by Vasantarāja and the Subodhini by Sadananda. ssa. with Prefatory note etc. by Batuk Nath S'armā, M. A. and Baladova Upadhyaye, M. A. Rs 2-4 No. 19-( Part. II ) Ditto Ditto Rs. 2-12 No 19— Part. III ) Introductiou elc. In Preparation. ) No. 20- The Mānsatattvaviveka (Riparafaa* ) [iglia ], by Visvanatha Nyāyapanchanana Bhattachärya. Edited with Introduction etc. by Paudit Jagannatha S'āstri Hoshing Sāhityopādhyāya, with a Foroword by Pandit Gopi Nath Kaviraja, M. A., Principal, Government Sanskris College, Benares. Rs. 0-1. No. 21-( Part I ) The Nyāya Siddhānta Māli (Fargfagrastat) [ 7979 ], by Jayarama Nyāya Panchānana Bhattacharya. Edited with Introduction etc. by Dr. Mangal Deva S'āstri, M. A., D. Phil. ( Oxon ), Libraria), Govt, Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Benaros. Rs. 1-4 No. 21-( Part-II) Ditto Ditto Rs, 2-0 No. 22--The Dharmānubandhi Sʻlokachaturdasi (धर्मानुबन्धिश्लोकageait) (dara), by Sri S'eşa Krşpa with a Commentary by Räma Pandit. Edited with Introduction etc. Introduction etc. by Nārāyana S'astri Khiste Sahityacharya, Assistant Librarian, Government Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares, Rs. 1-0) No. 23-The Navarätrapradipa (9479319) [rata ], by Nauda Pandit Dharmādhikārī. Ed, with Introduction etc. by Vaijanātha s'āstri Varakalo, Dharmaśāstra-S'astri, Sãdholăl Research Scholar, Sanskrit XyXmas ·(4) College, Benaros, with a Foreword by Pândit Gopinath Kaviraj, M. c., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 2-0 No. 24-The S'ri Ramatāpiniyopanişad (ataarfarjatafaqq) (59faqe), with the Commentary called Rāma Kasiká in Purvatäpini and Anandanidhi in Uttaratāpini by Anandavano. Ed. with Introduction etc. by Anantarima S'āstri Vetāla Sahityopādhyāya, Post-Acbärya Scholar, Gort. Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Natha Kaviräja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs 3-12 No. 25-The Sāpindyakalpalatikā ( Arfquelmaqafar ) ( PÅnia ], by Sadāśivadeva alias Āpadova with a commentary by Nārāyana Dová. Edited with Introduction etc, by Jagannātha S'astri Hośinga, Sāhityopadhyāya, Sâdholā] Resourch Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-4. No. 26-The Mrgäňkalekhā Nātikā ( qorgararfer ) [arfemr], by Viſvanātha Dova Kavi. Edited with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'āstri Khiste Sahityācharya, Asst. Librarian, Government Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-0 No. 27--The Vidvachcharita Panchakam ( fagafia9244 ) [faqra), By Nārāyana S'āstri Khiste, Sãhityacharya, Assistant Lib. rarian, Govt. Sanskrit College, Sarasvati Bhavana Library, Benares. With an Introduction by Gopinath Kaviraja, M.A. Principal, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 2-0 No. 28--The Vrata Kos'a (aaa) (WATER), by Jagannātha S'astri Hosinga Sāhityopadhyāya, late Sadholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares. With a Foreword by Sʻri Gopināths Kaviraja, M. A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 4-0 No. 29-The Vpitti dipikā (arealfat) [59771781), By Mauni S'ri Krşna Bhatte. Edited with Introduotion etc. by Pt.Gangadhara S'astri Bhăradvāja, Professor, Govt. Sanskrit Collego, Benares. Rs. 1-2 No. 30--The Padārtha Mandanam ( Perdaga ) [aafar ), By Siri Venidatta.

·Edited with Introduction etc. by Pandit Gopala S'ästri Nene, Professor, Govt, Sunskrit Collogo, Benares. Rs. 0-14 No. 31 ( Part I)-The Tantraratna ( argia ) ( ARIAT ), by Pártha Särathi Miséra. Edited by M. M. Dr. Ganganatha Jha, M. A., D. Litt, Vice-Chancellor, Allahabad University Allahabad. Rs. 1-14 No. 31-( Fart Il ) Ditto. Ditto. Edited by Pt. Gopal S'âstri Nene, Govt. Sanskrit College, Benares. No. 32-The Tuttvasāra (afqan.) [ 2014 ], by by Rakhäldass Nyayaratna, Edited with Introduction eto. by Harihara S'astri, Bonuroy Hindu University. Rs. 1-0. No. 33-( Part I) The Nyaya Kaustubha ( 7974#147H ) ( 1972 ), by Mahadeva Puntamkar, Edited with Introduction eto, by Umes'a Miśra, M. A., Allahabad University, Allahabad. Rs. 3-4 No. 34- Part I) The Advaita Vidyatilakam ( wafauifast) [ sugagra ), by Siri Samarapungava Dikşitä. With a Commentary by Sri Dharmayya Dikşita. Edited with Introduction, etc, by Ganapati Lal Jha, M. A., Sacholal Research Scholar, Govt. Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-4 No. 35-The Dharma Vijayu Nätaka ( såfaggaizk ) ( 212 ), by Bhūdeva S'ukla. Edited with Introduction eto, by Pandit Nārāyana Sastri Khiste, Asst. Librarian, Govt. Sanskrit Library, Benares, ks, 1-4 No. 36-The Ananda Kanda Champū (Haze reart) ( 970 ), by Mitra Miśra, Edited, with a Foreword by Gopinath Kaviraj, M. A., by Nanda Kishore Sahityacharya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 3-8 No. 37-The Upanidāna Sutra ( 39fagragna ) [a], Edited with Introduction by Dr. Mangaldova S’astri, M. A., D. Phil. Rs. 1-0 No 38-The Kiranävali prakäs'a didhiti ( Guna ), (faconaat- 9#matglfafa ) [aailgą ), by Raghunath S'iromani. Edited by Pandit Badrināth Sāstri, M. A., Lucknow University Rs. 1-12 ·( 6 ) No. 39-The Räma Vijaya Mahäkávya, ( Trafannagt#75 ) ( 178 ), by Rupanåtha. Editod by Pt. Ganapatilal Jha, M. A. Rs. 2-0 No. 40-(Part I) The Kālatattva Vivechana (feafafan) [HÅNT), by kaghunātha Bhatta. Edited with a Foreword by Gopinatha Kaviraja M.A. by Nanda Kishore S'arma Såhityachārya, Research Scholar, Sanskrit College, Benaros. Rs. 4-0 No, 40 (Part II) Do Do No. 41-(Part I) The Siddhanta Sārvabhauma (faara HTA) [alfa], by Sri Munjávara, Edited with Introduction etc. by Jyautişâcharya Pandit Murlidhara Thakkura, late Sadholal Scholar, Sanskrit College, Benares. ks 3.0 No. 42-The Bheda Siddhi (fafa) (7970], by Vis'vanátha Panchenana Bhattacharya. Edited with notes eto., by Nyāya Vyakaranáchārya Pandit. Sürya Narayana Sukla, Professor, Govt. Sanskrit College, Benaras. No, 43- Part I) The Smārtollāga ( Fnralara )( * TOT ], by S'iva Frasāda. Edited with Introduction, notes, eto, by Vedichérya Pandit Bhagavat Prasad Miśra, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. No, 444 Part I) Sūdrāchára S'iroinani (gratzfattafor) (ima). Edited by Sahityacbārya Pandit Narayan Sastri Khiste, No. 45-( Part I) Kiranävali Prakāśa (Guna) (fazaurant a-gal) dark ), by Vardhamana. Edited with a Foreword by Pt. Gopinath Kaviraj, M., A., by Pandit Badrinathi S'astri, M. A., Lucknow University. No. 46-( Part I) Kāvya prakāía dipikā (*1694ernatfat) (grt), by Sri Chandi Däsa, Edited by S'ri S'ivaprasada Bhattāchārya, M, A., Professor, Presidency College, Calcutta, No, 47–Bhedajayaſri (*789?) [ Aragya ), by S'ri Tarkavāgten ; Bhatta Venidattáchārya. Edited with Introduotion été, by Pandit Tribhuvan prasad Upadhyāya, M. A., Inspector of SanskritPathashalas, United Profinoes, Benares. C ·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES: Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. Vol. I- (a) Studies in Hindu Law (1): its Evolution, by Gangānātka Jha. (b) The View-point of Nyāya Vaiseșika Philosophy, by Gopi nath Kaviraj. (6) Nirmāpa Käya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 1-12 Vol. II- (a) Parasurama Miśra alias Väpi Rasala Raya, by Gopinath Kaviraj. (b) Index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. G. A. Jacob. (0) S'tudies in Hindu Law (2):---its sources, by Gangānāth Jha. (d) A Now Bhakti Sūtra, by Gopinath Kaviraj. (0) The System of Chakras according to Gorakşa nātha, by Gopinath Kaviraj. (1) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (g) Hindu Poetios, by Batuka nátha S'armā. (b) A Seventeenth Century Astrolabe, by Padmākara Dvivedi (i) Some aspects of Vira Saiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj. (1) Nyäya Kusumānjali ( English Translation ), by Gopinath Kaviraj. (k) The Definition of Poetry, by Näräyapa S'ästri Khiste. (1) Sondala Upădhyāya, by Gopinath Kaviraj. Rs, 5 Vol. III- (a) Index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. G. A. Jacob. (b) Studios in Hinda Law (3): Judioial Prooedure: by Gangā. nåtha Jha. () Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (d) History and Bibliography of Nyāya Vaifoşika Literature, by Gopinath Kaviraj. (e) Naişadha and 8'ri Harsa by Nilakamala Bhattacharya, (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Patankar. 6, RS.

·; ܐ ) Vol. IV- (a) Studies in Hindu Law (4): Judicial Procedure: by Ganga. nătha Jha. (b) History and Bibliography of Nyāya Vaišeşika Literature, by Gopinath Kaviraj. (0) Analysis of the Contents of the Rgveda-Prātišākhya, by Mangala Dova S'astri. (d) Nārāyapa's Gapita kaumudi, by Padmākara Dvivedi. (©) Food and Drink in the Ramayanic Age, by Manmatha natha Roy (f) Satkāryavåda: Causality in Sāåkhya, by Gopinath Kaviraj. (g) Discipline by Consequences, by G. L. Sinha. (h) History of the origin and expansion of the Aryans. by A. C. Ganguly. (1) Punishments in Ancient Indian Schools, by G.L. Sinha. Rs 5 Vol. V- (8) Ancient Home of the Aryans and their migration to India, by A. C. Ganguly. (b) A Satrap Coin, by Shyamalal Mehr. (c) An Estimate of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Ramayana, by Manmatha nātha Roy. (d) A Comparison of the Contents of the Rgveda, Vajasaneya, Taittiriya & Atharvaveda Prátiśākhyas, by Mangala Deva S'āstri. (e) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by G.L Sinha. () History and Bibliography of Nyāya Vais'eşika Literature, by Gopinath Kavirāj. (g) A Descriptive Index to the names in the Rāmāyaṇa, by Manmatha nātha Roy. (h) Notos and Querios, (1) Virgin Worship, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 Vol. VI- (a) Index to S'abara's Bhăşya, hy the late Col. G. A. Jacob.. (b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nathas, by Gopinath Kaviraj. (o) An Index etc. the Ramayana, by Manmatha nátha Roy. (d) Studies in Hindu Law by M. M. Ganganatha Jha, (e) The Mimainsa manuscripts in the Govt. Sanskrit Library (Benares), by Gopinătha Kaviraj. (f) Notes and Queries, by Gopinatha Kavirai.

·( 3 ) Vol. VII. (a) Bhämaha and his Kávyalankāra, i by Batukanātha S'arnă and Baladova Upadhyāya, (b) Some variants in the readings of the Vais'esika Sútras, by Gopin&the Kavirãi. (c) History and Bibliography of Nyâya Vais'oşika Literature, by Gopinātha Kaviraj. (d) An attempt to arrive at the correct meaning of some obscure Vedic words, by Sitāram Joshi. (0) A comparison of the contents of the Rig Veda, Vajasaneya, Taittiriya, and Atharva Veda (Chăturadhyāyika ) Prātis'ā. khyas, by Mangal Dova Shastri. (f) An Index to the Ramayana, by Manmatha Nāth Roy. (8) An Index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. J. A Jacob. (h) Gleanings from the Tantras, by Gopinātha Kaviraj. (i) The date of Madhusudana Saraswati, by Gopinātha Kavirāj. (j) Descriptive notes on Sanskrit Manuscripts, by Gopinātha Kavirāj. (k) A note on the meaning of the word Parārdha, by Umos'a Mis'ra. Vol. VIII. (a) Indian Philosophy, by Taraknath Sanyal. (b) An Index to the Răināyana, by Manmatha Nath Roy. (o) Index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. J. A Jacob. (d) Hari Svāmi, the commentator of S'atapatha Brahmana and the date of Skanda Svami the commentator of the Rigveda, by Mangaladeva S'Astri. (0) Mysticism in Veda, by Gopināth Kaviraj. (f) The Deva dást: a brief history of the Institution, by Manmatha Nătha Roy. Vol. IX (In progress ) (a) The Life of a Yogin, by Gopinātha Kavirāj.

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATÍ
BHAVANA STUDIES
( SANSKRIT )
SARASVATALOKA
Edited by
GOPINATH KAVIRAJ, M, A,
Kirana 1 ( In progress )
(a) Mangalam, etc, by Nārāyana Sastri Khiste.
(b) Mimansaka mata samgraha, by Haranchndra Bhattacharya,
(c) Srimad Acharya Mandana Mis’ra by Chinna Swami S'astri
(d) Bhagavato Buddhasya Charitam Upades'as'cha :
by Gopinatha Kaviraj.
Kirana I ( Supplemont )
Sangkrita Kavi Parichaya- Bharavi) by Nanda Kishore Sharma.
Kirana II (In progress )
(a) S'āradā Prasādanam by Närâyana S'ästri Khiste.
(b) Chūdamani Dars'anam by S'as'adhara Tarkachūdamani.
To be had of
The Superintendent
Government Press, U. P.,
Allahabad.

·No text on this page.