·सांबायपरब्रह्मणे नमः ॥
126
शिवार्चनाचन्द्रिको ॥
श्रीमदप्पयदीक्षितविरचिता ॥
इयं किल,
कण्डदेव्यग्रहाराभिजनेन,
काळीश्वरशिवाचार्येण,
EN
कृष्णतटाकाभिजनानां,
श्री कृष्णशास्त्रियां अन्तेवासिना,
N. कृष्णशास्त्रिणा-T.M.नारायणशास्त्रिणाच
परिशोधिता,
देवसालपुरी शिवागमसङ्घाध्यक्षैः
SEXKe
कुम्भघोणनगरविराजमान,
शारदाविलासमुद्राक्षरशालायां मुद्रिता,
देवसालनगरे प्रकाशिताच
विजयतेतराम् ॥
दुर्मतिवत्सरस्य कुम्भमासि
1922.
(Copyright.)
SEERSEPARE
.

·LAN
வ
சிவமயம்,
ஸ்ரீமத் அப்பய தீக்ஷிதரவர்களியற்றிய,
சிவார்சனாசந்திரிகை.
கண்டதேவி ஸ்ரீ-ல-ஸ்ரீ காளீசுவர
சிவாசாரியரவர்களாலும்
சிவாகம் சித்தாந்த பரிபாலன ஸங்க வித்வான்,
12
பிர்மஸ்ரீ N. கிருஷ்ணசாஸ்திரிகள்
அவர்களாலும்
பிர்மஸ்ரீ T. M. நாராயணசாஸ்திரிகள்
அவர்களாலும்
பரிசோதனை செய்யப்பெற்று,
தேவகோட்டை
சிவாகம சித்தாந்த பரிபாலன சங்கத்தாரால்,
கும்பகோணம்.
சாரதாவிலாஸ அச்சுக்கூடத்தில் பதிப்பிக்கப்பெற்று,
தேவகோட்டையில் பிரசுரிக்கப்பட்டது.
த
துன்மதி - மாசி- மீ.
1922.
ரிஜிஸ்தர் செய்யப்பட்டது.
ஜி

·श्रीः॥ शिवार्चनाचन्द्रिकायाभूमिका भोभोः पण्डितमणयश्शिवभक्तिपराश्श्रीमन्तोमहान्तः विदित- मेवेदं भवतां, यत्किलास्मिन्जगतीतले माकिं चतुश्शतमितवर्षेभ्यः प्राक् प्रचरत्सुविकलंकुमतग्रन्थाभासेषु विलुप्तप्रायेषुचशैवग्रन्थरत्न- जातेषु भगवान् श्रीकण्ठपरनेशः करुणानिधिः साधुजनानुजिघृक्षया निखिलभुवनतलललामायमान तुण्डीरमण्डलभूषणायमान काञ्ची- पुरपरिसरवर्तिन्यटयप्पलनामन्यग्रहारे अष्टमहाक्रतुयाजिनां स्व- चर्यासार्थीकृतनिगमागमानां आचार्यदीक्षिताना मात्मजानां श्रीर- झराजाबरिणां पुत्रोऽप्पयालितइति सुगृहीतनामधेयोऽवातर दिति। तेषामवतारप्रमृति विचित्रं घृत्तं यद्यपि पतञ्जलिप्रभृतिरपिनवर्ण- यितुं शक्यं । तथापि पण्डितप्रकाण्डैः कैश्चित्तत्र तत्र किञ्चित्किञ्चि- प्रदर्शितमिति मयाविरम्यते । एतेचाप्पयदीक्षिताः स्वानुग्रहभाजन- स्य श्रीचिनबोम्मभूपालस्य प्रार्थनां स्वावतारञ्च सार्थयन्तस्तदा तदा स्वप्ने परमेश्वरेणाशताः लीलचैव चतुशास्त्रराद्धान्तप्रकाशकान् नैकान्ग्रन्थान शैयानिसद्योमुक्तिप्रदानि विमलानिग्रन्थरत्नानिच प्रा- जैपुः । तेपुच्चैकतमभिमानार्थहजागतिपादकं सिद्धान्तागमानु- सारि शिवार्चनाचन्द्रिकाल्यं ग्रन्थरला अस्य च श्रीमदप्पयदीक्षित- प्रणीतत्वमेतद्वन्धावसानगतेन 'बेलूरधीशचिनवोम्मविभोरुदारे चिन्तेचधामनि चिरादाभिवर्धमानाम् । अर्चाविधां पशुपतेरमराभि- नन्द्यामिन्थं समाचलमीश्वरशासनने तिपयनैवस्पष्टीकृतं । अन्यत्ना- पितएव दीक्षितः स्वकृतीः परिगणयन्तः चतुश्शास्त्रविषयिणीः स्वकृतीः काश्चिदुक्त्वा 'श्रीकण्ठाप्यव्याख्याच शिवार्कमणि- दीपिका । श्रीशिवानन्दलहरी शिवा?तविनिर्णयः ॥ रत्नत्रयपरी- ·क्षाचपञ्चरत्नस्तवस्तथा । तथा शिखरिणीमाला ब्रह्मतकस्तवादयः॥ शिवतत्वविवेकश्च शिवकर्णामृतन्तथा ।शिवार्चनाचन्द्रिकाच तया- ख्याबालचन्द्रिकेत्यादिपौश्शिवार्चनाचंद्रिकायाअपिस्वकृतित्वंप्रति- पादितवन्तः। तस्मानिरङ्कुशमप्पयदीक्षितविरचितमेवेदं ग्रन्थरत्नमि- ति । अस्यचग्रन्धरत्नस्यदुर्लभतयाविरळप्रचारतामालोकयन्तः परो- पकारधुरन्धराश्शिवभक्तिभरिता श्रीमन्तोदेवलालपुरवास्तव्याश्रे- ष्ठिवर्याः स्वपुरे शिवागमपरिपालनार्थ प्रतिष्ठिते अन्वर्थाभिधाने शिवागमपरिपालनसो ऽग्रासनाधिपोपाग्रासनाधिपकार्यदर्थ्यागमा- जकागमपोषकादिपदभाजः निखिलशैवग्रन्थरत्नमुद्रणकार्यमङ्गळ- त्वेन शिवार्चनाचन्द्रिकामेनां प्रथमंमुद्रायित्वाप्रकाशयामासुः । अ- न्यान्यप्यष्टप्रकरण सिद्धान्तशेखर पौष्करवृत्ति मृगेन्द्रवृत्यादीनि ग्र- स्थरत्नानिकामिकादिमूलागमांश्चाचिरादेवमुद्रणेनप्रकाशयिष्यन्ति ॥ (आदर्शदातृनामानि) अस्यच शिवार्चनाचन्द्रिकाख्यग्रन्थस्य मुद्रणविषये प्रथम मा- तृकादातारः कण्डदेव्यमहाराभिजनाशिवागममुद्रणप्रोत्साहका:श्री- मन्तःपण्डितवर्याः काळीश्वरशिवाचार्याः। एतेषां मातृकामनुसृत्यै- वमुद्रितमेतद्ग्रन्धरत्नम् ॥ शोधनार्थन्तु काळीश्वरपुरवास्तव्याः का- ळीश्वरशिवाचार्याः तथामधुरान्तकवास्तव्याः सुब्रह्मण्यशिवाचार्याः तथा कुबघोणनगरवास्तव्यास्सजिष्टरधिकारस्थिताः कृष्णस्वामि- शास्त्रिणश्च एकैकमातृकारत्नं प्रदाय उपाकुर्वन् । एतेषां प्रत्युपकार- विश्ये अशक्ताः प्रेमपूर्वकाननन्तान प्रणामान् समर्पयन्ति शिवागम- सङ्घाध्यक्षा इति शिवम् ॥ इत्थं, अळ. अरु. राम. अरुणाचलश्रेष्ठी. देवसालपुरी जमीन्तार आगमार्जक ·- சிவமயம். முகவுரை. சிவபெருமானிடத்திடையறாத அன்புஞ் செல்வமும் உடைய பண்டித மணிகளே! இவ்வுலகமானது சுமார் நானூறு வருடங்கட்கு முன்னர் புற மதங்களால் சைவசமய விளக்கம் சிறிது குன்றி, அதனால் சைவ சாத்திரங்களும் விளக்கமுராமலிருந்தமையின், அக்குறையை நீக்கிச் சைவசமயத்தையும், சைவசாத்திரங்களையும் விளக்கமுறச் செய்யத் திருவுளங்கொண்டு, ஸ்ரீசண்டபாமேசுவார், தொண்டை நாட்டி னுள் காஞ்சீபுரத்திற்குச் சமீபத்திலுள்ள அடையப்பலம் என்னும் சிற்றூரில், எட்டு மகாயாகங்கள் செய்தவராயும் தன்னுடைய ஒழுக் கத்தினால் வேதாகமங்களைப் பிரயோசனமாகச் செய்யப்பெற்றவ ராயும் உள்ள ஆசாரிய தீசதி தரவர்களின் புத்திரர் இரங்கராஜ தீக்ஷித ரவர்களுக்குப் புத்திரராக அப்பய தீக்ஷிதர் என்னுந் திருநாமத்துடன் அவதாரஞ் செய்தருளினார் என்பது யாவரும் அறிந்த விஷயமே. ஸ்ரீமத் திக தரவர்களுடைய அவதாரத்தில் நிகழ்ந்த சரிதங்கள் பதஞ்சலி முனிவர் முதலியவர்களாலுஞ் சொல்லுதல் அரிது. ஆயி னும், பண்டிதமணிகள் சிலர் ஆங்காங்கு சிறிது சிறிது கூறியுள் ளார்கள். ஆகலின் அது விஷயத்தில் நான் உபசாந்தியடைகிறேன். ஸ்ரீமச் தாடர்கள் ரக்பி டானியாயுள்ள வேலூர் சின்ன பொம்மமகாராஜாவின் பிரார்த்தனையை அனுசரித்தும், தன்னுடைய அவதாரத்தின் பயனை உலகிறகுபகரிக்கக்கருதியும், அவ்வப்பொழுது கனவில் சிவபெருமானால் உத்திரவுசெய்யப்பெற்று, நான்கு சாஸ்தி ரங்களின் சம்பந்தமான கிரந்தங்களைச் செய்து வருகின்ற லீலையின் ஈடுவில், இல தவில் முத்தியைத் தருதற்கு உபாயமான சைவக்கிரந்தங் கள் பலவற்றையுஞ்செய்தருளினர். அவற்றுள், ஆன் மார்த்த பூசை யைத் தெரிவிக்கக்கூடியதாயும், சித்தாந்தமென்னுஞ் சிவாகமங்களை அனுசரித்ததாயும் உள்ள சிவார்ச்சனாசந்திரிகை என்பதும் ஒன்று. இது ஸ்ரீமத் திவிதரவர்களாலே ய செய்யப்பெற்றதென்பது, இச்சிவார்ச்சனாசர் தி.ரிகையின் இறுதியிலுள்ள “வேலூரதீச" என்' றற் றொடக்கத்துச் சுலோகத்தாலினிது விளங்கும் இன்னும் ஸ்ரீமத் தீக்ஷிதரவர்களே தாம் செய்தருளிய கிரந்தங்களின் பெயர் களைக் கூறுமிடத்து நான்கு சாத்திர சம்மந்தமான கிரந்தங்களைக் ·2 . (5) கூறிவிட்டு, சைவசாத்திர கிரந்தங்களைக் கூரப்புகுந்து, ஸ்ரீகண்ட பாஷிய வியாக்கியான் மாகிய சிவார்க்கமணி தீபிகை, சிவானந்தலகரி என்னும் ஆனந்தலகரி, சிவாத்வை தவி நிர்ணயம், இரத்தின் த்திரய பரீக்ஷை, பஞ்சரத்தினஸ் தவம், சிகரணிமாலை, பிரம்மதர்க்கஸ்தவம், சிவதத்துவவிவேகம், சிவகர்ணாமிர்தம். சிவார்ச்சனா சந்திரிகை, இதன் வியாக்யான மான பாலசந்திரிகை, என்பன வாதியாக கூறியிருக் கின் றமையாலும் விளங்கும். இந்தக் கிரந்தம் இதுகாறும் அச்சுக்குவராமலிருந்தது. அத னால் இதன்கண் உள்ள அருமையான விஷயங்களைப் பலரும் அறிந்தனுபவிக்காக்குறையை நிவர்த்திக்கக்கருதி பரோபகாரசீலர்களா யும் சிவபத்தசிரோமணிகளாயும், பிரபுக்களாயுமுள்ள தேவகோட்டை வாசிகளான தனவைசியர்கள் , சிவாகமங்களின் ஜீரணோத்தாரணத் தின் பொருட்டு, “சிவாகமசித்தாந்தபரிபாலன சங்கம்” ஒன்று நிருவி, அதில் அக்கிராசனாதிபதி, உபஅக்கிராசனாதிபதி, காரியதரிசி, போஷகர் , ஆகமார்ச்சகர் முதலிய அங்கத்தினர்களாக இருந்து சிவாகமங்களை அச்சிட்டுதவுதற்கு மங்கலமாய், முதலாவதாக இக் நூலை பண்டிதர்களாற் சோதித்து அச்சிட்டு உதவியிருக்கின்றனர். இன்னும், அஷ்டப்பிரகரணம் , சித்தாந்த சேகரம், பெளட்கா விருத்தி, மிருகேந்திரவிருத்திகளையும், மூலாகமங்களையும் அச்சிட் டுதவுதற்கு வேண்டும் பிரபல முயற்சிகள் செய்து வருகின் றனர். பிரதி உதவினவர்கள். சிவாகமங்களை அச்சிட்டு உபகரிக்கவேண்டுமென்ற பெரு கோக்கமுடைய கண்டதேவி ஸ்ரீல ஸ்ரீ காளீசுவரசிவாசாரியாரவர்கள். இவர்கள் பிரதிதான் முதலாவதாகக்கிடைத்தது. பின்னர் சோதிப்பதற் காகக்காளையார்கோவில் ஸ்ரீலஸ்ரீ பெரிய காளீசுவரசிவாசாரியரவர் களும், மதுராந்தகம் ஸ்ரீலஸ்ரீ சுப்பிரமணிய சிவாசாரியாரவர்களும், கும்பகோணம் சப்ரிஜிஸ்டர் பிரம்மஸ்ரீ கிருஷ்ணசாமி சாஸ்திரிகள வர்களும் தங்களிடத்திலுள்ள பிரதிகளை உதவினர். இப்பெரியாரனை வருக்கும் இச்சங்கத்தார் மனமார்ந்த வந்தனத்தை நன்றியறிதலின் அறிகுறியாக அன்புடன் செலுத்துகின்றனர். இங்ஙனம் அழ. அரு. ராம. அருணாசலஞ் செட்டியார். சிவாக மசித்தாந்தபரிபாலன தேவகோட்டை ஜமீந்தார். சங்கம், கோட்டை. ஆகமார்ச்சகர், ·श्रीः ॥ शिवार्चनाचन्द्रिकायाः विषयसूचिका॥ विषयाः पृष्ठे विषयाः पृष्ठे. ... ४ ७० ovovo ७४ दन्तधावनविधिः ३ स्नानविधिः संक्षिप्तशैवसन्ध्याविधिः भस्मधारणविधिः १० रुद्राक्षधारणविधिः . सकळीकरणप्रकारः... द्वारपालार्चनम् आत्मशुद्धिः २१ देहशुद्धिः भूतशुद्धिः अन्तर्यागक्रमः.. अग्निकार्यक्रमः स्थानशुद्धिः ३१ द्रव्यशुद्धिः ... ३१ पाद्यादिपृजा पञ्चगव्यविधिः ३५ पञ्चामृतविधिः ३६ स्नपनोदकविधानं मन्त्रशुद्धिः लिङ्गशुद्धिः शिवासनार्चनं... पाद्यादिप्रकारः पुप्पोपचारः धूपदीपोपचारः आवरणार्चनं ७६ नैवेद्यविधिः ८१ तांबूलदानं ८९ आरात्रिकविधिः पञ्चाक्षरजपविधिः प्रदक्षिणविधिः प्रणामविधिः आग्निकार्यविधिः शिवज्ञानपूजाविधिः... १०३ कपिलापूजा परालयदर्शनं चुल्लीहोमः निर्माल्यविचारः भोजनविधिः ... ।... ...

·28 श्री ON ॥ श्रीगणेशायनमः॥ ॥ शिवार्चनाचन्द्रिका॥ NOSKCE यस्याहुरागमविदः परिपूर्णशक्ते रंशे कियत्यपि निविष्टममुं प्रपञ्चम् । तस्मै तमालरुचिभासुरकन्धराय नारायणीसहचराय नमश्शिवाय ॥ अवश्यकार्य शैवाना मात्मार्थशिवपूजनम् । तच्च वैदिकमिश्राभ्या मेतेषां शैवमुत्तमम् ॥ तदप्यशक्तिकाच्छुद्धात् मिश्रात्सौरादिकादपि । सशक्ति केव- लं श्लाघ्यं संक्षिप्तं भुक्तिमुक्तिदम् ॥ तस्मादात्मार्थयजनं शम्भो रंबिकया स- ह । संगृह्य दर्शयिष्यामि सर्वदिव्यागमोद्धृतम् ॥ दिव्यागमार्थसाकर्यमैकतं- त्र्यान्नदोपकृत् । किन्तु पाशुपतार्थं च साङ्कर्य तेषु दोषकृत् ॥ तेष्वप्येक समाश्रित्य ग्राह्यमन्यदपेक्षिते । इत्येतन्मानुषे लिङ्गे नतु स्वायंभुवादिषु ॥ एकागमावलंबेऽपि प्रविहाय तदीरितम् । (१) प्रशस्तमन्यतो ग्राह्यभित्युपा- दिशदीश्वरः ॥ प्राशस्त्यस्योभयोस्साम्येऽप्यर्चनाङ्गमपेक्षितम् । तत्रोक्त(२) भन्यतन्त्रोक्तं सममित्यप्युपादिशत् ॥.. तस्मादिव्यागमेभ्योऽसौ अखिलेभ्य स्समुद्धृतैः । अपेक्षितांशैः क्रियते श्रीशिवार्चनचन्द्रिका ॥ आचम्य भस्मरुद्राक्षविभूषितकळेबरः । सकळीकृत्य संस्कुर्यात्सामा- न्याय॒ यथाविधि ॥ शुद्धविद्यात्मकं घ्यावा शिवपूजानिकेतनम् । तद्वारे १. प्रशस्तमित्यारभ्यार्चनाङ्गमपेक्षितमित्यन्तं पुस्तकांतरे नास्ति । २. अन्यत्रोक्त मिति पाठभेदः । .

·२ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् ऽनुत्तरे कुर्यात् द्वारपालार्चनं क्रमात् ॥ विघ्नत्रयं समुत्सार्य प्रविश्यास्त्रादि- पूजनम् । कृत्वा पूजोपकरणं सकलं सन्निधापयेत् ॥ देवस्य दक्षिणे भागे (१) पावकस्योत्तरामुखम् । विहितासनमास्थाय पञ्चशुद्धिं समाचरेत् ॥ आ- दित्यस्योदयात्पूर्व मुहूद्वितये स्थिते । उत्थाय धौतांधिकरः कृतभस्मावकु- ण्ठनः ॥ हृदि सामान्यसमयी चिन्तयेत्परमेश्वरम् । विशिष्टसमयी बिन्दी मुनि निर्वाणदीक्षितः ॥ आचार्यबोधकश्चनं (२) द्वादशान्ते विचिन्तयेत् । नामानि चास्य हृद्यानि चरित्राणि च कीर्तयेत् ॥ विण्मूत्रोत्सर्जनं कुर्यात् गत्वा देशं यथोचितम् ॥ उदङ्मुखोऽहस्सन्ध्यासु रजन्यां दक्षिणामुखः । प्राक्प्रत्यग्वदनो यद्वा दिनपूर्वापरार्धयोः ॥ उदङ्मुखस्तु मध्याह्ने रजन्यां दक्षिणामुखः । नभोविण्मूत्रदिक्चन्द्र (३) सूर्यताराग्निदर्शनम् ॥ (४) देव- गोमुनिविप्रस्त्रीसम्मुखं च विवर्जयेत् । तृणैःपायु मयज्ञाहे रिज्याद्यनुपयो- गिभिः ॥ लोष्टाद्यैर्वा न सत्पुष्पपर्णकाष्ठफलादिभिः । अधोदृष्टिः प्रजननं गृह्णन्वामेन पाणिना । जलाभ्याशमुपागम्य शौचं कुर्वीत मृजलैः ॥ एका लिङ्गे गुदे पञ्च दश वामकरे मृदः । पष्ठं च पृष्ठे चाग्रे च करयोस्सप्त मृ. त्तिकाः ॥ वल्मीके वृक्षमूले च गृहे मार्गे जलान्तरे । ऊषरे मूषिकोत्खाते गोव्रजे देवतालये ॥ वापीकूपतटाकादिमूले च सिकतास्थले ॥ वीभ्यां श्मशाने कीटास्थितुघाङ्गारादिदूपिते । पांसुले परशौचार्धशिष्टमृत्कीर्ण- भूतले ॥ हलोत्खाते च जबाले शर्करे नाहरेन्मृदम् ॥ शुद्धभूमौ च मृत् ग्राह्या व्यपोह्योपरि मृत्तिकाम् । यथा स्यात् शौचपर्याप्ता नावशिष्येत वा यथा ॥ प्रथमं पायुशौचं स्यादर्धप्रतिमानतः । तदर्धमानतः पश्चात्तदर्धे- १. पावकेचोत्तरामुखं इति पाठभेदः । २. साधकश्चैतमिति पाठभेदः । ३. सूर्यद्रधनुस्ताराभिदर्शनमिति पाठभेदः । ४. देवालयद्विजाश्वत्थ इति पाटभेदः ।

·३ दन्तधावनविधिः ॥ न ततः परम् ॥ आर्द्रामलकमानं स्यान्मूत्रशौचेतु मृत्तिका । द्विगुणं मृ- त्तिकाशुक्लये त्रिगुणं दारसङ्गतौ ॥ एतच्छौचं गृहस्थस्य भावशुद्धय ततो ऽधिकम् । ब्रह्मचार्यादिकानां तु क्रमाद्वित्रिचतुर्गुणम् ॥ यस्य यावद्दिवा शोचं तद निशि तस्य तत् । तदर्धमातुरे चोक्त मातुराध वनाध्वनि ॥आ. गुल्फं चरणो मृद्भिः करावामणिबन्धको । संक्षाल्य क्षाळयेत्पश्चा दाजान्वा- कूपर जलैः ॥ धाराशौचं न कर्तव्यं शौचशुद्धिमभीप्सता । चुळकैरेव क- र्तव्यं हस्तौ शुद्धिविधानतः ॥ शौचे मृजलदानार्थ कर्तव्यौ परिचारको । सव्यहस्तगृहीता च क्षेप्या मृद्वामहस्तके ॥ कुर्याद्वादश गण्डूषान् पुरी- षोत्सर्जने कृते । कुर्वीत चतुरो मूत्रे भोजनान्ते तु षोडश ॥ (१) प्राङ्- मुखः क्षाळयेत्पादौ हस्तौ वक्रमुदङ्मुखः । (२). उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा ततस्त्वाचमनं चरेत् ॥ ॥ दन्तधावनविधिः॥ हृन्मन्त्रेण ततो ग्राह्यं दन्तकाष्ठं त्वगन्वितम् । अपर्वाग्रसमच्छेदमाद्य मने च कूचितम् ॥ कनिष्ठिकासमस्थौल्यं सूक्ष्म वा दन्तसौक्ष्म्यतः ॥ अ- ष्टांगुळं नैष्ठिकानां भोगिनां द्वादशांगुळम् । वर्णानां दशकं चाष्टसप्तांगु- ळिकमेवच ॥ षडंगुळं प्रहीणानां नारीणां चतुरंगुलम् । जंब्वाम्लककु- भाशोक कपित्थवकुलोद्भवम् ॥ प्लक्षौदुम्बरफुल्लांघी जाजीचम्पकशंखजम् अतिमुक्तकदंबोत्थमपामार्ग च भोगिनाम् । ग्राह्यमेतच्च शैरीष चिरिबिल्व- कराकम् । श्रीपर्णदारुनिर्गुण्डी सारसं खादिरायते ॥ अक्षक्षीरिधवैरण्ड- वटाश्वत्थाप्रशिग्रजम् । अकुलीशेलुवानीर धात्री (३) चोदुम्बरोद्भवम् । ख. १. प्राइमन्त्रीतिपाठभेदः । २. प्राङ्मुखोवाथकुर्वी तेतिपाठभेदः । ३. निम्बशरोद्भवमिति पाठभेदः।

·४ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् घुरनाळिकेरोल्थं पालाशं तालवंशजम् । तृणपर्णपिशाचोत्थमिष्टकाङ्गारभस्म- जम् । अंगुलीच विवानि सुवर्णादिकृतं तथा ॥ प्रतिपन्नवमीषष्टी द्वाद- शी पञ्चपर्वकम् । उपवासदिनं जन्मत्रयं च शनिवासरम् ॥ भानुवारंव्य- तीपातं ग्रहणश्राद्धवासरम् । सूर्योदयानन्तरं च विवज्यं दन्तधावनम् ॥ अ- लाभे दन्तकाष्टानां निषिद्धदिवसेघु च । गण्डूपैादशावृत्तैर्दलैर्वा शोषयेद्र- दान् ॥ जिह्वानिर्लेहनं कुर्याजिह्वामलविशोधनैः ॥ फालाक्षिश्रोत्रनासास्य- रेतोविण्मूनगात्रजम् । करपादगतं यद्वच्छोद्धयं तत्सकलं मलम् ॥ नासिका- श्रोत्रनेत्रादिक्षालनेन विशुध्यति ॥ एवं मलानि संशोध्य वारुणस्नानमाच- रेत् । अशेषमालिन्यहरं दुस्वप्नादिविनाशनम् ॥ ॥ अथ स्नानविधिः॥ विधिवदाचान्तः कृतकरन्यासः प्राणानायम्य दर्भान्धारयन् ॥ अमु- कस्थे रखौ मासि तिथी वारे सरिद्वरे। स्नानं देव करिष्यामि त्वत्पूजार्थप्रसी- द मे ॥ इति विज्ञाप्य शुद्धभूमि मष्टांगुलपर्यंत हुंफडन्तास्त्रेण खात्वा तेनैव मन्त्रेण मृदमुद्धृत्य तद्वस्तुनि मृदं मूलमन्त्रेण नमोन्तहृदयेनवाऽऽदाय नमो- न्तहृदयेन प्रथममुद्धृतया मृदा खातमापूर्य नमोन्तशिरसा सरित्सरस्तटा- कादितीरे विशुद्धे निक्षिपेत् । सरिदादीनां दक्षिणतीरं स्नानार्थ मतिप्रश- स्तम् । ततो हुंफडन्तास्त्रेण मृदमभ्युक्ष्य नमोन्तशिरसा मृदमस्त्रेण मूला- दीन्युद्धृत्य नमोन्तकवचेन तां त्रिधा विभज्य नाभ्यादिपादान्त मेकांशेन प्रक्षाल्य द्वितीयमंशं सप्तवार मस्त्रमन्त्रजप्तमस्त्ररश्मिसम्पर्कादीप्तं विभाव्य सर्वमङ्गं तेनालिप्य जलं प्रविश्य जलमस्त्रेणालोडयांगुष्ठाभ्यां कौँ तर्जनी- भ्यामक्षिणी मध्यमाभ्यां नासिकेच दृढ़ पिधाय प्रणवं मूलसहितं वा जपन् हृदथे उवलदस्त्रं देहं तत्तेजःपुञ्जपिञ्जरच्छावें विभावयन् जले निमग्नो यावच्छक्ति अवतिष्ठेत । अथवा मृदं द्वेधा विभज्य अस्त्रजप्तेन एकेन भागे.

·शैवसन्ध्याप्रकारः॥ न सर्वमङ्गमालिप्य स्नायात् । तदेतन्मलस्नानम् । यद्वा- वक्ष्यमाणविधि- स्नानार्थमेव मृदाहरणम् । मलस्नानं तु हरिद्रामलकादिपिष्टैरेव कार्यम् । अत्र रेतोविण्मूत्रनासिकामुखचक्षुश्रोत्रनखपादमलरूपाणां शारीरमलानां शौचादिमलस्नानान्तकौन्तर्गतैः मृदन्तकाष्ठहरिद्रामलकादिघर्षणैरुदकसेच- नैश्च शुद्धिः । (१) वाचिकमलस्नानं स्नानकालिकः प्रणवादिजपैः । मलस्नान- मस्त्रमन्त्रस्नानादिभिः । ततो जलादुत्थाय आदित्यं निरीक्ष्य अस्त्रेण मूर्ति निक्षिप्य जलादुत्तीर्याचम्याविरक्तो द्विजश्चेद्वैदिकसन्ध्या मुपास्य संक्षेपतः शै- वीमपि सन्ध्यामुपासीत । विरक्तो द्विजश्चतुर्थश्च शैवीमेवोपासात ॥ ॥ संक्षिप्तशैवसन्ध्याप्रकारः ॥ अस्त्रमन्त्रेण शिरसि त्रिवारमंगुल्यग्रगतै जलबिन्दुभिः प्रोक्ष्य 'शि- वास्त्रायविद्महे कालानलाय धीमहि । तन्नश्शस्त्रः प्रचोदयात्' । इत्यस्त्रगा- यत्र्या सूर्यमण्डलस्थाय अस्त्राय त्रिवारमर्थं दत्वा यथाशक्त्यस्त्रगायत्री ज- पेत् । यद्वा अस्त्रसन्ध्यास्थाने हृदये ज्वलन्तमस्त्रमन्त्रं ध्यायेत् । ततो वि- घिस्नानार्थ बिन्दुस्थानाद्नंगादितीर्थानां मध्ये एकतमं तीर्थ अंकुशमुद्रया वौ- पडन्तहृदयेनाकृष्य उद्भवमुद्रया नमोन्तहृदयेन पुरतस्संस्थाप्य तेनापूरितं सरित्तटाकादिकं सञ्चिन्तयेत् । तदनु विधिस्नानार्थं स्थापितमृद्भाग मादाय नाभिदन्नजलं प्रविश्य । नदीषु प्रवाहाभिमुखोऽन्यत्र प्राङमुख उदङ्मुखो या मत्स्यमण्डूकादिवासभूत जलदोषपरिहारार्थ हस्तमात्रं चतुरनं शिवतीर्थ पुरतः परिकल्पयेत् । तत्रायं क्रमः-मृद्भागं वामकरे पूर्वयाम्यसौम्यदिक्षुत्रि- धा विभज्य पूर्व सप्तवारावृत्तेनास्त्रमन्त्रेणाभिमन्त्र्य याम्यमष्टवारावृत्तेन कव- चान्तैरङ्गैर्वा सौम्यं दशवारावृत्तेनास्त्रमन्त्रेण शिवेनचाभिमन्त्र्य तत्रास्त्रजप्तं १. शुद्धिर्वामूर्ध्निनिषिच्यजलादुत्तीर्याचम्यार्थिनको इति पाठभेदः ।

·६ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् हुफडन्तास्त्रेण नाराचमुद्रया पूर्वादिषु सर्वासु दिक्षु क्षिपेत् । एवं दिग्विः नानामधिपस्य इन्द्रस्य दिशि स्थितस्य मृद्भागस्य दिक्षु क्षेपेण तत्तदिगवस्थि- ताः सर्वे विघ्नाश्शमं यांति । तदनु शिवजप्तमृद्भागाधू मूलेन जले शिवतीर्थ- सिध्यर्थं निक्षिप्य तदपरार्धे शिवतीर्थसमानसिध्यर्थ मूलमन्त्रकृतेन बाहुपरिभ्र- मणेन समन्तान्निक्षिपेत् । एवं सोमदिशि स्थापितो मृद्भागः केवलममृतमय- स्सशिवमन्त्रेण लोळनात् क्षरतीति तत्तीर्थममृतमयं भवति । इत्थं शिव- तीर्थ परिकल्प्य विधितस्स्नायात्। तदर्थ प्रथमं ब्रह्माङ्गजप्तेन मृद्भागेन स- र्वमङ्गं लिपेत् । धर्मराजदिशि स्थितस्य मृद्भागस्य संस्पर्शनात्सर्वपापक्षयो भ- वति । अतष्षण्मुखीकरणमुद्रया श्रोत्रादिद्वाराणि पिधाय शिवतीर्थमध्ये निमज्ज्य शिवमन्त्रं ध्यायन्नन्तर्जले यावच्छक्ति अवतिष्ठेत । अन्तर्जले स- वाङ्गानिमज्जनमुत्तममाङ्गनिमजनं मध्यमं मुखमात्रनिमज्जनं कनीयः । ततो जलादुत्थाय वामदक्षिणहस्ती सोमसूर्यात्मको शक्तिशिवौ वा विचिन्त्य ताभ्यां कृतया कुम्भमुद्रया वौषडन्तसहिताभिमंत्रितैः जलेश्शिरस्यभिषिच्य हुंफडन्ता- स्त्रेण विघ्नशमनार्थ जलं दिक्षु विदिक्षुच विनिक्षिप्य तत्तीर्थजले शिवतीर्थ- सिद्ध्यर्थ निक्षिप्य तदपरार्द्ध शिवतीर्थसीमनि संहारमुद्रया उपसंहरेत् । इत्थं सरिदादिकं गत्वा स्नातुमशक्तौ गृहएव शुद्धे गोमयलिप्ते भूभागे पीठस्थः शीतजलपूरितैश्शिवमन्त्रजप्तैः नवभिरष्टभिः पञ्चभिर्वा कुम्भैस्स्नायात् । राजानः स्त्रीबालरोगिणः प्रवासिनश्च शीतोदकस्नानाशक्तौ उष्णोदकेनस्नानं कुर्युः॥ शिरसिस्नानाशक्तौ कण्ठस्नानादिकं कुर्युः । राजानश्चेत् शिवपूजार्थं शिवस्नपनोक्तसर्वोपचारस्नानसहितस्नानविधानात् सुवर्णपीठे स्थित्वा सुवर्ण- कुम्भाहृतजलेश्शङ्खादिमङ्गलवाद्यघोषपुरस्सरं स्नानं कुर्युः । तदनु शुद्धमृदु- वस्त्रेण देहसम्मार्जनं धौतवस्त्रयपरिधानं आचमनं सकलीकरणं भस्मस्ना- न त्रिपुण्डूवारणमित्येतत्सर्व निवर्त्य सन्ध्यां वन्देत् ॥

·७ ॥ तत्प्रकारः॥ चौपडतकवचेनाभ्युश्य वौषडतहृदयेनांकुशमुद्रया बिन्दुस्थानाद्गङ्गादीना में- भिमन्त्र्य हुंफडन्तास्त्रेण संरक्ष्य नमोन्तकवचेनावकुण्ठ्य वैषडन्तशक्तिमन्त्र- शैवसन्ध्याप्रकारः॥ सहितया गायत्र्यावा त्रिः प्राणानायम्य हौं नेत्राभ्यां नमइत्यंगुष्टा भ्यां नेत्रयोर्दिव्यमुद्रां विन्यस्य नमोन्तमूलेन जलं निरीक्ष्य तेनैव सन्ताड्य कतमं तीर्थमाकृष्य नमोन्तहृदयेनोद्भवमुद्रया तत्तीर्थं जले निक्षिप्य मुलेना- रक्तस्त्रग्वसनारक्ता रक्तालङ्कारशोभिता ।। ण धेनुमुद्रया अमृतीकुर्यात् । अथ संध्यां ध्यायेत् । संध्या त्रियिया ब्राह्मी वैष्णवी रौद्रीति । तत्र हंसासनसमासीना यज्ञसूत्रजटाधरा ॥चतुर्भुजाचतुर्वक्त्रा लोचनाष्टकभूषिता। अक्षमालां खुचं सव्ये वामे दण्डं कमण्डलुम् ॥ दधाना ब्रह्मदेवल्या प्रातस्सन्ध्या त्रिधाच सा । प्रातःकालेऽल्पनक्षत्रे सुबाला मुक्तिदा प्रभुः।। प्रातस्तु लुप्तनक्षत्रे भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी । ज्ञानशक्तिस्वरूपा सा मध्यमा बाल्यमाश्रिता ॥ भुक्तिप्रदायिनी भानो र मण्डलदर्शने । क्रियाशक्ति- स्वरूपासा प्रौढा बाल्यं समाश्रिता ॥ सुवर्णपङ्काजासीना सितवस्त्रादिभूपिता। वनमालोपवीताभ्यां भूषिताच द्विलोचना ॥ एकवक्त्रा चतुर्हस्ता दक्षिणे सगदांबुजा । शङ्खचक्रधरा वामे मया सन्ध्यातु वैष्णवी ॥ साचद्वितीया यामस्य तुर्यभागे त्रिधा भवेत् । आद्यांशे मुक्तिदा साच किश्चिदुन्नियोब- ना। मध्यांशे मध्यतारुण्या वागीशी भुक्तिमुक्तिदा ॥ ज्वालाभिधा तृतीयां- शे मुक्तिदा प्रौढयौवना । वृषपङ्कजमध्यस्था त्रिणेत्रा चन्द्रशेखरा ॥ शार्दू- लचर्मवसना मेघश्यामळविग्रहा । त्रिशूलाक्षधरा सव्ये वामे साभयशक्ति- का ॥ सायं सन्ध्या स्मृतारोद्री त्रिविधासापि पूर्ववत् । आरक्तार्ककरे काले किञ्चिचालतयौवना ॥ वामाभिधाना सारौद्री ध्यातॄणां मुक्तिदायिनी ।

·८ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् यौवनार्धच्युताऽर्धार्के ज्येष्ठाख्या भुक्तिमुक्तिदा ॥ भुक्तिदास्तमिते सूर्ये रौद्रयाख्या गतयौवना । एवं नवविधास्संध्या शिवशास्त्रे शिवोदिताः॥ सा- क्षिभूतास्समस्तस्य पूजिता वांछितप्रदाः ॥ ब्राह्मी हृत्पङ्कजगता वैष्णवी बिन्दुमयगा । ब्रह्मरन्ध्रगता रौद्रय स्स्वस्वकालेषु चिन्तयेत् ।। प्रातस्सन्ध्या समयिनो मध्यमाच विशेषिणः । निर्वाणदीक्षितस्यैव संध्यात्रितयमिष्यते ॥ तत्र यस्स्यात्सप्तकलाप्रासादप्रवणो बुधः । सबिन्दुशक्तिस्समनास्थानत्रित- यवर्तिनीः । मृगाळतन्तुबत्तन्वी रारक्तश्वेतचामराः ॥ ध्यायेत्क्रियादृगिच्छा- ख्याः प्रासादोच्चारपूर्वकम् ॥ यस्य तु द्वादशकले प्रासादे निष्ठितामतिः। तेन सन्ध्या परा चिन्त्या या निशीथे विभाज्यते ॥ नाभ्यादिद्वादशान्तान्तं ततो(१)नाभ्यवसानकम् । गमागमवती तुर्या निरूपा मेचकाऽथवा ॥ ज्ञा- निनां तु वरा सन्ध्या शिवबोधस्वरूपिणी । द्वादशांतस्थितं शंभुं चन्द्रि- केन्दुमित्राश्रिता ॥ एकैव वस्तुतस्तन्ध्या शिवशक्तिस्वरूपिणी । कालाधि- कारिभेदेन सेव भिन्ना त्रिधा मता ॥ सन्ध्याचिन्तनमेवेदं सन्ध्यावन्दन. मुच्यते । अङ्गमस्य प्रधानस्य यदन्यन्मार्जनादिकम् ॥ एवं कृतसन्ध्योपा- सनादिकर्मणा शिवपूजा समारम्मणीया ॥ तत्रायं क्रमः-ततोगुष्टमीशान मनामिका ममृतकलां च ध्याना अंगुष्टयुक्तयाऽनामिक्रया चक्षुपी नासिके शोने अंसी हृदयं नाभि शिरश्च क्रमेण आदित्यस्तृप्यतु विष्णुस्तप्यन्विति भावयन्नेव स्पृशेत् । एवं कृते शिवतेजस्संपर्कात् क्षुभितानामिकामृतप्रवाहतृप्ताः नेत्राद्यधिष्ठातार स्मू- दियो विष्ण्वन्ता देवाः कर्तुरधिष्ठानोपवृमिका भवन्ति । तदनंतरं शरीरगतपञ्चत्रिंशत्तत्वशुद्धयर्थ चिन्मात्राचमनं कुर्यात् ।। तत्रायविशेषः-सुवर्णवर्ण पद्माक्षमालास्त्रकुण्डिकालंकृतकरचतु.. १. नासा इतिपाठभेदः।

·शैवसन्ध्याप्रकारः॥ १ . ष्टयं चतुर्वक्त्रमात्मतत्वरूपं ब्रह्माणं ध्यायामीति आत्मतत्वध्यानपूर्वकं हां आत्मतत्वायस्वधेति प्रथममाचामेत् । अनेन स्वशरी रे पृथिव्यादिमायांते एकत्रिंशत्तत्वशुद्धिं भावयेत् । ततो नीलवर्ण चक्रबाणकमलचिन्मुद्रा- शङ्खकार्मुक कमण्डल्वभयमुद्रांकितकराष्टकमेकवक्त्रं विद्यातत्वरूपं विष्णु भ्यायामीति विद्यातत्वपूर्वकं हिं विद्यातत्वाय स्वधेत्याचामेत् । अनेन शुद्धविद्येश्वरसदाशिवाख्यत्रितत्वशुद्धिंभावयेत् । ततस्फटिकवर्ण पद्माक्षमा- लाशूलकमण्डलुधरकरचतुष्टयं पञ्चवक्रं शिवतत्वरूपं. रुद्रं . ध्यायामीति शिवतत्वज्ञानपूर्वकं हुं शिवतत्वायस्वधेत्याचामेत् । अनेन शक्तितत्वशुद्धिंभा- वयेत् । ततोऽस्त्रमन्त्रण ओष्ठं द्विः प्रमृज्य हृन्मन्त्रेण नेत्रादीन्स्पृशेत् अन्यत्तु तत्तद्देवतातृप्तिध्यानादिकं पूर्ववत्कुर्यात् ॥ इत्याचमनक्रमः ॥ ततोऽभिषिच्य देवेशं निवेश्य कमलासने । तत्रासनंच मूर्तिच विद्यादेहं च पूजयेत् ॥ आवाह्याथ महादेवं संपूज्य स्थापनादिभिः । मनसा स्नापयित्वाच दद्याद्वस्त्रोपवीतकम् ॥ ततस्सम्पूज्य देवेशं गन्धपु- पविभूषणैः। धूपं दीपञ्च दत्वाऽथ कुर्यादावरणार्चनम् । नैवेद्यं मुखवासञ्च तांबूलं च समर्पयेत् ॥ धूपमारात्रिकां दत्वा पवित्रञ्च समर्पयेत् । धार- यित्वा सितं भस्म दर्पणाद्यैः प्रपूजयेत् ॥ बलिं दत्वाऽथ पाद्याद्यैः गन्ध- पुष्पैश्च पूजयेत् । जपस्तोत्रनमस्कारप्रदक्षिणपुरस्सरम् ॥ अष्टपुष्पिकयाऽभ्य- > विशेषायण पूजयेत् ॥ पराङ्मुखास॒णोद्वास्य शिवं सावरणार्दिकम् । काले शिवं हृदि ध्यायन अश्नीयात्तन्निवेदितम् ॥ एवं संक्षिप्य कथितः शिवपूजाविधिक्रमः । विविच्य दर्शयिष्यामो नाति- संकोचविस्तरम् ॥ तत्र तावदाचमनमुच्यते । ही शिरसेनमः । आजा- नुपादा वामणिबन्धञ्च पाणिं प्रक्षाळ्य प्राङ्मुख उदङ्मुखोवा कुक्कुटा- सनस्थः पाणिद्वयं जानुनी अन्तरा निधाय पाणिद्वयेऽपि कनिष्ठिकादिषु ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् अङ्गुलीषु हां हृदयायनमः। ही शिरसेनमः। हूं शिखायैनमः। हैङ्कवचायनमः। हौं नेत्रत्रयायनमः । हः अस्त्रायफडिति विन्यस्य दक्षिणपाणिं गोकर्णा- कृतिं कृत्वा तेन माषमजनाई जलं गृहीत्वा संवीक्ष्यांगुष्ठकनिष्ठिके मुक्त्वा तज्जलं शुक्लपक्षे सोमरूपं कृष्णपक्षे सूर्यरूपं च विचिन्त्य तत्प्राशनेन रसनाप्रस्थिताया भारत्यास्तृप्तिः स्वस्यांतर्देहशुद्धिञ्च ध्यात्वा अन्तरान्तरा हस्तप्रक्षाळनपूर्वकं ब्रह्मतीर्थेन स्वधातेन मूलमन्त्रेण त्रिराचामेत् । तत स्वस्याननशुद्धिं ओष्ठसंपुटस्थितायाः प्रणवदेवतायाः शुद्धिविभावयन् अंगुष्ठमूलेन द्विरोष्ठी द्विकारं मायेत् ॥ अथ भस्मधारणम् ॥ चतुर्विधं भस्म कल्प मनुकल्प मुपकल्प मकल्पञ्चेति । तत्र व्याध्या- दिरहितां सवत्सां गां संपूज्य तदीयं गोमयं भूमावपतितं आकाशस्थमेव गृहीत्वा पिण्डीकृत्य विशोष्य पञ्चब्रह्ममन्त्रैश्शिववह्रो दग्वा मूलेन विशोद्ध्य यत्संपादितं यच्चाग्निहोत्रे समुद्भूतं तदुभयं कल्पम् । वने शुष्कं गोमयं गृ- हीत्वा शिववह्नौ दग्ध्वा मूलेन विशोद्ध्य संपादितमनुकल्पम् । अटवीगृहे गोवासे इष्टकापाकादिषु दावाग्न्यादिभिर्दग्धंभस्मगृहीला वस्त्रेण संशोद्ध्य गोमूत्रेण पिण्डीकृत्य पुनश्शिवाग्नौ दग्धं मूलेन शोधितमुपकल्पम्। मन्त्रादि- हीनं ब्राह्मणैःस्त्रीशूद्रादिभिर्वा शुचि गोमयं गृहीत्वा संपादितं (१) श्रोत्रि. यागारचुल्लयादिभ्योगृहीतंवा यत्तदकल्पम् । अकल्पञ्चेत्तद्गृहीत्वाऽस्त्रम- न्त्रेण दिग्बन्धनं कृत्वा हों ईशानमूर्धेनमः । हे तत्पुरुषवक्रायनमः । हुं अघोरहृदयायनमः । हिं वामदेवगुह्यायनमः । हे सद्योजातमूर्त येनमः । हां हृदयायनमः । ही शिरसेनमः । हूं शिखायैनमः । हैं कवचायनमः। १. श्रोत्रियागारचुल्यादिवह्नौदग्धमिति पाठभेदः । sunasamadsamaase ·भस्मस्तानविधिः ११ हौं नेत्रायनमः । हः अस्त्रायनमः । हां निवृत्तिकलायैनमः । ह्रीं प्रतिष्ठाक लायनमः । विद्याकलायै नमः । _ शांतिकलायैनमः । हों शान्त्यती- तकलायैनमः । इति पञ्चब्रह्मषडङ्गेन कलामन्त्रस्संशोधयेत् । एवंभूतस्य भस्मनो धारणं द्विविधं उडूळनं त्रिपुण्डूंच । उद्धूळनमपि द्विविधम् । मलस्नानरूपं विधिस्नानरूपं च । अम्भसास्नातस्य द्विविधेऽपि भस्मस्नाने अधिकारः । तदशक्तो कण्ठपर्यन्तं कटिपर्यन्तं जानुपर्यन्तंवा संक्षाळ्य क्षाळितांग्ग्रन्यावस्त्रेण संमृज्य वस्त्रान्तरं परिधायाचम्य ततोहुंफडंतास्त्रेण दक्षिणपादांगुष्ठोत्थितबहिना देहमतबाह्यमलमात्रं दग्धं विचिन्त्यवह्निसंब- वक्षुभित बिन्दुस्थानस्थितशक्तिमण्डलस्रवदमृतप्रवाहेण शरीरमाप्लावयेत् । अथ मनसा मूलमन्त्रबादान्तमुच्चरन्नेव तसंपर्कक्षुभितशक्तिपरिसृतबहुळाम: तधारया देहमभिषिक्तं. भावयेत् । इदं. मानसस्नानमशुचित्वशङ्कायां सदासर्वत्रविधेयम् । अथवा तामेव शक्तिं गोरूपां. ध्यावा.तत्पुच्छकिरणामृत- प्रवाहेण शरीरमाप्लावयेत् । एतद्भावस्नानम् । गङ्गायमुनादिदिव्यजलो शरीरं प्रोक्षयेत् । तत्क्षेत्रमृत्तिकारोभिर्वा पञ्चब्रह्मषडङ्गमूलमन्त्रैदेहस्पृशेत्। एषामेकतमप्रकारं कृत्वा पञ्चब्रह्मषडङ्गमूलमन्त्रमेकवारं त्रिवारंवा जपेत् । ततः प्राग्वदाचमनद्वयं कृत्वा संभावितसकलबाह्याभ्यन्तराशुद्धिनिरासकं भस्मस्नानं कुर्यात् ।। तत्क्रमः ।। गोब्राह्मणदेवताग्निगुरुविधासन्निधि परिहत्य म्लेच्छान्त्यजकृतघ्नदर्श- नादिरहिते मार्गभिन्ने शुचौ देशे प्राङ् मुख उदङ्मुखोवा निवेश्य कल्पानु- कल्परूपं मुष्टिमात्रं विप्रादिक्रमेण निष्कसार्धनिष्कद्वयसार्धनिष्कद्वयप्रमा- णं वा भस्मादाय नैर्ऋतकोणे तद्राक्षसांशं निरस्याकल्पं भस्म चेदिग्बन्ध- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् नपूर्वकं पञ्चब्रह्मषडङ्गमन्त्रसंशोध्य चतुर्विधमपि भस्म सप्तवारं हुंफड- न्तात्रेणाभिमन्त्र्य तेन विरक्तश्चेत्पादादारभ्यमस्तकान्त मविरक्तश्चेन्मस्तका- दारभ्य पादान्तं दक्षिणांगुष्ठतर्जन्यप्रगृहीतेन स्वल्पेन भस्मना तम्यकर- पादव्यतिरिक्ताङ्गसंस्पर्शरूप मुडूळनं कुर्यात् । तदेतन्मलस्नानम् । ततष्य- डङ्गमन्त्रजप्तेन भस्मनेशानादिपञ्चब्रह्ममन्त्रैः मूर्द्धहृदयगुह्यपादावयवानां सद्योजातमन्त्रेणवांऽसयोस्तदितरसर्वाङ्गानां च दक्षिणहस्तेनच तदगम्याङ्गा- नां वामहस्तेन चोडूळनं कुर्यात् । अवशिष्टं भस्म मूलेन कुंभमुद्रया शिर- स्मभिषिश्चेत् । एवं सर्वाङ्गोडूळनं ब्राह्मणः कुर्यात् । क्षत्रियादयः क्र- मेण ललाटे चतुरश्रत्र्यश्रवृत्तानि कृत्वा कण्ठादधो नाभेरुद्ध मुद्धूळयेयुः । शूद्रः उर्दूळनं वयित्वा वक्ष्यमाणत्रिपुण्ड्रात्मकमेववा भस्मस्नानं कुर्यात् । तदेतत्तपस्विव्यतिरिक्तशूद्रविषयम् । अत एव ज्ञानरत्नावल्याम् - तपस्वी चेद्विधिवद्भस्मसङ्ग्रह्य तेनस्नानमाचरे दित्यादिना मलस्नानविधिस्नानयो र- धिकारिविशेषेण तपस्विनामुक्तम् । एवं क्षत्रियवैश्यावप्यतपस्विनौ त्रिपु- ण्डात्मकमेववा भस्मस्नानं कुर्याताम् । ब्राह्मणादयश्चत्वारोबाऽप्युडूळना- शक्तौ त्रिपुण्ड्रात्मकमेव भस्मस्नानं कुर्युः । कैवलत्रिपुण्ड्रात्मकभस्मस्ना- नाभिप्रायेणेव केचिदागमेष्वपि विप्रादिक्रमेण निष्कंनिष्का? तदद्वै तदर्द्ध चति भस्मप्रमाणमुक्तम् । इदंच विधिस्नानरूपं दीक्षितगृहस्थैरसन्ध्यात्र- येऽपि जलसंयुक्तं कार्यम् । स्त्रीभिर्यतिभिश्च जलवर्जितं व्रतिवानप्रस्थ- कन्यकादिभिर्दीक्षिाहीनैश्च मद्ध्याह्नात्प्राग्जलसंयुक्तं परतोजलवर्जितञ्च का- र्यम् । एवं भस्मस्नानानुष्टाने वस्त्रांतरं परिधायाचामेत् । अपिधायवा केवलमाचामेत् ॥

·त्रिपुण्ड्रविधिः ॥ ॥ अथ त्रिपुण्ड्रम् ॥ तच्च वर्णानां क्रमेण सप्तपञ्चचतुस्त्र्यंगुळं सर्वेषांवा ललाटे हृदि बाह्नो श्चतुरंगुळं अवयवान्तरेष्वेकांगुळमित्यादिनानागमोक्तपक्षाणां मध्ये पूर्वाचारप्राप्तं कश्चित्पक्षं परिगृह्य ललाटादिषु स्थानेषु तर्जनीमध्य- मानामिकाभिस्तिसृभिरंगुळिभिः कर्तव्यम् । ललाटे मध्यमानामिकांगु- ष्ठेर्वा कर्तव्यम् । त्रिपुण्डूं सान्द्रवळित्रयं व्यक्तञ्च यथाभवति तथा कर्त- व्यम् । त्रिपुण्ड्धारणंच भस्मस्नानश्च त्रिवक्त्रं त्रिहस्तं त्रिपादं त्रि- णत्रं भस्मरूषितं ताण्डवं कुर्वन्तं रौद्रं रक्तपुष्पालंकृतं भस्मदेवं ध्या- खा कर्तव्यम् । त्रिपुण्ड्रस्थाने कुलाचारप्राप्तं चतुरश्रार्द्धचन्द्रदीपं त्रिपुण्ड्रां- तरं वा धारणीयम् । सर्वश्च पुण्डूं केवलभस्मना चन्दनयुक्तभस्मना जल- सिक्तन कार्यम् । ललाटे यादृशं पुण्डूं तादृशं ललाटहृदयांसनाभिषु पञ्चसु स्थानेषु शिवमहेश्वररुद्रविष्णुपितामहदैवत्यं शिरोललाटगळांसहृदय- वाभिपृष्ठेष्वष्टसु स्थानेषु ब्रह्मवाणीलक्ष्मीविष्णुशिवसूर्याग्निचन्द्रदैवयं लला.. टकन्धरांसबाहुकूर्परमणिबन्धवक्षः कुक्षिनाभिपार्श्वद्वयपृष्ठेषु षोडशस्थानेषु शिवमहेश्वरादिपञ्चकवामादिनवकाश्विद्वयदैवत्यं शिरोललाटनेत्रकर्णनासा--- वक्त्रगळांसकूपरमणिबन्धहृदयपार्श्वना भिगुह्मद्वयस्फिगूरुजानुजङ्घनपादरूपेषु द्वात्रिंशत्स्थानेषु अष्टमूर्त्यष्टविद्येश्वराष्टदिक्पालाष्टवसुदेवत्यं करपादांगुळि- पतिभिस्सह षट्त्रिंशत्स्थानेषु शिवशक्तिमहेश्वरसदाशिवशुद्धविद्यामायावि- द्याकलारागकालनियति पुरुषप्रकृत्यहङ्कारबुद्धिमनश्श्रोत्र ववक्षुर्जिबाधा- णवाक्पाणिपादपायूपस्थशब्दस्पर्शरूपरसगन्धाकाशवायुवह्निसलिलपृथिवीभू- ततत्वदेवताकं देशकालाद्यपेक्षया यथावसंभवं कर्तव्यम् । षटूत्रिंशत्- स्थानपक्षे शिवाद्याकाशान्ततत्वानि वृत्ताकाराणि स्फटिकसूर्यकान्त चन्द्र- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् कान्तगोक्षीर विद्रुमहरिताञ्जनेन्द्रायुधेन्द्रकोपमेघपद्मराग विद्रुमेन्द्रनीलकुंकुम- जपाकुसुमेन्द्रायुध सूर्यकान्तकनक दूर्वा हरिद्रा करवीर काळमेघनीलम- णि मौक्तिक माणिक्ककनकस्फटिकवर्णानि कृष्णं चतुरनं वायुं वृत्तं त्र्यनं वहि सितम चन्द्राकार जलं पीतं चतुरनं पृथिवीतत्वञ्च विभाव्य हां शिवतत्वरूपाय शिवायनम इत्यादिमन्त्रस्तत्तत्स्थानेषु पुण्ट्राणि धारयेत् । एवं पक्षान्तरेष्वप्यूहनीयमेव । तत्तत्पूर्वाचारप्राप्तनानादिव्यागमस्मृतिपुराणा- युक्तस्थानसंख्यादिव्यान्तरदेवतान्तरयुक्तानिवा पुण्ट्राणि धारणीयानि । इति भस्मधारणक्रमः॥ ॥ रुद्राक्षधारणविधिः ।। अथरुद्राक्षधारणम् । तदपि भस्मधारणवत् शिवपूजायां नित्यम् । रुद्राक्षश्च ब्राह्मणादिभिः क्रमेण श्वेतरक्तपीत कृष्णवर्ण ग्राह्यम् । उक्तवर्णा- साभे ब्राह्मणेश्चतुर्विधमपि धारणीयम् । रक्तादिवर्णत्रयं क्षत्रियैः । पीता- दिद्वयं वैश्यः । शूद्रैस्तु कृष्णमेव धार्यम् । सर्ववा सर्वैर्यथालाभं धार्यम्। शिरसि कण्ठे कर्णयो बर्बाहोर्मणिबन्धयो रुरसिच स्वशिरःप्रमाणाधुचितसं- व्याविशेषयुक्तं वा । शिरसि चत्वारिंशत् कण्ठे द्वात्रिंशत् कर्णयोः प्रत्ये- कं षट् बाहो प्रत्येकं पोडश मणिबन्धयोः प्रत्येकं द्वादश वक्षसि अष्टोत्तरश- तमित्येवं अष्टचत्वारिंशदधिकशतद्वयसंख्याकंवा । शिखायामकमित्येका- धिकंवा । शिखायामेकं मस्तके षट्रनिश द्वक्षसि पञ्चाशत् साष्टशतमुप- वीतं कण्ठकर्ण बाहुमणिबन्धे पूर्ववदिति पञ्चनवत्युत्तरद्विशतसंख्या- कंवा । शिरसि अष्टोत्तरशतसंख्या नाभ्यन्तमालिकात्रयं कण्ठकर्णव- क्षो बाहुमणिबन्धे पूर्ववदिति द्वयशीत्युत्तरपञ्चशतसंख्याकंवा धारणीयम् । वज्रमाणिक्यवैडूर्य प्रवाळमौक्तिकरूपपञ्चरत्नसहितरुद्राक्षधारणं ज्वरग्रह पि. शाच मेह कुष्ठभमन्धरकुमारग्रहापस्मारानिवारकं मकुटकुण्डलकर्णिकाहार- ·रुद्राक्षधारणविधिः केयूरकटकोदरबन्धादिषु तद्धारण मपमृत्युविनाशकं आयुश्श्रीकीर्तिवर्द्धन मन्यत्र रुद्राक्षधारणात् । शिखायां तद्धारणं कोटिगुणफलं कर्णयोः का ण्ठे भुजयो रुत्तरोत्तरदशगुणफलं हस्तयोरपरिमितफलं । एकवक्त्रस्य रुद्राक्षस्य शिखायां सङ्गोप्य धारणं ब्रह्महत्यादोषशस्त्राग्नि चोरवृष्टयादिमहा- भयहरं आयुश्श्रीकीर्तिवर्द्धनं भुक्तिमुक्तिकरं सर्वसिद्धिप्रदश्च । द्विवर्क गोहत्यादोषहरम् । त्रिवक्त्रं स्त्रीहत्यादोषहरम् । चतुर्वक्रमगम्यागम- नाभक्ष्यभक्षणदोषहरम् । पञ्चवक्त्रं सर्वपापहरम् । षडक्त्रं दक्षिणकरे धृतं भ्रूणहत्याहरम् । सप्तवक्त्रं सुवर्णस्तेयगोहत्यादोषहरम् । विषहरञ्च । अष्टवक्त्रं गुरुतल्पदोषहरं सर्वकूटव्यवहारदोषहरञ्च । नववक्तं वामकरे धृतं च लक्षकोटिमहापातकदोषहरम् । दशवक्त्रं ग्रहपिशाचवेताळब्रह्म- राक्षससर्पसिंहव्याघ्रादिभयहरम् । एकादशवक्त्रं शिखायां धृतं सहस्रा- श्वमेधशतवाजपेयशतसहस्रगोदानफलप्रदश्च । द्वादशवक्त्रं कण्ठदेशेधृतं बहुदक्षिणगोमेवाश्वमेवफलप्रद मैश्वर्याभिवृद्धिकारि दष्ट्रिऋनिचोराग्नि भयहरं सर्वपापक्षयकरश्च । त्रयोदशवक्र मतुलभोगप्रदं रससाधनधातुवा: दघुटिकादि सिद्धिकरं पितृमातृभ्रातृस्त्रीवधदोषहरम् । चतुर्दशवकं स: र्वकार्यसिद्धिकरं सकलव्याधिपापहरं ज्ञानयोगसिद्धिकरञ्च । मूर्द्धभुजक- ण्ठकर्णव्यतिरेकेणान्येष्वङ्गषु क्षयवृद्धिसूतकस्त्रीसङ्गतिमलमूत्रोत्सर्जनमत्स्य मांसलशुनकतकशिप्रश्लेष्मातकभक्षणादिसमयेषु रुद्राक्षधारणं वर्जयेत् । रुद्राक्षदानकल्पोक्तप्रकारेण तद्दानं सर्व वेदपुराणाद्ध्ययनसर्वयज्ञदानानुष्ठा- नसर्वतीर्थाभिगमनफलप्रदं सर्वरोगहरं शतलिङ्गस्थापनशतलिङ्गदानसहस्त्र- श्रीमूर्तिदानसहस्त्रकन्यादानफलप्रदं पुत्रमित्रादिसहितसकलैश्वर्यभोगप्रदं शिवसायुज्यदं प्रतिग्रहीतुरपि शिवभक्तस्य तावत्फलदश्च । पौर्णमास्य- मावास्यासंक्रान्युपरागजन्मनक्षत्रादिदिवसेषु रुद्राक्षधारणं सर्वपापक्षय- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् करम् । पूजाकाले रुद्राक्षधारण मीशानमन्त्रेण शिरसिकार्य कर्णयोस्त त्पुरुषमन्त्रेण कण्ठादिष्वघोरमन्त्रेण वक्षसि व्योमन्यापिमन्त्रेण ॥ ॥ सकळीकरणप्रकार अथ करन्यासाङ्गन्यासरूपं सकळीकरणम् । तत् त्रिविधम्- गृह स्थानां सृष्टिन्यासख्यं ब्रह्मचारिणां स्थितिन्यासख्यं यतिवानप्रस्थान संहारन्यासरूपम् । इहसृष्टिन्यासरूपमुच्यते-करौ गन्धादिलेपिती कृत्व वामकरतलं तत्पृष्ठंच मणिबन्धात्समारभ्य दक्षिणपाणिना हः अनार फडिीत प्रतिमार्जनं अस्त्रमन्त्रेण द्विःपरिमृज्य तेनैव मन्त्रेण दक्षिणकरत- लं तत्पृष्ठश्च वामकरणैकवारं प्रमृज्य करावामाणबन्ध मत्रतेजसा व्याप्ती सश्चिन्त्य संपुटीकृत्यांगुष्ठद्वयमद्ध्ये अमृतरूपं शक्तिमण्डलं ध्यावा ते- नामृतेन हाशक्तयेवोपडिति कवचद्वयमाप्लाव्य योजितांगुष्ठद्वयकर्णिकेकरसं पुटकमले ओं हां शिवासनायनमः इति विन्यस्य तन्मद्ध्ये ओं हां हं हां शिवमूर्तयेनम इति तेजोमयों स्थिरविद्युनिभां सितवर्णी शिवस्य सूक्ष्ममूर्ति विन्यस्य हों ईशानमूर्ने नमः इश्यंगुटयोस्तर्जनीभ्यां विन्यस्य तर्जन्यादि- कनिष्ठान्त मंगुष्ठाभ्यां तत्पुरुषवक्राय नम इत्यादि चतुरोमन्त्रान्विन्य- स्य हाही विद्यादेहायनमइत्यंगुष्ठाभ्यां करतलयो रष्टत्रिंशत्कलामयं सदा- शिवात्मकं स्थूलं विद्यादेहं विन्यस्य नेत्रेभ्योनमइति नेत्रं करतलयोविन्यस्यहां हों शिवायनमइति अंगुष्ठानामिकाभ्यां सदाशिवदेहव्यापकं शिवमावाहयेत्। ततः कनिष्ठिकादिषु हांहृदयायनमइत्यादि नेत्रमन्त्रव्यतिरिक्तान् पञ्चम त्रान्क्रमेण विन्यस्य वामदक्षिगकरौ तदितरकराभ्यां कवचायनम इति अवकुण्य करद्वयं संयोग्य वौषडन्तमूलेन परमीकुर्यात् । न्यस्तानां हृदय- शिरश्शिखादीनां कलानाञ्च भिन्नभिन्नत्रणांना मावाहितपरमशिवतेजसा तिधवळेन तत्तद्वर्णताप्तिभावनं परमीकरणम् । ततः अङ्गन्यासं कुर्यात् ॥ घु ·37 सकळीकरणप्रकार: दक्षिणांगुष्टानामिकाभ्यां हांशिवासनायनम इति देहमद्ध्ये हदिवा मूलाधा- रान् समुद्भूतं श्वेतं शिवस्यासनपङ्कजं विन्यस्य ओं हां हां हां शिवमूर्तयेनम इति नाभीकन्दादि हृदयादिवा भ्रूमध्यपर्यन्तं तेजोमयीं शिवस्य सूक्ष्म- मृति विन्यस्य मुष्टिं बध्वाऽङ्गुष्ठेन ईशानमन्त्रं मूर्ध्नि विन्यस्य अङ्गुष्ठयुक्तत- र्जन्यादिभिर्वक्त्रे हृदि गुह्ये पादयोश्च तत्पुरुषमन्त्रादीन् क्रमेण विन्यस्य, भ्रमध्यादिब्रह्मरन्ध्रान्तं हां ही विद्यादेहायनम इति विद्यादेहं विन्यस्य ने- त्रमन्त्रं नेत्रेषु मध्यमांगुळिभिस्तिसृभिविन्यस्य तस्मिन्नंगुष्ठानामिकाभ्यां हां है। शिवायनमइति परमशिवमावाहयेत् । ततो हृदयशिरश्शिखास्थानेषु स्त्रांगुष्टयुक्त कनिष्टिकानामिकामध्यमाभिविन्यस्य कण्ठप्रावरणत्वेन स्तनम- ध्यान्तं कवचतर्जनीभ्यां विन्यस्य हस्ततलयोरस्त्रमनामिकांगुष्ठाभ्यां त्रिवारं विन्यसेत् । सर्वेऽप्येते मन्त्रा नमोन्ताः । अस्त्रमन्त्रस्तु हुंफडन्तः । ततोहुं- फडन्तास्त्रमन्त्रेण ताळत्रय पुरस्सरं दिग्बन्धनं कृत्वा कवचेनावेष्टय वीन. उन्तमूलेन महामुद्रां प्रदर्शयेत् । मस्तकादिपादान्तं हस्ताभ्यां संस्पर्शनं महामुद्रा । ततश्शिवसमानरूपता मात्मनश्चिन्तयेत् । इत्थं कृताङ्गन्यासो बद्धपट्टशिरोवेष्टनमस्तकत्राणकंकटककरगृहीतास्त्रभीषणो भटइव क्षुद्राणा- माधृष्योभवतीति सकळीकरणम् । अथ सामान्यार्थ्यपात्र मस्त्रमन्त्रेण प्र- क्षाळ्य बिन्दुस्थानत्रबदमृततया भावितेन शुद्धजलेन हां हृदयायवोपडिति आपूर्य हांहृदयायनम इति सप्तवारमभिमन्त्र्य कवचेनावकुण्ठय गन्धपु. पादिभिरभ्यर्च्य धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत् । इदं सामान्याय॒जलं शिवमपहाय अन्येषां द्वारपालादीनां साधारणम् ॥ ॥ द्वारपालार्चनम् ॥ भय द्वारपालाचनम् । तस्यायं क्रमः--अस्त्रपञ्चरमध्य आत्मानं भावयन् ! यानिमायान्तगेकात्रिंशत्तत्ववर्ग मनसाऽतिलङ्घय शिवपूजा- ·शिवार्चनाचान्द्रकायाम् मन्दिरं वृत्ताकारं रक्तवर्णशुद्भविद्यातत्वात्मकं भावयन् भोगमोक्षकामः पूर्वद्वारे द्वारपालानर्चयेत् । कीर्तिविजयसौभाग्यकामः दक्षिणद्वारे केवलं मोक्षकामः पश्चिमद्वारे । उदग्द्वारेतु पूजा न कर्तव्या । सामान्या- ोदकेन द्वारमस्त्रमन्त्रेण संप्रोक्ष्य बहिरिपालानर्चयेत् । तेच गणपत्या- दयः । तत्र द्वारस्योोदुम्बरमुखे दक्षिणवामभागयोर्मध्येच गणपतिसरस्व- तीमहालक्ष्म्यः उपविष्टाः । वामदक्षिणव्यवस्था च देवमपेक्ष्य द्वारे प्रवि- शन्तं पूजकमपेक्ष्य वा ग्राह्या । द्वारस्य बहिःप्रदेशे दक्षिणपार्श्वे नन्दी दक्षिणपार्श्व एव नन्दिन उत्तरभागे गङ्गा वामपार्श्वे महाकाळः वामपार्श्व एव तस्य दक्षिणमागे यमुनाच स्थिताः । हां गणपतयेनमः । श्यामवर्ण ततोक्षसूत्रपाशाङ्कुशान् पुष्करण बीजापूरञ्च धारयन्तं गणपतिं पूजयामि हांसरस्वत्यैनमः । श्वेतवर्णा मक्षमालापुस्तकवरां वीणावादनव्यापृतकरद्व- यां सरस्वती पूजयामि । हां महालक्ष्म्यै नमः । श्रीफलकमलाभयवरधा- रिणी उभयपार्श्वस्थितगजयुगळहस्तोद्धृत हेमकुम्भामृत धाराभिषिच्यमानों महालक्ष्मी पूजयामि । हां नन्दिनेनमः । अरुणजटामकुटधरं त्रिशूला- क्षमालातर्जनीमुद्गरधारिणं स्थूलदेहं नन्दिनं पूजयामि । हां गङ्गायैनमः । धवळवर्णी मकरवाहना ममृतकलशचामरधारिणीगङ्गापूजयामि । हां महा- काळायनमः । कृष्णवर्ण दंष्ट्राकराळभ्रकुटीभीषणस्थूलदेहं शूलकपाल- मुद्गरतर्जनीमुद्राधारिणं महाकाळं पूजयामि । हां यमुनायैनमः । श्याम- वर्णी कूर्मवाहनां चामरामृतकलशधारिणीं यमुनांपूजयामि । तत्तत्स्था- नेषु पूजयेत् । सर्वएते द्वारपालाः गङ्गायमुनेविना त्रिणेत्राः । सर्वेचते द्वारसमानमुखाः । श्लाकैः कवाटोद्धाटनप्रार्थनापूर्वक मस्त्रमन्त्रेण कवाटमु- द्धाश्य । होशिवायनम इति नेत्रयोविन्यस्य । दिविस्थितानविघ्नान् दिव्य ध्यानष्टिसन्त्रम्तान कृत्वा । नभोगतान विन्नान तजन्यंगुष्टोक्षिप्तपुष्पमन्त्र- ·द्वारपालार्चनविधिः ॥ स्तान्कृत्वा । भूमिगतान् विघ्नान् दक्षिणपाणिघातत्रयनस्तान् कृत्वा । अस्त्रायहुंफडिति मन्त्रेण विविधान् विघ्नानुत्सारयेत् । अथ द्वारस्य देह- ळीशाखां वामांसंश्रितो दक्षिणां देहळीमस्पृशन् दक्षिणपादेन शिवमन्दिरं । प्रविश्य । हां अस्त्रायनमः । अग्निवर्णं चतुर्वक्त्रं शक्तिशूलाभयवरान्वित- करचतुष्टयं जटामकुटालंकृत मर्चेन्दुशेखरं सकलविघ्ननिवारकं अस्त्रं पूज- : यामीति देहळीमध्ये शिवमन्दिराभिमुखतया स्थितं अस्त्रराजं प्रीत्या परा- वृत्य तदभिमुखः पूजयेत् । राजा ब्रह्माणं परावृत्य तदभिमुखः पूजयेत् । ततः हाब्रह्मणेनमः। कनकवर्ण सश्मश्रुचतुराननं तुन्दिलं दण्डाक्षवलयस्त्रक्क- मण्डलुधारिणं वास्वधिपतिं ब्रह्माणं पूजयामीति । ब्रह्माणमपि देहळी- मध्य एव पूजयेत् । ततो द्वारस्याभ्यन्तरे दक्षिणपार्श्वे हां नन्दिकेश्व. रायनमः । रक्तवर्ण त्रिणलं चन्द्रकलालंकृतजटामकुटं मृगपरशुनमस्कार- मुद्रान्वितकरचतुष्टयं बाहुमूले वेत्रं कव्यां क्षुरिकांच धारयन्तं भस्मरुद्राक्ष- धारिणं वानरास्यं नन्दिकेश्वरं पूजयामीति द्वारस्याभ्यन्तरदक्षिणे पार्श्वे पूज- येत् । हां सुं सुयशायै नमः । श्यामवर्णा मुत्पलालंकृतदक्षिणकरां सुयशादेवी पूजयामीति द्वारस्याभ्यन्तरे सुयशादेवी पूजयेत् । ततश्शवं प्रदक्षिणीकृत्य नितिकोणे ब्रह्माणं पूजयेत् । पूजाचैतेषां आसनदाना- वाहन स्थापन सन्निधान सन्निरोधन पाद्याचमनार्य गन्धपुष्पधूपदीपदाना- न्तं नैवेद्यताम्बूलदानान्तंवा प्रत्येकं कर्तव्या । अशक्ती मध्यएव सर्वेभ्यो द्वारपालेभ्योनमइति गन्धपुष्पादिभिः पूजयेत् । द्वारपा देवदेवस्य द्वारं रक्षत यत्नतः । निवार्य विघ्नसङ्घात मित्याज्ञा पारमेश्वरीति शिवाज्ञां श्रावयेत्। इदश्च द्वारपालार्चनं आत्मार्थपूजायामागमभेदेन विहितप्रतिषिद्धत्वात् तद्विकल्प- कमिति नबैकल्यम् । तदकरणे नप्रत्यवायः करणे अभ्युदयः षोडशि- महन्यायेन ॥

·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् अथ पूजोपकरणं सर्व शिवाने मन्निधाप्य देवस्य दक्षिणभागे आग्ने- धभागेवा उत्तराभिमुखः स्थित्वा रुचिरं स्वस्तिकं वाऽभ्यस्तमासनमास्थाय पश्चानामात्मस्थानद्रव्यमन्त्रलिङ्गशुद्धीनां मद्ध्ये प्रथम मात्मशुद्धिं कुर्यात् । अयमूोदुंबरादिषु गणपत्यादिपूजाप्रकारो यथोक्तलक्षणशिवमन्दिरसद्भाने आत्मशुद्धेः पूर्व कर्तव्यः। तद्धयेवं विहितम् । गृहस्येशानदिग्भागे शिलामयं पक्केष्टकामयं शुद्धदारुमयं मृन्मयं वा चतुरश्र मायतं वृत्तं पूजागृहं वा यजमानमध्यांगुळिपर्वतृतीयपवीन्तराळमध्यपर्व देवत्यरूप उत्तममध्यमाधम- भेदभिन्नांगुळिचतुर्विंशत्याख्यहस्तमानेन त्रिपञ्चसप्तनवत्रयोदशसप्तदशवि- शत्येकविंशतिद्वात्रिंशद्धस्तान्यतमप्रमाणमेकं द्विभूमं त्रिभूमं वा पूजागारं नि. मयि तत्पञ्चधा विभज्य तन्मद्ध्यभागे शिलासुधे वयित्वा मृन्मया मिष्ट- काचितां वा चतुष्कोणस्तंभयुक्तां स्तंभरहितां वा पोडशांगुळोत्सेधां अष्टा- दशांगुळेोत्संधांवा वेदिकां विरचय्य तदुपरि पश्चिमभागे एकतालविस्ताराया- मं पञ्चांगुळोत्सेवं गर्भगृहस्थानीयदेशं तस्य पूर्वभागेतादृशायामविस्तारोत्सेध मर्द्धमण्टपस्थानीयदेशं च कृत्वा तस्य पूर्वभागे पञ्चतालायाम चतुस्तालवि. स्तार मष्टांगुळेोत्सेधं बेरमण्टपस्थानीयदेशं च कल्पयेत् । तत्र गर्भगृह- स्थानीयदेशे सौवर्ण राजतं तानं दारुमयं वा चतुरश्रमायतं वृत्तंबा पेट- कं स्थापयेत् । बेरमण्डपस्थानीयदेशे द्विहस्तायत मेकहस्तविस्तृतवा द्वाद- शांगुळोच्छ्रायं वा कमलभूपितपेटकं विन्यस्य तदुपरि नमनी तन्मानां प्रसा. य तन्मध्ये जीवगजदन्तादिनिर्मितं पीठं विन्यस्य तदुपरि सुवर्णादिरचितं पद्मपीठं पश्चिमभागरचितप्रभामण्डलसहितं पूर्वाभिमुखं स्थापयेत् । पूजा- मण्टपञ्च प्रकीर्णकुसुमधूमामोदचन्दन चर्चावितान मुक्तादामध्वजपताका- दर्पण प्रदीपादिभि रलंकुर्वी तेति । एवंविधपूजामण्टपाभावे शिवपूजास्था- नमेव तादशं पूजामण्टपं मनमि भावयेत । शिवपीठसमीपोपविष्टः तत्रै ·আনসিন্ধানঃ ৫ द्वारपालार्चनमात्मशुद्धेः पूर्व पश्चाद्दा कुर्यात् ।। इति द्वारपालार्चनम् ॥ ॥ आत्मशुद्धिप्रकारः॥ अथ आत्मशुद्धिः। सा द्विविधा । पूजकजीवस्य शिवभावापादनात्मि- का जीवशुद्धिरूपा पूजकदेहस्य शिवदेहत्वापादनात्मिका देहशुद्धिरूपाच । तत्रायं जीवशुद्धिप्रकारः । त्रिः प्राणानायम्य देहान्तर्गतमशुद्धवायुं रेचक- त्रिप्राणायामेनास्त्रमन्त्रेणोत्सार्य बाह्यवायुनोदरं प्रपूर्य पादांगुष्टद्वयादारभ्य यावन्मूलाधारं द्विधाभूतां तत ऊर्दु माब्रह्मरंध्र मेकीभूता मधोमुखः पद्ममु- कुळे युक्तां शरीरान्तराळेतिसूक्ष्मां विद्युल्लेखामिव भास्वरा मन्तस्सुषिरयुक्तां सुषुम्नानाडी संचिन्त्य तन्मध्ये हूमिति शिखाबीजं ज्वलन्तं संचिन्त्य हृत्क- ण्टतालुभ्रमध्यब्रह्मरन्ध्रेष्वधोमुखतया स्थितानि पद्ममुकुळानि पूरककुंभकरे- चक्रेविकसितोत्तंभितोर्दुमुखीकृतानि भावयित्वा मूलाधारप्रदेशे दीपशिखा- वत् ज्वलन्तं हङ्कारं हुंफडिति सन्ततोच्चारणेन ऊर्द्धमुद्गच्छन्तध्यायन् तेन पञ्चापि ब्रह्मादिग्रन्धीन्पद्मनाळग्रंधीन भिन्नान् भावयित्वा हुंकारं प्रतिनिवृत्य वायुं विरेचयेत् । पुनरपि हङ्कारं मूलाधारे ध्यायन पूरकवायुनोपसंहृतसर्व- शरीरव्यापकचैतन्यं हृत्पङ्कजाश्रितं पुर्यष्टकरूपसूक्ष्मदेहान्वितं जीवं पुर्य- टकादादाय स्फुरत्तारकाकारमतिसूक्ष्ममेकाकिनं हामिति हृदयबीजसंपुटितं कृत्वा हूङ्कनर मूर्ध्नि निवेश्य कुंभकं कृत्वा वायुमृर्द्ध प्रवर्तयन् संहारमुद्रया त- मादाय द्वादशान्तपर्यन्तं नीत्वा तदुपरि स्थितेपरमाशवे योजयेत्। एवंच जीवः स्थूलसूक्ष्माशुद्धदेहोपाधिनिर्मुक्तः शिवसायुज्यप्राप्तनिर्मलज्ञानक्रियाशक्ति- युक्तः शुद्धोभवति । यद्वा जीवं द्वादशान्तपर्यन्तं नीत्वा हृयकमलएव शक्ति- मण्डलसंपुटितं कृत्वा भृतशुद्धिसमयकर्तव्यदेहदाहतो रक्षेत् । तत्रायं क्रमः इकमल कर्णिकोपरि हां सूर्यमण्डलायनमः । हां सोममण्डलायनमः । हां ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् अग्निमण्डलायनमः । हां शक्तिमण्डलायनम इति विन्यस्य हां हं हां अ.त्मननमः इति देहव्यापकं जीवात्मानमादायोपसंहृतव्यापकरूपं स्फुर- त्तारकाकारं सञ्चिन्त्य तं शक्तिमण्डलस्योपरि बिन्यस्य तस्योपरिच शक्ति- वह्निसोमसूर्यमण्डलानि क्रमेण वियस्य ऊधिस्थितशक्तिमण्डलद्वयविनि- स्मृतामृतपरिप्लुतं भावयेत् । एवं जीवस्य रक्षामात्रं कर्तव्यम् । तस्य दीक्षाकाल एव शुद्धत्वात् प्रतिदिवसं पूजासमये शुद्धिीपेक्षितेति ॥ ॥ देहशुद्धिप्रकारः॥ अथ देहशुद्धिः । साद्विविधा सूक्ष्मदेहशुद्धिः स्थूलदेहशुद्धिश्च । तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धबुद्ध्यहङ्कारमनोरूपपुर्यष्टकात्मकसूक्ष्मशरीरशुद्ध्यर्थं ह. त्कण्ठतालुभ्रमद्ध्यब्रह्मरन्ध्रस्थितेषु ब्रह्मादिषु कारणपुरुषेषु ब्रह्मणि शब्दस्प- ी प्रविलापयामि । रसंविष्णौ प्रविलापयामि । रूमगन्धौ रुद्रे प्रविलाप- यामि । बुद्ध्यहङ्कारोलीश्वरे प्रविलापयामि । मनस्सदाशिवे प्रविलापयामी- ति सूक्ष्मशरीरांशान् शब्दादीन् प्रविलापयेत् । ततः स्थूलशरीरशुद्ध्यर्थे स्वशरीरे पादादि द्वादशान्तस्थानेषु स्थितानि वक्ष्यमाणस्थानाकृतिरूपादि- युक्तानि पञ्चमहाभूतानि ध्यात्वा पृथिवीमप्सु प्रविलापयामि । अपोऽनौ प्रवि- लापयामि । अग्निं वायोप्रविलापयामि । वायुमाकाशे प्रविलापयामि । आकाशं पराशक्ती प्रविलापमामि । पराशक्तिं परशिये प्रविलापयामीतिभावयेत्। इयं स्वकारणेषु पृथिव्यादिप्रविलापनरूपा भूतशुद्धिः । अन्यातत्तत्गुणक्षपणरूपा। गुणक्षपणरूपाच द्विविधा । प्रत्येकशोधनरूपा परस्परशोधनरूपाच । तत्रा- द्यायथा-पादाद्यारभ्य जानुपर्यन्तं चतुरश्रं पीतवर्ण कठिनस्वभावं वलांछितं हामिति हृदयबीजेन पार्थिवबीजसहितेन युक्तं ब्रह्मणा कारणेश्वरेणाधिष्ठितं निवृत्तिकलारूपं पार्थिवमण्डलं भावयामीति विचिन्त्य ह्रां निवृत्तिकला- यै हुफडिति मन्त्रेण पञ्चभि रूद्धातैः पृथिव्या गन्धरसरूपस्पर्शशब्दगु- ·देहशुद्धिप्रकारः॥ णानुत्सारयेत् । ततेोजान्वादिनाभिपर्यन्त मर्धचन्द्राकारं श्वेतवर्ण द्रवस्वभा- वं पद्मलांछितं हीमिति शिरोबीजेनाप्यबीजसहितेन युक्तं कारणेश्वरेण वि- ष्णुनाऽधिष्ठितं प्रतिष्टाकलारूपमाप्यमण्डलं भावयामीति विचिन्त्य ह्वीं प्र- तिष्टाकलाय हुंफडिति मन्त्रेण चतुर्भिरुद्धातै रपां रसरूपस्पर्शशब्दगुणा- नुत्सारयेत् । ततो नाभ्यादिकण्ठपर्यन्तन्त्र्यनं रक्तवर्ण पचनस्वभावं स्वस्ति- कलांछितं हू मिति शिखामन्त्रेणाग्निबीजसहितेन युक्तं रुद्रेण कारुणेश्वरेणा- विष्ठितं विद्याकलारूपमग्निमण्डलं भावयामीति विचिन्त्य हे विद्याकलायै हुफाडिति मन्त्रण त्रिभिरुद्धातै रग्निगतान् रूपस्पर्शशब्दगुणानुत्सारयेत् । ततः कण्ठादि भ्रमध्यपर्यन्तं षडधं कृष्णवर्ण चलनस्वभावं षबिन्दुलां- छितं हैमितिकवचमन्त्रेण वायुबीजसहितेन युक्तं महेश्वरेण कारणेश्व- रेणाधिष्ठितं शांतिकलारूपं वायुमण्डलं भावयामीति विचिन्त्य 3 शान्ति- कलायै हुंफडिति मन्त्रेण द्वाभ्यामुद्धाताभ्यां वायोःस्पर्शशब्दगुणावुत्सारयेत् । ततो भ्रमथ्यादिद्वादशान्तपर्यन्तं वृत्ताकारं धूम्रवर्ण आकाशस्वभावं बिन्दु- शक्तिलांछितं हः इति अस्त्रमन्त्रेण संयुक्तं सदाशिवेन कारणेश्वरेणाधिष्ठित माकाशमण्डलं भावयामीति विचिन्त्य हौं शान्त्यतीतकलाय हुफडिति मन्त्रे. ण एकोद्वातेन आकाशस्य शब्दगुणमुत्सारयेत् । एतानि पृथिव्यादिमण्ड- लानि हत्कण्ठतालुभ्रमध्यब्रह्मरन्ध्रगतानि विभाव्यशोधयेत् । इति प्रत्येका- शोधनप्रकारः ॥ परस्परशोधनेत्वयं विशेषः- सर्वाणि पृथिव्यादि- मण्डलानितत्तशोधनसमये पादादिमूर्धान्तव्यापकानि भावयेत् । पृ- थिवीशोधने तद्गुणपञ्चकोत्सारणानन्तरं पृथिवीस्वविरुद्धवाय्वभिभूतां बाय्याकारापन्नां वायुशोधनसमये वायुं स्वविरुद्धपृथिव्यभिभूतं पृथि- व्याकारापन्नञ्च भावयेत् । एवं जलानलावपि तत्तद्गणोत्सारणानन्तरं स्ववि- रुद्वानलजलाभिभृतावनलजलाकारापन्नी भावयेत् । आकाशगुणोत्सारणा- ·२४ शिवाचनाचन्द्रिकायाम् नन्तर माकाशं नित्यत्वव्यापकत्वशुद्धत्वादितद्विरुद्धगुणयुक्तपरशक्त्यात्मक- परमाकाशाभिभूतं तदाकारापन्नं शुद्धस्फटिकनिर्मलं भावयेदिति । इत्थं महाभूतानां प्रत्येकशोधनेन परस्परशोधनेनवा गुणक्षयात् क्षीणशक्ति- कस्य भूतसमुदायात्मकस्य शरीरस्य शोषं विभाव्य पादांगुष्टोस्थितेन शिव- शक्त्यधिष्ठितेन कालाग्निना हः अस्त्राय हुंफडिति मन्त्रेण शरीरं दग्ध निरवशेषं निवृत्यादिकलामात्रशेनं शरीरगतदोपमात्रं वा दग्धं भावाय. त्वा द्वादशान्तस्थित शक्तिमण्डलनबदमृतवर्पणाप्लावयेत् । एवं शरीरशो- पार्थमुक्तशक्तिप्रकारं शरीरारम्भकभूतगुणोत्सारणं कृत्वा वा स्थूलशरीरं पृ- थिव्यादिपञ्चभूतबीजं मायाक्षेत्र विनिक्षिप्तं धर्माधर्ममूल मिन्द्रियशाखोप- शाख शब्दादिविषयालोचनपलवं भावप्रपञ्चकुमुमं मुखदुःखफलं पुरु. पविहंगोपभोग्य मूर्द्धमलमधश्शाखं वटवृक्षं विभाव्य प्राणायामं कुर्वन् पण्मा- त्रेण पूरकपूर्वार्धन हामित्युच्चारपञ्चकयुक्तेन पत्रपुष्पफलरहितं स्तब्ध विचिन्त्य पूरकापरार्धेन वीमित्युच्चारचतुष्टययुक्तेन स्निग्धपत्रपुष्पफलोपेतं विभाव्य एकम्मिन्नेवोद्भातेन द्वादशमात्रेण कुम्भकेन इमित्युच्चारत्रययुक्तेन सव्यपादांगुष्टोस्थितेन कालाग्निना शुष्कं दग्धं विभाव्य रेचकपूर्वार्धेन ह्ये - मित्युच्चारययुक्तन भस्मीभूय दिक्षु विप्रकीर्ण विभाव्य रेचकापरार्धेन होमित्येकोच्चारयुक्तं न स्फटिकनिर्मलं शुद्धव्योमरूपं चिन्तयित्वाऽमृतेनाप्ला- वयेत् । एवं दहदाहं कृत्वा यथोक्तसंग्टयैरुद्धात स्तत्तद्गणोत्सारणपर्यंतामे - ववा गुणोत्सारणादिभावनांविना पृथिव्यादिकं बन्धकत्वान्निवृत्तं भवतीत्य- नुसंधानपूर्वकं तत्तस्थानेषु वायुमनोधारणापर्यन्तमेववा मृतशुद्धिं कुर्यात् । उद्धातशब्देन उद्धन्यते उत्सायते अनेनेति व्युरल्या भृतगुणानां तदशुद्धा उत्सारणसाधनमुच्यते । तत्तःकलामन्त्रोच्चारणपूर्वकं पूरकं कृत्वा सुषुम्नया याबद्वादशान्तं प्राणवायारू प्रवर्तनरूपं कर्म । तच्च पूरकं कृत्वा कुंभ- ऋकाले प्राणवायारू प्रेरणं वाला तामनिवस्य दक्षिणनाडया नद्रेचकाय.

·4] देहशुद्धिपकारः॥ न्तम् । एवंच एकैकस्मिन्नुद्धाते पूरकाद्यास्त्रयस्त्रयः प्राणायामा इति पृथि- व्यां पञ्चाना मुद्धातानां पञ्चदशप्राणायामास्संपद्यन्ते । जलादिषु द्वादश नव पट् त्रयश्च भवन्ति । एकैकस्मिश्च रेचकादिरूपे प्राणायाम द्वादश- मात्राकालः । ततश्चैकैक उद्धातः षट् त्रिंशन्मात्राकालो भवति । यद्वा- धारणार्थे कुम्भकप्राणायाम एव द्वादशमात्राकालनियमः । पूरकरेचकयो यथासंभवं कालो ग्राह्यः । जानुमण्डल मद्रुत मविळंबित मेकवारं प्रद- क्षिणीकृत्य अंगुळिस्फोटनकालो मात्राकालः । निःप्रदाक्षिणीकृत्य अंगुळि- स्फोटनकाल इति तु सिद्धान्तशेखरदिषूक्तम्। अयञ्च कनिष्टो मात्राकालः । द्विगुणो मध्यमः । त्रिगुण उत्तमः । इत्थं कालविशेषावच्छिन्नप्राणवायुप्रव- र्तनात्मक मुद्घातमनपेक्ष्य तत्तद्गणसमसङ्ख्यकलामन्त्रोच्चारणेन तत्तद्गणो- सारणानुसन्धानरूपां वा एकवारं तत्तत्कलामन्त्रोच्चारणेन तत्तत्कलातत्व: भुवनवर्णपदमन्त्रयुक्तानां पार्थिवमण्डलादीनां स्वात्मानंप्रति प्रतिबन्ध- कखनिवृत्त्यनुसन्धानात्मकपाशच्छेदमात्ररूपां वा भूतशुद्धिं कुर्यात् । पार्थिवादिमण्डलानिच निवृत्तिप्रतिष्ठाविद्याशान्ति शान्त्यतीतकला- मयानि शरीरे पादादि जान्वादि नाभ्यादि कण्ठादि भ्रमध्यादिच स्थितानि। हृत्कण्ठतालुभ्रमध्यब्रह्मरन्ध्राश्रितानिवा शतकोटियोजन परिमाणमारभ्य उत्तरोत्तरदशगुणपरिमाणानि चतुरश्रार्धचन्द्र त्रिकोण षडश्र वृत्तरूपाणि वज्रपद्मद्वय स्वस्तिक षड्वेिकबिन्दुलांछितानि पीतरक्तश्वेतकृष्णधूम्रब- र्णानि कठिनद्रवोष्णचलनावकाशस्वभावानि गन्धादिपञ्चचतुस्त्रिद्वयेकगु- णानि ब्रह्मविष्णुरुद्रमहेश्वरसदाशिवाधिष्ठितानि बिन्दुयुक्तलकारवकाररेफ- यकारहकाररूपैः पार्थिवादिबीजैर्युक्तानि भावनीयानि । तत्र निवृत्ति- कलायां पृथिवीतत्वमेकं अष्टोत्तरशतं भुवनानि ककार एकोवर्णः अष्टाविंश- तिपदानि सद्योजातहृदयाख्या द्वौ मन्त्री । -प्रतिष्टाकलायां जलादिप्रकृत्य- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् न्तानि अयोविंशतितत्वानि षट्पञ्चाशत्भुवनानि खादिमान्ताश्चतुर्विंशति- वर्णाः द्वात्रिंशत्पदानि वामदेवशिरस्समाख्यौ द्वौ मन्त्रौ । विद्याकलायां पुरु- पादिमायांतानि सप्ततत्वानि सप्तविंशतिभुवनानि यादिसान्तास्सप्तवर्णाः एकविंशतिपदानि अधोरशिखाख्यो द्वो मन्त्री । शान्तिकलायां शुद्ध- विद्या महेश्वरश्चेति द्वे तत्वे अष्टादशभुवनानि हक्षौ वर्णी द्वादशपदानि पु- रुपकवचाख्यो द्वौ मन्त्री । शान्त्यतीतकलायां सदाशिवशक्ती द्वे तसे पञ्चदश भुवनानि स्वराष्पोडश वर्णाः एकं पदं मृलेशानास्त्राख्यास्त्रयो- मन्त्राः । एवमेकादशमन्त्रात्मको मन्त्रावा । व्योमव्यापी मन्त्रगतचतु- नवतिपदात्मकः पदावा । पञ्चाशद्वर्णात्मकः वर्णावा । निवृत्यादिपञ्च- कलात्मकः कलावा । एवं सकलाध्वगाणि पृथिव्यादिमण्डलानि वि- भावनीयानि । यद्वा-संक्षेपेण सर्वावगर्भवं विभावनीयम् । तद्यथा- सद्यादिपञ्चमन्त्रात्मको मन्त्राध्वा । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुर्यतुर्यातीतरूप पञ्चाव- स्थात्मकः पदाध्वा । पादादि हृदयादिवा पार्थिवमण्डलादिस्थानपञ्चकरूपो मुवनाध्या । अकारादिवर्णत्रयबिन्दुनादात्मको मूलमन्त्रपञ्चवर्णात्मको वा वर्णाध्या । पञ्चकलात्मकः कलाध्येति । एवं वा सर्वावगर्भाणि विभाव्य प्रागुक्तप्रकारेण संस्थानवर्णस्वभावलांछनबीजमात्रयुक्तानि वा विभाव्य शोधनीयानि । एवं पृथिव्यादिप्रविलापनरूपा तत्तद्गणक्षेपणेन देहदाह- रूपा देहगतबाह्याभ्यन्तरदोषमानदहनरूपा गुणक्षपणं विना केवलदेहदा- हरूपा दाहं बिना केवलतत्तद्गुणक्षपणरूपा बन्धकत्वनिवृत्त्यनुसन्धानात्म- कपाशच्छेदमात्ररूपा च भतशुद्धिः । सर्वाऽप्येपा सोद्धाता निरुद्धाता चेति द्विविधा । तत्तद्गणक्षपणं च प्रत्येकशोधनरूपं परस्परशोधनादिमन्त्रेण चति द्विविधम् ॥ सध्धिगभवनसंस्थानं च द्वितिय । भूतचिन्तनमणि साध्वगर्भवन सं- ·भूतशुद्धिप्रकारः॥ स्थानादिमात्रेणचेतिद्विविधासर्वाध्वगर्भत्वचिंतनश्च प्रपञ्चेनसंक्षेपेणचेति दिन विधं । एवमुक्तप्रकारासुभूतशुद्धिषुपूर्वाचारदेशकालाद्यनुसारेणयाकाचिद्भप्त- शुद्धिरनुष्ठेया । एवं भूतशुद्ध्यात्मिकादेहशुद्धिरुक्ता । तत्वशुद्ध्यात्मिकां देह- शुद्धिं कुर्य त् ॥ यथा-प्रकृत्यहङ्कार बुद्धिमनश्श्रोतत्वकक्षुर्जिह्वाघ्राणवाक्पाणिपादपायू पस्थशब्दस्पर्शरूपरसगन्धाकाशवायुवह्निसलिलभूमितत्वभूत मरूप मशुद्ध मात्मतवं स्थूलदेहं मायाकलाविद्यारागकालनियतिपुरुषतत्वरूपं शुद्धाशुद्धं विद्यातत्वं सूक्ष्मदेहं शिवशक्तीश्वरसदाशिवशुद्धविद्यातत्वरूपं शुद्धं शिवतत्वं परदेहश्च विभाव्य स्थूलदेहं सूक्ष्मदेहे तत्परदेहेच प्रविलापयेत् । उक्तप्र- काराणामन्यतमशोधनानुष्ठानानन्तरं ही शान्त्यतीतकलायैनम इत्यादिभि- मन्त्रस्सूक्ष्मपञ्चकलामयस्य शुद्धसूक्ष्मशरीरस्य साष्टं पञ्चभिः कलामन्त्रैरेव स्थूलपञ्चकलामयस्य स्थूलदेहस्य सृष्टिंच तत्तध्वंसनपक्षे विभाव्य हां श- क्तये वीषाडिति शक्तिमण्डलस्त्रुतामृतधारयाऽऽप्लावयेत् । ततोहृत्कमल- कणिकायां हामाधारशक्तयेनमः । हां धर्मासनायनमः । हां ज्ञानायनमः । हां वैराग्यायनमः । हामैश्वर्याय नमः । हां पद्मायनम इति मध्याग्नेयादिको- ण चतुष्टयमध्येषु षडुत्थासनं विन्यस्य तत्र पुनस्स्थूलसूक्ष्मदेहात्मिकामवि- भक्तकरचरणादिरूपां मूर्ति हां हं हां आत्ममूर्तये नम इति विन्यस्य हौं विद्यादेहायनमइति अष्टत्रिंशत्कलारूपं सदाशिवख्यं ध्यात्वा शिवायनमइति द्वादशान्तस्थ परमशिवसायुज्यं निर्मलज्ञानक्रियाशक्तिकं यजमानमूर्तिरूपं जीवात्मानं तत्राबाह्य हृदयादिस्थानेषु हृदयादिमन्त्रान्विन्यस्य मूलेन परमी. कृत्य वाषडन्तशक्तिमन्त्रेण द्वादशान्तस्थितशक्तिमण्डलस्त्रुतबहुळामृतधारया ऽभिषिञ्चेत् । ततो दण्डमुण्डकलाश्रीकण्ठादिन्यासान्कुर्यात् ॥ तत्रार्य क्रमः- शिवासनमव्यक्तां शिवमूर्तिञ्च हदये विन्यसेत् ।

·२८ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम होमीशानमूनम इति समुष्टिकांगुष्ठाग्रेण मूनि । हे तत्पुरुषवत्राय नम- इत्यंगुष्ठतर्जनीभ्यां मुखे । हुमघोरहृदयायनम इति अंगुष्ठमध्यमाभ्यां हृदये। हिं वामदेवगुह्याय नम इत्यंगुष्ठानामिकाम्यां गुह्ये । हं सद्योजातमूर्तये नमइत्यंगुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां पादे । होमीशानायो वक्त्रायनमः । हें तत्पुरुषा. य पूर्ववक्त्रायनमः । हुं अघोराय दक्षिणवक्त्रायनमः । हिं वामदेवाय उत्त- वक्त्रायनमः । हं सद्योजाताय पश्चिमवक्त्रायनम इत्यूई पूर्वदक्षिणोत्त- रपश्चिमस्थानेषु पूर्वोक्तप्रकारेण तत्तदंगुळिभिविन्यसेत् । एवं दण्डवत्रभं- गिन्यासानन्तरं सशक्तिकाः कलाशक्तिरहितावा वक्ष्यमाणस्थानेषुदीक्षित- ब्राह्मणः न्यासं कुर्यात् । क्षत्रियवेश्या युगान्तरे न्यासं कुर्याताम् । तदितरेश तोरेवन्यसेयुः । यथा - हे शशिन्यैनमः। हों अङ्गदायैनमः । होमिष्टदायैनमः। हों मरीव्यै नमः । हों जालिन्यैनमः । इत्यूर्द्धपूर्वदक्षिणोत्तरपश्चिममूर्धसु समुष्टिकांगुष्ठमुद्रया न्यसेत् । हे शान्त्यैनमः । हे विद्यायैनमः । हे प्रतिष्ठायै नमः । हे निवृत्यैनमः । इति पूर्वदक्षिणोत्तरपश्चिमवक्त्रेषु अंगुष्टतर्जनीम्बा न्यसेत्। हुं तमायनमः । हुं मोहायैनमः । हुं क्षुधायैनमः । हुं निद्रायैनमः । हुँ मृत्यवे नमः । हुं मायायै नमः । हुं भयायै नमः । हु तारायैनमः । इत्यंगुष्ठमध्यमाभ्यां हृदयकण्ठांसद्वयनाभिजठरपृष्ठवक्षस्सु न्यसेत् । हिं रजायैनमः । हिं रक्षायैनमः । हिं रत्यैनमः । हिं पाल्यैनमः । हिं कामायनमः । हिं संयमायनमः । हिं क्रियायैनमः । हिं बुद्ध्यैनमः । हिं कार्यनमः । हिं धात्र्यै नमः । हिं ब्राह्मण्येनमः । हिं मोहिन्यै नमः । हिं मनोन्मन्यै नमः । इत्यंगुष्टानामिकाभ्यां मूलाधारगुह्यवृषणोरुद्वयजंघाद्वयस्फिग्द्वयकटिदक्षिण- पार्थेषु विन्यसेत् । हांसिद्ध्यै नमः । हं ऋद्ध्यैनमः । हं दूत्यै नमः । हं ल- क्ष्म्यैनमः । हं मेवायेनमः । हं कान्त्य नमः । हं स्वधायै नमः । हंधृत्यैनमः। इ.यंगुष्टकनिष्ठिकाभ्यां पादद्वयकरद्वयत्राणशिरोबाहुयेषु न्यसेत् । नम- ·-- अन्तर्यागक्रमः॥ स्स्वाहादिजातिषट्कयुक्तमङ्गन्यासं च कुर्यात् । यस्यावसरोऽस्ति मतिक्षो. भश्च नभवति स श्रीकण्ठादिन्यासषंडवन्यासादिकमपि कुर्यात् । एवं जीवशुद्धि देहशुद्धिपूर्वकन्यस्तमन्त्रतनुस्वरूपेण विग्रहण च शिवरूपतां प्रा- तश्शिवार्चनयोग्यो भवति । नाशिवरिशवमर्च येदित्यामनन्ति । एवं जीवदेह- शुद्धिकरणाशक्तौ न्यासमात्रं कुर्यात् । न्यासस्यापि कृत्स्नस्य करणाशक्ती दण्डन्यासमात्रं पडङ्गन्यासमावा कुर्यात् । तावतैब देहात्मनोश्शुद्ध्या शिवरूपतापत्त्याच शिवार्चनयोग्योभवति । एवं कृताङ्गन्यासोऽन्तर्यागं कुर्यात् ॥ अन्तर्यागक्रमः॥ तस्यायं क्रमः- अन्तर्हृदयावकाशे दिव्यरत्नमयं . शिवार्चनमण्डप मनसा सङ्कल्प्य तत्र शिवार्चनोपयुक्तानि सर्वाणि द्रव्याणि मनसोपनीय विशोद्ध्य द्वादशान्तस्थितचन्द्रमण्डलगळदमृतधारयाऽर्घ्यपात्रादिपूरणं तत्सं- स्कारञ्चकृत्वाद्वारपालार्चनंविधायवक्ष्यमाणप्रकारेणगणेशगुरुवन्दनानुज्ञाप्रार्थ- नापूर्वकं माणिक्कवर्णनाभिकन्दसमुत्थितनीलवर्णनाळञ्चातिधवळवर्णाष्टदळ- हृदयकमलकर्णिकाकारसंस्थितकुण्डलिनीशक्तिरूपबिंद्वात्मके पीठे श्रवणांगु- ठसंयोगाधिगम्यनादरूपं दीपशिखाकारलिङ्ग विचिन्त्य पीठे वक्ष्यमाणप्र- कारेण शक्त्यादिशक्त्यन्तं शिवासनमभ्यर्च्य लिङ्गेशिवमूर्ति विद्यादेहं चाभ्य- र्थ तत्र परमशिवमावाहनादिक्रमेण ध्यात्वाऽन्तस्संस्कारैरभ्यर्च्य द्वादशान्त- स्थितबहुळामृतधारयाभिषिच्य वस्त्राभरणादिभिः वैराग्यचन्दनेनचालंकृत्या- हिंसापुष्पं समर्प्य यामित्यादिप्रकारेण अहिंसेंद्रियनिग्रहक्षमादानज्ञानतप- स्सत्यभावरूप रष्टभिः पुष्पैः अभ्यर्चयेत् । ततो मनसि पात्रे प्राणमग्नि मह- कारपशिखांच सङ्कल्प्य धूपं दद्यात् । शिवज्ञानमेव दीपं सङ्कल्प्य दद्यात्।

·३० ફિવાના થામ विषयेभ्यः प्रल्याहृतं मनो नैवेद्यमिति भावयित्वा समर्प येत् । मुगुम्नामार्गेण प्राणस्य गमागममेव जपत्वेन भावयेत् । पार्थिवादिपञ्चधारणास्थिरीकृत- सदाशिवावयवजातध्यानकल्पिते स्तत्तदवयवोचितैः भूषणैश्चभूषयेत् । शि- वोऽहमिति शिवसाम्यभावनारूप मात्मनिवेदनं च कुर्यात् । यद्वा- अभि- घेकानन्तरं गन्धशब्दस्पर्शरूपरसतन्मात्राचन्दनपुष्पधूपदीपनैवेद्यान्यात्मना समर्प येत् । तत्रायं क्रमः-मूलमन्त्रोच्चारणपूर्वकं हां सद्योजाताय शिवाय गन्धतन्मात्रात्मकं चन्दनं समर्पयामि । होमाशानायशिवाय शब्दतन्मात्रा- त्मकं पुष्पं समर्पयामि । हें तत्पुरुषाय शिवाय स्पर्शतन्मात्रात्मकं धूपं सम- र्पयामि । हूमघोराय शिवाय रूपतन्मात्रात्मकं दीपं समर्पयामि । हिं वामदे- वाय शिवाय रसतन्मात्रात्मकं नैवेद्यं समर्पयामीति भावयेत् । ततो हस्तप्रक्षा- ळनमुखवासदानानन्तरं सत्वरजस्तमोगुणात्मकं तांबूलं समर्पयामीति भा- वयेत् । ततोनीराजनं परिकल्प्य । बुद्धिस्थवायुना क्लप्तं दर्पणं मङ्ग- ळानिच । मनोवृत्तिर्विचित्रा ते नृत्तरूपेण कल्पिता ॥ ध्वनयो गीतरूपेण शब्दवाद्यप्रभेदतः। सुषुम्ना ध्वजरूपेण प्राणाद्याश्चामरात्मना ॥ अहङ्कारो गजवेन क्लप्तो देहो रथात्मना । मनः प्रमहरूपेण बुद्धिस्सारथिरूपतः ॥ सर्वमन्यन्मया क्लुप्तं तवोपकरणात्मनेति ॥ सर्वमात्मीयं बुद्धिमनःप्राणादि- कं शिवपूजोपकरणत्वेन समर्प येत् । आवरणपूजामपि वक्ष्यमाणरूपा तत्समये कुर्यात् । ततः प्रदक्षिणनमस्काररिशवं प्रसादाभिमुखं विधाय तदाज्ञयाऽग्निकार्य कुर्यात् ॥ अग्निकार्यक्रमः॥ तत्राय क्रमः-नाभी त्रिमेखलं कुण्डं तत्राग्निं च स्वतस्सिद्धं विभा- व्य तमग्निमस्त्रमन्त्रेण प्रज्वाल्य तत्रामा किञ्चिदंगारं कन्यादांशवेन भाव- ·३ १ स्थानशुद्धिप्रकारः ॥ यित्वा तन्नितिकोणे परित्यज्य कुण्डस्थमग्निं निरीक्षणादिभिरसंशोद्ध्य तस्य शिवाग्नित्वसिद्ध्वर्थ रेचकेण वायुना तं चैतन्यात्मना हृदयं नीत्वा तत्रत्येन ज्ञानाग्निना संयोज्य ततस्सुषुम्नयाद्वादशान्तं नीत्वां तत्र परमशिवेन संयोज्य तत्तेजःपुञ्जपिञ्जरं सूर्यायुतसमप्रभ भावयित्वा तं ज्ञानाग्निरूपं प्रत्या- नीय नाभिकुण्डे स्थापयेत् । एवं कृते संस्कारान्तरमनपेक्ष्य शिवाग्निर्भवति । तत्र शिवाग्निं रक्तवर्णं चतुर्वक्त्रं दशभुजं सदाशिवसमानायुधं ध्यात्वा त. स्य हृदयकमले आसनमूर्तिविद्यादेहविन्यासपुरस्सरं शिवमावाह्य सुषुम्ना- त्रुवेण द्वादशान्तस्थितामृतधाराज्यं मूलेनाष्टोत्तरशत मष्टाविंशतिवार मष्ट- वारं वा हुत्वा शाक्तामृतघृतपरिपूर्णनाभिकन्दकलां हृदयकमलांकितसुघुम्ना- मन्तस्त्रुचं विभाव्य तया हां शक्तयेवौषडिति पूर्णाहुति हुत्वा होमसंतर्पितं शिवं नाडीमार्गेण हृत्पद्मपूजिते शिवसंयोज्याष्टपुष्पिकयाऽभ्यर्च्य पूजां समा- पयेत् । तदनन्तरं भ्रूमध्ये सर्वावयवसंपूर्ण शुद्धदीपसमाकृतिंच शिवं सक- कनिष्कळरूपेण ध्यात्वा शिवं संपूज्य पूज्यपूजकमावेन द्विधास्थितः शिवो. ऽहमेवेति मनस्समाधीयतामीति आत्मशुद्धिः।। स्थानशुद्धिप्रकारः॥ अथ स्थानशुद्धिः । तत्प्रकार:- हृद्यू ईमुखौ करौ कृत्वा हः अस्त्राय हुफडिति ताळयं कृत्वा छोटिकया दशसु दिक्षु विघ्नानुत्सार्यास्त्रमन्त्रेण ज्व- लदग्निवर्ण प्राकारं कृत्वा ततोबहिः हैं कवचायनम इति दक्षिणतर्जनीभ्रमणे- न परािखात्रयं च कृत्वा हांशक्तये वोपडिति शाक्तं ज्योतिरू मधश्च विभाव्य महामुद्रां प्रदर्शयेत् ।। इति विघ्ननिवारणार्थ स्थानशुद्धिः ॥ ॥ द्रव्यशुद्धिप्रकारः॥ अथ द्रव्यशुद्धिः । सर्वाणि वक्ष्यमाणयागोपयोग्यानि प्रत्याणि दय:

·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् स्य वामभागे निवेश्य वस्त्रपूतशुद्धजलपरिपूर्णजलपात्रं च दक्षिणभागेनिवेश्य आत्मार्चनावरणपूजार्थे गन्धपुष्पादिकं शिवार्थद्रव्येभ्यः पृथग्निवश्य अ- ग्रंपाद्याचमनीयजलानि पूरयेत् । चत्वार्याणि ॥ सामान्यायं विशेषाऱ्या निरोधार्य पराङ्मुखार्यमिति । द्वारपालावरणदेवतादीनां सामान्यायं शिवस्यायॆकालेषु विशेषायें शियस्यैव निरोधनसंस्कारसमये निरोधाऱ्या विसर्जनसमये पराङ्मुखार्थ्यम् । चतुर्णा मेतेषामर्ष्याणां चत्वारि पात्राणि: दशपलप्रमाणेनवा पञ्चपलप्रमाणेनवा सार्धद्विपलप्रमाणेनवा यथासम्भवप्रमा- नवा सुवर्णरजतताम्रान्यतमद्रव्येणवा पञ्चपर्वोन्नतानि पञ्चपर्वविवृतानि वृत्ताकाराणि चतुरश्राकाराणिवा बहिरष्टदळपद्मांकितानि एकांगुळिप्रमा- गानि अंगुळचतुर्थाशघनानि उक्तप्रकारादर्धप्रमाणानिवा तदर्धप्रमाणा- निवा अर्घ्यपात्राणि ग्राह्याणि । (१) पाद्याचमनपञ्चगव्यपञ्चामृतगन्धधूप- दीपपात्रघण्टादीन्यपि पूर्वोक्तदशपलादिप्रमाणेनैव कर्तव्यानि । तत्र पा-, उपात्रं षडंगुळविस्तारं चतुरंगुळोत्सेधं चतुरंगुलविस्तारोक्सेधपादं चतुरं- गुळनासिकं एकांगुळोष्ठं तदर्धमानं तदर्धमानंवा कर्तव्यम् । (आचमन- पात्र) पाद्यक्षेपपात्र मष्टांगुळोत्सेधं पोडशांगुळविस्तारं चतुरंगुळोत्से धमष्टा. डुळाविस्तारपादयुक्तं एकाङ्गळोष्टमुक्तप्रकाराप्रमाणं तदर्धप्रमाणवा वृत्त- कङ्कणयुक्तपार्श्वद्वयं कर्तव्यम् । आचमनपात्रं द्वादशांगुळोत्सेधं विस्तार- कुक्षिकं पडंगुळविस्तारेण पर्डंगुळोत्सेवेनवा पादेन युक्तं यंगुळयंगुळो- त्सेधकण्ठं एकांगुळोष्ठं त्र्यंगुळविस्तारमुख मैच्छिकप्रमाणमुकुळाकार- वितानसंयुक्तं चतुरंगुळप्रमाणत्रिवक्त्रयवप्रमाणरन्ध्रमूलप्रभृतिक्रमापचि- तपरिमाणनासिकायुक्तं तदर्धपरिमाणं वा कर्तव्यम् । यद्वा पाद्याचमनीय- १. सुवर्णाद्यभावे शुक्ति खड्गशृङ्गशिलादारुनाळिकेरकरंकादिनिर्मिता- निवानवमृत्पात्ररूपाणि वा पलाशाब्जकदळीदळादिकृतपर्णपुटरूपाणि वा ऽर्धपात्राणि प्राधाणीति पुस्तकान्तरऽधिकं वर्तते ॥

·. 5 पाद्याहि मूजा विधिः पात्रेअर्घ्यपालवदेववृत्ताकारे कर्तव्य।आचमनक्षेपपात्रमंपिपाद्यक्षेपमत्रवत्कर्त व्यम्। अळपायाचमनाधारयंत्रिकास्तु त्रिपदीरूपा त्रिवत्रपादसंयुक्ताः अष्टांय ळोत्सधोः पादादूर्द्धभामे वलयस्याधस्तासिझवत्रांकिताःकर्तव्याः सुवर्णाद्य- संभवे पाद्यादिपानाण्यपि अर्घ्यपालवत् शिलादारुमयपत्रपुटादिरूपाणि ग्राह्या- णि। तत्र सामान्यायव्याणि तिलतण्डुला विशेषाय॑स्य एलालवङ्गकर्पूरात- बूजातिफलमुरबाहितिलावा जलक्षीरकुशाग्रतण्डुलसुमनस्तिलयवसिद्धार्थाचा दर्भदूर्वादिव्रीहितिलक्षरिनीरसिद्धाद्धार्थावायवसिद्धार्थव्यतिरिक्तादर्भादपण्यड्डा- दर्भसिद्धार्थजलतिलाश्चत्वारों वा दूर्वाकुङ्कमकर्पूरास्त्रयों वा द्रव्याणि । निरो- धार्यस्य दर्भदूर्वायवतण्डुलसिद्धार्थाः पञ्चद्रव्याणि । तिलसहिताष्पट्पराइ. मुखाय॑स्य द्रव्याणि । पाद्यस्यदूर्वाचन्दनसिद्धार्थोशीरहीबेरकुड्डुमानि पड़ा। तान्येव कुंकुमं विना पञ्चका । दूर्वासिद्धार्थचन्दनोशीराणि चत्वारिवा हीबेर- चन्दनोशीराणि त्रीणि वा द्रव्याणि । आचमनीयस्य एलालवङ्गकर्परजा- तीकोष्ठतिबुत्रिफलचन्दनोशीराणिएकादशवाएलालवङ्गकर्पूरतिंबू मुरजानिक- लानिषड़ा एलालवङ्गकपूरहीबेरजातिफलानि पञ्चवा एलालवङ्गकगणि त्री- णिवा द्रव्याणि। एलादीनि चाादिद्रव्याणि प्रत्येकं उत्तममध्यमादिभावन अशीतिचत्वारिंशद्विशतिदशपञ्चव्रीहिपारमितानि देयानि ॥ ॥ पाद्यादि पूजा । अथ पाद्यादिपूजाविधानमुच्यते । पाद्याचमनीयसामान्यावर . निरोधार्थ्यपराङ्मुखार्यपात्रत्रिपदीर्देवस्यपुरतो वामादिक्रमेण विन्यस्य ना. सां पादेषु ब्रह्मविष्णुरुद्रान् वलयेष्विडाधारशक्ति चाभ्पर्य पाद्यादिपात्राग्य - मन्त्रेण संक्षाळ्य त्रिपदीषु विन्यस्य अत्रमन्त्रेण वौषडन्तहृदयमन्त्र ग ना द्वतोयेनापूर्य । कवचमन्त्रेण पाद्यादिद्रव्याणि तत्तत्पात्रेषु निक्षिपेत् । द्रव्या ·३४ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् लाभे शुद्धोदकपूरणमात्रंकुर्यात् । ततः पाद्यादिपात्राणि बिंद्वन्तं समुद्रत्य बिन्दुप्रसृतामृतधारामयेन गङ्गादिसकलतीथोंदकेनापूर्णानि भावयिखा य- न्त्रकाणामुपरिस्थापयेत्। अथवा बिन्दुस्थानादङ्कुशमुद्रयादिव्यामृतमयं गङ्गा- दितीर्थमाकृष्य संहारमुद्रया तमादाय वौषडन्तहृदयेनोद्भवमुद्रया यन्त्रकांत- स्थेष्वेव पाद्यादिपात्रेषु विनिक्षिपेत् । ततो विशेषाय॑जले शिवासनमूर्ति- पञ्चब्रह्मविद्यादेहनेत्र मूलाङ्गानि विन्यस्य मूलेन गन्धपुष्पाक्षतै स्संपूज्य व्र- झाङ्गमूलैरभिमन्त्रयेत् ॥ केवलं वा ब्रह्माङ्गमूलैरभिमन्त्रयेत् । निरोधार्घ्य ब्रह्मभिः पराङ्मुखा- य॑मङ्गैस्सामान्यय॑मस्त्रमन्त्रेणाभिमन्त्रयेत् । पाद्याचमनीये ब्रह्मभि रङ्गै- रस्त्रेण वा अभिमन्त्रयेत् । ततोऽस्त्रेण दिग्बन्धनं कृत्वा कवचेनावकुण्ठनं कृत्वा वौषडन्तशक्तिमन्त्रेण धेनुमुद्रां प्रदामृतीकुर्यात् । पाद्यादिपराङ्- मुखार्थ्यपर्यन्तेषु लिपदीविन्यासाद्यमृतीकरणान्तं प्रत्येकं काण्डानुसमये न वा कुर्यात् । अथ पराङ्मुखार्थ्यसमीपे शङ्खपूजाकर्तव्या । प्रस्थमानिकाः कुडवजलपूरणीयाश्शवा उत्तममध्यमकनीयांसः तथा मूलाग्रमूलस्थूला- प्रस्थूलाः पुंस्त्रीनपुंसकरूपाःशङ्खार्घ्यमूलेवसुंधरा वलये सूर्यः कुक्षौ विष्णुः पार्थे चन्द्रमाः धारायामघोरः मुखेसप्ततीर्थानिच सन्ति । तथापि शङ्खो बहिर्मूलाग्रयोरस्थिवदशुचिरितितयोहेमरत्नादिभूषितः कर्तव्यः । एवंभूतं शवंदग्धन्तुपशोधितास्त्रमन्त्रक्षाळितं पूर्ववदर्चितायान्त्रिपाद्यांविन्यस्य विशे- पार्यवत्पूजयित्वा आत्मानं शिरसि तत्तोयस्त्रिवार मभिषिञ्चेत् । एवं बहुपात्रसंपादनतत्पूजनाशक्तो निरोधार्थ्यपराङ्मुखायें निरोधाय॑जलेनैव कर्तव्ये । विशेषाय॒जलेनैववा अर्घ्यपात्रनयमपि कर्तव्यम् । एवं पाद्या. चमनीयद्वयमपि विशेषाध्येणैव कर्तव्यम् । विशेषार्थ्यस्यापि पात्रान्तराभावे शङ्खजलेनैव पाद्याचमनद्वय मयप्रयंच कर्तव्यम् । आवरणदेवताद्यर्थ ·पञ्चगव्यविधिः॥ ३५ ३ सामान्याय॑मानं पात्रान्तरे संस्कार्यम् । एवं पात्रसङ्कोचपक्षे यदीयजलेन उपचारान्तरं क्रियते तदीयमेव पात्रमादाय तत्संस्काराः कर्तव्याः । अन्यः दीयसंस्कारा अपि वा परिधौ यूपधर्मवदविरुद्धाः कर्तव्याः । अथवा नित्यं विषुवायनोपरागादिषु कर्तच्यम् ॥ ॥ पञ्चगव्यविधिः॥ .. अथ पञ्चगव्यविधानमुच्यते- देवस्य पूर्वभागे ईशानादिभागे वा द्विहस्तमात्र हस्तमात्रं वा चतुरनं गोमयेनोपलिप्य चतुभिः प्राचीनैश्चतुर्भि- रुदीचीनैश्च सूत्रैः प्रत्येकं तालप्रमाणानि नवकोष्ठान्युंदृत्य प्रतिकाष्ठं आ- ढकं तदर्द्धमानान् ब्रीहीन् तदर्द्धमानान् तण्डुलान्कुशान्वा प्रसार्य उत्तरा- भिमुखः प्रतीची दिशं पञ्चसंख्यै रुदगप्रैः प्रागप्रैश्च दर्भः परिस्तीर्य पस्तिः पुष्पैरलङ्कृत्य शिवतत्वायनमः । सदाशिवतत्वाय नमः । विद्यातत्वायनमः। पुरुषतत्वायनमः । कालतत्वायनमः । पृथिवीतवायनमः । जलतत्वाय नमः । वायुतत्वायनमः । प्रकृतितलाय नमः । इति मध्यपूर्वदक्षिणोत्तर- पश्चिमाग्नेयनैऋतमारुतैशानकोष्ठानि संपूज्य सौवर्णानि कांस्यानि अ- भिन्नाकृष्णनवमृन्मयानिवा पात्राणि संक्षाळ्य नवसु कोष्ठेषु संस्थाप्य सु- प्रतिष्ठपात्रायनमः । सुशान्तपालायनमः । तेजोमयपात्रायनमः । रत्नो- दकपात्रायनमः । अमृतपात्रायनमः । अव्यक्तपात्रायनमः । सूर्यपात्राय नमः । संयुक्तपात्राय नमः । अव्यक्तपात्राय नमः इति प्रागुक्तकोष्ठ- क्रमेण पात्राणिसंपूज्य । ताम्रवर्णीयाः क्षीरं त्रिकुडवं मध्यपात्रे शुक्लवर्णायाः दधि द्विकुडवं पूर्वपात्रे कपिलवर्णायाः घृतं कुडवं दक्षिणपाले श्यामवर्णायाः गोमूत्रं प्रस्थं उत्तरपात्रे, कृष्णवर्णीयाः गोमयं कुडवं प्रमाणं पञ्चकुडव- जलसंयुक्तं वस्त्रपूतं पश्चिमपात्रे कपित्थफलप्रमाणानितदर्द्धप्रमाणानि तद- प्रमाणानिवा तण्डुलामलकहरिद्रापिष्टा न्याग्नेयनैर्ऋतवायव्यकोणपात्रेषु ·३६ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् कुशोदकं पट् त्रिंशत्पञ्चविंशतिद्वादशश्च तदर्धकृतेन प्रदक्षिणं दर्भ वायव्यः परिवीतेन हस्तमानेन तालमानेन वा द्वयङ्गलपन्थिना चतुरङ्गुलाग्रेण कू- 'म संयुक्त माठिकमानकं गन्धर्वायुक्त मैशानकोणपात्रेच हृदयेन प्रक्षिप्य क्षीरादिगोमयान्तानि पञ्चगव्यानि क्रमात्पञ्चचतुस्त्रि द्वयेकसंख्यैरी- शानादिमन्त्रैश्शालिपिष्टं हृदयेनामलकं शिस्सा हरिद्रां कवचेन कुशो- दकं पड़ारावृत्तब्रह्मपञ्चकनाभिमन्त्रयेत् । तदनन्तरं गोमयं गोभूत्रे तदु- भयं घृते तत्रयं दधि तच्चतुष्टयं क्षीरेच हृदयमन्त्रेण निक्षिप्य तत्रैव कुशो- दकं मूलमन्त्रेण क्षिपेत् ॥ पञ्चब्रह्मषडङ्गैरभिमन्त्र्य अस्त्रेण संरक्ष्य कवचे- नावकुण्ड्य धेनुमुद्रां प्रदा गन्धपुष्पै रभिपूज्यास्त्रमन्त्रेण धूपदीपी प्रद्री मूलेनाभिमन्त्रयेत् ॥ पञ्चामृतविधिः ॥ अथ पञ्चामृतविधानमुच्यते तत्पूजा पश्चगव्यपूजायाः प्राग्भागेक- र्तव्या । तत्र पात्रपूजापर्यन्तं पूर्वमध्यादिपश्चिमान्तेषु क्षीरदधिबृतमधुशर्क- राः प्रत्येकं प्रस्थमानाः पादोनप्रस्थमानावा प्रस्थार्द्धमानावाऽऽग्नेयादिकोणे. षु यथासंभव कदळीपनसाम्रफलानीशानकोणे कुशोदकवद्गन्धोदकं तत्तत्- स्थानस्थिताना मभिमन्त्रणं पूर्ववत् । शर्करा गोमयबजलयुक्ता । सं- योजनन्तु नास्ति । अथवा संयोजनयुक्तपञ्चामृतविधानं कुर्यात् । तस्यायं पूर्ववदुपक्लुप्ते व्रीहिमये स्थण्डिले पूर्वादिदिक्षु मद्ध्येच पञ्च कोष्ठा- निशानदिशि अष्टदळपद्मश्च विलिट्य शिवनियतिकालव्यक्ताव्यक्तसुमङ्ग- ळानामभिःषड् भिर्मद्ध्यादिक्रमेण तानिसंपूज्य तेषु षट्पात्राणि अमृतसोमवि- धारनोदक सुधाप्रीत सुरप्रीतनामभिस्संपूज्य पूर्वोक्तक्रमेण मद्ध्यादिपात्रेषु पञ्चामृतानि ऐशानकोणपाने नाळिकेरोदकश्च निक्षिप्य तानि पञ्चगव्य- ·सपनोदकविधि my कुशोदकवदभिमन्त्र्य शर्करादीनि गोमयादिवत् क्रमेण क्षीरे संयोज्य कु- शोदकवन्नाळिकेरोदकंच संयोजयेत् । ततस्समृद्धं कदळीफलं मूलाभि- मन्त्रितं क्षिप्त्वा मूलेन मर्द येत् । पञ्चगव्यवद्गन्धपुष्पाद्युपचरांश्च कुर्यात् । पञ्चगव्याद्यर्थ मुक्तद्रव्याभावे दधिक्षीरेपरस्परडोमयगोमूत्रेच परस्परं प्रति- निधिः । शर्कराया इक्षुरसः । पञ्चगव्यायुक्तपात्रद्रव्यपरिमाणालाभे गोमथमङ्गुष्टार्धमानं गोमूत्रघृतदधिक्षारकुशोदकान्येकद्वित्रिपञ्चैकपलानि प्रा: ह्याणि । पञ्चामृते क्षीरादीनि देवस्य लिङ्गसेका र्हाणिग्राह्याणि । गवा- मुक्तवर्णानामभावे निर्दोषाया स्सवत्साया रोगगर्भरहिताया गोः क्षीरादीनि ग्राह्याणि । क्षीरं वत्सलालाजलास्पृष्टं दध्यमथ्यङ्गोमयमाकाशस्थं घृतं गो- मूत्रंच वस्त्रपूतं ग्राह्यम् ॥ ॥ सपनादकविधानम् ॥ अथ स्नपनोदकविधानुमुच्यते-शुद्धं जलकुम्भमादाय शिवालब्धानुज्ञः प्रशस्तवर्णगन्धरसनदीतटाकं देवखातादिशुद्धतीर्थ गत्वा तज्जलं ब्रह्माङ्गे से भिमन्त्र्यास्त्रसंक्षाळितं कुंभं वस्त्रपूतेन तेन हदयमन्त्रेणापूर्य आहृत्य देव- स्य दक्षिणभागे स्थापयित्वा एलोशीरलवङ्गकर्पूर वारिपाटलोत्पल पद्मक- रवीरादिवासितं कुर्यात् । इदं पञ्चगव्यपञ्चामृतस्तपनोदकसंविधानं आत्म- शुद्धेर्द्वारपालार्चनाच्चप्रागेव कर्तव्यं । स्नपनोदकं सूर्यरहितेकालेनाहर्तव्यं । पुष्पाहरणमपि पूजकेनस्वयमेवकर्तव्यं । अशक्तौ समयालाभे च पुष्पोदका- हरणं गन्धघर्षणनैवेद्यपाकादिवत्स्नातर्वाशुद्धवस्त्रैः पवित्रपाणिभिःपरिचारकैः करणयिं । छिन्नेपिष्ट इति न्यायसाम्यात् । एवं सकलमपि वक्ष्यमाणोपयो- गद्रव्यजातं सन्निधाप्य तस्यशुद्धिं कुर्यात् ॥

·३८ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् ॥ द्रव्यशुद्धिः॥ तत्रायंक्रमः-- अङ्गुष्ठानामिकास्पृष्टेन चक्षुषा मूलेन निरीक्ष्य- माणं दृक्क्रियेच्छात्मकै रकवह्निसोमनेलेः क्रमात् शुष्कं दग्धममृताप्लावितं च भावयेत् । ततश्शुद्ध्यर्थ मन्त्रमन्त्रेण पताकया प्रोक्ष्य चिच्छत्यभिन्य- क्यर्थ अस्त्रमन्त्रेणैव मध्यमांगुळ्या ताडयेत् । ततोवौषडन्तकवचेन तत्सर्व विशेषाप्रुजलेन शङ्खजलेन का कुशपुष्पै रभ्युक्षन् ताडितात्पाषाणा द्वति- स्फुलिङ्गादिवत्द्रव्यजाता चिदग्निस्फुलिङ्गाना मुद्गतिं ध्यायेत् । एवं निरी- क्षणादिसंस्कारचतुष्टयेन द्रव्यजात मशुद्धेन मायारूपेण परित्यक्तं शुद्धचि- च्छंक्त्यात्मकं शिवयोग्यताहभवति । ततस्सद्योजातेन गन्धं वामदेवेन वस्त्रं अघोरेणाभरणं तत्पुरुषेण नैवेद्य मांशानेन पुष्यं हृदयमन्त्रेणान्यानि शिवार्थद्रव्याणि आवरणपूजाद्यर्थद्रव्याणि चाभिमन्त्रयेत् । ततसर्व द्रव्यजात मस्त्रेण संरक्ष्य कवचेनावकुण्ठ्य वौषडन्तशक्तिमन्त्रेण धेनुमुद्रया ऽमृतीकृत्य शिवार्थ कल्पित मेतत्सर्व शिवात्मकमेवेति भावयन् गन्धपुष्पधूप- दीपैः हृदयास्त्रमन्त्राभ्यां पूजयेत् । ततस्स्वशरीरस्याय॑जलबिन्दुमस्त्रेण नि- क्षिप्य स्वासने शिवासनायनम इति पुष्पन्दवा स्वदेहे शिवमूर्ति विन्यस्य फाले चन्दनतिलकं कृत्वा । स्वशिरसि पुष्पं स्वाहान्तमूलेन स्वशिरस्ये- वायंच दद्यात्।(१)इत्थमात्मनि पशुबुद्धिं त्यक्त्वाशिववन्निर्मलज्ञानक्रियश्शुद्धो- ऽहमिति भावयन्नेवात्मानं पूजयेत् । इति द्रव्यशुद्धिः ॥ यद्यप्यात्मशुद्धिः प्रागभिहिता । तथाऽपि पूजाकर्तृकतया द्रव्यान्तरवत्पूजोपकरणत्वेन प्रवि. ष्टस्य तस्य द्रव्यान्तरवदेव गन्धादिभिः पूजयेदिति तदन्तद्रव्यशुद्धिः ॥ १. मूलमन्त्रं दशवारं जपेदित्य धिकं पुस्तकान्तरे वर्तते ॥

·मन्त्रशुद्धिप्रकारः॥ ॥ मन्त्रशुद्धिप्रकारः॥ अथ मन्त्राणां दन्तताल्चोष्ठव्यापारजन्यमायिकाशुचिरूपनिर्हरणार्थ ऐश्वर्याधिकारि मलतिरोहितफलप्रदानसामर्थ्यादिनां तेषां सामोन्मील- नार्थच शुद्धिः कर्तव्या । तत्प्रकार उच्यते- हृद्यञ्जलिं बद्धा बिन्द्वन्तब्रह्मर- न्धान्तशिखान्तं हूस्वदीर्घप्लुतप्रणवादिनमोन्ततया क्रमेण त्रिवारं शनैर्मूल- मन्त्रोच्चारणं कुर्यात् । ततो ब्रह्माङ्गादीनामपि तथैवोच्चारणं कुर्यात् । इत्थं मन्त्रशुद्धिविधाय तदनन्तरं परिवारदेवतासद्भावे तदर्चनं कुर्यात् । कथं परिवारदेवतासद्भावः सशक्तिककेवलपूजने । इत्थं सूक्ष्मोक्तानि शुद्धकेवल- मिश्राख्यान्यशक्तिकसशक्तिकसौरादिचण्डान्तशिवपूजन मंशुमदुक्तेन केवल- सहजमिश्रभेदेन प्रत्येकं त्रिविधानि । अंशुमति केवलं नामपरिवारदेवतार- हितलिङ्गपूजनम् । सहजन्नाम वृषभगणेशस्कन्दपार्वतीरूपपरिवारचतुष्टयस- हितलिङ्गपूजनम् । मिथ्रनाम महेश्वरनृत्तमूर्ति दक्षिणामूर्त्यादिभिरपि स- हितस्य लिङ्गस्य पूजनम् । एवं केवलशुद्धं सहजशुद्धं मिश्रशुद्धं केवलकेवलं सहजकेवलं मिश्रकेवलं केवलमिश्रं सहजमिश्रं मिश्रमिश्रं चेति नववि- धानि पूजनानि भवन्ति । तत्र शिवपूजारम्भात्प्राक् सूर्यपूजां तदनन्तरं च- ण्डपूजां च विधाय लिङ्गे शक्तिं विना केवलं शिवमावाह्य परिवारदेवतार- हितस्य तस्य पूजनं केवलशुद्धम् । परिवारचतुष्टयसाहित्येन प्रागुक्तपूननं सहजशुद्धम् महेश्वरादिभिरपि सह प्रागुक्तपूजनं मिश्रशुद्धं । आद्यन्तयो. स्सूर्यादि चण्डपूजां विहाय लिङ्गे सशक्तिकं शिवमावाह्य परिवारानं विना तत्पूजनं केवलकेवलम्। उक्तपूजनमेव परिवार चतुष्टयार्चनसाहितं सहजके- वलम् । महेश्वराद्यर्चासहितं मिश्रकेवलम् । आद्यन्तयोस्सूर्यचण्डपूजा- सहितं सशक्तिकस्याशक्तिकस्यत्रा परिवारदेवतारहितस्य लिङ्गे पूजनं केवल- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् मिश्रम् । देवपरिवारचतुष्टयार्चनसहितं सहजमिश्रम् । महेश्वराद्यर्चादिभरपिं सहितं मिश्रमिश्रमिति । एवञ्च केवलकेवले परिवाराभावेऽपि सहजके- वले मिश्रकेवलेच परिवारसद्भावात् मन्त्रशुद्ध्यनन्तरं केवले परिवारार्चन- कथनं युक्तमेव । तत्र वृषभं देवस्य पूर्वभागे पश्चिमाभिमुखमर्च येत् । गणेशकुमारपात्रतीः पूर्वाभिमुखतया दक्षिणपश्चिमोत्तरदिश्वर्चयेत् । पार्व- त्या दुर्गारूपतयाऽचं ने दक्षिणाभिमुखत्वनार्च येत् । पौराणिकास्तु सूर्य- गणेशविष्णुदुर्गा-रूपं परिवारदेवताचतुष्टयमाहुः । वृषभादिचतुष्टयेऽप्यारो- ग्यादिफलकामनायां परिवारदेवतामध्ये सूर्यादिपूजनमपि कर्तव्यमेव । वृष- भस्य वामभागे सूर्यः देवस्य दक्षिणभागे दक्षिणामूर्तिः पश्चिमेस्कन्दस्य वामें विष्णुः उत्तरभागेदेव्याः प्राग्भागे नृत्तमूर्तिः । एन्त्रमन्येषामपि कामन्या ऽर्चनीयाना मागमोक्तानि स्थानानि द्रष्टव्यानि ॥ ॥ लिङ्गशुद्धिः॥ . अथ लिङ्गशुद्धिःपामगृहे स्थितं देवस्य पेटक मुद्घायतदने स्थि- तं चतुर्भुमं त्रिणेलं वराभयच्छत्रचामरकर भीमरुद्रमभ्यर्च्य । निशाचरान्त- कृत्रि देवस्य यजनार्थकम् । शुद्धद्वारस्य सव्येतु गच्छवं हि प्रसीदमे ॥ इति संप्रार्थ्य घेटकमद्ध्ये स्थितं देवं 'ओं नमोदेवदेवेशसर्वलोकैकनायक । उत्तिष्ठस्नानकर्मार्थ मात्मरक्षार्थमेवचे'ति संप्रार्थ्य लिङ्गं हस्ताभ्यां संगृह्य व. स्त्रं विसृज्य प्रागेव पडुत्थासनेनार्चितायां स्नानवद्यां सुवणरजतकांस्यत्रपु- सीसक्षीरवृक्षान्यतमनिर्मितायां उपानपद्मजगतीकंपकण्टकं पजगतीपद्मवा- जिनयुक्तायां वृत्ताकारायां मध्योन्नताया मुपरिप्रसारितवस्त्रयां लिङ्गे पूत्रेधुरार्चितां पूजां हृदयमन्त्रेण संपूज्य शिरसीशानक्रमेण स्वाहान्त- मूलेन सामान्याय॑जलेनाय॑न्दत्वा धूपदीपौ प्रदर्थ अंगुष्टादिकनिष्टान्तःईशा- नादिपञ्चकं विन्यस्य कनिष्ठिकानामिकामध्ये पुष्यं संगृध अंगुष्टतर्जनीभ्यां ·6] लिङ्गशुद्धिः ४१ लिमस्तकात्पूनां हृदयेनावरोप्य तत्पुष्पं लिङ्गमूर्ध्नि विन्यस्य निर्माल्य मी शानदिशि हृदयेनशुद्धपात्रेनिधाय अस्त्रेणलिङ्गं पाशुपतास्त्रेण पीठं प्रक्षाळ्य सामान्याय॑जलेन स्वाहान्तं हृदाऽभिषिञ्चेत् । एवं कृते पूर्वपूजासमाप्ती लिङ्गपीठविन्यस्तमन्त्रोपसंहारानन्तरं लिङ्गपीठयोरासक्ताः पूजकस्य भुक्ति- मुक्तिप्रतिबन्धकविघ्न निरस्ता भवन्ति । लिङ्गच हृदयाम्बुस्नपनेन शुद्धं पुनः मन्त्रविन्यासयोग्यं भवति । इति लिङ्गशुद्धिः ॥ ततशिवशक्तिभ्यां नम इति लिङ्गमुद्रां प्रदर्य आसनमूर्तिमूलै रष्ट- पुष्पिकयावा संपूज्य धूपदीपो प्रदर्य सुवर्णरजतताम्रमयशंखशुक्तिगोच- मान्यतमपात्रेण चतुरंगुळदीर्घया गोशृङ्गाग्रप्रमाणया धारयाऽभिषिच्य, हं- स्तयन्त्रोद्भवतैलेन गोघृतेनवाऽभ्यज्य पिष्टचूर्णादिभिर्विक्ष्यकोष्णतोयेनाभि- षिच्य शिरसि पुष्पमारोप्य पञ्चगव्य प्रत्येक पञ्चामृतफलरससंयुक्तपञ्चामृत रन्तरान्तराशिरश्शिखानेत्रैः पुष्पधूपदीपसमर्पणपूर्वक मस्त्रमन्त्रेण घण्टां ताडयन्नभिषिञ्चेत् । एवं फलोदकादिभिस्सिञ्चेत् । तत्र फलोदक नाम सुगन्धिजलं वित्वक्पनसनारिकेळखण्ड सत्वग्दाडिमीबीजपूरपुन्नागलि- कुचनारङ्गचूतकदळीफलोपेतमुदकम् । यवनीवारव्रीहिमुद्गसिद्धार्थ सौन गन्धिकहेमशालिबीजसहितमुदकं बीजोदकं । तेनाभिषिच्य मूलबीजेन गन्ध- पुष्पधूपदीपैरर्चयेत् । स्फटिकमुक्ताफलमाणिक्कविद्रुमगोमेदकपुष्यराग गा- रुडेन्द्रनीलसहितमुदकं रत्नादकं । तेनाभिषिच्य वर्णमन्त्रेण गन्धादि- भिरर्चयेत् । चन्दनागरुकस्तूरी कुंकुमकर्पूरमनश्शिललाकुष्टतक्कोललबङ्गो- शीरचम्पकमुकुळचूर्णसहितमुदकं गन्धोदकं । तेनाभिषिच्य गन्धपुष्पधूप- दीपनैवेद्यानि नाममन्त्रेण समर्पयेत् । चम्पकमल्लिकाकेतकीपाटलकुन्द- पुन्नागनन्द्यावर्तजातीमन्दारकरवीरपद्मोत्पलगिरिपुष्पयुक्तं हीबेरदमनकादि- मिश्रितमुदकं पुष्पोदकं । तेनाभिषिच्य शिवमन्त्रण गन्धपुष्पधूपदीपं दद्यात् । तनो नाममन्त्रं समुचरन्शुद्धेनान्नेन शनैश्शनैरभिपिच्य तदन्नलिङ्गमभितस्थित ·४२ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् लिङ्गाकृतिं कृत्वा गन्धपुष्पधूपदीपपायसांश्च तांबूलादिचदत्वा तदन्नं प्रक्षा- ळ्यलिङ्गमूर्ध्नि मूलबीजं न्यस्य गन्धपुष्पधूपदीपं दत्वा ब्रह्ममन्त्रैरालभ्य धेनुमु- द्रां बध्नीयात् । इदमन्नाभिषेचनमपमृत्युनिवारकम् । अयमायुरारोग्यराज- राष्ट्राभिवृद्धिदंसकलवशीकरणं सर्वशांतिकरं च । ततो जलार्चनं च कुर्यात्। निरीक्षणादिसंस्कृतेन शुद्धजलेन हेमरजतताम्रयज्ञवृक्षजान्यतमपात्रं प्रपूर्य तन्मध्ये लिङ्गं संस्थाप्य दूर्वातिलाक्षतान्दत्वा गन्धपुष्पधूपदीपैरर्चयेत् । इदं नलार्चनं । ततस्समुद्धृत्य संमृज्य पूर्ववत् स्नाननैवेद्यं विन्यस्य नाळिकेरेक्षुर- सादिमिरपि यथासंभवमभिषिञ्चेत् । शिवस्य घृताभ्यङ्गेन वर्षकोटिसहस्त्रा- र्जितं पापं नश्याते । मासं घृताभिषेकेण त्रिसप्तकुलोपेतस्य शिवपदप्राप्ति- भवति । करयन्त्रोद्भवतिलतैलाभिषेकेण शिवपदप्राप्तिर्भवति । क्षीराभिषेके- णायुतसालङ्कारगोदानफलप्राप्तिर्भवति । दधिस्नपनेन सर्वपापक्षयपूर्वक शिवलोकप्राप्तिर्भवति । मधुस्नपनेन सर्वपापक्षयपूर्वकं वह्निलोकप्राप्तिर्भव- ति । इक्षुरसस्नपनेन विद्याधरलोकप्राप्तिर्भवति। कर्पूरागरुतोयेन शिवपदप्रा- प्तिः । गन्धचन्दनतोयेन गन्धर्वलोकस्य पुष्पोदकेन सूर्यलोकस्य है- मोदकेन कुबेरलोकस्य रत्नोदकेन इन्द्रलोकस्य कुशोदकेन ब्रह्मलोकस्य प्राप्तिरित्यादि द्रष्टव्यम् । तत्र द्रव्यालाभे वस्त्रपूतेन शुद्धेन तोयेनाभिषि. चेत् । तेनापि सर्वकामसमृद्धवरुणलोकप्राप्तिरुक्ता ॥ ततोधाराभिषेचनं कुर्यात् । तच्चात्मार्थपूजायां द्वादशांगुळविस्तार- मेकांगुळोत्सेधं यवत्रयघनमुत्तमम् । सप्तांगुळविस्तारम/गुळोत्सेधं यबद्व- यमानधनं मध्यम। पञ्चांगुळविस्तारं पादांगुळोत्सेधं यत्रमात्रवनमधम। तत्सु- वर्णेन रजतेन ताम्रण वा चतुरनं वृत्तं वा कर्तव्यं । चतुरश्रं चेन्नवकोष्टानि विलिख्य मध्यकोष्ठस्य मध्ये रन्ध्रमेकं परितोष्टौ मद्धचकोष्टस्यैव रेखायां महा- दिक्षु चत्वारि पूर्वादिकोप्टेषु प्रत्येकं द्वादशरन्ध्राणि चेत्येव मुत्तमपात्रस्यै- ·लिङ्गशुद्धिः॥ काधिकान्यष्टोत्तरशतं रन्ध्राणि कुर्यात् । मङ्ख्यकोष्ठस्यमद्ध्यरन्ध्रमेकं परितो वाष्टौ पूर्वादिकोष्ठेषु त्रीणित्रीणि रन्ध्राणीत्येवं मध्यमपात्रस्य पञ्चविंशति- रन्ध्राणि कुर्यात् । वृत्तं चेदष्टदळपद्मं विलिख्य कर्णिकाया मध्ये परितश्च नवरन्ध्राणि प्रतिदळं द्वादशरन्ध्राणि दळेभ्यो बर्हिवृत्ते महादिक्षु चला- रिचोत्तमपात्रस्य कुर्यात् । इतरपात्रयोरष्टदळपने चतुरश्रवत् द्रव्याणि द्र- ष्टव्यानि । एवंभूतं पात्रं देवस्योपरि हस्तधृतं कृत्वा शङ्खजलेनापूर्व हस्ता- भ्यां धारयन् मूलेन धाराभिरभिषिचेत् । एवमभिषेकार्थानिप्रासंस्कृत- पञ्चगव्यादिव्यतिरिक्तानि तैलादीन्यस्त्रेणसंप्रोक्ष्यकवचेनावकुण्ठ्यास्त्रेण सं. रक्ष्य हृदयबीजेनाभिषेचने विनियोजयेत् । एवं प्रपञ्चेनाभिषेकं कर्तुमश- क्तश्शुद्धजलेनाभिषेचयेत् । ततो मूलेन मन्त्रपुष्पं दत्वा मन्त्रानं निवेद्य शुद्धमृदुवाससा शनैसंमृज्य पद्मपीठे स्थापयेत् । तत उत्थाय शिवंप्रदक्षिणी- कृत्य निर्ऋतिकोणस्थितवास्त्वधिपति ब्रह्मस्थानादुत्तररूपं शिवमन्दिरस्य वायुकोणं गत्वा तत्र श्यामवर्ण दन्ताक्षसूत्रपाशांकुशान्करैः पुष्करेण बी- जपूरञ्च धारयन्तं दक्षिणाभिमुखमुपविष्टं गणपतिमावाहनादिसर्वोपचारै- संपूज्य ॥ (श्लो) शिवार्चनं गणेशान निर्विघ्नं कुरुमेसदेति प्रार्थयेत् । ततः प्राग्भागे शिवखेटकस्योत्तरदिशारूपे श्रीफलकमलाभयधारिणी त्रिणेलां शि- वशक्तिरूपां दक्षिणाभिमुखीमुपविष्टां महालक्ष्मी तथैव संपूज्य मातरिशवा- र्चनद्रव्यसमृद्धिं कुरुमेसदेति प्रार्थयेत् । ततः प्राग्भागे शिवमन्दिरस्येशान- कोणरूपे सदाशिवानन्तश्रीकण्ठांबिकागुहविष्णुधातृरूपान् प्रसन्नवदनान्यो- गपट्टधरान्व्याख्यामुद्राक्षसूत्रविराजितकरद्वयान् गौरवर्णान्दाक्षिणामुखमुप- विष्टान्सप्तगुरुन्वा 'शिवादिस्वरूपगुरुपर्यन्तान्सर्वान्गुरुन्वा तथैव सर्वोपचा- रैस्संपूज्य ‘शिवादिगुरवो मह्य मनुज्ञां दातुमर्हथ । शिवार्चमं करिष्येहं युष्मद्दर्शितमार्गतः' इति प्रार्थयेत् ॥ गुरुस्थाने श्रीगुरुपादुकाभ्यां नम ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् इति पादुकेवा पूजयित्वा गणपतिमहालक्ष्मीगुरुपादुकांनां पूजानन्तरं स- न्प्रिणम्य क्षितितलनिहितनिश्चलजानुः बद्धांजलिः. 'गणनाथांबिके स्वामिपादुके मां जगद्गुरो । यजन्तमनुजानीत यथासंपन्नकारक मिति युग- पत्यार्थयेत् । अथ तेभ्यस्सकाशात्पुत्र शिवं यजस्वेति अनुज्ञालाभं भावयि- खा देवस्याग्नेयकोणे दक्षिणभागेका रुचिराद्यासने स्थितः प्रत्येक दश- मात्रः पूरककुंभकरेचकैस्सहितं प्राणायामनयं कृला स्वेष्टफलाभिसन्धि- पूर्वकं यथाशक्ति शिवानं करिष्ये इति सङ्कल्प्य पूजामारभेत ॥ तंत्र प्रथम (१)शिवार्चन । तच्चकन्दनाळग्रन्थिदळकेसरकर्णिकाचिभक्तकम- लरूपं क्षित्यादिशुद्धविद्यान्तद्वात्रिंशत्तत्वपर्यन्तोच्छ्रायं उपरिस्थितयामूर्त्यासह निवृत्यादिशांतिकलापर्यन्तोच्छ्रायं । तदुपरिशान्त्यतीतकलाप्रमाणोविद्यादेहः। तत्स्वरूपपरिज्ञानार्थ निवृत्यादिकलाप्रमाणं तदन्तर्गततत्वस्वरूपञ्चविविच्यते। निवृत्यादिकलाशतकोटियोजनप्रमाणब्रह्माण्डरूपातकं पृथिवीतत्वातदुपरि सहस्त्रकोटियोजनप्रमाणा प्रतिष्ठाकला । तत्र जलादिभूतचतुष्टयगन्धादित- न्मालपञ्चककर्मेन्द्रियपञ्चकज्ञानेन्द्रियपञ्चकमनोहङ्कारबुद्धिप्रकृतिरूपाणि - योविंशतितत्वानि । तदुपरि अयुतकोटियोजनप्रमाणाविद्याकला। तत्र पुरुष- रागनियति कलाविद्याकालमायारूपाणि सप्ततत्वानि। तदुपरि लक्षकोटियो- जनप्रमाणाशान्तिकला । तत्र शुद्धविद्यामहेश्वरश्चेति द्वेतत्वे। तदुपरि दशलक्ष- कोटियोजनप्रमाणाशान्त्यतीतकला। तत्र सदाशिवशक्तिश्चेति देतत्वातदुपरि अप्रमेयं शिवतत्वं निवृत्तिकलात्मकं प्रथिवीतत्वं यावत्कन्दं प्रतिष्ठाकला- विद्याकलान्तर्गतानि जलादिकालान्तान्येकोनत्रिंशत्तत्वानि यावन्नाळः । ज: लादिकालान्ततत्वेषु स्थितानि पञ्चसप्ततिभुवनानि कण्टकाः । तत्तद्भु- वनान्तर्गतप्राणिनां बुद्धिधर्माः पञ्चाशत्भुवननाळान्तर्गतसूत्राणि । विद्याक- (१) शिवासनार्चनमिति पादभेदः ।

·शिवासनार्चनम् ॥ कायामेव कालस्योपरि स्थितं मायातलं पद्मनाळग्रन्धिः शान्तिकलायां स्थित शुद्धविद्यातत्वदळकेसरकार्णकात्मकं पन। शुद्धविद्याया उपरि स्थित महेश्वर- तत्वं यावत् शिवस्य सूक्ष्ममूर्तिः। शान्त्यतीतकलायां स्थितं सदाशिवशक्ति- तत्वद्वयं यावद्विद्यादेहः। नाळे स्थितानि भुवनानि च जलानलवायुगगनाह- झरबुद्धिप्रकृतिषु प्रत्येकमष्टावष्टौ भुवनानीति षट्पञ्चाशत् पुरुषे षट् रामे पाच नियतो वे कलायां द्वे विद्यायांद्वे काले द्वे इति पुरुषादिकालान्तेषु मुत्र- बानि एकोनविंशतिरित्येवं पञ्च सप्ततिभुवनानि कण्टकाः। तमामोहमहामो- हतामिस्रान्धतामिस्त्ररूपाः पञ्चविपर्ययाः । ऊहश्शब्दोध्ययनं दुःखत्रय- विघातस्मुहृत्प्राप्तिर्दानं चेत्यष्टौसिद्धयः । आध्यात्मिकाः प्रकृत्युपादान- कालभागाख्याश्च । तिस्त्रो विषयाः परमकृताबाह्याः पञ्चेति नवच तुष्टयः अन्धवमूकत्वादय एकादशेन्द्रियविधाः अनूहादयस्सप्तदशप्रागुक्त। सिद्धिबुद्धिविधाश्चेत्यष्टाविंशतिशक्तयः इति पञ्चाशद्भावाः नाळसूत्राणि । अत्र कन्दनाळादियोजनप्रमाणसमये मतान्तरं प्रदर्श्यते । निवृत्तिकलात्मक पृथिवीतत्वं पूर्ववच्छतकोटियोजनमेव । पृथिवीतत्वादशगुणं जलं, जलतत्वाद्दशगुणोवह्निः, वह्नितत्वादशगुणो वायुः, वायोर्दशगुणं व्योम, ततोदशगुणोऽहङ्कारः, अहङ्काराद्दशगुणा बुद्धिः, बुद्धे र्दशगुणं गुणतत्वम् । एवं गुणतत्वपर्यन्तं दशंसख्ययावृद्धिः । अतः परं मायातत्वपर्यन्तं शतसङ्ख्यया वृद्धिः । गुणतत्वाच्छतगुणा प्रकृतिः। प्रकृतेश्शतगुणोरागः । रागाच्छतगुणा नियतिः । नियतेश्शतगुणा विद्या । ततश्शतगु. णा कला । ततश्शतगुणः कालः । ततश्शतगुणा माया । शुद्धविद्येश्वर स- दाशिवानां सहस्त्रसङ्ख्ययावृद्धिः। मायायास्सहस्त्रगुणा शुद्धविद्या । शुद्ध- विद्यायास्सहस्त्रगुण ईश्वरः । ईश्वरात् सहस्त्रगुणस्सदाशिव इति । ततो लक्षसङ्ख्ययावृद्धिः। सदाशिवतलालक्षगुणा शक्तिरिति । ततश्शिवतत्वमप्र- मेयम्। इदं च मतं प्रकृतेः पूर्व गुणतत्वमङ्गीकृत्य प्रकृतेरनन्तरं पुरुषतत्वम- ·- ४६ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम नङ्गीकृत्य च प्रवृत्तम् । तथाचाहुः- (लो) 'क्ष्मातत्वं शतकोटियोजन मपः प्रारभ्य गौणान्तकं पतया तद्गणनात्तथा प्रकृतितो मायावसानं श- तात् । साहस्त्राच्च सदाशिवावधि ततश्शक्त्यन्तकं लक्षत स्तस्योर्दू स- शिवोऽप्यमेयविभवो बिन्दोरधिष्टायकः' इति ॥ एवंसति नाळ: कियद्यो- जनसंख्यो जात इति चेत् असंख्ययोजन एव । तथाऽपि किञ्चित्प्रकारमा- रोप्य योजनसङ्ख्या प्रदर्श्यते एकत्वमारभ्य उत्तरोत्तरं दशगुणवृद्धौ क्रिय- माणायां विंशतितमं स्थानं परार्धसङ्ख्या । स सर्वान्तिमसङ्ख्या । विंशतेश्च स्थानाना मेतानि नामानि । एक दश शतं सहस्त्र मयुतं लक्षं प्रयुतं कोटि बुंदं पद्म खर्व निखर्व बृन्दं महापानं शङ्खने महाशङ्ख समुद्रो महा- समुद्रो मच्यं परार्द्ध इति ॥ तथाचाहुः एकं पङ्किशते सहस्त्रमयुतं लक्षं प्रपूर्वायुतं कोटिश्चार्बुदकंच पद्मक मथो खर्व निखर्व तथा । बृन्दं चैव महासरोज मपर शंख स्समुद्रोऽन्तिमो मध्यं चैव परार्धसंज्ञक मिमां सङ्ख्यां विदुः पण्डिताः' इति । एवञ्च शतकोटिसङ्ख्या मेकत्वस्थाने निवेश्य जलतत्वादीनां सङ्ख्याक्रियते । शतकोटि म पद्मसङ्ख्या । ततश्च पद्म- योजनं पृथिवीतत्वम् । एकयोजनं जलतत्वं, दशयोजनं तेजस्तत्व, शतयो- जनं वायुतत्वं, सहस्रयोजनं गगनतत्वं, अयुतयोजनमहङ्कारतत्वं, लक्ष- योजना बुद्धिः, प्रयुतयोजनं गुणतत्वं, कोटियोजनं ततः परं शतसंख्यया वर्द्धनीयत्वात् एकान्तरितसंख्याग्राह्या । यथा-प्रकृतिः पद्मयोजना, रा- गो निखर्वयोजनः, नियतिर्महापद्मयोजना, विद्या महाशङ्खयोजना, कला समुद्रयोजना, कालः परार्धयोजन इति । एवञ्च जलादिकालान्ततत्वसमु- दायरूपो नाळो दशशत सहस्त्रायुत लक्षप्रयुत कोटिपद्म निखर्वमहापद्म म- हशिङ्खमहासमुद्रपरार्धाख्यत्रयोदशसङ्ख्यासमुदायसङ्खयेययोजनापरिमितोभव- ति । पद्मसङ्ख्याया मेकतत्वरूपता मनारोप्य परार्धाधिके सङ्ख्यासद्भाव मारोप्य गणनेतु नाळ खर्व निखर्व बृन्द महापद्म शङ्ख महाशङ्ख समुद्रमध्य- ·शिवासनार्चनम् ॥ दशगुणितपरार्ध सहस्त्रगुणितपराव लक्षगुणितपरार्ध कोटिगुणिपरार्धरूप- त्रयोदशसङ्ख्यासमुदायसङ्खयेययोजनोछायो भवति । नाळान्तर्गतानामपि भुवनाना माधारणं गन्धादिपञ्चक कर्मेन्द्रियपञ्चक ज्ञानेन्द्रियपञ्चकमन- सां पृथग्योजनसङ्ख्या नास्तीति मताश्रयाणां तेषु योजनसङ्ख्या नगणिता । अथ तेषामपि (भुवनाधारतया) पृथग्योजनसङ्ख्यामाश्रित्य मतान्तरं प्रदर्श्यते ॥ पद्मयोजनपरिमाणात् भूतत्वान्जलादिमनोन्तानां विंशतेस्तत्वाना मु. त्तरोत्तरं दशगुणा वृद्धिः । अहङ्कारबुद्ध्योश्शतगुणा । प्रकृतेस्सहस्त्रगुणा । पुरुपस्यायुतगुणा । नियतिकालयोर्लक्षगुणा । रागविद्याकलानां दशलक्ष- गुणा । मायायाः कोटिगुणा । शुद्धविद्यायाः दशकोटिगुणा । ईश्वरस्य श: तकोटिगुणा । सदाशिवस्य सहस्त्रकोटिगुणा । शक्तेरयुतकोटिगुणा । शिवतत्वस्य नास्ति योजनसङ्ख्या इति । पुरुषमायामध्यवर्तितत्वानां प- श्वानामूर्ध्वाधरभावे क्रमभेदमाश्रित्येदं मतान्तरं प्रवृत्तम् । अस्मिन्मते क्षि- त्यादिमनोंतानि एकविंशतितत्वान्युत्तरोत्तरं दशगुणवृद्ध्या क्रमा देकदश- शत सहस्त्रायुत लक्ष प्रयुतकोव्यर्बुद पद्मखर्व निखर्व बृन्दमहापद्मशंख- महाशङ्ख समुद्र महासमुद्र मद्ध्य परार्ध दशपरार्ध योजनानि । अहङ्कारबु- द्धी शतगुणवृध्या क्रमात् सहस्रगुणित लक्षगुणित परार्धयोजने। प्रकृतिस्स- हस्त्रगुणवृद्ध्याऽर्बुदगुणितपरार्धयोजना । पुरुपस्ततोऽयुतगुणवृद्ध्याबृन्दगु- णितपरार्धयोजनः । नियतिकाली लक्षगुणवृद्ध्या क्रमात् महासमुद्र- गुणितसहस्त्र परार्धगुणितपरार्धयोजनौ । रागविद्याकलास्तु दशलक्ष- गुणवृद्ध्या क्रमात् पद्मपराधगुणितमहाशंख परार्धगुणितशत परार्धहत. परार्धगुणित परार्धयोजनाः । एवंचास्मिन्पक्षे जलादि कलांत तत्वसमुदाय. रूपो नाळो दशादिशतपराधहित परार्धगुणितपरार्धपर्यन्तकोनत्रिंशत्संख्या- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् समुदाय संख्येय योजनापरिमितो भवति । अस्मिन्तत्ववृद्ध्याश्रयणेनप्रवृत्ते पक्षद्वषेऽपि नाळात् अन्थेः पद्मस्य चातिदेयं स्यात् । तथाहि- अत्र प्रथमपक्षे तावत् नाळान्तर्गतेषु तत्वेषु कालएकः परार्धयोजनः । कला तच्छताशपरिमितेव । विद्यानियतिपूर्वकपूर्वतत्वानि तच्छतांशपरिमितानी- ति नाळः किञ्चिदधिकैकपरार्धयोजनः । मायारूपोग्रन्थिस्तु शतगुणित- परार्धेयोजनः । कालाच्छतगुणत्वान्मायायाः पद्मं लक्षगुणितपरार्धयोज- नम् । पमरूपायाश्शुद्धविद्याया मायापेक्षया सहस्त्रगुणितत्वा दित्थं प- क्षान्तरेऽपि प्रन्थिपनयोजनदैर्ध्य स्यात् । एवं कन्दप्रभृति नाळापेक्षयाग्रन्थेः समस्यच दैर्घ्यं न लौकिकपद्मच्छायानुकारि नवनाभिकन्दादिहृत्प्रदेशांत. हत्पप्रच्छायानुकारि । अतः कलावृद्धिपक्षाश्रयणमेव शिवासनपद्मभावनाया मनुकूलम् । इदश्च कमलं अनन्तासन सिंहासन योगासन पद्मासन विम. लासनरूप पञ्चासनगर्भम् । तत्रपृथिवीतत्वपरिमितकन्द एवाधारशक्तिः। जलादि कालान्त तत्वपरिमितो नाळ एव तदुपरिस्थितपद्ममुकुळसाहितस्सन् आधारशक्तिरूप क्षीरोदसमुत्थितफणामणिमण्डलसहित भुजङ्गमाकृतिशा- लि विद्येश्वराष्टकान्तर्गतानन्तरुद्रेतदुभय मनन्तासनमुच्यते । नाळाद्य वधि जलतत्वप्रभृति गुणतंत्वपर्यन्तं नाळं परितःस्थितं सिमासनम् । तत उपरि प्रन्थिपर्यन्तं योगासनम् । तदुपरि दळकेसररूपं पद्मासनम् । कर्णिकैव विमलासनम् । कर्णिकोपरिस्थितगुणलय मण्डलायतत्वत्रयात्मकं वा । यद्यप्यनन्तः सहस्त्रफणामण्डितः सर्पत्वेनोक्त इति तस्य भोगदण्ड एवोर्डाकारस्थितो नाळः, सङ्कुचितं तत्फणामण्डलमेवात्र मुकुळं,नतु तद्वय- तिरेकेण पनमस्ति, तथाऽपि तदेव विकासध्यानदशाया मष्टदळपद्मरूपेण भावनीयमिति पद्मासनमुच्यते । यद्वा वृत्ताकारं कोटिसूर्याभं सिंहासना- दधस्थित मनन्तभोगिरूप मनन्तपङ्कजरूपं नाळादन्यदेवानन्तासनं वृत्ता- कारमुपर्युपरिस्थितानन्त वासुकि तक्षक कार्कोटक पद्म महायम शङ्ख- ·17] शिवासनार्चनम् ॥ गुळिकाख्याष्टमहानागरूपं वा । अथवा एवमनन्तासन भावनीयम्-सि- हासनस्याधस्ताद्वषसिलभूतकुञ्जराकार धर्मादिपादचतुष्टयस्य अधर्मादिफ- लकचतुष्टयस्य मञ्चस्योपरि फणपश्चकेन पुच्छेन च सहितः फणामद्ध्ये पुरुषाकारः क्षोमवस्त्रपरीधान स्सर्वाभरणभूषितः वराभयधरकरद्वयो नागरा- जः । तंपरितः पूर्वादिदिक्षु अनन्ताद्याः गुळिकान्ता एकफणाः कृताञ्जलि- पुटा नागराजा ईक्षमाणा महानागाः नागराजस्यशिरसिप्रफुल्लाष्टदळयुक्तं अनन्तपङ्कजमिति। अत्रादिमपक्षमेवावलंब्य शिवासनस्यार्चनाक्रमः प्रदर्थ ते। हामाधारशक्तये नमः। शतकोटियोजनप्रमाणब्रह्माण्डाकारपृथिवीतत्व- परिमाणशिवासनपद्मकन्दरूपां धवळवर्णा पाशांकुशाभयवरधारिणी मा- घारशक्ति पूजयामि । अनन्तासनाय नमः । जलादिकलान्ततवपरिमाण- नाळरूपं मायाग्रन्थिसहित मेकादशसहस्त्रकोटियोजनोच्छ्रायंवा दशशत- सहस्त्रायुत लक्षप्रयुत कोव्यर्बुद पद्मखर्व निखर्व बृन्दमहापद्म शङ्खमहाशङ्ख समुद्र महासमुद्र मध्यपरार्ध दशशतगुणितपरार्धसहस्त्रगुणितपरार्धलक्षगुणि- तपरार्धार्बुदगुणित बृन्दगुणितपरार्ध महासमुद्रगुणितपरार्ध सहस्त्रपरार्ध गुणि तपरार्ध पद्मपरार्ध गुणित परार्ध गुणितपरार्ध महाशङ्खपरार्धगुणितपरार्ध शत- पराधीहतपरार्धगुणितपरार्ध पद्मपरार्धाहतपरार्धगुणितपरार्धरूपत्रिंशत्सङ्ख्या - गुणित पद्मसङ्ख्यासमुदाय सङ्खयेययोजनोच्छ्रायं वातदुपरि सहस्त्फणामण्ड- लरूपाब्जमुकुळालंकृत मेकवक्त्रं चतुर्भुजं हृदये नमस्कारमुद्रासहित मनन्त- रुद्ररूपमनन्तासनं पूजयामि । हां शिवासनपद्मनाळकण्टकेभ्यो नमः । पृथि- किन्दोद्गतशिवासनपद्मनाळावयवेभ्यो जलादिकलान्ततत्वाश्रितामरेशप्रभा. सनैमिशपुष्करापाडिडिंडिमुण्डि भारभूतल शुद्धीश्वर हरिश्चन्द्र श्रीशैल जप्ये- श्वर आम्रातकेश्वर मद्ध्यमेश्वर महाकाळ केदार भैरव गया कुरुक्षेत्र ना- खल कनकखल विमलेश्वर अट्टहास महेन्द्र भीमेश्वर अविमुक्त वस्त्रापद्र- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् रुद्रकोटि महाळय गोकर्ण भद्रकर्ण स्वर्णाक्ष स्थाणु च्छगलण्ड द्विरण्ड म- हाकोट मण्डलेश्वर काळाअन शंकुकर्ण स्थूलेश्वर स्थलेश्वर पैशाच रा- क्षस यक्षगन्धर्व ऐन्द्र सौम्य प्राजापत्य ब्राह्माकृतकृत भैरव ब्रह्मवैष्णव. कोमार नाळ श्रीकण्ठ वामदेव भीमोग्र भव ईशान एकवीर प्रचण्ड उमा- पति अज अनन्त एकशिव कोध चण्ड युति संवर्त शूर पञ्चान्तक एक- वीर शिखेद नामधेय सप्ततिभुवनरूपान् कण्टकान्पूजयामि । हां सूत्रे. भ्यो नमः । पञ्चविपर्ययाष्टसिद्धि नवतुष्टयष्टाविंशति शक्तिरूप पञ्चाशद्भाव- नात्मकानि शिवासनपद्मनालसूत्राणि पूजयामि ॥ एवमनन्तासनात्मकनालपूजानन्तरं नाळं परितः स्थितं सिमासनं योगासनंच पूजयेत् । हां धर्माय नमः । शिवासनस्याग्नेय कोणे पादरूपं सिंहाकारं जलादिगुणतखपर्यन्तोन्नतं आग्नेयाभिमुखं विवृतास्यं परिवृत्त- कन्धरं वायव्यकोणसिंहावलोकिनं कोटिींसहपरिवारितं कर्पूरवर्ण धर्म पूजयामि । हां ज्ञानाय नमः । शिवसिंहासनस्य नैर्ऋतकोणपादरूपं सिंहाकारं जलादिगुणपर्यन्तोन्नतं नैर्ऋताभिमुखं विवृतास्यं परिवृत्तक न्धरं ईशानकोणसिंहावलोकिनं कोटिसिंहपरिवारितं कुंकुमवर्ण ज्ञानं पू- जयामि । हां वैराग्याय नमः । शिवसिंहासनस्य वायव्यकोणपादरूपं सिंहाकारं जलादिगुणतत्वपर्यन्तोन्नतं वायव्याभिमुखं विवृतास्यं परिवृत्त- कन्धर माग्नेय कोणसिंहावलोकिनं कोटिसिंहपरिवारितं सुवर्णवर्ण वैरा- ग्यं पूजयामि । हामैश्वर्याय नमः । शिवसिंहासनस्येशानकोणपादरूपं सिं. हाकारभेशानाभिमुखं जलादिगुणतत्वपर्य विवृतास्यं पूर्ववृत्तकन्धर नैर्ऋतकोणसिंहावलोकिनं कोटिसिमपरिवारितं मेघवर्णमैश्वर्यं पूजयामि । हामधर्माय नमः । शिवसिंहासनस्य पूर्वफलकरूपं श्वेतकृष्णवर्ण पुरुषा- कारं दक्षिणशिरसमुत्तरपाद मधोमुख मधर्म पूजयामि । हामहानाय ·शिवासनार्चनम् ॥ नमः । शिवसिंहासनस्य दक्षिणफलकरूपं श्वेतरक्तवर्ण पुरुषाकारं पूर्वशिरःपश्चिमपादं अधोमुखमज्ञानं पूजयामि । हां अवैराग्याय नमः । शि- यसिंहासनस्य पश्चिमफलकरूपं रक्तपीतवर्ण पुरुषाकारं उत्तरशिरसं दक्षि- णपाद मधोमुख मवैराग्यं पूजयामि । हामनश्वर्याय नमः । शिवसिंहासन- स्य उत्ताफलकरूपं पीतकृष्णवर्ण पुरुषाकारं पश्चिमशिरसं पूर्वपाद म- धोमुख मनैश्वर्य पूजयामि । तदन्तरं हां शिवसिंहासनाय नमः इतिसमस्तं सिंहासनं संपूज्य योगासनं पूजयेत् ।। तस्य श्वेतरक्तपीतकृष्णवर्णानि भूतरूपाणि कृतवेताद्वापरकलियुगा- न्यानेयादिपादन अव्यक्तनियतिकलाकालान् स्फटिककाळमेघदा- डिमीपुष्पभिन्नाञ्जनवर्णान्पूर्वादिफलकत्वेन चाभ्यर्थ्य हां शिवयोगासनमध्य- फलकरूपाय श्रीमहाविष्णवे नमः इति मध्ये नीलवर्ण त्रिणेनं शङ्खचक्रव- राभयकर विष्णुं पूजयेत् । ततो रजोगुणारुणाय तमोगुणतूलभरिताय- मायारूपाय अधश्छदाय नमः । इति योगासनस्य ऊर्दू मेखलायाअधोभाग- प्रसारितं शयनीयरूपमधश्छदनं नैर्ऋतकोणे संपूज्य । हां सत्वगव्रणधव लिताय शुद्धमायारूपो च्छदनायनमः । इति मेखलाया उपरि शयनीयोत्त- रच्छदनरूप मूर्दूच्छदनं नैर्मतकोणेच संपूज्य हां शिवयोगासनायनम इति समस्तं योगासनं पूजयेत् । योगासनविमलासने विना त्र्यासनात्म- कमेव शिवासनमिति पक्षे शिवासनमेव मायाग्रन्थिपर्यन्तोन्नतं भावयित्वा त- त्पादफलकार्चनानन्तर माग्नेयादिकोणेषु स्थित तदीयफलकद्वय सन्धानकी- रत्वेन कृतयुगादिचतुष्टय मभ्यर्च्य तन्मध्ये फलकत्वेनैव श्रीमहाविष्णु पूजयित्याऽधश्छदनमूर्द्धच्छदनंच पूजयेत् । ततोऽनन्तफणामण्डलरूपं पद्म- मुकुळं विकसितं भावयित्वा तस्य दळकेसरा नर्चयेत् । हां शिवासनपद्मद. योनमः । अष्टविद्येश्वररूपाणि धवळवर्णानि शिवासनपास्य दळा- .

·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम . नि पूजयामि । हां केसरेभ्योनमः । मूले सुवर्णवर्णानि मद्ध्ये विद्रुम- वर्णानि मुक्ताफलाकृतिशिरोलङ्कतानि चतुष्पष्टिकलारूपाणि वामादिश- क्तिसहिताष्टरुद्ररूपाणिवा केसराणि पूजयामि । केसराणा मष्टरुद्ररूपत्व- पक्षे अष्टावष्टी केसराण्येकेकरुद्रवेन भावनीयानि । अथवा फणारूप- दलसहस्त्रयुक्तस्य अनन्तपङ्कजस्य केसराण्यपि सहस्र सन्ति । तानि सर्वाणि पञ्चविंशत्युत्तरशतसङ्ख्ययाऽष्टधा विभज्य वामाद्यष्टरुद्ररूपेण पूज- नीयानि । कर्णिकासहितान्यष्टावेववा केसराणि तथा पूजनीयानि । अयं न्यायोऽष्टविद्यधररूपतया पूजनीयेषु दळेष्वपि योजनीयः । हां कर्णिकाये नमः । विमलां शक्तिरूपां कनकवर्णी शिवासनपाकर्णिकां पूजयामि । हां बीजेभ्योनम। वामादिनवशक्तिरूपाणि वा पञ्चाशद्वर्णरूपाणि वा शिवा. सनपद्मकर्णिकावीजानि पूजयामि । ततस्सर्वावयवयुक्तं पद्मं विभाव्य हां पन्नासनाय नमः इति संपूज्य हां पञ्चमुद्रायै नमः इति पद्ममुद्रां प्रदर्शयेत् । ततः पूर्वादिप्रादक्षिण्येनाष्टस्वष्टसु केसरेषु वामादीरष्टौ शक्तीरेकैकशः पू. जयेत् । वाभायै नमः । ज्येष्ठायैनमः । रौद्रये नमः । काळ्यै नमः । क- लविकरिण्यैनमः । बलविकरिण्यै नमः । बलप्रमथिन्यै नमः । सर्वभूतदम- न्यै नमः। अरुणवत्रा श्वामरधारिणी श्शिवासनन्यस्तकहस्ता शिवाभिमु- ख्येन केसरेषु स्थिता वामादिशक्तीः पूजयामि । मनोन्मन्यैनमः । स्फटि- कवर्णा पाशाङ्कुशाभयवरधारिणी शिवासनपद्धकर्णिकायामीशानदिशि मध्ये- ईशानदिशि या स्थितां मनोन्मनों पूजयामि । ततस्साधिपतिकानि सूर्य- सोमामिशक्तिमण्डलान्युपर्युपरि पूजयेत् । हां सूर्यमण्डलाय नमः । कोटि- सूर्यप्रतीकाशं शिवपद्मासनदळाप्रव्यापकं सूर्यमण्डलं पूजयामि । हां सू- यमण्डलाधिपतये ब्रह्मणे नमः । पञ्चमत्रं चतुर्वाई प्रतिवत्रं त्रिलोचनम् ।

·M शिवासनार्चनम् ॥ तप्तचामीकरामासं नमोमुद्रासमन्वितम् ॥ मुष्टिकारण (१)कारणमात्म- तत्वरूपिणं सूर्यमण्डलाधिपतिं ब्रह्माणं पूजयामि । हां सोममण्डलायनमः । शिवासनपश्नकसराग्रव्यापकं कोटिशीतांशुशीतळं सोममण्डलं पूजयामि । हां सोममण्डलाधिपतये विष्णवे नमः । मेघश्याम शङ्खचक्रनमस्कारमु- द्रान्वितकरचतुष्टयं स्थितिकारण (२) कारणं सोममण्डलाधिपतिं विष्णु पूजयामि । हां अग्निमण्डलायनमः । शिवासनपनकर्णिकाप्रव्यापकं वद्धि- मण्डलं पूजयामि । हां वटिमण्डलाधिपतये रुद्रायनमः । माणिक्कवर्ण शूलानलनमोमुद्रान्वितकरचतुष्टयं लयकारण (१) कारणं शिवतवरू- पिणं वह्निमण्डलाधिपति रुद्रं पूजयामि । विमलासनं कर्णिकाव्यतिरिक्त- मिति पक्षे आग्नेयाथैशानान्तं गुणत्रयं दक्षिणाद्युत्तरान्तं मण्डलत्रयं नैर्ऋ- त्यादिवायव्यान्तं तत्वत्रयंच पूजयित्वा हां विमलासनायनमः इति समस्त- मिदं विमलासनं पूजयेत् ।। तदनन्तरं मध्ये हां शक्तिमण्डलाय नमः । धवळवर्ण मण्डलायव्याप- क मिच्छाशक्तिरूपशक्तिमण्डलं पूजयामि । हां शक्तिमण्डलाधिपतये महेश्व- रायनमः । स्फटिकवर्ण मष्टहस्तं खड्गत्रिशूलबाणाक्षमालाकमण्डखभय- करारविन्दधारिणं शक्तिमण्डलाधिपति महेश्वरं पूजयामि । ततस्समस्तं शिवासनं विभाव्य तदुपरि हां शिवासनायनमइति ज्ञानशक्त्यात्मकं शिवा- सनं पूजयेत् । अस्यामासनपरंपराया माधारशक्तिमात्मार्थपूजायां ब्रह्म- शिलास्थानीये पद्मपीठे पूजयित्वा ऽनन्तप्रभृति शक्तिमण्डलान्तं लिङ्गवेदि- काया मुपर्युपरि लिङ्गनाभिपर्यन्तं पूजयेत् । एवं प्रत्येकं शिवासनावयव. .. १. सृष्टिकारणमात्मतवेति पाठान्तरम् । २. स्थितिकारणं सोम इति पाठान्तरम् । (३) जयकारणं शिव इति पाटान्तरम् ।

·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् पूजनाशक्ती साङ्गोपाङ्गं शिवासनं विभाव्य हां शिवासनायनम इत्येवं पूज- येत् । अयमनेकासनगर्भशिवासनार्चनप्रकारः । यदा- आवाहने पद्म- मनन्तं लाने विमलमर्चने योगासनं नैवेद्ये वस्त्रादिष्वन्येषूपचारेषु सिंहा- सनंच कल्पयेत् । अथवा सिझासनं खाने अनन्तं वस्त्रे पद्ममाभरणगन्ध- पुष्पेषु विमलं नैवेद्ये योगमन्योपचारेषुच कल्पयेत् । एवं शिवासनं संपूज्य हां हं हां शिवमूर्तयेनम इति लिङ्गनाभेर्महेश्वरतत्वात्मिकां शिवस्य मूर्ति स्थिरविद्युनिभा दण्डाकारा मविभक्तावयवां संपूज्य लिङ्गदेय होमीशानमू- में नम इत्यादिमन्त्र दण्डभङ्गया मू दिपादान्त मीशानादि विन्यस्य सश. क्तिक मशक्तिकं वा तत्तस्थानेष्वष्टत्रिंशत्कला न्यसेत् । शूद्रशशिन्यादि- शक्तीरेव न्यसेत् । ततश्श्रीकण्ठादिन्यासच विदध्यात् । एवं सदाशिवदेह- सिद्ध्यर्थ न्यासान्कृत्वा हां हौ विद्यादेहायनम इति विभक्तावयवं सदाशिवं विद्यादेहं पूजयित्वा तत्स्वरूपं प्रपश्चन ध्यायेत् ॥ क्षित्यादिशुद्धविद्यान्ते कन्दनाळदळेर्यु ते । कर्णिकाकेसरैर्युक्ते सूर्य- बिंधादिभूपिते ।। ईरान्तिकया मूर्त्या स्थिरविद्युत्प्रकाशया। अविभक्ता- घयवया भ्राजमानोपरिस्थले || क्षित्यादीश्वरतत्वान्ते मूर्त्याकथितया सह । नानापट्टकुटीकोटीयोजनोन्नतशालिनि ॥ पद्मस्थित महापनकोटियोजनसं- मितम् । बद्धपद्मासनासीनं समुपासेत्सदाशिवम् ॥ यद्वा कूटाङ्गकोटी कटकनटनटी नाव्य नव्यानपान ध्याना (१) विद्यानकानीनकमितशतकोटयुन्नतेर्योजनौधैः । तेजोमूर्त्यन्तकन्दप्रभृतिषु दशधा सप्तधाच प्रभिन्नैः सङ्ख्यातव्यप्रमाणे स्सरसिरुहवरे योगवीठे निषण्णम् ॥ १. द्विद्यात्मककनकामितेति पाठभेदः ।

·शिवासनार्चनम् ॥
दशोत्तरप्रयुतपरार्धयोजनां विवृद्धकाविषयपरार्धयोजनाम् ।
समुन्नति समुपगतं समाश्रये सदाशिवं सरसिरहासने स्थितम् ॥
पनं कन्देऽथ नाळे क्रमिकदशगुणा विंशतो तस्य वृद्धि
कैकद्वित्रिषुस्या छतमुखदशलक्षान्तभंग्याऽथ वृद्धिः ।
ग्रंधी कोव्याथ पद्मप्रभृतिषु दशकोव्येति संख्याभिराभिः
संख्यात योजनौधै महिमजुषि महायोगपीठे स्थितं वा ।
तदुपरि शतकोटियोजनौव प्रथित महेश्वरतत्वमानमूर्तः ।
लसितमुपरि तत्सहस्रकोव्या तदयुतकोटिदिशाच वृद्धिभाजम् ।।
पञ्चवक्रं दशभुजं प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम् ।
दक्षिणे शूलवासिपरश्वभयमुद्रिकाः ।।
वामेच दधतं नागपाशवण्टानलांकुशान् ।
अथवा वरखट्वाङ्गशूलाभाशक्तिपञ्चकम् ॥
रुचकं डररुं सर्प नीलांभोजाक्षमालिकाम् ।
अस्योर्द्धवक्त्रं देवस्य बालभावमनोहरम् ॥
प्रसन्नमूर्द्धभिमुखं निर्मलं स्फटिकप्रभम् ।
पूर्ववक्त्रं महेशस्य नि(१)टप्ताष्टापदप्रभम् ॥
गण स्तिमितं सौम्यं संप्राप्तनवयौवनम् ।
दक्षिणं वदनं शंभोनीलाञ्जनचयप्रभम् ॥
भृकुटीकुटिलं घोरं रक्तवृत्तेक्षणत्रयम् ।
दंष्ट्राकराळं दुर्धर्ष स्फुरिताधरपल्लवम् ॥
चन्द्रापीडज्वलत्केशं विलसत्प्रौढयौवनम् ।
उत्तरं वक्त मीशस्य नवविद्रुमसुप्रभम् ॥
१. निक्षिप्तेति पाठान्तरम् ।

·५६
शिवार्चनाचन्द्रिकायाम्
ललाटतिलकोपेतं नीलाळकाविभूषितम् ।
प्रलोभनं त्रिनयनं चन्द्राभरणभास्वरम् ।।
पार्वतीवदनाकारसलीलभूलतान्वितम् ।
। पश्चिमं चण्डसङ्काशं नृपलक्षणलक्षितम् ॥
चन्द्रावतंसरुचिरं ध्यानस्तिमितलोचनम् ।
इति ध्यावा पुनरपि ध्यायेद्देवं सदाशिवम् ॥
इच्छाझानक्रियारूपविलसल्लोचनत्रयम् ।
ज्ञानचन्द्रकलाचूडं दशदिग्बाहुमण्डलम् ॥
पञ्चब्रह्मात्मवदनं पञ्चसादाख्यवक्तकम् ।
श्रीमत्पश्चाक्षराकारवदनांसोरुशोभितम् ॥
समस्ततन्त्ररूपं चं वर्णब्रह्मकलामयम् ।
निवृत्या जानुपर्यन्त मानाभेश्च प्रतिष्ठया ।।
आकण्ठं विद्यया सिद्ध माललाटं तु शान्तया ।
तदूर्दु शान्त्यतीताख्यकलया परिकल्पितम् ॥
एवं पञ्चकलारूप मिदं सादाशिवं वपुः ॥
चतुर्मुखी तटिद्वर्णा निवृत्तिर्वजधारुणी ।
एकवक्त्रा शशाङ्कामा प्रतिष्ठा पद्मधारिणी॥
अग्निवर्णा त्रिवदना विद्या शक्तिलसत्करा ।
कृष्णवर्णा चतुर्वक्ता शान्तिर्ध्वविधारिणी।।
पाशभृत्पश्चवदना शान्यतीता शशिप्रभा ।
सर्वाः पद्माक्षमालाभ्या मभयेन विराजिताः ॥
चतुर्भुजा स्त्रिणेत्राश्च पीनोन्नतपयोधराः ।
आसां पश्चाध्वगत्वात षडध्वात्मा सदाशिवः ॥
मन्त्रावाच पदाचाच वर्णावा भुवनाध्यकः ।

·8]
शिवासनार्जनम् ॥
तत्वाध्वा च कलावा च षडध्यान इमे मताः ॥
चतुर्विशत्युत्तरं यदुधनानां शतद्वयम् ।
भुवनाघा स सञ्चिन्त्यो रोमवृन्दात्मना विभोः।।
पञ्चाशद्रुद्ररूपस्तु वण वर्णाध्वकल्पना ।
असौ लगात्मना चिन्त्यो देवदेवस्य शूलिनः॥
रुधिरात्मा तु मन्त्राद्धा विचिन्त्यः पार्वतीपतेः ।
पदाध्या चिन्तनीयस्स्यात् सिरामांसतया प्रभोः ।।
पृथिव्यादीनिषट्त्रिंशत् तत्वान्यागमवेदिभिः ।
उक्तान्यमीभिस्तत्वाध्वा शुक्लमज्जास्थिरूपभृत् ॥
नास्य देहेऽस्थि रुधिरं न मांसं नास्ति किञ्चन ।
प्रतिबिंब मिवादशे शकचापमियांबरे ॥
ज्योतिर्मयतैयो सिद्ध मिदं सादाशिवं वपुः ।
तथाऽपि कल्पनामात्र कलावाऽप्यध्वनामिदम् ॥
ब्रह्मस्वीशेन मूधानं पुरुषेण चतुर्मुखीम् ।...
हृदयादीन्यधोरेण गुह्यादीनि तु वामतः ।।
सद्योजातेनतु ध्यायेत् पादादीनि जगत्पतेः।
पञ्चवक्त्राः स्मृतास्सवें दशदोर्दण्डभूषिताः ।।
खड्गखेडधनुर्वागकमण्डत्वक्षसूत्रिणः ।
वराभयोपेतकरा श्शूलपङ्कजपाणयः ।।
अघोरो घोर एतेषु तदन्ये सौम्यविग्रहाः ।
एवं ध्यावा सदेशस्य पञ्चब्रह्मात्मतां विभोः ।।
बत्तद्ब्रह्मकलाभेदै विचिन्त्याङ्गानि कल्पयेत् ।
ईशानस्य कलाः पञ्च मूर्द्धात्मकतां गताः ॥

·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम्
चतुर्मुखतया ध्येया श्चतस्त्रः पुरुषस्य ताः
अष्टावधोरस्य का स्समस्ता जगतीपतेः ।।
हृत्कण्ठोऽसौ नाभिकुक्षी पृष्ठं वक्ष इतीरिताः ।
वामदेवस्य तु कलास्त्रयोदश शिवोदिताः ॥
गुह्योरुजानुजंघास्फिक्कटिः पाश्वे तथा मताः ।
सद्योजातस्यतु कला वसुसंख्याः प्रकीर्तिताः ॥
पादो करौ नासिके च शिरोबाहू च ता मताः।
अष्टत्रिंशत्कला. देवाः तिणेत्राश्च चतुर्भुखाः।।
वराभयपरवेणविलसत्करपङ्कजाः ।
तत्तद्बाह्यसमाकारवर्णायुधभृतोऽथवा ।।
एतेषां वामभागेषु शशिन्याद्याश्च शक्तयः।
पाशांकुशाभयवरै तिव्यास्सुस्मिताननाः ।।
श्रीकण्ठप्रमुखान्रुद्रान्वर्णरूपानसशक्तिकान् ।
प्रभोरवयवान्ध्यायेत्न्यासविन्यासवर्मना ॥
स्मरेत्सशक्तिकान् रुद्रा नर्धनारीश्वराकृतीन् ।
सिन्दूरकांचनप्रख्य वामदक्षिणपार्श्वकान् ॥
पागाङ्कुशाक्षवलय वरमुद्रा विराजितान् ।
प्रसन्नवक्तकमला विश्ववाहितदायकान् ॥
कामिकं पादकमलं योगजं गुल्फयो युगम् ।
चिन्त्यं पादांगुळीरूपं कारणं प्रमृतिद्वयम् ॥
अजितं जानुनोर्युग्मं दीप्तमूरद्वयं विभोः ।
गुह्यबीजात्मा मूक्ष्मं सहस्त्रं कुटीतटम् ॥
भागतेऽशुमानस्य नाभिश्रीसुप्रभेदकम् ।

·शिवासनार्चनम् ॥
विजयं जठरं प्राहुनिश्वासं हृदयात्मकम् ॥
स्वायम्भुवं स्तनद्वंद्व मनलं लोचनत्रयम् ।
बीरागमः कण्ठदेशो रौवं श्रवणद्वयम् ॥
मकुटं मकुटं तन्त्रं बाहवो विमलागमः ।
चन्द्रज्ञान मुरस्शंभो बिम्बं वदनपङ्कजम् ॥
जिह्वा प्रोद्गीत मीशस्य लळितं गण्डयोर्द्वयम् ।
सिद्धं ललाटफलकं सन्तानं कुण्डलद्वयम् ॥
यज्ञोपवीतं सर्वोक्तं हारत्रक्पारमेश्वरम् ।
किरणं रत्नभूषास्य वातुळं वसनात्मकम् ॥
एवं तन्त्रात्मक रूपमीश्वरस्य विचिन्तयेत् ।
शिवज्ञानप्रदं पुंसां शिवधर्मप्रवर्तकम् ॥
विशुद्ध शिवसादाख्यं विद्युद्वन्दमियांबरे ।
विश्वतस्फुरितज्योति विद्यादूर्द्ध मुखं विभोः ॥
अमूर्ति मथ सादाख्यं मूलस्तम्भ इति श्रुतम् ।
ज्योतिस्तम्भमयं लिङ्गं स्मरेदस्योत्तरं मुखम् ॥
च्योतिलिङ्कभागोल्थमेकवक्त्रं त्रिलोचनम् ।
मूर्तिसादाख्य मित्युक्तं ध्यायेत्पश्चिममाननम् ॥
शूलञ्च परशुं वज्र मभीति दाक्षेणैः करैः ।
पाशं वर्हिच घण्टांच वरं वामैः करैरपि ॥
दधानं कर्तृसादाख्यं चतुर्वक्तांबुजोज्वलम् ।
लिङ्गमध्ये समुद्भूतं संस्मरेद्दक्षिणाननम् ॥
पञ्चवक्त्रं दशभुजं पीटं लिङ्गे समुद्गतम् ।
प्रसिद्ध कर्तृसादाख्यं पुरारेः पूर्वमाननम् ।।

·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम्
पञ्चब्रह्माण्यूर्वपूर्वदक्षिणोत्तरपश्चिमान् ।
वक्त्रपमान्विभाायेदशिानप्रभृति क्रमात् ॥
हृदयं हृदये शुभ्रं शिरश्शिरसि पिङ्गळम् ।
शिखां शिखापदे रक्तां कवचं पार्श्वयोः स्थितम् ॥
नेत्रेतु श्यामळं नेत्रं करेऽस्त्र मसितं स्मरेत् ।
चतुर्भुजास्त्रिणेत्राश्च जटामकुटमण्डिताः ॥
वराभये कपालञ्च शूलश्च दक्षतं करैः ॥
अङ्गदेवाःस्मृतास्सौम्यनेत्रातूप्रविग्रहे ।
त्रिशूलास्त्रिगुणः प्राहुः परशुस्सत्यनिष्ठिताः ॥
खड्गप्रतापोवज्रश्च शंभोश्शक्तिरभेद्यता ।
वह्नस्संहारिणी शक्तिशक्तिर्नागे प्रधृष्यता ॥
मलमाया कर्मपाशो घण्टानादस्वरूपिणी ।
अभयं पालिनी शक्ति नियमत्वंकुशं विदुः ।।
इच्छाज्ञानक्रियारूपा स्त्रिशूलं शक्तधोमताः ।
उक्ता स्ताएव खटाङ्ग शुद्धतत्वप्रवर्तिकाः ॥
बीजपूरमिति प्रोक्ता जगद्बीजप्रवर्तिका ।
डमरुक्षोभसंपन्नमायातत्वप्रवर्तिका ॥
काकोदरः कला मुख्या कार्यजातप्रवर्तिका ।
मनःप्रवर्तिकाशक्तिरिन्दीवरतया मता ॥
अक्षमालातु सा ज्ञेया इन्द्रियाणां प्रवर्तिका ।
शक्त्यायुधात्मिका शक्ति र्दुष्टसंहारकारिणी ॥
वरो भोगप्रदा शक्ति रभयं मोक्षदायिका ।
इत्थं दशाधुधधरं कोटिशीतांशुशीतळम् ॥

·शिवासनार्चनम् ॥ द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतं सर्वाभरणभूषितम् । पझ्यंगुळपरिच्छिन्नजटामकुटमण्डितम् ।। तत्सव्यकोटिविन्यस्तत्र्यगुळार्धेन्दुशेखरम् । तद्वामकोटिविश्रान्तबिंद्वाकृत्यमरापगम् ॥ त्रिपुण्ड्रार्धेन्दुभूयन्त्रदीपचन्द्राकृति क्रमात् । ईशानायै मुखं पुण्ड्रान्धारयन्तमजांतिमैः ।। ध्यायेत्तद्वामभागेतु दिव्यरूपां मवोन्मनीम् । जपाकुसुमसङ्काशां शुभ्रवस्त्रविभूषिताम् ।। सर्वाभरणसंपूर्णी पीनोरुजघनस्तनीम् । सहस्त्रपद्मनीलाब्जवरदाभयधारिणीम् ।। एवं मनोन्मनीयुक्तं साक्षाद्देवं सदाशिवम् । लिङ्गेऽपि भावयन्नने लिङ्गबुद्धिं परित्यजेत् ॥ नेत्रत्रयेषु विन्यस्य हौं नेत्रेभ्य इति क्रमात् । आवाहयेत्परशिवं सदैवं हृदयांबुजे ॥ अथावाहनक्रमः-- अग्रमेय मनिर्देश्य मनूपम मनामयम् । सूक्ष्म सर्वगतं नित्यं ध्रुव मव्यय मीश्वरम् ॥ भवन्तं भवताऽऽदिष्टो मन्त्रेणाभि- नमाम्यहम् ॥ इति विज्ञाप्य ऋजू र्द्धकायो मनश्चक्षुनिरोधनपूर्वक मिडया वायुमापूर्य कुंभकं कृत्वा हृदि पुष्पसंपूर्ण मञ्जलिं निधाय दृढमावाहन- मुद्रां बद्धा स्वशरीरे मूलाधारस्थितं मन्त्रमयं परमशिवं ज्योतिस्समाकृष्य मू- लाधारप्रभृति स्थितं हकार मतिलंध्य हृदयपर्यन्तं नीला हत्कण्ठताल्वादि- स्थानस्थित पृथिव्यादिपाशजालब्रह्मादिकारणेश्वरसहिताकारादिद्वादशकला- श्व क्रमेण तत्तदनुसन्धानपूर्वक मतिलध्य द्वादशान्तपर्यन्त मुच्चारयन्नेव पु- पाञ्जलिमपि द्वादशान्तपर्यन्तंनीत्वा मन्त्रमयं ज्योतिबादशान्तास्थितपरमशि- ·६२ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम वेम संयोज्य अविश्रान्तं परमामृतस्यन्दिबिन्दुरूपं ततआनीय भ्रमध्यगत- शिवमण्डपविश्रान्तं संभाव्य शरदिन्दुसहस्त्रबद्भाव्य हृद्देशेऽनलिं धारयन् वायुमपि पिङ्गळया विरेच्य वायुना सह परमशिवं ज्योतिः पुष्पाञ्जलिंमध्य- प्रापितं विभाव्य हां हौं शिवायनम इति सदाशिवस्य ब्रह्मरंध्रे योजयेत् । उक्तार्थविशदीकरणाय मूलमन्त्र तदीयहकार तत्कलाद्वादशस्थानानि प्रद- य॑न्ते ॥ यद्देहमध्यस्थानं मूलाधारं ततः प्रभृति ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं ताळचतुष्टय- प्रमाणं देहान्तर्गतम्। ततऊर्दू तालप्रमाणं शिखास्थानम्। तत्र मूलाधारस्थि तचतुर्दळकमलकर्णिकायां प्रासादमन्त्रस्योत्थानम् । ततःप्रभृति ना- भिपर्यन्तं मृणाळसूक्ष्मोविद्युत्प्रभो हकारः । नाभेरू द्वादशांगुलपर्यन्तं वि- युद्दयुति रकारयुक्तो हकारः । ततः पञ्चचतुरंगुलप्रमाणं हृत्पद्मम् । तत आरभ्य शिखाम्रपर्यन्तं द्वादशकलास्थानानि । तत्रचतुरंगुल व्याप्तिमानी- कार स्त्रिमात्रस्समूढांगारपुञ्जयुतिः । सच निवृत्तिकलया पृथिव्यादिप्रकृत्य- न्तैः चतुर्विंशतितत्वैश्च सहितेन ब्रह्मणाऽधिष्ठितः। तदूर्दु कण्ठस्थानस्थि- ताष्टांगुलप्रमाण पोडशदळपद्मव्याप्तिमा नूकारः द्विमात्र स्समसमयसमुदि- तचन्द्रसूर्यद्युतिः। स प्रतिष्ठाकलया पुरुषादिकालान्तेष्षड्भिस्तत्वैश्च सहि- तेन विष्णुनाऽविष्ठितः । तदूर्दू तालुमूलस्थितचतुरंगुलप्रमाणचतुर्दलपद्म- व्याप्तिमान्मकारः एकमात्रो विद्युद्वर्णः । स विद्याकलया मायातत्वेनच सहितेन रुद्रेणाधिष्ठितः । तदूर्द्ध भ्रमध्यस्थितद्वयंगुलप्रमाणद्विदलपद्म च्याप्तिमा बिन्दुवृत्ताकारोऽर्द्धमात्रो विद्युद्वर्णः शान्तिकलया शुद्धविद्येश्वरत- त्वाभ्यांच सहितेन महेश्वरेणाधिष्ठितः । तदूर्द्ध ललाटमध्ये अर्धमात्रा ऊयिा अर्धचन्द्राकृतिः पादमात्रा चन्द्रवर्णा । तदुर्द्ध ललाटे निरोधी । सचोर्ध्वाप्रत्रिकोणाकृति रष्टांशमात्रो धूम्रवर्णः । तदूर्दू शिरसि नादः । स दण्डाकृति रुभयतोबिन्दुद्वययुक्तः षोडशांशमात्रो माणिकवर्णः । ततो ·३ शिवासनार्चनम् ॥ ब्रह्मरन्ध्रे नादान्तः स दक्षिणामुखहलाकृतिः दक्षिणपार्श्वस्थबिन्दुयुक्तः द्वा- विशात्ममात्रो विद्युद्वर्णः। एवं बिन्दुस्थानात् भ्रमध्या दैकादशांगुलस्थितब्रह्म- रन्ध्रपर्यन्ते स्थाने स्थिताना मर्धचद्रनिरोधि नादनादान्तानां चतुर्णामपि शान्त्यतीतकला सदाशिवतत्वाभ्यांच सहित स्सदाशिष एवाधिष्ठाता । ब्रह्म- रन्ध्रादूर्द्ध मेकांगुलस्थानस्थिता शक्ति स्सर्वमुखहलाकृति मिपार्श्वस्थबि- न्दुसहिता चतुष्पष्टयंशमात्रा । ततः त्र्यङ्गलस्थाने स्थिता व्यापिनी त्रि- शूलाकृति दक्षिणपार्श्वस्थबिन्दुसहिताऽष्टाविंशत्यधिकशतांशमात्रा । तद्- ई चतुरङ्गलसमानबिन्दुडूपान्तर्गतकुजरेखायुगलान्तरालस्समंजुरेखामधि-- पट्पञ्चाशदधिक द्विशततमांशमात्रा । तदूर्द्ध चतुरंगुलस्थितोन्मनीबिन्दू- धिष्ठानकतदूर्ध्वप्रसृत दण्डाकाररेखात्मिका मनोमात्रा । अत्र ब्रह्मरन्ध्रा- दूर्द्ध मेकत्रिचतुरंगुलक्रमेण द्वादशांगुलपर्यन्तशिखास्थाने उपर्युपरि स्थि- ता शक्तिव्यापिनी स्समनोन्मनी शतकोटिसूर्यप्रभाः अनाहतशिवेनाधि- Aः । ताश्च चतस्रोऽपि मिळिताः परमाकाशा उच्यन्ते । एवमकारश्च तुरंगुलः । उकारोऽष्टांगुलः । मकारश्चतुरंगुलः । बिन्दुद्वगुल मर्धचन्द्र निरोधि नाद नादान्ता एकादशांगुळं शक्ति व्यापिनी समनोन्मना द्वाद- शांगुळव्याप्नुवत्येकचत्वारिंशदंगुलं द्वादशानामपि कलानां व्याप्तिस्थानम् । ततश्च मूलाधारात् द्वादशान्तपर्यन्त मुक्तमानेषु तत्तत्स्थाने हकारमकार- युक्तहकार मोकारमूकारं वृत्ताकारं बिन्दु मूर्खाग्रार्धवृत्ताकार मर्धचन्द्र मूर्वत्रिकोणाकारं निरोधिनं विन्दुद्वयमध्यगतदण्डाकारं नाददक्षिणपार्श्व- स्थित बिन्दुसाहितोद्मग्र दक्षिणामुखहलाकारं नादान्तं वामपार्श्वस्थितबि- न्दुसहितो प्रवाममुखहलाकारां शक्ति दक्षिणपालस्थितां बिन्दुसहितो- प्रिनिशलाकारां व्यापिनी बिन्दुद्वयान्तरालगतकुब्जरेखाद्वयमध्यस्थित- ऋजुरेखाकृति रमानां बिन्दधिष्टानकोर्खाग्रऋजुरेखाकृतिमुन्मनां च हृदया- ·६४ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् . . दिस्थानस्थितकलातत्वकारणेश्वरैस्सह क्रमेण पूर्वपूर्वत्यागेन झटिति मनसा विचिन्त्य तदुपरि परमाकाशसरित्समुद्भतकोटिसूर्यसमप्रभ कोटिशीतांशुशी. तळाष्टत्रिंशत्कलात्मक केसरोज्वल प्रणवकर्णिकापञ्चाक्षरबीनाढ्य परमान- न्दमधुभरित मुक्तभृङ्गनिषेवित चिच्छक्तिरूप सहस्त्रदळकमलमध्यगतं सद्य स्समुद्यदनेककोटि शारदशशाङ्कसङ्काशप्रकाशं परमानन्दजलधि निष्कळंपर- मशिवं मनसाऽवगाहेत । एवं भावनापुरस्सरं परमशिवं मूलेनानीय हृदयमन्ते गावाहनमुद्रया सदाशिवहृदयांबुजंप्रापप्यास्थापनमुद्रयातस्मि-संस्थाप्य सन्नि धानमुद्रया स्वामिमुखीकृत्य स्वागतंते महादेवेति विज्ञाप्य वत्स सुस्वागतम. तिदेवेनोक्तं मनसा विभाव्य स्वागतार्य दत्वा सन्निरोधनमुद्रया सन्निरु ध्य "स्वामिन्सर्वजगन्नाथ यावत्पूजावसानकम् । तावत्वं प्रीतिभावेन लि- ड्रेऽस्मिन्सन्निधी भव" इति हृद्यंजलिबन्धपूर्वकं संप्रार्थ्य शिवस्यानुमतिं भा. वयित्वा निरोधार्घ्य प्रदाय काळकण्ठ्या हुंफडन्तास्त्रेण विघ्नानुत्सार्य शिवं कवचेनावकुण्ट्य हृदयशिरश्शिखाकवचानि तत्तन्मन्त्रैर्देवस्य हृदयादि- स्थानेषु विन्यस्य हृदयादिकराङ्गविन्यासरूपसकळीकरणानन्तरं पुष्पमा- रोप्य मूलेन परमीकृत्य धेनुमुद्रयाऽमृतीकुर्यात् । अत्रावाहनं शिवस्य सदाशिवदेहप्रापणम् । स्थापनं सदाशिवस्य हृदंबुजे स्थापनम् । सन्निधापनं स्वाभिमुखीकरणम् । सन्निरोधनं यावत्पूजासमाप्ति सन्निधानप्रार्थनम् । अवकुण्ठनं भक्तेषु प्रकाशार्थ विघ्नाना मप्राप्त्यर्थं च कवचेनाच्छादनम् । सकळीकरणं हृदयादिपञ्चाङ्गन्यसनम्। परमीकरणं शुक्लपातरक्तासितरक्तव- र्णानां हृदयादीनां शिवैकत्ववर्णानुसंधानम् । अमृतीकरणं विग्रहस्य शिव- स्यचाभेदेन प्रतिपात्तिः । ननु विश्वव्यापकस्य शिवस्य कथमभिमतदेशप्रा- पणरूप मावाहन मुच्यते । अचिन्त्यामृतानन्तशक्तिकात्यशिवस्यव्यापकत्व- मव्यापकल मप्यस्तीति तच्छिवस्य देशान्तरप्रापणरूप मुपपद्यते । यदा- ·a] शिवासनार्चनम् ॥ व्यापकस्याधि जीवस्य शारीरावच्छेदोपारिकत्वमिवशिवस्यापि मन्त्रतेजोवच्छे- दोपाधिवदभिमतदेशान्तरप्राप्तिनविरुध्यते । अथवा दारुणिव्याप्तस्याग्नेर्म- थनक्रियया कचिदभिव्यंजनवदभिमतदेशप्रापणभावनारूपया क्रियया शिव- लिङ्गाभिमतदेशे शिवस्याभिव्यञ्जनमेवाबाहनम् । ननु सर्वत्र नित्योदित- चिदानन्दप्रकाशरूपस्य परमशिवस्य किमिदमभिव्यञ्जनमुच्यते । यथा स्वयंप्रकाशमानस्याप्यंगारवाहिपुञ्जस्य भस्मच्छन्नस्य भस्मनिरासकफूत्कार- जिययाऽभिव्यञ्जनं एवं स्वयंप्रकाशमानस्यापि परमशिवस्य पूजकमनसो- विषयान्तरेषु मनोव्यापारेण तं प्रति च्छन्नस्यानन्यमनस्कविहितावाहनक्रि- यापूर्वक मभिमतदेशे लिङ्गादौ यावद्विसर्जनं कर्तव्यस्य तत्तदुपचारसमर्प- णार्थ मनुसन्धानसन्तानस्योक्रमण मेवाभिव्यञ्जनम् । अथवा शिवपुरा- णोक्तप्रकारेण सदाशिवहृदयांबुजे परशिवस्योमासहायचिदानन्दमयदिव्य- शिविरम साहनम् ॥ तत्प्रकारः प्रदी ते ।। लि सदाशिव व्याया निश्चलेनान्तरात्मना । अष्टत्रिशकलान्यासं कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा ॥ अभ्यर्य गन्धपुष्पाचे स्वक्त्वा लिङ्गात्मतामतिम् । तथा मत मातमन्त शिव राम । प्राणस्थानं सदेशस्य चिन्तये दंबया सह ॥ बमा विष्णुश्च रुद्रश्च तथाऽन्ये च मामराः । तपोभि ही रहाशिय दर्शनकामिणः ।। यस्मासर्वमिदं प्रविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्व काम । मह भून्द्रिमा प्रया संगसूयते ॥ कारणानायकाला म्यानमारण । • न्यारवाना।

·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम्
ww
सर्वश्वर्येण संपूर्णो नाम्ना सर्वेश्वरस्स्वयम् ।
सर्वैर्मुमुक्षुभिर्येय शंभुराकाशमध्यगः ॥
सर्वोपरि कृतावास स्सर्ववासश्च शाश्वतः ।
षड्विधावमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः ॥
उत्तरोत्तरभूताना मुत्तरश्च निरुत्तरः ।
अनन्तमाहिमांभोधि रपरिच्छिन्नवेभवः ।।
असेषविषयामोघशुद्धबुद्धिविश्रृंभणः ।
आत्मशक्त्यमृतास्वादप्रमोदभरलालसः ॥
अनन्तानन्दसन्दोहमकरन्दमधुव्रतः ।
अखण्डजगदण्डानां पिण्डीकरणपंण्डितः ॥
औदार्यवार्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः ।
अतुलस्सर्वभूतानां राजराजो महेश्वरः ।।
अप्राकृतशरीरं त मतिमन्मथरूपिणम् ।
धृतरीतिघनीभूतसच्चिदानन्दविग्रहम् ॥
सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम् ।
रक्तास्यपाणिचरणं कुन्दमन्दस्मिताननम् ॥
शुद्धस्फटिकसङ्काशं फुल्प त्रिलोचनम् ।
चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचन्द्रकलाधरम् ॥
वरदाभयहस्तंच मृगटंकवरं हरम् ।
सर्वोपमानवर्गस्य दवीयांसं विभावयेत् ।।
ततस्संचिन्तयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम् ।
उत्फुल्लोत्पलपत्राभविस्तीर्णायतलांचनाम् ।।

·६० शिवासनार्चनम् ॥ पूर्णचन्द्राभवदनां नीलकुञ्चितमूर्द्धजाम् । नीलोत्पलदळप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम् ॥ अतिवृत्तवनोत्तुङ्गस्निग्धपीनपयोधराम् । तनुमध्यां पृथुश्रोणिं वीतसूक्ष्मतरांबराम् ।। सर्वाभरणसंपन्नां माणिक्यतिलकोवलाम् । विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशमनोहराम् ।। सर्वतोनुगुणाकारां किंचिठजानताननाम् । हेमारविन्दं विकसदधानां दक्षिणे करे ॥ दण्डवच्चापरं हस्तं न्यस्थासीनां सहासने । भुक्तिमुक्तिप्रदां देवीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् ॥ सदाशिवेश्वरहरश्रीशद्रुहिणमातरम् । समस्तगौरीलक्ष्यादिशक्तिचक्रस्य नायिकाम् ।। एवं देवंच देवीं च विचिन्त्य द्वयष्टहायनौ । भक्त्योपचारवर्गेण क्रमेण परिपूजयेत् ।। एवं सदाशिवस्य हृदयांबुजे सांबशिवविग्रहाविर्भावभावनापक्षे तस्य सदाशिवहृदयांबुजे अवस्थापनं स्वाभिमुखीकरणम् । इत्यादि सर्वमुपपद्य- तेतराम् । शरीरशरीरिणोरभेदप्रतिपत्तिरूप ममृतीकरणं तु सांबशिवविन- हाविर्भावपक्ष एवोपपद्यते । स्वाभिमते लिनादावावाहिते सदाशिवविग्रहे पू- नार्थमभिव्यक्ति प्रार्थयमानस्य पूजकस्थानुग्रहार्थं शिवाभिन्नसच्चिदानन्द एवाचिन्त्याद्भततदीयशक्तिमहिम्ना करकमौक्तिकाद्याकारेण जलबिन्दुरित्र सकलावयवसंपूर्णसांबशिवविग्रहाकारेणाभिव्यज्यत इति शिवपुराणादिमर्या- दा । एवं चिदानन्दाकारपरमशिवविग्रह प्रभाधवळितरूपादेव मानावर्णा- ष्टत्रिंशत्कलामयस्यापि सदाशियविग्रहस्य स्फटिकवर्णन्वभावनोपपद्यते ।

·शिवाचनाचन्द्रिकायाम् सदाशिवस्य तत्पुरुषादिवत्रणां पीतनीलसितारुणवर्णवं तु पूर्वादिदिक्पती- ना मिन्द्रयमवरुणकुबेराणां तत्तत्कार्योपयोगिपीतनीलसितारुणवर्णस्थिरी- करणार्थ तत्तद्वर्णानुकरणप्रयुक्तम् । एवंरूपे परमशिवस्यावाहने क्रि- यमाणे ऊर्ध्वाभिमुखस्य सदाशिवेशानवक्त्रस्य तत्पुरुषवक्त्रवदाविसर्जन प्राङ्मुखत्वं भावनीयम् । आवाहनाघमृतीकरणान्तसंस्कारं सांबसदाशिव- विप्रहाभिव्यक्तिपक्षे सदाशिवमूर्तिमध्य एव कर्तव्यम् । तत्रैव परमशिव- स्यांबिकायाश्च प्रत्येक पदार्थानुसमयक्रमेण पाद्याद्युपचाराश्च कर्तव्याः । सदाशिवमूर्ती परमशिवचैतन्यमानावाहनपक्षे तदावाहनानन्तरं पाचादि । मनोन्मनीमूर्ती अंबिकां चावाहनादिभिस्संस्कृत्य पाद्याद्युपचारैः पूजयेत् ।। पाद्यादिप्रकारः॥ वामहस्तेन सत्रिपदीक पाद्याचमनार्यपात्रमुक्षिप्य पाद्यमीश्वरतत्वा- न्त माचमनं शिशिधल्यात मर्य शिवतत्वान्तश्च विभाव्य पाद्यादिक पूजकस्येश्वरसदाशिवतसापकंच थ्यात्वा मूलाधारा सुस्थितं प्रासादादि- मन्त्रं पाद्यादिक्रमेण नव्यप्रकार प्रदान्त पन्त भुचरन्तं विभा- वयन हां हौं शिवायेति मन्त्रक्रमेण नमस्त्वाहास्वधान्तमुच्चारयन्सद्योजा. तादिक्रमेण सपुष्पेणोत्तानेन दक्षिणकरांगुष्ठमध्यमानामिकाग्रेण श्रीपादयो- स्सव्यवामक्रमेण पाद्यं मुखेषु तत्पुरुषादिक्रमेणाचमनं मूर्धस्वीशानादिक्रमे- णार्य च दद्यात् । सुगन्धि पुष्पं ज्ञानभयं शिवसायुज्यहेतुंच ध्यात्वा मन्त्र द्वादशान्तोपरिस्थितशिवपर्यन्तमुच्चरन्तं विभाव्य वौषडन्तमन्त्रेण मू- स्वीशानादिक्रमेण निवेदयेत् । अंबिकाया अपि पाद्यादिकं तत्रतत्रैव समये पदार्थानुसमयेन दद्यात् । एवं गन्धादिष्वपि द्रष्टव्यम् । तत्र शि- वायैनम शिवाय स्वधेत्यादयो मन्त्रा इति विशेषः । ततः स्वाहान्तमूलेन ·पाद्यादिप्रकारः॥ धूपदीपौ पूर्वोक्तप्रकारेणाचमनायेच शिवाभ्यां दत्वा अस्त्रमन्त्रेणापि व- स्त्रेण पिण्डिकाधोभाग वामहस्तेन स्पृशन्नेव दक्षिणहस्तेन पुष्पं गृहीत्वा तेन पुष्षेण पूर्वाचित मपोह्य तत्पुरुपंच विसृज्य पूर्वोक्तप्रकारेणाभ्यङ्गादि- कं सर्वं मनसा विभाव्य हां शिवतत्वायनम इति अर्योदकबिन्दुना संल्ला प्य पूर्ववत्पाद्याचमनाया॑णि दत्वा स्वाहान्तमूलेन वस्त्रद्वय मुपवीतद्वयं च साचम- नं दत्वा हामात्मतत्वाधिपतये शिवायनमः । हां विद्यातत्वाधिपतये शिवाय नमः । हां शिवतत्वाधिपतये शिवायनमः इति पुष्पाञ्जलित्रयं शिवाय नम इति देव्यै पुष्पाञ्जलिश्च कृत्वा संभावितर्मनसा विभावितैश्च हेमांब: रकटकमकुटकर्णिकाङ्गदकेयुरादिभि राभरणैर्नमोन्तमूलमन्ताभ्या मल त्य गन्धपुष्पाणि समर्प येत् । तत्र गन्धं हिमजलघृष्टसमभागगोरोचनाकु-- कुमचन्दनैलाकर्पूरकृष्णागरुदारुकुष्ठकस्तूरिकाक्षोदोवा। समभागचन्दनागर- कर्पूरकुंकुमपनजलोशीरक्षोदोवा। समभागनतदर्धेन तदर्धेनवा कर्पू रेणयुक्त- चन्दनागरुकुष्ठकुकुंमक्षोदोवा । समभागचन्दनागरुकपूरकुकुमक्षोदोवा । समभागचन्दनकर्पूरमृगमदकुकुंमक्षोदोवा । फलस्य निष्कप्रमाणांशेन यथासंभवमात्रेण कर्पूरादियुक्तचन्दनक्षोदोवा । केवलचन्दनक्षोदोवा । केवलबिल्वखण्डक्षोदोवा । केवलकृतभालखण्डक्षोदोवा । सर्व एव ग- न्धारिशवस्यातिप्रियकराः । केवलजलघृष्टकेवलदेवदारुगन्धोऽपि कल्पपर्यन्तं शिवलोकप्राप्तिकरः। केवलबिल्वखण्डोऽपि अत्र महदेश्वर्यप्रदाय परत शिवप्राप्तिकरः । केवलकृतमालगन्धोऽपि दीर्घमायुः प्रदाय परत्र गा- णापत्यप्राप्तिकरः । एवंभूताश्चन्दनगन्धाः फलतोद्विगुणाः । शुक्लाग- रुश्चन्दनात् षट्गुणः । ततः कृष्णागुरुर्द्विगुणः । तस्माचतुर्गुणं कुंकुमम् । तत्र प्राग्गणितप्रकारेण कर्पूरादियोगेन भूयान्विशेषः । श्वंभूतेषु गन्धेषु मंपन्न Aarch RO सिवाय देवापानले नलोषितानि ललाटा- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् दीन्यङ्गानि भावयन् लिङ्गपीठिकापर्याप्तं लिङ्गपर्याप्तं यथालब्धंवा गन्धं हु- दयमन्त्रेण समर्पयेत्। ततो विंशत्यंगुळविस्तारे अष्टांगुळोत्सेधे अष्टांगळोत्से- धविस्तारपादे पार्श्वद्वयगताष्टांगुळनाळे नाळपादरहितपिधानसंयुते तदर्ध- प्रमाणेवा सुवर्णादिमये पत्रादिरचिते वा पाने निहिते मुकुळपतितशी- र्णाघातसजन्तुकाङ्गसंस्पृष्टतातन्तुवेष्टित पर्युषितवस्त्रसमाहृतत्वादिदोषरहित स्सम्यक्शोधितैः मोचितवृन्तः प्रशस्तपुष्पैः मूलमन्त्रेण मृगमुद्रया ऽचयेत् । प्रशस्तानिच पुष्पाणि द्रोणवत्पुन्नागमंदारनन्द्यावर्त श्रिया- वर्तकरवीरार्कवकुळ कुरवकलोध्रशतपत्र धुत्तूरपलाशपाटल चंपककृतमाल. कर्णिकार मुनिमातुळिङ्गार्जुन प्रियंगुदेवदारु तमालाग्निगन्ध मरुवकाशोक- भद्रापराजिता कतलकल्हार रक्तोत्पलनीलोत्पल कुसुम्भकुंकुम गिरिपुष्प. कुशापामार्गभृङ्गराजपूगसरळकोविदार• कदम्बानमधूक जम्बूहेमाकुलि. गुभामुसलीवेजिकानाजी मल्लिकापट्टिकामालती लक्ष्मीनिर्गुण्डीविष्णुक्रांति- कदळीशारिबादेवताळी द्विकण्ठी प्रन्धिपी प्रभृतीनि । एतेषु शुभ्रवर्णा नि पुष्पाणि सात्विकानि मुक्तिप्रदानि । अरुणवर्णानि राजसानि भोग- प्रदानि । पीतवर्णानि मिश्राण्युभयप्रदानि सर्वकार्यसिद्धिकराणि पुत्र- पौत्रवृद्धिकराणिच । कृष्णवर्णानि नीलोत्पलव्यतिरिक्तानि तामसानि वर्जनीयानि । तान्यप्यतसीकूरंड विष्णुकान्तादीनि विशेषविहितानि पुष्टिप्रदानि । तत्र सर्ववर्णानि पुष्पाणि समाहृत्याभ्यर्चन मुत्तमम् । कृष्ण- वर्णविना मध्यमम् । सितरक्तादिभिर्वर्णं रेकवर्णैश्च पुष्पैरर्चन मुत्तरोत्तरं कनिष्ठम् । मालिकास्तु प्रत्येक मेकैककवणैः पुष्पैनिर्मिताः श्रेष्ठाः । अनेकवर्णपुष्पनिर्मिता मध्यमाः । पत्रपुष्पनिर्मिताः कनिष्ठाः । अर्क करवी- रपुष्प बिस्वपन गन्धपत्रिका पुण्डरीक शतपत्र सहस्त्रपत्र बक धुत्तूर द्रो- णापामार्ग कुश शमी कृतमाल शङ्ख व्याघ्री सदाभद्रा कृष्णानि निर्गुण्डी ·पाद्यादिप्रकारः॥ बृहती श्वेतार्क बृहद्दोण नीलोत्पलान्युत्तरोत्तरं सहस्रगुणफलानि । तत्रा- कपुष्यं दशसुवर्णदानतुल्यम् । नीलोत्पलं सहस्त्र सुवर्णपुष्पार्चनतुल्यम्। तुळसी कृष्णतुळसीद्रवल्ली विष्णुक्रांती श्यामा प्रियंगुनृपपुण्ड्रपुष्पादीनि अर्कसमानानि । नन्द्यावर्तविजयशतपत्र मन्दार चूतमधुक श्वेतगिरिकर्णी- मालती कदळी शारिबादिपुष्पाणि करवीरसमानि । लक्ष्मी सहदेवी नागदं- ति चंपकादीनि बिल्वपत्रसमानि । पाटलवकुळादीनि पनसमानि । ब- ति मल्लिका मधूर शङ्खनाग सूर्यावर्त सिंहकेसर महाभद्रादिपुष्पाण्यपामार्ग- समानि । जपा कदम्ब पुन्नाग पुष्पादीनि द्रोणसमानि । अशोक- श्वेतमन्दारपुष्पाणि यवगोधूम नीवार शालिवेणु क्लिक मुद्ग निष्पावोशीर- मापांकुराणि सप्तदिनप्रवृद्धानिच कृतमालपुष्पसमानि । वज्रपभराग म- रकतमौक्तिकेन्द्रनील महानील सूर्यकान्तेन्दुकान्तानि पुष्पाणि सहस्त्रसुव- पुष्पाणि करवीरनीलोत्पलसमानि । नीलोत्पलं सर्वोत्तममिति सर्वा- गमसिद्धम् । कचिदागमे करवीर मन्यत्र बकपुष्पमपरत्र गिरिपुष्पं सर्वोत्तर मित्युक्तम् । पनं सर्वोत्तममिति केचित् । कालविशेषेण पुष्पविशेषप्राश- स्त्यम् । यथा-कदम्ब चम्पक कल्हार पुन्नाग कुश बृहती पुष्पाणि यस- न्तरतो शिवपूजाया मश्वमेधफलप्रदानि । प्रीष्मे पाटली मल्लिका शतप- त्रपुष्पाणि अग्निष्टोमतुल्यानि । प्रावृषि कमल मल्लिकापुष्पाण्यश्वमेवप्तदशा- नि । शरदि धुत्तूर कल्हार सुजात नीलोत्पलानि सत्रयागफलप्रदानि । हेमन्ते करवीर सुजातनीलोत्पलानि शतक्रतुसमानि । शिशिरे कर्णिका- रपुष्पं सर्वऋतुफलप्रदम् । तथा ज्येष्ठादिषु द्वादशसु मासेषु अघिल्वापा- मार्ग द्रोणनीलोत्पल पङ्कजकृतमाल बृहती व्याघ्र शमी चम्पक पाटली पु- प्याणि प्रशस्ततमानि । तथा नन्द्यावर्त श्रियावर्तश्वेतार्क श्वेतकमल प- लाश पुन्नाग मालती पट्टिकारक्तागस्त्य वकुळ लक्ष्मी विकण्ठी वेजिका- पाठल पलाशाशोक कदळी शंखिनी पुष्पाणि प्रातःकालपूजायां प्रशस्तत- ·७२ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् मानि । द्रोणकरवीर कृतमाल धुत्तूर व्याघ्री बृहती पाटलकमलोत्पल चंप- ककुरण्डपुष्पाणि मध्याह्नपूजायां । चम्पकधुत्तूरमालतीमल्लिकावेजिकबलक- णिसहभद्रा भद्रामसल्यतसीशमीशंखपुष्पाणि गन्धपत्रञ्च सायङ्कालपूजायां । जाती नीलोत्पलकनककदम्ब स्थलकमल केतकपूग पुन्नाग दन्ति हीबेरं बिल्वपत्नं चार्धरात्रपूजायाम् । कदम्बकनक जातीपुष्पाणि रात्रावेवसमर्प- मायानि। माधव्यानन्दयूधिका मदयतिका शिरीषसर्ज बन्धूक विहित कु- मुद डाडिम लाङ्गली श्रीपर्णी कार्पास निम्ब कूश्माण्ड शल्मली शिन्दित- वोट गिरिघट मत्स्याक्षि कपित्थतितृणी पुष्पादीनि वर्जनीयानि । केतकीनिषे धोऽधरानव्यतिरिक्तविषयः । कदम्बनिषेधो दिवाविषयः । गिरिकर्णि- कानिषेधोनीलगिरिकर्णिकाविषयः । किंशुकनिषवः कण्टककिंशुकविषयः। एवं जपावकुळादीनामपि कचिद्विहितानामागमान्तरे निषेधस्य फलभेदानु- सारिणा पूजाभेदेनवा तत्तत्पूर्वाचारप्राप्ततत्तदागमानुसारिपूजाभेदेनवा पू- जनीयमूर्तिभेदेन वा व्यवस्था द्रष्टव्या । निषिद्धान्यपि पुष्माणि मण्टपालं- कारादिषु ग्राह्याणि । पत्रेषु विस्वतुलसी कृष्णतुळसी दर्भ दूर्वापामार्ग करवीर नन्द्यावर्त शमीसहा धातकी विष्णुक्रान्ति भद्रा महाभद्रा जातीजम्बुकबदरोदु- बर चून पलाश मुनिद्वय टोलकोरंड गिरिक द्वय रुद्रवर्णी भूपत्म ह्री- बेर मदनमरुवकद्रोणद्वय सिन्दुवार शंखिनी गोक्षुर बकुळ कृतमालादिप- त्राणि प्रशस्तानि । पुष्पेषु नीलोत्पलवत्पत्रेषु बिल्वपत्रं प्रशस्ततमम् । तुळ- सीद्वयं प्रशस्ततरम् । येषां पुष्पाणि प्रशस्तानि तेषां पत्राण्यपि प्रशस्ता- न्येव । पन नीलोत्पल कुटज चंचक जाति करवीर नन्द्यावर्त श्रियावर्त- बिल्व बृहतीद्वय पाटलीपुष्प बिल्वपञ्चक तुळसीद्वय दूर्वागस्त्य गन्धपत्रा- कारं शिवपुष्पपत्रेषु स्वाभिमतं यत्किचित्तत्रपुष्पाकार या सौवर्णपुष्पं प- सञ्चातिप्रशस्तम् । अञ्जलि पूरकै स्वर्णपुष्पविद्यादेहशिनावाहनं अष्टोत्तरश- ·10] पाद्यादिप्रकारः॥ ७३ तेन एकाशीत्या पञ्चाशता पञ्चविंशत्या वा सुवर्णपुष्पैः प्रतिदिनमर्चनं चा. सङ्ख्येयफलदम् । सुवर्णपुष्पसंपादनाशक्तौ सुवर्णशकला रजतपुष्पैर्वाऽर्च- नीयम् । सुवर्णपुष्पस्य नास्ति निमील्यदोपः । वत्सरादूर्दु तन्निर्माल्यम् । वत्सरादूर्ध्वमपि पञ्चगव्येन संशोध्य पुनरर्चनीयम् । एवं नीलोत्पल पलाश बक करवीर गिरिपुष्प बिल्वपत्र तुळसीनामपि नास्ति निर्माल्यत्वम् । पुष्पाणि पत्राणि च स्वारामसम्भवान्युत्तमानि । वन्यानि कृतानि परारामा- द्भवानि पूजाकाले याचितानि पुष्पाणि उत्तरोत्तरमपकृष्टानि । देवारामो- द्भवानि तु वर्जनीयान्येव । पुष्पालाभे यानि पुष्पाणि शिवाहाणि तेपांपत्र- रेवार्चनीयम् । पत्राणामप्यलाभे तेषां फलरर्चनीयम् । फलेषु च वीजपूर जंबीर कदळी डाडिमादीन्यर्चनाया मतिप्रशस्तानि । फलाना मप्यलाभे ति- लतण्डुल सिद्धार्थ रर्चनीयम् । कृष्णतिलशिवार्चनं सकलपातकहरम् । एवं मूलमन्त्रेण पुष्पादिभिरभ्यर्च्य हां शिवासनाय नमः । हां हं हां शिवमूर्तये नमः । हां ही शिवाय नमः । हों ईशानमूनेंनमः । हें तत्पुरुषवक्त्रायनमः। हुं अघोरहृदयायनमः । हिं वामदेवगुह्याय नमः । हं सद्योजातमूर्तये नमः । इत्यासनमूर्ति मूलैः पञ्चब्रह्मभिश्चाष्टपुष्पिकयाऽभ्यर्च्य हां हृदयायनमः । इत्यादिभि रंगरभ्यर्चयेत् । ततो नाम्नां सहस्त्रेण शतेनवाऽर्चयेत् । तद- वसराभावे शर्वाय क्षितिमूर्तयेनमः । भवाय जलमूर्तये नमः । रुद्राय तेजोमूर्तयेनमः । उग्राय वायुमूर्तये नमः । भीमाय अकाशमूर्तये नमः । पशुपतये यजमानमूर्तये नमः । ईशानायसूर्यमूर्त येनमः । महादेवाय सो.. ममूर्तये नमः । शिवाय नमः । महेश्वराय नमः । रुद्राय नमः । वि- ष्णवे नमः । पितामहाय नमः । संसारवैद्याय नमः । सर्वज्ञाय नमः । परमात्मने नमः । इति नामाष्टकेन वाऽर्चयेत् । प्रभवेनमः । शंभवेनमः । उमापतये नमः इति नामत्रयेण वाऽर्चयेत्। नमानीलकण्ठायनम इति नाम्न- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् तत्प्रकार:- - केनाभ्यर्च्य यथासंभवं पुष्पमालिकाभि रलंकुर्यात् । मालिकाश्च शतादिसुत्र- र्णपुष्परचिताः सहस्रादिनीलोत्पलरचिताः करवीरसितांभोज विजयासित- पाटल पुन्नाग श्वेतमन्दार नागकेसर चंपकरचिताश्च प्रशस्ताः । ताश्च वि- चित्रपुष्पांतररचितमालिकाश्च उमाधारपाईयो स्समृद्धा बद्धव्याः । लिङ्ग- मौळी हस्तेमणिसुवर्णनिर्मितं पुष्पनिर्मितं वा एकद्वित्रिचतुरभूमिक मिंडाख्यं प्रवृत्तदाम समर्पणीयम् । एवं पुष्पोपचारानन्तरं धूपदीपोपचारः ॥ सुवर्णरजतताम्रारकूटान्यतमनिर्मितं चतुरंगुळायतं तदर्धमानोत्सेध मष्टांगुळोष्ठं पश्चाद्भागे पद्मदळाङ्कित द्वयंगुळकण्ठ द्वयंगु- दोन्नत सुवृत्तखुराकारपादं द्वयंगुळानाहेन पूर्वोक्तलक्षणपादयुक्तेन वक्त्र- नाळेन समन्वितं अनेकमुपिरेणैकसुतिरेण वा कमलमुकुळाकृतिना पिधा- नेनान्वितं धूपपात्रं निर्मलेनांगारवह्निनाऽऽपूर्य तस्मिन्धूपद्रव्यं निक्षिप्य धूप- पात्रंपिधाय निरीक्षणादिभिसंस्कृत्य गन्धपुष्पैरभ्यर्च्य धूपमुद्रां प्रदर्श्य धूपपात्रं दक्षिणहस्तेनादाय वामहस्ते शुद्धकांस्यनिर्मितां चतुःपञ्चषडंगुला- न्यतमोत्सेवां तावदायामां तावन्मानजिह्वां तत्त्रिगुणानाहा मधींगुळोष्टा मुपपट्टिकायुक्ता मेकांगुलद्वयंगुल सार्धद्वयंगुळशिखरा मर्धांगुलकण्ठां त्र्यंगुलानाहां त्रिचतुःपञ्चपडंगुलदैर्घ्यनाळा मुपरिशूलपद्मवृषभशङ्खचक्रा- न्यतमचिह्नयुक्तां घण्टां घोषयन्नेव देवस्य घ्राणसमीपे ओं हां हौंशिवाय धूपं स्वाहेति धूपं प्रदर्य तदुपरि धूपपात्र मुद्धृत्य तद्भामयन्नेव किरीटे बिन्दु- द्वयान्वितपार्श्वदण्डाकारं नादं मुखवृत्ते बिन्दुदेहे हकारं बाह्रो रोकारं पादयोस्कारं च धूपपात्रभ्रमणेन भावयेत् ॥ धूपद्रव्यम्-कर्पूरागरु चन्दनतकोलजातिफल लवङ्गसिल्हक मां सीमुस्तापत्रचूर्ण यक्षकर्दमाख्यम् । चन्दनागरु कर्पू रैला लवङ्ग त्वक्पत्र- पुष्प मिलहक जटामांसीचूर्ण प्राजापत्यनामकम् । चन्दनागरु कपूर ·धूपाछुपचारः॥ कस्तूरी लवङ्गत्वक्सिल्हक सिता मुस्ताचूर्ण विजयाख्यम् । कर्पूर कृष्णा- गरुहीबेर कुंकुमकुन्दुरुतुरुष्कबिसचन्दनचूर्ण क्रमादेकद्वित्रिचतुःपञ्चषट्स- प्तभागमधुमिश्रं शीतांशुनामकम् । चन्दनागरु कर्पूरसिल्हक सर्जरसकुष्ठ मुस्ताचूर्ण कल्याणनामकम् । चन्दनागरु कस्तूरी मुस्तासिल्हक चूर्ण- ममृताख्यम् । तकोल पूगकर्पूरजातीफल लवङ्ग चूर्ण सुगन्धाख्यम् । ए- वमादीनि पृथक्पृथङ्नाम्ना प्रसिद्धानि धूपद्रव्याणि । इत्थं चन्दनागरु कर्पूर कुष्ठ गुग्गुळुचूर्ण घृतमधुयुक्तं चन्दनागरुकर्पूरकुष्ठचूर्ण शर्करा- तमधुयुक्तं कर्पूरागरुचन्दननिर्यासचूर्ण कुंकुमा देकचतुष्पट्सप्तभागमग- रुनिर्यासचन्दनचूर्ण क्रमादेकद्वित्रिचतुर्गुण मीपत्कर्पूरमिश्रितं मधुयुक्त मगरुचन्दनोशीरचूर्ण मधुयुक्तं कुष्ठचन्दनचूर्ण घृतयुक्तं गुळबिल्वपत्र- चूर्ण गुग्गुळुचूर्णवृतयुक्तं केवलमेव वा गुग्गुळुनिर्यासचन्दनागरुसौगन्धि कान्यतमचूर्ण च धूपद्रव्यमिति ॥ तत्र केवलगग्गुलुधूपः सप्तजन्मकृत. पापहरः । चन्दनधूपस्सर्वपापहरः । सौगन्धिकधूपस्सर्वकार्यार्थसाधकः। कृष्णागरुधूपस्सर्वपापहरः । श्वेतागरुधूपो मुक्तिप्रदः । लाक्षाकस्तूरीधूपः चतुर्वेदाध्यायिसद्ब्राह्मणजन्मप्रदः । धूतमिश्रगुग्गुलुधूपोमासार्धसमर्पितः कल्पकोटिसहस्त्रपर्यन्तं शिवपुरभोगस्य सार्वभौमजन्मत्व प्रापकः । द्विस- हत्रफलंमहिषाक्ष गग्गुलुधूपः तालवृक्षचूर्णेन सहितः शिवसायुज्यप्रदायकः। ईशानादिमुखपञ्चके क्रमात् शीतारि कृष्णागरु शुक्लागरु सौगन्धिक गुग्गुलु- धूपाः प्रशस्ताः॥ एवं धूपोपचारानन्तरं दीपोपचारः-तस्य पात्रं धूपपात्रोक्तपादना- ळतहितं व्यंगुळप्रमाणं गजोष्ठाकारञ्च । वर्तिका कर्पूरमयीवस्त्रखण्डम- यी तंतुखण्डमयी कार्पासमयीवा चतुरंगुळदीर्घा चतुस्त्रिव्येकांगुळवाला- नुगुणपरिणाहा कार्या । वस्त्रग्वण्डादिमयी चत् उत्तमादिक्रमण सति ·७६ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम संभवे कर्पूरागरुचन्दनचूर्णादिगर्भा कार्या । तत्र च कपिलाघृतमुत्तमम् । गत्रांतरघृतं मध्यमम् । अनावृतं तिलतैलमधमम् । उष्ट्रमहिष्यादिवृतं वृक्षवीजादिभवं च वर्जनीयम् । यद्वा-गोघृतमात्रमुत्तमम् । अजाघृतं म- हिषीघृतं च मध्यमम् । पूतिगन्धनिंबकरजैरंडादितैलं वर्जनीयम् । तेल- मात्रमधमम् । एवमुक्तलक्षणपात्रविहितवारोपितं दीपं निरीक्षणादि- भिसंस्कृत्य पुष्परभ्यर्च्य दीपमुद्रां प्रदर्य दीपमुद्धृत्य घण्टां घोषयन्नेव हां हों शिवाय दीपं स्वाहेति नेत्रेषु प्रदर्श्व धूपपात्रवत् किरीटादिपादान्तं तद्वर्णविन्यासभावनया दीपपात्रं भ्रमयेत् । ततश्शिवायाचमनीय मर्यच दत्वा देवं सन्तुष्टं ध्यात्वा भगवन्नाज्ञां देहि भोगांगानि पूजयामीति विज्ञाप्य आवरणपूजां कुर्यात् ॥ अथ आवरणार्चनम् ॥ पञ्चब्रह्मपडङ्गश्च प्रथमावरणम् । विद्येश्वद्वितीयम् । गणेश्वरेस्तृ- तीयम् । लोकपालेश्चतुर्थम् । तदायुधैः पञ्चमम् । एतानि पञ्चावरणानि शिवासनपास्य कर्णिकायां शिवमभ्यर्च्य तस्यदळमूलेषु दळमध्येषु दळ- मध्यानयो मध्येषु दळानेषु तदधोभागेषुच पूजयेत् । यद्वा- शिवासन- पद्मदळमूलरूपेषु लिङ्गमूलभागेषु तदळाग्ररूपेषु पीठोपरिदेशाग्रभागेषु पीठकण्टे पीठपादे ब्रह्मशिलास्थानीये पद्मपीठे चार्चयेत् । होमीशानमूः नमः । स्फटिकवणे त्रिशूलाभयपाणि मुमासहित मीशानं पूजयामि । हे तत्पुरुपवक्त्राय नमः । कनकवर्ण पीतांबरोपवीतं मातुळङ्गाक्षसूत्र- धारिणं गौरीसहितं तत्पुरुपं पूजयामि । हुं अबोरहृदायाय नमः । मेघवर्ण बभ्रुश्मश्रुशिरोरुहं दंष्ट्राकराळवदनं सर्पवृश्चिककपालमालाभरणं खट्रांग क- पालखेटक पाशान्वितबामकरचतुष्टयं त्रिशूलपरशुखड्गदण्डान्वितदक्षि- णकरचतुष्टयं गङ्गासहित मवोरं पूजयामि । हिं वामदेवगुह्याय नमः । अरुण मरुणवस्त्रमाल्योपवीतं खड्गखेटघरं गणांविकासहितं वामदेवं पू- ·आवरणार्चनम् ॥ ७७ PAR जयामि । हं सद्योजातमूर्तये नमः । धवळवण धवळस्त्रग्गन्धभूषणोष्णी- पांबर वरं वराभयकर मंविकासहितं सद्योजातं पूजयामि इति क्रमादीशाने- द्रयमकुबेरवरुणादि दिक्ष्वीशानादितत्तत्पूजावेळायां ऊर्द्धवक्त्रहृदयगुह्यपाद- रूप तत्तत्स्थान मंकुशमुद्रयाकृष्य दीपात्प्रवर्तितप्रदीपरीत्याऽभिन्नान्भावयि- त्वाऽर्चयेत् । ईशानाद्याः पञ्चापि शूलटङ्काभयमनोहरकरचतुष्टया वा ध्यातव्याः । एवमागमान्तरप्रसिद्धान्यपि तेषां ध्यानानि द्रष्टव्यानि । हां हृदयायनमः । हिं शिरसे नमः । हुं शिखायै नमः । हैं कवचायनमः । नेत्रत्रयायनमः । हः अस्त्राय नमः । इति चन्द्र चामीकर सिन्दूर भृ- ङ्ग विद्युदाग्निवर्णान् पद्मासनस्था नर्धेन्दुजटामकुटधारिण श्चतुर्वक्त्रान् प्रति- वक्त्रं त्रिलोचनान् कपालशूलवरदाभयहस्तान् वामिनी नीलिनी चक्रिणी शङ्खिनी खड्गिनी गङ्गिनी शक्तिसहितान् हृदयशिरश्शिखाकवचदेवान् पू- जयाभीति हृदयशिरश्शिखादितत्तत्स्थानेभ्योऽकुशमुद्रयासमाकृष्याग्नेयनैर्ऋत- वायव्येशान कोणस्थदळेषु पूर्वादिचतुर्दळा न्यग्रेष्वस्त्रंच पूजयेत् । ईशा. नदळे ब्रह्मस्त्रीशानं अङ्गेषु नेने शिरसिच क्रमेणोत्तरोत्तरदिक्स्थतया पूज- येत् । अथवा कर्णिकायां देवस्य पुरस्तादीशानं नेत्रश्च पूजयेत् । ने- समस्त्रवदिक्षु वा पूजयेत् ॥ अद्वितीयावरणम् - अनन्ताय भूमिसहितायनमः । सूक्ष्माय स्वाहासहिताय नमः । शिवोत्तमाय स्वधासहितायनमः। एकनेत्राय क्षांति- सहितायनमः । एकरुद्राय पुष्टिसहिताय नमः । त्रिमूर्ताय श्रीसहितायनमः । श्रीकण्ठाय कीर्तिसहिताय नमः । शिखण्डिने मेधासहिताय नमः । इति हेमाग्नि मेव भृङ्गेषु हिम विद्रुम स्फटिकवर्णान् वरदाभयज्ञानरुद्राक्षमाला- धारिण स्त्रिणेत्रान् शिवज्ञानावतारकान् स्वस्वशक्तिसहितान् विद्येश्वरान पूजयामीति पूर्वाद्यैशानादिक्रमा दिगिदिक्षु पूर्वादीशानकोणान्तेषु वा पूज- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् येत्। कुण्डलीसहिताय नन्दिकेश्वराय नमः। अरुणवर्ण त्रिशूलाक्षसूत्रवराभ- यकरं कुण्डलीसहितं नन्दिनं पूजयामि । पद्मिनीसहिताय महाकाळाय नमः। पीतकृष्णवर्णं बभ्रश्मश्रुशिरोरुहं शूलकपालखड्गखेटधारिणं पद्मिनी- सहितं महाकाळं पूजयामि। ह्वादिनीसहिताय भृङ्गिणे नमः। श्वेतवर्ण निर्मी- सविग्रहं दण्डाक्षसूत्रधरशिखं शिवावलोकनतत्परं हादिनीसहितं भृङ्गिणं पू- जयामि। भृङ्गिणीसहिताय गणपतयेनमः। रत्नाङ्ग पाशांकुश दन्तपक्काम्रफल- धारिणं भृङ्गिणीसहितंगणपति पूजयामि । भद्रासहिताय वृषभाय नमः। स्फ- टिकवणे धर्मस्वरूपं शिवध्यानपरं भद्रासहितं वृषभं पूजयामि । देवयानी- साहिताय स्कन्दायनमः । कनकवण बालवर्षे शक्तिकुक्कुटवराभयहस्तं देवयानीसहितं स्कन्दं पूजयामि । अम्बिकायै नमः । श्यामवर्णा सिह्म- वाहनां शूलादर्शकरद्वया मुमां पूजयामि । रूपिणीसहिताय चण्डेश्व- राय नमः । मेववर्णं चतुर्वक्त्रं कमण्डल्वक्षसूत्रशूलपरशुधारिणं सर्पक- ऋणोपवीतं रूपिणीसहितं चण्डेश्वरं पूजयामि । इति पूर्वादीशानकोणपर्य- न्त मर्चयेत् । यद्वा-वृष नन्दि गणेश महाकाळ स्कन्द भृङ्गिगौरीचण्डान् नन्दिगणपति महाकाळ भृङ्गि वृष स्कन्दगौरी चण्डान्वा पूर्वादिक्रमेण पू- जयेत्। अथवा गौरी चण्डेश्वर नन्दि महाकाळ गणेश वृष भृङ्गि स्कन्दावा गौरीचण्डेश्वर महाकाळ वृषभ गणेश स्कन्दनन्दि भृङ्गिणोवा उत्तरादि- क्रमेण पूजनीयाः॥ उमावृषभगणपति नन्दीश महाकाळभृङ्गि चण्डस्क- न्दाः कुबेरशक यमवरुण निर्ऋतिवाय्वीशानादिदिक्षु वा पूजनीयाः । एतेषां ध्यानभेदाश्च तत्तदागमप्रसिद्धा द्रष्टव्याः ॥ एवं गणेश्वरैस्तृतीयावरणं संपूज्य लोकपालेश्चतुर्थावरणमर्चयेत् । इन्द्राय शचीसहिताय नमः । सुवर्णवर्ण मैरावतारूढं वज्रांकुशवराभयपा- णिं शचीसहित मिन्द्रं पूजयामि । अग्नये स्वाहासहिताय नमः । रक्तवर्ण - ·आवरणार्चनम् ॥ ७९ कमण्डल्त्रक्षसूत्रशक्तिवरमुद्रान्वितं मेषारूढं स्वाहासहित मग्निं पूजयामि । यमाय कालकंठीसाहताय नमः। कृष्णवर्ण दण्डपाशवराभयधारिणं महि- पारुढं कालकण्ठीसहितं यमं पूजयामि । दाहिनीसहितायनैर्ऋतायनमः । रक्तवर्ण खड्गखेटकवराभयधारिणं भूतारूढं दाहिनीसहितं नैर्ऋतपूजयामि। वरुणाय भोगिनीसहिताय नमः । चन्द्रवर्णं पाशकमलवराभयकर मकरा- रूढं भोगिनीसहितं वरुणं पूजयामि । वायवे घोरासहिताय नमः । धूम्रव- णे ध्वजकमलवराभयधारिणं मृगारुढं घोरासहितं वायु पूजयामि । कुबे- राय गंभीरिणीसहिताय नमः । स्वर्णवर्ण गदानिधिवराभयकरं खर्वविन- हं मनुष्यारूढं गंभीरीणीसहितं कुबेरं पूजयामि । ईशानाय हर्षिणीसहि- ताय नमः । चन्द्रवर्ण शूलपाशवराभयकरं त्रिणेत्रं वृषभारूढं हर्पिणीसहित मीशानं पूजयामीति प्रागादिक्रमेण पूजयेत् । ब्रह्मणे सावित्रीसहितायनमः। सुवर्णवर्ण चतुर्वक्त्रं कमण्डत्वक्षसूत्रस्त्रुग्दण्डधारिणं हंसारूढं सावित्री- सहितं ब्रह्माणं पूजयामि । विष्णवे लक्ष्मीसहितायनमः । विद्युद्वर्ण सह- सफणालंकृतमनन्तरूपं शङ्खचक्रगदाकमलधारिणं आरूढं लक्ष्मीसहितं विष्णुं पूजयामीति ॥ इन्द्रेशानमध्ये निर्ऋतिवरुणमध्येच विधातृवैकुण्ठौ पूजयेत् । यद्वा यमस्य उत्तरभागे कुबेरस्य दक्षिणभागे च तोपूजयेत् ॥ अथलोकपालायुधैः पञ्चमावरणम्-प्रसन्नात्मशक्तिसहिताय वज्राय नमः । नानावर्णधरं दृढकर्कशविग्रहं वज्रमूर्द्धन दीप्तं प्रसन्नात्मशक्ति सहि- तं वज्रं पूजयामि । शक्तये नमः । अरुणवर्णी वराभयकरां शिरसा शक्तिं बिभ्राणां योपिदाकारां शक्ति पूजयामि । कोपात्मशक्तिसहिताय दण्डाय नमः । कृष्णवर्णं वराभयकरं लोहितलोचनं दण्डमृनं कोपात्म- शक्तिसहितं दण्डं पूजयामि । गुणात्मशक्तिसहिताय खड्गाय नमः । श्या- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् मवर्ण वराभयकर मथलोचनं खड्गालंकृतमूर्द्धानं गुणात्मशक्तिसहित खड्गं पूजयामि । कोमळात्मशक्तिसहिताय पाशाय नमः । किंशुकपु- ष्पवर्णं नाभेरधो भुजङ्गाकारं तदूर्दू पुरुषाकृति सप्तफणोपेतमूर्द्धानं को- मात्मशक्तिसहितं पाशं पूजयामि । विषात्मशक्तिसहिताय ध्वजायनमः । पीतवर्ण वराभयकर विवृतास्यं मूर्ध्नि ध्वजान्वितं विषात्मशक्तिसहितं ध्वज पूजयामि। गदायैनमः । पीतवर्णी योषिदाकारां गदोपेतशिरसं गदां पूजया- मि । विकृतात्मशक्तिसहिताय शूलाय नमः । श्यामवर्ण त्रिषूलांकितम- स्तक मञ्जलियुतं विकृतात्मशक्तिसहितं त्रिशूलं पूजयामि । महात्मशक्ति- सहिताय पद्माय नमः । शङ्खवर्ण पद्मकोशांकितमूर्दानं महात्मशक्तिसहितं पद्मपूजयामि । मङ्गळात्मशक्तिसहिताय चक्राय नमः । श्यामवर्ण शतारच- क्रांकितमस्तकं मङ्गळात्मशक्तिसहितं चक्रं पूजयामि । इमे चावरणदेवा- श्शिवाभिमुखा रिशवमंबिकांच भक्त्यावीक्षमाणाः स्वासनषूपविष्टा ध्येयाः । द्विभुजाश्चतुर्भुजाश्चैते हस्ताञ्जलिपुटावाध्येयाः। एवं पञ्चावरणपूजाशक्ती पञ्चब्रह्मपडङ्गरूपमेकमावरण मर्चयेत् । तेषांच ब्रह्मषडङ्गदेवाना मावाहन- स्थापनसन्निधान सन्निरोधन पाद्याचमनार्घ्यपुष्पदानाख्यं संस्काराष्टकं का- र्यम् । यद्वा-अग्वाहनादि संस्काराष्टकं समुदितमेव स्मृत्वा प्रत्येक मर्थ्यमात्रं दत्वा पूरणतया ब्रह्मान्तं तत्तदावसाने क्रमेण सुरभिपात्रि- शूलमकरस्त्रगाढ्यमुद्राः प्रदाङ्गानां नमस्कारमुद्रां प्रदर्शयेत् । पञ्चब्रह्म षडङ्गपूजनाशक्तो केवलं ब्रह्मावरणमात्र मङ्गावरणमात्रं वाऽर्चयेत् । अथ वा-तत्तत्स्थाने वामादिशक्ति पूर्वादिदिक्ष्वभ्यर्च्य सदाशिवस्यांके वाम- भागे स्थितां मनोन्मनी मभ्यर्चयेत् । इत्थमावरणार्चनानन्तरं शिवमष्ट- पुष्पिकयाऽभ्याचमनाया॑णि दत्वा मूलमन्त्रेण पुष्पं समर्पयेत् । शिवस्या- वरणभावकृतशोभासिद्धये पञ्चब्रह्मपडङ्गादीनां शिवपृथग्भावनार्चनायां 4 ·11] नैवेद्यविधि ॥ ४२ प्रसक्तस्य पूजातामसवदोषस्य परिहाराय शारदशशाङ्ककोटिसङ्काश परमा- मृतस्यन्दि परमशिवमयूखजालमग्नतया सर्वानप्यावरणदेवान् परमशिवेनैक- वर्णान् परमशिवापृथग्भूतान् भावयेत् । ततश्शिवे धेनुमुद्रां महामुद्रांच प्र- दर्य गन्धपुष्पैः वण्टामस्त्रमन्त्रेणाभ्यर्पा सावरणाय देवाय धूपदीपी प्रदर्श- येत् । एवमावरणार्चनं कर्तव्यं न कर्तव्यं वेति विकल्पित केषुचि दा- गमेष्वात्मार्थपूजायां भोगाङ्गपूजनस्य निषिद्धत्वात् ॥ अथ नैवेद्यविधिः॥ तत्र व्रीहिशालि प्रियंगु नीवार गोधूम वैणव यवाः प्रशस्ताः। तत्र ब्रोहयः कनिष्ठा शालयो मध्यमाः इतरे श्रेष्टाः । तत्रापि प्रियंगुनीवार गो- धूम वैणवानि शतसहस्त्रलक्षानन्तफलान्युत्तरोत्तर प्रशस्तानि । यद्वा शा- लयःश्रेष्टाः यववणवादयो मद्धयमाः व्रीहयः कनिष्टाः । सिततण्डुलारशाल- यः इतरेत्रीहय इतिभेदः । आत्मार्थपूजायां कुडवादि चतुर्दोणपर्यन्तम्- त्तरोत्तर प्रशस्तम् । पञ्चविंशत्युत्तरद्विशतसङ्ख्यैः व्रीहिभि रेका शुक्ति- रुच्यते । शुक्तिद्वयं तलम् । तलद्वयं प्रकुञ्चम् । प्रकुश्चयं प्रमृतिः । प्रम. तिद्वयं कुडवम् । कुडवद्वयमञ्जलिः । अञ्जलिद्वयं प्रस्थम् । प्रस्थद्वयं पात्रम् । पात्रद्वय मादकम् । आढकद्वयं शिवम् । शिवद्वयं द्रोणम् । अथवा गुञ्जाद्वयं माषः । माषविंशतिनिष्कम् । निष्काष्टकं पाम् । प- चतुष्टयं पादः । पादचतुष्टयं प्रस्थम् । प्रस्थचतुष्टय माना । तच. तुष्टयं द्रोणम् । द्रोणचतुष्टयावधिकान् नैवेद्यार्थ कल्पितान् केशशीयादि- विरहितान् निर्मुक्ततुष कम्बुकणा नखण्डा नतिधावळ्यशालि तपशु- लान् प्रशस्तवर्णगन्धरलै बस्नपत जलै र्मुहुर्मुहु निप्पीउनपूर्वकं पलकृ- त्वष्पडङ्गमन्त्रस्मक्षाळ्य सम्यग्वालुकादीन संशोध्य पाजानां निहितोय ·८२ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् धिकार्यावधिकं जलं प्रक्षिप्य गोमयोपलिप्ते प्रोक्षिते पक्षिदर्शनादिरहिते प. रिश्रिते बहिष्कृताद्यगोचरे महानसे हृदयमन्त्रार्चितायां चुलयां वामदेवमंत्र- ण उद्धृतं पाकभाण्डं हृदयमन्त्रेणारोप्य अघोरेणाग्निं विन्यस्य मुखेन प्रदीप्य यथाऽन्न मपक्कं मतिपक्कं च नभवति तथा सावधानं पचेत् । एवं शुद्धान्नपाकः । तण्डुलद्विगुणक्षीरेण तण्डुलार्धमुद्गसहितेन वा तण्डुल- त्रिगुणक्षारेण तण्डुलचतुर्थीशमुद्गसहितेन तदुचितगुळकदळीफलयुतेन वा पायसान्नपाकः । तण्डुलचतुर्थाशमानतिलपूर्णेन तिलार्धमानेन तिलच- तुर्थीशमानेन वा घृतेन च कृसरान्नपाकः । अथवा तण्डुलार्धमुद्गचूर्णमि- श्रेः किञ्चिलवणचूर्णयुतैश्च कृसरान्नपाकः । प्रत्येकं तण्डुलार्धप्रमाणाभ्यां क्षीरगुडाभ्यां तदर्धप्रमाणेन घृतेनच गुळानपाकः । अथवा तण्डुलद्वि- गुणक्षीरेण तण्डुलार्धगुळसहितेन गुळार्धवृतसहितेन गुळानपाकः। अथवा तण्डुलत्रिगुण क्षीरेण तण्डुलत्रितयांशमुद्गसहितेन तण्डुलचतुर्थीशगुळ- मिश्रेणकदळीफलयुतनचगुळानपाकः । तण्डुलचतुर्थीशै स्तत्तृतीयांशै स्त- त्समै; मुद् नाळिकेरखण्डयुतै स्तद्रहितैर्वा मुगान्नपाकः । शुद्धान्नपाय- सान्न कृसरान्न गुळान्न मुद्ान्नान्युत्तरोत्तरं सहस्रगुणफलानि । एवं दधि- मिश्रितं मधुमिश्रितंचान्नं प्रशस्तम् । एतेष्वनेकं एकंवायथाविभवं कार्यम् । नवेद्यस्याष्टमांशेन पोडशांशेन वा मुद्गाढकी माप राजमाप निष्पाव कु- कुत्थाद्यन्यतमेन कर्तव्यम् । एवं मुद्गाद्याश्च सति संभवे निस्त्वग्विदळ- रूपा ग्राह्याः । शाकानि प्रस्थान्ननैवेद्यस्य पलद्वयप्रमाणेन एकपलप्र- माणेन वा कदळी पनस कूश्माण्डोरिक कारवल्ली व्याघ्रीबृहतीद्वय को- शातकीद्वय चूत नाळीकर फलादीनि शिशुकन्द वल्लीकन्द सूरणकन्दा- द्यन्यानि च प्रशस्तरसगन्धा न्यााणि शुष्काणि वा यथार्ह लवण मरी- चि जीरक एला चूर्ण शर्करादि सकलसंस्कारोपेतानि घृतभर्जितानि का-- ·नैवेद्यविधिः ८३ याणि । आम्लेन घनतक्रेण लवणमरीचि जीरककुठ्ल्थ सिद्धार्थ- चूर्ण शर्करासहितं चोप्यं कार्यम् । माप मुद्गगोधूम शालिपिष्टादि विका- रास्समृद्धशर्करोपेताः कर्पूरैलांदिचूर्णर्वासिता बहवोऽपूपाः पानकादयश्च कार्याः । नैवेद्यस्य पोडशांशं द्वात्रिंशांशं चतुष्पष्टयंशं वा घृतम् । घ- नदधि अष्टमांशम् । सर्वत्र क्षीरदबिघृतानि गव्यान्येव ग्राह्याणि । स्थालिका स्सुवर्णेन रजतेन तात्रेण शुद्धकांस्येन वा कर्तव्याः । अष्ट- चत्वारिंशदंगुळायामाः एकांगुळोत्सेधाः अंगुळवनोप्टवत्यश्चेदुत्तमाः । उत्तमोत्तमादिक्रमेण तु षट् त्रिंशदंगुळप्रभृति द्वादशांगुळपर्यन्तायामा नवय- वप्रभृत्येकयवपर्यन्तमानोष्ठवत्य ओष्ठप्रमाणायामवेत्रवत्य स्तद्रहितावा नवांगु- ळायामा स्तदर्धमानाश्चातिजघन्याः । सर्वाश्च पादरहिता स्सुवृत्ताकाराः कर्तव्याः । स्थालिकाधारत्रिपाद्यः पूजनीयलिङ्गपीठिकोत्सेधपर्यन्तमुन्नताः प्रकर्तव्याः । नैवेद्यच सर्वशिवदीक्षासंस्कृतैः शुद्धवस्त्रै भस्मरुद्राक्षभूपितैः प- वित्रधारिभिः परिचारकः कारयेत् । तथा भूपिताभिः स्त्रीभिर्वा कारयि- वा द्रव्यशुद्धिकाले पूजकस्तण्डुलक्षाळनादिमन्त्रान्जपेत् । यदि कृतं नैवेद्य मपक्क मतिपक्कं कालातिपाता दतिशीतळं नरैर्लषितं वा स्यात् तदा ऽन्यत्पर्क निवेदनीयम् ॥ अथनैवेद्यसमर्पणम् - देवस्य पाद्यमाचमनीय मर्थं च दत्वा देवस्य पुरतो गोमयेन चतुरश्रं मण्डलं परिकल्प्य पिष्टादिचूर्ण रलंकृत्यशुद्धानपा- यसान्नादिपूरिताः कदळीनाळिकेर चूत पनसद्राक्षा खजूरादिफलेलड्डुककस्तू- रिक्रापिष्टक मोदकादिभि रपूपैः कदळीपनसादिशांक राईकोरिकादिहा- रित इचूतनारंगाापदंशै मुद्गविदळादिसूपैश्चवलयाकारसोपानक्रमेण निबद्ध भूपिना: मद्धये क्षीरदविघनैरलंकृताः सद्योघृताभिषिका: परिक्षीर ·८४ शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् फलरसादिविकारैर्नानाविधपेयचोष्यलेयैः क्षीरदधिनवनीतघृतै रेलाचंपक- मुकुळ कर्पूर मृगमद लामज पाटलीपुष्पादिवासित सुशीतळ स्नपनकल- शाहृताढकतदर्व तदर्धप्रमाणेन पानीयेन परिपूरितैश्चषकैः परितः परिष्कृ- ताः शिवस्य शिवायाश्च नैवेद्यस्थालिकाः सदाशिवस्य मनोन्मन्याश्च परि- वारदेवताना मावरणदेवतानां च नैवेद्यस्थालिकाश्च निधाय स्थालिकाना- मुपरि पतं विन्यस्य हृदयेन प्रोक्ष्य ताळत्रय दिग्बन्धनावकुण्ठन धेनुमुद्रा विरचय्य अन्नमुद्रां पर्वतमुद्रां प्रदर्श्य पूर्वविन्यस्तं पत्रमुद्धृत्यास्त्रेणपरिषिच्य हृदयेन प्रत्येक मापोशनं दत्वासपुष्पया मृगमुद्रया पूर्व गणपतये निवेद्य तत्पु- ष्पं विसृज्य हस्तप्रक्षाळनं कृत्वा हां हौं शिवाय स्वधेति शिवाय नैवेद्य पञ्चवारं त्रिवार मेकवारंवा नैवेद्यदानाभिनयवत्या सपुष्पया मृगमुद्रया नैवे. चंदत्वा सदाशिवादिक्रमेण सर्वेभ्योऽपि पृथक्पृथक् नैवेद्यं दद्यात् । पृथक् पानासंभवे सर्वासां परिवारावरणदेवताना मेकस्मिन्नेव पाने नैवेद्यमानीय प्रत्येकं निवेदयेत् । ततश्शिवाय सुगन्धिपानीयं प्रदाय नमोन्तमूलेन पुष्पं समर्प्य द्रव्यजातं संपूर्ण विभाव्य स्त्रवान्तमूलेनाचमनं दत्वा देवस्य सव्यवामहस्तयो रुद्वर्तनाथ कर्पूरादिसहितं चन्दनं दत्वा हस्तप्रक्षाळन- गण्डूष पादक्षाळनादि भावयेत् । सर्वाणि च निर्माल्यान्युद्धृत्य सदाशि- वनिर्माल्यं प्रागीशदिशि विन्यस्तगन्धपुष्पनिर्माल्याभ्यां सह ऐशान्यां दिशि चण्डेशाय निवेदयेत् ॥ अथ सदाशिवः केन वक्त्रेण भुते ऊर्द्धवक्त्रेण । 'भक्ष्यभोज्यानपा- नादि लेह्यं चोष्य मनेकधा । ऊर्द्धवक्त्रे प्रदातव्यं यत्किंचिदिह चो- दित' मिति सर्वज्ञानोत्तरवचनात् । 'भक्ष्यभोज्यं च पेयं च लेह्यं चोष्यं च पञ्चधा । ऊर्द्धवक्त्रे प्रदातव्यं हृदयेन षडानने ति द्विशतीवचनाच्च । अथवा पञ्चभिरपि वक्त्रैर्भुते । ‘पञ्चवक्त्रेषु नैवेद्य मूर्द्धवक्त्रेऽथवा पुन' ·नैवेद्यविधिः॥ रिति पञ्चसु वक्त्रेषु प्रत्येकनैवेद्यविधानस्यापि दर्शनात् । ऊ वक्त्रे नैवेद्यदानं च तदृर्द्धवक्त्रं पूजाकाले दक्षिणामुखीभूतं विभाव्य कर्तव्यम् । देवस्य दिश्युत्तराभिमुखतया पूजकास्य स्थितत्वात् । 'स्थण्डिलेचरलिङ्गेच साधकाभिमुखरिशवः । प्रत्यबन्कन स्सकुंभादौ स्थिरे द्वाराभिसम्मुख'इति चरलिङ्गार्चने देवस्य पूजकाभिमुखत्वत्रणात् । एवंचात्मार्थपूजायां शि- वस्य साधकाभिमुखत्वसिद्ध्यर्थ हृदयगुह्यवादावयत्रा अपि दक्षिणदिक्स्था एव । यानितु पूजकस्य शिवाभिमुखावस्थानपरिहारवचनानि 'नत्राच्या मग्रतश्शंभो नोत्तरे योपिदाश्रये । न प्रतीच्यां यतः पृष्ठं तस्मादक्षं स- माश्रये दिल्यादीनि, तानि पूर्वाभिमुखस्थिरलिङ्गविषयाणि । चरलिङ्गपूजायां 'स्थण्डिले चरलिङ्ग च साधकाभिमुखश्शिव'इति विशेषवचनदर्शनात् । 'अ- नौ वा निर्ऋती वाऽपि स्थित्वा देवं प्रपूजये'दिति वचनानुसारेण पूजकस्या- नेयदिगवस्थाने शिवस्य पूजकाभिमुखलं नलभ्यतइतिचेत् सल्यं । तदपि वचनं स्थिरलिङ्गविषयमेव । स्थिरलिङ्ग सर्वसाधारण्येन लोकानुग्राहक- वाच चतसृषु दिक्षु स्वेष्टमुखमिति यस्यां दिशिद्वार तदिगभिमुखं भवति । तत्र हचरणैस्सार्ध मूर्द्धमुखं तद्वाराभिमुखं । द्वारस्याभिमुखंचो वक्त्रं तत्र प्रकल्पयेदिति वचनात् । 'यस्यां दिशि भवेत्द्वारं तां प्राची परिकल्पये दिति वचनाच्च । अथवा ऊर्द्धवक्त्र मेकमेव हृद्ह्यचरणैस्सह द्वाराभि- मुखं भवति । तत्पुरुषादिवक्त्राणि तु पूर्वादिदिक्ष्वेव व्यवस्थितानि नतु द्वारभेदेन भिद्यन्ते । 'प्रासादस्य द्वारम्भवतु यथा काष्ठया कामं । तत्पु- रुषादिमुखानि नजहति पूर्वादिदिक्संस्था'मिति वचनात् । इदं तत्पुरुषा- दिवक्त्रविषये पक्षद्वयमपि कामिकसंमतम् । अतएव तत्र पश्चिमद्वारार्चने 'द्वारस्याभिमुखं चोर्द्धवक्त्रं देहं प्रकल्पये दित्युपक्रम्य पुरुपं पूर्व देशेवापश्चिमे वाऽथ चिन्तयेत् । दक्षिणे वोत्तरेवाऽपि बहुरूपं विचिन्तयेत् ॥ उत्तरे ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् दक्षिणे वाऽपि वामदेवं स्मरेत् गुरुः । पश्चिमे पूर्वदेशे वा सद्यवक्त्रस्मर- नयसेत्' इत्युक्तम् । तत्रैव दक्षिणद्वारार्चनेऽप्युक्तम्- 'अघोरं पुरुषं वाऽपि दक्षिणेसम्यगर्चयेत् । अघोरंवाऽथ सद्यं वा पश्चिमेतु समर्चयेत् ॥ सद्यवक्त्रं तु वामं वा सौम्यदेशे समर्चयेत् । पुरुषं वाऽथ वामं वा पूर्व देशेसमर्चयेत्' इति ॥ सर्वमपि स्थिर मुत्तराभिमुखं पूजनीयम् । 'लिङ्ग वा प्रतिमा वा क्रियतेऽन्यद्वा यया ककुभा। तस्यां तस्यां यज्वा यजेत शिवमुत्तराभिमुख इति वचनात् । तत्र मुख्यपूर्वाभिमुखलिङ्गपूजायां मुख्याग्नेयदिशि स्थितस्य पूजकस्य मुख्य मुत्तराभिमुखत्वमेव घटते । नच देवस्य वामभागे नैर्ऋत- देशे देव्या निविष्टत्वात्तत्र पूजकस्योपस्थितौ 'नोत्तरे योषिदाश्रय'इति निषेधप्रसङ्गः। कामिके पश्चिमद्वारार्चनपटले 'वामेवा दक्षिणेवाऽपि स्थाप- नीया मनोन्मनी । देवसंमुखसंयुक्ता द्विहस्तकमुखान्विते'ति पश्चिमाभिमु- खलिङ्गपूजायां दक्षिणभागेऽपि देवीनिवेशनस्यांगीकृतत्वेन नैर्ऋतदिस्थि- तस्य पूजकस्य देवदक्षिणभागनिविष्टदेवीभावनोपपत्तः । एवं दक्षिण- दिग्रूप गौणपूर्वाभिमुखलिङ्गपूजायां नैर्ऋतदिनपगौणाग्नेयदिशिस्थितस्य प्रा- चीरूपगौणोत्तराभिमुखवंउत्तरदिनपगौणपूर्वाभिमुखलिङ्गपूजायामीशानदिन- पगौणाग्नेयदिशि स्थितस्य प्रतीचीरूपगौणोत्तरवक्त्रत्वंच घटते । एवं पूज- काभिमुखखनियमो नविहन्यते । सर्वत्रात्मार्थपूजाप्रकरणे 'उत्तराभि- मुखो भूत्वा रुचिरासनसंस्थित' इत्यादिविधानात् । तत्रायं विशेषः- पापक्षयार्थिभिर्मुक्त्यर्थिभिश्च मुखानां दिश्यवस्थामाश्रित्याबोरवक्त्र मभिमुख- खेन भावनीयम् । 'न विभोः पुरतस्तिष्टेत् न पश्चात् स्त्र्यन्तिकेऽपिच। अवविध्वंसमोक्षार्थ दक्षे दक्षस्थितोऽचयेत् ॥ हिमं मरुञ्च शीतञ्च पध्र निर्दहतेयथा । तथाऽबोरः प्रशान्तोऽपि पापनिहकारकः ॥ महानपि यथा दन्ती यन्तारमनुवर्तते । तस्मादाप्तेन वचसा उत्तराभिमुखो यजेत् ॥ इत्यवो.

·नैवेद्यविधिः॥ रमुखस्य सकलपापहरवेन प्रशंसादर्शनात् । 'अजातमिममेबैकं मखा- जन्मनि भीरवः । रुद्रस्यास्य प्रपद्यन्ते रक्षार्थ दक्षिणामुखम्' इति वायुसं- हितायां दक्षिणमुखस्य मुक्ति प्रदत्वेन प्रशंसादर्शनात् । भोगपूर्वकमोक्षा- थिभिस्तु तत्पुरुपमुखस्य द्वाराभिमुख्यन्यायेन साधकाभिमुख्यन्यायेन वा साधकाभिमुख्यपक्षमाश्रित्य तत्पुरुषमुखमभिमुखलेन भावनीयम् 'प्रस- न्नत्वं यदीशस्य स्तमित्वं पुरुषस्यच । चण्डवं बहुरूपस्य मुक्तिस्थित्यन्तहे- तुकम्' इति तत्पुरुषमुखस्य स्थितिहेतुत्वश्रवणात् । सर्वथाऽप्युर्दुवक्त्रस्य दक्षिणाभिमुखवं स्थितमत्र । एवञ्चाबाहनादिकृतं देवस्वाभिमुदयमप्यागार्थ पूजायामाञ्जस्यं लभते । अन्यथा परार्थपूजायामिव तदृर्द्धमुखस्य ऊ- भिमुखत्वत्यागमात्रपरतया कथंचिन्निर्वाह्यं स्यात् । परार्थपूजायां लोकानुग्र. हप्रयोजनायां विशिष्य पूजकाभिमुख्यं नापेक्षितमिति युक्तं तत्र द्वाराभिमु- खस्यैव कश्चित् कगामसमर्थनम् । इहतुमाधकानुनहाथीयागानार्थ- पूजायां स्थण्डिले चरलिङ्गचे वचनवादास्येन संभवत्ताधकाभिमुख्य क्रिमिायुपेक्षितनिति केपांचिन्मतम्।अन्येलाहुः-आत्मार्थपूजायामूर्द्धबक्त्रं हत् गुह्यचरणमनह तत्पुरुषवक्त्रंच पूर्वाभिमुखमेव । अंशुमदादितन्त्रेवात्मार्थ- पूजाप्रभारण एवन विभाः पुरतस्तिनपश्चातस्त्यतिकेऽपिचानयोपित्लान्निधी नाग्रे नपृष्टेस्वामिनोभवे'दिल्यादिवचनानां पठितत्वेन तेषां परार्थपूजाविपयत- या नेतु मशक्यत्वात् । साधकाभिमुख्यवचनस्य दीक्षाप्रकरणे पठितलेनततो नित्यपूजायां साधकाभिमुख्यालाभात् । नच दक्षिायां चरलिङ्गपूजा- प्रसक्त्यभावात् चरलिडे साधकाभिमुख्यवचनस्य नित्यपूजाविपयत्यमेवेति वाच्यम् । दीक्षापामपि चरलिङ्गार्चने दोपाभागात् । तस्मानिरपवा- दान नपाच्यामातइति वचनात् नित्यनैमित्तिककाम्ये सर्वाधिकारणः सदा- शिवः पानिनो लक्ष्मीप्रत्याप्रष्टकालातनु'रिति लशाकमावतवादे, दक्षिा- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् दषुवटेशस्य प्रतीच्यां चिन्तयेद्गुरुम् । ईशं तत्पुरुषं शान्तं निये निये पुरानन मिति मुखबिंबे ध्यायेत् सदाशिवं नित्यं प्राङ् मुखेशास्यवक्षसाम् । दीक्षादौ कलशाधारं तमेव प्रत्यगानन'मिति बृहद्भार्गवादिषुच सदानित्य- शब्दाभ्यां विशेषविहितदीक्षादिव्यतिरिक्तषुसर्वेष्वपि नित्यनैमित्तिक का- म्ये ष्वीशान पुरुषमुखयोः प्राङ्मुखत्वश्रवणा देतेषां वचनानां द्वाराभिमु- खत्व नियतस्थिर लिङ्गप्रहाणेन चरलिङ्गादिविषयावश्यंभावाचात्मार्थपूजा- यां नित्यनमित्तिककाम्यरूपायां शिवस्य पूर्वाभिमुखल मौत्सर्गिकम् । दीक्षादिनैमित्तिकेषु विशेषवचनैर्दक्षिणमुखलादिरूप स्तदपवाद इति । इदं चान्यदाहुः । ईशानतत्पुरुषमुखयोर्मध्येऽपि सदाशिवस्तत्पुरुषमुखेनैव भुङ्क्ते । 'द्वारं पश्चिम मेत्रं तु नैवेद्यं पूर्ववक्त्रकमिति सूक्ष्मवचनादीशान- वक्त्रस्य शिरोरूपतया तत्र नैवेद्यदानस्य लोकविरुदत्वा चेति ॥ अस्तु तत्पुरुषमुखेन भुङ्के इत्यपि कश्चन पक्षः । नतु तेनैवेति नियमः । 'भक्ष्यभोज्यानपानादी'त्यादिप्रागुदाहृत विषमवचनै 'रूद्धृवक्त्रे महासेन आहुतिं संप्रदापये दिल्यादिवचनैश्चोर्द्धमुखेनापि भोजनावगमात्, ‘पञ्चव- कत्रेषु नैवेद्य'मिति बचनेन 'ततोहवि प्रदानं स्यात् पञ्चवक्त्रेषु चैव हि । ईशानस्य तु शुद्धान्नं गौडं तत्पुरुपे ततः ॥ कृसरं दक्षिणे वक्त्रे मुद्गानं च तथोत्तरे । पश्चिमे पायसंधैव स्वस्त्र नाम्ना समाहितः ॥ दापयेत्स्व- स्वादिग्भागे ईशानस्यातो भवेत् । अलाभे पश्चहविपा मग्रे शुद्धान्नमिष्य- ते'इति प्रतिवक्त्रनवेद्यभेदप्रतिपादकवचनजातेन च पञ्चभिर्वक्त्रै भॊजना- च । नह्यागमाना मविशिष्टे प्रामाण्ये कस्यचिदर्थोऽनुष्ठेयो नान्यस्येति यु- क्तम् । तस्मात्तत्तदागमवचनप्राप्तपक्षत्रयस्यापि विकल्प इत्येव युक्तम् । ननु नैवेद्यदानमुद्रया शिवे नैवेद्यं समर्पयता पूजकेन किं शिवस्य हस्ते तत्सम- पणीयं उत तत्तद्वक्त्र एव । अत्रापि विकल्प एव । उत्तरत्र 'अमृती- वृत्य गोस्तन्या निवेध कृसुमं न्यसेत् । निवेद्यदक्षिणे हस्ते दद्यात्पानीय ·12]] नैवेद्यविधिः॥ मुत्तम'मिति दक्षिणहस्ते नैवेद्यसमर्पणश्रवणात् , 'ऊर्द्धवक्त्रे तु दातव्यं यत्किञ्चिदिह चोदितम् । ऊर्द्धवक्त्रे महासेन आहुतिं संप्रदापये' दिति वक्त्रे समर्पणश्रवणाच्च । एवंचात्र योग्यतानुसारेण व्यवस्थितोविकल्पः। यदृदयादिसंमिते पुरुपवक्त्रे निवेदितव्यं द्रवद्रव्यवर्ज भक्ष्यभोज्यादि तत्स- र्व परित्यक्ताभयमुद्रे वामहस्ते समर्पणीयम् । यद्वक्त्रान्तरे निवेदनीयं यच्च पानीयादिद्रवद्रव्यजातं तत्सर्व मग्निहोत्राहुतिवत् सूक्ष्मरसरूपेण स्थालिका- भ्यो निर्गत्य तत्तद्वक्त्रपर्यन्तं नैवेद्यमुद्रया सहागतं सम्भावयता साक्षात्त- द्वक्त्र एव समर्पणीयमिति । एवञ्च हस्ते समर्पणसंभवाद्धस्तोद्वर्तनस्य न वैफल्यम् । पूजकहस्तेन तद्वक्त्रे नैवेद्यप्रक्षेपाभावात् पूजकहस्त- स्य न निर्माल्यसङ्करप्रसङ्गः ॥ इति नैवेद्यविधिः ॥ तांबूलदानम् ॥ अथ मुखवासं ताम्बूलं च निवेदयेत् । भोजनानन्तर मुखे वासार्थ यद्दीयते तन्मुखवासयतीति व्युत्पत्या मुखवासम् । तच्च एलालवङ्ग त- कोल जातीफल कर्पूरचूर्ण हिमजलपिष्टंगुळकीकृत मित्युक्तम् । एलाल- वङ्गांकित तक्कोल जातीफल कर्पूरचूर्ण -शुसितायुक्त केवलंबा पञ्च- सौगन्धिकाख्य मुत्तमम् । केवलं कर्पूरजातीलवङ्गतकोलचूर्णवा मध्य- मम् । प्रस्थनैवेद्यस्य द्विधाकृतमृदुक्रमुकखण्डानि षट्चखारिंशद्वेवाप- लाणि क्रमुकफलापेक्षया चतुर्गुणानि शिशुपानि दिगुणानिया आणि खण्डितमूलाग्राणि शिलाचूर्ण चेतिसर्वमिदं संगृह्य करादिसहितं मुपक्कसं- स्कृतनाळिकेरमातुलिङ्गफलयुक्तं तांतलं निवेदयेत् । ततोभूलमन्त्रेण विशे- पार्यं दत्वा एकत्रिपञ्चसप्तनवावृत्तियुक्तदीपं प्रदर्य त्रिताल पञ्चताल नाग- चक्रपन पुरुषमृग गजारूढदेवेन्द्राधाकृतिपात्र निहितान् दीपानपि यथा- विभवं प्रदश्यारात्रिकं कुर्यात ॥

·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् आरात्रिक विधिः॥ - - तत्प्रकार: सुवर्णरजतताम्रकांस्यान्यतमनिर्मिते चतुर्विंशत्यंगुळि- माने तदर्धमानेवा तत्तृतीयांशमानया स्वमानपञ्चमोत्सेधया यवद्वया- यामोत्सेधपट्टिकया कर्णिकया शोभिते ततो बहिरष्टदळयुक्ते परितः क- र्णिकामानोष्ठसहिते सुवृत्ताकारे पात्रे कर्णिकायां मध्ये परितश्च कृतेषु स- हजेषु शालिपिष्टमयेषु वा दीपासनेषु कर्पूरादिमयीं वति निधाय नव पञ्च वा दीपान मध्यएव एकं वा दीपमारोप्य त्रिपाद्यां विन्यस्य निरीक्षणादि- भिस्संस्कृत्य, नव चेन्मध्ये सूर्य दिक्षु गुरुशुक्रबंधचन्द्रान् विदिक्षु भौमश- निराहुकेतून, पञ्चचेन्मध्ये वह्नि दिक्षु गगनवायुजलपृथिवीः, एकश्चेत् वाह्न चाभ्यर्चयेत् । यद्वा-नवपञ्चैकदीपेषु वामादिशक्तीः पञ्चब्रह्माणि शिवं चार्चयेत् । एवं गन्धपुष्पधूपदीपैरभ्यर्च्य दिग्बन्धनमस्त्रेण कृत्वा सुरभिमु- द्रां प्रदर्श्य पाणिभ्यामुत्य देवस्य शिरसि हृदये पादयोश्च निर्धामयित्वा सुवर्णादिनिर्मितैर्वृत्ताकारै श्चतुरश्राकारैर्वा मुकुळायशालिनाळयुक्त स्सहज- शालिपिष्टकृतान्यतरदीपासनयुक्त दीपासननिहितकर्पूरादिवर्तिष्वारोपि. तदीप नीराजनपाले राजनान्यपि निरीक्षणादिभिसंस्कृतान्यारात्रिकवत् भ्रामयित्वा भूमौ विन्यस्यास्त्रेण निर्वापयेत् । नीराजनपात्राणि त्रिविधानि । प्रादेशमात्रविस्तारं यवद्वयघन मष्टांगुळनाळं तदनुसारिमुकुळमुत्तमम् । तस्य मध्ये एक दीपासनं पञ्चस्वावृत्तिषु क्रमा नव पञ्चदश एकविंशतिः सप्तविंशतिः त्रयस्त्रिंशदिति षडुत्तरशतं दीपाः । यद्वा क्रमादावृतिष्वष्टौ चतुर्दश विंशतिः षड्डिशतिः द्वात्रिंशद्दीपासनानीति एकोत्तरशतंदीपाः । उत्तमपात्रार्धमानं पात्रं मध्यमम् । अस्य मध्ये एकं चतुर्डावरणेषु अष्टौ त्रयोदशाष्टादश त्रयोविंशतिःपासनानीतित्रिषष्टिीपाः । मध्यमादर्ध- मानं कनिष्ठम् । अस्य मध्ये एकं त्रिष्वावरणेषु षट् दश चतुर्दशदीपास- ·पञ्चाक्षरजपविधिः॥ नानीति एकत्रिंशदीपाः । अथ दर्पणच्छत्रचामर व्यजनताळवृन्तानि क्र- मादीशानादिनन्तैस्समर्प्य तदिवसार्जितवाड्मनःकायदोषपरिहाराय शिव- सायुज्यप्राप्तये च दूर्वाकुशाक्षतविल्वपत्रसहितपुष्पाञ्जलि हां ही शिवतत्वा- विपतये शिवायनमः । हां हों विद्यातत्वाधिपतये शिवाय नमः । हां हैं। आत्मतत्वाधिपतये शिवाय नमः । इति त्रिवारं समर्पयेत् । मुमुक्षुश्चे दा- स्मतत्वादिक्रमेण अथवा सर्वतत्वाधिपतये शिवायनम इति सकृदेववा समर्प येत् । ततः पूजया सन्तुष्टं स्वाभिमुखीकृताञ्जलिपुटसकलभोगाङ्गसे- व्यमानं यागमन्दिरद्वारवाह्यस्थब्रह्मोपेन्द्रमहेन्द्रचन्द्रसूर्यादिस्तृयमान मपार- करुणामृतसमुद्रं भक्तजनसकलाभीष्टप्रदञ्च शिवं ध्यात्वा पूजासाद्गण्या- थे यथाशक्ति श्रीमत्पञ्चाक्षरजपं कुर्यात् ॥ पञ्चाक्षरजपविधिः॥ श्रीमत्पश्चाक्षरस्याथ प्रकारः प्रतिपाद्यते । गुरूपदिष्टमार्गेण गोपनीयः प्रयत्नतः ।। शिवासनपद्मस्य दक्षिणदळे अवोरमूर्तेर्दक्षिणभागे । तप्तचामीकरप्रख्यां पीनोन्नतपयोधराम् । चतुर्भुजां त्रिणयनां बालेन्दुकृतशेखराम् ॥ पद्मोत्पलधरां सौम्यां वरदाभयपाणिकाम् । सर्वलक्षणसंपन्नां सर्वाभरणभूषिताम् ।। सितपद्मासनासीनां नीलकुश्चितमूर्वजाम् । श्रीमत्पञ्चाक्षरीविद्यां मनसाबाहनादिभिः ।। गन्धपुष्प धूपदीप नैवेद्येन च पूजयेत् । सुखासने समाविष्टो रक्षिताक्ष उदङ् मुखः । नामाग्रन्यस्तदृमीनी विदध्यादात्मरक्षणम् ॥

·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम्
स्त्रवत्पीयूषसङ्घातप्लाविताशेषदिक्तटम् ।
स्मरे दूर्द्धमधस्ताच्च चन्द्रमण्डलसंयुतम् ॥
बिंबसंपुटमध्यस्थं सुधाधारापरिप्लुतम् ।
स्वदेहं चिन्तयेच्छाक्तैस्सुधावर्षे स्सुधात्मकम् ॥
आत्मरक्षा भवेदेषा सुरैरपि नभिद्यते ।
आत्मरक्षां विधायेत्थं मन्त्ररक्षा मथाचरेत् ॥
रेचये दुदराद्वायुं दक्षनाड्याऽस्त्रमन्त्रतः ।
इडया पूरयेद्वाह्यात शंभुना वायुनोदरम् ।।
अपान मू डूंमुत्कृष्य प्राणापानौ निरुद्ध्य च ।
कुंभेन मनसा वायुं सुषुम्नायां नियोजयेत् ॥
सुषुम्नामध्यसंस्थायां हृद्देशेशिवसंयुजि ।
मन्त्रन्नियोजयेन्मन्त्री चिच्छत्तौ मन्त्रमातरि ॥
मन्त्राक्षराणि मणिवत् प्रभावन्मन्त्रदेवताम् ।
गमागमप्रयोगेन स्मरन्मन्त्र जपेत्सुधीः ॥
वाच्यवाचकसंबन्धं जपेत्तद्गतमानसः ।
मन्त्ररक्षा भवेदेपा संहिता सुररक्षिता ॥
इत्थं विदित्वा यत्नेन जपकर्म समाचरेत् ।
जपकर्मक्रमस्सोऽथ सुस्पष्टं प्रतिपाद्यते ॥
नाभ्यादिद्वादशान्तान्तं सोमसूर्याग्निलपिणीम् ।
आनन्दरूपिणीं शक्तिं सुषुम्नान्तर्गतां पराम् ॥
आधारचक्रमारभ्य बोधयित्वाऽनिलेन ताम् ।
ब्रह्माणं केशवं रुद्र मीश्वरंच सदाशिवम् ॥

·पञ्चाक्षरजपविधिः॥ हृत्कण्टतालुभ्रूब्रह्मरन्ध्रस्थानेषु तान्कमात् । त्यक्त्वा त्यक्त्वाऽस्त्रमन्त्रांशं विद्युल्लेखानिभं बुधः ।। मन्त्रं नादान्तमुच्चार्य मूलाधारगतं पुनः । गमागमप्रयोगेण जपेत्साष्टशतं तथा । अष्टाविंशतिमष्टौवा गुरुणाचयथोदितम् । इत्थं कृत्वा जपं मन्त्री शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।। जपश्चाभ्यन्तर्याऽकारादिक्षकारान्तवर्णमालारूपया बाह्यया रुद्राक्षा- दिनिर्मितया वा कर्तव्या । तन्त्रान्तर्या जपप्रकारः कथ्यते । ब्रह्मरन्ध्रे धवळाष्टदळचतुरश्रयंत्रमुपरि श्रितं पद्मं भावनीयम् । तस्य कर्णिकायां व्योम तत्पूर्ववर्णं चतुर्दशस्वरविसर्जनीयसमुदायरूपं बीजं केसरेष्वष्ट स्त्र- रद्वंद्वानि दळेषु कादयः पञ्चपञ्च वर्णाः चतुरश्रयन्त्रस्य दिक्षु सुधाबीज विदिक्षुच सतमो वर्णः । एवंरूपमातृकं पद्मं भावनामात्रेण विशेषरो- गमृत्युहरम् । ततो द्वारक्रमंचानुगतवायुसंधुक्षितमूलाधाराग्निाशखया कु. ण्डलिनीशक्त्या सह सुषुम्नारन्ध्र प्रविश्य ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तमुद्गतेडास्पृष्टात्तस्मा- न्मातृकापझात्स्यंदितां क्षकाराद्यकारान्तवर्णपतिरूपाममृतबिन्दुसन्ततिं ब्रह्म- रन्ध्रप्रभृति मूलाधारपर्यन्तं व्याप्यावतिष्ठमानां भावयेत् । या कुण्डलिनी शक्तिः मूलाधाराग्निशिखासामरस्येन प्रकाशमानसुषुम्नामार्गेण ब्रह्मरन्ध्रपर्य- न्तमुद्रता सैव मातृकापद्मविद्रुतामृतबिन्दु स्यदि सन्ततिसामरस्येनामृताय- माणा परमानन्दरूपिणी मातृकाशक्तिरितिभावयेत्। तदाहुः--'प्रकाशमानां प्रथमप्रयाणे प्रतिप्रयाणे त्वमृतायमाणाम् । अन्तःपदव्या मनुसञ्चरन्ती- माणन्दमुद्रा मवलोकयामः' इति ॥ ब्रह्मरन्ध्रस्थितमातृकापद्मप्रभृत्यकारादि- क्रमेण मूलाधारपर्यन्तं व्याप्य स्थितायां मातृकारूपायां शक्तावकारादि- भिरष्टाभित्रण रेकोवर्गः लकारादिभिरष्टाभिरन्यः ककारादिभिः पञ्चभिः पञ्च- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् भिर्वर्गसप्तवर्गाः । नववर्गाः क्रमादादित्यसोमबुधगुरुशुक्रांगारकशनिराहु- केतुरतरूपाः । माणिक्वैडूर्यकपुष्यरागवज्रप्रवाळगुळिकावलवैरिरत्नैः । गोमेतकैर्मरकतैश्च कृताऽक्षमाला श्लाघ्या नवग्रहमयाखिलवर्णपूर्णा।। एनाम- क्षमालां हृत्पुण्डरीकमध्यागतदीपाकारपरमेश्वरप्रभारूपशब्दैः पराख्यशक्ति- निस्सृतां विभावयेत् ॥ तदने मूलमन्त्रे नवरत्नमयकल्पलताने पुष्पात् विनिस्सृतं विभाव्य क्षकारं मेरुं कृत्वा ळकारादिक्रमेणाक्षमालायां मूल- मन्त्रस्य गमागमो विभावयेत् । तस्यांमन्त्रस्यारोहणभावनयां मन्त्रस्य शिरसि ळकारादिसहितवर्णान् विसर्जनीयसहितान् विन्यस्य अवरोहण- भावनायां मन्त्रस्य अकारदिवर्णान् बिंद्वन्तान्विन्यस्य जपंकुर्यात् । एवं कृते शतं मन्त्रस्यावृत्तयो भवन्ति । तदनन्तरे षोडशस्वरवर्गस्पर्शवर्गपञ्च- कान्तस्थवर्ग ऊष्मवर्गाष्टके क्रमेण मन्त्रं विन्यस्याष्टधा मन्त्रमावर्तयेत् । एवमष्टोत्तरशतशङ्खयजपः कृतो भवति । जपारंभकाले च मूलमन्त्रेण तस्य परदेवतां मणिना प्रभामिव समरसीभूतां मूलमन्त्रेणसह तदीयान- कारादिवर्णान् पीतकृष्णधूम्रपीतरक्तवर्णान् तद्देवतारूपतया तत्समरसी- भूतान् ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वरसदाशिवांश्च विभावयेत् । हृत्कण्ठतालुभ्रमध्य- ब्रह्मरन्ध्रेषु क्रमेण नकारादिवर्णं स्सह ब्रह्मादीन्परित्यजेत् । अयमर्थ- स्सोऽपि प्राक् लिखितश्लोकेषु संक्षेपेणसूचितः । एवमाभ्यन्तराक्षमालया जप्तुमशक्तः प्रागुक्तक्रमेण जपारम्भकाले मन्त्रं मातृकाशक्त्यारूढं विभाव्य मन्त्रमातृकाक्षराणि विभाव्य केवलमेव मन्त्रं रुद्राक्षादिकृतबाह्याक्षमालया गणयन् जपेत् ॥ तत्प्रकार:-उत्तमादिक्रमेणामलक बदर चणकप्रमाणे वक्तैत्रिव- क्रैश्चतुःपञ्चषट्सप्ताष्टनवदशैकादशवक्त्रैर्वा एकसङ्ख्यवक्त्रभिन्नसङ्ख्यव- क्वामिश्रित रष्टोत्तरसङ्ख्यै श्चतुःपञ्चाशत्तस्यै स्सप्तविंशतिसङ्ख्यैर्वा सुवर्णरज- ·पञ्चाक्षरज़पविधिः ९५५ तादिमये क्षोमपट्टादिमयेवासूत्रे परस्परमुखसंयोजनेन परस्परपुच्छसंयोजनेन च स्यूत मेरुसहितैः वर्णानुगुणरुद्राक्षनिर्मितां सद्योजातादिमन्त्रैः प्रत्मकं शतबारावृत्तः क्रमेणाभिमन्त्रितमेरुका शिवपूजाक्रमेणावाहनादिभिः पूजितां जपारम्भकाले हुंकडंतास्त्रमन्त्रेण प्रोक्षितां हृदयेन गन्धपुष्पादिभि माला- मुद्राप्रदर्शनेन च पूजितां दक्षिणहस्तगृहीतां वस्त्रसंगोपितामक्षमालां वा- चिकजपे मद्ध्यमायां निधाय तर्जन्यगुंष्टाभ्यां, उपांशुजपे अनामिकायां निघायमध्यमांगुष्ठाभ्यां, मानसजपे कनिष्ठिकायां निधायानामिकांगुष्ठाभ्यां च गणयेत् । बुभुक्षु रक्षमाला मधोनयेत् । मुमुक्षुरूई नयेत् । मेरु- लवनदोषे प्रायश्चित्त मघोरसहस्त्रजपः । तदोपास्पर्शनायमेरुरहीनाक्षमाला कर्तव्या । एवमक्षमालायाः पादयोः पतनेऽप्यवोरसहस्त्रजपः । भूमौ तस्याः पतने तत्रिंशजपः । वाससि पतने तच्छतजपः । जपारंभकाले एकं पुष्पं दक्षिणहस्तस्य कनिष्टिकामध्ये कृत्वा जप्तव्यम् । रुद्राक्षमा- लिकया जपेतु तद्हणे सौकर्याय दक्षिणहस्तेन गृहीतं पुष्पं वामहस्ते निधाय जप्तव्यम् । अद्रुतविलंबितसावधानजपं समर्प्य वामकरतले अस्त्र- कवचहृदयान्युपर्युपरि विन्यस्य तदुपरि जपकाले धृतं पुष्पंनिधाय हृदयक- वचास्त्रैस्संपुटीकृत्य अस्त्रेणसंरक्ष्य कवचेनावकुण्ठ्य दक्षिणहस्ते पुनर्गृही- वा हृत्प्रदेशे निधाय पूर्णचन्द्रोपमं जपं तद्गतं ध्यायन् भूनिवेशितदक्षिण- जानुभूत्वा हां गुह्यातिगुह्यगोप्तावं गृहाणास्मत्कृतं जपम् । सिद्धिर्भवति मे येनत्वत्प्रसादात् खयिस्थिते॥ हां ही शिवायस्याः । श्रीपरमशिव जपं त्वयि निक्षिपामीति जपमर्दोबुचुळकेन साक्षतकुशपुष्पेण शिवस्य वरदहस्ते नि- वेदयेत् । अयं भुक्तिमुक्तिसाधकस्य स्वकृतजपस्य विस्मयसङ्कीर्तनकर्मनाश- जलसंस्पर्शादिभिर्विनाशशङ्कया तत्संरक्षणाय शिवहस्तेनिक्षेपः । मन्त्रश्लो- कस्यायमर्थः। गुह्यातिगुह्यादीनां मन्त्रतत्वादीनां गोप्ता त्वमेव । अतस्सर्वगो- प्तृवा दस्माकं जपमपि गृहाण । यस्मिन्जपे त्वयिस्थिते त्वत्प्रसादादस्माकं ·- शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् भुक्तिमुक्तिर्भवत्येव । तस्मान्मयि कृपया तत्गृहाणेति । ततः हां यत्किंचि- कर्म हे देव सुकृतं चैव दुष्कृतम् । तन्मेशिवपदस्थस्य भुक्ष्व क्षपय शङ्क- र ॥ हां हों शिवाय स्वाहा । परमशिवायमे सुकृतंदुष्कृतंच निवेदयामीति सुकृतदुष्कृतात्मकं सर्वे कर्म प्रागुक्तक्रमेण चुळकोदकेन निवेदयेत् । तत्र सुकृतजातस्य भोगार्थस्य मोक्षान्तरायपरिहारार्थस्य संरक्षणार्थ निवेदनम् । दुष्कृतजातस्यक्षपणार्थम् । अतस्सुकृतं मुंव पालय । दुष्कृतं क्षपय ना- शयेति योजना । भोगनिस्पृहस्य केवलमुमुक्षोस्तु मोक्षान्तरायपरिहारार्थ सुकृतमात्रमेव भुक्ष्वेति पालनप्रार्थना । भोगार्थसुकृतस्य शिवपूजाया म- ङ्गफलवेनानुषंगिकस्य मानुषादिहिरण्यगर्भानन्दान्तभोगप्रापकस्य विषये- भ्यो जुगुप्समानं केवलं मुमुझुप्रति ‘एतेवै निरयास्तात स्थानस्यपरमात्मनः' इति पुराणोक्तरीत्या नरकप्रापकस्य दुष्कृतरूपतया क्षप्रणपार्थेनैव । यद्यपि पालनार्थे भुजिधातोः परस्मैपदितयाभुनक्षीतिपरस्मैपदिनाभाव्यम् । तथाऽपि मन्त्ररूपेश्लोके वैदिकमन्त्रेषु रक्षस्वेतिप्रयोगइव छान्दसोऽयं 'व्यत्ययो- बहुळ'मित्यात्मनेपदप्रयोगः । यद्वा भुक्ष्वेति भोगएवोच्यते, नतु पाल- नम् । सुकृतशब्देनच केवलमुक्त्यार्थिनः पूजकस्य यदनिष्टं भोगार्थ- सुकृतं तदेवाच्यते, नतुमुक्त्यर्थमपेक्षितम् । तद्भोगश्शिवस्यराज्ञो राजभोग- वत् स्वाधीनव्यवहारः । नतु स्वयमेव भोजनम् । स्वाधीनव्यवहारश्च पूजकस्य प्रियेषु ज्ञातिषु तस्य यथाकथंचित् सुहृत्सुवानिवेशनम् । मुमुक्षो रनपेक्षितं सुकृतं शिवस्तस्य ज्ञातिसुहृद्भयः प्रयच्छतीतिश्रुतिप्रसिद्धिः यद्यपि तस्य दुष्कृतं तद्विषद्भयः प्रयच्छतीत्यपि श्रुतिप्रसिद्धिरस्ति । तथाऽपि शिवपूजकः सर्वमष्टमूर्तेश्शिवस्य रूपं मन्यमान स्तान्नद्वेष्टीति तेन स्वदुष्कृतस्य स्वस्मिन्फलाजनकत्वरूपं क्षपणमेव प्रार्थयितुमुचित- मिति तत्प्रार्थना मन्त्र निबद्धा । ततः शिवोदाता शिवो भोक्ता शिव- स्सर्वमिदं जगत् । शिवो यजति सर्वत्र यश्शिवस्सोऽहमेवतु ॥ हो हो ·131 पञ्चाक्षरजपविधिः॥ शिवायस्वाहा । परमशिवमात्मानं तुभ्यं निवेदयामीति प्रागुक्तरीत्या चुळ- कोदकेन निवेदयेत् । अत्र मन्त्रश्लोके सोहमिति भागेन स्वस्य शिवस्य च शरीरशरीरिभावः प्रतिपाद्यते । शिवस्य नियामकत्वेन शरीरिवात् स्वस्य नियम्यत्वेन शरीरत्वाच्च शरीरशरीरिभावे सोऽहमिति सामानाधि- करण्यम् । धर्मज्ञस्सुन्दरो राजेतिवत् । एवेति तदयोगव्यवच्छेदः । यश्शि- वइति । य-परममंगळवाची शिवशब्दः रूड्या त्रिविधेनाप्याणवमायिककर्म- रूपेण मलेनास्पृष्टइति 'अनादिमलसंश्लेषप्रागभावात् स्वभावतः । शिव इत्युच्यते सद्भिश्शिवतत्वार्थ वेदिभिरित्यादिषु प्रसिद्ध इत्यर्थः । अथवा 'शीस्वप्न'इतिधातो रौणादिकेन वन्प्रत्ययान्तबहूस्वत्वनिपातेन शेते सा- मरस्येन वर्ततेऽस्मिन् कल्याणगुणजातमिति व्युत्पत्त्या परस्परविरुद्धौदार्यमा- धुर्यविशेषज्ञत्वनिरतिशयत्वसहिष्णुत्वादिसमाश्रयणीयेत्वापयोगिसकलकल्या- णगुणरत्नाकरइति । 'नास्तियद्यदकल्याणं तत्तदस्य कदाचन । कल्याणं सकलं चास्ति परमात्मा शिवोयतः' इत्यादिषु प्रसिद्ध इत्यर्थः। अथवा 'हिं- सिधातोसिंहशब्दो वशकांतो शिवःस्मृतः । वर्णव्यत्ययतस्सिद्धः कश्यपः पश्यकोयथेतिनिपातेन वष्टिशिवमिच्छतीति व्युत्पल्यासर्वभूतहिताशासितेति। 'समेधयति यन्नित्यं सर्वार्थानामुपक्रमे । शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्भादेव- शिवस्मृतः'इत्यादिषुप्रसिद्ध इत्यर्थः। अथवा शिवशब्दाच्छुभवाचिनः तत्क- सेतीतिणिचि पचाद्यचि 'णेरनिटी ति णिलोपेच सति शिवं करोति सर्वे- पामिति व्युत्पत्त्या सकलभूतहितकर्तेति । 'समाभवंति मे सर्व दानवाश्चा- मराश्च ये । शिवोऽस्मि सर्वभूतानां शिवत्वं तेन मे सुरा' इत्यादिषु प्र- सिद्ध इत्यर्थः । अथवा ' श्यञ् गतावितिधातोरीणादिकेनवन्प्रत्ययस्याका- रयकारलोपस्य च निपाताभ्यामयते प्राप्यते इति व्युत्पत्या भोगमोक्षार्थिभिः भजनीयइति । 'यहारे मत्तमातङ्गा वायुवेगास्तुरङ्गानाः । पूणेन्दुवदना नार्य रिशवपूजाविधेः फलम् ॥ सर्वमन्यत्परित्यज्य भित्र एव शिवंकरः ।

·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् परो ध्येयोऽथ देवेश स्समाप्ताऽऽथर्वणी श्रुति'रित्यादिषु प्रसिद्धइत्यर्थः । अ- थवा “यद्वयक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सकृत्प्रसङ्गा दघमाशुहंति तत्। पवित्र- कीर्ति तमलवयशासनं भवानहोद्वेष्टि शिवं शिवेतर'इत्यादिषु सकलदुरित- हरवेनानुशिष्टस्य शिवशब्दस्य वाच्योयः प्रसिद्ध इत्यर्थः । शिवोयमति सर्वत्रेति । सर्वेष्वपि लोकेषु शिव एव यजति धर्माधिकारित्वेनावतिष्ठते । कर्मवश्यसकलजीवात्मकः स एव नियन्तेत्यर्थः । शिवस्सर्वमिदंजगत् । भूतभौतिकसकलजडप्रपञ्चात्मकः तन्नियामक इत्यर्थः । भोक्ता प्रपन्नानां पालयिता । दाता प्रपन्नानां प्रामादिकेपातकाद्यन्तराये सतितस्य शोधयिता। एतानि विशेषणानि शिवे स्वात्मनिवेदनतदङ्गोपयुक्तानि । तथाहि- नियम्यस्य पूजकस्य नियामकस्य शिवस्यच नियतनियम्यनियामकभावरूप- शरीरशरीरिभावेन शिवप्रतिपूजकस्य तवाहमस्मीत्यनुसंधानमेवात्मनिवेदनम्। तदिह सोहमवेत्यत्र तत्पदोक्तशिवे अहंपदेन स्वशरीरकवं एवकारेण तद- योगव्यवच्छेदकार्थ केन तस्यनियतत्वं चानुसंधानविषयरूपं तदुपपादक मभिहितम् । अस्य चात्मनिवेदनस्य साङ्गपञ्चकत्वमाहुः- 'आनुकूल्य- स्य सङ्कल्पः प्रातिकूल्यविवर्जनम् । रक्षिष्यतीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तथा ॥ कार्पण्य'मिति । तत्र सर्वभूतानुकूल्याचरणतत्प्रातिकूल्यवर्जन- रूपाङ्गद्वयोपपादकं सर्वोऽपि जीववर्गः पूजकं प्रति शरण्यस्य शिवस्य शरीर मित्येतदभिहितम् । तेन प्राणिमात्रे शिवपूजकेन राजशरीरे भृत्यइवानु- कूल्येन वर्तितव्यं तत्प्रातिक्ल्यं च वर्जनीयमितिलभ्यते । अत एवोक्तं वा- युसंहितायां शिवस्य मूर्त्यष्टकनिरुपणप्रकरणे 'आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिश्शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्मात् शिवात्म- कम् ॥ सर्वोपकारकरणं सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वाभयप्रदानंच शिवस्या- राधनं विदुः ॥ देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः । अष्टमूर्ते रेनिष्टं तत्कृतमेव नसंशयः' इति ॥ रक्षिष्यतीति विश्वासेतु सवैरपि विशे- ·प्रदक्षिणविधिः॥ पणैः उपपादकमभिहितम् । अहमेवेत्युक्तं स्वशरीरकवंतावत् स्वरक्ष- णविश्वासोपपादकम् । कोहि स्वशरीरं न रक्षेत् । शिवशब्दोक्तमुक्त- विश्वासविरोधिरागद्वेषा. हेमलराहित्यं समाश्रयणीयत्वोपयोगि सकल- कल्याणगुणशालिवं सकलभूतहिताशंसितृवं सकलभूतहितकर्तृत्वं हित- विरोधिसकलदुरितनिवर्तकशिवशब्दवाच्यल मित्येतत्सर्वमपि तदुपपादक शि- वोयजतिसर्वत्र शिवस्सर्वमिदंजगत्' इति विशेषणद्वयोक्तं चेतनाचेतनात्मक- सकलप्रपञ्चनियन्तृत्वरूपं सर्वेश्वरत्वमपि तदुपपादकम्। सर्वेश्वरोहि तद्भक्ता- भिलषितदानसमर्थ इति विश्वसितुं शक्यः । पालनार्थात् भुजिधातोः दैप्शोधन'इति धातोश्च ताच्छील्यार्थकत्वेन भोक्ता दातेति विशेषणद्वयेना- भिहितं भक्तरक्षकस्वभावकत्वं तदीयप्रामादिकमहापातकादिसकल दुरित- निवर्तकस्वभावकत्वञ्च तदुपपादकमिति स्पष्टमेव । गोप्तृत्ववरणेऽपि भो- क्तृत्वमेवोपपादकम् । स्वयमेव रक्षकस्वभावः कथं रक्षकोभवेति प्रार्थितो नरक्षेत् । तुशब्देन देवतान्तरनिरपेक्षत्वरूपकार्पण्योपपादकं स्वस्य देवता- न्तराणांच नियम्यनियामकभावराहित्यरूपन्तुशब्देनोक्तमिति विवेकः॥ एवं त्रिभिश्चुळकोदकैपकियात्मसमर्पणानन्तरं पञ्चब्रह्मषडङ्गमन्त्रा- नपि मूलमन्त्रदशांशसंयोगेन जप्त्वा शिवमष्टपुष्पिकया पुष्पाञ्जलित्रयेण चाभ्यर्च्य पुरतः कृताञ्जलिबन्धः स्थित्वा स्तोत्रमपि विज्ञापयेत् । पञ्चावरण- स्तोत्रै रन्यैरपि श्रुतिस्मृतिपुराणागमादिदृष्टैः पूर्वाचार्यकृतैःस्तोत्रैर्वा यथासं- भवं स्तुवीत । स्वकृतस्तोत्रं श्रुतितुल्यमिति पौराणिकाः ॥ प्रदक्षिणविधिः ॥ एवं स्तुत्वा पुष्पाञ्जलिसमर्पणपूर्वकं साष्टाङ्गं प्रणम्य प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा पञ्चवारं प्रणम्य पुनः प्रदक्षिणं कुर्यात् । पूजासाफल्यसिद्ध्यर्थं प्रद- ।

·१०० शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् क्षिणमावश्यकम् । ‘पदात्पदान्तरं गच्छेत् करौ चलनवर्जितो. । स्तु- तिर्वाचा हृदिल्यानं चतुरङ्गं प्रदक्षिणम् ॥ आसन्नप्रसवा नारी तैलपूर्ण यथा घटम् । वहन्तीशनकैर्याति तथा कुर्यात् प्रदक्षिणम्' ॥ तत् प्रद- क्षिणं त्रिविधम् ॥ सव्य मपसव्यं . सव्यापसव्यं चेति । देवं स्वस्य दक्षिणभागेकृत्वा क्रियमाणं सव्यम् । तद्विपरीत मपसव्यम् । उभयं मि- ळितं सव्यापसव्यम् । त्रिविधमपि इन्द्रदिगादीन्द्रदिक्पर्यन्तं कर्तव्यम् । सव्यापसव्यं सोमसूत्रस्थानादि सोमसूत्रस्थानान्तं वा कर्तव्यम् । तत्र सव्यं ब्रह्मचारिणा मपसव्यं यतीनां सव्यापसव्यं गृहिवानप्रस्थयोरिति क- श्चन पक्षः । सव्यं साधारण मपसव्यं यतीनामेव सव्यापसव्यं दीक्षिताना मेवेत्यपरः पक्षः ॥ प्रणामविधिः॥ प्रणामश्चतुर्विधः । अष्टाङ्गः पञ्चाङ्गस्त्र्यङ्ग एकाङ्गश्च । अष्टाङ्गो द्विविधः । दण्डप्रणामः केवलप्रणामश्च । पद्भ्यां कराभ्या मुरसा शिरसा वाचा क्रियमाणो दण्डप्रणामः । पादद्वयेन करद्वयेनोरसा शिरसा वाचा मनसा धिया दृष्टयाच क्रियमाणो दण्डप्रणाम इति पक्षान्तरम् । अत्र मनसेत्यनन्यमनस्कत्वमुच्यते । धियेति शिवमहिमानुसन्धानरूपस्तोत्रं विविच्यत इति भेदः । पादद्वयेन जानुद्वयेन करद्वयेन उरसा शिरसा म- नसा वाचा दृष्टयाच क्रियमाण इत्यपि पक्षान्तरम् । पादद्वयेन बाहुद्वयेन उरसा शिरसा मनसा वाचा दृष्टयाच क्रियमाण इत्यपि कश्चन पक्षः। शिर- सा हस्लाभ्यां कर्णाभ्यां चिबुकेन बाहुभ्यांच भुवं संस्पृश्य क्रियमाणः केवलप्रणामोऽष्टाङ्गः । शिरसा हस्ताभ्यां जानुभ्यांच भुर्व स्पृष्ट्वा क्रियमाणः पञ्चाङ्गः । शिरो हस्तौ बाहूच जानुनि निधाय क्रियमाणः पञ्चाङ्ग इति प- ·अग्निकार्यविधिः क्षान्तरम् । शिरसि हस्ताभ्या मनीलबन्धनं त्र्यङ्गनस्कारः । केवलं शिरसैवानमन मेकाङ्गनमस्कारः । एते प्रणामा देशकालबलाद्यपेक्षया यथा- संभवं विनियोक्तव्याः॥ अग्निकार्यावधिः॥ इत्यं परमेश्वरं स्तुतिप्रदक्षिणनमस्कार स्सन्तोष्य स्वामिन्नग्निकार्य करोमीति विज्ञाप्य शिवादाज्ञां गृहीत्वा सामान्यार्थ्यकरोऽग्न्यगारं गत्वा नि- रीक्षणादिचतुस्संस्कारैश्शुद्धे हस्तमाने मृत्सिकतान्यतरनिर्मितेस्थण्डिले अर- णिसूर्यकान्तादिनिर्मितं श्रोत्रियागारसमाहृतं वाऽग्नि प्रज्वाल्य हुंफडन्तास्त्रेण क्रव्यादांश मग्निं निर्ऋतिकोणे निरस्य मूलेनाग्निं निरीक्ष्य हुंफडन्तास्त्रेणप्रो. क्षणताडने विधाय वौषडन्तकवचेनाभ्युक्ष्य हां हं हां वह्निमूर्त येनम इति संहारमुद्रया वह्निचैतन्यं पूरकवायुना हृत्पुण्डरीकस्थितेन वाह्नना संयोज्य तत्सहित सुषुम्नामार्गेण द्वादशान्तं प्रापय्य परमशिवसंपृक्तं कृत्वा रेचकेन पिङ्गळ्या निस्सार्य हां हूं वह्निचैतन्याय नमइति तमुद्भवमुद्रया ज्वलदग्नी निक्षिपेत् । तदनु सद्योजातादिमन्त्रैर्नमोन्तैः पञ्चभिराग्निं संपूज्य वौषडन्त- शक्तिमन्त्रेण धेनुमुद्रयाऽमृतीकृत्य कवचेनावकुण्ख्यास्त्रेणसंरक्ष्य हृदये- नाभ्यर्च्य पारमेश्वरवीर्यमिति विभाव्य वागीश्वरी वागीश्वरंच सम. रसावीशदिग्गतौ ध्यात्वा वागीश्वरीगर्भनाड्या मात्मसंमुखं वागीश्वरेण तद्वीर्य क्षिप्यमाणं विभावयेत् । ततःस्वाहान्तमूलेनाहुतिपञ्चकं दत्वा हां शिवाग्नि- स्त्वं हुताशनेतिनाम कृत्वा गर्भाधानादिपञ्चसंस्कारादिसंस्कृतमग्निंविभाव्य पि- तरौ हृदाऽभ्यर्च्य विसृज्य सामान्याय॑जलेन चौषडन्तकवचेन कुण्डं मेख- लांच संप्रोक्ष्य मेखलाया:दिक्षु पूर्वोत्तरामान्दशदर्भान्कवचेनास्तीर्य मेखला- याः पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरदिक्षु ब्रह्मविष्णुरुद्रानन्तान्समभ्यर्च्य अग्न्यर्भक ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् रक्षतेति विज्ञाप्य | पञ्चवक्रयुतं रक्तं सप्तजिह्वाविराजितम् । दशहस्तं त्रि- णेत्रञ्च सर्वाभरणभूषितम् ॥ रक्तवस्त्रपरीधानं पङ्कजोपरि संस्थितम् । बद्धपद्मासनासीनं दशायुधसमन्वितम् ॥ शिवाग्निं ध्यात्वा तस्योर्द्धवक्के कनका बहुरूपाऽतिरिक्तेति जिह्वात्रयं पूर्वादिवक्त्रेषु सुप्रभाकृष्णारक्ताहि- रण्मयीति जिह्वाचतुष्टयं ध्यायेत् । ततोहामग्नयेनम इति संपूज्य हां हूम- नये स्वाहेति तिलाहुतिपञ्चकं हुवा । ' अग्ने त्वमेश्वरं तेजः पावनं परमं यतः । तस्मात्त्रदीयहृत्पमे स्थाप्य सन्तर्पयाम्यह'मित्यग्निं विज्ञाप्याग्नेः हृदय- कमले आसनमूर्तिसदाशिवावाहनपूर्वकं सर्वोपचारैस्संपूज्य अग्निवक्त शिशव- वक्त्रेसन्निधानंविभाव्य स्वाहान्तमूलेन समिदनाज्यलाजसर्षपतिलादिभि शतं तदर्धवा यथाशक्ति हुत्वा ब्रह्माङ्गानां दशांशाहुति हुवा हौंशिवाय वौषडि- त्यूर्द्धवक्त्रे पूर्णाहुतिं दत्वा स्वाहान्तमूलेन चरुं ग्रासत्रयपरिमितं हुत्वा ब्र. झाङ्गानामेकैकाहुति हुत्वाऽऽचमनं प्रदाय चन्दनतांबूलानिदत्वा भस्मपाद्या- ष्टपुष्पिकया संपूजयेत् । आज्याद्यभावे पत्रपुष्पादिभिर्वा जुहुयात् । ततः स्तोत्रप्रदक्षिणनमस्कारैस्सन्तोष्य परामरख दत्वा शिवमुत्थाप्य लिङ्गस्थे शिवे संपूजयेत् । ततः परिस्तरणदर्भान्संगृह्याग्रमध्यमूलान्याज्यसिक्तानि कृला एकं दर्भ समादाय शेषमग्रप्रभृति दहेत् । तमेकं दर्भ मग्नौ निक्षि- प्य तद्भस्मना ललाटे तिलकं कुर्यात् । तद्भस्मधारण मायुश्रीकीर्तिवर्धनं विजयारोग्यकरञ्च । ततस्तस्य दक्षिणभागे चतुरनं मण्डलं कृत्वा मण्ड- लात् प्राग्भागे पूर्वाद्युत्तरान्तासु महादिक्षु रुद्रमातृगणयक्षा नीशानादि- कोणेषु ग्रहासुरराक्षसनागान् मण्डलमध्ये ईशानाग्नेयनैर्ऋतकोणेषु नक्ष- त्रराशिविश्वदेवान् वायुवरुणदिशोमध्ये क्षेत्रपालञ्चाभ्यार्घ्यं दत्वा जल- मिश्रान्नेन रुद्रादिभ्यो बलिं दत्वाऽऽचमनं दद्यात् । रुद्रादीनामभ्यर्चने नमो- न्तास्तत्तनाममन्त्राः । बलिदाने स्वाहान्ताः । क्षेत्रपालस्यैकवचन मन्ये- ·शिवज्ञानपूजाविधिः॥ १०३ षां बहुवचनमिति भेदः । ततः प्राग्भागे चतुरश्रमण्डले इन्द्रादिविष्ण्व. न्तानां लोकपालानां बलिं दद्यात् । ततोमण्डपाबाह्यांकणे गोमयमण्ड- ले वायसादिभ्यस्समयभेदिभ्यः स्वाहा । अग्न्यादिभ्यः स्वाहा । सर्वेभ्योग्रह वास्तुदेवेभ्यः स्वाहा । इतिपृथक्पृथक् बलिं दत्वा श्वभूतपतितप्रेतादिभ्यो ऽप्येकं बलिंदद्यात् । यद्वा- संक्षिप्य सर्वोदेशेन 'येरुद्रारुद्रकर्माणो रौद्र- स्थाननिवासिनः । (सौम्याश्चैवतुयेकचि त् सौम्यस्थाननिवासिनः ।) मातरो रुद्ररूपाश्च गणाना मधिपाश्च ये ॥ ॥ विघ्नभूतास्तथाऽ. न्येच दिग्विदिक्षु समाश्रिताः । सर्वे सुप्रीतमनसः प्रतिगृह्णखिमंबलिम् ।। सिद्धिं जुपन्तु नः क्षिप्रं भयेभ्यः पातुमांसदेति मन्त्रेणैकंवलिंक्षिपेत् ॥ सर्वमिदं बलिकार्यमग्निकार्याधिकारिणेव कर्तव्यं नसः। अग्निकार्याधिकारे सत्यपि होमोपकरणवैकल्ये तदशक्तौवा होममन्त्रान् होमसङ्ख्यापेक्षया दशगुणावृत्त्या जपेत् । ततश्शिवज्ञानपूजां कुर्यात् ॥ शिवज्ञानपूजाविधिः॥ शिवज्ञानानि कामिकादयो दिव्यागमाः । तत्र कामिकं त्रिभेद परार्द्धग्रन्थम् । योगजं पञ्चभेदं लक्षग्रन्थम् । सूक्ष्म मेकतन्त्रं पद्मग्रन्थम् । सहस्त्रं दशभेदं शङ्खग्रन्थम् । अंशु न द्वादशभेदं पञ्चलक्षग्रन्थम् । सुप्रभेद मेकतन्त्रं त्रिकोटिग्रन्थम् । विजयमष्टभेदं त्रिकोटिग्रन्थम् । निश्वा- समष्टभेदं कोटिग्रन्थम् । स्वायम्भुवं त्रिभेदं सार्थकोटिग्रन्थम् । अनल मेकतन्त्रं त्रिंशत्सहस्त्रग्रन्थम् वीरतन्त्रं त्रयोदशभेदं लक्षग्रन्थम् । रौवं षट् भेद मष्टार्बुदग्रन्थम् । मकुटं द्विभेदं लक्षग्रन्थम् । विमलं पोडश- भेदं लक्षग्रन्थम् । प्रोद्गीतं षोडशभेदं त्रिलक्षग्रन्थम् । लळितं त्रिभेद मष्टसहस्रग्रन्थम् । सिद्धं चतुर्भेदं सार्धकोटिग्रन्थम् । सन्तानं सप्तभदं पट्सहस्रग्रन्थम् । शर्वोक्तं पञ्चभेदं द्विलक्षग्रन्थम् । पारमेश्वरं सप्तभेद ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् द्वादशलक्षग्रन्थम् । किरणं नवभेदं पञ्चकोटिग्रन्थम् । वातुळं द्वादश- भेदं लक्षग्रन्थम् । एवमष्टाविंशतिभेदा दिव्यागमाः । परार्धशङ्खपमषट्प- चाशत्सहस्राधिकैः षडुत्तरषष्टयालक्षन्यूनं प चेत्येतावत्संख्या ग्रन्थाः । तदुपभेदाः अष्टोत्तरद्विशतसङ्ख्याः । इत्थंभूतान् सर्वानपि दिव्या- गमान् यथालाभं कतिचिद्वा एकंवा तत्रापि स्वपूजोपयोगिसंहितामात्रं वा लक्षणशालिषु पुस्तकेषु लेखयेत् । पुस्तकेषु द्वाविंशत्यंगुळदीर्व चतु- रंगुळविस्तारं पुस्तकं लक्ष्मीभद्रम् । एकविंशत्यंगुळदीर्घ व्यंगुळविस्तारं श्रीरक्षम् । विंशत्यंगुळदीर्व यवहीनत्र्यंगुळविस्तारं चन्द्रकान्तम् । इदमुत्तमत्रयम् । अष्टादशांगुळदीर्घ अधिकांगुळद्वयविस्तारं नळिनम् । सप्तदशांगुळदीर्घ त्रियवाधिकांगुलत्रयविस्तारं श्रीनिवासम् । षोडशांगुळ- दीर्घ द्वियवाधिकांगुळद्वयविस्तारं श्रीभद्रम् । इदं मध्यमत्रयम्। पञ्चदशांगु- ळदीर्घ यवाधिकांगुलद्वयविस्तारं लक्ष्मीनिवासम् । चतुर्दशांगुलदीर्घ मंगुळद्वयविस्तारं उमाभद्रम् । त्रयोदशांगुळदीर्घ यवहीनांगुलद्वयवि- स्तारं वीरभद्रम् । एवंविधेषु पुस्तकेषु यजमानस्ययान्यनुकूलानि प- त्रीयचतुष्टयांशतृतीयांशयोमचेमद्धयगतसुषिरवन्ति कारयित्वा यवोदरमानैः कार्याससूत्रै राबनीयात् । एतेषां शिवज्ञानपुस्तकानां पूजनाय शिवस्य दक्षिणपश्चिमे वायव्यभागेवा त्रयस्त्रिंशद्धस्तप्रभृतिषु त्रिहस्तपर्यन्तेषु परि- माणेष्वन्यतमपरिमाणवद्विद्याकोशगृहं कृत्वा सुगन्धिचन्दनाद्यनुलिप्तभित्ति- कस्य तस्य मध्ये नागदन्तादिरचितं सुवर्णरेखादिचित्रितं विद्यासिह्मासनं निधाय तत्र दुकूलादिकमास्तीर्य तन्मध्ये स्वर्णरूप्यताम्रकांस्यारकूटलोह- दारु वेणुविदळिकादिकृतां विद्यारत्नकरण्डरूपां मञ्जूषां निधाय तस्यां पुस्तकानि निदध्यात् । तेषु 'सर्वेभ्यरिशवज्ञानेभ्योनमः' इति गन्धपुष्पधूप- दीपनैवेद्येस्संपूज्य ॥ सर्वज्ञानप्रदं शम्भु सर्वाज्ञानविघातकम् । कायेन मनसा वाचा विद्यापीठाश्रयंभजे' इति स्तुत्वा नमस्कुर्यात् । पुस्तकालाभे ·14] शिवज्ञानपूजाविधिः॥ चतुरश्रमण्डले अष्टदळपद्मं तदावारक मष्टादशदळपमंच लिखित्वा काण- कायां हौं शिवायनमः । हां वागीशायनमः । इति वागीश्वरसहितं शिवं संपूज्य पूर्वादिषु दशसु दळेषु कामिकादीन् सुप्रभेदान्तान् शिवेना- धिकरणान्तरनिरपेक्षेण साक्षानिर्मिततया शैवसंज्ञान् दिव्यागमान संपूज्य अष्टादशसु दळेषु विजयादिवातुळान्तान् अनादिरुद्राद्यधिकरणेन शिवेन निर्मिततया रौद्रसंज्ञान् पूजयेत् । अथ गुरुं स्वपीठस्थं गत्वा तस्य. पादौ प्रक्षाळ्य शिवबुद्ध्या गन्धादिभिस्संपूज्य पुष्पाञ्जलित्रयं कृत्वा साष्टाङ्गं त्रिः प्रणम्योत्थाय भूमौ जानुनी न्यस्य कृताञ्जलिपुटः क्षमस्वेति ब्रूयात् । यदि 'मधुलुब्धो यथा भृङ्गः पुष्पात्पुष्पं बनान्तरे । ज्ञानलुब्धस्तथा शिष्यो गुरोर्गुर्वन्तरं व्रजेत्' इति शास्त्र मनुसृत्याधिकज्ञानार्थ मन्यं गुरु माश्रयति, तथाऽपि पूर्वगुरुमपि यथापूर्व पूजयेत् । ततश्शिवसमीपमागत्याष्टपुष्पि- कया शिवं संपूज्य विशेषाद्यं दत्वा प्रणामपुरस्सर मभितः प्रार्थनां कृत्वा 'न्यूनं बाऽप्यधिकं वाऽपि यन्मया मोहतः कृतम् । सर्वं तदस्तु संपूर्ण त्वत्प्रसादात् प्रभोममेति संप्रार्थ्य । 'अपरावसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं भया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षन्तव्यं भक्तवत्सल ॥ स्वामिन्क्षुद्रण दासेन मलीमसधिया मया । कदर्थितो वायद्भक्तिवशात् प्रीतः क्षमस्वत' दिति विज्ञापयेत् । ततस्सद्योजातादिक्रमेण पञ्चसुशिरस्सुशिवमभ्या- स्त्रादिहृदयान्तान्यंगानिच प्रातिलोम्येन संपूज्य पूर्ववद्यथेष्टमू मुखोभवति संप्रार्थ्य हां हौं शिवाय साङ्गाय पराध्यखाय॒ स्वाहेति पराङ्मखायं दत्वा स- द्यादीनि ब्रह्माण्यस्त्रादीन्यानिच गर्भावरणरूपाणि देवस्यांगेषु योजयेत् । अन्येभ्योऽपि तत्तदावरणदेवेभ्यः पराङ्मखाय॑ दद्यात् । हुंफडन्तास्त्रेण करद्वयांगुष्ठतर्जन्यमाभ्या मूर्द्ध पुष्पं प्रक्षिपन्नाराचमुद्रया मन्त्रानुत्थाप्य हां हं हां शिवमूर्तयेनमः । इतिदिन्यमुद्रया शिवस्य हृदयस्थाने संयोज्य तेषां ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् तत्र लयं विभावयेत् । तदनु गुरुगृह विद्यापीठ सप्तगुरु महालक्ष्मी गण- पति द्वारपालेभ्योऽपि पराड्यखायं दत्वा स्वस्वमन्त्रेणतान्विसर्ज येत्। ततः परिवारदेवेभ्योपि पराङ्मखार्थ्यदला प्रत्येकं सपुष्पैर्वस्त्रै राच्छाद्य अस्त्रमन्त्रे- ण पेटकस्य पार्थेषु निदवात् । ततश्शिवमन्त्रं समुच्चार्य पद्मपीठा- लिङ्गमादाय दुकूलादिभिस्संवेष्टय पेटकमध्ये विन्यस्य भीमरुद्रं स्मरन् रक्षेति शिवाज्ञां विज्ञाप्य पिधानं कुर्यात् । ततः मिश्रपूजां कुर्यात् । प्राग- कृतचण्डपून शिवस्योद्वासनानन्तर मावाहनादिसर्वोपचारसहितां चण्डपू- जां कुर्यात् ॥ इत्थं प्रातमध्याह्नसायार्धरात्रिषु प्रातरादिषुकालेषु वा प्रातरादिका- लद्वये वा प्रातःकालमात्रेवा घटिकात्रयेण पूजा कर्तव्या । संक्रान्त्युपरा- गाष्टमीचतुर्दश्यादिव्यतिरिक्तकालेषु बुभूक्षुणा रात्री पूजा वर्जनीया। ते- नापि त्रिकालपूजा क्रियतेचे दस्तमयं समारभ्य घटिकात्रयमध्ये सायङ्काल- पूजा समापनीया । मुमुक्षोस्तु नकालनियमः । यद्वा बुभुक्षोरपि न कालनियमः । यथासंभवकाले तु यथासंभवनाडिकाः। 'आत्मार्थयज- नं कुर्या द्यथाशक्त्यनुरोधत' इत्यप्यागमदर्शनात् । एवं प्रपञ्चोपचारान् कर्तुमशक्नुवन् षोडश पञ्चोपचारान्कुर्यात्। आवाहनासन पाद्यार्थ्याचमन- स्नान वस्त्रोपवीत गन्धपुष्प धूपदीप नैवेद्य मुखवास स्तोत्रसहितप्रणाम- प्रदक्षिणसहितविसर्जनानि पोडशोपाचराः । यद्वा-- आसनावाहन पाद्या- चमनाय॑त्नान वस्त्र गन्धपुष्प नैवेद्य तांबूल धूपदीपारात्रिक भस्म चुळ- कोदकानि पोडशोपचाराः । आवाहनासन पाद्याचमनाय॑ स्नान वस्त्र- गन्धपुष्पनवेद्यानि दशोपचाराः । गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यानि पञ्चोपचाराः । यद्यपि 'पार्थिवं गन्धपुष्पाद्यं कन्दमूलफलादिकम् । आप्यं बारि पयो वस्त्रं दाधि गोमूत्रकादिकम् ॥ आग्नेयं हेमरत्नादि दीपमाभरणादिकम् । वायव्यं चामरं 'अपं व्यजनं ताळवृन्तकम् ॥ नाभसं गेयवाद्याचं वीणावेणुस्वना- ·शिवज्ञानपूजाविधिः॥ दिकम् । एते पञ्चोपचारास्तु कथिता शास्त्रवेदिभिरिति पञ्चोपचाराः प्र- पञ्चेन दर्शिताः। अथाप्यशक्तानां गन्धादिनैवेद्यान्तोपचारा एव क्रमात् पार्थिव नाभस वायव्य तेजसाप्याः पञ्चोपचाराः । सर्वोपचारारिशवस्या- वाहनवत् निश्वासोलासरूपचन्द्रार्कगातिनिरोधेन कर्तव्याः इत्यागमप्र- सिद्धेः केषुचि दुपचारेषु मात्रागणनेन कालनियमोऽप्यागमेषु दर्शितः। आवाहने द्वादश मात्राः । पाद्ये पञ्च । आचमने तिस्त्रः । अये एकम् । गन्धे पट् । धूपे द्वादश । दीपे षट् । नैवेद्य चतुर्विंशतिः। आरात्रिके सप्त। नीराजने षोडश । भस्मार्पणे सप्त । छत्रे पञ्च । चामरे दश । व्यजने ति- स्त्रइति । एवं चन्द्रार्कगतिनिरोधेन क्रियमाणेधूपचारेषु तत्तन्मन्त्राः मनसैव जप्तव्याः । मन्त्राश्च प्रासाद शिवमन्त्र पञ्चब्रह्म पडङ्गरूपा स्तत्तदु- पचारेषु यथाविधि विनियोक्तव्याः । तत्रावाहनपाद्य वस्त्र विलेपन- भूपणदर्पणच्छत्रचामर तालवृन्त जपस्तोत्र नमस्कोरष्वन्येषुचविशेपोक्तिरहि- तेषूपचारेषु मन्त्रान्ते नशाब्दः । अय॑स्नानधूपदीपनवेद्यपानीयमुखवा- सनीराजनपवित्रजपपूजासमर्पणेषु स्वाहाशब्दः। मार्जन सेचन पुष्पपूर्णाहुति- घुवौषट्शब्दः। मलस्नानशोधन पाशच्छेदन प्रोक्षण ताडनभेदन विघ्ननिवार- णेषु हुंफट्शब्दः । रक्षायां फटशब्दः । आचमनेस्वधाशब्दः । एवमु- क्तनियमैः पञ्चोपचारानपि कर्तुमशक्तः केवल मष्टपुष्पिकयाऽर्चयेत् । 'आ- सने प्रथमं पुष्पं दातव्यं शुद्धचेतसा । मूर्तिध्यानं हृदा कार्य पुष्पेणैवापरे- .णतु ॥ पञ्चपुष्पप्रदानेन पञ्चाङ्गानि प्रकल्पयेत् । शिवं तथाऽटमेनैव कथिताचाटपुष्पिका' । पञ्चाङ्गानि मूर्धादीनि पञ्चब्रह्माणि नेत्रवर्निता- नि हृदयादीनि वा । 'एतानि ऋष्टाव्यानि सर्वसाधारणानि तु । सन- सिद्धिप्रदानीह तथा सर्वाश्रमेषु च। सर्वेषां चैत्र वर्णानां सर्वमा वारणानिच। एककालं दिकालं वा निकालं या प्रपूजयेत् ॥ प्रातमव्यागर्थ तथा ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् चास्तमिते रखौ । पूजयेत्परया भक्त्या अष्टपुष्पविधानतः ॥ दरिद्राणा मनाथानां बालस्त्रीबालिशेषु च । भोगिनां व्याधिजुष्टानां तथा ध्याना- पितात्मनाम् ॥ शिवशास्त्रानुरक्तानां नानासिद्धिहितात्मनाम् । अनु- रक्तविरक्तानां कथितासाऽष्टपुष्पिका'इति कालोत्तरवचनात् । भोगो राज्य- परिपालनम् । तद्वन्तो भोगिनः । तेषां राज्यपरिपालनं कुर्वतामित्यर्थः । राज्यपरिपालनेन बहुषु शिवस्थानेषु शिवभक्तानां गृहेषुचशिवपूजाप्रवर्तने- न बहुपुण्यं लभ्यते । शिवशास्त्रानुरक्तानां तद्वयाख्यानतदध्ययननिरता- नामित्यर्थः । शिवशास्त्रव्याख्यानेन हि लोके यथावत् शिवपूजाप्रवर्तनेन बहु पुण्यं लभ्यते । तदध्ययनेन चाने स्वयं यथावद्बहुकालपूजनेन बहुपुण्यं ‘लभ्यतइति ॥ कपिलापूजाविधिः॥ इति शिवपूजां समाप्य कपिलापूजां कुर्यात् । यथा कपिलां गां नन्दा सुभद्रासुरभि सुशीला सुमनस्संज्ञां पञ्चगोत्ररूपायै कपिलायैनमइति गन्धपुष्पादिभिरभ्यर्च्य 'सौरभेयि जगन्मात देवाना. ममृतप्रदे । गृहाण वरदे पास मीप्सितार्थ च देहि मे' इति प्रासं दला वन्दिताऽसि वसिष्ठेन विश्वामित्रेण जगुना । कपिले हरमे पापं यन्मया दुष्कृतं कृत'मिति सं- प्रार्थ्य 'गावो ममानतो नित्यं गावः पृष्ठत एव मे । गायो मे हृदयेचापि गवां मध्ये वसाम्यह' मिति जपेत् । एतं नरो जपेन्मन्त्री त्रिसंध्यं नियत- शुचिः । विमुक्तस्सर्वपापेभ्य दिशवलोकं प्रपद्यते ॥ परालयदर्शनम् ॥ ततः परालयसमीपस्थःपूजान्ते शिवालयं गत्वा तत्सेवामपि कुर्यात्।

·परालयदर्शनम् ॥ तत्राय क्रमः- देवालयसमीपं गत्वा गोपुरद्वारबाह्ये वा बलिपीठस्य बाह्ये घा स्थूललिङ्गात्मकस्य विमानस्य नमस्कारं कुर्यात् । ततो भद्रलिङ्गस्य बलिपीठस्य ध्वजस्तम्भस्य वृषभस्यापि नमस्कारं कृत्वा । (श्लो) ' अन्तः प्रवेशे शिवदर्शनेच शिवार्च नेतत्फलसिद्धिलाभे । देह्यभ्यनुज्ञां भगवन् प्र- सन्न स्त्वत्पादपद्मप्रणतायमह्य'मिति वृषभं संप्रार्थ्य बलिपीठाप्रदेशे साष्टाङ्गं शिवं प्रणमेत् । देहं वस्त्रेणाच्छाद्य नप्रणमेत् । शिवस्याग्रपृष्ठ वामभाग गर्भगृहेषु च नप्रणमेत् । प्रत्यङ्मखे चोत्तरदिङ्मुखेच लिङ्गे वामभागे प्रणमेत्। प्रणम्यच देवस्थ पुरतः पुष्पाञ्जलिं क्षिपेत्। ततः प्रदक्षिणंकुर्यात्। गर्भगृहेप्रदक्षिण मर्चकस्यैव। अन्तर्मण्डले प्रदक्षिणं दीक्षितानामेव। अन्तही- रादिषु सर्वेषाम्। तत्रान्तर्हा रे प्रदक्षिण मेकगुणम्। मध्यहारोत्रिगुणम्। मर्या- दायांचतुर्गुणीमहामर्यादायां पञ्चगुणीक्षेत्रावधौषड़गुणाएवंबलकालाधिकारा नुरूपेप्रदेशे एकविंशतिपञ्चदशवा सप्तवापञ्चवात्रीणिवा प्रदक्षिणानिकुर्यात्। अत्यन्तमनवसरे एकंप्रदक्षिणंवा कुर्यात्। एवंप्रदक्षिणंकुर्वन् गर्भगृहेन्तर्मण्ड- लेच संभावितं सोमसूत्रलङ्घनं नकुर्यात्। तल्लवन्नवर्जनार्थ गर्भगे हे सोमसू- नप्रभृति सव्यापसव्यभेव कर्तव्यम् । ततोबहि रन्तर्मण्डलमांत्रे सव्या- पसव्यम् । तत्वेन्द्रादि सोमसूत्रादि वा कार्यमिति प्रागुक्तम् । प्रदोषेतु वृषादिचण्डनाथान्तं वृषभं सोमसूत्रकम् । पुनर्वृष चण्डनाथं नाळदेश- स्य पार्श्वतः ॥ पुनः प्रयाया च्चण्डञ्च तथैव वृषपृष्ठकम् । एवं सव्या- पसव्यंतु प्रदक्षिण मिहोच्यते ॥ आद्यन्तं वृषदेवस्य चतुस्स्थान मुदाहृतम् । त्रिचण्डस्थानसंयुक्तं द्विस्थानं सोमसूत्रक'मित्युक्तप्रकारण कर्तव्यम् । सो- मसूत्रंच प्रासादाबहिर्नाळप्रदेशे प्रासादविस्तारमानं तदर्धमानं वा । तस्य लङ्घने दोषः । सूत्राहिलंघनेतु नदोषः ॥ तदभ्यन्तरेऽपि सङ्कटे तृ- णादिक मन्तर्धाय लड्डनीयम् । तृणैः काष्टै स्तथा पर्णैः पापाणै ोष्टका- दिभिः । अन्तर्धानं पुनः कृत्वा सोमसूत्रं तु लङ्घन्येत्' इतिवचनात् । क- ·११० शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् चिदपसव्यस्य निषेधो दृश्यते । सोमसूत्रद्वयं यत्र यत्र वा विष्णुमन्दिरम् । अपसव्यं नकुति कुर्यादेव प्रदक्षिण'मिति ॥ ततो द्वारपालं नन्दिकेश्व- रंच नमस्कृत्य तत्तदनुज्ञयाऽन्तः प्रविश्य विघ्नराजं पुष्पाञ्जलिविकिरण मस्त- काहतिपूर्वकं नमस्कृत्य मण्डपं प्रविश्य देवदेवं नमस्कृत्य मस्तके हृदये वा ऽञ्जलिं बद्धा यथाधिकारं वैदिकागमिक पौराणिक लौकिक द्राविडादि- स्तोत्रैः स्तुवीत ।। तत्राचार्यस्यैव गर्भगृहं प्रविश्य सेवा । इतरेषां ब्राह्मणा- ना मर्धमण्डपं प्रविश्य । क्षत्रियाणा मर्धमण्डपद्वारमुखेऽवस्थाय । वैश्या- नां वृषाने । शूद्राणां वृषपृष्ठे । वैश्यशूद्राणां वृषाने वृषपृष्ठेच गोमयेन चतुरश्रमण्डलं कृत्वा तत्रैव पुष्पाञ्जलिर्दातव्यः। एवं नृत्तमूर्त्यादीनामपिपुष्पो- पहारपूर्वकं प्रणामः कार्यः । एवं प्रणामानन्तरं चण्डेश्वरं प्रणमेत् । इत्थं पीठादिचण्डान्तनमस्कारानन्तरं देवालये संभाविताना मपराधानां क्षाळनाय देवस्य सन्निवौ यथाशक्ति देवस्यमूलमन्त्र जप्त्वा देवस्य पृष्टीकरणं विना निर्गच्छेत् । अपराधाश्च शिवालयमध्ये वाहनारोहण सोपानहसंचारगोपुर- प्रतिमाच्छायालंघन निर्माल्यस्पर्श तलवान शिवबलिपीटमध्यसञ्चार प्रम- दास्पर्श रागपूर्वकतद्वीक्षण वृथाहास गानभाषण सोत्तरयिप्रदक्षिणनमस्का- रैकहस्तनमस्कार वामभागादिनमस्काराकालनमस्कारप्रभृतयः । एतेषु संभावितान् वर्जनीयानपराधान् क्षमाप्य निर्गच्छेत् । एवं शिवं सेवमा- नेन ग्रामभूषणादिपत्रपुष्पपर्यन्तेन द्रव्येणवा संमार्जनादिना शरीरव्या- पारेण वा देवालयोपकारपर्यवासायिवाङ्मात्रेणवा कैडूर्य कृत्वैवसेवनीयम् । प्रतिदिनं सेवाया मशक्तश्चेत् अष्टम्यादिषु सेवेत । अष्टम्यामष्टभिर्दिवसः पर्वणि पक्षेण संक्रान्ती मासेनच कृतस्य पापस्य क्षयः । प्रदोषे त्रिविधकर- णार्जितानां महत्तराणामपि पापानां क्षयः । विपुवायनोपरागमहोत्सवादि- पु सेवया शिवपदप्राप्तिः । ततः गृहमागत्य यथावसरं स्वल्पमात्रं वा सिद्धान्तशास्त्रश्रवणं तदभ्यासंवा दीक्षितरमहादीक्षितसन्निधिं परिहृत्य कु.

·चुल्लीहोमविधिः॥ र्यात् । 'नप्रकाश्यमिदं ज्ञान मभक्तानां वरानने । रक्षणीयं प्रयत्नेन त- स्करेभ्यो यथाधन'मिति वचनात् । अथ मध्याह्नसमये प्रपञ्चेन संकोचे- नाष्टपुष्पिकामात्रेण वा पूजयेत् । कुतश्चिद्वैकल्यात् परिगृहीतलिङ्गार्च- नालाभे तुल्यानुष्टायिना परेणार्चिते लिङ्गे संक्षेपेणाष्टपुष्पिकामात्रं कुर्यात् । 'प्रणवो मातृका माया व्योमव्यापी पडक्षरम् । प्रासादोऽघोरमन्त्रश्च सप्त साधारणामताः ॥ एवं यथाकथंचित् शिवमभ्यर्च्य काले भोक्तुमिच्छन् सर्वस्मादपि पाकादप्रयमुद्धृत्य तत्रार्ध शिवाय निवेद्य अर्धेन यथाधिकार वैदिकं शैवं च होमं कुर्यात् । वैदिको वैश्वदेवहीमः । शैवः चुल्लीहोमः ।। चुल्लीहोमः॥ तस्यायं क्रमः । (१) चुल्लीं निरीक्षणादिभिसंशोध्य तत्राग्निं पूरककुंभ- काभ्यां बिन्दुनाभिस्थानाभ्यां सहेकीकृत्य भौतिकबैन्दवजाठराग्नित्रयं रेचकेन निस्सार्य पिङ्गळया चुल्लिकाग्नौ निक्षिप्य तदनन्तरं अग्नये नमः । सोमाय नमः । सूर्याय नमः । बृहस्पतये नमः । प्रजापतये नमः । सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । सर्वेभ्यो विश्वेभ्यो नमः । अग्नये स्विष्टकृते नमः । इत्यग्नावानेपा- दिपूर्वान्तमग्नयादीन् संपूज्यस्वाहान्तैस्तत्तन्मन्त्रैर्तुत्वा तान्विसर्जयेत् ॥ निर्माल्यभोजनम् ॥ ततो निवेदितं तच्छेपं वा भुंजीत । शिवनिवेदितभोजने फलबच- नानि बहूनि श्रूयन्ते- 'मदीयमुक्तनिर्माल्यं पादांबु कुसुमं दळम् । धर्म- मर्थच कामञ्च मोक्षं च ददते क्रमात्'इति ॥ तन्निषेधवचनान्यपि श्रूयन्ते 'नधारयेत् कचिच्छंभो निर्माल्यं नच भक्षये'दित्यादीनि । एतेषां शिवदी- क्षासहित तद्रहितविषयत्वेन व्यवस्था । ' निर्माल्यं निर्मलं शुद्धं निर्मलत्या १. बुद्धिमिति पाठभेदः ।

·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् दनिन्दितम् । तस्मादभोज्य निर्माल्य मशुद्ध रशिवात्मकैः ॥ निवाचाप- त्यसंयुक्त शिवसंस्कारवर्जितः । शिवनिर्माल्यभोजी चेत् रौवं नरकं व्रजे' दिति शिवपुराणवचनादिति केचित् । कामिकादिसिद्धान्ततन्त्रेषु दीक्षि- तानामेव समयाचारविधानेन निर्माल्यं नचभुञ्जीतेति 'शिवभक्तानं न निन्दये'दित्यादीनि निषेधवचनानि निर्माल्यभक्षणेऽघोरें प्रमादादयुतं- जपे दिति प्रायश्चित्तविधानानि च श्रूयन्ते । अतः 'स्वाद्यानिचादनीयानि पेयान्यन्यानि यानि च । देयानि तानि वै शंभो रश्नीयाहासभावत' इत्या' दिपुराणवचनानि वैदिकंपौराणिकपाशुपतादिबिहित शिवसंस्कारेण ये दी- क्षितास्तेषामेव शिवनिर्माल्यं ग्राह्यम् । नतु कामिकादिसिद्धान्ततन्त्रेण दीक्षितानामिति केचित् । कामिक एव–'अशुद्धात्माऽशुचिर्लोभान्मद्भुक्तं पावनं परम् । भक्षयन्नाशमाप्नोति रसभोक्ता यथाद्विजः ॥ मल्लिङ्गवारि- गोलोके देशिका मत्परायणाः। मदेकशरणास्तेषु योग्यं नैवान्यजन्तुषु' इति वचनात, 'उपवाससहस्राणि प्राजापत्यशलानिच । शिवप्रसादसिद्धस्य कोटयंशेनापि नोसमाः' इत्यादिवातुळागमप्रभृतिवचनदर्शनाच्च । सि- द्धान्ततन्त्र दीक्षितानामपि शिवनिवेदितं प्रशस्तमेव । शिवनिर्माल्यनिषेध- प्रायश्चित्तवचनानि तु ' देवस्वं देवताद्रव्यं नैवेद्यच निवेदितम् । चण्ड- भुक्तबहिःक्षिप्त'मिति पञ्चविधनिर्माल्यविषयाणि। कामिके 'देवस्वं देवताद्रव्यं नैवेद्यच निवेदितम् । चण्डद्रव्यञ्च निर्माल्यं निर्माल्यं षडिधं भवेत् ॥ ग्रामांदीशस्य देवस्वं देवद्रव्यं पटादिकम् । नैवेद्यं कल्पितं तस्मै देवोच्छि- ष्टं निवेदितम् ॥ चण्डद्रव्यंतु तदत्तं निर्माल्यं प्रेरितं बहि'रिति निर्माल्य- पाडिष्य निर्माल्योपभोगदोषसंकीर्तन तत्प्रायश्चित्तोपदेशानन्तरमेव निवेदि- ताख्यनिमाल्यस्वीकारानुमत्यर्थ 'मशुद्धात्माऽशुचिर्लोभा'दित्यादिसायश्लो- कद्वयस्य पठितत्वात् । एवञ्च सिद्धान्ततत्रेषु शिवनिवेदितनिषेधवचनानि ·15] निर्माल्यभोजन विचारः॥ ३ तदुक्तशिवदीक्षारहितविषयाणीत्यपरे ॥ सुप्रभेदे- 'सदाशिवस्य नि- माल्यं मनुष्याणां नभोजनम् । पशूनांच गजानांच जलेवाऽथ विनिक्षिपेत्।। अथवा वह्निना दह्याद्भूमौवा खातयेद्बुधः' इति सदाशिवनिर्माल्यस्य मनुष्य- मात्रसाधारण्येनाभोज्यत्वं प्रतिपाद्य तस्यभूवन्हिगोगजादिष्वेव प्रतिपत्तिवर्ण- नाच सदाशिवनिर्माल्यं दीक्षितानामप्यभोज्यमेव । तेषां शिवनिर्माल्यं प्र- शस्तमिति वचनानि तु सकळनिर्माल्यविषयाणि । ' प्रतिमासु च सर्वासु न चण्डोऽधिकृतोभवेदिति सकळेषु चण्डाधिकारनिषेधात् । कारणे स- कळानांच नैवेद्यं सर्वेषां भोजनं भवेदिति सकळनैवेद्यानुमतिवर्णनात् । तदपि शिवदीक्षितैस्तत्परिचारकै रेव भोक्तव्यम् । सुप्रभेदे-'सदाशिवस्य निर्माल्य'मित्यायुक्त्यनन्तरं सकळानां तु निर्माल्यं परिचारकभोजनम् । तद- प्यन्यजनानां तु भोजने दोषकृद्भवेत्' इत्युक्तत्वादित्यपरे । सदाशिवनिर्माल्ये. ध्वपि मनुष्यादिस्थापितशिवलिङ्गापितेष्वेव निषेधः । नतु चरलिङ्गादिषु । तेषु चण्डाधिकाराभावात्। 'बाणलिङ्गे चरे लोहे रत्नलिङ्गे स्वयंभुवि । प्रति- मासुच सर्वासु नचण्डोऽधिकृतो भवेत् ॥ लिङ्गस्वायंभुवेबाणे रत्नजेरसनि- मिते । सिद्धप्रतिष्ठितेलिङ्गे न चण्डोधिकृतोभवेत्' इति च वचनादित्येके । चललिङ्गादिषु चण्डाधिकारो नास्तीति वचनानि वैदिकपौराणिक बामद- क्षिणतन्त्रादिविषयाणि । नतु कामिकादिसिद्धान्तविषयाणि । 'स्थिरेचरे तथा रत्ने मृद्दारौशैलकल्पिते । लोहचित्रमये बाणे स्थितश्चण्डोनियामकः ॥ सिद्धान्ते नेतरे तन्त्रे नवामे नच दक्षिणे' इति ॥ 'अव्यक्तव्यक्तलिङ्गेषु म. ण्डले स्थण्डिलेऽनले । चरे स्थिरे तथा रत्ने मणिचित्रादिके तथा ॥ गन्धान्नसंभवे लिङ्गै मृद्भस्मफलकल्पिते । तथा पुष्पमये लिङ्गे चण्डपूजा नियामिकेति च कालोत्तरादिषु विशेषदर्शनात् । अतो निर्माल्यविधि- निषेधयोश्चरस्थिरादिविषयत्वेननव्यवस्था । किन्तु निर्माल्यविशेषविषयत्वेन । 'तांवूलं भस्म तेलं च गन्धपुष्प मधूपकम् । फलादि नक्षणद्रव्यं निर्माल्य- ·MA शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् मिति नोच्यत' इति वचनादितिकेचित् । कामिके-'स्वेष्टलिङ्गे च यदत्तं चरुवत्तन्न संशयः । नैवेद्यं भ्रातृपुत्राणां भगिनीनां च दापये दिति चरु- दृष्टान्तवचनात् । कारणे-'स्फाटिकं बाणलिङ्गश्च स्थापितं चरमेव वा । तन्निवोदितनिर्माल्यं न निर्माल्यं प्रकल्पयेत् ॥ बालानां युवतीनांच भोजन बलवर्द्धन'मित्यनिर्माल्यत्वप्रतिपादनाच चरलिङ्गादिनिवेदितान्नमपि भो. ज्यमेव । किन्तु पूजकस्य न भोज्यम् । ' नैवेद्यं भ्रातृपुत्राणा'मित्या- दिविशेषवचनात् । तांबूलादिमात्रस्य ग्राह्यत्ववचनंतु मनुष्यादिस्थापित- लिङ्गविषयमित्यपिकेचित् । नैवेद्यं कल्पयित्वातु शिवायेतितदूर्द्धतः । निवेद्यं मह्यमुच्छिष्टं भुङ्क्ते प्रत्यहमादरात् ॥ सोऽयं मत्सदृशः प्रोक्तः चरुद्रव्यस्तथाभवेदिति कामिके निवेदनकर्तुरपि तदुच्छिष्टभोजनप्रतिपा- दनात्पूजकस्यापि शिवनिवेदितं भोज्यमेव । तस्य निवेदितभोजननिषेध- वचनानितु संहाररुद्रादिनिवेदितविषयत्वेनयोज्यानीत्यपि केचनवदंति । स. दाशिवमूर्ती परमशिवावाहनपुरस्सरं तत्पूजानिरूपणावसानएव तन्निवेदित- निषेधस्यदिव्यागमेषुबहुशस्श्रवणात् विधिनिषेवसहस्रशबळितं सर्वविधमपि शिवनिर्माल्यवर्जनीयमित्येवयुक्तम् । 'श्रूयतेचमहान्दोषःश्रूयतेच महाफलम् । फलं तत्रपरित्याज्यंदोषोहिबलवत्तर' इति वचनात् । नचकामिके-'पत्रंपुष्पं फलं तोयमन्नं पाद्यमथौषधम् । अनिवेद्य नभुञ्जीत भगवन्तं सदाशिव'मि- त्यनिवेदितभोजनेऽपि निषेधःश्रूयते इति वाच्यम् । तस्यातिथिसत्काररहित- भोजननिषेधव त्तच्छेषभोजनविधिपरत्वसंभवात्, 'अन्नाद्य मौषधं तोयं पत्रं पुष्पं फलादिकम् । शिवाय दत्वातच्छेषं भोज्यं भुञ्जीत बुद्धिमा'निति सि- द्धान्तशेखरे तथैवप्रतिपादनाच्चेत्येवमितरेवर्णयन्ति । एवं निर्माल्यविधि- निषेधवचनानां विचारे नव पक्षास्संपन्नाः । शिवसंस्काररूपदीक्षावतामेव शिवनिर्माल्यानुमतिरन्येषान्तन्निषेध इत्याद्यः पक्षः । शिवसंस्कारवत्स्वपि वै- दिकदीक्षावतामेवात्याश्रमिप्रभृतीनांतदनुमतिः, नतुकामिकादिसिद्धान्ततन्त्रो- ·निर्माल्यभोजन विचारः॥ क्तदीक्षावतां तनिषेधतद्भक्षणप्रायश्चित्तविधानदर्शनादिति द्वितीयः पक्षः । निवेदितव्यतिरिक्तपञ्चविधनिर्माल्यविषय एव निषेधप्रायश्चित्तोपदेशः । नि: वेदितं तु तेषामपि ग्राह्यमिति तृतीयः पक्षः । निवेदितमद्ध्येऽपि शिवलि- निवेदितनिषेधात् सकळनिवेदितमेव ग्राह्यमिति चतुर्थः पक्षः । शिवलि. शनिवेदितं न सर्वनिषिद्धं, किन्तु मनुष्यादिप्रतिष्ठापित स्थिरलिङ्गनिवेदि- तमेव । चरलिङ्गादिनिवेदितन्तुग्राह्यम् । तत्र चण्डाधिकाराभावादिति प- ञ्चमः पक्षः । कामिकादिगत निवेदितनिषेधतदनुमतिवचनानां स्थिर- बरादिविषयतया न व्यवस्था, कामिकादिसिद्धान्तमार्गे चरादिपूजायामपि चण्डसद्भावात्।किन्तु अन्नादिविषयो निषेध । फलापूपतांबूलादिविषयाऽनुम- तिरिति व्यवस्था। तदितरेषुविशेषवचनसद्भावादितिषष्टःपक्षः । चरलिङ्गादि- निवेदितमन्नादिकमपिग्राह्यमेव । किन्तु भ्रात्रादिभ्योदेयं, नतु पूजकेनभो- क्तव्यमिति सप्तमःपक्षः। शिवार्पणबुद्ध्याशिवनिवेदितं पूजकेनापि भोज्यमि- त्यष्टमः पक्षः। फलनिषेधवचनयोनिषेधवचनस्य बलीयस्त्वात् सर्वस्यापिशिव- निर्माल्यस्यवर्जनमेव युक्तमिति नवमःपक्षः। एतेषु नवमःपक्षस्तावदत्यन्त- मयुक्तः। शिवनिर्माल्यस्वीकारे महाफलप्रतिपादकानां बहूनां दिव्यागम- पुराणादिवचसा मप्रामाण्यप्रसङ्गात् । नह्यारेषु वचनेषु वर्णमात्रमप्यप्रामाण्यं सहते । नितरां शिववाक्येषु । येष्वर्थवादकतया प्रामाण्योपपादनमपि महते प्रत्यवायायेति सर्वदिव्यागमघण्टाघोषः। 'श्रूयतेच महान्दोष'इत्यादि वचनं तु यत्र विधिनिषेधयोरुभयोरप्यन्यत्रप्रामाण्यावकाशः तत्र तयोः द्व- योः कचिन्मेळने निधोबलीयानित्येतत्परम् । यथाद्वादश्यामामलकप्राश- स्त्यवचनप्रामाण्य मर्कवारमेळनरहितद्वादश्यां सावकाशं अर्कबारे तान्न- षेधवचनप्रामाण्यं द्वादशीमेळनरहितेऽर्कवारे सावकाशम् । द्वादश्यर्कवार- मेळने सत्यामामलकफलनिषेधवचनद्वयप्राप्ती निषेधवचनं बलीय इति । फलवचनानां सर्वथैवाप्रामाण्योपपादकं निषेधवचनानां बलीयस्त्वंतु प्रा- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् माणिका नाद्रियन्ते । अतो विधिनिषेधवचनानां विषयव्यवस्थाप्रदर्शन- मेव युक्तम् ॥ (श्लो) तां तु प्रदर्शयिष्यामः पूर्वदर्शितवम॑ना । सर्वागमा- विरोधेन सर्वशैवानुमोदिनीम् ॥ शैवानां भोजनं त्रिविधम् । शिवपूजा- समाप्तौ बाह्यकुण्डे शिवाग्निकार्यवत् तदनन्तरं शिवाग्निकार्यान्तर मात्म- भोजनमिति भावनयकम् । नैवेद्यसमये निवेद्यमानद्रव्याणां रूपार्पणात्मकं शिवे निवेदनस्यारम्भमात्रकृत मात्मभोजनंतु शिवाय तद्रुच्यर्पणात्मकनिवेद- नपूरणमिति भावनया द्वितीयम् । प्रथमं निवेदनसमय एव परस्त्रदादिया- गीयहविरिव सूक्ष्मरूपतया नैवेद्यं रुच्यासह शिवेन उपभुक्तमेवात्मभोजनं शिवदासस्य कर्म तदुच्छिष्टस्वीकरणरूपमिति भावनया तृतीयम् । तत्राद्यं सुप्रभेदे वह्निकार्यपटलेप्रपश्चितम्-'अग्निकार्यस्य चान्तेतु प्राणानौहोममाच- रेत्। तत्पाद्ये वह्निशालायां भोजनस्थानमुच्यते ॥ गृहेवाऽपि प्रकर्तव्यं प्राणा- नियजनं परम् । तत्स्थानं गोमयालिप्तं शुद्धं कृत्वा विशेषतः ॥ पिष्टचूर्णैरलं. कृत्यसवितानं सदीपकम्। सौवर्ण राजतं तानं कांस्यं वा कदळीदळम् । पात्रमेतत्तु सङ्ग्राह्यशोधयित्वा यथार्हकम् ॥ पात्रेऽशेषाणि संयोज्य स्वात्मस्थं शिवमर्चयेत्। आत्मातु यजमानोऽसौ बुद्धिस्तत्पनिकास्मृता ॥केशरोमाणिदर्भा स्स्युजिबाद्या यज्ञपात्रकम् । हृत्पुण्डरीकवेद्यां तमन्तस्थाग्नौ सुपूजयेत् ॥ रोमदर्भान्परिस्तीर्य प्रणवं शिवसंयुतम् । उच्चार्य परिषिच्याथ शिवेनोद्भु- क्ष्य मन्त्रवत् ॥ शिवमन्त्रं जले जप्त्वा ब्रह्माण्यंगान्यनुक्रमात् । शिवं ध्या- वा शिवायेति जलं पीला हृदा पुनः ॥ शिवाय जुहुया दीशमन्त्राद्यै ब्रह्मपञ्चभिः । मध्यमानामिकांगुष्ठै रादायान्नं शनैश्शनैः ॥ यच्चामृतेत्यादि- नैव जलं पीत्वा विशेषतः । पञ्चाहुतीश्च जुहुयात् प्राणमन्त्रैस्तु पञ्चभिः ॥ पात्रसंस्पर्शनं कृत्वा पश्चाद्भुञ्जीत साधकः । आचम्य च विधानेनादित्याभि- मुखसंस्थितः ॥ उदरं शिवमन्त्रेण सव्येनाभिमृशेत्ततः । दक्षिणांगुष्ठकेना- ·निर्माल्यभोजन विचारः॥ भः पादांगुष्ठे तु दक्षिणे ॥ स्त्रावयेत्तु शिवं स्मृत्वा हृन्मन्त्रं तु समुच्चरन् । चुळकोदकमेतत्स्यात् स्वात्मनः पादमूलतः ॥ प्राणाग्निहोत्रमित्येवं नि- त्यमेतदुदाहृतम् । अग्निकार्य मिदं प्रोक्तं शृणुवं कुण्डलक्षण मिति ॥ इदं भोजनमनिवेदितान्ननेव कर्तव्यम् । तदर्थमनिवेदितान्नसद्भावः परा- र्थपूजाया 'मेकभागं निवेद्यं स्या देकभागं हुतं भवेत् । एकभागं तु ब- ल्यर्थ शेषमाचार्यभोजन मिति आगमवचनैर्दर्शितः । आत्मार्थपूजायां 'पा- कादर्धे समुद्धृत्य तस्याध शंभवेऽर्पयेत् । अग्नावर्धेन जुहुयात् तद्विविश्च निगद्यत'इत्यादि चुलीहोमप्रकरणागमत्रचनैर्दर्शितः । द्वितीयभोजनंतु वातुळोत्तरेदर्शितम् ---रूपं समर्प द्रव्यस्य रुचिमप्यर्प येच्छिवे । उभया- पणहीनं चेत् नैवेद्यं निष्फलं भवेत् ॥ तत्तत्प्रसादभोगान्तनैवेद्यार्पणमु- च्यते । प्रसाददानहीनं चेत् नेवेद्यमपि निष्फल मित्यादिना । इदमार- ब्धासमाप्त निवेदनक्रियेणान्नेन कर्तव्यम् । नैवेद्योपचारसमये देवस्य पुर- तो यन्नेवेद्यं निहितं तस्य तदानी रूपार्पणेनारब्धा निवेदनक्रिया रुच्य- र्पणपर्यन्त मनुवर्तत इति तदेवारब्धासमाप्तनिवेदनक्रियमन्नम् । तच्चं देव- पित्रााद्देशेन दत्तमन्नं तत्समर्पणबुद्ध्येव पूजकश्शिवसमर्पणबुद्ध्या भुञ्जीत । तत्तृतीयं भोजनं । 'मल्लिङ्गधारिणो लोके देशिका मत्परायणाः । मदेक- शरणास्तेषु योग्यं नैवान्यजन्तुषु ॥ स्वाद्यानिचादनीयानि पेयान्यन्यानि यानि च । देयानितानिवै शंभो रश्नीया हासभावतः।। दासमार्गप्रपन्नाये शै- वे पाशुपते स्थिताः । तैरेव पेयंभोज्यं चाघ्रातव्यंच मुमुक्षुभिरिति का- मिकागमादिषु प्रसिद्धमिदं भोजनं निवेदितेनैव कर्तव्यम् । देवस्य पुरतो मुमुक्षुभि नैवेद्योपचारसमये यन्निहितं तत्तदानीमेव सूक्ष्मरूपेण रुच्यासह शिवेनोपभुक्तमिति निवेदितमुच्यते । तदेव शिवोन्टिष्टं शुश्रृपाथै ब्राह्मण - दास्यं प्रपन्नश्शूद्रस्तदुच्छिष्टमिव शिवदास्यं प्रपन्नः भुञ्जीत । एवंच शिवनि- माल्ये यानि सामान्यतो निषेधवचनानि तानि शिवदास्यभावनारहितपशुरू- ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् पमनुष्यमात्रविषयाणि । यानि तु दीक्षितान् शिवदास्यभावनावत ए- वाधिकृत्य तनिषेधवचनानि तानि निवेदितातिरिक्तपञ्चविधनिर्माल्यविष- याणीति व्यवस्थाद्वयं प्राचीनरेव दर्शितम् । अत्र द्वितीयव्यवस्था 'नि. सल्ये षड्डिधे भोज्य मेकमेव निवेदित मित्याद्यागमप्रसिद्धा। प्रथमव्यवस्था. शिवपुराणे स्पष्टं प्रपञ्चिता । तत्रहि-'अनर्ह मम नैवेद्यं पादांबु कुसुम दळम् । इतीश्वरेण कथितमिति केचिन्सहर्षयः ॥ वदन्ति तत्कथं स्वामिन् यथार्थ कथयस्वमे' इति जौमिनिप्रश्न - देवदेवस्य वचसोविषय- स्तत्र लेमिने । ये वीरभद्रशपिताश्शिवभक्तिपराङ्मखाः ॥ शंभोरन्येषु दे- वेषु ये भक्ता ये न दीक्षिताः । ये शुद्धर्मिणश्शम्भो रन्यत्र समबुद्धयः ।। वेषामनहमीशस्य तत्प्रसादचतुष्टय'मिति व्यासवचनं दृश्यते । अन्यानि चादीक्षिताना मभक्तानां शिवनिर्माल्यमयोग्य मित्यर्थे कामिकादिप्रसिद्धानि वचनानि प्रागुदाहृतानि । ननु शिवनिर्माल्यं सकलपातकहरं सकलव्याधि- निवर्तक मखिलयज्ञफलप्रदा मशेषतीर्थस्नानतुल्यं भुक्तिमुक्त्येकसाधनमि- ति शिवशास्त्रज्ञैरुद्धष्यते । भक्तिदीक्षारहितैर्नभक्ष्यं नस्प्रष्टव्य मित्यप्युच्यते । कथमेतदुपपद्यते । तथा सकलपापनिवर्तनशक्त्यादियुक्तं सर्वप्रायश्चित्ता- दिवच्छिवनामकीर्तनवद्वा सर्वसाधारणीभवितुमेवहि योग्यम् । कथं के- षांचित् परिहरणीयं स्यात् । अतश्शिवनिर्माल्यं निकृष्टमित्येव केषांचित् परिहरणीय मासीदिति कुतो नभवति । हरदत्ताचार्यैरपि सममुक्तरीत्यो- त्कर्षापकर्षसाधारण्येनेवोक्तम्-'उत्कर्षतः परिहरत्यपकर्षतो वा का वास- ना भवति कस्य कृते न विद्मः । यद्दीक्षितस्य पतितस्य च तुल्यरूपं प्रत्या- दिशन्ति मुनयः कमनीयमन्नम् ।। चण्डाल चण्डिलचितानल शौण्डिका- नां गोब्राह्मण ज्वलनदीक्षितयोषितां वा । स्पर्शःकथंभवति भावनया निषि- द्धः स्पृष्टेषु वा शिवकथा विहिता विशुद्धिः ॥ वान्नमाहु रपि दीक्षित म- विकल्पं भोज्यानमेव कृतराजपरिक्रयं तम् । शङ्खास्थि पावन मपावनमस्थि :

·निर्माल्यभोजनविचारः॥ तृणामित्थं स्थिते वचनमत्र परायणं नः' इति ॥ तस्माद्विविच्येदं कथनीयमि- ति । किमुत्कर्षतः शिवनिर्माल्यं केषांचित्परिहरणीयं अपकर्पतोवेति । उच्य- ते। शिवनिर्माल्यं सकलपापहरत्वादिसर्वोत्कृष्टगुणशालीत्यत्र तावन्नविवादा- वक्राशः । येषु पुराणागमेषु केषांचित्तन्निषेधः कृतः तेष्वेव तथाविधगु- णशालीत्यपि प्रतिपादितत्वात् । श्रूयन्तेहिपुराणागमेषु वचनानि-'पा- दोदकं च निर्माल्यं भक्त्या धार्य प्रयत्नतः । न तं स्पृशन्ति पापानि म- नोवाकायजान्यपि ॥ भक्षये द्यो नरो भक्त्या पत्रित्रमिति शंसितः । शुद्धा- त्मा ब्राह्मणस्तस्य पापं क्षिप्रं विनश्यति ॥ मत्प्रसादोदकं पुष्पं सदा धार्य मिहाश्रितैः । रोगिभिश्च विशेषेण विषदिग्धैश्च यत्नतः ।। स्वेष्टलिङ्गे च यदत्तञ्चरुवत्तन्नसंशयः । राजसूयसहस्त्रस्य फलं प्राप्नोति नारद ॥ पृथूदकं महातीर्थ गङ्गा च यमुनानदी । नर्मदा सरयूविप्रास्तथा गोदावरी- नदी ॥ सदासन्निहितास्त्वेता शंभोः स्नानोदके मुने । शंभोस्स्नानोदकं से- व्यं सर्वतीर्थमयं हि तत् ॥ अयुतं योगयां दद्याच्छोत्रियायाहिताग्नये । मम पादजले स्नात्वा तत्फलं समवाप्नुयात्' इत्यादीनिच ॥ वैद्यशास्त्रेच- 'निर्माल्यसलिलं प्राश्य देवदेवस्य शूलिनः । क्षयकुष्ठज्वरश्वासैर्मुच्यते कि- विषै रपि'इति ॥ रामायणेऽपि- 'तत्र देवर्षिगन्धर्वा वसुधातलवासिनः । भवांगपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुरिति॥ भागवतेऽपि-'किं वा शि- वाख्य मशिवं नविदुस्त्वदन्ये ब्रह्मादयस्तदवकीर्यजटाश्मशाने । तन्माल्यभ- स्मनृकपालवसत्पिशाचैर्ये मूर्द्धभिर्दधति तच्चरणावसृष्ट'मिति ॥ एवं परम- पावनस्यापि शिवनिर्माल्यस्य स्पर्श केषांचिन्निषेधविशवलिङ्गस्पर्श निषेध इव तेषामनधिकारप्रयुक्त एव । यथाहिं पूर्व लौकिकशिलाविशेषरूपमपि शिवलिङ्गं प्रतिष्ठासंस्कारेण निरस्तमायाविकारभूताशुद्धरूपं चिन्मयं जात- मिति तदनन्तरमदीक्षितानामस्पृश्यमासीत्, एवं निर्माल्यमपि निरीक्षणा- दिसंस्कारबृन्देन तथाभूतं जातं तदनन्तरं शिवेन स्त्रोपभोगयोग्यमित्युप- ·शिवाचनाचन्द्रिकायाम् मुक्तञ्चेत्यतिविशुद्धं जात मतस्तेषामस्पृश्यमासीत् । एतदभिप्रायेणोक्तं वातु- ळोत्तरे-सुप्रतिष्ठितलिङ्गेषु न यथापूर्वभावना । तथा शिवप्रसादस्य पू- र्वनामनसंस्मरेत्'इति ॥ एवंभूतं शिवनिर्माल्यं दीक्षया विधूतकल्मषाणां छिनपाशानांशिवभक्तानामेव शिवलिङ्गमिव स्पृश्यं तदाज्ञया भोज्यंच । ते हि शिवभक्ताश्शिवदीक्षया प्रतिदिवसपरिचीयमानभूतशुद्धिदंडमुण्डकला- न्यासेन च शिवलिङ्गवच्छिवनिर्माल्यवच्चाप्राकृतरूपा संपन्नाः । 'हस्त- पादादिसाधाद्रुद्रान्ममवपुर्वरान् । प्राकृता नेव मन्वानो नावजानाति बुद्धिमान्' इति वायुसंहितांवचनात् । यत्तुसकलपापहरत्वादिगुणवत्वं सर्व- प्रायश्चित्तंबत्किमिति सर्वसाधारणं नजातमिति शङ्कितं तदप्येतेन निर. स्तम् । अतिशुद्धशिवनिर्माल्यस्पर्श एवान्येषा मनधिकारस्योक्तत्वात । नहि ब्रह्महत्यादिमहापातकहरमिति अघमर्षणादि वैदिकसूक्तं वेदश्रवणे ऽप्यनधिकारिणामत्रैवर्णिकानां साधारणं भवति । नच तावतावैदिकसूक्त- स्य कश्चिदपकर्षः । किंचोत्कर्ष एव । तदभिप्रायेणैव पुराणोष्वीश्वरवचनं 'अशुद्धात्माऽशुचिलभान्मभुक्तं पावनं परम् । भक्षयन्नाशमाप्नोति शूद्रोह्यध्ययनादिव' इति ॥ यत्तु शिवनामवदतिविशुद्धमपि शिवनिर्माल्यं स- वसाधारणं किमिति नजातमिति शङ्कितं तत्र ब्रूमः । अतिविशुद्धमप्राकृत- मपि शिवनाम शिवाज्ञया सर्वसाधारणं जातम् । तद्वटितं वैदिकं पञ्चा- क्षरं जीवरत्नमपि । तथाहि वायुसंहितायाम्-'कलौ कलुषिते काले दु- येदुरतिक्रमे । अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे॥क्षीणेवर्णसमाचा- रे संकरे समुपस्थिते । सर्वाधिकारे संदिग्धे निश्चिते वा विपर्यये ॥ गुरू. पदेशेविहितेगुरुशिष्यव्यतिक्रमे । केनोपायेन मुच्यन्ते भक्तास्तव महेश्वरे'. त्यंबिकायाः प्रश्ने । शिववचनम्-'आश्रित्यपरमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरी मम । भक्त्याच भावितात्मनो मुच्यन्ते कलिजानराः ॥ मनोवाकायदोषै बक्तुं स्मर्तुमगोचरैः । दूषितानां कृतघ्नानां निर्दयानां खलात्मनाम् ॥

·18] निर्माल्यभोजन विचा॥ १२१ द्धानां वक्रमनसा मपि मत्प्रवणात्मनाम् ॥ ममपञ्चाक्षरीविद्या संसारभय- तारिणी । मयैव मसकृद्देविप्रतिज्ञातं धरातले ॥ पतितोऽपि विमुच्येत मद्- तो विद्ययाऽनयेति ॥ पुनश्च-'कर्मयोग्यो भवेन्मयोऽपतितो यदि सर्व- था। कर्मायोग्येन यत्कर्म कृतंतन्नरकायहि॥ ततः कथं विमुच्येत पतितोवि- द्ययाऽनये'ति अंबिकाप्रश्ने । शिववचनम्-'सत्यमेतत् त्वया प्रोक्तं तथा ऽपि शृणु सुन्दरि । रहस्यमिति मत्वैतत् गोपितं यन्मया पुरा ॥ स्वकर्मप. तितो मर्त्यः पूजयेद्यदि मोहतः। नारकी स्यान्नसन्देहो मम पञ्चाक्षरं विनेति।। एवं शिवाज्ञयासर्वसाधारण्यापादनादेवेदमाज्ञासिद्धमित्यपि तत्र व्यवहृतम् । 'तदल्पाक्षर मर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् । आज्ञासिद्ध मसंदिग्धं वाक्य मे- तच्चिवात्मक'मिति ॥ तस्मादतर्कनीयश्शिवनाम्नी महिमेति तस्यपतितच. ण्डालादिसाधारण्यं युक्तमेवेत्यलं प्रपञ्चेन ॥ प्रकृतमनुसरामः ॥ यत्तु 'सदाशिवस्य निर्माल्यं मनुष्याणां नभोजन'मित्युदाहृतं, तच्च- ण्डसमार्पतसदाशिवनिर्माल्यविषयम् ॥ कामिके- 'निर्माल्यं तुसमानीय चण्डेशाय निवेदयेत् । यतो निर्मलतां याति तन्निर्माल्यं प्रकीर्तितम् ॥ च. एडस्याचमनं दत्वा निर्माल्यंतु विसर्जयेत् । अगाधेऽम्भसिवाऽग्नौवा गवां वा विनिवेदये'दिति चण्डसमर्पणानन्तरमेव जलादिषु प्रतिपत्तिविधानात्। तत्रैव-'चण्डभोज्यं दुराधर्ष वर्जनीयं प्रयत्नतः' इति, 'देवस्वं चण्डभोज्यं वा नान्यभोगाय कल्प्यत इति च चण्डद्रव्यस्य सर्वाभोज्यत्वप्रतिपादनेन ता- वन्मात्रस्यैव जलादिषु प्रतिपत्यपेक्षवाच्च । नन्वेवं सति सर्वमपि शिवलिङ्ग निर्माल्य मभोज्यमेवेत्युक्तं भवति । 'लेह्यचोष्यानपानादि तांबूलस्त्रग्विले. पनम् । निर्माल्यं निखिलं तुभ्यं प्रदत्तं तु शिवाज्ञये'ति चण्डसमर्पणमन्त्र- लिङ्गानुसारेण सर्वस्यापि शिवनिर्माल्यस्यचण्डायसमर्पणीयत्वावगमादिति केचित् । मैवम् । कामिके-'परार्थपूजायाम् ऐशान्यां पूजयेच्चण्डं गन्ध. पुष्पादिभिः क्रमात् । तस्मै समर्पयेत्सर्व निर्माल्यं यत्प्रकल्पित मिति सर्व- ·. शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् स्थ निर्माल्यस्य चण्डेशाय समर्पणीयत्वपक्षमुक्त्वा “लिङ्गमूर्ध्निस्थमित्येके पिण्डिकास्थमथापरे । ऐशान्यांपिण्डिकास्थंवा बाह्येचण्डगृहेनये'दिति ग- न्धपुष्पनिर्माल्यैकदेशसमर्पणपक्षस्याप्युक्ततया तन्न्यायेननिवेदितान्नेऽप्येक देशसमर्पणपक्षांगीकारोन्नयनात् । अन्यत्रच-शिवोपभुक्तं स्त्रग्गन्धमन्न- पानादिकं तथा। निवेदितमिति प्रोक्तं सर्वपापहरं परम् ॥ - निर्माल्ये ष' विधे भोज्यमेकमेव निवेदित'मिति चण्डद्रव्यात्पृथक्निवेदितसद्भावस्य त- मोज्यतायाश्च साक्षादेव प्रतिपादनाञ्च । आत्मार्थपूजायां तु नैतच्छङ्का- क्काशः । कामिकएवं शिवपूजानिरूपणानन्तरं 'अन्ते चण्डेश्वरं यजे'दि- त्युपक्रम्य 'वाणे लोहे चले सिद्धे नचण्डेशस्स्वयंभुवी'ति चण्डपूजानिषे- धात् । आजितेऽप्यात्मार्थपूजायाम्-न द्वारिपूजा कर्तव्या न चण्डेशीनवेद- नम् । नाममन्त्रहविस्तत्र न नित्योत्सवमेवच इति तत्प्रतिषेधात् । यदितु प्रागुदाहृतकालोत्तरवचनानुसारेण चण्डपूजाक्रियते, तथाऽपि न दोषः । अंशुमति चण्डेशार्चनपटले- 'केवलंसहजं चैव स्वतन्त्रं च त्रिधामतम् । आत्मार्थ केवलं प्रोक्तं मण्डलेतु समर्पयेत् ॥ यामाङ्गं सहजं ज्ञेयं चण्डरूपं प्रतिष्टितम् । प्रामाङ्गं चेत् स्वतन्त्रस्याञ्चण्डेशस्यार्चनं त्रिधेति चण्डेशार्चन- विध्यमुपक्रम्यात्मार्थयजनान्तचण्डपूजायां- ' विलेपनं च दानं च दवा तन्मूलमन्त्रतः । नैवेद्यं चैवतांबूलं तन्मूलेनैव दापये दिति पृथगेव गन्धपु- पादिकमुक्त्वा • केवलस्यार्चनं प्रोक्तं सहजस्यार्चनं शृणु । अन्तर्म- ण्डलदेशे तु मण्डलस्य च गोचरे ॥ चण्डेशं स्थापयद्विद्वान्निर्माल्येनैवचा- येदिति यामागचण्डेश्वरपूजायामेव निर्माल्यसमर्पणस्योक्तत्वात् । सि- द्धान्तसारावळ्यामपि चण्डपूजाप्रकरणे-'नैवेद्यं तद्विधानोक्तं दत्वा तांबू- लसंयुतम् ॥ यामागश्चेच्छिवेनोपभुक्तं चापि निवेदये'दित्युक्तत्वाच्च । 'स- दाशिवस्यनिर्माल्यं चण्डेशायसमर्पये दिति आत्मार्थपूजागतसूक्ष्मवचनानुरो- धेन चण्डेशाय निर्माल्यसमर्षणपक्षेऽपि नदोषः । परार्थपूजोक्तरीत्या त. A ·निर्माल्यभोजनविचारः॥ १२३ . देकदेशसमर्पणसंभवात् । स्मृतिनिबन्धनेषुच- 'विष्वक्सेनाय दात- व्यं नैवेद्यञ्च शतांशकम् । पादोदकं प्रसादं च लिङ्गे चण्डेश्वराय चेति- . निवेदितशतांशस्य चण्डांशस्यैव चण्डभागलप्रतिपादनाच्च । एवं 'सदा- शिवस्य निर्माल्य'मिति सुप्रभेदवचनस्य कामिकवचनाद्यनुसारेण यत्स- दाशिवनिर्माल्यं चण्डेशाय समर्पितम् तन्मनुष्याणांनभोज्य'मित्यर्थः ॥ अथ. वैवं तदभिप्रायः । शिवस्य निर्माल्यं शिवदास्यभावरहितानां पशुप्रायाणां केवलमनुष्याणां नभोज्यम् । अतः काम्यतया परार्थपूजाया मात्मार्थपूना- यांवा समृद्धमहाहविनिवेदने सति तावद्भोजनासमर्थानां देवालये परिचार- काणां पूजकगृहवासिना मन्येषांच शिवदीक्षावतां शिवभक्तानामलाभे ते- भ्योदत्तावशिष्टं यथाकथञ्चिन्मनुष्यमात्रेन दातव्यम् । किंतु गोगजेभ्यो देयम् । अगाधेऽम्भस्यग्नौवा क्षेप्तव्यं भूमौ वाखातव्यमित्येतत्परम् । यथाऽश्व- मेधादिक्रतुषुऋत्विजां हविश्शेषभक्षणसामर्थ्या भावऋत्विग्भ्योदत्तावशिष्टंहवि- रनुपनीतेषु वर्णान्तरेषु नदातव्यम् । किंतूपनीतेषु ब्राह्मणादिषुदातव्यमग्नो वाक्षेप्तव्यमित्येतत्परं 'हविश्शेषान्भक्षयितु मृविजश्चेन्न शक्नुयुः । विप्रेभ्य- स्संप्रयच्छेयुः क्षिपेयुर्वा हुताशन'इति वचनम् । यथावा 'ब्राह्मणोच्छिष्ट- भोक्तृतद्दासशूद्राभावे तदुच्छिष्ट मप्सुक्षेप्तव्यं भूमौवाखातव्यमित्येत्पर 'मश- तौभूमौ निखने दप्सुवा प्रवेशयेदितिवचनम् । एतदभिप्रायेणैवोक्तं हर- दत्ताचार्यैः-'यद्ब्राह्मणस्त्वमसिनाकसदां निकाये तुभ्यं निवेदितमभोज्यमि- ति स्मरन्ति । उच्छिष्टमीश्वर विशिष्टमपि द्विजानां भूमौ निखेय मथवा ऽम्भसिमज्जनीयमिति । अस्य श्लोकस्य उच्छिष्टभोक्तृदाससद्भावेऽपि तदु- च्छिष्टं भूमौ निखेय मंभसिवा मन्जनीयमिति न तात्पर्यम् । 'उच्छिष्टमन्नं दातव्यंशीर्णानि वसनानिचेति दासेन प्रपन्नाय शुश्रूषुशूद्रायोच्छिष्टदान- -स्मरणात् ।। 'जीर्णान्युपानच्छत्रवासः कूर्चान्युच्छिष्टाशनं शिल्पवृत्तिश्चेति शुश्रूषुशूद्रधर्मस्मरणाच्च । एवमेव 'तुभ्यं निवेदितं भोज्य'मित्यत्रापि ·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् शिवनिवेदितभोजनाहस्य शिवदास्यं प्रपन्नस्यालाभे “ यस्मैकस्मैचिन्नदातव्यं किन्तु खननादिनव तत्प्रतिपादनीयमिति तात्पर्यम् । इत्थमनेन श्लोकेनाचा- यै रुल्कर्षतएवनिर्माल्यं दासातिरिक्तैः परिहार्यं नत्वपकर्षत इति विभावित मेव । 'उत्कर्षत'इत्याद्यनन्तरश्लोकैस्तु शिवोत्कर्षनिरूपणग्रन्थे तत्प्रसादो- त्कर्ष निरूपणं नोपयोगीति विभावनाय प्रौड्यासममुक्तरीतिरवलंबिता । या नितु स्वेष्टलिङ्गसमर्पितमपि भ्रातृपुत्रभगिन्यादिभ्य एव देयमित्येवंप्रतिपादि- तानि तान्यग्निकार्यरूपभोजनकर्तृशिवार्चकविषयाणि । तेन तत्स्वयंभो- तुमशक्यम् । शिवाग्निकार्यरूपस्वभोजनेनैव प्रसङ्गात् (१)आपत्तिरूप स्वकार्यस्यापि सिद्धेः । अदीक्षितेभ्यस्तु तदानप्रतिषिद्धं इष्टयादि हविश्शेषवदुपेक्षादोषपरिहाराय न्यायतो भक्षणेनैव प्रतिपादनीयम् । दी- क्षितानाञ्च तद्भोजन महाफलप्रदम् । अतः केभ्यो देय मित्याकांक्षायां स्वगृहंदीक्षावत्वेऽपि येऽग्निकार्यानधिकारिणः स्त्रीबालादयस्तेभ्योदेय मित्येवं- पराणि । यत्तु कामिके-' निर्माल्यलंघनं कृत्वा दक्षिणस्यायुतं जपेत् लङ्घनेन समस्पर्श स्समे विक्रयभक्षणे' इति लङ्घननिर्माल्यस्पर्शेऽपि दीक्षि- तानां प्रायश्चित्तविधानम् । यच्च- 'यन्निर्माल्येन संस्पृष्टं तद्भुना पुरुषेण वा । पादोनं तत्र पूर्वोक्तं स्पर्शलंघनभक्षण'इति निर्माल्यतद्भक्षयितृस्पृष्टस्य स्पर्शे प्रायश्चित्तविधानं तत्रसर्वत्रापि निर्माल्यपदं बहिः क्षिप्तनिर्माल्यविषयम्। तस्मिन् प्रायश्चित्तप्रकरणे देवस्वं देवताद्रव्यं 'नैवेद्यंच निवेदितम् । च- ण्डद्रव्यं च निर्माल्यं निर्माल्यं षडिधं भवेदिति बहिः क्षिप्ते विशिष्य नि- मल्यिसंज्ञाकरणात् । पिण्डिकास्थं न निर्माल्यमपिदेवेविसर्जित मितिदेव- विसर्जनानन्तरमपि बहिः क्षेपर्पयन्तर्पशप्रायश्चित्तपीरहाराय प्रायश्चित्तप्रकर- णे 'देवस्वं देवताद्रव्यमिति पदैनिर्माल्यत्वाभाववर्णनाच्च । अन्यथा प्राय- १. 'क्लप्ति'इति कोशान्तरे ॥

·निर्माल्यभोजन विचारः। १२५ श्चित्तविधानगतनिर्माल्यशब्दानां सर्वनिर्माल्यविषयत्वे तत्र बहिःक्षिप्तेति वि- शिष्य निर्माल्यसंज्ञाकरणस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । विसर्जनानन्तरमपि बहिः क्षेपपर्यन्तं निर्माल्यत्वाभाववर्णनस्यासामञ्जस्यप्रसङ्गाच्च । देवभूम्यादिस्पर्श तत्संस्पृष्टस्पशेषु दोषभावेन स्पर्शप्रायश्चित्तगतनिर्माल्यशब्दानां विशेषविष- यत्वावश्यंभावाच्च । बहिः क्षिप्तञ्च तदुच्यते यन्महाहविनिवेदनादिषु भ- क्तपरिचारकेभ्यो दत्तावशिष्टं गोगजादिभ्यो बहिर्नीतं जलादिषु क्षिप्तं बहि- बल्यर्थ दत्तंवा । तत्सर्वं वचनबलाद्भूपोपस्थानानन्तरंधूपव दस्पृश्य मेव । न न्वेवं तर्हि तत्र निर्माल्यभक्षणादिप्रायश्चित्तोपदेशानां बाहि क्षिप्तमात्रविष- खे 'देवस्त्र देवताद्रव्यनिवेद्यचण्डद्रव्याणां भक्षणादिषु प्रायश्चित्तविधानं नलभ्यतइति चेन्न । तत्रैव निर्माल्यभक्षणोपेक्षणदानविक्रयलंघनस्पर्शेषु, निर्माल्यतद्भक्षयितृस्पृष्टभक्षणलंघनस्पर्शेषुच प्रायश्चित्तविधानानन्तरं 'देवा- यतनवस्त्वन्यदेवनामादिसंभवम् । ब्रीह्यादियेनकेनैवोपाधिनाऽऽदायभक्षणम्॥ करोति यस्स संमूढोमलिनःस्तेनकृन्मत'इत्यादिना देवस्व देवताद्रव्यनिवे- द्यचण्डद्रव्याणां भोगदानयो पृथगेवस्तेयप्रायश्चित्तवर्णनात् । सूक्ष्मागमे- 'निर्माल्यस्य निवेद्यस्य लड्चन्ने दानकर्मणि । चान्द्रायणं चरेत्तत्तुगोनागानां विनिक्षिपेदिति निर्माल्यात्पृथक् निवेद्यग्रहणादपि प्रायश्चित्तोपदेशगल- निर्माल्यशब्दानां विशिष्य निर्माल्यसंज्ञिक बहिः क्षिप्तमात्रविषयत्वं ज्ञायते । अन्यथा तेषां षड्डिधनिर्माल्यपरत्वे निवेदनस्यापि तदन्तर्भूततया प्राक् नि वेदनग्रहणं व्यर्थ स्यात् । यत्तु कामिक एव- स्नानपानीयदुग्धाद्यैर्य दि सिक्तो भवेत्तदा । स्नायात् प्रक्षाळयेत् द्वेधानाभे रूर्द्धमधस्तथा ।। चललिङ्गेऽप्ययं न्यायो विहितो यज्ञमन्दिरे'इति शिवस्याभिषेकसमये अ- भिषेकजल दुग्धदध्यादिकरण सेकेनाप्यू द्रुतदधोगात्र विभागेन स्नानप्रक्षा- ळन विधानं, तत् शिवाभिषेकजलादिबिन्दूना मर्चकं प्रति अपवित्रताभि- प्रायेण न भवति । शिवाभिषेकजलादिप्राशस्त्यस्य प्राक्प्रपञ्चितत्वात् ।

·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् किन्तु तदनन्तरमर्चकेन करिष्यमाणं शिवस्य गन्धविलेपनादिकं तन्निर्मा- ल्वसंसिक्तगात्रेण कर्तुमयुक्तम्, · गुरोरभ्यङ्गस्नपनं कृतवता तत्तैलबि न्दुसंसिक्तगात्रेण शिष्येण गुरोर्गन्धविलेपनादिकमिवेत्यभिप्रायेण । एवम- न्यान्यप्येवं संभावितानि वचनानि नेतव्यानि । तदित्थमग्निकार्यबुद्ध्या भुञ्जाने निवेदितशेषं भोक्तव्यं । दास्यबुद्ध्वा भुंजाने निवेदितं भोक्त- व्यमिति व्यवस्था निरवद्या । तथाच वायुसंहितायामपि दर्शितम्- "ततस्स्वयञ्च भुञ्जीत शुद्धमन्नं यथासुखम् । निवेदितंवा देवेशे तच्छेषं वा sस्मशुद्धये ॥ .श्रद्दधानो नलोभेन न चण्डाय समर्पितम् । गन्धमाल्यादि यच्छान्यत्तत्राप्येष समो विधिः॥ नतुतत्र शिवोऽस्मीति बुद्धिं कुर्याद्विचक्षण' इति ॥ निवेदितं. भुञ्जानः स्वहृत्पुण्डरीकान्तरवह्निमध्यगतशिवभावनया स्वस्य शिवाग्निकार्य रूप(१)शिवपूजाकर्तृतामभिप्रेत्य श्रीशिवोऽहमिति बुादें म. कुर्यात् । किन्तु शिवदास्यबुद्धिमेव कुर्यादित्यर्थः । एवं निवोदतान्न- भोजनं कुर्वता प्राणाहुतयोऽपि निवेदितेनैव कर्तव्याः 'प्राणाग्निहोत्रं यः कुर्याच्चित्रस्यैव प्रसादतः । अश्वमेधायुतं पुण्यं सिद्धे सिद्धे भवेन्नरः इति शिवपुराणवचनात् ॥ . भोजन विधिः॥ अथभोजनविधिःस्वाहान्तैः स्वसूत्रोक्तमन्त्रैःहुलातान्विसर्जयेत् । एवमग्नि- कार्य निर्त्यवौतांत्रिकर स्समाचान्त शिशभक्तस्सदाचारैस्सहितो हीनजाती- यानदीक्षितानेकपको परिहरन् भोजनस्थानमासाद्य पीठे प्राङ्मख उपविश्य चतुरश्रेण हस्तमानेनाचार्यपुत्रसाधकसमयिक्रमेण चतुस्त्रिद्वयेकरेखाङ्कितपरि तोभस्मरेखांकितेन मण्डले नभूषितभूतले सुवर्णरजतताम्रलोहान्यतमनिर्मितं १. शिवस्याज्ञाकर्ततामितिपाठभेदः ॥

·निर्माल्यभोजन विचारः॥ कांस्यनिर्मितं वा सप्तधा भस्मना शोधितमघोराभिमन्त्रितं तदभावे कदळी- फ्लाशपद्मचूतमधूकाद्यनिन्दितपत्रं वा पात्रं निवेश्य तत्र घृतेनोपस्तिर्य परिवे- षितं द्विरभिधारितं सव्यञ्जनं शुद्धमन्नमस्त्रेण संप्रोक्ष्यत्र्यक्षरमृत्युञ्जयपूर्वकेण मृत्युञ्जयाय वौषीडति मन्त्रेण सप्तवारमभिमन्त्र्य यथावर्ण परिपेचनादिकं कृत्वानासार्द्धमात्रेणान्नेन नागकर्मक्रकर देवदत्तधनंजयेभ्यः उपप्राणवायु- भ्यः स्वाहेति स्वस्यदक्षिणभागे गोमयोपलिप्ते मण्डले दद्यात् । ततस्सव्य- हस्तकनिष्ठिकया स्रवणेन नागादिभ्यश्चुळकोदकं दवा माषमजनार्ह शि- ष्टमलममृतमन्त्रेण प्राश्य प्राणाहुतिपञ्चकं कुर्यात् । तेन प्राणापानव्यानो. दानसमानानां क्रमेण तदावाहिताना मात्मभूतयोनयः पाताळतलबासिनः पितरो देवा इत्येतेषांच तृप्तिं भावयेत् । ततो यथाकिञ्चिदुच्छिष्टान्नमादा- य नरकवासिभ्यःस्वाहेति भूमौ दत्वा उत्तरापोशनानन्तरं तच्छेप्रजलं कनि- ष्ठांगुळ्यानि स्त्राव्य हस्ताद्वर्तनादि शुद्धाचमनान्तं कर्म कृत्वा भुक्तदनेषशु- ड्यर्थ दक्षिणकरांगुष्ठजलेन दक्षिणपादांगुष्ठाग्रस्थकालाग्निरुद्रं सेचयेत् । अनिवेदितभोजिनां तु भोजने विशेषः प्रागेव सुप्रभेदोदाहरणेन दर्शितः । निवेदितभोजिनामनिवेदितभोजिनाञ्च भोजनकालादन्यत्र यदन्यदोषधतांबू- लपानीयादि भोज्यं गन्धपुष्पादि भोग्यं वोपतिष्ठते, तत्सर्वं मनसावादेवा- य समयैव भोक्तव्यम् । 'पत्रं पुष्पं फलं तोय मन्नपानाद्य मौषधम् । अ निवेद्यनभुञ्जीत भगवन्तं समाहित इति कामिकवचनात् । 'उपभोगाय पुरतो वस्तु यद्यदुपस्थितम् । तत्तत्समर्प्य देवाय विदधीतात्मसात्ततः' इति वातुळवचनाच्च । यत्तु-'अन्नाद्यमौषधं तोयं पत्रं पुष्पं फलांदिकम् । शिवस्य दत्वा तच्छेषं भोज्यं भुञ्जीत बुद्धिमा'नित्योषधादे निवेदितशेषस्य भोजनविधानं, तत् कार्यार्थमनिवेदितभोजनं कुर्वतो भोजनमध्यग्राह्यो पधा- दिविषयम् । अन्यत्र शिवदासानां शिवोच्छिष्टमेव ग्राह्यम् । किञ्च भक्तेन यत्किञ्चित्फलमुद्दिश्यया क्रिया लौकिकी वैदिकीवा कर्तुमिष्यते सा सर्वाऽपि .

·शिवार्चनाचन्द्रिकायाम् शिवाराधनरूपति भावेन. कर्तव्या. । तत्तत्क्रियाजन्यसुखमपि शिवस्तो- तेति शिवे समर्म्यतद्भुक्तमेव सुखं मया भुज्यतइति भावेन भोक्तव्यम् । एवं विनैव स्वयत्नमुपनताश्शब्द स्पर्शरूपरसगन्धाख्या विषयाश्च शिव- समर्पण पूर्वकं तदुच्छिष्टबुद्ध्यैवीन्द्रयरनुभवितव्याः । तत्तद्विषयानुभवज- न्यसुखमपि तदुच्छिष्टबुद्ध्यैवभोक्तव्यम् । 'या या क्रिया विधातव्या प्रस्तु- ला जायते पुरः । तां तां कुर्यान्महादेवसमर्पितधिया सुधीः ॥ इन्द्रियादा- मतं किञ्चिद्यत्सुखं तच्छिवार्पितम् । कृत्वा प्रसादं भोक्तव्यं तदिन्द्रियमुखे- नचे तिवातुळश्रवणात्॥ तदर्थच भक्तन सदा सावधानेन भाव्यम् । संयो गेषु वियोगेषु सावधानोनिरन्तरम् । गच्छन्तिष्ठन्स्वपन्जाबद्भुञ्जानो मै. थुनेरतः ॥ याशिवार्पितचेतस्कोभक्तिमांस्तु नचान्यथेतिबृहत्कालोत्तरे श्रव- णात् । एवं क्रियासमर्पणपूर्वकं क्रियां कुर्वतः विषयसमर्पणपूर्वकं विष- याननुभवत स्तत्तजन्यसुखसमर्पणपूर्वकं सुखं भुञ्जानस्य च सावधानस्य भक्तस्य पूर्वजन्मवासनान्ते. कचित् कचित् प्रमादान्निषिद्धक्रियां कुर्वतोऽपि निषिद्धविषयाननुभवतोऽपि निषिद्धसुखंभुञ्जानस्यापिनपापलेपोभवति। किंतु- सर्व शिवसमाराधनमितिभावयत स्सर्वमपि शिवप्रीतय एव भवति।तत्रात्मभो गार्थ नृत्तावलोकनोपवनदीर्घिकादिक्रीडारूपां क्रियामारभमाणस्तत्तक्रि- यासमये संभावितानां वाक्पाणिपादपायूपस्थरूपकर्मेन्द्रियव्यापारसाध्यानां श्रोत्रत्वकक्षुर्जिह्वाघ्राणरूपज्ञानेन्द्रियजन्यतत्तद्विषयसाध्यानाञ्च सुखानां समर्प- णार्थस्वकीये श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियपञ्चके वागादिकर्मेन्द्रियपञ्चके च क्रमेणाधि- ष्ठातृत्वेन सन्निहिताना मीशानादीनां श्रोत्रादि वागादीनि स्वकीयश्रोत्रादिष्वै- क्येनानुसंधाय तत्तादिन्द्रियव्यापारसाट्यसुखान्यैशानादि मूर्तीरधिष्ठात्राशिवे- नानुभूयमानानि विभाव्य तान्येव सुखानि शिवोच्छिष्टबुद्ध्या स्वयं भुञ्जीत। अयत्नोपनमद्विषयसुखसमर्पणं तत्तद्विषयोपभोगसमय सावधानेनकर्तुमशक्तः प्रातर्वाशिवपूजावसानेवाभविष्यदेतत्समयपर्यन्तंभावितायत्नोपनमच्छब्दरूपरस ·भोजनविधिः॥ गन्धात्मकविषयानुभक्तजन्यसुखानिशिवायार्पयामीति युगपदेवार्पयेत् । एवं युगपद्विषयार्पणं हृदयादिषु वा हृदयादिस्थानभावितस्यसांबशिवस्य श्रो- लादिषुवा, हृदयादिस्थानभावितस्य सदाशिवस्य क्रमादीशानादिमुखगंत- श्रोत्रादिषु वा स्वकीयश्रोत्राद्यैक्येन संहितेष्वीशानादीनां श्रीवादिषुवा कर्त- व्यम् । सर्वत्रापि समर्पणे नमोन्तशिवमन्त्र एवमन्त्रः । तस्यच शिवा- येदं नममेति अर्थो भावनीयः । सचार्थों मकारस्य जीववाचकस्य षष्ठयन्ततया लभ्यतइति मर्वमेतदतिरहस्यम् । एवं प्रतिदिनंप्रात- शिवचिन्तनंशक्यम्नानविभूतिरुद्राक्षधारणसंध्योपासनपूर्वकं त्रिकालंद्विकाल मेककालंवा चत्वारिंशता षोडशभिर्दशभिः पञ्चभिरुपचारै रष्टपुष्पिकामा- नेण वा शिवं पूजयन् यथावमरंशिवशास्त्राण्यधीयानश्शिवकथास्समाकर्णयन भोजनकाले शिवाग्निकार्यबुद्ध्या शिवनिवेदितशेषं वा शिवदास्यबुद्ध्या शिव- निवेदितंवा स्त्रीकुर्वन् अन्यत्तांबलपानीयगन्धपुष्पादिभोग्यजातं शिवमम- पितं जानन चिकीर्षितं कर्मजातं तत्फलरूपाणां सुखानां शिवोपभोग्यत्वं विभाव्य शिवाराधनबुद्ध्या कुर्वाणः स्वयत्नमनपेक्ष्य उपनतानपि विषयान न- तद्विषयोपस्थितिसमयेषु युगपद्वा शिवार्पितान्विदधानः सर्वाण्यपि सुखानि शिवोच्छित्रबुद्ध्यवानुभवन बहिलौकिककार्यविचारकालेप्यनन्तशिवनामा- नुसन्धानेन मफलयन्नन्तरध्वनि गमागमाभ्यां विहरती निरतिशयप्रकाशा- ममृतरूपिणी मानन्दलेवामपि समयेष्वाकलयन पञ्चाक्षरपरदेवता मशेषोप. निषदन्विष्यमाणचरणांबुज मग्विलदेवतामार्वभौम मपागकरुणांबाध मा श्रितक्षाधुरन्धर भबिकयामह निजहृदयजलरुहकुहरे विहरमाणमानन्दमन्दी- भूनि परमशियमनवग्तमन्तर्दशावलोकयन इष्टबन्धुभिरामह भावमामा ।। वेलरधीचिनबोम्मविभोरदार चित्त'च धामनि चिगदाभिवधमानाम ।

·शिवार्चनाधन्द्रिकायाम
अर्चाविधां पशुपते रमराभिनन्द्या
मित्थं समाचकलमीश्वरशासनेन ।।
सद्राजयोगनिजचंचुरनाहताज्ञा-
शक्त्यांदिसारसमुदश्चितदिव्यतेजाः ।
आवाहनक्रमकलानिपुणोऽतिधीरः
श्रीबोम्मभूपतिलकश्शिवपूजकस्स्यात् ।।
करोतु ज्वरकण्ठेशस्स्वकीयार्चनचन्द्रिकाम् ।
आकल्पस्थायिनी मेनां द्युस्थले चन्द्रिकामिव ।।
हरिः ओम् ॥
शुभमस्तु । गुरुभ्यो नमः ॥
भजामिज्वरकण्ठेशमृत्युञ्जयपदांबुजम् ।
यदाश्रितो नखल्याजा दाति जैवातृकस्मदा ।।
शिवार्चनाचन्द्रिका समाप्ता ॥
A
Gare