Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Sahasranama Sthothra Bhashyam
Front matter
भगवान् निश्वभर
--
--
ध्यानम्
शिवोऽमित्व तिरमि साहातारायणाप्यसि ।
पदावरचतय तमव स्वयि विद्यते ।।
SAHASRANAMA STHOTHRA BHASHYAM
(Sanskrit)
Written by
"Arya Vaidyan" S. R. Iyer
Special Officer,
Aryavaidyasala, Kottakkal
First impression
June 1982
Copies : 1000
Price Rs. 20/-
Printed at
The Mathrubhumi (M. M.) Press, Calicut-673 001
Published by
"S. R. Iyer Granthavall Publications",
Kottakkal.
पि. एस् वारियराख्यातो विख्याता वंद्यसतम भूगतो "भुवनेडयॉन्दे" धन्यकृत्ये"दिवगत -- "वद्यरत्नबिरुदाङ्कित" श्री पि एस् वारियर् महाशय पोट्टक्कल 'आर्यवैद्यशाला , आर्यवैद्यचिकित्साशाला, आर्यवैद्यपाठ- पालादीना स्थापक अष्टागरीर, बहच्छारीर, चितिमासग्रह इत्यादि ग्रन्थाना का विपश्चिदपश्चिमाप्रमर स्मर्यपुरुषोऽस्मद्गुरुवर्य.
आमुखम् थोमनि रघुनाथायमहोदयविरचितमिद श्रीमद्भगवतो महादिप्णोनाम्ना सहस्रस्य,प्रतिनाम श्लोकरूप व्याख्यान, श्रीमच्छकरभगवत्पादोय भाप्यच्याख्यानुसारि वर्तत इति आमूलाग्रपरिशीलनेन अनुभूय सुदृढ वक्त शक्नुम । तत्र तत्र व्याकरण- शास्त्रानुमारेण सत्तत्पुराणानुसारेण च केषाचित्पदाना विशेषार्थोपि मूचितो दरी- दृश्यते। एवं कस्य नान एकक श्लोक इत्येव रीत्या सहस्रनामा सहमसख्याक श्लोर पदव्युत्पत्ति-श्रुत्यादिवचनप्रमाणोक्तिपूर्वक विरचितमिद व्याख्यानमिति विशेषोऽय तद्वाचकाना अनुमविषयौनवेदेव । एतच्लोकपठनेपि सपनामपारायण- फ्ल विशेषतो लभ्यत एप इत्यप्यनुक्तिसिद्ध अनुभवैकवेद्य च । अर्थज्ञानपुरस्सर नामपारायणेन फलविशेपोपि, भगवन्महिमानुभावरूप आनन्दाविर्भावरूपश्च अनुभववेद्य एव । ईदृश उत्तम व्याख्यान श्लोकरूपेण विरचित- वता थीमता रघुनाचार्य महोदयानां परिश्रमोप बहूनामुषकाराप यथा स्यात् तथा मुद्राप्य प्रकटनेन सफल स्यात् । मुद्रितमन्थ रवीकृत्य भक्त्या थल्या च तदर्थानु. सन्धानपूर्वक पारायणेन च परिपूर्ण फल स्यादिति हेतो मुद्रितपुस्तक भक्ता स्वीकृत्य स्वयमपि कृतार्था भवेयुरित्याशास्महे- शृगेरि आस्थानविद्वान् के पि शंकरशास्त्री "पण्डितप्रवर पण्डितभूषण" "विद्वन्मणि विद्याभूपण' 'पूर्वोत्तरमीमासापारीण' साख्ययोगनिष्णात साहित्य वेद वेदभायविद्वान् विशालाद्वैतवेदान्तप्रधानाध्यापक धीचामराजेन्द्रमस्कृतपादगार, बेंगलर
विषयानुक्रमणिका
...
-
138
सहमनाम स्तोत्र भाप्यम्
अष्टासर महामन्त्र भाष्य स्तुति
श्री पन्वन्तरि पेशादिपादम्
मुद्धिपत्रम्
...
141
149
श्री.
सुन्दरशास्त्रितनूज माय शाब्दिकतिलक हरिहरमार्यम्
विद्यामानविनम्र स्मयं नौमि पितामहमनुपममनिराम्
শীলােখাশগ ঘি। যােনল গম
दुनिगमा नाम पुगुमनो यातामृता गुधी
धीमान
भाम मनिराFILE:-
भाrai नानो नगार पर।
ॐ नमो नारायणाय
"चत्वार्यतानि रत्नानि महाभारतसागरे
सहस्रनाम गीता च स्तपराजोरानुस्मृतिः"
इत्युक्त्या ससारसागरमग्नाना जनानामनायासेन तदुत्तरणोपाय दिदर्शयिषु
भगवान् पाराशयमुनि महाभारतसागरेऽनुशासनिकपर्वणि रत्नवत् सारभूत
विष्णुसहस्रनामाख्य मालामन्त्राणामुत्तम मन्त्र शरशयनगतेन भीष्मपितामहेन
धर्मजायोपदिष्टप्रकारेणोपदिदेश-तत्र च धर्मजोपि भीष्म प्रति तस्योपदेशप्रसञ्जक
प्रश्नमकाीदिति वंशपायनो जनमेजयमत्रवीदिति शौनकादीन् प्रति मूतवचन
स्पमिदमादिम वाक्य वंशपायन उवाचेति-
श्रुत्वा धर्मानशेपेण पावनानि च सर्वशः
युधिष्ठिरशान्तनवं पुनरेवाभ्यभाषत ।
युधिष्ठिर उवाच :-
किमेकं दैवतं लोके किंवाप्येकं परायणम्
स्तुवन्तः के कमर्चन्तः प्राप्नुयुमीनाः शुभम् ।
को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः
किं जपन्मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ।
३
श्रीमीम उत्तरमुवाच:-
जगत्प्रभु देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम्
स्तुवन्नामसहस्रेण पुरुषः सत्तोत्थितः।
तमेर चार्चयन् नित्यं भक्त्या पुरुषमव्ययम्
ध्यापन स्तुवन्नमस्यश्च यजमानस्तमेव च।
2 सहस्रनाम ६ ८ अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् लोकाध्यक्षं स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत् । ब्रह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लोकानां कीर्तिवर्धनम् लोकनाथं महद्भूतं सर्वभूतभवोद्भयम् । एप मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः यद्भक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरः सदा। परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः परमं यो महब्रह्म परमं यः परायणम् । पवित्राणां पवित्रं यो मंगळानां च मंगळम् दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता। यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे यस्मिंश्च प्रळयं यान्ति पुनरेव युगक्षये। तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते विष्णोर्नामसहस्र मे शृणु पापभयापहम् । यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः ऋपिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये। १० ११ १२ १३ अस्य च सहस्रनाममालामन्त्रस्य ऋप्यादीनेवमाह :- "प्रापिनाम्ना रहस्रस्य वेदमासो महामुनि छदोनुष्टुप तया देवो भगवान् देवमीसुत । अमृताद्भवो बीज शक्तिवपिनन्दन विमामा हृदप तस्य शान्त्यय विनियोजयेत्"। अस्य नाम्ना सहमस्य वेदव्यासो महामुनि ऋपि। अनुष्टुप् पद तपा देवी मुनो भगवान् विष्णुदेवी-देवता - अमृगाव इति नाम यौन देवकीनन्दन इति नाम शास्ति -निसामेति नाम सत्य हृदयं । शात्य मोसा पो पिनियोग- स्तोत्र भाध्यम 3 १ २ ३ अथ ध्यानम् :- क्षीरोदन्वत्प्रदेशे शुचिमणिविलसत्सकतमौक्तिकाना मालाक्लिप्तासनस्थ स्फटिकमणिनिभमौक्तिकर्मण्डिताग । शुभ्रंरभैरद_परि विरचितर्मुक्तपीयूपवर्ष- रानन्दी न. पुनीयादरिनाळनगदाशंखपाणिमुकुन्द ॥ भू पादौ यस्य नाभिवियदसुरनिलश्चन्द्रसूर्या च नेत्रे कर्णावासादिशरो चौमुखमपि दहनो यस्य वास्तेयमन्धि । अन्त स्थ यस्य विश्व सुरनरखगगोभोगिगन्धर्वदैत्य- श्वित्र ररम्यते त त्रिभुवनवपुष विष्णुमीश नमामि ।। शान्ताकार भुजगशयन पद्यनाम सुरेग विश्वाधार गगनसदृश मेघवर्ण शुभागम् । लक्ष्मीकान्त कमलनयन योगिहृद्ध्यानगम्य वन्दे विष्णु भवमयहर सर्वलोकैकनाथम् ।। मेघश्याम पौतकौशेयवास श्रीवत्साक कौस्तुभोद्भासितागम् ॥ पुण्योपेत पुण्डरीकायताक्ष विष्णु वन्दे सर्वलोकैकनाथम् ।। नम समस्तभूताना आदिभूताय भूभृते अनेक स्परूपाय विष्णवे प्रभविष्णवे।। सरासचक्र सकिरीटकुण्डल सपीतवस्त्र सरसोरहेक्षणम् । सहारवक्षस्थलशोभि कौस्तुभ नमामि विष्णु शिरसा चतुर्भुजम् ।। घायायां पारिजातस्य हेमसिंहासनोपरि आसीनमयुदश्याममापताशमलवृनम् । चन्द्रानन चतुवातु श्रीवत्साक्तिवक्षस मिनीसत्यभामाम्या सहित तमायये। ५ ६ ७ ६ 4 सहस्रनाम अथ परिभापा:- विश्वभर च विघ्नेश मत्तात जननीमपि अस्मद्गुरुनशेषाश्च वाग्देवी ललिताबिकाम् । सहस्रनाम व्यारव्यातॄन् भगवत्पादपूर्वकान् नत्वा भक्त्याखिलान् वन्द्यान् कुर्वे शोपि च कौतुकम् । विष्णोर्नामसहस्रस्य विवृति पद्यरूपत कर्तु यलोह्यकारीति मयाज्ञेिन न दूयते। सहस्रनामपीयूष पिबन् निवृतिमाप्नुयात् यत् किंचिदर्थ बोधैस्मिन् यत्नो नव वृथा श्रम । एकक नाम विवृत चैकैकश्लोकत क्रमात् श्रीमत् शाकरमाप्योक्तरीत्यवानार्थनिर्णय । पुल्लिगनाम्ना विष्णुश्च स्त्रीलिगेनापि देवता क्लीवनाम्ना विशेष्य च ब्रह्म चेत्युदित बुध । हिरण्यगर्भ पुरुषो विधाता विश्मीश्वर केशव सवितादित्य पुष्कराक्षोऽनलोऽनिल स्थविष्ठ कुमुद सिद्ध शिव सवत्सरोऽच्युत सहिष्णुरनघोऽमोघ कृतज्ञो वेदविच्छूचि । अमेयात्मा वसुमनाश्चतुयूंह प्रजापति चतुरात्मा विश्वयोनिरनिद्देश्यवपुविभु । वीर सुवर्णोऽनिरुद्ध श्रीनिवास सता गति गोविन्दो दुर्धर कान्तो निवृत्तात्मा महीधर । ऋद्धस्तार प्रभुर्रम पावनो वायुवान प्रमाण प्रणवो दक्ष कर्ता गहन उद्भव । गोप्तादिदेव सर्वज्ञ पुण्यो निन्तो वसुप्रद गोपतिहुंतमुक चक्री क्षामोक्षोभ्योऽपराजित अनिविण्णो महाकर्मा शुभागोऽमितविक्रम सुव्रत सुखद सप्टा पूर शरि कृतागम । कृष्णश्चेति निरुक्ताना नाम्ना पश्चि सप्तति बजो भोक्ता पद्गनाम सत्य प्राणश्च वीरहा वासुदैवी वसुविष्णुर्माधव त्रिवारत प्रोक्नानि चतुरावृत्या श्रीमान् प्राणद इत्यपि ।
स्तोत्र भाष्यम् 5 प्रज्ञायावृत्तनाम्ना च सख्या सापि च सयुता दुग्धोदरप्यनावृत्तर्नाम्नामेव सहस्रकम् । "द्विरावृत्तनामानि पट्सप्तति ७६-त्रिरावृत्तिसख्या दश १० चतुरावृत्तिसख्ये द्वे चेति-३६+२०+६%D१०२ आवृत्तनाम्ना सख्या प्रशायेति =१०२-अनावृत्तनाम्ना सख्या दुग्धोदरिति ८९८ - इति सयोगात् सहस्रम् -८९८+१०२ = १००० इति नाम्ना सहस्रम् । अकारादि ऋकारान्त ए मो मो दशभि स्वर कवीन्त्य चवर्गान्यो द्वितीय तपयोरपि । टवर्ग च पळो त्यक्त्वा व्यजनरवरोपित आरब्धानीह नामानि त्रयस्त्रिशमिताक्षरं । दाने, गान, रत्न, सूनु, ग्र्गानी सना बुनि यत्नात्, कोनु, प्रभु, यनि, नोरे, यानी, तपो, प्यनु । थेप्ठो, जह्यात् भोग, पात्र रागी, नासो, तप स्थल प्रोतो, रुद्रो, प्यय, ज्ञेयो गीता, पेया, जन क्रमात् । आदिक्षान्ताक्षराधाना नाम्ना सख्याक्षरद्वयं प्रोच्यते वादि साद्याना सस्या ज्ञानाय देशिक । श्रद्धा, - - ८ - - नीरे-२० याज्ञी- १ - " - " - 와입d 9 4hA에 " अकारादिनाम-श्रद्धा = ९२ खादि- याने - १ बादि तप-१६ मा दाने ग भादि स्थल- ३७ इ गान: ३ घ मादि प्रीत - रत्न- २ च तप:१६ यादि रुद्र = २२ सूनु- ७ प्यनु- १ रादि प्यय- ११ गानो- ३ श्रेष्ठ 3२२ लादि- खना- २ त जह्यात् = १८ शादि वुनि = ३ द भोग =३४ हादि - पेया = ११ ओ यत्नात् = ध पात्र-२१ क्षादि औ कोनु % १ न वादि -ज्ञानाय-१०० प्रभु:४२ प सादि-देशिक -१५८ १६४ + २३६ + ज्ञप: १० गीता- ६३ - " - " १ जन - " " रागी= ३२ नासो-७० " ४९८ अनावृत्तिनामानि, आवृत्तिनाम्ना १६४+२३६+४९८ - ८९८ सख्या १०२ इति आहत्य सहस्रम् ।
6 सहस्रनाम अथ नाम्ना शतकानामाद्यन्त क्रमेणाह- विश्वाद्यमच्युतान्त स्यात् नाम्ना शतकमादिम वृषाकपिद्वितीयाद्य सर्वदृक् सिंह चान्तिम । सन्धाताद्य तृतीय स्यादन्त्य तस्य युगादिकृत् युगावत्तंश्चतुर्थांद्यमनयश्चान्त्यमोरित । वीरो भोक्ता चाद्यमन्त्य पञ्चमस्य क्रमात् स्मृत कपीन्द्रश्च शिवोपि स्यात् पष्ठस्याद्य तथान्तिम । श्रीवत्सवक्षाश्चाद्य स्यात् सप्तमेन्य तु सत्कृति सत्ता सुवर्ण बिन्दु स्यादप्टमस्याद्यमन्तिमम् ।। अक्षोभ्याधप्ययान्त स्यात् नवम दरामे तथा स्वस्तिदनाद्यमन्त्य स्यात् सर्वप्रहरणायुध ॐ विश्वं विष्णुर्वपट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभु : भूतकृत्भूतभृत् भावो भूतात्मा भूतभावनः। ग्लोक भाष्यम् :- सृष्ट्वादी माययास्मिन् जगति स विसति स्वात्मन वेति विश्व कालेऽस्मिन्नेव सर्व जगदभिविशतीत्येव विश्व विशेपान् । विश्व तत्कार्यजात मकलमपि च तत् कारण ब्रह्म साक्षात् वापि भोक्ता भवति तदखिल ब्रह्म विश्व समस्नम् ।। विष्णुववेष्टि चान्तर्वहिरपि जगत सर्वतो व्याप्य सस्थ व्याप्नोतात्यस्य कान्त्या विराति सरल यो तत्सदित्येव विष्णु । विष्णोनान्यच्च परस्यात् श्रुतिगतपुरुषो य सहनाक्षी माक्षान्नारायणोऽसौ निगमनिगदितो यज्ञमूत्तिः स विष्णु ।। १ २ १ टिप्पणी:- विश्वस्य जगत कारणत्वेन विश्वमिति ब्रह्म उच्यते-आदी कार्यभूतविश्वशब्देन कारणग्रहण कार्यभूतविरिचादिभिरपि विष्णो स्तुत्यता प्रदर्शयितु-विश्वस्य कारण विश्व ब्रह्म "ग्रीवेद विश्व" " "पुरुप एवेद विश्व" "विश्वमेवेद" इत्यादि श्रुतिभ्य तभिन्न न किञ्चिदपि परमार्थत सदस्तीति विश्व समस्त कार्यजात ब्रह्मव-तत् सृष्टवा तदेवानुप्राविशत इति कार्यभुतमेव सकल जगत् जीवात्मना विशतीति विश्व "यत् प्रपन्त्यभिसविशन्तीति" श्रुत्या प्रळये विश्वानि भूतानि अस्मिन् विशन्तीति विश्व-कारणात्मा कार्यपु विशति, कार्याणि सक्लान्यपि मारणे विशन्तीत्युभयथा विश्व ब्रह्मर । तथा कारणस्वरूप, कार्यस्वरूप,च-इति कर्ता, कारण, करण कार्य चेति चतुष्वंप्यर्थेषु विश प्रवेशन इति धातो कर्तर्यधिकरणे वा उणादि सूत्रेण स्वन् प्रत्यय - अस्य च ब्रह्म विदोपणत्वात वळीवत्व कृत्स्नार्थत्व निमित्तीकृत्य भगवन् नामत्वोपपादनमिति सर्वनामत्वस्यवौचित्यात् सर्वनामशब्द तथा चतुर्यन्त ओ विश्वस्मै नम । २ विश्व किमित्याकाक्षायामाह विष्णुरिति-विपात्यभिधायिनो नुप्रत्ययान्तस्य स्प विष्णु -विशतेवानुक्प्रत्ययान्तस्य रूप वा देशकालवस्तुपरिच्छेद शून्य इत्यर्थ इति शाकरभाष्ये विष्णवे नम 8 सहयनाम ३ यज्ञस्वरूपाय वपट् क्रिया यत् यस्मिश्च तत्स्यात् हविष प्रदान । मनुर्वपट्कार इतीह विष्णु मन्त्राधिदेवोऽपि च मनमूत्ति ॥ भूतानि भव्यानि भवन्ति चैषा कालस्य भेदेन स कालरूपी। प्रभु प्रभावादिति भूतभव्य- भवत् प्रभुविष्णुरमेयधामा । भूतानि जातानि भवन्ति यानि ब्रह्मात्मना तानि करोति काले । रुद्रात्मना कृन्तति चेति भूतकृत् रजस्तमश्चाश्रितवानलिप्त । विभति तान्येव हि भूतभृद्य सत्वात्मक पालनपोपणार्थम् । ब्रह्मा हरश्चेति हरि स विष्णु कार्यार्थीको विविधस्वरूप ॥ ६ प्रपत्ररूपेण च केवल वा जन्माययुक्तो भवतीति भाव । सत्तात्मको भाव इति प्रसिद्धया स सच्चिदानन्दमय परात्मा । अतत्यात्मा स भूताना सातत्यगमनात्मक । अन्तर्यामीति भूतात्मा विश्वव्यापितया स्मृत ॥ टि:- ३ वपटु हविन क्रियत इति वपटुकार कृ धातो अकर्तरि च कारके सजाया मिति सप्रदाने अधिकरणे करणे वा खा इतिकार यस्मै यस्मिन् वा वपट् क्रियत इत्युभावपि वपट्कारो-वपट्कारमात्मा तद्देवतास्वरूपो वा वपट्कार वपट्काराय नम कालभेदमनादृत्य सन्मात्रप्रतियोगिकमैश्वयं सस्पेति प्रभुत्वमिति भाप्ये - भूतभव्यभवत्प्रभवे नम । ५ रजोगुण समाश्रित्य विरिचिस्पेण भूतानि करोतीति भूतत् तमोगुणमास्याप रुद्रात्मना भूतानि सुन्ततीति, कुणोतीति वा हिनस्तीति भूतत्-भूतकृते ७ नम। ६ ७ सत्वगुणमधिष्ठाय भूतानि वित्ति पारयति पालपति, पोपयतोत्यपि भूतभृत् - भूतभते नम प्रपचरूपेण पा ऐवल या भवतीति भाव- भवतीति भाव • भवन सत्तारमको धा-भावाय नम भूताना ब्रह्मादि स्थावरान्तानो पात्मा अन्तर्यामीति भूतात्मा- भूतात्मने नम - भारmatी मागण स्नोत्र भाप्यम् 9 यो भावयति भूतानि जनयन् वर्धयन्नपि । भूतानां भावनो यिण कोतितो भूतभावनः ।। पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च। लो० भा०:- पूग, पवनेश्यस्य क्वान्तात् पूत. शुट स्वमायत यस्यारमेति म पूतारमा रेयनो निगुंग. श्रुत । निरपपुलो निरपदी नित्यमुगा स्वभावत परम योपि पारमा प परमारमा प्रतित । गन्वया गतिस्नाष्टा पुनरावाय भावत' देवता मंय गमारात मुरताना परमा गति । परप नास्ति म्पपी नागो विरारोन्यूनापिया परभामरति तो नित्य परोपर." १२ रि:- - মুখাসি পায়নি সামৰি যাবতীশ মুশষ - সুমানায় গম । १. स्तरियता पुग. पातो पूर परिपु मारमा पार मामा गुणोपरापात पुरपशि "तिभाप्पे-पतारमन गए । । पाकारितामा निरगुरमुरारमार परम पनि मान- परमामो मम १२ पापा मारा सिमामा-गुमरास्तामा नम्र र "मागरमेर मदों" मगरला- मुगामा पा सम । पोनापोरिमार "रोपापन पनिमारम 10 सहस्रनाम १४ आसीत् पुरेति पुरुप स पुरे शयान पूर्णो ददाति स पुरुणि महत्फलानि । अन्ते हिनस्ति भुवन स्पति य पुरुणि सर्गस्थितिप्रलयकृत् पुरुष पुराण ।। साक्षादव्यवधानेन सर्व पश्यति सवंदा सर्वज्ञो य सहस्राक्ष साक्षी स पुरुष स्मृत । जानाति य क्षेत्रमिद क्षयात्मक क्षेत्रज्ञ आत्मा स तु जीवसज्ञ । म चाक्षरोनिश्वर एव चात्मा तयोरभेद श्रुतिसिद्ध एव ।। १५ १६ योगो योगविदा नेता प्रधानपुरुपेश्वरः नारसिंहयपुः श्रीमान् केशवः पुरुषोत्तमः । : १६ लो० मा०:- समाधौ युज भावेन योगस्तु तदवाप्यता एक्त्वभावना योगो जीवात्मपरमात्मनो । १७ .. टि:- १४ अस्तव्यत्यस्ताक्षरयोगात आसीत् पुरा पूर्वमेवेति विग्रह त्वा ध्युत्पादित श्रुते पुरे शेत इति पुरुप मात्मा यत् तस्मात् पुरुप , पुणि सनीति ददाति या पुरूणि सहारे रयति नाशयतीति वा पुरुप । पुरपाय नम। १५ माक्षात् द्रप्टरि समायामितीनि- माक्षिण नम । शिये परिमिति क्षति नरपतति क्षेत्र पारीर जातीति तो जीवात्मा गच धरतीति धर जीवात्मा-शरादन्य अक्षर । यहा बानुते पानातीनि बक्षर परमात्मा- समोर एवेति एयपारेण यपोरभेद पारमार्थिव इति पोत्पने घमारात् पायदा रिपो भेद न पारमाथिस इति प धोत्यते इति भाप्योर या पदारनपोरेसनामर सपा-भंशाम भराय नम । १० योगोऽवाप्यना योग - योगाय नम ।
स्तोत्र भाप्यम्
योग विदन्ति जानन्ति सम्यक् योगविदस्तु ये
तेपा योगविदा नेता प्रापक परम पदम् ।।
२०
प्रधान प्रकृतिमाया जीवस्तु पुरुपस्तयो
ईश्वर परमात्मासो प्रधानपुरुपेश्वर ।
नरस्याघो वपुश्चास्य सिहस्योदपुस्तथा
नारसिह वपुर्यस्य नारसिहवः स्मृत ।
श्रयतीति हरि या श्रीनित्य वक्षसि सस्थिता
नित्ययोगे मतुप् श्रीमान् नानास्पधरोप्यसौ।
को ब्रह्मापि च विष्णुरस्तु गिरिशोऽपीशन केशास्त्रय
वेशा यस्य वशा स केशव इति स्यातस्विमूत्यातिग ।
देशो चाप्यवतीति वा स हतवान् य केशिन दानव
देशा वास्य मनोहराभिरुचिरा ध्येय सदा केशव ॥
पुरुषाणामुत्तम श्रेष्ठ पूरुपेत्तमोऽपि वा
असरादुत्तमश्चेति प्रथित पुरुषोत्तम ।
૨૨
२३
१८ योगक्षेमवहनादिना योगविदा नेता - "तेपा नित्याभियुक्ताना योगक्षेम वहा
म्यह" इति भगवदचनात्- योगविदा ने नम ।
प्रधान प्रकृति पुरषो जोव तयारीश्वर प्रधानपुरुपेश्वर परमात्मा
प्रधानपुस्पैश्वराय नम ।
२० नारसिंहयपुपे नम ।
पोरम्पपरस्याप्यस्य थियो हानिर्भवेत्याह श्रीमान् श्रीमते नम ।
२२ सभ अशा वेगान्त्रिमूर्तय ते पस्य वमा म पेशव कन्च ईशन शो
साववतीति वेगव यप हिमाया इति धातो देशिन हापानिति देशव पृषो
दरादित्वात् पदमापत्वरल्पना. पेशाटोन्यतरस्पां इति ययय प्रामाया-
रेशयाप नम ।
२३ "स्मान् भरमतीतोरमारादपि चोत्तम बनोस्मि तोरे येरे प प्रपिन पुर
पोत्तम इनि भगवापनात-पुरषोतमाय नम ।
12 सहस्रनाम सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिनिधिरव्ययः संभवो भावनो भती प्रभवः प्रभुरीश्वरः। २४ २५ श्लो०भा०:- सर्वकृत् सर्वभृत् सर्व सर्वज्ञ मर्वकारण सर्वात्मा स हरि सर्व सर्व विष्णुमय जगत् । पापौघमिह भवताना दुष्टाश्च जगत सदा शृणाति सर्व सहारे शर्व सहरिरच्युत । निस्त्रगुण्यात् विशुद्धत्वात् शिव सर्वशिवकर निर्गुण परमात्मासौ विष्णुरेव सदाशिव । स्थाणुहरस्तु सज्ञाया स्थिरत्वात् स्थाणुरेव वा हरच हरिरेवेति स्थाणु म हरिरच्युत । भूतानि वियदादीनि मादादीयते यत भूतानामादिभूतत्वात् भूतादि स हरि स्मृत । सर्व निधीयते यस्मिन् प्रलये स निधि स्मृत अव्ययोनिश्चरति विष्णु स निधिरव्यय । २६ २७ २८ २९ . टि. 'असतश्च सतश्चैव सर्वस्य प्रमवाप्ययात् सर्वस्य सर्वदानानार • सयंमेन प्रचक्षते" इति भगवड्यासयवनात- सर्वस्मै नम ! २५ धावाय नम "स या म शिव" इत्यभेदोपदेशात् शिवादिनामभिरिव स्तूयते- शिवाय नम । २७ स्थिरत्वात् स्थाणु स्थाणये नम । २८ भूतानामादिकारणत्वात् भूवादि - भूनादप नम । २९ मध्यपिपरणे च इति - प्रत्यप- अय्ययन निविरोपण - तपापि "निपये अम्पयाम नम" इत्येव चतुर्यान्त समदाय ।
स्तोत्र भाष्यम्
13
३०
३१
धर्मसस्थापनार्थाय समवामीति चोक्तित
स्वेच्छया स महाविष्णु सम्यक् भवति सभव ।
यो भावयति भोकतृणा ददाति च फलान्यपि
मावन सर्वफलदो भक्ताना वाञ्छितार्थद ।
अधिष्ठानतया भत्ती प्रपञ्चभरणादसो
धारणात् पोपणाच्चापि भर्ता सर्वपतिहरि ।
प्रक्षेण भवन्त्यस्मात् सर्वभूतान्यशेषत
भवो जन्म प्रकृष्टोस्य प्रभवो धर्मरक्षणात् ।
अक्तुमन्ययाकर्नु कर्तुं सर्वमपीच्च्या
सामथ्यातिशयानुन प्रभुनारायण स्मृत ।
निरुपाधिकमैश्वर्य सर्वमस्यास्ति तन्मय
एक सर्वेश्वर श्रुत्या शित्वादीश्वरो हरिः ।
३४
स्वयंभूः शंभुरादित्यः पुप्फराक्षो महास्वनः
अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः।
३. स्वेच्छया समीचीन भवनमस्येति समव
"अप दुष्टविनाशाय सापना
रक्षणाय च स्वेच्या सभवाम्येव गर्म दुसविजित" इति मगवद्वचनात्.
सभवाय नम।
भावनाय नम ।
३२ प्रपतस्यापिष्ठानस्वेन भरणात् मा भने नम -
प्रभवाय नमः
३४ प्रक्रिया सामन्यांनिगपात् प्रम- प्रभवे नम.
२५ निहाधिक मयंमस्थतीवर मियादिति शिवाष्टमिलको समिता
या "अपिमा महिमा लघुवी गरिमा प्राप्तिरोशिता प्रासापर वरिवच
पत्रकामा परागवा" इति-पराय नमः।
14 सहस्रनाम ३७ स एप स्वयमुद्वभाविति मनीरवत्या स्वयमूहरि सर्वेषामुपरि स्वय भवति च स्वेच्छानुसारेण स । यो येषामुपरीति मन्त्रपरिभूवर्णात् स्वयभूरपि स्वातन्त्र्यात् परमेश्वर स भगवान् विष्णु स्वपभू स्मृत ॥ श भावयति भक्तानामिति शभु सुखप्रद भुक्तिदो मुक्तिदश्वासों शभुनारायण स्मृत । आदित्यो दितिनाथ एव स हरियो खण्डपृथ्वीपति यद्वा वामन एव चादितिसुतो यो मण्डलस्थोपि वा। मादित्य प्रतिभासतें धुनि यथा कोप्यनेकात्मक सादृश्यादुपचारत स भगवानादित्य इत्यादुत ।। विषयानश्नुतेह्यक्षि जले पुप्यति पुष्कर पप तत् पुष्कराक्षास्य पुष्करोपमिताक्षिणी। महान् पूज्यतमश्वासौ स्वन शब्द श्रुतिस्तथा महास्वन स वेदात्मा मेघगमीरनिस्वन । ३५ ३९ टि:- शमवे नम। "पराश्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्" इति मन्त्रवर्णनात् स्वयभू परमेश्वर स्वय मेव स्वतन्त्रो भवति न परतन्त्र इति- स्वयभुवे नम । ३७ दश भावयति भपतानामिति शमु ३८ अदितेरसण्डिताया मला पतिरियादित्य "मही देवी विष्णुपरनी" इति श्रुते । अदित्या फास्यपपल्या पुत्रो यामन द्रानुनचादित्य "मादित्यानामह विष्ण" इत्युक्त्या आदित्यमण्डसान्तस्यो हिरण्मय पुरुपो वा-आदित्याय नम । ३९ पुटररेणोपमिते बक्षिणी अस्पेति पुणराम - पुषराक्षाय नम । अस्प महतो भूतस्य निसितमेतत् पहावेदो यजुर्वेद • इति पते - महा स्यनाय नम ।
*स्तान भाप्यम् 115 ४१ ४२ आदिर्जन्म विनाश च निधन यस्य नास्ति स अनादिनिधनो नित्यश्चाद्यन्तरहितो हरि । अनन्तादिस्वस्पेण विश्वधारणपोषणात् धाता धाजस्तृवा योसो दधाति सकल जगत् । विशेपेण दघातोति विधाता सर्वकर्मकृत फलानामपि कर्तासौ योनन्तादीन् दधात्यपि । धातुर्विरिञ्चादुत्कृप्टश्चोत्तमो धातुरुत्तम. धातुश्वासावुत्तमच चिद्रूपश्चोत्तमो हरि । ४३ í । अप्रमेयो हपीकेशः पद्मनाभोऽमरप्रभुः विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः। १४ श्लो० मा०. प्रमातु सर्वथाशक्य प्रत्यक्षादिप्रमाणत अप्रमेय साक्षिरूपी नावगम्यो हरिश्च स । हपोवेराधेन्द्रियाणामीसो वा स्ववद्रिय सूर्यचदात्मनो यस्य इप्टा पेशास्तु रश्मय । ४५ टि:- ४१ अनादिनियनाय नम ४० घात्रे नम ४३ विधानम ४४ धातुस्त्तम इति एष नाम सामानाधिकरण्येन धातव उत्तमाय नम चयधि परण्येन च धातुरतमाय नम इनि चतुर्यन्तम। ४५ शब्दादिरहितत्यान्न प्रत्यक्षगम्य नाप्यनुमानगम्य तदयाप्तलिजानावात नाप्युपमानमिन निभागत्वेन मादृश्याभावात् नाप्पपित्तिग्राह्य तदिना. नुपपद्यमानस्यागभवात् नाप्यमावगोचर भावम्पत्यात् अभावमाशिवाय नापि शास्त्रप्रमाणवेद्य प्रमापजन्यातिरापामावात् • यद्येव पासयोनित उपते-प्रमाणादि माक्षित्वेन प्रगगस्वरूपस्य प्रमाणाविषयरवेपि अम्यस्तानियतमत्वेन शास्त्रप्रमाणपत्वमिति अमेय साक्षिरूपत्वा- दिति भाग्य-अप्रमेमाय नमः। ४६ "गूपरमिहरिपेग पुरस्तात्" नि श्रुते. हपोरेशाय नम 16 सहस्रनाम ४७ पद्मनाभोऽस्ति यनामो पद्म तद्विश्वकारण "अजस्य नाभावध्येकमपित" श्रुतिकीर्तनात् । नियते न तु ये प्रोक्तास्ते देवाश्चामरा अपि अमराणा प्रभु स्वामी हरिश्चैत्यमरप्रभु । विश्वकर्मा यस्य विश्व कर्म कार्य क्रियायदा सादृश्याता विश्वकर्मा त्वष्ट्रा निर्माणकौशलात् । मन्यते चिन्त्यते चेति मनुमन्त्रात्मकोपि वा मनु प्रजापतिर्मन्ता नान्योतोऽस्तीति च श्रुते । तनूकरोति यस्त्वष्टा प्टुत्वाच्च त्वक्षते स्तृच सर्वभूतानि सहारे यस्मिन् यत् प्रविलीयते। सर्वातिशयसस्थूल स्पविष्ठार्य प्रकीर्तित विराडात्मा स्मविष्ठोऽसौ विष्णुल्वर्थनामक । पुराण स्थविरो वृद्ध स्थिरत्वाच्च ध्रुवोपि य स चादिपुरुषो विष्णुर्विश्रुत स्थविरो ध्रुव । ५२ ५३ अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णो लोहिताक्षः प्रतर्दनः प्रभूतस्विकारधाम पवित्रं मंगलं परम् । २० टि.- पचनाभाय नम ४८ अमरप्रभदे नम ४९ विश्वमण नम ५० मनवे नम ५१ त्वक्षतेस्तनूकरणार्यान् तृच प्रत्ययस्य प्टुत्वात् त्वष्टा• त्वष्ट्रे नम ५२ स्यविष्ठाय नम ५३ ("वे यस्य स्थविरस्य नाम" यह.पा वयोवयनो वा इति माध्ये) स्थविरो प्रय हरये नाम गयिशण. स्थविराय मुषाय नम स्तोत्र भाप्यम् 17 । - श्लो० मा. "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" इति श्रुत्या स चामाह्मो गृह्यते यो न चेन्द्रिय । अश्वत् सर्वेषु कालेषु भवतीति च शाश्वत नित्यस्तु बहुधा श्रुत्या "शाश्वत शिवमच्युतम्"। कृष्ण पापापहारी जगदघहरणात् कपणार्यात् कृपर्वा सत्तार्यत्वाच्च पातो सदपि च भगवान् गायतो नितात्मा। कृष्णस्तद्भावयोगात् भवति च परम सच्चिदानन्दरूप वृष्णो वर्णोस्य यस्मादपि च निगदित श्यामवर्णो मनोज्ञ ॥ लोहिते चाक्षिणी पस्प लोहिताक्ष कृपारुण "समावपम" इत्यादि लोहिताक्षोपि च श्रुते । प्रतदंति हिनस्तीति सर्वभूतानि सहती प्रतर्दन' स भगवान् दुष्टशिक्षणतत्पर । प्रभूतगुणवानेव प्रभूतो दोपवर्जित ज्ञानेश्वयादिभि सर्वगुण सम्पन्न ईश्वर । कप्वापो मध्यलोकाना तिमृणा पभामपि घाम स्थानमिति प्रोक्तस्त्रियुधाम विद्युत । शुट्यत्यनेन मन्त्रारमा य पोषयति देवता पुनाति पेन वा यो वा पवित्रमुभयात्मकम् । ५८ ६० टि:- ५४ अपामाय नम शाश्वत सच्चिदानन्दात्मक -पाधताय नमः ५६ "पियाचक दो पर नि ति वाचर विष्णुस्तद्भावयोगाच्च वृष्णो भवति शाश्वत" इति मागवचनान्- कृष्णो वा मे यस्मात् तस्मात् इनोहमजन" इति मगवस्वनाम-रणार नम ५७ "समादपमो सोहितास" इति युने - लोहिताशाय नम ५८ प्रतईनाय नम ५९ मभूताय नम ६. सिम्पाम इयर नाम-विशाम्पाम्ने नम ६१ पुष मगायो करि पषिदेवतयोरिति पाणिनिस्मरणात् समय -पवित्राय नम
1B
सहस्रनाम
६२
अशुभानि निहन्तीति शुभानि वितनोति च
मगल तत् स्मृत पुसा ब्रह्म तच्चेह कोसितम् ।
सर्वभूतेभ्य उत्कृष्ट पर ब्रह्म च धाम च
दिक्कालाधनवच्छिन पर ब्रह्म इति श्रुतम् ।
ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः
हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवो मधुसूदनः।
२१
६४
श्लो०भा०:.
नियन्ता सर्वभूतानामीशान शानचा लट
ईशा वेदविदित सर्वभूतमहेश्वर ।
द्यति खण्डयति प्राणान् शोधयत्यपि दापनात्
चेष्टयत्यपि वा दाति प्राणदो बहुधा श्रुत
प्राणितीत्यपि च प्राण क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च
मुख्यप्राणोथवा थुत्या "प्राणस्य प्राण' इत्यपि।
ज्याधिकारे तु वृद्धस्य ज्येप्ठो वृद्धतम स्मृत
कारणत्वाञ्च सर्वेपा सर्वातिशयनादपि ।
कल्याणरूपत्वाद्वा मगल- मगल परमित्येकमिद नाम सविशेषणमिति भाप्ये-
तथापि केरले पृथड्नाम गृह्मते- क्षेत्रनोक्षर इत्येकनामत्व ग्रहणेत्र
प्रथइनामग्रहणमवश्य. तदैव शततम नाम अच्युतो भवति मगल परमित्येक
नामस्वीकारे क्षेत्रन अक्षर इति पृथक् नामस्वेन पाहा. मगलाय नम
एकनामत्वपक्षे-मगलाय परस्मै नम
६३ परस्मै नम
६४ ईशानाय नम
६५ "वोह्येवान्यात् ५ प्रापयात्" इति श्रुते - प्राणदाय नम
६६ प्राणाय नम
६७ ज्येष्ठो युद्धता सर्वेपी कारणत्वाना ज्येष्ठ- ज्येष्ठाय नम
19 ६. स्तोग माप्यम् सवातिशायी प्ठो मी व प्रशस्पतम श्रुत "प्राणो वावादि" वाक्येन मुस्यप्राणोपि वा पर । प्रादुर्भावात् प्रजासना पाति रक्षति य पति प्रजापतिस्तु सर्वासा प्रजाना पतिरीश्वर ! गीयतेऽन्तर्बीयते यो गर्भ कुक्षिगतस्तथा हिरण्यगों ब्रह्मासो य स्थितोण्डे हिरण्मये । साम्यस्या भवन्तीति भूश्च विश्वमराभिधा सा गर्भ यस्य मार्भो भूपतिविधवारण । माया घव श्रियश्चेशो माषको मधुविद्यया मौनात् ध्यानात् च योगाच्च वेद्यत्वान्माधव स्मृत । नसुर मधुनामानमेप मूदितवानिति विख्यानस्त्रिपु लोरेप माधवो मधुसूदन । ७० ७२ ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिरात्मवान् । २२ ग्लो भा०:. ईगेच वरचा प्रोक्तशित्वाद्यप्टमिदिद ईश्वरोपि श्रुतश्चासौ सर्वत सर्वशक्तिमान् । . टि:- ६८ सातिशयनाडा श्रेष्ठ:- श्रेष्ठाय नम ६९ प्रजापतये नम ७० "हिरण्यगर्भ समवतंताग्रे' इतिश्रुति -हिरण्यगमाय नम ७१ भू गर्ने यस्य स भूगर्भ- भूगर्भाय नम ७२ “मौनात् ध्यानाच्च योगाच्च विद्धि भारत माधव” इति व्यासवचनात् -माधवाय नम ७३ "वर्णमिश्रोद्भव चापि मधुनाममहासुर ब्रह्मणोपचिति कुर्वन् जघान पुरुषोतम तस्य तात वयादेव देवदानवमानवा मधुसूदन इत्याहु ऋषयश्च बनाईनम्" इति महाभारते - मधुसूदनाय नम ७४ सर्वशक्तिमत्तया ईश्वर-ईश्वराय नम का 20 सहस्रनाम ७५ ७६ ७८ विक्रम शौर्यमस्यास्ति विशेषेणेति विक्रमी विविक्रमो वामनोपि विश्रुतो विक्रमीति स । विभ्यत्यनेनेति धन्वा धनुस्तेनान्वितो हरि धन्वीति गीत स्वेनैव "राम शस्त्रभृतामहम्" । मेधा धीस्तु समर्थी या सर्वग्रन्याधारणें सास्यास्तीति स मेधावी विश्रुतोऽमितबुद्धिमान् । विचकाम जगज्वेति विक्रमो विश्वविक्रमात् विनाकामच गलेति विक्रम पक्षिवाहन । चक्रमे विश्वमखिल क्रम क्रान्तोपि विश्रुत क्रमोऽसौ क्रमहेतुत्वात् भक्ताना स्वपद प्रति । सर्वेपामुत्तमो यस्मात् नास्त्यस्मादुत्तमोऽपर सर्वथा प्रधितश्चाथ सर्वोत्कृप्टोप्यनुत्तम । दैत्यादिमिर्पयितु कृच्छे णापि न शक्यते दुराधर्षो ऽभिर्भावतु दुस्सहश्चेति कीतित । साक्षीति प्राणिना सर्व पुण्यापुण्यात्मक कृत जानातीत्यकृतमोऽसौ कुतज्ञ परिकीतित । कृतिस्वरूप सर्वात्मा क्रियाधारतयापि वा क्रियाकर्तृस्वरूपेण देवतात्र कृति स्मृता। CO ८१ ८२ टि.- ७७ ७६ विमिणे नम ७६ धनुरस्मास्तीति धन्वी "बीादित्वादिनि" धन्विने नम मेधाविने नम विना पक्षिणा गण्डेन अमादा वित्रम गहेडवाहन -विषमाय नम ७९ "प्रान्ते विष्णु" इति मनुवचनात्- श्रमाय नम "यस्मात् पर नापरमस्ति विचित्" इति श्रुते "न यत्समोस्त्यभ्यधिक पुतोऽन्य" इति स्मृतेश- अनुत्तमाय नम ८१ दुराधाय नम ८२ पत्रपुष्पायल्पमपि प्रयच्छता मोर ददातीति वा-माय नम पुरुषप्रपान प्रति त्रिया वा-वृत्य नम Co स्तोत्र भाष्यम् 21 आत्मनो महिमा योस्य नित्यमस्तोति पात्मवान् सर्वात्मा परमात्मासो नित्ययोगेन चात्मवान् । ८४ २३ सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजाभवः अहः संवत्मरो व्याळः प्रत्ययः सर्वदर्शनः। ८७ लो० भा०:- सुरा शोभनदातारो देवाश्चश्वर्यदीप्तित तेपामीरा सुरेसोमो विख्यातोऽमितवैभव । श्रृणात्याति हिनस्तीति शरण रसितेति स आताना आत्तिहरणात् शरण्य शरण स्मृत । घृणाति दुम शर्मति मुख वा तत्स्वस्पत परमानन्दरूपोसो सर्वमौख्यप्रद स्मृत । विश्व रेतो यस्य वीर्य विश्वरेतान स स्मृत विश्वहेतुमनूक्तिन "तासु वीर्यमवासृजत् । प्रजनेरुपसर्गाच्च सज्ञापामिति च प्रजा प्रजाना च भवो जन्म यत्सकाशात् प्रजामव । प्रकास न जहातीनि प्रोक्तचाह स्वल्पत तत्मादृश्यात् प्रकाशात्मा विष्णुश्वाह प्रकीर्तित । ऋतद सवसन्त्यस्मिन्निति सवत्सर स्तथा कालात्मत्वात् स भगवान् विष्णु सवत्सर स्मृत । 55 ८ "म भगव कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नीति" श्रुते -आत्मवते नम ८५ सुरेशाय नम ८६ शरणाय नम ८७ शर्मणे नम विश्वस्य कारणत्वात् विश्वरेता-विश्वरेतसे नम ८९ प्रजाभवाय नम ९० प्रकाशस्पत्वादह - अह्न नम कालात्मनावस्थितो विष्णु सवत्सर इत्युक्त सवत्सराय नमः 22 सहननाम २२ व्याळो दुष्टगज सर्प सिहादिर्दुग्रहो मृग अशक्यश्च गृहीतु यो व्यायवत् व्याळ एव स । प्रतीति प्रत्यय प्रज्ञा प्रत्ययस्तत्स्वरूपत ज्ञानात्मा विष्णुरेवोक्त "प्रज्ञान ब्रह्म च श्रुते । दर्शनानि च सर्वाणि यस्यासो सर्वदर्शन "सर्वात्मा रावंतश्चक्षुर्विश्वाक्ष" मिति च श्रुते । १३ अनः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिरच्युतः वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनिस्सृतः। २४ श्लो० भा०:- जायते नव चाजोसी न जातो न जनिप्यते इत्यादिविश्रुतो नित्यो जन्ममृत्युजरातिग । सर्वेश्वर म सर्वेपामीश्वराणामपीश्वर "एप सर्वेश्वर " श्रुत्या साक्षानारायणो हरि । गत्यर्थों मगळाच निप्पत्यर्थ पिधोरिति नित्यनिष्पन्नम्पत्वात् सिद्ध स परिकोत्तित । मर्षसविस्वम्पश्च सर्वोत्कृप्टफलात्मक विष्णुश्च गिद्धिरित्युक्तस्तादात्म्यादुपचारत । १७ ९८ टि: - ९२ व्याळवत् ग्रहीतुमशक्यत्वात् व्याळ - व्याळाय नम प्रत्ययाय नम ९४ गारमवत्वात यंदान रायंदमानाय नम ९५ "नहि जातो न जायेर म जनिप्पे पदाचन क्षेत्रा गर्वभूतानां सस्मारहमज स्मृत इति भगयपनाम- अजाय नम ९६ सर्वेश्वराय नम पियोरिति पिपु गायां पिघुमाने मगल्पे प, पिपु निती गरपर्धाकांये दसि वरिक यम्य विमायनित्य- गिाय नम ९. निरतिशपपला परवान सिटि - गिय नम
स्तोत्र मापन
23
१००
आदि कारणमित्यत्र सर्वेपामादिरिस्पत
सादि परम प्रोक्त सर्वभूतादिकारणम् ।
यस्य स्वापसामान्च्युत नाशो न विद्यते
अच्युतो विशुन मोय "शाबत शिवमच्युत"
धर्मों वपो वति यो हि कामान्
वादवुनोऽपाच्च वपि शिति यत् ।
वराहरूपेण च विश्रुतोसो
पारपिवेत्युमयस्वरूपान् ।।
मात्मा न शक्यते मातु परिच्छेतुमियानिति
पस्या मावप्रमेयत्वादमेयात्मा हरि स्मृत ।
सर्वश्च योगशास्त्रायरप्राप्तो बन्धजिन
असगोपनिति श्रुत्वा सर्वयोगविनिस्मृत ।
१०२
वसुर्वसुमनाः सत्यः समात्माऽमम्मितः समः
अमोघः पुण्डरीकाक्षो वृपकर्मा घृपाकृतिः।
२५
श्लो० भा०:-
यस्मिन् वसन्ति भूतानि यो वा वसति तेप्यपि
वमूना पावश्वास्मीत्युक्तो विष्णुर्वसु स्मृत ।
१०४
९९ सवादये नम
१०० "यस्मान च्युतपूर्वोहमच्युतस्तेन कर्मणा" इनि भगवद्वचनात्- अच्युताय नम
१०१ कपिराहश्रेष्ठश्च धर्मश्च वृष उच्यते तस्मात वृषाकपि प्राह काश्यपोमा
प्रजापति इति महाभारते- दुपाकपये नम
१०२ अमेयात्मने नम
१०३ नानाशास्त्रोक्ताद्योगादपगतत्वाद्वा इति भाप्य- सर्वयोगविनिस्सृताय नम
१०४ वसवे नम
24 सहस्रनाम १०५ १०७ वसुशब्दात् प्रशस्त यत् रागद्वेषादिवजित परिपूत मनो यस्य प्रोक्तो वसुमनास्तत । सत्य ज्ञानादि मन्त्रात् श्रुतिपु च विदित सत्सु वा साधु सत्य "सच्च त्यच्चाभवत् वा निगमनिगदितो मूर्तिमान् योप्यमूर्त । सत् प्राणास्तीति चान्न यमिति दिनकरो विश्रुतश्चेतिभावात् प्राणानादित्यरूपोप्यवितथपरमो ब्रह्म सत्य स विष्णु ।। सम आत्मा मनो यस्य रागद्वेषाद्यपित सर्वेष्वेक समात्मासो "सम मात्मेति" च श्रुते । परिच्छिन्नो मित सरर्थजातश्च सम्मित अमितश्चापरिछिन सर्वथा समितो मत । सर्वथा निर्विकारत्वात् दिक्कालाचे सम स्मृत मया लक्षम्यान्वितो यस्तु स सम श्रीपतिहरि । ददाति च फल सर्व पूजितो वा स्तुत स्मृत अमोधो निष्फलो नैव "सत्यकामच विश्रुत ।" अश्नुते पुण्डरीक य स लक्ष्यो यत् हृदबुजे पुण्डरीकाक्ष इत्यस्य पुण्डरीकनिभेऽक्षिणी । वृपो धर्म स्मृतश्चेति कम यस्य वृपात्मकम धर्मार्थलक्षण सवं वृपकर्मा प्रकीतित । १०८ टि:- १०५ रागद्वैपादिभि क्लेशमंदादिभिरुपलेशश्च यतो न कलुपित चित्त ततस्तन्मा प्रास्तमिति भाप्य वसुमनसे नम १०६ अवितथरूपत्वात्, मूतामृतात्मकत्वाद्वा, प्राणानादित्यरूपत्वादा, सत्सु. साधुत्वाडा सत्य-सत्याय नम १०७ समात्मने नम १०० असम्मिताय नम १०९ रामाय नम ११. अवितय मकल्पत्वाता "सत्यसाम सत्यमरल्प" इति श्रुते, अमोपाय नम . १११ अश्नुते व्याप्नोति हृदयस्य पुप्रीम प्यायतां हत्तमलोपलक्षित इत्पर्य "यत् पुष्परीक पुरमध्यसस्प इति धुने- पुप्रीपाक्षाय नम ११२ पक्मणे नम स्तोत्र भाप्यम् 25 २६ धर्मार्थमावृतियंस्य शरीर स वृपाकृति धर्मसस्थापनार्थाय समयामीति कीर्तनात् । रुद्रो बहुशिरा पश्रुर्विश्वयोनिः शुचिश्रयाः अमृतः शाश्वतस्थाणुर्वरारोहो महातपाः । श्लोभा:- यो रोदपति रद्रोमो सहारे सहरन् प्रजा रुद ददाति दुष्टाना भक्ताना द्रावयत्यपि। वहूनि च मिरास्पस्य प्रोक्तो बहुभिरास्तपा "गहरशी पुरुष"वेति मन्त्रण विश्रुत । अनन्तादिस्वस्पेण लोकान् सर्वान् विभति य बभ्रु न पोतितो विष्णु सर्वाधारतपा स्मृत । विश्वस्य योनि सर्वपामादिकारणमित्यत विश्वयोनिस्तु मदिविष्णुरेव स विद्युत । शुचीनि श्रवणीयानि नामानीति अवास्यपि यस्य सन्ति महाविष्णुर्विश्रुतोऽसौ शुचिधवा । मृत न विद्यते यस्य सोऽमृतश्चेति कीर्तित अजरचामरश्चेति श्रुत्याप्यमृत एव स । शाश्वतो नित्य एवासो स्थाणुति स्थिरोपि म नित्यस्थिरो निर्विकार शाश्वतस्थाणुरुध्यते । ११७ १२० ११३ वृपाकृतये नम ११४ "रुदर्दुम दुखहेतुर्वा तद्मावति य प्रमु रुद्ध इत्युच्यते तस्माच्छिव परमकारण' इति लिंगपुराणवचनात् रुद्राय नम ११५ बहुशिरसे नम ११६ वित्ति लोकानिति बभ्रु- बभ्रवे नम ११७ विश्वस्य कारणत्वात् विश्वयोनि-विश्वयोनय नम । ११८ शुचिथवसे नम ११९ अमृताय नम १२० शाश्वतश्वासो स्थाणुश्चेति शाश्वतस्थाणु -- शाश्वतस्थाणवे नम 26 सहस्रनाम १२१ आरोहोडको परोस्येति वरारोहोपि वा श्रुत वरमारोहण यस्मिन् पुनरावृत्त्यसभवात् । महत् ज्ञानमय चेति तपो यस्य महातपा तप प्रतापमैश्वयं महत् प्रथितमस्य वा । १२२ सर्वगः सर्वविद्भानुर्विष्वक्सेनो जनार्दनः वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित् कविः। २७ १२३ इलो० भा०:. कारणत्वेन सर्वत्र व्याप्तत्वात् स्वेच्छयव स गच्छतीति च सर्वत्र सर्वग परिकीत्तित । वेत्ति जानाति सर्व च लभते विन्दनीति वा सर्वज्ञ सर्ववित् प्रोक्तो लब्धसवार्थसाधन । भातीति भानुरंभासा भासते भुवनत्रय तमेव भान्तमित्यादि श्रुत्या चापि प्रकोतित । विप्वगञ्चति सर्वत्र दैत्यसेना पलायते रणोद्योगेपि वा यस्मात् विष्वक्सेनी हरि स्मृत । ११४ १२५ टि:- १२१ आन्दाना पुनरावृत्त्यमभवात् वर मारोहण "न च पुनरायत्तते" दनि श्रुते य प्राप्य न निवत्तन्त" इनि स्मृतेश्च- वरारोहाय नम १२२ यस्य ज्ञानमय तप इति थुने - महानपसे नम । १२३ सर्वगाय नम १२४ मर्वविच्चासो भानुभ॑नि सर्वविद्मार्गत भाप्य तपापि प्राचीनपतुध्यन्त योगेषु पृथगुग या मवंदमियो- समस्तंबनामत्य दृश्यते. तर पारमामय दर पटनामत्य म्बोकृत - मयविद नम इति चतुबन्न- एनामत्ये मर्यविन्दानये नम । पति- रापा घेन् रायंदर गिह दतिया नामान पठनीय १२५ भानवे नम १२६ अचमि पाणयो- पिप्यरर्गेनाय नम स्तोत्र भाप्यम् 27 १२७ १२८ १२९ दुर्जनानयत्येप हिनस्तीति जनाईन अद्यते याच्यते मुवत्यं जनोसो जनाईन । आरमस्वरूप भक्ताना देदी वेदयतीत्यसो 'तपामेवानुवपाषं मित्याद्युक्त यत स्वय । वेदान्तकृत् वेदविच्च स्वयमेव निजोक्तित वेत्ति वेदामित्येप वेदविच्चेति कीर्तित ज्ञानादिभि प्रपू! सावव्यगो विकल स्मृत अन्यक्तोऽयमिति स्वोपन्या व्यगो व्यक्तिनं यस्य स । यस्यागभूता सर्वेपि वेदान परमो हि स ममस्तदेदवेद्यत्वात् वेदागो विष्णुरुच्यते । वेदान् विन्ते तदाश्न विचारयति तत्वत विदेविचारायंतोसी वेदविच्चेति विश्रुत । मालदी कवि प्रोक्त सर्वदृक चापि कीतित "कविमनीपो नाग्यो तो द्रप्टा" चेत्यादि मन्यत । १३१ १३२ लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः चतुरात्मा चतुर्ग्रहश्चतुर्दृष्टश्चतुर्भुजः । २८ टि:- तम १२७ जनाईनाय नम १२८ तेपामेवानुक्पार्थमहमज्ञानज नाशयाम्पारमभावस्यो ज्ञानदीपेन भास्वता" इति भगवदवनात् वेदाय नम १२९ सर्वे वदा मविद्या समारत्रा सर्वे यज्ञा सव इज्याश्च कृष्ण विदु कृष्ण बाह्मणास्तत्वतो ये तेपा राजन् सर्वयज्ञा समाप्ता इति भारत- वेदविदे नम १३० अव्यगाय नम १३१ वेदागाय नम १३२ वेदविदे नम १३३ रवये नम 28 सहस्रनाम १३४ १३१ श्लो० भा०:- सर्वेषामपि लोकानामुपद्रष्टा विशेपत अध्यक्षयत्ति यत् लोकान् लोकाध्यक्ष इतीरित अध्यक्षणोतीति चाध्यक्ष सुराध्यक्षो हरिस्तथा सुराणा लोकपालाना स्वामी स परिकीतित । अनुरूपफल दातु साक्षिरूपेण चेक्षते धर्माधी च साक्षाद्यो धर्माध्यक्ष प्रकीतित । कृतोऽसौ कार्यरूपत्वात कारणत्वात्तथाऽकृत विशेषण विशेष्येण समासोत्र कृताकृत । ब्रह्माद्या पृथगात्मानश्चतस्रोस्य विभूतय सर्गे स्थिती लये सन्ति चतुरात्मा तत स्मृत । व्यूह्यात्मान चतुर्षायो वासुदेवादिमूतिभि सृष्ट्यादीन् प्रकरोतीति चतुर्ग्रह प्रकीतित । चतुईप्दश्चतस्रोऽस्य नृसिंह्वपुपो यत । दष्ट्रा शृगाणि साद्दश्यात् "चतु शृगोपि" वा श्रुते शखचक्रगदाशागरकिताश्च भुजा स्वत चत्वारश्चास्य मन्तीति कीर्तित स चतुर्भुज । १३७ १३८ १३९ १४० १४१ टि:- १३४ लोकाध्यक्षाय नम १३५ सुराध्यक्षाय नम १३६ धर्माध्यमाय नम १३७ वृताकृताय नम १३८ "ब्रह्मा दसादय बालस्तथैवाखिलजन्तय । विभूतयो हरेरेता जगत सृष्टि हेतव । विमन्यादरा गाल मर्वभूतानि च दिज । स्थितेनिमितभूतस्य विष्णोरेता विभूतय । रुद्र कालोन्तयाधाच समस्ताभ्रय जन्तव। चतुषी मलयायती जनाईनदिभूतय इति विष्णपुगणोपनत्वात् चतुरात्मा- चतुरारमने नम १३. गृष्टयारी वासुदेवमाणप्रघुम्नानिपटायाधयारो प्यूहा आरगनो मूति भेदाभास्येति चतु'हाय नम १४० पसुदंदाय नम १४१ चतुर्भुजाय नम स्तोत्र भाप्यम् 29 २९ १४२ १४३ भ्राजिष्णुर्भोजनं मोक्ता महिष्णुर्जगदादिजः अनयो विजयो जेता विश्वयोनिः पुनर्वसुः । दलो०भा०:- भ्राज दीप्तौ मुवश्चेति भूपणादादपोष्णुचा प्रकारांकरमत्वाच्च भ्राजिष्णुरिति कौतित । प्रकृतिर्भाग्यरूपा या भुज्यतेऽपितु भोजन भोजन तत्स्वरूपत्वादभेदेनोपचारत । भने पुरुषरूपेण भोग्या ता प्रति यत भोक्ता स पुरुपश्चति विष्णुरेव प्रकीर्तित । सहतेऽभिभवत्येप हिरण्यासादिराक्षसान् स्वप्रभावादत ख्यात सहिष्णुविष्णुरेव स । हिरण्यगर्भरूपेण स्वयमुत्पद्यते यत जगदादाविति प्रोक्तो विष्णु स जगदादिज । मध पाप्मास्य नास्तीति प्रोच्यते नप इत्यसो श्रुत्या"पहत पाप्मे"ति विष्णुरेव प्रकीर्तित । ज्ञानेश्वयादिभिविश्व गुणविजयते पत अतिशेन इति प्रोक्तो विजयो विष्णुरेव स । जि जये तम्तृचा जेता योतिरोते स्वभावत सर्वभूतानि चेत्यस्मात् विष्णुजेता प्रकीर्तित । कार्यकारणरूपत्वात् विश्व योनिस्तु यस्य स विश्व चासो च योनिश्च विश्वयोनि प्रकीतित । देवतियमनुष्यादि गरीरेषु पुन पुन क्षेत्रज्ञरूपेणंवासी वसतीति पुनर्वसु । १४- १४९ टि:- १४२ ब्राजिष्णावे नम १४३ भोजनाय नम १४४ भोक्त्रे नम १४५ सहिष्णवे नम १४६ जगदादिजाय नम १४७ अनघाय नम १४८ विजयाय नम १४९ जेने नम १५० विश्वयोनये नम १५१ पुनर्वसवे नम 30 सहस्रनाम उपेन्द्रो वामनः प्रांशुरमोघः शुचिसर्जितः अतीन्द्रस्संमहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः। ३० श्लो० या० १५२ १५३ उपेन्द्रोह्यनुजवेनापीन्द्र चोपगतोऽथवा इन्द्रस्योपरि वा यस्मात् स्थापितो गोभिरित्यत । घल याचितवानेप वामनो वामनाति मध्ये वामनमित्यादि मन्त्रेणोपास्य एव वा। भू पादौ यो गिरश्वास्य कमतस्तु जगत्त्रय इत्यादिविश्वस्पत्वात् प्राशुत्वात् प्रांशुरेव स । न मोषो निप्फल नास्ति चेप्टित यस्य सर्वथा अमोघो विष्णुरेवोत्ता सर्वकर्मफरप्रद । पावनत्वाच्च भक्ताना स्तुवता स्मरतामपि शुचिश्व कीर्तितो मन्त्रात् "स्पशंश्वास्य महान् शुधि"। ज्ञानक्रिया शक्तिरूप स्वभावेन हरिस्तत बलप्रवशालित्वादूजितश्चेति कीर्तित । ज्ञानेश्वर्यादिाभि सिद्ध स्वस्य स्वाभाविकरपि अतीत्येन्द्र स्थितश्वासावतीन्द्रो विष्णुरुच्यते । १५५ १५७ टि:- १५२ “ममोपरि यथेन्द्रस्त्वस्थापितो गोभिरीश्वर उपेन्द्र इति कृष्ण त्वा गास्यन्ति भुवि देवता" इति हरिवशे- उपेन्द्राय नम १५३ मध्ये वाममासीन विश्वेदेवा उपासते" इति मन्त्रवत् समजनीय इति दा. वामनाय नम १५४ लोपोनु पतित हस्ते जमतोमदनापप्त । सर्वदेवमय रूप दर्शयामास प्रभु "भू पादौ द्यो शिरश्चास्य चद्रादित्यौ च चक्षुपी" इत्यादि विश्वरूप दशयित्वा "तस्य विक्रमतो भूमि चन्द्रादित्यो स्तनान्तर । नभ प्रक्रममाणस्प नाम्या तौ समवस्थितौ। दिवमाक्रममाणस्य जानुमूले व्यवस्थितो इति प्राशुत्व दर्शित हरिवशे-प्रायवे नम - १५५ अमोपाय नम १५६ शुचय नम १५७ ऊजिताय नम ..- धान स्तोत्र भाप्यम् 31 प्रळये सर्वभूतानि स्वस्मिन् महरसोति स संग्रह फपितो विष्णु सर्गस्थितिलयात्मा । मृज्यस्पतया नगं महेतुतपापि वा सर्ग स विष्णुरेवोक्त कार्यकारणापत । जन्माद्यमावादात्मा च स्वम्प येन वा घृत ऐकरप्येण चेत्यस्मान् घृतात्मा म प्रीतित । स्वेषु स्वप्वधिकारेषु य प्रजाश्च नियच्छति नियम स विनिर्दिष्टो विस्मुरेव नियामः । अन्तर्यामि स्वम्पेण धीवृत्तीयच्चनीति स यमन कथितो विष्णुर्यमो यमयनीत्यत । वेद्यो वैद्यः महायोगी वीरहा माधवो मधुः अतीन्द्रियो महामायो महोत्माहो महाबलः। श्लो० भा० . यत्ज्ञानेनैव चाप्नोति जनस्तत्परम पद ततश्च वेदनाहत्वात् वेद्यो विष्णुर्मुमुक्षुभि । वेदेति सर्वविद्याश्व भक्तास्ता चेदयत्यपि। वंद्यस्तु प्रयितश्चात सर्वज्ञो विष्णुरेव स । योगस्तु कवितश्चक्य क्षेत्रज्ञपरमात्मनो आविर्भूनक्यरूपत्वात् मदायोगी तु मर्वदा। धर्मसस्यापनार्थाय वीरानपि च दुम्मतीन् निहन्ति नियमेनेति चोरहा हरिश्च्यते । १६५ १६७ टि:- १५९ सर्वेपा प्रतिसहारात् सग्रह इति - मग्रहाय नम १६० सगर्माय नम १६१ धृतात्मने नम १६२ नियमाय नम १६३ यमाय नम १६४ वेद्याय नम १६५ सर्वविद्या वेत्तीति वैद्य भक्ताश्च वेदयतीति च चंद्य - वैद्याय नम । १६६ सदायोगिने नम १६७ वोरने नम 32 सहस्रनाम १६९ १७० माया श्रियश्च विद्याया घव स्वामी पतिश्च य श्रीपतिमाघवश्व विद्यास्वामी स कोत्तित । यथा मधुपरा प्रीतिमुत्पादयति यत् स्वत सादृश्यात् मधुना चैव मधुश्च हरिरुच्यते । इन्द्रियाण्यप्यतिमान्त शब्दादिरहितत्वत श्रुत्याप्य "सब्दमस्पर्श" हरिश्चातीन्द्रिय स्मृत । माया तु महती यस्य मायिनामपि मोहिनी महामाय स्वय चोक्त "मम माया दुरत्यया' । सर्गस्थितिलयार्थेषु मस्योत्सोहो महाश्च स उद्युक्तत्वात् प्रकर्षेण महोत्साह इतीरित । प्राणन जीवन चास्य साधन वलमुच्यते महत् बल तु यस्यास्ति प्रोक्त स तु महाचल । १७१ १७२ १७३ ३२ महायुद्धिर्महावीर्यो महाशक्तिर्महाद्युतिः अनिर्देश्यवपुः श्रीमानमेयात्मा महाद्रिघृत् । लो० भा०:- बुद्धिमत्वाच्च विझत्वात् सर्वबुद्धिमतामपि महती बुद्धिरस्येति महाबुद्धि प्रकीर्तित । १७४ टि. १६८ मा विद्या च हरे प्रोक्ता तस्या ईशो यतो भवान् तस्मान्माधवनामापि धव स्वामीति शब्दित इति हरिवशे- माधवाय नम. १६९ मधुशब्दस्य कलोवत्वेपि अघादिगणे पाठात् पुनपुसक्योर्मधु इति पुस्त्वपि गुलमेश, मत एक चनुान्तकोशेषु मधुरे नम मधवे नम इति च। १७० अतीन्द्रियाय नम १७१ महामायाय नम १७२ महोत्साहाय नम १७३ बलिनामपि बलवत्वात् महावल महावलाय नम १७४ महायुद्धये नम - स्तोत्र भायम 33 १७७ अविद्यालक्षण वीर्य जगदुत्पत्तिकारण महदम्येनि महावीर्य प्रोक्तम्तु भगवान् हरि । त्ति मामध्यमम्यनि महती सर्वतोधिका महारातिरिति प्रोतो विष्णु गक्तिमता यर । महती च द्युतियंस्य ज्योतिश्रति महाद्युति श्रुत्या चापि "स्वयज्योति" ज्योनिपा ज्योतिरियपि। निर्देष्टुमपि चाशक्य वपुवमिति स्वत अनिद्देश्यवपु प्रोक्त स्वयवेद्यतया हरि । श्रीरस्यातिसपनास्ति ममग्रेश्वरक्षणा श्रीमतामग्रणीति श्रीमानित्युच्यते हरि । आत्मा बुद्धिरमेयोस्य सर्वत्र प्राणिभियंत अमेयात्मा हरिव परमात्मा महामना । महादिमधिमथने मदर गोकुलावने गोवर्वन दयारेनि कोनित म महाद्रिघृत् । १८० १८१ ३३ महेपामो महीमा श्रीनिवासः सतांगतिः अनिरुद्धः मुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पतिः। ग्लो०भा०:. इप्वासस्तु शारक्षेपो महान् यस्य तु कौर्तित महेष्वासो हरिव साङ्गधन्दा यतो हि म । १८२ टि:- १७५ महाबोयाय नम १७६ महाशक्तये नम १७३ महाद्युतये नम । १७८ अनिद्देश्यवपुषे नम । १७९ श्रीमते नम। १८० अमेयात्मने नम । १८१ घृन विपि ह्रस्वस्यत्तुक इति महादि दधारेति महाद्रियत् दन्त्यवर्ग प्रथमान्त यथा चोक्त महाद्रिघत तकरान्तस्त्रिलोभृदपीरित । विश्वमृक्तु पकारान्त सो ककारान्त उच्यते इति-महाद्रिते नम 1 पकारानपक्षे महाद्रिपे नम । १८२ महेप्वामाय नम ।
34 सहस्रनाम १८३ १८४ १८५ १८६ एकार्णवाप्लुता देवी मही यस्तु बभार स महीभर्ता भूमिपीसो विष्णुरेव प्रकीतित । सर्वदा वसति श्रीश्च वक्षस्यास्यानपायिनी श्रीनिवास शति प्रोक्त श्रीपतिविष्णुरेव स । मता गतिस्तु साधूना पुरुपायप्तिसाधन पारण वा राज्जनाना सर्वाभीष्ट फलप्रदम् । निरुद्धो नैव केनापि प्रादुभीवेवपि क्वचित् विष्णुरेवानिरुद्धोसी व्यूहावेक प्रकीर्तित । सुरानानन्दयत्येप दुप्टदैत्यनिवर्हणात् मुरानन्द इति प्रोक्त सर्वसौख्यप्रदो हरि । गामधेरविदत् वराहवपुपा मग्ना क्षिति चोखरन् गोविन्दोपि च गा स वेदनिवह मत्स्यो हयग्रीवहा । देवानामपि चेन्द्रवत् स तु गवा गोविन्द इन्द्रोऽथवा गामिन्द्रोपरि चाप्तवानपि पद धेन्वा च गोविन्दताम् ।। वेदात्मिका तु गीर्वाणी ता विदन्तीति गोविद तेपा पतिश्च स्वामीति गोविदापतिरच्युत । १८७ १८. १८९ मरीचिर्दमनो हंसः मुपों भुजगोत्तमः हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः । ३४ टि- १८३ महोभने नम । १८४ श्रीनिवासाय नम । १८५ सवागत्ये नम । १८६ व्यूहेप्वेक इति वासुदेव, सकर्षण, प्रद्युम्नानिरुद्धप्वनिरुद्ध इति वा अनिरुद्धाय नम । १८७ सुरानन्दाय नम १८९ अह किलेन्द्रो देवाना व गवामिन्द्रता गत गोविन्द इति लोवास्त्वा स्तोप्यन्ति भुवि शाश्वतम् "गोरेपातु तथा वाणी ता च विन्दयते भवान् । गोविन्दस्तु ततो देव, मुनिभि पथ्यत भवान्" इति हरिवशे- गोविदाय नम १८९ गोविदापरये नम म्तोत्र भाप्यम् 35 १९० १९२ श्लो०भा०:- ररिमर्मरोचिगीम्या च वृत्या तेजस्वमीरित भगवदचनेनंव "जस्तेजस्विनामहम्"। स्वाधिकारात् प्रमाद्यन्ती प्रजा दमयितु स्वत चौलमस्पति दमनो ययानात ययोचितम् । तादात्म्यभावेन स समृठेभय हन्तीति हसोपि च गच्चनीति वा। नृणा शरीरेषु च हसवेत्ति वा मन्त्राच्च "हस शुचिपत्" तमोपहा ।। द्वासुपर्णेति मन्मेण पक्षितास्य निरूपिता दशोभने चास्य पणे द्वे सुपर्णो गरडोपि वा। भुजेन गच्छन भुजगरनेपामप्युत्तमो यत अनन्तो वासुविापि भुजगोत्तम उच्यते । हिरण्पमिव वल्याणी नाभिरस्पति कौतित हिरण्यनामो यमाभिहितातिरुचिरा स्वत । नरनारायणात्मा यो नित्य बदरिकाश्रम सुतपा प्रयितश्वासी तपश्चरति शोभनम् । पद्मनाभोस्य नाभिस्तु पयवच्च सुवर्तुळा हृत्पमस्थायवा तस्य नामिमध्ये प्रकाशनात् । पति पिता रक्षिता वा प्रजाना पतिरेव स प्रजापतिश्व विश्वेशो विष्णुरेव प्रकीर्तित । १९४ १९५ १९६ १९७ टि:- १९० मरीचय नम १९१ दमनाय नम १९२ अह स स एवाह इतितादात्म्य दक्षिना, ससार बन्धन सर्व हुतीति हम! पृषोदरादित्वात् शब्दसाधुत्व हसाय नम १९३ सुपर्णाय नम १९४ भुजगोत्तमाय नम १९५ हिरण्मनाभाय नम १९६ मनसवेन्द्रियाणा च हकाप्रय परम तप सुनपसे नम - १९७ पानाभाय नम । १९८ प्रजापतये नम ।
30 महस्रनाम अमृत्युः मर्वदृसिंहः सन्याता सन्धिमान् स्थिरः अजो दुर्मर्पणः शास्ता विश्रुतात्मा मुरारिहा । ३५ लो० भा०:- मृत्युविनाशस्तद्धतुर्मास्य नास्तीति सवथा अमृत्युदितो नित्यश्चाद्यन्तरहितो हरि । १९९ कृताहत पश्यति सर्वमेव साक्षी स्वबोधेन स सवंदृक् च । हिनस्त्यपौधानिति सिह उत्त म सर्वमिह इतीह विष्णु ॥ २०० स्वस्वकमफ नर्वान् सन्धत्ते पुरुषानिति माधाता मववृच्चासौ विष्णुरेव प्रकीत्तित । २०१ जीवात्मन फले मन्धि सगोस्तीनि च गन्धिमान फलभोक्ता स एवासी विष्णुरित्यभिधीयते । मदैकरूपवत्त्वेन स्थाधातारिरचा स्थिर निर्विकारोऽच्युतश्चनि विष्णुरव स्थिगभिध । अजतीत्यज इत्युक्तो वायुम्पण चेप्टयन क्षिपतीत्ययवा दुप्टान् विष्णुग्रंह्मायज स्मृत । २०४ असक्यो मपितु मोह दानपाद्य पचपन दुमपंणो हरिश्रति सर्वदुष्टनिपूदन । श्रुतिस्मृत्यादिभि सर्यान् शास्तीति च यथाचित सास्ता म हरिरेयोक्तो विविच्य शापने रत । २०६ २०६ टि:- १९९ अमृत्यये नम । २०० एकनामपक्ष-सहर सिंहाय नम , पृथर माम पक्षेतु-गहना महाय नमति २०१ म.धात्र मम २०० धिमो नम २०३ म्यापातोरजिरेत्यादिना इरए पनि स्पिर -धिराय नम । २०४ आत् विष्णोति इति मग ब्रह्मा, सम्पापित मूतभयान नमो वि] रेप-अगायनम २०५ दुमणाय नम ২০ ন্ত অনুনি নি গণি মালাযি গায়ে খাবি । मारता- मम स्तोत्रमाप्यम् 37 विशेपेण श्रुतश्चेति सत्यज्ञानादिलक्षण आरमा चास्येति विष्णु विथुतारमा प्रोसित.। सुराणामरयो दुष्टा दानवाद्या भयंकरा तान् निहन्तीति च प्रोतो विष्णुभापि मुरारिहा । २०८ गुरुर्गुरुतमो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः निमिपोऽनिमिपः स्रग्बी वाचस्पतिरदारधीः । ३६ ०१० दलो० भा०ः- समस्ताना तु विद्यानामुपदेप्टा सतामिति मपा जनस्वाहा गुररित्युच्यते हरि । विरिञ्चादिगुरूणा च ब्रह्मविद्याप्रदायक प्रोक्नो गुम्तमो विष्णुर्यो ब्रह्माणमिति श्रुते । "नारायणपरो" मन्त्रात् धाम ज्योतिहरिस्तथा मामाम्पदो धाम पर ब्रह्मेति च ध्रुने । मत्यवाक् धर्मस्पत्वात् सत्यस्तु बहुधा श्रुत तत् मत्य परम चेति प्राणा वै मत्यमादिभि । मत्यनावितथश्चास्य यत् पगम इत्यत प्रादुभविषु सर्वपु प्रोक्न भत्यपराक्रम । योगनिद्रापरत्वाच्च नेत्रे चास्य निमीलिते निमिपश्चंति म प्रोक्नो नित्ययोगी हरियत । नित्यप्रयुद्धम्पत्वात् निमिपो नास्ति चेत्यत प्रोक्ननानिमिपो विष्णुमत्स्यरूपतयाथवा। २१२ २१८ टि: २०७ विश्रुतात्मने नम २०८ मुरारिने नम २०९ गुरवे नम २१० गुरुतमाय नम २११ धाम्नै नम २१२ 'तस्मात् सत्य परम वदन्ति' मत्यस्य सत्यमितिवा' प्राणा वै सत्य तपामेप सत्य इति च श्रुते सत्याय नम । २१३ सत्यपराकमाय नम। २१४ निमिपाय नम। २१५ अनिमिपाय नमः।
38 सहस्रनाम २१६ भूततन्मान रूपा च वैजयन्यभिधा स्रज माला नित्य बिभर्तीति स्नग्वी विष्णु प्रकीर्तित । वाचस्पतिश्च विद्याया सर्वार्थविपयात्मिका धीरस्योदारधीश्वासो वाचस्पतिरदारधी । २१७ ३७ २१८ अग्रणीग्रामणीः श्रीमान् न्यायो नेता समीरणः सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् । श्लोक भा०:- सर्वोत्कृष्टपद चाय मुमुक्षून् योगयत्यसो अग्रणी प्रचिती विष्णुर्भक्ताना परमाश्रयम् । भूतगाम जीवजाल नयतीति च रक्षति योसौ स ग्रामणी प्रोक्तो विष्णुरेव जगत्पति । सर्वातिशायिनी कान्ति श्रीरस्येति प्रकीत्तित श्रीमान विष्णुरेवासी मतुबा श्रीमता वर । निश्चिनोति प्रमाणानि येन न्याय प्रकीतित न्याय करोति सर्वपा यो न्यायो हेतुरस्य वा। पुरपार्थप्रदानेन स्वामित्वात् जगतामपि जगद्यन्यविधाता च नेता निर्वाही हरि । गती क्षेप वपने चेतौरेतो समीरण चष्टयत्यप भूतानि श्वरानात् गम्यगीरणान् । २२० २२१ २२२ २२३ टि:- २१६ रग्यिणे नम । २१७ बाचस्पतये उदारधिये नम । २१८ अग्रण्य नम २१९ ग्रामण्य नम २२० श्रीमते नम २२१ प्रमाणानुपाहयस्तयाँ न्याय । निपूर्वादिण न्यति निधिनोवाति न्याय याग्निर्न स्यात् तहि धूमोगिन स्मात् स्यादि तपंगानाना चिपेश्वर स्वरूपवान् न्याय इत्युच्यते- न्यायस्वापारादम्मान- सर्वेषां न्याय परोतीति या तस्य हेनुर्या न्याय न्यायाय नम २२२ नरें नम २२३ ईर गनी गैष्टायां बपने क्षेप या यानुस्मा परि एट ईरण समीरणाय नम स्तोत्र भाप्यम् 39 २२८ २२५ सहममूर्धा सुर्धान सहयाण्यस्य पेति म महयशीर्षा पुरपति मन्त्रेण पोतित । विश्वस्मात्मा तु विश्वात्मा विश्वव्यापितयापिका "स भूमि विश्वतो यत्वे"त्यादि मन्त्रेण विशुन । मह्य क्षाम्यि चाशीणि सहसाणीति विश्रुत मन्त्रेणापि सहमायो विश्वदृक् पुरपा हि स । महयपादस्य पादा सहवाणीति कोक्तित श्रुत्यापि पुरपश्चामौ" महनाक्ष सहयपान् । २२६ २२७ ३८ २२८ आवर्त्तनो निस्त्वात्मा संवृतः संप्रमर्दनः अहः संवतको पहिरनिलो धरणीधरः। लो० भा०:- ममारचत्रनमण भूयोप्यावतंयमिति अविच्छिन्न तु तान्छोल्यान् हरिरावत्तंन स्मृत । मात्मा चास्य स्वरूप तु स्वत ममारवन्धनात् निवृत्तश्चेति विष्णुन निवृत्तात्मा प्रकीर्तित । अविद्यया सवरण्या सवृतत्वाच्च सवृत अविद्यापनयादेव वेद्योमौ मानिनामपि । स्नकालादिभिाश्यान स्वस्यैव च विभूतिमि सम्यक प्रमईयत्येप मप्रमईन उच्यते। मह सवतको भानुरह्ना सम्यक् प्रवर्तनात् विष्णुश्च भानुरूपत्वात् कालात्मा स प्रकीर्तित । २२९ २३० २३१ २३२ २२४ दश शनानि सह नरन्तीति सहस्र - महनमूने नम २२५ विश्वात्मन नम २२६ सहस्राक्षाय नम २२७ मख्यासु पूर्वस्येऽत्यन्त्यलोपस्ममासात इति सहस्रपात - सहयपदे नम २८ आवर्तनाय नम २२९ निवृन्तात्मने नम २३० मवृताय नम २३१ सप्रमईनाय नम २३२ अह मवर्तकाय नम 38 सहस्रनाम २१६ भूततन्मात्र रूपा च वैजयनयभिधा त्रज माला नित्य बिभर्तीति नग्यी विष्णु प्रकीर्तित । वाचस्पतिश्च विद्याया सर्वार्थविपयात्मिका धीरस्योदारधीश्चासौ वाचस्पतिरुदारधी । २१७ ३७ २१८ अग्रणी मणीः श्रीमान् न्यायो नेता समीरणः सहसमर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् । ग्लो० भा०:- सर्वोत्लष्टपद चाग्रय मुमुक्षून् योजयत्यमा अग्रणी प्रथितो विष्णुभक्ताना परमाश्रयम् । भूतमाम जीवजाल नयतीति च रक्षति योसौ स ग्रामणी प्रोक्तो विष्णुरेव जगत्पति । सर्वातिशायिनी कान्ति श्रीरस्येति प्रवीत्तित श्रीमान विष्णुरेवासो मतुवा श्रीमता वर । निचिनोति प्रमाणानि येन न्याय प्रकीतित न्याय करोति सर्वपा यो न्यायो हेतुरस्य वा। पुरपार्थप्रदानेन स्वामित्वात् जगतामपि जगद्यत्यविधाता च नेता निर्वाहतो हरि । गतो पि वपने तीरर्धातो समीरण चष्टयत्येप गूतानि वगनात् सम्यगीरणान् । २०० २२१ २२२ २२३ टि:-- २१६ सग्यिणे नम । २१७ याचस्पतये उदारधिये नम । २१. अपणे मम २१९ ग्रामण्य नम २२. थोमते नम २२१ प्रमाणानुसाररस्ता न्याय ! निपूर्यादिग यति मिभिगोतीति न्याय पग्निर्न स्यात् तहि प्रमौषि म म्याम् रयादि तज्ञानाना चिपकार स्वरूपस्यात् न्याय इत्युपते. ज्यापरवापारादमान- गपा न्याय सनीति पा तस्य नुयाय यायाय नम ०२२ नत्र नम २२३ ईर गनो पेष्टामा पाने धोरे या पाइलपात् परि १८ ईरण गमोरणाय नम स्तोत्र भाप्यम् २४१ २४२ हिरण्यगर्भादिरूपी विष्णु यिविध यथा भवतीति विभुमंन्यात् "नित्य विभु"मिति श्रुते । राघवादि स्वरूपेण सतरोति मुनीनपि सम्यक् पूजयतीत्यस्मान् सत्कर्तासी प्रकीतिन । पूजिनम्रह्ममधिरपि सर्वेश्च सत्यत तस्मात् पूज्यतमो विष्णु सत्कृतभेति कसित । न्यापत्तिम माधुर्वा साधुस्तत्साधनोपि वा माध्यभेदानुपादानात् साध्यमानप्रसाधर । अपहुने जनान् जल प्रळये पनयत्यपि पर नयति भक्तान जङ्गरम्यान् जहाति वा । नार यमरज तु तत्वनिक्ह व्याप्नोति हेत्वात्मना नार चायनमस्य वायनमसी नारस्य नारायण । आपो यन्नर मूनवोऽब्धिमयनान् नाराश्च तस्यायन नार वापियति प्रवत्तपति यो नारायणो विश्वपक् ।। टि:- २४० विभव नम २४१ मन्वय नम २४२ सत्कृताय नम २४३ साधवे नम २४४ जहाति त्यजनीति जह्न, ओहावत्यागे जहाते? च लोपश्चेति नुप्रत्यय द्वित्वमन्त्य लोपश्च-भक्तान् परम पद नपतीति व्याख्याने तु जहाति निर्देशस्य हा धातुप लक्षणत्व प्रकल्प्य अन्तर्भूतभ्यर्थात् ओहाइ गतावित्यस्मानुप्रत्यय कल्पनीय ततो जहातेजिहीतर्वा नुप्रत्यय । जनान् सहारममय अपहते अपनयतीति व्याख्याने तु हनुइ अपनयनेपृपोदरादित्वात् व्युत्पत्ति कल्पनीया यथा चोक्त ब्रह्मेन्द्रेण 'निवन्ति हि नरुक्ता वर्णसामान्यमात यथाक्थचित्ते- नास्य व्युत्पति परिकल्प्यते" इति - जहवे नम २४। यच्च किञ्चित् जगत् सर्व दृश्यते श्रूयतेपि वा। अन्तबंहिश्व तत् सर्व व्याप्य नारायण स्थित इति मन्त्रवर्गात - नराज्जातानि तत्वानि नाराणीति ततो विदु तान्यव चायन नस्य तेन नारायण स्मृत इति महाभारत। 'नारायणाय नम इत्यममेव सत्य ससारपोरविप सहरणाय मन्त्र शृण्वन्तु भव्यमतयो यतयास्तरामा उच्चस्तरामुपदिशाम्यहमूर्ध्वदाह इति नृसिंह पुराणे -नारायणाय नम " 40 सहस्रनाम देवेभ्यो वह्निरूपेण हव्य वहति चेति तत् तान् प्रापयति वा वह्निविरमुरेव प्रकीतित । अनिलो सावनादित्वादनिलोऽनिलयोपि वा अननाद्वाप्यनादानादनिलो विष्णुरुच्यते । शेषरूपेण वा विष्णुर्वराहवपुपापि वा धरण्यास्तु धरति धरणीधर उच्यते । २३४ सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वधृक् विश्वभुविभुः सत्कर्ता सत्कृतः साधुझुनीरायणो नर ! ३९ श्लो० मा०:- शोभनो यत्प्रसादोस्य सुप्रसाद प्रकीर्तित शिशुपालादिदन्याना मोक्षदत्वात् द्विपामपि । अवाप्नसर्वकामत्वात् वरणास्वम्पत प्रसन्नात्मा स यस्मात्मा प्रसन्नी निर्मलत्वत । विश्व धृणोति सम्यक् च प्रागल्भ्येशि धुपेत्यत प्रगल्भीकुरते घेति विश्वधृक् विष्णुरच्यते। भुक्ते भुनक्ति वा विश्व पालयत्यपि वा सपा विश्वभुक् विष्णुरेवासी कार्यकारणरूपत । २३८ २३९ टि:- २३३ वलय नम २३४ अनादि वादनिल अनिरय अपि वा अनिल सत्यादिगुणाना अनादान वा अनिल - अनिलाय नम २३५ धरणी धत्त इति धरणीधर धरणीधराय नम २३६ सुप्रसादाय नम २३७ प्रगनात्मने नम २३८ प्रागल्भ्य मवथा मामथ्र्य मि गण प्रगल्भ्य इति धातो अतावितण्यति वियप पेनि जत्त्व कण्टय तृतीमान्त विश्व इति पकारान्त यिभर तु पगारान्त गौ कमारास उच्यते राति - विश्वधूपे नम २३° विभुज नम स्तोत्र भाप्पम् 41 २४१ हिरण्यगर्भादिरूपी विष्णु विविध यथा भवतीति विभुमंन्त्रात् "नित्य विमु"मिति ग्रुते । राघवादि स्वरूपेण सतरोति मुनीनपि सम्यम् पूजयतीत्यस्मात् सत्यासो प्रीतित । पूजिनामधिरपि सर्वच सत्त तस्मान् पूज्यतमो विष्णु सत्तश्रुति कोतित । न्यायवृत्तिश्च माधुर्वा माधुस्ततसायकोपि वा माध्यभेदानुपादानात् साध्यमाप्रप्रसाधक । अपहुने जनान् जल प्रळयेऽपनयत्यपि पर नयति भत्तान जहरन्यान् जहानि वा। नार यानरज तु तत्वनिवह व्याप्नोति हेत्वात्मना नार चायनमस्य वायनमसौ नारस्य नारायण । आपी यनर सूनवोऽब्धिशयनात् नाराच तस्यायन नार यायियति प्रवतंयत्ति यो नारायणो विश्वक् ।। टि:- २४० विभवे नम २४१ मन्यत्र नम २४२ मत्वृताय नम २४३ साघवे नम २४८ जहाति त्यजनीति जह्न, ओहाक्त्यागे जहातेद्वे च लोपति नुप्रत्यय द्वित्वमन्त्य लोपश्च-भक्तान् परम पद नयतीति व्याख्याने तु जहाति निमस्य हा धातुम्प लक्षणत्व प्रकल्प्य अन्तर्भूतण्यत् ओहाट् गलावित्यस्मानुप्रत्यय कल्पनीय ततो जहातेनिहीता नुप्रत्यय । जनान् सहारममय अपह्न ते अपनयतीति व्याख्याने तु हनु अपनयनेपृषोदरादित्वात् व्युत्पत्ति कल्पनीमा यथा चोक्त ब्रह्मेन्द्रण 'निर्बुवन्ति हि नरुक्ता वर्णसामान्यमावत. यथाक्यचित्त नास्य व्युत्पति परिकल्प्यते" इति - जलवे नम २४५ यच्च किञ्चित् जगत् सर्व दृश्यत श्रूयतेपि वा। अन्तर्बहिश्व तत् सब व्याप्य नारायण स्थित इति मन्त्रवति - नराज्जातानि तत्वानि नाराणीति ततो विटु तान्यव चायन तस्य नेन नारायण स्मृत इति महाभारते। 'नारायणाय नम इत्ययमेव सत्य ससारधौरविप सहरणाय मन्त्र धृप्वन्तु भव्यमतयो यतयास्तरागा उच्चस्तरामुपदिशाम्यहमूर्ध्ववाह इति नृसिंह पुराणे -नारायणाय नम - 42 सहस्रनाम नयतीति नर प्रोक्त परमात्मा सनातन यः स्वभक्तान् नयत्यन्ते स्वस्यव परम पदम् । २४६ १० २० २४८ असंख्येयोऽप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृत् शुचिः सिद्धार्थः सिद्धसङ्कल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः । ग्लो० भा०:- नामरूपादिभेदोऽस्प सध्यानाहाँ न विद्यते अम्पोनन्तम्पो वाप्यमख्येय प्रकीतित कात्तित सोऽप्रमेयात्मा प्रमाण व वाक्यते प्रमातुमात्माऽप्रमेय स्वरूप वास्य चेति यत् । विभिनष्टयतिते य सर्वपा मर्यमेव म विशिष्ट इति विम्याती विष्णुरेव विशेषत । शिष्ट तु गारान तस्य पर्ता शिष्टादुच्यते शिष्टान् माघून् परोतीति शिप्टकृत शिष्टपालक । रजम्तमोम्यामलिष्ट सुद्धसत्वो निरञ्जन निर्मला पिगुटारमा चिति प्रपोतित । असे घेत्ययं एव काम सिदोषि साधित नियनयाम मिसा "मायाम" इति श्रुते । गिदो निप्पम एपास्य गदरूप माधुमापित निरमल दरयुपम 'सत्यगल्प वियन । २५० ०५. टि:. २४६ नरापनम २४७ अगस्तयापनम २४० अमंगगमन गम शिशिरम २५. गामापपपनों पातु पिसपनो १२ -मिटा मम २५१ गुपये मम 1. मिलापत्र नम २१ गिरगमगार मम म्तोम भाप्यम् 43 ०५४ फलानि सिदि वन्यो ददाति च पयोचित वमानसारतोति सिद्धिदति मोतित । भवनाना वर्मणा मिरे साधकति माधन सिद्धिमापन इत्यस्मात् विष्णुरेव प्रकीत्तित । २५७ वृपाही वृपमो विष्णुपपर्या पोदरः वर्धनो वधमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः। श्लो०भा०:- वृपो धर्मच पुण्यचाप्यह पुण्यप्रकारानात् द्वादमाहादियज्ञोमी वृषाही तु दपावान् । भन्नेम्य मवामाश्च यपंतीति ययोचिन वृपम म तु धर्मामा विस्णुरेव प्रकीर्तित । विचम विश्वमिद त्रिभिरेव पद स्वत विश्वरूपी स वधिता विष्णुविक्रमणादिति । धर्मसोपानपर्वाणि वृपरूपाणि यस्य म पारग्क्षो पर घाम दपपर्वा प्रकोतित । वृष वपंगशील यदुदर तु पादर वृषोदरोसो कल्पादौ वपतीव प्रजा स्मृता । दुप्टाना शिक्षणेनासौ शिष्टाना रक्षणेन च प्रजा वर्घयतीत्येष वर्धनश्चेति कीतिन । ०५८ २६० टि:- २५४ सिद्धिदाय नम ५ मिद्धिसाधनाय नमः २५६ पाहिणे नम २५८ विष्णवे नम २६० वृपोदराय नम २५७ वृषभाय नम २५९ वृपपणे नम २६१ वर्धनाय नम 42 सहस्रनाम नयतीति नर प्रोक्त परमात्मा सनातन य. स्वभक्तान् नयत्यन्ते स्वस्यैव परम पदम् । २८६ असंख्येयोऽप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृत् शुचिः सिद्वार्थः सिद्धसङ्कल्पः सिद्धिदः सिद्धिमाधनः । ४० ग्लो०भा०:- २४० २४८ २४९ नामरूपादिभेदोऽस्य सख्यानाहाँ न विद्यते अस्पोनन्तम्पो वाप्यमख्येय प्रकीतित कीत्तित सोऽप्रमेयात्मा प्रमाण व शक्यते प्रमातुमात्माऽप्रमेय स्वरूप वास्य चेति यत् । विशिनप्टयतिरोते य सर्वया सर्यमेव स विशिष्ट इति विख्यातो विष्णुरेव विशेषत । शिष्ट तु शासन तस्य कर्ता शिष्टकृदुच्यते शिष्टान् साधून करोतीति शिष्टकृत् शिष्टपालक । रजस्तमोम्पामश्लिष्ट शुद्धसत्वो निरञ्जन निमलश्व विशुखात्मा शुषिश्चेति प्रयीत्तित । अर्यते चेत्यर्थ एव काम सिद्धोपि साधित निवृत्तकाम सिद्धार्थ "मत्यकाम" इति श्रुते । सिद्धो निप्पन एवास्य सङ्कल्प साघुसाधित सिद्धसङ्कल्प इत्युक्त 'सत्यमङ्कल्प" विश्रुत । २५० २५१ २५२ २०३ टि:- २४६ नराय नम २४७ अमख्येयाय नम २४८ अप्रमेयात्मने नम २४९ विशिष्टाय नम २५० सामान्यवचनो धातु विशेपवचनो दृष्ट इति पालनार्थत्व - शिष्टयने नम २५१ गुपये नम २५२ मिद्धार्थाय नम २५३ सिद्धमङ्कल्पाय नम स्तोत्र भाष्यम् 43 २५४ फलानि सिद्धि वर्तृभ्यो ददाति च यथोचिन वांनुसारतश्चेति मिद्विदति शीतित.। भवनाना धर्मणा मिः साधरति साधन सिद्धिमापन इत्यस्मात् विष्णुरेव प्रकोतित । २५६ २५० वृपाही घृपभो विष्णुपपर्वा पोदरः पर्धनो बर्धमानथ विविक्तः श्रुतिसागरः। लो० भा०:- वृपो धर्मच पुण्यचाप्यह पुण्यप्रकारानात् द्वादशाहादियशामी वृषाही तु वपाहवान् । भक्नेम्य सर्वत्रामाश्च वर्पतीति यथोचित वृषभ म तु धर्मात्मा विस्णुरेव प्रकीर्तित । विधामे विश्वमिद त्रिभिरेव पद स्वत विश्वरूपी स वपिना विष्णुर्वित्रमणादिति । धर्ममोपानपर्वाणि वृषरूपाणि यस्य स माररक्षो पर धाम वृषपर्वा प्रकोतित । वृप वर्षणशील यदुदर तु वृपोदर वृपोदरोऽसौ वल्पादौ वपतीव प्रजा स्मृता । दुप्टाना शिक्षणेनासो शिष्टाना रक्षणेन च प्रजा वर्धयतीत्येप वनश्नति कीतित । २५८ टि:- २५४ सिद्धिदाय नम २५५ मिद्धिसाधनाय नम २५६ पाहिणे नम २५८ विष्णवे नम २६० वृपोदराय नम २५७ वृषभाय नम २५९ वृषपर्वणे नम २६१ वर्धनाय नम 44 सहस्रनाम प्रपचम्प पारिमा वर्धतेविरत यपा वर्धमानोपि स प्रोक्त कार्यवारणरूपत । वर्षमानोपि विष्णुश्च विविक्तवेति कीर्तित प्रपञ्चाच्च यतोऽलिप्त पृथगेवावतिष्ठते । श्रुतयोऽत्र निधीयन्ते सागरे सागरा यथा श्रुतिसागर इत्येप प्रथितो विष्णुरेव च। २६४ सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो वसुः नैकरूपो वृहदूपः शिपिविष्टः : प्रकाशनः। ४२ २६५ श्लो० भा०:- जगद्रक्षाकराश्चेति दिन्यायुधविराजिता शोभनास्तु भुजा यम्य सुभुजो विष्णुरीरित । सर्वधरत्वात् वेनापि धर्तु यो नैव शक्यते दुर्धरो योगिभियान हंदि दुखेन धार्यते । दिन्यवागवितो नित्य वाग्मी विष्णुरिहोच्यते वेदा समस्ता दिव्याश्च यस्मादेव विनि मृता । महाश्चासावपीन्द्रश्च महेन्द्र इनि कोतित भगवचनात् सोयमीश्वराणामपीश्वर । धन वसु ददातीति यमुदो धनदो हरि "अनादो वतुदानश्च" श्रुत्या चापि प्रकीर्तित । २६७ टि:- २६२ वर्षमानाय नम २६३ विविक्ताय नम २६४ श्रुतिसागराय नम २६५ मुभुजाय लम २६६ दुर्धराय नम २६७ वाग्मिने नम २६८ महेन्द्राय नम २६९ वसुदाय नम स्तोत्र भाप्यम् 45 २७० २०१ वम्बात्मा यमुपेत्युत्तः परम्पोपि मायया यस्वन्तरिक्ष युत्या या वगुर्यायुध पोतिन । कम्पो हरिमन्त्र"रिन्दो मायादिभि" युत ज्योतीपि विष्णुरित्यादि स्मृत्यास्याऽनेषरूपता । वगहनरसिंहादि यहच्चेति महत् च यत् म्पमस्येति म प्रोक्तो बृहदपी महावपु । पावो रश्मयश्चापि शिपयस्तेषु विष्टवान् लिपिविष्टो यारूपी विश्वामा भानुरूपत । प्रवासायति यत्सर्व स्वय वा य प्रकाराते प्रकाशन म तेजम्बो विष्णुरेव प्रकीर्तित । २७२ २७३ २७४ ओजस्तजी द्युतिधरः प्रकागात्मा प्रतापनः ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मन्वश्चन्द्रांशुर्भास्करातिः। दलो० भा०:- मोजम्नेजो धुनिधरनौज प्राणबत तया सौर्यादि तेजो दीप्ति च दुर्ति धारयतीति स । २७५ २७० दीयमान तहम्बरि म ऐवेति वसु तया नाम्न वसीयत्व-माययात्मस्वरूपमा च्छादयतीति वा विशेषण अन्तरीक्ष एव वसतीति वा समाधारणेन वसनेन वायु वा वरिति पुल्लिम तथा- वसवे नम - पैमुने नम इति वा। २७१ "इन्द्रो मायाभि पुररूप ईयते" इति ध्रुति - नेकम्पाय नम २७२ वृहदपाय नम २७३ यज्ञो व विष्णु पशु रश्मिा शिपि यज्ञ एव पशुपु प्रतितिष्ठति -इति श्रुति शिपयो जीवा नबन्तर्यामितया प्रविष्टशिपिविष्ट इति भागवतव्याख्यान श्रीधरोप-शिपिविष्टाय नम २७४ प्रकाशनाय नम २७५ 'बल बलवतामम्मि तेजस्तेजस्विनामह' इति भगवद्वचनात् ओज तेज इनि पृथडनामद्वय वा ज्ञानलक्षणाया द्युतेधर द्युतिधर इति एक नाम - औजरनेजो द्युतिधराय नम ओजसे नम, तेजसे नम धुतिधराय नम इति च। " पृथइनाम पक्ष 44 सहस्रनाम २६२ प्रपचम्प कार्यात्मा वचंतेविरत यथा वर्धमानीपिस प्रोक्त कार्यकारणस्पत । वर्षमानोपि विष्णु विविक्तभंति कीर्तित प्रपञ्चाच्च यतोऽलिप्त पृथगेवावतिष्ठते। श्रुतयोऽत्र निधीयन्ते सागरे सागरा यथा श्रुतिमागर इत्येप प्रथितो विष्णुरेव च । ४२ २६५ सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो वसुः नैकरूपो बृहद्भूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः । श्लो० भा०:- जगद्रक्षाकराश्चेति दिव्यायुधविराजिता शोभनास्तु भुजा यस्य सुभुजो विष्णुरोरित । सर्वधरत्वात् केनापि घर्तुं यो नैव शक्यते दुर्धरो योगिभियान दि दुखेन धार्यते दिव्यवागवितो नित्य वाग्मी विष्णुरिहोच्यते वेदा समस्ता दिव्याश्च यस्मादेव विनि मृता । महाशासावपीन्द्रय महेन्द्र इति कौतित भगवद्वचनात् सोयमीश्वराणामपीश्वर । घन वसु ददातीति वमुदो धनदो हरि "अनादो वनुदानश्च" श्रुत्या चापि प्रकीर्तित । - २६७ २६८ २६९ २६२ वर्धमानाय नम २६३ विविक्ताय नम २६४ श्रुतिमागराय नम ०६. मुभुजाय लम २६६ दुर्धराय नम २६७ वाग्मिने नम. २९८ महेन्द्राय नम २६१ वमुदाय नम स्नान माप्यम् 47 २८५ २८६ नमेव भान्तमित्यादि श्रुत्या चापि प्रकीर्तित भातीति भानुन्विात्मा भानुरेव हरिस्तथा। पुष्णामि घोपपी मो मोमो भूत्या रसात्मकः इत्युक्त्या च यशानोमो सास विन्दुः प्रकीतित । मुरा शोभनदातारम्तेपा चापीश्वरो हरिः मुरेश्वर इति प्रोत्तो यस्तु विश्वधर. स्वत । ममाररोगग्रस्ताना भेषजात्मतया हरिः विश्वभपजवायत्वात् औषध चेति कोतित । मसारोतरणे हेतुजंगत सेनुरुच्यते एप सेतुर्विधरण मपामिति च श्रुते । सत्यानावितधाश्नाथ धर्मा ज्ञानादयो गुणा. पराधमाश्च यस्यासी सत्यधर्मपराक्रम । २८७ २८९ ४५ भूतभव्य भवन्नाथः पवनः पावनोऽनल: कामहा कामकृत् कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः। दलो०भा० .. भूतभव्यभवन्नाथो भूतादीन् नाथतीत्यत. यज्ञोपतापाद्यश्च नायुम्नाय इहोच्यते । "पवन पवतामस्मि" भगवद्वचनादिति पवते यस्तु पवनो वायुरूपो हरि स्मृत' २९० टि:- २८४ भानवे नम २८५ शशबिन्दवे नम २८६ सुरेश्वराय नम २८७ ओपपाय नम २८८ जगत सेतवे नम २८९ सत्यधर्मपराक्रमाय नम २९० नाथपाचोपतापेश्वर्याशी पु- भूतभव्य भवत नाति महाबल्यादीन याचते दुष्टान् उपतपति शिष्टानाशास्त इति नाथ ऐश्वर्यार्थ नाथतीति नाथ ईश्वर इति भूतभव्य भवतो नाथ ईश्वर भूतभव्यभवनाथ भूतभव्यभवनाथाय नम २९१ पवनाय नम 46 सहस्रनाम २७६ २७७ २७८ प्रकाशापो स्यात्मेिति प्रवाशात्मा प्रकीर्तित प्रकाशस्य स्वरूपोऽस्य यत् प्रकाशमयो हो। विश्व प्रतापयत्येप सवित्रादिविभूतिभि तत प्रतापनश्चेति प्रथितो विष्णुरेय स । प्रधु वढी तत तान्तात् ऋद्ध सपन्न एव स धीर्यात्मादिविज्ञानराग्यायन सद्गुण । स्पष्ट चोदात्तसुव्यक्तमक्षर प्रणवात्मक स्वरूपज्ञापय यस्य प्रोक्त स्पष्टाक्षरो हिस । ऋग्यजु सामरूपत्वात् मन्त्रात्मा मन्त्र ईरित मन्न सुवोध्यो मन्त्रोसी वेदवेद्यो यतो हरि । ममारदु सतिग्माशु तापतापितचेतसा चन्द्रागुरिव चन्द्राशुविष्णुगहादको यत । भूतानि भासयत्येप ज्ञानभासापि भानुवत् भास्करद्युति साधात् भास्वरद्युतिरच्यते । २८० २८१ २८२ अमृतांशूद्भवो भानुः शशविन्दुस्सुरेश्वरः औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः। इलो० भा० . अमृताशोश्व यस्मात्तु चप्द्रस्योद्भव उच्यते अमृताशुद्भवश्वासो मथ्यमाने पयोनिधौ। २८३ २७६ प्रकाशात्मने नम २७७ प्रतापनाय नम २७८ ऋदाय नम २७९ स्पष्टाक्षराय नम २८० मन्त्राय नम २८१ चन्द्रारावे नम २८२ भास्करातये नम २८३ अमृतोपलक्षित्ताश्वाशवोस्य सन्तीत्यमृताशुश्चन्द्र यस्मादस्योद्भव अमृताद्भप - अमृताशूद्भवाय नम स स्तोत्र भाष्यम् 49 कालारमना वृतादीनि युगान्यावत्तंगत्यसो भ्रामयन युगावतं कालचमनारतम् । एका, माया, न, यस्येति बहोर्माप। वहत्पमो नकमायस्तत प्रोक्तो विष्णुर्मायाप्रवतंर । वल्पान्ते सर्वभूताना अमनादस्य चाशन महत् भवति चेत्युक्तो विष्णुश्वेद महासन । बुद्धीन्द्रियाणा सर्वपा विपयो नैव चेत्यसो न दृश्यो नावगम्यश्चैत्यदृश्यो विष्णरच्यते। स्थूलरपेण वा व्यक्त रूपमस्पेति चोच्यते स्वय प्रकाशमानत्वात् व्यक्तरूपोपि योगिनाम् । सहस्राणोत्यसस्यानि दुष्टदानव रक्षसा युद्धे जयति चेत्युक्तो विष्णु रेव महाजित् । मर्वयाऽचिन्त्यशक्तित्वात् सर्वभूतान्योपत अनन्तानि जयत्यय युद्धादी चेत्यनन्तजित् । ३०७ ४७ इप्टोऽविशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषो वृपः क्रोधहा क्रोधकृत कर्ता विश्ववाहुर्महीधरः । श्लो०भा० परमानन्दरूपत्वेनेष्ट सर्वजनप्रिय यजेन पूजितश्चासाविष्टो विष्णुरुदाहत । अविशेषेण सर्वेषा अन्तर्यामितया स्थित गुणजात्यादिराहित्यादविशिष्ट प्रकीतित । ३०१ युगावत्ताय नम ३०२ नैकमायाय नम ३०५ व्यक्तरूपाय नम ३०८ इप्टाय नम ३०३ महाशनाय नम ३०६ सहस्रजिते नम ३०९ अविशिष्टाय नम ३०४ अदृश्याय नम ३०७ अनन्तजिते नम 48 सहयनाम २९२ २९४ मक्स पावयत्येप वायुना पावनस्तथा 'भीपास्माद्वात' इत्यादि श्रुत्या पापि प्रीतित । अनाथ प्राणिनो नात्यादत्त इति चानल बगन्यवानल श्रुत्याप्पल नास्येति यानल । पामान् हन्ति मुमुक्षणा भक्तानामिति कामहा पाममिच्दा निहन्तीति लोकोपयकारिणाम् । माम परोति भक्ताना मात्विवाना तु कामकृत् प्रद्युम्नस्यापि मामम्म जनकश्चेति फामकृत् । अभिरूपतम वान्त पाम्यते मकलैरपि गोपगोपीजनशासी नारदामहपिभि । बाम्यते यस्तु सर्वेभ पुग्पार्थाभिमाक्षिभि पाम स विष्णुरेवोत्तो भत्ताभीष्टफलप्रद । भक्तम्य सक्लान् वामान् प्रकर्षण ददाति य यामप्रदो विष्णुरेव सर्वाभीप्टकर. सदा। धर्ममस्थापनार्थाय प्ररुण भवत्यसो रामवृष्णादिरूपेण यथावाल प्रभुस्तथा। २०७ ०१८ २९९ युगादिकृत् युगावों नैकमायो महाशन: अदृश्यो व्यक्तरूपश्च सहस्रजिदनन्तजित् । श्लो०मा०:- युगादीन् कालभेदास्तु वरोतीति युगादिकृत् युगानामादिमारभ करोतीत्यपि वा स्मृत । टि:- २९० पावनाय नम २९३ न गन्धने इति घातो नर गन्धवान् तस्मादन्योनल - अनलाय नम ०९४ बामने नम २९५ कामवृते नम २९६ वान्ताय नम २९७ कामाय नम २९८ कामप्रदाय नम २९९ प्रभवे नम ३०० युगादिकृते नम स्तोत्र भाग्यम् 49 कालात्मना वृतादीनि युगान्यावर्तयत्यसो भ्रामयश्च मुगावतं कालचत्रमनारतम् । एका, माया, न, यस्येति बहोर्माया वहत्यमो नंकमायस्तत प्रोक्तो विष्णुर्मायाप्रवर्तक । पल्पाले सर्वभूताना मनादस्य चाशन महत् भवति चेत्युक्तो विष्णुधव महारान । बुद्धीन्द्रियाणा सर्वेपा विपयो नव चेत्यमो न दृश्यो नावगम्यश्चेत्यदृश्यो विष्णरुच्यते। म्यूलरूपेण वा व्यक्त रूपमस्येति चोच्यते म्वर प्रकाशमानत्वात् व्यक्तरूपोपि योगिनाम् । सहस्राणोत्यसम्यानि दुप्टदानव रक्षसा युद्ध जयति चेत्युक्तो विष्णुरेव महस्रजित् । सर्वथा चिन्त्याक्तित्वात् सर्वभूतान्यशेपन अनन्तानि जयत्वेष युद्धादी चेत्यनन्नजित् । ३०५ ३०७ ৪৩ इष्टोऽविशिष्टः शिप्टेप्टः शिखण्डी नहुपो वृपः क्रोधहा क्रोधकृत् कर्ता विश्ववाहुर्महीधरः । श्लोक भा०: परमानन्दस्पत्वेनेप्ट सर्वजनप्रिय यनेन पूजितश्चासाविष्टो विष्णुरुदाहृत । अविश्शेषेण सर्वेपा अन्तर्यामितया स्थित गुणजात्यादिराहित्यादविशिष्ट प्रकीर्तित । ३०८ ३०१ युगावर्ताय नम ३०२ नंकमायाय नम ३०५ व्यक्तरूपाय नम ३०८ इप्टाय नम ३०३ महाशनाय नम ३०६ सहस्रजिते नम ३०१ अविशिष्टाय नम ३०४ अदृश्याय नम ३७७ अनन्तजिते नम 50 सहमनाम ११० ३११ ३१३ शिप्टा इटाव यम्पानो शिप्टरिष्टोपि पूजित शिष्टाना विदुपामिप्टो यस्तु शिप्टैप्ट उच्यते । शिवण्ड शिपिपिन्छोऽस्य शिरोभूपमित्यसो शिवण्डी गोपगोपीना प्रियो वेपविभूपर्ण । मातीति च बनाति भूतान्यपि तु मायया नहुपश्चेति विख्यात सर्वससारबन्धकृत् । धर्मो वृपस्तु पामाना वर्पणात् बहुधा स्मृत "वृपो हि भगवान् धर्म" श्चेति भारतवाक्यत । मोध निहन्ति साधूना रागद्वेपादिकानरीन् क्रोधहा चेत्यतम्रोपा नि श्रेयसररो ह्यमी। पोध करोति दुप्टेपु साधुरक्षणतत्पर घमंसस्थापनार्थाय पोषकृत् विष्णुरुच्यते। करोति यो जगत् कर्म कर्ता मैव तु कीर्तित "एतेपा पुरुपाणा य वर्ता" पेत्यादि च श्रुते । आल बनाश्च विश्वेपा बाहवो यस्य वा तथा विश्वे च बाह्वो यस्य विश्ववाहु स विधुत । वराहादिस्वरूपेण मही धरति वा तथा भक्तश्रापि वृता पूजा मही चेति महीधर । ३१५ ३१७ अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः अपांनिधिरधिष्ठानमप्रमत्तः प्रतिष्ठितः। टि: ३१० मिष्टेष्टाय नम ३११ शिखण्डिने नम ३१२ नहुपाय नम ३१३ वृपाय नम ३१४ गोधने नम ३१५ पोषकृते नम ३१६ पत्र नम श्रोधकृता दैत्यादीना वर्ता च्छेदक कोषत् वर्ना इत्येक नाम वा इति भाप्ये -- तथा चेत् त्रोधकृतवर्ने नम । ३१७ विश्रवाहवे नम ३१८ महीधराय नम - स्तोत्र भाप्यम् ३०० ३२१ श्लो० भा०:- च्युत विकारो नाम्येति पदभावरहितत्वत अच्युत प्रथिन श्रुत्या "शाश्वत शिवमच्युतम्"। प्रख्याता जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयमनि प्रथिती विष्णुरित्युक्त कार्यकारणम्पन । प्रजा प्राणयनीत्येप प्रापभूधारमना यथा "प्राणो वा अहह्मस्मी"ति मन्त्रेणापि प्रकीनिन । द्यति खण्डयति प्राणमसुराणा बल नया मुराणा च ददातीनि प्राणदो हरिरुच्यते । अदित्या याश्यपाज्जातो वासव चानु यम्नया इन्द्रानुजश्चेति विष्णुमिनो वासवानुज । आपोम्मिन निधीयन्ते स्वाश्रयत्वादपा निधि ममुद्रश्चात्र मीनाक्त्या "सरमामस्मि मागर", अधितिष्ठन्ति भूनानि ग्रह्मोपादानकारणात "मत्स्थानि मईभूतानी"त्युक्याधिष्ठानमेव स । फलदानेऽधिकारिभ्य स्वस्य कर्मानुस्पत प्रमानि च नवासावप्रमत्त प्रकत्तित । स्वे महिन्नि म्पितत्वाच्च विष्णुरेव प्रीतित प्रनिप्टिन "म भगव कम्मि' नित्यादि च श्रुते । ३०३ ३२५ ३२७ ३२७ स्कन्दः स्कन्दधरो धुयों वरदो वायुवाहनः वासुदेवो बृहद्भानुरादिदेवः पुरन्दरः। १६ श्लो०भा०:. स्कन्दत्यमृतरूपेण स्रवत्यनिलस्पत गोपयत्यपि वा स्कन्द पण्मुखात्मा हरि स्मृत । टि.- ३१९ अच्युताय नम ३२० प्रथिताय नम ३२१ प्राणाय नम ३२२ प्राणदाय नम ३२३ वासवानुजाय नम ३२४ अपानिधये नम ३२५ अधिष्ठानाय नम ३२६ अप्रमत्ताय नम ३२७ प्रतिष्ठिताय नम ३२८ स्कन्दाय नम 52 सहवनाम ३० सुरामुरमहायुद्ध स्यन्दमाप्याययन् गुह म्वगन्या त दधारति प्रोक्त स्वन्दधरी हरि । समस्तभूत जन्मादि लक्षणा च धुर सदा वहतीति च धुर्योऽसौ भूभारहरणादपि । ददाति च वरानिष्टान् वरदो गा च दक्षिणा वर तु यजमानात्मा "गौ वर" इति श्रुते । भावहादीश्च सप्तासौ वायून् बाहयतीत्यत वायुवाहन इत्युक्तो विष्णुरेवानिलात्मक । विश्व छादयतीति वासयति यो भूत्यापि च। मायया वासुधेति समस्तमेव वसतीत्यस्मिन् स सर्वत्र च । देवो दीव्यति य करोति विजयत्रीडादिकर्माखिल वासुश्चेति स देव एव कथितो यो वासुदेवो हरि । बृहन्तश्चन्द्रसूर्याग्निगामिनो विश्नभासका भानवोऽस्यैव चेत्युक्तो वृहद्भानुहरि स्वत । जगत्कारणमादिश्च देवो दीव्यति चेत्यत आदिभूतोप्पसौ देवश्चादिदेव प्रकोत्तित । पुराणा मुराणां दारणाद्विश्वविश्रुत विष्णु पुरन्दरश्चेति सूत्रकारनिपातनात् । वरद ३२९ स्कन्द धर्मपथ धारयतीति स्कन्धर इति भाट्ये रकन्दधराय नम ३३० धुर वहतीति धुर्य "विश्व बित्ति भुवन"मित्यादि श्रुते - धुर्याय नम ३३१ अभिमतान वरान् ददातीति, वर गा दक्षिणा ददाति यजमानरूपेण इति वा बरदाय नम ३३२ आवहादीनामिति, आवहनिवहोहह, सवहप्रवह, प्रवाह, परिवाहाना सप्ताना वायूना वाहनो वायुवाहन वायुवाहनाय नम ३३३ दीव्यति, जीडति, विजिगोपते, व्यवहरति, द्योतते, स्तूयते, गच्छनीति या देव वासुश्शासी देवन वासुदेव इति भाष्ये - वासुदेवाय नम ३३४ बृहद्भानवे नम ३३५ आदिदेवाय नम ३३६ "बाधयम पुरन्दरी" इति पाणिनिना निपातनात् - पुरन्दराय नम स्तोत्र भाप्यम् 53 잎 ३४० अशोकस्तारणस्तार शुरः शारिर्जनेश्वरः अनुकूलः शनावर्तः पनी पद्मनिभेक्षणः। लो० भा० शुपिपासा जरामृत्यु शोकमोहा पहर्मय शोकोपलशिना नेते सन्त्यतो भोक उच्यते । ससारसागरे मग्नान् निर्गतीनखिलानपि तारयत्येप बालात्मा तारणति कोतित । गर्भजन्म जरामृत्युलक्षणात् मकलात् भयात् तारयत्येप भक्ताश्च तारो विष्णुरिनि स्मृन । धर्मसस्थापनार्याय दुष्टनिग्रहणे सदा स्वस्य विक्रमणादेव शूर स हरिश्च्यते। यदुवशोद्भवो राजा मूरस्नस्यात्मजस्तथा गोत्रापत्य च शौरिस्तु वसुदेवसुतोप्यसौ । जायन्त इति चेत्युक्ता जनावति च जन्तव तेपामपीश्वर प्रोक्तो विष्णुश्चैव जनेश्वर । अनुकूलो हि सर्वेषामात्मत्वेन स्वयस्थित स्वस्मिन् स्वय प्रातिकूल्य समाचरति नव यन् । आवनंते प्राणस्पी यो वा नाडीशतेविति शतावर्तोऽस्य चावर्ता प्रादुर्भावा युगे युगे । चतुर्भुजस्य विष्णोश्च दक्षिणाध करे घृत विद्यते पद्म मुत्कृष्ट चेति पो प्रकीतित । यस्य पद्मनि चेति तुल्ये पद्मस्व चेक्षणे दृशावस्येति च प्रोक्तो विष्णु पननिभेक्षण । ३४२ ३३७ अशोकाय नम ३४० भूराय नम ३४३ अनुकूलाय नम ३४५ पद्मिने नम ३३८ तारणाय नम ३३९ ताराय नम ३४१ शोरये नम ३४२ जनेश्वराय नम ३४४ शतावर्ताय नम ३४६ पनिभेक्षणाय नम 52 राहपनाम ३२९ सुरासुरमहायुद्धे म्वन्दमाप्याययन् गुह स्वशयया त दधारेति प्रोक्त स्वन्दधगे हरि । ममन्तभूत जन्मादि लक्षणा च धुर सदा पतीति च धुर्षोमो भूभारहरणादपि । ददाति च परानिष्टान् वरदो गा च दक्षिणा वर तु यजमानात्मा “गौ वर" इति श्रुते । भावहादीन राप्तासौ यामून् पाहमतीत्यत वायुवाहन इत्युक्तो विष्णुरेवानिलात्मक । विश्व छादयतीति वासयति यो भूत्यापि वा मायया वासुचेति समस्तमेव वसतीत्यस्मिन् स सर्वत्र च। देवो दीव्यति य करोति विजयत्रीडादिकर्माखिल वासुश्चेति स देव एव करितो यो वासुदेवो हरि ।। बृहन्तश्चन्द्रसूर्याग्निगामिनो विश्वभासका भानवोऽस्यैव चेत्युक्तो वृहद्भानुहरि स्वत । जगत्कारणमादिश्च देवो दीव्यति चेत्यत आदिभूतोप्यसौ देवश्चादिदेव प्रकीत्तित । पुराणा सुरशनृणा दारणाद्विश्वविद्युत विष्णु पुरन्दरश्चेति मूत्रकारनिपातनात् । दि:- ३२९ स्कन्द धमपथ धारयतीति स्कन्दवर इति भाप्ये स्कन्दधराय नम ३३० धुर वहतीति धुर्य "विश्व वित्ति भुवन"मित्यादि श्रुते -- धुर्याय नम ३३१ अभिमतान् वरान् ददातीति, वर गा दक्षिणा ददाति यजमानरूपेण इति वा -बरदाय नम ३३२ आवहादीनामिति, आपहनियहोरह, सवह, प्रवह, प्रवाह, परिवाहाना सप्ताना वायूना वाहनो वायुवाहन वायुवाहनाय नम ३३३ दीव्यति, क्रीडति, विजिगीपते, व्यवहरति, द्योतते, स्तुयते, गच्छतीति या देव वामुश्शासी देवश्च वासुदेव इति भाष्ये - वासुदेवाय नम ३३४ बृहद्भानवे नम ३३५ आदिदेवाय नम ३३६ "वाचयम पुरन्दरौं" इति पाणिनिना निपातनात् :- पुरन्दराय नम - स्तोत्र भाप्यम् 55 अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविर्हरिः सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान् समितिञ्जयः। लो० भा० :५७ ३५८ तुलामादृश्यमम्यास्ति नैव चेत्यतुलो हरि 'न तस्य प्रतिमास्तांति' श्रुत्या स्मृत्यापि कौतित । शरास्तु शोर्यमाणस्वान् सरीराणि च तेप्वपि प्रत्यगात्मतया भानीयुक्तस्तु शरभो हरि । असत्तो विभत्यम्मादिति भीमो हरिस्तथा सद्वृत्तो न विभेन्यम्मादित्यभीमोपि वा स्मृन । मृप्टिस्थितिप्रळयकालमिहोचित वा पट् शास्वतत्त्वमसिल समय समस्तम् । जानाति यस्तु समयज्ञ इतीह तस्य विष्णो समस्तमपि यत् यजन समेषु । यज्ञेषु वा हरनि यस्तु, हवि स्वय ५ प्रोक्तो हविहरिरसावपि यज्ञभोक्ता,। यो हूयते हि हविपा स हविस्तु विष्णु ससारपापहरणान्, हरिरेव कान्त्या ॥ सर्व प्रमाणयंत् ज्ञान सर्वलक्षणलक्षण सर्वलक्षणलक्षण्य स्नत्र साधुर्यथार्थत । ३५६ न त्वत्समोस्त्यभ्यधिक कुनोन्य इनि स्मृतेश्च - अनुलाय नम २५७ शरा शरीराणि शीर्यमाणत्वान् तेषु भातीति शरभ - दारभाय नम ३५८ भीमाय नम अथवा अभीमाय नम ३५९ सर्वभूतेषु समत्व यजनमस्येति वा "समत्वमाराधपमच्युतस्य" इति प्रल्हाद वचनात् - ३६० "अवघ्नन् पुरुप पशु" इति मन्त्रेण हविष्ट्व धृयते" हराम्यघ च स्मर्तृगा हविर्भाग ऋतुप्वह वर्णश्च में हरिवेति तस्मात् हरि रह स्मृत "इति भगवद वचनात् वा - हविहरये नम ३६१ सर्वलक्षणलक्षण्याय नम समयनाय नम 54 सहस्रनाम पद्मनाभोरविन्दाक्ष: पद्मगर्भः शरीरभृत् महद्धिो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वजः । ५१ ३४७ ३४८ ६५० श्लोक भा०:. पद्यस्य नाभी मध्ये तु योगिना हृदयाबुजे कणिकाया स्थितश्चेति पद्मनाभो हरि स्मृत । विन्दतीत्यरविन्द तदराण्येव दळानि यत् अरविन्दाक्ष इत्यस्य तद्दळोपमिनेऽक्षिणी। पग्रस्य हृदयाजस्य गर्भ चान्त सुमस्थित उपासकाना सलक्ष्य पद्यगर्भ समीरित । पोपयन्नन्नरूपेण प्राणस्पेण धारयन् स्वमायया दारीराणि बिभर्तीति शरीरभृत् । ऋद्धिविभूतिमहती चास्य सर्वातिशायिनी महद्धिरिति विख्यातो विस्णुरेव विभूतिमान् । वर्तमाने ऋधे क्तेन वर्द्धमानोह्यनारन ऋद्ध प्रपञ्चरपेण विष्णुरेव प्रकीतित । वृद्ध पुरातनश्चेति सर्वेपामपि चादिम आत्माऽस्य चेति वृद्धारमा कालदेशातिगो हरि । महती चाक्षिणी गस्य मूर्यचन्द्रास्मिके तथा महान्त्यक्षाणि वास्येति महाक्षश्वेति कत्तिप्त । गर्डियते चेति गरुडस्तु तदङ्कित ध्वज पताका स्तभोस्य गरुडध्वज उच्यते। ३५१ ३५२ ३५४ टि:- ३४७ पमनाभाय नम ३४८ अरविन्दाक्षाय नम ३४९ पद्मगर्भाय नम ३५० दारीरभृते नम ३५१ महर्द्धय नम ३५२ ऋ धर्मेति बुद्धि पूजार्थेभ्यश्चैत्यत्र चकारम्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वान् यतमाने क्त ऋद्धाय नम ३५३ वृद्धात्मने नम ३५४ महाक्षाय नम ३५५ गरध्वजाय नम इति पद्ध स्तोत्र भाप्यम् 55 ५२ ३५७ अतुलः शरभो भीमः समयतो हविर्हरिः सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान समितिञ्जयः। श्लो० भा० तुलामादृश्यमस्यास्ति नैव चेत्यनुलो हरि 'न तम्य प्रतिमाम्नानि' श्रुत्या स्मृत्यापि कीतित । शरास्तु शोर्यमाणत्वात् दारीराणि च तेष्वपि प्रत्यगात्मतया भातीयुक्तस्तु परमो हरि । असद्वृत्तो विभेत्यम्मादिति भीमो हरिम्नया सद्वत्तो न विभेत्यम्मादित्यभीमोपि वा स्मृत । सृष्टिस्थितिप्रळयकालमिहोचित वा पट् शास्वतत्त्वमखिल समय समस्तम् । जानाति यस्तु समयज्ञ इतीह तस्य विष्णो समस्तमपि यत् यजन समेषु । यज्ञेषु वा हरनि यस्तु, हवि स्वय च प्रोक्तो हविहंगिरसावपि यज्ञभोक्ता,। यो हूयते हि हविपा स हविस्तु विष्णु संसारपापहरणात, हरिरेव कान्त्या ।। सर्व प्रमाणयंत् ज्ञान सर्वलक्षणलक्षण सर्वलक्षणलक्षण्य म्ना साधुर्ययार्थत । ३५९ टि: ३५६ न वत्समोस्त्यम्यधिक कुतोन्य इति स्मृतेश्र - अनुलाय नम ३५७ दारा शरीराणि शोर्यमाणत्वात् तेषु भातोति शरभ भरभाय नम ३५८ भीमाय नम अथवा अभीमाय नम ३५९ सर्वभूतेषु समत्व यजनमस्यति वा "समत्वमाराधनमच्युतस्य” इति प्रह्लाद वचनात् समयज्ञाय नम ३६० "अवघ्नन् पुरुप पशु" इति मन्त्रेण हविष्ट्व श्रृयते" हराम्यघ च स्मर्तृणा हविर्भाग ऋतुष्वह वर्णश्च मे हरिवति तस्मात् हरिरह मृत "इलि भगवद बचनान् वा - हविहरये नम ३६१ सर्वलक्षणलक्षण्याय नम 56 सहस्रनाम वसत्यनारत लक्ष्मीनित्यमस्येव वक्षसि लक्ष्मीवानिति स प्रोक्त श्रीमान् लक्ष्मीपतिहरि । समिति जयतीत्येप समितिम्जय उच्यते सर्वत्र विजयी यस्मात् सर्वयुद्धेषु सर्वथा । ५३ ३६५ विक्षरो रोहितो मार्गों हेतुदामोदरः सहः महीधरो महाभागो वेगवानमिताशनः । लो० भा०:- विगतश्च क्षरो नाशो यस्यासौ विक्षरो यथा जन्मव्याधिजरामृत्युरहितो नित्य एव स । त्रेताया रोहिता मूर्ति स्वच्छन्द बहतीत्यत रोहिता मत्स्यमूत्ति वा रोहितोसी प्रकीतित । मार्ग स कथितो विष्णुर्मार्यते यो मुमुक्षुभि प्राप्यते परमानन्दो येन मार्ग स वीतित । उपादान निमित्त च कारण जगत स्वत विष्णुरेवेति हेतुत्वात् हेतुरित्युच्यते बुध । दाम्ना निबद्ध उदरे तु यशोदयासो दामानि लोककुसुमान्युदरान्तरेस्य । पोगो दमोप्युदर एव परागतिश्न दामोदर स किल योगगतिप्रपद्य ।। मर्पणाभिभवाथत्वात् पहस्तु क्षमते थवा सर्वानभिभवत्येप सहश्चेति प्रकीर्तित । ३६८ ३६९ टि:- ३६२ लक्ष्मीवते नम ३६३ समिनिजयाय नम ३६४ विक्षराय नम ३६५ रोहिताय नम ३६६ मार्गाप नम ३६७ हेतवे नम ३६८ दमो योग उदर उत्कृष्टा गति योगगत्या प्राप्यो दामोदर-दामोदराय नम ३६९ सहाय नम स्तोत्र भाज्यम् 57 घरनीति मही चासो गिरिम्पी महीधर "वनानि विष्णुगिरयो दिश"वेति स्मृतो हरि । भुक्त महान्नि भौगानि स्वेच्छया पारयन् वपु महान् भोगाम्य भाग्य या महाभाग प्रीतित । वेगो जवश्वामितोऽस्य वेगवान् हरिरच्यते "अनेजदेव मनसो जवीय" ध्रुनेरपि । अमित चाशन यम्य सोमिनासन उच्यते सहारसमये यस्य विश्वमेवामान यत । ३७४ उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः करणं कारणं कर्ता विकी गहनो गुहः। दलो० भा० प्रपञ्चोत्यत्त्युपादानवारणत्वात्स तूद्भव भवादपि तु ममारात् उद्गतस्तूद्भवो हरि । प्रकृति पुरुष चामो मर्गकाले प्रविश्य च स्वेच्छया क्षोभयामाम विष्णुस्तत् क्षोभण म्मृत । देवो दीव्यति वा पयोधिशयन मर्गादिभि मोडति दैत्यादीन् विजिगीपते रिपुगणान् स्तुत्यन सस्तूयने । भूनेषु व्यवहारतोपि मतत मर्वत्र मगच्छते भक्तान् मोदयत्ते स्वय च मुदितो विश्वात्मना द्योतते ।। जगद्रूपा विभूति श्रो) यस्योदरान्तरे स्थिता च विष्णुरेवासी श्रीगर्भगृति कोतित । ३७५ :- ३७० महीधराय नम ३७१ महाभागाय नम ३७० वेगवते नम ३७३ अमिशाशनाय नम ३७४ उद्भवाय नम ३७५ क्षोभणाय नम ३७६ "एको देव " इति मन्त्रवर्णात् देव दिव पीडाद्यर्थत्वात् -देवाय नम ३७७ श्रीगर्भाय नम 58 महलनाम ३७८ ३८० "मम स मेंषु भूतेषु तिष्ठन्त परमेश्वर" इत्युकत्या परमधासावीश्वर परमेश्वर । उत्पत्ती जगतामेव सर्वपामपि चौत्तम साधक करण चेति विष्णु परणमुच्यते। जगनस्तु निमित्तत्यादुपादानतयापि च वारण विष्णुरेवेति कारणात्मा हि वारणम् । सास्थितिलयादीन स्वेच्च्या य करोति म स्वातन्त्र्यात् सर्वया चेति कर्ता विष्णुरिहोच्यते । विक्र्ता भुवन सर्व विचित्र च करोति य स एव भगवान् विष्णुविशेषेण प्रकीर्तित । ज्ञातु न शक्यते यस्य स्वरूप चेष्टित तथा सामर्थ्यमपि वा विष्णुर्गहन स प्रकीर्तित । मूहते सवृणोतीति स्वरूपादीनि मायया स्वस्यव स गुह प्रोक्तो गृहनाद्विष्णुरेव स । २८१ ३८४ ५५ व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः परदिः परमस्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः। श्लो० भा०:- सविन्मात्रस्वरूपत्वात् व्यवसायो यथार्थत पोन्त धर्मणि धातोस्तु व्यवपूर्वादातयुग्भव । टि:- ३७८ परमेश्वराय नम ३७९ करणाय नम ३८० कारणाय नम ३८१ वर्ग नम ३८२ विपनम ३८३ गहनाय नम ३८४ गुहाय नम ३८५ पो अन्न वर्मणि घातो व्यवपूर्वादात्वे धजि आतो युक् इति व्यवसाय व्यवसाधाय नम स्तोत्र भाप्यम् 59 ३८७ अवस्यान म यस्मिस्तु सर्व च व्यवतिष्ठने वर्णायमादिधर्मादीन् व्यवस्थापयतीति वा। नन्तिप्ठन्ते प्रलीयन्ते भूतान्यस्मिन् लपेत्यत मस्थानस्तु ममीचीन वैकुण्ठ स्थानमस्य यन् । धूवादीना स्वभक्ताना स्वम्वकर्मानुमारत स्थानानि च ददातीनि स्थानदो विष्णुरच्यते। घुगनि स्थर्ययोति विनाशरहितत्वन स्पिरत्वादविवारी च नित्यति ध्रुवो हरि । परान परमोत्कृष्टा ऋद्धयस्तु विभूतय अम्यति स पनि विष्णुरेव प्रकीर्तित । परममनन्याधीन यथानायासेन मुग्रहधेति मप्टोऽमो परमस्पष्ट म्वमामा सविदात्मर । परमानन्दकम्पी निवृतात्मनपा म्वन सर्वया मवंदा तुप्ट मच्चिदानन्दविग्रह । "यञ्च किचित् जगत्सर्वं तरिममेव प्रतिष्ठिन " इत्यत सर्वथा सर्व पूर्णत्वात् पुष्ट एव स । ईक्षण दर्शन यस्य भुक्तिमुक्तिपर शुभ मानद पावनञ्चेति प्राक्त स तु गुभेक्षण । ३८६ दिक्पालायधिवारपुम्पाणा, ब्राह्मणादिवर्णाना, ब्रह्मचर्याद्याथमधर्माणा इत्यादि सर्वेषामपि स्वस्वधर्मादिकान् विभज्य करोतीति व्यवस्थान व्यवस्थानाय नम ३८७ सस्थानाय नम ३८८ स्थानदाय नम ३८९ धूवाय नम ३९० परदय नम ३२१ परमस्वष्टाय नम ३९२ तुष्टाय नम ३९३ पुष्टाय नम ३९४ मुमुक्षूणा मोक्षद भोगाधिना भोगद सर्व सन्देह विच्छेदकारण हृदयग्रन्ये- विच्छेदकर, सर्ववर्मणा क्षपण अविद्यायाश्व निवर्तक शुभेक्षण - शुभेक्षणाय नम 60 सहस्रनाम्म रामो विरामो विरतो मागों नेयो नयोऽनयः वीरः शक्तिमता श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः। दलो० भा०:. रमन्ते योगिनो यस्मिन् म राम सच्चिदात्मक वहन् दाशरथिर्वाय रमणीय वपु म्वयम् । अन्ते च प्राणिनामस्मिन् विरामोऽवसितियंत विरामश्चति विश्वात्मा विश्वग्रासो हरि स्मृत । परमानन्दरूपत्वात विगत चास्य यद्रत विरत स विनिर्दिष्टो निस्पृहश्व हरि स्वत । मोक्षमार्गस्तु मार्गोय नेयोऽनेन च नीयते मागों नेयश्चेति चक्य जीवात्मपरमात्मनो । नयतीति नयो नेता नेयस्प परमात्मना तन्मयत्व प्रापयन्स परमारमा नय स्मृत । आद्यश्क स्वय नेता सर्वेषामपि चेत्यत न विद्यते नयोहास्य नेता चयनयो हि स । निग्रहाय सुरारीणा दुप्टदानवरक्षसा युद्धे विक्रमशालित्वात् वीर स हरिरुच्यते। प्रोत्त शक्तिमता श्रेष्ठो यतश्चाधिकशक्तिमान स्वत शक्तिमतामेव ब्रह्मादीनामपि स्वयम् । ४०० ४०२ टि:- "नान्य ३९५ रामाय नम ३९६ विरामाय नम ३९७ विरताय नम ३९८ य विदित्वागृतत्वाय कल्पते योगिनो मुमुक्षव स एव पन्था मार्ग' पन्या विद्यते मनाय" इति श्रुरी मार्गण सम्यकज्ञानन जीव परमात्मतया नीयत इति नेय मार्गानेय, नय, अनय , इति निस्प परिकल्प्यते मार्गाय नेयाय नम ३९९ नयाय नम ४०० भनयाय नम ४०१ वीराय नम ४०२ शक्तिमता श्रेस्ठाय नम
तात्र भाप्यम्
61
४०३
धारणात् सर्वभूताना धमों या पोपणादपि
धर्मराराध्यते घेति धर्मस्तु हरिरुच्यने ।
धर्म विदलीति तेया श्रेष्ठो धर्मविदुतम
यस्य चामाभवा सर्व श्रुतिस्मृत्यादयो यत ।
वैकुण्ठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणरः पृथः
हिरण्यगर्भश्शवतो व्याप्तो वायुरधोक्षजः।
मो०भा०
पत्ते प्रतिति कुण्या विकुण्ठा विविधापि सा
तस्य कर्ता तु वैकुण्ठो भूतसश्लेषणात् पुरा ।
मवंस्मादपि पूर्वमेव सदनात् निरोपपाप्मोषणान्
श्रुत्या च प्रथित पुराणपुरपो यद्वा पिपत पुर ।
ता एवात्र वधूपि तत्र च पुन ते म जीवात्मना
प्रत्यक पुरि चव एव पुस्पो नारायणो विधुत ॥
प्राणितीति प्राण एप क्षेत्रमात्मतया तथा
प्राणात्मना चेप्टयन् वा धासम्पेण च स्मृत ।
यस्तु सहारमालेत्र सर्वपाप्राणिनामपि
यति खण्डयति प्रणान् प्राणद म प्रकीतित ।
४०७
टि:-
४०३ धमाय नम ४०४ धर्मविदुत्तमाय नम
४०५ "मया सश्लेपिता भूमिद्धिोम च वायुना। वायुश्च तेजसा साधं वैकुण्ठत्व
ततो मम" इति शान्तिपर्वणि - चंकुण्ठाय नम
४०६ पृ पालनपूरणयोरिति धातो पिपत्ते विवपि उदीप्ठ्यपूर्वस्येति उत्वे पुर
शरीराणि तासु जीवस्पेण शेत इति पुरुष "स यत् पूर्वोस्मात्सर्वस्मात्
सर्वान् पाप्मन औपत्तस्मात् पुरुष" इति श्रुते "स वा अय पुरुष सर्वासु पूषु
पुरि शय" इति च श्रुति - पुस्पाय नम
४०७ प्राणाय नम ४० प्राणदाय नम
62 संहलगाम ८०१ ८१० प्रणूयते स्तूयते य सर्वेश्च प्रणवस्तथा प्रणम्यतेऽखिलश्चापि रहाय स हरि स्मृत । सर्वप्रपञ्चम्पेण विस्तृतत्वादशेपत पृथुत्वात् गृथुरियुक्तो विश्वात्मा विष्णुरेव म । हिरण्मपाण्डमेवान हिरण्य च तदेव यत् गर्भो हिरण्यगर्भोऽस्य विष्णुरेव तथा स्मृति । विदशाना च माधूना दुष्टदानवराक्षसान् शत्रून् हन्तीति गनुमो दैत्यारि म हरि स्मृत । मर्वप्रपञ्चकापु कारणत्वेन च स्वय व्यानाति हरिरेवेति व्यप्तत्वात् व्याप्त उच्यते । याति गन्ध करोतीति वायु स हरिच्यते "पुण्यो गन्ध पृथिव्याच" भगवानवदत् स्वयम् । चौरक्षमेव पृथिवी तु ततोपि चाव श्वायोक्षगोजनि विगट म तयोस्तु मन्ये । यम्मादधोक्ष इति न क्षयमेति जातु तस्मादधोक्षज इति प्रथित सदैव ।। ४१४ ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिमहः उग्रः संवत्सरो दक्षो विधामो विश्वटक्षिणः । टि:- ४.९ "तस्मादोमिति प्रणीती' ति श्रुत "प्रणमन्तीह य वेदारनस्माद प्रणय उच्यते" इति मनत्कुमारवचनात् -प्रणवाय नम ४१० पृथव नम ४११ हिरण्यार्भाय नम ४१२ शत्रुघ्राय नम 6१३ व्याप्ताय नम ४१४ बाय नम ४१५ अधोभूते हाक्षगणे प्रत्यग्रूप प्रवाहिते जायते तस्य वै ज्ञान तैनाधीक्षज उच्यते इत्युक्तत्वात् - अधोक्षजाय नम स्तोत्र भाष्यम् 63 ४१८ लो०भा०:- अनुः बालविशेष मालसामान्यवायत कालामा भगवान् विष्णु पालानु मातुरेव ग । दामन मोक्षद यम्य दर्शन मानमित्यमो सुन्येन दृश्यते भक्त शोभनाभ मुदर्शन । कलने गानि भवं बाल क्षणलवाद्यामय प्रोतः "काल बलपतामह" इति गीतोक्न्या च कालोगो। स्खे महिग्नि हुदायाने प्रष्ट परमे यथा स्थानु च शीलमस्येति परमेष्ठी प्रकीनिन । परितो गृह्यने पढ़ा जापने शरणाधिभि यत् किश्चिदपित भक्तं परिगृह मन् परिग्रह । "भोपास्माद्वात' इत्यादि ध्रुतिमन्त्रानुमारत उप्र म भयहेतुत्वात् सूर्यवातादिवम्य च । मर्वप्रपञ्चभूतानि यस्मिन् विश्वस्वरूपिणि मवसन्तीति वाला-मा प्रोक्त सवत्मरो हरि । मृष्ट्यादिसर्वकर्माणि क्षिप्रमेव करोति य दक्ष मनोनितो यो वा जगद्रूपेण वर्षते। ममाराब्धिनिमग्नानामाताना विश्रमाथिना विधाम च करोतीति विश्रामो मोक्षद्धरि । विश्वस्मात् दक्षिण तो विश्वप्वपि च वर्ममु दक्षिणश्च समर्थोऽमो विश्वदक्षिण उच्यते। ४०० ४०१ ४२२ ४२6 ४२५ टि:- ४१६ ऋतवे नम ४१७ सुदानाय नम ४१८ कालाय नम ४१९ “परमेष्ठी विभ्राजते" इति मन्त्रवर्णनात् - परमेष्ठिने नम ४२० परिग्रहाय नम ४२१ उग्राय नम ४२२ सवत्सराय नम ४२३ दक्षाय नम ४२४ विधामाय नम ४२५ विश्वदक्षिणाय नम.
महवनाम 62 ८०९ ܘܕܐ ४१२ प्रणूयते स्तूयते ए सर्वश्च प्रणवस्तथा प्रणम्यने खिलवापि ब्रह्माद्य स हरि म्मृत । सर्वप्रपञ्चम्पेण विस्तृतत्वादोपत गृधुत्वात् पृथुरिन्युक्तो विश्वात्मा विष्णुरेव में । हिरण्मयाण्डमवाय हिरण्य च तदेव यत गी हिरण्यगौ स्य विष्णरेव तथा स्मृति । विदशाना च साधूना दुष्टदानवराक्षमान् शत्रून् हन्तीति शत्रुघ्नो दैत्यारि महार रभृत । मप्रपञ्चकार्यपु कारणत्वेन च स्वय ध्यानाति हरिरेवेति व्यप्तस्वात् व्याप्त उच्यते । पाति गन्ध रोतीति वायु म हरिरच्यते "पुण्यो गन्ध पृथिव्याच" भगवानवदत् म्ययम् । चौरक्षमेव पृथिवी तु ततोपि चाय श्वाधोक्षजोजनि विगट् स तयोस्तु मध्य ! यस्मादधोक्ष इति न क्षयमेति जात तस्मादधोक्षज इति प्रथित सदैव ।। ४१३ ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः। ५८ टि:- ४.९ "तस्मादोमिति प्रणौती' ति श्रुते "प्रणमन्तीह य वेदास्तस्माद प्रणव उच्यते" इति सनत्कुमारवचनात् - प्रणवाय नम ४१० पृथवे नम ४११ हिरण्यगर्भाय नम ४१२ शत्रुधाय नम ४१३ व्याप्ताय नम ४१४ वायवे नम ४१५ अधोभूते ह्यक्षगणे प्रत्यग्रूप प्रवाहित जायते तस्य व ज्ञान तैनाघोक्षज उच्यते इत्युक्तत्वात् - अधोक्षजाय नम स्लोग भाप्यम् 65 अनिर्यिण्णः स्थविष्ठोऽभूधर्मयूपो महामसः नक्षत्रनेमिनक्षत्री क्षमः क्षामः ममीहनः । श्लो. भा०ः- ४३५ ४३६ अवाप्तमर्वनामत्वात् निवेदो नास्य विद्यते इप्टानवाप्त्या निवेदत्यनिविण्ण उच्यते । स्यूलनातिसयेनासो सर्वप्वपि च सर्वदा "विरारूप स्थविष्ठमा प्यग्निमघ्नति र थुने । जन्म नास्पायजन्मासो भावो वा नास्य चेत्यभू भवने विवपि सत्तावा, भूर्वाधिकरणे मही । पे तु पमुक्त धमां,स्तत् समाराधनात्मा श्रोताधास्तत्र बघ्यन्त पर्मयूपरतत मृत । महान्तो मोक्षफलदा मसा यज्ञाम्तु भक्तित यदपिता भवन्तीति कत्तित स महामम । नक्षत्रताराग्रह सकुलामा य निशुमारास्यवपुश्च तस्य । हृदि स्थितो नेमिवदन चके नक्षत्रनेमि स तु यत्प्रवर्तक । नक्षत्राण्यस्य सन्तीति नक्षमो चन्द्र एव स तत्स्वरूपाचगोतोरत्या "नक्षत्राणामह समी"। क्षम समर्थ सर्वेपु कार्यविति हरि क्षम क्षमने चैनि स प्रोक्त क्षमया पृथिवीसम । ४३९ टिः ४३५ अनिविण्णाय नम ४३६ स्थविष्ठाय नम ४३७ अभुवे नम ४३८ धर्मयूपाय नम ४३९ महामखाय नम ४४० "नक्षत्रतारके साधं चन्द्रसूर्यादयो ग्रहा वायुपाशमयेर्बन्धनिषद्धा ध्रुव सजिते" म ज्योतिपा चक्र भ्रामयस्तारामयस्य शिशुमारस्य पुच्छदेशे व्यवस्थितो ध्रुव तस्य शिशुभारस्य हृदये ज्योतिश्चक्रम्प नेमिवत् प्रवर्तक स्थितो विष्णुरिति नक्षत्रनेमीति भाट्ये - नक्षत्रनेम भम ४४१ नक्षत्रिणे नम ४४२ क्षमाय नम 64 सहस्रनाम ૪૨૬ ४२७ ४२८ विस्तारः स्थायरस्थाणुः प्रमाणं वीजमव्ययं अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः। इलो० भा०:. विस्तीर्यन्ते जगन्त्यरिमन् विलीयन्ते यतो लये बिस्तारो विस्तृणोत्येप विश्वमेवेति विथुत । स्थावरा स्थितिशीलत्वात् तिष्ठन्ति स्थाणुरत्र यत् स्थावरोऽमावपि स्थाणुः स्थायरस्थाणुरुच्यते । यस्य विज्ञानसभूता श्रुतिस्मृत्यादयाखिला सविदात्मा स एवात प्रमाण सकलस्य च । कार्यस्य कारण वीजमन्यथाभाववजित अव्यय तद्विशिष्ट च प्रोक्त तत् वीजमव्ययम् । चिदानन्दमयोऽर्थोऽसौ सर्वसौख्यप्रदो यत सर्वैरप्यर्थ्यते नित्य भोक्तुकामर्मुमुक्षुभि । अवाप्तसर्वकामत्वादस्य जातु न विद्यते अर्थ प्रयोजन विचिदनर्थ स प्रकीर्तित । महान्तोऽनमयाद्याश्च कोशा पञ्चास्य यत् स्वत आच्छादका मन्ति चेति महाकोशो हरि स्मृत । भोगोनुभूयते चेति सर्वथाम्य मुख च तत् महान् सर्वातिमायोति महाभोग प्रकीर्तित । महद्धन च यस्यारित सर्वथा भोगसाधन महाधन इति प्रोक्तो विष्णुरेव विभूतिमात् । ४२९ ४३० ४३१ ४३२ ४३३ टि:- ४२६ विस्ताराय नम ४२७ स्थावरस्थाणवे नम ४२८ प्रमाणाय नम ४२९ वीजाय अव्ययाय नम ४३० अर्थाय नम ४३१ अनर्थाय नम ४३२ कोशवदात्मस्वरूपाच्छादका कोशा अन्नमय, भाणमय, मनोमय, विज्ञान- गयानन्दमयाख्या पञ्चकोशा अस्येति महाकोश - महाकोशाय नम ४३३ महाभोगाय नम ४३४ महाधनाय नम म्तीन नाप्यम् 65 ६० अनिर्विष्णः स्थविप्ठोऽभूधर्मयुपो महामसः नक्षत्रनेमिनक्षत्री क्षमः क्षामः ममीहनः । श्लोभा- अवाप्तमसामयात् निवेदो नान्य विद्यने इप्टानवाप्त्या निवेदश्रंत्यनिविषण उच्यते। स्यूलभातिशयेनासौ सर्वेपि च सवंदा "विराडाप स्पविष्ठा"प्यग्नि नठि च श्रुते । जन्म नाम्पत्यजन्मासौ भावो वा नास्य चत्यभूः भवने विवपि मत्तावा, भूाधिकरणे मही। पे तु पशुवत् धर्मा,स्तन् समाराधनान्ममा यौताधास्तत्र ध्यन्ते धर्मयूपस्नत स्मृत । महान्ती मोक्षफलदा मखा यनाम्नु भक्तिन यपिता भवन्तीति कौतित स महामाप । नक्षत्रताराग्रह सकुलामा य मिशुमारास्यवपुश्न तम्य । हृदि स्थितो नेमिवदा चके नक्षत्रनेमि स तु यत्प्रवत्तक ।। नक्षत्राण्यस्य सन्तीति नक्षयो चन्द्र एव स तत्स्वरूपाच्चगीतोरत्या “नक्षत्राणामह शशी"। क्षम समर्थ सर्वेषु वाप्विति हरि क्षम क्षमने चेति स प्रोक्त क्षमया पृथिवोसम | ४४२ ४३५ अनिविष्णाय नम ४३६ म्यविष्ठाय नम ४३७ मभुवे नम ४३८ धर्मयूपाय नम ४३९ महामखाय नम ४४. "नक्षमतारक सार्थ चन्द्रमादयो ग्रहा वायुपासमयैर्वन्यनिराला ध्रुव सनिते" स ज्योतिषा चक्र भ्रामयस्तारामयस्य शिशुमारस्य पुच्छदेशे व्यवस्थितो ध्रुव तस्य शिसुमारस्य हृदये ज्योतिश्चक्रम्य नेमिवत् प्रवर्तक म्यितो विष्णुरिति नक्षत्रनेमीति भाष्ये- नक्षत्रनेमय नम ४४१ नक्षत्रिणे नम ४४२ क्षमाय नम 56 सहसनाम क क्षपिनैपु विकारेपु मायपि च सर्वथा स्वात्ममात्रावशिष्टोऽसो क्षमश्रेति प्रकीतित । चेष्टने कापीच्छनीति सृष्ट्यर्थ सम्यगीते ईहो भयार्थनश्वासो कीतितस्तु समोहन । ४४४ ६१ यज्ञ इज्यो महेज्यश्च ऋतुः सत्रं सतां गतिः मर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् । श्लो० भा०:- "यज्ञो वै विष्णु"रित्यादि श्रुत्या यज्ञस्वरूपा पत्रकारोपि यज्ञोसो देवाना तुष्टिकारक । "ये यजन्ति मन्वं पुण्यं" विष्णुमेवेति च स्मृते यप्टव्योप्यय मेवेति विष्णुरिज्य प्रकोत्तित । इज्येष्वपि च सर्वेषु मोक्षसिद्धिफलत्वत प्रकर्मेणापि यष्टव्यो महेज्यो विष्णुरच्यते। यूपन सहितोयज्ञ ऋतुरित्युच्यते बुध तस्वरूपतया विष्णु ऋतुश्चेति प्रकीतित । त्रायते च सत मपञ्चासनोपाधिचोदन लक्षित वा सत्रमुक्त समात्भा सत्रमेव स । सताञ्चेति मुमुक्षणा भक्तानामपि भोगिना गतिस्तु गम्य सर्वेपा विष्णुरेष सता गति । ४४८ ४५० टि:- तथा घ ४४३ क्षायो म इति पाणिनिम्नश्रेण निष्ठानकारस्य मयारादेश -क्षामाय नम ४४४ सृष्ट्याद्यर्थ सम्यगीहते, सम्यक् चेप्दते सभ्यगिच्छतीति वा, सम्यगोहन ममोहन - समोहनाय नम ४४७ महेज्याय नम ४४५ यज्ञाय नम ४४६ इज्याय नम ४४८ तवे नम ४५० सनागतये नम ४४९ सत्राय नम स्तोत्र भाग्यम् 67 ४५१ ४१२ मदं च साक्षिरूपेण प्राणिना तु वृतान मर्वदा पश्यतीत्येप मर्वदर्शीति यीत्तिन । विमुक्त आत्मा यस्येनि विमुक्तात्मा म्वभावत विमुतश्चाप्यसावात्मा श्रुत्या चव प्रकीतिन । मर्वश्वासावपि जश्च सर्वज्ञ इति कात्तित "इद मर्व यदात्माय" चेनि स श्रुतिविधुत । नजन्यमनवच्छिन्न सर्वसाधकमुत्तम तद्विगिप्ट श्रुत शान ब्रह्मव ज्ञानमुत्तमम् । ४५३ ४५५ मुव्रतः सुमुसः सूक्ष्मः मुघोपः सुखदः सुहृत् मनोहरो जितक्रोधो वीरवाहुर्विदारणः। लोक :- शोभन व्रतमस्येति सुव्रतश्च स्मृतियंया "अभ्य सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतत् दन मम" प्रमन्न वदन चारुशोभन मुखमस्य वा विद्योपदेशान् सुमुखो "यो ब्रह्माणमिति"श्रुने शब्दादिभिश्च खादीना स्थूलत्वञ्चोत्तरोत्तर तदभावात् म मूक्ष्मश्च श्रुत्या मर्वगन यत । घोषस्तु शोभनो ह्यस्य वेदात्मकतया तथा मेघग भीर धोपत्वात् सुघोपश्चेति कीतिन । मवृत्ताना ददातीति दुष्टाना च सुख तथा द्यति सण्डयतीत्येप सुखदो हरिस्च्यते। ४५७ टि:- ४५१ सर्वक्षने नम ४५२ विमुक्तात्मने नम ४५३ सर्वज्ञाय नम ४५४ "सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्मेति च" श्रुत - ज्ञानायोत्तमाय नम ४५५ सुव्रताय नम ४५६ वनवाससुमुखत्वाद्वा दाशरथोराम सुमुख सुमुखाय नम ४५७ "सर्वगन सुसूक्ष्ममिति श्रुते - सूक्ष्माय नम ४५८ सुघोपाय नम ४५९ मुखदाय नम - 56 सहस्रनाम ४४३ क्षपिनेषु विकारेषु मवेयपि च सर्वधा स्वात्ममात्रावशिष्टोसी क्षमति प्रवीतित । चेष्टते वापीच्छनीति सृष्ट्यथं सम्यगीते ईहो भयार्थतनासो कीतितस्तु समीन । ४४४ ६१ यज्ञ इज्यो महेज्यश्च ऋतुः सनं सतां गतिः मदर्शी विमुक्तात्मा मर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् । श्लो० भा०:- "यज्ञो वै विष्णु"रित्यादि श्रुत्या यशस्वस्पत यज्ञकारोपि यज्ञोऽसौ देवाना तुष्टिवारक । "ये यजन्ति म पुण्य " विष्णुमेवेति च स्मृते यप्टव्योप्ययमेवेति विष्णुरिज्य प्रकीर्तित । इज्येप्वपि च सर्वेपु मोक्षसिद्धिफलस्वत. प्रकर्षणापि यप्टव्यो महेज्यो विष्णुरुच्यते । यूपेन सहितो यह ऋतुरित्युच्यने बुध तत्स्वरूपतया विष्णु ऋतुश्चेति प्रकीर्तित । प्रायते च सत मत्रञ्चासनोपाधिचोदन लक्षित वा सत्रमुक्त सत्रात्मा सत्रमेव स । सताञ्चेति मुमुक्षूणा भक्तानामपि भोगिना गतिस्तु गम्य सर्वेपा विष्णुरेव सता गति । ४४८ ४४९ ४५० - ४४३ क्षायो म इति पाणिनिसूत्रेण निष्ठातकारस्य मकारादेश तथा क्षामाय नम ४४४ सृष्ट्याययं सम्यगोहते, सम्यक् चेष्टते सम्यगिच्छनीति वा, सम्यगीहन समोहन - समीहनाय नम ४४५ यज्ञाय नम ४४६ इज्याय नम ४४७ महेज्याय नम ४४८ तवे नम ४४९ रामाय नम ४५० सतागतये नम स्तोत्र भाष्यम् 69 ४६९ जगत् सृष्ट्या घनेकानि कम्माणि बहुधा स्वय मंगेतीति हरिव वोतितो नका मंकृत् । वत्सरचाधिकरण वसेवापि सरनिति हरिश्च वत्सरो हस्मिन् वसतीत्यखिल जगत् । वत्सासाम्या तु लश्चेति वत्सलवाधिक प्रिय स्निातीति च भक्ताश्च वत्सलो विष्णुरच्यते । वत्साना पालनात् वत्मी गोररूपो हरिस्तथा वत्मभूता. प्रजाति वत्सो चास्य जगत्पितु । रत्नगर्भोऽस्य रत्नानि गर्भभूतानि सागर "तस्य रूपो हरि स्वोत्या" सरसामस्मि मागर । धनेश्वर कुबेरात्मा धनानामीश्वर स्वय भगवद्वचनादेव "वित्तशो यक्षरक्षमाम्" । ४७२ ४७३ ६४ धर्मगुन्धर्मकर्मी सदसत् क्षरमक्षरं अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः। श्लो०भा०:- धर्मान् गोपायतीत्यस्मात् धर्मगुप् सोवदत् स्वय धर्मसस्थापनार्थाय सभवामि युगे युगे। धर्माधर्मविहीनोऽपि स्वस्यैवोपन्यनुसारत धर्ममेव करोतीति धर्मकृत् हरिमच्यते । धमाधारतया सोयमाधेयान् सकलानपि धर्मान् धारयतीत्युक्तो धर्मी च हरिरेव स । ४७७ टि:- ४६९ नंककर्मकृते नम ४७० वत्मराय नम ४७१ वत्सासाम्या कामबले इति लच्प्रत्ययस्तद्धिन ततो वमल इप्टनम -वत्सलाय नम ४७२ वत्सिने नम ४७३ रत्नगर्भाय नम ४७४ धनेश्वराय नम ४७५ धर्मगुपे नम. ४७६ धर्मकृते नम ४७७ घमिणे नम सहस्रनाम 68 ४६० ४६१ परोपकारनिरत हृदय चास्य शोभन मित्रार्थे च हृदादेशात् सुहन्मित्र सतामिति । अत्यानन्दस्वस्पत्वात् मनो हरति चेत्यसो मनोहर इति प्रोक्तो “यो वै भूमादि" च श्रुते । मोधोऽनेन जितश्चेति जितक्रोधो हि स स्वत सुरारीन् हन्ति न क्रोधात् धर्मत्राणाय केवलम् । वोरो विस्मशाली च बाहु शूरोचितस्तथा अस्येति वोरवाहुश्च विष्णुरेव प्रकीर्तित । धर्मसंस्थापनार्थाय सर्वांश्चाधामिकानपि विदारमति पच्चामो विदारण इति स्मृत । ४६२ ४६४ ४६५ स्वापनः स्वरशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् आत्मरो वत्मलो वत्मी रत्नगर्भो धनेश्वरः ॥ लो० मा०:- मायया स्वापयत्येप प्राणिनश्च करोति तान् स्वात्मनबोधविधुरान् स्थापनश्चेति कीतिन । स्व आत्मा च वसोधीनो यस्य स स्ववशो हरिः साताको जगदुत्पत्ति स्थिति प्रळयकर्मसु । व्यापी व्यापनशीलत्वात् श्रुत्याचावायत्तथा कारणत्वेन गपु कार्येषु व्यापनादपि । विभ्रत् विभूतीहीच जगत्मृष्ट्यादि वर्मगु नंम्पो ययावाल नंकारमा चेति कोतित । ४६० टि:- १६० प्रत्युपगारनिरपेक्षतया उपवारिस्यात् मुहत् ~ मुहृद नम ४६.१ "यो वै भूमा तत् मुग नाल्पे सुपम्ति" इति श्रुति - मनोहराय नम ४५ जिनमोधाय नम ४६३ वीरवाहये नम ४६ विचारणाय नम (६५ ग्यापशाय नम १६६ ग्ववनाय नम ४६७ च्यापिने नम ४१० सामने नम स्तोत्र माप्यम् 69 ४७० ४७१ जगत् सप्ट्या बनेकानि कम्माणि बहुधा स्वय करोतीति हरिश्चैव वीतितो नववर्मकृत् । वन्सरचाधिकरणे वसेश्चापि सरनिति हरिन वत्सरो हस्मिन् वसतीत्यखिल जगन् । वत्सासाभ्यां तु लवेनि वन्सलवाधिकप्रिय स्निह्यतीति च भवनाच बललो विष्णुरच्यते। वत्साना पालनात् वत्मी गोररूपी हरिस्तथा वरमभूता. प्रजाति वरमो चास्य जगपिनु । रत्नगर्भोऽस्य रत्नानि गर्भभूतानि सागर "तस्य म्पी हरि स्वोक्त्या" मरसामस्मि मागर । धनेश्वर कुबेरात्मा धनानामीश्वर स्वय भगवद्वचनादेव "वित्तेशो यक्षरक्षमाम्"। ४७३ ६४ धर्मगुन्धर्मकृद्धर्मी सदसत् क्षरमक्षरं अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः । श्लो० भा०:- धर्मान् गोपायतीत्यस्मात् धर्मगुप् सोवदत् स्वय धमंसस्थापनार्थाय सभवामि युगे युगे। धर्माधर्मविहीनोऽपि स्वस्यवोक्त्यनुसारत धर्ममेव करोतीति धर्मकृत् हरिश्च्यते । धमाधारतया सोयमाधेयान् मकलानपि धर्मान् धारयतीत्युक्तो धर्मी च हरिरेव स । ४७५ टि:- ४६९ नंककर्मकृते नम ४७० वत्सराय नम ४७१ वत्सासाभ्या यामबले इति लच्प्रत्ययस्द्धित ततो वत्मल इप्टनम -वत्सलाय नम ४७२ वत्मिने नम ४७३ रत्नगर्भाय नम ४०४ धनेश्वराय नम ४७५ धर्मगुपे नम ४७६ धर्मकृते नम ४७७ धमिणे नम 70 सह ४८० ४०१ श्रुत्या "सदेव सोम्यद" मबाध्यात्मतया स्वत यदेवाऽवितथ सत् च पर ब्रह्म प्रकीर्तितम् । मायोपाधिकमेवान्यदसत् ब्रह्माऽपर न तत् वाचारभणमित्यादिश्रुत्या चापि विकारवत् । सर्वभूतमय ब्रह्माप्यसच्चापि च नश्वर ब्रह्मवच्चापर प्रोक्त क्षर भगवता स्वयम् । पर ब्रह्म च कूटस्थ सर्वकारणस्पत नित्यञ्चानश्वर प्रोक्त स्वेनैवाक्षरमेव तत । यस्तु ज्ञानमया ज्ञेयो विज्ञाता जीव इत्यत तदन्य परमा विष्णुरविनाता प्रकीतित । आदित्यादिगता सर्वेयशवोऽस्यैव चैत्यत । सहमामु मुख्घोप्तो पुस्पा स्पृश्याप कोन्तित समस्तभूतधातृस्तु शेपदिगज भूधरान् विशेषेण दधातीति विधाता विष्णुरुच्यते । चतन्यात्मकलक्षण च नियत निष्पन्नमस्येति वा शास्त्राणीति तु लक्षणानि तु कृतान्येनैव निश्शेपत । भावानामपि लक्षण वृतमनेनान्यव्यवच्छेदव थोवत्स कृतलक्षणोस्य तु कृत यल्लक्षण वक्षसि ।। ४८२ ४८४ ४८५ - टि:- ४७८ सते नम ४०९ याचारमण विकारो नामधेय 'मिति थुनि -अगते नम ४८० रायमम ४१ "दाविमौ पुरुषो लोरे रमाार एव च भर मवाणि भूतानि कूटस्पोगार उच्यते" इति भगवाचनात - अक्षराय नम 6. अविगाने नम ५३ 'यन गूयस्तपति तेजगढ" इति श्रत "यदादिरयगत तेज" इति स्मृोध- गहमामये नम 1८४ विधानम = নিবনিম্নস যা মূসাল সুলানি লনি মানসি वाराण या गाग्वाति विनानमनत् गयं जनाईगा दिय वक्ष्यति गमागीय विजातीपार गर्वमाया मोनेरिया- धारमा भीगण कागि न पिति या सम्मान ति भाप्पे- राजापनम .
स्तोत्र भाप्यम 71 ४८ गभस्तिनेमिः सवस्थः सिंहो भृतमहेश्वरः आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृत् गुरुः । इलो भा० गावो दिशो ग जगहा मस्तिहीपयत्यन गमस्तिनेमिस्तच्च मूर्यान्मा नेमिवत् स्थित । प्रकाशक गुण मत्त्व प्राधान्यनाधितिष्ठति मत्त्वयत्तिष्ठतीत्येप सत्त्वेषविलजीविषु। मिहो वित्रमशालिवात् मादृस्यव्यपदेगत नृशब्दलोपतो वापि नसिंह मिह एव स । महाश्वासावीश्वरच भूताना तु महेश्वर भूत सत्य च तेनं व प्रोक्तो भूतमहबर । आदीयन्तेऽखिलन्यस्मिन् भूतानीत्यादिरुच्यते मादिश्चासौ च देवोपीत्यादिदेव प्रवीतित । मत्रभावान् परित्यज्य ज्ञानादौ मह्यते महान् महाश्वासो च देवोपि महादेवो हरि स्मृत । प्राधान्यात् सर्वदेवाना ब्रह्मादीनामपि स्वत ईशवाययभूतत्वात् देवेशो हरिरच्यते। देवान् विमर्तीनि शस्तत्गुरुदेवभृत् गुरु देवाना भरणादेव देवभृत् चाप्यसौ गुरु । ४८९ ४९० टि:- १८६ भस भर्सन दीप्यो भसे वर्तरि तिच् इति-गावो दिम ग जगवा विमस्ति दीपयतीति गभस्तिचक्रम्य मध्ये मर्यात्मना नेमिरिव स्थित इति गभस्ति नेमि -गभस्तिनेमये नम ४८७ सत्वस्याय नम ४८८ सिंहाय नम ४८९ भूतमहेश्वगय नम ४९० मादिदेवाय नम ४११ महादेवाय नम ४९० देवेशाय नम ४९३ देवान् विभीति देवभूत् रात्र तस्यापि शासितेति देवभृत् गुरु देवाना भरणात् वा देवमृत-सवविद्याना च निगरणात् गुरु देवभून चासौ गुरुश्च दवभृत् गुरुवा इति- देवमृत् गुरवे नम 72 सहस्त्रनाम उत्तरो गोपतिगोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः शरीरभृतभृत्भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिणः। ६६ ग्लो ०भा०:- ४९४ ४९६ उत्तरत्युत्तरो भक्तान् जन्मससारबन्धनात् सर्वोत्कृष्टोपि वा श्रुत्या "विश्वस्मादिन्द्र उत्तर"। गवा च पालनाच्चैव गोपवेपोपि गोपति गौमही च पतिस्तस्या गोपतिविष्णुरेव स । गोप्ता च सर्वभूताना पालनादपि सर्वथा रक्षक सर्वजगता विश्वगोप्ता हरि स्मृत । वर्मणा ज्ञानकर्मभ्या वारस नैव तु गम्यते किन्तु ज्ञानेन गम्योऽसौ ज्ञानगम्य इतीरित । कालेन चापरिच्छिन पुरापि भवतीत्यत पुरातनश्चति चास्मात् पूर्वोनकोपि कश्चन । शरीरारभकाण्येव भूतानि सकलान्यय सरीरभूतभृत् प्रोक्त प्राणस्पी भरत्यत । भोक्ता च विष्णुरेवोक्त पालनात् जगतामपि परमानन्दमन्दोहसभोगादा प्रकीर्तित । ४९७ ४९८ ४९९ ५०० टि- ४९४ जन्मसमारबन्धनादुत्तरनीति उत्तर सर्वोत्कृष्ट इति या उत्तर -उत्तराय गम ४९५ गवा पालनात् गोपवेषधर गोपनि गोमंही तस्या पतित्वान् गोपनिर्वा- गोपतये नम ४९६ ममस्त भूतानि पालयन् रसको जगत इनि गोप्ता-गोत्रे नम ४९३ न नर्मगा न मानकमंन्यो या गम्यते गिन्नु सानेनंय गम्यते इति जान गम्य-ज्ञानगम्याय नम १९८ पुरापि भवति इति पुरातन -पुरातनाय नम ४९: गरीगरभनभूनाना भरणा प्राणापपर गरीरभूतभून-शारीरभूतभी गम ५०० पालमन्या भोता परमान सन्दोग्गभागा भौता-भीर नम स्तोत्र भाष्यम् 73 ५०१ कपिराहभेन्द्रोसो यसबाराह उच्यते वानराणामपोन्द्रोमो कपीन्द्रो राघवापि वा। दशैयन् धर्ममर्यादा यजमानात्मको यजन् भूरयो दक्षिणानाम्य यने यन् भूरिदक्षिण । ५०४ मोमपोऽमृतपः मोमः पुरुजिन् पुरुमत्तमः विनयो जयः मत्यमन्धो दाशार्हः मात्वतां पतिः। श्लो० भा:- यष्टव्यदेवतात्मा वा यजमानात्मको यजन् दगंयन् धर्ममर्यादा मोम पिबति मोमर । असुरेभ्योऽमृत रक्षन् पापयित्वा सुराध तन् अपाच्चामृतपो यहा स्वारमामृतरम पिवन् । उमया सहित सोम शिवभंव शिवात्मा औषधी सोमस्पेण पोषयन् सोम एव स । पुनिति बहूश्वा दुष्टदानवराक्षमान् धर्ममस्थापनार्याय पुरुजित् जयतीन्यमौ । पुरुच बहुम्पोमो मता श्रेष्ठस्तु सत्तम पुरुश्वासो मत्तमोपि पुरमत्तम उच्यते । म्बस्वकर्मानुमारण प्रजा दण्यतीत्यत विष्णुविनयनीत्यस्मात् विनयश्चेति कोनित । समस्तानि च भूतानि जयतीति विशेयत पराजितो नव चेनि जया विष्णुरुदाहृत । ५०९ टि:- ५०१ कनीन्द्राय नम ५०३ सोमपाय नम ५०६ पुरुजिते नम ५०९ जयाय नम ५०२ भूरिदक्षिणाय नम ५०८ अमृतपाय नम ५०३ पुग्मनमाय नम ५०५ मोमाय नम ५०६ विनयाय नम 74 सहस्रनाम " सत्या चावितथा चास्य सन्धा सङ्कल्प उच्यते सत्यसन्धो हरि श्रुत्या "सत्यसङ्कल्प एव से दाशमर्हति दानार्थ दाशार्हो वृष्णिवशज गोत्रापत्यतया प्रोक्तो दाशाहंकुलसभव । सत्वन्तो यागिनस्तेपा तन्त्र यत् सात्वत मत मिलोप मात्वतस्तेषा रक्षक सात्वता पति । ६८ जीवो विनयिता साक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः अंभोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयोन्तकः। लो० भा० क्षेत्रज्ञरूपी प्राणाश्च धारयन् स्वयमेव यत् सकलानामपि प्रोक्तो जीवो जीवयतीत्यसो। प्रजाना विनयत्व च साक्षात् पश्यति चेत्यत प्राक्ता विनायता साक्षी पृथडनामेति वा स्मृतम् । मुक्ति ददाति चेत्युक्तो मुकुन्दो मोक्षदस्तथा निरुक्तिवचनाच्चव मुकुन्दा विष्णुरुच्यते । अमिताश्चापरिच्छिन्नास्त्रयो वा पादविक्रमा अमितो विषम शोर्यमस्येत्यमितविक्रम । ५१४ टि: ११० मत्यसन्धाय नम २.११ दाशाहाय नम ५१२ साखत नाम तन्त्र "तदकरोति सदाचष्टे" इतिणिपि ते मिरप्रत्यय णिलोप च वृते पद सात्वत् तेषा पति योगक्षेमकर इति सात्वसापति इति भाष्ये- मारवतापतये नम ५१३ जोवाय नम ५.४ विनपिता, अमासी इति पृथत नाम वा नगगतियागिा प यिनपिता- अमासो अगाधारप्टा आरमातिरित्त वस्नु न परपतीत्यर्य-वियितामाक्षिणं नम पृषडनाम-विनाय नम -अमाक्षिणे नम १५ अधारमाध्यामितिमा नाताना मुकुन्द पनि नियति इति भाष्य- मुदाय नम ५१६ अमितविनमाय नम मात्र भाप्यम् 75 देवा मनुष्या पितरोऽसुराभेन्यभामि चत्वारि च विश्रुतानि । अस्मिन् निधीयान इनोह काले चामोनिधि मागर एवं वासो।। अनन्नन्नापरिच्छिनो देशत बालतोपि वा वस्नुननि यम्यात्मा मोनन्तात्रमा प्रकीर्तित । महन्य सर्वभूतानि वृत्वा चवाणंव जगन् महोदधि चाधिगते महोदधिराय [मृत । प्रदय मर्वभूनाना अन्त चावमिति च यत् तत् करीनीति स प्रोक्तमान्तको भगवान् हरि । ५२० ६२१ अजो महार्हः स्वाभाष्यो जितामित्रः प्रमोदनः आनन्दो नन्दनो नन्दः मत्यधर्मा त्रिविक्रमः । दलो० भा०:- अवनी-यन विष्णुश्चात् जातोयमज उच्यते विष्णुज राम इत्यम्मान कामम्यो जो हरि । मह पूजामहंतीनि देवारिखिलरपि महाहं सर्वथा पूज्यो विष्णुरेव प्रकीर्तित । नित्यनिष्पन्नम्पत्वादनिप्णाद्य स्वभावत स्वेनवचाप्यभावस्तु स्वाभाव्यो हरिरुच्यते । जिनाच शवोऽमित्रा रागाद्यायेन चान्तरा बाहास्तु रावणाद्याश्च जितामित्र स वोतित । स्वात्मानन्दरमाम्बादानित्य यस्तु प्रमादन प्रमोदयन घ्यानमात्र ध्यायिनोपि प्रमोदन । ६२२ ५२४ ५२५ टि:- ५१७ 'तानि वा एतानि चत्वार्यभामि दवा मनुप्या पितरोऽसुरा' इति श्रुने मरमास्मि सागर इति भगवद्वचनात् वा अमोनिधि सागर -अभोनिधये नम ५१८ अन तात्मने नम ५१९ महोदधिगयाव नम ५२० मन्तकाय नम ५२१ अजाय नम ५२२ महाहीय नम ५२३ म्वाभाब्याय नम ५२४ जितामित्राय नम ५२५ प्रमोदनाय नम 76 सहस्रनाम ५२७ पश्चानन्दमयात्मासी हरिश्चानन्द उच्यते "एतस्यैवोपजीवन्ति" मात्रा भूतानि च श्रुते । नन्दनो नन्दयत्येष भगवान् विश्वनन्दन ममृद्ध कुरुते सर्व जगदेतच्चराचरम् । समृद्धो नन्द इत्युक्त मर्वाभिश्वोपपत्तिभि सुख वैषयिक नास्येत्यनन्दो बा म कोतित । ज्ञानानन्दादयो धर्मा सत्याश्चावितथा स्वत अस्येति सत्यधर्मासी कोतितो विष्णुरेव स । पिलोका येन विक्रान्ता विक्रमच पिभिस्तथा नीन् वेदान् क्रमते चेति नयीवेद्यस्त्रिविक्रम । ५२८ ५२९ ५३० महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाभंगः कृतान्तकृत् । श्लो० भा० - विष्णोधासायतार कपिलतनुरमो तत्वसर्यात्मविन साम्य गुदात्मतत्त्व विवादमुपदिशश्नास्य चाचार्यवयं । विस्यातोडगो महाश्वेत्यखिलनिगम तापसीयो पिन गिदामा विष्णुरेप स्वयमपि वपिलराचार्य उतो महपि । ५२६ आनन्दाय नम ५२० नन्दनाय नम ५२८ नन्दाय नम (अनन्दाय नम इति वा पाठ) ५२. मायामणे नम ५. विवित्रमाय नम १३. महषि परिमाचाय इति गविगेपलमेर नाम रम्नस्म दम्य दांना महपि महामामो ऋषिध महाल 'सुल्तयारमविज्ञान मारपमित्यभिधीयमे" दति पाम "पि गुण पपित महान" दनि प्रतिभा सिदाना कपिलो मुनि "नि भगवाषनारप गारपम्प गुहारयामोमानम्यापानि पपिलाषा - मरे परितापार्याय नम स्तोत्र भाप्यम् 77 कुन वायं जगत् चान्मा जस्तु जानाति पन तत् न च यत् शोपि चासो वृतशो जगदारमर । मधुकैटभमेदोम्याति भूमिस्तु मेदिनी तम्या पतिस्तु विष्णुश्च मेदिनीपतिरुच्यते। पदानि श्रीणि सन्त्यस्य लोपयरमणेऽपि यत् विपद वीसित श्रुत्या "पदा पीणि विचम" दनास्तिस्रो गुणावेशादवाया जायदादय साक्षीति तामामध्यमस्त्रिदशाध्यक्ष उच्यते । महागा मरम्परूपी यस्य ग महच्च म नाव बद्ध्या महच्छ्गे चित्रोडावुनिधी रये। वृतस्य जगतञ्चाल महार चवरोतिय कृतान्त चापि मृत्यु वा कृन्ततीति वृतान्तकृत् । ७१ महावराहो गोविन्दः मुपेणः कनकाङ्गदी गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः । लो० भा०:. अभ्युद्धरन् घरा मग्नामधी चेति महानसी महावराहो दिव्योमौ वराहस्तु महानिति । गोविन्दो विद्यते यो निगमनिगदिताभिरेवेति वाक्य गा चाविन्दत् स भूमि सलिलनिधिगता यज्ञवाराहरूपी। गा वाणी वेदस्पामसुरवरहुता चाविदन् त च हत्वा विन्त अय्यन्तवाणी पमुकुलमनिश लोकरक्षा वितन्वन् । ५३८ टि:- ५३२ वृतज्ञाय नम ५३३ मेदिनीपतये नम ५३४ विपदाय नम ५३५ विदशाध्यक्षाय नम ५३६ महाशृगाय नम ५३७ कृतान्तकृते नम ५३८ महावराहाय नम ५३९ गोभि निगमनिगदित वाक्य वेदान्तवाक्यं यो विद्यते ज्ञायते स एव गोविन्द गा भूमि वराहरूपेण, गा वाणी वेदम्वरूपा वा मत्स्यरूपी अविदत् इति वा गोविन्द गा अय्यन्तवाणी सर्ववेदपुराणेति- हासादी च पशुकुल वा विन्ते चिन्नयति इति वा गोविन्द -गोविन्दाय नम 78 सहसैनाम + ५४० ५४२ सुपेण शोभना मना कालदेश गुणात्मिका सर्गादौ प्रभवप्वस्य कपिवृष्ण्यादिपिणी। अग च दयते रक्षत्यगदो भूपणात्मक बनकेन कृतास्तेस्य सन्तीति कनकागदी। रहस्योपनिषद्वेध सवृतो गुह्य उच्यते गुहाया हदयाकाशे निगूढ निहितोपि वा। अन्यश्चाप्यपरिच्छेद्यो ज्ञानेश्वर्यबलादिभि गभीरच विनिर्दिष्टो विष्णुस्तु भगवान् स्वत । अभक्तर्दुष्प्रवेश्यत्वात् भावाभावस्वरूपत अवस्थात्रयसाक्षित्वात् गह्नो विष्णुरुच्यते । "एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते" इति श्रुत्या तु गुप्तोसो मनोवाचामगोचर । मनस्तत्वात्मक चक्र बुद्धितत्वात्मिको गदा धारयन् लोकरक्षार्थ विष्णुश्चक्रगदाघर । ५४४ ७२ वेधाःसाङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः सङ्कपणोच्युतः चरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः । श्लो० मा०:- सृप्दयादि सर्व विदधाति वैधा दधाति म च विशेषतो या वेधा विधाता विबुधोपि विष्णु पर्यायशष्दैश्च यथार्थनामा । ५४७ ५४० सामना सेना गुणात्मिा यस्येति सुपेण रामायनारे सुप्रीवहनुमदादि पानरमेना, कृष्णावतारे वृष्णियादवादिसेनेत्यादि-गुणाय नम ५४१ बनवाङ्गदिने नम ५४२ गुह्माय नम ५४३ गभीगय नम ५४४ गहनाय नम ५४५ गुप्नाय नम ५४६ घागदाधराय नम ५४७ घरो नम स्तोत्र भाप्यम् 79 ५४८ ५५० अग तु सवारी च यस्य मृष्टयादिकमंसु स्वमेवात्मेति म स्वागो विष्णुरेव प्रकीर्तित । स्वस्यैव चावतारेपु मत्स्यवादिषप्वपि न जिनो जातु केनापि विष्णुधाजित उच्यते । कृष्णद्वैपायन कृष्णो व्यासात्मा च स्मृतिपंथा "कोह्यन्य पुण्डरीकाक्षात् महाभारतकृन् भवैन् । स्वरूपमाम दीना विच्युतिनं भवेत् क्वचित् पम्य चासो दृढभेति विश्रुतो विष्णुरेय म । महारे तु प्रजा सर्वा पश्न मङ्कपनीत्यसो स्वम्पान च्युतश्चामावपि सकपणोच्युन । रश्मिमवरणात् भानुवरण मायमागत "इम में वरुणश्रुधी हव" चेनि च मन्त्रन । वीयते प्रार्यते चेति वरणस्तु जलाधिप तस्यापत्यमगस्त्यो वा मिष्ठो वारणो हरि । श्रुत्या "वृक्ष इव स्तब्दो दिवितिष्ठति" चेत्यत अचलात्मतया विप्गुवृक्षो वृक्ष इव स्थित । पुष्कर व्योमचाणोति व्याप्नोतीति हृदयुजे प्रकाशने चिन्तितो वा पुष्कराक्ष म्वरूपत । "मनमव जगत्सृष्टि महार च करोति य इति स्मृत्यनुमरेण प्रोक्तश्वासो महामना । ५५५ " टि:- ५४८ स्वाजाय नम ५४९ अजिताय नम ५५० कृष्णाय नम ५५१ दृवाय नम ५५२ सङ्कर्षणाय अच्युताय नम ५५३ वरुणाय नम ५५४ वारणाय नम ५५५ वृक्षाय नम ५५६ पुष्करमाकाश अक्ष्णोति व्याप्नोति इति पुष्कराक्ष यद्वा पुष्करे हृदयपुण्डरीके च्याप्नोति चिन्तितरूपेण प्रकाशत इति पुष्कराक्ष पुष्करे इवाक्षिणी यस्य स पुष्कराक्ष इति दा-पुष्कराक्षाय नम ५५७ महामनसे नम 80 सहमनाम ७३ भगवान् भगहाऽनन्दी बनमाली हलायुधः आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः। लो० भा० "उत्पत्ति प्रळय चैव भूतानामागति गति वेति विद्यामविद्या च भावानिति" स स्मृते । ऐश्वर्यादीन् समस्ताश्च सहारसमये भगान् हन्तीति भगहा प्रोक्तो भगवानपि च स्व यम् । स्वस्यानन्दस्वरूपत्वादानन्दी विष्णुरुच्यने सर्व सपत् ममृदया वा नन्दी नन्दप्रियोथवा । वनमाला वैजयन्ती भूत तन्मान निम्मिता वहतीति हरिश्वासो वनमाली प्रकीर्तित । हलमायुधमस्येति हलायुध इति स्मृत बलभद्रावृति मोय विष्णुरेवेति विश्रुत । आदित्या काश्यपारजातो वामनो य स्वरूपत विष्णुरेव स्वय चासावादिस्य इति च स्मृत । अदित्यो ज्योतिषीत्यत्र स्थित सवितृमण्डले विष्णुरेव स्वरूपत्वात् ज्योतिरादित्य उच्यते । द्वन्द्वानि सक्लान्येप शीतोष्णादीनि सर्वथा सहते चेति विष्णुहि सहिष्णुर्वा प्रवीतित । मतामयुत्तम श्रेष्ठ सत्तमश्वेत्यमावपि मुमुक्षूणा च गम्योपि गतिश्न गतिसत्तम । ५५८ ऐश्वयंस्य समग्रस्य धर्मस्य यशन थिय भान धराययो श्रव पण्णा भए इतो रणा" इति विष्णुपुराणे-पभगाभास्य मन्तीनि भगवान् -- भगवते नम ५५९ भगना ५६० आनन्द म्वरूपत्वात सयं गपत समृद्धया या आनन्दी- नन्दप्रिमो नन्दी इति वा पाठ - आनन्दिने नम (नन्दिने नम) ५६१ धनमापिने नम ५६२ हलायुभाय नम ५६३ नादियाय नम ५६४ मोनिगरियाय नम ४६५ महिलाये नम ५१६ गति मतमाय नम स्तोत्र भाग्यम् ७४ मुधन्वा सण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्रद. दिविस्पृक् मर्यटक व्यासो वाचम्पतिरयोनिनः । श्लो० भा०:: इन्द्रियादिमय यच्च माझं नाम मुशोभन धनुरस्यास्ति चेत्युक्त सुधन्वा विष्णुरेव स । पत्रणा खण्डनात् खण्ड परगुश्वास्ति चायुध अम्येति खण्डपरशु मदान्यो हरि स्मृत । सज्जनाना हितायं च दुज्जनानामदोपत दारुणत्वाद्दारुणोमो दुष्टनियहतत्पर । भक्तभ्यो द्रविण सर्व वाञ्छित प्रददाति य दविणप्रद इत्युक्तो विष्णुभक्तजनप्रिय । दीव्यन्त्यत्र च सर्वेऽपि द्यो स्वर्गश्चापि मजया विविक्रमो दिविस्मृक् य पम्पर्श स्वपदा दिवम् । मर्दा व्यस्यति वा दृशश्च मक्लज्ञानानि विस्तारयन् मपामपि सर्वरूपमपि वा ज्ञान व दृक सर्वदृक् । व्यास्थत् वेदपुराणपुण्पनिवहान् व्यामोप्यसो सर्वदृक् ध्यामश्च प्रयितोपि विश्वविदितो विज्ञानविज्ञापक ।। योनिजो जायते योन्या तदन्यवाप्ययोनिज पतिर्वाचोपि विद्याया वाचस्पतिरयोनिज । ५७२ टि:- ५६७ सुधन्वने नम ५६८ जखण्ड परसुरस्येत्यखण्डपरशुरिति वा पाठ- खण्डपरशवे नम (अखण्डपरसवे नम) ५६९ दारुणाय नम ५७० द्रविणप्रदाय नम ५७१ दिविस्मृगे नम ५७२ मर्वा दृश सर्वेपा दश वा सर्वदृश सर्वज्ञानानि विस्तारयमिति सर्वक् व्यास सर्वा च सा दृक् चेति सर्वदृक् सर्वाकार ज्ञानस्वरूप ब्रह्मा-सर्वा दृश वेदीतहासपुराणानि ध्यास्यत् विस्तारयामास इति ब्यास सर्वदृक् चासो ध्यासश्च सर्वदृक व्यास ऋग्वेदादिविभागेन चतुर्धा वेदा ब्यस्ता कृता आद्य एकविंशतिधा, द्वितीय एकोत्तरशनधा, साम सहस्रधा, अथर्ववेदो नवधा शाखादिभेदेन कृत इति-सर्वदृक्दयामाय नम ५७३ वाचस्पतये अयोनिजाय नम 82 सहस्रनाम ভs त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेपर्ज भिपक् संन्यासकृच्छमः शान्तो निष्ठा शान्तिः पगयणम् । श्लो० भा०:- देवव्रतसमात्यात सामगै सस्तुतोपि य सामभिश्च त्रिभिश्चेति त्रिसामा स हरि स्मृत । सामप्रिय सामवेद साम गायति चेत्यत सामग कीतितश्चासी वेदगानप्रियो हरि । सामवेदस्वरूपत्वात् साम इत्युच्यते हरि "वेदाना सामवेदोऽस्मी"त्युक्त भगवता स्वयम् । परमानन्दरूपञ्च सर्वदुः खशमात्मक यच्च तत् परम ब्रह्म निर्वाण तत् प्रकीतितम् । ससार रोगशमन चौपध भिपजामिद भेषज चेति भगवान् विष्णुरेव प्रकीर्तितम् । "भिषक्तम त्वा भिपजा श्रृणोमी"ति श्रुतेभिपक् मसाररोगमुनत्ययं परा विद्यामुपादिशत् । मन्यासवृच्च मन्याम वृतवानिति चाथम मोक्षार्थ च मुमुक्षूणा चतुर्थ हरिरेव स । प्राधान्येन यतोना च प्रमम ज्ञानसाधन आचष्टति च भूताना सम शमयिता हरि । असङ्गत्वात् सुम्पेप्वेप शान्तश्चेति प्रयोतिन 'निप्पल निष्क्रिय भान्त" इत्यादि थुतिमन्त्रत । निष्टन्नि नितरामस्मिन् सर्वभूतानि सहतो निष्ठा चेति तत प्रोक्तो वैष्णवी देवतापि मा। ५८० ५८१ टि ५७४ निसानम ५७५ माममाय नम ५७६ गाम्ने नम ५७ निर्वाणाय नम ५७८ भैपजाय नम ५७. भिपजे नम ५८० सम्मामाते नम ६५१ यतीनां प्रामा धर्मों नियमो बनवामिना दानमेव गृहस्पाना, पुष्पा महापारियां इति स्मृते-दामाय नम ५८२शान्ताय नम ५८३ निप्टाय नम स्तोत्र भाष्यम 83 ५८४ समस्तानामविद्याना निवृत्ति सर्वथापि या शान्तिश्च कीतिता सा च परा, ब्राँव च स्मृता। पुनरावृत्तिराहित्यादुत्प्टमयन पर परञ्चायनमस्येति स्थान चापि परायणम् । ५८५ ७६ ५८६ ५८७ शुभांगः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुरलेशयः गोहितो गोपतिगोप्ना वृपभाक्षो पप्रियः । श्लो० भार गुभानि शोभनान्यस्य सुन्दराण्यनुरूपत अङ्गानि सकलानीति भुभाग प्रियदर्शन । रागद्वेषाद्यरीन् सर्वान् विजेतुमपि च क्षमा शान्ति ददाति यश्चासौ शान्तिदो विष्णुरुष्यते । सर्गादो मर्वभूतानि समर्ज च यथाक्रम माययापि हरिश्चासौ सप्टा चेति प्रकीर्तित । कायते मूयते चेति कुश्च भूमि प्रकीर्तिता तस्या च मोदते चासो कुमुदो विष्णुरुच्यते । को म्या बलनाच्च सवरणतश्चार्जल चेति यत् होतेऽस्मिन् कुदले पि यत्तु वल्ते भूम्या तु पोदरे। होते वा बदरीफलस्य कुवलस्यान्तम्नु यस्तक्षक सारूप्यात् कुवलेशयोधिायन रोपेशयश्चात्मना ।। ५८८ ५८९ ५९० टि:- ५८४ शान्त्य नम ५८५ पुनरावृत्तिराहित्यात उत्कृष्ट पर अपन परायण पुल्लिगपने बहुव्रीहि-परायणाय नम ५८६ शुभागाय नम 19 বাৱাৰ নল ५८८ सदनम ५८, कुमुदाय नम ५९० को म्या पालनात् गवरणात् दुवलमधि से भूम्या बलते मययत इति कुवल सर्पोदर अर्थात् पोदर कुदल बदरीफम इनि त्रिविधायें कुवले रोत इति दुबलेसमा समाधिसायी शेषशायी च हरि बुदने बदरीषले गयम्नु तभर सोपि तस्य विभूतिरिनि वा हरि-युवापाय नम 84 सहस्रनाम ५९२ गवा क्षेमाय धृतवान् यस्तु गोवर्द्धन तथा गो मे रहरणात् गोहित प्रभव स्वके । गोभूम्याश्च पतिश्चेति गोपतिधर्मपालनात् दुष्टनिग्रहणाच्चव शिष्टसरक्षणादपि । जगत्सरक्षणादेव गोप्ता च हरिरुच्यते स्वमायया सवृणोति स्वात्मानमपि वा स्मृत । वर्षके सकलान् कामान् वृषभामोऽस्य चाक्षिणी वृपभो धर्म एवाक्षो दृष्टिरस्मेति वा स्मृत । वृपो धर्म प्रियोऽस्यति यद्वा परनिपातन वृषञ्चासौ प्रियति प्रोक्तो वापि वपप्रिय । ५९८ ५९५ आनिवती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकृच्छिवः श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतां वरः। ७७ इलो० भा०:- देवासुराणा समामात् नेव पासो नियतते अनिदर्तीति या यस्मात् धर्माद्वा न निवर्तते। आत्मा मनोनिवृत्तोस्य विषयेभ्य स्वभावत. निवृत्तात्मा तु भगवान् विष्णुरेव प्रकोतिन । विस्तृत च जगत्रायं महारगमये यन मधिपन मूक्ष्मरूपेण गप्ता विष्णुरुभ्यते । उपात्तस्यापिलस्यापि रक्षाम परोनि सन् गवंशमान निशेमन भगवान् हरि । ५९७ ५९१ बोहिताय नम ५९४ पभाक्षाय नम ५९. निधारमने मम ५.२ गोपनये नम ५९५ पधिपाय नम ५.८ गम ५.३ गोले नम ५९. मनितिने मम ५.:रोगामप स्तोत्र भाष्यम् 85 ६०१ स्वनामस्मृनिमात्रेण सर्वान् पावयतीत्यन प्रोक्तस्तु भगवान् विष्णु शिवश्चान्वर्थनामक । श्रीवत्सवमा श्रीयुक्तो वत्म श्रीवत्स सनित रोमावतॊस्य चिन्ह यत् नित्य वक्षमि सस्थितम् । श्रयने सेवते विष्णु श्रीश्न वा श्रीयतेऽखिल श्रीवासो वसनीत्यस्य श्रीवक्षस्यनपायिनी। दुग्धान्धिमथने सर्वान् विहायामो वृत धिया तनच घीपतियंता पराशक्त्या थिय पति । श्रीन वेदात्मिका येषा तेपा च श्रीमता तथा ब्रह्मादीना वरवेति प्रधान थीमता वर । ६०२ ६०३ ६०४ ७- श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमान् लोकत्रयाश्रयः। श्लो० भा०:- श्रिय ददाति भक्तम्य परमानन्दलक्षणा श्रीद म कोनितो विष्णुभक्ताभीष्टफलप्रद महालक्ष्म्या प्रियश्चेति पराग यास्तु वा स्वय वेदात्मिकायाश्वेशो सौ श्रीशो विष्णुस्तु कोनित । श्रीमन्तो लक्षितामात्र श्रीगदेनेति तेवपि नित्य वमति सर्वेषु धीनिवास प्रकीर्तित । ६०५ टि:- ६०० सिवाय नम ६.१ श्रीवमवक्षने नम ६०२ या विष्णु थयते मा श्री या मरपि श्रीयने मापि श्री गा श्री यम्य वासि बमनि म श्रीवाम-ग्रीवामाय नम ६.०३ 'पराम्य दाक्तिविविध धूयते इति श्रुते श्रीपतय नम ६०४ धीमता वराय नम ६०५ थीदार नम ६०६ श्रीताय नम ६. श्रीनिवामाय नम 86 सहस्रनाम ६०८ ६०९ ६१० अग्विलाव थियो यस्मिन् सर्वशक्तिमयेऽपि यत् निधीयन्ते निश चेति श्रीनिधि म हरि स्मृत । स्वस्वकर्मानुसारेण श्रियस्तु विविधास्तु य विभावयति भूताना प्रोक्तोसो श्रीविभावन । श्रिय च सर्वभूताना जननी धरते तु य स्ववक्षमि सदैवेति श्रीधरोसी प्रकीर्तित । स्मरता स्तुवता चापि भक्तानामचंतामपि श्रिय च सकलामेप करोति श्रीकर स्मृत । अनपापि सुखावाप्तिलक्षण श्रेय इत्यत तत् प्रशस्यतम श्रेय पर ब्रह्म इहोच्यते । पराशक्ति लक्ष्मीश्च वेदाद्याश्न थियोखिला अस्य सन्तीति नित्य च श्रीमान श्रीमतीवर । लोका सर्वत्र लोषयन्ते चाश्रयन्त्येनमात्रय लोकत्रयस्याथयो सो प्रोक्तो लोकत्रयाश्य । ६१२ स्वक्षः स्वगः शतानन्दो नन्दिज्योतिर्गणेश्वरः विजितात्मा विधेयात्मा मत्कीर्तिश्छिन्नमंशयः । श्लो० भा० पुण्डरीदळाभे च शोभने चाक्षिणी म्वत अस्पनि यहांनी ये म्याति प्रमोनिन । शोभनान्यस्य चाङ्गानि मुन्दराण्यापिलान्यपि निपानमपत्वात् स्वजन हरिरुच्यते। टि. ६.०८ श्रीनिधय नम ६११ धीराय नम १४ सोरत्रयाययाय नम ६.९ पोषिभावनाय नम ६१. श्रेय नम ६१५ स्वताय नम ११. पीधराय नम ६१. श्रीमते नम ६१६ स्वहान गम स्तोत्र भाप्यम 87 ६१८ परमानन्दरूपोऽस्य शतधोपाधिभेदत भिद्यते चैक एवेति शनानन्द प्रकीर्तित.। नद्यर्थोपि समृद्धिश्च ह यत् पर्यवस्यनि नन्दिस्तत् परमानन्दविग्रहो विष्णुरच्यते। ज्योतिर्गणस्येश्वरोसो भास्वान् ज्योतिगंणेश्वर "यदादिस्यगत तेज" स्मृत्या श्रुत्यापि कीतित । येन चात्मा मन सम्यक विजित स्ववशीकृत विजितात्मा विश्रुतोऽसौ विष्णुरेव तु सर्वथा। क्तु न शक्यो विधेय केनाप्यात्माऽस्य च स्वत स्वरूपमविघैयारमा हरिरेव प्रकीर्तित । सती चाक्तिया कीतिरस्येति सतनामिका विस्पात्तो विपुरेवामी सत्कोत्तिरिति कीर्तित । छिन्नाश्च सशया सर्वे साक्षात् कृतवतोसिल मुस्पष्टमस्य विज्ञानात् प्रोक्तोऽसौ छिन्नसशय । ६२० ૬૨૨ उदीर्णः मर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतस्थिरः भूशयो भूपणो भृतिविंशोकः गोकनाशनः । टि:- ६१. "एतस्यवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीयन्ति' इति श्रुते - पातान. न्दाय नम . ६९८ परमानन्दविग्रहो नन्दि इनि भाष्य नन्दये नम ६१९ "नमेव भानमनुमानि म इति थनेच "पादित्यगत तेज इमि भगवदरनार-ज्योतिर्गणेश्वराय नम ६२. विजिनारमने नम ६२१ अविशामने नम ६. मसौनय नम ६२३ परतलामलायत् म मासान् नवन पवापि मगो नास्तीति दिनमा -दिनमाय नम 88 सहस्रनाम ६२४ ६२७ श्लो० भा०:- उत्पूर्वात् ऋगतौ धातोरुदीर्णश्चोद्गतस्तथा सर्वभूतेभ्य उद्विक्त सम्यक् चोदीर्ण उच्यते । स्वचैतन्येन मर्व च मवंत पश्यतीत्यसो श्रुत्युक्तो "विश्वतश्चक्षु" सर्वतश्चक्षुरेव स । "न तस्येश कश्चनेति" श्रुतिमन्त्रानुसारत ईशो न विद्यते यस्य प्रोक्तश्चानीश एव स । शश्वत् भवत् शाश्वतोपि स्थिरो नोपति विकिया शाश्वतश्च स्थिरश्वासी शाश्वतस्थिर उच्यते। मार्गमन्वेपयन् लका प्रति सागरमेत्य य भुवि शेते ततश्वासी भूशयश्चेति कीर्तित । बहुभि स्वावतारैश्च स्वेच्छयवाखिलामपि भूमि च भूपयन्नेप भूपणो विष्णुरुच्यते । भूतिस्तु भवन सत्ता भूतिश्चैश्वर्यमेव वा तद्धेतुस्तत्स्वापो वा भूति सर्वविभूतिमान् । परमानदरूपत्वात् शोको निश्शेषमेव च मर्वथा विगतोऽस्येति विशोको विष्णुरुज्यते । स्मृतिमात्रेण भक्तानामयोप स्वयमेव यत् पोक नारायतीत्येप प्रोच्यते शोक्नाशन । ६२८ ६२९ अर्चिमानचितः कुंभो विशुद्धात्मा विशोधनः अनिरुद्धोऽप्रतिरधः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः । - टि:- ६२४ उत्पूर्यात ऋगती पानी पर्तरित ऋन जातोरितीन् दाम्पामिनि न हलि चेति दीपं तस्य गत्व इति उदीन हित उद्गत उदीणाय नम ६२५ गनाप नम ६२६ अनोमाय नम १.२० वानम्पिराय नम ६२६ भूपाय नम ६२. भूषणाय नम ६३. भूतये नम ६१ विगोगाय नम १३२ छोरनाममाय नम
स्तोत्र भाप्यम्
89
इलो भा०..
पीयनाविया सर्व मूर्यचन्द्रायोपि यन्
अनिमन्त स्वभपामधिमान् मुम्ब एव म ।
मधलांबाचित मचिरिचादिभिरप्यमी
अचिनो नित्यमित्युत्तो विपरेवानितस्तु यत् ।
पेनायुना पूर्यने य कुभम्नदत् प्रतिष्ठित
गर्वमेव पनाम्मिन् गाम्यात् दुभी हरि मृत ।
गादिभ्योऽप्यतीतरगत त्रिगुणभ्यम्मु मर्यपा
विमुटभाप्पगावात्मा विगुवामा प्रवीतिन ।
स्मृतिमात्रेण भक्ताना पापानि गरलायपि
विगोषयनि गन्ती विरेय दिगोपन ।
पदापिपिया पस्नु भन निरयन
अनिाभनुपरम्यम्पनिमोसिन ।
प्रतिमो रपोयनि प्रोम प्रतिमा
ল পাযোশিষে সিবিসি।
बाट परमम्पतिवाविज नपा
पनि प्रतिदिरापान ।
সদস্য নিগী মাথাগাল্যবিশাল।
विमतिपत्र विभामित्रिम ।
कालनेमिनिहा वीर नागिधग्जनेश्वरः
प्रिलोकामा निलोफैगः फगरः कशिहा इमि।
भार
A FTER "ताराम
(re mantra Entrit on ना
-Arts
प:Tare
88 सहस्रनाम ६२४ ६२६ ६२७ स्लो० मा०:- उत्पूर्वात् ऋगतौ धातोरदीर्णश्चौद्गतस्तथा सर्वभूतेभ्य उद्रिक्त सम्यक् चोदीर्ण उच्यते । स्वचैतन्येन मत्रं च मवंत पश्यतीत्यसौ श्रुत्युक्तो "विश्वतश्चक्षु" सर्वतश्चक्षुरेव स ! "न तस्येश कश्चनेति" श्रुतिमन्त्रानुसारत ईशो न विद्यते यस्य प्रोक्तश्चानोश एव स । शश्वत् भवत् शाश्वतोपि स्थिरो नोपैति विक्रिया शाश्वतश्च स्थिरश्वामौ शाश्वतस्थिर उच्यते। मार्गमन्वेषयन् लड्दा प्रति सागरमेत्य य भुवि शेते तलश्वासो भूमयश्चेति कीर्तित । बहुभि स्वावतारश्न स्वेच्छयवाखिलामपि भूमि च भूपयन्नेप भूषणो विष्णुरच्यते। भूतिरतु भवन सत्ता भूतिश्चश्वर्यमेव वा तद्धेतुस्तत्स्वम्पो वा भूति सविभूतिमान् । परमानदरूपत्वात् शोको निशेषमेव न सबंया विगतोऽस्येति विशोको विष्णुरुच्यते । स्मृतिमात्रेण भक्तानामशेष स्वयमेव यत् दोक नागयतीत्येप प्रोच्यते शोकनाशन । ६२८ अर्चिमानस्तिः कुंभो विशुद्धात्मा विशोधनः अनिरुयोऽप्रतिरथः प्रयुम्नोऽमितविक्रमः । ६२० उत्पूर्यात ऋगो पानी पनि त ऋत सातारिनी पदाम्पामिनि न अनि ति दीषं तस्य गन्य इनि उनी उद्विक उद्गत उदाय नम :२५ मन नम ६२६ अनोमाय नम १२. गाभाम्पिराय नम १२८ भूमगार नम २१. भूपाय नम ६३. भूनय नम ६३१ विनाय नम १३२ जीरनामनाय नम
म्नान भाप्यम्
89
इलो० मा० .
यसंयनाचिया सर्वे मयंपन्द्रायोपि यत्
अनिमन म्वतपाधिमान् मुम्ब एव म ।
मनाचित मविरिचादिभिग्प्यमो
अधितो नित्यमित्युक्तो विष्णुरेवाचितस्तु यत् ।
पेनाना पूर्वी य सुभग्नात् प्रतिप्टिन
गयंमय यताम्मिन गाम्यात् भी हरि मृत !
সন্নিাৎসীলা দ্বিগুণম সবা
विगुरुभायगावारमा विगुदात्मा प्रीतिन ।
स्मृतिमात्रेम भनाना पापानि मरमा यपि
विशापयति मेग्युमा वितरक पिर
रापिपिया यग्नु पभिन निगरपने
अनिसभनुपम्पपति मोतिम ।
মহিলা দাবি মা দিবস
সনি সিলিথাস ।
प्राए परमम्मतिरामपा
पामानि प्रगतिशिरान ।
মিসালিশ মালিশ
चिमोरियामितिम ।
पालनेमिनिहा बीमामि शुजनेचरः
प्रिलोरान्मा प्रिलोकमा गनः फगिहा हरिः।
Fire
IN FIR MuruR
transfrrena Prat
11tv
90 सहस्रनाम ६४२ श्लोक भाष:- निजधानासुर यत्तु कालनेमि च दुष्कर कालनेमिनिहा चेति प्रथितो विष्णुरेव स । विक्रान्तश्चासुरान् हत्वा वीर शूरोपि वा स्मृत शोरि शरश्चेति पाठ केरळेप्वादृत स्वत । वसुदेवपिता शूरस्तस्य चापत्यसजया वासुदेवोपि स प्रोक्त शौरि शूरकुलाद्भव । शूरा जना वासवाद्या ये तेपामपि चेश्वर यच्छौर्यातिशयेनेप्ट प्रोक्त शूरजनेश्वर । प्रयाणामपि लोकाना अन्तर्यामितया स्वत भिद्यतेऽस्मान्न ते चेति त्रिलोकात्मा हरि स्मृत । प्रयो लोकास्तदाज्ञप्ता वर्तन्ते स्वस्थकर्मसु यथा तेपामरीशोसो बिलोकेमा प्रकीतित । को ब्रह्मापि शिवश्वेश देशावस्येति केशव विमूतिशतम केशा ज्योतिपामशवोम्य यत् । केशाच कुस्मिता यस्य केशीत्यसुरमेव त हतवानिति स प्रोक्त केमिहा भगवान् हरि । सहेतुक च मसार हरतीति यथाक्रम हविपो हरणाद्वापि वर्णतो वा हार स्मृत । ६४६ ६४८ ६४२ पालनेमिनि नम ६४३ भूराय नम (कोराय नम) ६४४ शौरये नम ६४५ सूरजनश्चगम नम ६४६ किलोमात्मने नम ६४७ त्रिलोरेशाय नम ६४. "आवो ये प्रकाशन्ते मम ते केदाममिता सवंता पेशव तम्सात् मामाहुर्दिन मतमा इति शान्तिपर्वणि ब्रह्मविष्णुशियाच्या पात्य देशमनिता तहतया वा वेदाव "यफेगिन" इति धुत "मन् देशो वमुपावरे" दति पेशाम्द गक्तिपर्यापरयेन प्रयुक्त "को ग्रहोति गमारमात ईगोद मर्वदेहिन आया तवायस भूतो तम्मात वेगवनामवान् हरिवगे-मरायाय नम ६४९ नम ६५. हरये नम तोत्र भायम 91 ८३ ६५२ कामदेवः कामपालः कार्मा कान्तः कनागमः अनिश्यापुर्विष्णुगिऽनन्तो धनञ्जयः । लो० भा० यानदिपुरलार्यान् म सम्पने राम मो पोनमेनिच देवोपिबामदेव प्रकासित । पाम्यमानररामवामिनामगिलानपि सामान् पालयतोन्मेप पामपालो हरि स्मृन । पूर्णकामयापरवान् मामोम्यात्यगिम न यन् पामोनि दिनुषं सर्वविष्णुरेय प्रकोनिन । अभिपतम देव शालग्नु पहनीति यत् पम्प सुब्रह्ममोप्यन्त कालेम्मात् कान्त एव म । आगम्यते नाम प धमाधम एव या निम्मृत्यादि म च कृत येन तागम । र सटोरियादि निप्टु नंव दाबयने अनिद्देश्य वपुभ्राम्यत्यनिद्देश्ययः स्मृत । লিংঘিকা বা মুম্বন ন্যায় মন্মির म तु मत्रमणादापि विष्णुरित्यभिमनिन । रात्यादते वियो वीर ईन प्रानोनि वा नया वोधातोागतिाप्ति कात्याद्ययंभ यत् स्मृत । ६५७ टि:- ६५१ कामदेवाय नम ६५० कामपालाय नम ६५३ कामिने नम ६५. कान्ताय नम ६५५ कृतागमाय नम ६५६ अनिद्देश्यवपुषे नम ६५७ विष्णवे नम ६५८ "वी गनिम्याप्ति प्रजनकान्त्य सन बादने" इति धातुपाठान् वी गत्यादि वियो गत्यादीन् रात्यादत्त इति वीर यदा वियोगत्यादीन् ईतें प्राप्नोतीति वीर -वीराय नम ए ६७५ महाशाप्युरगश्चासो महोरग इति स्मृत सर्वात्मा स्वेन चोक्त च "माणामस्मि वासुकि"। महाश्चासौ ऋतुति महाऋतुरुदाहृत "ययाश्वमेघ ऋतुराडि"त्याद्यपि च सस्तुत । यज्ञान् निवर्तयन् यज्वा लोक्सग्रहणार्थकान् महाश्चासौ च यज्वा च महायज्वा प्रकीर्तित । महाश्चासौ च यशश्च महायज्ञो हरि स्मृत पजाना जपयज्ञोस्मीत्युक्तो यज्ञात्मक स्वयम् । महद्धविश्वार्पित यत् भक्तरस्य महावि मर्व जगत् लये चारिमन् हूयते परमात्मनि । ६७६ ६७७ ६७८ सव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिः स्तोता रणप्रियः पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः। श्लो० भा०:- ६८० कस्यचिहा नहि स्तोता किन्तु सर्वश्च मर्वदा स्तूयते चेति स प्रोक्त स्तव्यो य स्तवमर्हति । स्तोतृणा स्तवनीयानां स्तवानामपि चास्ति यत् सर्वथा प्रियमस्येति प्रोक्तश्चासौ स्तवप्रिय । गुणस्वरूपभावादि कीर्तनात्मकमेव यन् स्तूयते येन तत् स्तोत्र स्तोत्रात्मा हरिरेव स । स्तवनक्रिया स्तुतिश्चेति तदारमापि हरिस्तपा स्तुतो वा स्त्रोत्रविषयश्चेति पाठोऽत्र दृश्यते । ६८२ ६७४ महोरगाय नम ६७५ महानतके मम ६७६ महायग्यने नम ६७० महायमाय नम ६७८ महाहवि नम ६७९ स्राध्याय नम ६८०स्तवप्रियाय नम ६८१ स्तोत्राय नम ६८२ स्तुति स्तवनत्रिपा इति मुदितमाप्य, स्तुत इति पाटोपि दृश्यते-स्तुतपे मम (स्नाय नम) स्तोत्र भाप्यम् 95 म्नुतिरनां ग एपेनि स्लो पाशियो सम्पम्पोत्रम्तुतिम्मोताद मर्वामा म्वा । प्रियो रणो पम्म पनि धौ पचायुधानि प मनन नोपरक्षापं प्रोनभातो रणनिय । तिमि मालाभित्र काम मालरपि मर गया मेति पूर्णस्तु हरिगन्यते । नयल पूर्ण एव लिनु पूपिनापि म मपा पूरणादय मपभिरगिलंपि। ग्मृतिमाग भत्ताना वन्मपापसिलान्यपि क्षपयन्येप पुण्योपि विष्णुरेय प्रोनिन । पुष्पमावहतीत्यम्म कोतिरेव नणामिति पुण्या घ पोतिरम्येति पुपरीनिरिति स्मृत । आमयनान्तरंबांय कमजाधिभिस्तथा पीड्यने न बदापीति प्रोक्तो विगुरनामय । ६७ ६९ ८७ मनोजयस्तीर्थकगे चमुरेता यमुप्रदः यमुप्रदो चामुदेवो वसुर्वसुमना हविः । इली भा०:- मनमो जवेन तुल्योस्प जवो वेगोस्ति चेत्यत मनानव कोनितोमो मर्पयापितया स्वन । तरत्यनेन चाजान तीय शास्त्रमशेषत वेदवेदागबाह्यादि पर्ता तीर्थक्रो हि स । टि. ६८३ स्तोने नम ६८४ रणप्रियाय नम ६८५ पूर्णाय नम ६८६ पूरयिने नम ६८७ पुण्याय नम ६८८ पुण्यकीर्तये नम ६८९ अनामयाय नम ६९० मनोजवाय नम ६९१ चतुईशविद्याना बाह्यविद्या समयाना च प्रणेता प्रवक्ता, चेति तीर्थकर हयग्रीवरूपेण मधुकैटभी हत्वा विरिचाय सर्गादौ सर्वा श्रुतीरम्यान विद्या उपदिशन् वेदवाह्या विद्या सुरवरिणा वञ्चनाय चोपदिदेशति पौराणिका वषयन्ति इति भाट्ये-तीर्यवराय नम
96
सहस्रनाम
गुवर्ण वसुरेतोप्सु सिक्तमण्ड हिरण्मय
ब्रह्मण कारण चास्य बसुरेतास्तत स्मृत ।
वस्वाख्य च घन सर्व प्रकर्षेण ददाति यत्
साक्षाद्यस्तु धनाध्यक्षप्रोक्तचासो वसुप्रद ।
प्रददाति च भक्तेभ्यो वसु मोक्षफल पर
मुरारीणा प्रकर्पण खण्डयस्तत् वसुप्रद ।
देवो वसुषु यद्वासो वसुभिर्दीव्यतीति वा
वसुदेवोऽस्य चापत्य वासुदेव प्रकीर्तित ।
सर्वप्वपि च भूतेषु वसतीति यथाप्यमो
सर्वभूतानि चास्मिश्च वसन्तीति वसुविधा ।
अविशेषेण सर्वेषु विषयषु वमत्यत
वसु तादृक् मनो यस्य प्रोक्तो वसुमना हरि ।
"ब्रह्मार्पण ब्रह्म हवि "भंगवद्वचनादिति
यदर्पण हूयते यत् हबिस्तत् हरिरेव स ।
मद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भुतिः मत्परायणः
शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सनिवामः सुयामुनः।
८८
टिः
६९२ वसु मुवर्ण रेतोऽस्येति वसुरेता "देव पूर्वमप मृष्ट्वा तासु वीर्यमवाजत्
तदण्डमभवद्धम ब्रह्मण कारण पर" इति व्यामोक्ति-यमुरेतम नम
६९३ वमु धन प्रकर्वण ददातीति साक्षादनाध्यक्षोय इतरत् तु तत्प्रमादात् धना-
ध्यक्ष इति वमुपद - वमुप्रदाय नम
६९४ पसु प्रप्ट मोक्षाय पल भक्तम्य प्रददातीति हितोपो वमुपद 'विमान.
मानन्द ब्रह्मरातितु परायण निष्ठमानम्म तद्विर" इति श्रुते गुरारोगा
पनि प्राण खण्डयन् वा वसुमद - वमुप्रदाय नम
६९५ यगुदेवस्थापत्य वासुदेव - बासुदेवाय नम ६९६ वसन्ति भूतानि तत्र
प्यय अपि वगनीति बमु बगवे नम १९७ यमुमनसे नम
६९० हवि नम
मोत्र भाप्यम् 97 ७०० मो०भा०:. मयमा गतामेव मन्तिंगम्यतेऽपया गती गी ममुराप्पा युटिरस्पति दी। सनी मनोमनोप्टा जगदाराना कृतिमा विम्यागो विष्णुरेप तु सतत । एप पेवास्निीय प्रहा मातापि च ते मजातोपरिमानीय म्यादविवजिन । ममेय परमात्मा प पिभि विहारमा मचागो भूतिरप्युक्त मभूति मच्चिदारमर । मना सत्यविदामेप प्राप्टमयन पर इत्यमार हरिगवार माल । हनुमाप्रमुस पूरमेना विराजिता मा पूररोना यस्यासौ पूररोनो रघुराम । यदूना यदुवश्याना प्राम्येतिसयन च सर्वप्रधान श्रेष्ठोऽसौ यदुष्ट प्रीतित । मता च विदुपामेप निवामझायया यत सनिवाम सन्गति विप्रेय प्रमोनित । ७०२ ७०४ ७०५ टि:- ६९९ "अस्ति ब्रीति चेत् वेद गन्तमेन ततो विदु' इति ध्रुने ब्रह्मास्तीति ये विदुस्ते मन्त तं प्राप्यत इति सत् गति सती गतिद्धि समुत्कृप्टा अस्येति गनि सद्गतये नमः ७०० सती वृति जगद्रमणरक्षणास्य यस्मात् तेन वा सत् मत्कृति - सतवृनय नम ७०१ सत्ताय नम ७०२ समूतये नमः ७०३ सत्परायणाय नम ७०४ शूरसेनाय नम ७०५ यदुश्रेष्ठाय नम ७०६ सनिवासाय नम 98 सहस्रनाम उदास्याथ च काळिय च हरिणा यच्छोभना यामुना देवक्या वसुदेवमुख्ययदुभिर्गोगोपगोपीजन । हृष्टा परिवेष्टितोऽथ भगवान् यद्यामुन शोभने । सन्त्यस्येति सुयामुनोपि शुभदा पत्मासनाद्यासना । ७०७ ७ भृतावासो वासुदेवः सर्वासुनिलयोऽनल: दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोऽथापराजितः । लो० भा०:- भूतान्यत्राभिमुख्येन वसन्त्यस्मिन्निति स्मृत भूताबासो हरिश्चति स्मृत्या चापि प्रकीर्तित । वासुश्च मायया यस्तु जगदाच्छादयत्यत सोपि चासो च देवश्व बासुदेवो हरि स्मृत । सर्व एवासव प्राणा निलीयन्ते पि चाश्रये यस्मिन् जीवात्मके सोपि सर्वासुनिलय स्मृत । अल पर्याप्तिरस्येति सर्वपापि सपदा विद्यते नव चेत्युत्तश्चानलो विष्णुरेव स । अधर्मनिरताना व देश्यादीनामशेपत हन्ति दर्पमसौ चेति दहा विष्णुरुच्यते । धर्मवमंनि सस्याना मुरादीना सदय च दर्प हप ददातीति दर्पद स प्रकीर्तित । ७ ७ ७ टि. ७०७ यमुनासन्धिनो यामुना येन पाठिपनिरासेन यामुना सुशोभना पर स सुपामुन 'यम परिवेपण' इति पातो परियेपण परिवेष्टन शोभन यामुना परिवेष्टार परिजना नन्दादयो यागुदेवादयन्त्र गोपवेषधर यामुना परियेप्टारः पस्मासनादय सुशोभना अस्वी या गुयामुना सुयामुनाय नम ७०८ "वमन्ति त्वयि भूतानि भूतावासस्तता भयान्" इति हरियो-भूतयासाय न ७०९ जगदादादयति मापति यामु स एव देव इति यासुदेय इति भाध्ये वासुदेवाय नम ७१. सर्या मुनिसपाय नम ७११ मनसाय नम ७१२६५ नम ७:३६पंदाय नम तोत्र भाप्यम् 99 ७१४ যামামূনায় নিহমমুখিী যা ६मा प्रपितो पिानिरानन्दम्यापन । जन्मानरमहगंगु भायमा योगनो हदि दुगर धार्यते भित् यत्प्रमादार म दुधर । गगावानराधनियाभ त्रुभि पराजितो नव निकातितधापराजिम । ७१५ विधमूर्तिमहामूर्तिीप्तमूर्तिरमूर्तिमान अनेकमूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः । लो० मा मरिमरत्वात् विश्व प मूतिरस्पति घ स्वत विश्वव्यापी च विश्वारमा विश्वमूतिरिहोपते । महती मूर्तिरम्यनि पपपंसापिन अनिगलारमन ति महामूर्ति प्रकीर्तित । दीप्ता ज्ञानमयो भूनीगृहोता स्वेच्छयापि वा दीप्ता प तैजसो घाम्य दीप्तमूनिकरित । न विद्यते मूर्तिरस्य यथा मंनियन्यना तथा च प्रथिनवासी विष्णश्चामूर्तिमानपि । ७२० टि:- ७१४ दृप्नाय नम ७१५ न शक्या धारणा यस्य प्रणिधानादिपु गर्वोपाधिविनिर्मुक्तत्वात् तपापि तत् प्रमादत कश्चित् दुखेन धार्यते हृदये जन्मान्तरसहस्रपु भावनायोगात् तस्मात् दुधर इति भाप्ये-'वरेशोधिकतरस्तेपामध्यतासक्तचतसा। अव्यक्ता हि गति स देहवद्भिरिवाप्यते" इति गीताया-दुर्धराय नम ७१६ अपराजिताय नम ७१७ विश्वमूर्तये नम ७१८ महामूर्तये नम ७१९ दीप्ता ज्ञानमयी मूतिर्यस्येति स्वेच्छया गृहीता तेजसी मूर्तिीप्तास्येति वा दीप्तमूर्ति -दीप्तमूतये नम ७२० अमूर्तिमते नम 100 महस्रनाम ७२१ ७२२ स्वेच्छया भजते मूर्तीबह्वीलोकोपकारिणी अनेकमूर्तिरित्युक्त स्वप्रभावप्वनेकपा । अनेकमूतिमत्वेपि व्यज्यते नैव चेत्यत अय कीदृश एव वाप्यव्यक्तश्चेति कातित । नानाविकल्पजाश्चास्य मूर्तय सविदाकृते सन्त्यनेका शत चेति शतमूर्ति स विश्रुत । यावन्मूर्तिश्च य प्रोक्तस्तावदानन एव स शतमूर्तिस्ततश्वामी प्रोक्तश्चापि शतानन । ७२३ ११ ७२५ एकोनैकः समः कः किं यत्तद्पदमनुत्तम लोकबन्धुलोकनाथो माधयो भक्तवत्सलः। श्लोक भा० मजातीयविजातीयस्वगतै परमार्थत भेदैविजितश्वकोप्यद्वितीय प्रनीर्तित । "इन्द्रो मायाभि"रित्यादि श्रुतिवावयानुमारत मायया बहुरूपत्वात् नवश्रेति हरि स्मृत । मोमोभियते ति सवश्वावर एव ग तस्वरुपतया प्रोक्त भयो यमानको हरि । मुपवायवशब्देन पेन य स्तूयते ग "क प्रो"ति श्रुतेनापि पत्रकारान्त उच्यते । ७२७ ७२८ टि: ०२१ सयभाये गयनारेषु स्वयपा सोपा उपारितोपोनभिनाजति भनेपनि -मनपमूनर नम ७२२ अय्यताय मम ७२३ सांग नम २४ पताननाय नम ७२५ एग्मै नम ७२६ "रो मायानि पुरम्प ई-सम्म मम ७२. गोमो पत्राभिएपन गोपर मद -गवान नार ७२० भागरात तिन रानामगर गया तुप्पंज-य नम जय भाप्यम् 101 २० ३३२ पुलाम्य पार पिसार ग्रहण वितरंगोपरस्पेन यरियामरम्। "यतो ये" रदिप पुरया पायावा म्या सामान पमा लोया या पोस। यो समरिनि मिरगी प्रत्यरिपरिष ग्गा মনােৰ সৰ মণি স্।ি मुमुभि पदने पगम्यो पदमुत्तम उष्ट नास्ति यम्मान प्रोता पदमनुरामम् । आधारभूनो माना जनम गुरु गद्दन मोरबगुग्नतप्राय यग्ग्यारधा स्वपम् । नाप्यते याच्यते मोदष्टानुपतरत्यत आगाम्ने प गतामोष्ट लोनायो विश्वा । मन्यते मायने नि मपुभ पवाज रामस्तम्ब धुले जातो माधयनि मानिन । मतानामपितानाच यगल सवानिति भत वत्पल इत्युत्तो भगवान् विष्णुरेव म । ३५ सुवर्णवर्णो हेमाद्गो बराङ्गयन्दनांगदी वीरहा विपमः शून्यो धृताशीरचलवलः। ह२ ७२९ बम्मै नम ७३० "यनो दा इमानि भूतानि जायन्ते"इति श्रुते यस्म नम ७३१ तनीतीति ब्रह्म तन्-तस्मै नम ७३२ पदमनुत्तममिनि मधिोपपमेर नाम-पदाय अनुत्तमाय नम ७३३ आधारभूत स्मिन् सक्ला लोका बध्यन्त इति लोक्वन्यु लोकाना जनवरवान् जनकोपमो बन्धुनास्नीनि लोकवाधु लोकाना वधुवृत्य हिताहितोपदेश श्रुति स्मृतिलक्षण कृतवानिति वा लोक्वन्धु -लोकबन्धवे नम ७३४ लोकांच्यते, लोकान् दुष्टान् उपतपति, शिष्टानागास्ते, लोकहितार्थमोठे लोबाना नायो लोग्नाच-लोकनायाय नम -७३५ मधुकुले जातत्वात् माधव -माधवाय नम ७३६ मक्तवरगर 102 सहस्रनाम ७३७ ७३८ ७३९ ७४० श्लो० भा०:- सुवर्णस्य च हेनोपि वर्णवत् वर्णमस्य यत् सुवर्णवर्ण इत्युक्तो "रक्मवर्ण' मिति श्रुते । हेमवच्छोभन चाङ्ग हेमाङ्गोऽस्येति कीतित य एपोन्तरादित्ये हिरण्मय" इति श्रुते । वराणि शोभनानीति दर्शनीयान्यपि स्वत अगानि सकलान्यस्य वराङ्गश्चेति कीत्तित । मालादनश्चन्दनैश्च केयूरेश्वाङ्गदरिति सम्यक् विभूपितश्चेति प्रोक्तोऽसौ चन्दनाङ्गदी। धर्मसस्थापनार्थाय वीरान सुररिपूनपि हिरण्यादीश्च हन्तीति वीरहा हरिरुच्तते । विगतश्च समोऽस्येति सर्वेम्योपि विलक्षण "त्वत्समो नास्ति" गीतोवत्या विषमो विष्णुरुच्यते । जातिभावस्वरूपादिविशेषाशेपशून्यता वस्तुतश्चास्य चेत्युक्त शून्यवत् शुन्य एव स । अवाप्तसर्वकामत्वात् घृता विगलितास्तथा आशिप प्रार्थनाश्वास्य धृताशीश्नति कीर्तित । न स्वस्पात् न सामर्थ्यात् नंव झानादिकात् गुणात् चलन विद्यतेऽस्येति प्रोक्तश्चाचल इत्यमो। चलतीति चल प्रोक्तो वायुरूपेण य स्वय स्वेच्छया सर्वरूपत्वात् सर्वगन्ध सदागति । ७४१ ७४२ ७४४ टि:- ७३७ "पदापश्य पश्यते समवर्ण" इति श्रुते - सुवर्णवर्णाय नम ७६८ हेमाङ्गाय नम ७३९ वरामाय नम ७४० चन्दनाङ्गदिने नम ७४१ वीर नम ७४२ विपमाय नम ७४३ म्याय नम ७४ पतासिपे नम ७४५ अपाय नम ७४६ पाय नम मोर मानम् 103 ७४७ ७४८ अमानी मानदो मान्यो लोकम्वामी ग्रिलोकन मुमेधा मेघजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः। लो० मा०:- मापनेशिमानयमिमानोग विधो अमानो तुग तु प्रोक्तो यम्य पानामयम्मुगु । बनारमयानुायभिमानमेय या যিনা যা এসি যেৎ। दाति सम्मान्यनमा स्यमापया मनों पगारमपीह मानद ।। मयंश्वरस्यान् गभ ग्रह्माचरपि गयंदा माननीयोप पूग्योगो मान्पति प्रपोनिन । चतुइंशाना लोबानो स्यामी मेधर इत्यन लोरस्वामीति स प्रोक्तो यस्तु मयश्वर स्वत.। ऊर्माधामध्यमायति श्रीन लोगान् धरतीत्यन बिलोर पुष् म भगवान् विटमुरेव प्रकोनित । मगचने मेघतेस्या मयं मेधारिशोभना प्रना स्वाभावियो तस्य मुमेधा प्रकीर्तित । मेष्यने हिस्यते पात्र पशुमधोय मेषज जायते पतरूपेण भे| वह्नयात्मनेति वा ७५० ७५२ टि:- ७४७ अनारमवस्तुपु मानोडाभिमानो नास्येत्यमानी-अमानिने नम ७४८ विवेक्निा तत्त्वविदा मान धति खण्डयति अन्येपा स्वमायया मान ददाति चेति मानद भक्ताना मान सत्तार ददातीति या मानद-मानदाय नम ७४९ मान्याय नम ७५० लोकस्वामिने नम ७५१ श्रीन् लोकान् धारयताति मिलोधृक् इति भाष्ये धूम विवपि तुक इति त्रिलोक्त वा-त्रिलोकधूपे नम अथवा-पिलोधृते नम ७५२ ममामान्तो सिच् इनि-मुमेवसे नम ७५३ मेघजाय नम 104 सहस्रनाम सर्वसात्प्रपूर्णत्वात् कृतार्थश्चापि सर्वथा धन्य स प्रथितो विष्णु न्यो धन्योस्ति तत्सम । सत्याप्यवितथा मेधा प्रज्ञा चास्येति च स्वत सत्यमेधा हरिश्चेति सर्वथा स प्रकीर्तित । घरायाश्च धरो यस्तु धारयस्तु धरामिति अशैरोष शेपाद्यरशेपा ता घराघर । ७५६ ६४ ওও तेजोवृपो द्युतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकशंगो गदाग्रजः। श्लोक भा०:- तेजसा भासि चादाय तेजास्यपि तु चर्पति तेजोवृपस्तु भगवान् भान्वारमा विष्णुरेव स । स्वस्य सर्वागगामेव द्युति कान्ति विशेषत धरतीति सदैवेति प्रोक्तो द्युतिधरो हरि । विभ्रतीति च शस्त्राणि सर्वे शस्नमृतस्तु ये श्रेष्ठस्तेया च सर्वपा सर्वशस्त्रभृतावर । भक्तरुपहृत सर्व प्रगृह्णाति प्रसादनात् प्रग्रहश्चेति बध्नाति दुन्तेिन्द्रियवाजिन । इन्द्रियाण्यखिलान्यस्य स्वशानीति सर्वया निगृह्णातीत्यतश्वामी निग्रहश्वेति वीतित । ७५८ ७६० टि:- ७५४ कृतार्थो धन्य -धन्याय नम १७५५ सत्यमेघसे नम देवनापों सत्यमेघाय नम ७५६ धराधराय नम ७५७ तेजोपाय नम ७५८ द्युतिधराय नम ७५९ गवंशस्त्रभृतावराय नम ७६० भक्तपत पयपुष्पादिक प्रगृहगातीति प्रग्रह -घावती विषयारण्ये दुन्ति- न्द्रियवाजिन तनप्रमादेन रश्मिनेव वध्रातीति वा प्रग्रह्मत् प्रग्रह इति भाष्ये -प्रप्रहाय नम ७६१ निग्रहाय नम स्तोत्र भाष्यम् 105 विगत चारमन्तोऽस्य विनाशो व्यग्र उच्यते भक्ताभीष्टप्रदाने वा व्यापृतो व्यग्र एव स । नकान्यस्य तु गाणि "चत्वारी"त्यपि मन्यत नक्शृगोपि यज्ञात्मा विष्णुरेव प्रकीर्तित । निगदेन च मन्त्रणाप्य जातो गदाग्रज गदनाम्नो यादवस्याप्यनजो वा गदाग्रज । ७६३ ७६४ ६५ चतुर्मूर्तिश्चतुर्माहुचतुर्व्यहचतुर्गतिः चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात् ।। श्लो० मा०:- प्रोक्तो यस्तु विराट्स्वरूप इति वाप्यन्यस्तु स्त्रात्मको यन्नाव्याकृतरूप एव च परस्तुर्यस्तुरीयात्मक । वणर्वासितरक्तपीततनय कृष्णापि चान्त्या तथा मन्त्यस्येति च मूतयोपि च चतुर्मूर्तिश्चतस्रोपि वा ।। चत्वारो वाहवोस्येति चतुर्बाहु प्रकीतित वासुदेवे तु नामैतत् स्वमित्याह भाष्यकृत् । चतुव्यूहोऽस्य च व्यूहाश्चत्वारो बढचोदिता शरीरच्छन्दवेदास्या महापुरुष इत्यपि। टि:- ७६२ व्यग्राय नम ७६३ चत्वारि शृगास्त्रयो अस्य पादा ग सप्त हस्तासो अस्य, विधा बद्धो वृपभो रोरवीति, महादेवो महँ आविवेश 'इति मन्त्रवर्गात नैकशृगाय नम ७६४ गदाग्रजाय नम ७६५ चतस्रो मुर्तयो विरासत्राव्याकृततुरीयात्मानोस्येति चतुर्मुति सितारक्ता, पीता, कृष्णा चेति चतस्रो मूर्तयोऽस्येति वा-चतुर्मूर्तये नम ७६६ चतुर्वाहवे नम ७६७ शरीरपुरुष छन्द पुस्पो, वेदपुरुषो, महापुरुष इति बढ्योपनिषदुत्ताश्च. त्वार पुरुषा व्यूहा अस्येति-चतुव्यूंहाय नम 106 सहस्रनाम ૭૬૬ ७६९ चतुर्णामपि वर्णानामाघमाणा तथैव च गतिश्चाश्रय एवासी चतुर्गतिरिहोच्यते । रागद्वेषादिराहित्यात् समर्थश्चतुरस्तथा आत्मारय चतुरात्मा वा मनोवुढ्यादिभिस्तथा। धर्मार्थकाममोक्षाल्यपुरुषार्थचतुष्टय भवत्युत्पद्यते यस्मात् चतुर्भाव स कीर्तित । पथावत् वेत्ति वेदाना चतुर्णामर्थमित्यत चतुर्वेदविदित्युक्तो भगवान् हरिरेव स । "पादोस्य विश्वा भूतानि" श्रुत्या चेत्यभिमन्त्रणात् एक् पादोस्प चेत्युक्तश्चक्पात् जगतोखिलम् । ७७० ७७१ ७७२ ६६ समावर्तोऽनिवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः दुर्लभो दुर्गमो दुर्गो दुरावासो दुरारिहा । ग्लो भा०:- ससाराख्य महच्यक सम्यगावतंयन् सदा समावर्त समाख्यातो विष्णुरेव च सर्वथा। सर्ववृत्यनिवृत्तात्मा रावतश्वानिवत्तित निवृत्तात्मा निवृत्त यत् विषयेभ्यो मनोस्य वा। ७७४ टि:- ७६८ चतुर्गतये नम ७६१ रागद्वेषादिराहित्यात् ममयं मन मस्येति वा-मनोबुढ्यहवारचित्ताल्यान्त वरणचतुष्टयात्मवत्खात् चतुरात्मा-चतुरातमने नमः ७७० चतुर्भावाय नम ७७१ चतुर्वेदविदे नम ७७२ 'विष्टम्यामिद फुरस्न एकाशेन स्थितो जगत्" इति भगयरचनात् -एकपदे नम ७७३ गमावर्ताय नम ७७४ अनिवृत्तात्मने नम अपया निवृत्तात्मने नम स्तोत्र भाप्यम 107 ७७५ ७७६ ७७७ सुरासुरनरत्रापि जेतु नव तु शक्यते तत स दुर्जय प्रोक्त सर्वशक्तिमता वर । नातिधामन्ति यस्याज्ञामग्निमूर्यादयोखिला सर्वथा भयहेतुत्वात् प्रोक्तोऽसौ दुरतिश्रम । भक्त्या दुर्लभया सभ्यो दुलंभश्चेति कीर्तित भगवचनाच्चव "भरत्या सम्यस्त्वनन्यया"। ममे नार्यतश्चान गम्यते ज्ञायते तु य दुसेन दुर्गमश्चेति भगवान् विष्णुरेव स । अन्तरायप्रतिहतमश चाप्यन्तरान्तरा दुखाददाप्यते चेति दुर्गा सौ विष्णुरच्यते । ममाधिसमये चित्ते दुमेनावारयते च य योगिभिश्चापि सिद्धश्च दुरावामस्ततोहि स । दुर्मार्गगामिनश्चैव सुरारीन दुरारिण दानवादींश्च हन्तीति प्रोक्तश्वासो दुरारिहा । ७७९ ७५० ७८१ शुभांगो लोकमारगः सुतन्तुस्तन्तुर्मनः इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः । ६७ श्लो० भा. शुमानि शोमनान्यस्य दर्शनीयानि सर्वथा अगानि सकरानीति शुभागोऽसौ प्रकीर्तित । ७८२ ७७७ दुर्लभाय नम ७७५ दुर्जयाय नम ७७८ दुर्गमाय नम ७८१ दुरारिने नम ७७६ दुरतिकमाय नम ७७९ दुर्गाय नम ७८२ शुभागाय नम ७८० दुरावासाय नम 108 सहयनाम ७८४ ७८५ लोकाना सारभूत सुमगतमधुवत् यस्तु गृणात्यशेष सारङ्गारमा ययासो मधुकरसदृशो लोक्सारग उक्त । लोका वेदाश्च तेपा प्रणवमिति पर सारमेवेति तेन गम्यो सो वा प्रपद्य सुविदित इति वा लोकसारेण चेति ॥ तनुते चेति तन्तुश्च प्रपञ्चश्वार्थतो यया सुतन्तु शोमनश्वास्य प्रपञ्चश्वातिविस्तृत । तन्तु चेति प्रपञ्च त वर्धयन् पोपयस्तथा छिन्दन्नपि च तनव तन्तुवर्धन उच्यते । इन्द्रस्येव च कर्मास्थ जगत पालनादिक ऐश्वर्यकर्मवानप इन्द्रकर्मा प्रकीर्तित । महान्ति विषयादीनि भूतान्यस्य भवन्ति यत् फर्माणीति च कार्याणि महाकर्मा हरि स्मृत । कृतकर्मा न कर्तव्य किश्चिद्वा कर्म चास्य यत् कृतार्थ कृतवानेप कर्म धर्मात्मक घ वा । आगम्यते ज्ञायते वा येन वेदस्तदागम आगमश्च कृतोऽनेन प्रोक्तश्चेति कृतागम । ७८६ ७६७ ७८८ ७८९ उद्भवः सुन्दरः सुन्दो रतनाभः सुलोचन: अर्को वाजसनः शृंगी जयन्तः मविजयी। ६८ टि:- ७८३ लोकाना मार मारगवत् भृगवत् गृह्णातीति लोकमारम 'प्रजापतितॊका. नभ्यपतत्" इति धुने । लाक्मार प्रणव , तेन प्रतिपतव्यइति या इति भाप्ले-लोकमारगाय नम ७८४ गोमनस्तन्तुविस्तीर्ण प्रपश्चास्यति, सुनतु ७८५ गुतन्तये नम (तन्तु पयनि दयनीति वा तन्तुपर्धन -सन्तुपर्षनाय नम) ७८१ महामणे नम ७८७ महायमणे नम ७८८ पृतपणनम ७८९पृतागमाय नम स्तोत्र भाष्यम् 109 ७९२ ७९३ ७९४ लो०भा०:- उत्कृष्टश्व भवो जन्म स्वेच्छयास्यति चोद्भव भवोस्य सर्वहेतुत्वात् उद्गतोऽपगतोपि वा। विश्वातियापि मौभाग्यशालित्वात् सुन्दरश्च य शोभमानो दशनीय सर्वथा हरिरुच्यते । सुष्छु सम्यगुनत्तीति दययाभवत्यत्त उन्दी च वन्दने चेति मुन्दोसो करणाकर । रत्नवत् शोभना चाम्य मुन्दरा नाभिरित्यत रस्ननाभो हरि प्रोक्त सवलक्षणलक्षित । मोभने दर्शनीय स्य लोचन चेति वा तथा शोभन ज्ञानमभ्येति प्रोक्तश्चासौमुलोचन । ब्रह्मादिभि पूज्यतमै सर्वचाप्यच्यते तथा अर्यते स्तूयते वासौ प्रोक्तश्चार्को हरिश्च स । वाज वाजयनीरवन्न शरीर गमयत्यपि सनोति च ददातीति वाज वाजसन स्मृत । प्रळयाभसि चास्यव प्रभवे मत्यरपिण महन्थ शृगमस्तीति भृगी विष्णुरिहोच्यते। जयत्यतिशयेनासौ सर्वाश्चारिकुलानिति सुराणा जयहेतुर्वा जयन्तश्चेति कीतित । सर्व यथावत् स तु वेत्ति सर्ववित् जेजीयते रोनखिलानयान्तरान् । वाह्यान् हिरण्याद्यसुरादिकान् जयी द्वावप्पसौ चेति स सर्वविजयी। ७९५ ७९६ ७९८ टि:- ७९० उद्भवाय नम ७९१ सुन्दराय नम ७१२ उन्दी ले दने इति पातो सुष्ठु उनतीति सुन्द-सुन्दाय नम ७९३ रन्ननाभाय नम ७९४ सुलोचनाय नम ७९५ अाय नम ७९६ वाजतीति शरीर निर्वाण गमयतीति अन्न-वाजसनाय नम ७१७ शृगिणे नम ७९८ जयन्ताय नम ७९९ सर्वविच्चासो जयी चेति सर्वविज्जयो-सर्वविजयिने नम 110 सहस्रनाम 88 ८०० सुवर्णविन्दुरक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरेश्वरः महाहदो महागत्तों महाभूतो महानिधिः। लो० भा० सुवर्णविन्दुश्च सुवर्णशोभना यस्यैव रावयवाश्च विन्दव । सुवर्ण ओमित्यतिशोभनाक्षर स विन्दुरेप प्रणयात्मको हरि ॥ रागद्वेपादिभिनव शब्दादिविपयरपि क्षोभ्यते नैव चाक्षोम्यस्त्रिदशारिभिरप्यसौ । दागीश्वराणा सर्वेपा ब्रह्मादीनामपीश्वर प्रोक्तस्सु भगवान् विष्णु सर्ववागीश्वरेश्वर ।। अवगाह्य तदानन्द विथम्य सुखमाराते महाहदे चेव तप्ता प्रोक्तश्वासी महाहदः । महान् गत्तास्य चेत्युको महागौ हरिस्तत गौमायारपश्चेति महामायो महारथ । कालत्रयापरिच्छिन्नस्वरूपी भगवान् हरि महानासौ च भूतश्च महाभूत इति स्मृत । प्रळयेऽस्मिन् निलीयन्ते सर्वभूतानि यनिधि महाश्चासौ निधिश्चति महानिधिरितीरत । ८०२ ८०३ ८०४ ८०५ ८०६ Coo टि:- सुवर्णबिन्दये नम. ८०१ अक्षोभ्याय नम ८०२ सर्ववागीश्वरेश्वराय नम ८०३ महाहदाय नम ८०४ गतंपदस्य माया दुरत्ययेति महागतं गतंगदो रपपर्याप इति महागतं महामाया महारपन महागतं-महागाय नमः ८०५ महाभूताय नम ०६ मिषीयते अस्मिन् इति निधि महाधामो निधि महानिधि मयंभूतान्या स्मिन् विपीयन्ते महानिधि -महानिपय नम म्नोत्र भाष्यम् कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्जन्यः पावनोऽनिलः अमृताशोऽमृतवपुः सर्वनः सर्वतोमुखः।। १०० - Sou ८०८ इलो० भा० कु चापि धरणी चात्र भारावतरणादपि मोदयत्वेप चेत्युक्त कुमुदो विष्णुरेव स । कुन्दप्रसूनसदृशान्यमलानि राति य कर्मणामपि पलानि ददाति लाति । आदत्त इत्युपहृत च फलादि भक्त बु दारयन् किटिवपु स तु कुन्दर क्षमाम् ।। कु कास्यपाय समदादिति भार्गव ६भा कु द्वीपवर्ष विभिदाप्यचयण्डतासो। कु भूपवशनिवह बहुशोऽच्छिनद्वा कुन्द स कुन्दनिभभासुरनिर्मलाभ ॥ तापत्रय च शमयत्यप चाध्यात्मिकादिक अभिवपति सर्वाश्च कामान् पर्जन्य एव स । स्मृतिमात्रेण भक्ताना पापानि सकलान्यपि अपनीय पुनातीति पावनश्चेति कीर्तित । प्रोक्त प्रेरक एव चेलति च यो नामाविलश्चानिल स्वेच्छामात्रमसौ करोति सरल नान्योस्य वा प्रेरक । अज्ञो यत् स्वपितोलतीत्यपि न चेत् नित्यप्रबुद्धोऽनिल भक्तभ्य सुलभोनिलो न गहनो नामो निलश्वार्थत ॥ ८०९ ८१० ८१२ ८०७ कुमुदाय नम ८०८ कुन्दराय नमः ८०९ कु भूमि जवूद्वीपादि सप्तद्वीपैश्च भारतादिवश्च विभाजयन् कुन्द -कुन्दाय नम ८१० पर्जन्याय नम ८११ पावनाय नम ८१२ इलति प्रेरण करोतीति इल नद्रहितत्वादनिल इलति स्वपितीत्यज्ञ इल तद्विपरीतो नित्यबुद्धस्वरूपत्वात् वा अनिल अथवा निरतर्गहनार्यात् क प्रत्ययान्तात् स्प अगहन अनिल भक्तम्य सुलभ इति भाप्ये-अनिलाय नम 112 सहस्रनाम ८१४ स्वात्मामृत वाप्यश्नाति दुग्याब्धि मथितामृत अमृतागोऽमृतास्यासा फले वाञ्छाप्यनश्वरा । मृत च मरण नास्तीत्यमृत नाशवजित अमृत वपुरस्येति प्रोक्तोऽमृतवपुश्च स । सर्व च वेदशास्नाद्यमशेपविषय तु य जानातीति च सर्वज्ञ सर्वथा विष्णुरेव स । सर्वतोपि मुखान्यस्येत्युक्तोऽमो सर्वतोमुख भगवद्वचनाच्चैव "सर्वतोक्षिशिरोमुखम्"। ८१६ १०१ ८१७ सुलभः सुत्रतः सिद्धः शत्रुजिच्छत्रुतापनः न्यग्रोधोदुंबरोऽश्वत्थश्चाणूरान्ध्रनिषूदनः। श्लो० भा०:- पत्रपुष्पफलाद्यश्व भक्तिमारसमर्पित मुखेन लभ्यते चासौ प्राप्यते सुलभस्तथा । गोभन व्रतयत्येप भक्तरुपहृत सदा भुदक्ते चौपहृतादन्यै सुब्रत स निवर्तते। स हि सविस्वरूपत्वात् स्वत एव च सिध्यति नान्याधीनस्नु सिद्धो मी नव नापि साध्यते सुराणा शवश्चय शयको क्यापि भासुरा ताश्च दुप्टानशेपेण जयतीति घ शत्रुजित् । १८ ८२० टि- ८१३ स्वारमामृतमश्नातीति अग्रतारा मथितममृत सुरान् पाययित्वा स्वप घारना- तीति वा अमृतारा , अमृना अनवरफनत्वादामा वाम्दा अस्पेति या -अमृनाशाय नम ८१४ अमृतवपुपे नम ८१५ सर्वशाय नम ८१६ गवंतामुसाय नम ८१७ परंपु पुप्पेशु फोपु तोयेप्वीतलम्येषु सदैव मत्गु भर परलम्मे पुरणे पुगणे मुमय फय न नियत प्रयत्न इति स्मृतेन-मुलभाय नम ८१८ मुबनाव नम ८१९ सिद्धाय नम ८२० पाजिते नम स्तोत्र भाप्यम् 113 ८२१ ८२२ शत्रुजिच्चेत्यसो ताच सुरशनशेपत सर्वथा तापयत्पस्मात् कौतित शत्रुतापन । सर्वोपरिस्थो न्यग्रोधो न्यगर्वाद रोहतीति वा न्यवृत्त्याखिलभूतानि रणदि निजमायया। अबरादुद्गतश्चेति वारणत्वादुदुबर श्रुत्यानाद्येन विश्व च पोपपन् वा तदात्मना। श्वो न स्यातेति चाश्वत्यो भगवद्वचनादपि "ऊध्वंमूलमध शाखमश्वत्य प्राहुरव्ययम्"। चाणूरसज्ञश्चान्ध्रो,यश्चान्ने जनपदे भव त निपूदितवाश्चेति चाणुगन्धनिपूदन । ८२३ ५२४ ८२५ सहस्राचिः मप्तजिह्वः सप्तधाः सप्तवाहनः अमूर्तिरनघोऽचिन्त्यो भयकृत् भयनाशनः । १०२ इलो भा०:- सहस्राचिरनन्तानि यस्या:प्यपि स स्मृत "दिवि सूर्यसहस्रस्य भवे "दित्यादि च स्मृते । ८२६ काळी कराळी चेत्यादि जिह्वाश्चाग्ने श्रुतीरिता सप्नास्य जिह्वा मन्तीति सप्तजिह्वो हरि स्मृत । ८२७ सप्तधा सप्तचंघासि समिपश्चाग्निदीप्तय अस्य सन्तीति स प्रोक्त "सप्त ते अग्न' ति च श्रुते । टि:- ८२१ शनुतापनाय नम ८२२ न्यग्रोधाय नम ८२३ उदुवराय नम ८२४ अश्वत्थाय नम ८२५ चाणूरा धनिपूदनाय नम ८२६ सहस्राधिनम ५२५ काळो कराळौ च मनोजवा च सुलोहिता चापि मुधूम्रवर्णा स्फुलिगिनी विश्व रुची च देवो लेलायमाना इति सप्तजिह्वा" इति श्रुते -सप्तजिह्वाय नम ८२८ सप्तधसे नम (सप्त ते अग्ने सामिध सप्तजिह्वा" इति धृते) ८२८ 114 सहस्रनाम ८२९ ५३० ८३१ सप्ताश्चावाहनान्यस्य सप्तनामक एव वा वाहनोऽश्वोपि च श्रुत्या सप्तवाहन उच्यते । अतिर्विद्यते यस्य न मूतिर्धारणक्षम चराचरजगद्रूप देहसस्थानतोपि वा। न हन्तीत्यप धन्य यदु ख पापमेव वा तदध विद्यते नास्येत्यनघ स प्रकीर्तित । प्रपञ्चवलक्षण्येनाप्यशक्यस्तत्त्वदर्शने प्रमाणरखिलश्चासावचिन्त्यश्चेत्यगोचर । असन्मार्गगतानाञ्च भय चव करोत्यत भक्ताना तत् कृणोतीति हिनस्ति भयकच्च स । स्वस्वधर्मचराणाञ्च सर्वेपापि सर्वथा भय नाशयतीत्युक्तो भगवान् भयनाशन । ५३२ १०३ अणुबृहत्कृशः स्थूलो गुणभृनिर्गुणो महान् अधृतः स्वधृतः स्वास्थः प्राग्वंशो वंशवर्धनः। श्लो० भा० "एपोणुरात्मा"चेत्यादि श्रुतिमन्यानुसारत सोधभ्यातिशयशालिवादणुविष्णु प्रकीर्तित । वृहत्वात् गृहणत्वाच्च ब्रह्म तत् यहदुच्यते "अणोरणीयान् महतो महीयान्" इति च श्रुते । ट्रम्पत्वप्रतिपेपि यशश्वेत्युपचयंते सर्वात्मत्वात् कृशति रावस्तुस्वरूपत । ५२९ "एको अश्वो यहति रामनामा" इति श्रुतेश्च-गयानाय नम ९३० अमूर्तये नम ३१ अनघाय नम ८३० अमिरियाय नम ६३३ भयानम ८३४ भयनामनाय नम ९३५ अपये नम ८३६ हो नम ८२. पशाय नम स्तोत्र भाष्यम् 115 ८३९ ८४१ कृशवत् स्थूलदान्दोपि भगवत्युपचयंते स्युलवस्तुस्वरूपत्वात् स्यूलोपि हरिरुच्यते। मृप्टिस्थितिलयायंच रज सत्वनमास्यपि गुणास्त्रीच विभीति गुणभृत् स त्रिमूत्तिमान् । वस्तुतश्च गुणाभावात् निर्गुणो हरिरुच्यते "केवलो निर्गुण"श्चेति तिमन्त्रानुमारत । पान्दादिगुणराहित्यात सर्वव्यापितयापि च वक्तु न शक्य केनापि प्रोक्तश्वासौ महानिति । भूम्यादिधारकाणाञ्च धारकत्वान्न केनचित् ध्रियते चेति स प्रोक्तो भगवानतो हरि । नान्येन ध्रियते चेति घृतश्च स्वेन चात्मना स्वघृत प्रथितश्वासो स्वे महिम्नि प्रतिष्ठित । पत्मोदरदाताम्र शोभन चास्यमस्य यत् वेदनिर्गमनस्थान चेति वा स्वास्य उच्यते। अस्य वश प्रपचेपि प्राणे वेत्यादिमोयत पाश्चात्यो नैव चास्येति प्रागवशश्चेति कीर्तित । प्रपचमितिवश स्व वर्धयन् छैदयनपि पोषय यथाकाल सहरन् वशवर्धन । ८४२ ८४३ ९४५ ८४६ भारभृत् कथितो योगी योगीशः सर्वकामदः आश्रमः श्रमणः क्षामः सुपर्णों वायुवाहनः । १०४ टि- ३८ स्थूलाय नम ८४१ महते नम ८४४ स्वास्यायनम ८३९ गुणभृते नम ८४२ अघृताय नम ८४५ प्राग्वशाय नम ८४० निर्गुणाय नम ८४३ स्वधृताय नम ८४६ वसवर्धनाय नम 116 सहस्रनाम ८४७ ८४८ लो० भा०:- अनन्तादि स्वरूपेण भुवो भार बिभत्ति य भारभृत् चेति भगवान् विष्णुरेव प्रकीर्तित । आदी मध्ये तथान्ते निगमवचनत सर्वतो गीयते य वेदवेदागशास्त्रैरपि च निगदित सेतिहास पुराण । पार चंबाध्वनोसो परमपदमतश्चेन्द्रियेभ्य परोर्थ सर्व रेव प्रपद्य कथित इति पर चेति विष्णु समस्तम् ॥ गम्यते येन योगे यत् ज्ञान योगी तदन्वित समाधत्ते सर्वदा य स्वात्मान स्वात्मनीति वा । अन्तरायनिहन्यन्ते प्रमाद्यन्त्यन्ययोगिन तद्राहित्यादय तेपामीशो योगीश उच्यते । भक्तानामपि सर्वेषा सर्वान् कामान् यथेप्सित ददाति सतत चेति प्रोक्तोसो सर्वकामद। संसारदुर्गमारण्ये भ्रमतामाश्रमो यथा विश्रमस्थानमेवासौ सर्वपामपि चाश्रम । सन्तापयति साश्च श्रमयत्यविवेकिन श्रमणति स प्रोक्तो दुप्टशिक्षणतत्पर । प्रळये तु प्रजा सर्वा क्षामा क्षीणाश्च य स्वत परोतीति क्षाम एप प्रोक्त सहारसारणात् । ८५१ ८५२ ८५३ टि:- ८४७ भारभृते नम ८४८ वेदादिभिरयमेव परत्वेन वधिन मवद कथित इति गा वपित "सर्वे वेदा यत् पदमामन्ति" "वेदश्च सर्वरहमव चेय" इति श्रुतिस्मृत्यादिव वनेभ्य जितदध्वनो वियोन्यापनशीलस्य परम पद मतत्त्वमित्यापाक्षाया इन्द्रिया- दिभ्य सम्म पावन प्रतिमायते इन्द्रियेस्प पगहा इत्यारश्य" पुरपान पर विशित् मा मराठा मा परा गति इत्यनेन में यषित म मभित इति भाप्ये-पिताय नम ८४१ योगिने नम ८५० योगीशाय नम ८५१ सयंमदाय नम ९५२ आश्रमाय नम ८५३ श्रमणाय नम १५४ धामा क्षीणा गर्वा प्रणा मागेतीति साम - तत् परोति तदारप्ट इति जिपि पचावधिोगपन शाम इति-क्षामाय नम स्तोत्र भाप्यम् 117 शोमनान्यस्य पनि सहार तरुपिण छन्दासीति सुपर्णीय भगवदचनात् स्मृत । वायुवहति यद्धोत्या भूतानीति च वौतित 'भीपास्माद्वात' इत्यादि शुरयाऽमो वायुवाहन । ८५६ १०५ धनुर्धरो धनुर्वेदो दण्डो दमयिता दमः अपराजितः सर्वसहो नियन्ता नियमोऽयमः। लो०भा०: धारयामास य श्रीमान् विख्यात च महदनु सोपि दाशरथि प्रोक्तो राघवस्तु धनुर्धर । रामो दाशरथि धीमान् धनुर्वेदमशेपत' वेत्तीति म धनुर्वेद प्रोच्यते हरिरेव स । उत्पथाना च दमन "दण्डो दमयता"मिति भगवद्वचनाच्चव दण्डश्यति प्रकीतित । वैवस्वतनरेन्द्रादिस्वस्पेण प्रजास्तु य यथाहं दमयत्यस्मात् प्रोक्तो दमयिताप्यसो। दमश्च दण्डकार्य च फल तच्च स एव यत् दमश्च विष्णुरेवोक्त सर्वकार्यस्वरूपत । शत्रुभिनासुराद्यैश्च सर्व व पराजित सर्वया विजित सोयमपराजित उच्यते। समर्थन सहश्चेति सर्वेष्वपि च कर्मसु सहस्तु सर्वशत्रूणा सोढा सर्वसह स्मृत । ८६२ ठि:- ८५५ छन्दासि यस्य पर्णानीति गीता - सुपर्णाय नम ८५६ वायुवाहनाय नम ८५७ धनुर्धराय नम ८५८ धनुर्वेदाय नम ८५९ दण्डाय नम ८६१ दमाय नम ८६२ अपराजिताय नम ८६० दमयिने नम ८६३ सर्वसहाय नम 118 सहस्रनाम ८६४ स्वस्वकृत्येषु सर्वांश्च व्यवस्थापयतीत्यत यथोचित म भगवान् नियन्ता चेति कीर्तित । नियमो नियति स्य नियन्ता नात्य इत्यत प्रोक्तवानियमो यद्वा योगाङ्गाग्नियमोपि वा। यच्छतीति यमो मृत्यु नास्त्यस्येत्ययम स्मृत यद्वा यमश्व योगाङ्गस्तद्गम्यत्वात् यमो हरि । ५६५ ८६६ सचवात् साचिकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः अभिप्रायः प्रिया)ऽर्हः प्रियकृत् प्रीतिवर्धनः। ग्लो भा:- शौर्यवीर्यादिक सर्व सत्त्व च सतत स्वत विद्यते चास्य चेत्युक्त सत्त्ववान् हरिरेव स । सतो भावस्तु सत्त्व यत् गुण प्राकृतिक स्वत प्राधान्येन च तस्मिश्च तिष्ठतीति स सात्विक । सत्सु माधुस्तु सत्योसो वस्तुत पारमार्थिक जगत् सर्वमसच्चेति सत्यश्वेत्येक एव स । पार्थक्थने सत्ये चोदनालक्षणात्मके धर्म च नियतामक्त सत्यधर्मपरायण । प्राप्यते भियते मायभिप्राय मुमेच्छुभि आभिमुल्येन वा प्रति लीयतेस्मिन् लपे जगन् । ८७० ८७१ टि:- F६४ नियमम ८६५ न नियमो नियनिम्नम्य वियते इति अनियम सनिय नियन्त्रन्तरमावा दा योगा गरयात् नियमो वा-नियमाय नम अथवा नियमाय नम ८६६ यमनियमो मोगा उद्गम्यस्यात् । स एव यम-अयमाय नम अपवा यमाय नम ८६ गाव नम ८९८ सारियाय नम ७. गरमपर्मपरायणाय नम ८७१ अभिप्रायाय नम ६. गरमाय नम स्तोत्र भाष्य 119 ८७२ ८७३ यद्यदिष्टतम लोके देय तत्तदिति स्मृतेः प्रियाणीप्टानि सर्वाणि प्रिया)हति चेत्यत । गन्धपुष्पार्चनायश्च प्रणामस्तुतिकीर्तन सर्वथापि च सर्वच पूजनीयोहिं उच्यते । स्मृतिमात्रेण भक्ताना करोति सक्लान् प्रियान् दुप्टाना तत् कृणोतीति हिनस्ति प्रियकृञ्च स । भजता चाखिला प्रीति सर्वपा वर्धयत्यत साधुसरक्षणाच्चैव प्रोक्तोऽसौ प्रीतिवर्धन । ८७५ विहायसगतिज्योतिः मुरुचिर्तुतभुग्विभुः रविर्विरोचनः सूर्यः सविता रविलोचनः। १०७ मो. भा०:- ८७६ ८७ विहापसमषापासो गतिरस्येनि पाश्रय मिहापसपतिर्भावान् विष्णुविष्णुपद प यत् । द्योतते स्थत एयामो ज्योति नि नीतित “নাষণ মাৰিছিৰি যুবামিম। पोभना पचितिदीप्तिरिष्यापि वा स्वत अस्पति मुरुपिति पियरेय प्रमानित । गमन्तदेवतोदेश प्रवासयपि रमन हुन मुक्त भुनातीति प्रोसग्नु हुनमुरहरि । ধর্ষণ যামান মম মমুখিস प्रमाणामपि लोगान पिपुवात विमुरेव ग । C15 टि. ६७२ निर्वाय नम ७४ निमाले मम " मोमिनम परेमा ८७१ भर मम प्रोमिनार मम गुरुपरेमम पिहारगममर 120 सहस्रनाम ८५१ ८८२ रवते तु सदाकाशे गच्छनीति रविस्तत रसानादत इत्युक्तो रव्यात्मा रविरच्युत । द्वादशादित्यरूपत्वात् स्वस्य वा प्रभवेष्वपि विविध रोचते चेति विरोचन इति स्मृत । जगत् प्रसूते यश्चतत् सुवति प्रेरयत्यपि जगत् कर्मसु चेत्युक्त सूर्यो विष्णुस्वरूपत । सूतेश्च सुवतेर्वापि तृचा तु सविताह्यसौ सर्वस्य जगतश्रेति सविता विष्णुरुच्यते । रविस्तु लोचन चक्षुरस्येति रविलोचन "अग्निर्मूर्धति" च श्रुत्या चन्द्रसूर्यो यदक्षिणी । ८५३ ८८४ ८८५ १०८ अनन्तो हुतभुक् भोक्ता सुसदो नैकजोऽग्रजः अनिर्विण्णः सदामी लोकाधिष्ठानमद्भतः। श्लो० भा०:. देशकालापरिच्छिन्न सर्वगो नित्य इत्यत अन्तो नास्त्यस्य चानन्त शेषरूपोपि वा हरि । हुत भुनातीरयखिल तच्च पालयतीत्यत हुतभुक् चेति स प्रोक्तो विष्णुरेवाखिलात्मक । भोग्यामेवा खिला भुक्ते प्रकृतिश्चाप्यचेतना भोक्ता व प्रथित्तश्चासो जगत् पालयतीति वा । ८८७ ८८८ टि ८८१ "रमानाम, तदादाना, रसिरित्यभिधीयते" इति. दिपोतारे-रवये नम ८८२ घिरोचनाय नम ८८३ "गज गूय गूर्य " इति पाणिनियचनात् सूर्य-मूर्याय नमः ८८४ "प्रजाना तु प्रमवनान् सवितेति निगद्यते" इति विष्णुधर्मोत्तरे-सपिने ना ८८५ "अग्निमा चक्षुषी च दगूपर्यो नि ते -रविलोचनाय नम ८८६ अन-पाय नम ८८७ नभुजे नम ८८E भोग नम स्तोत्र भाप्यम् ८८ ८९० ८९२ सुखदस्तु ददातीति मुख मोक्षमयासुस द्यति खण्डयतीत्युक्ती हरिश्वासुसदोपि वा। असकृत् जायमानत्वात् मत्स्यकूर्मादिम्पत धर्मसरक्षणार्थञ्च नकजो हरिरुच्यते । हिरण्यगर्भरूपेण जायते प्रेम चाग्रज "हिरण्यगर्भ समवर्तता"चेति च थुते । अवाप्तसर्वकामत्वादप्राप्तेहेत्वभावत निदो नास्य वास्तीति प्रोक्तोनिविण एव स । माभिमुस्येन तु सतो मृप्यते समते यत यस्तु सत्यप राधेप सदामी स दीतित । तमनाघारमाधारमधिष्ठाय त्रयोपिच लोकास्तिष्ठन्ति तत् ब्रह्म लोकाधिष्ठानमुच्यते । योगी पानवच्चन ममायो पश्यतीत्यन अभूतत्वात स्वरूपायरामयों द्धत उच्यते। सनात् सनातनतमः कपिलः कपिरप्ययः स्वस्तिदः स्वस्तिकत् स्वस्ति खस्तिभुक् सस्तिदक्षिणः। १०६ मो०भा०:- पिरसातापवचन मनात साम्दो निपातित मनात निरपम्पम्पो या विष्णह्य सव्ययम् । ६८. गुराधाय नम अपया अमुगदाय नम ८९.नजारमम ८९१ अप्रतारगम ८९२ बनिनादनम ८९६ गालिमम ८९४ जोराधियानाय नम ८१५ "श्रानामारिभिश न मार मार रानपिए । भान यात्रा फोर wri HIT मोनगिर" पिपने " shivira is पापाप ML सामानाभा -मनसार नम पत्र माग ri नापारtifr नामित 122 सहपनाम ८९७ ८९८ ८९९ ९०० सर्वकारणभूतत्वात् विरिचादिस्वरूपिणां सनातनानां थेप्ठोऽसौ सनातनतमः स्मृतः । बडवानलवर्णत्वात् वडवानलरूपतः कपिल: स हरि प्रोक्त सांख्यकृत् कपिलो थवा। मूर्यात्मा कपिरित्युक्त कं जल रश्मिभिः पिवन् कपिर्वराहोठोक्त्या यजवाराह एव वा अपियन्ति लयं यान्ति जगन्ति सकलान्यपि प्रळये स्मिमिति प्रोक्तचाप्ययोऽच्युत एव स.। आशीर्वचन निष्पापं क्षेम मंगळमित्यपि स्वस्ति चेति ददातीति भक्तानां स्वस्तिद. स्मृत.। आशीर्वचनरूपादि सर्वमगळमेव यत् स्वस्ति करोति भक्ताना स्वस्तिकृत्चेति कीर्तितः। दिव्यमंळरूप यत् परमानन्दलक्षण आत्मीयमिति तत् स्वस्ति विष्णुरेवाव्ययः स्वत.। स्वस्तिमुक् स्वस्तिमु स्वं परमानन्दलक्षण पालयत्यपि वा स्वस्ति भक्ताना च भुनक्ति यत् दक्षते स्वस्तिरूपेण वर्धते स्वस्तिदक्षिण. स्वस्तिदाने समर्थो वा तत्प्रदाने च श्रीघ्रतः। ९०१ ९०२ ९०४ ९०५ टि:- ८९७ सनातनानामतिशयेन सनातनत्वात् सनातनतम. -सनातनतमाय नम. ८९८ बडवानलस्य कपिलो वर्ण इति तद्रूपी कपिल -कपिलाय नम ८९९ क जल रश्मिभि• पिवन् कपि मूर्य "कपिर्वराह श्रेष्ठश्च" इति बचनात् वराह यज्ञवराहरूपी वा-कपये नम ९०० प्रळये अस्मिन् जगन्ति अपियन्ति लय यान्तीति अप्यय.-अप्ययाय नम ९०१ स्वस्तिदाय नम ९०२ स्वस्तिकृते नम ९०३ स्वस्तीत्यव्यय इति स्वस्ति नम ९०४ स्वस्तिभुजे नम. ९०५ दक्षिण शब्द आशुकारिणि वर्तते शीघ्र स्वस्ति दातु अयमेव समर्थ इति अस्य स्मरणादेव सिध्यन्ति सर्वसिद्धय इति भाप्ये-स्वस्तिदक्षिणाय नम स्तोत्र भाष्यम् 123 अरोद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्यर्जितशासनः शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरीकरः। मो० भा०: कर्म रागप्रकोपा रोद्रा कुरा न यम्य स अवाप्तमर्वकामत्वादरोधारिपट्जयी । आमोनोपि च कुण्डलावृति वपु शेपोप्यमो कुण्डली पत्ते बुण्डलमैकमेव सतत यो भानुदिपप्रभ। विभ्राणो मकराभकुण्डलयुगे ये सापपोणात्मिके साक्षात् विष्णुरमो च शेपरपुषा प्रोक्तो दिया कुण्डली ।। समस्तलोकरक्षा मनस्तरपारमक प यत् पत्ते सुदानास्य तत् पक्रपत्रीति कोतित । विश्म पादविशेष पपाप्य वित्रमी अमोपपुरपयोपि दिलाणतया स्वत । अजित पागनास्पस्युक्तचोगितगासन "ति स्मृती ममयाने" प्रोतो भगवता म्पपम् । "मतो वापो निपसंते" बसिगमयति सम्मानित पातिगो हरि । पेश गरपि यस्तु वेश गपि या पक्ष्मामन्ति श्रुतिस्मृतिम्मामपि धितोमा रामरहो महोपि मर्य । थुत्या पापामगोचर टि. যেখানে না। সাদা সাদাষা -10 मम ९.० मार पुती महागुमनापरला मागास योगा. मागोमारा मनन गनी-ोि नम ...मि ...तिमानारमर ११ परिवार गम ११. "गा पा सामना" "म" पारमा मय 124 सहस्रनाम ससारतापत्रयतप्तजीविना तापापहारित्ववादशेपत स्वकर्मणासो शिशिरतुसाम्यत समानताय शिशिर प्रकीर्तित । आत्मप्रकासनपरामपि शयरों यत् ससारिणामपि करोति च सविदा वा । ससारबोधनपरामपि वा निशा ता तत् शबरीकर इति प्रथितो हि विष्णु । अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणांवरः विद्वत्तमो वीतभयः पुण्यश्रयणकीर्तनः । ९१५ श्लो० भा०:- पूर्णाभीष्टो निष्कामोसौ कामाभावे क्रोधाभाव क्रोधाभावात् गोर्याभावे क्रूरो नैवेत्यरोसो। कर्मणा मनसा वाचा वपुपा शोभनात्मन पेश शोभास्य चास्तीति पेशल स प्रकीर्तित । दक्ष प्रवृद्ध शान्तश्च शीघ्रकारीति च त्रय परस्मिन् नियत चेति दक्षो विष्णुरदाहृत । दक्षिणो दक्षशब्दार्थो गतिहिंसार्थतोपि वा दक्षते च हिनस्तीति दुष्टान् पापानि दक्षिण । ९१७ टि:- ९१३ तापत्रयतितप्ताना विथामस्थानत्वात् शिशिर -शिशिराय नम ९१४ ससारिणामात्माशर्वरीव शर्वरी, ज्ञानिना पुन ससार शर्वरी, तामुभयेपा करोतीति गर्वरीकर- "या निशा सर्वभूताना तस्या जागति सयमी यस्या जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने इति भगवद चनात्-शर्वरीफराय नम ९१५ गोयं नाम मनोधर्म प्रकोपज आन्तर सन्ताप साभिनिवेश अवाप्तसमस्त कामत्वात् कामामावादेव कोपाभाव तस्मात् क्रौर्यमस्य नास्तीत्य क्रूर -अक्रूराय नम ९१६ पेशलाय नम ९१७ दक्षाय नम ९१८ दक्षिणाय नम स्तोत्र माध्यम 125 सित्यादिधारकाणाश्च योगिनान्च क्षमावता क्षमिणामपिताना घेष्ठाय क्षमिणा वर । निरम्नानिसाय ज्ञान मदा सवंगोचर अम्यवास्ति न पान्येषामिति विद्वत्तमो हरि । बीत प विगन चास्म नप सासाशिक तमा सर्वधरत्वात् मुक्त वात् प्रोक्तो योतभयो हरि । पुष्प पुण्यार चास्य पवा मोतंन च यत् प्रोतस्तु भगवान् विष्णु पुग्यश्रवणशेतन । ९२२ ११२ उत्तारणो दुष्कृतिहा पुण्यो दुःखमनाशनः वीरहा रक्षणः मन्तो जीपनः पर्यनस्थितः । गो. भा. गगारगापरालस्पान् भााच गालामपि उत्तारपनि पभागो प्रासम्तारको हार । যাথাবন্তী বলে समानान् रावपाहगा दुनिहार । पुणगौनिपुण्य स्मरणादीनि या मा पुरमागप्टे युनिस्मृवाशिमनं । IIT गुरु पूजितो या भाषिनानपंगूपरान् दुरमा नागान् गोमनामन । गाजिम योnxविनानी मुसिमोन कीrasi .. शमिम ...बोसमयसनम ९२२ - Frt finst a ram मारामा Prime Tunt-murar •ittTER .inde 126 सहस्रनाम ९२८ ९२९ सत्त्व गुणमधिष्ठाय स्वमृष्ट च जगत्त्यय सर्वच सम्यगेवासो रक्षतीति च रक्षण । सन्तस्तु सज्जना ति विद्याविनयवृद्धये तद्रूपेणव भगवान् वर्तते सन्त उच्यते। स्वसृष्टाश्च प्रजा सर्वा प्राणस्पेण जीवयन् जीवनश्चति विख्यातो भगवान् विष्णुरेव स । परित सर्वतो विश्व व्याप्य चावस्थित स्वय सतत चेति विश्वात्मा पर्यवस्थित उच्यते । ९३० ११३ ९३२ अनन्तरूपोऽनन्तश्रीर्जितमन्युर्भयापहः चतुरयो गभीरात्मा विदिशो च्यादिशो दिशः। स्लो० भा०:- अनन्तरूपो विश्वात्मा प्रपञ्चात्मतयास्य यत् अनन्तान्यप्यसख्यानि सन्ति स्पाणि तिष्ठत । अनन्ताऽपरिमेयास्य श्री पराशक्तिरित्यत परास्म विविधा शक्तिरनन्तश्री प्रकीतित । मन्यते ज्ञायते मन्यु क्रोधो वापि परैरिति जितमन्युजितो मन्युर्यन कारुण्यरूपिणा। ससारज महाघोर भय पुसामशेषत सर्वथा चापहन्तीति प्रोक्तश्वासी भयापह । चतस्रो प्यधयो स्येति चतुरन प्रयच्छति पुसा कर्मानुरूपञ्च फल न्यायसमन्वित । ९३३ ९३४ ९३५ टि:- ९२८ रक्षणाय नम ९२९ सम्मो नम ९३० जीवनाय नम ९३१ पर्यवस्थिताय नम ९३२ अनन्तरूपाय नम ९३३ अनन्तधिये नम ९३५ भयापहाय नम ९३६ न्यायममवेत चतुरण पुमा कर्मानुरूप पल शस्त्रधारा-चतुरश्राय नम ९३४ जितमन्यवे नम प्रयच्यतीति -अधा स्तोत्र भाप्यम् 127 परिच्छेलुमनायत्वात् गभीरो स्पति च स्वत आत्मा स्वरूप चित्त वा गभीरामा प्रकोनित । मम्मवाधिकारिभ्यो विविधानि फलान्यपि दिशतीति विशेषेण विदिशो विष्णुरुच्यते। पात्रादीनामशेषाणा आमा च विविधामपि स्ववाधिकारानुरूप व्यादिशन् ध्यादिश स्मृत । दिसतौति दिश प्रोक्त सर्वपामपि कर्मणा वेदात्यापि पलानीति मग्लानि यथोचितम् । अनादि भुगो लक्ष्मीः मुगीरो रुचिराङ्गदर जननो जन जन्मादिर्मीमो भीमपराक्रमः ११४ ग्लो मा० १४१ गरणभूमवान् मादि पारणमाम्य पत्र विचने नंद मानादिषिपुरेप प्रतिर বাঘা ধুয়ে মহীবাথাবে भूगनामत प्राहरणे तुम पर। मुषो सामीभ शोमाया मारमविलापि वा पृपा एर मा भू यो मामी प्रारक मापदम् । टि. माको मम ... दिसाय मम .... किमय 'अनामम wrt माम-रे भयो गर (कोमोग) गदा प Hand raf1N-मद (9) र
128
सहस्रनाम
१४५
९४६
सुयोर शोभना ईरा विविधा गतयोऽस्य यत्
सोमन गच्चतीत या मूर्यादिविविधारमना ।
दयते रक्षतीत्यगमुक्त पेयूरमगद
ले चास्य सचिरे चेति पोमने रविराजद
प्रपञ्चस्मिन् मना मा जनच जनयग्निति
जगतो जनमश्चति जननोमो प्रतित ।
जायते ये जनास्तेपा जन्म घाभय मस्य च
मूलधारणमामि जनज मादिाम्पते ।
भीमस्तु भयो'तुरयात् देखादीनाममिणा
"मात्मय ययमुघ रियादिवपार यो ।
दुष्टामागोना भर पराम
प्रभवेन्यम्य पारगति प्राता भीमाराम !
९४०
आधारनिलयोऽधाता पुष्पहागः प्रजागरः
ऊपंगः मन्पथानाःप्राणदः प्रणः पणः
तो मा०:.
मा पपानामापनि सा
मायामाधार ।
HITRAurनाग yara
५RITIPा
टि.
Pragir rimatketirat fir
गु
ERE
....... - [..)
स्तोत्र भाष्यम् 129 हागयच्य विकामोऽस्य पुष्पाणा मुळारमना प्रपचारमतया चेति पुष्पहास प्रकीवित । नित्यबुद्धस्वर पत्वात् साधुरमणजागर जागति प्रपण प्रोक्तश्वासो प्रजागर । सर्वेषामपि भूताना मध्य चोपरि सस्पित ऊध्यंगति नान्यो वाप्पस्मादुच्चतरो एत । पन्यानोपि सता मार्गा कर्मानीति पगत्पया मावरन् सत्पयापारो लोरसग्रहणाप तान्। मृतान् परीशित् प्रभृतीन् प्राणानेन जीयपन् प्राणपति स प्रोक्तो जोविना जीव एव म । मोबार प्रणयो नाम वापर परमारमन सभेतोपचारेण प्रणवो विष्णुवापर । गृष्टयादिलोर सरल व्यवहारमेव यो वा परोगि पणते सपनो हि विष्णु । पत् पुष्परमंतकल पर्ष समिरम रागृहा पमपमो हि पलो यपाहंम् ।। ९५७ ११८ प्रमाण प्राणनिलयः प्राणभृत् प्राणजीग्नः तत्वं तत्वचिंदेकारमा जन्ममृत्युजरातिगः। ११६ मो० मा १२ हागाय गम १४ गरम ५२१ पापा मम STEमम १८ RET हा friffeणे पापा Pelnet - Treatment. म मा T-RE 130 सहस्रनाम ९५९ प्रमिति प्रमाण तत् याथायनातिनिर्मल सत्यसविस्वरूपञ्च "प्रज्ञान ब्रह्म" च श्रुते । प्राणाद्याश्चेन्द्रियाण्यस्मिन् निलीयन्तेपि वापरे जीवोपि प्राणनिलयो जीवाश्च निलयन् हरन् । प्राणापानादिकान् प्राणानन्नरूपेण चाखिलान् विर्भात पोपयत्यस्मात् प्राणभृत् स प्रकीतित । प्राणापानादिभिश्चैव प्राणाख्ये पावन सदा प्राणिनो जीवयन् योसौ प्राणजीवन उच्यते। परमार्थोऽमृत सत्य तथ्य सत् तत्वमर्थत तस्य भावस्तु तत्व सत् परमार्थब्रह्म चोच्यते। तत्तद्वस्तुस्वरूप च स्वस्वरूपमथापि वा यथावत् वेत्ति तत्व सत् तत्ववित् चेति कीर्तित । एकश्चापि तथात्मासानेकात्मा च प्रकीर्तित "आत्मा वा इदमेके"ति श्रुतिमन्त्रानुसारत । जन्म मृत्यु जराञ्चव यो वातीत्य तु गच्छति "न जायते म्रियते"श्रुत्या जन्ममृत्युजरातिग । ९६५ टि: ९५९ प्रमिति पवित् स्पयप्रभानमाण इति भाट्ये-"प्रज्ञान ब्रह्मेति" व श्रुते " ज्ञानस्वरूपमत्य निगल परमार्थत तमेमार्थस्वरूपेण प्रान्तिदर्शनत स्थित" इति विष्णुपुराण-प्रमाणाय नम ९६० प्राणा इन्द्रियाणि यत्र जोवे निलीयन्ते तत् परतन्त्रत्वात् देहस्य धारणा प्राणापानादयो वा तस्मिन् निलीयन्ते प्राणितीति प्राणो जीव परे पुसि निलीयते इति वा, प्राणान् जीवान सहरन्तीति वा प्राणनिलय -प्राणनिलयाय नम ६६१ प्राणभृते नम ९६२ प्राणिनो जीवन् प्राणजीवन यथा च "न प्राणेन नापानेन माँ जीवत्ति कशन इतरेण तु जीवन्ति यस्मिनतायुपाधितौ" इति यते -प्राणनोयनाम नम ९६३ तत्त्वाय नम ९६४ तत्त्वविदे नम ९६५ एकरमने नम ९६६ जन्ममृत्युजराविगाय नम स्तोत्र भाप्यम् 131 भूर्भुवः स्वस्तरुम्तारः मविता प्रपितामहः यज्ञो यज्ञपतिर्यज्या यज्ञांगो यजवाहनः।। लो० भा०:. प्रोक्तोमो भूर्भुव स्यम्नरिति भगवान् यस्त्रयीमारभूत सुयंत भूर्भुवस्वहुतिभिरपि जगत् तारयन प्लावयन् वा। विष्यातो भूर्भुवस्यस्त्रिनयतपरमी भाति समारवृक्ष तस्लोराना त्रयाणामपि च तररमो वृक्षयत् स्याप्य सस्प ॥ ममारमागरात् गर्वान् सारपस्तार उच्यते सारी या प्रणवस्तेन तादारभ्यात हरिरच्यते । सृचा गोभ सविता लोकाय मारस्व य जना मथिता पेनि भगवान् विपुरेय स । पिपरपपादीनां पिता ब्रह्मा पितामह पिमहायसम्यागोपिया तु प्रपितामह । योगिभिपि म गमापो हरिरेयस मारवादपि गगता पारित । मागो व पनि पाता स्वामी मोनापि वा प्रभु गीतोषियपनात विप्रोसो पारतिस्पर । पत्रमानसोप पप्याशियन निरममवापलिप्टन् यो पम्मा पनि । ९९७ भुगमारवानिमि हनिमामि दिपमागनिहरमा मार हानाय गति को भूशा पप अपार नमार मारणारी अपना भर पराम RINT पाप गप freifai भूगर -भूरल मम ९९गोता- मस ..REE १ryreyामम * Attrner"AIIT- 1 Enfier-1 मस 132 सहस्रनाम ९७४ यज्ञाश्चागानि यस्येति यज्ञयाराहमूत्तिमान् 'वेदपादो यूपदष्ट्र' स्मृत्या यमाग उच्यते । यज्ञान् यत्रफलानीति यजमान वायत्यपि यश्च प्रापयतीत्युक्तो यनवाहन एव स । ११८ ९७६ ९७७ यज्ञभृत् यज्ञकृत् यज्ञी यज्ञभुक् यनसाधनः यज्ञान्तकृत् यजगुह्यमन्नमन्नाद एव च। लो०भा०:- विर्भात सकलान् यज्ञान् पातीति च यथोचित यज्ञभृत् चेति स प्रोक्तो यज्ञभोक्ता प्रभुश्च स । जगदादी करोतीति यज्ञ च सृजतीति स तदन्ते सहरन् तच्च कृन्ततीति च यज्ञकृत् । यज्ञानामपि सर्वपा तत्समाराधनात्मना शेपभूतोयमेवात शेपी यज्ञीति कोतित । यज्ञ भुनक्ति भुक्ते वा यज्ञभुड निजवाक्यत "मह हि सर्वयज्ञाना भोक्ता च प्रभुरेव च"। यज्ञ साधनमित्यस्य प्राप्तावपि तु य स्वत यज्ञसाधन इत्युक्त साधयन् सकलानपि । यज्ञस्यान्त फलाप्ति च कुर्वन् यज्ञान्तच्च स पूर्णाहुत्या च वैष्णव्यायज्ञस्यान्ते समाप्तिकृत् । गुह्य रहस्य यज्ञाना ज्ञानयज्ञोऽथवा पर फलाभिसन्धिराहित्यात् यज्ञगुह्य च ब्रह्म तत् । ९७६ ९७९ ९८० ९८१ ९८२ टि:- ९७४ यज्ञा बगान्यस्येति वराहमूति –यज्ञागाय नम ९७५ यज्ञवाहनाय नम ९७६ यज्ञभृते नम ९७८ यज्ञिने नम ९७९ यज्ञभुजे नम ९८१ यज्ञान्तकृते नम ९५२ यशगुह्याय नम. ९७७ यज्ञकृते नम ९८० यज्ञसाधनाय नम
स्तोत्र भाष्यम्
133
९८३
अद्यते भुज्यनेन यत् भोग्यरुप प ब्रह्म तत्
प्रळपे ति जगरम भोताप्यात च ब्रह्म तत् ।
अन्न भौग्य जगत्सवं अत्तीत्यनाद उच्यते
भोयभोक्तृस्वस्पेण विष्णुरेवासिल जगत् ।
९८४
९८५
आत्मयोनिः सयं जातो वैसानः सामगायनः
देवकीनन्दनः स्रष्टा क्षितीशः पापनाशनः ।
लो०भा०.
आरमय योनिरति यदुपाशनारण
मानो पाारण पामायाग्मयोनि प्रनि ।
निमिसपारण पामो माय यमन मेम्पन
स्वपमा स्थापित या म एयोमरसारणम् ।
गानामा विशेषण गानो परोगी
मनियापपराहारमा हिरा समापन।
নমুনি বানানবিষয়
हपपीमसोम गारगम उपः।
अगुदेपरप पातोपादेशसतिया गुणा
देवानग्गस्या देखावा नपन स्मृ ।
९८७
134 सहस्रनाम ९९० सृजतीति जगत्सवं सर्वथा चंक एव स स्रष्टा तु कोतितो विष्णुनान्य कश्चन चेत्यत । क्षियन्ति निवसन्त्यस्या प्राणिनश्चति सा क्षिति क्षिते मेरपोशोऽसो क्षितीशो रापध स्मृत । कोतित पूजितो ध्यात स्मृतश्चापि क्षणेन स पापराशिमशेपञ्च नाशयन् पापनाशन । ९९१ ९९२ : १२० शंसभृन्नन्दकी चक्री शार्ङ्गधन्या गदाधरः रथांगपाणिरक्षोभ्यः सर्वप्रहरणायुधः सर्वपहरणायुध ओ* नम इति-1 श्लो० भा०:- भूताचहकाररूप पाञ्चजन्याभिध च यत् शख बित्ति पश्चासौ शखभृत् विष्णुरुच्यते । विद्यामय नन्दकाख्यमसिमेव विशेपत नन्दकी स हरि प्रोक्तो नित्य पत्ते च य स्वत । मनस्तत्वात्मक चक्रमस्य चक्री सुदर्शन थदाज्ञया च ससारचक्र च परिवर्तते। अरतीन्द्रियायहकारतत्त्वरूपमधास्य यत् शाङ्गनाम धनुश्चेति शाङ्गंधावा प्रकीर्तित । ९९३ ९९६ टि:- ९९० सष्ट्रे नम ९९१ क्षितीशाय नम ९९२ पक्षोपवासात् यत् पाप पुरुषस्य प्रणश्यति प्राणायामशतेनैव तत् पाप नश्यते नृणा, प्राणायाम सहस्रण यत् पाप नश्यते नृणा क्षणमात्रेण तत् पाप हरे- ध्यानात् प्रणश्यति इति वृद्ध शातातपोक्तत्वात् पापनाशन-पापनाशनाय नम ९९३ दाखभृते नम ९९४ नन्दकिने नम ९९५ चरिणे नम ९९६ शाडगधन्वने नम
स्तोत्र भाप्यम
135
गदा कोमोरो नाम युक्षितस्याग्मिराममों
घरतोति विग प्रोतति गदापर )
रपम्याग रपांगर पर नामापुप सदा
रपामपाणिरम्पति पायो मस्मितमिरयन ।
रपागापायुधागवान् या गतिमतां पर
অ্যামলমারীশম পির।
प्रोना पम्प प्रहरपानापुपानि न पर
पिन्तु मर्वाणि मन्तीमि गवंग्रहरणायुष ।
...
९९७ गदापराय नम
९९८ रपाडांपाय नम ९९९ असोम्याय नम
१००० सर्वप्रहरणायुधाय नम-ओं सर्वप्रहरणाय नम इति-
136 सहस्रनाम १२२ १२३ १२४ १२५ १२६ इतीद कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मन नाम्ना सहस्र दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम् । य इद शृणुयात् नित्य यश्चापि परिकीर्तयेत् नाशुभ प्राप्नुयात् किन्चित् सोमुह च मानव । वेदान्तगो ब्राह्मण स्यात् क्षत्रियो विजयी भवेत् वंश्यो धनसमृद्ध स्याच्छूद्र सुखमवाप्नुयात् । धर्मार्थी प्राप्नुयात् धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् कामानवाप्नुयात् कामी प्रजार्थी प्राप्नुयात् प्रजाम् । भक्तिमान् य सदोत्थाय शुचिस्तद्गतमानस सहल वासुदेवस्य मेतत् प्रकीर्तमेत् । यश प्राप्नोति विपुल ज्ञातिप्राधान्यमेव च अचला श्रियमाप्नोति श्रेय प्राप्नोत्यनुत्तमम् । न भय क्वचिदाप्नोति वीर्य तेजश्च विन्दति भवत्यरोगो द्युतिमान् बलरूपगुणान्वित । रोगा? मुच्यते रोगाद्वदो मुच्येत बन्धनात् भयान्मुच्येत भीतस्तु मुच्येतापन आपद । दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुष पुरुषोत्तम स्तुवन्नामस श्रेण नित्य भक्तिसमन्वित । वासुदेवाययो मयों वासुदेवपरायण सर्व पापविशुद्धारमा याति ब्रह्म सनातनम् । न वासुदेवभक्तानामशुभ विद्यते क्वचित् जन्ममृत्युजराघ्याधि भय नवोपजायते । इम स्त्रयमधीयान असा भक्तिसमन्वित युज्यनारमसुखशान्ति श्रोति स्मृति कोतिमि । न कोषो न प मात्सयं न लोमो नागुमा मति भवसि पृतपुण्याना भत्ताना पुरुषोत्तमे । घौ सचन्द्रानभास दिशो भूमहोदधि वासुदेवस्य पोयग विद्युतानि महारमन । १२७ १२८ १३० १३२
स्तोत्र भाष्यम्
137
ससुरासुरग धर्व सयक्षोरग राक्षस
जगत् वशे वर्ततेद कृष्णस्य सचराचरम् ।
१३५
इन्द्रियाणि मनो बुद्धि सत्त्व तेजो बल ति
वासुदेवात्मकान्याहु क्षेत्र क्षेत्रज्ञ एव च ।
सर्वागमानामाचार प्रथम परिकल्प्यते
माचारप्रभवो धर्मों धर्मस्य प्रभुरच्युत ।
ऋपय पितरो देवा महाभूतानि धातव
जगमाजगम चेद जगनारायणोद्भवम् ।
योगो ज्ञान तथा सास्य विद्याशिल्पादि कम च
वेदा शास्त्राणि विज्ञानमेतन् सर्वं जनानात् ।
एको विष्णुमंहत् भूत पृथक् भूतान्यनेका
त्रीन् लोकान् व्याप्य भूतात्मा मुक्त विश्वमुगव्यय । १४०
इम स्तव भगवतो विष्णोयासेन कीर्तित
पठेत् म इच्छेन् पुरुष श्रेय प्राप्तु सुखानि च।
१४१
विश्वेश्वरमज देव जगत प्रभवाप्यय
भजन्ति ये पुष्कराक्ष न ते यान्ति पराभवम् ।
न ते यान्ति पराभवम् ओ नम इति--
ॐ नमो नारायणाय
ओंकाराक्षरमेकमेव परमं ब्रीति संभावयन्
ओङ्कारप्रणवप्रणादरसिकञ्चोङ्कारचिद्रूपिणम् ।
ओङ्कारैकपरायण परमहं नारायणं त्वां भजे
ओङ्कारोद्यवतीति संसरणतोऽप्यर्थं यथार्थीकुरु ।।
१
नम्यस्यास्य परात्मनस्तु परमे मन्त्र द्वितीये पदे
नेत्याधस्तु निपेधित परमहङ्कारं मकरार्थकम् ।
नाहकारवतां सुखश्च परमं जानन्ति मृढा न तत्
नित्यं तस्य जयार्थमेव भगवन् नारायणं त्वां भजे ।।
मोहोत्सुक्यमदादिलक्षणमहकार मकरार्थक
मोहादेव विमोहिता न भगवन् जानन्ति जेतुं जनाः।
मोहान्धाः पतितास्तु संसृतिमहो सन्तर्तुमेवाक्षमाः
मोहान्मोचय मोक्षदोऽसि भगवन् नारायणं त्वां भजे ॥
नारा: दोपविवर्जितास्तदयनं वेदान्तवेद्यः पुमान्
नाराणामयनं जगञ्जनयिता निर्दोषयान् मोबदः ।
नाकारो न विकारवान् पुनरसा चित्र विचिवाकृतिः
नान्यो वेत्ति यथार्थतोऽपि भगवन् नारयणं त्वां विभुम् ।।
४
स्तोत्र भाष्यम्
139
७
रामो दाशरथिः शिलापि तरुणी यत्पादसंस्पर्शतो
रामां भूमिसुतामवाप्य च धनुर्भाव भृशं कोपितं ।
रामं चाप्यनुसान्त्वयन पुरमगात्तावत्तु ताताज्ञया
रामालक्ष्मणसंयुतो वनमगात् योऽसौ स नारायणः।।
यज्ञेनापि सुदुर्लभां श्रियमहो स्वश्रीविनाशाय च
यः सीतामसहायिनी निशिचरो हृत्वा तु लङ्का ययों
यते तस्य वधाय बालिनिधनं सुग्रीवसख्यञ्च ते
यच्चाब्धेरतिलंघनं हनुमता दग्धा च लकापुरी॥
णाकारादिपदं यथा न सुलभं विष्णोः पदं ते तथा
णेत्यस्यैव निपेधवाचकतयाप्युत्पत्तिनाशौ न ते ।
णो या नितिरेख मन्त्रघटितो दीपेण सेवास्तु मे
णस्तं कारणपूरुषोऽसि भगवन् नारायणं त्वां भजे ॥
यद्भक्त्या तु विभीषणोऽपि शरणं त्यक्त्वाग्रज त्वां ययौ
यद्दमें शयनं समुद्रविनयं सेतोर्विधानं व्यधाः ।
यद्वान्यत्सकलं च राक्षसबधे शिष्टानुसंरक्षणं
यज्ञेशाच्युत राघवेति सततं नारायणं त्वां भजे ॥
नष्टाग्निर्न नमस्यकोपि विचरन् नक्तं दिवं नास्तिको
नष्टश्रीरभवत् पुरा तु कुलटासंसर्गतोऽजामिळः ।
नष्टामुः स तु कालकिङ्करभयात् नारायणं चाहयत्
नष्टोऽभूत् नरकोऽपि तस्य भगवन् वनामसंकीर्तनात्।।
ओंकारः प्रणपत्रिवर्णघटितम्तचं विवेदात्मक
अवाप्युश्च मकारकोऽस्स घटकाः मृत्तिवयार्थात्मकाः ।
यांसारश्च तथा भरस्थितिलयं लीलाविभृन्यात्मक
प्रोकारोपि त्रिपाविभूतिरथा मतियात्मरः ।।
८
१०
140 सहस्रनाम ११ श्रोङ्कारः पुरुषो निषेधवचनादान्तहीनोऽपि नात मो भूमिः प्रकृतिः पुमान् परमतो नान्योस्ति नाकारतः । र सूर्याग्न्यनिलात्मकोपि गदितः श्रीरेव येत्यक्षरात् णः स्यात् कारणपूरुषः स भगवान् यो यज्ञसर्वात्मका ॥ निश्शेपवेदगदितार्थसमस्तसार- मष्टाक्षरं पुरुषसूक्तयथार्थतत्वं । मन्त्रोत्तमञ्च सकृदेव ससुच्चरन्तो मुक्ता भवन्ति किमु भक्तिसमन्विता ये ।। अष्टाक्षरस्तोत्रमिदं पवित्र शिष्टास्तु नित्यं प्रपठन्ति भक्त्या । कष्टानि नष्टानि भवन्ति तेपा- मिष्टानि सर्वाणि च ते लभन्ते ।। १२ १३ इत्यष्टाक्षरमहामन्त्रभाष्य स्तुतिः
श्री धन्वन्तरिकेशादिपादम्
दुग्धाब्धिमन्थनविधाबुदितः सुधांशु-
रन्यः कलङ्करहितोऽग्रह एव भासा ।
राकात्मकोपि सततं न कदापि रिक्तो
धन्वन्तरिमहितवान् महसां महिप्ठः ।।
रत्नोज्वलन्मकुटकोटितटारुणोऽग्रे
मौलिस्फुरन्मणिगणमणिः क्षणेन ।
उद्यत्प्रभायटलमण्डलमण्डितस्य
सद्यः प्रफुल्लमयि नीलमुखारविन्दम् ।।
अर्द्वन्दुभासुरविशालकळायशोमे
लंबाळकाळिलळितावलिलोभनीये ।
भ्रवल्लिकाभ्रमरपादितटोफाले
कूर्चीपरि प्रविलसद्धबळोर्ध्वपुण्डः॥
अक्षीणमीक्षणविशेपवशाज्जगन्ति
निर्माति पाति विनिहन्ति यथेच्छयातः ।
पापान्यपांगवलनैरपनीयमानः
सस्नेहसान्द्र करुणामस्णायताक्षः ।।
वंशाख्यसेतुसमभक्त विविक्तनाइयो
निश्वासरूपनिगमादिसरित्प्रसारौ।
नासापुटावनुपमाविति चास्य युक्ती
निष्पन्दलक्ष्यरुचिरावलमीरितेन ॥
३
५
142
सहस्रनाम
ur
नीलाश्मकान्तिमुकुराभकपोलदेशे
संक्रान्तलवमणिकुण्डलमण्डितस्य।
गण्डस्थलच्छविरियन्तु मृदुस्मितेऽस्य
तापत्रयापहमहीपधिरेव नित्यम् ।।
सन्ध्यारुणाभ दशनछदचकवाळे
चन्द्रार्द्धविध रदपाळियुगेन तावत् ।
राकात्मकोऽथ विधुरेव तु संहताः
प्रद्योतते मुरामिपेण मृदुस्मितेऽस्य ।
अधेन्दुरोचिरदपडितयुगाभिमुख्यात्
सुस्मेरचारपदनेन्दुसुपूर्णिमायाम् ।
आहो विचित्रमिह चास्य तु चन्द्रिकायां
उत्फुल्लतीति सततं नु मुखारविन्दम् ।।
उद्योततेऽस्य वदनेन्दुरहनिशं वा
नास्तंगमिप्यति कदापि विचित्रमेव ।
वृद्धिक्षयावपि न चेति विचिन्त्य किश्चि-
दीर्थ्याङ्कितो गगनगोऽथ विधुः कळकी।
दृष्ट्या निवामधुरस्मितकान्तिलक्ष्मी
लारशादधिक्रमभ्रमतोथ वाणी।
अन्तः प्रविश्य महसा रमनाग्रदेशे
गूई सदास्य वसतीति रमाधिका सा ।।
मुक्तामुहीरमणिकाञ्चन कौस्तुभोद्यद
मन्दारमुग्य तुलसीपनमाल्यहारः।
भ्राजिष्णुकंउम्मनीयतलं विलोक्य
वक्षःस्थली किमुत कण्ठमुपाश्रिता श्रीः ।।
११
स्तोत्र भाष्यम् 143 १२ १३ केयूरमंसभुवि काञ्चनरत्नभासा नीलाचलोदित दिवाकरसद्विभाति । सत्कवणादिविविधाद्भुतभूषणानि राजन्यकाद्युदयभावतया स्फुरन्ति ।। आवृत्तचारुभुजदण्डमृणाळकाण्डे फुल्लांबुजद्विकरमूर्ध्वमधस्तथैपां । यत् कर्णिकापि च पृथक्कमशोरथांग शंखं सुधाघटमधो जलजाद्भुतान्या ।। आभाति दक्षिणकरे तु सुदर्शनाख्यं सरिसदनविकर्तनरूपचक्रम् । शंखः शशीतरफरेपि च पाञ्चजन्यो यत्तथ्यमाह दिनरात्रिमयेऽस्यपाधै ।। सव्याधरे स्फुरति कोमळपाणिपत्मे तापत्रयापहमहौषधिरूपमस्य । दिव्यामृतं दधदमत्रमहो विचित्रं यत्सेपनादपि सुरा अमराः भूः।। चामेतराधरभुजे जलजां स धत्ते दुष्टात्रचूपणमशाद मुसदां जलौकां । तापच पङ्कजराभयदादि मुद्रां चिरं विभर्ति बहुधा तु जगद्धिताय ।। दोर्पा सुधाघटमसारपि चाधराम्या धत्ते यदप्पभिमतश्च विपश्चिदुक्त्या । संवीक्ष्य साधु सकलं धिपणाविशेपान संकल्पदाईयशतः स्फुरति स्वरूपम् ।। १५ १६ १७ 144 सहस्रनाम १८ १६ २० सत्पनरागमणिभूषितहेमभूषा मालविकातिलळितापि ललन्तिकास्य । वक्षःस्थले निरुपमे लसतीति लक्ष्म्याः क्रीडागृहं घटितमित्यवभाति नूनम् ।। सत्यैकधाम हृदयाब्ज निजावरोधे नित्यं स्थितातितुकात् कमलाथ तस्याः। वक्त्रामृतांशु शशलाञ्छनमेव भाति श्रीवत्स इत्यभिधयास भुजान्तरेऽच्छे । याह्वन्तरे प्रकृतिरेव गुणत्रयी सा नित्य थिता यदिह सच्चगुणात्मिका श्रीः । श्रीकौस्तुभो ननु रजोगुणभायमेवं श्रीवत्स एव हि तमोगुणतामुपैति ॥ यत्सर्वभृतमयरत विराजिमाला पञ्चात्मिका लसति चोरसि वैजयन्ती । मुक्तावली सुरभिवन्यमुमावली च सर्यात्मकोऽयमिति तत् श्रुतिसिद्धमेव । वक्षःस्थलात्तु हरिचन्दनलेपकूला नीला नदीप रुचिराञ्जनरोमराजी । वेळानुगामिसरति क्रमशोऽय नामे- निनहूदे त्रिवलिकासिता निगूढम् ।। आमोदमान्द्रललितोदरनिम्नतायां गंभीरनामिमरमः स्थिरता मम्यक् । संरक्षित मुघटितं निषिडं मुगाई पमान कटीतटमहो पटुताहाटम् ।। २१ २२ २३ स्तोत्र भाप्यम् 145 २४ २५ रागावहं तु वसनं वरवर्णिनीनां चारूस्मारनिलयास्पदमध्यकायें । रत्नप्रभाप्रसरसारसनानुसक्तं संवीय सर्वसुमनोहरसार आस्ते ॥ रंभादिगर्वशमनी पुनरुवंशी सा यद्भूतिलेशजनितेति तथास्स चोरोः । को वा पदार्थ उपमानपदे तदन्यो वामेतरोपि ननु वाम इहेति चित्रम् ॥ जानुद्वयं सुतलमेन जगन्मयस्य श्रुत्यादिसिद्धमिह तत प्रतिभाति चाग्रे । मम्मोहनश्च मुमुखं दृढकर्मपृष्टं जबोरुमन्धि मुससंस्थगने मुत्तम् ।। जहापुरी मदनफेळितटं समीक्ष्य लक्ष्म्या प्रणम्य पदयोः प्रणयप्रकर्षात् । आश्लेपितं वरपुटात् पृथुलं सुजातं मञ्जीरम मणिभासि मनोजरूपम् ।। पाटाञ्जयोः प्रणमतां दिविपद्गणानां कोटीररत्नमणिभिः प्रपदे प्रदीप्त । हर्यश्मकच्छपनिमेऽस्य नसच्छलेन गीतांशुभिर्दशभिरूचलिते मनोज्ञे ।। पया तु भूमिरुदिता कमलात्मिका मा पमापदं पदयुगं बहुधा प्रमिद्धम् श्रीभूमिलारितमतोस्य पदाजयुग्म पापापनोदनमनन्तमुसास्पदश ।। २६ २७ ૨૮ २६ 6 सहस्रनाम ३० ३१ ३२ यत्पादपङ्कजरजःपतनादहल्या पृथ्वी च पङ्करहिता नु कथं सुपूता । तस्योर्ध्वपादविधिधौत जलात्मिका सा पूता पुनाति सकलानपि दिव्यगंगा ।। एकेन पादतलविन्यसनेन चाधः पाताळनीतदनुजोपि परात्मनोऽस्य । श्रेयःपदं परमवाप विचित्र मेतत् सर्वामिकाम्यमयि नो हदि लालसीतु ।। सौन्दर्यसारमयमुत्तिमतीव लक्ष्मीः स्वस्थानुरूपमवृणोत् स्वयमेव कान्तम् । विश्वैकमोहनम, सुगुणाभिरामं यत्राकृतिर्गुणगणा हि भवन्ति तत्र ।। अक्ष्णोर्मुखे करतले हदि पादयोर्या केशादिपादमरविन्दचिं निरीक्ष्य । चाचल्यतेऽथ चपलेति चलेति चोक्ता यस्यांगसौष्टवरसाधिकतृष्णया श्रीः ।। शुकळांवरं च शशिवर्णमितीह विष्णु ध्यायन्ति नित्यमथ वेदविदो यथार्थम् । लावण्यवारिधिकृयांबुभरात् सुनील: शुमानयत् जलभरादिव भाति सोयम् ॥ खाद्पभुक्तिरचिरादरचिप्रदेति स्वाभाविकी गतिरथास्य मनोहरस्य। लावण्यसारसमेव मुहुः प्रपीय भूयोपि गृद्धिरधिका न कदाप्यरशा ।। ३३ ३५ स्नोत्र भाप्यम् 147 ३६ ३७ विश्वातिशायिविशदांशविशेषरूपं विधस्वरूपमयि विश्वविमोहनस्य । नेशाः समीक्षितुमहो स्वविलोचनये पश्यन्ति चित्रमिह तेऽस्य कृपादृष्टया ।। भ्रश्यन्ति चेत् सततमेव मनोगतं ये पश्यन्ति सिद्धमुनिमानसराजहंसम् । नश्यन्ति दुःखदुरितान्यसिलानि तेपां सिद्ध्यन्ति सर्वसुकृतानि सुखास्पदानि ।। सृष्टिस्थितिप्रळयरंगविधानदक्षो मागें नटो विविधवेपधरः म एकः । मिथ्यां तु तथ्यमिति मोहयतीह विश्वं तथ्यस्वरूपमथ वो महो न शाक्यम् ।। ब्रह्मादिभिः मुरगणः सनकादिदिव्यः सप्तर्षिभिर्मुनिगणरपि नारदाद्यैः । नित्यं निपेवितपदो दुरितापहारी धन्वन्तरिर्मधुरिपुः किल शङ्करो।।। धन्वन्तरीति किल शस्त्रभृतां वरिष्ठो धन्यस्य दुःसदुरितात्ममरोस्तरिा। धन्वन्तरियति मोथ यथार्थनामा रागादिरोगनिमहान् हरिराद्ययः ।। आमेशपादविशदाशविगेपम्पं आनन्ददायकमनन्तमुसास्पदं ते। कारुण्यमान्द्रगचिरेक्षणचारहामं स्वामिन् मम स्फुरतु मन्ततमन्तरंगे ॥ ३८ ३६ ४० ४१
148
सहस्रनाम
४२
को वा जनः प्रभवतीह भवत्प्रभाव
जातुञ्च नोतुमपि दिव्यभवत्स्वरूपम् ।
किनांगसौष्ठवनिरीक्षणकौतुकेन
किं वापि जल्पति पुनश्चपलः समस्त ।।
केगादिपादनुवनं तु नवीनमेवं
निर्व्याजभक्तिवशतो न विभक्तिलेशात ।
क्लिस कथञ्चिदधुना रधुनाथनाना
तोपाय चेत यदि सतां न पृथाश्रमोऽयम् ॥
शुद्धिपत्रम् पृष्ठ २ . 7 10 19 32 34 श्लोक टिप्पणी श्लो मूल श्लोक प्लो १८४ " 1. 38 टि श्लो " 39 " २२१ २२३ २२४ २२६ २४९ ३२५ " " 42 51 66 71 ४४३ . टि. दिया ग " " श्लो ५०७ ५१८ 73 75 77 78 अशुद्ध शुद्ध व्याप्नातात्यध्य व्याप्नोतीत्यस्प ययोरभेद तयोरभेद लोकेप लोकेषु महाद्रिघृत् महाद्रिघृत् वक्षस्यास्या वक्षस्यस्या शति इति हेनुवी हेतुर्वा सभ्यगारणात् सम्यगीरणात् सुधान मूर्धान सहस्राक्षोऽस्य महस्राक्षोऽस्य विशिनष्टयतिशेते विसिनष्ट्यतिशेते सर्वभूतानि" सर्वभूतानी" क्षमश्चति क्षामनेति दिक्षा गे विभस्ति बस्ति पुरुश्वासो पुरवासी वाप महागा महागो गूढोत्मा गूढात्मा मृष्टयादि मृष्टयादि आदित्या अदित्या अदित्यो आदित्यो महिष्णावे सहिष्णवे निणा ধুলা पोक घोक महाद प्रास्यति प्रास्पोति अगानि महानि যাব। वा उत्कृष्ट मस्ववात मदवान् पर्व गमानताप समानमाया N " 20 . " . ॥ " श्लो ५६८ " टि. सो. " ७०५ 1. 81 88 93 97 102 105 109 118 123 124 127 128 " . " मू.सो. सो. १०६ विविपारमना विविधान