·No text on this page.

·माणिकचन्द-दिगम्बरजैनग्रन्थमाला, तृतीय पुष्प।
उभयभाषाकविचक्रवर्ति-श्रीहस्तिमल्लविरचितं
विक्रान्तकौरव
सुलोचनापरनामकम्
नाटकम् ।
-
.
पाढमनिवास पण्डित-मनोहरलालशास्त्रिणा
संशोधितम् ।
-
प्रकाशिका-
माणिकचन्द-दिगम्बरजैनग्रन्थमालासमितिः।
फाल्गुण, वीर नि. संवत् २४४२ ।
विक्रमान्द १९७२ ।

·Printed by Chintaman Sakharam Deole, at the Bombay Vaibhav Press, Servants of India Society's Building, Sandhurst Road, Girgaon, Bombay. Pablished by Nathuram Premi, Honorary Secretary Manickchandra D. Jain Granth Mala Hirabag, Near O. P. Tank Bombay.

·प्रस्तावना।। हस्तिमल्लकवेः परिचयः । सोऽयं समस्तजगदूर्जितचारुकीर्तिः स्थाद्वादशासनरमाश्रितशुद्धकीर्तिः । जीयादशेषकविराजकचक्रवर्ती श्रीहस्तिमल्ल इति विश्रुतपुण्यमूर्तिः । ( अय्यपार्य.) तद्ग्रंथकर्तुर्हस्तिमल्लेति नाम प्रथितमासीत् । अयं च गोविंदभवाख्यविदुपः सूनुर्दाक्षिणात्य आसीत् । गोविंदभट्टो वत्सगोत्रीयो ब्राह्मणः पूर्वमजैन आसीत्, पश्चाद्भगवत्समंतभद्रविरचितदेवागमसूत्राध्ययनेन जैनो जातः । ग्रंथस्यास्य तृतीयपृष्ठे हस्तिमहेन सूत्रधारमुखेनाख्यापितः " अस्ति किल सरस्वतीस्वयंवरवल्लभेन भटार- गोविंदस्वामिसूनुना हस्तिमाहनाना महाकविताल्जेन विरचितं विकातकौरवं नाम रूपकमिति" । अस्मिन् तेन कविना स्वपितृनाना साक यत् 'भट्टार' 'स्वामी' इत्येत- त्पदद्वय योजितं ताभ्या प्रतीयते कदाचित् गोविंदभट्ट तदानीं साधुमारको वा प्रथित स्यात् । अन्यच्चास्यां विक्रातकौरवीयप्रशस्ती वीरसेन-जिनसेन-गुणभद्राद्या- चार्यपरंपराया उल्लेखं कृत्वा लिखितं । तच्छिश्यानुक्रमेयातेऽसंख्येये विश्रुतो भुवि । गोविंदभट्ट इत्यासीद्विद्वान् मिथ्यात्ववर्जितः। अस्यां यत् गोविंदभो गुणभद्रादिशिष्यपरंपराया निरूपितः अनेनापीति प्रती- यते यद् गोविंदभद्ये गृही नासीत् साधुर्भारको वा स्यात् । अस्ति गोविंदभो दक्षिणदेशनिवासी । तत्र स्वर्णयक्षीनाम्नी काचिद्देवी समारा- धिता जाता । तत्प्रसादेन तस्य एतत्पटपुत्रप्राप्ति सजाता-१ श्रीकुमार, २ सत्य- वाक्य, ३ देवरवल्लभ, ४ उदयभूषण, ५ हस्तिमल ६ वर्द्धमानश्च । एते पडपि ·(२) कवयो विद्वांसश्च बभूवुः । इस्तिमल्छेन स्वीय-मैथिलीकल्याणनाटकस्य प्रस्तावनाया निजाग्रजः सत्यवाक्यः ' श्रीमतीकल्याण' प्रभृतिग्रंथानां कर्ता प्ररूपितः परं तु सत्य- वाक्यस्येदानीतनपर्यंत कोपि ग्रंथो नोपलब्धः । एतेपु कुमारकविनिर्मित आत्म प्रबोधाख्यो लघुग्रंथो ईडराख्यपुरस्य सरस्वतीभवने अस्ति । स हास्तमभ्रातृ- श्रीकुमारस्यैव वान्यस्य कस्यापीति न प्रतीयते । 'राजावली' कधातः ज्ञायते यत् हस्तिमलस्य पापंडितादयः पुत्रा आसन् लोकपालार्याख्य एकः शिष्यथ । अवश्यमेव तेपि विद्वांसः कवयश्च भविष्यति किंतु तेपा विषये नाद्यापि पर्यन्तं किश्चिद् ज्ञातम् । हस्तिमालकवेरनुजस्य वर्धमानकवेर्विषये जनानामयं विश्वासोस्ति यत्स गणरत्न- महोदधिनामकन्याकरणविपयग्रंथस्य कर्ता परमयं भ्रमः । ततो गणरत्नकर्ता विक्रम- संवत् ११९७ अनुमिते अर्थात् हस्तिमल्लसमयात् सार्धगतवर्षपूर्वमासीत् । किंच स गोविंदसूरेः शिष्य आसीत् अयं च गोविंदभहस्य सूनुः । अन्यच्च स साधुरयं च गृहस्थः । अपरं च स श्वेतावारानायी प्रतीयते अयं तु दिगंवरसंप्रदायानुगोस्ति । गणरत्नमहादधिकर्ता श्वेतावर आसीत् । अस्मिन् विषयेऽनेकानि प्रमाणानि संति । पूर्व तु तेन स्वकीयग्रंथ यत् शतश उदाहरणानि दत्तानि तानि सर्वाणि अजै- नाना श्वेत्तावरग्रंथकर्तृणामेव, दिगवराणामेकमपि न दत्तं । द्वितीयं पूर्वोक्तोदाहरणेपु द्वौ श्लोकावेतादृशौ ययोः श्वेतावराणा प्रशंसा दिगंबराणा च निंदा कृतासीत् । यथा वीराचार्याणाम्-- युक्तं सितांबराणां तुम्बग्रहणं कुटुंबपरिहरणं । कथमन्यथा तरीतुं शक्यः संसारतोयनिधिः ॥ यथा श्रीसागरचंद्रस्य--- (गणरत्नमहोदधिः, पृष्ठ २२) अकल्पितप्राणसमासमागमा मलामसांगा धृतभैक्षवृत्तयः । निग्रंथतां त्वत्परिपंथिनो गता जगत्पते किं त्वजिनावलविनः ।। (गणर. पृष्ठ १६४) गणरत्नमहोदधिकर्तृनिर्मितं किमपि सिद्धराजवर्णनाख्य काव्यं वर्तते तस्मिन् चौलुक्यनरेशसिद्धराजस्य वर्णनमास्ति । एतत्काव्यस्यानेके श्लोका गणरत्नमहोदधा- चुदाहरणस्वरूपेणोद्धृता । अणहिल्लपुर (पाटण) नरेशस्य सिद्धराजस्य श्वेतावर- जैनसंप्रदाये महती कृपासीत् । अनेन प्रतीयते यत् गणरत्नमहोदधेः कर्ता गुर्जरदेश- सनिकटस्थः श्वेतांवरच स्यात् सिद्धराजाणहिलपुरप्रशंसाया कश्चिदपि दिगंबरानायी ग्रंथो लिखिष्यतीति न किंचित्संभावना प्रतीयते । ।

·(३) साराश इत्येव यत् हस्तिमलस्य भ्रातुर्वर्धमानकवें. गणरत्नमहोदधिकर्तुव नामसाम्यं विहाय नान्यः कोपि सबंधः अस्मिंश्व विषयेऽनेकानि प्रमाणानि निरूपयितुं शक्यानि। हस्तिमलो महान् प्रख्यातकवि प्रतीयते । तस्य विरुदावल्याः प्रशंसासूचक- पदेभ्य एतत्सूचितं भवति । ग्रंथेस्मिन् स खं सरस्वतीस्वयंवरवल्लभ, महाकवित. लजेति निरुपितवान् । मैथिलीकल्याणस्याते स स्वीय नाम 'सूक्तिरत्नकरेति प्रथयामास । तस्याग्रजेन सत्यवाक्येन स 'कवितासाम्राज्यलक्ष्मीपतिः' इति कथयित्वा संबोधितः। अनेन प्रतीयते हस्तिमाल इति कवेरिदं वास्तविकनामधेयं नास्ति किंत्विदं तद्गुण- विशेषेणैव निक्षिप्त । अस्मिन् विषये अय्यपार्यनामकविदुषा विरचिते जिनेद्रकल्या. णाभ्युदयनाम्नि ग्रंथे श्लोको दत्तः- सम्यक्त्वं सुपरीक्षितुं मद्गजे मुक्ते सरण्यापुरे चास्मिन् पाण्ड्यमहीश्वरेण कपटाद्धंतु स्वमभ्यागते । शैलूपं जिनमुगधारिणमपास्यासौ मदध्वंसिना श्लोकेनापि मदेभमल्ल इति यः प्रख्यातवान् सूरिभिः ॥ १६ ॥ अनेन प्रतीयते यत् हस्तिमल्लेन हंतुमागतस्य मदमत्तहस्तिनो मदो दूरीकृतः कश्चिजिनमुद्राधारी धूर्तश्चैकेन श्लोकेन निर्मदीकृतः । अतस्तस्य नाम मदेभमल्लो इस्तिमलो वा प्रथित। एतन्नाटकस्य प्रथमाकेपि श्लोको वर्तते तस्मिन् कर्वेईस्तियुद्धे विजयप्राप्तेस्तग्नि- मित्तकपाड्यनरेश्वरद्वारा सत्कारप्राप्तेख्लेखोस्ति- श्रीवत्सगोत्रजनभूषणगोपभट्ट- प्रेमैकधामतनुजो भुवि हस्तियुद्धात् । नानाकलांबुनिधिपांड्यमहेश्वरेण श्लोकः शतैस्सदासि सत्कृतवान् वभूव ॥४०॥ उपर्युक्तश्लोकद्वयेनांजनापवनंजयस्य निम्नलिखितप्रशस्तिश्लोकेन प्रतीयते यत् हस्ति- मल्लः पाड्यदेशीयराज्ञः कृपापात्रोऽभूत् तद्राजधान्या च स्ववन्धुभिः सह निवासं चकार- श्रीमत्पाण्ड्यमहीश्वरे निजभुजादंडावलंवीकृते कर्णाटावनिमंडलं पदनतानेकावनीशेऽवति । तुत्पीत्यानुसरनस्वबंधुविवहैर्विद्भिराप्तैस्सम जैनागारसमेतसंतरनमे (१) श्रीहस्तिमल्लोऽवसत् ।। १ अय्यपार्येण १३७६ विक्रमसवत्सरे जिनेंद्रकल्याणाभ्युदयस्य रचना कता ·(४) द्रविडदेशसन्निहितस्य मदुरा (दक्षिणमथुरा) या समीपस्थप्रदेशानां पाण्ज्य- देश इति नाम आसीत् । कविस्थितिसमये तत्रत्यः पाड्यमहेश्वरो नृपो बभूव । अयं सुंदरपाड्य (प्रथम) स्योत्तराधिकारी स्यात् । तस्य राज्यकालः १३०७ वि. संवत्सराप्रारंभो भवति । एनं कविः राजाधिराज-नानाकलांबुनिधीति लिखितवान् । अयं कवेर्महदादरश्चकार । कर्णाटककविचरितस्य का हस्तिमल्लकविसमयः ई. सन् १२९० अर्थात् १३४७ विक्रमाव्दो निश्चितः । अयमेव च सम्यक् प्रतीयते, यत अय्यपार्येन स्वीयजिनेन्द्र- कल्याणाभ्युदयग्रंथः १३७६ विक्रमाव्दे समाप्तिं नीतः, तस्मिंश्च हस्तिमल्लस्योल्लेखः कृतः । स चोल्लेख एतादृशो येन हस्तिमलस्तत्समकालीनः तस्य कविना समं साक्षात्परिचयो वा प्रतीयेत । हस्तिमल्लो गृहस्थ आसीत् न गृहत्यागी, एतत्कथनस्योल्लेखो नेमिचंद्रकृतप्रतिष्ठा- तिलकस्यास्मिन् श्लोके कृतः- परवादिहस्तिनां सिंहो हस्तिमलस्तदुद्भवः । गृहाश्रमी बभूवाहच्छासनादिप्रभावकः ॥ १३ ॥ हस्तिमल्लो महान् प्रसिद्धकवि. प्रतीयते । तस्य प्रतिभा परं तन्नाटकेभ्य अनुमीयते अधुनापर्यंतं तस्य केवलं नाटकग्रथा एव उपलब्धाः तेष्वयमेकः प्रकाश्यते । द्वि- तीयो मैथिलीकल्याणरूपकग्रंथः त्वरया प्रकाशयिष्यते । तृतीय. सुभद्राहरणः चतु- र्थोऽजनापवनंजयश्चापि उपलव्धा आसन् , ययो प्रकाशने प्रयत्नो विधास्यते । हस्ति- मल्लस्यैक आदिपुराणः पुरुचरितं वा नाम ग्रंथो श्रीदौलिशास्त्रिणां सरस्वती- भवने वर्तते यस्मिन्नेकसहस्रानुमिताः श्लोकाः संति, परं स अस्मद्दष्टिपथे नायातः । देवचंद्रकविः स्वीय 'राजावलीकथाया' हस्तिमलमुभयभाषाकविचक्रवर्तीति लिखितवान् । अनेन प्रतीयते यत्स संस्कृतं विहाय कनडीभाषायाश्च कविरासीत् एतद्भाषायां चापि तेन रचना विहिता स्यात् । कृतं पल्लवितेनेति शम् । निवेदक:- माघशुक्ला पूर्णिमा मनोहरलाल शास्त्री, संवत् १९७२ वि. श्रीयुत नाथूरामप्रेमी-जैनहितैषि सम्पादकेन हिन्दीभाषायाँ लिखितस्य लेखस्यानुवादो ऽयम्। , हीरावाग, बम्बई

·No text on this page.

·ne , । , श्रीमान् सेठ सिदराम पिराजी। श्रीमान् सेठ सिदरामजी सतारा जिलेकी तासगाँव तहसीलके 'सावळज' नामक ग्रामके रहनेवाले हैं । आप दिगम्बराम्नायको माननेवाली कासार नामक जैनजातिके पुरुष रत्न हैं । आप बड़े ही सज्जन, धर्मात्मा और जैन- धर्मके ज्ञाता है । संस्कृत, हिंदी, कानड़ी और मराठी, भाषाके आप अच्छे जानकार है । मराठी आपकी जन्म- भाषा है । संस्कृत जैनग्रन्थोंका तो आप नित्यही स्वाध्याय किया करते है । दिगम्बर और श्वेताम्बर दोनों सम्प्रदायके 8 ग्रन्थोंका आपने स्वाध्याय किया है । जैनधर्मके संस्कृत 8 साहित्यको प्रकाशित करनेकी ओर आपकी बड़ी रुचि है । आप कहा करते है कि जैनोंका सबसे प्रथम कर्तव्य अपने प्राचीन साहित्यका प्रकाशित करना है। क्योंकि जैनसाहित्य ही जैनधर्मका जीवन है । जैनसाहित्यका प्रचार करनेके लिए आपने इस ग्रन्थकी २५० प्रतियाँ लेनेकी कृपाकरके इस संस्थाको उपकृत किया है। इस ग्रन्थमालाको सहायता देनेकी आप और भी सदिच्छा रखते है। अन्य धर्मात्माओको आपका अनुकरण करना चाहिए । Emmm ware emmm mumane's

·-
-
श्रीमान् सेठ सिदराम पिराजी ।
www
The Manoranjan Press, Bombay
nomes

·No text on this page.

·नमः सिद्धेभ्यः । अथ श्रीमद्धस्तिमल्लकविविरचितं विक्रान्तकौरवं नाटकम्। negaer असिमपिमुखा वृत्तिर्येन क्षितौ प्रकटीकृता भरतमहिपस्सम्राट् यस्यात्मजो भुवनोत्तरः। सुरपमकुटीकोटी-नीराजितांनिसरोरुहः प्रथमजिनपःश्रेयो भूयो ददातु मुदा सदा ॥१॥ (नाद्यन्ते) सूत्रधारः-अलमतिप्रसंगेन मारिप इतस्तावत् । (प्रविश्य ) पारिपार्श्वकः-भाव अयमस्मि आज्ञापयत्वार्य इति । ९ भो विद्वन् ।

·विक्रांतकौरवे- सूत्रधारः-शृणु तावत् । नानादिगन्तवास्तव्यपंडितोखण्डमण्डल- माण्डितामिमां परिषदं प्रार्थितवानस्मि । मारिष:-किमिति । सूत्रधारः-चिराभ्यासपल्लविता मदीयनाट्यशास्त्रविद्या सादरावलोक- नेन सफलीक्रियतामिति । मारिषः-भाव किमर्थमियं प्रार्थना । अधीतैषा विद्या क्रमत इह पारं च गमिता प्रदत्ता पात्रेषु प्रथितमनसा तंत्र भवता । यशोमल्लीवल्लीकुसुमसुभगं चाजनि फलँम् ततः सैषा याचा सपदि तव दैन्याय भवति ॥२॥ सूत्रधारः-मारिष सत्यमेतत् । तथापीदं श्रूयताम्- एतद्देहानुभाव्ये प्रचुरधनचये नास्ति कस्यापि तृप्तिः कांतावपि तद्वत्तरुणिमवयसा केवलेनानुभाव्ये। तस्मात्संजृम्भमाणे प्रसरति च विना देशकालव्यवस्था कीर्तिस्तोमेऽभिरामे जगति कृतमतेः कस्य वा स्याद्विरक्तिः॥३॥ किंच । अस्मदीयां नाट्यविद्यावैशयोल्लासितां कीर्तिमपहर्तुमुपाध्यायभर- ताचार्यपुत्रस्संतततंतन्यमानासूयानिवासपदैः नटॉपसदैः प्रतिबोधितः स्पर्धा- माटीकते, तां निर्मूलयितुं च अनितरदुस्साध्यरूँपकाभिनयारंभसंरंभ इति । मारिषः-तर्हि युक्तैषा प्रार्थना परिषदा च किमाज्ञप्तमिति । १ विद्वच्छष्ठ । २ सा । २ सा । ३ वृद्धिंगता । ४ नाट्यशास्त्रे । ५ छात्रेषु । ६ पूज्येन त्वया । ७ प्रयोजनम् । ८ प्रार्थना । ९ स्वीकृतशरीरानुभवनयोग्ये । १० अधिकधनसमहे । ११ स्त्रीसमूहे। १२ यौवनावस्थया । १३ प्राज्ञस्य । १४ विशदीकरणत्य । १५ नर्तकाभासैः । १६ नाटक ।

·प्रथमोऽङ्कः। ३ सूत्रधारः- शृंगारवीरसारस्य गंभीरचरिताद्भुतम् । महाकविसमावद्ध रूपकं रूप्यतामिति ॥४॥ मारिषः-दुर्लभं खल्वीदृशं पारिषदश्रवणलोचनासेचनकं रूपकमिति । सूत्रधारः-( स्मरणमभिनीय) आः स्मृतम् । अस्ति किल सरस्वतीस्व- यंवरवल्लभेन भट्टारगोविंदस्वामिसनुना हस्तिमल्लनाम्ना महाकवितल्लजेन विरचितं विक्रांतकौरवं नाम रूपकमिति । मारिषः-अपि तादृशो हस्तिमल्लः । सूत्रधारः-- सरस्वत्या देव्या श्रुतियुगवतंर्सत्वमयते सुधासधीचीनां त्रिजगति यदीया सुफणितिः । कवींद्राणां चेतःकुवलयसमुल्लासनविधौ शरज्ज्योत्स्नालीलां कलयाँति मनोहारिरचना ॥ ५ ॥ किच । कवींद्रोऽयं वाचा विजितनवमोचाफलरस: सभासारज्ञांढ्या वयमपि तथा नाट्यचतुराः । कथाप्येपा लोकोत्तरनवचमत्कारमधुरा तदेतत्सर्व नः प्रकटतरभाग्येन घटितम् ॥६॥ मारिषः-वसंतसमयोप्ययं भविस्योपकुरुते प्रचुरविकसितकुसुमशरमयः । सूत्रधारः-युक्तमेतत् । अहो रमणीयता कोमलकिसलयकुलविक- सितवसंतस्य। १ प्रतिपाद्यता । २ परिषदि विद्यमान । ३ अतृप्तिकरं । ४ कर्णभूषणत्व । ५ सदृशा । ६ हस्तिमल्लसंवधिनी शोभनावसरणि । ७ उत्पादयति । ८ कदलीफल । शास्त्रज्ञपरिपूर्णा । १० अस्माकम् । ११ सवधित । १२ विदुष भवत सहायते।

·विक्रांतकौरवे- पुष्यचूतलताप्रवालकलनामाद्यपिकोद्यत्स्वरा वासंतीलतिकालतांतविचर गारवाडंबराः। फुल्लाशोकसुगंधबंधुरचरन्मंदानिलस्पंदना यूनामुत्सुकयंति मानसममी वासंतिका वासराः॥७॥ अलमतिप्रसंगेन तद्यावदिदानीमारभ्यतां संगीतकम् । मारिष:-तेन हि किमिति विलंब्यते ( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) अहो सुलोचनास्वयंवरयात्रामहोत्सवसंदर्शनाय चतुरंगबलेन सह वाराणसी प्रस्थितन कौरवेश्वरेण समानीतस्य तत्प्रियसुहृदो विशारदस्य भूमिकामादाय रंगत्तरंग इत एवाभिवर्तते । तदावामप्यनंतरकरणीयाय सज्जीभवावः । (इति निष्कातौ) १ भक्षण । २ कुसुमे । ३ पुष्पित । ४ अनुगतस्य । ५ वेपं । ६ नाम।

·प्रथमोऽङ्कः। प्रस्तावना। (ततः प्रविशति विशारदः) विशारदः-(परितो विलोक्य ) अहो वसंतसमयमोदमानतरुखण्ड- मण्डितेषु नदीतटेषु मध्याह्नपर्यतसंचारांतसैनिकजनप्रचुरा निवेशिता एव स्कंधावाराः । अद्य हि। कच्छान् केप्यधिशेरते तरुतलं प्रच्छायमध्यासते केचित्केचन सारणीपरिसरे संस्त्यायमातन्वते । वनंत्यावसथान् परेथ सरसां रोधस्सु रुद्धम्मसु ग्रार्मानेति पुरोपकण्ठसुलभानन्यस्तु भूयान् जनः ॥ ८॥ (अन्यतोऽवलोक्य) अहो नैकविधः सैनिकानार्मनपायः श्रमापहरणोपायः। तथाहि । शीतापालिखनंति केप्यधिनदं तापार्तिताः कूपकान श्रांतर्भूरिजलावगाहनरसात्पूरः परैर्यते । ढोकतेऽद्य फलापचायचपला केचित्फलाढन्यान् दुमान कूपापांतभुवो वहंत्युपैगतानन्यानुदन्यावतः ॥ ९ ॥ ( अन्यतो दृष्ट्वा)। कुल्यायामुपशैल्यभूमिपु पुरः प्रोद्यद्विहंगारुतौ ज्योत्स्नास्रोतसि शीतपाय्यसिलतासंवाधरुद्धोष्मणि। १ संतोषजनक । २ जलप्रायप्रदेशान् । 3 अधिवसंति । कुल्यासमीपे। ५गृहम् । ६ तौरेषु । ७ निवारितोष्णेषु । ८ गच्छति । ९ प्रमादशून्य । १० नद्याम् । ११ पीडिता । १२ विश्वासात् । १३ प्रापयंति वापारिके । १४ ग्रामांतं ।

·६ विक्रांतकौरवे- एते यांति कृतापगूढमधुना कांताभिरध्वश्रम- लांताभिःसह कर्तुमत्र कतिचित् स्वैरावगाहोत्सवम्॥१०॥ (पादालोकितेन निर्दिश्य ) इदं तु पुनरस्मत्स्वामिनः कौरवेश्वरस्य शिबिरं नातिदूरे वाराणस्या विविक्त एव प्रदेशे निवेशितम् (आत्मानं निर्वर्ण्य) मार्गश्रमलघूकरणोल्लाघं च नः शरीरम् । यावदिदानी कौरवेश्वरभवनं गत्वा प्रियवयस्य नंद्यावर्त पश्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ) अहो प्रत्यग्रसं- निविष्टस्य कौरवेश्वरशिविरस्य महती वृत्तांतता। तथाहि । ऋजुषु तरुषु लग्ना स्थूलदीपेषु गंध- द्विरदपरिषदेषा रुध्यते बध्यते च । इह च विटपिखंडे वाजिनां कल्पयंति स्थगिततरणितापे मंदुरामंदिराणि ॥ ११ ॥ ( पुरोऽवलोक्य ) कथमसावग्रतः समुचितस्थानकग्रहणचापलसुलभसैन्य- क्षोभचलितचेताः किमपि कुप्यन्नायासयति हस्तिपकानां धातुको गंधगजः। तथाहि । तिर्यक् पश्यति पृष्ठतोऽपसरत स्तब्धे करोति श्रुतीः शिक्षा न क्षमते शिरो विधुनुते घंटास्वनायेपते । संदग्धि प्रतिहस्तिनं प्रकुपितो दानांबुगंधं निजं क्ष्यामाहंति करण याति न वी क्रोधोध्दुरः सिंधुरः॥१२॥ ( पदांतरे स्थित्वा ) कथमसौ स्वैरचारिपरिपंथिपंथाः । तदितो वयं (अन्यतो गत्वा अवलोक्य च) कथमिहाप्यनाश्वासः (पुननिरीक्ष्य ) कथं प्रतिव्यूटः प्रत्यूहः । // - १ विजने । २ खं प्रति। ३ आरोग्यवत् । ४ विचारः। ५ वाजिशाला । ६ करिणीम् ।

·प्रथमोऽङ्कः। ? तथाहि । परिभ्रष्टस्थानात्कथमपि समंतात्प्रचलितैः वलीवर्दो धावन्नयमनुसृतो वाहपितृभिः । मुखप्रोते पाशे विलुठति कथंचित् तद्विधौ खरपुटलग्ने सपदि निपतन गृह्यत इह ( ? ) ।। (परिक्रम्य क्षणं स्थित्वा ) अहोऽयं पौनरुक्त्यविमुखो जनस्यालयः । अद्य हि। तुच्छच्छायःस देशः स तु विरलजलः सोपि पाथःप्रहीण: सा भूमिः क्षारतोया परुषपदसौ शर्करा कर्करा सा । तत् क्षेत्रं कंटकाढयं तृणविकलमदस्तत्तु धूलीकरालं छायास्वेवं तरूणामभिदधति मिथः शैविरा मार्गदुःखम् ॥१३॥ ( परिक्रम्यावलोक्य च ) अहो स्पृहणीयं खल्वेतत् । अत्र हि । । प्रच्छायशीतलमहीरुहपादमूला- न्यध्यासते प्रियतमांकसमर्पिताङ्गाः । अध्वश्रमानियनं वदनं दधत्यः कांता वनांतचलिताय समीरणाय ॥१४॥ ( परिक्रम्यावलोक्य च ) कथमितो वारस्त्रीणां सद्मानि । अहो असा- धारणः खलु वारवनितानां मंडनप्रकारः । कुतः ? कदा पटकुटी कृता प्रशमितः कदाध्वश्रमः कदा व्यजनि मज्जनं विरचितं कदा मंडनम् । गृहेष्विव पुरः स्थितः परिचितेषु सज्जस्त्वसौ क्व चेष्यति विलासिनीजनममुं जनः कौशलात् ॥ १५ ॥ १ पापाण । २ कर्कशा । ३ कथयति । ४ शिविरनिर्मातारः।

·विक्रांतकौरवे- (विचिंत्य ) इयं खलु कार्यातरव्यापूतानां पथ्या रथ्या तदितो वयं । ( परिक्रम्यावलोक्य च ) इदं कौरवेश्वरभवनं । ( पार्वादालोकितेन) अये अयमुत्तरेण राजगृहबाह्यालिंद विस्तीर्णप्रसारितदूष्यपटकायमाननि- पण्णः कामपि दर्शनीयतामुद्दहति राजवाहनप्रधानगंधगजः । तथाहि । हरितकलमपूलग्रंथिनासौ सलीलं व्यजनि वदनभागानग्रहस्तोद्धतेन । मृदयति तमभिन्नन कुंचिते चांघ्रिपृष्ठे ग्रसितुमथ गजेंद्रो दंतरंधेण धत्ते ॥ १६ ॥ ( अग्रतो दृष्टा ) कथमसौ प्रियवस्यो नंद्यावर्तः प्रतिहारस्थानान्निर्गत इतएवाभिवर्तते । भवतु प्रतिपालयामि । (ततः प्रविशति नंद्यावर्तः) ( परिक्रम्य ) कथमसौ अनाकलितकोलातिपातः पातयति कामुकाना- पातदुस्सहायामापदि मदनः । तथाहि । क्षणाद्धैर्यग्रथिं शिथिलयति निर्मथ्य विनयं क्षणालज्जा भंजन क्षपयति विवेक पदुमपि । क्षणादन्यामन्यां सृजति रुजमंतर्बहिरापि क्षणात्कामः कामं जनयति जिगीषूश्च पुरुषान् ॥ १७ ॥ येन काशीराजतनयादर्शनानंतरमेव कौरवेश्वरस्तादृशी दशामयासीद (पुरोऽवलोक्य ) कथमसौ विशारदः प्रतिपाल्य तिष्ठति । तावदुपसँपामि । ( उपसृत्य ) सखे विशारद कुतस्त्वमियती वेलां विलंबितः वंचितः खल्वसि वाराणसीदर्शनात् । १ अकृतकालातिक्रमः ।२ प्रारंभ। ३ नाशीकृत्य ।४ अनिर्वचनीयं । ५ गच्छामि ।

·प्रथमोऽङ्कः। war x विशारदः-कदा दृष्टा वयस्येन वाराणसी ? । नंद्यावर्तः श्रूयताम् । विशारदः-अवहितोऽस्मि । नंद्यावर्तः-इतस्तावन्मार्गश्रमाशथिलगाने प्रतिश्रयमेव प्रस्थिते भवति कौरवेश्वरस्त्रिचतुराभिरूपजनपरिवृतस्तास्ताः परिहासमधुराः कथाः कुर्वन कियतीमपि वेलां विनोदगोष्ठीमध्यासिष्ट । ततश्च जरठातपतापांद्रेक- सुलभनिद्रालसप्रतप्तसौनकजनसंकुलतरुतले दुस्सहदूष्यकुटीतापताम्यच्छि- विरजने ल्पुष्टपांशुपटलाभितप्तर्घात्रीपृष्ठे पथिकजनपर्यटनविराममूका- ध्वनि नितातकथितसरस्सलिलतापभयपलायमानजलपतत्रिनिषेवितपत्रलतीर- कच्छांतरे निदाघोष्मदुर्निरीक्षान्तरिक्षे दुष्यमाणदुस्पर्शमर्मरधर्ममारुतपरि- स्पंदे क्रमादतिक्रांते मध्यांदनसमये मध्याह्नतापसंतप्तनभःस्थलावस्थिति- मसहमान इव अपरकाष्ठाभिमुखे लंबमाने भगवत्यंवरमणौ जाताया च किचिच्चरणसंचरणक्षमाया क्षमायां प्रोज्झतीषु च पथिकैः समं तरुमूलानि छायासु प्रशांतप्राये दिवसोष्मणि प्रहताया च तृतीयपंहरावसानशीसन्या भेर्या प्रवर्तमाननगरदेवतायात्रामुपश्रुत्यं वाराणसीदर्शनकुतूहली सार्धम- स्माभिरुत्थितो हस्तिनाधिपतिः । विशारदः-ततस्ततः । नंद्यावर्तः ततश्च निर्वर्तिताशेषपरिजनः परिमितास्मत्प्रमुखविर्सब्धजन- परिवारपरिवृतः सुंदरतममणिमंडितवंदनमालालंकृतमकरतोरणां वाराण- सीमभिप्रचलितः । विशारदः-ततस्ततः । नंद्यावर्तः-ततश्च । अंभोरुहोदरपरिभ्रमलब्धगंधैः संभोगखिन्नयुवतीश्रमवारिचौरैः। १ सदन । २ विचक्षण । ३ उष्ण । ४ भूभागे । ५ धरित्र्याम् । ६ याम । ७ श्रुत्वा । ८ निवारित । ९ विश्वसनीय ।

·१० विक्रांतकौरवे- - गंगातरंगपरिमर्शमनोज्ञशीतैः । स्निग्धामसौ सपदि तामगमत्समीरः ॥१८॥ विशारदः-ततस्ततः । नंद्यावर्तः-प्रविश्य च वाराणसी कचिज्जीर्णोयानप्रदेशे तुरंगमवरा- दवरुह्य तत्रैव छत्रधारिणा अश्ववारेण तुरंगमवरं चावस्थाप्य केवलं साधू मया धनुर्याहिणा चासिधेनुकेन कौरवेश्वरः प्रवर्तमाननगरदेवतायात्रां काशीराजपुरीमुपसृत्य क्वचित्प्रचुरतररथतुरगगजपदातिसंचारदुंगमान मार्गान, क्वचित्कमलकुड्मलकोमलांजलिपुंजमंजुलभक्तजनसहस्रसेकुलानि, देवकुलानि कचिदुन्निद्रकुसुममकरंदामोदमेदुरपवनान्युपवनानि,क्वचित्प्रचल- वीचिनिचयविलुप्य॑मानविकचसरसिजरजांसि सरांसि, क्वचित्सुरवनि- तासहायुवतीजनविहाररम्याणि हाणि, क्वचिदंतर्दृश्यमानकामिनीवदन- कांतिवितीर्णकामिजननयनोपायनानि वातायनानि, क्वचित्कृततपनता- पनिग्रहाणि धाराग्रहाणि, क्वचिदुल्लोलकल्लोललोलंबनिकुरुम्बकरम्बि- तप्रांतविराजितमनोज्ञनिष्कुटान्, शृङ्गाण्टककूटान क्वचित्पणपरिणनकुपिता- क्षिकरूक्षकंठघोषजितराजसभाः द्यूतसभाः, क्वचिदर्धासनोपविष्टप्रियत- मानुवर्तनप्रियान् युवनिकरान्, कचिदुन्मिषन्मकरतोरणनिबद्धरत्नछवि- शिखाविशिखोः पश्यन् क्रमेण राजभवनगामिनो मार्गान्नातिसंनिक- टस्य परिपुष्टपरपुष्टचटुलचंचुविघटितमुकुलितपुटविकीर्यमाणमकरंदबिंदुधा- राराजितालवालपरिसरस्य मधुमदमत्तमधुकरमनोहारिझंकारस्य सहका- रस्य तले विविक्तौत्सुक्यान् मुहूर्तमासिष्ट । विशारदः--ततस्ततः। नंद्यावर्तः--अत्रांतरे नगरदेवतायात्रातः प्रतिनिवर्तमानस्तेनैव वर्मना प्रवर्तिष्ट गंतुं महान् पौरलोकः । १ वाराणसी।२ नाम । ३ नाम । ४ उपगम्य । ५ चैत्यालयानि। ६ स्वीक्रिय- माण । ७सदृश । ८ भ्रमर । ९ गृहारामान् । १० समूहान् । ११ रथ्या-प्रतोली १२ सार । १३ आवृक्षस्य ।

·." ܐ ܕ ܐ प्रथमोक्षः। ११ aufni ....... विशारदः-वंचित एवास्मि यावादर्शनकौतुकात् । नंद्यावर्तः---सखे मा खेद करिष्ठाः सुलोचनास्वयंवरात्रातः प्राक् पश्चाञ्च दिनत्रयं नगरदेवतानामकम्पनन यात्रा प्रवर्त्यत इति किंवदंती। न खल्वद्यैव यात्रापूरणं । तद्दर्शिष्यत एव । विशारदः-कदा नु खलु सुलोचना स्वयंवरिष्यति । नंद्यावर्तः-इतस्तृतीयेहीति वदति । विशारदः-भवतु कथाशेष एव कथ्यताम् । / नंद्यावर्तः-ततश्च दूरितोत्सारिताशेषजमसंमर्दैः समापताद्भिः प्रति- हारैः परिवारितं मंजुशिंजानमजीरेण मंदप्रक्कणितमेखलागुणेन सलीलभुज- लताविक्षेपरणितमणिवलयेन पवनैरप्यालिगनकुतूहलादिव स्तनांशुकांत- प्रवेशिभिः सेव्यमानेन स्तनभरोदहनश्रमनिश्वासैरपि रसास्वादलोभादिव निपीयमानाधरण मणिकर्णिकारत्नकिरणमंजरीकलापेन वचनरसादिव स्पृष्टकपोलतलेन मुग्धहरिणममृणस्निग्धविप्रेक्षितेन हासोत्तरमधुरभाषितेन शिरीषकुसुमसुकुमारशरीरेण तास्तांश्च परिच्छदान् गृह्णता वागृह्णता च पादचारिणा स्त्रीलोकेन परिष्कृत संमुखासीनताम्बूलदायिनीसनाथं मंद- मंदसंचारिणापि पुरुषचतुष्टयेनायमानं चतुरंतयानमध्यासीना दर्शनीयानाम- पूर्व धाम दर्शनपथमागता कापि स्त्रीसृष्टिः । विशारदः-ततस्ततः। नंद्यावर्त -अवतिष्ठं च ततः काशीराजदुहिता सुलोचनेयमिति महान जनवादः। विशारदः-ततस्ततः। नंद्यावर्तः–ततश्च कौरवेश्वरस्तामपश्यत् १ जनश्रुति । २ कर्णाभरण । ३ वक्रावलोकनेन । ४ धृतं ।

·१२ विक्रांतकौरवे- निष्पन्देस्तिमितेक्षणः क्षणमसौ संजातकौतूहलः प्रादुर्भूतनितांतविस्मयरसप्रस्मेरगण्डस्थलः । व्यापारांतरशून्यमूढकरणामस्तदैवान्वभूत् कामप्याहितमोहरुद्धहृदयामंतर्व्यथां मादिनीम् ॥ १९ ॥ विशारदः--ततस्ततः । नंद्यावर्त:-ततश्च । किमकृतकिमवादीत् कीदृशः कीदृशोऽभूत् कुरुपतिरिति वक्तुं व्यक्तमतन्न विद्मः । व्यर्धित विधुरसत्त्वः कौतुकस्तब्धपक्षमा निगलितमिव तस्यां केवलं नेत्रयुग्मम् ॥ २० ॥ विशारदः---अहो तथाविधानामप्यतिविधेयं धैर्यस्खलनमिति यत् सत्यमशरणं सत्त्वं । सखे ततः । नंद्यावर्तः–तथा व्रजंती काशीराजपुत्री । अथ सपदि यहच्छाबद्धलक्ष्यां वलक्ष- द्युतिशवलितपातां कौरवे गौरवेण । न्यधित हशमपांगासीगनी स्निग्धमुग्धां कुवलयदलदामशामलां कोमलाङ्गी ॥ २१ ॥ विशारदः तदेतदुंन्मिषितोन्मादनं यदुत कामयमानस्य पुंसः प्रेयस्यां सह नयनसभेदः । ततः । नंद्यावर्तः-अथ तस्यां. प्रथमतरानुभूयमानमन्मथरसमंथेरितविभ्रमायां तिरोहितायां क्रमेण काशीराजसुतायां कौरवेश्वरस्तन्मार्गदत्तदृष्टिरित्थमभूत् । १ चलनराहित्येन स्तब्ध । २ इंद्रियसमूहः । ३ मन्मथसंवांधनीं । ४ व्यधात् । ५ अभिवृद्ध । ६ मिश्रणं । ७ मंद ।

·प्रथमोऽङ्कः।
१३
मूढ इव विलिखित इव उत्कीर्ण इव विशीर्ण इव मुषित इव आविष्ट इव
हत इव दीन इव ।
विशारदः-अहो अतिप्रसक्तं । अथवा एतदपि संभाव्यत एव, न
खल्वंतर एवावस्थानं निपततः प्रस्तरेस्य । ततः।
नंद्यावर्तः–ततश्च मया हस्ते गृहीत्वा देव दृष्टैव सर्वतो वाराणसीति,
बलान्निर्बध्यमानः प्राग् गृहीतामपि ताम्बूलवीटिकामनिच्छशिथिलेन
हस्तेन मम हस्ते विसृज्य शून्यांतःकरण एवापरिक्षितपदन्यासः विस
स्थुलया गत्या तदेव जीर्णोद्यानमासाद्य आरूढतुरगमः । सार्धमस्माभिः
पुनरिहागतः ।
विशारदः-ततः ।
नंद्यावर्तः-आदिश्यमानो गोपयितुं निषिद्धाशेषपरिजनः प्रविष्टोऽभ्यं-
तर अंतरं च मार्गायासादत्रैव स्वपन्नार्यसौधौताकस्तदागमनं ज्ञात्वा
सत्वरमुपस्थितः ।
विशारदः-ततः ।
नंद्यावर्तः–ततश्च सौधातकिं हस्ते गृहीत्वा किमपि वक्तुकाम इव
शयनमंडपिकां प्रविश्य पर्यकिकामलंकृतवान् ।
विशारद -प्रायेण तद्दर्शनवृत्तान्तमेव आत्मनि सोढुमक्षमस्तस्मै
विवक्षति ।
नंद्यावर्त..-वाढं तथैव ।
विशारदः–युक्तमेव प्रियसुहृदे स्वानुभूतं निवेदयितुं । सखे गच्छत्वे-
तत् । एहीदानी गृहं गत्वा कांचिद्वेलां विश्रमिष्यावः ।
नंद्यावर्तः–यदाह वयस्यः ।
(परिक्रम्य निष्क्रांतो)
१ शिलाया। २ निनोनत । ३ विदूपक । ४ सुलोचनाया । ५ विद्रूपकाय ।

·१४ विक्रांतकौरवे- शुद्धविष्कंभः। (ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च ।) राजा-(दृष्ट्वा च तामद्भुतदर्शनां किमप्यन्तर्विस्मयमानो मनस्यकार्षीत्) इयं चेत् सृष्टा स्यादमृतनिधिनैवेन्दुवदना कथं क्लाम्यत्कांतिः सृजतु स इमामस्थिरकलः । अथैनां कामश्चेत् प्रकृतिललितः स्रष्टुमुचितः स्वसत्तायां कोन्यः प्रथममवलंवोस्य भवतु ॥ २२ ॥ विदूषकः-भो वेअस्स किं णु खु सा जह सुणिज्जइ रूवसोहग्गेण तह एव्व परमत्थदोवि। राजा-वयस्य यथाश्रुतमित्यल्पमिदमुच्यते । सा खलु । शृंगारस्य गरीयसी परिणतिर्विश्वस्य संमोहिनी विद्या काप्यपरा परा च पदवी सौन्दर्यसारश्रियां। उद्दामो मदनस्य यौवनमदः कुल्यारतिस्रोतसां केलिविभ्रमसंपदामविकलो लावण्यपुण्यापणः ॥ २३ ॥ विदूषकः-तेणं हि जुत्तं एव्व मज्झमलोअस्स अलंकरणिं सुलोअणिं वण्णोत्ति लोओ। राजा-वयस्य अपश्यन् कः प्रत्येति । सा हि । शीतांशोरविनिसृता नयनयोराल्हादिनी चंद्रिका द्रागंतर्दधती मदं च मदिरातंत्रैरनिवर्तिता। पुष्पैरग्रथिता निसर्गललिता माला मनोहारिणी जीमूतादकृतोद्गतिः स्थितिमती विद्युत्समुद्योतिनी ॥२४॥ १ भो वयस्य किं नु खलु सा यथा श्रूयते रूपसौभाग्येन तथैव परमार्थतोपि । २ तेन हि युक्तमेव मध्यमलोकस्यालकरणा सुलोचनां वर्णयति लोकः । ३ व्यापारैः।

·प्रथमोऽङ्कः । १५ विदूषकः-अहो अच्चेअरं । राजा-अपि च । सा समग्रेन्द्रियग्रामसमाल्हादिनी पुनरित्थमुत्प्रेक्ष्यते। गा। चदनचर्चा मुखे सुधा वकुलपरिमलो घ्राणे। परिवादिनी श्रवणयोरीक्षणयोः शारदी ज्योत्स्ना ॥ २५ ॥ विदूषकः-ऐसा सीमा पसंसाओ । राजा-तामेव पुनस्सकौतुकं च बहुमानं च सानुरागं च निर्णयतः स्मरशरनिकरनिकृतसत्त्वसारस्य प्रतिक्षणमंतर्विशीर्यमाणधैर्यावष्टम्भपारिप्ल- बहृदयस्य विवर्तमानदुर्वारमनोरथसहस्रदूयमानस्य ममाभूचेतास । / आघ्राणव्यवधायिना स्तनतटे किं चंदनेनामुना किं गाद परिरंभमन्तरयता स्थूलेन हारेण वा । रुंधानेन कि मुत्तरीयसि च येनेच्छाविहारं दृशो- यद्वा यत्स्पृहणीयमस्ति सुलभास्तस्यान्तराया अपि ॥२६॥ विदूषकः-तदो तदो। राजा-ततश्च सहयायिनि जने कुतोप्यस्मदधिष्ठितायां दिशि व्यापारि- तहशि स्वयमपि चलशफरी चारुलोचना तत्रैव यदृच्छया प्रचलमधुकर- मालासदृशं दृशमदात् । विदूषकः-ऐसो एत्य समस्सासो जव्वअस्सोवि ताए दिहोत्ति । राजा-ततश्च सखे । लज्जाशृंखलया मनाक नियमितैस्स्मेरोल्लसत्तारकैः किंचित्कुंचितलोचनांतचलितैलीलोद्यतभूलतैः । तस्याः प्रस्फुरदाईकौतुकरसस्निग्धैरहं प्रेक्षितै- रापीतश्चलितः क्षतो निगलितस्संतर्जितो निर्जितः ॥ २७ ॥ १ अहो आश्चर्य । २ एपा सीमा प्रशंसाया । ३ ततस्तत । एषोत्र समा- श्वासः यद्वयस्योपि तया दृष्ट इति ।

·१६ विक्रांतकौरवे- विदूषकः-अहो महारंभो मयणसंरंभो । वअस्स तदो तदो । राजा-ततश्च सा यांत्येव तथा ममांतिकात् प्रत्याहृत्य सत्र नेत्र- मग्रहस्तेन पार्श्वसन्निहितमुद्धृत्य दर्पणं तमेव पुनस्संक्रामदस्मत्प्रतिच्छंदक- सनाथं व्यधात् । । - . विदूषकः-अभिजादं दसणोवाअविण्णाणं । तदो तदो। राजा-स तु पुनस्तया दर्पणः । निर्वणितस्सस्पृहमीक्षणाभ्यां कपोलयोस्सादरमर्पितश्च । न्यस्तश्च भूयः स्तनयोः सुदत्या मुखेन कामं परिचुम्बितश्च ॥ २८ ॥ विदूषकः-अहो पडिच्छंदएवि तुह कासीराअउत्तिए बहुमाणो । राजा-वयस्य । शैत्यने वा रुचिरता बहुमान तोवा मन्येत वा किमषि कारणमन्यदेव । संक्रातमत्प्रतिम इत्यथवास्तु तस्याः- स्संतर्पणोथ हृदयस्य स दर्पणोऽभूत् ॥ २९ ॥ विदूषकः-होदु जाणीअदि एव्व एत्थ कारणं । तदो तदो। राजा-किंच सखे । प्रचलवलयमंदोन्नादिना दंतपत्रं सुरचितमपि सख्याः संजयंती करेण । अकृत च सविलासं चारु हासोत्तराणि प्रविकशितकपोला जल्पितान्युत्क्षिपंती (?) ॥ ३० ॥ ? १ अहो महारंभोमदनसरंभ वयस्य ततस्तत । २ अभिजातं दर्शनोपायविज्ञानं । ततस्ततः । ३ अहो प्रतिच्छंदकेपि तव काशीराजपुत्र्या बहुमानः । ४ भवतु जानीयते एव अत्र कारणं । ततस्ततः ।

·प्रथमोऽङ्कः। १७ विदूषकः-अवेतीण्णो विअ तिस्सा अस्से भावो । राजा-असंहार्य खलु मन्मथास्त्रमभिमतामनुरज्यतः पुंसः प्रत्यनुराग- दानं । येनेदानीं। स्निग्धैर्वीलितयंत्रणाविचलितैस्तस्याः कटाक्षहितै- रीषत्पस्फुरिताधरोष्ठरुचकैस्सख्या समं जल्पितः । मध्ये चोच्छसितस्तनैर्विहसितैर्दैतांशुनीराजितैः कामः कामपि मे करोति मनसः कामं परामुत्कताम् ॥३१॥ विदूषकः-तदो' अ किं वुत्तं । राजा-ततश्च नातिदूरमिव गते चतुरंगतयाने चतुरंतयानविन्यस्तैक- हस्तारिणीमपरां सखीमभिभाषितुकामा किल तिर्यग्वलमानवलिकं विवलन- वशनिविडितकुचतटाभोगसंकुचितोरस्कमनतिच्युतशिथिलस्तनांशुक अंस- भागावष्टब्धकपोलपालिकं सलीलत्रिकविवर्तनविश्लथकवरीभारालंकृतापरांस- भागमपांगोत्सगपर्यस्तचिकुरलोचनं अर्धविसस्तकर्णोत्पलचुव्यमानभूलता- तमसौ द्विगुणितोपधानावष्टंभनिहितैकहस्ता सविभ्रमदर्शितपूर्वकायकां- तिकमनीया किमपि किमप्याभाषमाणा च तामंतरान्तरा च चोदयंती च मदंतिकं तरलतरतारसारोदरां दृशं दृश्यमानव संसक्तमनतिचिरेण तिरोहिता काशीराजदुहिता । विदूषकः--तदों तदो। राजा-ततश्च न जाने किमभूव किमकार्ष किंवृत्तमिति केवलं पुनस्त- न्मार्गनिहितनिश्चललोचनः किंकर्तव्यतामूढः क्षणमस्थाम् । विदूषकः-अस्स तुहारिसाणंपि तारिसो धेरभंगोत्ति अच्चाहितं । राजा-वयस्य धैर्यभंग इति नैतावतापसरति । तदा खलु । १ अवतीर्ण इव तस्याः वयस्ये भाव । २ ततश्च किं वृत्त। ३ ततस्ततः । ४ वयस्य वादृशानामपि तादृशो धैर्यभग इति अत्याहितम् । २ ·१८ विक्रांत कौरवे- - है सत्त्वं विलुप्तमिव तप्तमिवांगमंगं धैर्य विशीर्णमिव दीर्ण इवांतररात्मा । चेतः प्रलीनमिव लीन इव प्रबोधे मानः प्रमृष्ट इव कृष्ट इवास्मि चाहम् ॥ ३२ ॥ विदूषकः-तदो' तदो। राजा-ततश्चाहं नंद्यावर्तेनारुध्यमानः शून्येन चेतसा यथाग- तमत्रायासिषम् । विदूषकः-अदो वरं जाणीअदि एव्व । राजा-(मदनावस्थामभिनीय ) सखे तद्दर्शनात्प्रभृति च । विस्रधस्य वचोपि नावतरति व्यामूढयोः श्रोत्रयोः संस्कारापिततन्मुखेक्षणसुखेनान्यद् दृशौ पश्यतः। बाह्यव्यापृतिनियंपेक्षमधुना प्रत्यङ्मुखं संकुच- चेतस्तद्गुणचिंतनानियमितं मुह्यत्यकाण्डे मुहुः ॥ ३३ ॥ विदूषकः-भो वैअस्स ण जुत्तं पुण तुज्झे एव्वं णाम उज्झिदुं अखं- डितपसरं धीरत्तणं। राजा-(सांतस्तापं ) वयस्य सौधातके किं ब्रवीमि । संकल्पशतविधुरितो धैर्यपरिस्खलनजातवैलक्ष्यः। लक्षीकृतः शराणां निसर्गकठिनेन मदनेन ॥ ३४ ॥ विदूषकः-भो वअस्स सुणाहिं दाव जइ तारिसो वअस्से कासीराअ- उत्तीए दंसिदो भावे तदो अस्सासिदु वेअ अत्तहोदोवि जत्त जुत्तं ण एव्व , १ ततस्ततः । २ अतःपरं ज्ञायते एव। ३ भो वयस्य न युक्त पुन. तव एवं नाम उज्झितुं अखंडितप्रसरं धीरत्वं । ४ भो वयस्य शृणु तावत् यदि तादृश. वयस्ये काशी- राजपुत्र्या दर्शित भाव ततः आश्वासितुमेव-अत्रभवतोपि यत्र युक्त नैव सतपितुं। यतो दैवसपादितः समासन्न एव तस्या आत्मच्छंदवशानुवर्तनेन समाराधयिता मनोरथाना स्वयंवरोत्सवः ।

·प्रथमोऽङ्कः ।। संतप्पिदं । जदो देव्वसंपादिदो समासण्णो एब्व तिस्सा अप्पच्छंदवसाणु- वत्तणेण समाराहइत्तओ मणोरहाणं सवरूसवो । राजा-भवतु वा तथा भवतः यथा प्रतिभाति । तथापि न तावता संप्रति समाश्वासः । मम हि । तैस्तैर्मनोरथैस्तस्यामापतद्भिः कर्थितम् । अतिवाहयितुं चेतो नालं कालकलामपि ॥ ३५ ॥ (नेपथ्ये वैतोलिको) वैतालिकौ-विजयतां कौरवेश्वरः सुखाय सायंतनसमयो भवतु देवस्य। प्रथमः- + - उन्मीलनवमल्लिकांतरगलत्सौरभ्यसंवासिताः श्रांता या दिवसश्रियो हिमकणैर्धर्माम्बुकल्पैर्जडाः । पेया घ्राणपुरैः सुखेन सुतरामालिंगनीया भुजै- निश्वासा इव वांति मंदमधुना वाता वसंतश्रियः ॥ ३६ ।। द्वितीयः- सायं मज्जनशीतला मृगमदव्यालिप्तकंठाः स्त्रियः काश्चिन् नूतनमल्लिकामुकुलकै रं दधत्यस्स्तनैः। प्रत्ययागरुधूपवाससुरभौ कुर्वति चातिस्रज केशांते रतिलास्यसंपद इव प्रस्तावपुष्पांजलिम् ॥ ३७॥ विदूषकः-(आकर्णितकेन ) भो वअस्स उडेद दाव समासण्णा खु साअंतणसंझा। (उत्तिष्टत ) राजाः-कथमवष्टब्धा संरब्धमकरध्वजसमरोदेला । इयं हि । मनोरथशतार्तानां प्रोषितानां प्रमाथिनी। निशीथिनी जगजिष्णोर्मन्मथस्य वरूथिनी ॥ ३८ ॥ १ वंदिनौ । २ भो वयस्य उत्तिष्ठ तावत् समासन्ना खलु सायतनसंध्या ।

·२० विक्रांतकौरवे- विदूषकः-इदो इंदो। ( परिक्रामतः) राजा-(सोत्कंठम् )। अपांगव्यासंगस्खलदलसविभ्रांतनयनं दरपोधतातिदलितरागाधरदलम् । अविस्पष्टस्वेदं पुलकितकपोलं मृगदृश- स्तदद्यापि स्पष्टं मुखमभिमुखं दृश्यत इव ॥ ३९ ॥ (इति निष्कातौ) श्रीवत्सगोत्रजनभूषणगोपभट्ट- प्रेमैकधामतनुजो भुवि हस्तियुद्धात् । नानाकलाम्बुनिधिपाण्ड्यमहेश्वरेण । श्लोकैः शतैस्सदसि सत्कृतवान् बभूव ॥ ४० ॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिनस्सूनुना हस्तिमल्लेन विरचिते विक्रांतकौरवीय- नाटके वाराणसीदर्शनो नाम प्रथमोऽङ्कः समाप्तः ॥ १ ॥ १इतः इतः।

·द्वितीयोः। २१ द्वितीयोंकः ॥२॥ (ततः प्रविशति प्रतीहारः) प्रतीहारः-( शयनादुत्थाय ) कथमस्माभिः समुचित एवावसरे प्रतिबद्धं । प्रातस्तरामेव गंगातीर्थाभिरक्षणाय मया गंतव्यं । यतः पूर्वेयुरेव स्वयंवरदिवसाद्भर्तृदारिकया गंगातीर्थ एव सौभाग्यवृद्धये स्नातव्यमिति कुलवृद्धाभिरादिष्टम् । सौवस्तिके च कस्याः स्वयंवरयात्रा नेदीयसी च संप्रति प्रगतनी संध्या। तथाहि । अनतिगलितनिद्राजाड्यदीव्यद्गलानां प्रसरति कृतहिक्कं कूजितं कुक्कटानाम् । विद्धति च विहंगास्तत्क्षणोद्भूतबोधाः कलकलमधिनीडं ग्रामचैत्यगुमेषु ॥१॥ तदिदानी गंगातीरमेव गच्छामि ( उत्थाय परिक्रामन् ) इयं खलु अष्ट- मावशिष्टा किमप्युत्कयति कामुकाननतिचिरविनश्वरी विभावरी। संप्रति हि। चुंबतोऽधरपल्लवं नियमितश्वासं शनैः सुभवां सुप्तानां सभयं सशुष्कार्दतं मंझुन्मिपञ्चक्षुषाम् । आश्लेषं च ससाध्वसं विरचितं द्रागुज्झतीनां रुषा कुर्वति प्रतिबोधनां प्राणयिनःप्रत्यूषप्रत्युत्सुकाः ॥२॥ इयमेव च निरर्गलप्रणयरसलीलाकामिनामभिमततमा वेला । तथाहि । तत्कालप्रतिबोधिताभिरलसोनिद्रेक्षणाभिः प्रियाः सीदंतीभिररं प्रदोषसुरतश्रांतिश्लथैरंगकैः ।

·२२ विक्रांतकौरवे- निर्मर्यादविमर्दनिर्दयममी विटेंभरुद्धत्रपं सेवंते रतिलंपटा युवतिभिः प्रत्यूषरत्युत्सवम् ॥ ३ ॥ (स्पर्श रूपयित्वा ) अहो सौकुमार्य निशावसानपवनस्य । संप्रति हि । दुरादा परिमलमसावाहरन्मालतीनां व्यावृद्धोऽन्तः प्रतिनवदलत्पाटलीसौरभेण । निर्निश्वासोनमितवदनं घाणरन्धेण पेयो वायुःश्राति रतिविततिजां लुपते दंपतीनाम् ॥ ४ ॥ संप्रति च रजनीविरामविसर्जनजानतोत्कंठाय स्वादीयानेव स्वदते कोपि रसो मिथुनाय । तथाहि । निर्गतुं प्रथमोत्थितस्य शयनात्तल्पस्थिता कामिनी व्यत्यासानमिताननस्य सुमुखी प्रोत्तानयंती मुखं । कंठासक्तकरा विपर्ययकृताश्लेषस्य भूयोधरं चुंबन्ती परिचुम्बिताधरदलं जानात्यपूर्व रसम् ॥ ५ ॥ ( नभो विलोक्य निर्वर्ण्य च) विशुष्यतः संप्रति कौमुदीजल- प्लवस्य तिग्मांशुभयानभास्थले। प्रणष्टशिष्टा इव बुद्रुदा इमा विभांति तारा विशरारुरोचिषः॥६॥ (पुनर्निर्वण्य ) कथं विभातप्रायमेव । अद्य हि । लघु विघटयितारः कुइमलान्यब्जिनीनां झटिति घटयितारः कोककांताः स्वकांतैः । जहति निषधशैलाधित्यकोत्संगसंगं क्षपिततिमिरलेखास्तिग्मभानोर्मयूखाः ॥ ७ ॥ में ·द्वितीयोऽङ्कः । २३- निर्गताः स्मो वाराणस्याः (पुरोवलोक्य) कस्य खल्वसौ सौविदल्लो जा- न्हवीगामिनमेवाध्वानमपसरति । (प्रविश्य सौविदल्ल) सौविदल्लः–केहं अज्ज तरुणदिणअरकरणिअरणिवडणफुडफुडंत- पुडइणीसंदमअरंदणिसंदसमध्दूणणाद्दिअदिसामुहेण पञ्चद्दविअसंतसरसके- सरपसूणपरिमलुग्गारमंसलेण कुहकुहंतजलसउतकेलीकलहकलअलाअड्डणपे- सलेण उप्पेलणफुल्लाविअहल्लअफुल्लासवेल्लिअमल्लिआअक्खतल्लएण उग्घाणिअ- णलिणघरपरिपादिठिविओसरीअछप्पअरिछोलिझंकारमहुरेण गोसग्गसमीरणे- ण आलिज्जतणहअलो पसरंतमसिणवालाअवघसिणकद्दमसमालिंदगअणधतो वट्टेइ । दसिदुद्दामणिसी हरइ इद्धविअलक्खतरुणकामिणीपाअडअलडहवि- म्भमओ समओ । (नभो विलोक्य) एत्थ हि । अत्याअंपि व कालिआमइ- लिउज्जोअं अप्पमुटुअं एअं रेहइ खंडिअंसुपसरं सीआसणो मंडलं पल्लच्छेइ घणंधआरणिअरं वित्थारअंतो दिसाचक्कं कुक्कुडचूडपाडलसिहो अक्कसु- पभारओ। इअं चेअ पुणरुत्तरतिसंभोअसंमद्दमलिणिअपसाहणस्स प्रसाहणं- तरग्गहणवेला विलासिणीजणस्स । तहहि । १. कथमद्य तरुणदिनकरकरनिकरनिपतनस्फुटस्फुटत्पुटकिनीसाद्रमकरंदनियंदस- मुर्ननार्दितदिशामुखेन प्रत्यग्रविकसत्सरसकेशरप्रसूनपरिमलोद्वारमासलेन कुहकुहाय- मानजलशकुंतकलिकलहकलकलाकर्षणपेशलेन उत्पेरणफुलापितहलकफुल्लासवासिकम- लिकाक्षतलजेन उद्घाटितनलिनगृहपरिपात्यस्पष्टप्रसृतपट्पदरिंछोलिझकारमधुरेण गोसर्गसमीरणेन आलिप्तनभस्तल. प्रसरन्मसृणवालातपघुसृणकर्दमसमालिप्तगगन- ध्वातो वर्तते । दर्शितोद्दामनिशी धरति चिह्नविलक्षतरुणकामिनीप्रकटसौंदर्यवि- भ्रमस्समय । अत्र हि । आदर्शमिव कालिकामलिनितोद्योतं अप्रमृष्टमेतत् प्रतिमाति खडिताशुप्रसरं शीताशोमंडलं पर्यस्तयति घनाधकारनिकरं विस्तारयन् दिशाचक्र कुकुटचूडपाटलशिखोऽौशुप्राग्भार. । इयमेव पुनरुक्तरतिसंभोगसमर्दमलिनित- प्रसाधनस्य प्रसाधनातरग्रहणवेला विलासिनजिनस्य । तथाहि ।

·२४ विक्रांतकौरवे- MAA वहइ चिहुरभारो मालदी पाडलाणं कुसुमवइहरेण गुंफि मज्झमालं । वउलकुसुमगुच्छं माहवी फुल्लविद्धं फुरइ अ थणपढ़े दामों कामिणीणं ॥ ८॥ सुद खु मये गदो अज्ज मंदाअणी अवेक्खिदुं सामिकोरवेसरोत्ति । जाव एण्हिं गंगातीरं गच्छामि । ( परिक्रामति)। प्रतीहारः--यावदेनं पृच्छामि ( उपसृत्य ।) कुतो भवान् किमत्रागतोस्ति । सौविदल्लः-इंदो कोरवेसरस्स खंदावारादो आअच्छेमि तस्स चेअ हि परिअणो । प्रतीहारः-कचिदिदानी मेघेश्वरोपि विस्मारयति गुणान् महाराज- सोमप्रभस्य । सौविदल्लः-अअअ किं एत्थ बहु वण्णिअदि । पडिच्छंदअं खु सो पिदुणो। प्रतीहारः-तेन हि राजन्वानेव दिष्टया कुरवो जनपदः । तथापि तद्गुणकथाकर्णनकौतुकं तरलयति नश्चेतः । कथय कीदृश इदानीं कौर- वेश्वरो मेघेश्वरः। १ वहति चिकुरभारो मालती पाटलाना कुसुमव्यतिकरण गुंफिता मध्यमाला । बकुलकुसुमगुच्छं माधवी फुल्लविद्धं, स्फुरति च स्तनपृष्ठे दामकं कामि- नीनाम् " । श्रुतं खलु मया गतोऽद्य मंदाकिनीमवेक्षितुं स्वामी कौरवेश्वरः इति । यावदिदानी गंगातीरं गच्छामि । २ इतः कौरवेश्वरस्य स्कंधावारादागच्छामि तस्यैव हि परिजनः । ३ आर्य किमत्र बहु वर्ण्यते प्रतिच्छंदकं खलु सः पितुः ।

·द्वितीयोऽङ्कः २५ सौविदल:-तेण हि सुणिज्जउ एण्हि खु सो। चित्ते धरेइ करुणं धरणि भुअम्मि सीसम्मि पाअजुअलं परमेसरस्स । णिल्लुत्तदुक्खविअणं सअलंपि लोअं- अत्ताणऑपि विअ रक्खइ अप्पमत्तो ॥९॥ प्रतीहारः-तेन हि पुत्रवतामप्यग्रणीमहाराजसोमप्रभः।(पुरो विलोक्य)। इयं खलुसमुच्चरज्जलशकुंतमंथरारावहारिणा समीरणेन लक्ष्यते समासीदंती सुरसवंती। सौविदल्लः केहं समासण्णा जाह्नवी । (उभौ परिक्रम्य दृष्ट्वा च ) प्रतीहारः-इय हि सा गंगातरंगेण विधारयती सरोजजालं चलहंसमालम् । उल्लासिहारच्छविहारितोया वाराणसी सीमविहारिपूरा ॥ १० ॥ किं च । मदकलसारसलीला कल्हारविसरणमंजुलसमीरा । तामरससरसकेसर- विसराकुलसलिलकल्लोला ॥ ११ ॥ इतो मया गंगातीर्थाभिरक्षणाय गंतव्यम् । १ तेन हि श्रूयतामिदानी खलु सः । “चित्ते धरति करुणां धरणी भुजयोः शीर्षे पादयुगलं परमेश्वरस्य । निर्लप्तदु खवेदनं सकलमपि लोक आत्मानमपीव रक्षत्य- प्रमत्तः । २ कथं समासन्ना जान्हवी ।

·२६ विक्रांतकौरवे- सौविदलः-कुदो खु सवलोअसाहारणं गंगातित्थंवि आभिराक्खिज्जइ । प्रतीहारः-अत्र खलु काशीराजदुहिता सुलोचना सौभाग्यमज्जनार्थ आगमिष्यति । सौविदल्लः-तण हि जुज्जइ । प्रतीहारः-क्क पुनर्भद्रमुखेन चलितव्यम् ? सौविदल्लः-गदो ख अग्गदो मंदाइणीं अवेक्खिदु सामी मे कोरवेसरो (पुरो निर्दिश्य) ऐदं च दारिदरअतुरिलतुरअपडिणवखुरघादणिरंतरखंडिदं सूआवेदि तस्स गमणमग्गं धरणिवढं । प्रतीहारः-तेन हि युष्माभिरपि परिहर्तव्यो गंगातीरप्रदेशः । सौविदल्लः—अअअ तह । (निष्काती) १ कुतः खलु सर्वलोकसाधारणं गंगातीर्थमपि अभिरक्ष्यते। २ तेन हि युज्यते । ३ गतः खल्वग्रतो मंदाकिनीमवेक्षितु स्वामी मे कौरवेश्वर । ४ एतच्च धोरितरयत्व- रिततुरगप्रतिनवखुरघातनिरंतरखडितं सूचयति तस्य गमनमार्ग धरणीपृष्टम् । ५ आर्य तथा ।

·द्वितीयोऽङ्कः। २७ मिश्रविष्कभः। (ततः प्रविशति सोत्कंठो राजा विदूषकश्च) राजा प्रागावयोरुपनतस्य समागमस्य संकेतवासभवनं तदनुस्मरामि । यत्रैव दर्पणतले क्षणसन्निविष्टा संक्रामितौ सममहं च सुलोचना च ॥१२॥ इदं तु पुनरलब्धविश्रामं परिभ्राम्यत्कथं नु नाम धार्येत धैर्यावसादतरलं चेतः । यतो हि मे। येनैव सा प्रथममिंदुमुखी प्रयाता मार्गेण मां विकिरती स्मरमार्गणानाम् । तामेव संप्रति च मार्गयतोऽस्य भूयः पर्याकुलस्य मनसोपि स एव मार्गः ॥१३॥ निपीतो नेत्राभ्यामधररुचकः कौतुकरस- प्रसंगस्मेराभ्यां प्रथममभववत्पक्ष्मलदृशः। कथं पातुं वांछां पुनरपरथैवेयमपरा परं धैर्यध्वंसं समविद्धती नो परमतिः ॥ १४ ॥ विदूषकः-भौवअस्स रमाणिज्ज खु एअंगंगातीरुज्जाण जाव दक्खिमो। राजा- यद्भवते रोचते । विदूषकः-इदो इदो (परिक्रामतः) भो वअस्स दक्ख दाव गंगातीरु- + १ भो वयस्य रमणीयं खल्वेतत् गंगातीरोद्यानं यावत्पझ्यामः । २ इत इत· । ३ भो वयस्य पश्य तावत् गंगातीरोद्यानस्य रामणीयक,अत्र हि मध्यनिरंतरनिवद्धम- ·२८ विकांतकौरवे- - ज्जाणस्स रामणिज्ज। एत्थ हु । मज्झआरणिरंतराणिबद्धमहाणीलमाणविडं- तकंतिविसेसा जंबूणअमणिपालंवा विअ दुभंति अल्लीभमरखव्वुरा आरेव- हविडवेहिं फुल्लमंजरीओ । विअसंति णिम्मलरूप्पच्छविधवलुज्जलदलाइ तवणिज्जचुण्णसारिच्छारुणकेसरुक्कराइ विडुमखंडविलोहिअवडुलकण्णिआइ पुण्णाइपुप्फाइ । दीसंति थोरमुत्थाहलफलिहधवलाइ णिम्महिअवहलमइस- ग्गंधबंधुराइ तक्खणचोड्डुविअलिआइ महुअकुसुमाइ । सोहति खंडिअजण- हिअउरखंडणसंकंतवहलरुहिरकद्दमरसरंजिआइ उद्दाममअरंदअसद्दलणहरं- कुराइ विअ बाहिरफुटगंठिविअडणसोणिमाइ किंसुअकुसमाइ । अह हि । ओत्ताणपुडइणीराइआइ बहुमंजरिल्लसहआरआइ । कुसुमभरभरिअसेहालि- आइ । भूरि विअसंत णोमालिआइ । थवअसअणिविडकंकेलिआइ । वि- अलंतासवविसरोल्लिआइ। मउल्लग्गममणोहरमल्लिआइ। उप्फुल्लसुरहिबहुवल्लि- हानीलमणिविगलत्कातिविशेषाः जावूनदमणिप्रालंबा इव उाते आनीलभ्रमरकर्बुरा आरेवनविटपैः फुल्लमंजर्यः । विकसति निर्मलरूप्यच्छविधवलोज्वलदलानि तपनीय- चूर्णसदृक्षारुणकेसरोत्कराणि विद्रुमखंडविलोहितवर्तुलकर्णिकानि पुन्नागपुष्पाणि । दृश्यन्त स्थूलमुक्ताफलफटिकधवलानि निर्मथितवहलमदिरोद्धवंधुराणि तत्क्षणवृतविगलितानि मधुककुसुमानि । शोभते खंडितजनहृदयोत्खंडनसंक्रातवहलरुधिरकर्दमरसरंज- तानि उद्दाममकरध्वजशार्दूलनखाकुराणीव वहिस्फुटग्रंथिविघटनघनशोणिमानि किंशुककुसुमानि । अथ च । उत्तानपुटकिनीराजितानि बहुमंजरीवत्सहकारकाणि कुसुमभरभरितशेफालिकानि भूरिविकसनवमालिकानि स्तवकशतनिविडकंकलिकानि विगलदासवविसरार्दितानि मुकुलोद्गममनोहरमल्लिकानि उत्फुल्लसुरभिवहुवल्लिकानि निपतत्कुसुमरजोधूसराणि मलयानिलचाचल्यमानकेसराणि सर्वागसुरभिनव्यमस्वकाणि नवगुच्छगुफितकुरवकाणि झंकारमुखरेंदिराणि सुखशीतलमाधवीमदिराणि मघुशी- करवत् शिशिरवकुलानि मधुरनिनदस्वरभृतकुलानि दर्शितवसंतनवविभ्रमाणि संमा- नितपवनपरिभ्रमाणि, इदानी हरंति युवजनमनासि गंगातटपर्यतवनानि । पश्य पश्य । इह च सुखविनोदे कृतमदनोदये सुरनदीतीरवनोदरे ननु सहचरीसहितः सुरजनः सुखितः मज्जति रतिसागरे ।

·द्वितीयोऽङ्कः । २९ आइ णिवडंतकुसुमरअधूसराइ मलआणिलचंचेल्लिअकेसराइ सव्वंगसुरहिण- वमरुवआइ णवगुच्छगुंठिअकुरवआइ झंकारमुहरिँदिराइ सुहसीअलमाहइ मदिराइ । महुसीअरिल्लाससिरवउलाइ दंसिदवसंतणवविभमाइ सम्माणि- अपवणपरिममाइ एहिं हरांति जुवजणमणाइ । गंगाअडपेरें तवणाइ पच्छ पच्छ । इह अ सुहविणोदए किअमअणोदए सुरणईतीरवणोअए णं सहअरिसहिओ सुरअण सुहिओ वुड्डुइ रहरससाअरे । राजा-(निर्वर्ण्य ) वयस्य सम्यगुपलक्षितम् । अत्र हि । चूषंश्चूतांकुराग्रं क्षणमथ कलिकाः पाटयन् पाटलीना- मास्कंदन कुंदकोश झटिति विघटयन् कुड़मलं कारहाटम् । भिंदन मंदारवद्धं मुकुलमविकचं चंपकानां च चुम्बन पुष्पाभ्येति पुष्पं मधुकरनिकरः प्राप्तहर्पप्रकर्पः ॥ १५ ॥ अपि च । अयं च खलु मतंगजमदामोदसंवादिसुरभिसुमनाच्छादयति सप्तच्छदो गंधांतरग्रहणशक्ति घ्राणपुष्टस्य । अयं च धौतकलधौतगोलककमनी- यानि सकौतुककामिनीजनाग्रहस्तग्रहणलीलाहीणि विभर्ति महाहाणि फलानि जंबीरः । इमानि च स्निग्धहरितानि लुठयति विबोष्ठानां प्रकोष्ठकांतिं पुण्ड्रे- क्षुकांढानि । अयं च तरुणकामिनीकर्णपूरकरणयोग्यानि वहति प्रवालपाट- लानि प्रवालान्यशोकः । अमूनि च द्रविडविलासिनीताटंकरचनोचितानि शुकच्छदछवि हरति हरंति विलोचनानि नालिकेरपत्राणि । इयं च तुलित- विदर्भकामिनीपीनोरुस्तंभविभ्रमा स्तम्भयति वीक्षणानि राजरंभा । (अन्यतो विलोक्य निर्वर्ण्य च ) हृयामद्यानुधावत्यधरदलरुचारंजितां दंतपंक्तिं गौडीनां प्रौढपाकक्रमपरिदलितैः स्वैः फलैरुच्छिलिंगः । निष्टप्तस्वर्णवर्णच्छविभिरवहितघ्राणलेढव्यगंधैः काश्मीरीगण्डशोभा कवलयति फलैर्निर्मलैर्मातुलिङ्गः॥१६॥ १ दाडिमः।

·विक्रांतकारवे- -- २ . , ( अन्यतो दृष्ट्वा ) इतश्च । रमयति हरिद्वंतोद्विद्धैर्विलयविकाशितै- रलकरचना चोलस्त्रीणां मुखेष्वेव तानितैः । अनतिजरटैः पुप्पैरेपां जपाकुसुमारुणे- विधुरमुकुलान् बंधूकांस्तान्मनो बहु मन्यते ॥ १७ ॥ इतश्च । असौ शिरीषः कुसुमानि धत्ते सुलोचनाबाहुलतामृदूनि । प्रियाकपोलच्छुरणार्चनीयै- विभाति लोध्रः सुमनःपरागैः॥१८॥ ( स्पर्श रूपयित्वा ) अहो मनोज्ञक मंदाकिनीतीरोद्यानमारुतस्य । अत्र हि। वर्पतः प्रविकासिकेसररजश्चूर्णान्मधुश्चोतिनः कर्पतः कलकंठकंठकुहराचूतासवार्दा गिरः। सद्यः खंडितमानिनीहृदयगान् मंदानिलांश्चांदना- नालेपान् परिशेषयंति न परं धैर्यावलेपानपि ॥१९॥ विदूपकः-वअस्स इदो दक्खिअदु मंदाइणिं । राजा-(विलोक्य निर्वर्ण्य च ) इयं खलु मदोद्भरोदाममल्लिकाक्ष- पक्षविक्षेपक्षोभणप्रक्षरदरविंदमरंदावस्कंदसांद्रसलिला सलीलविलोठमान- पाठीनपरिपाटीजटिलकल्लोला कलक्वणितानुमीयमानेंदिरवृंदांदोलितवि- निद्रेदीवरवना. विहारकेलीकलभायमानकोकनिनदमुखरितविक चकोक- नदकुटीरकोटरा सकौतुकवरटारटनानुसरणसभ्रांतकलहंसकुलसंकुलोत्फुल्ल- । १ वयस्य इतः पश्यतु मंदाकिनीम् ।

·-द्वितीयोऽङ्कः। ११ पुंडरीकखंडा चटुलखेचरीटकुटिलपदपक्तिचित्रितपर्यंतसैकततला प्रसाद- तुलितनिर्मलस्फाटिकतटां विघटितसौगंधिकगंधसंबंधबंधुरितगंधवाहा नंद- यति नयनानि मंदाकिनी । तथाहि । वासयति मुहुरत्र मूर्च्छता सौरभेण युगपत्समीरणम् । स्पंदमानमकरंदमेदुरा- ण्युत्फलानि च महोत्पलानि च ॥ २० ॥ 4 अपि च- क्वचिज्जंबूकुंजप्रतिहतिपरायतितजवः' क्वचिद् वृत्तावर्तभ्रमवशपरिभ्रांतसलिलः । क्वचिद्रोधःपातद्रुतविघटमानोमिनिवहः प्रवाहो जान्हव्याः प्रथयति गभीर कलकलम् ॥ २१ ॥ इतश्च । विसृत्य लहरीजलं नभसि दूरमत्रोत्थिता विवर्तितनिशातशुभ्रकरवालधारोज्ज्वलाः। झपाश्चटुलचंक्रमास्सपदि मीनकेतोरपि स्फुरंत इव केतवः किमपि कौतुकं तन्वते ॥ २२ ॥ विदूषकः-( निर्वर्ण्य ) भो वअस्स दक्ख दाव इदो पाडिवचंदकोडि- १ हंसविशेष । २ शीघ्र । ३ भो वयस्य पश्य तावदितः प्रतिपचद्रको- टिकुटिलविकटदंष्ट्राकरालमुखकुहरा. समुत्तंभितकर्कशहस्ता. दृश्यते तरत इव द्विघटा (गजा ) । भयपलायितसकलजलचरनिकरा. मकरा. । इतथ 'भ्रमणरभसविव्यजलविहंगपरिहियमाणपरिसरा' दीर्घतरपुरुषाक्रदर्भिताः दधति सौहित्यं । निरंतरभ्रमत्सलिलपूरा पुष्पसत्त्वा । इतश्च । मज्जनोत्सुकजना- 'वतरणदूरोत्सारितशैवालाः निमूलितजंवाला. प्रसादप्रकटप्रीतच्छीदततीरतरुनिकरा सञ्जिता इव दर्पणा, ·३२ विक्रांतकौरवे- कुडिलविअडदाडाकरालमुहुकुहरा समुत्तंभिदकक्कसहत्था दीसंति तरंता विअ दोघंटा । भअपलाइज्जत सअलजलअरणिअरा मअरा । इदो अ भमलरभसभाअंतजलविहंगपरिहरिजंतपरिसरा दीहरपुरसकंदगाभणा दंति ओहित्थं गिरंतरभमंतसलिलऊरा तालूरा। इदो अ मज्जणागाअजणा- वतरणदूरोसारिअसेवाला णिम्मूल्लिअजंबाला पसादपाअडपडिच्छंदिअतीरत- रुणिअरा सज्जिदा विअ दप्पणा, जणहन्दिए हरंति हिअआई। विसत्थविहरंत- पाढीणाडिंभजूथा तित्था । इदो अ मन्दवायंतमंदाइणीपवणदुवंतपरंता सुव्वं- तमहुरसारसणिणादमणहरा अक्खिवंति लोअणाइ णिअडावगासगआ- अवावडाससितरंगआ तडकढुंगआ । राजा--(विलोक्य निर्वर्ण्य च) अहो स्पृहणीयता जान्हव्याः। अत्र हि । तरंगखोलव्यतिकरपरावर्तितदलं दृशा सारंगाक्ष्यास्तुलयति विलोलं कुवलयं । स्तनौ तस्याः कार्तस्वरकलशसौभाग्यजयिनौ स्मरक्रीडादोलौ स्मरयतितरां कोकमिथुनम् ॥ २३ ।। ( सविशेषोत्कंठम् )। यच्चक्रीकरणं करेण सदयं यद्वा नखोल्लेखनं गण्डाभ्यामुपगृहनं यदसकृद्ववेण यत्पीडनम् । आघ्राणं कुचयोर्यदुत्पुलकयोर्यञ्चार्पणं नेत्रयो- यद्वा चूचुकचुंबनं व्रजतु तद्दष्टुं च तां नामुमः ॥२४॥ विदूषकः-~-वअस्स अस्थि तिस्सा दंसणोवाओ। , १. जानव्याः हरति हृदयानि। विस्रब्धविहरत्पाठीनडिम्भयूथाः तत्र । इतश्च मंद- वहन्मंदाकिनीपवनधूयमानपर्यंताः श्रूयमाणमधुरसारसनिनदमनोहरा आक्षिपंति लोचनानि निकटावकाशगतातव्यापृतशिशिरतरंगा तटकुंजाः । २ वयस्य अस्ति तस्याः दर्शनोपायः ।

·द्वितीयोऽङ्कः । -- राजा-वयस्य कथमिव । विदूषकः-भणिदं खु अम्हाणं सोविदल्लेण लल्लेण, आगमिस्सिदि सोहग्गमज्जणत्यं एत्य कासीराअउत्तित्ति । राजा-तदपि द्रक्ष्यामः । (निर्णयतो परिकामत ) (तत प्रविशति सुलोचना नवमालिका चेटी च ) नवमालिका-पिअसहि जाव मज्जणवेला ताव एत्थ गंगातीरुज्जाणे दिहिओ विणोदस्सम्ह । सुलोचना-जह पिअसहि भणादि । नवमालिका-इदो ईदो पिअसहि । ( सर्वाः परिकामंति) चेटी-(निर्वण्य)।अहो इमस्स णिरंतरुप्फुल्लसराअकुसुमदाए रत्तकंवलोगुंठि- देहिं पिव पालिभद्ददुमेहि णिरंतरुप्फुलदाए कणंतकणअपच्छदसंछण्णेहिं पिव कंचणकोविआरपाअवेहिं णिब्भरविअसिअकसणगुच्छदाए इंदणीलमणिकिर- णसवलिदेहिं पिव तापिच्छेहि णिविडविहडिअसामलमउलदाए णिम्मलमर- गअमोहबलइदेहिं पिव सरिसएहि घणपिणद्धधवलमंजरीसहस्सदाए मोत्ति-. अणिअरगुच्छेहिं पिव विअसिअसिंधुवारेहि दंसिदेण पंचवण्णअकुसुमविच्च- ड्डएण सज्जीवकरंत विअ पंचवाणाइ सुहविहारजोगसमग्गपुलिणसोहि- अस्स पत्तलवहलकेअइवइवेत्थिअस्स रमणिज्जदा गगातीरुज्जाणस्स । १ भणित खल्वस्माकं सौविदल्न लल्लेन । आगमिष्यति सौभाग्यमज्जनाथै अत्र कागीराजपुत्रीति । २ प्रियसखि यावन्मज्जनवेला तावत्र गंगातीरोद्याने दृष्टिविनोदयिष्यामः । ३ यथा प्रियसखी भणति । ४ इत. इतः प्रियसखि ५ अहो अस्य निरंतरोत्फुल्लसरागकुसुमता रत्नकवलावगुंठितैरिव । पारिभद्रुमै निरंतरोत्फुटपीतफुल्लतया क्नत्कनकप्रच्छदसछनरिव नकोविदारपादपै निर्भरविकसितकृष्णगुन्ठतया इद्रनीलमणिकिरणसवलितैरिव तापिच्छैर्निविडविघटितश्यामलमुकुलतया निर्मलमरकतमयूखवलयितैरिव गिरीपै धनपिनद्धधवलमंजरीसहस्रतया मौक्तिकनिकरगुच्छैरिव विकसितसिंधुवारै. दर्शितेन पंचवर्णकुसुमविच्छदेन सज्जीकुर्वत इव पचवाणान् मुसविहारयोग्यसमग्रपुलिनगो- भितस्य पत्रिलवहलकेतकीवृतिवेष्टितस्य रमणीयता गगातीरोद्यानस्य । फाच- ३ ·३४ विक्रांतकौरवे- नवमालिका-(पुरो निर्दिश्य ) रमेणीअं खु एअं सुहासिसिरच्छाअं पिअंगुपाअवमूलं । जाव एत्थ मुहुत्तअं उवविसम । सुलोचना-जं पिअसहिए रोएदि । ( सर्वा उपविशति) नवमालिका-हला सैरालिए जाणाहि दाव महत्तरिआहिं किरंतस्स करसी पउत्ति मज्जणसंविहाणस्सत्ति । चेटी-जंपिअसंही भणादि । ( उत्थाय निष्क्रांतो) सुलोचना-(आत्मगतं ) कहं रमणिज्जोवि एस उद्देसो तइंसणादो पहुदि उम्मणाअंतस्स ण देइ णिउउई हिअअस्स । जदो दीसंतावि एत्थ उप्फुल्लमजरीपुजगुंजितमहुअरा इमे सहआरा सुमराति तं चेअ तेण जणेण अलंकियपासं सहआरपाअवं । वाअंतावि एदे सरअसहआरपराअ- सुराअसुरहिणो गंधवाहिणो सुमरावेंति तं चेअ तज्जणसरीरपस्समहग्घविदं समीरणं इमस्सिं च तं चेअ जणं धारअंति ण किंपि अण्णं लग्गदि चरि- दावआसे हिअए । इमाई अ तइंसणसुहदुल्लालिआइ लोअणाइ उम्मिसंतावि ण पेक्खंति अत्यंतरं । इअं अ तदो पहुदि किंपि किंपि सुत्तअंतीण पारेदि इदो मुहुत्त मुहु-. १ रमणीयं खल्वेतत् सुखशिशिरच्छायं प्रियंगुपादपमूलं यावदत्र मुहूर्तमुपविशाम । २ यत् प्रियसख्याः रोचते । ३. हला सरलिके जानीहि तावन्महत्तरिकाभिः कि यमाणस्य कीदृशीः प्रवृत्तिः मजनसंविधानस्येति । ४. यत् प्रियसखी भणति । ५. कथं रमणीयोपि एष उद्देश तद्दर्शनात्प्रभृति उन्मनायमानस्य न दधाति निवृति हृदयस्य यतो दृश्यमाणा अप्यत्र उत्फुल्लमंजरीपुजगुंजन्मधुकरा इमे सहकारा स्मार- यति तमेव तेन जनेनालंकृतपाचे सहकारपादपं । वातोपि एते सरलसहकारपराग- सुरागसुरभिणो गंधवाहाः स्मारयंति तमेव तज्जनशरीरस्पर्शमहापितं समीरण । अस्मिंश्च तमेव जनं धारयति न किमप्यन्यद् लगति चरितावकाशे हृदये इमे च तद्द- र्शनसुखदुर्ललिते लोचने उन्मिषती अपि न पश्यतोऽर्थातरं । इयं च ततः प्रभृति किमपि किमपि सूत्रयंती न पारयति इतो मुहूर्त मुहुः ।

·द्वितीयोऽङ्कः। वाहुँदिदुव्वंदीकदव्व तेण जणेण चिंतावराई । अह अ अत्थदो एसा णिसग्गबला चिंता । अहं चेअ खु तेण तुलग्गामेत्तदसणसुहदाइणा महा- वाहुणा आभजाइविरुद्धं कण्णआणं आभद्दवं अगणअंतेण दक्खंतस्सवि लोअणस्स कदम्हि करग्गहेण एकपदेकमारिआ एसो अ तस्स आदिक्कमो जं अहं चेअ स वरिदुकामा पढमं चेअ तेण णअणाणंददाणपुण्णचंदेण १. विहतिदुर्वदीकृतेव तेन जनेन चिंतावराकी । अथ च अर्थत एषा निसर्गवला चिंता अहमेव खलु तेन यदृच्छामानदर्शनसुखदायिना महा- बाहुनाभिजातविरुद्धं कन्यानामभिद्रवमगणयता पश्यतोपि लोचनस्य कृतास्मि करग्रहेणैकपदे कमरिका । एष च तस्यातिक्रमो यदहमेव स्वयं वरितुकामा प्रथममेव तेन नयनानंददानपूर्णचद्रेणोत्फुल्लपुंडरीकसदृक्ष स्निग्धपक्ष्मलधवलदीर्घः स्वयं वृतास्मि चक्षुभि । एप च मे विवेकमूढो मनोरथो यत् स एव भवतु सर्वोपि दिवस , सैव भवतु सकलापि वेला, स एव भवतु सर्वोप्युद्देशः, सा एव भवतु सकलापि दिशा यस्मिन् क्षणमात्रे दर्शनसुखमासीत् । किं पुनः यदि अन्येपि अलीकलनाव्यसनेऽवधीरितसाघ्वसेऽवगाहिते यथेच्छप्रेक्षणसाहसे द्वे लोचने लभेयेति। को वा तस्य प्रत्युपकारो दर्पणस्य येन प्रतिच्छता तस्य प्रतिच्छदं दत्त मे यधे- च्छदर्शनसुख लोचनयोः । अथवा लुब्ध खलु स दर्पणो येन क्षणातर एव गोपितं तस्य प्रतिच्छदकम् । निर्दाक्षिण्यश्च स जनो येन मुहूर्तमानात्तिरोभवता प्रतिच्छदकदर्शनमपि आत्मनो न सोढं । अथवा अहमेवात्रापराध्यामि याहं सपूर्ण- दर्शनमात्रेणापि तं जनमसंभाव्य पश्यत एव तस्य यथापुरं हि प्रस्थिता । कथ वा अत्र आत्मनोपि न प्रभवति लज्जेमि । याहं तद्दर्शनरमणीया भूमिमावर्त्य पुनर्देष्टुमपि न लभे । श्रूयते च मया सयौवनस्य जनस्याभिमतजनदर्शने उत्खंडि- तधैयाँर्गल उद्वासितविनयव्यसनेऽपनीतलज्जातिरस्करणीको दुःसहारभकर्कशो मदनो नाम कोपि अंत करणमधिक्षिपतीति । तत् किलैतत् मयेदानीमनुभाव्यते येन मे अ- पर इव तत प्रभृतिचिंता, अन्य एव संतापगर्भो मनसो विकार. । इतश्च मे अद्य प्रवर्तते वैलक्ष्यं यत्तदर्शनसमये संमुसासीनया एतया नवमालिकया तत्क्षणधैर्यस्ख- लनविलक्षो मे भावो लक्षितो न वेति ।

·विक्रांतकौरवे- उप्फुल्लपुण्डरीअसरिच्छेहि सिणित्यपमहलधवलदीहरेहि सअं वुददमि चक्खूहिं एसो अमे विवेअमूढो मणोरहोजं सा एव्व होदु सव्वोवि दिअहो। सा एव्व होदु सअलावि वेला, सो एल्व होदु सव्वोवि उद्देसो, सा एव्व होदु सअलावि दिसा । जहिं खणमेत्त दंसणसुहं आसि । किं उण जइ अण्णाइ वि अलीअलज्जावसणाइ ओहिरदसज्झसहेवगाइ जहिच्छपेच्छण साहसिआइ दोणि लोअणाइ लहेअति । कोवा तस्स पच्चुवआरो दप्प- णस्स, जेण पढिच्छंतेण तस्य पडिच्छंद दिण्णं मे जाहच्छदंसणसुह लोअणाणं । अहल लुद्दो खु सो इप्पणो जेण खणंतरि चेअ गोपिअं तस्स पडिच्छंदों । णिक्खिणो अ सो जणो जेण मुहुत्तमेत्तादो तिरोभवंतेण पडिच्छंद असणपि अप्पणो ण सहिदं । अहव अहं चेअ एत्थ अपरज्झा- मि जा अहं संपुण्ण (दसण )मेत्तएणापि तं जणं असभाविअ दक्वंतस्स चेअ तस्स जहपुरं हि पत्थिदा । कहं वा एत्य अत्तणोपि ण पभवति लज्जेमि जा अहं तहसणरमणिज्जं भूमिं आवत्तिअ पुणो दंसिद्पि ण लहेमि । सुव्वइ अ मए सजोव्वणस्स जणस्स अभिमदजणदसणे उक्खंडि- दधीरगलो उव्वासिदाविणअवसणो अवणीदलज्जतिरक्खरणीओ दूसहार- भकक्कसो मअणो णाम कोवि अंतकरणं अक्खिवदिति । तं किर एवं मए दाणिं अणुहविज्जदि जेण मे अवर एव्व अदो पहुदि चिंता ! अण्णो एव्व संतावगम्भो मणस्स विआरो इदो अ पवत्तदि वेलक्ख जं तईसणसमए सम्मुहासीणाए इमाए णोमालिआए तक्खणधीरक्ख- लणविलक्खो मे भावो लक्खिदो ण वेत्ति । — नवमालिका-(विलोक्य) पिअसहि किंवि चिंतआंति विअ ल- क्खिज्जसि। सुलोचना-( सवेलक्ष्यं ) जई आत्थि कहं तेण कहइस्स । मे अज्ज १ प्रियसखि किमपि चितयतीव लक्ष्यसे । २ यद्यस्ति कथं तेन कथयिष्ये ।

·द्वितीयोऽङ्कः । नवमालिका-णे खुजं चिंतिज्जइ तं कहेदव्वंति णिओओ।जदा खु अवरं पडिक्दअं णत्थि तदा णं चिंतिज्जतं कहिज्जइ कण्णआजणस्स उण सुसिणिद्धेवि जणे पडिबद्धदि भावावेदणं णिसग्गसिद्धा लज्जा । ता समाद्धिदं मए लज्ज एव्व तुह अंतकरणं णिगुहावेदित्ति ।जदो लक्खिज्जदि एव्व सडिलणिस्सहेहिं अंगेहिं अदिण्णसेरसंभासणेण मुहेण थिमिदजिह्मेहि अ लोअणेहिं अणुवद्धिजंति कावि दुरंता तुह चिंता । हिओ णअरदेवदा- नत्तापाढीणआत्ति आदिवेला तिस्सा आरंभोत्ति तक्केमि जेण तदो पहुदि अण्णारिसं ते भासिअं, अण्णारिसिअ दिहि, अण्णारिसं अ सरीर, अण्णारिसे एव तुमवि लक्खिज्जसि । तदो अ एक्कावि इमा अदीदा जामिणी अत्थं गमअंती विवे। अंधराअंती अंतकरणं, अभिदवंती णिहा- सुहं, णिम्मूलअंती धीरं, उम्मीलअंती संतापं, सहीजणस्सवि लज्जाभारण अणुण्णामिदमुहिए अजाणंतीए कहणिज, अमुणंतीए करणिज्जं कहं कहपि तुह गदा । सुलोचना-( सवैलक्ष्यं य॑ च ) कि,दं किवि हिअए काऊण विअकसेहि । १ न खलु यचित्यते तत्कथयितव्यमिति नियोगो यदा खल्वपरं प्रतिबंधक नास्ति तदा ननु चिंतित कथ्यते, कन्यकाजनस्य पुनः सुस्निग्धेपि जने प्रतिबध्नाति भावावेदनं निसर्गसिद्धा लज्जा । तस्मात् समर्थित सया लज्जैव तवातःकरण निगृहयति इति । यतो लक्ष्यत एव शिथिलनिस्सहरंगैरदत्तस्वैरभापणेन मुखेन स्तिमितजिह्वाभ्या च लोचनाभ्यामनुवध्यमाना कापि दुरता चिंता पश्च नगरदेवता- यात्राप्रभृति अतिवेलस्तस्या आरंभ इति तर्कयामि । येन ततःप्रभृत्यन्यादृशं ते भाषितं अन्यादृशी च दृष्टिः अन्यादृशं च शरीरं, अन्या दृश्येव त्वमपि लक्ष्यसे । ततश्चैकापि इयमतीता कामिनी अस्त गमयंती विवेक अध - कारयंती अंतःकरणमभिद्रावयंती निद्रासुखं निर्मूलयंती धैर्य उन्मीलयती सं- तापं सखीजनस्यापि लन्नाभारेणानुन्नामितमुख्या जानत्या कथनीयमजानंत्या करणीयं कथं कथमपि त्वया गमिता । २ किमेतत् किमपि हृदये कृत्वा विकत्यसे ।

·३८ विकांतकौरवे- . भाव- - नवमालिका-पिअसहि अलं ते भएण जाव सणिहेण वलीअं खु मे तुस्सइ अप्पा ठाणे एव्व ओलग्गा दिहित्ति । महत्तेण भाअधेएण कण्णआणं अहिरूवतमो पई लब्भदि । तच्च पुण्णंवि केवलं माणुसोत्ति मुणेहि । जंदो तारिसं उज्जलमहुरं रूवं, तारिंसं उदारगहीरं सत्तं, तारिसी अधीर- ललिदा पइडि ण उत्तमक्खत्तियअदो अण्णस्स संभाविअदि। अह अ। पिअसहि तुह एव्व सवरजत्ताणिमित्तं आअदेण होदव्वं तेण । ता णिचिंता दाणिं होहि । कल्लं ख तं चेअ स वरिस्ससि । (सुलोचना सलनं वाष्पं विदार्य तूष्णीमास्ते) नवमालिका-अदिउज्जए महवि णाम एव्वं लज्जंती कहं ते हि- अआदोण लज्जेसि । सुलोचना-पिअसहि खंतव्वो एस लज्जापरवदीए मह गृहणादिक्कमो। नवमालिका-सहावसिद्धपि अ कण्णआणं इमस्सि अत्थे कहं णाम पिअसही अवरज्झदि । विदूषकः-(कर्ण दत्वा ) अस्स एत्थ एव्व पिंअंगुपाअवमूले इत्थि- आजणालाओ सुणिज्जइ। १. प्रियसखि अलं ते भयेन यावत् स्नेहेन बलवत्खलु मे तुज्यत्यात्मा स्थान एवावलमा घष्टिरिति महता भागधेयेन कन्यकानामभिरूपतमः पतिर्लभ्यते तच्च पुण्यमपि केवलं मानुषस्येति जानीहि यतस्तादृशमुज्ज्वलं मधुरं रूपं तादृशमुदार- गंभीरं सत्त्वं तादृशी च धीरललिता प्रकृतिः नोत्तमक्षेत्रियादन्यस्य संभाव्यते । अथ च । प्रियसखि तवैव स्वयंवरयात्रानिमित्तमागतेन भवितव्यं तेन । तस्मानि- चिंतेदानी भव । काल्य खलु तमेव स्वयं वरिष्यसि । २. अति ऋज्विममापि नाम एवं लज्जती कथं ते हृदयान लजसि । ३.प्रियसखि क्षतव्य एष लज्जापरवत्या मम भावगूहनातिक्रमः । ४. स्वभावसिद्धपि कन्यकानामस्मिन्नर्थे- कथं नाम .प्रिय- सखी अपराध्यति । ५. वयस्यात्रैव प्रियंगुपादपमूले स्त्रीजनालापः श्रूयते ।

·द्वितीयोऽङ्कः। ३९ www राजा-(आत्मगतं ) अपि नाम सा भवेत् । (प्रकाश) यावद- मुना प्रलंबविटपेनाश्मंतकपादपेनातरितः पश्यामि ( तथा दृष्ट्वा सहर्ष ) वयस्य दिष्टया वर्धसे । सैव खल्वियं ते प्रियसखी । विदूषकः-( दृष्ट्वा ) केहं एसा तत्तहोदी कासीराअउत्ती। राजा-(निर्वर्ण्य सोत्कंठं) इयं सा लावण्यामृतसरिति यस्यां मम दृशौ निरुच्छासं मग्ने पदमपि लभे तेन तरितुं । स्थिरीभूतं यस्यां प्रकृतितरलं संप्रति मनो। यया कामः कामं हृदयमिदमंतर्व्यथयति ॥ २५ ॥ नवमालिका-महाभागो खु सो जणो जो एवं णाम पिअसहीए हिअए सदापि अ वट्टइ । सुलोचना-( सलजं ) सहिँ कीस में वाहेहि । साविदा खु से मए जइ मे पुणोवि किवि असंबंधं जंपिहिस्सि । विदूषकः-वस्स तुह एव्व उत्तंतो वट्टदित्ति तक्कोमि । राजा-अहो स्पृहणीयः कन्यकानां व्रीडाव्यतिकरः । तथाहि- निरंधाना कूटं किमपि हृदये वस्तु लिखितं तदस्वस्थैर्भावैः पुनरनुमिमानां प्रियसखीं। सलज्जं जल्पती परिमृदितशुष्काक्षरमसौ विलक्षस्मेरास्या कथमपि तदस्याः स्फुटयति ॥ २६ ॥ (पुनर्निर्वर्ण्य ) अहो सर्वावस्थासु कामनीयकमस्याः । १. कथमेपा तत्रभवती काशीराजपुत्री । २ महाभागः खलु स जन य एवं नाम प्रियसख्या हृदये सदापि च वर्तते। ३. सखि कस्मान्मां वाधसे । शापिता खल्वसि मया यदि-मा पुनरपि किमप्यसंबंध जल्पसि ४. वयस्य तवैव वृत्तांतो वर्तते इति तर्कयामि । , ·विक्रांतकौरवे- - इदं हि- जरठरविमयूखतापताम्यत्- किसलयदुर्बलकोमलांगयष्टयां । चकितहरिणशावलोचनाया- मभिरमते हृदयं सुलोचनायाम् ॥ २७ ॥ नवमालिका-को वा एत्थ असंबंधं मंतेदि सुसंबंधं चेअ खु एवं भविस्सदि। सुलोचना-(स्वगतं) अमोहंवादिणी होहि । राजा-इयं खल्वखंडितपराक्रमस्य मकरकेतोरसंहार्यशौर्यहेतुः सुमहा- नवष्टभः (आकाशे लक्ष्यं बद्धा) अयि भोः कुसुमधन्वन् वृथा कत्थसे इदमुपालभ्यसे। यत्रैते स्फुरतः प्रमथ्य विनयं दीर्घे भ्रवौ सुभ्रवो- यत्रैते हरतः प्रसह्य तरले धैर्यग्रहं लोचने । यत्रैषास्ति विमोहनाय जगतस्तत्र स्मर श्रूयतां कोदंडे च शरेषु च त्वयि च भोः स्यात्पौनरुक्त्यं परम् ॥२८॥ सुलोचना-(स्वगतं) अवि णाम सो जणोअज्जवि दसणसुहं देज । नवमालिका-(विभाव्य स्वगतं) कहं एसा चिंताभरण वलिअं खिज्जइ होदु जाव इमाए हिअअं अक्खिवामि। (प्रकाशं ) पिअॅसहि एसा खु सह १. का वात्रासंबंधं मंत्रयते सुसंबंधमेव खलु एतद् भविष्यति । २. अमोघवा- दिनी भव । ३. अपि नाम स जनः अद्यापि दर्शनसुखं दास्यति । ४. कथमेषा चिंताभरेण बलवत् खिद्यते भवतु तावदस्या हृदयमाक्षिपामि । ५. प्रियसाखि एषा खलु सह समुच्चरत्कुररकारंडवकेलिकलहकलकलगंभीरेण 'शब्दापयतीव मास्तेन भागीरथी । तस्मादुत्तिष्ठ तावत् यावत् सरलिका आगमिष्यति तावन्मंदाकिनी पश्यावः।

·द्वितीयोऽङ्कः।
४१
-
समुच्चरंतकुररकारंडवकेलिकलअलगंभिणेण सद्दावेदि विअ मारुदेण
भाईरहि। ता उहेहि दाव जाव सरलिआ आअमिस्सदि । ताव मंदाअणी
दक्विह्म ।
सुलोचना-जं पिअसहीए रोअदि । ( उत्तिष्ठतः)
नवमालिका-इदो इदो पिअसहि (परिकामतः)
राजा-(निर्वर्ण्य) कथं समग्रसाधनः संप्रति संग्रामयते कुसुमधन्वा ।
मम हि--
अस्याः कामः कठोरः स्तनतटयुगले नाभिरः गभीरो
विस्तीर्णः श्रोणिविवे गतिषु कृतपदो हस्तयोर्दत्तहस्तः ।
जातोत्कंठोथ कंठे मुखमनु सुमुख काममोष्ठे स रागो ।
विभ्रांतश्चायमक्ष्णोर्जनयति हृदयस्याव्यवस्थामवस्थाम् २९
विदूषकः-वअस्स इदो एव्व कहं आअच्छति ।
राजा-सखे किमत्र कुर्मः । अथवा स्वयमासीदंत्योरेनयोरदुष्ट एव
याहच्छिक उपनिपातः ।
सुलोचना-(अग्रतो राजानं दृष्ट्वा ससाध्वसं समौत्सुक्यं चात्मगतं)
अह्मो सो एव्व एत्थ समाणीदो देव्वेण ।
नवमालिका-( राजानं दृष्ट्वा अपवार्य ) पिसहि दिहिआ
वड्डसि सो एव्व जणो एत्य समाणीदो देव्वेण ।
सुलोचना-(सलज्जमपवार्य ) हला किं एत्थ करिअटु ।
नवमालिका-( अपवार्य सस्मितं ) इमं एव्व णं पुच्छसु ।
१. यत् प्रियसख्या. रोचते। २. इतः इत प्रियसखि । ३. वयस्य इत एव
कथमागच्छतः । १. अहो स एवात्र समानीतो देवेन । ५. प्रियसखि दिष्टया
वर्धसे, स एव जनोत्र समानीतो देवेन । ६. हला किमत्र क्रिया । ७. इममेव
ननु पृच्छ।

·४२ विक्रांतकौरवे- - सुलोचना-(सेय॑मपवार्य) हलो पुणोवि किं असंबद्धं भणासि । (अन्यतो गंतुमिच्छति )। नवमालिका–पिसहि मा मा कुप्पेहि ( हस्ते गृह्णाति) राजा-(स्वगतं ) अयमत्रावसरः । ( उपसृत्य ससांत्वनम् ) अयि सरले येन व्यलीकेपि कृतेन कोपो दाक्षिण्यरुद्धो लभतेऽवकाशं । तस्मिन जनेऽस्मिन्नकृतापराधे कुतो वृथा त्वं कुपिताप्रयासि॥३०॥ विदूषकः-कह कोवणा अत्तहोदी । नवमालिका-अॅदक्खिणे कहं अपुल्वदंसणसंभावणीअस्स इमस्स जणस्स वअणं लंघसि । राजा-सखि कुतः खल्वसौ कुपिता । नवमालिका-इमं एव्वे पुच्छइ । ( सुलोचना सेयं नवमालिकां पश्यति ) राजा-सुंदरि प्रसीद प्रसीद । (नेपथ्ये) इदो पिअसहि नवमालिका-(कर्ण दत्वा ) पिअंसहि सरलिआ णं सद्दावेइ ता इदो सिग्धं एहि। सुलोचना-(स्वगतं ) कहं एत्तिअंवि विग्घिदं । का गई । १. हला पनरपि किमसंवर्द्ध भणसि । २. प्रियसखि मा मा कुप्य । ३. कथं कोपनात्रभवती । ४. अदक्षिणे कथमपूर्वदर्शनसंभावनीयस्यास्य वचनं लंघयसि । ५. इमामेव पृच्छ । ६. इतः प्रियसखी । ७. प्रियसखि सरलिका ननु शब्दापयति तस्मादितः शीघ्रमेहि ८. कथमेतावदपि विनितं । का गतिः ।

·द्वितीयोऽङ्कः। ४३ - (परिक्रम्य निष्कांते) राजा-अहो क्षणदर्शनमपि न सोढव्यमीर्ष्यालुना दैवेन । विदूषकः-वस्स णिचिंतो दाणिं होहि । असाहारणो सु तत्त- होदीए तुवम्मि बहुमाणो। राजा-अतर्कितोपनतेन च दर्शनेन प्रतिक्षणविधीयमानविभ्रममाने- डितं तस्यावीडितम् । तथाहि- स्तनतटसमुत्क्षिप्ता मुक्तावली परिवर्तिता सुनिहितमाप स्रष्टुं कर्णोत्पलं प्रहितः करः। विनमितमुखं सख्या सव्याजमंतरितं मुहु- मयि च निपतदृष्टौ न्यस्ते दृशौ स्तनचूचुके ॥ ३१ ॥ (विचिंत्य सौत्सुक्य) अहो अभिरूपं तस्याः प्रियसखी प्रति प्रणयरसाई कुपितं । तथाहि- नैवाधरेण स्फुरितं न रक्त विलोचनेन स्खलितं च गत्या । तथापि कोपः परिभावितोऽस्य भिन्नक्रमेणैव निरीक्षितेन ॥३२॥ (अग्रतो विलोक्य सोत्कंठं) क्षणमिह मदिराक्ष्यामग्रतो मे स्थितायां स्तनतटपरिणाहात्मच्युतस्याकुतोपि । पथि च विटपिलग्नस्योत्तरीयांचलस्य क्षणकृतगतिविघ्नस्यैष भूयः स्मरामि ॥ ३३॥ (सांतस्तापं निश्वस्य ) अहो दुर्विषहता प्रियाविरहव्यथायाः । येनानु- १ वयस्य निश्चिंत इदानीं भव । असाधारण खलु तत्र भवत्यास्त्वयि बहुमानः ।

·४४ विक्रांतकौरवे- mi । पदमेव समुत्पादितसर्वांगीणपरितापा शिरोवेदनामिवापादयति । ( सवि- शेषोत्कंठं। भवसि भवसि मूर्धन् सत्यमेवोत्तमाङ्गं यदि सकृदपि तस्यास्सेर्ण्यमुत्क्षिप्तपाणः । रतिकलहविमर्देष्वर्चति त्वां प्रियाया- स्स परमपरिहार्यः पारिहार्यप्रहारः ॥ ३४॥ विदूषकः-भो वअस्स समासण्णो मज्झाण्हो जाव एहिं खंदावार 'एव्व गच्छेमो। राजा--( नभो विलोक्य । ) कथं गतमहर्दलम् । तथाहि । अहमिह सहसानः संगरन् बहभार तरुविटपनिषण्णस्सेवते स्वापसौख्यम् । श्रयति तपनतापादुत्रसन्नत्र चासौ घननलिनपलाशाभ्यंतरं मंदसानः ॥३५॥ 'किंच। प्रासादोदरवासगेहतलिमेष्वद्यातपोद्वेजिन- श्चर्चाचंदनकर्दमाईतनुभिः सार्धं प्रियाभिः प्रियाः। क्षौमांतव्यजनैः करव्यतिकराः संविज्यमानैमिथः कुर्वतः सुरतश्रमव्यपनयं तंद्रालवः शेरते ॥ ३६ ॥ विदूषकः-इदों इदो पिअवअस्सो। ( इति परिक्रम्य निष्कातौ) इति श्रीकवि हस्तिमल्लेन विरचिते कौरवपौरवीयनाटके गंगामज्जन नाम द्वितीयोङ्कः समाप्तः ॥ २॥ 1 १ भो 'वयस्य समासन्नो मध्यान्हः यावदिदानी स्कंदावारमेव गच्छावः । २ इत इतः प्रियवयस्यः।

·तृतीयोऽङ्कः। ४५ तृतीयोङ्कः॥३॥ re (ततः प्रविशति विट:) विट:-अहो अनन्यसाधारणी वाराणस्याः समान्दः । अत्र हि- गुण एवाहार्य भवति पुरुषाणां बहुमतं स्त्रियः स्वैरं हार्यः प्रणयचतुरैश्चादुवचनैः । धनं पात्रे दत्तं न खलु वसुगुप्तिर्धनवशां कवीनां काप्यन्या भणितिरभिजाता विजयते ॥१॥ - अतश्व--- वणिजो जित्वरीमाहुः सत्य वाराणसीमिमाम् । यदेनया व्यजीयंत विश्वान्यनगरश्रियः ॥२॥ विशेषतः पुनरद्य सुलोचनास्वयंवरयात्रायामन्यैव कापि शोभा काशीराजधान्याः । - तथाहि- अभ्युक्ष्यंते सरसकुसुमाभ्यर्चितैर्गधतोयै- वीथीमार्गाः पुरपरिजने नात्र संमृष्टशुद्धाः। पुष्पैश्चयोतन्मधुलवजडैनिष्पतचंचरीकै- ाक्रीयंते सुरभिभिरितो वेश्मनां चाजिराणि ॥ ३॥ अपि च- उत्तंभितध्वजपटांचलचुंव्यमान- ज्योतिर्विमानविततीनि विभांत्यमूनि ।

·विक्रांतकौरवे-
सौधान्युदस्तमणितोरणकोणनद्ध-
डोलायमाननववंदनमालिकानि ॥४॥
यावदिदानी स्वयंवरयात्राकृते समापततो राजन्यस्यावेक्षणेन चक्षुषी
संभावयामः । (परिक्रम्याग्रतो विलोक्य )। कथमसौ विलासबाह्यालि-
मकरध्वजस्य संगीतशालारतेविक्रिया पण्यस्त्रीरत्नानामुत्पत्तिभवनं शृंगारस्य
-नाभिगृहं लीलाया निर्माणभूमिविभ्रमाणामाकर्षणवडिशं तरुणजनमनोमीना-
नामवस्कंदपरबलमिद्रियग्रामस्य विनयमुखपटाक्षेपणरंगो विनीतजनवार-
णानां स्वगुणविकत्थनस्थानं पीद्वानां वैदग्ध्यविनिमयहडछेकानां करा-
-लगोलव्यतिकरपितृवनं वेश्याजनमातृजरतपितृपिशाचिकानां पुराणा
वामलूरुगणिकादारिकाभुजंगीनामपूर्वमद्वैतदर्शनं मायाप्रपंचस्य पारि-
पंथिको निश्रेयसपथपान्थानां मनोरथमात्रास्वायो दुर्गतानां द्रविणवतां
सदाप्यदत्तकवाटो वेशवाटः ।
किंच।
अविस्रभस्निग्धं वचनमवलेह्यं श्रवणयोः
परिष्वंगस्संगव्यसनमपहस्त्येव मधुरः।
ऋतेऽन्तः सद्भावात्सपरमुपचारश्च रुचिर-
स्सहैवोद्भिन्नानि स्तनमुकुलकैर्यत्र सुदृशाम् ॥ ५॥
( स्पर्श रूपयित्वा ) अहो वेशवीथीविहाररसिकस्य कोप्यतिशायी
सौरभसंभारः समीरणस्य ।
अत्र हि-
प्रौढांगनारुचिरकंठधनांगरागः
कस्तूरिकापरिमलस्पृहणीयगंधः ।
सौभाग्यगर्वभरमन्थरयेव गत्या
चेतः प्रलोभयति नस्तरणो नभस्वान् ॥ ६ ॥

·तृतीयोऽङ्कः। ४७ यावदेनं वेशवाटमतिलंघ्य राजन्यकावलोकाय राजमार्ग समासाधयामः। अथवा दुष्करमनमतिलंघयितुम् । कुतः। 1 - न दृष्टां विम्बोष्ठीमलमनभिभाष्यास्मि चलितुं विलम्बः स्यात्तैस्तैस्सुचिरमुपचारैश्च सुदृशाम् । अपेक्ष्यते चास्मान् प्रचुरमपराद्धाश्च सुहृदः प्रियाः प्रत्याश्वास्याः प्रणयघटनायै विघटिताः ॥७॥ तदंतरायः खल्वयं मार्गः कार्यान्तरस्य । अथवा शांतं श्रेयानेव मे प्रस्तु- तकार्यातरप्रसंगस्यात्र व्यासंगः । येन- तांबूलवीटीरुपयुक्तशिष्टाः कर्पूरपारीस्सकरंडदत्ताः । माल्यानि धम्मिल्लकृताधिवासान्यमुत्र लप्स्ये मुहुरंगनाभ्यः॥८॥ तदिदानीमेनमवगाहिष्ये । ( परिक्रम्यावलोक्य च) कथमसौ वेशवाट- मुखमंडपे दुर्विनीता शौण्डघर्घरकंठघोषाधरितरूप्यघंटाटेण्टा । कथं नु खल्वस्या मूर्तीयाश्शिरोर्तेरात्मानं रक्षेयं । दुर्लभः खल्वेभिर्दुर्दान्तदवितृ- भिदृष्टस्य ममात्रापसारः । तत् किमत्र शरण । भवतूत्तरीयेणावकुंठितस्त्व- रितमस्माद्देशात्पलायिष्ये।(तथा परिक्रम्यन् ) दिष्टया निश्शल्यः कुशल्यस्मि हन्त भोः। द्रविणस्यार्जनं द्यूते वेशे तस्य विसर्जनं । एषामायव्ययद्वारे द्वे आपि व्यसने इमे ॥९॥ ( कर्ण दत्वा ) कुतः खल्वाह्वानध्वनिः ।( विभाव्य) कथं चंद्रसेनाभव- नात् । इह खल्वश्रांतप्रणयकेलीव्यतिकरमेकं मिथुनं प्रतिवसति । चंद्रसेनाव- शिकचकोरश्च । व्यभिचरितं खल्वस्यामाभजातसौहार्दायां परवित्ताच्छेदनेन ·४८ विक्रांतकौरवे- गणिकाकुलधर्मेण । यदनयो द्वपदयोरिव वर्तते परस्परार्थसंक्रमः । अतश्चैतदेवं । यतः- न बहुप्रेयसीन पुंसः कामिन्यो बहु मन्वते । पुंमांसो बहु मन्यते बहुपुंसीर्न योषितः ॥ १० ॥ (पुनः कर्णं दत्वा) कथमिहैव भवनचंद्रशालायामपावृत्य गवाक्षं पत्या सह वीक्षमाणा चंद्रसेनेव व्याहरति । इयं खलु- अश्रांतकांतसुरतलमनूतनोत्थ-- स्वेदोदबिंदुविसराईकपोलपालिः। मा माह्वयत्यलसविह्वलजिह्मदृष्टि- निश्वासगद्गदगलत्प्रसरर्वचोभः ॥ ११ ॥ तल्पस्थितेयमुपधानविशिष्टहस्ता न्यस्तानना पुलकिनी प्रियभर्तुरंसे । आस्रस्तकेशरचनांतरितावतंसा धत्तेवधानमिह मत्प्रतिपालनायाम् ॥ १२ ॥ भवतु संभाव्यैव गच्छामि । ( उपसृत्य ) अजय्यमस्तु युवयोस्संगतं । किं ब्रूथ । अपि कुशलं भावस्येति । कथममुना कुशलपरिप्रश्नेनोटितो मे चिरादनवलोकनातिक्रमः । सखायौ मास्म मामुपालभथां अपराध्यत्र सुलोचनास्वयंवरयात्रा । यद्विप्रकृष्टसंनिविष्टराजांतरशिबिरनिरीक्षणकौतु- केन परिभ्रमतां तृतीयोयं दिवसः । किमाहतुः । तेन हि क्षांतमिति । एष इदानी निष्कृतनिजातिकमदुष्कर्मा महाकविप्रबंधस्येव नित्यप्रवृत्तसुख- शय्यस्यास्य मिथुनस्य सौखशायिको भवामि । किमाह भवती चंक्रमण- ·तृतीयोऽङ्कः। ४९ चपलस्येव बालकस्यांतर्गृहं निरुध्यमानस्य कुतस्ते प्रियसुहृदः सौख्यमिति । अलं कथांतरव्याजेनात्मनः सौभाग्यकतया । किमाह भवती । कंपितास्मि अलंक्रियतामयं शय्यार्ध इति । वासु सुलोचनास्वयंवरयात्रां प्रत्यवेक्ष्यो- पावर्तिष्ये । तदलमतियंत्रणया । किमाह भवान् । दृश्यतां भवता स्वयंवर- यात्रा । अहं तु पुनस्त्वन्मुखाच्छ्रोष्यामीति । ( सस्मितं ) अहो चापलमत्र भवतः । यद्वा किं वदंती श्रवणदानमपि गृहस्थूणस्यैवादृष्टवहिर्गृहस्य सख्युनील्पीयः । ( सस्मितं ) । अथवा प्रवर्तयतु तवापि स्वयंवरयात्रां चंद्रसेना । कथ हासोत्तरमसौ पत्युरुरसि पतिता । भवतु साधयामस्ता- वत् । ( परिक्रम्यावलोक्य च) कथमसौ जरत्कूपिका वाराणस्याः प्रदी- पच्छाया । मदनभानोरकालपलितं तरुणानां सिनीवाली सुरतचद्रातपस्य जंगमचंचावेशवाटस्य संमार्जनी स्त्रैणस्य विडंबयंती विलासिनी विभ्रमान्नि- जोदवसितालिंदवितकिां दूषयंती भोगवत्या माता निषादवती । -- या खलु- यतस्ततस्सृतविशीर्णसूत्रा पुराणकथेव शिरालदेहा । अमुचती मंडनमंगनाह चलत्यचारु प्रचलाकिकेव ॥१३॥ अपि चास्याः- मूले वालयवप्ररोहधवलान् लब्धस्वभावांस्ततो मांजिष्ठप्रसरच्छवीनथ चरत्ककलिनालारुणान् । पश्चान्मुग्धशिरीषकेसररुचः प्रांते च काकच्छद- च्छायान्मूनि कचान करोत्यपसरन्नीलीरसो भावितः॥१४॥ हत भोः, अनया खल्वयथार्थनामा भोगवती जाता येन सा भूताविष्टेक सभय परिहीयते । ग्रहग्रहीतेव न विश्वस्यते विषदूषितेव वापिका नास्वा- द्यते । विषधराधिष्ठिताचंदनलता नोपसेव्यते । किच बहुना चंडालिका , ·विक्रांतकौरवे- -- - सा संप्रति चंडालिकेव दूरे स्पर्शस्यानिसर्गाश्लीलमुखराया हृदय इवात्मनो बहिबार भवने को वावसरमेकं लगति तथाहि- निष्कासयत्येकत एकमेपा प्रवेशयत्यन्यमथान्यतश्च । पति सुतायाः कपटोत्कटाभिः स्वांशावतारैरिव कुट्टिनीभिः॥१५॥ इत्थं च पुनः समर्थये। निदीपा भणितिनिसर्गमधुरा निर्मत्सरा शेमुपी निप्पापा नृपता जगहुमता गीतिश्च निर्वकृता। निर्दोपा चरितस्थितिगुणवती वेश्या च निर्मातृका यत्सत्यं बहुनापि भाग्यवसुना लभ्येत वा नैव वा ॥१६॥ समेतदास्तां । इदं तु पुनरत्र धुनोति । यदद्याप्यसौ तरुणीमन्या झर्झ- रसर्जूरकमवरुद्धवती न जातूज्झति स्वयं बृपस्या । कथमाह्वयत्यपि । हत ध्वस्तोस्मि । भवतु ( उपसृत्य ) किमपि व्याजं कृत्वा गमिष्यामि । (हा- स्यं निरुधन ) अथवा व्याजीकरणमपि नास्यां अर्थक्रिया प्रवर्तयति । (उपमृत्य) वासु निषादवति सुभगा भव । अथ वयस्यखजूरकोप्यन्त्र । किं बीपि । न जानीम एव त्वमिति । हंत साधुकृतं खजूरकण किं भव- न्या अपि जर्झरवादनमेव तस्मै स्वदते एपाहमर्धचंद्रकं कृत्ग तमाने- प्यामि । मा कदाचिदपि भूर्निपादवती विषादवतां ।किमाह भवती । कुतो मे विषादः । यदा भाव एवैवं वर्तते इति । वासु तदयमद्यापृच्छे । कि ब्रवीषि कदा पुनर्भावो द्रष्टव्यः । न खल्विहागत्य युक्तं मित्रदुहितरमसंभाव्य गंतु- मिति । वासु स सर्जूरकमद्येव मां द्रक्ष्यासि किमाह भवती । तेन हि गम्यता- मिति । साधयामस्तावत् । ( परिक्रम्यावलोक्य च ) इयं खलु जरत्पिशा- चिकादर्शनप्रायश्चित्तं लोचनाभ्यामियं हि वैजयंती मकरकेतोरवलेपस्ता- रुण्यस्य पुण्यं लावण्यस्य भाग्यं सोभाग्यस्य माणिक्यं गाणिक्यस्य चंद्रिका ·तृतीयोऽङ्कः। www.ni. जगन्नयनचकोरकाणां चंद्रमत्या दुहिता रतिचंद्रिकानाम मत्तकाशिनी प्रकाशितकाशीराजपुरी यशोवैभवा स्वभवनप्रांतवर्तिनः शिक्षागृहात्सगी- तयोग्या जनितश्रमरमणीया निर्गच्छति । यासौ- आवद्धचडातकपीड्यमान-मध्यस्फुटालक्ष्यगभीरनाभिः । प्रस्वेदसुस्निग्धशरीरयष्टिर्विभाति विभ्रांतविशालदृष्टिः ॥ १७ ॥ किच । मुहुर्तृत्ताभ्यासव्यतिकरचलन्मौक्तिकलता समुन्मृष्टाच्छाच्छस्तनमलयजालेपरुचिरा। चिरायासश्राम्यच्चरणशिथिलन्यासमधुरा क्षणन्मजीरेय मदयति मनोरंजयति च ॥१८॥ यावदस्याः सौवस्तिको भवामि । ( उपसृत्य ) स्वस्ति भवत्ये । सुंदरि कृत नृत्ताय ताभ्यामंजलिबधेन । (सस्मितं) उन्मार्जितेपि बहुले हरिचंदनस्मिन् प्रव्यक्तमेव निविडस्तनि दृश्यमानः । लाक्षारसेन रचितः कुचकुंभपीठे धन्यस्य कस्य वदनेन विशेपकोऽयम् ।। १९ ।। कथमदृष्टोत्तरा सत्वरपरावर्तननर्तितस्तनकलशा सविलास विनिहितक्रत- लस्थगितस्तनतटोत्संगा सलीलचलनवाचालितमेखलाकलापा सवैकक्ष्यसाची- कृतचिकुरलोचना सविभ्रमांकुरितलज्जास्मितविकसितकपोलतलातूर्णपदमुखर- नूपुरमसौ स्वभवनद्वार एवातरिता । चिरादवात्यमुन्मेपेण फलमीक्षणाभ्या । भवतु साधयामस्तावत् (परिक्रम्य ) कथमसावशोकतिलकायास्सुता केली- ·५२ विक्रांतकौरवे- -- मतीवाल्पसुलभसुकुमारचापला सत्वरमागत्य मां हस्ते गृह्णाति (निर्वण्य) अहो लालनीयता वालस्य । तथाहि- गतिर्लालालोलातरलतरलं चारु च वचः स्फुरदंतज्योत्स्ना प्रसररमणीयं विहसितं । स्तनौ नोद्भिद्यते न च विचरतः साचि नयने किमप्यस्या वाल्यं हरति तरुणम्नापि हृदयम् ॥ २० ॥ भद्रे किं ब्रवीषि । आह्वति भावमर्जुकेति । (ऊर्ध्वं विलोक्य ) कथम- शोकलतिकापि द्वितीयस्यां प्रासादभूमौ गोपानसीमध्यासीना विडंबयंती विमानारूढां दिव्ययोषितमित एव दत्तदृष्टिौ प्रतीक्षते । भवतु प्रवक्ष्यामि । (प्रविश्य ) इयं सोपानपंक्तिः । यावदारोहामः । (नाट्येनारुह्य) वासु क- ल्याणिनी भव । किं ब्रवीषि । संनिहिताम{ पर्यकिकामलंकरोतु भाव इति । यथाह भवती । (उपविश्य ) वासु किमिदं गवाक्षजालांतरिता विदूरे वर्तसे । कथं सविभ्रमोन्नमितभ्रूलतमसौ स्मयमानविलोचना न किमपि ब्रवीति । भवतु कथितमनया पुष्पवत्त्वम् । वासु कः खलु वराकः पुष्पवती- मशोकलतिकामसंभावयति । कृतं वीडितेन । किं ब्रवीषि । इह गच्छतो हास्तिनपुरवास्तव्यस्य नंद्यावर्तनाम्नः कौरवेश्वरप्रियानुचरस्य त्रीणि दिना- नीति । तेन हि लब्धमेव देशांतरपरिभ्रमणफलं नंद्यावर्तेन । अथ कीदृशो गुणै द्यावर्तः । किं ब्रवीषि । न क्वापि हीयते वाराणसी विटपमहत्तरादार्यभद्रिलकादिति । कथं मयैवोपमीयते । भवत्विदमुपालभ्यते। कथं स कामी पुरुषार्थवित्स्याद्विहाय यस्संप्रति वर्तते त्वाम् । अमोघमस्त्रं ननु पुष्पमृद्वि त्वं पुष्पिता पुष्पशरासनस्य ॥२१॥ किं ब्रवीषि । कुतः पुनर्भावनाप्रविश्य भवन गंतुमुपक्रांतमिति । वासु समापतंति स्वयंवरयात्रायै राजानस्तदवेक्षणचापलमत्र मां चलयति । कि

·तृतीयोऽङ्कः।
५३
-
ब्रवीषि । तेन हि स्वैरमिहेवास्यतां । एष हि स्पृष्टमेव निरीक्ष्यते पार्श्वतो
राजमार्गः । कियती च वेला पुनरित एव प्रतिष्ठमानानां राज्ञामिति ।
(विलोक्य ) कथ प्रवृत्तमेव गंतुमितो नृपतिभिः । किं ब्रवीषि । अथ
कोय पार्श्वचरेण चामरग्राहिणानुगम्यमानो वल्गु वल्गंतं महाप्रमाणमाजा-
नेयमारुह्य राजमार्गमवगाहत इति । ( विभाव्य ) अयं खल्वनिल्वाटेश्वरः
कुब्जरात्रस्य पाता।
तथाहि-
स्थगित जठरभागाः श्मश्रुभिलम्बमानै-
निशितधवलधारान् विभ्रतो मंडलायान् ।
अनतितरलयातास्तं पति सूचयंति
प्रकृतिसरलगात्रास्सैनिकाः कौव्जरात्राः ॥ २२ ॥
किं ब्रवीषि । कः पुनरयमतिरयतूर्णपदगामिनं वानायुकप्रवेकमारुह्य
प्रयाति ।
(विभाव्य ) कथमसावधिष्ठानस्याधिष्ठाता काश्मीरेश्वरः ।
तथाहि-
तूणीरिणः स्थूलकठोरवेणुर्निर्माणबाणासनपाणयोऽमी ।
गौरत्विषः कर्कश बभुकेशाः काश्मीरनाथं कथयति सैन्याः ॥२३॥
कि ब्रवीषि।
कः पुनरसौ विध्यशिखरोदनकायमाबद्धनक्षत्रमालोज्ज्वलनैपथ्यं स्थूल-
पृष्ठं विंध्यसिंधुरपृष्ठमधिरुह्यायाति । (विभाव्य ) कममसौ आन्ध्रदेशा-
घिपतिः विजयवाटीपतिः ।
तथा ह्यमी।
प्रांशुप्रतीकाः प्रकृतिप्रगल्भाः प्रायेणकालागरुकालवर्णाः।
कुंतान वहंतो गुरुदीर्घदंडानंध्राधिराजस्य चरांति सैन्याः ॥२४॥

·विक्रांतकार- - किं ब्रवीपि । कः पुनरसी महाप्रमाणबानितकनिवर्हिवर्माणमनाकुलचरणविन्यासां विभाव्यमानगमनजवां वेसरवधूमारुण्यातिवर्तते इति । अयं खलु कर्ना- टकभूमेः पालयिता मान्यखेटाधिपतिः । तथाहि । अमं परितः- उत्कीर्णशंखमणिदामपरीतकंठाः प्रालंवकर्णविनिवशितदंतपत्राः। कर्नाटका विकटविस्मयनीयवेषाः शक्त्युद्यताः प्रथितशक्तय आपतंति ॥ २५ ॥ किंवीपि । कः पुनरसा सत्वरितचटुलगामिनं कर्कशवपुपं विक्रमारूढः पादचा- गिभिरेव छत्रधारिभिरासेव्यमानः सत्वरमभ्येतीति । (विभाव्य ) कथमसो चोलेश्वरः सुरपुराधिपतिः । तथाहि-- कौक्षेयकान कुंचितकुटजपृष्ठान धनूंपि बााणि च विभ्रतोमी । वेपैरनत्युगटदर्शनीयधोलेश्वरं चोलभटा बुवंति ॥ २६ ॥ किं ब्रवीषि । कः पुनरसी नातितूर्णगमनांदोलिताभोगकिंकिणीझणझ- गारवमुखरं कलिकलभमारुढ इति । (विभाव्य ) क्थमसौ दक्षिणमथुरा- विपतिः पाण्ड्यः । तथाहि...- शिखंडिवर्हाग्रपिनद्धचूडा प्रौढानि तालानि शरासनानि । वहंति मुक्तांचितहेमपत्र-कर्णा अमी पांड्यनरेन्द्रसैन्याः ॥ २७॥ किं ब्रवीपि । कः पुनरयमांदोलिकाधिरूढो निभृतमंदगामिपरिजनो राजन्यमिति । (विभाव्य) कथं केरलपालो महोदयपुराधिपतिः ।

·तृतीयोऽङ्कः। AnnwmAh अमी हि- आगुल्फदीर्घक्षुरिकापिनद्ध-कटीतटास्सव्यकरात्तचापाः । करैः परैस्तीक्ष्णमुखान् वहति शिलीमुखान केरलनाथसैन्याः२८ किं ब्रवीषि । कथमसावचपलखेलस्थूलोच्चयगामिनी करेणुकामारूढः कौरवेश्वरो दृश्यते इति । (विलोक्य) वासु केनाभिज्ञानेन कौरवेश्वरमज्ञासीः । (विभाव्य ) नूनमसावमुष्याग्रतः संमुखमासीनः स एव भवत्याः पतिर्न- यावर्तः । यतः सोपि नात्र लग्नां दृष्टि प्रत्याक्षिपति । कथममुना स्मितेनैव ह्यनुज्ञातव्यमहत्येव सत्यमत्रभवती नंद्यावर्तः । तिष्ठत्वेतत् । कथय कतमः खल्वत्र काशीराजस्य जामाता भविष्यति । किं ब्रवीषि । श्रुतं मया नंद्यावर्तमुखात् दिःकिल वृत्तम् । सुलोचनामेघेश्वरयो परस्परदर्शन- मनुरागश्च गरीयान् तथा तथा प्रकटित इति । इति युज्यत एतत् । कुमुदाकरमेव हि कौमुदी संभावयति । व्यज्यते चास्योत्कंठतानेन लिगेन । अस्य हि- तंद्रालसानि सुहृदा सह भाषितानि निद्रात्ययादिव जडानि निरीक्षितानि । चिंताभरोपहितपांडिमगंडशोभं प्रम्लानकोकनदमंथरकांतिवक्रम् ॥ २९ ।। वासु गतस्सों राजलाके । यावदहं गत्वा स्वयंवरवृत्तान्तं जानामि । किमाह भवती । तेन हि गम्यतामिति ( उत्थाय ) वाराणसीसारयौवने मेघेश्वरमेव वरं स्वयं वृणीतां सुलोचनासुभगं त्वामेव नित्यसुमुखा नंद्याव- तोपि नदयतु । (इति निष्कातो विट ।)

·विक्रांतकौरवे-
शुद्धविष्कंभः ।
-~-
(ततः प्रविशत्यासनस्थो राजा नंद्याव? विदूषकश्च )
राजा-(सोत्कंठमात्मगतं ) अहो सौकुमार्यमपि योषितां कार्कश्यमेव
पुष्णाति पुष्पायुधस्य ।
तथाहि-
उद्भिन्नकौतुकरसव्यातभिन्नलज्जा
पारिप्लवानिकृतसाध्वससंप्लवानि ।
विप्रेक्षितानि मधुराणि सुलोचनाया-
स्संतापयांत हृदयं मृदु शीतलानि ॥ ३० ॥
मुष्णाति च विषमेषुदूषिता शेमुषी सत्त्वोन्मेषं पुरुषस्य ।
तथाहि-
सममिदमधुना सुलोचनायाः
प्रकृतिचलेन विलोचनद्वयन ।
अनिभृतमभवद्विलुप्तसत्त्वं
हृदयमधीरमधीरलोचनायाः ॥ ३१ ॥
(विभाव्य ) अहो संस्कारसंतानस्य द्रढीयसी प्रौढी येन प्रत्यक्षपरोक्ष
योस्तन्वीक्षणं प्रति चक्षुषी न विशेषमीषदपि दर्शयतः । (आत्मानं प्रति)
किं च भोः।
नेत्रद्वयं विमिषदुन्मिषदप्यदो मे
संस्कारबद्धघटनामवलोकते ताम् ।
तब्रूहि मे हृदय यत्स्वदतेत्र तुभ्य-
मुन्मीलयामि यदि वा विनिमीलयामि ॥ ३२ ॥

·तृतीयोऽङ्कः। ५७ विदूषकः-भो वअस्स किं अज्ज सो एव्व गंगातीरउत्तंतो हिअए परिवत्तदि । जदो चिंताभरणिप्पंदसव्वंगो णिव्वादस्थिमिदो विअ साअरो णिच्छलं लच्छिसि । नंद्यावर्तः-आर्य सौधातके साधु लक्षितम् । तथाहि- कृत्वा दक्षिणपादजानुशिखरे सव्येतर कर्बुर हस्तेनासनहेमपीठमधुनावष्टभ्य वामेन च । अर्धस्रस्तपुटं विलोचनयुगं न्यस्यन् पुरो निश्चल वारंवारमसौ विनिश्वसति च स्थूलायतं निस्सह ॥ ३३ ॥ राजा-( सवैलक्ष्यं ) सखे नंद्यावर्त वयस्य सोधातके किं ब्रूथ । नंद्यावर्त -देव न किमपि, इदं तु विज्ञाप्यते । स्वयमवरिष्ट परितो या त्वां नेत्रोत्पलस्रजैव पुरा । तस्याः स्वयंवरोऽयं पुनरुक्तो लोकव्यक्त्यर्थम् ॥ ३४ ॥ राजा-अथ कियव्यवधानमस्य स्वयबरयात्रासमयस्य । विदूषकः-णं अत्तहोदीए कासीराअउत्तीए आअमणं । नंद्यावर्तः–(पुरो निर्दिश्य) नन्वियं प्रविष्टैवात्रभवती कांशीराजपुत्री । राजा-(सोच्छ्वासमात्मगतं ) कथ प्रविष्टैव । (निर्वर्ण्य ) इयं हि सा काशिपतेस्तनूजा स्वयंचरस्थानसभामुपैति । सुलोचना दीर्घविलाचनाभिः पुरांगनाभिस्सह निम्ननाभिः॥३५॥ (तत प्रविशति यथानिर्दिष्टा सुलोचना नवमालिका प्रतीहारश्च ) प्रतीहारः-इत इतो भर्तृदारिका ( सर्वे यथोचितं परिकामंति)। १. भो वयस्य किमद्य स एव गगातीरवृत्तांतो हृदये परिवर्तते यतश्चिंताभर- निष्पदसागो निर्वातस्तिमित इव सागरो निश्चल लक्ष्यसे । २ ननु अत्रभवत्याः काशीराजपुत्र्या आगमनं।

·विक्रांतकौरवे- अहो महाराजस्य सर्वातिशायिनी प्रज्ञा यदुपज्ञामियं प्रज्ञावतामगर्हणीया वधूवरसमाराधनलब्धस्तोत्रा स्वयंवरयात्रा। पिता वा माता वा भवतु स वरस्ताहगथवा कुमारी तच्छंदं निभृतमवगच्छेदिति तु यत् । तदप्येषा दत्तिर्लघयति यदस्या रमयितु- गुणं वा दोषं वा स्वरुचिमनुचक्षुर्विमृशति ॥ ३६ ॥ सुलोचना-( अपवार्य ) सहि सच्चं एव्व तं जं तुए गंगातीरे विलंबंतस्स बह्मणस्स मुहादो किंपि सुदति । नवमालिका—किं अण्णहा हि तुह मए भाणदं आसि । सुलोचना-सहि विसरिदं खु तं पुणोवि एकवार भणाहि । नवमालिका-( सस्मितं ) विसरिदं वा होदु पुणोवि एसा भणामि । ऐसो जयोत्ति विदिओ कुरुराअउत्तो विस्संभणिज्जरसिओ विणयक्वधामो। कामो सअंकवअणाण जणस्स कंतो संतोसपूदहिअओ समरेलमल्लो ॥ ३७ ॥ सुलोचना-सहि तवि खु तेण एव्व भणिदं इमं चेअ कजं उद्दि- सिअ सो जणो एत्थ आअदोत्ति । १ सखि सत्यमेव तत् यत्त्वया गगातीरे विलंबतो ब्राह्मणस्य मुखात् किमपि श्रुतमिति । २ किमन्यथा हि तव मया भणितमासीत् । ३ सखि विस्मृत खलु तत् पुनरप्येकवारं भण । ४ विस्मृतं वा भवतु पुनरप्येषा भणामि । ५ एषो जय इति विदितः कुरुराजपुत्रो विस्रभणीयरसिको विनयकधामा । कामो शशाकवदनाना जनस्य कातः संतोषपूतहृदयस्समैरकमल्ल ॥ ६ सखि तदपि खलु तेनैव भणित- मिदमेव कार्यमुद्दिश्य स जनोऽत्रायात इति ।

·तृतीयोऽङ्कः । नवमालिका-जेणे में पत्तिआअसि । इदएन्च दक्खसि । प्रतीहार---प्रविष्टाः स्मः स्वयंवरसभां (परितोऽवलोक्य) एकत्र विद्याधरराजमुख्यै- रन्यत्र भूपालकुलप्रकाण्डै.। इयं सभा संप्रति सेव्यमाना व्यनक्ति कामप्यपरामभिख्यां ॥ ३८ ॥ अपि च मन्ये । दर्शयति निजामुद्धि प्रतिराजमिहार्पिताम् । स्वयं भगवती लक्ष्मीः श्लाघते जगति धुवं ॥ ३९ ॥ (निर्वर्ण्य ) अये परिमितोदारपरिवारता महीपतिनामाविर्भावयति वैभव विभवस्य। पुनः। वारस्त्रीहस्तधूतो हसति सितरुजां चामराणां समूहो हसान प्रावृदयवासप्रमुदितमनसः स्वैरमुडीयमानान् । लीलामालेढिमेघध्वनिजनितमदं नृत्यतां वर्हिणां च चंचन्मायूरपिच्छव्यजनपरिकरः पार्श्वतो धूयमानः ॥ ४० ॥ कथमिदानीमकंपमानसुतासंनिधानमभिद्यमानबिभ्रमभंगी विडंबयति कामिलोक कुसुमधन्वा । भवतु प्रक्रांतमेवोपक्रमामहे । (विलोक्य) कथमसौ सागधं यावदेन प्रथमतो दर्शयामि । (उपसृत्य) फणिनामधिपेन यो वितीर्ण विजयार्धस्य भुनक्ति दक्षिणार्ध । १. येन मां प्रत्यायसि । अत्रैव द्रक्ष्यसि ।

·६० विक्रांतकौरव- AAR NAANAALAMA - रथनूपुरचक्रवालनामा प्रथिता यस्य चकास्ति राजधानी ॥४१॥ प्रणम्रविद्याधरमौलिमालिका मणिप्रभाले प्रमिलनखार्चिषः । प्रियात्मजस्तस्य जगदृशां प्रियो नमेरसौ मेरुसमानगौरवः ॥ ४२ ॥ नवमालिका-कहं एस चक्कवट्टिणो महाराअभरहस्स अग्गमहिसीए सुभद्दाए जेहभादअस्स सअलविज्जाहरचूडामणीए महाराअणमिए सविसेस- परक्कमतुलिदणिअजणओ तणओ। प्रतीहारः-(सुलोचना प्रति ) किमस्ति ते चेतसि शश्वदुच्चस- नमेरुसौरभ्यसुगधिसीमसु । विहर्तुमिच्छा गुणिना गुणप्रिये सहामुना मेरुवनांतभूमिषु ॥४३॥ (विभाव्य आत्मगतम् ) कथं परांचति वास्याश्चेतः । भवत्वपर्यनुयो- ज्याश्चित्तवृत्तयः भवत्वन्यतो दर्शयामि । ( परिक्रम्य दृष्ट्वा च ) कथमसा- घोत्तरा? विद्याधरकुमारः सुनमिः । योसौ- विमोचयंत्यामपि वारवध्वां स्वयं च पर्यस्तविलोचनान्तः । विमोचयत्यंगदकोटिदष्टं स विभ्रमं चामरवालका ॥४४॥ १ कथमेप चक्रवर्तिनो महाराजभरतस्याग्रमहिष्याः सुभद्राया ज्येष्ठधातुः सकलीवद्याधरचूडामणेमहाराजनमेः सविशेषपराक्रमतुलितनिजजनकस्तनयः ।

·तृतीयोऽङ्कः। ६२ -- ( उपसृत्य) विनमितरिपुयक्षः पक्षपाती गुणानां विनमिरिति विनेता दुर्विनीताशयानाम् । भुजगपतिवितीर्णामुत्तरां राजताने- रवति सुकृतावान्यः श्रेणिमेणांकसौम्यः ॥४५॥ अलकामधितिष्ठतः पुरी त्रिजगत्ख्यातविभूतिवैभवाम् । अयमप्रतिमयविक्रम- स्तनयस्तस्य नयैककोविदः ॥४६॥ नवमालिका-केहं एस अ मार बाहुबलिणो माउलउत्तस्स महारा-- अविणमिए णिम्मलचरित्तओ पुत्तओ । प्रतीहारः-- मंदमंदविहरत्ववनानि स्वैरमुत्तरकुरूपवनानि । सवितु किममुनास्ति मनस्ते पारिजातसुमनःसुरभीणि ॥४७॥ ( विभाव्य आत्मगतम् ) कथमुदास्त इव । भवत्वन्यतो दर्शयामि ( परिक्रम्यावलोक्य च ) कथं विद्याधरकुमारो लोहार्गलाधिपतिर्मेघप्रभः । योसौ- समुत्पतत्केसरधूलिलुब्धा- मलुब्धपातामुपरि भ्रमंतीं । अन्वेति दृष्टया भ्रमरी सलीलं लीलासरोजं भ्रमयन् कराभ्यां ॥४८॥ १. कथमेष च मार. वाहुवलेातुलपुत्रस्य महाराजविनमर्निर्मलचरित पुत्रः।

·६२ विक्रांतकौरवे- - - - (उपमृत्य) यस्याग्रतः संयति संपतंतः क्षणेन निर्वासितशौर्यसाराः । मेघप्रभावा रिपवो भवंति मेघप्रभो नाम स एष धीरः॥४९॥ नवमालिका-केहं एस विज्जाहरलोअसलाहणिज्जसोहग्गसंभाविदो असंभाविददोसलेसो लोहग्गलेस्सो । प्रतीहारः- अनेन सार्धं सुरलोकवात- व्याधूतसंतान कसौरभाणि । कल्याणि सेवस्व सुरस्रवंती- तीरांतमंदारलतागृहाणि ॥ ५० ॥ (विभाव्य आत्मगत ) कथमिहापि सैव रीतिः । भवतु भूपालानि- दानीं दर्शयामः । ( परिक्रम्य विलोक्य च ) कथमसौ साधुविधानकप्रव- तितनयश्चक्रवर्तितनयः शरत्कौमुदीविशदोदककीर्तिरर्ककीर्तिः । योसौ- दीव्यच्छलाकापरिवर्तनेन सविभ्रमोदंचितपूर्वकायः। त्रस्तं प्रकोष्ठात्कटकं करेण सुश्लिष्टमारोपयतीतरेण ॥ ५१ ॥ ( उपसृत्य) यस्मै कृतांजलिरदाद्विजया एव सेनानिनाथचलितः स्वयमभ्युपेत्य । १ कथं एष विद्याधरलोक लाघनीयसौभाग्यसंभावितोऽसंभावितदोषलेशो लोहार्गलेश ।

·तृतीयोऽङ्कः। ६३ एकातपत्रमवते भरतं समस्तं सिंहासनं च चमरद्वयमातपत्रम् ॥५२॥ अपि च- येनैक एव विशिखश्चतसृष्वपि दिक्षु दिग्जये मुक्तः । एकत्र तुषाराद्रावितरत्र पपात पाथसां पत्यौ ॥ ५३॥ चक्रेण निष्प्रतिघनिर्जितवैरिराज- चक्रेण सार्धमतिमानुषविक्रमेण । वर्णाश्रमस्थितिगुरोभरतेश्वरस्य तस्यैप सूनुरुदपादि पुरः प्रवीरः ॥ ५४ ॥ किच- हिमाचलाभोनिलयावधेर्भुव- स्स चक्रवर्ती युवराज एप तु । समस्तदेवांचितपादपंकजः पितामहश्चास्य पुनः पितामहः ॥ ५५ ॥ नवमालिका-कह एस आउज्याउरिवल्लहस्स चकवट्टिणो महारा- अभरहस्स पढमतणओ अप्पडिहदसत्ती जुवराअ अक्ककित्ती । प्रतीहारः- समुच्छ्रसन्मेदुरसारसालसं झरीस्सरय्वाः मृदुसारसाग्मैः। विगाह्य नीहारजडो निषेवतां रहोविहारेषु युवां समीरणः ॥ ५६ । १. कथमेष अयोध्यापुरीवल्लभस्य महाराजभरतस्य प्रथमतनयोऽप्रतिहत- शक्तिर्युवराजोऽर्ककीर्ति ।

·६४ विक्रांतकौरवे- . कथमत्राप्यनुत्सुकेव । अलक्षणो विषमेषुव्यापारः । भवत्वग्रतो दर्श- यामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ) कथमसौ बलिनो बाहुबलिनः पौदना- धिपतेः कुमारो महाबली। योसौ- अंगुष्ठमुद्रार्पितपद्मराग- ज्योतिःशलाकाभिरनाकुलाक्षः । आरंजयत्यंगुलिसारणेन स्मेराणि मुक्तागुणमौक्तिकानि ॥ ५७ ।। ( उपसृत्य )- क्षोणीमा लवणोदमा हिमवतो रूप्याद्रिणा गंगया सिंध्या चापगया पयोध्ववदिभिः षोढा विभक्तामिमां। यत्स्वीकृत्य निरर्गलं विजयते तत्संयुगे चोदितं चक्रं चक्रधरस्य वक्रितमभूद्यस्मिनू मनागू द्वेषिणि ॥५८ ।। यश्च । तृणायेदं मत्वा सकलमाप साम्राज्यविभवं सबीभत्सं कृस्त्नं विषयसुखमुत्सृज्य विरसम् । तपस्तप्त्वा कर्मास्रवमाप दहन निर्जरयितुं क्षणाबद्धं चैनः शिवपदकवाट व्यघटयत् ॥ ५९ ॥ तस्यैष तनयो यूनां विशिष्टः पौदनेयकः । अनेन रममाणा च युवतीनां विशिष्यते ॥६०॥ नवमालिका-कहें एस बाहुबलिणंदणो उक्खादपडिपक्खमाण. संकुलओ इक्खाउवंसेक्कभूसणं अक्खलिदणिअपरक्कमतुलिदबाहुबली कुमारमहाबली। १. कथमेष बाहुबलिनन्दन उत्खातप्रतिपक्षमानशंकुः इक्ष्वाकुवंशैकभूषण- मस्खलितनिजपराक्रमतुलितबाहुबली कुमारमहाबली ।

·तृतीयोऽङ्कः। : प्रतीहार:- सुरतश्रमांबुकणसौरभोदुरः व्यजनानिलः कुमुदगंधबंधुरः । मुदमातनोतु भवतोस्समीरणः प्लुतनातरंगपरिवर्तशीतलः ॥६१ ॥ (विभाव्य स्वगतं ) कथमिहाप्यसौ कुंठोत्कंठैव । भवत्वन्यतो दर्श- यामि ( परिक्रम्यावलोक्य च ) कथमसौ उज्जयिनीपतेरुग्रान्वयप्रामहरस्य मध्यमलोकमनोः महाराजमघोनः प्रियतनयः कुमारजयंतः । योसौ- निर्विश्य किंचित्कटकामुखेन हस्तेन तेनैव पुनः सहेलम् । नीतेन सूचीमुखतां निहति स्तंभं पुरोवर्तिनमर्धवीट्याः ॥ ६२ ॥ (उपसृत्य) आज्ञाक्षराण्येव सुमुखानि पृथ्वी- मवंति यस्योजितशासनस्य । अवंतिषु प्राप्तललामशोभा- मलंकरोत्युज्जयिनी पुरीं यः ॥६३ ॥ महीपतेस्तस्य महीयते गुणै- रसौ कुमारस्तनयस्तनूदरि। व्रजात्ररागप्रगुणा गुणोत्करा गुणज्ञगोष्ठीश्रवणावंतसताम् ॥ ६४ ॥ नवमालिका-कहें एस कस्सववसुत्तंसो दंसिदुद्दाममणोहरदेहकंति- पन्भारो पडिपक्खराअचक्क जअंतो कुमारजअंतो। 1. कथमेष काश्यपवंशोत्तस दर्शितोद्दाममनोहरदेहकातिप्राग्भार प्रतिपक्षराज- चक्र जयन् कुमारजयंत । - - ·विक्रांतकौरवे- - . प्रतीहारः-( उपसृत्य) निशीथिन्यां यूना प्रथितयशसा साकममुना शरच्चंद्रोद्योतद्विगुणविशदं सौधशिखरं । रतिक्रीडाखेदव्यपनयविदग्धोपचरणं मुहुः सुप्रावातं भज कुमुदसंपर्कसुरभिम् ॥ ६५ ॥ (विभाव्य स्वगतं ) कथमिहाप्यनीहैव । भवत्वग्रतो दर्शयामि । (परि- क्रम्य ) कथमसौ मथुरानाथस्य हरिवंशप्रथमकंदर्पस्य महाराजहरिकांतस्य प्रियसूनुः सुकेतुः । योसौ- व्यापारितां दृष्टिमिहवै पूर्व- मपांगसंचारिततारकांताम् । प्रत्याहरत्यव्यपदेशलक्षा द्राग्गोचरो मन्मथमार्गणानाम् ॥ ६६ ॥ राजर्षिरस्ति हरिवंशमहीपतीना- माद्यो हरित्सु हरिकांत इति प्रतीतः । यस्साम्यमेति हरिणा हरिणांकरोचि- यकारि कीर्तिधवलीकृतविश्वलोकः ॥ ६७ ॥ तस्य पृथ्वीपतेः सूनुः कामधेनुरुपेयुषां। प्रख्यातः शौरसेनोसौ सुकेतुश्शूरसैनिकः ॥ ६८ ॥ नवमालिका-कहं एस सोरसेणीसमुन्भवमहग्घविदतरलकोमलक- ब्वबंधस्स सूरसेणमंडलस्स मंडइत्त महुरं अहिवसंतो महुरकंतिणिब्भत्थि- दमअरकेदू सुकेदू। १. कथमेष शौरसेनीसमुद्भवमहार्षिततरलकोमलकाव्यबन्धस्य शूरसेनमडलस्य मंडनायिता मधुरामधिवसन् मधुरकातिनिर्भसितमकरकेतु सुकेतुः ।

·तृतीयोऽङ्कः। ६७ - - प्रतीहारः अमुना यमुनातरंगभंग- स्खलनक्लेशितशीतमारुतेषु । विहरस्व सुखाकरेषु वृंदा- वनपर्यंतलताग्रहांतरेषु ॥ ६९ ॥ ( विभाव्य स्वगतं ) कथमसौ न क्वापि रज्यति । तथाप्यन्यतो दर्श- यामि । ( परिक्रम्य दृष्ट्वा च ) कथमसौ हास्तिनापुरकः सोमान्वयककुदो निरायासनिर्वर्तितशत्रुजयः कुमारो जयः । योसौ-- नास्ते विभिद्यक्रममद्य नैव विडंव्यते विभ्रमचोष्टितैर्वा । नाप्यत्र रिक्ता स्थ मुदास्त एव वरं तु सत्त्वं विवृणोत्यपूर्व ॥ ७० ॥ विदूषकः-(अपवार्य) कह उवत्थिदा सवरजत्तासमत्ति । नंद्यावर्तः~बाढं तथैव । प्रतीहारः--( उपसृत्य ) अभिपिच्य युगोद्यमे त्रिधाम्ना कुरुराज्य त्वमिति प्रबोधितो यः। कुरुराज इति प्रतीतनामा कुशलादानमवर्तयत्प्रजानाम् ॥ ७१ ॥ - यस्य च- युगारंभे दानक्रममनभिजानत्यपि जने तपश्चर्या प्रादुष्करणपरवत्ताहतधिये। १ कथमुपस्थिता स्वयंवरयात्रापरिसमाप्ति ।

·विक्रांतकार- गृहानभ्येताय स्वयमदित दानं भगवते प्रियभ्राता श्रेयान् समुपचितनिश्रेयसरुचिः ॥ ७२ ।। रूपेण कांत्या सहसा महिना शौर्येण दानेन पराक्रमण। बिभ्रत्परां कीर्तिमनन्यलभ्यां तस्यैष पुत्रः शमितारिसत्रः ॥ ७३॥ यो हि- करिकरपरिणाहस्थूलभारांधकार--- स्थगितगगनगर्भ मेघवक्रामरौघम् । अधरितघनघोषः सिंहनादस्वरेण व्यजयत यत एषामुष्य मेघश्वराख्या ॥७४ ॥ नवमालिका-ऐसो खु सुणिम्मलकित्तिसंभारभरिदभुवणभंतरस्स राएसिणो महाराअसोमपहस्स पढमतणओ लोअलोअणपुण्णचंदो समरमुह- परम्मुहीकदवेरिणरिदो णिअगुणामिअसोत्तणिव्वत्तिअसअलजणसोत्तरसा- अणो पवित्तचरित्तपरायणो कोरवेसरो मेहेसरो । ता इमस्सिं संचास्अिंतु विअसिअउप्पलदलमालकोमलाइ सिणिद्धमुद्धसरलपहमराइ कोदूहलफुल्ला- विदाइ तुह लोअणाइ। सुलोचना-(स्वगतं) कहं अइअउत्तो । ( समदनाकूतम्) १ एष खलु सुनिर्मलकीर्तिसंभारभरितभुवनाभ्यंतरस्य राजर्षेमहाराजसोमप्रभस्य प्रथमतनयो लोकलोचनपूर्णचंद्रः समरमुखपराड्मुखीकृतवैरिनरेद्रो निजगुणामृतस्रोत- निवर्तितसकलजनश्रोत्ररसायनः पवित्रचरित्रपरायण कौरवेश्वरो मेघेश्वरः । तस्मादस्मिन् संचार्येताम् । विकसितोत्पलमालाकोमले स्निग्धमुग्धसरलपक्ष्मले कौतू-- हलफुल्लापिते तव लोचने । २. कथमार्यपुत्रः ।

·तृतीयोऽङ्कः।
-~
~~
अम्हो देखिदुपि इमं जणं ण प्पहवम्हि ता कहं कंठे मालं अमोअइस्सं ।
(इति सबैकव्यमास्ते)।
प्रतीहारः-(विभाव्य ) स्थान एव लग्नमस्याश्वेतः ।
नवमालिका-(सस्मितं) पिअसहि किं अण्णदो गमिस्सामो ।
( सुलोचना साभ्यसूयवैलक्ष्यं मुखं नमयति)
नवमालिका-तेण हि गहंजदु एसा सवरमाला ।
(सुलोचना सलज्जमादत्ते)
नवमालिका-पिअसहि इदो एहि ।
(उभे उपसर्पत.)
नवमालिका-सहि किदत्येहि एहिं तुह मणोरहाइ ।
(इति सुलोचना हस्ताभ्या राज स्कंधे मालामामोचयति )
विदूषकः-(सहर्ष) जेई पिअवअस्सो सोत्थि होदु।
नंद्यावर्तः-विजयतां कौरवेश्वरः ।
राजा-( सहर्षमात्मगतं ) संपूर्णो मे मनोरथः ।
( नेपथ्ये)
( कलकलांतरं ।)
भो भो कौरव कौरव क्षणमिमौ सौभाग्यदमियो-
च्छूनौ संगरभंगुरौ तव भुजौ पश्यतु सर्वे जनाः।
१ अहो द्रष्टुमपीमं जनं न प्रभवामि तस्मात्कथं कठे माला च मोचयिष्ये ।
२ प्रियसखि किमन्यतो गमिष्यामः । ३ तेन हि गृह्यतामेपा स्वयंवरमाला ।
४ प्रियसखि इत एहि । ५ सखि कृतार्थयेदानी तव मनोरथान् । ६ जयतु
प्रियवयस्यः स्वस्ति भवतु ।

·विक्रांतकौरवे- भूपालाः प्रति पालयंति वहवस्त्वां युद्धबद्धस्पृहाः कर्तु मानविमाननां द्रुतममी हर्तुं च ते मानिनीम् ॥ ७५ ॥ ( सर्वे शृण्वंति) कथमन्यदुपक्रांतमन्यदापतितम् । सुलोचना-( सभयं ) हुँ किं एत्थ सरणं । ( सविषादं ) हं कह एत्थ हविस्सदि। विदूषकः-कहं एरिसं इमस्स णिहुरवअणं । राजा-(सकोपस्मितं ) जितकाशिता क्षत्रियडिंभानाम् । नंद्यावर्तः-(सको ) अहो अहो परुषिका क्षत्रियकीटानां । यदेवं देवेऽप्यवधीरणागर्भमुदीर्यते । (प्रविश्य संभ्रातः) पुरुषः-आर्य महेन्द्रदत्त युवराजहमांगदस्त्वामाज्ञापयति।आनयिता मितस्त्वरिततरं वत्सा सुलोचनेति । तेन हि इत इतो भर्तृदारिका । ( निष्काता सुलोचना नवमालिका प्रतीहार पुरुषश्च । ) नंद्यावर्तः–देव युद्धाय सन्नद्धव्यम् । तदुत्थीयताम् । ( सर्वे उत्तिष्ठति) राजा-( सक्रोधं ) अरे रे दुर्वांतक्षत्रियकीटाः श्रृणतेमां प्रतिज्ञाम् । वक्ष प्रस्थात् क्षुरप्रप्रहतिविघटितयंथिबंधश्लथास्न- श्चोतन्मस्तिष्कशक्लस्थपुहिनपिशितादुत्खननमानशंकुं । १. हंत किमत्र शरणं । २. हंत कथमत्र भविष्यति ।

·तृतीयोऽङ्कः। - त्रासातकाज्जिहासून प्रथमतरमसून मोघसरंभशोच्या- नाच्छेत्स्यत्यष रोषग्रहविधृतणः कौरवो भैरवो वः।। ७६ ।। नंद्यावर्तः–रेरे अस्थानोत्थितक्रोधाभिभूतविडंवितवीररसाः पश्यतु विश्वपि क्षुद्राः क्षेत्रियकुलपांसनाः । निर्मुचन् वाणवृष्टीनिविडनिपतनाकांडबद्धांधकाराः स्वैरावस्कंदरुग्णप्रतिनृपतिशिरस्कंदसंबंधसंधीः । कल्पांतष्ठयूतधाराकवलितगगनाभोगसीम्नस्समंता- नंद्यावर्तोऽद्य लीला रजयति समरे पुष्कलावर्तकस्य ॥७॥ विदूषकः-इदो' इदो पिअवअस्सो । (परिक्रम्य निष्कातास्सर्वे ) इति श्री हस्तिमल्लेन विरचिते सुलोचनानाटके स्वयंवरयात्रानाम तृतीयोङ्कः समाप्तः ॥ ३ ॥ . १ कथमीदृशमस्य निष्ठुरवचनं । २ इत इत प्रियवयस्यः ।

·विक्रांतकौरवे- AWAN चतुर्थोङ्कः ॥४॥ ne- (ततः प्रविशति सरलिका) सरलिकाः-भणिदम्हि पिअसहीए णोमालिआए । सखि कीरिसी उण सवरकलअणाणंतरं राअउत्ताणं पउत्तित्ति राअउलं गदुअ समंतदो जाणिअ आअच्छेति । ता लहु गच्छेमि । (परिक्रम्यावलोक्य च) ऐसो हु परिहारमहत्तरो अज्जमहिंददत्तो इदो एव अभिवट्टेदि । जाव एअं उवस- प्पिअ पुच्छमि । (परिक्रामति)। (तत प्रविशति प्रतीहारः) प्रतीहारः-अहो विवेकमुग्धता क्षत्रियकुमाराणां । कुतः ? भूयांसः क्षितिपात्मजा वरयितुं वांच्छंति वत्सामिमां सर्वस्याभिमतः स्वयंवरविधिस्तद्वाढमत्रोचितः। इत्यस्मत्प्रभुणा प्रवर्तितमभूद्यत्कर्म निर्मत्सरं जातं प्रत्युत वैरकारणमिदं तेषां मुधा द्वेषिणाम् ॥ १ ॥ इदं चैषामपुंयोग्यं पौरोभाग्यम् । अन्य कंचन पंचवाणविधुरादन्यं धरित्रीश्वरं या निर्मातगुणा स्वयं वृतवती पश्यत्सु येष्वग्रतः । तां संप्रत्यभिमानदुर्गतधियो वांछंति भूयोपि ते वीभत्सोपहतां धिगस्तु विषयोन्मुग्धामिमां कामिताम् । यदुत । १ भणितास्मि प्रियसख्या नवमालिकया । सखि कीदृशी पुनः स्वयंवरकल- कलानंतरं राजपुत्राणा प्रवृत्तिरिति राजकुलं गत्वा समततो ज्ञात्वाऽऽगच्छेति । तस्मालघु गच्छामि। २ एष खलु प्रतीहारमहत्तरः आर्यमहेन्द्रदत्त । इत एवभि- वर्तते । यावदेतमुपसृत्य पृच्छामि ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ७३ vuA सरलिका-( उपसृत्य) अअअ सवरवेलाकलअलाणंतरं राअउ- त्ताणं पउत्तिं जाणिदुं आअच्छेमि । ता भणाहि दाव । प्रतीहारः- तेन हि श्रूयताम् । सरलिका-अवहिदम्हि । प्रतीहारः--अस्ति तावत्स्वयंवरयात्रावसानविसंवादिमनोरथानामुज्जूं- ममाणसरंभरभसगरीयानुत्थितः पार्थिवानां कलकलः । सरलिका-हत्थि। प्रतीहारः-तत्र च- युक्तोऽयं गुणिनां वधूर्गुणवतीत्येके प्रसन्नाः स्थिताः स्वच्छंदप्रसरो मनोभव इति प्राप्तोपरैर्निग्रहः । स्वावज्ञाजनितत्रपाहृतधियस्तूष्णीमभूवन् परे केचित्तामपहर्तुमेव समरे प्राक्रसत क्रोधनाः ॥ ३ ॥ सरलिका-तदो तदो। प्रतीहारः-तेषु च प्रकृत्यमर्षणाः कुलूतेश्वरदुर्मर्षणप्रभृतयो निसर्ग- निरर्गलचोष्टितं चक्रवर्तिसुतमर्ककीर्तिमुपसृत्य सोत्साहमबोचन् । यथा। आहूय शाठ्यात्सकलानरेंद्रा- नकंपनः कौरवपक्षपाती। गुणित्वमारोपयितुं जयस्य तस्यायमारोपयतिस्म मालाम् ॥ ४॥ सरलिका-परंगुणेसु असहणदा राअउत्ताणं । तदो तदो। १ आर्य स्वयंवरवेलाकलकलानंतर राजपुत्राणा प्रवृत्तिं ज्ञातुमापृच्छामि । तस्माद्भण तावत् । २. अवहितास्मि । ३ हंत । । ततस्ततः । ५ परगुणेषु असहनता राजपुत्राणाम् । ततस्ततः ।

·७४ विक्रांतकौरवे- प्रतीहारः-पुनरस्यावोचन् । "पितुस्तु संकेतमलंघनीयं सुलोचना साप्यनुपालयंती। त्वयि स्थिते श्लाघ्यगुणाभिरामे शोच्या कमप्यन्यमभूदृणाना ॥ ५॥ सरलिका-तंदो किं पडिपण्णं अक्ककित्तिणा। प्रतीहारः-ततश्च रोषोत्कर्षकषायितेक्षणेन कथितमर्ककीर्तिना। सरलिका--कहं वि। प्रतीहार:- वाढतेऽद्य विशार्यते तस्मिन्नारोपिता गुणाः । आरोपिते सरंभं चापकोट्यां मया गुणे ॥६॥ सरलिका-अहो असरिसो माणग्गहो प्रतीहारः-स किं नामार्ककीर्तिः । सरलिका-तदो तदो प्रतीहारः-ततश्च निसर्गनिस्त्रिंशो दाशार्णः समावन्नर्ककीर्तिमित्थम- वोचत् । अनास्थापर्यस्तस्तव यदि न ज़ुभेत सपरं कठोरः कोपाग्निज्वलितुमुचितोस्मन्नवसरे । कुरूणामुद्दामः प्रसरति मदः शौर्यकथया स काशीनां राजा कलयति निजौर्जित्यविभवं ॥ ७ ॥ इति । सरलिका-तदो तदो १ ततश्च किं प्रतिपन्नमर्ककीर्तिना । २ कथमिव । ३ शिथिलीभवंति । ४ अहो असदृशः मानग्रहः ५ ततस्ततः ६ राजा । ७ औदासीन्येन नष्ट । ८ ततस्ततः।

·चतुर्थोऽङ्कः। प्रतीहारः-निसर्गभीषणचेष्टितः सौराष्ट्रो भीमः ससंरंभमवोचत् । का वा चक्रवर्तिन आस्था विशृंखलसंख्यसंधदुर्बले कुरुकाशिबले । ततश्च- तदत्र- आस्तामप्रतिचक्रविक्रमधनः कामं भवान् प्रेक्षकः केमी शौर्यविपर्ययमलघवः क्वोति ते कौरवाः युद्धाबद्धधियः पृथपृथक्गमी सज्जा वयं भूरिशः शत्रूणां दमनाय दुर्दमभुजास्त्वद्भलतार्किकराः ॥ ८॥ इति । सरलिका-तदो तदो। प्रतीहारः-अनंतर चार्ककीतिरंतःकोपपावक्स्य विपुष इव तत्क्षण- प्रसभकीलितारातिकंठान वर्णानुद्रिन्नित्थमचीकथत् । अथवा समूलकाषं नः कषणीया दोषाः । . अध्यस्तशौर्योद्धतमेव मिथ्यामध्यस्थमस्थानकृतातिसंधि । किमन्यदन्यायपथप्रवृत्तमकंपनं संप्रति कम्ययामि ॥ ९ ॥ सरलिका-अझो अच्चाहिद । प्रतीहारः-शैलीयं मानशालिनाम् । सरलिका-तदो तेंदो। प्रतीहारः-अत्रांतरे पार्श्ववर्ती चक्रवर्तिनवार्ककीर्तेरनुयात्रायां नियुक्तो नीतिमार्गकृतविद्यो नाम सचिव. साधिक्षेपमवोचत् । यथा । युवराज केय पृथग्जनसुलभा प्रेक्षापूर्वकारित्वप्रवृत्तिः । किं चेदमात्मवतामनभिमतं । दुःशिक्षितजनदुरुपदेशेषु श्रोत्रादानव्यसनम् । कश्चायं प्राकृतजनप्रवर्तितः पुरुषांतरगुणसमावर्जितचित्तायामाग्रहो योषिति । क चायं परिचितः कलु- १ युद्ध । २ ततस्ततः । ३ कण । ४ अहो अत्याहितं । ५ ततस्ततः ।

·७६ विक्रांतकौरव- 'षानुषंगेण कलुषतरमानसोन्मथनमन्थाः पंथाः । कुतश्चामून्यधीतानि परि- हतविवेकयंत्रणानि कोधोद्धतिस्वतंत्राणि वचांसि । सा खलु चक्षुष्मत्ता यदुत परपरिग्रहगर्हितेषु जनुषांधत्वं कलत्रेषु । सैव च श्रुतिमत्ता यत् किल दुर्दी- तजनदुःप्रलपितेषु पुरुषस्योच्चैःश्रवत्वं । स खलु विक्रामति यस्य निसर्गदु- र्गिप्रसंगमलीमसैरिद्रियमलिम्लुचैन मुष्यते हृदयं । अभिजातजनहास्यता च भृशयति मानिनो यशस्विताम् । विगीता रणचंबिता च विवृणोति पुंसा- मचातुर्यम् । किं च- अमुष्मिन् राजर्षी प्रशमशमितस्वांतकुसृतौ न काशीनामीशे तव विगणनासौ गुणवती। पितुश्चैनं नान्यं कलयति मनस्वी तव पिता सुतानप्युवृत्तान्न च वृषभसूनुस्स सहते ॥ १० ॥ अपि च । का चेयं संभावना कौरवेश्वरे । सप्ताह सप्तसप्तिस्थगनकृततमस्तोमविस्तारमग्ने मूर्चापारिप्लवेस्मिन् भरतप्रतिबले विक्लवे प्लाव्यमाने । वर्षतः संततांभाप्लुतिपिहितदिशः पुष्कलावर्तकाद्या येनैकेनाकियंत ज्वलनशरमुचा भस्मसात्कारकीर्णाः ॥ ११ ॥ अथ च-- पुरस्सरणमात्रेण श्लाघ्यं चक्रं विशां प्रभोः। प्रायो दुःसाध्यसंसिद्धौ श्लाघते जय एव सः ॥ १२ ॥ सरलिका-दौणिं खु सो णिरवज्जो । तदो किं पडिपण्णं अक्ककित्तिणा। प्रतीहारः-ततश्च निरवद्यवचःसंतर्जनचरिते क्षत्रियसभे कौरवश्वर- शौर्यातिशयशंसनमसहमानः किमपि सावधीरण इव निरवद्यभाषिते रोष- १. इदानीं खलु स निरवद्यः । ततः किं प्रतिपन्नमर्ककीर्तिनी ।

·चतुर्थोऽङ्कः । दूषितधीरर्ककीर्तिधीरनिष्ठुरमभाषिष्ट । अहो आर्यस्य कौरवयशःलायने किमप्यनल्पीयः कवित्वं । पश्य- कथमिव जलासाराकीर्णतूलौधतुल्याः क्षणविसरणशीला शाश्वतभ्रांतिलोलाः। श्वसनचलननुम्नाः शौर्यभोगावलीना प्रथममिह निधानं कौरवस्यांवुवाहाः ॥ १३ ॥ अथवा किमत्र चर्चया। ख्यातः पराकमिषु यद्यपि कौरवोसौ सत्यत्र युद्धनिकषेन गिरः प्रमाणं । आर्यस्तु पश्यतु तदस्य विशीर्यमाणं शौंडीर्यमाशु युधि शौर्यकथासमुत्थं ॥ १४ ॥ सरलिका:-कह दुविणिदो विअ हत्थसिक्खपि ण गिलदि। तदो तदो। प्रतीहार:-अमुं च वृत्तांतमुपलभ्य महाराजः कृतयथोचितकार्यपर्या- लोचनो मम हस्ते स्वाभिप्रेतं निवेद्य मामेवार्ककीर्तेनिसृष्टार्थतया प्रस्थापित- वान् । गत्वा च ततोऽहं तत्प्रतीहारनिवेदितस्वागमनश्चक्रवर्तिसूनोः पार्श्व. मुपसृत्य समुचितसमुदाचारपुरस्सरमवोचम् । युवराज महाराजस्त्वामाह । विनीतो वाल्यपि त्वमसि पितुरेव प्रतिनिधिः परं प्रेक्षानिनः प्रकृतिमनघां मास्म विसृज। परेषां पैशून्यान्न हि च वचनीयान्मलिनता कियद्वा भिन्नं मे भरत इति हेमाङ्गद इति ॥ १५ ॥ १ कथं दुर्विनीत इव हस्तशिक्षामपि न गृह्णाति । ततस्ततः । २ अकंपनः । ३ विवेकाधीनः।

·७८ विक्रांतकौरवे- - किं च कुतोपि जन्मांतररूढवासना विबोधलब्धास्पदकौतुकेरिते। स्वयंवरेस्मिन्नलमन्यया धिया परोपि मुह्यन् भवता निगृह्यताम् ॥ १६ ॥ अपि च । आसिमषिकृषिविद्याशिल्पवाणिज्यवृत्तिः शिवपदपदवीमप्यन्ततो दर्शयित्वा। अवतमसि कृतोस्मिन् विश्वधाम्ना युगद्य प्रतिहतनिजवृत्तिर्मा कलिश्च प्रविक्षन् ॥ १७ ॥ अपि च । इयं तनूजा मम रत्नमाला गुणाधिकं त्वां सदृशी गुणेन । अनन्यसाधारणभागधेयं वरं वृणीतां मदनुज्ञयव ॥ १८ ॥ सरलिका-भट्टिदारिअं रअणमालं जुवराअअक्ककित्तिणो पडिच्छंतेण सुविहिदं महाराएण। प्रतीहारः-ततश्च लब्धावसरो निरवद्यः पुनरवोचत् । तदिदमिदानी- मदीनमानादीनवमावेदितं महाराजेन यतः संप्रतिपत्तिरेव युवराजस्योत्तरमिति सरलिका-तेदो तदो। प्रतीहारः-ततश्च सोल्लुंठं कथितमर्ककीर्तिना । आस्तामार्यस्य प्राङ्- r 1. भर्तृदारिका रत्नमाला युवराजार्ककीर्तेः प्रतीच्छता सुविहितं महाराजेन । --- २ ततस्तत ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ७ ९ विवाकतेति । मां चोदिश्य कथितं । अरे योग्यः प्रतिभाति काशीपतिः साधु शिक्षायितुम् । स्वयंवरव्यतिकरे यौष्माकीणस्य भूपतेः। संकेतकूटनिष्कस्य साध्वी कूटस्थतापि सा ॥ १९ ॥ किंतु संघानमातसंधानमिति द्वे इमे न क्वापि संभावितेवऽतिष्ठते । ततश्व- प्रयुजानो मोहात्कपटमिममस्मास्वनुचितं नृपालो युष्माकं फलमुचितमस्यानुभवतु । अयाथातथ्योत्थस्वगुणघटनोत्तेजितमदः शरव्यः कौरव्यः स भवतु शराणां मम युधि ॥ २० ॥ सरलिका--कहं पुणोवि सो एव्व सिद्धतो । प्रतीहारः-ततश्च निरवद्य इदमवोचत् । युवराज आतिकातोसि । शिक्षेयं किंचिच्छ्रयताम् । साक्षादास त्वं भरतस्य सूनु- राद्यस्य पुसोपि तृतीय एव । तन्नार्हसि त्वं मनुवंशकेतोः स्रष्टु युगस्याविनयप्रतिष्ठाम् ॥ २१ ॥ किंच। त्वं काशिराजस्य सुतां यदिप्सुः सुतापि तुभ्यं प्रतिपादितका । मा सैनिकास्ते कुशला युधीति मंस्थाः प्रभूतः कुरुकाशिवर्गः ॥ २२॥ इति । १ कथं पुनरपि स एव सिद्धात. ।

·विक्रांतकौरवे- सरलिका-तदो तदो। प्रतीहारः-ततश्चार्ककीर्तिः ससंरंभमवोचत् । यथा आर्य अस्त्येवैतत् । किं तु । नाहं सुलोचनार्थ्यस्मि क्षात्रो धर्मस्तु पाल्यते । तातस्यापि न विद्वेषो निग्रहे कूटकारिणाम् ॥ २३ ॥ अथ च । द्वैधीभावं भजतु सहसा संहतो राजवर्गः कामं वासौ पततु निखिलः शात्रवे पक्ष एव । किं नश्छिन्नं ननु रिपुशतोन्माथकीनाशदण्डौ सनद्धौ मे समितिषु भुजावेव साहाय्यकाय ॥ २४ ॥ ततश्च- जयावाप्त्युद्भूतप्रमदभरसंवर्धितमदं मदीयं पादांतं सपदि समरे पश्यतु भवान् । कुरूणां तत्सैन्यं जयविरहदैन्यप्रतिहतं जनः स्वैरं शोचत्वविनयफलास्वादचकितम् ॥ २५ ॥ सरलिका-अंहो कक्कसदा सहावस्स । तदो तदो। प्रतीहारः-ततश्च निरवद्यः सानुशयविशादमेवमवादीत् । धिक्कष्टं । लघुकृतोस्मि दुर्विनीते मामटीकुर्वता चक्रवर्तिना । यदमुना बहुधापि शिक्षितेन जितकाशिता केवलं प्रकाशितेति । अर्ककीर्तिना पुनर्दत्तमुत्तरं न केवलं मे जितकाशितैव, कुरूनपि जितानेव विद्धि इति । सरलिका-हं चक्कवट्टितणओ एवं कुप्पेदित्ति जं सच्चं अच्चहिदं संकेदि मे हिअअं। -१तस्ततः । २ अहो कर्कशता स्वभावस्य । ततस्ततः । ३ हंत चक्रवर्तितनय एवं कुप्यतीति यत्सत्यमत्याहितं शंकते मे हृदयं ।

·. चतुर्थोऽङ्कः। ८१ प्रतीहारः-अलमत्र तावत् शंकया सोपि मेघेश्वर एव । सरलिका-णे आणामि दुव्बंचिआ अत्थ संधी करोढुं । प्रतीहारः-इत्थं च विग्रहैकरुचौ प्रत्यवस्थिते चक्रवर्तिसुते निरवद्यः सनिर्वेदनिश्वासमुत्थाय चिंतावेगमूक एव निरगमत् । सरलिका-तदो तदो प्रतीहारः-अहं च तूष्णीक एव निर्गच्छंतं निरवद्यमन्वयाशिषम् । सरलिका-तदों तदो प्रतीहारः-निर्गत्य च निरवद्येन लेखार्पितेनैतद्वृत्तांतेन त्वरितवियल्लं- धनजंघालं विद्याधरदूतद्वयं तत्क्षणमेव चक्रवर्तिनः पार्श्व प्रस्थापितम् । मयाप्यागत्य यथा वृत्तं सर्वमेतन्महाराजं निवेदितम् । सरलिका-तदो तदो। प्रतीहारः-श्रुत्वा च महाराजः क्षणमिव स्तिमितः स्थित्वा सनिर्वेदम- वादीत् । कष्टं भो संकटे पतिताः स्मः । सुतः कुरोरेकतरस्तयोर्द्वयोः परः पुरोरेव सुतस्य नंदनः । द्विषद्भवेय कतरस्य वत्सयो- वर तदत्राप्रतिपत्तिरेव नः ॥ २६ ॥ सरलिका-तॉरिसे खु तारिसाणं हिअअं। प्रतीहारः-आज्ञापितश्चाहं महाराजेन । भो महेंद्रदत्त किंबहुना । दैवमेवात्र स्वमनीषितमाचरतु । तदिदानी मद्चनाइत्सं हेमांगदं ब्रूहि । निष्क्रांसेषु सग्रामाय विग्रहव्यग्रेषु राजपुत्रेषु सार्यतां पुरमार्गेषु दुर्गरोधप्रति- हतारिप्रपंचाः पांचालिकाः। रक्ष्यंतामारक्षिकैः स्थिरावस्थानानि गुल्मक- स्थानानि । निखिलीक्रियतां निखिलानि पुरद्वाराणि । दुर्विभेदा व्यतिकीर्य- १ न जानामि दुचिता अत्र सधी कर्तुम् । २ ततस्ततः । ३ ततस्तत । ४ ततस्ततः । ५ ताश खलु तादृशाना हृदयम् । wr ·८२ विक्रांतकौरवे- . न्तां सुदृढमर्गलादंडाः । प्रगुणीक्रियतां गाढतरसंघट्टा अट्टालिकबंधाः । प्रवेश्यतां च प्रतोलीमुखेषु विशिखांतरेषु च सन्नद्धयौधाधिष्ठितास्संनाह्या गंधहस्तिनः। प्रवत्यैतां च राजमार्गेषु संरब्धाश्ववाराणि दंशितगात्राण्यश्वीयानि। स्थाप्यतां च चत्वरेषु प्रयोग्ययुग्ययोजिताश्चतुरधीसारथीसनाथा रथाः । नियोज्यतां च परितः परिहतविपत्तयः। परिहार्यतां च सुसंनद्धेनांतर्वशिकज- नेन राजगृहबाह्याली । स्वयं च वस्तन वाराणसीरक्षणे यावत्समराव- सानं सावधानेन भवितव्यमिति । ( नेपथ्ये, कलकलः ।) सरलिका-किं दाणि एदं । प्रतीहारः- (विभाव्य ) कथं प्रचलितमेव संग्रामाय राजन्यकेन । संप्रति हि । रसति समरभेरी भैरवारावधीरं चलितनृपतिसंख्योद्योगशखा ध्वनांत । प्रसरति च चमूनां ग्रस्तरोधोन्तरालः कलकलनिनदोऽयं काहलध्वानगर्भः ॥ २७ ॥ सरलिका-जीव इमं उत्तत्तं पिअसहीए णोमालिआए णिवेदेमि । प्रतीहारः-यावदहमपि युवराजहेमांगदाय महाराजनियोगं निवेद- यामि ( परितो विलोक्य) अहो महती समरयात्रा । तथाहि- विद्धति नृपतीनां विश्वतोप्यश्नुवाना धरणिमनवकाशां निष्पतंतो ध्वजिन्यः । विदधति रणनाट्यप्रेक्षकाणां समंताद् गगनमपि विमानान्यद्य वैमानिकानाम् ॥ २८ ॥ (निष्काती) १ किमिदान मेतत् । २ यावदिम वृत्तातं प्रियसख्या नवमालिकाया निवेदयामि ।

·चतुर्थोऽङ्कः । ८३ ट मिश्रविष्कंभः। Com (ततः प्रविशति आकाशयानेन विमानारूढोरत्नमाली मदारमाला पार्श्वतो मन्थरकश्च ) रत्नमाली-प्रिये मंदारमाले चिरादुपस्थितमेतदतर्कितहेतुकं न कौतुकं । कुतः। एको जयः प्रगुणविक्रमलब्धकार्ति- निग्रहग्रहिलधीरपरोऽर्ककीर्तिः । तस्मात्फलिष्यति तरामनिमेषतैषा सप्रेक्ष्य युद्धमिह कौरवपौरवीयम् ॥ २९ ॥ मंदारमाला-देव कुदो खु णिरवज्जरजणिव्वहणाणग्गाहिदसअललो- अविगहे पलाअतेवि भारदवरिस अप्पडिहदचक्केवि चक्कपट्टिभरहे, ईरिसाणं दुन्विणीआसगसुलहाणं परक्कमो राअउत्ताणं । मंथरकः-किं करोदु एत्थ महाराअभरहो सहावदुम्विअत्थाण सअं वा देवो भारदवरिससिहामणिं केलाससेलं आहिवसंतो। रत्नमाली-एवमेतत् । वैयात्यं सहजं नृणां दमयितु नैवापरैः पार्यते भुजन् भारतवर्षमद्य स हि किं कुर्यादिमानीश्वरः । पश्य स्थाणुरपि श्रुतीरुपदिशन्नास्थाय दिव्यां सभां कैलाशाचलमौलिमत्रभगवानध्यास्त एवेश्वरः ॥ ३०॥ ॥ १. देव कुत खलु निरवद्यराज्यनिर्वहणनिगृहीतसकललोकविग्रहे पलायत्यपि भारतवर्षमप्रतिहतचक्रेपि चक्रवर्तिभरते ईदृशाना दुर्विनीतासंगसुलभाना पराक्रमो राज- पुत्राणा ! २ किं करोत्वत्र महाराजभरत स्वभावदुर्विदग्धाना स्वय वा देवो भार- तवर्षाशखामणिं कैलाशगेलमधिवसन् । " ·८४ विक्रांतकौरवे- मंदारमाला--किं बहुणा आरोविदा सोहग्गस्स अंतिमतुलं अकंपण- सोवासिणी। मंथरकः-देवे दक्ख दक्ख कत्थइ णिरंधसरअसमअतुरअणिअर- कठोरखुरघादखंडणवड्डिदा कत्थइ समंददो सरभसचलंतविअडगुडिअगंध- सिंधुरणिवहचलणचंपडणसमुप्पइआ। कत्थइ णिरंतरचरंतपाइचक्कपअपरि- बट्टणसमुद्विदा । कत्थइ अविच्छिण्णगच्छंतसंदणचक्कुक्केरकंडणविवड्विदा अंधावेइ महीअलवलोहिदा सअलं वि दिसावलअं मज्जदूली जालोली। रत्नमाली-(विलोक्य) चमूविमर्दक्षतभूतलोत्थितो रजीकृताशेषदिनेशदीधितिः । रजःप्रतानः प्रगुणं प्रकाशयन् ॥ ३१ ॥ (?) किंच। ख्यातः पूर्वं जगति समरो मत्कृते भूपतीनां कांचित् कन्यां प्रति रणमिदं तद्यशो मे प्रमादि । इत्युद्भूतात् प्रकृतिसुलभात् स्त्री नु सा यत्नवैरात् क्वापि क्षोणीघनतमरजश्छद्मना गच्छतीव ॥ ३२॥ मंदारमाला--अहो को एत्थ अक्ककित्ति को वा कोरवेसरो। १ किं बहुना । आरोपिता सौभाग्यस्यातिमतुलामकंपनसुवासिनी । २ देव पश्य पश्य कुत्रचिन्निरंध्रसरयसमदतुरगनिकरकठोरखुरघातखंडनवर्धिता। कुत्रचित्समंततः सरभसचलद्विकटक्रूरगंधसिंधुरनिवहचरणसंमर्दसमुत्पतिता। कुत्रचि- निरंतरचरत्पदातिचक्रपदपरिवर्तनसमुत्थिता, कुत्रचिदविच्छिन्नगच्छत्स्यदनचक्रो- करकर्षणविवर्धिता अंधापयति महीतलप्रलुठिता सकलमपि दिशावलयं मध्य- धूलीजालालिः । ३ अथ कोत्रार्ककीर्तिः को वा कौरवेश्वरः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। रत्नमाली-नंन्वयमागतः सर्वमेतद्विदित्वा वाराणसी प्रति प्रहितो मंदरः। (प्रविश्य) मंदरः-जयतु देवः । रत्नमाली-अयि मंदरक किमधिगताखिलप्रवृत्तिरसि । मदरः-देव सर्वमेव विदितं मे कर्तव्यं जनस्य । रत्नमाली-तेन हि शृणुमः । मदरः-देव किं बहुना। जित्वा कौरवमाहवे नृपसुतां हर्तुं प्रतिज्ञातवान् औद्धत्येन स पौरवः शमयितुं तस्योद्धति कौरवः । द्वैतस्मिन् प्रशमी स काशिनृपतिः प्रोज्झन् द्वयोः पक्षतां संप्रेक्ष्यात्मन औचितीं दुहितरं रक्षनू पुरेऽवस्थितः॥ ३३ ।। रत्नमाली-अहो जामातृत्वमपि कौरवेश्वरस्य नावेक्षितं माध्यस्थै- करुचिना काशीपतिना । अथ सर्वमन्यद्राजकं कथमवृतत् । अथवा किमत्र प्रश्नेन । न खलु हातुं प्रभवंति चक्रवर्तिसूनोः पक्षता सर्वेप्युर्वीभृतः । मंदरः-एवमेतत् । कितु एक उज्जयनीपतिर्जयताश्चरविरूढसौहार्द- चोदितः कौरवस्य पक्षतां प्रत्यवादि । रत्नमाली-बलीयो हि प्रभविष्णुताया अपि सौहार्दम् । मन्थरकः-अथ कि पडिवण्णं विज्जाहरेहिं । मंदरः- विशां प्रभोरात्मजमर्ककीर्ति- पैतृष्वसेयं सुनामः प्रपन्नः। मेघप्रभोऽभूत्प्रविचिंत्य मातृ- ध्वस्त्रीयतामस्य जयस्य गृह्यः॥ ३४ ॥ १ अथ किं प्रतिपन्न विद्याधरैः ।

·विक्रांतकौरव- MA A Manv t - - रत्नमाली-युक्तमेतत् । क पुनरन्ये । मंदरः- स यत्राभूद्विद्याधरमुकुटसंघट्टकषण- क्वणत्पीठीकोणस्सुनमिरधिपो राजतगिरेः । उदीच्यो भूपोपि त्वरितमथ संभूय सकल- स्तदायत्तस्तत्तत्स्वयमजनि विद्याधरजनः ॥ ३५ ॥ रत्नमाली-तदप्युपपन्नम् । मंदरः-ततश्च सर्वेपि निर्वाणारस्यः समासाद्य समस्थिरा निरुत्वातिनी- मप्पंककंटकादिदूषितां युद्धभूमिं सुविभक्तकक्षपक्षोरस्यान्यनीकानि व्यूह्यामी संप्रस्थिता । पश्यतु च देवः । चक्रव्यूह विभज्यास्त योसौ रथमधिष्ठितः । स चक्रवर्तिनस्सूनुरर्ककीर्तिः पराक्रमी ॥ ३६ ॥ विभज्य मकरव्यूहं योसौ स्यंदनमास्थितः। स कौरवो जयः कांत्या साक्षान्मकरकेतनः ॥ ३७ ।। इतोपि । विभज्य गरुडव्यूहमध्यास्ते सुनमी रथम् । मेघप्रभोऽमुं व्यूहेन दुर्जनं विजिगीषते ॥ ३८ ॥ इतोपि । सुकेतुः प्रविभज्यास्ते व्यूह पारिपतंगकम् । तं व्यूह्य सर्वतोभद्रं जयंतो विजिगीषते ॥ ३९ ॥ मंथरक:-केहं इमेहि समआलवज्जतकंसिकंसालजअघंटिसंखसिंग- १. कथमेताभ्यां समकालवाद्यमानकांस्यकास्यतालजयघंटाशंखशृंगकाहलतुर- तुरीडमरुकढिमिलर्डिडिममर्दलदुंदुभिकरडपटहहुडं कुहुँ ढक्का भेरी, भंगाप्रभृति भूरि ·चतुर्थोऽङ्कः । ८७ काहला तुरुतुरीडमरुअडिमिलडिंडिममद्दलदुंदुभिकरडपडहहुडंकुडंडुक्का- भेरीभंगापहुदि भूरिवज्जभंडतमुलकोलाहलवहलणिग्योसणिविग्यविअणडि- अकोऊहलपेल्लिदेहि झडंति डक्किअसअलगअणाभोअपरंतो परोप्पराहि विमुक्को दुवेहि बलेहि संगामणाडअपुवरंगकुसुमंजलिसरणिअरो। मंदर. देव पश्य पश्य । निशितधवलधारास्तिग्मरोचिर्मरीचि- प्रतिफलितफलांतावेगदीर्घोपलब्धाः । निविडमभिपतंतस्संततोल्का कराला गगनमनवकाशं पत्रिणश्चित्रयति ॥४०॥ (विलोक्य ) कथमधुना- इधूणामन्योन्यप्रतिहतिषु लब्धप्रसृतिभिः स्फुटज्योतिश्चक्रस्खलनविनिकीर्णोडरुचिभिः । स्फुरतीभिः प्लोषग्लपितशरपक्षाभिरभितः स्फुलिंगाभियोमस्फुटमनलवृष्टिं नटयति ॥ ४१ ॥ मंदारमाला-कहं दार्णि सरसहस्सवारिदसत्तिपाससंघट्टभीसणो चलंतदोघंटघडाकरालो पअततुरअच्छटभअंकरो ओवडंतसंदणसंदोहभ- आणवो वट्टेदि रोमहस्सणो जुद्धसंमद्दो । वाद्यभाडतुमुलकोलाहलबहलनिर्घोषनिर्विनोत्पादितकौतूहलप्रेरिताभ्या झटिति स्थगि- तसकलगगनाभोगपर्यंत परस्पराभ्यां विमुक्तो द्वाभ्यां वलाभ्या संग्रामनाटकपूर्वरंग- कुसुमाजलिशरनिकर. । १ कथमिदानीं शरसहस्रवारितशातपाशसंघभीषणः चलविपघटाकरालः पर्यटत्तुरगच्छटाभयकरोऽवपतत्स्यंदनसंदोहभयानको वर्तते रोमहर्षणो युद्धसंमर्दः ।

·-विक्रांतकौरवे- . मंदरः- अयमिह सुभटानां शौर्यसारोद्भटानां रणरसरसिकानां वर्तते बर्धते च । • शरशतविनिपातक्षुण्णसर्वाभिसारः प्रचुरसमभिहारस्सांप्रतं संप्रहारः ॥ ४२ ॥ मंदारमाला-- अम्हो भीसणाद संपराअस्स । रत्नमाली-कथमुदग्रसंपेटकठोरः संग्रामः । तथाहि । धुंध्याघूर्णय कुट्टय क्षिपदहव्यारंध संधानय भिंधि छिंधि मथान ताडय जहि व्यावर्तयापातय । विद्ध्यास्फालय भंज रुधि विकर व्याकर्ष घर्षोद्धरे- त्यवं प्रायमिहोच्चरद्वच इदं व्याजायते'व्योमनि ॥ ४३ ॥ मंदरः-नन्वेष स्वयंवरकलहोपदेशप्रथमोऽध्यायः कुलूतेश्वरो दुर्मर्षणोसौ। ख्यातः संख्यपटीयसां मुखपटीमुत्क्षिप्य दत्वा प्रिय- व्याहारानधिमस्तकं करतलास्फालेन संभावयन् । संग्रामावसरप्रधाननिविडश्चोतन्मदश्चोतसं सोत्सेकोज्वलितांकुशः करटिनं प्रोत्साहयत्याहवे ॥ ४४ ॥ अहोस्य पराक्रमप्रक्रमः । यद्यनुरूपमस्य निर्वहणमपि स्यात् । भोः पश्य पश्य । चरति युधि विलोहितानन- त्विषमधिरुह्य कुल्लूतभूपतिः । - ट - १ अहो भीषणता सापरायस्य । २ अस्मात्पूर्व मथरकस्योक्तिःप्राकृतभाषाया ' भवनीया तस्याःपाठो त्रुटितःपरं संस्कृतच्छायैव प्रकाश्यते-" अथ क एष प्रक्षरद्दा- नसलिलनिर्झरदुर्दिनं विंध्यशिखरसमुत्तुंगदीर्घाङ्गं प्रतिपक्षसैन्यरुधिरद्विगुणशृंगारितो- ज्ज्वलागंमातंगमारूढोऽवधीरितदुःखवेदनोऽर्ककीर्तिबलस्याग्रेसरो भवति " ·चतुर्थोऽङ्कः। हरितमलघु सत्त्वमुन्नत पवनजवं गजमांगरेवकम् ॥४५॥ मंथरकः-को एस जिण्णसंभदीहरपरुससुण्डादंडसहेलाअट्टसम्मद्दिद- सेंधवाणिवहं चप्पपाअपीडणमडत्तिअपाइकं रहसपह जणहत्थिदहत्थिजूह गंधगइदं आरूढो कुलूदेसरं अभिजुज्जदि । मंदरः-एष खलु कौरवेश्वरशरीरनिर्विशेषो नंद्यावर्तो नाम प्रियसखः ॥ रत्नमाली-अहो नंद्यावर्तस्य कृतहस्तता। तथाहि । मूनः स्फोटयति द्विषां क्षिपणिभिर्लोहान क्षिपन् गोलकान कुंतैः कृतति शक्तिभिर्विशसति प्रासैर्विपर्यस्यति । पर्यायेण करद्वयार्पितधनुर्विष्वक शरान् वर्षति व्यूहानेष विसास्थया विघटयन विक्राम्य विभ्राम्यति ॥४६॥ मंदरः-देव पश्य पश्य । ततश्चाब्दच्छायं प्रथनचतुरं भूरि परितः नवंतं स्रोतांसि प्रवलमखिलश्रांतिसहनम् । असौ नंद्यावर्तस्त्वरयति कलिंगोद्भवमिभं कुलूतानामीशं प्रसभमभियोक्तुं प्रकुपितः ॥ ४७ ॥ मंथरक. कह दूरदो एव्व णंदावत्तकरविमुक्केण विद्धो वाणेण कुलूदे- सरस्स दाहिणो भुअसिअरो। १ क एष जीर्णस्तंभदीर्घपरुषशुंडादडसहेलार्पणसमर्दितसैंधवनिवहं विशालपा- दपीडनमर्दितपादातिकं रसप्रभजनमर्दितहस्तियूथ गंधगजेद्रमारूढ. कुलूतेश्वर- मभियुध्यते २ कथं दूरत एव नंद्यावर्तकरविमुक्तेन विद्धो वाणेन कुल्तेश्वरस्य दक्षिणो भुजशिखरः।

·विक्रांतकोरवे- - 1 मंदरः-दव पश्य पश्य । रिपुशरमुखखंडिताद्भुजात् समरखरस्य कुलूतभूपतेः। क्षरति रुधिरपूर्णसारणी सृतिरिव वीररसस्य निस्सृता ॥४८॥ मंथरकः-कहं अण्णपेक्खिदवाणघादेण परोप्परदंतभीडणखडक्कारमुहरं झडंति संघटिदो गओ णंदावत्तगएण । रत्नमाली-हंत भोः । प्रहतो यो मुखातान्नंद्यावर्तस्य दंतिना। दंती सीदति कौलूतं हेपयन खर्वितापरः ॥ ४९ ॥ मंदारमाला--हत्थि पाढिदो एव्व एसो हत्थिसामंतेण । मंदरः-आशंसोचितमेव लब्धं कौलुतेन । श्रूयतामस्य युयुत्सोः सोत्से- के वचः । अवश्यं कर्तव्यं कतिचिदतिवाह्यापि दिवसा- नलं विद्युल्लेखाविलसितविलोलैः कदसुभिः। प्रभूतं क्रीणंतु प्रथनविपणौ विक्रमपणै- यशस्थास्नु ज्योत्स्नाशुचिरणरुचि व्यग्रमनसः॥५०॥ मंथरकः-तेण हि सु१ णिउऊढं इमिणा णं उइअं । मंदरः-देव पश्य पश्य । भूयिष्ठमग्निशरसंचयसंततांगः शेते करी रदनरुग्णधरः परासुः । १. कथमनवोक्षतवाणघातेन परस्परदंतोत्पीडनकटात्कारमुखरं झटिति संघटितो गजो नंद्यावर्तगजेन । २. हंत पातित एव एष हस्ती सामंतेन । ३. तेन हि सुषु निघूढर्मनेन ननूचितम् ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ९१ vvvvw.~ vvv । विभ्रच्छरीरमधिकोच्छृितिकोप्यपूर्वः सर्वागसंगशललः शलली यथैव ॥ ५१ ॥ मथरकः-अह को एस . गमणजवेण सव्वदो संगरंगणं दीसंत आजाणशं तुरगरअणं आरूढो करालकरवालवावडकरो अक्ककित्तिवलं. लोलावेदि। मंदरः-अयमपि विशारदनामा नंद्यावर्तसमः कौरवेश्वरस्य । रत्नमाली-किं नाम दुष्करमनयोस्सुहृदा कौरव्येण । मंदर:-- भुजाविमौ द्वौ कुरुनंदनस्य सुदुर्जयौ विक्रमसूत्रधारौ। स्वयं गृहीताहवचेष्टिताभ्या- माभ्याममुष्याह्रियते युयुत्सकाः ॥ ५२ ।। रत्नमाली-अहो श्लाघनीयं शौर्यचातुर्यकं विशारदस्य । अस्य हि- छिनत्ति स्वच्छंदं सरसकदलीच्छेदमधुना तुरंगान्मातंगान् प्रचुरमभितोपि प्रतिभटान् । किरन पेशीराशास्वभिहतिरटत्कीकसतती- नृशंसो निस्त्रिंशत्रिदशयुवतीत्रासरसदः ॥ ५३ ॥ मंथरक:-अंध को एस अप्पडिहदगइपसरं गंधवारणं पेलंत्तो विसारदं अभिजुज्जदि । - १. अथ क एष गमनजवेन सर्वतस्संगरागणं दृश्यमानमाजानेयं तुरगरत्नमारुतः करालकरवालव्यापृतकर. अर्ककीर्तिवलं लोलापयति । २. अथ क एष अप्रति- हतगतिप्रसरं गधवारणं प्रेरयन् विशारदमभियुध्यते ।

·९२ विकांतकौरवे- मंदरः-एष दाशार्णः संकर्षणः । पश्यतु देवः । महामोदमदं युद्धसहमारुह्य पीवरम् । दाशार्णोऽभ्यति दाशार्ण गजं वाजिपुरोषणं ॥ ५४ ॥ मंथरकः-कहं दूरदो एव्व विसारदेण संकरिसणगअं उद्दिसिअ विमुक्को कअंतजीहादीहरो पासो। मंदरः-हंत भोः । मग्नेन निर्याणपथे स दंड- प्रासेन भिन्नः प्रथमः प्रभिन्नः। प्रयाति निर्याणमसौ विनिम्नन दंती दशार्णाधिपतेर्मदांधः ॥ ५५ ॥ मंथरकः-हैद्धि हद्धि। रत्नमाली-कथमुपेक्षित एव विशारदेन वाहनविकलो दशार्णवः । साधुविशारद साधु मानभरोद्वहनवैवधिकोसि । मंथरकः-अत्थ को एस अवरो गंधगआहिरूढो तं एव विशारदं अभिजुज्जदि। मंदरः-एष सौराष्ट्रौ भीमः । मंदारमालाः-हर्द्धि हद्धि अजगरभोगभीमेण सुंडादंडेण वेडिदो विसारदतुरंगमो भीमगइंदेण । रत्नमाली-अहो विशारदस्य वैशारद्यम् । J १. कथं दूरत एव विशारदेन संकर्षणगजमुद्दिश्य विमुक्तः कृतातजिन्हादीर्घः प्रासः।२ हा धिक् हा धिक् । ३ अथ क एषो अपरो गंधगजाधिरूढस्तमेव विशारदम- भियुध्यते । ४ हा धिक् हा धिक्, अजगरभोगभीमेन शुंडादंडेन बंधितो विशारद- तुरंगमो भीमगजेंद्रेण ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ९३ अनेन हि- खड्नेन हेलोड्रमितेन पद्म- कांडांकुरच्छेदननिर्विबंधम् । आमूलमालूनसदंतहस्तो भीमस्य हस्ती विहतो विहस्तः ।। ५६ ॥ मंदरः-कथं मुक्तानंदनमसौ परिवृत्य प्रपलायते । देव पश्य पश्य । सौराष्ट्रस्यैप सौराष्ट्रः करी लघु पलायते। वलवानपि संग्रामे हीनः शिक्षापराङ्मुखः ॥ ५७ ।। मंथरकः-अंघ को एसो आअच्छदि पिव चंडणअरपरिहगुरुअद- तग्गलं असिथिलमांसलंगं परक्कमककसं एरावदसरिसं चेदिकरूसं गझं आरूढो कोरवबलं अलंकरे, । मंदरः असौ कुरूणामनवग्रहश्चरन् निरंमदो नाम पताकिनीपतिः । उदेति मेघेश्वर एष संमदं दधन विभिंदन प्रतिपक्षभूभृतः ।। ५८ ।। मंथरकः-को इमो पडिहदपडिपक्खमणरहं रभसतुलिदपत्तरहं रह आरूढो इमं अभिजुज्जदि। मदरः-एष खलु वाहुवलिसूनुर्महाबली । . । १ अथ क एप आगच्छतीव चडनगरपरिघगुरुकदतार्गलमशिथिलपासलाग पराक्रमकर्कशमैरावतसदृश चेदिकरुशं गजमांरूढः कौरववलमलंकर्तुम् २. क एषः, प्रतिहतप्रतिपक्षमनोरथं रभसतुलितपत्ररथं रथमारूढ इममभियुध्यति ।

·विक्रांतकौरवे- - , रत्नमाली विमतमथनक्रोधाविष्टं विशंकटकंकट- स्थपुटघटितस्फीतोरस्कं गृहीतशरासनम् । शरधिपरिणद्धां सप्रांतं कृतांतभयंकरं वपुरिदमहो श्लाघ्यं वश्यां करोति जयश्रियम् ॥५९॥ मंदारमाला-हद्धि हद्धि । णिवडपसरणिरंतरओगाहिअअउव्व- लहिअमवाउरा सारिच्छाहिं संकण्णो कुमारेण कोरवसेणावइस्स वारणो वाणधाराधोरणीहिं। रत्नमाली-अहो प्रागल्भ्यमस्य करिणः । निविडमभिपतंती बाणवृष्टिं प्रतिच्छन् सरभसमुपपद्य क्रोधनिर्बधरौद्रः । सरथितुरगसूतं शुंडयोक्षिप्य तूलो- चयमिव रथमेषः क्षिप्तवान् वारणेद्रः ॥ ६ ॥ मंथरकः-अहाँ अञ्चरं एसो खु सहसत्तिरहादो लहु पडिय विवत्तो वणुलहिँ अवहव्विअ सुसंठिदो महीवहे कुमारो । मंदारमाला-दिौडआ अक्खदसरीरो कुमारो । मंदरः-कथमिरंमदद्विरदनोपि सर्वांगिसंगिसायकप्रोतशरीरः प्रहारमू- छितः प्रसार्य पूर्वकायं भूमौ निषण्णः । : मंथरकः-कह इमो दिण्णरत्तचंदणथासअभूसिदंगो ओदिण्णो खंदादो सिंधुरस्स। १. हा धिक् हा धिक् । निविडप्रसरनिरंतरावगाहितापूर्वयष्टियमवागुरासदृक्षामि. संछन्नः कुमारेण कौरवसेनापतेारणो वाणधोरणीभिः । २. अहो आश्चर्यमेष खलु सह शक्तिः रथालघु पतित्वा विवलान् धनुर्यष्टिमवष्टभ्य सुसंस्थितो महीपृष्ठे कुमार। ३.दिष्टया अक्षतशरीरः कुमारः । ४ कथमेष उदीर्णरक्तचंदनस्थासकभूषिता- गोऽवतीर्णः स्कंधात् सिंधुरस्य ।

·स्तुर्थोऽङ्कः- ९५ ANNA रत्नमाली-द्वयोरपि वाहनभग इति कृतमेतत् । मंदर'- सप्तच्छदामोदसखं मदांभः शिलीमुखाः कामवयुः परासोः । तानद्य निर्धाट्य कटांतलग्नान शिलीमुखास्तीक्ष्णमुखाः पिवंति ॥ ६१ ॥ रत्नमाली-अथ कावेतौ प्रजविवाजिपृष्ठाधिरूढौ समरसंमददुर्दमौ परस्परमयुजाते सवयस्कौ राजकुमारौ । मंदरः-देव। अर्ककीयंवरजस्तुरगस्थः स्थैर्यशौर्यसदृशं तुरगस्थम् । संजयंतमजितंजय एनं कौरवानुजमसावभियुक्ते ॥ ६२ ॥ रत्नमाली-न परस्पर हीयते रणकर्मणि कुमारौ । मंदरः-देव इतः पश्यतामन्यदाश्चर्यम् । अन्योन्याघातभग्नस्थिररदनमुखौ संसृजत्पूर्वकाया- वष्टभस्तब्धवेगौ समतुलितबलौ यंतृणासक्तहस्तौ । मर्माविच्छस्त्रवकक्षतिमथिततनू प्राप्य विक्रांतिकाष्ठा- मुक्रांती दंतिनौ द्वौ कथमनिपततौ तिष्ठतोऽमुहूर्तम् ॥ ६३॥ इतः पश्य । मर्मसु हता अपि शूराः प्रायांपगमनमनिच्छवः केचित् । धीराःस्वर्ग वीराः प्रापन प्रायोपगमनेन ॥ ६४ ॥ मंदारमाला---हण्डे मंदरअ । णिरंतरुप्पइअखुरप्पकडप्पपसप्पणगुत्तणा. १ सखे मदरक निरंतरोप्ततितसुरप्रसमूहप्रसर्पगुव्यन्नभ स्थलदु प्रेक्षोऽप्रतिहतरर मधिरथमधिरह्यार्ककीर्तिवल चमत्कुर्वन् किमेष कुमारजयंतः ।

·विक्रांतकौरवे- mer - हस्थलदुष्पेक्खो अप्पडिहदरअं अहिरहं अहिरोहिअ अक्ककित्तिबलं चमकरतो किं एस कुमारजअंतो। मंदरः-एवम् । अवेहि सैन्यं द्विषतां जयंत- ममुं मघोनस्तनयं जयंतम् । न व्यज्यते यस्य जवादिषूणा- माधानसंधानविमोक्षकालः ॥ ६५ ॥ रत्नमाली–अहो उग्रता समरकर्मण्युग्रकुलकुमारस्य । मंथरकः-किं ऐस आणिहिदअहाविदवाणतंटसंघटखंडिदवइरिसरा सारो तिहुअणेक्कल्लरहिओ इमं अभिजुनंतो कुमारसुकेदू । मंदरः अवेहि विद्वेषिभयैकहेतु- ममुं सुकेतुं हरिवंशकेतुम् । द्विषां करोत्याशु विलक्षतां यः शरैः शितानामपि तच्छराणाम् ॥ ६६ ॥ रत्नमाली-मन्ये नामू परस्परस्य जेतुं प्रभवतः । मंदरः-इतो दृश्यतां छलबहुलं वैद्याधरं युद्धं । एष खलु लोहार्गला- धिपतिरनर्गलचोद्यमानवातपमीप्रतिममहाजवतुरंगमोह्यमानमधिरूढस्यंदनम- भिषेणयति विद्याधराधिराजमधिरथं सुनमिम् । मंदारमाला-कह एक्कदो सव्वोवि विज्जाहरलोओ एक्कदो अ एक्कल्ल मेहप्पहो । हद्धि हद्धि किं एत्थ होहिइ । १. किमेषोऽनिष्ठितप्रस्थापितवाणाग्रसंघट्टखांडतवौशिरासारस्त्रिभुवनैकरथिक. इममभियुध्यन् कुमारसुकेतु. । २. कथमेकतस्सर्वोपि विद्याधरलोक एकतश्चैको मेघप्रभः । हा धिक् हा धिक् किमत्र भविष्यति ।

·चतुर्थोऽङ्कः। । मंथरकः--कह समसंघाणमुच्चतहेदिणिवहकवलिदसअलादिसाअक्को विमुक्ककिलकिलासद्दमहुरं झत्ति वद्दरिदं विज्जाहराणं बलं हिअडअंतो णमिणं- दणं एव्व अहिजुज्जाद मेहप्पहो । रत्नमाली-अहो स्थैर्य वीरव्रतचर्यायां मेघप्रभस्य । मंदरः-किमुच्यते । चरत्यमुष्मिन् बलशौर्यविक्रमै- न राजते कश्चन राजते गिरौं। हरौ करींद्रक्षतजांबुचूषण- प्रवृद्धगृनावपरे यथा मृगाः ॥ ६७ ।। मंदारसाला-हद्धि हद्धि । अणारदाणसरंदवाणधारापूरंददिठिपहहि परोप्परणिरंधसंदहेहि महारहाहिहिदेहि रहसहस्सेहि सव्वदिसाअकं वेडिओ समं एव्व णमिणंदणो । ण आणे किं एत्थ होहिइ । रत्नमाली-प्रिये नैतद्रथसहस्र मेघप्रभस्यैवायमधरितालातचक्रभ्रमस्य स्यंदनस्य स्पंदः । मंदारमाला-अम्हे अच्छेर जं कहिदंपि ण विस्ससंति लोअणाइ । मंथरकः-अरे किं एवं विअसत्तदापिच्छगुच्छसप्पहो पिक्कलराअजंबू- १ कथं समसधानमुच्यमानहेतिनिवहकवलितसकलादिशाचको विमुक्तकिलकि- लाशब्दमधुरं झटित्यवतीर्ण विद्याधराणा वलं हिंडयन् नमिनदनमेवाभियुध्यति मेघप्रभः। २ हा धिक् हा धिक् । अनारतनिस्सरद्वाणधारापूर्यमाणदृष्टिपये परस्परनीरध्रसदमहारथाधिष्टितैः रथसही सर्वदिशाचक्र वेष्टितो सममेव नमिनंदनो न जाने किमत्र भविष्यति। ३ अहो आश्चर्य यत् कथितमपि न विश्वसत लोचने। ४ अरे किमेतत् विकसत्तापिच्छगुच्छसप्रभः पक्वराजजंबूफलश्यामल नीलकंठकंठ- प्रभाकरः अकालोपस्थितबहुलपक्षदोषकृष्ण अंजनधूलीपुंजसदृश राहुविवसहस्र- संपातभीषण• तमिस्रागुहातिमिरोद्गारगभीर सप्तमपातालोदरदुरालोकः प्रसर्पति गगनागणं अंतत एव नमिनंदनस्य ।

·विक्रांतकौरवे- - - फलसामलो णीलकंठकंठप्पहाकव्वुरो अआलोपडिदबहुलपक्खदोसकसणो अज्जणधूलीपुंजसच्छओ राहुविंबसहस्ससंपादीसणो तमिस्सगुहातिमि- रुग्गारगहीरो सत्तमपाआलोदरदुरालोओ. पसप्पइ गअगंअणं अंतदो एव्व णमिणंदणस्स। मंदारमाला-(सभयं) हेद्धि हद्धि । किं णेदं । मंदरः-अहो आश्चर्यम् । दृश्यते कवलयन्निवक्षणाद् विश्वमेव सचराचरं जगत् । अंधकारनिकरः समुत्पत- निंद्रनीलमणिमेचकच्छविः ॥ ६८॥ रत्नमाली-(विभाव्य ) देवि तामसमस्त्रमासूत्रितं सुनमिना । अद्य हि- क्षणेन मूर्छामिव तामसास्त्र प्रयच्छतीदं प्रसभं जनस्य । तमःप्रभावस्तिमितावकाश- माकाशमाशाविनिवेशशून्यम् ॥ ६९ ॥ मंथरकः-हुँ किं णेदं जुअंतआलजलहरणिवहवरिसिज्जंतजलणजा- लोलिकरालो धगधगंतघोलिरुज्जलजालाजालजडिलजंतगअणपरंतो एक्कलो दसदिसाअक्कं दसअंतो सव्वंपि दिहिवहं ओवाहेदि साहाणाहो । मंदरः-देव पश्य पश्य । - १ हा धिक् हा धिक् । किं नु एतत् । २ हंत किमेतत् युगातकालजलधर- निवहवर्ण्यमाणज्वलनज्वालावलीकरालो धगधगुर्णतोज्वलज्ज्वालाजालजटिलितग- गनपर्यंतः एकलोकमिव दशदिशाचक्रं दर्शयन् दृष्टिपथमतिवाहयति स्वाहानाथः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। जनस्याणां तीक्ष्णं तिमिरमिव संरोधि तिमिरं प्रमार्जन्नूर्जस्वी प्रभूत इव सार्जेन रजसा । समुत्सर्पज्ज्वालाशतकवलितव्योमपरिधि- विना काष्ठाभेदं पतति शर एतानधिरहन् ॥ ७० ॥ रत्नमाली--निर्मुक्तमाग्नेयमस्त्रं मेघप्रभेण । अत्र हि। जनयत्यनेकपानां पाकल इव पावकः परं दवधुम् । सूकल इव दुष्टहयः सर्वोस्माद्विभ्यदुभ्रमति ॥ ७१ ॥ मंथरकः-देवख देव कत्थइ चलपडाआवलिवीजिओ हत्थिदग्ध- जालाजालआपुक्खिओ कत्थइ करिकरण आलचालणुत्ताओ घोलरिफुलिंग- आलिंगिओ कत्थइ चलंतजालासिहुट्टामरो कत्थइ बलंतधूमग्गमंधारिओ करितुरअरहिमणुअणिवइविद्दावणो दहइ दहणो इमो पोरवाणं बलं । - मंदरः-देव पश्य पश्य । उत्पुष्यन्नलकास्थिनालविगलन्मज्जाद्रवोद्रेचित- ज्वालाजालजटाललोलदनलव्यासंगपीडांगकाः । प्लोषोत्पिडितकंदराविलुठनाकांडस्फुटोत्थापिताः संत्रासं पिशिताशिनां च विदधत्यद्धा कबंधा अमी ॥७२॥ रत्नमाली-अहो विश्वमश्नाति वैश्वानरः । एष हि । १ पश्य देव कुत्रचिच्चलपताकावलीवीजित हस्तिदध्नज्वालाजालपुंजित: कुत्र- चित् करिकर्णचालनोत्यापितः घूर्णमानस्फुलिंगकालिंगित कुंत्रचिच्चलज्ज्वालाशिखो- सामर. कुत्रचित् वलमोद्माधकारितः करितुरगरथमनुजनिवहविद्रावणः दहति दहन अयं पौरवाणा वलम् ।

·विकांतकौरवे- . धूमैः शामलयन प्रलिप्य गगनं निष्ठापयन्नातपं ज्वालासंततिभिर्नवान् विरचयन् धूम्याभिरंभोधरान् । उत्पातोपनकोपरागबहलव्यादेहसंदेहदः । सप्ताचिः कवलीकरोति विलिहन विंबं सहस्राचिषः॥७३॥ मंदरः- मेघप्रभस्यैष जयं ब्रवीति धूमध्वजः पौरवसैन्यघाती। नमेः सुतस्यापि पराजयाय पतन ध्वजस्योपरि धूम एषः ॥७४ ॥ रत्नमाली--कथमकांडवृष्टच्या विधाप्यते सहसा विभावसुः । नूनमुत्सृष्टं वारुणमस्त्रं नमिसूनुना। मंदारमाला-अहो अच्छेरं । रत्नमाली- प्रावृट् प्रवर्तयति चारुचलत्कलापा- नुच्चैश्शिखानतितरां शिखिनः सुखार्दान् । निर्मूलनिर्दलितधूमशिखाकलापः प्रावृष्ययत्विह शिखी प्रलयं प्रयातः ॥ ७५ ।। मंथरकः-कह एसरुप्पदंडधवलसलिललहिसहस्ससंसइदणिस्सेसजल- णिहिणिपडणब्भुदो पज्जलंतजंबूणदथोरभासुरविज्जुलिजालजलिलो कज्जल- १ अहो आश्चर्य। २ कथमेष रौप्यदंडधवलसलिलयष्टिसहस्रसंशयितनिश्शेषजल- निधिनिपतनाद्भुत प्रज्वलज्जाबूनदस्थूलभासुरविद्युज्जालजटिल• कज्जलमाषिकृष्णसन- लजलधरनिवहभ्रीयमाणसिद्धपथध्वातः संततोचरत्स्तनितनिर्घोषभीषणो वज्रपतनमा- टितविकटमहीधरशिखरप्राग्भारो निर्भरोभ्राताभिसारिकामनोरथसंभाव्यमानसंतमसः प्रवसनन्मिथुनहृदयविदारणकरपत्रः प्रवृत्तः वर्षरात्रः ।

·चतुर्थोऽङ्कः।
१०१
मसिकसणसजलजलहरणिवहभरिज्जतसिद्धपहद्धंतो सतदुच्चरंतथणिदणिग्यो-
सभीसणवज्जपडणमूडिदविअडमहीहरसिहरपब्भारो णिब्भरुन्मंतझग्गुलीमण-
रहसंभावणिज्जसतमसोपसंतमिहुणहिअअविदारणकरपत्तो पउत्तो वारिसारंतो।
रत्नमाली-
नभसोऽयं कालत्वं रचयति बहलो बलाहकव्यूहः ।
जठरशिखिकंठकालः कालिमपि करोति नभ एव ॥६॥
अपि च ।
सौदामिन्य इमा विभांति शिखिनः पूर्व निगीर्णाश्शिंखा
रोमंथायितुमिच्छया मुहुरथोद्गीर्णा इवांभोंधरेः ।
किंचांतःकवलीकृतो जलधरैर्वैश्वानरो दुर्जर-
स्तत्क्रोडानि विपाट्य बाढमशनिच्छद्मा विनिर्गच्छति ॥ ७ ॥
मंदरः-कथं प्रावृषमप्यतिशेते वांवरविहितसृष्टिरियं वृष्टिः ।
अद्य हि-
निर्यत्कुरंगनिकुरम्बकरंवितानि
चुंबंति संप्रति कदंबकदवकानि ।
कादंविनीनिबिडनिष्पतदंवुपूराः
कूलंकपोर्मिभरिताः सरितः सरंत्यः ।। ७८ ॥
रत्नमाली-कथम् ।
रत्याडंबरसोष्मणस्सपुलकं निर्मग्नवऋष्यमी
यूनः सोमसु कामिनीस्तनतटेष्वासज्जयंतः सदा।
व्योम्नः सीमसु केतकीसुमनसामच्छाः परागच्छटाः
ध्यत्प्रोषितधैर्यभस्मधवलाः प्रोज्झंति झंझानिलाः ॥ ७९ ॥

·१०२ विक्रांतकौरवे- - कथमसौ रभसोरासितसकलजलधरः समुद्वेजयति सैनिकान कल्पांतपवन- कल्पः प्रभंजनः । नूनं व्यापारितं वायव्यमस्त्रं मेघप्रमेण । मंदारमाली-( सभयम् ) है कि णेदं । मंदरः-देव पश्य पश्य घनौघं शौलयं क्रकच इव संते जनकटु- इंढाघातप्रौढो दलयति तिरश्चीनमृजु च । हरन् धारासारं प्रसभमथ संचूर्ण्य कणशः पुरस्तादाशानां सपदि पवनोसौ विकिराति ॥ ८०॥ मंथरक-कह णिम्मूलपहुहमहजूहो णिस्सेसप्पमुसिदसलिलधारासारो रहसल्लूरिदधअवडपेक्खोलणपेक्खणिज्जोहेलालूसिदराअच्छतचित्तलिअगअ- णपरिसरो कडिणसिलाणिहरुप्पादणिग्घणो णिग्यादणिणादघग्घरघोरघो- सुपिडणझप्पिदसेएणकुहरो वडवडयदि संगरंगणं समीरणो । रत्नमाली- जलदपटलं दूरादूरीकृतभ्रममाहृतं पिवति पवनो नूनं वात्यामुखैः प्रविदारितैः । इदमपि पुनः शंके निर्मूलयन्नयमबुदान घनलवमपि प्रावृट् स्वागामिनीषु न लप्स्यते ॥ ८१ ।। (विभाव्य) कथमुपसंहृतमेव चरितार्थमनेन वायव्यमस्त्रं । साधुः लोहार्गलाधिपते साधु जानासि निराकोशं पराक्रमितुम् । मंदरः-देव इतः कृतार्थय चक्षुषी । १. हंत किमेतत् । २. कथनिर्मूलप्रमृष्टमोघयूथःनिःशेषप्रमुर्पितसलिलधारासारः रभसोन्मूलितध्वजपटप्रेखोलनप्रेक्षणीयः हेलापस्तितराजछत्रचित्रितगगनपरिसरःक- ठिनाशलानिष्ठुरोत्पातनिघृण निर्यातनिनादघर्घरघोरघोषोत्पीडनवधिरितसन्यकर्णकुहरः वडवडायति संगरागण समीरणः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। १०३ अत्र हि- - " तरंगैरानानं रथ इव पितुर्व्यतरजये समुद्रं निमुद्रं जितमकरसंचाररभस. । कुरूणां निर्भिदन झटिति मकरन्यूहमधुना रथः सम्राटसूनोविघटयति वेगप्रतिभयः ॥ ८२ ॥ रत्नमाली-(विलोक्य ) कथमभियुक्तौ परस्परेण कौरवपौरवौ । मंदरः-कथं प्रतिषिध्य सैन्ययुद्धमेकतुलाघातमेतौ कर्तुं प्रवृत्तौ । रत्नमाली-यावदीषदवतारितविमानाः परस्परव्याहारमनयोः शृणुमः। A (विमानावतारनाटितकेन तिष्ठति) मंदरः कथमित्थमाह पौरवः । अयि कौरव- म्लेच्छानां समरे कुरोः स्वजनतां तातेन संपश्यता वीराणां प्रथमेष्वहं प्रथमिका बद्धप्रतिक्षेष्वपि । वध्वा वीररसानभिज्ञभवतो द्राग्वीरपटुं कृता कीर्तिस्तां विततोत्थितामपहरत्यद्यार्ककीर्तिः क्रुधा ॥८३॥ मंदारमाला-अम्हो गरिहा दिहि ठिआ पोरवस्स । मंदरः-कथमित्थमाह कौरवः । अपि पैतृकानीकमपंचनिरीक्षण- प्रक्षीव श्रूयतामयमर्थः। शीतांशोरिव तीक्ष्णांशु तव मामुपसर्पतः । बाणैः स्पृष्टस्य पक्षस्य प्राणाशा प्रांशु जायते ॥८४ ॥ रत्नमाली-अहो स्थैर्यं कुरुकुलकुमारस्य । कथं स कोपोत्सेकमाह पौरवः । रेरे अनिबद्धप्रलापिन् । १ अहो गरिष्ठा घष्टिः स्थिता पौरवस्य । - ·१०४ विक्रांतकौरवे- अर्ककीर्तिरसावर्कः सोमस्त्वं सोमवंशजः। अमुमास्कंदतो मूढ तवैव प्रत्युत क्षयः ॥ ८५ ॥ अपि च । - - रे सन्नतद्धतया विक्रम्य संत्रस्तः किमसि विस्मृतः वाहनिकयुद्धनिषे- धनं । ननु तूष्णीमेवास्ते ममयममर्षिणी सर्वाप्यक्षौहिणी । तदद्य- शासितुं काममीशस्त्वामेकको मम सायकः । शोभायै दिक्परीणाहगृहिणी मम वाहिनी ॥ ८६ ॥ रत्नमाली-आहो परुषिकामसहमानः कथं सानुतापमाह कौरवः । अयि स्वयंवरमर्यादाविभदिन्नखर्वितदुर्विनयगर्वित शोचनीय इदानीं भवादृशैः पुत्रैर्महाराजभरतः । कुतः। स्खलन्मरीचिश्चरितादहिंसता- त्तपांसि पाखंडकृदग्रजस्ते । त्वमर्ककीर्तिः पदवीमकीर्ते- गतोसि भिंदन गृहमेधिवृत्तिम् ॥ ८७ ॥ रत्नमाली-युक्तमाह कौरवः । मैदरः-कथमवधीरणाधीरमाह पौरवः । अयि मूर्ख प्रक्रांतमपि न स्म- रसि न खल्वियमनुनयगोष्ठी । तदिदानीम्- नमतु शरसहस्रोद्गारसंरंभभीमः परुषपविनिपातस्फारविस्फारधीरः। हठविघटितशत्रुक्षत्रियव्यूहबंध- स्समरनिकृतिचंडः सामिकोदंडदंडः ॥ ८८ ॥ - ·L चतुर्थोऽङ्कः। १०५ 1 M मंथरकः-अहो अविलंवसहो सहाओ। मंदरः-कथमित्थमाह कौरवः । अहो अनात्मनीन न जानास्या- त्मानं । अविचारिताचरणनिघ्नो हि पुमानचिरेण विपदुपन्नतामास्तिनते । तदिदानीम्- येऽमी रथं ते परिवारयंते भवत्परित्राणकृतोष्टचंद्राः। निहन्मि तानेष शरैरमोघे- स्त्वं तावदात्यक्षसि चेयुयुत्सताम् ॥ ८९॥ मंदरः-कथं निहता एव कौरवेणाष्टाभिश्शरैर्ककीर्तिरथरक्षिणोष्टचंद्राः। रत्नमाली-कथमधुना- अष्टचंद्रविनिपातविलक्षो नष्टचंद्रतिथिनिःप्रम एषः । चक्रवर्तितनयस्य रथोद्य कुंठिताखिलमनोरथ आस्ते ॥ ९० ॥ मदरः कथं पुनरप्याह कौरवः । अयि युयुत्सासमुत्सुक अव्युत्पन्नोसि रणकर्मणि। ततश्च । इदानीमप्यस्ति त्वयि भरतसूनौ मम घृणा क्षमाव्युद्वृत्तेषु द्रविणमिह नः पैतृकमिदम् । ब्रज स्वैरं युद्धात् स्वगृहमथवा प्रेतभवनं गतिस्तार्तीयीकी न पुनरिह काप्यस्ति भवतः॥९१॥ रत्नमाली--अनुकरोति सोमप्रभं प्रशमेन मेघेश्वरः । १ अहो अविलंबसह. स्वभावः ।

·१०६ विक्रांतकौरवे- - मंदर:-कथं क्रोधोद्धतिसापख्यमाख्यत्पौरवः । कथमपि रणं प्रत्याख्याय स्थिरीकृतजीवितः व पुनरधुना कौरव्य त्वं पलायितुमीहसे। उरसि लुठति मे ना सौभाग्यविक्रममदायिनी मम तु विशिखाः छिदंत्येते स्वयंवरमालिकाम् ।। ९२ ।। रत्नमाली-कथमुपहासोल्लासमाह कौरवः । अहो ते दुष्करकारिता यत्कुसुमान्यपि छेत्तुमातिष्ठसे । मंदरः-कथं क्रोधोत्सेकमाह पौरवः। किंच रे अनास्थयोपेक्षितविक्रम गणयसि तन्मुग्धसुकुमार समरविदग्धः । नायं तोयधरो स्थिरश्चलवपुर्नेतद्वियत्कामुक नेयं प्रेक्षयणी तटित्पलघवो नैतेप्यपां बिंदवः । जेताहं भवतोर्ककीर्तिरलघुस्थेमेदमस्मद्धनु- ाहानौ विमुखे यमस्य विशिखाश्चैते प्रहारोन्मुखाः॥९३॥ रत्नमाली-अहो परगुणाभ्यसूया पौरवस्य । मंदरः-कथमवगणनादारुणमाह कौरवः । अयि भो भरतपुत्र साधु शिक्षितोसि नटविभीषिकायां यद्वीररसोदारप्रयोगेष्वसमर्थस्तत्रभवानित्यमेवें विकत्थसे। रत्नमाली-अहो सरसाणि वीराणां मानावष्टंभसोल्लासानि स्ववा- कोवाक्यानि । मंदरः-कथं क्रोधोत्सेधसंघट्टितभ्रकुटिभीषणफालपीठकठोरमाह पौरवः । अरे दुर्मानमदनोन्मत्तनिर्मर्याददुर्वादमुखरकुरुकुलपांसन वाढमद्य विप- यस्तप्रकृतिरस । यत्सुगृहीतनामधेयं तातमप्युपहासविरसं विभाषसे । तत् किं बहुना।

·चतुर्थोऽङ्कः । १०७ marian तातस्सेवैकवश्यः स्वजनयति कुरूनित्युपेक्षाप्युदस्ता ताताधिक्षेपवयं मुखकुहरमिदं मृष्यते नार्ककीर्तिः । सृक्कप्रांतावलग्नोल्लुठदुभयशिखाखंडितोर्ध्वाधमूर्धा भल्ल प्रवेषिमल्लःशमयतु तव क्षीवमौखर्यमेषः ॥ ९४ ॥ मंथरकः-हत विमुक्त एव्व पोरवेण कअंतदाढाकरालधारापेरंतो रभसुप्पडणमीसणसरिल्लो भल्लो। मदारमाला-कह अद्वपहएव्वकोरवेण सहसम्मोक्खसम्मोढरिदेहि सर- णिअरोहि चुण्णिदो सो भल्लो । मंदर--न तावन्मात्रमेव केतुदंडानमपि खंडित पौरवस्य । साधु को- रव्य साधु । इत्थमाह च कौरवः । अरे अरे पौरव पश्य पश्य । ललद्वंटाजिह्वाल्लुठनरचितानंदविरसं शिरकेतोरेतन्निपतति पुरस्तात्तव भुवि । विमुक्तव्यालोलध्वजपटशिखाकेशनिचयं मदीयास्त्रच्छिन्नं तव च निधनं भाव्यमुपदिशत् ॥ ९५ ॥ रत्नमाली-कथं सर्वत्राप्यतिशेते कौरवः । मंदरः-कथं पुनरप्याह कोधसंरंभभैरवः पौरवः । रे रे कौरव संप्रति क्षणक्षणं दत्तक्षणो निर्भयः स्वैरं विक्रमिणां वचांसि पठितान्यावर्तयावर्तय । निष्पर्यायविनिष्पतच्छरशतच्छिन्नांश्च पश्य क्षणा- त्वां तूणीं कवचं गुणं धनुरिपून वाहान् ध्वजं सारथिम् ॥१६॥ . १ हंत विमुक्त एव पौरवेण कृतातदंष्ट्राकरालधारापर्यंत. रभसोत्पतनभीषणश. रवान् भल्लः । २ कथमर्धपथ एव कौरवेण सहसोन्मुक्तसमुद्धृतः शरनिकरैः चूर्णितः- स भलः। .

·१०८ -विक्रांतकौरव- - रत्नमाली-अहो दुर्भरः प्रतिज्ञाभरः । मंदरः-इत्थमाह कौरवः। संधातुमेकतममुत्सहते पृषत्कं. यावद्भवान् धनुषि वांचितसंप्रहारः । अस्मत्पतत्रिमुखलूनतमुस्तवेयं तावद्विधा भवति पश्य शरासनज्या ।। ९८।। मंथरकः-कहं छिण्ण एव पोरवणसिंजणी कोरवखुरप्पेण । रत्नमाली-युगपदेव कौरवस्य प्रतिज्ञा च साधनं संपन्नं । मंदरः-देव- पश्य कोदंडदंडोऽयमर्ककीर्तेर्गतौजसः। निर्जीवस्तिमितो जातः शत्रुणा समरे हतः॥९८॥ मंथरकः-कहं झत्थि पोरवरहं आरूढेण गहीदो कोरवेण विलक्खतु- ह्निको अक्ककित्तिं । पलाइदं च समंतदो पोरवबलेण । उत्थिदो अ कोरवस्स जअकोलाहलो पोरवबाहुजुअअवट्टिणा पासेण कहं संणद्धो किं कुणइत्ति आसंकमि। मंदरः कथमात्मन एव मस्तके निपतितोर्ककीर्तेर्दभदंभोलिः । रत्नमाली-अहो कौशलं कौरवस्य । मंदरः-आह च कौरवः । १ कथं छिन्नैव पौरवधनुरिंशजनी कौरवक्षुरप्रेण । २ कथं झटिति पौरवरथमा- रूढेण गृहीतः कौरवेण विलक्षणतूष्णीकः अर्ककीर्तिः । पलायितं च समंततः पौरववलेन । उत्थितश्च कौरवस्य जयकोलाहलः । पौरववाहुयुगलवर्तिना पाशेन कथं सन्नद्धः किं करोत्याशंके ।

·चतुर्थोऽङ्क । १०९ - अयमयमिह युद्धाबद्धग?द्धतानां भुजबलमदभारं स्वैरमद्यावराप्य । नियमयति भुजौ द्वौ भारतस्यार्ककीर्ते- युधि कुरुपतिसुनुर्मोचयंत्वेतदीयाः ॥ ९९ ।। मंथरकः-सब्वेवि एण्हिं दिव्वअणादिण्णसाहुक्कारोपहारा कोरवेसरस्स उवरि मुंचति मंजुगुंजंतमहुअरणिअरणिविज्जतमअरंदणिस्संदाणम्महि- अबहलगुरुपरिमलवासिज्जंतगअणाभोग विसत्तसंताणमंदारहरिचंदणणमेपरि- जादभूइडं पुप्फविहि। मंदरः-तेन हि वयमपि तथा कुर्मः । ( सर्वे साधुकारमुखरा पुष्पवर्ष नाटयंति ) मंदरः-देव पश्य पश्य । सुरकरविनिर्मुक्ता व्यक्तापदानविकस्थिनीं वहति सुमनोवृष्टिं सिद्धाध्वनः पतितां जयः। नृपतिषु बहुष्वभ्यध्यैव स्थितेषु जयश्रिया विदितगुण एवान्यां न्यस्ता स्वयंवरमालिकाम् ॥ १०॥ रत्नमाली- परा जयमसौ प्राप्ता कौरवस्य पताकिनी। पराजयमसौ प्राप्ता पौरवस्य पताकिनी ॥१०१॥ मंदरः-देव पश्य पश्य । १. सर्वेपीदानी दिव्यजनादत्तसाधुकारोपहारा कौरवेश्वरस्योपरि मुंचति मंजुगुं. जन्मवुकरनिकरनिर्विश्यमानमकरंदनिष्यंदनिमर्थितवहलगुरुपरिमलवास्यमानगगना- भोग विकसत्संतानमंदारहरिचंदननमेस्पारिजातभूयिष्टां पुष्पवृष्टिम् ।

·११० विक्रांतकौरवे- - P कुरुनरपतिपाशानद्धनिष्पंदबाहु- विघटितनिजसैन्यः शोभते नार्ककीर्तिः। इयमपि दिवसांतम्लानिपर्यस्तविंबा क्षपितकरसहस्रा शोभते नार्ककीर्तिः ॥ १०२॥ रत्नमाली-(विलोक्य ) कथमधुना- कौरव्यहेतुनिहतः प्रतिपक्षभूभृ- द्वक्षः क्षरत्क्षतजपूरसमुक्षिता क्ष्मा । संध्यानुरागकपिशा वरुणस्य चाशा धत्तः परस्परममू प्रतिबिशोभाम् ॥१०३॥ कथं नियूंढसंगरस्संगरांगणादिनिवृत्तः कौरवः । अद्य च- मदाद्विपानां करवारिसिक्ता मदांबुसिक्ता यफेनसांद्राः। अमी रणादद्य परागतानां समीरणाः श्रांतिमपाहरांत ॥ १४ ॥ मंदारमाला-कहं समत्ता समरजत्ता । मंदर-देव पश्य पश्य । निष्पिष्टद्विषदश्च सांदधिरव्यालेपताम्यत्कराः प्रक्षुण्णप्रतिपक्षदतिपिशितप्रक्लिन्नदतार्गलाः। एते श्रेणिकृता विशंति नगरद्वारावकाशीक्षिणः प्रोन्मीलन्मणितोरणां रणमुखाद्वाराणसी वारणाः ॥१०५॥ १ कथं समाप्ता समस्यात्रा।

·। चतुर्थोऽङ्कः। १११ - रत्नमाली-यावदिदानी वयमपि- प्रगुणरणविमर्दप्रेक्षणप्रीतिबद्धं प्रतिघटयितुमंहस्सांप्रतं संप्रयामः । समवसरणभूमि पूतकैलासमौलि प्रणिहितगणनाथोपस्थितां भूतभर्तुः ॥ १०६ ॥ मंदरकः यदाज्ञापयति देवः । इति (निष्काता सर्वे ) इति श्रीहस्तिमलेन विरचिते सुलोचनानाटके कौरवपोरवीयो नाम चतुर्थोङ्कःसमाप्तः ॥ ४ ॥ n ·११२ विक्रांतकौरवे- - पञ्चमोऽङ्क ॥ ५॥ 6060pm (ततः प्रविशति कंचुकी) कंचुकी-अहो निर्जरं प्रीणाति ममांतःकरणं विजयेन वर्धमानः परन- पतिमानघस्मरः कुमारमेघेश्वरः । तथाहि- प्रमदरभसादुद्यद्गद्गद्यते नितरां वचो गुणयति गुरुंगात्रस्यानंदधुर्मम वेपथुम् । तिरयतितरां वाष्पोत्पीडः प्रमोदहृतोक्षिणी स्वयमाप जरा नूनं जीर्यत्यसौ बहुलीकृता ॥१॥ सर्वथा भाजनं मंगलानां सुमंगला काशीराजसुता । (परिक्रम्यात्मानं नि- वर्ण्य ) अहो वैरूप्यं बार्धकस्य । वयांसि वेपथूद्भूतवारवाणच्छलात्स्वयम् । उड्डीयेव पलायते सोद्वेगं तनुवैकृतम् ॥ २ ॥ अथवा कुरुनंदनविजयोत्सवदर्शिनः प्रवयस्त्वमपि मे श्रेयसे । यावदह- मिहैव स्थित्वा यथा न कोपि प्रवेक्ष्यति तथा द्वारदेशं रक्षामि । ( इति उपविशति) (ततः प्रविशति प्रतीहारी) प्रतिहारी-दिहिआ सुसंविदो देव्वेण कोरववंसो जदो जेदुणा अक्क- १ दिष्ट्या सुसंवृतो दैवेन कौरववंशो यतो जित्वार्ककीर्ति प्रतिनिवृतः कौरवेश्वरः । श्रुतं च मया गृहीत्वार्ककीर्ति प्रविष्टो वाराणसी कौरवश्वरस्संभावनापुरस्सरं वा राजकुलनिकटे निवेशितो काशीराजेनेति । ततश्च उद्वेलवाल्यफलप्रेरिता आगतास्मि विजयेन वर्धनं देवं कौरवश्वरं दृष्ट्या दृष्टयोस्सुखं लब्धं । इयं चाग्रतो वाराणसी । यावत्प्रविशामि।

·पचमोऽङ्कः। ११३ कित्तिं खेमेण पडिणिउत्तो कोरवेसरो। सुदं च मए घेत्तूण अक्ककित्तिं प- विहो वाराणसिं कोरवेसरो संभावणापुरसरं वा राअउलणिअडे णिवेसिदो कासीराएणत्ति । तदो अ उव्वेल्लवल्लफलपेलिदा आअदम्हि विअएण वढतं कोरवेसरं दळूण दहीणं सुहं लहिंदुं । इयं च अग्गदो वाराणसी । जाव पविसेमि । ( प्रवेशनाटितकेन ) अहो रमणिज्जदा रअणिमुहस्स । अज्ज हि- पंउमेसु अद्धाणम्मीलिदेसु कुमुदेसु ईसिविअसिदेसु । पिअइ ईसमअरंदं पयोसपवणो अ भमलआ घडिआ॥३॥ तहहि- ईमा वेला एत्थ विलासिणीणं । सत्थो चंदणकद्दमो थणअले तंवूलवासो मुहे कप्पूरभाहिओ अणच्छसरसा कंठं हि कत्थूरिआ । णेहोल्ले चिहुरम्मि गल्लिकुसुमाकालाअरुध्दूविए सोरभं तरुणीअणस्स लहदे अंगेसु सोहग्गरं ॥४॥ किंच । बहूमाणणासपञ्चाअअकुसुममहावाणा मअणस्स दोण्णिचआणि- १. अहो रमणीयता रजनीमुखस्य अद्य हि । २. पद्मेष्वर्धनिमीलितेपु कुमुदेवी- यद्विकासितेषु । पिवतीषन्मकरदं प्रदोषपवनश्च भ्रमराश्च घटिता ३ इयं वे लात्रविलासिनीनां । तथाहि । ४. शस्तश्चदनकर्दम. स्तनतटे तांबूलवासो मुखे, कर्पराभ्यधिकोअनच्छसरसाकठे हि कस्तूरिका । स्नेहार्दै चिकुरे मल्लिकाकुसुमानि कालागरूदूपिते, सौरभ्य तरुणी जनस्य लभते अंगेपु सौभागक्यकं ॥ ५ वधूमान- नाशप्रत्यायककुसुममहावाणा मदनस्य देर्निचयानिरस्ता एकोत्पातप्राप्तिहृतांधका- रध्वजावरोहतीव तिमिरावरणनिर्लुप्तवाहुल्यसकुचित गगनागण । आलिंगतीव परस्परं व सरदूरविघटिता आगमिष्यत्सतमसदडदष्टहस्ता:दिशावध्व । दृश्यते प्रतिक्षणवर्धमानतमोनिवहा तिमिरवाहिन्य इवे रूपिण्य. नगरीवाथ्य । उज्वलति हरतापितमन्मथशरफलापविलोहिता महीगगनांगणताराः गृहे गृहे दीपिका ।

·११४ विक्रांतकौरवे- रत्था एक्कोवाअपत्तिहिअअंधआरधआवरोहंतीव तिमिरावरणणिल्लुक्कवाहल्ल- संकुइअंगअणंगणं । आलिंगंतीव परोप्परं वासरदूरविहाडदाओ आअच्छ- माणसंतमसदंडदहहत्थाओ दिसावहूओ दीसंति पडिक्खणवततमाणिवहा- ओ तिमिरवाहिणीओव्व रूविणीओ णअरवीहिओ उज्जलंति दढताविअमम्म- हतिरिहलग्गविलोहिआओ महीगअणंगणताराओ घरे घरे दीविआओ ( पुरोविलोक्य ) ऐदं खु समरावसाणसमूसुहणिस्सरंतसुलहपरिअणं महाराअउलं, ता पविसेमि । (प्रविश्यावलोक्य च ) एसो खु अअओ सो मत्तादो पडिहारहाणे उवविठो चिहदि । जाव इमादो सअलं उत्तंतं उप- लहमि । ( उपसृत्य ) अअअ वदामि । कंचुकी-(विलोक्य ) कथं भद्रसेना । स्वस्ति भवत्यै । अथ कुतस्त्वं इयत्या वेलया स्वं देशं परित्यज्यागता । प्रतीहारी–हेरिसेण अ विसादेण अ। कंचुकी-विप्रतिषिद्धमेतत् । व्याख्यानत एवात्र विशेषप्रतिपत्तिः । प्रतीहारी–हरिसो दाव कोरवेसरस्स विजआदो कंचुकी-नैतदुन्मंत्रणं विषादहेतुं व्याचक्ष । प्रतीहारी-चक्कवट्टिसुदस्स अक्ककित्तिणो अदिक्कमेण अञ्चाहिदं संकदि हिअअं। कंचुकी-युक्तमेवैतत् । किंतु देवेन पुनरस्मासु प्रसीदता विषादस्था- नपि हर्ष आदिष्टः। प्रतीहारी-(सहर्षे ) अज्ज किं सच्चं भणासि । १. एतत्खलु समरावसानसमुत्सुकनिस्सरत्सुलभपरिजनं महाराजकुलं । तत्प्रवि- शामि । २. एष खल्वार्यः सः मत्तातः प्रतीहारस्थाने उपविष्टः तिष्ठति यावदस्मा- त्सकलं वृत्तातमुपलभामि । ३.आर्य वंदे । ४. हर्षेण च विषादेन च । ५. हर्षस्ता- वत्कोरवेश्वरस्य विजयात् । ६. चक्रवर्तिसुतस्यार्ककीर्तेरतिक्रमणात्याहित शंकते हृदयं । ७ आर्य किं सत्यं भणसि ।

·पञ्चमोऽङ्कः। ११५ ४ कंचुकी-महती सा कथा । उपविश्य श्रूयताम् । प्रतीहारी-तेण हि विजएण वढतं कुमारं पेक्खिअ एसा आअच्छेमि । कंचुकी-भद्रे भद्रसेने निद्रायते इदानी युद्धपरिश्रातो देवः । कथित- श्चाहं नंद्यावर्तसौधातकीमात्रपरिजनन देवेन, दीयतामियमेका रात्रिम निद्रायितस्य । तत्साधु रक्ष्यता द्वारदेश इति । प्रतीहारी-तेणे हि पहोवं जाव देवस्स पडिवालेमि । कंचुकी-तेनं हि स्वैरमुपविश्यताम् । प्रतीहारी-जं भवं आणवेदि (उपविश्य)अज्ज वली अंखु मे कोऊहलं समरावसाणादो परं कीरिसो एत्थ उत्तंतोत्ति जाणिदुं । ता भणाहि । कंचुकी-तेन हि श्रूयताम् । प्रतीहारी–अवहिदम्हि । कंचुकी-युद्धे यदा तावन्निगृहीतार्ककीर्तिः कौरवेश्वरः प्राविक्षद्वारा- णसी तदैव वाराणसीपतिस्सविषादं च ससंभ्रमं चोपसृत्य वैचित्यविधु- रोऽवोचत् । शोचस्यवाढं चिरजीवितस्य चिरात्तदेतत्फलमद्य लब्धम् । बद्धोऽर्ककीर्तिस्समरे द्विषेति श्रुतं च दृष्टं च मया यदद्य ॥ ५॥ प्रतीहारी–महाणुभावो कासीराओ जेण अक्ककित्तिणो पराभवं असहमाणो ण गहिज्जदि। १. तेन हि विजयेन वर्धमानं कुमारं प्रेक्ष्य एपा आगमिष्यामि २. तेन हि प्रबोध यावद्देवस्य प्रतिपालयामि । ३. यद्भवानाज्ञापयति । ४. आर्य वलीय खलु कौतुहल समरावसानात् परं कीदृशोत्र वृत्तात इति ज्ञातुं । तस्मात् भणस्व। ५. अवहितास्मि । ६. महानुभाव काशीराज' येनार्ककीर्तेः । पराभवमसहमानो न गृह्यते ।

·विक्रांतकौरवे- . कंचुकी-एवमेतत् । न जातु जामातुरसौ जयस्य पराक्रमः काशिपति धिनोति। धुनोति तूच्चैर्यशसोऽर्ककीतें- रकीर्तिरेषा भरतात्मजस्य ॥६॥ प्रतीहारी-~तदो'तदो कंचुकी-एवमेतत् । अथ साधिक्षेपमवोचत् कौरवेश्वरं काशीराजः । -यथा-1 बद्धं भवानात्मन एव बंधु नाहत्यशंकं भरतस्य सूनुम् । विमुच्यतामेष तदाशु बंधात् स मुच्यतां मुग्ध तवापि मोहः ॥ ७ ॥ अथ च । सुतोऽयमाद्यो ननु चक्रवर्तिन- स्सुतावमाने वमतस्स एव हि । इति त्वया डिम्भ न हंत चिंतितं पितुः कुरा नुकरोषि चेष्टितैः ॥ ८ ॥ प्रतीहारी–सिक्खेदव्वं सिक्खिदो देव्वो कासीराएण । तदो तदो। कंचुकी-ततश्च पुनरपि काशीराजः पौरवं कौरवं चोद्दश्य सोपालंभ- मवोचत् । अस्थानाभिनिवेशबद्धसमरोत्साहेन तावत्त्वया प्रेक्षापूर्वविधायिनापि न कृतं क्षात्रोचितं पौरव । मोहादित्थमतिक्रमं विधता संभावनीये जने सत्यं कौरव तत्त्वयापि न कृतं यत्तद्विवेकोचितम् ॥ ९ ॥ 1 १. ततस्ततः । २. शिक्षितव्यं शिक्षितो देवो काशीगजेन । ततस्ततः ।

·पञ्चमोऽङ्कः। ११७ प्रतीहारी:-साहु महाराज साहु सोहणं ते अणुसासणं । तदो तदो। कंचुकीः-अत्रांतरे निरवद्यप्रेषितौ विद्याधरदूतौ चिंतागतिमनो- गती चक्रवर्तिसकाशादागतौ लेखहस्तौ गगनतलादवतरिष्टाम् । प्रतीहारी-कंपाद मे हिअअं कीरिसी एत्थ चक्कवट्टिणो पडिपत्तित्ति । कंचुकी-भद्रे मा भैषीः । स खलु दिव्यमानुषः सम्यक् पश्यति । प्रतीहारी-( सहर्ष ) अँज्ज भणाहि कीरिसो लेहत्यो। कंचुकी-आस्तां तावद्विस्तारः । श्रूयतां पुनः कौरवेश्वराय प्रहितस्य लेखार्थस्य सारः। प्रतीहारी–कहं वि। कंचुकी- यथार्ककीर्तिर्विनयात्प्रमाद्य- निरस्ततंद्रं मम शासनीयः । तथोत्पथप्रस्थित एष मोहात् त्वयापि पथ्ये पथि वर्तनीयः ॥१०॥ प्रतीहारी-दाणं खु मे उस्ससिदं हिअएण एरिसा खु महापुरिसा णाम । अज्ज तदो तदो। कंचुकी-श्रूयतां च काशीराजाय प्रहितस्य लेखस्यार्थः । प्रतीहारी–कहं वि। कंचुकी- १. साधु महाराज साधु शोभनं ते अनुशासनं । ततस्ततः । २. कंपते मे हृदयं कीदृशी अत्र चक्रवर्तिनः प्रतिपत्तिरिति । ३. आर्य भणस्व कीदृशो रेखार्थः । ४. कथमिव । ५. इदानीं खलु मे उच्छसितं हृदयेन ईदृशाः खलु महापुरुषा नाम । आर्य ततस्ततः । ६. कथमिव ।

·1 ११८ विक्रांतकोरवे- . - यद्युष्माकमसौ वचासि शिरसाभ्यर्थ्यानि शेषास्थया व्यामोहादतिलंघतेस्म तदयं पुत्रोऽर्ककीर्तिर्ननु । अप्यस्मिन् भवतां न कर्तुमुचितोपेक्षा समीक्षावतां मंदाज्ञो भवति प्रमाद्यति जने को वा विनये सुधीः ॥ ११ ॥ ततश्च । न द्वेष्टि मेघेश्वरमर्ककीर्ति- मैंघेश्वरो द्वेष्टि न चार्ककीर्तिम् । यथा सुहृद्भूय विवांतवैरौ तथा भवद्भिः प्रतिबोधनीयौ ॥१२ ।। प्रतीहारः-कहं असाहारणो कासीराए चक्कवट्टिणो बहुमाणो । कंचुकी-किमुच्यते काशीराजः खल्वसौ । यो हि- भक्तिं समस्तदुरितापहृतिप्रगल्भां धत्ते सदैव परमेष्ठिनियोगनिष्ठः। व्यामोहसंशयविपर्ययवीतबुद्धि- स्तत्त्वं विवेचयति सच्चरितैकतानः ॥ १३ ॥ प्रतिहारी-अज्ज बुद्धिगदलेहत्येण किं पडिवण्णं कासीराएण। कंचुकी-किमन्यत् । सबहुमानमभिष्टुतवान् महाराजभरतें । यथा । शमं दधानो हृदि योगिदुर्लभं गुणैः कियद्वा पितुरेष हीयते । तदस्य संचिंत्य चरंतु साधव- स्सुदुष्टवं वृत्तमदुष्ट वृत्तयः ॥ १४ ॥ १. कथमसाधारणः काशीराजे चक्रवर्तिनः बहुमानः । २: आर्य बुद्धिगतलेखा- र्थेन किं प्रतिपन्नं काशीराजेन ।

·पश्चमोऽङ्कः। ११९ . - -- पुनरपि तमुद्दिश्यावोचत् । त्वय्येष नस्सार्वजनीनसूनौ यशस्वतीहात्र न माति हर्षः। किमन्यदेते पितरं यथा ते त्वामात्मशौचाय यथा स्मरामः ॥ १५ ॥ प्रतीहारी–जुत्तं आचक्खिदं कासीराएण । तदो तदो। कंचुकी-ततश्च तूष्णीमासीनमर्ककीर्ति पुनरप्यवोचत् काशीराजः। तथा। - न नागै प्यश्वैरपरिमितनागाश्च पृतना- स्समाराध्या यूयं ननु भरतसूनो कतिपयैः । धनं चेद्दास्यामस्तदापि न वरं यत्र निधयो न वाप्यस्तालस्याः सपदि सुवतेऽभीष्टमिह वः ॥१६॥ किंच-- महीखंडं दद्यां यदि तदपि हास्यं यदाखिला मही युष्माकीणा हिमगिरिसरिद्वल्लभमिता। न सौहार्द प्रार्थं नृपककुद युष्माभिरिह न. परं हि प्रेमाणं प्रथयति पितास्मासु भवतः ॥ १७ ॥ ततश्च युवराज श्रूयतामस्मदभीप्सितम् । स्वयंवरे प्राप्य सपुष्पमालां तया समं यातु जयः स्वदेशम् । त्वां रत्नमाला गुणरत्नराशि संवाहयत्वय॑मसावन; ॥ १८ ॥ - १. युक्तमाचक्षितं काशीराजेन । ततस्ततः ।

·१२० विक्रांतकौरवे- प्रतीहारी–सोव्वणं जप्पिदं कासीराएण । तदो तदो। कंचुकी-ततश्च प्रत्याख्याननैव कृताभ्युपगममर्ककीर्ति काशीराजः सादरमात्मन एव रथमारोप्य स्वभवनमनैषीत् । प्रतीहारी–तदातदो। कंचुकी-काशीराजनियोगेन हेसांगदः कौरवेश्वरं राजभवननिकटव- तिन्यत्र भवने समुचितसमुदाचारपुरस्सरं न्यवीविशत् । अन्यत्तु बलं गृहीत्वा स्कंधावारं गताविरमदविशारदौ । प्रतीहारी-तदातदो। कंचुकी-अमुष्याश्च रात्रेस्तुर्ययामे कल्पितोर्ककीर्तेः कौतुकबंधः । कौरवेश्वरस्य तु श्वो भविता । प्रतीहारी-सव्वं कल्लाणं एव्व । कंचुकी-तदेनां रात्रिं भवत्या रक्षतामायकक्षता यावदहमभ्यंतर- कक्ष्यां परितः संचरन्नभिरक्षामि । प्रतीहारी–जे अज्ज आणवेदि । ( इति निष्कातौ) १. शोभनं जल्पितं काशीराजेन । ततस्ततः । २. ततस्ततः । ३. ततस्ततः । सर्व कल्याणमेव । ५. यदार्यः आज्ञापयति ।

·पञ्चमोऽङ्कः । १२१ 7 मिश्रविष्कंभः। (तत प्रविशत्युपविष्टो राजा नंद्यावर्तश्च ) राजा-(आत्मगतं ) भोः चिरादय समरव्यतिकरतिरस्कारमनो रथयूथानाघ्राता सन्निधत्ते हृदये हृदयवल्लभासानुरोधम् । तत्प्रार्थयामि घटनाय रणे प्रवृत्ते नैवागसे विघटनापि मनोरथा वः। लब्धक्षणाः प्रियतमां प्रति हे भवंतः संभूय यत्किमपि संप्रति सूत्रयंतु ॥ १९ ॥ (चिंतामभिनीय ) अहो स्वैरचारिता दत्तावसराणां मनोरथानाम् । अमी हि- आलिंगत्यवलां बलादनुनयव्यापारदूरस्थितां निर्बधादनुवर्तयंत्यवचनामालापयत्युत्सुकाः । आजिघ्रंति निरुंधतीमनिभृतं चुवंति कंपोत्तरां संपातेन मनोरथानदधति वीडावकाशानपि ॥ २० ॥ ( सोत्कंठं) किंच बहुना । स्वैरमद्य युगपद्विनिस्सृतै-- स्तामकंपनसुवासिनीं प्रति। यद्विकल्पितमभून्मनोरथै- स्तन्ममापि वचसां न गोचरः ॥ २१॥ (स्मृतिमभिनीय) कथमद्यापि सैव हृदये परिवर्तते स्वयंवरयंती काशीराजसुता । यदा खलु- .

·१२२ विक्रांतकौरव- मनौरथैस्तत्क्षणपूर्यमाणैः निर्यद्भिरंतर्निविडैरिवैतत् । अंसद्वयं मे पुलकैः स्फुटद्भिः प्रत्युत्थितं तत्करलालनाय ॥ २२ ।। अथवा । कथमंसयोरेवौत्सुक्यं कथयामि । येन- दूरादपूर्विकयोपसृत्य प्रियाकरस्पर्शरसं जिहीर्षुः । ममान्यमप्युत्सुकमंगमंग- मंसद्वये संक्रमीतं तदेषीत् ॥ २३ ॥ अंगीकरोति च न पुनरन्यानि ममाङ्गानि बहुमानः । यतः तत्पूर्वकं मे सजमर्पयंत्या स्रननिर्विशेषेण करद्वयेन । नतांसया स्पृष्टमिदं तु नीत- मुत्तंसतामसयुगं शरीरे ॥२४॥ प्रियतमास्पर्श इति हि किमप्यन्यत्संपन्नं रसायनमुत्कंठमानस्यांत:- करणस्य । तथाहि- न हारयष्टौ न तुषारवृष्टी न चंद्रकांते न च चंद्ररश्मौ। ध्रुवं मया जातु चिदन्वभावि प्रियांगसंस्पर्शसुखस्य लेशः ॥ २५ ॥ किंच -1 तस्या आप बिसगुणक्लप्तगुंफना कुवलयगर्भदलानमालिकां कठिनयति समस्तमार्दवद्रव्यरचितेव तनुम॑गीदृशः । किंचान्यत् ।

·पञ्चमोऽङ्कः। १२३ wwmum . स्रजमुपरि कराभ्यामसयोरर्पयंत्या छलचलितवयस्या हस्तसंचारिताभ्याम् । मम किमपि रहस्यं कर्णयोरभ्युपेत्य स्खलितवलयनादच्छद्मनेवाभ्यदायि ॥ २६ ॥ अथवा किमन्यदिह कथ्यते । आदाय दाम मयि कौसुममर्पयंत्या किंचिद्विकुंचनचलच्छिथिलोत्तरीयम् । आक्रम्य पक्ष्मलशा कुसुमायुधस्य बाणैरिव स्फुटमहं परिवेष्टितोस्मि ॥ २७ ॥ (सविशेषौत्सुक्यं ) किं च तस्याः- स्विद्यदंगुलिगुरुत्रपाजडं हस्तयुग्ममवशं मदंसयोः। स्त्रस्तमुक्तमधुना स्मृतिं गतं सस्मितप्रियसखीकरोद्धृतम् ॥ २८ ॥ यदा खलु मे। उच्छ्रयसोन्नतशिखरे प्रस्विद्यत्पुलककृतपुरःसरणे । अनुसरणमिवाधत्ता तस्याः कुचयोरिमे अंसे ॥ २९ ॥ नंधावर्तः-(विभाव्य । आत्मगतं ) कथमविच्छिन्नंश्चिंतासंतानो देवस्य । अहो अदीर्घसूत्रता मदनस्य । यतः सन्निकृष्यमाणोपि प्रणयिनी- समागमसमयो नालममुष्यात्मनोपस्थापनीय । भवंतु पृच्छामि । (प्रकाशं ) देव केदानी मनः परिभ्राम्यति । यत्तूष्णीमेवास्यते । राजा-सखे नंद्यावर्त कथं कथयामि ।

·१२४ विक्रांतकौरवे- कराभ्यामुत्सृज्य स्रजमुपरि संमोहजननी बलादंतीरं मम निभृतमाछिय च मनः । पुरो धैर्यालेपः स च सपदि धौतोदयितया न विद्मस्तन्नीतं पुनरथ कियदूरमनया ॥ ३० ॥ नंद्यावर्तः–देव किमत्र खिद्यते ?। ननु गतेब स्वयंवरकलहात् प्रभूतिदूयमानया परिसमापितसमरव्यापारं देवमवेक्षितुं कुतहालिन्या तत्र भवत्या काशीराजपुच्या देवपादमूलं प्रति प्रेषिता संकेतस्थानप्रदर्शनाय सौधातकिं गृहीत्वा नवमालिका । राजा-अस्त्येतत् । गरीयान खलु कातरतया समरकर्मण्यत्याहित- मस्मासु शंकमानायाः काशीराजदुहितुः परितापः । सा हि- - स्वपतिस्वयंवरसमुत्थसंभ्रम- ग्लपितत्रपाविवृतभूरिसाध्वसा । कथमप्यभूत् प्रियतमा न मूञ्छिता नवमालिकाकुसुमदामकोमला ॥ ३१ ॥ नंद्यावर्तः–देवेनैतच्छंकास्थानं किं तु देव इति केवलमभूत्काल्याणः परिणामः । राजा-सखे अद्यापि तस्याः । अंतर्निपीतनयनांबुपरिप्लुतानि ब्रीडाविशेषविधुरव्यपवर्तनानि । चेतस्तुदंत्यविदितोपनतप्रमोद प्रारंभविघ्नचकितानि विलोकनानि ॥३२ ।। अपि च तस्याः ।

·पञ्चमोऽङ्कः। १२५ L पक्ष्मायग्रथितास्रबिंदुविसरापर्यंतपातोन्मुखी प्राप्ता मां मनसाकुलेन न पुनर्भावानुगैश्चेष्टितैः । प्रेमवीडिततापसाध्वसतमः सपातकपोत्तरं दृष्टी ष्टविनष्टसाचि चलना यांत्याः कथं कथ्यते ॥३३॥, आस्तामेतत् । इदं तु कथं वृत्तम् । निवर्त्य वक्रान्मम मंथरे शौ विवर्तयंती वलितत्रिकं मुखम् । स्वयं वृणाना यददर्शदन्य- स्तदप्यहो लग्नमिहैव मे हृदि ॥३४॥ कथं चिरायते वयस्यसौधातकिः । (प्रविश्य ) विदूषकः-एसो म्हि आअदो। राजा-वयस्य अपि सुसूत्रं संविधानकम् । विदूषकः-वैअस्स जस्स एसो सोदाअइ सइवो तस्सवि ते दुक्करं णाम । राजा-वयस्य कथय कथं गत संकेतं संगतम् । विदूषकः--अस्थि दाव णोमाणिआए सह अहं इदो गदो। राजा-अस्ति तत् । विदूषकः--तदो इमस्स भवणस्स परोहिडमग्गेण पविट्ठ पमदवणं । तहिं च पुव्वसंकेदिदा पमदवणपालिआ गंधमालिणी णामा दारं पालअंती - ठिदा। १ एषोस्मि आगत । २. वयस्य यस्यैष सौधातकि. सचिव. तस्यापि ते दुष्करं नाम अस्ति तावन्नवमालिकया सह अह इतो गतः । ३. ततश्चास्य भवनस्य पश्चान्मार्गेण प्रविष्टं प्रमदवनम्। ४ तस्मिंश्च पूर्वसकेतिता प्रमदानपालिका गधमालिनी नाम द्वारं पालयंती स्थिता । ।

·१२६ विक्रांतकौरवे- राजा-ततस्ततः। विदूषकः-तदो अ दाए सह पमदवणमग्गेण णिहुदणिहुदै सुदूरं गदं । जहिं अहं वि बहुलमहीरुहसाहासहस्ससंवद्भिदादो अंधआरादो भीद- भीदो अंधो विअ णोमालिआकरं ओलंविअ खलंतचरणजुअलो कहं कहं पि गदो। राजा-ततस्ततः । विदूषकः-पवि हैं च तदो पच्छाअवउलसहआरपाडलचंपअवेडिअस्स बालुज्जाणस्स मज्झे उम्मिसंतचंदमणिबद्धपाअफलअंणाम । तं च दंसा- विअ आअदणं गंधमालिणीए सह आअच्छदेत्ति भणिअ पमदवणपालिआए सह इदो पहाविऊण सअंवि तदो गदा तहिं एव्व तत्तहोदिं कासीअउत्तिं आणे, णोमालिआ। राजा--साधु वयस्य साधु । कासौ प्रमदवनपालिका । विदूषकः-पैमदवणपक्खदुवारे एव्व ठिदा पडिपालेदि । नंद्यावर्तः–सर्व समंजसं । तदुत्थीयताम् । राजा-यथाह वयस्यः । ( उत्तिष्टंति) नंद्यावर्तः–आर्य सौधातके आदेशय प्रमदवनमार्गम् । १. ततश्च तया सह प्रमदवनमार्गेण निभृतं सुदूरं गतं । यस्मिन्नहमपि बहुलमहीरुहशाखासहस्रसंवधितादंधकारागीतभीत अंध इव नवमालिकाकरमव- लंब्य स्खलचरणयुगलः कथं कथमपि गतः । २. प्रविष्टं च ततः प्रच्छायवकुलसह- कारपाटलचपकवेष्टितस्य वालोद्यानस्य मध्ये उन्मिषचंद्रमणिवद्धपादफलकं कौमुदी- गृहं नाम । तच्च दर्शयित्वा आपतनं गंधमालिन्या सह आगच्छतेति भणित्वा प्रम- दवनपालिकया सह इतः प्रस्थापयित्वा स्वयमपि ततो गता तस्मिन्नेव तत्र भवती काशीराजपुत्रीमानेतुं नवमालिका ।३. प्रमदवन पश्चाद्वारे एव स्थिता प्रतिपालयति ।

·पञ्चमोऽङ्कः। १२७ - विदूषकः-इंदो इदो। ( सर्वे परिकामति) राजा-(सोत्कठं आत्मगतं) अंगकैरमृतसेकसोदरै- मन्मथाग्निमथितस्य ताम्यतः । खेलगामिनिविना विलंबिनां देहि देहि परिरंभणं प्रिये ॥ ३५ ॥ ( सोच्छ्रास ) अये द्रष्टव्या स्वैरमद्य मे काशीराजसुता । अथवैते असकृदनुभूतसुलोचनादर्शनसुखे इदमन्यदक्षिणी प्रार्थये ( ससांत्वनं ) हे लोचने पीतमभूयुवाभ्यां चिरं प्रियाया वदनारविंदम् । पिपास्यमानस्य मयाधरस्य क्षणं तिरोधानमपि क्षमेताम् ॥ ३६ ॥ यद्वा । प्रियतमासंभावनायामपराद्धे इमे चक्षुषी नूनं पात्रं बहुमानस्य । तथाहि- त्रपा क्रोधो धैर्य विनयमिति वा सैव शरणं न यांती सा कांता पदमपि युवाभ्यामनुसृतो। दृशौ तां चेल्लप्स्ये दृढमय परिष्वज्य न चिरं युवाभ्यां दास्यामि स्तनतटपरीणाहविहृतिम् ॥ ३७॥ अथवा सुदुर्जये इमे मया लोचने । कुतः । कुर्या यधुपगृहन मृगदृशोऽनुच्छासममस्तनं नन्वस्ति स्फुरिताधरे मम दृशोः स्वेच्छाविहारो मुखे। १. इत इत.।

·१२८ विक्रांतकौरवे- inm तस्याश्चेदधरं पिबेयमदयं तत्रस्त एवायते नेत्रे नेत्रविलोभनाय विलुठत्पाठीनपारिप्लवे ॥ ३८ ॥ ( स्पर्श रूपयित्वा ) कथं प्रवृत्ताः एव प्रोषितजनधैर्यभंजननिर्दाक्षिण्या दाक्षिणात्याः प्रभंजनाः । ( सोद्वेगं)। इतश्चोलीचूडाविचकिलधनामोदसुहृदः सगंधाः कर्नाटीकुचकलशकाश्मीररजसाम् । मुहुर्माहाराष्ट्रीवदनमदिराघ्राणसरसा नभस्वंतः स्वांतं न हि विरहादाहं विदधति ॥ ३९ । विदूषकः-(पुरो निर्दिश्य) ऐदं पमदवणदुवारअं एसा अगंधमालिणी! (प्रविश्य ) प्रमदवनपालिका-जेई कोरवेसरो। राजा--भद्रे गंधमालिनि आदेशय मार्ग बालोद्यानस्य । गंधमालिनी--इदो इदो। ( सर्वे परिकामंति) नद्यावर्तः--(ऊर्ध्वं विलोक्य निर्वर्ण्य च ) कथमधुना गगनांगणरंग प्रविविक्षोः शशांकशैलूषस्य स्वच्छसुस्निग्धकौशेययवनिकास्तरणश्रियमुद्दहति श्वेतमानः प्राचीमुखे चंद्रिकास्तवकः । तथाहि । हरिकरिकरनिर्यच्छीकरासारगौराः पवनविधुतदूर्वाम्भोधिफेनायमानाः । अशरणपरिधावद्ध्यांतदत्तावकाशाः शशधरकरकंदाः सांद्रयंतींद्रकाष्ठाम् ॥ ४० ॥ - १. एतत्प्रमदवनद्वारक । एषा च गधमालिनी। २ जयतु कोरवेश्वरः । ३. इतइतः ·~ पश्चमोऽङ्कः। १२२ । 7 4 + - J राजा-(विलोक्य ) कथमिदानीमाखंडलदिग्वधूमुखमंडनस्य खंढि- '- तजनमानखंडनस्य वर्तते वर्धितमकरध्वजाभ्युदयः शीतदीधितेरुदयः । तथाहि । यचंद्रिकासहचरी प्रथमं प्रविष्टा। वद्वांधकारहननं गगनकभागम् । रक्तः शनैः प्रविशति स्वयमद्य शंके संकेतकेलिसदनं तदसौ शशांकः ॥ ४१ ॥ गंधमालिनी केहं समुग्गदो एस णिस्संरतचंदाअवसंदोहसंबलि- ददसदिसाभित्तिओ। अणक्खलिदतिविरमसीचिक्कणणिम्मोक्खवलक्खिद- णक्खत्तकक्खिपेरंतो' तुवरंतचेचुआमणरहविद्धंसणणिस्सासो संसइद- विरहिजणजीविदासंसो सम्मोसिदमाणिणीमाणणाससम्माणिददुन्विणीदपण- इजणो जणिदजणणअणाणदो चंदो । अज्ज हि--- णिसहणिअडरत्तं रत्तिणाहस्स विवं अणुकुणइ थणाण तुंगवेडालआणं । १ कथ समुद्गत एप• निस्सरचंद्रातपसदोहसंवलितदक्षदिशाभित्तिकः । अनास्ख- लितप्रक्षालिततिमिरमषीपकनिर्मोक्षवलक्षितनक्षत्रकक्षिकापर्यंतः । त्वरमाणाभिसारि- कामनोरथविध्वंसननिश्वासः । सशयितीवरहिजनजीविताशंसः, समोषितमानिनीमान- नाशसंमानितदुर्विनीतप्रणयिजनः जनितजननयनानंदश्चंद्र । अद्य हि २. निपधनिकटरक्त रात्रिनाथस्य विवं अनुकरोति स्तनाना तुंगनीडालयानाम् । अतिवहलहरिद्रालेपरज्यता मदनरसनिधीनां चोलिकातरुणीजनस्य । . - - अथ च । नभोमडपिकाविलसत्तारका मौक्तिका धृतिं दधति । विस्तारितचंद्रातपचंदोपकवद्धप्रारभारः ॥

·१३० 7 विकांतकौरवे- 1 ama L A 6 - 7 ) अइवहलहलद्दीलेवरज्जंतआणं मअणरसणिहीणं चोलिअज्झाजणस्स ॥ ४२ ॥ अह । णहमंडविआविलसं- ततारआ मोत्तिआ दिहं दहइ । वित्थारियचंदावह- चंदोवअबद्धपन्भारा ॥ ४३ ॥ विदूषकः-केहं एहिं अदिवाहिदंधआरपाउससमओ । सरिसा- ऋतगहगणकुडुंवपरिवारो उद्घद्धपेच्छंतलोअलोअणसुहवइत्तओ। विअसं- ततारआतामरअकुसुमणिअरं ओगाहदि गअणसरं सिसिरंसुराअहंसो । राजा-अहो निरंकुशता शशांकरोचिषाम् । तथाहि- रभसकृतविकाशः काममुक्ताट्टहासः सुरपथपटवासोऽनल्पकर्पूरघूलिः। विशदयति दिगंतानिंदुपादप्रसारः कलुषयति तु चिंतां केवलं प्रोषितानाम् ॥ ४४ ॥ अथवा पृष्टव्यमेतत् । तमम्समस्तं ग्लपयन्नभीषुभि- विभावरीवल्लभ विश्वतोमुखैः । तमः किमेतत्स भवानुपेक्षते प्रवासिनामांतरमात्मनोपि च ॥४५॥ 1 1 स - 4 . M 1 १. कथमिदानीमतिवाहिताधकारप्रावृट्समयः सदृशापतद्ग्रहगणकुटुंबपरिवारः ऊोर्ध्वपश्यलोकलोचनसुखायितृकः 'विकसत्तारकातामरसकुसुमनिकरमवगाहते गग- नसरः शिशिराशुराजहंसः ।

·1. पञ्चमोऽङ्कः। १३१ min यदि वा तिष्ठतु वराकाः प्रवासिनः स्वशरीरे तु दत्तप्रवेशं तमः किमस्य शोभायै कल्पते । अथवा भवतु विज्ञातं । - सजलजलदनीलविपि पिंपन्मयूखै- रुडुपतिरमृतांभापूरगौरैस्तमांसि.। स्ववपुषि तम एतल्लग्नमुन्मार्टि नासौ शरणमुपगतानां हिंसिताको नृशंसः॥ ४६॥ नंद्यावर्तः-(विलोक्य) अयमरालमरालशिशुच्छद- च्छविरपाकुरुते परितो नभः । शशिकरप्रकरः प्रसरन् जगत् गवलकंठकलालमिदं तमः ॥ ४७ ॥ { निर्वण्य ) अहो सांद्रता चंद्रातपस्य । संप्रति- रजनिसुरभिभूरिक्षीरनिष्यंदशुभ्रः किरणपरिकरोसौ रोहिणीवल्लभस्य । प्रसृत इव विभाति स्पर्शमात्रेण विघ्नन् विधुरविरहिदेहान् पारदासारपूरः ॥४८॥ - २ - राजा 4 प्रतिफलनमहा_ः कामिनीनां कुचेषु प्रतिनवधनसारक्षोदसंदोहसांद्राः। किमपि हृदि विकारं कुर्वते सर्वतोऽमी तरलतुहिनबिंदुस्यंदिनश्चंद्रपादाः ॥ ४९ ॥ कथ प्रत्यासन्ने प्रियादर्शने मुहूर्तमात्रमपि विरहमसहमानस्तपत्येव नः शिशिरांशुः । अयि भोः।

·. १३२ विक्रांतकौरवे- 4 २ । दुस्सहोपचितमन्मथव्यथा- नर्थशून्यशिशिरांशुशब्दनः । चंद्रपादपतितान प्रवासिनः हृपयस्यकरुणः खरैः करैः ॥५०॥ किंच रे-- तपन्ममांगानि शशांक शंके नावाप्स्यसि त्वं न पुराप्यवापः। सुलोचनाया बदनस्य साम्यं विलोचनैकांतविलोभनस्य ॥ ५१ ।। अहो कठोरता चंद्रातपस्य । तपसि मम किमंगान्यंग चंद्रातप त्वं प्रकृतितपन यद्वा का कथा मद्विधेषु । ननु वहति कलंकाशंकमंतः शशांकः स्वयमपि भवतैव प्रत्यहं तप्तविंवः ॥५२॥ नंद्यावर्तः–देव पश्य पश्य । तुलयति सुदृशामसौ शशी कुचकलशं धनचंदनार्चितम् । प्रियविरहविनिर्यदंजन- द्रवकलुषाश्रुनिपातकव॒रम् ॥ ५३॥ अपर्यनुयोज्याश्च स्वभावा भावानां । कुतः । किमपकृतममुष्य चक्रवाकैः किमुपकृतं तुहिनाचिषञ्चकोरैः । व्यथयति विघटय्य चक्रवाकान तृषमपहृत्य धिनोत यच्चकोरान् ॥ ५४॥ P - - ។ ·पञ्चमोऽङ्कः। ning aan । . -- । . A - राजा-हंत भोः रोहिणीजीवितेश्वर । प्रियाविश्लेषार्ते स्मरविशिखसंपातविधुरे न नाम त्वं कामं मयि कुरु घृणां मन्मथसख । विना हेतोरक्तान्यथ किमिति चक्राह्वमिथुना-- नुदस्यन् विषेसाद झटिति विघटय्य व्यथयसि ॥ ५५ ॥ ( अन्यतो विलोक्य) निष्टापहतराजतद्वखरांश्चंद्रातपान्नीरसान् किं यूयं पिवथ प्रसारितगलाः स्वैरं चकोरार्भकाः। यद्वा तापितरूप्यर्पिडपरुषं विंबं गिलन्दवं युष्माकं सपरं निसर्गकठिनः स्वर्भानुरेवोपमः ॥ ५६ ॥ यहा रूप्यद्रव इत्यपि न पर्याप्तिस्तापस्य । कुतः । रूप्यद्रवो भवति नायमितः प्रसर्प- न्नूष्मायते स पतितः कियतो मुहूर्तात् । इंदुर्विलीनतनुरात्मन एव तापात् ज्योत्स्नी भवत्यपरथा कृत ईदृगौषधम् ॥ ५७ ॥ नंद्यावर्तः–देव पश्य पश्य । परिभ्रश्यदवश्यायलेशग्रथितःपल्लवा- अस्य संफुल्लमल्लिकावल्लीवेल्लितकंकेलिस्कंधस्य केलिदोहलविलासिनीविभ्रमप- रिंभरससमुज्जृभमाणकुरबकस्तबककदंबकस्य लंबमानसरससहकारकिसल- यविडंबितवनिताललितकरतलसौकुमार्यस्य विक्रीयमाणबहलसौरभसंभावित- समीरणस्य रणरणकविवृद्धिकदर्थ्यमानमानिनीसंतानस्य वसंतवासभवनस्य निरालस्यवर्धितमन्मथप्रमदस्य प्रमदवनस्य परा लक्ष्मीः । अत्र हि- ज्योत्स्नावगाहशिशिरः सहकारगांध- निष्यंदमानवकुलासववासितोसौ। - - L - r H ·H - - . .. H . .. - . - + ८ न r 7 ट vi J । . 1 , १३४. विक्रांतकौरवmwimming वायुर्ददाति विरहन् कमपि प्रमोद- मामोदमानकुमुदाकरसौरभाः ॥ ५८ ॥ राजा च्यातन्मधुलवनिकरा निकारसहकारिणोत्र सहकाराः। प्रमदाविरहार्तानां प्रमदवनमिदं प्रमादाय ॥ ५९ ॥ ( स्पर्श रूपयित्वा) कथमसावपि परितापहेतुरपर एव चंद्रातपो मात- रिश्वा । अथवा । अंगानि काशिदुहितुर्नवचंद्रकांत-', निष्यंदघष्टहरिचंदनशीतलानि । स्पृष्टानि नैव भवता पवमान नूनं नोचेदसौ तव कथं परितापभारः ॥६० ॥ . इत्थं च मे विकल्पयति चेतः । इयं तु तप्ता विनिपत्यचंद्रिका वहत्यमुष्मिन् पवने घनोष्मणि । अयं तु तप्तः सहसावगाहना- दिहैव चंद्रातपमुर्मुरानले ॥ ६१ ।। अयं च मे तर्कः। केवलं लोकविख्यातां वायोरग्निरिति श्रुतिम् । वायुरुष्णो वमन्नग्निं सत्यं सत्यापयत्यसौ ॥ १२ ॥ अथवा साधु वेदितम् । असौ वहन्नेव सुदुस्सहं दह- न देहिनां श्रांतिहरः समीरणः । 4 . 1 + . - , - + 7 A - H प्र - . H 1 n ·पञ्चमोऽङ्कः। wom inn . + स नूनमूर्ध्वज्वलनं विभावसु- विहाय तिर्यग्बलनेन वर्तते ॥६३॥. अथ किमयापि दूरस्थैव प्रिया। विदूषकः--ण इदं णिअड एव्व वालुज्जाणं । एसु खु तस्स णिअडटि- दो विहरणणिम्माणविअडाणअंवो तुहिणअरकिरणसंभेदपक्खरंतचंदम- णिसलिललच्छिणिज्झरदुब्वंतसिंसिरसीअरधूलीधूसरिअपरेंतपवणो पल्लविद- कोमलदूव्वंकुरं विव' मरगअत्थलेसु पलितं विव पोमराअमाणकुट्टि- मेसु, उम्मिसिदं विव वेलुरिअपत्थरेसु किसलइदं विव पवालतडेसु दिण्णं -विव फलिहप्पलहेसु गुच्छं विव मतिअतलेसु णिअलच्छणपहाकरंविदं विव महाणीलभूमिसु चंदाअवं दसअंतो केलिरोहणो णाम कीलापव्वदओ। नंद्यावर्तः–(निर्वर्ण्य ) देव पश्य । केलिरोहणमणिस्थलेष्विमा । रोहिणीपतिमरीचिपंक्तयः । वर्तयंति परिवर्तचित्रिताः पाकशासनशरासनं भुवि ॥६४ ॥ राजा-(निर्वर्ण्य साशंक) अत्रसत्रपमकंपनात्मजा केलिकौतुकहता किमद्य हि । केलिरोहणतटाधिरोहण मत्कराप्तिकरा करिष्यति ॥६५॥ १. नन्विदं निकट एव वालोद्यानं । एप खलु तस्य निकटस्थितो विहरण- निर्माणविकटनितंवो तुहिनकरकिरणसंभेदप्रक्षरम्चद्रमणिसलिललक्ष्मीनिझरदूयमानशि- शिरशीकरधूलिधूसरितपर्यन्तपवनः पल्लवितकोमलदूर्वोकुरमिव मरकतस्थलेपु प्रदीप्य. दिवपद्मरामणिकुष्टिमेघु उन्मिषितमिव वैडूर्यप्रस्तरेषु किसलयितमिव प्रवालतटेषु दीर्ण- मिव स्फटिकफलकेषु गुच्छमिव मौकिकतलेषु निजलक्षणप्रभाकरवितमिव महानीलभूमिषु चद्रातपं दर्शयन् केलीरोहणो नाम क्रीडापर्वतक. । - 1 - 4 ·विक्रांतकौरवे- AWANA 44-4- गंधमालिनी-इंदोवि एसा वालुज्जाणपरिसरवाहिणी अमरतरंगिणी णाम लीलादिग्घिआ दक्ख देव दिण्णदाणपुण्णपवाहमअक्कपहुज्जला चंद- अंतफलअपवहंतणिज्झरपििमलिअउम्मिआ उम्मिसंतकुमुदव्य पडिच्छाआं- तरिअलोआणइ उपगलइ अमअतरंगिणी । नंद्यावर्तः–इतोपि दीयतां दीर्घिकापरिसरे दृष्टिः । अत्र हि- चंचुदष्टवरटाः कलहंसाः सैकतांततलिमे च शयानाः। ज्योत्स्नयैव शनकैर्निजशाखा- शायिताः पुलकयंति मनांसि ॥ ६६ ॥ राजा-(निर्वर्ण्य )। अमृततरंगिणीनिजतरंगसितासिशतेः शिशिरमरीचिदीधितिनिमीलितपद्मवेदना। सरसीरुहां द्विषन्निति विदारयति प्रकट निपतितविबमभसि निशाधिपति शतशः ॥ ६७ ॥ विदूषकः (सर्वे परिकामंति) गंधमालिनी-ऐंदं खु महमहिअवहलवउलपरिमलवलइदसअलपमद- वणं । विआसुमुहकडोरपाडलामअरदणिम्महिअसरसगंधबंधुरं । णिभरवि- १. इतोपि एषा वालोद्यानपरिसरवाहिनी अमृततरंगिणी नाम लीलादीर्घिका । पश्य देव दत्तदानपुण्यप्रवाहमयैकप्रभोज्जला' चंद्रकांतफलकप्रहनिर्झरपरिमिलितो. मिका उन्मिषत्कुमुदेव प्रतिच्छायातरितलोचनानि उपग्रहाति अमृततरंगिणी । १२. एष...। ३. एतत्खलु सुगंधिवहलवकुलपरिमलवलयितसकलप्रमदवनं, विका- सोन्मुखकठोरपाटलामकरंदनिर्मथितसरसगंधबंधुरं, निर्भरविकसन्नवमालिकावासितद- शदिशं मुंभमाणपुन्नागमधुरसातिमारुतं, अविरलदलत्कुमुदवनप्रच्छदसंउन्नसरो- वरं वालोद्यानं -एसो इमादा। है - ।

·3 ~ - पञ्चमोऽङ्कः । १३७ mommmin अलंतणोमालिआवासिददसदिसं । जब्भाअंतपुण्णाअमेहुरसतराणाअमारुअं अविरलदलंतकुमुअवणपच्छदसछण्णसरोवरं वालुजाणं । . नंद्यावर्तः–अहो रमणीयता वालोद्यानस्य । अत्र हि. आसवैरनिलमायत्यमुं चारु भासुरयतीह केसरः । सौरभेण सुरभीकरोत्यसौ कौमुदीषु सरसीषु कौमुदी ।। ६८ ॥ राजा- . बकुलतरवः सांद्रप्रोत्सर्पकौसुमसौरभाः . किमपि सुरभीकुर्वत्येते भ्रमभ्रमरं नमः । अथ च कथयाम्येतैर्नक्तं दिवं प्रविकस्वरैः चिरसुरभिभिबाद कालोप्यसौ सुरभीकृतः ।। ६९ ॥ ( अन्यतो विलोक्य) इतोपि च । पाटलीजरठकुदमलरंध- प्रस्खलबहलसौरभलुब्धाः । निर्भरं मधुलिहो लिहतेऽमी धूनिताननममूनि मधूनि ॥ ७० ॥ विदूषकः---भो' वअस्स कुदो एदाइ णिभलकुसुमिदाइ पाडलाइ वणाअंते । णिअमूलपलंवपरिपक्खखलिदेहि दीहरबाहुजुअलपरिरंभणिज्ज- परिणाहेहि पसरंतसुरभिगंधघुराघुराइदजीहेहिं फलसहस्सेहिं दंसणिज्जो उववणालंकारो तुमे पणसो ण वणिज्जादि । र -- १. भो वयस्य कुतः एतानि निर्भरकुसुमितानि पाटलानि वर्ण्यते । निज- मूलप्रलंवपरिपक्षस्खलितैः दीर्घबाहुयुगलपरिरंभणीयपरिणाहै प्रसरत्सुरभिगध- घुरघुरायितजिह्वः फलसहस्रैः दर्शनीय उपवनालंकारः त्वया पनसो न वर्ण्यते । + ·- १३८ विक्रांतकौरवmaina - । राजा-(सस्मितं) इदं वर्ण्यते । कथं पनसकेवलं सुमधुराणि पुष्पैर्विना फलानि फलता त्वया फलविपाकमूकस्समः। चरच्चदुलचंचरीकचरणाहतोच्चावच- प्रकीर्णसुमनोरजः पटलपाटलः पाटलः ॥७१॥ नंद्यावर्तः-शोभनं सुभाषितम् । गंधमालिनी-इदं खु अग्गदो कोमुदीघरों। नंद्यावर्तः-आर्य सौधातके अग्रतो भव देवस्य । यावदहमत्रेव प्रति- पालयन् तिष्ठामि । विदूषकः-तेह करीअदु । गंधमालिनी-अहंपि अ इदो सहीणिओए बट्टेमि । विदूषकः-तेण हि तुमं अज्जणंदावत्तस्य सहाआ होहि । (गंधमालिनी सस्मितं नंद्यावर्तेन सह निष्काता) विदूषकः---इंदो इदो पिअवअस्सो । -(परिकामतः) (ततः प्रविशति सुलोचना नवमालिका च) सुलोचना-सहि णोमालिए सच्चं एव्व तुए दिवो अक्खदसरीरो अज्जउत्तो।। नवमालिका-सहि कीस संकेसि ण खु सो तारिसो तदो एव्व सअंब- रकलहभीदाए मइ हत्थे तुह दिण्णो भट्टिणा संदेसो । जह । ( संस्कृतम- वलंब्य ).। १. एतत्खलु अग्रतः कौमुदीगृहम् । २. तथा करोतु । ३. अहमपि च इतः सखीनियोगे वर्ते । ४. तेन हि त्वं आर्यनंद्यावर्तस्य सहाया भव । ५. इत इतः प्रियवयस्यः । ६. सखि नवमालिके सत्यमेव त्वया दृष्टः अक्षतशरीरः आर्यपुत्रः। ७ सखि कस्मात् शंकसे न खलु स तादृशः तत एव स्वयंवरकलहभीताया मम हस्ते तव दत्तो भत्री सदेशः । यथा । . । - - ·1 १३२ 1 पञ्चमोऽङ्कः। + । amit . 1 1 1 द्वित्रा घटीर्गमय मां प्रतिपालयंती कः कौरवं युधि पुमानभियोक्तुमीष्टे। तच्चारु हासिनि मनागपि नाम शंका मा भूदकंपनसुवासिनि मत्कृतेते ॥७२॥ सुलोचना-केहिदं एव्व तुए किंतु समस्सासमेत्तकंति मए. ण विस्ससिदं । नवमालिका-जइ ण विस्ससिसि एण्हिं एव्व सअ दण तं विस्ससेहि। सुलोचना-सहि णोमालिए जइ सच्चं एव अज्जउत्तो इद आअमि- स्सदि कह किर अग्गदो तस्स चिडेमि । नवमालिका-अदिउज्जए कि इमाए ण कदाइ अवसाणं लज्जाए । सुलोचना-तेणे हि एसा परितेजेमि लज्ज तुमं पुण तस्सिं आअदे अग्गदो भविअ मं अंतरेहि । -नवमालिका--( सस्मितं ) अंतरेमि जइ तुमं णिगलं देसि । सुलोचना-साँहि कीस उवहससि । एसा अहं तुह्निका ण देमि तुह उत्तरं । नवमालिका-मए जप्पसि तेण एव्व वाहिता भणाहि । re ។ १. कथितं एव त्वया । किं तु समाश्वासमात्रकमिति मया न विश्वसितम् । २. यदि न विश्वसिसि इदानी स्वयमेव दृष्ट्वा तं विश्वस । ३. सखि नवमालिके यदि सत्यमेवार्यपुत्र इत आगमिष्यति । कय किल अग्रतः तस्य तिष्ठामि । ४. अत्युत्सुके किमस्या. न कदाचिदवसान लजायाः। ५. तेन हि एषा परित्य- जामि लज्जा त्वं पुन. तस्मिन् आगते अग्रतो भूत्वा मा अतरय । ६. अतरयामि यदि त्वं निगलं ददासि । ७ सखि कस्मादुपहससि एषा अहं तूष्णीका- व ददामि तवोत्तरम् । ८. यदि न मया जल्पसि तेनैव व्याहृता भणस्व । - । + ·१४० विक्रांतकौरवे- सुलोचना-हलो कि मए तस्स अग्गदो जप्पिदव्वंपि । नवमालिका-णेहि णहि जहागदं वाहुडिअ गंतव्वं । सुलोचना--तेण हि एहि गच्छामि । नवमालिका-हिएण भणाहि । सुलोचना-(सेयं ) सहि भएमि तुए सह खणंपि अत्थिडें । नवमालिका-मा भआहि सो एव्व दे सहाओ भविस्सदि । विदूषकः-एँदं कोमुदीघरअं । एसा अ तहिं पविहा णोमालिआए सह कासीराअउत्ति । राजा-(दृष्ट्वा सोत्कंठं)।. उत्कंठानां वीज- मनोरथानां परिभ्रमस्थानम् । हृदयस्य समुच्छसितं तदिदं मम सपदि सन्निहितुम् ॥ ७३ ।। वयस्य यावदस्यामेव वकुलपादपच्छायायां वर्तमानाः स्वैरालापमस्याः शृणुमः । विदूषकः---ज वअस्सस्स रोअदि । (ततः कुरुतः) सुलोचना-असमं जसभासिणी एसा अहं तुह पासादो गच्छामि । (कतिचित्पदानि गच्छति) - . १. सखि किं मया तस्याग्रत जल्पितव्यमपि। २. नहि नहि यथागतं व्या. हृत्य गन्तव्यम् । ३. तेन हि एहि गच्छामि । ४ हृदयेन भणख । ५. सखि विभमि त्वया सह क्षणमपि आसितुं । ६. मा विभ्यस्व स एव ते सहायो भाव- 'ष्यति । ७. एतत्कौमुदी गृह एषा च तस्मिन् प्रविष्टा नवमालिकया सह काशी- राजपुत्री । ८: यद्वयस्यस्य रोचते । ९. असमंजसभापिणि एषा अहं तव पा- वतो गच्छामि । -- ·AMANA KHAN । पश्चमोऽङ्कः । amme नवमालिका-ऐसा उण अहं ण णिवारोमि सो एब आअदुअ तुम णिवारेदु। राजा-सखे अयमवसरः यावदुपसावः । (उपसर्पतः) नवमालिका-(दृष्ट्वा ) भट्ट एसा खु पिअसही चिराइद तुम्हे- हिति कुविदा णिग्गच्छेदि । ता णिवारीअदु । सुलोचना- ( सलज्जं सहर्ष च ) अम्हो अज्जउत्तो । राजा-सरले कृतं कुपितेन । ( हस्ते गृह्णाति ) (सुलोचना सलज्जं मोचयितुमिच्छति) विदूपका-कहं वअस्सेण गहिदं वि हत्यं मोएदु इच्छसि । इमस्स उण बाहुसारं तुम्हाणं विअ तुए जामातुणो अक्ककित्तिणो हत्या पुच्छिअंतु। राजा-अयि मुग्धे कुतो हस्तमाक्षिपसि । कृतं ब्रीडितेन । इय परिम्लानमृणालकोमला तवांगयष्टि शमद्य ताम्यति । तदेव लज्जाव्यसनं विमुंचती ममावलम्बस्व करं नितंबिनि ॥ ७४॥ विदूषकः-लैद्धं मणोरहाणं फलं वअस्सेण अ अत्तहोदीए अ मए उण एक्केण एत्तिअंमि भूइहमिहफले वणे एकवि फलं ण लद्धं । १ एषा पुनरहं न निवारयामि स एवागत्य त्वा निवारयतु । २ भर्तः एषा खलु प्रियसखी चिरायितं युष्माभिरिति कुपिता निर्गच्छति । ३ अहो आर्यपुत्र । ४ कथ वयस्येन गृहीतमपि हस्त मोचयितुमिच्छसि अस्य पुनर्वाहुसारं युष्माक- मिव त्वया जामातु. अर्ककीर्ते हस्ता पृच्छेताम्. ५ लब्धं मनोरथानां फलं वयस्येन च अत्रभवत्या - च मया पुनरेकेन एतावन्मात्रे भूयिष्ठमृष्टफले , उपवने एकमपि फलं न लब्ध । +- - - 1 . - ·, १४२ विक्रांतकौरवे-.. ++ naroon wamam . -- 1 नवमालिका-( सस्मितं ) अरे बह्मबंधुअ किंसि तुवं फललालस- चवलो मक्कडजाई। विदूषकः-(सरोषम् ) दौसीए दूए कि में अदिक्विवसि पल- कुट्टिणी एस गच्छेमि तुज्झ पासादो ( इति सत्वरं गच्छति ) नवमालिका-(सत्वरमनुगच्छती) अज्ज मा कुप्पा एसा तुम पणवमि । (निष्क्रांताः) सुलोचना-पिअसहि भएमि अहं इह एक्काइणी अत्थिहूँ । राजा-अयि कातरे किमियमेव ते सखी। अविरतमहं सेवे रंभोरु विद्यत एव मे तव चरणयोः श्रांती संवाहनेषु विदग्धता। सपदि शिरसा श्लाघ्यामाज्ञां वहामि नियोज्यतां प्रियसखि ममाप्या सख्यं प्रतीच्छ कृतोंजलिः ॥ ७५ ॥ ( सुलोचना लज्जा नाट्यति) राजा-प्रिये किमिदानीमपि लज्जितव्यं । (चिबुकमस्याः उन्नमयन्) समुच्छ्रसत्कैरवकोमलत्विषो- ददातु मोदं तव चंद्रिकामृतम् । इदं दृशोरद्य चकोरलोचने चकोरयूथप्रियकापिशायनम् ॥ ७६ ॥ (सुलोचना सलजं मुखं नमयति) .. --- 3 7 - मार्य मा १. अरे ब्रह्मवंधुक किमामि त्वं फललालसचपलो मर्कटनातिः । २. दास्याः दूति किं मामधिक्षिपसि खलकुहिनी एप गच्छामि तव पार्वतः । ३. - कुप. एषा त्वां प्रणमामि । ४. प्रियसखि विभेमि भई इह एकाकिनी. आसितुम् । -- - ·- १ . 1 पञ्चमोऽङ्कः। १४३ wne राजा- लब्धं किल प्रियसखी तव दुर्विमोच- मिष्टं मया त्वमपि मुंच मुहूर्तमेनाम् । : रंभोरु देहि परिरंभसुखं सकृन्मे तिष्ठंतु तावदपरे तु मनोरथा नः ॥ ७७ ॥ (नेपथ्ये) सहि णोमालिए णोमालिए समासण्णो खु भट्टिदारिआए रदणमालाए कोदुअबंधमुहुत्तो । ता सिग्धं भट्टदारिअं आणेहि । ( प्रविश्य विदूषकेण सह नवमालिका.) नवमालिका-सहि एसा हु सरलिआ रदणमालाकोदुअबंधदसणत्यं अम्हे सद्दावेदि। सुलोचना-वैच्छाए रदणमालाए कोदुअबधो वट्टदित्ति आपीदं कण्णरसाअर्ण। नवमालिका-अण्णेसादि अ तुव महादेवी पहावदी । ता" इदो सिग्गं एहि । सुलोचना-( आत्मगतं ) कहें गंतव्वं । नवमालिका-भट्ट दाणिं गंतव्वं पिअसहीए अज्ज मुंचेहि कलं एव णं तुम्हाणं कोदुअबंधो। 7 २ 1 ܐ به १. सखि नवमालिके नवमालिके समासन्न. खलु भर्तृदारिकायाः रत्नमालायाः कौतुकंबंधमुहूतः तस्माच्छीघ्र भर्तृदारिकामानय । २. साखि एषा खलु सरलिका रत्नमालाकौतुकबंधदर्शनार्थ अस्मान् शब्दापयति । ३. वत्साया रत्नमालायाः कौतुकबंधो वर्तते इति आपीत कर्णरसायनं । ४ अन्वेषयति च त्वा महादेवी प्रभा- • वती। तस्मादित शीघ्रमेहि । ५. कथं गंतव्यं । ६. भर्तः इदानी गंतव्यं प्रिय- सख्या अद्य मुंच काल्य एव नेनु युवयोः कौतुकबंधः ।

·7 १४४ विक्रांतकौरवे- . MAN । + 3 है विदूषकः-( सहर्षे तुंडं परिमृज्य ) केहं कल्लं एब महवि सत्यि- वाअण भविस्सदि। राजा-भद्रे कान्या गतिः । तथास्तु । (निष्क्राता सुलोचना नवमालिका च) राजा-( सविषाद) अहो असहनता देवस्य । न वाग्भिः श्राव्याभिः श्रवणयुगमाराधितमिदं न वक्षश्चाश्लेषनिबिडितकुचैः प्रीणितमभूत् । न सौहित्यं वांछाप्यधरमधुपानेन गमिता गता चासौ तूष्णीमहह सहसा हंसगमना ॥७८ ॥ विदूषकः-भो' वअस्स कलं एव्व तुह्माणंपि कोदुअबंधो । ता किंति दाणिं अत्ताण दूमसि । राजा-अहो कातरता हृदयस्य । तथाहि- श्व एव नः कौतुकबंध इत्यमुं निशम्य वृत्तांतमिदं तु मे मनः । प्रियावियोगव्यथमानमंतरे दृढं पुनः कौतुकबंधमृच्छति ॥ ७९ ॥ (संतापमभिनीय ) कथं प्रियाविघटनलब्धप्रसरः प्रतनोत्येव यथापुरं रजनीचरतिग्मांशु निशीथिनीनाथः । अथवा किमत्र दाक्षिण्येन । त्वमास शिशिररश्मिः सन्निधौ शीतलांग्या यदि तदपगमे त्वं दर्शयेरद्य शैत्यं । अयि शशधर सत्यं दर्शयिष्यामी तीक्ष्णौ शिरसि तव शशस्य द्वौ विपाणौ विशंकम् ॥ ८० ॥ - : १. कथं काल्य एव ममापि स्वस्तिवाचनकं भविष्यति । २. भो वयस्य कास्य- मेव युक्योरपि कौतुकबंधः । तस्मात् किमिदानी आत्मानं धूमयसि ।

·पञ्चमोऽङ्कः। १४५. विदूषकः-( आत्मगतं ) अहो दुप्पारपसराइ कामुअजणस्स आआसपरिदेविआइ। राजा-अये प्रचुरप्रतिपक्षसंक्षुण्णा प्रवासिनां प्रवृत्तिः । -- कुतः। क्षपानाथः सत्वं क्षपयति करैरुल्मुकखरै- र्वसत संतापं प्रगुणयति संतमे शिशिरम् । घनामोदालब्धिश्वसितमथनैव श्वसनतः स्मरः प्रत्याख्यातो विरहिमनसा घस्मर इति ॥ ८१ ॥ विदूषकः-(विलोक्य ) अस्स समासण्णो पच्चूसो । ता इदो गच्छेमो। राजा-(विभाव्य ) कथं विभातप्राया विभावरी । तथाहि- चकोरैज्योत्स्नाभः कियदपि निपीतं परिपतत् पुटेष्वंभोजानां कियदपि निरुद्धं निमिषदाम् । वियोगातः कोकैः कियदपि गतं पक्षविधुतं विशुष्कं संतप्तास्ववतनुषु शिष्टं विरहिणाम् ॥ ८२॥ सखे केदानी नंद्यावर्तः। (नेपथ्ये ) इतो इतो देवः। राजा-(परिक्रमन विलोक्य) अयं च किंचित्प्रविसार्य पक्ष क्षपांतवातक्षणलब्धबोधः । 1 अहो दुप्पारप्रसराणि कामुकजनस्य आकाशपरिदेवितानि । २ वयस्य समासन्न प्रत्यूष । तस्मादितः गच्छावः। १० ·१४६ विक्रांतकौरव- सरोजनीसैकततल्पशायी हंसीं समाश्लिष्यति राजहंसः ॥ ८३॥ ( अन्यतोऽवलोक्य) इयं च रात्रौ विरहव्यथार्ता कथंचिदासाद्य पतिं निशांते । तं सव्यलीकं किल मन्यमाना मुग्धा मुधा रुष्यति चक्रवाकी ॥ ८४ ॥ इतश्च । तिमिरनिकरात्रोत्रस्नवः पद्मबंधो- शरणमिव समेतास्सद्म पद्मोदराणि । भ्रमरतिमिरकंदाः प्रोन्मिषयोऽम्बुजेभ्यः । सकरुणमिव मुक्ताः सांप्रतं निःपतंति ॥ ८५ ॥ ( निष्क्राताः सर्वे) इति श्री हस्तिमल्लेन विरचिते सुलोचनानाटके संकेतगृहं नाम पंचमोऽङ्कः समाप्तः ॥ ५ ॥ HA ·. १४७ पष्टोऽङ्कः। षष्ठोऽङ्कः ॥६॥ (ततः प्रविशति प्रतीहार ।) प्रतीहारः-सुविहितं भोः प्रतिभावता काशीपतिना। येन- तैस्तैश्च समुदाचारैः सुसत्कारपुरस्सरैः। न परं मोचितो बधात् पौरवो दुर्ग्रहादपि ॥१॥ किंच। अनुपमगुणगूर्वी रत्नमालां प्रदाय प्रथमतरममुष्मै सत्कृतिप्रीणिताय । भरतपतिरनेन स्वैरमाराधितोऽभूद स्वकुलमपि गरिम्णायोजि संबंधसारात् ॥ २ ॥ अपिच । जयश्रियो वीक्षणविभ्रमांजनं द्विषां च कृष्णीकरण यशःश्रियः । मदांबु भूयः क्षरतां महीपतिः सहस्रमस्मै करिणामदान्मुदा ॥ ३ ॥ किंच। अत्याजितत्वरितयानजितश्रमाणां दत्तानि पंचशतकानि करेणुकानाम् । अष्टौ शतानि कलभा. शुभलक्षणाढ्या- श्चत्वारि सत्वरसलीलगताश्च विकाः ॥४॥ अपिच । श्लाघ्यावर्ताः पंचधाराभियुक्ताः सत्त्वोद्रिक्ताः काशिराजेन दत्ताः । । - ·१४८ विक्रांतकौरवे- प्रांशूच्छ्रायाः षोडशास्मै सहस्रा- ण्याजानेया वाजिनश्चाभिजाताः ॥ ५॥ ततश्च । हदयंगमामनर्धा स रत्नमालामवाप्य चारुगुणाम् । अमनुत भरताच्चतुर्दश- रत्नेशादधिकमात्मानम् ॥ ६ ॥ प्रवृत्तं चेदं जगते हिताय रत्नमालाप्रदानं काशीराजम्य । अत्र हि- दत्वा किमिच्छकमनेन चिरप्रदानं दौर्गत्यजातमखिलं जगतो निरस्तम् । दौर्गत्यमीदृशमभूत् सुहिते तु लोके यनार्थिनः क्वचिदपि द्रविणेन लब्धाः ॥ ७॥ इत्थं च निष्क्रांतारिभूतायां कार्यपदव्यामद्य पुनः काशीराजः सुलो- चनां प्रदित्सति कौरवेश्वराय । आज्ञप्तं च युवराजहेमांगदेन, आर्य महें- द्रदत्त अद्य खलु वत्सायाः परिणयनं । तदिदानी प्रवर्त्यतां सिद्धायतनेषु महामहः । प्रगुणीक्रियतां च सकलमन्यत् संविधानकमिति । मया च यथाज्ञप्ति सर्वमनुष्ठितं यावदिदानी युवराजाय निवेदयामि । (ततः प्रविशति हमांगदः।) हेमांगदः-अहो कीर्त्यनुरूपं चेष्टितमपि मेघेश्वरस्य । वादमिहास्ति न सदृशो हास्तिनपतिना पराक्रमी लोके । येनापवाहितोसो भरतसतो दर्पगुरुभरतः। मेघेश्वराय सुलोचनाप्रदानादपि श्लाघ्यं चक्रवर्तिसुताय रत्नमालाप्रदानम् ।

·षष्ठोऽङ्कः। १४९. -- . तस्या हि- चक्रीकृतं येन जये सुराणां चापं न पृथ्व्याः श्वशुरस्स चक्री। भद्रागुणैः श्लाध्यतमैः सुभद्रा श्वश्रूश्च विद्याधरलोकसारा ॥ ८ ॥ प्रतीहारः-( उपसृत्य ) जयतु युवराजः । हेमांगदः-अपि वर्तितमनुष्ठितम् । प्रतीहारः-सर्व यथानियोगमनुष्ठितम् । हेमांगदः-किंच किंच । प्रतीहारः- पंचोपचारचतुराः परमेश्वरस्य कुर्वति सर्वजगदभ्युदयाय पूजाम् । सूत्राणि कल्मषहराणि पठंति भूयः संभूय च स्तुतिविशेषविदोऽद्य भव्याः ॥ ९ ॥ हेमांगदः-सर्व शुभोदर्क भगवदभ्यहणपुरःसरतया । प्रतीहारः-इदं चेदानीम्- प्रलंबलंबूपविभूषितांतै-- मुदावितानैरवदातशोभम् । हिरण्मयस्तंभविटंकनद्ध- प्रकीर्णक राजति राजवेश्म ॥ १० ॥ इतश्च समंततः संचरत्पर्युत्सुकपुरजनसंकुलमंकुरयति कौतुकं राजकुलं । अत्र हि- सरसबकुलमाला केसराक्लिष्टदष्टेः कुचकलशविलेपैर्घाणमुन्मादयंति। -

·१५०
विक्रांतकौरवे-
AH
मदनमदवदान्या मारुता कामिनीनां
विगलदलकचूर्णोदीर्णरोमांचरम्याः ॥ ११ ॥
इतश्च पुनरासामावर्तमानानि स्वदंते ।
विकसितहसितांशुशीतलानि
प्रतिहसितोच्छ्वसितस्तनांचितानि ।
कलमधुरवचांसि चष्टितानि
प्रमदसलीलकृतोपगृहनानि ॥ १२ ॥
इतश्च दीयतां चक्षुः ।
स्त्रस्तोत्तरीयसि चयोन्मिषितस्तनश्रीः
पश्य स्तनांशुकधिया परिभुनपक्षा ।
मूर्छान्नखांशुचयसंवलितां करेण
हारप्रभामसकृदाक्षिपतीह मुग्धा ॥ १३ ॥
हेमांगदः-(विलोक्य ) तदिदमलंक्रियते वीडितं विभ्रमेण ।
प्रतीहारः-इतोपि-
पश्य प्रयांती मणिकुट्टिमस्मि-
नश्यत्यसौ केसरदाममृती।
पुष्पोपहारस्खलनासहानि
सीत्कारसिक्तानि शनेः पदानि ॥ १४ ॥
हेमांगदः-(विलोक्य ) अहो श्लाघ्यता सौकुमार्यस्य ।
प्रतीहारः-इतोपि पश्य ।
विलोक्य नीलाश्मतले विलोचने
विनम्रगात्रा प्रतिबिंबते पुरः ।
विवर्तपाठीनयुगाभिशंकया
निवर्तयत्यन्यत आकुलं पदम् ॥ १५॥

·षष्टोऽङ्कः।
१५१
हेमांगदः-(विलोक्य ) कमनीयेयं कातरा ।
प्रतीहारः-इतोपि दृश्यताम् ।
आमोदलोलुपमसौ भ्रमरं पतंतं
व्याधुन्वति प्रियसखी कबरीनिवेशात् ।
भन्नेष्वथैनमलकेष्वसमीक्ष्य लीन-
माकाश एव हशमाकुलयत्यलक्षाम् ॥१६॥
हेमांगदः-(विलोक्य ) अहो चारुता विभ्रमस्य ।
प्रतीहारः-इतोपि पश्य ।
सुनिर्मलस्फाटिकभित्तिलग्नां
छायां निजां वीक्ष्य सखीति बुध्वा ।
मुग्धा परिष्वज्य मुदा विलक्ष-
स्मितेन सिंचत्यधरोष्ठमेका ॥ १७ ॥
हेमांगदः-(विलोक्य ) सेयं सीमा मौग्धस्य ।
प्रतीहारः-इदं च विलोक्यताम् ।
सख्याः कपोलफलके मुकुरावदाते
संवीक्ष्य कापि निजमाननमायताक्षी ।.
चूर्णालका प्रगुणयत्यपकीर्णचूर्णान्
कर्णावतंसकुसुमं च विशेषकं च ॥१८॥
(नेपथ्ये, कलकलानंतरं )
वैतालिकौ-विजयतां हास्तिनाधिपतिः ।
प्रथमः-
क्षरद्धारापूरक्षपितसुरवीथीपरिरया
रयापातभ्रश्यद्भरतपृतनानादरभसाः ।
हुता येनांभोदाः शिखिनि विशिखांतोत्थितशिखे
शिखारत्नं पुंसां स जयति जयः कौरवपतिः ॥ १९ ॥

·१५२ विक्रांतकौरवे- द्वितीयः-- हताः कौलूताद्याः खरसमरसंमर्दमृदिताः स्थिरारूढग्रंथिर्भरतसुतमानोप्यपहृतः। यशो येन स्वच्छं मुहुरपहृत सीम सुदिशां सुदुर्वारो धीरः कुरुकुलकुमारो विजयते ॥२०॥ (उभावाकर्णयतः) हेमांगदः-किमेतत् । प्रतीहारः-युवराज सोयमाक्लप्तकौतुकस्य प्रवेशः कौरवेश्वरस्य । ( अग्रतो निर्दिश्य ) युवराज इतः समाराधय चक्षुषी। लक्ष्मी विलासमणिदर्पणसंनिभेन राकामृगांकशुचिनातपवारणेन । आभाति सातिशयमात्मयशःप्रतान- शुभ्रेण चामरथुगेन च कौरवेन्द्रः ॥ २१ ॥ यश्च- आनाभिलंबितरलप्रतिबंधशोभी प्रत्युप्तमौक्तिकहिरण्मयकर्णपत्रः । अच्छिन्नचंदनसमालभनावभासी देहप्रभाकवलिताभरणप्रभो यः ॥ २२ ॥ हेमांगदः-(विलोक्य ) अहो औदार्यमाहार्यस्य । आर्य गच्छा- मस्तातपादांतिकं । प्रतीहारः-इत इतो युवराजः । ( परिक्रम्य निष्क्रांती) ·षष्ठोऽङ्कः। १५३ शुद्धविष्कंभः। इस- ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा सह नद्यावर्तविशारदाभ्याम् ) राजा-( सौत्सुक्यं आत्मगतं ) अहो रमणीयविषमता नव- वधूविभ्रमस्य । यत्र हि- करस्पर्शोद्भिः पुलकमुकुलैः स्वेदसरसैः परिव्यक्तिः प्रेम्णः प्रणयपरिणामाद्विकसिताः। न दृष्टस्तिर्यग्भिन खलु परिरंभैरमृदुभिः न संजल्पैः स्निग्धैर्न च वदनचंद्वैरुपहृतैः ॥२३॥ इदं च तत्र मोहनमुत्सुकायमानस्य मनसः । यदुत । वचः किंचिद्ववादभिलपति निर्गुतुमसकृत स्फुरन्तर्लग्नस्थितितधरोष्ठः स्फुटयति । यतेते रज्यंतौ न खलु न दृशौ द्रष्टुमपि न- स्त्रपाते रुंधाना चलयति कुतोपि त्वसहना ॥२४॥ कि च तत्र वर्ण्यते । प्रत्यालिंगनतोपि यत्र सुखदा सस्तावमुक्तौ करौ वक्रंदोरपहार एव सरसो यत्रोपहारादपि । यत्र स्वादुरुदंचतोपि वचसो निश्वास एवाकुलः सोऽयं प्राणसमासमागमरसः-प्राथम्यरम्यक्रमः॥२५॥ नंद्यावर्तः-इत इतो देवः । (परिकामंति) विशारदः-सखे नंद्यावर्त पश्य देवदर्शनलालसस्य पर्युत्सुकतां विला- सिनीलोकस्य । -- .

·~ १५४ विक्रांतकौरवे- अत्र हि--- अन्योन्यस्य स्थातुकामा पुरस्ताद दृष्टा देवमात्मन्यतृप्ताः। सख्यै सख्यै सादरं दर्शयंत्यः स्वैरं रंध्य द्वाररंधं पुरंध्यः ॥ २५ ॥ अपि चासाम् । विकस्मरस्मेरकपोलपाली- न्यमूनि यूनां नयनामृतानि । विभांति विस्फारितवीक्षितानि मुखानि मुग्धायतलोचनानि ॥ २७ ॥ नंद्यावर्तः-(विलोक्य ) अहो अतिशयिता दर्शनौत्सुक्यस्य । न भृष्टं कर्णपूरं न चलनपतितं हेमताटंकपत्रं न स्रस्तं केशहस्तं न गलितकलनं रत्नकांचीकलापं । न त्रुट्यंतं च हारं गणयति सुरतव्यत्ययोन्मादितेव स्त्रीसंसत्संपतंती सपदि कुरुपतिं द्रष्टकुत्कंठमाना ॥ २८ ॥ विशारदः-सखे इतोपि पश्य । मंजीरशिंजितरसानुगतैरियं च संसज्यमानचरणा गृहकेलिहंसैः। देवावलोकनसमुत्सुकचित्तवृत्तिः स्थातुं न पारयति न त्वरयाभियातुम् ॥ २९ ॥ नंद्यावर्तः-(विलोक्य ) कथमायासिता तुलाकोटिभ्यां हंसगामिनी ! विशारदः-सखे इतः पश्यापरं प्रेक्षणीयम् । अनया हि- ·षष्ठोऽङ्कः। છે 1 . -- त्यज्यते सपदि साभ्यसूयया पीवरस्तनभरावभुग्नया। कौतुकत्वरितयानुपातिता मेखला पदयुगस्य शृंखला ॥ ३०॥ नंद्यावर्तः-(विलोक्य) कथं विमनस्का वराकी ! विशारदः—सखे इतोपि दृश्यताम् । असावंसत्रस्ते चिकुरनिचये व्यापृतकरा विमूढेवाक्षेप्तुं विगतमथ संव्यानवसनम् । विनिश्वासायस्तस्तनतठलुठन् मौक्तिकसरा जवादभ्यायाता जनयति हशोः कामाप धृतिम् ॥ ३१ ॥ नंद्यावर्तः-(विलोक्य ) अहो चारुता चेष्टितस्य । विशारदः- इतोप्येताः- व्यामिश्रान कलमाक्षतरविकलैाविद्धासिद्धार्थका- नाशीर्व्याहृतिपेशलाः कलगिरः प्रोद्यन्नखांशूज्ज्वलम् । लोलद्भिर्नयनांचलैः शवलितान् पत्युः कुरूणां तनौ लाजानां विकिरंति कोमलहरिहूर्वाचितानंजलीन् ॥ ३२ ॥ ( अग्रतो निर्दिश्य ) देव पश्य पश्य । अवनिपतिपरीतामास्थितो भद्रपीठी मनुनिगदितषष्ठोपासकस्थाननिष्ठः । प्रमुदितपरिवारस्त्वां प्रतीक्ष्यायमास्ते प्रणयिजनसनाथः सादरं काशिनाथः ॥३३॥ राजा-(विलोक्य) गांभीर्यस्यांभसा राशि प्रश्रयस्य प्रतिश्रयम् । महानुभावमेनं मे तातवत्पश्यतो दृशौ ॥ ३४॥ ।

·१५६ विक्रांतकौरवे- विशारदः-अहो महानुभावता महाराजस्य । क्षत्रांकुरेण कुरुणा हरिणा मघोना- प्येनं पुरा सह निवेषितमभ्यचित् । प्रीतो युगादिपुरुषः स्वकरांबुजाभ्या- मावर्जितैः कनककुंभभृतैः पयोभिः ॥ ३५ ॥ नंद्यावर्तः--एष रत्नमंडपस्य पादफलकमार्गः । तदवधार्य दीयतामितः पादो देवेन । ( राजा उभाभ्या दत्तहस्तो यथोचितं परिकामति) विशारदः-अहो नु खलु भास्वरकार्तस्वरधनखचितमसृणकुट्टि- मस्य समीचीनचीनपट्टसंछन्नजांबूनदस्तभसहस्रसंभृतस्य समुल्लसदुल्लोचप- ल्लवितरुचिरचंद्रोपलकस्य मंदमारुतविधूयमानचंदनमालालंकृतमणितोरण- कनककिंकिणीमुखरितमुखस्य मुखविनिहितविकचनालिकेरकुसुमगुच्छभरि- तशातकुंभशतोपशोभितस्य नातिप्रौढविरूढमंगलधान्यांकुरनिकरमंजरितर- नपालिकापालिकंदलितस्य सुविभक्तमुक्तागुणपत्रभंगभंगितरंगितपताकिकापं- क्तिपरिष्कृतस्य सविशेषदर्शनीयता रत्नमंडपस्य । नंद्यावर्तः-(निर्वर्ण्य ) अपि चात्र । हैयंगवीनाहुतिगंधपूतः कालागुरूणां गुरुरेष धूपः । वासेन नासैकरसायनेन व्यालिंपतीवाद्य निलिंपमार्गम् ॥ ३६ ॥ ( तत प्रविशति उपविष्टः सपरिवारो महाराजः प्रतीहारश्च ) सकलमखिलतत्त्वोद्वोधनं तत्त्वमायं हतनिखिलविकल्पं निष्कलं तत्त्वमंत्यम् ।

·षष्ठोऽङ्कः। १५७ तदधिगमसकामा योगिनश्चारु तेषां चरितमिति चतुष्क मंगलं नः कृषीष्ट ।। ३७ ।। प्रतीहार:-( अग्रतोऽवलोक्य ) महाराज पश्य पश्य । प्रत्यमको- तुकबंधबंधुरनेपथ्यः प्रत्यासीदति परिणयनवेदिका सोमप्रभसूनुः । य एष:- नवमलयजचर्चासंसृजत्सिद्धशेषा विशदशदकशोभी शुभदंभोरुहाक्षः। मदनिभृतगजेंद्रोदारखेलप्रयातो जनयति जनताया नेत्रकौतूहलानि ॥ ३८ ॥ महाराजः-( विलोक्य निर्वर्ण्य च ) अहो पैतृकमनुसरति कुमारः। तथाहि । आत्मा वै पुत्रनामैत्यनुभवपदवीमश्नुतेसौ श्रुतिर्नः कौरव्यं भव्यमग्रे यवनुकृतिकृतावर्तनं पश्यतो मे। तारुण्ये वर्तमानो वयसि शमनिधिनिर्विशंकं वयस्य- स्साक्षात्सोमप्रभोसाविति मतिरधुना मन्यते धन्यमेनं ॥३९॥ नंद्यावर्तविशारदौ-एष महाराजः यावदुपसर्पामः ( उपसर्पति)। जयतु महाराजः। राजा-एष कौरव्यो जयः पूज्यपादानभिवादयते । महाराजः-वत्स चिरं जीव । प्रतीहारः-विजयतां कौरवेश्वरः । महाराजः-भो महेंद्रदत्त किमिदमिदानी प्रतीक्ष्यते । प्रतीहारः-महाराज सर्व सज्जं । पश्य- .

·न १५८ विक्रांतकौरवे- पटंति सूक्तानि सदर्भसंस्तर- प्रणीतहव्याशननव्यवेदयः । अमी यथासूत्रहुतानलत्रया- स्त्रयीविशुद्धाः प्रथमे द्विजन्मनाम् ॥ ४०॥ अपिच- शुभ्रग्रहाधिष्ठितकेन्द्रशोभित तृतीयषष्ठायगतेतरगृहम् । वदति जामित्रविशुद्धमत्तनुं मुहूर्तमह्नायमुहूर्तकोविदाः ॥ ४१ ॥ अमी च । समुच्चरत्तूर्यनिनादसांद्र प्रासादकुंचप्रतिशब्दमंत्रम् । शब्दांतराण्यंतरयत्यमीपा- मुद्धोपणं मंगलपाठकानाम् ॥ ४२ ॥ इतोपि । गृहीतमांगल्यमनोज्ञमंडना- मिहानयत्यानमिताननांबुजाम् । प्रमोदपारिप्लवमंजुजल्पितः सखीजनः संप्रति भर्तृदारिकाम् ॥३॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा सुलोचना नवमालिका च) नवमालिका-ईदो इदो पिअसही। (यथोचितं परिकामतः) १. इत इतः प्रियससी।

·षष्ठोऽङ्कः। राजा-( आत्मगतं) कथं प्राप्तैव प्रिया । ( सापदेशं विलोक्य- सौत्सुक्यमात्मगतं)। यावन्नैष विशोषमति परितः कंठं प्रदिग्धच्छटः कर्पूरव्यतिषंगभूारसुराम कस्तूरिकाकर्दम । यावन्न स्तनयोरय मलयजक्षोदस्त्यजत्यार्द्रतां तावत्कौतुकि यद्यदिच्छति मनस्तत्तत्कथं ब्रूमहे ॥ ४४ ॥ इदं च पुनरपरमपत्रपायै धैर्यस्य । यत्किल- आमुक्तकंकणमधीरदृशः प्रकोष्ठ- मेष गृहीतुमिममद्य कुतूहली नः । आमुंचती स्थगितसत्त्ववलावलेपो रोमांचसंचयमनुस्मरणेन हस्तः ॥ ४५ ॥ नवमालिका-पिअसहि एस महाराओ । जाव पणमेहि । ( सुलोचना प्रणमति) महाराज.-(परिष्वज्य ) वत्से कल्याणभागिनी भव ( उत्थाय) प्रत्यासीदति कल्याणि वेला दैवज्ञचोदिता। प्रसीदति मनश्चैतत्प्रथमं शुभसूचनम् ॥ ४६ ॥ तदिदानीम् । भंगारस्तावत् । प्रतीहारः-एष रत्न/गारः । ( उपनमयति) महाराजः- (गृहीत्वा) इयं मया कौरवकैरवेन्दो तुभ्यं वितीर्णा गुणरत्नपूर्णा १. प्रियसखि एष महाराज । यावत्प्रणमत्व ।

·१६० विक्रांतकीरवे- सुलोचना स्वीक्रियतां च तस्याः स्वयं वृतेन प्रथमं वरेण ॥ ४७ ॥ तदिदानीम्- वसुधारावर्षिते प्र- तीच्छतु करप्रदानजलधारम् । गृह्णातु च करमस्या विगणितपृथ्वीकरादानः ॥४८॥ (राज्ञो हस्ते सलिलधारामावर्ण्य हस्तमस्या अर्पयति) राजा-(गृहीत्वा । स्वगतं) चिरेण विस्मारितविप्रलंभः संभोगशंगारविशंखलोऽद्य । संकल्पकोट्या निविडीकृतात्मा संकल्पजन्मा हृदि माद्यतीव ॥ ४९ ॥ महाराजः- मूर्तित्रयोद्भूतिविशेषभूता रत्नत्रयात्मान इमेग्नयो वः । छत्राणि चकाणि च संतु सिद्धयै । सिद्धार्चयापादितसंनिधीनि ॥५०॥ अपि च-- यस्य स्वयंभुवो नाभेब्रह्मणो विदुरुद्भवम् विश्वोत्पादलयधौव्यसाक्षी चास्तु शिवाय वः ॥ ५१ ॥ प्रतीहारः- आकाशं मूर्त्यभावायकुलदहनादग्निरुवीं क्षमातो नैस्संग्याद्वायुरापः प्रगुणशमतया स्वात्मनिष्ठेः सुयज्या। .

·षष्ठोऽङ्कः। F- सोमः सौम्यत्वयोगादविरिति च विदुस्तेजसां सन्निधाना- द्विश्वात्मातीतविश्वः स भवतु भवतां भूतये भूतनाथः ॥५२॥ महाराजः-इयं च ते वत्स निसर्गसिद्धेष्वर्थेषु क्षत्रियोचितमाचरितुं पुनरुक्तमाशास्महे । चतुयायी वृत्तः कुलमनधमव्याकुलमव- निहामुत्रापायादमलगुणमात्मानमव च । प्रजाः स्वास्त्रायस्व स्वमिव कुमतादूषितमतिः परं सामंजस्यं भज सदसतां रत्यरतिदम् ॥ ५३ ॥ राजा-एष गृह्णामि पूज्यपादस्य शिक्षाम् । नंद्यावर्तः-राजर्षे इयमस्माकं विज्ञप्तिः । मनुः प्राजापत्यः प्रथमतरमेतद्युगमुखे चरित्रं क्षत्रार्ह यदवधीति श्रुतिशते अमुष्मिन् निस्तंद्रः कुरुपतिरसौ साधु चरितं तथाप्येषा शिक्षा स्थिरयति परं प्रीणयति च ॥५४॥ विशारदः-राजर्षे साघु विज्ञप्तममुना । किंच। पुष्णंति कामितविशेषमनीषितार्थ- मापादयंति दुरितापगमं जनस्य । युष्मादृशां प्रशमपूतसमाधिभाजा- माज्ञाक्षराणि शिरसा पठितानि तानि ॥ ५५॥ महाराजः-महाभाग कि ते भूयः प्रियमुपहरामि । राजा- संबंधमीदृशमपास्य नवीकृतोसा- वस्मास्वनल्पशुभपंक्तिरनुग्रहो वः। ११ ·१६२ विक्रांतकारवे- प्राप्तो मनोरथपदाभ्यधिकः प्रमोदो भूयं प्रियं, मम किमस्ति गवेषणीयम् ॥ ५६ ॥ तथाप्येतद्भवतु । भूयाद्भूतेषु धर्मप्रकृतिरसुवतां निष्पकंपानुकंपा धर्य पात्रे विसृष्टयै व्ययनियतिवशादार्जयंत्वर्थमार्याः । संतानस्थापनायै विधतु गृहिणः कामखेदापनोदं चेष्टतां चात्मनीना निरुपधिशुचये मोक्षसौख्योदयाय ॥ ५७ ।। महाराजः-एवमस्तु । वयं च- संवित्प्रकाशकौटस्थ्यमयीं मायातिलंधिनीम् । अपवर्गस्य पदवीं त्रयीमाराधयामहे ।। ५८ ॥ (निष्कांताः सर्वे) इति श्रीगोविंदभट्टस्वामिनः सूनुना श्रीकुमारसत्यवाक्यदेवरवल्लभोदय- भूषणानामार्यमिश्राणामनुजेन कवेर्वर्द्धमानस्याग्रजेन कविना हस्तिमल्लेन विरचितः कौतुकबंधो नाम षष्ठोऽङ्कः समाप्तः ॥ ६ ॥ 9 Ose

·ग्रंथकारस्य प्रशस्तिः।
.
श्रीमूलसंघव्योमेंदुर्भारते भावितीर्थकृत् ।
देशे समतभद्राख्यो मुनिर्जीयात्पदर्धिकः ॥१॥
तत्त्वार्थसूत्रव्याख्यानगंधहस्तिप्रवर्तकः ।
स्वामी समंतभद्रोऽभूद्देवागमनिदेशकः ॥२॥
अवदुतटमटति झटिति
स्फुटपदुवाचारधूर्जटेर्जिह्वा ।
वादिनि समंतभद्रे
स्थितवति सति का कथान्येषाम् ॥ ३ ॥
शिष्यौ तदीयौ शिवकोटिनामा
शिवायनः शास्त्रविदां वरेण्यौ ।
कृत्लश्रुतं श्रीगुणपादमूले
ह्यधीतवंतौ भवतः कृतार्थौ ॥ ४ ॥
तदन्वयेऽभूद्विदुषां वरिष्टः
स्याद्वादनिष्ठः सकलागमज्ञः ।
श्रीवीरसेनोऽजनि तार्किकश्रीः
प्रध्वस्तरागादिसमस्तदोषः ॥ ५॥
यस्य वाचां प्रसादेन हमेयं भुवनत्रयम् ।
तच्छिष्यप्रवरो जातो जिनसेनमुनीश्वरः ॥६॥
यद्वाङ्मयं पुरोरासीत्पुराणं प्रथमं भुवि ।
तदीयप्रियशिष्योऽभूगुणभद्रमुनीश्वरः ॥७॥
शलाकाः पुरुषा यस्य सूक्तिभिभूषिताः सदा ।
गुणभद्रगरोस्तस्य माहात्म्यं केन वर्ण्यते ॥ ८॥

·१६४ ग्रंथकारस्य प्रशस्तिः । यस्य वाक्सुधया भूमावभिषिक्ता जिनेश्वराः। तच्छिष्यानुक्रमायाते संख्येयो विश्रुतो भुवि ॥ ९ ॥ गोविन्दभट्ट इत्यासीद्विद्वान्मिथ्यात्ववर्जितः। देवागमनसूत्रस्य श्रुत्या सद्दर्शनान्वितः ॥१०॥ अनेकांतमतं तत्त्वं बहु मेने विदांवरः । नंदनास्तस्य संजाता वर्द्धिताखिलकोविदाः ॥ ११ ॥ दाक्षिणात्या जयंत्यत्र स्वर्णयक्षीप्रसादतः । श्रीकुमारकविः सत्यवाक्यो देवरवल्लभः ॥ १२ ॥ उद्यद्भपणेनामा च हस्तिमैल्लाभिधानकः । वर्धमानकविश्चेति षडभूवन कवीश्वराः ॥ १३ ॥ श्रीमद्विपंगुडीशः कुशलवरचितः स्थानपूज्यो वृपेशः स्याद्वादन्यायचक्रेश्वरगजवशकृद्धस्तिमल्लादयेन । गयैः पयैः प्रबंधनवरसभरितैराहतोऽयं जिनेशः पायानः पादपीठस्थलविकटलसत्पांड्यमौलिप्रभौधः ॥१४॥ इति प्रशस्तिः । समाप्तमिदं नाटकम् ।

·पूर्वप्रकाशित ग्रन्थ ।
-
१ लघीयस्वयादिसंग्रह-इसमें भट्टाकलंकदेवकृत लघीयस्त्रय
सटीक, आचार्य अनन्तकीर्तिकृत लघु सर्वज्ञसिद्धि और बृहत्सर्वज्ञसिद्धि,
तथा अकलंकदेवकृत स्वरूपसम्बोधन इन चार ग्रन्थोंका संग्रह प्रकाशित
हुआ है । मूल्य ।)
२ सागारधर्मामृत सटीक-पण्डित प्रवर आशाधरका यह
प्रसिद्ध ग्रन्थ उनकी भव्यकुमुदचन्द्रिका टीका सहित छपा है ।
मूल्य ।)
प्रकाशित होनेवाले ग्रन्थ ।
४ पार्श्वनाथ चरित–महाकवि वादिराज सूरीकृत मू० ।)
५ मैथिलीकल्याण
नाटक-कवि श्रीहस्तिमल्लकृत
मू०)
नोट-ग्रन्थमालाके सब ग्रन्थ बम्बईके सब जैन बुकसेलरोंके
पास शोलापुर जैन बुकडिपोमें और दिगम्बर जैन पुस्तकालय सूरतमें
मिल सकेंगे।
निवेदक
नाथूराम प्रेमी, मंत्री
हीरावाग वम्बई।

·प्रार्थनायें। १ इस ग्रन्थमालाका प्रत्येक ग्रन्थ लागतकी कीमतपर वेत्रा जाता है। ग्रन्थोंका उद्धार और प्रचार करना ही इसका उद्देश्य हैं। अतः प्रत्येक धर्मात्माको इसकी सहायता करना चाहिए और अपने मित्रोंसे कराना चाहिए। २ ग्रन्थमालाके लिए जो फण्ड हुआ है वह बहुत ही थोड़ा अर्थात् लगभग चार हजार रुपया है पर यह काम इतना बड़ा है कि इसके लिए कमसे कम ५० हजारका फण्ड जरूर होना चाहिए । इसलिए इसके फण्डकी रकम वढानेकी ओर प्रत्येक धनीका लक्ष्य रहना चाहिए। ३ धर्मात्माओंको इसके प्रत्येक ग्रन्थकी कमसे कम २५ प्रति- योंके स्थायी ग्राहक बन जाना चाहिए। यदि पच्चीस पच्चीस प्रति- याँ लेनेवाले सिर्फ २० और दश दश प्रतियॉ लेनेवाले सिर्फ ५० ही ग्राहक इसके जम जाय, तो इसके द्वारा सैंकड़ों ग्रन्थोंका उद्धार सहज ही हो सकता है । ग्रन्थोंकी कीमत बहुतही कम होती है, इस कारण उनकी दश पच्चीस प्रतियाँ खरीद लेना साधारण गृह- स्थोंके लिए भी कुछ कठिन नहीं है । ४ कमसे कम २५० प्रतियाँ खरीदने वालोंका फोटो और स्मरण पत्र इसके ग्रन्थों में लगाया जा सकता है, अतः इस ओर भी धनि- योंको ध्यान देना चाहिए। ऐसा करनेसे धर्म और कीर्ति दोनोंकी साधना हो सकती है। ६ व्याह शादी, जन्मोत्सव, प्रतिष्ठा, आदि प्रत्येक आनन्द कार्योंमें दान करते समय प्रत्येक जैनीको इस संस्थाका स्मरण रखना चाहिए और शक्तिके अनुसार जितनी वन सके उतनी सहायता इसकी करना चाहिए। हीरावाग पो. गिरगाँव-वम्बई] [प्रार्थी-नाथूराम प्रेमी-मंत्री।

·माणिकचन्द दिगम्बर जैनग्रन्थमालाकी
नियमावली।
+Se+
१-इस ग्रन्थमालामें केवल दिगम्बर जैन सम्प्रदायके संस्कृत
और प्राकृतिक भाषाके प्राचीन ग्रन्थ प्रकाशित होंगे। यदि कमेटी
उचित समझेगी तो कभी कोई देशभाषाका महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ भी
प्रकाशित कर सकेगी।
२-इसमें जितने ग्रन्थ प्रकाशित होंगे उनका मूल्य लागत मात्र
रक्खा जायगा । लागतमें ग्रन्थ -सम्पादन कराई, संशोधन कराई,
छपाई, बंधाई आदिके सिवाय आफिस खर्च, व्याज और कमीशन
भी शामिल समझा जायगा ।
३-यदि कोई धर्मात्मा किसी ग्रन्थकी तैयार कराईमें जो खर्च
पड़ा है वह, अथवा उसका तीन चतुर्थाश, सहायतामें देंगे तो उनके
नामका स्मरणपत्र और यदि वे चाहेंगे तो उनका फोटू भी उस
ग्रन्थकी तमाम प्रतियोंमें लगा दिया जायगा। जो महात्मा इससे कम
सहायता करेंगे उनका भी नाम आदि यथायोग्य छपवा दिया जायगा।
५-यदि सहायता करनेवाले महाशय चाहेंगे तो उनकी इच्छा-
नुसार कुछ प्रतियाँ जिनकी संख्या सहायताके मूल्यसे अधिक न
होगी मुफ्तमें वितरण करनेके लिये देदी जायंगीं ।
५-इस ग्रन्थमालाकी कमेटी द्वारा चुने हुए ग्रन्थ ही प्रका-
शित होंगे।
पत्रव्यवहार करनेका पता-
नाथूराम प्रेमी,
हीराबाग, पो. गिरगांव, बम्बई ।

·माणिकचन्द-दिगम्बरजैनग्रन्थमालासमिति ।।
(प्रवन्धकारिणी सभाके सभ्य )
२
"
سر
१ राय बहादुर सेठ स्वरूपचन्द हुकुमचन्द ।
, तिलोकचन्द कल्याणमल |
ओंकारजी कस्तूरचन्द ।
४ सेठ गुरुमुखरायजी सुखानन्द ।
५ हीराचन्द नेमिचन्द आ० मजिस्ट्रेट ।
६ मि. लल्लूभाई प्रेमानन्द परीख एल. सी. ई.
७ सेठ ठाकुरदास भगवानदास जौहरी।
८ ब्रह्मचारी शीतलप्रसादजी ।
९ पं. धन्नालालजी काशलीवाल ।
१० पं. खूबचन्दजी शास्त्री।
११ नाथूराम प्रेमी ( मंत्री)
।
५