·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA ÍNDICA;
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUOLISI CD UNDER THE PATRON AOB OF TIIR
Hon. Court of Directors of the East India Company,
AXD 118 SUPERINTENDENCE OF THX
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
Nos. 47, 48, 80.
>
CHAITANYA-CHANDRODAYA,
THE INCIRNATION OF CHAITANYA; A DRAMA, IN TRH AOIB
BY KAVIKARNAPURA.
WIII A COMMENTARY EXPLANATORY OF tas
PRAKRITA PASSAGES,
BI VISWANATUA S'ASTRI.
EDITED BY RÁJENDBALA'L MITTRA.
CALOUTTA:
PRINTED BY J. THOMAS, AT TEN-BAPTIST MISSION PERSA,
OIRCULAŁ BOAD.
1854.

·No text on this page.

·INTRODUCTION. 1500-T the tme when Luther was engaged i reforming the Church of Christ in Europa', a Bráhınau in Bengal employed bumsel in a similar mission with regard to the religion of the llundus. The Europan reformer exertel luis head and lacurt to colcanso the (hureb of thic manitold corruptions which ages of papal supremacy und priestcraft had engrafted on the simple doctrinex of the Bible, while: los Bengal contemporary laboured assiduously to revive the neglected theosophy of the Bhagavat. The one inculcatod the doctrine of justification by faith alone, and the other the mysday of Bhakti. But the course of the two reformers died not rum parallel. The monk of Wittenburg commenced and culca Irrlormer, and liis life wils devoted most successfully to the redemption of Europe from the thraldom of priestoralt, while the speculative Brálman carly retired from the busy scenes and valls of life to mcditate in ascetic scclusion on divine love and mucroy, and his ardent exertions to break through the traminwels of caste and the despotic influence of the Lucian hierarchy served but to create a system of gloomy mysticism. This system is called by its followers the doctrine of Bhukli wvirga or the " translation of faith.” Itowes its origin to a disposta tion for metaphysical enquiry operating upon a icry arılent and enthusiatic temperament--to a conflict of doubt and uncertainty resultmg from longing of the mind to penetrate deeper into those mysterious secrets, the nature and the attributes of the Deity, which have often cmployed, but uniformly baffled, hunan comprehension; and on the result of such a causc, traces of it may bc found in some shape or other in 'tery religion of ·11 INTRODUCTIOX. this world. The ancient schools of Grcrre allort abundant evidence of its predominance in the days of Socrates and Plato, and the theories of the modern philosophor's of Europe are not csempit from its mystic tinge. In the Bible many passages occur which would afford as good instances of mystic devotion as any to be met with in the pastorals of Jayaclera or the poenis of Rupa Goswámí. But the closest reseniblance to the system is borne by the visionary and delusive doctrine of the Sulis. Sir William Joncs was tlic first who noticed this analogy, in his alınirable essay on the mystic poetry of the Persians and findus, but little has been done since to throw light on the subject. It may not be uninteresting, therefore, to place, in justaposition, the most salient points of the two systems, Both the Sufi and the Bhakta alihe yearn for communion with a beneficent crcator, and assume an ardent and enthusiastie love for him to be the only means through which that wion is to be oflicted. The one is as thorough an optimist is the other. The Sufi represents himself ax cutirely devoted to the scarel of truth, and perfectly independent of the ordinances of the canonical law; so doth the Bhahta. A blund submission to the opinions of the Khalilá is a peculiar characteristic of Sulism, Its followers are invited to embark in a sea of loubit ander the guidance of a sacreil teacher, whom they are required to deem superior to all other mortals, and worthy of a holy confidence that borders upon ancoration." With the Biunkta the case is still more impressive. “Of all obligations," says Professor Wilson,* "the Guru Púdásraya, or servile vcncration of the spiritual tcacher, is the most important and compulsory, the members of this sect not only are required to deliver up theniselves and crery thing valuable to the disposal of the Guru, they are not ouly to entertain full belief of the usual Vaislındva tenct, which identifies thic votary, thic tcacher and thc god, but they are to look upon thc (urv as one and the present deity, as possesscil of more authority cren than the deity, and as one whose favour * Hindu Sects, page 103.

·INTRODUCTION. 111 is more to be courted and whose anger is more to be deprccateil, than cien that of Krishma himsell." The Suti knows no distinction of caste, nor does thic Bhakta. Chaitanya freely aulmitter Mongols and Patans within the pale: of his sect, and investoil them with a sanctity which few even of his Brahman followers could venture to assume. "A total disengagement of thic mind from all temporal concerns and worldly pursuits," is insisted upon as a sine qua non both by the Suli and the Bhakta, and none can assume the khirku or the kanthi without first submitting to this primary condition. Fasts and penances are alike despised by both, and yet both pass their lives in one eternal round of privations. They arv voluptuaries in thought aud expression, and allegories and love songs and ghazals ligure prominently in all their writings. Concerts, both vocal and instrumental, are their special favourites. (haitanya repeateilly insists on the miraculous olleet of sunkirtanu in training the mind for divine communion, and devoted much of his time to rcligious singing and dancing. Famting mecstatic devotiou is allo). ther puliar characteristic common to the two perts, and in milmorable instances are on ricoril of (haitanya, Munscor lelah and their followers' swooning away in lits of religious enthusiasm. Nor is this peculiarity confined to the great teachers alone, even neophytes of very muclerate pretensions, lay claim to this mark of sanctity. The Bhaktas bclicve that in oriler to the attainment of supreme beatitude, they pust pass through five stages or states of probation. The first of these is calleil Niinta or quitiesmi, or a state of calm contemplation of the deity. The sccond is Dísya or servitude, which in a more active state leads on to the third or Sikhyu or friendship, and that in its turn to the fourth or Bitralya (filial aflection,) awl lastly to Müdhurya or love, when the devotec, rising above all idea of divinity, o'n tertains tlic samc ardent attachment for the deity which a human lover for•ls for the wject of his love or "what the milkmaids of Brindásan entertained for their charming Krislina."

·IV INTRODUCTION, With the Suli the gradation is similar, but not dontiral. lle has only four states of probation. With him the first in Niisiit or hunianity, in which the disciple subjecting himself to the canons of his faith, attempts to purify his soul by the practice of religion. It may be compared to the Dásya of the Bhakta. The second is Jabrut when, by religious cxcrcise's in the preceding stage, the devotee attains power to abandon the observances of religious forms and ceremonies, as he now caclanya, to use their own plirane," practical for spiritual worship." Its relation to the third stage of the Bhaktas, our Indian Sufis, when they, rismg above the ordinances of the Smriti, profess thenisclues to be the friends of the deity, is evident. The rest is a state of knowledge (.Xraf) of which extreme sanctity is thic poculiar chariuteristii It hus its counterpart in the Sánta of the Vaisnavax. The last state of Sufi errollence is Ilusel or union with the deity, and in this the Sufis apparently differ from the Bektas. The former, a lopting the doctrine of the molern Verlántins, believe the supreme cause of all tu luar the same relation to the human soul which the sim ducs to its rays; that like into the solar rays, emanations from the divine soul are continually darted forth and rc-absorbeil, and that this absorption to the primary essence is the great end and object of their religion. They hold that when in tlic state of wasil, a Sufi saint has thoroughly understood the relation of his own self to the divinity, hic might with propriety proclaim of himself, "I am the truth” (An ul haq), just in the same way that the Volantins do the Vedic dogma of Sohumashmi, "I am hc;" “ Aham Brahma;" “I am Brahma," and the like. While the latter maintain that the human soul is distinct and radically different from the Divine onc, although possessing in somnc measure its nature, both being increate and eterual, and that a state of fellowship with the deity in one cternal round of divinc felicity, in the highest reward of their religion. * See Capt. Graham's paper on the Sulis in Vol. I of the Transactions of the Literary Sociсty of Bombay, to which we are in lebted for much of what is written above of these pantheistic risionaries.

·INTRODUCTION. This difference, however, in morc nominal than rcal; for potwithstanding their belief in the doctrinc which maintains the identity of the divine and the human soul, the Sutis are very uncertain as to the exact nature of the union they so impassionately long for. One of the greatest saints of this order, whosc. mystic poetry is held in the highest roucration, Mowláná Jelálud-ilm Rumi, has a verse which entirely scouts the idea of atual absorption into the deity. Ile writes:- “Now, mystic Lovers! with strange delight, To heavenly mansions wing your rapturous flight; Tread, of you halla angust, the marble fluor, Behold the ErekNAL Fair, and face to face aclore." . 13 The history of Sulisin is involved in obscurity; nothing in hrown of the first promulgators of the system and of its subscquent progress till the time of Sheikh Mohiuddin Xli, who in the middle of the 17th century published his “ Futóheil e Mékki" and " Faxús ul lúkain," which have ever since been reckonol as the text books of the soct. Allah o bus, " (iol and nothing else" is a favourite dogma of the Sufis, and they ascribe it to Abu Saïd Abul Khair who livel about nine hundred years ago). Some of them maintain that Mahomince was the first proinulgator of their religion, and was himself a Sufi of the bigliest oriler. That the Prophet of Mecca was greatly aided in the disscidination of his religion hy a body of ardent enthusiasts, there can be no duuht, and that he inculcated many panthicistic cognias aulnits of proof, but wlicther they owe their paternity to him or to a foreign source, and how far they assimilate to the doctrine of the modern Sufis, arc probleins which must await furthcr rcscarch for thcir solution. Of the doctrine of Bhakti thc carliest record is the Bhagavad (iitá in which Krishna maintains the superiority of Faith over Knowledge, as a means of salvation. From thic Gitá it is to be traced to the Sri Blágavat, whicre it appears in a high state of development and ready to superscilc thc doctrines of the Vedas and thc Darsanas. But it docs not appear that on its promulga·vi INTRODUCTION, tion in the Puriņa, it had had any great effect on the establisheil religion of the country. Flermits and sages, in thcir monastic scclusion, occasionally indulged in its mystic rcvcries, but the great body of the Ilindus still alıcred to the ancient faith. Jayarlova in the 8th century cmbo.licd, it in his exquisite pastoral on the loves of Krishna and Rádhá, and seven hundrel years after hiin, Chaitanya first inculcated it as a system of praetical religion in superccssion of all cstablished forms of wor. ship. The succes which attended his cxertions was great. Within a few short years, thousands hailed him with divine lionors, and cmbraced his doctrinc with enthusiasm. Chaitanya devoted all his time to pilgrimages, prenchings and meditations, and never thought of committing his opi. nions to writing; his disciples, however, have made ample amends for this omission on his part. Their writings have invested with a halo the religion of their tutor. The works of Rupa Goswámí, of Jivá Goswami, of Sanátana and of Kavi. karnapura have established a new cra in the annals of Sallykrita literature, and their influence have, within three centurics, secured for the religiou of Chaitanya upwards of sixtecu millions of converts. Rupa is the author of about a dozen different works, includ. ing a drama, scveral mystic poems of great mcrit, a collection of hymns, and an abridgmcut of the Bhagavat. To Jiva is due the credit of investing the simple doctrines of Chaitanya with the metaplıysics of the Vedánta. Tlc dutics and obligations of the Bhaktas were systematized by Sanátana, while Krislinadása, Kavikarņapura and others have, with more than Boswellian assiduity, recorded the lives of their teacher and his principal companions. Kavikarşapura tas born in the year A. C. 152 . Ilis father, a Vaidya of Káạchrápárá in the llooghly district, was a man of great influence, an: had carly ingratiated himself iu the favour of Chaitanya, by his exertions in sccuring proselytes, aud by inviting pilgrinis from all parts of Bengal to the car ·INTRODUCTION. VII festival of Jagannatha. llc established an image of Krislınarávají in his native town, which still continues to be the resort of large numbers of pilgrims from the neighbouring districts. Of the life of Kavikarpapura little scems to be known, although as a Sanskrita author of great emineuce, his name is familiar with the l'aislınvas. llis carliest work is the Alaia kiira Kaustubhu, a treatise on rhictoric, the principles of which lic was destincil to illustrate with remarkalıle success in liis after years. His next cssay in the field of Sanskrita literature was a poem on the life of Chaitanya, but his reputatiou as a writer, however, was not established nutil after the publication of the tranda-I'rindávanu Champu, which for richness of style and beauty of imagery claims the higlicst praisc. It is written in a species of poctical prose of which Macpherson's Ossian may be quoted as an ("lample. Its subject is the life of Krishna as narrated in the 10th book of the Bhagavat. Subsequent to the Champn, Kavikarnapura published the krishnı-yanodelossa-dipiki, the Cour-ganoddessu-clipiku and the Chaitanya Chantrodlayu. The last is a historical drama in 10 acts, and was first represented at the sandal festival of Jagannátha, in the court of Rájá Pratáparudra, king of Cuttack. It belongs to the class technically termed Nátaka, and in its name and plot is au imitation of the Probodha Chandrodaya, of Kceava Misra. The subjcct is taken from the Karchá of Rupa Goswamí, which describes in tedious detail even the most trifling incidents in the life of Chaitanya. It may bc casily supposed that the biography of a hermit unconnected with the world furnishes scanty materials for a ten act play, and accord. ingly the Chaitanya Chandrodaya is marle up of too many dialogues that lead to nothing, and is peculiarly deficient in unity of action. A profusion of alliterations aud a gorgeously ornate style arc also amongst its faults, which considerably detract from its mcrits as an acting drania-for it would, no doubt, fail, in performance, to master the sympathy of a large and promiscuous audience; as tlic result of rcflcctcd-Out of immcdiatc·l'II INTRODUCTION. inspiration, it wants that orignal energy that can alone more a popular concourse. But regarded as an ideal dramascries of tableaux vivans presenting faithful portraitures of the udlored object of a large body of enthusiasts--of one who was not so much a person as a personificd principle,-the work will always command the estcent of the lovers of literary worth. Nor is this at all inconsistent. We have evidence enough in English literature that a work of dramatic power is, independeutly of thcatrical aids, a sullicient basis for literary distinction. The unacted dramas of Byron and others, have as deeply penetrated the circle of the ciucated and intelligent, as if they had attained the ultimate and gratifying result of thcatrical representation. Kavikarṇapura attempts to delincate the life of a speculative philosopher-of one whosc sole aim was to abytract himself from all carnal cnjoyments and to pass a life of pure spirituality-- of nu antipode of Falstaff. Shakspeare paints the latter as a strong active intellect, lost in sensuality, and crubodied m gross and corpulent flosliness—"a huge mass of animal enjoyment and corporcal appetite;" while the sketch of the former is that of quiet spiritual being enthusiastically in love with his crcator, and immersed in intellectual ecstasy, whoxe abstraction from all animal pleasilrcs gives to the emaciated rennant of lus body an airy lightuces, and makes it seem mure a shadow than a reality. The Dramatis Persone of the play arc :- MEN. Chaitanya.-Saint of Nudica. Adwaitya.-An early associate and fricud of the fornici, Ministers of Ilosscin Shah, king of Bengal. Rupa. Pratáparudra.--King of Cuttack. Sirrubhum.-Ilis Pandita. Chundane's'warni.Son of the abovc. Rámcimanda. A Káöntha of Púrí.

·INTRODUCTION. Suurupadimodaru, l'isnurupa, llariliisa, Sukliimbaril, I'minnitha, Gauharn, (iungudisa, Purís'ırara, Srikantha. >Disciples of Chaitanya. Muhunda, I'osuilera, Jayndhinamla, Bruhminanda Bhirali, Mururi, l'iswambharn, Gopinthu, Tulasi Visra, Núrad. samt. kas'í Misra. A brahman of ('uttach Malla Rhat!, Pandıta from the kmg of Karnataka. Ratníkaro.--A personation of the ol'can. l'airágya.- Ditto of Dimpossion. kinli.--Ditto of Immorality. dharma.--Ditto of Vice. WOME Sachi.-llother of Chaitanya. Maitri Deri.-il personation of Friendship. Prema Bhakti.-Ditto of Faith. (iungi.-Ditto of the River (ianges, The wife of Pratáparudra. Brahmans, attendants, door-hccpwers, maids, foreigners, fairies, Manager, Actor, Interpreter, soldiers, &c. &c, After the usual bencdiction and prologue, the drana opens with a conversation between the stage manager and his com panion, iu which the subject of the work is introduced to the ·X INTRODUCTION. audience. As it contains an outline of the nature of Bhakti, wc give it entirc. (Scene-a plain before the temple of Jugannátha at Puri.) ACTOR.-Sir, who arc those people assembled here? MANAGER.—Thic followers of Krishna Chaitanya. Act.-And who is this Chaitanya? Manag.-My good fellow, you secin as if you were as yet an unborn babe, since you happen not even to have heard the name of the great lord. Listen : A wonderful trec, called Chaitanya, has appeared in this earth. Its root is the illustrious Yati Mádhabendra Purí, Kilitya is its germ, the renownel Ibadhutat is its truk, and lakréswara and others of overflowing faitht form its nain branches; its expansion is Sarupa, the cxcrcise of faith forms its flower, and its fruit is sincere love for the Deity; its point has penetrated far abore the felicitous regions of Brahmá; whorcon a bracc of playful birds called Rádhá and Krislına, which know no difference of focling, have found a roosting-place; its shado is a sovereign relief for the fatiguos to which the way-farers of this carth arc doomed; it is the source whence the desires of thic faithful arc obtained. Act.—And what is the use of this incarnation, my learned Sir Manager. Listes. Learned sophists, led by the planet of their own ardent theories, believing in the ancient dogma that absorption in a Brahma without attribute and without end, is the grcatcst good, and melitation on the Divine Unit is the means of attaining that treasure, do not feel the great trut!ı that thic grcat lord Sri Krislına is Brahma, that lic is an * Alias Nityánauda. + Lit. of juicy body, 479177. full of the humour of love, a double entendre. Rádhá literally means "adoration ;" TTH Fr Pfeiti and Krishna “true happinoss:" thoy go hand in hand and cannot be soparated. कृषिपदस सचाया नब निरनिवाचक। विष्णुखदाययोगाच कण भवति सावतः । Mahuibháruta; Udyoga Parva.

·INTRODUCTION. XI incarnation of truth, intelligence and felicity, that hic posscascth divine attributes, is ever playful, and the most beautiful, and that his worship,eulogized by sayes Sanandana and others, and no where reviled, is the highest object ot' Juman ambition. Nor do they know that the means of obtaining hinu is Blahlıtívoga or devotion, of which the Wcitation of his name is the chief, and that thicse are the great secrets of the S'ástras. To disclose the saing unto mankınd has this incarnation of intelligence (Chaitanya), assuming the form of Chaitanya, made himself manifcst. Act.-llas this llari publishıcd any work explanatory of his principles ? Mivager.—Though it is well known that the Alnighty is the author of the Vedas, yet the performances of the Omniscicut are not defined by tine, space or agent. ACT-Why then do not all mankind embrace his doctrinc? Al AVIGER.-llow can men with different desires all betake to the same super-cminent path? Their dispositions impelled by their wislics create a variety of opinions. Acr.--Your Bhahhtiyoya or cxercise of devotion, which, you say, was uuhuonu to the authors of our S'astrus, produces a wonderful knowledge the result of which is absorption into thic deity, the same which the professors of the S'ástras inculcate, where lies then the dillerenec? MANAGER.-- From the text which says: "The recitation of the name of the Loved One* produces an cnaniouration and an carnostness which makes him, who adopts this religion, to laugh, and cry, and scrcam, and sing, and dance like a mad man," it is evident that the Bhaktiyoga of which singing the name of the lord is a component, producous a peculiar attachment which passcs on to an excessive fellow-focling. It is also said, “ such truthful beingst perceive me to be of pleasing and of benignly smiling-of gratifying and excessively beautiful -forms, with rosy eyes, and talk to me in sweet soothing words. Devotion by the aid of those charming forms and in- # The Deity. | Bhaktas.

·xii INTRODUCTION. nocently playful and smiling glanc:c's and pleasing speech, robs them of their mind and soul, and leads thein on unto salvation, against their will."* from which you sec that salvation is a state of fel. lowship with the Deity and not absorption; therefore has the vencrable Kapila said: “devotion is superior to sanctification;" and hence, is the singing of the namc of the lord, in the Kali Yuga, no secondary means towards the attainment of the great ohject of human existence, and the source of heavenly love. Acı.-Sir, your words are most wonderful. The S'ástras ordain that the name of the Lord lcads to absorption and you maintain the contrary. We have hcarl," hy reciting the name of Náráyana the dying Ajámila obtained mahti." MANAGER (smiling).--Muhti hicre means fellowship, for in that very place it is said : “lle immediately assumed the shape of the companions of the deity.” This doctrine of Krishıņa Chaitanya overthrows all others. All righteous men adopt this doctrine, Even Kali himself is blessed by this incarnation. Act.-Ilow so? Ilas not Kali been roriled thus : In the Iron age, () king, men, becoming of lcretical and divided opinions, worship not the great Lord of the Vuirerse, the Almighty Achyuta, on whose lotus fuet bow down the lords of the three regions." Manager.—That refers to some other Kali in which theie has been no incarnation of Krishur. Otherwise, "In mercy to those faithful beings who will be born in the Kali Yuga, llc displayed his holy career, which assuages pain and grief and dissolves darkness. “U king, in the Kali Juga mankind will be the followers of Náráyann; men of the Satyn and other ages will long to be born in the Kali Yuga." And such other verscs, propliccying the incarnation of Chai. tanya, would be inconsistent. नीशवयवदारबिलामहासेक्षितबामसक्तः । ताममो उताशांव भक्तिरनिचना गतिमन्त्रीं प्रयुक्त। Bhagarat.

·INTRODUCTION. xiii Act.-Can not Kali frustrate the wishcs of those aspirants ? MANAGER.-Can that moon, which is daily wasting, obstruct the light of the lacavenly luminarics during the wane :* (Behind the scene.) Who is it that rerilmg me, turns up to the moon? Manager. (Looking curefully around.) Behold, my good Sir, just while we are speaking, here comes he, a monster of wrath and a stranger to mercy, having his favourite companion Adharma by his side: we had better now retirc. Extr. Káli (Immorality) and Adharma (Vice) next enter the stage, and in a protracted conversation narrate the history of Chai. tanya from his birth to the time when hic adopted the life of an ascctic, including an account of the miraculons manner in which he converted Jayi and Máchâï, two of his most inrcterate opponents, to his doctrine. In the third sccnc the followers of the Nadiá Saint publicly invest him with the rights of a divine tutor, and a very iniscellancous conversation then follows on his iniracles and his precepts. The second Act opens with a dialogue, between Bhakti and Bairágra, on the crrors and imperfections of the different Iudian systems of religion and on the excellence of faith as a mcans of salvation, in course of which the former points out how Chaitanya exerted his ntnost to break through the thraldom of castc, how he admitted Malomcdans into his scct, how hc metamorphoscd himself into various shapes for the gratification of his followers, how he cured a leper by his touch, and afforded a variety of other proofs of his divine inission. Chaitanya next appears and displays his super-hunan power by manifesting himself in the mind of his friend Adwaita in the form of Krisliņa. In the third Act Maiti and Premablaktí describe thic 19- * This verse is a doubl. rutenire and might be translated as under, hence its applicability, "The source of evil daily decreases by then who are followers of Krishna. How can it frustrate those who live obtained the protection of Vishnu's fect?"

·xiv INTRODUCTION, ture and courgc of Bhakti, and allude to a theatrical exhibi. tiou in the house of ouc A'clárya Ratna in which Chaitanya took a part; the scene then shifts to the house of the Acharya, where they observe the play in which Chaitanya enacts tho part of Infaut Krisliņa claiming the right of being worshipped as thic Lord of the Gopas, by the ruilk maids of Brindávana. The fourth Act describes the circumstances which attended his adoption of the life of a hermit, the fifth and the sixth his progress from Nadiá to Jagannáth, including a variety of incidents illustrative of the benigu influence of his religion. The seventh, cighth and ninth acts record his sayings and doings, during his peregrmations in the Dekkan, Bengal, Benarcs, Allahabad, and Brindavana, his reception in those plnccs, his preachings and the conversion by him of Rupa and Sanátana, ministers of II ossein Shah, king of Bengal; thic tenth Act cluscs the play by reuniting Chaitanya with his favourite desciples in Jagannátha. In some MSS. an cpilogue follows which states the date of the work to be S'aka 1-1942 1573 A. C. The work is scarcc in Calcutta. I could obtain the iso of only thrce MSS. in carrying the following pages through thic press. Of thesc one belongs to the Library of the Asiatic Society (No. 29, Sanskrita Catalogue) and the other two to private collections. They are all of very modern date and written in the Bengali character. Their correctness, however, has been acknowledged by several distinguished Sanskrita scholars whom I have had occasion to consult. Of the principles inculcated in the Chaitanya ('handrolaya, which is generally acknowledged to be an excellent specimen of tlıc Bhakti literature of the ludus, we need say nothing further. The rcader will lave been enabled, by the preceding remarks, and still more by our extract, to form a judgincnt of the mystic doctrinc. IIe will perceive that, although thc discordant materials of the Puranas have been put together with much skill in order to produce a system that should unite in one body, the metaphysical refinement of thic l'edánta with the idolatries of ·INTRODUCTION. .XV mediæral Hinduism, it does not propose to itself the highest ohjects of social improvement-that it is more calculated to produce a “ hypertrophy of thc religious feelings," than a licalthy hcart-felt veneration for the great Father of the universe that it is more suited to the temper of lazy monks than the requirements of honest citizens. Ile will discover, also that Sullisin is the result of the same process of thinking and of the same state of the religious feclings, which are the calls("of Bhaktiism, and hears to it a family likeness, such as would afford strong prima facie cvilence of its Indian origin. Sir William Jones was leil, from a study of its peculiar characters, to attribute its paternity to l'aislıžavisin ; Capt. (irahain traces it to the panthicism of the Sánkhya, and Malcolm and others have pointed out its resemblance to the doctrine of the later Vedúntins. While others again regard it as "a discarc of the mind, which attacks every nation as soon as it has passed the incridian of its grandeur,"* and deny its Brahmanic parcntage. We do not intend, however, to cuter herc into a discussion of the question, for at present, we think, there is scarcely data sufficirutly cxplicit and, harmonious in their cvidence to afford a satisfactory solution. Soorah, 18th May, 1854. * Sprenger's Istullihúl Sufić, p. 1.

·No text on this page.

·प्रस्तावना। ५ शास्त्रेषु गूढनयोढनयोत्तमत्वेन स्थितमपि सच्चिदानन्दधन- विग्रहो नित्यलीला खिल्लसौभगवान् भगवान् श्रीकृष्ण एव सविशेषं ब्रह्मति तत्त्वं तस्योपासनं सनन्दनायुपगीतमविगीत- मविकन्नः पुरुषार्थस्तस्य साधनं नाम नामसकोर्सनप्रधानं विविधभक्तियोगमाविर्भावयितुं भगवान् चैतन्यरूपी चैतन्य रूपीभवन्नाविरासीत्। पारि। भाव किं तेनेह तेने हरिणा खाऽभिमत-मतव्यञ्जको ग्रन्थः। सूत्र। यद्यपि को न वेद वेदकटत्वं भगवतस्तथाऽपि खल्व- न्तामो यामोहने प्रेरणा न खन सा वाह्योपदेशतो देशतो वा कालवश्च परिच्छिन्ना भवितुमईति। पारि। भाव ताई कथं नवोदारमते रमते न सर्वः। सूत्र। विवधवासना-सनाथो हि लोको लोकोत्तरे वर्त्मनि कथं सर्व एव प्रवर्तताम्। वासनाबद्धा श्रद्धाऽऽप्रयते हि भेद- का मतेरिति। पारि। भाव भक्तियोगो योऽगोचरः शास्वकृतां सच सच- मत्कारं ज्ञानमेव जनयति तस्य ब्रह्मकैवन्त्यं बल्यं फलमिति को भेदः। सूत्र। मारिष “एवंव्रतः खप्रियनामकीया जातानुरागो द्रु- नचित्त उच्चैरत्यादिना"भगवन्नामसवोर्त्तनादिरूपस्य भक्ति- योगस्य योऽगस्थ रतिजनकभावः स खन्नु पार्षदभावंभावं भाव- मवतिष्ठते। तथा च "तैर्दर्शनीयावयवै"रित्यारभ्य “पश्यन्ति ने ·- चैतन्यचन्द्रोदयस्य मे रुचिराण्यम्ब सन्तः प्रसन्नहासारुणलोचनानि। रूपाणि दि- व्यानि वरप्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्तोति" सद्रूपतैव तेषां मोक्षो न तु कैवलमतएव न एवमचिरे कपिलपादाः । "भक्तिः सिद्धेगरीयसीति"|अतः खन्नु कलौ नाम नामसङ्कीर्त- नमेव परुषार्थसाधकताऽतिरस्कारि पुरस्कारिरत्याख्यभावस्य । पारि। भाव भावत्कं वचनमिदमतीव विस्मापकम् । यतो भगवन्नाम मक्तिमेव जनयतीति शास्त्रं तदन्यथा चेत् उच्यते। वस्तुतस्तु"नारायणेति नियमाण इयाय मुक्तिमिति" श्रूयते । सूत्र । विहस्य । मुक्तिशब्दोऽत्र पार्षदखरूपपरः। यतस्तत्रैव सद्यः स्वरूपं जगृहे भगवत्पार्श्ववर्तिनामिति"। इदमेव श्रीकृष्णचैतन्यमतमन्यमतमपास्तं करोति । अनुनिष्ठन्ति चैनत सुकृतिनः कृतिनः। अतस्तदवतारेण कलिरप्ययं कृतार्थः । पारि। कथमेतत्। कलौ न राजन् जगा परंगुरूं त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् । प्रायेण मा भगवन्तभच्युतं यनन्ति पाषण्डविभिन्नचेतसः ।। इति निन्दाश्रवणात्। सूत्र । तत्तु श्रीकृष्णावतारतः पूर्वपूर्वकलिपरम्। अन्यथा कलौ जनिष्यमाणानां दुःखशोकतमानुदम् । अनुग्रहाय भक्तानां सुपुण्य व्यतनोद्यशः ॥ कन्ली खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणाः ।

·. प्रथमाझे कल्यधर्मयोरभिनयः। कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविश्छन्ति सम्भवम् ।। इत्यादीनि भाविचैतन्यावतारपराणि वचनानि विरुध्येरन् । पारि । कथमेतान् न वाधते कलिः । सूत्र । कृष्णपक्षेऽनुदिवसं क्षयमाप्नोति यः सदा। दोषाकरो बाधता किं स वै विष्णुपदाश्रितान्॥ नेपथ्थे । कस्त्वं भो दोषाकरत्वेन मां जुगुप्सयन् सुधाकर- मुपस्थापयसि। सूत्र। निपुणं निभाल्य। मारिष यथाप्रस्तावमयममर्षात्कर्ष- हदयोऽदयोदयो यधर्माण प्रियसखेन सममित एवाभिवर्तते नदितोऽपसराव । इति निष्कान्तो। (इति प्रस्तावना)। सतः प्रविशत्यधर्माणापास्यमानः कलिः । कन्निः। सखे अधर्म सत्यमेवाह चारणाचार्यः । अधर्माः । किं तत्। कलिः कृष्णपक्षे इत्यादि पुनः पठति । अध । सखे युगराज दोषाकर इति भवन्तमेवाऽऽक्षिप्तवान- यमधमः। श्राः पाप कुशील कुशीलव ष्टणु रे। शौचाचारतपःक्षमाशमदमैः साई विवेकादिभिः सामन्तैरपि येन धर्मनृपंतिनिलमुन्मूलितः । ये दृष्येव पुनन्ति तेऽपि सदसैवान्धीलतास्तप्रिया येनैकेन मया स यस्य वशगः मोऽयं कलिनिन्द्यते । निष्ठ रे पाप निष्ठ।

·- चैतन्यचन्द्रोदयस्य यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः । धाभावे कुतः कृष्णः पक्षे यस्य कलेः क्षयः ॥ कलिः । सखे नायमाक्षिप्यतामवधारय । यतः गतः स कालो मम साम्प्रतं सखे इतप्रभावोऽस्मि कुमारकादतः। महौषधेरकुरनिर्गमादिव क्षतप्रभस्तलकनागपङ्गवः ॥ अधर्मः । युगराज कोऽसौ कुमारकः किं कुत्मितो मारकः किं कोः पृथिव्या वा मारकः । कलिः। नभयम् । नोभयं नो भयं कर्तुमोष्टे किन्तु नवदीपे जगन्नाथनाम्नो मिश्रपुरन्दराज्जातः शयां कुमारोऽयं मम माणि कृन्तति॥ अध। विषस्य । हहो युगराज । यस्थाच्चै जदण्डचण्डिममहामार्तण्डतेजोभयान मूको धूक वाद्रिकन्दरगतः पादैकशेषो वृषः । स त्वं मदिधमृत्यसेवितपदो भूदेवबालादता भीति विन्दसि इन्त कोऽयमतुलश्चित्तस्य ते विभ्रमः ॥ कलिः। सखे नायं केवलो भूदेवबालः। अपितु बान्न- देवदेवः । तथाहि। परिपरि घरिभक्तियोगशिक्षासरसमना जगदेव निष्णानः । हरिरिह कनकामकान्तकान्तिाईजभवनेऽवततार बाललीलः ।।

·चैतन्यचन्द्रोदय- नाम नाटकम कविकर्णपूर-पुरीदासोभयनाम-कविना विरचितम श्रीविश्वनाथशास्तिकतप्राकृतटीकासहितम् ओराजेन्द्रलालमित्रेण सुविविध १९१२ संवत्सरे कलिकानाड-महाजनपदे वानिमिषामामयन्ताहये मुनिनमभून॥

·No text on this page.

·चतुर्थाशे बदतश्रीवासाघभिनयः । मचः पूरैविद्युद्दलययति दिनु प्रमदय- बसा विश्वं विश्वम्भरजलधरो नृत्यति पुरः ।। अपि च। दिशि विदिशि दृशा सरोजमाला YHM नयनजलेन मधूनि नत्र तन्वन्। मधुकरनिकर धुवा च चक्र- भ्रमिनटने जयतीच गौरचन्द्रः॥ अपि च। पादाघातहरगनगरानन्दनिस्यन्दतो- बीइनोपैरिव सुरपुरीनाण्डवे पण्डितस्य । आशचक्र भ्रमयत इव भ्राम्यदुद्योतदण्डै- जोयाच्चक्रभ्रमणनटनं देवविश्वम्भरस्य ।। पुनर्निभाल्य । अहो । अनन्तरं भगवानदैतोऽपि नर्तित PTULIC 1.IBRARY 18.):) ARH प्रविष्टः। . श्रीवासम्विभिरेव सुखरनमैरामादिभिः सोदरै गायत्येष कलं खयञ्च भगवान वक्रेश्वरश्चान्सकः। मजोराङ्गदहारकणधरः काञ्चीकलापादिमा- नद्वैतम्तनुमानिवैष भजनानन्दो नरीनृत्यते ॥ स्थूलोष्णोपविलाससन्दरशिराः कर्मइये ताण्डवा- न्दोलमौक्तिककुण्डलो हदि चलच्चामोकरमग्वरः। पादाये चलनूपुरः पुनकितो वाष्याम्बुधौनाऽऽनना नित्यानन्दमहाशयोऽपि महताऽऽवेशेन नृत्यत्ययम् ॥ पम्बरमवलोच । अहो याम-मात्रावशिष्टेयंबियामा।उचित- मेव पूर्णने नयनयुगलम्। भगवत्या निद्रयाऽभिभूतोऽस्मि । तद- ।

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य । चैव क्षणं निद्रामि। इति निद्रा नाटयन खनायते । भो विश्वम्भर- देव कुत्रासि कुत्रासि। इति खनायित्वा पुनः प्रबुध्य । अहो किम- यमालोकितो दुःखप्नः । इति मुहर्त हदि भगवच्चरयौ विचिन्त्य पुनर्नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । अहो न कोऽपि दृश्यते सर्व एव भगवत्प्रमुखाः सङ्कीर्तनोपरमे यथायथं शयनाय गतवन्त इव लक्ष्यन्ते भवतु तदहमपि खनिलयं गच्छामि। इति कतिचित्य- दानि परिक्रम्य । अहो विभातैव विभावरी। रति प्राचीमवलोक्य । उनङ्ग्य किञ्चिदुदयाचलवप्रधारी प्राच्या दिशोऽम्बरतटीमवलम्बमानः । पादप्रसारणविधावपटुस्तथाऽपि बालो रविः कलय कालवश वशादुदेति ॥ इति कतिचित्पदानि गत्वा पुरोऽवलोक्य । अहो कोऽयं सत्वरः किञ्चित्पिपारिव समुपैति । प्रविश्य । सम्भ्रान्तः कश्चित् । पुरुषः। अहो गङ्गादास भवदाव्या देवो विश्वम्भरः । गगा। सोल्लासम्। अहो मे भागधेयम्। यमवलोकयितुं गच्छबस्मि । स एव खयमागतोऽस्मदाव्याम्। पुरुषः । अये एवं पृच्छामि। भवदाव्यामागतः किमिति। गा। सवैमनस्यम् । कथमेवं पृच्छसि। पुरुषः। अन्यमिनहनि प्रातः स्खनिलये गत्वा कृत्यं करोति अद्य न गत इति शचीदेव्या प्रेषितोऽमि तदन्वेषणय। सबकैव पुनरन्यतोऽवटुं निष्कान्तः। पुनरक सम्मान्तः सत्वरं प्रविष्य पुनस्तथैव एड्सा निष्कान्तः ।

·चतुर्था अतश्रीशसाद्यभिनयः ।
पुनरन्यः पुनरन्यः पुनरन्यवेति तथा तथैव एटा एटा निष्कामति ।
गङ्गा। सबैमनस्यम्। अहो फलितमिव दुःखप्नेन। तत्किं
करोमि । अद्वैतादयो यत्र निष्ठन्ति तत्रैव यामि। इति कवि-
चित्पदान्यादधाति ।
ततः प्रविशन्ति दोर्मनस्येन विनर्क नाटयन्तोऽदैतादयः।
अखे। श्रीवास किमेतत्।
मतेऽस्माकं प्रातः स्वभवनमुपेतोऽस्ति भगवान्
गृहे श्रीवासादेः स्थित इति जनन्या मतमिदम् ।
इति भ्रान्ताः सर्वेऽप्रकृतमनसः सम्प्रति वयं
कथं विद्मोऽकस्मादयमशनिपाताऽद्य भविता ॥
श्रीवा। ये ये प्रहितास्तदन्वेषणाय तेषां न कोऽपि प्रत्या-
वर्तते।
.
अवै। अविष्य यदि पश्यति तदैव प्रत्यावतिष्यते । कोऽपि
किमप्यनुसन्धानं न लब्धवान्। एतत् किं सम्भाव्यते ।
इह ग्रामे को वा स्थगयत तमात्मप्रकटनं
स किंवा खात्मानं स्थगयितुमपीशः प्रभवतु ।
अपहोतुं शक्यो न भवति जनैश्चण्डकिरणः
कथकारं व्याम्नि खमपि स दिने व्यन्तरयत्॥
श्रीवा। पुरोऽवोक्य । अयं गङ्गादासः समायाति तदयं
प्रष्टव्यः।
उपदत्य।
गङ्गा। भो भो महाभागाः कथमाकस्मिकोऽयं विप्लवः।

·१.. चैतन्यचन्द्रोदयस्य सर्वे । अहो अयमपि तदनुसन्धानधुरन्धरः। यदयम- स्माने पृच्छति। अहै। सासम् हे विश्वम्भरदेव रे गुणनिधे रे प्रेमवारा निधे हे दीनोहरणावतार भगवन् हे भक्तचिन्तामणे । अन्धीकृत्य यो दिशोऽन्धतमसीकृत्याखिलप्राणिनां शून्यीकृत्य मनांसि मुञ्चति भवान् केनापराधेन नः॥ मरारिः। भो भो देव अदेत त्वमतिदुर-वगाहगभीरोऽसि । कथमनिर्णयेनैवं विलपसि। त्वादृशामीदृशानुतापेनैव नितरी प्रतप्ता भविष्यति तपखिनी शची देवी। श्रीवा। सत्यमाच मुरारिः । यतः । तन्मात्रपुत्रा वत सा तदेक- चक्षुस्तदेकखसुखानुभूतिः। माताऽपि मस्मिन् गुरुदेवबुद्धि- नतं विना जीवति सा क्षणञ्च ॥ तदधुना तज्जीवनरक्षेव नः कर्तुमुचिता । तस्माहो गङ्गा- दास भवदचसि तस्याः प्रत्ययोऽस्ति त्वया तथा कथनीयं यथाऽसौ जीवनेन न वियुज्यते। गङ्गा । यथाऽऽचापयन्ति भवन्तः। इति निष्कान्तः। गदाधरः। सकरणम्। भो नाथ। गतो यामो यामावरच गतवन्तो वत गता अमीयामा बाधिक दिनमपि गतप्रायमभवत् ।

·चतुर्थाशे बढ़तश्रीवासाद्यभिनयः ।
१०१
क्रमादाशपाशस्लुटति वत हा माईमसुभि-
स्तथाऽपि त्वदाता न हिगतवती श्रोत्रपदवीम् ॥
इति मुखति।
वक्रेश्वरः।
त्यत्वा नः किमु यास्यतोति करुणसिन्धो गतायां निशि
प्रेमाधिक्यपरिप्रकाशसरसा नानानुकम्पा व्यधाः ।
कारुण्यं तव तच्च कीदृशमहो भूयस्युपेक्षा च वा
कीडक ते वंत हत्पते इयमिदं हे नाथ लोकोत्तरम॥
इति मुद्दति ।
मुरारिः। सक्षोभम्।
आचार्य धैर्य कियते वहिर्यत्
क्षिणति तबाध्यभराऽन्तरस्थः।
पुनः पुनर्बद्धमपि प्रवृधः
सेतुं यथा सैकतमम्बुपूरः॥
इति पत्तृत्व फूलत्व रदन भूमौ निपतति ।
तमागोय। अतिगभीरोऽयं दुर्निवारानुराग-तारल्यः
संप्रवृत्तः। भवत्येव।
पयः प्रपूरः स्थिर एव तावत्
करोति यावत्र दिसेतुभङ्गम्।
भन त सेतावतिदुर्निवारः
समस्तमाखावयितुं समर्थः ॥
भो नाथ विश्वम्भर कासि कामि।
श्रीवा।

·१०२ चैतन्यचन्द्रोदयस्य पूर्व स्मृतः कथमहो वत जोवितोऽई भूयोऽपि मारयसि किंवत जीवयित्वा । दुर्भालता तव विभो न मनोऽधिगम्या नन्वीश्वरो भवति केवलबाललोलः॥ इति रोदिति। मुकुन्दः। नालोक्यते तव मुखं नयनेन किं नो नाऽऽकर्ण्यते तव वचः श्रवणेन वा किम् । हे प्राणनाथ भगवंस्वदुपेक्षिताना कष्टेन वा किममुना इतजीवितेन ॥ जगदानन्दः। सवाष्पम् । नास्मादृशैस्तव पदाम्बुजसनहीन- र्जीविष्यते क्षणमपीति मनो न आसीत् लज्जामहे दयित हे तत एव देव जीवाम एव दिवसांस्वदनीक्षणेऽपि ॥ रति मूछति । दामोदरः। हा प्राणनाथ कासि कासि । प्राणा न कि अजत मुञ्चत जाधमुच्चैः प्राणेश्वरचरति साम्प्रतमेक एव । तत्पादपजमुपेत्य भजध्वमज्ञाः प्रेमात्मनामश्च माऽस्तु कुले कलङ्कः ।। रति मुच्छति।

·चतुर्था बढतश्रीवासाभिनयः । १०२
हरिदासः । अहो कष्टम्।
प्राणेश्वरेण सह चेत्सहसा न जग्मुः
प्राणाः पुनर्झटिति नैव भवन्ति गन्तुम्।
धिक्कारकोटिकटुतामनिशं सहन्ते
सोदन्ति नैव वहतस्त्ववसादयन्ति ।
भक्तु क्षणमवगच्छामि।
यदि नयनयोः पन्थानं मे न याति स ईश्वरो
यदि करुणया नो दृकपातं स मदिधे ।
कुलिशकठिनानां वोऽसूनां सहस्रमपि क्षणा-
तणमिव परित्यक्ष्याम्यञ्जस्तदध्रिपरीभया॥
इति धैर्यमवष्ठभ्य चिन्तां नाटयति ।
विद्यानिधिः ।
प्रेमन्नमोऽस्तु भवते यदकैतवेन
नोत्पद्यसे कचन हा वत किं ब्रवीमि।
तस्मिन्नकैतवकृपेऽपि सकतवस्वं
नो चेत् कथं नु मम जीवनयोग एषः ॥
इति भूमौ पतित्वा विशलः सन् रोदिति।
मुरारिः। धैर्यमवष्टभ्य। इंहो महानुभावा विचारयत किमे-
प्रभुना कापि गतं किम्बा कश्चिदन्योऽपि गत इति ।
अद्वै। अयं विचारः कथमुत्पद्यताम्।
न गछन् पथि केनापि स दृष्टो गौरचन्द्रमाः ।
विद्युत्युन्न इवाकरमाइशोरविषयं गतः ।।
काकिनैव

·१०४ चैतन्यचन्द्रोदयस्य मुरा। अख्त्युपायो विचारस्य। सर्व्व। कथमिव। मुरा। आत्मवर्गमध्ये विचार्यताम्। कोऽत्र न वर्तते। सर्वे। सम्यगुक्तमेतेन । इति मिथो विचारयन्ति । मरा। अोमयाकलितम्। सर्वे । तत् किन्। मुरा। नित्यानन्दमहानुभाव आचार्य्यरत्नच्च। सर्वे । कुत इदमुपयुज्यते। मुरा। एतावति कष्टे यद्यत्र तावभविष्यतां तदाऽत्रैवागमि- प्यताम्। सर्वे । विचिदाश्वस्य । अहो अस्माकं यथा तथा भवतु स चेदेकाकी न भवति तेनैव किच्चिदाश्वस्तमस्माभिः । अद्द। अये मुकुन्द त्वमनया वार्तया मातरमाश्वासय "मातस्तं प्रति चिन्ता न कार्यो नित्यानन्दाचार्यरत्नाभ्यां कार्यविशेषाथै कापि देवेन गतमस्ति समागतप्रायोऽयम्" इति वक्तव्यम्। मुकु। यथाज्ञापयति । रति निष्कान्तः । अद्धै। ईचो विश्वम्भरदेवप्रियाः किच्चिय॑मिव जातं चेतसः । यतस्तावुभावेवाभियुक्तो तयोः सतो स्वतन्त्रोऽपिभगवान्नखात- नव्यं न करिष्यति। इन्त किमुद्देश्यं तस्य यदर्थमिदमध्यवसितम्। तीर्थाटनच्चेत किमपवन गन्तं समर्थाः सह तेन सर्वे ।

·। चतुर्थाशचीदेवाधभिनयः। १.५ नयोर्विशेषप्रणये चितश्चे- दवापि तत्सम्भवितुश्च योग्यम् ।। इति सबै क्षयं चिन्तयन्तली तिवन्ति । नेपथे। तभोः कदम् । हाधिक कमहो दिनत्रयमभूमाताऽपि वैनश्रुता ते जीवन्ति सता न किंकिमथवा दत्तात्रया मूईया। सत्यव्य प्रियमीश्वरंबत विधे हाच तं नाह प्रत्यात्तिपरः कथं नु पुरनलेषां भविष्याम्यहम् । नदिदेव स्थित्वा शरीरबाग एव यतनीयम् । सर्खे। अतिमभिनीय । अहो आचार्य्यरत्नस्येव खरः श्रूयते। वाष्पगद्गदतया सम्यकालक्षि तनिपुणमवधारयाम । इति सबै अवधानं नाटयन्ति। पुनपथे। हन्त हन्त किमिति पामरेय मया नत्मा न गतम् अथवा। शिव शिव ठः कर्तुं शक्यो न हि प्रभुया समं निजमभिमतं खेषां चित्ते प्रवर्तयति प्रभुः । प्रकटयति हिखीयं सूर्य खकान्तमय महो न विघटयितुं शकीत्वेष खदारकरच तत्। सा। बावर्ण्य । सत्यमेवायमाचार्य्यरत्नस्तामन्यामहे भग- वन्तं विमुच्च समागतोऽयम्। यतः “शिव शिव पठः कत्तुं शक्यो न हि प्रभुणा समम्” इति निगदति । इन्त भो भनितमिव दुइक्-दव-दान-ज्यालया कथमप्यासादितमाश्चासवीजम् ।

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य मुरा। एवं मन्ये नित्यानन्ददेवः सङ्गे वर्तते । अयं का-- न्तरायात्र प्रेषित द्व। अवै। किं तावदस्यान कार्यम्। न तावदित्ते प्रयोजन यदर्थमयमागमिष्यति। न मातरि च तथा ममत्वम् । यत्ता- मेव शान्त्वयितुं प्रदेष्यति। न ताडगरमाहशा सौभाग्यम् । यदलालयितुं प्रस्थापयिष्यति । तदलमनया विचिकित्म- या। तन्न वेनि किमपरं फलं धृतमस्ति मादृशां दुर्दैवविष भूरुण । इति बचिन्तलिति । पुनर्नेपथ्ये।ा कई पामर रवामि । यतः पचात् पश्चात् पचमनुहा नैवत दृष्ट्या नायूपं वमिव दृशौ शत नापैन दग्धे । याहीयुक्त सति भगवता जीवितं किं न यात पाहा विश्वम्भर तव तया मायया चितोऽसि । सर्व्व। पाकये। नेपथ्याभिमुखं निरीक्षामहे माऽतःपरं विलम्ब्यताम्। इति वदीक्षमाणलिन्ति । ततः प्रविशत्याचार्यरत्नम्। प्राचा। कच स्त्रिग्वध्यामः कुटिलकचपाशः क स विधिः कोणाभारः क शिव शिव कौपीनमपि तत्। खित्वा परासन। प्रतीनिष्टणां परमियमको वस्तु न पिसत समस्तस्याधारात्मनि चिति समस्तं स्पारति चि॥

·चतुर्थाशचीदेवाचभिनयः । १०७ सर्वे । उपहत्व सोलहम् । प्राचार्य कथय कथय कासो भगवान्। आचा। इन्त भोः किमेष पामरः कथयत। भई। कथय किंवृत्तम्। आचा। कहें । एवमेव । अहै। पन्त कथमयं करेण पिधापनीयोऽर्थः । तत् स्फुटं कथय सर्वे टण्वन्तु। रवि लवाव्यमुथैः । तास्ताः कीर्तननृत्यकौतुककला का धिक् समाप्तिं गता- स्तास्ताः प्रेमविलासहासमधुरा वाचः स्थिता नो हदि। सा प्रीतिः करुणा च सा शिव शिव स्मृत्येकशेषाऽभवत् सन्यासेन तव प्रभो विरचितः सर्वखनाशो हिनः ।। सा। बाकर्य मोरं नाटयन्ति । प्रविष्य सत्वरम् गङ्गादासः। आचार्य कथय कल्याणिनो देवस्य कल्याण- मित्येषा पृच्छति भगवन्माता। पाचार्यो वाष्परडकणलिति । अहै। मबाखा ना बधि। रामस्य विपिनवासः कृष्णस्य च माथुरं गमनम् । अस्य च सन्यासविधिस्वितयं मात्रयस्य सोढव्यम् ।। गङ्गा । ची तयाऽप्येतदमुमितमस्ति पुरैव उक्तश्च। कि गोप्यते भवलिः स खलु ज्येष्ठस्य वम शिवाय । लोकोत्तरच रितानां तुल्ये काठिन्यकारुण्ये। श्र। भवत्येवमेवासा धैर्यवती कथमन्यथा नाडशः पुत्रः । र स्थित्वा विमास । भवत्येवम् ।

·२०८ चैतन्यचन्द्रोदयस्य सब्यासछमः शान्तो निष्ठाशान्तिपरायणः । इति नामानि देवोऽयं यथार्थान्यधुनाऽकरोत् ॥ अपि च। अस्मिन्नेव हि भगवति यथार्थमभवन्महावाक्यम् । मुख्यार्थतया हितया जहदजडल्खार्थलक्षणा नात्र॥ आचार्य आमूलतः कथय। श्राचा । इन्न एतदर्थमेव जीवितं मया। तदितो निशाऽव- साने नृत्योपरमसमय एव मत्करमालम्ब्य कति चित्यदानि गछनये नित्यानन्ददेवमालोक्य “त्वमप्येहि" इति सङ्गे कृत्वा सुरधुनीमुत्तीर्य चलितवान्। मयोक्तम्। देव कथय कथमे- काकिना कुच गम्यत इति तदनाकलयन् वृष्णीमेव चलनन- पदमावाभ्यामनुगम्यमान एव काटोडानामानं ग्राममासाद्य केशवभारतीयतीन्द्रमुपसेदिवान् । सदावाभ्यामात्मगतमेव वि- चिन्तितम् "भगवान् ताऽऽअमं परिजिघृक्षुः” इति चिन्तयि- त्वाऽपि प्रभुतेजसा पराभूताभ्यां न किञ्चिदपि वक्तुमशक्यत । परेद्यवि"आचार्य्यरत्न त्वयैतस्थ कर्माणः पूर्वक्रिया क्रियताम" इत्युक्तेन मया भगवानवादि तत् किं कर्मेति। तदनु गदितं भगवता मयैतत् कर्त्तव्य मति। समनन्तरं प्रतिपत्तिमूढेन मया मूकवदनुत्तरेण रोदितमेव प्रवृत्तम्। समनन्तरमना- यत्यैव विधिवविपिन सकसमेव कर्मा। ततो यदृत्तं नहाचा वक्तुं न शक्यते। सबै । पाप विषादम्। शदेव कथमिदमध्यवसितम्। अथवा मविधानामेव दुःखदुम-फल-कालविलमितमिदं कि ·चतुचर्चा शचीदेवाधभिनयः । मनुयोज्यन्ते प्रभुचरणः । इन्त हन्त स्मरणदशारुढमपि तन्त्रो मनः कृन्तति कथमाचार्य्यभवता दृष्टम्। इति बैलाचं नाटयन्ति। अहै। किं तावत्तदाश्रमसमुचितं नामाजीकृतं भगवता । आचा। कृष्णचैतन्य इति। श्रदै । सचमत्कारम् । अहो समचितमेवैतत् । कृष्णस्वरूपं चैतन्यं कृष्णचैतन्यसशितः। अत एव महावाक्यस्यार्थो हि फलवानिए । केशवभारती हि श्रुतिरेव तस्याः केशवस्य भारतीत्वात्। यथा मयाऽऽदौ ब्रह्मणे प्रोक्तो धो यस्यां मदात्मक इति। अतः केशवभारतीप्रतिपादितं श्रुतिप्रतिपाद्यमेवेति तत्कथ- याऽऽचार्य कथय। किंतत्रास्ति किमन्यतः स भगवान् त्राचा। तत्कालमेव प्रभ- धृत्वा मस्करिभूमिको चलितवान् त्वाबो किमप्युक्तवान्। आचा। प्रेमान्धः स्खलितानिरसलिलैनि/तवक्षःस्थलः खात्मानञ्च न वेद हन्त किमसौदा हन्त मा वच्यति॥ अई। भवान् कथं नानुगतः। आचा। नित्यानन्दस्खकथयदिदं यामि देवस्य पश्चात् पश्चादेनं पथि पथि परिधाम्य स्तरुपायैः। तस्यालयमपि नयाग्येष यापि त्वमेता वार्तामाानुपदर तखं प्रापयादैतमुख्यान्॥

·१९. चैतन्यचन्द्रोदयस्य । धन्योऽसि नित्यानन्ददेव भन्योऽसि । जितं भवता निष्कतवसौपदेन सदागछतानया वार्तया भगवती शची माश्वास्य वयमपि समुचितमाचराम । इति निष्कान्ताः सर्वे ॥ सन्यासपरियो नाम चतुर्थोऽशा মনঃ সৰিয়লি মীজমনঃ সন্নিাল। श्रीचे। एतां समाखाय परात्मनिष्ठा- मध्यासिता पूर्वतमर्मचनिः। अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं समो मुकुन्दावधिनिषेवयैव। इति स्खलितं नाटयदि। नित्या। खगतम्। अहो अद्भुतम्। प्रेमामृतं किल तथाविधमेव किन्तु निर्वेदखेददानेन तस्वमेत्य। आवद्युमानमिव गछति पिण्डभावं कालेख पण इव व्यथनाय भावि ।। मदेकाकिना मया किंक्रियते भवतु चिन्तयामि । रवि पुग- निरूप्य । अहो अकुतम्। नधार्मीकः प्रकटितमोजामशहारघोषः खेदस्तम्भप्रकृतिविलसताबरनावलीकः। अन्तर्वेगः समजनि विभोः सोऽयमानन्दसिन्धु ·पचमा चैतन्यनिवानन्दयोरभिनयः । नीजानीमा परिणतिरो भाविनी कीडगस्य । अहो बलवता वातेन चालित केशरपरागपुचाइव चलत्येषो मयाऽपि सत्वरेणानुगन्तुं न शक्यते। विरतसकलेन्द्रियवृत्ति- स्तत इत एव गच्छन्नति न बद्देश्यपुरस्मरं कापि। तथापि अपन्याः पन्था वा न भवति हशोरस्य विषयः किमुच्चं नीचं वा किमय सलिलं वा किमु वनम् । प्रभिन्नोऽयं वन्यो गज व चलत्येव न पुनः पुरोवा पवादा कालयति न चात्मानमपि च॥ भवति हि। आत्मारामाः किमपि दधते वृत्तिहीनेन्द्रियत्वं प्रेमारामा अपि भगवतो रूपमात्रैकमग्राः । खानन्दस्थो भवति यदि चेदीश्वरोऽपिक भेदो श्रा ज्ञातम्। निनानन्दो भवति भगवान् जीव आनन्द- निधः॥ तदिदानों किं करोमि। रति क्षणं स्थित्या। नाचारोऽद्य दिनत्रयं न च पयः पानं किमन्या क्रियाः कौपानेकपरिकदो निजसुखावेशकमावानुगः । गच्छन्नेव दिन निशामपि विभुनी वेत्ति किं कुर्माचे दे गौराजपानिधे कुरु कपामार्ते मयि प्रीयताम् ।। क्षयं स्थित्वा। एतेन किञ्चिदायस्तमपि भवति चेतः। तद्यथा आनन्दवैवस्यमिदं महाप्रभो- बभूव नः सम्प्रति जोवनौषधम् । " ·चैतन्यचन्द्रोदयस्य विधामयन् वम विवेचनाक्षम नेष्येऽहमतविभाहानमुम्॥ इति बाबासमनुगति। नेपथे। हरिं वद हरि बद । इति सम्भूय बोनापा नित्या । पुरोऽवोच्च । अये अद्भुतमिदम्। यदमी गोरक्ष- बाला भगवन्तमालोक्य सकौतुकाऽऽदरभक्तिदानन्दचम- कारं परिवद परि वदेति उच्चैजल्पन्ति । भगवान्। पूर्वाभ्यासेन हरिनं श्रुत्वा किचिदानन्दसतोत्थित व हरिवन्यनुसारिणों दिशं नयनकमले समुन्नील्यावलोकयति । नित्या। निरूप्य। अहो उपकृतं गोरक्षडिम्भः यदमीषा परिध्वनिमाकर्ण्य किञ्चित्तरामानन्दनिद्रोत्थित वायं महा- मन्त्रावष्ट इव फणिदष्टस्तमेव पन्थानमनुसर्पति। भगवान्। बूत भो भूत परिम् । रति पुनः पुनः प्रजापति। प्रविश्य गोरक्षकाः शिशवः परितो दण्डवत्रत्वा वरतालिकाभिई- रिशीर्तनं कुर्वन्ति । भगवान् सस्पृहमाकर्थयन् मुहूर्त प्रस्थानतो विरमति । नित्या। सानन्दम् । उन्माद आनन्दकृतो हि नाना- चापल्याजाचछदप्यमन्दम्। चापत्यायोभयवच्च कश्चित् कविनयस्ततया समामः॥ उपहबा ·पचमा भममियानन्दाभिनयः । नदिदानों चरमावस्थ इव भगवत आनन्दोन्मादो जातः । नया चि। उन्माल्य हो पश्यति न किमपि विषयीकरोत्येकः। अईवधिर व किश्चिकृणोति न तदर्थमुपयाति ॥ भगवान्। पाविकमलेन तेषां शिरः परामस्य । अये साधुकी- तितं भवधिभगवन्नाम कृतार्थीकतचाचम्। सजानीत वृन्दा- वनं केन पथा गम्यते। नित्या। सहर्षम्। अयमवसरो मम । इति तेषां मध्यादेश- मानीय । तात एष मा वृन्दावनस्येति कथय। बालकः ।जर आणवेदि भवं (१) । इत्युपसत्य । भो भव एसो मग्गो वुन्दावणस्म (२)। रति निबानन्दोपदिडमार्ग दर्शयति। भगवान्। सानन्दावेशं तमेव मार्गमनकामति । शिशवः। प्रणम्य निम्बामन्ति । नित्या। हन्त निस्तीणोऽस्मि । सम्पति सम्पत्स्यते मे मनोरथः। यदनेन पथैवाढतवाटीमासादयितुं शक्यते । इति तेन पथा तमनुगच्छन कियडूरं गत्वा सपरामर्भम् । श्रहो कथमईन परि- चीये परपरिचयदशा किञ्चित्तरामिवाय जाताऽस्ति तत्परोक्षे च निजसौभाग्यम् । इति निकटमुपसर्पति। भगवान् । “एतां समाथाय परात्मनिष्ठाम्" इत्यादि पुनः १ यथा याज्ञापयति भगवान् । २ भी भगवन एष मारन्दावनख ।

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य पठित्वा । अहो सम्यग्गीतं भिक्षुणा "मुकुन्दसेवयैव तमस्त- रिष्यामि न त्वनया परात्मनिष्ठया"। अस्या आस्थामा कार्य न त्वेषेवाहेश्या तदृन्दावनं गत्वा मुकुन्दसेवैव मानसी कर्तव्या। रति चाकाशे नवं बड़ा। हो कियहरे वृन्दा- वनम्। नित्या। उपाय। देव दिवसैकप्राप्यमस्ति वृन्दावनम्। भगवान्। खप्रजाग्रतोरन्तराबदशामापन इव सचमत्कारम् । कथमको श्रीपादनित्यानन्दोऽसि । नित्या। देव स एवाहम् । इत्यो वास्पगडकण्डलिछति । भगवान्। श्रीपाद कथय कुतो भवन्तः । नित्या। देवस्य वृन्दावनजिगमिषामाश्रत्य मयाऽपि नहि- दृक्षया चलता भगवत्मनो गृहीतः। भगवान्। भद्रं भो भद्रम्। एहि सदैव गच्छाव । इति सा- मन्दं गच्छति । नित्या। भगवनितः। इति कियडूरं नोखा। भगवन् इतः कियङ्करे, यमना भगवती वर्तते तदवगाहनं कर्तुमुचितम्। भगवान्। हन्त यमुनाऽद्य विलोकितव्या। नित्या। अथ किम्। भगवान्। बर्षे नाटयित्वा । श्रीपाद कसा। नित्या। इत इतः। रति वियरं नीत्वा गङ्गामासाद्य । भग- वनियं यमुना। भगवान्। सानन्दं प्रवन्ध सीति ।

·पचमा भगवनित्यानन्दाभिनयः।
२९५
चिदानन्दभानोः सदा नन्दखूनोः
परप्रेमपात्रो द्रवब्रह्मगात्री।
अघानां लवित्रीजगत्मधात्री
पवित्रीक्रियानो वपुर्मिनपुबी॥
नित्या । भगवनवगायतामियम्।
भगवान्। यथारचितम्। रवि खानमभिनयति ।
नित्या। खगतम् । अहो नि तोऽस्मि महामत्तवन्यकुञ्जरो
मन्त्रेणेव वशीकृतः। तत्परिशेषमस्य कर्मणः किमप्यस्ति तदपि
सम्पादयामि। रति परितोऽवनोक्य कषिदाश्यति ।
प्रविश्य कश्चित्पुरुषः प्रयमति ।
नित्या । जनान्तिकम् । अये इदमनतिदूरे पारेगङ्गं भगवतो-
ऽद्वैतस्य पुरम् त्वमितत्वरितं गत्वा विज्ञापय “नित्यानन्दः
केन चिदन्येन सन्यासिना सह निकटवर्ती भवन्तमपेक्षते
तत्त्वरताम्।
पुरुषः । एषोऽहं तथा करोमि। इति सत्वरं निष्क्रान्तः ।
नित्या। खगतम्। अहो अद्य दिनत्रयं जातं जलस्पोऽपि
न जातस्तदहमपि स्वामि। इति तथा कारोति
याशापाशदिगुणवजित तदुगैरेव बडाः
प्राणा नो यदिरविधुरा हन्त गन्तं न शेकुः ।
सम्मत्येतैरपकतम तन्मुखं दर्शयति-
दिहीभवति सासाहत बामोऽप्यवामः।
नित्या । दूरादाकये। अहो आचार्य एवायं प्रस्तौति तत्-
नेपथ्ये ।

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य लघूभूतः। भग- सुविचितमेव विधिना अतःपरं ममातिभारो बन्तमालोक्य | अहो कष्टम् । अम्भस्यन्दस्तिमितवपुष लज्जयाऽभ्यासदानेः कौपानाच्छादनमपि न निर्माल्य निःसारिताम्बुम् । देवं रक्ताम्बुजदलचयैश्चाद्यमानोत्तमा स्नानोत्तीर्ण करिवरमिव वर्णगोर निरीक्षे॥ सदाकलयामि कियान विलम्बोऽद्वैतागमनस्य। रवि पुरो ऽवलोकयति । ततः प्रविशति उत्कण्ठां नाटयन् परितोऽपरिमितपरिवारोऽ- अतः। पुरोऽवलोक्य । अहो अयमयं देवः । चुडावियोगादरुणेन वाससा दूरादसौ चेदनसाविवक्ष्यते। तथाऽपि चेमप्रतिमेन तेजसा लावण्यभून्नाऽपि स एव भाति नः॥ अहो अनिरम्यम्। रक्ताम्बरं कनकपोतमिदं तदेव देवस्य पश्यत वपुः सदृशीकरोति। गौरारुणस्य परिपकमचारसस्य वैराग्यसारसहकारफलस्य लक्ष्मीम् ।। रवि सरमाय उपरत्व ध्यानामोलितनयनस्य भगवतः पुरतोऽच- स्थाय मुतकणं रोदिति ।

·पचमा भगवमित्यानन्दायभिनयः । ११० भगवान्। सत्वरमक्षिण समुभील्य । कथममी अद्वैताचार्य- महानुभावाः। नित्या। भगवन्नेवमेतत्। भगवान्। गाउँ परिवज्य । कथय कथमिवस्थोऽहं भवनि- रवगतः कथं वा ममानुपदमेव भवानपि वृन्दावनमनुप्राप्तः । अथ वा ममैवायं खप्नः। अह । सवाष्यमात्मगतम् । अहो देवस्यात्र वृन्दावनप्रतीतिरेव जाताऽस्ति प्रकाशं देव नायं लेखनः । अपितु स एवापामरः। इति स्खलितं नाटयति । देवः । बाहुभ्यामाणियोव्यापयम् सवाष्यम् । भवतु भो अद्वैत लमेव वृन्दावनं त्वय्यनवरतं भगवत्पादकमलसंयोगात् । तत् कथय कुत्राऽऽगतोऽस्मि । अहे। इयं भगवतीभागीरथी इदमिदं पारे मदीयं पुरम् भगवान्। बहितिं नाटयित्वा । श्रीपाद भवता यमुनेय- मित्यभाणि। नित्या। अस्यां यमुना वर्तते न देव एव जानातु । भगवान्। श्रीपादस्य नाट्येनैव नाटितोऽस्मि। अहे। पाशापाशेत्यादि यशब्दे तरन्दे च त्वच्छन्दं दत्त्वा पुनः पठति। नित्या। भी अहैत अस्य दण्डग्रपणावधि ममैव दण्डो जातः । दिनत्रयमाचारविरचात् । देवस्य तु खानन्दभोगेनैव बप्तिस्तदलमत्र कथाप्रसक्तुभिना।

·चतन्यचन्द्रादयस्य अहै। परिजनकरात् प्रत्ययकोपीनाच्छादने बानीय पुनर्भगवन्तं सापयित्वा ग्राहयति सकरणम् । देवोचितच्च परिधापितमस्ति पूर्व भिजूचितञ्च वसनं परिधापयामि। लक्ष्मीः समा तव समश्च मुखप्रसादो हा इन्त नो नयनयोर्विषमं तदेतत् ॥ नदिदमनतिदूरमेव मे भवनं तदलं कर्तुमईन्ति भगव- चरणाः। भगवान्। एतदर्थमेव श्रीपादेनाइं प्रतारितोऽम्मि। अहै। भगवान् कस्यापि प्रता- न भवति किन्तु। ईशोऽपि स्यात् प्रकृतिविधुरः खीयया माययैव खच्छन्दोऽपि स्फटिकमणिवत् सचिवाष्टेन योगात्। इत्थं केचिद्दयमिह किल ब्रूमचे बालखेला- प्राय लीलाविलसितमदो सर्वमोशस्य सत्यम्॥ उभयथैवन प्रताऽसि । अस्य च नैष दोषः श्रीपादत्वात्। श्रियं पातीति श्रीपः कृष्णः तमाददातीति तथैवानेन कृतं नदये भवन्तु भगवन्तः। अद्य प्राथमिकी भिक्षा ममैवालये भवतु भगवतः। भगवान्। यथा रुचितं भवते । तदादिश पन्थानम् । अझै । इत इतः। इति नाबमारोपयति। नित्या। अपवार्थ । भो अबैत नवदीपे कश्चित् प्ररितोऽस्ति । श्रद्ध। अथ किम्। सर्वे समागतप्राया एव ।

·पञ्चमा भगवनित्यानन्दाभिनयः । भगवान्। भो अद्वैत अपूर्व नो भवङ्गवनगमनम् । श्रदै । श्रीवासस्येव क मे तादृशं सौभाग्यम् यस्य भवने प्रतिदिनमेव देवितं देवेन। नित्या। भो त अतःपरं महीयसी लोकयात्रा भाविनी वयं प्रकाशिनी कि भगवदाता नचापि भगवतो मथुरागमन प्रथितमस्ति । सम्पति तजवनसुभगम्भावुक भावुके भगवति सर्व एवाऽऽबालवृद्धतरुणाः करुणापारावार बारमधुनैवामुमवलोकयितुं समागमिष्यन्ति लोकाः। तद्यावत् तेषां तथाप्रचारेण न भूयते तावदलक्षिता एव भवङ्गवनं प्रविशाम । अवै। एवमेव । इति कतिचित्पदानि परिक्रम्य । भो देव इद- मिदमस्मझवनं तावत् प्रविश । इति सर्वे प्रवेशं नाटयन्ति । नेपथ्ये। विश्वम्भरः स भगवान् जननों प्रतार्य धृत्वा यतेरनुक्कति मथुरा यियासः । व्याजेन शान्तिपुरमागमितः स मित्या- नन्देन भोचलत भोचवतेक्षणाय । नित्या। पाकर्ण्य निरूप्य च। अहै। श्रुतं दृश्यताञ्च तदिहत्या एवैते सपद्येव परस्मइसा बभूवुः। कियता विलम्बेन लक्षसङ्ख्या भविष्यन्ति। तदिह हारि दोवारिकर्भयताम्। श्री। प्रतिद्वारि दोबारिवाबियोग्य देवमग्रतः छत्वा नित्यानन्देन सहप्रवेशं नाटयन निवान्तः । ततः प्रविशन्ति भगवदर्शनोपहिताः पुरुषाः ·१२. चैतन्यचन्द्रोदयस्य कचित। नवद्वीपे याहा समजनि हशोनः पदमसी तदन्याकारत्वं यदपि मनसः शोभजनकम् । नथाप्युत्कण्डा नः शिव शिव मइत्येव बलते घानाहाय्य वस्तु प्रकृतिविकृतिभ्यां समरसम् ।। सदधुना जानीम क भगवान्। इति परितः परिकामन्ति । धन्यस्यां दिशि अन्य। पूर्वाश्रमे मधुरिमप्रथिमा य आसी- दस्येश्वरस्य स दृशोरतिथिन नोऽभूत्। अद्यापि चेन्नस विलोक्यत एव तत्रो धिग्जन्म धिम्वपुरको धिगवन् धिगति॥ अपरे। इन्त भी आगछतागछत। भगवानद्वैतपुरं प्रविष्ट इति श्रुतं तत्तत्रैव प्रविशाम। रवि लोकण्डमुपहत्य । अहो अमी दौवारिकाः सानेव निवारयन्तिाभदममी रवाननेया दान- व्यच्च किच्चिदेतेभ्यः। रति निकटमुपसर्पन्ति । ततः प्रविशन्ति वेत्रपाग्यो पारोपान्तगिविका दीवारिकाः दौवा । अरे पुरुषाः क्षणं विलम्वन्ता यावत्तुरीयाश्रमपरि- यह कृतो भगवता तावदनाचारेणैव स्थीयते। अयेव भिक्षा भविष्यति। तदधुना कोलारलोन कार्याः। उपविश्य स्थीयता भिक्षोत्तरं भगवानवलोकनीयः। नेपथ्ये। भगवमिता।

·१२१ पञ्चमाजे भगवनित्यानन्दाभिनयः । दोवा। निरूपयामि। ति समुच्छ्रितं स्थलमारना उद्रीविकमा- लोक्य च । अये कृतभिक्ष एव भगवान्। यदयम् श्रीखण्डपकपरिलिप्तमनुर्नवीन- शोणाबरोधवलमाल्यविराजिवक्षाः । मद्युतिर्विजयते हिमसान्ध्यराग- गङ्गाप्रवाइरुचिभागिव रत्नसानुः ॥ तदेते समुत्कण्ठिताः कथममुद्रक्ष्यन्ति । इति पुनर्निभाल्य। अहो साधु समाचितमदेतदेवेन यदनेनायमुच्चतरामुपकारि- कामध्यारोपितो भगवान्। तदधुना सर्वे सुखं द्रक्ष्यन्ति खनाम च यथार्थमनयोपकारिकयाऽकारि। पुरुषाः सङ्घ सो- त्कण्ठं हरिं वदेति सम्भूय निगदन्ति। ततः प्रविशति यथानिर्दिोपकारिकातलोपविछो भगवानतादयश्च। अवै। केयं लीला व्यरचि भवता योऽयमहतभाजा- मत्यन्तेष्टस्तमधृत भवानाश्रमं यत्तुरोयम् । भगवान्। विहस्य । भो अद्वैत स्मर किमु वयं हन्त नाईतभाजो भेदस्तस्मिंस्वयि च यदियान रूपतो लिङ्गतश्च ।। अहै। वागीश्वरेण किमुचितं वचनानुवचनम्। भगवान् । तत्ततोऽवधारयन्तु। विना सर्वत्यागं भवति भजनं न यसपते- रितित्यागोऽस्माभिः कृत दर किमद्वैत कथया। अयं दण्डोभूयान् प्रबलतरसो मानसपशो- ·१२२ चैतन्यचन्द्रोदयम्य रितीवाई दण्डग्रहणमविशेषादकरवम्॥ अद्वै। सर्वमिदं प्रतारणमेव किन्तु “सन्यासकृच्छमः शान्तो निष्ठाशान्तिपरायण” इत्यादि नाम्नां निरुत्यर्थमेवैतत् । दौवा । पुरतः सर्वानवोक्य। अहो आश्चर्यम् । एतावत्यपि दुर्गमे जनघटासजनोच्चावचे सर्वेरेव यथासुखं प्रभुरसौ पारेपराद्धभिः । अव्ययैरवकाशलम्भनसुखावस्थानस्थैर्यथा- कामं लब्धतदोयपूर्णकरुणादकपातमुद्दीक्ष्यते ॥ न हीदमसंवादि। यतः उत्तोऽद्य भवाब्धिरद्य पिहितं हारं यमस्यापि च प्राप्तं मानुषजन्मलम्भनफलं तप्तञ्च सय तपः । यहेवः करुणाकटाक्षसरसोऽदीति सबरहो प्रत्येक प्रथयशिरात्मसुभगीभावः समुदुष्यते ॥ नेपथ्थे परितः कोलाजः। पुरुषाः । अहो अमी भगवजन्मस्थलीनिवासिनः सर्वे स- मागच्छन्ति तदधुना महता सम्मर्दैन भवितव्यं वयमित इदा- नीमपसराम । इति सर्ने निष्कामन्ति । ततः प्रविशन्ति सर्वे भवदीयवासिनः। ते। अद्यारन्ध्यं गतमेव नो नयनयोरद्य प्रसन्ना दिशः शुष्काचाद्य जिजीविषात्रततयः प्रोन्मीलयन्त्यकुरान्। नष्टेऽन्तःकरणे च केनचिदो चैतन्यमप्यादित ·१२३ पञ्चमा भगवनित्यानन्दाभिनयः । येनामाकमहो वताद्य भविता चैतन्यचन्द्रोदयः ।। इति सोवण्ठमुपसर्पन्ति अद्वै। बालोक्य । अग्रे निधाय भगवज्जननों समीयुः श्रीवासपण्डितमुखाः सुहदस्त एते अन्ये च बालतरुणस्थविराः किमन्य- द्देशः स एष उदपादि स एष कालः ।। भगवान्। सत्वरमवतारं नाटयति दौवारिकाः। सादरं प्रवेशयन्ति। भगवान्। मातरं प्रयमति । माता। सभयभक्तिवात्सल्यपरितोष शवलिताश्रुषलकगद्दं सं- स्कृतेन । वैराग्यमेव भव किं किमु बानुभूति- भक्तिर्नु वा किमु रसः परमस्तनूमृत् । तात स्तनन्धयतयैव भवन्तमीने लब्धोऽधुनाऽपि न कदाऽपि पुनल्यजामि ।। इति सात्कण्ठमालिङ्गति। श्रीचे। भगवति जगन्मातीतः परं फलमुत्तम किमपि फलितुं वात्सल्याख्या लता भवति क्षमा। भवति भवती विश्वस्यैवानुपाधितवमले- त्यथ भगवता नूनं चक्रे क्षमापि शरीरिणी॥

·१२०
चैतन्यचन्द्रोदयस्य
इति पुनः पठति ।
माता। पुनरालिय प्रणमति ।
अवै। तामुत्याप्य खयमन्तःपुरे प्रवेशयनिष्क्रान्तः ।
भगवान्। यथायथं सर्वानेवानिङ्गनस्पर्शनदर्शनपत्रादिभिरनु-
रायति ।
पुनः
सत्वरं प्रविश्य
अतः । कः कोऽत्र भोः सानेवाबालवृद्धतरुणानाचाण्डा-
लानांश्च यथोपजोषमावासभच्यपेयादिभिरुपचरन्तु भवनमः ।
प्रविश्यापटीक्षेपेण।
एकः। अयमयमई तथा करोमि । इति निष्कान्तः ।
अद्वै। भगवन्तमुपलत्य।
सोऽहंत रते स भवान् स चैषां
प्रेमा तवेयं करुणाऽपि सैव।
सम्वं तदेवास्ति सुखैकरेतु-
रन्यादृशं रूपमतोषचेतः॥
भगवान्। अद्वैताईत मैवम् ।
ग्यामामृतं तसि पातितं वपु-
स्तस्यैव तुङ्गन तरारंचसा।
यो यो दशामेति भाऽभाऽथवा
सा सेव में प्रेम चरीकरीति॥
तदेखिचिरदृष्टरेभिः सहरस उपविशामाइति निष्कान्ताः सर्वे।
पतपुरविनासो नाम पचमोतः ।

·घडा रत्नाकरगङ्गयोरभिनयः । १२५ षष्ठाः। ततः प्रविशति रमाकरः। रत्नाकरः। अहो अद्य कथमकस्मात् प्रेयसी सुरसरिदिम- नस्केव दृष्टा नदस्या मनोदुःखकारणं प्रष्टव्यमस्ति । इति पुरो- ऽवलोक्य । कथमियं तदवस्यैव दृश्यते देवी तदुपसत्य पृच्छामि। इति उपसर्पति। ततः प्रविशति यथानिर्दिया गङ्गा । गङ्गा। इही इही जन्म पान-सेत्र-सलिलत्तेण मह ए- दारिस सोहागं तस्म पडणे चिरालं अङ्गसङ्गो लम्भिो। अदोवरोको मे भाअधेओ। तहतं लम्भित्र पुणेविण लम्भ- णिज्जो विश्रदीसइ अदोवरं वा किं मे असुई। ता किं करेमि मन्दभाइणी (१)। रति चिन्तयती क्षणं तिक्षति। रत्ना। उपत्य । भागीरथि कथं विमनायसे। गङ्गा। अज्जउत्तो अज्जउत्तो किं पच्छसि मन्दभाइणी कख अहं (२)। रत्ना। भागीरथि कथमिव । गगा। संस्कृतेन। १हाधिक् हा धिक् यस्य पाद-सेक-सनिलवेन मम एतादृशं सौ. भाग्यं तस्य प्रभोचिरकालमङ्गसङ्गो लब्धः। यतोऽपरः को मे भागधेयः । तथा तं लब्धा पुनरपि न लम्भनीय व दृष्यते । अतःपरं वा किंमे अशुभम्। तस्मात् किं करोमि मन्दभागिनी। २ पार्यपुत्र पार्यपत्र किम्पृशसि मन्दभागिनी खलु पाम् ।

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य यत्पादशौचजलमित्यलमस्मि विश्व- विख्यातकोतिरसको रसकोतुकीशः । नित्यावगाइकलया रसयाञ्चकार मामद्य स त्यजति हा वत तेन दूये ॥ रत्ना। श्रां जानामि। स खलु मथुरागमनतः प्रत्यावृत्य सम्पत्यतालये समागतोऽस्तीति श्रुतं तत्कथं दूयसे। गङ्गा। होइ एवमेदं । किन्तु णअहीदो आदेसु सि- रिवासपडदिएसु बन्धुवागेसु अमस्मि दिअहे सिरिसई देईए पाइअं अमं सबेहिं अप्पवग्गेहिं सह सरसहासवि- लास भुजिअ तेन्जेिव सर्वं उपविसिव भअवं किम्पि गदिदं पउत्तो (१)। रत्ना। किं तत्। गं। भो अबैतप्रम्हतय इदं श्रूयतां यज्जनन्या युष्माकञ्च प्रणयिसुदामाज्ञया न प्रयातम् । विघ्नस्तेन व्यजनि मथुरा गन्तुमीशे न तस्मा- दाज्ञा सर्व्व ददत कृपया हन्न यायामिदानीम्।। रत्ना। ततस्ततः। गं। तदो अद्दईआचारिरण गदिदं (२)। भवति एवमिदम् । नवदीपत चागतेषु श्रीवासप्रभतिकेषु बन्धु. वर्गेषु अन्यस्मिन्दिवसे श्रीशचीदेया पाचितमन्नं सर्वैरात्मवगः सह सरसहासविलासं भुक्ता तैरेव साई उपविश्य भगवान् किमपि गदितुं १ प्रवृत्तः। २ ततोऽद्वैताचार्येश गदितम् ।

·पठारनाकरगनयोरभिनयः । तव प्रीत्या यादीत्यभिलपति सा यदि जन- स्तदा सर्वस्यैव त्वदुपगमनात् पूर्वमसवः । न धिकारान् सोदुक्त भवति नः पाटवमिति प्रयास्यन्येवामो प्रथममनुभूय व्यसनिताम् ॥ रत्ना। भद्रं भो अद्वैत भद्रम् । ततस्ततः। गं। तदो भअवदा सप्पण पुणेवि भणिदं (९)। भो अहतप्रभृतयः गृहीतोऽयं वेशो यदि निजदेशस्य स विधे तदा स्थातुं साई प्रणयिभिरिदानोमनुचितम् । बुधा यूयं विज्ञा भवति जननी चास्य वपुषः समाधां कुर्वन्तु खयमचा किंवभि बहुलम्॥ रत्ना। भगवताऽपि समीचीनमुक्तम् । ततस्ततः । गं। नदो सव्वेहिं भावदो बन्धुजनेरि आचारिओजण- णीए सईदेईए णिअडं गदुशमन्तिदं (२) । रत्ना। ततस्ततः। गं। अमिं प्रत्ये जदो कस्मवि सम्मई ण होइ नदो जण- णीए उत्तंभो भोजह धम्मदोसो होइ तदो अप्पणो सुचकर तस्म खल-अण-किद किम्बदन्ती कधं करणिज्जा। अप्पणो १ ततो भगवता सप्रणयं पुनरपि भणितम् । १ ततः सर्भगवतो बन्धुजनैराचार्यजनन्याः शचीदेया निकटं गत्वा मन्वितम्।

·१२८ चैतन्यचन्द्रोदयस्य जह तह होउ। तदो जअखाइच्छेत्तंब्जेवजंगछदि तब्जेव भई। कदाचि पउत्तीवि लदीअदित्ति आसा होइ (९)। रत्ना । साधु मातः साधु। अतिक्रान्ताऽस्ति भवत्या देव- इतिः। ततस्ततः। गं। तदो सव्वेज्नेव विवसा हुवित्र पुणेवि गदिदव- म्तो (२)। “मातः कथमिदमुक्तम्। अतः परमस्माभिरिदं श्रुतिप्रतिपादितमिव खण्डितुं न शक्यते भवदचः”। रत्ना। ततस्ततः। गातदो नए गदिदं। अम्हाणंजह तह होउ। अस्म दोसंज खलजण पेक्विस्मदि तं कबु दुस्मई। जअखाई जइ गच्छदि तदो मभने तुम्हे गन्तुं शकध मर पउत्तो लहीअदि (३)। रत्ना। ततस्ततः। गं। तदो सव्ये भगवदो णिचडं आअदुअ देईए कधिदं णिअदिदवन्ता (0)। १ घमिनर्थ यदा कम्यापि सम्मतिनं भवति तदा जनन्या उक्तम् । भो भो यदि धर्मदोषो भवति तदा यात्मनः सखवते तस्य खस-जन ता किम्बदन्ती कथं करणीया। पात्मनो यथा तथा भवतु। ततो जगन्नाथक्षेत्रमेव यद् गच्छति तदेव भद्रं कदाचित प्रत्तिरपि लक्ष्यते इति चाशा भवति। १ तदा सर्वे एव विवशा भूत्वा पुनरपि गदितवन्तः । १ तदा तया गदितम्। धमाकं यथा तथा भवतु । षस्य दोषं यत् खजजनः प्रेक्षिष्यति तत् खलु दुःसहम्। जगनाथ यदि गच्छति वदा यूयं गन्तुं शकत । मया प्रतिक्षिता। सदा सर्वे भगवतो निकटमागत्य देव्या कथितं निगदितवन्तः । ..

·घडारवाकरगायोरभिनयः । १२९ रत्ना। ततस्ततः। गं। तदोभश्रवं सफरिस गदिदवं (१) यथाऽऽज्ञापयति विश्वजननी तदाशापयत गच्छामि। रत्ना। ततस्ततः। गं। तदो सव्वेहिं गदिदं (९) देव कियन्ति दिनानि स्थीय- नां पश्यामस्ते चरणकमलमिति । रत्ना। ततस्ततः। गं। तदो जणणार ताणं च पमोअत्यं तिमदिणाणि नत्य ठाऊण पूवं वित्र भवदीर जणणीए अचुदाणन्दजणणीए च पाइदं असं सब्वेहि सच भुञ्जिन ताणं अणुरञ्जिब चउत्थे दिअहे गन्तुं पउत्ते सव्वहिं मन्तित्र णित्याणन्द-जदा- पन्द-दामोदर-मुजन्दाओ सङ्गे दिशाओ। दो गदेसण अद्दीअवासिसु तेहिं सहूं देवे पत्थिदे अहईआचारिएण बहु- दरं रोइदं। देवोतं अणामन्तिम चलिदो (१)। रत्ना। हन्त इदानी गौडाधिपतेर्यवनभूपालस्य गजपतिना १ ततो भगवान् सहर्ष गदितवान्। २ नतः सर्वैर्गदितम्। १ ततो जनन्या तेषाच प्रमोदार्थ त्रीणि दिवसानि तव स्थित्वा पूर्व- मिव भगवावा अनन्या पथुतानन्दजनन्या च पापितमन्नं सर्वैः सह भुका तामनुरज्य चतुर्थे दिवसे गांपत्ते समलिता निबानन्द- जगदानन्द-दामोदर-मुकुन्दाः सड़े दत्ताः । ततो गतेषु नवदीपवा- सिषुः साई देव प्रथिते पड़ताचार्येव बडतरं रोदितम्। देवलम- नामन्त्र चलितः ·चैतन्यचन्द्रोदयस्य सह विरोधे गमनागमनमेव न वर्तते कथमयं चतुभिरेव परिजनैः सह गच्छति। गं। संस्कृतमाश्रिध। आर्यपुत्र नैतदाश्चयं पश्य पश्य । योऽन्तर्यामी भवति जगतां योयऽमव्याजबन्धु- यस्य देव्यो न जगति जनः कोऽपि के तं द्विषन्तु। बैराज्येऽस्मिन् पटुविकटयोः सेनयोरेवमध्या- निष्पत्यूई कलय चलितो बन्धुभिः पञ्चषैः सः॥ अपि चा पामे ग्रामे पटुकपटिनो घट्टपाला य एते येऽरण्यानीचरगिरिचरा वाटपाटचराश्च । शङ्काकाराः पथि विचलता तं विलोक्यैव साक्षा- दुद्यहाष्याः स्खलितवपुषः सौणिपृष्ठे लुठन्ति ॥ रत्ना। भवति विभगवान् सरजाऽऽसुरभाव-भावितान्ताक- रणानेव नानन्दयति तदितरान् परम-पामरानपि दृक्पातेन पवित्रयति चित्रयति च भक्तिरसेन । रत्ना। ततस्ततः। गं। तदो निरन्तर-सञ्चरन्त-गवइ-महासामन्त-सन्त- दि-महादन्तावल-तातरज-पत्तिसम्पत्ति-दुग्गर्म राप्रपई उभिश्रवणमग्गांज्जेव अगायि चलिदवन्तो (१) । रहा। ततस्ततः। १ ततो निरन्तर-सपरणपति महासामन्त-सन्तति-महादन्ताव. ल-तुजतुर-पत्तिसम्पत्ति दुर्गमं रामपचमुज्भिावा वनमार्गमेव पव- गाध पनितवान्।

·घष्ठा रत्नाकरगायोरभिनयः । गं। संखुतेन । ततः। आश्चर्य प्रागइह गहनं गाइमाने रघूर्णा पत्या दीपिडिरदमहिषा गण्डकाचण्डकायाः । तत्कोदण्डप्रतिभयहता दुद्रुवुर्य त एते यन्माधुर्य्यद्रवलक्लभः स्तब्धतामेव दधुः ।। एवं कियन्ति दिणाणि वणे वणे चलन्तो विविच-तरु-लदा- सोचमामणुगेक्षन्तो पुणोवि राध-पई अङ्गीकिदव (१) रत्ना। कुतः। गं। संखतेन। रेमुणानगरमण्डलमूर्तिणुपाणिभगवत्प्रतिमूर्तिः । प्राक्तानीति बहुमानत आसीइन्दनार्थमथराजपथस्थः॥ रत्ना। प्राक्तनीति कोऽर्थः । गं। अनं कवु देवो चउभुत्र-रुत्रदावि दुअ भुरुन गोवीणाहंजेव्व भत्तेहिं भणीचंति भणन्ति केवि । कवि भणन्ति पुराणी चउभुत्र-मुत्तीज्नेव दीसह सव्वत्थलेज्नेव ण कवु दुष-भु-रुपा गोवी-णाच-मुत्ती पुराणीति (२)। १ एवं कियन्ति दिनानि बने बने चलन विविध-तर-जता-सौभा. ग्यमनुहन् पुनरपि राजपथम् पडोशनवान् । २पर्व खणु देवचतुर्भुज-रूपतोऽपि विभुग-रूपो मोपीनाथमेव भर्भननीयमिति भक्ति केऽपि । केपि भवन्ति पुरावनी चतुर्भुव- मूर्तिरेव दृश्यते सर्वस्यले एव न खलु वि-भुज-रूपा गोपी-नाघ-मूर्तिः पुरातनोति ।

·१३२ चैतन्यचन्द्रोदयस्य रत्ना। ते चान्ताः कटकादौ साक्षिगोपालादयोऽतिप्रा- चीना एव ततः। गं। संस्कृतेन । दण्डवगुवि निपत्य ववन्दे ना स साऽपि तमपूजयदुच्चैः । अस्य मूईि पतताऽलमकमाछेखरेण शिरसः स्खलितेन ॥ रत्ना। ततस्ततः। गं। संस्कृतेन । ततो भगवता सप्रेम किञ्चिदुपल्लोकितम्। तथा हि। न्यच्चत्कफोणिनमदंसमुदश्चदयं तिर्यप्रकोष्ठकियदावृतपीनवक्षाः । आरज्यमानबलयो मुरलीमुखस्य शोभा विभावयति कामपि वामबाहुः॥ किच्च। श्राकुञ्चनाकुलकोणितलादिवाधी- लब्धसुता मधुरिमाऽमृतधारयैव। श्राखावयन् क्षितितलं मुरलीमुखस्य लक्ष्मी विलक्षयति दक्षिणबाहरेषः ।। रत्ना। ततस्ततः। गं। पुणोवि वणमागं लम्भिश्च पुणोवि साच्छिगोपाल- दंसणत्यं कात्र-णामधेयं राजधाणों गो (१) । रना । दर्शनीय एवायम्। यः खलु प्रतिमाकार एव वस्तु- तस्तु खयं भगवान्। यतः ९ पुनरपि वनमार्ग जचा पुनरपि भाक्षीगोपाण-दर्शनार्थ कटक- नामधेया राजधानी गतः।

·पठारवाकरगायोरभिनयः ।
१२३
सातित्वेन ततो विजेन स चलस्तस्यैव पक्षाच्छनः
श्रीमत्कोमलपादपद्मयुगलेनाराबदनपुरम्।
दृष्टस्तेन विवृत्तकन्धरमदो माहेन्द्रदेशावधि
प्राप्येव प्रतिमालमत्वरमनास्तचैव तस्थौ प्रभुः ।।
ततश्चिरेण गजपतिमहाराजेन पुरुषोत्तमदेवेनायमानीय
खराजधान्यां स्थापितः।
गं। एबन्नेदं (९)।
रत्ना। ततस्ततः।
गं। तदो तं आलोइत्र अप्पो विश्रादो णिकमित्र
पुरदो अवहिदं वित्र मममाण पुणेवि तत्य सनं पविसन्तो
वित्र मुत्तं पासि (२)। संस्कृतेन अथ किञ्चिदुपलोकितच।
गोणस्निग्धाङ्गलिदलकुलं माद्यदाभीररामा-
वक्षोजाना घुरणरचनाभारितत्परागम्।
चिमाध्वीकं नखमणिमहापुञ्चकिश्चस्वमालं
जवानालं चरणकमलं पातु नः पूतनारेः ।।
रत्ना। ततस्ततः।
गं। तदो सव्वेहिं एकमेव दिई (१) ।
रत्ना। कीडशमिव ।
१ एवमिदम्।
२ तलमालोक्य चात्मनो हृदयतो निकम्य पुरतोऽवस्थितमिव
मन्यमानः पुनरपि तत्र खयं प्रविशनिव मुशर्तमासीत् ।
एतता सम्बरेबमेव दृष्टः।

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य गं। संखुतेन । वेणुवादनपरोऽपि स वेणुंखाधरात् क्षणमधो विनिधाय। तेन साईमिव वर्धितअहमीदितकथोऽयमलोकि । रत्ना। ततस्ततः। गं। तदोतं दिणं तत्यज्जेव ठाऊण अवरस्मिं दिणे सिरि- पुण्डरी-णपणे दडव्वोत्ति गुरुईए उक्कण्ठाए घोणन्त-हि- अनओ वित्र तुरि पत्विदो (१) । रत्ना। ततस्ततः। गं। नदो कमलपुरणामं गाम लम्भित्र किन-गई-सिणाणे भअवदो देवउलं पेकिछदं अगदो गच्छन्तम्मि देवे णित्र-कर- द्विदेवस्म दण्डं णिचाणन्ददेण किं एदेण प्राण्डूवनव- खण्डेण दण्डेणत्ति भनित्रणई-ममम्मिणिकिबत्तो (२)। रत्ना। ततस्ततः। गं। नदो मुउन्दो भअवदो जहणाचस्म देवउलं पेक्वित्र भअवन्तं गदिदवं (१) । देव पश्य पश्य। उत्शिनः किमयं भुवा दिनमणेराकर्षाणथं भुजः १ ततसहिनं तत्रैव स्थित्वा चपरमिन्दिवसे श्रीपुण्डरीक-नयनो अवस्य इति गुर्था उत्कण्ठया पूर्णित-हदय व त्वरित प्रस्थितः। २ ततः कमलपुरनामानं ग्रामं लब्धा छत-मदी खाने भगवती देव- कुलं प्रेक्षितुम् पयतो गच्छति देवे निजकरस्थितं देवस्य दडं नित्या- नन्ददेवेग किमेतेन पाखोपशवखण्डेन दण्डेनेति भनका नदीमध्ये निकिमः। १ बतो मुकुन्दो भगवतो मगनाथस्य देवकुचं प्रेय भगवन्तं गदितवान्।

·षष्ठा भगवन्मुकुन्दाथभिनयः । पातालान किमु सत्यलोकमयितुं शेषः समभ्युत्थितः। किंवा नागफणामणीन्द्रमा राशिनिहाणे दिवं दिव्यं देवकुलं प्रभोरिदमिदं भी देव विद्योतते ॥ रत्ना। देवि सर्वमधिगतं कथमत्र विमनायते भवती मत् सौभाग्ये सौभाग्यवती भवती पश्य पश्य । यदर्थ बद्दोऽहं शिव शिव यदर्थञ्च मथित- स्तदीयस्तातोऽसाविति न गणितं येन विभुना। अहो कीडग भाग्यं मम दिस हरिस्ताच्च दयितां परित्यज्यैवासत्तटवटकुटुम्बी समभवत् ॥ तददि निकटं गत्वैव पश्याव। गं। जरुरदं अज्जउत्तम (१)। इति निष्कान्तौ । प्रवेशकः। ततः प्रविशति परमाविष्टो भगवान् परितश्च नि- त्यानन्दादयः। भगवान्। अन्धलिकोऽपि जगतां हदयं प्रविष्टः स्थूलोऽपि लोचनयुगान्तरमभ्युपेतः । सिद्धः शिलाभिरपि यो रसवर्षशाली प्रासाद एष पुरतः स्फुरतीश्वरस्थ ॥ इति सोवळं परिकामति । सर्वे । अहो मुहर्तमात्रगम्योऽयं पन्या दीर्घातिदीर्घ इव जायते भगवतः किमत्र चिन्तयाम। भगवतो नीलाचलचन्द्रस्य १ यथारपितमार्यपत्रस्य।

·मुक।
चैतन्यचन्द्रोदयस्य
विलोकन परिचारकाणामेव सुलभ नान्येषाम् । विशेषतः पा-
रदेशिकानामस्माकं दुर्लभमेव । विना राजपुरुषसाहाय्येन
सुलभं न भवति।
मुकुन्दः । अस्युपायः।
अन्ये । कस्तावदसौ।
मुकु। अत्यत्र विशारदस्य जामाता सार्वभौमस्यायुत्तो
भगवतः परमाप्ततमो गोपीनाथाचार्य । यः खलु भगवतो
नवदीपविलास विशेषाभिजो युक्मदिध इव ।
अन्ये। तेन किं स्यात्।
तेन सार्वभौमद्वारा सर्वमेव कारयितुं शक्यते।
सर्वे । वर्षे नाटयित्वा । साधूक्तं तईि तनिलयः प्रथममन्चे-
छुमिष्टः। इति परिणामन्ति। ततः प्रविशति गोपीनाथाचार्य्यः ।
आचार्य
दक्षिणं स्फुरति मे विलोचन
सुप्रसादविशदं मनो मम।
बेनिनोऽद्य जगदीशदर्शनं
कीडशं सुखमुदीरयिष्यति॥
इति जगनाथदर्शनार्थं परिकामति ।
मुछ। अयमेष गोपीनाथाचार्य।
नित्या। मुकुन्द शीनं गछ गच्छ यावदसौ सिंचदार न
प्रविशति।
मकुन्दः । तथा करोति ।
। खगतम्।

·घडा भगवन्मुकुन्दायभिनयः । गोपी। पयतोऽवलोक्य । अये कोऽयम् । अपि कचिौगयो भविष्यति। निभाल्य । अये नावद्वीपः । पुननिभाय । अये भग- वतो विश्वम्भरस्य प्रियसेवको मुकुन्द एव ततः फलितं शकुनेन। उपदत्य । इंहो मुकुन्दोऽसि। मुकुन्दः । आचार्य वन्दे। गोपी। अपि कुशलं भगवतः । मुकु । इहैवागताः प्रभुचरणाः। गोपी। सानन्दम् । किंवदसि।कक। इति पुगसमानिङ्गति । मुकु । तमादाय प्रत्यावर्त्तते। गोपी। पयतोऽवलोक्य । मुकुन्द कोऽयं यतीन्द्रः । मुकु । सबै कथयति । गोपी। साचर्यम्। यः केवलं प्रेमरसस्तदाऽऽसीत् स एव वैराग्यरसेन मिश्रः खादस्तथाप्येष मोतयैव चित्तस्य नोऽयं मधुरान्वरूपः॥ मुकु। उपत्य । भो देव श्रीजगनाथदेवेनैव भगवन्तमभ्या- गमयितुं प्रतिनिधिरिव प्रचितो गोपीनाथाचार्यः। भगवान्। वहित्ति नाटयन्। कासो कासो। गोपी। अयमस्मि । इति चरण्योः पतति । भग। पानिङ्गति। गेपी। निबानन्दं प्रणम्य जमदानन्द-दामोदरी प्रबमति ।

·१५८ चैतन्यचन्द्रोदयख मुक। प्राचार्य कथमबाधं यथाकाममेव भगवतो जग- नाथस्य दर्शनं सम्पद्यते। गोपी। सार्वभौमस्य तथा सौभाग्योदयश्चङ्गवति । सर्वे । नई विचाप्यता स्वयमेव देवः । गोपी। स्वामिन् विना सार्वभौमसम्भाषणं श्रीजगन्नाथद- निन सुलमिति मन्यामहे भगवतो वा कोगिच्छा। भग। भवदिच्छव ममेच्छा। गोपी। नई फलितं सार्वभौमस्य सुकृतद्रमेण देव नदित- इतः पदानि धारयन्त भगवन्तः । भग। आदिश मार्गम्। गोपी। इत इतः । इति सर्वे परिकामन्ति । वतः प्रविशति अध्यापयन् सशिष्यः सार्बभौमभट्टाचार्यः । भट्टाचार्य । कः कोऽत्र भो जानोत श्रीजगन्नाथस्य मध्या- धूपः संवृत्तो न वेति। गोपी। अयमयं भट्टाचार्यस्याध्यापनोपरमः संवृत्तः । सम्प्रत्यभ्यन्तरं यास्यति तत्त्वरितमेवोपसपामि । इति विचार्य भगवनिदेव क्षणं विश्रमितुमईति यावदहमागच्छामि । रति सत्वरमुपसत्य। भट्टाचार्य कोऽपि महानुभावः सम्प्राप्नोऽस्ति तदभिगम्य समानीयतामिति । सार्व। कियहरसा। गोपी। अभ्यर्ण एव। सार्च। उन्यायाभिगवति । शिवाचानुगन्ति ।

·वडा भगवन्मुकुन्दाधभिनयः। नित्या । अहो अयमयं भट्टाचार्यः सार्वभौमः। यदयं खयमागतस्तईि साधीयानेव भवति । भट्टा । उपत्य । नमो नारायणाय। इति प्रबमति । भग। कृष्णे रतिः कृष्णे मतिः। साव। खगतम्। अहो अपूर्वमिदमाशंसनं नहीयं पूर्वाश्रमे वैष्णवो वा भविष्यति। शिष्याः समयन्ते। सार्व। खामिन्नितः। रवि भगवन्तमादाय यथास्थानमुपवश्य खयमप्युपविशति । सर्वे उपवेशं नाटयन्ति । सार्व। आचार्य अयं पूर्वाश्रमे गौडीयो वा । गोपी। भट्टाचार्य पूर्वाश्रमे नवदोपवर्सिनो नीलाम्बर- चक्रवर्त्तिनो दौडिवो जगन्नाथमिश्रपुरन्दरस्य तनुजः । सार्व। सखेडादरम्। श्रदो नीलाम्बरचक्रवर्तिनो दिमत्ता- तसतीर्थाः। मिश्रपुरन्दरश्च मत्तातपादानामतिमान्यः । गोपी। श्रीजगन्नाथदर्शनसालभ्यमेषामुद्देश्यमस्ति । सार्व। सर्वथैव तद्भावि।कः कोऽत्र भो आइयता चन्दने- श्वरः। प्रविश्य सत्वरम् चन्दनेथरो भगवन्तं प्रणम्य पितरं प्रणमति। सार्व। चन्दनेश्वर श्रीपादस्यानुपदं गछ। यथाऽयं सुखेन प्रत्यहं यथाकामं श्रीमुखं पश्यति तथा सर्वैरेव विधेयं यथा केनापि बाधा न क्रियते। अयं मदीयो मान्यतम इति । चन्द। यथाऽऽज्ञापयन्ति श्रीचरणाः। सार्व। खामित्रत्वीयताम्। 12

·१७.
चैतन्यचन्द्रोदयस्य
भग। नित्यानन्दादिभिः सचन्दनेघरमादाय निम्कान्तः ।
सार्व। आचार्य स्थीयताम्।
गोपी।पईनिष्कान्त रव मुकुन्दं रखनाचष्य प्रत्यारत्व उपविशति।
सार्व। प्राचार्य अमुमालोक्य वेदशोकतारल्यं जातम् ।
नीलाम्बरचक्रवर्तिसम्बन्धादयमतीव स्नेहास्पद नः ।
अल्पीयसि वयसि तुरीयाश्रमो गृहीतः कथमनेन ॥
कतावदस्य महावाक्योपदेष्टा।
गोपी। केशवभारती।
सार्व। इन्त कथमयं भारतीसम्प्रदाये प्रवर्तितवान् वा।
गोपी। नास्य तथा वाह्यापेक्षा केवलं त्याग एवादरः।
सार्व। किं तावत् वाह्यम्।
गोपो। सम्प्रदायोत्कर्षादि।
सार्व। समोचीन नोच्यते । श्राश्रमज्ज्विल्यं न वाह्यम्।
गोपी। केवलं गौरवायेति वायमेतत् ।
सार्व्व। गौरवेण किमपराद्धं नन्मयैवं भण्यते भद्रतर-सा-
म्प्रदायिकभिक्षोः पुनर्योगपट्टे ग्राइयित्वा वेदान्तश्रवणेनायं
संस्करणीयः।
गोपी। सासूयमिव । भट्टाचार्य न ज्ञायतेऽस्य महिमा
भवद्भिः। मया तु यद्यदृष्टमस्ति सेनानुमितमयमीश्वर एव
इति ।
मकु । खगतम्। साधु भो आचार्य साधु। दवं मे जीवित
निवापितमस्ति भवता।

·पठारे भगवन्मुकुन्दाद्यभिनयः । १४१ शिष्याः । केन प्रमाणेन ईश्वरोऽयमिति ज्ञातं भवता। गोपी। भगवदनुग्रहजन्यज्ञानविशेषेण कालौकिकेन प्रमा- नाभगवत्तत्त्वं लौकिकेन प्रमाणेन प्रमातुं न शक्यते अली- किकत्वात्। शिष्याः। नायं शास्त्रार्थः। अनुमानेन न कथमीश्वरः सा- ध्यते। गोपी। ईश्वरस्तेन साध्यतां नाम । न खलु तत्तत्त्वं सा- धयितुं शक्यते। तत्तु तदनुग्रहजन्यज्ञानेनैव तस्य प्रमाकर- णत्वात्। शिष्याः। क दृष्टं तस्य प्रमाकरणत्वम् । गोपी। पुराणवाक्य एव। शिघ्याः। पद्यताम्। गेपी। अथापि ते देव पदाम्बुजदय- प्रसादलेशानुगृहीत एव हि। जानाति तत्त्वं भगवन्महिनो- न चान्य एकोऽपिचिरं विचिन्वन्॥ विचिन्वन् इति शास्लादिवर्मत। शिष्याः । तर्हि शास्तैः किं तदनुग्रहो न भवति । गोपी। अथ किम् । कथमन्यथा विचिन्वन्नित्युक्तम्। शिष्याः। विक्षस्य तत्कथमेतावन्ति दिनानि वृथैव भवता पठितम्। गोपी। शिल्पविशेष एव तत्। - ·१४२ चैतन्यचन्द्रोदयस्य साव । विश्स्य । भवति तदनुमच्चोऽस्ति जातस्तत्तत्त्वन्तु भवता ज्ञायत एव किञ्चित् कथ्यताम्। गोपी। तत्कथाविषयो न भवति अनुभववेद्यमेव भवति चेदस्यानयास्वयि तदा भवतैवानुभाव्यम् । शिष्याः। खगतम् । कथमयमसाध्वसमेवानेन सह व्यधि- करणं किञ्चिज्जत्पति अथ वा आवृत्तोऽयमिति किच्चित् परि- इसतीव। गापी। भट्टाचार्य भवता यदेनमीश्वरमुद्दिश्य किच्चि- यधिकरणमुक्तं तेनासहिष्णुतया किञ्चिन्मयोक्तं न ताव- दतिगभोरैर्भवद्भिरेवमभिलपितुं यज्यते। अथ वा नैष वो दोषः। यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसम्बाद वो भवन्ति। कुर्वन्ति चैषा मुहुरात्ममाई तस्मै नमोऽनन्तगणाय भूने॥ सार्व। विदस्य ज्ञातं वैष्णवोऽसि । गोपी। सप्रश्रयम्। यद्यस्य कृपा स्यात्तदा त्वमपि भवि- ध्यसि। सार्व। अलं पनवेन। भवान् गच्छतु भगवदर्शनानन्तरं मावखसरावासे तवेश्वरः सगणे वास्यतां मनाना भगवत्य- सादेन निमन्त्रयितव्यच। गोपी। यथाऽचापयसि।

·२७५ घडा भगवनकुन्दाधभिनयः । सार्च। तदक्ष्मपि माध्यन्दिनकर्मणे प्रयामि। इति सशि- ध्या निष्कान्तः । गोपी। मुकुन्द एोहि । इति परिकम्य । भो भुकुन्द भट्टा- चार्यावाम्बज्रमद्यापि मे हदयं कृन्तति यदि परमकारुणिकन भगवता तदुद्धियते तदैव मे मनो निवाति। मुकु । किमशक्यं तस्य भगवतः। गोपी। तदेहि श्रीजगन्नाथदर्शनार्थं प्रयातं भगवन्तमनु- सराव । रति निष्कामतः । नेपथ्थे । बहो सद्भुतम् । तुङ्गटायुवसङ्गतफुमत- पुण्डरीकवरलोचनलक्ष्मि। बिजुलस्वपिततचतुर्थी- शीतदीधितिकलाधरविम्बम् ॥ थपिच। चारुकारुणिकमारुचिराङ्गं ब्रह्मदारुमयमेतदुदेति। आहतोऽस्य रुचिकन्दलवृन्दै- रिन्द्रनीलमणिदर्पणदर्पः ॥ गोपी। ये श्रीमुखदर्शनं जातमिव यदमी नित्यानन्दा- दयो मिथो निर्मयन्ति । पुनसानैव । अन्योन्येक्षणरागरश्चिततया द्वौ निनिमेषेक्षणी राजेते जगतः पती उभयतो निस्पन्दसाङ्गको। दारुब्रह्मणि लीयते किमु नरब्रह्मतदाको नर- ब्रह्मण्येव हि लोयते शिव शिव ब्रह्मव वा दारवम्॥

·१४४ चतन्यचन्द्रोदयस्य गोपी। भद्रं भोभद्रम् एक एव भगवानाखाद्याखादकभा- वेन विधाभूत इव । पुनस्तत्रैव। हावेव पूर्मकरुण जगदुविधीy हावेव लोचनपथं जगतो जिदानी । अन्तःस्थनन्दतनयोऽन्तरवर्तिदारु- ब्रह्मति केवलमियानुभयोईि भेदः ।। गोपी। साधु भो नित्यानन्ददेव साधु तत्त्वज्ञोऽसि भगवतो गौरचन्द्रस्य। तन्मन्ये भगवदर्शनं कृत्वा प्रत्यावर्त्तन्ते एव सर्वे । तदावामपि भगवन्तं श्रीजगन्नाथं दृष्ट्वा त्वरितमेव पुनरेतावनु- सराव । इति निश्कान्तौ। नतः प्रविशति पुण्डरीकाक्षदर्शनानन्दनिःस्पन्दो भगवान् नित्यान- न्दादयचन्दनेशरख। चन्द । इहो महान्तः सम्पन्न यथासुखमेव भवतां भगव- दर्शनम्। नित्यानन्दादयः । यथामनोरथमेव सुसम्पन्नम्। चन्द । खगतम्। अहो कथमसौ विलम्बते गोपीनाथा- चार्यः। किमिदानीमहं करोमि न किमपि निगदितं तातच रणैः। मन्ये तस्मै एव सर्व कथितमस्ति तत्कथमयमद्यापि नायातः। इति परितोऽवजोकयति । ततः प्रविशति बरा नाटयन मुकुन्देन सहाचार्यः । आचा। रचि मुकुन्द एतेऽमीगच्छन्ति मदुभयमेव संवृत्तम्। नीलाचलचन्द्रोऽपि दृष्टो ईमाचलगोरोऽपि दृश्यते । रति ·९४५ षष्ठाझे भगवन्मुकुन्दाधभिनयः । सत्वरमुपहत्य । चन्दनेश्वर त्वमितो गृहं गच्छ अतः परं मयैव सव्वं समाधास्यते। चन्द। यथाह भवान्। इति भगवन्तं प्रणम्य निष्कान्तः । गोपी। उपसृत्य देवं प्रणमति । दामो। भगवन्नयमाचार्य प्रणमति। भगवान्। वहितिं नाटयित्वा। एहोदि। इति तमालिङ्गति। गोपी। देव भट्टाचार्येण सानुचर एव निमन्त्रिताऽसि । नदित एवागच्छन्तु। इति पूर्बोदियाऽऽवासं प्रापय्य भगवतः पाद- धावनादिकं दन्तधावनावसानं सकलमेव परिचरणं कृत्वा भिक्षोत्तरं मुखनिविरे, सति तस्मिन् सवैमनस्यम् । देव भट्टाचार्यणान्यदपि निमन्त्रितमस्ति। भग। किं तत्। गोपी। साम्प्रदायिकसन्यासिनः शकासाद्योगपट्ट ग्राह- यित्वा वेदान्तं श्रावयिष्यति। भग। अनुगृहीतोऽस्मि तेन भवत्येवं करिष्यामि। मुकु। देव आचार्येण तदवधि तेन वास्फुलिङ्गनिकरण दन्दह्यमानहदयेन स्थीयते महाप्रसादोऽपि नाद्य स्वीकृतो- ऽस्ति । भग। आचार्य बालकोऽस्मि । यदयं मा प्रति विद्यति तेनैवेदमवादीत् । कथमत्र दूयसे गोपी। भगवन् श्रीचरणैरिदं मे शन्त्यं हदयादुद्धियते चेत्तदा जीवितं धारयिष्ये। रति रोदिति ।

·२०६ चतन्यचन्द्रादयस्य भग। पुण्डरीकाक्षस्ते मनोरथं पूरयिष्यति । दामो। भवताऽयं निमन्व्यताम्। दामो। यथाऽऽज्ञापयसि । इति तमादाय निष्कामति । भग। जगदानन्द भगवतः पुण्डरीकाक्षस्य रजनीशेष- शयनोत्थापनलीला यथा दृश्यते तथा यतनीयम्। प्रविश्याचा- व्यंग सह। दामो। भगवन् यथाऽशम्। महाप्रसादेन भोजितोऽय- मत्रैव शियिषुरस्ति। भग। साधु साधु । इति सर्व प्रियसनाधया मुद्धत्तान् गम. यन्ति । नेपथ्ये पाणिशमध्वनिः । सर्वे । सचमत्कारम् । अहो यामशेषेव त्रियामा । यदयम् पूर्देव्याः शयनोत्थिताविव चलत्माङ्गभूषाक्वणः किंवा देवकुलस्य वारणपतेरुइंहितं वृहितम् । आयातेति कृपानिधेः किमु कृपादेव्या जगत्प्राणिना- माझानध्वनिरभ्युपैति मधुरः श्रीपाणिशङ्खध्वनिः ।। भग। तदहो अवितथमेव गतेयं रजनी। आचा। एहि सदैव पुण्डरीकाक्षस्य शयनोत्थानावकाशं पश्यामा गोपी। यथाऽऽज्ञापयसि । रति तत्समयोचितं कर्म कर्नु नि. एकान्तः। प्रविश्य सत्वरः कश्चित् । कः कोऽत्र भी गोपीनाथाचार्यः क वर्तते वृत्तं तज्नानासि । पाकाशे बच्वं बछा। किं बवीषि। प्राचार्यः श्री-

·पठाडे भगवन्मकुन्दाभिनयः ।
१४७
कृष्णचैतन्यदेवस्य निकटे। रति। भवतु तत्रैव यामि। इति
कतिचित्पदानि गत्वा पुरोऽवोच्च | अहो अयमेष आचार्यो
भविष्यति। इत्युपसर्पति । ततः प्रविशत्याचार्यः ।
आचा। अहो जातप्रायोऽयं समयः शयनोत्थानस्य तदई
त्वरयामि भगवन्तम्।
पुरुषः । उपसृत्य । आचार्य भट्टाचार्यो विज्ञापयति श्री-
कृष्णचैतन्यदेवो यथा भगवतो जगन्नाथदेवस्य शय्योत्यानं
पश्यति तथा त्वयैव सङ्गे कृत्वा यतनीयम्।
गोपी। यथाऽऽ करवाणि। रति श्रीकृष्णचैतन्यदेवं त्वरथि-
तुमुपसर्पति। ततः प्रविशति सानुचरो देवः ।
देवः । मुकुन्द विलोक्यता को विलम्ब आचार्यस्य ।
गोपी। एषोऽहं भगवन्तं प्रतीक्षमाणो वर्त्त।
भग। तदये गम्यताम्।
आचा। तथाचला। भगवनित इतः। इति प्रवेशं मायित्वा
जगमोहनमासाद्य। देव पश्य।
तत्कालीनकवाटवाटनिविडोद्घाटे विनिष्कामता
गर्भागारगरिष्ठसौरभभरेणमोदमभ्युदमन्।
निद्राभङ्गभूतालसो मुखमिव व्यादाय शेषे ऽनिशो
जृम्भारम्भमिवातनोति स इयं प्रासाद एष प्रभोः ।।
अपि च । देव आश्चर्यमाश्चर्यम् ।
दीपाभावधनान्धकारगहने गम्भीरगम्भीरिका
कुक्षौ तल्पत उत्थितस्य जयतो लक्ष्मीपतेलीचने।

·१४८ चैतन्यचन्द्रोदयस्य कालिन्दीसलिलोदरे विजयिनो वातेन पूर्णयिके प्रोन्मत्तभ्रमरावलीढजठरे सत्युण्डरीके इव ।। भग। गण्डस्लम्बस्य पञ्चादवस्थाय सस्पृहं पश्यति । मुक। आचार्य पश्य पश्य। क्षणात् प्रदीपावलयः समन्ता- इन्भीरिकायाः कुहरे ज्वलन्त्यः । विलोचनोत्मारिभिरतपूरै- यम्भूतभासो लिखिता इवाऽऽसन् ।। गोपी। पथ्य पश्य। अनुवदनप्रक्षालनमभ्यङ्गनानभूषणाद्यमथ। अनु बालभोगलीला हरिवनभभोग एष तत्पश्चात् ।। दृश्यतामधुना प्रातधूपाख्यः पूजाविशेषः । भग। चानन्दसिमित रव सपुलकावं पश्यत्येव । आचा। भो भो जगदानन्दादयः पश्यत पश्यत । प्रातधू- पस्य प्रसादानं कियदञ्जली कृत्वा कश्चित् मालाच्चकरयोः कृत्वा कविद्युगपदेव समागच्छतः किमेती। महाप्रभवे श्री- कृष्णचैतन्याय दास्यतः। केन वा प्रेरितावेतौ। अथवा श्रीजग- नाथेनैव । प्रविश्य पार्षदो श्रीकृष्णचैतन्यसमीपमुपसर्पतः। भग। उपत्य मूडानमवनमयति । एकः माला प्रयच्छति। भग। वहिवासोऽवलं प्रसारयति। अपरः। प्रसादानं प्रयति ।

·षष्ठाने भगवन्मुकुन्दाभिनयः । १४६ भग। बच्चले छत्वा श्रीजगनाथं प्रयन्यैव सिंहवत्वरितगतिनि- कान्तः सर्खे। अहो किमिदम्। कथमकस्मादेव देवो निष्क्रान्तः। तदागछत कायं गच्छति विलोकयाम । इति पुरानिष्कम्य फा- तिचित्पदानि गत्वा पुरतो विलोक्य । अहो भगवान् खावासवर्म त्यत्तवान्। गोपी। निभाण्य। अये दामोदरादयः सार्बभौमालयं प्रति देवः प्रस्थितवान्। तत्फलितं भट्टाचार्य्यस्य सुकृतद्रमेण । नहामोदरजगदानन्दौ भगवत्मङ्गे प्रयातं मुकुन्देन साईमह- मासनस्थल एव तिष्ठामि। उभी। यथारुचितंभवते । इति निष्क्रान्ती । गोपी। एहि मुकुन्द सार्वभौमस्य द्वितीयकक्षायां निष्ठाव। इति तथा कृत्वा पुरोऽवलाक्य । अये एतौ सार्वभौममृत्यौ सवि- स्मयमितरवोपसर्पतः। तदपवार्य तिष्ठाव। इति द्वारोपान्ते तिष्ठतः। ततः प्रविशतो भयो। एकः। अले एसे सणासी कपि मोहणमन्तं जाणादि। जदो भट्टाचालिए इमिणा गहग्गत्ये वित्र किदे (१)। अन्यः । अले किलिसे किदे (२)। प्रथमः। अले ण आणासि सेजार अणुत्थिदेज्जेव भट्टा- १ बरे रष सन्यासी किमपि मोहनमन्नं जानाति। यतो भट्टा- चार्योऽनेन ग्रहयस्तश्व वनः । २ अरे कीदृशः कृतः।

·१५. चैतन्यचन्द्रोदयस्य चालिए एसे अअम्हादो सत्रणघरदुआले गदे नदो वडुएण करि। भट्टाचालिअ भट्टाचालित्र उत्येहि उत्येहि से स- मासी श्रादोत्ति। तदो धसममित्र भट्टाचालिए उत्थित्र इमस्म चलणे पडिए । नदो इमिणा जहमाहत्म पसाअभत्तं पत्थे कदुअ भुङ्कत्ति गदिदवन्तो। तदो अम्हाणं ईसले उम्मत्त वित्र किन-विचाले तकवणमेत्तेण तं भत्तं गिलिन- वन्ते अकिद-सिणाणेज्जेव अकित्र-मुह-पकवालणेज्जेव। गि- लिजण उम्मत्ते वित्र कण्टड्द-सअलङ्गेणअण-जल-स्थिमि- द-वसणे घग्घल-कण्ठसद्दे अवम्हाल-लोत्र-विवसे वित्र भवि- अमहीदले लुण्ठदि किं विस्मदि ण आणेम्ह (९) । गोपी। चाकर्ण्य । मुकुन्द श्रुतम्। मुकु। तवानुतापेनैव देवेनेदमध्यवसितम्। मृत्यौ। आमच्छ अन्हे गोपीणावाचालिनं मग्गेम (२) । इति निष्कान्ती। १ बरे न जानासि शय्यातोऽनुत्यिते एव भट्टाचार्य सति रपोऽक. स्मात् शयनरहदारे गतस्ततो वटुकेन कथितम्। भट्टाचार्य भट्टाचार्य उत्तिह उत्तिष्ठ स सन्यासी चागत इति। तदा धस्मसितिशब्दं कृत्वा भट्टाचार्य उत्याय अस्य धरणे पतितः। ततोऽनेन जगनाथस्य प्रसाद- भक्तं ते छत्वा भुवेति गदितवान् । तदा आमाकमीश उन्मत्त इव चकतविचारतत्क्षणमात्रेण तद्भक्तं गिलितवान् यतखान रव यवतमुखप्रक्षालन एव। गिलिवा उन्मत्त इव कण्टकितसर्वाङ्गो नय- भजललिमितसाडो घर्घर-कण्ठशब्दोऽपत्मार-रोग-विवस व भूत्वा महीतले गुठति किं भविष्यति न जानीमः। २ पागच्छ चावां गोपीनाथाचार्य मार्गयाव ।

·२५१ घष्ठाझे भगवन्मकुन्दाद्यभिनयः । गोपी। भद्रं भो भद्रम् । यदाभ्यामहं न दृष्टः । तदितः स्थित्वा दामोदरजगदानन्दो प्रतिपालयाव। रति तथा कुरतः । ततः प्रविशति विस्मयं नाटयन् दामोदरः। दामो। विना वारी बदो वनमदकरीन्द्रो भगवता विना सेकं खेषां शमित इव हत्तापदहनः । यदृच्छायोगेन व्यरचि यदिदं पण्डितपतेः कठोरं वज्रादप्यम्तमिव चेतोऽस्य सरसम् ।। गोपी। उपत्य ! दामोदर किन्तत् । दामी। अस्ति रहस्यं कथयिष्यामः । किन्तु मया भवदर्थ- मित आगतम् । द्वारान्तरेण निष्क्राम्य लब्धाऽऽवासं भगवन्त- मनुसराम) इति त्रयः कतिचित्पदानि परिकामन्ति । दामो । विना वारोमित्यादि पठित्वा सर्वमेव कथयति । गोपी। श्रुतमेव सर्व मिथः कथयतोस्तमृत्ययोः प्रमुखतः। दामो। तवैव प्रसादादिदं तस्य सौभाग्यं तदेहि शीघ्र भगवत्ममीपमनुसराम। यदयं भट्टाचार्याऽपि कृताहिकस्त- वागतप्राय एव इदानीमस्याशयो गम्यः । तदिदानों वाक्प्र- इति परिक्रामन्ति योगएवनाभूत्। ततः प्रविशति तासनपरियो भगवान नित्यानन्दो जगदा- भग। जगदानन्द कासौ गोपीनाथाचार्य । जगदा। अयमयं दामोदरमुकुन्दाभ्यां त्वरमाण प्राचार्यः ।

·२५२ चैतन्यचन्द्रोदयस्य गोपी। उपरत्य। जयति जयति परमकारुणिकः । जगदा। अहो कथमयमश्रुतपूर्वस्ते व्याहारविलासः । गोपी। स खन्नु भवतामेव वेद्यः। इत्युपसत्य प्रणमति नेपथ्ये। खामिन नायं पन्थाः श्रीजगन्नाथालयोपसर्पणाय भगवान्। याकर्ण्य थाकी। ज्ञायतामाचार्य किमेतत्। गोपी। नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । ज्ञातं ज्ञातं अयमयं भ- ट्टाचार्यः । श्रीजगन्नाथमदृष्येव भगवच्चरणोपसर्पणार्थमाग- छति। दामो। पुरैव ज्ञानमस्ति । इति सङ्घ तन्मुखमीक्षमाणास्तिन्ति। ततः प्रविशति विस्मयोत्कुलमनाः सार्वभौमः । साव। खगतम्। अहो अवितथमेवाह गोपीनाथाचार्यः अस्माकमपि चेता यदीदृशमजनि तदयमीश्वर एव । इति सोत्कण्ठं परिक्रम्य । अही इदमस्मन्माष्वसुः पुरं तद्यावत् प्रवि- शामि। इति प्रवेशं नाटयति । आचा। उत्थायाभिगच्छति। सार्व। अग्रेऽवलोक्य । आचार्य किं कुर्वन्ति स्वामिनः । आचा। इत इत आगच्छन्तु भवन्तः । सार्व्व। उपसृत्य भगवन्तं दण्डवत्रणम्याञ्जलिं बवा। नानालीलारसवशतया कुर्वतो लोकलीला साक्षात्कारऽपि च भगवतो नैव तत्तत्त्वबोधः । ज्ञातुं शक्रोत्यहह न पुमान् दर्शनात् स्पर्शरत्नं यावत् स्पर्शज्जनयतितरी लोइमात्र नहेम ।।

·।
घडारे भगवमान्दाभिनयः ।
पपिच। खजनादयसमा नाथ पनाधिनायो
भुवि चरसि यतीन्द्रवाना पद्मनाभः ।
कमिंच परकल्पास्वामनप्पानुभावं
प्रकटमनुभवामो इन्त वामो विधिनः ।।
भगवान्। वर्ण विधाय। भट्टाचार्यभवदात्मत्यपात्रमेवामि
सत्किमिदमुच्यते। बगतम्। पोइदानीमस्याशय परीक्षणीया
प्रकाशम्। हो महाशय निरुचता कस्तावत् शास्त्रार्थः ।
भहा। पहिं बड़ा । भगवन् ।
शास्त्रं नानामतमपि तथा कल्पितं खखरुया
नोचतेषां कथमिव मिथः खण्डने पण्डितत्वम्।
तबोहेण्यं किमपि परमं भक्तियोगो मुरारे-
निष्कामो यः स विभगवतोऽनुग्रहेणैव सभ्यः॥
पपिच। वेदाः पुराणानि च भारतच
मन्त्राणि मन्त्रा अपि सर्व एव ।
बझैव वस्तु प्रतिपादयन्ति
सत्वेऽस्य विधाम्यति सर्व एव ॥
यस्मिन् वृहत्त्वादयश्णत्वा-
मुख्यार्थवत्वे सविशेषतायाम्।
ये निर्विशेषत्वमुदोरयन्ति
सेनैव समाधयितुं समर्थाः॥
नया वि। श्यशीर्षपञ्चरात्रम्।
या या अतिर्जपति निर्विशेष
यतः।

·बैतन्यचन्द्रोदवस सा साऽभिधत्ते सविशेषमेव । विचारयोगे सति हन्त तासा प्रायो बलीयः सविशेषमेव ।। तथा हि। “आनन्दायेव खस्विमानि भूतानि जायन्ते श्रा- मन्देनैव जातानि जीवन्ति आनन्दं प्रयन्ति अभिसंविशन्ति" इत्यादिकया श्रुधा अपादानकरणकर्मादिकारकत्वेन विशेष- वत्त्वापत्तेः। एवं “यतो वा इमानिभूतानिजायन्ते"इत्यादिक- या“स ऐक्यत" इत्यादौ मोऽकामयत"इत्यादौ च ईक्षणं पर्या- लोचनं कामः सङ्कल्पः। इत्याभ्यामपि विशेषवत्वान्न तावनिर्वि- शेषत्वमुपपत्रं भवति। आयाते च विशेष रूपस्यापि विशेषादा- यातस्त्वं न तद्रूपं प्राकृतं ज्योतिश्चरणाभिधानादिति।ज्योतिषो ऽप्राशनत्वं यथा साध्यते तथा तस्य रूपस्यापोति । केवल नि- विशेषत्वे शून्यवादावसरः प्रसज्येत। मेन ब्रह्मशब्दो मुख्यएव मख्यत्वेन भगवान् ब्रहोत्यवशिष्टम्। तथा च "ब्रह्मेति परमा- त्मेति भगवानिति शब्द्यते" खपक्षरक्षणग्रहमदिलास्तमुख्यार्थ भावाभावेऽपि लक्षणया निरूपयितुमशक्यमपि निर्विशेषत्वं ये प्रतिपादयन्ति तेषां दुराग्रहमात्रम् । वस्तुतस्तु । आनन्दो विविधः प्रोक्तो मूत्तीमूर्त्तप्रभेदतः अमूर्तस्याश्रयो मूर्ती मूर्तीनन्दोऽच्युतो मतः ।। अमूर्तः परमात्मा च ज्ञानरूपश्च निर्गुणः । खखरूपश्च कूटस्थो ब्रह्मचेति सतां मतम्॥ अमृतमतयोर्भेदो नास्ति नत्त्वविचारतः ।

·१५५ पठाये भगवमुकुन्दाभिनयः । भेदस्तु कल्पितो वेदैर्मणिततेजसोरिव ॥ इति चयशीर्षपञ्चरात्रम्। तथा कपिलपश्चरावेऽपि अगस्त्वं प्रति कपिलकाक्यम्। वे ब्रह्मणी तु विशेये मूर्तच्चामूर्तमेव च । मू मूर्तखभावोऽयं ध्येयो नारायणे विभुः ॥ इति पाश्चरात्रिकमतमेव निर्मात्मरम्। केवलनिर्विशेषब्रह्म- वादिनस्तु अमूर्तीनन्दमेव ब्रह्मेति निरूपयन्तः स्ववासनापार- व्यमेव प्रकटयन्ति नत से निर्विशेषत्वं स्थापयितुं शकुवन्ति । पाश्चरात्रिकमतखीकारे तु “आनन्दं ब्रह्मणो रूपम्" एकमे- वादितीयं ब्रह्म” इत्यादि च सिध्यति। रूपत्वेन मूर्त्तत्वं मणित- तेजमोरिवेत्युक्तेनाहितीयत्वं सेन भगवानेव ब्रह्मति सर्वशा- स्वमतम्। वासना वैशिष्ट्यादेव मूतानन्दे भगवति लीलावि- यमिति मन्वाना अमूतीनन्दमेव ब्रह्मेति केचिदाहुः । पाञ्च रात्रिकाखविगीतशिष्टा भगवदुपासकत्वात् तेन तदाचरिते- नैव वेदार्था अनुमोयन्ते। तथा च । शाखाः सच्चनं निगमद्रुमस्थ प्रत्यक्षसिद्धो न समय एषः। पुराणवाक्यैरविगीतशिष्टा- चारच तस्यावयवाऽनुमेयः ॥ नत्र पुराणवचनानि । यथा यभिचं परमानन्दं पूर्ण ब्रह्म सनातनमित्यादि। रूपवत्त्वेन निर्विशेष बाह्याभपूर्व मीरूपमित्यर्थः।

·चैतन्यचत्रादबख शिष्टास्तु सात्वतास्तेषां मतम्। "वासदेवपरा देवता वास- देवपरात्परमात्मनः सहर्षणो जीव इत्यादि। जीवयति जीवं करोतीति जीवः । न तु खयं जीवः । स चात्मा शब्दमा परब्रह्म। ममोभे शाश्वती सनू इति तदुक्तः । तस्मादेव जीव- पष्टिरित्यर्थः । अतो मूर्तानन्द एव कृष्ण इति शालार्थः । भगवान्। साधु साधु नदिदानों पुण्डरीकाक्षदर्शनाय साधया भा। यथाऽऽचापयति देवः । रवि दामोदर जगदानन्दी स. होला निवान्तः। मुकु। कथमयमेतो गृहीत्वा गतः। गोपी। अस्ति निगूढम्। किन्त देव स एवार्य भट्टाचार्य्यः । भगवान्। महाभागवतस्य भवतः समादन्यथैव जातः। गोपी। विरस्य । एवमेव। बता प्रविशतोऽपटीक्षेपेव दामोदर-जगदानन्दी। दामोदर-जगदानन्दौ । देव भट्टाचार्येण पद्यवयं भैया- मत्रच भगवज्जगवायभुक्तावशिष्टं प्रचितमस्ति । भगवान् । अनुगृहीतोऽमि। मुक । पद्ययं पश्यामि। रति बलराव पत्रिकामादाय गर्न बापति। बैराग्यविद्यानिजभक्तियोग- शिक्षार्थमेकः पुरुषः पुराण बोलण्याचसम्यगरीरधारी

·सममा सार्यभामराजायभिनया।
चपाम्बुधिर्यस्तमहं प्रपद्ये ॥
कालावष्टं भक्तियोगं निजयः
प्रादुष्कत्तुं कृष्णचैतन्यनामा।
आविर्भतस्तस्य पादारविन्द
गाढंगाढं खीयता चित्तमाः।
इति वाचयिता भिती विनिख देवाले ददामि।
भगवान्। बालोक्य विदारयति ।
गोपी। देव मध्याहो जातस्तदुत्तरकरणीयाय सन्नी-
भवन्तु श्रीचरणाः।
सबै । एवमेव । रति निकाला।
सार्वभौमानुयो नाम घो।
सप्तमाका
ततः प्रविशति सार्बभौमः।
सार्व। श्ररो कथमद्यासमय एव गजपतिना समाइतोऽसि
सचिनमुपसर्पितम्। सुपसर्पति।
ततः प्रविशति राजा अभिनय परीवारा।
राजा। कः कोऽत्र भाः समाश्यतां भवाचाय्यः । उपरब
भड्डा । रषोऽषमनाकानेनैवागतः
राजा। प्रबन्ध । इदमासनमायताम् ।
भशापानि मायावनमधारी।

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य राजा। भट्टाचार्य श्रुतं मया कोऽपि महाप्रभावः परम- कारुणिको यतीन्द्रः सम्पति गौडादागतोऽस्ति । भट्टा । अथ किम्। राजा। कथं मया तस्य चरणवन्दनं क्रियते। भट्टा। इदंत्वतिदुर्घटम्। विरलप्रचाराणां तेषां निष्किञ्चने- नैव दर्शनं लभ्यते। तत्रापि दिनकतिपयान्यद्य दक्षिणस्या दिशि चलिताः सन्ति। राजा। किमिति जगनाथमहाप्रभोः समीपं विहाय चलि- तवन्तः। भट्टा। तीर्थी कुर्वन्ति तीर्थानि खान्तस्थेन गदाता" इति सामान्यानामेव महतामयं निसर्गः। अयन्तु भगवानेव खयम् । राजा। सविस्मयम्। भट्टाचार्य भवन्तश्चेदिदं ब्रुवन्ति तत्म- त्यमेवैतत् । तदा किमिति यत्नपरस्मरं भवताऽत्र नारक्षि। भहा। महाराजा ब्रह्मादयो लोकपाला यसभङ्गतरङ्गिणः । विना स्खकरुणादेवों पारतन्व्यं न सोऽईति ॥ तथाऽपि। कतिन विहितं स्तोत्रं काकु: कतीच न कल्पिता कति न रचितं प्राणत्यागादिकं भयदर्शनम्। कति न सदितं धृत्वा पादौ तथाऽपि स जम्मिवान प्रकृतिमाता तुल्या स्यातामनुबनियो। राजा। सेोत्कण्ठम् पुनरचाऽऽगमिष्यन्ति। भध। पथ किम् । सजिनसत्र वर्तन्ते।

·१५९ सप्तमा सार्वभौमराजाधभिनयः । राजा। कथमेकाकी चलितः। भट्टा। तादृशः कथमेकाकी। तथापि मया समीचीना विप्राः सङ्गे नियक्ताः सन्ति । राजा। कियहरं तावत्। भट्टा । गोदावरों यावत् ते यास्यन्ति भगवास्तु सेतुबन्ध- पर्यन्तं गमिष्यतीत्यनुमीयते। राजा । ब्राह्मणास्तावहरं किमु न प्रेषिताः । भट्टा । तस्याननुमतेः। गोदावरीपर्यन्तन्तु रामानन्दानुरो- धात्तेषां सङ्गोऽङ्गीकृतः। राजा। कस्तावत्तस्यानुरोधः। भट्टा। गन्तव्यमिति निश्चये कृते मयोक्तं गोदावरीतीरे रामानन्दो वर्तते सोऽवश्यमेवानुयायः । राजा । कथं तस्येदं सौभाग्यम्। भट्टा। महाराज स खलु सहजवैष्णवो भवति । पूर्वमय- मस्माकमुपदासपात्रमासीत् सम्प्रति भगवदनुपरे जाते तन्म- हिमशता नो जाता। राजा। श्रुतोऽस्ति मया त्वयि यादृशस्तस्यानुग्रहो जातः । भट्टा। भगवत्प्रभावो हि खतः प्रकाशी। प्रविश्य दौवारिकः । भट्टाचार्य भवत्प्रेषिता विप्रा गोदावरीतो निवर्तिता भवन्तं प्रतीक्षन्ते। भट्टा । उत्कण्ठते राजा प्रवेश्यन्तामिहव। दौवा । यथाऽऽज्ञापयसि। इति पुनस्तानादाय प्रविशति ।

·बैतन्यचन्द्रोदयस्य भहा। अहो पागच्छतागच्छत विप्राः । उपहाब रामानमा- शीभिरभ्यर्च सार्वभौमं प्रथमन्ति । राजा। उपविश्यामूलं कथयत। सब उपविशन्ति। भहा। एकतम एव कथयतु। एकः। इतस्तावदालाननाथदेवमवलोक्य स्तुत्वा महाम- तकरीन्द्रवदनहुभ-कुशलगतिकुशलस्वरया रयातिशयैरप्य- साभिरनुगन्तुं दुःशकः शकलमिव समेरारीदीच्थेन प्रबलत- रमरुता विभज्य चालितं निरवधि भगवन्नामसकोर्सनविक- खर-खरपरभागाधरीकृत-धाराधर-धारणि-धीरध्वनिरध्वनि बतैकमनोऽभिवोच्यमाणा जनैर्खघीयसा कालेनैव कूर्माक्षेत्र मुत्तीर्मवान्। सार्च। एसदभ्यन्तरे भिक्षा नाभूत्। विप्रः । नाभूदेव। भष्टधा भवनिः किं कृतम्। विप्रः । अस्माभिस्तु यथालाभं किञ्चिदशित्वा दृश्यमान एवायमनुगम्यते। ततस्तत्रैव कूर्मक्षेत्रे कूर्मदेवं प्रणम्य स्तुत्वा कूर्मानाबो दिजवरमा गृपमुत्तीर्णवान्। समनन्तर सेनैव नि- मन्त्रितः कृतभित यदन्यत् कृतवान् तदप्यद्भुतम्। भट्टा। किं तत्। विप्रः। मवैव कथित् वातदेवमामा विप्रो गलत्कुष्ठः कुष्ठ- कमिनिकर करम्विन-वड-मधिर-वसापूयमिन्नसाक क दाचित् पनीपत्यमानान्कामीनुत्याय नव निवेशयन्ननुदियो ·सामारे सार्वभौमराजाचभिनयः । ११ भगवन्मग्रमना इव केनाप्यकथितोऽपि खयमेव भगवताऽप्रापि। अनन्तरमविलम्बेनैव चिरकाललब्धपरमतवदिव गाढतरमा- यताभ्यां भुजाभ्यामयं तथाविध व पर्य्यरम्भि समनन्तरं सेन विग्रहण। काहं दरिद्रः पापीयान् क कृष्णः श्रीनिकेतनः । ब्रह्मबन्धुरितिस्माहं बाहुभ्यां परिरम्भितः ।। इति पठन्नेव सद्योऽतिद्योतिप्रशतसुन्दराजः समजनि । तदनु पुनस्तेनोक्तम् । भगवन् कथमयमोहशो मे निग्रहः कृतः। तथाविधेन मया आमयाविना विना दुःखं निरुद्देगेन स्थितं सम्मतिसम्पतिपद्य- मान-मानतया सवा एव मनोवृत्तय उत्तिष्ठेयुः । भगवती- तम्। ब्रह्मन्नपुनस्ते भगवदनुस्मरणमन्तरेण मनसो वाघ- व्यापारा भविष्यन्ति तदलमुद्देगेनेति । राजा। भट्टाचार्य सत्यमेवायमीश्वरः। अन्यथा ईडकरुणा जीवस्य न घटते । कुष्टचारित्वन्तु योगीन्द्रस्यापि सकते। सार्च। ततस्ततः। विप्रः। ततश्च नृसिंहक्षेत्रमुपगम्यागम्यानुभावो भगवन्तं नृसिंहं दृष्टा स्तुत्वा प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य प्रतस्थे। काञ्चनाचलमरीचिवीचिभि- गौरयन् किमपि दक्षिण दिशम् । दर्शनेन करुणातरक्रिया द्रावयन् जनमनासि सर्वतः॥ । ४ ·चैतन्यचन्द्रोदयस्य अपिच। कृष्ण कृष्ण जय कृष्ण कृष्ण कृष्ण कृष्ण जय कृष्ण कृष्ण हे। कृष्ण कृष्ण जय कृष्ण कृष्ण हे कृष्ण कृष्ण जय कृष्ण पाहि नः॥ इत्यमम्बुदविकखरखर- निग्धमुग्धवचनामृतद्रवैः। बादयन् श्रुतिमतां श्रुतिदयं चित्तमप्यपदरन् स जग्मिवान् ।। सार्व। सत्यमेवात्य तस्यैवमेव प्रकृतिः। विप्रः। ततोगोदावरीतोरमासाद्य विचितविश्रामे जगज्जन- मनाभिरामे निरुपमकृपाभिरामे प्रेमसौभगवति भगवतिक नक केतकोपवन व परिमलाऽऽमोदितदिग्वलये सकलगु- णनिलये स्वयम्प्रकाशिकया तत्प्रथया कोऽयं कोऽयमिति कृत- समूहः समूहः क्षौणिसुराणां तत्र मिलितवान् । निमन्त्रितश्च केनापि । समनन्तरमनन्तरहस्ये सर्वतः सञ्चरति जनचयत्र- वणकान्ते तदुदन्ते मन्त्रावष्ट इव सदगृहीत इव विस्मयचम- कार-विकारविसंछुल व रामानन्दरायः समुपेयिवान् । राजा । रामानन्द धन्योऽसि धन्योऽसि । यस्य ते नयनविष- यीभूतास्ते श्रीचरणाः। विप्रः। समनन्तरमागत्यैव चरणकमलपरिसरे सरेरीय- माणाश्रु निपतति स्म खयमेव। अये त्वमेव रामानन्दोऽसीति भगवता सानुयममुक्तेश्रथ किमिति च प्रत्यूचे। तदनु भगव- ·सप्तमाचार्वभौमराजाधभिनयः । माऽपि सार्वभौमानुरोधेन भवदालोकनमभीष्टं ममेति मयाऽत्र क्षणमवस्थितं तत्सुविहितमेव विहितं भवता यत् खयमेव समु पसेदे तदुच्यतां किञ्चिदित्यभाणि । ततो यद्यपि रामानन्दो चिकोऽयं किनामा कि मचिमा किमाशयः किं तत्त्व इति किमपि भगवदिषयकज्ञानविशेषानभिजस्तथापि चिरकाल- कलित-सतत-सख्यसुख-सुभगम्भावुक व निसाध्वस एव किमपि पठितुमुपचक्रमे। मनो यदि न निर्जितं किममुना नपस्यादिना कथं समनसो जयो यदि न चिन्त्यते माधवः । किमस्य च विचिन्तनं यदि न हन्त चेतोद्रवः स वा कथमो भवेद्यदि न वासनाक्षालनम्। भगवान्। वायमेतत् । का विद्या- रामा। परिभक्तिरेव न पुनर्वेदादिनिष्णातता. भग। कीर्तिः का- रामा। भगवत्परोऽयमिति या ख्यातिन दानादिजा। भग। का श्री:- रामा। तत्मियता नवधनजनयामादिभूयिष्ठता. भग। किं दुःखं- रामा। भगवत्प्रियस्य विरहो नो हहणादिव्यथा ॥ भग। भद्रम् । के मुक्ताः। रामा। प्रत्यासत्तिरिचरणयोः सानुरागेन रागे प्रीतिः प्रेमानियिनि परेर्भनियोगेन योगे। x2 ·१८० चैतन्यचन्द्रोदयस्य - आस्था तस्य प्रणयरभसस्योपदेहे न देने येषां ते शिप्रकृतिसरसा पन्त मुक्ता न मुक्ताः॥ भग। भवतु । किं गेयं- रामा। ब्रजकेलिकर्मा- भग। -किमिद श्रेयः- रामा। -सता सङ्गतिः, भग। किंमतव्य- रामा। मघारिनाम- भग। --किमनुध्येयं- रामा। भग। कथेयं- - मुरारे पदम्। रामा।-ब्रजएक- भग। किंवणयोरानन्दि रामा। -वृन्दावन.कोडेका भग।-किमुपास्यमत्र- रामा। महसी श्रीकृष्णराधाभिधे॥ भग। भद्रम् । उच्चतामुच्यताम्। रामा। खगतम्। इतःपरं किं वक्तव्यं प्रश्नानुरूपमुदितमेव अधुना यवक्तव्यं तेनास्य सुखं भवति न वेति न जानामि। इति क्षयमभिविन्य प्रकाशम् । निवाणनिम्बफलमेव रसानभिना- घूयन्तु नाम रमतत्त्वविदो वयन्तु।

·सप्तमात्र सार्वभौमराजाद्यभिनयः। श्यामामृतं मदनमन्थरगोपरामा- नेबाञ्जलीचुलुकिसावसितं पिवामः ॥ भगवान्। पुनरन्यदुच्यता समानार्थकमेतत् । रामा। इतः परं प्रतिपाद्यमेव नास्ति किमन्यवक्तव्यम् । इति मनसि विचार्य प्रकाशम् । नीचानेव पथश्चकोरयुवतीयूथेन याः कुर्वते सद्यः स्फाटिकयन्ति रत्नघटितां याः पादपीठावलीम् । याः प्रक्षालितकृष्टयोर्जललवप्रस्यन्दशहाकृत- स्ताः कृष्णस्य पदालयोनखमणिज्योत्स्ना चिरंपान्तु नः॥ भगवान्। काव्यमेवैतन् पुनरुच्यताम् । रामा। क्षणं विचिन्त्य । श्रीवत्मस्य च कौस्तुभस्य च रमादेव्याश्च गर्दाकरो राधापादसरोजयावकरसो वक्षस्थलथो हरे बालार्कातिमण्डलीव तिमिरचन्दन वन्दीकृता कालिन्द्याः पयसीव पीवविकचं शोणोत्पलं पातु नः॥ भगवान्। इदमपि तथा। रामा। चरमो धत्ता। सखि न स रमणे नाई रमणीति भिदावयोरास्ते। प्रेमरसेनोभयमन व मदनो निष्पिपेष बलात् ॥ अथवा। अहं कान्ता कान्तस्वमिति नतदानों मतिरभू- मनोवृतिषुप्ता स्वममिति नी धीरपि पता। भवान् भी भार्याऽमिति यदिदानों व्यवसिति-

·१८८
चैतन्यचन्द्रोदयस्य
.
स्तथापि प्राणानां स्थितिरिति विचित्र किमपरम् ॥
सार्व। ततो भगवता किमुदितम्।
विप्रः । तदा यदवलोकितं तदाकलय।
धृतफण इव भोगी गारुडीयस्य गानं
तदुदितमतिरत्याकर्णयन् सावधानम् ।
व्यधिकरणतयाक वाऽऽनन्दवैवश्यतो वा
प्रभुरथ करपद्येनास्यमस्याप्यधत्त ॥
राजा। भट्टाचार्य कोऽयं सन्दर्भः।
भहा। महाराज निरुपधिहि प्रेम कथञ्चिदप्युपषिं न सहते
इति पूर्वार्द्ध भगवतोः कृष्णराधयोरनुपधि प्रेम श्रुत्वा तदेवपु-
रुषार्थीकृतं भगवता मुखपिधानञ्चास्य तदहस्यत्वप्रकाशकम् ।
विप्रः । तदा चिकुरकलापं विधा कृत्वा तेनैव तच्चरणयुगं
वेटयित्वा निपत्य गदितम् ।
मचारसिकशेखरः सरसनाबलीलागुरुः
स एव पदयेश्वरस्वमसि मे किमु त्वां स्तुमः ।
संवैतदपि साजं विविधभूमिकाखीकृति-
न ते नयति भूमिका भवति नोऽतिविस्मापनी॥
इति चिरंचरणकमला बदमासीत्। मध्ये मध्ये किषिददति च।
आकस्मिको नु विधिना निधिरभ्यनायि
भमः किमिन्दुरस्तस्य यदेष पातः ।
आनन्दभनष्फलं सुविपञ्चरीणं
एं यदेव सब देव पदारविन्दम् ॥

·सप्तमा सार्वभौमराजाधभिनयः । भगवन् यथैवाद्य मया खप्ने दृष्टं तथैव सालादपि। इति पुनरपि पादौ वा रोदिति । भगवान् गाउँ परिषजते। अतः परं निमन्त्रयित्वा विप्रवरण समागत्य देवापराहो जात इत्युक्तो भगवान् माध्यन्दिनक- मणे चलितवान् वयमपि तच्चरणारविन्दं प्रणम्य तददरेव प्रत्याजिगमिषवः स्मः। सार्च। तदधुना विश्राम्यतां भवद्भिः । विप्राः। यथाऽऽज्ञापयति भवान्। राजा। पारितोषिकं ददाति । विप्राः। सादरमादाय निष्कान्ताः। ततः प्रविशति दौवारिकः । दौवारिकः । देव कीटपतिना महाराजेन प्रेषितमुपा- यनमादाय तदमात्यो मनभट्टनामा पण्डितराजो हारम- ध्यास्ते। सार्व। ज्ञायतेऽसौ महापण्डितो भवति। राजा। प्रवेश्यताम्। दौवा । यथाऽऽज्ञापयति देवः । रति नियम्य तमादाय प्रविशति। साव । आगछन्तु भट्टाः । इत्युव्यानं बाटयति। ममभट्टः। राजानमशीर्भिरभ्यर्थ । भट्टाचार्य किमिदं कि- यते ना तवाभ्युत्थानीयः । अथवा सदैव तुज किलकाचनाचल सदैव गम्भीरतमाः पयोधराः।

·चंतन्यचन्द्रोदयस्य १८ सदैव धीरा बिनयकभूषणा लक्ष्मीः प्रकृत्यैव जनैः समीयते॥ राजा। इदमासनम्। मझ। यथाऽऽयमुपविशामि। इत्युपविशति । राजा। अपि कुशलं कीटपतेः । मल्ल । यस्य भवविधाः सहदस्तस्य सततमेव तत्। किन्त साम्प्रतमधिकमपि। राजा। कीदृशं तत्। मम। महाराज एतस्माज्जनपदतः सतीर्थयात्राव्याजेन द्रुतकनकद्युतिर्यतीन्द्रः कोऽप्येको यदवधि छन्त दक्षिणा सम्प्राप्तस्तदवधि सोऽपि निर्वतात्मा। साब। बोवण्ठम् । भट्टाः कथयन्तु कथयन्तु । राजा। कथभिव। मल्ल । यथोत्तरमेव दक्षिणस्यां दिशि कियन्तः कर्मनिष्ठाः कतिचिदेव ज्ञाननिष्ठा विरला एव सात्वताः प्रचुरतराः पाश- पताः प्रचुरतमाः पाण्डिनः। तेन तेषामन्योन्यवादविसंधुला- नामुच्चावचनिर्वचनचातुर्यधुर्याणां खखमताचार्यवाणां प्रसङ्गेन प्रायशो बडलोबेग एव नो महीपालः । राजा। ततः। मज। तत आकस्मिकप्रवेशमात्रेणैव तस्य यतिपतेर्दिशि विदिशि मानन्दचमत्कार समूढेषु बाबालवृद्धतरुणेषु लोकेषु दिडक्षयोपनतेषु पणितमण्डलेष्वपि परमनयनसभगया वपु- ·२८ सप्तमारे सार्वभौमराजाद्यभिनयः । लक्ष्म्यैव प्रकटीकृतं महिमानमनुभय विनोपदेशेनापि कर्व स्थाम इति तत्कालसमुदित्वरवासनाविशेषेण जामपुलका- सवः सर्व एव स्वस्वमतप्रचावेन तत्पथप्रविष्टा बभूवुः। तस्य परम्पराश्रवणेन लब्धपरमानन्दोऽस्मन्नरलोकपालस्तविशेष- चरितमवगन्तुं गूढवेशेन ब्राह्मणान् प्रहित्य यावत् सेतुबन्धं ततः प्रत्यागमनावधि च तस्यालौकिकचमत्कारं तत्तन्मुखाद- नुभवन् भव-दव-दहन ज्वालामेव विस्मृतवान्। राजा। अमात्य धन्योऽसौ यमदीयो महीपालः । साव। किं किं श्रुतं किञ्चित् कथ्यताम्। राजा। अमात्य कथ्यताम्। मन्न। एकस्मिनहनि निजसुखावेशेन विगलहिलोचनज- लसकल-धीत कलधौतशरीरं रोमाञ्चसञ्चयेन मुकुलाऽऽकु- लायमान कदम्बभूरुहाकरं भगवन्नामसकोर्तन-सगङ्गदखरं खरंचसा खानन्दवैवश्येन वनपरिचयाभावतोऽपि यथावत्व चलन्तं भगवन्तमालोक्य पाण्डिनो वैष्णवोऽयं भवति भिक्षुर्भ- गवत्-प्रसादनाम्नैवेदं ग्रीष्यति तदेतदनमेनमाशयाम इति श्वभोजनयोग्यमाचितरानं स्थाल्यो निधाय पुरो गत्वा खा- मिन् भगवत्प्रसादमिमं गृहाणेति भावयित्वा समूचिरे चिरेण । भगवान् । सर्वशोऽपि भगवत्प्रसादनाम्ना तत्यागमसह- मान एव पाणी गृहीत्वा तत्महितमेव पाणिमुगम्य चलितवान्। समनन्तरमेव महता केनापि विषगेन चचुपुटे कृत्वा तदन्नं भगवत्करतलतः समादाय समुड्डीनम् ।

·२० चैतन्यचन्द्रोदयस्य साब। अहो मोरस्य मधिमै । यन्मायया मूढधियो धमन्ति भुवनेश्वराः । तमपीच धमयितुं तुद्राणामयमुद्यमः ॥ मझ। अन्येधुरन्यच कुचापि ब्राह्मणगृहे यहक्कयोपगतस्तं ब्राह्मणं केवलं रामरामेति नाममात्रजपपरायणं दृष्ट्वा गत- वान्। प्रत्यागमनसमये पुनस्तमालोकयितुं तवैव समुत्तोर्मः । तमेव कृष्ण कृष्ण कृष्णेत्येवं जपन्तं दृष्ट्वा पृष्टवान्। ब्राह्मण कथं गमनसमये राम राम रामेत्येवं जपन् भवानालोकि । अधुना कृष्ण कृष्ण कृष्णेत्येव जपन्नालोक्यते तत्कथयास्य तत्त्वमिति। नदा स ऊचे। भगवन् तवैव प्रभावोऽयं यतः शैशवावधि राम- नाममात्रजपपरायणोऽहं भवद्दर्शनमात्रेण कृष्ण कृष्ण कृष्णे- त्येव मे बदनानिःसरति । बलादप्यमेतन्निवर्तयितुं न शको मीति तवैव दर्शनदोषोऽयं न ममेति । राजा। भट्टाचार्य कोऽत्र सन्दर्भ भट्टा । महाराज यद्यपि समानार्थमुभयमेव । रमन्ते योगिनोऽनन्ते सत्यानन्दचिदात्मनि । इति रामपदेनासौ परं ब्रह्माभिधीयते ॥ यथा। कृषि वाचक शब्दो णश्च निर्बतिवाचकः । तयोरेक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते॥ इति परब्रह्मार्थत्वे समानमेव तथाऽपि रतिमा राम इत्यक्ते रघुनाथस्फूर्तिः। कृष्ण इत्युक्ते प्रजराजकुमारस्पर्ति ·सप्तमाई सार्वभौमराजायभिमयः । रिति । श्रीकृष्णचैतन्यदेवस्य कृष्णात्मकत्वात्तइने कृष्णस्या- तिरेव स्फुरतोति रहस्यम्। अपि च। सहस्रनामभिस्तुल्यं रामनाम वरानने। सहस्रनाम्नां पुण्यानो त्रिरावृत्त्या तु यत्फलम्।। एकावृत्त्या तु कृष्णस्य नामैकं तत् प्रयच्छति। इति रामनामतः कृष्णनाम श्रेयः। मन्न । सत्यमेतत् अस्माभिरपि भूपालस्य सदसोदमेव निरणायि। एवं दक्षिणस्था दिशि ये ये विष्णुभक्तास्ते किल रघुनाथभक्तिहारैव वनवासे पच्चवट्यादिषु रघुनाथचरित- चारुस्थलदर्शनात्तत्रैवानुरक्तिस्तेषां खाभाविकी सम्पति यती- न्द्रमेनमालोक्य कृष्णपक्षपाता एव बभूवुः । एवं कचन स्थले कमपि ब्राह्मणमतिमूर्खतया शब्दार्थावबोधविरहेण एशिव- र्जितं भगवद्गीता पठन्तं प्रायशः सर्वेरेव विषयमानमथ च यावत्पाठं तावदेव पुलकाश्रुविवशं विलोक्य अहो अयमुत्त- मोऽधिकारीति भगवान् तमवादीत् । ब्रह्मन् यत् पद्यते तस्य कोऽर्थ इति स प्रत्यूचे। स्वामिनावमयं किमपि वेद्मि अपितु पार्थरथस्थं तोत्रपाणिं तमालश्यामं श्रीकृष्णं यावत् पठामि तावदेव विलोकयामीति । तदा भगवतोक्तम् । उत्तमोऽधि- कारी भवान् गीतापाठस्येति तमालिलिङ्ग। तदनुस खलु गीतापाठजादानन्दादपि प्रचुरतरमानन्दमासाद्य खामिन्स एव त्वमितिभूमौ नियत्य प्रणमबतिशयविकलो बभूव । सार्व। उचितमेवास्य तथा घानं निरन्तरभगवत्स्फूर्ति x 2 ·चैतन्यचन्द्रोदयस्य । यथार्थस्फूतिरेव मन्न । एवमेवास्मत्मदमि विचारितमस्ति । एवमनन्तैव वि- चित्रा कथा तेस्तैगूढपुरुषैः कथिता कति कथनोया भवति । सार्व। एवमेतत्। राजा । सोलाण्डम् । इन्त कदा भगवान् वीक्षितव्यः । नेपथ्ये । हन्त वीक्षणसमयोऽयं तदनं विनम्बेन । राजा। वार्धम् । भट्टाचार्य यथाऽयं यथा प्रस्तावमेव जग- नाथदर्शनसमयं प्रस्तानि तथा मन्ये। श्रीकृष्णचैतन्योऽप्या- गतप्रायः॥ भट्टा। भट्टारक एवमेव। राजा। भट्टाचार्य अयं पुरुषोत्तमः पुरुषोत्तमक्षेत्रस्य वीजभूतं किमपि भविष्यति । अस्मात् किन्न बहव एवानन्दा- हुरा जायेरन्। नीलाचखचन्द्रस्य सेवा सौभाग्यविशेषोऽपि भविष्यति। मार्च। सत्यमेतत् पुण्यात्मानो हि नरदेवा देवांशभूता एव तेन भवतां मनसि यदुन्नीलति तदेव सत्यम्। नेपथ्ये हन्त भाः सत्यं सत्यम्। राजा। सहर्षम्। अद्यापि तथैव वाक् शकुनम् । तत्पश्य जायतां कोऽयम्। भहा । तैर्थिकस्तैर्थिकान्तरेण सर जगनाथदर्शनोत्कण्डा प्रपञ्चयति । प्रविन दोवारिकः।

·बरमा कृष्णचैतन्यसार्वभौमाद्यभिनयः ।
१७३
देव अतिसत्वरं धावमानाः कतिचित्पुरुषाः समायान्ति।
राजा। ज्ञायता निरस्त्राः सास्ला वा तेऽमी।
दीवा। निष्कष्य पुनः प्रविश्य च । देव निरस्वा एव सर्खे।
सार्व। नूनं प्रत्यावर्तते स एव देवः ।
पुनर्नेपथ्ये । सम्भूय परिं वद परिं वदेति कोलाहला ।
सार्व। अवितयमेव भगवान् प्रत्यावृत्तः।
नेपथ्ये। तीर्थेऽवमीषु सकणेषु तथा न हति-
जीवाऽस्य सखरमतः परषोत्तमे सः ।
प्रत्यायो कलयजङ्गमरत्नसानू
रत्नाकरस्य सविधेः समुखो विधिनः ।
सार्व्व। महाराज यदयं गेपीनाथाचार्यः सहर्षमालपति
तदयमागत एव भगवान् तदहमुपसपामि ।
राजा। त्वरतां त्वरताम्। ममभट्ट त्वमप्यधुना विश्राम
कुरु। वयमपि कार्याविशेषाय गछाम । इति निष्कान्ताः सर्वे ।
नीर्थाटनो नाम सप्तमोऽधः ।
अष्टमाङ्कः।
ततः प्रविशति सार्बभौमादिभिर्दामोदर-जगदानन्दादिभियानु-
गम्यमानः श्रीवष्णचैतन्यः
श्रीकृष्ण । सार्वभौम एतावदरं पठटितं भवत्सदृशः कोऽपि
न दृष्टः केवलमेव रामानन्दरायः। स त्वलौकिक एव भवति ।
सार्व। देव अतएव निवेदितं सोऽवश्यमेव द्रष्टव्य इति ।

·१७४ चैतन्यचन्द्रोदयस्य श्रीकृष्ण। कियन्त एव वैष्णवा दृष्टास्तेऽपि नारायणोपासका एव। अपरे तत्त्ववादिनस्ते तथाविधा एव । निरवद्यं न भवति तेषां मतम्। अपरे तु शैवा एव बहवः । पाषण्डास्तु महाप्रबल- भूयास एव। किन्तु भट्टाचार्य रामानन्दमतमेव मे रुचितम्। सार्व। भवन्मत एवं प्रविष्टोऽसौ न तस्य मतकढता। खा- मिन्नतःपरमस्माकमप्येतदेव मतं बहुमतं सर्वशास्त्रप्रतिपाद्य- चैतदिति। गोपीनाथाचार्यः। भट्टाचार्य भगवतोऽवस्थानस्थानं चि- न्तितमस्ति। भट्टा। अपवार्य राचैव चिन्तितम्। गोपी। जनान्तिकम् । कीदृशं तत्। भट्टा। काशीमिश्रस्यालयः। गोपी । साधु साधु सिंघद्दारनिकटवर्ती भवति । यतः सकाशात् सुखेनैव जगन्नाथदर्शनं भविष्यति। इति समुद्रकू- चात् पुरुषोत्तमग्रामं विशन्ति । ततः प्रविशन्ति भगवब्जगनाथप्रसादमाजापाययो जगमाघदेवप- शुपालकाः काशीमिश्रः परीक्षामहापात्र । सार्व। अयमयं श्रीकृष्णचैतन्यः खामी। इति लोवण्ठमुप- सन्ति । सार्व। भगवन् एते भगवतः पाडपालाः। एष काशीमिश्र- नामा। एष सर्वाधिकारी प्राशिवाको भगवतः। काशीमिअपरीक्षामहापाचे। उपहाय दडवनिपतनः ।

·अवमा कृष्णचैतन्यसार्वभौमाद्यभिनयः । पापालकाः। मानो कण्ठे दत्वा प्रथमन्ति। भगवान्। अहो किमेतत् भगवत्पार्षदा भवन्तो मदाराध्या एव कथमयोग्यमेतत् क्रियते। इति सर्वान् प्रणम्याणिति । पश्पालाः । सार्वभौम भगवतो दिवास्वप्नसमयः सम्पति- जातः किमिदानों तत्रैव गत्वा खामिना स्थानव्यं किंवा विश्रम्य स्नानादि कृत्वा समागन्तव्यम्। सार्व। स्नात्वा देवदर्शनं कर्त्तव्यम् । काशीमिश्रः। तदित एवागछन्तु। इति खाजयमुपसारयति । सार्च। भगवन्निदं खलु अस्यैव मिश्रस्य पुरं श्रीचरणानां कृते शोधयित्वा स्थापितमस्ति । तदत्रैव प्रविशन्तु भगवन्तः । इति प्रवेशं नाटयन्ति । पशुपालादयः प्रणम्य निष्कान्ताः । ततः प्रविशन्ति बहव रवोत्कालवासिनो महाशयाः । केचित् । तदानीमस्माकं समजनि न नाहक सुभगता गतास्तेनास्माकं परमकरुणानेक्षणपथम्। इदानों नो भाग्यं समघटत यज्जङ्गममिमं खयं नीलाद्रीशं वत नयनपातैर्विचिनुमः ॥ इत्युपसर्पन्ति। सार्व। भगवन् अयं भगवतोऽनवसरकालागसेवकोऽन्त- रजो जनाईननामा । अयं वर्णवेत्रधारी पार्षदः कृष्णदास- नामा। अयं लेखनाधिकारी शिखिमाहाती धातरी चाप्येतो। अयं दासमहासोपारनामा महानसाधिकारी। एते निसर्गभ- काः श्रीजगनाथस्य । इमे चन्दनेश्वरमरारिसिंहेश्वरा बाह्य- ·चैतन्यचन्द्रादयस्य पोत्तमा राजमहापाचाणि स्वभाववैव्हावाः । अयं प्रहरराज- महापात्रं परमो भगवद्भक्तः। अयं प्रद्युबमित्रः । अयं विष्णु- दासः । इमे रामानन्दरायःसहोदराः। तमध्ये अयं वाणी- नाथपट्टनायकः । अयं तस्य जनको भवानन्दरायः। इमे चान्ये गौडोकलवासिनः सर्वे त्वच्चित्तास्वगतप्राणा दण्डवत् प्रणमन्ति। एतानात्मीयत्वेनानुग्रहीतुमईन्ति। भगवान्। आत्मान एवामी कथमेषामात्मीयत्वं विशेषतो जगन्नाथसेवकाः। साव। भगवन् जगन्नाथस्य भवतश्च कृष्णचैतन्यत्वमवि- शिष्टमेव तथाप्यस्ति कश्चिदः । असा दारुब्रह्म भवान् नर- ब्रह्म। कपिधाय। भगवान्। अत्युक्तिरेषा तव सार्बभौम तनोति कामं अवसोः कटुत्वम्। तीक्षणे हि गौडस्य रसस्य पाक- स्तिक्तत्वमायाति न चैति बदम्॥ सार्च। भगवान् गौडदेशस्य रसस्य पाकः सुरस एव यत्रा- विरासीझगवान्। श्रीकृष्णचै। विरम विरम अतः परं श्रीपुण्डरीकाक्षदर्श- नस्य समयो जातः। सार्व। एवमेव नदुपसर्पन्तु भगवन्तः । रति भगवन्तमये छाला परिकामन्ति । नेपथ्थे ।

·अशमा श्रीवयाचैतन्यसार्वभौमाद्यभिनयः । बयमेष शो रसायनं परमानन्दपुरीधरः पुरस्तात् । दमनार्थमधौधकारियां धृतदण्डः समये समुग्निहोते ॥ सार्व। बाकण्य । अदो अवसरः संवृत्त एव देवस्य यदयं प्रस्ताति। ततः प्रविशति श्रीकृष्णचे। खगतम् । अहो परमानन्दपुरोश्वरस्तावन् मुनो- न्द्रमाधवपुरीश्वरस्य शिष्यः । यत्र खन्नु अयजस्य विश्वरूपस्य समग्रमेश्वरं तेजः प्रविष्टं स एव वा समागतः। भवतु देवं वि- लोक्य तत्त्वमस्य ज्ञेयम्। सार्व। इयं पुरो भगवतः परमानन्दपुरो नदेनां प्रविशन्त। इति सर्वे भगवता सह श्रीजगन्नाथदर्शनार्थं निष्कान्ताः । परमानन्दपुरो। पुरो। सोत्कगठम्। कदाऽसौ द्रष्टव्यः स खन्नु भगवान् भक्ततनुमा- निति प्राढोत्कण्ठाविलुलितमचो मानसमिदम् । चिरादद्य प्राप्तः स खन्नु फलकालो मम पुन- ने जाने की जनयति फलं भाग्यविटपी॥ इति परिक्रामन् । भगवन् श्रीजगन्नाथ क्षम्यतां त्वामना- लोक्य यदये नमुपसमि नत्तादृशीमुत्कण्डा सर्वज्ञा जान- न्त्येव । पुरोऽवलोक्य । अहो इहैव भवितव्यं भगवता तेन। यतः। 2

·चतन्यचन्द्रादयस्य
१७८
जगनाथद्वारादपि बहुलकोलाहलकृता
समूहो लोकानामिच सरति नैवापसरति ।
अतो मन्ये धन्ये धरणि तव पुण्येन मिन्तितः
स एवायं देवः कनकरुचिरत्रैव भविता॥
सदहमुपसामि । रघुपति।
सतः प्रविशति परिजनैः साई श्रीजगन्नाथदर्शनानन्द निस्पन्दः
श्रीकृष्णाचैतन्यः ।
श्रीकृष्ण । मतिमभिनीय । अहो परमानन्दपुरोश्वरः सा-
म्प्रतमागमिष्यतीव लक्ष्यते। यतः।
भगवदर्शनसुखमनुसुखान्तरं किमपि साम्पत भावि ।
आसन्नशर्माशंसी प्रसाद आकस्मिको मनसः ।।
इति सोकण्ठं तिष्ठति ।
परी। पयतोऽवलोक्य | अहो अयमसौ।
जयति कलितनीलशैलचन्द्रे-
क्षणरसचर्वणरङ्गनिस्तरङ्गः।
कनकमणिशिलाविलासवक्षः-
स्थलगलदसमजसरोमहर्षः ॥
श्रीचै । अग्रतोऽवलोक्य । अयमेवासौ यदिदमाकस्मिकमा-
गमनमिहैतस्य । इत्युध्याय प्रणम्य । स्वामिन् पुरीश्वरोऽसि ।
पुरी। ससम्ममम् । भगवन् बद्दर्शनार्थमेवायमहमुत्कण्ठितो
वाराणसीत पागच्छन्नमि।
श्रीचै। अनुगृहोतोऽस्मि ।

·१७६
।
अष्टमात्रे श्रीकृष्णचैतन्यसार्वभौमाद्यभिनयः ।
उपत्य जगदानन्दः। खामिन इत इतः। इति विश्रामयति ।
सार्व। भोः स्वामिन्नेदमतिचित्रम् ।
ये केऽपि याः काश्चन सप्रवाहा
नदाच नद्यश्च भवन्ति भूमा ।
कस्यापि रत्नाकरमन्तरेण
कुत्रापि नास्था न च सन्निवेशः ॥
नेपथ्ये। अहो रसकलावती भगवतो रसाचार्यक
ग्रहीतुमिव मूर्ततां अधित भिक्षवेधं वपुः ।
यदेतदवनोतले सकल एव दामोदर.
खरूपमिति भाषते तदएथक्तया
प्रेमतः
सार्व। अहो लोकानामत्र भगवति नैसर्गिकी रतिः ।
यदिदं परोक्षेऽपि सर्वे भगवत्तामेवास्य गायन्ति।
श्रोचे । श्रुतिमभिनीय । अहो दामोदरखरूपमिति नामा-
कर्णितं कच्चिदयमपि समागमिष्यतीव लक्ष्यते ।
साव । स्वामिन् प्रायशो भवदवतारे केचित् पूर्व केचित्
पश्चाच्च भवदीया एव सर्व अवतेरुः। समये सबरव मिलितै-
भवितव्यम् । अत एव सप्रवाहा इत्युक्तम् ।
ततः प्रविशति दामोदरखरूपः ।
दामोदर स्वरूपः । चाकाशे लक्ष्यं बड़ा ।
हेलोलितखेदया विशदया प्रोमोलदामोदया
शाम्यच्छास्वविवादया रसदया चित्तापितोमादया।
शश्वद्भक्तिविनोदया समदयामाधुर्य्यमर्यादया
22

·१८० चैतन्यचन्द्रोदयस्य श्रीचैतन्य दयानिधे तव दया भूयादमन्दोदया। इत्युपसर्पति गोपी। पुरोऽवलाक्य खगतम्। अये श्रुतं मया चैतन्यानन्द- शिष्यः परमविरक्तो भगवद्भक्तोऽतिविद्वान् कश्चिद्दामोदरखरूपं नाम । यः खनु गुरुणा बहुतरमभ्यर्थितोऽपि वेदान्तमधीत्या- ध्यापयेति न च तच्च कृतवान्। अपि तु समस्तहानाय तुरीयमाश्रम जग्राह वैराग्यवशेन केवलम्। श्रीकृष्णपादाअपरागरागत- स्तुच्छीचकारनमहो वहन्नपि ॥ स एवायं तद्भगवते निवेदयामि । इत्युपसत्य । भगवनयमयं श्रुतचरो दामोदरस्वरूपः। भगवान्। क स क सः। ति सोत्कण्ठमुपसर्पति । खरू। उपत्य पादयोः प्रण मति । श्रीचै। बाहुभ्यामुत्याप्यालिङ्गति। नेपथ्ये। ईश्वरपुरोनिधेवणरतः खतः कृष्णभक्तश्च । अयमति विशादहृदयो विरक्तिमान् सकलविषयेषु ॥ सार्व। अाकर्ण्य। अये भगवत्पुर-परिचारकः कोऽपि समा- याति। कस्तावदसौ। परीक्षामहापात्रस्य प्रतिनिधिर्वा । नासौ तथा विरक्तः। श्रीचै। अहो पुरीश्वरस्य सकाशात् कश्चिदायातीव । सार्व। अवलोक्य । जानीम। इति निरूपयति ।

·अशमा श्रीकृष्णचैतन्यसार्वभौमाद्यभिनयः । १८५ ततः प्रविशति गोविन्दनामा कश्चित् । गोविन्दः। खगतम्। प्रहितोऽस्मीश्वरपुऱ्या महाप्रभोः सविध एव याहोति। उपसनं तदिदमथो न वेद्मि निजभाग्यमहि- मानम्। इत्युपसृत्य प्रणम्यचाञ्जलिं बद्धा । खामिन्। दृएं मया प्रथममस्य यदेवरूपं तेनैव निर्वतिरको मम नान्यवेषम् । पश्यामि तं त्वमुपयाहि तमित्यहं ते सम्प्रेषितश्चरणसीम्नि पुरीश्वरेण ॥ श्रीचै। अस्ति तथैव मयि तेषामखण्डमेव वात्मल्यम् । सार्व। त्वं तस्य परिचारकः । गोवि। अथ किम्। सार्च। स्वामिन् कथमसा ब्राह्मणेतरं परिचारकत्वेनानुगृ हीतवान्। श्रीचै। भट्टाचार्य मैवं वादी। हरेः स्वतन्त्रस्य कृपाऽपि तह- इत्ते न सा जातिकुलाद्यपेक्षाम् । सुयोधनस्थानमपोा वर्षा- ज्जयाच देवो विदुरानमेव ॥ सार्व। एवमेव । श्रीचै । भवतु यद्यपि पूज्यानां परिचारकेण स्वपरिचा कारयितुं न यज्यते तथाऽपि तदाशया तथैव कर्त्तव्यम् । इति तमनुग्रहाति। प्रविश्य सत्वरम् ·१२ चंतन्यचन्द्रोदयस्य मकुन्दः । स्वामिन् ब्रह्मानन्दभारतो भवन्तं दिदृक्षमाण आगतोऽस्ति । यद्याज्ञापयसि नदिदैवानयाम । श्रीचै। शान्त मान्याः खलु भवन्त्यमी तन्मयैव गन्तव्यम् । सर्व्व। अलौकिकानामपि लौकिकत्व- मलौकिकत्वप्रथनाय नूनम्। भुवः प्रयाणं किल विष्णुपद्या दिवं नयत्येव शरीरभाजः॥ इति भगवन्तमग्रे कृत्वा परिकामन्ति। ततः प्रविशति चाम्बगे । ब्रह्मानन्दः। ब्रह्मा। पुरोऽवलोक्य । अयमेव श्रीकृष्णचैतन्यः । नथा हि। कनकपरिषदीर्घदीर्घबाहुः स्फुटतरकाञ्चनकेतकोदलाभः । नवदमनकमान्यलाल्यमान- द्युतिरतिचारुगतिः समुजिहोते ॥ श्रोचे। उपरत्व तमवलोक्यापि चर्मर्चलत्वमात्मनोऽनभिमतमिति बोधयन् सावहित्यम् । मुकुन्द कासौ। मुकु। अयमयम्। श्रोचै। नहि स चेदभविष्यत्तदा कथं चर्मचेलत्वेन वाह्य वेषावेशवशत्वमस्याभविष्यत् । ब्रह्मा । चाकर्ण खगतम्। अहो अस्मै चर्मचेलत्वं न रोचत इव भवति हि। दम्भकमात्रप्रथनाय कवल ·१८३ बरमावे श्रीकृष्णचैतन्यसार्वभौमाचभिनयः । चर्माम्बरत्वादि न वस्तु साधनम्। चलङ्गिोमजुनैव वर्मना सुखेन गम्यस्य समाप्यतेऽवधिः ॥ किमते नेति चर्म जिहासति । श्रीचै। दामोदरं निरीक्षते। दामोदरः । इङ्गितं बुद्धा सत्वरं वहिवासः प्रयच्छति। ब्रह्मा। परिदधाति । श्रीचै। उपत्य प्रणमति। ब्रह्मा। ससाध्वसादरम् । स्वामिन् लोकशिक्षार्थं यद्यपि भव- तामिदमुचितमेव तथाऽपि नोऽतिभयजनकमेतत् तदपरं नैत दनष्ठेयम्। पश्य पश्य। नीलाचनस्य महिमा न हिमादृशेन 'शक्यो निरूपयितुमेवमला किकत्वात । एते चरस्थिरतया प्रतिभासमाने हे ब्रह्मणी यदिह सम्प्रति गौरनोले ॥ श्रीचै । सम्पति शब्दस्य वर्तमानत्वादचिरागते भवत्येव गौरब्रह्मता नामैकदेशवर्तिब्रह्मशब्दत्वाच्च । ब्रह्मा। व्याप्यव्यापकभावत्वेनव तदनुमीयते । व्याप्यत्वञ्च चर्मत्यागेनैव ज्ञायताम्। सार्व। सम्यगाहुः श्रीपादाः। ब्रह्मा । सार्वभौम पश्य पश्य । सुवर्णवर्ण हेमाङ्गो वराङ्गश्चन्दनाङ्गदी। ,

·१८४
चैतन्यचन्द्रोदयख
इति नामान्यनेनैव सान्चयत्वं प्रपेदिरे॥
चन्दनादित्वं स्वप्रसादचन्दनाक्तडोरेणव भगवतिः श्री-
जगन्नाथदेवरेव क्रियमाणमस्ति । पश्य पश्य भगवद्पमात्रस्य
परमानन्दप्रदत्वं किं पुनः स्वयं भगवतः श्रीकृष्णस्य । अहो
चित्रम।
आनन्दानुभवैकसाधनमहो रूपं घनानन्दचि-
हायान्तःकरणेभिवृत्तिविरहस्यापादकं पश्यताम्।
हित्वानन्दथुलब्धये चदि निराकारन्तु यश्चिन्त्यते
मन्ये तान् भ्रमयत्यहो भगवती सा काऽपि दुर्वासना ।।
अपि च। अमूर्त्तत्वं तत्त्वं यदि भगवतस्तत्कथमहो
मदाख्यादीनामपि न भगवत्तत्त्वगणना ।
न मूर्तीमूतत्वे भवति नियमः किन्तु परमो
य आनन्दा यस्मादपि स च स ईशो मम मतम् ॥
सार्व। खामिन्नेवमेव। आनन्दमयोऽभ्यासादित्यत्र व्या-
ख्यातञ्चैतत्। स्वयमानन्दः परानप्यानन्दयति। यथा प्रचुरधनः
परेभ्योऽपि धनं ददाति इति प्राचुर्यार्थ मयडिति किन्तु तत्
कृपा चेङ्गवति तदा निराकारभावनातोऽपि
पुनः
श्रीविग्रहमा-
धुर्य एव निपतति । उक्तच्चाभियुक्तः ।
अतवीथीपथिकैरुपास्याः
खानन्दसिंहासनलब्धदीक्षाः।
शठेन केनापि वयं इठेन
दासीकृता गोपवधूविटेन ॥ इति

·पक्षमा श्रीक्षणचैतन्यसार्वभौमाद्यभिनयः। १५ दामो । ब्रह्मानन्दं प्रति श्रीपादा मया निमन्त्रिताः स्थ तदिदानीमनन्तरकरणीयाय गच्छन्तु। श्रीचै। खामिन् एवमेव युज्यते। ब्रह्मा। यदभिरुचितं भवते। इति दामोदरादिभिः कतिभिः सानिकान्तः। श्रीचै। सार्वभौम त्वमपि गन्तुमईसि । सार्व। देव किञ्चिन्निवेदनीयमस्ति । श्रीचै। किं सत्। सार्व। खामिन् अभयञ्चेदीयते तदा निवेद्यते । श्रीचे। असाध्वसमेव कथ्यताम्। सार्व। भूपालः श्रीचरणावलोकनाय समुत्कण्ठवे। यद्य- नुमन्यसे तदा तमानयाम। श्रोचे । की पिधाय । सार्वभौम भवताऽपीदमुच्यते। निष्किच्चनस्य भगवद्गजनोमुखस्य पार पर जिगमिषोर्भवसागरस्य । सन्दर्शनं विषयिणामथ योषिताच हा हन्त हन्त विषभक्षणतोऽप्यसाधु ॥ सार्व। खामिन् सत्यमेवैतत् किन्त्वसौ श्रीजगन्नाथसेवकः । श्रीचै। आकारादपि भेतव्यं स्त्रीणां विषयिणामपि । यथाऽमनसः क्षोभस्तथा तस्याकृतेरपि । यद्येवं पुनरुच्यते तदाऽत्र न पुनरई द्रष्टव्यः । सार्व। तूष्णीं तिहति। 2A ·चैतन्यचन्द्रोदयस्य श्रीचे। भट्टाचार्य प्रतिकालो बभूव। सार्व्व। यथारुचितं खामिने। इति निष्कामतः । श्रीचै। मुकुन्द मयि दक्षिणस्यां दिशि गते सति श्रीपाद- नित्यानन्देन क गतम्। मुकु । गौडे। उक्तञ्चेदं भगवदागमनसमयमनुमाय पुनः सरडैतप्रमुखैः सह मयात्रागन्तव्यमिति । गोपो। सम्प्रति बैराज्यादिकमपि नास्ति। पन्याश्च सुगमः। गुण्डिचायात्रा च नेदीयसी। तदागमनसामग्री सवास्ति। किन्नु स्वामिना प्रत्यागमनवाता तावहरगामिनी चेङ्गवति अथवा कृतं सन्देहेन। ध्वान्न विधूय किरणैरुदितस्य भानो- श्चन्द्रस्य वा जगति के कथयन्ति वाताम् । लोकोत्तरस्य किल वस्तुन एव सेयं शैली स्वयं स्वमभितः प्रकटीकरोति ॥ तत्वामिन् जगन्नाथदेवस्य सायाजधूपसमयो जातः। यद्य- नुमन्यसे । इत्याक्त साध्वसं नाटयति । श्रीचे। आचार्य गम्यतां धूपावलोकनाय अहमपि पुरोश्वर- खरूपाभ्यां सहसङ्कथनाय गच्छामि। रति भगवान् निष्कान्तः। गोपो। अहो निष्क्रान्त एव भगवान् तदहमपि धूपं दृष्ट्वा पुनस्तत्रैव मिलिष्यामि। इति कतिचित्पदान्यादधाति । नेपथ्थे। चासन्ने रविजयेऽखिलेश्वरस्य प्राप्तोऽयं धरणिपतिः प्रतापरतः । ।

·घरमाई राजासार्वभौमाधभिनयः । भयोऽयं यतिवृषभम्य गौरमूर्तेः प्रत्यक्षीकरणकते प्रयत्नशत् स्यात् । गोपी। अहो अयं भट्टाचार्य्यस्यालापः श्रूयते तन्मदीपालेन गजपतिना समागतमिव। भवत्यपि अभ्योऽयं रथमहोत्सव- स्तदहं श्रीजगन्नाथमालोक्य यावदागच्छामि। रनि निष्कान्तः। ततः प्रविशति भट्टाचार्यः। भट्टाचार्यः। आगमनसमकालमेव यदछमाइतोऽस्मि ग- जपतिना तेनोनीतं श्रीकृष्णचैतन्यदर्शनार्थमयमुत्कण्ठते । जति परिक्रम्यावलोक्य च । अहो अयमयमवनीपतिः। यावदुप- सामि। इत्युपसर्पति। ततः प्रविशत्यासनस्थो राजा महापाचाणि च । राजा। सात्वाण्ठमात्मगतम् । अभून चेटा मम राज्यचेष्टा सुखस्य भोगच बभूव रोगः। अतःपरं चेत् स न वीक्षते मां न धारयिष्ये वत जीवनच्च। सार्व। अन्तः सचिन्तित इव लक्ष्यते महाराजः । यदुपन- तमपि मां न गोचरीकरोति तत् खयमेव परिचीये। जयति जयति महाराजः। राजा। अबधानं नायित्वा । कथम्। भट्टाचार्योऽसि। एति एहि। इति प्रगमति । सार्व। पाशीभिरभिवन्धोपविशति । 2AY ·१८ चैतन्यचन्द्रोदयस्य राजा। भट्टाचार्य निवेदितं भवता भगवते श्रीकृष्णचन- न्याय। सार्व। अथ किम्। राजा। किमाज्ञाप्तम्। सार्व। किं कथयामि। राजा। सविधादम् । तदैव मया ज्ञातमस्ति यनवता खयम- पेत्य सहर्षोल्लास न कथितम्। हा धिक् । अदर्शनीयानपि नीचजातीन स वीक्षते चारु तथाऽपि नो माम्। मदेकवज कृपयिष्यतीति निर्णीय किं मोऽवततार देवः ।। क्षणं विचिन्त्य । अये श्रूयताम्। ज्ञातैव तस्य किल सत्यगिरः प्रतिज्ञा सम्प्रत्यहा क्रियत एष मयाऽपि पक्षः। प्राणांस्त्यजामि किमु वा किमु वा करोमि तत्पादपङ्कजयुगं नयनाध्वनीनम् ॥ इति सवाष्पस्तिष्ठति । सार्व। खगतम् । अतिभूमि गतोऽयमस्यानुरागपरभागः किं । 4 - करोमि। पुनर्गत्वा ब्रूयामश्च तदिदं नैव घटते सनिबन्धस्तस्य इढिमगरिमद्राधिमधनः । सुदुद्वारोऽप्यस्य प्रथितपटिममौढिमवतो ·अघमा राजासार्वभौमाघभिनयः । १४ महारागः कश्चित् कमपि न विजेतुं प्रभवति ।। नदधुना युक्तिः क्रियते। प्रकाशम्। महाराज समाश्वसिद्धि समाश्वसिहि अस्त्युपायः कोऽपि भवन्मनोरथतरोः फलप्रसवाय। राजा । जानासि चेदुच्यताम्। सार्व्व। यद्यपि भवतोऽयमनुरागदूत एव तत्सङ्गमस्य का- रयिता तथाप्यस्मद्युतिर्वर्तनी जीवनोपायी भवितुमईति । राजा । उच्यता का युक्तिः। साबै । जनान्तिकं केवलमनुरागमेव दूतं कृत्वाऽद्वितीय एव राजबेशं विहाय केनाप्यविदित एव भगवतो जग- नाथदेवस्य रथोत्सववासरे नृत्यविनोदश्रममपनेतुं विजनमा- राममवगाहमानमानन्दाखादविरतवचित्तिकमकस्मादुपेत्य विनोकयन्तु भगवन्तं भवन्त इति इतोऽन्यथा न नबटते। राजा। साश्वासमपवार्थ। एवमेव किन्तु यथेदं भवन्तं विना कोऽपि न जानाति तथा विधेयम्। भट्टा । एवमेव । प्रविश्य दौवारिका। दौवा । देव राजधानोतः कश्चिदेकः सत्वरमुपसन्नोऽस्ति प्रणिधिः। राजा। प्रवेश्यताम्। दौवा । सत्वरं निकम्य तमादाय प्रविश्य च । देव अयमयम्। राजा। प्रणिधे कथय सम्भ्रमस्य कारणम् । प्रणि । देव। परमहसाः सहसैव पारे ·चैतन्यचन्द्रोदयस्य चित्रोत्पलं ये मनुजाः समूढाः। किं तैर्थिकास्ते परचक्रजाः किं श्रुत्वैव कोलाहलमागतोऽस्मि ॥ साब । तैर्थिका एव अन्यथा पुरैव वार्ताऽभविष्यत् तदनु मीयते गौडीया एवैसे भगवतः श्रीकृष्णचैतन्यस्य प्रियपार्षदाः। भवतु महत्येवासो मधुरगोष्ठीगरिष्ठानां भविष्यति भगवता सह काऽपि गोष्ठी। नेपथ्ये। कलकलः। सार्व। महाराज सत्यमेवामी नरेन्द्रसरस्तीरं समायाता यदयमानन्दकोलाइलः श्रूयते। राजा । सत्यमेवैतत्। सार्व। महाराज यदि रोचते तदा वडभीमारुह्य पश्यन्तु कौतुकम्। राजा। यथारुचितं भवते। इति वडभोमारा पश्थाममव- लोक्य च। सार्वभौम क एष भगवनिर्माल्य-मान्लामादाय त्वरमाणस्तैर्थिकानामभिमुखं धावति । सार्च। अयं दामोदरो भगवच्चैतन्यस्य प्रियपार्षदः। भग- वता अद्वैतादिप्रियसुदामागमनं श्रुत्वा भगवत्प्रसादमालया पुरस्कृत्य तानेव समानेतुमयं प्रेषित इव लक्ष्यते । राजा। एवमस्ति । कोऽपि नत्र भगवञ्चैतन्यानुग्रहपात्रम् । सार्व। अथ किम्। अन्यथा कथमेवं स्यात् । तदाज्ञापय गोपीनाथाचा-शनाय। तेनैव सर्वे परिचोयन्ते।

·परमाणे राजासार्वभौमाधभिनयः। १९१ प्रविण्यापटीक्षेपेय! आचार्यः। एषोऽहमस्मितदाज्ञापयतु देवः किं विधेयमिति। राजा। सार्वभौम आदिश। सार्व। भवताऽमी सर्वे परिचीयन्ते तदस्मानपि प्रत्येक परिचाय्यन्ताम्। गोपी। वाढम्। इत्युपविशति । नेपथ्ये हरिसशीर्तनध्वनिः । सार्व। बाकर्ण्य । सवोर्त्तनध्वनिरयं पुरता विभक्त- शब्दार्थ एव समभूषणप्रमादी। शब्दग्रहेण तदनन्तरमन्यरूपो लब्धार्थ एव पुनरन्यविधो बभूव॥ राजा। निरूप्य। ईदृशं कीर्तनकौशलं कापि न दृष्टम् । सार्व। इयमियं भगवच्चैतन्यवृष्टिः। राजा। प्राचार्य यस्मै भगवन्मालामयमर्पितवानयं का। गोपी। कथयामि प्रत्येकम्। अयमदतः । अयं नित्यानन्दः। साव। अयं परिचीयते। राजा। कथमसौ कतिचिज्जनैः सह पृथगायाति। सार्व। सीहतत्वादन्यसङ्गं नेक्षते । गोपी। अयं श्रीवासः । अयमयं वक्रेश्वरः । अयमाचार्य- रत्नः। अयमयं विद्यानिधिः। सार्व। बाल्ये मया हावेतो। गोपी। अयं हरिदासः । अयमयं गदाधरः । अयं मुरारिः।

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य इमे श्रीवासस्य सहोदराः । अयं गङ्गादासः। अयं नृसिंहा- चार्यः । इमे चान्ये नवदीपवासिनः। एहे ममाप्यपूर्वाः । आचा चेङ्गवति तदा ज्ञात्वाऽऽगच्छामि। राजा। तथैव क्रियताम्। गोपी। यथारुचितं देवाय । इति सत्वरं परिक्रम्य नेपथ्य स्थो भूत्वा त्वरित पनः प्रविश्य च। सार्वभौम एष आचार्य्यपुर- न्दरः। एष हरिभट्टः । एष राधकः । एष नारायणः। एष कमलानन्दः । एष काशीश्वरः । एष वासुदेवो मुकुन्दस्य ज्यायान् । अयं शिवानन्दः। एष च नारायणः । एष बनभः । एष श्रीकान्तः । किं बहुना सर्व एवामी श्रीचैतन्यपार्षदाः नैकोऽप्यत्र तैर्थिकः। राजा। कथममी जगनाथालयं पृष्ठतः कृत्वा अयतश्चैतन्य- कृष्णालयमेव प्रविशन्ति। सार्व। एष एव नैसर्गिकस्य प्रेम्णे महिमा। राजा। पुनरन्यतोऽवलोक्य । अये कथमयं वाणीनाथो रामा- नन्दानुजः सत्वरः प्रचुरतरैर्महाप्रसादानादिभिरुपसरति। साळ। हदयज्ञोऽयं श्रीचैतन्यभगवतः तदनुक्त एव महा- प्रसादैरुपचरितुमेतानुपसर्पति । राजा। भट्टाचार्य। "मुण्डनच्चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिरिति" वचनमुशद्ध्यामी अद्य महाप्रसादमुरीकरिष्यन्ति । सार्व। भट्टारक स खल्वन्यः पन्थाः। सा तु भगवतः ·अघमाराजागोपीनाथाघभिनयः । पारोक्षिको ह्याज्ञा इयन्तु साक्षात्कारिणो तत्रापि भगवता खस्तेन प्रसादीक्रियमाणं जगन्नाथप्रसादानम् । अत्र का विप्रतिपत्तिः। तथा च यदा यस्यानुगृह्नाति भगवानात्मभावितः । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम्॥ इति। अपि च। तत्कर्म परितोषं यदित्युक्तरस्य तोष एवैषामु- द्देश्यो न तीर्थयात्रा फलम्। राजा। एवमेव । किन्तु कथय रथयात्रा कदेति । त्वदुप- दिश मन्त्र एव मे हदि लगः । तदत्र निमिषमात्रोऽपि काला कल्यायत इव मे। सार्व्व। परश्वः। का- राजा। कः कोऽत्र । भोः आश्यता परीक्षामहापात्रं शीमिश्रश्च। प्रविश्य कश्चित्प्रणम्य । देव यथाऽज्ञापयसि। इति निष्कम्य तावादाय पुनः प्रविश्य च । देव सम्प्राप्तावेतो। राजा। महापात्र जगन्नाथदेवस्य यात्राविधौभगवच्चैतन्य हृदयनामुना काशीमिश्रेण यद्यदादिश्यते तदेव मदादेश इति ज्ञात्वा व्यवहर्त्तव्यम्। महापा। यथाऽऽज्ञापयति देवः । राजा। मिश्र त्वयाऽपि भगवचैतन्यचित्तानुवृत्तिरहरचरेव कार्या। मिश्रः। मदोयमभीष्टमेवैतत् । 20 ·चैतन्यचन्द्रोदयस्य राजा। अपि च येऽमी यावन्तो गौडाः समायाताः सन्ति तेषामपि यथाखाच्छन्द्येन भगवदर्शनं भवति तथा च विधे यम्। उभी। यथाऽऽचा देवस्य । रति निष्कान्तौ । राजा । भट्टाचार्य उपसत्य विलोकयेदमन्योन्यसम्भाषण- कोवलम्। सति तादृशेऽधिकारे मयेव तादृशपरमानन्द- भोगाइञ्चितेन कथं भवितव्यम् । अहमपि भविष्यद्रथविजयका- -कार्यपरिकलनायावहितो भवामि । रति निष्कान्तः। सार्व। ममाभीष्टमेव नरपतिरादिष्टवान्। सदधुना तथैव करोमि। इति गोपीनाथाचार्येण कतिचित्पदानि गत्वा। अहो पुरतः। आनन्दद्वारगभीरपोषो वर्षानिलोलासितताण्डवोर्मिः । लावण्यवाही हरिभक्तिसिन्धु- चलः स्थिर सिन्धुमधः करोति ॥ नदुपसाव । इत्युसर्पतः। ततः प्रविशन्ति उक्लपकारा सर्वे बढ़तप्रमुखाः । बढे। पुरोऽवचोच्छ । दामोदर पुनर्मालान्तरं गृहीत्वा को- ऽयमायाति। दामो। अयं भगवत्यार्थवर्ती गोविन्दः। प्रविश्य सत्वरं गोविन्दो मालामर्पयति । अहै। सादरं महाति।

·१२५
बहमारे श्रीवणचैतन्याताधभिनयः ।
दामो। इदमिदं काशीमिश्राश्रमपदं तत् प्रविशन्तु। बड़े-
तादयः प्रवेश नाटयन्ति।
सार्व। अहो आश्चर्यम्।
युगान्नेऽन्तःकुलेरिव परिसरे पलवलधोरमी
सर्वे ब्रह्माण्डकसमुदयादेव वपुषः ।
यथास्थानं लब्धाऽवसरमिह मान्ति स्म शतशः
सहसं लोकानां वत लघुनि मिश्राश्रमपदे ।।
पुरोऽवलोक्य । अये अयमसौ।
अइसेन्दोरुदयजनितीज्ञाससीमातिशायी
श्रीचैतन्याम्सलजलनिधोरिक्तीवोत्तरङ्गः।
पूमानन्दोऽप्ययमविकृतः शश्वदुच्चैरखण्डः
खण्डानन्दैरपि कथमको भूयमों पुष्टिमेति ॥
ततः प्रविशति ययानिर्दियः श्रीचैतन्यः पुरोवरखरूपादयश्च ।
श्रीचे। उपत्य निबानन्दं प्रथम्यादेवं परिवाते।
प्रतिपरिवजते
सार्व्व। निरूप्य ।
प्रेमारण्यकरीन्द्रयोरिव मिथः प्रेम्णा मदोमिक्तयो-
रन्योन्यं करघट्टनाचटुलयोस्तारखरं गर्जताः।
अन्योन्यं गलदश्रुदानपयसा संसिक्तयोरेतयो-
रन्योन्यं परिरम्भ एष जयसादडैतचैतन्ययोः ।।
सबै । इतलतो भुवि दण्डवमन्ति ।
भगवान्। सबानेवालिङ्गनसम्भाषणदर्शनादिभिरनुरहाति।
अखे।
282

·१९८ चैतन्यचन्द्रोदयस्य अहै। अदृकपूर्वान् परिचाययति । श्रीचे। पदृष्टपूर्वानपि तान् खयमेव नामयाई सम्बोधयति । गोपी। अहो अतिचित्रम्। क्षेमं ते राघव ननु शिवं वासुदेव प्रियं ते हो नारायण ननु शिवानन्द कल्याणमास्मे । भव्यं हे शङ्कर नु कमलानन्दकाशीश्वरो वा भद्रं श्रीकान्त तव कुशलं स्वस्ति नारायणस्य ।। अपि च। इति प्रियोतया मधुराईया शनै- रदृष्टपूर्वानपि दृष्टवत् प्रभुः। सम्बोधयत्येष किमीशताऽथवा प्रेमैव वा प्राक्तन एष सर्ववित्॥ श्रीचे। अद्यायं मे समजनि महानुत्सवः श्वः परश्वो वान्यो नीलाचलशशधरस्यात्मवो गुण्डिचाख्यः । तुल्यौ यद्यप्यचच हदयानन्दनिस्यन्दहेतू यत्रातप्रकटनमसावुत्मवो मे प्रमोदो। इति प्रत्येकमतादीन भगवब्जगनाथप्रसादमालाचन्दनाभ्यां भूष- यित्वा श्रीरलेन प्रसादानं किश्चित् किश्चिद्ददाति । सार्व। न मयेदानीमुपसर्तव्यम् । मामवलोक्य रसान्तरं भवितुमईति। गतप्रायमेवैतदिनदयं यात्रायाः सामयोसम- वधानाय राजा नियुक्तोऽमि। तदधुना तत्रैव गच्छामि। आचार्य त्वमत्रैव तिष्ठ । इति निष्क्रान्तः । गोपी। उपहत्व । जयति जयति महाप्रभुः ।

·बरमा श्रीवष्णचैतन्यादैनाधभिनयः। श्रीचै। कथमाचार्योऽसि एहि प्रणमाइतम्। गोपी। तथा करोति। अई। पालिञ्च । जानामि भवन्तं विशारदस्य जामातारम्। श्रीचे। खत एव महत्तरोऽयम्। आचा। वाणीनाथेन सह युक्त्या सर्वेषामवस्थानं कल्य- ताम्। गोपी। यथाऽचापयति भगवान्। इति निष्कान्तः । श्रोचे। वासदेव यद्यपि मुकुन्दो मे प्राकसहचरस्तथाऽपि त्वमद्य दृष्टोऽपि अतिप्राप्रियतमोऽसि । वातु। सदैन्यम् । भगवन् काई वराको मुकुन्दस्तु नवानुगृ- हीत एव चिरं तेन ईश्वरानुग्रहकालस्य। जन्मतया कनी यानप्यसौ मम ज्यायानेव। श्रीचे। शिवानन्द त्वमप्यतीव मय्यनुरक्तोऽसीति जानामि। निमज्जतोऽनन्तभवार्णवान्त- श्चिराय मे कूलमिवासि लन्धः । त्वयाऽपि लब्धं भगवनिदानी- मनुत्तमं पात्रमिदं दयायाः ॥ इति भूमी नियति। श्रीचे। राघव त्वमतिप्रेमपात्रमसि मे। राघ। चनुत्तरशैव प्रत्युत्तरयम् पणिपतति । श्रीचे। स्वरूप यद्यप्ययं शङ्करो दामोदरानुजस्तथाऽपि मे। इबात दामोदरं निरीक्षते । शिवा।

·चंतन्यचन्द्रोदयस्य दामो। नाथ ममेदमतिसौभाग्यमेतत् । अयं समाप्यता वाकशेषः। । दामोदरे सादरः नेहः । अत्र तु निरवकरं। प्रेम । तदयमचैव भवत्ममीपे तिष्ठतु । गोविन्द त्वयाप्या- नुकूल्यं विधेयम्। उभी। यथाऽऽज्ञापयति देवः । प्रविश्य सत्वरम् । गोपी। स्वामिन यथाशमेव सबै सुसम्पादित विशेषता गदाधरस्य यमेश्वरस्य समीपे समीचोनमेव स्थलं सार्वका- लिकं जातमस्ति। श्रीचै। अद्वैत अयं द्वितीयो मुनीन्द्र इव पुरीश्वरः । यः किल तव गुरोः प्रियशिष्यः । तदेनं प्रणम। अहै। तथा करोति। सर्वे तथैव प्रथमन्ति । श्रीचे। प्राचार्यादेत अयमय स्वरूपः। खं रूपमस्यास्तीति निरुतरविकृत एवायं मम हृदयमेवायमिति जानीयाः। अहै। एवमेव । रति प्रबमति सर्वे प्रवन्ति । गोपी। भगवन्नाचाप्यताममीषां विश्रामाय। श्रीचे। आचार्य स्खयमेवोच्चता यादीति मया कथं वक्त- व्यम्। अद्वैतादयः । इङ्गितं बुद्धा निष्क्रान्ताः । श्रीचै। खामिन् पुरीश्वर प्रणयिन् खरूप अद्याई ऽसि। खरू। खामिन्।

·पछमाझे श्रीकणचैतन्याताभिनयः । ईश्वरः खेन पूोऽपि पार्षदैरेव पूर्यते । पूमोऽपि रजनीनाथो रिक्त एवाभाभिर्विना ।। तदा गच्छन्तु सायाहो जातः भवन्तमन्तरेण पुरीश्वरोप्य- कृतभित एव। श्रीचै। एवमेव । इति निष्कान्ताः। नेपथ्थे। शवतिरपि तिहीनः साबनयनोऽपि परमान्धः । नीलगिरीन्दुस्यन्दनयात्रासदर्शनीवाण्यात् । गोपी। चाकणं । अहो मुहर्तमिव गतं दिनदयम् । यदयं रथयात्राप्रसङ्गो भट्टाचार्येण प्रवयते ननिभालयामि । इति कियडूरं गत्वा । अहो चित्रम्। मूर्तीस्त्रय इव वेदाः शम्मोस्तीणीव नयनानि। निख वामरसरितो धाराः पुरतो रथत्रयी स्फुरति ॥ पुनर्नेपथ्ये। पायातोऽद्य रथोत्सवस्य दिवसो देवस्य नीलाचना- धीशस्याद्य पुरी नटिष्यति निजानन्देन गारो हरिः । विश्रान्ति नटनावसानसमये कनाद्य जातीवने हन्तायैव मनोरथः सपवतां यास्यत्ययं मादृशः । गोपी। अहो गजपतेर्महाराजस्थालाप इव श्रूयते तदव- धातव्यमवस्यमिदम्। रति निरूप्य । सत्यमेवायं भट्टाचार्येण सह सङ्कथयनुत्कटते महाराजः। पथ्यामि को विलम्बो जगन्नाथरथारोषणस्य। रति पश्यति। नेपथ्ये कोसनादिनिधेषः । गोपी। निरूप्य। अहो। ।

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य
२००
हृदयमिव महः समाधिभाजा-
मुदयगिरेरिव शीर्षमुष्णरश्मिः ।
अयमखिलशा रसायनश्री-
रथमधिरोहति नीलशैलनाथः॥
पुननिरूप्य।
अद्वैताद्यैरखिलसुक्षदा मण्डलैर्मण्यमानो
गायद्विस्तैः कतिभिरपरी श्रीखरूपप्रधानः ।
श्रीमहक्रेश्वरमुखसुखाविष्टभूयिष्ठबन्धुः
सिन्धुः प्रेम्णामयमिह नरीनर्ति गैरो यतीन्द्रः ।।
नेपथ्ये कलकालः।
गोपी। सहर्षम्।
गौडाख्यैरथ कर्षिभिर्जनचयैरादाय वामे करे
हेलोजासितपीनरज्जुपटली सङ्कर्षणव्याजतः ।
स्थायंस्थायमहो कचिद्भुततरं धावत्यमन्दं कचि-
द्वावंधावमहो स्थितः स्थिरतरं खेछावशः स्यन्दनः ॥
पुनर्नेपथ्ये सकीर्तनकोलाहलः ।
गोपी। पालोक्य सकौतुकम्।
प्रचलति जगन्नाथे गौरोऽपसर्पति सम्मुखात्
स्थितवति जगन्नाथे गौरः प्रसर्पति तत्पुरः।
अतिकुतुकिनावेवं देवा परस्परमुत्सको
कलयन इव क्रीडां नीलाचलेन्द्रमुनीश्वरौ ।।
पुनर्निभाज्य । अहो।

·घरमा श्रीकृष्णचैतन्यसार्वभौमाद्यभिनयः। २०१ स्थितवति बन्लगण्डीमण्डपस्योपकण्ठं भगवति जगदीशे शान्तनृत्यो यतीन्द्रः । उपवनमनुगछन् पार्षदैः प्रेमवद्भिः सहजयति नितान्तश्रान्तितो विश्रमाय ।। नदधुना नरपतिनाऽपि गृढवेषेण तत्राभिसर्तव्यमिति भट्टा- चार्य्यस्येङ्गिनेन ज्ञातमस्ति तदहमपि सत्वरमुपसामि। इत्युप सर्पति। ततः प्रविशतित्यानन्दानुभवनिस्पन्दो निमीलितमयनो नयनाभि- राम उपवनमण्डपमध्याम्य प्रसार्यमाणलोलञ्चरणकमलनाजदण्डयुगलो गललोचनजनधीतवक्षाः साक्षादिव प्रेमानन्दः श्रीकृष्णाचैतन्यः प्रति- तरमूजमेकैकमुपविछास्तूष्णीकाः पार्षदाश्च । भगवान्। अथात आनन्ददुधं पदाम्बुज इंसाः श्रयेरनरविन्दलाचन। इतिोकाईमेव भूयो भूयः प्रमीलितनयन एव पठति। गोपी। चालोक्य । अहो प्रेमानन्दाखादमहिमा देवस्य । अनुभूतस्य नत्यकालीनभगवत्कृष्णसाक्षात्कारानन्दस्य ब- ह्मानन्दतोऽपि चमत्कारकारणत्वं चर्बणयास्वादयति। अथे- ति उच्चावचशास्त्रसकलप्रतिपाद्यावबोधपरिसमाप्ती अत इति ब्रह्मानन्दादपि चमत्कारकारकत्वात्। इंसाः सारासार विवे- चकचतुराः पादाम्बुजं अयेरन् । कुतः आनन्ददुमिति खा- नुभूतानन्दमाहात्म्यखूचनमिदम्। परितोऽवलोक्य । अहो इत एव सर्वे परमभागवताः । तथा हि 2c ·२०२ चैतन्यचन्द्रोदयस्य निःस्पन्दमुन्वलरुचः सुशिखाः सपूर्ण- मेधास्तमःक्षयकृतः प्रतिशाखिमूलम् । आभान्ति शोभनदशास्त इमे महान्तो निर्वातमङ्गलमहोत्सवदीपकल्पाः ।। भवतु अत्रैव कापि निम्तमुपविश्य राज्ञः प्रवेश प्रतिपाल- यामि । इति तथा करोति । ततःप्रविशति त्यक्तराजवेशः परिहितधौतवसनयुगलो राजा। राजा। सोत्कण्ठम्। उत्कण्डा भयतर्कयोर्बलवतोराछादनं कुर्वती मामुच्चैस्तरलीकरोति चरणी चाधिक कथं स्तम्भुतः। इंदो देवपरीक्षयाद्य भवतः प्रायः परीक्षा मम प्राणानामपि भाविनो नहि मम प्राणेषु कोऽपि ग्रहः ॥ इति शनैः शनैः परिकामति । गोपी। राजानं निर्वस्या हो चित्रम् । प्रभावमात्रैकनदेवचिड़ी वीरो रसः सुप्त इवायमये॥ आनन्दशङ्काभयतर्कमिश्रः वरण विन्यस्यति पादपद्मम्॥ परितः सर्वे चात्मगतम् । अहो मङ्गलसूत्रमुद्रितकरोऽयं राजा प्रतापरुद्रः कथमयं गृहीततपखिविप्रवेषोऽकस्मादुप- सर्पति स्वामिनामुद्देगो भावी। तदवलोकयाम किमयं क- रोति इति।

·इति पुनः पुनः पक्षमा श्रीखणचैतन्यसार्वभौमायभिनयः । राजा। शनैरितलतोऽवलोकयन् सहसैवोपहाय दोलायमान भगवचरणकमलयुगं परिघदीर्घाभ्यां दोयी दृप्तरमानिति स। पालोक्य । अहो महानयमनर्थः। निमीलनयनकम- लेन खानन्दावेशविवशेन भगवताऽयमलक्षित एव। यहग- वञ्चरण दधार तदस्य न विद्मः किं भावि । भगवान्। खानन्दस्य एव निमोजिताक्ष रवानिभालनेनैव गा परिबन्ध । को नु राजनिन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत्सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमैः।। पठति गोपी। अहो कौतुकम्। साइस क च गुणाय कल्पते कापि दूषणतया च सिध्यति। साहसेन यदकारि भूभुजा तत्तपोभिरखिलैश्च नाऽऽप्यते॥ पुनर्निभाल्य। महामोर्यस्य प्रकटभुजवक्षःस्थलतटी- विनियेषाङ्गमास्थिभिरिव विदधे विकलता। स एवायं माद्यत्करिवरकराकान्तकदली- तरुस्तम्भकारो भवति भगवहाडदलितः ॥ नेपथ कलकला। 2c2 ·२०४ चैतन्यचन्द्रोदयस्य भगवान्। राजानं परित्यज्य तत्कलकलाकलितरथप्रस्थानसत्वरः पुनर्जगन्नाथदिदृक्षया तथाविधसानन्दस्थ एव निष्कामति । सर्वे । यथायथं तमनु निष्कामन्ति । गोपी। उपसृत्य । महाराज जगन्नाथदर्शनार्थं गतो देवः । सम्पति भवन्तोऽपि चलितुमईन्ति। इत्यानन्दतन्द्रितं राजान- मादाय निष्कान्तः । इति निष्कान्ताः सर्वे । प्रतापरानुयही नामारमोऽः ॥ नवमाङ्कः। ततः प्रविशति किवरमिथुनम् । पुरुषः। प्रिये गतागतेभ्योऽपि सम्बत्मरेभ्यः खलु जगन्ना- थस्य गुण्डिचोत्मकः परमरमणीयो दृष्टः । स्त्री। कथम्बित्र (१)। पुरु । अस्मिन्नन्दे तु मूर्तिमतानन्देनैव कनकगिरिगारेण यतीन्द्रवेषधारिणा भक्तावतारेण श्रीकृष्णचैतन्येन महोत्सवो ऽयं सुरसत्वेन परमरमणीयो विहितः। स्त्री। हद्दी बद्दी अहं कधं सङ्गे ण णीदा। मए दई ण पारिदं (२)। पुरु। प्रिये आगामिन्दब्दे दर्शनीयो भवत्या । १ कथमिव । २॥ धिक्का धिक्षई कथं सड़े न नीता । मया इटुं न प्राप्तम्।

·२.५ नवमा किनारमिथुनस्याभिनयः । स्त्री। आआमिणि अहे जब एवं होइ (१) । परु । इतः प्रकृति तेनात्रैव स्थातव्यम् । स्त्री। एत्य को णिमो (२) । पुरु । जानामि तत्त्वम्। स्त्री। कधं जाणीदं (३)। पुरु । परस्परं कथयता तज्जनानां तज्जनानाच्चितचरित्र- विदां कथयैव। स्ली। करिसी सा कहा (8)। पुरु। प्रिये श्रूयताम। अस्य विविध एव लोकानुग्रहप्रकारः। स्त्री। केरिसो तिमविहो (५) । पुरु । एकः साक्षात्कारी। द्वितीयः परहृदयप्रवेशलक्षणः । ढतीयश्चिन्तनमात्राविर्भावरूपः। स्त्री। विवेइ कहेहि (६)। पुरु। ये खनु पुरुषोत्तमक्षेत्रागमनसमर्थास्तेषां साक्षात्का- री। तथा हि प्रतिसम्बत्मरं सरंहसो नानादेशतः सर्वं जग- नाथदर्शनतोऽपि तद्दर्शनबढोत्कण्डा अदृष्टपूर्वी अश्रुतपूर्वाः परस्सहस्राः प्राणिन उपतिष्ठन्ति । १ यागामिनि चब्दे यदि एवं भवति । २ पत्र को नियमः। ३ कथं ज्ञानम्। 8 कीदृशी सा कथा। ५ कीदृशस्त्रविधः। ६ विकृत्य कथय ।

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य स्त्री। तदा तदो (१)। पुरु। ततस्तेषु गौडीयाः प्रिया गोडीयानां मध्ये येऽतिप्रियाः शतशो दृश्वन्तस्तेऽप्यदृष्टवन्तोऽपि शुभादृष्टवन्तो यथा श्रमी। नरहरिरघुनन्दनप्रधानाः कति च न खण्डभुवोऽप्यखण्ड- भाग्याः। प्रथममिममदृष्टवन्त एते प्रतिशरदं पुरुषोत्तम लभन्ते। कुलीनयामीणा अपि च गुणराजान्वयभुवो जना रामानन्दप्रभृतय इमे देवसुहृदः । तथान्यायाचार्योदय उपचितप्रेमसरसा महाविद्यासोऽमी प्रतिशरदमात्रोपगमिनः ॥ भगवन्नाम न्यायाचार्य्यस्तु पुरुषोत्तम एव भगवच्चैतन्य- दर्शनाकाजी यावज्जीव स्थितः । एवमेषां साक्षादनुग्रहः । आगमनासमर्थानान्तु परहदयमारुह्यानुग्रहः क्रियते । पदयारोच्योग्यास्तु अद्वैतनकुलब्रह्मचार्यादयः । स्त्री। किच्चि कधेहि (२)। पुरु । अद्वैतारोहवार्ता तु प्रथीयसी तत्कथनं बडकाल- साध्यम् । नकुलब्रह्मचारिहदयारोः श्रूयताम्। स्त्री। कधेहि अवचिदन्हि (१)। पुरु । अस्ति कश्चित् अम्बुग्रामे परमवैष्णव आजन्मब्रह्म- १ ततस्ततः। २ किश्चित्वथय । कथय पवहिता मि।

·नवमाखीकिमरयोरभिनयः।
चारी नकुलो नाम। तस्यै कस्मिन् दिवसे ययस्तस्येव कस्या-
मपि दशायामुत्पन्नायां आनन्दाश्रपुलकनिर्भरस्य दर्शनमा-
वेणैव सर्वेषां हदयकुछरे श्रीचैतन्यावेशोऽयमस्य जात इति
प्रत्ययमुत्पादयत एव कतिचिदहोरात्रा गताः।
स्त्री। तदो दो (१)।
पुरु। तदनु।
गौरविषा कपिशयन् ककुभः समन्ता-
दानन्दभोगपरिलोपितवाद्यावृत्तिः।
आबालवृद्धतरुणैरथलक्षमी-
लोकरभूत् प्रणयिभिः परिपूज्यमानः॥
स्त्री। तदा तदा (२)।
पुरु । ततो दैवात्तस्मिन् काले तत्रागतेन भगवचैतन्यपा-
र्षदेन शिवानन्देन नमुदन्तमत्यन्तसन्दिधमानतयाऽऽत्य दि-
दृतुणा मनसि कृतं अहो किमेतस्य दर्शनेन साक्षादेव मया
दृष्टोऽस्ति भगवान्। तदा लोकसुखसदृशं किमस्य दर्शनेन
भविष्यति सुखं नैवेति निवर्तमानेन पुनर्मनसि कृतम् अहो
यद्ययं सबलोकवहिवर्तमानं मा खयमेवाश्य खसमीपं
नीत्वा मामकमिष्टमन्त्रं प्रख्यापयति तदा सत्यमेवाब तस्या-
वेशो जात इति चिन्तयित्वा प्रसारिणे जनसमूहस्य वहिः
स्थितवति शिवानन्दे यावदावेशं वृष्णों स्थितोऽप्यसौ का को-
१ ततस्ततः।
२ ततखतः।

·२०० चैतन्यचन्द्रोदयस्य त्रिभो दूरे वर्तमानः शिवानन्द आझ्यतामिति निदेशमात्रेण धावद्भिरेव कतिभिरितस्ततो नामयाई विचिन्वद्भिरतिदूरे स्थितं तमादाय तन्निकटमाययो। अनन्तरच तेन शिवानन्द भवता मनसि विचारितं यत् तदाकर्ण्यता भवदीय इष्टमन्त्र- चतुरक्षरो गौरगोपालदेवताकः । इत्याकलय्य तेन निर्णतं सत्यैवेयं प्रथेति। स्त्री। अज्जउत्त त्तीत्तो केरिसो (१)। पुरु। ढतीयस्तु चिन्तनमात्राविभवो यः सोऽपि श्रूयताम् । एकदा तस्यैव शिवानन्दस्य भागिनेयः श्रीकान्त एकक एव प्रथमं पुरुषोत्तममागत्य भगवच्चैतन्यचरणो ददर्श । अ- स्मिन्नेव समये कौतुकवशात् पुरीश्वरस्वरूपादिसमक्षं भगवता किञ्चिज्जगदे। जगदेकवन्धुना श्रीकान्त अस्मिन्नब्दे अद्वैता- दयो दयोबुरा वक्तव्यास्ते यथा नायान्ति मयैव तत्र गन्त- व्यमिति। अपि च शिवानन्दोऽपि भगवन्मातुन्लो वक्तव्यः पौषे माषि सत्रोपसन्नेन मया भवितव्यम्। तत्र जगदानन्दो- ऽस्ति तत्रैव भिक्षा कर्त्तव्येति निवृत्तेन श्रीकान्तेन भगवत्सन्देशे कथिते सति सर्वेऽद्वैतादयश्चलनोद्यमाछिथिलीबभूवुः । शि- वानन्दस्तु भगवदागमनमभिनिलषिषुर्भगवद्भिक्षायामिदं ल- गिष्यतोति कृत्वा भगवत्मियत्वेन वास्तुकवास्तुकदलीगभी- स्थाकनिशादिसामग्रोसमवधानाय स्थितवान्। १चार्यपुत्र हतीयः कीदृशः ।

·नवमात्र स्त्रीकिारयोरभिनयः । २०४ स्त्री। तदो तदो (१)। पुरु। ततो दैवाद् गोदावरीतः समायावेन रामानन्द- रायेणेपबोधितो भगवान् न गन्तुमीटे। स्त्री। तदो तदा (२)। पुरु । ततोऽसौ शिवानन्दः श्रीनृसिंहानन्दब्रह्मचारीति प्रथितं परमयोगीन्द्रं साक्षाबुसिंचमिव प्रद्युम्नबह्मचारित्वेन पूर्वख्यातावपि भगवनैव नृसिंहोपासनासिद्वत्वेन नृसिंहानन्द इतिकारितसशंसमये समुवाच।खामिन् अायास्यामोति कृत्वा भगवान्नायानः। वास्तृकशाकमवलोक्य मनोदुःखमेव जायते । स्त्री। तदो तदा (३)। पुरु। ततस्तेनोक्तम्। मयैवानेतव्यो दिनइयमपेक्षतामिति तत्प्रभावज्ञोऽसौ तथैव श्रद्धषे। स च नृसिंहानन्दों नृसिंहा- नन्दोऽपि तं समयमारभ्य समाधिस्थो दिनदयान्तरे शिवान- न्दमाझ्य अये भगवच्चैतन्यो राघवालये समानीतोऽस्ति । प्रातरत्रागमिष्यति मयैव पक्तव्यं भिक्षा च दातव्येति श्रुत्वा तस्मिन्नपि तथोद्युक्ते सति खयमुषसि कृतस्नानः चितरो भूत्वा पाके प्रवृत्तः खेच्छापूर्वं यथेष्टमेव पेचितवान्। अनन्तरं तस्मिन्नेव समये श्रीचैतन्यस्य जगन्नाथस्य नृसिंहस्य च पृथक त्रयो भोगा विभज्य निष्पादिताः। अनन्तरं तत्तनाम्ना समर्थ्य १ ततन्ततः। २ ततस्ततः। ३ ततस्ततः। 2 D ·२९० चैतन्यचन्द्रोदयस्य वचिर्भय निमीलितचलुरान्तरेण चक्षुषा पश्यति त्रीनेव भोगा- नेक एव भगवान् भुक्त। अनन्तरं सञ्जातमधानन्दो गलदश्रु धारः सारवमुच्चैः प्रणयामर्षकताक्षेपमिव भद्रं भो भद्रं जग- बाथेन सह तवैक्यमतो जगन्नाथस्य भोगो भुज्यतां नाम मम नृसिंहस्य भोगः कथं भुज्यते नृसिंहोऽद्य मयाऽयमुपोषित इत्यु- चैराक्रन्दम् शिवानन्देनोक्तं खामिन् कथमाक्रुश्यते इति । स्त्री। तदा तदा (१)। पुरु । ततस्तेनोक्तम् । तव गोखामिना चैतन्येन भोगत्रय- मेव भुक्तं नृसिंहस्योपवास जात इति। स्त्री। तदो तदो (२)। पुरु। ततः शिवानन्देनोक्तम्।खामिन् नृसिंघार्थमन्या भोग- सामग्री कर्तव्येति । तथाकृते खस्थो बभूवेति स्थिते शिवान- न्दस्य संशयो जातः। किमनेनावेशवशादेवोक्तमथवा सत्य- मेवेति मनसि कृत्वा पुनरन्यस्मिन् संवत्सरे पुरुषोत्तममासाद्य भगवच्चैन्यसविधे गतः। प्रसङ्गतो नृसिंहानन्दस्य तन्मदिमकथ- ने वान्तरभुता पाकक्रिया तस्थातिसमोचीनेत्यपि वदति भग- वति सर्वेषु सन्दिहानेषु मया गते सम्बत्मरे पौषे मासि तस्य भिक्षा कृता । तत्र तस्य पाककौशलं ज्ञातमित्युक्त पुनः सर्वे सन्दिग्धा एव स्थिताः । शिवानन्दस्तु निःसन्देहो बभूवेति व्याख्यातस्ते विविधोऽनुग्रहप्रकारः। १ ततस्ततः। २ ततत्ततः।

·नवमास्त्रोकिन्नरयोरभिनयः। २१९ स्त्री। अच्चरित्रं अच्चरि। ता एदपि कधेहि रामाण- न्देण कहं तत्थ गन्दं णिसेहो किदो (१) । पुरु । प्रिये स तावद्भगवतोऽतिप्रणयी तबिच्छेदं न सहते। तेन तदुपरोधान्मथुरा जिगमिषुरपि वर्षइयमद्यश्व इति कृत्वा विलम्बितो भगवान्। स्ली। अदो वरं एत्यजेव वडिस्मदि अहवा महरा गमि- स्मदि (२)। पुरु। प्रिये अधुना तु चिरमनुनीय तमेव रामानन्दं तेना- नुमतं गौडवर्मन्येव गन्तुमुद्यतोऽस्ति । स्ली। अज्जउत्त पुणे एत्य आअमिस्सदि (१)। पुरु । अथ किम्। स्त्री। एत्य अस्थि सन्देहो। जदो महुरा कल एदस्म पि- अठाणं (8)। पुरु । यद्यप्येवं तथापि। आपामरं प्राणिन उद्दिधोर्षी- नीलाचलेन्दोरतिभारमेतम्। लघूकरिष्यन् पुरुषोत्तमस्था भूयोऽपि भावी पुरुषोत्तमोऽयम् ।। पाश्चर्यमाश्चर्यम् । तदिदमपि कथय । रामानन्देन कथं तत्र गन्तुं निधधः कृतः। २ अतः परमत्रैव स्थास्यनि अथवा मथुरा गमिष्यति । १चार्यपुत्र पुनरत्रागमिष्यति। 8 पत्र पति सन्देहः । यता मथुरा खलु अस्य प्रियस्थानम् । १ । 202 ·चैतन्यचन्द्रोदयस्य २१२ स्त्री। होइ एवं छोह (१)। नेपथ्थे । भट्टाचार्य कथं रामानन्देनास्मिन् कर्मणि कृताऽनुमतिः । पुरु। प्रिये श्रुतमिदं यदभिहितं मया तदेवाधुना नदिच्छे- दविधुरो गजपतिरपि सार्वभौमेन सह सङ्कथयन्नास्ते। न- दावामपि भगवन्तं नीलाचलचन्द्रं गानेनोपस्थातुं गछाव । इति निष्कान्तौ। प्रवेशकः। ततः प्रविशत्यासनस्थो राजा सार्वभौमश्च । राजा। भट्टाचार्य रामानन्दस्थायहपाशग्रन्थिशैथिल्येनैव भगवान् ग्रथितः। साव। ईश्वरेण साई किमधिको इठः कत्तुं शक्यते । तथापि वर्षदयमेव विलम्बितः। राजा। भट्टाचार्य रामानन्देन मे महानवोपकारः कृतः। तथा हि। आनीतो राजधान्याः पथि पुरुकरुणः कारितं चेक्षणं मे स्पर्शः पादाम्बुजस्य व्यधित मम दुरापोऽपि सम्यक् सुखापः। वाक्पीयूषञ्च सानुग्रहमतिमधुरं पायितं श्रोचपेयं यन्नाभरियत्नस्तदजनि सहसा शून्यमन्तस्तथाऽपि॥ सार्व। महाराज रामानन्दो हि भागवतोत्तम एव। तथा प्रणयरसनया धृताधिपद्मः स भवति भागवतप्रधान उक्तः। दि। १वां भवति एवं भवति ·नवमा राजासार्बभौमयोरभिनयः। २१२ तेनास्य भगवान् वश एव अतस्तदुपरोधेन भगवता त्वय्य- तादृशोऽनुयचः कृतः। राजा। रामानन्देन कियहरमनुब्रजितव्यम् । भट्टा । भद्रकपर्यन्तमिति अतम्। राजा। स्वामिनः सङ्गे कियन्तचलिताः। सार्व। पुरीश्वर-दामोदर-जगदानन्द-गोपीनाथ-गोवि- न्दाद्याः पञ्चषा एव। राजा। हन्त। यदपि जगदधीशो नीलशैलस्य नाथः प्रकटपरमतेजा भाति सिंहासनस्थः । नदपि च भगवच्छीकृष्णाचैतन्यदेवे चलति पुनरुदीचों हन्त प्रन्या त्रिलोकी। सार्व। राजन् निरुपधिप्रेम्णो हीदृशः प्रकाशः । राजा। अस्मदीयः कोऽपि न गतः प्रभोरनुपदम्। सार्च। राजन् प्रेम्णैवेदमुच्यते क तस्य त्वदीयजनापेक्षा। तथापि तवाधिकार यावत् तव लेखमादाय पूर्वमेव कश्चिङ्गतो- ऽस्ति करिष्यति च स एव सर्वसमाधानम् । प्रतिवमति नवीना वासमये विधाय प्रतिगृहमुपचारै रिभिः पूरयित्वा । कृतसुरचनमुच्चैस्तत्र तत्राभियुक्तः पदविहरणखेदं धुन्वते ते विशन्तः ॥ भगवास्तु रामानन्दस्य कृतिरियमित्येव जानाति। प्रविश्य ।

·२१४ चैतन्यचन्द्रोदयस्य दौवारिकः । देव रामानन्दरायो द्वारमधितिष्ठति। राजा। त्वरितमानीयताम्। दौवा । यथाज्ञापयति । इति निष्क्रम्य तमादाय प्रविशति । राजा। उपद्धत्व प्रणमति । मारा। सादरमुपवेश्य। कथय कियङ्करं भवाननुगतो- देवम्। रामा। इत इतो निवर्त्तखेति प्रतिपदमुक्तोऽपि भद्रकपर्य- न्तमनुगतवानस्मि । महाराज दुस्यजो हि व्यवहारमार्गः। यतः तमपि परमदीनाद्वारिकारुण्यसिन्धं शिव शिव परिहाय त्वनियवागतोऽहम् । कथमछह न जातस्तत्र मे देवपातः कुलिशकठिनमूर्तेही यतोऽ निवृत्तः ।। रत्वणि मुञ्चति । सार्च। रामानन्द त्वमतिधीरोऽसि कथमेवमुत्ताम्यसि ईश्वरोहितथाविधलील एव। ब्रजवासिनो विहाय मथुरां गतः पुनस्ततोऽपि दारवत्या पुनस्ततोऽपि कचित् कचित् । तवत्याः कथं सहन्तम नहिरहम् । यद्यपि दुःसच एव भगवहिरह- स्तथाऽपि स एव तं साक्ष्यते तदलमनुशोचनेन। राजानमधुना सान्वयितुमईसि न पुनः खखेदप्रकटनेन खेदयतम् । राजा। कथय। रामा। भवदधिकारं यावद्भवदीया एव गच्छन्ति तदूद्धं मदीयाः पथि प्रक्षा एव गौडराष्ट्र यावद्यास्यन्ति केचित्तेषां ·२१५ । नवमा राजासार्बभौमपुरुषाभिनयः । कियहरत एवागमिष्यन्ति केचित् दूरतरं यास्यन्ति। प्रविश्य। दौवारिकः । देव महाप्रभुमनुव्रजन्तो ये रायस्य मनुजाचलिताः सन्ति तेषां कियन्तः समायाताः । राजा। प्रवेश्यन्तामविचारेणैव। दौवा । तथाकरोति । प्रविश्य । पुरुषाः । जयति देवः । रामा। कथयत रे कियङ्करं भगवन्तो गताः । पुरु। कुलियायामं यावत्। राजा। सार्वभौममुखं निरीक्षते । सार्वी देव नवदीपपारे पारेगङ्ग कश्चन तन्नामा ग्रामोऽस्ति। राजा। आमूलं कथय। पुरु। देव इतो देवाधिकार यावत्तावत्तव प्रभावेनैव नि- वर्वाचितवनसाका अचङ्गामणेनैव सर्वे गतवन्तः । गौड- सोम्नि प्रवेष्टुं त्रयः पन्थानः । इयं रुद्धं एकस्तु जलदुर्गः तमे- वोद्दिश्य चलिते सति तत्मीमाधिकारी तुरुष्कोऽरुष्कोष- कारणव सर्वेषां मर्महा महामद्यपो दुर्वृत्तचक्रचूडामणिः । इतो देशाद् ये गछन्ति तेषां दुर्गतिः क्रियते इति श्रुत्वा सर्वे- षामेव भयमुत्पन्न महाप्रभवे कोऽपि न श्रावयति। अस्मत्मीमा- धिकारिणतम्। अत्र कियान् विलम्बः क्रियता यावन्मयाऽनेन सन्धिः सन्धीयते इत्येतावत् कथनसमकालमेव नस्यैव कश्चिन अस्मत्मोमाधिकारिणः समीपमागतः। राजा। ततस्ततः।

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य पुरु। आगत्य कथितम् । यदि त्वमनुमन्यसे तदा भवद्दे- शादागच्छन्तं श्रीकृष्ण चैतन्यदेवमहं विलोकये। राजा। ततस्ततः। पुरु। ततोऽनेनोक्तम्। बिचतुरैश्चेदायात नदायातु नामेति श्रुत्वा तथैवागतो भगवत्पादसमीपभूमौ निपतितश्चिरं प्रण- नाम। ततः सर्व्वरुक्तम्। भगवन्नस्य साहाय्येनैव सुखेन गन्तुं शक्यते । एनं प्रति कृपावलोकः क्रियतामिति तदनुरोधेन तं प्रति कृतहक्पाते भगवति स यवनः पुलकाश्रुगद्गदखरो भवन् ग्रग्रस्त इव जातः। ततो गोपीनाथाचार्योक्तम् । अये महाप्रभुरयं सुखेन कथं चलति । राजा। ततस्ततः। पुरु। ततस्तेनोक्तं कियहरं भवद्भिर्गन्तव्यम्। तदनु गोपी- नाथेनोक्तम्। गन्तव्यं तावत् पाणीयहाटीपर्यन्तमिदानीम्। राजा। ततस्ततः। पुरु। ततः। प्रफुरोमा गलदश्रुधारः सगढ़दं किञ्चिदसौ जगाद। अहो मदीयं महदेव भाग्य देवस्य साहाय्यविधी भवेयमिति ।। सकलसज्जननाविकैवाझमाना नवीना तरणिमध्यगृवणा- लिनी पुनः प्रक्षालिता क्षणेनाधिनदि समानायिता । अनन्तरं नौकान्तरं स्वयमप्यारुह्य भगवन्त एनामधिरोन्विति निग- ·नवमा राजपुरषाद्यभिनयः। दिते देवेन सह सर्वे तामारुरुहुः । अथ स एव जलचर- दस्युभयनिवारणाय खयमग्रेसरो भूत्वा मन्त्रेश्वरमुत्तीर्य पिञ्छनदायामपर्यन्तमागतवान्। निवृत्तिसमये भगवताजग- बाथ-प्रसाद-मनोहराख्यमोदकाः प्रसादोकताः । तानवाप्य हरिं वदेत्याविटो भूत्वा महाभागवतदशामापत्रः । राजा विस्मयं नाटयति। सार्व। एवमेवेश्वरस्य लोला। तथा हि अस्थानेऽपि प्रथयति कृपामोश्वराऽसौ खतन्त्रः स्थानेऽप्युच्चैर्जनयतितरां नूनमादास्यमेव । रामो देवः स गुइमकरोदात्मनीनं सखायं कृष्णः स्तोत्रैः प्रणमति विधौ इन्त मौनी बभूव ॥ ततः। पुरु। तदाज्ञया भगवत्कीर्तनं कुर्वन्तस्ते नाविका- स्तथा तरणिमवाइयन्त यथैकेनाहा पाणीयहाटीयामे समु- त्तीमाः स्मः। राजा। तब को वर्तते। सार्व। राघवपण्डितः। पुरु। ततो यदभुत्तदाश्चर्यम्। राजा। कथमिव । पुरु । देव। यावद्देवो न सुरसरितस्तीरसीमानमान- स्तावत् सव्वं जनमयमभवन्त किं तद् ब्रवीमि। किं तत्रासीन धरणीधूलयो लोकरूपाः :

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य किं नारा वा मनुजवपुषः पेतुरुया नभस्तः । एवं गङ्गातटतः कष्टेनैव तबाटोमभ्याययौ देवः राजा। ततस्ततः। पुरु। ततस्ता रजनों तत्रैव गमयित्वा परेद्यवि नौ-वर्मनैव चलितवान्। अथो अविच्छिन्नाभप्रवाहा निरन्तराया चपलोभिहस्ता। निरन्तरं विष्णुपदावतारा गङ्गेव दीर्घा जनपतिरासीत् ॥ ततः कुमार श्रीवासपण्डितवाटोमभ्याययौ। तत्र च गङ्गातीराहाटीपर्यन्तगमने यत्र यत्र पदमर्पयतीशस्तत्र पा दरजसा ग्रहणाय प्राणि-पाणिपतनेन स पन्था हन्त गर्तमय एव बभूव । तत्रोत्तोर्ण एव भगवति जगदानन्दः शिवानन्दा- लये भगवदगोचर एव गतवान् । तत्र तेन चिरमेव स्थित- मिति तदाशत्या भगवानवानेतव्य इनि रचनावैशिष्ट्यमपि हातवान्। प्राचीरस्योपरि विटपिना सर्वशाखास भूमी रथ्या रथ्यामनु पथि पथि प्राणिषु प्राप्तवत्सु। उच्चैरुचैर्वद परिमिति प्रौढघोषेषु देवो रात्रीशेषे तरिमधि शिवानन्दनीतः प्रतस्थे॥ ततो जगदानन्देनोभयोः पार्श्वयोः कदलीस्तम्भपूर्णकुम्भमु- ·नवमा राजपुरुषयोरभिनयः । २१९ कुलदीपावलिभिः सुरचनाविशेषेण शिवानन्दवाटीपर्यन्तम- भिमण्डितं वारूढः स्मितसुमधुरवदनो जगदानन्दकृतमिति मन्यमानो वामे वासुदेववाटीपथमपि तथाविधमालोक्य कि- मितोऽये गन्तव्यं किमिति इति मन्दिदानो वासुदेवेनोचे। भगवनयतः शिवानन्दवाटीमेवालबुद्धिति तथा कुाणे ज- गदानन्देन धारितचरणाम्बुजस्तदीयभगवगवं प्रविष्टः । अन- न्तरं तच्चरणेदकं गृहपटलोपरि किञ्चिद्दिकीर्य कियदन्तः- परे परिजनेभ्यो जगदानन्देनैव दत्तम्। अनन्तरं मुहूर्त स्थित्वा वासुदेववाटीमागत्य क्षणमवस्थाय पुनस्तरणिमारुह्य चलितवति भगवति चरणजलग्रहणार्थमाकण्ठमनानां जनाना यद्वैयग्यं जातं तदवलोक्य भगवतस्तथा करुणा जाता यथा सबैरेव चरणजलं प्राप्तमासीत् । ततस्तटवर्तीनैव सर्वलोका- चलिता न केऽपि निववृतिरे। राजा। ततस्ततः। पुरु । ततोऽईतवाटीमभ्येत्य हरिदासेनाभिवन्दितस्तथैव तरणिवर्मना नवदीपस्य पारे कुलियानामग्रामे माधवदास- वाव्यामुत्तोर्णवान् । नवदीपलोकानुग्रहहेतोः सप्तदिनानि नत्र स्थितवान् । तब च नवदीपात् पारगमने। य प्रातरः काकिणिकैकमात्र आसीत् प्रतिव्यक्ति स तु क्रमेण । बहीयसीष्वप्यथ नौषु सोऽभूत् कार्षापणानामधिकाधिकोऽपि ॥ R ·२२० चैतन्यचन्द्रोदयख अपि च। दुर्ग बध्नाति वंशैईढतरविपुलैमाधवो यनिशायां तत्यातचूर्णभावं ब्रजति जनघटाघट्टनेन क्रमेण । सप्ताहान्येवमेव व्यजनि जनिमा दर्शनीकण्यभाजां सट्टो यत्रदेवः स्वयममरधुनी नातुमीशोऽपि नेशः।। एवं सप्तदिनानि तत्र स्थित्वा पुनस्तटवर्तीनैव चलितवान्। स यत्र यत्रोपससार देवो वृत्तान्ततः प्राक्तत एव लोकाः । नतस्ततो भूरपि भूरिभुमा विशिष्य विस्मापयते फणीन्द्रम् ॥ श्रुतश्च गौडेश्वरस्य राजधान्याः पारे गङ्गं चलतो भगवतः पश्चादभयोः पार्श्वयो श्वलन्ती लोकघटामालोक्य गौडेश्वरो गङ्गातटघटमानोपकारिकामारूढो विस्मितः किमिदमिति यदा पृष्टवान् तदा केशववचनाम्ना तदमात्येन कथितम् । सरत्राण श्रीकृष्णचैतन्यो नाम कोऽपि महापुरुषः पुरुषोत्त- मान्मथुरा प्रगति नदिक्षया श्रमी लोकाः सञ्चरन्ति इति। ततस्तेनाप्युक्तम्। अयमीश्वरो भवति यस्यैवविध लोकाकर्षण- मिति । अतः परञ्च श्रुतम्। ततः कियहरं गत्वा पुनः प्रत्या- वृत्तो न तेन पथा मथुरा गमिष्यति अपितु पुरुषोत्तममागत्य वनपथेनैवेति न जानीमः सत्यमसत्यम्बति । नेपथ्ये। सत्यं भोः सत्यम् । पागतच सहसा स एको नील शेलतिलकं विलोक्य च ।

·नवमात्र राजकाशीमिश्राधभिनयः । २२१ लोकसालभिया वमाधना निकुतः स मथुरा जगाम च । राजा। सविस्मयम्। काशोमिश्रस्य खर व श्रूयते तदार- यताम्। प्रविश्य सत्वरम्। काशोमिश्रः । देव अयमयमनाइत एवागतः । राजा । कथय किं तत्त्वमिदम्। काशी। सत्यमेव लोकभिया ततोऽपि निवृत्तः। नतोऽपि कनाप्यविदित एव चलितवान् । राजा। सार्बभौम अस्माकन्तु समः पन्थाः विच्छेददुःखस्य तुल्यफलत्वात् । एकाकिनस्तस्य निर्वाहः कथं भवतु। काशी। भिक्षायोग्याः कियन्तो विप्राः प्रेषिताः सन्ति। भग- वता तु तत्रज्ञायते। राजा। साधु मित्र साधु किमप्युक्वा गतम्। काशी। आगतप्रायोऽहमिति। राजा। तत्किंदिन भविष्यति । भट्टाचार्य । जवाजोविनः कियन्ता गछन्तु यथा भग- वतो वाती प्रापयन्ति। सार्ब। उचितमेवैतत्। राजा। काशोमिश्रमहापात्रं चन्दनेश्वरं मदाज्ञया समा- दिश यथैवं करोति।

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य २२२ काशी। देव परोक्षामदापात्रं निवेद्य मयैव तथाकारित- मस्ति कतिचिदागतप्राया एव । प्रविश्य दौवारिकः। देव महाप्रभावातीहारिणो दारि वर्तन्ते। राजा। पवेश्यन्ताम्। दीवा। तथा करोति। प्रविश्य वाताचारिणः । जयति जयति देवः । राजा। कथयत किंजानीथ। वाताया। सर्वमेव जानीमः । प्रत्यावृत्तः स मधुपुरतो दृष्टवृन्दावनश्रीः कुच्छे कुछ सरणितनयाकूलतः लप्तकलिः । गत्वा गोवईनगिरिवरं कानने कानने च धान्वाधान्त्वा दिनकतिपयं वर्त्मनोशो व्यलोकि॥ राजा। अरे वृन्दावने किं किं कृतं भगवता तज्जानासि । वातीहा। अथ किम्। तत्सङ्गे समागतानां केषाञ्चिद्भाग्य- भाना मुखतः श्रुतम्। राजा। कथ्यताम्। वातीहा। श्राविभीवादवधि स निजानन्दवृन्दैककन्दो यद्यप्यच्चैः प्रथयतितरां तद्विकारप्रकारान्। वृन्दारण्योपगमसमये इन्त ते ते तरङ्गा वृद्धि प्रापुर्यदुपरि वचश्चित्तयो। निवेशः ।।

·नवमाशेराजवानीहारिणेऽभिनयः । २२३ तथा छि। कचन च यमुनावनान्तलक्ष्मी- मवकलयननुरक्तिमुक्तकण्ठम्। विलपति परिरभ्य लोभ्यबाहुः प्रतिलतिक प्रतिशाखि सोऽखिल्नेशः ।। अपि च। नैचिकीनिचयवीक्षणमोदा- दुन्मदः स्खलितवान् गलदमः । स्यन्दमानसुरसिन्धुरिवासी- हातभम इव मेरुतटान्तः ॥ राजा। ततः। वातीचा । ततस्तैः कथितम्। मदमुदितमयूरकण्ठकान्त- युतिमभिवीच्छ कुतश्चिदण्यकस्मात् । स्खलति नठति वेपते विरौति द्रवति विषादति इन्त मूर्छनोशः ॥ अपि च। कापि वत्मकुलमुच्चलपुच्छ धावमानमनुवीक्ष्य वनान्तः। कण्टकावलिनि वर्त्मनि सद्यो वीक्षताङ्गमभितः खलतीशः ॥ राजा। ततः। वाताहा। कुञ्जसीमनि कदाऽपि यदृच्छा- मूर्छया निपतितस्य धरण्याम्।

·२२४ चैतन्यचन्द्रोदयस्य आलिहन्ति परिणामुखफेणा नपिवन्ति शकुना नयनाम्भः ।। कदापि। पतयालरसावुपत्यकाया- मपि गोवईनभूधरस्य देवः । अनुरागसुधाब्धिमध्यमग्रो नहि भनोऽपि वहिर्व्यथां विवेद ।। अनुवनमनुकुम्जवीक्षमाणे रुदति विभावनुरक्तिमुक्तकण्ठम् । বলি না আন द्विजम्टगराजिरभाजि मूर्छयैव॥ अपि च। विलपति करुणखरेण देवे जलधरधीरगभीरनिखनेऽपि । चिरमनुविलपन्ति वास्पकण्ठाः कचन च लास्यमपास्य नीलकण्ठाः ॥ एवमत्यनुरागवैकल्यादीश्वरत्वेनैव धाय॑माणदे तमा- लोकयद्भिः पुण्यवद्भिर्बलभद्रभट्टाचार्यादिभिरहो अनर्थोऽय- मापतित इति चिन्तयद्भिर्बलादिव वृन्दावनानिष्कासितो भग- वानिति न चिरकालावस्थितिस्तत्र तस्येति । ततश्च । यः प्रागेव प्रियगुणगणैाढबद्धोऽपि मुक्तो गेहाध्यासाद्रस व परा मूत्ते एवाप्यमूत्तः । प्रेमालापैदृढतरपरिष्वङ्गरङ्गः प्रयागे तं श्रीरूपं सममनुपमे नानुजयाच देवः ।।

·२२५ भवमा राजमार्बभौमाधभिनयः । राजा। सार्वभौम अतिप्रेठवृन्दावनोऽपि कथमसौ स्वल्प- मेव कालं तत्रावतस्थे। सार्च । जगन्नाथेन तदिरहमसहमानेन समाकृष्ट इव । अपि च। प्रियखरूपे दयितखरूपे प्रेमखरूपे सहजाभिरूपे। निजानुरूपे प्रभुरेकरूपे नतान रूपे खविलासरूपे॥ राजा। ततस्ततः। वाताहा। ततश्च वाराणस्याम् । चन्द्रशेखर इति प्रथितस्य क्ष्मासुरस्य भवने भुवनेशः। प्राक्तनैः सुकृतरागिभिरस्य प्रत्यपद्यत तदा स यतीन्द्रः॥ राजा। ततस्ततः। वाताहा । तदानीन्तु। समेत्य पश्येत्यनुरागपूर्व विश्वेश्वरो विश्वमिव न्ययुका कुतोऽन्यथा तावति तुन्त्यकाले तुल्यक्रियः सर्वजनो बभूव अपि च । ब्रह्मचारिधिभिक्षुवनस्था याधिका ब्रतपराच तमोयुः। मत्मरैः कतिपयैर्यतिमुख- ·चैतन्यचन्द्रोदयस्य रेवतबन गतं न स दृष्टः॥ राजा। सार्वभौम किमिति तथाविधानामपि तादृशं मा- मर्यम् । सार्व। महाराज यावन्मनो जयो न भवति तावदेव भग- ती मत्सरलता न किञ्चिदपि मुञ्चति । राजा। ततस्ततः। वार्ताहा। ततश्च। गौडेन्द्रस्य सभाविभूषणमणिस्त्यका यहां श्रियं रूपस्याग्रज एष एव तरुणों वैराग्यलक्ष्मों दधे । अन्तर्भक्तिरसेन पूर्णहदयो वाहोऽवधूताकृतिः शैवालैः पिहितं महासर इव प्रीतिप्रदस्तदिदाम् । राजा। ततस्ततः॥ वाताया। सनातनमपागतमणो- ईटिमात्रमतिमावदया। प्रालिलिङ्ग परिघायतदोभ्या सानुकम्पमथ चम्पकगौरः॥ राजा। कथमिव । तस्य दर्शनं जातम् । वार्ताचा । श्रुतमिदं तन्मुखादेव । राजा। कथ्यताम्। बानाहा। औत्कण्यैकपुरःसराः प्रथमतो ये यान्ति नाथायतो निष्कामन्तित ईशनामनिरताःसासाःसरोमोगमाः।

·नवमा राजसार्वभौमाधभिनयः। २२ यातायातवा क्रम विगणयन् तत्पादधूली षन् सर्वशेन वहिः स्थितो भगवता कैरप्ययं नायितः॥ राजा। ततस्ततः। वार्ताहा। ततश्च न मे प्रियश्चतुर्वेदीत्यादि पठित्वा सत्वर- मवती-यं दोभ्यी परिरब्ध इति । राजा। ततस्ततः। वाताहा। ततस्तत्रैव काऽपि किंवदन्ती श्रुता । राजा । काऽसौ। वाताहा पुरुषोत्तममेत्य न पुनर्गमयित्वा कतिचिहिनान्यपि । रमितः प्रभुनैव नगिरोप्यथ वृन्दावनमेव गंस्यते॥ राजा। किं देवेन सदैव वा किं पश्चात् । वार्ताहा। पश्चादेव भविष्यति । यतो वाराणसीत एकाकि- नैव भगवता चलितमिति दृष्टम्। अन्यदपि नत्र किमपि श्रुतम्। सार्व। किं तत्। वातीहा। कालेन वृन्दावनकलिवानी लुप्तेति ता ख्यापयितुं विशिष्य। कृपामृतेनाभिषिषेच देव- स्तवैव रूपश्च सनातनच॥ रामानन्दः । समुचितमेवैतत् । नेपथे। दूरतो जयमयेत्युकोबारणः । 2F2 ·चैतन्यचन्द्रोदयस्य सर्वे । पाकण्यं । अये समागत व भगवान् श्रीकृष्णचैतन्यः । यदयमपूर्व एव कोलाहलः श्रूयते। पुनर्नेपथ्थे। पद्यास्माकं सफलमभवजन्म नेत्रे छतार्थे सबलापः सपदि विरतो निति प्राप चेतः। किंवा ब्रूमो बलमपरं पश्य जन्मान्तरं नो वृन्दारण्यात् पुनरपगतो नीलशेनं यतीन्द्रः । राजा। किमपरं विलम्बध्वे तचैव गछाम । इति सर्व नि- कान्ताः। ततः प्रविशति श्रीवष्णचैतन्यस्तत्वानोपनती परमानन्दपुरीखरूपो च। परितो दिदृक्षापमताः काशीमित्रादया। श्रीचै। मुरीश्वरं प्रति । खामिन्। तीर्थयं यदपि तुल्यमिदं महान्तः काम्यादयोऽपि पुरतः कलुषापहारि। आनन्ददाः किल तथाऽपि महान्त एव यद्युमदीक्षणसुखं चि सुखाय तेन ॥ अतो हि त्वादृशां सङ्गतीर्थान्तरसेवनादपि परमो रम्य इति शीघ्रमेवायातम्। पुरीश्वरः अस्ति नादृशं नो भागधेयम्। यदतिकालं भगव- दिर-दक्-दानेन न दन्ताः स्मः। सत्वरमुपहत्य सार्वभौमरामानन्दी दहवाबरमतः श्रीचैतन्य ता. वाविति। काशीमित्रः । खामिन् जगनाथवभावकाशानन्तरं श्री- ·दशमा वैदेशिकगन्धर्वयोरभिनयः। जगन्नाथः शियिषुरपि भगवन्तं प्रतीक्षते तत्त्वरितमेव तमव- लोकयन्तु। श्रीचै। रहि पुरीश्वर रहि । इति सर्वैः सह निवान्तः । इति निष्कान्ताः सर्वे इति मथुरागमनो नाम नवमोऽधः ॥ दशमाङ्कः। ततः प्रविशति कश्चिदैदेशिकः । वैदेशिकः । श्रुतं मया प्रत्यब्दमेव गुण्डिचासमये अद्वैता- चार्यादयः सर्वे श्रीकृष्णचैतन्यदर्शनार्थं गच्छन्ति। तेषामभि- भावकतया शिवानन्दनामा कश्चित्तस्यैव भगवतः पार्षदो व- मनः कण्टकायमानानां घट्टपालाना घट्टदेयादिनिघ्नविन- निवारक आचाण्डालमपि प्रतिपान्त्य नयति तदछमपितमनु- सन्दधामि यथा तस्य सङ्ग एव गम्यते । रति कतिचित्पदानि गत्वा । अये पुरतोऽयं समीचीनो जन आलोक्यते तदयमेव प्रष्टव्यः। इत्युपसर्पति। वतः प्रविशवदेवसेवकः कचिदन्धर्वगामा। गन्धर्वः । अये नियुक्तोऽस्मि खामिनाऽदेतेन । यथा आयातः पुरुषोत्तमस्य गमने कालः भाऽयं वयं यामः सत्वरमेव सम्पति शिवानन्दस्खया भण्यताम् । प्रस्थानस्य दिनं विधाय लिखतु कैकत्र सर्वे वयं गच्छन्तः सहसा भवेम मिखिताः पश्चात्पुरोभावतः ।।

·२५० ।। चैतन्यचन्द्रोदयस्य नदहमुपैमि । इति परिकामति । वैदे। उपत्य । धातः क यामि। गन्ध। पायाव इत्यादि पठति । वैदे। सहर्षमात्मगतम् । यत् श्रुतं मया तदवितथमेव । तथाऽपि पृच्छामि। प्रकाशम् । भ्रातः अपरिचितं 'प्रतिपाल्य स किंनयति। गन्ध । धानः कुक्कुरोऽपि तेन प्रतिपाल्य नीतोऽस्ति किंपु- नानुषः । वैदे। धातः कथय कीदृशं तत् । गन्ध । भगवतो मथुरागमनात् पूर्वमेकस्मिन्नब्दे सर्वेष परस्मस्रेषु लोकेषु चलितवामु कश्चित् कुकुरोऽपि रोपितया- दृच्छिकेछः शिवानन्दनिकटे चलितः। शिवानन्दोऽपि सङ्गे सङ्गे चलन्तमालोक्य सश्रद्धमेवानुसन्धत्ते। प्रतिवसति समये- ऽनुच्छिष्टमेवान्नं समै प्रयच्छति । यत्र नद्यादिपारं तच तदर्थ पृथक् यथेष्टमातरं दत्वा नावमारोहयति । सोऽपि तदनुपद- मेव प्रत्यहं चलति । एवं वर्मनस्विभागपर्यन्तं गते कुत्रापि दिवसे तलक्ष्यमन्नं विस्मृत्व मृत्येन न दत्तं पश्चात्तमनवलोक्य अहो अद्य ने भच्यं न दत्तमित्यनुतपता खयमितस्ततो नामयाचमाझ्यताऽपि न तस्य दर्शनं लब्धम्। तदवधि पुरु- षोत्तमपर्यन्तमेव न दृष्टः। पश्चान्मनाकष्टतरमेवास्य जातम्। सदनु दैवगत्या पुरुषोत्तमे समुत्तीर्ण नमेव श्वानं जलधिती- रोपकण्ठमेकाकिन उपविष्टस्य भगवतश्चैतन्यस्य समीपे दृष्टा ·२११ दशमारे वैदेशिकगन्धर्वयोरभिनयः । शिवानन्दः सापराधमिव प्रणम्य दूरे स्थितोऽवलोकयति । भगवान जगन्नाथप्रसाद-नारिकेलशस्यं खण्डशः प्रक्षिप्य ददाति कृष्णं बहीनि च वदति स च एकैकं भक्षयति कृष्ण कृष्ण कृष्णेत्यपि वदति तदपूर्वमालोक्य । शिवानन्दः पुनस्तं प्रणम्य खापराध क्षमापयति स्म। पुनस्तदवधि सेोऽपरं न केनाप्यदृश्यत । मन्ये तेनैव शरीरेण रूपान्तरं लब्धा लोका- न्तरं प्राप्तः। वैदे। भ्रातरद्य मे शुभा दिवसः । यदियं श्रीकृष्णचैनन्य- कथा कातिथिर्जाता । यो देवः कुकुरमपि भगवन्नाम ग्रा- इयामास तस्य नृलोकं प्रति यत् कृपा भविष्यति तत् किमुत । तडातः पथि गच्छतामेषां वर्मकण्टकभूता घट्टपालाः कीदृशं व्यवहरन्ति। गन्ध । भ्रातः श्रूयताम्। प्रभावादेव देवस्य प्रत्यब्दमनुगच्छताम्। यातायातसुखं भूरि सर्वेषामेव निश्चितम्॥ तथा कचनाब्दे कष्टश्च भवति। वैदे। कीदृशं तत्। गन्ध । कचनाब्दे सर्वेषु मदीश्वरप्रभृतिषु परस्मतनेषु जनेषु चलितेषु सकलजनाभिभावकेन शिवानन्देनापि सपरि- करेण चलितम्। स एव प्रतिघट्ट मदीश्वरादिगणवजयावन्तो गच्छन्ति तावतामेव घट्टदेयस्य प्रतिभवी भूत्वा खयमेव जनं प्रति यत्र यक्षगति तस्य निर्णयानुरूपं परिच्छेद्य दत्वा याति।

·२१२ चैतन्यचन्द्रोदयस्य लोकाः सुखं गच्छन्ति। एवं गछत्म सत्सु रेमुणाजनपदे घड- पालानामधिकारी कश्चित् गजपतेरमात्यो गजपतिमहाराजे दक्षिण दिशमीयुषि स्वतन्त्रः सन् तचैवागतः। सेन दुरात्मना लडिन्तमादेन करवईयित्वा प्रत्येकं जनान् विगणय्य गता- नामव्दानामपि तत् क्रमेणैव लेखयित्वा पुचीभूतं शुकमा- दात शिवानन्दः काष्ठनिगडेन बद्धः । तहन्धने सर्व एव मदी श्वरादयः परमोदिया अकृताहिका एव तस्थुः । वैदे। ततः। गन्ध । ततो रात्रेामदये गते तेनैव पामरेण शिवानन्दा यरिधारकेण केनचिदनुचरेणाऽऽजुड़वे। स तदानों परमोदिन आसीत् । कदाचिदयं प्रहरतीति चैतन्यचरणं स्मृत्वा वनभेन सह तत्पुरत ईयिवान्। अनन्तरं सुप्तात्थितंदीपिकाधारिभिर्ब- हुभिः परिवृतं वीच्य विभयाञ्चकार। अनन्तरं अमात्येन पृष्टः। अये त्वं सपरिकरःसमायातोऽसि । अनेनोक्तम् । अथ किम्। पुनः स जचे। त्वं कस्य लोकः। अनेनोक्तम्। श्रीकृष्णचैतन्यस्य । पुनस्तेनोक्तम्। त्वं चैतन्यस्य अहं जगन्नाथस्य जगन्नाथचैत- न्ययोः को महान्। अनेनोक्तम् । मम तु कृष्णचैतन्य एव महान् इत्याकर्ण्य प्रीति सुमुखो भूत्वा मापराध इव अये मया स्वप्नो दृष्टः श्रीकृष्णचैतन्यो मामुक्तवान् मदीयो लोक- स्वया बहोऽतित्वरितमेवमुच्यतामिति सदयमपराधी मे क्षन्त- व्यः। तव किच्चिदपि दातव्यं नास्ति सुखेन प्रातरुत्याय सबैः सह गम्यतामित्युक्ता दीपिकाधारिणौ दो उक्तवान्।

·दशमा वैदेशिकगन्धर्वयोरभिनयः । २३३ अस्य परिकरो यत्र वर्तते तत्रायं स्थाप्यतामिति तथा याते तदा सर्वेऽस्मदीश्वरादय आन्हिकमारब्धवन्तः । वैदे। अहो विचित्रैव चैतन्यदेवस्य करुणा प्रभाव ऐश्च- यंच गन्ध । त्वं कुतोऽसि। वैदे। अहमुत्तरराढतः। गन्ध । कथमेकाकी। वैदे। नरहरिदासादिभिरहं प्रेषितः । गन्ध । किमर्थम् । बैदे। कदाऽसौ पुरुषोत्तम गन्तेति चातुम् । गन्ध । नदिहैव मदीश्वरालयनिकटे तिष्ठ यावदहं ज्ञात्वा समागच्छामि। अन्ये केचिद्दशजना भवानिव तत्र चलन्तो मदीश्वरेणैव स्थापिता मयैव सह यूयं यास्यथ इति । वैदे। कथं नेषु भवदीश्वरस्य तादृशानुग्रहो जानः । गन्ध । तेष्वेकः परममधुरो लोकलोचनरसायनमिव नवी- नवया रमणीयरूपः । सहजावतोर्णश्रीकृष्णप्रेमरसवाह्यान्तर- सरसः श्रीनाथनामा दिजकुलचन्द्रस्तमतिलोभनीयं दृष्ट्वा मदी- श्वरः परमं पिप्रिये। उक्तञ्च।मयारहसि श्रीकृष्णचैतन्यं भवान् दर्शयिष्यते माऽन्यसङ्गे गन्तव्यमिति । गृचतस्तदनुरोधेन मा- समारभ्य दशानामेव योगक्षेमं करोति। वैदे। भवत्वहमिदेव स्थित्वा भवन्तं प्रतीक्षे। गन्धा अहमपि शिवानन्दमनुसामि। इति उभौ निम्कान्ती। 2G ·चैतन्यचन्द्रोदयस्य विष्कम्भकः । ततः प्रविशति शिवानन्दस्तत्मने थियासकः किय- न्तोऽन्ये च। शिवा । तत्रैवं प्रति । अये त्वं कुतोऽसि । सः । महात्मन् गोवईनदासेनाहं त्वत्समीपं प्रेषितः । शिवा। ज्ञातम्। रघुनाथदासोद्देशार्थ गमिष्यति भवान्। सः। अथ किम्। शिवा। किं तदुद्देशन। अन्यः । महाशय स त्वया परिचीयते। शिवा। श्रूयताम्। आचा- यदुनन्दनः सुमधुरः श्रीवासुदेवप्रिय- स्तच्छिष्यो रघुनाथ इत्यधिगुणः प्राणाधिको मादृशाम् श्रीचैतन्यकृपातिरेकसततस्निग्धा स्वरूपानुगो वैराग्यस्य निधिन कस्य विदितो नीलाचले तिष्ठताम् ॥ अपि च। यः सर्वलोकैकमनोऽभिरुच्या सौभाग्यभूः काचिदकृष्टपच्या। यत्रायमारोपणतुल्यकाल तत्प्रेमशाखी फलवानतुल्यम्॥ तथाऽपि आगछ मयैव प्रतिपाल्य नेतव्योऽसि यावददैत- देवाचान लभ्यते तावदेव विलम्बः। इति चिन्तयति । ततः प्रविशति गन्धर्वः। गन्धर्वः । अये अयमयं शिवानन्दः । तद्यावदुपसमि। इत्युपसर्पति।

·दशमा शिवानन्दगन्धर्वाधभिनयः। २१५ . शिवा। पुरोऽवोच। अये पुरतोऽयमाचार्यगोखामिनो भृत्य व लक्ष्यते। तद्रं जातं यदर्थं चिन्त्यते तदेव सम्पन्नम्। उपहृत्य गन्ध। महाशय श्राज्ञापयति भगवानढतगोखामी भवन्तम्। शिवा। अवहितोऽस्मि कथ्यताम् । गन्ध। आयातः। इत्यादि पुनः पठति । शिवा । अहमपि तदाज्ञा प्रतीक्षमाण एवामि । गन्ध । विशेषः कश्चिदस्ति। शिवा। कोऽसौ। गन्ध । अस्मिन्नब्दे खानयात्रा च द्रष्टव्येति । शिवा। अभीष्टमेवैतदखिलस्य तत्माधय भगवन्तो ज्ञाप्य- न्ताम्। अयमहं दिनानि निहार्य चरणन्तिकं गछबस्मि। तावदहं श्रीवासपण्डितप्रतिभिनितुं तत्र गछामि त्वम- पिसाधय । इति मिष्कान्ताः । ततः प्रविशत्वपटोपेण सार्वभौमः। सार्वभौमः। यद्यपि भगवतोऽस्मिन्नर्थे नानुमतिर्जाता तथा- ऽपि छठादेवाहं वाराणसी गत्वा भगवन्मतं ग्राच्यामीति ठा- देव तब गछन्नस्मि न जाने किं भवति । यद्यपि भगवत इच्छाधीनैव करुणा तथाऽपि करुणापरतन्त्रत्वं तस्येति कदा- चित् करुणाऽपि खतन्त्रा भवतीति करुणाया एव साहाय्येन यङ्गवति तदेव भविष्यति । रति परिकामन पुरोऽवलोक्य । अहो यदमी एकत्र समुपचिता अनेकयो नानादेशीया जनाः परतो 2G2 ·२२८ चैतन्यचन्द्रोदयस्य दृश्यन्ते तदमी नैर्थिका एव । पुनर्निभाल्य । अये सर्व एव गौडीयाः। पुनर्निरूप्य । अयमयमद्वैताचार्यः । अयमयं नि- त्यानन्दावधूतः । अयमयं श्रीवासः। अयमयं चरिदासः । अयं गदाधरदासः। इमे गोविन्दघोषादयः । एष मकर- ध्वजः । एष काशीनाथः। एते नरहरिप्रमुखाः। एते कुली- नयामीणा रामानन्दादयः। एते नित्यानन्दपार्षदागौरीदा- सादयः । किं बहुना सर्व्व चैतन्यपार्षदा एव समागच्छन्ति। नकदमेव जातमद्यात्रैव स्थित्वा प्रत्येकमेते सम्भाषणीयाः । इत्युपसर्पति। ततः प्रविशन्ति भगवदर्शनार्थं प्रस्थिता बतादयः। अहै। अये पुरतः सार्वभौम व दृश्यते कोऽर्थः । उपहत्यादेतं प्रयमति एवमन्यानपि। दूरे परिदास विलोक्य । कुलजात्यनपेक्षाय हरिदासाय ते नमः। हरिदासः। दूरेऽपसर्पन ससाध्वसं प्रणमति । अहै। सार्वभौम भवद्भिः कथं श्रीकृष्णचैतन्यपदारविन्दस्य विच्छेद उरीकृतः। सार्व। एवमेव। इति सबै कथयति । अवै । ईचो अद्याचैव सर्वे विश्रामन्तु भट्टाचार्येण सच गोष्ठीकर्तव्या सर्वे । यथारुचितं भवयः। इति यथायथं वासं कुर्वन्ति। श्रीकान्तः। शिवानन्दं प्रति । भो मातुलमहाशय अहं अये यामि यदि वोऽनुमतिर्भवति। सार्व।

·२१० । दशमा महाप्रभुश्रीकान्तयोरभिनयः । शिवा । यथासुखं साधय। श्रीका। प्रणम्य निष्कामति । अद्वै। एभिट्टाचार्य एदिवासं कृत्वा समये सवं श्रोत- व्यम्। इति निष्कान्ताः। ततः प्रविशतः खरूपगोविन्दी। खरू। श्रुतं गौडतः सर्वेऽदैनादयः समागच्छन्ति। गोविन्दः । सम्प्रति तान् मध्यवर्तीनि परित्यज्य श्रीकान्ता- ऽधुनैव समायातः। खरू। कासौ। गोवि। महाप्रभुना सह सङ्कथयन्नास्ते । खरू । तदावामपि स्टणुव । इत्युपसर्पतः । ततः प्रविशति सोपविक्षः पुरीवरेण सह स महाप्रभुः वियरे श्रीकान्तव। महा। श्रीकान्त कथय के के समायान्ति। श्रीका। प्रभो सर्व एव त्वदीयाः। अमिबन्दे न कोऽपि तत्र वर्तते। अदृष्टश्रीचरणाच केचित् । खरू। उपत्य । जयति जयति महाप्रभुः। महा। एटेखिरूप । इति खसमीपमुपवेशयति । श्रीका। खरूपं प्रणमति। महा। श्रीकान्त ततस्ततः के तेऽदृष्टपूर्वाः । श्रीका। प्रभो अद्वैताचार्यस्य पुत्रा विष्णुदासगोपालदा- सादयः । अन्यश्चाईतसङ्गे कश्चिदखिलजनप्रियः श्रीनाथनामा।

·२९
चतन्यचन्द्रादयस्य
श्रूयताम्।
महा। कथमसी शिवानन्दसनं त्यका तत्मने आयाति ।
श्रीका । तेनोक्तं मया निम्मृते भवान् महाप्रभोः समीपे
नीत्वा सदिशेषानुग्रहं याचयितव्य इति तदाश्चासेन।
महा।
विहस्य खरूपं प्रति
अद्वैतोपायनमिदमतिस्वादुभावीति कार्य
प्रेमैतस्मिन् किमपि भवताऽप्यत्र मैत्रीखरूपे ।
त्वच्चास्मिन् शहरसमधुरं भावमुहावयेथाः
सर्वेषां हि प्रकृतिमधुरो इन्त तुल्येन योगः ॥
उभौ । यथाऽऽज्ञापयति देवः ।
महा। पुनः के।
श्रीका। वासुदेवापत्यं मातुलस्य पुत्रौ।
मक्ष । तौ दृष्टपूर्छ ।
श्रीका। कनीयांस्तु यः सोऽदृष्टश्रीचरणः ।
महा। पुरीश्वरं प्रति । स्वामिन् तव दासः ।
श्रीका। प्रभा एवमेव।
महा। ततस्ततः।
श्रीका। रामानन्दवसोरपत्यं एवमन्येऽपि।
महा। खामिन् पुरीश्वर इंदो स्वरूप अस्मिबन्दे एतेषां
कले खल्वमी महर्शनं खस्यन्ते।
उभी। खमतम्। अहो का सन्दीऽस्य वचसः। भवतु
खयमेव स्फुटिष्यति।
मच। असिनन्दे भूपालदर्शनमाचार्य्यस्य भविष्यति ।

·दशमा महाप्रभुश्रीकान्ताधभिनयः। २२९ श्रीका। देव मया दूरादेवागतं तेन मदनभिज्ञोऽस्मि । पुरीस्वरूपौ। खमतम् । अहो अवगतं गतेऽन्दे अद्वैताचा- येण यङ्गपालः सम्भाषितस्तेन स एवाकोशोऽद्यापि भगवतो मनसि जागर्ति। महा। पुरीश्वरवासदेवचरितमेव मे रोचते। पुरी। भाग्यवानेवासा यस्य परोक्षेऽपि भगवन्तः प्रशं- सन्ति। नेपथ्ये कलकलः। पुरी। थाकये । देव उपसन्ना एवामी । यदयं कोलाइलः श्रूयते। महा। गोविन्द भगवत्प्रसादमाला गृहीत्वा उपसर्पत भवान्। गोविन्दः। यथाऽऽज्ञापयसि । इति निष्कान्तः । प्रविश्य वाणीनाथः। प्रणम्यान्मर्षि बद्ध्वा । देव महाप्रसादा- बादीनि भगवतः श्रीजगनाथस्य । महा। वाणीनाथ साधु समयमोऽसि यदधुनाऽद्वैतादीना- मागमनमाकलय्यैवं कृतवान् यावङ्गोविन्द रति तावत् कापि समावेशय। वाणी। तथा करोति। प्रविष्य काशीमिश्रः। भगवन् श्वः खलु भगवतः स्नानम- होत्सवः। महा। जानामि। किन्तु भो मिश्र यथास्मिनन्दे पापा- ·चतन्यचन्द्रादयस्य मरमपि स्नानमदोत्सव मदीयगौडीयाः सुखेन पश्यन्ति तथा कर्तव्यम्। काशी। खामिन् भूपतिनाऽऽदिष्टोऽस्मि अस्मिनन्दे मदी यावरोधादयः केऽपि देवस्नानं न द्रक्ष्यन्ति। ते यत्र चक्रवेष्टो- परि स्थित्वा पूर्व देवनानं पश्यन्ति तत्रैव सा गोडोया आरोहणीयाः। महा। खस्ति तस्मै। पुनर्ने पथ्ये समीनध्वनिः। पुरी। खामिन् चारगणेशं प्राप्ता अमो। महा। वरूप त्वमग्रतोऽभिगच्छ पश्चादहमपि । खरू। यथाऽऽज्ञापयसि। रति निष्कान्तः पुरी। खगतम्। आक्षेपोऽपि मदानसौ प्रकटितः सम्प्रत्ययच्चादरो भूयानेव विकाश्यते भगवताऽदैतं प्रति स्निह्यता। सौहाईस्य स एवमेव महिमा देव खभावात् सतो- बन्धूनां गुणदोषयोरपि गुणे दृष्टिर्न दोषयः ।। महा। पुरीश्वर उत्तिष्ठ वयमप्यभिगच्छाम । पुरी। उत्तिष्ठन्तु गोखामिनः । इति पुरादभ्युपगच्छन्ति । नतः प्रविशति भगवत्प्रसादमालालम्भनलब्धरिगुणहर्षी त्यान- दनिर्भरातः परितः कीर्तयन्तच घभितः शिवानन्दादयश्च । पतः दूरादागवन्तं महाप्रभुमालोक्य नृत्वनेव भूमौ पतति । शिवा। खतनयं प्रति सर्वान् श्रावयित्वा । पश्य पश्य अयमयम्।

·दशमात महाप्रभखरूमाघभिनयः । २७५ विद्युद्दामानिरतिशयोत्कण्डकण्डीरवेन्द्र- क्रीडागामी कनकपरिषद्राधिमोहामबाहुः। सिंहग्रीवो नवदिनकरद्योतविद्योतिवासाः श्रोगौराङ्गः स्फुरति पुरतो वन्द्यतां वन्द्यतां भाः ।। इति सर्व भूमौ प्रणम्य पुनर्यावत्तिकन्ति तावदेवातगोडोपविर भगवन्तं पुनर्दिग्भिरग्वेषयन्ति । शिवानन्दः। निर्वयं। अद्वैतचैतन्यदृढोपगूपने न कोऽपि किञ्चित् परिचेतुमीश्वरः । चैतन्यमहतमितीक्षते जनो- ढतच चैतन्यमितीक्षते क्षणम् ॥ पश्यतभाः। अद्वैतमये विनिधाय देवो दिदृक्षया तस्य गतः पुरस्तात् । प्रवेशयत्येव निजामान्त- विलम्ब्य सर्वे क्रमतो विशन्तु॥ इति सानिवार्य क्रमात प्रवेशयन्ति। महाप्रभुत्पविन प्रत्येक- मरतादीन यथायथमालिङ्गानसम्भाषयावलोकनादिभिरानन्दयित्वा भगवत्प्रसादानं श्रीरलेन मुडिप्रपूरं ददाति। बतादयो यथाक्रम सन्ति। भगवान्। भो भो अद्य नापरं भोक्तव्यं चक्रवेष्टोपरि सवेरेव रजनीमुखे समारोढव्यं यथा नखेन सानमहोत्मवो दृश्यते। सर्वे। यथाऽजापयन्।ि रवि निक्रान्ताः।

·चैतन्यचन्द्रादयस्य
खरू । भगवन् वयमपि यथासमयाडिकं कर्तुमईन्ति ।
भगवान्। यथारचितं वः। इति पुरीखामिमा सानिकान्तः।
खरू। काशीमित्र भूपालो राजधानीतः साम्प्रतमागन्ता
किं गुण्डिचानिकटे।
नेपथ्थे। बायातः।
काशी।गोखामिन् यथाऽयं प्रस्तौति तथाऽऽगत इव लक्ष्यते।
खरू। नर्षि खानदर्शनं सुखेन भावि।
काशी। तत्त्वं जानामि । रति निष्कान्तः ।
खरू। गोविन्द रहि भगवन्तमनुगछाव। इति निष्वान्तः ।
ततः प्रविशति बडभीथो राजा पुरोहितच ।
राजा। पुरोहित अस्मिबन्दे मया इह स्थितेनैव स्नानं
द्रष्टव्यम्। अन्यथा भगवतो गौराङ्गस्य सोचा भविष्यति।
पुरोहि। उचितमेवैतत्।
राजा। कः कोऽत्र भो अश्यता काशीमिश्रः।
प्रविश्य काशीमिश्रः। अयमस्मि आचापयतु देवः ।
राजा। मिश्रा
ये गौडीया इरभगवतः पार्षदास्तष्जना वा
तेषां ये वा तदनुगमिनो हन्त ये वा सम्मृत्याः ।
सर्वेऽस्मतस्त्रोतनयसादो यत्र यत्रोपविश्य
बानं पश्यन्त्यतितखममी सन्तु नवोपविष्टाः ।
काशी। महाराज भगवदाचया पूर्वमेव नथैव सम्पादि-
नमस्ति।

·दशमानराजमविचारभिनयः । राजा। सुविहितम्। प्रविश्य कश्चित्पदानिक कचुकी। देव देव्यो विज्ञापयन्ति । अस्माभिर्देवनानं द्रष्टुमागतं तबाभदिति । राजा। कथं नो भविष्यति इव स्थित्वा माभिरपि द्रष्टव्यं पण्यायं तत्प्रकारोऽस्ति कपितः । काशी। देव पश्य पश्य। खानालयस्याभिमुखं समधि- मट्टगताश्चन्द्रकराभिगुप्तम्। देवा इवैते विलसन्ति भक्ताः सबै नभोमध्य इवोपविष्टाः ॥ राजा। साधु प्रवेशिता इम श्रीकृष्णचैतन्यपार्षदाः । तद- धुना साधयतु भवान् जगन्नाथ-विजयसमयो नेदीयानिव जातस्तदुचितकर्मणे नापरं विलम्बख। काशी। यथाऽऽज्ञापयति। इति निनावा। ततः प्रविशन्ति महिया। महिष्यः । जयदु जयदु महाराओ (१) । राजा। देवी प्रणि। एहि देवि रवि कृतार्थीकुरु अनुः । पति बाधमुपवेश। देवि पथ्य पश्य । इमे चैतन्यदेवस्य पार्षदा विश्पावनाः । कियतैव विलम्बेन तमप्यालोकयिष्यसि ॥ १ जयतु जयतु महाराभः। 282 ·२४.. पैतन्यचन्द्रोदयख तदेतान् प्रणम। देवी प्रथामति । राजा। पश्य पश्य महदिदमाश्चर्यम् । महाज्येष्ठायोगे भवति भगवद्देवकुलगा पताकोदञ्चन्तीत्यतितविदितोऽयं जनरवः । इति श्रदान्नेत्रा युगपदभिपश्यन्ति त इमा लिहन्तों नजिहामिव तुहिनभानोरिव वपुः ।। महिषो। देअ सञ्चंज्नेव एसा जणस्मुइ (९) । राजा। पश्य स्वयमपि। इति उत्पतन्तों पताका दर्शयति । नेपथ्ये काहलध्वनिः। राजा। पाकये। देवि पश्य पश्य जगन्नाथदेवस्य विजय- समयो जातस्तदाकलयामि श्रीकृष्णचैतन्यदेवस्यागमनम्। इति तथा छत्वा सरर्षम्। अयमयं श्रीकृष्णचैतन्यः। पश्य पश्य । अविरलजनसले सर्बमाईवर्ती स्फुरति भगवतोऽयं मण्डलः श्रीमुखस्य । सरदुरुविधईसे वारिराशाविवोच्चैः कलय किमपि इनः पद्ममुद्दण्डनालम् ॥ देवी। अन्नउत्त अन्हाणं ऊसवादो जसवान्तरमापडिदं। जदो जमार-दसणत्यिणीणं गोरचन्ददंसणं जादं (२)। १ देव सत्यमेव एषा जनश्रुतिः । २चार्यपुत्र धमाकमुत्मवत उत्सवान्तरमापतितम् । यतो बग- प्राथदर्शनार्थिनीना गौरचन्द्रदर्शन बावम् ।

·दशमारेराजमशिष्योरभिनयः । संस्कृतेन। महः पूरः सद्यो विषयरससंशोषणविधी प्रचण्डो मार्तण्डव्यतिकर इवास्य प्रथमः। अहाय्यं माधुर्यं भगवदनुरागामृतकिरो महावर्षाः कोऽयं कनकनिधिरदः पथि गतः ।। अपि च। निर्मञ्चयानि विधुभिर्मखविम्बमस्य नीराजयानि च रुचं कनकप्रदीपः । सम्पूजयानि पदपद्ममसुप्रसनैः प्रत्याददानि करुणामपि लक्षदेत इति प्रखमति। राजा। यथार्थोऽयमनुभवो भवत्याः । तदाकलय श्रीजग- नायोऽपि स्नानालयमध्यारूढः । देवी चालोक्य प्रथामति। नेपथ्ये पुनः काहबध्वनिः। राजा । देवि पश्य पश्य श्रीजगनाथस्नानम्। देवी। उभयतो दृष्टिमाधाय । अज्नउत्त महज्नेव कोदू- हलं (१)। राजा। किं तत्। देवी। संखतेन। अन्योऽन्याभिमुखस्थिती विनिमिषावन्योन्यसन्दर्शने स्नानाम्मानयनाम्भसोः सुनतनू दुरिया धारया । १ पार्यपुत्र महदेव कौतूहनम्।

·चतन्यचन्द्रोदय
कारुण्यैकमचानिधीभवभयप्रध्वंसनेकौषधी
देवा तुल्याची पुरो विलसतः प्रध्यामगारावपि ॥
राजा। सत्यमेतत् ।
देवी। अज्नउत्त णिब्बूढो सिणाणमइसवा देवस्म । जदो
दक्षिणामुक-विलोण-कवणे श्रमदो सरह गोरचन्दमा(१)।
राजा। एवमेव।
अयतोऽस्य विरलायते नमः
पृष्ठतस्त्वविरलायते पुनः।
पार्षदास्तु परितो भुजाभुजि
अदया विद्धति स्म मण्डलम्॥
नेपथ्ये। पनवसरतामभ्यायाते प्रभुनमदोश्चरे
विरहविधुरांन्तावस्थां जगाम असोबर।
भवति विशदप्रेमानन्दावतारवयायदा-
अभिनिविश बसिन बक्षिा बरैव स तन्मयः।
राजा। चाय। अये निश्चितमिदमुक्त काशीमिश्रेण।तत्
पुनराकलयामि वाक्यशेषम्। इति सावधानलिकति । मुगलौष ।
बानं नो तुलसीनिधेचनविधि चक्रासन्दर्शनं
नो नामग्राममनो नतिततिनों स भिक्षाऽपिये।
श्रीनीवापानमोडनवसरबाजा बयरेछया
खीवन बवियोगदुःखमनिशं निस्सन्दमानन्दति ।
१ पार्यपुत्र निथूडः बानमहोत्सवो देवस्य । बतो दक्षिणामुखवि-
चोवनक्षवेषतः सरति रचन्द्रमा।

·दशमा राजकाशीमित्रयोरभिनयः । राजा। अहो प्रमादो यावदनवसरं तावदेव चेदेवं स्या- तदा किं भवति । पुनलनैव। मान्योऽप्युपायः प्रियकीनस्थ सशीर्तनानन्दयुमन्तरेग। रसान्तरायेति तदेव का सरूप रवोद्यममातनोति । राजा। भद्रं भो भद्रम्। देवी प्रति। प्रिये त्वमितोऽपसर । आकारयामि तावदेनं काशीमिश्रमिति । देवी। जह आणवेदि (९)। इति निष्कान्ता । ततः प्रविशति काशीमित्रः। काशीमिश्रः। जयति जयति देवः। राजा। मिश्र कथय किमुक्तं भवता । काशी। यदुक्तं तथैव तत्। राजा। कथय स्वरूपगोखामिना कि मन्त्रितमस्ति । काशी। भगवता स्वीकृते तथाविधविरहवैकल्यानुभवे तद- पनोदार्थ सकलैरेव सुनिः सह मन्त्रितम्। अद्य सायं यदि गोपीनाथविजयदर्शनानन्तरं भगवता मधुरतर-भगवत्को तनं श्रूयते तदा रसान्तरं भवति तसिंच सति विरहावेशः मथत इति समान्य रोहिणीकुण्डसविधे परमातस्तदीयहद यरेव कतिपयैर्मधुरमधुरं कीर्तनमारधिनमस्ति । १ बघा बाधापयति।

·२४० चैतन्यचन्द्रोदयस्य राजा। मिश्र कथमिदमालोक्यते। मिश्रः । जगतोश्चेदारोमि। राजा। तथैव क्रियते। इति तेन सह नदारो नाटयति । मेपथ्ये मधुरतरसमोनकलकलः । मिश्रः। निरूप्य । भो महाराज पश्य पश्य। विरहव्यथैव मूर्ती करुण रस एव मूर्तिमान् दिवसम् । आसीद्य एष सम्पति कीर्तनकलतोऽयमन्यथा जातः।। राजा। भवति हि। आनन्दकन्दलितमस्य वपुर्यदाऽयं भावं स्पृशत्यथ तमेव वहिर्यनक्ति। यैः पूर्यते स्फटिकजा घटिका रसैस्तै- स्तवर्णभाग्भवति नानुपदर्शयन्ती॥ पुनर्नेपथ्ये गानध्वनिः। राजा। पाकर्ण्य । किमेतगीतम् । काशी। भगवदंशी-नाद-माधुरी-प्रतिपादकमिदं गोडीय- भाषोपनिबदमिति देवेन नाकलय्यते। राजा। अहो चित्रं यदेषः। गौरः कृष्ण इति खयं प्रतिफलन् पुण्यात्मनां मानसे नीलाद्री नटतीच सम्प्रथयते वृन्दावनोयं रसम्। आद्यः कोऽपि पुमान् नवोत्तकवधूवष्णानुरागव्यथा- खादी चित्रमयो विचित्रमरदो चैतन्यखीलायितम्॥ घुमनिरूप्या प्रयेचिरकालमेकस्यैवगीतपदस्यधुवमेवगीयते।

·दामा राजकाशीमियोरभिनयः । । २६ काशी। प्रथमतो यस्यां लोलायां मनः प्रविवेश न ततः पुन- रावर्तते राजा। भवत्येवमेव । इति पुनरालोक्य सहर्षम्। अशे की- शमस्य माधुर्यं पश्य पश्य। जानूछोपभुजावधननपदन्यासाक्षिविक्षेपणे हन्तानन्दयतो मनासि सुहृदां विश्वं जडीकुव॑तः । निष्ठेवैर्मुखमस्य भाति सुभगस्मरं महानन्दतः फेणैमसरोरुचं वृतमिव स्यानैरिवेन्दुर्हिमैः । पुनरालोक्य सविस्मयम् । अये क एष निःसाध्वसमास्यमण्डला- निष्ठेवमाकृष्य पिवन् प्रमोदते। चन्द्राचिभूतमिवामृतद्रव- स्योबासिनं फेणमहो चकोरकः।। काशी। भानन्दनामाऽयं वैष्णवः राजा। अहो एकमेव गीतध्रुवपदम्। एक एव तारस्वरः। एक एवोल्जासो गाथकाना यामइयं यावत्। भगवतोऽपि समान एवानन्दप्रकाशचमत्कारः। तदमीभी रसान्तरण विरहावेशतरङ्गो दूरीकृतः । प्रकृतरसान्तरं के नान्तरयन्तु उभयथैव भगवत आहिकविगमः । काशी। तथाऽपि विरहावेशो भक्तानां दुःसहः। इति पुन- निभाच्य। देव नियंढोऽयं नृत्योत्सवः । यदमी भगवन्तं धृत्वा खाऽऽवासं प्रति गच्छन्ति। 21 ·२५. चेतन्यचन्द्रोदयस्य राजा । भद्रं सम्भाव्यते कदाचिदाहिकमपि तदधुना मिश्र भगवत्समीपं गम्यतामहमिहैव क्षणं निद्रामि। काशी। यथाऽऽज्ञापयसि । इति निष्कान्तः। राजा। गतो मिश्रस्तदिह निद्रामि। इति निद्रा नाटयित्वा पुनरत्याय। अहो विभातेयं विभावरी। यतः अस्ताचलोदयमहीधरयोस्तटान्तं शीताशचण्डकिरणावुपसेदिवासौ। तुन्वत्विषो मृदुतया वहतः प्रगस्य वर्षीयसः क्षणमिवोपरि लोचनत्वम् । इति परितो विलोकयति । नेपथ्यं । यहा महत्वौतुकम्। प्रातः प्रत्यहम_गन्धतुलसीपुष्पादिभिः पूजय- त्यदेते भगवन्तमन्तरसखावेशोल्लसद्रोमणि । मित्वा ईठतो हरतिरसेनाद्वैतमभ्यर्चय- न्देवो बुरितर्मुखेऽलिदलेशदायवाचं वधात् । अपि च । यस्य न्यस्य कराजकोषकुहरे पूजोपचारं प्रभोः पूजां कर्तुममाः प्रयाति कुतुकादडैतदेवोऽन्वहम् । श्रीनाथः स तदा प्रभोर्गुणनिधे सन्दर्शनस्पर्शन- प्रेमालापचपाकटाक्षकलया पूर्णान्तरोऽजायत । राजा। अये कथमयं तुलसीमित्रः परीक्षामहापात्रं कि- मपि प्रस्ताति तत् श्रोतव्यं यत् सत्वरमित एवाभिगछति। प्रविस ·२११ दशमा राजतुलम्याधभिनयः । तुलसी। देव जगन्नाथस्य रथयात्रा नेदोयसोति गुण्डि- चामन्दिरमार्जनक्षालनाथ खयमेव महाप्रभुस्तत्रोद्यतः । राजा। प्रियं मे प्रियं किच्चिदाज्ञप्तमस्ति । तुलसी। यदाज्ञाप्तं तत् काशीमिश्रेणैव सम्पादितम्। राजा। किं तत्। तुलसो। यावन्तस्तलोकास्तावत्य एव सम्माजन्यो घटास्तु ततोऽधिकाः। राजा। एतावन्मात्रम्। तुन्न। किमन्येन तत्प्रयोजनम्। नेपथ्यं कन्नकलः। तुलसी। देव पश्य पश्य। श्रीहस्तेन विलिप्य चन्दनरसैः प्रत्येकमेषां वपु- निक्षिप्याप्यधिकन्धरंभगवतो निर्माच्चमाचानि च। उन्नासद्रुममचरीरिव करे सङ्काय शोधनो- मीद्यत्तुजमतङ्गजालसगतिौरो विनिछाामति । अपि च। निर्गछन्ति मुदा मनोरथरथैः सन्तोपदन्तावलै- रत्युन्नासतुरङ्गमैर्भवजये जैत्रा इवामी भटाः । रोमाञ्चावलिकच्चुकाब्यवपुषोऽश्रान्तसवैविधता वास्यैर्वारुणमस्लमेव समदंडकारझकारिणः ।। राजा। धिग भूपत्वं कदाऽहमेषां मध्ये यः कश्चिदेव भवन भगवन्तमनुव्रजामि। तुलसी मिश्र कथमिदं कौतकमामूल- माक्रयते। ܐ 1 ܀ ·२५२ चैतन्यचन्द्रोदयस्य तुल । अस्ति कश्चिन्मदीयः पुरुषः स एव सव्वं समाकल- व्यागतप्रायः॥ राजा। प्रियं मे प्रियम्। प्रविश्य सत्वरः कश्चित् राजानं प्रणम्य । महापात्र सर्वमवलोक्यागतम्। राजा। कथय। पुरुषः । देव अवधीयताम्। पाणी कृत्वा मधुरमृदुन्ने शोधनीमूईमृद्ध सवः साद खयमयमसौ गुण्डिचामण्डपान्तः । लूतातन्तून मलिनरजसः सारयन्नेव तैस्तै- याप्तो गौरः शशधर इव व्यक्तलक्ष्मा बभूव ॥ अनन्तरम्। इस्ताप्राप्ये कमपि समुपारोप्य कस्यापि चांश मा भैषारित्यहह निगदन मेघगम्भीरयोक्त्या। अभ्युन्नेत्रः सरजसतनुमीजयित्वा मूई भित्ती सिंहासनमथतलं शोधयामास देवः ।। अपि च । वहिवासोऽञ्चल्यामवकरचयं शोधनिकया समाहत्यापूर्य खयमथ वहिः सारयति सः । कचिद्धस्तप्राप्यावधि सरभसं मार्टि च कल्लं सुहगैर्गायत्यपि स कुतुकंगापयति च ।। राजा। ततस्ततः। पुरु। एवं मूलमण्डप-जगन्मोइनभोग-मण्डपाना मान- नानन्तरम्। कूपात् केऽपि समुहरन्ति कतरः कस्यापि रस्ते ददा ·२५३ दशमा राजपुरुषाद्यभिनयः । सोऽप्यन्यस्य करेस चापरकरे सोऽम्मः करे कस्यचित्। इत्यं जलया घटानथ नयन् पूर्णानपूर्मास्यजन् पूनापूर्मपरिग्रहत्यजनयोः शिक्षा व्यतानीज्जनः ॥ अपि च। केचिौरगिरा मनोज्ञमतयः सिञ्चन्ति सिंहासनं भित्ती केचन केऽपि तस्य करयोवार्य्यर्पणं कुर्वते। केचित् तत्पदपङ्कजोपरिघट सिञ्चन्ति सन्तोषन- स्तत्केऽप्यनलिना पिवन्ति ददले केचिच्च मूईन्यपि ।। राजा। ततः। पुरु। ततः पूर्ववत् क्रमेण प्रक्षाल्य धौतपादा एव सर्व स्व- खवासाभिस्तत्क्रमेण सन्निन्नान्यपसारयाम्बभूवुः। तथा कृत्वा अङ्गणमुत्तीयं तच्छोधनारम्भे। पशीभूयोपविटे निजजननिकरे कौतुकान्मध्यवर्ती चिन्वन्चास प्रपूरं चिरसमुपचिताः शर्कराश्चत्वरस्य । पश्यामः के कतीमा विदधति विचिता इत्यवोचद्यदेश- स्तहीवामी प्रमोदादामहमिकया चेतुमुद्योगमीयुः ।। एवं खचरितमिव निरवकर खड्दयमिव स्निग्धश्च सर्वत- श्चत्वरतनं कृत्वा नेहमीभगवत्कीर्तनमारेभिरे। तथा हि क्षीणीमृगाक्ष्याः स्थगनमिह रखेः कम्पमाशाबधूनां स्तम्भ वातस्य कुर्वन्नमरपरिवृढस्थाममणां सहस्र। खेदं सप्तर्षिगोष्याः परमरसमयाजासमौत्तानपादे- यानध्वंसं विरिच्चेः स जयति भगवत्कीर्तनान्दनादः॥ ततश्च । नर्त्तित्वा क्षणमेव चारु मधुरं गोरो हरिन-या-

·२५४
चतन्यचन्द्रादयस्य
चक्रेऽहततनूजमेकमधुरं गोपालदासाभिधम्।
नृत्यन्नेव समूर्छितः सुखवशाद्देशान्तरं यन्निवा-
देते खिद्यति पाणिपद्मवलनाद्देवः सतं प्राणयत् ॥
नतो हरिध्वनिरुच्चैरुच्चचार।
राजा। अहो मे दुरदृष्यं यदेतदपि न दृष्टम्।
पुरु। ततो नरसिंहनाथमण्डपञ्च संस्कार्य धावयित्वा
इन्द्रद्युम्नसरसि कृतजलविहारः सर्वेरेव तदभ्यर्णवर्तिनि
कुसुमोद्याने विशश्राम। तदनु वाणीनाथपट्टनायकेनोपनी-
तानि भगवत्प्रसादादीनि सर्वेरेव सेवितानि । नेपथ्थे ।
नेत्रोत्सवः सर्वजनस्य भावी
त्रः श्रीपतेः श्रीमुखदर्शनेन ।
इतीव चित्तोत्सव एष जातो
महोत्सवस्यापि महोत्सवो यः।
राजा। महापात्र काशीमिश्रोऽयं यथाऽऽलपति तथा मन्ये
भवन्तमेव श्रावयति तदधुना नेत्रोत्सवस्य कृताकृतावेक्षणमा
चरतु भवान्।
तुलसी। यथाऽऽज्ञापयसि । इति निष्कान्तः ।
ततः प्रविशति काशीमिश्रः।
काशीमिश्रः । अहो अतिमधुरंभावी।
काशीश्वरमपितलोकचयः पुरस्ताद्
गोविन्दपालितविलासगतिः परस्तात्।
पार्श्वये च सपुरीश्वरसखरूपो

·२५५ दशमात्र राजकाशीमियोरभिनयः । नेत्रोत्सवाय स भविष्यति गौरचन्द्रः ।। राजा। अहो मनसा सह सङ्कथयन्मामपि नावलोकते मिश्रा मिश्रः। दक्षिणेऽक्षि निक्षिप्य। अहो निष्यन्नमण्डनैव रथ- त्रयी विशेषतोऽयं श्रीजगन्नाथस्य रथः । उत्मर्पिदर्पणसहसविभावितश्रीः सच्चारुचामरसुचीनचयैः परीतः । तेजोमयः समयमेत्य विराजमान आनन्दयन्नयनमेव रथो विभाति ॥ सम्मुखमवलोक्य। अये कथमिहेव राजा। उपत्य । जयति जयति महाराजः । महाराज इह स्थितेनेव त्वया रथारोहा भगवतोऽवलोकनीयं पश्चात् स्नानोत्तरं खसेवा विधेया। राजा। रथविजयसेवा मे नियताऽपि तथा मा नोत्कण्ठ यति यथा महाप्रभोर्नृत्यदर्शनस्पृहा । काशी। रथारोहणे जाते सति यामाहान्तरित एव महा- प्रभानुत्यारम्मो भावी। राजा। सवितकम्। इतश्चेत् पश्येयं भवति परितोषो न मनस- स्ततो वा पश्येयं तदपि सुलभं नैव भवति । प्रवेशस्तगोष्यो मम न घटने नहृततया तदन्तर्वत्तित्वात् कथमु कलये तस्य नटनम् ।। तथाऽपि यावत्रटनं तावदेव तचैव स्थेय तत्कृपादेव्येव शरणम्।

·२५६
चैतन्यचन्द्रोदयस्य
काशी। महाराज कच्चुकिद्वारा मचिषीभिरभ्यर्थितमस्ति
भगवतो गौरचन्द्रस्य नृत्यदर्शनार्थमिहावस्थानम् ।
राजा। सुखेन पश्यन्तु कृतार्थयन्तु लोचने जनुश्च ।
काशी। तत्त्वरख भगवतो रथारोहणकालः सन्निकृष्ट एव।
राजा। एवमेव।
काशो। अहमपिभगवन्निकट एवगच्छामि। इत्युभौ निष्कान्ती।
ततः प्रविशन्ति कञ्चुकिनोपगम्यमानास्तामेव वडभीमारूला महिष्यः ।
कच्चु । देव्यः पश्यन्तु।
सम्प्राप्तो रथकन्धरं तनुभृता नेवैमनोभिः समं
श्रीनीलाचलचन्द्रमा रथपथं सम्पाप गौरो हरिः ।
भावाकान्ततयैव नेत्रमनसी तेषां वरं मुञ्चतः
पूर्व नैव परन्तु पूर्वपरयोः सत्यं बलीयान् परः।
अपिच। मण्डलैस्लिभिरसो खजनाना-
मावृतो जयति काञ्चनगौरः।
वीजकोष व वारिरहस्य
प्रोमसत्तरसहस्रदलस्य ॥
देव्यः सोत्कण्ठं निरीक्ष्य प्रणमन्ति ।
कञ्चु। देव्यः पश्यन्तु पश्यन्तु।
काशीश्वरोऽजनि वहिर्बलयस्य मुख्यो
गोविन्द उत्तमतमोऽजनि मध्यमस्य ।
अभ्यन्तरस्य मणिवज्जयति खरूपः
सामाजिकः किल पुरीश्वर ईश्वराये ॥

·२५७
।
दशमा देवीकधुक्योरभिनयः ।
क्षयं निभाल्य। अहो महत् कौतुकम् ।
सङ्कोचादिरलोकरोति न जनश्चैितन्यपादाश्रया-
स्तैस्तैाढनिरन्तरावृततया गौरञ्च नो पश्यति।
सोत्कण्ठं नयनदयों नत इतो व्यापारयनन्तरं
सम्प्रेमुईरिचन्दनासविलसद्दाहुर्नृपो भ्राम्यति ॥
देव्यः। अस्म जादिसी उक्कण्ठा तादिसंज्जेव ववहरदि (१) ।
कञ्चु। अहो प्रमादः।
राजाक्षिवर्मभिदुरं हरिचन्दनोऽसौ
श्रीवासमन्तरयति खकरेण मन्दम्।
रुष्टो जघान तमसौ प्रतिरुष्टमेनं
राजैव सान्त्वयति सानुनयं नयेन ॥
देव्यः। तादिसाणं निरवेकाण को वराओ हरिचन्दण (२)।
कञ्चु। पश्यन्तु पश्यन्तु।
उद्दामताण्डवविधी जगदोश्वरस्य
सर्व्व परस्परकरग्रहणं विधाय ।
बाहू प्रसार्या परितः प्रतिषन्ति शश्वद्
भूमौ खन्नत्तरतनोः क्षतशयैव
देव्यः । दाणं सहेण दीसइ (३) ।
कच्चु । पश्यन्तु।
१ बस्य यादृशी उत्कण्ठा तादृशमेव व्यवहरति ।
२ तादृशानां निरपेक्षाणां को वराको हरिचन्दनः।
३ इदानीं सखेन दृश्यते ।
2x

·२५० चैतन्यचन्द्रोदयस्य क्षणमुत्प्नवते मृगेन्द्रकल्प क्षणमाधावति मत्तनागतन्यम् । भ्रमति क्षणमप्यलातचक्र- प्रभमानन्दतरगतो यतीन्द्रः॥ अपि च। अन्तभीवविदामुदारमनसामाद्यः स्वरूपो यदा यगातुं दिशतीदमेव सकलः प्रीत्यैव तद्गायति। तस्यार्थस्तनुमानिव प्रतिफलन् गारो नरोनृत्यते स्तम्भाश्रुम्वरभङ्गकम्पपुलकप्रखंदमूछास्मिनः ।। देव्यः । अचार कवु एदं पेम्मानन्दचमक्कारस्म (१) । कचु। पश्यन्तु। श्रानन्दाम्बुनिधेर्न वेद्मि कतमैरुच्चावचैम्मिभि- नृत्योन्मादमदेन गौरभगवत्यानन्दमूर्छा गते । निष्ठेवः कठिनोऽसमस्रवदच्छासो न संलक्ष्यते कान्तिः केवलमुञ्चलैव सुदामाश्वासवोजायते ॥ देव्यः। ईसरोत्ति सम्बित्तोज्जणे जीणं धारेदि अणधा एदं किं दंसिढुंसकोअदि (२)। कच्चु । क्षण निभाल्य। अहो जोविनमहो जीवितम् । रामाच्चाः पुनरुन्मिषन्ति नयने भूयोऽपि पर्यश्रुणी निष्ठेवश्च पुनः परोक्षति पुनः श्वासोऽधरंधावति । १ चाय खल इदं प्रेमानन्दचमत्कारम्य । २ र इति संविजिरेव नो जीवनं धारयति । अन्यथा रतत् किं अशक्यते।

·મૂહ दशमारे देवोकधुक्योर मिनयः । सर्वेषामभितोऽभितः समुदयत्याजादकोनाइन्लो देवो जागरयाञ्चकार हृदयं खानन्दमूछी त्यजन् ।। देव्यः । अम्महे जीविदन्ह जोविदन्ह (१) । कञ्चु । पुनर्निभाल्य । अहो अद्भुतम् । येनैव गोतेन बभूव मूर्ती तेनैव भूयोऽजनि सम्प्रबोधः । किमक एवषस कोप मन्त्रः प्रयोगसंहार विधी स्वतन्त्रः ।। अपि च। नृत्योन्मादतरङ्गिणीबन्नकीलनन्दवात्या क्रमा- दत्युबासयति स्म तत्र जनितो वोचोतरङ्गक्रमः । कश्चित् कच्चिदनीनशत्तमपरखच्चापरस्तं पर- थेत्यानन्दतरजजैव विविधा वृत्तिर्न गोतार्थजा ।। अहो खरूपस्य प्रेममाधुर्य्यम्। तथा हि उत्याय मन्दमुपविश्य सुखार्मिवेग- निघ्नस्य तर्जनिकया लिखतो धरित्रीम। आशक्षितः क्षतिकृते सदयं स्वरूपा देवस्य पाणिमरुणनिजपाणिनैषः ॥ पुनर्निरूप्य। अहो कष्टम। गच्छत्येष जगत्यतो रथगतो बाहू प्रसार्या स्वयं प्रीत्योत्थापयितुं रथोदरमिव श्रीगौरचन्द्रं पुरः। १ अहो जीविताः मो जीविताः स्मः! 22 ·२६. चैतन्यचन्द्रोदयस्य नृत्यन्नेव स चापसर्पति परं वास्पोदयेनात्मनो दावेवाक्षिपथं व्यतोयतुरहो भाग्यं विशश्राम नः॥ नयमितोऽवतरामो यदयं राजाऽपीत एवागच्छति। इति देवीरवतार्य ताभिः सह निष्कान्तः । ततः प्रविशति राजा काशीमिश्च । राजा। अहो नियूंढो रथोत्सवः । गुण्डिचागृहमवस्थित एकः प्राप्तवानुपवनान्तरमन्यः। देवयुग्ममिदमेव जनाना चित्तमेव युगपत् प्रविवेश ॥ काशीमिश्रः। होरापञ्चम्यां भगवत्याः श्रियो देव्याः प्रयाण- यात्रा सर्वतश्चमत्कारिणी यथा भवति तथा कार्या। छत्र- चामरादोनि भगवद्भाण्डारागारे यावन्ति सन्ति यावन्ति वा मम कोषागारेषु सन्ति तावन्त्येव समानेयानि यथा रथोत्म- वादपि लोचनचमत्कारकारकत्वेन मूर्त एवाहुतरसो भवति । काशी। यथाऽऽज्ञापयसि । राजा। त्वमद्यारभ्य तथा कुरु अहमपि पुरं प्रविशामि। इति निष्कान्तः। काशी। खगतम् । श्रारामान्तरमागतेषु भगवत्पादेषु अदै- सादिषु च समस्तेषु महत्सु किं वृत्तमिति निभालयामि। रति जगन्नाथवालभाख्यमुपवनं सहर्षमालोक्य। अहोभगवतः श्री- कृष्णचैतन्यस्यैव साक्षात्।

·दशमात्र श्रीचैतन्यखरूपाधभिनयः । २६९ श्शे मे परश्वो मम तत्परेऽहि ममापरेधुर्मम चापरेऽकि। ममेति भिक्षादिननिर्णयेना- द्वैतादयः कौतुकिनो बभूवुः॥ तदधुनाव मम प्रवेशोऽयोग्यस्तदहमामन्नस्य होरामहो- त्सवस्य सामग्रीसमवधानाय गच्छामि। इति निष्कान्तः । नतः प्रविशति श्रीकृष्णचैतन्यः परितोऽतादयश्च । श्रोचे । स्वरूप यद्यपि जगन्नाथो हारकालीलामनकरोति नथाऽपि गुण्डिचाव्याजेन वृन्दावनम्मारकेप्वेतेषूपवनेषु विहां प्रत्यब्दमेव नीलाचलं परित्यज्य सुन्दराचलमागच्छति । कथं देवों श्रियं परित्यजति। स्वरूपः । स्वामिन् वृन्दावनमारकेम्विनि यदुक्तं स्वयमेव नदेव सिद्धान्तो नछि वृन्दावने श्रिया सच विचारोऽपि तु गोपागनाभिरेव । ओचे। तथाऽप्येषा कोपिनी भवति । खरू। प्रणयिनीनां प्रकृतिरवेयं यत्खायोग्यता नेक्षते। नेपथ्ये महावादित्रनिर्घोषः। सर्व्व। पाकी । अहो निमेषमात्रमिव दिनचतुष्टयं जातम्। यदयं होरापञ्चमीमहोत्सवः प्रत्यावर्त्तते। श्रीचै। यथाप्रस्तावमेवायं भगवत्याः श्रीदेव्याः कोपप्रयाण- महोत्सवः । तदयमालोकनीयो भवति । सर्व्व। एवमेव । इति पालोकनसमुचित स्थलं उपसपन्ति ।

·चैतन्यचन्द्रोदयस्य पुनर्ने पथ्ये जयजयध्वनिः । खरूपः । चालोक्य । भगवन् मानस्य क्रम एष नैव यदियं खैश्वर्यविख्यापकै- नानादिव्यपरिच्छदैः खयमहो देवं प्रतिक्रामनि। व्यक्तं रौद्ररसोऽयमम्बुधिभुवः क्रोधस्य यत् स्थायिनो भूयानेव विकार एष विदितं वैदग्ध्यमस्याः परम् ॥ पुरोश्वरः।स्वरूप सत्यमेव। किन्तु पश्यतां पुनरअत एव रसः। नथा हि। पताकाभिर्देवी कलहमनुभागीन्द्ररसना- सहस्रस्य दाभ्यां यगपदिव लोढा दशदिशः । नभो वापीईसैरिव मृदुचलेश्चामरचयः सितछत्रैः वृता॥ अपि च। सधूपानां धूमः प्रतिदिशमुदौर्णरुपचिो घनौधे गम्भोरं ध्वनति मुरजादिव्यतिकरे। बलाकानां श्रेण्यामिव धवनसत्तोरणततो चलन्त्यामुन्मत्ता इव दधति लास्थानि शिखिनः॥ अद्वैतः । पुरो वारस्त्रोभिर्गुणविजितरम्भाप्रतिभ- लसल्लीलालास्यं मुहरभिनयन्तीभिरभितः । समन्ताहासीभिव्येजनचयताम्बूलपुटिका- मणीमृङ्गारादिग्रहणचटुलाभिः परिवृता ।। अपि च। विमानस्य म्लानोमिव विदधतों मुग्धमइसा चतुर्दोलीं चामोकरमणिमयोमुत्थितवती । अतिक्रोधान्धाऽपि स्मरभरसमाभुग्रहदया फलइवलकमलौघेरिव ·२६३ दशमाने श्रीचैतन्यखरूयाधभिनयः पयोधेः पुत्रीयं पिलजनितदपेव बन्नसे ॥ वरू। सापहासम्। अहा मानवैदग्ध्यमस्याः। श्रोचैतन्यः । स्वरूप कीदृशं प्रणयकोपवैदग्धम् । स्वरू। या यादृशी तव्याः खल्न तथाविधं वैदग्ध्यम श्रीचै । तथापि श्टणुमः। खरू। कदाचित् कृतापराधे प्रणयिनि श्रीब्रजराजकिशोरे सविधमागत्य समुचितं व्याहरति सति । किं पादान्तमुपैषि नामि कुपिता नैवापराढो भया- नितुन हि जायते कृतधिया कोपोऽपराधोऽथवा । योग्या एव हि भोग्यतां दधत ने तत्किं मया योग्यया तेनाद्यावधि गोकुलेन्द्रतनयस्वाच्छन्चमेवास्तु ते ॥ इदं कोपवैदग्धम्। प्रकारान्तरञ्च । दूरात्थितमन्तिकं मयि गते पीठं करेणापित म्मित्वा भापिणि भाषितं मृदुसुधानिःम्पन्दि मन्दं वचः । आरूढे मथासनं प्रकटितो हर्पस्तयाऽऽश्लिष्यति प्रत्याश्लिष्टमवामयैव मनसो वाम्यं तयाऽऽविष्कृतम्।।इति। श्रीचै। पूर्वतोऽपि सुरसमिदम्। श्रीवासः । सपरिहासम्। गोपालललनानां तादृशमैश्व- य॑म् । ऐश्वयं हि मदतः। अस्याः पश्यत भो मदस्य महिमा दासीकुलेनेश्वरी- गव्वात्सेकमदोधरेण यदमी बड्वा कटीरोधसि । मख्या एव जगत्यतेः परिजनाः प्रत्येकमाकर्षता ·२४० चैतन्यचन्द्रोदयस्य पात्यन्ते स्म निजेश्वरीपदपुरः प्रापय्य चौरा इव ॥ भृत्यापराधे खामिनो दण्ड इत्येव श्रुतम् । इदन्तु तदिप- रीतमेवेत्यदो अत्यद्भुतम्। स्वरू। श्रीवासं प्रति। भोः पण्डित पथ्य पश्य तव देव्या वैदग्ध्यम् । अचेतनस्यास्य रथस्य को वा मन्तुः कथं तायत एष मृत्यैः । यास्याम्यदूरोऽहमितीश्वरण प्रोक्त कथं वाऽशमि दीर्घकोपः ।। श्रीवा । खामिन् ईश्वर्या दि इयमेव रीतिः। श्रीचै। श्रीवास नारदत्वेन भवान् हारकाविलासप्रिय एव मेन तुभ्यमैश्वर्य्याश एव रोचते । स्वरूपस्य वृन्दावनप्रियत्वात् नथाविधानन्दवदग्ध्यांश एव प्रेयान् । अतः । भगवन् भवत्पदाम्भोरुहयोरनुयहा- दस्मादृशामीदृशमीदृशं महत्। बभूव सौभाग्यमहो महोत्सवा मूती इवामो विविईशोः पथि श्रीचै । किन्ते भूयः प्रियमुपकरोमि । अबै। किंभूयः प्रियमुपकरिष्यसि । इलाखेलायितेनातनि कलिमथनं ख्यापितो भक्तियोगो व्यक्तं तत्रापि नीतः परमतनिभृतः प्रेमनामा पदार्थः ।

·दशमा श्रीचैतन्यादताद्यभिनयः। कापि कापि प्रकीर्णा पुरुतरसुभगम्भावुकाभावुकानां नवाप्याभोरनारोमुकुटमणिमहाभावविद्याऽनवद्या ।। अस्माकन्तु। धर्मार्थकामेषु परैव कुत्मा लिप्मा न मोक्षस्य च काईचिन्नः । रभिः समस्तैस्तव देव लोकै- लोकान्तरप्यस्तु सदैव वासः ॥ श्रीचै। एवमेव। वृन्दारण्यान्तरस्थः सरसविलसिते नात्मनात्मानमुच्च- रानन्दस्यन्दवन्दीकृतमनसमुरीकृत्य नित्यप्रमोदः । वृन्दारण्यकनिष्ठान स्वरुचिसमतनून कारयिष्यामि युक्मा- नित्येवास्तेऽवशिष्टं किमपि मम महत्कर्म नच्चातनिध्ये॥ अपि च। दास्ये केचन केचन प्रणयिणः सख्येत एवोभये राधामाधवनिष्ठया कतिपये श्रीद्वारकाधीशितः। सख्यादावुभयच केचन परे ये वाऽवतारान्तरे मय्याबद्वादोऽखिलान् वितनवै वृन्दावनामशिनः ।। है। तथाऽस्तु। निजेच्छया प्रापय यद्यदेव स्थलान्तरं नी वपुरन्तरं वा। तवैतदाश्चर्यचरित्रमेव जातिस्मरा एव चिरं समरामः ॥ तथाऽपीदमस्तु । आकल्पं कवयन्तु नाम कवयो यादिलासावली 24

·चैतन्यचोदयस्य
तामेवाभिनयन्तु नर्तकगणाः पटण्वन्तु पश्यन्तु ताः ।
सन्तो मत्सरता त्यजन्तु कुजनाः सन्तोषवन्तः सदा
सन्तु क्षौणिभुजो भवञ्चरणयोर्भत्या प्रजाः पान्तु च ।।
भगवान्। तथैवास्तु। निष्कान्ताः सर्च
महामहोत्सवो नाम दशमोऽमः ॥
यस्योछिष्टप्रसादादयमजनि मम प्रीढिमा काव्यरूपी
वाग्देव्या या कृतार्थो कृत इह समयोत्कीयं तस्यावतारम्।
यत् कर्त्तव्यं मयैतत्कृतमिह सुधियो येनुरज्यन्ति तेऽमी
टण्वन्वन्यान्नमामचरितमिदममी कल्पितं नो विदन्तु॥
श्रीचैतन्यकथा यथामति यथादृष्टं यथाकर्णित
जयन्ये किती तदीयकृपया वालेन येयं मया।
रसा प्रियमण्डले शिव शिव मृत्येकशेषं गते
को जानात टणत कस्तदनया कृष्णः स्वयं प्रीयताम्।
दृशा भागवताः कृपाप्युपगता तेषां स्थितं तेषु च
ज्ञातं वस्तु विनिश्चितच कियता प्रेम्णाऽपि नत्रासितम्।
जीवझिन मृतं मृतैर्यदिपुनर्मतव्यमस्मदिधै-
सत्पद्यैव न किं मृतं वत विधेरामाय तुभ्यं नमः ॥
शाके चतुर्दशशते रविवाजियुक्तो
गौरो परिर्धरणिमण्डल आविरासीत्।
मसिंचतुर्नपतिभाजितदीयनीला-
ग्रन्योयमाविरभवत् कतमस वलात् ।
समानमिद नायचोदयनामनाटकम् ॥

·No text on this page.

·No text on this page.