Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Shri Nigatsiromani Part-i

Shankar,.sununa · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

are आर्यभिपन ' पुस्तकावलिः । संख्यांक: २३. श्रीशंकरः। श्रीनिघंटशिरोमणिः। प्रथमः पार्श्वः ( भागः) पदे-कुलावतंस-दाजीज्योतिषी-मूनुना शंकर- शास्त्रिणा चिकित्सकेन संपादितः मुद्रितश्च। -roana- राजशासनानुसारेण सर्वेऽधिकाराः स्वाधीना एव । मुम्बापुर्या 'गोवर्धनमुद्रालये मुद्रापितम् । शके १८२० --सन १८९८. ka मूल्यं ( •ilk- ) पादोनरूपकः । स्थानम् । मुंबई, नवा नागपाडा, आर्यभिपकार्यालयम् । शू oice LIBRARY Fresheredes अर्पणपत्रम् । भो श्रीमन् कुरुन्दवाडसंस्थानश्रेण्यंशांशुमान्, विद्या-विनय-सच्छीलता-निपुणतम, विद्य- साहार्द-सहदय दय, विद्याविभूषण- भूषणेकतत्पर, श्रीमद्गणेशगुणगणगण- न-मनन-निलीन, मत्पूज्य-सुहद्रल, राजमान्यराजश्रिया पिराजित-पटवर्धनकुलभूषण हरिहरात्मज (बलु अपूर्वप्रतिम 1 ) गणपतराव (अपरनाना) बापूसाहेब, मया किंचिन्मात्रेण संपादितमिदं पुस्तकं, भवत्सकाशे प्रेमादरविनयपुर सरमह- मर्पयामि। ।

धीशंकर श्रीनिघंटशिरोमणिः। मंगलाचरणम् । श्रीगणेश्यराय गम' चंदे महागणपत प्रथमिधिनसिद्धये । लयो- दर चतुर्गा शुंडादंडविराजिसम् ॥ १॥ आदौ निधंटानालोड्य माम- भि. पत्रक कृतम् । सिद्धेश्वरायवैद्येन बेलापुरनियासना ॥२॥ तमाशया राघवस्तु निघटानां शिरोमणिम् । अकरोद्भिपजां प्रीत्यै लो- कोपकृतिहेतवे ॥३॥ १ गुडूची म गुळ । ( नामानि.) गुडूच्यमृतवल्ली च वरारिरमृता तया। श्यामांवरा सुरहता तथैव मधुपर्णिका ॥ १॥ छिन्नोद्भवा मृत- लता डिना चैव रसायणी । तथैव सोमलतिका तदमृतसभवा ॥२॥ यत्सादनी डिजाहा विशल्या तु भिप्रिया । कुंडलिनी वयस्था च तथा चैय जिवंतिका॥ ३॥ चडहासा छभिका चनथा नागकुमारिका एते 'राजनिटे' तु सम्यक् प्रोक्ता भिषग्वर. ॥ ४॥ धारा तु कुंडली चैध छिनांगा चलक्षणा । तद्विफा ज्वरनाशी च मंडली देवनिर्मिता ॥५॥ सौम्या पिया यहछिना मोक्ता धन्यंतरे तथा । 'केयदेवे' भि- पक्थे?. 'सोमा' का मीनिता ॥ ६ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' धैक छिन्या चैका स्मृता युय चित्रिका तंत्रिका चैव प्रोक्का 'भानप्रकाशके' || तिक्तामृता भिषक्|४ः प्रोक्का गणनिघटके' । चत्वारिंशसमयकाध मप्रोक्ता भिपजां वर.॥८॥ गुणा । गुडूची फोष्णवीयर्या च काया तितका स्मृता । कृष्णज्वरवीनां च नाशिनी भ्रमहारिणी ॥९॥ पांडु- प्रमेहवासास्कदाहहंत्री रसायनी । संमोना भिपजा श्रेष्? 'राज'ना- मनिघटके ॥ १० ॥ रक्ताकुराडनूनां त्रिदोषाणां विनाशिनी ! ग्राही मेध्यायु प्रदेति कफवातापहारिणी ॥ ११ ॥ कंडूनमेन्या पित्तभी क्ला 'धन्वंतरे स्मृता । पाके मधुरसा हुद्या वन्हित् शासनाशिनी ॥२२॥ काम लामधरतीति वेयदे स्मृता बुधै । दोपच्चरहरा चष दीपनी निघंटगिरोमाणि. तिक्तमुणं रसश्चैव कटुप्रोक्तं सदैव हि । पलामकफपित्तन ककुर- विनाशनम् ॥ ३५ ॥ अमृगवरनं दाहनं प्रोक्तं राजनिघंटक । पत्रं तस्य भिपश्रेणैः पित्तनं फफनाशनम् ॥ ३५ ॥ रक्तदोपहरं चैव संप्रोक्तं नव संशयः। फल निदोषशमनं पल्लो व फफापहा ॥ ३६ ॥ मुलं) विरेचन प्रोक्तं धन्वन्तरिनिघंटके। वल्ली शीतकरी प्रोक्ता दलप्मन वीजते- लकम् ॥ ३७६ वाताशीतिहर. चैय 'ध्यरत्ने' प्रकीर्तितम् । फल त्य- ग्दोपशमनं प्रोस्त गजनिबंरके ॥ ३८ ॥ ५ फाकोली । फाकाली मधुरा काफी वायसा वायसृलिका । क्षीरा तु धक्षिका धीरा-शुला धीरा तु मेदुरा ॥ ३९ ॥ चांक्षालो स्वादुमांसा च. अयस्था जीवनी तथा । पते 'राजनिघंटे' तु सम्यक प्रोक्ता भियग्बरैः ॥ ४० ॥ कोकिला कविभिः प्रोक्ता धन्वतरिविघटके'। काकोप्णी यावली फाणा शुक्लाक्षीग तथैव च॥ ४२ ॥ ततस्तु क्षीरशुक्लीका कायस्था च तपस्विनी। 'फेयदेवे' भिपोष्ठरेते प्रोकना न सशयः॥ ४२ ॥ चायसोली मिषष्ठः प्रोक्ता 'मदनपालके'। चतुविशतिर्मप्या च संपोस्ता भिपजाचरः । ४३ ॥ गुणाः । शीत:मधुरता चेव क्षयारेत्तानिलापहा। रक्तदाहहरा चेव ज्वर- दाहविनाशिनी ॥ ४४ ॥ कफनिईरिणी प्रोक्ता तथा शुकनिवर्धनी । मो. पता: राजनिघंटे 'स्मिन् भिपकर्न संशयः ॥ ४५ ॥ वृप्या गुरु ग्रंह- पण घ वातपितहरा तथा। शोपनी 'केयदेवे'नः सप्रोक्ता मिsi वरेः ॥४६॥ रक्तपित्तहरा चव हुदोगशमनी तथा प्रोक्ता 'द्रव्यनियर' च भिषक्शास्तविशारदे ॥ ४ ॥ वातनृशहराचच प्रोता मदनपा- लके' यातदाहाम्रपित्तनी शोपहा 'भावनामके' ॥ ४८ ॥ ६ क्षीरा. पाला । ततस्तु क्षीरकाकोली क्षीरशुक्ला पर्यास्पनी । पयस्था श्रीरमधुरा यीरा नीरविषाणिका । ४९ ॥ जीववल्लो जीवशुप्ता राजनानि 'नि- घेटफेर क्षारिणी तु सुझोली च ययस्था च भुरा तथा ॥ ५० विधा- जिका 'फेयदेवे' कविमि परिकीर्तिता..सुराव्हया सिराव्हाच 'द्रव्यरत्नाकरे 'स्मृता ॥ ५९॥ तथा 'मदनपालेच मुराव्हा परिकी- तिता । धारा तु क्षीरबल्लीका गुल्ला भावप्रकाशके' । १२ ॥ गुणा. हृद्रोगशमनी प्रोक्ता 'द्रग्वनामनिधंदक। आपनास गन । मुक- पर्णी शुद्रमहा शिवी मारिधिमा ३ || बाजा गि-हावा.

निपटगिरोमाण । थूपर्णा च पुगेका । पाशिला पापमुद्रा च मनमुद्रा वनाग्नया ॥५४॥ अरण्यमुद्रा यन्या व प्रोता 'राजनिघाफे' शिप्यंयुभत्व हस्ता च तधेर पनजारिणी ॥ ५ ॥ 'धन्यतगिनिघटे'च मोसपा कविमत्त में मृगगधा शिविपर्णी यनत्रा सिंयिरिंगिणी ॥ ५६ ॥ सहा तु 'फेयदे'च शियिसिंही प्रकीर्तिता। कुरटिणी सुवणा च सिही मृगी तथैव च ॥ ५७॥ प्रोता मदनपाले 'चभिषफशारनपिशाप । अल्पिका चरपर्णी च मोक्ता' भारप्रपाश'n५ ॥ एकत्रिंशतिसल्याका समोनाभि- पना घरे । गुणा । मुद्नपणा हिमा प्रोता कामाचरांवनाशिनी ॥ १९ ॥ यातरफ्तापहा चैव प्रोफ्ता 'राजानघटके'। स्माद मिन्नी फफहर प्रास्ता 'धन्वतर' ध्रुवम् ॥ ६०॥ रघुपनयनी च प्रहादापहारिणी। अतिसारधीति सनोनता 'फेयदेवफे' ॥ ६१॥ जनुज्यरहरा चैव •व्यरत्नाकरे' स्मगा ।रुक्षा' भावप्रकाशे 'घ सप्रोक्ता भिपजा घर ॥ १२॥ कफपितहरा चैव नयैर रफ्त (१) स्तमिनी ॥ प्रोक्ता गणनिघंटे'च मियकशास्त्रविशारद ॥ १३॥ जीवती । म हरण ही। जीवती जीवनी जीव्या जीवती जीयदात्रिका | शाकश्रेष्ठा जीनभद्रा भद्रा मगल्यनामका ॥ ६४ ॥ एषा 'राजानघटे 'तु सप्रोफ्ता भिपजा रे । यशस्करी मागधेया तथैव जीवर्धिनी ॥ ६६ ।। शुद्रजीया यशस्या च शृगाटी जीघपुटिका । कापिका शशिवाज चापगला जीयनीयका ॥ ६६ ॥ धन्वतरिनिटे'च प्रोक्तपा भिपजा घरै । मनुस्वमा जीवपुण तु. त्या भट्टमधुनग ॥ ६७ ॥ नामधेया पुगभद्रा जीयदेवा मुखंकरी । - गराठी फेयदेवे' मप्रोक्ता फरिमत्तम ॥ ६ ॥ 'द्रव्यरत्नापरे 'चव जीवना परिकीर्तिता । तत पयस्विनी चैव प्रोक्ता भावप्रकाशके ॥६॥ तथा 'गणनिघटे'च सप्रोक्ता शिविराटिका । द्वात्रिंशत्मस्यया नोक्ता जीपती परिकीतिता ॥ ७० ॥ गुणा । जीयती मधुरा शीता रक्तपित्त- हरा तथा । रक्तवातक्षयहरा दाहज्वरविनाशिनी ॥ ७१ ॥ कफदायी- यंदा धैय प्रोफ्ता 'राजनिघटके । चथुप्या दोयनुत् प्रस्त 'धन्य तरिनिघद॥ ७२ ॥ निग्धा प्राही टीलघुरा यत्या वंय स्मृता बुध । १ पूर्ण । म थारहरणपसी । यह पूर्वी पुत्रभवा मधुग च प्रियकरी . . .

निघंटशिरोमणि । ॥७३॥ यहती जीवपुष्टा च तथैव च यशस्करो । प्रोक्ता 'राजनिघट, तु सतसंख्या न सशयः ॥ ७४ ॥ भूचिटावणी शेया घेगाइसनियाम. का । गुगाः । वृहज्जीवतिका,चव रहुवायां रसायनी ॥ ७॥ भूतदावीति समोक्ता राजनामनिघंटके'।...मनाती। म. पिठा हागवेल। ततस्तु हेमजीवतो तृगमयो हिमाश्रया । सर्गपी मुजोवंती स्वर्णीया सुप- गिका, ७६ ॥ हेमपुप्पी सलता जीर्णजीवंतिका नया । हमवली हेमलता मोक्ता राजनिघंटके' ॥ ७७ ॥ संग द्वादशमस्याका मनो- फ्ना भिपजां यः। स्वर्णजीवंतिका वृप्या चक्षुप्या मधुरा च सा ॥७॥ शिशिरा घातपित्तासृग्दाहजिलयधिनी । गुगाः । संजीवंतिका 'धृ प्या' चक्षुप्या' मधुरा तथा ॥ ७९ ॥ शिशिरा यातपित्तासृग्दाहघ्नी यलयर्धिनी । प्रोक्ता 'राजनिघंटे' च भिपग्विद्याविशारदः ॥ ८ ॥ ११. लिगिनी। म.शिवलिंगी।हिनि यहुपुत्री च ईयरी शियल्लिका । स्वयंभूलिंगसभूता लगी चित्रकला ततः ॥ ८ ॥ चंडली लिंगजा देवी चंडा या स्तंमिनी तथा । शिवजा शिवलोति प्रोस्ता राजनिघंटक' ।। ८२ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' चर संग्रोफ्ता लिगभगा ! पंचमी संख्यका प्रेरकता पुरातनचिकित्सकैः ॥ ३॥ लिंगिनी कटुसमा च दुर्गधा घ रसायनी । सर्वसिद्धिकरा दिव्या पश्या रस.नि गमिनी ॥ ४ ॥एगाः । लिंगिनी फदुरुष्णा च दुर्गंधा च रमायनी । सर्वसिद्धिफरी दिव्या 'नृपे' रसनियामिनी ॥ ५॥ पित्तजा तु क्षयकरी कफफुटविनाशिनी । 'द्रग्यरत्नाकरे' प्रोक्ता भिबिंद्योपजीविभिः ॥ ८६ ॥ १ कोशाती म. करदोडकी। कोशातकी कृतच्छिद्रा तालिनी कृतवेदना । घेडा मु. तिक्ता घंटाली मृदंगफलिनी तथा ॥ १७ ॥ प्रोरता 'राजनिघंटे 'च मिशाग्मविशारदः तयाण कोशवती फोंटी च मृदंगिया ॥८॥जला तु तितराठी ज्योत्स्ना च पार्षदेच्या एली च घोपका चैम केयदेव 'प्रति ८९ ॥ 'द्वन्यरत्नाकरे' चै पेदि- मा परिकीर्तिता। सातला चैय तय फर्फराउदा ॥ ९ ॥ • भमरे 'चय पषिभिःौका धामगंधा भूयम् । प्रपोरिशतिसरयारा मनोकांकालिनी ॥ ९॥ गुमा । फटुकोशातफी चयशिशिरा कटु. पा सथा। कापरस्पषिरयाता पित्तयातकफाहा ॥ ९२ ॥ मला. . .

निस्टशिरोमणि । द मानविशॉधी च प्रोतारासनिघटो पिपाशय विज्ञाधी च सित्ता माशयशोधिनी ॥३॥ रक्षा लची च पिख्याता पाय तु कटुवो स्मृता। गरोदर जयेत् काम पाडशोपविनाशिनं । ९४ पफारीहार्शगुल्मनी फामलाटनाशिनी । फल पाके हिमं पोर 'धेयदेवनिघटके ।। ९५ ॥ पल तु भेदन प्रोक्त शीतल स्यात्तथा लघु । त्रिदोपमेहतुत् प्रोक्त धो मदनपाल १३ सरगुता । 7 सामाहिरी । स्यंगुप्ताय गुप्ता च पपिक महर्षिभि ॥ ९६ ॥ लांगुरी पुडटी चंडा मफ्टी दुरभि- प्रहा । पपिरोमफला गुप्ता स्पर्शा कप्छु राजया ॥ ९७ ॥ प्रावण- या भूकशिंधी यदरी यदरभी। शियी यरहिता तीक्ष्ण रोमालवनर- रिफा ॥ ९८ ॥ किशरेमा रोमपल्ली चैपा 'रासनियर' । शीतपि- सपणामृघ्नी प्रेक्ता 'राजनियटके' ॥९९॥ यातनी पपिभि प्रोना 'धन्वतरिनिस्टफे । 'फेयदेरे' हणोति मिपाम परिपीर्तिता ॥ १० ॥ गुगा । या नु वातशमंग पानीकरणमेव च । प्राक्त 'मदन पाले ' च भिषशारननिशारः ॥ १०१॥ गुग तिक्ता वातहरा पल्या कफविनाशिनी । प्राफ्ता 'भावप्रकाशे'च पुरातनचिपि मक ॥ १०२॥ सीता हिंमेति सनोफ्ता गणनामामिघटके । १४ यातया । म पडूमापळा । कटु यो कटुफला बिनी कटुतुयिनी ॥ १०३ ॥ वृहत्फला राजपुत्रा तिक्तयीजाजतुयिका । प्राक्ता 'रासनियर'च मिषशायविशारदे ॥ १०४ । कटुफालावुनी तुपी लदा पिडफला तया । इक्ष्यायु क्षत्रिपयरा तथैव च महाफला ॥ १५ ॥ धन्यतरी स्मृता नून भिवशास्त्रपरायणे । ततोत्र विदफला चैव राजन्या प्रवरा यंग॥१६॥ तिम्तालाबू दुग्थानका दुग्भिका तदनतरम फयदय' प्रयुक्ताच मव द्वाविंशति स्मृता ॥ १०७ ॥ फटुया भरतीक्ष्णा वातयत् श्वा सनाशिनी । कटु स्यात्फफयातनी शाधना प्रर्णशूलहत् ॥ २० ॥शो- पनी विषनाशा च प्रोक्ता राजनिघटक 'परम पाप हि लघी प्रोफ्ता 'गणनिघटके' ॥ १०९ ॥ पाफे फैन्बी यातपित्त यामज्यरीव नाशिनी । अहृद्या शीत रा प्रोफ्ता ऐरद अनिघटक , ॥ १२ ॥ यात पित्तज्यरान हति हया भावप्रकाशप । अमरवला । म अमरवर । खपरल्याफाशघल्ली च दुस्पशी व्योमलिका ॥27॥ प्रास्ता राज .

9 नियंटशिरोमणि 10 . निघद' तु ततस्त्वमरयल्लुरी । 'भावप्रकाशे' विदिता पचमण्या भिपः ग्वरः ॥११२॥ गुगा. । आकाशगल्ली कटुका मधुरा पिसनाशिनी । वृष्या रसायनी घल्या दिव्योपधि 'नृपे स्मृता ॥ ११३ ॥ माही तिक्ता पिच्छिला च तुघरा नेत्ररोगद्वत् । भावप्रकाशे' संप्रोक्ता पुरातनभि- ॥ ११ ॥, हृद्याग्निकारि विरयाता पित्तश्लेप्महरा भवेत् । १६ देवदाल । जोनून का ऊंटफग सहारेगी गरागी ॥ ११५ ॥ नथा कोशफला धोर.. कदंबा कट्फला तया । विषहा कर्कटी चैय देवदाली तदुत्तरम् ॥११६॥ ततस्तु सारंमुरिका कोशवृत्ता, तथैव च । आंखवियहां ददालचिततो रोमपपत्रिका | १९७॥ तुरंगीका च फर्मारी देवतांगा च ताईफा। द्रव्यररगयामधेणी मिपरिमापरिकीर्तिता।११। नेतारका देवनांड. जाली 'मदनपालंकापरागरी कोशसंस्था संप्रोक्ता भिपजांवर.॥२२९॥ गु निक्तीप्णादेयदानीस्यात्कटुःपांडुकफापहा। दुर्नानन्यासकासनी मला भूतनाशिनी ॥ १२ ॥ राजनानि मिय: च भिग्मिः परिकीर्तिता । फल कृमिघ्नं संप्रोक्त श्लेष्मनं गुम्नमसनम् ।। १२१ ॥ शूलपातहरं प्रोक्तं यये 'भावप्रकाश'। यांनिहाम्बुधिषनी च फफपांडुबिनागिनी 'धन्तरिनिघंटे'च मिर- भिः परिकीर्तिता । रसे निकता तु पाके च तीक्ष्णा घातामहारिणी ॥ ॥ १२३ । कफशोयविनाशा च कामगारपिनाशिनी । हिमाच- क्षयनीच शामिनुत् फेयरेयके'।१२४॥ १७यध्याकोशीम. यांझफ- टोली। पंच्यायी नागदंत्री यंच्या कर्कोटका तया । नागरातिमनोहा मदिव्या पथ्यो मुफदका । ११५ ॥ पुत्रदात्री च श्रीकंदा बंदचलो- री तथा । पुगंधा मर्पदमनी कुमारी विपकंटकी । १२६ ॥ भूतहत्री पाच प्रोक्ता 'रासनिटफे' नागारी नागदमनी मोक्ता 'घन्छ- नरी तथा १२२७॥ विषमा शमनी य निष्फला नागधातिनी । ततस्तु मजादमनी पदेष' प्रकीनिंता । १२८॥ तथा 'मदनपाले' नु प्रोक्ता योगेश्वरी बुधः । पाशति न मंल्यास स्पोकतापित १२९. ॥ गुणाः । भ्याकोटी तिफ्ना मा कफनाशिनी। म्यारादिशिरानी र मंत्रोफ्ना गजनाम.' १३० ॥ पार्क केटर पिंटशिरोमणि । . एणयीय प्रोक्ता गणनि- 'निपतय शिगेगंगपंचोहनीति बंधारे ॥ २३१ । लघु धर्णावशोथी च पगमाही विपापहा । यिमर्पघ्नी में यदे ' मंग्राफ्ना द्यनाय ॥ १३२ । ५ , तित्ततु म पडू तोंडली। तिक्ततुभी नु तिक्तास्या यटुश पटुडिपा। नुडी 'गजनिघटे तु समोफ्ना पचसष्यका ॥ १३३ ॥ गुणा । पटुलुंडी पटुरसा पफयांति विपापहा । रक्तपित्तोरविही रेनी 'राजनामक' ॥१३॥ १८ भाखुरणी । म उदिरकानी (भापनी)। भाखुफर्णी नु शिषा द्रव यु. दिरपर्णिया ॥ १३५ ॥ चित्रा मुकर्णी न्यग्रोधी तथा मूपिकपर्णिका। यापणा वृश्चिपर्णी माता भूमिवर्ग तया ॥ १३६ ॥ घडाच बरी चय नथैव यहुपादिका । पृथक्थेणा वृषा चैप पुनश्रेणी तदुत्तरम् ॥ १३ ॥ मोफ्ता 'राजनिघटे' भिपण्शाविशारदै । मापका च विषा चैव त्यखुपर्णी नदुत्तरम् ॥ १३ ॥ 'धन्वतरिनिघटे' च ममोक्ता भिवजा वर । भूपपथरणी लीका भूदर्यासुथुतिच्छदा ॥ १३९ ॥ थरणा वृपकर्णी च तथैव भूधरश्रिया । 'यदेवे' भिपष्ट सम्राक्ता नैव संशय ॥ १४० ॥ पृधिपणद्रपर्णी च 'द्रव्य रत्न निपप्नने । पाणया भूदरीना च प्रोक्ता 'भावप्रकाशफ' ॥ १० ॥ पृथकपर्णा शुभश्रेणी तथा भूमिरदश्रया। श्रयला धैय पाता च तद्ध- दिदिरकर्णिका ॥१४२॥ प्राफ्ता 'गणनिघटे तु समाशतिमरयया । गुणा ! आग्नुकणी पट्टष्णा च कफपित्तापहा सरा ॥ ४३॥ आनाहज्जार- नी पाचर्न 'गसनामके । हदागफनुनी धन्यतारिनिघटक।१४३॥ विपाक कटु मूघानी शक्ता फघिय रघु शीता तितिक्ता चप- पाया भावन मफे ॥ १४४ ॥ 1 वारणा । म रघुइद्रावण । ऐंद्रीडया जो चैव त्वरूणा च मगारनी। गवादी क्षुद्र सहा सूर्यदी चिमिग तथा ॥ १५ ॥ विषधी गणपणिया माता च त्वमग नथा । सुवर्णा सुप- तार वृषभानी नर्थव घ ॥ १४६ ॥ गवाक्षी पीतपुष्पा च हेमपुप्पी तदुत्तरम् । इद्रव हा सुटफग वारुणी गलप्रिया ॥ १४७ ॥ रसाग विपरासाही विपापहा । अमृत विपरली च प्राक्ता 'गजमि - ' निघटशिरोमणि घटके' ॥ १४८ ॥ इद्राव्हा इंद्रवारु च इंद्रा धन्यतरी'स्मृता । ऐंडवा- रु सुरेंद्रा व तथैव सुरयामणी ॥ १४९ ॥ चित्रदेवी स्थाणुकणी धनु श्रे- णी तथैव च । सूर्यान्हा चैव चिरयाता तथैव मरसभवा ॥ २५० ।। 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव चद्री त्वेका प्रकीर्तिता । तुवतीति भिषक्थेष्ठ प्रोका 'गणनिघटके' ॥ १५१ ॥ युग्माब्धिसरयका प्रोला पुरातनचि- कित्सक । गुणा । अयेंद्रवारणी तिक्ता षटु शीता च रेचनी ॥ १५२ ॥ गुल्मपित्तोदर लेप्ममिकुएज्वरापहा । ' राजनामनिघटे 'तु मोक्ता भिपजर्जा वरै ॥ १५३ ॥ मेहारुधिमिकफपांडुरोगापहारिणी । मूढगर्भ- हरा मोक्ता सर्वांगप्रथिमोचनी ।। १५४ ॥ विषगडामयहरा समोत्ता कियदेवके 'रसे पाके कटु ल्धु वीर्याप्णा कामलापहा ॥ १५५ ।। फफपित्तश्लेप्महरा फठरोगापचीनिका । श्यामकासप्लीहहरागर दर- हरा तथा ॥ १५६ ।। मूढगर्भवणहरा प्रोक्ता 'धन्वतरी' ध्रुवम् । २१ महकलाम थोर इद्रावण महत्फलाचिनवल्ली महेंद्री अपसीतथा॥९५७॥ ततचित्रफला चैव पुसा तदनतरम् । पुत्रसा (पुसा? -पुत्रदा ?) चात्मरक्षा च विशाली दीवल्लिका । वृहत्फला तु साम्या च महेंद्रव- रुणी तथा ॥ १५८ ॥ वृहद्वारुणिका चैव प्रोक्ता राजनिघटके', श्वत- पुप्पा मृगाक्षीच मृगेर मृगादनी ॥ १५९ ॥ हस्तिदती नागदत्ती वारणी गजचिर्भरी। 'चन्वत ''द्रव्यरत्ने' इयमेकी प्रीतिता ॥ १६० ।। पविशतिसख्याका प्रयुक्ता भिपजा वर । गुणा । महेंद्रचरणी या पूर्वोकगुणभागिनी ॥ १६१॥ रसे पीयें विपाके च किंचिदेपा गुणाधि- पा। २० शाखनी । यतिक्ता महत्तिता दृढपादा पिसपिणी ॥ १६ ॥ नाकुली नेत्रमीना च शखिनी पतंडली । अक्षपीडा सदमपुप्पी ययति- सा यशस्विनी ॥१६३ । माहेश्वरी तिक्तयवा तदुली राजनामफै । इदाक्षी चवपिंडातुनेत्रमाला यशम्बरी ।।१६४॥ धन्चतरी निगदिता पुरातनचि- क्रिमक निकलावविश्वाच बहुफेनातदुत्तरम् ॥ १६॥ रक्षपीडाव- हुरसा प्रोक्ता गणनिघटके' चोरपुष्पी कोशिनी चकोशेष प्रीत ॥ १६६ ॥ पडविंशतिसमारयाता पुरातनभियानरं । गुण । यपतिता विकाग दीपना रचिटतया / ९६७ ॥ रुमिनियामनी रचना , ' चैव निघंटशिरोमणि । च विदापनुत् । प्रोक्ता 'गनिघंटे' च वैद्यविद्याविशारद ॥ १६८ ॥ रसेपाफे च मधुरा झुदरानाहनुद्गण । २३, ईश्वरी, रुद्रजां । रोद्री जटा रहजटा रुद्रा माम्या सुगविया ॥ १६९ ॥ सुवहा चेश्वरी चैव धना रगलता तथा । मुगंधपत्रा सुरभी सुपना च मुराव्हया ॥ २७० ।। रदाणी पप्रवली च जटावली महाजटा । नेरपुष्करनामा च अटा रु द्वेति विंशति ॥१७१ ॥ सप्रोचा भिपजां श्रेष्टे. 'राजनान्नि निघटके'। गुणा । रसे कटुस्तीवरी च ज्यामकामहरा 'नृपे' ॥ १७२ ॥ हृद्रोगभूत- विद्रावी गक्षसानां नियहणी । २४. न्योतिष्मती । म मालपांगोणी । ज्योतिप्मती स्वर्णलता विरयाता तनुलप्रभा ॥ १७३ ॥ ज्योतिर्लता तु फटभी पिंगला तदनंतरम् । क्षता मेध्या च मतिदा दुर्जरा च सर- सती ॥ १७४॥ अमृता चैव संप्रोक्ता ‘राजनानि' निघंटो । सुवर्ण- लतिका चव ज्योति कायाग्निभासपा ॥ १५ ॥ लवणोक्ता दुर्भरेति 'धन्वतरिनिघटके फगुनिका तु माद्वीका कुदनी च वृपा तथा ॥१७६॥ 'के यदेवे' तु मंप्रोक्ता ततो वन्हिरुचिस्तथा । द्रव्यरताको भिपग्भि परिसीर्तिता ॥ १७७ ॥ पारावतपदी चैध ज्योतिप्पा तु पुयु दनी । प्रोक्ता 'भावप्रकाशे' च परिंशतिसंख्यका ॥ १७८ ॥ गुणा । ज्योतिप्मती रसे तिता किंचित्क्टु स्मृता जनै । दाहप्रदा घातक- फान् हति प्रज्ञाप्रदायिनी ॥ १७९ ॥ मेधारहीपनी पोला “राजनाम. निपटके'। कपायामोहदा निग्धा वर्णदा प्रणपाटहा ॥ १८० ॥ रिसर्प. नी' केयदेवे' प्रोक्ता वैद्यन संशय । लेप्मवातहरा चंय पाचनी प- टुका सरा ॥ १८१ ॥ अत्युप्णा वामनी तीदणा चन्हिदा 'धन्वनामके'। आमवातहरा प्रोता 'मदने' भिपजां परै ॥ १२ ॥ मुसरोगहरा चैव 'भाय' प्रोना मनीपिभि 1 पटरोगहरा हिकानाशिनी 'गणनामके'। ॥ १८३ ॥ २५ तेजोवता।म० थोर मालकांगोणी । तेजोवती बहुरता तथैव पनकप्रभा । तीक्ष्णा सुबर्णनयुलीरयणा तदननरम् ॥१८४॥ अग्निदीमा तु तेजस्वी तथा सुररता मता ! अग्निफराऽग्निगर्भा च क्गुनी था. यसी स्मृता ॥ १८॥ तन शैलसता चैव सुनेगा तदननरम् । तत्रा चैव तु काकांटी तथैव वायमारनी ॥ २८६ ॥ गीलता भीलता सौम्या नही यकशुका । पारावतपदी पीना पीना यशस्विनी ॥१८॥ .

निघंटगिरोमणिः। . . मेध्या मेधावतो धीरा प्रोक्ता 'राजनिघटके'तेजोव्हा तेजनी शीता अर्शना घरकला तथा ॥ १-८॥ पारिजाता महौजस्वी प्रोक्ता 'धन्वं- तरौ' ध्रुवम् । काकांडकी रक्षफला वेगा काकादनी तथा ॥ १८९ ॥ पिण्या कूटत्वचा चेव “फेयदेये " प्रकीर्तिता ॥ १९० ॥ २६. श्वेतगिरि कर्णी । म० पांढरी गोकर्णी । अभ्यखुरार्द्धकर्णी च कटभी दधिपुष्पिका । गर्दभी शीतपुप्पी च ध्येतस्पंदापराजिता ॥ १९१ ॥ श्वेतभद्रा सुपुप्पी च विषहत्री तदुत्तरम् । नागपर्यायकर्णी च अश्वाहादिखुरी तथा ॥ ॥ १९२ ॥ मोक्ता राजनिटे' तु भिषशास्त्रपरायणः । श्वेतपुरी तु श्वेता च तयैव गजर्णिका ॥ १९३ ॥ शेतनामा तथा प्रोक्ता यन्वं- तरिनिघंटके'। श्येतस्मन्ना विपनीकाऽभेदा च 'केयदेवके ' ॥ १९४ ॥ शीताऽपराजिता चव तथेच मोहनाशिनी। प्रोक्ता मदनपाले तु भिषक- शाम्नविशारदैः ॥ १९५ ।। अस्फोटा विष्णुप्रांता च प्रोक्ता भावप्र- काशके ' तथा 'गणनिघटे' च वाजिदूग प्रीर्तिता ।। १९६ ॥ पंच. विशतिसंख्याका संग्रोक्ता भिपजां वरः । गुगा । श्वेता तु गिरिपी स्यात् हिमा तिक्ता च पित्तनुत् ॥ १९७ ॥ चक्षुप्या विपहा प्रोका त्रिदोपशमनी 'नृपे' । ग्रहण करशूलनी कुष्टमेहामनाशिनी ॥ १९८ ॥ अणशोफहरा प्रोक्ता 'फेयदेवनिघटके'। भूभंगुरहरा चेपमराम्याद 'द्रव्यनामके' ॥ १९९ ॥ ग्रहांनी 'मदने' प्रेक्ता कंठरोगहरा 'तथा'। हिमवीर्या मदानिया यातपित्तहरा'ऽमरे' ॥ २०० ॥२७ महानीला। म. निळी सुपली । महानीला नीलपूर्वा गिरिकी गवादनी । व्यक्त- गंधा निलस्पदा प्रोक्ता राजनिघंटके' ॥२॥ उग्रगंधा बलिवाता प्रोक्ता 'धन्वंतरी' ध्रुवम् । महाश्वेता पाणिनी च बड़ी च विभवा. शिका ॥ २ ॥ केयदेवे' भिरक्श्रेष्ठेगदिता नेर संशय : महाराष्णा नीलपुप्पा 'द्रव्यरत्ताकरे स्मृता ॥ २०३ ॥ अव्यक्तश्लपणा वशी निग्धा (?) रफी तया। प्रोगा 'गगनि घटे च भिरग्विाविशारदः ॥२४॥सरी पोडशर्मस्वाभिपरिभपरिकीर्तिता । गुणा.नीली तु गिरिका स्यात्तिक्ता च शिशिरा तथा ॥ २०॥स्तातिसार हंत्री च ज्वरदाहहरा तथा । उन्मादमदस्त श्यामशासच्छदिहरा नृपे' ॥२०६॥ फफकुष्ठशया पित्तसंतुहरा तथा । ग्रहनी कठरोगनी प्रोक्ता निघटशिरोमणि। गनी 'फेयदेवे' प्रकीर्तिता। नखगधा असनी च अजाजी गणनामर' ॥ २२६ ॥ गुणा । वस्तात्री स्यात्कटुरसा कासोपविनाशिनी। सुपीज- गर्भजननी कीर्तिता भिषगुत्तमे ॥ २२७ ॥ वीजदा गर्भजननी प्रोक्ता 'राजनिघटके '। अन्ये गुणान्धुपयुक्तास्तस्मादत्रन वक्ष्यते ।। २२८ ॥ लघु तिक्ता कपाया च मधुरा च हिमा तथा ॥ फटुपाका श्लेप्मापित्तनाशनी घातकोपनी ॥ २२९ ॥'केयदेवे' निघटे च प्रोक्ता वैद्यावचक्षणे । ३१॥ मामवल्ली 1मरानशेर॥ सोमवल्ली महागुल्मा यशश्रेष्ठा धनुर्रता ॥ २३०॥ मोमदा गुल्मवल्लीचयज्ञवल्ली द्विजाप्रिया सामक्षीग तु सामा च यशामा तदनतर ॥२३१॥ प्रोक्ता 'राजनिघटे'च भिषक्शास्त्रविशारदै । यज्ञसेना मदनके 'प्रोक्ता वैद्यविशारदै ॥ २३२ ॥ भावप्रकाशे 'सामाक्षी सस्मृता भिषना वरै ॥ २३३ ॥ धन्यतर परा नता पक्षनमी वधिनिया। महायशा महाया च श्येनदूता मखप्रभु ॥ २३४ ॥ भदी तु विशदा चय तथैव रुरुरत्तरा॥ यशा चत्र हि समोक्ता केयदवे' भिरख नै ॥२३॥ श्येनाकृतश्चद्रतर्महापी यज्ञज्ञातृका ( प्रोक्ता 'गणनिघटे ' च त्रिंशदे- कोनसका ॥ २३६ ॥ गुगा । सामवल्लो कटु शीता मधुरा पित्तदाहनुत् । तृष्णोपरिपनाशति प्रोक्ता चैद्यविचक्षणे ॥ २३७ ॥ ३१ मातसामा म रानशेर-भेद । सोमवल्लीभेदत सा प्रोक्ता माहेपवालिसा सौम्या महि- पघल्ला च प्रतिसोमाभ्रवलिका ॥ २३८ ॥ काडशाखाऽपनरल्ली प्रोक्ता 'राजनिघटके ।। २३९ ॥ पदसरयामुनिमि प्रोक्ता वैवशास्त्रविचक्षण । रमवीर्यविपाके च सोमवल्लीसमा स्मृता ॥ २४० ॥ मैपकुप्रगुण प्रोक्ता धातुसाम्यपरा तथा। सोमवल्ली सप्तगुणा प्रोक्ता महिपवल्लिका ॥२४॥ ३३ नस्सादनी । म चासनयेल । वत्सादनी सोमवल्ली विकाता मोचका- मिधा । पातालगण्डी ताक्षी सौपी गम्डी तथा ॥ २४२ ॥ महारा दीर्धवाडा दीर्घपल्ली तदुत्तरम । तथा ढलता चैव प्रोता 'राजनिध- टके ' ॥२४३ ॥ सुदर्शना च चाफा तथैव मधुपर्णिका। यदध्याली (१)मेरका घ‘केयदेव 'प्रकीर्तिता ॥ २४ ॥ छिद्धी महाजग चैच छला दिशा तथैव तु ।'द्रव्यरत्नाफरे 'चर प्रोक्ता विंशतिसंस्यया ॥ २४५॥ गुणा । वत्सादनी तु मधुरा पित्तदाहापनाशिनी । वृप्या मत १४ निपंटशिरोमणिः। . - . . . पणी गच्या विपदोपनिवारिणी । प्रोक्ता 'राजनिघंट' च वैद्यविद्यावि- शारदः ॥ २४६ ॥ उष्णशोफकफार्शघ्नी वातहा 'फेयदेवके' 1 ग्राही वृप्या 'द्रव्यनामे' कफनी वायुहृत् 'नृपे' ॥ २४७ ॥ ३४. गापालकटी । म, गोपालकांकडी । गोपालफर्फटी यन्या तथैय गोपलटी। क्षुद्रेचार क्षुद्र- फला गोपाली क्षुद्रचिर्भटा ॥ २४८ ॥ प्रोक्ता 'राजनिघंटे' तु सप्तसंख्या भिपक्जनः । गुणा. । गोपालकर्कटी शीता मधुरा पित्तनाशिनी । मूत्रक- च्छाश्मरीमेहशोपहा 'राजनामके ' ॥ २४९ ॥ ३५. पारनास म. थोरफा- हुँडळ । फाकनामा ध्यासनासा काकतुंडी तु वायसी।मुरंगी तस्फरस्नायू ध्याक्षतुंदा मुनासिका । चायमाव्हा ध्यांक्षवल्ली फाफाक्षी ध्यासनामिका ॥ २५० ॥ काफमाणा पिसानी च प्रोक्ता 'राजनिघंटफे'। ध्यांक्षतुंड- फला ध्यांक्षी प्रोक्ता 'धन्यतरी' तथा ॥ २५१॥ काकांगी काकसंख्या च चौरस्नायुशिरोचला । काकास्या जीवनीया च 'फेयदेवे' प्रकीर्ति- ता ॥ २५२ ॥ घांक्षेप्टा तस्करवृका 'द्रव्यरत्नाकरे 'स्मृता । काकतुंड- फला चैव प्रोकग'धन्वंतरी' तथा ॥ २५३ ॥ शिरोयलेति मुनिभि. प्रोक्ता' गणनिघंटो'। पंचविंशतिसख्याका प्रोच्यते पिवर. ॥ २४ ॥ गुणा । काकनासा तु मधुरा शिशिरा पित्तनाशिनी । रमायनी दार्यकरी यलीपतितहा 'नृपे' ॥ २५५ ॥ काकादनी । म लघुकाहुडळ काकादनी काफपीलु काशियी तु स्रुला। घांक्षादनी धक्रशल्या दुर्मोहा वायसादनी ॥ २५६ ।। काक्तुडी ध्यांक्षनखी घायसी फाकद- तिका । ध्यांक्षदंनीति विदिता प्रोक्ता 'राजनिघंटके' ॥ २५७ ॥ वक्र- शल्या काकणती प्रोक्ता 'धन्वतरी' तथा। पंचभूमरयका प्रोक्ता पु- रातनचिकित्सकैः ॥ २५८ ॥ गुणः । काकादनी फट्टप्णा च तिफ्ता चव रसायनी । वातदोपहरा रुच्या वलीपलितस्तंभिनी ॥ २५९ ॥ प्रोक्ता 'राजनिघंटे' च पुरातनचिकित्सकैः । फेल्या शिगेदोपहरा ग्रहहा'द्र- व्यनामक ॥ २६० ॥ फपाया च रमे पाके कटुः स्यात्कफनाशिनी। शोफार्शहा च यमनी चित्रकुटविनाशिनी ॥ २६० ॥ 'फेयदेवनिघंटेच ग्रोक्ता वैद्यविचक्षणः। ७ रक्त गुजा । म. ताबडी गुज | मुंजा सौम्पशिखंडी च कृष्णला त्वम्णा तथा ॥ २६ ॥ ताम्रिका शीनपाके च उचटाछु. - .

प्पा निघटशिरोमणि । प्याडिका ! ग्यता तु रक्तिका चैव किंभोजी भिलभूपणा ॥ २६२ ॥ 'राजनिघंटे 'तु संमोक्ता भिपजा परैः । चटकी फाक्सान्हा च प्रोक्ता 'धन्वतरी' तथा ।। २६३ ।। ततस्तु कृष्णकांयोजी तथैव काक- मंतिका । प्रोक्ता 'गणनिघटे' पुरातनचिकित्सक २५४ ॥ कृष्ण- कातरफातुडी 'फेयदेवें' स्मृता बुध शिखडिका फाकणती द्रव्य- रत्नाकरे' रमता ।। २६५ ॥ काकवीच्यगारवल्ली प्रोक्ता 'भावप्रकाशक चक्रलाऽमरकोशे तु कधिभि परिकीर्तिता ॥ २६६ ॥ चूडामणी तु धन्या व तथा श्यामलडका । प्रोक्ता' राजनियटे' तु फविभि सनविंशति ॥ २६७ ॥ ३८ वतगुजा । श्वेतगुजाभिरिदीका तहकाकाढनी तथा । का- कपाल्लु वक्रशत्या प्रोस्वा 'राजनिघटफे ॥ २६८ ॥'धचतरिनिधटे, तु प्रोक्ता शीतोचदा ध्रुवम् । श्वेतपाफी तु चूडाला दुर्भापा चरिका तथा ॥ २६९ ॥ चूडा च वरशल्यति 'फेयदेवे' प्रकीर्तिता । चडा तु दुर्मुखा चैव 'द्रव्यरत्नाकरे.' स्मृता ॥ २७० ॥ सतो' मदनपाले तु दुर्मीका परिकीर्तिता । वालभडी निरीवा मोक्ता' गणनिघंटके'। ॥ २७१ ॥ ततस्तु श्वेतकाभोजी' राजनाम्नि निघटके । प्रोक्तांप्टादश- संख्याका भिपग्विद्याविशारदै ॥ २७२ ॥ गुणा | गुजद्वय तु तीक्ष्णोण वीज वांतिक्र तथा । पनविप इति वक्ष्ये वेतनृपे' स्मृतम् ।। ।। २७३ ॥ घातपित्तावरे इति मुखशीपश्रमापहम् । श्यामनृणामदान हति रक्तादपिनाशनम् ॥ २७ ॥ भावप्रकाशे 'सोक्त पुरातन- भिपग्धर । रमे तिक्ता फपाया च कफपित्तापहारिणी ॥ २७५ ॥ प्रभु प्या शुकला केश्या रक्षयपरदायिनी । इलुप्तहरा चय मदमोहमहा तथा । रनोग्रह विष हति कडुयुएनणापहम् । 'मिहत्केयवे'च समोक्तधनायकं ॥ २७६ ॥ ३. उद्धार ग पाना । अवेगी पृद्धदारू च तुगको दीर्घतालुक । वृद्धपुप्पी त्वजांनी च तथैव छांगलाविका ॥ २७७ ॥ जीर्णदार जीर्णफी सुपुप्पी त्वजरा तथा । सूक्ष्मपर्ण भिषक- धेष्ट प्रोक्ता 'राजनिघटके' ॥ २८८ ॥ जनुका चैव सप्रोक्ता 'चन्वंत- रिनियंटके' । 'द्रव्यरत्नाकरे ' चैव जागला परिकीनिता ॥ २७२ ।। नागको जीर्णवारश्च अतफोटरप्पिका) छागी चव तु विग्याता नया निबंटगिरोमणि महिपयलरी ।। २८० ॥ फैयदेव 'मिप श्रेष्टः प्रोच्चत्त नब मंशयः। छांगडी अक्षगडीति परता'भावप्रकाशके १८१॥ अंतकांटरपुप्पीच तीरवालफ एरचा एकत्रिंशतिसंख्याफा भिपग्भिः कथिता सुवम्।।२८॥ गुणा वृद्धदारु पिच्छिला च फफयातापहारिणी। यल्या पासामदीपनी प्रोक्ता ' राजनिघंटके' ५ २८३ ॥ रसायनां च शुमावलमे चामि. धित् ॥ १४॥ स्वरकांतिकर चैध सर. शोफामवातहता पातमेहकफान हंति प्रोत 'फेयनिटके' ॥२८५॥ वृद्धदारुदयं तिक्तमु. प्णं फटुसमीरितम् । श्वयधुशमिमध्नं पातोदरहर 'धनी' ॥ २८६ ।। रक्तार्शनाशनं प्रोक्तं वैध मदनपालफे' ॥ ४० ॥ ताम्रीफैगतिका सुरंगा च लतावली द्रुमारहा ॥ २८७ ॥ रिंगिणी वस्त्ररंगा च सुभगों नदनंतरम् । ताली तमाली ताम्रा च ताम्रवली तमालिका ॥ २८८ ॥ सूक्ष्मवही सुलोमा च शीधनी मालिका तथा। द्विवन्हिसरयका गे; पता भिपग्विधाविशारद ॥ २८९ ॥ गुणा । फेवती लघुवृप्या च कपा- या कफनाशिनी । मदाग्निश्वासकासांश्च हंतीति राजनामये ॥२९० ॥ शाहीर 'म कांडलाकांडीर कांडकटुको नासामवेदन पटु । अग्न. फांदस्तीयवही कारवल्ली सुकांडक ॥ २९१ ॥ प्रोक्ता राजनिघ'तु भिपक्शास्त्रविशारद । धन्यतरे, तूप्रकांडा कविभिः परिकीर्तिता ॥ २९२ ॥ कांडोरी तु पटिल्लश्च तथंध फांडस्लिपानासालिदनश्चैव 'धेयदेवे 'प्रीतिता ॥ २९॥ धांडवेदनकश्चय प्रोफ्ता 'गानिघंटक। पंचभूसंस्यका प्रोक्ता भिषक्टेन सशय ॥ २९५ ॥ गुणा । कांडीर कतिक्तोष्णसर, प्रोक्तस्तथैव च । बणगुरमीदरप्लीहलखनविना शत् ॥ २९५ ॥ अग्निप्रदीपक प्रोस्तो 'राजनामानिघंटफे। वातशल- हरचव दिव्यनामनिधटके, ॥ २९६ ॥ कफपित्तकमीयुयान हतीति • गणनामफे ४१. तुधा । उत्तरदेशे पद्मावती । जंतुपा जनुकारी घ जननी चायतिनी ॥ २२.७ ॥ निर्यक्फला निशांधा च यहुपनी सुप- निका । गजवृक्षा जनष्टा च कपिकच्छुफलापमा ॥ २९८ ॥ रंजनी सूक्ष्मवल्ली च भ्रमरी कृष्णवल्लिया। निललिका कृष्णरहा प्रथिपर्ण, मुरलिया ॥ २९९ ५ तरयल्टी दीर्घफटा प्रोक्ता 'गजनिक 'सहपं. गुधव प्रोक्त 'बन्धन , भुनम् ॥ ३८ ॥ अनुमणा न मस्पर्श .

निशिरोममिः। , . मोका मुरभी 'रामनामके १५० पलाशी । य. पळशी। पलाशी एक- पल्ली च पावली तथैव च ।। ३३४ ५ मुरपर्णी मुर्गी पदविली विषादनी । अलपत्री दीर्यपत्री रसाम्ला • तदनंतरम् ॥ ३३५ ॥ अम्ली भालातकी व कामिका च पलाशिका | प्रोक्का 'राननिघंटे ' तु चतुरंश- निषम्वरैः ।। ३३६ ।। गुणाः । पलाशी मधुराम्ला च मुखदोषविनाशिनी । भरोचकहा पध्या पित्तकोपकरी 'नृपे' ॥ १३७॥ इति सिद्धेश्वरका. राघवाविरचिने गुड्च्यादि-प्रथमवर्गः समाप्तः । २. शताव्हादि वर्ग. १. शताव्हा । म बाळंतशोप । ग• सुवा शिनाव्हा शमपुपा र मिशियोंषा तु पोतिका ! अहिच्छत्रा मुबाक्पुपी मावी कारवी शिफा ॥ ३३८ । मंबातपत्रिका छत्रा वजाप्पा सुपुषिका । शतप्रसूना २. हुला पुष्पाव्हा शतपत्रिका | ३३९ ।। वनपुष्पा भरिपुष्पा मुगंधा सम- पत्रिका र गंधाधिकातिका च मोक्ता 'राजनिटके' ॥ ३४. ॥ अ- पाक् पुष्पो घोषपती शफा च तदनंतरम् । मधुरा योनिदोपत्री भागमा ५ शटा तथा ॥ ३४१ ॥ 'केयदेवनियंटे 'तु संमोक्ता भिषना वरैः । शका शताव्हावापुप्पी टिका चेति मागधा ।। ३४२ ॥ पणा ' मदनपाले 'तु मिम्भिः परिकीर्तिता तथा संहतात्री च शिनउत्रा ततः परम् ॥३४३॥ भावप्रकाशे' संमोक्ता भिरक्शास्तविशारदै । रिपुमा मधुरमा क्षेत्रा संहतपत्रिका ॥ ३४४ ॥ प्रोक्ता 'गणनिटे' तु चतुश्च वारिसंन्य. का । शताव्हा कटु तिता न स्निग्या श्लेमानिसारमिन् ॥ ३४ ॥ मरनेत्रगतहासिह 'द्वाननामके लपवातहरा नोगा मौका धन्वनामके ' ९ ३४६ ॥ पितला कफपितनी मेव्याच लघु दीपनी शलदाहरमीतृप्यागुल्मयोनिम्ना हरा ।। २४७ ॥ द्रव्यरत्नाकरे पिपरिमः परिकीर्तिता 1 २ मिया । म. बडीशेप । गु. परियाकी । मिया तालपर्णी २ तायपत्री मिशी तथा ॥ ३४८॥ शालेयाम सानशिवा शामिना बनना था | भाभी चमक। आ मंहता 4 निटशिरोमणि . . . वातमहा रुच्या नानानेत्ररुनापहा ॥ ३८॥ कंटकारी | म. रिंगणी । गु० रेठी मोरिंगणी । कंटकारी कंटकिनी दुसऱ्या महर्षिगी। शुदा व्याघो निदिग्धा च द्रावेगी क्षुद्रकटका ।। १८४ ॥ रहाटा रुद्र कटा तथा कालिका मना । तन क्षुद्रफला व प्रोक्ता 'राननिय के ॥ ३८५ ॥ 'धन्वनरो' धावनीति 'केयदे' प्रचोदनी । बहुगुडा• कुनी चैत्र वार्ताको तदनंतरम् ॥ ३८६ ॥ स्पृशी व राष्ट्रिी चैत्र प्रोक्ता स्वमरकोशके ' । गुणा । कटकारी कटूष्णा न दीपनो वासकासहा ॥ ३८७ ॥ मतिश्यायश्लेटमवातवरहा • रामनामके। आमवाताहानि- हरा कासद्वद्रोगहा 'घने ॥३८८ ॥ तिक्ता रुक्षा भेदिनी च पाचनी पारोगनिद । कृच्छ्पीनसहत्री च मलाके कटप्णका ॥ ३८२ ।। फलगुणा । भेदन रोचनं हृद्य तिक्त पितानिरुतया । मवायुका. कासमेहरूमिग्यसपहा ॥ ३९ ॥ 'केयवे' भिपभेटे 'द्रव्ये' नैव सरा स्मृता । आस्येवरस्यत्री च माही कुटविनाशिनी ॥३९१ ॥ शूलामिमाद्यहा प्रोक्ता वैये भविषकाशके १९ लक्ष्मणा । म. पा- री रिंगणी । गु. घोटी भोरिंगणी । क्षेत्रकूनी तु श्वेता लमणा मितसिंहिका ॥ ३९२ ॥ सितमुद्र सिता छिन्ना सवााकिनी तथा । क्टुवार्ताकिनी चैव क्षेत्रना कपटेश्वरी ॥ ३९ ॥ निस्नेहकाडेका रामा सितकटा महौषधी । गर्दभी द्रिका चादी चद्रपुष्पा मियंकरी ॥ ३९५ ॥ माकुली दुर्लभा रास्ना मोक्ता 'राननियटके । काममोक्षुद्रमाना पकिण्वा तु कपटा तथा ॥ ३९६ ॥ मलिना मलिनांगी पनिहती लतागिनी । बहुवामा महका मती तदनंतरम् ॥ ३९१ । धनत रिनिटे' तु सप्रोक्ता भिपना वरै । चपली तु वनमा धान दूतिका तपा ॥ ३९७ ॥ श्वेतलमा 'केयदेवे ' भिपम्मि परिकीर्तिता । चदहाति मुनिभि प्रोक्ता 'मदनपालो' ॥ ३९८ ॥ गर्भया पद्रभा नद्रा प्रोक्ता ' भावमाशके । नत्वारिंशत्या सध्या माना मिग्नने ॥ ३१ ॥ गुणा तिान २ सांEnt , निशिरोमणि । पायातनिन् । पशुप्या दीपनी प्रोक्ता तथा रमनियामेका ॥१०० ॥ 'रामनामनिघटे पदव्ये' स्यार्भकारिणी । पार्थपौगहरा घर सरा ' भावप्रकाशके' ॥ ४०१ ॥ तत्रैव तत्कलगुण शरेचनमित्यपि । पृष्ठिपर्णी ! ५० पिठण, रानभाल, शेवरा ! गु० नहानो समेरवा, पिठवण | कलशी पृश्मिपर्णी व तथैव च महागुहा ।।४०२॥ शृगालविन्ना घमनी मेखला लागुली गुहा । कष्टपुच्छी च शृगाली सिंहपुच्छो तथैव १॥ ४०३ ॥ पृथपर्णो दीपर्णी दीर्घा कोटुक्रमेखला । चित्रपर्युप- चित्रा १ वपुच्छा तदनतरम् ॥ ४० ॥ प्रोक्का 'राननिपटे' तु मिष शास्त्रविशारदै । अघी शृगालविना च बलापर्णी तु कोष्टु का १४८५ ॥ कपित्यका पावनीति 'धन्वतरिनिपटके'कीतनी घातना नैव स्निग्ध पर्णी तथैव च ॥४०६ ॥ 'कैयदेवे ' मिषश्रेष्ठ समोक्ता नेव सशय । शृगालवृक्षा भाटिला प्रोक्ता ‘मदनपालके' ॥ ४०७ ॥ अघ्रिपणी क्रो- ध्रुवन्ना प्रोक्ता 'भावप्रकाशके शृगालविन्न्या पर्णी तु तथैव क्रोष्टुपु- पिका ॥१०८॥ प्रोक्ता 'गणनिटे' तु वेदवन्हिभिषा ध्रुवम् । गुणा । पृष्ठिपर्णी कटूष्णाम्ला तिक्ता काप्तातिप्तारनित् ।। ४०९॥ वात- ज्वरवोन्माददाहहा ' राजनापके रक्तपित्तहरा रुक्षा हिकाहा 'ग. णनामके ।। ४१. ॥ त्रिदोषनरकासनो 'द्रव्यरत्ने' प्रकीर्तिता। एकातितारहत्री च लघु वृष्या तृपापहा ॥ ४११ ॥ दाहवातिहरा मोक्ता धै मैदनपालके भावप्रकाशे' सप्रोक्ता वृष्या च मधुरा रसा ।। ॥ ११॥ वासहनीति विक्षया बौविद्याविशारदै । ११ गोसूरक । म. गोखरू 1 गु० गोखरू ! गोरको गोक्षुरक सुरागा वाटर ॥१३॥ कटकी भद्रकर व्यालदष्ट्र क्षुरस्तथा । सतय क्रमशव दुश्चक्रम महांगको ॥१४॥ प्रोक्ता 'सननिटे' च रुद्रतल्या भिष- ग्जने । १२ पनशृगाटक | म• सराटे । गु० गोखरूः । ततो गोक्षुरकश्चैव तथा कटी निकटक ॥४१॥ पडगो नहुषटन क्षरों गोकटकस्तथा । पटकपा कटफलप्तनु पारस्तथा ॥ ११॥ तथैव - . निघंटशिरोमणिः। धातपित्त कफामुनो 'गणे' प्रोक्ता भिपजने ॥ ४३३ ।। १४ वासका। म. अडुळसा | गु० अरशी । वामकः सिंहिका वामा मिषड्माता वमा- दनी । अटरूपः सिंहमुखो सिंही ठोरवी वृष।।१४३४॥शितकर्णी वाभिदता नासा पंचमुखी तपा। सिंहपर्णी मृगेद्रागी प्रोक्का रामनियटके' ॥४३५॥ सिंहास्या शितनल्लो च मातृका निहबछमा । वाइदतो ? भिषश्रेषैः के. यदे ' मकीर्तिना ॥ ४३६॥ सिंहसश्च महः प्रोक्तो 'गगनिघंटके' । सिंही 'स्वमरकोशे'च योविंशनिसंख्यकाः 11 ४३७ १॥ वासा निक्का कटुः शीता कामला रक्तपित्तहा ! कफनरक्षयवासनाशनी 'राजनामके' ॥ ४३८ ॥ उम्रितमित्तत्रीति गणे' प्रोक्ता चिकित्सकैः । हर्दि- कुष्टहंत्री च तृयाहा “ धननामके' ।। ४३९ ॥ अरमेहासचिनीच वा- तला कफनाशिनी । कयदेवे ' विपश्रेठे 'द्रव्ये ' मेहविनाशिनी ॥ ।। ४४ ० ॥ १५ शितिवार । म. कुरडू । गु० लांबडी । शिनिवारः शितवरः सूच्यान्ह भूचिपत्रकः । श्रीवारकः शिखी बभ्रुः स्वस्तिक. सु- निपण्णः ॥ ४४१ ॥ मूनीदला कुरुश्च ततः श्वेनावरस्तथा । मेघालन् ग्राहकश्चैव पुटस्तदनंतरम् ।। ४४२ ॥ प्रोक्तो ' रामनियटे' तु भि- पकशास्त्रविक्षोः । शीतिवारः सनियतह-सोवारको बनी १४४३॥ कुरटिका क्षेत्रभूषा कुरंटी शोपी नरो । श्रीहस्तिनी सिंहोशी चुबकः क्षेत्रनाशिनी ॥ ४ ४ ४ ॥ कृष्णमूक्ष्मपुला चैत्र : केयदेो ' प्रकीर्तिता । . रुडी हस्तिनी र श्वेतधारक एव तु ।। ४४५ ॥ ' द्रव्यरत्नाकर' र भोक्ता पूर्वचिकित्सक । पूर्णाकश मिपठः प्रोक्तो ' भारतकाशके' ॥ ४४६ ।। एकत्रिंशसंख्यका च प्रक्तिया भिपना वरैः । गुणाः । शि- निवारा च समाही कषायोणा त्रिदोषनत् ।। ५४७ ।। मेरुविधरहरा दाहहा 'राजनामके'! रुसा वृध्या गुमश्चैव तया मारुतपित्तग्न! ४४८॥ विपश्वयधुनाशा च बस्तिवानहरा तथा । लच्छामकाता मोका 'केयनिघंटके' ॥ ४४९ ॥ 'द्रव्ये' तु कफवाननो वन्हिलच मरा स्मृना । १६ क्षुद-दुरालभा । म. लहान धमामा । गु० + , गण निघंटशिरोमणि । हानो धमासो करमा दनिका चेय तयैव करमप्रिया ।। ४५० । ग्राहिणी फणिहा चैत्र कपाया घोष्ट्रभक्षिका । अनादन्य नभक्षा च तथैव च वि. शाग्दा ॥ ४५१ ॥ कच्छुरा पणिहारी च सूक्ष्मात्रा मरुद्भवा । विरूपा माना जाता पायो ' गणनामके' ॥ ४५२ ।। एकोनविंशति प्रोक्ता पुरातनचिकित्सके । गुणाः । क्षुद्रा दुरालभा चाम्स वरकुष्ठविनाशिनी ।। ४५३ ॥ श्वासकासभ्रमन्त्री च तथा पारदशुद्धिदा । १७ दुरालभा म० धमासा, काटेचचूक । गु० धमासो | धन्वयासो दुरालभा ताम्र मूला घ पच्छुरा ॥ ४५४ ॥ दुरालभा च द स्पर्शा धन्वी धनयवासका प्रबोधनी सूक्ष्मदा विरूपा दूरविग्रहा ॥ १५५ ॥ दुर्लभा दु प्रधी च प्रोक्ता राजनियटके'। यासा तु कटरा चैव मोक्ता 'धन्वतरौ' धूप ॥ ४५६ ॥ तथा ' मदनपाले ' तु यासवेति स्मृता बुधैः । मासा निघटे' च प्रोक्ता त्वष्टादशैव तु 1] ४५७ ॥ गुणा । दुरालभा वटुस्ति क्ता वातपित्तज्वरापहा । उष्णा गुरुमप्रमेहत्री मोक्ता 'राजनिघटो। ॥ ४५८ ॥१८ अग्निदमनी । म० आगीदवणा ! गु. आगियो ध मामो । ततोऽग्रिदमनी व बकटा तथैव च । वल्लिगिरिका चैव त. द्वत् गुच्छफला तथा ॥ ४५९ ॥ तत क्षुद्रकला व क्षुद्रकटारिका तथा । तथैव क्षुद्र स्पर्शा दमनी तद्दनतरम् ॥ ४६.1 मद्रमाता विदिता प्रोतका 'राननियटके ।। दशसया भिपग्भिस्तु प्रोच्यते नै मशय ४६१॥ गुणा । अथामिदमनी कवी चोप्या रुभा तथव च । स्च्या पातरफी च हृद्या च दीपनी तथा ॥ ४६२ ।। गुल्मलीहाय प्रोक्ता राननामनि. घटके १९ याकुची। म० पाचनी । गु० बावची | वावुची मोमरानी च सोमवही सुछिका ।। ४६३ ॥ सिता मितावरी चैव चरेखा न. दिया । मुप्रभा कुष्ठहत्री प काभानी पूति'विरा ॥ ४६४ ।। अप. गुग चासना रात्री च तदननाम् ॥ ऐन्दवी वालपी च वोपनी तपेव तु ॥ ४६५ ॥ तत रफरा चेव वल्गुना न प्रमा तया । याकुटी र विदिना 'रामनामनिपटने। ॥ ४६६ ॥ पतिका निघंटशिरोमणि। . . - - चंद्रलेखा प्रोक्ता धनंतरौ' ध्रुवं । ततस्तु चंद्रशरूमा चंडरी चौद्रका सपा ॥ ४६७ । नविना मलयू चैर इंदुराष्ट्र कालमपिका । सोमखंडा मुवल्लीका ‘केयदेवे' प्रकीर्निना ॥ ४६८ ॥ तथा ‘मदनपाले ' तु वरा प्रोक्ता मनोपिभिः । अहिरी कुष्ठहरिः प्रोक्का 'गगनियंटके' ॥४६९॥ नत्वारिंशत् मंख्यकेति मंपोक्ता भिषमा वरैः । गुणाः। बाकुची कट निको- या समिछकफापहा ॥ ४७० ॥ प्रोक्ता 'सननियटके ' चयनि- द्याविचक्षणे । तकलं पिच कुष्ठकफानिरहरं कटु ॥ ४७१ ।। 'केय- देवे ' भिपग्रेट:' मप्रोक्तं नव संशय. 'द्रव्यरत्नाकरे' प्रोकं वाय. अनुविनाशरुन् ॥ ४.२ ॥ तत्कलं श्वेनकुटा ककातहरं ' गणे'! के शोयामपाडुन रुलं 'मावकाशके' ॥४७॥ त्वग्दो पविषदनं सर्जुनाशकरं रमृ । 'धन्वंतििनवटे ' च ब्राहत प्रकीति ॥ ४७४ ।। दीपनी मधुरा रुसा रुच्या हृद्या तथैव च । विष्टमी व मरा मे या रक्त- पित्तककारहा ॥४७५|| श्वामकामक्रयामहरहंत्रीनि 'केयके' 120 शणपुप्पी । म कस्खुटा । गु० गपुप्पी । राणपुषी वृहत्पुप्पी शॉग- का शववाटिका ।। ४७६ ॥ पीतयुप्पी स्युरफला लोमशा मात्यषिका। प्रोक्ता रामनिटे ' तु पुगननधिसिकः ॥ ४७७ ॥ महाशणा घा. मनी न तव अतिक्तका । 'धन्तरिनिटे' तु संप्रोक्ता मिपना- २॥ ४७८ ॥ घंटारमात्मांटीका चंग शवधिका । केयवे 'मि- परमेष्ठ. संत्रोक्ताने संशयः ॥ ४० ॥ 'द्रव्यरत्नाकर' नावधी मोका मनीपिभिः । धावनी सलांटा न पुतीका पदने 'स्मृता। 3.0 घंटा तु र टेति प्रोक्ता 'भारमाशो'। करिशताका मना. का भिपना वरः ॥ १८ ॥ गुणाः। शप्पी से विका कमाया कक. यातनित् । समानरमी न वमनी रफदोषनुन् ॥ ४८२॥ रामना- मनिटे' नभिभिः परितोतिना । त्रिदोषस 'कर' मंप्रोता भिपना वरैः॥४८३॥ माती उदगम्वरोगहरा 'ने' कमरि- तहरा मोक्ता 'केयदेनिटिक' १८४ ॥ २१. नशणपुष्णी। म. पापाय-नोगतता:मानवा! , .

३० निघंटशिरोमणि । मालादनिका ।' व्यरत्नाकरे' प्रोक्ता वद्यविद्याविचक्षणे ॥ ५१६ ।। दोगवातगुरुमन्ना हहा 'धमनाम।। रसे पाके तु तिक्ता र रुमेहविनाशिनी ।। ५१७ ॥ कमानिठहरा ने। वातरक्तरा तथा । उदार्तामवातको मरहा ' के यदाके' || ५१८ ॥ मोहभनत्रिदोषनों प्रोक्ता 'मदनपाल के' । वातो माकन च रेचिनी 'भावनामके ।। ५१९॥ २१ महानीली । म० मोठी नी 5 | गु० मोटी गली । महानोल्य मला पैर तुल्या श्रीफलिका तथा ! राननीठी तु मेला च पेशा भृशपत्रिका ॥ ९२० ॥ प्रोक्त 'रान न त म मिा- नने । गुणा । महानीली गुणाय स्पाद श्रेउ त वीर्वदा ॥ ५२१ ॥ पूर्वोक्त नीलिका देशा मगु गा सकर्मम् । ३० गानिहा । म• पाथरी । गु० भोगाथ। । गोमि । दरपत्री च भन्नादारा ता ॥ ९२२॥ अमुवाऽप पी च घेना नेव्हा तातरम् । प्रोका 'राम ने?' तु भिषक् विद्याविशारदै ॥ ५२३ ॥ गोधमा दाविपत्री न दीर्पिस कट मूठिका। गोमा गानी खरी भमिका गोनिमालिका ।। १२४ 'वेयदे ' मिठे सरोका नैव सशय । द्ररत्ने दातिति मोक्ता मिपमा वरे ॥ ५२५ ॥ गोभी तु छोपिका चैत्र सपैव खरपगिनी । प्रोक्ता मदनाले ' तु सिप विद्य विशारदे ॥ ५२६ ।। गुगा । गोनिहा कटु शीता पितत्रो व्रगरायगी। सई- दनपिपानी प्रता ‘राननि महो' ॥५२॥ पा स्वादु रमे हमा वात प्राहिमी तसा । कातिहरा शा कासानिविनाशिनी ॥ ।। ५२८ ॥ श्वासप्रमहरक्तनी जारहा केयदेवके । ३१ अपामार्ग । म. अवाडा । गु• ओो । आमार्ग शेवरी च विगिही सामनरी ॥ ५२९ ॥ भाव शल्या दुग्रंहा च प्रत्यपृषी मयूरेका । वाटरठ मेरिका माटी दुरभिग्रहा ॥ ३० ॥ परापुनी च शिरा की मापारी । कम्पनरिका झा क्षक पक्तिम ॥ ५३१ ।। मागत नाच प्रो का 'राननियो विगही दर्षदा व नया कर निघंटशिरोमणिः । पिप्पली ।। ५३२ ॥ 'धन्वंतरिनिवंटे' च संप्रोक्ता भिपनां वरः । क्षारमच्या मार्गदंना 'केयदेवे' प्रकीर्तिता ॥ ५३३ ॥ क्षबापामार्गवर प्रोक्ता 'गणनिघंटके' । त्रिंशसंख्या मिषश्रेष्ठः संप्रोक्ता नैव संशयः ॥१३॥ गुणाः । अपामार्गस्तु तीयोगः कटुः कविनाशरून् । अर्शकंदराम- मो मारी च विषहा तथा ॥ ५३५ ॥ रक्तद् वातिकृत् प्रोक्तो ' राग- नामनिवंटके' । दीपनोथ सरश्चैव मेदानिल्हरस्तथा ॥ ५३६ ॥ शूल- सिध्मापचकंडूनो 'केयदेवके'। वफातहरथैव 'गणे' प्रोक्तो भिप- क्नैः । ५२७ ॥ ३२ रक्तापामार्ग । म. तावडा अघाडा । गु• रातो अधेरो । रक्तापामार्गकश्चैव क्षुद्रापामार्ग एव च । आघटको दु. ग्पनिका रक्तनिद्वल्पपत्रिका ॥ ५३८ ॥ प्रोक्ता 'राननिघटे' तु भिषक- विद्यापरायणैः। नतो रक्तफलचैव वसिरः कपिपिप्पली ॥ ५३९ ॥ 'धन्वंतरिनिटे' तु संप्रेक्ता मिषनां वरैः । रक्तो रक्तफला चैव बिंदुको यपिरस्तथा ॥ ५४० ॥ कुंटस्तु मकटी चैव प्रत्यक्श्रेणी खरच्यः । 'केयदेवनिटे' च प्रोक्ता पूर्वचिकित्सकैः ॥ ५११ ॥ धामार्गवः केशपर्णी प्रत्यकपी तथैव च । प्रोक्ता 'भावप्रकाशे च विशसंख्या मिषक्मनः ॥ ५४२ ॥ गुणाः । रक्तापामार्गकः शीतः कटुः कफ- मरुत्पदः । व्रणकंडूविपन्नश्च संग्राही वातिरुत् तथा ॥ ६४३ ॥ शीत- स्वादु रसे पाकै दुरं वातलं तथा । रुक्षं च रक्तपित्तनं विष्टमी ' केय. देवके ' ॥ ५४४ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' प्रोक्तं वातिकन् श्वासहारकं । वातकत् 'केयदेवे ' च स फगुणाः स्मृताः ॥ ५४५ ॥ ३३ पला। म. चिकणा, रुघ त्रिकणा | गु० वा आदनिका बला भद्रा समंगा तद- नंतरम् । मद्रोदनी च कल्याणी तथा वरकाष्टिका ॥ ५४६ ॥ मोटा भद्रफला चैव बढान्या वाटिका तथा । प्रोक्ता 'रामनिटे ' तु भिष. कविद्याविशारदैः ॥ ६४७ ॥ प्रोक्ता ‘मदनपाले ' तु सनासा परमा. हिनीं । वाटी महासमंगा च तथैव सरयष्टिका ॥ ९४८ ॥ ओदनाव्हा शीतपाकी प्रोक्का 'धन्वंतरी' धृ। वाट्यालका तु वाटी च निरपुष्पी निघंटशिरोमणिः । .३२ तहत्तरं ॥ ५४९ ॥ याव्या पाचवा व 'केयदेवे' प्रमानिना ऋग समा शीतारा प्रतापरिष्यका तथा ॥ ५५० ॥ प्रोक्ता ' गण. निवटे ' तु सप्तविंशतिसंम्पका । गुणाः । या तिक्ता च म पुरा तथा पित्तातिसारमित् ।। ५५१ ॥ यल वीर्यपुष्टिदात्री तद्वन् कमविशोधिनी । प्रोक्का 'सननिटे ' च पुरातनभिगमरैः ॥ ९५२ ॥ तन्मूलं च त्वना शीरं शर्करामूबरूच्ळू मित् । स्निग्या हिमा स्वादु वृष्पा त्रिदोपशमनी तथा ॥ ५५३ ।। रक्तपितक्षतनीति मोक्का 'मन्वंतरी' 5 रसे पाके च मधुरा वातशोगितहा 'गणे' || ५५४ ॥ ३४ बलोतरा । म० थोरला निकणा । गु० सरेटी । वला महासमंगा च ओदनी च वृकारुहा । तनो 'वृहियन्ता चैव तथैव क्षततंडुया ॥ ५५५ ॥ भुजंग: जिव्हा शीता च तत्र शीतपाकिनी । बलव्हिया शीतवरा बल्याखीरि- हिटी तथा ॥ ५५६ ॥ वलोत्तरा व्यालजिव्हा पंचभू 'राजनामके' गुणाः । महासमंगा मयुरा त्वम्ला चैत्र त्रिदोषहा ।। ५५७ ॥ ज्वरदाहहरा प्रोक्ता वधै ' राजनिवंटके' ।३५ महायला । म० सहदेवी । गु० सहदेवी । महारला ज्येष्ठवला तथैव तु कटंभरा ॥ ५५८ ॥ केसरिका केशरुहा वर्षपुष्पा मृगादनी । प्रसारणी देववला तथैव केशवधिनी ॥ ५५९ ॥ सारिणी सहदेवी च पीतपुप्पी तदुत्तरम् । देवाव्हा गंवबल्ली च मृगा मृगरसा तथा ॥ ५६० ॥ प्रोक्ता ‘राननिघटे' तु भिपग्- विद्याविशारदे । बृहत्फला देवसहा तथैव तु बृहदला ॥ ५६१ ।। वाम्यायनीति संप्रोक्ता भिपग्मि 'राननामके'। चीरपुप्पी तु वाट्या च वाट्याली तु बृहत्फला ॥ ५६२ ॥ केयदेवे ' भिषक श्रेष्ठः संप्रोक्ता- नैव संशयः । तथा ' मदनपाले ' तु वीरपुप्पा प्रकीर्तिता ॥ ५६३. ।। महर्षी विपुला धन्या मागल्या प्रसादनी । महागंधा देवदंडा तथैवी- त्पलसंज्ञका ।। ५६४ ॥ प्रोक्ता — गणनिटे ' तु पंचत्रिंशत् भिषजनैः । गुणा । महाबला- तु दृद्रोगशोफत्राताशहा तथा !! ५६५ ॥ शुक्र. वृद्धिकरी बल्या विषमजरहा 'नृपे ' । ३६ अतिवला । म० .

निरशिरोमणि । ३५ ६०१॥ वातहत् श्वासकासी क्षयव्रणहरा 'नृ' । वातोम्दवको चविषनपारा, तथा ॥ ६०२॥ कातिदा भिपना श्रेष्ट, प्रोक्ता 'धन्वतरे' हत । शोककेचित्रकदमिक्षतक्षयापहा ॥९०३ ॥ केये । मोक्ता भिषभेट 'मदने' शुक्रडा स्मृता । ४० हपुषा ( म० थोर शेरणी ! गुरु मोदी- जेरणी, होश । इपुया विपुषा विश्रा, विश्नगधा दिल सधिका ।। ६.४॥ मोक्ता 'राजनिघटे तु 'केयदेवे' तत परे । विभः देव तु कुष्ठना तथैव विषदषणी ॥ ६०५ ॥ मुसंख्या भिषभिस्तु समोसा ने सशम. । ४१ आसनाशिनी । म. प्र. शेरगी, खरशेरणी । गुरु नानी शेरणा तथा स्वपफला नैव कच्चमी घा क्षनाशिनी ॥१०॥ हशत्रुविषयी च कमी करानिता : प्रोक्ता 'रानविघटे । तुवैद्यविद्याविशारदै.' ॥ १०७ ॥ अथावत्य: फला व प्रोक्ता 'धन्वतरों' ध्रुप'! यक्षम्य वपुषा चैत्र तथैव वा- सानाशिको ४१.८ ॥ विधमधा मत्स्यगश विषा 'केयदेवक। चित्रगंधा च दुगंधा प्रोक्ता ' मणनिबटके' ॥६०९ ॥ सप्तस्यका प्रोक्ता वैद्यविद्याविशारदै । गुमा । हपुपाद्वयमित्युक्त कतिको क.गुरु १० ॥लासलेमप्रदर गुरूदरहर तथा विद्गधशूल स्मतपशेन । राजनापनि ॥६- १:0वाल हवित्रधार :- किक । दीपनी ग्राहिणी पूर्व वातोरनहिणी:- ॥ १२ ॥ पितोदरहरा बोका वेद्य “केयनिषटके' । वाताहा” मिक्श्रे. 'मैदने परिकीर्तिता ॥ ६॥ ४२ सवाबरी शतारी गुरु शतावरी, शापना मुवा ।। शतावरी शतपदी पीवरीदारी करा । वृष्ण दीप्या हीपशव दीपिकाऽवरकंडिका ६१५ -॥ सूक्ष्मपका सुपत्राच बहुमूला सताव्हया । नारायणी स्वादरमा शताव्हा लघुपर्णिका ॥१६॥ आत्मशक्ति नरामूला शतवीर्या महोदनी मधुरा शतमूला न केशिका शना विश्वास्या वणवी काण वासुदेवी वरीयनी। दुर्भातेमा . बिका। ६.१६ १७ ॥ शताव्हा बहुपुत्री), व मोळा सराय। निवशिरोमणि । शीतला पातश्चैव, शणपति केय ' ॥ १२ ॥ ' दृध्यरत्नाकरे' घे भयती परिकीर्तिता ! वन्हिभूमरूपका प्रोका वैद्यपियाविशारदै ।। ॥ ६५३ ॥ गुणा । नपती, तु भत्तिका क्टूप्णा वातनाशिनी भू. तापहा कठशोधा. सारूप्या व रसायनी ॥६९४ ॥ प्रोजरा निघटें 'तुधन्वे 'विषत्रिदोपहा ॥' केये , पिताकतो, घ मूत्र. कृच्छहरा तथा ॥६५९ ॥ नय तिवारे हरु प्रोक्ता, चैन द्रव्ये ' हिमा, कफीति मिपनि परिकीर्तिता ।। ६१.१.५ १८ का. कमाचिका । म१ कागोणी । गुं० पोलुडी, कागुणी । कारमाची माल क्षमाची वायसान्दा घ. वापसी - सर्वतिक्ता - बहुफला कला, . रसायनी ॥ १२॥ क्राकृमाता गुच्छफला स्याछपाका तु अदरी ।। परा विद्वाविशी चैव मत्स्पाक्षी कुछनाशिनी ॥ १५ ॥ तिक्ता च महु तिक्तति प्रोक्ता अनिघ के । कावाव्हा चैव कहो तु रसायनवरा तथा । ॥, ६९४ ॥ , धन्वतरिनिटे' त , मोक्ता भिपनावरें | काकम्मश्री तु, कामाता स्वाक्षो घ काकिनीता ॥ ६१९॥ माचो गुडाला व , प्रोका भिषग्वर । तुको कामना चैव प्रोक्ता 'गानिस्के' ॥ 11.६७ ॥ गुणा । काकमाची दृस्तिका रसोणा कफशूलहन शो, फार्थ कुष्टकडूना नाशिनी, रजनामक ॥ ६६७ हिकादिविनाशा च : भवि' नेग्रहिता स्मृता । रमायनी निदापनी मोक्का धन्वतरे धूव ॥ ६१८ ॥ या वृप्या १ सयेति ममेड्यासकांसहा । रासाप- हा प्रोको केयदेवनियो । ६१९ निशा झमदा मोक्ता मदने परिकीर्तिता। ४९ मूषकमारी। म उदिरमारी । गुरु उदरा- भारी । मतश्रेणी द्रवती व न्यग्रोधी मुपिकाव्हया ,६९० ॥ चित्रा, मूषकमारी चु.मृत्यश्रेणी च च वृदाखविषप्रीति प्रोक्ता राजनिघटके i६६ दशमस्येति मोक्ता वैद्यविद्याविशारद । गुणाः श्रुतश्रेणी पे' प्रोक्ता वराहविषापहा ॥ ६९२ ॥ चक्षुप्या प्रणोपनो नेत्रामयनिरनी १५.विजया । म माग | गु० माग ! 1 .

ग - ४१ निघटीशरोमणि तामलोमशा । प्रोक्का ' राननिघटे ' तु भिषाशास्त्रविशारदै ॥६७१ || “धन्वतरिनिघटे' च प्राचीपला सुरोमशा ! मदध्या कर्पपी काकाका' फतिका नदीकका ॥ १८० ॥ माचीचलासरित्वाता तथा मधूरभूषणा। 'केयदेव । भिषश्रेष्ठे नदीकांता तु 'द्रव्यके' ॥६८१॥ तत प्राप्ति बा व परा तु सरिका तथा । रजनीति भिषश्रेष्ठ प्रोक्ता गणानके 11६८२ प्रयोविंशतिसरव्याका ममोक्ता भिपनावरै । गुणा । कारना तु तिक्तोष्णा कृमिघ्रणकफापहा । ६८३॥ बाधोयांनी गनाशा च विषम जरत 'नृपे' । हिमा कपाया संमोक्ता कफपित्तविनाशिनी ॥ ६८४ ॥ रक्तकुष्ठहरा कडूविपहा, ' केयदेवके ' ! रक्तपित्तं हिम हति प्रोक्ता 'द्रव्ये : भिषकूवरे ॥६.८६ ॥ ५५ चच । म चुच ! म छु । अचू तु विनला पघु कलमी वारुपत्रिका। मुचुरचुचुपत्रन सशाक क्षेत्रसमव ॥६८६ ॥ मोक्का - रामानघटे ' तु भिषक्शास्त्रविशारदै । कटीरन फटीश्च बृहद चोटी च लोणिका ॥ १८७५ - कटिंगर कुधीरश्च तथैव तू मसरक । केयदेवे । भिपश्रेष्ठे कथितो नैव सशय ॥ ६८८ ॥ चनुको चप याख्यो पिच्छलच्छल एव पाद्रव्यरत्नाकरे' व नवभू परिकीर्तिता ॥९८९ ॥ गुणाः । पच तु मधुरा तीक्ष्णा पाया मलशोपिणी । गुल्मीदर- विधार्थोग्रहणानाशिनी ॥१९॥ सर शीता पनिहरुघ्न वातहा 'द्रव्यनामके दोपत्रयविनाशाच धातुष्टिकरा मला ॥ १९ ॥ मेध्या भावप्रकाशे' च प्रोक्ता वैद्यने संशय । मत्रहहरा वरतीपात. हेति 'गो' स्मृता ।। १९२॥ ५६ वृहचर । म पौर चंच में मोटी छु हच्चनु विषारिश्न महाचंच चुका । स्यूलचुउदर्धिपत्री दिव्यगधा तु 'रामनि' ॥६९३ ॥ सप्तसम्यान मोक्तपा मिपक्शाम्रविशारदे । गुणा ।हनु कटूप्णा प कपाया मलशोधिनी ॥ ६९४ ॥ गुमश लोदराशेधी विपहा १ 'रमायनो '। तदीन तु कट्टा च गुमालविणाप .

निबंटशिरोमणिः। . - है।॥ ६९५ ॥ स्वादोपकंडुकुष्ठघ्नं प्रोक्तं 'राजनिटके' 1 ५७ क्षुद्र- चंदु । म० लहान चुंच । गु० नहानी हुछ । क्षुद्रचंचुस्तु चंचुः स्याच्वंचुः. शुनक-नुका ॥ ६९६ ।। स्वक्मारभेदिनी क्षुद्रा कटुका परपत्रिका । गुणाः । क्षुद्रचंचुस्तु मधुरा कट्प्णा च कपायिका ॥ ६९७ ॥ दीपनी शूलगुरुमार्शशमनी च विबंधकृत् । प्रोक्ता राजनिटे' च पुरातन- चिकित्सकैः ॥ ६९८ ॥ ५८ सिंदुवार । म० श्वेत निर्गुडी । गु० धोळी नगोड । सिढुवारः श्वेतपुप्पः सिंदूकः सिंदुवारकः । स्थिरसाधनक- चैव वनंतः सिद्धकस्तथा ॥ ६९९ ॥ अर्थसिद्धकसति प्रोक्ता 'राज- निघंटके' । श्वेतको नीलपुष्पश्च तद्वत् शीतसहस्तया ।। ७०० ॥ निगुंडी सितासद्का प्रोक्ता 'धन्वंतरी' भुवं । वनकेंद्रा भूतकेशी भूतावेश्या तु सु- स्थिरा ।। ७.१ ॥ 'केयदेवनिघंटे ' तु प्रोक्ता सप्तदशेति च । गुणाः । सिंदुवारा कटुस्तिता करुवातक्षयापहा ॥ ७०२ ॥ कुष्ठकंडूशूलहरा प्रोक्ता ' राजनिटके' । कृमिकुष्ठष्ठीहहरा गुल्मारुपिहरा 'धने'। }} ७०३ ।। चक्षुप्या दापनी मेध्या केश्यारोचकहारिणी । मेदामशूलवणहा भतिश्यायहरा तथा ॥ ७०४ ॥ शोफहा श्वासकासमी तत्पुप्पं विपपित्त- नुत् । 'केयदेवनिघंटे ' च संप्रोक्ता भिपना वरैः ।। ७०५ ॥ स्मृतिप्रदा- मवातत्री ' द्रव्ये ' प्रोक्ता भिपकननैः । धूपलेपात्विपत्रश्च रक्तगुल्महरा तथा ॥ ७०६ ॥ उदावर्तहरा प्रोक्ता ' गणनामनिटके।। ५९ नील- सिंदुक । म० निळी निर्गुडी । गु० नोली नगोड । शीतंसहा तु निगुंडी तथैव नीलसिंदुकः ॥ ७०७ । सिद् कच्छपिका भूतकेशीद्राणी व नीलिका। प्रोका 'राजानिटे' न मिपविद्यापरायणः ।। ७०८ ॥ गिरिरासिंदु- कसंबध नीलसिंदुः सहा तथा । इंद्राणी ' केयदेवे' संमोक्ता भिषना- वरः ।। ७०९ ।। दशसंख्येति मोकैया वैद्यविद्याविरक्षणैः । गुणाः । नीलसिंदुः कटुस्तिक्त रूसो कासहरस्तथा ।। ७१०॥ छेन्मशोफानि- रहरो भदरामानहा '' ६० शेफालिका । म० राननिर्गुडी । गुरु बननगोड । शेफालिका तु मुहा शुलागी शीतमंनी ॥ ७११ ।। अपरानिता चनिया बातकरी भनकेशि न । प्रोक्ता 'सननिटे 'तु + ४२ निघंटशिरोमणिः। . भिषक्शास्त्रविशारदैः ||७१२ ॥ वनना चैव शुक्ला च तथैव नीलमंजरी । तथैव श्वेतसुरसा प्रोक्ता 'धन्वंतरी' ध्रुवं ।। ७१३ ॥ वननामरपत्री न शतभीरुः छदा तथा । भूपदी तु सुगंधा च तथैव सुरसा रसा||७१४॥'केय- देवनिघंटे' तु सप्रोक्ता मिषनां वरैः। सुवहा तु चला चैव स्मृतिदा 'भावनामके' ॥७१५||तथेंद्रसुरसा चैव प्रोक्ता त्वमरकोवाक चतुर्विंशतिसंख्याका संप्रोका नैव संशयः ॥ ७१६ ॥ गुणाः । श्वेतनिर्गुडिका वातकफनी संधिवातहा । गुदवातहरा प्रोक्ता 'राजनामनिघंटके||७१७|| ६१ भैहा। म०रान भेंडी। गु० मीडा। मंडा भिंडातिका भिडो भिडकः क्षेत्रमंभवः । चतुष्पदः चतुःपूडूः मुशाकश्याम्पत्रकः ॥ ७१८ ॥करपर्णा वृत्तबीजो मोक्ता 'राजनिघ- टके । गुणाः। भंडात्वम्लरसा सोप्णा ग्राहिका रुचिकारिका ॥७१९ ।। रामनामनिघटे' च 'द्रव्ये ' वृप्यकरा स्मृता । ६२ पुत्रदा । म० पुत्र: दाई । गु० पुत्रदाई । पुत्रदा गर्भदात्री च प्रजादापत्यदा तथा ॥ ॥०२०॥ मृष्टिप्रदा प्राणिमाता तापसद्रुमसन्निमा ! सप्तसंख्या च संप्रोक्ता राजनापनिवंटके' ॥ ७२१ ॥ गुणाः । पुत्रदा मधुरा शीता नारीपु- प्पादिदोपहा । पित्तदाहश्रमहरा गर्मदा 'राजनामके' ।। ७२२ ॥ ६३ तकाव्हा । म० ताका । गु० ताका । तक्राव्हा 'तक्रमक्षा च तक्र- पर्याय एव च। पंचागुली सितामास्या 'दाजनाम्नीति पंच च ॥ ७२३ ॥ गुणाः। तकाव्हस्तु कटुः प्रोक्तो दुष्टप्रणविनाशकः । मेहमदरपित्तनो वैद्यै ' राननिवंटके ॥ ७२४ ॥ ६४ स्वर्गुली । म सोनोली। गुरु सोनुली । स्वर्गुनी हेमपुष्पी च स्वर्णपुप्पध्वना तथा । गुणाः । स्वर्णनगे तु कटुः शीता कपाया व्रणहा ' नृपे' ॥ ७२५ ॥ कासवा- सहरा 'द्रव्ये कफपित्तहरा तया । ६५ खसखस | म० गु० खसखस । खस्खसः मदमतीनः स्यात् मीनः सूदमतंडुलः ॥ ७२६ ।। प्रोक्तो ' राननिघटे' नु भिषशास्त्रविशारदै । खतिलो तिलभेदन शुभपुप्पो लसप्तलः ॥ ७२७ ।। वृप्या बल्यति कविमिः प्रोक्ता 'मदन- पालक मावकाशे' सास्पस रुद्र संख्या भिषग्वरै ।।७२८॥ गुणा.। सस्पसी भबुरा मोक्का कातिकवीर्यदा वा । मोक्ता 'राजनिवटे । च . निघंटशिरोमणिः । वैद्यविद्याविचक्षणः ॥७२९॥ दृष्या ग्राही च पित्तप्नी 'द्रव्ये ' च गुरु वात- कृत् । ६६ सिग्रुडी । म० गु० शेगुडी । सिग्रुडी मतिदा बल्या तथा पंगुत्वहारिणी ॥ ७३० ॥ पत्यति च वातनी गुन्छपुप्पी तु 'राजके' । गुणाः । सिडी त कट्प्णा च बातहत् एष्ठिशूलहा ॥ ७३१ ॥ योग्या रसायने चैव देहदाळकरी 'नूपे । ६७ अरण्यकुमुंभ । म० रानकर्डई । गु० वनकसंबो । ततोरण्यकुसुंभा च कौसुंभस्त्वनिसंभवा ।। ॥ ७३२ ॥ प्रोका 'राजनिघंटे ' तु वन्हिसंख्या भिषक्ननः । गुणाः। अपारण्यकुसुंभस्तु कटुः पाके च श्लेष्महृत् ॥ ७३३ ॥ दीपनश्चैव संप्रोक्तो 'राजनामनिटके । ६८ आहुली । म० तरवद । गु० मावल । आ- हुल्यं हलुराख्यं च करं तरवटं तथा ॥७३४ ॥ ततः शिंबीफला चैव मुपुष्पावqरं तथा । दंतकाळं हेमपुष्पं पीतपुष्पं तथैव च ।। ७३५ ।। ततः कांचनपुष्पं च नृपमागल्यमेव च। शरत्पुप्पं च विख्यातं प्रोक्तं 'रा- ननिघंटके' ॥ ७३६ ॥ वन्हिभूसंख्यका प्रोक्ता भिपक्शास्त्रविशारदैः । गुणाः । आहुल्यं तु भवेत्तीक्ष्णं चक्षुष्यं शीतमेव च ॥ ७३७ ॥ पित्त- दाहहरं चैव मुखरुक्कुष्ठकंदुहृत् । जंतुशूलवणहरं प्रोक्त ' राजनिघंटके ।। ॥ ७३८ ॥ ६९ भूम्याहुली । म० मुईतरवड । गु० भोआवल । ततस्तु भूम्याहुलिका कुष्ठकेतुस्तथैव च । मार्कडेयं तु विदित महौपधमतः परं ।। ७३९ ॥ प्रोकं ' राजनिघंटे ' तु भिषक्शास्त्रविशारदै । मार्कंडी म्- पैठरिका तथैव मृदुरेचनी ॥ ७४० ॥ ' केयदेवे ' भिषश्रेष्ठैः संप्रोक्ता नैव सशय । ततो भूपिंडरी चैव तथैव मधुरेचनी ॥ ७४१ ॥ ग्रह- संख्या मिषकमिस्तु समोक्तपा विचक्षणैः । गुणाः । भूम्याहुली कटुस्ति- का ज्वरकुष्टप्रसिध्महा ७४२॥ प्रोक्तो 'राजनिटे' च भिषक्शास्त्र- विशारदः । सरा कपाया शोफनी कफपित्तविनाशिनी ॥७४३॥ आनाहो- दरगुल्मनी कटुः तृष्णाविपापहा । छर्दिकुछकृमिनो च श्वासदाहज्वरापहा ॥७४४॥ ' केयदेवनिघंटे' च वैद्यैः प्रोक्ता न संशयः । ७० कासमई। म०कासवदा । गु० कामुदरो । कासमर्दस्तु कासारिस्त्वरिमर्दश्वदीपनः ।। ७४५ ॥ कनक जरणश्चैव कालश्च कालमर्दकः । धन्वतरिनिघटे 'तु .

१४ निघंटाशिरामाणिः। - सप्रोको भिषनावरैः ।। ७४६ ॥ क्नक कासकश्चैव कर्तशसन एव च । कासदिः कर्कशश्च ‘केयदेवे। प्रकीर्तित ॥७४७|| मर्दकः क्टक्टश्च 'द्रव्यारत्नाकरे' स्मृत । अननो नातरश्चैव प्रोक्ता — मदनपारके । !! ७४८ || कोल ' गणानघंटे' च प्रोक्त वैद्यै विचक्षणैः ।त्रयोविंशति- संख्याका प्रोक्ता सर्वे भिपग्वरै ॥ ७४९ ॥ गुणाः । काममर्दस्तु ति कोष्णो मधुरः कफवातहा। अजीर्णकासपित्तन पाचन कठशोधन ॥ ।।७५०॥ ' राजनामनिघटे' च 'घन्वे' पित्तकरः स्मृतः । विषकासहर प्रोक्त 'केयदेवनियटके' ॥ ७५१ ॥ सर शीतो विचिन्न 'द्रव्ये' च कफवातहत् । तप्तत्र तु भवेदुष्ण वृष्य वातनपाचन ॥ ७६२ ।। मदने' कविभिः प्रोक्त' भावे' पित्तविनाशिन ! ७१ आदित्यपन । म० गु० आदित्यपत्र । सुपत्रो विटपश्चार्फ कुठारिस्तपन उद ॥ ॥ ७९३ ।। रविप्रियो राश्मपति सूर्यपत्रोकपत्रक । आदित्यपत्रोर्कटलो भोक्तो ' राजनिघटके' ॥ ७५४ ॥ स्मख्या भिषक्श्रेष्ठे सप्रोक्तो नैव सशय । गुणाः । आदित्यपत्र क्रुष्णवीयं वातसमेतत्कफनाशन च ॥ ७५५ ॥ स्याद्दीपन गुल्महर तथैवारच्यनमुक्त ' नृपनामके ' च ॥ ७२ श्वेताम्ली। मवेत पिठोंडी । गु० श्वेत पिठोंदी- पोटी । श्वेताम्ली त्वम्लिका व पिष्टॉडी पिष्टिका तथा ।। ७५६ ॥ येतात पीडिका चेव प्रोक्ता ' राजनिवटके ' । रसमग्येति सप्रोक्ता मिपशा- स्त्रविशारदै ॥ ७५७ ॥ गुणाः । श्वेताम्री मयुरा वृष्या पित्तप्री बल दायका । ७३ नीलाम्ली । म० काठी पिठोंडी, नितुची । गु० का. की पिटौंडी, काळी पोटी । नीगमी चैत्र नीली च पिष्टाटी दशा- खिका ॥ ७५८ ॥ श्यामाग 'रामनाम्नीति ' प्रोगा वैद्यविचक्षणः । 'द्रव्यरत्नावर ' नव नागम्य परिकीर्तिता ॥ ७५९ ।। गुणाः । नो- लाम्ला मधुरा रच्या पत्रातमरापहा । ७४ अनगंगा । म तिळपण। गु० तळवणी | अनाया वस्तगया खरपुप्पाऽविगापिका॥७६०॥ गगधा ब्रह्मार्मा वाली प्रतिमयूरिका । प्रेगा 'राननियटनु मिसविद्यानि सगै ॥ ७६१ ॥ पशुगरा र सरी नथर र मुवटा । ततम्म मात्र निघंटशिरोमणिः। -- रीगंधा प्रोक्ता 'गणनिटके' ७६२ ॥ तुंगी तु काबरी चैव प्रोक्ता 'धन्वंतरौ' ध्रुवं । पूतिकोटा चर्चरी च पूर्तिवर एव च ॥ ७६३ ॥ तुगी तुवरपुप्पीति प्रोता ' मदनपालके' । शतपुष्पा पूतिगंधा तथैव तु राकंभरा ॥ ७६४ ॥ बर्वरो वरीगंधा 'क्यदेवे ' प्रकीर्तिता । चतु- विंशतिसख्याका संप्रोक्ता भिपजा वरैः ॥७६५ ॥ गुणाः। अजगंधा कटू- ष्णा च वातगुल्महरा तथा । कर्णवणशूलहत्री वातोदरविनाशिनी ॥ ॥७६६॥ पीतानगंधा च 'नृपे ' ह्यजने हितकारिणी । हृद्यामिवर्द्धिनी चैव दृष्टिमाद्यपदायका ॥ ७१७ | शुक्रवृद्धिकरा वातकफहा ' मदने' स्मृतः १७५ आदित्यभक्ता। म० सूर्यफूल । गु० सूरजमुखी । आदित्यभ- का वरदात्पर्कभक्ता सुवर्चला ॥ ७६८ ॥ अकाता सूर्यलता सौरी म. डूकपर्णिका । सुतेनाऽहिता चैव रवीटा सुरसभवा ॥७६९॥ मंडूकी स- त्यनामा च देवी मातडवल्लभा । विक्राता भास्करेप्टेति प्रोक्ता । निघंटके' || ७७० ॥ सूर्यकातादित्यभक्ता तथैव च च सुखोडवा । आदित्यपर्णी समोक्ता 'धन्वतरिनियटके ॥ ७७१ ॥ दिव्यतेना शीत- क्षो रविवछी रवौषधी । अर्कपुष्पो मूलपर्णी वृद्धिका तु राविप्रिया !! ७७२ ॥ ' केयदेवे' तु सप्रोक्ता प्रार्या ब्रह्मसुवर्चला । रविक्रांता मडकी च तथैव च महौषधी ॥ ७७३ ॥ द्रव्यरत्नाकरे' चैव संप्रोक्ता मिपमा वरैः । सूर्यावर्ता रविप्रीता मोक्ता · मदनपालके ' ॥ ७७४ ॥ सुकर्कला सूर्यभना तथा चादित्यवल्लभा । कपोतका विख्याता प्रोक्ता 'गणनिघंटके । ॥ ७७५ ॥ गुणाः । आदित्यमक्ता शिशिरा कटुस्तिका भयापहा । त्वद्गोषकंदुकुटनी भूतवणविनाशिनी ॥ ७७६ ॥ शीतवर- हरा मोक्ता राजनामनिटके' । शोफोष्णपादुकुष्ठन्त्री बलासनी' गणे' स्मृता ॥ ७७७ ॥ मूत्रला तु ' भदे ' मोक्ता पुरातनचिकित्सकै । स्वर्या स्फोटहरा प्रोक्ता हिता चैव रसायनी ॥७७८॥'धन्वंतरिनिचंटे। च सप्रोता वैद्यनायकैः । पाके स्वाटु रमे गुर्वी विष्टभी पित्तला तथा ।। ॥७७९॥ कफवातहरा रुक्षा ' द्रव्यनामनिवंटके ' । अत्युष्णा ला रक्षा च सग फहरा तथा ॥ ७८० ॥ रक्तपित्तारविहरा श्वासकामज्वरापहा ' निधशिरोमणि। विस्फोटकुष्ठमहती चाश्मरीयोनिरोगनित् ॥ ७८१ ॥ वृच्छूपाडुहरा प्रोक्ता 'केयदेवे ' मिपग्वरै । कफवातमजतुनी प्रोक्का ‘भावप्रकाशके ॥ ७८२ ॥ ७६ विषमुष्टिः। म. मुईदोडी, विपदोडी । गु० कडवी खरखोडी । विषमुष्टि केशमुष्टि मुमुष्टिरणमुष्टिक । क्षुपडोडीति सप्रोका भिपग्मि 'राजनाम ॥ ७८३ ॥ क्षुद्रमुडी ' केयदेवे ' डोडी ' मदन पालके । क्षुधाव्हा चैत्र समोक्ता 'केयदेवे' पुनस्तथा ॥ ७८४ ॥ अष्टसख्या मिपकश्रेष्ठ समता नैव सशय । गुणा । विषमुष्टि कटु स्तीक्ष्णा दीपनी क्षय तहा ॥ ७८५ ॥ कठामयहा रुच्या रचपिचहरा तथा। दाहहा भिपजा नाय प्रोक्ता 'राजनिघटके ॥ ७८६ ॥ मेहकि मिश्वासगुल्मान पकाया विप तथा । अनि हताति कविभि प्रोफा 'यनिपटरे । ॥ ७८७ ॥ ७७ डोडी। म. वेगदोडी । गावात तोवरदोडी । गु० वरसादोदी । अन्याडोडी तु नीयती शारश्रेधा मु वाया । वरपणी दीर्घपना सक्ष्मपत्राच जीवनी ॥७८८॥ भोगा - निघंटशिरामाणिः। निका 'गणेवामनी वासती चैव विषनी च महौजसी ॥ ७९७ ॥ पटतूलश्च संप्रोक्ता वैद्यविद्याविचक्षणः । गुणाः । कार्पासी मधुरा शीता स्तन्या पित्तकफापहा || ७९८ ॥ तृष्णादाहश्रमहरा भ्रांतिमूर्छाविना- शिनी । बलदति मिषकश्रेष्ठैः प्रोक्ता 'राजनिघंटके ॥ ७९९ । त- ब्दीजं श्लेमलं स्निग्वं वृप्यं 'केयनिवंटके । तप्तनं वातहदक्तनाशनं मू: त्रवर्द्धनं ॥ ८०० ॥ कर्णपीडाकर्णनादपूयस्रावविनाशनं । "भावप्रकासे' संप्रोक्तं वैद्यविद्याविचक्षणैः ॥ ८०१॥ ८० अरण्यकासी । म० रानकापसी । गु० वनकपास । वनजारण्यकार्पासी भारद्वाजी वनोद्भवा । गुणाः । भारद्वाजी हिमा रुच्या 'नृपे' शस्त्रवणापहा ॥ ८०२ ॥ ८१ कोकिलाक्षः । म० तालिमखाना, कोलिस्ता । गु० एवरो । कोकिलाक्षः, शृंगाली च शृंखला रणकस्तथा । शृगालपटी वजास्थि- शृंखला बनकंटकः ॥ ८०३॥ इक्षुरः क्षुरको वचः शृंखलीका पिके- क्षणः । पिच्छिला चेक्षुगंधा च ' राजनामनिटके' ॥ ८०४ ॥ इक्षुरी चेक्षुनाला च इक्षुरस्तैलकंटकः । तथेक्षुगंधिका चैव वृहत्कोशा च खग्गटः ॥ ८०५ ॥ कलंबशाली विज्ञेया ' केयदेवे' प्रकीर्तिता । कोकिलश्च तथा 'द्रव्ये ' प्रोक्तं वैद्यविशारदैः ॥ ८०१॥ 'मदनपाले' तु कांडेक्षुश्च क्षुरस्तथा । काकेक्षुभिक्षुकश्चैव बालिका इक्षुकस्तथा ॥ ८०७ ॥ प्रोक्ता ' भावप्रकाशे' च वैद्यविद्याविशारदैः । गुणाः । को- किलाक्षस्तु मधुरः शीतपित्तातिसारजिन ॥ ८०८ ॥ वृप्यः कफहरो व- ल्यो रुच्यः सतर्पणो ' नृपेशस्निग्धः पिच्छलवृप्यश्च वाततृष्णाश्मरोहरः ॥ ८०९ ॥ रक्तामवातहत् प्रोक्तो 'केयदेवनिघंटके' । मेहवातहरो द्रव्ये 'भावे ' शोथविनाशनः ॥ ८१० ॥ वातरक्तहरः प्रोको पु- रातनचिकित्सकैः ८२ सातला । म०थोर सोनुली, पीतदुग्ध, सेहुंड भेद। गु० साथेर । सातला सप्तला सारी विदुला विमलाऽमला ॥ ८११ ॥ वहुफेना चर्मकपा फेनदीप्ता विपाणिका । स्वर्णपुप्पी पत्रधना प्रोक्ता ' रान- निघंटके'८१२॥ विदला चर्मकर्षा च फेना दीप्ता मरालिका । सनालिका पतिदुग्धा तथैव तु सरालिका ॥ ८१३ ॥' केयदेवनियंटे 'तु मोक्ता तथा .

જ૮
निघंटशिरोमणिः।
वैद्यविचक्षणैः । तथा ' मदनपाले ' तु सम्यक्सोक्ता वनालिका ॥ ८१४॥
विडुला भूमिफेना च प्रोक्ता 'भावप्रकाशके' । आत्मनाला चर्मकोशा त्व.
मला ' गणनामके ॥ ८१५॥ एकत्रिंशत्संख्यकेति प्रोका शास्त्रवि-
चक्षणैः । गुणाः । सातला कटु पित्तनी लघु तिक्ता कापायका ॥१६॥
विसर्पविषहंत्री च मेधाविस्फोटहारिणी। व्रणशोफहरा प्रोक्ता वैद्यै
'राजनिघंटके ' ॥ ८१७ ॥ मूत्रकृच्छ्रहरा प्रोक्ता भिपरिभ ' गणना-
मके ' । शोधना कफपित्तासृकशोफोदरविनाशिनी ॥ ८१८ ॥ लघु मारु-
तकृत्प्रोक्ता 'धन्वे'नाहहरस्तथा । शीतला चैव तीक्ष्णा च तिका चैव
हृदिप्रिया ॥ ८१९ ॥ हृद्रोगकफहृच्चैव पित्तोदावर्तगुल्महा । उदरनी
गरहरा विपक्रिमिविनाशिनी ॥ ८२० ॥ शोथामारुचिहा 'केये' प्रोक्ता
रेचकवांतिकृत् । ८३ कामदृद्धिः । म० गु० कामवृक्ष । स्मरवृद्धिः
कामवृद्धिस्तथैव मदनायुधः ॥ ८२१ ॥ कंदर्पजीवो कामोपजीवो चैव
जितेंद्रियः । मनोजद्धिः संप्रोक्तो ' रामनामनिघंटके' ।। ८२२ ।।
गुणाः । कामद्धस्य बीज स्यान्मधुरं नलवर्द्धनं । कामवृद्धिकरं रुच्यं य.
हुलेंद्रियवृद्धिदं !! ८२३ ॥ ८४ चक्रमर्दः। म० तरावटा, टाकळा । गु०
कुवाडियो । एडहस्ती विमर्दय दतः शकुनाशनः । चक्री पक्रगनश्चव
दृढयानो प्रपुन्नटः ॥ ८२४ ॥ चक्रमर्दस्वेडगनो मेपाव्हो चटहस्तिका
व्यावर्तकश्चनगनश्वको पुन्नाट एव च ॥ ८२६ ॥ समस्तु गनारत्यश्च
मोक 'गनिघंटके'। ततस्त्वेडगनश्चैव मेपा वेडगनस्तथा ॥५२६॥
प्रपुनटभ विख्यातो प्रोक्तो 'धन्वंतरी ' ध्रुवं ! शेटकोडगना शेतको
मर्दको मदा ॥ ८२० ।। चकिलो मेषकुममो ‘केयदेवनिपंटो तथा
'मदनपाले' तु संप्रोक्तो कुष्ठळूननः ।।८२८॥ 'माघप्रकारो' संमोक्ती पाटो
मेपलोचनः । उरणामस्तु 'कोशे' च कविभिः परिकीर्तितः ॥ ८२९ ।।
गुणाः । चक्रमः कटुः प्रोक्तो मेदोवानाफापहा । गकुटपा-
मादा गमनामके' ॥ ८३० ॥ हिमो रक्षोय यश्च स्वादाष्टमका
रकः । मलमूत्रहरभैय पित्तानिकटस्तथा ॥ ८३१ || काष्टमनन
वासमामादिमदता । अरविक्रिमिहनेति फलं तस्य कट्टणम् ॥ ८३२ ॥

निघंटशिरोमणिः। , विपापहं तस्य शाकं मलनं केयदेवके पत्रिदीपनं तथा ग्राहि शिरोति- हरण तथा ॥ ८३३ ॥ शोकोक्कफान हन्ति 'न्यरताकरे' स्मृतं । ८५झिझिरीटा। म० झिंझरूट । गु० झिभटो । झिझिरीटा कंटफली पीत- पुष्पा च मिझिरा ८३४॥ हुडरोमाश्रयफला वृत्ता 'राजनिघटके'। द्रव्यरत्नाकरे' चैव झिझीसा परिकीर्तिता ॥ ८३५ ॥ सप्तसख्येति सं- मोक्ता भिषक्शास्त्रपरायणैः । गुणाः । गिझिरीटा कटुः शीता कपाया चातिसारजित् ।। ८३७ ।। दृप्या सतर्पणी पल्या महिपाक्षीरवर्षिनी । प्रोक्ता रागानिटके' च वैद्यविद्याविशारदैः ।। ८३७ ।। ३. पर्पटादि वर्ग. १ पर्पटः । म पित्तपापडा । गु० खडसळियो, पोतपापडो । पर्यट- श्चरको रेणुस्तृष्णारिः खरको रज । शीतः शीतप्रिय. पाशुः कल्याणी वर्म- कंटक ॥ ८३८ । कुशशास: पर्पटकः पित्तारि रक्तपुष्पकः । मुतिको कटुपत्रश्च कवचो ' रामनामके' ॥ ८३९ ।। परतिको धर्मक्टो वरक- स्त्वतिसारहा । ज्वरनाशनकश्चैव प्रोक्तो 'धन्वंतरौ' ध्रुवं ।। ८४० ।। 'केयदेवनिघटे ' तु पित्तहा शिवक्छभ । चव्हिय. सूक्ष्मपत्रो चर्मकंटक एव च ॥ ८४१ ॥ यवकटस्तथा 'द्रव्ये ' सृष्टिकः फलस्टकः । तथा 'गणीनघंटे' तु सस्मृतो धर्मखेटकः १८४२॥ गुणाः । पर्पदः शीतलस्तिक्तः पित्तश्लेप्मज्वरापहः । रक्तदाहारुचिग्लानिमदभ्रमहरो 'नृपे।।। ८४३॥ मुखरोगहरो प्रोक्तो वैद्यै गर्णनियंटके' । रसे पाके च तिक्तः स्यात सं- ग्राही वातस्तथा ॥ ८४४ ॥ दाहछर्दिपिपासनः 'ये' च पित्तना- द्रव्यरनाकर' प्रोक्तः पित्तो विनाशकृत् ॥ ८४५॥ २ जीवक । म० गु० जीवक । जीवको जीवनो जीव्यः शृंगाव्हः पाणदः प्रिय । मगल्यश्चिरजीपी च मधुर. कर्मशीर्षक: ॥८४६ ॥ हस्वागो वृद्धिदोऽयुप्मान दोर्यायोक्दस्तथा । वलदस्तु तथा प्रोक्तो 'राननाम- नियंटके ॥ ८४७॥ धन्वंतरिनिटे' तु शुगकः कूर्वशीर्षक । दवेडः स्वाइ: क्षीरजीवी' भिएग्भिः परिकीर्तितः ॥४८॥ यदेवनिटे' तु . . शन:। ५ . नियशिरोमणि.. शर्मर्चक एव च । श्रेयस्तु जीवदृक्षश्च सप्रोक्तो भिपना बरे ॥८४९॥ गुणा । जोवको मधुरः शीतो रक्तपित्तानिलापह । क्षयदाहहरश्चैव स्वरशुभ विवर्द्धनः ॥ ८५० ॥ श्लेष्मवृद्धिकरश्चैव गर्भसधानकारकः । प्रोक्त 'राजनिघरे' च वैद्यैर्विद्याविचक्षणैः ॥ ८५१ ॥ ३ ऋपभक म० गु० ऋपमक । ऋपभो गोपति/रो विपाणी धूर्धरो वृपः । ककुद्मान् पुगवो वोढा शृगी धूर्यस्तु भूपति ॥ ८५२ ॥ कामी ऋक्षप्रियश्चोक्तो लागुरी गोश्च वधुर । गोरक्षो वनवासीति प्रोक्तो ' राजनिघटके' ॥ ८५३ ॥ 'धन्वतरिनिघरे ' तु दुर्धरो वृपभस्तथा । श्रीमान् वृपाणी कटो चिद्राक्षो मातृक स्मृतः ।। ८५४ । 'केयदेवनिपटे' तु भिपग्भि परिकीर्तित । बद्धामयपतिश्चव ' द्रव्यरत्नाकरे' स्मृत ॥ ८५५ ॥ गुणाः । अपभी मधुरः शीत पित्तरक्तविरेचनुन् । शुक्रश्लेष्मररश्चैव दाहक्षयज्वरापह ।। ८५६ ॥ गर्भसधानकारीति प्रोक्तो ' राजनिघटके।। पापणी । म० धाको मुडो । गु० नहानी मुडी, ( बोडियो क्लार) । श्रावणी स्यान्मुडिनिका भिशु श्रवणशीर्पकः ॥ ८५७ ॥ श्रवणा च प्रमिता परिबाजी तपोधन । प्रोक्ता ' राजनिघरे' तु मिपविद्याविचक्षणे ॥ ८५८ ॥ मुडिनीका श्रवण्याव्हा प्रोता 'धन्वे ' भिएम्वर । जलघुना श्रवण्यता कुन्हूसा च श्रीमती ।। ८५९ ॥ पुचय 'केयदेवेन 'द्रव्ये' प्रोक्ता तपोधना । क्षीरतिता कोरा च नीटदारा 'गणे' स्मृता ॥८६०॥ गुणाः । श्रावणी तु कपाया स्यात् कटू गा वपित्तनित् । आमातिसारकासनी विपर्दिहरा ' नृपे' ॥ ८६१ ॥ वातपित्तायत्री च तपामारुचिहारिणी । गडापरमारहती ग श्लीपदानी 'धने' स्मृता । ॥८६२॥ वीर्योष्णा चैव मेध्या न तथा वातापापहा । अपनीलीमेहनी पाडुयोनिस्नापहा ॥ ८६३ ॥ वृहत् निमिहा प्रोक्ता 'वेयदेवनिय रे। पापे पदातिनी प्रोता ‘भावप्रशाशो' ॥ ८६५ ॥ महाश्रावणी।म० मोठी मुढी । गु० मोग मुडी-बार । महागावणिका चौ महामुडौं च रोचनी । वदयपुपा दिमचा कोला घोडा पपा ॥ ८६७ ॥ नदारदको मुद्राच्या म्हामनिनिश वा । डिना प्रशिनिस . निघटशिरोमणिः। माता स्थविरालोभिनी तथा॥८६॥भूकदंबाऽलंबुजा च प्रोक्ता 'राजनिटके' । 'वन्वंतरौ' लोमनीया छिन्नग्रंथिनिका स्मृता ॥८६९॥ ' केयदेवनिघंटे' तु गोच्छाला त्वरुणा तथा । तपोधना वोटवृद्धा वोटा प्रोक्ता भिषग्वरः ॥ ८७० ॥ 'द्रव्यरत्राकरे' चैव शोभनीया प्रकीर्तिता । ' भावप्रकाशे' संप्रोक्ता त्वन्यथाऽतितपस्विनी ॥ ८७१ ॥ कोलाहला त्वंबुसा च श- शका 'गणनामके' 1 गुणाः। महाश्रावणिका चोप्या ईपनौल्या मरुच्छ्या ॥ ८७२ ॥ स्वरकृदोचनी तिका मेहहच रसायनी । 'राजनामनिघंटे' च प्रोक्ता वैद्यविशारदैः॥ ८७३ ॥ ६ मेदा । य०गु० मेदा । मेदा वसा मणिच्छिदा जीवनी शल्यपर्णिका । मेदसारा स्नेहवती मेदिनी मधुरा वरा ।। ८७४ ।। स्निग्धा मेदोद्भवा साध्वी विपदा बहुरंजिंका । नखच्छेद्या तथा प्रोक्ता राजनामनिवंटके' ॥ ८७५ ॥ शल्यदा शल्यपर्णी च नथा पुरुपहतिका । ' केयदेवे ' भिषश्रेष्ठः संप्रोका नैव संशयः ।। ८७६ ।। तथा ' मदनपाले ' तु मणिशुदा भवाध्वरा । सुरा मेदसमुद्भूता धरणी मेहसंमवा ॥ ८७७ ॥ प्रोक्ता 'गणनिघंटे' तु मिपक्शारत्रपरायणैः । गुणाः । मेदा तु मधुरा शीता पित्तदाहार्तिकासनुत् ॥ ८७८ ॥ राजय- क्ष्मज्वरहरा वातदोपकरी 'नृपे ' । गुरु स्तन्या वातपित्तनाशिनी 'धन्व- नामके ' ।। ८७९ ॥ वलासशुरुकृञ्चैव बृंहणं 'केयदेवके ' । वातपित्ता- सहञ्चैव क्षतक्षयहरा तथा ॥ ८८० ॥ रक्तवातहरा चैप प्रोक्ता 'भावप्र- काशके १७ महामेदा । म० गु० महामेदा । महामेदा वमुच्छिदा जीवनी पांशुरागिणी ॥ ८८१ ॥ देपेष्टा सुरमेदा च दिव्या देवमणिस्तथा। देवगधा महाच्छिद्रा वृक्षाही 'राजनामके ' ॥ ८८२ ॥ मणिछिदा वृ- सरहा महापुरुपदंतिका । ' केयदेवे ' मिपश्रेष्ठैः संमोक्ता नैव संशयः॥ ॥ ८८३ ॥ तथा 'मदनपाले ' तु त्रिदंती देवतामणि. । प्रोका पोडशसं- स्येति भिषकशास्त्रविशारदे. ॥८८४॥ गुणाः। महामेदा हिमा रुच्या कफशु. ऋविवदिनी । रक्तदाहहरा चैव पित्तक्षयनिवारिणी ८८५॥ वातज्वरहरा चैत्र प्रोका 'राजनिघटके'1८ ऋद्धिः । म. गु. ऋदि । ऋद्धिः सिद्धिः प्राणदा च नीवदानी तु श्रेयसी ॥ ८८६ ॥ अपागी चेतनी योग्या .

. निघंटशिरोमणि स्थांगी मंगला तथा । कोलकांता यशस्या च जीवश्रेष्ठसि 'राजके' ॥ ८८७ ॥ रथांग मंगलं चैव वसुर्धन्वतरौ स्मृतं । आश्वासनो तुष्टिराशी चेतना च पयस्विनी ॥ ८८ ॥ ९ वृद्धिः । म. गु. वृद्धि ! वृद्धि स्तुष्टिः पुष्टिदा श्री मंगल्या वृद्धिदात्रिका । जनेष्टा संपदा लक्ष्मीभूतिरुत्सव एवं च ।। ८८९॥ जीवभद्रा भिपक श्रेष्ठः प्रोक्ता 'राजनिषटके।। ऋषिश्रेष्ठा युगंयोग्या लक्ष्मीः सर्वजनप्रिया ॥ ८९० । 'धन्वंतरिनिघटे । तु संप्रोक्ता भिपना वरः । सुखा तु शोधिनी चैव श्रावणी च सुयोग्यदा ।। ॥ ८९१ ॥ विभूतिमधुरा चैव प्रियो मगल एव च । 'केयदेवनि- घटे' तु सपाविंशतिसंख्यका ॥ ८९२ ।। गुणाः । ऋद्धि दिश्च म- धुरा मुस्निग्धा तिक्तशीतला । रचिमेघाकरी श्लेष्मकुष्ठक्रिमिहरा 'नृपे' ॥ ८९३ ॥ सयपित्तानिलहरा रक्तज्वरविनाशिनी । कफशुक्रप्रदा प्रोक्ता 'धन्वंतरी ' ध्रुवं ।। ८९४ ॥ त्रिदोपमूळहंत्री च रक्तपित्तहरा तथा । गर्भद्धिप्रदा व प्रोक्ता 'केयनिघंटके'। ८९५ ॥ प्रद्धि- दीनादिनिंद्या च प्रोक्ता ' गणनिघटके' 1 १० धूम्रपना । म० गंधाणी । गु० कीडामारी । धूम्रपना तु धूम्राव्हा मुलभा च स्वयभुना ॥ ८९६ ॥ गृध्रपत्रा न गृध्राणी समिती स्त्रीमापहा । अष्टसंख्या 'नृपे' प्रोता भिपग्मिः शास्त्रवित्तमैः ।।८९७॥ गुणाः । गुधाणी तु रसे तिक्ता शोफ- क्रिमिविनाशिनी । उप्णा कामहरा रच्या दीपनी 'रामनामये।८९८॥ ११ प्रसारिणी। म०. चादवेल गु० नारी 1 प्रसारिणी मुप्रसग सारणी सरणी सरा । चारुपी राजबला मद्रपर्णी प्रतानिका ॥ ८९९ ॥ प्रपला राजपर्णी च बल्या भद्रवा तया । चंद्रबली प्रभद्रा च गननामनिवटके' ॥ ९०० ॥ महिता भद्रवाटी च 'ये' प्रातानिरा तथा । तथा 'म. दनपाले ' तु ममरा परिकीर्तिता ॥ ९०१ ॥ प्रोक्ता ' भावभकाशे' तु प्रतानिनी कदमरा । गणाः । प्रमारिणी गुरूप्णा च तिचा वाताहा तथा ॥ ९०२ ॥ श्वयथम रहारा पविष्टंभहारिणी 'नृपेश पत्रानि संप्रोता मदने' वैद्यनायकैः ।। ९०३ ॥ मग़ सघानावेव निसपी च दृष्यावरतेन वानिकरा प्रोता 'एम्वनिने ॥ ९०८ ॥ रमे , - निघंटशिरोमणिः। - तिक्ता च वीयोप्या शुकला वातरक्तहाः। त्रिदोषनी 'केयवे' प्रोक्ता वैद्यैर्न संशयः ॥ ९०५ ॥ १२ पापाणभेदी । म० पापाणभेदी । गु० पापाणभेदी । पाषाणभेदोऽश्मनश्च शिलभेदोऽश्मभेदकः । श्वेता चो- स्पलभेदी च नगभिच्छिलिगर्भक. ॥ ९०६ ॥ मोक्ता ' राजनिघंटे' तु वैद्यशास्त्रपरायणेः । पाषाणभेदी पापाणस्तथैवाश्मनिभेदकः ॥ ९०७ ।। अश्मभेदनसंज्ञश्च नगभेदन एव न । प्रोक्ता ' मदनपाले ' तु भिपविद्या- विचक्षणः ॥ ९०८ }} तथा 'भावप्रकाशे' तु गिरिभित् परिकीर्तितः । पद्धदः प्रस्तरश्च नगभेदक एव च ॥ ९०९अश्मरीभेदकश्चैव प्रोक्तो 'केयनिकटके' । गुणाः । पापाणभेदो मधुरस्तिको मेहत्पाहरः ॥ ९१०॥ मोक्तं 'राजनिटे ' तु वैद्यविद्याविशारदैः। 'केयवे' हिमो भेदी योनिरोगविनाशनः ॥ ९११ ॥ मूत्ररोगहरश्चैव व्रणदो- पहरस्तथा । गुदभ्रंशहरश्चैव 'गणे' प्रोका भिपजनैः ॥ ९१२ ॥ शूलनिदोपन्नो मेहदोगछीहहा । गुल्मार्शनाशनश्चैव वस्तिशु- दिकरस्तथा ॥ ९१३ ॥ शर्कराशिश्नशूलनः प्रोक्तो 'धन्वंतरी' ध्रुवं । शोफहृद्रोगहा ' भावे' 'मदने' नु सरः स्मृतः ॥ ९१४ ॥ १३ वटपत्री पापाणभेदी । मु० गु० घडवतो पापाणभेदी । अन्या तु वटपत्रीस्यात्तथा ऐरावती च सा । गोधावती रावती च श्यामा खट्वांग- नामिका ।। ९१५ ॥ प्रोक्ता 'राजनिटे' तु भिषक्शास्त्रपरायणः । सुस्वातिका रेवती च मोहिनी 'केयदेवके '९१६॥ गुणाः । वटपत्री हिमा गौल्या मेहकच्छविनाशिनी । बलदा अगहंत्री च दीपनी नामके' ॥ ९१७ ॥ योनिदोपहरा चैव मूबरोधहरा तथा । तरफल मधुरं रूसं स्तंभने लेखनं ध्रुवं ॥ ९१८ ॥ कफपित्तहरं चैव विधा- ध्यानकृत्तथा । क्षुद्रं ग्राही पित्तनिच भोक 'केयनिटके' ॥९१९।। स्तंभने वातलं शीतं मदने परिकीर्तितं । १३ । खेतशिला। म० पांढरा दगडी पापाणभेद । गु० धोको पाषाणभेद । श्वेताशिला वरतला शिलाना शैलपरकला ।। ९१० ॥ वल्का न शैलग व्हा शिलावा 'राजनामके । गुणाः । शिलावलं हिम खादु मेहकृष्टविनाशनं ॥

५४ नियटशिरामणि.। ।। ९२१ ॥ मूत्ररोधाश्मरीशलक्षयपित्तापहारक ! १४ भुद्रपापाणभे दा। मु० गु० शुद्रपाषाणभेद । शुदपापाणभेदान्या चतुःपत्री च पार्वती॥ ।। ९२२ ॥ नगशाश्मकेतुश्च गिरिभः कदरोइवा । शैलोइया चगिरिना नगना 'राननामके' ॥ ९२३ ।। दशसंख्येति सप्रोक्ता भिपशास्त्र परायणैः । गुणाः । प्रणनी तु 'नृपे' प्रोक्ता मूनच्छाश्मरीहरा ।। ॥ ९२४ ॥ १० गृहकन्या । म० कोरफड, कोरकड । गु० कुवार । गृहकन्या कुमारी च कन्यका दीर्घपत्रिरा। स्थरुहा मृदु कन्या बहु- पत्रामराऽजरा ॥ ९२५ ॥ क्टकमावृता वीरा भृगष्टा विपुलश्रवा । व. मन्त्री तरुणी रामा कपिला चाबुधिश्रवा ॥ ९२६ । सुस्टका स्थूलदला प्रोता राजनिषटके माता च मडला चैव फलमत्स्याऽक्षकारका ।। ॥ ९२७ ॥ ' केयदेवनिघटे' तु भिषश्रेष्ठ प्रकीर्तिता । ' द्रव्यरत्ना- करे' चैव संप्रोक्ता न्वतिपित्तला ॥ ९२८ ॥ तथा घृतकुमारी तु मोक्ता 'भावकाशके । सप्तविंशतिसख्याका सरोका भिपजावर ॥ ९२९ ।। गृहकन्या हिमा तिक्ता कासपित्तक्फापहा । विपकुष्ठश्वासहरा 'नृपे' प्रोक्ता रसायनी ॥९३०॥ यकृतपित्तहरा चैव गररोगहरा तथा । बृहणी चैव बल्या च स्वगामयहरा 'नृपे' ॥ ९६१ ॥ भेदिनी प्रथिनी चैव यमिदग्धवणापहा । विस्फोटरक्तपितनी 'केये ' कफज्वरापहा ॥ ९३२ 'द्रव्ये ' सरा छोहहरा 'भावे ' नेच्या स्मृता बुधैः । १६ बर्हिचूडा । म० मयूरशीखा, मोरशेंडा । गु० मोरशिखा । शिखिनी बहिचूड स्यान शिखालु मुशिखा शिखा ॥ ९३३ ।। केकी शिखा मयूरस्य शिवेति राजनामके 'द्रव्यरत्नावरे' चैव मधुराव्हा मधुच्छना ॥ ॥ ९३४ ॥ मयूराव्हा सहस्रा च प्रोका 'मदनपाल्के' । सहस्राक्षो नी ठकठशिग्वा भावप्रकाशके' ॥ ९३५ ॥ गुणाः । बर्हिचूडा रसे खाद मूत्रकृच्छ्रहा तथा । बालग्रहहरा व वश्यक र्मप्रदा' नृपे।।। ॥ ९३६ ॥ ' द्रव्ये ' फातिसारनी पित्तश्चेष्मातिसारजित् ! १७ श्री- रिणी । म० पिसोळा । गु० पिसोळा । सौरिणी काचनारी र्पणी वटुपर्णिका ॥ ९३७ ॥ तिक्तदुग्धा हैमवती हिमदुग्धा हिमावती । हि निघंटशिरोमणिः। माद्रिजा पीतदुग्धा यवचिंची हिमोद्भवा ।। ९३८ ॥ हैमी तु हिमना चैत्र प्रोक्ता ' राजानिघंटके ' । घर्पणी हेमदुग्येति प्रोक्ता 'धन्वंतरौ ' ध्रुवं ।। ।। ९३९ ॥ यचित्रा काचनी च ‘केयदेवे ' स्मृता बुः । अष्टभू- सख्यका मोक्ता भिषक्शास्त्रविशारदः ॥ ९४० ॥ गुणाः ॥ क्षौरिणी तिक्तशाता च रेचिनी शोफवातहा । कमीकमहरा चैव पितज्वरहरा नृपे ॥ ९४१ ॥ १८ स्वर्णक्षीरी । म० काटेधोत्रा । गु० दारुडी। स्वर्णक्षारी स्वर्णदुग्धा स्वर्गाव्हा रुक्मिणी तथा । सुवर्णहेमदुग्धी च हेम- क्षारी तु कांचनी ॥ ९४२ ॥ प्रोक्ता ' रागानेघदे' तु भिपक्विद्या- विचक्षणैः । सुवर्णक्षीरो हेमांगा तथैव कनकक्षीरी ॥ ९४३ ॥ 'धन्व- तरिनिघंटे तु संप्रोक्ता भिपजां वरैः । क्षीरगर्भा दुम्विकेति 'द्रव्यरनाकरे' स्मृता ।। ९४४ ॥ हेमाव्हा हेमदुग्धा च तथा हेमावती ' मदे। पटु- पर्णी हैमवतो पतिदुग्धा च चोककः ॥९४५ ॥ प्रोक्ता ‘भावप्रकाशे'तु भिपकविद्याविचक्षणैः । प्रोक्का ' गणनिघंटे ' तु भिपम्भिस्तिक्तदुग्धिका ॥ ९४६ ॥ विंशत्संख्या मिपन्मिस्तु प्रोका शास्त्रविचक्षणैः । गुणाः । स्वर्णक्षारी हिमा तिक्ता कृमिपित्तकफापहा ॥ ९४७ ।। मूत्रकृच्छाश्मरी- शोकदाहज्वरहरा ' नृपे' । उरलेशकारिणी चैव — मदे' मदकरा स्मृता १९४८॥ विपपित्तहरा चैव रक्तपित्तहरा 'धने' । कंडूहरा 'केयदेवे' रक्तानाहहरा तथा ।। ९४९ ॥ कामलानी तथा प्रोक्ता वैद्यविद्या- विशारदैः । वातासहा 'द्रव्यरत्ने' पाहा 'गणनामके ॥ ९५० ।। १९त्रायमाणा। म० गु० त्रायमाण । त्रायमाणा कृतनाणा त्रायंती जायमाणिका । बलभद्रा मुकामा च वार्षिकी गिरिजानुजा ॥ ९५१ ।। मंगल्याव्हा देवनला पालिनी भयनाशिनी । अवनी रक्षणी त्राणा संमोक्का 'राजनामके' ॥ ९५२ ॥ वलदेवा तु विदिता तथैव गिरिसानुना। 'धन्वंतरिनिघंटे ' तु संप्रोक्ता भिपना वरैः ॥ ९५३ ॥ आदिसानुना चैव तथा वार्षिकत्राणिका । कयदेवे' तु संप्रोक्का सुदला च मुतानिका ।। ॥९५४॥ 'द्रव्यरत्नावरे चैव सुदनसंज्ञा प्रकीर्तिता । तथा 'खमरकोशे' तु मोच्यते वलभतिका ॥ ९१५ ॥ गुणाः । वायमाणा भरेछीना मधुरा . - निपटशिरोमणिः। , - गुल्महा तथा । रक्तज्वरक्फत्री च भ्रमतृप्णाक्षयापहा ॥ ९५६ ॥ ग्लानिहा विपछर्दिनी प्रोक्ता 'राजनिपटके' । कट पित्तात्रशूलनी पोलर एन्वनिश्टके ' १९९७१ होगरक्तगुल्मको पित्तहा 'केयदेवो' । 'मदे' वैद्ये सरा प्रोक्का फपित्तहरा 'गणे ॥ ९५८ ॥ २० स्दती । म० रुद्रवती । गु० परियो, लाणो । रदती तु स्रवत्तोया सभोवन्यमृतसवा । रोमाचिका महामासी चणपत्री सुधाश्रवा ॥९५९॥ प्रोक्ता 'राजनिघटे' तु भिपविद्याविशारदै । गुणाः । स्दनी तुक टुस्तिका कपाया चोष्णवारवा ॥९६० ॥ रचपित्तविमिहरा कफवाम विनानिशी । रसायनी मेहहरा 'राजनामनिस्टके' ॥ ९६१ ॥२१ ब्राह्मी । म नाही । गु० ब्राह्मा । बामी सरस्वती सौम्या मुरश्रेष्ठा सुवर्चला । कपोतवेगा यात्री दिल्यतेना महापधी ॥ ९६२ ॥ खायभुवी सौम्यन्ता सुरेज्या ब्रह्मान्यया । मामाता मत्स्याक्षी महकी सुरसा तथा ॥ ९६३ ॥ मेध्या पोरा भारती नवरा नु परमेष्ठिनी । दिव्या च शारदा चेष प्रोता राननिपटरे' ॥ ५६४ ॥ सोमा पोलाप स्पष्टा ब्रह्मार्चमा । 'धन्वतरिनिघटे' तु भिगिम परिकीर्तिता ॥२६॥ तथा सत्यवती र स्मरणी प्रहानारिणी। सत्यनामा मसोमा तनो तु वैद्य- . निघंटशिरोमणिः। ' भावप्रकाशके ' । २२ जलब्राह्मी । म० गु० वांव । ब्राह्मो तु क्षुद्द- पत्रान्या लघुब्राली जलोद्भवा ॥ ९७ ॥ प्रोक्ता 'रानानटे' विद्याविचक्षणैः । हिलमोची शंखवरा जलबाह्मी तथैव च ॥ ९७५ ॥ केयदेवे ' मिषश्रेष्ठैः संप्रोक्ता नैव संशयः । बांबी वामी फेनिला च जलजा हिलमोचिका ॥ ९७३ ॥ द्रव्यरत्नाकरे ' चैव संप्रोक्का रुद्रसंख्यका । वांबी तिक्ता रसे चोष्णा • सरामानिलहा 'नृपे' ॥ ॥ ९७४ ॥ शोफकुष्ठवणनी च ' केये' पित्तकफापहा । २३ वंदाक । म० बादें, वांडगूळ । गु० वांदो । वदाक' पाइपरहा शिखरी तरुरो- हिणी ॥ ९७५ ॥ वृक्षादनी वृक्षरूढा कामवृक्षस्तु शेखरी । केशरूपा तरुरुहा तरुस्था गंधमोहिनी ।। ९७६ ।। कामिनी तरुरुक् श्यामा दुपदी 'राजनामके' । दारुः स्यादवृक्षरहा तथैव पद्मरूपिणी ॥ ९७७ ।। धन्वंतरिनिघंटे' तु संमोक्ता भिपना वरैः । कामना नीलवर्णी च नीलवल्ली जयगुमा ॥ ९७८ ॥ जीवंती नु तथा प्रोक्ता ' केये 'तु पदरोहिणी । तथा 'भावप्रकाशे' तु वृक्षमक्षा प्रकीर्तिता ।। ९७९ ॥ पहा नररुहा कामाता चंद्रको 'गणे' । गुणाः । वंदाकस्तु भवेत्तितः शिशिरः कफपित्तनित् ॥९८०॥ श्रमहृन सिद्धिदो कृप्यो ' नृपे' प्रोक्तो रसायनः । 'धन्वतरिनिघंटे' तु संप्रोक्तो व्रणरोपणः ॥९८१ ॥ कफ- वातहरः मोक्तो 'केये' रक्तविषापहः । २४ अरण्यकुलस्थिका । म० विवळ्या । गु० चिमड । ततोरण्यफुलिया च कुलाली कुंभकारिका ॥९८२ ॥ चक्षुप्या तु कुलित्था च लोचने हितकारिका । हक्मसादेति संमोक्ता भिपग्मि 'नपनामके' || ९८३ ॥ 'धन्वंतरिनिघटे' तु वैद्यैः मोक्ता मलापहा । केयदेवनिघंटे तु कुकारी, चिपिय स्मृता ॥९८४ ।। दशसंख्या भिपश्रेष्ठैः संप्रोक्ता नैव संशयः। गुणाः । कुलत्या लोचनहिता तिकाऽशौशलहा कटु ॥ ९८५॥ विधायमान ' हवाई' चक्षुप्या नणरोपिणी । नेत्रखावहरश्चैव चरस्थिरविपापहा ॥९८६ ॥ विस्फोट- नेत्रकंदूहा नेत्रव्रणहरा 'घने । अशोहिफास्त्रहा मोका ' गणनामनि- टके॥९८७ ॥ २५ तंदुलीयक । म० ताकना । गु० तांदळनो , . - । निघटाशरमाणः। तदुलीयस्तंदुली च तदुलीयकथिली । बहुवीर्यो मेघनादो सुशावस्तु वनस्वनः ॥९८८ ॥ पथ्यशाकस्तु स्फूर्जन्यः स्वनिताव्हस्तथैव च । वी रस्तु तदुलश्चैव प्रोक्तो ‘राजनिघटने' ॥ ९८९ ॥ पिडिरस्तु घनश्चैव ततस्तदुललबिका । 'धन्वतरिनिघटे' तु समोक्ता भिपना वरै ॥९९०॥ चाडालस्तु खटालश्च काडीरस्तदुली तथा । विषघ्नो मार्पिकश्चैव मारीप केयदेवके । ॥ ९९१ ॥ ततो ' मदनपाले ' तु मापिक' परिकीर्तित. 1' भावप्रकाश ' समोक्तो भिपम्भिरवल्पमारिप , ९९२ ) गुणाः तदुलीयस्तु शिशिरो मधुरो विपनाशन । रचिकृद्दीपनः पथ्य पित्तदाह. भ्रमापह ॥९९३ ॥ प्रोको 'राजनिघटे ' तु वैद्यविद्याविचक्षणः । असृज्वरहरश्चैव मोक्तो 'गणनिषटके' ॥ ९९४ ॥ रक्तपित्तहरो रक्षो रसे पाके मधुर्धने । मदपित्तविपासुग्नो 'ये' स्यात्मृटमूत्रमित् ।। ॥ ९९५ ॥ तत सृष्टमलप्रश्न 'मदे' प्रोतो भिपजनै ।२६ चिविल्लिया । म० चिल्घोळ गु०। झीणी लुणी । "चिविलिया रत्तदला सरच्छदा स्यात्क्षुद्रघोली सदमाभपत्रिका" ॥९९६ ।। मोका 'रान निघटे' तु भिपशास्त्रपरायगे । दलामलोहिता पिछी मधुपत्रा तर च ॥ ९९७ ॥ धीरपत्रा क्षारदरा वास्तुकी 'धन्वनाम ' 1 वृदिला तु रक्ता च गौडयास्तुक 'द्रव्यके' ॥९९८॥ तथा · मदनपाले तु स म्यक् मोक्ता महादसा । गुणाः । चिड़ी रटुः पपाया पनीर्णवरहरा तथा ॥ ९९९ ॥ रसायनीति समोत्ता 'राननामनियो।मरादाता लोदता च रकनिन् निमिदारया ॥१००० ॥ निटोपनी 'मदे मोसा मिम्मि शास्त्रनृमि । सेमपित्तममेहमी चहरा तथा ॥ १०.१ ॥'धन्वतरिनिघटे' समोता रविशरिणी । अप्रिय- द्विरा 'दव्ये 'मावे ' वातहरा तथा ॥ १००२ ॥ महन् पुटिच्चर पदमरस्यनिषूदन । २७ इस्तिशृद्धी । म० गु० स्तिशुद्धी हरितारी महानदी गुडी धरपत्रिरा ॥ १००२ ॥ गुणा । लिगुडी नु रण सग्निपातनगपहा । मोगा राननितु पुरान गभेदाबानमा . .

. नियंटशिरोमणिः। नमिषग्वरैः ।। १००४ ॥ २८ कुटुंविनी । म० पहारकुटुवी, शिरदोडी, मोठी कावळी । गु० खरणेर । कुटविनी पयस्या च क्षीरिणी जलका- मुका । वक्रशल्या दुराधर्षा क्रूरकर्मा,झिरिटिका ॥ १००५ ॥ शीता प्र- हारजाया च शीतला तु जलेरहा । प्रोक्का'राजनिघंटे' तु भिपशास्त्र- विशारदैः ॥ १००६ ॥ अर्व पुप्पी वत्रशल्या दुरामोधा भिरिटिका । केयदेवनिघटे' तु संमोक्ता मिपैजा वरैः ॥ ७ ॥ ततो ' मदनपाले' तु जलकामाऽभिरेणुका । पयस्था जलकामा च चित्रशल्या दुरामया ॥ ॥ १००८ ॥ एकविशतिसख्येति। प्रोक्ता वैद्यविचक्षणैः । गुणाः । कुटविनी तु मधुरा ग्राहिणी कफपित्तहा ॥ १००९॥ कंडूरक्तवणहरा 'नृपे' प्रोक्ता रसायनी । २९ स्थलपद्मिनी । म० स्थलकमळणी । गु० स्थलकमल । मुगंधमूला पद्माव्हा तथैव स्थलपद्मिनी ॥ १० तथैवौबुरुहा चेति चारटी पद्मचारिणी । लक्ष्मीश्रेष्ठा तु लक्ष्मी च रम्या चैव सुपुष्करा ॥ ११ ॥ चरस्थलरुहा चैव तथा पद्मावती मता । ततः पुष्करवर्णी च तथा पुष्करिणी मता ॥ १२ ॥ प्रोक्ता 'राजनिघंटे' तु भिषशास्त्रपरायणैः । गधमूलातिपत्रा च पद्मचारी सुपुष्कला ॥ १३ ॥ 'धन्वतरिनिघंटे' तु संप्रोक्ता भिपजावरै । ' द्रव्यरत्नाकरे ' चैव वर्तकी परिकीर्तिना ॥ १४ ॥ व्यथा त्वतिवसा चैव वारटी ' मदने' स्मृता । तथा त्वतिचरा चैव प्रोक्ता ' भावप्रकाशके' ॥ १५ ॥ चतुर्विशतिसंख्याका प्रोक्ता वैद्यविचक्षणैः । गुणाः। तिचा शीता च वातघ्नी रफपित्तहरा तथा ॥ १६ ॥ मेहातिसारहा प्रोक्ता ' राजनामानिघंटके ' । उप्गा कटुः कफो. दूतवातहा मूत्रकृच्छनित् ॥ १७ ॥ अश्मरीशूलविपहा श्वासकासहरा भवे । । मोहापस्मारहा प्रोक्ता 'धन्वंतरिनिघटके' लेप्मश्वासासकच्छूना 'मदे' प्रोक्ता भिपजनैः । गणनामनिघटे। तु शूलना परिकीर्तिता ॥ १९॥ तृष्णादाहप्रशमनी ' द्रव्यरत्नाकरे' स्मृता ३० नागदमनी । म० नागवण । गु० नागदवण । जंबूनीव- वती वृत्ता वृत्तपुष्पा च जाववी । मदनी नागदमनी दुर्धर्षा दुःसहा तथा ॥ ३१ ॥ प्रोका 'राननिटे' तु भिषाग्भ- शास्त्रवित्तमः । महा .

निघंटशिरोमणिः। योगेश्वरी चैव तथा. योगेश्वरीश्वरी ॥ ३२ ॥ नागदती नागपत्री रास्ता सर्वभयापहा । सर्वगंधा सर्वप्तहा विपदंष्ट्रा विषापहा ॥ ३३ ॥ 'केय. देवनिघंटे' तु संप्रोक्ता भिपजांवरैः। दमनी नागगंधा च नागा भुनंगणिनो ।। ३४.।। 'दव्यरत्नाकरे ' चैव भिपग्भिः परिकीर्तिताः। प्रोता 'म- दनपाले ' तु नागपत्रा भुजंगिनी ॥ ३५ ॥ वलामोटा नागपुप्पी प्रोता 'भावप्रकाशके । गुणाः। ततस्तु नागदमनी तिक्तोष्णा च त्रिदोपहा ॥ ३६ ॥ कटुतिक्तोदराध्मानहारिणी कोष्ठशोधिनी। 'राजनामनिटे 'तु प्रोक्ता वैद्येन संशयः ॥ ३० ॥ मोहापरमारदोपनी 'धन्वंतरिनिघंटके । तृष्णादाहहरा प्रोक्ता 'द्रव्यनामनिघंटके' ॥ ३८॥ व्रणरक्षेनहानी च सपोद्भवविपापहा । लूनाज्वालागर्दभनी प्रोक्ता 'केयनिघंटके' ॥ ॥ ३९ ॥ कफवातहरा प्रोक्ता वैये 'व्यनिघंटके । नयंकरा च . नदा ' भावे' च सुमतिप्रदा ॥ ४० ॥ कोष्ठशूलहरा चेष योनि- दोपहरा 'गणे । ३१ नागदंती । म० नागाछी । गु० गायवमुकणां - निधंदशिरोमणिः। ६१ , । ॥ ५० ॥ असीतका सूक्ष्मपत्रा ' केयदेवनिघंटके' । गुणाः । विष्णु- क्रांता कटुस्तिका कफवातहरा तया ॥ ११ ॥ . विपहा पाननी चैव शुभदायी 'नूपे' स्मृता । बुद्धिस्मृतिकरा चैव नणक्रिमिकफापहा ।। ॥ ५२ ॥ 'केयदेवे' मिषश्रेः संप्रोक्ता शास्त्रवेतृमिः ।३३ कुणंजर 1 म० कुंनीर । गु० कणेझरो । कुर्णनरः कुणंजी च कुणनो- रण्यवास्तुकः ।। ५३ ॥ प्रोका - राजनिघंटे 'तु भिषक्शास्त्रपरायणैः । सप्तसंस्येति संमोक्ता पुरातनचिकित्सकैः ॥ ५४॥ गुणाः । कुणंगो म- धुरो रुभ्यो दीपनः पाचनो 'नृपे । हिमो वृप्यो मेहहरो रक्तपित्तहरो दवे । ॥ ५५ ॥ ३४ भूम्यामलकी । म० भुईआवळी । गु० भोआवदो । ततो भूम्यामली ताली वितुन्ना दृढपादिका । उचटा चारटी ' पृप्या भूधात्री च हिमालया ॥ ५६ । वीराऽजरा विश्वपर्णी तथा हि भयदा मता । विदुपत्री विषघ्नी च बहुवीर्या तमालिका ।। ५७ ॥ वितु- निति संप्रोका ' राजनामनिटके' । तामला च जटाताली तमालं न तमादिनी ॥ १८ ॥ वितुनं तातमालं च भूधात्री तु तमालकी ! झटामला शमा चैत्र 'कोशे' मोक्ता मिपावरैः ॥ ५९॥ उत्तमा दृढपादी च बहु पुत्रा शिवा तपा। चामलकी दृढा माला हिमा मूक्ष्मफला तथा । ॥५०॥ 'केयदेवनिघटे ' तु प्रोक्ता वैद्यविशारदः । ' द्रव्यरनाकरे' पैव जटांता च शिखा स्मृता ॥ ११॥ ततो ' मदनपाले ' तु संप्रोक्ता चाजटा तथा । तद्वद्वहुफला चैव मोक्ता ' भावप्रकाशके ' ॥ ६ ॥ मुळेकिनो विष्णुपर्णी तमालका तमा 'गणे । गुणाः । मुम्यामली क- पायाला शिशिरा मूत्ररोगहा ॥ ६३॥ हिमा वातकरा पांडुपित्तरककफा- पहा ! विपकुष्टश्वासहरा पादहहरा नृपे' ॥ ६४॥ हिमाक्षतक्ष- यहा मोवा केयनियटक । ३५ गोरक्षी । २० गोरखचिंच । गुरु गोरख आवली, रुखो । गोरक्षी सर्पदंडी च दीर्घदंडी मुदंडिका ।। ॥१५॥ चित्रला गंधबहुला गोपाली पंचपर्गिका पोका मानाने- पटे यमुसंख्या मिपाननेः ॥ १६ ॥ गुणाः । गोरक्षो मधुर। तिका शिशिरा दाहपित्तनुत् । विस्फोटवांत्यतीप्तारवरशोपविनाशिनी ।। - निघटशिरोमणि । ॥ . ।। ६७ ॥ ३६ गोलोमी। म० पाथरा, पाथरोमेद । गु० गोलोमी। गोलोमी गोधुपी चैव गोना क्रोष्टकपुच्छिका । गोसभा प्रस्तरणी मोक्ता 'राजनिघटके' ॥ १८ ॥ पटसख्या मिपग्भिस्तु सप्रोक्ता नैव सशय । गुणाः । गोलोमी तु कटुस्तिका त्रिदोपनी हिमा 'नृपे ॥६॥ रका. शोहा आहिणी च टोपनी तत्र सस्मृता अश्मरीमेहहा प्रोत्ता 'द्रव्यनाग्नि निघटके, ३० ॥ ३७ दुग्धफेनी। म० गु० दूधफेनी । पय • फेनी फेनदुग्या पयःस्विनी । लूतारि बगकेतुश्च गांजापति - रामके' ।। ।। ७१ ॥ पट्सख्या कथिता पूर्व पुरातनभिपपरे । गुणाः । दुग्धोनी क्टुस्तिक्ता पाया शिशिरा तथा ॥ ७२ ॥ विपत्रणहरा रच्या 'नृप' प्रोता रसायनी । ३८ चागेरी, क्षुद्राम्लिका । म० आवरती । गु० नहानो चुको । क्षुद्राम्ला चैव चागेरी चुनाम्ला चुनिका तथा ॥ ॥ ७३ ॥ लोणाला च चतु पर्णी लेणी रोणाम्रपत्रिका । अबष्ठा- म्दवती चाम्या तथा दतशठा मता ॥७४ ॥ शस्त्रागा चाम्लप नीति मोचा' राननिघटो तथाम्लोटिया सोटा • धन्वनामनि घरके॥७५ ॥ अम्लिा उलए ना रोटिका लागि तथा । मुनीरा रानपाता च अम्गा चारदोलरा ॥ ७६ ।। 'यदेव ने घने ' तु प्रोषा यद्यपिचक्षणे । अश्मतमोऽम्लपत्रा च युशी शारी निघटशिरोमणिः। . - तु भिापक्शास्त्रपरायणैः ।'धन्वंतरौ' गंधकारी जयकारी प्रकीर्तिता ।। ८४ ॥ जयारुणा खदिरका गडकाली प्ररोधिनी । 'केयदेवनिवटे' तु रुहा च परिकीर्तिता ॥ ५ ॥ तथा ' मदनपाले ' तु लोहिता मोहिनी स्मृता । गुणाः । रक्तपादी कटुः शीता, पित्तातिसारजित्तथा ॥ ॥ ८६ ॥ शोफदाहश्रमश्वासवणकुष्ठकफापहा । कुष्ठन्नी 'राजनानोति' निघंटे परिकीर्तिता ॥ ८७ ॥ कफपित्तहरा चैव योनिरोगविनाशिनी । रक्तपित्तहरा 'मोक्ता ' केयदेवनियंटके' ॥८८ ॥ रक्तदाहविषघ्नी च ' द्रव्यरत्नाकरे' स्मृता । विसर्पलूताभूतनी 'मदे' तु व्रणरोपणी ॥ ॥ ८९ ॥ ४० वैपरीत्या लज्जालुः । म० थोर लाजाळू । गु० मोटी रीसमणी । लज्जालुवैपरीत्या च तथैव तु बृहद्दला । अल्पापा वे- दसंख्या संप्रोक्ता 'राजनामके' ॥ ९० गुणाः । बृहल्लज्जालुका चोप्णा कटु कफविनाशिनी । आमहा रसनिष्पत्तिर्नानाविज्ञानदा नृपे' ॥ ९१ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' प्रोक्ता व्रणपित्तातिप्तारजित् । 'मदे' तु श्लेष्मपित्तनो योनिरोगहरा स्मृता ॥ .९२ ॥ ४१ हंसपादी। म० बारीक लाजाळूमेद । गु० हंसपादी । त्रिपदा रक्तपादी च तथैव हंसपादिका । घृतमंडलिका चैव विश्वग्रंथिस्त्रिपादिका ॥ ९३ ॥ त्रिपादी कीटमारी च हेमपादी मधुसवा । कर्णाटी तानपत्री च विक्रांता मुवहा तथा ॥ ९४ ॥ 'ब्रह्मादनी पदागी च शीतांगी सुतपादुश। संचा- रिणी च पदिका प्रल्हादी कीदपादिका ॥ ९५ ॥ गोधापदी च हंसाधिः धार्तराष्ट्रपदी तथा । हंसपादी च विज्ञेया ' राजनामनिटके ' ॥९६ ॥ कीटनामा कीटमाता 'केये' तु हविमंडला । तथा • गणनियंटे ' तु घृतमंडा पहुवा ॥ ९७ ॥ गुणाः । हंसपादी क्ष्णा च विपभूतभ्र- मापहा । अपस्मारहरा चैव ' नृपे' प्रोता रसायनी ॥ ९८ ॥ विभया तु 'धने ' प्रोक्ता भिपग्भिः शास्त्रपारगैः । हिमा गुर्वी रोपणी व रक- दाहातिसारजित् ।। ९९ ॥ विसर्पल्ताभूतनी नणदा 'केयदेवके । ४२ अधकारिका । म० घोडागधरा । गु० घोडायरा । कायरा हय- पर्यायः कामरातः प्रकीनिता ॥ १०० ॥ वेदसंरयेति संमोका 'राम- . - - । निघदशिरोमणि । नाम्नि ' निघटके । गुणाः । अश्वकाथरिका तिता वातघ्नी दीपनी नृपे॥१॥४३ श्वेता पुनर्नवा । म० पाढरी घेटुली । गु० विष खापरो । पुनर्नवा विशाखश्च कडिल्ल शशिवाटिका । पृथ्वी च सितवर्षा भूर्दीर्घपत्रा कठिठक ॥ २ ॥ प्रोता 'राजनिघरे तु भिषशास्त्रविशा रदै । शिवाटिका वृश्चिकश्च महावर्षाभवस्तथा ॥ ३ ॥ श्वेतमूलस्तु सप्रोता 'धन्वंतरिनिवरके' । क्षुदपत्रो वर्षकनु 'केये' तु रक्तवृतका १४ ॥ गुणाः । श्वेता पुनर्नवा तूप्या तिता कफविनाशिनी ! कासह द्रोगशूलनी पाडुशोफविनाशिनी ॥ ५ ॥ वातहा भिपना नाथै प्रोचा राजनिघटके । शोफोदरहरा 'द्रव्ये' प्रोक्ता वैद्यैर्न सशय ॥६॥ मधुरा तु गुरुश्चैव वातशोथहरा तथा । रसायनीति व विभि प्रोत्ता । मदनपाके' ॥ ७ ॥ रक्षा क्षतहरा प्रोता वैये 'र्ध न्बनिघदेव । । दीपना वातकपहा हृद्या रुच्याशनाशिना ॥ ८॥ नगोदरगरनौति प्रोक्ता केयनिपके रक्ता पुनर्नवा । म० तारडी घेटुळी । गु० साटोडी । पुनर्नना तु रचारया घरा मडल- पत्रिका ॥ ९ ॥ रच वाडा वर्परतुनाहिता रत्तपत्रिका । वैशाखी रक्तवर्षाभ शोफ्नो रतपुष्पिरा ॥ १० ॥ पिरखरा विपनी च ॥

. निघटशिरोमणिः। नीला श्यामा नीलपुनर्नवा ॥ १८ ॥ कृष्णाख्या नीलवर्षाभूनौटिनी स्वा- भिधान्विता । गुणाः । नौला पुनर्नवा तिका कटूप्णा च रसायनी ॥१२॥ दृद्रोगांडुश्वयथुश्वासवातकफापहा । ४६, ४७ श्वेता वसु, रक्ता वसु । म. पांढरी वसु, तांबडी वसु । गु० घोळी वसु, राती वसु । वपुकोथ वसुः शैवो वप्तश्च शिवमलिका ॥ २० ॥ ततः पाशुपतश्चैव सुरेष्टः "शिवशेखरः । तथा शिवमतश्चैव ग्रहसंख्येति 'राजके' ॥२१॥ गुणाः । श्वेतरतवमुश्चैव कटुस्तिक्तोष्ण एव च । पाके शीतौ दीपनों च पजानिलगुल्महे ॥ २२ ॥ ततस्तु धावसुको 'नृपे' प्रोक्तो रसायनः । ४८ सर्पिणी । म० गु० सर्पिणी । मुजंगी सर्पिणी चैव कुंडली पन्नगी फणी ॥ २३ ॥ मोगी 'राननिघंटे' तु पट मोक्ता मिषनांवरः । 'गुणाः । सर्पिणी तु विपन्नी च कुत्रवृद्धिपदा 'नृपे' ॥ २४ ॥ ४९ - श्चिका । म० खानकोलती । गु० आगियो। वृश्चिका नखपर्णी च पि- 'च्छिाप्यलिपत्रिका । प्रोक्ता ' राजनिघटे' तु वेदसंख्या भिषजनैः ।। ॥ २५ ॥ वृश्चिका पिच्छा ऽम्ला च ह्यत्रवृध्द्यादिहा. 'पे । ५० मत्स्याक्षी । म० जलपिंपळी । गु० रतवेलियो । ब्राह्मी वयस्या मत्स्या- क्षी मीन क्षो सोमवल्लरी ॥ २६ ॥ प्रोक्ता 'राजनिटे ' तु भिषक्शा- स्वपरायणः । वव्ही तु झपनेत्रा च 'द्रव्यरत्नाकरे' स्मृता ॥२७॥ तथ 'मदनपाले' तु वाल्हिका परिकीर्तिता । गुणाः। मत्स्याक्षी शिशिरा रुच्या व्रगकफहरा 'नृपे' ॥ २८ ॥ 'द्रव्यरत्ने' च मेशीति भिष- ग्भिः परिकीर्तिता । प्राहिणी वातला चैव पाके तु कटुका स्मृता ॥ २९॥ कफपित्तास्त्रकुष्ठनी 'केयदेवे' स्मृता बुः । ५१ गुंडाला । म० गों- डाळ ||गु० गोंडाळ । गुंडाला तु जलोद्भूता गुच्छचुना जलाश्रया ॥ ३०॥ मोक्ता ' राजनिघंटे' तु भिषश्रेष्ठेर्न संशयः । कुंभिका वारि- पर्णीति प्रोक्का भावप्रकाशके' ॥ ३१॥ गुणाः । गुंडाला कटुसिकोणा ब्रणशोफहरा 'नृपे कृमिहा 'द्रव्यरत्ने' तु 'भावे' प्रोक्ता हिमा सरा ॥ ३२ ॥ दोपत्रयकरी रुक्षा जानी रक्तशोपहा । ५२ भूपाटली। म० (पाडळ । गु० भुईपाउळ । भूपाटली न भूमी-भूताली रकपुष्पिका ॥ . 1 -- निघटाशरोमणिः। , ॥ ३३ ॥ प्रोक्ता 'राजनिघटे ' तु मिपविद्या विशारदै । गुणाः । भू- पाटली कटूप्णा च पारदे भुप्रयोजिका ॥ ३४॥ नृपे''द्रव्ये ' तु वला तथा वीर्यविवद्धिनी । ५३ पांडफली । म० पाटली, पादरफली 1 गु० शीणवी । पादु पाइफली पैव धूसरा वृत्तवीनका ॥ ३५ फली भूरिफली चैव पाटली 'राजनामके'। गुणाः । पाडफली तु शिशिरा कच्छूक्तहरा बला ॥ ३९ ॥ मूत्रघातहरा तृष्णापित्तहा 'राजनामके' ५४ केना ! म० गु० केना । केना तु छुश्किा पत्री पर्वमला त्वविनया ॥ ३७ ॥ प्रोक्ता राजनिघटे' तु मिपावद्माविशारदै । कर्णमादा नु सप्रोक्ता 'द्रव्यरनाकरे' तथा ॥ ३८ ॥ गुणाः। केना तु मधुरा शीता स्तन्यदा रुचिकृत 'नृपे'1'ट्रव्ये ' वृप्या मेहहरा रक्तपित्तहरा स्मृता ।। ३९ ॥ ५५ ब्रह्मदंडी। म. उटकटारी। गु० उटकटो। ब्रह्मदव्यजदडी च कटपत्रफला 'नृपे। गुणाः । ब्रह्मदडी कटपणा च काशोकविनाशिनी ॥ ४० ॥ वातहनीति समोक्ता रामनामनिषटके। ५६ द्रवंती । १० लघु उंदिरकानी । गु० नहानी उदरकनी। द्रवती शबरी चित्रा न्यग्रोधी शतमूलिका ।। ४१ ॥ प्रत्यक्श्रेणी कृपा पड़ा पत्रश्रेण्याखपत्रिका । प्रतिपर्णी मूपिकाव्हा विधाता तु शिफा घसा 11.४२ ॥ सहस्रम्ली संमोक्ता 'राननामनियटके' । गुणाः। द्रवती म धुरा शीता रसबधकरी परा ॥ ४३ ॥ ज्वरनिमीशूलहरा 'नृरे' मोक्ता रसायनी । ५७ द्रोणपुप्पी ! म० कुभा, गोमा । गु० सुनो। दोणपुप्पी दीर्यपत्रा कुभयोनि तुर्विका ।। ४४ ॥ त्रिवरुप कुनुवा मुपुष्पा चित्रपत्रिका । प्रोक्ता 'राननिपटे। तु वेधशास्त्रविशारदः ॥४५॥ द्रोणा छत्रा कुरबा च 'वेयदेवे' स्मृता युधः । 'दन्या. स्नाकरे ' ने पालिदी परिकीर्तिता ॥ १६ ॥ तथा पदनाले । प्रोक्तः श्वसनको ध्रुव । गुणाःद्रोणपुष्पी कटप्णा प रच्या वातवपापहा ॥ १७ ॥ अनिमाचहरा नेव वातवरनिरिणी ।' रामनामनिधो । तु संप्रोता मिफ्ना परैः ॥ ४८ ॥ पारे स्वादु तु रूप मेटिनी वार पित्तहा । कामरामगोपनाशिनी ' वेटवा ॥ १९ ॥ गुरु १. निघंदशिरोमणिः। या कामहरा प्रोक्ता मदनपालके । नमकश्वासनित्मोक्ता वैये 'भी- वप्रकाशके १॥५०॥५८ महाद्रोणा । म. देवकुंभा । गु. मोटो कुत्रो । महाद्रोणा कुरंबा च देवपूर्वक एव च। दिव्यपुष्पी महाद्रोणी देवी कांडा तथैव च ॥५१॥ देवद्रोणा विषग्मिस्तु संप्रोक्ता 'राजना- मके पौडिन्यस्तु महादेवस्तथा देवकुरंबकः ॥ १२ ॥ कुसुभकश्च संप्रोक्तो । केयदेवनिघंटके' । वृक्षतारस्तु संप्रोक्तो वैद्यै ' मदनपालके ' ।। ६३ ।। गुणाः । देवकुंभा कटुस्तिक्ता भेद्या भूतातिवातहा । कफानि- मांद्यहरमोक्ता 'नृपे' पारदशोधिनी ॥ १४ ॥ ५९ अडुक । म गुरु झेंडू । झंडूः स्यारसलपुष्पा तु झेंडूको । राजनामके' । झेडुः कटुः कषाय भूतज्वरहरो ' नृपे' ॥ १९ ॥ ' द्रव्यरत्ने 'तु मेहमो सं. प्रोक्तो भिपनांवरैः । ६० गोरक्षदुग्धी । म. गोरखदुधी । गु० गो. रखदुघेली । गोरक्षदुग्धी गोरक्षी नाम्रदुग्धी रसायनी ॥ ५६ ॥ बहुपत्रा मृतनीवी मृतसंनीवनी 'नृपे । गुणाः । गोरखदुग्धी मधुरा वृप्या संग्राहिका हिमा ॥५७ ॥ सर्ववश्यकरी चैव रसे सिलिगुणप्रदा । ' नृपे' 'द्रव्ये ' स्तंभिनी च मेहहा संस्मृता बुधैः ।। ५८ ॥ इति श्रीसिद्धेश्वर- प्रेरित राघवविरनिते निघंटशिरोमणे पर्पटादिक्षुद्रक्षुपवर्गः समाप्तः ॥ ४ पिप्पल्यादिवर्ग, १ पिप्पली । म. पिंपळी । गु० पीपर, लिडी पीपर । पिप्पली वकरा शौडी चपना मागधी कणा । कटुबोना च कारंगी वैदेही तिक्त- तंडला ॥ ५९॥ श्यामा दंतफला कृष्णा कोला २ मगधोद्भवा । उपणा चोपकुल्या च तथैव तीक्ष्णतंडुला ॥ १०॥प्रोक्ता ' रामनिटे। तु वसमसंख्यवेति च । गुणाः । पिप्पली वरहा वृष्या निग्योष्णा कटु- तिक्तका ॥ ६१ ॥ दीपनी वातहा श्वासकासश्लेप्महरा नृपे'। वात- श्वेप्मक्षयहरा प्रोक्ता 'धन्वन्तरौ । ध्रुवं ॥ १२ ॥ आर्दा गुणे हिमा गुर्वी स्वाद्वी लिमा कफदा । जोर्णज्वरहरा प्रोका वैये । मविप्रका- शके ॥ ६३ ॥२ गनपिप्पली ! म गर्पिपळी ! गृ• गनीपर ।

निघंटशिरोमणिः। घ. . गनोपणा चव्यफ चव्यजा गनपिप्पली । श्रेयसी क्षुदवैदेही दीर्घग्र- विश्व तैनसी ॥ १५॥ वर्तुली स्यूलवैदेही प्रोक्ता ' राननियटके। न्वतरिनिटे ' तु चविका परिकीर्तिता ॥ ६५ ॥ वशिक' सर्वदापुप्प- स्तथा मर्कटपिप्पली। करजो पार्वतेयश्च गनकृष्णा तदुत्तर ॥ ५६ ॥ मोक्ता ' गणनिटे' नु भिषविद्याविशारदै । गनाव्हा इभकृष्णाच वशिरो हस्तिपिप्पली ॥ १७ ॥ करिकृष्णा 'फेयदेवे' कपिवळी तु 'भारके। राजकृप्या कोलवल्ली' द्रव्यरत्ने ' प्रकीतिता गुणाः । गमोषणा कटूष्णा च रूक्षा मलविशोपणी । वलरासातहत्री च स्तन्यकर्णविवद्धिनी ॥ ६९ ।। ' नृपे'' क्ये' कटु पाके वार्योगा वातमहा । कृमिश्वामातिसारणी दोपनी कठरोगहा ॥ ७० ॥ शुप्का- पिप्पलीगुणाः । शुष्का लघुः स्वादुपाका तथैव च रसे कटु । सरा घ कामलाहत्री कफगुल्मविनाशिनी ॥७१ ॥ कष्ठकरुना हत्री 'मदने' परिकीर्तिता । मूत्रकृच्ट्राश्मरीहत्री तथा विस्फे टनाशिनी ॥ ७२ ॥ यो- निशूलप्रहश्रोति मोक्ता वैधै ' गणे' । । ' द्रव्यरत्नाकरे । धैर्भदिनी परिकीर्तितः ॥७३ ॥ वृप्या पके स्वादुरसा पित्तला च रसायनो । के सोदर प्रहनी च कुठगमार्शनाशिनी ॥७४ ॥ आमवातप्रमेहमी शूलहा 'मदने' स्मृता । ३ सहली पिप्पली । म० सिहली पिंपळी । गु० सिंहली पापर ! सँहली सर्पदडा च सपंगी ब्रह्म मना ॥ ७९ ॥ पार्वती शेजा मूल लबबाजारवटा द्रना। सिंहलस्था लवदता न वाला चैन व ला १७६॥ करवी जीवनेत्रा च प्रेक्का 'राजानघटके' सिंहली नीलिका नाडी पुग्टी सितवारिका ॥ ७७ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव भिपम्भि परिकीर्तिता । गुणा । सैहली कदुरुष्णा च नमो दीप परा ।। ७८ ॥ फश्वासानि- लनी च कोठशोधनिका' नृपे' 'ये' शीता रेचनी च वृध्यामा- निलशाधिनी ॥ ७९ ॥ ४ वनपिप्पली । म० रानपिंपळी । गु० वनप पर । मूक्ष्मा क्षुद्रा वनस्था न पिप्पली 'रामनामके'। गुणा । वनस्था पिप्पलो रु या तीक्ष्णागा दपनी 'नृपे' ॥ ८० ॥ आदी मवगुणान्या तु शुपा स्वल्पगुणा स्मृता । पिप्पीमल । म. पिंप . .

निघंटशिरोमणिः ६९ ळमूळ । गु० पोपगमूल । ग्रंथिकं . पिपरीमूलं मूलं तु , चटका शिरः ॥ ८१॥ कोलमूलं कटुग्रंथी कटमलं , क्टूपण । सर्वग्रंथिस्तु पत्राव्य विरूपं शोणसंभव ॥ ८२ ॥,मुग्रंथि ग्रंथिलं जैव संप्रोक्तं रामनामके' 1 • धन्वंतरिनिघंटे' तु संप्रोकं चविकाशिर ॥ ८३ ॥ कणामूलं मागधं. च रूढकं मगधानाः। पडग्रंथिस्तु मुसंप्रोता. केयदेवनिघंटके' ॥८॥ कृष्णामूलं तथा चांघ्रिग्रंथिक 'दल्यनामके 1 शौडिक चपलामूलं संप्रोक्तं गगनामके ' १८॥ गुणाः । ततस्तु पिप्पलीमूल कटूटगं छेप्मनाशनं । कृमिहद्दीपनं चैव वातरोगविनाशन ॥८६॥ रोचनं पित्तलं चैव नृपे' प्रोकं भिषजनैः । श्वसनासापह 'द्रव्ये ' 'मदे'चोदररो- गजित ।। ८७ ॥ पाचनं च तथा रूक्षं संप्रोक्तं वैद्यनायकैः । आनाहली- हगुल्मन सयानं 'भावनामके' ॥ ८॥ ६ गुंठी । म सुंठ । गुरु, झूठ । शुंदो महीपय विश्वं नागर विश्वभेपग विश्वौपधं कटुग्रंथिः कटु- मद्रं कटूपणं ॥ ९ ॥ सौपर्ण शृंगवेरं च कफारिश्चादकः ,-स्मृतः । शोषणं नागगव्ह च प्रेक्त ' राजनिटको॥९धन्वंतरिनिपं- दे' तु आदिक परिकीर्तितं । कटूरकट ' केयदेवे ' भिषग्मि परिकीर्ति- तं ॥ ९१॥ मतसंख्या मोक्ता मिपविद्याविशारदः । गुणाः।। शूटी कटूप्या स्निग्धा च कफपविनाशिनी 11 ९२ ॥ वायुशल प्रहंत्री न बद्धोदरविनाशिनी । श्वामाध्मानलीपदवी प्रोक्ता राजनियटके' ॥२३॥ आमवातमहंत्री च पाचनी 'मदने 'स्मृता । अरुचिनी र वृप्या च बातो. द विनाशिनी॥ ९४ ॥ कासपांडहरा प्रोक्ता 'धन्वंतरिनिघंटके' पाके तु मधुर प्रोक्तं मलममाहिक तथा ॥९५ ॥ हृद्यं स्वयं वातकफदोगा - विनाशन | आमनं पित्तलं 'केये' हिमानाबमहरा ११९६ ॥ ७ आईक । म० आले। गु० आदु । आर्द्रकं गुल्ममूलं च मूलज कंदर वरं। शृंगवेर महाजं च सकतेष्टमनूपन ॥ ९७ ११ अपाकशाकमाख्यं राहुछ सुशाककं । आदिशाकं नु शाहू च सच्छाकं राजनामके ' ॥९८ ॥ कंदर न महाजंबु 'न्वंतरिनियटके ' । ककुद केयदेवे' न मिपाग्भः परिकीर्तित ॥ ९९ ॥ कंदोपर्ष 'द्रव्यरत्ने' संप्रोकं भिषनावरैः । गुणाः । आदिकं तु .

निघागिरोमणि । । कटप्णं च दृद्यं पाके च शीतलं ॥१२००॥ दीपन रुचिदं शोफ ठामय- विनाशनं फहं भिषनानाथैः प्रोक्ता राजनवंटके॥१॥' द्रव्ये' सर च 'मदने' भेदनं गुरु संस्मृतं । ८ मरिचं। म०मिरे । गु० मारे। मरिनं पलितं श्यामं कोलं पल्लोनमूषणं ॥ २ ॥ यवनेष्टं वृत्तफलं शावांग धर्मपत्तनं । कटुक च शिरोवृत्तं वारं कपिरोिचनं ॥ ३ ॥ मृष्टं सर्वहितं कृष्णं प्रोक्तं ' राजनिघटके, केयदेवनिरटे' तु तीक्ष्णं च चर्मबंधन । ४ || 'द्रव्यरत्नाकरे' चैत्र श्याम तु परिकीर्तितं । तथा 'मदनपाले' तु संप्रोक्तं चटकाशिरः ॥ ५ ॥ चरप्रियं क्रिमिहर धन 'गणनिघंटके। गुणाः । मरिच क्युतिक्तोगं लघुश्लेप्मानिल्नकं ॥ ६॥ कृमिहदोगनिम्न च कृनिकृ'दाजनामके' । पित्तकृत् 'धन्वके' प्रोक्तमाई तु परिकार्यते ॥ ७ ॥ आई नात्युष्णमित्युक्त खादु पाके स्वपित्तलं । कफप्रसेकद व गुरु तत्रैव प्रोच्यते ॥ ८ ॥ शुष्क स्थानु रसे पाके चौगं हि लनु दीपनं। अवृष्यं श्वासशूलनं शोप्यं तत्रैव कथ्यते ॥९॥ पूयस्खन च नात्युणं 'द्रव्ये' स्यान्नातिपित्तल 1९ श्वेतमरिच । म० पादरी मिरी । गु० घोळा मरी। सितास्य सितमारन चद्रक सितवछिन ॥१०॥ धवलं च तथा प्रोक्त वाल्क बहुलं 'नृपे' । ततस्तु शुभ्रमरिन शीग्रोबाज न शिनुक ॥११॥ 'धन्वंतरिनिघंटे' तु मिपग्भिः परिवर्तितं । गुणाः । संप्रोक्त श्वेतमरिचं क्टूष्ण चोप्णमेव च ॥ १२ ॥ विषघ्नं मनशमनमवृष्यं दृष्टिरोगहन् । रसायने च मग्राह्य वैधेरीज निगंटके ॥१३॥ १० धान्यक । म० घणे। गु० घाणा । धान्यक धान धन्य धानय धनिक धना । कुस्तुबरश्चा- लक घ छनधान्यं वितुना ॥ १४ ॥ मुगंपि. शाकयोग्यभ सूक्ष्मपत्रो जनप्रियः । धान्यनीन बीमधान्यं वेध रामनामके'१५॥ वेपणामा तु धानका विद्यगधा तु धान्यका । पानी पाना उठिधान्यं छत्रा द्या न वेपणा ॥ १६ ॥ 'वेयदेवनिघटे ' तु मिम्मि परिकीर्तितं । तथा भावप्रकाशे च कुनटी सस्मृता बुधः ॥ १७ !! गुणाः । धान्य मधुरं शात कपाय पित्तनाशनं । वामतृडाकफहं दीपन माह 'नृपे' ॥ १८ ॥ 'टव्ये ' जगतिसारन 'माने ' मूत्रल | कागे तू - नियंटशिरोमणिः। ७१ 'मावे' प्राहि प्रोक्तं भिपक्मनः ॥ १९ ॥ धन्वंतरी' तु चक्षुष्यं दधं रोचनमित्यपि । पाके स्वादु तया वृष्यं मूनलं च त्रिदोषहत्। ॥ २० ॥ उष्णवार्य बद्धविट्कं पाचनं दाहश्वासहत् । गुदोभ्रंशकृमीन्हन्ति 'केयदेव- निघंटके' ॥२१॥ ११ यवानी। माओवा । गु०अनमा । यानी दीप्यको दीप्यो यवसाव्हो यवाग्रनः दीपनी चोप्रगंधा च वातारिकदंबका ॥२२॥ यवनो दोपनीयश्च शूलहंत्री यवानिका । उग्रा प तीनगंगा च प्रोका। 'राननियटके' ॥२३॥ 'केयंदवनिघंटे तु भूमिकः परिकीर्तितः। 'व्यर- स्नाकरे' चैव कारवी कीर्तिता बुधैः ।। २४ ॥ ततो मदनपाले' च खग्निगंधा प्रकीर्तितः । तथा 'मावप्रकाशे' च ब्रह्मगर्माऽनमोदिका ॥२९ अग्निवझे यवानश्च हृद्यो 'गणनिघंटके' ब्रह्मदर्भाव्हयश्चैव 'कोशे'तु परिकीर्तितः ॥ २६ ॥ चतुर्विशतिसंख्याका संमोक्ता भिपजां वरः । गुणाः। यवानी कटुतिक्तोणा वाताशीप्ममूलहा ॥ २७ ॥ आमानक्रिमिछर्दि- भी दीपनी 'रामनामके मामवातहरा चैव सरेति 'द्रव्यनाम ॥२८॥ रोपनी पाचनो दद्या लषी कफविनाशिनी । शुक्रनिलोदरानाहगुल्मनी पित्तकोपना ॥२९॥ 'केयदेवनिघंटे' च संप्रोका भिपजांवरैः । वात- लेमहरा गुल्मनाशिनी' मदने' स्मृता ॥३०॥ हृद्रोगशमनी मोका - निघटके' १२ चव्य । म. चवक । गु० चवक । चव्यकं चषिका चव्यं वजिरो गंधनाकुली ॥ ३१ ॥ वडीकोलं कोलवली तथा कुटिलमस्तकं तीक्ष्णा करिकणावली करो रामनामके' ॥ ३२ ॥ नेत्रभूसंख्यक प्रो- क्ता पुरातनचिकित्सकैः । गुणाः । चव्यं नु कटुकं चोष्णं रोचनं लघु दीपनं ।। ३३ ॥ नंतुहं कासश्वास शूलहं ' राजनामके कफातहां 'धन्वे' 'दव्ये ' चाशीहरं स्मृतं ॥ ३४ ॥ १३ चित्रकः । ५० चित्रक ! गु० चित्रो चित्रकोमिश्र शार्दूलश्चित्रपाली कुटः शिखी । कृशानुर्दहनश्चैव व्यालो ज्योतिस्तु पालकः ॥ ३५ ॥ अनलो दारुणो वन्हिः पावकः शरलस्तथा। पाठी द्वीपो तु नित्रांगः शूरो 'राननिटके' ॥ २६ ॥ 'धन्वतारनिघंटे' तु पाठीनो वठरी हविः । हुताशनोरुणश्चैव ज्योतिनो हुतमुक् तथा ॥ १७ ॥ ज्वटनश्च शठश्चैव मोतो . - ७२ निघटशिरोमणि ३ । 'केयनिटके | ज्वाला दीपमंजा च वमलो गणनामके। ॥३८॥ 'गुणाः ।। चित्रकोग्निसमा पाके कटुः गोफकफापहः । वा- तोदारार्थीग्रहणीकृमिकबूहरो । नृपे' ॥ ३९ ॥ कामरतन् 'मदने' प्रोक्तो पुरातनचिकित्सकः । वयोप्णो दीपनो रुक्षो रोचनश्वामशोफा- 'हा ॥ ४० ॥ कुछहा 'केयदेवे' च कटुरवात्फकनाशनः । उवा- द्वातनाशश्च त्रिदोपनोऽग्निदीपनः ॥४१॥ प्रोक्तः पुरातनचुस्तित्तत्वात पित्तनाशनः । रक्तचित्रकाम० तावडा चित्रक । गु० रातो चित्रक। कालो व्यालः कालमूलो मान रस्त्वतिदीप्यकः ॥ ४२ ॥ दार कोग्निः पावकश्च चित्रागो रक्तचित्रकः । महांगः स्यादुद्रसंख्या ‘राननामनिध- टके' ।। ४३ ॥ गुणाः । स्थूलकायकरो रुच्यः कुएघ्नो रक्तचित्रकः । से नियामको लोहे वेधकश्च रसायनः ॥४४॥ मोको राजनिटे' नु पुरातनभिपवर । १५ विडंगः । म० पावडिंग गु० वाव डंग । विडंगा कृमिहा चैव दुला तंडुलीयका ॥ ४५ ॥ वातारि तंडुला व जंतुनी मृगगामिनी । रली गहराऽमोघा कपाली चित्रतंडला ॥१६॥ वरा सुचित्रबोना च जंतुनीति ' रानके । मोगा तु कैरल व तथैव भुंगगामिनी ॥ ४७ ॥ 'धन्वंतरिनिघटे ' तु कथिता वैद्यपाडतः । कृमिनित कृपिहंत्री च घेल कृमहरं तथा ।। ४८ ॥ भूतान कृमिञ्चैव 'के- यदेवनिपंटके।।' द्रव्यररनाकरे' चैव जतुम्नं कृष्णतडुल ।। ४९ }तथा "मदनपाले तु कैराला तंडुलाधिका क्षुदतंदुरसंज्ञा च तर जंतुहारण:३० तया गणनिटे' •तु कृमिशनुः प्रकीर्तितः । गुणाः । विडगातु कदृष्य. थ लघुतिर फानिनुत् ॥ ५१ ॥ अप्रिमाद्यारुचिहरो भ्रातिक्रिमिवि- नाशन. । 'द्रव्ये " गुरमहरः प्रोतो 'केय' विष्टभहा तथा ॥ १२॥ गणे- नाहहरः प्रोक्तो भिपश्रेष्ठेर्न मंशयः 1पा क्दस्तु रुक्षश्च वायर्योजीमा ननाश : आमशूरहरमोक्तो 'क्ये' विष्टंमहातथा । मेहादरविनाशश्च मेद- प्रोत्तो 'मिषानन ॥ ५४॥ १६ वचा । म. खड। गुरु बन ! उग्रगंधा वचा व गोलेमी नाटेग तथा । उग्रा तु नगमा भद्रा मगल्या 'विजया स्था ॥ ५५ ॥ रातोति सिम्मिरतु मंत्रोक्ता - निघंटशिरोमणि राजनामके' । केयदेव निवटे तु पट् या परिकीर्तिता ॥१६॥ गुणाः। वचा तीक्ष्णा कटूष्णा च कफामग्रंथिशोफत् । वातवरातिसारनी वातिकृत् भूतनाशिनी ॥५७॥ तथोन्मादहरा प्रोक्ता 'रामनामानघटेक'१७श्वेतवचा। म० पाढरे पेवंडागु०पोळा बना मेध्या श्वेतवचा चैव प यादीर्घपत्रिका ॥ तीक्ष्णगंगा हैमवती मंगल्या विजया तथा । प्रोक्ता 'राजनिघटे'तु पुरातन- चिकित्सकः ॥ १९ ॥ श्वेता तु शतपर्वा च वीरयुक्ताऽरुणाऽपरा । शुभा भोगवती लोमा कर्षणी 'केयदेवके' ॥ १० ॥ पारसीका वचा शुरला प्रोक्ता ' भावप्रकाशके । अग्रसंज्ञस्तु रक्षोधी प्रोक्ता 'गणनि- घटके' ॥११॥ एकविंशतिसंख्याका मिपग्मिा परिकीर्तिता । गुणाः । श्वेतवचाति गुणान्या मतिमेधायुःसमृद्धिका कफनुत् ॥ १२ ॥ वृप्या च वातभूतक्रिमिदोपनी । दीपनी च वचा । शकृतविशोधिती प्रोक्ता । भावे ' मूत्रविशोधिनी ॥ ६३४॥ वातछेप्महरं कम्यं मेध्यं कृमिविब- पत् । शूलाध्मानहरं प्रोक्तं 'धन्वंतरिनिघंटके' ॥ १४ ॥ कटु पाके दीपनी च जीवनी स्वरदा ध्रुवं । रक्षोपस्मारजंनुनी 'केयदेये' स्मृता ध्रुवं ।। ६५ ॥ १८ कुलंजन म० कोळिंजन । गु० कुलिनन कुटुंगो गधमूलश्च तीक्ष्णमूलः कुलंजनः । प्रोका 'राजनिटे' तु वैद्य- विद्याविशारदैः॥ १६ ॥ 'दुव्यरत्नाकरे'. चैव गंधवीनः प्रकीर्तितः । उग्रगंधा सुगंधा च महामरवचा तथा ॥ मोका ' मावकाशे' च वसु- संख्या भिषग्वरैः । गुणाः । कुलंनः कटुतिक्तोष्णो दीपनो मुखदोपनुत् । ॥३८॥' नृपे' व्यनिघटे' च कफवातहरः स्मृतः । सुस्वरत्व- करी रुच्या हत्कंटमुखशोधिनी ॥ १९॥ 'भावप्रकाशे' संमोका पुरा- तनभिपजनैः । १९ जीरक । म० । मिरे । गु० जीरुं । जोरको जरणो जीरो नीणों दीप्यश्च दीपकः ॥ ७० ॥ अनामिको वन्हिसलो मागधो 'राननामके। दीर्घनं चैव हृद्यं च मनोगं वरुगं तथा ॥१॥ पूज्यमान तु पीताभं रुत्य 'धन्वंतरी' स्मृतं । रसमसंख्यका प्रोक्का पुरातनचिकित्सक ७२॥ गुणाः। जीरकः कटुरुष्णश्च वातहद्दीपनः पर। गुल्मामानोतिसारभो महणीकृमिह 'न्नृपे'. ॥७३॥ तयहा 'दव्यरत्ने' च ७४ , निघटशिरोमणि'। 'मदने तु बलासहा रूसो रुच्यश्च सग्राही चाप्य पित्तलस्तथा गर्भाशयविशोधश्च मेध्यो । हृद्यश्च पाचनः । छर्दिवातकफनश्च मोक्को कियनिघटके ।। ७५ ॥ बल्यो वृष्य कपन्नश्च ज्वरो भावनामके'। R: श्वेतजीरक । म पादरी जिरें।। गुर घोकू जीरू । गौरादिगीरका जाजी श्वेतारक एव च ||१७६ ॥ कणाव्हा कणजीर्णा च कणा दीप्य सितादिक, । सितानानी दीर्घकणा प्रोक्ता । राजनिघटके ॥ ७७॥ शुलानाजी दीर्घकस्याच्याच कणोरक । दीर्धनीरस्लपा प्रोक्तो 'धन्व. तरिनिघग्के १७८॥ गुणा । गौराजानीहिमा रुच्या पटुमधुरदीपनी ) छमिनी विपहनी न च प्याध्माननाशिनी ॥ ७९ ॥ मोक्ता ' राजनि घरे। तु यविद्याविशारदै । २१ कृष्णजीरक । म० शहानिरें। गु० शानीर कृष्णा तु मरणा काली महुगधा च मेदिनी ॥ ८०॥ पटु भेदनिरा रुच्या नीला नीटपणा तथा । पाश्मीरनीरका वर्पकाली स्या छातिशेधिनी ॥ ८१॥ कालमेपी मुगधा च मोगा 'राननिघटो।

निघंटशिरोमणिः। - - गु० कडु जी बृहत्पाली, सूक्ष्मपत्रारण्यनीरःकणा 'तयां ॥ ९९ वनजीरकसंज्ञश्च संमोक्ता 'राजनामके धन्वंतरिनिटे तु वन्यजीरके एव च ॥ ९२ गुणाःो वनजीरः कटुः शीतो नणहाराननामके ।। दव्यरत्नाकरे' प्रोक्तो स्तमी वातकफापही ।। ९३ ॥२४ मेथिका। म० मेथी । गु० मेथी । मेयिका मेथिनी मेथी दीपनों बहुपत्रिका वेधिनी गंधनीना चाज्योतिर्गधफलां तथा ॥ ९॥ वल्लरी चंद्रिका मैया मिअपुप्पा च कैरवी । कुंचिका बहुपर्णीचे पीतवीजति ' राजके ॥९॥ गुणाः ।। मेयी तु केटुका मोक्का रक्तपित्तप्रकोपिनी | ककारुचिप्रहंत्री चं दीपनी वातहत् नृपे' ॥ ९६ | दाहच्छदिश्वप्मकासवातरकहरी द्रवे । वातलेप्मज्वरनोति मोक्का 'मदनपोर के' ॥९७ ॥ २५ हिंगुपत्री । म० वाफळी । गु० वाफळी । पृथ्वीका हिंगुपत्री च कवरी दीर्घिका पृथुः । दारुपत्री तु बिल्वीच बाप्पी तन्वीति । रामके' ॥९सी 'धन्वंतरीनिवटे ' तु पृथुला वाष्पिका स्मृता । ' केयदेवनिटे ' तु तंद्री च दीर्घपत्रिका ।। ९९ ॥' मदने' कारवी तंत्री विल्वीका चारुपत्रिका ॥१३००॥ गुणाः । हिंगुपत्री कटुस्तीक्ष्णा तिक्तोष्णा कर्फयातहत् ॥ १ ॥ आमक्रिमिहरा रच्या दीपनी पाचनी 'नृपे । वातगुल्महरा मोक्ता ' मदने । वैद्यनायकैः ॥ २ ॥डीहवंधार्शगुल्मनी हृदस्ति शूलहन घिने। 'मदे । लेप्महरा ' केये,' 'द्रव्येष्ठीलाहरा स्मृताः ॥ ॥ ३ ॥ २६ हिंगु । म० गु० हिंग { उग्रगंवस्तु हिंगुश्च भूतारिवाहिक तया । उग्रवीयं च सूपागं रक्षोनं जंतुनाशने ।।,४ - 11 अगूढगंध जरणं मैदनं रामठं तया । दीप्तं सहस्रवेष प सूपधूपनमेव च ॥५, प्रोक्तं 'राननिघंटे' तु पुरातनभिपग्वरः । तथात्युग्रं च जंतुनं शूलनाशनमेवें च }} ६ ॥ 'धन्वंतरिनियटे' च जरकं केयदेवके '॥ नवमसंख्यको मोका भिषविद्याविशारदैः ॥ ७॥ गुणाः', ॥ हिंगु हृद्यं 'कम्णं च कृमिवातकफाप । विधामानशूलन चक्षुष्यं गुरुमहन्" से सरं हृद्रोगहत्मोतं 'धन्वंतरिनिटके' कपित्तक श्वासकामोदर- विनाशनं ॥ ९ ॥ आनाहानीर्णय मोचं. 'केयनिटके पित्तवर्धन- - , , केयदेवे 'तु निघटशिरोमाणिः। घृताची गर्मसंभवा । क्रांतेंद्राणी दिव्यगंधा भदैला राजनामके' ॥२८॥ त्रिदिवा त्रिदिवोद्भूता पृथ्वीको सामुगधिका । धन्वंतरिनिघंटे प्रोक्ता वैद्यविचक्षणः ॥ २९ ॥ पत्रेला कन्यका चंद्रला पुटा । निष्कुटी चंद्रवालैला बहुला 'समरे' स्मृता ॥ ३० ॥ ३१ एला । म बारीक वेलदोडे । गु० एलची कागदी । एला बहु- लगंधेदी द्राविडी निप्कुटिस्त्रुटी । पीतवर्णी गौरागी वाला बलवती हिमा ॥ ३१ ॥ उपकुंची चंद्रिका च सूक्ष्मा सागरगामिनी । गारि- गंधफलिका कायस्था 'राजनामके ॥ ३३ ॥ सूक्ष्मैला बहुला चद्रा कौरंगी तुत्थनामको । 'धन्वंतरिनिघंटे' तु प्रोक्ता वैद्यविचक्षणैः ॥३४॥ निस्टी तु द्विपा चैव क्षुदैला चंद्रसमा । तथा चंद्रलता प्रोक्ता 'केय: देवनिवंटके' ॥ ३५ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव संप्रोक्ता द्राविडोद्भवा । चंदवारा निप्फुटी च कोरंगी ' मदने ' स्मृता ॥ ३६ ॥ नुत्या 'माव- प्रकाशे ' च भिपग्भिः कथिता धुवं । त्रिपुटी चंद्रभागा च प्रोक्ता 'गणनिटके' ॥३७|| त्रिपुटाऽ मरकोशे' तु वैद्यविद्याविशारदैः।। गुणाः। एलाद्वयं शीतलं च नितं पित्तक फापहं ।। ३८ ॥ दोगमलपीडानं पुस्त्वन राजनामरे। अश्मरीनाशिनी प्रोता 'द्रव्यरत्नाकरे । ध्रुवं ॥ ३९ ॥ वस्तिप्रणाशिनी प्रोका वैो मदनपालके' । पित्तप्र. कोपनी चैव 'गणे' गभविनाशिनी ॥ ४०॥ कफवातीपापनी जग- वस्तिरुनाहरा । मुखकठविशोरी च तथा मस्तकशोधनी ॥ ४१ ।। 'धन्वंतरिनिटे' च संप्रोक्ता मिामादरै । मूत्रकृनाहिंत्री नश्वामझाम- कफापहा ॥ ४२ ॥ पित्तानिकृद्रोचना च कफपित्तावनाशिनी । रुक्षा हल्लासतृट्कंडूनाशिनी वामनी कये॥ ४३ ॥ ३२ संघव । म० शेधेोण ! गु० सिंघालूण। संपवं स्याच्छोतशिय नादेयं सिंघुनं शिवं । शुद्ध शिवात्मजं पथ्य माणिमर्थ तु 'रानके' गीत न मणिमयं न धन्वके' । मिंधु स्वाद्विमलं चैव लवणं नु शिलात्मकं ॥४१॥ पट्त्तनं धौतय तु वरं स्यात् शुमनामकं ।' क्यदेव निटे' तु समोक्तं वैद्यनाय. ॥ ४६ ॥ गुणाः । संघवं तु मवेद वृष्यं + ४४ ॥ मिथुत्यं स्वादु संप्रोक्तं गुरु नात्यतशोतलं । पाके नात्युष्णमित्युक्तं भेदनं ह्यविदाहि . ॥ निघंटशिरोमणिः मुपास्य च धूर्त खंडाख्यमेव च ।। कृत्रिमं लवणं प्रोक्त राज- नामनिवंटके' ॥६५॥ विहगं कृत्रिमं क्षारं द्राविणं तिक्तमेव च । "धन्वंतरिनिघंटे तु प्रोकं वैद्यविचक्षणैः ॥ ६६ ॥ विगंध पाक्यसंश च घंटिकालवणं तथा । दाविडं 'केयदेवे ' तु संप्रोक्त भिपनांवरैः ॥६॥ ततस्तु बीडलवणमुष्णं दीपनमेव च । रुच्यं जीर्णशूलनं गुल्ममेहहर 'नृपे' ॥ ६८ ॥ 'गणे' गौरवहृत्प्रोक्तं पुरातनचिकित्सकैः । हृद्दोगक 'फहृत्तीक्ष्णं 'धन्वे' वातानुलोमनं ॥ १९ ॥ उर्वावःकफवातानुलोमन रूसमेव च । लघु व्यवायि संप्रोक्तं विबंधानाहहत्तथा ॥७॥ विष्टंमदो- गहरं 'फेये' प्रोकं भिषमरैः। ३६ सांभर । म० सांभरलोण, गडलोण । गु० बडागरु मोठं । गाढादिलवणं शुधं पृथ्वीजं गडदेशनं ॥ ७१ ॥ गडोत्यं च महारंभ सामरं संभरोद्भवम् । प्रोक्तं " राजनिघंटे' तु 'पुरातन- मिपग्वरैः ॥ ७२ ॥ शाकंभरीयं गंडाख्यं रोमक 'भावनामके' ।प्रोक्तं द्वादशसंख्याक भिपग्विद्याविशारदैः ॥ ७३ ॥ गुणाः । गादादिलवणं सूप्णमापदम्लमलापहं । दीपनं कफवातनमर्शकोछतिशोधनं ॥ ७४ 'राननामनिटे च संप्रोक्त वैद्यनायकैः । ३७ समुद्रलवण । म० मीठ । गु० मीठू । सामुद्रक तु सामुदं समुदलवणं शिव वंशिरं सागरोत्यं च त्वक्षिवं लवर्णाधिनं । प्रोक्तं ' राजनिटे । वैद्यविद्याविशारदैः ॥ ७६ ॥ सागरनं तु चाक्षीवं स्यात्क्षारोदधिसंभवम् । धन्वंतरिनिवटे' तु लवणं परिकीर्तितं ॥ ७७ ॥ तत. सागरकं चैव विक्टोदधिजातकं । पारिसंभवसंझं च ' केयदेवनिघंटके । आसुरं वारिसंभूतं मोकं 'मदनपालके' । गुणाः । सामुद्रं लघु हृांच पलितास्रदपित्तदं ॥ ७९ ॥ विदाहि कफवातनं दीपनं रुचिदं नृपे। केये' पाके तु मधुरं पातनं छेप्मलं तया ॥ ८॥ 'मावप्रकाशे। स्निग्यं शूलहरं चैव 'धन्वे ' स्यान्नातिपित्तलं । कफवात- हर द्रव्ये ' ' मदने ' वातकृत्तया ॥ ४२ ॥ ३८ 'द्रोणेय । म. द्रोणीच मीठ । गु. द्रोणी मोहूं । दोणेयं द्रोगिनं द्रोणात्रिकूटटवणं तथा। . .

૨ , - निघंटशिरोमणिः। मके ! । कचोरः रपूलकंदश सटी गंधस्तु 'द्रव्यके' ॥२१॥ तया .' मदनपाले.! तु शटी प्रोका मिपग्वरः । तथा खमरकोशे' काल्प- को मुख्यकः ॥ २२ ॥ तया च दुर्लमः प्रोको 'गणनामनिघंटके 1 गुणाः । कर कटुतिक्तोष्णः कफकासपिनाशनः ॥२३॥ मुखवैश- यनननो गलगंडादिहा ' नृप। त्रिदोपमुखरोगनो ज्वरहा ' द्रव्यनामके' ॥२४॥ लघुः म्यासहरः प्रोक्लो वैधै 'मविप्रकाराके' 1 रुच्यो वातबला. । सनो दीपन छोहगुल्महो ॥ २५ ॥ अकेशहरः प्रोको 'धन्वनामनिघंट- के मदे च कुठवणहा वातगुल्महरस्तथा ॥ २६ ॥ कफलमिहरः -प्रोक्तों: गणनामनिघंटके । ४५ पाठा । म० पहाडमूळागु० पाड, काळी पाठ। पाठांऽवष्टांऽवष्टिका च प्राचीना पापचेलिका । २७ ॥ पाठिका स्था. पिनी चैव श्रेयसी वृद्धकणिका। एकाष्ठीला कुचैलीच दीपनी वरतिकका ॥२८॥ तिक्तपुष्पा बृहत्तिका दीपनी त्रिशिरा वृकी । वृत्तपर्णी वरा देवी मालवी 'राजनामके' ॥ २९॥ त्रिपञ्चैव'शुमा प्रोक्ता' धन्वंतरिनिघंटके । । कदंती रसो यथा एकैपी विद्धकार्णका ३०॥तथा च तपनीचैव मोक्ता केयनि- ।' घटकातथा गणनिघंटे' तु मोक्तातीसारनाशनी३ १गुणाःपाठा तिता गुरूप्णा च वातपित्तज्वरांपहा । पित्तदाहातिसारनी भनसंघानकृत् 'नृपे' ॥३२॥ द्रव्ये 'जीर्णहरा प्रोक्ता 'मदे' गुल्मोदरनिका । भावे' तु गरहा 'प्रोक्ता शूलनी धन्वनामके ॥ ३३ ॥ कुठच्छदिगुल्मकंडुविपदो- 'गनाशिनी । व्रणशूलश्वासहंत्री कृमिना पाहि वातला ॥ ३४ ॥ पित्तद्वत् कफरक्तची प्रोक्ता केयनिघंटके। । ४६ वृक्षाम्लं । म अमंसोल, "कोकम । गु० कोकम । वृक्षाम्लमम्लशाकस्याच्चुकालं तित्तिडीफलं । शाकाम्लमम्लपूरं च पूराम्लं रक्तपूरक ॥ ३६॥ चूडाम्लं चैव बीजाम्ल 'कफाम्लकमतः परं । रसाम्लं वृक्षाम्लफट 'श्रेष्ठाम्लं तदनंतरं ॥ ३६ ॥ अत्यम्लमलबौन च फल चुक्र च रामकें । तितिडीक चाम्लवृक्षस्तथा चालमहारुहः ॥ ३७॥ धन्वंतरिनिटे ' तु प्रोक्तं वैद्यविचक्षणैः । "अम्लंपादपश्चि"द्रव्यरत्नाकरे स्मृतः ॥ ५० ॥ प्रोक्तं 'गणनिघंटे' 'तु रक्तपूरकनामकं । गुणा वृक्षाम्लमम्लं कटुकं कायं सोष्णं कफाशोध- - .

. निघटशिरोमणिः। मुदीरयन्ति । तृष्णासमीरोदरहृद्दादिगुल्मातिसारवणनाशिनी, नृपे', ॥ ५१ ॥ शूलनतुहरं प्रोक्तं वैद्यै । विप्रकाशके । सग्राहि सधु वातन कफन केयदेवके ' ॥ ५२ ॥ कासमेहहर चैव , 'द्रव्यरत्ने'. स्मृत बुधैः । ४७ आम्लवेतस । म० , अम्टवेतस । गु० अमल्वेतः । अम्लोऽम्लवेतसो वेधी रसाम्लो वारवेतसाः ॥ १३ ॥ वेतसाम्लचाम्लसारः शतवेधी तु वेधक । भीमश्च भेदनो भेदी राजाम्लश्चाम्लभेदन ॥ १४ ॥ अम्लाकुशो रक्तसारः फलाम्लश्चाम्लनामकः । सहस्रवेधी वीराम्लो गुल्म- केनुर्धराभिः ॥ ५५ ॥ शखद्रावी मासदायी प्रोक्तो ' राजनिघटके । रक्तस्रावी तथा 'धन्वे'' भावे ' तु चुक्रवेतसः ॥ १६ ॥ चुकको चुक- केतुश्च शतवेधी सहस्रनित् । मासारिदकथैव द्रावी तु 'क्यदेवके', ॥ १७ ॥ चुकवेतसमनश्च ' मदने ' शतमेदक । गुणाः । अम्वेतस- मत्यम्ल कपाय चोष्णमेव च ॥ १८ ॥ कफार्शवातगुल्मप्तमरोचकहर नृपे. । कफदूषणमित्येत 'न्मदने' परिकीर्तित ॥ १९ ॥ प्लीहोदाव- तहिकानी ह्यजीर्णकफवातहत् । छागमासद्रवः प्रोको वैये 'भावप्रकाशके' ॥१०॥ तिक्त स्निग्ध दीपनं च ह्यामन 'धन्वनामके',। मेदन लेखन हृद्य लघुकन् कफनाशन ॥ ६१ ॥ रक्तपित्तहर चाक्ष्य विभेदाध्मानहिम- त् । आनाहाध्मानशूलन वातश्वासकफापहं ॥ १२॥ वमिहत् 'यदेवे' ५ सपोक मिफ्ना वर । ४८ कटुका । म० कुटको । गु० पट्टा कट्ट्रका जननीतिका रोहिणी कटुरोहिणी ॥६३॥ चागी मरस्यीपत्ता न बहुला शकुलादनी । शपतर्वा मनभेदी कृप्गभेदा महौषधी ॥१४॥ अशोकरो- हिणी कृष्णा कटु, काडरुहा तया । षड्यननी स्वरिष्टा प केदारका तथा ॥ १५ ॥ आमनी सादनी क्षेत्र तथैव कटुरोहिणी । मोक्ता 'रान निरटे' तु वैयविद्याविशारदै ॥६६॥ विमागी मत्स्यशकला ननी 'घन्वनिघटके तथा द्विनागी सिंही च वालगागी तु 'केयाणा तथा 'मदनपाले । तु भद्रा मोक्ता मनीपिमिः ।क्टमरा त्यशोक च प्रोक्ता भारप्रकाशके' ॥६८॥ तया 'गगानेटे' समस्परिना मसनिता । गुणा । कटुकातिरदृतिचा शीतपित्तास्लटोपनित् ॥ १५॥ रामा- .

. भावे, . ८६ निघंटशिपमणिः। महापरिका तथा । मांगल्यवालिका नैव तत 'स्वमरकोशके ॥ ७२ हनिका फनिका पेय ब्राह्मणी वर्धकस्तया । पालेयशाकं संमोक्तं विद्यावि- शारदः ।। ७३ ।। गुणाः । मार्गो कटुस्तितोगा कासश्वासविनाशनी । शोफनगमिमी पदाहज्वरहरा नृपे॥७॥ द्रव्ये समीरमिन प्रोता स्यादकगुल्महम् । वातज्वरमहंत्री च 'गणे! हिक्षाविनाशनी ॥ ७५ ॥ गुल्मज्वरामस्वातमी यक्ष्मपीनसहत् 'धने' । कपाया चैव संमोका लघु दीपनपाचनी ॥ ६॥ रक्षा शोफहरा चैव कफवातरुचि- मिका । गुल्माशीयमहत् मोक्का केयदेवनियटके' ॥ ७७ ॥ ५५ पुष्करमूलं । म० पुष्करमूल ! गु० पोखरमूल । मूलं पुष्करमूलं च पुष्कर पद्मपत्रकं ।। पद्म पुष्करनं बोज पौकरं पुष्कराव्हयम् ॥१५००ाश्मीर ब्रह्मतीयं च कासारिमूल पुष्करं । तथैव पुष्करजटा 'पुष्कराद्या शिफा तथा ॥ १५०१॥ प्रोक्तं 'राननिघंटे 'तु वैद्यशास्त्रस्य पंडितः । निरंतन तथा वारं चिरं श्वासारिरेव च ।। ८०॥ पद्मतीपं वृक्षरुहं तथा पुष्करसागरं । तथा शलहरं चैव समूलं सुखसंभां ॥ ८१ ॥ स्थलपद्मिनी केंदश्च 'धन्वं. तरिनिघंटके । पद्मवणे तु वाट्याव्हं पुण्यसागरमेव च ।। ८२ ॥ पुष्करांधिलवार तथैव च मुगंधिकं । 'केयदेवनिघटे' तु संप्रोक्तं" विपनांवरैः ।। ८३ ॥ गुणाः । अथ पुष्करमूलं तु कटूर्ण तिक्तमेव च। कफवातज्वरघ्नं च कासारोचकफापहं ।। ८४ ॥ शोकपांडुहरं चैव मोक्तं ' राजनिघंटके | गणे' शूलहरं प्रोक्तं वैद्यविद्याविशारदः ॥ ८५ ॥ 'धन्वे ' हिकापहं चैव शोकाध्मानविनाशनं । हिमापहं भेदनं च पार्श्वशूलहरं ' कये ॥ ८६ ॥ ' भावे ' शोयहरं प्रोक्तं मिपग्भिःशा- स्त्रवेभिः । ५६ शृंगी। म० कांकडशिंगी । गु० काकडाशीगी । शृंगी कुलीरशृंगी च घोपा तु वनमूना ॥ ८७ ॥ चंद्रा कर्कटशृंगी च महाघोपा च शृंगिका कलिंगा चेदुखंडा च तथा वननमूर्धना ) १५१०॥ कुलीरा च तथा प्रोक्ता 'धन्वंतरिनिटके' । कर्कटाख्या कर्कटकी कु- लीरो केयदेाके' ॥ ९० ॥ तथा ' मदनपाले ' तु शृंगनाम्नीति कथ्यते । 'मावप्रकाशे' संप्रोक्ता स्यात्कुलीरविपाणिका ॥ १५१२ ॥ . - - ८७ 'गणनिघंटे:'तु " , निघंटशिरोमणिः। अभशृंगीति कविमिर्भिपक्शास्त्रविशारदः । तथा संपोका चार्थचंपिका ॥ ९२ ।। गुणाः । अथ कर्कटशृंगी तु तिक्ता चैव गुरूष्णदा। वातहिक्वातिसारची कासश्वासहरा तथा ॥ ९३ ॥ पित्तास्त्रहं. त्री संप्रोक्ता वैद्यै ' राजनिघंटके भावे ' तृट्नाशिनी प्रोक्का पुरातन- चिकित्सकैः ॥९४॥ हिमोर्ध्ववातहा मोक्ता 'धन्वनामनिघंटके क्षयारुचि- ज्वरनीति वमिहंत्रीति 'केयके'॥१६॥कार्यहंत्रीति मदने भिषग्मिः परिकी- र्तिता। ५७ लयुदंती।म० दांति । गु० दाती। दंती शीघ्रा श्येनघंटानागरको- या निमिनी॥१६॥देतिनी तपचित्रा च भद्रा रूक्षा च रोचनी। चानुकूला निः- शल्या च वक्रदन्ता तथैव च ॥ ९७ ॥ मधुपुष्पा विशल्या च तरुण्यैरंड- पत्रिका । तथैरंडफला चैप उदुंबरदला तथा ॥ ९८ ॥ कुंभी विशोधिनी चैव तथास्याइनुरेवती । प्रोक्ता 'रॉननिघंटे ' तु 'मिपग्मिः शास्त्रपारगैः ॥ ९९ ॥ 'धन्वंतरिनिघंटे' तु घुणप्रिया मकूलकः । निकुंभा 'चित्रकूला च तथा स्यादुपचित्रका ॥१५२१ ॥ द्राक्षायनी शामला च तथा मदन- कूलका । आस्या द्रवती शबरी फंजी न्यग्रोधका स्मृता ॥ १ ॥ प्रत्यक्- श्रेणी. सुतश्रेणी तथा मूषिकसंभवा । वृपैरंडाखुकर्णी च नयैरंउफला तथा .॥ २ ॥ उदुंबरच्छदा चैव विनया ' केयदेवके' । नागदत्यासुपर्णी च मोक्का 'मदनपालके' ॥ ३ ॥ वाराहाग्यनुकूला च प्रोक्ता 'मावप्रका- शके 1 मुकूलिका तथा कूला चित्रकेशा 'गणे "स्मृता ॥ ४ ॥गुणाम देतो कटूप्णा विख्याता ह्यामशूदविनाशनी ।, त्वग्दोपहृत् मिषश्रेष्ठः प्रोक्ता 'राजनिघंटके' ५॥रसे तिकोणका चैव कफोदरविनाशिनी। वासोदराहिंत्री च वणो दीपनी 'धने' ॥ ६॥ कफवातार्शगुल्मनी क्षयहत् ' द्रव्यनामके । रक्तची।कुष्ठकंडमी कफोदरविमाशिनी ॥ ७॥ दाहहंत्रीति कविमिः प्रोका ' मावप्रकाशके १५८ बृहदंतिका । म. थोर दांती, मोगली एरंड । गु. रतनजोत । अन्या दंतो केशरुहा विषमद्रा अयावहा ॥ ८ ॥ आवर्तकी वरांगी च नयाव्हा मदतिका । मिषभदा तथा प्रोता ' रामनामनिघटके' ॥९॥ 'धन्वंतारनिवटे' .तु बरणी विषमंद्रिका । केयदेवनिघंटे ' तु पारणा वृषमध्वजा ॥ ३१॥ प्रोक्ता - " .

- . निघंटशिरोमणिः। राननिघंटे' तु मिषक्शास्त्रज्ञपंडितः । शुक्लभंडी त्रिभंडी' स्यारकाकाक्षी भरला निवृत् ॥ ३० ॥ सर्वानुभूनिस्त्रिपुटा व्यत्रा कोटरवासिनी । 'घ- पंचरिनिघंटे तु प्रोक्ता वैद्यविशारदैः ॥५१॥ कोटरस्थारुणा कुंभः समोक्ता 'केयदेवके । सिता त्रिभंडिका कुंभी 'द्रव्यरत्नाकरे' स्मृता * १२ ॥ सर्वानुभूतिस्विवृता मंडी कूटरवाहिनी । प्रोक्ता ' मदनपाले 'तु पुरातनचिकित्सकैः ॥ १३ ॥ निशोता रेचनी चैव त्रिवृत्ता ' भावनामके' रसायनी कुंभपुटा त्रिवेला तदनंतरं ।। ५४ ॥ तथा कोशफला प्रोक्का 'गणनामनिटके' । गुणाः । रक्ता त्रिवृद्धसे तिक्ता कटूप्णा रेचनी तथा ॥ ५५ ॥ अहणी मलविष्टेभहारिणी 'नृपनामके । श्यामा हीन- मुणा चैव कंठकर्षणदापका ॥१६॥ मोहमूर्छादाहहारी भ्रमह 'रकेयदे- वके । ६२ त्वच । म० दालचिनी । गु० तन । त्वचं त्वग्वल्कलं 'भृगं वरांग मुखशोधनं ॥ ५७ ॥ शकलं सैंहलं वन्यं सुरसंरामवछौ । उरकटं बहगंधं च विज्जुलं च वनप्रियं ॥ १८॥ लाटपर्ण गंधवल्क बरं शीतं तथा 'नृपे। मुखशोध्यं प्रियं चैव 'धन्वंतरिनिघंटके' ॥ १९ ॥ गुडत्वचं तु हृद्यं च तनुकं स्वणभूमिका । लटपर्ण तथा 'चोचं तथैव धनमंजकं ॥ १० ॥रामाप्रियं 'केयदेवे' प्रोक्तं वैद्यविशारदः । मन:प्रियं तथा ' द्रव्ये ' गुरुत्वक् स्वर्णभूमिकं ।। ६१ ॥ प्रोक्तं ' मदन- पाले'तु स्वाही दारुप्तिता तथा। तनुत्वक् च तथा प्रोक्तं ' भावनामानिघंटके' ॥ १२॥ गुणाः । त्वचं तु कटुकं शोतं कफकासविनाशनं । शुखाम- शमनं चैत्र कंठशुद्धिकरं नृपे॥ १३ ॥ दृवस्तिरोगातार्शः पीनसकृ. मिशुक्रनुत् । विपदं च तथा प्रोकं वैद्यैर्मदनपालके ॥ ६४ ॥ 'भावे' स्वरुषिकंडूनं वैद्यैः प्रोक्तं पुरातनः । लघणं कफवातनं विषशीर्षरुजां हर ॥६५॥ बस्तिशोधनमित्येतन् प्रोक्तं धन्वनिवंटके' तिक्तं वाष्ण मधुरं रुक्षं पित्तलमेव च ॥ ६ ॥ दोगस्तिसमनं दुर्नामहरगं तथा । आमवातहरं चैव शुक्रदृत् 'केयदेवके' ॥ ६७ ॥६, तमालपत्र । म० गु० तमालपत्र । पत्रं तमालपत्रं च पत्रकं छदन दलं! पलारामंशुकं वामस्ताप सुकुमारकं । ६८ ॥ वस्त्रं तमालकं रामं गोपनं वसन तया। १२ निघटशिरोमणिः। - तमालं सुरमिग, प्रोक्तं 'रानानघटके' ॥ ६९ ॥ तथा तापसनं मोक 'धन्वंतरिनिघंटके । तामसं रोमशं रोमं पंचक 'केयदेवके' ॥ ७० ॥ शुक्रच्छदं 'दुव्यरत्ने' भिपग्भि. परिवर्तितं । गोमेदं तु छदं चैव प्रोक ' मदनपालके' ॥ ७१ ॥ कालस्कघस्तमालश्च तापिच्छा 'मरकोशके' । गुणाः। पत्रक ल्यु तितोष्णं कफवातविपापहं ॥ ७२ ॥ वस्तिकति टोपन मुखमस्तकशोवनं । 'राननामनिटे' च संप्रोक्तं भिपजा वरैः।। ७३ ॥ हलासारोचमाशोघ्न 'धन्वंतरिनिघंटके' । 'केये तु भिषमा नाथैः संप्रोकं लघुपिच्छलं ॥ ७४ ॥ स्वर्यः ठप्महर हृद्य फपित्तस. यापहं । ६४ नागकेशर । म० नागकेशर । गु० नागकेसर । विमलक कनकान्द च केसर नागकेसरं ।। ७५ ॥ चापेय नागकिनरकं नागीयं - - । निघंटशिरोमणिः। क्षितिरं दाहपित्तहं । क्षयकासकफवासरक्तदोषहरं नृपे ॥ ८॥ काश्मरीमेहनन ' द्रव्यरत्नाकरे' स्मृतं । बल्या वृष्या च बृहणी रकपिसारुचिनिका ॥ ९० ॥ ज्वरकुष्ठहरा चैव कामलापांडुतृष्णहा। 'फेयदेवे ' भिषक्श्रेष्ठ संप्रोक्ता नैव संशयः ॥९१ ॥ ६६ तालीसपत्र 40 गु० तालीसपत्र । तालीसपत्रं तालीसं पत्राख्य च शुकोदरं-। यात्रीपत्र चार्कवैधं करिपत्रं धनच्छदं ॥ ९२॥ नीलं नीलाबरं तालं सालीपत्र तलाव्हय । तालीसपत्रकं चैव 'राजनामनिघंटके' ॥ ९३ ॥ वथा चामलकोपत्र तद्वत्तालीमकं तथा । तमालकोपत्रसंज्ञ तथा तमालकी- छदं ।। ९४ ॥ शुकोदरं च पत्राच्य प्रोक्तं 'धन्वंतरौ' ध्रुवं । धात्री- पत्रं कंदपत्रं तुलसीपत्रसंज्ञकं ॥ ९५ ॥ पत्रं तु 'केयदेवे ' च ' मदने ' तुलसीच्छदं । पत्राव्हं ग्रंथिकापत्रं संप्रोक्तं वैद्यनायकैः॥९६ ॥ गुणा तालीसपत्रं तिक्तं स्यादुप्णं मधुरमेव च । कफवातहरं कासहिकाक्षय विनाशनं ॥९७॥ श्वासछर्दिहरं प्रोक्तं वैये 'राजनिघंटके' । 'मदने कृमि- हरप्रोक्त पुरातनचिकित्सकैः ॥ ९८ ॥ दीपनं श्लेप्मपित्तन मुग्वरोगहरे भुवं । हृद्य वन्यनिघंटे' च संप्रोक्तं वैद्यनायक. ।। ९९ ॥ केये. स्वरचिगुल्मामानग्निमाद्यं च निन्नति । वैद्यै 'ईव्यनिटे' च स्वर्य प्रोक्तं न सशयः ।। १६०० ॥ ६७ वंशलोचना । म० गु० वंशलोचन । स्या वशरोचना वाशी तुंगाक्षीरी तुगा शुभा । त्वक्षीरी वंशगा शुभ्रा वंशक्षीरी तु वैष्णवी ॥ १ ॥ त्वमारा कर्मरी श्वेता वशकर्पूररोचना। तुंगा रोचनिका पिंगा तथैव वंशशर्करा ॥ २ ॥ मोक्ता — राजनिटे 'तु पुरातनचिकित्सकैः । वंशा तु वंशजा चैव 'धन्वंतरिनिधटके' ॥३॥ केयदेवे ' तु संप्रोक्ता क्षौरिका वंशवहिनी । गुणाः । स्यादशरोचना रूक्षा काया मयुरा हिमा |॥ ४ ॥ रक्तशुद्धिकरी तापषिचोदेकहरा 'नृपे। तिक्ता च कासकृच्छूनी क्षयश्वासहिता नया ॥ ५ ॥ बल्या व बृहणी चैव 'धन्वंतरिनियटके' । कप्पाडुनगन च ' भावे ' प्रोक्तं मि- पजने ॥ ६ ॥ ज्वरनी कामलामी च वृप्या तृष्णाविनाशनी । रक्त- पित्तहा नैव प्रोक्तं 'मदनपालके' ॥ ७ ॥ ६८ मंजिष्टा । म० .

९२ निघंटशिरोमणिः। . मंनिष्ठ । गु० मनीठ । मंजिष्ठा हरिणी रक्ता गौरी योजनबल्लिका । समगा विकसा पद्मा रोहिणी वालमपिका ॥८॥ मडी चित्रलता चित्रा चि- प्रागी जननी तथा । मडूकपर्णी विजया मनपा रक्तयष्टिका ॥९॥ क्षेत्रिणी चैव रागाच्या भंडारी कालभडिका । अरणा ज्वरहनी च छमा नागकुमारिका ॥ १० ॥ भडोरतिलका चैव रागागी वस्त्रभूपणा । प्रोक्ता 'राजनिघटे' तु भिपशास्त्रज्ञपंडिनः ॥ ११ ॥ निंगी भाडी च का लागी रक्तागी मनुका तया । काला तु रक्तयष्टी च प्रोक्ता 'धन्ननिस्टो' ॥१२॥ लोहिता छद्मका ताना भडीरा मनुला तपा। ताम्रवली ताम्रमुवी प्रोका 'वेयनिषटके ' ! १३ ॥ मंजुरा पद्मा मजी 'मदने' ज्वर नाशिनी । भडीतकी तु भडारी तथा च वस्त्ररमिनी ॥ १४ ॥ रमायनी र संप्रोचा ' राजनामनिघटके' । ताम्रमू । कारपेशी रक्तपुष्पी गणे' - निघंटशिरोमणिः। मज्वरहा 'नृपे' । हिकाविनाशिनी चैव प्रोक्ता 'भावप्रकाशके' ।। ४६ ॥ कृमिश्लेप्मवणनी च भूतज्वरहरा ‘धने । हिमा विदोपहंत्रीति 'द्रव्यः रत्ने प्रकीर्तिता ।। ४७ ॥ वा वल्या च स्निग्या च रक्तपित्तप्रणापहा 1 उरःक्षतविसर्पनी कृमिकुष्ठहरा 'मदे' ॥ ४८ ॥ ७२ अलक्तक । म गु० अलिता । अलक्तको जंतुरसो रागो निर्भर्सनस्तथा । जननी जंतु- कारी च संधर्षा चक्रवर्तिनी ॥ ४९ ॥ जतुरसस्तथा चारूवर्तिनी 'धन्व. नाम'। 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव संमोक्ता व्यंगनाशिनी ॥ १०॥ गुणाः । अलक्तकस्तु तिक्तोष्णः कफवातहरस्तथा । कंठरोगहरो रुच्यो अणदो- पहरो 'नृपे' ।। ५१ ॥ ततो 'मदनपाले' तु संप्रोक्तो व्यंगनाशनः । ७३ सोध । म० तांबडा लोध्र । गु० लोहर । लोधो रोप्रो भितरुविधा कांडकीलकः ॥ ५२ ॥ तिरीटो लोनको वृक्षः शंवरो हस्तिरोधकः । निलकः कांडहीनश्च शायरो हेमपुष्पकः ॥ ५३ ॥ भिछी शायरकर्षित प्रोक्तो रामनिटके' ॥शरी तिल्वकतरस्तथा शपरपादपः ॥ ५४ ।। निरीटकस्तथा मोक्तो धन्वंतारिनिपंटक' । कानानः पष्टिकथिली 'कायदे- निघंटशिरोमणिः। . 7 । धातकी वन्हिपुष्पी च ताम्रपुप्पी तु दाहनी ॥ ६४ ॥ अग्नि- माम सुमिक्षा च पार्वती बहुपुप्पिका । कुमुदा. साधुपुप्पी च कुंजरा भयवासिनी ॥ १५ ॥ गुच्छसंघा गुच्छपुष्पा तथैव लोध्रपुष्पिणी । ती- जबाला वन्हिाशखा मद्यपुष्पेति 'राजके ॥ ६६ ॥ धानुको पार्वतीया च धन्वंतरिनिघंटके' । मदनीया पांशुभिक्षा मदनी 'केयदेवके ॥१७॥ सीधु- मी प्रमदनी त्वधःपुप्पी मुभक्षका। प्रोक्ता 'मदनपाले' तु पुरातनचिकि- सः॥ ८॥ भावे' प्रोक्ता धातुपुष्पी त्वमरे धृत पुप्पिका । गुणाः। धातकी काष्णा च मदकृद्विषनाशनी ॥ ६९ ॥ प्रवाहिकातिसारनी विसर्पग- पाशनी । 'नृपे' प्रोक्ता तथा 'द्रव्ये' स्तंभिी परिकीर्तिता ॥ ७० ॥ मर्मसंस्थापनी चैव रक्तपित्तहरा 'धने' । शीता कषाया तृष्णानी विसर्प- हारिणी तथा ॥ ७१ ॥ विषातिसारनंनुनी 'केये' प्रोक्ता भिषजनैः । प्रितीति 'गणे' प्रोक्ता पुरातनचिकित्सकैः ॥ ७२ ।। ७६ समुद्रफल । समुद्रफल । गु० समुंदरफल । समुद्नामप्रथमं पश्चारफलमुदाहरेत् । समुद्रफलमित्यादि नाम वाच्यं भिषग्वरैः।। ७३ ॥ गुणाः । कटप्णं समु- दफलं वातभूतत्रिदोपहं । कफभ्रांतिहरं प्रोकं 'रामनामनिघंटके' ।। ७४ ॥ ७७ निर्विषा । म० गु० निर्विषो । निर्विपापविषा चैव विपहा विपह- त्रिका | विविपा तु विपभवा ह्यविषा विषवौरणा ॥ ७९ ॥ प्रोक्ता 'रा- मनिघटे' तु सप्तसंख्या भिपग्ननैः गुणाः । निर्विपा कटुशीता च कफवा- तास्त्रदोपहा ॥ ७६ ॥ अनेकविपशेपनी व्रणरोपिणी 'नृपे' । श्वयशुश्ले. प्मरोगनी प्रोक्ता 'भावप्रकाशके' ॥ ७७ ॥ ७८ विष । म० गु० सामान्य विष । विषमाहेयममृतं गरलं दारदं गरं । कालकूटं हरिदं च रक्तशंगकमेव च ॥ ७८ ॥ नीलं च गरदं वेडझे धोरं हालाहलं हरं । मरं हालाहलं शृंगी भूगरं 'राजनामके' ॥ ७९ ॥ ७९ वत्सनाभ । म० पचनाग । गु० बछनाग । अमृतं स्याद्वरसनामो विषमुग्रं महौषधं ।गरलं मरणं नागं स्तोककं प्राणहारकं ।। ८० ॥ गरलं स्थावरादि स्यात्प्रोक्तं 'राजनिवंटके' । गरलाग्रं च मधुरं प्रोक्तं वैद्यविशारदैः ॥ ८१॥ गुणाः । वरसनामोतिमधुरः सोप्णो वातकफफापहः । कंठरुक्सानपतिनः पित्तसं- .

धन्व . . , निघंटशिरोमणिः 'र्तितः । गुणाः । समुद्रफेनं शिशिरं कषायं नेत्ररोगनुत् ।। - १७०० ॥ • काकंठामयनं च रुचिकृत्कर्णरोगहृत् । 'नृपे' प्रोक्तं तथा चक्षुष्य लेखनं हिमं ॥ १ ॥ रक्तपित्तविषघ्नं च गुल्मठोहहरं स्मृतं । १३। अफेन । म. अफू । गु. अफीण अफेनं वर-खसरसो निफेनं चाहि- -फेनकं ॥ २ ॥ नागफेनं तथा प्रोक्तं 'राननामनिवंटके ।। अफूकं च रसोडूतं प्रोक्तं 'मदनपालके' ॥ ३ ॥ तथा खसफलक्षीरं प्रोक ' भाव- प्रकाशके ' ,गुणाः । अफेनं सन्निपातनं वृष्यं बल्यं च मोहदं ॥ ४ ॥ 'नृपे' प्रोक्तं तथा ग्राहि गोपणं श्लेमह 'न्मदे ।।८४ टंकण । म. टाकणखार, सवागी । गु. टंकण । टंकणष्टंकणक्षारो रंगक्षारो रसाधिकः । ॥ १॥ लोहदावी रसनश्च सुभगो रंगदस्तथा । वर्तुलं कणकक्षारं मलिनं धातुवल्लभं ॥ ६ ॥ मोक्तं राजनिघंटे' नु भिषक्शास्त्रज्ञपंडितः। मालती. रससंभूतो दावी द्रावणकस्तथा ॥ ७ ॥ लोहशुद्धिकरश्चैव ' धन्वंतरि- नियंटके' । स्वर्णपाकस्तथा प्रोतो केयदेवनिवंटके' ॥ ८॥ सौमाग्यं धातुद्रवकं प्रोकं भावप्रकाशके 1 तथा 'खमरकोशे' तु रसयोनिः कार्तितः ॥ ९॥ द्वाविंशतिसंख्यकेति मिपग्भिः परिकीर्तितःगुणाः । - टंकणं तु . कटूष्णं च कफनाशनमेव च ॥ १० ॥ स्थावरादि । विषघ्नं च कासवासहरं ' नृपे' । दीपनोनिलवातिनो रूक्षः 'केयनिघंटके' ॥ ११ ॥ 'द्रव्यररने ' ज्वरघ्नं च ' मदने ' वातपित्तकृत् । ८५ श्वेतट- कण । म० पाढरा टांकणखार । गु० घोळो टंकण । श्वेतं तु श्वेतकं चैव श्वेतटंकणमेव च ॥ १२ ॥ लोहशुद्धिकरं सिंधुमारतीतीरसंभा । शि च द्रावकं चैव सितक्षारं तथा 'नृपे' ॥ १३ ॥ गुणाः । मुश्वेतं टंकणं स्निग्धं कटप्णं कफवातनुत् । आमक्षयापहच्छवास विषकासमरापहं ॥ १४ ॥ मोकं राजनिटे' तु वैद्यविधाविशारदैः । ८६ साखरुंड । म० • सावरुंड, पडवास । गु० पडवास ! साखरंडो थिफलो विक्टो वस्त्रभूषणः •॥ १५ ॥ कुरुंडः कषुरफलः सकुरुंडस्तथा नृपे । गुणाः । साखरुडः 'कपायश्च निकृद्दीपनः सरः ॥ १६ ॥ लेप्मातापहारी १ वस्त्ररंजनको ला. 1 ८७ हितावल्ली । म गु० हितावली। हितावडी च हद्वात्री ९८ निघंटशिरोमणिः। कुष्ठनागारकुष्ठकः ॥ १७ ॥ अंगारग्रंथिको अथी ग्रंथिलो 'रामनामके' गुणाः । हितावल्छी रसे तिका लोहगुल्मोदरापहा ॥ १८॥ ऋमिकुष्ठ- 'गुदात्युग्रवकंड्मुहारिणी । ८८ हस्तिमट । म० गु० हस्तिमद । हस्तिमदो गनमदो गजदानं मदस्तथा ॥ १९ ॥ कुंभिमदो दतिमदो दानं हीपिमदो 'नृपे' । गुणाः। स्निग्यो हस्तिमदस्तितः वेश्योs. पस्मारनाशनः ॥ २० ॥ विपहरकुष्ठ इतित्रणझुविसर्पनुत् । ८९ स्वनि क्षार । म. गु. सज्नीसार । स्वनिक्षार स्वर्जिकच क्षारसी मुसानिक. ॥ २१ ॥ मुर्चिकः सुवर्ची च मुखवची 'नृपे ' तथा । सनिका सनि. 'फाक्षारः मुवर्चश्व मुबार्चका ॥ २२ ॥ धन्वतरिनिघटे' सुसमोक्ता - . 4 निघंटशिरामाणिः। पन्यो 'धन्वनिघंटके' | यवनालजसंज्ञश्च यावशूकक एव च ॥ ३५ ॥ झारपाक्यं तीक्ष्णरसो, याव्यो यान्हश्च ‘केयके'। तथा ' मदनपाले 'नु कपाक्यः प्रकीर्तितः ॥ ३६ ॥ गुणाः । यवक्षारः कटूप्णश्च कफवातो- दरापहा । आमशूलाठमरीकृच्छ्रविषनश्च सरो नपे ॥ ३७॥ रूक्षो- मिदीपनस्तीक्ष्णो हृयो,पित्तास्रदूपणः । 'धन्वे' प्रोक्तो तथा 'केये' अ, शोधो लीहगुल्महा ॥ ३८ ॥ गलामयानाहपांडुग्रहणी-वासहा तथा । ९३ सर्वक्षार । म० सावण । साबू । सर्वक्षारो बहुक्षारः समूहक्षारक- स्तथा ॥ ३९ ॥ स्तोमक्षारो महाक्षारो मलारिः क्षारमेलकः । गुणाः । सर्वक्षारो प्रतिक्षारश्चक्षुप्यो बस्तिशोधनः ॥ ४० ॥ गुदावर्तकृमिघ्नश्च वस्त्र- शुद्धिकरो 'नृपे । ९४ मायाफल । म० मायफळ गु० माया । माया- फलं मायिफलं छिद्राफलं च मायका ॥ ४१॥ तथा मायि च संप्रोक्तं 'राजनामनियटके । गुणाः । अथ मायाफलं प्रोक्तं कटूष्णं वातनाशनं ॥ ४२ ॥ योनिसंकोचकृच्चैव केशकृप्णीकरं ' नृपे। ५. मूलकादिवर्गः। १, मूलक । म० मुळा । गु० मूळा ! मूलकं नीलकंठं न मूलाह दी- र्षमूलकं ॥ ४३ ॥ भूक्षारं कंदमूलं स्यादस्तिदन्तं सितं तथा । शंखमूलं हरिपर्ण रुचिर दीर्घकंदकं ॥ ४४ ॥ कुंनरक्षारमूलं च प्रोक्तं 'राजनि- घंटकेनीलकंदं महाकंदं मृत्तिकाक्षारमेव च ॥ ४५ ॥ रुचिष्यं हरि- पर्ण च 'धन्वंतरिनिघंटके । स्वस्तिको हस्तिकंदश्व नीलपर्ण तथैव च ।। ॥ ४६ ॥ बस्तिकाक्षारसंज्ञं च द्रवदंशक्षम तथा । तीक्ष्णं तु : केयुदेवेच मिपन्मिः परिकीर्तितं ॥ १७॥ फरिदंतीमसंजश्व, क्षुद्रमूलं च मिश्नकं । द्रव्यरत्नाकरे' प्रोक्तं भिषग्विद्याविशारदः ॥ ४८ ॥ दंतोज्जलं तु विदितं तथा मूलकपोतिका । प्रोक्ता : मदनपाले ' तु वैद्यशास्त्रज्ञपंडिनैः ॥ ४९ ॥ भावप्रकाशे' संप्रोक्तं मिश्रं शालेयकं तपा। तया 'गगनिघंटे तु मृत्तिकाक्षारसेवितं ॥ ५० ॥ ततो व्यक्तिरसं पैष रचिकं तदनंतरं । मूलकस्य च संख्याका संमोक्ता भिपनावरैः ॥ ११ ॥ गुणाः । मूलंक तीक्ष्णमुष्णं च कटुग्राही च दीपनं । दुनीमगुल्मदोगवातभं रुचिदं गुरु ।। .

१०० नियंटशिरोमणि ॥ १२ ॥ 'राननामनिवटे' च संप्रोक्त वैद्यनायकैः । ज्वरनासारोगहां कंठरोगाविनाशन ॥ ५३॥ स्नेहसिद्ध त्रिदोपन्न प्रोक्त 'भावप्रकाशंके। भोजनाप्राक पित्तलं च दाहकारि प्रकीर्तित ॥ १४ ॥ आमनिदोपहत् स्निग्ध विष्टभी कफवातहत् । प्रोक्त 'धन्वनिघटे' च । वैद्यविद्याविशारदै ॥ ५५ ॥ स्वयं हृद्य दतशूलनाशन कोष्ठशुद्धिद । उदावत पीनसाख्य कासयुक्तक्षय तथा ॥ ५६ ॥ श्वास व्रण नेत्ररोग हत्यत 'केयदेवके। तत्रैव रुक्ष दाहीति कीर्तित वेद्यनायके ॥ १७ ॥ शुष्क शोपहर चैव दोपत्रयविनाशन । तत्पुप्प कफपित्तन्न फल वातकफापह ॥ ५८ ।। • चाणाक्यमूलक । म थोर मुळा । गु मोटा मूळा । चाणाख्यमूलक चान्यच्छालेय विष्णुगुप्तक । स्थूलमूल महाक्द कौटिल्य मरुमभव ।। ॥ ५९॥ शालामर्कटक मिश्र मोक्त'राजनिघटके'। शालार्कटक चैव 'धन्वतरिनियटके' ॥ ६० ॥ कपोतिका बालमूल 'केयदेवनिघटके' गनदतसमान च तथा नेपाल मूलक ॥ ११॥ भावप्रकाशे' मप्रोक्ता तथा मूलकपोतिका । गुणाः। चाणाक्यमूलक ग्राहि कटु रुच्य दीपन ॥ १२ ॥ गुरूप्ण कफवातन कृमिगुल्महर' नृपे'। ३ गूंजन ।' म० गु० लाल मुळा, शेंडीमुळा । गृजन शिवमूलं च यवनेष्ट च वर्तुले । ।। ६३ ॥ अंथिमूल शिखाकद कंद डिंडौरमोदक । प्रोक्त 'राजनिघटे' तु भिपविद्याविशारदैः ॥ ६४ ॥ गुणाः । गृजन क्टुकोण च कफ वातरुजापह । रुच्य च दीपन हद्य दुगंध गुल्म ह'न्नृपे' ॥ १५ ॥ ४ पिंडमूलक । म. वाटोळा मुळा! गु० गोल मूळा । पिंडमूळ गजाड च पिंडक पिडमूलक ! गुणाः । पिंडमूल कटूष्णं च वातगुल्महरं । नृपे । ॥ ६६ ॥ ६ गार्नर । म गु गानर । गार्नर पिंडमूलं च पीतवं च समूलकं । स्वादुमूलं सुपीतं च नारंग पीतमूटकं ॥ ६७ ॥ प्रोक्तं ' रान निघंटे ' तु वैद्यशास्त्रज्ञपंडितः । गर्नर पिंगल मूल पिंगमूलं च 'मूलक १६८ ॥ पीताद गुजरं च ' पर्वतरिनिट' तथा ' मदनपाले 'तु मोक्तो नारगवर्णकः ।।१९॥ गुणाः । गर्नर मधुरं रुच्य किंचित्कट कका पहं । आप्पानकृमिशूल दाहापेत्तपापह ॥ ७० ॥ प्रोक्तं ' राजनिघंटे .

१०२
निघंटशिरोमणि ।
-
शरथयो । श्वेतशिस्तथा तीक्ष्णो मुखमंग सिताव्हयः ॥ ८९ ॥ मुमूल
घेतमरिचो रोचन: शिकस्तथा । प्रोको
राजनिवटे ।
श्वेतको
'धन्वनामके' ॥९०॥'द्रव्यरत्नाकरे चैव प्रोकः सितच्छदस्तया
दिक्सख्या च सदा प्रोता पुरातनचिकित्सकै ॥९॥ गुणाः । शोकानि-
लहरो रूच्यो दीपनो मुख माज्यहा । तथैव पटुतीक्ष्णश्च चोप्नस्त्वगल्या
हरः ॥ ९२ ।। श्वेतस्तु शिग्रुकः प्रोक्तो ' नृपनामनिपावे । । ९ रत
शिशु । म० रर शेषगा । गु० रातो शरयो । रतको रक्तशिम
स्यान्मधुरो महुलच्छदः ॥ ९३ ॥ मगधरेसर सिंहो मृगारिच 'नृपे
तया । 'धन्वतरिनिटे ' तु समोचो मधुशिनुकः ॥ ९४ ॥ रसान्य
शिकचव तर्पय मधुगृननः । खागधिमनकः शिक. 'धेयदेवरे'

लष्यस्त्रिदोपमः पित्तभ्रमविनाशनः ॥ २१ ॥ शोपहा रविश्व मेहनो 'रामनाम' । त्रिदोपग्वरनिमय प्रोको वेचविशारदः ॥ निघटशिरोमाणिः। यो गुल्मनो शूलनाशनः । प्रोक्तो 'राजनिघंटे' तु वैद्यविद्याविशारदैः ॥ ७ ॥ १२ वंशांकुर । म० वेळूचे अंकुर । गु० वांसना अंकुर । वंशानं तु करीरश्च तथा यवफलांकुरः । वंशांकुरश्च संप्रोक्तो ' राजनाम- निघंटके ॥ ८॥ १३ वंशग्रंथि । म० वेळूची गांठ । वंशग्रंथिः परुः पर्वः कांडसंधिश्च ' राजके ' 1 गुणाः । करीरं कटु तिकाम्लं कपायं लघु शीतलं ॥ ९ ॥ पित्तास्रदाहकृच्छनं रुचिकपर्व निर्गुणं । राजनाम- निघंटे तु प्रोक्तं वैद्यविशारदः ॥ १०॥ बस्तिशोधनकश्चैव भेदन: काहारकः । पित्तामृगव्हकुष्ठशोफनो बणनाशनमेव च ॥ ११ ॥ बहु- मूत्रकफघ्नश्च प्रोक्तो 'केयनिघंटके। १४ वेत्र । म० थोर वेत । गु० मोटुं वेतर । वेत्रो वेतो योगिदंडः सुदंडो मृदुपर्वकः । गुणाः । वेत्रः पन- विधः शैत्यकपायो भूतपित्तहृत् ॥१९॥ प्रोक्तो 'राजनिघटे' तु 'धन्वे' पुत्रविनाशनः । १६ माकंदी । म० माईणमूळ । गु० मायमूळ । मा- कंदी बहुमूला च मादनी गंधमलिका ॥ १३ ॥ एका विशदमूली च श्यामला चापरा 'नृपे' । गुणाः । माकंदी कटुका तिक्ता मधुरा दीपनी परा ॥ १४ ॥ रूच्याऽल्पवातुला पथ्या न वर्षासु हिता 'नृपे' । १६ शोली । म० रानहळद, सोली । गु० सोली नामक वनहलदर । शोली वनहरिद्रा च वनारिष्टा च शोलिका ॥ १५ ॥ गुणा. शोलिका कटु गौ- ल्या च रुच्या तिका च दीपनी । प्रोक्ता 'राननियंटके ' तु पुरातन- चिकिरसकैः ॥ १६ ॥ १७ शृंगाटक । म० शिंगाडे । गु. शिंगोडा । शृंगाटकः शृंगरुहो नलवडी जलाश्रया । शृंगकंदः शृगमूलो विपाणी 'राजनामके ॥ १७ ॥ शृंगान्दः सप्तनाडीकः संप्रोक्तो 'घन्वनामके। । नलकंटस्त्रिकोणध त्रियस्त्रिक एव च ॥ १८ ॥ कसेरुकं 'केयदेवे। मिषग्मि परिवर्तितः । 'भावप्रकाशे' संप्रोक्तं त्रिकोणफलमित्यपि॥१९॥ तथा नलफलं प्रोक्तं मिपग्विद्याविशारदः । द्रव्यरत्नाकरे और स्वं- कंद प्रकीर्तितः ॥२०॥ गुणाः । शृंगाटकस्लु संमोक्तो रकपिच हरः सरः। .

निघंटशिरोमणिः। . , . 1 २२ ॥ १८ श्रृंगाव्ही । म० भवरसाली । गु० भमरछाल ।। मुंगाव्हा चमरच्छली भ्रमर। मुंगमूलिका । भृगच्छल्ली तु कविमिसंप्रोक्ता 'रान- नामके' ॥२३॥ ततो भ्रमरवडी तु 'धन्वंतरिनिघंटके 1 उग्रगंधा छदः सारदुमाव्हो भ्रमरत्वा || २४ ॥ भ्रमरश्चैव विज्ञेयो द्रव्यरत्ननिघंटके' गुणाः । भुंगाव्हा तु कटूप्मा च तिक्ता दीपनरोचनी ॥ २५ ॥ १९ पेऊ । म० रानआलें । गु० वनआन् । पेङ वनाईका प्रोक्ता बननाऽर- ‘ण्यनाऽऽर्दका । प्रोक्का 'राजनिघटे' तु पंचसख्या भिपजनैः।।२६॥गुणाः। पेऊ तु कटुकाऽम्रा च रुचिवल्यदीपनी । २० रसोन । म०। पादस लमूण । गु०' लसण । रसोनस्तु लशुनश्च एरिष्टो म्लेंच्छकंदकः ॥२७॥ महौषधं च मूतनस्तूग्रगंधश्च ‘राजके । जुगुप्सितोम्रकांतश्च रसायनवरो "गणे ॥ २८ ॥ गुणाः लमुनोम्लरसश्चैव गुरूप्ण कफवातहा । अरु चिकिमिदोगशोफन्नश्च रसायन- ॥ २९ ॥ कटुस्निग्धः पिच्छन्श्व बल्यो वृप्यस्तथैव च । भगास्थिसंधानकरो मेधावी स्वरवर्णकृत् ॥ ३० ॥ गुरु 'स्वादुरसस्तीक्ष्णश्चक्षुप्यो 'राजनामके' ! 'धन्वे तु श्वासहा प्रोक्तो 'मदने' रक्तपित्तकृत् ॥ ३१॥ हिमपीनमकासनो गणे' प्रोको भिष- ग्जनः । २१ महाकंद । म० लाल लसूण । गु० राता रमण । महावदा गुंजनश्च दोपत्रः पृथुच्छदः ॥ ३२ ॥ यवनेष्ठः स्थूटकंदस्तथैव च विगे- हित । सप्तसख्या भिपश्रेष्ठः सप्रोक्ता 'राजनामके ॥३३॥गुणाः । 'गृजनस्य मधुर क्ट कंद नामप्युपदिशति पायं । पत्रमंचयमुशंति न 'तिकं सूरयो लवणमस्थि वदति ॥ १४ ॥ दोगजीर्णज्वरकुक्षिालविपंध- गुल्मारचिकृच्छ्रशोफन् । दुर्नामकृष्टानि उसादनंनुक्पामयान्ति महार: 'सोनः ।। ३५ ॥ २२ पलांदु । म. पांढरा कांदा । गु० दुगटी पलाम्तीण दश्च रछी च मुखदूषणः । द्रप्रिय रुमिन्नश्च दीपनी मुखगंपर ॥३६॥ बटुपत्रो विश्वगंयो रोपनो 'गननामये । यवमेष्ट: मुदश्च 'धन्वंतरिनियटके' ॥ १७ ॥ तथा ' मदनपारे तु दुगंध: पारकीर्तितः । दुगस्यस्तथा मोदो 'गणनामनिटके' ॥२८॥ हरि- 'तोऽन्यः पलंदुथ स्तारों हदमो ‘पने' । हारिद्रोऽन्यस्तया मोती । + म० रानसूरण । गु० चीतलकद, झेरीसूरण। सितसूरणच वन्यश्च वनजो- ऽरण्यसूरणः । वनकंदा बहुलश्च 'नृपे' तु श्वेतसूरण. ॥ १६ ॥ उल्लरतु - . - नियंटशिरोमणिः। राननामनिघंटके' ॥ ३९ ॥ गुणाः । पलांडुः कटुको बल्यः कफपित्त- हरो गुरुः । वृष्यश्वरोचनः स्निग्धो वांतिह 'दाजनामके' ॥४०॥ मदने' वीर्यकृत्प्रोक्तं 'मावे' लशुनसाम्यकः। कफकत्तत्र संप्रेोक्तो वैद्यविद्याविचक्षणैः ॥ ४१ ॥ गुरुवातासपित्तनो मधुरो कृमिना- शनः । अन्यः सौरपलांश्च वृप्यो मधुरपिच्छलः ॥ ४२ ॥ प्रोक्तो 'धन्वनिघटे 'तु तद्वीज वातलं स्मृतं । कीटसं शीतलं 'द्रव्ये ' वृष्यं मोहकरं तया ॥ ४३ ॥ वाताशीघ्नं कफन्नं च प्रोकं गणनिघंटके'। २३ राजपलांडु । म० ताबडा कादा । गु० राती डुंगळी । ततो राज- पलांडुश्च यवनेष्टो नृपाव्हयः ॥ ४४ ॥ राजप्रियो महाकंदो दीर्घपत्रश्च रोचकः । पेटो नृपकंदश्च रक्तकंदो नृपप्रियः ॥ ४५ ॥ राजेष्टश्च तथा प्रोक्तो ' राजनामनिघंटके' । गुणाः । पलाइनूपपूर्वश्च शिशिरः पित्तना- शनः ॥ ४६ ॥ कफहृद्दीपनश्चैव बहुनिदाकरो 'नृपे' । २४ सूरण । म गु० सूरण । कंडुलः सूरणः कंदो सुकंदो स्थूलकंदकः ॥ ४७ ॥ दुर्नामारिः मुवृतश्च वातारि: कदसूरणः । अनिस्तीवकंदश्च कंदाहः कंदवर्धनः ॥ ४८ ॥ बहुकंदो रुच्यकंद. सुरकंदस्तथा ' नृपे' । सुरेंद्रको वजकंदो चित्रकदस्तु 'केयके' ॥ ४९ ॥ गुदमन्नस्तु कंदश्च कंदाली क्दकस्तथा । 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव प्रोक्तो वैद्यविशारदैः ॥ १० ॥ गुदा- मयहरश्चैव कुंदल्ो 'मदने' स्मृतः । गुणाः । सूरणः कटु रुच्यश्च दीप- नः कृमिनाशनः ॥ ५१ । कफवातश्वासकासवमनाहिरस्तषा। शलगु- एमहरचैव रक्तदोषहरो 'नृपे' ॥ १२ ॥ आमदोषहरश्चैव पाचनो धन्वनामके विशदश्चैव रूक्षश्न विष्टमी च कपायकः ॥१३॥ वलास- गुदकीलनः प्रो 'केयनिघटके' । सर्वपा कंदशाकाना सूरणः श्रेष्ठ उच्यते ॥ ५४ ॥ दणा रक्तपित्तीना कुष्टिना न हितो हि सः। कड़- Fat प्रोको ' माननामनिर्घटके' ॥ ५५ ॥ २५ अरण्यमूरण । . , ' तथा । सुरेंद्रकश्चित्रदंदा वमकदश्च 'केयदेवे , चद्रव्यरत्नाकरे १४ निघटशिरोमणिः। . कदकः ॥ ५७ ॥ गुणाः । वनस्थ सूरणो रुच्य कटप्णः कृमि गुल्महा। शूलहाऽरुचिहृच्चैव प्रोको 'राननिषटके'॥ १८ ॥'द्रव्ये । पित्तकरो रूसो हृद्यः कफविनाशन । २६ मुखालु।म० मोहाळू । को कोनफळ, गोराडू । गु० गोराडू । मुखालमडपारोहो दीर्घकदः मुकदक ॥ १९ ॥ स्थूलकदो महाकदः स्वादुकदस्तु 'राजके' । गुणाः । मुखालुमधुर. शीत पित्तहा रुचिवातकृत् ॥ ६० ॥ प्रोक्तो 'राजनिघटे ' तु दाहशोप. तृपापहा । रक्तदोपहरश्चैव शोफहा 'द्रव्यनामके' ॥ ६१ ॥ २७ पिंडालु । म० पेंडाळू । कॉ• कनक, कणगी । पिडालुग्रंथिल: पिंडक- दस्ताबूलपत्रकः । पदग्रंथी रोमकदो रोमालुरौमशस्तथा ॥ ६२ ॥ नाना- कद पिंडकश्च ‘राजनामनियटके ' । गुणाः । पिंडालुमधुर शीतो मूत्रकृ. च्छामयापह ॥ ६३ ॥ दाहशोपप्रमेहनो वृप्य सतर्पणो गुरु । द्रिव्यरत्ने' दुर्मर च सप्रोत नैव सशय ॥६४ ॥ २८ रत्तापंडाल । म० लाल राताळ् । गु० रताळू ! रक्तालु रक्तपिंडालु रक्तपिंडश्च रोहित । रक्तक्दो लोहितालुः प्रोक्तो ‘राजनिघटके ॥ ६५ ॥ गुणाः । रक्तपि- डालुक शीतो मधुराम्र श्रमापह । पित्तदाहापहो वृष्यो गुरुल्यो 'नृपे' तथा ॥ ६९ ॥ २९ कासालु । म० कामाळू । गु० बासा । कासालु कासकदश्च क्दालु शाऽऽलुकस्तथा । आर्षिशाटपत्रश्च पत्रालुश्चेति 'राज के' ॥६७॥ कासभेठस्तु कांडालुस्त्वलुरो 'धन्वनामके ' । गुणाः । कासा- लुरुग्रक इतिवातश्लेप्मामयापह ॥६८॥ अरोचाहरः स्वादः पय्यो दीपन 'रानके ।३० फोंडालु ।म० गु० पोंडालू पोंडअोहितालुश्च रसपनो मृच्छदः ॥ ६९ ॥ गुणा । पोंडा शेप्मवातनः पटूप्यो दीपनो 'नृपे। ३१ पानीया । म० पाणअतः । गु० पाणअठत्री । पानी- याटर्नलालु स्यादन्पाटपाटुक ॥ ७० ॥ गुणा । पानीयाविदोपार, सतर्पणवरो 'नृपे।। ३० नीलाल । म काळें अङ्क | गु० बाटी भठवी । नीला रसितालुश कृष्णाट दयामयटर ॥ ०१ । गुणाः । नीगर्मधुर शीन श्रमहा दाहहा 'नृपे। ३३ महिपीवंद । म० गु० महिपाकर । शुभाटमहिपीकदः शुशक्टो शयरः ॥ ७२ ॥ मी- - जलवासो वृहत्कंदो दीर्घवृत्तो हरिप्रियः ॥ ८८ ॥ गुणाः। विष्णुक्दस्तु ॥८९॥ ३८ धरणीकंद । म० गु० घरणीकंद। घरणी धारणी व २०७ निघंटशिरोमणिः। स्यो वनवासी च विपकंदस्तदुत्तरं । नीलकंदो राजनाम्नि प्रोको वैद्यवि- शारदैः ॥ ७३ ॥ गुणाः। कटप्णो महिपोकंदः कफवातामयापहः। मुख- भाब्यहरो रुच्यो महासिद्धिकरः सितः ॥ ७४ ॥ ३४ हस्तिकंद । म० मु. हस्तिकंद । हस्तिकंदो हस्तिपत्रः स्थूलकंदोऽतिदकः । वृहप्त- त्रोऽतिपत्रश्च हस्तिकर्णः सुकर्णकः ॥ ७९ ॥ त्वग्दोपारिः कुष्ठहंता गिरि- वासी नगाश्रयः । गजकंदो नागकंदो 'राजनामनिघंटके' ॥ ७६ ॥ गुणाः । हस्तिकंदः कप्णश्च कफवातामयापहः । त्वग्दोपश्रमहा कुष्ठविषवी- 'सर्पनाशकः ॥ ७७ ॥ ३५ कोलकंद । म० कोलकांदा, पाणकांदा ! को० धापा । गु० कोलकांदा। कोलकंदः कृमिन्नश्च पंजलो वस्त्रपजलः । पुटालुः सुपुटश्चैव पुटकंदस्तथा 'नृपे' ॥ ७८ ॥ गुणाः। कोलकंदः कटु- चोष्णो विषवांतिकृमिघ्नकः । ३६ वाराही । म० गु० डुकरकंद । वाराही मूकरी क्रोडकन्या गृष्टिश्च गृष्टिका ॥ ७९ ॥ कन्या विष्वक्सेन- कांता वराही ब्रह्मपुत्रिका । कौडी त्रिनेत्रकौमारी माधवेष्टा महौषधिः॥८० जोडो सूकरकंदश्च वन्यश्व कुष्ठनाशनः । वनवासी महावीयों तथा शवर- वेदकः ॥ ८१ ॥ वैराहकंदो वीरश्च ब्रासकंदः मुकंदकः । वृद्धिदो च्याधिहता च त्वमृतो रागनामके' ।। ८२ ॥ माधवी सौकरी कांतिः कांता च वनमालिनी । वक्त्रालुः श्वासकंदश्च शौकरी ‘केयदेवके ॥ ८३ 'द्रव्ये ' तु शरीकंद किटिः क्रोडा न 'मादने'। तथा कांक्षी च सं- प्रोक्ता गणनामनिटके' ।। ८४ ॥ विष्वक्सेनप्रिया चैव पदरा त्वमरे' स्मृता । गुणाः । वाराही तिक्तकटुका विपपित्तकफापहा ॥ ८५ ॥ कुष्ट- मेहकृमिहरा वृष्या वल्या रसायनी । 'नृपे' प्रोक्ता तथा 'द्रव्येमा- तमो कफनाशनी ॥ ८ ॥ मधुरातिशुक्रला च तथा शुक्तकरा 'मदे" मूत्ररोगहरा चोष्णा : गणे' प्रोचा भिपजनैः ॥ १७ ॥ ३७ विष्णु- कंद । म० गु० विष्णुकद । विष्णुदो विष्णुगुप्त सुपुटो बहुमंपुटः । मधुरः शिशिरः पित्तदाहहा । शोफहा रुचिदश्चैव मंतर्पणकरो नृपे।

१०८ निघंटशिरोमाणिः। . वीरपत्री सुगंधकः । कंदालुर्वनकंदश्च कंदाच्यो दंडकंदकः ॥ ९० ॥ ' रा. जनाम्नि' तथा वीरपत्नी चैव सुकंदकः । कंदाद्यश्च तथा प्रोक्तो वैद्यवि. द्याविशारदै. ॥ ९१ ॥ गुणाः । ततस्तु धरणीकदो मधुरः कफपित्तहा । पत्रदोपहरः कंडूकुष्ठनो 'राजनामके' ॥ २२ ॥ ३९॥नाकुली। म. मुंगुसकांदा | गु० नकुलकंद, नोळपेल । नाकुली सर्पगंधा च सुगंवा रक्तपत्रिका । ईश्वरी नागगंधा च त्वहिभुक् मुरसा तथा ॥ ९३ ॥ सदिनी व्यालगंधा प्रोक्ता ' राजनिघटके' । तथा सर्पसुगधा च तथैव भोगिगंधिका ॥ ९४ ॥ 'धन्वंतरिनिघंटे तु प्रोक्ता रोचकपत्रिका । नकु- लेष्टा महातीर्थी विषधी मुवहा तथा ॥ ९६ ॥ सुनंदा विषदंष्ट्री च 'केये तु चिरपत्रिका । ततो नागसुगंधा च भुजंगाक्षी तथैव च ॥ ९६ ॥ सपागी विषनाशा च प्रोक्ता 'भावप्रकाशक । । ४० गंधनाकुली, साक्षी । म० मुगंध मुंगुसकांदा । गु० सुगंध नकुलवंद । अन्या महा- मुगंधा च मुवहा गधनाकुली ॥ ९७ ॥ सपक्षी फणिहंत्री च नराळ्या हिमुक् तथा । विपमर्दनिका चाहिमदिनी विपदिनी ॥ ९८ ॥ महाहि. गंघाऽहिलता प्रोक्ता ' राजनिघटके'। नकुलेष्टा 'तु छत्रासी धन्वंतरि- निघटके' ॥ ९९ ॥ छत्राको कामचारीच केये तु सर्पलोचना । गुणाः । नाकुलीयुगुल तिक्तं क्टूष्ण च त्रिदोपनित् ॥ १९०० ॥ अनेक- विपविध्वंसि 'रामनामनिटके' । कृमिवृश्चिकसीदिविपत मारोपण॥१॥ धन्वंतरिनिटे च 'केये सप्तलतापहं । ४१ मालाकंद । म० गु० मालाकंद । मालावंदः पंक्तिदस्तथा च निशिखीदला ॥२॥ कंद उताऽऽ वटीकंदो अपिदला तु 'रानके ' ॥ गुणाः । मालाकंदो गंडमारानाशनो दीपनस्तथा ॥ ३ ॥ गुरुमहा वातप्लेप्मनस्तीवणश्च नृपनामके'1 ४२ विदारीकंद । म० भुईकोहळा 1 को चंदरीचा कांदा । गु० भोको। विदारिका स्वादुकंदा सिता शला गालिका ॥ ४ ॥ विदारी गृप्यकंदा प विराली प्याठिका । माडी स्वादुटता गष्टा पारिवालमा ! तपादफला चैव 'राननामनिघंटके । तथा इसुविदारी घ वछिशार फर्म तथा ॥१॥ तदरकंदपलाश श्रेष्ठ देशवहरी । पंदवधी प्यफग , - , निघटशिरोमणिः। विक्षुकदेववछिका ।। ७ ॥ तथा चेशुलता चेव प्रोक्ता 'केयनिघटके' । पृष्यगधो बिडालिश्च वृष्यपर्णी तु 'द्रव्यके' ॥ ८ ॥ क्रोष्टी 'भावप्रकाशे' व गजवाजिप्रिया ' गणे' । गुणा । विदारी मधुरा शीता गुरुः स्नि खाऽपित्तनित् ॥ ९॥ कफकरपुष्टिकृबल्या ' नृपे' वीर्यविवर्धनी । 'धन्वे' समोरजित्प्रोक्ता 'केये स्वयी तथैव च ॥ १०॥ वर्णदा स्त न्यदा मोक्ता 'द्रव्ये ' तु वातिजित्तथा । रक्तद्वानहृत् । प्रोक्ता 'मदनपालके ॥ ११ ॥ ४३ क्षीरविदारी । म० श्वेतभुकोहळा । गु० घोळू भोकोंकू । तत क्षीरविदारी स्यादिक्षुगधेश्वछरी । इक्षुवल्ली सोरकदः क्षरिवल्ली पयस्विनी ॥ १२ ॥ क्षीरशुक्ला क्षीरलता पयःकटा पयोलता । पयोविदारिका चैव प्रोक्ता 'राजनिघटके ॥ १३ ॥ शुक्ला व क्षीरशुद्धा च विक्षुपी सुकदका । शु.मकदा महाश्वेता पयस्विनी- क्षगधिका ॥ १४ ॥ 'केयदेवनिघटे । तु प्रोक्ता वैद्यविशारदैः । 'द्रव्ये 'विक्षुलता चैव ऋक्षगधाडा मरे' तथा ॥ ११ ॥ गुणाः अय क्षारविदारी तु मधुराम्ला कपायका । तिक्ता च पित्तशूलनी मूत्रमे हहरा 'नृपे' ॥ १६ ॥ क्षीरसदो द्विपा प्रोक्तो विना-स्तु सनालक । विनालो रोगहर्ता स्याद्वयस्तभी सन लक ॥ १७ ॥ ४४ शाल्मलीकंद । म० सावरीषद । गु० शेमळानो कद । शाल्मलीकदकश्चाथ विजुलो वनवासक । वनवासी मलनश्च मल्हतेति 'रानमे ॥ १८ ॥ गुणा. ! ततस्तु शाल्मलीकदो मधुरो मररोधभित् । शिशिर पित्तदाहनो शोपम तापहा 'नृपे॥१९॥ ४५ चढालकद । म० गु० चडाकद । प्रो. कबडालकदः स्यादेकपत्रो हिपत्रक । त्रिपत्रोऽथ चतुप्पत्रः पचपत्रच भेदत ॥ २०॥ गुणा'। चडालकदो मधुरः कफपित्तास्तदोपनिन् । विपमूतहर प्रोक्तो 'नृपे' चैव रमायन ॥ २१ ॥ ४६ तैलकद । म. गु० तेलकद । तैलको दावकदस्तिलाकितद तथा । तत करवीरकद- स्तिलचित्रपत्राव्हकः ।। २२ ॥ गुणाः । लक्दो लोहदावा कटप्नो विषहारक । वातापस्मारशोफ्नो तया च रमनधर ॥ २३ ॥ देहशुद्धि और प्रोको 'राजनामानेक्ट के तैलकंदस्वरूपः । वारिसनकाश- + निघटशिरोमणि स्तिलविंदुसमन्वितः ॥२४॥ सस्निग्धाधस्थभूमिश्च तिलकदोऽतिविस्तृतः । ४७ त्रिपर्णीकंदः! म० त्रिपर्णीक्द । विपर्णिका वृहत्पत्री छिन्नयिनित तथा ॥२५॥ कदाल कदरहलाऽप्यम्लवल्ली विपापहा । गुणाः। त्रिपर्णी मधुरा शीता श्वासकासनणापहा । पित्तप्रकोपशमनी विपन्नी 'राजनामके' ॥ २६ ॥ ४८ लक्ष्मणाकंद । म० गु० लक्ष्मणाकद । लक्ष्मणा पुत्रदा च पुत्रदा नागिनी तथा । नागाव्हा नागपत्नी च तुलिनी मनिका तथा ॥ ॥ २७ ॥ अस्रबिंदुच्छदा चैव पुस्त्वदा 'राजनामके' । रक्तबिंदुन्छदा नागा नागपत्री तथैव च ॥ २८ ॥ ततस्तु पुत्रजननी 'केयदेवनिधन्के । रम्या तु बिदुपत्रा च 'द्रव्यरत्नाकरे' स्मृता ॥ २९ ॥ पुत्रकाकाररक्ता- रुपबिंदुभिलारिता सदा । बस्तगधाकृतिश्चैव समोक्ता 'भावनामके ॥३०॥ गुणाः । लक्ष्मणा मधुरा शीता स्त्रीवध्यत्वविनाशनी । रसायनरी पल्या निदोपशमनी ' नृपे ॥३१॥ रूक्षा वृप्या हिमा 'ये' प्रोक्ता पित्ता निगपहा । ४९ हस्तजोडिका । म० गु० हातजोडी । परजोडिहस्त- जोडि प्रोत्तो राजनिघटके' ॥ ३२ ॥ गुणाः। पश्यकृत् करनोडिस्तु रसबंधक रस्तथा । ५० मुसीद । म गु० काळी मुसळी । मुमली तारमूली च सुवहा तालमूलिका ॥ ३३ ॥ गोधापदी हेमपुषी भूतारी दीर्षकदिका । प्रोक्ता 'राजनिघटे' तु भिपकृविद्योपनी विभिः ॥ ३४ ॥ हिरण्यपुप्पी ग्वरी स्वग्निी मौरी तथा । कृप्यकंदा ता-पत्री महादृप्या तु क्या ॥ ३५ ॥ महारपा (मदे' चैव तथा काचनपुप्पिा । गुणा । मुमलो मधुरा शीता कृप्या पुष्टिवर भदा ।। ३६ ॥ पिच्छन्ग कफ्दा पित्तदाहश्रमहरा परा । मुमरी स्या- दिया प्रोचा श्वेतागापरसता ॥ ३७ ॥ श्वेता स्यरपगुणोपेता अपग प रमायनी ।' नृपे' प्रोक्ता तया 'ये' अनिी वातनाशनी ॥ ३८॥ " गुच्छरद । म० गु० गुराद | गुरगतकदो गुदम्तमा पाव । विविाभिा व विहिका तपा 'पे॥१० 11 गुणाः । गदर मनो मयुर शीनरी कृष्य एव । सतर्पयो गहनि मोता 'राननिगे॥ ४० ॥२ पास्तुर । म मायवत । गु० गरो। .

'द्रव्यरत्नाकरे' निघंटशिरोमणिः। वास्तुकं वास्तु वास्तूकं वस्तूक हिलमोचिका । शाकरानो राजशाकश्चक्रव- तो 'नृपे ' तथा ॥४१॥ वीरशाक शाकवीर क्षारपत्र प्रसादकः । केये ' प्रोक्तस्तथा 'भावे ' शाकराट् परिकीर्तितः ॥ ४२ ॥ गुणाः । वास्तुकं मधुरं शीतं क्षारामलं त्रिदोपजित् । ज्वराशीनं रोचनं च मलमू- त्रादिशुदिकृत् ॥ ४३ ॥ ' नृपे' प्रोक्तस्तथा 'केये' पाचनो हृद्य एव थे। रक्तपित्तकृमिष्ठीहोदावर्तन: सरस्तथा ॥ ४४ ॥ मेघाग्निकृञ्च संमो- तो वलकृच्छुककृनया । ५३ नुक्र । म० चुका । गु० चुको । चुकं तु चुक्रवास्तूकं लिकुचं चाम्लवास्तुकं ॥ ४५ ॥ दलाम्लमम्लशाकाख्यमम्लादि- हिलमोचिका । अम्लपत्रा तु कविभिः संप्रोक्तं ' राजनामके' ॥ ४६ ॥ ' चैव चुक्रकं परिकीर्तिते । चुक्रिका चैव पत्राम्ला रोचनी शतवेषिका ॥ ४७ ॥ प्रोक्ता - भावप्रकाशके ' तु वैद्यविद्याविशारदः। वेदमूसंख्यका प्रोक्ता पुरातनचिकित्सकैः ॥ ४८ ॥ गुणाः । चुकं त्वम्ल- लचूर्ण च वातगुल्मविनाशनं । रुचिकृद्दीपनं पथ्यमोपत्पित्तकरं नृपे' ।। ४९ ॥ ५४ चिल्लिका । म० चील, रक्त चील, चंदनबटवा । गु० पील । पलाशलोहिता चिल्ली वास्तुका चिलिका तथा । मृदुपत्री क्षार- दला चीरपत्री तु वास्तुकी ॥ ५० ॥ दलाप्रलोहिता चैव प्रोक्ता 'रान- निघंटके' । बृहद्दला तु रका च तथैव गौडवास्तुका ॥ ५१ ॥ प्रोक्ता 'मदनपाले ' तु वैद्यविद्याविशारदैः । गुणाः । चिठी वास्तुकतुल्या च सक्षारा श्लेष्मपित्तनुत् ॥ ५२ ॥ प्रमेहमूत्रकृच्छधी पथ्या तु रोचनी 'नृपे' ५५ श्वेतचिल्ली। म० लघु चाकवत, पादरी चौल । गु० घोळी चील । श्वेतचिली तु वास्तूको सुपथ्या श्वेतचिछिका ।। ५३ ॥ सितचिल्ल्युपचिठी च वरनी क्षुद्रवास्तुकी । प्रोक्ता 'राजनिघंटे' तु वसुसंख्या भिपग्वरः ॥ ॥ १४ ॥ गुणाः । श्वेतपिछी मुमधुरा क्षारा च शिशिरा तथा । त्रिदो- 'पशमनी पथ्या ज्वरदोपपिनाशिनी ॥ १५ ॥ ५६ शुनकचिछी । म.गु. कुत्तरचील । शुनकचिल्ली मुपिछी श्वानचिल्लीति ‘रानके । गुणाः । धनिठी कटुतीक्ष्णा च कैडुबगहरा 'नृपे ॥ १६ ॥ ५७ शिग्रुपनशाक। म. शेवग्याच्या पानाची भाजी । गु० शरघवानी मानी । गुणाः। शिग्रुप- .

निघटशिरोमणिः। - - त्रमा शाक रुच्य वातकफापहं । क्ष्ण दीपनं पथ्य कृमिघ्नं पाचन 'नृपे' ॥ १७ ॥ ५८ पालक्य । म० गु० पारखं । पालक्य तु पालक्या च मधुरा क्षुरपत्रिका । सुपत्रा स्निग्धपत्रा च ग्रामीणा ग्राम्यवल्लभा ॥ २८॥ प्रोक्ता 'राननिपटे' तु वैद्यविद्यापरायणे । 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव पुरि का परिकीर्तिता ॥ १९ ॥ तथा ' मदनपाले ' तु सप्रोक्ता सुरपत्रिका । गुणाः । पालक्यमीपत्क्टुक मधुर पथ्यशीतलं ॥६०॥ रक्तपित्तहर पाहि तथा मतर्पण 'नृपे'। ५९ राजगिरा । म० राजगिरा । गु० राजगरो। गजाभिधानपूर्वा तु नगाव्हाद्यपरेण तु ॥ ११ ॥ रानादि स्यादामगिरि- ' पे' तु राजशाकिनी । गुणाः । राजशादिनिका रुच्यापित्तत्री शीतला तथा ॥ १२ ॥ मैवाति शीतला रुच्या 'नृपे' तु स्थूल शाकिनी । ६० उपोदकी । म० माडवावरील थोर वेल, थोर मयाळ, थोर पोई 1 गु० मोती पोथी । उपोदकी कलपी च पिच्छला पिच्छरच्छदा ॥ ६३ ॥ मोहिनी मदशारश्च शिाला 'रामनामके' । मच्छवाली पोतकी च मुतुगा 'द्रव्यरत्नके ' ।। ६४ ॥ उपोदका मदनी च मुगवा मदारिका पदारवा तु कटकी प्रोक्ता गणनिपटने ॥ ६९ ॥ पमिमख्यका प्रोक्ता पुरातनचिकित्सकै । गुणाः । उपोदती पायोष्णा विष्टमश्लेष्मकारिणी ॥६६॥ पटुका मधुरा रुच्या निद्रारम्यारी'नृपे' 'द्रव्ये 'शीना शुबकारी 'गणे' मेहता स्मृता ॥ १७ ॥ ६१ क्षुद्रोपोदवी । म० लहान मयाळ । गु नहानी पोथी । उपोदवी पग खुद्रा मूक्ष्मपत्रातु मडपी । गुणाः । रमवीर्यविपापु सदृशी पूर्वया सय ॥ ६८ ॥ प्रोचा 'राननिघटे' तु वैद्यविद्याविशारदै । ६० बननापोदकी। म. रानमयाया गु० वनपोथी । यनना वनना हा च वनजोपोरवी 'नृपे' ॥ १९ ॥ गुणाः। यननोपोदकी तिचा क्टूप्या रोचनी च सा ।६. मूलपोनी। म० मच्यातीर मयाळ । मुटपोती क्षुद्वयली पोतिया क्षुद्रपतिका ॥ ५० ॥ क्षुद्रोपोदकनानी च यछि शाक्टोनिका । वलिशावातथा पश्चिमोतिया 'राननामके' ॥ ७१ ॥ गुणाः। मृत्यौना त्रिदोपली पृष्या ब-या रघुम सा | मटिकरी रच्या नगरानशनीपनी ॥ ७२ ॥ ६४ कुणंजर | म.

निघंटशिरोमणि र । गु. कमेझरो । गुणाः । कुणंनरस्त्रिदोषन्नो मधुरो रुच्यदीपक. ॥१९७३ ।। ईषत्कषाय संग्राही पित्तश्लेप्मकरो लघुः । प्रोक्तो 'रान- निटे' तु मिषक्विद्याविशारदै ॥ ७४ ॥ ६५ कौमुंभशाक । म० कईची भाजी | गु० कमुंबो । गुणाः । कौसुभशाकं मधुरं कणं विण्मू- बदोषाहर मदन । दृष्टिप्रसादं कुरुते विशेषाद्रुचिप्रदं दीप्तिकरं च वन्हेः । १९७५ । प्रोकं 'राजनिघटके' तु वैद्यविद्याविशारदै । ६ शत- फुगदल । म. शेपूची भाजी । गु. मुवा। । शतपुष्पादल सोग्ण मधुरं गुस्मशूलजित् ॥ ७६ ॥ वातघ्नं दीपनं पथ्यं पित्तकृदुनिद, नृपें। ६६ संडलीयपत्र । म. तादुळजा । गु, तादळजो । तंडुलीयकदल हिम मर्थ पित्तरकविषकासविनाशि । ग्राहक च मधुरं च विपाके दाहशोष. अमन रुविदायि ।। ७७ ॥ मोक्क 'राजनिघटे ' तु वैद्यविद्याविशारदै ।। ॥७८ ॥ ६७ राजिकापत्र । म:मोहरीची भाजी | गु. राईती माजी । मुमा कटूष्ण रानिकापन्न कृमिवातकफापह । कठामयहरं स्वादु वन्हि. दीपनक 'नृपे ॥ ७९ ॥६८ सार्षपपत्र । म. शिरसव पानाची मानी। गु. सरशवनी मानी । गुणाः । सार्षप पत्रमत्युग्ण रक्तपित्तप्रकोपनुत् ।। क्दिाहि कटुक स्वादु शुक्रगुचिद 'नृपे' ॥ ८० ॥६९ सांगेरीशाक। म. आजवतीची भाजी । गु, आबोतीनी भागी। चागेरीशाकमयुष्ण कटु रोचनपाचन । दीपनं कफवातार्श सग्रहण्यतिसारजित् ॥ ८१ ॥ प्रोक्तं राननिघटे' तु वैद्यशास्त्रविशारदैः। ७० पोली । म. साधारण घोळ । गु० लुणी । बोला च घोलिका घोली कलंघुष्कुमकालुक । ॥४२॥ राननामनिटे' तु समोक्ता भिषजावरैः । लोणा 'केये ' तथा 'दव्ये ' वनस्था त्वम्लपर्णिका ॥ ८३ ॥ दुर्जरा चैव पिच्छा प पुनः पिच्छलच्छदा । लोनिका केयदेवे' च तथा भावप्रकाशके ॥ ८४ ॥ बृहल्लोणी तु लोणी व मोक्ता वैद्यविशारदै ।। से जना घोली । म । शेतातील घोळ । गुणाः । क्षेत्रनं लवण रुक्ष्य- मम्लं वातकफापहम् ॥ ४५ ॥ ७१ भारामघोसिका । मा मळ्यांतील घोळ । गु. लुगीभेद । आरामघोनिका चाचा कसा रुच्याऽविलापहा । .

- निघंटशिरोमणि ७ मूक्ष्मघोलिका । म. चिघोळ । गु.'झीणी लुणी । गुणाः ।। पित्त- छेप्मकरी'चान्या सूक्ष्मा जीर्णज्वरापहा ।। ८६ ।। ७३ जीवशाक म. गुरुजीवशाक जीवन्तो रक्तनालश्च ताम्रपत्रः सनालकः । शाकवीरस्तु मधुरो जीवशाकश्च मेपक' n n प्रोक्तो राजनिघटे' च केयदेवे' तु वास्तुक । तथा जीवतक' मोको वैद्यविशारदै ॥८॥ गुणाः।। जीवशार्क सुमधुरो वृहणो वस्तिशोधन । पित्तनो 'दीपनो बल्यो पाचनो वृप्य एव च ॥ ८९ ॥ प्रोक्तो 'राजनिघटे' तु त्रिदोपघ्नश्च 'केयके । ७५ गौर सुवर्णशाकाम गु.गौरसुवर्णशाक । ततो गौरमुवर्ण चस्वर्ण सौगधिक तथा ९०ी भूमिनं वारिनन्दस्व गधशाक तथैव च बटुशृगाटक चैव वर्णशाक तु 'रानके ॥९१॥ गुणाः गौरसुवर्ण शिशिर कफपित्तज्वरापहम् ।। पथ्य दाहारुचिभ्रान्तिरक्तश्रमहरं 'नृपे' ॥ ९२ वर्षाभूशाक । म० पादन्या घेटुळीची भाजी । गु० विपखापरो । ७६ वमुपत्रशाक । म० पाटन्या वसूची मानी । गु० घोळी वसु । गुणाः । वर्षाभूबसुको वर्णवफमाद्यानि- लापहै। । शाके रूसतरौ गुल्मष्ठीहरुलापहारको ॥ ९३ ॥ ७७ फ- जिका, जीवनी, पद्मा, तर्कारी, चंचुकी म० फान, हरणदोडी, भारग, नरवेल, चोंच । गु० फानी, डोडीशाक, भारगी, अरणी, ठुछ । फनिका जीवनी पद्मा तर्कारी चचुका पृथक् । गुणा । वातामयहर ग्राहि दीपन रुचिदायक ।।१४ ॥ फंजादिशाक । म० फाज वगैरे भाज्या । गु० फानी आदीना पानी मानी । फलादिपत्रक भेडा कुणस्त्रिपुटस्तथा ।' इत्यादिनवपत्राणा शाक्मेकत्र योभितम् ॥ १५ ॥ गुणाः । दीपन पा- चन रुच्य बलवर्णविधायक । त्रिदोपशमन पथ्य प्राहि तृप्यं मुखावहम् ॥ ९६ ॥ कृप्माडी । म बोहळा । गु० भुरा कोळा । कोरिया म्य मारी कुमांडी तु बृहत्फला । मुफ्लास्यात्कुमाला नागपुष्पफला 'नृपे' ॥ ९७ ॥ पन्वतरी' सीरफला सोममृष्टा च पीतिका । तत स्थिर- फल चैव सोमका स्वमता तथा ॥ ॥ महत्फला पुष्पफला तर सोमयष्टिका | गुढयोगफ्ला चैव प्रोता काररस्तथा ॥ ९९ ॥ रान- कदीनानी'च 'क्यदेवनिषटको । माडी फर्की घ द्रव्यरत्ने' मांसर भित्रो फलस्तथा ॥ १५ ॥ कृणाफलम मंत्रोको.रान. नामधिपरके करिएकं तु कागि एप्मानं नु 'केयके' ॥१६॥ , निघंटासिमणि। WEL.॥२००० ॥ ‘भावप्रकाशे, संप्रोकं कूष्मांई कविमिधुवं । पुषा रामनिघंटे। मूत्राघातहरं प्रमेहशमनं कच्च्यूाश्मरीच्छेदन विण्मूत्र- ना तृषार्तिशमनं मोगांगपुष्टिप्रदं । वृष्यं स्वादुतरं वरोचकहरं बल्यं * पित्तापहं कूष्मांडं, प्रवरं वदति मिषनो वल्लोफलानां पुनः ॥ १॥ वा- नमितहां हयं मस्तिशुद्धिकरं तथा ॥ २ ॥ चित्तवैकारनुत् प्रोक्तं धन्वं- मिरेनिघंटके !. कफवातहरं रूक्षं संप्रोक्तं 'केयदेवके, 11: ॥ मदने' स्वपित्तनं वातहत्कविभिः स्मृतं । ८० गोरक्षतुंबी म० थोर वाटोळा दुभ्या भोंपळा । गु० गोरखदुधी । गोरसतुंबी गोरक्षी नवालामुर्घटामिधाता ॥ ४ ॥ कुंभालाबुर्घटालावुः कुंभतुंबी तु. राजके.' । गुणाः ।, गोरक्षतुंगी मधुरा शिशिरा पित्तहा गुरुः ॥.८६ ॥ रुच्या संतर्पणी बल्या वीर्यदा 'पुष्टिदा । नृपे'। ८१ दुग्धतुंबी । म० दुध्या-भोपळा | गु• दुधियुः। दुग्यतुंबी क्षीरतुंबी दीर्घवृत्तफलाभिधा ॥ ६ ॥ इक्ष्वाकुः क्षत्रियवरा दीर्ष- भीमा महाफला । क्षीरिणी दुग्धवीजा च दंतमीना पयस्विनी - ॥ ७॥ महावल्ली महातुंची ह्यलाबुश्च श्रमनिका । प्रोका ' राजनिटे' तु वैद्य- विद्याविशारदैः ।। ८ || राजालाबु रसालाधुर्मधुरालाचुनी तथा 1] शाका. मायुस्तुंबकच पक्षालानुस्तु 'केयके ' ॥ ९॥ अलावुनी वृत्ततुंची 'दन्ये' चालानुका स्मृता । 'गणे' मुंविस्तथा तुंची मिष्टा 'मदनपालके ॥१॥ गुणाः । तुंनी मुमधुरा स्निग्या पित्तनी गर्मपोपकृत् । वृप्या धातप्रदा चैप बलपुष्टिकरा 'नृपे' ॥ १२॥ 'धन्वंतरी' शीतला व 'केये' रिटंस- कारका । कफपित्तहरा प्रोक्ता पुरातनभिषमः ॥ १२ ॥ ८२ भूतुंची। म० नागतुंनो, भूतुंनी । गु० पातालतुंबड़ी । भूतुंगी नागतुंनी च शकम- भसमुद्भवा । वल्मीक्संभवा देवी दिव्यतुंची तु ‘रानके' ॥ १३ ॥ मृणाः । अतुंबी कटु कोष्णा च सन्निपातापरारिणी देतार्गला दंतरोधम- तिहरापे' ॥ १४॥ ८३ कलिंग । म कलिंगड, रतून । गु० नगरी, कानिगद । ततो मांसफनक्षेप कलिंगभित्रवहिकः । वृत्तको . - 1 निघंटशिरोमणिः। हरित वर्तुलफलः द्रव्यरत्नाकरे' स्मृत ! मुवर्तुलं तु कालिदं स्मृत" मा- वप्रकाशके ॥१७॥ गुणाः । कलिंगो मधुरः शीत पित्तदाहश्रेमापह । कृप्य सतर्पणो बल्यो वीर्यपुष्टिकरो"नृपे ॥१८॥ ग्राही च गुरुविष्टमी घमिर्घ्यदक्रो ध्रुव । शुकनुत् पित्तहृच्चैव कफबातकर तथा ॥ १९ ॥ पर तु शीतमुष्ण स्यात् 'केये' च कफवातहत् । ८४ धाराकोशातकी ।म. 'दोडका, शिराळे। गु० तुरीया, घिसोडा । कोशातकी स्वागुफला मुपुष्पा तदनतर ॥ २०॥ कर्कोटकी पीतपुप्पा तथा घाराफला स्मृता । धामार्गवो दीर्घफैला मुकोशा 'राजनामके' ॥ २१॥ धन्वतरिनिघटे' तु जालिनी कृतवेघना । गुणा: । धाराकोशातकी स्निग्या मधुरा कफपिचनुत् ॥२२॥ ईषद्वातकरी पथ्या रुचिकृबलवीर्यदा। 'नृपे' 'धन्वतरौ' चैव पक्कामाश यशोधनी ॥ २३ ॥ पित्तनी वोपनी श्वासकासज्वरकृमिनिका । वातला कफपित्तन्ना ' केयदेवे ' प्रकीर्तिता ॥ २४ ॥ शोफपाड्दष्ठीह कुष्ठार्श क- फपित्तहा । तरफल भेदन शीत लघु मेहत्रिदोषत् ॥ २५ ॥ प्रोक्त 'मद नपाले ' तु वैद्यविद्याविशारदैः । ८५ हस्तिकोशातकी । म. घोसाळे, पारसा दोडका । हस्तिकोशातको चैव बृहरकोशातकी तथा ॥ २६ ॥ महाकोशातकी वृत्ता प्राम्यकोशातकी 'नृपे। घामार्ग: कोशफला रा अकोशातकी तथा ॥ २७ ॥ कर्कोटकी पीतपुप्पा महानालीति ' धन्वके'। हस्तिघोपा 'क्यदेवे' 'मदने ' रानिमत्फला ॥ २८॥ घोपका हस्तिप गंध 'मावे' प्रोक्ता महाफला । गुणाः । हस्तिकोशातकी स्निग्धा मधुराऽऽध्मानवातकृत् ॥ २९ ॥ दृष्या कृमिवरी चैव प्रणसरोपणी 'नृपे। ज्वरान्ते हितक'द्वन्वे' 'वेये ' तु गुरुप्मका ॥ 1॥ ३० ॥ 'द्रव्ये' पातहरा मोक्ता 'मदे' शीता 'प्रकीर्तिता । पित्तनी दीपनी श्वासज्वरभी प्रोच्यते बुधै 'स्वादुपटोली। म. पटवळ । गु. मीठा पटोल । तत स्वादुपटोली सु पोली मंडली तथा ! मधुरा तु पटोली स्यानोक्ता दीर्षपोलिया ।। ॥ ३२ ॥ स्निग्धपर्णी 'नृपे' चैव तथा स्वादुपटोलिया । पादुको रान मान्यच ज्योत्स्नानारी तथैव च ॥ ३३ ॥ ततो रामपरी सोका तु मनुरा व पाया श्लेष्मपित्तनित् । जगदोपहरा शीता रचिद्दीपनी 'नो' ॥८॥ यातक्षेप्मरा नल्या मला वाहनाशिनी। क्ये पोका तथा द्रव्ये वाचातररामुष ॥ १९॥८० कारवाहीम कारलीगु० करेगा करका पारवालीम पीरिपत्र परिष्टका! ममवालीला तपुयाएपक्किा॥१०॥ मोठा 'गमनिटे' तुविधाविशारद ! - - निघठशिरोमाण । शिवदेवके । चिचुंडो वेश्मकूलश्च श्वेतरोजी बृहत्फला ॥ ३४ ॥ भोक्ता क्लवपाले ' तु 'भावे ! गृहकूलक । चिचिंडच सुदीर्घश्च प्रोक्तो चविणारदै ॥ ३५ ॥ गुणाः। पटोली स्वादु पित्तनो रुचिकृज्ज्वरना- सनी । बलपुष्टिकरी पध्या दीपनी पाचनी 'नृपे ॥२६ ॥ 'पटोलपत्र तिनं नाल तस्य कफापह । फलानिदोपशमन मूल चास्य विरेचन ॥ In ३७ ॥ प्रोक्त राजनिघटे' तु त्रिदोषनी तु 'धन्वके' ।'केये' इयं सर चोष्ण कफपित्तहर ध्रुव ॥ ३८ ॥ कहुदाहपान च स्फोटकुष्ठ परासाभित् । । ८७ दधिपुष्पी । म गोडी कुहिरी । गु. अडवेल्य, कागोलिया। दधिपुप्पी तु खट्वागी कूपा पर्यकपादिका ॥ ३९ ॥ खट्वा- पादी तु वश्या च काकाडी कोलपादिका । खट्टा चैव तथा प्रोक्ता 'रान. 'मामनिघटके' ॥४०॥'द्रव्ये ' कृष्णफला चैव काकाडोला निपर्णिका । केयदेवे ' कोलशिंत्री तथा सूदग्पादिका ॥ ४१ ॥ गुणाः । खट्वागी मधुरा क्वी शीता सतापपित्तहा । गुर्वी वातकरी रच्या 'राननामनिय- टके' ॥ ४२ ॥ वातपित्तहरा 'व्ये 'मावे' चोप्णानिलापहा । कफ- पिसहरा चैव शुनामिवर विट्वरी ॥ ४३ ॥ ८८ खगर्शिवी । म परसबळ । को. कोयते वार । दे. अबई । गु. परवोलिया, तरवारडी। भसिर्शिवी खजशिवी शिंत्री नित्रिशशिविका । स्यूशिवी वृञ्छिनी महाशिबी मुशिषिका ॥ १४ ॥ मोचा 'राजनिघटे' तु वैद्यविद्याविण- रदै ! कुरसवल्ली पुरसर्शिवी कुरसा पुस्तपर्शिविका ॥४५॥ पुस्तकाम्या पुस्तशियी कुर्शिनी 'केयदेवके' । सहा मूबरपादी च शारदी नीलपु. निका ।। ४६ ॥ “ द्रव्यरत्नाकरे' व समोक्का वैद्यनायर I शिम शिश तथा भावे' सप्रोक्ता वैधनायः ॥ ४७ ॥ गुणाः। अमिशिरी . . , . . निघदशिरोमणि । तथा 'शिवनिघटे 'तु मडपी चिरितच्छदा ॥ ११ ॥ मुकुमारी तु सुपवी तोयवल्यफलाऽखिले। 'केयदेवे' तु समोक्ता वैद्यशास्त्रज्ञपडित ॥१२॥ कारल्ल कारवेल्ल तु 'द्रव्यनामनिघटके' । फलारिमका राजवल्ली 'गणनाम- निघटके ॥ १३ ॥ गुणा । कारवल्ली सुतिकोणा दीपनी कफ- वातजित् । अरोचकहरा चैव रक्तदोपहरा नृपे॥ १४ मदे। तु कामलानी च 'ये' वातहरा 'ध्रुव' । अवृप्या रक्तपित्तनी कृमिपाडुनगापहा ॥ ५५॥ कासश्वासप्रमेहघ्नी कुष्ठाध्मज्वरनाशिनी । ९० कर्कोटकी । म० कर्टोली । गु० कटोला । कोटकी स्वादुफला मनोज्ञा च मनस्विनी ॥ १६ ॥ बोधना चैव कोटी देवी क्टफला 'भूपे' । विपप्रशमनी चैव कुमारी 'धन्वनामके' ॥ १७ ॥ पीतपुप्पा तथा जाली प्रोक्ता ' मदनपालके । गुणाः। कोटी कटु तिकोणा विषन्नी पातहारिणी ॥५८ ॥ दीपनी रोचनी चैव पित्तहत् 'राजनामके। छेप्महत् विपद्वनी कदशार्परुनापह ॥ १९ ॥ प्रोक्ता 'धन्वनिघटे' तु 'ये' किलासचित्रहत् | 'मदे' हलासहत् 'भावे 'श्वासकासज्वरापहा ॥ ६० ॥ ९१ स्वादुतुंडिका । म० गोड तोंडली । गु० घाला मिठा ! खातुडी रक्तफला तुडी मधुरविविका । रुचिरफलोष्णफय पीटपर्णी तथा स्मृता ।। ६१॥ मधुर्विधी 'नृपे' चैव प्रोक्ता वैद्यविशारदैः । तुडि केरिफा किंवी ओष्ठोपमफला तथा ॥ १२ ॥ गोल्हा च तुडिका चैय 'घन्वतरिनिघटके । ओष्ठमा तु चोष्ठफला धीहरा 'द्रव्यनामके' ॥ १३॥' मदे' दतच्छदा चैव रक्तपीतफ्ला 'गणे । फेये तु विदुम- फला तथा च तुडिकेरिका ॥ ६४ ॥ ततो विद्रुमवाक् व प्रोता वैद्य विशारदः। 'शोले' तु तथा प्रोका छर्दिन्योष्ठी च विविका ॥१९॥ गुणा । विवी तु मधुरा शीता पित्तश्वासकफापहा 1 अमृगज्वरहरा रम्या कासनि 'द्राननामके' ॥ १६ ॥ वातुला श्लेष्मला चैव क्षयधया नाशनी । समाही कामलाहत्री पाके च कटुवा ' धुव' ॥ ६ ॥रक पित्तहरा चैव वाताध्मादिविवधत् । 'केयदेवे' भिपश्रेष्ठ कविता नैव सशयः ॥ ६८ ॥ 'धन्वे' तु रजपितत्री शोफपाइहरा धुव । तत्काल . . प ' निघंटशिरोमणिः1. अविरलोकं स्तन्यवृद्धिकरं तथा ॥ ६९ ॥ मूलं तु वायदं शीतं मेहद्वत् 'दध्यरत्नके"मदे! भ्रांतिहरं प्रोकं गणे' वमनहारकं ॥ ७० १९ निष्पावी । म० थोर घेवडा । गु० वालोल, पांदडी । निप्पावी मैदाः । निष्पाविका पंचधा स्यात् श्वेता कृष्णा च पीतिका । लम्बी च हती चैव गुणैस्तुल्या प्रकीर्तिता' ॥ ७१ ॥ तथा राननियटे' तु मनुर्धा परिकीर्तिता । निप्पावी ग्रामजादिः स्यात्फलिनी नखपूर्विका ७२ " मंडपी फलिका शिबी ज्ञेया गुच्छफला च सा । विशालफलिका चैव निष्पाविश्चिपिटा तथा ।। ७३ ॥'द्रव्यरत्नाकरे' चैव नलिका परिकी- तिता । ९३ नखनिप्पाविका म० लघु घेवडा । गु० नहानी वालोल । अथांगलीफला चैव नखनिष्पाविका तथा ।। ७४॥ वृत्तनिप्पाविका ग्रा. सा नखगुच्छफला 'पे गुणा । निप्पावो हौ हरिच्छुभ्रौ कपायौ मधुरौ सरौ ॥ ७६ ॥ कंठशद्धिकरी मेध्यौ दीपनौ रुचिकारको । संग्राहि समवीर्यः स्यादीपच्छ्रेष्ठो द्वितीयकः ॥ ७६ प्रोक्तौ राजनिटे' तु कफपित्तहरौ 'वे' १९४ वार्ताकी । म० वागें।गु० रिंगणा वार्ताकी कंटनाकी कंटालु' कंटपत्रिका ॥ ७७ ॥ निद्रालुसिलफला वृताकी चे महोटिका । चित्रफला कंटकिनी महती कट्फला तया ॥ ॥ ७८ ॥ मिश्रवर्णफला नौलफला रक्तफला च सा । शाकश्रेष्ठा वृत्तफला नृपनियफला 'नृपे' ॥ ७९ ॥ भंटाकी वार्तिका यंता मंटिका 'धन्वनामके। 'केयदेवनिघंटे ' तु कथिता चोरभंडिका ॥ ८० ॥ वाकिनी तु निद्रालु कथिता नीरकंटका । महापय्या पथ्यतमा वहुवीर्या स्मोत्तमा ॥ ८१॥ वैद्यविद्यामीणैस्तु संप्रोका 'धन्वनामके' । गुणाः। वार्ताको कटुका रुच्या मधुरा पित्तनाशनी ॥८२ ॥ वपुष्टिकरी द्वया गुरुतिकरा 'नृपे' । स्वादूगं प तथा तीक्ष्णं पाके तु कटु दीपनं ॥ ८३|| गुकलं कफवातघ्नं ताक धन्वनामके । ज्वरकासक्रिमिहरे पर स्यारिप- तकारकं ॥ ८४ ॥ बाई पित्तरफ व 'केये ' मोक्तं भिषग्जन. । नाक सिल किनिरंगारपरिपक्तिं ॥ ८५ ॥ कफमेदोनिलामनमत्यर्थ लघु ोपनं । तदेव हि गुरु स्निग्वं सततं स्रवणान्वितं ॥ ५ ॥ मोकं भाय- .

निघंटशिरोमणिः। प्रकाशे' तु वैद्यविद्याविशारदैः । ९५ डंगरी । म. तांबडा भोपळा, डांगर!। गु० पतकालु | डंगरी डांगरी चैव दीपोवारुप डंगरि. ॥ ८७ डंगारी नागशुंडी च गनदंतफला 'नृपे' । कूप्माडिकी पीतपुप्पा ग्राम्या पीतफला तथा ॥ ७८ ॥ गुडयोगफला चैव प्रोक्ता शिवनिघंटके' गुणा । डुंगरी शीतला रुच्या दाहपित्तास्त्रदोषजित् ॥ शोपहृतर्पणी गोल्या नात्यहा मूत्ररोधनुत् । प्रोका 'राजनिघटे' तु वैद्यविद्याविशारदैः ॥९॥९६ पढ़ना । म० खरबूज । गु० खरबूज । पटभुना तु मधुफला पड़ेखा वृत्तकर्कटी । तिता तिक्तफला चैव मधुपाका च पडमुखा ॥ ९ ॥ वृतेर्वारुश्च संप्रोका 'रामनामनिघंटके' 1-खवुनं फलराज स्यादमृताव्हं दशांगुलं ॥ ९२ ॥ मोकं 'मदनपाले 'तु वैद्यविद्यावि- शारदैः । गुणाः । खर्बुनं तर्पणं वृष्यं पुष्टिदं श्रमदाहहृत् ॥ ९३ ॥ मूत्र: शुद्धिकरं चैव विषपित्तहरं तथा । उन्मादापहर वीर्यवृद्धिदं कफदं 'नृपे' ॥ ९४ ॥ कोठशुद्धिकरं बल्यं गुरुस्निग्धं च स्वादुकं । शीतं पितानिल. हरं प्रोक्तं ' मदनपालके' ॥ १५ ॥ ९७ कर्कटी । म काकडी । गु. वाकडी । कर्कटी तु कटुदरा तथा छायनी स्मृता । मूत्रफला पीतसा प त्रपुसी हस्तिपणिका ॥ ९६ ॥ मूत्रला लोमशकाडा बहुकंटा तथा 'नृपे' । दीपनी स्फोटिनी चैव ततोनलविवर्द्धनी ॥ ९७ ॥'धन्वंतरिनिटे 'तु शकटा गनवार्णका । एरिश्च तथा प्रोका ऊरिः ‘केयदेवके ॥९८ ।। गुणा. । कटी मधुरा शीता कफपित्तहरा ध्रुवं । रक्तदोपारा पया बहुमूबकरी तया ॥ ९९ ॥ मूत्ररोवारमरी मंत्री पितवातिहरा भुवं । दाहाछेप्महरा रुच्या 'मोक्का' राननियटके' ॥ २१००॥ पक्वा स्थारिपत्तकारी च वन्दिा तृपिनारानी। श्रमदाहहरा प्रोक्का 'ये पदेयानिटके' ॥१॥ ९८ पुसी । म तव । गु. खीरा काक- सरी । नपुसी तुंदिलकला तथा प्रमुसकटी । बहुफला कोशफला कंटालुः स्तदनंतर ॥ २॥ पीतपुप्पी वषा मोचा 'राननामनिघंटके' । मं कटुकं चैव विपाईहस्तिपणिनी ॥ ३ ॥ उद्यायनी मूत्रका तरी पटुका 'पने'। मूत्रला वंदना व "बेयदेवनिवंटके' !गुणाः ।

निघंटशिरोमणिः। असी मंधुरा रुच्या शिशिरा भ्रमहा गुरुः । पित्तदाहहरा चैषा वातिहत् जदा नृपः ॥ ५ ॥ मूत्रवस्तिशोधनिका कफपित्तावनाशनी । मूत्र- छविबंधनी 'धन्वंतरिनिवंटके' ॥६॥ कफवातकरा चैव द्रव्ये.' मेका भिषकूननैः९९ एरि । ममळ्यांतील वाळुक, थोर, वालुका गु० ,मोटी काकडी । एर्वारु किटी प्रोक्ता व्यालपत्रा चं लोमशां.॥७॥ स्कूला तोयच्छला चैवाहस्तिदंतफला नृपे धन्वंतरी' तु कविभिरुर्वा- स: परिकीर्तिता ॥८॥ मूत्रफल वालुकं च मालंब केयदेवके ' ! गुणाः । 'उर्वारुकं पित्तहरं शीतले मूत्ररोगहन् ॥ ९॥ मधुरं रुचिदं चैव मूळसं- तापहारकं । वातकोपकरं प्रोक्तं वैथै 'राननिघंटके ॥ १.० ॥ भेदी विष्टंभकारी च त्वभिप्यंदी च मूत्रलं। रक्तपित्तहरं चैव पक्कं स्यारकफ- हारकं ।। ११ । हृद्यं दीपनमित्युक्तं केयदेवनिघंटके ।। १००वालुकी। ५० शेतातील लहान वाकुक । गु० वालुक काकडी । वालुकी तु बहु- फला संप्रोक्ता क्षेत्रकर्कटी ॥ १२ ॥ तथा' च मधुरफला क्षुदैर्वारुस्तया मता । स्निग्धफला क्षेत्ररुहा कथिता पीतपुप्पकाः ॥ १३ ॥ शारदिका तथा ख्याता ' राजनामनिघंटके ! । गुणाः । वालुकी मधुरा शीता द्या- मानश्रमापहा ॥ १४ ॥ कासपीनसकारी च पित्तहा रुचिंदा' नृपे। १०१ चिभिंटा । म० शेंदाड, चिम्ड । गुः चिमडा विभिटा रोचन- फला सुचित्रा क्षेत्रचिमिटा ॥ १५ ॥ चिमिटिका पांडुफला पथ्या चित्र- फला मता । कर्कटी तु तथा मोक्ता 'राननामनिवंटके ||१६ ॥गोरक्षी चैव गोदुग्वं चिभिंटी केयदेवके । घेन्दुग्यं द्रव्यरत्ने' तथा गोरक्ष- कर्कटी ॥ १७ ॥ 'पन्वे' तु चिर्भटे चैव प्रोकं वैयविशारदै।। 'गुणाः ।। नात्ये तिक्ता चिमिटा किंचिदम्ला गोल्योपेता दीपनी सा प पाके। गुप्का रूसा ठेप्मनातारुचिनी नायनी वैरोचनी दीपनी च ॥ १८॥ भोक्ता राननिपटे' तु वैद्यशास्त्रज्ञपंदितः ॥ १९ ॥ मेदिनी कृमिकंडुनी जरहा 'गणनामकेरुसा गुरुः शीतला च माही रिटमफारिणी ॥२०॥ पातप्रकोपना व कफपित्तपिनाशिनी । अभियदी तथा ' केये पह- मुष्ण तु पित्त ॥ २१ ॥ १०२ मृगासी म० शेंदणी । गु. h . .

निघंटशिरोमणिः। । गोठमडी, कोठीवा । मृगाक्षी श्वेतपुष्पा च मृगारुमगादनी । चित्र वही बहुफला कपिलाक्षी मृगेक्षणा •॥ २२ ॥ चित्रा चित्रफला पथ्या विचित्रा मृगचिर्भिय । मरुना कुंभसी देवी कट्फला लघुचिर्भटा ॥ २३ ॥ सेंदिनी च महादेवी राजनामनिघंटके' । मुखवास' 'शीर्णदत्तं विचित्रं पांडुरं तथा ॥ २४ ॥ विचित्रकं चित्रफलं 'केयदेवनि. घंटके' तथा 'मदनपाले, तु संप्रोक्त पीतवर्णकं ॥ २५ ॥ गुणाः । मृगाक्षी कटुका तिक्ता पाकेम्ला वातनाशनी । पित्तकृत्पीनसहरा दापनी रुचिदा 'नृपे' ॥ २६ ॥। केये' तु शीतला प्रोक्ता वहिक 'न्मदने' स्मृता । १०३ चीना कर्कटिका । म० टरकांकडी । गु० पंडोला । चीनाकर्कटिका ज्ञेया वीजार्कटिका तया ॥ २७ ।। मुदीर्या राजिलफला 'नृपे' कुलकर्कटी 1 चीनाकं चीनकं चीना 'केयदेवनिर्घटके' ॥२८॥ गुणाः । चीना कर्कटिका रुच्या शिशिरा पित्तनाशनी । मधुरा तृप्तिदा हृद्या दाहशोपहरा ' नृपे' ॥ २९ ॥ 'केये ' तु वातकफोक्ता वैद्यविचक्षणः । १०४ शशांडुली । शशाडुनी बहुफला तंदुली , क्षेत्र संभवा ॥ ३० ॥ सुदाऽम्ला लोमशफला धूम्रवृत्तफला 'नृपे । गुणाः। शशांडुली तिकटुः कटूम्ला कफनाशनी ॥ ३१ ॥ पाकेला दीपनी रुच्या मरठा मधुरा तथा । विदाहीति भिपश्रेष्ठः प्रोक्ता 'राजनिघंटके' ॥ ३२ ॥ १०५ कटुहुंची ! म० कडवची । कटुहुँनी श्रीफलिका प्रति- पत्रफला तया । मुपवी कारवी चैव तद्वद्वहुफला तया ॥ ३३ ॥ सुद कारलिका प्रोक्ता ज्ञेया पंदलता तथा । क्षुद्रादिकारवल्ली च प्रोचा 'रान: निघंटके ।। ३४ ॥ 'दव्ये' लघुलता चैव प्रगती कृष्णमृद्भया । गुणाः वहुंची क्टुस्तिका रक्तवातकरी तथा ॥ ३५॥ गेचनी दीपनी पथ्या 'राननामनिघंटके ।। १०५ धद्रकारलीकंद । म गु० बडाचीाद । गुणाः । कारदीकंदमशीन मलरोपविगोधनं ॥ २१३६ ॥ योनिनिर्गत दोपमं गर्मसावविपापहम् । ६ शाल्मल्यादिवर्ग. १ वात्सली । म० पटि सार । गु० शेमध्ये । शामनिश्चिानीवी -- , निघंटशिरोमणि । १२३ स्यारिपच्छिलो रक्तपुष्पकः ॥ २१३७ ॥ कुकुटी तूलवृक्षश्च मोचाख्या कटकदुम । रक्तोप्तो'रम्यपुष्पो वहुवीर्यो यमद्रुमः ॥ ३८ ॥ दीर्घद्रुमः स्थलफलो दीर्घायू 'राजनामके' । पिच्छिला तूलिनी मोचा कटकाढ्या मुपूरिणी ॥ ३९ ॥ बहुवीर्या तलफला निस्सारा दीर्घपादपा । दुरारो- हा रम्यपुष्पा रोचना च यमदुमा ॥ ४० ॥ शाल्मली रक्तपुप्पा च'घ- ने ' तु चिरजीविका । पिच्छा याम्यदुमश्चैव पूरणी स्थिरजीविका ॥ ४१॥ नक्तपुष्पी तथा प्रोक्ता 'केयदेवनिघटके'। तृलिका कुकुटी चैव तयैव चिरजीविनी ॥ ४२ ॥ प्रोक्ता 'मदनपाले ' तु भिपविद्याविशारदः । रक्तशाल्मलिका 'द्रव्ये स्थिरायु ' वनामके' ॥४३॥ तथा गण- निघटे' तु कुकुमा स्थूलजीविका । गुणा । शाल्मलिः पिच्छिलो प्यो मल्यो मधुरशीतलः ॥ ४४ ॥ कपायश्च रघुः स्निग्धः शुभश्लेप्पविवर्द्ध- नः । तदसस्तद्गुणो ग्राही कपाय कफनाशनः ॥ १५॥ पुष्पं तद्वन्ध नि- दिष्ट फलं तस्य तथाविधं । प्रोक्तं राजनिघटे' तु वैद्यविद्याविशारदैः ।। १६ ॥ रसायनवरा चैव बृहणी रक्तपितनित् । तत्फलं ग्राहि पित्तमं प्रोक्त 'मदनपालके '॥ ४७ ॥ तत्पुप्पं कफपित्तनं वातल केयदेवके। 'गणे' तु योनिदोपघ्नं समोक्त वैद्यनायकैः ॥४८॥ २ मोचरस । म० सावरीचा डिंक । गु० शेमळानो गुद । मोचो मोचरसो मोचतारः शा- ल्मलिवेष्टकः । सुरसः पिच्छलसा मोननिर्यास इत्यपि ॥ ४९ ॥ मौन.. स्रावस्तथा प्रोको 'राननामनिघंटके निर्यासः शाल्मले. पिच्छस्तथा गल्मठ इत्यपि ॥ ५० ॥ तथा वेश्मरसश्चैव 'फन्वनामनिटके मो. चक 'केयदेवे ' तु पेटको 'द्रव्यनामके' ॥५१॥ मोचसावी तथा पिच्छा प्रोचा ‘मदनपालके, पिचाउच तथा प्रोको 'गणनाम. निरंट' ॥ १२ ॥ गुणा । अब मोनरम प्रोक्तः पपायः क्क्यातहा। बासमतावर्गवीर्यपुष्टिमिद्धिप्रदायक ॥ ५३ ॥ आपुभिकरो ग्राही प्रो- तो 'राननिपंटो । प्रवाहिकातिसारो स्निगो सानविनाशनी ॥ ॥१४॥ कपित्तारः नौलो वियदेशनिपटो''मदने' रचपिनमो पाटा परितोनितः ॥१५॥ ३ रतरोहितक। म. ररिया। . . - . -- निघंटशिरोमणिः। गु० · रगतरोहिडो। रोहीतको रोहितक, रोहितश्च , कुशाल्मलिः । सदाप्रसूनश्च कूटशाल्मलिश्च विरोचनः ॥ ५६ ॥ शाल्मलिको 'नृपे प्रोक्ता तथा दाडिमपुष्पकः । रोचनश्च तथा -रोही : धन्वंतरिनिघंट- के..॥ ७ ॥ दाडिमपत्रः छोहघ्नो । रोहिणो ‘गणनामके । तत- 'स्वमरकोशे' तु छोहशत्रुा. स्मृतो, बुधैः ॥.५८ ॥ रक्तस्तु रकपु- पश्च रक्तप्तः पारिजातकः ।। : केयदेवनिटे' तु प्रोक्तो वैद्यविशार: दैः ॥ ५९॥ ४ श्वेतरोहितक । म० श्वेत रोहिडा । गु० धोळो रोहि. हो। नृपे'.तु श्वेतरोहीतः सितपुप्पः सिताव्हयः । सितांग: शुल्क रोहीतो , लक्ष्मीवाञ्जनवल्लभः ॥६० ॥ गुणाः । नृपे, रोहीतकद्वंद्वं कटु स्निग्धं कपायकं । शीतलं कृमिष्ठोहनं व्रणरकाक्षिरोगह ॥ ११ ॥ 'धन्वे : प्रोक्को यकृद्धा.. च. तथा ' केयनिघंटके ।। सरो, वातकफनश्च चोष्णो- गुल्मविषापहः ॥.६२ ।। मेदोविबंधानाहनो कर्णशूलविना- शनः ।.५ एकवीर । म एकवीर, कांटे असाणा | गु० एकवीर, ए. कलकंटो । एकवीरो महावीरः सकृद्धीरः मुवीरकः ॥ ६३ ॥ एका- दिवारपर्यायवीरः प्रोको 'नृपे' तथा ! गुणाः। एकवीरो भवेच्चोष्णः बाटुक स्तोदवातनुत् ॥ ६४ ॥, गृध्रसीकरिष्ठादिशूलपक्षाभिवात नुन् । पारिभद्र । म०पांगारा, गुः पाडेरयो । पारिभदो निबतरुभेदारः पारिजातकः ॥ ६५ ॥ बहपुप्पो रकपुप्पः कृमिनो रक्तकेसरः । ' नृपे' प्रोको तथा : केये. प्रभदः कंटकीशुकः ॥ ६ ॥ पारिजातः कंट की च कंटकीपारिजातकः । गुणाः । पारिभद्रः कटप्णश्च कफवातविना- रानः ॥ ६७ ॥ रोपनो- दीपनः पथ्यो प्रोतो राजनिवटके'। शो- फपांडुनिमिहरो मेहोहा 'मदने तथा ॥ ६८ ॥ पुप्पं तु पित्तरोगनं कर्मव्याधिविनाशनं 1 : भावे ' तु पूर्वमुक्त स्यादणे' न प्रगशोधनि- त् ॥ १९ ॥ कफपिनहरं चैव संप्रोक्तं वैद्यनायकैः । ७ खदिर । म० खैर । खदिरो. याटपत्रश्च साद्य (न्य ) पत्री सतक्षमः ॥ ७॥ मुशल्यो क्रश्च : यज्ञांगो देवयानः । गायत्री -निमशल्यश्च कंटा- सारदुमस्तथा ॥ ७१ ॥ कुधारिवहुसार मध्य पनामके' 1: के. - निघंटशिरोमणिः। पदेवे ' तु गीतश्च कुष्ठन. कुष्ठकंटकः ।। ७२ ॥ 'कोशे' • बालत. नयस्तथा च दंतधावनः । गुणाः । सामान्यखदिरश्चैव रसे तिक्तस्तु शीत- लः ॥ ७३ ॥ पित्तादिकफकुष्ठनो पाचनः कासशोफहा । ८ श्वेतख- दिर । म० पांढरा खैर । गु० घोळा खेर ! खदिरः श्वेतसारश्च का- मुक. कुब्जकंटक || ७४ ॥ सोमसारो नेमिवृक्षः सोमवल्कः पथिदुमः । प्रोको 'राजनिटे' तु वैद्यशास्त्रविशारदैः ॥ ७९ ॥ सारशल्यस्तथा प्रोक्तो । केयदेवनिघंटके । गुणाः । ततस्तु श्वेतखदिरस्तितः कापाय- कः कटुः ॥ ७६ ॥ चोप्णः कंडूकुछहरः कफवातविनाशनः । प्रणापहे. ति संमोको राजनामनिघंटके |.७७ ॥ शीतपित्तकफमध रकदो- पहरो घने शीतः कफादिपित्तमो श्वित्रकुटकृमिनकः ॥७॥ शोथेप्रमेहमेदोनः कासासँचिविनिनकः । पाहुहा 'केयदेवे च संमो- को वैद्यनायकैः ॥ ७९ ॥ मेहशोधायपित्तामुक्नाशनो ' मदने 'स्मृ. तः । ९ रकवर।म० तांबडा खैर । गु० राता खेर । रक्तसारस्तु रक्तश्च सुसारस्ताम्रकंटकः ॥ ८० ॥ संप्रोतो बहुशल्यश्च याक्षिकः कुष्ठनोदनः । यूपद्रुमोखखदिरोप्यरुश्च : राजनामके' ॥ ८१ गुणाः । कटप्पो रक्तखदिरः कषायो गुरु काः । आमयातास्त्रपातनो प्रग. भूतज्वरापहः॥८२॥'नृपे' प्रोक्तो तथा धन्वे' हिमः पित्तमाः । कुष्ठ- वकृमिघ्रश्च कफरतविशोपकः ॥ ८३ ॥ शुद्धिकरो 'द्रव्ये 'दार- ज्वरपिनाशनः। तनिर्यासगुणधैव मधुरो बल कृत्तथा ॥ ८४ ॥ वीर्यवृद्धिर- श्रेष मुखरोगविनाशनः । १० विदरदिर। म० शेण्यावर। गु० दुर्गधम्वेर । ततोपिलदिरचैव कांभोमी कालाधकः ।। ८५ ।। गोरटो मरना मं. सारो महसारक। पत्रतर्महासारःखादिरो 'रामनाम ॥८६॥ इरिमेदो- रिभेदश्र मोको 'मदनपाकै ।गुणा विपरिःबदुर गालिची रचनगो- स्पदोपहरः ॥ ७॥ पंनिविषवीमर्पजरपोन्मादभूनन । ११ आरि। म. आराटी, वेपारसगु० सरोग्याआरि:संशनिटाला तथा गदिरप- निशा॥ ८८ ॥ प्रोता राननिटे ' तु येदमाया मिानने । गुणाः। जारिपगापरा तिला साविपिरानुत् ।। ८९॥ १२ खदिर- .

निवंटशिरोमणिः। सार। म० काय । गु० काथो । सादिरः खदिरोदूतस्तथा खदिरसारकः । 'नृपे' खदिरनिर्यासो रंगदो रंग एव च ॥ ९० ॥ गुणाः। कटुकः खा. दिरः सारस्तिकोष्णः फफवातहत् । प्रगकंठामयतश्च रुचिकृद्दीपनो 'नृपे ॥ ९१ ॥'द्रव्यरत्ने' त्रिदोपत्रः संप्रोको वैद्यनायकैः । १३ शमीम भोर शमी । गु० खिनडी। शमी शांता शिवेशाना तुंगेटा सुरमिस्तथा ॥९२॥ कचशत्रुफला चैव शापापशमनी तथा । सुभदा केशगथनी लक्ष्मीः क्षमकरी मता ।। ९३ ॥ मेध्या तपनतनया हविगंधा तथा स्मृता । मंगल्या शंकुफलिका पापापशमनी तथा ॥ ९४ ॥ भद्रा तु शंकरी ज्ञेया केशहंत्री शिवाफला । सुपत्रा सुखदा चैव ' राजनामनिटके । ॥९५ ॥ ईशानी शंकरी चैव 'धन्वे' तु पापनाशिनी। तृफला चैव केशरढत्कालिका तथा ॥ ९६ ॥ केशापहा शाकफला केयदेवनियटके ।। द्रव्य' संक्तु. फला चैव शांकरी मंगलप्रदा ॥ ९७ ॥ शिवी खदिरपत्रा च पवित्रा 'म- दने "शिवे पवित्रपत्रा शमिका शुक्लफला तया 'गणे' ॥९८ ॥ गुणाः। शमी रूक्षा कपाया घ रक्तपित्तातिसारजित् । तत्फलं तु गुरु स्वादु तिक्तोष्णं केशरह 'न्नृपे॥ ९९ ॥'द्रव्ये तु शीतं 'केये' च कफ- कुष्ठाशनाशनं । श्वासकासमिभ्रांतिनाशनं लघु रेचकृत् ॥ २२० ॥ १४ लघुशमी । म० । लघुशमी । गु० नंहानी खिनडी । शमी शांता शुभा भद्रा जया वापराजिता । विनया तु 'नृपे' प्रोका पूर्वोक्तगुणसंयुता ॥१॥ ईशाना त्वनिता ' केये' भूशमी 'मदने ' स्मृता। तत 'स्त्वमरकोशे' तु शमीरः परिकीर्तितः ॥ २ ॥ १५ घन्धुल । म० वाभूळ । गु० बावल । बबुलो युगलाक्षश्च कंटालुस्तीश्णकंटकः गोशृंगः पंक्तिबीनच दीर्घकंट: कफातकः ॥३॥ दृढवीजोनभक्षश्च बचुरो 'राजनामके । किकिराटपीतकश्च 'द्रव्ये' तु पीतपुप्पकः॥४॥किकिराटस्तथा प्रोक्तो 'मावनामनिघंटके' । गुणाः। बब्बुलस्तु कपायोप्यः कफकासक्षयापहः ॥ ५॥ आमरक्तातिसारनः पित्त- दाहहरो 'नृपेद्रव्ये मदे' शीततश्च भेदी कुष्टगरापहः॥ ६॥ १६ जालयब्यूलकः । म० लहान बाभूळ, पुळई । गु० नहानी बावळ । जालबबूलकश्चैत्र छत्राका स्थूलकंटकः ॥ ७॥ सूमशाखस्तनुच्छायो रंध- १ .

१२७ - . निघंटशिरोमणिः। करस्तु 'राजके । गुणा । जालबब्ब्लको रूसो वातामयविनाशकृत् ॥ ८ ॥ पित्तकृच्च कपायोप्ण कफद्दाहकारक । १७ अरिमेद । म० हिवर । गु० हिवर । इरिमेदोरिमेदश गोधास्कघोरिभेदकः ॥९॥ अहिमेदोहिमारश्च पूतिमेदोहिमेदक । प्रोको ‘राजनिटे | 'तु 'के- यदेवे' रिमस्तथा ॥ १० ॥ विखदिर सर्पमेदो मेदोरिपुररिस्तथा । स्वरिभो 'द्रव्यरत्ने' तु कालस्कंघो ‘मदे ' तथा ॥ ११॥ पुन्नारिश्च तथा प्रोक्तो 'गणनामनियटके। गुणाः। अरिमेद कपायोष्णस्तिक्तो भूत- विनाशक ॥ १२ ॥ शोफातिसारकासनो विसर्पविपहा 'नृपे' । कृमित्र- शादिदतासृक्नाशनो ‘मदने' स्मृत ॥ १३ ॥ प्रमेहमेदहा प्रोक्तो वैये- 'गणनिघटके 'घन्वे' तु मुखरोगनो रक्तवेकाररद्धिम ॥ १४ ॥ । केये ' तु कृमिकंडूतीवस्तिरोगादिनाशन । दंतरोगहरः प्रोक्तो वैद्यवि- द्याविशारदैः ॥ १६॥'द्रव्ये' तु दाहत्त्मोको 'भावे ' तु ग्रहभी- तिहा । १८ परखौड। म० पाोंदा वृक्ष । गु० पखोड । पखौड पचक- स्पचवर्धनः पंचरक्षकः ॥ १६ ॥ प्रोक्तो 'राजनिघटे' तु पत्तो 'दव्य- नामके पक्काड पक्तपौडश्च प्रोक्तो वैद्यविशारदै ॥ १७ ॥ गुणा । हस्ताननविधी शस्त कटुजीर्णज्वरापह । 'नृपे' प्रोक्तो तथा 'द्रव्ये' शीतपित्तहर स्मृत ॥ १८ ॥ १९ इगुदी। म० हिंगणी । गु० इगोरि- यो । इगुदी हिंगुपत्रश्च विपकटोनिलातक । गौरस्तूत सुपत्रश्च शूलारि- स्तापसन्दुम । तथा क्रोष्टुफलश्चैव 'राननामनिघंटके' ॥२०॥ गुटो भडकस्तिको तिगुदो पूतिकंटक । कटकागास्वृतश्च कोरको वृक्ष एव च ॥ २१ ॥ व्यवहारिस्तिक्तमज्नः 'केयदेवनिघटके 'द्रव्ये ' तु तापसत- रुद्धकटफ एव च ॥ २२ ॥ इगुलो ' मदने' प्रोतो तिल्वको ‘गणना- मके गुणाः । गुदी मदगघी स्यात्कटप्णा फेनिला लघु ॥ २३ ॥ रसायनी जतुवातकफनगहरी 'नृपे' । लताविपन्नी संमोका वैद्य 'मैदनपा- रके' ॥ २४ ॥ पाके कटु कृमिनी व श्वित्रकुष्ठग्रहापहा । विपशूलहरा व प्रोका 'केयनिधये ॥ २५ ॥ तत्पर कफवातम चोप्ण 'भावप्र- काशके १२० करीरः ।म० नेपती । गु. केर, पेरडी । निष्पत्रक .. प - .

१२८ 'निघंटशिरोमणिः। . करीरश्च करिरं अंथिलस्तथा ॥ २६ ॥ कृकरो गुडपत्रश्च करकस्तीक्षा- कंटकः । प्रोक्तो ' राजनिघंटे' तु वैद्यविद्याविशारदः ॥ २७ ॥ शाकपु- प्पो मृदुफलः क्रकचरतीक्ष्णसारकः। प्रोक्तो 'धन्वनिघंटे' तु तथा 'केय- निघंटके' ॥ २८ ॥ करीरकस्तीक्ष्णवृक्षः सुफलश्च हुताशन | निप्पत्रिका 'द्रव्यरत्ने' ऋकरो 'मदनपालके' ॥ २९ ॥ अपना चैव कथिता भावनामनिघंटके 1 गुणा 1 निप्पत्रिकाध्मानकरा कपाया च कटूण- का ॥ ३० ॥ कफकारी श्वासहंत्री वातारुचिविनाशनी । शूलच्छदिख- र्जुवणनाशिनी 'राजनामके' ॥ ३१ ॥ 'द्रव्ये ' बलासहा प्रोक्ता 'ध- न्वे' तु गुदकोलहा । कटुतीक्ष्णश्लेप्महा च दुनीमकफवातहा ॥ ३२ ॥ विपशोफाममेदनी तत्पुष्पं तु त्रिदोपहत् । फलं तूष्णं विकाशी च रूस च कफपित्तनित् ॥ ३३ ॥ संग्राहीति भिषश्रेष्ठैः प्रोक्तं ' केयनिघंटके 1२१ स्नुही । म० साबरनिवडुंग, वनिवडुंग । गु० कंटाळो थोर । स्नुही सुधा महावृक्षः क्षीरी निस्त्रिंशपत्रिका |॥ ३४ ॥ शाखाकंटश्च गु. डाख्यः सेहुंडो वचकंटक. ।'बहुशाखो वजवृक्षो वातारिः क्षारकांडकः .॥ ३५ ॥ मद्रो व्याघनखश्चैव नेत्रारिदंडवृक्षकः । समतदुग्यो गंडीरः स्नुस् चेति ' राजनामक ' ॥३६॥ बहुस्रावः ‘केयदेवे ' कुलिशद्रुम एव च । वजो वजी वजतुंडो 'द्रव्ये महातरुस्तथा ॥ ३७ ॥' मावे ' स- मंतदुग्या च सिहंडः सिंहतुंडकः । वजदुमस्तथा प्रोक्तो वैद्यविद्याविशारदैः ॥ ३८ ॥ गुणाः । स्नुहिरुप्णा पित्तदाहकष्ठवातप्रमेहनुत् । क्षीरं वा. तविषाध्मानगुल्मोदरहरं नृपे' ॥ ३९ ॥ वांतिरेचनकृत्प्रोक्तो 'द्रव्य- नामनिघंटके । कटुतिक्तस्तीक्ष्णकश्च दीपनो गुरु रोचनः ॥ ४० ॥ वात- शूलामढच्चैव कफोन्मादार्शःशोफहा । शोकपाडग्रणश्च मेदोषीविषघ्नका ।। ४१ ॥ अष्ठोलाहाश्मरीहेति प्रोक्तो ‘मदनपालके १२२ त्रिधार।म. तिघारी निवडुंग ! गु० तरधारो थोर । त्रिधारा च स्नुही प्रोका तिस्रोधा- रा तु 'रानके ॥ ४२ ॥ गुणाः । पूर्वोक्तगुणवत्यमा विशेषादससिदि दा।२३ कंयारी। म० फणी निवडुंग ।गु० हाथलो थोर । कंधारी कथरी कंथा दुर्धर्षा तीक्ष्णकंटका ॥४३॥ ताणगंधा क्रूरगंधा दुष्प्रवेशा . - व्या निघंटशिरोमणिः। 'नृपे'। क्रूरकर्मा त्वहिला च तथैव चक्रवछरी ॥ ४४ ॥ कपाल- कुकुलिकाम्लफला केयदेवनिघंटके 'गुणाः। कंथारी कटु तितोष्णा क- फवातनिकृतनी ॥ ४५ ॥ शोफनी दीपनी रुच्या रक्तग्रंथिहरा 'नृपे' १२४ घेत एरंड । म० पांढरा एरंड । गु० घोळो एरडो । श्वेतैरंडः सितैरंडश्चित्रो गंधर्वहस्तकः ॥ १६ ॥ आमंडस्तरुणः शुल्लो वातारिदीर्घ- दंडकः। पंचांगुलो वर्धमानी रुबुको 'राजनामके' ॥४७॥ एरंडको यक्षहस्तो रुनुरुत्तानपत्रक | गंधर्वो व्याघ्रपुच्छश्च शुरलः केयनिघंटके' ॥ १८ ॥ ' भावे ' व्यवकामंडश्चोरुन्को व्यडंबनः। गुणाः। श्वेनैरंड: कटुस्तिक्तश्योप्णः कफज्वरापहः ॥ ४६॥ रसा) वायुनिनश्च कासहा 'गजनामके '। मधुर्थप्यो गुरुश्चैव रेचकारी च कुछहा ॥ १० ॥ श्वास- कासाश्मरीगुल्मष्ठोहोदरविनाशनः । वीनाहकटीवस्तिरोगहा • मेहना- शनः ॥ ११॥ शिरोरोगामहृच्चैव प्रोक्तो 'राजनिघंटके तत्पत्रं वात- निमं च कफक्रिमिविनाशनं ॥ ५२ ॥ गुल्मवातहरं प्रोकं ' भावनामनि- घंटके । २५ रक्त एरंड । म० तांबडा एरंड । गु० रातो एरडो । रक्तैरंडस्तथा व्याघो हस्तिकों रुबुस्तथा ॥ १३ ॥ उरुको नागक- र्णश्चंचुरुत्तानपत्रकः । करपों पंचनखः स्निग्धो व्याघदलस्तथा ॥ १४ ॥ चित्रवीनो व्याघ्रफरो हस्वैरंडस्तु 'राजके' । एरंडको हस्तपर्णो मंडो लो- हितशीर्षकः ॥ ५५ ॥ व्याडवः 'केयदेवे' तु ' मदने' चंचुलुस्तया । व्याघ्रतर्वस्तवैरिः प्रोक्तो वैद्यविशारदैः ।।१६।। व्याघतलो व्याघपुच्छ- स्त्विमकर्णश्व ' द्रव्यके 'गुणा । रक्तैरंडः श्वययुहा वायरकार्तिपांडुहा ॥ ५७ ॥ भ्रातिश्वासज्वरधश्च रेचको 'राजनामके' । वातरक्तहरश्चैव 'केयदेवनिघंटके' ॥ १८ ॥ शूलशोफहरथैव तत्फलं भेदवातहत् । द्रव्ये तु पार्श्वभूलनं मोक्तं वैद्यविचक्षणैः ॥ १९॥ आममारुतहबैव फलमत्युप्णदायकं । गुल्मशूलानिलहरं यकतष्ठाहोदरा हत् ।। ६.॥ कटुका दीपनी मग्ना मलभेदकरी मता। यातलेप्मोदरनौति भोका मा. यप्रकाशके ' ॥ ६१ ॥ २६ स्थूलैरंड । म० योर एरंड। गु० मोटो ए- रजो। स्यूटैरंडो महरंडो महापंचागुलो 'नृपे गुणाः स्यूलरंडो गुणादयः :

। फुरटवस्तपा श्वेने श्वेतपिंडीतरः स्मृतः । चर्मकारतरत्रैव नर्मदरतीक्ष्ण- निघंटशिरोमणिः। स्यादसवीर्यविपक्तिषु ॥ १२ ॥ २७ घोटी। म० घोटी बोर । गु० घोटी. 1 घोटा बदरिका घोटी गोलिका शत्रुकंटकः। कर्कटी च तुरंगी च तुरगा 'राजनामके' ॥१३॥ गुणाः। घोटिका कटुकोणा च मधुरा वातनाशनी। अणकंतिकुष्ठामृग्दोपश्वययुहा 'नृपे॥१४॥ २८ लताकरंज ! म० साग- रगोटी, गनगा। गु० काकच । लताकरंजो दुस्पों वीरास्यो वजबीजकः । धनदाक्षः कंटफलः कुवेराक्षश्च राजके' ॥६५॥ गदन्नस्तिरिगिच्छिको 'द्रव्य. रत्नाकरे ' तथा । गुणाः । लताकरंजपत्रं तु कटूप्णं कफवातनुत् ॥६६॥ तीनं दीपनं पथ्यं शूलगुल्महरं 'नृपे' | २९ कारी । म० कारी । गु० कारी । कारीनु कारिका कार्या गिरिजा कटुपत्रिका ॥ १७ ॥ 'तत्रैका कंटकारी स्यादन्या त्वाकर्षकारिका । गुणाः । कारी कषायमधुरा द्विविधा पित्तनाशनी ॥ १८॥ दीपनी ग्राहिणी रुच्या कंठशोषकरी गुरुः । मदन। ३०म० गेळा । गु० मींदोळ । मदनः शल्यः बैटर्यः पिंडी धाराफलस्तथा ॥ १९॥ तगरः करहाटश्च राठः पिडीतकस्तथा । कंबले विपमुष्टिश्च छदनो विषपुप्पकः ॥ ७० ॥ घंटालो मादनो हो घंटाख्यो वस्तिशोधनः । अंथिफलो गोलफलो मदनाव्हश्च 'रानके ॥ १ ॥ 'धन्वे' विपमुष्ककश्च गालयः शल्यकः फलः । मरुचकश्च श्वसनो मा. तुलो बीनपुष्पकः ॥ ७२ ॥ 'केयदेवे' तथा 'द्रव्ये ' गाली गाटफट: स्मृतः । गुणाः । मदनः कटुतितोष्णः कफयातप्रणापहः ॥ ७३ ॥ शोफ- हा यांतिकारी प प्रोको 'राजनिघंटके । लेखनो न्यु रक्षश्च प्रतिश्याय- ज्वरमकः ॥७४।। कुछाशीविद्वविहरः प्रोक्तः 'केयनिघंटो' आनाहगः एमनिमश्च प्रोक्तो दिव्ये' भिषग्ननः ।। ७५ ॥ ३१ महापिटीतक। म. पोर गेळ, का गेळा वाराहोऽन्यः कृष्णपणी मरापिडीतको महादा स्निन्धपिरीतकवान्यः स्यूल क्षफलो 'नृपे॥ ७६ ॥ गंपिडीरर्थिव प्रोक्तो 'केयनिटिके । तया 'येथे पीतके तु स्नेहापंडीता. रमृत !!ull कोटकः ॥ ७८ ॥ गुणाः। नृपे तान्यो मदन. कटनिचरमान्वित । एवं बन्यो या पदाने पोर गेर, काठे भेट, पिवळे गेट पादरें गेट पर उनीमा मेलाचे पण माणदेत.

यपनालनिमाय गरपत्र 'रानी॥९३ ॥ गुणा: । यापनाचार- १३१ - . निघटशिरोमणिः। गर्दन कफहद्रोगपक्कामाशयशोधन ॥ ७९ ॥ ३२ वेल्लतर । म. केलतूर । गु० वेलतरु । वेलतरो वीरतरु क्षुधाकुरालसज्ञक । दीर्घमूलो कौरवृक्ष कृच्छ्रारि 'राजनामके' ॥ ८० ॥ तथाऽरुणाऽसितश्वेतनील- अहितपुप्पक । शमीपत्रो सूक्ष्मपत्रो तथा वेल्लन्तर स्मृत ॥ ८१ ॥ स्या. जातितुल्यकुमम कटकी विजल्देशनः । प्रोक्तो ‘भावप्रकाशके ' तु तथा 'केयनिघटो' ॥ ८२ ॥ बहुधारो वृहहासो दीर्घपत्रोमकृच्छ्रहा । 'द्रव्यरत्ने' माथिपणी वीरदुरिपादप ॥ ८३ ॥ बहुवारो वेलतृरो बहुमूलो 'मदे''गणे । गुणा । वेलतर कटूप्गश्च कृच्छ्रघ्न सधि- शलनुत् ।। ८४ ॥ वन्हिदीप्तिकर पथ्यो वात। ' राजनामके'। सृष्णा- कफापहचैव मूत्राघाताश्मरीमर ॥ ८९ ॥ ग्राही च योनिमूत्रन 'केय. देवनिवाधिशहति 'गणे' प्रोक्त प्राचीनभिपनावः ॥ ८६ ॥ १३ तरटी । म तरटी । गु० तरटी । तरटी तारटी तीचा बर्बरा रचा. बीनका । गुणाः । 'नृपे' तु तिक्तमधुरा गुरल्या कापहा ॥ १७ ॥ ३४ श्रीवल्ली । म० शिरकाई । गु० पिकाखाई । श्रीवल्छी शिववछी घ कटपली च शीता | अम्ला क्टुफ्लाऽश्वत्या दुरारोहा 'नृपे' तथा॥ ॥ ८॥ गुणा । श्रीवल्ली कटुवाम्ला न वातशोफफफापा । तत्फल तेउलेपनमत्यम्ल रुचिकृ'न्नृपे' ॥ ८९ ॥ ३५ निइंनिका । म० शिरे. काईचा भेद । गु० सीमापाई भेद । अन्या निकुनिकाऽम्लास्या बुनिया कुंनवल्लरी । गुणाः । निगुनिया 'नृपे' प्रोक्ता श्रीवल्छीसदृशी गुन ॥९० ॥ ३६ अपर्पदंड । म० रामबाण । गु० रामबाण । भपर्वदडो दीपंच रामबाणो नृपप्रिय । रापयाडो रामशरे। रामस्येपुश्व 'रानो ॥९१ ॥ गुणा ! रामगडनम्ड स्यादीपप्ण रनिमय । रसे माल कपाय न पित्तवर मातहत॥९२॥३७यावनालगर । म० रामसाणमेद, भोपळी । गु० रामबाणभेर । यापनारोऽप नादनौ हलवारिसमा । ममीन्मपुररया । पित्त पापन पानामपटप्रद ॥ ११ ॥ २८ शर। मरवाई, नग्नृण । गु तिरकारा । गरो माण - १३२ निघंटशिरोमणिः। . - कांड उत्कटः सायकः क्षुरः । इक्षुरः क्षुरिकापत्रो विशिखश्च ततः स्मृतः ॥ ९५ ॥ प्रोक्तो 'राजनिघंटे' तु तथा 'भावप्रकाशके' । भद्रगुंजस्ते. जनश्च तथेचवेष्टलः स्मृतः ॥ ९६ ॥ ३९ स्थूलशर । म. थोर तिरकाडे। गु. मोटा तिरकांडा । महाशरः स्थूलशरो दीर्घमूलक एव च । क्षुरपत्रश्चे- क्षुरकः संप्रोको स्थूलसायकः ।। ९७ ॥ बहुमूलगे ' नृपे ' चैव वैद्यविद्या. विशारदैः । गुणाः। शरद्वयं तु मधुरं तिक्त कफविनाशनं ॥ ९८ ॥ 'मदभ्रांतिहरं चैव बल्यं वीर्यकरं ध्रुवं । किंचिहानकरं प्रोक्तं वैथै 'राज- निघंटके' ॥ ९९ ॥ कफवातहरं चैव शीतवीर्य च शोषहं । दाहच्छर्दिहरं प्रोक्तं वैयेगणनिवंटके' ॥ २३०० ॥ ४० मुंजा । म° गु० मुनतृण । मुनो मानीतृणाख्य. स्याद्ब्रह्मण्यस्तेजनाव्हय. । वानीरजो मुजनकः शारी दर्भाव्हयस्तथा ॥ १ ॥ दूरमूगे दृढतृगो दृढमूलो बहुप्रन । रंज- नः शत्रुभंगश्च — राजनामनिघंटके' ॥ २ ॥ पुरस्तु स्थूलदर्भश्च बाणाव्हो ब्रह्ममेखल. प्रोक्तो 'धन्वनिघट ' तु तथा 'भावे' मुमेखलः॥३॥ गुणाः। मुंबस्तु मधुरः शीत. कफपित्तजदोपनित् ।ग्रहरक्षामु दीक्षासु भूतन पाव- नो ' नृपे ॥ ४ ॥ चोष्णं वासर्पमूत्रघ्नं वस्त्यक्षिरोगहा 'धने । 'द्रव्ये ' तु दाहहा प्रोक्तो वैद्यविद्याविशारदैः ॥५॥४१ काश म. थोर कसई । गु० कांसडो। काश. काडेक्षुरिवारिः काकेक्षुर्वायसेक्षुकः । इक्षुर- श्वेक्षुकांडश्व शारद. सितपुष्पकः ॥ ६ ॥ नादेयो दर्भपत्रश्च लेखनी काड. काडरः । कटालंकारकश्चैव 'राजनामनिटके' ॥ ७ ॥ मुकाउच तथा प्रोक्तो वैचै 'मदनपालके । गुणाः। काशश्च शिशिरी गोल्यो रुचिकृत् पित्तदानुत् ॥ ८॥ तर्पणो घरकदृप्यः श्रमशोषक्षयापहः । मोवो 'राननिघंटे' तु वैद्यविद्याविशारद. ॥ ९ ॥ कृच्छ्ाश्मरी दाहरक्तपित्त क्षयहरो 'मदे' । तृपाहा मूत्ररोपनो वातपित्तनको 'गणे॥१०॥ ४२ मिशी । म० लघु वसई । गु० नहानो कासडो । अन्यो शिरी मिशी गुंडा अवालो नीरजः शरः। प्रोक्तो ' राजनिघंटे' तु इक्षुगंधा च 'भा वके' ॥ ११ ॥ तथा पेक्षुरमश्चैव वैद्यविद्याविशारदः । श्वेचामरपुनश्च तपेक्षुकमुमो धने' ॥१२॥ शेवस्तु मदे मुराड. श्वेत चामरः निघंटशिरोमणि १३३ । गुगाः । मिशी मधुरशीता च पित्तदाहक्षयापहा ॥ १३ ॥ ४३ सित- दर्भ । म० श्वेतदर्भ । गु० दरभ । सितदर्भो हस्वकुशः पूतो यज्ञियपत्रक: । वो ब्रहापवित्रश्च तीक्ष्णो यज्ञस्य भूपणः ॥ १४ ॥ सूचीमुखः पुण्य- तृणो वन्हिपूतस्तृणो 'नृपे । मृदुदर्भः कुशो बर्हिः शुचिचीरः मुवृत्तकः ॥ १६ ॥ 'धन्वंतरिनिघंटे' तु संप्रोक्तो भिपनांवरैः । कुशं कुपः पवित्रं वदर्भ'श्वामरकोशके' ॥ १६ ॥ 'द्रव्यरत्नाकरे' चैव मूच्यग्रः परिको तितः । श्वेतपत्रः श्वेतदर्भो याज्ञेय. क्षुद्रपत्रक. ॥ १७ ॥ प्रोक्तो ' गण- निघटे ' तु वैद्यविद्याविशारदः । गुणाः । दर्भमूलं हिमं रुच्यं मधुरं पि. तनाशनं ॥ १८ ॥ रक्तज्वरकृपाश्वासकामलानाशनं नृपेरकपित्त- प्रशमनं मूत्रकृच्छ्रहरं 'धने' ॥ १९ ॥ 'मदे' तु बस्तिरोगघ्नं कफ- पित्तविनाशनं । रक्तप्रदरहं ' भावे' अश्मरीनं तथा 'वे' ॥ २० ॥ छर्दिरीहरं चैव दाहनं 'गणनामके । शुक्रशुद्धिकरं चैव रक्तशुद्धि- कर तथा ॥ २१॥ ४४ हरिदर्भ। म० थोरदर्भ । गु. डाभडा । कुशो- न्य शरपत्रश्च हरिद्दर्भः पृथुच्छदः । शिरी च रूसदर्भश्च दीर्घपत्रः प- वित्रक. ॥ २२ ॥ मोक्तो गजनिघंटे ' तु मिपविद्याविशारदैः। स्व. रोन्य. पृथुलः शीरी गुदा वानीरजो ‘धने' ॥ २३ ॥ गुणाः । दी ही च गुणे तुल्यो तथापि च सितोषिकः । यदि श्वेतकुशाभावस्त्वपरं योनयेद्विपक् ॥ २४ ॥ ४५ बलजा ! म० मोळ । गु. मोठा। वस्वना दृढपत्री च तृणेक्षुस्तृणबल्वना । मौनीपत्रा दृणा पानीयाना दृढपुरा ॥ २५ ॥ प्रोक्ता ‘राननिघटे' तु वैद्यविद्याविशारदः । गुणाः । व. वना मधुरा शीता पित्तदाहपापहा ॥ २६ ॥ पातप्रकोपनी रुच्या कंठशुद्धिकरी 'नृपे । ४६ कतृण ! म० लघुरोहिमगवत ! गु० रोप्स 1 कुतृणं कत्तुगं भूतिर्मतिक रोहिपं तृणं ॥ २७ ॥ श्यामकं ध्यामक प्रतिद्वलं देवदग्धकं । प्रोक्तं रामनिटे' तु मिषशास्त्रतपंडिः ॥२८॥धन्ये' तु सक्लं पोर पाटलं देवदंडकं । तया 'मदनपाठे' तु सरलं देवगंगकं ॥ २९ ॥ गणे' रिचितं 'मोशे' संपोकं देव- जगकं । गुणाः । लघुगेहिपसंतं तु कतितकफापहं ॥ ३० ॥ - सा महोपथी ॥४५॥ अमृता विजया गौरी शांता प'नृपनामके। शतपर्वा शीतवीर्या शतवल्छी च शीतला ॥ ४६ ॥ हरित शाई शप्पं गुणा । नीला' नृपेशीता मधुरा तितरोचनी । रक्तपित्तातिसारभी निधंदशिरोमणिः। शल्यादिदोपलं बालग्रहहरं 'नृपे। हदोगकंठहं चैव रक्तपित्तविनाशनं ॥ ३१ ॥ कफज्वरहरं चैव कासशूलहरं ' मदे' । कफपित्तकृमिघ्नं च कंडूविषज्वरनकं ॥ ३२ ॥ वैद्यै नमनिटे' तु संप्रोक्तं नैव संशयः। ४७ दीर्घरोहिपक । म. मोठे रोहिसगवत ! गु० मोठा रोस । 'नृपे' रोहिपकं दीर्घ दृढकांडो दृढच्छदं ॥ ३३ ॥ रागोष्टं दीर्घनालश्च तिक्त- सारश्च कुत्सितं । गुणाः । दीर्घरोहिपकं तिकं कटूप्णं कफवातनित् ॥३४॥ 'भूतग्रहविषयं च व्रणक्षतविरोपणं । ४८ नल । म. देवनळ । गु० नाळी । नलो नालो नडश्चैव कुशिरंध्रोथ कीचकः ॥ ३५ ॥ वंशांतरश्च धमनः शून्यमध्यो विभीषण 1 छिद्रांतो मृदपत्रश्च रंध्रपत्रो मृच्छदः ॥ ३६ ॥ नालवंशः पोटगयो 'राजनापनियटकेवटश्च नर्तको रंध्री 'ध. न्वंतरिनिवंटके' ॥ ३७ ॥ मृत्युपुष्पः 'केयदेवे ' पीटस्तु ' द्रव्यरत्नके' । 'मदे ' पिठ• पुष्पमृत्युनलिको 'गणनामके ॥ ३८ ॥ गुणाः । नलः शीतकपायश्च मधुरो रुचिकारकः । रक्तपित्तप्रशमनो पीपनो वार्यदो 'नृपे ' ॥ ३९ ॥ वृद्धस्त्रीयोनिमूत्रातिपित्तदाहविसर्पनुत् । चोप्णच 'के- यदेवे ' तु ' द्रव्ये ' कृच्छ्रहरः स्मृतः॥४०॥ रक्तदाहहरश्चैव कफपित्तहरो धने 'भाव' रक्तप्रदरहा हृयोनिास्तिरोगहा ॥४१॥ यस्तिशूलाश्मरीपित्तरो- गनो ‘गणनामके । ४९महानल | म थोर देवनळ । गु० मोटी ना. की । 'नृपे' महानलो वन्यो देवनालोचमो नल. ॥ ४२ ॥ स्थूलनालः स्थूलदंडः मुरमालः सुरद्रुमः । गुणाः । देवनालोति मधुरो पृप्य ईपरत- पायकः ॥ ४३ ॥ नलः स्यादधिको वीर्य शस्यते रसकर्मणि। ६०नी- लदूर्वा । म० निळी हरळी । गु० नीळी भो । स्यान्नीलदूर्वा हरितं च शांभवी श्यामा च शांता शतपर्विकामृता । पूता शतग्रंथिरनुष्णवछिका शिवा शिवेष्टापि च भंगला नया ॥ १४ ॥ मुमगा भूतहंत्री च शतमू- 'धन्वंतरिनिटके महत्तवीर्यानता च प्रोक्ता भावप्रकाशके' ॥४७ - - नित्रा तु 'राजनामके। वही नाडी तथा प्रोका वाल्ही तु शकुला- क्षिका ॥ ५९॥'धन्वंतरिनिघटे' तु मत्स्यगंधा 'मदे' तथा । गुणाः। शीताः पित्तपारोनकातिहन्न्यः । सदाहमुच्छाग्रहमतशातिलेप्मश्रमध्व- सनप्तिदाश्च ॥ ६३ ॥ ५४ कुंदर। मकुंदागवत । गु. कुंदागवत । तदनंतरं ॥ ५० निघंटशिरोमणिः। कफवातज्वरापहा ॥ ४८ ॥ वांतिदक्तपित्तघ्नी कफपित्तहरा 'वे'। 'धन्वंतरिनिघटे' च संमोका श्लेष्मवातला ॥ १९ ॥ ५१ श्वेतदूर्वा । म० पांढरी हरळो । गु० धोळी भो । गोलोमी श्वेतदूर्वा च सिताख्या चंडा भद्रा भार्गवी च गौरी चैया तु दुर्भरा । विधा ईशानकांता च श्वेतानंता च दिव्यका ॥ ५१ ॥ श्वेतकांडा प्रचंडा च तथैव 'मुखवलमा । सहस्रवीर्या तु शुभा तथा सहस्रकांडका ।। ५२ ॥ स- हस्त्रपर्वा स्वच्छा च सुपर्वा तु सितच्छदा । कच्छान्तरुहा च तथा 'रा- जनामनिघंटके' ॥ १३ ॥ भार्गवी तु रुहा 'धन्वे' श्वेतदंडा सितालता। गुणाः । श्वेतदुतिशिशिरा मधुरा वांतिपित्तनित् ॥ ९४ ॥ • आमाति- सारकासन्नी रुच्या दाहतृषापहा ! ' नृपे' प्रोक्ता तथा ' भावे ' कपाया च विसर्पमित् ।। ५५ ॥ वल्लीदूर्वा । म० वेलहरळी । गु० वेल्य धो। मालादूर्वा, वछिलिदूर्वा मालाविगंथिला ग्रंथि। मूलमगिर्वहरी ग्रंथिमला रोहत्पर्वा पर्वपछी सिताख्या ॥ ५६ ॥ गुणाः । पछिवा सु- मधुरा कफयांतितपापहा । पित्तनी शिशिरा तिता ‘राजनामनिटके' ।। ५७ ॥ ५३ गंडदूर्वा । म० गाठे हरळी । गु० गंडुर थ्रो ! गंडाली स्यानंडदूर्वातितीवा मत्स्याक्षी स्याद्वारुणी मीननेत्रा । श्यामग्रंथिगयिला अंथिपर्णी सूचीपत्रा श्यामकांडा जलस्था ॥ ५ ॥ शकुलाक्षी कलाया च गंडदूर्वा तु मधुरा वातपित्तज्वरापहा ॥ ६० ॥ शिशिरा द्वंद्वदोपनी धम- तृदयमहा 'नृपे' लोहदावी दाहहा च बलासनी च रकहा ॥ ११ ॥ पित्तागहरा हैमा मोक्ता — मदनपालके ' ' भावे ' तु ग्राहिणी कुष्ठपित्त- वरहरा स्मृता ॥ ३२ ॥ दुर्वासाधारणगुणाः । यः कपाया मधुरा कुंद कुंदरो रंडी दीर्यपत्रः खरच्छदः । रसालः तेत्रसंमतः मुतणो मृगवछभः ॥ १४ ॥ गुणाः । गोल्यं कुंदरमूलं च शीतं पित्तातिसारनुत् ििनघंटशिरोमणिः। , - , प्रशस्तं गोधनानां च वलपष्टिप्रद 'नृपे ॥ ६५ ॥ ५५ भूतृण । म० मुगंध रोहिसगवत । गु. सुगंध रोस । भूतृणं रोहिणो भूतिभूतिकोऽथ कुटुं- वकः । मालातृणं सुमाली च छत्रोऽतिच्छत्रकस्तथा ।। ६६॥ गुह्यबीजः सुगंधश्च गुच्छालः पुंस्त्वपिग्रहः । वधिरश्चातिगंवश्च शृंगरोहस्तु 'रानके ' ॥ ६७ ॥ गुच्छश्चैव तथा प्रोक्तो वैद्यविद्याविशारदैः । गुणा । भूतृणं कटुतिक्तं च वातसंतापनाशनं ॥ ६८ ॥ हंति भूतग्रहावेशान्विपदोपांच 'राजके' । उर्दक्रिमिकासनं कफश्लेप्माशोहं 'गणे ॥१९॥ तीक्ष्ण- मुष्णं विदाही च दीपनं लघु रोचना रूक्षं च मुखशुद्धं स्यादवृष्यं पिचदूपकं ॥ ७० ॥ रक्तदूपकमित्युक्त वैद्यै भवप्रकाशके' । ५६ सुगधभूतृण । म० पृदनी गवत, सुगंधी गवत । गु० मुगधरण । मुगंभूतृणश्चान्य. सुरसः सुरभिस्तयों ॥ ७१ ॥ गंधतृणः सुगंधश्च मुखवासस्तु 'राजके' । तथा 'गणीनघटे' तु वैधैः प्रोकं सुगधिकं ॥ ७२ ॥ गुणाः । गंधणं सुगंधरवादीपत्तितं रसायनं । मिन्वं मधुरशीत व कफपित्तश्रमापहं ।। ॥ ७३ ॥ ५७ ऊखल । म० घोडेसरगवत, नितारा । गु० ऊखलतृण । उखलो भरिपत्रश्च मुतृणश्च तृणोत्तम । गुंणाः। उग्वलो बल्दो रुच्यः पशूना सर्वदा हितः ।। ७४ ॥ प्रोक्तो ‘राजनिघटे' तु भिषशास्त्रपरा- यणः । ५८ इक्षुदर्भा । म, अश्वालु, मुटे गवत गु. इक्षुदुर्म । इक्षुदर्भा मुदी च पत्रालुस्तृणपत्रिका ) ७५ ॥ गुणाः । इक्षुदी मुमधुरा स्नि- ग्बोप्णा तु कपायका । कफपित्तहरा रुच्या लघुः सतर्पणी 'नृपे ॥७॥ ५९ गोमूत्रिका । म. थोर शिंपीगवत, ताबेटी गवत । गु. गोमूत्रतृण । गोमूनिका रक्त तृणा क्षेत्रना कृष्णभूमिना ॥ ७७ ।। गुणाः । गौमूत्रिका तु मधुरा वृप्या गोदुग्धदा 'नृपे'। ६० शिल्पिका । म. लहान शिपी गवत । गु शिलिपकातृण । शिल्पिा शिल्पिनी शीता क्षेत्रना च मृदा {I७८|गुणाः । शिल्पिका मधुरा शीना तद्वीनं बटद' १६शनि - णिका । म. निशेणी गवत,निरोपी, कोंकणांत प्रसिद्ध 1 गु.निशेणी वृण । नि श्रेणिका श्रेणिका च नीरसा वनवल्लरी ॥७९॥ वनवलमा तथा प्रोता 'रामनामनिटके गुणाः। नि.प्रणिका नीरसोप्या पशूनामवलमदा 1100 समाप्तो प्रथममागः .

Shri Nigatsiromani Part-i

Author
Shankar,.sununa
Title
Shri Nigatsiromani Part-i
File name
Shri Nigatsiromani Part-i
Text
OCR done
Citation
1917
Published
2012/08
Publisher
Xxxx
Language
Sanskrit
Pages
114
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Classification
Devotional
DLI number
405936
Barcode
99999990292958.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
cGB1T538Q6J
Download PDF

Shri Nigatsiromani Part-i