·GALIA SNINAYETEC
*THE ADVANCE
KÁTYÁYANA-MATA-SANGRAHA
OR
A Collection of the Legal Fragments of
KATYAYANA
BY
NARAYAN CHANDRA BANDYOPADHYAYA, M.A.
LECTURER IN THE DEPARTMENTS OF HISTORY AND ANTHROPOLOGY,
CALCUTTA UNIVERSITY; AUTHOR OF THE CĀŅAKYA-SŪTRAS,
ECONOMIO LIFE AND PROGRESS IN ANCIENT INDIA, ETC.
8277
OF
UNIVERSITTE
Sa3s
Kat/Ban
PUBLISHED
BE THE
UNIVERSITY OF CALOUTTA
1927
fat.

·CENTRAL ARCHAEOLOGIGA
LIBRARY, NEW DELHI.
A00. No....5277
Date........ $7......
all No.
Seus
PRINTED BY BHUPENDRALAL BANERJEE
AT THE CALCUTTA UNIVERSITY PRESS, SENATE HOUSE, CALCUTTA.
Reg. No. 420B.-Sept., 1928--500

·hlo ra
To
the Memory
of
SIR ASUTOSH MOOKERJEE
to whose encouragement
this humble compilation is due

·No text on this page.

·PREFACE me course a came The importance of the legal system of the Hindus came home to in of my investigation, as lecturer in the Post-Graduate Department, into the Social and Constitutional life of the ancient Indians. In the train of my studies, considerable interest gathered round the name of Katyāyana, whose importance as a great juridical authority was emphasized by Mr. Jayaswal in his Tagore Law Lectures, which I among others attended. A collection of the fragments of Kātyāyana was felt a desideratum, and forthwith did I apply myself quietly to the work. For me, however, it became a source of trouble. Never a bona-fide student of the legal texts in the traditional centres of interpretation and hardly finding time to devote myself whole-heartedly to the work, I had to drag on anyhow to acquit myself of the task. What sustained me in my tiresome endeavour were the kindly words of encouragement which from Sir Asutosh Mookerjee, who, with characteristic sympathy, offered to write a Foreword to the work, when off the print, At his instance it was sent to the press, where it languished, mainly through my own indolence, for more than two years, and I thought of giving up the work. But here again my failing spirits endured through the stimulating persuasion of Sir Asutosh on the evening of that fateful day when he took his departure from Calcutta. Unfortunate that the work could not be handed over as a tribute to him who gave it its life, it is some consolation that it has been its lot to be associated with the memory of a man so pre-eminently great among his countrymen. I had a mind to make the work thorough and complete by collecting all available passages from the existing legal compilations. But the Vivāda-ratnākara, the Vira-mitrodaya, the Smộti-candrikā, and the Dāyabhāga took up all my time and hardly left any to add to the Slokas collected. The publication of these was immediately taken in hand, but there was the idea of adding an Appendix, which was to contain newly collected texts. At length even that was found impossible, and what had to be offered was only this collection of roughly more than 800 verses.

·8 PREFACE I do not claim to have rendered it complete or perfect from the scholar's point of view. It will at best be taken as a first attempt at compilation by one who is more of an amateur than an expert. In making this compilation, I received considerable assistance from Mr. H. C. Chakladar, M.A., and Mr. Amareswar Thakur, M.A., who had made partial collections, which they entrusted to me. I am also indebted to Mr. Kshitishchandra Chatterjee, M.A., and Dr. Pasupatinath Sāstri, M.A., Ph.D., of the Post-Graduate teaching staff, for their kind help in going through some of the proofs and offering valuable suggestions in textual matters. Owing to my own inexperience, misprints have crept in, and I have only to crave the indulgence of the generous reader, whom I beg to regard it as only a preliminary compilation of Katyāyana. 1st March, 1927. NARAYAN CHANDRA BANDYOPADHYAYA ·Vārtikas supplementina po INTRODUCTION 1 KĀTYĀYANA. Kātyāyana was one of those reputed authors on Hindu Law whose views are so frequently quoted in the Nibandhas. His original work is lost, and we have no means of ascertaining his identity, the age in which he flourished or the legal school of which he was the representative. Our difficulty becomes greater when we remember that, as in the case of the other Sambitās, this present collection was ascribed to a great Brāhmanical rsi, the chief or founder of a gotra, which has produced so many great men, whose names are memorable in the annals of Indian culture. Beginning from the earliest period, we have a number of Kātyāyadas. According to the Harivaſsa tradition, the Kātyāyanas were the descendants of Viśvāmitra (mae itaigai gara-see Harivaņģa no. 2830). 8.g., विश्वामिवस्य पुत्रा देवरातादयः स्मृताः । facialfag erat cat CIT Î31 देवश्रवाः कतश्चैव यत: कात्यायनाः स्मृताः ॥ To one Kātyāyana is attributed the Srautasütra bearing his name.. Another is known as a writer on Svara (the author of " Karma-pradipākhyam Chandoga-parisişta-rūpam Šāstram") and he was the son of Gobhila. Another is memorable as the author of the rules known as prominently in the legends of the Kathāsaritsagara, and this man has been identified with Vararuci (see Sabda-kalpadruma). Kātyāyana figures as a writer on the Arthasāstra and bis name has been quoted by Kautilya. The Buddhist books mention several men bearing the name of Kaccāyana. One of these was the celebrated Thera Mabā- Kaccāyana, while, we have yet another as the reputed author of the well-known Pali grammar. The name of Kātyāyana figures also as that of a great law-giver. We have traditional lists of such men, in the Yājñavalkya and Parāśara Sambitās. One more 2 ·10 KĀTYAYANA MATASANGRAHA Thus says Vyāsa, in the introduction to Parāśara Samhita : श्रुता मे मानवाः धर्मा वाशिष्ठा: काश्यपास्तथा । गागया गौतमाश्चैव तथा चौशनसा: स्मृताः ॥ अवेवियोश्च साम्बी दाचा आङ्गिरसास्तथा। शातातपाश्च हारीता याज्ञवल्काकताच ये॥ कात्यायनकताथैव प्राचवसकृताच ये। आपस्तम्बकता धर्माः शङ्खास्य लिखितस्य च ॥ The Yājšavalkya Smrti gives us the following list of nineteen authors on Hindu law, e.g., मन्वविविष्णुहारौतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः । यमापस्तम्ब-सम्बर्ताः कात्यायनहहस्पती॥ पराशर-व्यास-शा-लिखिता दक्षगौतमौ। शातातपो वशिष्ठच धर्मशास्त्रप्रयोजकाः॥ Many such traditional lists occur. We mention one more, viz., that recorded in the Vratakhanda of Hemadri, e.g.......यानि धर्मशास्त्राणि तेषां प्रणेतारो मनुविषणु-यमदक्षाङ्गिराविहस्पत्युशनापस्तम्ब-वशिष्ठ-कात्यायन-पराशर-व्यासशङ्कलिखित-सम्बत-गौतम-शातातप- हारोव-याज्ञवका-प्राचेतसादयः। तथाच यम:- - - मनुर्यमी वशिष्ठोऽचिर्दक्षो विस्तथाङ्गिराः । उशना वाक्पतिळास प्रापस्तखोऽथ गौतमः ॥ कात्यायनो नारद याज्ञवल्काः पराशरः। सम्बत्तश्चैव शङ्कच हारीतो लिखितस्तथा ॥ एतैयानि प्रणीतानि धर्मशास्त्राणि वै पुरा। तान्येतानि प्रमाणानि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥ Of these, Manu is the heros eponymous of Indian Literature. We have works on Law and on Arthaśāstra attributed to Vaivasvata and Prācetasa Mazu. We have references to a Manava-dharma-sastra, of which a redaction by Börgu has survived to us. Atri was a great Vedic șsi, and we have a metrical collection attributed to him, but that is mainly on Ācāra. A samhitā attributed to Vişnu has come down to us. in sūtras and partly in verse. We have a dharma-sātra (dharmasastra) attributed to Vaſistha, as well as similar ones attributed to A pastamba, Gotama and to Bodhāyana whose name does not occur in the two above lists. The Sambitās attributed to Yājñavalkya and Parāśara have come It is partly ·Yama and Samvartal INTRODUCTION 11 down to us. As regards the rest, the books attributed to them are lost. The fragments or sayings attributed to Dakşa, Sãtātapa, Harita, Uśanah, the work of the two brothers Sarkha and Likhita, about whom we have a parable in the śānti Parva of the Mahābhārata and who are extolled as the founders of an ideal legal system which prevailed according to tradition in the Dvāpara age. The two sages are also repeatedly quoted in the Buddhist works, as well as in the later Nibandhas. Kātyāyana, as well as Vyāsa and Bphaspati were more important and more voluminous writers. Bphaspati's work has been restored through the labours of the eminent German scholar Dr. J. Jolly, who has also edited the Nārada Smrti. Innumerable verses attributed to Vyāsa occur in the Nibandhas and it is the duty of scholars to attempt a collection of these fragments. Kâtyāyana was also an important writer, as would appear from the inclusion of his name in all the authoritative liste. Verses attributed to him are numerous, and occur in later Nibandhas like the Smrti-candrikā, Vira-mitrodaya, Vivāda-ratnākara, Dāyabhāga, Vivāda-cintāmaņi and various other works. The present collection does not profess be a complete one, but one based mainly on the five great Nibandhas of Vira-mitrodaya by Mitra Miśra, Smrti-candrikā by Devana Bhatta, Vivāda-ratnākara, by Candesvara, the Dāya-bbāga by Jimātavāhaņa and the Parāśara Madhaviya Dharma-samhitā. to II SOURCES OF HINDU LAW. All these law-givers who figure so prominently in Hindu legal literature, contributed to the development and modification of law with the change of circumstances. In ancient India, where law had a peculiar character and never came to be subject to the political authority, the lawgiver not only handed down old tradition but modified its character his interpretations or injunctions which were based on the accepted principles of contemporary society.

·socio-economic adjustment of the necessaries of life. In 12 KĀTYĀYANA MATASANGRAHA In their hands, law had a continuous development and the functions of a law-making body were thus discharged by them in a society in which the political authority was denied a supreme voice in legislation. These law-givers as a rule handled materials which were handed down to them by the past. Hindu Law, as the law of all other primitive peoples, arose from immemorial customs. Primitive man everywhere subjected to the greed and violence of the strong, recognizes the necessity of conventions to guide the actions of his fellowmen. These accumulate and receive the acceptance of society along with modifications introduced through the agency of a seer, claiming preternatural powers. Gradually, these harden into a body of laws, which contribute to the well-being of men in social life, by regulating violence and injuries, and by attempting a these receive universal recognition, and are clothed with a sanction, which makes its binding authority supreme over individual judgment or the spirit of scepticism. Such has been the history of Hindu Law. Even in the Vedic period, we find the working of such a process and the recognition of customs regulating the conduct of members of the community. In cases of violence or murder, the system of weregild, or payment of blood money, had come into existence even in the days of the earliest Rik hymns. The law of inheritance or succession overriding the will of the patriarch or the tribal ruler had also come into existence, as proved by the story of Manu and Nābbanedişta, recorded in the Aitareya Brāhmana. A severe law of debt had also arisen, which condemned the debtors to be taken hold of by the creditor and entitled the latter to bind the other to a staff on the public way. The rudiments of a law of Real Property also existed. Land and houses could be sold or given away, as proved by the story of the gambler in the Tenth Mandala of the Rigveda. The sanctity of contract too was recognized. In other cases, namely, those of tort or injury, public opinion discussed offences in the Sabhā and estimated punishments which were awarded by the king as head of the tribe or the Jana. This last individual was gradually recognized as the counterpart of Samrāų Varuna, the Judge par ercellence of the cosmical system, whose duty it was to detect wrong and to punish wrong-doers. The spies of Varuņa were supposed to fill the whole world and detected wrong-doers. The holder of the royal office, was a counterpart, so far as his office and ·INTRODUCTION 13 function were concerned, of that divine ruler, and it was his bounden duty to carry out the judicial functions of his divine prototype. Probably, in the earliest period do rigid legal code existed as in the history of early Rome. Extreme latitude in regard to the application of customary principles existed and thus the evils were remedied, by the use of judgment or the application of equitable principles. Gradually, the belief in a natural law came,-a natural law, embodying the principles regulating the working of the cosmical order. This principle Rta together with Satya or truth was regarded as the real germ of the cosmical world, and was regarded as existing before the world of waters, out of which were evolved the year, the sun, the moon and gradually the rest of the cosmical whole. The Śruti embodying the knowledge of the sages came to be regarded as the source of all such laws or principles guiding human conduct. It was the basis of Dharma, as well as of Vyavahāra, though the importance of custom was still recognised. During the age which saw the composition of the Brāhmaṇas, some further developments took place. The king's jurisdiction and authority were enlarged and he became the ultimate judge in all disputes, though local bodies like the guilds, villages, and other units retained their judicial authority. The king is described in the Brāhmaṇas as wielding the rod of punishment. No more details can be gathered about the exact nature of the developments so far as law and judiciary are concerned. But from a study of the Dharmasūtras or the literature relating to ritual and its interpretation, we may pre-suppose, that the period saw also the rise of the different schools of ritualistic and legal interpretation. In some of these, there was an attempt to codify the laws and customs which then existed. Gradually, this body of rules relating to ritual was separated from the canon regulating the sacraments or the private duties of men in the various stages of life or of the various sections of society. These latter again were separated from a body of general rules, which applied to society in general, and regulated the relations or the duties of the various sections and elements composing it. Out of these arose the Dharmasūtras in which we have the earliest attempts at codifying the pripciples which guided the life of individuals or classes, in relation to the organic whole, as well as to its bead, the king. These Dharmasūtras, as is well known to all students of Hindu law, contain (a) The sources of law, its interpretations and sources. (6) The duties of the castes.

·14 KATYAYANA MATASANGRAHA (0) The duties of men in the various stages of life. (d) Laws relating to purity or uncleanliness, including those laying down rules as to food, occupation, or everyday life, etc. (e) Law of inheritance, marriage and son-ship. (f) Law of criminal procedure. (9) Law of Evidence. (a) Law relating to the Judges and Assessors for administering justice. (2) Duties of the king; taxation and sources of revenue. 6) Sin, its causes and expiation. (k) Ācāra or the code ensuring the purity of life. (1) Penance and the various ways of absolution from sin. The Dharmasūtras were not legal codes in its present sense of the word. They were rather treatises on socio-ethical discipline, which applied to the different classes or sections as well as to the different stages of life rather than being of universal application. Similar or more improved treatises, were also composed and in these there was a tendency to a 'further separation of ethics from religion. These were the well-known Arthaśāstras, which arose out of early speculations relating to the ways of attaining material prosperity through the agency of the political machinery at the head which stood the king. The authors of these treatises (or the formulators of the school, whose opinions they reflect) devoted their attention mainly to Artha, or the material objectives of men and of the king in particular in relation to the community. They tackled mainly the social problems, and devoted their main attention to prosperity in life. In these works, more regard was paid to the ways of earthly success and very little to religion or ritual. Moreover, there was very little of abstract thought, but simply concrete rules for the guidance of men. The Arthaśāstras whether composed by individuals or reflecting the views of different schools, were many though, only one, the Kautilīya has come down to us, The contents of the Arthaśāstras, if we are to judge from that of Kautilya, differ materially from those of the Dharmasūtras. Kautilya speaks but little, and does not bother bis head about the sources of law, though his two books on Dharmasthīya and Kantakasodhana, give us perhaps, the earliest codification of laws proper. He recognizes the four methods of settlement of a dispute, and incidentally speaks of Dharma, Vyavahāra, Caritra and Rājaśāşanam. The king thus by this time had ·INTRODUCTION 15 managed to be the sole and final authority in judicial matters, and we find him described as the Dharma-pravartaka. Royal adjudication was the final word in the settlement of disputes, though as yet the king had no formal and accepted authority to legislate. His hands were entirely fettered, where there existed previous laws, whether of localities, towns, villages or even of guilds. But in spite of this, there existed room as well as latitude residing in him, which enabled him to modify the already existing laws, or of supplying the deficiencies where there was absence of rules of conduct, or where nothing was laid down. The spirit of existing laws or customs could also be modified by applying the principles of equitable interpretation mainly based on reason (nyāya). The high value of custom as a source of law was recognized and as such the fiction was accepted that the existence of laws in the Sruti could be presumed from the reasonability and universal acceptance of certain customs. Obsolete customs could be repealed and Kautilya recognizes this right or privilege residing in the king. Next to this, we get some information on the schools of law. Thus, we have first of all, the mention of Caritra as well as the Dharma of Desa, Jāti, or Sangha. In addition, we hear of different systems or schools. Thus, in connection with the division of a man's property, Kautilya speaks of preferential shares, and in this connection says that this is the law according to the School of Ušanah :(Aušanaso dāyabibhāgah). Elsewhere we find mention of other schools. Thus in many chapters,—the Mānavās the Bārhaspatyas, the Pārāśaras, and the Ambhiyās are referred to while in other places other schools are mentioned by name. Some more light is thrown by the Arthaśāstra on the legal system of Ancient India Thus we find in the Arthaśāstra the earliest recognition of the eighteen divisions of law, adopted by the author of the present Manu Samhita and all later legal writers (see Manu, VIII. 4-7). These are : (1) Rrādānam. (10) Sīmā-vivāda. (2) Nikşepa. (11) Daura-pāruşya. (3) Asvāmi-vikrayah. (12) Vāk-pāruşya. (4) Sambhūya-samutthānam. (13) Steya. (5) Dattasyāna pākarma. (14) Sãbasa. (6) Vetanādānam. (15) Strīsargrahanam (7) Samvid-vyatikrama. (16) Strīpumdharma, (8) Kraya-vikrayānusaya. (17) . Bibhāga. (9) Svāmipāla-vivāda, (18) Dyütähvaya, ·16 KĀTYAYANA MATASANGRAHA Along with these, the laws of evidence and procedure were developed and rules of interpretation were laid down. A more comprehensive code of criminal laws was also evolved out of royal ordinances. The origin of these laws forms a landmark in the history of Hinda law and they form in them selves an important branch of study. These laws arose mainly out of a desire to modify the old criminal laws or to create new statutes for the safeguarding of royal interests or the punishment of newly created offences Of these new laws, there are certain points worthy of note, e.g., First of all, they were administered, not by the Dharmasthas but by A mātyas or Pradeśtāraḥ, who were solely guided by instructions received from the king. Secondly, they included a series of rules endowed with terrible sanction improvised with the object of guarding and extending the powers of the Crown. The law of Treason, is worthy of note. Its spirit and contents are similar to those of the English laws of Treason under the Plantagenets. The laws against guilds, against cornering and a large number of offences not mentioned in the Dharma-sūtras, show the character of these new laws. Thirdly, they were excessively vindictive. Not only the culprit and his abettors were brought within the clutches, but even those who were directly or indirectly concerned, were put under an obligation to prevent such violation, One instance will fully illustrate. Thus, we are told in connection with the prohibition of slave-trade, that not only the seller or buyer, but even those who happened to be acquainted with the transaction were to be punished. The Artha-śāstra thus forms an important land-mark in the legal history of India. In it, we find not only a tendency towards the dissociation of laws from religion, but an attempt to give them a secular garb The older idea of Divine Justice administered by King Varuna however still lingered, and we have the recognition of the principle, that law was above the king and in case of his failure to do justice he was bound to punish bimself. 1 Under the Emperor Asoka, probably, the Artbaśāstra system was continued. The king interfered in religious matters, and attempted to 1 अदण्डदण्डने राज्ञो दण्डस्त्रिंशद्गुणोऽम्भसि । वरुणाय प्रदातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्ततः परम् ॥ The law of the Arthalastra code thus shows a synthesis of older legal principles, customary laws and maxims of the different schools, together with the laws evolved out of -a:mannas and regulations issued at the instance of the king, is ·INTRODUCTION 17 introduce uniformity in judicial matters and in awarding punishment. In one of his ediets he speaks of his attempt to maintain Dandasamatā and Vyavahāra-samatā, but the meaning is not clear. According to some authorities, they are nothing but point towards a desire to enforce isonomia, Asoka's Buddhistic propaganda weakened the Maurya state which soon afterwards fell to dust with the invasion of foreigners. The Sungas came to power, and they with the Kāņvas ruled for nearly two centuries. They were devoted adherents of the old religion and their régime saw the working of a strong reaction of Brahmanism. In course of the same period, was composed the Manu-samhitā, which represents in main the tradition embodied in the older Dharmaśāstras. We have no means of ascertaining whether any of the ancient works on Dharmaśāstras, which are alluded to in Kautilya have survived, but they seem to have embodied in them a mass of floating tradition comprising the wisdom of the ancients. A vast mass of these find place in the Rājadharma and Anušāsana parvas of the present Mahābhārata. The existence of this mass of traditional wisdom and maxims has been recognised by eminent men like Dr. Hopkins and to some extent by the late Prof. Bühler. The existence of this mass of floating tradition is furthar proved by the vast number of verses, which are common to many of the Dharmaśāstras, or the works on Niti. In the Dharmasūtras too they are referred to as the gāthās of old and are quoted in connection with different controversies. The Dharmaśāstras which supplanted the Dharmasūtras, as well as the Arthaśāstras, are many in number. Only a few of them have reached us, e.g., The Manu-samhita, Yājñavalkya, Vişnu, Brbaspati (in fragments), Parāśara and Nārada. As we have said already, Yājñavalkya enumerates 19 authors, e.gi, Manu, Atri, Vişņu, Hārita, Yājñavalkya, Usanah, Angiras, Yama, Āpastamba, Samvarta, Kātyāyana, Brhaspati, Parāśara, Vyāsa, Sankha, Likhita, Daksa, Gautama, ſātātapa and Vasiştha. Elsewhere, we find more Thus as already mentioned, the Parāśara-sambitā and the Vratakhaņda quoting Yama enumerate a larger number. Most of these have some common characteristics. (1) They are treatises which embody a canon relating to the various branches of the Sacred Law, law of castes, sin, penance and the methods of expiation, in addition to the duties of kings, justice and its administration, the various branches of secular law, including rules relating to evidence, procedure, or interpretation of texts. names. 3 ·18 KATYAYANA-MATASANGRAHA (2) They all recognize the king as the highest judge in the realm with right to interfere in all disputes, and to settle them, with equity and the dictates of good and clear conscience, even in cases where the written law recognized no cause of action or its redress. (3) They all regard the Sruti as the sole source of law, with Smrti and custom (including local customs) as supplementary sources. In default, individual judgment is also given a place as the source of law. (4) Later authors add many more sources of law, i.e., Nyāya or equitable maxims, Purāņas, customs of localities, guilds, or towns, older Dharmasastras and Arthśāstras. As time went on, the number of such writers multiplied who all drew upon this vast material. With changing views of society, they modified those of their own and at the same time developed many branches of law which hitherto remained in a rudimentary condition. It would be out of place to enter into a detailed discussion, but its truth is apparent and is universally accepted. Among the most important of such writers we must recognize the authors of the collections attributed to Vyasa, Bphaspati, Nārada and Kātyāyana. Probably, these authors figured as commentators and collectors of legal maxims. Kātyāyana was one of such legal writers or law-givers of this period. Kātyāyana's date. In regard to his date there is not material enough to find it out precisely. But there is not an absolute dearth of such as to stand in our way in forming a rough idea. Evidently, he belonged to the same period as Nārada and Bșhaspati with whom he has so much in common. He knows the use of the Dināra or the Deparii which were ourrent in India after the Graeco-Roman intercourse. KATYAYANA'S RELATION TO THE OLDER AUTHORS AND THE ARTHASĀSTRA. The author of the Kātyāyana Smrti seems to have utilised, not only the accepted legal principles current in his days but also, older materials. This was the practice, not only with him, but many of the reputed authors of the present Dharmaśāstras. In the case of the Manu-samhitā, its indebtedness to the floating tradition or to the Dharma-chapters of the ·INTRODUCTION 19 our Epic, has been recognized by men like Bühler and Hopkins. In the case of the Yājñavalkya Smrti, its close relation to the Arthaśāstra, has been ably pointed out by Dr. Shamasastry, the editor and translator of the editio princeps of the book. A similar attempt in tbe case of the Katyāyana Smrti will not be unfruitful and is bound not only to throw light on the antiquity or the earliest sources of Hindu Law but to open up a new chapter in knowledge. A comparison between the Arthaśāstra and Kātyāyana shows the following, e.gog (1) the occurrence of certain verses in the latter, which are found mentioned in the Arthaśāstra ; (2) occasionally, we find a striking similarity in ideas, and in many places in language also; (3) a continuation of the older and more liberal tradition in the latter, in contradistinction to the views found in later Smrti works. In the very beginning of the book, in connection with the modes of settling disputes,* we find Katyāyana, describing in four verses, the relative merits of Dharma, Artha, Vyavahāra, Caritra and Rājaśā sana. These verses presuppose the existence of two others, which occur earliest in the Dharmasthiya of Kautilya and of which the verses 10-13 are the commentary. The following comparison of verses of Kātyāyana with verses and passages in the Kautilya Arthāśāstra shows the dependence of Kātyāyapa on the Arthaśāstra or on some older codes from which Kautilya bad borrowed many of his legal maxims : कौटिल्य : अपुत्रा पतिशयनं पालयन्ती गुरुसमीपे स्त्री- धनमायुःक्षयात् भुञ्जीत......अई दायादं गच्छेत् । (Kau., p. 153) TIETEE 91101 OTT: 1 (Kau., p. 152) कात्यायन: अपुत्रा शयनं भत्तु: पालयन्ती गुरौ स्थिता। भुञ्जौतामरणात् चान्ता दायादा अईमाप्नुयुः ॥ (701). पिसमार......हिसहसादातव्यं स्थावराहते। (763). # The two verses are धर्मश्च व्यवहारच चरिवं राजशासनम् । विवादार्थचतुष्पादः पश्चिम: पूर्व वाधकः ॥ अव सत्यस्थिती धर्मों व्यवहारश्च साक्षिषु । चरिवं सङ्ग्रहे पुंसाम् राज्ञामाता तु शासनम् ॥ The same verses occur in Närada I. sl. 9-13.

·20 KATYAYANA-MATASANG RAHA कात्यायन: कौटिल्य : जीवहिभागे पिता ने विशेषयेत् । मकारणात् निर्विभजेत्। नचैक- जीवहिभागे पिता ने पुत्र विशेषयेत् । निर्भाजयनचबैकमकस्मात् कारणं विना ॥ अप्राप्तव्यवहाराणां दयविशुद्ध माटवन्ध पु..... स्थापयेत् । (Kau., p. 161). अप्राप्तव्यवहाराणां च धनं व्ययविवर्जितम् । न्यसेयुर्वन्ध मित्वेषु प्रोषितानां तव च ॥ (710). उत्पन्ने त्वौरसे पुत्र हतीयांशहरा: सवर्णाः । ......असवर्णास्तु ग्रासाच्छादनमागिनः । (Kau., p. 164). उत्पन्ने त्वौरसे पुवे तृतीयांशहरा:स्मृताः । सवर्णा वसवास्तु ग्रासाच्छादनभागिन: ॥ (703). क्षेवजः पुवः स एव हिपिटको हिगोत्री वा इयोरपि स्वधारिकथभाम् । (Kaz., p. 164). See Katyayana., (No. 703-704). मषितं प्रवासितं ग्रामस्वामी दद्यात्। ग्रामान्तर मुषितं विवीताध्यक्षो दद्यात्। अविवीतानां चोर- रज्जुकः। (Kau., p. 232). ग्रामान्तेषु हृतं द्रव्यं ग्रामाध्यक्ष प्रदापयेत् । विवीते स्वामिना देयं चौरीद्धत्ती त्ववीत ॥ (653). चौरहृतमविद्यमानं स्वद्रव्येभ्यः प्रयच्छेत् । (Kau., p. 190). स्वदेशे यस्व वा किञ्चित हृतं देयं नृपेण तु। ग्टहीयात् तत् स्वयं नष्ट प्राप्तमन्विष्य पार्थिवः ॥ (654). Exactly the same. See Katya. 686. चौरहस्तान्नदोवेगात् दुर्भिक्षाद्देशविलवात् । निस्तार्य वापि कान्तारालब्धा त्यक्ता क्रमागता ॥ (Kau., p. 231). " न चोत्तमा न चाकामां तथा पुत्रवतौं न च । ईदृशौं त्वनुरूपेण निष्कृयेण प्रमौलयेत् ॥ (Kau., p. 231). Almost the same, See Kātyā. 751. देशस्य जात्या सङ्घस्य धर्मो ग्रामस्य वापि यः । उचितः स्यात् स तेनैव दायधर्म प्रकल्पयेत् ॥ SUMMARY OF THE CONTENTS. The present collection is one solely relating to Vyavahāra, Slokas relating to Acāra (ritual), or Prāgaścitta (penance) attributed to our author find no place in it. A collection containing some verses relating to these things has been printed in the Smrti Samuccaya and also occurs in the Una-viņsati Samhitā published by the Baugavāsi Press.

·INTRODUCTION 21 Kātyāyana defines Vyavahāra as the solution of a dispute, which is determinable, separated from the general conflicts Definition of of humanity and which is capable of a reasonable Vyavahāra. solution. Having defined Vyavahāra, Kātyāyana proceeds to lay down rules, describing the circumstances in which such disputes are to be taken cognizance of, and then goes on to describe varieties of disputes and the four elements in a legal adjudication comprising Pūrva paksa or the submission of the complaint, the reply of the other party, the discussion of the evidence on both sides and the solution (verse 7). In the next section, we have a discussion of the four ways (the four feet) of settling a dispute, e.g., through recourse to Dharma, Vyavahāra, Caritra and Rājaśāsana. In the next section, we have the qualifications of the judges described (on Nirnetārah 14-23). Next, the constitution of the body of assessors and their qualities are discussed. We have then the definition of a lawcourt (sl 33), followed by a discussion of the time and circumstances of holding a trial, or of lodging a complaint (sections on Darśanavidhih, Darśa pakāla and Darsanaprakaranam 34-49). After this, we have the rules laying down the issue of summons, together with an enumeration of those who to be exempted (Ahvâna-vidbānam 48-54). This is succeeded by the rules relating to the acceptance of substitutes (Prativādi 55-58) and punishment for the disobeying of a (Ahvânātikramadandah 58-61). We have then, rules relating to Āșed ha (which may be regarded as a peremptory injunction, like a warrant, binding down the defendant, to attend or to remain in a particular enumeration of those exempt from it (62-68). The Ākāraka and his duties are then laid down (69-70) as well as the acceptance of sureties (Pratibhu 71-75). In succeeding sections, we have the procedure in a trial fully described (76-165). In these, Kātyāyana lays down rules as the priority of hearing (76-77) and the requisites of a properly drafted plaint. This, according to him, was to embody the time and place of the occurrence, name, age, dwelling and the other additions of the other party, together with the name of the king as well as the point at dispute. The defects of a plaint are further enumerated, and after this we find rules relating to the consideration of the plaint as well as those specifying postponement, grant of time to either party, or an immediate trial (94-108). The faults and defects of plaints are next laid down (116-145). The next section lays down the circumstances of presuming guilt are summons ·22 KATYAYANA-MATASANGRAHA owing to the defect of parties arising out of silence, or break-down and the punishments awarded for such (146-159). We liave then a discussion of the proofs admitted in a judicial trial, in a cross-examination and cases for the application of ordeals (166-182). In three succeeding sections on Lekhya and Lekhya-parikṣā, we have rules describing the defects of a written document, the examination of documents, followed by rules relating to proof by occupation or prescription (Bhoga—?34-247). These are followed by an enumeration of the various kinds of witnesses (248-299), their evidence, false witnesses and their punishment. The next eight sections (300-313) are devoted to the subject of ordeals, circumstances of their application, people to whom they are to be applied, and special rules relating to the various ordeals, e.g., water, poison, fire, ghata, and koşa. Next, we have sections dealing with judicial finding (344-350) and the award of punishment to wrong-doers (351-362), reversal of judgment (363-370 and 371.375) and retrial (Punarnyāya) (376-77). After all these sections relating to procedure, we have the enumeration of the 18 titles and divisions of law, e.g., Ķna (Debt), Ādhi (Deposit), Pratibhu (Surety), Sale without ownership (Asvāmi-vik raya 491-503) and Joint enterprises (Sambhūya samutthānam 504-508), etc. We have then sections dealing with each of these separate heads, along with non-payment of things promised (Dattapradāņikam 509-522). The law of slaves, workmen, apprentices and their wages are then discussed (secs, on Dāsakarma-karādayah and Vetanasyāṇapākriyā 523-43). These are followed by the law of groups, Co-operative unions and guilds and their agreement (Sam vidvyatikrama and Naigamādi-sangñā 544-58), the recission of sale and purchase (Vikriyā. sampradāņam and Krītānuśayah 559-564), disputes relating to boundaries (Simā-vivādaḥ 565-583 and Gșhādivivādah 584-87), the law of public ways (Rājamārga 588-596), the law relating to arable land and the protection of crops (Kęstākrsta and Sasya-raksā 597-601). Then we have sections relating to the three divisions of the old criminal law, e.g., Vāk-păruşya (602-610), Dandya-pāruşya and Sāhasa, including rules regarding (611- 626) the punishment of thieves and wrong-doers of various descriptions (Stenasābasikanām dancaḥ 627-651). Three succeeding sections deal with the law of abduction and adultery (Sangrabanam and Abhigama-dandah) its punishment and the mutual duties of husbands and wives (653-689). Next to these, we have a number of sections dealing with the law af inheritance and division.. We have, first of all, a definition of what division or partition (Vibhāgah) is, then, the order of succession in case ·INTRODUCTION 23 of division during the life-time of a father is defined. This is followed by the law of repartition, when some left of the property is out of division. Two succeeding sections are devoted to the consideration of the preservation of the shares of minors, the preferential shares of various kinds of sons, and the enumeration of the divisible (Vibhājya) and indivisible (Avibhājya). Next, we have rules relating to succession to persons dying without sons, and those relating to exclusion from inheritance of property. On Stridhana (or woman's property) its varieties, and mode of division, we have three more sections, e.g., Stridhana-krtyam, Stridhana-laksanam Strīdhanasya-bibhāgah. Next, we have the law of gambling (Dyūta-samāhvaya). This is succeeded by a section dealing with Prakirņaka, (or miscellaneous offences), rules regarding the award of punishments, and those laying down the circumstances when an accused committing an offence is free from blame or punishment. The last section, comprising two verses, lays down rules about the computation of fines in terms of gold and silver. KATYAYANA'S IMPORTANCE IN THE HISTORY OF HINDU LAW. us. The whole collection of Kātyāyana has not reached In the accompanying collection, we have marked places where large numbers of ślokas are apparently missing. Yet, in spite of this, a perusal of the collected fragments attributed to him shows clearly that the author of these collections figured as one of the pre-eminent law-givers and jurists of the day. He is clearly distinguishable for his fine legal acumen, his broad and reasonable views, and fine analysis of the subject-matter he deals with. His definition of Vyavahāra, his enunciation of the means of settling disputes, his clear enumeration of the duties of Sabhyas or assessors show his fine legal sense. In regard to some topics like the drawing of a plaint and its defects, Kātyāyana shows an advance over his predecessors like Yājñavalkya, Vişnu, and Parāśara and has much in common with the authors of Bịhaspati and Nārada Smộtis who were his near contemporaries. On many heads, the rules and maxims attributed to him show a handling of old materials but in most cases he has bis own particular views which he either enunciates himself or evolves out of those of his ·24 KATYAYANA-MATASANGRAHA predecessors. Having already discussed his views as to the nature of Vyavahāra, or the constitution of a law court and some other allied topies we pass on to discuss his importance and to show distinguishing features of his legal system. In regard to Pramāṇas or sources of proof, Kātyāyana recognizes the following three kinds, e.g., (1) Written document. (2) Enjoyment or present possession. (3) Witnesses. Like Bphaspati and Nārada, the present author gives preference to human witnesses and evidences, and only when such fail, he has recourse to divine or superhuman evidence (Daiviki) like oaths and ordeals. Even then, he is extremely averse to its acceptance (cf. 167-69). Nārada mentions only five ordeals (N. p. 100,252), e.g., the balance, fire, water, poison and consecrated water. In Brhaspati we have (Br, p. 315) the balance, fire, water, poison, sacred libation and grains of rice, a hot piece of gold, plough-share and the ordeal by Dharma and Adharma. The hot piece of gold finds place in Nārada also. But, in regard to the Divyas, we find the following existing in Kätyāyana, e.g., (1) Poison, (2) Fire. (3) Water. (4) Dhata or Balance. (5) Drinking of the water of gods. (6) Sacred rice or libation. (7) Oath on the head of children. Next, on the subject of invalid agreements (Krtanivartanam 363-370) and on the rules of interpretation or applicability of custom, Kātyāyana has a number of interesting principles laid down. In these he lays down the maxim that equitable considerations override customs (374-375). As to the eighteen titles of law, Kātyāyana seems to follow the traditional divisions though his complete enumeration of the eighteen divisions or all his definitions have not down to us. In the law of debt and interest, we have in Kātyāyana a number of fine legal maxims which gained in these days. We have thus in Kātyāyana the accepted rules relating to the liability of the son or grandson, of the husband for the wife's debt and also of the wife's liability for the husband's debts. In realising the debt, Kātyāyana allows the seizure, arrest and confinement of the debtor, but makes concession in the case of come ·the INTRODUCTION 25 a Brahmin or a man of high family. Following the old accetped canon, he limits the liability of sons to certain circumstances and according to him they are not liable for debts incurred by the father for wine, surety or women (Manu VIII. 159. Yāj. II. 47). In regard to interest, he also recognizes the priority of realisation in the case of proper debts. We have not only an enumeration of the various kinds, but a prohibition of interest in certain cases, as well as the maximum laid down, which is not found in all the other legal texts. The varieties of interest specially mentioned and defined in our collection are-- (a) Kārita or agreed upon by the parties. (b) Adhi-bhoga-interest realisable by the enjoyment of the article pledged. (c) Sikhā-vrddhi-payable in instalments every day. Other varieties of interest are not mentioned, though they find place in the more ancient works like the Gautama Dharmasūtra. Kātyāyana, while silent on these, recognizes the liability to pay interest in certain cases, though there is no specification (444-446). He lays down a limit to the interest realisable in certain articles (447-48, Yāg. II. 39-40) and in some cases, there is, according to him, total exemption from interest (452), a principle which is not always found in some of the other law-givers In regard to the law of Ādhi, (pledge with or without usufructuary right), Pratibhu (suretyship),and Nikşepa, there is nothing special to mention. In regard to the son's liability to pay the debt arising out of fatber's suretyship, Kātyāyana like Yājñavalkya or Manu absolves sons from this liability. The amount of payment to be made over to the surety is also specified as in Yājñavalkya (II. 57-58). In the case of sealed (Upanidbi) deposits or of things taken on bire, the law in Kātyāyana to be more developed, the liability to repayment is extended in all circumstances (except where the loss is caused by accidental agencies in which the receiver loses his own articles) and the same holds good in case of artisans who accept other's articles for repair. The general principle laid down is that if the money or the article is used up for one's own purpose then it should be returned with interest; if the loss is due to neglect, then only the money value is to be paid ; otherwise if the loss is due to ignorance then some remission be made. seems 4 ·26 KĀTYĀYANA-MATASANGRAHA or or The law of Nikşepa in Kātyāyana is more developed in the present collection than in the Yājña valkya Smrti. Not Niksepa or deposit. only is he not content with laying down the principles governing the circumstances of liability to return, but specifies details about it. He also discusses the liability of workmen or of artisans who take other's articles for work on repair. In regard to the next head, nothing of importance remains to be said, the law of sale without ownership being one Asvāmivikraya which closely follows the law as laid down in Manu sale without ownership. and Yājñavalkya. Next, as regards the law of joint enterprise in this collection it is represented by a few ślokas which lay down certain Sambhūya-samüt general principles relating to the shares enjoyed thānam joint enterprise. by workmen and the various grades of teachers, or the leaders of adventurous people. In the Parāśara Madhavya, there are some more slokas. This section is either fragmentary or Kātyāyana seems to have under-rated its importance. In Nārada and Bphaspati, the law on this subject is more developed. The next branch of law, e.g.s that of non-transfer of articles of sale or gift appears to have been dealt with some elaboration Non-performance and receives a fuller treatment. We have, in the of transfers or gifts. ślokas, disabilities as to the capacity for transfer, the invalidity of transfers, and of promises of gifts made under duress, or overwhelming distress. This branch evidently arose out of the elaboration of older principles, common to earlier writers. The law of slavery seems to have received a careful treatment in the hands of the present compiler, whose maxims bear The law of slavery. the spirit of a compromise between the contemporary social ideals and of the spirit of benevolence which is so well manifest in the legislation which we find in the Arthasāstra. Kātyāyana recognises in slavery a lower social status of dependence to the master, and illustrates his views by quoting Bhrgu who compares the status of slaves to that of a married woman. In common with his predecessors, he recognizes the master's right to the slave's property and regards the slave's wife as the slave-woman of the master. In spite of this, he is not without liberal sentiments. He strictly forbids the enslavement of a Brāhmaṇa or a man of higher caste by one of a lower caste. Furthermore, he prohibits the enslavement of a Brāhmadi, sexual intercourse with a female slave, or the sale of a female-slave under prosperous circumstances. He also grants ·INTRODUCTION 27 The law of transmutual tion and contract. the status of a concubine to a slave-girl when the master becomes the father of children by her. Along with this we have the law of apprenticeship. In the Nibandhas, only one sloka occurs and this lays down the punishment of a teacher who does not impart the required training to the apprentice affiliated to him. The law on this subject is rather fragmentary but it is treated in detail in the collections attributed to Nārada and Bșhaspati. (See Bphaspati by Jolly, S. B. E. XIV.) The law of non-performance of work and the reciprocatory nonpayment of wages is treated only in six ślokas, and Wages and work. here Kātyāyana follows practically the old traditional principles. The chief interest in the laws is the evident and accepted maxim which pubished workers who failed to carry out their undertaking. But, while in these he shows no advance upon Manu or Yājnavalkya, the law of Sam vidvyatikrama receives careful gression of Associa consideration from Kātyāyana. He is however silent as to the process of their formation which is detailed in Brhaspati (Br. Jolly. Sec. XVII.) Kātyāyana is only satisfied with laying down certain general rules. But, while he is rather silent on these, it is only in verses attributed to him that we find the definition of Gava, Sreni, Pūga, Vrāta, Sangha and Nigama. Bịhaspati does not go into details in regard to these but he lays down the aims, objects and the mode of formation of such guilds or corporations, as well as the rights and duties of the elders of these corporations. In the verses attributed to him, Bphaspati also specifies the circumstances justifying the interference of the king in the affairs of corporations. Then, in regard to the recission of purchase and sale, we have rules relating to the recission of purchase and the period Vikrīyāsampradānam and during wbich such a nullificatiou of transactions may Krītvāpuśayah. take place. Here, there is very little of any importance. The law of boundary-disputes receives full attention at the hands of the compiler of the present work. The settlement Simūvivå dah. of disputes is entirely entrusted to the neighbours and this seems to have been based on the old law which we find in the Dharmasūtras or the Arthasāstra of Kautilya which is practically the earliest codification which has reached us. (See Kau, Bk. III Dbarmasthiyam of the sūtra-Sāmanta-pratyayāḥ vastu vivādāḥ and, also Gșhakşetravivāde sāmanta-pratyayaḥ. Vašiştha XVI. 13.) Closely allied to this:

·injuries to tanks and border trees (591-594) 28 KATYAYANA-MATASANGRAHA we have also the law of disputes arising out of injuries caused by constructions in neighbouring houses, or nuisances arising therefrom (584- 87), the law relating to the obstruction or injuries to public thoroughlaw of compensation due to persons who cultivate or improve another's field or house in his absence (595-96). We have similarly the law relating to compensation for sowing in another's field and for injuries caused by stray Krstākręta. cattle (598-601), Next comes the law of slander and we have an enumeration of the various offences under this head, as well as immunity Vakpăruşya, from punishments under certain circumstances. This is followed by Dancapārusya which comprised offences ranging from battery and assault to all kinds of injuries Daņdapārşaya. including death inflicted on men as well as animals, e.g, the offensive movement of hands, throwing of dirt, or nuisance, cutting off limbs or other higher forms of injuries. The punishments are laid down as well as the principle of their variation with the nature of offence or with the caste of the offender. Following these, we have an enumeration of higher offences including murder, theft, burglary, decoity, injuries to places Sabasa and allied of worship, sedition, forgery and abetment in all offences. such offences. These laws in themselves are too antiquated to bear comparison with corresponding ones in modern jurisprudence, but sbow clearly the evolution of the law of crimes out of old notions of tort. The law of theft however is noteworthy inasmuch as there is a provisiou for the compensation of those who suffer from thefts. The responsibility of finding out the lost articles devolved on the royal officers in charge of the policing of local areas and this extended up to the bead of the State who was bound to make good the loss of the subjects. This was a relic of the past and arose out of the old contractual theory of kingship. We find the existence of this law in the Epic (ſānti. Ch. LXXV. 10), the Arthaśāstra and the Yājñavalkya Smrti. The next important topic is that of Sangrahaņa. This last title included all sorts of adulterous dealings or intrigues Sangrahaņa. with women. In ten slokas we bave an enumeration of the circumstances and causes that give rise to adulterous undertakings, and the various grades of adulterous intercourse. The law of adultery ·İNTRODUCTION 29 and was one of gradual evolution and seems to have arisen out of old legal principles regulating the conduct of men and women. The five succeeding verses describe the crime of rape or forcible outrage on women and its punishment. Incidentally, Abbigania. we find the enunciation of an old legal principle which delegated to the husband the punishment of unchaste women and we are told that a woman found implicated in adulterous relations during the absence of her husband should be kept under royal surveillance until the return of the husband who alone is empowered to chastise her. (Comp. Kautilya, p. 208, Bk. III, Ch. III-IV.) Lastly, we have the law regarding Svairinis or prostitutes who could be enjoyed by the public only after a royal proclamation to the same effect. In the next section, which discusses the ways of maintaining wives and their duties, we have nothing special to note Stridharma Rakşă. except that chastity is regarded as the highest duty of women and obedience to the husband and excellence in household management are the highest accomplishments of the womankind. The next section (681-689) in which the law of Niyoga is laid down, shows how Kātyāyana was subjected to the ideas gain- Niyoga and Paraing ground in his time. The practice of raising isspies pārva-bidhiḥ. on widows had become unpopular and we find its denunciation even in the Manu-sambitā, in the days of which it was undoubtedly a valid custom. In Kātyāyana, we find Niyoga existing, though the author following later writers like the author of Mānu-samhitā, denounces a widow who leaves her husband's home and marries another for the gratification of sexual desire. Parapūrvās or remarrying widows are denounced, proving that such a custom was every day getting unpopular. Along with these verses, we find some more in which the validity of sexual relations with a rescued from the hands of robbers or rescued from drowning, flood or famine is discussed. Kātyāyana evidently follows older authors and lays down at the same time that women of higher caste or those with children or those unwilling should not be subjected to this right arising out of life-saving. When, from these, we pass on to the branches of the law of inheritance, we find that Kātyāyana's ideas are based on older Daya-bibhägah. authorities and bear the stamp of his familiarity with these old maxims and principles which in the hands of the later commentators and Nibandha writers have been modified and thereby have given birth to the different schools whose judgments are now accepted in the woman one ·30 KATYAYANA-MATASANGRA HA different localities of India and administered as such by the English authorities. Kātyāyana defines division as the "appropriation of portions of property by the heirs according to specified shares." His definition is evidently simple and leaves little room for the later dispute as to whether partition was a delimitation of shares or the physical act of division. The dispute as to Samudāyika-svatva-vāda and Aikadesika-svatva-vāda which we find in later works like the Mitākşarā or Dāyabhāga finds no place in it. From the general trend of his views, it may be presumed that he inherited the older idea of a vested right to property accruing to a child of the family with his birth. According to Kātyāyana, division could be made either in the life-time of the father or on his demise. In case of the first Jīvad-bibhāgaḥ, etc kind of division, the father was bound to divide equally (see Arthaśāstra) with certain reservations. If the corpus of the property was earned by the son, then the father was entitled to a double of the son's share or to half of the property. If the whole was earned by the father then sons had no claim to it. If the property was earned by the father's father, then, sons had an equal share with the father. This was the case up to the third lineal descendant from the grandfather but beyond that, no right of inheritence vested. (See Yājñavalkya.) Lastly, in the case of sons dividing after the death of the father, their mother was entitled to a son's share. Then we have the law of Avalupta-bibhāga, i.e., repartition of assets discovered later or with the advent of sharers not Avalupta-bibh gab. present during the first partition. This is followed by sections which describe how the shares of minors and absentees are to be preserved and maintained during their pon-age or absence by near relatives or freinds. Next to it, we have a section wbich enumerates the various kinds of sons and contains the rule that iſ of the property goes to the natural born heir of the body, the rest being distributed among the other savarna sons (sons of the wives of the same caste). In the succeeding verse (No. 707) we have the law of inheritance which gives preference in division to those living Samsrsti-bibh gah. jointly. Next, we have the law of inheritance as to the property of a dying without male issue. According to Katyāyana, Aputra-dhana. bibhagaḥ, the wife is entitled to enjoy this property for life (without the right of sale or mortgage) provided she remains chaste. It man ·INTRODUCTION 81 Divisible and indi. visible. passes next to the daughters, preferably to one unmarried. Failing that, the property passes to the deceased's father or mother, brother and their heirs according to the proximity of kinship. In the following two sections, we have an enumeration of various kinds of property which could be divided or which were to be left out in partitioning. The section on non-divisible property is really interesting. The various kinds of property falling in this category are : (a) Earnings through learning. (b) Earnings of personal adventure. (c) Earnings through marriage. (d) Miscellaneous, which comprised property made into trust for religious purposses, common water-reservoirs, women, robes, clothes and ornaments in personal use, pasture land for cattle, public thorough-fares, etc. Lastly, it is also laid down that if the property is not considerable a fourth part was to be reserved for daughters who are yet to be married. The next two or three sections are devoted to the consideration of woman's property, its definition, varieties and the Stridhanam. law of its division. In regard to this branch of modern Hindu Law, Kātyāyana's texts have been profusely quoted by all Nibandha-kāras, and he is the leading authority on this subject. Kātyāyana begins by enumerating Saudāyika dhanam and then describes its essential characteristics. It was, in his opinion, the personal property of women and could not be enjoyed or forcibly taken away by the husband or sons. It was completely at their disposal and could not be spent away by the husband except in times of distress. Even in that case it was to be repaid by the husband especially if he had more than one wife. This repayment was also obligatory on a son who inherited his father's property. In the enumeration of Strīdhana we have the six varieties of this, e.g., (a) Adhyagni. (b) Adbyāvāhanikam. (0) Pādavandanikam. (d) Anvādbeyam. (e) Sulkam. (f) Silpad hanam. In detailing the inheritance of Stridhana, Kātyāyana lays down that, of the various kinds of Stridhanam, certain kinds of the same were to go to thọ ·woman. laid down for the guidance of rulers in awarding punishments. According to :32 KĀTYĀYANA-MATASANGRAHA husband in preference, while in the rest daughters had a preferential claim over the sons, Next came sons and then the parents of the deceased In the case of Asura marriage, the father of the woman had a first claim ; in that given by bandhus, bandhus had a better claim. This was the law we find in Kātyāyana, attributed to Likhita, but of which we find the rudiments in the earlier Smộtis and the Arthasāstra. We have in the next chapter, the law of dice-play, i.e., its general denunciation, the regulation of dicing and the Prakirņakam protection of players not well versed from the oppression of professional cheats. In the following section, we have an enumeration of crimes wbich the king was to stamp out on his own initiative and the employment of spies to watch over the people's conduct. In the concluding section on punishment, we have equitable principles Kātyāyana, they were to apply punishment in proportion to the crime and with a view to its non-recurrence, Men who commit wrong for the preservation of life are not to be punished, as well as those who are forced by the unforeseen to commit wrong. Concession is to be made to first offenders, but punishments are to be augmented in case of repetition. Those united for the purpose of wrong-doing are to get twice the ordinary punishment and the same principle is to be heavily applied in case of slaves, or deliberate criminals. Men who torment others are to be exiled. Otherwise men may be sent to jail. Fines may be levied in lieu of death or mutilation. Following old legal principles, Brahmins are not to undergo corporal punishment. So also is Kātyāyana's maxim in the case of boys, women or old men. In common with many law-givers of India, Kātyāyana exempts men wbo injure others when the latter attempt to injure them in life or limb, reputation or domestic peace. Thus, men who are threatened with attack with a sword, arrow, poison, or by magic may slay the enemy with impunity, Similarly, one who outrages anothers wife is an atatāyi and one who is a traitor to the king may be slain without incurring punishment. Last of all, Kâtyāyana like some other writers of the same age lays down rules as to the standard of money in assessing fines. The general principles are that when nothing is specified, gold is to be taken. Where silver is mentioned, silver is to be exacted. In these nothing special is worthy of note.

·कात्यायन-मत-संग्रहः । अथ व्यवहारः। 1 1 प्रयत्नसाध्ये विच्छिन्ने धम्माख्ये न्यायविस्तरे । साध्यमूलस्तु यो वादो व्यवहारः स उच्यते ॥१॥ शिष्यं क्रोधेन हन्याञ्चेदाचार्यो लतया विना। येनात्यर्थं भवेत्योड़ा वादः स्याच्छिष्यत: पितुः ॥२॥ 3 आततायिनि चोत्कष्टे तपःखाध्यायजन्मतः । वधस्तत्र तु नैव स्यात् पापं हि न वधे तु न ॥३॥ 'उद्यतानां तु पापानां हन्तु र्दोषो न विद्यते । निवृत्तानान्तथारम्भात् ग्रहणं न वधः स्मृतः ॥४॥ अष्टादशक्रियाभेदाद्भिवान्यष्टसहस्रशः । (v) । साध्यवादस्य मूलं स्याहादिना यनिवेदितम् । देयाप्रदानं हिंसा चेत्युत्थानद्दयमुच्यते ॥५॥ धर्मशास्त्रार्थशास्त्रे तु स्कन्धयमुदाहृतम् । जयश्चैवावसायच हे फले समुदाहृते ॥६॥ पूर्वपक्षश्चोत्तरश्च प्रत्याकलितमेव च। क्रियापादश्च तेनायं चतुष्यात् समुदाहृतः ॥७॥ 6 2 Sm. ""h., p. 2. 5 Sm. Oh, p. 3. p. 25. 1 Sm. Ch, p. 1.-Vir. M., p. 5. 4 Vir. M., p. 55. (x) Some slokas seem to be missing. (y) The other half is missing. 3 Vir. M., Vir. M., p. 25. 6&7-Sm. Ch.22. Vir. M., p.59 ·( २ ) व्यवहारभेदा :- danand 2 1 धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनम् । विवादार्थचतुष्पादः पश्चिमः पूर्वबाधकः ॥८॥ अत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिषु । चरित्रं संग्रह पुंसाम् राजामाज्ञा तु शासनम् ॥८॥ दोषकारी तु कर्तवं धनस्वामी स्वकं धनम्। विवादे प्राप्नुयाद्यत्र धर्मेणैव स निर्णयः ॥१०॥ स्मृतिशास्त्रं तु यत्किञ्चित् प्रथितं धम्मसाधकैः । कार्याणां निर्णयार्थे तु व्यवहार: स्मृतो हि सः ॥११॥ यद्यदाचर्यते येन धयं वा ऽधर्म्यमेव वा। देशस्याचरणान् नित्यं चरित्रं तत्प्रकीर्तितम् ॥१२॥ न्यायशास्त्राविरोधेन देशदृष्टस्तथैव च । यं धर्म स्थापयेद् राजा न्याय्यं तद्राजशासनम् ॥१३॥ 3 निर्णतार::- 5 सप्राड्विवाकस्सामात्यः सब्राह्मणपुरोहितः । ससभ्यः प्रेक्षको राजा वगै तिष्ठति धर्मतः ॥१४॥ " स तु सभ्यैः स्थिरैयुक्तः प्राझै मौलैहिजोत्तमैः । धर्मशास्त्रार्थकुशलैरर्थशास्त्रविशारदैः ॥१५॥ 1 Sm. Oh., p. 21. 2 Sm. Oh., p. 21. 3 Sm. Ch. p. 22. 4. Vir. M. p.9. ** Not attributed to Kätyāyana but the following slokas pre-suppose these two vorros, which occur earliest in Kautilya Arthasastra. Bk. III. Ch. I. p. 150. (4) (1) यत्र (1) धर्म (2) आचरणे Vir. M.. p. 9. 6 Vir. M., p.14 6 Sm. Ch, p. 33.

·1 2 ( ३ ) यदा न कुर्य्यान्नृपतिः स्वयं कार्यविनिर्णयम् । तदा तव नियुञ्जीत ब्राह्मणं शास्त्रपारगम् ॥१६॥ दक्षं कुलीनमध्यस्थमनुद्देगकरं स्थिरम् । परत्नभोरु धर्मिष्ठमुद्युक्तं क्रोधवर्जितम् ॥१७॥ अक्रूरो मधुरः स्निग्ध: क्षमायातो विचक्षणः । उत्साहवानलुब्धश्च वादे योज्यो नृपेण तु ॥१८॥ ब्राह्मणो यत्र न स्यात्तु क्षत्रियं तत्र योजयेत् । वैश्य वा धम्मशास्त्रज्ञ शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ॥१८॥ यत्न विप्रो न विहान् स्यात् क्षत्रियं तत्र योजयेत् वैश्य वा धर्मशास्त्रज्ञं शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ॥२॥ एकशास्त्रमधीयानो न विद्याकार्यनिश्चयम् । तस्मात् बह्वागमः कार्यो विवादेषूत्तमो नृपः ॥२१॥ कुलशीलवयोवृत्तिवित्तवद्भिरमत्सरैः । वणिग्भिः स्यात् कतिपयैः कुलभूतैरधिष्ठितम् ॥२२॥ श्रोतारो वणिजस्ता कर्तव्या न्यायदर्शने ॥२३॥ 3 सभ्याः। न्यायशास्त्रमतिक्रम्य सभ्ययंत्र विनिश्चितम् । तत्र धर्मी द्यधर्मेण हतो हन्ति न संशयः ॥२४॥ अधर्मतः प्रवृत्तं तु नोपेक्षेरन् सभासदः । उपेक्षमाणाः सनृपा नरकं यान्त्यधोमुखाः ॥२५॥ न्यायमार्गादपतं तु ज्ञात्वा चित्त महीपतेः वक्तव्यं तत् प्रियं तत्र न सभ्यः किल्विषो मतः ॥२६॥ 1 Sm. Ch., p. 36. 2 Sm. Ch.. p. 37 & Sm. Ch. p. 30. 4 Sm. Chi, p. 47-51. 3 Sm. Ch., p. 38. See also for 3-4. Vir. M.. p. 33. also Vir, M. p. 36-37.

·( ४ ) 1 अन्यायेनापि तं यान्तं येऽनुयान्ति सभासदः । तेऽपि तदागिनस्तस्माद्दोधनीयः शनै नूपः ॥२७॥ सभ्येनावश्यवक्तव्यं धर्ममार्थसहितं वचः । शृणोति यदि नो राजा स्यात्तु सभ्यस्ततोऽनघः ॥२८॥ स्नेहादज्ञानतो वाऽपि मोहाहा लोभतोऽपि वा। तत्त्र सम्योऽन्यथावादी दण्डयोऽसभ्यः स्मृतो हि सः ॥२८॥ कार्यस्य निर्णय सम्यग् ज्ञात्वा सभ्यस्ततो वदेत् । अन्यथा नैव वक्तव्यं वक्ता दिगुणदण्डभाक् ॥३०॥ अनिर्णी ते तु यद्यर्थे संभाषत रहोऽर्थिना। प्राड्विवाकोऽथ दण्डयः स्यात् सभ्याश्चैव न संशयः ॥३१॥ सभ्यदोषात्तु यन्त्रष्टं देयं सभ्येन तत्तदा । कार्य तु कार्यिणामेव निश्चितं न विचालयेत् ॥३२॥ । धर्मस्थानम्। धर्मशास्त्रविचारण मूलसारविवेचनम्। यत्राधिक्रियते स्थान धम्माधिकरणं हि तत् ॥३३॥ दर्शनविधिः। । । विनीतवेषो नृपतिः सभां गत्वा समाहितः । आसीनः प्रामुखः स्थित्वा पश्येत् कार्याणि कार्यिणाम् । सह विद्यड्वेश्च मन्त्रज्ञेश्चैव मन्विभिः ॥३४॥ * 'धर्मशास्त्रानुसारण अर्थशास्त्र विवेचनम्' इति पाठभेदो दृश्यते । 1. Sm. Ch. pp. 47-61. Also Vir. M., pp. 35-37. 28m, Ch. 42. 3 Sm. Ch., p. 52.

·( ५ ) 1 अस्वयंलोकनाशाय परानोकभयावहा । आयुर्वीर्यहरा राज्ञः सति वाक्ये स्वयं कतिः ॥३५॥ तस्माच्छास्त्रानुसारेण राजा कार्याणि साधयेत्। वाक्याभावेषु सर्वेषां देशदृष्टं मतं नयेत् ॥३६॥ यस्य देशस्य यो धर्मः प्रवृत्तः सार्वकालिकः । श्रुतिस्मृत्यविरोधेन देशदृष्टः स उच्यते ॥३७॥ देशस्यानुमतेनैव व्यवस्था या निरूपिता। लिखिता तु सदा धार्या मुद्रिता राजमुद्रया ॥३८॥ शास्त्रवद् यत्नतो रच्या तां निरोच्य विनिर्णयेत् गोत्रस्थितिस्तु या तेषां क्रमादायाति धर्मतः । कुलधम्मं तु तं प्राहुः पालयेत्तन्तथैव तु ॥३८॥ 3 दर्शनकालः। आद्याद अहोऽष्टभागाद्यदूच भागत्रयं भवेत् । स कालो व्यवहाराणां शास्त्रदृष्टः परं स्मृतः ॥४०॥ दिवसस्याष्टमं भागं मुत्ता भागनयन्तु यत् । स कालो व्यवहाराणां शास्त्रदृष्टः परः स्मृतः॥४१॥ 6 सभास्थानेषु पूर्वाह्न कार्याणां निर्णयं नृपः । कुयाच्छास्त्रप्रणीतेन मार्गेणामित्रकर्षणः ॥४२॥ 'शास्त्रेण निन्दितं त्वर्थमुख्यो* राज्ञाऽप्रचोदितः । आवेदयति यः पूर्व स्तोभकः स उदाहृतः ॥४३॥ नृपेणैव नियुक्तो यः परदोषमवेक्षितुम् । नृपस्य सूचयेज् ज्ञात्वा सूचकः स उदाहृतः ॥४४॥ 1-3 Sm. Ch, p. 57-58 (x) Vir. M., p. 13. (4) Vir. M., p. 29 5 Vir. M., 6. Vir. M., p. 28. 7 Sm. Ch., p. 65. Vir. M. p. 51, * मुख्यश्चार्थ इत्रि स्मृतिचन्द्रिकायाम् । p.60.

·(६) दर्शनोपनमः । काले कार्यार्थिनं पृच्छेत् प्रणतं पुरतः स्थितम् । किं कार्य का च ते पोड़ा मा भेषी ब्रूहि मानव ॥४५॥ । केन कस्मिन् कदा कस्मात् पृच्छेदेवम् सभां गतः । एवं पृष्टस्य यद् ब्रूयात् तत्सभ्य ब्राह्मणैः सह ॥४६॥ विमृश्य कार्य न्याय्य चेदाह्वानार्थमतः परम् । मुद्रां वा निक्षिपेत् तस्मिन् पुरुषं वा समादिशेत् ॥४॥ आह्वानविधानम्- - 8 । अकल्यबालस्थविरविषमस्थ क्रियाकुलान् कायातिपातिव्यसनिनृपकार्योत्सवाकुलान् ॥४८॥ मत्तोन्मत्तप्रमत्ताभृत्यानाह्वापयेबृपः । धर्मोत्सुकानभ्युदये रोगिणोऽथ जड़ानपि । अस्वस्थमत्तोन्मत्तार्त्तस्त्रियो नाह्वापयेत्नृपः ॥४८॥ न होनपक्षां युवतिं कुलेजातां प्रसूतिकाम् । सर्ववर्णोत्तमां कन्यां ता: ज्ञातिप्रभुकाः स्मृताः ॥५०॥ तदधीनकुटुम्बिन्यः खैरिण्यो गणिकाश्च याः । निष्कला याश्च पतिताः तासामाह्वानमिष्यते ॥५१॥ अधिकारोऽभियुक्तस्य नेतरस्यास्त्यसङ्गन्तेः । इतरोऽप्यभियुक्तेन प्रतिरोधोकतो मतः ॥५२॥ दासाः कम्मकराः शिष्या नियुक्ता बान्धवास्तथा । वादिनो न च दण्ड्याः स्युर्यस्त्वतोऽन्यः स दण्ड्भाक् ॥५३॥ अर्थिना सन्नियुत्तो वा प्रत्यर्थिप्रहितोऽपि वा। यो यस्यार्थे विवदते तयोर्जय पराजयौ ॥५४॥ I Sm. Ch., p. 70-72. 2 Vir. M. 47. 3 Sm. Ch , p. 74. Vir M. p. 52-54, * Sm. Oh, attributes it to Harita and others, ·[७] अथ प्रतिवादी। समर्पितोऽर्थिना योऽन्यः परो धर्माधिकारिणि । प्रतिवादी स विज्ञेयः प्रतिपनश्च यः स्वयम् ॥५५॥ 'ब्रह्महत्यासुरापानस्तेयगुर्वङ्गनागमे । अन्येष्वसभ्यवादेषु चैव कन्याहरणदूषणे ॥५७॥ पारुष्ये कूटकरणे नृपद्रोहे तथैव च । प्रतिवादी न दाम्यः स्यादर्थिप्रत्यर्थिनोरपि ॥५८॥ अथाबानातिक्रमदण्डः । आइतस्त्ववमन्येत यः शक्तो राजशासनम् । तस्य कुर्याब्रुपो दण्डं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥५६॥ होने कर्मणि पञ्चाशन मध्यमे हि (त्रि ?)शतावरः । गुरुकायेंषु दण्डः स्यानित्यं पञ्चशतावरः ॥६०॥ कल्पितो यस्य यो दण्डस्वपराधस्य यत्नतः । पणानां ग्रहणं (कार्य) तु स्यात् तन्मलं वाऽथ राजनि॥६१॥ अन्धेषु चातिपातष्विति पाठान्तरम् V.M. अत्र पाठान्तरम्-दातव्यः कर्तापि विवदेखियम् V.M. 2 Vir. M., p.64. Sm. Ch, p. 75. 18m. On. p.73, 3,4+58m. Oh. p. 76. 3 Vir.M., p.54. 4 Vir, M. P.64 ·[ ८ ] अथासधविधिः। 1*उत्पादयति यो हिंसां देयं वानि प्रयच्छति । याचमानाय दौःशोल्याद आक्रयोऽसौनृपानया६२॥ आवेद्य तुपे कार्यमसन्दिग्धे प्रतिश्रुते। तदाधं.प्रयुञ्जीत यावदाद्वानदर्शनम् ॥६॥ आसेधयोग्य आसिद्ध उत्क्रामन् दण्डमति । अथानासध्याः। यस्विन्द्रियनिरोधेन व्याहारोच्कृसनादिभिः । आसधयेदनासध्यं स दण्ड्यो न त्वविक्रमी ॥६४ वृक्षपर्वतमारूढ़ा हत्यश्वरधनौस्थिताः । विषमस्थाच ते.सर्वे नासेध्याः कार्यसाधकैः ॥६५॥ व्याध्यात व्यसनस्थाश्च यजमानास्तथैव च । अनुत्तीर्णश्च नासध्याः मत्तोन्मत्तजड़ास्तथा ॥६६॥ न कर्षको बीजकाले सेनाकाले तु सैनिकः । प्रतिज्ञाय प्रयातश्च कतकालश्च नान्तरा ॥६॥ उद्युक्तः कर्षक: सस्ये तोयस्यागमने तथा । आरम्भात् संग्रहं यावत् तत्कालं न विवादयेत् ॥६८॥ अथाकारकः । एकाहग्रहाद्यपेक्षन् देशकालाद्यपेक्षया । दूताय साधिते कार्ये तेन भक्तं प्रदापयेत् ॥६८॥ देशकालवयःशक्त्याद्यपेक्षं भोजनं स्मृतम् । आकारकस्य सर्वत्र इति तत्त्वविदो विदुः ॥७॥ * Sm. Ch. (p. 68) attributes to Vy&88. 1 Vir. Mitro., pp. 55 and 56. 2 Sm. Oh. pp. 67-68. Vir. M., p. 57 ·( 2 ) अथ प्रतिभूग्रहणम् :- (अथ अग्राह्याः) 1 वै न स्वामी न च शत्रुः खामिनाधिकृतस्तथा। निरुद्यो दण्डितश्चैव संशयस्थश्च न क्वचित् ॥७१॥ नैव रिक्थो न रिक्तश्च न चैवात्यन्तवासिनः । राजकार्यनियुक्ताश्च ये च प्रव्रजिता नराः ॥७२॥ नाशक्तो धनिने दातुं दण्डं राज्ञे च तत्समम् । नाविज्ञातो ग्रहीतव्यः प्रतिभूत्वक्रियां प्रति ॥७३॥ अथ चेत् प्रतिभूर्नास्ति वादयोग्यस्य वादिनः । स रक्षितो दिनस्यान्ते दद्याताय वेतनम् ॥४॥ ग्रहीतग्रहणो न्याये न प्रवौं महीभृता। तस्य वा तत् समप्य स्यात् स्थापयेहा परस्य तत् ॥७॥ अभियानादीनां उतिक्रमः । el तनाभियोक्ता प्राग् ब्रूयादभियुक्तस्त्वनन्तरम् । तयोरन्ते सदस्यास्तु प्राविवाकस्ततः परम् ॥७६ ॥ यस्य स्यादधिका पोड़ा कार्य वाप्यधिकं भवेत् । पूर्वपक्षो भवेत्तस्य न यः पूर्व निवेदयेत् ॥७७॥ अथ पूर्वपक्षः- निवेश्य कालं वर्षे च मासं पक्षं तिथिं तथा। वेलां प्रदेशं विषयं स्थानम् जात्याक्ती वयः ॥७८॥ 1 Sm. Ch., p. 78. Vir. M., pp. 57-58. 2 Sm. Ch., p. 79. Vir. M. pp. 59-80, २ ·( १० ) साध्यद्रव्यप्रमाणं संख्यां नाम तथात्मनः । राजा च क्रमशो नाम निवासं साध्यनाम च ॥७॥ क्रमात्पितॄणां नामानि पीडामाहर्तृदायको। क्षमालिङ्गानि चान्यानि पक्ष सोय कल्पयेत् ॥८॥ देशश्चैव तथा स्थानम् सन्निवेशस्तथैव च । जातिसंज्ञा निवासश्च प्रमाणं क्षेत्रनाम च ॥१॥ पिटपैतामहश्चैव पूर्वराजानुकीर्तनम् स्थावरेषु विवादेषु दशैतानि निवेशयेत् ॥२॥ देशकालविहीनश्च द्रव्यसंख्याविवर्जितः । क्रियाप्रमाणहीनश्च पक्षो नादेय इष्यते ॥८३॥ अप्रसिद्धं निरावाधम् निरर्थम् निष्प्रयोजनम् । असाध्यं वा विरुद्धं वा पक्ष * राजा विवर्जयेत् ॥८४॥ वहुप्रतिज्ञं यत्कार्य व्यवहार सुनिश्चितम् । कामं तदपि ग्रहीयाद्राजा तत्त्ववुभुत्सया ॥८॥ तस्माद्युगपत् पक्षाभासतेत्येव रमणीयम् । अनेकवस्तुसङ्कीर्णस्यापक्षत्वन्त्वत्पदसम्बद्धम् ॥८६॥ न्यायस्थं । नेच्छते कत्र्त अन्याय्यं वा करोत्तयम् । न लेखयति यस्त्वेवं तस्य पक्षो न सिप्रति ॥८॥ पुरराष्ट्रविरुद्धश्च यश्च राजा विवर्जितः । अनेकपदसौर्ण: पूर्वपक्षो न सिध्यति ॥८८॥ आगम: परिभोगश्च व्युच्छित्तिः प्रार्थना तथा । एतच्चतुष्टयं प्राहुः भाषादोषास्त्वकारणाः ॥८॥ असाध्यं वा विरुद्ध वा पक्षाभाष राजा विवर्जयेत् इति बौरमिवोदयकृतपाठ:-[Vir. M.p. 68] + "न्यायं संयच्छते"-इति वीरमित्रोदयकृतपाठ: [Vir, M. p. 69] 1 Sm. Ch. p. 81. Vir. M., p. 62. 2 Sm. Ch, p. 84. Vir. M. p. 6-4. 3 Sm. Ch. p. 84. Vir. M., p. 64. +Sm. Ch. p. 85. Vir. M. p. 66. 5 Sm. Ch., p. 89. Vir. M. p. 69. Em, Ch. p. 88-89. Vir. M. p. 69. .

·( ११ ) अधिकान् भेदयेदर्थान्* न्यूनांश्च परिपूरयेत्। भूमौनिवेशयेत्तावत् यावदर्थो न निश्चितः ॥२०॥ पूर्वपक्षं खभावोत प्राविवाकोऽभिलेखयेत् । पाण्डुलेखेन फलके ततः पत्ने विशोधितम् ॥२१॥ अन्यदुक्तं लिखेदन्यद्योऽथि प्रत्यर्थिनां वचः । चौरवत्वासयेत् तन्तु धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥१२॥ मोहाद्दा यदिवा शाठ्यात् यत्रोक्त पूर्ववादिना तरान्तर्गतम् वाऽपि तबाह्यमुभयोरपि ॥२३॥ उत्तरपक्ष:- सद्यः कार्यम्-कालप्रदानञ्च । व्यपैति गौरवम् यत्र विनाशस्त्याग एव वा। कालं तत्र न कुर्वीत कार्यमात्ययिकं हि तत् ॥८.४॥ धेनावनडुहि क्षेत्रे स्त्रीषु प्रजनने तथा । न्यासे याचितके. दत्ते तथैव क्रयविक्रये ॥५॥ कन्याया दूषण स्तेये कलहे साहसे निधौ । उपधौ कौटसाच्ये च सद्य एव विवादयेत् ॥८६॥ साहसस्तेयपारुष्थेगोऽभिशाप तथात्यये। भूमौ विवादयेत् क्षिप्रमकालेऽपि वृहस्पतिः ॥८७॥ ? श्रुत्वा लेख्यगतम् त्वर्थम् प्रत्यर्थो कारणाद्यदि। कालं विवाद याचेत तस्य देयो न संशयः ॥२८॥ सद्यः कृतेषु कार्येषु सद्य एव विवादयेत् । कालातीतेषु वा कालं दद्यात् प्रत्यर्थिने प्रभुः ॥८॥ * अधिकाञ्छातयेत्-~-इति वीरमिवोदयस्तपाठः [Vir, p. 70] 1 Sm. Ch., p. 90.91. Vir. M.. p. 70-71. 2 Sm. Ch. p. 93.94.

·( १२ ) कालं शक्तिं विदित्वा तु कार्याणाम् च वलावलम् । अल्प वा वहु वा कालं दद्यात् प्रत्यर्थिने प्रभुः ॥१०॥ सद्यःकते सद्य एव मासातीते दिनं भवेत् । षड़ाब्दिके त्रिरात्रं स्यात् सप्ताहं हादशाब्दिके ॥१०१॥ विंशत्यब्दे दशाहंतु मासाई वा लभेत सः । मासं त्रिंशत्समातीत त्रिपक्षं परतो भवेत् ॥१०२॥ कालं संवत्सरादाक् स्वयमेव यथेप्सितम् । संवत्सरं जडोन्मत्तमनस्के व्याधिपौड़िते ॥१०३॥ दिगन्तरप्रपन्ने वा अज्ञानार्थे च वस्तुनि । मूलं वा साक्षिणो वाऽथ परदेश स्थिता यदा तत्र कालो भवेत् पुंसामा खदेशसमागमात् ॥१०४॥ उत्तरदानम्-- दिनं मासाईमासौ वा ऋतुः सम्वत्सरोपिवान। क्रियास्थित्यनुरूपस्तु देयः कालः परेण तु ॥१६॥ यावान् यस्मिन् समाचार: पारम्पयंक्रमागतः । तम्प्रतीक्ष्य यथान्यायम् दापयेत् उत्तरंनृपः ॥१०५॥ उभयोलिखितेवाये प्रारब्धे कार्यनिर्णये। अयुक्तम् तत्र योब्रूयात् तस्मादर्थात् स हीयते ॥१०८॥ सत्यं मिथ्योत्तरञ्चैव प्रत्यवस्कन्दनं तथा। पूर्वन्यायविधिश्चैवमुत्तरं स्यात् चतुर्विधम् ॥१०॥ अभियुक्तोऽभियोगस्य यदि कुर्यात् तु निह्नवम् । मिथ्या तत्तुविजाणीयात् उत्तरम् व्यवहारतः ॥११०॥ । 1 Sm. Ch. p. 95 & 96. 2 Vir. M., p.74. 3 Sm. Ch. p. 97-Vir M. p. 75.

·( १३ ) OURISona मिथ्या- श्रुत्वा भाषार्थ मन्यस्तु यदि तम्प्रतिषधति। अर्थतः शब्दतोवापि मिथ्या तज्ज्ञेयमुत्तरम् ॥११४॥ अर्थिनाभिहितोद्यर्थः प्रत्यर्थी यदि तं तथा । प्रपद्य कारणं ब्रुयादाधयं भृगुरब्रवीत् ॥११५॥ मिथ्यतनाभिजानामि तदा तत्र न संनिधिः । अजातश्चास्मि तत्काल इति मिथ्या चतुर्विधा' ॥११३॥ प्रान्याय :- आचारणावसन्नोऽपि पुनर्लेखयते यदि । सोऽभिधेयो जितः पूर्व प्राङ्न्यायश्च स उच्यते ॥१११॥ विभावयामि कुलिकः साक्षिभिलिखितेनवा । जितश्चैव मयाऽयं प्राक् प्रान्यायस्त्रिप्रकारक:॥११२॥ अग्रसिद्ध विरुद्धं यदत्यल्प मतिभूरि च । संदिग्धासम्भवाव्यक्तमन्यार्थं चातिदोषवत् ॥१२६॥ अव्यापकं व्यस्तपदं निगूढार्थं तथाऽकुलम् । व्याख्यागम्यमसारं च नोत्तरं शस्यते वुधैः ॥१२७॥ यास्तपदमव्यापि निगूढार्थ तथाऽकुलम्। व्याख्यागम्यमसारञ्च नोत्तरम् सार्थसिद्धये ॥१२८॥ चिह्लाकारसहस्रंन्तु समयं चाविजानता। भाषान्तरेण वा प्रोक्तमप्रसिद्धं तदुत्तरम् ॥१२॥ प्रतिदत्त मया वाल्ये प्रतिदत्तं मया न हि। यदेवमाह विज्ञेयं बिरुद्धम् तदिहोत्तरम् ॥१३०॥ 1 Vir. M. p. 76-78. Sm. Ch. p. 98. 2 Sm. Ch., p. 97 & 108. Vir. M., p. 82. 3 Sm. Ch. p. 98-99. Vir. M. p. 82.84.

·पुरा। ( १४ ) जितः पुरा मयाऽयं च त्वर्थे स्मिन्निति भाषितुम् । पुरा ममायमिति यत्तदूनं चोत्तरं स्मृतम् ॥१३१॥ ग्टहीतमिति वाच्यं तु कायं तेन कृतं मया। पुरा ग्रहोतं यद्रव्यमिति यच्चातिभूरि तत् ॥ १३२॥ देयं मयेति वक्तव्ये मयादेयमितीदृशम् । सन्दिग्धमुत्तरम् ज्ञेयम् व्यवहार वुधैःस्तदा ॥१३३॥ वलावलेन चैतन साहसम् स्थापितं अनुक्तमितन्मन्यन्ते तदन्यार्थ मितीरितम् ॥१३४॥ अस्मैदत्तम् मया साधैं सहस्रमिति भाषिते । प्रतिदत्तम् तदडे यत् तदिहाव्यापकं स्मृतम् ॥१३५॥ पूर्ववादी क्रियां यावत्सम्यङ्नैव निवेशयेत् । मया ग्टहीतम् पूर्व नो तद्दास्तपदमुच्यते ॥१३६॥ तल्कि तामरसम् कश्चिदग्टहीतम् प्रदास्यति। निगूढार्थं तु तत् ज्ञेयमुत्तरम् व्यवहारतः ॥१३७॥ किं तेनैव सदादेयं मयादेयं भवेदिति । एतदाकुलमित्युक्तमुत्तरम् तहिदो विदुः ॥१३८॥ काकस्य दन्ता नो सक्ति सन्तीत्यादि यदुत्तरम् । असारमिति तत्त्वेन सम्यङ्नोत्तरमिष्यते ॥१३८॥ पक्षकदेशे यत्सत्यमेकदेशे च कारणम् । मिथ्या चैवैकदेशे च सङ्करात्तदनुत्तरम् ॥१४०॥ न चैकस्मिन् विवादे तु क्रियास्याहादिनोईयोः । न चार्थसिद्धिरुभयोः न चेकन क्रियाइयम् ॥१४१॥ 1 Sm. Ch., p. 100. Vir. M., p. 85. 2 Sm. Ch. p. 101- Vir. M., p. 84 3 Sm, Ch. p. 102. 85. Vir. M, p.

·( १५ ) बावयित्वा यथाकार्य त्यजेदन्यहदेदसौ। अन्यपक्षात्रयस्तेन तो वादी सहीयते ॥१४२॥ न मयाऽभिहित कार्यमभियुज्य परं वदेत् । विब्रुवंश्च भवेदेवं होनन्तमपि निर्दिशेत् ॥१४३॥ लेखयित्वा तु यो वाक्यं होनं वाऽप्यधिकं पुनः । वदेवादी स होयेत नाभियोगं तु सोऽहति ॥१४४॥ सभ्याच साक्षिणश्चैव क्रिया या मनीषिभिः । तां क्रिया हेष्टि यो मोहात् क्रियाद्देषो स उच्यते ॥१४५॥ अथ निरुत्तरतया कारणान्तरेणापि वा होनत्वम् । ब्रूहोत्युक्तोऽपि न ब्रूयात् सद्यो बन्धनमईति। हितोय हनि दुर्बु विद्यात्तस्य पराजयम् । आधानादनुपस्थानात् सद्य एवं प्रहीयते । आकारङ्गितचेष्टाभिस्तस्य भाव विभावयेत्। प्रतिवादी भवेदीन: मोऽनुमानेन लच्यते ॥१४७॥ कम्पः खेदोऽथ वैवर्ण्यमोष्ठशोषाभिमर्षणम् भूलेखन स्थानहानिस्तियंगूव निरीक्षणम् । खरभेदश्च दुष्टस्य चिह्नमाहुर्मनीषिणः ॥१४८॥ व्याजेनैव तु यत्रासौ दीर्घकालमभीप्सति । सापदेशं तु तं विद्याहादहानिकर स्मृतम् ॥१४॥ अन्यवादी पणान् पञ्च क्रियाहेषो पणान् दश । नोपस्थाता दश हौ च षोडशेब निरुत्तरः । पाहतविपलायो च पणान् प्रायस्तु विंशतिम् ॥१५॥ । 1 Sm. Ch. p. 106. Vir. M., p. 98. 2 Sm. Ch. p. 107. Vir. M., p. 96-08-99.

·विराइतमनायान्तमाइतविपलायिनम् । पञ्चरात्रमतिक्रान्तं विनयेतं महीपतिः ॥१५॥ श्रावितव्यवहाराणामकं यत्र प्रभेदयेत्'। वादिन लोभयैच्चैव होनं तमिति निर्दिशत् ॥१४२॥ उभयोलिखित वाक्ये प्रारब्ध कार्य निश्चये। अनुक्त तत्र यो ब्रूयात् तस्मादर्थात् स होयते ॥१५३॥ साक्षिणो यस्तु निर्दिश्य कामतो न विवादयेत् । स वादी होयते तस्मात् त्रिंशरात्रात्यरेण तु ॥१५४॥ पलायनानुत्तरत्वादन्यपक्षाश्रयेण च । होनस्य सद्यते वादोन खवाक्यजितस्य तु ॥१५॥ यो होनवाक्येन जितस्तस्योद्वारं विदुर्बुधाः । खवाक्यहीनो यस्तु स्यात् तस्योद्धारो न विद्यत ॥१५६॥ दोषानुरूपं संग्राह्य पुनर्वादो न विद्यते ॥१५७॥ आवेद्य प्रग्टहीतार्थाः प्रथम यान्ति ये मिथः । सर्वे विगुणदण्ड्याः स्यः विप्रलम्भान्नृपस्य ते ॥१५॥ प्रत्याकलितमादः। शोधिते लिखिते सम्यगिति निर्दोष उत्तरे। प्रत्यर्थिनोऽर्थिनो वाऽपि क्रियाकरणमिष्यते ॥१६॥ वादिना यदभिप्रेतं वयं साधयितु स्फुटम् । तत्साध्यं साधनं येन तत्साध्यं साध्यतेऽखिलम् ॥१५१॥ सारभूतं पदम्मुत्वा निःसाराणि बहन्यपि । संसाधयेत् क्रियायान्तु तां ह्यात् सारवर्जिताम् ॥१६॥ 18m. Ch. p. 108. 2 Sm. Ch. p. 109. 3 Sm. Oh. p. 113. 4Sm. Ch. P-113. TTER.00 Vir. M. p. 103. 6 Sm. Oh, p. 116. Vir. M. p. 107-8.

·( १७ ) पक्षवयं साधयेद्या ताञ्जयात् दूरतः क्रियाम् । क्रियां बलवतोमुक्त्वा दुर्बलं ग योऽवलम्बते। स जयेऽवकृत सभ्यैः पुनस्तानाप्नुयात् क्रियाम् ॥१६३॥ प्रपद्य कारणं पूर्वमन्यगुरुतरं यदि। प्रतिवाक्यगतं ब्रूयात् माध्यते तद्धि नेतरत् ॥१६४॥ *मिथ्योती स चतुष्पात् स्यात् प्रत्यवस्कन्दने तथा' । प्रान्याये च स विज्ञेयो दिपात्सम्प्रतिपत्तिषु ॥१६५५ अथ प्रमाणानि- लिखितं साक्षिणों भुक्तिः प्रमाणां त्रिविधं विदुः ! लेशोदेशस्त युक्ति: स्यात् दिव्यानोह विषादयः ॥१६६॥ दिवाते कार्यविधौ ग्रामिषु नगरेषु च। सम्भवे साक्षिणां चैव दैवी न भवति क्रिया॥१६॥ ययेकदेशव्याप्ताऽपि क्रिया विद्येत मानुषी। सा ग्राह्या न तु पूर्णाऽपि दैविको वदतां नृणाम् ॥१६८॥ यद्येको मानुषर्षों ब्रूयादन्यो ब्रूयात्तु दैविकोम्। मानुषर्षों तत्र ग्रहीयान्न तु दैवी क्रियां नृपः ॥१६८॥ प्रक्रान्ते साहसे वादे पारुष्थे दण्ड वाचिके । बलोद्भवेषु कार्येषु साक्षिणो दिव्यमेव वा ॥१७॥ गूढ़साहसिकानां तु प्राप्त दिव्यैः परीक्षणम् । युक्तिचिङ्गेङ्गिताकारवाक्चक्षुश्चेष्टित नणाम् ॥१७१॥ Sm Ch, I Vir. M., p. 108-9. p. 116-20. (2) Vir. M. p. 110 to 116. (2) Sm, Ch., pp, 112 to 120. Some slokas are missing. * प्रमाणम् इति शेषः । ३ ·( १८ ) उत्तमेषु च सर्वेषु साइसेषु विचारयेत् । सद्भावं दिव्यदृष्टेन सत्सु साक्षिषु वै भृगुः ॥१७॥ ऋणे लेख्यं साक्षिणो वा युक्तिलेशादयोपि वा। दैविको वा क्रिया प्रोक्ता प्रजानां हितकाम्यया ॥१७३॥ प्रमाणे हेतुना वाऽपि दिव्येनैव तु निश्चयम् । सर्वेष्वेव विवादेषु सदा कुर्यात्नराधिपः ॥ सर्वाभावे तु यत्नेन नान्यथैव कदाचन ॥१७४॥ समत्वं साक्षिणां यत्र दिव्यैस्तत्रापि शोधयेत् । प्राणान्तिकविवादे वा विद्यमानेषु साक्षिषु ॥१७५॥ दिव्यमालम्बते वादी न पृच्छेत्तत्र साक्षिणम् ॥१७६ ॥ यत्र स्यात् सोपधं लेख्यं तद्रानः श्रावितं यदि । दिव्येन शोधयेत्तत्र राजा धर्मासनस्थितः ॥१७७॥ पूगश्रेणीगणादीनां या स्थिति: परिकीर्तिता। तस्यास्तु साधनं लेख्यं न दिव्यं न च साक्षिणः ॥१७८॥ हारमार्गक्रियाभोगजलवाहादिके तथा । भुक्तिरेव हि गुर्वी स्थान लेख्यं न च साक्षिण: ॥१९॥ दत्तादत्तेऽथ भृत्यानां स्वामिना निर्णये सति। विक्रयादानसम्बन्धे क्रीत्वा धनमयच्छति ॥१८०॥ द्यूते समाह्वये चैव विवादे समुपस्थिते । साक्षिणः साधनं प्रोक्तं न दिव्यं न च लेख्यक ॥१८॥ अलेख्यसाक्षिके देवी व्यवहार विनिर्दिशत्। देवसाध्ये पौरुषयों न लेख्यं वा प्रयोजयेत् ॥१२॥ Sm. Ch., p. 117 to 122. Vir. M. p. 112 to 114.

·( १८.) अथ लेख्यम्। अर्थिप्रत्यर्थिवाक्यानि प्रतिज्ञा साक्षिवाक्तथा। निर्णयश्च यथा तस्य यथा चावतं स्वयम् ॥१८॥ एतद्यथाक्षरं लेख्ये यथापूर्व निवेशयेत् । अभियोक्त्रभियुक्तानां वचनं प्राड़िवेशयेत् ॥१८४॥ सभ्यानां प्राड्विाकस्य कुलानां वा ततः परम् ॥ निश्चयं स्मृतिशास्त्रस्य मतं तत्रैव लेखयेत् ॥१८५॥ सर्वे * जानपदान् वर्णान् लेख्ये तु विनिवेशयेत् ॥ सिद्धेनार्थेन संयोज्यो वादी सत्कारपूर्वक । लेख्यं वहस्तसंयुक्त तस्मै दद्यात्तु पार्थिवः ॥१८६॥ सभासदश्च ये तत्र स्मृतिशास्त्रविदः स्थिताः । यथा लेख्यविधौ तहत् वहस्तं तत्र दापयेत् ॥१८॥ अनेन विधिना लेख्यं पश्चात्कारं विदुर्बुधाः । निरस्ता तु क्रिया यत्र प्रमाणेनैव वादिना। पश्चात्कारो भवेत्तत्र न सर्वासु विधीयते ॥१८८॥ अन्यवाद्यादिहोनभ्य इतरेषां प्रदीयते । वृत्तानुवादसंसिद्धन्तच्च स्याज्जय पत्रकम् ॥१८॥ ग्राहकेण स्वहस्तेन लिखितं साक्षिवर्जितम् । वहस्तलेख्यं विज्ञेयं प्रमाणं तत्स्मृतं बुधैः ॥१८०॥ चातुर्विद्यपुरश्रेणीगणपौरादिकस्थितिः । तत्सिहार्थं तु यल्लेख्यं तद्भवेत् स्तितिपत्रकम् ॥१८१॥ अभिशापे समुत्तीर्णे प्रायश्चित्ते कते जनः । विशुद्धिपत्रक ज्ञेयं तेभ्यः साक्षिसमन्वितम् ॥१२॥ उत्तमेषु समस्तेषु अभिशाप समागमे । वृत्तानुवादलेख्यं यत् तज्ज्ञेयं सन्धिपत्रकम् ॥१३॥ । Sm, Ch, p. 130 to 137. Vir. M., p. 188 to 196. सर्वान् ।

·( २० ) सोमाविवादे निर्णीत सोमापत्रं विधीयते ॥१४॥ मलैर्यद् भेदितं दग्ध छिद्रितं वीतमेव वा। तदन्यत्कारयेल्लेख्यं खेदेनोल्लिखितं तथा ॥१८॥ लेख्यपरीक्षा। । राजा क्रियां समाहृय यथान्यायं विचारयेत् । लेख्याचारेण लिखितं साक्ष्याचारण साक्षिणः ॥१८६॥ देशाचारयुतं वर्षमासपक्षादिवृद्धिमत् ऋणिसानिलेखकानां हस्ताक्षं लेख्यमुच्यते ॥१७॥ वर्णवाक्यक्रियायुक्तमसंदिग्ध स्फुटाक्षरम् । अहौनक्रमचिहं च लेख्यं तसिद्धिमाप्नुयात् ॥१८८॥ स्थानभ्रष्टास्त्वपतिस्थाः संदिग्धा लक्षणच्युताः यदा तु संस्थिता वर्णाः कूटलेख्यं तदा भवेत् ॥१८॥ देशाचारविरुद्धं यत्संदिग्ध क्रमवर्जितं । कृतं च खामिना यच्च साध्यहीनं च दुथति ॥२०॥ मत्तेनोपाधिभौतेन तथोन्मत्तेन पीड़ितैः । स्त्रीभिर्बालास्वतन्त्रैश्च कृतं लेख्यन सिद्धति ॥२०१॥ साक्षिदोषाद्भवेढुष्टं पत्रं वै लेखकस्य वा। धनिकस्यापि वा दोषात्तथा धारणकस्य वा ॥२०२॥ प्रमाणस्य हि ये दोषा वक्तव्यास्ते विवादिना । गूढ़ास्तु प्रकटाः सभ्यः काले शास्त्रप्रदर्शनात् ॥२०३॥ साक्षिलेखककर्तारः कूटतां यान्ति ते तथा। तथा दोषाः प्रयोक्तव्या दुष्टैलेख्यं प्रदुष्यति ॥२०४॥ । Sm. Ch., p. 139 to 144. Vir.M.P. 117.

·( २१ ) न लेखकन लिखितं न दृष्टं साक्षिभिस्तथा। एवं प्रत्यर्थिनोते तु कूटलेख्यं प्रकीर्तितम् ॥२०५॥ नातथ्येन प्रमाणं तु दोषेणैव तु दूषयेत् । मिथ्याभियोगे दण्डास्स्यात् साध्यार्थाचापि होयते ॥२०६॥ एवं दुष्ट' नृपस्थाने यस्मिन् तद्धि विचार्यते। विमृश्य ब्राह्मणैस्मा पत्रदोषानिरूपयेत् ॥२०॥ येन ते कूटतां यान्ति साक्षिलेखककारकाः । तेन दुष्टं भवेल्लेख्य शुद्धैश्शुद्धिं विनिर्दिशेत् ॥२०८॥ धनिकेन खहस्तेन लिखितं साक्षिवर्जितं! भवेत् कूटं न चेत्कर्ता कृतं हौति विभावयेत् ॥२०॥ त्रिविधस्यापि लेखस्य भवान्ति: सजायते नृणाम् । ऋणिसाक्षिलेखकानां इस्तोतया साधयेत्ततः ॥२१०॥ दत्तं लेख्य स्वहस्तं तु ऋणिको यदि निद्भुते । पत्रस्थेस्साक्षिभिर्वाच्यो लेखकस्य मतेन वा ॥२१॥ कताकृतविवादेषु साक्षिभिः पत्र निर्णयः । दूषिते पत्रके वादी तदारूढांस्तु निर्दिशेत् ॥२१२॥ प्रत्यक्षमनुमानन न कदाचित् प्रवाध्यते । तस्माल्लेख्यस्य दुष्टस्य वचोभिस्साक्षिणां भवेत्। निर्णयः स्वधनार्थ हि पानं दूषयति स्वयं ॥२१३॥ ऋणी स्वहस्तसन्देहे जीवतो वा मृतस्य वा। तत्वहस्तशतैरन्यैः पत्नस्तल्लेख्यनिर्णयः ॥२१४॥ अथ पञ्चत्वमापनो लेखकरसह साक्षिभिः । तत्वहस्तादिभिस्तेषां विशुद्धिः स्यान्न संशयः ॥२१॥ Sm. Ch.p, 144 to 5. Vir. M., p. 197-98 ·( २२ ) पश्चात्कारनिबई यत्तद्यनेन विचारयेत् । यदि स्वाद युक्तियुक्तं तु प्रमाणं लिखितं तदा ॥२१६॥ अन्यथा दूरतः कार्य पुनरेव विनिर्णयेत् । अतथ्यं तथ्यभावेन स्थापितं ज्ञानविनमात् ॥२१७॥ निवत्यै तप्रमाणं स्यात् यत्नेनापि कृतं नृपः। समुद्रे तु यथा लेख्ये मृतास्सर्वेऽपि तत्स्थिताः । लिखितं तत्प्रमाणं तु मृतेष्वपि हि तेषु वै॥२१८ मुद्राशुद्ध क्रियाशुद्ध भुक्तिशुई सचिन्हकं । राज्ञः स्वहस्तसंशुद्ध शुद्दिमायाति शासनम् ॥२१॥ शक्तास्य सविधावों येन लेख्येन भुज्यते । वर्षाणि विंशति यावत्तत्पनं दोषवर्जितं ॥२२॥ दृष्टे पत्रे स्फुटन्दोषाबोक्तावावृणिको यदि। ततो विंशतिवर्षाणि स्थितं पत्रं स्थिरम्भवेत् ॥२२१॥ अथ विंशतिवर्षानि आधिभुक्ताः सुनिश्चितः । तेन लेख्येन तत्सिदिलेख्यदोषविवर्जिताः ॥२२२॥ सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्र विधीयते । तस्य दोषाः प्रवक्तव्या यावदर्शानि विंशतिम् ॥२२३॥ प्राप्तं वा तेन ते किञ्चिद् देयं वाथ निरूपितम् । विनापि मुद्रया लेख्यं प्रमाणं मृतसाक्षिकम् ॥२२४॥ दर्पणस्थ यथा विम्बमसत्सदिव दृश्यते । तथा लेख्यस्य विम्बानि कुर्वन्ति कुशलाः जनाः ॥२२५॥ कूटोती साक्षिणां वाक्यं लेखकस्य च पत्रकम् । नयेच्छुहि न यः कूटं स दाप्यो दण्डमुत्तमम् ॥२२६॥ स्थावर विक्रयाधान लेख्यं कूटं करोति यः । स सम्यग्भावितः कार्यो जिज्ञापाण्यङ्गिवर्जितः ॥२२७॥ Sm, oh. p. 145 to 150. Vir. M. P. 199- ·( २३ ) न दिव्यैः साक्षिभिर्वापि होयते लिखितं क्वचित् । लेख्यधम्मः सदा श्रेष्ठो घतो नान्येन होयते ॥२२८॥ तद्युक्त प्रतिलेख्येन तद्विशिष्टेन वा सदा। लेख्यक्रिया निरस्येत निरस्थान्येन न कचित् ॥२२॥ लेख्यं त्रिंशत्समातीतमदृष्टानावितं च यत् । न तत् सिद्दि मवाप्नोति तिष्ठत्वपि हि साक्षिषु ॥२३०॥ प्रयुक्त शान्तलाभे तु लिखितं यो न दर्शयेत् । न याचते च ऋणिकं तत्संदिग्धत्वमाप्नुयात् ॥२३१॥ द्रव्यं ग्रहोला यल्लेख्यं परस्मै सम्प्रदीयते । छनमन्येन चारूढं संयतं चान्यवेश्मनि ॥२३२॥ दत्ते वृत्तेथवा द्रव्ये क्वचिल्लिखितपूर्वके । एष एव विधिज्ञेयो लेख्यशदिविनिर्णये ॥२३॥ भुक्तिनिरूपणम् । लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणत्रयमिष्यते। प्रमाणेषु स्मृता भुक्तस्तल्लेख्य समता नृणाम् ॥२३४॥ रथ्यानिर्गमनहारजलवाहादिसंशये। भुक्तिरेव तु गुरू स्यात् प्रमाणेष्विति निश्यः ॥२३५॥ नोपभोगबलं कार्यमाहर्ता तत्सुतेन वा। पशस्त्रीपुरुषादीनामिति धर्मो व्यवस्थितः ॥२३६॥ Sna. Oh. p. 151 to 156.

·( २४ ) न भोगं कल्पयेत् स्त्रीषु देवराजधनेषु च । वालश्रोत्रियवित्ते च माटत: पिटतः क्रमात् ॥२३७॥ प्रनष्टागमलेख्येन भोगारूढेन वादिना। कालः प्रमाणं दानं च कीर्तनीयानि संसदि ॥२३८॥ भुक्तिस्तु विविधा प्रोता सागमाऽनागमा तथा । त्रिपुरुषो या खतन्त्राऽनागमाऽल्पा तु सागमा ॥२३॥ स्माते काले क्रिया भूमेः सागमा भुक्तिरिष्यते । अस्मार्तेऽनुगमाभावात् क्रमात्रिपुरुषागता ॥२४०॥ आहर्ता भुक्तियुक्तोऽपि लेख्यदोशाम्बिशोधयेत् । तत्सुतो भुक्तिदोषांस्तु लेख्यदोषांस्तु नाप्नुयात् ॥२४१॥ मुख्या पैतामही भुक्तिः पेटको वापि सम्मता। वयोऽपरवच्छिन्ना स्थिरा षध्याब्दिका मता ॥२४२॥ चिरन्तनमविज्ञातं भोग लोभाव चालयेत् ॥२४३॥ स्वजातिभिर्वान्धवैश्च भुक्तं यत् स्वजनैस्तथा : भोगात्तत्र त सिद्धिः स्यात् भोगमन्येषुकल्पयेत् ॥२४४॥ अथ युक्तिः। अर्थिनाभ्यर्थितो यस्तु विघातन्त्र प्रयोजयेत् । त्रिचतुःपञ्चकलो वा परतस्तट्टणी भवेत् । २४५॥ दानं प्रज्ञापनाभेदः सम्प्रलोभक्रिया च या। चित्तापनयनञ्चैव हेतवो हि विभावकाः ॥२४६॥ एषामन्यतमो यत्र वादिना भावितो भवेत् । मूलक्रिया तु तन्त्र स्थानावितो वादिनिङ्गवे ॥२४॥ । Sm. Ch. p. 163 to 168. Vir. M. P. 206 to 225.

·( २५ ) अथ साक्षिण:-साक्षिभेदाः । अर्थिप्रत्यर्थिसानिध्यादमुभूतन्तु यद्भवेत् । तद् ग्राह्य साक्षिणी वाक्यमन्यथा न वृहस्पतिः ॥२४८॥ अर्थिना स्वयमानीतो यो लेख्ये सन्निवेश्यते। स साक्षी लिखितो नाम स्मारितः पत्रकाहते ॥२४॥ यस्तु कार्यप्रसिद्धार्थ कार्य पुनः पुनः। स्मार्यते हर्थिना साक्षी स स्मारित इहोच्यते ॥२५०॥ प्रयोजनार्थमानौतः प्रसङ्गादागतच यः । हो साक्षिणौ त्वलिखितौ पूर्वपक्षस्य साधकौ ॥२५१॥ अधिना खार्थ सिद्धार्थं प्रत्यर्थिवचनं स्फुटम् । य: श्राव्य स्थितो गूढ़ोऽगूढ़साक्षी स उच्यते ॥२५२॥ साक्षिणामपि यः साच्यमुपयुपरि भाषते । श्रवणाच्छावणादापि स साच्युत्तरसंज्ञितः ॥२५३॥ अभ्यन्तरस्तु निक्षेप साच्यमकोऽपि वाच्यते * अर्थिना प्रहितस्माक्षी भवत्येकोऽपि दूतकः ॥२५४॥ * संस्तुतं येन संन्यस्तं तत् तेनैव विभावयेत् । एक एव प्रमाणं स विवाद तत्र कीर्तितः ॥२५५॥ व्याधातेषु नृपाज्ञाया: समहे साहसेषु च । स्तेयपारुष्थयोश्चैव न परीक्षेत साक्षिण: ॥२५६॥ ऋणादिषु परीक्षेत साक्षिणसिस्थरकर्मसु । साहसात्ययिके चैव परीक्षा कुत्रचित् स्मृता ॥२५७॥ याच्यते इति वीरमिवोदयकृतपाठान्तरम् । + संस्कृतं येन यत् पण्य तत्तेन व विभावयेत् इति वौरमिवोदये पाठभेद उपत्भ्यते । 1 Vir. M., p. 143. Vir.M., p. 151. Sm. Ch, p, 175, 3 Sm, Ch, p. 188. ४ ·। ( २६ ) विभाव्यो वादिना यादृक् सदृशैविभावयेत् । नोत्कृष्टाश्चापकष्टास्तु साक्षिभिर्भावयेत् ॥२५८॥ प्रख्यातकुलशीलाच लोभमोहविवर्जिताः। प्राप्ताः शिष्टाः विबुद्धा ये तेषां वाक्यमसंशयम् ॥२५॥ तहत्तिजीविनो ये च तत्सेवाहितकारिणः । तबन्धुसुहृदो भृत्या आप्तास्ते तु न साक्षिणः ॥२६॥ कुल्याः सम्वन्धिनश्चैव विवाह्यो भगिनीपतिः। पिता बन्धुः पिटव्यश्च श्वशुरी गुरवस्तथा ॥२६१॥ मादृष्वसृसुताश्चैव सोदर्यासुतमातुला: । एते सनाभयः प्रोक्ताः साच्यन्तेषु न योजयेत् ॥२६२॥ नगरग्रामदेशेषु नियुक्ता ये पदेषु च। वल्लभाश्च न पृच्छेयुभक्तास्ते राजपुरुषाः ॥२६३॥ लिङ्गिन: श्रेणिपूगाश्च वणिग्रवातास्तथापरे । समूहस्याश्च ये चान्ये वर्गास्तानब्रवीभृगुः ॥२६४॥ दासचारणमल्लानां हस्त्यश्वायुधजीविनाम् । प्रत्येकैकसमूहानां नायका वर्गिणः स्मृताः ॥२६५॥ तेषां वादः खवर्गेषु वर्गिणस्तेषु साक्षिणः । लेख्यारूढ़श्चोत्तरश्च साक्षी मार्गहयान्वितः ॥२६६॥ अथ वहस्तेनारूढ़स्तिष्ठंश्चैकः स एव तु । न चेत् प्रत्यभिजानीयात् तत् स्वहस्तैः प्रसाधयेत् ॥२६॥ साक्षिणां लिखितानां तु निर्दिशनां च वादिना। तेषामकोऽन्यथावादी भेदात्सर्वे न साक्षिण: ॥२६८॥ 1 Sm. Ch., p. 174-180, Vir. M. pp. 149, 160, 3 Vir. M, p, 147. 2 Vir, M, p, 149, 4Sm. Ch. p. 149.

·( २७ ) अन्येन हि कृतस्माक्षी नेवान्यस्तं विवादयेत् । तदभाव नियुक्तो वा बान्धवो वा विवादयेत् ॥२६८॥ । साच्युद्धावन। प्रमाणस्य हि ये दोषा वक्तव्यास्ते विवादिना। गूढास्तु प्रकटाः सभ्यः काले शास्त्रप्रदर्शनात् ॥२७॥ लेख्यदोषास्तु ये केचित् साक्षिणां चैव ये स्मृताः । वादकाले तु वक्तव्याः पश्चादुत्तान दूषयेत् ॥२७१॥ उक्तोऽर्थे साक्षिणो यस्तु दूषयेत् प्रागदूषितान् । न च तत्कारणं ब्रूयात् प्राप्नुयात् पूर्वसाहसम् ॥२७२॥ नातथ्येन प्रमाणं तु दोषेणैव तु दूषयेत् । मिथ्याभियोग दण्डस्स्यात् साध्यार्थाच्चापि होयते ॥२७३॥ साक्ष्यवादविधिः। उपस्थितान् परीक्षेत साक्षिणो नृपतिः स्वयम् ॥२७४॥ सभान्तस्यैस्तु वक्तव्यं साच्यं नान्यत्र साक्षिभिः । सर्वसाक्ष्येष्वयं धर्मों ह्यन्यत्र स्थावरेषु तु ॥२७॥ देवब्राह्मणसाबिध्ये साक्ष्यं पृच्छेदृते दिजान् । उदङ्मुखान् प्रामुखान् वा पूर्वाह्ने वा शुचिः शुचौन् ॥२७६ ॥ समान्तः साक्षिणः प्राप्तानर्थिप्रत्यर्थिसन्निधौ। प्राड़िवाकोऽनुयुञ्जीत विधिनानेन सान्त्वयन् ॥२७७॥ यहयोरनयोर्वत्थं कार्यस्मिं श्चेष्टितं मिथः । तद्भूत सर्व सत्येन युभाकं यत्न साक्षिता ॥२७८॥ 1 Sm, Oh, p, 189. 2 Sm. Ch, 192 ; Vir, M, p, 163-164. 3 Sm, Ch, p, 206; M, 165-167.

·( २८ ) अर्थिप्रत्यर्थिसान्निध्ये साध्यार्थस्य च सबिधौ। प्रत्यक्ष वादयेत् साच्यं न परोक्षे कदाचन ॥२८॥ अर्थस्योपरि वक्तव्यं तयोरपि विना क्वचित् । चतुष्पदेष्वयं धर्मो हिपदस्थावरेषु च ॥२८॥ वधे चेत् प्राणिनां साच्यं वादयेच्छिवसबिधौ* । तदभावे तु चिङ्गस्य नान्यथैव प्रवादयेत् ॥२८१॥ तौलङ्गणिममानाहमभावेऽपि हि वादयेत् । क्रियाकारकेषु सर्वेषु साक्षित्वं न त्वतोन्यथा ॥२२॥ । । खभावोक्त वचस्तेषां ग्राह्यं यद्दोषवर्जितम् । सतो तु साक्षिगो राज्ञा न प्रष्टव्याः पुनः पुनः ॥२८२॥ स्वभावेनैव यङ्ग्युस्तद्वायं व्यावहारिकम् । अतो यदन्यहिब्रूयुर्धर्मार्थं तदपार्थकम् ॥२८४॥ ऋणादिषु विवादेषु स्थिरप्रायेषु निशितम् । ऊने वाऽप्यधिक वाऽर्थे प्रोतो साध्यं न सिध्यति ॥२८५॥ साध्याशिऽपि गदिते साक्षिभिस्मकलं भवेत् । स्त्रीसङ्ग साहसे चौथै यत्साध्यं परिकल्पितम् ॥२८६॥ जनाधिकं तु यत्र स्यात् तत्साच्यं तत्र वर्जयेत्। साक्षी तत्र न दण्डास्स्यादब्रुवन् दण्डमर्हति ॥२८॥ देशं कालं धनं संख्यां रूपं जात्याक्ती वयः । विसंवदेद्यत्र साच्ये तदनुक्त विदुर्बुधाः ॥२८८॥ * शवसनिधौ इति पाठान्तरं वीरमित्रोदये। 1 Sm. Oh, pp, 206-289 Vir, M, 167-168, ·(२८) साक्ष्यदोषाः दण्डाश्च । यः साक्षी नव निर्दिष्टो नाइतो नैव दर्शितः । ब्रूयान्मिथ्येति तथ्य वा दण्ड्यः सोऽपि नराधमः ॥२८८॥ अपृष्टः सर्ववचने पृष्टस्याकथने तथा । माक्षिणः सन्निरोतव्याः गा दण्ड्याच धर्मतः ॥२८॥ वाक्पारुथे छले वादे दाप्याः स्यु स्त्रिशतं दमम् । ऋणादिवादेषु धनं ते स्युर्दाप्या ऋणं यथा ॥२८१॥ साक्षी साच्यं न चेद् यात् समदण्डं वहेट्टणम् । अतोऽन्येषु विवादेषु त्रिशतं दण्डमर्हति ॥२८२॥ सम्यक्रियापरिज्ञाने देयः कालस्तु साक्षिणम् । सन्दिग्धं यत्र साच्यं तु सद्यः स्पष्टं विवादयेत् ॥२८३॥ न कालहरणं कायें राज्ञा साक्षिप्रभाषण । महान् दोषो भवेत् कालाधर्मव्यावृत्तिलक्षणः ॥२८॥ उल्लाऽन्यथा ब्रुवाणाश्च दण्ड्यास्स्युर्वाक्छलान्विताः ॥२८५३ येन कार्यस्य लोभेन निर्दिष्टाः कूटसाक्षिणः । गृहीत्वा तस्य सर्वस्खं कुर्यानिर्विषयं ततः ॥२८६॥ यत्र वै भावितं कार्यं साक्षिभिर्वादिना भवेत् । प्रतिवादी यदा तत्र भावयेत् कार्यमन्यथा ॥२८॥ बहुभिश्च कुलीनैर्वा पूर्वा स्स्युः कूटसाक्षिणः । न चैकस्मिन् विवादे तु क्रिया स्याहादिनोईयोः ॥२९८॥ * यदा शुद्धा क्रिया न्यायात्तदा तदाक्यशोधनम् । शुद्धाच वाक्याद्यः शुद्धः शुद्धोऽर्थः इति संस्थितिः ॥२८॥ 1 Sm. Ch, pp, 212-218. Vir, M, P, 168-174.

·( ३० ) दिव्यव्यवस्था। न कश्चिदभियोतारं दिव्येषु विनियोजयेत् । अभियुक्ताय दातव्य दिव्यं दिव्यविशारदः ॥३०॥ पार्थिवैशशितानान्तु निर्दिष्टानां च दस्युभिः । आत्मशुद्धिपराणाञ्च दिव्य देयं शिरो विना ॥३०१॥ पार्थिवैशान्तिानां तु तुलादीनि नियोजयेत् । आत्मशुद्धिविधाने च न शिरस्तत्र कल्पयेत् ॥३०२॥ लोकापवाददुष्टानां शङ्कितानां च दस्युभिः । तुलादीनि नियोज्यानि न शिरस्तत्र वे भृगुः ॥३०३॥ न शङ्कासु शिरः कोशे कल्पयेत्तु कदाचन ॥३०४॥ शङ्काविश्वाससंधान विभागे रिक्थिनां सदा । क्रियासमूहकले कोशमेव प्रदापयेत् ॥३०५॥ दत्तस्यापह्नवी यत्र प्रमाणं तत्र कल्पयेत् । स्तेयसाहसयोर्दिव्यं खल्पेप्यर्थं प्रदापयेत् ॥३०६॥ सर्वव्यप्रमाणं तु ज्ञात्वा हेम प्रकल्पयेत् । हेमप्रमाणयुक्ता तु तदा दिव्यं नियोजयेत् ॥३०७॥ ज्ञात्वा संख्या सुवर्णस्य शतनाशे विषं स्मृतम् । अशोतस्तु विनाशे वै दद्याच्चैव हुताशनम् ॥३०८॥ षध्या नाशे जलं देयं चत्वारिंशति वै घटम । विशद्दशविनाशे तु कोशपानं विधीयते ॥३०८॥ पञ्चाधिकस्य वै नाशे तदाधस्य तण्डुलाः। तदर्धाविनाशे तु स्मृशेत् पुत्रादिमस्तकम् ॥११०॥ Sm, Oh, pp, 224-233, Vir. M. p, 229-231, Divyas are enumerated by Brihaspati and others but not by Katyayana, ·( ३१ ) तदर्धार्धविनाशे तु लौकिक्यश्च क्रियास्मताः । एवं विचारयन् राजा धर्मार्थाभ्यां न होयते ॥३११॥ विवादिजात्यादितो व्यवस्था । सर्वेषु सर्वदिव्यं वा विषवज हिजोत्तमे ॥३१२॥ न लोहशिल्पिनामग्निं सलिलं नाम्वुसेविनाम् । मन्त्रयोगविदां चैव विषं दद्यात्तु न क्वचित् । तण्डुलैर्न नियुञ्जीत प्राणिनं मुखरोगिणम् ॥३१३॥ गोरक्षकान्वाणिजकांस्तथा कारुकुशीलवान् । प्रेष्यान्वादुषिकांश्चैव ग्राहयेच्छूट्रवट्विजान् ॥३१४॥ मातापिटहिजगुरुबालस्त्रीराजघातिनाम् । महापातकयुक्तानां नास्तिकानां विशेषतः ॥३१५॥ लिङ्गिनां प्रमदानां तु मन्त्रयोगक्रियाविदाम् । वर्णसङ्करजातानां पापाभ्यासप्रवर्तिनाम् ॥३१६॥ एतेष्वेवाभियोगेषु निन्य ष्वेव च यत्नतः । दिव्य प्रकल्पयेनैव राजा धर्मपरायणः ॥३१॥ एतैरेव नियुक्तानां साधूनां दिव्यमर्हति नेच्छन्ति साधवो यत्र तत्र शोध्यः स्वकैनरैः ॥३१८॥ महापातकयुक्तेषु नास्तिकेषु विशेषतः । न देयं तेषु दिव्यन्तु पापाभ्यासरते भृगुः ॥३१८॥ येषु पापेषु दिव्यानि कर्त्तव्यानि प्रयत्नतः । तारयेत् सज्जनस्तानि नाभिशस्तं त्यजेन्नरः ॥३२०॥ एषु वादेषु दिव्यानि प्रतिषिद्धानि यत्नतः । कारयेत् स्वजनस्तानि नाभिशप्त त्यजेन्मनुः ॥३२१॥ Sm. Ch. p, 239-242, Vir, M, pp, 236-238, प्रशठानां इति स्मृतिचन्द्रिकाश्तपाठ ।

·( ३२ ) अस्पृश्याधमदासानां ग्लेच्छानां पापकारिणाम् । प्रातिलोम्यप्रसूतानां निश्चयो न तु राजनि ॥३२२॥ तत्प्रसिद्धानि दिव्यानि संशये तेषु निर्दिभेत् ॥३२३॥ कालदेशविरोधे तु यथायुक्त प्रकल्पयेत् । अन्येन हारयेद्दिव्यं विधिरेष विपर्ययः ॥३२४॥ दिव्यदेशाः । इन्द्रस्थानेऽभिशस्तानां महापातकिनां नृणाम् । नृपद्रोहप्रवृत्तानां राजदार प्रयोजयेत् ॥३२५॥ प्रातिलोम्यप्रसूतानां दिव्यं देयं चतुष्पथे। अतोऽन्येषु तु कार्येषु सभामध्ये विदुर्बुधाः ॥३२६॥ अदेशकालदत्तानि बहिर्वासकतानि च। व्यभिचारं सदार्थेषु कुर्वन्तीह न संशयः ॥३२७॥ दिव्यप्रयोग उदकविधिः । शरांचानायसाग्रांस्तु प्रकुर्वीत विशुद्धये। वेणुकाण्डमयांश्चैव क्षेता तु सुदृढ़ क्षिपेत् ॥ क्षिप्लेषु मज्जनं कार्य गमनं समकालिकंम् ॥३२८॥ शिरोमात्रन्तु दृश्येत न की नापि नासिका। अप्स प्रवेशने यस्य शुद्धन्तमपि निर्दिशेत् ॥३२८॥ विषविधिः । वत्सनाभनिभम्पोतं वर्णज्ञानन निश्चितं । शक्तिशृङ्गाकृत्तिभङ्ग विद्यात् तद्वत्सनाभकम् ॥३३०॥ मकक्षोरसमायुक्त स्वच्छ कुर्वीत तत्क्षणात् । बाह्यमेवं समाख्यातं लक्षणं धर्मसाधकः ॥३३१॥ अजाशृङ्गनिभं श्यामं सुपौतं शृङ्गसम्भवम् । भृङ्ग च शृङ्गवेराभं ख्यातन्तच्छाङ्गिण विषम् ॥३३२॥ Sm. Ch. pp. 241-244 Vir. M. pp. 238-241, 268-274.

·( ( ३३ ) रतखमसितं कुर्यात् कठिनञ्चैव तत्क्षणात् । अनेन विधिना जेयं विषं दिव्यविशारदः ॥३३३॥ पूर्वाहे शीतले देशे विषन्देयन्तु देहिनाम् । विषेण योजितं अक्षणम्मिष्टन्त्रिशद्गुणान्वितम् ॥३२४॥ अथाग्निविधिः। प्रस्खलत्यभियुक्ताश्चेत् स्थानादन्यत्र दह्यते । अदग्ध तं विदुर्दैवास्तस्य भूयोऽपि दापयेत् ॥३३५॥ धटारोपणविधिः। शिक्यच्छेदे तुलाभङ्ग तथापि तु गणस्य वा। शवेस्तु संशये चैव परीक्षेत पुनर्नरम् ॥३३६॥ कोशविधिः । खल्यापराधे देवानां पाययित्वाऽऽयुधोदकम् । पाय्यो विकार चाशुद्धो नियम्यः शुचिरन्यथा ॥३३॥ देवताखानपानीयं दिग्धतण्डुलभक्षणे । प्रभात कारिणे देया आदित्यादिमुखाय तु ॥३३८॥ अथ दैवविसंवादः त्रिसप्ताहात्तु दापयेत् । अभियुक्त प्रयत्नेन तमर्थं दण्डमेव च ॥३३॥ Vir. M, p. 274-2803; 282. Sm. Oh. p. 271-273 ·( ३४ ) क्षयातिसारविस्फोटास्तावस्थिपरिपौड़नम् । नेवाग्गलरोग तथोन्मादः प्रजायते । शिरोरुगभुजभङ्गश्च देविका व्याधयो नृणाम् ॥३४॥ अथ शपथविधिः। यत्रोपदिश्यते कर्म कत्तरङ्गन तूयते । दक्षिणस्तव विज्ञेयः कर्मणां पारगः करः ॥३४१॥ प्राचतुर्दशकादहो यस्य नोराजदैविकम् । व्यसनजायते घोरं स ज्ञेयः शपथे शुचिः ॥३४२॥ यमिदो न दहत्यग्निरापो नोन्मजयन्ति च । न चार्तिमच्छति क्षिस जेयः शपथे शुचिः ॥३४३॥ निर्णयादिकृत्यम् । । सर्वापलापं यः क्रत्वा मिथोऽल्पमपि संवदेत् । सर्वमेव तु दाभ्यः स्यादभियुक्तो वृहस्पतिः ॥३४४॥ अनेकार्थाभियोगेऽपि साक्षिभिस्तावदेवासी लभते साधितं धनम् ॥३४५॥ सिद्धनार्थेन संयोज्यो वादी सत्कारपूर्वकम् । लेख्यं वहस्तसंयुक्तं तस्मै दद्यात्तु पार्थिवः ॥३४६॥ यावत् संसाधयेहनी। । * ज्वरातिसारविस्फोटशूलास्थिपरिपीड़न इति वौरमित्रोदय-तपाठः । Vir, M. p. 280,283, Sm. Ch. pp., 273,283, ·( ३५ ) राजा तु स्वामिने विग्रं सान्वेनैव प्रदापयेत् । देशाचारण चान्यांस्तु दुष्टान् संपीय दापयेत् ॥३४७॥ रिथिनं सुहृदं वाऽपि कलेनैव प्रदापयेत् ॥ शताधैं दापयेत् शुद्धमशुद्धो दण्डभाग भवेत् ॥३४८॥ विषे तोये हुताशे च तुलाकोशे च तण्डुले। तप्तमाषक दिव्ये च क्रमाद्दण्डं प्रकल्पयेत् ॥३४८॥ सहस्र षट्शतं चैव तथा पञ्चशतानि तु। चतुस्त्रियकमेवं च होनं होनेषु कल्पयेत् ॥३५०॥ अथ दण्डविधयः । एवं धर्मासनस्थेन समनैव विवादिना। कार्याणां निर्णयो दृश्यो ब्राह्मणैः सह नान्यथा ॥३५१॥ धनदानासहं बुध्वा खाधौनं कर्म कारयेत् । अशक्ती बन्धनागारं प्रवेश्यो ब्राह्मणाहते ॥३५२॥ आचार्यस्य पितुर्मातुर्बान्धवानां तथैव च । एतेषामपराधेषु दण्डो नैव विधीयते ॥३५३॥ प्राणात्यये तु यत्र स्यादकार्यकरणं कृतम् । दण्डस्तत्र तु नैव स्यादेष धर्मो भृगुस्मृतः ॥३५४॥ येन दोषेण शूद्रस्य दण्डो भवति धर्मतः। तेन चेत् क्षत्रविप्राणां दिगुणो हिगुणो भवेत् ॥३५५॥ प्रव्रज्यावसितं शूद्रं जपहोमपरायणम् । वधन शासयेत् पापं दण्ड्यो वा विगुणं दमम् ॥३५६॥ माषपादो हिपादो वा दण्डो यत्र प्रवर्तितः। अनिहिष्टं तु विजेयं माषकं तत्र कल्पयेत् ॥३५७॥ Sm. Ch. p. 282, 298.

·( ३६ ) कल्पितो यस्य यो दण्डस्त्वपराधसा यत्नतः । पणानां ग्रहणं तु स्यात् तन्मूल्यं वाऽथ राजनि ॥३५८॥ यत्रोक्तो माषकैर्दण्डो राजतं तत्र निर्दिशेत् । कृष्णलैश्चोक्तमेव स्यादुक्तदण्डविनिश्चयः ॥३५८॥ माषो विंशतिभागस्तु ज्ञेयः कार्षापणस्य तु । काकणी तु चतुर्भागा माषकस्य पणस्य च ॥ पञ्चनद्यां प्रदेशे तु संज्ञेयं व्यावहारिकी ॥३६०॥ कार्षापणोऽन्तिका जेया स्ताश्चतस्रस्तु धानकः । ते हादश सुवर्णास्तु दोनारश्चित्रकः स्मृतः ॥३६१॥ शुद्धिस्तु शास्त्रतत्त्वज्ञेश्चिकित्सा समुदाहृता । प्रायश्चित्तं च दण्ड च ताभ्यां सा हिविधा स्मृता ॥३६२॥ अथ कृतनिवर्तनम्। उन्मत्तेनैव मत्तेन तथा भावान्तरेण वा। यहत्तं यत्कृतं वाऽथ प्रमाणं नैव तद्भवेत् ॥३६३॥ अस्वतन्त्रवतं कार्य तस्य स्वामी निवर्तयेत्। न भर्ता विवदेतान्यो भीतोन्मत्ततादृते ॥३६४॥ न क्षेत्रग्रहदासानां दानाधमनविक्रयाः । अस्वतन्त्रतास्मिद्धिं प्राप्नुयु नुवर्णिताः ॥३६५॥ प्रमाणं सर्व एवैते पण्यानां क्रयविक्रये। यदि संव्यवहारं ते कुर्वन्तोप्यनुमोदिताः ॥३६६॥ क्षेत्रादीनां तथैव स्युः भ्राता भ्राटमुतस्मतः । निसृष्टाः कृत्यकरण गुरूणा यदि गच्छता ॥३६॥ 1 Sm. Ch, p, 298-300, 2 Sm. Oh. p. 305-7.

·( ३७ ) निसृष्टार्थस्तु यो यस्मिन् तस्मिन्नर्थे प्रभुस्तु सः । तद्भर्त्ता तत्कृतं कार्य नान्यथा कर्तुमर्हति ॥३६८॥ पिता स्वतन्त्रः पिटमान् श्चाता भाटव्य एव च । कनिष्ठो वा विभक्तस्थो दासः कर्मकरस्तथा ॥३६८॥ सुतस्य सुतदाराणां वशित्वं त्वनुशासने । विक्रये चैव दाने च वशित्वं न सुते पितुः ॥३७०॥ अथ निर्णये विशेष-विधिः । । युक्तियुक्तन्तु कार्य स्यादिव्यं यत्र विवर्जितम् । धर्मस्तु व्यवहारण बाध्यते तत्र नान्यथा ॥३७१॥ प्रतिलोमप्रसूतेषु तथा दुर्गनिवासिषु । विरुवन्नियतं प्राहुस्तं धर्म न विचालयेत् ॥३७२॥ निर्णयन्तु यदा कुर्यात्तेन धर्मेन पार्थिवः । व्यवहारश्चरित्रेण तदा तेनैव बाध्यते ॥३७३॥ विरुई न्यायतो यत्तु चरित्नं कल्प्यते बुधैः । एवन्तत्र निरस्येत चरित्रं तु नृपाज्ञया ॥३७४॥ अनेन विधिना युक्तं बाधकं यद्यदुत्तरम् । अन्यथाबाधनं यत्र तत्र धर्मों विहन्यते ॥ ३७५॥ अथ पुनायः। असत्सदिति यः पक्ष: सभ्यरेवावधार्यते । तोरितः सोऽनुशिष्टस्तु साक्षिवाक्यात् प्रकीर्तितः ॥३७६॥ 1 Sm. Ch. p. 308-9 Vir. M. p. 128. 2 Vir. M. p. 120-21.

·( ३८ )
पुनायः।
कुलादिभिर्निश्चितेऽपि सन्तोषं न गतस्तु यः ।
विचार्य तत्कृतं राजा कुक्कतम् पुनरुद्धरेत् ॥३७७॥
܀
।
अथाष्टादशपदनिरूपणम् :-
क्रयप्रोषितनिक्षिप्तबन्धावाहितयाचितम् ।
वैश्यवृत्त्यर्पितं चैव सोऽर्थस्तूपनिधिः स्मृतः ॥३७८॥
आधिक्यं न्यनता चांश अस्ति नास्तित्वमेव च।
आभोगभुक्तिस्मीमा च षट् भूवादस्य हेतवः ॥३७८॥
यत्वसत्संशितैरङ्कः परमाक्षिपति क्वचित् ।
अभूतैर्वाऽथ भूतैर्वा निष्ठुरा वाक् स्मृता बुधैः ॥३८०॥
न्यम्भावकरणं वाचा क्रोधात्तु कुरुते यदा।
वृत्तेर्देशकुलादीनामलोला सा बुधैः स्मृता ॥३८१॥
महापातकयोत्री च रागद्देषकरी च या।
जातिच शकरी वाऽथ तीव्रा सा प्रथिता तु वाक् ॥३८२॥
हुङ्कारः कासनं चैव लोके यञ्च विगर्हितम् ।
अनुकुर्यादनुब्रूयाहाक्पारुथं तथोच्यते ॥३८३॥
योऽगुणान् कोर्तयेत् क्रोधान्निर्गुणर्वा गुणन्नताम् ।
अन्यसंज्ञानुयोगी वा वाग्दुष्ट तं नरं विदुः ॥३८४॥
दूतोपचारयुक्तवेदवेलास्थानसंस्थितिः ।
कण्ठकेशाञ्चलग्राहः कर्णनासाकरादिषु ॥
एकस्थानासनाहारा:.संग्रहो नवधा स्मृतः ॥३८५॥

·( ३८ ) परस्त्रियाऽभिभाषेत तीर्थेऽरण्ये रहेऽपि वा। नदीनां चैव संभेदे स संग्रहणमाप्नुयात् ॥३८६॥ उपकारक्रिया केलि: स्पर्शी भूषणवाससाम्। सहखटासनं चैव सर्वं संग्रहणं स्मृतम् ॥३८७॥ स्त्रियं स्मशेददेश यः स्पृष्टो वा मर्षयेत्तया। परस्परस्यानुमते सर्व संग्रहणं स्मृतम् ॥३८८॥ अथ ऋणादाने ऋणप्रतिदाटनिर्णयः । । अनेकार्थाभियोगे च यावत् संसाधयेत् धनी। साक्षिभि स्तावदेवासी लभते साधितं धनम् ॥३८८॥ पित्यभावे तु दातव्यमृणं पौत्रेण यत्नतः । चतुर्थेन यदादत्तं तस्मात् तद्धि निवर्तयेत् ॥३८॥ विद्यमाने तु रोगाते खदेशात् प्रोषिते तया। विशात् संवत्सरां देयमृणं पिटकतं सुतैः ॥३८१॥ व्याधितोन्मत्तवृद्धानां तथा दोर्घप्रवासिनाम् । ऋणमेवंविधम् पुत्रान् जीवतामपि दापयेत् ॥३८२॥ एकच्छायाप्रविष्टानाम् दाप्यो यस्तत्र दृश्यते । प्रोषितस्म सुतः सर्वम् पित्रंशण मृतस्य च ॥३९३॥ एकच्छायाश्रिते सर्वं दद्यात्तु प्रोषिते सुतः । मृते भर्तरि पित्राशं परणं न वृहस्पतिः ॥३८४॥ यदृष्टम् दत्तशेषं वा देयं पैतामहन्तु तत् । सदोषव्याहृतं पित्रा नैव देयमणं क्वचित् ॥३८५॥ . Sm. Ch. p. 5-19.

·( ४० ) पित्रा दृष्ट मृणं यत्तु क्रमायातम् पितामहात् । निर्दोषं नोद्धृतं पुत्रर्देयं पौत्रैस्तुस्तगुः ॥३८६॥ पैतामहन्तु यत् पुत्रैर्न दत्तं रोगिभिः स्थितैः । तत्यादेवम्बिधं पौत्रैदेयम् पैतामहं समम् ॥३८७॥ पुत्रेणापि समं देयम् ऋणं सर्वत्र तु पैटकम् ॥३८८॥ नाप्राप्तव्यवहारस्तु पितयुपरते क्वचित्। काले तु विधिना देयं वसेयुर्नरकेऽन्यथा ॥३८॥ ऋणं तु दापयेत्पुत्रं यदि स्यानिरुपद्रवः । द्रविणाहश्च धुयश्च नान्यथा दापयेत्सुतम् ॥४०॥ पित्रणे विद्यमाने तु न च पुत्रो धनं हरेत्। देयं तदनिने द्रव्यं मृते रहंस्तु दाप्यते॥ ४०१॥ कुटुम्वार्थमशक्तेन गृहीतं व्याधितेन वा। उपप्लवनिमित्तञ्च विद्यादापत्वतन्तु तत् ॥४०२॥ कन्यावैवाहिकञ्चैव प्रेतकार्ये च यत्कृतम् । एतत्सर्वं प्रदातव्यम् कुटुम्बेन कृतं प्रभोः ॥४०३॥ प्रोषितस्थामतेनापि कुटुम्वार्थमण कृतम् । दासस्त्रीमाशिष्थैर्वा दद्यात्पुत्रेण वा भृगुः ॥४०४॥ ऋण पुत्रवत पित्रा न देयमिति धम्मतः । देयं प्रतिश्रुतं यस्मात् यच्च स्यादनुवर्णितम् ॥४०५॥ देयं पुत्रवतं तत्स्यात् यच्च स्यादनुवर्णितम् । कत्वा संवादितं यच्च श्रुत्वा चैवानुचोदिम् ॥४०६॥ देयं भार्यातमृण भर्ता पुत्रेण माटकम् । भक्तस्यार्थे कृतं यत् स्यादभिधाय गते दिशम् ॥४०॥ Sm. Ch, p. 392-410. V. R. p. 48-56.

·(४१ ) न च भार्यातमृणं कथञ्चित् पत्यराभ वेत् । आपत्क्वतादृते पुंसः कुटुम्वार्थो हि दुस्तरः ॥४८॥ भर्ता पुत्रेण वा साई केवलेनात्मना कृतम् । ऋणमेवंविधं देयं नान्यथा तत्कृतं स्त्रिया ॥४०॥ मर्नुकामन वा भर्ता उक्ता देयमृणं त्वया । अप्रपनापि सा दाण्या धनं वद्याश्रितं स्त्रिया ॥४१०॥ निर्धनैरनपत्यैस्तु यत्कृतं शौण्डिकादिभिः । यः स्त्रीणामुपभोक्ता तु दद्यात्तट्टणमेव हि ॥४११॥ व्यसनाभिते पुत्ने बाले(लो)वा यत्र दृश्यते । द्रव्यहृद्दाप्यते तत्र तस्याभावे पुरधिहृत् ॥४१२॥ पूर्व दद्याइनग्राहः पुनस्तस्मादनन्तरम् । योषिहाहः सुताभावे पुत्रो वात्यन्तनिर्धनः ॥४१३॥ अमतेनैव पुत्रस्य प्रधना यान्यमाश्रयेत् । पुत्त्रेणैवापहार्य तदनं दुहिटभिविना ॥४१४॥ ऋणार्थमाहरेत्तन्तु न सुखार्थ कदाचन । अयुक्तो कारण यस्मात् पितरौ तु न दापयेत् ॥४१५॥ या स्वपुत्रन्तु जह्यात् स्त्री समर्थमपि पुत्रिणी। आहृत्य स्त्रीधनं तत्र पित्राणे शोधयेन्मनुः ॥४१६॥ बालपुत्राधिकार्था च भर्तारं यान्यमाश्रिता। आश्रितस्तदृणं दद्याहालपुत्त्राविधिः स्मृतः ॥४१७॥ दीर्घप्रवासिनिबन्धुजड़ोन्मत्तादिलिङ्गिनाम् । जीवतामपि दातव्यं तत्स्त्रीद्रव्यसमाश्रितैः ॥४१८॥ . पत्युरावहेत् इति स्मृतिचन्द्रिकात पाठः । Sm. Ch. 402-406, 412. V.R. 59--66. का ur ·( ४२ ) उद्धारादिकमादाय स्वामिने न ददाति यः । स तस्य दासो भृत्यः स्त्री पर्वा जायते ऋणी ॥४१॥ ॥ धार्योऽवरुधस्टणिकः प्रकाशं जनसंसदि। यावन दद्याद्देयञ्च देशाचारस्थितियथा ॥४२०॥ पोडननोपरोधेन साधयेदृणिक धनी। कर्मणा व्यवहारण सान्त्वेनादौ विभावितः ॥४२१॥ आददीतार्थमेवन्तु व्याजेनाचरितन च । राजानं स्वामिनं विप्रं सान्वेनैव प्रदापयेत् ॥ ऋथिनं सुहृदं वापि छलेनैव प्रसाधयेत् ॥४२२॥ बणिज: कर्षकांश्चैव शिल्पिनश्चाब्रवीद्धृगुः । देशाचारेण दाप्याः स्यु दृष्टान् सम्पीड्य दापयेत्॥४२३॥ विगमूवसंत्रा(शङ्का)यस्य स्याद्धार्यमाणस्य देहिनः । पृष्टतो वानुगन्तव्यं निबन्धं वा समुत्सृजेत् ॥४२४॥ स कृतप्रतिभूश्चैव मोक्ताव्यश्च दिने दिने । आहारकाले रात्री च निबन्धे प्रतिभूः स्थितः ॥४२५॥ यो दर्शनप्रतिभुवं नाधिगच्छेब चाश्रयेत् । स चारके निरोद्धव्यः स्थाप्यो वावध रक्षिण: ॥४२६॥ न चारके निरोद्धव्य आर्यः प्रात्ययिकः शुचिः । सोऽनिरुद्धः प्रमोक्ताव्यो निरुद्धः शपथैन वा ॥४२७॥ धनदानासह (बु)वध्वा स्वाधीनं कर्म कारयेत् । अशक्तो वन्धनागारे प्रवेश्यो ब्राह्मणाहते। कर्षकान् क्षत्रविटशूद्रान् समहीनांश्च दापयेत् ॥४२८॥ यदि ह्यादावनादिष्टमशुभं कर्म कारयेत् । प्राप्नुयात् साहसं पूर्वमृणान्मुच्येत चर्णिकः ॥४२८॥ * Sm. Ch. 376, 384-388. V. R. 67-82.

·( ४३ ) ग्राह्यं स्याद्विगुणं द्रव्यं प्रयुक्त धनिना सदा। लभेत चेन्न हिगुणं पुनर्वहिं प्रकल्पयेत् ॥४३०॥ पौड़येत्तु धनो यत्र ऋणिकं न्यायवादिनम् । तस्मादर्थात् स हौयेत तत्समं चाप्नुयाइमम् ॥४३१॥ पितॄणां सूनुभिर्जातैर्दाननै वाधमादृणात् । विमोक्षस्तु यतस्तस्मादिच्छनि पितर: सुतान् ॥४३२॥ अप्राप्तव्यवहारश्चेत् स्वतन्त्रोऽपोह नर्णभाक् । ऋणमात्मीयवत् पित्रं पुत्त्रैर्दयं विभावितम् ॥४३३॥ अथ ऋणसमवाय दुस्माधाधमर्णविधिः नानासमवाये तु यद्यत् पूर्ववतं भवेत् । तत्तदेवाग्रतो देयं राज्ञः स्यात् श्रोत्रियादनु ॥४३४॥ एकाहे लिखितं यत्र तत्र कुर्याटणं समम् । ग्रहणं लक्षणं लाभमन्यथा तु यथाक्रमम् ॥४३५॥ यस्य द्रव्येण यत्पण्यं साधितं यो विभावयेत् । तद्रव्यमृणिकेनैव दातव्यं तस्य नान्यथा ॥४३६ ॥ अथ पुत्रदेयानि। सौराक्षिक वृथादानं कामक्रोधप्रतिश्रुतम् । प्रातिभाव्य दण्डशुल्कशेषं पुत्त्रैर्न दापयेत् ॥४३७॥ लिखितं मुक्तकं वापि देयं यत्त प्रतिश्रुतम् । परपूर्वस्त्रिय तत्त्र विद्यात् कामक्वतं नृणाम् ।४३८॥ यत्र हिंसां समुत्पाद्य क्रोधाव्यं विनाश्य च । उक्तं तुष्टिकरं यत्त विद्यात् क्रोधकरं तु तत् ॥४३८॥ Sm. Ch. 395,396.

·( ४४ ) अथ वृद्धिः। दाता न लभते न स्त्रीभ्यो दासबालेभ्यः प्रयच्छेत् किञ्चिदुद्धृतम् । तत्तु तेभ्यो दत्तन्तु यद्भवेत् ॥४४०॥ ऋणिकेन तु या वृद्धिरधिका सम्प्रकल्पिता। आपत्कालकता नित्यं दातव्या तु सा कारिता । अन्यथाकारिता वृद्धिातव्या न कथञ्चन ॥8४१॥ आधिभोगस्वशेषो यो वृद्धिस्तु परिकल्पिता । प्रयोगो यत्न चवं स्थादाधिभोगः स उच्यते ॥४४२॥ एकान्तेनैव वृद्धिं तु शोधयेद्यत्र चर्णिकम् । प्रतिकालं ददात्येव शिखाविस्तु सा स्मृता॥४४३॥ । अथाकृतद्धिः। कत्वोद्धारमदत्त्वा यो याचितच दिशं व्रजेत् । जड़े मासत्रयात्तस्य तदनं वृद्धिमाप्नुयात् ॥४४४॥ पण्यं यहोवा यो मूल्यमदत्वैव दिशं व्रजेत् । ऋतुत्रयस्योपरिष्टात् तद्दनं वृद्धिमाप्रयात् ॥४४५॥ यो याचितकमादाय तमदत्त्वा दिशं व्रजेत् । अड्डे संवसरात् तस्य तदनं वृद्धिमाप्नुयात् ॥४४६॥ परमवृद्धिः। मणिमुक्ताप्रवालानां सुवर्णरजतस्य च । तिष्ठति हिगुणा वृद्धिः फालकैटाविकस्य च ॥४४७॥ यासु इति विवादरवाकर। Sm. Ch. 321, 360-366. F.R, 15-16, ·( ४५) तैलानाम् चैव सर्वेषां मद्यानामथ सर्पिषाम् । वृद्धिरष्टगुणा प्रोता गुडस्य लवणस्य च ॥४४८॥ वृद्धिनिषेधः । खदेशेऽपि स्थितो यस्तु न दद्यात् याचितं क्वचित् । तत्त्वतोऽकारितां वृद्धिमनिच्छन्तं च दापयेत् १४४८॥ निक्षेपं वृद्धिशेषं च क्रय विक्रयमेव च । याच्यमानमदत्तं चेट् वर्धते पञ्चकं शतम् ॥४५०॥ प्रीतिदत्तं न वईत यावन्न प्रतियाचितम् । याच्यमानमदत्तं चेहर्धते पञ्चकं शतम् ॥४५१॥ चर्मशस्यासवधूतपण्यमूल्येषु सर्वदा। स्त्रीशुल्के च न वृद्धिः स्यात् प्रातिभाव्यागतेषु च ॥४५२॥ अथ आधिः। अकाममननुज्ञातमाधि यः कर्म कारयेत् । भोक्ता कर्मफलं दाप्यः वृद्धि वा लभते न सः ॥४५३ ॥ बलादकामं यत्राधिमनिस्सृष्टं प्रवेशयेत् । प्राप्नुयात्साहसं पूर्वमाधाता चाधिमाप्नयात् ॥४५४॥ यश्चाधि कर्म कुर्वाणं वाचा दण्डेन कर्मभिः पोडयेर्सयेच्चैव प्राप्नुयात् पूर्वसाहसम् ॥४५५॥ न च धनिकदोषेण निष्यतेहा स्त्रियेत वा। आधिमन्यं स दाप्यः स्यादृणान्मुच्येत नर्णिकः ॥४५६॥ Y.M.P, 17. Sm. Oh. 364-66, p. 326, 323.

·आधोकतन्तु यत्किञ्चिहिनष्टं देवराजतः । तट्टणं सोदयं दाप्यो धनिनामधमर्णकः ॥४५७॥ आधिमकं योर्यत्र कुर्यात् का प्रतिपद् भवेत् । इयोः पूर्वतरं ग्राह्यमाधाता चौरदण्डभाक् ॥४५८॥ आधिं दुष्टेन लेख्येन भुतो यमणि काहनी । नृपो दमं दापयित्वा आधिख्यं विनाशयेत् ॥४५८॥ अथाधिसिद्धिः। मर्यादाचिह्नितं क्षेत्रं ग्राम वापि यदा भवेत् । ग्रामादयश्च लिख्यन्ते तदा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥४६०॥ आधाता यत्र न स्यात्त धनो बन्ध निवेदयेत् । राजे तत: समाख्यातो विक्रेय इति धारणा ॥४६१॥ सवृद्धिकं ग्रहोत्वा तु शेषं राजन्यथार्पयेत् ॥४६२॥ । अथ प्रतिभू-विधिः। दर्शनप्रतिभूयंत्र देशे काले च दर्शयेत् यद्यसो दर्शयेत्तत्र मोक्तव्यः प्रतिभूर्भवेत् ॥४६३॥ दानोपस्थान-विश्वास-विवाद-शपथाय च । लग्नकं दापयेइयं यथायोगं विपर्यये । ४६४॥ नष्टस्यान्वेषणार्थ तु देयं पक्षत्रयं परम् । यद्यसौ दर्शयेत्तत्र मोक्तव्यः प्रतिभूर्भवेत् ॥8६५॥ Sm. Ch. 326-327, 333, 335. 348, V. R.p, 24-48 ·(४७) काले प्रतीते प्रतिभूर्यदितं नैव दर्शयेत् । स तमथै प्रदाप्यः स्यात् प्रेते चैवं विधिः स्मृतः ॥४६६॥ यस्यार्थे येन यहत्तं विधिनास्यर्दितेन तु। साक्षिभिर्भावितेनैव प्रतिभूस्तत्समाप्नुयात् ॥४६॥ राहीत्वा बन्धक यस्तु दर्शनप्रतिभूः स्थितः । विभाव्यो वादिना तत्र दाप्यस्स्थात् तत्सुतोऽप्यृणम् ॥४६८॥ प्रातिभाव्यागतं पौत्रैर्दातव्यं न तु तत्कचित् । पुत्रेणापि समं देयमृणं सर्वत्र पैटकम् ॥४६८ ॥ प्रातिभाव्यं तु यो दद्यात् पीड़ितः प्रतिभावितः । त्रिपक्षात् परत: सोऽर्थ विगुणं लब्धमईति ॥४७॥ सन्ततिः स्त्री पशुश्चैव धान्यं त्रिगुणमेव च । वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसस्याष्टगुणं स्मृतः ॥४७१॥ अथ निक्षेपः। क्रयः प्रोषितनिक्षिप्तो बन्धानवाहितयाचितम् । वैश्यवृत्त्यर्पितश्चैव सोऽर्थस्तूपनिधिः स्मृतः ॥४७२॥ अनुमार्गेण कार्येषु अन्यस्मिन वचनान्मम । दद्यास्त्वमिति यो दत्तः स इहान्वाधिरुच्यते ॥४७३॥ निक्षिप्तं यस्य यत्किञ्चित् तत्प्रयत्नेन पालयेत् । देवराजक्तादन्यो विनाशस्तस्य कोयते ॥४४॥ अराजदेवकेनापि निक्षिप्तं यत्र नाशितम् । ग्रहीतुस्मह भाण्डेन दातुर्नष्टं तदुच्यते ॥४७५॥ ज्ञात्वा द्रव्यवियोगन्तु दाता यत्र विनिक्षिपेत् । सर्वीपायविनाशेऽपि ग्रहोता व दाप्यते ॥४७६॥ । Sm. Ch-p. 347-358. Sm. Oh. p. 419. V. R. 41-48. V. R. p. 84-89.

·( ४८ ) । ग्राहकस्य हि यद्दोषावष्टन्तु ग्राहकस्य तत् । तस्मिबष्टेडते वापि ग्रहोता मूल्यमाहरेत् ॥४७७॥ यस्य दोषेण यत्किनिदिनश्येत हियेत वा। तद्रव्यं सोदयं दाप्यो देवराजहृतादिना ॥४७८॥ सबंधूपनिधिश्वेते विधयः परिकीर्तिताः ॥४७॥ यो याचितकमादाय न दद्यात् प्रतियाचितः । स निग्या बलादाप्यो दण्डाश्च न ददाति यः ॥४८०॥ यदि तत्कार्यमुद्दिश्य कालं परिनियम्य वा। याचितोऽई लते तस्मिनप्राप्ते न तु दाप्यते ॥४८॥ याचितानन्तरं नाशे देवराजकतेऽपि सः। तस्मिन्बष्टे ग्रहोता तु प्रतिदाप्यः सदा भवेत् ॥४२॥ याथमानो न दद्यादाप्यस्तत्मोदयं भवेत् । प्राप्तकाले कृते कार्य न दद्यावाचितोऽपि सन् ॥४८३॥ अथ कार्यविपत्तिस्तु तस्यैव खामिनो भवेत्। अप्राप्ते वै वकाले तु दाप्यस्तर्धक्कतेऽपि तत् ॥४८४॥ ग्राह्यस्तूपनिधिः काले कालहीनन्तु वर्जयेत्। कालहीनेऽददहाडं दिगुण प्रदाप्यते ॥४८५॥ यैश्चसंस्क्रियते न्यासो दिवसे परिनिश्चितैः । तदूर्द्ध स्थापयेच्छिल्यो दाप्यो दैवहतेऽपि तम् ॥४८॥ स्वल्पनापि च यत्कम नष्टच्चेद्धृतकस्य तत्। पर्याप्तं दित्सतस्तस्य विनश्येत्तदग्रहृतः ॥४८७॥ न्यासदोषाविनाशः स्थाच्छिल्पि न स्तन दापयेत् । दापयेच्छिल्तिदोषात संस्कारार्थं यदर्पितम् ॥४८८॥ Sm, Ch. p. 419-429. V. R. p. 84-98.

·( ४ ) न्यासादिकं परट्रव्यं प्रभक्षितमुपेक्षितम् । अज्ञाननाशितं चैव येन दाप्यः स एव तु ॥४८॥ भक्षिते सोदयन्दाग्यः समन्दाप्य उपेक्षिते । किञ्चिदूनं प्रदाप्यं स्याद्र्व्यमज्ञाननाशितम् ॥४०॥ अथाखामिविक्रयः। अस्वामिविक्रयं दानमाधिञ्च विनिवर्तयेत् ॥४१॥(?) प्रकाशं वा ऋयं कुर्यात् साधुभि टभिः सह। न तवान्या क्रिया प्रोता दैविको न च मानुषी ॥ अलेख्येऽसाक्षिके देवौं व्यवहार विनिर्दिशत् ।।४८६॥(2) प्रकाशं वा क्रयं कुर्यान्मूलं वापि समर्पयेत् । मूलानयनकालस्तु देयो योजनसंख्यया ॥४२॥ यदा मूलमुपन्यस्य पुनर्वादी क्रयं वदेत् । आहरेम्यूलमेवासौ न क्रयेण प्रयोजनम् ॥४८३॥ अभियोक्ता धनं कुर्यात् प्रथमं ज्ञाटभिः स्वकम् । पश्चादात्मविशुद्ध्यर्थं क्रयं क्रेता खबन्धुभिः ॥४६४॥ असमाहार्यमूलस्तु क्रयमेव विशोधयेत् । विशोधिते क्रये राज्ञे वक्तव्यः स न किञ्चन ॥४८.५॥ अनुपस्थापयन्मलं क्रयं वाग्यविशोधयन् । यथाभियोगं धनिने धनं दाग्यो दमञ्च सः ॥४८७॥ नाष्टिकस्तु प्रकुर्वीत तद्दनं ज्ञाभि: खकम् । अदत्तव्यताविक्री कृत्वा खं लभते धनम् ॥४८॥ यदि खं नैव कुरुते ज्ञाटभिर्नाष्टिको धनम् । प्रसङ्गविनिवृत्त्यर्थं चौरवद्दण्डमर्हति ॥४॥ Sm. Ch. p. 420-420. V. M. p. 363-392. V.R.p98.

·-- ( ५० ) वणिग्वीथोपरिगतं विज्ञातं राजपुरुषैः । अविज्ञाताश्रयात्क्रेता विक्रेता यत्र वा मृतः ॥५००॥ स्वामी दत्त्वाऽर्धमूल्यं तु प्रग्रहीत स्वकं धनम् । अधै योरपि हृतं तत्र त्यावहारतः ॥५०१॥ अविज्ञातक्रयो दोषस्तथा चापरिपालनम्। एतद्दयं समाख्यात द्रव्यहानिकरं बुधैः ॥५०२॥ चौरतः सलिलादग्ने व्यं यस्तु समाहरेत् । तस्यांशो दशमोदयः सर्वद्रव्येष्वयं विधिः ॥५०३॥ अथ सम्भूयसमुत्यानम् । शिक्षकाभिज्ञकुशला आचार्याश्चेति शिल्पिनः । एकदित्रिचतुर्भागान् हरयुस्ते यथोत्तरम् ॥५०४॥ परराष्ट्राइन यल्याचौरैः स्वाम्याज्ञया हृतम् । राज दशांशमुद्धृत्य विभजेरन् यथाविधि ॥५०५॥ चौराणां मुख्यभूतस्तु चतुरोऽशांस्ततो हरेत् । शूरोऽशांस्त्रीन् समर्थो हो शिष्टास्त्वेकैकमेव च ॥५०६॥ तेषां चेत् प्रसूतानां यो ग्रहणं समवाप्यात् । तन्मोक्षणार्थं यहत्तं तस्य कार्या समा क्रिया ॥५०७॥ वणिजां कर्षकाणाञ्च चौराणां शिल्पिनां तथा। अनियस्यांशकर्तृणां सर्वेषामेष निर्णयः ॥४०॥ अथ दत्ताप्रदानिकम् । विक्रयञ्चैव दानञ्च न नेयाः स्युरनिच्छवः । दाराः पुत्राश्च सर्वस्वमात्मन्येव तु योजयेत् ॥५०॥ * Sm. Ch. p. 499-508 V.R.--101..8. V. M. 374--81. † Many Slokas seem to be missing. The subject is treated more fully in Brhaspati and Narada. Sm. Ch. p. 438-441, V. R. 114,-126, V, M. 391-399.

·( ५१ ) विभता अविभता वा दायादाःस्थावर समाः । एकोऽप्यनोशः सर्वत्र दानाधमनविक्रये ॥५१०॥ आपत्काले प्रकर्तव्यं दानं विक्रय एव वा। अन्यथा न प्रवर्तेत इति शास्त्रविनिर्णयः ॥५११॥ सर्वखं राहवर्जन्तु कुटुम्बभरणाधिकम् । यव्यं तत्वकं देयमदेयं स्यात्ततोऽन्यथा ॥५१२॥ खेच्छया तु प्रतिश्रुत्य ब्राह्मणाय प्रतिग्रहम् । न दद्यादृणवद्दाप्यः प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ॥५१३॥ स्वस्थेनार्तेन वा दत्तं श्रावितं धर्मकारणात् । अदत्वा तु मृते दाप्यस्तत्सुतो नात्र संशयः ॥५१४॥ अविज्ञातोपलब्ध्यर्थं दानं यत्र निरूपितम् । उपलब्धिक्रियालब्धं सा भृतिः परिकीर्तिता ॥५१५॥ भयत्राणाय रक्षार्थ तथा कार्यप्रसाधनम् । अनेन विधिना लब्धं विद्यात्प्रत्युपकारतः ॥५१६॥ प्राणसंशयमापन्नं यो मामुत्तारयेदितः । सर्वखं तस्य दास्यामीत्युक्तोऽपि न तथा भवेत् ॥५१७॥ कामक्रोधास्वतन्त्रातल्लीवोन्मत्तप्रमोहितः । व्यत्यासाच्च परोहासाद्यहत्त तत्पुनहरेत् ॥१८॥ या तु कार्यस्य सिद्धार्थमुत्कोचा स्यात् प्रतिश्रुता। तस्मिन्नपि प्रसिद्धेऽर्थे न देया सा कथञ्चन ॥५१८॥ तथा प्रागेव दत्ता स्यात्प्रतिदायः स तां बलात् । दण्डञ्चैकादशगुणमाहुर्गार्गीयमानवाः ॥५२०॥ स्तनसाहसिकोवृत्तपारजायिकशंसनात् । दर्शनाहत्तनष्टस्य तथासत्यप्रवर्तनात् ॥५२१॥ प्राप्तमेतैस्तु यत्किञ्चित्तदुल्कोचाख्य मुच्यते। न दाता तत्र दण्डाः स्यात् मध्यस्थश्चैव दण्डभाक ॥५२२॥ V. R. p. 128--135, Sm. Ch. p 445-452 ·। ( ५२ ) अथ दासकर्मकरादयः। विगमूत्रीमार्जनञ्चैव नग्नत्वपरिमर्दनम् प्रायो दासीसुताः कुर्युगकादिग्रहणञ्च यत् ॥५२३॥ दासस्य तु धनं यत्स्यात् स्वामी तत्र प्रभुः स्मृतः । प्रकाशं विक्रयाद्यत्तु न स्वामी धनमर्हति ॥५२४॥ खतन्त्रस्यात्मनो दानादासत्वं दारवभृगुः। त्रिषु वर्णेषु विज्ञेयं दास्यं विने न विद्यते ॥५२५॥ दासेनोढ़ा त्वदासी या साऽपि दासीत्वमाप्नुयात् । यस्मार्ता प्रभुस्तस्याः स्वाम्यधीनः प्रभुर्यथा ॥५२६॥ वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः । राजन्यवैश्यशूद्राणां त्यजतां हि खतन्त्रताम् ॥५२७॥ वर्णानां प्रातिलोम्येन दासत्वं न विधीयते। खधर्मत्यागिनोऽन्यत्र दारवद् दासता स्मृता ॥५२८॥ समवर्णेऽपि विप्रन्तु दासत्वं नैव कारयेत्। शौलाध्ययनसम्पन्नं तदूनं कर्मकामतः ॥५२८॥ तत्रापि नाशुभं किञ्चित् प्रकुर्वीत हिजोत्तमः । ब्राह्मणस्य हि दासलान्नृपतेजो विहन्यते ॥५३०॥ क्षत्रविटशूद्रधर्मस्तु समवणे कदाचन । कारयेद्दासकर्माणि ब्राह्मणं न वृहस्पतिः ॥५३१॥ प्रवज्यावसिता यत्र त्रयो वर्णा दिजातयः॥ निर्वास कारयेहि दासत्वं क्षत्रविड्भृगुः ॥५३२॥ आदद्याब्राह्मणों यस्तु विक्रोणीयात्तथैव च । राज्ञा तदकृतं कायें दण्ड्याः स्युः सर्व कामात्तु संश्रितां यश्च दासौं कुर्यात्कुलस्त्रियम्। संक्रामयेत्तथान्यत्र दण्डास्तच्चाकतं भवेत्॥५३४॥ एब 20 V.R. p. 144-154, Sm. Ch. p. 460-66 V. M. p. 405-18 ·( ५३ ) खदासौं यस्तु सङ्गच्छेत्प्रसूता च भवेत्ततः । अवक्ष्य वी कार्या स्याददासी सान्वया तु सा ॥५३५॥ बालधात्रीमदासौञ्च दासौमिव भुनक्ति यः । परिचारकपत्नौं वा प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ॥५३६॥ विक्रोशमानां यो भुक्तां दासौं विक्रेतुमिच्छति । अनापदिस्थः शक्तः सम्प्राप्नुयाविशतं दमम् ॥५३७॥ [शिष्यान्तेवासिभृतकाश्चतुर्थस्त्वधिकम्मकत। एते कम्मकरा जेया दासास्तु सहजातयः ॥* आ विद्याग्रहणाच्छिष्यः शुश्रूषेत्प्रयतो गुरुम् ॥ ] यस्तु न ग्राहयेत् शिल्पं कर्माण्यन्यानि कारयेत् । प्राप्नुयात्साहसं पूर्वं तस्माच्छियो निवर्त्तते ॥५३८॥ अथ वेतनस्यानपाक्रिया। कर्मारम्भन्तु यः कृत्वा सर्वं नैव तु कारयेत् । बलात्कारयितव्योऽसावकुर्वन्दण्डमर्हति ॥५३८॥ यथा च पथि तद्भाण्डमासिध्येत हियेत वा। यावानध्वा गतस्तेन तावतो लभते भृतिम् ॥५४०॥ त्यजत्पथिसहायं यः श्रान्तं रोगार्तमेव वा। प्राप्नयात्साहसं पूर्व ग्रामे त्राहमपालयन् ॥ विघ्नयन्वाहको दाप्यः प्रस्थाने दिगुणं स्मृतम् ॥५४१॥ यहवार्यापणादीनि सहोला भाटकेन यः । खामिने नार्पयेद्यावत्तावद्दाप्यस्तु भाढकम् ॥५४२॥ Some slokas seem to be lost; these occur in Nárada. + V. R. p. 154-55, Sm. Ch. p. 457 +V.R. p. 160-683; V.M. p. 419-21, Sm. Oh. p.478-8 ·(५४) हस्त्यखगोखरोष्ट्रादीन् सहीत्वा भाटकेन यः । नार्पयेत्वतकत्यः संस्तावद्दाप्यः स भाटकम् ॥५४३॥ अथ संविधतिक्रमः। समूहा(हि)नान्तु यो धर्मस्तेण धर्मेन ते सदा। प्रकुयुः सर्वकार्याणि खधर्मेषु व्यवस्थिताः ॥५४४॥ अविरोधन धर्मस्य निर्गतं राजशासनम् । तस्यैवाचरणं पूर्व कर्त्तव्यं तु नृपाचया ॥५४५॥ युक्तियुक्तञ्च यो हन्या वक्तुर्योऽनवकाशदः। अयुक्तञ्चैव यो ब्रूयात्प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ॥५४६॥ राज्ञा प्रवर्तिताधर्मान् यो नरो नानुपालयेत्। ग्रायः स पापो दण्ड्यश्च कोपयन राजशासनम् ॥५४७॥ साहसी भेदकारी च गणद्रव्यविनाशकः । उच्छेद्याः सर्व एवैते विख्याप्येवं नृपै गुः ॥५४८॥ एकपात्रेऽथ पड तया वा सम्भोक्ता येन यो भवेत् । अकुर्वस्तत्तथा दण्ड्यस्तस्य दोषमदर्शयन् ॥५४८॥ गणमुद्दिश्य यत्किञ्चित्वत्वर्णं भक्षितं भवेत् । आत्मार्थ विनियुक्तं वा देयं तैरेव तद्भवेत् ॥५५०॥ +गणानां श्रेणिवीणां गताः स्यय तु मध्यताम् । प्राक्तनस्य धनर्णस्य समांशाः सर्व एव ते ॥५५१॥ तथैव भोज्यवैभाव्ययानधर्मक्रियासु च । समूहस्थोऽशभागो स्यात्प्रगतस्त्वंशभाङ् न तु ॥५५२॥ * * Sm. Oh. p. 479; V. M. p. 4208 V. R. p. 168-9 + गथिनां शिल्पिवर्गाणामिति स्कृतिचन्द्रिकातपाठः । * V.R. p. 179-1883; Sm. Ch. p. 525-533.

·। । * ( ५५ ) अथ संविद्यतिक्रमे नैगमादिसंज्ञा। नानापौरसमूहस्तु नैगमस्तु प्रकीर्तितः । नानायुधधरनाताः समवेताः प्रकीर्तिताः ॥५५३॥ समूहो वणिजादौनां घूगः सम्परिकोर्तितः । प्रव्रज्यासिता ये तु पाषण्डा: परिकीर्तिता: ॥५५४॥ ब्राह्मणानां * समूहस्तु गण: सम्परिकीर्तितः । शिल्पोपजीविनो ये तु शिल्पिन: परिकीर्तिताः ॥५५५॥ आहतसौगतानान्तु समूहः सङ्घ उच्यते । चाण्डालखपचादीनां समूहो गुल्म उच्यते ॥५५६॥ गणपाषण्डपूगाश्च वाताश्च श्रेणयस्तथा। समूहस्थाच ये चान्ये वर्गाख्यास्ते वृहस्पतिः ॥५५७॥ चातुर्वण्यस्य या सूतिरसजात्यादिसम्भवा । तस्था धर्माः समुद्दिष्टाः जाति: सा परिकीर्तिताः ॥५५८॥ अथ विक्रीयासम्प्रदान क्रौत्वानुशयश्च । कोत्वा प्राप्तं न लौयाद्यो न दद्याददूषितम् । स मूल्याइशभागन्तु दत्वा खं द्रव्यमाप्नुयात् ॥५५८॥ अप्राप्तेऽर्थे क्रियाकार (ले) कृते नैव प्रदापयेत् । एवं धर्मो दशाहात्तु परतोऽनुशयो न तु ॥५६०॥ क्रीत्वा वानुशयात्पण्यं त्यजेद्दोह्यादि यो नरः । अदुष्टमेव काले तु स मूल्याद्दशमं वहेत् ॥५६१॥2 कुलानां समुहस्तु इति स्मृतिचन्द्रिकाकृतपाठः । + V. R. p. 6683; Sm. Ch. pp. 40, 524 +V. R.p. 191-192, Sm. Oh,511 ·( ५६ ) क्रोवा गच्छन्ननुशयं वायो हस्तमुपागते । षड्भागं तत्र मूल्यस्य दत्त्वा क्रोतं त्यजेभृगुः(बुधः) ॥५६२॥ भूमर्दशाहोनुशयः केतुर्विक्रेतुरेव च । ॥५६॥ अविज्ञातं तु यत्क्रौतं दुष्टं पश्चादिभावितम् । क्रोतं तत्वामिने देयं पण्यं कालेऽन्यथा न तु ॥५६४॥ * अथ सौमाविवादः। आधिक्यं न्यूनता चास्ते अस्तिनास्तित्वमेव च । अभोग (आभोग)मुक्ति: सोमा च षड् भूवादस्य हेतवः ॥५६५॥ तस्मिन् भोगः प्रयोक्ताव्यः स च साक्षिषु तिष्ठति । लेख्यारूढ़ोतरच साक्षी मार्गहयान्वित: ॥५६६॥ तेषामभावे सामन्ता मौलवृद्धोद्धृतादयः । स्यावर षट्प्रकारेऽपि नात्र कार्या विचारणा ॥५६॥ क्षेत्रवास्तुतडागेषु कूपोपवनसेतुषु । इयोर्विवाद सामन्तः प्रत्ययः सर्ववस्तुषु ॥५६८॥ सोमान्तभावात्। सामन्तैः कुर्यात्क्षेत्रादिनिर्णयम् । ग्रामसौमासु च तथा तत्व नगरदेशयोः ॥५६॥ खार्थसिद्धौ प्रदुष्टेषु सामन्तेष्वर्थगौरवात् । तत्संसक्तेषु कर्तव्य उद्धारो नात्र संशयः ॥५७०॥ संसक्तसक्तदुष्टेषु सत्संसक्ताः प्रकीर्तिता कर्तव्या न प्रदुष्टास्तु राजा धर्म विजानता ॥५७१॥ त्यत्वा दुष्टांस्तु सामन्तानन्यान्मौलादिभिः सह । समीक्ष्य कारयेत्सीमामेवं धर्मविदो विदुः ॥५७२॥ * * V. B.p, Sm, Ch, p, 512-13 197-9, + सामन्तभावे इति पाठान्तरम् । V, R, p, 201-203. , Sm, Ch, p, 640-45 ·। ( ५७ ) सामन्ताः साधनं पूर्वमनिष्टोक्तौ गुणान्विताः । द्विगुणास्तूत्तरा ज्ञेयास्ततोऽन्ये त्रिगुणा मताः ॥५७३॥ बहनांन्तु यहोतानां न सर्वे निर्णयं यदि। कुर्युभयाहा लोभाद्दा दाप्यास्तूत्तमसाहसम् ॥४७४॥ अज्ञानेन हि * मुच्यन्ते सामन्ता निर्ण यं यदि। अज्ञानोती दण्डयित्वा पुनः सौमां विचारयेत् ॥ कीर्तिते यदि भेदः स्यात् दण्ड्यास्तूत्तमसाहसम् ॥५७५॥ संसत्तास्त्वथ सामन्तास्तत्संसक्तास्तथोत्तराः । संसक्तसतसतान्ता: पद्माकारा: प्रकीर्तिताः ॥५७६॥ ग्रामो ग्रामस्य सामन्तः क्षेत्र क्षेत्रस्य कीर्तितम् यह ग्रहस्य निर्दिष्टं समन्तात् परिरभ्य च ॥५७७॥ ये तत्र सर्वसामन्ताः पश्चाद्देशान्तरं गताः । तन्मूलत्वात्तु ते मौला ऋषिभिः सम्प्रकीर्तिताः ॥५७८॥ निष्याद्यमानं यैर्दष्टं तत्कार्यं त्रिगुणान्वितैः । वृद्धा वा यदि वावृधास्त वृद्धाः परिकीर्तिताः ॥५७८॥ उपश्रवणसम्भोगकार्याख्यानोपचिह्निताः । उदरन्ति ततो यस्मादुतास्ते प्रकीर्तिताः ॥५८०॥ सामन्तानुमता सीमा सा जेया राजकारिता। भयवर्जितभूपेन सर्वाभावे स्वयंकता ॥५८१॥ सोमाचशमणे क्रोशे पादस्पर्श तथैव तु । त्रिपक्षपक्षसप्ताहं देवराजकमिष्यते ॥ वाक्पारुष्ये महौवादे दिव्यानि परिवर्जयेत् ॥५८२॥ नाज्ञानेन हौति पाठान्त। + पूर्वसामन्ताः V. M. p. 451-458 V. R. p. 201-218 Sm. Ch. p. 538-546 ·( ५८ ) क्षेत्रकूपतडागानां केदारारामयोरपि । गृहप्रासादावसथक्षेत्रदेवग्रहेषु च [ सामन्तप्रत्ययो ज्ञेयः सोमासन्धिविनिर्णयः ॥ ] ॥५८३॥ अथ गृहादिविवादः। प्रणाली मेखलानमनिष्काशगवाक्षानोपधारयेत् । सहवास्तुञ्च पौडयन्दण्डभाग्भवेत् ॥५८४॥ विण्मूनोदकचक्रञ्च(व) वश्विननिवेशनम् । अरनियमुत्सृज्य परकुयाविवेशयेत् ॥५८५॥ निवेशससयादूच नेते योज्याः कदाचन । दृष्टिप्रासं प्रणालौञ्च न कुर्यात् परवेश्मसु ॥५८६॥ वचःस्थानं वह्निचयं गतॊच्छिष्टाम्बसेचनम् । अत्यारात्परकुद्यस्य न कर्तव्य कदाचन ॥५८७॥ * अथ राजमार्गादयः। सर्वजनपदा । येन प्रयान्ति सचतुष्पदाः । अनिरुद्धा यथाकाम राजमार्गः स उच्यते ॥५८८॥ न तत्र रोपयेत्किञ्चिन्नोपहन्यात्तु केनचित् । गुर्वाचार्यत्पादीनां मार्गादानात्तु दण्डभाक् ॥५८८ ॥ यस्तत्र सङ्करखन्नान्वृक्षारोपणमेव च । कामात्पुरोषं कुर्याच्च तस्य दण्डस्तु माषकः ॥५८०॥ * Sm. Ch. p. 551-2 V. M. p. 463-4 V. R. p. 217-220 + सवजनाः सदा इति पाठान्त:

·( ५८ ) तडागोद्यानतीर्थानि योऽमेधेन विनाशयेत् । अमेध्यं शोधयित्वा तु दण्ड्येत्पूर्वसाहसम् ॥५८१॥ दूषयन् सिद्धतीर्थानि स्थापितानि महात्मभिः । धान्यानि वापनीयानि प्राप्नुयात्पूर्वसाइसम् ॥५२॥ सोमामध्ये तु जालानां वृक्षाणां क्षेत्रयोईयोः । फलं पुष्पञ्च सञ्जातं क्षेत्रवामिषु निर्दिशेत् ॥५८३॥ अन्यक्षेत्रे तु जातानां शाखा यनान्यमंस्थिता। स्वामिनं तु विजानीयाद्यस्य क्षेत्रेषु संस्थिता ॥५८४॥ + अखाम्यनुमतेनैव संस्कारं कुरुते तु यः । गृहोद्यानतडागानां संस्कर्ता लभते न तु ॥५८५॥ व्ययं * खामिनि चायाते न निवेद्य नृप यदि। अथावेद्य प्रयुक्तास्तु तस्कृतं लभते व्ययम् ॥५८६॥ अथ कृष्टाकृष्टे विशेषविधिः । अशक्तितो न दद्याच्चेत्खिलाथै यत्कतो व्ययः । तदष्टभागहीनन्तु कर्षक: (फल) कर्षमाप्नुयात् ॥ वर्षाण्यष्टौ स भोक्ता स्यात्परतः खामिने तु तत् ॥५८७॥ अथ शस्यरचा घातश्च । अजातेष्वेव शस्येषु कुर्यादावरणं महत् । दुःखेन हि निवार्यते लब्धास्वादरसा मृगाः ॥५८८॥ दापयेत्पणपादं गां हो पादौ महिषीं तथा। तथाजाविकवत्सानां पादो दण्डः प्रकीर्तितः ॥५॥ अधमोत्तममध्यानां पशूनाञ्चैव ताडने। स्वामी तु विवदेद्यत्र तत्र दण्डं प्रकल्पयेत्॥६००॥ देयमिति पाठान्तरस् । Katyāyana quoted in Kalpatarn. -see V. R. p. 227 + Sm. Ch. p. 551-60 V. M. p. 463-70 V. R. p. 220-25 * Sm. Ch. p. 560 V. M. p. 470 V. R. p. 227 ·( ६० ) क्षेत्रारामविवीतेषु रहेषु पशुवादिषु । ग्रहणं तत्प्रविष्टानां ताडनञ्च वृहस्पतिः * ॥६०१॥ । अथ वाकपारुष्यम्। यस्त्वसत्संजितैरङ्गः (कैः) परमाक्षिपति क्वचित् । अभूतैरथ भूतैर्वा निष्ठुरा वाक् स्मृता तु सा (बुधैः) ॥६०२॥ न्यङ्गावगूरणं 4 वाचा क्रोधात्तु कुरुते यदा। वृत्तदेशकुलानाञ्च अश्लीला सा बुधैः स्मृता ॥६०३॥ महापातकयोनी च रागहेषकरी च या। जातिवंशकरो या च तीव्रा सा प्रथिता तु वाक् ॥६०४॥ हुङ्कारः कासनं चैव लोके यच्च विहितम् । अनुकुर्यादनुब्रूयाहाक्पारुष्यं तथोच्यते ॥६०४॥ योऽगुणान् कीर्तयेद्देषानिर्गुण वा गुणज्ञताम् । अन्यसंज्ञानियोजौ च वाग्दुष्टं तं न विदुः ॥६०५॥ अदुष्टस्यैव यो दोषान् कीर्तयेहोषकारणात् । अन्यापदेशवादी च वाग्दुष्ट तं नरं विदुः ॥६०६॥ मोहाप्रमादात्संहर्षात् प्रोत्या वोत मयेति यः । नाहमेवं पुनर्वक्ष्ये दण्डा तस्य कल्पयेत् ॥६०७॥ यत्र स्यात्परिहारा(सा ?)) पतितस्तेनकीर्तनम् । वचनात्तत्र न स्यात्तु दोषो यत्र विभावयेत् ॥६०८॥ अन्यथा तुल्यदोषः स्यान्मिथ्योत्तौ तृत्तमः स्मृतः। महता प्रणिधानेन वागदुष्ट माधयेबरम् ॥६० ॥ * Sm. Ch, p, 487-94 * न्यग्भावकरणमिति-स्मृतिचन्द्रिकावीरमिवीदयतः पाठः ।

·( ६१ ) अतथ्य बावित राजा प्रयत्नेन विचारयेत्। अमृताख्यानशीलानां जिलाच्छेदो बिशोधनम् * ॥६१ ० ॥ । अथ दण्डपारुष्यम् । उद्गुरण तु हस्तस्य कार्यों हादशको दमः । स एव द्विगुण: प्रोता: पातनेषु सजातिषु ॥६११॥ छदि मूत्रपुरीषाद्यैः स्पर्शने स चतुर्गणः । षड्गुण: कायमध्ये स्यात् भूमि त्वष्टगुणः स्मृतः ॥६१२॥ कर्णीष्ठघ्राणनासाक्षिजिह्वाशिनकरस्य तु । छेदने चोत्तमो दण्डो भेदने मध्यमो भृगुः ॥६१३॥ वाक्पारुष्थे यथैवोक्तः प्रतिलोमानुलोमतः । तथैव दण्ड पारुष्थे पात्यो दण्डो राधाक्रमम् ॥६१४॥ वाग्दण्डस्ताडनञ्चैव येषूक्तमपकारिए । हृतं भग्नन्तुदाप्यास्ते शोध्यं निःस्वैस्तु कर्मणा ॥६१५॥ देहेन्द्रियविनाशे तु यथादण्डं प्रकल्पयेत् । तथा तुष्टिकर देयं समुत्थानञ्च पोडकैः ॥ समुत्थानव्ययञ्चासौ दद्यादान गारोपणम् ॥६१६॥ हेत्वादिभिर्न पश्येच्चेद्दण्डपारुष्यकारगम् । तदा साक्षिकृतं तत्र दिव्यञ्चापि नियोजयेत् ॥६१७॥ आभोषणेन दण्डेन प्रहरेद्यस्तु मानवः । पूर्व वा पौडितो वाथ स दण्डाः परिकीर्तितः ॥६१८॥ अस्पृश्यधूर्तदासानां म्लेच्छानां पापकारिणम् । प्रातिलोम्यप्रसूतानां ताडनं नाथैतो दमः ॥६१८॥ मनुष्याणां पशूनाञ्च दुःखाय प्रहते सति । यथा महत्तरं दुःखं दण्डं कुर्याद्यथा तथा ॥६२०॥ * Sm. Ch.p, 12-13 V. R. p. 243-58, V. M. p. 482-84.

·( ६२ ) त्रिपणोहादशपणो धाते तु पशुपक्षिणाम् । सर्पमार्जारनकुलश्वशूकरवध नृणाम् ॥६२१॥ गोकुमारी देवपश मुक्षाणं वृषभं तथा । वाहयन् साहसं पूर्व प्राप्नयादुत्तमं दमम् ॥६२२॥ श्रान्तान्तुधातांस्टषितानकाले वाहयेतु यः ! खरगोमहिषोष्ट्रादोन्प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ॥६२३॥ प्रमापणे प्राणभृतां प्रतिरूपन्तु दापयेत् । तस्यानुरूपं मूल्यं वा दाप्य इत्यब्रवौम्मनुः ॥६२४॥ वनस्पतीनां सर्वेषामुपरोधो यथा यथा । तथा तथा दमः कार्यों हिंसायामिति धारणा ॥६३५॥ हत्वादिभिर्नपश्येञ्चेत् दण्डपारुष्यकारणं । तदा साक्षिकतन्तत्र दिव्यं चापि नियोजयेत् * ॥६२६॥ अथ स्तेनसाहसिकादीनां दण्डः । सान्वयस्तु प्रहारो यः प्रसह्य हरणञ्च यत् । साहसन्तु भवेदेवं स्तयमुक्तं विनिङ्गवः ॥६२७॥ तुलामानप्रतिमानप्रतिरूपकलक्षितैः । चरबलक्षितैर्वापि प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ॥६२८॥ कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयो। नाङ्गहीनाच कर्तव्या दाप्यास्तूत्तमसाहसम् ॥६२८॥ मृचर्ममणिसूत्राय:काष्ठवल्कलवाससाम् । अजातौ जातिकरणे विज्ञेयोऽष्टगुणो दमः ॥६३०॥ समुगपरिवर्तञ्च सारभाण्डञ्च कृत्रिमम् । आधानं विक्रयं वापि मयतो दण्डकल्पना ॥६३१॥ V, R, P,270--285 V, M, p, 475-4S2

·भिन्ने पण तु पञ्चाशत्पण तु शतमुच्यते ।
हिगुणे शितो दण्डो मूल्यवृद्धौ च बुद्धिमान् ॥६३२॥
येन येन परद्रोहं करोत्यङ्गेन तस्करः ।
छिन्द्यात्तत्तु नृपस्तस्य न करोति यथा पुन: ॥६३३॥
मानवाः सद्य एवाहुः सहोढानां प्रवासनम् !
गौतमानामनिष्टं यत्प्राण्युच्छेदादिगर्हितम् ॥६३४॥
सहोढममहोट वा तत्स्वागमितसाहसम् ।
संग्राह्य चिह्नमावेद्य सर्ववैर्विनियोजयेत् ॥६३५॥
अयःसन्दानगुप्ताश्च मन्दभत्ता बलान्विताः ।
कुर्युः कर्माणि नृपतेरामृत्योरिति कौशिकः ॥६३६॥
परदेशोतं धनं स्वदेश यः समाहरेत् ।
यहोवा तस्य तद्रव्य अदण्डं तं विसर्जयेत् ॥६३७॥
अन्य हस्तात्परिभ्रष्टमकामादुहृतं भुवि ।
चौरेण वा परिक्षिप्त लोपत्रं यत्नात् परोक्षयेत् ॥६३८॥
अचौराहापितं द्रव्य चौरान्वेषणतत्यः ।
उपलब्धे लभेरंस्ते हिगुणं तत्र दापयेत् ॥६३८॥
क्रेतार व भाण्डानां प्रतिग्राहिण एव च ।
समदण्डाः स्मृताः सर्वे ये च प्रच्छादयन्ति तान् ॥६४०॥
क्षतं भङ्गोपमर्दो वा कुर्याद्रव्येषु यो नरः ।
प्राप्नुयात्साहसं पूर्व द्रव्यभाक् स्वाम्युदाहुत: ॥६४१॥
हरेभिन्द्याद्दोच्चापि देवानां प्रतिमां यदि।
तहञ्चैव यो भिन्द्यात्प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ॥६४२॥
प्राकारं भेदयेद्यस्तु पातयेच्छातयेत्तथा ।
बनीयादम्भसो मार्ग प्राप्नुयापूर्वसाहसम् ॥६४३॥

·राजक्रोडासु ये सक्ता राजवृत्त्युपजीविनः । अप्रियस्य तु वतारो वधं तेषां प्रकल्पयेत् ॥६४४॥ प्रतिरूपस्य कारः प्रेक्षणाः प्रकराच ये। राजार्थमोषकाश्चैव प्राप्नु युर्विविधं वधम् ॥६४५॥ प्रमाणन तु कूटेन मुद्रया वापि कूटया । कार्यन्तु साधयेद्यो वै स दाप्यो दण्डमुत्तमम् ॥६४६॥ एकञ्चेबहवो हन्युः संरुद्धापुरुषनराः । मर्मघाती तु यस्तेषां स घातक इति स्मृतः ॥ व्यापादनेन तत्कारो वधं चित्रमवाप्नुयात् ॥६४७॥ आरम्भकत्सहायश्च तथा मार्गानुदेशकः । आश्रयः शस्त्रदाता च भक्तादाता विकर्मणाम् ॥६४८॥ युद्धोपदेशकश्चैव तहिनाशप्रवर्तकः । उपेक्षाकार्ययुक्तश्च दोषवत्तानुमोदकः ॥६४८॥ अनिषेद्धाक्षमो यः स्यात्सर्वे ते कार्यकारिणः । यथाशक्त्यनुरूपञ्च दण्डमेषां प्रकल्पयेत् ॥६५०॥ स्वदेशघातिनो ये स्युस्तथा मार्गनिरोधकाः । तेषां सर्वस्वमादाय राजा शूले निवेशयेत् * ॥६५१॥ अथ स्तेनालाभे हृतदानम् । । गृहेषु मुषि राजा चौराहांस्तु दापयेत् । आरक्षकांस्तु दिक्पालान्यदि चौरो न लभ्यते ॥६५२॥ * V,R, p, 295-340, 368-75 V, M, p, 501-504 ; also.p, 712 Sm. Ch. p, 722 to 735 ·(६५ ) ग्रामान्तरेषु हृतं द्रव्य ग्रामाध्यक्षं प्रदापयेत् । विधीते खामिना देयं चौरोहा त्ववीतके ॥६५३॥ खदेश यस्य वा किञ्चित् हृतं देयं नृपेन तत् । ग्रहीयात्तत्वयं नष्ट प्राप्तमन्विष्य पार्थिवः ॥६५४॥ चौरईत प्रयत्नेन स्वरूपं प्रतिपादयेत् । तदभावेऽपि मूल्यं स्यादन्यथा किल्विषो नरः ॥६५५॥ लब्धे च चौरे यदि च मोषस्तस्मान्न लभ्यते । दद्यात्तमथवा चौरं दापयेहा यथेच्छतः ॥६५६४* । -.. अथ संग्रहणम् । भूतोपचारयुक्तश्चेदवेलास्थानसङ्गतः । कण्ठकेशाम्वरग्राही कर्णनासाकरादिषु ॥६५७॥ एकस्थानासनाहारः संग्रहो मुनिभिः स्मृतः । न पायोऽन्यथाकारी ग्राहको दण्डमईति ॥६५८॥ गर्भपातो नखानाञ्च च दर्शनं गर्भधारणम् । धारणं परवस्त्राणामलङ्कारायुधस्य च ॥६५॥ गन्धमाल्याम्वरैश्चैव लेख्यसंप्रेषणैरपि । एभिश्चिकैः सदा ज्ञेया व्यभिचाररतास्त्रियः ॥६६०॥ ग्राहकं सर्वमेव स्यादारभकरणं हि तत्। अस्मत्कुकार्यसंसर्गानहं संग्रहणं विदुः ॥६६१॥ यानि कम्माण्यभिलषन् पुमान्वै कुरुते कचित् । आरम्भास्ते तु निर्दिष्टा गर्हिता: कामसाधकाः ॥६६२॥ - * दूतोपचार इति पाठान्त। + V. R. p. 343-45. J ·( ५६ ) कामोतु संस्थितो यत्र आरम्भकामसाधके । तचस्माङ्गहणं तख प्रासनहणं ह्यतः ॥६६३॥ परस्त्रियाऽभिभाषेत तोऽरण्ये ग्रहपि वा। नदीनां चैव सम्भेदे स संग्रहणमाप्नुयात् ॥६६४॥ उपकारक्रियाकेलि: स्पर्शी भूषणवाससाम् । सहखड्वासनं चैव सर्वं संग्रहणं स्मृतम् ॥६६५॥ स्त्रियं स्पृशेददेशे यः स्पृष्टो वा मर्षयेत्तया। पस्स्थरस्थानुमते सर्व संग्रहणं स्मृतम् ॥६६६॥* अथाभिगमदण्डः। स्त्रीषु वृत्तोपयोगः (कतोपभोगः ) स्यात्प्रसय पुरुषो यदा। बधस्तन प्रवर्तेत कार्यातिक्रमणं हि तत् ॥६६॥ सर्वेषु चापराधेिषु पुंसोह्यर्थदमस्तथा । तद, योषितो दयुर्वधे मुसोऽङ्गकर्तनम् ॥६६८॥ नाखतन्त्राः (न खतन्त्राः) स्त्रियो प्रायाः पुमांस्तत्रापराध्यते । प्रभुणा शासनीयास्ताः राजा तु पुरुषं नयेत् ॥६६॥ प्रोषितखामिका नारी प्रापिता यद्यभिग्रह। तावमा वन्धने स्वाम्या यावत्स्वादागतः प्रभुः ॥६७०॥ कामार्ता बैरिणी या तु खयमेव प्रकाशयेत्। राजादेशन भोक्तव्या विख्याप्य जनसन्तिधी ॥६॥ * Sm. Ch. p. 18 V. R. p. 382-83. + V. R. p. 389-405. V, M, p. 504-507.

·। ( ६७ ) अथ स्वौधर्म तरङ्ग स्त्रीरक्षा। अग्निशिष्टादिशुश्रूषां बहुभार्यः सवर्णया। कारयेत्तबहुत्वञ्चेज्येष्ठया गहिता न चेत् ॥६७२॥ या वा स्याहौरसूरासामाज्ञासम्मादिनी प्रिया । दक्षा प्रियंवदा शुद्धा तामन विनियोजयेत् ॥६७३॥ दिनक्रमेण वा कर्म यथाज्येष्ठ स्वशक्तितः । विभज्य सह वा कुर्युर्यथाज्ञानमशाठ्यवत् ॥६७४॥ स्त्रीणां सौभाग्यतो ज्येष्ठा विद्ययव दिजन्मनाम् । नहि खल्पेन तपसा भर्ता तुथति योषिताम् ॥६७४॥ पत्या चाप्यवियोगिन्या शुश्रूथोग्निविनीतया। सौभाग्यवदवैधव्यकाम्यया भर्तृभतया ॥६७६॥ भर्तुरादेशवर्तिन्या योषया बहुभिर्जतैः । अग्निः शुषितो यत्र सा स्त्री सौभाग्यमाप्नुयात् ॥६७७॥ पतिशभूषयैव स्त्री सर्वान् कामान् समभुते दिवं पुनरिहायाता सुखानां सा निधिर्भवेत् ॥६७७॥ पतिमुना मोहात्खो के के न नरकं ब्रजेत् । कच्छामानुषतां प्राप्य किं किं दुःखं न विन्दति ॥६७८॥ मृते भर्तरि या साध्वी ब्रह्मचर्य व्यवस्थिता । साऽरुन्धतीसमाचारा ब्रह्मलोके महीयते ॥६८०॥* .V.R.P,420-427. Sm. Ch. P.589-696.

·६८ ) अथ स्त्रीधर्म नियोगः परपूर्वाविधिश्च । नियोगात्यावनं कुर्याद्यथोक्तं तदिशुद्धये । हिजस्य स्त्रीषु धर्मोऽयं शुद्रस्यैके तदाश्रयः ॥६८१॥ सुखार्थ या प्रवृत्ता स्त्री न भतः सुतकाम्यया । पुत्रन्तु जनयेदेव निन्द्या पापा च सा स्मृता ॥६८२॥ भर्तगोत्रं समुत्सृज्य नारी यद्यन्यमाश्रिता। निन्द्यैव सा स्मृता लोके परपूर्वेति चोच्यते ॥६८३॥ परपूर्वाश्रिता यत्र तत्र स्थावाशितः प्रभुः । क्रमाते तु धर्मोऽयं लब्धा वा खामिनो भवेत् ॥६८४॥ निरोधव्या तु ताड्या च परपूर्वापराधतः । अक्षमाच्चानवेक्षन्ती ताडयन् दण्डमहति ॥६८५॥ चौरहस्ताबदौवेगाहुर्भिच्चाहेशविनवात् । निस्तार्थ वापि कान्तारालब्धा त्यता क्रमागता ६८६॥ आसां भोगे न दोषः स्यादिति शासविनिश्चयः । खामिदत्तान्तु ग्रहीयादेषा चेव ततोऽन्यथा ॥६८ दीयमानमथात्मानं या नारी नानुमोदते। न सा देया न सा ग्राह्या विधिरेष स्मृतो गुरुः ॥६८८॥ न चोत्तमां न चाकामां तथा पुत्रवतों न च । ईदृशौं त्वनुरुपेण निष्क्रयेण प्रमौलयेत् ॥६८en* अथ दायविभागः। सकलं द्रव्यजातं यद्भागैर्गृहन्ति तत्समैः । पितरोधातरश्चैव विभागो धर्म्य उच्यते ॥६eout * V. R. p. 449-54. 1 Sm. Ch. p. 606&613. V. M. p. 571.

·( ६८ ) अथ जीवविभागादौ विधिः । जीवहिभागे पिता नैकं पुत्रं विशेषयेत् । निर्भाजयेनचैवैकमस्मात् कारणं विना ॥६८१॥ इंशहरोऽर्धहरो वा पुनवित्ताजनापिता। मातापि पितरि प्रेते पुनतुल्यांशभागिनी ॥६०२॥ अविभक्त मृत पुत्ने(ऽनुजे) तत्सुतं रिक्थभागिनम् । कुर्बीत जीवनं येन लब्ध नैव पितामहात् ॥६८३॥ लभतांशं स पिनान्तु पिटव्यात्तस्य वा सुतात् । स एवांशस्तु सर्वेषां चातॄणां न्यायतो भवेत् ॥ लभत तत्सुतों वापि निवृत्तिः परतो भवेत्॥१८४॥ पैतामहं समानं स्यात् पितुः पुत्रस्य चोभयोः । स्वयं खोपार्जित पित्रा न पुत्रः खाम्यमईति ॥६५॥ खशक्त्यापहृतं नष्ट स्वयंप्राप्तं च यद्भवेत्। एतत्सर्वं पिता पुत्रैविभाग नैव दाप्यते ॥६६॥* अथावलुप्तविभागः। प्रच्छादितन्तु यद्येन पुनरागत्य तत्समम् । भजेरन् चाटभि: साईमभावे तु पितुः सुताः ॥६८७॥ अन्योन्यापहृतं यच्च दुर्विभक्तं च यद्भवेत् ! पश्चात्प्राप्त विभज्येत समभागेन तभृगुः ॥६८८॥ विभक्तेनैव यत्प्राप्त धनं तस्यैव तद्भवेत् । हृत नष्टञ्च यल्लब्ध प्रागुक्तञ्च पुनर्भजेत् ॥६८८॥ .SM. Ch. p. 647-651. V. R. p. 482-496, V. M. p. 554, 566,573,646, D. B. Sec. 44.

·( ७० ) बन्धुनापहृतं द्रव्यं बलाबेव प्रदापयेत् । बन्धनामविभक्तानां भोगन्नैव प्रदापयेत् ॥७००॥* अथाप्राप्तव्यवहारादीनां धनरक्षणम् । अप्राप्तव्यवहाराणां च धनं व्ययवर्जितम् । न्यसेयुबन्धुमित्रेषु प्रोषितानां तथैव च ॥७०१॥ प्रोषितस्य त यो भागो रक्षेयुः सर्व एव तम्। बालपुत्रे मृते रिकथं रच्यं तत्तु खबन्धुभिः ॥ पोगण्डा परतस्तन्तु विभजेरन् यथांशतः ॥७०२॥ अथ क्षेवजादीनां विभाग विशेषविधिः । उत्पन्ने खौरसे पुत्रे हतीयांशहराः स्मृताः । सवर्णास्त्वसवर्णास्तु प्रासाच्छादनमागिनः ॥७०३॥ क्षेत्रिकानुमते वीज यस्य क्षेत्रे प्रजायते । तदपत्यं तयोरव वौजिक्षेत्रियोर्मतम् ॥७०४॥ क्षेत्रिकस्य मतेनापि फलमुत्यादयेत्तु यः। तस्येह भागिनी तौ तु न फलं हि विनैकतः ॥७०५॥ क्लीव विहाय पतित या पुनर्लभते पतिम् तस्यां पौनर्भवी जातो व्यक्तमुत्पादकस्य सः ॥७०६॥ अथ संसृष्टविभागः। संसृष्टानां तु संसृष्टाः पृथकस्थानां पृथस्थिताः । अमावड शहराः जेया निर्वीजान्योन्यभागिनः ॥७०७॥ D. B. Sec., 176. * Sm. Ch.714-15, V. Ryp. 526, V. M. p. 707, + V. M. p. 587. * V. M. p. 604-608, also 615; V. R. p. 544. ** Other Slokas seem sing. SV. R. p. 605.

·( ७१ ) अथापुवस्य धनविभागः । मृते भर्तरि भनाशं लभत कुलपालिका। यावज्जीवन हि खाम्यन्दानाधमनविक्रये ॥७०८॥ व्रतोपवासनिरता ब्रह्मचर्य व्यवस्थिता। दमदानरता नित्यमपुत्रापि दिवं व्रजेत् ॥७०८॥ अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्तो गुरौ स्थिता। भुञ्जीतामरणात्क्षान्ता दायादा जवमाप्नुयुः ॥७१०॥ खर्यात खामिनि स्त्री तु पासाच्छादनमागिनी। अविभक्त धनांशं तु प्राप्नोत्यामरणान्तिकम् ॥७११॥ . भोक्तुमर्हति तृप्ताशं गुरुशुश्रूषण रता। न कुर्याद्यदि शुश्रूषाश्चैतपिण्डे नियोजयेत् ॥७१२॥ अपकारक्रियायुक्ता निर्लज्जा चार्थनाशिका। व्यभिचाररता या च स्त्री धनं न च साहति ॥७१२॥ पत्नी पत्युर्धनहरी या स्यादव्यभिचारिणी। तदभावे तु दुहिता यद्यनूढ़ा भवेत्तदा ॥७१४॥ विभक्त संस्थिते द्रव्यं पुनाभावे पिता हरेत् । भ्राता वा जननी वाथ माता वा तत्यितुः क्रमात् ॥७१५॥* अपुवस्याथ कुलजा पत्नी दुहितरोपि वा। तदभावे पिता माता माता पुत्राश्च कीर्तिताः ॥७१६॥ अथ विभागानधिकारिणः । अक्रमोढ़ासुतश्चैव सगोत्राद्यश्च जायते । प्रव्रज्यावसितश्चैव न ऋक्थं तेषु चाहति ॥७१७॥ v.i. pr 626-33,654-5. Sm. Oh. p. 677-98,V. R. p. 511-514. D. B. Sec. 133.

·( ७२ ) अक्रमोढासुतस्त्वक्थी सवर्णश्च यदा पितुः । असवर्णप्रसूतश्च क्रमोढ़ायाञ्च यो भवेत् ॥७१८॥ प्रतिलोमप्रसुता या तस्याः पुत्रो न ऋक्थभाक् । प्रासाच्छादनमत्यर्थं देय तहन्धुभिर्मतम् ॥७१८॥ बन्धूनामप्यभावे तु पित्रं द्रव्यं तदान यात् । अपि तदनं प्राप्त दापनीया न बान्धवाः ॥७२०॥ अथ विभाज्यानि । । पैतामहञ्च पित्राच यत्किञ्चिस्त्वयमजितम् । दायादानां विभागे तु सर्वमतविभज्यते ॥७२१॥ ऋणं (ऋक्थं) प्रीतिप्रदत्तन्तु दवा शेषं विभाजयेत् । आचतुर्थात्तु तद्ग्राह्यं क्रमेणैव तु तत्सुतैः ॥७२२॥ मात्रा पिटव्यमाटभ्यां कुटुम्बार्थमृणं कृतम् । विभागकाले देयं तहथिभिः सर्वमेव तु ॥७२३॥ तहणं धनिने देयं नान्यथैव प्रदापयेत् । भावितञ्जेत्प्रमाणन विरोधात्परतो यदा ॥७२४॥ पित्रं पितॄणसम्बद्धमात्मीयञ्चामना कतम् । ऋणमेवंविधं शोध्यं विमागे वन्धुभिः सह ॥७२५॥ ग्रहोप(स्कर)करणवाद्याश्च दोह्याभरणकर्मिणः । दृश्यमाना विभज्यन्ते कोषं गूढ़ेऽब्रवौद्धृगुः ॥७२६॥ धर्मार्थं प्रौतिदत्तञ्च यदृणं स्वनियोजितम् । तदृश्यमानं विभजेन्न दानं पैटकाइनात् ॥७२७॥ * V. R. p. 491. V. M. p. 712. Sm. Ch. p. 630-32. D. B. Sec.76-78. *** There are some disconnected slokas on exclusion from ipberitance.

·( ७३ ) दृश्यमानं विभज्येत राह क्षेत्रं चतुष्पदम् । गूढद्रव्याभिशङ्कायां प्रत्ययस्तव कीर्तितः ॥७२८॥ शङ्काविश्वाससन्धान विभाग विद्यानां सदा। क्रियासमूहकर्तवे शेषमेव प्रदापयेत् ॥२८॥ भातृणां यस्तु नेहेत धनं शक्तः स्वकर्मणा। स निर्माज्यः स्वकादंशात् किञ्चिहत्वोपजोवनम् ॥७३०॥ यथा यथा विभागाप्तं धनं यागार्थतामियात् । तथा तथा विधातव्यं विहद्भिर्भागगौरवम् ॥७३१॥ अथ विभक्तलक्षणम् । बसेयुर्दशवर्षाणि पृथग्धाः पृथक्रियाः । नातरस्तेऽपि विजेयाः विभक्ताः पैटकाइनात् ॥७३२॥ । अथाविभाज्यानि। नाविद्यानान्तु वैटोन देयं विद्याधनारकचित् । समविद्याधिकानान्तु देयं वैद्येन तदनं ॥७३३॥ परभक्तप्रदानेन प्राप्तविद्यो यदन्यतः । तया प्राप्तन्तु तद्वित्तं विद्याप्राप्तं तदुच्यते ॥७३४॥ उपन्यस्ते च यल्लब्धं विद्यया पणपूर्वकम् । विद्याधनन्तु तडिद्याविभाग न विभज्यते ॥७३५॥ शिष्यादाविज्यतः प्रशासन्दिग्धप्रश्ननिर्णयात् । खज्ञानशंसनाहादाल्लब्धं प्राध्ययनाच्च यत् ॥७३६॥ । * Sm. Ob., pp. 617-36. V. R., pp. 496-98. D. B. Sec.78. ** Some more Slokas are missing. Two disconnected verses occur in Sm. Ch. (pp. 719-20). १०

·( ७४ )
।
विद्याधनन्तु यत्याहुविभाग न तद्दिभज्यते ।
शिल्पष्वपि हि धर्मोऽयं मूल्याड्यञ्चाधिकं भवेत् ॥७३७॥
विद्यापणकतञ्चैव याज्यतः शिष्थतस्तथा।
एतविद्याधनं प्राहुः सामान्यं यदतोऽन्यथा ॥७३८॥
परं निरस्य यल्लब्ध विद्यया पणपूर्वकम् ।
विद्याधनन्तु तद्विद्यान्न विभाज्यं वृहस्पतिः।।७३८॥
विद्याप्रतिज्ञया लब्धं शिथादाप्तञ्च यद्भवेत्।
ऋविन्यायन यल्लब्धमेत विद्याधनं भृगुः ॥७४०॥
आरुह्य संशयं यत्र प्रसभं कर्म कुर्वते ।
तस्मिन्कर्मणि तुष्टेन प्रसादः खामिना कृतः ॥७४१॥
तत्र लब्धन्तु बत्किञ्चिनं शौर्येण तद्भवेत् ।
ध्वजाहत भवेद्यत्तु विभाज्यं नैव
तत्स्मृतम् ॥७४२॥
संग्रामादाहृत रात्तु विद्राव्य द्विषतां बलम् ।
खाम्यर्थे जीवित त्यहा तडजाहृतमुच्यते ॥७४३॥
यल्लब्धं लाभकाले तु सजात्या कन्यया सह ।
कन्यागतन्तु तदित्त' शुल्क वृद्धिकरं स्मृतम् ॥७४४॥
वैवाहिकन्तु तद्दिद्याद्धार्यया यत्सहागतम् ।
धनमवविधं सर्वं विजेयं कर्मसाधकम् ॥७४५॥
विवाहकाले यत्किञ्चिहरायोद्दिश्य दीयते।
कन्यायाः तदनं सर्वमविभाज्यं च बन्धुभिः ॥७४६॥
शौर्यप्राप्त विद्यया च स्त्रीधनं चैव यत्स्मृतम् ।
एतत्सर्व विभागे तु न च वैभाज्यमर्थिभिः ॥७४७॥
धनं पत्रनिविष्टन्तु धर्मार्थं यनिरूपितम् ।
उदकञ्चैव दाराम निबन्धो यः क्रमागतः ॥४८॥

·( ७५ ) धृत वस्त्रमलशारो नानुरूपञ्च यद्भवेत् । यथाकालोपयुक्तानि तथा योज्यानि बन्धुभिः ॥७४८॥ गोप्रचारश्च रथ्या च वस्त्र यच्चाङ्गयोजितम् । प्रयोज्यं न विभज्येत शिल्पार्थञ्च वृहस्पतिः ॥७५०॥ देशस्य जाते: सङ्घस्य धर्मो ग्रामस्य यी भृगुः । उदितः स्यात्म तेनैव दायभागं प्रकल्पयेत् ॥७५१॥ कुटुम्ब विभ्यात् चातुर्यो विद्यामधिगच्छतः । भागं विद्याधनात्तस्मात् स लभेताश्रुतोपि सन् ॥७५२॥ कुले विनोतविद्यानां मातृणां पिटतोऽपि वा। शौर्यप्राप्तन्तु यत्ति विभाज्यं तहहस्पतिः ॥७५३॥ कन्यकानां त्वदत्तानां चतुर्थी भाग इष्यते। पुत्राणां तु वयोभागा: साम्यं खल्पधने स्मृतम् ॥७५४॥ अथ स्त्रीधनकृत्यम् । जढया कन्यया वापि पत्युः पिटरहेऽथवा । धातुः सकाशात्पित्रोर्वा लब्ध सौदायिक स्मृतम् ॥७५५॥ सौदायिक धनं प्राप्य स्त्रोणां स्वातन्त्रामिष्यते। यस्मात्तदानृशंस्यार्थ तैत्ति तन्मजीवनम् ॥७५६॥ सौदायिक सदा स्त्रीणां खातन्त्र परिकीर्तितम् । विक्रये चैव दाने च यथेष्टं स्थावरेवनि॥७५७॥ न भर्ता नैव च सुतो न पिता वातरो न च । आदाने वा विसर्ग वा स्त्रीधने प्रभविष्णवः ॥७५८॥ V. R., pp. 500-507. V. M., pp. 707-710. Sm. Ch., pp. 635-641. D. B. Sec. 51, 80, 93, 96, 97.

·( ७६ ) यदि ोकतरस्तेषां स्त्रीधनं हरते वलात् । स वृद्धि प्रतिदाप्यः स्याद्दण्डञ्चैव समाप्नुयात् ।।७५८॥ व्याधित व्यसनस्थञ्च धनिकैवोपपीड़ितम् । दृष्ट्वा निसृष्टं यत्प्रीत्या दद्यादात्मेच्छया हि सा ॥७६०॥ तदेव यद्यनुज्ञाप्य भक्षयेत् प्रीतिपूर्वकम् । मूलमेव स दाप्यः स्याद्यदा स धनवान् भवेत् ॥७६१॥ अथ चेत्स द्विभार्यः स्यान्न च तां भजते पुनः । प्रोत्या निसृष्टमपि चेत्प्रतिदायः स तद्दनम् ॥७६२॥ पिटमाटपतिनाटज्ञातिभिः स्त्रीधनं स्त्रियै । यथाशक्तया हिसाहस्साहातव्यं स्थावराहते ॥७६३॥ प्रासाच्छादनवासानामाच्छेदो यत्र योषितः । तत्र खमाददौत स्त्री विभागमृधिनस्तथा ॥७६४॥ भर्तृदायं मृते पत्यौ विन्यसेत्स्त्री यथेष्ठतः । विद्यमाने तु संरक्षेत् क्षपयेत् तत्कुलेऽन्यथा ॥७६५॥ लिखितस्येति धर्मोऽयं प्राप्ते भटकुले वसेत् । व्याधिता प्रेतकाले तु गच्छेहन्धुकुलं ततः ॥७६६॥ अपकारक्रियायुक्ता निर्लज्जार्थविनाशिका। व्यभिचाररता स्त्री तु स्त्रोधनं न च साहति ॥७६७॥ यज्ञार्थं द्रव्यमुत्पन्न तथाद्रव्यं नियोजयेत् । स्थानेषु धर्मयुक्तेषु न स्त्री मूर्खविधर्मिषु ॥७६८॥ भर्ता प्रतिश्रुत' देयमृणवत् स्त्रीधनं सुतः। तिष्ठेनतकुले जातु न या पिटकुले वसेत् * ॥७६८॥ Sm. Ch., pp. 652, 659-69. V. M., pp. 690-6944. V. B., pp. 510-14 D. B. Sec. 53, 64,66, 57.

·अथ स्त्रीधनविभागनिर्णयः । भगिन्यो बान्धवैः साई विभजेयुः सभर्तकाः । दुहितृणामभावे तु रिक्थं पुत्रेषु तद्भवेत् ॥७७०॥ अप्रजःस्त्रीधनं भर्तुं ब्राह्मादिषु चतुर्वपि । अभाव तदनपत्यानां मातापित्रोस्तदिश्यते ॥७७१॥ आसुरादिषु यत्नब्ध स्त्रीधनं पैटकं स्त्रियाः । बन्धुदत्त तु बन्धूनामभावे भर्तृगामि तत् ॥ स्त्रीधनस्येति धर्मोऽयं विभागस्तु प्रकल्पितः ||७७२॥ अथ स्त्रीधनलक्षणम् । अध्यग्न्यध्यावाहनिक दत्तच प्रीतितः स्त्रिये । मावचाटपिटप्राप्तं षडू विधं स्त्रोधनं स्मृतम् ॥७७३॥ प्राप्तं शिल्पैस्तु यद्वित्त प्रोत्या चैव यदन्यतः । भर्तुः खाम्य सदा तत्र शेषन्तु स्त्रीधनं भवेत् ॥७७४॥ विवाहकाले यत् स्त्रीग्यो दीयते यग्निसन्निधौ। तदध्यग्निकतं सद्भिः स्वाधनं परिकोर्तितम् ॥७७५॥ यत्पुनर्लभते नारी नीयमाना हि पैटकात् । अध्यावाहनिक नाम स्त्रोधनं समुदाहृतम् ॥७७६॥ प्रोत्या प्रदत्त यत्किञ्चिच्छा खशुरेण वा। पाददग्दनिकं यत्तल्लावण्यार्जितमुच्यते ॥७७७॥ * Sm. Ch., pp. 661-667, V. M., pp. 695-705, V. R., pp.518. D. B. Sec. 61,71.

·७८ ) । विवाहात्परतो यत्तु लब्धं भर्तृकुलात्स्त्रिया। अन्वाधयन्तु तत्प्रोता यल्लब्ध खकुलात्तथा ॥७७८॥ अड्च लब्धन्तु यत्किञ्चित् संस्कारात् प्रौतित: स्त्रिया। भर्तुः पित्रोः सकाशाद्दा अन्वाधयन्तु तभृगुः ॥७७॥ ग्रहोपस्करबाद्यानां दोह्याभरणकर्मिणाम् । मूल्यं लब्धञ्च यत्किञ्चिच्छल्क तत्परिकीर्तितम् ॥७८०॥ तत्र सोपधि यद्दत्त यच्च योगवशेन वा। पित्रा चात्राऽथवा पत्या न तत् स्त्रीधनमुच्यते ॥७८१॥ पिटझ्याञ्चैव यहत्त दुहितुः स्थावरं धनम् * । अतीतायामप्रजसि भ्रागामि तु सर्वदा ॥७८२॥ अथ द्यूतसमाह्वयः। द्यूतं नैव तु सेवेत कामक्रोधविवर्द्धनम् । असाधुजननं करं नराणां द्रव्यनाशनम् ॥७८३॥ ध्रुवं धूतात्कलियस्माविषम् सर्पमुखादिव । तस्माद्राजा निवर्तेत विषये व्यसनं हि तत् ।।७८४॥ वर्तेत चेत्प्रकाशन्तु हारावस्थिततोरणम् । असम्मोहार्थमार्याणां कारयेत् तत्करप्रदम् ॥७८५॥ सभिकः कारयेात देयं दद्यात्स्वयं नृपे। दशकं तु शतं वृद्धिः ग्टह्नौयाञ्च पराजये॥७८६॥ * Attributed to Briadha-Katyayana in the Daya-bhagar, + Sm. Oh., pp. 651-6553 V. M., pp. 678-694. V. R., pp. 522-24. D. B. Sec. 69 58,64.

·(e) जेतुहृद्यात्स्वयं द्रव्यं जितं ग्राह्यं विपक्षकम् । सद्यो वा सभिकैनैव कितवादनसंशये ॥७८७॥ एकरूपा दिरूपा वा छूते यस्याक्षदेविनः । दृश्यते च जयस्तस्य यस्मिन् रक्षा व्यवस्थिता ॥७८८॥ प्रसह्य दापयेद्रव्यं तस्मिन् स्थाने न चान्यथा। जितं वै सभिकस्तत्र सभिकप्रत्ययाक्रिया ॥७८८॥ अनभिज्ञो जितो मोध्योऽभिज्ञो वापि जितो रहः । सर्वखेऽपि जितेऽभिज्ञ न सर्वखं प्रदापयेत् ॥७८.०॥ विग्रहं च जये लाभे करणे कूटदेविनाम् । प्रमाणं सभिकस्तत्र शुचिः स्यात्मभिको यदि ॥७८१॥ म्लेच्छश्वपाकधूर्तानां कितवानां तपस्विनाम् । तत्वताचारभेत्तृणां निश्चये न तु राजनि * ॥७२॥ । अथ प्रकीर्णकतरङ्गः। पूर्वोक्तादुतशेष स्यादधिकारच्युतञ्च यत् । आहत्य परतन्वार्थनिबद्धमसमञ्जसम् ॥७३॥ दृष्टान्तत्वेन शास्त्रान्ते पुनरुक्त क्रियास्थितम् । अनेन विधिना यञ्च वाक्यं तस्यात्प्रकीर्णकम् ॥४॥ राजधर्मान् स्वधमांश्च सन्दिग्धानाच्च भाषणम् । पूर्वोक्तादुक्त शेषञ्च सर्व तत्स्यात् प्रकीर्णकम् ॥७८.५॥ सद्भागकरशुल्कञ्च मत्तें देयं तथैव च। संग्रामचौरभेदी च परदाराभिमर्शनम् ॥७२६॥ * V. R., pp. 611-617. V. M., pp. 718-720.

·(८०) गोब्राह्मणजिघांसा च शस्यव्याघातकत्तथा। एतान् दशापराधांस्तु नृपतिः स्वयमन्विषत् ॥७९७॥ লিনীকান্ধৰ স্বাৰান্ধিল:। वर्णाश्रमविलीपश्च वर्णसङ्करलोपनम् ॥७८८॥ निधिनिष्फलवित्तञ्च दरिट्रस्य धनागमः । एतांश्चारैः सुविदितान् स्वयं राजा निवारयेत् ॥७८८॥ अनाम्नातानि कार्याणि क्रियावादांश्च वादिनाम् । प्रवतीनां प्रकोपश्च सङ्केतश्च परस्परम् ॥८००॥ अशास्त्रविहितं यच्च प्रजायां सम्प्रवर्तते। उपायैः सामभेदाद्यैरतानि शमयेनृपः * ॥८०१॥ । अथ दगडतरङ्गः। , आचार्यस्य पितुर्मातुर्बान्धवानां तथैव च । एतेषामपराधे तु दण्डो नैव विधीयते ॥ मित्रादिषु प्रयुञ्जीत वाग्दण्डं धिक् तपखिनि। यथोक्तं तस्य तत्कुर्यादनुक्तसाधुकल्पितम् ॥८०२॥ राजानो मन्त्रिणश्चैव विशेषादेनमानयुः । अशासनात्तु पापानां नतानां दण्डधारणात् ॥८०३॥ सचिह्नमपि पापन्तु पृच्छेत् पापस्य कारणम् । तदा दण्डं प्रकल्पेत दोषमारोप्य यत्नतः ॥८०४॥ प्राणात्यये तु यत्र स्थादकार्यकरणं कृतम् । दण्डस्तत्र तु नैव स्यादेष धर्मः स्मृतो भृगुः ॥ Sm, Ch., pp. 771-773 * V. M., p. 712. V.R., pp. 621-638. Y Ocour already in page 35.

·अस्पू ( ८१ ) सहृत्तानान्तु सर्वेषामपराधो यदा भवेत्। अवशेनैव दैवात्तु तत्र दण्डं न कल्पयेत् ॥८०५॥ सम्यग्दगड प्रणतारो नृपाः पूज्याः सुरैरपि । भारम्भे प्रथम दद्यात् प्रवृनौ मध्यमः स्मृतः ॥ यस्य यो विहिो दण्ड: पर्याप्तस्तु स वै भवेत् ॥८०६॥ yकल्पितो यस्य यो दण्डस्त्वपराधस्य यत्नतः । पणानां ग्रहणं तस्यात्तन्मूल्यं वाथ राजनि । अपराधेिषु नियतमाच्छर्गागीय मानवाः । दण्डनीयः स शैथिल्यात् प्रथमं नैति गौतमः ॥८००॥ अर्थवन्तो यतः सन्तो यथोक्तानपि ते दमान् । दानवोपशाम्मे युस्तस्मात्तत्र विनिश्चयः । ८०८॥ तस्माद्दण्डाहताः पापाः येन येनाशुभं पुनः । न कुर्युस्तत्तदेवैषां कर्त्तव्यमिति निश्चयः ॥८०८॥ समूहस्थाः प्रवृत्ताश्च पापेषु पुरुषाधमाः । यथोक्ताद्विगुणं दण्ड मेकै कस्य प्रकल्पयेत् ॥८१०॥ प्रव्रज्यावसितं शूद्रं जपहोमपरन्तथा । वधन शासयेत्यापं दाप्यो वा द्विगुणं दमम् ॥ प्रतिलोमप्रसूतानां ताडनं नार्थतो दमः ॥ परतन्वाश्च ये केचिद्दासत्वे ये च संस्थिताः। अनाथास्त तु निर्दिष्टाः तेषां दण्डस्तु ताड़नम् ॥८११॥ ताड़नं बन्धनञ्चैव तथैव च विडम्बनम् । दासस्य नार्थदण्डो विधीयते ॥८१२॥ एष दण्डो हि \ Occur already in pp. 35-36, and 61, ११ ·( २ ) सुवर्णशतमेकन्तु वधाही दण्डमर्हति । अङ्गच्छेदे वदईन्तु विवासे पञ्चविंशतिम् ॥८१३॥ कुलोनार्यविशिष्टेषु निकृष्टेष्वनुसारतः । सर्वस्खं वा निग्यैतान पुराच्छीनं प्रवासयेत् ॥८१४॥ निर्धना बन्धने स्थाप्या वधं नैव प्रवर्त्तयेत् सर्वेषां पापयुक्तानां विशेषार्थश्च शास्त्रतः ॥८१५॥ वधाङ्गच्छेदाहविप्रो नि:सङ्के वन्धने विशेत् । तदकर्मवियुक्तोऽसौ वृत्तस्तस्य दमो हि सः ॥८१६॥ कूटसाच्यपि निर्वास्यो विख्याप्योऽसत्प्रतिग्राही। अङ्गच्छेदी वियोज्य: स्यात् खधर्मे बन्धनेन तु ॥८१७॥ , कोष्ठन्त्राणपादाक्षिजिह्वाशिनकरस्य च । छेदने चोत्तमं दद्याद्भेदने मध्यमं भृगुः ॥ एतैः समापराधानां तनाम्येवं प्रकल्पयेत् । बालहट्वातुरस्त्रीणां न दण्डस्ताड़नं दमः ॥८१८॥ स्त्रीधनं दापयेद्दण्डं धार्मिकः पृथिवीयतिः। निर्धना प्राप्तदोषा स्त्री ताड़नं दण्डमति ॥८१८॥ अन्यायोपार्जितं धनं (न्यस्तं) कोष कोषं निवेशयेत् । कार्याथै कार्यनाशः स्याहुद्धिमान् नोपपातयेत् ॥२०॥ दत्त्वा धनं तद्विप्रेभ्यो सर्व दण्डसमुत्थितम् । पुत्रे राज्यं समासज्य कुर्वीत प्रायणं वने ॥२१॥ एवञ्चरेत्सदा युक्तो राजा धर्मेषु पार्थिवः । हितेषु चैव लोकस्य सर्वान् भृत्यान्नियोजयेत् ॥२२॥ । * V. R., pp. 628-660, 663. * Occurs already in p. 61.

·( ८३ ) अथ साहसादी अदण्ड्याः। Vउद्यतानां तु पापानां हन्तुर्दोषो न विद्यते। निवृत्तास्तु यदारम्भात् ग्रहणं न वधः स्म तः ॥ V आततायिनि चोत्कृष्टे तपःखाध्यायजन्मतः । बध स्तत्र तु नैव स्यात् पाप होने वधो भृगुः ॥ उद्यतासिविषाग्निश्च चापोद्यतकरस्तथा। आथर्वणन हन्ता च पिशुनश्चैव राजनि ॥२३॥ भार्यातिक्रमकारौ च रन्धान्वेषणतत्परः । एवमाद्यान्विजानीयात् सर्वानवाततायिनः ॥२४॥ यशोवृत्तहरान् पापानाहुधर्मार्थहारकान् । अनाक्षारितपूर्वो यस्त्वपराधे प्रवर्तते ॥ प्राणद्रव्यापहार च तं विद्यादाततायिनम् ॥२५॥ नखिनां शृशिणां चैव दंष्ट्रिणां चाततायिनाम् । हस्ताखानां तथाऽन्येषां वधे हन्ता न दोषभाक् ॥२६॥ अथ दण्डमानम् । माषः पादो दिपादो वा दण्डो यत्र प्रकल्पितः। अनिर्दिष्टन्तु सौवर्ण माषकं तत्र कल्पयेत् ॥ V यत्रोक्तो माषको दण्डो राजतं तत्र निर्दिशेत् । कृष्णलैश्चोक्तमिव स्यादुक्तं दण्डविनिश्चये ॥ * Sm. Ch., pp. 729-732. See p. 1. y Occur already in pages 1, 35, 36.

·No text on this page.

·APPENDIX I.
Katyāyana on Rājadharma (from the Rāja-nītiprakāśa).
विनीतः शास्त्रसम्बन्नः कोशशौर्यसमन्वितः ।
ब्रह्मण्यो दानशीलः स्याद् धर्मसत्यपरो नृपः ॥
स्तम्भोपतापपैशुन्यचापलक्रोधवर्जितः ।
प्रगल्भः सन्नतोदयः सम्भाषी प्रियदर्शनः ॥
वश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्डं विकारिष ।
परीक्ष्यकारिणं धोरमत्यन्त श्रीनिषेवते ॥
।
शौर्य विद्यार्थबाहुल्यात् प्रभुत्वाच विशेषतः ।
सदा चित्तं नरेन्द्राणां मोहमायाति कारणात् ॥
तस्माचित्तं प्रबोधव्यं राजधर्मे सदा हिजैः।
पवित्रं परमं पुण्यं स्मृतिवाक्यं न लङ्घयेत् ॥
वेदध्वनिप्रभावण देवाः खर्गनिवासिनः ।
तेऽपि तत्र प्रमोदन्ते हप्तास्तु हिजपूजनात् ॥
तस्माद्यत्नेन कर्त्तव्यो हिजपूजा सदा नृपः।
तेन भूयोऽपि शक्रवनरेन्द्रत्व' पुनः पुनः ॥
सुराध्यक्षश्चुत: वर्गान्नृपरूपेण तिष्ठति।
कर्तव्य तेन तनित्यं येन तत्व समाप्नुयात् ॥
प्रजानां रक्षण नित्यं कण्टकानां च शोधनम् ।
विजानां पूजनं चैव एतदर्थे तो नृपः ॥
यत्र कर्माणि नृपतिः स्वयं पश्यति धर्मतः ।
तत्र साधुसमाचारा निवसेयुः सुखं प्रजाः ॥
श्रोत्रिया विधवा बाला दुर्बलाश्च कुटुम्बिनः ।
एते राजबला राज्ञा रक्षितव्याः प्रयत्नतः ॥
12
।

·।
अनाथस्य नृपो नाथस्त्वरहस्य नृपो ग्रहम् ।
अपुत्रस्य नृपः पुत्रो ह्यपितुः पार्थिवः पिता ॥
भूखामी तु स्मृतो राजा नान्यद्रव्यस्य सर्वदा।
तत्फलस्य हि षड़ भागं प्राप्न यानान्यथैव तु ॥
भूतानां तन्निवासित्वात् स्वामित्वं तेन कीर्तितम् ।
तक्रिया वलिषड़ भागं शुभाशुभनिमित्तजम् ॥
अन्यायेन हि यो राष्ट्रात् करं दण्डं च पार्थिवः ।
शस्यभागं च शुल्क चाप्याददीत स पापभाक् ॥
एवं प्रवर्तते यस्तु लोभ त्यक्त्वा नराधिपः ।
तस्य पुत्राः प्रजायन्ते राष्ट्र कोशश्च वईते ॥
APPENDIX II.
Additions and corrections from the Parāśara-Dharma-Samhitā.
P. D. S., III, p. 7; Read after sloka 1.
वि नानार्थेऽवसन्देहे हरण हार उच्यते ।
नानासन्देहहरणात् व्यवहार इति स्मृतः ॥
Ditto, p. 21 ; Complete, sloka after no. 4,
हे पदे साध्यभेदात्तु पदाष्टादशतां गते।
अष्टादशक्रियाभेदात् भिन्नान्यथ सहस्रधा ॥
Ditto, p. 22; Read the following before Darsanabidhih, p. 4.
प्रातरुत्थाय नृपतिः शौचं कृत्वा समाहितः ।
गुरु ज्योतिर्विदं वैद्यान्देवान्विप्रान् पुरोहितान् ॥
यथाईमतान् सम्पूज्य सुपुष्पाभरणैर्नपः ।
अभिवन्द्य च गुर्वादौन सम्मुखान् प्रविशेत् सभाम् ॥
Ditto, p. 33-अपन्यायप्रवृत्तं तु etc. in sloka 25. Read after sloka 37.

·[ ८७ ] IMAR P. D. S., III, pp. 86-87- देशपत्तनगोठेषु पुरग्रामिषु वादिनाम् । तेषां स्खसमयैर्धर्मशास्त्रतोऽन्येषु तैः सह । लेख्यं यत्र न विद्यत न भुक्तिनं च साक्षिणः । न च दिव्यावतारोऽस्ति प्रमाणं तत्र पार्थिवः ॥ Ditto, p. 58. Add after sloka 74. हिजाति: प्रतिभूहीनो रक्ष्यः स्याहाह्यचारिभिः । शूद्रादीन् प्रतिभूहोनान्बन्धयेन्निगड़ेन तु ॥ अतिक्रमऽपयाते च दण्डयेत पणाष्टकम् । नित्यकर्मोपरोधस्तु न कार्यः सर्ववर्णिनाम् ॥ Ditto, p. 66. Read before sloka 90. सलेखनं वा लभते नाहं सप्ताहमेव वा। मतिरुत्पद्यते यावहिवादे वतुमिच्छतः ॥ Ditto, p. 70. The P. D. S. adds these lines e.g., read after sloka 108- अखतन्त्रजड़ोन्मत्तबालदीक्षितरोगिणाम् । and connect it with the first line of sloka 103. P. D. S., III, p. 72, add after the second line of sloka 104--- दत्तेऽपि काले देयं स्यात् पुन: कार्यस्य गौरवात् ॥ Ditto, p. 81, add after sloka 149- उपायैश्चोद्यमानस्तु न दद्यादुत्तरं तु यः । अतिक्रान्ते सप्तराने जितोऽसौ दातुमर्हति ॥ Ditto, p. 41- पूर्वमाक्षारयेद्यस्तु नियतं स्यात् स दण्डभाक् । पश्चाद्यः सोऽप्यसत्कारी पूर्वे तु विनयो गुरुः ॥ कारणात् पूर्वपक्षोऽपि उत्तरत्वं प्रपद्यते । अतः क्रिया तदा प्रोक्ता पूर्वपक्षप्रसाधनी ॥ Ditto, p. 88, add after sloka 169— क्रिया तु दैविको प्राप्ता विद्यमानेषु साक्षिषु । लेख्ये च प्रतिवादेषु न दिव्य' न च साक्षिणः ॥

·[ ८८ ]
P. D. S., III, pp. 91-92, add after sloka 166-
चोदना प्रतिकालं तु युक्तिलेशस्तथैव तु ।
द्वतीयः शपथः प्रोक्तस्तत्क्षण साधयेत् क्रमात् ॥
अभीक्षहां चोद्यमानोऽपि प्रतिहन्यान्न तहचः ।
त्रिचतुःपञ्चकत्लो वा परतोऽर्थं समाचरेत् ॥
चोदना प्रतिघाते तु युक्तिलेशैः समन्वियात् ।
देशकालार्थसम्बन्धपरिणामक्रियादिभिः ॥
युक्तिष्वप्यसमासु शपथैरेनमर्दयेत्
अर्थकालबलापेक्षमग्नाम्बसुकतादिभिः ॥
Ditto, pp. 105-6, add before sloka 271-
सभासदां प्रसिद्धं यल्लोकसिद्धमथापि वा।
साक्षिणां दूषणं ग्राह्यमसाध्यं नान्यदिश्यते ॥
साक्षिदोषाः प्रयोक्तव्याः संसदि प्रतिवादिना।
पत्रे विलिख्य तान् सर्वान् वाचं प्रत्युत्तरं ततः ॥
प्रतिपत्तौ तु साक्षित्वमईन्ति न कदाचन ।
अतोऽन्यथा भावनायाः क्रियया प्रतिवादिना ।
अभावयन् धनं दाप्यः प्रत्यर्थी साक्षिणः स्फुटम् ।
भाविताः साक्षिणः सर्वे साक्षिधर्मनिराकताः ॥
प्रत्यर्थिनोऽर्थिनो वापि साक्षिदूषणसाधने ।
प्रस्तुतार्थोंपयोगेन व्यवहारान्तरं न च ॥
जित: स विनयं दाण्यः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।
यदि वादी निराकाङ्गः साक्षिसत्ये व्यवस्थितः ॥
Ditto, p. 114, add before sloka 292
न ददाति हि यः साच्यं जाननपि नराधमः ।
स कूटसाक्षिणां पापस्तुल्यो दण्डेन चैव हि ॥
Ditto, p. 130, add after sloka 193–
लेख्यं तु विविधं प्रोक्तं स्वहस्तान्यक्कत तथा ।
असाक्षिमत्साक्षिमच्च सिद्धिर्देशस्थितेस्तयोः ॥

·[ ८e ] P. D. S., III, p. 134 ; add before sloka 203- लिखितं लिखितेनैव साक्षिमत् साक्षिभिर्हरेत् । कूटोक्ती साक्षिणो वाक्याल्लेखकस्य च पत्रकम् ॥ आब्यस्य निकटस्थस्य यच्छतेन न याचितम् । शुद्धर्णशङ्कया तत्तु लेख्यं दुर्बलतामियात् ॥ Ditto, p. 136; add half a verse before sloka 221- निर्दोषं प्रथितं यस्तु लेख्यं तत् सिद्धिमाप्नुयात् । Ditto, p. 136; add after śloka 223- आधानसहितं यत्र ऋणं लेख्ये निवेशितम् । मृतं साक्षिप्रमाणं तु खल्पभोगेषु तद्विदुः ॥ Ditto, p. 136; add after sloka 224- यदि लब्ध भवेत् किञ्चित् प्रज्ञप्तिवां कता भवेत् । प्रमाणमेव लिखितं मृता यद्यपि साक्षिण: ॥ Ditto, p. 141 ; add after sloka 234- लिखित साक्षिणो भुक्तिः क्रियाः क्षेत्रग्रहादिषु । आगमे क्रयदानादौ प्रत्याख्याते चिरन्तने ॥ भुक्तिप्रसाधने मुख्याः प्रथमं तु कृषीवलाः। ग्रामण्यः क्षेत्रसामन्तास्तत्सीमापतयः क्रमात् ॥ Ditto, p. 148; after sloka244- ब्रह्मचारी चरेत् कश्चिद्दत षट्त्रिंशदाब्दिकम् । अर्थार्थी चान्यविषये दीर्घकालं वसेन्नरः ॥ समाहत्तोऽव्रती कुर्यात् स्वधनान्वेषण ततः । पञ्चाशदाब्दिको भोगस्तद्धनस्यापहारकः ॥ प्रतिवेदं हादशाब्दः कालो विद्यार्थिनां स्मृतः शिल्पविद्यार्थिनां चैव ग्रहणान्तः प्रकीर्तितः ॥ सुहृद्भिर्बन्धुभिश्चैषां यत् खं भुक्तमपश्यताम् । नृपापराधिनां चैव भवेत् कालेन हीयते ॥

·[20] P. D. S., III, p. 152; add before the half verse 304- अशिरांसि च दिव्यानि राजभृत्येषु दापयेत् ॥ Ditto, p. 154 ; add after sloka 310, the half-verse- तदर्धाधस्य नाशे तु लौकिकाच क्रियाः स्मृताः ॥ Ditto, p. 186; add after 329- निमज्योतलवते यस्तु (द)ष्टश्चेत् प्राणिभिर्नरः पुनस्तत्र निमज्जेत् स दंशचिङ्गविभावितः ॥ Ditto, pp. 194-5, add before sloka 338- तण्डुलान् कारयेच्छलान् शालेनीन्यस्य कस्यचित्। मृन्मये भाजने कवा आदित्यस्याग्रतः शुचिः ॥ स्वानोदकेन संमिशून् रात्रौ तवैव वासयेत् । आवाहनादि पूर्व तु क्त्वा रात्रौ विधानतः ॥ Ditto, p. 204 ; the verse 348 quoted in Parāśara reads न दण्ड दापयेच्छदं न शुद्धो दण्डभाग् भवेत् । and it is a better reading. Ditto, p. 208; add after sloka 353- न जातु ब्राह्मण हन्यात् सर्वपापेष्ववस्थितम् । राष्ट्राच्चैनं बहिष्कुर्यात् समग्रधनमक्षतम् ॥ Ditto, p. 208; add before sloka 355– चतुर्णामपि वर्णानां प्रायश्चित्तमकुर्वताम्। शारीरधनसंयुक्तं दण्डं धयं प्रकल्पयेत् ॥ Ditto, p. 235; add before the section on Adhi- आधानं विक्रयो दानं लेख्यसाच्यकतं यदा। एकक्रियाविरुद्धं तु लेख्यं तनापहारकम् ॥ अनिहिष्टञ्च निर्दिष्टं एकत्र च विलेखितम् विशेषलिखितं ज्याय इति कात्यायनोऽब्रवीत् ॥ यो विद्यमानं प्रथममनादिष्टस्वरूपकम् । आकाशभूतमानेन अनिर्दिष्टं च तद्भवेत् ॥ यद्यद्यदास्य विद्येत तदादिष्टं विनिर्दिशेत् ॥ ॥

·[१] Ditto, p. 312; add before sloka 508- नर्तकानामष एव धर्म: सद्भिरुदाहृतः । तालज्ञो लभते ह्याई गायनास्तु समाशिनः ॥ प्रमुखा इंधशमईन्ति सोऽयं सम्भूयकारिणाम् । Ditto, p. 364'; complete sloka 568 by adding- हादशाहः सपिण्डानामपि चाल्पमतःपरम् ॥ Ditto, p. 397%; add after sloka 582- सीमान्तवासिसामन्तैः कुर्यात क्षेत्रादिनिर्णयम् । ग्रामसीमादिषु तथा तहनगरदेशयोः ॥ Ditto, p. 446%3; add before sloka 640- चोराणां भक्तदा ये सुप्रस्तथाग्नुपदकदायकाः ॥ Ditto, p. 452 ; add in the chapter on Sāhasa विना चिन्हैस्तु यत्कार्य साहसाख्यं प्रवर्तते शपथैः स विशोध्यः स्यात् सर्ववादेष्वयं विधिः ॥ Ditto, p. 535 ; add after sloka 716- अदायिकं राजगामि योषिभृत्यौङ्घदैहिकम् । अपास्य श्रोत्रियद्रव्य श्रोत्रियेभ्यस्तदर्पयेत् ॥ Ditto, p. 554 ; ślokas 771 and 772 quoted in Parāśara read differeatly, । आसुरादिषु यल्लब्ध स्त्रीधनं पैटकं स्त्रिया। अभाव तदपत्यानां मातापित्रोस्तदिश्यते ॥ बन्धुदत्त तु बन्धूनामभावे भर्तगामि तत् ।

·ERRATA. for Read .. ... ... Sloka 47 करोत्ययं 110 विजानीयात् 128 स्वार्थसिद्धये 146 बन्धनमर्हति 201 सिध्यति 223 याववर्षाणि 241 लेख्यदोषान् ... ७ " ... " ... " 309 धटम् " ... ... " करोत्तयम् विजाणीयात् सार्थसिद्धये वन्धतमर्हति सिद्धति यावदर्वशानि लेख्यदोशान् घटम् धटारोपन विधि: धर्मन पौत्रैस्तस्तगुः अनुयोदिम् आधिख्यम् दद्याद्दाप्य दिवसे शिल्तिदोषात् संरुद्धा ग्रामान्तरेषु नृपेन जनसन्तिधी चैवैकस्मात् অগ श्रा आच्छार्गीयमानवाः 336 H. L. धटारोपणविधिः 373 धर्मेण 396 पौत्रैस्तु तदृगुः 406 अनुचोदितम् 459 आधिक्यम् 483 दद्यात्तदाय 486 दिवसैः 488 शिल्पिदोषात् 647 संरुध्य 663 ग्रामान्तेषु 664 नृपेण 671 जनसबिधी 691 चैवैकमकस्मात् ११ ... ... " ... " 9.. 777 श्वश्रा 777 श्रा ... 99 807 आहुर्गार्गीयमानवाः