·BIBLIOTHECA INDICA:
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL
NET SERIES, No. 1287 & 1296
सूर्यसिद्धान्त।
THE SURYYA SIDDHANTA
SIR-WILLAMJONES
MDCCXLVI-MDCCXCIV
EDITED)
TOGETHIR WITH 4 (OMVIENT ARY (ALLED SUDHIVARSINI
BY
MAIIMIHOPADHYAYA SUDHAKARA DVIVENI,
PRINTED BY J. N. BOSE, AT TIIE WILKINS PRESS, COLLEGE SQUARE,
AND PUBLISIIED BY IIIE
ASIATIC SOCIETY, I, PARK, STRHET
Calcutta:
1911

·No text on this page.

·सुधावर्षिणी टीका। १८३ - ग्रअं . ग्रग ग वा गयो अत्रोपपत्तिः। योगियोर्वा वक्रिगोहयोरेकदिने गत्यन्तर- सम मन्तरम् । एकस्मिन् वक्रिणि च गतियोगसनमन्तरमकस्मिन् दिने। ततोऽनुपातो यदि गत्य त्तरेण वा गतियोगेनैकं दिनं लभ्यते तदा ग्रहान्तरेण किमिति फलं गतं गम्यं वा दिनादि । तत एकस्मिन् दिने गतिसमं चलनं तदा पूर्वागतदि- नादिना किमिति । चालनफलम् धनगवासना चातिसुगमा । एवमिष्टदिनासन्नदिनेष्वेव यदि युतिकालस्तदाऽनुपातेन युतिकालज्ञानम् । बोष्ट दिनार युतिकालस्तदा गत्यो।लक्षण्याद्युतिकाले महद तरं स्यादतोऽसक्वत्- कर्मगाा युतिसाधनं समुचितमित्यनुक्तमपि बुद्धिमता स्वयं ज्ञायते । एवं कदम्ब प्रोते क्रान्तिवृत्तस्थानवशेन युतिकालो भवतीति ॥३-६॥ इदानीं टकर्मार्थमुपकरणमाह । कृत्वा दिनक्षपामानं तथा विक्षेपलिप्तिकाः। नतोन्नतं साधयित्वा वकाल्लग्नवशात् तयोः ॥७॥ युतिकाले तयोस्तुल्ययोर्ग्रहयोः स्वस्त्र क्रान्तिवशाचरासुभिर्दिन- मानं रात्रिमानं च कृत्वा स्वकाल्लग्नवशात् नतमुन्नतं च साधयित्वा' पृथक् स्थाप्यम् । युतिकाले सायनं लग्नं साध्यन् । तत्र सायनो ग्रहश्च करणीयः। तत 'जनस्य भोग्योऽधिकभुक्तयुक्तो मध्योदयाव्य- इत्यादिभास्करोक्तविधिना य इष्ट कालः स ग्रह य दिनगतं ज्ञेयं ततो दिनरात्रिमानवशेनोन्नतकालो नतकालश्च साधनौय इति ॥७॥ इदानीमक्षजं टक्कर्म तत्संस्कारं चाह । विषुवच्छाययाभ्यस्ताविक्षेपाद् द्वादशोकृतात् । फलं स्वनतनाडौघ्न स्खदिनार्धविभाजितम् ॥८॥ २५ ·१८४ पलभया सूर्यसिद्धान्तस्य लवं प्राच्यामृणं सौम्याडिक्षेपात् पश्चिमे धनम् । दक्षिगो प्राकपाले स्वं पश्चिमे तु तथा चयः ॥६॥ गुणिताहादशभिहतात् फनं स्वनतनाडीभिः पूर्वागताभिर्गुणितं स्वीयदिनार्धन रात्री स्वोयरानार्धन विभा- जितम् । प्रायां प्राक्कपाले सौम्यादाणाद्यत् फलं तहणं पश्चिम कपाले च धनं जे यम् । दक्षिण शरे तु प्राक्कपाले धनं तथा पश्चिमे कपाले तु क्षयो ज्ञेय इति । अत्रोपपत्तिः । अदृस्था = क्रान्तिवृत्तखण्डम् । ध्रुग्रस्था= ग्रह- विम्बोपरि ध्रुवप्रोतन् । ग्रस्था ध्रवपोतीयः पारः । स्था प्रायनहकम- ध संस्कृत ग्रहस्थानम्। स्था स्थाग्रह- स्यायनवलनकोटिज्या। सग्रह == ग्रहोपरि समप्रोतवत्तम्। स्था= अक्ष दृकर्म । । स्याग्रह ग्रहस्याक्ष वलनम्। स्था ग्रहस्य लघुज्य या द्यु ज्या=यु। तदा तद्दल न- कोटिज्या शरस्याल्पत्वात् स्थग्र = ग्रह = ग्रहस्य कद वपातीयः पारः =श ततो लघुज्य या स्वल्पालरागागा हिगुगा जीवति नियमेन ज्याश = AL ह ग अस्थाह a नि. पद्य, স্মর द्य २शक सममण्डलीया नतांशाः २XX नव । एषां ज्या दिद A ततोऽक्षवलनज्या २XXनघXच्या दिदर द्य, < स्थाग्रह । (यु' = ग्रग्रहस्य युज्या) ततोऽनुपातन ·१८५ सुधावर्षिणी टोका। ज्याग . ज्या L स्थाग्रह ज्यांश ज्यास्थाग्रह ज्यादृस्थान ज्यादृस्थान ज्यादृस्था % 3D २शक छ X २XXनघX ज्यान दिदद्य इयं दिभक्ता- वि पद्य एवम ऽक्षज कर्मभागाः घटिगुणाः कलाः । अक्षजटलर्मकला: दिट द्य स्वल्पा त्तरात्यु = यु २शक ६० नघX ज्याअX. X घ त्रि पद्य शकXXनघ. ज्या ९० • नघ दिद . वि पद्यु शक ज्या दिदX १२० पद्यु शकXXनघ ज्याप शक.६० नव ज्याअ ज्यालं २४ पयुX ज्यान्नं दिद X १२० पा र दिद x १२० शक पत्नभा . ९०४ नव ज्यान १२०४ दिदX पद्य १२ शक पलभा ९. ज्याल दिद पद्युः १२० अत्राचार्यगार्धाल्ये त्याज्य मर्धाधिके रूपं ग्राह्यमिति नियमन = १ ज्याल तथा १२० % 3D जाताऽक्षजहक्कमकला शक पन्नभा - नव दिद सूत्रम् । - १२ अनेनोपपन्नमाचार्योत अत्र रङ्गनाथनृसिंहयोरुपपत्तिर्गोलबहिर्भता बुद्धिमद्भिर्विचारणीया । धनर्णवासना च ध्रुवसमप्रोतवशेन गोलयुक्त्या सुगमेति ॥८-८॥ इदानीमायनं टकर्माह। सविभग्रहजक्रान्तिभागताः क्षेपलिप्तिकाः । विकलाः खमृणां क्रान्तिक्षेपयोर्भिन्नतुल्ययोः ॥१०॥ क्षेपकला: सत्रिभग्रहकात्तिभागैर्गणिताः फलं क्रान्तिशरयो- भिन्न क दिक्कयोः स्वमृगामायनकर्म विकलाः स्युरिति ।

·-
ग्रहायन
१८६
सूर्यसिद्धान्तस्य
अत्रोपपत्ति। अास्था क्रान्ति वृत्तखण्डम् ।
ग्र ग्रहापरि
कग्रस्था कदम्बप्रोतम् । ध्रुग्रमा त्रुवप्रीतम् ।
आस्था प्रायनं कर्म ।
क प्रोतोयः शरः ।
आग्रस्था
ध
वलनांशाः । स्थााग्र = आयन:कम-
संस्कृत ग्रहस्यायनवलनकोटिः । अत्र सर्वत्र स्वल्पान्तगत् स्थानविम्ब-
युज्याक्रान्त्यो: साम्यात् लघुज्यया कर्मणि कृत स्वल्यान्तगत् मन्त्रि-
भग्रह क्रान्तिसमैरायनवलनांशैः ज्याआस्था
( पारस्याल्पत्वात स्थान अाग्र,
तन
आस्थाग्र = ८० = / स्थाअाग्र) इयं हिभत्ता हक्कमभागास्ते पष्टि
वर्गण गुणा जाता आयनहक्कमविकलाः =
स्थाग्र मास्यानका
-
२शक
क्राभाX२
.
२शक
अत
पाक.क्रामा।
उपपन्नं सूत्रम् ।
धनगवासना च
"ता ग्रहेऽयनपृषत्कयोः क्रमादेकभिन्न ककुभोऋ णं धनम्” इत्यादि
भास्करोत्या स्फुटा ॥१०॥
इदानों कर्मप्रयोजनमाह ।
नवग्रहयोगेषु ग्रहास्तोदयसाधन ।
तु चन्द्रस्य दृक्कर्मादाविदं स्मृतम् ॥११॥
नक्षत्र ग्रहाणां योगेषु ग्रहाणामस्तोदयसाधने चन्द्रस्य शृङ्गोन्नत
तु ग्रहागां मध्ये पूर्वसाधितमायनमाक्षजं च दृक्कांद्यः स्मृतम् ।
टक्कमयसंस्कारेणेव क्षितिजे विम्वादयास्तसाधनमत: पूर्वोदित-
कर्मसु टक्कमद्दयस्यावश्यकमिति ॥११॥

·१२७
सवतः
सर्व स्फुटम् ।
सुधावर्षिगौ टीका।
इदानीं ग्रहयुतो विशेषमाह ।
तात्कालिको पुनः कार्यो विक्षेपौ च तयोस्ततः ।
दिकतुल्ये त्वन्तरं भेदे योगः शिष्टं ग्रहान्तरम् ॥१२॥
"ग्रहान्तरकला: स्वस्वभुक्तिनिप्तासमाहताः" इत्यादिना
युतिकालिकग्रहाभ्यां सपानाभ्यां पुनस्तयोस्तात्कालिको शरी
माध्यौ तदा क्रान्तिवृत्ते यार क स्थानत्वात् तावेककदम्बप्रोते
अतः शरयो दिक्तुल्ये तरं दिग्भेदे योगस्तयोहयो-
याम्योत्तर मन्तरं शिष्टं विशिष्टमर्थादेककदम्बप्रति ऽन्तरं भवतीति
चन्द्रग्रहणयुक्त्या ग्रहयोरल्पगतिं भूभामधिकगतिं
च चन्द्रं प्रकल्प्य भेदोगे साधितकल्पितविमण्डलादिदं स्फुटं
मवति यद्ग्रहय : परमाल्य मन्तरं न कदम्बप्रोतेऽत: "युतिर्नाम
यदाकाशे इयोरल्यमन्तरं तत् प्रायः कदम्बसूत्रस्थयोरेव भवति"
इति ग्रहघुत्यधिकार भास्करेगा पर्यभाषि। तत्र प्रायः पदेन
भास्करेगा
कदम्बप्रोतादन्यत्रापि कदाचित् परमालपमन्तरं
दृष्टमिति सिध्यति । वस्तुतो ग्रहयोईक्षिणोत्तरान्तरसत्वे कदम्बप्रोते
नैव तयोरल्प मन्तमिति कल्पितविमण्डलात् सिध्यतीत्यलं
बहुविचारेगा ॥१२॥
इदानीं ग्रहाणां कलाविम्बान्याह ।
कुजार्किनामर ज्यानां त्रिंशदार्धवर्धिताः ।
विष्कम्भाश्चन्द्रकक्षायां भृगोः षष्टिकदाहृता ॥१३॥
विचतुःकर्गयुल्याप्तास्ते विघ्नास्त्रिज्यया हताः ।
स्फुटाः खकर्णास्तिथ्याप्ता भवेयुनिलिप्तिकाः ॥१४॥

·- १८८ सूर्यसिद्धान्तस्य भौमशनिबुधगुरूणां त्रिंशदर्धाधवर्धि तायन्ट्र कक्षायां योजना- मकव्यासा: स्युः। भूगोः शुक्रस्य च चन्द्रकक्षायां योजनात्मक- व्यासः षष्टिरुदाहृता कथिताऽऽटोः। चन्ट्रकक्षायां मध्यममानेन भौमादौनां परिणतयोजनात्मकव्यासा: भौ-३० । अस्याधि सार्धसत तेनाधिका त्रिंशत् शनेः =३७।३० । इयं संख्या पुन: सार्धसतयुता बुधस्य = ४५/० ! इयं पुनः सार्धसप्तयुता गुरोः = ५२ । ३० । इयं पुनः सार्धसतयुता जाता शुक्रस्य षष्टिरिति । ते पठिता व्यासा दिनास्त्रिज्यया गुणितास्त्रिज्यायाश्चतुर्थ- कर्मोत्पन्नस्य शोघ्रकर्णस्य च या युतिस्तयाऽऽतास्तदा चन्द्र कक्षाया स्फुटा: कर्णा योजनात्मकव्यासा: स्युः। ते पञ्चदशभिर्भक्तास्तदा मानलिप्तिकाः स्युः । मानानां योजनात्मकव्यासानां कला. स्युरित्यर्थः । शाकल्यमते सर्व ग्रहपिण्डाश्चन्द्र कक्षायामेव सृष्टि- वशेन दृश्यन्तेऽत एव चन्टू कक्षायामेव ग्रहाणां व्यासाः साधिताः । तेषां मते चन्द्रगोल एवास्माकं दृश्यगोल इति । सम्प्रति परोक्षया दृश्यगोलव्यासप्रमाणं साधैंकक्रोशासनाधिकमिति नबौनानां मतम् । चन्द्रगोल एवास्माकं दृश्यगोल इत्यत्र मंहितायाम्- 'अन्तरुवतवृक्षाश्च वनप्रान्ते स्थिता इव । दूरत्वाच्चन्ट्रकक्षायां दृश्यन्ते सकला ग्रहाः ॥ व्यर्धाष्टवर्धितास्त्रिंशहिष्कम्भाः शास्त्रदृष्टितः ।' मध्यमा योजनव्यासा: पञ्चदशहृता भौमादौनां सौरा विम्बकलाः भौ२ । ३ । गु३ । ३० | शु ४ । श. २ । ३८ भास्करमते विम्बकलाः भौ४।४५।बु६।१५।गु७१२० शु |श.५१२० संप्रति वेधोपलब्धा विम्बकला भौ. ४.६८ । बु. ३.३४ । शाकल्ट- ग ·सुधावर्षिणी टौका। १४ % 3D मक। गु. ८४ २३ । शु.८४० । श ८०.८२ वेधोपलचासन्ना सौरा एद भास्करोक्ताश्च महास्थू ला बोध्या इति । अत्रोपपत्तिः। यस्मिन् दिने त्रिज्यातुल्यः शीघ्रकर्णस्तस्मिन् दिने चन्द्र कक्षापरिणता व्यासा: पठिताः । त्रिज्यातुल्ये कलात्मके शीघ्रका कल्प्यत मध्ययोजनकर्गा: यदा चन्द्रकर्णन पाठपठितो व्यासस्तदा मध्ययोजनकर्णन किमिति लब्धी ग्रहकक्षायां योजनात्मक व्यास: इकालेऽयमेव व्यास: स्वेटकीं। तत्र मध्यममानेन स्फुटः कलात्मक: कगों हि त्रिज्याऽन्त्यशोधकर्णयोगार्धसम: कल्पितः । यदि तनमानम् = सदाऽस्य योजनात्मक मानम् = । ततोऽम्मिन् कर्ग पूर्वीक्तो व्यास स्तदा चन्द्र कर्म कः । जातोऽभीष्टकाले चन्द्र- मक याव्या %3D- य १ य मक वि मक गोव्या - . चक भक योव्या . कक्षायां व्यास: %3- com मक घु २ वि मक योव्यावि २ ति योव्या यु अत उपपद्यते । %ER मक य भास्कराचार्येणोच्चनीचयोमध्यमविम्बकलात्रिभागापचयोपचय- वशेन यत् स्फुटविम्बानयनं कृतं तनियुक्ति कम् । कमलाकरण सिद्धान्ततत्त्वविवेके तस्य यत् खण्डनं कृतं तत्सयुक्ति द्रष्टव्यं बुद्धिमद्भिरिति । चन्द्रकक्षायां पञ्चदशभियोजनेरेका कलेति पूर्व सूर्यविम्बानयने प्रतिपादितमेव । रङ्गनाथेन गूढार्थप्रकाशके त्रिचतुःकर्ण युत्याप्ता इत्यत्र तृतीयकर्मगि भन्दकर्णश्चतुर्थकमगि शीघ्रकणस्तयोर्युतिर्वा मनाविरुद्धा रहौता ॥१३-१४॥

·सूर्यसिद्धान्तस्य
इदानीं युतिदर्शनार्थमाइ ।
छायाभूमौ विपर्यस्ते खच्छायाग्रे तु दर्शयेत् ।
ग्रहः खदर्पणान्तःस्थः शङ्कग्रे सम्प्रदिश्यते ॥१५॥
यस्यां समायां भूमौ ग्रहदर्शनार्थं शॉर्निवेश्यते सा छाया-
भूमिस्तस्यां विपर्यस्ते विपरीतेन ग्रहो यस्मिन कपाले
तहिपरीतकपाले दत्ते स्वच्छाबाचे छायाकर्णमार्गाऽधोध्या
छायाग्रस्थिते जले वा दर्पण ग्रहं दर्शयेहाक इति । वा
शङग्रे स्वदपंगाान्तःस्थो ग्रहश्छायाक गरी मार्गगोर्ध्वदृष्ट्या सम्प्रदृश्यते
लोकैरिति ।
अत्रोपपत्ति: । ग्रहविम्बकेन्ट्रात् शङ्कयोपरिगतं सूत्रं यत्र
समभूमौ लगति तस्मात्रछङ्गुमूलावधिच्छाया। तत्सत्रे शश्छाया-
ग्रयोर २ छायाकर्ण इति छायानेत्रविन्यासेनैव छ हदर्शनं स्फुटम् ।
इत्यस्येव याख्यारूपः प्रकारो 'विधाय बिन्दु समभूमिभागे'
इत्यादिना भास्करस्य । अत्र छायाग्रे स्थापितस्य दर्पणादेमध्ये
ग्रहप्रतिविम्बं छायाकर्ण सजातीयसूत्रे छायाग्रतो विरुद्ध दिग्गते
स्थापितया स्वदृष्ट्या पश्यन्ति लोका इति ज्योति विद्यया पतन-
परावर्तनकोणयोस्तुल्यत्वात् सिध्यतीति “जलाद्यस्यां दिशि यावति
दूर याबदुच्चं वेवादिकं वर्त्तते तत् तस्यां दिशि तावति दूरे
तदुच्चप्रमाणं भुवः मकाशादधोमुखं कृतं सट्रष्टा पुरुषेण जले दृश्यत
इति जलदृष्ट्योवस्तुशक्तिः” इत्यनेन भास्करोऽपि वक्ति तं ज्योति-
विद्यायाः पतनपरावर्तनकोणसिद्धान्तम् । इत्यलं प्रसङ्गागत-
विचारणेति ॥१५॥

·सुधावर्षिगी टोका। इदानों युतिकाले ग्रहयोदर्शनार्थमाह । पञ्चहस्तोच्छितो शङ्क यथादिग्भ्रमसंस्थिती ग्रहान्तरण विक्षिप्तावधी हस्तनिवासगी ॥१६॥ छायाको ततो दद्याच्छायामाच्छ झुमूर्धगी। छायाकर्णाग्रसंयोग संस्थितस्य प्रदर्शयेत् ॥१७॥ खशङ्खमूर्धगो व्योम्नि ग्रही दृकतुल्यतामितौ। दर्शनयोग्यौ यदा ग्रहौ स्यातां तदा पञ्चहस्त प्रमाणदीषौं पाङ्ग काष्ठघटितसरलदण्डाकारो वा वेणुजो यथादिग्भ्रममंस्थितो कायौँ। युतिकाले त्रिप्रश्नाधिकाररोत्या ग्रहयो: शङ्ग कायौं तौ पूर्वापररेखातो यदिशि यल्क पाले च गणितेन सिहौ भवतस्तथा स्वच्छायाभूमाविमौ स्थाप्यो यथा वास्तवशङ्गरूपो स्याताम् । युतिकाले ग्रहयो: पूर्वापरशङ्खमूलान्तररूपौ भुजौ दिग्मध्यतः प्राच्यपरसने यथादिक्के कोटो च विधाय तमंस्कारेण स्पष्टभुजं स्पष्टकोटिं च कृत्वा तयोगपदं अहयोः शङ्खमूनाल र स्यात् । तन्मितो विक्षिप्तावत रिती ययादिको स्थाप्यौ क्षितिजे लम्वरूप- स्थित्ययं तो च भूम्यधो हस्तमित निखातगौ कारों यथा तयोरधः पतनं न भवेदिति । ततः स्वखच्छायादानेन यत्र तदग्रं स्यात तस्मात् स्वस्वशङ्गमर्धगो छायाकौँ दयाहगाकः । सत्र वर्धनेन ग्रहकेन्ट्रोपरि गतं स्यादिति छायाक्षेत्रेण प्रसिद्धम् । अतश्छायाकदृष्ट्या ग्रहस्य दर्शनं भवेत् । अतस्तयोछाया- कर्ण योः संयोगस्थाने यदि दृष्टिस्तढा केवलं दृष्टिसञ्चालन यो ग्रहयोईनं भविष्यत्यतस्तत्रागेपितदृष्टे: मंस्थितस्य शिष्यस्य, छायाकर्ण-

·--
सूर्यसिद्धान्तस्य
वा राज्ञः प्रतीत्यर्थ गणको व्योम्नि आकाशे स्वस्वशङ्ख शिरोगतो
दृक्तुल्यतामिती प्राप्तौ ग्रहो प्रदर्शयेदिति । अत्र ग्रहान्तरण
कदम्बप्रोतीया रङ्गनाथन स्व गूढार्थप्रकाश व्याख्यातं तहाल-
वासनार्वाहभूतं विइनिनादरणीयमिति :
अत्रोपपत्तिः । छायाक्षेत्रपरिभाषयव सुटा । तथेव भालग-
युक्तेश्व। प्रायः पादुकादिहितस्य नरस्योति हस्तचतुष्टय .
मितोऽत: क्षितितलाचर्तु हम्हासितो शत उपरि स्थापितो यथा
शङ्ग प्रामन्न एव शिष्य - गज्ञो वा दृष्टिभवेदिति ॥१६-१७॥
अधुना युद्धसमागमादीनां लक्षणमाह ।
उल्लेखं तारकास्पर्शाद्धदे भेदः प्रकीर्त्यतं ॥१८॥
युद्धमंशुविमख्यिमंशुयोग परस्परम् ।
झंशादनऽपसव्याख्यं युद्धर्मकोऽत्र चैद गुः ॥१६॥
समागमोऽशादधिके भवतश्चेबलान्वितो
अपसव्ये जितो युद्धे पिहितोऽगुरदीप्तिमान् ॥२०॥
रुदो विवर्णो विध्वस्तो विजितो दक्षिणाश्रितः ।
उदकस्थी दीप्तिमान् स्थूलो जयो याम्येऽपि यो बली॥२१
आसनावप्युभी दीप्ती भवतश्चेत् समागमः ।
स्वल्पौ बावपि विध्वस्तौ भवेतां कूटविग्रहो ॥२२॥
उदकस्थो दक्षिणस्थो वा भार्गवः प्रायशो जयो।
शशाङ्कनैवमतेषां कुर्यात् संयोगसाधनम् ॥२३॥

·२०३ सुधावपिंगी टीका। भावाभावाय लोकानां कल्पनयं प्रदर्शिता खमार्गगाः प्रयान्त्येते दृरमन्योन्यमाश्रिताः ॥२६॥ इति ग्रहयुत्यधिकारः ॥ ७ ॥ वेदाः । योग्रयोस्तारकयोविम्बयो: स्पर्श मात्रादुल्ले खं नाम योगस्तथा तारकयोमदादेकस्या उपरि अपरस्या आवरणाद्योगो भेदो नाम प्रकीर्णत कथ्यते । परस्परं किरणानां मंयोग चांशुविमाख्यं हयो- ग्रहयोयुद्ध कथ्यते । इयोहयोः कदम्बप्रोते दक्षिणोत्तरेऽन्तरे पष्टिकलातोऽल्पे ग्रहयारकश्चेदणु विम्ब स्तदाऽपसव्याख्यं युद्धं जेयम् । अन्तरउंशाधिके चेद हावपि कालिमइिम्बो बलान्वितौ तदा तयोः ममागमो ज्ञेयः । अपमव्ये युद्धेऽणु विम्बोऽकान्तिमान् विपुल विम्बां- शुभिश्चेत् पिहितस्तदा सोऽणु विम्ब ग्रहो विपुलविम्बेन जितो यो दक्षिगाश्रितो ग्रहो रूक्षो विवणों मनिनो विध्वस्त : सोदकस्थेन विजितो वेद्यः। उदक स्थः स्थू ला दीप्तिमांश्च जयौ भवति । यो बलो दोस्यादिभिः स दक्षिण पाश्रितोऽपि जयो भवति । चेदुभावासन्नगती दोप्तो भवतस्तदा तयोः समागमो वेदितव्यः । सावपि स्वल्पो सूक्ष्म विम्बौ वा डावपि विध्वस्तौ तदा कुटविग्रहो भवेताम् । हौ सूक्ष्म विम्बो तदा कूटावं युद्धम् । हावपि विध्वस्तौ तदा विग्रहाख्यं युद्धमन्तरे च मानेझ्याधीदल्ये मति । प्रायशो बाहुल्येन भार्गवा विपुल विम्ब न्वादुदकस्यो वा दक्षिणस्थः सर्वदा जयौ भवति । गगाक एतेषां पञ्चानां भौमादीनां शशाङ्कन चन्द्रगा मह मंयोग साधनं समागमाख्ययोगसाधनं कुर्यादिति । शशाङ्नै- तेषां सदा मानक्यार्धाढल्येऽधिके वान्तरे समागम एव भवतीत्यर्थः ।

·२०४ सूर्यसिद्धान्तस्य एते ग्रहाच स्वमार्गगा अन्योन्यं दूरमाथिता: मलि अतस्तेषां युद्धाटेरसम्भव अत आह। इयं सर्वा मया लोकानां प्राणिनां भावाय शुभाय अभावायाशुभाय च कल्पना प्रदर्शिता साच मंहितादौ विस्तरतः प्रतिपादिताऽन्यथा मिथो दूरान्तरिता ग्रहा न मिथो युध्यन्ते न मिलन्ति चेति ॥ ८-२४॥ मौताप्रियालीसम्प्रौत्यै सुधाकरहृदस्तथा । सुखाया मृतवर्षिण्यां गतो ग्रहयुतविधिः ॥ ७ ॥ इति सुधाकरदिवेदिकृतायां सूर्यमिद्धान्तटोकायां सुधावर्षिया ग्रहयुत्यधिकारः ॥ १॥ अय नक्षत्रग्रहयुत्यधिकारः । तत्र तावन्नक्षत्र ववानयनमाह । प्रोच्यन्ते लिप्तिका भानां स्वभोगोऽथ दशाहतः । भवन्त्यतीतधिष्ण्यानां भोगलिप्तायुता ध्रुवाः ॥१॥ भानामपिवन्यादीनामुत्तराषाढाभिजिवनिष्ठारहितानां लिप्तिका भोगकलाः प्रोचन्ते । अथ वक्ष्यमागाः पाठपठितो भोगो दशाहतः फलं कलास्तत्र गतनक्षत्राणां भोगलिप्तायुता वर्तमान- नक्षत्रस्य ध्रुवा: कलात्मका: स्युः । भभोगोऽष्टशतौलिप्तेति पूर्व प्रतिपादितम् । गतनक्षत्रसख्या भभोगेनाष्ट शतप्रमितेन गुणा दशगुणवत्तमान नक्षत्रभोगसहिता वर्त्तमाननक्षत्रस्य स्थादित्यर्थः । ध्रुवक:

·%3 % सुधावर्षिगौ टीका। २०५ यथा रोहिण्या भोगकला:=५७ | दशगुगिताः = ५७० गतनक्षत्रत्रयभोगकला: ३X८०० २४०० अनयोयोग जाता रोहिगोवुवक नाः = २८७० = ४८३० "अष्टौ नवा गजगुगाः ख मारा" इत्यादिभास्करोक्तेन पञ्चाशद- भागा रोहिगो वोऽस्ति । एवं सर्वेषां नक्षत्रागाां तदीयभोग- कनाभ्यो ध्रवाः साध्या इति । प्राचार्या पाठे लाघवाथै मर्वेषां नक्षत्रागा भोगकला एव पठिता: ॥२॥ इदानी नक्षत्राणां भोगकला आह । अष्टार्गवाः शून्यकृताः पञ्चषष्टि गेषवः । अष्टार्था अब्धयोऽष्टागा अङ्गागा मनवस्तथा ॥२॥ कृतेषवो युगरसाः शून्यवाणा वियद्रसाः । ग्ववेदाः सागरनगा गजागाः सागरर्तवः ॥३॥ मनवोऽथ रसा वेदा वैश्वमाप्यार्धभोगगम् । आप्यस्यैवाभिजित्प्रान्ते वैश्वान्ते श्रवणास्थितिः ॥४॥ विचतुःपादयोः सन्धौ श्रविष्ठा श्रवणस्य तु। स्वभोगतो वियन्नागाः षट्कृतिर्यमलाश्विनः ॥५॥ रन्धाद्रयः क्रमादेषां विक्षेपाः स्वादपक्रमात् । कलाः । अश्विनीभोगोऽष्टचत्वारिंशत् भरण्याचत्वारिंशत् । कत्तिकानां पञ्चषष्टिः । गहिण्याः सप्तपञ्चाशत् । बायाश्चत्वारः । अत्र गूढार्थ प्रकाश रङ्गनाथः । अत्राआय इत्यत्र गोऽब्धयो “ ·- सूर्यसिद्धान्त स्य गोऽग्नय इति वा पाठस्तु पयुक्ताः । शाकल्यमंहिताविरोधात् । एतेन-- मौरोक्तरुद्रमस्यांशायट्रयोऽगाब्धयः कलाः । इति नार्मदोक्तं दशकलोनपञ्चदश भागा मिथने सर्व- जनाभिमतध्रुवको दशकलायुतत्रयोदश भागा: पर्वताभिमतध्रुवकश्च निरस्तः ।" पुनर्वस्वोरसप्ततिः । पुष्य मा पट्सप्ततिः । आश्लेषायाश्चतुर्दश | मघानां चतुःपञ्चाशत । पूर्वफागन्याश्चतुःषष्टिः । उत्तरफादान्या: पञ्चाशत् । हस्त य षष्टिः । चित्र पाश्चत्वारिंशत् । स्वात्यातु:- सप्ततिः । विशाखाया अष्टसप्ततिः । अन् गधायाश्चतुःपष्टिः । ज्येष्ठाया- श्चतुर्दश । मूलस्य षट् । पूर्वाषाढाया व त्वारः । अथोत्तरषाढाया ध्रुवकमाह । वेश्ख मिति । उत्तराषाढा आप्यायभागगम् । प्राप्यात् पूर्व षाढ नक्षत्रादर्धभोगात्तर चतु:शतकला तरे उत्तराषाढाया योग मारेत्यर्थः । तद्यथा । उत्तराषाढध्रुवः = पूर्वाषाढध्रु+ ४०० 2X८०० +४० + ४०० = १५२०० +४० + ४०० = १५६४ . = २६ । ४० -गा। २० । ४०' अयं च पर्वतमम्मतो ध्रुवो य य ख गाडुन रङ्गनाथन व गूढार्थ प्रकाशके कृतम् । रङ्गनाथन पूर्वाषाढाया अधभोगगमुत्तराषाढायोगनक्षत्रमिति व्याव्यातम् । तन्मते तध्रुवः -- ( ( १८३) x ८०० १५६० = २६: =ग। २० । अयं च ब्रह्ममिद्वान्तोलसमोऽत एव रङ्गनाथमर्तन समीचौनः। आप्यस्योत्तराषाढायाः प्रान्तेऽभिजित २६६ । ४०'रा। २६ । ४० । वैश्वस्योत्तराषाढाया अन्ते श्रवगात्य स्थितिरतस्तद्भुवः १५२०० ०० तेन तद्भुवः %3- = २० X ८०० ·सुधाषिणी टोका। - ह e १६८०० २८० = स! १० । श्रवणस्य त्रिचतुःपादयो: सन्धी टतोयपदाते चतुर्थ पादादौ च श्रविष्ठा धनिष्ठा अात्तद्योगताराऽतम्त वः +१० -६०० गा। २० । अत्र रङ्गनाथः “तुकारात् क्षेत्रात गतनिष्ठास्थानं कुम्भस्य विंशति- कलीनसप्तभागा निरस्तम्" इत्याह । स्वभौगता धनिष्ठाभोगात् शततारकाया अशोतिभोगः । अत: प्राग्वध्रुवा इति ज्ञापनार्थ खभोगत इत्युक्तम् । अवशिष्टनक्षत्राणां भीगानाह । षट्कृतिर्गित । पूर्वभाद्रपदायाः षट्त्रिंशत् । उत्तरभाद्रपदाया हाकिंगतिः । रेवत्या एकानाशौतिरिति । एषां नक्षत्राणां स्वात् स्थानौयापक्रमात् जान्त्यन्तादित वक्ष्य मागा विक्षपा: शरा: सलौति ॥२ --५॥ इदानीं नक्षत्राणां शरानाह । दिङ्मासविषयाः सौम्ये याम्ये पञ्च दिशो नव ॥६॥ सौम्ये रसाः खं याम्ये ऽगाः सौम्य स्वास्त्रियोदश । दक्षिणे रुद्रयमलाः सप्तत्रिंशदथोत्तर ॥७॥ याम्योध्यर्धविककृता नव सार्धशरषवः । उत्तरस्यां तथा षष्टिमित्रंशत् षट्त्रिंशदेव हि ॥८॥ दक्षिण त्वर्धभागस्तु चतुर्विशतिरुत्तर । भागाः षड्विंशतिः खं च दाखादीनां यथाक्रमम् ॥६॥ उत्तरदिशि अश्विन्यादित्रयाणां शरा: क्रमेण् दश हादश पञ्च । दक्षिगादिशि राहिण्यादित्रयागतां पञ्च दश नव ! उत्तरस्यां पुनर्वसा: पट् । ए यस्य खं विक्ष प्राभाव: । दक्षिायामालपायाः ·२०८ सप्त। सूर्य सिद्धान्तस्य उत्तर त्यां मघादित्रयाणां शून्यं द्वादश त्रयोदश | दक्षिणदिशि हस्तचित्रयोरकादश हौ। उत्तरदिशि स्वात्या: मप्तत्रिंशत् । दक्षिगास्यां विशाखादिकानां घमां सार्धकः त्रयं चत्वारो नव साधपञ्च पञ्च। उत्तरदिश्यभिजितो विक्षमभागा: घष्टिः। उत्तरदिशि श्रवणायास्त्रिंशत् । धनिष्ठाया: षटत्रिंशत् । दक्षिणदिशि शततारकाया अर्धभागः । उतरस्यां पूर्वभाद्र- पदायाश्चतुर्विंशति । तस्यामिवोत्तरस्यां दिश्युत्तरभाद्रपदायाः घड्विंशतिः । रेवत्या विनेपाभावः । इति दास्रादीनां क्रमेण शरांशाः सन्तीति ॥६-८॥ इदानीमगस्त्यादौना ध्रुवविक्षपानाह । अशौतिभागैर्याम्यायामगस्त्यो मिथुनान्तगः । विशे च मिथुनस्यांशे मृगव्याधो व्यवस्थितः ॥१०॥ विनयो दक्षिण भागैः खार्णवैः स्वादपक्रमात् । हुतभुगब्रह्महृदयौ वृष द्वाविंशभागगी ॥११॥ अष्टाभिस्त्रिंशता चैव विक्षिप्तावुत्तरण तो गोलं बध्वा परीक्षेत विक्षेपं ध्रुवकं स्फुटम् ॥१२॥ मिथुनान्तगोऽगस्त्यो याम्यायां स्वक्रात्यग्रादशौतिभागैः स्थितः । अगस्त्यस्य ध्रुवः ८००। दक्षिणः शरश्च =८०° इत्यर्थः । मृगव्याधो लुको मिथुनत्य विशेऽशे व्यवस्थितः । तस्य ध्रुवः =८० । तस्य लुब्धकस्य स्वाट पक्रमाद् दक्षिणे दक्षिणदिशि खार्णवै-४० भगेर्विक्षेपः । तस्य दक्षिगाशरांगा: = ४०° इत्यर्थः । हुतभुगग्निः ।

·सधावर्षिणी टोका। ध्रुवाः। तथा बाहृदयती व दाविंशभागी स्तस्तथा तौ ऋमणाशभि- भागेभीगानां त्रिंशता चोतरेण विक्षिप्तौ। तयोर्बुवः पञ्चा- शद्भागा: ५० । अग्नेरुत्तरः शरोऽधौ भागाः । ब्राहृदयस्य चोत्तरः शरश्च त्रिंशजागा इति। अथैषां दास्रादीनामगस्त्या- दौनां च माई र ध्रुवक च गगाको मोनयन्त्रं वध्वा विरचय्य परीक्षेत परीक्षां वायीत् । विपुल गोलयन्त्र विरचय्य रात्री भोगमध्यगतया दृध्या रेवतीतारां विलोक्य क्रान्तिवते यो নীল নীনাযা निध्य मधगतयैव दृष्ट्या नक्षत्र विलोक्य तदुपरि कदम्वोतं वा ध्रुवप्रोतं कार्यम् । तत् क्रान्तिवत्ते यत्र नग्न कात्तिवत्तनालीबत्तसम्पानाचदवधि ये शास्ते सायना कदम्बप्रोत नक्षत्र विम्बन कदम्बप्रोतक्रान्तिवृत्तसम्मातस्य च यद्दक्षिणमत्तरं बार तत्तस्य दक्षिण उत्तरी वा शरः । एवं कान्तिवत्तमाडौदासयाता: भाति वृत्ते ध्रुवप्रोतावधि आयन- टकर्मसंस्थता नक्षलवा: सायना: । नक्षत्रविम्बल्य ध्रुवप्रोत- कान्तिवृत्तसम्पातस्य च ध्रुवमोते यदातरं तः तस्य ध्रुवप्रोतीयः स्फुटः शरो वेदितव्यः । एवं स्वामी वैधेन ध्रुव मारा: परीक्षणीयाः । भास्करमतेन प्राचीनैध्रुवप्रीतं नक्षत्रविम्बोपरि निवेश्य तहशत आयनकर्मसंस्कृतध्रुवा ध्रुवप्रोतीया शराय वेधेन विज्ञाय पठिताः । भास्कराचार्या "इत्यभावेऽयनाशानां शतहकर्मका ध्रुवा” इत्यादिना विपरीतविधिना स्फुट नक्षतगरा कदम्बप्रोतोयः शरो यः साधित: स न ममोचीनः । यतस्विमवर्गादर नवलनज्याकृतिं प्रोद्य- भूनमित्यादिना कदम्ब प्रोतोयबाणात् कर्णरूपाद् ध्रुवप्रोतौय: कोटिरूपोऽल्यो भवति । इह तु नक्षत्रविम्बात् क्रान्ति वृत्तावधि कदम्बप्रोते भरः জানিনানখি कोटिरूपः ।, तस्विात २७

·सर्थसिद्धान्तस्य
ध्रुवप्रोते नन्नव स्पष्ट पारश कणरूपः। कदम्ब प्रीतीयवाणादधिक:
तदि नोमविधिना नक्षत्र स्पष्ट गारतोऽप्यधिको महानशुद्धो भविष्यति
तशतोऽन्ये ध्रुवादयश्च न समोचीनाः । भास्करकथनं सर्व
नियुक्ति बुधर्भशं चिन्त्यम। वस्तु तस्तु वेधोपलचट्टकमसंस्कृतध्रुवतो
যালনৰন মাহি। না লল লমৰা বুঝিনা নির্যা-
भक्ता फनं कदस्बप्रोतोयशर ज्या भवेदिति चापक्षेत्रतः स्फुटम् ।
ततो जाताभ्यां चापीय कर्ण कोटिभ्यामाय नकर्मकलारूपभुजज्ञानं
संगमम् । एवमत्र सर्व सत्कर्मवोत्पद्यतेऽतोऽशुद्धो भास्कर-
विधिनीदरणीयो विद्भिरिति दिक् ॥१०-१२॥
दूटानी रोहिगाोशकटभेदमाह।
वृषे सप्तदशे आगे यस्य याम्योऽशकहयात् ।
विनेपोऽभ्यधिको भिन्द्याद्रोहिण्याः शकटं तु सः ॥१३॥
तस्य शकटस्य
यस्य ग्रहस्य स्थानं वृषे सप्तदशे भागे भवेद्यास्यः शरश्चा-
शकरयाद्धिकः स तु रोहिण्या: शकटं भिन्यात् भेदयेदिति ।
अवोपपत्तिः । रोहिगौनक्षत्राणां स्थितिवशेन शकटाका
रोहिणीरूपमाकापोऽस्तौति प्राचीनानां वाक्यम् ।
ध्रुवो वषमप्तदशभाग: क्रान्तिवृत्तासन्नतारायाश्च याम्यः पारो
भागयमितोऽतो यस्य ग्रह य वृषसप्तदो भागे स्थितिः शरश्च
याम्यो भागइयादधिकः स पाकटान्तर्गतत्वात् शकटं भेदयेदेव ।
अत्र गणिश है वज़ेन म्वग्रहलाघवे "स्वर्भानावदितिमतोऽटऋक्षसंस्थे"
इत्यादिना विशेष उक्तस्तदुपपत्तिश्च मत्कृतग्रहलाघववासनायां
विलोक्या किमत्र ग्रन्थविस्तरेणेति ॥१३॥

·सुधावर्षिगौ टोका। २११ अथ भग्रहयोगसाधनार्थमतिदिशति । ग्रहवद् द्युनिशे भानां कुर्याद् कर्म पूर्ववत् । ग्रहमेलकवच्छेषं ग्रहमुक्त्या दिनानि च ॥१४॥ एष्यो हौने ग्रह योगो ध्रुवकादधिक गतः । विपर्ययाइक्रगत ग्रह यः समागमः ॥१५॥ ग्रहवज्ञानां द्युनिशे दिनरात्रिमाने पूर्वत् दृकर्म च कुर्यात् । भस्पष्ट क्रान्तिवशेन चरमानोय नक्षत्रय युरात्रिमाने साध्ये ततो "विषुव छाययाभ्यस्तात्" इत्यादिना “सत्रिभ ग्रहज क्रान्तिभागना" इत्यादिना च दृकर्मयं नक्षत्रध्रुबके संस्कृत्य नक्षत्रस्योदयास्त ज्ञानं कर्तव्यम् । नक्षत्रोदयं दर्शनयोग्य समये विज्ञाय ततो ग्रहंगा सह तद्युतिर्विचार्या । एवं सति सौरा ध्रुवाः शराश्च कदम्वप्रातीया इति स्पटमन्यथोदयज्ञानाथं ध्रुवके दृधर्म इयसंस्कारो व्यर्थः । ध्रुव मोतीयध्रुवेणसह युतिविचारे द ग्रहमध्ये प्यायनकर्म संस्कार आवश्यकः । अतः 'अत्र नक्षत्रध्रुवके पर्वतेनाय नक्कापि उदाहरणे कृतं तदयुक्तम्' इति रङ्गनाथख गाढ नियुक्ति । मन्मति पर्वतकृतं समीचीनमित्यलम् । एवं नक्षत्र न्य दर्शनयोग्ये समये नक्षत्रग्रहयुतिसाधने शेषं कर्म ग्रहमेल कवत् कार्यम् । 'विवरं तइदुद्धत्य” इत्यादिप्रकार नक्षत्रस्य गतिं शून्यां प्रकल्प्य केवलया ग्रहगत्येव दिनानि साध्यानि । ग्रह अवका दल्ये योग एष्योऽधिके च गती वाच्यः । वक्रगते ग्रह च समागमा विपर्ययाद् ज्ञेयः । ग्रह ध्रुवकादधिके योग एथ्योऽल्ये च गत इत्यर्थः । एवं कदम्ब- प्रोतोयेन ग्रहेण स्फुटक्रियाऽऽगतेन नक्षत्रयोगी भगवता सूर्य- ·२१२ ससिद्धान्तस्ट No - भी ध्रुवम् । । पुरुषेणानौत इति स्टम् । भास्कशालायण कन्दम्बप्रोतोय- योग्रहयोर्योगं गतैछ विचारी तैनव विधिना सुनातीययोहयोच गतल्या युतिर्विकारिता का पोवीना कदम्ब पीतयुलियंदा गत या या वा नहा ध्रुनो को इयोति प न सकेक्षा गलैया कदाचिह्नत बत्वे विपर्यया भवति । नामित अन्तक सोनं कदम्बम् । कदम्वप्रति श, मन्द्रगतिग्रहो मागी यस्य स्थानम् = ग. = ग, । ग्र, अधिक गति- ग्रंह मार्गा सस्य स्थानम् --- व । तदा महत्वपोतोया युतिर्गता. अधिकगहन्याने गतत्वात् । सहयोरुपरि ध्रुवोतकरणेन च ग्रह यायनहर्म हत्तस्थाने का विन्दौ अ, ब्रहस्य च ख विन्दी। एवमत्राधिकगतिग्रहः महगतिग्रहात् पृशेतीऽत्र युतिर्भविता । एवं बहुत्र व्यभिचारी भवति । अत एव कमलाकरण खसिद्धान्त - तत्त्वविवेक भास्करयुतिसाधनस्य खुलाइनं साधु कतमितिदिक । अत्रोपपत्तिः । नक्षतस्थान प्रावं तहतिं च शून्यां कल्प्य सर्वा क्रिया ग्रहमेल कवटु पपाया किमत्र लेखवा हुलोनेति ॥१४-१५॥ अथाश्वन्या दिनक्षत्राणां बहुतात्मकम्बात् कां योगतारा- मवलम्ब्य वेधेन ध्रुव शरा बानोता इत्याह । फाल्गुन्योर्भाद्रपदयोस्तथैवाषाढयोईयोः -विशाखाश्विनिसौम्यानां योगतारोत्तरा स्मृता ॥१६॥ ग्रे ·सुधार्षिगौ टोका। पश्चिमोत्तरताराया द्वितीया पश्चिमे स्थिता। हस्तस्य योगतारा सा अविष्ठायाश्च पश्चिमा ॥१०॥ ज्येष्ठाश्रवणमेला बाहायस्य लध्यमा। भरण्याग्नेयपिव्यागा कित्याश्चैव दक्षिणा ॥१८॥ रोहिण्यादित्यमूलानां प्राचौ सार्पस्य चैव हि। यथा प्रत्यवशेषाणां स्थूला स्याद्योगतारका ॥१६॥ पूर्वफा नौ--उत्तरफाल्दा नौ - पूर्वभाद्रपदोत्तरभाद्रपद- पूर्वाष ढोलराषाढ --विशाखाहिनिमृगौमां नक्षत्रागां प्रत्येक स्वतारा पुज्जे योनदिक्या नारा सा योगतारा स्मृताऽद्यैः । तामवलम्ब्य वधनानौता ध्रुवशरा इति । हस्त नक्षत्रं पञ्च- तारात्मक हस्ताकारं वायुकोगा स्थितताराया: सकाशाद् हितोया या तारा एसिदिशि स्थिता सः हस्त थ यांगतारा अविडायाः समाधाथ पभिमा तारा योगताग वेद्या। ज्येष्ठात्रवणानुराधानां पु चन्च च तारापुञ्जे या मध्ये स्थिता भागतारा भवणीकृतिकामघानां रेवत्याच तारापुञ्ज या दक्षिण दिशि श्विता योगतारा। रोहिणी पुनर्वसुलानामाले पायाश्च तारापुञ्जे प्राची प्राग् दिक् स्थिता तारा बोगतारा जेया। प्रत्यवशेषागाम- वशि नक्षत्राणामााचित्रास्त्रात्यभिजिच्छतभिषजां स्वस्खतारापुजेषु याऽत्यन्तं स्थला विषु न। कात्तिमतो च सा योगतारा विजेयेति ॥१६-१८ ॥ नेया। तारा तारा सा ·२१४ सूयसिद्धान्तस्य इत्यर्थः । इदानौं ब्रह्मादीनामवस्थानमाह ! पूर्वस्यां ब्रह्महृदयादंशकैः पञ्चभिः स्थितः । प्रजापतिषान्तेऽसौ सौम्योष्टविंशदंशकः ॥२०॥ अपांवत्मस्तु चिवाया उत्तरी शैस्तु पञ्चभिः । बृहत् किञ्चिदतो भागेशपः षड्भिस्तथोत्तर ॥२१॥ इति नावग्रहयुत्यधिकारः ॥८॥ ब्रह्म हृदयाख्यस्थानात् पूर्वभार्ग पञ्चभिरंशः प्रजापति- स्तारात्मको ब्रह्मा क्रान्तिवृत्ते स्थितः । अथाइवान्ते वृषान्त- समीप ब्रह्महृदयध्वे पञ्चभागान् संयोज्य प्रजायतर्बुवो ज्ञेय स च सप्तपञ्चाशद्भागा भवति इति । असौ प्रजापतिः सौम्य उत्तरस्यां दिशि अष्टविंशदंशकः स्थितः । अस्य सौम्या: अष्टविंशदिति । चित्रायाः सकाशादपांवत्साख्यः पञ्चभिर्भागैरुत्तर त्यां दिशि स्थितः । चित्राध्रुव एवापांवत्स- ध्रुवस्त त्य सौम्याः शरांशाच त्रय इत्यर्थः । चित्राया भागहय- मितदक्षिणशरत्वात् । अतोऽस्मादपांवत्सात् किञ्चिदल्यान्तरण वृहत् विपुलतारात्मक आपसज्जकः। अपांवत्मध्रुवासन्न एवाप- ध्रुव इत्यर्थः । নাভানা দুনিয়া কিমি নি:। आपस्य सौम्याः शरभागा नवेत्यर्थः ॥२०-२१॥ सौताप्रियालीसम्प्रीत्यै सुधाकरहृदस्तथा । मुखायामृतवर्षिण्यां गतो भग्रहयोगजः ॥८॥ इति सुधाकरविदिकृतायां सूर्य सिद्धान्तटोकायां सुधावर्षिया नक्षत्रग्रहयुत्यधिकारः ॥८॥ शरभागा ·सुधावर्षि गौ टीका। २१५ अथोदयास्ताधिकारः। तत्र तावदुदयातयो विशेषमाह । अयोदयास्तमययोः परिज्ञानं प्रकीर्त्यते दिवाकरकराकान्तमूर्तीनामल्यतेजसाम् ॥१॥ अथ दिवा करकरा कान्तमूर्तीनां सूर्यकिरणेरा शान्ता मुर्तिर्येषां तेषामल्यतेजसा चन्द्रादीनां षड्गहागानन्दयास्त मययो: परिजानं प्रकौवं ते कथ्यत । सूर्यमानिध्यवशेन चन्द्रादीनां यावुदयस्तो तयोर्ज्ञानं कथं भवतीति कथ्यत इति ॥१॥ इदानी नदयास्तयोटिंग्जानमाह | मूर्यादभ्यधिकाः पश्चादस्तं जीवकुजार्कजाः ऊनाः प्रागुट्यं यान्ति शुक्रज्ञौ वक्रिणी तथा ॥२॥ ऊना विवखतः प्राच्यामस्तं चन्द्रजभार्गवाः व्रजन्त्यभ्यधिकाः पश्चादुदयं शीघ्रयायिनः ॥३॥ गुरुभौम शनयः सूर्यादभ्यधिकाः मन्तः पश्चादस्तं यान्ति जनाः सन्तश्च प्रागुदयं यान्ति । तथा वकिणी बुधशु सौ च रवरधिको पद्याहस्तमूनौ च प्रागुदयं यातः । शीघ्रयायिनचन्द्रबुधशुक्राच विवस्वत: सूर्यादूना: प्रान्यामस्तमभ्यधिकाश्च पशादुदयं व्रजन्ति । अत्रोपपत्तिः । यो ग्रहो रवेः सकाशादूनगतिरमौ प्राच्या दिशि कलांशान्तरित उदेति प्रतीच्यामस्तमति । गुरुशनयो रवरल्या: कालांशान्तरितास्तदा निशापोधे प्राच्या रव्ययात् प्रागवोदयं यान्ति लोकेभ दृश्या भवन्ति । रवेरम्यधिकाः यथा भौम- ·सयसिद्धान्तस्य ননন বৰ यान्तीति । यथा कानांशांकरिता: धसिदिश्व स्तं योऽधिकमुक्तिरसा प्रतीयमुति प्रायां गतिविहति । चन्द्रः । मागितौ वधश की च मधिकातियात् प्रतीच्या- मुहच्छतः। तत्तस्तवैव च तां प्राप्यास्तं गच्छतः । ततस्तव वक्रतया प्राच्या मुहल्य तमोज्यात माधिक मुक्तिवात प्राचा- मेवास्तं व्रजेताम् । बुधशु कबीर्य . यदिइम नं प्रतीच्याम स्तम- यस्तहाता वैपरीत्यमिति । अथ मंप्रति नवोनाना ते असा नौवृत्ते भ्रमनिन यक- नाभिस्थाने रविः स्थिरः । तत्र ल्या गोवेवक्तं वृत्तमिव भाति यत्केन्द्र रविः स्थिरः । भूश रविपरितः स्वकक्षावत्ते नमति । तत्र भुवं स्थिरी प्रकल्पा शुक्रव्य सापिक्ष्य कक्षावत्तं उन में की सकस्प, ख कल्प्यते भवलयं च ततोऽति दूर मैं स्म'क'उके, स्म ।

·१ स्मविन्दो: स्पा १ १ स्प, विन्दौ। सुधावर्षिणी टोका। कल्प्यते यत्र मेषादीनां गणना बागमुखाग्रतः पूर्वाभिमुखे तदा वकक्षायां क, उ, क , स्प, विन्दुगतः शक्रो भवलये भूनिवासिभिः क्रमण स्प, क, उ, क, , स्तं, विन्दौ लक्ष्य ते । विन्दुपर्यन्तं स्वकक्षायां शुक्रो भव नये प्रागतित्वात् स्प विन्दोः स्प', विन्दुपर्यन्तं गच्छन्निव भाति । अत: उस्थाने तदा भवलये शुभस्तदा रविशुक्रयो: साम्यात् परमास्तकालः । तत: कालां- शात्तरिते शुक्रे क', विन्दुगते भूरउ, उ रेखायां प्रवहणास्तं गते रवी क', विन्दुगतस्य शुक्रस्य पश्चादिशि दर्शनम् । ततः पश्चिमदिशि प्रत्यहं रविशुक्रान्तरं महदतः शुक्रविम्बं प्रत्यहं द्युतिमत् दृश्यते । स्प', विन्दुगतः शुक्रो महाद्युतिमान् । तदा वकक्षास्थः शुक्र: ततः क्रमेण स्खकक्षां नमन् शुक्रो भवलये स्म', विन्दुत उत्तरोत्तर पश्चिमदिशि विलोक्यते ततो वक्रगते: पुनः क', स्थान गतः शु को रवित: कालांशान्तरितत्वात् न दृश्यते । अतो मार्ग: शुक्रः पश्चिमायामुदेति वक्रगति प्राप्य तत्रैवास्तं च याति । एवं वक्रगविर्यदा उस्थानात् काविन्दुगत: शुक्रस्तदा कालांशान्तरितत्वात् निगाशे रव्युदयात् प्राक् प्रादिशि दृश्यते । ततोऽनन्तरं यावत् स्पा विन्दुगतो लक्ष्यते सूर्यान्महान्तरितः स्यात् । तदा स्वकक्षायां स्वस्थानगतः शुक्रो भविष्यति । भूस्पस्सा, भूसस्य', रेखे स्थिरभूविन्दुतः शुक्रसापेक्ष्य कक्षोपरि स्पर्शरेखे बोध्ये। ततः स्पस्थानात् स्वकक्षायां क्रमेण गच्छन् शुक्रो भवन ये मार्गगति- लक्ष्यतेऽतो मार्गगतत्वात् पुना रव्यासन्ने पूर्व दिश्यदृश्यो भवति । एवं बुध यापि स्थितिस्तेन नवीनानां मर्तन सौरोक्तबुधशुक्रो- दयास्त दिक् स्फुटमुपपद्यते । एतेन प्राचीनानां मनसि सूर्य- केन्ट्राभिप्रायिकैव कक्षाऽऽसौत् । लोकानां प्रतीतिजनकाय ·सूर्यसिद्धान्तस्य भुवः समन्ताद् ग्रहागां कना प्रतिपादिता तैरिति कल्पना मयुक्तिका। पूर्वोदितक्षेनेगा 'जशुक्रावज प्रत्यगुहम्य वक्रां गति प्राप्य तत्रैव यात: प्रतिष्ठाम्' इत्यादि भास्करोक्तं च स्फुट नुपपद्यत इत्यानं प्रसङ्गागतविचारगा ॥२-३॥ इदानौमितिकत्र्तव्यतामाह । सूर्यास्तकालिको पश्चात् प्राच्यामुदयकालिको। दिवा चार्कग्रही कुर्याद् दृकर्माथ ग्रहस्य तु ॥४॥ उदयास्तासन्ने दिवाऽभोटे दिने पश्चाद्दिश्युदयास्तसाधने सूर्या- स्तकालिको सूर्य ग्रहो प्राच्यां चोदयकालिको सूर्यग्रही गयाकः कुर्यात् । अथ तदा तु ग्रहत्य मध्ये स्पष्ट हक्कम च दद्यायेन ग्रहविम्बोदये वास्ते प्राक्षितिजे कान्तिवत्तस्य लग्न प्रदेशा विदितो भवेत्। एवमत्र ग्रह त्योदयलग्नं विभाधमस्त लग्नं च जायत इति ॥४॥ अथेष्टकालांशानयनमाइ। ततो लग्नान्तरप्राणाः कालांशाः षष्टिभाजिताः । प्रतीच्या षड्भयुतयोस्तबल्लग्नान्तरासवः ॥५॥ ततः सूर्योदय नग्नयोर्वा सूर्यास्त लग्नयोरन्तर लग्नसूर्यान्तरवत् “भोग्या सूनून कस्याथ” इत्यादिना प्राणा असवः साध्यास्ते षष्टि- भाजिता इटकालांशाः स्युः । प्रतीच्यां च षड्भयुतयो रव्युदय- लग्नयोर्वा रव्यस्तलग्नयोस्तहल्लग्नान्तरासवी लग्नसूर्यवदन्तरमाणाः तच्या इति।

·% 3D सुधावर्षिणी टोका। २१८ अत्रोपपत्तिः । ग्रहविम्बोदयात् कियत्कालान्तर रव्युदय इत्यस्य ज्ञानं ज्ञाताभ्यां रविलग्नाभ्यां यथेष्टकान्लो ज्ञायते तथैवात्र कृतम् । असवः षड्भक्ता विनाड्य स्ताः षष्टिहृता नाड्यस्ताव षड गुणा कालवत्ते जाता अंशाः= अत उपपन्न मिष्ट- कालां गानयनम् । पश्चिमे यावता कालेन सव्यस्ताद् दृग्ग्रहास्त- स्तावताकालेन सघहरव्युदयात् सघट्टमहोदयोऽतो राश्युदयै- रत्तरप्राणानयनाथं रविग्रही सपनो कताविति । एवं रवि- दृग्ग योरुदये वास्ते यः कालस्तस्यांशा जाता: ॥५॥ इदानीं ग्रहोदयास्तमययो रविदृग्ग्रहयोरुदये वाऽस्तै ये कालांशाः प्राचीनैरुपलब्धास्तानाह । एकादशामरेज्यस्थ तिथिसङख्यार्कजस्य च । अस्तांशा भूमिपुत्रस्य दश सप्ताधिकास्ततः ॥६॥ पश्चादस्तमयोऽष्टाभिरुदयः प्राङमहत्तया । प्रागस्तमुदयः पश्चादल्पत्वाद्दशभिर्भगोः ॥७॥ एवं बुधो हादशभिश्चतुर्दशभिरंशकः । वक्री शोघ्रगतिश्चार्कात् करोत्यस्तमयोदयौ ॥८॥ अस्तांशाः कालांशा उदयांशाश्चैकपर्यायाः । गुरोरेकादश कालांशाः। अर्कजस्य शनेश्व पञ्चदश । ततोऽनन्तरं भूमिपुत्वस्य भौमस्य सप्ताधिका दश सप्तदशेत्यर्थ: । भूगोः शुजस्य विम्बमहत्तया नोचासन्नगत्वादष्टाभिः कालांश: पश्चादस्तमयः प्रागुदयश्च । तथा विम्बाल्पत्वादुच्चासनगतत्वात् शुकस्य दशभिः कालांश: प्रागस्तं पश्चादुदयश्च । एवं वक्रो बुधोऽर्कात् हादशभिः कालांशे- ·२२० सूर्यसिद्धान्तस्य विम्बमहत्वादस्तमयोदयौ करोति गोव्रगतिमार्गी च बुधो विम्बाल्पत्वादाच्चतुर्दशभिः कालांशैरस्तलयोदयौ करोति । अत्रोपपत्तिः । उच्चनोचवशेन ग्रहविस्वं लघुलं विधुललं च भवति । रस्तेजश्च विम्बाजरसूत्रवशाहु हविलोपरि न्यनाधिकत्वं जायतेऽत: कालांशा न स्थिरा अतो लोकव्यवहारार्थं प्राचीनैः स्थलाः कालांशा मुहुर्वे धेन समवगम्य पठिताः। तेषां च विम्बस्य स्थलसूक्ष्मताव गायनाधिकता। अत एव बुधशुक्रयोर्वक्रगतयो- विम्बस्य स्थूलत्वाद् दिहीना इति ॥६-८॥ अथ कालांशानां प्रयोजनमाह। एभ्योऽधिकः कालभागैर्दश्या न्यूनैरदर्शनाः । भवन्ति लोक खचरा भानुभाग्रस्तमूर्तयः ॥६॥ एभ्यः पाठपठितेभ्यः कालांशेभ्योऽभीष्टकालभागैरधिकैलॊके खचरा दृश्या न्यूनेरिष्टकालभागेश्चादर्शना अदृश्या भवन्ति । कौशाः खचरा भानुभाग्रस्तमूर्तयः। रविदीप्त्या ग्रस्ता मूर्ति- येषां ते इति ॥ ८ ॥ अयोदयास्तयोगतैष्यदिनाद्यानयनमाह । तत्कालांशान्तरकला भुक्त्यन्तरविभाजिताः । दिनादि तत्फलं लब्धं भुक्तियोगेन वक्रिणः ॥१०॥ तल्लग्नासुहते भुती अष्टादशशतोद्धृते । स्यातां कालगतौ ताभ्यां दिनादि गतगम्ययोः ॥११॥ तयोः पठितेष्टकालां श्योरन्तरकला रविग्रहयोभन्यन्तरेगा कालात्मकगत्यन्तरेगा विभाजितास्त लब्धं फलं दिनादि ग्राह्य

·सुधावविही टीका
येत्याह।
गतमय वा पूर्वविधिना। कालासिता गालः कार्य साधनो-
तलनासो आदि भुक्तो रविग्रहयोगती
रविग्रहाधिष्ठितलग्नोदयासुभिईल अशातसतो तदा तयो:
कालगती याता ताभ्यां तिच्या गतगस्ययोरुदयारतमययो:
पूर्वानुपातिन दिनादि फलं साधनीयमिति ।
अनोपपत्तिः । प्रोोटकालांशात्तरकलाः कालवृत्तेऽतस्तत्स-
जातीयग्रहकालमत्योरन्तरेगा ग्रह वक्र च गतियोगनेक दिन
लभ्यते तदा कालांशान्तरकलाभिः किमिति । लब्धं दिनादि ।
कालगत्यानयनाथं चानुपातः । क्रान्तिकृत्तौयाष्टादशशतकलाभि-
ग्रहनिष्ठराश्युदयासवो लभ्यन्ते तदा क्रान्तिवत्तीयग्रहगतिकलाभिः
किमिति ।
लशा कालगतिरिति सर्व स्फुटम् । पठितकालांशतो
यदि भिन्न दिशीष्ट झालांशास्तहि प्रोक्ते एकाला गयुतेः कलाभिगतैष्य-
दिवसा: साध्या इति सर्व भास्करण सिद्धान्तशिरोमणावु दयास्ता-
धिकार स्फुटं वर्णितम् ॥१०-११॥
इदानों नक्षत्राणां कालां गानाह ।
खाल्यगस्त्यमृगव्याधचिवाज्येष्ठाः पुनर्वसुः ।
अभिजिद् ब्रह्महृदयं त्रयोदशभिरंशकैः ॥१२॥
हस्तश्रवणफालगुन्यः श्रविष्ठा रोहिणीमघाः ।
चतुर्दशांश कर्दभ्या विशाखाश्विनिदैवतम् ॥१३॥
कृत्तिकामैत्रमूलानि सा रौद्रमेव च ।
दृश्यन्ते पञ्चदशभिराषाढाहितयं तथा ॥१४॥

·२२२ सूर्य सिद्धान्तस्य নীবিভীজ্জালি কীভণ্ডা বিম্বৰূম: शशेषाणि सप्तहाभिहसायानि मानि हु ॥१५॥ ५ - --अगस्त्य -लुश्चक -चित्रा --ज्येडा-पुनर्वसु -- अभि- जिब्रह्म हृदयाच्यानि नक्षत्राशि वाद कालांशैरुदयास्तसयौ कुर्वन्ति । हस्त-श्रवण - पुवाफान्ना नौ--उत्तराफाल्गुनी अविष्ठा-रोहिणो-मवाचतुर्दशक,लां --- रुदयास्तमयौ कुर्वन्ति । तास्तैः का नां शेर्दश्या भवतीत्यर्थः । विशाखाश्विनीकृत्तिका- नुराधा-मूलाश्लेषाऽऽद्रांपूर्वाषाढोत्तराषाढा: पञ दशभिरं शैश्यन्ते । भरणौष य-मुगशीर्षाणि सौदम्यविम्वादे कविंशतिकालांशदृश्यन्ते। शेषाणि नक्षत्राणि शततारापूर्वोत्तराभाद्रपदसज्ज कानि । वलिब्रह्मा- पांवत्सापाख्यानि च सप्तदशभिः कालांशैर्दु श्यादृश्यानि भवत्तीत्यर्थः । एवं पठितका नांशेभ्यः पूर्वोक्तविधिना नक्षत्राणामुदयास्त मयो साध्यौ। तत्र नक्षवगति: शून्या प्रकल्प्येति ॥१३ ---१५॥ अथैषां प्रकारात्तरणोदयास्तसाधनमाह। अष्टादशशताभ्यस्ता दृश्यांशाः स्वोदयामुभिः । विभज्य लब्धाः क्षेत्रांशास्तैदृश्यादृश्यताथवा ॥१६॥ नक्षत्राणां दृश्यांशा:-कालांशाः । अष्टादशशतगुगा: सायन- ध्रुवाधिष्ठितगशिस्वदेशोयाभिर्विभज्य लब्धाः क्षेत्रांशाः क्रान्ति- वृत्तीयांशास्तेरथवा दृश्यादृश्यता साध्या । तेः क्षेत्रांशेर्धवाधिको रविस्तदा नक्षत्रोदयस्तथा तैरेव क्षेत्रांशेर्धवाद्यदाल्यो रविस्तदा नक्षत्रास्त इत्यर्थः ।

·सुधावर्षिणी टोका।
अत्रोपपत्तिः।
अत्र सायनध्रुवाधिष्ठितराशिखोदयासुभिः
कालवृत्तगतै: क्षेत्रकला अादशशतमितास्तदा दृश्यासुभिः (काला-
शासुभिः ) किमिति । लञ्चास्तत्संवन्धिन्यः क्रान्तिवृत्ते कलास्ताः
षष्टिहृताः क्षेत्रांशा जाता:
१८००Xकामा
-
१८००XकामाX६०
३अX६०
३
अत उपपन्नम् ॥१६॥
अथ नक्षत्राणामुदयारत दिगाद्याह ।
प्रागेषामुदयः पश्चादस्तो दृक्कर्म पूर्ववत् ।
गतैष्यदिवसप्राप्तिर्भानुभुक्त्या सदैव हि ॥१७॥
एषां नक्षत्राणां प्राग्गतेरभावात् सदा रखेरल्यगतित्वात्
प्राग्दिश्यु दयः पश्चादस्तो भवति । अत्रापि पूर्ववद् दृकर्म स्पष्टं
दृक्क मायनाक्षजक् कर्मसंकारावं देयम् । उदयास्तयोगतैष्यदिवस-
प्राप्तिश्च सदैव नक्षत्रगतेः शून्यवादविगत्यैव विभज्य ज्ञेया ।
अत्रोपपत्तिः ।
ग्रहोदयास्तविधिनैव नक्षत्रगति शून्यां
प्रकल्प्य ज्ञेयेति ॥१७॥
इदानों सदोदितनक्षत्राण्याह ।
अभिजिद् ब्रह्महृदयं स्वातीवैष्णववासवाः ।
अहिर्बुध्न्यमुदस्थत्वान्न लुप्यन्तेऽर्करश्मिभिः ॥१८॥
इत्युदयास्ताधिकारः ॥६॥

·२२४
u
ma
अवगा-
.
D
सूर्यसिद्धान्तस्य
अभिजित् । ब्रह्महृदयम् । स्वातौश्रवणधनिष्ठाः । अहिर्बुध्ना-
मुत्तराभाद्रपदाः। एतानि उत्तर दक्स्थत्वात् सूर्यकिरणे लुप्यन्ते।
वल्यान्तरादभिजिदुत्तरस्वष्टक्रान्ति:
ब्रह्महृदयस्फुटा
कान्तिः
r:= ४७° उत्तरा। स्वात्युत्तरस्फुट शान्तिः =२८ ।
स्फुटतान्तिरुत्तरा
ঘনিষ্টালিকা। १५ ।
उत्तराभाद्रपदोत्तरस्फुटक्रान्तिः = १७ अतोऽत्र यदि श्रवणाया
उत्तराक्रान्तिः परमा ल्या रयते तत्समो
লাখ तदा
पलाशा: =८३° इत्यायाति यत्र सूर्यसिद्धान्तरचना जाता। परन्तु
तत्रान्यानि बहूनि नक्षत्रागि लम्बाधिकोत्तरक्रान्तित्वात् सर्वदा
दृश्यानि यानि चाचार्यण न पठितानि । अतो “यन्योदयाका-
दधिकोस्तभानुरित्यादि" भाकरविधिना पाठपठितानि नक्षत्राणि
सदोदितानि भवन्ति तत्र देशे सूर्यसिद्धान्तरचना जातेति वेद्या ।
आचार्येण चाधिकोत्तरशगणि ग्रहोतानि यतोऽभिजितः
ब्रह्महृदयस्य
३० ।
श्रवणस्य =३० । धनिष्ठाया: है। उत्तरभाद्रपदायाः = २६ ।
एते शरभागाश्चान्यशरभागेदोऽधिका: । देशज्ञानं विना सदोदित-
नक्षत्रागा ज्ञानं न भवति निरक्षे च सौम्यध्रुवोऽप्यदृश्योऽत: केन
चिहोलानभिज्ञेनायं श्लाकः प्रक्षिप्त इति मन्मतं सुधौभिर्भशं
विचिन्त्यमिति ॥१८॥
O
O
पारः
%
3D
स्वात्या:
%
3D
%
3A
सौताप्रियालौसम्प्रोत्यै सुधाकरहृदस्तथा ।
सुखायामृतवर्षिण्यां गतोऽस्तोदयसाधनः ॥८॥
इति सुधाकरदिवेदिकतायां सूर्य सिद्धान्तटोकायां सुधावर्धिण्या-
मुदयास्ताधिकारः ॥८॥

·सुधावर्षिणी टीका।
२२५
अथ चन्ट्रशृङ्गोनत्यधिकारः ।
तत्र तावच्चन्ट्रस्य दृश्यादृश्यत्वमाह।
उदयास्तविधिः प्राग्वत् कर्तव्यः शीतगोरपि ।
भागीदशभिः पश्चादृश्यः प्राग् यात्यदृश्यताम् ॥१॥
प्राग्वदुदयास्ताधिकारविधिना चन्ट्रस्योदयास्तविधिः कर्तव्यः ।
उदयास्ताधिकारण पश्चिम चन्ट्रस्याम्तलग्नं साध्यम् । ततो यदि
रव्यस्तानन्तरं हादशभिः कालांशैश्चन्द्रास्तस्तदा तस्मिन् दिने
पश्चिमदिशि चन्द्रो दृश्यः । एवमुदयलग्नं चन्द्रस्य कृत्वा ततो यदि
प्राक्षितिज चन्द्रोदयानन्तरं हादशभिः कालांशेरवेरुदयस्तदा
तस्मिन् दिने प्राग्भागे चन्ट्रोऽदृश्यतां यातौति ।
अत्रोपपत्तिः। अतिसुगमा यतश्चन्द्रस्य कालांशा हादशा
प्राचीननिर्णीता अतस्तद्रव्योरुदययोरस्तयोर्वा मध्ये यदि द्वादश
कालांशा आगच्छेयुस्तदा चन्द्रस्य दृश्यादृश्यत्वं भवतौति ॥१॥
इदानौमिष्टदिने सूर्यास्तानन्तरं कियत्काले चन्द्रास्त इत्यादि
साधयति ।
रवीन्द्रोः षड्भयुतयोः प्राग्वल्लग्नान्तरासवः ।
एकराशी रवीन्द्रोश्च कार्या विवरलिप्तिकाः ॥२॥
तन्नाडिकाहते भुती रवीन्द्रोः षष्टिभाजिते ।
तत्फलान्वितयोभूयः कर्त्तव्या विवरासवः ॥३॥
एवं यावत् स्थिरीभूता रवीन्द्रोरन्तरासवः ।
तैः प्राणैरस्तमेतौन्दुः शुक्लेऽस्तिमयात् परम् ॥४॥

·२२६ सूर्यसिद्धान्तस्य भगणाधे रवर्दत्त्वा कार्यास्तहिवरासवः । तः प्राणी : कृष्ण पक्षे तु शीतांशुरुदयं ब्रजेत् ॥५॥ एवं तावत् मर्यास्तकाले रवेरिन्दोश्चन्द्रस्य च पश्चिमक्षितिजेऽस्तलग्ने कत्वा तथा: षड्राशियुतयोर्मध्ये रविलग्नालरवड्सवः साध्याः । यदि रवोद्दार कराशौ यातां तदा तयोरन्तरकला यास्ताभिर्विवगसवः कार्याः । अष्टादशशतकलाभिस्तद्राशिस्खोयासवो लन्ते तदा विवरलिप्ताभिः किमिति । एवं लब्धा विवरासवो भवन्ति ते कायां इत्यथः । रबीन्दोगतो तदसूनां या नाडिकास्ता भिर्हत पध्या भाजिते च तयोश्चालनफले भवतः । तेन स्वस्वफलेनान्वितयो रवीन्दोमध्ये भूयः पुनर्विवासवः कर्तव्याः । तैरसुभिः पुनश्चालन- फल कायें। तत्फलान्वितयोरवीन्दोर्मध्ये पुनर्विवरासवः कार्याः । कर्म कर्तव्यं यावत् रवोन्दोरन्तरासवः स्थिरीभूताः स्युः । एवं स्थिरोभूतैलरसुभिः शुक्लपक्षेऽस्तिमयात् परं रव्यस्तानन्तरं चन्ट्रोऽस्तमेतोति । कृष्णापक्षे तु सूर्यास्तकालिकरवौ राशिषट्कं संयोज्य प्राक्षितिजस्थं तात्कालिकलग्नं विज्ञाय तदुदयात् कियकाले चन्ट्रोयो भविष्यतीत्य च ज्ञानं विवरासभिः कार्यम् । अत्रोपपत्तिः । सूर्यास्तानन्तरं कियत्काले चन्ट्रास्तो भविष्यती- त्येतदर्थ सषड्भयो रविचन्द्रास्तलग्नयोर्मध्ये प्राक्षितिजे ह्युदयासवः साधिता यतो यो येन समयेनोदेति तत्सप्तमस्तेन समयेनास्तं गच्छतौति । एवं यदि रविचन्द्रयोगतौ न स्यातां तदा तहिवरा- सुभिरकास्तानन्तरं चन्द्रास्तोऽभविष्यत् । गतिवशेन वास्तवविवरासु- मध्येऽन्तरं जातमतो निरत्तराथं तात्कालिकाभ्यां रविचन्द्राव्या- सम्पत्कर्म कृतमिति स्फुटं गोलविदामिति ॥२-८॥

·सुधावर्षिणी टौंका। इदानीं शृङ्गोन्नती भुजकोटिकनामानयनमाह । अकेन्द्रोः कान्तिविश्लेषो दिक्साम्ये युतिरन्यथा । तज्ज्येन्दुरांद्यनासौ विज्ञेया दक्षिणोत्तरा ॥६॥ मध्यालेन्दुप्रभाकर्णसङ्गुणा यदि सोत्तरा। तदाघामजीवायां शोध्या योज्या च दक्षिणा ||७|| शेषं लम्ब ज्यया भक्तं लब्धो बाहुः खदिङ्मुखः । कोटिः शङ्कुस्तयोर्वर्गयुतेमूलं श्रुतिर्भवेत् ॥८॥ दिक्साम्ये रविचन्द्रयोः क्रान्तिविश्लेषः क्रान्तिज्यान्तर कार्यमन्यथा दिगभेदे च क्रान्तिज्ययोयुतिः कार्या । अन्तरे योग वा यज्जातं सैव ज्या विद्या। असौ रवेः सकाशाद्यत्र यस्यां दिशि चन्द्रो भवेत् तदिशि दक्षिणा वोत्तरा विज्ञेया। यस्मिन् दिने সৃড়ীনি: জন। নলি লিস্নান্ধিানশ্লিখিনা मध्याङ्गे। अहोऽहोरात्रस्य मध्यमिति मध्याह्नः सूर्यास्तकालस्तस्मिन् समये चन्ट्रच्छायाकर्ण: साध्यः । तेन सा ज्या सगुणा । यदि च सोत्तरा तदा छायाकर्णगुणा साऽनाक्षजौवायां दादशगुणा- पल ज्यायां शोध्या यदि च सा दक्षिणा तदा तत्व बादशगुणाा- क्षज्यायां योज्या। योजने वा वियोजने यच्छेषं तल्लम्बज्यया भने लब्धः खदिङ्मुखः स्वसंस्कारमुखो दिशि बाहुवेत । गुगााक्षज्या सर्वदा दक्षिणा भवति तज्ज्या च दक्षिगाा वोत्तरा। तयोः संस्कारण या दिग्भवेत् तहिको बाहुभवतीति । शङ्ग- हदिशाङ्गुलशङ्खः कोटिर्भवति तयोर्वर्गयोगान्मूलं कर्गों भवेच्छाया- अताविति । दादश- ·२२८ सूयसिद्धान्त स्य अनोपपत्तिः । अत्राभौष्टदिने सूर्यास्तकाले शृङ्गोन्नतिः साध्यते 'मध्याह्णेन्दुप्रभाकर्ण' इत्युक्तत्वात् । तदा रवि शवभावात् सदग्रेव शङ्गुमलपूर्वापरान्तररूपो भुजः । तत्क्रान्तिज्या च ज्याक्रा, । तत्र चन्द्रस्पष्टक्रान्ति ज्या = लम्बज्याक्षज्यात्रिज्या- मनाक्षक्षेत्रेणानुपातेन न्याक्रा । वि. ज्याक्रा२ व्यग्रा Rampad वि ज्याक्रा ज्याल । चन्ट्राग्रा ज्याल ज्यान श त्रि. ज्याक्रा१ रविभुजः me घन्ट्रशङ्गुतलम् = शंत ज्याल ज्यान वि. २ ज्याअ.श चन्ट्रभुज: - • ज्याक्रा ज्यान ज्याल + ज्याल हिक्साम्ये तयोरन्तरेण चन्द्रस्य स्पष्टों भुजः= भु वि (ज्याक्रा १ ---ज्याक्रा३) ज्याअ. शं चन्द्र-शङ्गुकोटाक्यं भुजस्तदा हादशकोटौ किमिति । जातो लघुक्षेत्रे १२ त्रि (ज्याक्रा चन्ट्रस्पष्टभुजः = -ज्याक्रा) १२ ज्या श ज्याल ज्याल छाक ( ज्याक्रार ज्याक्रा)+ १२ ज्याअ ज्याल २ अथ यदि अत्र हयोः क्रान्तिरुत्तरा ज्याक्रा, 7 ज्याक्रा तदा रवितो दक्षिणे चन्द्रः । अत: प्रथमखण्डं दक्षिणं जातं तत्र द्वितीयखण्डं धनं कार्यम् । यदि ज्याक्रा, ८ ज्याक्रा, तदा रवित उत्तरे चन्द्रः । प्रथमखण्ड मृणं तच्च धनात्मके दितीयखण्डे ऋण कर्त्तव्यम् । एवं योदक्षिणां क्रान्तिं प्रकल्प्य द्वितीयखण्डमृणं च प्रकल्प्य स्पष्टभुजदिग्ज्ञेया। एवमत्र संस्कारविचारी गूढार्थप्रकाशे रङ्गनाथकृतो विचिन्योऽत्र ग्रन्थगौरवणालम् । भास्करणायमेव प्रकारः स्वचन्द्रशृङ्गोबतौ बृहत्क्षेत्रे स्पष्टभुजस्योक्तोऽत एव

·सुधावर्षिणौ टीका।
२२८
सर्योन
तच्छङ्गोन्नती या स्थूलता सेवात्रापि । तदर्थ मदीयवास्तव-
चन्द्रशृङ्गोन्नतिसाधनं द्रष्टव्यम् ॥ ६-८ ॥
इदानी शुक्लाङ्गलानयनमाह ।
सूर्योनशीतगोर्लिप्ताः शुक्ल नवशतोताः।
चन्द्रविम्बाङ्गुलाभ्यस्त हृतं द्वादशभिः स्फुटम् ॥६॥
नचन्ट्रय कला नवगतभक्ता: शुलं भवति ।
तचन्ट्र-
विम्बाङ्गलेन गुणं द्वादशभक्तं स्फुटं शुक्ला ङ्गुलमानं भवेत् ।
अत्रोपपत्तिः । पूर्णिमायां सकलं हादशाङ्गुलमितं चन्द्रविम्ब शुक्लं
भवति तदा रविचन्ट्रयोरन्तरकलाश्च भार्धकलासमा: = १८००४६ |
अतोऽनुपातो यद्येवतान्तरेगा हादशाङ्गुलशुलं तदेष्टरविचन्द्रान्तर-
कलाभिः किमिति लब्धं शुल्लाङ्गुलमानम्
स्फुटार्थमन्योऽनुपातो यदि हादशाङ्गलमितविम्बेनेदं शुक्लं तदा-
भीष्टचन्द्रविब्बेन किमिति ।
लव्धं स्फुटशुक्लाङ्गुलमानम्
अनेनोपपन्न-
माचार्यानयनम् । एवं स्थानीयान्तरानुपातन वास्तवशुक्लं नाया-
तौत्येतदथं सितवृत्तौयान्तराद्यानयनं कमलाकरोक्तं विचिन्त्यम् ।
तत्रापि क्रम ज्ययोतक्रमज्यया
वा शुलसाधनमुचितमित्येतदर्थं
मदौयवास्तवचन्द्रशृङ्ग्रोन्नतिसाधनं द्रष्टव्यम् ॥८॥
१२ अंक
अंक
Jimmam
१८००४६
शुचविं
%
3D
इदानीं चन्द्रशृङ्गोन्नत्यर्थं परिलेखमाह ।
दत्त्वार्कसञ्जितं बिन्दं ततो बाहुँ खदिङ्मुखम् ।
ततः पश्चान्मुखौं कोटिं की कोव्यामध्यगम् ॥१०॥

·सूर्यमिद्धान्तस्य कोटिकर्णयुताबिन्दोविम्बं तात्कालिकं लिखत् । कर्णसूत्रेण दिसिद्धिं प्रथमं परिकल्पयेत् ॥११॥ शुक्ल कर्णन तहिम्बयोगादन्तर्मखं नयेत् । शुक्लाग्रयाम्योत्तरयोर्मध्ये मत्स्यौ प्रसाधयेत् ॥१२॥ तन्मध्यसूत्रसंयोगादिन्दुविस्मृग् लिखेद्धनुः । प्राविम्बं यादृगेव स्यात् तादृक् तब दिने शशौ ॥१३ कोट्या दिक् साधनात् तिर्यकसूत्रान्ते शृङ्गमुन्नतम् । दर्शयेदुन्नतां कोटिंकृत्वा चन्द्रस्य साकृतिः ॥१४॥ कृष्णे षड्भयुतं सूर्य विशोध्ये न्दोस्तथासितम् । दयाहामं भुजं तत्व पश्चिमं मण्डलं विधोः ॥१५॥ इति शृङ्गोन्नत्यधिकारः ॥१०॥ फलकेऽर्कसकं बिन्दं दत्त्वा ततस्तम्गादिन्दोः स्वदिनुखं बाहुं दत्त्वा ततः पश्चान्मुखौं कोटि दत्त्वा कोट्यग्रमध्यगं कर्णसूत्रं च दत्त्वा कोटिकर्णसंयोगबिन्दोः परितश्चन्द्रस्य तात्कालिकं विम्ब लिखेगणकः । तत्र विम्बे प्रथम कर्णसूत्रेण गणको दिक्सिहिं परिकल्पयेत् । कर्णरेखां पूर्वापररेखां प्रकल्प्य मत्यनिर्माणेन तस्मिन्विम्बे याम्योत्तरां रेखां च कुर्यात् । कर्णन कर्णमार्गगा तस्य कर्णस्य चन्द्रस्य चन्द्रविम्बस्य च यो योगस्तस्मादिम्बान्तर्मुख विम्बान्तर्गतं गणक: शुलं शुल्लाङ्गुलं नयेत् । शुक्लाग्र ततः ·सुधावर्षिणी टौका। २३१ याम्योत्तरयोर्मध्ये हौ मदयौ च प्रमाधयेत् । याम्यो बिन्दुः । उत्तरो बिन्दुः। शुक्लाग्रबिन्दुश्चेतिबिन्दुनयतश्छायाग्रत्रयवन्म- व्यावुत्पादयेदिति । तन्मव्ययोर्मध्यसूत्रयोगात् केन्द्राद्विन्दुविस्मृग धनुर्विलिखेगणकः । तेन धनुषा याक् खण्डितं विम्बं स्यात् तस्मिन् दिने ताट्टरीवाकाशे शशो दृश्यत इति । कोट्या दिक्- साधनात् तिर्यक्स्वान्ते गगाकः कोटिमुन्नतां कृत्वोन्नतं शृङ्ग दये । कोटिरेखां पूर्वापरां प्रकल्प्य तत्तिर्यकसूत्रं दिक्साधन- प्रकारात् सौम्ययास्यसूत्रम् । तस्य सूत्रस्यान्ते याम्ये वा सौम्ये उन्नतं शृङ्ग कोटिरेखामूर्ध्वाधरां कृत्वा गणको दर्शयेदित्यर्थः । कृष्णे क्वणापक्षे तु सषड्भं सूर्य चन्द्रादिशोध्य तथा तेन शुक्ल साधन- प्रकारेणावासितं कृष्णाङ्गुलमानयेत् । शुल्लात् कृष्णाविपरीतदिश स्थितत्वादत्र गणको विपरीतं भुजं दद्यात् । तथा कर्ण कोट्यग्र- योगबिन्दुपरितच ट्रस्य पश्चिमं पश्चिकपालौयं विम्ब तत्र विलेख्यं शेषं कर्म पूर्ववत् कर्तव्यम् । अत्रीपपत्तिः। रविकेन्द्राद्याम्योत्तरवृत्त धरातले लम्बं कृत्वा लम्बमूले रविः कल्पितः । एवं चन्ट्रकोन्द्राद्याम्योत्तरवृत्त धरातले यो लम्बस्तन्मूले चन्द्रः प्रकल्पितः । ततो याम्योत्तरवृत्तधरातले कल्पित- रविचन्ट्रयोर्याम्योत्तरमन्तरं तद्भुजयो: संस्कारात् स्पष्टभुजसमम् । सूर्यस्यास्तकाले क्षितिजे स्थितत्वात् कल्पितरवियाम्योत्तरवृत्त- ৰানৰ याम्योत्तररेखायामेव भविष्यत्यतस्तयोरुर्ध्वाधरमन्त कोटिरूपं चन्द्रशङ्गसमम् । परिलेखे लाघवार्थ शङ्खद्दादशांशेन पाङ्गु जस्ताइगयोगमूलसमः कर्णश्चापवर्त्तितः । अतो रविबिन्दुतो भुजं दत्त्वा तदग्रादूर्ध्वाधररूपां कोटि दत्त्वा कोव्यग्ररविबिन्दुगतं कर्णसूत्रं दत्तम् । कोट्यग्रे कल्पितचन्द्रविम्बं तन ·२३२ सूर्यसिद्धान्तस्य तस्मिन् कल्पितरविः कर्ण मार्गण शुक्ल ददाति । अतस्तत्सूत्रे विम्बान्तरे शुलं दत्तम्। कारग्वोपरि या याम्योत्तरा तिर्यग्रेखा तया छिन्न बधैं विश्वं रविणा शुलं भवति । अती दृश्यवक्त तत्प्रान्तयोश्च शुक्लम् । अतस्तहिन्दु त्रयोपरि गतेन वृत्तखण्डेन चन्द्रखण्डालतिरुत्पद्यते। अत्र कोट्युधिररेखापार या तिर्यरखा तहशतो भुजान्यदिशि शृङ्गमुन्नतं भवति तत्सवें क्षेत्रदर्शनेन स्फुटम्। एवमेव परिलेखो भास्करेगापि स्वशृङ्गोन्नत्यधिकार विलिखितः तेन च कल्पितरविणा कल्पितचन्द्रस्य शृङ्गोन्नतिर्न वास्तवास्य खण्डनं कमलाकरण सिद्धान्ततत्त्वविवेके विस्तरतः कृतम्। वस्तुतो रविचन्द्रकेन्ट्रगतं महवृत्तं सितवृत्तसत चन्द्रम- राडलात् तत् सितवृत्तं यहिक् तद्दिश्येव शृङ्गमुन्नतं भवति । अतो यदा चन्द्रोपवृत्तं यत्र सितवृत्ते लगति तस्मादधी यदि सितवृत्ते रवि रविः स्यात्तदा वास्तवोन्नताच्छृङ्गा- भिन्नदिशि भास्करविधिना शृङ्गोन्नतिः स्यादिति वैचित्रं भृशं बुद्धिमद्भिः परीक्षणीयम् । ৰূমা पदयुतमित्यादिवासना गोलथुक्तितः लियुक्तितः स्फुटा। धिकाफदेशे चन्द्रस्य दक्षिणविक्षेपे चन्द्रोपरिन्यस्तस्य दृग्मण्डलस्य क्रान्तिवृत्तस्य च सम्पातश्चन्द्रस्थानादुपरि खस्वस्तिकासन्ने भवति । चन्द्रदर्शने तु चन्द्र स्थानाधः कुत्रापि क्षितिजाधो रविरतः सितवृत्तं चन्द्रग्मण्डलादुत्तरदिशि तेनोत्तरं शृङ्गमुन्नतम् । चन्दस्योत्तरे शरे तु चन्द्रटग्मण्डलक्रान्तिवृत्तयोगश्चन्ट्रस्थानादधः । Parame home परमकान्य- ·স্বয় भुजः । कोटिः । कर्णः । ज्या .वि . ज्याक - ज्यापश.वि ज्याक - अथ सुधावर्षिणी टोका। . अतस्ततोऽप्यधो यदि रविस्तदा तत्रापि रविस्तदा तत्रापि उत्तरशृङ्गोन्नतिः । चन्द्रशरो चन्द्रस्थानात तत्सम्पातावधिः क्रान्तिवृत्ते सितवृत्ते सम्पातचन्द्रविम्बावधिः ततचापक्षेत्रेण चन्द्रग्मण्डल क्रान्तिमण्डलसम्मातोत्पन्न- कोणल्या = ज्याचा अथ व्याश-स्थाने यदि परमशरज्या तथा दृश्यशृङ्गोन्नती ज्याक-स्थाने परमाल्पकर्णज्या कालांशज्या ग्राह्येत तदा परमाधिका'चा' अस्य ज्या= तत्सम्पातोत्पन्नकोणाश्च तयोवत्तयोः परमान्तरत्वात् खस्वस्तिकात् क्रान्तिवत्तोपरि कृताल्लम्बाहित्रिभनतांशसमात् सर्वदाधिकः । अथ वित्रिभपरमाल्यनतांगाच अक्षांशाः-परम- क्रात्यंशाः । एतत्समान् पूर्वागतचापभागान् प्रकल्प्य जाता अक्षांशाः = चा+परमक्रान्त्वंशाः । एतदधिकाक्षदेशे वित्रिभ- नतांशाः सर्वदः चापाधिकास्तत तत्सम्पातोत्पन्नकोणश्च सर्वदा चापाधिकस्ततो विपरीतविधिना कर्णमानं सर्वदा कालांशसानाल्यं कोटिश्च सुतरां कालांशाल्यि काऽतो दृश्यशृशोन्नतो सर्वदा रविचन्द्रान्तरस्य कालांशाधिक त्वात् तचन्द्रदृग्मण्डलक्रान्तिमण्डल- सम्पाततोऽधो र विरतः सितवृत्तं सर्वदा चट्टग्मण्ड लादुत्तरदिशि गतं भविष्यति तेन तत्र देशे सर्व तिथिषु सर्वदोत्तरशृङ्गोन्नतिरतो मदीयवास्तवचन्द्रशृङ्गोन्नतिसाधने मदोयम् "त्रिज्यागुण्यः सुधांशोः परमशरगुणः कालजीवाविभक्त- वापं लश्वस्य ल-धं यदिह बुधवरैस्तद्युतान्त्यापमांशाः । तेयोऽनल्याः पनांशाः सितविधिकुशला यत्र तत्रोन्नतिः स्या- च्छुङ्गस्यैवोत्तर त्यां दिशि सकलतिथिष्वेव विवरिष्ठाः ॥' इति सूत्रमुपपद्यते ।

·२३४ सूर्यसिद्धान्तस्य शृङ्गोन्नतावन्ये च नत्कता विशेषा मदीयवास्तवचन्द्रशृङ्गोन्नति- साधने द्रष्टव्याः किमत्र पिष्टपेषणेनेति ॥१०-१५॥ सीताप्रियालौसम्प्रीत्यै सुधाकरहृदस्तथा । सुखायामृतवर्षिण्यां गतः शृङ्गविधिविधीः ॥१०॥ इति सुधाकरदिवेदिकृतायां सूर्यसिद्धान्तटीकायां सुधार्षिण्यां शृङ्गोन्नत्यधिकारः ॥१०॥ अथ पाताधिकारः। तत्रादौ वैधत व्यतिपातयोलक्षणमाह । एकायनगतो स्याता सूर्याचन्द्रमसौ यदा । तद्युतौ मण्डले क्रान्स्योस्तुल्यत्वे वैधृताभिधः ॥१॥ विपरीतायनगतौ चन्द्राको क्रान्तिलिप्तिकाः । समास्तदा व्यतोपातो भगणाधे तयोर्युतौ ॥२॥ यहा सुर्याचन्द्रमसौ मूर्यचन्द्रौ हावकायनगतौ स्यातां तयो- रविच ट्रयोर्युतौ च मण्डले राशिहादशके तदा रविचन्द्रकान्यो- स्तुल्यत्वे वैधुताभिधः पातो वेदितव्यः । यदा चन्द्राौ विपरीता- यनगतौ भिन्नायनगतो तयोर्युतौ च भगणाधै राशिषट्के तत्र तयोः कात्तिकलास्तुल्याः स्युस्तदा स व्यतीपाती नाम पातो ज्ञेयः । अत्र रविचन्द्रौ सायनावेव ज्ञेयौ सायनादेव क्रान्तेः मिद्धत्वात् । -चन्द्रस्य क्रान्तिश्च स्फुटा विम्बकदम्बप्रोते विम्बान्नाडीवत्ता- वधिरिति ।

·34 तत्र इयोः सम्भवः। सुधावर्षिगौ टीका। अवोपपत्तिः। ययोर्योगो हाद शराशिसमस्तो भिन्नगोला- वेकायनगतौ स्याताम् । तद्यथा । योकः-ए। तदापरः एवं तयोः प्रमागरी २ । १० ॥ ३८॥ ४।६॥ ५ ॥ ७॥ ६ ॥ ६॥ ७५ इत्यादि। अत्र इयोभिन्नगोलावयन योरेकत्वं च । एवमत्र भुजयोस्तुल्यत्वादानिसमा দুজ্জাল জানি নাস্ত্রি शरवशात् किञ्चिद्भिन्नाऽतस्तदासन्ने वैधृतसम्भवः । एवं योगे भगणाधै सर्वदा तयोभिन्नायनौ स्यातां गोनेकत्वं च । प्रमाण १ ॥ ५ ॥ २ ॥ ४ ॥ ३ ॥ ३ ॥ ४ । २ इत्यादि। अनापि भुजयोः साम्यात् तयोः स्थानीये क्रान्ती समे अतस्तत्र व्यतीपात- अनेनैकायने भिन्नगोले प्रात्योः साम्ये वैकृतः । एकगोले भिन्नायने कात्योः साम्ये व्यतिपात्र इति वैधतव्यति- पातयो क्षणं समोचीनम् । व्यतिपातोऽयनभेदे गोनैकलेऽर्क बन्यो: क्रान्त्योः । साम्ये वैधुत एकायनेऽन्यदिगपाममयत्वे ॥ इत्याह । মক্কল নিমখ প্পিয়ন ঘৰৰীষ্মন নুনি নিখুন:। নিখুন যন্ত वैधतः । मङ्गलं विशेषगा अतिशयेन पातयतौति व्यतिपातो व्यतीपातो वेति ॥१-२॥ इदानीं मङ्गलनाशने हेतुमाह । तुल्यांशुजालसम्पर्कात् तयोस्तु प्रवहाहतः । तट्टक्क्रोधभवो वङ्गिीकाभावाय जायते ॥३॥ तयोः क्रान्तिसाम्यकालिकयो रविचन्द्रयोस्तुल्यकिरणाजाल- संयोगात् तयोमिथो दृष्टिभ्यां शोधभवो वह्निः पवहवायुनाऽऽहतो लोकानां प्राणिनामभावाय विनाशाय जायत इति। वस्तुतो अतएव भास्करः।

·सूर्यसिद्धान्तस्य नाम- रविचन्द्रयोः कक्षाभेदात चन्द्रापि रविकिरणैरव तेजोगतत्वात् तुल्यांशजालसंयोगाभाव एव । आचार्यस्वदृष्टफलजनकवादियं कल्पना प्रतिपादिता। इदानों व्यतीपातवैधृतास्थयो हेतुमाह । विनाशयति पातोऽस्मिन् लोकानामसकृद्यतः । व्यतीपातः प्रसिद्धोऽयं सज्जाभेदेन वैधृतः ॥४॥ यतोऽयं पातोऽस्मिन् जगति लोकानां प्राणिनां मङ्गलान्य- महिनाशयति अतोऽयं व्यतीपात इति प्रसिद्धः । सोऽयमेव संज्ञाभेदेन वैधृतो जातः । कचिद् वैधतिरिति पाठः । व्युत्पत्त्यथं १-२ श्लोकयोष्टीका द्रष्टव्या ॥४॥ इदानीं पातस्याष्टरूपमाह। स कृष्णो दारुणवपुलॊहिताक्षो महोदरः । मनिष्टकरो रौद्रो भूयो भूयः प्रजायते ॥५॥ पाताख्योऽग्नियमान को महाश्यामः । दारुणवपुः कठिन- तनुः । लोहिताक्षो रक्तनेत्रः। महोदरः पृथूदरः । रौटः क्षयकारको भयङ्गररूपः । सर्वप्राणिनामनिष्टकरः पुनः पुनः प्रतिमासं प्रायो वारदयं जायत इति ॥५॥ इदानों स्पष्टकात्तिसाम्य ज्ञानायेतिकतव्यतामाह भास्करन्द्रोभचक्रान्तश्चक्रार्धावधिसंस्थयोः । दृक्तुल्यसाधितांशादियुक्तयोः खावपक्रमौ ॥६॥ दृक् तुल्येन विधिना 'प्राक्चक्रं चलितं होने' इत्यादिना पूर्वोदितप्रकारेण साधिता अंगादयोऽयनांशा ये तैर्युक्तौ यौ ·सुधावर्षिगी टीका। मास्करचन्द्रौ ययोोगो भवज्ञान्तः पूर्णहादश राशिसमोऽथवा चसाधावधिमंस्थितः पूर्ण माशिमंस्थितः । एतादृशयोर्भास्कर- चन्द्रयोः स्वस्वापकली गोलधुक्या साध्यो । यस्मिन् काले सायन- रविशषियोगो भाधना काममा जातस्तस्मिन् काले रवि शान्तिश्चन्द्रविम्बस्स मुटा जातिय साध्येयधः ॥६॥ इदानों बसात् गाइजान क्रालिसाम्यस्य गतेष्यत्वप्रतिपाद- नार्थमाह। अथौजपदय खेन्दोः क्रान्तिपिजेपसंस्कृता। यदि स्यादधिका भानोः कान्तः पातो गतस्तदा ||७॥ जना चेत् स्यात् तदा आवो बामं युग्मपदस्य च । पदान्यत्व विधोः कान्तिर्विक्षेपाचे शुध्यति ॥८॥ तत्प- यत्र दक्षिणमान्तरभावतत्र प्रथलगोलसन्धिस्ततः परमोत्त स्पष्ट कान्तिपर्यन्तं प्रथलमोजाम् । प्रथममोजपदान्तमेव प्रथमा- यनसन्धिः कथ्यते। ततः समात्यभावपर्यतं प्रथमसमपदम् । प्रथम समपदान्त च हितोयगो सन्धिः । ततः परमदक्षिणापथकान्तिपर्यन्त वितीयौजपदम् । दान्तं च हितोयायनसन्धिः कथ्यते । ततो दक्षिासष्टक्रान्त्यभाव- पर्यन्तं हितोयस प्रपदमिति मनसि ध्येयम् । पत्राचार्यगा यद्यपि रवि चन्द्रगो नायनसध्यानयनं न कृतम् । तथापि गणित अन्धे जात बोधेन तदानयन काव्यमेव । अथ चन्द्रस्य स्वौज पदगतस्य विक्षे पसंस्कृता क्रान्तियदि भानोः क्रान्तेरधिका स्यात् तदा पातो गत इति वेद्यम्। चेदूना तदा घातो भाव्येष्यो ·तदा त सूर्य सिद्धान्तस्य ज्ञेयः। युग्म पदस्थ चन्द्रस्य च वामं विपरीतं ज्ञेयम् । यदि समपदे शशी भवति तस्य क्रान्तिर्यदा सूर्यापमानघुर्भवति तदा गतः पातोऽधिका चेत्तदेष्य इत्यर्थः । यदि चन्द्रस्य स्थानीया ভ্যানিশিাহিনি, अर्धाद्यत्र स्थानतान्तिबाणयोरन्तरण स्फुटा क्राभिवति तदा यदि शरादेव च-ट्रस्थान क्रान्तिर्विशुद्धा भवति मध्य रस्फुट शान्त्योदिग्भेदात् स्थानीयपदाधिोः पदान्यत्वं ज्ञेयमिति प्रसिद्धम् । तत्र स्थानक्रान्तेरुपचये स्फुट- आन्तेरपचयः । स्थानान्तरपचये च स्फुटक्रान्तेरुपचयः । उपचयापचययोमदार स्थानीय पदाधिोविम्ब पदान्यत्वं भवत्येव । स्थानपदं समे तदा विम्ब पदमोजे । एवं स्थानपदमोजे विम्बपदं सम इति बुद्धिमताऽनु तामपि जायत इति । अत्रोपपत्तिः। रविस्तावत् स्थिरगतिश्चन्द्रोऽतीव चलस्तस्यैव क्रा: प्रतिक्षानन्यथा बम् । अतश्चन्द्रमधिजत्योच्यते । अत्रौजपटे वर्तमानस्य च स्य क्रान्तिरूपचये वर्तते । यथा यथा ग्रहोऽग्रतो याति तथा तथा तस्य कालिराजपद उपचीयते । प्रथमपदस्य हतीयपदस्य च गोलसन्धावादिः । तदगतस्त्रिभेऽत्तर कान्ते: परमत्वम् । अतो विषमपदे वर्तमानी यथा यथा ग्रतो याति तथा तथा प्रान्तिरूपचीयते । ततस्त्रिमात् परतो द्वितीयगोल- सन्धिं यावत् समपदम् । तत्र वर्तमानो यथायथाग्रतो याति तथातथा शान्तिरपचीयते । एवं तौयचतुर्थपदयोरपि । ओन पदे वर्तमानस्येन्दोः शान्तिर्यदा सूर्यापमान्महतो तदाग्रे चालितस्य विधोतिशयेन महतो भवति । यदि यथायथा মৃনান মী নঘানা জানিনৰ সনি। মুনীড়- नया रविकान्त्या सह सायं गतमेवानुमितम् । अथ समपदे ·सुधावर्षिणौ टीका २३८ वत्तमानस्य विधोः क्रान्तिलध्वी सूर्यापमाद्भवति तदापि पृष्ठतश्चालितस्येन्दो: क्रान्तिमहतो भवति । अती महत्या सूर्यकान्त्या सह साम्यं गतमिति ज्ञातम् । अमालक्षमादब्य थाले क्रान्तिसाम्यमयमित्यर्थाज्जायते । अती गतगग्य क्षणं युक्त- मुक्तम् । इति भाकरोक्तिरतिरमणोया। अत्र रविच गोयन- सन्ध्यानयनाथ भास्करोक्तं विचिन्त्वम् । तत्रापि रविगीलायनसन्धी भाकरकृतीनैव समोचीनौ। गोलस व्यर्थम् चमं = नाडीमण्डलम् । पास्थासंमे क्रान्तिकृत्तम् पाच = विमण्डलम् । मेसंस्थापा = चन्द्र- पातः । L स्थासं च = परमजान्त्वंशा रवेः स्थापाच चन्ट्र-- परम शरः =ा । । पाचसं == चन्ट्र- परक्रात्यूनभाधीशः। संस्थापा= अय- नांशोनित पात:=पा। चापीय- त्रिकोणमित्या कोणोनभाधीशा भुजा भुजोनभाधांशाः कोगाः । इति स्पर्धित्रिभुजैन विरकोज्याचपका-वि. कोज्याप कोज्याश कोज्यापा पा 3D % 3D % 3D - ज्याप ज्याश - ::.कोज्याचपक्रा नि कोज्याप . कोज्याश -- ज्याप कोज्यापा ज्याश विर कोज्याप कीज्याश ज्याप . कोज्यापा ज्याश नि त्रि त्रि अत्र सरल त्रिकोणमित्या मुगादि केन्द्र व्ययनांशपाते तत्कोटिज्या धनमन्यथा ऋणं ज्ञेयम् ।

·२४०
सूर्यसिद्धान्तस्य
ज्यापा ज्या
D
ज्याचपस्पक्रा
लब्धस्य कोटिश्चन्द्रपरापक्रमः स्यात् ।
ततः संपाच त्रिभुजे, च-चन्द्रविम्बात् शान्तिहत्तोपरि स्था-
लम्बकरण न स्था-चन्द्रगोलसन्धिः । अत: कोगाचानुपानेन
ज्याचसं
चसं-समे भुआंशनाने विषुवांशाः
संस्थामिताः।
अत्र मे-जपादः कामगगा नया सं-पर्यन्तं रविगोल-
सन्धिः स व्ययनांशोनितपाते मेपादिषट्को संस्था-चापन हौनो-
ऽन्यथा युक्तश्चन्द्रगोलसन्धिः स्यात् । एतेन “परेषुजीवा व्ययनांश-
पातकोटिज्यकानो" इत्यादि संशोधकोतामुपपद्यते । अत्र
'चन्द्रस्य गोलसन्धौ राशित्रितयेन संयुक्तौ ।
क्रमशस्तदयनसन्धौ ज्ञेयो स्वल्यान्तौ सुगोलविदा ॥ इति
संशोधकोक्तो विशेषः कमलाकररीतिवहिचिन्त्यः । चन्द्रायन-
सध्यानयनं तयोर्मतेन स्थूल सूक्ष्मार्थ मुद्रितसिद्धान्ततत्त्वविवेक-
पाताध्याये मदिशेपश्च द्रष्टव्यः किमत्र
अन्यविस्तरेणति
पदान्यत्वं विधोरित्यादिवासना पूर्व लिखितव्याख्यात
एव स्फुटेति ॥७-८॥
यस्मिन् काले सायनरविशशियोगक्रसमो वा
कालाहतगम्यस्य क्रान्तिसाम्य कालस्य
परिज्ञानमाह।
दिक् ।
अथ
भाधसमो जातस्तस्मात्
क्रान्त्योज्य विज्ययाभ्यस्ते परक्रान्तिज्ययोद्धृते ।
तच्चापान्तरमधं वा योज्यं भाविनि शीतगौ ॥६॥
शोध्यं चन्द्रागते पाते तत् सूर्यगतिताडितम् ।
चन्द्रभुक्त्या हृतं मानौ लिप्तादि शशिवत् फलम् ॥१०॥

·२४१ PRO 6 सुधार्षिणी टोका। तइच्छशाशपातस्य फल देयं विपर्ययात् । कामतहसवत् नावावत् कान्तो सभ तयोः ॥११॥ शान्योः समपातीय प्रक्षितांमोनिते विधौ। होनार्धरालिवाद्यातो मानी तात्कालिकाधिक ॥१२॥ स्थिरीकृतार्थराजेन्द्रो योर्वित षष्टिध्यश्चन्द्रभुयामाः मालकालस्य नाडिकाः ॥१३॥ रविचन्द्रयोः प्रायोजो बिज्या शुणिते स्वखपरमक्रान्ति- ज्यया विभक्त लब्धयोचाप कार्य ततो यदि तत्मात् कालाहरे क्रान्तिसाम्यसमावस्कदा तयोचापोरन भाविनि गम्ये पाते चन्द्र योज्यम् । यदि निकटे पातमावस्तदा चापयोरन्तरार्धे वा गम्ये पाते चन्द्रे योज्यम् । गते पाते तु यथासम्भवं चापान्तरं वा तदध चन्द्राच्छोध्यमेवं पातमध्यका चन्द्रः स कल्प्यः । सूर्यसाधनाथं तु चालनमाह ! चन्ट्रगत्या यदि तच्चापान्तरं वा तदधं चालनं तदा रविगत्या किनिति । लसरविचालनं लिप्तादि- फलं चन्द्रवद्रवौ धनवृणं वा देयम् । तच्चन्द्र पातस्य पालं विपर्यया- द्देयम् । चन्द्रगल्या तबापान्तरं तदधं वा चाननं तदा पातगत्या किमिति । एवं लकं फलं पातस्य विलोमगतत्वात् पाते विपरीत देयम्। ततः पुना रविचन्द्रमाते रविचन्द्रकान्ती साध्ये पुनस्ताभ्यां चाप चापान्तरं तदध वा चन्द्रे चालनम् । एवं तावद सकृत् यावत् तयो रविचन्द्रयोः क्रान्ती समे स्तः। चापान्तरं तदधं वेत्युपलक्षणं तेन सम्भवे सति चापान्तरतीयांशं चतुथींशा दिकं च चालनमसककर्मविरामाय गणकन देयम् । अथैवं रविचन्द्रयोः तत्त्रत्य- ·२४२ सूर्यसिद्धान्तस्य ज्ञेयः । क्रान्त्योः समत्वे पात: पातमध्यो भवति । स च तस्मिन् दिने- ऽर्धरात्रिकाचन्द्रात् प्रक्षिप्तांशोजिते विधौ होने सति अर्धरात्रे यातो अर्धरात्रिकाचन्द्रान लालालिका विद्यावधिक मति भावी गस्यः पाती वेदाः । शान्तिसाव्यकाले चापान्तरादिसंस्का- रेण यश्चन्द्रः स प्रक्षिप्तांशोनित-(प्रक्षिप्ता अंशावापान्तरादितुल्या वा जनिता यनासो प्रक्षिप्तांशोनित इति) तात्कालिक: स्थिरीकृतश्चन्द्रश्य कथ्यत इति। एवं स्थिरीकृतोऽर्धरात्रिकचन्द्रश्च यस्तयोहयो विवरकलाः वष्टिगुणायन्ट्रगत्या भक्ताः फलमर्धरात्राहता गस्या वा पातकालस्य नाटिका या इति । अत्रोपपत्तिः। अतिसुगमा यतयापान्तरादिचालनं चन्द्र दत्तं तत्संबन्धिचालनफन्न गत्यनुपाततो रखो पात चानीतम् । क्रान्तिसाम्य काले स्थिरीक्षतचन्ट्री जातः स चाधरात्र कालिक- चन्द्रान्यूनः पातो गतोऽधिकश्च पातो गम्योऽर्धरात्रकालात् । अतो वयोश्चन्ट्रयोरन्तरेगा चन्द्रगत्या पष्टिघटिकास्तदात्तरेण किमिति। लब्धा पातमध्यनाडिका इति ॥८-१३॥ ततः इदानीं पातायन्तकालावाह । रवीन्दुमानयोगा षष्ट्या सगुण्य भाजयेत् । तयोर्भुक्त्यन्तरेणाप्तं स्थित्यधं नाडिकादि तत् ॥१४॥ पातकालः स्फुटो मध्यः सोऽपि स्थित्यर्धवर्जितः तस्य सम्भवकालः स्यात् तत्संयुक्तोऽन्त्यसज्जितः ॥१५॥ रविचन्द्रविम्बमानयोर्योगाधं घध्या सगुण्य तयोः क्रान्त्यो- गत्यन्तरेण गणको भजेत् । प्राप्तं तत् नाडिकादि स्थित्य)

·सुधावर्षिणी टोका।
२४३
स्यात् । पूर्वोदितः स्फुटः पातकालो रविचन्ट्रकेन्द्रयोः क्रान्ति-
साम्यात् पातस्य मध्यः कालो यः । स च स्थित्यर्धघटिका-
विवर्जितस्तस्य पातस्य सन्मवकालः प्रारमा कालः स्यात् ।
पातमध्यकालस्ताभिः स्थिवर्धनाडीभिः संयुक्तः पाल स्यान्यसज्जितः
कालो जिवत्तिकालः स्यादिति ।
अनोपपत्तिः । रविचन्दीन्ट्राभिमाशा शान्तिजाम्टा काल:
पातमध्यकालः। यावविवेकाडेशयोः ब्रान्तिसाम्यं तावत्तस्य
स्थितिरिति मनसि प्रधार्य प्राचीनेस्तन
तहारअनिवृत्तिकालौ च
केन्द्राभिप्रायक्रान्त्योरन्तरं मानक्यासमं
साधितौं।
मध्यात् प्रागपरयोस्तत्कालज्ञानार्थमनपातो यदि घिटिकात्मक-
रविचन्द्रकान्त्यन्तरेण षष्टि घटिकास्तदा मानक्यार्धन किमिति ।
लब्धं मध्यात् प्रागपरयो: ख्यित्पर्धनाड्यः । मध्यकाले तदन्तरण
प्रारम्भ कालो योजनेन च वित्तिकालः स्फुटः ।
ମୁଁ ମୁଁ ବି
तथा च साकरः।
तावत् समत्वमेव क्रायोर्विवरं भवेदावत् ।
मानैक्यार्धादून स्याम्यादिम्बै जलेशज मान्योः ॥इति॥१४-१५॥
इदानीं पातस्थितिकालस्य फलाह ।
आद्यन्तकालयोर्मध्यः कालो जेयोऽतिदारुणः ।
प्रज्वलज्ज्वलनाकारः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥१६॥
एकायनगतं यावदन्ट्रोमण्डलान्तरम् ।
सम्भवस्तावदेवास्य सर्वकर्मविनाशकृत् ॥१७॥

·२४४ सूर्यसिद्धान्तस्य स्नानदानजपथाव्रतहोलादिकर्मभिः । प्राप्यते सुलहक्रयतत्कालज्ञानतलथा ॥१८॥ पातस्यायन्तकालयो: कालो यः सोऽतिदारुणः प्रज्वल- दृहनाकारः सर्वको निन्दिती रेशः । यावदकद्धामण्डलान्तर- मेकायनगतमकायालगतमोर सलानशान्तिजनक मण्डल- स्पर्शरूपं केन्द्राभिप्रायश मान्यत लानेयास तावदेवास्य सम्भवो विस्बैकदेश ज झान्यो: सास्यात् । अयं कालच सर्वकर्म- विनाशकज्ज्ञेयः । जन्बयं कालः सर्वदानिजनकः केषु कर्मस्खपि न शुभफलह इत्या प्रयाह। खानदानादि। अत्र पातकाले स्नानदानअप प्राबवत होमादिभिः सहयो महकल्याणं प्राप्यते । तथैव महकाया तस्य कालज्ञानतश्च गणकः प्राप्यते लोके तल्लालादेशात् प्राणिनां स्नानादिषु नियोजनाच्चेति ॥१६-१८॥ इदानीं पाते विशेषनाह। रवीन्द्रोस्तुल्यता क्रान्यीविषुवत्सानिधौ यदा। निर्मवेद्धि तदा पातः स्यादभावो विपर्ययात् ॥१६॥ विषुवत्सन्निधौ रविगोजान्धिलभौषि यदा रविचन्द्रयोः क्रान्त्योस्तुल्यता तदाऽल्पेलेव कालेन निर्विवाद: पात: स्यात् । एवं विपर्ययात् पातस्थामावः स्यात् । यदा रवेरयनसन्धि- समीपे क्रान्तिसाम्यामावस्तहा बहुमालपर्यन्त क्रान्तिसाम्याभावः व्यादित्यर्थः ।

·सुधावर्षिणौ टीका। २४५ चन्द्र उत्तरगोले यथा अत्रोपपत्तिः । रविगोलसन्धिसमीप क्रान्तिसाम्ये कलप्यते रविश्चोत्तरगोले दयोर्भिन्नायनम् । सायनश्चन्ट्रः = T१२८॥ सायनो रविः = रा1१। तदाऽस्मिन् समये व्यतिपातनामा पातः स्यादेव चेचन्द्रशराभावः । तदने चन्द्रमध्ये ७० कला धनचालनेन, रविमध्ये च स्वल्यान्तराञ्चन्ट्रचालनत्रयो- दशांशचालनेन भुजयोः साम्यात् स्वल्पान्तरात् शराभावाच्च पुनः क्रान्त्योः समले पात: स्यादिति वारहयं पातसम्भवः । न ह्येकायन- गतौ स्यातामित्यादिलक्षणोक्तः पातो वारदयं भविष्यतीति बुधैर्भृशं विभावनीयम् । रव्ययनसन्धिसमीप क्रान्तिसाम्याभावे वहुकालपर्यन्तं पातस्यासम्भव इत्येतदर्थ “जना यावत् तावत् क्रान्योः साम्यं तयोर्नास्ति' इत्य त्य वासना भास्करसिद्धान्त- शिरोमणी विलोक्या किमत्र पिष्टपेषण नेनि ॥१८॥ इदानीं पातान्तरं गण्डान्तं चाह । शशाङ्कार्कयुतेर्लिप्ता भभोगेन विभाजिताः। लब्ध सप्तदशान्तोऽन्यो व्यतीपातस्तृतीयकः ॥२०॥ सापेंन्द्रपौष्ण्यधिष्ण्यानामन्त्याः पादा भसन्धयः । तदनभेष्वाद्यपादो गण्डान्तं नाम कीर्त्यते ॥२१॥ व्यतीपातवयं घोरं गण्डान्तत्रितयं तथा । एतद्भसन्धिवितयं सर्वकर्मसु वर्जयेत् ॥२२॥ चन्द्रसूर्ययुतेः कला भभोगनाष्टशतमितेन विभाजिता लब्धं निष्कम्भादिसप्तविंशतियोगेषु सप्तदशान्त उक्तवैधतव्यतीपातान्य- ·सूर्य सिद्धान्तस्य स्तृतीयो व्यतीपातो भवति। अथालेषान्त की। ज्येष्ठान्ते वृश्चिकः। रेवत्यन्ते नौनः । इति नियादुत्ता नक्षत्रागाामन्त्याः पादा भयो राश्यो: ककिसिंहयोईशिक धनुषो मौनमेषयोः सन्धयः स्युः । अतस्तद भेषु तद्ननलेप मघामूद दास्तेष्वाद्य शरगो गण्डान्तं नाम कौय॑ते कथ्यते गया कैः । गण्डस्य मुखभाग शान्तो यस्मिन् तहण्डान्तमिति । अथ पूर्वप्रतिपादितं घोरं भयङ्गार व्यतिपातत्रयं तथैतत्पूर्वोदितं भसन्धित्रितयं गणकाः सर्वकर्मसु वर्जयेदनिष्टफल- जनकत्वादिति । अत्रोपपत्तिः अतिसुगमा यतो योगसाधन विधिना सप्तदशा-तो योगो विष्कम्भादिषु व्यतिपात एव । भसन्धि- गण्डात्तादिकमनिष्टफलजनकपत्र प्राचीनानां वचनमेव प्रमाण नान्यत्कारणं वक्तं शक्यते--- इति ॥२०-२२॥ इदानीमधिकारोपसंहारमाह। इत्येतत् परमं पुण्यं ज्योतिषां चरितं हितम् । रहस्यं महदाख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥२३॥ इति सूर्यसिद्धान्ते पाताधिकारः ॥११॥ सूयांश: पुमान् मयं प्रति कथयति । है मय तुभ्यमित्ये- तज्ज्योतिषां प्रहनक्षत्रादीनां परमं पुण्यं हितं हितसाधकं रहस्य गमं महच्चरितमाख्यातम् । अधुनाऽन्यत् किं श्रोतुमिच्छसौति ॥

·२४७ सुधार्षिणी टोका। एतेन सूयांशेन ग्रहनक्षत्राणां चरितं कथितमिति सूचितमतो- ऽवशिष्टं तु भूगोलचरितमस्ति तस्य श्रवणे मयस्य लाँचरस्ति वा नेतिज्ञानाय तेन प्रश्नः कत इति स्फुटं सुबुद्धीनामिति ॥२॥ सीताप्रियालीसम्मोत्यै सुधाकर हृदस्त था । सुखायामृतवर्षियां गतः पाताधिकारकः ॥११॥ सौराद्यभागटोकायां सुधापानेन सज्जनाः । सुधाकरकृतायां वै विहरन्तु सुखथियै ॥ इति सुधाकरहिवेदिकतायां सूर्य सिद्धान्तटोकायां सुधावर्षिया पाताधिकारः ॥ ११ ॥ शुभं भूयात् ।

·No text on this page.

·अथ भूगोलाध्यायः। रमालीलाविलासेन रामं कनकमन्दिरे । नत्वा लसन्तं व्याख्यामि सौरोत्तरदलं स्फुटम् ॥ अथ मुनीन् प्रति कश्चिद्दिशिष्टो मुनिः सूयांपापुरुषवचनमनु- वाद्यानन्तरं मयासुरेण सूर्यांशपुरुषः पृष्ट इत्याह । अथाकांशसमुद्भूतं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । भक्त्या परमयाभ्य» पप्रच्छेदं मयासुरः ॥१॥ अथ सूर्यांशपुरुषवचो निशम्य मयासुरो मयदैत्यः कृताञ्जलि- विरचित कराग्राञ्जलिपुटः परमया भक्त्याकांशसमुत्पन्नं पुरुष- मभ्यच पूजयित्वा प्रणिपत्य च प्रणिपातपूर्वकं नमस्कृत्येदं वक्ष्यमाणं प्रश्नवन्दं पप्रच्छ पृष्टवानिति ॥१॥ अथ प्रश्नानाह। भगवन् किम्प्रमाणा भूः किमाकारा किमाश्रया। किंविभागा कथं चाव सप्तपातालभूमयः ॥२॥ अहोराबव्यवस्थां च विदधाति कथं रविः । कथं पर्येति वसुधां भुवनानि विभावयन् ॥३॥ ३२ ·सूर्यसिद्धान्तस्य देवासुराणामन्योन्यमहोरात्रं विपर्ययात् । किमर्थं तत् कथ वा स्थानानोर्भगणपूरणात् ॥४॥ पिल्यं मासेन भवति नाडौषष्ट्या तु मानुषम् । तदेव किल सर्वत्र न भवेत् केन हेतुना ॥५॥ दिनाब्दमासहोराणामधिपा न समाः कुतः । कथं पर्येति भगणः सग्रहोऽयं किमाश्रयः ॥६॥ भूमेरुपर्युपर्ध्वाः किमुत्सेधाः किमन्तराः । ग्रहर्जकक्षाः किंमावाः स्थिताः केन क्रमेण ताः ॥७॥ ग्रीष्मे तीव्रकरो भानुर्न हेमन्ते तथाविधः । कियती तत्करप्राप्तिर्मानानि कति किं च तैः ॥८॥ एवं मे संशयं छिन्धि भगवन् भूतभावन । अन्यो न त्वामृते छत्ता विद्यते सर्वदर्शिवान् ॥६॥ हे भगवन् सूयांश भूः किम्प्रमाणा कियत् प्रमाणं यस्याः सा । किमाकारा कथमाकारो यस्याः सा। किमाश्रया क आश्रयो किंविभागा कथं विभागा विभक्तांशा यस्याः सा । अत्र भूमौ सप्तसङ्ख्याकाः पातालभूमयः पाताल विभागरूपा ननु “योजनानि शतान्यष्टौ भूकों हिगुणानि तु ।" इत्यादिना भूप्रमाणं पूर्व कथितमेव पुनः प्रश्नकरणमयुक्तम् । सत्यम् । तदुच्यते । अत्र पुराणोक्तभूमानाद्भिनं मानं पूर्व यदुदितं तत्र संशये जाते पुनर्मयप्रश्नो युक्त इति । रविरहोरात्र- यस्याः सा। आश्रयाः।

·समाः। सुधावर्षिणी टीका। २५१ व्यवस्थां दिननिगोविवेकं कथं केन प्रकारण विदधाति करोति । कथं च भुवनानि विभावयन् प्रकाशयन् वसुधां पृथ्वौं पर्यति प्रदक्षिणरूपेण भ्रमति । देवासुराणां विपर्ययान्मिथः किमर्थ- महोरात्रं भवति। तच्च भानो गणपूरणादा कथं स्यात | तत्प्रमाणमकसौरवर्षे कथं भवतीति । सुरासुराणामन्योऽन्य- महोरात्रं विपर्ययादिति पूर्वाध दिव्यमाने यदुक्तं तत्र देवा- सुरयोदिन रजनौ चाभिन्ना कथं नोक्तति प्रश्नः । पितृणामिदमिति पित्य महोरात्रं चान्द्रेण मासेन किं भवति । मानुषं दिनमानं तु नाडौषध्या किं भवति । केन हेतुना तदेव दिनमानं सर्वत्र न भवेत् । दिनवर्षमासाहोरात्राणामधिपाः कुतो न तेषामक एव पतिः किमु न। अयं सग्रहो भगणी भचक्रं कथं पर्यति भ्रमति किमाश्रयश्चास्ति । केनाधारण व्यो नि तिष्ठतीत्यर्थः । भूमेः सकाशादुपरि उपरि ग्रहनक्षत्रकक्षा ऊो अवस्था आकाशे किमुत्सेधाः। कियानुत्सेध उच्चता यासां ताः। भुमेरपरि ग्रहक्षमागकक्षा कियदन्तरेण सन्तीत्यर्थः । किमन्तराः कियदन्तरं यासां ताः । उत्तरोत्तरमुच्चा अपि परस्परं तासां मध्ये कियदन्तर- मित्यर्थः । किंमात्राः किंप्रमाणस्तान केन क्रमेणाकाशे स्थिताः । ग्रोभत्तौ यथा सूर्यस्तोवकरस्तीक्ष्णकिरणस्तथाविधस्तादृशो हेमन्ते किमु न भवति । तस्य भूर्यस्य करप्राप्तिश्च कियती। सूर्यकिरणैः कियदाकाशस्य तमो विनष्टं भवतीति । सावननाक्षत्रादौनि कतिमानानि सन्ति तेर्मानैः प्रयोजनं च किम् । हे भगवन् षड्गुणों- ध्वर्यसम्पन्न । भूतभावन भूतानां पदार्थानां भावना विचारो यस्य तत्सम्बोधने । एवं मे मम संशयं वं छिन्धि छेदय । त्वामृते विना सर्वदर्शिवानन्यः संशयच्छेत्ता न विद्यते नास्तीति ॥२-८॥ ।

·२५२
मूर्यसिद्धान्तस्य
अथ मुनौन प्रति स विशिष्टो मुनिर्मयोक्तप्रश्नानन्द्य सूर्यांशो
भयं प्रति पुनर्वदतिस्मेत्याह ।
इति भक्त्योदितं श्रुत्वा मयोतं वाक्यमस्य हि ।
रहस्य परमध्यायं ततः प्राह पुनः स तम् ॥१०॥
इति भक्त्योदितं मयोक्तं वाक्यं पूर्वोदितं श्रुत्वा ततः स सूया.
शपुरुषस्तं मयं प्रति पुनर्हि अस्य सूर्य सिद्धान्तस्य परमन्यमुत्तराधे-
रूपं रहस्यं गुप्त मध्यायं प्राह ॥१०॥
इदानीमध्यायमाहात्म्यमाह ।
शृणवैकमना भूत्वा गुद्यमध्यात्मसज्ञितम् ।
प्रवक्ष्याम्यतिभक्तानां नादेयं विद्यते मम ॥११॥
मम
हे मय वक्ष्यमाणमध्यात्मसज्जितं गुह्यं गोप्यमध्यायमेकमना
भूत्वा शृणुष्वाहं तं वक्ष्यामि यतोऽतिभक्तानां मध्ये
किमपि नादेयं विद्यते । अतो गुह्यमपीदमध्यात्मरूपमुत्तराधे
वक्ष्यामौति ॥११॥
अधुना तहुशमाह ।
वासुदेवः परं ब्रह्म तन्मूर्तिः पुरुषः परः ।
अव्यक्तो निर्गुणः शान्तः पञ्चविंशात् परोऽव्ययः ॥१२॥
प्रकृत्यन्तर्गतो देवो बहिरन्तश्च सर्वगः।
सङ्घर्षणोऽपः सृष्ट्रादौ तासु वीर्यमवासृजत् ॥१३॥

·२५३ सुधावर्षिणौ टोका। तदण्डमभवद्वैमं सर्वत्र तमसावृतम् । तवानिरुवः प्रथमं व्यक्तीभूतः सनातनः ॥१४॥ हिरण्यगर्भो भगवानेष छन्दसि पठ्यते । आदिल्यो ह्यादिभूतत्वात् प्रसूत्या सूर्य उच्यते ॥१५॥ परं ज्योतिस्तमःपारे सूर्योऽयं सवितेति च ॥ पर्येति भुवनान्येष भावयन् भूतभावनः ॥१६॥ प्रकाशात्मा तमोहन्ता महानित्येष विश्रुतः । ऋचोऽस्य मण्डलं सामान्यसामूर्तिर्यजूंषि च ॥१७॥ वयीमयोऽयं भगवान् कालात्मा कालविभुः । सर्वात्मा सर्वगः सूक्ष्मः सर्वमस्मिन् प्रतिष्ठितम् ॥१८॥ रथे विश्वमये चक्रं कृत्वा संवत्सरात्मकम् । छन्दांस्यश्वाः सप्त युक्ताः पर्यटत्येष सर्वदा ॥१६॥ विपादममृतं गुह्यं पादोऽयं प्रकटोऽभवत् । सोऽहङ्कारं जगत्सृष्ट्यै ब्रह्माणमसृजत् प्रभुः ॥२०॥ “वसत्यस्मिन् जगत् समस्तमसौ वा समस्ते जगति वसतीति वासुः । वसतेरूपिा प्रत्ययः । देवनाशासनाद्देवः । वासुश्चासौ देवश्चेति वासुदेवः । तथा चोक्तम् । सर्वतासौ समस्तं च वसत्यनेति वै यतः । अतोऽसौ वासुदेवाख्यो विदभिः परिगीयते ॥ इति ·२५४ सूर्यसिद्धान्तस्य तस्य जगत्कारणता- नोक्तम् । नहि वसुदेवस्यापत्यमिति विग्रहः । निरूपणावसरेऽनुपयोगात् ।” इत्यादि गूढार्थप्रकाशके रङ्गनाथ- स एव परं ब्रह्म सच्चिदानन्दः । तस्य मतिरेव परः पुरुषः। अव्यक्तोऽतीन्द्रियः । अव्यक्तत्वे च कारणं निर्गुणाः । शात: षडूमि रहितः । घोडा विकतयः सप्त प्रकृतिविकतयो मूलप्रकृतिश्चेति चतुर्विशतितत्त्वानि । पञ्चविंशस्तु जीवस्तस्मात्परः । पञ्चविंशात्मक इति पाठे जगदात्मकः । विशुद्धस्य ब्रह्मणी जगत्कारावासम्भवः । अत एवाह । प्रकृत्यन्तर्गतो मायोपहितो बहिरन्तश्च सर्वगो जगदुत्पादकत्वात् । নালি ৰিমনি मर्षणस्य वासुदेवांशस्थापि बोध्यानि। वासुदेवांशः सङ्गषण: प्रथममपो जस्लानि निर्माय तास्वप्सु वौयँ शक्तिविशेषमवा- मुजच्चिक्षेप। सच्छक्तिमिलितं तज्जलं हैमं सौवर्णमण्ड गोलाकारं सर्वत्र बहिरन्तश्च तमसान्धकारणावृतमभवत् । अन्धकारावृताकाशे सौवर्णमण्डमभूदित्यर्थः । तत्रादौ सुवर्णाण्डोऽनिरुद्धः सनातनो सनातनो नित्यो वासुदेवांशसकर्षणोऽश- रूपत्वायत्तीभूतोऽभिव्यक्ती न तूत्पन्नः सत्कार्यवादाभ्युपगमात् । यथा तिलेभ्यस्तैलं न तूत्पन्नम् । अथास्य नामान्तराण्याह । एष सङ्कर्षणांशोऽनिरुद्धो न निरुद्धः कैश्चिदिति । भगवान् षड्गुणैश्वर्यसम्पन्नः । छन्दसि वेदे हिरण्यगर्भः पठ्यते सुवर्णाण्डगर्भ स्थितत्वात् । वेदेऽस्य हिरण्यगर्भ इति नामान्तरम् । प्रथममभिव्यक्तत्वादयमादित्य उच्यते। प्रसूत्याऽस्माज्जगदुत्पत्ति- तयाऽयमनिरुद्धः सूर्यश्चोचते। हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसौदिति श्रुतिः । अयं सूर्यनामकः सविता चेतिनाना प्रसिद्धः । समापारन्धकारस्यावसाने ·सुधार्षिणी टीका। २५५ अन्धकारहारक इत्यर्थः । मिति । परमुत्कृष्टं ज्योतिस्तेजोरूपम् । आदित्यवर्ण तमसस्तु पार इति श्रुतिः । एष सविता भूतभावनः उत्पत्तिस्थितिसंहारकारको वक्ष्यमाणानि भुवनानि भावयन् प्रकाशयन् सुवर्णाण्डमध्ये सदा पर्यति चमति। प्रकाशरूपो- इन्धकारहारकोऽत एवैषोऽनिरुद्धाख्यः सूर्यो महान् महत्तत्त्व- एवं विश्रुतो वेदपुराणादौ निरक्तोऽस्य निरुक्तस्य सूर्य य य । ऋचः । ऋग्वेदमन्त्रा भण्डलम् । सामानि । सामवेदमन्त्रा उस्राः किरणाः । यजंपि। यजुर्वेदमन्त्रा मूर्तिः स्वरूपम् । अत एवायं निरत्तो भगवान् । वयोमयो वेदत्रयात्मकः । कालरूपः कालस्य हेतुः । विभुर्जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारषु समर्थः । अत एव सर्वात्मा जगत्वरूपः सर्वगः सर्वत्र स्थितो व्यापकः सूक्ष्मोऽव्यापकमूर्तिधारौ। अस्मिन्नुक्ते सूर्ये सर्व जगत् प्रतिष्ठितम् । एतेन व्यापकाव्यापकयोरत्राविरोधः । त्रैलोक्या- त्मके रथे संवत्सरात्मकं हादशमासात्मकं वर्षचक्र नियोज्य सप्तछन्दांसि गायनुपष्णिागनुष्टुब्युहतोपक्तित्रिष्टु जगत्योऽज्ञा युक्ताः संयोजिताः । 'छन्दांस्य श्वान् सप्तयुक्त्या' इति पाठे सप्ताश्वान् रथे नियोज्येत्यर्थः । सर्वदा नित्यमषोऽनिरुधनामा पर्यटति अस्य वेदात्मनस्त्रिपादं चरणत्रयममृतं दिवि ज्ञेयम् । अत एव गुह्यमगम्यमिदम् । पादश्चतुर्थश्चरणः । अयं स्थावर- जङ्गमात्मकजगद्रूपः प्रकटः प्रत्यक्षोऽभवत् । त्रिपादूर्ध मुदैत् पुरुषः पादोऽस्यहाभवत् पुनरिति श्रुतिरपि व्यक्ता। सोऽनिरुद्धनामा प्रभुरुत्पत्तिसमर्थः अहङ्गारतत्त्वरूपे पुरुषं ब्रह्माणं जगत्सृष्ट्ये जगत्सर्जननिमित्त मसृजदुत्पादयामासेत्यर्थः ॥ एतव्याख्यानं सर्व रङ्गनाथानुरूपमिति ॥१२-२०॥ भ्रमति।

·सूर्यसिद्धान्तस्य अथ विशेषमाह। तस्मै वेदान् वरान् दत्त्वा सर्वलोकपितामहम् । प्रतिष्ठाप्याण्डमध्येोध स्वयं पर्येति भावयन् ॥२१॥ सोऽनिरुद्धस्तस्मादुत्पादितब्रह्मपुरुषाय वरानुत्कृष्टान् वेदान् दत्त्वा वेदोक्तमार्गण सृष्टिसर्जनार्थं सर्वलोकानां सर्वप्राणिनां पितामहरूपं ब्रह्माणं सुवर्णाण्डमध्ये प्रतिष्ठाप्य संस्थाप्य स्वयं भावयन् प्रकाशयन् पर्येति भ्रमति ॥२१॥ अथ जगत्सिमृक्षुब्रह्मा किमकरोदित्याह अध सृष्ट्यां मनचक्र ब्रह्माहकारमूर्तिभृत् । मनसश्चन्द्रमा जन्ते सूर्योऽक्षणोस्तेजसां निधिः ॥२२॥ मनसः खं ततो वायुरग्निरापो धरा क्रमात् । गुणैकबड्या पञ्चैव महाभूतानि जति ॥२३॥ अग्नीषोमो भानुचन्द्रौ ततस्त्वङ्गारकादयः । तेजोभूखाम्बुवातेभ्यः क्रमशः पञ्च जजिरी ॥२४॥ पुनादशधात्मानं व्यभजद्राशिसञ्ज्ञकम् । नक्षवरूपिणं भूयः सप्तविंशात्मकं वशी ॥२५॥ अथाधिकारप्राप्त्यनन्तरमहङ्गारमूर्त्तिधारको ब्रह्मा सृष्ट्या सृष्टिरचनायां मनश्चक्रे ददौ। अहं सृष्टिं कुर्यामितीच्छा जाता । जातायामिच्छायां सद्यो मनसः सकाशाच्चन्द्रमा जज्ञे जातः ।

·सनस सुधावर्षिगौ टौका। २५७ चन्ट्रो भवविति मनसा चन्ट्रो जात इत्यर्थः । अक्षणोनत्राभ्यां सकाशात् तेजसां निधिराकररूपः सूर्य उत्पन्नः। चक्षुरिन्ट्रियस्य तैजसत्वात् । आकाशम् । आकाशात् क्रमाद्यथोत्तरं वायुरग्निर्जलं पृथिवी । आकाशाहायुः । वायोरग्निः । अग्नेर्जलम्। जलात् पृथिवौ । इति गुणैक या गुणस्यैकोपचयेन महाभूतानि पञ्चस ख्यानि जज्ञिरे उत्पन्नानि । शब्दगुणहितमाकाशम् । शब्द स्पर्शगुगाइयसमेतो वायुः। शब्द स्परूपात्मक गुगात्रय- युतोऽग्निः । पाब्दस्पर्शरूपरसात्मकगुणचतुष्टयसमेतं जलम्। शब्दस्पर्शरूपरसगन्धात्मक गुण पञ्चकोपेता पृथिवौति स्फुटोऽर्थः । सूर्यचन्द्रो प्रागुदितोत्पत्ती अग्नोषामों। सूर्योऽग्नि स्वरूपस्तेजो- गोलकश्चाक्षुषत्वात् । च ट्रस्तु सोमस्वरूपः । मद्यस्य सोमवाच- कत्वाज्जलरूपः। अग्नीषोमाविति वैदिक प्रयोगः । ततोऽनन्तर- मङ्गारकादयो भौमादयः पञ्च ताराग्रहास्तेजाभूखाम्बुवायुभ्यः क्रमादत्यनाः । भौमस्तेजसः । बुधो भूमितः । गुरुराकाशात् । शुको जलात् । शनिर्वायोरिति । नव्यानां मते परमेश्वरः प्रथम तेजोमयं रविं निर्माय स्वाक्षोपरि परिभ्राम्य व्यानि संस्थापया- मास ततः खाक्षोपरि भ्रमणाट्रवेस्तेजोमयखण्डानि निःसृत्या- काशेऽन्तरितानि परस्पराकर्षणतः स्वस्व कक्षासु भ्रमन्ति । तान्येव तेजोखण्डानि भौमादिविम्बानि कथ्यन्त इति। पुनरन्तर- मात्मानं दादशधा बादशस्थानेषु राशिसज्ज्ञकं व्यभजत् । कल्पितं वृत्तं हादविभागं राशिवृत्तं क्रान्तिवृत्ताख्यमकरोत् । भूयो दितीयवारमात्मानं नक्षत्ररूपिणं सप्तविंशात्मकं व्यभजत् । मनःकल्पितं तदेव क्रान्तिवत्तं सप्तविंशतिविभागात्मकं चाकरी- दित्यर्थः । ननु न्यूनाधिका विभागाः किमु न कता उक्तसङ्ख्यास

·२५६
सूर्यसिद्धान्तस्य
नियामकाभावादित्याह। वशौति । इच्छाविषयं वशं विद्यते
यस्येति वशी। खतन्वेच्छन्य नियोगानहत्वात् ।
खेच्छया
तत्म ख्यका विभागाः कृता इति भावः । सप्तविंशतिविभाग-
सूचकानि नक्षत्राणि च निर्मितानि ब्रह्मणेत्यर्थः ॥२३-२५॥
पुन: किमकरोदित्याह।
ततश्चराचरं विश्वं निर्ममे देवपूर्वकम्
अर्ध्वमध्याधरेभ्योऽथ स्रोतोभ्यः प्रकृतीः सृजन् ॥२६॥
अथ ततो ग्रहादीनां रचनानन्तरं स ब्रह्मा अर्ध्वमध्याधरेभ्यः
श्रेष्ठ मध्यमाधमेभ्यः स्रोतोभ्यो व्यक्तिभ्यः प्रकृतीः सत्त्वरजस्तमो-
विमेदात्मिकाः प्रजा: सृजन रचयन् देवमनुष्यासुरादिकं चराचरं
विश्वं जगनिर्ममे कृतवानिति ।
मनुश्च स्वस्मृतिप्रथमाध्याये-
"आसौदिदं तमोमृतमप्रज्ञातमलक्षणम् ।
अप्रतयंमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥
ततः स्वयंभूभगवानव्यक्तो व्यञ्जयन्त्रिदम् ।
महाभूतादिवृत्तौजाः प्रादुरासोत्तमोनुदः ॥
योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः ।
सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुबभौ ॥
सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।
अप एव ससर्जादौ तासु बौजमवासृजत् ॥
सदण्डमभवमिं सहस्रांशुसमप्रभम् ।
तस्मिन् जज्ञे खयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥"
इत्यादिना प्रायः सौरानुरूप एव सृष्टिक्रम उक्त इति ॥२६॥

·२५८
कल्पयामास
यथा
सुधावर्षिणी टोका।
अथ रचितपदार्थानामवस्थानमाह ।
गुणकर्मविभागेन सृष्ट्रा प्राग्वदनुक्रमात् ।
विभागं कल्पयामास यथाखं वेददर्शनात् ॥२७॥
ग्रहनक्षत्रताराणां भूमेर्विश्वस्य वा विभुः ।
देवासुरमनुष्याणां सिद्धानां च यथाक्रमम् ॥२८॥
गुणास्त्रयः सत्त्वरजस्तमोरूपाः । कर्म पूर्वजन्मार्जितं सदसदा ।
अनयोर्गुणकर्मणोविभागन प्राग्वच्चन्द्रसूर्यादिरचनानुक्रमात् देवा-
सुरादि सृष्ट्वा रचयित्वा वेददर्शनादेदोक्तप्रकारात् यथास्वं यथादेश
यथाकालमवस्थान विभाग
रचितवान् ।
पूर्वमासीत्तथैव धाताऽकल्पयदिति श्रुतिश्च । केषां विभागं
अतवानित्याह । ग्रहनक्षवेति । विभुः सर्वनियोजनकुशलो
ब्रह्मा ग्रहनक्षत्रताराविम्बानां पृथिव्यास्त्रैलोक्यस्य चाकाशेऽवस्थान
कृतवान् । ग्रहनक्षत्राणां यथाकालमनियतावस्थानम्। भूमेश्च
नियतावस्थानम् ।
भूमौ तु त्रैलोक्यस्य
यथादेशमवस्थानम् ।
तत्र यथाक्रमं यथायोग्यं देवासुरमनुष्याणां सिद्धानां चावस्थानं
यथाक्रमं कृतवानिति ॥२७-२८॥
इदानों कुत्र सर्वधामवस्थानं कृतमित्याह ।
ब्रह्माण्डमेतत् सुषिरं तवेदं भूर्भुवादिकम् ।
कटाहद्वितयखैव सम्पुटं गोलकाकृति ॥२६॥
ब्रह्माण्डमध्ये परिधियॊमकनाभिधीयते
तन्मध्ये भ्रमणं भानामधोऽधः क्रमशस्तथा ॥३०॥

·० २६० मूर्यसिद्धान्तस्य मन्दामरज्यभूपुबसूर्यशुक्रेन्दुजेन्दवः । परिभ्रमन्त्यधोऽधास्थाः सिद्धविद्याधरा घनाः ॥३१॥ एतत् प्रागुदितं ब्रह्मगाधिष्ठितं हैममण्डं सुषिरं छिट्रमनन्ता- वकाशं तत्राबकाशे अर्भवादिक मिदं विश्वम् । कटाईदितयस्य मम्मटमिव ब्रह्माण्डं गो नकाकृति । व्यासत्योपरि समन्तादृत्ताध- भ्रमणेन यत् क्षेत्रं स एव गालो गोल को वा तहदाकृतिरिवाकृति- यस्य तदिति। ब्रह्माण्डत्य मध्ये कटाहदितयत्य सन्धौ यः परिधिः सा व्योमकक्षाऽभिधीयते कथ्यत इति । तस्य मध्ये भानां नक्षत्राणां भ्रमणं कक्षा तथा क्रमशोऽधोध: शनिगुरुभौमसूर्यशुक्र- बुधचन्द्रा भ्रमन्ति तेषामधोऽधःस्थाः मिद्धविद्याधरा घना मेघाश्च तिष्ठन्ति। अर्थादूर्ध्वक्रमेण भूमेरु परि चन्द्रस्ततो बुधस्ततः शुक्रस्ततो रविस्ततो भौमस्ततो गुरुस्ततः शनिस्ततो नक्षत्राणि भ्रमन्ति । भूमेरुपरि चन्द्रादधः सिद्धविद्याधराणां मेघाश्च निवसत्तौति । संप्रति वेधेन चन्द्रो भुवः समन्तामणं करोति तथा सूर्यात् परितः क्रमिण बुधशुकभूमिभौमगुरुशनिनक्षत्रागि भ्रमन्तौति सिध्यति । अत एव प्राचीनानां मूस्थिरवादिनां भूपरितो ग्रहा भ्रमत्तौति वदतां मते वुधशुक्रकर्णयोर्महदन्तर- मिति प्रसिद्धम् । पूर्वपश्चिमयोस्तयोर्दृश्यादृश्यत्वं च तन्मते न घटत इति पूर्वमेवोदयास्ताधिकार प्रतिपादितम् । यवनानां मत भूमेरपरि जलकक्षा ततोऽग्निकक्षेति कमलाकरेगा सिद्धान्ततत्त्व- विवेके विलिखितम् । ग्रहाणामूर्ध्वाधरत्वं च तेषां कर्णानां वेधेन स्फुटं विज्ञायते । एवं रविग्रहविम्बान्तरवधेन सर्वे ग्रहा रविपरितो भ्रमन्ति इति स्फटं सम्प्रति नव्यमतेन विज्ञायत इति ।

·,
छ
-श
सुधावर्षिगी टौका।
नव्यानां मतेन नक्षत्रागामनन्तदूर स्थितत्वात् तेषां कक्षाप्रमाणं
तव्यासप्रमाणं चानन्त्यमिति युक्तियुक्तं वेधेन विज्ञायते । अनन्तदूरे
स्थितस्य पदार्थत्य पर्यन्तं दृग्याइतं दृष्टिसूत्रं यं मिथः समानान्त
भवति इति रेखागणितन सिध्यति । यथा कल्प्यते अध, कग
रेखे मिथः ममानान्तरे | अ-एक दृष्टि स्थानं क-दितीयं दृष्टिस्थानम्।
क ग रेखायां च, ज, त, द
बिन्दवस्तत्र प्रस्थानगता: अच,
अज, अत, अद, रेखा अघ
रेखया क्रमशोऽल्प कोगान् रचयन्ति । अतो यदि गबिन्दुरनन्तदूर
स्यात् ाई अगरेखा अघरेखया शून्य कोणं रचयिष्यति, अर्थात्
अगरखा अघरखोपरि पतिष्यतीति । अतः कग, अध दृष्टिरेखे
मिथः समानान्तरे भविष्यतः । अत एव प्राचीनैः कक्षावृत्त-
प्रतिवृत्तकेन्द्राभ्यां रेवत्यन्तं गते रेखे समानान्तर कल्पयित्वा
तयोर्वृत्तयोमषादिस्थानं निर्णीतमिति । अतोऽत्र व्योमकक्षामानं
नक्षत्रकक्षाती भिन्नं . दिव्यं कल्पनामात्रमेवं सुधौभिर्विज्ञेय-
मिति दिक् ॥२४-३१॥
इदानौं भूगोलसंस्थानं तत्र पातालादिस्थितिं चाह ।
मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति।
बिभ्राणः परमां शक्ति ब्रह्मणो धारणात्मिकाम् ॥३२॥
तदन्तरपुटाः सप्त नागासुरसमाश्रयाः ।
दिव्यौषधिरसोपता रम्याः पातालभूमयः ॥३३॥

·सूर्यसिद्धान्तस्य तिष्ठति । अनेकरत्ननिचयो जाम्बूनदमयो गिरिः । भूगोलमध्यगो मेरुरुभयन विनिर्गतः ॥३४॥ उपरिष्टात् स्थितास्तस्य सेन्द्रा देवा महर्षयः । अधस्तादसुरास्तइद् द्विषन्तोऽन्योन्यमाश्रिताः ॥३५॥ ततः समन्तात् परिधिः क्रमेणायं महार्णवः मेखलेव स्थितो धाल्या देवासुरविभागकृत् ॥३६॥ अण्डस्य समन्तात् सर्वप्रदे गान्मध्ये केन्द्र भूगोलो व्योम्नयाकाशे नन्वाकाशे विनाऽऽधारं कथं तिष्ठतीत्याह बिचाया इति। ब्रह्मणो धारणात्मिकां निराधारावस्थानरूपां शक्ति विभागो धारयन् । एतेन भूः किमाकारा किमाश्रयेति- प्रश्नदयस्योत्तरं जातम् । यस्य गोल स्य पृष्ठे द्रष्टा तिष्ठति तं गोलमचलं मन्यतेऽन्ये च गोलास्त हशतो भान्त्यतोऽत्राचार्यभूगोलपृष्ठवा त्यभिप्रायेगा 'भूगोलो व्योनि तिष्ठति' इत्युक्तमिति नवौनानां कल्पना युक्तियुक्ता । 'कथं चात्र सप्त पातानभूमयः' इत्यस्योत्तरमाह। तस्य भूगोलस्यान्तरपुटा मध्यस्थपुटा गुह्यरूपा: सप्तातलवितल-सुतल-रसातल-तलातल- पातालभूमयः पातालप्रदेशा रम्या: सन्ति । “पाताललोकाः पृथिवीपुटानि" इति भास्करोक्तिश्च । सर्पा दिव्यौषधिरसोपेताः । गोषधयः स्वयंप्रकाश- रूपास्तासां तेजोमयै रसैर्युक्ता अत एव तत्प्रकाशन सपा- सुरादयो विलसन्ति । नमन्त इव महातल-पातालाख्या: अनन्तादयः असुराश्चैषां पातालानामाश्रयमृताः। दिव्या या ·सूर्यसिद्धान्तस्य भूवृत्तपाद पूर्वस्यां यमकोटौति विश्रुता। भद्राश्ववर्षे नगरौ स्वर्णप्राकारतोरणा ॥३८॥ याम्यायां भारत वर्षे लङ्का तहन्महापुरी। पश्चिमे केतुमालाख्ये रोमकाख्या प्रकीर्तिता ॥२६॥ उदक सिद्धपुरी नाम कुरुवर्षे प्रकीर्तिता। तस्यां सिद्धा महात्मानो निवसन्ति गतव्यथाः ॥४०॥ भूवृत्तपादविवरास्ताश्चान्योन्यं प्रतिष्ठिताः । ताभ्यश्चोत्तरगो मेरुस्तावानेव सुराश्रयः ॥४१॥ तासामुपरिगो याति विषुवस्थो दिवाकरः । न तासु विषुवच्छाया नाक्षस्योन्नतिरिष्यते ॥४२॥ मेरुमध्यात् समन्तादभिता भूगोलपृष्ठे तुल्यभागेषु नवत्यंश- संमितेषु पूर्वादिदिक्षु तोयधेः समुद्र तटेषु हौपेषु वर्षषु देवनिर्मिताः पूर्वादिदिक्षु नगर्यः सन्ति । समुद्रन्योत्तरतौरेषु जम्बोपस्यादिभागरूपेषु मिथस्तुल्या तरेण पूर्वाििदक्षु चत्वारि नगराणि सन्तोत्यभिप्रायः । मेरुत: पूर्व त्यां भवत्तपादे नवत्यंशा- न्तरे यमकोटौति विश्रुता भद्राववर्षे स्वर्णप्राकारतोरणा सुवर्ण- रचिताः प्राकारास्तोरणानि च यस्यां सा। अस्ति । यद्यपि मेरी वस्तुतः काचिदम्याग स्थिरा गोलयुक्तितो न भवति तथापि यस्यां दिशि यमकोटौ साऽऽचार्यैः पूर्वा कल्पितति वेद्या। एवं मेरुतो याम्यायां दिशि तहत् स्वर्ण प्राकारतोरणा लङ्गा नाम महापुरी भारते वर्षे वर्त्तते । अत एव मुनीश्वरेगा स्वसिद्धान्ते ·सन्तोति । सुधावर्षिणौ टोका। सार्वभौमे रघुनाथसेतुबन्धविषये विशेषोऽभिहितो 'ननु सिन्धुत उत्तरे' इत्यादि। तथा मेरुत: पश्चिमे केतुमालनामवर्षे रोमकनानी पुरी प्रकीर्तिताचार्यः। एवं मेरुत उदग्दिशि करुवर्षे सिद्धपुरो नाम प्रकीर्तिता तयां पुयां गतव्यथा वोतदु.खाः सिद्धा महात्मानश्च निवसन्ति । ताश्चतस्त्रः पुर्योऽन्योन्यं मिथो भूवृत्तपादविवरा नवत्यं प्रान्तरिता: प्रतिष्ठिताः स्थिताः ताभ्यः सर्वाभ्यः पुरोभ्यो मेरुरुत्तरगः खस्थानान्मेरु- यहि सेवोत्तरेतिपरिभाषातः । तावानेव मेरुः सुराश्रयः । यो मेरुवालयस्तावानेव सर्वाभ्यः पुरोस्य उत्तरगो न दैत्यालयो हितोयखण्डात्मको भरुरित्यर्थः । विषुवस्थः सायनमेषतुलादिगो रावः क्रान्त्यभावावाडौमण्डलगतस्त डरातलगतानां तासां पुरोगामपरि गतो भवति । अतस्तासु पुगेषु विषुवच्छाया पलमा न तथाऽन य ध्रुवयष्टेरुन्नतिश्च नेव्यते नाङ्गोक्रियते गोलविद्भि- रिति । समुद्रोत्तरतोरवर्तिपुरेषु पन्नभाया इत्यर्थः ॥३७-४२॥ अथ ध्रुवतारास्थितिमाह । मेरोरुभयतो मध्ये ध्रुवतार नभः स्थिते । निरक्षदेशसंस्थानामभये क्षितिजाश्रये ॥४३॥ अतो नामोच्छ्रयस्तासु ध्रुवयोः क्षितिजस्थयोः । नवतिर्लम्बकांशास्तु मेरावक्षांशकास्तथा ॥४४॥ मेरोरुभयतो देवभाग दैत्यभागे च मध्ये खमध्ये देवानां खस्वस्ति कोपरि दैत्यानां खस्वस्तिकोपरि नभःस्थिते चतसृणां अक्षय चाताव ·सूर्यसिद्दान्तव गम्यते । ध्रुवतारे स्तः । अतो निरक्षदेशसंस्थानां समुद्रोत्तरतीरनिवासिनां ते उभये ध्रुवतारे क्षितिजाश्रये स्तः । अतो ध्रुवोन्नत्यभावात् तास पूर्वोदितासु यमकोट्यादिपुरोषु क्षितिजस्थयोर्धवयोनाक्षीच्छ्रायः । अत एव तत्राक्षांशोननतिरूपा लम्बांशका नवतिः। मेरौ तु तथाऽक्षांशका नवतिरिति । अक्षांशपरमत्वाल्लम्बांशाभावोऽर्थाद- निरक्षेऽक्षाभावो मेरो परमा अक्षांशका नवतिः । अवात्तरे तु अपमारयोजनैरनुपातः कर्तव्य इति सूचितम् । अक्षांशज्ञानतः पुरान्तरयोजन परिधिज्ञानं च सुगममित्यनुक्तमपि बुद्धि नतोह्यम् । अनेनैव “पुरान्तरं चेदिदमुत्तरं स्यात्” इत्यादि भास्करानयनमुत्पद्यत इति ॥४३-४४॥ पदानों देवासुरयो रविदर्शनस्थितिमाह । मेषादी देवभागस्थे देवानां याति दर्शनम् । असुराणां तुलादौ तु सूर्यस्तद्धागसञ्चरः ॥४५॥ मेषादौ देवभागस्थे सूर्यो देवानां दर्शनं याति प्राप्नोति । तुलादौ दैत्यभागरथे च स सूर्योऽसुराणां दर्शनं याति । किंविशिष्टः तद्भागसञ्चरः। तयोर्दवदैत्ययोर्भागयोः सञ्चरतीति सः । मेषादिषडाशिसूर्यो देवभाग सञ्चरति । अत: क्षितिजोर्ध्वगतत्वा- देवैः सदृश्यते। एवं तुलादिषड्राशिस्थो दैत्यभागे सञ्चरति । अतस्ततिक्षतिजोर्ध्वगतत्वाहेत्यैः स दृश्यत इति ॥४५॥ इदानीं ग्रीष्मे तीब्रकरो भानुरिति प्रश्नोत्तरमाह । अत्यासन्नतया तेन ग्रीष्म तीब्रकरा रवैः । देवभागे सुराणां तु हेमन्ते मन्दताऽन्यथा ॥४६॥ सूर्यः।

·अत एव
सुधावर्षिणी टोका।
देवभागे जम्बूहोप । अत्यासन्नतया सूर्यस्यात्यन्तनिकटस्थत्वेन
सुराणां मध्ये ग्रीको सूर्यस्य किरणास्तोत्रा अत्युग्रा भवन्ति ।
हेमन्तत्तौँ अन्यथा सूर्यस्य दूरस्थत्वेन कराणां मन्दता ।
तत्र शोताधिक्यम् । इदं च स्थू लं कारणम् । वस्तुतो भूगोलपृष्ठे
स्थ लविशेष पर्वतादौनां निवेशेन रविकिरणानां प्रभावोऽल्यो
भवति तेन तत्र शोताधिक्यं भवति । यथा यथा रविः खखस्तिका-
मन्नो भवति तथा तया भूपृष्ठे रविकिरणानां क्षितिजे लम्बनि-
भवान् प्रभावोऽधिको भवत्यत एव ग्रीसे भारतवर्षेऽत्युषणाता।
हेमन्त तु खस्खस्तिकाहरे रविरतः किरणानां तिरक्यतनात्
तत्प्रभावोऽल्यो भवत्यत एव तदा शौताधिक्य मिति बुद्धिमता
वेद्यमिति ॥४६॥
इदानों देवासुराहोरात्रं विवणोति ।
देवामुरा विषुवति क्षितिजस्थं दिवाकरम् ।
पश्यन्त्यन्योन्यमेतेषां वामसव्ये दिनक्षपे ॥४७॥
मेषादाबुदितः सूर्यस्त्रीन् राशीनुदगुत्तरम् ।
सञ्चरन् प्रागहर्मध्यं पूरयन्मेरुवासिनाम् ॥४८॥
कादीन् सञ्चरंस्तहदङ्गः पश्चार्धमेव सः ।
तुलादौस्त्रीन् मृगादींश्च तहदेव सुरद्विषाम् ॥४६॥
अतो दिनक्षपे तेषामन्योन्यं हि विपर्ययात् ।
अहोरात्रप्रमाणं च भानो गणपूरणात् ॥५०॥
दिनक्षपार्धमेतेषामयनान्ते विपर्ययात् ।
उपर्यात्मानमन्योन्यं कल्पयन्ति सुरासुराः ॥५१॥

·सूर्यसिद्धान्तस्य अन्येऽपि समसूवस्था मन्यन्तेऽधः परस्परम् । भद्राश्वकेतुमालस्था लङ्कासिद्धपुराश्रिताः ॥५२॥ सर्वबैव महीगोल स्वस्थानमुपरि स्थितम् । मन्यन्ते खे यतो गोलस्तस्य क्वोचं व वाप्यधः ॥५३॥ देवासुरा विषुवति सायनमेषतुलाहौ क्षितिजस्थं सूर्य पश्यन्ति । प्रत अवधिरस्थितन्वादेत षां देवासुराणामन्योन्यं मिथो दिननिशे भवतः । मेवादो रविमुदितं प्रत्यहं क्षितिजोपरिगतं यदा देवाः पश्यन्ति तदा देवानाम वःस्थितत्वाहैत्यास्तं रविं न पश्यन्त्यतस्तेयां विलोमेन दिननियो । यदा देवानां दिनं तदा दैत्यानां रजनी यदा देवानां रजनी तदा दैत्यानां दिनमिति । सूर्यो मेषादी नाडौमण्ड नरूपक्षितिजे उदितस्त्रोन् राशोन् क्रमैगोदगुत्तरं सञ्चरन् परमोन्नतिं गतो मेरुवासिनां प्रागहमध्यं पूर्वदिनदलं पूरयेत् । ततस्तैरेव वृत्त: कादौन चौन् राशौन् तहत् सञ्चरन् स रविमरुबासिनामङ्गः पश्चाधं परदिनदलं पूरयेत् । तत्र देवानां दिनावसानं भवतोति । अथ तहदेव तुलादौन् त्रौन् रापोन् सञ्चरन् रविः सुरहिषां दैत्यानां प्रागहमध्य मृगादोन तीन राशोन् सञ्चरंश्च पश्चादहदलं पूरयेदिति । अतो विपर्ययात् तेषां दिननिशे भवत इति पूर्वोक्तस्योपत्तिरूप: श्लोकोऽयम् । नाडौमण्डलक्रान्तिमगडल सम्पाते सायनमेषादौ सायनतुलादौ च रविदर्शनानन्तरं पुनस्तत्सायनमेषादौ सायनतुलादौ च रवर्दशन- मतस्तेषां देवासुरागां भानो गणपूरणात् सायनभगणपूरणा- दहोरात्रप्रमाग भवतीत्यर्थः । एवमेतेषां देवासुराणामयनान्ते विपर्ययाहिनरानाधं भवति । ভৰামযান শাহমিনা m ·सुधाषिणी टोका। इति । वस्तुतस्तु अयं देवानां दिनाधं दैत्यानां रात्यधं दक्षिणायनान्ते सायनधनुरन्त देवानां रजनौदलं देत्यानां दिनामिति तट्टयं विपर्ययाद्भवतीत्यर्थः । सुरासुग अन्योन्यं मिथ आत्मानमुपरि कल्पयन्ति । देवा आत्मानमुपरि दैत्यगणां चाधो मन्यन्ते । एवं दैत्या आत्मान- मुपरि देवगणं चाधी मन्यन्ते । एवमन्येऽपि समसवस्थाः कुदलान्तरस्याः परस्परमधो मन्यन्ते । यथा भद्रावो तुमालस्था- स्तया लका सिद्ध पुराश्रिताश्च कुदला तरस्थितत्वामियोऽधी मन्यन्त अथ वस्तुस्थितिमाह। सर्वस्वति यतो महीगोले सवनेव भूपृष्ठ स्थाः स्वस्थानमुपरिस्थितं मन्यन्ते । गोला यतः खे योनि स्थितस्त य गोलय कोध्वं क्क वाप्यधोऽर्थात् कुवापि नोवं नाप्यध इति । पृथिव्यामाकर्षण शक्तिरतः सर्वेषां पाइन नं पृथिवी पृष्ठे गत वात् सर्वे निजस्थानमधस्तदुपरि चात्मानं स्थितं मन्यन्त इति ॥४७-५३॥ इदानीं पृथिवीदर्शने विशेषमाह । अल्पकायतया लोकाः स्वस्थानात् सर्वतो मुखम् । पश्यन्ति वृत्तामप्येतां चक्राकारां वसुन्धराम् ॥५४॥ लोकाः प्राणिनः स्वाधिष्ठितष्ठस्थानात् सर्वदिक्षु मुखमभि- मुखमेतां वृत्तां गोलाकृतिमपि वसुन्धरां चक्राकारां वर्तुल- मुकुरोदरम निभा पश्यन्त्यल्पकायतयाऽतिहस्व शरीरत्वेन । न्योच्चा नर: स्वस्थानाच्चतुर्दिक्षु पृथिव्या अत्यल्पभागं पृथिवीपता- शादण्या पश्यन्ति तत्र वृत्तस्यात्यल्पभागत्वाइक्रता कथमपि नोपलक्ष्यत इति । समुद्रयानादिकरणेन वधसोक्षम्याच्चेयं भूमिर्दी- र्घवर्तुलाभा नव्यनिर्णीता तस्या बृहव्यास: = ७८२६ अक्रो । अत्य- ·स सूर्य सिद्धान्तस्य लघुव्यासः =७८९अक्रो। प्रधानयोर्योगार्धसमो व्यवहारार्थ खल्पान्तराजूगोलस्थ व्यासः कल्प्यते तदा रेखागणितयुक्त्या पृष्ठस्थानगत त्य नरस्यो- =६ पदानि । अर्थाद्यदि पृउ = ६ = उ। केप = अ = कस्म = ७८.०२.५ मौ। तदा स्पल-केस्प. उस्म केउ स्पर्श- रेखा ज्ञेया)। केउ =के+उ =७८०२३४५२८०+६ = ४१७०८००६ उस्म = Vकेउ - केस्प = V पृउ (२के+पृउ) = V६ (८३५५६००० +६ = v ६ x ८३५५६००६ =/५०१३३६०३६ =२२३८० खल्पालरात् । ४१७०८.०० (उस्स %D Pution- १२५३३४ ८३५५६ ८५५५६ ४१७७२००६)८५५४०८४२०००० ( २२८६८ ७ पदानि ८३५५६०१२ ११८८४८३०० ८३५५६०१२ ३६२८३२८८० ३३४२२४०४८ २८००८८३२० ५२८०)२२८६८.७(४अर्धक्रो. २११२० १७४८ ३६४२०२८४० ३३४२२४०४८ २८८७८७८२० ·सुधावर्षि गौ टीका। २७१ एवमत्र यदि द्रष्टुरुच्छितिहस्त चतुष्टयं भवेत्तदा स्खल्यान्तगत् पल पृस्पचापम् = ४अर्धकांशसमम् । तच्च पृथ्वीपरिधेः महस्त्र- गगतोऽप्यल्पमतो वृत्तस्य धम्मवत्यंशो दण्डवत् परिदृश्यते इत्यादिना क्रत्वस्याभावः पृस्समानं चतुर्दिक्षु सरलरेखावद्धाति । तव्यासाधेन तं वृत्तं दृश्यक्षितिजं च चकाका भात्यतो भास्करश्व ममी यत: स्यात् परिधेः शतांश: पृथ्वी च पृथ्वी नितगं तनोयान् । नरव तत्पृष्ठगतस्य कृत्स्ना समेव तस्य प्रतिभात्यतः सा॥ इत्याच॥५४॥ इदानी भचक्रभ्रमणाव्यस्फा दिनमानव्यवस्फा चाह । सव्यं भ्रमति देवानामपसव्यं सुरहिषाम् । उपरिष्टाङ्गगोलोऽयं व्यने पश्चान्मुखः सदा ॥५५॥ अतस्तव दिनं त्रिंशन्नाडिकं शर्वरी तथा। हानिबड्दो सदा वामं सुरासुरविभागयोः ॥५६॥ मेषादौ तु सदा वृद्धिदगुत्तरतोऽधिका। देवांश च क्षपाहानिर्विपरीतं तथासुरे ॥५७॥ तुलादौ युनिशोर्वामं क्षयवधी तयोरुभे। देशक्रान्तिवशानित्यं तद्विज्ञानं पुरोदितम् ॥५८॥ अयं भगोलो देवानां मध्ये सव्यं सुरहिषां मध्येऽपसव्यं व्यर्थ निरक्षदेशे च उपरिष्टात् तन्मस्त कोपरि सदा पश्चान्मुखो भ्रमति । अतम्तव निरचे नतोन्नताभावात् मर्वदा त्रिंशद्घटिकात्मकं दिन

·देवभाग यहा
--
२७२
सूर्यासद्धान्तस्य
तथा तावती शर्वरी रात्रिश्च भवति । देवासुरविभागयो
विपरोतक्रमण दिननिशोहानिदो भवतः ।
दिनवद्धिस्तदा दैत्यभागे
दिनहासः ।
एवं देवभाग यदा
रात्रिवद्धिस्तदा दैत्यमागे रात्रिहासः इत्यर्थः । तदेव विशडी-
करोति । मेषादौ नाशिषटके सूर्ये उदगुत्तरतोऽथायथायथोत्तर तो
रवियति तया तथा देवभाग मदा दिन- नि क्षपाहानी
रात्रिहानिश्च भवति । तथाऽसुरे भागे च विपरीतम् । दिनहासो
रात्रिवद्धिर्भवति । एवं तुलादी राशिपक सूर्य तयोर्द वाम र-
भागयोर्युनिगोरुभे क्षयवृद्धी वामं विपरीने स्याताम् । देवभाग
दिनहासो रात्रिवद्धिरमुग्भागे च दिनद्धिः क्षपाहास इति ।
तयोर्युनिशोविज्ञानं च देशक्रान्तिवशात् अक्षांशानां कात्वंशाना
च वशान्नित्यं पुरा प्रथम मुदितं 'क्रान्तिजा विषुवानी' इत्यादि-
स्पष्टाधिकारोक्तविधिनेति ।
अवोपपतिः । देवभाग गोलस्य याटुशवस्थितिस्तविपरीता
दैत्यभागे। टेवभागे यदि क्षितिजमुन्मण्डलादधश्वरनाडीभिस्तदा
तावतीभिर्घटिकाभिरसुरभागे उर्ध्वमुन्मण्ड लाभवनौति सर्वगोलो-
परि स्फुटं दृश्यते । चरज्ञानं च देशकालियशात् सायाधिकार
पूर्वमुक्तमेवेति सर्व स्फुटम् ॥५६ --५८॥
इहानौं दिनमानार्थं देशविशेषं तत्र दिनमानं चाह ।
भूवृत्तं क्रान्तिभागन्न भगणांशविभाजितम् ।
अवाप्तयोजनेरी व्यक्षाद्यात्युपरिस्थितः ॥५१॥
परमापक्रमादेवं योजनानि विशोधयेत् ।
भूवत्तपादाच्छेषाणि यानि स्युर्योजनानि तैः ॥६॥

·सुधार्षिणी टोका। अयनान्ते विलोमेन देवासुरविभागयोः । नाडौषष्ट्या सकृदहर्निशाप्यस्मिन् सकृत् तथा ॥६१॥ तदन्त पि षष्ट्यन्ते क्षयबद्धौ अहर्निशोः । परतो विपरीतोऽयं भगोलः परिवर्त्तते ॥६२॥ उने भूवृत्तपादे तु विज्यापक्रमयोजनैः धनुमंगस्थः सविता देवभागे न दृश्यते ॥६३॥ तथा चासुरभागे तु मिथु ने कर्कट स्थितः । नष्टच्छाया महोवृत्तपादे दर्शनमादिशेत् ॥६४॥ एकज्यापक्रमानी-जनैः परिवर्जिते । भूमिकनाचतुर्थांश व्यक्षाच्छेप्रैस्तु योजनैः ॥६५॥ धनुर्मुगालिकुम्भेषु संस्थितोऽर्को न दृश्यते । देवभागेऽसुराणां तु वृषाद्ये भचतुष्टये ॥६६॥ मेरो मेषादिचक्राधैं देवाः पश्यन्ति भास्करम् । सकृदेवोदितं तहदसुराश्च तुलादिगम् ॥६७॥ भूपरिधिं क्रान्त्यं शेर्गुणितं भगणांशैश्चक्रांशै जितम् । योजनैरुपरिस्थित आकाशे स्थितः सूर्यो व्यक्षानिरक्षदेशात् क्रान्तिदिग्वशादुत्तरतो दक्षिणतो वा याति। एवं परमापक्रमा- द्यानि योजनान्यागच्छेत् तानि भूपरिधिचतुर्थांशादिशोधयेत् । पोषाणि यानि योजनानि स्युस्तैोजनैर्दैवासुरविभागयोनिरक्षदेशान ·। कथं तत्र २७४ सूर्यसिद्धान्तस्य दुत्तरदक्षिणप्रदेशयोयौँ देशौ तयोविलोमनायनान्ते रखो गर्त- सति सकदे कवारं नाडौषध्या दिनं तथाऽस्मिन् प्रदेशे सकृन्नाडौ- षध्या निशा च। निरक्षादुत्तरप्रदेशे मिथुनान्तरी रवौ षष्टिघटिकात्मकं दिन मसुरविभागे तद्दक्षिणप्रदेशे च षष्टि घटिकात्मिका रजनौ। एवं मकराते रवावुत्तरप्रदेशे षष्टि- घटिकात्मिका निशा दक्षिणप्रदेशे च षष्टिघटिकात्मकं दिनमित्यर्थः । तदन्तर निरक्षतप्रदेशयोरन्तरे अहर्निशोः षध्यन्ते षष्टिपटिकामध्ये क्षयवृद्धी भवतः । दिनरात्रिमानयोर्योगस्तत्र पष्टिधटिकात्मको भवतीत्यर्थः । परतस्तदुत्तरदक्षिणा प्रदेशतोऽनन्तरं भूपृष्ठे यो देशस्तवायं भगोनो विपरीतो वर्त्तते । तत्र त्रिप्रश्नोतविधिना- ऽग्राचरज्याराश्युदयमानानि न सिध्यन्ति इति । गोलस्थितिरित्याह। विज्यापक्रमयोजनै राशिइयक्रान्तिजैर्योजने: 'भूवृत्तं क्रान्तिभागघ्नम्' इत्यादिविधिनाऽऽनौतेरूने भूपरिधिचतुर्थांशे यानि योजनानि निरक्षात् तैोजनैर्दैवभागे यो देशस्तत्र धनु- मुंगस्थ सूर्यो न दृश्यते तथा योजनैरसुरभागे यो देशस्तव मिथुने ककटे च स्थितः सूर्यों न दृश्यते । नष्टा छाया भूछाया यत्र तादृशे भूपरिधिचतुर्थाशे निरक्षाभूपरिधिचतुर्थभागान्तर्गत देशे सदा रविदर्शनमादिशेत् कथयेगणक इति । यावत्कालमहोराववृत्तानि क्षितिजोर्ध्वगानि तत्र रवेः क्षिति- जोवंगतत्वाछाया नष्टा भवत्यतस्तावत्कालपर्यन्तं तत्र दिनं भवतीत्यर्थः। एवं भूमिकक्षाचतुर्थाशे एकराशिक्रान्त्याऽऽनीते- योजनैः परिवर्जिते यानि शेषाणि योजनानि तैनिरक्षाद्देवासुर- विभागयोयौँ देशौ तत्र देवभागे धनुर्मुगवृश्चिककुम्भेषु संस्थितोऽर्को न दृश्यते । असुराणां विभाग तु तन वृषाये भचतुष्टये यत्र देश ·सुधावर्षिणी टोका। २७५ स्थितोऽकों न दृश्यते । एवं मेरौ देवा मेषादिचक्राधैं स्थित भास्कर सकदेवोदित पश्यन्ति । तहदमुराश्च सकृदेवोदित तुलादिगं भास्करं पश्यन्ति । अत्रीपपत्तिः । निरक्षायाम्योत्तरमण्डले खस्वस्तिकावध्यक्षांशा अहोरात्रवृत्तावधि क्रान्त्यं शाः । तत्समान्तर भूमौ याम्योत्तरवृत्ते क्रान्त्वं शानां योजनौकरणमनुपातेन। यदि चक्रांशै परिधिस्तदा क्रान्त्वंशैः किमिति । लब्धयोजनैः क्रान्तिवशादर्की निरक्षादुत्तरतो दक्षिणतो वाऽऽकाशे स्वाहोरात्रवृत्ते गच्छतौति । परमायक्रमो- द्भवयोजनोनभूवृत्तपादयोजनैरन्तरितो यः प्रदेशस्तत्र षट्षष्टिः पलांशा लम्बांशाश्च परमापमभागसमाः । अत उत्तरगोले देवभागे मिथुनान्तस्थे रवावहोरात्रहत्तस्य क्षितिजोर्ध्वगतत्वाद्रात्यभावो दिनं परमं षष्टिघटौतुल्यम् । मकरादिगे रवौ त्वहोरात्रहत्तस्य क्षिति- जाधःस्थितत्वाहिनाभावो दवभागे रात्रिमानं परमं षष्टिमितम् । असुरभागे च दिनं परमं घष्टिमितं रावेरभाव इति । एवं षट्षष्टिभागतोऽल्याचदेशे दिनमानं रानिमानं च षष्टि- घटिकाल्यं भवति अहोरात्रवृत्तव्य क्षितिजोऽधजलयों: स्थितत्वात् । दिराश्युद्भव क्रान्तियोजनोनभूवत्तपादयौजनैर्निरक्षादुसरे दक्षिणे वा यो देशस्तत्र व्यंशयुङनवरसाः पलांशाः ६००।२०। तत्र देवभाग मिथुनादिगाोहोरात्रवृत्तं क्षितिजादुपरि भवति तत एव सकृदुदित- रविदर्शनारम्भः । एवं कर्य त्तपर्यन्तम होरात्रतानां क्षितिजोपरि- गतत्वात् सततं रवेर्दर्शनम् । धनुर्मंगस्थार्कस्य तदहोरात्रहत्तयोः क्षितिजाधःस्थितत्वाददर्शनम् । असुरभाग चैतविपरीतम् । मेकज्यापक्रमानौतरित्यादिना यो देशस्तत्र साध्रिगजवाजि- संमिताः पलभागा भवन्ति तत्र धनुमंगालिकुम्भाः क्षितिजाधःस्था एव-

·सुधावर्षिणी टोका।
देवभागे न दृश्या असुराणां भागे क्षितिजाधःस्थितत्वावधादि-
चतुष्टयं न दृश्यम् ।
मेरौ च देवभाग मेपादिषड्राशयः
क्षितिजोर्ध्वगतत्वाद् दृश्या असुरभागे च तुलादिषड राशयो
दृश्या इत्यादि सर्व गोलोपरि प्रत्यक्षं दृश्यते । आचार्योक्तप्रकार
एव भास्करणापि सिद्धान्तशिरोमणौ विन्यस्तस्तत्र योजनतः
पलांशानानौय पठिताः ।
तवाक्यं च ।
व्यंशयुड्नवरसाः पलांशका
यत्र तत्र विषये कदाचन ।
दृश्यते न मकरो न कार्मुकं
किञ्च कर्किमिथुनौ सदोदितौ ॥
यत्र साध्रिगजवाजिसम्मिता-
स्तत्र वृश्चिकचतुष्टयं न च ।
दृश्यतेऽथ वृषभाच्चतुष्टयं
सर्वदा समुदितं च लक्ष्यते ॥
यत्र तेऽथ नवतिः पलांशका-
स्तन काञ्चनगिरौ कदाचन ।
दृश्यते न भदलं तुलादिकं
सर्वदा समुदितं क्रियादिकम् ॥ इति
अथोर्ध्वगदृष्टिवशेन रविदर्शनविचारः क्रियते । रविकक्षागोले
गर्भक्षितिजं यत्र लग्नं तस्मादधो रविकक्षायां दृश्यांशाः कल्प्या
यवस्थो रविरूवं गेन ट्रष्ट्रा दृश्यत इति कल्प्यते तदा दृश्यांशाग्राद्
भूपृष्ठोपरि या स्पर्शरेखा सोर्ध्वाधररेखायां यत्र लग्ना तत्स्थदृष्टि-

·सुधावर्षिणी टोका। २७७ वोनावश्यं द्रष्टा दृश्यांशाग्रस्थो रवि श्यतेऽतस्तत्र भूपृष्टादूर्ध्वाधर- रेखायां स्पर्शरेखावधि द्रष्टुरुच्छितिरिति वेद्यम । अथ तदर्थ नेत्रदानम् । E अत्र ग= गर्भक्षितिजरविगोलयोगबिन्दुः । । गकर=गर्भ- क्षितिजाधो दृश्यां गाः । र-रवितो भुवि स्पर्शरेखा रकस्पट्ट- रखा। स्प-भूस्पर्शबिन्दुः । । केरक = रवेः परमलम्बनम् कुच्छन्नकलासनं च। केरक - त्रिभुजे । गकर = 2+कु 1 टकके =यु। (= दृश्यांगाः । कु= कुच्छन्नकला: ) ततो युकोटि: कटके तत: केस्पट्ट त्रिभुजे त्रिकोणमित्या भूव्या त्रि । एवमेतद्वैपरीत्येन दृष्ट्युच्छायाद्- कोज्याय कोज्यायु दृश्यांशसाधनम् । सौम्यसमस्थानादधो लम्बांशान्तर याम्योत्तरवृत्ते नाडीवृत्तस्य सम्पातस्ततोऽधः परमकान्त्यंशान्तरे मकरादिद्युराववत्तस्य योगोऽतः सौम्यसमस्थानालम्बांशपरक्रान्तियोगादधी न रवः सञ्चारः । केस्परवि केट Journa ·ਨੇ ২৩ सूर्य सिद्धान्तस्य अती यदि दृश्यांशाः == लम्बांशाः + परक्रान्त्यंशाः । यद्ध्युच्छ्रायस्तइशेन सदा रविदर्शनम् । परन्तु तदा दृ+तु युतिर्यदि नवत्यं पाल्पा तदैव रकस्प - स्पर्शरेखाया अर्ध्वाधररेखया सही भाग योगः । अतः Z+कु = लं+ पक्रा+कु <2. ... लं । ८० – ( पक्रा+कु ) अर्थादक्षांशा यदि कुच्छन्न परक्रान्तियोगतोऽधिका यत्र तत्रैवैतादृशी दृष्ट्य च्छ्रितिर्भवितुमर्हति यहशेन मततं रविदर्शनं भवति । अवान्ये विशेषा: कमलाकर- कृतसिद्धान्ततत्त्वविवेकत्रिप्रश्नाधिकारी द्रष्टव्या इत्यलं प्रसङ्गा- गतविचारेण ॥५८-६७॥ इदानी रविनमयो विशेषमाह । भूमण्डलात् पञ्चदशे भागे देवेऽथ वाऽसुरे। उपरिष्टाद् व्रजत्यकः सौम्ययाम्यायनान्तगः ॥६८॥ तदन्तरालयोश्छाया याम्योदक सम्भवत्यपि । मेरोगभिमुखं याति परतः स्वविभागयोः ॥६६॥ भूमण्डलात् पञ्चदशे भागे देवे देवभागे वाऽसुरेऽसुरभागे सौम्ययाम्यायनान्तगो रविरुपरिष्टात् पञ्चदशो भागश्चतुर्विशत्यंशास्तत्समैरक्षाशैवभागे सौम्यायनान्तस्थे रवा- वक्षान्यदिक्क्रान्तिसाम्ये मध्यनतांशाभावात् खमध्ये रविर्भवति । एवमसुरभागे तत्समैरक्षांौर्याम्यायनान्तस्थो रविः खमध्यतो व्रजतौति गोलतः तदन्तरालयोनिरक्षदेशात् पञ्चदशभागमध्यस्थितदक्षिणोत्तरदेशयोश्छाया शोमध्याह्नच्छाया तन्मण्डलम्य प्रसिद्धम् ।

·सुधावर्षिणी टोका। दक्षिणाग्रमुत्तराग्रं वा भवति । उत्तरदेश मध्यनतांशानां दक्षिण- त्वाच्छायाग्रमुत्तरमुत्तरत्वाच्च दक्षिणम् । दक्षिणदेशे च मध्यनतां- शानामुत्तरलाच्छायाग्रं दक्षिणं दक्षिणत्वाचोत्तरमिति । एवं परतस्ततोऽनन्तरं पर फ्रान्त्यधिकाक्षे देशे मेरोरभिमुखं खवि- भागयोर्याति सति क्रमेण छायाग्रं दक्षिणमुत्तरं स्यादिति । अर्थादेवभागे याति छायाग्रमुत्तरं दैत्यभागे च याति छाया दक्षिणमिति गोलदशनतः स्फुटम् ॥६८-६॥ अथ कथं पर्येति भुवनानि विभावयन्तितिप्रश्नोत्तरमाह । भद्रावोपरिगः कुर्याद्वारते तूदयं रविः । गल्य केतुमाले तु कुरावस्तमयं तदा ॥७०॥ भारतादिषु वर्षेषु दहदेव परिभ्रमन् । मध्योदयाधराज्यस्तकालान् कुर्यात् प्रदक्षिणम् ॥७१॥ भद्राववर्षोपरिगो रविर्भारतवर्ष स्वोदयं कुर्यात् । भद्राववर्षो- परिगतत्वात् तत्र मध्याह्नमिति स्फुटन् । तदा तस्मिन् काले केतु- मालवर्षऽर्धरात्रं कुरी कुरुवर्ष चास्तम्यं स्वास्तं कुर्यात् । भद्राववर्षादिग्रहणेन तत्रत्य प्रधाननगरोणां यमकोटि-लझा- रोमकसिद्धपुरीणां ग्रहणं कर्त्तव्यमिति स्फुटं गोलविदां 'लङ्गापुर- ऽकस्य यदोदयः स्यादितिभास्करोक्तेश्च । अथ भारतादिषु त्रिषु भारतकेतुमालकुरुवर्षेषु तहद्भद्राववर्षोपरिगवत् परिभ्रमन् स्वस्वाभिमतस्थानोपरि स्थितिं कुर्वन् सूर्य: प्रदक्षिणं यथा स्यात्तथा सव्यक्रमेण उक्तचतुर्वर्षेषु मध्योदयाधरात्यस्त कालान् कुर्यात् । अवैतदुक्तं भवति। भारतवर्षोपरिगे रखो भारतकेतुमाल कुरु, अत्र

·एव-
२८०
सूर्यसिद्धान्तस्य
भद्राववर्षेषु क्रमेण मध्याह्नोदयाधरात्रास्तकालाः स्युः ।
मन्यवर्षमध्याह्नतोऽपरवर्षकालाश्चिन्त्याः किं लेखविस्तरेण | एतत्
सर्व गोलस्थितितः स्फुटम्-इति ॥७०-७१॥
इदानौं भचक्रस्थितिमाह ।
ध्रुवोन्नतिर्भचक्रस्य नतिम प्रयास्यतः ।
निरक्षाभिमुखं यातुर्विपरीत नतीन्नत ॥७२॥
भचक्र ध्रुवयोर्बतमाक्षिप्त प्रवहानिस्लैः ।
पर्येत्यजसं तन्नडा ग्रहकक्षा यथाक्रमम् ॥७३॥
मेरु मेवभिमुखं यास्यतो गच्छतो नरस्य ध्रुवोन्नतिरुत्तर-
ध्रुवोन्नतिस्तथा भचक्रस्य नतिर्भवति । एवमुत्तरभागतो निर-
क्षाभिमुखं यातुनरस्य विपरीते नतोन्नते भवतः । उत्तरध्रुवस्य
नतिभचक्रस्य चोन्नतिभवति । 'उददिशं याति यथा यथा नरः'
इत्यादिभास्करोक्तेरिदं स्फुटमस्ति । निरक्षाबहुत्रोत्तरदेशेऽपि
सौम्यध्रुवदर्शनं न भवत्यतोऽत्र सिद्धान्त प्रतिपादने भूपृष्ठावरोधन-
मनङ्गीकृत्य भूगर्भतः सर्व विचार्यमिति स्फुट मुबुद्दौनाम् । ध्रुवयोर्बई
भचक्र प्रवहानिलैराक्षिप्तमजस्त्रं सततं पश्चिमाभिमुखं पर्यति
भ्रमति। चन्द्रादीनां ग्रहाणां यथाक्रमं कक्षाश्च तस्मिन् भचक्र
नद्धा बद्धाश्च भ्रमन्तीति 'कथं पर्येति भगणः सग्रहोऽयं किमाश्रय'
इति प्रश्नोत्तरमेतेन जातमिति ॥७२-७३॥
इदानों पिता दिनं मासेन कथं भवतीत्यस्योत्तरमाह ।
सकृटुगतमब्दाधं पश्यन्त्यक सुरासुराः ।
पितरः शशिगाः पदं स्खदिनं च नरा भुवि ॥७४॥

·सुधाषिणी टोका। २८१ यथा पूर्वोदितप्रकारेण खमध्यस्थेऽके मध्याह्ने मवतीत्यादि- रोल्या सक्कदुदितमर्कमब्दाधमब्दापर्यन्त पश्यन्ति भुवि नराश्च स्वदिनमानपर्यन्तं पश्यन्ति तथैव दर्शान्ते रवेरूज़याम्योत्तरवृत्ते- स्थित्वात् पूर्णान्ते चाधो याम्योत्तरवृत्ते स्थितत्वाञ्च शशिलोक- निवासिनः पितरः सकृदुदितं रवि पक्षं पक्षपर्यन्तं पश्यन्ति । दर्श मध्याह्नत्वात् पूर्णान्ते च निशोथत्वादेषां पितृणां कृष्णापक्षद ने रविरुदेति शुक्लपक्षदले चास्त मतीति सिध्यति । तथा च भास्करः । "विधूप्रभागे पितरो वसन्तः स्वाधः सुधादौधितिमामनन्ति । पश्यन्ति तेऽक निजमस्तकोर्व दर्श यतोऽस्मादय दलं तदेषाम् ॥ भार्धान्तरत्वान्न विधोरधःस्थं तस्मान्निशौथः खलु पौर्णमास्याम् । कृष्णो रविः पक्षदलेऽभ्युदेति शुक्लऽस्तमत्यर्थत एव सिद्धम् ॥ इति । यस्मिन् वृत्ते ग्रह विम्बं भ्रमति तदन्तर्गतो ट्रष्टा यदि सर्वदा ग्रहविम्बस्यैकं भागमेव पश्यति तदा ग्रहविम्ब स्वाक्षोपरि स्वाङ्ग- चमं करोति । यथा यदा वयं देवमन्दिरस्य प्रदक्षिणां कुर्मस्तदा भ्रमणवृत्तान्तगतो द्रष्टा सर्वदाऽस्मद्दक्षिणभागमेवास्मदङ्गभ्रमणेन पश्यति भ्रमणवृत्तहिर्गतो द्रष्टा च स्वाभिमुखमस्मच्छरीरावयवं भिन्न भिन्नं पश्यतीति प्रत्यक्षप्रतीतिः । यथा बाला वात्यावद्भमौ लघुप्रदेशे भ्रमन्तः खाङ्गभ्रममुत्पादयन्ति तथा वयं महति प्रदेश प्रदक्षिणापरिधौ भ्रमन्तः स्वाङ्गममुत्पादयामः । भ्रमणहत्तस्या- त्यल्पत्वात्तदहिःस्था द्रष्टारो बालानां स्वाङ्गभ्रमेण भिन्नाव ६ ·२८२ सूर्यसिद्वान्तस्य . भिन्नानवयवान् पश्य तौति । अथ वस्मिन् वृत्ते चन्ट्रो चमति तदन्तर्गता व्यं सदा चन्ट्रस्य कलङ्गसहित तमेव भागं पश्यामोऽतः पूर्वोदितसिद्धान्तेन चन्द्रो भ्रमन् स्वाङ्गभ्रममुत्पादयतीति सिध्यति । अथ यच्च चन्द्र कलङ्गनाम्ना प्रसिद्धं तच्च सूक्ष्मदर्शकयन्वबलेन चन्द्रोपरि वनं पर्वतादिकं चास्तौति स्फुटं दृश्यते नव्यैस्तत्पर्वता- दौनामुच्छितिज्ञानं च कृतमस्तीत्यलं पल्लवितेन ॥७४॥ इदानीं ग्रहाणां गतावतुल्यत्वे कारणमाह । उपरिष्ठस्य महती कक्षाऽल्पाऽधःस्थितस्य च । महत्या कक्षया भागा महान्तोऽल्यास्तथाऽल्पया ॥७॥ कालेनाल्पेन भगणं भुत्तोल्पभ्रमणाश्रितः । ग्रहः कालेन महता मण्डले महति भ्रमन् ॥७६ ॥ खल्ययाती बहून् भुती भगणान् शीतदीधितिः । महत्या कक्षया गच्छन् ततः खल्पं शनैश्चरः ॥७॥ उपरिस्थितस्य ग्रहस्य कक्षा नसणवत्तं महती वर्ततेऽधः . स्थितस्य चाल्पा। सर्वासु कक्षासु चक्रांशा वा चक्रकला विभागा: समा अतो महत्या कक्षया भागा महान्तोऽल्पया कक्षया चाल्पा भवन्ति। ग्रहाणां योजनामिका गतिस्तु समा वर्तत इति पूर्वमेवोक्तम् । अतोऽल्पभ्रमणाश्रितोऽल्यकक्षावृत्तस्थितो ग्रहोऽल्पेन कालेन भगणं कक्षावृत्ताचितं हादशराश्यात्मकं प्रमाणं भुङ्क्ते । महति मण्डले कक्षावृत्ते न भ्रमन् ग्रहो महता कालेन भगणं भुते । अत: स्वल्पायां कक्षायां जातः शौतदीधितिश्चन्द्री होकयुगे बहून् भगणान् भुतो । शनैश्चरश्च महत्या कक्षया गच्छन् सन् ततश्चन्द्रात् स्वल्यं भगगामानं भुक्त इति ॥७५-७७॥

·सुधावर्षिगौ टोका। इदानीं 'दिनाब्दमासहोगणामधिपा न समाः क्तः' इति प्रश्नोत्तरमाह। मन्दादधःक्रमेण स्युश्चतुर्था दिवसाधिपाः । वर्षाधिपतयस्तात् टतीयाश्च प्रकीर्तिताः ॥७८॥ ऊर्ध्वक्रमेण शशिनो मासानामधिपाः स्मृताः । होरेशाः सूर्यतनयादधोऽधः क्रमशस्तथा ॥७॥ कक्षाक्रमेण मन्दात् शनैश्चरादधःक्रमेण चतुर्थी दिवसाधिपा भवन्ति । यथा कक्षाक्रमेण श । गु । भौ। र । शु। बु । चं । तत्व प्रथमं यदि शनिर्दिवसपतिस्तदा हितौयः शमेश्चतुर्थों रविस्तत- चतुर्थश्चन्ट्रस्टतौयः । चन्द्राच्चतुर्थो भौमवतुर्थ इत्यादयः । तहच्छनै- श्वरादधःक्रमण हतीया वर्षाधिपतयः प्राचीनः प्रकीर्तिताः कथिताः । यथा प्रथमः शनिस्ततम्रतोयो भौमस्ततस्ततौयः शुक्र इत्यादयः । अथ शशिनश्चन्ट्रादूर्ध्व क्रमेण मासानामधिपाः पूर्वैः स्मृताः । यथा प्रथमः शशो हितोयो बुधस्टतीयः शुक्र इत्यादयः । तथा सूर्यतनयात् शनेरधोऽधःक्रमेण होरेशा भवन्ति । यथा यदि प्रथमहोरेशः शनिस्तदा हितोयो गुरुस्तृतीयो भौम इत्यादयः । सूर्योदयात्सार्धघटोहयेनैकैका होरा भवति । यस्मिन् दिने यो वारः स एव प्रथमहोरायाः पतिर्भवति ततः पूर्वोक्तप्रकारेणान्ये होरेशा अत्र प्राचीनकारिका च । वारप्रवत्तिसमयादोरा सार्धघटौइयम् । नेयाः। अपि तदारनाथस्य षष्ठः षष्ठस्ततोऽपरः ॥ इति ॥७८-७॥

·२८४ सूर्यसिद्धान्तस्य इटानौं भकक्षामाह। भवद्धकक्षा तौक्षणांशोभमणं षष्टिताडितम् । सर्वोपरिष्टाट् भ्रमति योजनैस्तैर्भमण्डलम् ॥८०॥ तीक्षणांशो रवेभ्रमणं कक्षा षष्टिगुणितं भकक्षा नक्षत्राणां कक्षा भवेत् । सर्वोपरिष्टात् सर्वेषां ग्रहाणामुपरि दूर तैर्योजनै- भमगडलं कल्पितनक्षत्रागा वसं भ्रमति । नक्षत्राणां स्थिति : पृथिव्या अनन्तदूरे वेधेन सिध्यति । इयं भकक्षा चाचार्यैर- दृष्टानां कतिपयनक्षत्राणां कल्पितेति मे मतम् । अत एव भास्करः 'अवार्ककक्षातो भकक्षा षष्टिगुणा। अर्को भषध्यंश इत्यागम- प्रामाण्येनाङ्गोकता।' इत्याह ॥८॥ दूदानों वकक्षामाह। कल्पोक्तचन्द्रभगणा गुणिताः शशिकक्षया। आकाशकक्षा सा ज्ञेया करव्याप्तिस्तथा रवैः ॥८॥ "ग्रहर्त कक्षाः किंभानाः” इत्यस्य प्रश्नोत्तरे पूर्व नक्षत्रक- चोता। अधुना ग्रहाणां कक्षानयना) खकक्षामाह। कल्पे य उक्ताश्चन्द्रभगणा: एते सहस्त्रगुणिताः कलो स्युभंगणादयः' इत्यादिना ते शशिकक्षया गुणिताः सा तथा नक्षत्रकक्षावदा- काशकक्षा ज्ञेया। नन्वनन्तस्याकाशस्य कथमियत्ता कर्तु आकाशे चतुर्दिक्षु यावत् रवेः कराणां किरणाना व्याप्तिस्तत्परिधेः प्रमाणमिदं ज्ञेयम् । एतत् सर्व- मागमप्रामाण्येन मान्यम् । वस्तुतो रवेश्चलत्वात् व्योन्नि करागां सञ्चारगा यावत्तमोहानिस्तदाकारो वृत्तवन्न भवति पाक्यत इत्याह । अत एव ·सुधावर्षिणी टोका। २८५ कल्पकुदिन-गतियोजनघातसमेयं खकक्षा कल्ये ग्रहाणां गमन- योजनैः समेति वक्तुं शक्यते वेधेन गतियोजनज्ञानं च भवितुमर्हति तत्कल्पकुदिनघातसमेयं सङ्ख्या भवति वा नेति परीक्षा च भवितुमर्हति । अत एव भास्करः। ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नो वा कल्ये ग्रहः कामति योजनानि यावन्ति पूर्वैरिह तत्प्रमाणं प्रोक्तं खकक्षास्यमिदं मतं नः ॥” इति अत्रोपपत्तिः । खकक्षातुल्यानि योजनानि कल्ये ग्रहः कामति भगणाश्च पाठपठितसमाः। एकभगणभोगेन ग्रहः स्वकक्षा- वृत्तयोजनानि भ्रमति । ततोऽनुपातो यति कल्पग्रहभगणैः खकक्षामितयोजनानि तदैकेन भगणन किमिति । ग्रहकक्षा आचार्यगात्र ग्रहस्थाने शश्येव ग्रहीतस्तेन जाता खक - कग्रम खक शक % 3D कशभ हरगुणितेन शक X कशभ =खक । उपपन्नमानयनम् ॥८॥ इदानीमन्यकक्षार्थ योजनगत्याद्यर्थं चाह । सैव यत्कल्पभगोक्ता तभ्रमणं भवेत् । कुवासरैविभज्याङ्गः सर्वेषां प्राग्गतिः स्मृता ॥२॥ भुक्तियोजनजा सङ्ख्या सेन्दीभ्रमणसङ्गुणा । खकक्षाप्ता तु सा तस्य तिथ्याप्ता गतिलिप्तिका ॥३॥ सैव खकक्षा यस्य ग्रहस्य भगणेभक्ता लब्धं तस्य चमणं कक्षा भवेत् । तां खकक्षां कल्पकुदिनैर्विभज्य लब्धं सर्वषां ·२८६ मूर्यसिद्धान्तस्य । लब्धा कलातः ग्रहाणां योजनामिकाऽङ्ग एकदिवसस्य प्राग्गतिर्भवेत् ‘समा गतिश्च योजनैनभासदां मदा भवेत्' इत्यादि भास्करोक्तिश्च । गतियोजन- सङ्ख्या या सा चन्ट्रकक्षागुणिता स्वकक्षाभक्ता या लब्धि: मा पञ्चदशमता तस्य ग्रहस्य सा गतिकला भवेत् । अनोपपत्तिः । ग्रहकक्षानयनस्य गतियोजनानयनस्य च प्रागुत्ता। गतिकलानयनाथं चानुपातः। यदि ग्रहकक्षया ग्रहयोजनामिका गतिलभ्यते तदा चन्द्रकक्षया किमिति । चन्द्रकक्षायां ग्रहयोजनात्मिका गतिस्तत्र पञ्चदश योजनेरका पञ्चदशभक्ता कलात्मिका गतिः स्यादिति ॥८२-८३॥ इदानीं ग्रहकक्षाव्यासार्धमाघ । कक्षा भूकर्णगुणिता महौमण्डलभाजिता। तत्कर्णा भूमिकर्णीना ग्रहौच्चा खं दलीकृताः ॥८४॥ ग्रहकक्षा भूकर्णेन भूव्यासेन गुणिता महीमण्ड लेन भूपरिधिना भाजिता तदा तत्कर्णा ग्रहकक्षाव्यासाः स्युस्ते भूव्यासेनोना दलीकृताच खं ग्रहोचं स्वपृष्ठस्थानाद ग्रहकक्षावधि ग्रहोच्छ्रितिः स्यादिति । अनोपपत्तिः । भूपरिधिना भूव्यासस्तदा ग्रहकक्षया किमिति। नब्धी ग्रहकक्षाव्यासः तदधं भूकेन्द्रादु- ग्रहोच्छितिः इयं भूयासाधनोना स्वपृष्ठस्थाना- दुच्छ्रितिः अत उपपन्नम् । एवं 'किमुत्सेधाः' इति प्रश्नस्योत्तरं जातम् ॥८४॥ - ग्रक। ग्रक -- ग्रक भूक ग्रक-भूक - २ २

·सुधार्षिणी टोका।
२८७
इदानों पूर्वोक्तप्रकारण ग्रहकक्षा आनीय पठति ।
खत्रयाधिविदहनाः कक्षा तु हिमदोधितेः ।
जशीघ्रस्याङ्कखडिविकृतशून्येन्दवस्तथा ॥५॥
शक्रशीघ्रस्य सप्ताग्निरसाचिरसषड्यमाः ।
ततोऽर्कबुधशुक्राणां खखार्थेकसुरार्णवाः ॥८६॥
कुजस्याप्यकशून्याङ्कषड्दैकभुजङ्गमाः ।
चन्द्रोच्चस्य कृताष्टाब्धिवमुहिल्यष्टवड्यः ॥८॥
कृत मुनिपञ्चाद्रिगुणेन्दुविषया गुरोः ।
खर्भानोर्वेदताष्टदिशैलार्थखकुञ्चराः ॥८॥
पञ्चबाणाक्षिनाग रसायर्काः शनेस्ततः ।
भानां रविखशून्याकबसुरन्धशराश्विनः ॥८॥
खव्योमखवयखसागरषट्कनाग-
व्योमाष्टशून्ययमरूपनगाष्टचन्द्राः ।
ब्रह्माण्डसम्पुटपरिभ्रमणं समन्ता-
दभ्यन्तरे दिनकरस्य करप्रसारः ॥६॥
इति सूर्यसिद्धान्ते भूगोलाध्यायः ॥ १ ॥

·सूर्यसिद्दान्तस्य हिमदीधितेश्चन्द्रस्य कक्षा = ३२४३० योजनानि । बुधशीघ्रोच्चस्य योजनानि । कक्षा-१०४३२०८ शुक्रशीघ्रोच्चस्य कक्षा-२६६४६३० योजनानि। सूर्यबुधशुक्राणां कक्षा-४३३१५०० योजनानि । भौमस्य कक्षा = ८१४६८०८ योजनानि । चन्ट्रोच्चस्य कक्षा=३८३२८४८४ योजनानि । कक्षा=५१३७५७६४ योजनानि । स्वर्भानो राहोः कक्षा=८०५७२८६४ योजनानि । সুলঘৰয় कक्षा= १२७६६८२५५ योजनानि । भानां नक्षत्राणां कक्षा=२५०८८००१२ योजनानि । प्राकाश- कक्षा= ८७१२०८०८६४०००००० यो। ब्रहस्पते: इयमेव ब्रह्माण्डसम्युटय परिभ्रमणं परिधिः । अस्याभ्य तरे समन्ताच्चतुर्दिक्षु दिनकरस्य सूर्यस्य करप्रसारः किरणानां प्रसूतिभवति । खकक्षा ग्रहभगाहृता स्वकषेति पूर्व प्रतिपादिता। तत्र लब्धावर्धाधिके रूपं ग्राह्यमर्धाल्ये त्याज्यमिति नियमन सर्वा निरवयवाः पठिता: । प्रथमं सावयवां रविकक्षामानीय तां মন্তি স্থালো নন এনিন: ছিনিঠিনবিন্ধা वमा सा नेति मुधियामतिरोहितमेव। ग्रहभगणानां खकक्षा- याश्च भेदात् भास्करोक्तग्रहकक्षाः मोरोक्ताबहुत्र भिन्ना इति । खकक्षाविषये भास्करोऽपि मतान्तरमाह "करतलकलितामलकवदमलं सकलं विदन्ति ये गोलम् । दिनकरकरनिकरनिहततमसो नमसः स परिधिरुदितस्तैः ॥"इति अत्र ग्रहाणामुच्छ्रितिषु प्रायः सिद्धान्तेषु बहुत्र भेदः । संप्रति ·सुधावर्षिणी टोका। २८८ वेधोपलञ्चमानतोऽपि महदन्तरमिति सुज्ञेयम् । एवं ग्रहकर्तव तत्याततुङ्गयोः कक्षाऽत्र कक्षाप्रकारेण तदानयनाथ तदीया कक्षा पृथक् कल्पितेति भास्करोक्तिरतिरमणीयेति ॥८६-८०॥ सौताप्रियालोसम्प्रौत्यै सुधाकरहृदस्तथा । सुखायामृतवर्षिण्यां गतो भूगोलसदिधिः ॥१॥ इति सुधाकरदिवेदिकतायां सूर्य सिद्धान्तटौकायां सुधावर्षिण्यां भूगोलाध्यायः ॥१॥ अथ ज्योतिषोपनिषदध्यायः । तत्र तावदाचार्यों गोलं कथं रचदित्युपदिशति । अथ गुप्ते शुचौ देश स्नातः शुचिरलङ्कृतः । सम्पूज्य भास्करं भक्त्या ग्रहान् भान्यथ गुह्यकान् ॥१॥ पारम्पर्योपदेशेन यथाज्ञानं गुरोर्मुखात् । आचार्यः शिष्यबोधार्थ सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान् ॥२॥ भूभगोलस्य रचनां कुर्यादाश्चर्यकारिणीम् । प्रथमोऽथ शब्दो मङ्गलवाची द्वितीयः पूर्वोक्तानन्तर्यार्थकः । आचार्यों गुप्ते एकान्ते शुचौ पवित्रे देशे स्नातः कृतस्नातः शुचिः अनवतः खोपास्यदेवताद्योतकचन्दनादिभिभूषितो भक्त्या भास्करं रविं चन्द्रादौन् ग्रहान् दास्रादौ नि नक्षत्राणि यन्वरचनायां कुशलान् गुह्यकान् यक्षादींश्च सम्पज्य समभ्यर्थ शुद्धमनाः ।

·सुर्यसिद्धान्तस्य
पारम्पर्योपदेशेन गुरोर्मुखाद्यधाश्रुतं ज्ञानं सर्व शिष्यबोधार्थ
प्रत्यक्षदर्शिवान् प्रत्यक्षं दृष्टिवान् । आश्चर्यकारिणी भूभगीलस्य
भूगोलसहितस्य भगोलस्य रचनां कुर्यादिति मेरुपृष्ठे मुनीन् प्रति
स विशिष्टो मुनिरुक्तवान् । मन्मते रङ्गनाथव्याख्यानमत्र न
समीचौनमिति सुधौभिभृशं विभावनौयम् ॥ १-२॥
इदानौं गोलरचनामुपदिपाति ।
अभीष्टं पृथिवीगोलं कारयित्वा तु दारवम् ॥३॥
दण्डं तन्मध्यगं मेरोरुभयत्र विनिर्गतम् ।
आधारकक्षाहितयं कक्षा वैषुवती तथा ॥४॥
भगणांशाङ्गुलैः कार्या दलितस्तिस्र एव ताः ।
वाहोरावार्धकर्णैश्च तत्प्रमाणानुमानतः ॥५॥
क्रान्तिविक्षेप्रभागैश्च दलितैर्दक्षिणोत्तरैः ।
खैः खैरपक्रमैस्तिस्रो मेषादीनामपक्रमात् ॥६॥
कक्षाः प्रकल्पयेत् ताश्च कादीनां विपर्ययात् ।
तहत् तिस्रस्तुलादीनां मृगादीनां विलोमतः ॥७॥
याम्यगोलाश्रिताः कार्याः कक्षाधाराद् इयोरपि ।
याम्योदग्गोलसंस्थानां भानामभिजितस्तथा ॥८॥
सप्तर्षीणामगस्त्यस्य ब्रह्मादीनां च कल्पयेत् ।
मध्ये वैषुवती कक्षा सर्वेषामेव संस्थिता ॥६॥

·२८१ सुधावर्षिणी टोका तदाधारयुतेरूलमयने विषुवद्दयम् । विषुवत्स्थानतो भागैः स्फुटै गणसञ्चरात् ॥१०॥ क्षेवाण्येवमजादीनां तिर्यगज्याभिः प्रकल्पयेत् । अयनादयनं चैव कक्षा तिर्यक् तथाऽपरा ॥११॥ क्रान्तिसञ्ज्ञा तया सूर्यः सदा पर्येति भासयन् । चन्द्राद्याश्च खकैः पातैरपमण्डलमाश्रितैः ॥१२॥ ततोपकृष्टा दृश्यन्ते विक्षेपान्तेष्वपक्रमात् । सच्छिद्रं दारवं काठघटितमभौष्टं खेच्छाकल्पितव्यासप्रमाणं भूगोलं निपुणशिल्पिना कारयित्वा तन्मध्यगं मेरोर्दण्डं मेरुसज्ज्ञक दण्डमुभयत्र विनिर्गतं कुर्यात् । तत्र दण्डे प्रोतं कक्षादितयं कुर्यात् । एकं याम्योत्तरवृत्तानुरूपमपरं तदर्धच्छेदेन क्षितिजा- कारं मेरुदण्डाग्रयोः प्रोतं कार्यमित्यर्थ: तथा तत्र वैषुततो कक्षा च देया। मेरुदण्डाग्राभ्यां वृत्तयोर्नवत्यंशान्तर चिह्ने कार्य तच्चियोपरि आधारवृत्तद्दयतुल्यं वृत्तं बघ्नीयात् तत् पूर्ववृत्तयं - परि लम्बरूपत्वादिषुवदत्तसज्ज्ञं ज्ञेयमित्यर्थः । तास्तिस्रः पूर्वोदिता: कक्षा भगणांशाङ्गलैर्दलितांगैरसिता एव कार्याः । न्यूनाधिक्यं न भवेदिति सर्वदा ध्येयम् । मेषादीनां क्रान्तौनां ये विक्षिप्त भागा याम्योत्तरवृत्ते दलिता अङ्गितास्तैदक्षिणोत्तरैः क्रान्तिविक्षेपभागे: स्वैः स्वैरपक्रमैः क्रान्त्यशैः स्वस्खाहोरातव्यासाधै- स्तस्य विषुवइत्तस्य प्रमाणानुमानतस्तिस्रः कक्षाः कार्याः । त्रिज्याव्यासान यदि विषुववृत्तं तदा युज्याव्यासार्धेन ·२८२ सूर्यसिद्धान्तस्य किमिति । लवं युज्यावृत्तप्रमाणं भवेदेवं मेषादित्रयाणां युज्याहत्तकक्षाः कार्यास्ता विषुववृत्तममानान्तरा दक्षिगोत्तर- वृत्तस्थस्वस्वक्रान्त्यग्रगताः कार्या इत्यर्थः । ताः स्वस्वापक्रमात स्वस्खक्रान्त्यग्रात् मेषादिराशित्रयाणां कक्षा: कल्पयेत् ता एव विलोमेन कर्कटादिवयाणामहोरात्रहत्तानि च कल्पयेगणक इति शेषः । तदन्मेषादिवत् तुलादौनामहोरात्रवृत्तकक्षाः याम्यगोला- श्रिताः स्वस्वापक्रमात् कार्यास्ता एव विपर्ययात् मृगादौनामिति । अत्र 'अपक्रमात्' इत्यस्य रङ्गनाथकता व्याख्या गोलयुक्तिविरुद्धा विदा ज्ञेया। एवं कक्षाधारादिषुववृत्तस्याधाराद् द्वयोर्दक्षिणो- त्तरभागयोरपि याम्योदग्गोलसंस्थानां नक्षत्राणां तथाऽभिजितो नक्षत्रस्य सप्तर्षीणामगस्त्यस्य चाहोरात्रवृत्तकक्षाः कल्पयेहगाक इति शेषः । सर्वेषामहोरात्रवृत्तानां मध्ये तु वैषुवती कक्षा विषुववृत्तं संस्थितेति युज्यावृत्तानां निवेशेनैव स्फुटम् । विषुववृत्तस्य तथाऽऽधारवत्तस्यैकस्य क्षितिगानुकार्युन्मण्डलस्य च या युतिस्तस्या अर्ध्वमुपरि प्राचि पश्चिमे च त्रिभान्तरे यत्र कर्कि- मृगादियुज्यावृत्ते याम्योत्तर लग्ने तत्रायने दक्षिणोत्तरायगा. सन्धिस्थाने भवतः । तदाधारयुतिश्च विषुवइयं भवति । नाडीमण्ड लोन्मण्डलयोः प्राचि सम्यातस्तत्र सायनमेषादिर्यत्र च पश्चिम सम्यातस्तत्र सायनतुलादिरित्यर्थः । विषुवत्स्थानतः सायन- मेषादेः सकाशात् स्फुटै राशिसम्बन्धिभिआँगैस्त्रिंशन्मितैर्भगणसञ्चरा- ट्राशिसमूहनिवेशात् तिर्यग्ज्याभिरेवमजादीनां मेषादौनां क्षेत्राणि प्रकल्पयेहणक इति शेषः । मेषादिज्याः कर्णास्तत्क्रान्तिज्या भुजकर्णवर्गान्तरमूलं ताज्यावृत्तेषु कोटय इति क्रान्तिक्षेत्राणि प्रकल्पयेदित्यर्थः । तथा प्रथमायनाद् द्वितीयमय न तस्य यत्र भुजाः।

·सुधावर्षिणी टौका। २८३ यावत् तत्र गता तिर्यगेकाऽपरा कक्षा तथा विपुवहत्तसदृशी कार्या। अयनयोरुपरिगता विषुवत्स्थानगता चैका विषुववृत्त- समा कक्षा कार्यत्यर्थः । सा क्रान्ति सउज्ञा क्रान्तिवृत्तं ज्ञेया । तया कक्षया सूर्यो जगद्भासयन् प्रकाशयन् सदा पर्यति ममति । चन्द्राद्या ग्रहाच क्रान्तिम ण्डलमाश्रितः स्खकः पातैरपकष्टाः स्थानीयक्रान्त्यन्ताहिक्षेपान्तेषु शरान्तेषु ततस्तस्मादाकर्षणवशाद दृश्यन्ते । ते च स्वस्वविमण्डलेषु भ्रमन्त्रीत्यर्थः ॥३-१२॥ इदानीमुदयलग्नाद्याह । उदयक्षितिज लग्नमस्तं गच्छच्च तहशात् ॥१३॥ लकोदयैर्यथासिद्धं खमध्योपरि मध्यमम् । तत् क्रान्तिवत्तमुदयक्षितिजे प्राचि क्षितिजे यत्र लग्नं तदेवोदयलग्नं ज्ञेयम् । तइशादुदयलग्नवशादस्तमस्तक्षितिज पश्चिमक्षितिजं गच्छत् क्रान्तिवृत्तमस्तलग्नं ज्ञेयम् । काले पश्चिमक्षितिजे क्रान्तिवृत्तस्य यः प्रदेशस्तदस्तलग्नं ज्ञेय- एवं खमध्योपरि याम्योत्तरवृत्ते लङ्कोहयस्त्रि प्रश्ना- धिकारोक्तविधिना यथामिहं भवति तन्मध्यमं मध्यलग्नं खनग्न च जेयमिति ॥१३॥ इदानीमन्याचरज्ये आह । मध्यक्षितिजयोर्मध्ये या ज्या सान्याऽभिधीयते ॥१४॥ ज्ञेया चरदलज्या च विषुवत् क्षितिजान्तरम् । अहोरात्रवृत्तं यत्र याम्योत्तरवृत्ते लग्नं तदेव मध्यम् । तक्षितिजयोर्मध्ये या ज्याकारा रेखा साऽन्त्या कथ्यते गणकैः । उदयलग्न- मित्यर्थः ।

·२८४ सूर्यसिद्धान्तस्य मध्यस्थानात् क्षितिजगतोदयास्तसूत्रीपरि यो लम्बः साहोरात्रवृत्त- धरातले हृतिः। सैव विज्यापरिगाताऽन्त्येत्यर्थः। एवं विषवद् विषुवक्षितिजमुन्मण्डलम् । नामैकदेशेन नामग्रहणात् । तस्य स्वक्षितिजस्य चान्तरं ज्यारूपं तत् त्रिज्यावृत्तपरिणतं चरदलज्या चरखण्डकालज्या ज्ञेयेति । अत्रोपपत्तिः । त्रिप्रश्नाधिकारोक्तैव सुगमेति ॥१४॥ इदानों स्वक्षितिजमाह । कृत्वोपरि स्वकं स्थानं मध्ये क्षितिजमण्डलम् ॥१५॥ भूगोले स्वकं स्वीयं स्थानमुपरि कृत्वा तद्दशेन भूमेर्यावूध्वाधरौ प्रदेशौ तयोर्मध्ये परिकरवद्यवृत्तं तत् क्षितिजमण्डलं ज्ञेयम् । इदं क्षितिजं दृष्टान्तगोले कल्पितखगोले स्थिरं कामिति ॥१५॥ अथ भगोलस्य भ्रमणार्थमाह । वस्त्रच्छन्नं बहिश्चापि लोकालोकेन वेष्टितम् । अमृतस्रावयोगेन कालभ्रमणसाधनम् ॥१६॥ तुङ्गबीजसमायुक्त गोलयन्वं प्रसाधयेत् । गोप्यमेतत्प्रकाशोक्तं सर्वगम्यं भवेदिह ॥१०॥ बहिर्गोलोपरि वृत्ताकारण वस्त्रेगा छन्नं भगोलं लोकालोक- नोदयास्तसज्ज्ञकवृत्तेन पूर्वोदितक्षितिजवृत्तेनावेष्टितध्रुवयट्युपरि अमृतत्य जलस्य सावयोगेन धाराप्रवाहाभिघातेन तथा काल- भ्रमणसाधनं तं कुर्याद्यथा नाक्षत्रघटीषध्या पश्चिमाभिमुखं तस्यैकं भनमणं भविद्यथा साक्षाद्भगोलस्य प्रवहवायुना भवति। यदि ·सुधावर्षिणौ टोका। २८५ भ्रमणं न भवेत्तदा तुङ्गत्य महादेवस्य बोजेन पारदेन समायुक्तं तगोलयन्त्र तथा साधयेदिरचयेद्यथा नाक्षत्रपटौषध्या पश्चिमाभि- मुखं तस्यैकं पूर्ण भ्रमणं ध्रुवयध्युपरि भवेत् । एतद्यहोलवर्ण अतं तगोप्यं कस्मैचिन्न प्रकाश्यं यतः प्रकाशोतं तदर्णनं सर्वगम्यं सर्वे विदितं भवेद्येनास्य महिमा नटो भविष्यतीति ॥१६-१७॥ ननु त्वया कथमुक्तमित्याशकां परिहरन्नाह । तस्माद्गुरूपदेशेन रचयेगोलमुत्तमम् । युगे युगे समुच्छिन्ना रचनेयं विवखतः ॥१८॥ प्रसादात् कस्यचियः प्रादुर्भवति कामतः । कालसंसाधनार्थाय तथा यन्त्राणि साधयेत् ॥१६॥ एकाकी योजयेबीजं यन्ले विस्मयकारिणि । तस्माहोप्यत्वाहुरूपदेशेन परम्पराप्राप्तगुरोः शुद्धभावकथ- नेनोत्तमममुं गोलं गणकः कुर्यात् । अत एव मया गोप्यत्वेन नातिव्यक्ता तुभ्यं गोलरचना निगदितेति भावः । विवस्वतः सूर्यमण्डलान्तर्गतविशिष्टदेवस्येयं गोलरूपा रचना युगे युगे समुच्छिन्ना लुप्तप्राया कस्यचिन्मादृशस्य सूर्यांशपुरुषस्य प्रसादा दनुग्रहाभू यः कामतस्तत्सर्येच्छात एव प्रादुर्भवति व्यक्ता भवती- यथा मत्तस्वया गोलरचना ज्ञाता तथाऽन्यस्मान्माह- शादन्यतोऽवगन्तव्या कालस्यानाद्यनन्तवादित्याशयः । एवं तथा गोलयन्त्रवत् कालसंसाधनार्थाय गणकोऽन्यानि यन्वाणि साधयेट्रचयेत् । विस्मयकारिणि स्वयंवहादियन्ते च गोप्यत्वा- देकाको निःसङ्गस्तत्र बीजं पारदं योजयेदिति ॥१८-१८॥ त्यर्थः ।

·सूर्यसिद्धान्तस्य इदानीमन्यानि यन्त्राण्याह । शक्यष्टिधनुश्चक्रछायायन्वैरनेकधा ॥२०॥ गुरूपदेशाधिज्ञेयं कालज्ञानमतन्द्रितैः । तोययन्त्रकपालाद्यैर्मयूरनरवानरैः ॥ ससूत्ररेणुगर्भश्च सम्यक्कालं प्रसाधयेत् ॥२१॥ पारदाराम्बुसूत्राणि शुल्बसैल जलानि च । बीजानि पांसवस्तेषु प्रयोगास्तेऽपि टुर्लभाः ॥२२॥ कालज्ञानं शष्टिधनुश्चक्रः प्रसिद्धेश्छाथायन्त्रकायासाधकयन्तैरनकधा नानाविधगणितप्रकारे गुरूपदेशानियाजकथनादतन्द्रितैरभ्रान्तः पुरुषैः विज्ञेयम् । तोययन्वं जलयन्त्र तत् कपालाख्यं घटपूर्वकपाल निभं वक्ष्यमाणं तदाद्यं प्रथमं येषां तैर्यन्वै बालुका- यन्त्रप्रभृतिभिर्मयूरनरवानरैः। मयूराकारं नराकारं वानराकारं यन्त्रं यत् । . तैः ससूत्ररेणुगभैः । सूत्रसहिता रेणवो धूलयो गर्भ मध्ये येषां तैः। मयूरायुदरस्थापितवालुका घटिकाङ्गित- सूत्रमार्गण घटौषध्या तत्तन्मुखेभ्यः स्वतो निःसरन्तीति लोक- प्रसिद्धस्तादृशैयन्त्रैश्च गणकः सम्यक् कालं प्रसाधर्यदित्यर्थः। तेषु मयरादिषु यन्त्रेषु स्वयंवहार्थमेते प्रयोगाः प्रकर्षया योजनयोग्याः । ते क इत्याह । पारदाराम्बुसूत्राणोति । पारदो रसः । यन्त्रपालिगता अङ्गुशाकृतयो रसप्रक्षेपार्थ धातुजा: काठजा वा अम्बु जलम् । सुत्रं मुखविवराहालुकादिनि:- सारणार्थ लोहतन्तुरूपम् । शुल्बं तात्रम् । तेलजलानि आरा रूपविशेषाः । ।

·सुधावर्षिणी टोका। सैलमिश्रित पानीयानि । वा बीजानि केवलं पारदप्रयोगः । वा केवलं पांसवो वालुकाः । ते प्रयोगा अपि निश्चयेन दुर्लभाः सन्ति । आरादिषु कियत्पारादिदानेन तद्यन्त्र स्वयं स्त्रमदित्यस्य ज्ञानं दुर्घटं देशकालयन्त्र परिमाणाधीनमीश्वरैकगम्यमित्यर्थ: । शडयध्यादौनां निर्माणं भास्कराचार्येण सिद्धान्तशिरोमणि- यन्वाध्याये विस्तरतः: कृतमिति प्रसिद्धम् ॥२०-२२॥ इदानी पूर्वोदितषु यन्वेषु प्रसिद्ध कपालयन्त्रमाह । तामपातमधश्छिद्रं न्यस्तं कुण्डेामलाम्भसि । षष्टिर्मज्जत्यहोरात्रे स्फुटं यन्त्र कपालकम् ॥२३॥ घटदलाकारं ताम्रपाचमधश्छिम् । अधोभागे छिद्र यस्मिन् तत् । अत्र तथा छिद्रं कायं यथाऽमलजलपूर्ण कुण्डे न्यस्त सदहोराने षष्टिः षष्टिवारं मज्जति। एवं चेत्सदा तदेव स्फुटं कपालाख्यं यन्त्र जेयम् । मलादीनां प्रवेशा- छिट्रेवरोधो न भवेदतोडमलाम्भसि कुण्डे न्यस्तमिति । सिद्धान्तशेखर श्रीपतिश्छिद्रादिसाधने विशेषमाह । तहाक्यं च-- शुत्वस्य दिगिभर्विहितं पलयत् षडङ्गलोच्चं दिगुणायतात्यम् । तदम्भसा षष्टिपलैः प्रपूर्यं पात्रं घटार्धप्रतिमं घटौ स्यात् ॥ सत्रंशमाषत्रयनिर्मिता या हेम्नः शलाका चतुरङ्गला स्यात् । विडं तया प्राक्तनमत्र पात्रं प्रपूर्यते नाडिकयाम्बुना सत् ॥ इति। इदानी पूर्वोदितेषु यन्तेष्वतिप्रसिद्ध शङ्खमाह । नरयन्त्र तथा साधु दिवा च विमले रवी। छायासंसाधनैः प्रोक्तं कालसाधनमुक्तमम् ॥२४॥ यथा अत्र ·सूर्यसिद्धान्तस्य दिवा दिवसे रखो चाकाशस्य स्वच्छत्वादिमले सति तथा कपालयन्त्रवन्नरयन्त्र शङ्खयन्त्र च प्रसिद्धमस्ति । 'मयूरनरवानरैः' इत्यत्र यनरयन्त्र तच्च नराकृति ज्ञेयमिदं च द्वादशाङ्गुलानितं सूच्याकारं वा समतलमस्तकपरिधिरूपं प्रथमं यष्टि धनुश्चक्रः' इत्यादिना कथितं तद्भिन्नं शेयमिति । अस्य पाङ्गोश्छाया- मंसाधनैराचार्यरुत्तमं साधु कालमाधनं प्रोक्तम् । छायाज्ञानात् কাহান্নান। নন: মানি লন্। জনৰিছায়া ततश्चरज्यासंस्कारगण सूत्रज्ञानं तत उन्नतकालावबोधः सम्यम्भ- वतीति म सिद्धान्तशिरोमण्यादिपु स्फुटमिति ॥२४॥ इदानीं ग्रन्थोपसंहारमाह । ग्रहनक्षत्रचरितं ज्ञात्वा गोलं च तत्त्वतः । ग्रहलोकमवाप्नोति पर्यायेणात्मवान् नरः ॥२५॥ इति सूर्यसिद्धान्ते ज्यौतिषोपनिषदध्यायः ॥२॥ अत्र रङ्गनाथः 'यथा वैदे आत्मस्वरूपनिरूपणान्नारायणी- पनिषदुच्यते तथा ज्योतिःशास्त्रे प्रतिपादितानां ग्रहनक्षत्राणा- मेतद्ग्रन्थै कदेशे स्वरूपादिनिरूपणाज्योतिःसारं ज्योतिषी- पनिषदुच्यते' इत्याह ! ग्रहनक्षत्राणां चरितं पूर्वार्धे यदुक्तं तत् तथा तत्त्वतः सूक्ष्मरूपण नि:संशयं गोलं भूगोलभगोलखरूपप्रति- पादकमिदमुत्तरखण्डौयमध्यायइयं च ज्ञात्वा नरः पुरुषः पर्यायेण जन्मान्तरण स्वाभिलषितं ग्रहलोकमवाप्नोति-इति ।

·सुधावर्षिणी टोका। २८८ अथ वेधार्थ खगोलभगोलस्थितिस्ततो वैधक्रिया च गणकानां विनोदायात्र कथ्यते। । (१) यत्र खगोले नक्षत्राणां ग्रहाणां च दर्शनं भवति स च पृथिव्या अनन्तदूरे कल्प्यते । अत एव तदपेक्षया सर्वा ग्रहकक्षाः शून्यरूपा इव प्रतिभान्ति । तेन खगोलस्य केन्द्र कस्यापि ग्रहस्य कक्षाया अभ्यन्तरे यत्र कुत्र विन्दौ कल्पयितुं शक्यत इति । सर्वदृष्टिस्थानतो नक्षत्रोपरि गता रेखा: समानान्तरा इव दृश्यन्ते । अत एकदृष्टिवशतो यो दृग्गोलस्तत्र यानि नाडीमण्डलादिवृत्तानि तत्समानान्तराणि चान्यदृष्टिजाते दृग्गोले च नाडीवत्तादौनि भवत्तौति मुहुर्विचार्य मनसि धार्यम् । अथ खगोलभगोल- दृग्गोलानां रचना च भास्करगोलबन्धाधिकारतो ज्ञेया सर्वेषां वृत्तानां स्थितिश्च तत एव बोध्येति । प्राचीन व आकृति- गोलनिभा स्वीकता परन्तु सम्प्रति समुद्रयात्रादिभिनव्यैस्तदा- कृतिलघुव्यासोपरि दीर्घवृत्तार्थभ्रमणन यद्घनक्षेतं तत्सदृशो स्थिरीकता। तत्र यदि स्वपृष्ठस्थानं अबिन्दी भवेत् तदा तहिन्दी या स्पर्शरेखा तत्र यो मुख्यो लम्बः अगसञ्जस्तेन निरक्षीयो व्यासः आआसनो यं । अगा=ष, कोणं निर्माति स वेधोपलब्ध- पलः। दीर्घवृत्तकेन्द्रात् के - सज्जकाद्या केअ - रेखा सा च निरक्षीयव्यासेन यं 1 अकेा =ष कोणं निर्माति स च वास्तवपलः कथ्यते । अथ वेधोपलब्धतो वास्तवपलसानं क्रियते । अ= पृथिव्या बृहद्व्यासार्धम् । क = पृथिव्या लघुव्यासार्धम् । ( मद्दोघवृत्तलक्षणं द्रष्टव्यम् ) अ बिन्दोः कोटि:-र । के-केन्ट्रात तद्भुजः = य तदा रूपत्रिज्यायाम ·सूर्यसिद्धान्तस्य सर्ष Pune ह य .. य(१-२) अतः स्पर्ष =(१ - २ ) स्पष १ . ..(१) अथवा स्प (प ई) - स्पष - (१-२) स्पष १+(१-दू) म्पर - स्पष १-इज्यारेष अतः स्वल्पान्तरत: प-ष - ज्या २ ष . - ज्या २ष%= (२) *** एतेन ( 'अथवाक्षियलांशघातजीवा त्रिश- तौहृत्' इत्यादि मदीयं पद्यमुपपद्यते । एवमत्र के अर्ध्वाधरेखावर्शन दीर्घवृत्तकेन्द्रतो ग्रहागा নাহিঙ্গালায় ব্যানল ভযু নি। ma- र अथ स्पष, २ य Deautiansdudae nama क ज्याष अ कोज्याष २ (1) त्रा १ - कच्या अ.कोज्या२ष अरकोज्या घ+क ज्या २५; अतः र awww क ज्याष अकोज्या रेष+करज्या रेष - अ. कोज्या रेष अकोज्यार+करे ज्याप - , यर -- अतः केअर % 3D अकोज्य:२१+करेज्यारेष अकाज्याष+करेज्यारेष ततः म्वल्पान्तरतः के= अ(१ - गज्या ष) (यदि ग= अ)...(३) अनेन भूकेन्ट्रात् स्वपृष्ठस्थानस्थोच्छ्रितिज्ञानं भवति ।

·सूर्यसिद्धान्तस्य प्रतः १ १ ख १ D २१ me स meanswer का का एवं ज्याट्टनर -- D अत: टल, +Zल, पृ. +पृ. - ष - घ ! दृलं, + हल, इति विदितं जातम् । तनाम म नेयम् । प्रतः ज्याटल = ज्या (म-टल, ) यदि पृ': = पृ. - (ध - घ), प = पृ. (ष, -घ) केपू, र,, के, केन का, तदा ज्यादृल, ज्याप', ( १ - गज्याष) गज्या घ) ज्यापु = ज्याप ( ? = ज्याप (१ -गज्या रेष )ज्याप' ज्याप ( १ - गज्या ष, ) ज्या ज्या (म टल, )= कोज्याल, ज्याम - ज्याटल, कोज्याम अयं ज्याहल, अनेन भक्तः कोस्पटल, ज्याम-कोज्याम ( १ - गज्या घ१) (१-गज्या रेष) अनेन दृल, इत्यस्य मानं विदितं स्यात तत: ज्याप । एवं परमग्लम्बनं विज्ञाय (१-ग ज्या २१) ज्या ततः पृष्ठोच्छितिज्ञानतो ग्रहकर्णज्ञानं सुलभमिति । (8) अथ याम्योत्तररेखाज्ञानाथं रात्रौ भूपृष्ठस्यदृष्ट्या त्रिज्या- तुल्यया यध्या किमपि नक्षत्रं विध्येत् । यध्यग्रं नक्षत्रविम्बोपरि स्थिरं कार्यम् । एवं रात्रौ कतिपयवारं तन्नक्षत्रविम्ब बिद्धा तदुपरि यध्यग्रागिा न्यसेत् । यष्टिमूलानि तु सर्वागि दृष्टिस्थाने मिलितानि स्थाप्यानि । ततो रेखागणितयुक्त्या यष्ट्यग्रत्रयोपरि गतं वृत्तं कार्यं तच्चेतरयध्यग्रगतं भवति । तद्वृत्तं च नक्षत्राहोरात्र- वृत्तसमानान्तरम् । तत्केन्द्रं ज्ञात्वा दृष्टिस्थानात् केन्द्रगता रेखा %3- X ज्यापू ज्याप। ज्याल pm- १

·सुधावर्षिणी टीका।
कार्या। मैव ध्रुवयष्टिर्भवति । यध्याग्रात् क्षितिजीपरि यो लम्बो
दृष्टिस्थानात्तन्मूलगता रेखा स्वस्थाने याम्योत्तररेखा स्यात् ।
तदेखास्थनलि कया दूरस्थामुच्छ्रि तां पताकां तथा विध्येद्यथा
याम्योत्तर रेखास्थनलिकामूलाग्रगरेखायामेव पताकादर्शनं भवेदेवं
पताकास्थानं याम्योत्तररेखायां जातम् ।
पुनः पताकास्थान
याम्योत्तररेखायां नलिकां विन्यस्य तदने उत्तरदिशि दूर
पताका संस्थाप्य पूर्वविधिनाऽन्यो याम्योत्तररेखागतो बिन्दुर्बिजेयः।
एवं याम्योत्तर रेखास्थानां बिन्दनां तदन्तरयोजनानां च युगपउज्ञानं
जायत इति ।
अथ बेधोपलब्धग्रहनतांशादितो गर्भीयनतांशादिज्ञानं
क्रियते कल्प्यते दृष्टिस्थानतो योजनग्रहकर्णः = क । दिगंशाः = दि ।
उन्नतांशाः = उ। तदा प्रसिद्धज्यौतिषसिद्धान्त तो भुजादिमानम् ।
सर्वनात रूपमिता त्रिज्या बोध्या
भु = क . कोज्याउ. ज्यादि ।
को- क. कोज्याउ कोज्यादि।
-क. ज्याउ।
भूकेन्द्राभिप्रायेण दृष्टस्थानीयक्षितिज-सममण्डलादौनां
समानान्त: क्षितिजसममण्ड लादिभिः (तत्र तेषां मानानि के,
उ, दि कल्पयित्वा )
भु' = क. कोज्याउ'. ज्यादि ।
को = क . कोज्याउ. कोज्यादि।
= क. ज्याउ
भूकेन्ट्रतो दृष्टिस्यानरूपग्रहस्य भुजकोटिशङ्गवः (भु, को", )
भु = छिज्या (अ- अ)
%

·सूर्यसिद्धान्तस्य का - 0 प्रायेण %D - तदा श= छिकोज्या ( अ-अ) हितोयटतीययोरन्तरेगा अव बेधोपलमा अक्षांगाः = अ। वास्तवाक्षांगा भूकन्ट्राभि- । भूकेन्द्रात् पृष्ठस्थानोच्छितिश्च = छि। पक्षइयं क मानेन विभज्य र्याद फकोज्याउ ज्यादि= कोज्याउ ज्यादि-ज्यापज्या (अ - अं)। फकोज्याउकोज्यादि = कोज्याउ' कोज्यादि। ज्याउ-ज्याप कोज्या ( अ-अ ) अत्र ज्याप स्वदेशीय परमट्टग्लम्बनज्या। अत्र प्रथमं कोज्यादि अनेन डितोयं ज्यादि अनेन च सङ्गण्यान्तरत: फकोज्याउज्या ( द-दि ) कोज्यादि ज्यापज्या (अ-अ') (अ) एवमेव प्रथमं ज्यादि अनेन हितोयं कोज्यादि अनेन च फ. ज्याउ % 3D सङ्गुण्य योजनता फ कोज्या उ कोज्या (दि-दि) कोज्याउ ज्यादि ज्यापज्या ( अ-अ') (अ) इदं (क) अनेन विभज्य - स (दि-दि) - काज्यादि ज्याप व्या (अ- कोज्याउ'--ज्यादिज्यापज्या (अ) ...(+१) (+१) अत्र यदि म = ज्याप ज्या (अ-अ) कोज्याउ सदा स (दि-दि) = म . कोज्यादि ... १-म ज्यादि ग) ·सुधावर्षिणी टोका। सरलनिकोणिमितिथेठीतः मर ज्याग -दि-मज्याग+ मज्य३ग + ... ग=20-दि। पातेन विकलात्मकमानम् म.२ ज्या २ग -दि= म . ज्याग म. .६ ज्याग + + 11 ज्या १ ॥ २ज्या ३ ज्या१ वा यदि (ग) समौकरणे यदि ज्याच=मज्यादि तर्हि (दि-दि)= ज्याच . कोस्पदि' १-ज्याच सच . स ( ४५°+च ) कोस्पर्दि (घ) (ग), (घ) वलेन दि-ज्ञानतो दि-ज्ञानम् । दि-ज्ञान- -ज्ञानमिति स्फुटं गणितविदाम् । (अ), (क) एतद्हयं क्रमेण ज्या ३ (दि-दि), (दि-दि) आभ्यां सङ्गण्य ततो योजयित्वा पुनः (दि-दि) अनेनापवत्त्व कोज्याउ'-ज्यापज्या (अ-अ') कोज्याई (दि+दि) कोज्या १ (दि-दि) कोज्या ३ (दि' + दि) यदि स्पक = स्प ( अ-अ' ) तदा कोज्या (दि'-दि) ज्याउ = कोज्याउ'--ज्याप कोज्या (अ-अ') स्पछ । याउ = ज्याउ'-ज्याप कोज्या ( अ-अ' )। %3- (उ'-उ)-ज्याप कोज्या (अ-अ) ज्या (उ'+छ ) कोज्याक R- = १-ज्यापकोज्या (अ-अ) ज्या (उ' +छ) कीन्याक ·খ্রিভাময় ::. स्स (उ'--3) कोज्या(+) ज्यापकोज्या ( अ-अ') कोज्याछ ज्या (उ+छ) -ज्याप कोज्या (अ-श्र') कोज्याछ अत्रापि यदि म ज्याप कोज्या ( अ-अ') कोज्याछ - तदा स्म (उ -उ) मकोज्या (उ+छ) १-मज्या (a+छ) म ज्याग .:. उ - + मरेज्याग २ ज्या१ + मज्यिाश्ग ३ ज्या १ + ॥ " ज्या अत्रापि ग=20-(उ'+छ) अथवा यदि ज्याच = मज्या (उ+छ) तदा स्प (उ'-उ) = स्पचस्प (४५ + ) स्पग । अत्र दक्षिणदिगंशान् प्रकल्प्य सर्वं गणितं प्रदर्शितम् । उत्तर- दिगंशांश्च ऋणं प्रकल्प्य पूर्ववहगितं कार्यम् । (e) विषुवइत्तं क्षितिजमुन्मण्डलं याम्योत्तरवृत्तमयनप्रोतं च सममण्डलं प्रकल्प्य पूर्वप्रक्रमोक्तविधिना भूगर्भाभिप्रायेण भूपृष्ठाभिप्रायेण भुककोज्याक्राकोज्यावि भुक. कोज्याक्रा' कोज्यावि को=ककोज्याक्राज्यावि को' = क कोज्याक्राज्यावि = कज्याक्रा शं' = कज्याक्रा' गर्भाभिप्रायेण पृष्ठस्थानरूपग्रहस्य यदि विषुवांशाः = वि तदा तस्य भुजादयः = भु, को", " भु = छिकोज्याअ कोज्यावि को = छिज्या गर्भीयभुजादिभ्य एतान् विशोध्य - ·सुधावर्षिणौ टीका। D ummenu O AND क कोज्याक्रा'कोज्यावि ककोज्याक्रा कोज्यावि -छिकोज्या कोज्यावि। क कोज्याक्रा ज्याविक कोज्याक्रा ज्यावि -छि कोज्या' ज्यार्डि। के ज्याक्रा क ज्याक्रा -छिज्या। तत एतेभ्यः पूर्ववत् । फ कोज्याक्रा'कोज्यावि= कोज्याक्रा कोज्यावि -ज्याप कोज्या अ' कोज्यावि। फ कोजाका ज्यावि कोज्याक्रा ज्यावि -ज्याप कोच्या ज्यादि। फ ज्याक्रा = ज्याक्रा-ज्याप ज्यान एतेभ्यश्च पूर्ववत् । फ कोज्याक्रा ज्या(वि-वि) (अ) = ज्याप कोज्या अज्या( वि-वि) फ कोज्याक्रा'कोज्या (वि-वि) कोज्याक्रा-ज्यापकोज्या कोज्या (वि-वि) - ...... ..(क) अतः स्प (वि-वि) C ज्याप कोज्याअज्या ( वि-वि) कीज्याक्रा-ज्यापकोज्यान' कोज्या ( वि-वि") ज्यापकोज्यान यदि म = कोज्याका तहि स्य (वि-वि) मज्यान १-म कोज्यान अत्र वि-वि =नतकाल:न। अस्मात् वि-वि मज्यान मरज्यारन + मज्यान ३ज्या 11 + + ( १) ज्या? २ ज्या ·सूर्यसिद्धान्तस्य यदि च = म . कोज्यान तर्हि पूर्ववदेव स्प (वि-वि) = स्पच स्प (४५°+च ) स्पन । (अ), (क) एतद्द्यं क्रमेण ज्या (वि-वि), कोज्या ३ ( वि - वि) अनेन सङ्गुण्य ततो योजनतः पश्चात् कोज्या ३ (वि-वि) अनेनापवर्त्य फ कोज्याका' = कोज्याक्रा-ज्यापकोज्या कोज्या ३ (वि+वि-२वि") कोज्या ? (वि-वि) फ ज्याक्रा' = ज्याक्रा-ज्याप ज्याअ। अत्र यदि कोस्पछ कोज्या (न+) कोस्पत्र %3D तदा ( ल = विषुवांशलम्बनम् ) कोज्याल ३ फ कोज्याका' = कोज्याक्रा-ज्यापज्याअ'कोस्पछ । फ ज्याक्रा' = ज्याक्रा-ज्याप ज्यान । ततः पूर्वरौतिवदेव फ ज्या (क्रा'-~-क्रा)= ज्यापज्याअ' ज्या ( क्रा-छ) (ग) ज्याछ फ कोज्या (का-क्रा) =१-ज्याप ज्या कोज्या (क्रा-छ) (घ) ज्याक ज्याप ज्या ::. स्प (क्रा-का) %3- ज्या ( क्रा-छ) ज्याछ कोज्या (का-छ) ज्याछ १-ज्याप ज्यान यदि म= - ज्याप ज्या ज्याक ग=क्रा-छ। ३ज्या३ग AN मज्याग तदा क्रा-क्रा= ज्या मरज्यारग २ज्या१ • (२) ३ज्या यदि च = मकोज्याग तर्हि स्प (क्रा-क्रा)= स्पच स्प (४५°+) स्पग ।

·सुधावर्षिणी टौका। 3D ज्या (क्रा ज्या (क्रा'-छ) %3- (ग), (घ) एतद्दयं क्रमेण कोज्या( क्रा-छ), ज्या (क्रा-छ) अनेन सगुण्य, संयोज्य, ज्या ( क्रा-छ) अनेनापवत्य ज्या ' ग्रवि ज्या दृविं पूर्व कपाले नतकालं प्रकल्प्य विषुवांशे लम्बनमानीतं पश्चिम- कपाले नतकालमानमृणं ज्ञेयम् । एवमुत्तरां क्रान्तिं प्रकल्प्य क्रान्तौ नतिमानमानीतं दक्षिणक्रान्तौ च क्रान्तिमान मृणं प्रकल्प्य नतिमानमानेयम् । (७) क्रान्तिवृत्तीयभुजांशान् विषुवांशान् शरं क्रान्ति वित्रिभनतांशान् पलभागान् प्रकल्प्य चतुर्थप्रक्रमयुक्तिवत् भुजांश- संबन्धिलम्बनं शरसंबन्धि नतिमानं चागमिष्यति । (८) पूर्वोक्तप्रकारतो ग्रहयो: परमलम्बनवशेन कर्णयो- ज्ञानं कृत्वा यष्टिहितयेन मूलमिलितेन वेधेन तयोरन्तरांशान् विज्ञाय त्रिकोणमित्या विम्बान्तरसूत्रज्ञानं कर्त्तव्यम् । एवं रवितः सर्वेषां ग्रहाणां विम्बान्तरसूत्राणि प्रत्यहं साध्यानि । रविलग्न कोणज्ञानेन हयोईयोविम्बान्तरसूत्रयोरन्तरकोणाज्ञानं च भवति । ततो विम्बान्तरसूत्रैस्तदन्तगतकोणच रविवान ग्रहकक्षा- कृतिज्ञानं सुलभम् । (2) कल्प्यते याम्योत्तरवृत्ते यदाऽऽगमनं जातं ततोऽनन्तरं क-कालान्ते र-रविरागमनमभूत् । तत्र ध्रुवप्रोतकरणेन तत्क्रान्तिः रमा= क्रा ज्ञाता। ततो द्वितीयदिने तस्यैव स्थिर- नक्षत्रस्य याम्योत्तरवत्तागमनानन्तरं रवे- र्याम्योत्तरवृत्ते स्थितिः क-कालान्तराभूत्। प्रत्यह स्थिरनक्षत्रस्य ·अथ ३१० सूर्य सिद्धान्तस्य वैधेनैतत्क्रान्तिः रं मा = क्रा' जाता। क-क-कालयोरन्तर च गोलयुक्त्या रविविषुवांशान्तरण समं मामा'-तुल्यं प्रसिद्धमेव । गोले विषुवांपान्तरितं नाडीमण्डले बिन्दुइयं कृत्वा तत्र ध्रुवप्रोतकरणेन तत्र क्रान्तिहानेन च र, र बिन्दुह्यस्य क्रान्तित्तगतस्य ज्ञानं बिन्दुइयोपरिगं महत्तं क्रान्ति वृत्तं स्यात् । ततो नाडौमण्डले क्रान्तिमण्डलसम्पातोत्पन्नकोणस्य क्रान्तेमानं सुलभम् । अथ यदि मामा' = अ संमा = वि, समा = वि, मार = क्रा, मार =, क्रा, परमक्रान्तिमानम् = पा तदा चापीयत्रिकोणमित्या ज्यावि = कोस्पपा स्पक्रा। ज्या (वि+अ )= कोस्पपा स्पका । ज्या (वि+अ) परम- अतः स्पक्रा ज्यावि स्पका वा, कोज्या अ+ज्या कोस्पवि = स्पका कोस्सक्रा। म्पका कास्पक्रा-कोज्याब ततः कोस्सवि % 3D ज्यान अनेन विषुवांशज्ञानं ततः परमक्रान्तः सम्पातस्य ज्ञानं सुलभम् । अवैकस्मिन् दिनेऽयनांशगतिरनिर्वाच्या सूक्ष्मयन्त्रतोऽपि वेधेनानि श्चिता व्यवहारानी गगाकेन ध्येयेति । एवं रविकक्षाक्रान्ति- वृत्तस्य तन्नाडीवृत्तसम्पातस्य परमकान्तेश्च ज्ञानं सुलभमिति । एकदिने परमक्रान्तेश्चलनं च व्यवहारानह सुधीभिर्न ध्येयमिति । (१०) पूर्वोक्तप्रकारणेष्टसमये क्रान्तिकृतं नक्षत्रोपरि कदम्बप्रोतेन सम्पातात् सायना ध्रुवाः कदम्बप्रोतीयाः राश्च विज्ञेयाः। एवं बहनां नक्षत्राणां ध्रुवा: शराश्च वेधेन दिर्णीय सारण्यां विलेख्याः। द्वितीयवर्षे पुनः क्रान्तिवृत्तं स्थिरं स्थिरं कृत्वा ·सुधावर्षिणी टोका। कृत्वा तहशतस्तेषामेव नक्षत्राणां सम्पाता ध्रुवाः कदम्बवृत्ते शराच वेधेन बोडव्याः । अथ प्रत्येकनक्षत्रत्य गतवर्तमान- ध्रुवयोरन्तरं समानमुपलभ्यत शराश्च गतवर्तमानवर्षयोः समा एवोपलभ्यन्ते। अतो लाघवेन नक्षत्रध्रुवान्तरसमा क्रान्तिवृत्ते सम्पातगतिरयनांशगत्याख्या प्राचीनैः कल्पितति । (११) रात्रौ क्रान्तिवृत्तगतनक्षत्रेभ्यो ज्ञातध्रुवेभ्यः क्रान्ति- वृत्तं स्थिरौलत्य ग्रहविम्बोपरि कदम्ब प्रोतवृत्तेन सम्पाततस्तत् स्थानं ज्ञेयम् । ग्रहविम्बकर्णन कदम्बप्रोते ज्ञात शरांशेभ्यश्च त्रिकोणमित्या स्थानीययोजनकर्णस्य क्रान्तिहत्त धरातलगतस्य ज्ञानं च सुलभम् । एवं प्रत्यहं स्थानवेधः स्थानीयकर्णज्ञानं च सुलभम् । एवं प्रत्यहं स्थानवेधः स्थानीयकर्ण ज्ञानं च कार्य भगणान्तं यावत् । ततो भगणभोगकालेन चक्रकला भक्ताः फलं गतिकला सा कल्पकुदिनगुणा कल्पभगणकलास्ततः कल्पभगणमानं सुवाधम् । स्थानीयकर्ण ज्ञानेन यत्र दिने परमं कर्णमानं देवोच्चस्थानं ज्ञेयम् । द्वितीयमगणपरिवर्तनसमये पुनर्वेधे नोच्चस्थानं विदितं स्यात् तदन्तरकालेन तदुच्चान्तरकला- तस्तद्दिनगतिस्ततो भगणमानं सुबोधम् । एवं वेधेन सर्वदा सायनमगणमानमेवोपलभ्यते, अयनांशानाम ज्ञानात् प्राचौन- निरयणभगणा उच्चन्ते । एवं कदम्बप्रोते प्रत्यहं शरमानं विद्या तदभावस्थानं पातस्थानं ज्ञेयम् । द्वितीयपरिवर्तनसमये पुनः पात- स्थानं विज्ञाय तदन्तरवशात्तद्भगणज्ञानं कार्यम् । ग्रहयोराकर्षण- वशेनैकस्य कक्षा न वृत्ताकारा किन्तु दीर्घवृत्ताकारास्तीति संप्रति नव्यैवैधेन निश्चितम् । दीर्घवर्तुले कथं ग्रहाभ्रमन्ति तत्र स्पष्टीकरण कथमित्याद्यर्थं महौषवृत्तलक्षणं युचरचारश्चैतहयं द्रष्टव्यम् । ।

·पृ % ३१२ सूर्यसिद्धान्तस्य (१२) अथ ध्रुवतारा या लोके प्रसिद्धा सा सम्प्रति नाडौवृत्तपृष्ठीयकेन्द्र नातस्तद्देधेन प्राचीनरोत्या पलज्ञानं न भवति। तद्देधेन कथं पलज्ञानं भवेदेत दथं क्रिया प्रदर्श्यते । कल्प्यते ख = खखस्तिकम् । खप वास्तवयाम्योत्तरबत्तं নাভীলঙৰ पृष्ठकेन्ट्रगतम् । नाडीमण्डल पृष्ठकेन्द्र च = पृ। ध्रुववेधेन प्राचौनरोत्याऽक्षांमाः अ, तल्लम्बांशाच खध्रु 80-अ। वास्तवपलकोटि: न= नतकालमानम् । खJहै। खपृल। ल-टू = ध्रुवोन्नतांशाः-वास्तवाक्षांशाः = य | पृध्रु = द्यु ज्या- चापांशा = अथ चापीयत्रिकोणमित्या कोज्या = कोज्याल . कोज्याद्यु+ज्याल ज्यायु कोज्यान कोज्या (ड+य) कोज्याधु + ज्या (ट+य) ज्याद्यु कोज्यान =(कोज्यादृ-यज्या - कोज्यादृ+य ज्याट+..) (१-ईद्यु २+...) + (ज्यादृ + यकीन्याह-य ज्यादृ + . .) ( द्यु - + . ) कोज्यान अस्मात् य मानं धु-वर्गधनादिधातरूपायां श्रेठ्यामानोयते । अनेन विभक्त लघुसङ्ख्यायाश्चतुर्थघातादिमानानि खल्पान्तरात् त्यत्वा कोस्पट्ट = कोस्पट्ट - य+युकोज्यान-कोसट्टाकोप +[यकोसट्टकोज्यान + यः + यारे - या कोज्यान - यु २ कोज्यान ; Homewer न्याह a DHRedom ·सुधावर्षिणी टोका! ३१३ य = द्यु कोज्यान—यु २ अतः य = द्यु कोज्यान - कोस्पट्ट (य+यु २ - २ायकोज्यान) + (य+३यद्यु, २ - ३य द्यु कोज्यान - द्यु कोज्यान) अत्र हितोयादिपदानां त्यागात् प्रथमं य = ह्युकोज्यान । य' - आदिषत्थापनेन हितोयं य = ा कोज्यान - ६ यु कोसट्ट ज्यारेन। इदं मानं यवर्गे, प्रथमं यमानं य-धने समुत्थाप्य य = द्यु कोज्यान =यु कोस्पज्या न+ युरे कोज्यानज्यान यदि य, यु विकलासु प्रकाश्येते तदा जगार "कोस्पट्टज्यारेन+ ज्यान ज्यान। अन्तिमपदस्य तात्कालिकों गतिं शून्यां प्रकल्प्य महत्तममानम् ३ कोज्या अनेन समीकरणेन य ज्या २१" इदमायाति । संप्रति द्यु मानं वेधेन १३ १° । ३०' अस्मान्यूनमायाति । अतः परमाधिकस्यान्तिमपदस्य मानं .' . ५ अस्मादस्पं तत्त्यागन वास्तवाक्षांशाः = अ - यु कोज्यान+छु ज्या१'स्प अज्यान । ध्रुवतारा न नाडीमगड लपृष्ठे स्थिरेत्यस्य ज्ञानं कमलाकर- स्याप्यासीदत एव स खमिद्धान्त तत्त्वविवेके ज्यको १ % 3D . २ 'ध्रुवतारां स्थिरां ग्रन्थ मन्यन्ते ते कुबुद्धयः । साकं तैस्तु विवादोऽपि सतां मूढत्वमेव हि ॥ इति लिखति । एवं पूर्वोदितवेधविधिना ग्रहाणां सर्ववस्तुज्ञानं भवति ग्रन्थगौरवभयेन संक्षिप्तमुक्तम् । ईषदोषदिह मध्यगमादौ ग्रन्थगौरवभयेन मयोक्ता । वासना मतिमता सकलोह्या गोलबोध इदमेव फलं हि ॥

·३१४
सूर्यसिद्धान्तस्य
इति भास्करोक्तिश्चेत्यलं पल्लवितेन । यध्या पाङ्गत्रितयमित्यादि
यष्टियन्त्रे रबरहोरात्रं स्थिरं प्रकल्प्य भास्करेण सर्व स्थलमानौतं
तच्च गोलविदां स्फुटमेव । एवं तत्य फलकादियन्त्रे ष्वपि स्थलता
सुधिया विज्ञेयेति ।
सौताप्रियालौसम्प्रोत्यै सुधाकरहृदस्तथा ।
सुखायामृतवर्षियां ज्योतिषोपनिषद्ता ॥२॥
इति सुधाकरदिदिकृतायां सूर्यसिद्धान्तटीकायां सुधावर्षिया
ज्योतिषोपनिषदध्यायः ॥२॥

·अथ मानाध्यायः। নৰ নাৰ সৰিালি নৰ মানা। ब्राह्मं दिव्यं तथा पिल्यं प्राजापत्यं गुरोस्तथा । सौरं च सावनं चान्द्रमा मानानि वै नव ॥१॥ 'मानानि कति किञ्च तैः' इति प्रश्नोत्तरार्थ पूर्वोदितान्यम्याह । तत्र प्रथमं ब्राह्म "कल्पो ब्राह्ममहः प्रोक्तमित्यादेः परमायुः शतं तस्येत्याद्यन्तं मध्यमाधिकार उक्तम् । द्वितीयं दिव्यं देवज्ञानम् । दिव्यं तदह उच्यते इत्यादि । तत्षष्टिः षड्गुणा दिव्यं वर्षमित्यन्तं मध्य माधिकार एवोक्तम् । तौयं पित्य पूर्व कथितमपि तद्दिनं विशेषरूपणाग्रे वक्ष्यति । चतुर्थं प्राजापत्यं च वक्ष्यमाणम् । पञ्चमं गुरोर्बुहस्पते: पूर्व कथितमपि विशेषतो वक्ष्यति । सौरं च षष्ठं मानम् । सप्तमं सावनमानम्। चान्द्रमानमष्टमम् । नाक्षत्र च नवममिति सर्व प्रसिद्धमपि विशेषतोऽग्रे वक्ष्यत्याचार्य: । दिव्यसममासुरमानमपि कनायित्वा पर दश मानान्याहुरिति ॥१॥ अथ किञ्च तैरिति प्रश्नोत्तरार्थमाह । चतुर्भिर्व्यवहारोऽत्र सौरचान्द्राक्षसावनः बार्हस्पत्येन षष्ट्यब्द नेयं नान्यैस्तु नित्यशः ॥२॥ अत्र मनुष्यलोके सौरचान्ट्राईसावनैश्चतुर्मिव्यवहारो दृश्यते । तथा चोक्तं भास्करण अत्र ·सूर्यसिद्दान्तस्य वर्षायन युगपूर्वकमन सौरान मासास्तथा च तिथयस्तुहिनांशुमानात् । यत् अच्छ्रसूतकचिकित्सितवासरायं तत्सावनाञ्च घटिकादिकमार्तमानात् ॥ इति षध्यब्दं विजयादिषध्यब्दं च नित्यशो बाहस्पत्येन मानेन ज्ञेयं हादशना गुरोर्याता भगणाः' इत्यनेन । अन्यैस्तु न ज्ञेयं तेनैवादृष्ट- फलजनकत्वादिति ॥२॥ अथ सौरेण व्यवहारं दर्शयति । सौरेण युनिशोर्मानं षडशीतिमुखानि च । अयनं विषुवच्चैव संक्रान्तेः पुण्यकालता ॥३॥ अहोरात्योर्मानं वक्ष्यमाणानि षडशौतिमुखानि । अयनं दक्षिणमुत्तरं वा। विषुवत् सायनमेषतुलादिमानं वच्यभागा संक्रान्तेः पुण्यकालता चैतत्सवं सौरण प्रत्यहं सूर्यगतिभोग- नोत्पद्यते इति ॥३॥ इदानी घडशीतिमुखमाह । तुलादि षडशीत्यहां षडशीतिमुखं क्रमात् । तच्चतुष्टयमेव स्थाखिभावेषु राशिघु ॥४॥ षड्विंशे धनुषो भागे हाविंशे निमिषस्य च । मिथुनाष्टादशे भागे कन्यायास्तु चतुर्दश ॥५॥ तुलादेः षडभौतिसौरदिवसानां षडभौतिमुखं भवति । एवं विस्वभावेषु राशिषु तच्चतुष्टयं स्यात् । तुलादेः षडशीति

·सुधावर्षिणी टीका।
सौरदिवसास्त्रिंशत्मौरदिनैरेकः सौरमास इति गणनया धनुषः
षड्विंशे भागेऽतस्तदैकं षडशीतिमुखम् ।
ततः घडशीतिसौर-
दिवसा मौनस्य हाविंशे भागेऽतस्तद्वितीयं षड भीतिमुखम् ।
ततः षडशीतिदिवसा मिथुनत्याष्टारशे भागेऽतस्तत् टतीयं
घडशोतिमुखम् । ततः घडशोतिदिवसा मिथुनस्याष्टादशे भागे-
इतस्तत हतीयं बडशौतिमुखम् । ततः षडशीतिदिवसाः
कन्यायाश्चतुर्दशे भागेऽतस्तच्चतुर्थ षडशौतिमुखम् । एवं धनुर्मीन-
नकन्याराशिषु विस्वभावेषु षडशौतिमुखचतुष्टयं स्यात् ।
चतुर्पु षडशौतिमुखेषु सौरा दिवसा: = ४४८६ = ३४४ ।
सौरवषेऽवशिष्टा दिवसाः षोडश जाता इति ॥४----५॥
ततः
प्रवशिषोडशसौरदिवमानां माहात्म्स माह ।
ततः शेषाणि कन्याया यान्यहानि तु षोडश ।
क्रतुभिस्तानि तुल्यानि पिटां दलमक्षयम् ॥६॥
ततः कन्याया यानि षोडशदिनानि सौराण्यवशिष्टानि सानि
क्रतुभिर्य जैस्तुल्यानि तेषु पिता तुध्यर्थं यहतं भवेत् तदक्षयमनन्त-
फलदाट भवति ॥ ६ ॥
इदानों संक्रान्तिविशेषेषु नामान्याह ।
भचक्रनाभौ विषुववृहितयं समसूत्रगम् ।
अयनहितयं चैव चतस्रः प्रथितास्तु ताः ॥७॥
तदन्तरेषु संक्रान्तिद्वितयं द्वितयं पुनः ।
नैरन्तर्यात् तु संक्रान्तेजेयं विष्णुपदौड़यम् ॥८॥

·२१८
सूर्यसिद्धान्तस्य
भचक्रनाभौ भगोलगर्भ विषुवतियं समस्त्रगं भवति ।
गोलगर्भात् प्रथमं विषुवन्मेषादिगतं सूत्रमन्यविषुवत्तुलादिगतं
भवतीत्यर्थः । एवमयनहितयं च भचक्रनाभौ समसूत्रगम् । गोल-
गर्भात् कक्योंदिगतं सूत्रं मकरादिगतं स्यादित्यर्थः । एवं ताश्चतस्त्रः
संक्रान्तयो मेषकर्कितुलामकर
कराख्या: प्रथिता: प्रसिद्धाः सन्ति लोक
इति । तदन्तरेषु विधुवायनान्तरालेषु सङ्गान्तिहितयं हितयं भवति ।
हौ द्वौ राश्यादिभागौ भवत इत्यर्थः । यथा मेषाख्यदिषुवकांच्या-
यनयोर्मध्ये वृषमिथुनयोरादो। काख्यायनतुलाख्यविषुवयोर्मध्ये
सिंहकन्ययोरादी।
तुलाम करयोरन्तरे
वृश्चिकधनुषीरादी।
मकरमेषयोर्मध्ये कुम्भमौनयोरादौ । एवं विधुवमनन्तरं सङ्गान्तिह
तदनन्तरमयनम् । अयनानन्तरं पुनः सङ्कान्तियं तदनन्तरं विषुवमेवं
पुनः पुनयिमित्यर्थः । सङ्गान्तेनैरन्तात् तु विष्णु पदीर यम् ।
प्रथमविषुवमेषसङ्गान्त रनन्तरं सङ्कान्तियमध्ये प्रथमा बधसङ्गान्ति-
विशुपदौसज्ञा। मिथुनस्य सज्ज्ञा षडशौतिमुखमिति पूर्वोक्तव ।
कर्यनन्तरं सिंहसङ्क्रान्तिर्विष्णुपदौसज्ञा ! कन्यासक्रान्तिः
षडशौतिमुखम् ।
तुलानन्तरं वृश्चिकसंक्रान्तिर्विष्णुपदीसंज्ञा ।
धनुःसङ्क्रान्तिः घडशौतिभुखम् । मकरानन्तरं कुम्भसङ्गान्ति-
विष्णुपदीसंज्ञा । मौनसङ्क्रान्ति: पडशौतिमुखम् । एवं हे
विषुवत्संज्ञे हे अयनाख्थे चतस्रः षडशीतिमुखसंज्ञाः । चतस्रो
विष्णुपदीसंज्ञा इति हादश मंक्रान्तयो जाता इति ॥७-८॥
इदानीमुत्तरायणाद्याह ।
भानोर्मकरसंक्रान्तेः षण्मासा उत्तरायणम्
कांदेस्तु तथैव स्थात् षण्मासा दक्षिणायनम् ॥६॥

·सुधावर्षिणी टोका। ३१६ हिराशिनाथा ऋतवस्ततोऽपि शिशिरादयः । मेषादयो हादशैते मासास्तैरेव वत्सरः ॥१०॥ अर्कमानकलाः षष्ट्या गुणिता भुक्तिभाजिताः । तदर्धनाद्यः सङ्घान्तरर्वाक पुण्यं तथा परे ॥११॥ सूर्यस्य मकरसङ्गान्त : सकाशात् षण्मासा उत्तरायणं भवति । तथैव कर्किसङ्कान्त्यादेः षण्मासा दक्षिणायनं स्यात् । ततो मकरसङ्गान्तेरपि हिराशिनाथाः शिशिरादयश्च ऋतवो भवन्ति । इयोईयो राश्योरेकेक ऋतुनाथः स्यात् । मकरकुम्भयो: शिशिरः । मौनमेषयोवसन्त इत्यादयः । तथा श्रीपतिना च सिद्धान्तशेखर लिखितम् । मृगादिगशिद्दयभानुभोगात् षट् चर्तवः स्युः शिशिरी वसन्तः । ग्रीष्मश्च वर्षाश्च शरच्च तहडेमन्तनामा कथितोऽत्र षष्ठः ॥ इति । एते सङ्गान्तिविशिष्टा मेषादयो हादश सौरमासाः कथ्यन्ति । तेरेव हादसौरमासर्वत्सरः सौरवर्ष भवतीत्यर्थः । रविकेन्द्र यस्मिन् समये राश्यादौ याति स सङ्ग्रान्त मध्य काल उच्यते । यावविविम्बार्धकलातुल्यमन्तरं केन्द्रात् प्रागनन्तरं च च स्यात् तावबिम्बैकदेशस्य राश्यादौ सञ्चारात् सङ्गान्त : कालो भवति । तत्कालानयनार्थमनुपातः। यदि रविगतिकलाभिः षष्टिघटिका- स्तदा रविविम्बमानकलाभिः किं जाताः सङ्क्रान्ति नाड्यः केन्द्राभि- प्रायेण सङ्गान्त : प्राक् तथा परे च यास्तत्र स्नानदानादौ पुण्यं भवतीत्यर्थः ॥४-११॥ স্মথ ·३२० सुर्य सिद्धान्तस्य इदानी चान्द्रमानं पिटदिनं चाह । अर्कादिनिःसृतः प्राचौं यद्यात्य हरहः शशी। तच्चान्द्रमानमंशैस्तु ज्ञेया द्वादशभिस्तिथिः ॥१२॥ तिथिः करणमुद्दाहः चौरं सर्व क्रियास्तथा। व्रतोपवासयात्राणां क्रिया चान्द्रेण गृह्यते ॥१३॥ त्रिंशता तिथिभिर्मासश्चान्द्रः पिल्यमहः स्मृतम् । निशा च मासपक्षान्ती तयोर्मध्ये विभागतः ॥१४॥ दन्ति संयोगानन्तरमादिनिःसृतः शशो चन्ट्रोऽहरहो दिने दिने यत् प्राचौं दिशं याति तदेव चान्द्रमानं तत्र हादशभिरंशः सूर्याचन्द्रेऽन्तरिते तु एका तिर्थिज्ञेयाऽर्थाच्चान्द्रं दिनं ज्ञेयमित्यर्थः । तिथिः । करणं बवादि । उहाहो विवाहः । क्षौरं चुरकर्म । तथा व्रतबन्धादिकाः सर्व क्रियाः । व्रतोपवासयात्राणां मध्येच या क्रिया तत्सर्व चान्द्रेण मानेन एयत आचारिति । तिथिभिस्त्रिंशता विंशत्तिधिभिरेकश्चान्द्रो मासो भवति । पित्यमहो दिनं निशा राविशोच्यत इति पूर्व मेव प्रतिपादितम् । मासपक्षान्तौ दशान्तपूर्णान्तौ च विभागत: क्रमेणा तयोरहो- रात्रयोर्मध्ये दले भवतः । दर्शान्तो दिनाधं पूर्णान्तो रावा, भवति । अर्थात् कृष्णपक्षाष्टम्यधै दिनारम्भः । शुक्लपक्षाष्टम्य च निशारम्भ इति ॥१२-१४॥ इदानीं नाक्षत्रं दिनं नक्षत्रवशतो मासनामानि चाह । भचक्रभ्रमणं नित्यं नाक्षव दिनमुच्यते । नक्षत्रनाम्ना मासास्तु जेयाः पर्वान्तयोगतः ॥१५॥ स एव ·सज्जा। विशाखा- सुधावर्षिणी टौका! कार्त्तिक्यादिषु संयोगे कृत्तिकादियं इयम् । अन्योपान्त्यौ पञ्चमश्च विधा मासवयं स्मृतम् ॥१६॥ नित्वं प्रवहवायुना भचक्रस्यैकं भ्रमणं यद्भवति तदेव नाक्षत्रं दिनमुच्यते प्राचीनैरिति । पर्वान्तयोगतो नक्षत्रनाम्ना तु मासा- श्वान्ट्रमासा ज्ञेयाः । पर्वान्तः पूर्णिमान्तस्तत्र नक्षत्रयोगेन मासानां यथा कृत्तिकासंबन्धात् कार्तिकः । मृगशीर्ष- संबन्धान्मार्गशीर्षः । पुष्यसंबन्धात् पौषः । मघासंबन्धान्माधः । फाग्लुनौसंबन्धात् फाग्लुनः । चित्रासंबन्धाञ्चैत्रः । संबन्धाइ शाखः। ज्येष्ठासंबन्धाञ्ज्येष्ठः। ज्येष्ठ इति प्रामादिकः प्रयोगः । प्राषाढासंबन्धादाषाढः । श्रवणसंबन्धाच्छ्रावणः । भाद्रपदासंबन्धाद्भाद्रपदः । স্বয়িনীষাকাছিনল বুনি। पूर्णिमान्ते तत्तनक्षत्राभावे कथं तत्सना मासानामुचितेत्यत कार्तिक्यादिषु कार्त्तिकमासादीनां पौर्णमासौषु कृत्तिकादिइयं इयं नक्षत्रं कथितम् । यथा कृत्तिकारोहिणीभ्यां कार्तिकः । मृगार्द्राभ्यां मार्गशीर्षः। पुनर्वसुपुष्याभ्यां पौषः । आश्लेषामधाभ्यां माधः । चित्रावातीभ्यां चैत्रः । विशाखानुराधाभ्यां वैशाखः । ज्येष्ठामूलाच्या ज्येष्ठः। पूर्वोत्तराषाढास्यामाषाढः । अवगाधनिष्ठाभ्यां श्रावणः । इति फलितार्थः। अथावशिष्ट- मामार्थमाह। अन्त्योपान्त्याविति । अत्र कार्तिकस्यादित्वेन ग्रहगाादन्त्य आश्विनः । उपान्त्यो भाद्रपदः । पञ्चमश्च कालानः । इति मासत्रयं त्रिधा नक्षत्रत्रयवशत: स्मृतम् । रेवत्यश्विनौभरणीभि- राश्विनः । शततारापूर्वोत्तगभाद्रपदभाद्रपदः । पूर्वोत्तरा- फाग्लुनौहस्तैः फाग्लुन इत्यर्थः । एवं निरयणमानागतनक्षत्र- पाह।

·३२२ सूर्यसिद्धान्तस्य सानां सज्ञाऽत्र लिखिता तथैवाथर्ववेदेऽपि मासानां सज्जा। सायनमानवशात् तत्तनक्षत्राणां संबन्धाभावात् सज्जास्वनर्थ- पत्तिरतो निरयणमानेनैव व्यवहारः समुचित इत्येव प्राचीनानां वैदिकानां सम्मतिरिति स्फुटम् ॥१५-१६॥ अथ प्रसङ्गात् कात्ति कादौनि गुरुवर्षाण्याह । वैशाखादिषु कृष्णणे च योगः पञ्चदशे तिथौ । कार्त्तिकादीनि वर्षाणि गुरोरस्तोदयात् तथा ॥१७॥ यथा पौण नात्यां नक्षत्रसंबन्धेन तत्सउनो मासो भवति तथा वैशाखादिषु हादशगामेघु कृष्णपक्षे पञ्चदशे तिथावमायाम् । 'तिथिईयोः' इत्यनेन 'सकलानपि पूर्णिमातिथीनुपतस्थे तिथि- रेकिकाऽतिथि' रिति श्रीहर्षोलेश्चात्र तिथिः पंलिङ्गः । कृत्तिकादि- नक्षत्रसंबन्धात् कातिकादौनि गुगेवर्षांगित ज्ञेयानि । वैशाखामायां कात्तिकासंबन्धाहुरोर्वषं कार्तिकमज्ञम् । ज्येष्ठामायां मृगशीर्षसंबन्धात् मार्गशीर्षमित्यादि ज्ञेयम् । अवापि प्रोत- नक्षत्रायत्रयसंबन्धः प्रागुदितो बोध्य इति । तथा गुरोरस्तोदयाच्च कार्तिकादौनि वर्षाणि वेद्यादि। यद्दिने बृहस्पतेरुदयोऽस्तो वा तहिने यच्चन्ट्राधिष्ठितपञ्चाङ्गस्थनक्षतं तत्सउन गुरुवर्ष भवतीति “संहिताग्रन्थेऽस्तोदयवशाहर्षोक्तिः परमिदानौ- मुदयवर्षव्यवहारी गणकैर्गण्यतं येना दितेज्य इत्युक्तेरिति” इति गूढार्थप्रकाशके रङ्गनाथोक्तिरिति ॥१७॥ इदानीं भूदिनमाह। उदयादुदयं भानोः सावनं तत् प्रकोर्तितम् । सावनानि स्युरेतेन यज्ञकालविधिस्तु तैः ॥१८॥ यथा तदाशयः ।

·तथा सुधावर्षिणौ टीका। ३२३ सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा। मध्यमा ग्रहभुक्तिस्तु सावनेनैव गृह्यते ॥१६॥ सूर्यस्योदयादुदयमारण्य यावता कालेन द्वितीय उदयस्तदुदयं तदुयपर्यन्तं सावनं दिनं प्रकोर्तितं कथितमाचार्यैः । एतेनो- दयस्यान्तरकालेनैकं सावनं दिनमिति गणनया मध्यमाधिकार सावनानि युगसावनानि कथितानि । अत्र भानोरुदयेन नाडी- वृत्तस्थकल्पितभानोक्दयो ग्राह्योऽन्यथा विलक्षणसावनदिन- मानानि पाठायोग्यान्यहोणाहावनुपयुक्तानि च भवन्तीति विदां विदितानीति । तेः सावनदिनैर्यज्ञकालविधिः कार्य: । सूतकादीनां जननमरणसंबन्धिसूतकानामादिशब्देन चिकित्सितचान्द्रायणादौनां च परिच्छेदो निर्णयः । दिनमासवर्षपतयश्च मध्यमा ग्रहाणां गतिश्च गणक: सावनेनैव दिनेन ग्राह्यते इति सर्व स्फुटम् ॥ १८-१८ ॥ इदानी दिव्यमानमाह। सुरासुराणामन्योन्यमहोरावं विपर्ययात् । यत् प्रोक्तं तद्धवैदिव्यं भानो गणपूरणात् ॥२०॥ देवदैत्यानां मिथो विपर्ययाद्यदहोरात्रं भानोर्भगणपूरणात् प्रथमं प्रोक्तं तदेव दिव्यं मानमुच्यत इति ॥३०॥ इदानीमवशिष्ट प्राजापत्यब्राह्ममाने आह । मन्वन्तरव्यवस्था च प्राजापत्यमुदाहृतम् । न तन युनिशोभेदो ब्राझं कल्पः प्रकीर्तितम् ॥२१॥ নষ্ঠ ·३२४ सूर्यसिद्धान्तस्य ब्रह्मणो मन्वन्तरव्यवस्था या मध्यमाधिकारे 'युगानां सप्ततिः सैका' इत्युक्ता तदेव मानविद्भिः प्राजापत्यं मानमुदितं मन्नां प्रजापतिपुत्रत्वात । यथा देवादौनां माने दिनरात्रिव्यवस्था तया तत्र प्राजापत्ये माने युनिशो दो विवेको नेति वेदितव्यम् । यो युगसहस्रात्मकः कल्पः प्रागुदितस्तदेव ब्राह्म दिनं प्रकीर्तितं कथितं तावतौ तस्य रात्रिश्च । मेरोरूवस्थदृष्टिवशेन कमलाकरण दिनमानं सयुक्तिकमुपपादितम् । रात्रिसिद्धर्थ तु भास्करण "दिनान्ते रव्यादोनुपसंहृत्य शेत इत्यथः” इत्युक्तम् । परन्वाप्रलयं ब्रह्मा रविं पश्यतौत्यत्र न काऽपि युक्तिः प्रदर्शिता । “दूरगत” इत्यस्य गणितविधिना किमपि प्रमाणं न दत्तमिति । भूगोलाध्याये ५२-६७ श्लोकटोकासु दर्शितक्षेत्रयुक्त्या ब्रह्मणो यदुच्छ्रितिमानमागच्छेत् तद्दशतस्तस्य सततं रविदशनं भवेदिति ॥ २१ ॥ इदानों स्वोक्तमुपसंहरति । एतत् ते परमाख्यातं रहस्यं परमाद्भुतम् । ब्रह्मतत् परमं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २२ ॥ दिव्यं चादं ग्रहाणां च दर्शितं ज्ञानमुत्तमम् । विज्ञायार्कादिलोकेषु स्थानं प्राप्नोति शाश्वतम् ॥२३॥ हे मयासुर ते तुभ्यमेतत् परं द्वितीयखण्डमाख्यातं तच्च त्वत- प्रश्नान त्तरमुक्तं वस्तुत इदमुत्तरखण्डं रहस्यं परमाद्भुतं च । एवैतदुत्तरखण्डं गुह्यत्वात् परमाद्भुतत्वाञ्च ब्रह्मरूपं परमं पुण्यं एण्य स्वरूपं सर्वपापप्रणाशनं चापि ।

·--
सुधावर्षिणी टीका
३२५
अधुनोत्तरखण्डस्यास्य माहात्म्यं वर्णयति । दिव्यमिति ।
पूर्वार्धत्य माहात्म्यं तदुपसंहारे कथितमित्यस्यात्र कथयति ।
इदं दिव्य दिव्यमानमा नक्षत्रमानं ग्रहाणां कक्षादीनां
प्राग्दर्शितमुत्तमं ज्ञानं विज्ञाय नरः स्वाभिलषितेष्वादिलोकेषु
शाश्वतं नित्यं ब्रह्मसायुज्यरूपं स्थानं प्राप्नोति । ब्रह्मरूपस्थान-
प्राप्तब्रह्मरूपो नरों भवतीत्यर्थः ॥ २२-२३ ॥
अत्र रङ्गनाथा,
.
“यत्त्वेतत् ते परमाख्यातमित्यादिश्लोकः क्वचित् पुस्तकेऽस्मात्
श्लोकात् (२३ श्लोकात् ) पूर्व नास्ति किन्तु माननिरूपणान्ता
दिव्यं चाक्षमित्यादिश्लोकान्ते मानाध्यायसमाप्तिं कृत्वाऽग्रे
यथा शिखा मयराणां नागानां मणयो यथा ।
तहदेदाङ्गशास्त्राणां गणितं मूर्धनि स्थितम् ॥ १ ॥
न देयं तत् कृतघ्नाय वेदविलावकाय च ।
अर्थलुब्धाय मूर्खाय साहाराय पापिने ॥ २ ॥
एवंविधाय पुत्वायाप्यदेयं सहजाय च।
दत्तेन वेदमार्गस्य समुच्छेदः कृतो भवेत् ॥ ३ ॥
वजेतामन्धतामिस्त्रं गुरुशिष्यो सुदारुणम् ।
ततः शान्ताय शुचये ब्राह्मणायैव दापयेत् ॥ ४ ॥
चक्रानुपातजो मध्यो मध्यवृत्तांशजः स्फुटः ।
कालेन टक्समो न स्यात्
ततो बौक्रियोच्यते ॥ ५ ॥
राश्यादिरिन्दुरङ्गघ्नो भक्तो नक्षत्रकक्षया ।
शेषं नक्षत्रकक्षायास्त्यजेच्छषकयोस्तयोः ॥ ६ ॥
यदल्यं तद्भजेशानां कक्षया तिथिनिघ्नया ।
गोज भागादिकं तत् स्यात् कारयेत् तद्धनं रवौ ॥ ७ ॥

·सूर्यसिद्धान्तस्य
त्रिगुणं शोधयेदिन्दौ जिनघ्नं भूमिजे क्षिपेत् ।
दृग्यमनमृग शोच्चे खरामघ्नं गुराणम् ॥ ८ ॥
ऋणं व्योमनवघ्नं स्याहानवेज्यचलोच्चके ।
धनं सप्ताहतं सन्दे परिधीनामथोच्यते ॥ ८ ॥
युग्मान्तोक्ताः परिधयो ये ते नित्यं परिस्फुटाः ।
ओजान्तोक्तास्तु ते ज्ञेयाः परबौजेन संस्कृताः ॥ १० ॥
वच्मि निर्बीजकानोजपदात वृत्तमानकान् ।
सूयेन्दोमनवो दन्ता धृतितत्त्वकलोनिताः ॥ ११ ॥
पर बायतर्का महौजन्य सौम्यस्याचलबाहवः ।
वाक्पतेरष्टनेवाणि व्योमशीतांशवो भूगोः ॥१२॥
शून्यर्त्तवोऽक पुत्रस्य बीजमतेषु कारयेत् ।
बीजं खाग्न्युद्धतं शोध्यं परिध्यंशेषु भास्वतः ॥ १३ ॥
इनातं योजयेदिन्दोः कुजत्याश्वहतं क्षिपेत् ।
विदश्चन्द्रहतं योज्यं सूरेरिन्ट्रहतं धनम् ॥ १४ ॥
धनं भृगो वा निम्नं रविघ्नं शोधयेच्छनेः ।
एवं मान्दाः परिध्यंशाः स्फुटाः स्युर्वच्मि शीघ्रकान् ॥१५॥
भौमस्याभ्रगुणाक्षौणि बुधस्याब्धिगुणेन्दवः ।
बाणाक्षा देवपूज्यस्य भार्गवस्येन्दुषड्यमाः ॥ १६ ॥
शनेश्चन्ट्राब्धयः शीघ्रा ओजान्त बोजवर्जिताः ।
विघ्नं स्वं कुजभागेषु बीजं विघ्नमृणं विदः ॥ १७ ॥
अत्यष्टिघ्नं धनं सुरेरिन्दुघ्नं शोधयेत् कवेः ।
चन्द्रघ्नमृणमार्कश्च स्युरेभिदंक्समा ग्रहाः ॥ १८ ॥
एतही मया ख्यातं प्रौत्या परमया तव।
गोपनीयमिदं नित्यं नोपदेश्यं यतस्ततः ॥ १८ ॥

·सुधावर्षिणी टोका।
३२७
अपि च ।
परोक्षिताय शिष्याय गुरुभक्ताय साधये ।
देयं विप्राय नान्यस्मै प्रतिकञ्चककारिणे ॥ २० ॥
बीजं निःशेषसिद्धान्तरहस्यं परमं स्फुटम् ।
यावापाणिग्रहादौना कार्याणां शुभसिद्धिदम् ॥ २१ ॥
इत्यस्य कचित् पुस्तके लिखितय बीजोपनयनाध्यायस्यान्ते
लिखितो दृश्यते तत् तु न समन्जसम् । उत्तरखण्डे ग्रहगणित-
निरूपणाभावात् तन्निरूपणाप्रसङ्गनिरूपणौयस्याध्यायस्य लेखना-
नौचित्यात् स्पष्टाधिकार तदन्त वाऽय लेखनस्य युक्तात्वाच्च ।
किञ्च “मानानि कति किं च तैः” इति प्रश्नानामभावात् प्रश्नोत्तर-
भूतोत्तरखण्डोस्य लेखनमसङ्गतम् ।
उपदेशकाले
बोजाभावादग्रेऽन्तरदर्शनमनियतं कथशुपदिष्टमन्यथान्तर्भूतत्वे-
नेवोक्तः स्यादित्यादिविचारेण केन चिहृष्टेन बोजल्यापमूलकत्व-
ज्ञापनायान्त्येऽत्र बौजोपनयनाध्यायः प्रक्षिप्त इत्यवगम्य न व्याख्यात
इति मन्तव्यम् ।” इति लिखितवान् ।
अहो अत्रैवं वदता रङ्गनाथेन “युगानां परिवर्तन कालभेदोऽत्र
केवलम्" इति पूर्वार्धभागश्लोकटोकायां “एवं च युगमध्येऽप्य-
वान्तरकाले ग्रहचारिषु अन्तरदर्शने तत्तत्काले तदन्तरं प्रसाध्य
ग्रन्थांस्तत्कालवर्तमानाभियुक्ताः कुर्वन्ति । तदिदमन्तरं पूर्वग्रन्थे
बोजभित्यामनन्ति” इति सर्व व्यर्थं लिखितमिति बुद्धिमनिर्भृशं
विचिन्त्यमित्यलं प्रसङ्गागतविचारणेति ।
अथ मुनीन् प्रति स विशिष्टो मुनिः कथितसंवादस्योपसंहारमाह।
इत्युक्ता मयमामन्वा सम्यक् तेनाभिपूजितः ।
दिवमाचक्रमाकांशः प्रविवेश स्वमण्डलम् ॥२४॥

·३२८ सूर्यसिद्धान्तस्य मयोऽथ दिव्यं तज्ज्ञानं ज्ञात्वा साक्षादिवरू तः । कृतकृत्यमिवात्मानं मेने निधूतकल्मषम् ॥२५॥ ज्ञात्वा तमृषयश्चाथ सूर्यलब्धवरं मयम् । परिबब्र रुपेत्याथो ज्ञानं पप्रच्छुरादगत् ॥२६॥ स तेभ्यः प्रददौ प्रौतो ग्रहाणां चरितं महत् । अत्यततमं लोके रहस्यं ब्रह्मसम्मितः ॥२७॥ इति सूर्यसिद्धान्ते मानाध्यायः ॥३॥ समाप्तोऽयं सूर्यसिद्धान्तः । सूयींश: पुरुषो मयं दैत्यमामन्त्रा सम्यगनुसन्धानतः सर्व ग्रहभूगोल चरितमुपदिश्य 'एतत् ते' इत्याद्युक्ता दिवं स्वर्गमाचक्रमे वर्गगमनाय मतिं चके। कीदृशः स सूयांशः । नेन मयदेत्ये- नाभिपूजितः । गन्धधूपादिभिरभ्यर्चितः । स्वमण्डलं सूर्यविम्वं प्रविवेश तदन्तरे लौन इति । अथ सूर्याशान्तर्धानानन्तरं मयस्तद्दिव्यं ज्ञानं साक्षाद्दिवस्वत: सूर्यात् प्राप्तमिति ज्ञात्वाऽऽत्मानं निर्धतकल्मषं प्रक्षालितपापं कृतकृत्यं सम्पादितमनोरथमिव मेने

·--पा-मतमत एव रहस्य गुप्तं ब्रह्मसम्मितं
सुधावर्षिणी टोका।
३२८
मन्यते स्म । भवतेदं ज्ञानं कथं प्राप्तमिति बोटमुनिभिः पृष्टः
स विशिष्टो मुनिर्वदतिस्म ज्ञात्वेति । अथाहं सर्वे ऋषयश्च मयं
सूर्यलब्धवरम् । सूर्याल्लब्धो वरो येनेति तम् । ज्ञात्वा तमुपेत्य
तन्निकटे गत्वा तं परिबब्रुः परिवेष्टित वन्त आदरात् तत् सूर्यलब्ध-
ज्ञानं च पप्रच्छु: पृष्टवन । स च प्रौतो मयदैत्यस्तेभ्योऽस्मत्प्रभृ-
तिभ्यो मुनिभ्यो महारत्यकुतताभं च ग्रहाणां चरितं प्रदावा-
i..
ब्रह्मणा समं लोके संसा-
दरेण दत्तवानिति ॥ २४-२७ ॥
দ্বিয়ম্ভুনানিতম্বৰলৰীস্থান
सुधाकर ऐनिसुधाकरम् ।
गतसुताऽऽत्मसुखाय सुखायनं
शुभकरम्भकरं तिलकं वरम् ॥१॥
गोल तत्वविदुषां निरामया
सौरकृत्यमृतवर्षिगौ मया।
संस्कृतेयमय विहणे तया
सत्मुखं भवतु कण्ठसक्तया ॥२॥
आषाढशुलनवमौ शनिवासरे या
लोकानन्दविधुसम्मितविक्रमाब्दे ।
तस्यां समाप्तिमगमत् तिलकः सुधाभृ-
च्छोराघवेन्ट्रकपयेव सुधाकरोत्थः ॥३॥
सुधावर्षिणों विन्मनोहर्षिणौं वै
दुरुक्तिक्रियाकर्षिणी सदिचारैः ।
इमां सज्जना वीक्ष्य सौधाकरीं स्वं
मनो मोदयन्वैनिलोलाविलासैः ॥४॥

·सूर्यसिद्धालस्य सरलया किल देवगिरा मया विलिखिता निखिलाऽककलाकृतिम् । बहुविधां परिचिन्त्य मतान्तरै- निजऋतिर्गतिविझिरिहाता ॥५॥ सौताप्रियालौसम्प्रोत्यै सुधाकरहृदस्तथा । सुखायामृतवपिण्यां गता मानाधिकारकः ॥३॥ इति सुधाकरबिदितायां सूमिहान्तटोकायां सुधावर्षिण्यां मानाध्यावः ॥ ३ ॥ समाप्तोऽयं मतिलकः सूर्यसिद्वान्तः । सन् १९०६ ई. जनमासस्य ३० दिने पूर्णतामगात् । इति पाम् ।

·श्रीजानकीवल्लभो विजयते । संस्कृराभूमिका। जयति सरामो रामो जगतामुपकारकारणं येन । अकृत सशेषः शेषो विदित विशेषो निरवशेषः ॥ वराहमिहिरण निजपञ्चसिद्धान्तिकायां भट्टोत्पलेन च स्वकृत- बृहत्संहिताटौकायां यस्य सूर्यसिद्धान्तस्य मतं बहनि वचनानि च संग्टहीतानि स सूर्यसिद्धान्तो नायम् । भास्कराचार्येण स्वसिद्धान्त शिरोमणिगगिताध्यायभगणोपपत्ती यत्सर्यसिद्धान्तवचनं संग्रहीतं तदन तादृर्गवोपलभ्यत तथा तेनैव निजगोलाध्याययन्वाध्याये ( यध्या शकुत्रितयं ज्ञात्वा वा कथ्यते सर्वम् ) इत्यस्य मिताक्षरायां तथा (भावितयाझाममणम् ) इत्यादिना च यस्य सूर्य सिद्धान्तस्य मतं खण्डितं तन्मतमप्यस्त्यत्र ( द्रष्टव्याव य ग्रन्थस्य त्रिप्रश्नाधिकार श्लो ४०-४१ । परन्तु तेनैव निजगोलाध्यायगोलबन्धाधिकार ( तद्भगणाः सौरक्ता व्यस्ता अयुतत्रयं कल्ये) इति यत्सौरमतं लिखितं तच नास्त्यस्मिन् सूर्यसिद्धान्ते द्रष्टव्यावस्य ग्रन्थस्य त्रिप्रश्नाधिकारे लो ८-१०)। अतोऽयं सूर्यसिद्धान्तः प्रायो भास्कर कालिक सूर्यसिद्धान्तानुकल्प एवेत्यसंशयं प्रतीयते । उपरिलिखितहेतुना भट्टोत्पलानन्तरं भास्कराचार्यतः प्रागेव भारतवर्षेऽस्य सूर्यसिद्धान्तस्य प्रचारो जात इति स्फुटम् ।

·भट्टोत्पलेनाष्टाशोत्यधिकाष्टशततम शके ऽ(८८८)र्थात् पट्पट्य- धिकनवशततमखीष्टशो (८६६) वराहमिहिरकृतबहज्जातकोपरि टीका निरमायि। भास्कराचार्यगा च 'अदृश्यरूपाः बालस्य मूर्तयो भगगाश्रिताः'। इत्येतत्सूर्यसिद्धान्त श्लोकदयं बहादरेण स्वमतपोपणाय स्वभगगगो- पपत्तावुपन्यस्तम् । अतो यदि भास्करजन्मसमयात् पविदश- तमशका ( १०३६ ) दर्थात् वेदेन्दुरुद्रखौष्टशकात् ( १११४ ) पूर्व वर्षशतादस्य प्रचारसमयः कल्प्यते तदा प्रचारत्वादयं सूर्यसिद्धान्तो वेदेन्दुदगतम (१०१४) खोटशकासन्ने प्रादुरासीदिति सिध्यति । वेबरमहाशय-( Professor Weber ) मतेन एजिप्ट- देशस्य तालमयस ( Ptolemaias) नामा नृपतिरेव भारतवर्षे संस्कृतभाषायां तुरुमयनाम्ना प्रसिद्धः । पश्चात् स एव असुरमय इति भारतवर्ष प्रसिद्धः । अतः टालमी ( Ptolemy) नामक- गणकग्रन्थस्य आलमाजेस-( Almajest ) संज्ञस्यानुवाद एवायं सूर्यसिद्धान्तः । आलमाजेस-सूर्यसिद्धान्तयोः प्रकाराणां भेदान्नायं सूर्यसिद्धान्त अालमाजेस्टानुवाद इति शङ्करबालकृष्ण दीक्षितमतं साधु प्रतिभाति । मयदैत्यानुकम्पय मयदैत्यानुकम्पयाऽथ सूर्यसिद्धान्तो भारतवर्ष प्राप्त इत्यत्र न कश्चित् संशयः । (द्रष्टव्यमस्य ग्रन्थस्य पृ.३३४ )। अवान्येभ्य आर्षसिद्धान्तेभ्यो बहनि नतनानि प्रकारान्तरागि अतोऽयं वसिष्ठब्रह्मसिद्धान्तादिभ्यो नतनः । सूर्यसिद्धान्तः कृतयुगान्त सूर्यप्रसादतो मयदैत्येन लब्धस्तस्माद भारतवर्षपण्डितेषु प्रसिद्ध इति एतत्की स्वयमेव ग्रन्यादौ लिखितम् । अत एव तेनैतत्सूर्यसिद्धान्तकृताऽस्मिन् ग्रन्थे रामशब्देन सन्ति । परन्त्वयं ·त्रयं नन्दशब्देन नव जिनशब्देन सिद्ध शब्देन च चतुर्विंशति: संख्या कुत्रापि न पठिता यतस्ते शब्दाः कृतयुगान्तानन्तरं भारतवर्षे प्रचलिता इति महच्चित्रम् । अस्तु यत् किमपि सत्यम् । संप्रति तु भारतवर्षीया विहांसोऽमुं सिद्धान्त वेदवन्मन्यन्ते । गाणितिकाः स्नानजपहोमादिनाऽऽत्मानं पूतीकृत्यामुं पठन्ति पाठयन्ति चन्द्रसूर्योपरागयोश्च महापुण्य- प्राप्तार्थमस्य पाठं च कुर्वन्ति । ते महापुण्यजनकत्वादस्योपर्य- नेकाष्टोकाश्चक्रुः कुर्वन्ति च । अत एव मयाऽपि भारतीयं यूरप- देशीयरीतीचावलम्बयं सुधावर्षिगी टीका रचिता यया भारती- यानां यूरपदेशीयानां च मिथो नूतनप्रकारज्ञानेनोपकारो भवतीति दृढमाशासे । अथ बङ्गाली-एशियाटिक सोसाइटी-सत्येन्यो मम विशेषो धन्यवादो यैरनुकम्पया स्वसभाहारण समादरेणैयं मुद्रितेति २९-१०-१८१० [सुधाकरद्दिवेदी।