·विज्ञाप ना अनन्तानन्तमहाविभूतः अनवधिककल्याणगुणगणमहोदधेः भक्तजनासेचनकदिव्यमङ्गलविग्रहस्य परमपुरुषस्य विभूतीनां कल्याणगुणगणानां दिव्यमहलविग्रहस्य चापलापरूपस्य निर्विशेषाद्वैतस्य प्रतिकोटिभूतं सविशेषाद्वैतं जगति प्रतिष्ठापितवत्सु भगवद्रामानुजमुनिपु नूनमास्तिकलोकः सर्व एव सर्वथाऽधमर्ण इति नामिमानमूलं वचः । शाङ्करैः न तु शङ्करैः - प्रतितिष्ठासितम् अद्वैतं कीदृग्विपत्कारीति खण्डनग्रन्थपरिशीलनपरागा निर्मत्सराणां करबदरायेत तत्त्वं, यः किल ग्रन्थः अद्वैतवादस्य माध्यमिकशून्यवादसोदरत्वं, कण्ठत एव प्रतिष्ठापयति । अत एव खल तमिम खण्डनकारं शङ्करमतावलम्बी विद्यारण्यः स्वीयशङ्करविजये शङ्कर- पराजितं वर्णयति (16-167) । परन्त्विदमन प्रमोदस्थानं, यहहयो विमशनविचक्षणाः एतादृशं निर्विशेषवाद शङ्कराचार्यानभिमतं मन्यन्त इति । भगवदपवारमात्रफलकस्य नास्तिस्यपरमभूमेः एतादृशवादस्य निरसनेन जगदेव श्रीरामानुजमुनिभिः रक्षितं मन्यमाना देशिकसत्तमा अपि यतीश्वरसरस्वतीसुरमिताशयानां सतां वहामि चरणाम्बुजं प्रणतिशालिना मौलिना । तदन्यमतदुर्मदज्वलितचेतसां वादिनां शिरस्सु निहितं मया पदमदक्षिणं लक्ष्यताम् ।। इत्युद्घोषयन्ति । सारत. कथने, अत्र पूर्वार्धे भगवद्वितिकल्याणगुणदिव्यमङ्गलविग्रहाभ्युपगन्तारः आम्तिकाः उत्तरार्धे च तदनभ्युपगन्तारो नास्तिका एव च विवक्षिताः, म व्यक्तिनिष्ठा व्यक्तिनिन्दा वेति मन्तव्यम् । भगवत्कल्याणगुणायनुभवरसपरिचयवतामेव तदपलापिजनेषु कियानाक्रोशो भवेदिति उहितुं वा शक्यम् । एतादृशस्य निर्विशेषाद्वैतवादस्य प्रतिकोटिभूत मविशेषाद्वैतं प्रतिपादयदिदं श्रीभाष्यम् अनितर- साधारणज्ञानानुष्ठानवैराग्यशेवधिभिः, भगवद्विभूतिविशेषैः, वस्तुनो रामानुजसिद्धान्तनिर्धारणसार्वभौमैः, श्रीमत्कविकथककण्ठीरवचरणनलिनविन्यस्तंसमस्तात्मभैरः, यतिप्रवरभारतीरसभरेणैव वयो नीतवद्भिः, श्रीलक्ष्मी- हयग्रीवदिव्यपादुकासेवकश्रीमदमिनवरगनाथब्रह्मतन्त्रपरकालमहादेशिकैः महाकृपालभिः स्वीयगुढार्थमग्रहाख्य- ·टिप्पण्या जिज्ञासाधिकरणान्तं प्रथमसंपुटे मुद्रापयित्वा प्रकाशितमिति विदितचरमेव जगतः। द्वितीय- सम्पुटेऽस्मिन् चमसाधिकरणान्तो भागः प्रकाश्यते।।' हन्त ! विधिविलसितम् ! यच्चमसाधिकरणान्तयैव अन्थरचनया सन्तुष्यन्निव तुपारकिरणमण्डलमण्डनो भगवां स्तुरङ्गवदनः व्यतरदमुष्मै स्वाराधकाय यतिवराय स्वकीयं परमं पदम् (१९६६ तमे कैस्तान्दे)। . इदानीम् एतेषां कृपापात्रभूताः श्रीपरकालमठीयश्रीलक्ष्मीहयवदनास्थान्यामभिषिक्ताः श्रीमत्परमहंसेत्यादि बिरुदाङ्किताः श्रीलक्ष्मीहयवदनदिव्यपादुकासेवाहेवाकाः श्रीमदभिनवश्रीनिवासब्रह्मतन्त्रपरकालमहादेशिकाः श्रीमत्सु संयमिवर्येषु स्वकीयं भावबन्धमभिसन्दधानाः तस्कृतग्रन्थान् साकल्येन प्रकाश्य तेषु कृतज्ञता निजा- स्थानीधर्वहनरूपां प्रकटयितुं कृतमहासङ्कल्पा वर्तन्ते । । तमेत सङ्कल्प निरवर्तयत्स भगवान्हयास्यः स्वयं सुप्रसन्नः संयमिवरकरकमलयुगलसमर्पितेन निजपद- सरोजयुगलीकाशमानेनानेन श्रीकोशेन स्वमुखोल्लास प्राचीकशन्महामहिनि हयग्रीवजयन्त्याख्ये निजावतार- महोत्सवदिवसेऽस्मिन्निति नितरां प्रमोदइदनिमग्नो विज्ञान विज्ञापयति । विदुपामनुचर श्रीमदाचार्यचरणानामन्तेवासी मैसूरु श्रीमन्महाराजसंस्कृतमहापाठशालाया नियत्तव्याकरणप्रधानोपाध्याय विद्वन्मणिः सरगूरु श्रीनिवासवरदाचार्यः ·:: विपयानुक्रमाणिका - प्रथमाध्याये प्रथमपादे 438 1 31 "454 64 470 139 480 180 488 जन्माद्यविकरणम् शास्त्रयोनिवाधिकरणम् समन्वयाधिकरणम् ईक्षत्यधिकरणम् आनन्दमयाधिकरणम् অধিক প্রকাধিতা प्राणाधिकरणम् ज्योतिरधिकरणम् इन्द्रप्राणाधिकरणम् तृतीयपादे शुभ्वायधिकरणम् भूमाधिकरणम् अक्षराधिकरणम् ईक्षतिकर्माधिकरणम् दहराधिकरणम् प्रमिताधिकरणम् देवताधिकरणम् मध्वधिकरणम् अपशूद्राधिकरणम् प्रमिताधिकरणशेषः मर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधिकरणम् 252 616 281 522 289 646 292 317 562 567 674 338 362 द्वितीयपादे सर्वत्रप्रसिद्ध्यधिकरणम् अलंधिकरणम् अन्तराधिकरणम् अन्तर्याम्यधिकरणम् अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणम् वैश्वानराधिकरणम् 374 चतुर्थपादे आनुमानिकाधिकरणम् अमसाधिकरणम् 685 391 609 403 418 ·एतत्संपुटस्थसूत्राणां सूची 470 498 533 480 अक्षरमम्परान्त । अत एव च नित्य अत एव च सनम अत एव न देवता अत एव प्राणः 381 139 426 557 289 498 362 313 404 397 386 567 अत्ता चराचर अदृश्यत्वादिगुणको अनवस्थितेरसंभ अनुकृतेस्तस्य च अनुपपत्तेस्तु न शारीरः अनुस्मृते दरिः 504 851 350 241 430 618 अन्तर उपपत्तेः 374 666 891 इतरपरामर्शात्स इति ईक्षतिकर्मव्यपदे ईक्षते शब्दम् उत्तरत्रचैत्ररथेन उत्तराच्चेदाविर्भूत उपदेशभेदान्नेति चेत् उभयेऽपि हि भेदेनैन कम्पनात् कर्मकर्तृव्यपदेशा कामाच्च नानुमाना कल्पनोपदेशाच्च मध्वा क्षत्रियत्वगतेश्च गतिशब्दाभ्यां तथाहि गतिसामान्यात् गुहां प्रविष्णावात्मानौ गौणश्चेन्नात्म चमसवदविशे छन्दोभिधानान्नति जम्माद्यस्य यतः जीवमुख्यप्राण ज्योतिर्दर्शनात् ज्योतिरुपक्रमातु ज्योतिश्चरणाभि ज्योनिपि भावाच ज्ञेयत्वावचनाच ततु समन्वयात् 495 262 167 653 478 bon 150 504 609 429 300 353 अन्तर्याम्यधिदेवा अन्तस्तद्धर्मोपदे अन्यमावव्यावृत्तेश्च भन्यार्थश्च परामर्शः अपि मर्यते अभिव्यक्तरित्याश्म अर्भकोकस्त्वात्ताप अल्पश्रुतेरिति चेत् अस्मिन्नस्य च तद्योग आकाशोन्तरत्वादि আঙ্কাহান্নিান आनन्दमयोभ्यासात् आमनन्ति चैनमसिगन् आनुमानिकमप्येकेसो 2 508 330 242 609 574 612 252 202 181 510 131 506 585 56 ·7 692 234 658 442 522 415 233 695 165 229 596 529 488 347 438 408 463 366 497 419 397 530 320 351 443 . 424 सदपीनल्यादर्थवत् तदमावनिर्धारणे च तदुपर्यपि बादरायणः तद्धतुव्यपदेशाच तनिष्ठस्य मोझोप त्रयाणामेव चैवमुप दहर उत्तरेभ्यः दुभवाद्यायतनं धर्मोपपत्तेश्च धृतेश्च महिनो न च स्मार्तमतद्ध न वक्तुरात्मोप नानुमतच्छब्दात् नेतरोऽनुपपत्तेः पत्यादिशब्देभ्यः प्रकरणाच्च प्रकरणात् प्रतिज्ञाविरोधात् प्रसिद्धश्च प्राणस्तथाऽनुगमात् भावं तु बादरायणो भूतादिपादव्यप भूमा सप्रसादादध्यु मेदव्यपदेशाच्च मेदव्यपदेशाचान्यः भेदव्यपदेशात् मध्वादिप्वसम्भवाद महद्वच्च 235 मान्त्रवर्णिकमेव च मुक्तोपसृप्यन्यप रूपोपन्यासाच वदतीति चेन प्राज्ञो विकारशब्दान्नति विरोधः कर्मणीति विवक्षितगुणोपप विशेषणभेदव्यप विशेषणाच्च वैश्वानरस्साधारण शब्द इति चेन्नातः शब्दविशेपात् शब्दादिभ्योऽन्तः शब्दादेव प्रमितः शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो शास्त्रयोनित्वात् शुगस्य तदनादर श्रवणाध्ययनार्थ श्रुतत्वाच श्रतोपनिषत्कगत्य सस्कारपरामर्शात् समाननामरूपत्वच्चा सम्पत्तरिति जैमिनि संभोगप्राप्तिरिति सर्वत्र प्रसिद्धोप सा च प्रशासनात् साक्षादप्यविरोधं सुखविशिष्टाभिघा 516 578 327 363 33 445 562 169 658 497 167 318 383 547 558 306 635 444 430 240 356 275 340 444 472 645 427 601 37

·577
352
659
692
सुयुट्युत्क्रान्त्योभैदेन
सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात्
स्थानादिव्यपदे
स्थित्यदनाभ्या च
समयमाणमनुमान
376
स्मृतेश्च
स्मृतेश्च
स्वाप्ययात्
हृयपेक्षया तु
हेयत्वावचनाच्च
161
1 445
517
422
158
wickm

·अथ जन्माद्यधिकरणम्.२ २.सूत्रम्- - श्रीभाष्यम् किं पुनस्तब्रह्म? यजिज्ञास्यमुच्यत इत्यत्राह- श्रुतप्रकाशिका जन्माद्यस्य यतः । अथ शास्त्रकाण्टद्विकाध्यायपादपटिकाऽधिकरणरूपसबन्धिभेदेन सप्तविधासु सङ्गतिः सनत्यन्तराणा सट पादधिकरणमङ्गतिमाह-किंपुनरिति । शास्त्रसङ्गतिर्हि वेदार्थविचाररूपतया स्परतरा । वेदान्तार्थविनाररूप वाकाण्डसङ्गतिः, कारणविषय वाद्विक्सङ्गतिः, कारणविषयवाक्यस्तकरूपन्वादध्यायसङ्गतिः अयो गन्यवच्छेदविश्रान्तेः पादसङ्गतिः । शास्त्रारम्भार्थ-वासेटिकासङ्गतिः, अतोऽवान्तरसङ्गतिः किपुनरित्यादिभाष्येणोच्यते । जिज्ञाम्य पिचाये * सकलेनरपुरुषार्थत साधनपरित्यागपूर्वक प्राप्यत्वेनोपायत्वेन च यजिज्ञास्यमुक्तमित्यर्थः । प्राप्यतया प्रापक्तया च हि ब्रह्मापाततःप्रतिपन्नम् | * अनेन जिज्ञास्यमिति पदेन प्रणववेदप्रघानाद्यौपचारिकार्वाचीन ब्रहाशब्दार्थव्या- वृत्तिः, तच व्यापकस लक्षणस्य वक्तव्यतयाऽपि हि सिद्धयति ब्रह्मशब्दवाच्य स्वरूपेण गुणैश्च निरतिशयह पयोगि- वृहति यति ' 'बृहत्याāहणत्याश ब्रह्मेति परिपठ्यते' इति श्रुतिस्मृतिनिर्वचनात् ।। न 'ब्राह्मणोये सर्ग देवताः 'नफिरिन्द्रत्वदुत्तरः 'अनिस्सर्वादेवताः ''एक एव रुद्र.' 'सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दियो जनिता पृथिव्याः । जनिताऽमेनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः । 'आपो वा इदगॅसर्वम् ' इत्यादिभिर्नाह्मणामोन्द्रादीनामपि समान्यधिकरहितत्वप्रतीतेरर्थतत्व व्याकुलम् अत स्तेषु तापत्रयातरजिजास्य तत् ब्रह्म विलक्षणकमित्यर्थः । सर्वेषा समाभ्यधिनराहिन्ये प्रतीतेऽपि तद्व्याहतमन्यतरवाक्याव-. गतचेत्यनादरणीयम् । तत्वप्रधानेषु सधिप्रळयप्रकरणषु यदेव निरतिशयवृहदुत्त तदेव जिज्ञास्यमित्यभिप्रायेणा-'यतोवा इमानि' इत्यादिश्रुतिरितीममर्थ हृदि निधाय सूत्रकारेण जन्मादिसूत्र प्रणीतमित्यभिप्राययतोक्त किपुनस्तद्ब्रह्म यजि ज्ञास्यमुच्यतइति नहि किंपुनस्तो युक्तम् ।। गूढार्थसग्रह. अब जन्माद्यधिकरणम.२ प्रथमसूने अधिकारी निरूपितः। द्वितीयसूत्र विषयनिरूपणपरम् । यद्यपि 'ब्रह्मेतितावद्विषयः' (ता-टी) इति प्रथमसूत्रे ब्रह्मश-देन विषयो निर्दिष्टः । अथापि ब्रह्मशब्दार्थव्यक्तिविशेषनिर्णयम-तरा विषयनिर्णयो न सभवति । ब्रहा शब्दार्थनिरतिशयगृहाय वेदवाक्येषु बहुषु व्यचिपु प्रतिपायते । 'अमिस्स देवताः' इत्यादिवेदवाक्यानि व्यासायरुदा. हृतानि । व्यक्ति विशेषनिर्णयमन्तरा विषयनिर्णयासम्भवेन तन्निर्णयार्थ द्वितीयसूत्रमित्यभिप्रेत्य अवतारयति- किं पुनस्त. द्रहा इत्यादिना। किंपुनर्जिज्ञास्यमित्यनभिधाय किंपुनस्तीत्युक्त्या विषयः प्रथमसूत्रे उद्दिष्टः विशषनिर्णय: अति बोधितम् , क: कीदृशः इत्यादिजिज्ञासाक्रमे कहति जिज्ञासा प्रथमस्त्रे शान्ता । कीदृशइति जिज्ञासाानवृत्तिः द्वितीयसूत्रे । उदेशो लक्षण परीक्षा, इति क्रमे उद्देशः, प्रथमसूत्रे लक्षण द्वितीयस् कीदृश इति जिज्ञासा लक्षणेनैव शाम्यति । किपुन स्तद् इति सूतो किंशब्दस्य ब्रह्मशब्दार्थताऽयम्छेदकव्याप्यधर्मप्रकारकजिज्ञासाविषय. अर्थः । किंश-दस्य स्वसमभि- न्याहतपदार्थताऽवच्छेदक-याध्यधर्मप्रकारकजिज्ञासाविषय यतेः गदाधरादिभिर्गियात् । व्याप्यधर्मश्च लक्षणमेव 1 एक्च ·भाध्ये यत्तच्छन्दादीनां सृष्टिशब्दस्य च तात्पर्यम् [जन्माघ १-१३ श्रीभाष्यम् सू.१-जन्माद्यस्य यतः १.१.२ (जन्मादीति) सृष्टिस्थितिप्रळयम् । श्रुतप्रकाशिका सूत्रमुपादत्ते-जन्माद्यस्य यतइति । प्रथम पद व्याचष्टे-जन्मादीति। सृष्टिस्थितिप्रळयमिति । अन्यत्पदद्वयं वाक्यायोजनाया व्याख्यास्यते । प्रथमपदव्याख्यानस्य समासार्थनिर्णयार्थ वाक्यान्तरसापेक्षत्वेन वाक्यार्थयोजनायाम-त- भवयितुमशक्यत्वात्तस्य पृथग्याख्यानम् । सृष्टिस्थितिप्रळयमित्यत्र सृष्टिशब्द उत्पत्तिपरः। ' सृष्टिस्थित्यन्तकालेषु' सृष्टि- स्थित्यन्तरकरणीम् ' इत्यादिप्रयोगात् प्रयोज्यप्रयोजच्यापारवाचिशब्दाना व्यतिकरण प्रयोगो ब्रह्मणएव निमित्तोपादान- स्वाभिप्रायनिबन्धनः । सृष्टिस्थितिप्रळयमिति समाहाराय द्वन्द्वः । एकस्मिन्कार्येऽन्योन्यसापेक्षतया तुल्यनिष्पादकत्वेनान्वय इतरेतरयोगः-यथा दर्शपूर्णमासयोस्स्वर्गप्रति । अत्र समुदितविवक्षा अयमेव समुदायधिवक्षाया समाहारः । तत्कृतमेक्त्र चनख नपुसकत्वं च । अतोऽत्र सृष्टिस्थितिप्रळयमिति समाहारे द्वन्द्वःकृतः ।। वाक्यार्ययोजनाया सृष्टिस्थितिप्रळया इतीतरेतरयोगद्वन्द्वःकृतः उभयोपि फलैक्यात् । जन्मादीतीत्यत्रेतिकरणन तत्रैकवचने तात्पर्य गम्यते । तत्र पदार्थयोजनाया सृष्टिस्थितिप्रळयमित्येकवचनान्तपदेन सौत्रपदस्यैकवचनमनुसृत तत्रा- प्येकवचनं सृष्टिस्थितिप्रळयाना समुदायो लक्षणं नत्वेककमिति ज्ञापनार्थम् । समुदायस्य लक्षणत्व श्रुतिस्वारस्यादवसीयते- 'यतो या इमीनेि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत्प्रन्त्यभिसंविशन्ति' इत्यत्रीह न प्रतिवाक्यं तद्र होत्युक्तम् अन्यथैकतरलक्षणवैयर्थ्य च स्यात् ।। गूढार्थसंग्रह. लक्षणमुग्वेन ब्रह्मादार्थनिर्णयः द्वितीयसूत्रे इति विषयनिर्णयपरत्वमस्य सूत्रस्य सपन्नम् । एतेन शब्दसामान्यस्य सिद्धार्थे व्युत्पत्तिः प्रथमसूत्रे, ब्रह्मपदस्य व्यक्तिविशेषे व्यु पत्तिः द्वितीये, इत्युभयोरेकपेटिकाव सिद्धयति । यथोक्तमाचार्यपादैः- 'द्वाभ्यामादौ प्रतीतिप्रजननमुचितं सिद्धरूपे परस्मिन् ' इति ।। अन तापावाक्ये 'किंपुनस्तद्ब्रह्म' इत्यनेन 'अघोहि भगवो ब्रा' इति वाक्य, यत्तच्छब्दाम्या, बहाशब्देन, जिज्ञास्यमुच्यत इत्यनेन च 'तस्मा एतप्रोवाच ' इति यतो वा इमानि भूतानि' इत्यादि ' तद्विजिज्ञासस्व, तद्ब्रह्म इत्यन्तविषयवाक्यं च विवक्षितमर्थतसगृहीत भवति ॥ जन्मादीति सृष्टिस्थितिप्रळयमिति । 'यतोवा इमानि भूतानि जायन्ते' इति श्रुतौ जनिधातुप्रयोगेण सूत्रे 'जन्माद' युक्तम् । छान्दोग्ये-'तदैशन बहुस्या प्रजायेय ' इति तत्तेजोऽस्जत' इत्यादी जनिघायव सज- धानुनाऽभिधानेन तदभिप्रायेण सष्टिस्थितिप्रळयमिति भाध्ये उक्तम् । एतेन सद्विद्यावाक्येकायमानन्दमयविद्यावाक्यस्य सूचितम् । तेन 'ईक्षते शन्दम्' इत्यत्रोपक्रमे सद्विद्यावाक्यविचारः एतदमिप्रायेणेति बोधितम् । एवं छान्दोग्ये भूत प्रयकथनेऽपि अत्र तत्तिरीय भूतपक्षकोत्तया सद्विद्यायामरि भूतपञ्चकं विवाभितमिति सूत्रकाराशयो व्यजितः । एवं सूपकाराशयानीकार एव 'न वियदभुतः' इत्यादि सूत्रसङ्गतिः । तत्राकाशस्योत्पत्तिनिरूपणेन ब्रह्माकार्यस्य साध .

·उन्माद्य १.१२] अभेदमूलानुप्रवेशमहपटितष्टिपरः जनगन्दः तेन सम्विाक्यानांप्राधान्यं नामेदवाक्यानाम् ३ - . गूढार्यसंप्रहः विध्यते । समर पूर्व ' सोऽकामयत, बहुस्या प्रजायेयेति, सतपोऽतायत, सतपस्तत्वा, इदगॅसवमसृजत, यदिदं किंच तसृष्ट्वा, तदेवानुप्राविशत् , तदनुपविक्ष्य, सच्चन्यवाभवत् । इत्यादिश्रूयते । अनापि वक्ष्यमाणसजिधात्वर्थ एव जनिधा वहति सर्वसमतम् । अत्र जनिधावघटित एव सृजिघात्यर्थः, सृजेस्सकर्मकत्वात् । एवचानुप्रवेशसहपटितष्टिधार्टिका जनिस जन्मादीत्या जन्मगन्देन विवक्षितेति सिद्धयति । अनुप्रवेश एव 'सञ्चन्यचाभवत्' इत्याद्युक्ताभेदे मूलमिति चुनावेव व्यक्तम्। अनिषद्द्ये बहुस्यामित्युक्त्या जनेः भगवत्पर्यन्तन्वं स्फुटम् । सद्विद्याया नामरूपव्याकरणश्नुत्या तह दीकृतम् । एव मृत्ताकार्यदृष्टान्तक्यनेन परिणाम्युपादानत्वमपि ब्रह्मणः तत्र बोषितम् | अरश्च सद्विद्याया मृत्ताकार्य- शान्तकथनेन 'बहुस्याम् ' इन्युभयोक्त्या अनुप्रवेशस्याभेटहेतुताऽभिधानेन च परिणाम्युपादानत्वमेव ब्रह्मणः उभयत्र विकसितम् । एतत्तापर्यगैर प्रात्यधिकरणे परिणामादिति वक्ष्यत । तत्र च 'सच्चत्यचाभवत्' इतिश्रुतिः परैरप्युदा. हना । (श)भाष्यादिव्याख्यातृभिः कार्यात्मना परिणाम: विवाशितः सच मिथ्यापरिणामेऽप्युपपद्यते । सिद्धान्ते 'तस्मादा एतस्मात्' इत्यत्र प्रकृतिविशिष्टयोधपदाभान उपपादनकारणत्वविरक्षा नैव सम्भवतीत्युक्तम् । भामत्या कल्पतरी च पाक्यकारासिद्धान्तः अयमेरेत्युक्तम् ।। तथापि 'परिणामात्' इत्यस्य मिथ्यापरिणामयोधकवे नैव किञ्चिन्मानम् । कल्पतरूदाहृतवाक्यकारवाक्यानि न परमतसाघकानीति पूर्वाधिकरण एवं प्रतिपादितम् । शुत्तिरजतादिदृष्टान्तः भामत्यादिपूतः । एतदर्थस्य श्रुतौ विवक्षि तत्वे कारणत्वपरश्रुतायय दृष्टान्त: नामिहित । किंच परमते रजतप्रति शुत्ति विवर्तोपादानम् । अपितु शुक्त्यय छिननिदेव, अस्मिनथे नप्रमाण न दार्शनिकसमतिश्च । 'तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' इत्यत्र आत्मनशब्दस्य ब्यापकचे- तनवाचिन्वेन कारणत्वानुगुण्यन सूक्ष्मचिदचिव्यापकब्रह्मण एवोपस्थित्या उपादानकारणताऽवच्छेदकरूप स्फुटम् । तस्मा दित्यनेनास्य रूपस्य श्रुत्यन्तरप्रसिद्धत्वमपि व्यक्तम् । एवचाभेदमूलानुप्रवेशसहपठित सजिधात्वर्थान्तभूतजीनरेव उपनिष- वयप्रमिता जन्मादीत्यत्र जन्मशब्देन विवक्षिता। एतेन कारणवाक्यानामेव परब्रह्मनिर्णायकत्व अवैवाभेदनिर्णयात् । तैत्तिरीय पूर्वमुत्ताभेद एवं छान्दोग्ये उपक्रमे मृत्ताकार्यदृष्टान्तानुसारेण 'सन्मूला' इत्याद्युत्तर 'तत्वमसि' इत्यत्रापि विचितहति अभेदवास्याना न प्राधान्य किंतु कारणवाक्यानामेवेति सिद्धया परोक्तात्मकत्वप्रतिपत्त्यर्थत्व निरवकाशम् ॥ एतेन 'उपनिपदिति वेदहत्यपीद समभिवदन्ति महावचो महान्तः । 'सर्वत्रैव महागिरामुपनिषच्छन्दो मवे. दाचकः वेदश्शायमतोऽन्यदस्य निकर तेनात्र वेदादिगी: ५' इति सक्षेपशारीरकोतिरपि सूत्रकाराध्यप्रतिकूरैव । 'अझ विदामोति परम्' इति वाक्यस्थप्रापदार्थप्रश्नस्य जगत्कारणत्वेन निर्णयपरप्रतिवचन्याक्यापेक्षया परसमतमहावाक्याना उत्कर्षस्य सुनरामसंभवात् । अमेदवास्याना कारणवाक्योत्तरत्वेन उपक्रमे उपादान कारणतायाः प्रतिपादने तेनैवामेदोऽपि साधितो भाती युपत्रमादिषड्विघतात्पर्यलिङ्गोपेतत्वेन महावाक्याना प्राचल्य न सभवतीति व्यासेनैव निर्धारित भवति । एवमर्थविशेषयोधनायव 'यतोवा' इति श्रुत्यनुसारेण सूत्रे जन्मशब्दप्रयोगेऽपि एतच्छ्रुतिपूर्वाक्यश्रुत्यन्तरार्थपर्यालोच नेन जमशब्दार्थनिरिणाय सृष्टिस्थितिप्रळयमिति सृष्टिशन्दःप्रयुक्त. 1 श्रुतौ 'येन जातानि जीवन्ति ' इतिजीवधातुः प्रयुक्त. 'जीवन्ति प्राणान् धारयन्तीति परेषा (3) भाष्यम् । एवम् 'इमानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानि भूतानि जायन्ते इत्यर्थ. इति च । बहुत्र सर्वभूतशब्दः गी.मा.प्राणिपरः पाख्यातः । श्रुतौ जीवधातुप्रयोगेण शरीरसबद्धजीवरूपार्थप्रतात्या अत्र जीवविवक्षा स्फुट । छान्दोम्ये 'अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवा इत्पन तैत्तिरीये 'तदेवानुप्रा- विशत् तदनुप्रविश्य ' इत्यत्रच अन्वित्युपसर्गेण सर्वव्यापकस्य प्रवेश परिमितकार्याणा परिणामकाले तादृशपरिणामविशिष्ट .

·जायत युरास पलभ्य 'य प्रयन्ति' इत्युत्तमुतिपर्यन्तता [जन्माघ ११-२ श्रीभाष्यम् तद्गुणसंविधानो वाटुनीहि श्रुतप्रकाशिका नच समुदितलक्षण व्याव-भावात् । नहि जगदु पत्ती निमित्तापादानभूत स्थित्यादिकारणत्वस्या छेय किमपि वस्य स्तीतिचेत्-सत्यम् व्यपच्छयम् नेष्यते । तथाऽपि श्रुत्यनुरोधा सूत्रकारेणेवमुक्तम् । श्रुतिश्च तद्विजिज्ञासस्व' इति विधि सितोपासनोपयागिनिरतिशयवृह यविपरीताह पशङ्काव्यत्र उदार्थ समुदायमाह--शङ्कितव्यवच्छदेनापिहि सप्रयोजनत्य स्यात् लक्ष्याकाराविपरीतशङ्कानिराकरणेन पिना लक्ष्याकारनिश्चयायोगात् । नच जन्मादिश्वकैक्कारण व लक्ष्याकारीवपरी- तशङ्कानिराकरणक्षमम् । तथाहि उ पत्तिकारण वेऽभिहितेऽपि स्थित्यादिकारणवनचेत् तदनुगुणज्ञानशक्तिपिरहात , स्थितिप्र लयकारणभूतपस्वन्तरसद्भावाच जन्ममाकारणस्य निरतिशयबृहत्व न स्यात् । मुक्तेलयान्तर्भावा-मोक्षप्रदतयोपास्यस्या प्राप्यत्वाच, मोक्षप्रद वप्राप्य वानुगुणैगुणैश्च वृह व न। अतो जन्मकारण वमानस्य समस्तवस्तुव्यवच्छेदक्षम वऽपि जमादि- समुदायकारणत्वस्यैव निरतिशयवह ौपयिकवात् सृष्टिस्थितिप्रळयसमुदायकारण व लक्षणमिति ज्ञापितम् ॥ समुदायस्य लक्षण यमिहाविवक्षित जमादीति बहुबाहेरन्यपदार्थप्रधानत्वेन जन्मनोन-तर्भूत यादित्यवाह-तद्गुणेति । गूढार्थसग्रह व्यासितापर्येण प्रयुक्त इति निश्चीयते । व्याप्तिश्च स्थित्यर्था । जन्मादीत्यत्र जमशब्द अनुप्रवशमाल्बिजनेविक्षित व्याप्तिप्रतीत्या व्याप्तिफ्लभूतस्थितिरेव आदिशब्दार्थतया सूने विवलित इत्यभिप्रेत्य सृप्रिस्थितिप्रळयमित्यत्र स्थितिशद । अन्तयामितिसत्तानुवृत्तिलपणा स्थिति बहिर्भूतमातापिनादिमुग्नेन इनिष्टप्रातिपरिहारलभणा स्थितिश्चेति द्विविधा स्थिति अन्तर्बहियातिफ्लभूताऽत्र विवक्षिता । एतस्थितिद्वयसो एव जीवधात्वर्थप्राणधारणमिति प्रसिद्धम् । व्याप्त अनुग्रहार्य च यद्भूतेषु वसत्यपि, सानुग्राहकत्वन ' इति (व चि) उपनिषदि प्रसिद्धम् । श्रुनो वास 'अन्तहिश्चत सर्व व्याप्य नारायणरिस्थत ' इति श्रुत्यन्तरानुसारात् व्यातिनिबन्धन श्रुतौ जमस्थित्यो क्रमेणोक्त्या प्रयन्तीत्यनैव प्रलयो विरक्षित इति परे नवीना अपि । 'अमिमावेशन्ति' इत्यत्र मुक्तिविचितेनि नधीना । वस्तुतस्तु रिहावि दामोतिपरम् ' इति प्राप्य वेनातब्रह्मण एवार कारण लक्षणस्य विवक्षित वन प्रयन्तीत्यर घातो आप्नोतिसमानार्थक वेन च प्रयन्तीत्यर प्रातिरेव विवक्षिता । प्राप्तिश्च मुक्ततूंकेति पूर्वमेव निर्णीतम् ।। घाता प्राप्तथर्थसिद्धयमावन उपसर्गरलादेवार्था तरमतीतेरावश्यक्तया 'प्रयन्ति' इत्यत्र धातोरेव प्राप्य प्रसि दया तत्र प्राप्तिविवक्षण स्वरसम् । अन 'अभिसविशति' इत्यत्र ल्य इत्येव विवाचितम् । प्रयन्तीत्यत्र ल्य अभिस भव तीत्यत्र मुक्तिश्चेति विवक्षा न युक्ता । सृष्टिस्थियो करुणामूलक रेन मष्टिवाक्याना साफ्ल्यमिति प्रागेव निरूपितम् । करुणामूलकफलपर्यरतानतु मुक्तावति करुणामूलकायान्तरफलप्रतिपादनानन्तर परम्प प्रतिपादनमेय युक्तम् । मुत्तरात्य न्तिकलय वेनापि व्यवहारण आत्यतिबल्य तदातारेचल्यश्च एक्यच्छन्दघटितवाक्य एव सग्रहीतइति 'सिविशन्ति' इत्पन विपश्चितप्रल्प एव सृष्टिस्थितिपन्यामत्यत्र प्रत्यशब्दाय । सथ परस्य मुक्तिपर्यन्त येन सष्टिवाक्यना प्राधान्य अभे दयापानाचाप्राधान्य दीकृत भरति । 'अभिसरिशात' इत्यर मुदिारवाऽङ्गीकारपक्षऽपि सिद्धान्त उतार्थप्रतिपत्ते नानुपपत्ति । 'जन्मादीति' नपुसकलिङ्गानर्देशानुसारण सष्टिस्थितिमळ्यम् इयुक्ति । तदुणमविज्ञानो बहुव्रीहिरिति । जन्मादीत्यत्रतिशेष | ए बहुमाहर यपदार्थप्रधानतया जमन अप्रबोध ·जन्मान १-१.२] दुरिगान बहिनिरूपणपरमहामाध्य, प्रदीपानुगादः ५ অমায়িক बहुव्रीहितिषः तद्गणमामानोऽनणपिशानश्चेति । तत्र प्रथमस्यौदाहरण-मादीनि सर्वनामानि, लम्यकर्ण मानय ' इत्यादि । द्वितीयसोदाहरण चित्रगुमानय इति । गमलेग विशेष गुणशन्देन टिपण च शिक्षितम् । समित्येकीकार शेिषण ोिध्य च एक्कासि पेन सहशापयतीत्यर्थः । पयमपि यमीहान्यपदा प्रधान मन:- बदायांशिष्ट समुदायस्य . त समुदायतोऽन्यपदारया निमपत्तः । समस्यपट विनियम. मुदायान्तर्गी कारेणान्यपदा युन्यो । वरदमात्रम्य तेनाकारेण तद्वारामागत् ॥ अशा व्याययोगदानम् अचिन्त्ये गादिना तळयाचष्टे । अस्यी पदस्य जगन माने वक्तव्ये किमयों विकार इतिचे सूत्रकारिवभितार्थकथनार्थ:, तर्दियता च श्रुतिश्विश्या । श्रुतिविरक्षा कर शायाइसिनेत ; उच्यते- 'यतोगा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यत्र भूतशब्देन कार्यमर्गेऽभिहितेऽपि इमानीतिपद कार्ययस्य धर्मिप्राहकप्र- मागसिद्धाकागेपपरम् तत्र जगा आभासतापरत्व ब्राणी जिशास्यताऽनुपयोगीति बैंचियपरमिक्षानीतिपद शिकार्य. निष्पादनानुगुणगुगोकर्ष प्रदीति शालार्थम् । श्रुनि राक्यपद सन्देन निर्दिशास्सूत्रमारस्थापीयमे रक्षा | जगतः इमा- नीनिश्रुतो बहुवनने सन्यपि सोयमेकानन • कृसभ्य भुनिस्कायनाविशेषणेकपाशापनार्थ भुनान्द देवाटि- चतुर्तिघभूतमानपरयानिनेन भानीक्यायोगि रम्नकार्यसमटाया मजगदिषय रसापनाथ न । न हि माय जगत इत्युक्तम् । तर कार्य गम्य निदानदाता रात् न न RAIT सद्धनिदानचित्रीमनिन्ययादिपददयनाह ।। ननु गृहाधिकरणे गृह समाटायर उदयगतविशेषणे विभाऽभागादक पनने तात्पर्याभाव उत्तरेन यायेन प्रसिद्ध पानिर्देशरूपतया अनुवादम्पसा इदानस्सार विशेषण ना पर्याभावनय व्यास्यातव्यम् । मेरम् गृहाधिकरणद्देश्य विशेषगमाश्विक्षा न निषिद्धा अपि पनु पादस्य मूलभूतप्रापक्वाश्याक्तार्थविरुद्धविशेषणेहि तापामार उक्तः । उत्पत्ति. वाक्यसिद्धस्य • गृहबहु पस्य विरुद्धोत्रम् अन्यथा ' अष्टपं ब्राह्मणमुपनयीत' इत्यत्राप्य पर्ष वादिविशेषणे तात्प र्याभावप्रसवात् । अवतु प्रारकाक्यपु जगद्वैचित्यमेव स्पष्टम् । यद्वा यत्र प्रयुनस्य शब्दस्याधिवक्षायामन्यानुप- पाया आनर्थक्य तपोद्देश्यविपणविरमा तनपाङ्गीकृता तस्मादेय व्याख्यातु युक्तम् ।। गूढार्थसनद एव न स्यादिति शङ्काया नायकाटा । उक्त च 'सांदीनि सर्वनामानि ' (१.१.२६) इति सूरे महाभाध्ये सर्वशन्दः आदिः येपानानामानि ' शी बहुवाहिकधनानन्तर 'ययेव सर्वशब्दस्य सर्वनामसशा नपानाति । किंकार ! अन्य पदार्थवाददुबीहे । बहुचीहिरयमन्यपदार्थ वर्तते । तेन यदन्यत्सदात्तस्य सर्वनामसज्ञा प्राप्नोति । तद्या चित्रगु- रानीयतामि युक्त यस्य ता गानो भान्ति स आनीयते नगार , नैष दोष भरतिहि नहु ही तद्गुणसपिशानमपि । तद्यथा 'निनवाससमानय' लोहितोष्णीषा ऋत्विज. प्रचरन्ति इति तद्गुणानीयते तद्गुणाश्च प्रचन्ति' द युक्तम् ।। भत्र प्रदीप - तस्य अन्यपदार्थस्य गुणा -उपलक्षणानि तेषामपि कार्य सविज्ञान तद्गुणसविज्ञानम् । तत्र चित्रगुरा- नीयतामिति स्वस्वामिभावसब-ध. षष्ट्यर्थ ही स्वपिशेषोपलक्षितस्य स्वामिनए गानयन न गवाम् । ' दण्डी विपाणीचानी. यताम्' इत्यन सयोगसमवाय रथगन सब धेन सन्धिान कार्य विज्ञायमाने उपलक्षणस्याप्यन्तभरो भवति । इहाप्या- दिशन्दस्यावयवाचिवादुतावयभेद समुदाय: समाणार्थ: तस्य च समुदायस्य युगपल्लक्ष्य प्रयागाभावात्तदन्तर्भूताना- .

·उद्योतानुवादः दमानि' (७) इत्यनुसारेण अस्येति (म्) भूतशब्दे जीवानामपि दिशा [जन्माध १-१२ । ५ . श्रीभाष्यम् (अस्य) अचिन्त्यविविधविचित्ररचनस्य नियतदेशकालफलभोगब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तक्षेत्रज्ञ- मिश्रस्य जगतः (यतः) श्रुतप्रकाशिका तत्रानिदशीचव्यमाह-अचिन्येत्यादिना पदेन । जीवकर्तृकतया चिन्तयितुमशक्यत्वमचिन्त्यत्वम् | आकाश- वाग्वादिभेदन विविध वम् प्रत्येक तत्तव्यष्टियाहुल्येन विचित्र वम् ईदृशरचनस्वेत्यर्थः । अत्र रचना संस्थानम् । अश चिद्वैचित्र्यमाह-नियतेति । अस्मिन्देशे अस्मिन्काले इदफ्लमनेन भोक्तव्यमिति नियमो ब्रह्मादिपिपीलिकान्तानामविठो पेण भवति । ब्रहाणोहि स्वमानपरिमितवर्षशताधिक जीवितु अण्डान्तरे प्रपेटमण्डाधिपत्यादधि पल मोक्तुंचाशक्यम् । एव चिदचिद्वैचित्रीकथनेन क्षेत्रशभानस्य कर्तृत्वानुपपत्तिस्सू चिता ।। तृतीय पदमुपादत्ते-यतइति । पूर्वस्य पदस्य श्रुतिविवक्षाऽनुसारेण व्यख्यान कृतम् । अत्रतु तादृशपदश्रवणाभा- वेऽपि कथमनेकविशेषणोक्तिः । 'यतो''येन' 'यत्' इति प्रसिद्ध निर्देशोहि प्रापकवाक्यसापेक्षः तत्र प्रापकवा क्येषु जगत्कारणत्वजिशास्यत्वोपयोगियादृशविशेषणविशिष्टो योधर्मिविशेषउक्त : तादृयाविशेषणविशिष्टस्स एवान श्रुताय- सन्देन विक्षितइति सूत्रकाराभिप्रायइति कृत्वा तत्तद्विशेषणविशिष्टतद्धर्मिविशेषपरत्व सौत्रस्य यतश्शब्दस्योक्तम् । यतः इत्यत्र * तमिल्प्रत्ययस्य सार्वरिभत्तिकवाद्विभक्त्यन्तरशङ्का स्यात् तेन जगजन्मादयो यत्र भवन्तीति देशकालादिवदधि- करण वमेव ब्रह्मलक्षणमित्यपि शङ्कितु शक्यम् । * एव तसिलेोप्येकद्विबहुवचनसाधारण या कारणवाक्येषु सहायनेकश- पैरामिधानाच कारणानेकत्वशङ्का स्यादिति तदुभयव्युदासार्थ यस्मादित्युक्तम् ॥ गूढार्थसङ्ग्रह मेव पृथाप्रयोगत्वाकार्यार्थया सज्ञया प्रवर्तितव्यमिति सर्वशब्दस्यापि सा सिद्धयति । यथा 'देवदत्तशालाया ब्राहाणा आनीय-नाम् ' इत्युक्ते देवदत्तोऽपि यदिब्राह्मणो भवति स्वशालास्थश्च तदा सोऽप्यानीयत एव' इति । अत्र उद्योत:--' उपलक्षणानाति । प्रकारतया अन्वयिनीत्यर्थ.। कार्ये सविज्ञानमिति । तस्य द्वेधा कचिद्विशि- टस्य क्रियाया सन्निधानमात्रेण यथा क्रियायोगाभावेऽपि शुक्लवासस भोजयतीति । कचित्तु विशेषणस्यापि क्रियायोगेन यथा शुक्लबासस पश्येति । कार्य यत्र तद्भावमावि तत्र तद्गुणत्वमित्यर्थ.फलित. । एव तद्गुणसविज्ञाने तद्विशिष्टस्येतरान्वयः अन्यत्र तदुपलक्षितस्येयपि भेदः अयशब्दशक्तिस्वभावगम्योऽन्तर्भाव: कार्य कार्यसन्निहितत्व वा । एव च यन सयोग समवायान्तरसबन्धेन सर ध्यन्यपदार्थस्तत्र तद्गुणः । अन्यत्रातद्गुणइ.यु सर्ग इतिगोलार्थ । ननु प्रकते न सयोगो नापि समाय इत्यनआह-इहापीति । एवच समवायेन सन्धिनोऽयपदार्थत्वेन तद्गुणत्वमेयोचितमित्यर्थः' इति ।। 'इमानिभूतानि' इत्यत्रेदंशब्दप्रयोगेण तदनुसारेण 'अस्य ' इति इदशन्द एव सूत्रे प्रयुक्तः । 'इदमस्तु स. निकटम् ' इति महाभाष्यानुसारेण बुदया सनिकृष्टपरः इदशब्दः तत्तव्यमाणसिद्धपर्यासितः । 'भूतानि ' इत्यत्र भूत शन्दः पञ्चमहाभूततायर्येण न प्रयुक्त. इमानीत्यस्य वैयया॑त् । किंतु योगेन परिणामिकार्यसामान्यपर इत्यभिप्रेत्याह- अचिन्सविविधविचित्ररचनस्येत्यादि । परापे श्रुतौ ब्रह्मादिसम्बर्य-नविवक्षा उपनिषद्भाध्ये उत्ता। सूत्रभाष्येऽपि रूपाभ्या व्याकृतस्य अनेककर्तृमोक्कसयुचस्य मनसाऽप्यचिन्त्यरचनस्पस्य ' इत्युक्तम् । एतन जीवानामपि कार्यको ·जन्माना १.१.१] यम्मा सर्वेश्वरादित्यादिविशेषगाशि सूपस्य सपिपरल्वसाधकानि - - श्रीमाप्यम् यस्मात्सर्येभ्यराग्निसिलहेयप्रत्यनीकस्वरूपात्सत्यसङ्कल्पात् मानानन्दायनन्तकल्याणगुणा श्रुतप्रकाशिका उपाययोपेयतयाऽपि जिशास्य ये कारण नारयुत्तानि तत्व प्रापस्यास्यसिद्धान्येतन्दुनिविवाशतानि विशेषणानि दर्शयति । सत्यादिना। तियो मूर्नयो अशाः ब्रह्माशीनि पादपप्रकारापनः । प्रधानपुरपयो कारण केपाचिन्मतम् ईदृश न्यूनाधिक्तचायव छदार्थ 'तमीश्वराणां परमं महेश्वरम् ' 'सकारणं फरणाधिपाधिप' इत्यादिश्रुत्यनुसारेण सर्वे- श्रादियुतम् । कारणयास्यशेषभूनशोधक पास्यसिद्ध जिज्ञास्यत्वोपयोगिन निदनिध्यावर्तकाकारमाह-निसिलहेयप्र. त्यनीकस्वरूपादिति । निसियान्देनानिहतहयाप्पमाविकाराधितहया. शर्मिविपाकारायाश्च पियशिताः । या हसति तदियुक्तर युदस्यते प्रयनीकशब्देन प्रत्यनीजगदुपादान व नोपपद्यत इत्यवाह-वस्पादिति । अदा रकहेयसब घो व्युदसः नतु सद्वारकइत्यर्थ. । हेयन्यनीक विशेषणाशेऽपि हेयासभा: तत्सबन्धविरोधि वात् स्वप्रति. गेयादकत्यायोगाचेत्यत्राह-सत्यसङ्कल्पादिति । स्वपकल्यानुरूप हेयसबन्ध सश्रित नर्दियोगच कर्तुं समर्थः । नच हेय समीश्वरापेक्षया हेय तत्सकल्पनिकृत्यर्थेन तवीलारसार गादितिभाय.। सत्यसकल्प व हयप्रत्यनीकत्वोपपादक, कार. पपजिज्ञास्य वोपयोगिन । हेयप्रन्यनीकान्सत्यसवल्यादिति पदद्वयन 'अपहतपाप्मा' इत्यादिवाक्य सारितम् ॥ जिशास्यत्वोपयोगिनी • घर्मिस्वरूपस्य कल्याणतामाह-ज्ञानेति । आनन्दाय स्वानुकूल वम् । * आदिशन्देन सत्सत्यमान स च विवचिनम् । • हेयप्रत्यनीकत्व पूर्वमुक्तम् ज्ञानानन्देति भावप्रधाननिर्देश: 'ब्वेकोविचनकव. चने' दतिवन् शान मानन्दवसत्य यानि न प्रादेशिकानीत्यनन्तगन्दार्थः । * आदिशन्दनान-त्य य गृहीत वेऽपि सर्व. व्यापियस्य कालानन्त्यकथन नित्यत्वस्य सारिकवकथन सर्ववस्तुसामानाधिकरण्याहत्वस्य च नित्यत्व स्नप्रदेशवृत्ति. वकथन विरुद्धम् । * क्ल्याणस्वमन्येषामनुभवितॄणामप्यनुकूलत्य शानन्यादय. यस्य कल्याणगुणा यस्य तस्मादित्यर्य. यथा प्रमाऽऽश्रये दीप प्रभाषिना आश्रयाशस्यैव चतुरगळत्यरूपवत्तोज्यलयगुणा. तथा ब्रह्माणोऽपि शानत्यानन्दन्यसदे कवरूपानि स्वरूपस्य गुणा । धर्मिणो धर्मस्य च ज्ञानवे व्यक्तिभेदादविरोधः । धर्मधर्मिणोस्साधारणाकारो शानत्यानन्द. पादिः यथा नरस्यैर सतो राशो नराः परिक्रा इत्युक्त व्यक्तिभेदादविरोधः नरवचोभयसाधारणाकारः तदत् ॥ गूढार्थसङ्ग्रहः टिनिवेशस्सिद्धः। श्रुतौ ' यत' इत्यत्र यच्छन्दस्य प्रापकशुन्यन्तरप्रमाणसिद्धार्थबोधायन सूत्रे 'यत' इत्यत्रापि स एवाया विवक्षित इत्यभिप्रेत्य 'यतः यस्मात्सर्वेश्वरात्' इत्यादिभाष्यम् || 'कि कार ब्रह्म देवामशक्तिम्' 'क्षर प्रधानममृताक्षरहरः क्षरामानावीशते देवएकः' णेशस्ससारमोक्षस्थितिबाघहेतु. ।' 'सकारण करणाधिपाधिप.' ' यस्य देवे पराभक्ति -प्रकाशन्ते महामन.' इत्यादि श्रुत्यभिनायेण यस्मात्सर्वेश्वरादिति । ईश्वरत्वमाविद्यकमिति भ्रमनिरासाय ' यशोऽस्य जगतो नित्यमेव नान्यो हेतु. विद्यत ईशनाय' 'निरवयं निरञ्जनम्' इत्यादिश्रुत्यभिप्रायेणाह-निसिलहेयप्रत्यनीक्स्वरूपादिति । 'अपहतपा-मा' सत्यकामस्सत्यपडला.' इति श्रुतिविरोधेन निर्गुणश्रुति. प्रागुवदिशा (प्रथमाधिकरणोपपादितदिशा) गुणसामान्य ननिष. धति किंतु गुणपिशपति वा पर्येण सत्यसकल्पात् शानानन्दाद्यनन्तकल्याणगुगगणादियुक्तम् । ' सर्वज्ञा-सर्वेश्वरादिति n प्रधानक्षेत्रपतिर्गु ·परमकारणिका(परस्मा पुस इति शब्दतात्पर्यम् [जन्माद्य ११-१ 1 , श्रीभाष्यम् सर्वशात्सर्वशक्तेःपरमकारुणिकात्परस्मात्पुंसः सृष्टिस्थितिप्रळया प्रयवर्तन्ते तद्ब्रह्मेतिसूत्रार्थः श्रुतप्रकाशिका धर्मभूतज्ञानवत्तामाह-सर्यज्ञादिति । सर्वशत्य निमित्तानोपयोगि सर्वशक्तित्वमुपादानत्वोपयोगि, अनेन चिद- चिच्छरीकत्वमभिप्रेत भवति अन्य थोपादानस्वायोगात् । किंच सर्वशत्यमुपासकापेक्षित त प्रतिबन्धतनिरसनप्रकारशानो- पयोगि, सर्वशक्तित्व तावरोधिनिरसनोपयोगि । परमकारुणिकत्वं च जिज्ञास्यत्यकारणतोपयोगि प्रळयदशायामसकल्प चेतनजात निरीक्ष्य दययाहि सृष्टिः * सश्रितसौलम्य च दययैव यथा 'माता पिता भ्रातानिवासश्शरणं सुहृद्दति- नारायणः' इति ॥ ईदृशेश्वरउपायभूतः । उपेयमन्यदित्यत्राह-परस्मादिति । अन मातारितेत्यनुसन्धयम् । देवताविशेषनिर्णयार्थ. माह-पुसइति । कारणवास्येषु 'छागोवा मन्त्रवर्णात् ' इति न्यायात् सद्रहात्मादिसामान्यशब्दाना पुरुषान्नारायणादिति विशेषपर्यसायित्वात् सर्वश्रुतीना नारायण एवं पर्यवसानभूमिरिनि ' यतो वा इमानि' इत्यादिश्रुतेर्हदयमिति सूनका. रस्य भावइति भाष्यकाराभिप्रायः । पुस इत्यनन कारणभूतस्य वस्तुननिपाद्विभूतिमत्वमपि सूचित पुरुषसूक्ते 'त्रिपाद- स्यामृतंदिवि' इति श्रवणात् । सूत्रार्थाते । अक्षरार्थस्तात्पर्यायश्चेत्यर्थ. ॥ ननु यदीश्वरो लिलक्षयिषितः तर्हि तदसाधारणसर्वज्ञत्वादिप्रतिपादकसत्यज्ञानादिवाक्यानादरेण जन्मादिकारणत्व किमर्थ सूनितम् । उच्यते गुणैस्स्वरूपस्य लक्ष्यमाणत्वे तटपेक्षया बहिष्ठाया विभूतेरुपास्यानन्तर्भाव: प्रतीयेत सर्गादिवि. गूढार्थसंग्रहः परभाध्येऽप्युक्तम् । ' यसर्वशस्सर्ववित्' इत्यत्र सर्वशत्व, 'पराऽस्य शक्तिर्विविधैव यते स्वाभाविकी ज्ञानयलक्रिया च' इत्यत्र श्रुतौ उभयच प्रतिपादितम् । सृष्टि वाक्याना प्रयोजनामामात् 'पलवसनिधावफल तदङ्गम् ' इति न्यायन अभेद- वाक्यशेपवेन आन्मैकरवप्रतिपत्यर्थत्वमिति भ्रमनिरासाय-परमकारुणिमादिति ॥ उत्तरत्र सूने 'लोकवत्तु लीलाकै- वल्यम् ' इत्यादी स्वप्रयोजनपरप्रयोजनयोरभिघानेऽपि अन्तर्यामित्वस्य मुक्तिपर्यन्ततायाः 'हन्ताहम्' इत्यादिश्रुतिसि देवेन हादीनुगृहीतश्शताधिक्या' 'संपद्याविर्भावरस्वेन शब्दात् ' ' अनावृत्तिश्शब्दात् । इत्युपसहारेऽप्युक्त्यफल्स्य 'जन्माद्यस्य यतः' इति सूत्रेऽपि गिवक्षितत्वेन उपक्रमोपसहारयोरैकरस्यं वृत्तिकारमतएवेति बोधनाय परमकारणि. कात् इत्युक्तम् । यत्प्रयन्यभिराविशन्ति' इत्यत्र सृष्टेः मुक्तिपर्यन्तफ्लप्रतिपत्तिः स्फुटा । उत्त गुणविशिष्टस्यापरब्रहान्यमै- धेति भ्रमनिरासाय परस्मात् इति । 'तत्वोपनिषद पुरुषम् ' इति श्रुत्या पुरुषस्योपनिषत्तात्पर्यविषयत्वमित्यभिप्रेत्य 'पुंसः' इत्युनम् । पुरुषच वासुदेवएवेति पूर्वाधिकरण एवोक्तम् । 'स्वरेण सधयेद्योगम् ' इत्युपरम्य 'सर्वभूताधियास च यद्रूतेषु वरात्यपि सर्वानुग्राहकायेन तदरम्यह वासुदेयः' इति ब्रह्मबिन्दूपनिषदुपसरारे उक्त्या नादार्थो वासुदेव एवात्र विवक्षितः । तेन अकारोकारमकारार्थाना ब्रहाविष्णुरुद्रागा सथ्यादिषु एक पेग त्रितयकर्तृत्व न सभवतीति विष्णु यि विवक्षितइति शहाया नावकाशः । व्यष्टिस्टयादारव निमूर्तीना हेतुत्व न समष्टिस्टी, अतः समष्टिष्टिविषयप- 'दायां अपि 'इमानिभूतानि' इत्यत्र अभिप्रेता इति व्यटिसमष्टयादिपदार्थकता चामुदेवोत्र पियशितइति स एयायसूत्रे महाशब्दावेनाभिप्रतः । तदेवदारतद्ब्रह्मोति सूनार्थ इति । प्राजिशासति समाराघटकनाश-दस्य पृथकरणेनानुष- अमभिपेत्य तद्रहान्युक्तम् । भुतावपि यता येत्युपक्रमेण तद्रहा युरसहारण च अयस्याधः शुन्यनुगुण इति भावः ।।

·अन्माद्य १-१.२) श्रुतप्रकाशिका ५ . . श्रुतप्रकाशिका अयभूतयात रिभूत्या स्वरूप रक्ष्यमाणे तनियमनधारणापेक्षितल्यादेव गुणानन्नर्मागो न शक्यशङ्कः । अतो गुणानामिव *विभूनेश्च जिज्ञास्यान्तर्भावशापनार्थ जन्मादिक्षण विभूतेश्च जिज्ञास्थान्तर्भावः - उपासांत्रविध्यत फतुन्यायाम्या से त्यति ॥ नामपि कृत्स्नविभूतेर्जिज्ञास्यान्तर्मायो न सिद्धयति निशद्विभूते-माद्यस्पृष्टत्यात् । मैवम् । तस्याः जन्माद्य स्पृष्टऽपि यत्प्रयन्ति ' इति प्रळयवाक्यस्थय उम्दनिर्दिष्टे मुक्त प्राप्ये ब्रह्मण्यतर्भावसिद्धः। तथाहि 'प्रयन्ति ' इत्ये तदविशेषेणात्यन्तिकलयरूप मोशमपि प्रतिपादयतीति य छन्देन मुक्तप्राप्यतयाऽपि ब्रहानिर्दिष्ट भवति । प्रायाकारवि. शिष्ट च ब्रहा प्रमाणान्तरसिद्धमिहानदाते । प्रमाणान्तराणि च विभूतिद्वयविशिष्ट ब्रह्म प्राप्य वदन्ति ; प्राप्याकारस्यचो. पास्य व तकनन्यायसिद्धं तंदर लक्षणानभूनेन लयाशेनोपलशितायानिपाद्विभूतेरपि जिज्ञास्यान्तर्भावसिदिस्सूनिताभवति।। ननु यतइति सूत्रपदस्थाया. पञ्चम्या उपादानार्थत्वात् ब्रह्मोपादानमिति निमित्तान्तरसद्भावात् 'उपादानं तु, भगनानिमित्ततु महेश्वर.' इत्युक्त व्योमानीतपश्चापकाशः प्रसजेत् १ नैषम्-यतइति पञ्चम्या हेतुमानविषयत्वात् * हेत्य र्थत्व च जनिस्थितिल्यसाधारणत्वादवगम्यते । नतु 'जनितु प्रकृतिः' इत्यपादानसज्ञाविधानवत् स्थितिकर्तुर्लयस्था- नस्यचापादानसज्ञाविधान दृश्यने, तस्मादिय : हतौ पञ्चमी । ततश्च निमित्तोपादानयोरुभयोरपि हेतुत्वाविशेषात् , यत- इति पदेनीभयविधकारणत्यमपि प्रोटीत भाति । 'यतोवा इमानि' इत्यादिवाक्ये यतदति पदस्योभयविषयत्वात् सौरपदस्थाम्युमयविषयत्वोपपत्तः ।। ननु 'यतोवा इमानि' इति वाक्ये यतो येन यदिति यच्छन्दस्यावृत्तत्वाद्यत इति पदस्य जनिस्थितिल्यसा. धारण्य नास्तीति तत्र यतइति पञ्चम्युपादानमानविषया, जायन्त इत्यनेनैया चयात् । पञ्चम्योंहि 'जनिकर्तु प्रकृतिः' इत्येव प्रतीयते, किंतु हनुमानविषयायामपि सौरपदपञ्चम्याश्रुतियाक्यस्थपञ्चम्यभिहितोपादानरूपहेतुविशेषे पर्यवसानस्यात् सूत्रस्य श्रुत्यैकाथ्योपपत्तेः । अतश्श्रुतिसूचयोपि पञ्चम्या उपादानमात्रविषयत्वात् ब्रह्मोपादान नतु निमित्तमिति । नैवम् श्रुनो यत इति पदस्य जनिस्थितिल्यसाधारण वाभावेऽपि यच्छन्दस्यानुवादरूपत्वा दनुवादस्य च प्रापश्चाक्यसापेक्षतया ताविरुद्धार्थर वासाभवात् । प्रापकायेषु च 'एकमेवाद्वितीयम्' 'तदैक्षत बहुस्याम् ' ' तत्तेजोऽसृजत' इत्युपादा नभूतस्यैव ब्रह्मणो निमित्तान्तर निषिच्याहमेव जगद्रूपण 'बहुस्याम् ' इति सङ्कल्पमुक्त्वा यथासङ्कल्प तकर्तृक सृष्टेश्व प्रतिपादनात्तदनुवादिनि लक्षणवाक्ये यत इतिपदभुभयविषयम् । श्रुत्यनुविधायिवान-मस्थितिल्यसाधारण वाच सौत्र च पदमुमयविश्यमेवेति निमित्तान्तरवादो वेदविरुद्धत्वादनादरणीय एवेति ।। एतर्हि प्रकृत्यधिकरणपौनरुत्य स्यादितिचेन्न ताहि निमित्तोपादानश्यस्य श्रुतिप्रतिपाद्य व समर्थ्यते अवतु नि- मित्तोपाटाने क्यसिद्धवरकारेण तस्योभयविधकारणत्वस्य लक्षणत्वानुपपत्तिः परिहियत इति वैषम्यात् । * नन्दीश्वर एव ब्रहाचेत् सत्यशानादि लक्षणत्वेन वक्तव्य नतु जन्मादि ईश्वरस्य सर्वविधकारण वायोगात् । निमित्तकारणमुपादानचैकमेयहि वेदान्तेषु मतम् । तस्मादीश्वरादतिरिक्त ब्रह्माभ्युपगच्छतो भेदाभेदवाटिनोऽनुकुलमिद जन्मादिलक्षणक्थनम् ।। नैवम्-चिदनिविशिष्टतया सत्यसङ्कल्पतयाचेश्वरस्यैव बहुस्यामितीक्षणक्षमत्वेन सर्वविध कारण वोपपत्ते । स-मास्य चि.मात्रस्य सत्यसङ्कल्पत्वायोगादीश्वरस्य च महाशतयाऽध्यस्ततयाचाभिमतस्याशान्तराभ्यस्तान्तरसमानाधिकरणशब्दया व्यत्वायोगाच्च । भेदाभेदपक्ष मृषावादिपक्षे च 'बहुस्याम्' इति सङ्कल्पपूर्वकारणत्व नघत इत्येतलक्षण परेषामेवानु पपनम् । किंच बुभुत्सितस्य लक्षण वाच्यम् बुभुन्सितचोपास्यम् ईश्वरएचोपास्य. प्राप्यश्च । * उपासनं च विशिष्टविषय उपासाविध्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । * प्राप्तिश्च विशिष्टविषया यथोपासनभावित्वात्तस्या.. जन्मादिचीपास्यरक्षण • तद्वि - . 1 ·'यतोगा' इत्यस्य प्राधान्य राजकुमारनय सृष्टिमुक्ति पाक्यकरस्य च [ जन्माद्य ११.२ . श्रीभाष्यम भृगुई चारणिः । वरण पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्म' इत्यारभ्य 'यतोवाइमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तद्विजिशासस्व तद्ब्रह्मेति' श्रुतप्रकाशिका जिज्ञासस्वेति' प्रतिपादनात् । सत्यजानादितु विशेष्याशम्य लक्षण नतु विशिष्टस्य अतो विशिष्टस्यैवोपास्यत्वाजिज्ञास्य ब्रह्मलक्षण जन्मायेव । यतइत्यस्यानुवादरूपत्वात् 'विजिज्ञासस्वति' जिज्ञास्यत्ववचनाच, जिज्ञास्यत्वोपयोगिशोधकया क्यार्थश्च यच्छन्दे गर्भितः । तस्मायस्मादित्यादिविशेषणा-युक्तानि ।। अथ जन्मादीना लक्षणत्वे तत्र जन्मनोऽन्तर्भाव तनापि समुदितस्य लक्षणत्वे च किंते प्रमाणमित्याकाक्षाया सूत्र- कारैषिय वनाभिप्रेता श्रुति दर्शयति । भृगुरिति । * शास्त्र प्रणाड्याविषय 'यतोया इमानि' इत्यादिमाने उदाह- तव्यऽपि अर्थ पादरूपता पर्यलिङ्गज्ञापनार्थ, प्रकरणस्य ब्रह्मोपक्रमल्वेनानन्यपरत्वज्ञापनार्थ च भृगुर्वा इत्याद्युदाहृतम् । अनीन्द्रादिवस्तुषु सर्वोत्कृष्टतया आपातप्रतीतेषु सर्वेषा सर्वोत्कृष्टत्यस्यानुपपन्नत्वेन तत्वस्य दुर्निश्चयतया निरतिशवृह वाश्रय व्यक्तिविशेषजिज्ञासयाहि 'अधीहि भगो ब्रह्म' इति प्रश्न । तत्र व्यक्ति विशेषस्य रक्षणमुच्यते 'यतोवा इमानि' यतो, यन, यदिति यवृत्तयोगात्कारणत्वमन्यते तद्ब्रह्मति कारणस्य ब्रह्मत्व विधीयते तेन कारणवस्य ब्रह्मलक्षणाव सिद्ध भवति ' तद्विजिज्ञासस्व' इति न विचारस्योपासनस्य वा विधि. । विचारात्मकज्ञान रागप्राप्तत्यानविधेयम् । उपास. नात्मकस्यतु ज्ञानस्य 'ब्रह्मविदाप्नोति' इति प्राकराणिक्वाक्यान्तरसिद्धत्वात् , उपक्रमे 'अधीहि भगवो ब्रह्म' इति प्रश्नस्य तत्परत्वेनोपायविषयवाभावाच्च नोपासनात्मकज्ञानमिह विधेयम् । अतो विजिज्ञासस्वेत्युपदिश्यमानार्थे अव. धानार्य सन्देहनिवृत्त्यर्थयोक्तम् । या गन्धरती तापृथिवीं सिद्धीतिवत् । अत• कारण वस्य ब्रह्मलक्षण वमेवास्य वाक्यस्य विधेय यथा-यत्र सारसस्सदेवदत्तकेदारइत्युक्ते सारससम्बन्धस्य देवदत्तकेदारलक्षणत्वमुक्तस्यात् । तद्वत् * देवदत्तकेदारो बुभुसियो धीस्थ सारससबन्धश्च दृष्ट. । * तस्य देवदत्तकेदारलक्षण वह्यात अतस्तदेव वाक्यस्य विधयम्, एवं निशीशयबृहत्व बहुधवारातत.प्रतीतम् । कारण व च प्रापक्याक्यावगतम् | * तस्य निरतिशयवृहदस्तुलक्षणन्यम नवगतमिति तदत्र विधेय, लक्षणस्य च सजातीयविजातीय यावर्तनस्वभावत्यादन्येषा निरतिशयवृहत्वशकाव्युदास - लि]. 1 असो नारयणादिविशेषशब्दयाव्यवस्तुविशेषस्यैर निरतिशयगृहत्यसिद्धि. । अतएवाहि परस्मारपुस इन्युक्तम् ॥ गूढार्थसप्रह. भृगुर्वेवारुणि इत्यादि । अत्र ' यतो वा इमानि' इत्यादिश्रुन्यर्थ एक सूत्रेऽभिहित इति तारन्मानोपादा नेर प्रश्नसूनानिष्कर्षमभाति, अयापि 'नहाविदानोतिपरम् ' इ युपमे प्राप्यत्वेनोक्तस्य ब्रहाण 'यतोया' इत्या दिना लशगमुपेन निर्णय । तस्यैव प्रश्न प्रतिवचनननि प्रश्नपाक्योपादानेन 'सत्यशानमनन्त ब्रा' इति वाक्यत: 'यतोगा इमान भूतानि जायन्त' इति याक्यस्य प्राधान्यबोधनाय 'भृगुर्गा' इत्यादिकमुपात्तम् । अत्र गृहस्पेन गृहस्सस्स प्रदारियापदेशन सन्न्यासिन एव ब्रहाविद्यायामधिकारहति परसमतार्थ. नघग्न इत्यतन सूचितम् ॥ एा पुषेण पितु शानसपादनेनोपकारयत् परमा मनो जीनामुपत्तिनिरूपणा राजकुमारनयन यएिसमकारिका- •नियस्य शासगदनाधाया ज्ञानमुपेगारकारोऽप्यन सूनि । तेन ‘य प्रयन्ति सत्र विघशितगारो. पूर्ण F MAITRITपाया राजामारगया पितामोकार समिति सूनान सष्टिमुक्तियास्यरस्यमपि दात भवति ।। . - ·जन्माघ ११२] अगाधिकरणे कार्यकारणासमोऽपि पूपिजे विवक्षित १ - श्रीभाष्यम् (ते.उ.भगु) श्रूयते । तत्र संशय. किमस्माद्वाश्यात् ब्रह्म लक्षणत प्रतिपत्तुं शक्यने नवेति स्प्रिाप्तम् । न शस्यमिति । श्रुतप्रराशिका प्रापशायरे कारणभूतास्तुविशेषस्य निरतिशयमहल ज्ञाया इति मिनेन रक्षणाक्येन तिनेत १ न, अग्न्यादी नामपि कर्ममागराक्येस्सों पृष्ट गारगमात् तेषु ग्रहत्त्वाकाव्युदासाय कारणवाक्यानामपि तदन्यपरवाभावेन तत्पर र शापनपरत्वादस्यवाक्यस्य । अथ श्रुतिरेन रक्षण प्रतिपादयतिनेत् किंसूत्रेणेति शङ्काया सूजनापर्याय विचक्षु समयटी- यितु श्रुतिगतहेनुनय सशयोत्पत्ति दर्शयति । तोति । तत्र तादृश इत्यर्थ । * पूर्वपक्षानुगुणेन विशेषणबहुवेन सिद्धान्ता नगुणेने कवचनान्तब्रह्मरान्दैक्येन च विशिष्टत्व सशयहेतुत्वेनाभिप्रेन्य तत्रे युक्तम् ।। सायस्वरूप दर्शयति । किमस्मादिति । ब्रह्ममीमासा किमारम्भणीया उतानारम्भणीयेति प्रथमविचार । तदर्थ वेदान्ता ब्रहाणि प्रमाण उत नेति द्वितीयविचारश्च चतुरसूत्रीसाधारण | सिद्धस्वरूप ब्रह्म न शास्त्रप्रतिपादयतीत्याश- हृयाह-तच्छास्त्रप्रमाणाव ब्रह्मणस्सम्भवत्येव इति समन्वयाधिकरणोपरमे तस्याधिकरणस्य शास्त्रारम्भहतुभूतप्रामाण्यसमर्थ नार्थस्य भाष्यकाररेव वश्यमाणवात् । तथाचाहु'- व्युत्पत्त्यभाव प्रतिपत्तिदास्थ्यमन्येन सिद्धत्वमथाफलत्वम् । एतानि सूत्रचतुष्टयेनानारम्भमूलानि निराकृतानि ।। इति । अतस्तद्विचारयुगठमवार्थसिद्धमभिप्रेत्येतदधिकरणासाधारण सशयशरीर दर्शित क्मिस्मादिति । यतोवा इमानी त्यादिवाक्य ब्रह्म लवणन प्रतिपादयितु शमाति उत नति सशय तदर्थ सशय्यत, किं झुण्यादीना विशषणलेनोपरक्ष ण न च ब्रह्म लपण व समवति नेति तदर्थ पिशषणपक्षे किं विशेषणभदन विशेष्यभेदोऽस्ति नेति, तदर्थे कि विशेष- णस्य विशेषण' * स्वाश्रयसर्वधर्मव्यावर्तकतया उत विरोधिधर्मव्यावर्तक्तयति । उपलक्षणपशे किमाकारातरप्रतिपत्तिरस्ति उन नास्तीति सपंधर्मव्यावर्तक्तया विशेषणव, आकारान्तरप्रतिपात्तेश्च नास्तीति पूर्व पक्ष । विरोधिधर्म-यावर्तक्तयैव विशे- पण धमाकारान्तरप्रतिपत्तिश्च नास्तीति राधान । सर्वधर्मव्यावर्तकतया विशेषणत्वे विशष्यभेदप्रसङ्गन जमादीना विश. पण वायोगादाकारान्तरपतिपत्यमायेचोपरक्षणत्यायोगादुभयथाऽपि लक्षण यासम्मवादिद वाक्य ब्रह्म लक्षणत प्रतिपादयितु नदशमोतीति लक्षणदौरध्यन ब्रह्मशि शास्त्रप्रामाण्याभावात्तद्विचारो नारम्भणीय इनि पृर्वपक्षे पलितम् । विरोधिधर्म यावर्त क्तयेव विशेषणस्व विशेष्यमेदामावाजन्मादीना विशेषण वोपपत्तेराकारान्तरप्रतिपत्तिसद्भारापरक्षणत्वोपपत्तेश्चोभयथाऽपि लपण वसम्मादिदवाक्य ब्रह्मा लक्षणत प्रतिपादयितु शनोतीति रक्षणसौष्ठवन ब्रह्मणि शास्त्रप्रामाण्योपपत्तस्तद्विचारस्यार रमणीय व सिद्धान्ते पलितम् ।। तर पूर्वपक्षमुपपादयितु प्रतिजानीते । नशम्यमिति । जन्मादीना बहालपण व किं विशेषणतया उतोपलक्षण- गूढार्थसप्रह नशक्यमिति । आरम्भणाधिकरण जन्माधाधिकरण(प.पा) विवरणोक्तरीत्या कार्यप्रपञ्चस्यासत्य वपूर्वपक्षकथनावसरे कार्यकारणभावासम्भवेन परिणामवादोऽपि पूर्वपक्षे दूषित । कार्यकारणमानो न भवतीति माध्यमिकोत्तरीति गौडपा दाचार्यादिभिरप्याहता। तथाहि तत्र कार्यकारणभाव एव नसभवतीति माध्यम्किा वदन्ति । विच जगत प्रत्यक्षवि ·१२ माध्यमिक,गांडपाद,सुरेश्वरोक्त कार्यकारणभावनिरास: [ जन्माघ १ १.२ '- श्रीभाष्यम् न तावजन्मादयो विशेषणत्वेन ब्रह्म लक्षयन्ति अनेकविशेषणब्यावृत्तत्वेन ब्रह्मणोऽनेकत्व- श्रुतप्रकाशिका तयेति विकल्पमभिप्रेत्य प्रथम दूपयति । नतावदिति | कथ विशेषणत्वेन न लक्षयन्तीत्यत्राह-अनेकेति । अनेकव. गूढार्थसंग्रहः पयस्यापि परमार्थत्वासम्भवात् । 'इन्द्रियरुपलब्ध यत् तत्ततेन प्रददर्यते । जातास्तत्वविदो मालाः तत्त्वज्ञानेन किं फ्लम्' इति । (नागार्जुनकारिका) कार्यकारणभावस्थापि पारमार्थिकच नास्तीति कार्यकारणभारमुग्न कप ब्रहा व्यव. स्थापयितु शक्यम् । तथोक्तम्-' न स्वतो नापि परतः न द्वाभ्या नाप्यहेतुकः । नसन्नुत्पद्यते भावो नायसन्सदस- नन । उत्पन्ना जातु विद्यन्तेभावाः छचन केचन || (ना.का) विद्यमानस्य भावस्य हेतुना किं प्रयोजनम् । अजातमनि- रुद्ध च तस्मात्सर्वमिद जगत् ॥ मायया निर्मित यच्च हेतुभिर्यञ्च निर्मितम् । आयाति तत्कुत. कुन यातिचेति निरुपताम्' 'ईश्वरो जगतो हेतुः वद कस्तावदीश्वर । कस्मात्सदान कुरुते नहि सोऽन्यमपक्षते ।। अपेक्षाचे सामग्री हेतुर्न पुनरी- श्वरः । नाकर्तुमीशस्सामग्री नकर्तु तदभावत करोत्ययमनीशश्चेत् परायत्तः प्रसज्यते । इच्छनपीच्छायत्तश्चेत् कुर्वन कृत ईशता ॥' (नोधिचर्यावतारे ९.परिच्छेद.) 'यथा माया यथास्वप्नो गन्धर्मनगर यथा । तथो पत्तिस्तथानागस्तथाभङ्गउ- दाहृतः ।।' (ना.का) इति ।। 'स्वप्रमाये यथा दृष्टे गन्धर्वनगर यथा । तथा विश्वमिद दृष्ट वेदान्तेषु विचक्षणः ॥ स्वतो वा परतो वाऽपि न किञ्चिद्वस्तु जायते । सदसत्सदसद्वाऽपि न किञ्चिद्वस्तु जायते ॥ उत्पादस्याप्रसिद्धत्वादजं सर्वमुदाहृतम् । नच भूतादभू तस्य सभवोऽस्ति कथचन ॥ नास्त्यसद्धेतुकमसत् सदसद्धेतुक तथा। सच सद्धेतुक नास्ति सद्धेतुकमसत्कुतः ।। सकृत्या जायते विश्व शाश्वत नास्ति तेनवै । योऽस्ति कल्पितया वृत्त्या परमार्थेन नास्यसौ ॥ परतन्नाभिसवृत्या स्यान्नास्ति पर मार्थतः ।' इति गौडपादाचार्यैः माध्यमिकप्रक्रियामवलम्ब्यय उत्पत्यादेस्सातत्व निरूप्य ' मृलोहविष्फुलिङ्गाद्यैः सष्टि- चिोदिता पुरा । उपायस्सोऽवताराय नास्ति हेतु:कयचन ॥' 'नैतद्बुद्धेन भाषितम् ' इति स्वयंप्रकाशचित: उपनिष- तात्पर्यविषयन्यमुक्तम् ॥ मुरेश्वराचार्यैरपि ' नासतो जन्मना योग सतरसत्वान्नचेष्यते । कूटस्थेऽपि क्रिया नास्ति तस्मा. दज्ञानतो जनिः॥ अस्तीशोऽप्यतिरिक्तश्चेत् सोऽपि केन प्रार्नित. । जगन्निर्मिनुयादेतत् स्वतश्चेत्सर्वदा नपिम् ॥ जगदु त्पत्तिसहारा. तद्वदात्मनि कलिता. । वस्तुवृत्तिसमालोच्य कुतस्सृष्टयादिसमवः । उपत्तिस्थितिनाशास्स्युः जगतोऽत प्रति क्षणम् || अविद्यामानहतुवागमीषा विद्यतेक्रम.।' इति गौडपादसिद्धान्त प्रतिष्ठापित. ॥ अन मतदयेऽपि प्रत्यक्षस्य न तात्विक प्रामाण्यम् ! व्यवहारसत्यमेव विषयः । तच्च सवृतिसत्यापरनामकम् । पर मार्थसत्यतु निर्विशेष अभिधानाभिधेयशानशेयादिविगत इत्यादिक समम् । उत्तरमते स्वप्रकाशचितोऽङ्गीकारेण तदयसा मएव प्राञ्चनिषेधः । निरधिष्ठानकनिषघासम्मपात् अधिष्ठानमपेक्षितम् । पूर्वमते निषेधप्रतियोगितुल्यसत्ताक्मेवाधिष्टान मिति विशेषोऽस्ति । अतश्च कार्यकारणभावस्थासम्भये घेतरजगत्कारणत्येक व्यक्ती निरयमहमहत्य तस्यतो नसिस्थति ब्रमप्रतिनिमित्तस्य तावतोऽमारे तदाधितस्यापि नसिटिरसात् । आरम्भशाधिकरणे विवेचयिध्यमाणोऽयं. अप्राप्यभिप्रेत. अत: स्फुटमनुचिस्तु तत्र सूयेषु आक्षेपपरिहारस्पुरः अत्र नस्फुट इत्यभिप्रायेगेति बोध्यम् । कार्यकारणभावस्य तारियामा श्रीकाऽपि विगेपणत्वोपरभणयपक्षद्वयऽपि शुग न समानीत्यभिप्रेत्याह-न तापजन्मादयइत्यादिना । अविरद्ध- ·जन्माघ १-१.२] जगत्कारणलस विशेषणलक्षणवायोगः , श्रीभाष्यम् प्रसक्तेः, विशेषणत्वंहि ब्यावर्तकत्वम् । ननु देवदत्तश्यामोयुवालोहिताक्षरसमपरिमाण इत्यत्र विशेषणवहुत्वेऽप्येक एव देवदत्तःप्रतीयते । एवमत्राप्येकमेव ब्रह्मभवति? नैवम् तत्र प्रमाणान्तरेणैक्यप्रतीतेरेकस्मिन्नेव विशेषणानामुपसंहारः । अन्यथा तत्रापि व्यावर्तकत्वे. नानेकत्वमपरिहार्यम् । अग्रत्वनैनैव विशेषणेन लिलक्षयिपितत्यात् ब्रह्मणः प्रमाणान्तरेणे- क्यमनवगतमिति व्यावर्तकमेदेन ब्रह्मवहुत्वमवर्जतीयम् । ब्रह्मशब्दक्यादत्राप्यैक्यं प्रतीयत इतिचेन अज्ञातगोव्यक्तेः जिज्ञासोः पुरुषस्य खण्डोमुण्डःपूर्णशृगो गौरित्युक्ते गोपदैक्गे- ऽपिसण्टत्यादिव्यावर्तकभेदेन गोव्यक्तियहत्वप्रतीतेः ब्रह्मव्यक्तयोऽपि यायस्म्युः। अतएव श्रुतप्रकाशिका प्रसक्तिः व्यावर्तकन्च वा कथमित्यत्राह-विशेषणत्वंहीति । विशेष्यतेऽनेनेति निर्वचनानुसारेण भेदक विशेषण भेद्यं विश ध्यमिति प्रसिद्धः सण्डो मुण्टः पूर्णशृङ्गः नील शुर पीत अजोगजामहिप इत्यादिषु तथा दर्शनाचतिभावः ॥ मिदान्तिच्छापया चोदयति । नन्विति । परिहरति । नवमिति । उपसंहार: पर्यवसानम् । अन्यथा प्रमाणा- स्तरेणैक्यप्रतीत्यभावेसतीत्यर्थः तत्रापि देवदत्तादावपि पक्ष वैषम्यमाह-अत्रत्विति । प्रमाणान्तरणक्यमनवगतामेतियत् अनो- ऽयंभाव: 'एकमेवाद्वितीयम्' इत्यादिभिराप नैकत्वनिश्चयः तत्राप्येकत्वादिविशेषणभेदेन बहुत्यापत्ते', एकमिन्यादि पदानामेकोबीहिरिन्यादिवनिर्वाहसम्भवाचेति ।। ननु न केवल प्रमाणान्तरेणैवैक्यप्रतीनि: शाब्दी च विद्यने तस्या सत्यां धर्मिबहुत्व नस्यात् । अरनेक्वचनान्त- धर्मिवाचिपदैक्य विशेष्यत्यज्ञानकमिति शड्वते । ब्रह्मशब्देति । तद्ब्रह्मतब्रह्मेति मुहुर्मुहुक्तिर्वा तानि ब्रह्माणीति बहुव- चनं वा नास्तीति भावः । परिहरति नेति । तत्कयामित्यत्राह-अज्ञावेति । एकवचनान्तघर्मियाचिपदैक्यं विशेषणबहु- वाघीनं विशेष्यत्रहुन्वं न बाघते सण्डोमुण्टो पूर्णशृङ्गो गौरित्यत्र बहुत्यप्रतीतेः। एकवचनान्तमिवाचिपदैक्य स्वताविशे- पैक्यप्रतिपादकं खण्डादिषु प्रत्यक्षाघात् बहुवप्रतीतिरितिचेन्न अप्रत्यक्षेष्वपि गोषु खण्डइत्यादिवाक्ये प्रयुक्ते अगुवप्रतीतेः तम्माविशेषणबहुवचद्विशेष्यभेदापादकमित्यभिप्रायेणोक्तम् । अज्ञातगोव्यक्तरिति । अज्ञातगोव्यक्तेः प्रत्यक्षेणादृश्यमान गोव्यक्तरित्यर्थः ; सण्डोमुण्डइत्याटि वाक्यप्रयोगासमवव्युदासाय जिज्ञासौरित्युक्तम् गोसामान्यज्ञानेसत्यदृष्टगोव्यक्ति वा निशासासम्भवात्प्रयोगसम्भवः । सृष्टिस्थितिप्रलयाः किंप्रत्येक्लक्षणानि । उत सम्भूयेति विकल्पमभिप्रेत्य प्रत्येकपक्षे दूषणमु. क्तम् । संभूयेति पशे दूषणमाह--अतएवेति । अतएव विशेषणभेदस्य स्वतो विशेष्यभेदापादक वादित्यर्थः ॥ गूढार्थसंग्रहः विशेषगदयप्रमवत्वेऽपि विशिष्टयोद्वयोः ! घटते न यदैक्ता तथा नितरा तद्विपरीतरूपयोः ॥' (स.शा) इति इह भाव्यम् । स्त्रे 'जन्मादि' इत्येक्यचननिर्देशेऽपि श्रुतौ सृष्टिस्थितिलयानां पृथगुतिमनुसृत्य 'जन्मस्थितिलयाःप्रवर्तन्ते तद्ब्रह्मेति' इति सूत्रार्थहति पूर्व भाष्ये उक्तम् । तेन एक सैव ब्रह्मण: लक्षणत्रयमत्र विवक्षितमिति प्रतीत्या सण्डन्चमु. ण्डन्यादिवत् सृष्टिस्थितिलयाना भिन्नकारिकत्वेन परस्परं विरुद्धतया ब्रह्मबहुत्वप्रसङ्गेन जन्मादीना कारणवस्य लक्षण व न सभवनाति प्रागभिहितम् । जन्मादीत्येकवचननिर्देशन समुदायकारणत्वं वा कारणत्वसमुदायो वा लक्षणमिति प्रतीत्या श्रुनावप्ययमेवायों विवक्षित इत्यभ्युपगन्तव्यम् । एवं च श्रुतिबलात् न व्यक्तिमैदप्रसङ्ग इति शङ्कायामाह-अतएव + -- --- ·(प.पा.वि) यत इत्येकाचनतात्पर्य निष्याभूतस्यापि जग कारण रस्य लक्षण तम् [जन्माय १ १-२ . श्रीभाष्यम् लिलक्षयिपिते यस्तुन्येषां विशेषणानां सम्भूय लक्षणत्यमायनुपपन्नम् । नाप्युपलक्षण- स्वेन लक्षयन्ति श्रुतप्रकाका उपलक्षगपक्ष दूषयति नापीति - गूढार्थसप्रह लिलक्षयिपित इत्यादिना ।। अनेकविशेषणसबन्धस्य व्यक्ति भेदकत्वे तत्समुदायसम्बन्धस्य संबन्धसमुदायस्य वा व्यक्ति भेदकरमपरिहार्यमिति अयमपि पक्षोऽनुपपन्नइतिभाव । जगत्कारण व न विशेषणतया लक्षण किंतु उपलक्षणतया इति (प.पा) रीतिराप नघरत इत्याह -नाप्युपलक्षणत्वेन लक्ष्यन्तीति ॥ उक्त च पञ्चपादिकाया-'अस्य जगत इत्यादिना माध्येण लक्ष्यस्य ब्रह्मण स्वरूपलक्षण कथयितुमुपक्रमते द्विवि- धहि लक्षण, उपलक्षण विशेष(ण)लक्षण च । तत्रेदलक्षण प्रपञ्जधर्मत्वात् पृथग्भूतमेव कारणमुपरक्षयति नविशेषणत्वेन । अत: पृथक्स्वल्क्षणकथनम् इति पूर्वोक्तेन न्यायेन पृथिव्यादीना जन्मादिदर्शनात् तत्कारण एकत्वनानात्वयोरन्यतराव गमे प्रमाणाभावात् बुद्धिमत्कारणपूर्वतामात्रे प्रतिपन्न 'यतो वा इमानि' इतिकारणस्यकवचन निर्देशात् तदर्थमानस्यैव विधिसितत्वात् अर्थात्सर्वज्ञ सर्वशक्तिं जगकारणमिति कारणविशेषो वाक्यादवगम्यते । पुन 'तद्विजिशसास्व ' इत्यनूय 'तद्ब्रह्म' इति तत्र ब्रह्मशब्दप्रयोगात् बृहत्यान्वयेन सर्वतोऽनवछिन्नस्वभाव जगत्कारण ब्रह्म पदार्थइति गम्यते' इति च अत्र (प पा) विवरणम्-'लक्षणमनूद्य लक्ष्यस्वरूप कथयितुमुत्तर माध्यमित्याह-अस्य जगत इति । ननु नसावदिद विशेषणलक्षणं प्रपञ्चजन्मादिकारणत्वस्य प्रपञ्चोपाधि वान्निरुपाधिक्ब्रह्मस्वरूपलक्षणकथनमन्तरण सोपाधिकधर्म- प्रतिपत्ययोगात् नाप्मुपलक्षणमेतत् , लक्ष्यस्य ब्रह्मशब्दार्थत्वायोगात् अपच्छेदादिति तत्राह-द्विविध लक्षणमित्यादि । उप लागवेऽपि नाद्वितीयस्वरूपरभणविरोघ यद्जतमित्यभात् सा शुक्तिरितियत् मिध्याभूतेनापि प्रपञ्चकारणायेनोपलक्षणयो गात् असाधारणसब घोहि लक्षणनिमित्त न लसणसत्पत्वम् । काकादीनामसम्बद्धाना गृहोपलक्षण वादर्शनादिति' इति ॥ ननु जगत्कारणे नानात्वस्यापि प्रतिपत्ते कय तदनुवादेन ब्रह्मप्रतिपादनीयमिति चोदयति कथमिति । परिहरति पूर्वोते नेत्यादिना । (प्रसिद्धानुपादेनाप्रसिद्ध प्रतिपाद्यतेति न्यायात्' इति तत्वदीपनम् ) अयमर्थ जग कारणमानानुवा- देऽपि तस्य नानात्वशङ्काया ' यतः' इत्येकत्वनिर्देशात् एकत्वमपि प्रतीयते । ननु अनुवादे प्रमितिरनुपपन्ना। न, जग- कारणे एक्त्वपुरोवादाभावात् अनुवादसामदिवैक्य प्रमीयते । अन्यथानुवादेवयथ्यात् । ननु एक वै ब्रह्मलक्षणे च प्रमीयमागे वाक्य भेद स्यात् । न , एकत्वस्य ब्रह्मप्रतिपत्तिगुणभूततयेकवाक्यत्वात् । अथवा एकरमपि स्यान्तर्गतमेव मवति न लपणान्तर्गतम् । तथाहि जगत्कारणमात्रानुवाटनैक ब्रह्म विधीयते इति तत किमायातमिति । तदाह अर्थान्स- शमिति । न सशासशिसबन्धपर वाक्यम् । किन्वर्थप्रतिपादनपरम् आर्थिकस्तु सशासनिसबन्धहत्याइ-पुनसानिजिशास- त्यादि । एक सर्वश सर्वशक्तिसर्वतोऽनवरिघ जग कारण तच ब्रह्मशन्दाभिधयमित्यर्थ ।। ननु निरुपाधिकनास्वरूपकथनमन्तरेण सोपाधिकानां सर्वशत्यादीनां कस्यचिद्धमतया प्रतिपत्ति युक्ता तन, मुपिर तदा प्रकाशभन्द्र इत्यादिवत् स्वरूपलवणमेव मिशिदतव्यम् । ब्रह्मशम्दानिधयमय स्वरूपलाण मिचेित् ;न; यूहन्यधर्ममाभिधानात् महान्यर युक्त महत्वस्य निरुपाधिपंगे धर्मतया मासते तमेदापि वक्तव्यम् । 'यत ·जन्माद १.१.२] भूमवियाऽदितः निम्पितिदि: 'या' इत्यत्र सत्यशानमित्युत्तापियक्षा रक्षा . श्रीभाष्यम् आकारान्तराप्रतिपत्तः उपलक्षणानामेनाकारेण प्रतिपन्नस्य येनचिदाकारान्तरेण प्रतिए. तिहेतुत्यहि दृष्यं यत्रायसाग्सस्सटेवदत्तकेदारइत्यादिपु । ननु च 'सत्यशानमनन्तं ब्रह्म (तं.उ.आनन्दवल्ली) इति प्रतिपन्नाकारस्य जगजन्मादीन्युपलक्षणानि भवन्ति । न श्रुतप्रकाशिका कुतात्यत्राह -आकारान्तरेति । व्यापानिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिरितिभायः । व्यापकत्यमेवोपपादयति । उपलक्षणाना. मिति । उपलक्षणनोपलक्ष्यप्रतिपत्तामुपलक्षणमुपलश्याकारः पूर्वप्रतिपनाकारश्चेत्याकारप्रयमानीय सप्रतिपनस्थलेषु तदर्श नात् । यथा सारससबन्धउपलक्षण देवदत्तसम्बन्धिवमुपलभ्यम् । केदारत्व पूर्वप्रतिपनाकारः, अतो तृतीयाकारप्रतिपस्य भागादुपरक्षण मिनुपर नमिन्यर्थ: । शापाग्रे च ट इत्यत्र कथमाकारयमितिचेत् उच्यते कालविरपे देशविशेषसम्बन्धः उपश्याकार. धाग्यानमुपलक्षण शासाचन्द्रयोश्च ऋजुप्रदशरर्तिस्य सबन्ध सच सरन्धो याक्यागत: आदित्यादिप्यावर्तक चन्द्रशब्दयोध्य चन्द्रसम्यान तृतीयाकार. * केदार वाद्याकार. प्रत्यक्षप्रतीत. चन्द्रविनु पूर्वानुभूत वाद्धीस्थ कुत्र चन्द्रइति बुभु सायामेव कश्चन्द्रइति उभु साया शब्दवाच्य वमुपरस्य स्वारसिकेन या • शन्दोत्यापितबुभुसामूल्न वा प्रत्यक्षणप्रतीती यक्रनादिः पूर्वप्रतिपनाकार. अनेन निर्विशेषयन्तुबादेतूपलक्षणत्यमपि नोपपश्यत इत्युक्त भवति ।। तृतीयाकारप्रतिपत्तिरस्तीति चोदयति । ननुचेति । दूषयति नेति। सत्यवादय. किंविशेषणतया लक्षणभूता उता. पलक्षणतया पूर्वस्मिन्कल्प दूषणमुक्तम् । अन्यत्रचाकारान्तरप्रतिपत्यपेक्षाया वाक्यान्तरणचेदनवस्था स्वेनचेदा माश्रयइति । गूढार्थसङ्ग्रह सन्छन्दाभिघय लक्षणमितिचेन । महासामान्यमानाभिधानात् । सन्नित्युते घटइत्यवान्तरसामान्य यत्ति, महासामान्यपर्य वसानवेनापेश्यते तयेहाप्यवान्तरसामान्यव्यक्तितव्या। विज्ञानमेव गृह वसशत्वादिधर्मवत्तया निरुपाधिकब्रह्मस्वरूप- लक्षणमितिचेन्न तस्य मुखदु.परागद्वेषादिमहासामान्यत्वात् तस्याप्ययान्तरसामान्य व्यक्ती पर्यवसान वक्तव्यमिति, तदाह- तस्य च निर्णय शाक्यमान-दादथैवेति । आनन्दएवहि ब्रह्म व सर्वशन्य कारणत्वादिधर्मवत्तया निरुपाधिवास्वरूप निणीयते। तथाहि-'यत्र नान्यत्पश्यती' त्यारम्य 'यो भूभा तमुसम्' इति सुग्यस्यैव बृहत्त्वधर्मवत्तामाह-विज्ञानतर्हि निरुपा धिक्ब्रह्मगुणदतिचेत् किं विज्ञानानन्दयोः सामानाधिकरण्य नीलरात्पलादिवत् गुणगुणिमावात् किं वा द्रव्य घर: इतिवत् परापरसामान्यभावादिति, न तावद्गुणगुणिभावात् ' साधीचेताकेरलो निर्गुणश्च' इति श्रुते. 'एकचैवानुद्रष्टव्य नेहनाना- ऽस्ति किंनन ' इतिन गुणगुणिमावभेदप्रतिषेधात् । गुणस्य गुणिनोऽन्यवान यन्याभ्यामनिरूपणात् इति च ।। तपयति आकारान्तराप्रतिपत्तेरित्यादिना । देवदत्तकेदारइत्यादिप्विति । आदिपदेन काकवद्देवदत्त. गृहमित्यादेस्सद्ह. । काकवद्देवदत्तगृहमित्यादौ उत्तण वादेरिवार धर्मान्तरमुपलक्ष्य नास्ति पूर्वप्रतिपन्नाकारोऽपि । पूर्वप्र. तिपन्नाकार प्रासद्धयतीति शङ्कते-ननुपेत्यादिना ।। (१) भाध्यादौ 'यत इत्यस्य सशित्वादिगुणविशिष्टार्थक वाभिघानेऽपि कैश्चित् सत्यज्ञानमनन्तमानन्दरूपवस्तु उच्यते इत्ययों वर्णितः । अयमर्थ ब्रह्मविद्याऽऽभरणरत्नप्रभयोध्यक्तः । तेन सूत्रस्य लक्षणद्वयपरत्व सिद्धयतीत्यपि तत्रोत्तम् । एव च पूर्वप्रतिपनाकारासिद्धइति भार । सूत्रस्य लभणद्वयपरत्वमास्ता सत्यत्वादेरपि निर्धर्मके ब्राणि असम्भवेनोपरक्षणत्वमेव वाच्यम्, सर्वज्ञा माऽऽद्युतार्थस्य (अ.सि) ज्ञानापासदत्वया उपहितवृत्तिवन पूर्वकाल्एय सत्य मुनौतदुपक्षित निधर्मक. . - ·उपनिषत्सु धर्मप्रकारक्एव बोधः, मिथ्याभूतस्य लक्षणत्वासम्भवश्व [जन्माघ १.२-३ श्रीभाष्यम् इतरेतरप्रतिपन्नाकारापेक्षत्वेन उभयोर्लक्षणवाक्ययोरन्योन्याश्रयणात् । अतो न लक्षणतो ब्रह्म प्रतिपत्तुं शक्यत इति ॥ श्रुतप्रकाशिका अतो 'यतोवा इमानि ' इत्यादिवाक्ये आकारान्तरप्रतिपत्तिक्तव्या ततश्चान्योन्याश्रयदति भावः । अतइति । विशेषण स्वोपलक्षणवायोगादित्यर्थः ॥ गूढार्थसंग्रहः - . मिति मधुसूदनबहान दाभ्या व्यवस्थापन सङ्गच्छते । एवचोभयोरुपलक्षणाये सत्यादिवाक्यं पूर्वप्रतिपन्नाकारपर नैव भवितुमर्हति । इतरेतराभायाद्यापत्तेरित्यभिप्रेत्याह-इतरेतरप्रतिपन्नेत्यादिना । इदमुपरक्षण काक्वदेवदत्तगृहम् ' इत्यादौ उपलक्ष्यस्योतृणत्वादेः शाब्दयोघे भानस्य सर्वदार्शनिकसमतत्वेन निर्विशेष उपलक्ष्यधर्मस्यापि बोधे भानासम्भवेन जग- कारणत्वस्योपलक्षणलक्षणत्वविवरणब्रह्मविद्याऽऽभरणोक्त न सभवति । आनन्दादये।' इतिश्रुती आनन्दत्वप्रकारक- बोधस्यैव विवक्षितत्वेन निर्विशेषस्य प्रतीतिरेव न सभवति । ज्ञानत्यानन्दत्वादिविशिष्टस्य जगत्कारणस्यैकतया एकवच- नस्यापि नानुपपत्तिः। जगत्कारणे एकत्यकथनेन निमित्तोपादानयोमदोऽपि निरस्तो भवति एकजगत्कारणानुवादेन तद्ब्रह्मत्यत्र ब्रह्मलक्षणविधिः पर्यवसन्नः तद्विजिज्ञासस्व' इत्यत्र नविधिः सना विचारस्यापि रागपासत्यबोधनात् । अन विचारविधिवादि विवरणकारमते ब्रहालक्षणविधान वाक्यभेदप्रसङ्गेन न संभवति । 'विज्ञानमानन्द ब्रह्म' इत्यत्र ब्रह्मस्वानन्दत्यप्रकारकबोधस्यैव विवविक्षितवेन तत्रापि निर्विशेषस्य न प्रसक्ति: । तत्वोपनिषद पुरुषम् ' इनि पूर्वश्रुत्युक्तपुरुषस्यैव ब्रह्मपदार्थविन पुरुषपदस्य बृहदारण्यकनिर्वचनत्रयलम्यार्थाना त्रयाणा 'वैकुण्ठःपुरुषः' इत्यादिसहस्त्रनामभाष्ये (\) अभ्युपगमेन तन्नि वचनसिद्धपुरुषशब्दप्रवृत्तिनिमित्तविशिष्टस्यैव श्रुतौ विवक्षितत्वावश्यभावेन निधर्मक्स्यानन्दरूपत्वोपनिषत्तापर्यविषयाययो रसम्भयात् । 'यत्र नान्यपश्यति' इत्यारम्य 'यो भूमा तःमुसम्' इति विवरणादाहृतश्रुतो विशिष्टस्यैव विघ- क्षेत्युत्तरत्र भूमाधिकरणे व्यक्तीभविष्यति । 'नेह नानाऽस्ति' इत्यादिकाः न परमतसाधिकाः इति पूर्वाधिकरण एव निरूपितम् ॥ यद्रनतमभात् सा शुक्तिः' इत्यत्र मिथ्याभूतस्योपलक्षणत्व न क्स्यचित्सम्मतम् । रजतप्रकारकशान विशष्यव. मेव 'यद्रजतमभात् ' इत्यत्र विश्यः रजतप्रकारकशानविशेष्यतु न मिथ्या । यद्रजत सा शुक्तिरिति व्यवहारो नास्त्येव । कायद्देवदत्तगृहमित्यादौ पूर्वकाले देवदत्तसब-धस्य सत्यतया मिथ्यात्वाभायेन तदुपलक्ष्योत्तणावप्रकारबोधस्य नविरोध: इति मिथ्याभूतस्य कापि नोपलक्षण वम् । रजतदृष्टान्तश्च श्रुतौ कारणवाक्ये शाप नोतः। 'यमुधिरं तदाकाशम् । इत्यस्य कारणवलक्षणपिचार नोपयोगः । कश्चन्द्रः प्रकृष्टप्रकाशचन्द्रः' इत्यनापि न धर्माप्रकारकबाधः कस्यापि दार्श निकस्यासम्प्रतिपत्तेः । अतः परोक्तरीत्योपलक्षणव नघटत इतिभावः ।। 'यतो वा' इत्यादिश्रुतौ धर्मप्रकारकबोधस्यैव विवाहितावनोपलक्षणस्यापि प्रकार वेन जगत्कारण यस्योपल्क्षणव विशेषणलक्षणत्यच सभवतीत्येव सूरकाराशय इत्यभिप्रेत्य पूर्वपक्षे विशेषणलक्षण वस्य प्रथमत: दूषणेऽप्युपलक्षणलक्षणस्य अन्ते दूरणेन तस्यय बुदिस्यतया प्रथम जगन्मादिकारणत्वस्योपल्क्षणत्यमुपपाद्यानन्तर विशेषण वमप्युपपादयिष्यते ।। , ·जन्मा। ...२] पुरुषत्रारान्दनियननस्य 'एषप.थाः एतद्रा' इति श्रुतेश्च विरोधानामग्याहेतुन्यस्य लक्षणायम् १७ - । 1 श्रीमाप्यम् एवंमातेऽमिधीयते जगत्सृष्टिस्थितिप्रळयैरुपलक्षणभूतैर्ग्रह्म प्रतिपतुं शक्यते । नचो पलक्षणोपलक्ष्याकारण्यतिरिक्ताकारान्तराप्रतिपत्तेर्ग्रह्माप्रतिपत्तिः। उपलक्ष्यानवधिकाति- शयवृहत् शृंदणं च, वृहतेर्धातोस्तदर्थत्वात् । तदुपलक्षणभूताश्च जगजन्मस्थितिलया । यतो येन यदिति प्रसिद्धयनिर्देशन यथाप्रसिद्धि जन्मादिकारणमनूद्यते। प्रसिद्धिश्च 'सदेय श्रुतप्रकाशिका सिद्धान्तमानारयति-एवंप्राप्तेऽभिधीयतइति । एवं सूत्रकाराभिषेने पूर्वपक्षे प्रासे तदभिप्रेतस्तत्परिहार उच्यत इत्यर्थः । शप्यचहि तो शाप्यप्रती युरायः उपलक्षण शाप्यान्तर्भूतो शाप्यप्रात्युपायो विशेषणम् । नचैवस्य शाप्यशाप कन्याविरोधः घरदेरिन्द्रियसयोगप्रतिसन्धिस्वेन ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वस्य विषयवस्य च दर्शनात् । • एवं शन्दतो धीस्यतया स्वविशिष्टप्रतीतो हेतुभूत विशेषणमिति उभयथाऽपि लक्षण योपपत्तिं वक्ष्यन् 'एकानेकस्वरूपाय ॐ स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः' इतिवञ्चरमोक्तमुपलक्षणपश्च बुद्धिस्थतया प्रथममुपपादयितु प्रतिजानीत । जगदिति ।। ननूपलक्षणपक्षेऽनुपपत्तिरुत्ते त्याह--नचेति । * आकारान्तर आकारविशेष: सचोपलक्षणोपलक्ष्याकातिरित- त्यपुनमत्तिः । पृथक्तृतीयाकार दर्शयितुमाकारद्वय विवक्षन् पूर्वमुपलक्ष्याकारमाह-उपलक्ष्यहीति । अथर्वशिरसि 'बृह तिवृहनि तस्मादुच्यते परब्रह्मा' इति, श्रीमतिपैष्णवपुराणे च 'बृहत्वाबृहणत्याच ब्रह्मेति परिपठ्यते' इत्यादि निर्वचन प्रसिद्धद्योतको हिशन्दः । * आकारत्रयपृथक्त्वद्योतनार्था. चशब्दास्तत्रतत्र ज्ञयाः ॥ कय निरतिशयवृह वहणत्यप्रतिपत्तिरित्यवाह-वृहतोरति । मनि-प्रत्ययान्तस्य रूदिसहकृतस्य वृहतिधातोस्त. दत्यादित्यर्थः । * यदा नाशन्देन बृहत्वबृहण वावगतिः कथमित्यत्राह---वृहतोरिति । बृहत्यस्य स्वरूपतो गुणतश्च विवक्षित वात् बृहणत्यरूपवृहत्वमपि धात्वर्थान्तर्गतमिति भावः । उपलक्षणाकारमाह-तदुपलक्षणेति । ननु सारसस्य केदारेणेव जन्मादीना ब्रह्मणासह समन्घो वक्तव्यः | विच ब्रह्मण उपादानत्ये बाह्यमतइव निमित्तान्तराधिठेयताप्रसङ्गेन सत्यसकल्पत्यादिगुणान्ययलक्षणहणत्यासिदिन स्यादित्येतच्छवाद्वय परिहरस्तृतीयाकारोपस्थापक वाक्य चावतारयरि- यतो येनेत्यादिना ।। कुत्र कथ प्रसिद्धिरित्यत्राह-प्रसिद्धिश्चेति । तय कथमित्यपेचायां तत्प्रतिपादन पदानामन्ययमुसेन दर्शयति , गूढार्थसग्रह जगत्सृष्टिस्थितिप्रळयेरिति । श्रुतौ भूतविशेष्यकबोधस्य स्फुरतया तद्गतजगत्सृष्टिस्थितिमळयानां कारण वन प्रमाण सबन्धः 'यत' इति पञ्चम्या बोध्यते । तेन जगदर्माणामपि तहासन्धित्वनय सत्यभूतानामुपलक्षणव सभवतीति भावः । एतेन मिथ्याभूतस्य नोपलक्षणत्वमिति सूचितम् । कार्यकारणभावस्यैव मिथ्यात्वेन अत्र सत्यस्य नोपलक्षणात्य सभवतीति नशनीयम् । जगत्कारणस्यैव पुरुषश-दार्थत्वेन तस्योपनि रत्तात्पर्यविषयत्वस्य श्रुतिसिद्धत्वात्। 'वृहति नह यति' इति श्रातनिर्वचनसिद्धब्रह्मशब्दार्थबृहणत्वस्य कारणत्वरूपत्वेन तस्यासत्यत्व एव प-य:' इत्यादिश्रुतिविरोधे नापि नसमवति इत्यभिप्रेत्याह-उपलक्ष्यहीति ।। प्रसिद्धवनिर्देशेन यथाप्रसिद्धिजन्मादिकारणमनूद्यते इति । एतेन 'सत्यज्ञानम् ' इति वाक्यप्रतिपाद्य यन्छन्दार्य इति याचिदुतिरनुपादेयेति सूचितम् । तत्र कारण वानुक्त्या तदर्थस्यात्र विवश्शाया अनुचितत्वात् । अतएय 3 ·१८ ब्रह्मण अभिन्ननिमित्तोपादानन्य, पूर्वप्रतिपनाकारश्च [जन्मांद्य १-१२ , श्रीभाष्यम् सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्। तदैक्षत वहुस्यां प्रजायेय' (छा.६२.१) इति तत्तजो ऽसृजत' इत्येकस्यैव सच्छब्दवाच्यस्य निमित्तोपादानरूपकारणत्वेन तदपि सदेवेदमन एकमेवासीदित्युपादानतां प्रतिपाद्य अद्वितीयमित्यधिष्ठानन्तरं प्रतिपिध्य तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत इत्येकस्यैव प्रतिपादनात् । तस्माद्यन्मूला जगजन्मस्थितिलयाः तद्ब्रह्मेति, जन्मस्थितिलयास्स्वनिमित्तोपादानभूतं वस्तु ब्रहाति लक्षयन्ति । जगन्निमि त्तोपादानताक्षिप्त सर्वशत्वसत्यसङ्कल्पत्व विचित्रशक्तित्वाद्याकारहत्येन प्रतिपन्न ब्रह्मेति च जन्मादीनां तथा प्रतिपन्नस्य लक्षणत्वेन नाकारान्तराप्रतिपत्तिरूपानुपपत्तिः । श्रुतप्रकाशिका तदपीति । तत् निमित्तोपादानस्वरूपकारणत्वम् । उपादानन्याधिष्ठानन्तरनिवारणयोरुपपादनकृत 'तदक्षत बहुस्याम्' असृजत' इति । रामष्णादिरूपेण बहुभवनव्यावृत्यर्थ जगद्रूपण बहुभवनमिति दर्शितम् 'तत्तेजोऽसृजत - इत्य- नेन अत्र फलित सब-धमाह-तस्मादिति । यथा उपलक्षणेन सारसेनाधिकरणलेन सन्धित्व केदारस्य, यथा चन्द्रदे शस्य शासायाश्च ऋतुमानरसम्बन्ध तया ब्रह्मण उपलक्षणभूतजन्मादिमिहेंतुहेतुमद्भानस्सन घ इ युक्त माति यथा प्रसि- दयनुवादरूपतया वाक्यस्य निमित्तान्तरशङ्काचार्या परिहता भवति । एव तृतीयाकारस्याक्षेपक्मुपलक्षणसव धात्मक निमि- तोपादानरूपकारणत्वमुक्तम् ॥ अथ तदाक्षित तृतीयाकारमाह-जगदिति । यतश्शब्दस्मारितकारणवाक्येधुहि सार्वऽयाद्यवगम तो जगन्निमि त्तापादानताक्षिप्त युक्तम्, गुणानामपरिच्छिनतया तद्विशिष्टस्य ब्रह्मशब्दवाच्यतायोग्य वापनार्थमाकारवृहत्वने युक्तम् । 'यस्सर्वज्ञ.' इत्यादिवाक्यावगतसार्वज़्यादीनामुपलक्षणत्वामावाना योन्याश्रय । विशेषणबहुत्वतु न विशेष्यभेदापादक मिति वक्ष्यतइति न विरोध । उपलक्षणपक्षानुपपत्तिपरिहारमुपसहरति इतिचेति । इति अतश्चेत्यर्थ । उपलक्ष्यहीत्या दिभाध्यस्यैव वा योजना * अनयधिकातिशयशब्दे तात्पर्यम् उपलक्ष्यमनवधिकारिशयमहत्व वृहणत्व च । निरवधिक वृहत्व च स्वरूपतो गुणतोविभूतितश्चानवधिकवृहत्व, बृह वहणत्वविशेष उपलक्ष्य इ युक्त भवति । ततश्योपलक्ष्याकारक. देशभूत बृहत्वबृहण वमान पूर्वप्रतिपन्नाकारो भवतीति पलितम् लोके तथादर्शनात् । देवदत्तकेदार वापलक्ष्यम् नन देवदत्तसम्बन्धित्वमा घटपादिष्यतिप्रसङ्गात् । तदेकदेशभूट केदारवमात्रेण पूर्वप्रतिपत्ति । तस्मादुपलक्ष्यदेशभूत. हत्वबृहणत्वाकारेण पूर्वप्रतिपत्ति । अनवधिकातिदायत्व वृहण वमुपलक्ष्यमित्यभिप्रायेण हानवाधिकातिशयवृहद्ब्रहणचे युक्तम् । गृहत्वगृहणत्यविशेषस्योपल्श्यत्वात् बृह ववृहण वमात्र पूर्वप्रतिपन्नाकारइत्यर्थसिद्धमिति हिशब्देन सूचितम् ।। कथ त प्रतिपत्तिरित्यत्राह--बृहतेर्धातोरिति । वृह धमान पूर्वप्रतिपन्नाकारइत्यध्याहतेन वाक्येन तदर्थ वादिति पञ्चम्या अन्वय । यद्वा ननेत्यादिपूर्वकाक्येनान्वय । उपलक्षणाकारमाह-तदुपलक्षणेति । तृतीयाकारमन्यमपि विवधु सत्प्रतिपादक वाक्यमवतारयनुपरपणत्यापलक्ष्येण सब-धवनिमित्तान्तरशका च युदस्यति यतो येनेत्यादिना । पूर्वय- गूढार्यसप्रह (अ) भाप्यादाग्यमों नात 1 अद्विनीयमित्यादि । 'दितीयशन्दन राजातीयसहाय स्दशी ( ) नागेशाचे एसदन र तदेक्षा युक्त्या रितीयसामान्यामारा नापिक्षिा 1 आकारहत्त्वेनेति । पूर्वप्रपिमाकारउत्त. - -- ·जन्माघ १.१.२] कारणास्य विशेषण येन नलक्षण , किंतु उपभणवेनतिपरे निशेषणवेनापि तदितिमिवान्तः '१९ श्रीमाध्यम जगजन्मादीनां विशेषणतया लक्षणत्वेऽपि न कश्चिद्दोषः । लक्षणभूतान्यपि विशेषणानि स्यविरोधिव्यावृत्तं वस्तु लक्षयन्ति । अमातस्यरूपे वस्तुन्येकस्मिन् लिलक्षयिपितेऽपि पर- म्पराविरोध्यनेकविशेषणलक्षणत्वं न भेदमापादयति । विशेषणानामेकाश्रयतया प्रतीतेरेक सिनेरोपमहागत् । खण्डत्यादयस्तु विगेधादेव गोव्यक्तिमेदमापादयन्ति । अत्रतु काल- मेटेन जन्मादीनां न निरोध । श्रुतप्रकाशिका वदर्थः । विभिमन्य ननीयाकारमाह-जगदिति । • इदानी नशम्दस्तृतीयाकारान्तरसमुचये । यथा केदारवं सार साधिकरणवदेवदत्तसन्धित्योपयोगि तथा सर्वशवादयाऽप्यनवधिकातिशयवृहत्वबृहणन्यजन्मादिकारणत्वोपयोगिनः॥ अथ विशेषणतया लक्षणावमुपपादयति । जगजन्मादीनामिति । कथ नदोषः अपवादाप्रमाणामाये विशेष गभेदस्य विशेष्यभेदावहत्य दोषपनद्युत्तमित्यत्राह-लक्षणभूतान्यपीति । लक्षणभूतानि व्यावर्तकभूतानीत्यर्थः । यदा लगभूताना निशाणाना सजातीयविजातीयव्यावर्तनस्वभाव वेऽपीत्यर्थः स्वविरोधिव्यावृत्त नियतभिन्नाश्रयविशेषणाया ब्यावृत्तं नरविरुद्धविशेषणाश्रयायावृत्तमित्यर्थः । अयग्रन्थः पविषयः बहुल्यापवादकप्रमाणामावेसति विशेषणत्वमेव पिरोधित्वमित्यवाह-अज्ञातेति । अयंतु सपक्षविषय । देवदत्तझ्यामो युत्यायुदाहरणमगाभिप्रेतम् । अप्रत्यक्षविषयेप्ये क्वचना-नर्मिनानिपदैक्यादिशेध्यक्य प्रतीयत इत्यर्थः ।। अत्र विशेष्येक्यव्यवस्थापक किमित्यपेशाया सपक्षे विशेष्यैक्यमुपपादयति । विशेषणानामिति । शन्दस्वारस्या. द्विशेषणानामेकाश्रयान्वयप्रततिरविरुद्धविशेषणानामेकाश्यत्तित्वोपपत्तेरित्यर्थः । अविरुद्धविशेषणत्व विशष्यैक्यव्यवस्था- पमित्युक्तः भवति । यद्वा अशातस्वरूपइत्यपि ग्रन्थः पक्षविषय. । पूर्वस्मिन्ग्रन्थे विशेषणाना विरुद्धविशेषणाश्रयात् खाश्रयमेदकत्वमुक्तम् । अप्रत्यक्षव्येसति - मिनविशेषणत्वमेव भेदक्त्वमित्यत्राह-अहातेति । तत्राप्यविरुद्धविशेषण- भेदो न विशष्यभेदकइत्यर्थः । कुतइत्यत्राह-विशेपणानामिति । देवदत्तश्यामोयुगा लोहिताश इत्यादायविरुद्ध विशेषणा- नामेकाश्रयवदर्शनात् पक्षीकृतेऽप्येकस्सिनेव विशेषणानामन्चयोपपत्तरित्यर्थः ।। अदिविशेषणानां विशेष्यमैदानापादन्यमुक्तम् , विपक्षभूतखण्डादिषु बहुवनियामक्माह-खण्डत्वादयस्त्विति तनः परस्य वैषम्यमाह-अत्रनिति । कालभेदनेत्यस्यायमभिप्रायः । विशेष्यब्रह्मरहुवेऽपि जगजन्मादीना योगपद्यव्या- गूढार्थसङ्ग्रह विविधरक्षण विशेषणतया लक्षणाव न सभवतीति मिय्याभूतस्य जगत्कारणत्वस्योपक्षणतया निर्विशेषल्णत्व यत् परेरक्त तन निर्विशेषस्य इद लक्षण न सभवति । एर मिथ्याभूतस्यापि ! किंतु सविशेषस्यैवापरक्षणभूत लक्षणमित्यतावता निरूपितम् । विशेषणतया स्वगत्व न समवतीति परोक्त नघत इत्यभिप्रेत्य विशेषणतया लक्षणत्व निरूपयति--जग- बन्मादीनामिति ॥ 'अविरुद्धविशेषण' इति (स.) श्लोकस्य यत्तात्पर्य तद्विवरणे मधुसूदनसरस्वतीभिः प्रथमसं. (१७१.१७२) प्रदर्शित तनयटन इति जिशासाधिकरण एव (६३३-६३४.प्र.स) निरूपितम् । अत्रतु काल भेदेनेति । विवरण प्रत्यक्षेण मिथ्यात्वसिद्धिनिरूपणावसरे देशकालाधुपाध्यन्त वेणैव निषेघप्रतीतिरिति यदुक्त तत् गिकन्वनिरसनावसरे कुमारिलोक्त्यनुसारेण न विचारसहमिति पूर्वमेय (प्र.स.३६७-३६८) निरूपितम् । 'निष्कलंनि ·२० स्वाभाविक्री-क्रियाच' इ.युक्त्या निष्कलनिष्क्रियमिति नसष्टयादिप्रतिषेधति किंतु परिस्पन्दम् [ जन्माद्य १-१-२ . . -- श्रीभाष्यम् यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' (ते.उ.भृगुव) इत्यादिकारणवाक्येन प्रतिपन्नस्य जग- जन्मादिकारणस्य ब्रह्मणस्सकलेतरव्यावृत्त स्वरूपमभिधीयते । 'सत्यज्ञानमन्तं ब्रह्म श्रुतप्रकाशिका घातात् कालभेदेनाविरोधआश्रयणीयः विशेष्यक्यऽपि तथैवाविरोध इति ॥ अत्रायमर्थोऽनुसधेयः विशेषणबहुवं स्वत. एव विशेष्यभेदापादक, सण्डो मुण्डइत्यादिषु दर्शनात् देवदत्तश्यामो युवेत्यादिपु प्रत्यक्षाघादैक्यप्रतीतिः तस्मा प्रत्यक्षा गोचरे महाणि विशेपणबहुल्वायत्त विशेष्यबहुत्वमवर्जनीयम् । नट एकवचनान्तमिवाचिपदैक्यस्य स्वतो विशेध्यैश्यप रत्वं देवदत्तश्यामोयुवेत्यादिषु दृष्टम् सण्डामुण्ड इत्यादिषु प्रत्यक्षबाधाद्वहुत्वप्रतीतिः । अतः प्रत्यक्षागोचरे ब्रहाणि एक्व. चनान्तमिवाचिपदैक्यादैक्य सिद्धमेव ।। नैवम् विशेषणभेदायत्त विशेष्यबहुत्वमेकवचनान्तधर्मिवाचिपदैक्यं न बाधते । अपितु प्रत्यक्षमेव बाघते अदृश्य- मानगोव्यक्तेः पुरुषस्य सण्डोमुण्ड इत्यादिवाक्यप्रयोगे सत्येक्वचनान्तमिवाचिपदैक्येऽपि बहुत्वातीतेरितिहि पूर्वपक्ष- स्थितिः । तत्रोत्तरमुच्यते अज्ञातेत्यादिना । एकवचनान्नधर्मिवाचिपदैक्यं बहुत्वं बाधत एव, अदृश्यमानेऽपि देवदत्त देवदत्तश्यामोयुवेत्यादिवाक्यप्रयोगेषु विशेषणबहुत्वेसत्यपि विशेष्यैक्यप्रतीतः। एव प्रत्यक्षाप्रत्यक्षविभाविधुर बहुत्वप्रती- तिरेक्यप्रतीतिश्च भवत: अवतु बहुवैकत्वयोः को निर्णायकइतिचेत् । नियतभिन्नाश्रयदृष्टविशेषणबहुवं विशेष्यैक्यविरोधि अनियतमिन्नाश्रयदृष्टविशेषणबहुत्व नैक्यविरोधीति । अथ सन्यज्ञानादीना लक्षणत्वोपपत्तिं पूर्वोक्तान्योन्याश्रयणपरिहार- चाह-यतोवा इति । लक्षणवाक्येनानेन कारण वमेव लक्षणवेनोक्तमित्यस्य कारणवाक्यत्वम् | आदिशब्देन 'सदेव' इत्यादीनि कारणत्वप्रापकवाक्यानि गृह्यन्ते ।। ननु लक्षणभूतेनैव जन्मादिकारणत्वेन ब्रह्मणस्सजातीयविजातीयव्यावृत्तिस्सिद्धा अन्यथा तस्य लक्षण वायोगात् तत्कथ सत्यादिवाक्येन सकलेतरव्यावृत्ताभिधानोक्तिः, उच्यते-व्यावृत्तिििवधा व्यक्त्यन्तरेष्वसमावितधर्मयोगरूपा, तत्त- जातीयासाधारणधर्मानन्वयरूपा च, तत्र विलक्षणधर्मयोगे व्यक्त्यन्तरेभ्योऽन्याय सिद्धयति नत्यतजातीयत्वं तजातीयत्वव्य- गूढार्थसंग्रहः क्रियम्' इतिश्रुत्या परब्रहाणि सृष्टयादिक्रिया नसभवतीति सृष्टयादिक्रियायाः आविद्यक्त्येन मिध्यान्वमिति यदिवरणोत्तं सदसिनपटने । 'निपलं निश्क्रिय झाल मिररवा निरअनम्' इति श्रुतौ अविदालावदस्या लिएरेन सष्टमादिकि यायाः आविद्यकत्वकल्पनासम्मवात् । 'निष्क्रियम्' इति सामान्यनिषेघस्य सृष्टयादिक्रियाविशेषप्रतिपादयशास्त्रानु सारेण परिस्पन्दरूपक्रियाविशेषपरतयैवोपपत्तेाय्यत्वात् । अतएव 'स्वाभाविकी शानयलक्रिया च' इति श्रुतिरुपपद्यत 'नेहनानाऽस्ति ' इत्यादेः परनवीनसंमतार्थ: पूर्वमेव (प्र.स.३३१,३३२,३३८-५) पर्याोचितः । तेन सृष्टयादिकि याया: सादिकत्वेन कालभेदेन विरोधपरिहारोतिर्न घरत इति नवीनोक्त दूषणस्य नावसरः । नव्यमतेऽपि व्ययहारोपप त्यमभिव्यरङ्गीकारेण अमिव्यत्तस्सार्वदिकत्वाभावात् विरोधपरिहारसम्भवति । पाट्या भेदप्रतीत्या अभेदतिराप निरवकाशा ।। 'उपलश्यानवधिकातिशयवृहत् वृहण च' इत्यादी पूर्व पूर्वप्रतिपनाकारनिरूपणपरभाध्ये यत् आकारवृहत्वं पूर्व प्रतिपक्षमुम तत्समर्पकत्वमेव 'सत्यशानम्' इत्यादेरिति पूर्वपक्षोक्तान्योन्यायपरिहार: योऽभिप्रेत: तमय विकृणाति-- यतोया इमानि इत्यादिना । स्वरूपमभिर्धायतइति । रश्यम्वरूपममिधीयत इत्यर्थः।।

·सन्माद्य ११२] 'सत्यंगानम् ' इत्यत्र सन्यशन्दस्स उत्तर ते: डा, सत्यशन्दसन अर्थोऽविरुद्ध एल . एव च श्रीभाष्यम् (ते.आन.१) इति तत्र सत्यपदं निरुपाधिकमत्तायोगि ब्रह्माह तेन विकारास्पदमचेतनं तत्मसृपश्चेतनश्च न्यावृत्तः नामान्तरभजनाऱ्यावस्यान्तरयोगेन तयोनिरुपाधिकसत्तायोग श्रुतप्रकाशिका अधर्मा-याधीनतजातीय वशङ्काया अनपगमात् । तदनन्वयनु तजातीयताव्यावत्तिरिसदयति । या घरस्य संस्थान पिणम्बारममस्तवलक्षण्यसिद्धेऽपि पृथिवविव्यवस्थापग-धवपयोगात् पृथिवीजातीयच नापति तदयोगादमादिषु तनातीकन्यागमः एवं जगत्कारण रूपविलक्षणधर्मान्वयेसत्यपि ब्रह्मणोऽचिजातीयत्व जीवजातीयत्वधवाऽवतिष्टा इति रानातीयताव्यावृत्तिरसत्यादिवाक्येन प्रतिपाद्यत इति तस्य सक्लेतरव्यावृत्तस्वरूपबोधकोक्तियुतेति ।। कथ व्यावृत्तम्वम्पाभिधानमित्यवाह-तत्रेति । केनापि परिणामविशेषणतत्तदवस्थस्य सत्ता सोपाधिक्सत्ता अतो निपाधिक्सत्ता निर्विकारत्वं सत्यपदव्यावर्त्यमाह-तेनेति । क्थमित्यत्राह-नामान्तरेति । निरुपपट रसपदमाहो- गूढार्थसंग्रह सत्य ज्ञानम् । इत्यस्य लश्यव्यक्तिपिशेषनिर्णयसमर्पकत्यमेव । अत्र पदयेन अचेतन बद्ध,मुक्त,नित्य वैरभण्यनिरूपणेन जगत्कारण वलक्षणलश्यताऽवच्छदकनिष्कर्ष. कथितो भवति । सत्यपद निरुपाधिकसत्तायोगिन झाहेति । अयमाशय: उत्तरत्र 'सच्चयचाभरत्' इत्युपक्रम्म 'सत्यचान्त च सत्यममरत्' इति वक्ष्यत । तत्र सच्छ- म्दः सत्यशन्दश्च एकार्थकः । तदानुगुण्यन त्यच्छन्द अनृतशब्दकार्यकावेव । ' मूर्तामूर्तीहिराशीद्वौ सच्चत्यवादिनाहिती मुत्रान्तरेण सगानात् । (५०) इति ते वार्तिक उक्तम् । 'श्रुत्यन्तर च' ' अथ नामधेयं सत्यस्य सत्य प्राणावेसत्य तेषा मेष सत्यम् ' (ब) इति तत्र वार्तिके ' मूर्तामू हि सत्याह प्राणास्सत्यासत्यदात्मतः । क्षेत्रशस्तदुपाधियात्सत्यइत्यभिधी यते ॥' (२४४) इत्युक्तम् । अत्रानन्दगिरिविवरणम् ' उच्चत्यच्चाभवदिति श्रुत्यन्तरप्रसिदि उक्तेथें द्योतयति' इति । अत्र 'व्यावहारिक्मेवान सन्यस्यादधिकारत. । पारमार्थिकसत्यस्य वाक्यान्ते समुदीरणात् ॥' इति सत्यशन्दद्यार्थभेदः ते.बार्तिके प्रदर्शित:। अथ नामधेयम्' इति इत्यत्र 'व्यपदेशाय नामैतत् न व नामास्य विद्यते । लक्षयेगाञ्जसा वक्ति परंबा कथनन ॥ शन्दप्रवृत्तिहेतूना साक्षाद्ब्रह्मण्यसम्भवात् ' इत्यत्रोत्तरसत्यशन्दस्य लाक्षणिकन्वोक्तया अत्रापि उत्तरसत्यशब्दः लाक्षणिक इत्येव परेषा प्रत्रिया। 'तस्योदिति नाम' इतिवत् 'नेतिनेति' इति निषधानन्तर अथ नामधेयम् ' इतिश्रुत्या परब्रह्मनामल्यस्य ' सत्यस्य सत्यम्' इत्यत्र प्रापिादनादुत्तरप्र सत्यशब्द: लाक्षणिकइस्युतिः पूर्व- सयशन्दः व्यावहारिकसत्यपर:. उत्तरस यशब्दः पारमार्थिक्सत्यपरइत्युक्तिश्च न सत्यद्वयकल्पना' इति कुमारलेनैव निर. सतया नघटत इति सत्यशब्दद्वय न लाक्षणिक नमिथ्यासत्यरूपविभिनार्थक च इति श्रुतितात्पर्यमवश्यमेषितव्यम् । डा. न्दोग्ये-'तानि हवा एतानि त्रीण्यक्षराणि सत् ति यमिति तत्सत्तदमृतम् अथ यत् ति तन्मत्य अथ यद्य तनोमो यच्छति' (डा.८.प्र.३.५) इत्यत्र 'तस्यहवा एतस्य ब्रह्मणो नामसत्यम् ' इति पूर्वश्रुत्युत् सत्यनाम्नो निर्वचन कृतम् । द्रिदेव 'सच्चत्य चामवत्' इत्यत्र सच्छन्दस्याप्यर्थः । त्यच्छन्दस्य पूर्वस्वापपरिणामत्यागवदर्थक्तया विकारि इत्यैवार्थः । तत्र छान्दोग्ये ब्रह्मासाधारणतया सत्यनामनिर्वचनमिति सत् ति यमिति छेद । अत्र सत्यशब्दद्यप्रयोगेण नृतशन्दसममि स्याहारेण च सच्छन्दसमानार्थक सत्यान्दः । सच सच्छब्दच एकार्थक्त्वेन सप्रतिपन्न । अन सत्यशन्दद्वयप्रयोगेण अन्तिमसत्यशब्दस्य निरुपाधिक्सत्तायोगीत्यर्थः । प्रथमसत्यशब्दः सोपाधिसत्तायोगिपरः । श्रद्धजीवसत्ताया. मनिनन । . .

·२२ -- ज्ञानपदस्य आत्मसिद्धयविरोधेन आचार्यपादोत्ता: व्यासार्योत्ताश्च [जन्माद्य ११२ श्रीभाध्यम् रहितत्वात् । ज्ञानपदं नित्यासंकुचितशानेकाकारमाह । श्रुतप्रकाशिका चात् स्वरूपतो धर्मतश्चैकरूपत्व ज्ञापयतीत्यचित्तत्ससृष्टजीवव्यावृत्तिः । ज्ञानशब्दार्थमाह-ज्ञानपदमिति । इदानीमाम विषयइत्याद्युपपदरहितं ज्ञानपदमसकुचितत्व नित्यत्वं च शानस्य दर्शयति । नित्यामङ्कुचितशानत्वमेवाकारो यस्य तन्नि- त्यासङ्कुचितशानकाकारम् तेन ब्राणः कदाचित् क्वचिदपि प्रदेशे जडत्वव्यावृत्तिः । नित्यासङ्कुचितशानत्वं अद्वारक धर्म द्वारकं च परमात्मन आकारो भवति ' आत्मज्योतिस्सनाडितिहोवाच' 'ब्रह्मणाविपश्चिता'' विज्ञातारमरकेन विजानीयात्' इत्यादिभिरस्वरूपस्य धर्मस्य च ज्ञानत्वावगमात् । ज्ञानशब्दासङ्कोचेन सद्वारकाद्वारकशानाकारत्वसिद्धिः नन्वस्य ज्ञानशब्दस्य किं प्रवृत्तिनिमित्तम् ? विषयावगाहिज्ञानाख्यद्रव्यत्वचेत् अपर्यवसानात् ज्ञानधर्मक्त्यमुक्तं नतु ज्ञानस्वरूपता स्वप्रकाशतारूप ज्ञानत्वं प्रवृत्तिनिमित्तचत् ज्ञानस्वरूपत्वमुक्तस्यात् । नतु ज्ञानधर्मकायम् । ततश्च तद्गुणसारत्वात्' इति सूत्रविरोधश्च । नच गवादिशब्दाना परमात्मपरत्वे गोत्वसस्थानपिंडजीवानामिव द्वार- द्वारिभावात् ज्ञानाख्यद्रव्यज्ञानत्वगुणयोर्द्वयोराप प्रवृत्तिनिमित्तत्व घटते, नहि धर्मभूतज्ञानं स्वरूपभूतशानगतज्ञानत्वगुणे समवैति येन द्वारद्वारिभावस्स्यात् । धर्मभूतज्ञाने स्वरूपेचानुगत ज्ञानत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तचेत् गोशब्देन सण्टमुण्डपिण्ड दयवत् ज्ञानव्यक्तिद्वयमुक्त स्यादिति द्वारद्वारिभावेनानभिधानात् तयोनियोर्न धर्मघमिभावप्रतीति: ज्ञानत्वगुणविशेषित- स्यात्, गूढार्थसंग्रहः धनत्वेन सोपाधिकत्वात् । त्यच्छन्दार्थाचेतनस्यापि परमात्मसङ्कल्पाघीनावेन सोपाधिवसत्तायोगि वात् । अनृतशब्द:न मिथ्याऽर्थक:, किंतु विकार्यर्थकः । अमृतमयोभयनियामकत्वेनोदाहृतसायनामनिर्वचनानुसारात् । छान्दोग्यबृहदारण्य- कादिनिर्वचनसामान्यस्य एकरूपत्वेन छान्दोग्यनिर्वचनस्यारोपपर्यवसितस्वस्य परकल्पितस्य श्रुतितात्पर्यविषयत्वासंभवात् । एवं च उत्तरान्तिमसत्यशब्दसमानार्थक एव 'सत्यज्ञानम् ' इत्यत्र सत्यदाब्दः इति ॥ ज्ञानपदमिति । आत्मसिद्धौ ‘सत्यज्ञानम् ' इत्यत्रापि ब्रह्मलक्षणनिदेशे ज्ञानशब्दो न ज्ञानमानवचनः, अपितु सदचनः सचने 'लिति' इत्यायुदात्तप्रसक्तः । अन्तोदात्तश्चाय ज्ञानशब्दः मावीयाम्प्रत्ययान्तवे तथा घटते मान्य येत्येतत् परमात्मनिरूपणे अतिनिपुणमुपपादयिष्यामः' इति शानशब्दार्थः इत्यमुक्तः । अत्र सत्यशानमित्यादिकाश्च शनिकनिरूपणीयतया स्वप्रकाशतया च ज्ञानस्वरूपता' इति जिज्ञासाऽधिकरणसूक्त्यनुसारेण शानपदं नित्यासंकुचितशाने काकारतामाह' इति सूक्तावपि ज्ञानवत्त्वमेव विवक्षितमित्यात्मसिद्धयनुसार्यर्थ एव भगवसमतइति प्रतीयते । जिज्ञासा. धिकरणसूतो आदिपदार्थत्वेन विवक्षिताया 'विज्ञानमानन्द ब्रह्म' इति श्रुतौ ज्ञानस्वरूप वप्रकाशनेन । स्वप्रकाशतया घशानस्वरूपताम् ' इत्युक्तिसङ्गच्छते । व्यासायर्यास्तु 'ज्ञानत्वमात्रस्य प्रतिनिमित्तावसति शन्दात्यसकोचात् साधा-प्र णाड्या च ज्ञानात्वविशिष्टताऽवगमेन शानधर्मकत्व ज्ञानात्मकत्वासिदि' वदन्त: 'सत्यंशानम्' इत्यत्रयोमय विवक्षित मिति प्रतिपादयन्ति । 'शानावं ज्ञातुमाना स्वस्यहळतया स्वप्रकाशवतश्च' इति सारावल्यामात्मसिद्धपविरोधेन निशासा ऽधिकरणमाम्य निरूपयन्तः आचार्यपादाः जिशासाऽधिकरणमाथ्यस्य 'सत्यज्ञानम्' इत्यस्यैवार्थदयपरत्वेऽपि नविरोध इत्यभिदधति । तेन कदाचित्सवचितशानत्वेन मुक्ताव्यावृत्ताः' इति सूतयाऽपि अत्र माध्ये शानवस्यविवक्षेत्र स्फुट प्रतीयते । - ·जन्माद्य १-१.२] गुनप्रकाशिका . । श्रुतप्रकाशिका शानद्रव्यविशिष्टतया ज्ञान गुणमिशिष्टतया च म्याससाभिधाने शब्दस्य युगरव्यारारभेदः प्रसजेत्-अती ज्ञानपदेन स्वरूपलो धर्मनश्च ज्ञानाकारमा मनो न सिद्धचत् उन्यो-शानशब्दस्य स्वप्रकारातारूपं शानाय प्रतिनिमित्तम् । नच 'तद्गुणसारत्यात्' इति सूत्रपिरोध: धर्म भूनशानद्रव्याभिघानेऽपि शनायस्य प्रवृत्तिनिमित्त वात् । स्वरूपस्य च ज्ञानत्व 'प्रकाशयञ्चायेयात् ' इति सूषित नच सदारकमदारकच स्वरूपम्यामिधानेऽपि शन्दस्य युगपढ्यापारभेदः साक्षादा परपरयायेति विशेषणमनपेक्ष्य ज्ञानत्व मात्रस्य प्रतिनिमित्त रति शदशक्त्यसकोचात् साशात्प्रणाड्या च ज्ञान विशिष्टताऽवगमेन शानधर्मकन्यज्ञानस्वरूपत्व. सिद्धः । नन द्वारदारिमायेनानभिधानात् गण्डमुण्डव्यक्त्योरिर धर्मघर्मिभावासिद्धिः । 'आत्मज्योतिरसम्राट् ब्रह्म णा विपश्चिता' 'अनायपुस्पस्स्वयंज्योतिर्भवति' 'एपहि द्रष्टा श्रोता रमयिता घ्राता मन्ता योद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः' इत्यादिभिः परमात्मनो जीवस्य च शानधर्मकरस्य २ नस्वरूप वस्य च सिद्धः, शानश-दसाचा सङ्कोचन शानामनोविशेषणाशे विशेष्याश च शानायवैशिष्टयोधनसामध्यांच, या सपरिकरो राजा दृष्टः सपरि छद गृह गीत, सर सा गौ श्रोत्यादौ विशेषणाशस्य विशेष्याशस्य दृष्टत्वमीतत्यान्वय एकव्यापारण शन्देन योध्यते तद्वत् । नच विशेषगाशे विशेष्याशेवा प्रत्यकीतल्यान्वयार्थ । विशेषणाशविशेष्याशयोरन्यतरेणविनाऽन्यतरस्य दृष्टवक्रीताया. भयप्रतीत्यनुपपत्यभावात् । नहि प्रयाहस्य घोषप्रति वासन्यविशेषणाशेनविना विशेष्यांशस्य दृष्टयफ्रीतत्वादिकमनुप. पन, नच दर्शनत्रयाऽदियोग्यतालक्षणेनार्थसामर्थेन विशेषणाशस्य तदन्ययप्रतीतिः मण्डपक्षेत्रगोदाहनादीनां दर्शन कया. ऽदियोग्यानामपि तदन्वयाप्रतीतः तदप्रतातिश्च बुभु-सायां सत्या सन्देहोदयारिसदा ॥ नन समभिन्याहारवाद्विशेषणाशस्य तदन्वयसिद्धि., धार्मिको राजा दृष्ट इत्यत्र धर्मस्य दृष्टयाप्रतीतः । नहि धर्मश्राषियः योग्यत्वेसति समभिव्याहारवलात्तद यििरतिचेत् । तर्हि विशेषणाशेऽपि तदन्ययस्य शान्दावमुक्त स्यात् नह्याकासासनिधियोग्यतान्ययेन प्रतिपनत्व शाब्दत्व निवारयति । ननु सपरिक्रो राजादृष्ट इत्यादिषु विशेषणाशस्य विशे ध्याशस्य च शब्देनोपस्थापनात्तत्र विशेषणाशेऽपि विधिसिताकारान्वय उपपन्न. अनतु तदभावादुभयन विधिसिताका. रान्वयानुपपत्तिरिति ॥ नेयम् । ब्रह्मशब्दनैव विशिष्टवस्तूपस्थापनात् । तथाहि तद्विजिज्ञासस्य' इति मुमुक्षोर्जिशास्यतयोक्त प्रहा तदेक्षत' इत्यादीनि वाक्यानि सत्यसङ्कल्पत्यादिविशिष्ट कारण यदन्ति त छोघनप्रवृत्तसत्यादिवाक्यगतब्रह्मशब्दरसत्य सवयत्वादिविशिष्टकारणविषयः । बृहगवमपि ब्रह्माशब्दार्थ. तय स्वसङ्कल्पेनाचेतनस्य स्थूल्परिणामहेतुन्व, चेतनानां सचानन्याय कल्पते । इत्युक्त ज्ञानवृह यहेतुत्व च, ततश्च सत्यसङ्कल्पत्यादिविशिष्टार्थोपस्थापकब्रह्मशब्दप्रतिपन्नविशिष्ट वस्तुविशेषकत्वात् ज्ञानपदमसङ्कुचितशक्तिया विशेष्याशे विशेषणाशे च स्वप्रवृत्तिनिमित्तभूतज्ञानत्वा-वय प्रतिपादयति । सपरिक्रो राजा दृष्ट इत्यादिषु पदान्तरसममि याहतशब्देन विशिष्टोपस्थापनम् । अत्रतु खोपजीव्यवाक्या-तरस्थनिर्वचन. सापेशनमाश देनेति भिदा। विशिष्टवस्तु-युपस्थापितेसति विशेषणाशस्य विशेष्याशस्य विधिसिताकारान्वयित्व तुल्यम्। सोपजीव्ययायान्तरसापश्शन्देन विशिष्टवस्तु युपस्थापिते विधिसिताकारस्योभयान्वयित्व च दृष्टम् । यथा सानुचरोराजा समागत: मया च राजा सत्कृतइति, सवासा गौस्थिता साच दत्तेति, अत: परमात्मनो ज्ञानशब्देन शानधर्मक-वज्ञानस्वरू पकत्वाविधान युक्तम् आनन्दादिशन्देष्यप्येष एव न्याय. स्वत.प्रवर्तते प्रमाणान्तरविरोधेसतितु निवर्तते । अतो यथो. वार्थ उपमन.॥

·२४ अनन्तपदे भाष्योक्तवस्वपरिच्छेदार्थद्वयतात्पर्यम् [जन्माघ १.१२ श्रीभाष्यम् तेन कदाचि संकुचितशानत्वेन मुक्ता व्यावृत्ताः । अनन्तपदं देशकालवस्तुपरिच्छेदरहितं स्वरूपमाह । सगुणत्यात्स्वरूपस्य स्वरूपेण गुणश्चानन्त्यम् । तेन पूर्वपदद्वयव्यावृत्तकोटि- यविलक्षणास्सातिशयस्वरूपस्वगुणा नित्या व्यावृत्ताः विशेषणानां व्यावर्तकत्वात् । ततः श्रुतप्रकाशिका अतस्साक्षा-प्रणाच्या नित्यासट्नुचितज्ञानेकाकारवं दर्शयता शानपदेन मुक्तच्यावृत्तिसिदिमाह-तेनेति । अनन्तप- दयार्थमाह-अनन्वेति । * इहेद नान्यत्रेति परिच्छेत्तुमशक्यत्वं देशापरिच्छेदः । इदमिदानी नान्यदेति परिच्छेदायो यत्व कालापरिच्छेदः नतु देशकालाभावो । एव वस्त्वपरिच्छेदोऽपि न वस्त्वन्तराभावः किन्विमिदं न भवतीति परि- छेदानहन्वमेव सर्ववस्तुसामानाधिकरण्याहव वस्त्वपरिच्छेद इति यावत् । ब्रहाव्यतिरिक्त भावरूपाज्ञानतत्कार्यजातेऽङ्गी- कृतसति यस्त्वन्तराभावरूपो वस्त्यपरिच्छेदः परस्यानुपपन्नः सत्यवस्वन्तराभावस्स इतिचेत् । तर्हि स्वनिष्ठवस्त्वन्तराभा. घस्सइत्यम्युपगमोवरं प्रमाणान्तराविरोधात् । तस्य वस्त्वन्तरामायोहि तत्तद्धर्भिग्राहकप्रमाणविरुद्धः । गुणतोऽप्यानन्त्यमाह- सगुणत्वादिति । गुणाना देशकालापरिच्छेदौ विग्रेते नतूतलक्षणवस्तुपरिच्छेदाभावः । सतु स्वरूपस्यैव ।। यदा प्रकारान्तरेण वस्तुपरिच्छेदाभावमाह-सगुणत्वादिति । इदमियदिति वस्तुस्वभावतः परिच्छेदाभावोव- स्वपरिच्छेदः । यथा तुल्यकालवे तुल्यपरिणामत्वेऽपि दशवर्णस्वीपेक्षया षड्वर्णस्वर्ण तदपेक्षया कलधौतादिचापकृष्टम् सोपकों वस्तुपरिच्छेदः तत्तदपेक्षया गुणत्वोज्वलत्वपवित्रादिभिर्दशवर्णस्वर्णादिकं प्रकृष्टम् । तस्य प्रकर्षस्य निरतिशयत्व वस्त्वपरिच्छेदः । ईदृशवस्त्वपरिच्छेदः स्वरूपस्य गुणाना च युज्यते । तेषामपि हेयप्रत्यनीकत्वादिस्वभावोत्कर्षस्य निरख- धिकत्वात् समाभ्यधिकराहित्यनिदानभूतोगुणेनिरतिशयप्रकों वस्त्वपरिच्छेद इत्युक्तभवति सर्ववस्तुसामानाधिकरण्याहत्य चास्मिन्नन्तर्गत तद्धि सर्वशरीरकत्वं तच्च नियमनधारणशेषित्वकाष्ठति । अनन्तपदव्यवच्छेद्यमाह-तेनेति । सातिश यस्वरूपस्वगुणाइति । स्वरूपमणुत्वात्सातिशयं ज्ञानव्यतिरिक्ता ऐश्वर्यादिगुणाश्च जगद्व्यापारानहरिसातिशयाः । शानं च नित्य सर्वगतमपि तथात्वस्य परमात्मनित्येच्छाधीनत्वात् सातिशयम् अपराधीनत्वरूपस्यातिशयस्य परस्मिन्विद्यमानत्वात् । स्वाभागिकत्वेऽपि गुणाना सातिशयत्वमिति ज्ञापनार्थः स्वशब्दः । एव व्यावृत्तिकथनस्य हेतुमाह-विशेषणानामिति ॥ अन्योन्याश्रयस्य परिहतत्व दर्शयति । ततइति । ततः एव व्यावृत्तिसिद्धेः, अवगतस्वरूपं अवगतसाधारणाकार जन्मादिकारणत्व ह्यसाधारणाकार: तलक्षणकावेनावगतमित्यर्थः वस्तुविशेष्यस्वरूपं ब्रह्मेतिया पाठः । कारणतया लक्षितस्य ब्रह्मणः कारणत्वशङ्कितदोषव्यावर्तक वाच्छोधकवाक्याना लक्षणवाक्यपूर्वकत्वमस्ति, नतु तस्य शोधवाक्यपूर्वक्त्वमिति नान्योन्याश्रयणमित्यर्थः । सूचकारस्सत्यज्ञानादीना लक्षणन्येनानुक्तिनिदानंचानेनैव दर्शित भवति । विशेष्याशस्य लक्षण सत्यज्ञानादि नतु विशिष्टस्य विशिष्टस्यैवोपास्यत्वात् प्राप्यत्याच जिज्ञास्यब्रह्मलक्षणं जन्मायेवेति सूत्रकाराभिप्रायः ।। गूढार्थसङ्ग्रहः स्वरूपेण गुणैश्चानन्त्यमिति । यद्यपि इदमिद न भवतीति वस्तुपरिच्छेदः तद्राहित्यं सर्ववस्तुसामानाधिकर. ण्याहवं सर्वशरीरकत्वरूपम् इत्यपि वक्ष्यते । अयमर्थः 'तंन्यौपनिषदं पुरुषम् ' इति बृहदारण्यकश्रुत्यनुगुणः । तथा- ऽपि (शं) विष्णुसहस्रनाममाप्योदाहृत प्राक् (१७.क.पु) उदाहतवचने वस्तुपरिच्छेदसहित्यमेव विवक्षित नतु एतव्य. तिरिक्त वस्तुपरिच्छेदशहित्यमित्यभिप्रेत्येत्यमुक्तिः। अनन्तशब्दस्य पराशरोक्तविरक्षणमेव वस्तुपरि-छेदराहित्यमित्यर्थः इति - ·जन्माग ११२ सय रजगत्कारणत्वयातिरस्यारतक्त्ववल अभ्यं, कारण यस्य न्या.प.उक्तव्यावर्तवमा युक्तम् २५ - श्रीमाप्यम् 'सत्यशानमनन्तंब्रह्म' (ते.मा.र.अ) इत्यनेनवाक्येन जगजन्मादिनाऽवगतस्वरूपं ब्रह्म सक लेतरवस्तुसिजातीयमिति लक्ष्यतइति नान्योन्याथयणम् । अतस्सक्लजगजन्माटिका. श्रुतप्रकाशिका जगत्कारण ब्रह्म जिजास्यमित्युक्ते कारणत्वशक्षितदोषव्यावर्तक्तया तच्छेपभूतशोधकवाक्यार्थश्वासि सूने सूत्रकारा भिप्रेत. ; जिज्ञास्य यानुगुणस्य कारणत्यस्यैव लक्षणनया विवक्षितत्वात् । स्वरूपेण हेयाम्पदस्य जिशा यावानुपपत्त्या निशा- स्यतायादशोधक्याक्यार्थसापेक्ष वात् । सन्यज्ञानादिवाक्यविषयकसूतान्तराभावात् 'प्राज्ञरत्" प्रसाशवच प्रकाशा दियच' इति सूनाणा सत्यादिवाक्य दृष्टान्ततयोपजीव्यार्थान्तरोपपादनपरत्वाच सत्यज्ञानाटियाक्यार्यश्चेहाभिप्रेतात्यमि प्रायेण भाष्यकारेनिसिलहेयप्रत्यनीकस्वरूपादित्यादिविशेषणमुक्तम् । अधिकरणार्थमुपसहरति । अतइति । जन्मादानी विशेषणतयोपलक्षणतया च लक्षणत्वोपपत्ते. । जिज्ञास्यत्वोपयोगिगाधक्वाक्यागताकारविशिष्टमेव कारणवस्तु 'यतो या गूढार्थसंग्रह (स) सहस्रनामभाध्ये अर्थद्वयनिरूपणेन प्रतीयते । परिच्छेद यशून्याच शक्यार्थ गुणानन्त्य लक्ष्यार्थ (सि.सि.अ) इति परप्रक्रियाऽ युगमऽपि तत्वोपनिषद पुरुषम् ' इत्यादिश्रुतिविरोधन निर्भद व नानन्तपद विवक्षित, किंतु सर्ववस्तुसा मानाधिकरण्याई यमरेत्याशयेनोत्तरसूतिरिति बोध्यम् ॥ भगवद्गीतायामपि सप्तमोक्तार्थानुसारेणैव ' द्वाविमौ पुरुषो लोके' इत्यादौ 'अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथिन पु रुषोत्तम ' इत्यन्ते बद्धमुक्त लक्षण्य पुरुषोत्तमस्याभिहितम् । एतत्ता पर्येणैव पूर्वस्मिनधिकरणे 'पुस्पोत्तमोऽभिधी यते' इत्युक्तम् । सकलेतरवस्तुविसजातीयमिति लक्ष्यते इति । अत्र विसजातीयशब्देन तत्तज्ञानीयवैल्क्षयरोध क व, 'सयज्ञानम् ' इत्यस्य जग कारणत्वस्य ब्रह्मतरसामान्यवैलक्षण्यबोधकत्यमिति विभागस्सू चिनो भाति । ' सत्यज्ञान इति पदद्वये आध्यनिर्देशेन निरुपाधिकार्यस्य विवाक्षितत्वेन सोपाधिक्सत्ताज्ञानविकासवदत्त जातीय वव्यवछेद । अनन्तपदेन परिच्छिनव्यवच्छेद. । नैव जगन्ज मादिकारणत्वेन व्यवच्छेदस्सिद्धयति । एतेन सत्यज्ञानधास्येन ब्रहा. पदार्थ. अचिजीवविल्क्षण. इति सिद्धावचिजीवविलक्षणस्य जगजन्मादिकारणव रक्षण ‘यतोवा इभानि' इति वाक्ये बुबाघयिषितम् । जगत्कारणत्वलक्षणस्यताऽवच्छेदकमचिजीयविलक्षणत्वमिति सिद्धम् | अब इन्थ सूनकाराभिप्रायनि- यसति 'ईक्षत शब्दम्' इत्यादिना अयोगान्ययागल्याच्छदयो प्रतिपादन सङ्ग छ । अत्र जग कारणवलक्षणस्य ब्रह्मेतरवलक्षण्यानुमापक वेऽन्वयदृष्टान्तासम्भवेन केवलव्यतिरेविणस्सिद्धान्तेऽनङ्गीकारेण चतुर्मुसादयोऽनीश्वर। जग कारण वाभारात् ' इत्यनुमानेनेतरल्यावृत्तौ ता पर्य वर्णयन्त्याचार्यपादा । (न्या प अनुमानाध्याय) ॥ अनन्तार्यास्तु---ब्रह्मपदार्थताऽवच्छदकावच्छेदेन इतरवैलक्षण्य सशयदशाया प्राणादिपदता पयविषयतावउद काय उदेन इतरवैल्क्षण्यनिश्चयसभवेन तदृष्टान्तेन स्वरसत एव इतरव्यायत्तिर- विवक्षितति वदति ॥ आचार्यपादानामयमाशय -ब्रह्मपदप्रवृत्तिनिमित्ताश्रयव्यक्ति विशेषनिर्णयसमनन्तरमेव प्राणाटिपदार्थानर्णयरसू नकारा भिप्रेत. । नतु तत पूर्व इति जग कारणत्वेन ब्रह्मतरसामान्यस्य सर्वावधिकाकर्षाभावनिश्चय तत्र जग कारण वस्येत्यनिश्चा यक नसभयतीति शवागारकत्वेन 'ईक्षते शन्दम्' इत्यादिसूत्राणा प्रवृत्तिसङ्गच्छते । नन्वय, यावृत्ते प्रयोज नव सासाठ्यावृत्तिरित वनेर रक्षणस्य वाच्यमिति ननियम । किंतु ययाक्याचनविधया व्यावृत्तिसिद्धि साच उक्त. . . 4 ·३ सूत्रदये परसमताभंघटन साधनम् । जन्माद्य १.१.२ श्रीभाष्यम रणं निस्वयं सर्वज्ञ सत्यसङ्कल्पं सर्वशक्ति ब्रह्म लक्षणतः प्रतिपत्तं शक्यत इति सिद्धम् । येतु निर्विशेष वस्तु जिज्ञास्यमिति वदन्ति । तन्मते 'ब्रह्मजिज्ञासा इत्यमगतं स्यात् निरतिशयवृहत् शृंहणं च ब्रह्मेति निर्वचनात् । तच ब्रह्म जगजन्मादिका- रणमिति पचनाच जन्माद्यस्य यतः श्रुतप्रकाशिका - इमानि' इत्यादिवाक्ये अर्थल घमित्यभिप्रायेणाह-निरवद्यामिति । सर्वशत्वादिगुणजात कारणत्याक्षितं यतइत्यत्रानू द्याहत्यभिप्रायेण तदुक्तिः ॥ अस्य सूत्रद्वयस्य निर्विशेषवादिपक्षासङ्गतिमाह-येत्विति । आद्यसूत्रासङ्गतिमुपपाद यति निरतिशयेति । अथर्व- शिरसि श्रीविष्णुपुराणेचोक्त निर्वचनमभिप्रेतम् । न निर्षिशेष ब्रह्मेति निरुक्त मितिभाषः । द्वितीयसूत्रासङ्गति विवृणोति । तश्चेति । नहि जगतोऽभ्यासो यतइति लिरक्षयिक्तिमितिमायः । एव सूत्रासङ्गतिकथनेन तद्विषगवाक्यसङ्गतिरपि पलिता गूढार्थसंग्रहः दिशैव सभवतीति ॥ ब्रह्म लक्षणतःप्रतिपत्तुं शक्यतइति सिद्धमिति । 'द्विविधहि लक्षण विशेषणमुपलक्षण च इत्युपक्रम्य विशेषणत्यासम्भवेन उपलक्षणलक्षणस्य यत्परैरुक्त तत्पर्याचनपूर्वक 'धाऽपि ब्रह्म रक्षणत: सविशेष प्रति- पत्तु शक्यत' इति निगमनवाक्यमेतत् ॥ प्रथमसूत्रे निर्विशेष व्रहा जिज्ञास्यतया विरक्षितम् इति परोक्तार्थः नघटत इति ब्रह्मशब्दार्थनिरूपणन सूचितम् । सूत्रद्वयेऽपि परसंमतार्थः सूत्रकृतः नविवक्षित इत्यभिप्रेत्य तन्मतमनूय पर्याोचयति येतुइत्यादिना-जन्माद्यस्य यत इत्यसङ्गतमित्यन्तेन । असाङ्गत्यमेापपादयति निरतिशय इत्यादिना-जगजन्मादिकारणमिति वचनाञ्च इत्य.. न्तेन । अयमाशयः । निर्विशेषे निरतिशयगृहत्य, बृहणत्व जगजन्मादिकारणत्यच नास्तीति कथ निर्विशेष सूत्रद्वयविव क्षित स्यात् । परमते त्रयाणा मिथ्यात्वमेव । उपहितस्य मिथ्यात्वेन उपहिते एते धर्माः निविशेष च एतद्धर्मोपलक्षित- मिति परेषा सिद्धान्तः, अयच सिद्धान्तः श्रुतौवा सूत्रेवा केनापि पदेन नैव बोधितः । माध्यमिक्मतमिव कार्यकारममावस्य सावृतत्वयादिपरमत नयुक्तमिति 'वृहति वृहयति ' ' यतोया इमानि भूतानि जायन्ते' इति श्रुत्यादयएव स्थापयन्ति । सूत्रे 'अस्य' इत्यस्य, श्रुतौ 'इमानि' इत्यस्य च प्रत्यक्ष पुरस्कृत्य तत्तत्प्रमाणोपलक्षक्तया कार्यवर्गस्य बाधोऽपि नघटते । एवं कार्यकारणभावस्य सातत्वमपीति सिद्धयति । अयमर्थः जिज्ञासाऽधिकरणभाष्य एव स्थापितः । जिज्ञासाऽधिकरणे 'बृहत्वंच स्वरूपण ' इत्यादिवाक्ये बृहणत्वस्य स्फुटमनभिधानेऽपि बृहत्वमात्रेणैव निर्विशेषविवक्षा न सभवतीत्युपपा दनम् । अस्तु कार्यकारणभावः ब्रह्मशब्दार्थान्तर्भूतः तदानुगुण्येनैव जगज-मादिकारणत्वरक्षणमित्यभिप्रेत्य बृहणत्वस्य प्रतिनिमित्तस्य प्रदर्शनम्। श्रुतौ ' यत्प्रयन्त्यभिसविशन्ति' इति प्राप्त्यभिधानेन सृष्टिमुक्तिवाक्याना सामरस्य बोधितम् तदपि ब्रह्मशब्दार्थहणत्वानुगुणम्। अचि स्वरूपजीवधर्मविकासहेतुत्व बृहणत्वम् । प्रलये सङ्कुचित्स्य जीवधर्मशानस्य सृष्टी करणक्लेबरादिमूलक किंचिद्विकासः । मुक्तौ पूर्णविकास इति सृष्टिमुक्त्यिाक्यकरस्य ब्रहादाब्दार्थबृहणत्वेनापि स्थिरीतम् । एतदभिप्रायेणैर जिज्ञासाधिकरणेऽनुक्तस्य वृहणत्वस्यानाभिघानम् | एव बहाशब्दार्थ एव कार्यकारणभावस्य घटकतया कार्यकारणभावस्य मिथ्यात्ववादः न श्रुतिसूचनापर्यानगुणः ।।

·जन्माघ ११२] बागवतापादान तच निशेिषोलन श भाप्योक्ततमः सविशेषपन पर्यासति नानिमिणे ७ - श्रीभाप्यम् एवमुत्तरेप्यपि सूनगणेषु सूत्रोदाहतश्रुतिगणेषु च क्षणाद्यन्वयदर्शनात् सूत्राणि सूत्रोदा हतश्रुतयश्च न तप प्रमाणम् । तर्फश्च माध्यधर्मान्यभिचारिमाधनधर्मान्वितवस्तुविषय- त्यान्न निर्विशेषवस्तुनि प्रमाणम् । श्रुतप्रकाशिका उत्तरेगा सूत्राणा सद्विपयवाक्यानागपि निर्षिशेषपमाननुगुग वमाह-एवमिति । गणेविति। नैक सूत्र वाक्य वा द्धिम् अपितु तदधिकरणगरीर तत्तद्विषयवाक्यजातं च विरद्धमितिभावः । ताननुगुण माह-तर्कश्चेति । त. হাৱাদান: মানুষ্যংকনৰুৰী ।। #ব্যবিঘালনাাবি নিহণ7 ভিসা गुढार्थसंमहः एव 'एष पन्धा, एतर्म, एतहा एतत्सत्यम्' इति श्रुते: सायणभाष्योत्तदिशाऽपि उपायत्वेनोत्त ब्रह्मणः सत्यत्वं बाघयत् उपायत्वस्यापि सन्यत्व बोधयत्येति कार्यकारणभावस्य सातत्व प्रतिरुणद्धि । 'नस्वतो नापि परत: इति युक्त्या दूरगमपि नघटो । बम्योपादानकारणत्व निमित्तकारण पचेति 'परिणामात् ' 'आत्मकृतेः' इति सूत्रद्ध- यनानर र स्थापयिष्यते । परिणामतद्वतो देन परिणामाशे असत्कार्यवादाङ्गीकारेण भेदेऽपि सब-धस्य पूर्वाधिकरणएवाप पादनेन नकोऽपि दोषः । आरम्भणाधिकरण आरम्मवाददूषणेनैव कार्यकारणभावदूषणायलमकानि भवन्ति । सूत्राणीत्यादि । अयमर्थ. तत्तदधिकरणेषु विशदीभविष्यति । प्रथमसूने प्रधानार्थप्रतिज्ञाया संबन्धिना प्रमाण लक्षणयुक्त्यादीना विचारोऽप्यर्था प्रतिज्ञातोमवति । 'राजाऽसौ गछति' इत्यत्र परिवारगमनप्रतीतियत् । 'यतो या' इति श्रुन्यनुगमाच इति भाष्ये परैक्तम् । श्रुनौ द्वितीयस्वे च उपादान वमपि विवक्षितम् । 'परिणामात्' इति सूत्र. मपि विपोंपादानपरमेव, परिणामनद्वतासन-धानुपपत्तिरुपतर्कात् । कार्यकारणभावोऽपि पूर्वोक्तकेंण सावृतएव अय- मर्थ. 'परिणामात्' इति सूत्रमामत्या 'यथा सर्पप्रत्युपादान तद्वद्रहोपादानमिति युक्त्या स्थापयिष्यते । सक्षेपशारी रके 'वेदान्तपक्षस्तु विवर्तवाद: ' 'अभेदिनो निर्विकृतेरनेक्मृपास्वरूपान्नरदर्शकत्वम् । विवर्तशब्दार्थ: । (२.६.८) 'आरोपाष्टरुदिता परिणामदृष्टि ' इत्यादिसिद्धान्तः स्थाप॑तः । अत्र ब्रह्मविद्याऽऽभरणम्-'जगतश्वोपादान ब्रह्मेत्यगते जगदधिष्ठान ब्रह्मेति पर्यवस्यति ' इत्यादि ' उपादानचोपादेयविषयसत्ताकम् ' इत्यादि च ॥ न्यायरक्षामणावाप-शुक्त्यादितादात्म्येनाध्यस्यमानेषु रजतादिषु युक्त्यायवरिछन्नस्येव जीवतादात्म्येनाभ्यस्यमा ना देहादिषु जीवावछिन्नस्य ब्रह्मणोऽधिष्ठानतयोपादानत्योपपत्ते. ' इत्युक्तम् । छान्दोग्ये मृत्तकार्यदृष्टान्तोऽपि सब घानुपपत्तिरूपतण कारणव्यतिरिक्त कार्य वस्तु नास्तीत्यत्रैव पर्यवस्यति । एव च ' व्यवस्थितेऽस्मिन्परिणामवादे स्वय समायाति विवर्तवाद: ' इति (प्रथमस.१२६.पु)सक्षेपशारीरकासद्धान्त एव युक्त इति शङ्कायामाह-तर्कश्चेति ॥ साध्यधर्माव्यभिचारिसाधनधर्मान्वितवस्तुविषयत्वादिति । निर्विशेष उपादानस्वरूपधर्मोऽपि नास्ति ब्रह्म शन्दप्रवृत्तिनिमित्तघोऽपि नास्ति । एव च सरस्वपि वेदान्तवाक्येषु जगतो जन्मादिकारणवादिषु तदर्थग्रहणदााय वेदान्तवाक्याविरोधिप्रमाण भवजनिवार्यते । श्रुत्यैव तस्याम्युपेतत्वात् तथाहि 'श्रोतव्यो मन्तव्य ' इति श्रुतिरिति (श) माध्योक्ता सविशेष एवं पर्यवस्यति मतु निर्विशेषे । निर्विशेषवस्तुनाऽप्रामाणिकत्वस्य पूर्वा धिकरणएव म्यापनात् । त्यविरोधितर्कस्यैव परैरपि प्रमाणतयाऽभ्युपगमेन श्रुतेनिविशेषसाघकन्ये चौद्धादितगामेव - - ·२८ यतोवेन्यस्य यद्रजामभान्साशक्तिरित तुल्यता अर्थप्रकाशवं मानावमितिच प.पा.वि.नपटते [जन्माघ १.१६ - श्रीभाष्यम् जगजन्मादिभ्रमो यतस्तद्रोति स्वोत्प्रेक्षापक्षेऽपि न निर्विरोपवस्तुसिद्धिः । भ्रममूलम- शानं अज्ञानमाक्षिब्रह्मेत्यभ्युपगमात् । साक्षित्वंहि प्रकाशकरसतयैवोच्यते प्रकाशत्वंतु श्रुतप्रकाशिका जगजन्मादीति । स्वोत्प्रेक्षापक्षेपीति । अयमभिप्रायः 'यथासोम्येकेन मृत्पिण्डेन मयं मृन्मयं विज्ञातम्यात् ' तदात्मानगॅस्वयमकुरुत' 'कटकमकुटकर्णिकादिभेदेः ' 'आत्मकृतेः' 'परिणामात्' इति श्रुतिस्मृतिसूत्र परिणामवचनतदनुगुणदृष्टान्तर दुमपादनानि दृश्यन्ते नतु विर्तानुगुण किमपि दृश्यते । नहि यथा सोग्यकेन शुक्ति गकन्न सर्व रजनजात विशातस्यादिति श्रुतिः विवादितिसूत्रं या दृश्यते । तस्माज्जगजन्मादिभ्रमो यतः तद्रोत्यय मर्थः स्वयमार्जित: नतु श्रुतिसिद्धइति । परो-प्रेक्षितपक्षे तनिर्विशेषत्वासिद्धिमुपपादयति भ्रममूलमिति । ततःकिमित्य बाह–साक्षित्वंहीति । तमोऽपि विमित्यत्राह-अंकांशत्यंत्यिति । प्रकाशत्व - प्रकाशशन्दवाच्य वम् ।-- गूढार्थसङ्ग्रहः परैरुदावनत्वेन व्यावहारिकपारमार्थिकविभागस्य वैदिक्स्य कस्याप्यसम्मतस्य वेदस्यकविधप्रामाण्य अवस्य बौद्धमात्रसंमद- स्याङ्गीकारण तेषा सविशेषपरवेदवाक्यविरोधित्वेन प्रामाण्यासम्भवाच निर्विशेषवस्तुनि तेषामनुपयोग इतिभावः। आरो पदृष्टिरुदिता परिणामदृष्टिः' इति सक्षेपशारीरकाद्युक्तिमभिप्रेत्याह-जगजन्मादिभ्रमइति । विवरणादौ सर्वत्र ' यद्र जनमभात् साशुक्तिः' इत्यत्रेव जगत्कारणत्वस्यापि मिथ्याभूतस्योपलक्षणत्वं संभवतीत्युक्तम् । तत्र रजततद्शानयोरुभयोरपि एकावस्थाज्ञानपरिणामत्वेन ताद्विवतोपादानस्वरूपमधिष्ठानत्वं शुत्तरिछन्नीचत इति परसिद्धान्तः। अनिर्वचनीयरजर स्य सर्वैरनङ्गीकारेऽपि रजतज्ञानरूपभ्रमस्सर्वसमत: नतु यद्रजतोपादानं तदेव भ्रमोपादानमिति । परमते भ्रमाधिष्टान व रूपपिरौपादानत्वतात्पर्येण जगजन्मादिभ्रमो यतः इत्युक्ति: अद्वैतसिद्धावपि उपादान वस्य भ्रमाधिष्ठानत्वरूपन्वे . , मृतोक्तदोषा अपि परिहृताः ।। सिद्धान्ते 'परिणामात् ' इति सूत्रे समानसत्ताकपरिणामस्यव विवक्षितत्वंन त प्रतिकोटिरूपविषमसत्ताक परिणामरूपविवर्तस्य विवक्षितत्वे आध्यासिकस्यैव वन्यस्य वाध्यतया सप्रकारक्ज्ञानसामान्यस्यापि भ्रमत्वस्य सिद्धान्तान न्दुटीकाया ब्रह्मानन्दोक्त्या च अत्र 'जगजन्मादिभ्रमइत्युक्तिस्स्जतैव । निर्विशेषसिद्धथभावमेवोपपादयति-भ्रममू- लमज्ञानमित्यादिना । अज्ञाने किंप्रमाणमिति विचारदशाया अविद्यावृत्तिप्रतिबिंधितचिद्रूपसाक्षिप्रत्यक्षं प्रमाणमिति परोक्त्ययोग: अज्ञानसाक्षिब्रह्मेत्यभ्युपगमात् इत्यत्र विवक्षितः ॥ प्रकाशत्वंतु इत्यादि। अर्थप्रकाशोशप्तिः' इति विवरणोतार्थस्यैव व्यवहारघटितस्य ज्ञान याद्युपपत्तावभिधानपूर्वक तस्यमुक्तिकोलऽभावेऽपि तदुपलचितचिता निर्विशेषसिद्धेः मधुसूदनब्रह्मानन्दा-या व्यवस्थापनेन परसमतचि साधनासम्भवेन तुच्छत्वमेव स्यादिति भावः । तुच्छत्व न शशशृङ्गादिरूपन्व, अपितु माध्यमिकोक्तशून्यत्वमेव । अयमर्थः पूर्वाधिकरणएव निरपितः। एतेन शुक्तिदृष्टान्तस्य श्रुतिषु कारणवाक्येषु कुत्राप्यनभिधानेन शुक्तैमिय्यारजतप्रत्युपादानस्वस्य कस्यापि दार्श- निक्स्यासम्मतत्वेन नितः अप्रामाणिकत्वे शुक्त्यवच्छिन्नचित: कारणत्वस्याप्यसम्भयेन विवर्तोपादानावपरिभाषाऽपि नघ टन इति सूचितम् ॥ .

·जन्माघ १-१.२] शानवानन्दत्ययाः जगत्कारण वसन परोक्तपण्यस्य अ.सि.निर्विशेष प्रमाणस्यनायोगः २९ । श्रीमाध्यम जडाद्यावर्तकं स्वम्य परस्य च व्यवहारयोग्यतापादनम्वभावेन भवति । नथासति सविशे. पत्यम् । तदभावे प्रकारातैव न स्यात् तुच्छतैव स्यात् ॥ ॥ इति जन्माद्यधिकरणम् ॥ श्रुतप्रकाशिका व्यवहारयोग्यतापादनस्वभावेनेति । व्यवहारयोन्यतापादनमेय म्बभार: तेग भवति । म्बपरव्यवहारयोग्यतावादनम्प म्वभावएरा प्रकाशल्यमित्यर्थः । तथाऽभ्युपगमे सपिशेषपरत्वमाह-तथेति । अनभ्युपगगे दूपणमाह-तदभावइति । इति परमते सूरदयासाङ्गत्यो ग्पादनम् ।। ॥ इति जन्मायधिकरणम ।। गूढार्थसङ्ग्रहः एवं आनन्दाद्धयेव' इतिवाक्य निर्णयवाक्यमित्युक्तिरापि न पराभीष्टसाधिका । तर प्रकृत्रासान द वस्य पञ्च पर्थकारणत्वस्य न शुद्ध ब्रह्मण्यसम्भवेन तत्र निर्विशेषविवक्षाया असाभवात् । विवतोपादानत्य निर्विमदिरा इति परेपा सिद्धान्नः । जगत्कारणवस्येव आनन्दवज्ञानवादीना बहाण्यभावे जगाकारणत्वस्योपर गल्क र याटिन यस्य स्वरूपलक्षणपरत्वमिति विभागोऽपि न घटते । ' स्वरूपलक्षण लक्ष्यात्यन्ताभिन्न, तटस्थलक्षण स्वकालावच्छेदेन स्वाभयनिष्ठ मिति ' असण्डायवोपपत्ती पिक्मभिधाय, ज्ञान वाद्युपपत्तौ ननु शानावानन्द त्वयोः कादाचित्कग कारण दयित् अस्वाभाविकत्वमिति चेत् . न ; इष्ट वान् । एवमपि जगत्कारणत्वं तटस्थलक्षण आनन्द या युपलक्षितव्यक्ति लक्षणया बोध्या स्वरूपलक्षणमिति सिद्धान्ताव्याघातान् । जग कारणन्यादेश्शुद्धेऽनङ्गीकारपक्षे ज्ञानत्वादेशुद्धनिष्ठ वर ततो लक्षप्यसम्म वाच ' (ल.च) इति ब्रह्मानन्दसरस्व युक्तिरनुपादेया। शुद्ध नकोऽपि धर्म इति सिद्धान्तस्य पूर्वमेव ब्रह्मान दनिर्णीतस्य निरूपणेन शानन्यादेशुद्धचिन्निष्ठ यासाभवात् । जग कारणत्योपलक्षित्व्यनेरापि स्वरूपलक्षण वसम्भवात् । एतेन 'यतो या' इत्यादीना 'तत्त्वमसि' इत्यत्र वाच्यार्यसमर्पकत्व 'सत्यज्ञानमनन्तम्' इत्यखण्डपदार्थनिष्ठसामानाधिकरण्यवाक्यस्य लक्ष्यसमर्पकत्वमिति विभागोऽपि निर्मूलः । धर्मस्य प्रकारतया मानस्योभयत्राविशेष धर्माप्रकारकबोधस्यानुभवविरद्धये एकस्य लक्ष्यसमर्पकत्वमन्यस्य वाच्यसमर्पकत्वमिति व्यवस्थाया एवासम्भवात् । स्वप्रकाशवमपि ज्ञानानन्द यसमानयो- गक्षेममेव । तेन स्वप्रकाशतया निर्विशेषसिद्धिप्रत्यशाऽपि निरवकाशा। द्वितीयमिथ्यात्वनिरूपण ते स्वप्रकाश वस्य पर प्रमाश्यत्यामारूपत्वमङ्गीकृत्य प्रभाकरमतइव अभावस्याधिकरणा मक्वेन ब्रह्मरूपत्वोपपादनप्रयासोऽपि विपला । धर्मस्य प्रकारलयाऽमाने परप्रकाश्यत्वभ्रमनिवर्तनासभयेन तेन स्वप्रकाशतया र्चाि सढेरेवासभवात् । एवरीय जग कारण घ स्थापि ययाकयाचनविघया अभावरूपत्वोपपादनसम्भवाच ॥ एतेन निर्विशेष किंप्रमाणमित्याक्षेपस्य किं स्फूर्त्यर्थ आहोस्विदावरणमार्थ वेति विकल्प्य स्वप्रकाशतयैव (पूर्ति सिदिः, आवरणभङ्गार्थमुपनिषदामेव प्रमाणत्वमिति मधुसूदनसरस्व युक्तिरनुपादेया। परसंमतस्वप्रकाशानङ्गीकार:प्युप- पत्तेः प्रागेव निरूपणात् । शन्दसामान्यस्य धप्रकारक्योषजनकत्वमेव उपलक्षणस्थापि प्रकारत्वमव युक्त दार्शनियत चेति पूर्वमेव साधनेन इत्थमुक्तेरसभात् । अतः 'जन्माद्यस्य यत' इतिसूत्रयत: व्यासस्य प्राप्यनझलपणतात्पर्येण सृष्टि मुक्तिवाक्यसामरस्येन कारणवाक्यानामेव प्राधान्य , राजकुमारनयः, दयाक्यानां उपादानोपादेयमावेनैवादोपपत्ती - ·. . ३० नवीन सातापालेचनम् जगत्कारण वस्य विशेषण वापरमा यो: आचार्यपादित दिशामाधनम जन्माद्य१ १.२ गूढार्थसङ्ग्रह तात्पर्यमुपादानोपादेयभावान्तर्गतम् सर्वान्तर्यामिरूपत्वसर्वशरीर व इति 'तारोपनिषद पुपम ' इत्यत्र विवक्षितम् ‘सत्य ज्ञानम्' इत्यादितु अनिजीवरिलक्षणप्रायबहाखरूपपर वृहणत्वजगत्कारण पशक्षितटोपनिराकरणपरचेत्येव युक्त मिति सिद्धा. न्तोऽभिमत इति सिद्धम् ।। अत्र अध्यारोपादेः विवक्षा नास्तीति प्रागेव (३६७.प्र.स.पु) निरूपितम् ।। 'यतो या इमानि भूतानि ' इतिश्रुतौ ' यतः, येन' इति निर्देशेन सृष्टिहेतुप स्थितिहेतुत्यच स्पष्टम् । 'यत्प्र- न्त्यभिसकिान्ति' इत्यत्र यच्छन्दावृत्त्यमान मोक्षस्य ल्यान्तर्भावेन सृष्टिफलतापर्येण च मुक्त प्राप्य मात्र विवक्षितम् । लयहेतुत्वस्य साक्षादनभिधानेऽपि सृश्यादिसहभाग्न कारणे ल्याक्तिमात्रण ल्यहतु व सिद्धयात । मुत्त प्राप्यत्वोक्त्या न मुक्ति हेतुत्व सिद्धयति । मुक्त प्राप्यत्वोक्तिः स्टेर्दयामूलकत्येन सृष्टिवाक्याना मुक्ति वाक्याना च मुक्तिरूपैकपरबोधन मुरोन सामरस्यसम्पादनेन सृष्टिवाक्यानामात्मक्त्वप्रतिपत्यर्थ व नास्तीति बोधनाय । सृष्टिर यह वक थनेन उपादानकारण व सिद्धया राजकुमारनयसम्प्रदायोऽपि सूचित. । स्थितिहेतु वमप्यन्तर्यामितसत्ताऽनुवृत्तिलक्षणस्थितिहेतुत्वमुसेनोपादानता निमित्तकारणता चाभिप्रेति । जीवानामुपादेयत्वबोधनेन राजकुमारनयसंप्रदायोऽपि सूचिता भवति । अतः नवीनसम तसृष्टया यष्टकहेतु व श्रुतिसूत्रयोरप्रतीत्या न विवक्षितम् । पूर्वसूत्रे ब्रह्मशब्दार्थो शिष्णुरिति निर्णायक नकिंचनपद वर्तते। अनः सदनिर्णयदशायां जीयोना विष्णुर्वेति सशयएव नौदेति । अतः उक्त दिशा ब्रह्मशब्दार्थनिर्णायकमेवेदसूनम् ॥ 'ब्रझविदामोति परम्' इत्यत्र मुक्तिसाधनवेदनविषयत्वेन ब्रह्म प्रस्तुतम् । तच्च वेदनमुपासनरूपमेवेति लघुसि द्धान्तादौ निर्धारितम् । अन उपक्रमे सर्वगतस्य ब्राण. प्राप्तिरुक्ता साच प्राप्ति 'अस्मालोका प्रत्य, एतमानन्दमयमा मान. मुपसकम्य, इमान्लोका-काम्गनी कामरूप्यनुसञ्चरन्, एत सामगायन्नास्ते' इत्युपसहारे देशविशेषावच्छेदेनेति निर्धारिता। 'मान्त्रपणिकमव च गीयते' इतिसूत्रे गीयत इत्यनेन व्यासेनाप्ययमर्थस्सू चितः। एव च देशविशेषावच्छेदेन प्राप्तेर्ग- तिमाध्यत्वन गतिसाध्य फलमुपासनस्यैवति सपन्नम् । उपासनस्य गनिद्वारक फ्लमिति परेषामपि समतम् । तदनन्तर-- तस्माद्वाएतस्मात् ' इत्यादिना ' यतोवा इमानि ' इत्यनेन च उपासनविषयस्य जगत्कारणत्वमप्यभिहितम् । पूर्वप्रस्तुतो 'यतोवा इमानि ' इति श्रुतौ जगत्कारण व रणतया विवक्षितम् । पूर्वसूत्रघटकब्रह्मजिज्ञासाशब्दः 'तद्विजिज्ञासस्व' इति वाक्यघटकपदार्थतात्पर्येण प्रवृत्तइति परेषामपि समतम् । इत्यचोपास्यवाण. जग कारणत्वे रक्षणे कथिते भाष्ये उपलक्षणयाविशेषणत्वव्यवहार. ब्रहविगेधणीभूनोपासनाविषय यतदभावनिबन्धनपत्याचार्यपादै: 'मोक्षार्थी- पास्यभेदेधुमयमपि समन्वेति विद्याविकल्पात् '(अ.सा)इति निरणायि । विचारस्य लाविश्य व पूर्वसूो यदुक्त तत् आनन्दरूप ब्रहाविषयकत्वेन मुक्तिसाधनोपासनाप्रयोजकत्वेन चेति शेयम् । तत्र ज्ञानसामान्ययाचिधातुप्रयोग उपामनाता पर्येण । अन्यथा कर्मविचारस्य कर्मणा हेयत्वेन हानमात्रएवोपयोगरस्यात् । कर्मणामुपादानार्थ जानतु तत्र न विवक्षितमिति प्रती ये। मुक्तिसाधनोपासनप्रयोजकत्व विचारे यदा विवक्षितम् तदोपासने कर्मणामझतया उपयोगप्रतीतिरपि सभवति इत्युपा स्यविचार्यब्रह्मण एव प्रथमस्ते विवक्षिततया विचार्यत्वेन प्रतिज्ञात ब्रह्म उपास्यमव भवतीति उपास्य ब्रह्मणएवास्मिन्सूने लक्षणमुच्यतह युपासनाभेदेन विशेषणत्वोपलक्षण व ववक्षित | उपासनारूपविधयान्वय वतदमावाभ्या विशेषण चोपलक्ष णत्वे सङ्गते इति व्यासाशय इत्याचार्यपादानामाशयः । वस्तुपरिच्छेदराहित्यस्य द्वेधारपाटनन शब्दात धर्म प्रकारको वस्यैव सर्वन आवश्यकत्वेन सर्वश्रुतिसामञ्जस्य कारणवस्य मिथ्यात्वकल्पनप्रयास (ब्र.वि.आ) विफल । वायोस्पनास्ति इतिवत् अन्यन सत्वभ्रमानरासायाध्यास: अतोऽपवाद. 'तेन मिथ्यात्व तत्रैव प्रस्'ज्य प्रतिषिध्य' इति (प.पा.वि) अर्थ इति निष्कर्षः (अ.प) नयुक्त । कारणत्वोने वैफ्ल्यात् । ब्रह्मणि सत्वोक्त्याप्युपत्ते ॥ ॥ इति जन्माद्याधिकरणम ॥ . , पास्यब्रह्मण एव - ।

·श्रीभाप्यम् . अथ शास्त्रयोनित्याधिकरणम् जगजन्मादिकारणं ब्रह्म वेदान्तवेद्यमित्युक्तम् । तदयुक्तम् श्रुतप्रकाशिका अथ शास्त्रयोनित्याधिकरणम अथावान्तरराङ्गतिमाह-जगजन्मादीति। कथमयुक्तमित्यत्राह- गूढार्थसंग्रह अथ शास्त्रयोनित्याधिकरणम उत्तरसूत्रयतारयति-जगत्कारणं ब्रह्म वेदान्तवेद्यमित्यादिना ! अयमाशयः 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति प्राप्यन्येन प्रस्तुतबहाणः ' यतीया' इत्यादिश्रुत्या जगाकारण वरूपाक्षणाभिधानेन वायंभूतजीवाचे नाना निरतिद यहत्य चुंहण वयोरसम्भोन ब्रह्मशब्दार्थ: जग कारणभूतमेकमेव वस्तु तदेव प्राप्यम् । तेन प्रथमसूरे विचारविषयवन बहाण: यफल चमुक्त ततदप्युपपादितं भवति । एवचाधिकरणद्वयेन बहाशब्दपिन्नाना ब्रह्मदाब्दस्य व्युत्पत्तिसम्भवोपपादनेन वेदा वि. चाररूपबहीवचारस्य कर्मविचारानन्तरमारम्भणीयाय साधितम् । तेन अधिकारी विषयश्च सिद्धः । अनन्तराधिकरणद्वयन सबन्धप्रयोजने निरूपयिष्येते । तत्र बहाण: वेदान्ताना च सब-धः शास्त्रयोनित्याधिकरण स्थाप्यते । तत्र तत्वोप- निषद पुरुषम् । (५) 'वेदरनकैरहभेव वेद्यः' (क) 'दैश्च सरहमेव वेद्यः' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिः बोध्यबाधक भावः उपनिषदा ब्रहा तात्पर्य कन्यं च प्रतिपायन । जन्माद्यधिकरणे अभेदप्रतीतिनिर्वाहकप्रवेशसहपठितसृष्टयन्तर्ग: जन्मा. दिकारणत्वस्य 'यतीया' इति वाक्यताप-वषयत्व साधितम् । 'तत्वमसि' इत्यतःपूर्व — सन्मूलास्सोम्यमा:प्रजाः। इत्यत्रोपक्रमोक्तकारणत्वमेव विवक्षितम् उपक्रमात कारणत्यतु दृष्टान्तानुगुण्येन 'बहुस्यां प्रजायेय' इत्यादावभेदस्य प्रवे- शस्य म्वपर्य-तनामरूपव्याकणयोश्च प्रतिपादनेन उपादानोपादेयभावः योऽय सिद्धस्सएप 'सन्मूला इत्यत्रापि विवक्षित हति सर्वशरीरक-वनियन्धनसर्वोपादानत्वेनैव तत्वमसि' इत्यत्राप्य दो विधाक्षत इति निश्चीयते । एवं 'आमवेदमन- आसी पुरुषविधः, सयपूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान् पाप्मन औपत्' इत्यायनन्तर 'तद्धेद तबध्याकृतमासीत् तन्नामरूपान्या व्याक्रियत, सएप इह प्रविष्ट आनसाग्रेभ्यः आन्मेत्येवोपासीन' इत्याद्युक्त्यनन्तरमेव 'अह ब्रहास्मि' इति वाक्य- सद्भावेन तत्राप्युपादानोपादेयमावनिर्बन्धन एव अभेदइति निश्चयस्सम्भवति । तेन 'तत्वोपनिषद पुरुषम् ' इत्यत्रापि 'सवा अयं समुपूर्गु पुरिशयः' 'सय पूर्वोऽस्मात्सर्वसात्' इत्यादौ सर्वशरीरिणः सर्वजगदुपादानस्यैव पुरुषशब्दावनिर्ग. येनोपनियतात्पर्य विषयत्वमिति सिद्धयति । तेन 'यतोया' इत्यत्रापि जगदुपादानत्वस्य विवक्षितत्वेन अभेदवाक्यानां प्राधा-याभावन जीवभिन्नस्य ब्रह्मणः प्राप्यत्वसभवेन प्रथमसूत्रे इच्छाविषयत्वेन फलभूतस्य प्राप्यस्य ब्रह्मणः द्वितीयसूत्रे लक्षणकथनेन कार्यभूताना तदितरेया ब्रह्मशब्दार्थोत्कर्षासभवेन ब्रह्मशब्दस्यैक्त्रैव शक्ति सम्भवेन ब्रह्माशम्दस्य व्युत्पत्ति. सभन विषयप्रसिद्धः ब्रह्माविचार: आरम्भणीय इति सिद्धान्तः । अयच सिद्धान्तो नघटतइति नैयायिक्मतेन शहा नया यासरत: प्रामाण्य घंटस्य पौरुपयन्वं ब्रह्मण. नोगदानन्य, किंतु निमित्तकारणत्यमारंभवाद एव न परिणामवादः ।

·३२ यतो यस्य ब्रह्मशब्दार्थनिर्णायकत्व, निमित्तकारणत्वस्यैवानुमानसिद्धस्य तत्र विवक्षितत्वात् [शास्त्रयो १-१-३ गूढार्थसंग्रहः अनुमानेन ब्रह्मसिद्धिः ब्रह्मज्ञान जीवात्मज्ञान सम्पादकं जीवज्ञानमेव मुक्तिहेतु: हेतुत्वमपि दृष्टद्वारा नादृष्टद्वारा सुसप्राप्तिः ब्रह्मप्राप्तिश्च न माक्षः, दुःखोच्छेद एव मोक्षः अभेदवाक्यान्यौपचारिकार्यानि इत्यादीनान् वदन्ति ।। एवं च परिणामबादस्यासम्भवात् जगन्निमित्तोगदानयोर्भेदात् ब्राणः परिणामिकारणत्वरूपोपादानावं न संभवति आरमवादस्यैव युक्तत्वात् ब्रह्मणो निमित्तकारणत्वस्यानुमानेन सिद्धया ईश्वरस्यैवानुमानेन सिद्धौ निमित्कारण यमप्या नुमानिकमेव अनुमानसिद्धार्थबोधकत्वमेव 'यतोवा' इत्यादिश्रुतेः इत्येव युक्तम् । समानाधिकरणवाक्यान्यप्यौपचारि कार्यानि नत्गदानोपादेयमावन अभेदबोधकानि शुहशोणितयोः मूत्रादेरिव शरीरावयवावाभावेन पुत्रप्रति पितुरुषा- दानवं नैव । तेन राजकुमारन येन जीवस्य ब्रहाप्राप्तिर्मुक्तिरित्यस्यापि नावकाश इत्यादिराक्षेपः ॥ 'मन्त्रायुर्वेदवच्च ताप्रामाण्य आसप्रामाण्यात् ' (२.१.६८) इति न्यायसूत्रम् । अत्र आतत्वं साक्षात्कृतधर्मत। भूतदया यथा भूनार्थीचख्यापयिषा ' इति भाध्यम् । वेदवाक्यानि प्रमाण वक्तृविशेषाभिहित वात् 'मन्त्रायुर्वेदवत' इति बार्तिक अनुमानमुप-यस्तम् । अत्र भाष्य वेदस्यापौरुषेयत्वेन नित्य व निराकृतम् । अत्र तात्पर्यटीका--'तस्मात् दृष्ट सहायमदृष्टमस्य वैचित्रयस्य कारण तच्च अपूर्वमिति च धर्माऽधर्मावितिचाख्यायते । तच्च क्स्यचित्प्रत्यक्षं मन्वादेरिन्युप पादिनम् । तनुभुवनादिलक्षस्य कार्यस्य कर्ता तन्निर्माणसमर्थः समस्तवस्तुतत्वज्ञः क्लेशर्मविपाकाशयापरामृष्टः परमकार- णिकम्तनुभुवनादेरेव कार्यादनुमीयत इति चतुर्थे उपपादयिष्यते । सोऽयमात्मीयहिताहितप्रातिपरिहारान विदुषः प्राणिनः पश्यन् प्रत्युतानेकविधदुःखदहनदह्यमानानवलोकयन् क्थ न तप्येत तप्यमानो वा हिताहितपरिहारोपायतत्यं विद्वान्क्य नोपदिशेत् अन्यथोपदिशेद्वा । तस्मादनेन परमकारुणिकेन पृथिव्यादिसृष्ट्वा प्रजाश्चतुर्विधास्ताभ्यो हिताहितप्राप्तिपरिहारो. पायउपदेष्टव्यः नह्ययमनुपदिश्य स्थातुमर्हति । प्रजाना पितृकल्पस्यचास्योपदेशः देवर्षिमनुष्यगोचरः चातुर्वण्यन चातुरा- श्रध्येणचादराबाह्यः । धार्यश्च हिताहितप्राप्तिपरिहारानुष्ठानाय' इति ॥ चतुर्थे ' तत्कारित यादहेतु: ' (४.१.२१) इतिसूत्रम् । अत्र पूर्वपक्षसूत्रद्वये जगता ब्रह्माविवर्तन्वं ब्रह्मपरिणामार्थ निरपक्षेश्वरत्व च निराकृत्य अभिमत पक्ष गृह्णाति तत्कारितत्वादहतुः' इति । 'परमाणूपादानस्य जगत: पुरुषकर्मा- पेक्षईश्वर: निमित्तकारणम् । यच तेनापेक्षणीय पुरुषकर्म तदपीश्वरनिमित्तकमेव । नच यदपेक्ष्यते तस्य अनिमित्तमित्युपरि याप्रयेदयिष्यामः । तस्मादीश्वरकारितत्यान्पुरुषकारस्य न सहाय ईश्वरः निमित्तकारण जगतः अस्य पक्षस्य निराकरणे पुरु. पकाभावे पलनिष्पत्तरित्यहेतुः' इति, एव 'यथा विवादाध्यासिता: तरुमहीघरादयः उपादानाभिज्ञकर्तृका: उत्पत्ति म वादचेतनोपादानाद्वा' इत्यादि च तात्पर्यीका ॥ अत्र माध्ये 'आप्तकल्पश्चाय । यया पिताऽपत्याना, तथा पितृ- भूत ईश्वरी भूतानाम् ' इत्युक्तम् ॥ उक्त च आत्मविवेऽपि उदयनेन निष्प्रपत्र आमा शेयो मुमुक्षुभिरिति तापये प्रपञ्चामध्यावश्रुतीनाम् बामन एवैकस्य जानमपवर्गसाधनमित्यदेतभुतीना दुरूहोऽयमिति पौन:पुण्यश्रुतीनो बहिस्सङ्कल्पत्यागो निर्मनस्मश्रुतीनाआमैं- धोगदेयहत्यानन्द मुनीनाम् गारुडयनुष्ठान तात्पर्य प्रकृत्यादिश्रुतीना तामूलानां च सत्यादिदर्शनानांचतिनेयम् अन्यथा श्लो. अमिनिदि वैदशः कपिलो नेतिका प्रमा । उभी च यदि वेद व्याख्याभेदस्तुतिः ॥ प्रामाण्यंतु तप युत इतित्-न ; आतोत-वात् । नदसिद्धमितिचेत न विश्वस्य कर्तुरनुमानसिदत्वात् विवादास्यासितमतहि कार्यवात् ' ही, 'नित्यतु मुपन सत्य योग्यानुपरम्माधिनायात श्रुतिस्तत्र प्रमाणमिति नेत् न योग्यानुपा धनाधित तदनयका. शान् अवकाशे या गाविष्टानमुनेराप तपामायमरागात् । नापि काभ्यं सदानन्यात् । न पचस्पात सतकामयतो .

·शास्त्रयोनि १-१.३] न्यायसूनायुक्तार्थान् सर्वानभिप्रथयात्र पूर्वपक्षनिगमनम् श्रीमाप्यम तद्धि न वाक्यप्रतिपाद्यम् अनुमानेन सिद्धेरित्याशवयाह सू.-शास्त्रयोनित्वात् १.१.. श्रुतप्रकाशिका तीति । सामान्या शब्दप्रनिपावत्वे सिद्धीह शन्दविशेषरूपवेदान्तवेद्यस्वसिद्धिरीितभावः । तच कुतः, नहि प्रत्यक्षेण तदक्ष्यित इत्यत्राह-अनुमानेनेति । नन्वीश्वरानुमाननिरासार्थ नेदमधिकरणमारम्भणीयं साधकबाधकप्रमाणान्तरगोच. रस्य शास्त्रेण प्रतिपादनायोगादि तनिरासः नचायमपक्षिन: अनुमानेन वर्तमात्रसिद्धऽपि तदप्रतिपन्नस्य निमित्तोपादाने- क्यस्य गगनादिसर्गस्य प्रतिपादनोपपत्तेः । अनुमानविरुद्धारा न शास्त्रं प्रतिपादयतीति तत्प्रतिपादनायानुमाननिरास इनिचेन आगमविरोधस्यैवानुमानदूषणतयाऽनुमानेनागमप्रतिबन्धायोगादिति ।। उच्यते--शानंहि साधकान्तरसिद्ध बाधकान्तरबाधित च न प्रतिपादयति यथाऽऽहुः- असन्निकृष्टवाचा च द्वयमत्र जिहासितम। ताप्येण परिच्छित्तिस्तद्विपर्ययतोऽपि वा ।। इति । तत्र निमित्तल्वोपाटानावे च शास्त्रेण प्रतीयेते तत्र निमित्तमानस्यानुमानसिद्धत्वात्तदुक्तिरनुवादरस्यात् , अनुया- दस्य प्रमाणान्तरसिद्धिसापेक्षत्यानिमित्तानुवादोऽनुमानसापेक्ष एव भवति । अनुमान चामूर्तद्रव्येतरनिष्ठोपादानव्यति. रिककर्तृक-वव्याप्तिमूलमिति धर्मिग्राहकानुमानविरोधेन निमित्तोपादानैक्यं गगनाद्युत्पत्ति च शास्त्र नप्रतिपादयितुमलम् । एवं कारणराक्यानामशे प्राप्तविषयवादशान्तरे बाधितविषय-वाच निमित्तोपादानक्यादिक नसिद्धयेदिति तसिद्धये निमि त्तमानानुमाननिरासार्थमिदमधिकरणमारम्भणीयमिति ।। नन्वनुमानवादिभिरपीश्वरस्यागमगम्यत्वमङ्गीकृतम् आगमानुग्राहक्तया चानुमानमुच्यत इति तन्निरासो युक्त इतिचेत् परतःप्रामाण्यवादिभि व वक्तु युक्तम् । अनुमानस्य शास्त्रानुग्राहकाये शास्त्रमेव प्राधान्यनेनेश्वर प्रमाण भवति । अनुमाथीह गूढार्थसंग्रहः प्रान्तरेव कण्ठचामीकरवदिति चेत् न स्वसवे। तदभावात् ' इति, आत्मातु किं स्वप्रकाशसुखस्वभावोऽन्यथावेतिपृच्छामः श्रदोऽसिचेत् उपनिषद पृच्छ मध्यमस्योऽसिचेदनुभव पृच्छ नैयायिकोऽसिचत नवैषयिक्सुसस्वभावइति निश्चिनुयाः तद तिरिकेतु सुखशानव्यवहारबीजामाात्तव्यहाराभावः, अनुग्रहाभिध्वनेन्द्रियप्रसादादिलक्षणकाहि तव्यवहारबीजम्' इति च एव च ब्रह्मणः आनन्दरूपत्वामावेन नित्यमुपस्यैवाभावेन परिणामवादाद्यसम्भवेन च उपादानन्वादिनसम्भवति । 'जनिकर्तुःप्रकृतिः' इति सूत्रविवरणे मूत्रादेरिव शुशोणितयोरपि शरीरावयवन्यनिरसनपूर्वकं मातापित्रोः पुत्रप्रत्युपाटा- नत्यासम्मान निमित्तत्वमेवेति व्युत्पत्तिवादे गदाघरेणोक्तम् । अत्रचौदाहत-यायमा' यमेव मूलम् । एव च परतःप्रामा. प्येन वेदस्यापीरुपेयत्वासभवात् 'अर्थेनुपलब्धे तत्प्रमाण बादरायणस्यानपेक्षत्वात् ' (जै.सू.१.१.५) इत्याद्युत्तदिशा व्यासजैमिनिसंमतस्वत:प्रामाण्यवेदापौरुषेयत्वयारङ्गीकारे 'यतोवा' इति वाक्यस्य उक्त दिशा उपादानकारणरपत्वासम्भवेन निमित्तकारणमात्रपरल्येन अनुमानसिद्धार्थानुवादकत्वेन अपूर्वत्वामावेन कारणत्यतात्पर्यासभवेनानेन वाक्येन न ब्रह्मपदार्थ निर्णयसभवति इति शङ्किनुराशयः । तमिममाशयमभिप्रेत्याह-तद्धि न वाक्यप्रतिपाद्यम् अनुमानेन सिद्धेरिति ।। 44 b ·शास्त्रगन्दे वेदसामान्यस्य, योनिशब्द प्रमाणसामान्यस्य च विवक्षित वमेव युक्तम् [ शास्त्रयोनि १।३ श्रीभाष्यम् शास्त्रं यस्य योनिः कारण प्रमाण तच्छास्त्रयोनि । तस्यभावश्शास्त्रयोनित्यम् । तस्मात् ब्रह्मशानकारणत्वात् शास्त्रस्य तद्योनित्वं ब्रह्मणः अत्यन्तातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षादिप्रमाणा श्रुतप्रकाशिका प्रधानम् । * ईश्वरप्रोत्तया च वेदप्रामाण्यमङ्गीक्रियते अत ईश्वरसिद्ध तत्प्रणीतत्वावेदप्रामाण्यासद्धि. तसिद्धावीश्वर- सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयस्स्यात् ॥ ननु महाजनपरिग्रहाद्वेदप्रामाण्यं वेदादीश्वरसिद्धिरिति नान्यो याश्रय इत्चित् न ; तपरि ग्रहस्य भ्रान्तिमूलत्व-युदासार्थ * निदोषत्वज्ञानमूलत्व वाच्यम् ; निदोषत्वज्ञान च गुणवक्तृकत्वशानादित्यन्योन्याश्र यस्यादेव। आतोक्त वमनुमानतत्सिद्धमिति नान्योन्याश्रय इतिचेत् ततएवानुमानाद्वैदयक्तृ वेनेश्वरसिद्धे किं वेदेनेति शास्त्रवैयर्थ्यपरिहाराय तन्निरास कार्यइत्यधिकरणारभो युक्त ॥ सू.३-शास्त्रयोनित्वात् १,१,३ व्याख्यान-नराभिमतपष्ठीतत्पुरुषयोजना-यावृत्यर्थमाह-शास्वंयस्येति । यानिशब्दस्योगदानपर वच्यावृत्यर्थे कार- णमानपरत्वमाह-कारणमिति । कथ सर्वकारणस्य ब्रह्मणशास्त्र कारणमिति शङ्कायामुत्पत्तिकारणपरत्वन्यावृत्यर्थमाह- प्रमाणमिति । कारणवाचिनो योनिशब्दस्य कय प्रमाणवाचित्यमित्यत्राह-ब्रह्मज्ञानेति । उ पादकइव ज्ञापकेऽपि हनु शब्द.प्रयुज्यते तद्वद्धत्वभिप्रायेण यानिशब्दप्रयोगसम्भवदतिमाव । प्रमाणान्तवेद्य वाद्रा न शास्त्रवेद्यमिति पूर्वपक्षे सति शास्त्रवेद्य वादिति सिद्धान्तहेतोस्साध्याविशिष्टत्व स्यादिति शङ्का परिहरन् पञ्चम्यन्तस्य हेतुवाचिपदस्य साध्यवाचिप दान्वय च दर्शयति । अत्यन्तेति । ब्रह्मणस्स्वरूपणेन्द्रियसबन्धो नास्ति नच तलिङ्गस्य नापि लिङ्गलिङ्गस्यचेत्यभिप्राये- णोक्तम् । अत्यन्तातीन्द्रियत्नेनेति । अतएवहि प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषयतयेत्युक्तम् ।। । गूढार्थसंग्रह. योनि कारणं प्रमाणमिति ! योनिशब्दस्य प्रसिद्धया उपादानकारणपरत्व श देतरवाचि५८ समभिव्याहा स्थल एव । शब्दवाचिपदसमभिव्याहारेतु योनिशब्द ज्ञापकहतुपरइत्याशयः । परै योनिशब्दस्यो पादकावेन ब्रह्मणो वेद- कारणपरत्वेन प्रथम विवरण कृ वा 'अथवा यथोक्त ऋग्वेदादिशास्त्र योनिःकारण प्रमाणमस्य ब्रह्मण. यथाव स्वरू पाधिगमे । शास्त्रादेव प्रमाणाजगनो जन्मादिकारण ब्रह्माधिगम्यत इत्यभिप्रायः । शास्त्रभुदाहन पूर्वसूत्र-' यतोवा इमा- नेभूतानि जायन्त इत्यादि ' इति वर्णकान्तरे योनिशब्दस्य प्रमाणपरत्वमेवोचम् । अत्र शास्त्रशब्दोपादानेन 'अप्रासेतु शास्त्रमर्थात् ' ६.२.१८ इति जैमिनियूनसण्डसूचनमुरेसन पूर्वपश्वयुति सूचिताभयति । अत्र पर. शास्त्रशब्दस्य ऋग्वेदादि- कमर्थइति स्पटमुक्तम् । 'र्ता शास्त्रार्थवत्वात् ' इत्यादौ शास्त्रपदस्य विधिवाक्यपरत्व सर्वसमतम् । 'यतोवाइमानि' इति वाक्यम्यापि विधायकरय पञ्चभादिकाऽदो सष्टमुत्तम्। 'वेदाच्छास्त्रपर नास्ति' इति प्रमाणानुसारेण येवशास्त्रार्थ- तत्पश --ब्रह्मभूयाय कलो' इति पूर्ववचनानुसारेण च 'वेदशास्त्रविरोधिना यस्तगानुसन्धत्ते" इति (१२.१४६) मनुपचनेऽपि दाख्यशास्त्रमे विश्रितम् । अतश्च शास्त्रपदस वेदएवार्थ ॥ अत्यन्तातीन्द्रियत्येनत्यादि । 'अनुप थे' इत्याद (जे) सूपमध मिरक्षितम् । अयमाशय 'तत्वोपनिषद पुरुषम् ' 'विशानमान दब्रह्म (1) स्न्यादि धुगा प्रागुनीबनानुसारेण जग कारणस्योपनिषत्तापर्यविषय गमुक्तम् एतद मुराधन 'यती' इति ·शाखयोनि ::१-३] सूत्रस्य पूर्वपक्षितार्थनिरसनपरन्योपपादनम् ३५ । श्रीमाध्यम विषयतया ब्रह्मणशास्त्रैकप्रमाणकत्यात् उक्तस्वरूपं ब्रह्म 'यतो वा इमानि भूतानि ' (ते.उ आनन्दय) इत्यादिवाक्यं योधयत्येवेत्यर्थः ॥ ननु शास्त्रयोनित्वं ब्रह्मणो नसम्भवति प्रमा- णान्तरवेद्यत्वाब्रह्मणः । अप्राप्तेतु शास्त्रमर्थवत् । श्रुतप्रकाशिका यदा व्यक्तिरूपेण दृष्टत्व व्याप्तयौपयिक दृष्टसजातीयच च नास्तीति भावः । इन्द्रियप्रत्यक्षशब्दयो: करणत फ्ल भूतज्ञानविपक्षया भिनार्थता । शास्कप्रमाणकत्वादिति । अभवइतिवदवधारणगर्भशास्त्रयोनिशब्द इतिभाष: । ततश्च प्रमाणा-नराविषयत्वं सिद्धयतीति प्रमाणान्तरागोचरत्वेन शब्देन प्रतिपादयितु योग्यत्वात् ब्रह्म 'यतोवा इमानि' इत्यादिवाक्यविशेषो बोधयती युक्तमपति । पूर्वस्सिन्सूने यत्सा-प तदेवास्मिन्सूने मुसभेदेन साव्यतइत्येवकाराभिप्रायः ।। अगापि 'यतोवा इमानि ' इत्यादिवाक्यद्वारा शास्त्र विषयः सायोऽप्यसिद्धः साधारणविचारद्वयमनुसधेयम् । पतो या इमानीन्यादिवाक्यं किं ब्रह्मणि प्रमाण उन नेति सशयः । तदर्थ किं ब्रह्म मानान्तरगोचरः नवेति तदर्थ किंसा- मान्य गोदृष्टमनुमान जीवविलक्षगमवगमयति, नेति यदाऽगमयति तदा मानान्तरगोचरत्वात् 'यतोवा इमानि 'इति वाक्य न ब्रा प्रतिपादयतीति वेदान्ताना ब्रह्मणि प्रामाण्याभावात्तद्विचारानारम्मः पूर्वपक्षे फलितः। राधान्तेतु सामा- न्यतो दृष्टानुमानस्य जीवविलअणे प्रमाणत्वाभावेन ब्रह्मणो मानान्तरागोचरत्वात् 'यतोवा इमानि' इत्यादिवास्यब्रह्मणि मागमिति सर्ववेदानपात्याना तर प्रामाण्याविचारस्पारम्नगीयत्व फलितम् ॥ सूजाक्षरयोजनाया सग्रहगे कपर्यममहमान. पूर्वग्सी चोदयति । नन्विति । शास्त्रयानित्व शास्त्राप्रमाणकत्वम् । पमाणान्तरवेद्यन्वे कथ शास्त्रपोनित्यानुग्पत्तिरित्यत्राह-अप्राप्तेतु शास्त्रमर्थवदिति । तुशब्दोऽधारण 'स्युरेवतु पुन- चेत्यवधारणवाचिनः' इतिहि नैघण्टुकाः । वैषम्पेवा अनुभुसितग्राहित्वनायनसाध्यत्वात् प्रत्यक्षस्य ज्ञाता प्रयोजनबो- कत्व नदूषण शास्त्रस्य बुभुत्सितग्राहिल्वेन यत्नसाध्यत्वात् ज्ञाता प्रयोजनबाघकत्व दूषण, तथासति वहयौप्ण्यवायसद न्तसमयावाक्योष्विव श्रवणादिप्रवृत्त्यनुपपत्तेः ।। गूढार्थसंग्रहः श्रुतौ यच्छन्दस्य प्रमाणान्तरासद्धार्थबोधकत्वेन तत्र प्रापकप्रमाणानि ‘सदेव सोन्य' इत्यादिश्रुतयएवेत्यङ्गीकार्यम् । उपनि पदाक्यान्नरासदकारणत्वानुगदेन ब्रह्मलक्षण वविधायकवे कारण वस्य न्यायसूत्रमाप्यादिषु प्रागुदाहृतेषु परिणामिकार णावादिदूषणपूर्वकं निमित्तकारणत्वमात्रम्पतायास्साधनेन श्रुतावप्यनुमानसिद्धनिमित्तकारणवमानोधकत्वमेवेत्यकामेना. प्यनीकार्यम् । तथासति वेदस्यापौरुषेयत्ववादिमते जगत्कारणत्वप्रतिपादकवाक्यानामनुवादत्वेन तेषामधिगतार्थगन्तृत्वेन प्रमापक्वं न स्यात् । पौरुपयतामादिमत ईश्वरस्य निमित्तकारणत्वसाधकं यदनुमान तदेवास वसाधक मिति आतप्रामा- ण्यादेदस्य प्रामाण्यमिति प्रमाणाना परतः प्रामाण्य वेदस्य पौरुषेयत्वमिति शङ्कानिरास: वेदरूपशास्त्रस्य तत्वोपनिषदम् इत्यादिशु-युवदिशा जग-कारणत्वप्रमाण-बोपगदनेन अनुमान जग कारणे प्रमाण नभवतीति सूचनेन 'यतोरा' इत्यत्र शुयन्तरोकजगकारणानुवादसम्मन पूर्वस्वार्थोऽपि सङ्गच्छनइति। एवच जगत्कारणत्वस्य औपनिषद वेन तस्यैकनिष्ठत्वेमच तदनः प्रात्यानर्णये ब्रह्मशब्दार्थोऽपि निर्णीतो भवतीति विषयसिद्धि: मुपपादिता मवति इति । अप्राप्तु शास्त्रमर्थयदिति। भशास्त्राताम्माप्तिः शास्त्रस्यानमालक तस्मादर्थेन गम्नाया TRafta / ·'अप्रासेतु' (जै.सू.) इत्यस्य मा.मायोकार्थः, 'मयेऽनुपलब्धे' (जै.सू) इति सूत्रैकरस्य च [ शास्त्रयोनि १-१३ , श्रीभाष्यम् किं तर्हि तत्र प्रमाणम् ? नतावत् प्रत्यक्षम् । तद्धि द्विविधमिन्द्रियसम्भवं योगसम्भवंचेति । इन्द्रियसम्भवं च वाह्यमान्तरसम्भवंचेति द्विधा। वाहोन्द्रियाणि विद्यमानसन्निकर्षयोग्य स्वविषयवोधजननानीति न सर्वार्थसाक्षात्कारतन्निर्माणसमर्थपुरुषविशेषविषयवोधजन नानि । नाप्यान्तरं आन्तरसुखदुःखादिव्यतिरिक्तवाहिर्विपयेपु तस्य बाह्येन्द्रियानपेक्षप्रवृत्य. नुपपत्तेः। नापि योगजन्यं भावनाप्रकर्पपर्यन्तजन्मनस्तस्य विशदावभासत्वेऽपि पूर्वानु- भूतविषयस्मृतिमात्रत्वान्न प्रामाण्यमिति कुतःप्रत्यक्षता। श्रुतप्रकाशिका आस्मन्पूर्वपक्षे सिद्धान्त्येकदेशी मीमासकश्चादयति । किंतहीति । ईश्वरानुमाननिरासेन सिद्धान्तिाव * ईश्वर- मानानभ्युपगमेन एकदेशित्वम् । किंतर्हि नकिंचिदित्यर्थः कथमित्यत्राह-नतावदिति । सर्वत्रापि प्रत्यक्षस्यासामध्ये दर्श यितु सर्वद्वविव्यमाह--तद्धीति । प्रथमस्यापि द्वैविध्यमाह-इन्द्रियसम्भवमिति । आन्तरशब्देन मनो विवक्षितम् । प्रथमेऽनुपपत्तिमाह-वाह्येन्द्रियाणीति । * देशसन्निकर्ष विशिषता विद्यमानशब्देन कार सन्निकर्पश्च सिद्धः । योग्य. शब्देन स्वभावसन्निकर्ष उक्तः । अनेन धर्माधर्मादिव्यावृत्तिः, स्वशब्देन चक्षुरादिक प्रति शब्दादिस्यावृत्ति । यद्वा स्ववि पयशब्देनातीन्द्रियस्य इन्द्रियान्तरविषयस्य च व्यवच्छेदः योग्यशब्देनतु तत्तदिन्द्रियप्रतिनियतरूपादिजातीय ऽप्यन्द्र- वादियोग्यस्य व्यवच्छेदः ।। द्वितीय प्रतियक्ति नापीति । मनश्च न तद्विषयबोधजनकमित्यर्थः । आन्तरसुखदुःखादीत्यनान्तरदस्ट: आम- तद्धर्मपरः । तदाहित्वादेवहि मनसोऽप्यान्तरत्वम् । मुपदु सार्दात्यान्तरशब्दावियरणम् आदिवाटेने छाद्वेषादेग मनच परिग्रहः । व्यतिरित्तेत्यनेन रूपादीना * बहिष्ट्वमेवोपपादितम् । योगजन्यस्यानुपपत्ति दर्शयितमाह-नापि योगेति । योगिप्रत्यक्ष किं पूर्वानुभूतानधिकविषय प्रमाण उतानुभूताधिकविषयमिति विकल्पमभिप्रेत्यानधिकविण्यन्ये दूषणमाह- भावनेति । अनधिकविषयतया स्मृतिमात्र त्यानप्रमाणत्वपिति प्रमाणावान्तरविशेष व दूरोसारितमित्यर्थ । अनधिकवि गूढार्थसंग्रह गृहनिर्माणादिलौकिकस्य कर्मण.प्रारम्घस्य समापनीयत्वावश्यतापिचारदशाया गृहनिर्माणादेः प्रमाणान्तरणव प्रासिरिन्युप पाय (शा) भाप्ये 'अप्राप्ते वा शास्त्रमर्थवत्' इति सूत्रखण्डायः एव प्रदर्शितः। यद्यन्तरेण शास्त्र नप्राप्यत ततश्शा. समर्थयदिति प्रकल्प्येत ' इति अत्राय सूत्रपण्टः अर्थत उपात्त । 'अर्थेऽनुपलब्धे त प्रमाण बादरायणमानपेक्ष यात्' इत्यत्र शावरमाध्यम्---'तस्मात्तत् प्रमाणमनपेक्षत्वात नारसति प्रत्ययान्तरमपक्षिरय पुरुषान्तर वाऽयप्रत्ययो बसौ' इति ॥ सेश्वरमीमासायामेत सूतविधरणावसर एवं उ पत्तिज्ञप्तयो. स्वत परतीचा प्रामाण्यमित्यत्र इतरपक्षान् बह मर्यालोच्य प्रामाण्य स्वत: अमामाण्य परत. जैमिनिबादरायणसिद्धान्तः प्रतिष्ठापित. जमिनिसूनसण्टस्याभिप्रेत येन तस. मत वेदापौरुषेयत्व स्वत.प्रामाण्यचान विवर्णितम् । ऐक्याम्याग्युपगमेन एतदर्थत्रयस्य व्याससमतत्वात् ॥ न्यायमाप्ये-'मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवय तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात्' इत्यत्रापोरवयायन वेदनित्यत्वपक्ष' दूषितरत्य शापि घेदनित्यन्यपक्षण सिद्धा-त्यभिमनन नैयायिकपक्षी ने समस्तीत्याशय तद्पणमुग्न नैयायिक पूर्वपक्षः स्विक यते तत्र किंतर्हि तत्र प्रमाणमिति सिद्धानिसका।

·शास्त्रयोनि ११-३] (न्या शा) भाष्ययो विरोपनी दृष्टपदार्थ (न्या.पा.ता) उत्तदिशाऽधिकरणपूर्वपक्ष ३५ श्रीभाप्यम तदतिरिक्तविषयत्वे काग्णाभावात् । तथामति तस्य भ्रमरूपता । नाप्यनुमान पितो दृष्ट सामान्यतोदृष्टं या । अतीन्द्रिये वस्तुनि सम्बन्धायधारणविरहानविशेषतो दृष्टम् । समस्तवस्तुसाक्षात्कारतनिर्माणसमर्थपुर परिशेपनियत सामान्यतो दृष्टमपि नलिमुपर भ्यते ॥ ननु च जगत कार्यत्वं तदुपादानोपकरणसम्प्रदानप्रयोजनाभिशर्तृफ्त्यव्यातम् अचेतनारब्धत्वं जगतश्चम्चेतनाधीनत्वेन व्याप्त सर्वहि घटादिकार्य तदुपादानोपपरणस म्प्रदानप्रयोजनामिशरीक दृष्टम् । अचेतनारब्धमरोग स्वशरीरमेक्चेतनाधीन च । श्रुतप्रकाशिका पयन्यमुपपात्यति । तदतिरिक्तपिपयत्वकारणाभावादिति । कारणमिद्रियसम्बन्ध , प्रमितिकारणामावान्नप्रामाण्यमि त्यर्थ । 0 अधिकविषय र दूपणमाह-तथासतौति । इन्द्रियसम्बन्धाभावऽप्यनुभूताधिकविषय । तस्य दोरमूल्फन भ्रान्तितेपत्यर्थ । द्विविधानुमानागोचर माह-नापीत्यादिना । नियत व्याप्तम् ॥ सिद्धानिच्छायया चोदयन्त वादन पूर्वपश्यप्रदशी चोदयति । ननुचेति । नैयायिक ददि-रुक्त नमानवर्तृ- त्वात् पूर्वपश्येदेशि व सप्रदान भाक्ता प्रयानन पनियाग । एक्कर्तृक सिद्धयर्थमनुमानान्तरमाह-अ -अचेतनेति । उपा दानाद्यभिज्ञकर्तृत्तो दृष्टान्तमाह-सवहीति । एक्चतनाधीन चे च दृष्टान्तमाह-अचेतनेति । रुग्णपदमध्य वृत्यर्था- गूढार्थसाह नाप्यनुमान विशेपतो इष्ट सामान्यतो दृष्टवेत्यादि । 'त्रिविधमनुभान पूर्ववच्छेपव साग यता दृष्ट च इति (न्या सू १.१.५) इति यापसूत्रम् । अत्र न्यायमाध्यम्-'पूर्वयदिति यत्र यथापूर्व प्रत्यक्षभूतयो अयतग्दर्शनेन अन्यतरस्याप्रत्यक्षस्यानुमान यथा धूमनाग्निरिति सामान्यतो दृष्टनाम यत्राप्रत्यक्षे लिङ्गलिङ्गिना सबन्धे केनचिदर्थेन लिड्स्य सामान्यादप्रत्यशो लिङ्गी गम्यन ' इति । एव शावरमाध्येऽपि-' तत्तु विविध प्रत्यक्षतो दृष्टसबध सामान्यतो दृष्टसम्ब घचेनि । प्रत्यक्षतो दृशसम्ब घ यथा धूमाकृतिदर्शनादमयाकृतिविज्ञानम् । सामान्यतो दृष्टसमन्ध यथा-देवदत्रस्य गति पूर्षिका दश नरप्राप्तिमुपलभ्य गतिसरणम् इति ' प्रत्यशो दृश्सव-धमव विशेषनो दृएसबन्धमिति विन्ध्यवासी स्वीनकारति वार्तिके उक्त यथा-विशेष्मतच रिसित विन्ध्यवासिना' इति । न्यायपरिशुद्धावप्युक्तमाचार्यपादै - अस्मदादिप्रत्य क्षयोग्यार्थानुमापक विशेषता, नदयोग्याथै सामान्यतो दृष्टमिति परोक्तपिमागस्यापि विषयस्सिद्धो भवति । इति ॥ न्यायवार्तिकतात्पर्यवीकाया-पतावदभिप्रतमाचार्यस्य त्रयाहि खलु भावा भवति जगति प्रसिद्धचेत कर्तृका यथा। प्रासादाहारगापुरतारणादय प्रसिद्धविपर्यया यथा परमायाकासादय । सदिग्धचेतनवर्तृका यथा तनुतरुमहीधरादय । तर प्रमेयवादादिप्रतिपत्तेवा साधकाधकप्रमाणामाव चतनकर्तृक्त्वे सशय । मच प्रत्यक्षानुपधिमात्रमत्र बाधक भवि तुमर्हति । स्वभावविप्रकर्षिणा सतामपि प्रत्यक्षानुपलव्धे परमावादीनाम् । तथा च विवादाध्यासितास्त रुम्हीधरादय उपादानाभिशकर्तृका उत्पत्तिमात् अचतना दान वादा यदुत्पत्तिमदचेतनोपाटानक वा तत्सर्वमुपादानाभिशपूर्वक यथा प्रासादादि, तथा च विवादाध्यासिता तनुतरुमहाघरादय तस्मात्तयति । नचैषामुन्पत्तिमत्वमसिद्धम् | सावयववेन तासिद्ध ' इति इमर्थमाशङ्कते-ननुच जगत कार्यत्वमित्यादिना ॥

·३८ (न्या.या.ना) उत्तस्य जीवन सिमाधनासम्मास सहा (शास्त्रयोनि १.१.३ - श्रीभाष्यम मावयवत्वेन जगतः कार्यत्वम्।उच्यते-किमिदमेकचेतनाधीनत्यं नतायत्तदायतोत्पत्तिस्थि. तित्वं दृष्टान्तोहि माध्यविफलस्स्यात् । नहरोग स्वशरीरमेफचेतनायत्तोत्पत्तिस्थिति तच्छ- रीरस्य भोफ्तणां भार्यादिसर्वचेतनानामहरजन्यत्वात्तदुत्पत्तिस्थित्योः। पिंच शरीरावयवि. नस्स्याययवसमवेततारूपास्थितिरयययसंश्लेषविशेषव्यतिरेकेण न चेतनमपेक्षते प्राणनल- क्षणातु स्थितिः पक्षत्वाभिमते क्षितिजलधिमहीधरादी न सम्भवतीति पक्षमपक्षानुगता. मेकरूपां स्थिति नोपलभामहे । तदायत्तप्रवृत्तित्वं तदधीनत्यमितिचेत् अनेकचेतनसाध्ये गुरुतररथशिलामहीमहादिपु व्यभिचार. चेतनमानाधीनत्वे सिद्धसाध्यता ॥ किच उभययादिसिद्धानां जीवानामेव लाघवेन कर्तृत्वाभ्युपगमो युक्तः। नच जीवाना- भुतप्रकाशिका चरोगस्वशन्दो । कार्यसिद्धेधुपादानाद्यभिशकर्तृकत्यासिद्धिरित्यवाह-सावयवत्वेनेति । अनेगाचेतनारब्धत्वहनोश्वासिदि शशापरिहारोऽपि फलितः । एव पूर्वपश्येकदेशिनोक्तमर्थ सिद्धान्त्येकदेशी दूषयति । उच्यतइत्यादिना । बुद्धिस्थत्यापा. धात्यमनुमान दूषयति । किमिदमिति । एकचंतनाधीनत्यनाम कि तदायत्तोपात्तस्थिति यम् उत तदायत्तप्रवृत्तित्वमिति विकल्प्य प्रथमेऽपि तदायत्तोत्पत्तिस्थितियनाम किं तदिन्छाधीनोत्पतिस्थितिय उत तददृष्टाधीनोपतिस्थिति मिति विक होऽभिप्रेतः । तेषा विकल्पाना क्षेपार्थ: किंशब्द । तत्र तदिन्छाधीनो पत्तिस्थिति ब न दृष्टमिति साध्यवैकल्य दूषण प्रसि- द्धमिति बुद्धा द्वितीयशिरो दूषयति दृष्टान्तोहीति । साध्यविक्लव विवृणोति नहींति । कुतइत्यत्राह-तच्छरीरस्येति यद्वा नतावदित्यादिग्रन्थः तदिच्छाधीनी पतिस्थितियतदाधीनो पत्तिस्थिति वयोरसाधारण: । तछाधीनन्य. पक्षे माधौकल्य स्फुमिति तददृष्टाघीनत्वपक्षे साध्यवैकल्य विवृणोति । नहीति । उत्पत्तिस्थितीहि सहदूषिते । अथ स्थिति विकल्प्य दूषयितुमाह-किंचेति । स्वाक्यवसमवेततारूपस्थि युक्वैिशेषिकादिमतानुसारेण नचेतनमपेक्षतइति । चेतनापेक्षाहि स्वरूपतो वास्यात् अदृष्टद्वारेणवा इच्छाद्वारेण वा तत्र स्वरूपमानमकिञ्चित्कर तासद्भावेऽपि विनाशदर्शनात अष्टाधीनत्वे प्रागेवोत्तरं दत्तमितीच्छाधीनत्वपक्षोऽनेन दूषित: चेतनेच्छा नापेक्षतइत्यर्थः। आविनाशाकालादशिथिलव- लक्षणा स्थितिरप्यनेन दत्तोत्तरेत्यभिप्रायेण तदनुक्तिः। अयोक्त प्रकारविकल्पदूषणनिरस्तमपि शिरोऽन्तर दूषणान्तरसद्भा शाटुपादाय दूश्यति प्रापनेति । प्राणनलक्षणा पञ्चवृत्तिप्राणसहितत्यलक्षणा । नोपलभामहइति । कालात्ययापदेशनत्य- मिप्राय. ॥ तदायत्तप्रवृत्तित्वमेकचेतनाधीनत्वमितिपक्ष शकते तदायत्तेति । अचेतनारब्धत्वहतोरनैकान्त्यमाह-अने- केति । अनेकनेतनसाध्यैषु अनक्चेतनप्रात्यध्वित्यर्थः । चेतनैकत्वाविवक्षाया सिद्धसाध्यतामाह-चेतनमात्रेति । एव मेकचेतनाधीन निरस्तम् । कार्य वहतो घवतर्कसुसेन सिद्धसाध्यतामाह-किचेति । उभयवादिसिद्धानामिति राघ- वस्य हेतुरुक्त. 'क्लप्सकल्प्यविरोधेतु युक्त,क्लप्तपरिग्रहः' इति ह्याहुः समव त्यागताहि लघरतर्क गत्यन्तरासमवे वधिककल्पन नदोषायेत्यत्राह-नचेति । कुतइत्यवाह-- गूढार्थसंग्रहः नचेतावता मीमासकाना क्षेत्रशेन चेतनेन चेतनकर्तृत्त्वसिद्धेः पृथिव्यादीना सिद्धसाधनम्। चैतन्येऽपि तेषामुपा- दानानभिशयात् तज्ज्ञ वेवा सएवास्माकमीश्वर: 1 ईदृशमस्नु सिद्धसाधन कोहि क्लेश विना न वन्धिमिद्धिमि छेत् । इत्यादिना न्यायवार्तिकतापर्यटीकोक्त पर्यालोचति-नच जीवानामित्यादिना ।। - ·शास्त्रयोनि ११३] उत्त.शङ्कासमाधि: (न्या.वा.ना) उक्त शक्यक्रियान्वायनपेक्षणमासम्भवः श्रीभाष्यम् मुपादानाद्यनभिशतया कर्तृत्वासम्भवः, सर्वेषामेव चेतनानां पृथिव्याधुपादानयागायु. पकरणसाक्षात्कारसामर्थ्यात् । यथेदानी पृथिव्यादयो यागादयश्च प्रत्यक्षमीक्ष्यन्ते । उप. करणभूतयागादिशक्तिरूपापूर्वादिशब्दवाच्याहटसाक्षात्काराभावेऽपि चेतनानां न पर्ट- त्यानुपपत्तिः तत्साक्षात्कारानपेक्षणात्कार्यारम्भस्य । शक्तिमत्साक्षात्कार एव हि कार्या- रम्भोपयोगी। शस्तेस्तु शानमात्रमेवोपयुज्यते न साक्षात्कारः नहि कुलालादयः कार्योप- फरणभूतदण्डचमादियत्तच्छक्तिमपि साक्षात्कृत्य घटमणिकादिकार्यमारभन्ते । इहतु चेत. नानामागमावगतयागादिशक्तिविशेषाणां कार्यारम्भो नानुपपन्नः। किञ्च यच्छक्यप्रियं शक्योपादानादि विज्ञानं च तदभिशकर्तृकं दृएम् ॥ महीमहीधरमहार्णवादित्यशफ्यक्रिय- मशक्योपादानादिविज्ञानंचेति न चेतनफर्तृकम् । अतो घटमणिकादिसजातीयशफ्यक्रिय- श्रुतप्रकाशिका सर्वेपामिति । पूर्वकाले चेतनाना साक्षात्कारसामध्ये दृश्यमाननीत्योपपादयति । यथेति । इदानीमिति । एवं पूर्व- कालेऽतिभायः ।। धर्माधर्मसाक्षा काराभावाकर्तृवासम्भवमाशङ्कयाह-उपकरणेति । यागादिशक्तिरूपेति । यागादिजन्यस्वाला- तिशयरूपेत्यर्थः । कुतइत्याह-अतस्साक्षात्कारोति । तर्हि घटादिनिर्माणे मृदादिसाक्षा कार्गमयम: ययित्राह- शक्तिमदिति । शक्तिमच्छन्दन शक्तिसम्बध्युच्यते । जायजनकभावस्य च सम विशेषरूपावात् शत्ति रूपादृष्टजनया गादिषु शक्तिमच्छन्दप्रयोगः शक्तेरप्यपेक्षितवसाम्यात्त साक्षान्तारोऽनपेक्षित:, अन्यथाऽनवगत वस्तुशक्तयोऽपि पुरुषस्तै स्त- स्कार्य कुटुंरित्याराह-शक्तस्त्विति तुशन्दःशक्तिमत इय ज्ञातव्यत्वेऽपि विशेषद्योतनार्थ: शक्तिसाक्षात्कारानुपयोगमुपपाद- पति नहीति । शक्तिसाक्षात्कारानपेक्षत्वेऽपि शक्तिशानमाप्रमपेक्षितम् तच्च दण्डवादिष्वन्ययव्यतिरे विशा सद्धयति । यागादौतु कथमित्यत्राह-इहत्विति । एव सिद्धसाधनत्यमुक्तम् ॥ अथ कार्यत्वहेतोपाधिद्वयन सोपाधिक यमाह-किंचेति । साधनाव्यापकत्वमाह-महीमहीधरेति । साध्य समव्याप्तवमाह-अतइति । सोपाधिकावेसति साध्येन हतोर्याप्यत्वासिद्धिरस्यादिन्युपार्दूपणत्यम् | एवजीवकर्तृ- गूढार्थसंग्रहः चेतनानामित्यादि-कार्यारम्भो नानुपपन्न इत्यन्तम् । अनया विधया जीवमादाय सिद्धसाधनोपपादने अस्यैव ईश्वरत्वमितितु नैय शक्य वक्तुम् । दुःसादिसबन्धयोग्यत्वेनानुभवसिद्धस्यश्वर वासम्भवात् आगमावगतया- गादिशक्तिविशेषाणां ' इत्युक्त्या आगमेनेतेषामीश्वरत्वं नेति सूचित भवति || 'स्यादेतत् नोत्पत्तिमात्रमुपादानाशिक कत्वेन व्याप्तम् । अपितु यदस्मदादिशक्यज्ञानोपादानादि, नच तथा तनुभुवनाद्युत्पत्तिमदपि तस्माध्याप्तिविरहात् न तत्पूर्यकमिति तदयुक्तम् । उत्पत्तिमा वनदुपादानाद्यभिज्ञकर्तृकत्वयोः प्रथमभन्वयव्यतिरेकाम्या व्याप्त सिद्धाया तदुपादा- नादिशस्यशानस्यकल्पनायाः कार्यज्ञानविषये व्यवस्थापनात् व्याप्तिबलेन शानसामान्यसिद्धौ पक्षधर्मताबलेन तानित्यवसि. दिरित्युक्तम् ' (न्या.या.ता.ट.) इत्युत्ताओं नघटते । शक्यक्रियत्वशक्योपादानाभिज्ञत्वया: साध्यव्यापकत्वसाधनाच्याए- कन्याभ्यामुपाधियेन कार्य-बहनोः सोपाधित्वादिसार-यच्छक्यक्रियमित्यादिना ।। . . .

·४० (न्या.पा.ना) उत्तय विशेषनिगंधासामयम्य मांगेचनम् ( शाम्प्रयोनि १ १.३ श्रीमाप्यम् शक्योपादानावि विज्ञानयस्तुगतमेय कार्यत्यं बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकन्यसाधनेन प्रभवति ॥ किंच घटादिकार्यमनीवरेणाल्पशानशक्तिना संशरीरेण परिग्नाहयताऽनाप्तकामेन उपमिति तथाविधमेय चेतन फर्तारं साधयनयं कार्यत्वहेतुस्सिपाधयिपितपुरुपसार्यस्यस- धैश्वर्यादिविपरीतसाधनाद्विरद्धस्स्यान्।नचतायता मर्यानुमानोच्छेदप्रसङ्ग लिङ्गिनि प्रमा- पान्तरगोचरे लिहायलोपस्थापिता विपरीतविशेषास्तत्प्रमाणप्रतिहतगतयो निवर्तन्ते । इह तु सफलेतरप्रमाणाविपये लिहिनि निखिल निर्माणचतुरे अन्वयव्यतिरेयायगतायिनामा. पनियमा धर्मास्सर्यपयाविशेषेण प्रसज्यन्ते निवर्तकप्रमाणाभायात्तथैवापतिष्टन्ते । अत आगमाइते फथमीश्वरस्सेत्स्यति । अत्राहुः मावयवत्यादेव जगतः कार्यन्य नप्रत्यारयातुं श्रुतप्रकाशिका कन्वव्यावृत्यर्थ बुद्धिमाकर्तृपूर्वक्त्यसाधन ह युक्तम् । अय कार्यबहतीविशेषविद्धयमार-किंचेति । अनीश्वरेण कर्मयश्येन परिग्रहपता उपकरणनेत्यर्थः । सर्वानुमानो छेदमाशङ्कयाह-नचेति । क्यमित्राबाद-लिगिनीति । पोऽपि तथास्या- दित्यत्राह-इहत्विति । तुमन्दाभियत वैगम्यमाह-निवर्तकति । सिद्धान्त्यदेशिमतमुपसहरति अतइति । सिद्धयतिचे- मागमाइतेमानमित्यर्थः । अत: सिद्धसाधनन्यसोपाधिकात्यविरुदत्तदूषितल्यादित्यर्थः ।। अथ साक्षा पूर्वपक्षिण प्रस्तीति । अत्राहुरिति । कार्यत्यहतोत्स्वरूपासिदिमाशय व्युदस्यति । साययवत्वादे. येति । पूर्व प्रस्तुतादेयेत्यर्थः, अनेन हेवन्तरसद्भायोऽपि सूचितः । एव कण्ठोक्त्याऽभिप्रायेण च सिद्धान् हेतून्प्रयोगतो गूढार्थसप्रहः अतएव न विरुद्धता हतो: एयहि साभनेत् । यद्यपादानानभिशकर्तृगाः पादयो भवेयु: नचैतत्परेषामपि समतम् । स्याटेतत् अर्थाक्षिप्तस्य विशेषस्य दारीरादिमन्वादेः प्रमाणविरोधाद्विरुद्धता । यथा तृणादिविकारकारि वादमिमद्धिममित्यत्र वहिम याशिततृणादिविकारोपयुक्त रहिगनोभूतोष्णम्पर्शविरुद्धशीतस्पर्शस्य प्रत्यक्षेणोपलाभाद्वाधिनो विरुद्धोहेतुः । तथाह्यस्य क्षित्याधुपादानविषय ज्ञानमारमनःसनिर्धादिकारणक नासति तस्मिन्भवतीति तदनेनाक्षिप्तम् । तचाप प्रमाणयापितम्। तनिवृत्ती ज्ञानमस्य निवर्तत । उष्णत्वोद्गतिनिवृत्ताविध दाहको वाहिरवश्याय इति । अव्यापकनिवृत्तौ अध्याप्यनिवृत्तरयो गात् । कारणचेदव्यापक कार्यस्य हन्तहतातर्हि व्याप्यव्यापकसकथा। भदेतद्यदि शित्याद्युपादानशानमप्यस्य कार्य स्यात् नित्य तदभ्युप्रयतइति नशरीरादिनिवृत्तावपि निवर्तितमर्हति' इत्यायुक्त न्यायवार्तिक्तात्पर्यटाकायाम् । अयमों नघ. टतइत्यभिप्रेत्याह-किंच घटादिकार्यमित्यादिना ॥ अल्पज्ञानशक्तिना सशरीरेणेत्यनेन नित्यज्ञानवतोऽशरीरस्यानुमा मेन जगत्कर्तृत्व नसभवतीति सूचितम् । हेतुना साध्यसिद्धिः व्याप्तिज्ञानवलादेव यथाहि व्याप्तिर्गहीता तथैव हेतुस्साध्य साधयति नित्यज्ञानवदशरीरकर्तृकत्यव्यातेरग्रहेण पक्षधर्मतामात्रबलेन नतसिद्धिः पक्षधर्मतारलेन सिद्धयनङ्गीकारे 'अन्यथा पूर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् ' इति न्यायवार्तिकतापर्यटकाया सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्ग उक्तः तमेवाशङ्कय निरस्पति-नथै यता इत्यादिना ॥ न्यायवार्तितात्पर्यटीकाया वाचस्पत्याशयमेव विशदीमत्य तदुत्तामनुमानेन जगत्कर्तुः साधनप्रत्रिया स्थापयति- अनाहुरित्यादिना-नैतद्वाक्यं ब्रह्मप्रतिपादयति इत्यन्तेन ।।

·शाम्प्रयोनि ११२] पक्षपरिष्करणेन अनुमानप्रयोगोप-यास: श्रीमाप्यम् शक्यते । भवन्ति च प्रयोगाः विवादाध्यासितं भूभूधरादि कार्य सावयवत्वात् घटादियत् , तथा। विवादाध्यासितमयनिजलधिमहीधरादि कार्य महत्त्वेसति क्रियायत्त्वात् घटयत् , सनुभुवनादिकार्य महत्येमति मूर्तत्यासटयदिति । सावयवेषु द्रव्येप्पिदमेव प्रियते नेत. रदिति कार्यत्वम्य नियामकं साययवत्वातिरेकि रूपान्तरं नोपलभामहे । कार्यत्वप्रति- नियतं शक्यक्रियत्वं शफ्योपादानादिविज्ञानंचोपलभ्यतइतिचेत् न कार्यत्वेनानुमतेऽपि विषये शानशक्ती कार्यानुमेये इत्यन्यत्रापि सावयवत्यादिना कार्यत्वं मातमिति तेच प्रति पन्ने एवेति न पश्चिद्विशेषः। तथाहि घटमणिकादिपु कृतेपु कार्यदर्शनानुमितकर्तृगततग्नि. माणशक्तिशानः पुम्पोऽदृष्टपूर्व विचित्रसन्निवेशं नरेन्द्रभयनमालोक्यावययसग्निवेशविशे. पेण तम्य कार्यत्वं निश्चित्य तदानीमय कर्तुस्तज्ज्ञानशक्तिवैचित्रयमनुमिनोति । अतस्तनु- श्रुतप्रकाशिका igणानि । भवन्तीति । विवादात्यासितपदविवरण भूभूधरादिपद आदिशब्दोपात्तव्यक्ति राग्राहक विवादाभ्यासितपदम यदा पनीकृतपय सप्रतिपत्रव्यवच्छेदाशाय पिादाभ्यासितशब्दः । सन्निहि पातपूरणनिप्पायाः पृथिव्यशाः सगासुनादि- निपावासमुद्राः, अनागिप्पागा: पर्वतादया, प्रळयेऽपि जलधेरयस्थानात् , सर्वाभावेऽपि स्रष्टुदशगरावस्थानाच, . तयोरकार्यशक्षागातनाय प्रतिज्ञागल्यापर्तनेन जलधितनुश-दोपादानम् । द्वितीयतृतीयप्रयोगयोर्मध्य महत्वपदेन पर- माणु-पात्रत्तिः । क्रियायमूर्त वादाच्या गगनादिव्यावृत्ति । अवनिमहीघरश दमध्ये जलघिशब्दनिवेशस्तदत्तयोरपि कापसभापशाफ्नार्थः । प्रसिद्धोद्युत्पातादी भूभूधरकम्पः ।। ननु तनुपक्षीकारो नयुक्तः अस्मदादिशगैरे सिद्धसाधनादीश्वरशरोरेन्याश्रयासिद्धः । नैवम् तनोविशेषतः पक्षीका. रनिर्मधाभावात् । तदुपादानतु स्वपक्षसप्रतिपन्नस्यश्वरशरीरस्थापि कार्यताशापनार्थम् । * यदा सावयवायादेवत्यादरय. माशयः न सायययन्वादुत्पत्तिमत्व प्रसाध्य ततम्सकर्तृत्व साध्यते, अपितु सावयवत्वेनैव कृतिसाम्यत्वरूपकार्यविसाव्यते पतिश्च न निराश्रयी तदाश्रयः वी सामान्यतस्सिदयतीति । नन्वेवतर्हि कार्यत्वात् सकर्तृकन्ये साध्ये हतोत्साध्यावि. शिष्टता स्यात् । न कृतिसाध्यत्वहेतु. उपादानाभिशकर्तृत्त्य साध्यमिति वैषम्यात् । अतएव युत्तरत्र क्रियतायुक्त नोप- यतदनि । कार्यव निश्चिन्य तदानीमेन कर्तुतज्ज्ञानशक्ति वैचित्रयमनुमिनातीत्यादि च, एव च कृतिसाध्यात्वरक्षण साध्ये • शरीरस्यापि विवादपरत्वात्पक्षतोपपत्तिः । अथ सोपाधिकस्य सामान्यन प्रतिक्षिपति । सायययेप्चिति । साययवत्यमुपलक्षण महत्येसति क्रियावावं महत्त्वे. पति मूर्त व च साश्यत्यसमानाश्रय तत्समव्याप्तमिति तयोर युपाधिपरिहारसिद्धिः। रूपान्तग्माकाय तर शङ्को- कार्यत्वेति । परिहरति नेति । कार्यवनानुमते सपक्षे अन्यत्र पक्षे सपक्षेऽपि घयादी कार्यवानुमेये शानदशनी तद्वत सप. शेऽपि कार्य यस्य प्रनिपनत्वात् * ज्ञानशक्ती अनुमीयते इति नाशक्यक्रियत्यमशक्यशानावचेत्यर्थः । तथैव दर्शयति- तथाहीति । कि तदकर्तुरपि शक्यक्रियाच शक्योपादानादिज्ञानत्यमुपाधि. उस तस्कर्तु शक्यक्रियत्व शक्योपादानादिशा नत्यम् । प्रथमेकल्प सपक्षानुयायि वाभावानोपाधित्वम् । द्वितीयकले पक्षेऽपि विद्यमानापानोपाधि वम् सर्वसपक्षानुयायी. पत्रवतिमानोपाधिरित्यभिप्रायः । कर्तुः तज्ज्ञानशत्ति चिच्यामित्यनेनाभिग्रेतोऽय विकरपः । ततःविमित्यत्राह-अत इति । आ: सावया यादिहेतोनिरुपाधिकायादित्यर्थः । एव साश्यवत्वात् कृतिसाव्यावरूपे कार्यवे साध्ये शक्यक्रिया 6 ·सर हेनुधर्माधर्मसाधारण जीवस न समगत दृष्टसजायन मांगवाह: [शानयानि ११.३ श्रीभाष्यम भुपनादेः कार्यत्ये सिद्धे मयंसाक्षात्कारतनिर्माणादिनिपुणः कश्चित्पुरपति शेषरिसद्धय त्येय ॥ किंच मचेगनानां धर्माधर्मनिमित्तेऽपि मुसदुःखोपभोगे चेतनानाधिष्टितयोस्त. योग्चेतनयोः फलहेतुम्नानुपपत्तेः ! मर्यफर्मानुगुणमर्षफलमदानचतुरः यचिदाग्थेयः । यकिनाऽनधिष्टितम्य वान्यादरचेतनस्य देशकालाधनेकपरिवारसग्निधानेऽपि यपादिनि मणिनाधनत्यादर्शनात् । यीजांकुरादेः पक्षान्तर्भायण तय मिचारापादनं श्रोत्रियवेताळा. नामनमिशतायिजृम्भितम् । ततपय मुसादिमियभिचारयचनमपि तथय, नच लाघवेनो भयवादिसंप्रतिपक्षेत्रशानामेय दिशाधिष्ठातृत्यकल्पनं युक्तम् । तेषां सूक्ष्मव्ययहितवि- प्ररुटदर्शनाशक्तिनिधयात् । दर्शनानुणयहि मर्यन फल्पना । नच क्षेत्रायदीश्वरम्याशक्ति निश्चयोऽस्ति । अतः प्रमाणान्तरतो न तस्मियनुपपत्तिः ममर्थप तृपूर्वक त्यनियतकार्यस्य भुतप्रकाशिका सादिक उपाधिःपरिहतः । अनेनोत्पत्तिमाया सर्वक्ये साथ उत्पत्तिमायपि निरपाधिका भवति । सायय या पतिमस्ये साध्य गधर्वादी व्यभिचारच सिद्धः, नहि दूर्वादिरूपद्यमानोऽस्साशाक्यप्रयः ॥ *सिद्धसाधनत्यनिगसार्थमनुमानान्तरप्रदर्शनालाह- किंचेति । घमाधर्मनिमितपति रिद्धसाधन याला चनम् । अनधिष्ठितयोग्नुपपत्तेरिति अपयव्याप्तिस्य व्यतिरेकच्या युक्तिः । हातमाह-यकिनेति । या या यू पाचरणत्वस्य नेतनव्यतिरिक्त सहकार्यन्तगभावप्रयुक्त यासाव्यात्यर्थे टे दाम लायनपरिषरसन्निधानपी धमी स्वसाक्षात्कारितनानधिष्ठातायेय मायकग अन्तमायात वास्यादिवदित्यनुमान शरीरम् । जीवधर्माधर्मसाक्षा कारत पृ- यक्तदधिष्ठानायोगाजीयविलक्षणसिद्धिः । अनधिष्ठितस्य कार्यकरवायोगात् जीवरसाक्षा करतापूर्वकाधिष्ट नायोग च सद्ध. साधन च परिहृतम् । कर्तुरमावे कार्यानुत्सात्तिप्रसङ्गरूपस्य विपक्षे बाघक्तस पुरुषमुग्मादि प्रयोजक दृष्टेन कार्यों पाप पतिरीित याऽन्यथासिद्धिस्साऽप्यनेनैव पाहता भवति । अचेतनस्यापनधिष्ठितस्य बीजादेरद्गुरोःपादक वदर्शनाट्यभिचार इति दया हिरति । वीजाकुरेति । कार्य-वर तोरगुरादी व्यवहारपरिहारचा कुरशदोपादानेन पलितः । चतनानभिसंहितपुर कागु पादश्वेत्नान घिस्वियम् चेतन- रमुखादिभिरचेतनत्वहेतोव्यभिचारमाशङ्कय परिहरति । ततएवेति । आदिवादन दु.सादिक चेतनानाष्टित मुरसायु. पादक मनःप्रभृति च विक्षितम् । एतेन स्वेच्छा तरणोत्श्यमाने रसुखदुःसविशेषस्त कार्यश्च पुळकामादिभि: कार्यय हेतोः व्यभिचारश्च परिहनो भवति ॥ लायव यायन हेतोरन्यथासिद्धेस्सिद्धसाधनावमारय परिहरति । नचेति । कुतइत्यामसायामीदृशशब्दाभिप्रेत हेतु विवृणोति । तेपामिति । एकेन्द्रियक्लनस्य लाघवेऽध्यकेन्द्रियस्य शब्दादिसकलविषयग्रहणाशत्ते नेकेन्द्रिय कल्पनम् तस्मालायवार्थमशतस्य कार्यकरत्वकल्पनमयुक्तमितिभावः । तदेघोपपादयति दर्शनेति। उपपन्नमेवहि कल्पनीय नच जीवाना सूक्ष्मव्यवहितादिदर्शनशक्ति दृष्टेिन्यर्थः । यत्तिमसाक्षा कारएवापक्षित: नतु शक्ति साक्षाकारहतीट माप प्रयुक्तं सूक्ष्मव्यवहितेयादिना शक्तिमतामभि परमाण्वादीना क्षेत्रशेन साक्षात्कारासिद्धः । ईश्वरे न तथाऽनुपपत्तिरित्याह नचेति अवान्तरानुमानेमेश्वरसिदि निगमयति । अतइति ॥ व्याप्सिबला कार्यानुगुणज्ञानशक्तिमाकर्ता सिद्धयतु तस्य कथ क्षेत्रशलक्षण्य शानहि देहन्द्रियादिसापेक्षमितिश साया पक्षधर्मावलसिद्धमयमाह- समर्थति । अस्वाभाविकत्व कर्मानुगुणपरिमितशानशक्तिमत्वं स्यादिति तादां- युत्तम धाम ·शाम्रयोनि ! १२] मशागाम्यानम् ३ श्रीमाप्यम हेतुना सिध्यन् म्याभाविकमर्वाधसाक्षात्कारनियमनशक्तिसम्पा पय सिध्यति । यत्त्व नश्वर्यायापादनेन धर्मविशेषविपरीतसाधनत्यमुनीतम् तदनुमानवृत्तान मिसत्यनियन्धनं मपक्षे महदृष्टानां सर्वेषां कार्यस्याहेतुभूतानां च धर्माणां लिगिन्यप्राप्तः ॥ पतदुक्तं भवति फेनचित किंचित्मियमाणं म्योत्पत्तये यतुंम्म्बनिर्माणसामर्थ्य म्यो पादानोपकरणानंचापेक्षने, नत्यन्यामामय॑मन्याशानं च हेतुत्यामायात् । स्वनिर्माण- मामयम्योपादानोपकरणशानाभ्यामेय म्योपत्तायुपपन्नायां संबन्धितया दर्शनमात्रेणाकि श्चिकरम्यानरमानातहेतुत्वकल्पनायोगादिति ॥ विंच क्रियगणवस्तुव्यतिरिक्ताशा. नाटिक किमविषय क्रियोपयोगि उत कतिपय विषयम् । न तावत्मविषय नहि कुला. लादिः क्रियमाणव्यतिरिक्तं किमपि न जानाति । नापि कतिपयरिपयं मधुपु वर्तृपु तत्तद. घानाशस्त्यनियमेन सपामशानादीनां व्यभिचारात् । यतः कार्यत्यम्यासाधकानामनीश्य- ग्न्यादीनां लिङ्गिन्यप्राप्तिरिति न विपरीतसाधनत्वम् ॥ कुलालादीनां दण्डचमाद्यधिष्टान शरीरद्वारेणय दृष्टमिति जगदुपादानोपकरणाधिष्टानमीश्वरम्याशरीरम्यानुपपन्नमितिचेतः न मङ्कल्पमात्रेणैव परशरीरगतभूतवेताळगरळाद्यपगमविनाशदर्शनाम् । क्थमशरीरस्य परप्रयतनरूपम्सङ्कल्प इतिचेत न शरीरापेक्षस्सङ्कल्पः शरीरम्य सङ्कल्पहेतुत्वाभायात् मनएयहि मङ्कल्पहेतु । श्रुतप्रकाशिका मार्थ: म्वामाविक्सयिंसाक्षात्कारमान्द ।अय कार्य वहताडिन्य व्युदसति । यत्त्वित्यादिना । क्यान्स नाह-सपक्ष- इति । सहदर्शनमारकरीरादिप्राप्ति: उत हेतु वान् ? नाय अतिप्रसङ्गात् । नद्वितीयः हेतुत्वासिद्धरित्यभिप्रायः । कार्यस्याहेतुभूतानामिति व्याप्त्यभावोऽप्यभिप्रेत ॥ ननु सर्पसपक्षेषु सहदृष्टत्वात् कार्यहतुत्व च कल्प्यम् तथासति कथ कतिपयाप्राप्ति कतिपयप्राप्तिश्चोच्यते इस माह एतदुत्तमिति । विशेषविरोधं परिहर्नुमपक्षताऽनपेक्षिताशविर्यक्माह-केनचिदिति । साक्षे स्हदृष्टाबाट शानाटेप हेतु य कस्यतामित्यवाह-वनिर्माणेति । अकिंचित्करस्येति । अम यथासिद्धान्दयव्यतिरेकाम्माहि हेतु वनिश्चय. शान शनिनिर्वात् किंचित्कारादधिकः कश्चित्तदन्य शानासामर्थ्यनिवर्त्यः किंचिकारो दृष्टश्चत् स्यादनन्यथा सद्धिः। नचाधिकः विनि कारो दृष्टः । नच कल्भ्यः अशानासामर्थ्यहेतुव्यतिरेके कार्यनित्यमावात स्वविषयसामोपादानादिशानाभ्याविना यथा कार्यानुदयः तथाऽन्यासामाज्ञाना-या विनाकार्यानुदया न दृष्ट. | अतो न स्य हतु य कल्प्यम नहिमति माव मात्र हेतु च किंतु सत्येय मावइतिभाय ॥ श्चि वरत्वमेय पिकल्पमुसेनापपाट यति । किंचेति । सर्वेविति। न ह कुड्यादिनिर्माणानुगुणज्ञानासमाभा घटनपत्तिहतः तदनुगुणज्ञानसामर्य्यतोऽपि घटादिनिप्पादक वदर्शनादित्यर्थः । यत्तु सपक्षे सहदृष्टत्वेन लिङ्गिीन प्रातपिपरीनविशेषाणा धर्मिग्राहकप्रमाणप्रतिहतानां निवृत्तिः नवितरेषामिति इदमपि कार्यवस्यासाधकानामित्यनेन प्रत्युक्त साध्यानुपयोगिवेनान्यथासिद्धाना सहदृष्टानामपि धर्माणां व्यतिरेकामावन व्याप्ति शून्यवादप्राप्ति सहदृष्टयेऽरि कार्यानुपयोगिता प्राप्तिनस्यात् । शगहि कार्योपयोगीति पते कुलालादीनामिति । पहिरति नेति । क्थमित्यत्राह-सङ्कल्पेति । गङ्कत कथमिति । परिहरति नेति । कोहेतुरित्यत्राह-मनएवेति । तकि. - - ·४४ निमित्तानपादानव, नापि पारसकारणाम [शास्त्रयोनि १.१२ श्रीभाध्यम नदभ्युपगतमीश्वरेऽपि; कार्यत्वेनैय शानशक्तियन्मनमोऽपि प्राप्तत्वात्।मानसस्सङ्कल्पस्स. शरीरस्यय सशरीरस्य ममनस्कत्यादि तिचेत् । मनसो नित्यत्वेन देहापगमेऽपि मनमः स्मद्भावनानेकान्त्यात् । अतो विचित्रावयवसनिवेशविपतनुभुधनादिकार्यनिर्माणे पुण्य. पापपरवशः परिमितशक्तिशानः क्षेप्रशो न प्रभवतीति निखिलभुवननिर्माणचतुरोऽचि- त्यापरिमितशानशक्त्यैश्वर्योऽशरीरस्सङ्कल्पमाननाधनपरिनिप्पन्नानन्तविस्तारविचित्ररच. नप्रपञ्चः पुगपविशेषईश्वरोऽनुमानेनैव सिध्यति ॥ अतः प्रमाणान्तगवसेयत्वाइह्मणः नेत दाक्यं ब्रह्म प्रतिपादयति ॥ किंच अत्यन्तभिन्नयोरेय मृदुव्यकुलालयोनिमित्तोपादानत्य दर्शनेन आकाशाटेनिग्वयवद्रव्यम्य कार्यत्वानुपपत्याच नैकमेव ब्राह्म पृत्स्नम्य जगतो निमि त्तमुपादानं च प्रतिपादयितुं शकोतीति ॥ श्रुतप्रकाशिका मस्तीत्यत्राह--तदिति । तदत्यत्राह-कार्यत्वेनेति । ईश्वरस्य मनस्सम्बन्धोत्तिन्यायक्दगिमतेन । पुनाते मानस इति । परिहरति नेति । * अनेकान्त्यात् । व्याप्त्यभायात् * अशरीरेऽपि मनसम्ब-घस्य विद्यमान वाद्वानका त्यम् । मनसो नित्यत्वेऽपि चेतनस्य कार्यक्रले शरीरसव-घसापेक्षत्वमस्ति मनसि नित्य सत्यपि मुत्तामन कार्यकर चाभावात् । नहि मुखत्मनो बुद्धिसुखदुःसादिक मनो जनयतीति चाद्यमस्ति । अन मीमासकप्रति प्रतिबन्धा परिहार हदि निधाय पक्षधर्मताल दर्शयन्नीश्वरसिद्धिं निगमयति । अतो विचि. प्रावयवेति । अशरीरसङ्कल्पमात्रसाधनपरिनिष्पन्नानन्तविस्तारविचित्ररचनप्रपञ्चहत्याम्या पदाम्या प्रतिबन्या परिहारा भिप्रायो ज्ञात. । * विभुद्रव्यसयोगिनः परिस्पन्दवतो घटादेस्पर्शवचनियमेऽपि विमुद्रव्यसयोगिनः परिस्पन्दवतोऽपि मनसो न स्पर्शवचमङ्गीक्रियते * अय प्रामाकरं प्रतिपरिहार: * महिमगुणशालिनस्तैजसस्य रूपोपलम्भनियमे होऽपि चक्षुषि रूपोपलम्भो नाङ्गीकृत: कार्यारम्भकस्य सावयवत्वव्याप्तिः परिमाणुषुभग्ना तस्मादनेकविरोधपरिहारायैक-याप्तिमङ्गो न्याग्यः । अत: मनस: कार्यकरत्वे शरीरसबन्धसापेक्षत्व भोगसाघनमनस् वप्रयुक्तमित्यङ्गीकार्यमिति भावः । एव साधना. न्तरसिद्धत्याजगत्कारणवस्तुनि शास्त्राप्रामाण्य निगमयति । अत प्रमाणेति ॥ निमित्तोपादानैक्यस्य गगनादिसष्टश्चानुमानविषयावन शास्त्रस्याधिकविषयत्वात् ब्राणि प्रामाण्यमाशङ्कय तत्र चाधका-तरबाधितत्वाच्छाम्राप्रामाण्यमुच्यते । किंचीत । निमित्तमात्रमनुपदतश्शास्त्रस्यानुमानसापेक्षत्वात्तद्विरद्धनिमित्तो. पादानैक्य न शास्त्र प्रतिपादयति । पक्षीकृतेषु क्षित्यादिषु द्रव्यपु सावयवत्वस्यैव कार्य प्रयोजक्तया निरवयवद्रव्यस्या कार्यत्व पूर्वमेव प्रतिपन्नमिति पश्चाच्छास्त्र निरवयवद्रव्योपत्ति नप्रतिपादयति । * श्रुतिलिङ्गादिष्पपि पापिय हे प्राबल्य दौर्बल्यहेतुारतिभावः । पूर्वपक्षपरिसमातावितिशब्दः । गूढार्थसङ्ग्रहः 'यतो वा' इतिश्शुनौ स्वेतरसर्यकारण व कारणस्यैक्यमपि न विवाक्षितम् असम्भवादित्याह-विचात्यन्तभिन्न रित्यादिना । अत्र निमित्तकारणस्योपादानकारण वादर्शनोक्त्या परिणामपादासभवेन आरम्भवादस्वाङ्गीकरणीयतया रिणामिकारणावरूपापाटानकारणत्वमपि नास्याश्रुतौ विवक्षितमित्यप्याभप्रेरम् ! 'कारित बाट हेतु (न्या.सू.४.१.२१) ·शालयोनि १-१-३] (न्या. रा.ना) श्रुतांना न्यारसिद्धार्थानु गादिलम् - श्रीभाष्यम एवं प्राप्ते यूमः। यथोक्तलक्षणं ब्रह्मजन्मादिघाययं योधयत्येव । कुतः शास्त्रकप्रमाणक- न्याब्रह्मणः। यदुक्तं सावयवत्वादिना पार्य सर्वं जगत् कार्य च तदुचितपतदिपपूर्वक मिति निखिलजगनिर्माण तदुपादानोपकरणवेदनचतुरः कश्चिदनुमेय इति, तदयुक्तमः महीमहार्णवादीनां कार्यत्येप्येकदेवैरेन निर्मिताइत्यत्र प्रमाणाभावात । नचैकम्य घटस्येव सर्वपामेकं कार्यत्वं येनकदेवकः कर्ता म्यात् । श्रुतप्रकाशिका मिद्धान्न वक्तुमुपत्रमने-एवंप्राप्तइति । परमसाध्य प्रतिजानीते यथोत्तेति । आकाशापूर्वक हेतुमाह-कुतइति। मानेकप्रमाणक पात् शास्त्रतरप्रमाणागोचरत्यादित्यर्थ. । हेवसिद्धिं परिहर्तु पृर्वपक्षमनुभाषते । यदुक्तमिति । दूषयति-- तदयुक्तमिति । पक्षघमंताक्लात् क्षेत्रज्ञवैलपण्य वदता किं विपुलाकार्याणा कर्तृकालैक्यनियममन्तर्भाव्य तदु यते उत निपु समाग उनातीन्द्रियोपादानादिदर्शनवशात् अथवा शरीरानपेक्षसृष्टिवशादिति विकरूपमभिप्रेत्य प्रथम दूण्यति महीति । एक्दैवैकेन निर्मित पाभारमुपपादयति नचैकस्येत्यादिना । एक कार्यय घटादिरेव युगपदेवकर्तृक योग्य मिH गवायोतकमेकमितिपद * कार्यविस्यकत्वनाम एक्सामग्रीपूर्वक य तसिद्धयर्थम्कए युक्तम नाकाव्यत्ति मन सामग्रीसा-या एक्कार्यावच्छिन्नस्य सर्वस्य हेतोरेक्सामग्री वात् । एक्वेऽप्यनकर्तृगापुराीदव्यव दार्थक्दैववका आययो य प घशन्देन विवक्षितम् । एकघरस्यक कार्यव यादृश दृश्यते तादृश परिमितकावययिनिष्ट कार्यवम् क्वेक कर्तृक कसम्भावनाऽऽपादक तच्च महीमहीघगदीना न दृश्यत इत्यर्थ ॥ गूढार्थसंग्रह इनिये प्रागुतानुमानेन ईश्वरसाधनानन्तर ' इमच न्यायमान'य उपोद्रल् यति । एतस्यया अक्षरस्य प्रशासने गागि द्याग पृथिवीनिधृते तिष्ठनः 'न्यायाप्रथिवी जनयन्देव एक "तदक्षत पहुस्या प्रजायेय ' इत्यादि ।स्मृतिश्च भवति 'अज्ञो जन्तुर- नीशोऽयमात्मनस्सुखदुःपयो.। ईश्वप्रेरितो ग स्वर्ग वा श्वभ्रमेवया ।। अकारणत्वेनचेश्वरज्ञाननित्यता दर्शयति श्रुतिः । 'अपागिपादो जवनो गृहीता । पश्यत्यचक्षुस्सशृणोत्यकर्ण' 'सबत्ति विश्व नहि तस्यवेत्ता तमाहुरग्रथं पुरुषं पुग म्' इत्यादिका । एतस्यवाशरीरस्य दर्शिन भनि ' दात न्यायपातिकतापयर्गकायाम् अनुमाननेश्वरसिद्ध युपपादनान-तरे निग- मनपाक्यमिहानमधेयम् । (-या ग.) ता पर्यटकोत्तरीत्यैव भाष्य पूर्वपक्षरचनेन परिणामिकारण वरूपोपाटान र वेपी- रुषेय यस्य स्वत प्रामाण्यवासा-२ इत्यतात्रय भरतो रिवक्षितमिति निश्चीयत । 'तप्रामाण्यमासप्रामाण्य तु ' इति न्यायसूनविपरणे ईश्वर निमित्तकारणत्वमात्रस्य आनुमानिकस्य विवक्षित वे सूत्रकृतो गौतमस्यापि एतात्रय विवाद समिति र प्रतीयते । अर्थेऽनुलो त प्रमाग ३रायणस्य नेपक्ष वात् ' इत्यत्र बादरायणस्य स्वत:प्रामाण्यस्य विवक्षित वन, वेदगोरुपयत्यविरहादेतदुभयसिद्धौ ‘जन्माद्यस्य' इनिसूत्रे प्रागुनदिशा विवक्षितोपादान कारण वस्य परिणामात् ! इत्यत्र स्फुट स्थापन पूर्वक ' तदनन्य यम्' इत्यादौ त स्थानिन उपादानत्यस्य व्याससम्मतत्वनिर्णयन अत्र सूत्रे अर्थ यसम्भवोषि व्यासस्य विपक्षा, एतदनुरोधनैव पूपिक्षसिद्धना रननीयायिनि बोध्यम्। एकदैवैकेन निर्मिता इत्यादि । उगदानाभिशर्तृवानुमाने प्रसिद्धचनमर्तृक्प्रासाददे (न्या.वा ना.) दृष्टान्ततया उपादानेन तत्र कालभेदकर्तभेद दर्शान एकस्मि-काले एक्कतक व न सिद्धयतीतिभार || - .

·(न्या सू,जै.मू) सूनद्वयानुसारेणा पूर्णपक्षसिद्धान्तौ युक्ता अनुमानश्वग्गाधना योग [ शास्त्रयोनि ११३ श्रीभाष्यम् पृथग्भूनेषु कार्येषु कालभेदकर्तृमेददर्शनेन कर्तृकालैक्यनियमादर्शनात् । नच क्षेत्रज्ञानां विचित्रजगन्निर्माणाशक्तया कार्यत्ववलेनतदतिरिक्तक्ल्पनायामनेकल्पनानुपपत्तश्चेक कर्ता भवितुमर्हतीति क्षेत्रज्ञानामेवोपचितपुण्यविशेषाणां शक्तिवैचित्रयदर्शन्न तेषामेवारि शनि ताएसंभावनया च तत्तद्विलक्षणकार्यहेतुत्वसम्भवात् तदतिरिक्तासन्ताप्रपुरयल्पना नुपपत्ते । श्रुतप्रकाशिका यादिति सभापित धमात्रमुच्यते-नोकरस्यायेक्क्तक वनियम अनवर यवघनिपार नसमात , रा कि मित्यपेक्षाया बहुषु विपुरुषु च कार्येषु तद्विपर्ययमाह-पृथग्भूतेप्विति । पृथग्भूतपित्यत्र पिपुरत्वमपि गमन घटस गति पूर्वमुने नहुषु विपुलेषु च कार्येषु * कर्तृकालेक्यानियमादर्गनात् मह्यादयोप्येकदैव एक्न निर्मिला इत्यत्र प्रमाणा- भार प्रमागाभापात्तदयुक्त मित्यध्याहारेण ग्रन्यान्वय नच कार्य वमेव कर्तृकालैक्ये प्रमाण पिकल्पासह त्यात् किं कार्य व. मात्र उन विपुलकार्य पम् ' उतासभाषितजीवकर्तृक पक्षासाधारणकार्यत्व प्रथमेऽनैका त्यम द्वितीये विरुद्ध र विपुलकार्येषु कार्यकर्तनहु पदर्शनात ।। यद्वा अनैका त्यमेव तृतीयचासाधारणानैका त्यमिति भाव । कार्य वरलेन कतरि पल्पनीय विपुल्तरसूक्ष्मतरपक्ष धर्मनायगात् वसवैलक्षण्य लाघव यायात् कर्तुरकर च सिद्धथतीत्यत्राह-नचेति । शिचना देनासदायशक्य वार्य मतिविपुल वमतिसूक्ष्मन्व च विवक्षितम् । कुतइत्यत्र ह-क्षेत्रज्ञानामेवेति । क्षेत्रज्ञातिरिक्त कल्यसतिनवकल्पनगदे ककल्यनस्य न्याय र क्षेत्रज्ञानामेव कर्तृ वोपल्या तीरिक्ता नकल्पयितव्य इत्यर्थ । उपचितपुण्यावशेषाणामिति सपक्षे शक्तिमान योपादनाथमुक्तम् । अतिशयिताइएसम्भाग्नयेति पक्षविषयमुक्तम् । 'सर्वेभ्य कामेभ्यो ज्योतिष्टोम' इत्यादिमि क्षित्यादिसमृत्वानुगुणातियतादृष्टसम्भावना । क्षेत्रज्ञानामेव योगन सूक्ष्मव्यवहितादिदर्शन पगम्युपेतम् भस्म दादिषु दयेषु च शानशक्तिचित्री दृश्यते, नच पक्षधर्मताचलम वयव्यतिरेकासद्धान् धर्मनिरयितुमीष्ट तस्माययाय तिरेकरिद्धधर्मप्रकर्षापकर्षमानहेतु वात् इतरथा ज्ञ नचिकर्षियागपि हान स्नात् । तदतिरिक्तति । धम्किल्पनातीवर धर्म-पनति न्यायादीश्वरकल्पनाददृष्टविशेषकरानमेव रामेतिभाव । अचानत्वाचेतनाधिाश्ता कार्यकारी वाणादिवदित्यनुपान ईश्वरज्ञानप्रयत्नाला यमिनारणा-यतराने का त्यात् ।। गूढार्थसंग्रह या मशानानन्तर पक्षधर्मतावलात् एक्कतकर सिद्धपतीति दाङ्कने-नचेत्यादि । समाधत्ते क्षेत्रज्ञानामित्या दिना-तदतिरिक्तात्य तादृष्टपुरुषकल्पनानुपपत्तरित्यन्तम् । इनरबाघ पश्चेत्येतदुभय 48 लाविय क्षिन तत्र प्रकोलायोनेश्वरसिदिन सभवति हसजातीय पुरुषेणे कार्यानर्माणसम्मान लाघवस्याप्यु पो पिसजातीय- कल्पनमनुनितम् । राफे पुरुष शक्तितारतम्पन मन्दशक्तिम पुरुषासाध्याने वस्तु निर्माणसामध्य मधिक समता पुरुषाणा अनुभवसिद्धमिति एतदयावनेनैव पुण्यविशणात्य तारियशति पुसमटन नै नुमुनामाण भिर ईश्वरसिदिनसम्मान ।' त प्रामाण्यमातप्रामाण्यात् इति सूत्रमण्डमाध्ये 'एषमातोपदा प्रमाणम् -1 प्रमाणम् नातोप-दशेन आयुशन अष्टायों वेदमागोऽनुमातम्य.| प्रमाणमिति आसमामा तस्मादिति भयम्।

·शास्त्रयानि १३७ वानर-युदयनायुक्त. युगासा-पत्युन्छट योरयोगः . श्रीभाष्यम् नच युगपत् सर्वोत्पत्तिस्सवाच्छित्तिश्च प्रमाणपदवीमधिरोहतः अदर्शनात् श्रुतप्रकाशिका गरस्गदित्यवाह-नचेति । • इदानी अमगोपत्तिविनाशो दृश्येते त्दात् पत्तिविनाशयोगपद्यकल्पना त्या- गूढार्थसंग्रहः अब न्यायपानिम्-प्रमाण वेदवाक्यानि वक्तृविशेषाभिहित वात् मन्त्रायुर्वेदवाक्यवदिति' इत्र.न.तर एक्कावनवा मन्त्रायुट्याक्यानि पीकृन्यालोक्किविषयप्रतिपाट कलेन वैधय॑हेतुर्वक्तव्यः।' इति अनन्तरं वेटनित्यत्वपूर्यपक्षः त.समा धानं न भाष्यवार्तिकयोदृश्यने । अब पर्यटीका- म.रायुर्वेद पाक्यानि सवंशकर्तृकाणि म्हाजनपरिग्रहस्र लौकिकार्थ. प्रति गटक गात् ' इत्यादि मन्त्रायुर्वेदवाक्याना च मत्याप प्रवृत्तिसामय तासा तासामारधीनां तसंयोगदानाच तत्त. दक्षगवापाद्धारभेदस्य च नासर्वज्ञः सहनेगापि पुरुषायुपेशतः कर्तुं प्रथममन्वयतिरेको । ननानिट प्रथमता तपार हारः मर्गादौ तदसम्भवात् । सघिमहाप्रलयौनानुमानागमाभ्यामुपपादयिष्यते इति सर्व रमणीयम् । तदेव सर्वशपूर्वकत्वे सति सिद्धमातोनगेन मन्त्रायुदप्रामाण्यमोदनार्थीपचेदिनि रोक्किवाक्यवदिति ' इति ॥ अत्र तात्पर्यपारशुद्धिः-सप्टिमहाप्रलयौनेति । सृष्टिप्रलयसाधकानुमानानि आ मतत्वविवेक न्यायकुसुमाञ्जलीच कृतपरिश्रमाणामनायासप्रपञ्चनीयानि ' इति । आत्मतत्वविवेक च–' तथा च श्रूयमाणापि वेदावयया: उसाट मुप यास्यन्ति, यदत्याद्वाक्य याद्वा उसिन्नशालावदिति-यायः । स्यादेतत् भविष्य युच्छेदोऽनुमितः । सतु भूतोऽपीति कुतइति चत् अतएव यत उत्सादानन्तरं पुनस्सर्गेण भाव्यम् अन्यथा ससारिणा कृतहानप्रसङ्गः । नहि विश्वनिर्माणमन्तरेण भोग शानयोगसमरः १ नच तेनविना कर्मप्रवाहसरोधः । ततो यथा भविष्यन् विश्वसर्गः उच्छेन्द पूर्वकः तथा अयमपि इति ।। स्यादेतत् परमेश्वरप्रवर्तितोऽप्यय वेदसप्रदायस्सर्गान्तरवेदापेक्षएवेति सेश्वरमीमासापक्षः कपिलपक्षोया स्यादितिचेत् किमर्थं पुनरियमपेक्षा पूर्ववेदे जगन्नाथस्य नतावद्वेदार्थोपलम्माय नित्यसर्वज्ञत्यात् , नापि पचनार्थम् । स्वभावत: सर्व- कर्तृतया आदानपेक्षणात् नापि विरोधपरिहारार्थम् प्रतिपायाना तट नुस•धान विधुरत्वात् । अवधुयें वा तुः सार्वधि शानादेव समस्तपिरोघविधूननात् । तथाऽपि पूर्वसर्गान्तराटेव व्यवहारोऽपि परमेश्वरस्य गोचरइतिचेत कस्सन्देहः? यदि वैतदेव वेदस्य प्रवाहनित्यत्वं, नकेवल तस्य किंतु घटादेरपीति न्यायएव दर्शनम्। अन्यथा मीमासैवेति क सेश्वरमीमासेति तस्मादुक्तरूप:परिग्रहो नान्यथा सभवतीति प्रतिबन्धसिद्धिः । तथाचासोक्तत्वा-प्रामाण्यमिति ' इतिचोक्तम् ।। न्यायकुमुमाञ्जलौच-'विश्वस-तानोऽय दृश्यसन्तानशून्यः समवायिभिरारब्धः सन्तानावात् आरणेयस तानवत् , वर्तमान ब्रह्माण्टपरमाणवः पूर्वमु पादितसजातीयसन्तानान्तरा: नित्यत्वेसति तदारम्भकत्वात् पदीपपरमाणुवदित्यादि । अब यवानामावापोद्वापादुःपत्तिविनाशौ च स्याता सन्तानविच्छेदश्चेति कोविरोधइतिवेन; एवहि घटादिसम्तानविछेदोऽपि स्यात् विपर्ययस्तु दृश्यते । कादिभोगविशयसपादनप्रयुत्तोऽसावितिचत् न ब्यणुकेषु तदभावात् । तथाच तदययवाना- मपगमाभावेऽनादिवप्रसङ्गे व्यणुकत्वध्यधातः । तस्माद्याकार्य यन्निय-धनस्थिति, तदपगमे तन्निवृत्तिः यदेतुक तदुपगमे तस्योत्पत्तिः । नच कार्यस्य स्थितिनिबन्धन नित्यमेय नित्यस्थितिप्रसङ्गात् । नच नित्यएव हेतुरकादाचि कविप्रसङ्गात् तदतिनिरस्तरङ्गमेतत् ईदृश्या च वस्तुस्थिती भोगोऽपि कर्मभिरेव वस्तुस्वभावानतिक्रमण सपादनीयइति व्यणुक्वत् पिपी. लिकाण्टादेः ब्रह्मपर्यन्तस्यापि विश्वस्येयमेव गतिशित प्रतिबन्धसिदिः' इत्युक्तम् । अयमयों नघटत इत्याह-नच युगप. सर्वोत्पत्तिरित्यादिना ॥ । ।

·[शास्त्रयोनि १.१.३ सार्थसिदि,न्याय गरिशुद्धयोस्तद्विस्तरः ४८ 1 श्रीभाष्यम् क्रमेणवोत्पत्तिविनाशदर्शनाच्च । कार्यत्वेन सर्वोत्पत्तिविनाशयोः कल्प्यमानयोर्दर्शनानुगु- ण्येन कल्पनायां विरोधाभावाच, अतो बुद्धिमदेककर्तृकत्वे साध्ये कार्यत्वस्यानैकान्त्यम् । पक्षस्याप्रसिद्धविशेषणत्वम् साध्यविकलता च दृष्टान्तस्य सर्व निर्माणचतुरस्य एकस्याप्र- सिद्धेः । वुद्धिमत्कर्तृकत्यमाने साध्ये सिद्धसाधनता । श्रुतप्रकाशिका कार्यत्येनेति । अन * कार्यव कृतिसाध्यच * तृतीयाचेथिभावार्या विरोधामावात् व्याप्तिविरोधाभावादित्यर्थः । एव परमतदूषणोपयुक्तार्थशिक्षा कृता । अथ पलित दूषण दर्शयति । अतइति । तदयुत्तमित्यारभ्योक्तार्थाना हेतुत्वपरोऽत- शादः चलनादिषु तृगादेरिव क्रियाऽश्रयत्वमात्रलक्षण-कर्तृव्यावृत्त्यथों बुद्धिमच्छन्दः । कि बुद्धिमदेवकर्तृकत्यं साध्यम् उत सकर्तृकत्वमात्र १ प्रथमेऽपि दिसामान्यतो बुद्धिमदेकर्तृकत्वमात्र साध्य उत सर्वज्ञसर्वशक्तयेकर्तृकत्वमिति विकल्पमभिप्रेत्य प्रथमे क्रपेऽनैकान्त्यमनेककर्तृकरयगोपुरादिषु कार्यत्वस्य विद्यमानत्वादिति भावः । सर्वशसर्वशक्क्त्विपक्षे दूषणमाह- पक्षस्येति । नह्यग्निमत्वमिव सर्वज्ञसर्वशक्तिकर्तृकत्वमन्यत्र दृष्टम् दृष्टान्तस्य साध्यविक्लता । कार्येषु घटादिष्यदर्शनात् । अप्रसिद्धविशेषणत्वसाव्यपैकल्ये द्वेअप्युपपादयति सर्वेति । सर्वनिर्माणचतुरस्ये युक्तवादिद दूषणद्य सर्वज्ञसर्वशक्तिकर्तृ कत्वपक्षस्येति ज्ञायते । पूर्वस्मिन्नेव पक्षेचेदमप्रसिद्धविशेषणत्व नघटते नोककर्तृत्त्यमप्रसिद्धम् | सर्तृकत्वमात्रपक्षे दूपण माह-बुद्धिमदिति ॥ सिद्धसाधनत्य वेदान्तिना वक्तव्य क्षेत्रशकर्तृक्यानभ्युपगमादितिचेन्न क्षेत्रशानामपि द्वारकर्तृकया. भ्युपगमात् समष्टितत्वेषु न द्वारकतिचेत् नच तापक्षीकरण लौकिकप्रमाणाविषयत्वात् । आगमेन सिद्धाना तेषामपिपक्षी- कारइतिचेत् तेन कर्ताऽपि सिद्धइति सिद्धसाव्यतेति ॥ अथ क्षेत्रज्ञस्य सर्गे शरीरसापेक्षत्यात्तस्य * सर्वसहारदशाया शरीराभावात्तदानी शरीरानपक्ष:कर्ता जीवविलक्ष- गूढार्थसंग्रहः क्रमेणैवेत्यादि-विरोधाभावाच इत्यन्तम् । एतेन अनिदप्रथमतया परिहार उपपादितो भवति । सर्गादौ तदसम्भवात् (न्या.या.ता) इत्युक्ती साधकाभावात् । 'वाचाविरूपनित्यया अजान हवै ''धाता यथापूर्वमकल्पयत् 'नामरून च भूतानाम् ' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिः वेदवाक्यायनुसन्धानपूर्वक सृष्टेः प्रतिपादनेनेत्यमेव परमपुरुषव्यापारस्य निश्चयसम्भवात् ।' दर्शनानुगुण्येन ' इत्युक्त्या व्यणुकव्यतिरिक्तपरमाणुट्यणुक्योरनुमानेन सिद्धयभावस्सूच्यते । तेन की दिभोगविशेषसंपादनप्रयुक्तोऽसावित्यर्थः प्रतिपादितो भवति । उदयनाद्युक्त प्रक्रिया सर्वाऽपि वेदान्तोदयनसम्प्रदायधुर-धरै- राचार्यपादः-' सर्गादीनामसिद्धौ नहिनिगमगिरा भज्यते सप्रदायः तसिधौ नानुमान प्रभवति यदिद बाधशून्य विपक्षे । शास्त्रेभ्यस्त प्रसिद्धौ सहपरिपठनाद्विश्वकर्ताऽपि सिद्धयेत् धर्मानुष्ठापनार्थ तदनुमितिरतो नैव शक्या कदाचित् ॥' (न.मु.ना सर.१५) इति लोकविवरणसर्वार्थसिद्धो न्यायपरिशुद्धिशब्दाध्यायद्वितीयाहिके च सम्यक्पालोचिता। तत्र कृतपरिश्रमा. णामिय प्रक्रिया नघटत इत्यत्र नकोऽपि सन्टहः । अत्र युगपत् साग्छित्तिनिपंधन निरचयविनाशोऽपि निरस्तः पूर्व- पक्षिसमतार्थस्या निरसनेन परिणामवाददूधणमप्येव निरसनीयमिति सूचितम् तद्यारम्भणाधिकरण सूत्रकृतव स्थाप्यते । एतेन अर्थेऽनुपलब्धे त प्रमाण बादरायणस्यानपेक्षत्वात् ' इत्याप्राचार्यशिष्यभूतव्यासजेमिनिसमतार्थस्य 'ताप्रमाण्यमा- सप्राण्यात् ' इति न्यायसूनादी प्रतिपक्षभूनाथस्सोऽपि पर्यालोचितः । तेन स्वत.प्रामाण्यवेदापीरूप याविनाभूत जग का. जस्योपनिषदत्य सम्यक्प्रतिष्ठापित भवति 1 पक्षस्याप्रसिद्धविशेषणत्वमिति । साध्यामसिद्धिरित्ययः ।। .

·शास्त्रयोनि १.१.३] युगपत्क्रमेण च उत्पत्तिपक्षयोरेकर्तृकत्वसाधने च दोषः शरीरकर्मणोरापत्ति ४९ श्रीमाष्यम् सार्यश्यसर्वशक्तियुक्तम्य फस्यचिदेकस्य साधकमिदं कार्यत्य किं युगपदुत्पद्यमानसपंच- स्तुगतं? उत क्रमेणोत्पद्यमानसर्ववस्तुगतम्?युगपदुत्पद्यमानसर्ववस्तुगतत्वे कार्यत्वस्यासि- द्धता। क्रमेणोत्पद्यमानसर्ववस्तुगतत्वे अनेकफर्तृकत्वसाधनाद्विराद्धता। अत्राप्येककर्टफ- त्वसाधने प्रत्यक्षानुमानविरोधदशास्त्रविरोधश्च फुम्भकारो जायते रथकारो जायत इत्या- दिश्रवणात् ॥ अपि च सर्वेषां कार्याणां शरीरादीनां च सत्यादिगुणकार्यरूपसुसाद्यन्धय- दर्शनेन सत्त्यादिमूलत्वमवश्याश्रयणीयम् । कार्यवैचित्रयहेतुभूताः कारणगताविशेषास्सत्त्वा- दयः । तेषां कार्याणां तन्मूलत्वापादनं तद्युक्तपुरुपान्तःकरणविकारद्वारेण पुरुपस्य च तद्यो- गाकर्ममूल इति कार्यविशेपारम्भायैव शानशक्तिवत्कर्तुः कर्मसम्बन्धः श्रुतप्रकाशिका मुसान्तरेण दूषयितु हेतुं विकल्पयति सार्वज्येति । अयमभिप्रायः वर्तमानव्याप्यन कार्यत्यमात्रेण न कर्तृविशेष- सिद्धिरिति प्रागेवोक्तम् । अतः पक्षविशेषाधीनेन कार्यत्वविशेषेण कर्तृविशेषस्साध्यः कुम्भादिकार्यविशेषेणीह कुलालादिक. तृविशेषानुमान नतु कार्यस्वमात्रेण, अतः पक्षाधीनः कार्यत्वविशेषो निरूप्यतइति । किं युगपदिति । पक्षप्रकर्षाधीन हतुवैशिष्टयं द्विघा संभवेत् परिदृश्यमानमह्यादिविपुलकार्याणा युगपदुत्पत्या वा क्रममाविना त्रैकाल्यवर्तिना कार्याणामा- नन्त्येन वा, तत्र कीदृशेन पक्षप्रकर्येण हेतुविशेषो विवक्षित इत्यर्थः । प्रथम दूषयति युगपदिति । कृत्स्नप्रळयासिद्धः भूभूधरादीना * युगपदुत्पत्तौ प्रमाणाभावात्तन्निबन्धन कर्तृवैलक्षण्यसाधकहतुवैलक्षण्यमसिद्धमित्यर्थः । द्वितीग दूषयति क्रमेणेति । यद्यप्येकैकेन कुलालादिना जन्मसहस्नणाप्यनन्तकार्यनिष्पादनसम्मयः । तथाऽपि तत्तजन्मसमानकालकुवि- दादिकृताना कार्याणा तत्कर्तृकत्वाभावात् सर्वकार्याणामेककर्तृकन्व नास्ति । अतस्त्रैकाल्यवर्तिसमस्तवस्तुनिष्टत्वविशेषित कार्यत्वं कर्तृभेदेनैव व्याप्तमिति कक्यसाधने विरुद्धमित्यर्थः । अत्राप्येककर्तृकत्वसाधनइति । विशिष्ट कार्यत्वच्या पकतयाऽमिमतस्य घटपटरयादिदृष्टस्य * भिन्नकर्तृकत्यस्य प्रतिक्षेप इत्यर्थः । मिनकर्तृक्तया प्रत्यक्षसिद्धेषु प्रत्यक्षविरोधः अन्यत्र द्वीपान्तरवतीं घटः एतद्व्यतिरिक्तकुलालकर्तृकः एतव्यापारागोचरहेतुकत्येसति घटत्वात् सप्रतिपन्नकुलालान्तरोपादित. घटयत् द्वीपान्तरवर्तिघटहेतूना दण्डादीनामेतद्व्यापारागोचरत्वमेतस्य तत्र गमनाभावनिर्णयात् अतएवमादिभिरनुमानविरोध: शास्त्रविरोधमुपपादयति कुम्भकारइति । कुम्भकारो जायते रथकारो जायते इत्यर्थोपादान नतु पाठक्रमः। नहि कुम्भरथयोरेककर्तृकावे कुम्भकाररयकारयोरुत्पत्तिः पृथग्यक्तव्या एक्सशात्वेन पुनरुक्ति प्रसङ्गादितिभावः । प्रकारान्तरेण विरुदत्यमाह-अपिचेति । मुसादेस्सत्त्वादिगुणकार्यत्व शास्त्रदृष्टमिति तच्छास्त्रप्रामाण्यवादिनाऽङ्गीकार्यमिति मत्वाऽनि एमापादयति मतु पराभ्युपगमात् । सुसादिशब्दन सुखदुःखमोहा विवक्षिताः। सुखाद्यन्वयपशरीरादीना सुखादिहेतुवावस्था. ग्वयः। सत्यादिमूलाव * सत्वादिगुणकद्रव्योपादानत्यमित्यर्थः * के सत्त्वादयः कथ च तेषा सुसादिहेतुन्वमित्यत्राह- कार्यवेचित्रयेति । कारणगताविशेषाः कारणशब्दो निमित्तोपादानसाधारणः । ततः किं कर्तुगुणवश्य यस्यवाह-तेपी कार्याणामिांत । पुरुषण कार्याणा तन्मूलत्वापादन सत्यादियुक्तस्वकीयान्त.रणविकारद्वारणेत्यर्थः । तत:किमित्यत्राह- पुरुपस्यचेति ॥ कार्यानुपयोगिनोहि धर्मा नप्राप्नुयन्तीति पूर्वपक्षिणोक्तं सम्वादीनांतु कार्योपयोगित्वात्तद्धीनः कर्मसबन्धोऽवर्जनी यहति माश्यानाह-ज्ञानशक्तिवदिति । मुपदुःसमोहादीना सत्वरजस्तमोहेतुकल्व शास्त्रसिद्धम् । मुरवादिहेतुभूतशरी. । । । - 7 ·प्रतिप्रयोगः ईश्वरस्य सशरीरत्वादारीरत्वरिकल्येन दूरण च [ शास्त्रयोनि १-१३ भीभाष्यम् फार्यहेतुत्येनैवायझ्याश्रयणीयः । शानशक्तिचित्रयस्य कर्ममूलत्वात् । इच्छायाकार्यारम्भ हेतुत्वेऽपि विषयविशेषविशेषितायास्तस्यास्सरवादिमूलत्येन कर्मसम्यन्धोऽवर्जनीयः । मतः क्षेत्रशा एव कर्तारः न तद्विलक्षणः कश्चिदनुमानात्सिद्धयति ॥ भवन्ति च प्रयोगाः तनुभुवनादि, क्षेत्राकर्टफ कार्यत्यादटयत् । ईश्वरःकर्ता न भवति प्रयोजनशून्यात्यात् मुक्तात्मवत् । ईश्वरःफर्ता नभयति अशरीरत्यात्तद्वदेव । नच क्षेत्राशानां स्वशरीराधिष्ठाने व्यभिचार. तत्राप्यनादेस्सूक्ष्मशरीरस्य सद्भावात् । विमतिविषयः कालोन लोकशुन्यः फालत्याद्वर्तमानफालवदिति । अपि च किमीश्वरस्सशरीरोऽशरीरो वा कार्य करोति नता. यदशरीरः अशरीरस्य कर्तृत्वानुपलब्धेः मानसान्यपि कार्याणि सशरीरस्यैव भवन्ति मनसो नित्यत्वेऽप्यशरीरेषु मुफ्तेषु तत्कार्यादर्शनात् । नापि सशरीरः विकल्पासहत्वात्। तच्छरीरं किं नित्यं । उतानित्यम् । नतापन्नित्यं सावयवस्य तस्य नित्यत्वे जगतोऽपि नित्यत्वाविरो- धादीश्यरासिद्धेः । नाप्यनित्यम् । श्रुतप्रकाशिका गद्युपादानस्य निमित्तस्य च कर्तुरसत्यादिगुणान्ययश्च शास्त्रीसद्धः- निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्यमलात्मनः । कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते ॥ इत्यादिभिदृश्यते । अतस्सत्यादिगुणक शरीराद्युपादान द्रव्य सत्त्वादिगुणान्ययविकृतान्तःकरणः पुरुषोऽघितिति गुणान्व- यश्च कर्ममूलइति कर्मवश्यत्वप्रसङ्गइत्यर्थः । हत्यन्तरेणापि कर्मसबन्धमाह-ज्ञानेति । न ज्ञानशक्तिचित्रधाद्विचित्रसर्गः अपित्विच्छामानादितिचेत् तत्राह-इच्छायाइति । विपर्यापशेषविशेषिताया इच्छायास्सर्गस्थेमादिविषयत्व तत्रापि विचि सर्गादिविषयत्व च सत्त्यादिमूलत्वेन कर्मफ्लामित्यर्थः । एव कर्तृत्वक्षेशत्वयोः व्याप्तिदर्शनानतद्विरक्षणसिद्धिरित्याह- अतइति । प्रतितर्कानाह-भवन्तिचेति । तनुभुवनादीति । इदप्रत्यनुमान प्रतिनकों वा • अन्य प्रतितकाएव कायन्ये क्षेत्रशकर्तृकत्वप्रसङ्गः, कर्तृवे सापेक्षत्वप्रसङ्गः कर्तृत्वे सशरीरवप्रसङ्ग इत्यर्थः । अशरीरत्वहेतोयभिचार शङ्कय परिहर्गत नचेति। अनादेः बीजाकुरवत् प्रवाहानादेरित्यर्थः । अधिष्ठान देहेन प्रथमसम्बन्धश्चेत् सूक्ष्मस्थूलशरीरप्रवाहानादितया परि इतः यथा बालशरीरविशिष्टेन युवशरीरपरिग्रहः तद्वदेव अधिष्ठान प्रेरणचेत् स्वपरनिर्वाहक यायात् परिहत. शरीरव्यति रिक्तप्रेरणस्य शरीरापेक्षाहि न शरीरस्येति । शरीरत्वप्रयुक्त शरीरान्तरनिरपेक्षप्रेरणल्य * तया जगतः ईश्वरशरीरव, सश रीरत्वात् * कर्मवश्यन्वप्रसङ्गः । यथा देहः स्वज्ञानोत्पत्ती करण कर्म च भवति यथा च घटः स्वविषयज्ञानोत्पत्तौ स्वस तया हेतुः पश्चात्तद्विषयश्च भवति तथा स्वविषयप्रेरणेऽपि शरीरमिति न कर्मकर्तृविरोधः । * नचाङ्गदौ शरीरस्ययो या नुपलब्धिः पिशाचसिद्धादिशरीरवददृश्यत्वोपपत्ते,, देशान्तरस्थेन वा शरीरेण सङ्कल्पद्वारा विषादेरिव प्रेरणोपपत्तेश्च ।। प्रतितर्कान्तरमाह-विमतीति । अत्र सूर्यपरिवृत्ति सख्याविशेषावच्छेदात् पूर्ववन परत्वेन च कालस्य पक्षीकृत- स्वात् नाश्रयासिद्धिरिति । अनुमान मुग्पान्तरेण दूषयति अपिचेत्यादिना । दूषण वक्तु विकल्पयति फिमिति । घीस्थ चरमशिरो दूषयति नतावदिति । अशरीरस्य मनसा कर्तृत्व स्यादिति प्रागुक्त दूषयति मानसानीति । कुतइत्यत्राह- मनसइति । अपिशब्देन स्वपक्षे नित्यत्वानभ्युपगमस्सू चितः । सशरीरत्वपक्ष दूषयति नापीति । विकल्पासहाय विष. रितु विकल्पयति तदिति । प्रथम यति नतावदिति । जगतः भूभूघरादेः। द्वितीयद्यति नापीति । हेतुमाह-- - ·शालयोन १.१-३] सव्यापारम्वनियापारवविकल्पेन दूपणम् 48566 - श्रीभाष्यम् तब्यतिरिक्तस्य तच्छरीरहेतोस्तदानीमभावात् । स्वयमेव हेतुरितिचेत् न अशरीरस्य तदयो- गात् अन्येन शरीरेण सशरीरइतिचेत् न अनवस्थानात् । सार्क सव्यापारो निर्व्यापारो वा अशरीरत्यादेव न सव्यापारः, नापि निर्व्यापारः कार्ये करोति मुनात्मयत् । कार्यजगदि च्छामात्रव्यापारकर्तृकमित्युच्यमाने पक्षस्याप्रसिद्धविशेषणत्वम् , दृष्टान्तस्य च साध्यही- नता । अतो दर्शनानुगुण्येनेश्वरानुमान दर्शनानुगुण्यपराहतमिति शास्त्रैफप्रमाणकः पर- ब्रह्माभूतम्सर्वेश्वरः पुरुषोत्तम । शास्त्रंतु सकलेतरप्रमाणपरिदृष्टसमस्तवस्तुविसजातीय सार्यश्यसत्यसङ्कल्पत्वादिमिश्रानवधिकातिशयापरिमितोदारगुणसागरं निल्लियप्रत्य- नीकस्वरूपं प्रतिपादयतीति न प्रमाणान्तरायसितवस्तुसाधर्म्यप्रयुक्तदोपगन्धप्रसङ्गः। यत्तु निमित्तोपादानयोरैक्यमाकाशादेनिरवयवद्रव्यस्य कार्यत्वं,चानुपलब्धं अशक्यप्रतिपाद श्रुतप्रकामिका तव्यतिरिक्तस्येति । तहरीरहेतोदशरीरान्तरस्यामानादित्यर्थ: । दूषणपरिहाराय परोक्त शङ्कते--स्वयमेवेति । स्वयशब्द ईश्वरपर । परिहरति नेति । तदयोगात् हेतुल्यायोगात् पुनश्शङ्कते अन्येनेति । अनवस्थया दूपति नेति । प्रागणिकपर- परा नदोषइतिचेच्छरीरत्वप्रयुक्तकर्भयश्यत्य स्यादितिभावः । कर्मवश्यत्वप्रसङ्गस्य प्रागुक्त वात् इहाप्यनवस्थादूपणस्य 8 कर्मवश्यत्वप्रसङ्गपर्यन्तत्वमभिप्रेतमित्ययगम्यते ॥ मुखान्तरण विकल्प्य दूषयति सकिमिति । अशरीरस्य नियापारत्व नियापारस्य कार्याकरणेच दृष्टान्तोमुत्तामा * व्यापारश्च प्रयनो विवक्षितः। इच्छाविशेषस्य हेतुल्वेहि गुणवश्यताप्रसङ्गः पूर्वमुक्तः । इच्छामात्रमेव व्यापारइत्याह- * मात्रशन्देन सत्वादिगुणान्वयतन्मूल्कर्मसम्बन्धव्यावृत्तिः। ननु कर्मवश्यत्यादिक न कर्तु.प्रसञ्जनी- यम् अव्यापारस्वात् । नहि त्वत्पक्षेण याऽसपक्षेणवा व्याप्तिः ईश्वर त्वयामयाऽपि तदनभ्युपगमात् ; नैवम् आगमाइते ऽपीश्वरस्सियतीति वदन्त प्रत्यागममसन्त कृत्वाऽस्मदादिभिरुच्यमानत्यात् यदीश्वरप्रतिपादकागमलाम्दुत् व्याप्तिभर नेश्वरानुमान स्थाप्यते तदानीमनुमानस्यागमानपेक्षप्रामण्यासिद्धिरित्यप्राप्तग्राहित्वमागमस्य सिद्धयेत् ॥ यदा अगतिकप्रमाणेकवेद्यत्वामावेसतिर्तृवस्य कर्मवश्य वादिव्याप्य वात, शास्त्रयोगि मुक्तश्वरप्रत्यक्षाप्ययविक शन्दोक्तानीति । अनुमानदूषणमुपसहरति अतइति । परस्य ब्रह्मण ईश्वरानतिरिक्तत्वज्ञापनार्थस्सवेश्वरशब्दः । अनेन 'तमीश्वराणां परमं महेश्वरम् ' इति श्रुनिस्मारिता भवति । देवताविशेषनिर्णयार्थ 'महान्प्रभुबै पुरुषस्सत्त्वस्यैष प्रवर्तक ' इति श्रुतिस्सारणार्थ पुरुषोत्तमशब्दः । उक्त दोषास्तदानीमपि प्राप्नयुरित्यत्राह-शाखंत्विति । सविसजाती याव दर्शयति सार्वत्येति । सार्वज्ञसत्यसङ्कलात्वादिमिश्रशन्दो ब्रह्मविशेषण, गुणविशेषण वा ताततिरूप याद यशगुणा नाम् एकैकमनवधिकातिशया गुणा अपरिमिता निस्सङ्ख्याता इत्यर्थ. ॥ इति शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् गूढार्थसग्रह यत्तु निमित्तोपादानयोरित्यादि-प्रतिपादयिष्यते इत्यन्तम् । एतेन निमित्तकारणस्यानुमानगम्यत्वेऽपि तदनुवादेनोपादानकारणत्वविधायक्त वाक्यस्य सभवतीति पूर्वपक्षासाङ्गत्य यन्नवी नोक्त तस्य नावकाश । एक्स्योपा कार्यजगदिति ।

·५२ महापापयासिधिनिरसनभुपेन सूत्रस्य समाघस्थापने तात्पर्यम् [ शास्त्रयोनि १-१३ . . श्रीमाप्यम् नमित्युक्तम् । तदप्यविरुद्धमिति 'प्रकृतिश्च प्रतिहारष्टान्तानुपरोधात्' (शारी.१.४.२३ 'नवियदश्रुतेः ' (२.३.१) इत्यत्र प्रतिपादयिष्यते । अतः प्रमाणान्तगगोचरत्वेन शाकवि- पयत्वात् 'यतो या इमानिभूतानि' (ते.भृग.१.अनु) इतिवाक्यमुक्तलक्षणं ब्रह्म प्रतिपाद- यतीति सिद्धम् ॥ इति शास्त्रयोनित्याधिकरणम् गूढार्थसङ्ग्रहः दाननिमित्त यासम्भव यैव पूर्वपक्षिसमतत्वेन एवमर्थवर्णनस्थायुक्तलात् । इदमुपलक्षण परिणामवादो नसंभवति किया- रम्भपादएव युक्त इत्यस्यापि । अयमर्थ: 'तदनन्यस्यम् । इत्यादौ पर्यालोचयिष्यते ॥ अवइत्यादि-ब्रह्मप्रतिपादयतीति सिद्धमित्यन्तम् । शास्त्र योनिःकारण प्रमाण यस्य (श्री.भा) इति प्राक् सूत्रार्यविवरणमाध्धे प्रमाणशब्दोपादानेन 'अर्थऽनुपलब्धे त-प्रमाणं बादरायणस्यानपेक्षयात्' इति सूत्रार्थप्रत्यभिज्ञाप- नेन शास्त्रप्रमाणकत्व शास्त्रयोनिय ब्रह्मणः इतरप्रमाणविषयत्वएव सभवति । नविन्यथा ज्ञातार्थज्ञापक्तयाऽनुवादरूप- त्वात् सारकत्वाविशेष एव प्रमाणान्तरविषयन्वे स्यात् । सूलार्थस्तु 'जन्माद्यस्ययतः' इत्यस्यानुवृत्त्या शास्त्रयोनिस्यात् यतः जन्मादि तम इति । तद्रहोत्यस्य प्रथमसूत्रस्थपदब्रह्मपदानुषङ्गेनैव वाच्यतया जिज्ञास्यब्रह्मणः तत्र प्रस्तुत्तया 'यतोता इमानि भूतानि ' इत्यादियाक्यवाध्यमित्यर्थतः सिद्धयति । एव च औपनिपदपुरुषस्यैव प्रथमसूत्र विचार्यब्रह्मतायाः प्रागु- पपादनेन 'यतोवा' इत्यादिवाक्यप्रतिपाद्य 'अनौपनिषदम् अनुमानगम्यत्वात् ' इति पूर्वपक्षे 'यतोवा' इत्याटि वाक्यप्रतिपाद्य औपनिषदमेव प्रमाणान्तराविषयत्वात् इति सूत्रकृद्विवक्षितयुक्तिमुखेन एतावता सिद्धान्त कृतः । अतश्च प्रागु. तसूत्रार्थस्सुस्थ.। 'तद्धि न वाक्यप्रतिपाद्यमनुमानेन सिद्धेः' इति सूत्रावतरणे ब्रह्मपदार्थविशेध्यक्मेवानुमान पूर्व- पक्षिसमतमिति स्फुटम् । प्रथम सूत्रविवरणे निगमने च वाक्यविशेष्यकानुमानमेव सिद्धान्ते प्रदर्शित तत्र तुल्यवित्तिवेद्य- तया एकार्थसाधनेऽन्यार्थप्रतीतिरसुलभैवेत्युभयोर्न विरोध: । अत्राधिकरणे पूर्वाधिकरणोत विषयासद्धिर्न सभवति । 'यतो वा' इत्यादिवास्यस्य 'तत्यौपनिषदं पुरुषम्' इति श्रुत्यनुसारेण श्रुत्यन्तरप्रसिद्धकारणावानुवादेन ब्रहा (लक्षणत्व)विधा- यकाव न संभवतीत्याक्षेपे कारणवस्यानुमानिकत्व निरस्योपनिषत्तापर्यविषयत्वसाधनेन विषयसिद्धिः सपादिता । एतेन ब्रह्मपदार्थविषयासिद्धया शास्त्रमनारम्भणीयमिति शङ्कानिरसनस्य पूर्वाधिकरणोत्तस्य प्रतिष्ठापनमुखेन अनुब-घचतुष्टयान्त. गतसबन्धोऽपि स्थापित: 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः' इत्यादिसूत्रएव 'अर्थेऽनुपल धे' इत्याद्यशसवेन कारण- त्वस्यानुमानिकत्वे उपनिषत्तात्पर्यविषयायासम्भवेन सबन्धासम्भवस्य श्रदधिकरणे निरसन मुसेन शास्त्रारम्भणीयावं पिक्षितमिति निर्णयस्संभवति । एतेन नवीनोक्तशङ्काया अपि नावकाश: । पूर्वोपपादितरीत्या नवीनोक्ताक्षेपस्य कस्यापि नाव- सरः ॥ एतेन 'एतस्य वा अक्षरस्य' इत्यादीनान्या.वा.ता.दीकाया न्यायसिद्धार्थानुवादकत्वोतिर्न संभवतीति सिद्धम् । पर: जग कारणस्य शास्त्रप्रतिपाद्यत्व वदद्भिः एतस्य वा अक्षरस्य ' इति वाक्यस्यानुमानसिद्धार्थबोधकावमुपनिषद्भाध्ये यार्तिके च निरूपितम् । अक्षराधिकरणे 'अक्षरमम्परान्तधृतेः' साच प्रशासनात्' इति सूत्रद्वयोक्त सूर्यचन्द्रादिधारकत्व नैवा नुमानेनागन्तु शक्यम् । 'जगस्थितिः पूर्वा स्थितिवात् राजाधीनस्थितिवत् हन्यनुमान (बृ.वा) नैव श्रुत्यभिप्रेतं साधयितुमलम् । सूर्यचन्द्रादिधारकत्वस्य दृष्टान्ते असम्भवात् । परमते अक्षरविद्या, निर्विशेषविद्या, निर्विशेषेचाय धों . - . '- ·शापयोनि ११.३] 'एतस्या' इत्यादेनांनुवादलम्, श्रुगादिभि पितु पुत्रोपादानपेन राजकुमारनयसाधनम् ५३ गूढार्थसंग्रह . . नास्त्येव दहविदापामपि कृतिमत्ता 'धृतेश्च महिनोऽस्य ' इति सूत्रमपि। दहरविद्या सगुणनिद्या अक्षाविद्या निर्गुणविद्या इति कथ घतहति विनयन्तु विनका जगकारणवमपि धृतिसमशील्मे निर्विशेष असम्भगत् । यतावा' इत्यस्य वाच्यसमर्पकत्वमवान्तरता पर्यमेव तत्र, 'सत्यशानम् ' इत्यत्रत लक्ष्यसमर्पके मुख्य तात्पर्यम् इत्यादिकल्पनमुपश्मे प्राप्य तयोक्तबहाण. उत्तरवाायेषु निरूपणीयतया न श्रुतितात्पर्यानुगुणमिति पूर्वमेव निरूपितम् । अत कारण वधारणप्रति. पादकवाक्पयो. नैत्र न्यायसिद्धार्थानुवादकत्वम् || अतश्च 'यतोवा' इति तो श्रुत्यन्तरोतकारणानुवादेन ब्रहात्वरिधानेन तत्रैव पूर्वश्रुतौ छान्दोग्गेच हेतु वमुपादान 7. पमिति प्रागुक्तदिशा निर्णयसम्भवेन राजकुमारन यस्सम्प्रदायसिद्धोऽपि मुस्थ | पित पुत्रप्रयुपादान कमीत ग पनि पदि स्पुरम् । शरीरस्य सप्तधातु वनिरूपणासरे ' सप्तधातुमिति कस्मात् । 'पद्विघोरसो रसाछोणित शोणितान्मास मासान्मेदो मंदसोस्थीन्यस्थिभ्यो मजा मजाया शुलम् । शुशोणितसयोगादावर्तत गर्मों हृदि व्यवस्था नयति ।---- ऋतुकाले प्रयोगादेकराजोषित कालल भवति सप्तरागोषित बुद्रुदभवति अर्धमासाभ्यन्तरेण पिण्डा भवति मासाभ्यन्तरेण कठिनोभवति मासस्येन शिर कुरुते मासत्रयेण पादप्रदेशो भवति पञ्चमै मास पृष्ठरशो भवति षष्ठमासे नासाक्षीणि श्रो. वाणि भवन्ति सप्तमे मासे जीवेन सयुक्तो भवति अष्टमे मासे सर्वसपूणों भवति पितूरतोतिरिक्ता पुरुषा भवति । मातू रेतोऽतिरितास्त्रियो भवन्ति । उभयोजितुल्यवानपुसको भवति' इयुक्ते । अत्र 'यो याह्यनमत्ति योयोरेतस्मिञ्चति तद्भूय एव भवति' इति पञ्चामिविद्यानुसारेण रेतसा सयोगस्य पूर्वकालएव प्रतिपादनेन तदनन्तरबलवस्थानि ससर्गानन्तर 'अष्टमे मासे जीवसयुक्तो भवति' इत्यष्टममासे जीवसयोगोत्ति अवस्थाविशेषाभिप्रायति बोध्यम् ॥ उक्त च विशानेश्वरेण मिताक्षराया याज्ञवल्क्यस्मृतौ (आ,का ५२.लोके) सपिण्डशब्दार्थनिरूपणावसरे यत्र यत्र पिण्टशब्द. तत्रतत्र साक्षात्परम्परया वा एकशरीरावयवान्वयो बैटितव्य 'अवश्यचैव शरीरावयवान्वयन सापिण्ड्य वर्णनीयम् । 'आ माहि जज्ञ आत्मन ' इत्यादिश्रुते । तथा 'प्रजामनुप्रजायसे । इति च, अथापि 'सए. वायविरुद प्रत्यक्षेणोपलभ्यते' इत्यापस्तम्रवचनाच' इति । अनन्तर गर्मोपनिषद्वाक्यमप्युदाहृतम् । प्रजातिममृतमानाय आह' 'प्रजामनुप्रजायसे तदुतेमामृतम् ' इति (आ सू.२ प्र.९.प. २४ स.१.७) अयापि 'स एवायविरूदः पृथक्प्रत्यक्षेणोपलभ्यते दृश्यतेचापि सारूप्य देह वमेवा-यत् ' (२) इति पूर्ण सूत्रद्वयम् । अत्र उज्वला- 'अथापि अपिच । अस्य गृहस्थस्य प्रजाति प्रजासन्तान अमृतममरणमाम्नायो वेद आह, हमयं मरणधन प्रजा जाय मानामनु व प्रजायसे, त्वमेव प्रजारूपेण जायसे तटवने मरणधर्मिणोऽमृतममरणमिति । नव नियसे यतस्त्व प्रजारूपेण तिसीति । अपिच सएवाय पृथग्विरूद्ध प्रत्यक्षेणापलभ्यते सएव द्विधाभूतव लक्ष्यते । दृश्यताह सारूप्य द्वया दर- मात्र भिन्नम् । देहत्वमिति स्वार्थिकस्व ' इति ॥ मनुस्मृतौ च पतिर्भायो सप्रविश्य गर्भो भूत्वह जायते । जायायास्तद्धि जायाव यदस्या जायतेपुन ॥' (९. ८) इति लोकविवरणे (म प्र) आ मात्रै पुत्रनामासि' इतिश्रुति , 'पति या प्रविशति गर्मो भूत्वा समातरम् । तस्या पुनर्नवा भूया दशम मासि जायते । तायाजाय'भगति यदस्या जायतेपुन ' इति अढचाहाणचेत्युमयमुदाहृतम् । अतश्च पितुरुपादानस्व सुस्थम् । एव च राजकुमारनयेन पितुरुपादानवन 'यतावा' इत्यादित अर्थनिर्णय जीवब्रह्मा दवा स्यानामुपादानोपादयभावनिबन्धनाभदता पर्यानश्वयन कारणवाक्याना प्राधान्यमभेदवाक्यानांचाप्राधान्य निश्चित मात, अथाप्यस्य . , ·धर्मब्रह्मगीमांसासूत्रनलक्षण्यम् , चतुर्माधिकरणपूर्वपश्याशयविशदीकरणं च [ समन्वय १ ३-४ - गूढार्थसङ्ग्रहः एतेन पूर्वपक्षिनिर्णीतार्थस्य कस्यापि नावसरः । एवंच जगत्कारणस्य उपनिषत्तापर्यविषयावेन जगत्कारणत्वेन निश्चितब्रह्म पदार्थस्योपनिषदा च संबन्धोऽपि स्थापितोमवति ॥ एतेन तत्वोपनिषद पुरुषम्' इति श्रुत्यर्थरस्थापितो भवति । कैवल्योपनिषद्यापि-यधा चिरात्सर्वपापं व्यपोह्य परात्पर पुरुष याति.विद्वान् ' इत्युपत्रमोक्तपुरुषस्यैव 'वेदैरनेकैरहमेव वेद्यः' इत्यत्र घेदवेद्यत्वमुक्तम् । एतत्तात्पर्येणैव गीताया-वदैश्च सम्व वेद्यः' 'अतोऽस्मि-पुरुषोत्तमः' 'पुरुषस्सपरःपार्थ भत्तया ल्भ्यः' इत्युक्तम् । पुरुष- शब्दार्थएव 'विज्ञानमानन्द ब्रा ' इत्यादौ ब्रह्मेति उपनिष सु विवक्षितमिति पूर्वमेव निरूपितम् ।। इति शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् - अथ समन्वयाधिकरणम्- एतावता 'एप पन्थाः एतद्ब्रहा' इत्यत्र पूर्वकाण्डप्रतिपाद्यकर्मण: 'अथातो धर्मजिज्ञासा' 'चांदनालक्षणोऽयोधर्म:' इति सूत्रदयेन निरूपण कृतम् । तत्र 'चोदनालक्षणोऽथों धर्मः' इतिसूते धर्मस्य लक्षण प्रमाणचेत्युभय निरूपितम् अवतु द्वितीयेन सूत्रेण लक्षगं तृतीयेन प्रमाण च प्रदर्शितम् । पूर्वकाण्डे 'विधिनावेकवाक्यत्वात् ' इत्यादिना अर्थवाद वाक्यानां विध्येकवाक्यत्वेन प्रामाण्याविधानेन सिद्धपरवाक्याना प्रामाण्यस्यानिरूपणेन सिद्धार्थे व्युत्पत्तिसमर्थनेन सिद्ध- ब्रहापरवेदान्तविचारः कर्तव्य इति प्रथमसूत्रं स्थापितम् । अत्रतु लक्षण प्रमाण च नैकेन वक्तु शक्यते । इति सिद्धब्रह्म शन्दस्य लक्षणमुखेन व्युत्पत्तिप्रदर्शन द्वितीयसूत्रे । तत्र धर्म प्रमाणमुखेनैव रक्षणमिति रक्षणप्रमाणचकसूत्र एयान्तर्भूतम् सूत्रान्तरे प्रमाणान्तराप्राप्तमप्याहितम् । अत्रतु लक्षणे प्रमाणस्यानन्तर्भावात् द्वितीये लक्षणम् । तलक्षणाश्रयस्य प्रदाणः प्रमाणमुखेन स्थापित तृतीये । प्रमाणान्तराप्राप्तत्व जगत्कारणस्य ब्रह्मशब्दार्थत्वे तस्यैव विचार्य वेन प्राधान्येन प्रतिशा- ततया तस्य जगत्कारणस्यानुमानिकत्वे प्राधान्येन प्रतिशातस्य ब्रह्मणः उपनिषदकगम्यत्व न सभवतीति शनाया तनिरू. पणाध तृतीयस्वम् । 'तंबापनिषदं पुरुषम् ' इतिश्रुतौ उपनिषत्तापर्यविषयत्व सविशेषस्यैवेति पूर्वमेव निरूपितम् ।। सूत्रत्रयेण अधिकारविषयसम्बन्धनिरूपणेन शास्त्रस्यारम्भणीय व स्थापितम् । तत्र शन्दानां सिदे न्यु पत्तिसमर्थ नेन सिद्धपरवाक्यानामपि प्रामाण्यसाधनमुखेन ब्रह्मणः आनन्दरूपस्य परत्वेनेच्छाविषयत्वस्य प्रथमसूत्रे निराक्षनयमाप्रेण शास्त्रसारम्भणीयत्वं न सिस्यति । प्राप्यत्रमण:खलु लक्षणक्थनमुखेन ब्रह्मपदार्थ वनिर्णयः अभिहित: प्राप्तिधोपासना पलम् । एवच विधियाक्यानामेव फलपर्यवसायि वमायात नतु सिद्धपरवाक्यानाम् । एवंन सिद्धपरवाक्याना पलपर्यय. सायित्वामारे ध्यु पत्तिसमर्थनमात्रेण न मामाप्यं साधयितुमलम् । 'अऽनुपरम्धे त प्रमाण गदरायणमानपेक्षावात् । इति मिनिसिद्धान्तस्य ध्यासम्मतत्वेन तस्मैवार्थस्य शास्त्रयोनित्यापिकरण प्रतिष्ठापनेन रिषिवाक्यविचारसय जमिनि- ना तावेन प्रवृत्तिनिवृत्तितारेव वाक्यस्य सफ्लत्यस्य वाच्यतया सिद्धपरोपनिषदास्यविचाररूपनाविचारमानारमण य- स्वमेव पयंगसितम् । 'शाखमोनित्वात्' इत्यत्र शास्तीति शास्त्रमिति व्युत्पत्या भगयन्छारासनावबोधिशास्त्रमित्यर्थः शासनस्यैव विध्यर्धतापा: सिमान्तसिद्धतया ततोऽपि प्रतिनियमावात् प्रयोजन नस्यादिति शमा पुनमपति । तानिगकरणार 'ततु समन्वयात्' इति सूत्रम् । तस्यन्देन 'तत्' इति प्रथमान्ते 'मासयोनित्यात्' .

·समन्वय १-१४] 'तनुसमन्वयात् । इनि सूत्रार्थस्य विशदीकरणम् - श्रीभाष्यम अथ समन्वयाधिकरणम् यद्यपि प्रमाणान्तरागोचरं ब्रह्म तथाऽपि प्रवृत्तिनिवृत्तिपरत्वाभावेन सिद्धरूपं ब्रह्मन श्रुतप्रकाशिका अथ समन्वयाधिकरणम् • यथा मृत्तिकाया घनिष्पादनशनत्वेऽपि कुलारस्य च निर्माणशत्तौ सत्यामपि दण्डचक्रादिपरिकरापेक्षाऽस्त्येव तथा शब्दस्य परिनिप्पन्नवाप्रतिपादनशक्तत्वेऽपि ब्रह्मणोऽशन्देन प्रतिपत्त शक्यावेऽपि बुभुत्साख्यपरिकरापेक्षा प्रमि.यु- पादने विद्यते । यत्नसाध्य यात् बुभु सापेक्षिता । * साचाशातत्वपुरुषार्थत्वप्रयुत्ता । तत्रावान्तरपेटिकारूण प्रथमेन सूत्र द्वयन शन्दद्वारमर्थद्वारक्च शक्तिमत्व प्रतिपादितम् । अथ सूत्रद्यान्तरमयान्तरपटिकान्तर बुभुत्साहतुनिरूपणपरम् । तत्र प्रथमेन तृतीयस्नेणाशातत्वरूपो बुभुत्साहतुरुक्तः। अथ प्रयोजनत्वरूपो बुमु साहेतुरुच्यते चतुर्थेन । अर्थे प्रतिपन्नेहि प्रयोजनाप्रयोजनवचिन्ता प्रतिपत्तिश्च लक्षणतहति जन्मादिसूत्र द्वितीयमभूत् । जन्मादिक लक्षणच मानान्तरासिद्धि- स्स्यादिति शङ्कायास्सङ्गतत्वाच्छास्त्रयोनित्यादिति सूत्र तृतीयमभूत् । अज्ञातत्वेऽप्यप्रयोजने बुभु-सानुदयात प्रयोजनस्पत्य मन निरूप्यत इति क्रमोऽयमेव ।। तत्राचा-तरसङ्गतिमाह-यद्यपीति । अज्ञातत्वनाम बुभु साहेतुर्यद्यप्यस्तीत्यर्थः । प्रयोजन सुसं दुःखनिवृत्तिश्च शास्त्रस्य तत्पर्यवसायित्व तदुपायप्रवृत्तिनिवृत्तिवोधनद्वारा तय न सिद्धपरत्वेऽस्ति, तस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपायाभावात् । गूढार्थसमहः इत्युक्त शास्त्रयोनित्वमेव विवचितम् । पूर्वोक्तहेत्वसिद्धिनिरसनपरत्वमस्य सूत्रस्यति सर्वसमतम् । एव च त छन्दस्य साव्यसमर्पकत्वमेव युक्तम् , तुशन्दः शङ्कानिवृत्तिपरः । ब्रह्म शास्त्रयोनि समन्ययात् इति सूत्रार्थ । तच्छदस्य ब्रहा पर वेदान्तवेद्यमित्याध्याहार:कार्यः ' शास्मयोनि' इत्यस्यानुषङ्गो वा । 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति सूत्रे ब्रह्माणः प्रस्तुतत्वेन 'जन्माद्यस्य यतः' इत्यादी समासघटकस्यापि ब्रह्मशब्दस्यानुपनेन तस्यैवोत्तरवाप्यनुषङ्गेनार्यवर्णनं सम- वतीति तदस्य ब्रह्मपरामर्शित्व न युक्तम् ॥ अन्वय. ब्रह्मण. शास्त्रेण सबन्धः । जगत्कारणब्रह्मणः पूर्वमुपस्थित्या कारणपरशास्त्रमेवात्र विवक्षितम् । कारणपर. आनन्दादधैव सलिलमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादि । अत्रैव ' यतो या' इत्यस्य परिसमाप्तः शक्त्या तात्पर्यतच आनन्दत्वेनान्वयात् इति हेत्वर्थः। शास्त्रस्य ब्रह्मणश्च वेयवेदकमावएव सबन्धः । आनन्दत्वेन शक्त्या वेद्य यम् वेद्य व शानविषयता तत्र सम्यक्तवमानन्दत्वावच्छित्य शक्तिप्रयोज्यत्वं तात्पर्यप्रयोज्यत्व च ॥ अयमाशयः अथातो धर्मजिज्ञासा' 'चोदनालक्षणोऽर्यो धर्मः' इत्यत्र साधनत्वेनैव धर्मस्योपस्थितिः । भ यश्च धो जिज्ञास्यस्तर भूत च ब्रह्मेह जिज्ञास्यम् । तत्र धर्मस्य विधेयतासम्भवेन प्रवृत्तिनिवृत्तिदारकमेव फल सभ- वति अनु जगत्कारणब्रह्मणः आनन्दरूपत्वेन ज्ञानविषयतादशायामेव फलव सभवति ! नतु विधिवाक्यपालोचनान- तरकालिकप्रवृत्तिनिवृत्तिद्वारकफ्ल्पर्यन्तापेक्षा । यद्यपि ब्रह्मण. वाक्यजन्यशानेनैव फल्सम्भवात् इदानी वाक्यस्यानुष्ठा. नपरस्वाभावेऽपि सफ्लाव सम्भवत्यव । अय च तात्कालिकानन्दःपरम् इदमेव स्थिर फ्ल यया भवति तथा कर्तव्यम् । एतदर्थमेवोपासनवाक्यम् । अनन्तरकालिकानुष्ठान जगत्कारणसिद्धब्रह्मणः आनन्दरूपत्वेन ज्ञानदशाया फलप्रतिपत्ति नैव याक्य च ·उत्ताभिप्रायक भाग्यम्, एवमिवत्यस्यावतरणम् [समन्वय ११.४ श्रीभाष्यम शास्त्रं प्रतिपादयतीत्याशङ्कयाह- सू.४-तचुसमन्वयात् १.१.४ प्रसक्ताशङ्कानिवृत्त्यर्थस्तुशब्दः । तत् शास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मणस्सम्भवत्येव । कुतः सम- न्वयात् परमपुरुपार्थतयाऽन्वयस्समन्वयः। परमपुरुषार्थभूतस्यैव ब्रह्मणोऽभिधेयतया- ऽन्वयात् एवमिव समन्वितोद्योपनिपदः पदसमुदायः । श्रुतप्रकाशिका सू.४-तत्समन्वयात् १,१,४ तस्मात्प्रयोजनपर्यवसायित्वाभावेन बुभुत्साख्यपरिकराभावात् सिद्धे शास्त्र नप्रमिति जन यतीत्यर्थः । एवंशकायो सूत्रमु- दाहरनि तत्तुसमन्वयादिति । इहापि साधारणविचारद्वयमर्थसिद्ध ब्रह्मणशास्त्रप्रमाणात्य सभवति नैति, द्वितीयवि चार: तदर्थे प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपप्रयोजनशून्याना वेदान्तवाक्याना ब्रह्मपरतयाऽन्वयस्सम्भवति नेति, तदर्थ किशम्दस्य प्रा माण्य प्रवृत्तिनिवृत्तिपरतया, उत पुरुषार्थपरतयेति ? शब्दस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिपरतयेव प्रामाण्ये प्राणरिसदरूपस्य शास्त्र प्रमाणकत्वामावाचद्विचारानारम्भ: शन्दस्य पुरुषार्थपरतयैव प्रामाण्ये पुरुषार्यभूतब्रह्मणशास्त्रप्रमाणकन्यात्तद्विचारस्यार- म्भणीयत्व पलितम् ।। एवमर्थसिद्धी विषयसशयावभिप्रेत्य सूत्र व्याचिख्यासुस्तर वाक्यार्थयोजनायामेय पदयोजनामन्तीवयिष्यन् पृथ. ग्ख्याख्येय. तुशद व्याचष्टे प्रसक्तेति । सर्वेषा सूत्राणा तत्तच्छायामवतरणेऽस्मि सूत्रे • तुन्दःप्रदशनार्थ: तदिति व्याख्पेय पदम् । तद्व्याचष्टे शास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मण इति । संभवत्येवेत्येतत् तुरादपलितम् हेतुपदस्याका दर्शयति घुतइति । समन्वयश-दस्योत्तरत्र विस्तरेण व्याख्यास्यमानत्यादिदानीं सक्षेपेण व्याचष्टे परमपुरुषार्थतयेति । करसकेन कीदृशोऽन्वयात्यपेक्षायामाह-परमेति । शास्त्रेण परमपुरुषार्थभूतस्य ब्रह्मणोऽभिधेयतयाऽधयादित्यर्थः । शास्त्रस्य धीस्य. त्याछास्त्रेणेति कण्ठोक्तयमानः ब्रह्म शास्त्रप्रमाणमिति प्रतिशातराति पक्षनिष्ठतथा हेतोर्वस्तुमुचित यात् समन्ययो बहा कर्तृ. कनया व्याख्यातः नतु शास्त्रकततया ॥ कथ तयाविधावियरत्यपेक्षायामतदुपपादयति । एवमिति । षदान्दएपाय:, एपमेयेत्यर्थ. आपनिषदः पदस. गूढार्यसंमहः विघटपितमलम् । प्रातिरूपपलनु उपासनसापेश स्यानाम सत्र विधियाक्यानामुपयोगेहा सिद्धपरगावपान सपने. नेर संपायने इनि सिद्धपरवाक्यग्निारस्यारम्भीयत्व दिति ॥ एतत्सर्वममित्याह-तुशमः इत्यादिना समम्ययात् इत्य-रोना मानन्दाय' इति वास्यस्य सोऽपि सोमाघसत्यज्ञानस्वादियत् आनन्दम्यप्रतिसादार ग्यविधिशेषनिर्णयो नसमातीत्यभिप्रेत्य' पसोवा' इत्यत्र पदनिर्देशन प्रापक प्रमाणान्तक्षिासम्पन सामा पविशेपमा- मेन कारणोधकथापोरादानपूर्वक कारणम्पत्ति निर्णय ससानन्दायनिर्णय एय राजकुमारनयेन पुत्रस पिनेन प. सिरीयस्य कारणानेन निसियभिमयं सामयिम्मु-एयमियत्यादिना ॥ - ·समन्वय ११४] श्रुतिभिः जगत्कारणव्यातिविशेषानिर्णयः ५७ . । . श्रीभाष्यम् 'यतो या इमानि भूतानिजायन्ते (ते.भृगु.१.अनु) 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वि- तीयं, तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति, तत्तेजोऽसृजत' (छां ६.२.१) 'ब्रह्म या इदमेकमेवान आसीत् ' (पृ.३.४.११) आत्मावा इदमेकएवान आसीत् "ब्रह्मया इदमेकरवान आसीत् ' (ऐतरेय.१.१.१) 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्सम्भूतः' (तै आन.१.अनु) 'एकोहवं श्रुतप्रकाशिका मुदायः परमपुरुषार्थभूते ब्रह्मणि प्रतिपादकत्वेन समन्वितएवहीत्यर्थः । पदसमुदायः वाक्यमित्यर्थः । आपैनिपदयाक्य. बहुत्वेऽपि तेषा वाक्यैकयाक्यभावेनैकार्थपरतयैकराशियव्यसनायैक्यचनम् । समन्वयइति वाक्यकर्तृकत्वेनोक्तिः परिता भिप्राया नतु सूपयोजनाभिप्राया ब्रह्मणि समन्वितानामित्युत्तरत्राप्येवमेव । प्रतिपत्तिक्रमानुरोधेन प्रथम रक्षणवाक्य- मुपादत्ते यतोवाइति । अथ प्रापक कारणवाक्यमाह-सदेवेत्यादि । सच्छन्दस्य बृहदवृहत्साधारणत्वाविशेषक्याक्य- मुपादत्ते ब्रह्मगाइति । यत्कारण तद्रहोति लक्षणवाक्येनोक्ते. सतः कारण-वे च कथिते तस्य सतो वहा व सिद्धयतीति न वृहत्वनिश्चयो 'ब्रह्मवाइति' वाक्याधीन दतिचेत्, न; लक्षणवाक्यस्य कारणानुवादित्वेन प्रापकवाक्योपजीवित्वादुपजी- यु प्रापकवाक्येषेव - विशेषनिर्धारणशापनार्थहि 'ब्रह्मया' इति वाक्यमुपात्तम् ॥ सब्रह्मशब्दयोरीक्षणान्वयलिङ्गादाचव्यावृत्तवस्तुपरत्वेऽपि तयोश्शन्दयोस्साधारणतया शब्दसामर्यादचिट्यावृत्ति- निश्चयस्ता नास्तीति शब्दशक्त्यैव विशेषशापनार्थ आत्माया इति वाक्योपादानम् । * ब्रह्मशब्दस्य साधारणत्वनाम बहुपर्येषु प्रयुज्यमानाय नतु प्रवृत्तिनिमित्तसाधारण्य प्रवृत्तिनिमित्तभूतस्य निरतिशयवृहत्त्वस्य भगवद्व्यतिरिक्तगामित्व- संदेहसहत्ववा • नहिस्वारसिकात्मशब्दैकार्ये प्रतिपन्नेसति निरतिशयवृहत्वस्याचिद्गामित्वसदेहः सद्विद्याया 'स आत्मा इत्य मशदउपसहारस्थ इत्युपक्रमस्थेनैवात्मशब्देन विशेषनिश्चयार्य आत्मावा इति वाक्यमुपात्तम् । यतोवा इमानि इत्यादिप्रकरण एव 'आनन्दाद्धयेय सल्यिमानि भूतानि जायन्ते' इत्यानन्दश-देन कारणे निर्दिष्टेऽपि 'यदेप आकाश आनन्दो नस्यात् ' इत्याकाशशब्दसामानाधिकरण्यादानन्दशब्देनाचिघ्यावृत्तिनिश्चयः प्रतिबद्ध इत्यभिप्रायेणा- चिठ्यावृत्तेस्सुसेन प्रतिपत्त्यर्थ आत्मावा हात वाक्योपादानम् । सर्वशासाप्रत्ययन्यायेन विनाऽपि प्रकरणादेव ब्रह्मशब्द आत्मपरइति ज्ञापनार्य एतदधिकरणापेक्षितानन्दरूपताप्रतिपादकप्रकरणस्थतया तज्ज्ञापनार्थचोपादत्ते । तस्माद्वा एतस्मा- दात्मनइति । सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म' इतिहि तत्र प्रकृतम्। अन्योऽन्तर अात्माऽऽनन्दमय: , आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । इति च तत्र वश्यते ॥ अथ 'छागो वा मन्त्रवर्णात्' इति न्यायात् सामान्यशब्दाना देवताविशेष पर्यवसानं दर्शयति । एकोहवा इति । 'सेयं देवतेक्षत' योब्रह्माणं विदधाति पूर्व योवे वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तंह देवम् ' सईशोऽस्य जगतो नित्यमेव नान्यो हेतुर्विद्यत ईशनाय' 'ईशानो भूतभव्यस्य' 'तमीश्वराणां परमं महेश्वरम' इत्या दिषु श्रुताना देवतादिशब्दाना पूर्वपूर्वापेक्षया विशेषशन्दानामपि * साक्षा कारणवाक्यस्थावाभावात् । तेषु च रूदिमता मपि • देवतादिशब्दाना व्यक्ति विशेष सत्याभावादीशादिशब्दाना च जगत ईशा नान्यो हेतुर्विद्यत ईशनायति सम भिव्याहतपध्ठ्यन्तपदनिर्देशादिभिरवयवार्थविवक्षायाः स्फुटत्वेन निमग्नरूदितया साधारणत्वाच्च चरमविशेषशब्दप्रदर्शनेन तेषामपि तपर्यवसानमर्थसिद्ध स्यादित्यभिप्रायेण 'सेय देवता' इत्यादिवाक्यान्यनादृत्य 'एकोहवै नारायणः' इत्या. दिवाक्यमुदाहृतम् ॥ , . 8 ·(श्रु.प्र) ब्रह्मादीनां ज्यावेन कारण वासम्भवः (समन्वय -१-१-४ श्रुतप्रकाशिका , . हिरण्यगर्भादयशब्दा आकाशप्राणादिशब्दवदयोग्यार्थाः, शिवादिशब्दाश्च बहथेषु प्रयोगात् साधारणाइति सदा दिशब्दवनविशेषोपस्थापनक्षमा इत्यभिप्रायः 1 * ' वचनानित्यपूर्वत्वात् ' ' विधिस्तु धारणेऽपूर्वस्यात् ' इति न्यायेन 'यदामेयोऽष्टाकपाल: ' 'उपसिंह देवेभ्यो धारयति' इति वाक्यवदिदंमहोपनिषद्वाक्यमप्यप्राप्तापिस्थापकत्वादा. काशप्राणादिवाक्यवदयोग्यार्थोपस्थापकत्वाभावाचानन्यापक्षं स्वार्थ प्रतिपादयति 'नसन्नचाराच्छिवएच केवलः' इति वाक्यविरोधादिदं वाक्यमयोग्यार्थमितिचेन्न 'सदेव सोम्येदमग्र' इति वाक्यविरोधेन 'नसन्नचासत्' इत्यादिवा- क्यस्यायोगार्थत्वपसङ्गात् || साधारणस्य सच्छन्दस्य शिवपर्यवसानाविरोधात् नात्रायोग्यार्थत्यमितिचेत् तर्हि शिवशब्दस्य च बह्वषु प्रयोगात् साधारणस्य नाराय गपर्यवसानाविरोधात् नाबायोग्याय, ब्रह्मशिवादीनाहि कार्यविमिन्द्रादीनामिय यहीभिश्चीतभिःप्र- तिपाद्यते । यजुाषे 'अजस्य नाभावध्येकमर्पितं यस्मिन्निदं विश्व भुवनमधिश्रितं, विश्वकर्माह्यजनिष्ट देवः' 'सप्र. जापतिरेकःपुष्करपणे समभवत् ' 'तस्माद्विराडजायत, विराजो अधिपुरुष: ' महोपनिषदि 'तत्र ब्रह्मा चतु मुखोऽजायत' सुबालोपनिषदि-'अद्भयःपृथिवी तदण्डमभवत् तत्सवत्सरमानमुषित्वा द्विधाकरोदधस्ताभूमिमुपरि- शादाकाश मध्ये पुरुषो दिव्यस्सहस्रशीर्षापुरुष' इत्यारभ्य ' सोगे भूतानां मृत्युमसृजत् तस्य ब्रह्मा विभेत् सोब्रह्मा णमेव विवेश' इति, अत्र परमपुरुषात्मनः पुरुपो ब्रह्मा समुत्पन्न इति श्रुतः पुरुषशब्दद्वयश्रयणात् मृत्युभयवत्वश्रव. णाच, श्वेताश्वतरे 'वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् ' 'महान्प्रभुई पुरुपरसत्त्वस्यैप प्रवर्तकः' 'योब्रह्माणं विदधाति पूर्वम् ' इति च हिरण्यगर्भो पत्तिरवगम्यते । तथा महोपनिपदि 'नयक्षश्शूलपाणिःपुरुपोऽजायत' मुबालोपनिषदि 'ललाटाक्रोधजो रुद्रोऽजायत' बृहदारण्यके 'ब्रह्मवा इदमेकमेवाग्र आसीत् * तदेकं सन्नव्यभवत् तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं यान्येतानि देवक्षत्राणि * इन्द्रो वरुणस्सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशानः' इति । तथा शतपये- अभूद्वा इदंप्रतिष्ठा' इत्यारम्य भूतानां च प्रजापतिः संवत्सरायादीक्षिपत भूतानांपतिः गृहपति रासीदुपाः पन्नी' इत्यादिकमुक्त्या 'भूतानां पतिस्संवत्सरउपसि रेतोऽसिञ्चत् संवत्सरे कुमारोऽजायत सोरो- दीत् तं प्रजापतिरब्रवीत् कुमार किरोदिपि यच्छ्रमात्तपसोधि जातोऽसीति सोऽब्रवीत् अनपहतपाप्माया अह- मास्मि अविहितनामा नाम मे धेहि पाप्मनोपहत्या इति तमब्रवीत् रुद्रोऽसीति तदस्य तन्नामाकरोत् अनिस्तद्रू पमभवत्' इत्यारम्य शर्वपशुपतिप्रभृतिनामकरण पृथिवीसलिलादिमूर्तिप्रदानचोक्तम्, रुद्रवाक्यादेवानपहतपाप्मच तस्य श्रुतम् । तत्रैव शतरुद्रीयवाहाणे 'प्रजापतेर्विसस्ता देवता उदकाम तमेकएव देवो नजहान्महामन्युरेवसो ऽस्मिन्नन्तहितोऽतिष्ठत् सोऽरोदोत् तस्य यान्यभूणि प्रास्कन्दन् तान्यस्मिन्मन्यो प्रातिष्ठन् स एपशतशीर्पा रुद्र रसमभवत्' इति ॥ अब प्रजापतेः ऋदस्य क्रोधजानुसभवत्व म-युरूपस्य रुद्रस्याभिहितम् । श्रीघस्यचा हेतु व प्रसिद्धम्--- तस्य मुद्धस्य नेत्राभ्या प्रापतन्नास्रबिन्दवः । दीप्ताभ्यामिय दीपाभ्यां सार्षिपरस्नेहविन्दयः ।। इति । तया शैलारिवाह्मणे-'प्रजापति प्रजाकामस्तपोऽतप्यत' इत्यारम्य अभिवाग्वादित्यचन्द्राणामुत्पत्ति तेषां रत. स्कन्दननोक्त वा 'सप्रजापतिहिरण्मयं चमसमकरोदिपुमात्रमूर्ध्वमेव तिर्यश्चं तस्मिन् रेतरसमसिञ्चत् ततउदतिष्ठत् सहसाक्षसहस्रपात् तत्सहस्रेण प्रतिहिताभिस्सप्रजापतिं पितरमभ्यायच्छत्तमप्रवीत् कथमभ्यायच्छसीति नाम में कुर्वित्यग्रवीत् नया इदमविहितेन नाम्ना अन्नमत्स्यामीति शर्यो त्यमित्यमयीत् भयएवेति यद्यः' इत्य ·समन्वय ११.४] निमूना कार्य प्रस्य कारणास्सन सुनायुक्तापि निष्णारंप पर गम् ५ ९ 1 श्रुतप्रकाशिका रम्य भवसर्वादिनामकरण सरिगदिमूर्तिप्रदानचोक्त्वा सएपोऽटनामाष्टधा विहितो महादेवः' इति नामाष्टकमूर्त्य- एकाच प्रजापतिनापिहितमिति स्पष्टतरमुक्तम् । तलकारिणा कारम्भे-'इदंकर्म करिष्यामि तन्मे समृध्यतां तन्म उपपयतां विरुपाक्षाय दन्ताञ्जये ग्रामण पुत्राय ज्येष्ठाय श्रेष्ठायामोघाय कर्माधिपतये नमः' इति, तथा छन्दो गानान कमांरम्भे ' तस्मै विरूपाक्षाय दन्ताञ्जये तुदाय विश्ववेदाय सहस्राक्षाय ब्रह्मण पुत्राय नमः' इतिच मन्त्र द्वयन न्द्रस्य ब्रह्मपुत्र समभिहितम् । घतसूते च 'यो ब्रह्मा ब्रह्मण उजहार प्राणेश्वर कृत्तिनासा पिनाकी' इति ब्रह्मण उद्भूत र म्द्रस्योक्तम् उनहार उद्वभूत्यर्थ. । अतो हिरण्यगादीना कार्यवापगमेन तदानिशदानामयोग्यार्थ- पानारायणएर सदादिशन्दा पर्यपस्यन्ति ॥ ननु 'हिरण्यगर्भस्समवर्तताने 'नसन्नचासन्छिय एन केवल.' 'एकोहदै नारायण आसीत् ' 'ब्रह्म विष्णुरुद्रेन्द्रास्तेस संप्रसूयन्ते' इति त्रयाणामपि देवाना कारण वकार्य वयोरविशेषेण श्रयणादयोग्यत्यशङ्कायास्त्रिध्वपि तुल्यत्वाजन्मन ऐच्छिकत्वनायोग्यपरिहारस्य विष्वपि सुवचावात् । कारणकत्वावधारणस्यानुरोद्धप्य वाटेरपरित्यागस्य स्वतः- प्राप्त पाच, त्रयाणामप्यैक्याश्रयणे परमकारणत्यमम्युपगन्तव्यम् । नैवम् प्रयाणामविशेषेण कार्ययश्रवणामावादेव विष्वप्ययो ग्य उगवायास्तुल्य पाभावात् तस्यहि प्रकरणस्योपत्रमे 'कश्च ध्येय.' इति ध्येयविधिपरवमयगतमिति कार्यत्यमनूद्यते अनुगादश्च प्रापकानुरोधेन स्यात् । लक्ष्मीपतिविषय उत्तरनारायणानुवाके भगवदुत्पत्तिरवताररूपा श्रूयत इत्यस्मिन्वाक्ये मगरदयतारानुवादः ब्रहाशिवयोस्ववतारभुत्यभावादिन्द्रवरुणादितुल्यो पत्तिरनूद्यत इति नाविशेण कार्यत्वश्रवणम् ॥ किंच उत्पत्तिश्चेत्कर्माधीनदेहसङ्गतिरित्युसर्गसिद्धम् । तच्च ब्रह्मशिवयोरनपोदित नारायणेववतारश्रुत्याऽपोदित- 'प्रजापतिर्देवानसृजत ते पाप्मना सन्दिता अजायन्त' इति प्रजापतिसृष्टदेवाना सामान्येन पाप्मसब-धश्श्रुतः विशेषतो रुद्रस्यानपहतपाप्मन्व शतपथे स्ववाक्यादेव दार्शितम् | 'एपसर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण ' 'तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम एपहि सर्वेभ्य.पाप्मभ्य उदित.' अपहतपाप्मा निजरो विमृत्यु सउत्तम पृरुप ' इति पुण्डरीकाक्षस्याकर्मकृतविग्रहवत्त्वचोक्तम् । एव वैषम्येन स्फुट वेनोत्पत्तिसाम्यशङ्काया दूरविध्वस्ततया योग्यार्थनारयणादिशब्दानामियायोग्यार्थब्रह्मशिवादिशब्दाना रूटिपरित्यागा- भागोऽनुमपन्न ॥ यदि रुद्रस्य परमकारुण प तदुपत्तेरपनाररूपत्व च आस्तिक्तर्मभवद्भिरुच्यते तर्हि भवतामिन्द्रे क प्रद्वेषः 'इन्द्रो मायाभि पुरुरुपईयते' 'ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते सर्वे सप्रसूयन्ते' इति कारण यकार्यवेहि ब्रह्मशिवयोरिवेन्द्रस्यापियेते अन इन्द्रस्य परमकारण तदु पत्तेःपरमकारणभूतेन्द्रावताररूपत्व चाश्रित्येन्द्रशब्दस्य योग्यार्थ व किमिति नाभ्युपगम्यते । 'प्रजापतिरिन्द्रमसृजत' इति तस्य सज्पत्यश्रवणात् , वाष्ट्रवधरूपब्रह्माहत्याभिभूतत्वश्रवणात्त प्रायश्चित्तादिश्रवणाचेति चेत् इन्द्रस्य जन्मवृत्तापयोग कृष्णस्य दसुदेवगृहजन्म कालयवननिमित्तपलायनवलीला किं नस्यात् । इन्द्रस्य परम कारणवस्त्वेकवे स युत्तरनारायणप्रतिपाद्य व तस्मिन्सति जन्मवृत्तापकर्षसवोगस्य लीलात्व तस्मिन्सतीन्द्रशब्दस्य परमका- रणवस्वैक्यमिति चक्रकाश्रयप्रसङ्गादेकस्मिन्नेव वाक्ये सोमवरुणयमादिवत् सज्जवप्रतीतेश्च नैवमितिचेत् । तर्हि रुद्रस्य परमकारणवर वैक्येसति उत्तरनारायणप्रतिपायान्तर्भाव तेन जन्मकर्मापवर्षस्य लीलाव तेन शिवादिशब्दानां योग्यात्व तेन परमकारणवस्त्यैक्यमिति चमकप्रसङ्गत् । सोमवरुणादिवत्तास्मन्नेव वाक्ये सज्य व सहार्य वश्रवणाच, शिवादिशब्दा नामयोग्यार्थव दुष्परिहरम् । भगवजन्मनोऽवताररूपत्वेतु न चक्रकप्रसङ्गः ॥

·६० जगत्कारणव्यक्तिविशेषस्य श्रुतावानन्दवेनोपसंहारेण सूो तस्यैव विवक्षा [ समन्वय ११४ . .. श्रीभाष्यम् नारायण मासीत् ' (महोपनि.१.अ.१.वा) 'सत्यंशानमनन्तंब्रह्म' (ते.आन.१.मनु) आनन्दो ब्रह्म' (भृगु.६) इत्येवमादिः । श्रुतप्रकाशिका 'तस्माद्विराडजायत' इति कारणतयोक्तस्य परमपुरुषस्य महापुरुपशब्देनोत्तरनारायणे प्रत्यभिज्ञातस्य लक्ष्मी पते: 'अजायमानः' इत्यादिवाक्येनावतारस्य प्रतिपादितत्वात् * कार्यकारणविषयशिवादिशब्दानां भिन्नार्थत्वान्नायो- न्यार्थत्वमितिचेत् ; किं कार्यविषयमिवादिशब्दाना प्रसिद्धरुद्रपरत्व उत कारणविषयाणा प्रथमे प्रसिद्धरुद्रस्याकाशादिवस. ज्यत्वात्तद्व्यतिरिक्तविषयशिवादिशब्दाना योग्यार्थनारायणपदोपस्थापितविशेषपरत्वमवर्जनीयम् । कारणविषयशिवादि- शब्दाः प्रसिद्धरुद्रपराः कार्यविषयास्तु तदतिरिक्त विषयाइतिचेत् कारणेन्द्रशब्द:प्रसिद्ध द्रपरः कार्यविषयेन्द्रशन्देस्तदतिरिक्त परइति किं नस्यात् ? पधादिक्रीन्द्रशब्दव्युत्पत्तेरितिचेत् त्रयक्षरशूलपाण्यादिपर्यायावेन शियादिशब्दव्यु पत्तेः 'ध्यक्षः शूलपाणिःपुरुषोऽजायत'- उमापति.पशुपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणस्सुतः । उक्तवानिदमन्यनो ज्ञानं पाशुपतं शिवः ।। इति शूलपाण्यादिशब्दाना कार्यविषयतया प्रयोगाच कारणविषयशिवादिशब्दाना प्रसिद्धस्द्रपरत्वमयुक्तम् । पारणविष याणां नारायणादिशब्दाना प्रसिद्धविष्णुपरत्वतु युक्तम् । अवतीर्णस्य कारणस्य च धम्क्ये प्रमाणस्य दर्शितस्यादर्थभेदा- भायात् । अर्थभेदेसति कार्यकारणविषयनारायणादिपदेषु कस्य प्रसिद्धार्थता कस्य तदतिरिक्तविषयतेति विचारसंभवः । कार्यकारणभूतरुद्रधय॑क्येविन्द्रघयक्य इव चक्रकापत्तिरवर्जनीये युक्तम् । अतः कार्यकारणविषयशिवादिशब्दानामर्थ दाङ्गीकारेण कारणविषयशिवादिशब्दाः प्रसिद्धतरार्थविषया इति नारायणमेवामिदधति नारायणादिशब्दाना प्रसिद्धार्थस्य योग्यतयाऽर्थभेदाभावार्येक्यस्य प्रमाणप्रतिपन्नत्वाभावाच । अतो महोपनिष प्रतिपादिते नारायणएव सद्ब्रह्मादिशब्दा: पर्यवस्यन्तीतिभावः ।। अथ कारणतया निर्दिष्टस्य ब्रह्मणश्शङ्कितदोषव्यावर्तकं शोधकवाक्यमाह-सत्यमिति । उक्तगुणविभूत्यादिवि शिष्टस्य ब्रह्मणः पुरुषार्थत्वज्ञापनायाह-आनन्दो ब्रह्मेति । * आनन्दत्वंद्यनुकूलत्व अनुकूलत्व च स्वतइष्टत्वम् । तद. पीटसाधनवनिवर्त्यप्रातिकूल्याभ्या विनापीष्टत्वम् । तच्च विषयगतं तद्विषयज्ञानस्याप्यनुकूलत्वादानन्दवम् ! • भगवतो मुक्ताना निरतिशयभोग्यत्वेनानुकूलतया स्वरूपतो धर्मतश्चानन्दत्वम् , स्वविषयज्ञानस्य स्वरूपस्य च स्वारमानप्रत्यनुकूलत्वा धानन्दत्यम् इत्येवमादिरौपनिषदः पदसमुदाय इति पूरेणान्वयः ॥ एवमन्वितेषु वाक्येषु प्रस्तुत पुरुषार्थत्योपयोगित्वेन कोऽर्थः प्रतिपन्नः सच किमापातप्रतिपन्नः ! उत तात्पर्यभूमिः न प्रथमः तस्य तात्विकत्वनिश्चयायोगात् । नद्वितीयः प्रवृत्तिनिवृत्त्यभारेन तदयोगादिति शङ्कायां • प्रवृत्तिनिवृत्यन्वय प्रामाण्यव्यापकः अतस्तव्याप्य प्रामाण्य तदिरहे नसिद्धयतीति किमुच्यते ? किं वा प्रवृत्तिनिवृत्यन्ययः प्रयोजनध्यापकः प्रयोजन च प्रामाण्यव्यापकमिति प्रवृत्तिनिवृत्यरविरह तव्याप्यप्रयोजनामायात्तस्याप्यं प्रामाण्य नसिदयती युज्यत इति गूढार्यसंग्रहः एवमादिरिति । 'आनन्दादेव बाल्विमानि भूतानि जायन्ते' इति तदनन्तरध्रुतिः आदिपदार्थः ।।

·ममन्वय १-१-४] नारायणस्य परलं परेषामपि ममतं, (व.सं) बहाण; मुगलोपपादनम् ६१ . . श्रीमाध्यम नच व्युत्पत्तिमिद्धपरिनिप्पन्नवस्तुप्रतिपादनसमर्थानां गूढार्यसनः प्रथमस् 'तत्वोपनिषदं पुरुषम् "विज्ञानमानन्दबहा"येनाक्षरपुरुष वरती ब्रदाविद्याम् "एत सत्यकामपरं चासन वटा परपुरुषमामिभ्यायीत पराम्पर पुरिदाय पुरुषमीक्षते' इत्यादी पुरुषपदार्थयामुदेवस्व बदायप्रति- पादनेन यामुदेव एव जिज्ञास्यव्येन प्रनिपिपादयिरित इति पूर्वमेव निपिनम् । ब्रह्माबिन्दूपनिषदि 'स्वरेण सघयद्योगम' इत्युपगमे योगसाधन नोक्त प्रणवघटकनादायः उपसंहार 'तदरम्यह यामुदेवः' इत्यत्र वासुदेव इति फुट प्रतीयते । नारायणाय विद्महे नामुदेवाय धीमहि तन्नो विष्णु:प्रचोदयात् ' इत्यत्र नारायणादिशब्दानामका व्यक्तम् । 'सांव मापारमाप्नोति तद्विष्णोःपरमपदम्' इत्येतद्भाध्ये व्यापनगीलस्य ब्राण परमात्मन: वासुदेवाल्यस्य 'विष्णोः' इति शङ्कराचार्यः विवरण कृतम् । अन्तयामित्राझणभाष्य ईश्वरो नारायणाख्यः' इत्यपि तैरेवोक्तम् । एतेन पुरुषशदार्थ सशिरा सर्वान्तर्यामी नारायण इति शङ्कराचार्याणामपि समतमिति प्रतीपते ।। तस्ठिध्याः मुरेश्वराचार्या:-'कृष्णद्वैपायनी व्यासः वैदामा ध्वान्तहानिकृत् । प्राहममेव बहुशः प्राणिनां हित काम्यया | नारायणःपरोऽव्यक्ता दण्डमध्यन सम्भवम् । अण्डस्यान्तस्विमे लोकाः सप्तद्वीपाच मेदिनी ॥ तस्मै नमोऽस्तु देवाय निगुणाय गुणात्मने । नारायणाय विश्वाय देवाना परमात्मने ॥ एतमेव समुद्दिश्य मन्यो नारायणस्तथा । वेदवि निर्भहापाशः पुम्यैर्विनियुज्यते ।।' इति वार्तिके प्राहुः । अत्रानन्दगिरिवियरणम्-~-' न केवल पुराणागाभ्यामेव सो. ऽधिगम्यते, किंतु श्रुत्यक्षररवत्याह-एतमेवेति । 'सहस्रशीर्ष देव विश्वाक्ष विश्वशम्भुवम् विश्व नारायणदेवमक्षर परम विभुम् ' इत्यादिमन्त्रः येदार्यविद्भिरन्तयामिणमुद्दिश्य विनियुक्तः अतस्सवैदिकइत्यर्थः' इति ' आद्य पुरुषमीशानम्' मन्नल्यं मङ्गल यिष्णु नाति नारायणसम नभूत न भविष्यति भगवान् वासुदेवश्च कीर्यतेऽन सनातनः' इत्या. दिपर्यौवक्रमयचमेषु प्रागुक्तार्थःस्फुटः। वेदार्यसग्रहे 'समुद्रशायित्वलक्ष्मीपतित्वादिलिनेः' व्यतिविरेपनिर्णयउक्तः । एवं 'वेदवित्प्रवरप्रोक्तवाक्यन्यायोपहिताः वेदासाना हरि प्राहुर्जगजन्मादिकारणम् ।।' इत्यपि साधितम् । स्तोत्रभाध्यादावा- चार्यपादैः अयमयः प्रतिक्षापितः। विस्तरस्तु वेदान्तकौस्तुभादो अस्मदीय हयशिरोरत्नभूपणतद्दीपित्याश्चायसेयः ॥ एवविध मुन्वरूपशानस्य विशेषकत्वम् ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य वस्तुनस्सातिशयमस्थिरञ्च, ब्रह्मणस्त्वनवधिकातिशय स्थिरञ्च इति । 'आन न्दोबहा' इत्युच्यते विषयायत्तत्वाशानस्य सुसरूपतया ब्रहौवसुखम् । तार्ददमाह- रसौवैसः रसहोचायलवान दीभवति । इति; 'ब्रसव सुखम् ' इति ब्रह्म लब्धा सुसीमवतीत्यर्थः । परमपुरुष: स्वनैव स्वयमनवधिकातिरखरसन परसापि सुप भवति, सुखरूपत्वाविशेषात् ; ब्रह्म यस्य ज्ञानविषयो भवति ससुसीभवतीत्यर्थः । तदेव परस्य ब्रह्मण. अनधि. कातिगयासङ्खयेयकल्याणगुणाकरस्य निरवद्यस्य अनन्तमहाविभूते; अनवधिकातिशयसौशील्यवात्सल्यसौन्दर्य जल्धेः सर्वश पिस्वात् भारमनः शेयत्वात्प्रतिसन्धितया अनुस-घीयममनमनवधिकातिशयप्रीतिविषय सत् परब्रह्मवैनमान्मान प्रापयति इति' इति अत. कर्ममतमेव परमपुरुषव्यतिरिक्तविषयाणा सुसत्वम् , अतएव तेषामल्पत्वमस्थिरत्व च | परमपुरुषस्यैव स्वत एव सुसत्वम् अतः तदेय स्थिरमनवधिकातिशय च, 'ब्रह्म उब्रह्म आनन्दो ब्रह्म ''सत्यशानमनन्तं ब्रह्म इति श्रुतेः इति वेदार्थसग्रहोत्तार्थ: अोपात्त 'आनन्दो ब्रह्म' इति श्रुतावनुसधेयः । अयमेवार्थः 'समन्वयात्' इत्यत्र विवक्षितहत्यभिप्रेत्य तमय निरूपयति-नच व्युत्पत्तिसिद्ध इत्यादिना उत्तरप्रन्थेन । . - - ·जगत्कारणानन्दरूपव्यक्तित्रोपरशैव भाम्प्रफल्सेन सूत्राोपसंहार; [समन्वय १-१४ श्रीमाष्यम् पदसमुदायानामखिलजगदुत्पत्तिस्थितिविनाशहेतुभूताशेपदोप प्रत्यनीकापरिमितोदारगुण सागरानवधिकातियानन्दस्वरूपे ब्रह्मणि समन्वितानां प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपप्रयोजनविरहाद न्यपरत्वं स्वविषयावयोधपर्यवसायित्वात्सर्वप्रमाणानाम् । नच प्रयोजनानुगुणा प्रमाणप्र. वृत्तिः प्रयोजनंहि प्रमाणानुगुणम् । नच प्रवृत्तिनिवृत्त्यन्वयविरहिणः प्रयोजनशून्यत्वं पुरु पार्थान्वयप्रतीतेः । तथा स्वरूपपरेप्यपि पुत्रस्ते जातो नायं सर्पइत्यादिपु हर्षभयनिवृत्ति- रूपप्रयोजनवत्वं दृष्टम् । श्रुतप्रकाशिका विकल्पमभिप्रेन्य प्रवृत्तिनिवृत्त्यन्वयस्य प्रामाण्यव्यापकत्वं नास्तीत्याह-जचेति । व्युत्पत्तिसिद्धेति प्रथमसूत्रार्थानुवादः । सिद्धवस्तुनोऽपुरुषार्थत्वान्नशास्त्रप्रतिपादयितुं शक्नोति प्रतिपन्नेऽपि न तन तात्पर्य सिद्धे व्युत्पत्यभावादिति नवाच्यम् ; सिद्ध वस्तुनि व्युत्पत्युपपादनादितिभावः । प्रमाणान्तरगोचरवप्रयुक्ताऽन्यपरत्यशताव्युदासायोदाहृतकारणवाक्यप्रतिपन्न- मर्थमाह-अखिलेति । शोधक्याक्यप्रतिपन्न कारणवाक्यैश्च सिद्धमर्थमाह-अशेपेति । सायाभिमतप्रकृतिपुरुषप. रत्वं दुर्वचमितिभावः ॥ पुरुषार्थपरत्वामावादन्यपरत्वव्युदासायाह-आनन्दस्वरूपइति । अन्यपरत्व तात्पयीभावः ब्रहाणि प्रामाण्याभाव इत्यधः प्रवृत्तिनिवृश्यन्वयविरहे कथं प्रामाण्यमित्यवाह-स्वविपयेति । प्रमाणानिहि स्वविषयावबोधे पर्यवस्यन्ति नतु प्रवृत्तिनिवृत्योरित्यर्थः । अथ प्रवृत्तिनिवृत्त्यन्वयस्य प्रयोजनव्यापकत्वमभ्युपगम्य प्रयोजनस्य प्रामाण्यव्यापकन्यामाव- माह -~-नच प्रयोजनेति । तदुपपादयति प्रयोजनहीति । हिशब्दो हेतौ। यद्वा प्रयोजनस्य प्रामाण्यव्यापक-वाभाय प्रसिद्धिर्हि शब्दाभिप्रेता, यथा तन्त्रटीकायां 'नहि लोष्टं पश्यतस्तदर्शनं निष्प्रयोजनम् ' इति सुवर्णदर्शनता कल्प्ये. तेति तदा हेतुन्वमर्थसिद्धम् । प्रयोजनव्यापकग्य प्रवृत्तिनिवृत्यन्वयस्यास्तु तेन तन्निवृत्तौ प्रयोजनमेव निवर्तते नतुप्रा. माण्यं प्रयोजनस्य प्रामाण्यव्यापकत्याभावादित्यर्थः, नचेत्यत्र शन्दो व्यापकद्वयनिषेधसमुच्चये । यथा प्रवृत्तिनिवृत्य- न्वयस्य प्रामाण्यव्यापकत्वमयुक्तम् तथा प्रयोजनस्य च प्रामाण्यव्यापकन्यमयुक्त मित्यर्थः ॥ प्रत्यक्षादिषु प्रयोजनस्य प्रामाण्यव्यापकत्वानावेऽपि शास्त्रे प्रयोजनस्य प्रामाण्यव्यापकत्वमस्तीति शङ्काया प्रयोजन व्याप्यत्वं शास्त्रप्रामाण्यस्यास्तु तथाऽपि प्रयोजनस्य प्रवृत्तिनिवृत्यन्वयव्याप्यन्वं नास्तीत्याह-नच प्रवृत्तीति । वाक्य- स्पेत्यध्याहारः । कुतइत्यत्राह-पुरुषार्थान्वयप्रतीतेरिति । इदं पक्षविषय प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपायाभावेऽपि पुरुषार्थभूत स्पैच ब्रह्मणोऽभिधेयतयाऽन्वयप्रतीतेरियर्थः । नत्यत्र चशन्दो व्याप्यावनिषेधदयसमुच्चये । यथा प्रामाभ्यस्य प्रवृत्ति. निवृत्यन्वयम्पाप्यत्वं नास्ति तथा प्रयोजनस्थापि प्रवृत्तिनिवृत्यन्ययव्याप्याय नास्तीत्यर्थः ॥ प्रामाण्यस्य प्रवृत्तिनिवृत्य न्यसम्पायवाभावरस्वविषयावबोधेत्यादिना सिद्धः । सपशवाभिमते लोक्केिऽपि सिद्धपरयाक्ये पुरुषार्यान्वयं दर्शयति- तथेति । यथा प्रवृत्तिपरयं निवृत्तिपरन्च वा न प्रयोजनपर्यवसायित्व किंतु पुरुषार्थपरत्वमेय तथा प्रतिनित्तिपरत्वं सिद्धवस्तुपरवं वान प्रयोजनपर्यवसायित्वम् अपित साध्येन या सिदेन या पुरुषार्थनान्वितत्वोव वाक्यस्य प्रयोजनप. यवसायियमि युक्तंभवति पुरुषार्थान्वयप्रतीतेरि युक्त वात् ।। - ·समन्वय १.१४] पूर्वपश्याशयविशदीकरणेन पूर्वपक्षोप-यासः श्रीभाष्यम अवाह-नवेदान्तवाक्यानि ब्रह्म प्रतिपादयन्ति प्रवृत्तिनिवृत्त्यन्ययविरहिणशास्त्रस्या- नर्थस्यात् । यद्यपि प्रत्यक्षादीनि वस्तुयाथात्म्याक्योघे पर्यवस्यन्ति तथापि शास्त्रं प्रयोज- नपर्यवसाय्येव नहि लोकवेदयोः प्रयोजनरहितस्य कस्यचिदपि वाक्यस्य प्रयोग उपलब्ध- चरः । न किंचित् प्रयोजनमनुद्दिश्य वाक्यप्रयोगः श्रवणंया सम्भवति । तच प्रयोजन प्रघृ त्तिनिवृत्तिसाध्येशानिष्टप्राप्तिपरिहारात्ममुपलब्धं अर्थार्थी राजकुलं गच्छेत् , मन्दग्नि- म्बुि पियेत्, स्वर्गकामो यजेत, न फळझं भक्षयेत्, इत्येवमादिपु । यत्पुनस्सियस्तुपरे प्वपि पुत्रस्ते जातः नायंसपो रजरेपेत्यादिपु हर्पभयनिवृत्तिरूपपुरपार्थान्वयो दृष्टइत्युक्तम् तब किं पुत्रजन्माद्यर्थात्पुरुषार्थावाप्तिः ? उत तज्ज्ञानादिति विवेचनीयम् सतोऽप्यज्ञात- स्यार्थस्यापुरुषार्थत्वेन तज्ज्ञानादितिचेत् तबसत्यप्यर्थे ज्ञानादेव पुरुषार्थेस्सिद्धयतीत्यर्थपर- त्याभावेन प्रयोनपर्यवसायिनोऽपि शास्त्रस्य नार्थसद्भावे प्रामाण्यम् । तस्मात्सर्वत्र प्रवृत्ति निवृत्तिपरत्वेन ज्ञानपरत्वेन वा प्रयोजनपर्यवसानमिति श्रुतप्रकाशिका एव सूवाक्षरयोजनार्थ संक्षेपेणार्थ उक्तः-अथ तात्पर्याय वक्तु पूर्वपक्ष विस्तरेणावतारयति अत्राहेति । एता- वयधिकरणार्य उक्ते लब्धस्वदूष्यप्रसङ्गः पूर्वपक्ष्याहत्ययः । ब्रह्मणशास्त्रप्रतिपाद्यवाभाव प्रतिजानीते । नवेदान्तेति । मौनतच्छन्देन शास्त्रयोनिस्वस्य परामृष्टत्वात् पूर्वपक्षिणा तदभावोऽपि प्रतिज्ञात इतिहि ज्ञायते । प्रतिज्ञा(त)मुपपादयति प्रवृत्तिनिवृत्त्यन्ययविरहिणइति । तदन्वयामाचे प्रतिपादनमेव नपूर्यतेतिभावः । तथा च वार्तिकम्- यावत्सलु प्रमाणां प्रवर्तननिवर्तने । शब्दा नकुर्वते तावन्ननिराकाइयोधनम् ॥ इति । शास्त्रस्येति । शासनाद्धि शास्त्र, शासन च प्रवर्तन निवर्तनात्मक तत्र वार्तिक- प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा नित्येन कृतकेनवा । पुसां येनोपदिश्येत तच्छात्रंतूपपद्यते ।। इति । पूर्वोक्त प्रमाणाना स्वविषयावबोधित्वमाशङ्कय त-प्रमाणविशेष व्यवस्थापयन् शास्त्रस्य प्रयोजनपर्यनावश्यम्भव माह-यद्यपीति । तदुपपादयति नहीति । नकेवरमनुपलधिरेव अनुपपत्तिरप्यस्तीत्याह-नकिंचिदिति । किंचित्- स्वसन्धि परसमन्धि वा अल्प प्रभूत वा, वाक्यप्रयोगादेर्यनसाध्यत्वात् यत्नस्य प्रयोजनेन विनाऽनुपपन्नत्यादित्यर्थः ; वाक्याना प्रयोजनपर्यवसायित्वादेवीह पुनरुत्ते : प्रयोजनाभावापणच निष्प्रयोजनवाक्यप्रयोगस्त छ्यणाऽनुपपन्नस्यात् ततः किं प्रस्तुतस्य प्रयोजनपर्यवसायना वाक्याना प्रवृत्तिनिवृत्तिपरत्वस्य सिद्धपरत्वेऽपिहि प्रयोजनपर्यवसायियमुपपदत इत्यवाह-तञ्चेति । प्रवृत्तिनिवृत्तिपरत्वन रोक्वेदयोः प्रयोग दर्शयति अर्थार्थीत्यादिना । प्रवृत्तिनिवृत्तिपरत्वाभाऽपि प्रयोजनपर वाक्य दृष्टमिति दाङ्काया सिद्धपरत्वनोक्त वाक्य दूपयितुमनुवति यत्पुनरिति । विकल्पयति तत्रेति । प्र५- मकोट्यनुपपत्या द्वितीयशिरोऽभ्युपगम शकते सतोपीति । दूषयति तीति । तस्मादिति पूर्वपक्षापसहारः ॥ गूढार्थसंग्रहः पूर्वपक्षितात्पर्यनिरूपणपूर्वक सिद्धपरयाक्यानां प्रयोजनाभावे नरामायमिति पूर्यपक्ष विशदयति-अबाहेत्यादिना। तथाऽपि शास्त्रं प्रयोजनपर्यवसाव्येति । 'समन्वयात्' इत्यत्र शक्यार्थस्यैव ता पविषयत्वस्य विवक्षितत्वेन ।

·फ्लस्य तात्पर्यनिर्णायकलिङ्गत्वम् परानुत्तनिष्प्रपञ्चीकरणनियोगवादातो बीजम् [ समन्यय १.१४ - श्रीभाष्यम् कस्यापि वाक्यस्य परिनिप्पन्ने वस्तुनि तात्पर्यासम्भवान्न वेदान्ता:परिनिप्पन्न ब्रह्म प्रति पादयन्ति ॥ अत्र कश्चिदाह-वेदान्तवाक्यान्यपि कार्यपरतयैव ब्रह्मणि प्रमाणभावमनुभ- चन्ति। कथम् ? निष्प्रपञ्चमद्वितीयं ज्ञानकरसम् ब्रह्मानाद्यविद्यया सप्रपञ्चतया प्रतीयमानं निष्प्रपञ्च कुर्यादिति ब्रह्मणः प्रपञ्चप्रविलयद्वारेण विधिविषयत्वमिति । कोऽसौ द्रष्टदृश्य- रूपप्रपञ्चविलयद्वारेण साध्यज्ञानकरसब्रह्मविषयो विधिः ‘नहरेर्दष्टारं पश्येः नमतेमन्तारं मन्धीथाः' (पृ.५.४.२) इत्यादिः । द्रष्टदृश्यरूपमेदशून्यं दृशिमात्रं ब्रह्म कुर्यादित्यर्थः । श्रुतप्रकाशिका जर-मायावादिपक्षौ द्वौ विद्येत । तत्रैको निष्प्रपञ्चीकरणनियोगवादः अन्यो ध्याननियोगवादः 1 एतन्मतद्वय ध्यान नियोगवादिमुपेन शाङ्करवादिमत च दूषितवन्तमधिकरणपूर्वपक्षिणप्रति सिद्धान्तं वक्ष्यन्निदानी निष्प्रपञ्चीकरणनियोगवाद प्रस्तौति अत्र कश्चिदाहेति । तप्रतिजानीत वेदान्तेति । कार्यपरस्य वाक्यस्य सिद्धवस्तुनि प्रमाणभावः कथमित्यभिप्र- यन्नाह-कथमिति । उत्तरमाह-निष्प्रपश्चमिति । कुर्यादित्य नेतिशब्दः प्रकारपर: निष्प्रपञ्चीकरणविधिना ब्रह्मणःको ऽन्वयइत्यपेक्षायामन्वयमाह-ब्रह्मणइति । विषयत्वेनान्वयइत्यर्थः । सिद्धस्वरूपस्य ब्राणो विधिविषयावानुपपत्तिशङ्काप- रिहारार्थ प्रपञ्चविलयद्वारेणेन्युक्तम् । अन सिद्धस्य साधनावमाकारभेदाद विरुद्धमिति गर्भितम् । इहत्वितिशब्दस्समासौ । कमित्यस्योत्तरत्वेन इत्यमितिवार्थः ॥ विधि दर्शयितुमाकासामुत्थापयति । कोऽसाविति। कतिपयनाशेऽग्यशतस्य विश्वप्रपञ्चनाशनविधिरशक्य इत्यभि- प्रायः, विधि: विषिवाक्यम् । आविद्यकस्य प्रपञ्चस्य बुद्धिनिवृत्तिमात्ररूपो विल्यश्शक्य इत्यभिप्रायेण वाक्यमुपादत्ते- नदृष्टेरिति । दृष्टिव्यतिरिक्तत्वाविशेषात् शेयनिषेधोऽपि परितः। आदिशन्दोपात्तश्रुत्यन्तः कण्ठोक्तश्चाआत्यन्तिकानिवृत्तः असिद्धवाद्विधेयत्यं च युक्तमितिभावः । शून्यशब्देन आत्यन्तिकनिवृत्तिर्विवक्षिता । मात्रशब्देन द्रष्टदृश्यकल्पकाविद्या- निवृत्तिः ततएवह्यान्तिकायसिद्धिः, सिद्धस्य ब्रह्मणो विधेयत्व क्यभितिशङ्काया प्रपञ्चपिलयद्वारेणेति पूर्व विवक्षितमर्थ गूढार्थसङ्ग्रहः • उपक्रमोपसहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ग तात्पर्यनिर्णये ॥' इति अपूर्वस्वाचाधितावरूपोपपत्यो रिव फलस्यापि तात्पर्यनिर्णायकत्वेन फलाभावे ता पये न सभवतीति ब्रहाण. आनन्दरूपत्वेन तापविषयत्व दुरुपपाद- मित्याशयः । तमेतमर्थमाह-कस्यापि वाक्यस्य परिनिष्पन्ने वस्तुनि तात्पर्यासम्भवादिति ॥ परैः ध्याननियोगवाद एकएवान उपन्यस्य दूषितः । उभयलिङ्गाधिकरणे ' यदप्याहु. आकारवादियोऽपि श्रुतयः प्रपञ्चविलयमुसेन आकारप्रतिपत्त्यर्थी एव, न पृथग इति । तदपि न समीचीनमिव रक्ष्यते' इत्यादिना निष्प्रपञ्ची करणाद दूषयित्वा वस्नुमात्रपर्यवसायीनिहि ब्रह्मवाक्यानि ननियोगोपदेशीनि' इत्येतद्विस्तरण प्रतिष्ठापित 'तत्तुसम न्वयात् ' इत्यत्र इ.युतम् । अत: नियोगवाददूषण 'तत्तुसमन्वयात्' इत्यत्र विवाशितमिति परेपामपि समनम् । एवं न ध्याननियोगवादस्येव निष्प्रपञ्चीकरणनियोगवादस्यापि अयोपन्यस्य दूधण युक्तमित्यभिप्रेत्याह-अत्र फश्चिदाहेत्या दिना । परैः 'युवाह्यस्य हरयः' इत्यायुक्त प्रपञ्चाना 'तदेतद्रहापूर्वम् ' इत्यादी प्रविल्योक्त्या प्रक्लियार्थत्यम् ' () 'मनोमय:माणशरीरः' (i) इत्यायुत्तानानु सकतु कुर्वीत इत्यायुक्तोपासनावमेव नत प्रविलयार्थवम् इति पार्य 4 - . .

·समन्वय, (स) मा योक्तदूषणेभ्य: आधिक्दूषणरत नियोगवादनिरास: श्रीभाष्यम् स्वतस्सिद्धस्यापि ब्रह्मणो निप्प्रपञ्चतारूपेण कार्यत्वमविरुद्धमिति। तदयुक्तम् नियोगवाक्यार्थ बादिना हि नियोगो नियोज्यविशेषण, विषयः फरणम् इतिकर्तव्यता प्रयोक्ता च वक्तव्याः तनहि नियोज्यविशेषणमनुपादेयम् । तच्च निमित्त फल मिति द्विधा, अत्र किं नियोज्यवि- गेपणं तय किं निमित्तं फलंवेति विवेचनीयम् ? ब्रह्मस्वरूपयाथात्म्यानुभवश्चेनियोज्यचि. शेपणं तर्हि नतनिमित्त जीवनादिवत्तस्यासिद्धत्वात् । निमित्तत्वे च तस्य नित्यत्वेनापवर्गों- त्तरकालमपि जीवननिमित्ताग्निहोत्रादिवत् नित्यतद्विपयानुष्टानप्रसङ्गः। नापिफलम् श्रुतप्रका ि। विस्तरेणाह-वतरिसद्धस्यापीति || यद्वा पूर्व भावार्थ यतिरिक्तस्य विधिविश्य वानुपपत्ति. परिहता इहतु स्वतसिद्धस्येत्यादिना प्रपञ्चविल्यद्वारेण सिद्ध रूपस्यामि विधिविषय यानुपपत्तिः परिहतेतिभिदा। * भावार्थीद-यत्व स्वर्गादेरप्यास्त नतत्र सिद्धत्व साहितत्-अधिक- रणपूर्वीही मीमासम्म दूषयति तदयुक्तमिति । कथमित्यवाह-नियोगेति । विशिषन् विषयइति व्युत्पत्त्या विषयाया- गादिः । * निसाध्यापूर्वप्रतिपत्तिवेलाया कृत्यवउदकत्वेन सविषय सएव कार्यनिष्पत्ती करणं वक्तव्याः, नत्ययावस्तु मक्यनितिभावः। प्रथमनियोन्य पशेषण दूपयितुमाह-तति । तत्र तेषु वक्तव्येषु नियोज्यविशेषणमनुपादेयम् उपादेय विधेयम् तद्व्यतिक्तमित्यर्थ । विकल्प्य दूपयितु विशेषणद्वैविध्यमाह-तचेति । तत.किमित्यत्राह-अत्रेति अन निष्प्रप स्वीकरणनियागे नियोज्यविशेषणस्वरूप शङ्कते ब्रह्मस्वरूपेति । निमित्तता दूषयनि तौति । कुतइत्यत्राह-जीवनादि यदिति । 'थायज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति' इत्यत्र जीवनस्य सिद्धत्वाद्ययानिमित्तल न तथेत्यर्थः । * पुत्रज-मादिवद्य दासिद्धयत् तदा निमित्त() भविष्यतीत्यवाह-निमित्तत्वेचेति । अपवर्गोत्तरकालमपि नानुष्ठानप्रसङ्गः यानिमित्त मनुष्ठाननियमामाचरात् परिकरशून्येषु तानियमाभावो दृष्ट । तस्मात्करणकळेपरविरहेण न तदानीमनुष्ठानमितिचेत् हन्त म्वदूषणमय स्वयमाविष्करोपि । तथाहि सप्रपञ्चतयाऽनुभवस्य यथार्यानुभवरूपत्वामायादपवोत्तरमा यव यायार्थ्यानु- भर. । नदानी करणळेवरामानेऽपि विषयानुष्ठान शक्य नवा अशक्यत्वे विधेयत्वमेव नस्यात् । अतश्शक्यमिति वक्त व्यम् । अतो निमित्तस्य नित्य वानमित्तिकस्य नित्य शक्यत्वाच्च नित्य तदनुष्ठानप्रसङ्ग इतिभावः ॥ फराया विशेषणन्य दूषणमाह-नापीति । नियागानुपपत्तिं वक्तुमाह-कश्चेति । शङ्कते ब्रह्मैवेति । दूषयति ! गूढार्थसंग्रहः गयमर पापाना नत्यकवाक्य वमित्यादिदूषणमुक्तम् । एवविभागस्य श्रुतिता पर्याविषय वमालोच्य अन्यथा स्वयदृष्यति तयुक्तमित्यादिना ॥ नापि फलमिति । ननु द्वैतप्रपञ्चप्रपिल्या नियोगविषया भविष्यति अप्रविलापितहि द्वैतप्रपञ्चे ब्रहात वावबोधोन भवति । बा ब्रह्मतत्वावबोधप्रत्यनीभूतो द्वैतप्रपञ्च प्रविलाप्य । यथा स्वर्गकामस्य यागोऽनुष्टात य उपदिश्यते एवम पर्गकामस्य प्रपञ्चप्ररिल्य., यथा च तमसि व्यवस्थित घयादितत्वमवबुभु स्मानन त प्रत्यनीकभूत तम प्रविलाप्यते एष प्रहनापमय भु समानेन त प्रत्यनीकभूत प्रपञ्च प्रविलापयितव्य । ब्रह्मस्वभावौह प्रपञ्चो न प्रपञ्चस्वभाव ब्रह्म तेन नाम रूपरवविलापनेन वहात याक्योधो भवतीति ' इति पूर्वपश्याशय परैरुक्तः। अब प्रपञ्चविलयविकल्पेन परैर्दूषणमु 9 ·निष्प्रपञ्चीकरणनियोगवादपालाचनम् [ समन्वय १.४ श्रीभाध्यम - नयोगिकफलत्वेन स्वर्गादिवदनित्यत्वप्रसङ्गात् । पश्चात नियोगविपय ? ब्रह्मैवेतिचेत् नतस्य नित्यत्वेनाभ(भा)न्यरूपत्वात् अभावार्थत्याच निष्प्रपञ्च ब्रह्म साध्यमितिचेत्-साध्यत्वेऽपि फलत्वमेव, अभावार्थत्वान्नविधिविषयत्वम् । साध्यत्वं च क्स्य ?किं ब्रह्मणः, उत प्रपञ्चनि वृत्तः ? न तावह्मण. सिद्धत्वात् अनित्यत्यप्रसक्तेश्च । अथ प्रपञ्चनिवृत्ते न तर्हि ब्रह्मण स्साध्यत्वम् प्रपञ्चनिवृत्तिरेव विधिविषय इतिचेत् न । तस्याःफलत्वेन विधिविषयत्वायो गात् । प्रपञ्चनिवृत्तिरेवहि मोक्ष. सच फलम् । अस्य च नियोगविपयत्वे नियोगात्प्रपञ्च- निवृत्तिः प्रपञ्चनिवृत्त्या नियोगइतीतरेतराश्रयत्वम् । अपि च किं निवर्तनीय. प्रपञ्चः मिथ्यारूप सत्योवा ? मिथ्यारूपत्वे ज्ञाननिवर्त्यत्वादेव नियोगेन नकिंचित्प्रयोजनम् , नि- योगस्तु निवर्तकज्ञानमुत्पाद्य तद्द्वारेण प्रपञ्चस्य निवर्तक इतिचेत् तत्स्ववास्यादेच जात. श्रुतप्रकाशिका नति । हेतुमाह-तस्येति म(भा)भव्यरूपत्वात् असाव्यत्वात् अभावार्थ साच्च । * भावार्था. वर्मशब्दामियारूप स्वाभावादित्यर्थ. * साध्या फलस्याप्यस्तीति तव्यावर्तक भावार्थ तम् । नदुभयभावादिति यावत् निष्प्रपञ्चकारेण साध्यत्व शङ्कत निष्प्रपञ्चमिति । प्रतिवदति साध्यत्वेऽपीति । फलत्वमेवेति । विषयत्वचत् फलव्यतिरिक्त र स्यात् फलव्यतिरिक्तत्यामावाद्विषय यमयुक्त मिति तात्पर्यम् ॥ * हेत्तन्तर कण्ठोक्त्या दर्शयन्विषय व दृषयति अभावार्थत्वान्नविधिविषयत्वमिति । * विशिष्टस्य विषय वा नुपपत्तिरुता । अथ विशेष्याशस्य विशेषणाशस्य च विषय वानुपपत्ति वान्विक्त्यति साध्यत्वचेति । यद्वा विशि- टस साध्यावाभ्युपगमेन विषयत्व दूषितम् । अथ विशिष्टस्य साव्यवं दूपयितु विकल्पयति साध्यत्वचेति । विदिएर साध्यत्वानुपपत्तिर्हि विशेषणस्य विशेष्यस्योमयस्य च साय वानुपपत्त्या स्यात् नोभयस्यति पिकल्पानुक्ति दिदशरोद्वयन तुल्यदूषणत्वात् । प्रथम पयति नतावदिति । कुतइत्यत्राह -मिद्धत्वादनित्यत्वप्रसत्तेश्चेति । सिद्ध वानसाध्य व साय वाङ्गीकारंतु भावरूपत्वेसति साध्य वादनित्यत्वप्रसत्ते श्वेत्यर्थ.1 द्वितीय शङ्को अथेति । दूषयति नतीति । प्रपञ्चनि त्रसाध्य वे ब्रहाणरसाध्यस्याभावान्नविधिविषयत्वमित्यर्थः । प्रपञ्चनिवृत्ते िविषय वमाशङ्कय दृपयति अपनेत्यादिना। तस्या.फ्र वमुपपादयति प्रपञ्चनिवृत्तिरेवहीति । प्रपञ्चनिवृत्तिर्मोशोऽस्तु । तत किं विषय वानुपपत्तरित्यत्राह-नति । प्रपञ्चनिवृत्तमोक्षरूपलामोक्षस्य च परस्यात् फलभूताया न विषय वमित्य · । दूषण स्तरमाह-अस्यचति । अस्या इति वक्तव्येऽपि फर वविवक्षया अस्यत्युक्ति पर व विषय बचेत्याकारद्वयाभ्युपगम प्रपञ्चनिवृत्ति परत्यानियोगसाध्या । विषयत्वात् प्रपञ्चनिवृत्या नियोगसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयदत्यर्थ. ॥ निप्रपञ्चीकरणपक्षे मुग्पान्तरेण दूपणमाह-अपिचेति । * यदा नियागविषयदूषणेनान्योन्याय गोग पिता भवति । मुम्पान्तरेगारि नियाग दूगयति अपिचेति । दूपयितु विकल्पात किमिति । प्रथम दूषयति मिध्यति साफ्स्य शङ्कत नियोगस्त्यिति। दूषयात तदिति । वाक्यात् प्रपमिथ्या । ब्रह्मानिर्षिशष वपरवाश्यादित्यर्थ । नियो गूदार्थसग्रह सम् । तन्मतमरममय तदुम दूरणारा अभिमान मारमा नयागिरफलम्यत्यादिना । - ·ममन्वय १-१.४] उत्तनि गोगादपालोचनम् ६७ श्रीभाष्यम मिति नियोगेन न प्रयोजनम् वाक्यार्थशानादेव ब्रह्मन्यतिरिक्तस्य कृत्स्नम्य मिथ्याभूतस्य प्रपञ्चस्य बाधितत्वात् मपरिकरस्य नियोगस्यासिद्धिश्च। प्रपञ्चस्य निवर्त्यत्वे प्रपञ्चनियतको नियोगः किंब्रह्मम्वरूपमेय उत तद्व्यतिरिक्तः? यदि ब्रह्मस्वरूपमेव निवर्तकस्यनित्यतया निय य॑प्रपशुसद्भाव एव नसम्भवति । नित्यत्वेन नियोगस्य विषयानुष्ठानसाध्यत्वं च नघटते । अथ ब्रह्मम्वरूपन्यतिरिक्तः तम्य कृत्स्नप्रपञ्चनिवृत्तिम्पविषयानुष्ठानमाध्यत्वेन प्रयोक्ता च नष्टइत्याथयाभावादसिद्धिः । प्रपञ्चनिवृत्तिरूपविषयानुष्ठानेनैव ब्रह्मस्वरूपव्यतिरिक्तस्य अनम्य निवृत्तत्वात् न नियोगनिप्पा मोक्षारयं फलम्॥ किंच प्रपञ्चनिवृत्तेर्नियोगकरणम्य इतिकर्तव्यताऽभावात्। अनुपकृतम्यच करणत्वा योगानकरणत्वम्। कथमितिकर्तव्यताऽभाव इतिचेत् इत्थम् ; अस्येतिर्तव्यता भावरूपा, अभावरूपा या भावरूपा च करणशरीरनिप्पत्तितदनुग्राहकार्य मेद भिन्ना उभयविधा च न सम्भवति, नहि मुद्राभिघातादिवत् कृत्स्नस्य प्रपञ्चस्य निवर्तकः कोऽपि दृश्यत इति दृष्टाथी न सम्भवति । नापि निप्पन्नस्य करणस्य कार्योत्पत्तावनुग्रहस्सम्भवति अनुग्रा हकांशसद्भाये कृत्स्नप्रपञ्चनिवृत्तिरूपकरणस्वरूपासिद्धेः। ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वज्ञान प्रपञ्च- निवृत्तिम्पकरणशरीरं निप्पादयतीतिचेत् तेनैव प्रपञ्चनिवृत्तिरूपो मोक्षस्सिद्ध इति न करणादिनिष्पाद्यमवशिष्यत इति पूर्वमेवोनम् । अभावरूपत्वेचामा(त्या)वा)देच न करण श्रुतप्रकाशिका गस्य निष्पलत्वदूषणोक्त्या नियोग्यविशेषण च दूषित भवति नियोगसाध्यफलस्यैव पल्तया नियोज्यविशेषण यादिह तट योगाच, दूषणान्तरमाह-वाक्यार्थज्ञानादेवेत्यादिना ॥ पूर्व विकल्पितशिरोद्वये द्वितीय शिरो दूषयितुमाह-प्रपश्चस्येति । प्रपञ्चस्य सत्यत्वे नियोगनिवर्त्यवदत्यर्थः । किमित्यादिना विकल्प्य प्रथम दूषयति यदीत्यादिना । द्वितीय दूषयितु तदभ्युपगम शकते अथेति । दूषयति तस्येति तस्येन्यादिना नष्टइत्यनेन प्रयोक्तृदूषण कृतभवति । प्रपञ्चनिवृत्तीत्यादि प्रपञ्चसत्यवऽपि फ्लाभावोचि मुखेन नियोगो दूषितः । करणमितिकर्तव्यता च दूषयनि किंचेति । इतितव्यताया अमाव पिवरीतुमाह-कथमिति । प्रतिवक्ति- इत्यमिति । भावरूावपशे द्वोषध्यमाह-भाररूपाचेति । करणशरीरनिष्पत्तिरघातवत् प्रोक्षणवञ्च दृष्टाहार्यतया दितिनाभिप्रतम् । तत किमित्यत्राह-उभयविधेति । उभयविधा निष्पादिका अनुमाहिका च निप्पादकपक्षे प्रथमदृष्टा थो दूपानाह-नहीति । कुन पञ्चानवृत्तिरूपकरणशरीरनिष्पादिकाभावरूप दृष्टार्था न सभवतीत्यर्थः । अदृष्टार्थाऽस्ति येत् प्राञ्चसय प्रसङ्गः। अप्रामाणिक्व चेनि स्फुटमिति न कण्ठोत्तम् ।। अयानुग्रह दूषयान नापीति । तदसम्भवमुपपादयति अनुप्राहकेति | * अनग्राहकाहि करणानन्तरभावी कस्न पञ्चनिवृत्तिरूपकरणानन्तरमटग्राहकस्तिष्ठतिने करणमेव न सिद्धंसात् । यदा करणासद्धिः न तदानीमनुप्राहको विद्यत यनुप्राहकासम्मइत्यर्थः । इतिर्न यतासद्भामुखेन करणसिद्धिं शङ्कते ब्रह्मणइति । दूषयति तेनैवेति । करणादिनि पा रणनिष्पायो नियोग: नियोगानध्याद्य पलमिलादिशब्दार्थः । करणचेत् स्वकार्यक्रस्यात् तदभावात् करणत्वमयुक्त मियर्थः । अयामा यरूपतिक दियता दूगर्यान अभावरूपत्वइति । अभवादेव-अभावरूपेतिकर्तव्यताया अप्रामाणिक ·६८ एतदधिकरणे (i) भाष्योक्तध्याननियोगवादिमतोपन्यास: [समन्वय १-१.४ श्रीभाष्यम् शरीरं निष्पादयति । नाप्यनुग्राहकः, अतो निष्प्रपञ्चब्रह्मविषयो विधिनसंभवति ॥ अन्योऽप्याह यद्यपि वेदान्तवाक्यानां नपरिनिप्पन्नब्रह्मस्वरूपपरतयाप्रामाण्यम्।तथा ऽपि ब्रह्मस्वरूपं सिद्धयत्येव । कुतः? ध्यानविधिसामर्थ्यात्। एवमेवहि समामनन्ति आत्मावा अरे द्रष्टव्यः निदिध्यासितव्यः' (पृ.४.४.५) 'य आत्मा अपहतपाप्मा सोऽन्वेष्टव्यस्सवि- जिशासितव्यः' (छा.८.७.१) 'आत्मेत्येवोपासीत, आत्मानमेव लोकमुपासीत' (पृ.३.४.७; १५) इति । अत्र ध्यानविषयोहि नियोगस्स्वविषयभूतध्यानं ध्येयैकनिम्पणीयमिति ध्येय माक्षिपति । मच ध्येयम्म्बवाक्यनिर्दिष्ट आत्मा सकिरूपइत्यपेक्षायां तत्स्वरूपविशेषसमर्प- श्रुतप्रकाशिका खादेवेत्यर्थः । निवृत्तिरूपशमादीना नामावरूपेतिकर्तव्यतास तेपा ज्ञाननिष्पादकलेन प्रपञ्चनिवृत्तिरूपकरणानपादक- त्यायोगादितिभावः। अत्रामावादेवेत्येवकारेण पूर्वमदृष्टार्थभावरूपतिकर्तव्यताया अप्रामाणिवस्वा-िप्रेत व गम्यते । दूषणमु. पसहरति अतइति । विधि. नियोगः निष्प्रपञ्चीकरणविषयो नियोगइत्यर्थः । अतः प्रवर्तकवावयेनैव ब्रहाम्वरूपसिद्धिरिति वक्तु न शक्यमिति फलितम् ।। अथ ध्याननियोगवादिपक्षमुपक्षिपति अन्योऽप्याहेति । ब्रह्मणि वेदान्तवाक्याना स्वातन्त्रयण प्रामाण्याभावमङ्गी कृत्याह-यद्यपीति । तर्हि कथ तासद्धिरित्यत्राह-तथापीति । व्याघाताभिप्रायेणाह-कुतइति । हेतुमाह-ध्यानविधीति ध्यानविधिः कः तस्य सामर्थ्य कथमित्यत्राह- एवमेयहीति । यथा वाक्याना ध्यानपरत्वेऽपि परिनिम्पन्न सिध्यति तय वेत्यर्थः । ध्यानविधिवाक्या गाह-आत्मावाइति । निदिध्यासितव्य इत्युपासनमुक्तम् द्रष्टव्य इति तस्य दर्शनरूप यम विजिशासितव्यइति सामान्यदाब्दः आत्मेत्यैक्योपासनमुक्तम् आत्मानमिति स्वस्य जगत्तादाम्योपास्नम् । सामध्यदर्शयति अत्रेति । ध्ययमाक्षिप्तमस्तु *हति क्य ज्ञायत इत्यत्राह-सघध्येय इति । आकाहाया सन्निहिमेव योग्यवेत्तात परित्यक्तु न युक्तम् । गामानयत्यादिषुहि तथा दृष्टमितिभावः ।। गूढार्थसंग्रह. अतो निष्पकमलापिया पीधिर्मसंपत्तीति। विधारथुपलक्षण वेदसामान्यस्य । तने ब्रह्मासानिधाभा- काण्डे नियोग दूयित्वा 'सर्वप्रत्ययवेधवा ब्रह्मस्वरूप व्यवस्थिते । प्रपञ्चस्य प्रविलयश्शन्टेन प्रतिपाद्यत || प्रविन प्रपञ्चन तद्रूपण नगोचरः । मानान्तरस्येति मतमानायकनियन्धनम् ।।' आम्नायैकनिबन्धन वन तस्योच्यते । प्रत्यक्षादीनामविद्या- सभिन्नत्वात् प्रत्यस्तमितनिसिलभेदेन रूपेणाविषयीकरणाझेदप्रत्ययस्याम्नायैक्गम्यावादिति ' इति सिद्धिकाण्डे मण्डनमि श्रेण सिद्धान्तकरणमपि निरवकाशमितिबोध्यम् । जिज्ञासाऽधिकरणे चुनीना प्रपञ्चविल्यार्थत्वासामरस्य स्थापितवात् । एतेन परेः (शा) 'युक्ताह्यस्य हरयः' इत्यादीना प्रविलयार्थत्वोतिराप निरयकाशा। तदंतहा त्याटेग्न्यार्थ वस्य प्रथमाधिकरणएव साधितत्वात् ॥ समन्वयाधिकरणमाध्ये (ो) परैः 'अप्रापरे प्रत्यवतिटन्ते' इत्यादि ध्याननियोगवामित यदुपन्यस्त तच निस पति-अन्योऽप्याहेत्यादिना । तोरात्ताः मुनीरुदाहरति-आत्मावाअरे द्रष्टव्य इत्यादिना । मगरभ या शिशि ध्य तन्मने परियोपन्यस्यति-अन्न ध्यानविपयोहि नियोग इसादिना-श्रवणादिविधानमनर्थम्यादित्यन्तेन ॥

·ममन्वय १.१.४] ध्याननियोगवादिगास (ग) माध्योत दूषणानुरादारामः . श्रीभाप्यम गद्वारेण 'सत्यज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (ते.मानन्द..अनु) 'मदेव सोम्येदमन भासीत् ' (छां- ६२.३) इत्येवमादीनां वाक्यानां ध्याननिधिशेषतया प्रामाण्य मिति निधिनिपयभूतध्यान शरीरानुप्रनिएब्रह्मस्वरूपेऽपि तात्पर्यमम्त्येव । अतः एकमेवाद्वितीयम्' (छा.६.२.१) तत्सत्यं सआत्मा तत्त्वमसि ध्वेतरेनो' (छा...८.७) 'नेहनानाऽस्ति किंचन ' (कट.बल्ली ११) इत्यादिमिर्गह्मस्वम्पमेकमेव सत्यम् तद्यतिरिक्तं सर्व मिथ्येत्यवगम्यते । प्रत्यक्षादि- मिभंदावलम्बिना च कर्मशास्त्रेण मेद-प्रतीयते, मेदामेदयो.परम्परविरोधेमत्यनाद्यविद्या मूलत्वेनापि मेदप्रतीत्युपपत्तेरमेद पय परमार्थ इति निश्चीयते तत्र ब्रह्मध्यान नियोगेन तन्माक्षात्कारफलेन निरस्तसमस्ताविधारतविधिमेदाद्वितीयशानामबहभादम्पमोक्ष. प्राप्यते । नच वानवाढाक्याज्ञानमात्रेण ब्रह्मभारसिद्धिः अनुपलब्धे विविधभेददर्शना नुपपत्तेश्च । तथा च सति श्रवणादिविधानमनर्थक म्यात् ॥ अथोच्येत रजुरेपा अतप्रकाशिम स्वम्पमात्रप्रतिपादकाना कारणशोधकवाक्यानामपि विध्यपेक्षितसमर्पक वेनैव प्रामाण्यमित्याह-सबिरूपइति । भोधितस्वरूपस्य ध्येयत्वात् सत्यादिवाक्य प्रथममुपातम् । तदनुगुणार्थतया सदेवति कारण वाक्य पश्चादुदाहतम ध्यान- गरीरानुप्रविष्टेति । 'अर्थेनेव विशेपोहि निराकारतया धियाम्' इतिभाव, अस्त्येति । स्वाक्यप्रतिपनस्वादि फनविपरस्य ' यस्मिन्नोष्णम् ' इत्यादि वाक्यस्यय विधिशेषतया प्रामाण्यमितिभार | ध्येयब्रह्मस्वरूपहि ध्यानशेरॉरानु- प्रविष्ट प्रपञ्चमिथ्यावस्य ध्यानशरीरानुप्रवेशात् क्थ भेदनिषेघे ता पर्यमित्याह-अतइति । अर, विधिशेषभू स्य सिद्धार्थे तात्पर्यसद्भावात् । अद्वितीय ब्रह्म ध्येय मेदनिषेधश्रुतयश्च ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वपरा ब्रह्मणाऽद्वितीयत्वमेव भेटामि ध्यावमिति ध्यानशरीरानुप्रविष्टे मेदनिपेधे तात्पर्यमस्तीत्यर्थ ॥ मैदाहिप्रमाणविरोधातशाम्नमद्वितीय ब्रह्मप्रतिपादयति 'आदित्योयूप' इत्यादिवदितिशवा परिहर्तु प्रत्यक्षाटि मि विरुदप्रतीतिमभ्युपगच्छति प्रत्यक्षादिभिरिति । शङ्का परिहरति भेदाभेदयोरिति । भेदप्रतीतेर यथासिद्धन्यादन यथा- सिद्धशास्त्रावगतमैक्य तात्त्विकमित्यर्थ । तर्हि विषय करण, प्रयोक्ता फ्लमित्यादिवत्तव्यम् । नियोगनिवर्त्य वे प्रपञ्चर त्य स्वप्रसङ्ग । नित्यप्राप्तत्वाद्रझमायो न परमित्यत्राह-तरेति । ध्याननियोगेनेति ध्यानस्य विषय यमुत्तम । नियागा मोवश्वेनशाना-मोक्षइति शङ्का युदस्यति तत्साक्षात्कारफलेनेति । नियागस्योपायव ज्ञानद्वारमित्यथ । निरस्तत्या दिना । अविद्यानिवृत्ति फ्लमि युक्तम् । तदय पल्तया नियोग्यविशपणम् उपासक प्रयोत्त।। समादिरितिकर्तव्यतरा यस्माक सिद्धमितिभाव. वाक्यार्थज्ञानमात्रा-मोक्षवादिन दूषयत्ति नचेति । प्रर क्षविरोधमाह- अनुपलन्धर्विविधभेद दर्शनानुवृत्तेश्चेति । शास्त्रविरोधमाह---तथाचसतीति ॥ अथ साक्षान्मायावादिना स्वमत पश्चाद्विवक्षता प्रथम ध्याननियोगवादिपक्ष(स्य)प्रतिक्षेपमाशङ्कर अथोन्येतेति । वन्धस्य ज्ञानमात्रनिवयंव सोपपत्तिक्माह-रजरेपेति । निवर्त्यमिथ्यात्व झुमयसम्मतम् । अतएव नियोगनरपे यम ह गूढार्थसङ्ग्रह 'अत्रामिधीयत' इत्याटिना परमाप्योक्तदूषणा यनुपदति- अथोच्येत इत्यादिना-तत्परणेच पदसमुदायेन सिध्यतीत्यन्तेन । तद्विषये स्मादयश्यमाणा अध्यानयोवि यत्या कुण्टीमव युपलादिषु प्रयुनक्षुरतपण्यादिवत्त प ·७० दाङ्करमाप्योकदूपणानुपादः [समन्वय १-१४ श्रीभाष्यम् न; सर्प इत्युपदेशेन सर्पभयनिवृत्तिदर्शनात् । रज्जुसर्पवत बन्धस्य च मिश्यारूपत्वेन शान- बाध्यतया तस्य वाक्यजन्यज्ञानेनैव निवृत्तिर्युक्ता न नियोगेन नियोगसाध्यत्वे मोक्षस्थानि त्यत्वं स्यात् स्वर्गादिवत् मोक्षस्य नित्यत्वहि सर्ववादिसंप्रतिपन्नम्। किंच धर्माधर्मयो फल हेतुत्वं स्वफलानुभवानुगुणशरीरोत्पादनद्वारेणेति ब्रह्मादिस्थावरान्तचतुर्विधशरीरसंबन्ध रूपसमारफलत्वमवर्जनीयम् । तस्मान्नधर्मसाध्यो मोक्षः । तथा च श्रुति.-'न हवै सशरी रस्यसत प्रियाप्रिययोग्पहतिरस्ति । अशरीरं चावसन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत ' (छा.८.४२. १) इति अशरीरत्वम्पे मोक्षे धर्माधर्मसाध्यप्रियाप्रियविरहश्रवणात् न धर्ममाध्यमशरी गत्वमिति विज्ञायते । नच नियोगविशेषसाध्यफलविशेषवत् ध्याननियोगमाध्यमशरी- रत्वम् । अशरीरत्वम्य स्वरूपत्वेनासाध्यत्वात् । यथाऽऽश्रुतयः-'अशरीरं शरीरेप्वनव- स्थेववस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति !' (क्ट.२.२२.१४) 'अप्रा णोह्यमनाइशुभ्रोऽसगोह्ययं पुरुप.' (मुण्डकं.२.१.२) इत्याद्याः अतोऽशरीरत्वरूपो मोक्षो नित्यइति न धर्मसाध्यः तथा च श्रुतिः- अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्राहाता तात् । अन्यत्र भूताद्भव्याच यत्तत्पश्यसि तदद ' (क.२ २२.१४) इति ॥ अपि च उत्पत्तिप्राप्तिवि. कृतिसंस्कृतिरूपेण चतुर्विधंहि साध्यत्वं मोक्षस्य न सम्भवति । न तावदुत्पाद्यः मोक्षस्य ब्रह्मस्वरूपत्वेन नित्यत्वात् नापि प्राप्यः आत्मस्वरूपत्वेन ब्रह्मणोनित्यप्राप्तत्वात् । नापिथि कार्य. दध्याढिवदनित्यत्वप्रसङ्गादेव नापि संस्कार्यः संस्कारोहि दोषापनयनेन वा श्रुतप्रकाशिका नेति । अन्यथाऽनिष्टमाह-नियोगेति। मोक्षानित्यत्वस्य तदनिष्टतामाह-मोक्षस्येति । मियागो विपरीतपलपट श्वत्याह- किंचेति । द्वारणेन्यन्तेन प्रसञ्जनीयप्रसञ्जक्योाप्तिर्दर्शिता । अवर्जनीयमित्यन्न प्रसङ्गः । तत कि त्यत्राह-तस्मा दिति । तस्मात् ससारपरत्वप्रसङ्गात् वाक्यस्य ससारपलवस्य निवृत्त्या व्याप्य धर्मसभ्यवच निवृत्तरिय मेय. स्थ शरीररूप वश्चन्या च नियोगासाध्य वमाह-तथाचेति । अशरीरत्वरूपे मौः धर्माधर्मफलरूपप्रियाप्रियसन विरहार णात् मोक्षस्य धर्मसाध्य वामान: फलिइत्याह-इत्यशरीरत्वरुपइति ।। ए नियागसा यावे मोक्षस्य धर्माधर्मपलसम्बन्धराहित्यश्रवणानुपपत्तिरिति श्रुत्सांपत्तिम्चा भवति । यथा नियो गविशेषस्य पापनिवृत्तिः पलमुच्यते तदन्नियोगविशेषस्य बन्धनिवृत्ति व समतत्या-नचेति । नियोगदिशपर विशेषशब्दाम्या प्रायश्चित्तपापक्षपणे विवक्षिते ; कुतइत्यत्र ह-अशरीरत्वस्येति । अमरत्वस्य म्वरूपावे श्रुतिम ह- यथाऽहुरिति । अप्राणइति । अप्राणमनसम्बधामापाद शरीराव सिद्ध मगरस्यहि प्रागमनसम्बन्धइतिभार अत अरित्तस्यामस्वरूपत्वावगमादित्यर्थः । नकल कर्मपलसम्म विरहादशीर ८ साविक सच नियागराय व . चस्सिदः अपितु कष्टात्तश्चेत्याह-तथा च श्रुतिरिति । . अन्यत्र धर्मात् धदन्यत्र घगविना अनन सन धग हित्यमुतम् । सबन्धम साध्यसाधनभाव इतिभार. | अत्र कृताकृतशब्देन प्रियमा मुयो भूतभयदायो भूतभ सध्यती । मुगान्तरेण मोउस्य नियागसाव्य व दूषयति अपिचेति । साध्यत्वस्य वैविध्ययदस्तदसम्माह-उत्पत्तीति मावशब्देन कि निवृत्ताविद्य स्वरूप पिक्षितम् ! आविद्या निवृत्तिन्ति विकल्प स्वरूप दिया ये दिसायला नुपतिमाह-नतायटित्यादिना । निपने पाय प्यग्निानि र घसाभाररूप धादिनि वस्यो मरमारांहीत्यादि। - .. .

·ममन्वय १.१४] शङ्करमाया दूषणानुवादः ७१ श्रीभाप्यम् गुणाधानेन या साधयति न तावद्दोपापनयनेन नित्यशुद्धत्याहह्मणः नाप्यतिशयाधानेन अनाघेयातिशयस्वरूपत्वात् । नित्यनिर्विकारत्वेन स्वाश्रयाया. पराश्रयायाश्च प्रियायाधि पयतया न निघणेनादर्शादियदपि संस्थार्यत्वम् । नच देहस्थया नानादिक्रियया अत्मा संस्क्रियते किंत्यविद्यागृहीतस्तत्सद्गतोऽहंफर्ता तत्फलानुभवोऽपि तस्यैव । नचाहंक्तयात्मा तत्साक्षित्वात् तथा च मन्त्रवर्णः 'तयोरन्यःपिप्पलं स्याद्वत्ति अनननन्यो अभिचाकशीति [मुण्डक.३.१.१) इति 'आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं मोक्तेत्याटुर्मनीपिणः ' [फठ.३.४] 'एकोटे- यस्सर्वभूतेषु गृहस्सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा कर्माध्यक्षस्सर्वभूताधिवासस्साक्षीचेता केवलो निर्गुणश्च' (श्वे.६,११) 'सपर्यगाच्छुल्लमकायमव्रणम[स्ना)स्था)विरं शुद्धमपापयि- द्धमितिच अविद्यागृहीतादहकर्तुरात्मस्वरूपमनाघेयातिशयं नित्यशुद्धं निर्विकारं निष्कृप्यते तसादात्मस्वरूपत्वेन नसाध्यो मोक्षः । यद्येयं किंवाफ्यार्थशानेन क्रियतइतिचेत् मोक्षप्रतियः श्रुतप्रकाशिका - अत्र नित्यशुद्धशम्दन परमार्थदोषान-वयोऽभिप्रेतः । नित्यशुद्धस्य निशिषस्य वानुनी दायापन यनगुणाधानरूपसरकार. विषयव नित्यशुद्ध धानाधयातिशयत्याम्या नास्तीत्युक्तम् ॥ अथ क्यिाविषय-यामावात् सस्कारविषयत्वाभावउच्यते । नित्येत्यादिना । * निर्विकारत्वेन क्रियाविषय वाभावः कथम् ? इत्य यलियाविषयभूत तद्धि सविकारं दृष्टम् । यदा दर्पणो हस्ततले निघृष्यते तदा दर्पणाश्रया प्रिया । यदा दर्पण पाणिनिध्यते तदा पाण्याश्रया क्रियेति स्वाश्रयपराश्रयत्रिययादर्पणोदाहरणम् क्रियाविषय-वाभावेऽपि सरका यच दृष्टमित्यवाह-नचेति । करसस्क्रियतइत्यत्राह-किंत्विाते । अविद्यागृहीतः अविद्याकल्पितः तेनातिशयाधानानुगुण- विकारिन्य सूचितम् । यदा अघिद्यागृहीतइति शुद्धयशुद्याटिभ्रमवत्तया शुद्धिसापेक्षावं दर्शितम् । अहङ्कर्तुराप देहादि लक्षणत्वात् ।। कथ देहगतरनानादिमिस्तस्यातिशयइत्यत्राह-तत्सद्गतइति । * तत्सङ्गत. देहसङ्गन , आत्मनः फलभोक्तृत्वात् सएव सस्कार्य इत्यत्राह-तत्फलेति। फल भोत्ताऽहमर्थश्चे सएवात्मेत्यत्राह-नचाहमिति । हेतुमाह-तदिति । यो यस्यसाक्षी सहि नतद्भवतीतिमाय. | साक्षिये माना- तथाचेति । तयोरम्य इत्यादेश्यमर्थः हङ्कार्यशतया मनोरकः परभौता अन्योऽनभन्निति अहङ्कतंत्र भौत्तेति स्पष्ट दर्शयति । आत्मेन्द्रियेति | आत्मा देहः देहादिसबन्धस्य भोक्तृ वादारमनी ऽशरीरत्वाप्राणत्वामनस्कत्यादिश्रवणादनश्ननित्यभोक्तृ वश्रवणाच, भोवतुर्विरक्षण आ मत्यभिप्राय. या आ मशन्दरसहि. दात्मपरः ततश्च तद्युक्तस्य भोक्तृत्वात्तस्य भोक्तृत्व नास्तीत्यहङ्कारस्यैव भोक्तृत्वमित्यभिप्राय: 1 ' एकोदेव' इत्यत्र कवर- शब्देन * पगन्धयराहित्य विवक्षितमिति * तस्यानोपयोग. निर्गुण: गुणवश्य वादभोत्तेत्यय: साक्षी अहवारे व्यानि यमाण स्वय साक्षिमाप्रतयाऽवस्थानान्नभोक्ततिभावः। सपर्यगादिति । शुक्ल, अविद्यारहित वासनारहित वा शुद्धमपाप- पिद कर्मफलरहित कर्मरहित च पर्यगात् गत्यात्रुद्धयर्था: * अमन्यतेत्यर्थः ॥ उदाहृतश्रुतिप्रतिपन्नाकारोपेतमात्मस्वरूप वदति अविद्येति । अहङ्कतुनिष्कृयतदान्वय. । मुक्तरसाध्य व निग. मयति तस्मादिति । शान यर्य शङ्कत यहोवमिति । परिहरति मोक्षेति । प्रतिबन्धनिवृत्तेर7 साव्यन्य अतिसिद्धमाह 1 ·शङ्करमाप्योक्तदूपणानुवादः [समन्वय ११.४ . श्रीभाष्यम न्धनिवृत्तिमात्रमिति चूमः । तथा च श्रुतयः-- त्वंहि नःपिता योऽस्माकमविद्यायाः परंपारं तारयसि ' प्रश्न.६.८ ' श्रुतं ममेव भगवद्दोभ्यस्तरति शोक्मात्मविनिति सोऽहं भगव- शोचामि तंमा भगवान् शोकस्य पारं तारयतु '.छा.७.१.३ तस्मै मृदितकपायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान् सनत्कुमार' इत्याद्या । तस्मानित्यस्यैव मोक्षस्य प्रतिबन्धनिवृत्ति क्यार्थज्ञानेन क्रियते । निवृत्तिस्तु साध्याऽपि प्रध्वंसाभावरूपा न विनश्यति । 'ब्रह्मवेद ब्रह्मव भवति ' मुण्डक ३.२.१ 'तमेवं विदित्वातिमृत्युमेति' श्वे.३८. इत्यादिवचनं मोक्षस्य वेदनानन्तरभावितां प्रतिपादयन्नियोगव्यवधानं प्रतिरुणद्धि । नच विदिक्रियाकर्मत्वेन या ध्यानक्रियाकर्मत्वेन वा कार्यानुप्रवेशः उभयविधकर्मत्वप्रतिषेधात् 'अन्यदेवतद्विदितादथो अविदितादपि' केन १.३.५. 'येनेदं नर्व विजानाति (तत्के)त)केन विजानीयात् ' वृ.४.४१४ 'तदेवं ब्रह्मत्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ' (केन.१.३.५] इतिच नचैतावता शास्त्रस्य निर्वि- पयत्वमविद्याकल्पितभेदनिवृत्तिपरत्वाच्छास्त्रस्य । नहीदन्तया ब्रह्मविषयीकरोति शास्त्रम् अपितु अविषयं प्रत्यगात्मस्वरूपं प्रतिपादयदविद्याकल्पितज्ञानज्ञातृशेयविभाग निवर्तयति । तथा च शास्त्रम्-'नदृष्टेष्टारं पश्येः' (पृ.६.४.२) इत्येवमादि । नच शानादेव बन्धनि त्तिरिति श्रवणादिवियानर्थक्यम् । श्रुतप्रकाशिका तथाचेति । प्रतिबन्धनिवृत्तेसा यत्व निगमयति तस्मादिति । प्रतिबन्धनिवृत्तसाव्यविनानित्य व स्यादित्यत्राह-निय. त्तिस्त्विति । अयपरिहारो नियोगसाध्य वपत्रेऽपि तुल्यइतिचेत् ।नयोगसाध्यावे प्रपञ्चसत्य व स्यादित्यभिप्रेताम युक्त यात् नियोगसाध्यापक्षे चातस्वारस्यहानिमाह--ग्रह्मेति । श्रुतिस्वारस्यमेव विळम्ब न सहत इतिभावः । कथ नियोगव्यव- धानप्रतिरोधः विधिशेषतयाहि बहाणसिद्धि. तसिद्धयर्थ नियोगरस्वीकार्यइति शङ्काया नियागशेष व विधिकर्म चेन ध्यान कर्मत्वेनचोभयथाऽपि न सभवतीत्याह-नच विदीति । वेदन शान, उपासन शानविशषः । अब वेदनश-दो निष्प्र- पञ्चीकरणशानविशेषे विश्राति विवक्षावशात् । अतो निष्प्रपञ्चीकरणानयोगवादस्यापि दूषण फलितम् । विध्युपासिकर्म- याभाने श्रुतिमाह--अन्यदिति । विदितात् शेयात् अपिदितात् शास्त्यिर्थः । अयदेवेति विदिकर्म वनिषेधः तदेवेति ध्यानकर्मत्यनिषेधः विदिकर्मत्वाभावे शास्त्रोद्यन्यासिद्धया शास्त्रस्य निर्विषय वमाय परिहरति नचेति । 'नवेद' 'ब्रह्मवित्' इत्यादिभिदाणा घेद्यस्य प्रतीयत इत्यमाह-नहीदन्तयेति । इदन्तया प्रमयतया अपिरियति । प्रन्य- गामस्वरूप निर्विशेषमविषयतया प्रतिपादयतीत्यर्थः । शास्त्रस्य भेदनिवृत्तिपर व दर्शयति । तथाचेति । शानाटय म.. निवृत्ति मात्र प्रत्यक्षविरोधरस्यादित्याशङ्कय शायरोध तायपरिहरति नच ज्ञानादिति । श्रवणादिविद्धपानर्थस्य- गूढार्यसनः अहयानुपादेयास्तुविषयस्यात्-भिर्धानि तर्हि 'आत्मा या अरे द्रष्टव्यश्रोतव्य. ' इत्यादीनि विधि छायानि सपा नानि । स्वाभाविकप्रवृत्तिविषयीयमुवीकरणानीति भूमः योहि बहिन्यः प्रवर्तते पुरुषः इष्टमे भूयादनिष्ट माभूदिति, नघ सवात्यन्तिकं पुरुणा लमो तमान्तिकपुरणार्थवाछिन स्वाभाविकका रणत्तिगानगदिमुनीकृत्य प्रत्यायो साया अभियान 'आत्माया अरे द्रष्टव्यः' इत्यादीनि ' rid () भाप्योभायमार-नप मानादेयादिना । - ·समन्वय ११४] अर्थस्यापिधेयत्वेऽपि श्रयमाणविधिवाक्योपपत्तिः प - श्रीमाप्यम स्वभावप्रवृत्तसकलेतरविकल्परिमुखीकरणद्वारेण वाक्यार्थावगतिहेतुत्वात्तेषाम् । नच शा. नमात्रात् वन्धनिवृत्तिनदृष्टेति वाच्यम् । बन्धस्य मिथ्यारूपत्वेन शानोत्तरकालं स्थित्यनु. पपत्तेः । अतएव न शरीरपातादूर्ध्वमेव बन्धनिवृत्तिरिति वक्तुं युक्तम् । नहि मिथ्यारूप. सर्पभयनिवृत्तिः रजयाथात्म्यज्ञानातिरेकेण सर्पविनाशमपेक्षते । यदि शरीरसम्बन्ध.पा रमार्थिकः तदाहि तद्विनाशापेक्षा सतु ब्रह्मन्यतिरिक्ततया न पारमार्थिकः । यस्यतु यन्धो न निवृत्तः तस्य ज्ञानमेव नजातमित्यवगम्यते शानकार्यादर्शनात् । तस्मात् शरीरस्थिति र्भयतुवा मावा वाक्यार्थज्ञानसमनन्तरं मुक्तएवासो। अतो नध्याननियोगसाध्यो मोक्ष इति न ध्यानविधिशेषतया ब्रह्मणस्सिद्धिः अपितु 'सत्यज्ञानमनन्त ब्रह्म' (तै.आन.१७) 'तत्त्वमसि' (छा.६.८.७) 'अयमात्मा ब्रह्म' (मांडू.१.२) इति तत्परेणैव पदसमुदायेन श्रुतप्रकाशिका मिति । श्रवणमननयोरपि विधेयत्व पूर्वपक्षिणोक्तमिति नविरोधः । उतइत्यत्राह-स्वभावेति । स्वभावप्रवृत्तशब्देना नादिप्रवृत्त व निरभितम् ॥ अथ प्रत्यक्षविरोध परिहरते नच ज्ञानमानादिति । कयमित्यत्राह-वन्धस्येति । कथ स्थित्यनुपपत्ति' बन्धो त्यनुवर्ततइति शङ्का यस्यतु बन्घइत्यादिना परिहरिष्यते । उक्तादेव हेतोशरीरपातानपेक्षत्वमाह-अतएवेति । दृष्टान्तेना- पपादयति नहीति । दृष्टान्ते दर्शितमर्थ व्यतिरेकमुखेन दान्तिके विवृणोति यदीति । पारमार्थिक वविपर्ययमाह-स. त्विति । विप्रतिपन्नमपारमार्थिक ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वात् शुक्तिरूप्यवदितिभाव । ज्ञानोत्तरकालस्थितिरनुपपन्नाचेत् कथ बन्ध. स्यानुवृत्तिरित्यत्राह-यस्यविति । यस्यत्वानिवृत्त अनिवृत्तइति प्रतीति तस्य शानमेव नजात ताकार्यादर्शनादिति । कार्याभावस्य कारणाभावमात्र याप्यत्वाभावेऽपि सामग्रयभाव याप्यत्वात् भ्रमनिवृत्ति प्रतितत्त्वज्ञानस्य सामग्री वारदमा- वेन शानामाव. कल्प्यतइति न प्रत्यक्षविरोधइत्यर्थ ॥ ज्ञानोत्पत्यनन्तर बन्धनिवृत्ति निगमयरि तस्मादिति । शरीरस्थितिर्भवतुवा मावेति । दधपेर परप्रतिभासय. छरीरप्रतिभासोऽनुवर्तेत वा निवर्तेतवेत्यर्थ । मुक्तएवासाविति । बन्धस्य छिन्नमूलतया दग्धपट पदकार्यकरइतिभावः । चन्धनिवृत्तनियोगनैरपेश्यसाधकहेतुभिर्विधिशेषतया न ब्रह्मणसिद्धिरित्याह-अतइति । अत' वाक्यार्थज्ञानमात्रसाध्य- स्वात् । तर्हि ब्रह्मण. कथ सिद्धिरित्यत्राह-अपित्विति । तत्परेणैरेति । भेदनिषेधपरैर्वाक्यनिर्विशेषतया सिद्धयतीत्यर्थः । गूढार्थसप्रह अत्र पञ्चपादिका-'अत: भूयमाणाअपि विघय कवलप्रमाणवस्तुपरत ने जाने अकिंचित्करत्वा कुण्ठीभवन्ति । अतोऽर्थवादतयैव आ मशानस्तावक वेन तदु-मुसीकरणात् सामर्थ्यसिद्धबहिर्मुग्यतानिरोधाच, विधिकार्यझेशस्य विद्यमान स्वादिषयहव लक्ष्यन्ते । 'द्रष्टव्यश्रोतव्य ' इत्येषोऽर्थवाद. । एतच्च सर्व प्रथमसूनशैव सूत्रित विवृत च भाध्ये पिच नेवायविधी कृत्य , किंतर्हि । 'अहंकृत्यतृचश्व इति अहे कृत्य । एतन 'आ मत्येवोपासीत "आत्मानमेव लोकमुपासीत' इत्येवमादीनि विधि छायानि वाक्यानि व्याख्यातानि वैदित यानि । अता हानोपादानशू या माऽवगमादय कृतकृत्यता प्रतीयते , श्रुतिस्मृतिवादानी च तथाप्रस्थितत्वात् ' इति ॥ 10 - .

·- क्षशानमिति अन्यमत प्रदर्शितम् । तदेव युक्तमित्यभिप्रेत्य विवरणानुसारेण ध्यान नियोगवादिमनदूषण नपरतायुपपाद. ७४ समन्ययाधिकरणाङ्करभाष्योजदूषणपर्याोचनोपक्रमः [समन्वय १-१५ श्रीभाष्यम् सिद्धयतीति-तदयुक्तम् वाक्यार्थशानमात्रात् यन्धनिवृत्त्यनुपपत्तेः। यद्यपि मिथ्यारूपो बन्यो ज्ञानवाध्यःतथाऽपि यन्धस्यापरोक्षत्वात् नपरोक्षरूपेण वास्यार्थज्ञानेन सवाध्यते । रज्ज्यादा- श्रुतप्रकाशिका यद्वा सिद्धरूपार्थपरणवेत्यर्थ.1 सिद्धपतीति । ब्रहोत्यर्थलम्यम् । एतदद्याननियोगवादी दूषयति तद्युक्तमित्यादिना । कुत इत्यनाह-वाक्यार्थेति । प्रपञ्चमिथ्यात्ववादिना ज्ञानाद्वन्धनित्यनुपपत्तिः क्यमुच्यत इत्यत्राह-यद्यपीति । शान निवर्त्य चोपगमेऽपि वैषम्यमाह-तथापीति । परोक्षशानस्यापरीक्षभ्रमागराधका दृष्टा-तमाह-रज्ज्यादाविति । आदि- गूढार्थसग्रह ननु सम्यग्दर्शनस्य फररूपत्वात् प्रमाणाधीन वाचाविधेयतेति युक्त। तस्यार्थवादता, श्रवणादयस्तु क्रियारूप वा- सिम्यग्दर्शनस्य दृष्टादृष्टोपकारितया विधेयाएवेति, तदाह-एतच्च सर्व प्रथमसूत्रणवति । मनननिदिध्यासनोपहित्स्य श्रवणस्य सम्यग्दर्शनाय विधेयत्वमङ्गीकृत्य प्रथमसूत्र प्रवृत्तमित्यर्थः । विधीनामाप सता स्वावकत्वमुक्तम् , इदानी शन्द स्यार्थान्तरमाह-अपिन नैरामिति । ननु माभूयन् ज्ञानविषय., उपासनविधिस्तु अयतइति नेत्याह-एतेनामेत्येवोपासी. तेत्यादि । सर्वत्रैवकाराविशेषणश्रवणात् अहमिति स्वभावप्राप्तप्रत्ययावृत्यनुवादेन विषयविशेष प्रतिपाद्यतइति । तोहानो पादानशून्येत्युपसहरति ' इति विवरणम् ॥ शङ्करमाध्ये- ननु श्रुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्व ससारित्वदर्शनात् न रजस्वरूपक यनवदर्थवावमि युत्तम । अत्रीयते नागतब्रह्मामभावस्य यथापूर्व ससारित्व शक्य दर्शयितु वेदप्रमाणजनितब्रहा मभावविरोधात् । नहि शरीराद्या माभि- मानिनो दु.समयादिमत्त्व दृष्टमिति तस्यैव वेदप्रमाणजनितब्रह्मात्मावगमे तदपिमाननिवृत्तौ देव मिथ्याशननिमित्त दुस भयादिमत्व भवतीति शक्यं कल्पयितुम् ' इत्यारम्य 'तस्मान्नारगतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्व ससारित्व, यस्य तु यथापूर्व ससारिन्य नासावयगतब्रह्मात्मभावदत्यनवद्यम् । य पुनरुक्त श्रवणापराचीनयोर्मन ननिदि यास्नयाईनाविधिदय व व्रहण न स्वरूपपर्यवसायियमिति-न ;अगत्यर्थत्वान्मनननिदिध्यासनयोः। यदिह्यवगत ब्रह्मान्यत्र विनियुज्येत भवत्तदाविधि शेषत्व, नतु तदस्ति । मनननिदिध्यासन योरपि श्राणपदवगत्यर्थावात् ' इति (४.अधिकरणे) उत्त: ध्याननियोग वाद- दूषणपरिहारः नघटनइति ध्याननियोगवादिमुखेनैव निरूपयति-तयुक्तमित्यादिना ।। उदाहन(श) भाप्ये अवगतिश-दस्य साक्षाकारार्थक्ताया: सद्वितिसमतत्वेन 'श्रवणवदवगत्यर्थ या ननिदि- पासनयोः' इत्यत्र मननानदिध्यासनयोरपि नविधिः इत्यर्थ एव विवक्षित. 1 पूर्वपक्षिणा तत्र विधेरेय शाईत वात् । पराचीनत्व मनननिदिध्यासनयोः शङ्कराचार्याणामपि समतम् । एव अयणमेष साक्षात्कारे अङ्गिभूत प्रधान कारण मनननिदिध्यासने फले पकायने वाक्यादेव शान्दापरोक्षशान जायतइति विवरणकारसिद्धान्तः शङ्कराचार्याणामराम्मत इति B | क्रमिक: अरणमनननिदिध्यासनै. अपरोक्षशानमेय शङ्कराचार्यसमतमिति पुपूर्वपक्षे (५२.पु) उदाहृत (स.३. सि.सा.स.८१०-८१८) श्लोकैरेय सिद्धयति । विवरणएव धाक्या प्रथमतः परोपज्ञान मननानिदिध्यासनानन्तरमपरो. - - यति-वाक्यार्थहानमात्रादित्यादिना ।। पन्धस्यापरोनरूपत्यादित्यादि । अयमर्थ भामन्या म्यतः । तस्मानिविचिकितशाग्दशान सन्ततिभ्योगामना ·ममन्वय ११४ १४] विवरणसम्मतमान्दप्रत्यभस्य भाग-युक्तदिगा दूषणम् श्रीभाष्यम वपरोक्षसर्पप्रतीता वर्तमानायां नाय मो रजरेपेत्याप्तोपदेशजनितपरोक्षसर्पविपरीतशान- मात्रेण भयानिवृत्तिदर्शनात् । आप्तोपदेशस्यतु भयनिवृत्तिहेतुत्वं वस्तुयाथात्म्यापरोक्ष. निमित्तप्रवृत्तिहेतुत्वेन । तथाहि रज्जुसर्पदर्शनभयात् परावृत्तः पुरुषो नायं सो रज़रेषे- त्याप्तोपदेशेन तद्वस्तुयाथाम्यदर्शने प्रवृत्तस्तदेय प्रत्यक्षेण दृष्ट्या भयान्निवर्तते । नच शब्दएव प्रत्यक्षशानं जनयतीति वक्तुं युक्तम् । तस्यानिन्द्रियत्वात् शानसामग्रीप्विन्द्रि याण्येवह्यपरोक्षसाधनानि । नचास्यानभिसंहितफलकर्मानुष्ठानमृदितकपायस्य श्रुतप्रकाशिका शब्देन भूदळनादिगृहाते । सर्पविपरीतशान रजुशान तेन भयानिवृत्तिश्वेदाप्तोपदशानर्थक्य स्यादित्यतआह-आतोपदे शस्येति। अनेन प्रथमसूत्रे प्रवलप्रमाणाधितत्वेन भयादिकायतु निवर्तते इतिभाष्यार्थीज्ञायते आतोपदेशस्य भयादि कार्यनिवृत्तिहतु व वस्तुयाथात्म्यापरोक्ष्यनिमित्तप्रवृत्तिद्वारकामतिहि रस्य भाष्यस्यार्थः । इममर्थ दृष्टान्तदर्शयति तथाहीति अस्स्वपरोक्षज्ञानमेव तादृशभ्रमविरोधि शन्दएवापरोक्षनान जनयतीत्याशङ्कयाह-नचेति । हेतुमाह-तस्येति । व्यानि दर्शयति ज्ञानेति । नचानिन्द्रियत्वेऽप्यालोकादेरपरोक्षज्ञानजनकन्व दृष्टमिति हेतोव्यभिचारः . इन्द्रियप्रधानक्साम प्रयननुप्रविष्टत्वस्य विवक्षितत्वात् । एतच ज्ञानसामग्रीवित्यनेन सूचितम् ज्ञानसामग्रीषु सपरिकरास्थिन्द्रियलिङ्गश-दस- (माव))शानुपपत्यनुलघिवित्यर्थः । इन्द्रियाण्येवेति । आलोकादिसहकृत्तानीतिशेष । इद्रियमेव योगिनोऽव्यवहिता दिक ज्ञापयति । तथा विवक्षितपुरुषविशेषस्य वाक्यमपरोक्षशान जनयतीत्याराष्ट्रय परिहरति नचेति । अस्य पुरुषस्य हेतु- गूढार्थसंग्रहः कर्मसहकारिण्यविद्यादयोच्छेदहेतुः। नचासावनु पादितब्रह्मानुभवा तदुच्छेदाय पर्याप्ता; साक्षात्कारस्पोहि विपर्यास: साक्षा- स्काररूपेणैव तत्वज्ञानेनोच्छिद्यते, नतु परोक्षावभासेन , दिड्मोहालातचफचल दृक्षमरुमर्गचि सस्लिादिविभ्रमप्वपरीक्षावभा सिषु अपरोक्षायभासिभिरेव दिगादितत्वप्रत्ययै निवृत्तिदर्शनात् । नोसल्याप्तवचनारङ्गादिनिश्चितदिगादितवाना दिमोहा दयो निवर्तने । तस्मात् त्वंपदार्थस्य तत्पदार्थवेन साक्षात्कार एपितव्यः । एतावताहि वपदास्य दु:तिशोक वाटिसा क्षात्कारनिवृत्तिः नान्यथा' इति ॥ मच शब्दएय प्रत्यक्षज्ञानं जनयतीत्यादि । उक्त च वाचस्पतिना भामत्या--'नचेष साक्षात्कारो मीमासा सहितस्यापि शब्दस्य प्रमाणस्य फ्ल्म् अस्तुि प्रत्यक्षस्य ; तस्यैव तत्परत्वनियमात् । अन्यथा कुटजबीजादपि वटाकु- रोन्पत्तिप्रसङ्गात् । तस्मानिर्विचिकि सवाक्यार्थभावनापरिपाकसहितमन्तःकरण विपदार्थस्यापरोक्षस्य तत्तटुपाध्याकागनेशन तपातामनुभावयतीति युक्तमिति । राना मतमते मनसइन्द्रियत्वमेवेति भामत्या स्फुटम् । मनस इन्द्रिय व भावप्र- काशे स्थापितम् । विवरणकारपक्षमारय दूश्यते नचेत्यादिना । मृदितकपायस्येति । 'स्मै मादतकायाय तमस. पार दर्शयति भगवान् सनत्कुमारः दान भुरत्राभिप्रेता। तस्मात् 'तत्त्वमसि' इत्यादः श्रुतमयन शानन जीवा मन.परमात्ममाव गृहीत्वा तन्मूल्याचोपपत्या व्यास्थाप्य तदुपासनाया मावनापराभिधानाया दीर्घकाल्नैरन्तयवत्वं ब्रह्म साक्षा कारफ्लाया यशादीनामुपयोग । यथाऽऽहु-'सतु दीर्घकाल्नरन्तर्यसत्कारसेवित दृढभूमि. ' इति । ब्रह्मचर्यतप श्रद्धायशादयश्च सत्कारः, अतएव श्रुति. 'तमत्र धीरोविज्ञाय प्रज्ञाकुचीत ब्राह्मणः' इति विज्ञाय तोंपकरणेन शदेन .

·भामतीकल्पत नुवादः [समन्वय १-१.४ श्रीभाष्यम् माह- . श्रवणमनननिदिध्यासनविमुसीकृतवाह्यविषयस्य पुरुषस्य वाक्यमेवापरोक्षशानं जनयति निवृत्तप्रतिबन्धे तत्परेऽपि पुरुषे ज्ञानसामग्रीविशेषाणामिन्द्रियादीनां श्रुतप्रकाशिका -निवृत्तेति । अनमिसहितेत्यादिपदद्वय हृदि निधाय विशेषणद्वयमाह-निवृत्तप्रतिवन्धे तत्परेपाति । स्वविषय नियमातिक्रमादर्शनेनेत्यत्र *विषयशब्दस्साध्यपर: स्वसाध्यशानानतिक्रमदर्शनेनेत्यर्थः । शब्दसाध्यशान पर क्षमेव शम्दस्तु स्वसाध्य परोक्षज्ञान नातिक्रामतीति यावत् मनसः परोक्षापरोक्षज्ञानसाधारणहेतु यात् । शब्दस्तु रिङ्गस्येव परोक्षज्ञा नभानहेतुत्वानयोगिमनस्साम्यमितिभावः ॥ ननु शब्देनाप्यपरोक्षज्ञान जायते 'दशमस्वमसीति' वाक्येन दशमोऽहम्त्यिपरोक्षज्ञानोत्पत्तिदर्शनादिति । तर उपदेशानन्तर शीघ्रभाविप्रत्यक्षसामीजन्येन ज्ञानेन पूर्वज्ञानस्य भेदाग्रहेण प्रत्यक्षवारोणत् तदा[पदेशात् पूर्वभाविनव कपरिसङ्ख्यानजनितसरकारवशेनाविलमिताह्यपेक्षाबुद्धिीयते । यथा घोऽयमि युक्ते घट पश्यतोऽपरोक्षप्रायजन्या नतु घटोऽयमिति वाक्यजन्या वाक्यत्वापरोक्ष्यनिमित्तचक्षुर्व्यापारहेतु तथा दशमस्त्वमसीति वाक्य दशमोऽहमिति बुद्धि. निमित्तस्य पूर्ववासितापेक्षणीयवस्तुप्रतिसन्धानस्य हेतुः नत्वपरोक्षावभासहेतुः, तत्तत्प्रतीतिसामग्रीव्ययहित्स्य तत्त सामग्री वाभावात् । विमत प्रत्यक्षज्ञान न वाक्यजन्य प्रत्यक्षज्ञानत्वात् अनुपदिष्टवाक्यस्य दशमोऽहमिति प्रत्ययवत् । विमत वाक्य न प्रत्यक्षज्ञानजनक वाक्यत्वात् सप्रतिपन्नवदिति । एवं सामग्रीशैघ्रयेणान्यथासिद्धयापरिहारः वस्तुयायाम्यापरोक्ष्यनि मित्त प्रवृत्तिहेतुत्वेनेति भाष्येणाभिप्रेतः ।। * नच वाक्यजन्येऽपि शाने विशेष्यभूताहमर्थप्रत्यक्षतामात्रेण विशिष्टानुप्रविष्टविशेषणार स्थापि प्रत्यक्षतत्विा- च्यम् , अह समानाधिकरणशब्दोलखितप्रतीतेरपरोक्षवनियमश्च नास्ति सुखदु साद्यनुमितपुण्यपापस्य पुरुषस्य पुप्यकृदह पपदहामित्यादिप्रतीतेः पुण्यपापयोरापरोक्ष्यादर्शनात् । धर्मिप्रत्यक्षतामात्रेण धर्म प्रत्यक्षरये लैङ्गिके पर्वतोऽनगनिशाने गूढार्थसग्रह. प्रज्ञा भवना कुनित्यर्थ । भर च यज्ञादीना श्रेय परिपायकल्पानियहंणदारेणोपयोग इति केचित् पुरुसकारद्वारेणे त्यन्ये' इत्यन भामत्या कर्मणामुपयोग उक्तः ॥ अन पायमर्दने कर्मणा हेतुत्व 'कषायपत्ति कर्माणि ज्ञानतु परमागतिः । क्याय मंभि.पक्के ततोज्ञान प्रवर्तते' इति (प.) उदाहरचनसिद्धमित्यभिप्रेत्य अनभिसहितफलकानुष्ठान युक्तम् । पुरुषार्थाधिकरण 'अविद्यया मृ यु ती' इत्यत्र शङ्करभाष्यानुसारेण उत्तार्थ एवाभिप्रेतइति प्रमाणमालयामानन्दबोधयतिभिः सिद्धान्तितमिति प्रथमाधि. करणे (९९.पु) निरूपितम् ॥ ततस्तु तपश्यति निष्कळ ध्यायमानः' इतिश्रुतेः प्राक् (८५-१.१) उदाहतवि उरण तार्थमेशह-श्रवणमननेत्यादिना । अत्र 'नचेष साक्षात्कारः' इत्यादि(७५)पुटोदाहृतमामतीव्याख्याभून: कल्प. त: अपमभिसाधेः । स्वओडाराक्षस्थापि ब्रह्मणः पारोश्य भ्रमगृहीतम् तत्रापरोक्षप्रमाकरगादेव त साक्षात्कार: अन्त करण च सोपाधिक आ माने जनयत्यहवृत्तिमिति मिद्धमस्यामन्यारोक्षधीहेतु गम् । तत्तु शम्दजनितहामियधी सन्ततिवासित त पदलक्ष्यग्रन्नात्मता जीवे साक्षात्कारयति । अमित्र पूर्वानुभवसस्कारयासित । तदन्तापलक्षितपर्याय - . .

·समन्वय १.१-४) परिमलानुवादः . . श्रीभाष्यम स्वविषयनियमातिक्रमादर्शनेन नंदयोगात् । श्रुतप्रकाशिका ऽमेरा प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः । तदेतदपिल स्वविषयनियमातिक्रमादर्शनेन तदयोगाटित्यत्राभिप्रेतम् । एवं शन्दस्यापरीक्ष गूढार्थसंग्रहः पयप्रत्यमिताहेतुः, शन्दस्तु नापरोक्षप्रमाहतुः क्लसः। प्रमेयापरोश्ययोग्यत्वेन प्रमायास्साक्षात्कार व देहावविषयानुदि. तेरपि तदापत्तिः । दशमस्त्वमसीत्यत्रापि तत्सचिवादक्षादेव साक्षात्कारः अन्धादेस्तु परोक्षधीरव । अपिच दरवयज- शानभावनाजापरोक्षधीः। मूलप्रमाणदायेन न भ्रमत्वं प्रपद्यते ।' नच प्रामाण्यपरतस्वापातः अपवादनिरासाय र शुद्धय- नुरोधात् 'दृश्यतेत्वयप्रया बुद्धया' इत्यादेः नयवृहितवचनादित्यमुररीकारः 'साक्षादपरोक्षात् ' इत्येवमाकरिव धादश. दादुदेति नतु परोश ब्रीति, सातु करणस्वभावात् परोक्षाऽवतिष्ठने न भ्रमइति सर्वमयदातम् । इति ॥ अत्र परिमल:-'तत्तु शब्दजनितेनेति ।' उक्त च गीताविवरणे भाष्यकारैः 'शास्त्राचार्योपदेशशमदमाटिसंस्कृतं मन आमदर्शने करणमिति । नन्वपरोक्षब्रह्मविषयस्य शन्दस्यापरोक्षप्रमाहेतु वं न शक्यं प्रत्याख्यातुम् श्रवणजन्यापरोक्ष शाने सत्यापि पारीक्ष्यभ्रमानुवृत्तित्वसम्भावनादिदोषप्रतिबद्धस्य भ्रमनिवर्तनकार्याक्षमतया भवेदित्याशदयाह-इन्दरिवति । अभिव्यक्तचैतन्याभिन्नत्वमर्थापरोक्ष्यमिति तावन्नयुक्तम्', इत्यारम्य 'तस्मास्वाविषयक्शानाज-यशानत्व ज्ञानापरोक्ष्य मति निर्व क्तव्यम् । तच्चाक्षुषादिवृत्त्यभिव्यक्तचैतन्येषु नित्याभिव्यक्तसाक्षिचतन्येषुचानुगतम् । अनुमितिशाब्दज्ञानादिभ्यश्च तत्तति पयलिङ्गशब्दादिशानजन्येभ्यो व्यावृत्तम् ' इति । ' एवं च शब्दप्रमाणं स्वाविषयविषयकशानजन्यं परोक्षप्रमामेय जन- यतीति नापरोक्षप्रमाहेतुरितिभावः । नन दशमस्वमसीत्यादौ शब्दस्याप्यपरोक्षशानजनकत्व सिद्धमस्तीत्याशङ्कयाह-दश मइति । एवमनुमितेरपि पर्वताशे नापरोक्ष्य तत्रापरोक्ष्यभ्रमस्तु तदानीन्तनापरोक्षशानभेदाग्रहादिति द्रष्टव्यम् । अधाद स्वित्यभ्युपेत्याय परिहार: दशमोऽहमस्मीत्यपरोक्षशानं अन्तःकरणे न सभवति । शरीरविषयंचेत् पदीनेन्द्रियणवा ज्ञाना न्तरोपनयसहितान्त:करणेन वा संभवति । ननु भावनाजन्यसाक्षात्कारः कामिनीसाक्षात्कारयत् भ्रमस्स्यात् नचान्त:करण साहित्येन विशेषः तत्रापि तत्सत्वादित्यतआह-अपिचेति । ननु ब्रह्मसाक्षात्कारस्य मनःकरणकायाम्युपगमा यमनसा न मनुते ' इति श्रुतिविरुद्ध इत्यत्राह-दृश्यत' इति प्रागुपन्यस्तन्यायोपवृहिताया ' दृश्यते' इति श्रुतावपि 'अप्रथया सूश्मया' इति विशेषणात् 'यन्मनसा' इति श्रुतिरनवहितमनोविषया यथा ' तंवोपनिषदम् । इति श्रुतौ औपनिषद- मिति विशेषणात् 'यद्वाचाऽनभ्युदितम् ' इति विशिष्टशक्तिकविषयेतिभावः साक्षादपरीक्षादिति । यथा प्रत्यक्षरपश्रियः पादिलिङ्गजन्या वायोःप्रत्यक्षवानुमितिः स्वयंप्रत्यक्षविरहितेत्येतावदेव ! नतु वायौ प्रत्यक्ष वामावमवगाहते इति भ्रम व प्रतिपसे एवमिहापि योजनीयम् । इति च ॥ स्वविषयनियमातिक्रमादर्शनेनेत्यादि । शन्दस्यापरोक्षज्ञानजनकत्व यत्र क्व वा सर्वदार्शनिक्समत यदिस्यात् तदेयमुक्तिः घटेत । नच तथा कनिन्छब्दस्य अपरोक्षशानजनकत्वं सप्रतिपन्नम् । मण्डनमिश्रः वाचस्पतिश्च ध्यानानात रमानसापरोक्षशानमेव अविद्यानिवृत्तिहेतुः न शान्दसाक्षात्कारइति सिद्धान्तयतः । एतन्मतदयेऽपि श्रवणादौ नवापि विधिः ध्याननियोगवादिमतेतु विधिरिति विशेष: 'स्मै मृदितक्यायाय' इति श्रुतिरपि शान्दशानस्यापरोक्षवं साध. यितुं नालम् । तापूर्व स्मृतिला सर्वप्र-धीनां विप्रमोक्षः' इति श्रुतौ समाधमुंचिहेतुत्वं विवक्षितमिति प्रथमाधिकरणे . .

·'मनस गानुद्रष्टव्यम्' 'तदास्य विजजा' 'वेदान्तविज्ञान' इत्यादी साधिविक्षित: [ समन्वय १ १४ - । . गूढार्थसंग्रहः एव निरूपितम् । अतः समाधितात्पर्येणैव दर्शयतीन्युक्तिः । अतएव 'मनसैयान्द्रष्टव्यम् । (ब) इति श्रुतिरापि सङ्गच्छते । अत्र 'तमेव धीरो विशाय प्रज्ञा कुर्वीत ब्राह्मणः' इत्युत्तरश्रुतिः प्रज्ञा कुर्वीतत्यत्र ध्यान विवक्षितमिति मण्डनवाचस्पती व्यवस्थापयतः (ब) वार्तिके अन्य थाकरणेऽपि (शं)भाग्ये प्रज्ञास्मृतिरित्येवाओं वर्णितइति प्रथमाधिकरणेऽभिहितम् ।। एवं न 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इत्यत्र ध्यानमनुद्रष्टव्यमित्यर्थः । एतत्तापर्येणापि 'ध्रुवाम्मृतिः' इति छान्दोग्य- श्रुतौ अनुगन्दाभावेऽप्यनुशब्दघटनेन 'उपासन स्याद्धृवानुस्मृतिः' इति वाक्यकारोक्तिः । ध्यानानन्तरकालसमाधेः श्रु. तिषु मोक्षसाधनत्य विवक्षितं शङ्कराचार्याणामपि एतत्सम्मतमिति जिज्ञासाधिकरणे निरूपिम । अनयोसमाधिपरान आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यत्रापि (२.३.३९.सूत्रे) भाम-युक्त दिशा दर्शन समाधिरूपमेय विवक्षितम् । एतेन 'ज्ञान- प्रसादन विशुद्धसत्व. ततस्तुत पश्यति निष्कळ ध्यायमानः' इति श्रुतिरपि समाधिपरैव । तद्धास्य विजज्ञौ' इत्यपि भ्यानस्य विपूर्वकधातुना 'विज्ञानने त्यत्र ' निदिध्यासितव्यः' (वृ) इत्यत्रोक्तध्यानस् भिध नेन श्रुत्यत्रोत दिशा ममा. धिपर्यवसितध्यानपरैव 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थी' इत्यत्रापि विज्ञान ध्यानमेव । तस्य मननानन्तरकालिकायात प्रम- यासम्भावनाविपरीतभावना निवृत्यन-तर श्रुतार्थनिश्चयपरम् इति नैतच्छुतिरपि शाब्ट ज्ञानस्यापरोद व साधयिहमाम् । शान्दज्ञानस्य यत्र कवा अपरोक्षत्वस्याविप्रतिपन्नन्वे वेदान्तजन्यशानेऽपि अपरोक्षावकल्पन युत्तम । वाक्यजन्यज्ञानस्य कापि सप्रतिपविरहादपरोक्षल्यकल्पनं नसभवति । ज्ञानाकरणकं ज्ञानं प्रत्यक्षमिति ईश्वरप्रत्यक्षसाधारण्यमिति नैयायिकाः 'शातकारजज्ञानस्मृति वरहितागतिः । अपरोक्षेति निष्कर्ष नाव्याप्त्यादिप्रसञ्जनम् ॥' इत्याचार्यपादैः न्यायपरिशुद्धी नि पीतम् । अपरोक्षार्थविषयकत्वेनापरोक्ष वमित्याद्युक्तिः नैव विचारसहेति जिज्ञाधिकरणयुक्तभिरेव निर्णीतप्रायम । अद्वै तविद्याचारप्यय पक्षः नाभ्युपगतइति सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहे व्यक्तम् । एतेन (अ.सि.स.) चन्द्रिक्यो: 'तम्स:पार दर्श यतीत्यनुसारेण 'तद्धास्य विजज्ञी' इत्यत्रापि अपरोक्षमेव विज्ञानम्। 'वेदान्तविज्ञान सुनिश्चितार्थाः' इत्यत्र 'वि' इत्यनेन विशेषविषय व 'मु' इत्यनेनापरोक्षवं च बोध्यते अर्थपद मुख्यतस्तापर्यविषयग्रहापर ग्रन्दे ज्ञानवरणत्वक्लप्स शानेऽपणे क्षत्वमेकमेव कल्पनीयम्, मनसि करणव तजन्यज्ञाने साक्षात्कार बचे युभय कल्पनीयमिति गौरयम् । बहुल्तम तमसि लोचन हीनस्य दशमस्वमसीति वाक्यात् अपरोक्षनमनिवर्तक अपरोक्षज्ञान वलप्तम् | प्रमात्रभिन्नार्थविषयकत्व प्रत्यक्षन्वमित्या युनिः अभिनिवेशमूलैव । 'तमसःपारदर्शयति' इतिश्रुतौ ध्यानानन्तरकालीनदर्शन समाधिरूपं विवक्षितमिति विजौ' इत्यत्रापि तस्यैव विवक्षासि । प्रमाणासम्भावना प्रमेयासभावना विपरीतभायनानिवृत्तिः श्रवणमनननिदिध्यासनैरिति पीताम्युपगतम् । एवं च मननेन प्रमेयासम्भावनानिवृत्या निश्चयसपादनेऽपि विपरीत-वननि तिपय त निश्चय- स्थाकार्यकरत्वेन ध्यानेन विपरीतभावनानिवृत्तिनिश्चय समाधिरूप यमेव सुशन्दे विवई तम् इति प्रागुत्ताधएव पर्यवसा नम् । मृगनन्तग्शानस्यैवात्र विक्षितत्वेन मनसः इन्द्रिय वस्थापनेन योगिप्रत्यक्ष मनस.करण वैन समावि त करण- कवीसदम् । यत्रापरोक्षवव्यवहार तत्र साक्षात्कारियव्यञ्जविषयताविशेषेणैवोपत्तिः। ध्यानानन्तरकालिकशानेवायमे योपपतिरिति नाधिक किश्चि कल्पनीयम्। बहुल्तमे तमसि अधिस्य वाचप्रत्यक्ष वरि एयति रुतएव 'दामस्वमसि'इत्यहा निर्वाहाति शब्दस्य नापरोक्षधीजनकत्वं बोद्धृतन्याभिनार्थविषयकत्वमपराक्ष मितिनु जिज्ञासाऽधिकरण एव निरस्त- प्रायम् । मनननिदिध्यासनयो:पलोपकार्यग वेन विधिरियुक्त्या निदिध्यासनेन विपरीतभावनानियनतमय प्रवणजन्य. शानमभ्युपगत भवति । तत्र प्रथमं परोशशानसमनन्तरमपरोक्षज्ञानमिति मत दूर्गायावा प्रथात एवापरीक्षशानमिति क्य! प्रथमतएकं शानमनन्तरमन्यज्ञान वा अपरोक्षशनदय या ? अपरोक्षशानद्वयाम्युपगमे तमतापेक्षया नविमय इत्यभिप्रे. - ·समन्वय १-१.४) (अ.सि.ल.च) उत्तवेध-वज्ञानामावडी शीघ्रप्रवृत्युपपत्तिः . श्रीमाध्यम नच ध्यानस्य वाक्यार्थशानोपायता इतरेतराश्रयत्वात् वाक्यार्थशाने जाते तद्विषयध्यान ध्याने निवृत्त वाक्यार्थज्ञानमिति । नच ध्यान वाक्यार्थज्ञानयोभिन्नविषयत्वम् । तथासति ध्यानस्य वाक्यार्थशानोपायता न स्यात् । नधन्यध्यानमन्योन्मुख्यमुत्पादयति । ज्ञातार्थस्मृ. तिसन्ततिरूपस्य ध्यानस्य वाक्यार्थज्ञानपूर्वकत्वमवर्जनीयम् । श्रुतप्रकाशिका शानहेतु र दूषितम् । अथ ध्यानस्य वाक्यार्थज्ञानोगयताम-यो याश्रयणेन दूषयति नचेत्यादिना । अन्योन्याश्रयण् प रिहाराय ध्यानपूर्वमाविज्ञानमर्यान्तरविषय पाश्चात्यज्ञानमन्तिरविपमिति भिन्नविष्यताऽश्रयणमयुमित्य ह-नघध्या नेति । कुइत्यवाह-तथासतीति । क्यमुपायावहानिरित्यत्राह-नान्यध्यानमिति । एकविषयत्वेऽपि निवर्तकस्य वाक्यार्थज्ञानस्य ध्यानापेक्षा स्यात् ध्यानस्य वाक्याशनापेक्षा कथमित्याह-ज्ञाता थेति । ध्यानहेतुभूत गान हे वातरजन्य नतु ध्यान पश्चाद्भाविवारयज यशान मूरम्लेिव ध्यानवाक्यार्थज्ञान यासाम्प्रोटे गूढार्थसवाद त्याह-नच ध्यानस्य वाक्यार्थज्ञानोपायतेति। शातार्थस्मृतिस तिरूपस्यैव ध्यानस्य पञ्चपादिकायामुक्तेः। अत्र श्रवण नाम आत्मायगतये वेदान्तवाक्यविचारः शारीरकश्रवण च निदिध्यासन मननोपगृहितवाक्याविषये स्थिरीभावः' इति प्राक् (५२.५) उदाहत(प.पा) वाक्ये उत्तार्थस्य वाक्यार्थशानमन्तराऽसभवात् । ध्यान चिन्तन याप मानस 14ऽपि पुरुषेण कर्तुमकनुमन्ययावा कर्तुं शक्य पुरुषतन्त्रत्वात् ' इति (श)भाष्यम् (१.१.४) अत्रोक्त ध्यानस्य 'निदिध्यासि- तव्यः' इत्यत्र विवक्षा या उत शातार्यस्मृतिस-ततिरूपस्य वेति विकल्प्य क्रमेण दूषयति-नच ध्यानवाक्यार्थज्ञानयो रित्यादिना। वाक्यभेदेन विरोधपरिहारमाशङ्कते-ध्यानमित्यादिना | मदनवाचस्पतिश्या विध्याय एवाहत. तर मण्डनेन ब्रहासिद्धी दृष्टावनोपयोगो नास्तीत्युत्तम् , विवरणकृतातु विधिपक्ष: अम्युपगम्यते । तथापि माध्यात्त पुरष. तन्तवमायातम् ।। एव च दृष्टाद्वारेणोपयागाननीकारे विधिवैयर्थ्यमित्याह-ध्यानस्य ध्येयध्यात्रादीत्यादिना । वाचस्परिनाऽध्य यनापधेरर्थशानार्थ वमभ्युपगम्य पूर्वोत्तरविचारद्वयस्यापि अध्ययनविधिमूलकत्वेनैवोपपत्तो विधिरमपवित्रे त्वधि करणभाष्योत्तविभ्यभावपक्ष एव इति स्थापति । पद्मपादाचार्यास्तु वृत्तिकारसम्मतमध्ययनविधेः अक्षरराशिग्रहणमात्र पर्यवसायित्व भाष्यानुक्त वृत्तिकारसम्मतरीत्यैव सिद्धान्तयन्ति । अक्षरराशिग्रहणमात्रपर्यवसायियेऽपि अध्ययन विधेः निय. मविधित्वनयोपपत्तिसभवतीति सिद्धान्तलेशसद्महतोक्योय॑तम् ।वैधत्वसिद्धयर्थे विधिमूल मन्श्याश्रयणीयमिति, सिद्धि- विवरणे 'ननु वैधत्यसिद्धः किंफ्लमितिचेत् शीघर्तव्यतादिशाने प्रामाण्यस्य निश्चयादिना शीघ्र विचारे प्रवृत्त्यादिकमेव पनि रसुचन्द्रिकोत्तं नु नादर्तव्यम् । विवक्षितपर उ कटे-छासत्वे त साधने शीघ्रप्रवृत्तेसम्भवेन साधन ज्ञानविषयविचार विधिमन्तरेय रागत प्रवृत्ति.सभयत्येवेति सिद्धान्तेऽपि नानुपपत्ति. | श्रवणमनननिदिध्यासनाना टार्थ वेन आवृत्ति रात्यधिकरणे (श.मा) परैस्सिद्धान्तिता । एव च श्रवणादिविधिमन्तरेव शीघ्रप्रत्यादिसम्भवेन दोरविहे श्रवणस्यवि धेयत्व मनननिदिध्यासनयो पोपकार्यङ्गत्वमिति विवरणसिद्धान्तः निरवकाशः । शान्दापरोक्षास्भवादव जीवन्मुक्ति गरि नपरले चरमरोरेयाविद्यानिवत्वसम्भरात् अविद्याशेन सस्कारेण जीव-मुत्युपपादन नसभवति । एव वरूप ·८. चतुर्थाधिकरण()भाष्योत्त जीवन्मुक्तिपालोचनम् [समन्वय ११-४ श्रीमाध्यम ध्येयब्रह्मविषयज्ञानस्य हेत्वन्तरासम्भवात् । नच ध्यानमूलं ज्ञानं वाक्यान्तरजन्य निवर्तक- ज्ञानं 'तत्वमसि' (छा.६.८.७) इत्यादिवाक्यजन्यमिति युक्तम् । ध्यानमूलमिदं वाक्यान्तर- जन्यज्ञान तत्वमसि' (६.८.७) इत्यादिवाक्यजन्यज्ञानेनफविषयं भिन्नविषयं या एकविष- यत्वे तदेवेतरेतराश्रयत्वम् । भिन्नविषयत्वे ध्यानेन तदोन्मुरयापादनासम्भवः ॥ किंच ध्यानस्य ध्येयध्यात्राद्यनेकप्रपञ्चापेक्षत्वान्निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मैकत्वविपयवाक्यार्थ- ज्ञानोत्पत्तौ दृष्टद्वारेण नोपयोगइति वाक्यार्थज्ञानमात्रादविद्यानिवृत्तिं वदतः श्रवणमनन- निदिध्यासनविधीनामानर्थक्यमेव । यतोवाक्यादापरोक्ष्यज्ञानासम्भवाद्वाक्यार्थशाने नावि द्यानिवर्तते ततएव जीवन्मुक्तिरपि दूरोत्सारिता । काचेय जीवन्मुक्तिः सशरीरस्यैव मोक्ष इतिचेत् मातामे वन्ध्येतिवदसङ्गतार्थयचः यतस्सशरीरत्यं यन्धः अशरीरत्वमेव मोक्षइति त्वयैव श्रुतिमिरुपपादितम् । अथ सशरीरत्वप्रतिभासे वर्तमाने यस्यायं प्रतिभासो श्रुतप्रकाशिका नान्योन्याश्रयणारिहारमाशङ्कय सामग्रीभेदो नसंभवतीत्याह-ध्येयेति । हे घन्तरासम्भवात् ब्रह्मणः प्रत्यक्षायगोचरवा- दितिभावः । तत्परिहाराय वाक्यभेदमाशङ्कय तथा वक्तुमयुक्तमित्याह-सचेति । विकल्प्य दूषयति ध्यानमूलमिति । एकविषयत्वे तदेवेतरेतराश्रयत्वमिाते । वाक्यान्तरेण ज्ञानोत्पत्ती तस्य 'तत्वमसि' वाक्यजन्यशानतुल्यविषय-वात्त. स्यापि ज्ञानस्य निदिध्यासनापेक्षा स्यात् ध्यानस्य च वाक्यार्यज्ञानापेशास्यादित्यन्योन्याश्रयणमित्यर्थः ।। वाक्ययोभिन्नविषयत्वे दुषणमाह --भिनेति । ध्यानस्य च वाक्यार्थज्ञानविरोधिन्वमेवेत्याह-किंचेति । ध्यानादी त्यादिशन्देन शमादिह्यते दृष्टद्वारेणेति । अदृष्टद्वारेणोपयोगस्वरा-तभीरुभिःनिरसनीयद्वतवासनायासत्यत्वप्रसङ्गस्यात् परित्यक्तइति ध्याननियोगवादिनोऽभिप्रायः । वाक्यार्थज्ञानमात्रादविद्यानिवृत्तिनिरासेन जीव मुत्तिनिराससिद्ध थतीत्याह- यतइति । दूरोत्सारिता वाक्यादपरोक्षज्ञानसम्मवेऽपि व्याघातादिना जीव मुत्ति रु सारिता, वाक्यादापरोक्ष्यासम्भवागे सारिततिभावः । काचेयमिति । शिन्दः क्षेप विक्स्पामिमायण प्रभपरो का ? तत्स्वरूप शकते-सशरीरस्येति । ब्याहतिमाह-मातेति । व्याहतिमुपपादयति यतइति । ज्यातिपरिहारार्थ त•मत शङ्कते अथेति । सशरीरविनिति. गूढार्थसंग्रहः नाया इत्यादिप्रमाणविरहात् 'भूयश्चान्ते विश्वमायामिवृत्तिः । इति श्रुतिः सविशेषध्यानानन्तस्वालियस्माधिना परमा. माऽभिप्रायेण प्रकृतिमण्डलान्ते मुक्तिपरेति पूर्वार्धपालोचनया निर्णीयते । (अयमर्थः भावप्रकाश व्यक्तः) चरमवृत्तेनि- वर्तकत्वे जीवन्मुक्तिनैव घटतइत्यभिप्रेत्याह-यतो वाक्यादेवेत्यादिना ॥ अशरीरत्वमेव मोक्षइति त्वयैव भूतिभिरुपपादितमिति । 'महचे सशरीरस्यप्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति' इति श्रुतिस्तदुपन्यस्ता, अस्या श्रुतो 'सशरिरस्य'ति शरीरसाहित्य स्फुट प्रतीयते । 'एष संप्रसादोऽस्मान्छीरा समुन्याय' इति अनन्तरभुतिः तत्रापि शरीरादुत्थानानन्तरमेव मुक्ति प्रतिपाद्यतइति सशरीरस्य मुक्तिः तम्घृतिविरुदेतिभावः ॥ सशरीरबमाविद्यक तेन शरीरासमुन्धानमा शरीरामाभिमाननिवृत्तिरेय धर्माधर्मनिमित्तकाचे शरीरसंमन्यस्याना. दिवनय अन्योन्याभयपरिहार:कार्य: 1 :अन्धपपरवैषा अनादित्वकल्पना' इति परभाष्योत्ताय मनसि निधायाह-अथ सशरीरत्वेत्यादिना ॥ . - ·ममन्वय १.१४) अशरीर व दारीरा समुन्यान च कर्मक्षयमूलक, नतु पररीत्या । द्विचन्द्रशानवैषम्य च ८१ श्रीमाध्यम - । मिथ्येति प्रत्ययः तस्य सशरीरत्यनिवृत्तिरिति । न । मिथ्येति प्रत्ययेन मशरीरत्वं निवृत्तं- चेत् कथं सशरीरस्य मुक्तिः अजीवतोऽपि मुक्तिस्सशरीरत्वमिथ्याप्रतिभासनिवृत्तिरेवेति कोऽयं जीयन्मुक्तिरितिविशेषः। अथ सशरीरत्वप्रतिभासो याधितोऽपि यस्य द्विचन्द्रशान- घदनुवर्तते स जीवन्मुक्त इतिचेत् न : ब्रह्मव्यतिरिक्तसक्लविषयत्वाद्वाधयज्ञानस्य । कारण भूताविद्याकर्मादिदोपस्सशरीरत्यप्रतिभासेनसह तेनैव याधितइति याधितानुवृत्तिर्नश- क्यते पस्तुम् । द्विचन्द्रादौतु तत्प्रतिभासहेतुभूतदोषस्य बाधकशानभूतचन्द्रैकत्वज्ञाना विषयत्वेनाबाधितत्वात् द्विचन्द्रप्रतिभासानुवृत्तिर्युका ॥ श्रुतप्रकाशिया रिति निर्देशेन सशरीर वस्य छिन्नमूल्ता जीरन्मुक्तिवादिनाऽभिप्रेता । दूषयति नेति । सशरीरस्य सत्यवानभ्युपगमात् तस्य प्रपंसरूपा स्वरूपनिवृत्तिरनभिमता, अतः प्रतिभासनिवृत्तिर्वा प्रतिभासतात्विक्ताभिमाननिवृत्तिर्वा विवक्षिता स्यादित्यभिप्रायेण प्रथम क्ल्पमन्याभिमनासिद्धया दूषयनि -मिथ्येति । सशरीरव सशरीरत्वप्रतिभास. अनन्तरग्रन्थे प्रतिभासनिर्देशात् कथं सशरीरस्य मुक्तिरिति । सशरीरस्यमुक्ति सत्ता स्यादित्यर्थः । तदेवोपपादयति अजीवतोपीति । मिथ्याप्रतिभासशन्देन भ्रान्तिज्ञान विरक्षितम् , जीवदशाजीव मुक्त्योर्विशेषाभावात नसशरीरस्य मुत्ति सत्ता साहित्यर्थ: द्वितीयशिरशते अत्रेति । अत्र पूर्व सशरीरत्वप्रतिभासे वर्तमानइत्यादिनन्याभिप्रेताओं विवृतो भवति । दूप- यति नेति । क्यमित्यत्राह-ब्रह्मेति । अविद्याकर्मादीत्यादिशब्देन वासना गृह्यते । तनैव बाधित बाधक्शानेन चाधिनइत्यर्थः । द्विचन्द्रज्ञानादौहि बाधिताऽनुवृत्तिदृष्टेत्यत्राह-द्विचन्द्रादाविति । नहि रडयायाग्यज्ञानेन शुक्तोरन तभ्रमो निवर्ततहतिभारः । प्रथमसूने बाधितानुवृत्तिनिराकरणे दोषस्य पारमार्थिक वेन ज्ञानयाध्यावाभावात् भ्रमानुवृत्ति. रुत्ता। अत्रनु चन्ट्रैकत्वशानाविषयत्वेन टोपस्याबाधित वात् हि(नन्द्र)यशानानुवृत्तिरुत्तति टा। जर मायावादिनी- ऽपि कृ नमिथ्यावस्या युपगतल्या देव वैषम्यमुक्तम् । गूढार्थसंग्रहः कोऽयं जीवन्मुक्तिरितिविशेषइति । इदमुपलक्षण 'न कर्माविभागादितिचेन्नानादित्वात् इति सूत्रकृताऽनादि वायुपगमेनैव परिहार उक्त. । ' तयथेह रमणीयचरणा अम्याशोहयत्त रमणीयायोनिम पधेरन् ' (छ।.५.१०.७) 'प्राणा विपस्सच्चरति स्वर्ममि., नैव स्त्री-यद्याचरीरमादत्ते तेनतेन सयुज्यते' (श्वे.५.अ) इति श्रुतो सारीर व कर्म. मूल्कमिति स्फुटम् । 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मि-दृष्टे परापरे' इति श्रुतिरप्यत्रानुकूला । एव च सशरीर वाशरीर वे कर्मतदभावनिबन्धने, शरीरा-समुत्थानमपि प्रारब्धकर्मणोऽपि क्षयानन्तरकालिकम् इति जीवन्मुक्ति श्रुतिविरुद्धति ॥ द्विचन्द्रज्ञानादौतु इति । चन्द्रक्त्वज्ञानेन द्विचन्द्रज्ञानहेतुतिमिरादिक नैव नश्यति अत्रतु घरमवृत्ते प्रथाज्ञा नस्य एकविषय येनकेन न नाशः अपितु चरमवृत्यैवेति अविद्यालेशसस्काविक्षेप सशरीरन्यप्रतिभास: उपपादयितु न शक्यते उभयोशेनयोरकविषत्वात् । प्रारकर्मणोऽपि ब्रह्मन्य वन अपश्य निवर्तनीय वारस्य प्रतिवन्धक कल्पनमा न सभवति । एतेन दोष यात्र प्रतिवन्धकसत्व ज्ञानानिवर्त्यव्य दृष्टान्तदान्तिक्योम्समम्त्यितसिद्धयतिरनुपादया। विचन्द्रज्ञा- नहेतुभूतदोषस्य कदाऽपि एकश्चन्द्र इतिशनेन निवृत्त्यभारात् प्रार-धर्मणोऽपि ब्रह्मान्यत्वेन अधिष्ठामज्ञानस्याभ्यस्तान 11 । 1 ·८२ लच.'अन्ते विश्वमायानिवृत्तिरित्यस्यापर्यालोचनम् 'अन्तर्गुणा मित्यादिवाक्याशयः ( समन्वय १-१-४ - गूढार्थसङ्ग्रहः वृत्तिप्रति कारणवन भवता प्रतिबन्धकत्वकल्पनस्वासम्मवात् । 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः' इतिश्रुतौ 'तर तावदेव निरम्' इति श्रुत्यैकार्थ्यात् अन्तपदं भोगान्तपरं चशब्दोऽवधारणार्थकः । अन्ते तत्त्वभवादेव विश्वमायानिवृति नत्वन्यापेक्षा अन्ते निवृत्तिर्भवत्येव, नतु मायापस्थितीति । एघ 'इतरस्याप्येवमस लेपःपा.तु' इसूिन ज्ञानाधीन सर्वकर्मासम्बन्धात् शानिनो देहपातमुक्तिः तुशब्देनायघारिता र सा सौत्रण तुश-देन समानाक: और दद: पार शब्द समानार्थकः अन्तशब्दः इति जीवन्मुक्तयुपपत्तौ रघुचन्द्रिकोक्तिरप्यनादरणीया। 'तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोर श्लेषधि नाशौ तापदेशात् ' ' इतरस्याप्ययमसले पातेतु ' इत्यादौ कर्मणामेवोपस्थित्या भोगेनायितरे क्षपयित्वाऽथ सप हो इत्यत्र सपत्तिप्रतिबन्धक्त्वेन कर्म द्वारानयोरेव 'तस्य तायदेव चिरम्' इतिश्रुतौ विवक्षानिणयन परसमतावियोपस्था पकशब्द एव नास्तीत्युभयोरैकाध्यन अन्तइत्यस्य भोगान्त इत्ययों नसंभवति, · विश्वमायानिवृत्तिः' इत्यत्र विशब्दे प्राक्सर्वमायानामनिवृत्तिः अपितु अन्तएवेति स्वरसतोऽय:प्रतीयते । अत्र कर्मतभोगवाचिपदाभावेन अन्तइत्यस्य भोगा इत्यर्थकल्पनासम्भवेन मायाया अन्तएवायसान एव मायानिवृत्तिः, नतु ततःपूर्व चरमशरीरवियोगकाले इत्येव श्रुत्यर्थः । छान्दोग्ये-'तस्य तावदेव चिरम्' इति श्रुत्युक्त सम्पत्ते: 'अस्माच्छरीरात्समुन्याय' इत्यत्र दहरप्रजापतिविद्याद्वयेऽपि वैशयस्फुटम् , 'समुन्थाय' इत्यस्य तात्पर्यमेव 'अस्य सोम्य पुरुषस्य' इति सद्विद्याश्रुत्या उत्क्रान्युत्तरकालिकन्यप्रतीला दहरविद्याया गनेरपि प्रतिपादनेन उत्क्रान्तिगत्यनन्तरकालिकत्व सपत्ते: निश्चीयते । एवच 'तस्य तारदेव चिरम् इत्यत्र अथब्दाभिन्तयें वासनानिवृत्त्यानन्तर्ये पर्यवसितम् । अयमर्थः चतुर्याध्यायपादप्रमेणैव व्यासेन निर्धारितः । अत: परसंमताऽविद्यानिवृत्ति: जीव मुक्ति विदेहकैवल्वरूपमुक्तिद्वयमङ्गीकृत्य उक्रान्त्यादिक विहाय अत्रैव मुत्युपपत्तिष श्रुति सूत्रविरुद्धतिबोध्यम् || सद्विद्या उपासनरूपैवेति ' युक्तं तद्गुणकोपासनात्' इति वाक्यकारसिद्धान्तइति प्रथमाधिकरणे ७८४.पु) एव निरूपितम् । यद्यपि सञ्चित्त' इत्यादि तत्रत्यद्रमिडमाध्यं वेदार्थसग्रहे सम्यग्व्याख्यात्म् । 'अन्तर्गुणा भगवती परदेव तेति प्रत्यग्गुणति भगवानपि भाष्यकारः । आहस्म यत्तदिह निर्गुणवस्तुवादे सङ्गच्छने नतु पुनस्सगुणात्मवादे ॥' (स. शा.३.२२१) इत्यन गुणशब्दः स्वरूपपर: अ-या देवता पराग्रूपाः परदेयतातु प्रत्यगामरूपा अपरोक्षचिदेकर वय:' इति मधुसूदनविवरणम् 'यद्यपि साञ्चित्तः न निभुमदैयत गुणगण मनसाऽनुघावेत् तथाऽप्यन्तर्गुणामेव देवता भजते इति द्रभिडमाथे न विकचितम् । अयमर्थः 'सचिन: सद्विद्यानियः न नि नदेवतं गुणगण मनसाऽनुभवेत् । अहता. स्वादिकल्याणगुणगण देवताद्विभक्तं यद्यपि दहविद्यानिष्ठइव सच्चित्तो नस्मरेत् ताऽप्यन्तर्गुणामेव देवता भजत, देवता स्वरूपानुबन्धि-यात् सक्लक्ल्याणगुणगणस्य केनचित्परदेवतासाधारणेन निखिल जगत्कारण वादिना गुणेनोपार मानापि देवता वस्तुवरस्वरूपानुबन्धिसर्वकल्याणगुणगणावेशिष्टयोपास्यते अतः सगुणमेव ब्रह्म तत्रापि प्राप्यमिति सिद्धया सद्विद्या दहरविद्ययोर्विकल्प:' इति (वे.स) विवरणेनैव भगवता प्रकाशितः। अयमाशय:-'दहरोऽसिन्नन्तर आकाशतस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम् ' 'अस्मिन्कामास्समाहिताः' 'याहा-मानमयिद्य प्रजन्त्येतांश्च सत्या कामान्' इति दहरविद्या पाण: पृषगुणानी निर्देशो वर्तते । सद्विद्यायातु घर्मिवाचकपदादेय प्रवृत्तिनिमित्तभूता गुणाः विशेषणतयोपस्याप्यन्ते। असमर्थः 'अन्तर्गुगामेव देवता मजते' इत्यत्र देवतशब्द विहाय देवतादादप्रयोगेणैव द्रमिटाचायेंगेव सूचितः । 'सेय देवता' इति छान्दोग्यस्वदेवताशन्दतात्पर्यणायशम्दः तत्रच 'सा' इत्यनेन 'उततमादेशमप्राश्य ' इत्यत्र आदेशशदार्थ: परामश्यते । इयम्' इत्यनेन 'सर्टव सोम्येदम्मामीत् ' इत्यनन्तर 'तदक्षत बहुस्सा मजायेय ' इति प्रतिकोरिभूतन. - ·समन्वय १ १.४ उक्त यस्य स.शा. उनाथायोगः, 'तस्यतात्' इति त्या नजीव-मुचिः ८३ . . . श्रीभाप्यम किंच तस्य तावदेवचिरं यायनविमोक्ष्ये अथ सम्पत्म्ये' (छा.५.२४.३)इति सद्विद्या. निष्टम्य शरीरपातमाग्रमपेक्षने मोक्षइति वदन्तीयं श्रुतिः जीवन्मुक्ति पारयति। सपा जीव. न्मुक्तिरापस्तम्नेनापि निरस्ता वेदानिमं लोकममुंच परित्यज्यात्मानमन्विच्छेत् ' (आ.ध. सू२.६.९.पट.२२.प.म.१३) युद्ध क्षेमप्रापणम् ' (१४) श्रुतप्रकाशिका नीर मुत्तेमतिविरोधमाह-किंचेति । स्मृतिविरोधम ह-सैपेति । वेदशन्टेन विवर्गसाधनकर्माण्युस्यन्ते । तत्पर मु. न्यते इमंलोकममुंचेति । बुद्धे याक्यार्थशाने जासत क्षेमप्रागं मोक्ष. तच्छास्त्रीय प्रतिपिद्धम शास्त्र रति बहुयच नस्थायभार वाक्यार्थश'नोत्तरभाड्युगसनविधिपरैः एवं वर्तयन्यावदायुषम' आफ्याणादवृत्तिपरेमोक्षस्य शारीरपात मात्रसारेशन्चरे 'तयोयमायन्नमृतत्वमेति' इति नाहीविरोपनि प्रमणपरैरगिटि मार्गेण देशविशेषप्राप्तिपरेशाने के गूढार्थसंग्रहः हुमरनेक्षित परिशिष्ट परामृश्यते । एतेन नामरूप याकरण स्वपर्यन्तमेव विवक्षितमिति निधीयत, एव 'तस्यमसि' इत्यत्र नपुसक्तछन्दनिर्देशेन 'तदक्षत बहुस्या प्रजायेय ' इत्यात्मनो बहुमवनमीक्षित तच्छन्देन परामृश्यते इति बहु मानं नामरूपव्याकरणश्रुत्या यदिशदीकृतं तदनुसार्यभेदएव तत्त्वमसि' इत्यविक्षितइत्यपि निणर्णीयते । पूर्व तच्छन्दैः यवदर्मविशिष्ट प्रतिपादित तत्तदर्मगुणवतएव तच्छन्देन परामर्शन 'सेय देवतेक्षत' इत्यत्र गुणवती देवता या सेव तच्छन्दार्य इति सद्विद्या सगुणायद्या । 'अथ सपन्स्य ' इत्यत्र परिवक्षितमित्यर्थद्रय सगुणोपासनस्यैव 'अन्तर्गुणा मेव देवता मजते ' इत्यत्र विवक्षितमिति निर्मरसराणां विदुपा स्फुटम् ।। 'न सव्यवहारमात्रत्वात् ' इति वाक्यकारयाक्य 'वाचाऽऽरम्मण विकारो नामधेयम्' इत्यत्र वाचाऽऽरम्भणपद नमिय्यार्थम् अपितु 'प्रवृत्यानर्थक्यतु सत्वाविशेषात्' इति एतापूर्वपक्षवाक्योक्त दूपणपरिहारपरम् बाचाऽऽभणन्देन अबाधितव्यवहारार्थनामरूपता पर्येण प्रवृत्तम् । तेन परिणामस्तु स्यादृध्यार्टिवत् ' इति भास्वरोदाहृतवाक्यप्रतिज्ञाताई. स्स्थापितः । अत: 'आत्रेयवाक्यमपि सन्यवहारमात्रम् ' 'अद्वैतमेव परिरक्षति वाक्यकार.' इति सक्षेपशारीरक्तटनु- सारिकल्पतरू प्रेमिनार्यस्य वाक्ये न कचिदप्यवकाशः । अयमर्थ: 'वाचाऽऽरम्भ'मित्यत्र 'वाचा-मारपूर्वकव्यवहारेण' (२.१५) इत्यादिसूक्तौ अभिप्रेत । अनार्यद्वयमपि प्राक् (६१८.पु) निरूपितम । 'आप्रयाणात्तत्रापिहि दृष्टम् इतिसूत्र 'आवृत्ति' इतिसूत्रातविया सामान्यपरम् । 'आवृत्तिरि' तिसूचे नवकृय. अग्यास्नावृत्तज्ञानमेव विवरित मिति शहर मायोक्त्या 'आप्रयाणात्' इत्यवापि सद्विद्या विवक्षा नैत्र प्रत्याख्यानमर्हति । तस्य तायदेव चिरम् । इतिश्रुतौ कर मशरीरवियोगार तत्वमसि' इत्या ज्ञानम्य विवक्षितत्वे अन्यविद्यानामपि जनावृत्तशानरूपता नेय सिद्धयति । अहरझास्मि' इतिगायस्थलेऽपि 'यामानमेव लकमुपासीत' 'आत्मेत्येवोपासी।' इ.युपासनमभ्यस्थत इति माक्ष साघनशानसामान्य काप्यनावृत्तज्ञान न भवति, किंतु आवृत्तज्ञानमुपासना मक्मेवेत्येत सर्वमभिप्रेत्याह-किंच तस्य ताय देव चिरमित्यादिना ॥ अयशम्दस्य परमते निरर्थकरुव भगवन्निग्रहनिकृत्यनन्त रमेव स्पतिश्वेत्यादिक भाप्रकाशऽपि निरूपितम् । वेदानिममित्यादि । 'सत्य नृते मुखदु से' इतिसूत्रायमागः । अत्र सन्यासो नपिवक्षितइति प्रागेर(१११ पु) निरितम् । बुद्धे क्षेमप्रापणमित्यादि । अप्र हरदत्तव्याख्या-'बुद्ध क्षेमप्रापणमित्येतच्च प्रत्यक्षविरुद्धमित्याह-बुदचेत् क्षेमप्रपाणमिहैन नदु समुपलभेन । आ मारमात्रेण चेक्षेमप्राप्यत इहैव शरीर दुग्प नापल्भत शनी, नचतदस्ति नहि ज्ञानिना - . - ·८४ आपस्तम्मधर्मसूत्रतध्याख्याविरोधात् जीवन्मुक्त्यसम्भवः [समन्वय ११-४ - श्रीभाष्यम तच्छास्त्रैविप्रतिपिद्धम् ' (१५) 'बुद्धेचेत् क्षेमप्रापणमिहैव न दुःखमुपलभेत' (१६). एतेन परंव्याख्यातम्' (१७) इति । अनेन ज्ञानमात्रामोक्षश्च निरस्तः अतस्सकलमेदनिवृत्तिरूपा मुक्तिीवतोम संभवति । तस्माद्धयाननियोगेन ब्रह्मापरोक्षशानफलेनैव यधनिवृत्तिः। नच नियोगसाध्यत्वे मोक्षस्यानित्यत्वप्रसक्तिः प्रतिवन्धनिवृत्तिमात्रस्यैव साध्यत्वात् ॥ किंच न नियोगेन साक्षावन्धनिवृत्तिः क्रियते । किंतु निष्प्रपञ्चज्ञानेनैकरसब्रह्मापरो. क्ष्यज्ञानेन । नियोगस्तु तदाऽपरोक्ष्यज्ञानं जनयति । कथं नियोगस्य ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वमिति चेत्-कथवा भवतोऽनभिसंहितफालानां कर्मणां वेदनोत्पत्तिहेतुत्वम् ? मनोनर्मल्यद्वारे. णेति वेत् ममापि तथैव । ममतु निर्मले मनसि शास्त्रेण ज्ञानमुत्पाद्यते, तव तु नियोगेन मनसि निर्मले ज्ञानसामग्री वक्तव्येतिचेत् ध्याननियोगनिर्मलं मनएव साधनमितिमः। केन श्रुतप्रकाशिका श्शास्त्रविरोधइनि । विप्रतिपिद्धमिति । विशेषेण प्रतिषिद्ध न तुल्यबल प्रतिद्धम् अपितु प्रबलै:पराहतम । प्राबल्य न भूयसा स्याद्बलीयस्त्वमिति न्यायादितिभावः । प्रत्यक्षविरोधमपि स्मृतिरेवाह---बुद्धेचदिति । एतेनपरं व्याख्यातम् एतेन शास्त्रप्रत्यक्षविरोधेन * औडुलोमिमतानुसारेणोक्तमन्यदपि व्याख्यातं सर्वमप्यपातमित्यर्थः || यद्वा ययेदानी दुःखोपलब्धिः तथा प्रेत्यापीत्यर्थः । यद्वा यथा दुःखनिवृत्तिनोपलम्यते तथा सुखनिवृत्तिरपि ने. त्यर्थः । जीवन्मुक्तिनिरासार्थमुदाहतेन वचनेन वाक्यार्थज्ञानमात्रामोक्षश्चार्यानिरस्त इत्याह-अनेनेति । जीव मुक्ति- निरासमुपसंहरति अतइति । जीवन्मुक्तिनिरासेन स्वमतस्थैयसिद्धिमाह-तस्मादिति । वाक्यार्थज्ञानमात्रामोक्षवादिन श्वोद्यपरिहारो ममापि तुल्य इत्याह-नच नियोगेति । नियोगनिवर्त्यत्वे प्रपञ्चसत्य व स्थादित्याशङ्कयाह-किंचेति । ध्यान नियोगपशानुपपत्तिपरिहारस्य विवाक्षित वार्विच शब्दप्रयोगः । नियोगस्य निवर्तमान्य ज्ञानद्वारकामति न निवसत्य व मित्यर्थः ; नियोगस्य ज्ञानोत्पत्तौ किंचित्कारभु सया पृच्छति ध्यानेति । नगलु शाने हा विनिमार्ग नियोगन सभ. यति अतस्सयक्तव्य इति भावः ।। प्रतिबन्या परिहरति कथंवेति । वेदनोत्पत्तिहेतुत्यमिति । इच्छाद्वारा वेदनोत्पत्तिहतुन्वमा प्रत्म 'वियिदि पन्ति' इति युदाहरिष्यते । परिहार शङ्कत-मनइति । तासाम्यमाह-ममापीति । पुनराशङ्करे-ममत्विति । मनाहि साधारणकारण तस्मिन् सन्यप्यसाधारणकारणमपेक्षित सन्ममास्ति न्ययातु वत्तव्यमिनिटित्यर्थः । शपिकाद्यमिता नसप्रत्यक्षदव, प्रकृष्टारमहकृतमनोमाकारण तत्सर्व धर्मवीर्येण यथायरसम्प्रपश्यसि' इत्याटिसरे योगिप्रत्य- शाय च मनएयासाधारणकारणमिति परिहरांत घ्यानेति । मनीमात्रस्य साधारणकारण वेऽपि निमल मनोविशेष सासाधारणकारणावं युक्तमिनिमावः । तज्जान प्रश्नं शहते केनेति । शापकम्वार पक्ष वैयदशयितु मति ग्दार्थसंग्रहः मूर्धाभिनितम्मन्योऽपि शुघा रामेच तावत् धगमा सोटु प्रभवति इति । एतेन परं व्याग्न्यातम् । परोकभयमार दु:समेनेने मारणाामान सरचारिणा नियनानि । तसा स्वामीभः परिपारायः भागानगनिविपासन: साशा हना सम्बरः प्रतिपदेषु परामप्यनिभिरमष्टानयोगनिरतः मुख्यतशी' इति ॥

·समन्वय १-१-४] 'ततस्तुत पदया।' इत्यत्र प.पा.पि.उनार्थपर्यालोचने न 'मनसातु विशुद्धन' इत्यस्याय: , . . श्रीमाध्यम अवगम्यतइतिचेत् भवतोवा कर्ममिमनो निर्मलंभवति निर्मले मनसि श्रवणमनन निदि. ध्यासनैस्सालेतरविपयचिमुसस्यैव शारनं निवर्तकशानमुत्पादयतीति येनावगम्यते । 'P- चिदिपन्ति यशेन दानेन तपमाऽनागन' (पृ.६४.२०) 'श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासि- तव्यः ' (६.५.६) 'ब्रह्म वेदग्रह्मर भगति' (तै.आनन्द) इत्यादिमिश्शारितिचेत् ममापि 'श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य ' (पृ.६.५.६) 'ब्रह्मविदामोतिपरम् ' (तै आन.१ अनु) न चक्षुपा गृह्यते नापि याचा' (मु ३.१.८) 'मनमातु विशुद्धन श्रुतप्रकाशिका मरतोयेति निदिध्यासनन विषयविमुखीकृतमनस्तस्य शास्त्रण निवर्तकश नोत्पत्तौ प्रमाणतया पग-मनान शु वाक्यानि माङ्को गिरिदिपन्तीति । ब्रह्म वेद ब्रझेर भवति' इति वेदनगन्देन वाक्यार्थज्ञान विवक्षितमिति पराामप्रायः । मनमो ज्ञानसाघनत्वे प्रमाण दर्शयति ममापीति । 'नचक्षुपा' इत्यादवाक्य मनसएव साधनाव स्वरसम् 'ब्रह्म वेद ' इत्यत्र वेदशब्दस्य वाक्यार्थज्ञानपरत्वतु न स्वरसत प्रतीयते । नच श्रुत्यन्तरेकार्थेन तत्पर वावगम वावयाशा- नस्योपाय वकण्ठोक्तिमच्छुत्यन्तरामावादित्यभिप्रेतम् । • मिथ्याचनिबन्धनारसर्वे चोद्यपरिहारारसमाना. परो शनस्या पपरोक्षभ्रमनिवर्तकत्य शास्त्रप्रत्यक्षविरोधौ श्रुतिस्वार यहानिश्व भयतापक्षेऽधिक दूषणमिति वैषम्यज्ञापनाय का दिना प्रतिनन्दीमुखेन तत्तच्छवापरिहार कृतः । इतिशब्दो नानन्तरवाक्यशेप अपितु प्रकरणशेष । गूढार्थसङ्ग्रह (विवरणे- ननु ततस्तुत पदयति निष्कळ ध्यायमान ' इति ध्यानमपरोक्षफल श्रूयते । सत्यम । एकत्र चित्तस्य समाधानता तदैकाग्रयनिमित्त भवति । तदेकारचेतसा सहकारिणा शब्दएवोपनिषदमिति तद्धितःप्रत्ययसामा रोक्ष शानमु-पादयति 'ध्यायमाना ज्ञानप्रसादेन पश्यति' इति वाक्यस्यान्वयात् चित्तकाग्रथस्य सू-मवस्तुदर्शननिमित्त वात दृष्टे नेवोपकारसिद्धी अष्टक्ल्पनायोगात् ' इ युक्तदिशा शाब्दापरोक्षसिद्धिरिति शङ्कायामाह-नचक्षुपा गृह्यते नापियाचेति। नचक्षु या गृह्यते नापि वाचा नान्यदेवैस्तपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्व , ततस्तुत पश्यति निष्कळ ध्याय मान ' (मु.३.१.८) इति श्रुत्यानुपूर। । 'औपनिषदम्' इत्यत्र तद्धितप्रत्यय नापरोक्षविषय बोधयति । अण्प्रत्ययस्य तादृशार्थेऽनुशासनविरहात् किंतु ज्ञानविषयत्वरूपसम्बन्धयुक्तम्, भामत्यामपीत्यमेवाभ्युपगतम् । शानसामान्ये वाच करण व निषिध्यतइति प्रतीयते । अयमर्थ श्रुतिविरुद्ध , 'नचक्षुषा' इति चक्षुरिद्रयस्य पूर्वप्र स्तुनाया तस्य प्रत्यक्षकरणतयोपस्थितिरिति 'गृह्यते' इतिसामा यशब्दस्यापि प्रत्यक्षमेवार्य , तिस्तुतपश्यती' :युत्तर अव णाच । एवच 'नापि वाचा' इत्यत्र गदस्यापरोपज्ञानक्रणव निषिध्यत । एतेन 'औपनिषदम्' इति तद्धितप्रायन ब्रह्मण शान्दापरोक्षविषय वसिद्धिरिति भ्रमो युटस्त ! 'ध्यायमान तपश्यति' इत्यत्र दर्शन ध्यानहेतुकमेवेति प्रती- यो । अत्र दर्शन समाधिरूपमेव ध्यानन्तरसमाधे प्रमाणतस्सिद्ध वात् । समाधिश्च शङ्कराचार्यैरप्यम्युपगत इत्यादिक प्रथमाधिकरण(६६.पु) एव निरूस्तिम)) 'पिशुद्धसत्त्व ' इत्यनेनात्र मनसि सत्यशुद्धिरेव विवक्षिता । 'आहारशुद्धौ सत्यशुद्धि सचशुद्धौ ध्रुपास्मृति ' इति छान्दाग्येऽपि मनसःशुदिरेवामिप्रेता। स्मृतौ करणभूतस्यैव मनस ध्यानस- हकारणापरोक्षजानजनक म् इदमर योगिप्रत्यक्ष, यागिप्रत्यक्ष न सर्वदार्शनिक्सम्मतम् । 'मनसातु विशुद्धन' इत्यत्रापि अपराशनाने मनस करण समेत विभिनमित्याशयनापादत्ते-मनसातु विशुद्धेनेति ।। 'नापि वाना' इत्यत्र . .

·(व.पि.उ) शुद्धमनसैव योगः, 'नेद यदिदमुपासते' इत्यस्यायीन कप. [ समन्वय १.१४ - ब्रा, श्रीभाष्यम् 'हृदा मनीपा मनसाऽभिक्लप्तः' (ध्ये.४.१.७) इत्यादिभिश्शास्त्राननियोगेन मनोनिर्मलं भवति, निर्मलं च मनोब्रह्मापरोक्षशानं जनयतीत्यवगम्यत इति निरवधम् । 'नेदं यदिद- मुपासते ' (केन.१.४) इत्युपास्यत्वं प्रतिपिद्धमितिचेत् नैवम् । नान ब्रह्मण उपास्यत्वं प्रति विध्यते, अपितु ब्रह्मणो जगढेरूप्यं प्रतिपाद्यते । यदिदं जगदुपासते प्राणिनः, नेदंब्रह्म तदेव ब्रह्मत्वं विद्धि, यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यत इति वाक्यार्थः । श्रुतप्रकाशिका उपाय वप्रनिषधं शङ्कने नेदमिति परिहरति । नैवमिति । तस्य वाक्य व निर्वाहो नयुक्त इत्यर्थः । उपास्य- त्वनिषेध प्रतीयत इत्यत्र ह–नाति । वस्तइत्यत्राह-अपित्विति । कय वैरूप्यप्रतिपादनमित्यत्राह-यदिदमिति 'यदिदमुपासते' इत्यत्रेदमा निषेधस्य तात्पर्यमितिभायः 'मनो ब्रह्मेत्युपासीत' इत्यादिना विहितप्रतीकोपासनो पास्यानिहि परिस्छिन्नानि । नेट किन्यपरिस्छिन्नं तदेव परब्रहोत्यर्थः, अनेन 'अन्यदेव तद्विदितात्' इत्यादिक- गूढार्थसंग्रह प्रमाबिन्दूपनिषदि शुद्धमनसएय मुक्ति हेतुशानसाधन यमुक्तम्--यथा ' मनाहि द्विविध प्रोत शुद्ध चाशुद्धम्य च । अशुद्ध कामसङ्कल्प शुद्धकामविवर्जितम् !! मन एव मनुष्याणा कारण बन्धमा यो: । ६.घाय विक्ष्यार त मुत्तय निर्षि- पय स्मृतम् । अतो निषियस्यास्य मनसा मुक्तिरिष्यते । तस्मानिर्विषय नित्य मनःकाय मुमुक्षणा ॥ निरस्त विषया. सङ्ग सनिरुद्ध मनोहदि । यदा यात्युन्मनीभाव तदा तत्परम पदम् ॥ तावदेव निरोद्धव्य याटिगत क्षयम् । एत- जशान च ध्यान व अतोऽन्यो ग्रन्थविस्तरः ॥ स्वरण सघियेद्योगम्' इत्यादिना । अत्र निरस्तविण्यासयुसया निर्विषयात ब्राह्यविषयशून्यायमेव । एतदुपगृहणवचनानि भावप्रकाशे (३.स.२१२.५) उदाहतानि । नरा.कर णमपरोशन 'हदामनी' इत्यादि मुनी पियशिनात्याशयेनाह-हदामन पेत्यादि र तिति रूपाश नना पश्यनि कयने नम्' इति पूर्वार्धम् । पूर्वाध दर्शनहोत्या दामनीषा मनसाऽभिवलसो यपतहिदुस्मृतास्ते' इत्यत्र येदन मानसापरोशज्ञानमेव यशक्षितम् 'मनसा' इत्यत्र मनसुद्धमेर विवाक्ष-म् । एतदुत्तर 'नेय बाना नमनसा प्रामु ननाए रतिसुती अशुद्धरेर मारिरि २२१ विमलेर मारिरले ९ उर हरे म पुरस नायिनोऽथ का विद्यामेता योगनिधिच एम नामानी रिजाभू मुत: इस योगयि यनुसारंणय मोदए पुट मुसया मानसारोश पानानन्तरकारिक योगादिनिजात मुनि हनुरिति भोगनिदरनामयः॥ नान प्रक्षण उपाम्पत्य प्रतिपिध्यते इत्यादि अत्रकार --'यन Reणा सा यागम्युनने यस. पिसावमुपन्याह-देयामभूत प्रमाद्वयादिस्यमा कागा । ममा हरममा ६४ दिय या पाधिविविध देयमादिश्याम युगसते जनाः १८ गानाति 'इति । १.१.४) पर दुET REAR HER: सम' इत्यत्र संगगांवोध: मनमा भोपEN, गायतिमो नापा IAFIRE: प्रनानिसा अमानुपन प्रमाय नगर मानमान निगमगम्य info, PETRam मगनपानयोगः | 'पाननियागादिमा गांप. नियोनि कि 4 'म मागं पागनि नोमन ' (न.१.ग.mayan प्रतिमनमानरामपि । अनाना पानामदन' (५) . -- ·भमन्यय ११४] 'यदाना:नम्युदितम् - नितिभामिनध्यः' इस परीतार्थायोगः - श्रीभाध्यम अन्यथा 'तदेव ग्रामत्यं विद्धी'ति निरुध्यते, ध्यानविधिययस्य च स्यात् । यतो नलसाक्षार फलेन ध्याननियोगेनयापरमायंभूनम्य शलन्य दृष्टश्यादिप्राशरूपरन्धस्य निवृत्तिः ॥ श्रुतप्रकागिका मपि जगदैरुप्यपरमिनि व्याख्यातं मयति । यद्वाना नदिन म उस्म अयोति स्वर यत्ति: ध्यानविधियर्यमिति वाक्यानरचरोधउनः । बरसमुपसंहरति अतइति ॥ गुहार्यसंप्रहः 'यन्मनसा नमनु (६) 'यश्चक्षुषा नपश्यति' (७) इति मन्यत्रयेऽपि 'दं यदिदमुपास्ते' इतिथ्यते । 'यदाचान. म्युदितम्' इत्यत.पूर्व 'अन्यदेव तदिदितात्' इति श्रूयंत अत्र विदिताविदितमंदः रपुरः । शनविश्यर ज्ञानाविश्य. वयोनिषेधे ब्रह्माएवाभावप्रसनः । अतः तद्वारणाय ' यदाचाऽनम्युदितम् ' त्यत्र अभी युपसर्गः, अभी सुपसण स्वरू पत: गुगत: विभूतितश्च कान्येन बोधयितुमशक्यत्यं न पियर्शित मिति स्फुटम् । अयमर्थ: 'यदिमन्यसे मुटेति' नाह मन्यमुट' इति अनन्तरसण्डम प्रद्रये मुश-देन हदीकृतः । 'यदिमन्यसे मुवेदेति दभ्रवेवाऽपि नूनम्' वेत्थ ब्रह्मगा रूपम्' इत्यत्र दभ्राम्दप्रयोगेण दवेदनस्य पूर्व प्रस्तुततया तदुरत्तश्रुतौ 'मुवेद' इत्यत्र पूर्णवेदनमेव विय चिनमिति स्फुटम् । एतेन 'तदेव ब्रदाय विदि नेद यदिदमुपासते' इत्यत्र दभ्ररूपजगदेय 'इदम्' इत्यत्र विवक्षितम् । अत्र जगदेसप्यमेव विवक्षितम् भूमविद्याया भूमशब्दप्रतिकोटितया अल्पशन्दप्रयोगेणीप इत्योवार्थः । तेन नामाटिमा- णान्तप्रतीकापासनेषु यदल्लवेदनेनाल्पोपासन मुक्तीतरपरक तद्विषयनामादिवलक्षप्यमप्यत्र विवक्षित मितिभावः ॥ अन्यथा तदेव ब्रह्मत्वं सिद्धीति विरुध्यते इति । विद्धि इत्यत्र विधिप्रत्ययः 'नेद यदिदमुपासते . इतिया- क्यसहाठितवेन वेदनमुपासनरूपमेवेति विधिसम्भवति । अतएव 'भूतेषु भूतेषु पिचि(चिं)त्यारा प्रत्यास्मालोकादमृता मानि ' इत्यत्र लोकान्तरानुभाव्यमुक्तिफल वश्यमा सङ्गन्छन । 'आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम्'इत्यत्र विद्या आसनरूपेर विवक्षिता । 'तदेव ब्रझर रिद्धि' इत्यत्र ब्रह्मणः उपास्य यनिषेधएव विवक्षित इति सादिः मुरेश्वराचार्यः ‘निदिध्यासनशम्देन सम्यशान विवक्षितम् । उतानुपचने तस्य विज्ञानेनेति निर्णयात् ' इन्युक्त्या 'तदेय ब्रह्म' इत्यत्रापि वेदनमय विवक्षित नतु ध्यान, अविद्यानिवृत्तंय तदपेक्षायाअमावादित्याशङ्कयाह- ध्यानविधियर्य घ स्यादिति । 'निदिध्यासितव्य' इत्यनन्तर ' मैत्रय्या मनोया अरदर्शनेन मत्या विशानन ' इतिश्रुतो विशानशादेन निदिध्यासनानुवादात् ध्यानभिन्न शानमेव विवक्षितमिति वाहिकोचार्यः नश्रुतौविवक्षितः । 'आमा वा त्यो तव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इत्यत्र ध्यातव्यशन्दविहाय 'निदिध्यासितव्य' शब्दप्रयोगः 'ध्यचिन्तायाम् । इति घावविशेषबोधनार्थः । 'धातोरेकाचौहलादेः क्रियासममिहारे यड्' (पा.सू.३.१.२२) इति सूत्रविहितयन्तासव्य- प्रत्यये निदिध्यासितव्यइति रूपम् ॥ अत्र महाभाष्यम्---' सममिहारहति कोऽयशब्दः ? समभिपूर्वाद्धरतेः भाउसाधनो छन् सममिहरणं समभिहार; इति । तयथा पुण्यामिहार: मालामिहारः उत्पाम्हिार: पाम्हिारः इति । विषमउप-या: । हये हीमारमुम्नर स्त्र युक्तारसमभिहार:, इह पुनरेकाक्रिया यद्यप्येका सामान्यक्रिया अवयक्रियास्तु ग्रहयः । अधिश्रयणोदकासेचन तण्डु- रायपनघोऽपकर्षणक्रिया: ता.कश्चिकन्येन करोति कश्चिदकारल्यन य.कास्न्यन करोति उच्यते 'पापयत' इति ·८८ दूरणार्यमत्र भास्कराध्याक्तार्थस्यानुवाद [समन्वय १-१४ - श्रीमाप्यम् । - -- 1 यदपि कैश्चिदुक्तम् मेदामेदयोर्विरोधोन विरुध्यत इति । तदयुक्तम् । नहि शीतोष्ण- तमः प्रकाशादियद्भेदामेदावेकस्मिन्यस्तुनि सनच्छेने । अथोच्येत-सबैहि वस्तुजातं प्रती तिव्यवस्थाप्यम् । सर्वे च भिन्नाभिन्नं प्रतीयते कारणात्मना जात्यात्मनाचामिनम् कार्या- त्मना व्यक्त्यात्मना च भिन्नम् । छायाऽऽतपादिपु विरोधस्सहान यस्थानलक्षणो भिन्नाधा रत्वरूपश्च । कार्यकारणयोर्जातिव्यपत्योश्च तदुभयमपि नोपलभ्यते । प्रत्युत एकमेयवस्तु हिरूपं प्रतीयते यथा मृदयंघट सण्डोगाः मुण्डो गोरिति । नचैकरूपं किंचिदपि वस्तु श्रुतप्रकाशिका अथायमेव ध्याननियोगवादी भास्करमत दूषयितु तदमित भेदाभेदविरोधम् नुवति । यदपीत्यादिना । प्रथम सक्षेपेण दूषयति तयुक्तमिति । नियमेन मिन्नाधारवलक्षणस्सहानवस्थानलक्षणश्चेति विरोधी द्विधा । आदि शब्देन तृणदहनादारव नाश्यनाशकभावो विवक्षितः तद्वद्भेदाभेद मोरारी विरोधाऽस्तात्य है-नहीति । अयदादमत वस्त रेण प्रस्ताति अथोच्यतेति । वक्ष्यमाणोपयिकमर्थ शिक्षयति सर्वहीति । शीतोष्णादिष्यपि विगेधः प्रतीत्यधीन इति भाव. ततःकिमित्यपाह-सर्वचेति । केय भिनाभिन्नत्वमित्यवाह-झारणात्मनेति । पूर्वोक्त विविधविरोधोपलामस्थलरूप्य यवतु. माह-छायेति । तत.किमित्यत्राह-कार्येति । अविरोधेनोपलब्धिमाह-प्रत्युतेति । उपला धमनियेन दर्शयति यथेति। अद्विरूपरस्त्यनुपलब्धिमाह-नचेति ।। गूढार्थसप्रह पुनःपुनर्वा पचति पापच्यतइति' इति । अत्र उद्योत. 'पुन:पुनर्वा' इतिभाप्य समूहरूपाया क्रियाया कालभेदाभेदऽपि साजात्यात् शैव पुन:पुनग्नुष्ठीयतइति बुद्धया पौन पुन्यमिति ता पर्यम् ' इति । एवच 'विज्ञानन' इत्यत्र 'वि' इत्युपसर्गण पौनःपुन्य बोध्यते । स्मृतेर्शानन्य सर्वदार्शनिकसमतामत्यादिक प्रथमाधिकरण एव निरूपितम् | अतश्च ध्यचिन्तायाम्' इति धात्वर्थस्य शीघ्रोपस्थितिकस्य त्यागेनार्थवर्णनमनादरणीयम् । 'निर्वर्णन तु निध्यान दर्शनालोक्नेक्षणे ' इत्यमरकोशात् 'नी' युपसर्गेण निदिध्यासितव्य ' इत्यत्र दर्शनविवक्षेति नैव शङ्कयम् । द्रष्टव्य' इत्यत्र दर्शनोक्त्या अत्र दर्शनविवक्षाया असम्भवात् । ' तमेपैक जानथात्मानम् ' इत्यनन्तरम् 'ओमित्येवात्मान ध्यायथ स्वस्तिव पाराय तमस परस्तात् 'इत्यत्र अविद्यानिवृत्तिव्यतिरिक्तफलस्य प्रतिपादनेन अविद्यानिवृत्तेः भावनापेशाविरहस्य सुरेश्वरोत्तस्य नायकाशः । तदनन्तर दर्शनं समाघिरेव प्रतिपायतइति पूर्वमेध निरूपितम् । अत. 'समाध्यभावाच' इति सूत्र(श)भाष्य, भामत्युक्तदिशा योग सूत्रोक्तमेव ध्यान, दर्शन च समाधिरित्येव युक्तम् ॥ अप्राधिकरणे निष्पपञ्चीकरणनियोगवाद उद्ष्य भेदाभेदसिद्धान्त स्थापयित्वा विवर्तवादोऽपि भास्करेण दूषितः । तेनच ध्याननियोगवादोऽपि निरस्तप्राय इत्यभिप्रेत्य ध्याननियोगवादिमुखेनैव भास्करसम्मतभेदाभ्दपक्ष दूयितु त-मत- मुपन्यस्यति-~-यदपिकैश्चिदुक्तमित्यादिना । प्रतीतिव्यवस्थाप्यमिति । (भास्कभाष्ये) 'प्रतीयते तदुभय विरोध. कोऽयमुच्यत । विरोधेचाविरोधे च प्रमाण कारण मतम् ।।' सत्तानेयत्वद्रव्यत्यादिसामान्या मना सर्वमभिन्नम् । व्यत्या- 'मनातु परस्परवलश्चयमिति भिन्नम्' इत्यायुक्तेः । कारणात्मनेत्यादि । ' कार्यरूपेण नानात्वमभद:कारणाममा ' इति करमाध्योक्तरितिभाव ॥

·समन्वय १-१-४] भास्करमत विवरणोचदीपरावा ८९ -- श्रीभाष्यम् लोके दृष्टचरम् । नच तृणादेवलनादिवदमेदो भेदोपमदी दृश्यतइति न वस्तुविरोधः, मृत्सुवर्णगयाश्याद्यात्मनाऽवस्थितस्यय घटमकुटपण्डयडयाधात्मनाचावस्थानात् । नचा मिन्नस्य मिन्नस्य च यस्तुनोऽमेदो मेदश्च एकरवाकारहतीश्वराशा? प्रतीतत्वादैकरूप्यंचेत्- प्रतीत्यादेव मिन्नाभिन्नत्वमिति द्वैरूप्यमप्यभ्युपगम्यताम् । नहि विष्फारिताक्षःपुरुषो घट शरारसण्डमुण्डादिषु वस्तुपूपलभ्यमानेषु इयंमृदयं घटः इदंगोत्वमियं व्यक्तिरिति विवेक्तुं शनोति, अपितु मृदयंघटः खण्डो गौरिन्येव प्रत्येति । अनुवृत्तिघुद्धियोध्यं कारणमाकृतिश्च व्यावृत्तिबुद्धियोध्यं कार्य व्यक्तिश्चेति विविनतीतिचेत्-नैवम् ; विविकाकारानुपलब्धेः । नहि सुसूक्ष्ममपि निरीक्षमाणैरिदमनुवर्तमानमिदं च व्यावर्तमानमिति पुरोऽवस्थिते वस्तु- न्याकारमेद उपलभ्यते । यथा संप्रतिपनिये कार्य विशेपेचैत्यबुद्धिरुपजायते तथैव स कारणे ससामान्येचैकत्वयुधिरविशिष्टोपजायते । एवमेव देशतःकालतश्चाकारतश्चात्यन्त- विलक्षणेप्यपि वस्तुपु तदेवेदमिति प्रत्यमिशा जायते । अतो द्यात्मकमेव वस्तु प्रतीयत इति कार्यकारणयोर्जातिव्यपत्योश्चात्यन्तमेदोपपादनं प्रतीतिपराहतम् ॥ अयोच्येत मृदयंघट सण्डो गौरितिवद्देवोऽहं मनुप्योऽहमिति सामानाधिकरण्येनै- श्रुतप्रकाशिका नाश्यनाशकवलक्षणस्तृतीयोऽपि विरोघो नास्तीत्याह-नच तृणादेरिति । वस्तुविरोधशब्देन नाश्यनाशकरक्ष णविरोधो विवक्षितः । तादृशविरोधाभारमुपपादयति । मृत्सुवर्णेति । जातिगतोऽभेदः व्यक्तिगतश्च भेद इति कथमेक्स्य मंदामेदायितिशवाया जातिव्यक्त्यो.परस्परभेदाभेदमुपपादयति । नचाभिन्नस्यति । अभिन्नस्य जातः भिन्नस्य व्यत्तेरि त्यर्य: । जातेरभेदएवाकारः व्यक्ते मैदएवाकारइति किमीश्वराशया स्वीश्यिते ? नहि प्रमाणतर्कानादरेण हठात्कश्चिदर्थरस्वी. कार्य इतिभावः । प्रतीतिबलादम्युपगति शङ्कते प्रतीतत्वादिति । तथा स्वमतस्याभ्युपगन्तव्यतामाह-प्रतीतत्वादेवेति । 'वदुतादेवेत्येवकाराभिप्रायः । द्वैरूप्यमपीति । अनिष्टमपीत्यपिशब्दस्याभिप्राय । प्रतीतन्वमेवोपपादयति नहीति । इय जाति: इय व्यक्तिरिति विविक्तेहि अत्राभेदः अनच भेदइति वक्तु युक्त न तथा विविच्यतइत्यर्थः । तर्हि कय प्रतीति- रिन्यवाह-अपित्विति । एकमेव वस्तु जात्यामना व्यक्त्यात्मना च मिनमभिन च प्रतीयतइत्यर्थः । मृदय घटइत्यनेन मवींयमत्ययनिरपेक्षसामानाधिकरण्यप्रत्ययो भेदाभेदसाधकयुतिरत्ता भवति ॥ अनुवृत्तिव्यावृत्तिभ्या विवेक शहते-अनुवृत्तीति । परिहरति नैवमिति । निविताकारानुपलब्धि विवृणोति- नहिसुसूक्ष्ममपीति। विवित्त कारोपलम्भेसति ह्यस्मिन्नशे अनुवृत्तिबुद्धिबोध्य य अस्मिन्नशे व्यावृत्तिबुद्धिबोध्यत्यमिति शातुशक्यमित्यर्थः ।आकारभेदः अशमेदः तर्हि कथमुपलम्मइत्यत्राह-यथा सप्रतिपन्नेति। विशेषः व्यक्ति, यथा कार्यकत्व व्यक्त्यैकत्व च सप्रतिपन्नम् तथा कार्यकारणयोश्च जातिव्यक्तयोश्च एकत्वभुद्धिर्जायत इत्यर्थः । एकत्वबुद्धिरित्यनेनैकश दा नुविद्धप्रत्ययउत्तो भवति । सहोपलम्मनियमः प्रथमपिण्डग्रहणेऽ()मेदेन(ना)ग्रहण चार्थादुक्त भवति न विवस्तुशा- ती युक्तेः । एव जातिव्यक्त्योरन्योन्यभेदाभेदउक्तः। अथ पिण्डाना परस्परभेदाभेद उच्यते । एवमेवेति । देशकालचल क्षण्य सष्टम् । नीलत्वपण्डावादिराकारवलक्षण्यम् अत्यन्तभेदः अभेदासहो भेदइत्यर्थ. ।। अ चोडमाशङ्कते-अथोच्यतेति । देहात्मनोस्सद्रव्यामनै कावेऽभिमतेऽपि दहरूपेणात्मरूपेण वा तयोरेक्यस्या गूढार्थसाह. विवरणोक्त दोषमाशते-अथोच्यतेत्यादिना।- 12 ·उक्तदोपपरिहारः (भा,भाष्ये) शक्तिविक्षेपलक्षणपरिणामनिरूपणम् [समन्वय १-१४ श्रीभाष्यम् क्यप्रतीतेरात्मशरीरयोरपि भिन्नाभिन्नत्वस्यात् । अतइदं मेदामेदोपपादनं निजसदननिहि- तहुतवहज्वालायत इति । तदिदमनाकलितमेदाभेदसाधनसामानाधिकरण्यतदर्थयाथा- त्म्यावयोधविलसितम् । तथाहि अवाधित एव प्रत्ययः सर्वधार्थ व्यवस्थापयति । देवाद्या- स्माभिमानस्तु आत्मयाथात्म्यगोचरैः सर्वैःप्रमाणैर्याध्यमानो रजसादिषुद्धि बन्नामशरी- रयोरमेदं साधयति खण्डोगौमुण्डोगौरिति सामानाधिकरण्यस्य न केनचिकचिदाधो दृश्यते तस्मान्नातिप्रमगः। अतएव जीयोऽपि ब्रह्मणो नात्यन्तभिन्नः अपितु ब्रह्मांशत्न भिन्नाभिन्न तनाभेदएव स्वाभाविकः मेदस्त्वौपाधिकः। कथमवगम्यत इतिचेत्? 'तत्वमसि' (छा.६.८.७) 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' (पृ.५.७.२३) 'अयमात्मा ब्रह्म' (६.४.५) इत्यादिभि- श्श्रुतिभिः 'ग्रीमे द्यावापृथिवी' इति प्रकृत्य 'ब्रह्म दाशा ब्रह्म दासा ब्रह्मे मे कितवा उत। स्त्रीपुसौ ब्रह्मणो जातौ स्त्रियो ब्रह्मोतवा पुमान् ' (श्वे.६.१३-१६) इत्याथर्वणिकानां सहितोप- निषदि ब्रह्मसूक्ते अमेदश्रवणाच, 'नित्योनित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां योविदधाति कामान् (कठ २.५.१३,श्वे.१.१३) 'शाशो द्वावजावीशनीशौ' (१.९) 'फ्रियागुणैरात्मगुणैश्च श्रुतप्रकाशिका प्रामाणिकत्वात्तयोभिन्नाभिन्नत्वमनिष्टमितिभावः । परिहरति-तदिदमिति । अगाधितं सामानाधिकरण्यं भेदाभेदसाध. कम् । अगाधितश्च भेदाभेदस्तत्वमिन्यजानतोक्तमित्यर्थः । तदुपपादयति-तथाहीति । परिहारौपयिकमर्थ शिक्षयति अया धितइति । तत.किमित्यवाहदेवादीति । जातिव्यक्तयोराप तथास्यादित्यत्राह-सण्डइति । एव लौकिकार्थाना भेदा- भेद उक्तः । तदुपजीव्य वैदिकेष्वप्यर्थेषु जीवब्रह्मणोर्मेदाभेदमाह-~-अतएयेति । अत: भेदाभेदयारविरुद्ध वादित्यर्थः । ब्रह्माशधेनेत्यत्र 'अंशो नानाव्यपदेशात् ' इतिसूत्र स्मारितम् । अचिह्मणोर्मेदाभेदः स्वाभाविक इति भास्करयादवयो- रुभयोरप्यभिमतम् । चिद्राणोस्तु मेदाभेदी स्वाभाविकाविति यादवमतव्यावृत्यर्थमाह-तत्रेति । कथमिति । भेदाभेद- सद्भावे तनाभेदस्यैव स्वामाविकावे च किं प्रमाणमित्यर्थः । अभेदस्य स्वाभाविकावेन प्राधान्यात प्रथममन्ययाचेति सूत्र शविषयवाक्यमाह-तत्वमसीति । दाशक्तिवेत्याद्यशविषयमाह-ब्रोमे इति । 'नानाव्यपदेशात् 'त्यस वि. यमाह-नित्यानित्यानामिति । क्रियागुणैरात्मगुणैश्चेति । क्रियागुणा: संसारहेतुगुणा, आम्गुणाः मोक्षगुणाः, से. संयोगहेतुरित्यर्थः ॥ गूढार्थसंग्रह परिहरति-तदिदमनाकलितेत्यादिना । अतएव जीवोऽपि ब्रह्मणो नात्यन्तभिन्नइत्यादि । तदनन्य पमित्यत्र भोक्त भौग्यशक्त्योरनन्यत्वं सटिवाक्यानो परिणामपण्यमप्रग्युतस्वरूपस्य अतिविशेषरक्षणः परिणामः' इति । 'मुरेम शुन्द. मूलन्यात्' इत्यत्र ईश्वरस्य देशी भवतः । भोग्या शचिरेका भोक्तशति वापरा। भाग्यशतिषसा आकाशादिरूपेणाचेतन परिणामापत्तिः । भोस्तृशतिम सा चेतना जीवरूपेणापतिष्ठते । तत्र यथा सूर्य: स्वरस्मीन विक्षिप्य उपसहरति, एप प्रपत्र अनन्तभेदांमत्तिमुपससिष्य परमेश्वरः उरसंहरति' इति च मारकरमाप्योलमत्रानुस-धेयम्। भास्करमाध्योपदिशेष सुतिमिः भेदाभेद सापपति-तत्त्वमसीत्यादिना । भामत्यां भास्करमाय मन मायामानयोगपिरोध; सहायस्थानासम्मपात' .

·समन्वय १.१४] भृतिभिः जीवदाणोरमेदस्य स्वाभारिप भेदस्योपाधिकरवामति प्रतिपादनम् . श्रीभाप्यम् तेषां संयोगहेतुरपरोऽपि दृष्टः' (५.१२) प्रधानक्षेत्रापतिर्गुणेशः संसारमोक्षस्थितिबन्ध हेतुः' (६.१३ -१६) 'सकारणं करणाधिपाधिपः । (६.९) 'तयोरन्यःपिप्पलं स्वाहत्त्यन अन्योअभिचाकगीति' (४.६) 'यआत्मनि तिष्ठन् ' (पृ.५७.२२) 'प्रार्थनात्मना संपरिप्व- क्तो न याचं किंचन वेद' (६.३.२१) प्राशेनात्मनाऽन्वारुढ उत्सर्जन्याति ' (३३) 'तमेयं विदित्याऽतिमृत्युमेति ' (श्ये.३.८) इत्यादिभिर्मेदश्रयणाच, जीवपरयोर्भेदाभेदावश्याथय- पीयौ तत 'ब्रह्मवेद ग्रह्मैव भवति ' (मु.३.२.९) इत्यादिभिर्मोक्षदशायां जीवस्य ब्रह्मस्यरूपा पत्तिव्यपदेशात् 'यत्रत्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कंपश्येत्' (पृ.४.४.१४) इति तादनी मेदेनेश्वरदर्शननिषेधाथामेदस्स्याभाविक इत्यदगम्यते । ननु च 'सोऽश्नुते सर्वान्कामान् सहब्रह्मणा विपश्चिता' (ते.मान.१.अनु) इति महश्रुत्या तदानीमपि मेदः प्रतीयते । यक्ष्य- तिच 'जगद्व्यापारवज प्रकरणादसन्निहितत्वाश्च' (शारी.४.४.१७) 'भोगमात्रसाम्यलि- डाच' (२१) इति नैतदेवम् । 'नान्योऽतोऽस्ति दृष्टा' (पृ.५.७.२३) इति श्रुतिशतैरात्म- मेदप्रतिषेधात् ' सोऽश्नुते सर्वान्कामान् सहब्रह्मणा विपश्चिता ' (ते.आन.१ अ) इति सर्वैः कामःसह ब्रह्माश्नुते सर्वगुणान्वितं ब्रह्माश्नुत इत्युक्तं भवति । अन्यथा ब्रह्मणासहेत्यप्राधान्य ब्रह्मण प्रसज्येत । 'जगद्यापारवर्जम् ' (शारी.४.४.१७) इत्यन मुक्तस्य मेदेनावस्थानेस- त्यययस्य न्यूनताप्रसङ्गो वक्ष्यते । अन्यथा 'सम्पद्याविर्भावस्स्वेन शम्दात् ' (४.४.१७) इत्यादिभिर्विरोधात् । तस्मादमेद एव स्वाभाविकः मेदस्तु जीयानां परस्मात् ब्रह्मणः पर- स्परं च युद्धीन्द्रियटेहोपाधिकृतः। यद्यपि ब्रह्म निरयययं सर्पगतं च तथाऽप्याकाश इय घटादिना बुद्धयाधुपाधिना ग्रह्मण्यपि मेदस्सम्भवत्येव । नच भिन्ने ब्रह्मणि धुद्धयाधुपाधि- संयोगः । युद्धयाधुपाधिसंयोगाद्रह्मणि मेद इतीतरेतराश्रयत्वम् श्रुतप्रकाशिका अत्र भेदस्यौपाधिकत्व कथमवगम्यतइत्यत्राह-तत्रेति । तस्वरूपापत्तिव्यपदेशो भेदनिषेघश्चाभेदस्यानोपाधिकाव- शापकाविन्यर्थः । मुक्ती भेदनिघादेव भेदस्यौपाधिकत्वमप्यर्थसिद्धम् , मुक्तौ भेदं दर्शयश्चोदयति ननुचेति । सहान्दो भोक्तृसाहित्यपरइति चोदयितुरभिप्राय.। भोग्यसाहित्यबुद्ध्या परिहरति-नैतदिति । भेदप्रतीति परिहरिष्यन् मुक्ती भेदस्य श्रुतिविरुद्धता दर्शयति-नान्यइति । भेदप्रतीति परिहरति सोऽश्रुतइति । 'सोऽभुत' इति वाक्येनोक भयती त्यन्वयार्थः, ब्रह्मणा सहगुणानश्रुते गुणाश्च ब्रह्मचानुभवतीति किं ब्रह्म पृथग्भूतोऽश्रुत? उापृथग्भूतइत्यपेक्षायां तदाक्या- न्तरावगम्यम् । अतो नाप्र भेदप्रतीतिरितियावत् , एतदुपपादयति-अन्यथेति । अप्राधान्य भोजन्तरापेक्षया दोषः, भोग्य- भूतस्वगुगापेक्षया न दोष रतिभावः । परादाहतसूत्रस्य स्वाभिमतमर्थमाह-जगदिति । ब्रह्मणा मुक्तस्यच भेदेसति जग. व्यापरवर्जस्वप्रसङ्गानभेटइति सूत्रार्थत्यर्थः, तदुपपादयति-अन्यथेति । अभेदस्य स्वामाविकत्व निगमयति तस्मादिति मुत्तो भेदनिषेधादर्थसिद भेदस्यौपाधिक्त्यमेवकारेणाभिप्रेतम् । उपाधि. कइत्यपेक्षायामाह-भेदरिस्वति । औपाधिकत्व सावैषम्यपरस्तुशन्दः शङ्कायोतको वा ॥ प्राणो विमु वनिरवयव वाभ्यां जीयगतउपाधिग्रह्मण्येवेति तदस्मृष्टप्रदेशामावाडीवेश्वरभेदो न सम्भवतीत्यत्राह- यद्यपीति । अन्योन्याश्रयमाशयाह-नचेति । ईश्वराशे कर्मकृतबुद्धयाधुपाधिसबन्धाभावात् उपाधिसयोगस्य भेदपूर्व - ·भास्करमते परोक्त(शं.४अ.भा) दोपेभ्यः अधिकदोपकथनारम्भ: [समन्वय १-१.४ श्रीभाष्यम उपाधेस्तत्संयोगस्यच कर्मकृतत्वात् , तत्प्रवाहस्यचानादित्यात्। एतदुक्तभवति, पूर्वकर्मस. म्बद्धाजीवात् स्वसम्बद्धएवोपधिरुत्पद्यते तद्युकात्कर्म एवंबीजाकुरन्यायेन कोपाधिसम्बन्ध स्यानादित्वानदोप इति । अतो जीवानां परस्परं ब्रह्मणाचामेद एव स्वाभाविकः भेदस्त्वी- पधिकः उपाधीनां पुनः परस्परं ब्रह्मणाचाभेदवत् मेदोऽपि स्वाभाविक. उपाधीनामुपाध्य- न्तराभावात् , तदभ्युपगमेऽनयस्थानाचातो जीवकर्मानुरूपं ब्रह्मणो भिन्नाभिन्नस्वभावाएवो पाधयउत्पद्यन्त इति ॥ अत्रोच्यते-अद्वितीयसच्चिदानन्दब्रह्मध्यानविषयविधिपरं वेदान्तवाक्यजातमिति वेदा न्तवाक्यैरभेदः प्रतीयते । भेदावलम्बिभिः कर्मशास्त्रैः प्रत्यक्षादिमिश्च भेद-प्रतीयते मेदा- भेदयोः परस्परविरोधात् अनाद्यविद्यामूलतयाऽपि भेदप्रतीत्युपपत्तेरभेदएव परमार्थइत्यु- क्तम्। तत्र यदुक्तं भेदाभेदयोरुभयोरपि प्रतीतिसिद्धत्वान्नविरोध इति । तदयुतम् । कला चित्कस्यचिद्विलक्षणत्वंहि तस्मात्तस्य मेदः तद्विपरीतत्वंचाभेदः । तयोस्तथाभावातथाभाव- रूपयोरेकत्र सम्भवमनुन्मत्तः कोब्रवीति । कारणात्मना जात्यात्मनाचाभेदः कार्यात्मना व्यक्त्यात्मना च भेद इत्याकारमेदादविरोध इतिचेत्-न; विकल्पासहत्वात् । आकारभे. दादविरोध वदतः किमेकस्सिन्नाकारे भेदः आकारान्तरेचाभेद इत्यभिप्रायः , उताकारद्वय- योगिवस्तुगतावुभावपीति। पूर्वस्सिन्कल्पे व्यक्तिगतो भेदः जातिगतश्चाभेदइति नैकस्य यात्म- श्रुतप्रकाशिका कत्वं प्रवाहानादितया परिहरति उपाधेरिति । कथमुपाघितासंयोगकर्मणां प्रवाहानादित्वं तेन वान्योन्याश्रयपरिहारःकथ. मितिशङ्काया तद्विवृणोति । एतदुक्तमिति । तयुक्तात्कर्मेति । कर्मवश्यत्वहि जीवत्वम् उपाधिना जीवत्वं जीवभावा दुपाध्यन्तरमित्यनादिरित्यर्थः, पलितमर्थमाह-अतइति । अचिदशे वैषम्यमाह-उपाधीनांपुनरिति । पुनस्वर्थः वैषम्य हेतुद्वयमाह-उपाधीनामिति । भिन्नाभिन्नत्वपक्षमुपसंहरति अतो जीवकर्मेति ॥ अथ भेदाभेदपक्ष ध्याननियोगवादी दूषयति अत्रोच्यतइत्यादिना पूर्व यदपि कैश्चिदुतामिति प्रक्रान्तस्य पक्षस्यो- स्थापक सङ्गतिस्थलं दर्शयितुमाह-अद्वितीयेति । तत्सङ्गतिस्थल दर्शयति तत्र यदुक्तमिति । भेदाभेदविषयप्रति दूष- विष्यपूर्व तयोविरोधमुरमादयितु तत्स्वरूपमाह-कस्माचिदिति । विलक्षण वमन्यत्व इदमिट न भवति इदमिदंभवती. तिहि भेदाभेदविषयप्रतीतिः ततःकिमित्यत्राह-तयोरिति । भेदाभेदइति नक्स्यचिद्धर्मस्य सज्ञा लोकप्रसिध्यद्गुणोऽयों भेदाभेदशन्दस्य स्वीकृतश्चेत् भावाभावयोर्विरोधोऽवर्जनीयइत्यर्थः, विच अनेन छचिदपि विरोधी नास्तीति वक्तु न शक्य विविधविशेधोपरन्धेः यदि भावाभावयोन विरोधः तर्हि भिन्नाभिनन्यं भवति नमवतीति स्वपरवर सौपि विरोधा भावरस्यात् परोक्तं पिण्यभेदाभेदस्याकारभेदादविरोधमनुवदति । कारणात्मनेति । विकल्प्य दूषयति नेत्यादिना । एकस्मिन्नाकारइति । आकारमन्दः पदार्थपरः पूर्वस्मिन्कल्पइति । तत्र जातिव्यक्तयोः किं परस्परं भेदः उनादः ! गूदार्थसंग्रहः इत्यादिना दूषितम् । ततोऽधिकदोषान् वक्तुमारमते-तत्र यदुक्तमित्यादिना । भामत्या-तसाझेदाभेद योरन्यतर स्मिन् अवहेये अभेदोपादानय भेदकल्पमा' नायमयमिति च भेदमस प्रतियोगिग्रहसापेक्षयात् - . इत्यारम्य ·समन्वय १-१-४] इदमित्यमिति प्रकारयकारिणोः भेदेनैव प्रनीति: नाभेदेन - श्रीमाप्यम कता। जातिव्यक्तिरित चैकमेव यस्वितिचेत् ताकारमेदादविरोधः परित्यक्तस्म्यात् । एकस्मिश्च विलक्षणत्यतद्विपर्ययो विरद्धावित्युक्तम्। द्वितीयेतु कल्पे अन्योन्यविलक्षणमाकार द्वयमप्रतिपन्नं च तदाश्रयभूतं यस्त्यिति तृतीयाभ्युपगमेपि प्रयाणामन्योन्यवलक्षण्यमेयोप- पादितं स्यात् नपुनरभेदः । आकारद्वयनिरहामाणाविरोधं तदाश्रयभृते वस्तुनि भिन्नाभिन्न- त्यमितिचेन् स्वस्माद्विलक्षण स्वाश्रयमाकारद्वयं स्वसिन्विद्धधर्मद्वयसमावेशनिर्वाहककथ भवेत्? अविलक्षणंतु फयंतराम्? आकारद्वयतद्वतोश्च यात्मरत्याभ्युपगमे निर्वाहकान्तराऐ- क्षयाऽनवस्था स्यात् । नच सम्प्रतिपन्नस्यव्यक्तिप्रतीतियत् ससामान्येऽपि वस्तुन्येकरूपा प्रतीतिरुपजायते? यतइदमित्यमिति सर्वत्र प्रकारप्रकारितयैव समितीतिः । तत्र प्रकारांशो श्रुतप्रकाशिका अ मेदामदइति विकल्पनयमभिप्रेत्य प्रथम शिरो दूपयति व्यक्तिगतइति । द्वितीयमनुवटति जातिरिति । दूषयति- तीति । विरोघस्तिष्ठन्येवेन्यर्थः, तृतीय दूषयति एकस्मिंश्चेति । जातिव्यक्तिर्भवति नभवतीति भावामावविरोध: स्थित एवेत्यर्थ: । कण्ठोक्तपूर्वविक्से द्वितीय शिरो दूषयति द्वितीयेतु कल्पेइति । अत्र तृतीयस्य जातिव्यक्तिव्यतिरिक्त स्य वस्तुनोऽप्रतिपन्नत्वं नामकं दूरणमयिक, तदिदमप्रतिपन्नचेत्यनेनाभिप्रेतम् । प्रतिपन्न वाग्युपगमेऽपि दूषणामाह-तृती. याभ्युपगमेपीति । नपुनरिति । अन्यथा विवाभावादित्यर्थः । अथ तृतीये वस्तुन्याकारद्वय भेदाभेदयोनिर्वाह्यत्वेनाविरोधित्व दाते-आकारद्वयेति । इमकारद्वयं कि स्व प्र. येण मिन उनाभिन्न उत मिन्नाभित्रमिति विकल्पत्रयमभिप्रेत्य प्रथम शिरोदूपयति स्वस्लादिति । स्वशब्दप्रयमप्याश्रयपरं मेदामदयोरेकाश्रयत्वेनहि विरोध; अविरोधकाकारद्वयहि न भेदाभेद योराश्रयभूतम् । अतो नतदविरोधनिर्वाहकम । नि- गतं पैनल्यमौज्वल्यचाकारद्वय अमो शीतोष्णत्वरूपविरुद्धधर्मद्वयसमावेशनिर्वाहक नभयतीत्यर्थः । द्वितीयशिरो दूर यति अविलक्षणमिति । पूर्वमाकारद्वये समपति तस्य विरुद्धधर्मद्वयनिर्वाहकन्वायोग उक्तः अनन्वाकारद्वयमेव नास्तीति नितरा विरुद्धधर्मसमावेशायोगइत्यभिप्रायण क्यंतरामि युक्तम् । तृतीशिगे दूपयति आकारद्वयतद्वतोरिति । आकारद्वयम. तदाश्रयस्य च मिन्नाभिनवनिर्वाहमाकारद्यान्नरमपेक्षितम् । तस्यापि स्वाश्रयेण मिन्नाभिन्नत्वमस्तिचेत् तदविरोधनि. हकाकारद्वयान्तरमपेक्षितमित्यनवस्था स्यादित्यर्थः ॥ अथ किं दृष्टेऽनुपपन्ननामेति शङ्काया भेदाभेदविषयप्रतीति दूषयति-नचेति । हेतुमाह-यतइति । तस्याप्रतीती प्रकारप्रकारिणी विविच्य दर्शयति तत्रेति । अनेनेदमपि परिहत मत्यर्थीय प्रत्ययनिरपेक्षसामानाधिकरप्यम् । सहेल्म्म नियम: एक्शब्दानुविद्धप्रत्ययः प्रथमपिण्डग्रहणे जातिव्यक्त्योरभेदप्रतीतिश्चेति हेतुचतुष्टयम् । अपृयसिद्धविशेषणत्व मत्यर्थीयप्रत्ययनिरपेक्षसामानाधिकरण्यहेतुः अपृथसिद्धिश्च प्रकार प्रकारिणोत्सब धनियमादेवोपपन्ना अत:प्रकारप्रकारिभाव प्रतिपन्नभेदविरूदाभेदकल्पनाया नायकाशः । सबन्धनियमएव सोपरम्भनियमहेतुश्च । एकोऽय गौरिति प्रत्ययोऽप्येको- दण्डीविवाद्विशेष्यैक्यविषयः नतु विशेषणविशेध्यक्यविषयः प्रथमपिण्डग्रहणेऽपि प्रकारप्रकारिभावा देनैव प्रतीतिः। किंच. सहत्वमपि मेदसाधकं द्वयोरेवहि साहित्यम् । सहापलम्भनियमच संप्रतिपन्न भिन्नेऽभिन्ने च नदृष्ट इत्यसाघारणानकान्तिक- खानोमयसाधकः । भिन्नेष्वभिन्नेषुचादृष्टस्य भेदाभेदसायक्वेऽभ्युपगम्यमाने नित्येभ्योऽनित्येभ्यश्च व्यावृत्तं ग घवत्व पृथि व्या नित्यत्यानित्यवसाधकं स्यात् । विच साधननियमस्साध्यनियमहेरिति सहत्यनियमो दनियमहतुरेव । अत्र जाति- ।

·अविद्यामूलकएव भेदः, अभेदस्तात्त्विकः भिन्नाभिन्नत्व दोषाः [समन्वय १-११ - श्रीभाष्यम् जातिः प्रकार्यशो व्यक्तिरिति नैकाकारप्रतीतिः, अतएव जीवस्यापि ब्रह्मणो भिन्नाभिन्नत्वं न सम्भवति।तस्मादभेदस्यानन्यथासिद्धशास्त्रमूलत्वादनाद्यविद्यामूल एव भेदप्रत्ययः । नन्वेवं ब्रह्मण एवाशत्वं तन्मूलाच जन्मजरामरणादयो दोपाःप्रादुप्प्युः। ततश्च ' यस्सर्वक्षस्सर्पवित् (मु.२.२.७) ' एप आत्माऽपहतपप्मा' (छा.८.१.५) इत्यादीनि शास्त्राणि वाध्येरन् , नवम् अज्ञानादिदोपाणामपरमार्थत्वात् । भवतस्तूपाधिवह्मव्यतिरिक्तं वस्त्वन्तरमनभ्युपगच्छतो ब्रह्मण्येवोपाघिसंसर्गस्तत्कनाश्च जीवत्याशत्वादयो दोषा. परमार्थतएव भवेयुः। नहिब्रहणि निरवयवे अच्छेधे सम्बध्यमाना उपाधयस्तच्छित्वा भित्वावा सम्बध्यन्ते, अपितु ब्रह्म- स्वरूपे संयुज्य तस्मिन्नेव स्वकार्याणि कुर्वन्ति। यदि मन्वीत उपाध्युपहितं ब्रह्मजीवः सचाणु- परिमाण । अणुत्वंचावच्छेदकस्य मनसोऽणुत्वात् । मचाच्छेद्योऽनादिः । एवमुपाध्युपहि- तेशे सम्बध्यमाना दोपा अनुपहिते परे ब्रह्मणि न सम्बध्यन्त इति–अयंप्रष्टव्यः किमुपा- धिना छिन्नो ब्रह्मखण्डोऽणुरूपो जीवः उताच्छिन्नएवाणुरूपोपाधिसंयुक्तो ब्रह्मप्रदेशविशेष, उतोपाधिसंयुक्तं ब्रह्मस्यरूपम् , अथोपाधिसंयुक्तं चेतनान्तरं, अथोऽपाधिरेवेति ! अच्छे- द्यत्वाब्रह्मणः प्रथमःकल्पो न कल्पते आदिमत्त्वं च जीवस्य स्यात पक्स्यसतो वैधीकरणहि छेदनम् । द्वितीयेतु कल्पे ब्रह्मणएव प्रदेशविशेपे उपाधिसंबन्धादौपाधिकास्सर्वे दोधास्त स्यैव स्युः । उपाधौ गच्छत्युपाधिना स्वसंयुक्तब्रह्मप्रदेशाकर्षणायोगादनुक्षणमुपाधिसंयुक्त ब्रह्मप्रदेशमेदात् क्षणेक्षणे वन्धमोक्षौ च स्याताम् आकर्षणेचाच्छिन्नत्वात् कृत्स्रस्य ब्रह्मण श्रुतप्रकाशिका रत्र व्यक्तिरिति प्रदेशभेदाग्रहण जातेः पिण्टे व्याप्यत्तित्वात् तच्च सहोपलम्भनियमान्तर्गतम्। देवत.काल्तश्वोपलम्भ. नियमोहि सहोपलम्मनियमः । अतो देशन काल्रश्च सबन्धीनयमकृतस्सहोपरम्भ नियम । विच सह पलम्मनियमऽसिद्धः इद रजतमित्यत्र शुचित्वजातिव्यतिरेकेगाधिष्ठानभूतव्यक्ति प्रतीतः, अतो नैश्यसाधकन्वमिति ॥ रौकिकवस्तुनि भेदाभेदयोर्विरुद्धत्वमुपजीव्य वैदिकेऽपि तस्याह- अतएवेति । दाभेद योर्विरोधक एन् घस्तुनि तयोरनुपपनत्वादित्यर्थः । भेदानेदनिरासमुपजीव्याभेदस्यैव तात्विक्तामाह-तस्मादिति । दोषसम्म धमुखेन चोदयति नन्विति । अपरमार्थतया परिहरति नैवमिति । परोक्त दोर.परस्यैवेत्य ह-भवतस्त्यिति । तदुपपादयति- नहीति । अगुल्यादेखि छेदो नसंभवतीत्यछेद्यत्व बहाणः तस्य हेतुर्निरययर व मिया निवऽपि पाणिपादादिवत् प्रतिनियतप्रदेशभेदेनेत्यर्थः । प्रदेशभेदेन छेदनेन या ब्राणि सब.मुगधयो न हन्ति निरवययावादच्छेद्य बारेत्यर्थः । निरवयवावेऽप्यच्छे यत्वेऽपि गगनवदुहितानुपहिनाराभेदेन सदोष वनिदोष पोपपत्ति रहते- यदिमन्वीतेति । उपा- ध्यवच्छेदात्रीवमायः, जीवभावादुपाध्यपच्छेद: कर्मणा जीवभारः तस्म कन्चिान्योन्याश्रयपरिहारायानादिरियुत्तम । दूरयितुमाह-अयंप्रष्टव्यइति । क्लियति किमिति । श्रुताणुः दस्य सूक्ष्मपर वाभिप्रायसमवात्तृतीयक्ल्यो दयः । चतुर्थपञ्चमो कल्लागाभ्यां विनातिनास्तात्यभिप्रायणकृती नतु पगम्युपगत्या । ब्रह्माशदस्य गोऽयुपचार पूरे मतुर्थ.करूप: । उपाधिनमणोर्भिन्नामिनायान्युपगमा-पञ्चमः । प्रथम शिरोदूषणी अच्छेद्यत्यादिति । दूग्णान्तरमाह-- प्रादिमत्तमिति । तदुपपादयति एकस्य सतइति । द्वितीय दूषयति द्वितीयेत्विति । दूरगान्तरमाह-उपाधायिति प्राकर्षणेनविना तत्परिहारासभवानदार-आवर्पणेचेति । अनुपपाया म्युपरममाय पूर्वोत्तदूषणेन - - ·समन्यय ११.४] पूर्वपक्षिणा समतेषु दानरूपणम् ९५ श्रीमाध्यम् आकर्षणं स्यात् । निरंशस्य व्यापिन आर्पणं नसम्भवतीतिचेत् तर्हि उपाधिरेव गच्छ तीति पूर्वोक्त एव दोपस्स्यात् । अच्छिन्नब्रह्मप्रदेशेषु सर्योपाधिसंसर्ग सर्वेषां च जीवानां ब्रह्मणएव प्रदेशत्वेनैकत्वेन प्रतिमन्धान स्यात् । प्रदेशभेदादप्रतिसन्धानेचैकस्यापि स्वोपा. धौ गच्छति प्रतिसन्धान न स्यात् । तृतीयेतु कल्पे ब्रह्मस्वरूपस्यैयोपाधिसंवन्धेन जीवत्या पातात् तदतिरिक्तानुपहितब्रह्मासिद्धिस्स्यात् । सर्वेषु च देहेप्येक एव जीयस्स्यात् तुरीयेतु कल्पे ब्रह्मणोऽन्यएव जीवइति जीवभेदस्योपाधिकत्वं परित्यक्तस्यात् । चरमे चावकिपक्ष एव परिगृहीतस्स्यात् । तस्सादभेदशास्त्रवलेन कृत्स्नस्य भेदस्याविद्यामूलत्वमेवाभ्युपगन्त व्यम् । अतःप्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजनपरतयैव शास्त्रस्य प्रामाण्येऽपि ध्यानविशेषतया वेदा. न्तवाक्यानां ब्रह्मस्वरूपे प्रामाण्यमुपपन्नमिति ।। तदप्ययुक्तम् ध्यानविधिशेपत्वेऽपि वेदान्तवाक्यानामर्थसत्यत्वे प्रामाण्यायोगात् । एतदुक्तंभवति ब्रह्मस्वरूपगोचराणि वाक्यानि किं ध्यानविधिनैकवाक्यतामापन्नानि ब्रह्मस्व- रूप प्रामाण्यं प्रतिपद्यन्ते उत स्वतन्त्राण्येव । एकवाक्यत्वे ध्यानविधिपरत्वेन ब्रह्मस्वरूपेता- त्पर्य नसम्भवति । भिन्नवाक्यत्वे प्रवृत्तिनिवृत्तिमयोजनविरहादनवयोधफत्वमेव श्रुतप्रकाशिका व्युदस्यति । निरंशस्येति । दूपणान्नरमाह-अच्छिन्नेति । तत्परिहारमाशङ्कयाह-प्रदेशभेदादिति । तृतीय शिरोदूषयति तृतीयेत्विति । अनुपहितब्रह्मासिद्धिस्स्यादिति । निर्दोषमङ्गळगुणकत्वश्रुतीनामनुपहितबहाविषयावहि पराभ्युपेतम् । जीवेश्वरभेदाभावप्रसङ्गो जीवाना परस्पर नेदाभावप्रसङ्गश्चेत्यर्थः । चतुर्थपञ्चमौ दूषयति तुरीयेत्वित्यादिना । चरमइति * अचिद्व्यस्यैव चेतनत्ववचनात्तस्य चेतनब्रह्मनादाम्यानुपपत्तिश्चेत्यभिप्रायः । भेदाभेददूषणमुपसंहरन् स्वमतसिद्धमाह तस्मादिति । ध्यानविधिशेषतया ब्राणस्सिद्धिमुपसहरति अतइति ॥ ध्याननियोगयादिपक्ष मीमासको दूषयति तदप्ययुक्तमिति । न केवल निष्प्रपञ्चीकरणविवादश्यानुपपन्नः इद- मापि मतमनुपपन्नमित्यपिशब्दस्य भावः । कुतइत्यत्राह-ध्यानेति। ध्यानविधिशेषत्वे क्यमर्थसत्यत्वे तात्पर्यायोगः विधि- शेषवं हिन्या स्वातन्त्र्येण वा ब्रह्मणि प्रामाण्य स्यादित्यत्राह-एतदुक्तमिति । दूषयितु विकल्पयति ब्रह्मस्वरूपेति । प्रथम शिरोदूषयति एकेति । एक्वाश्यत्य महावाक्यैकत्वम् । द्वितीयदूषयति भिन्नेति । अनवबोधकावं * दुःससाध्यश्रवणादौ गूढार्थसंग्रहः एकत्ययहस्यचा-यानपेक्षत्वात् । अमेदोपादानवानिर्वचनीयभेदकल्पनेति साम्प्रतम् । तथा च श्रुतिः ' मृत्तिकेत्येवसत्यम् । इति तस्मात्कूटस्थनित्यतैव पारमार्थिकी न परिणामिनित्यता' इति सिद्धम् इति । यदुक्त तदनुसारेणैव उपसहरति- तस्मादमेदशास्त्रवलेनेत्यादिना । तदप्ययुक्तमिति । वेदान्तवाक्याना विधिवाक्यशेषत्व नास्तीति मतयत् विधिशेष- त्यवादिमतमप्ययुक्तमित्यर्थः । विधिशपत्येऽर्थसत्यत्व प्रामाण्य नसभवतीति ध्याननियोगवादिमतं दूषयता शङ्कराचार्या दीनामभिप्रेतं दोषं दर्शयति-घेदान्तवाक्यानामर्थसत्यत्वे प्रामाण्यायोगादिति । विधिवानयशेषवस्वातन्त्र्यविकल्पेन औपनिषदसर्वमतेषु दोष निरूपति-एतदुक्तं भवतीत्यादिना । स्वातन्त्र्येऽपि मूलप्रमाणदायण ध्येयार्थसत्यत्वस्य विश्शा - .

·पूर्वपशोपसंहारः [ ममन्वय १.१.४ - . श्रीभाष्यम नचवाच्यं ध्यानंनाम स्मृतिसन्ततिरूपं, तच्च स्मर्तव्यैकनिम्पणीयमिति ध्यानविधेस्सर्तव्य विशेषाकांक्षायाम् ' इदंसबै यढयमात्मा '(पृ.६.५.७) 'ब्रह्मसर्वानुभूः' (४.५.१९) ' सत्यज्ञा नमनन्तंब्रह्म '(ते.आन.अ.१) इत्यादीनि स्वरूपतद्विशेपादीनि समर्पयन्ति तेनैकवाक्यतामा- पन्नान्यर्थसद्भावे प्रमाणमिति ध्यानविधेस्मर्तव्यविशेषापेक्षत्वेऽपि नामब्रह्म' (छा.७.१.५) इत्यादि दृष्टिविधिवदसत्येनाप्यर्थविशेषेण ध्याननिर्वृत्युपपेत्तः ध्येयसत्यत्वानपेक्षणात् । अतो वेदान्तवाक्यानां प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजनविधुरत्वाद्ध्यानविधिशेपत्वेऽपि ध्येयविशेष स्वरूपसमर्पणमात्रपर्यवसानात् , स्वातन्त्र्येऽपि वालातुराग्रुपच्छन्दनवाक्यवत् झानमात्रे- गैव पुरुषार्थपर्यन्ततासिद्धश्च परिनिप्पन्नवस्तुसत्यतागोचरत्वाभावात् ब्रह्मणशास्त्रप्रमाण- कत्वं न सम्भवतीति प्राप्तम् ॥ तत्र प्रतिपाद्यते (तत्तुसमन्वयादिति) श्रुतप्रकाशिका प्रवृत्त्ययोगात् । एकवाक्यत्वपक्ष विधिशेषतया ब्रह्मणसिद्धिमाशङ्कयाह-नचवाच्यमिीत । कुतइत्यत्राह-ध्यानविधे रिति । 'नामब्रह्मेत्युपासीत' इत्यादिषु दृषिधिषु विशेष्यसत्य वेऽपि विशेषणासत्यत्वेन विशिष्टासत्य वमवर्जनीयम् इह च तथैवेत्यर्थः । सार्थसग्रह पूर्वपक्षमुपसंहरति अतइति । नन् * प्रथरू ने विधिशेषतया ब्रह्मणि प्रामाण्यसमर्थनमेतदधि- करणपूर्वपक्षे विधिशेषतया तसिद्धिप्रतिक्षेपश्च क्थं घटते । इत्य तत्रतु फ्लवन सिद्धिरुता फ्ल्तया सिद्धयतः पारमाऱ्या भावे स्वर्गादेरप्यसत्यत्वप्रसङ्गात् तत्पारमायं सिद्धयतीति पलया तत्सिद्धिरामर्थन साधीय., अत्रतु ध्यानविधिर्मत्वेन तसिद्धियुदस्ता नतु फ्लतया तसिद्धिरित्यविरोध. ॥ एवमुप-यस्त पूर्वपक्षमभिप्रेत्य सूत्रकारेणैतत्सूत्र प्रणीतमित्याह-तत्रेति । प्रतिपद्यते सिद्धान्त.प्राप्नोति ज्ञायत इति गूढार्थसङ्ग्रहः वेदान्तवाक्येषु सम्भवतीत्याशङ्कते-नचवाच्यमित्यादिना । ध्येयसत्यत्वानपेक्षणादिति । वेदानवाक्यविहितोपासनस्य कचिदसत्यार्थविषयकत्वाङ्गीकारे तन्न्यायनान्यत्राप्यसत्यार्थविषयकत्वमेव स्यात् । 'सिंहोदेवदत्त' इत्यत्र आरोपनिराकरण पूर्वक वेदे न क्वापि रूपकमिति व्यवस्थापयता भट्टपादाना वेदप्रामाण्यभङ्गप्रसङ्गएष तथाऽङ्गीकारे बीजमिति पूर्वमेवोपपा दनेन निर्विशेषवादिमते सगुणविद्याया अपि भ्रमत्वाङ्गीकारेण मण्डनेन ससर्गानवगाहिवेदवाक्यजन्यबोधानङ्गीकारेऽपे शङ्क राचार्यादिभिः धर्मससर्गाविषयबोधएवाद्रियत इति तस्य च क्वापि दार्शनिकासमतत्वेन त साधनासम्मवात् । सर्वसम- तबोधस्तु भ्रमात्मकएव । अतश्च मूलप्रमाणदायेनापि प्रमात्य नसभवति मण्डनमते 'तत्वमसि' इत्यत्र ससर्गावगाहियो धाङ्गीकोरण तद्विरोधेन मानसापरोक्ष नसभवतीति सुरेश्वराचार्यः वार्तिके तन्मत दूषितम् । अत: ध्यानविधिशेषवाङ्गीकारे निर्विशेषवादिमते ध्यानस्य प्रमात्मकत्व न समतातिभावः ।। प्रह्मणश्शस्त्रप्रमाणकत्वं नसभतीति । सर्वमतेषु न सभततीत्यर्थः । नियोगवादिमतद्वये, मोक्षोपायविधिनास्तीति शङ्कराचार्य,मण्डन,वाचस्पतिमतेषु शान्दापरोक्षत्रादिविवरणकारमते ध्यानविधिमङ्गीकृत्य वेदान्ताना नोपासनविधिशेषत्वं किंतु सिद्धार्थएव प्रामाण्यमिति सिद्धान्तिमतेऽपि सिद्धपरवाक्याना प्रवृत्तिनिवृत्तिद्वारप्रयोजनविरहेण तात्पर्यनिर्णा यकलिनेवन्तर्गतफलरूपलिङ्गस्याभाये तत्र बोघतात्पर्यकल्पनमेव नसभवतीति वेदान्तविचारारम्भ एव विफल इतिभावः ॥ वेदान्तवाक्याना विधिशेषत्वमनङ्गीकृत्य प्रयोजनपर्यवसायित्व प्रागुपपादितमेव सूत्रार्थवर्णनमुखेन विशदयितुमारभते- ·ममन्वय १४] मायोक्त ४ स्त्रायस्यैर युक्त यात्, १ आपकरणस्य शाम्बारमार्थ पाश: ९७ . श्रीमाप्यम् समन्वयः सम्यगन्धयः पुरुषार्थठयाऽन्वय इत्यर्थः । परमपुरपार्थभूतस्यानवधिकातिशया- नन्दस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽमियतयाऽन्वयात् श्रुतप्रराशिका याऽर्थः । समन्वयशन्द • पिसारण प्याचष्ट समन्वयइत्यादिना । तस्य कनालय इत्यपेक्षायां पूरयन्याक्याथै योज यी। परमेति । परमपुरुषार्थ वापपादकमनयधिकेति पदम् । पुरुषेणार्यवार पुरुषार्थ वम् , आनन्दरूपतया पुरुषार्थ यं गूढार्यसंग्रहः समन्वयइत्यादिना । अन्वयः सबन्धः सबन्धश्च बहाण. शास्त्रेण वेद्यावरूपः । अन तरउन्दस्य शास्त्रयोनि वस्त्रार्थ. परस्पेन तत्र 'यतो या, आनन्दाद्धधेस?' इति श्रुतेवियमितत्वेन तर आनन्दवरूपप्रवृत्तिनिमित्तधर्मपुरस्कारेण बदाग. देव सम्पन्ध एर सम्पसबन्ध. धर्मपरित्यागे न सम्पत्तयम् एवमलीकार एव 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति प्रथमस्ते बाण सनच्छारिषयाव यत्प्रतिपन तनिर्वहतीति भावः ।। अभिधेयनयाऽन्चयादिति । र उणया ब्रह्मणा वेद्यस्यसनाध. न समीचीनः । शक्यायें तापर्यनाघयत्य एय लक्ष्यार्थसपन्धस्य सम्यक्त्वम् शक्या न बाध इति प्रागेवोपपादितम् । अतः शक्यार्थस्य तात्पविषयावेन वेद्यस्वरूपसमाधः सम्यक्सम्बन्धति माः। प्रथम शन्दसामान्यस्य सिदेव्यु पत्तिसमर्थनमुपेन औपनिषदब्रह्मणः प्राभाकरशहानिरसनम् दिनीयस्त्रे ब्रह्मा-दस्य व्यु-पत्तिसमर्थनम् । ब्रह्माशब्दार्थसिद्धयनन्तर तस्य पल्ल्यनिर्धारणम् नतु तत.पूर्वम् । पुरुषशम्दार्थ- स्योपनिषत्तात्पर्यविषय धेन तत्र जगत्कारणवस्यान्तर्भूततया तस्य परिणामिकारणरूपत्वासम्भवेन निमित्तकारणत्यरूपत्व तशानुमानिकवेन 'अर्थेऽनुपरधे त प्रमाण बादरायणस्यानपेक्षत्वात् ' (जे.सू.१.१.५) इति सिद्धान्तो नघटते, किंतु त प्रामाण्यमाप्तप्राण्यात् ' (गो.सू २.१.६८) इति गौतमसिद्धान्त एव युक्त इत्याशेपस्य जन्माद्यधिकरणानन्तर प्राप्तस्य निरसनमन्तरा बदाशब्द-यु पत्तिसमर्थन नसम्भवतीति ब्रह्मण परत्वनिरूपणापूर्व शास्त्रयोनित्याधिकरण प्रवृत्तम् । अन नर फल व न समानीति प्रामाकरशङ्कानिरसन एव कर्मविचारानन्तर ब्रह्मविचारस्य कर्तव्यत्व सिद्धयति नत्वायत्य मित्य चतुर्यसूने फनिर्धारितम् । अतश्च चतुरधिकरणी शास्त्रारम्भसमर्थनाति सिद्धान्तः सुस्थ. । यथोक्तम्- यु-पत्यमाप. प्रतिपत्तिदोस्थयमन्येन सिद्धारमयापर यम् । एतानिवै सूत्रचतुष्टयेनानारममूलानि निराकृतानि ।। इति। अत्र व्युत्पत्यमाषः शन्दसामान्यस्य विवक्षितः ब्रह्मशब्दार्थस्य प्रतिपत्तिदोस्थथ ब्रह्मशब्दव्युत्पत्यसम्भवमूल्मभिप्रेतमिति मागुतार्थ एव एत पये विवक्षितः । यथोक्तमाचार्यपादै.-- 'द्वाभ्यामादी प्रतीतिप्रजननमुचित सिद्धरूपे परस्मिन् द्वाम्यां वैफल्यशङ्का तदनुपरिहता शास्त्रतजन्यबुद्धयो । औचित्याने कमाध्यस्वरसगतिमती प्रात्तनी वर्तनीय शास्त्रारभार्थमेक त्रितयमिहपर शास्त्रमित्याहुरेके || अ.सा.२४ यत्तत्सेनेश्वरायरगणि वकुलभृत्किट्करैरङ्गयकारि व्यासाय यांसि च द्विश्श्रुतमिति विशद विष्णुचित्तैर्विवने । अौष शेषकल्पादहमपि विदुषो वादिहानुयाहात् अदा निर्धार्यतेऽत: चतुरधिकरणी ब्रह्मचिन्तोद्यमार्था ॥ २५इति अाचित्य द्वाम्यामादाविति पूर्वाधैं व्यक्तम् । शाम्रारमार्यमेकमिति नयप्रकाशिकायां मेघनादाचार्यरुतम् । सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ' इत्यत्र भाष्ये जिज्ञासाधिकरणानुवादान्ते शास्त्रारमसिद्धये इन्युक्तम् । जिशासाधिकरणान्ते माध्ये प्रदापिचारारम्भो युक्त इति स्थितमिति च । इतराधिकरणार्थपरभाष्ये इत्य वापि नोमिति मेघनादाचार्याणी सिद्धान्त. । . 18 ·५८ मनुधारण्या मापारमा यसिद्धान्तस्य युक्तम्यम् [समन्यय १.१४ भीभाप्यम् तत् शाखममाणफन्य सिमपत्येवेत्यर्थः । निरस्तनिसिलदोपनिरतिशयानन्दस्वरूपतया पर मप्राप्यं ब्रह्म योधयन्वेदान्तयाफ्यगण. प्रवृत्तिनिवृत्तिपरताविरहास प्रयोजनपर्ययसायीति ग्रुवाणो राजफुलयासिनः पुरुषस्य फोलयफफुलाननुप्र. सुतप्रकाशिका तस्यानअधिकातिशयाचात् परमपुरुषार्थत्वमिनिभावः । स्वयमननुकूलस्य मुगसाधनस्यार पुरुषार्थन्यमस्तीति तयारि मानवधिवेत्यादिपदेन सिदा । तन्छन्दं ध्यानष्टे । शास्त्रप्रमाणपत्यमिति । पूर्वपशव्यावर्तनुशन्दलघममाह-- सिद्धयत्येवेति ॥ 'तत्त्वमसि' इत्यादिस्वरूरोपदेशपरवायार्यशानमात्रेणाविद्यानिवृत्ति समुपेन याक्यस्य प्रयोजनपर्यवसानं ६ वदतो मृषायादिनी धानविद्धधानधक्य स्यात् , धाक्यार्थशानोपयोगिवस्य दूषित-यात् , मीमांसकपक्षे ब्रह्माणोऽसिदिर रयुभयविघदोषास्पृष्टेनाकारेग येदान्तयाक्यानां प्रदणि प्रामाण्यमुपपिपादयिपुस्ता प्रथमं ब्राणरस्वतरसपा सर्वप्रकारभो. ग्यत्वेन पुरुषार्थवाधिस्यं प्रवृत्तिनिवृत्योर्दुःसामान्येन पुरुषार्यायवैकल्यंचामिप्रयन् प्रवृत्तिनियत्तिविरहयत: पुरुषार्थ- पर्यवसानामावनिबन्धनामप्रामाण्यशक्षा परिहरति । निरस्तेति । राजकुलवासी राजकुलप्रसूतः राजकुलान्तरमोथा कौले. यका: श्वानः, श्वोपजीविनो म्लेच्छावा लक्ष्यन्ते । यद्यपि वाक्यगणस्याने राजकुल्वासी पुरुषः प्रतीयते । तथाऽप्यर्थवशा. द्वाक्यार्थप्रतिपत्तुपुरुषस्थाने सानिर्देश:फलितः, स्वतो निरवधिकपुरपार्थपरयाक्यस्य प्रयोजनशून्यावधेदनमनुपपन्नमित्यर्थः।। गूदार्थसंमदः अधिकरणचतुष्टयस्य अधिकारिविषयसम्बन्धप्रयोजनोपपादनपरत्व प्रागेवोपपादितम् । तनय चतुर्णामधिकरणाना शाखा रंभार्थत्वं सिद्धम् । समन्ययाधिकरणे च वेदान्तऽपि उपासनविधियाक्याधीनमोक्षार्थप्रवृत्तेः सिद्धान्तेऽङ्गीकारेण तयैव प्रवृत्तरकामेनापि स्वीकार्यतया सिद्ध व्युत्पत्तिसमर्थन निष्पलमेव जातमिति शहानिरासमुसेन ब्रह्मविचारे प्राथमिकम- वृत्तःसफलाव समन्वयाधिकरण एव निर्णीतमिति चतुरधिकरण्याः शास्त्रारम्भार्ययममिनापि स्वीकरणीयम् । इत्यमर्थम- भिप्रेत्यैव ईक्षत्यधिकरणारभे 'यतोवा इमानि' इत्यादिजगाकारणवादिवाक्यप्रतिपाद्य सशं सर्वशति समस्तहेयप्रत्यनी. फाल्पामपुर ताल ब्राजिएमिगुरुम्' इस भरवता उतम्। अधिकरपचम्पानगर विचादानुवाद: भग वता कृतः। एतत्स्वारस्यतु अधिकरणचतुष्टयस्य शास्त्रारंमार्थत्व एव ।। एव वेदान्तसारे-'पुरुषार्थतया अन्वयसमन्वयः शास्त्राख्यप्रमाणस्य पुरुषार्थपर्यवसायित्वेऽपि स्वस्य परस्यचानु• मवितुः अविशेषेण स्वरूपेण गुणैः विभूत्या च अनुभूयमानं अनवधिकातिशयानन्दरूपमिति पुरुषार्थत्वेनाभिधेयतयाऽ. न्वयात् ब्रह्मणश्शास्त्रप्रमाणकत्वमुपपन्नतरमिति निरवद्य निखिलजगदेककारणं ब्रह्मा वेदान्ता प्रतिपादयन्ती-युक्तम्। तस्यैकस्यै- कदैव कृनजगन्निमित्चत्वं तस्यैवोपादानतया जगदात्मकत्व च नानुमानाधिगम्यमिति शास्त्रकप्रमाणकत्वात्तस्यैव चानवा धिकातिशयानन्दरूपतया परमपुरुषार्थत्वाद्वेदान्ताः प्रतिपादन्त्येवेति स्थिरीकृतम् | अतःपरं पादशेषेण जगत्कारणतया प्रधानपुरुषप्रतिपादनानहतया सर्वज्ञ सत्यसङ्कला निरस्ताविद्यादिसमस्तदोषगन्धमपरिमितोदारगुणसागर ब्रीव घेदान्ताः प्रतिपादयन्तीत्युच्यते' इति प्रोक्तम् । अरिकरणचतुष्टयस्य शास्त्रारंभावे एव एतासूक्तिस्वारस्यम् । भाप्यसूक्तिध्यप्य. यमर्थः अभिप्रेतइति विदुषा स्फुटम् । शास्त्रयोनि वाधिकरणे भाष्ये परिणामिकारणत्वासम्भवानुपपत्तिमन्वारह्य न्यायग्रन्योक्त ·समन्वय १.१-४ ] सिद्धपरवाक्यानां, विधिवाक्यानां न प्राथमिकचरमफलभेदेन सफलत्वोपपादनम् ९९ . श्रीभाष्यम धेशेन प्रयोजनशून्यतां छूते । एतदुक्तं भवति अनादिकर्मरूपाविद्यावेष्टनतिरोहितपरापर- तत्त्वयाथात्म्य स्वस्यम्पाययोधानां देवासुरगन्धर्वसिद्धविद्याधर किनर किम्पुरुपयक्षराक्षस पिशाचमनुजपशुशकुनिसरीसृपेवृक्षगुल्मलतादूर्वादीनां स्त्रीपुनपुंसकमेदमिन्नानां क्षेत्रज्ञानां व्यवस्थितधारफपोपकभोग्यविशेषाणां मुक्तानां स्वस्यचाविशेपेणानुभवसम्भवे स्वरूपरूप. गुणविभवचेष्टितैरनवधिकातिशयानन्दजनकं परं ब्रह्मास्तीति योधयदेव वाफ्यं प्रयोजनपर्य- वसायि प्रवृत्तिनिवृत्तिनिष्ठतु यायत्पुरुषार्थान्वयवोधं न प्रयोजनपर्यवसायि, एवंभूतं पर- ब्रह्म कथंप्राप्यत इत्यपेक्षायां 'ब्रह्मविदामोति '(ते.आ.१.अ) 'आत्मानमेव लोकमुपासीत' श्रुतप्रकाशिका ब्रह्मणः कथमनवधिकानन्दरूपतया पुरुषार्थवाधिाय कथ च प्रवृत्तिनिवृत्योः पुरुषार्थत्ववैकल्य स्वरूपपरवाक्यस्य पुरुषार्थपर्यवसान कुत्र दृष्टम् तथासति कथ ध्यानयिघिसाफ्ल्यमित्याकांक्षायामाह-एतदुक्तमिति । ब्रह्मणः पुरुषार्थ- ताधिक्यमाह-अनादीत्यादिना । कर्मभिरनुभवप्रतिबन्धात् क्षेत्रशाना तस्य पुरुषार्थत्वज्ञानाभायः । नतु तत्र तवैकल्या. दित्यभिप्रायेणोक्तमनादिकमेंति, देवासुरादिपरिगणन तेषा व्यवस्थितभोग्यत्वप्रदर्शनार्थम् । * योग्यानुपलब्धिशकाव्युदा- सायानुमयसम्भव इत्युक्तम् । तद्विषयज्ञानानुक्लत्यहि तदनुकुलत्वेन विना नसभवति अतोऽनवधिकातिशयानन्दजन: नयोक्त्या ब्रह्मगोऽनवधिकातिशयानुकूलन सिद्धपतीत्यानन्दत्वमुपपादित भवति, स्वरूपेत्यादिना सर्वप्रकारभोग्यत्वमुक्त तेन पुरुषार्थत्वाधिक्य सिद्धम् । प्रवृत्तीत्यादिना प्रवृत्तिनिवृत्योः पुरुषार्थत्ववैकल्यमुक्तम् । इष्टसुखलवसाघनतयोपादे- यत्वात् । दुःखात्मकतया स्वतो भोग्यत्वाभावाच ॥ ध्यानादिविदयानर्थक्य परिहरति । एवंभूतमिति । परोक्षशानस्यापि सुखरूपत्वात् स्वरूपपराणि वाक्यानि- पुरुषार्थपर्यवसायीन्येव तदापरोक्ष्याकाक्षिणतत्साधनशापकत्वात् ध्यानविधायीनि याक्यान्यपि न निष्फलानीत्यर्थः । इम- गूढार्थसङ्ग्रहः निमित्तकारणन्वानुमान दूषणेन तस्य शास्त्रतात्पर्यविषयत्व साधितम् । सारेतु ' यतोवा' इति श्रुतौ उभयविधकारणत्व- स्याभिप्रेतत्वन तस्य शास्त्रतापर्यविषयत्वोक्ति घटत इत्युक्तमिति भाष्यसारयोविशेषः। बह्वाचार्यसमतत्वादपि अधिकरण चतुष्टयस्य शास्त्रारमार्थत्व युक्तमिति 'यत्तत्सेनेश्वरायः' इतिश्लोके सप्रदायोऽपि प्रदर्शितः ॥ प्रवृत्तिनिवृत्तिपरयाक्याना तदितरसिद्धपरवाक्यानां च वैलक्षण्यमुपपादयति-एतदुक्तंभवतीत्यादिना । परब्रह्मा स्तोति योधयदेव याक्यं प्रयोजनपर्यवसायोति । वाक्यात् बोघदशायामेव फ्ल्सामः, एव तदनुसन्धानदशासु । प्रवृत्तिनिवृत्तिपरवाक्यानातु स्वस्य बोधातिरिक्तमावि पुरुषार्थसबन्धेनैव सप्रयोजनत्वमिति महान् विशेष इतिभावः । पर मते मोचसाधनविध्यनङ्गीकारेण भूतब्रह्मज्ञानमात्रात् पुरुषार्थ इत्युक्तिघटते । वृत्तिकारमते विधिवाक्याघीनोपासनप्रव- स्यनन्तरमेव मुक्तिफलमिति सिद्धान्तेन विधिवाक्याधीनप्रवृत्तिरवर्जनीयैवेति उत्तदिशा सफलत्वमकिंचित्करमिति शङ्कायो प्रथमचरमफल्मेदेन वाक्याना सिद्धसाध्यपराणा सफ्लत्व सदृष्टान्तमुपपादयति-एवंभूतंपरब्रह्म कथं प्राप्यत इत्यपे- क्षायामित्यादिना । ज्ञानमात्रेण कृतकृत्यतेति परमत न ग्रुत्यनुगुणमिति मत्वा 'ब्रहाविदाप्नोति' इत्यादिश्रुत्युपादानम् । अत्र निधिप्रत्ययो न श्रूयत इति शङ्काया 'आत्मानमेवलोकमुपासीत' इति श्रुतिरुणात्ता 'आमत्येवोपासीत' इति प्रथमवाक्य ·१०० 'निपिमापभूभाग' सी (शा गा) गाक्यस्यापि सफर प मिष्टाचार्यसमराजकुमारनयन [ समन्वय १ १४ . . . श्रीभाप्यम् (१३४ १५) इति वेदनादिशब्दरुपासनं ब्रह्मप्राप्तयुपायतया विधीयते । यथा स्वयेश्मनि निधिरस्तीति वाक्येन निधिसद्भार शात्या तृप्तस्नन् पश्चात्तदुपादाने च प्रयतते यथा च फश्चिद्राजकुमारो गलपीडासत्तो नरेन्द्रभवनाग्निप्रान्तो मर्गाभ्रष्टो नइति राशा विज्ञा तस्स्वयचाशातपितृप केनचिद्विजवर्येण वर्धितोऽधिगतवेदशास्त्रप्पोडशवर्षरसर्चपल्या ध्रुवप्रकाशिका मर्थे दृष्टान्तेन दर्शयति यथेति । एर पराक्षशानजनक्स्येय वाक्यस्य पुरुषार्थपर्यवसायि वेऽपि फशिपापेक्षया ध्यान प्रवृत्तियुत्ता यथा 'दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गामो यजेत' 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत अग्निहोन जुटु यात्स्वर्गकाम ' इत्यादिषु दर्शपूर्णमासादीनामेकैकस्य स्वर्गसाधन वेऽपि पलविशपापेश्या कर्मान्तरारामएक्स्यैय कर्मण आवृत्तिधोपपद्यते । यथा पुत्रज मश्रवणसातहर्षस्यापि पश्चात्तन्मुग्पापरोश्यसुरलाशयाप्रवृत्तिरुपपद्यते । तथाापीत्यभिप्राय अत्र निधिराजकुमारदृष्टान्तद्वय निदचिद्विमागादुत्तम् । उभयगत भोग्य व ब्रह्मण्यस्तीति शाफ्नाय तद्यथा- हिरण्यनिधिं निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपार सञ्चरन्तो न विन्देयु ' इतिहि श्रुति । निधिरतीति वाक्यस्य पुरुषार्थप र व दर्शयति तृप्तस्सन्निति । ' आविज्ञाता कुमारका ''भगवतोऽह पुत्र प्रेप्यदिशप्यश्च ' 'मातापिता भ्राता' 'भूताना योऽव्यय पिता ' एकइन्द्रो जगतो बभूव ' 'राजाधिराजस्सर्वेपाम्' इत्यादिश्रुतिस्मृत्यनुसारेण सर्ववि घभोग्य वप्रदर्शनाय राजकुमार इति भगवति राजत्व चेतनेषु पुनवचोपवर्णितम् । अत्र कुशलवसमाधिष्टव्य । बाल क्रीडासक्त इत्यनन चेतनाना बाह्यविषयप्रावण्य सूचितम् । नरेन्द्रभवनान्निधान्त इत्यनेन भगव सकाशबीहष्ट व गूढार्थसप्रह परित्यज्य 'आमानमेर लाकमुपासीत' इति वाक्योपादानेन तद्यथेह कर्मचितो लोक क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यचिता लेक क्षीयत' इति श्रुति परोक्तदिशा उपासनफलस्यानित्यता नैव बोधयितुमीष्ट । आमन एव लेक्शब्दार्थ फल वन तस्य नित्यतया 'एवमवामुत्र पुण्यचित' इत्यत्र पुण्यशन्द नापासनपर तदतिरिक्तकर्मध्येव पुण्यशब्दप्रास द्धरित्यर्थ सूचित । अत्र उपनिषद्द्य परमते निर्गुणविद्यैव विवक्षिता। अनोपासनाविध स्फुरतया आवृत्त्यधिकरणोक्त दिशा ' यदायवैष ' इति श्रुत्यनुसारेण ब्रह्मविदित्यादार्पि उआसनमव विवक्षितम् । अयमर्थ वेदार्थसग्रहादौ फुट ।। स्ववेश्मनि निधिरस्तीति । एतन 'निधिमानष भूभाग' इति शालिकानायोपात्तवाक्यस्यानुभवानुगुण फल प्रदर्शितम् । द्रमिडाचार्यसिद्धा तेन त समतराजकुमारनयविवरणेन वाक्यदयस्य सप्रयोजन वमुपपादयति-कश्चिद्रान कुमारइत्यादिना । नरेन्द्रभवनानिष्कान्त इति । कश्चि िकल राजपुत्र जातमात्र एव मातापितृभ्यामपविद्ध व्याघरा सवर्धिनाऽसावमुष्य वश्यतामजानन् व्याघजातिप्रत्यय व्याघजातिकर्मण्येवानुवर्तत, न राजाऽस्मीति राजजातीयकर्माण्य नुवर्तते । इति(वृश ४ १) भाष्य उक्तम् । स्वयचाज्ञातपितृकइति । एतन राजाऽस्माति ज्ञानशू यता नात्र विवक्षित अनन्तरमपि राजपुरवनैव ज्ञानसमवादिति सूचितम् । यर्दा कश्चिपरमकारुणिक राजपुत्रस्य राजश्रीप्राप्तियाग्यताजानन अमुष्य पुत्रता बोधयति मात्र व्याध अमुष्य राज्ञ पुत्र कथचिद्व्याधगृहमनुप्रविष्ट इति सएक्बाधित त्यक्त्वा व्याधजाति प्रत्ययकर्माणि पितृपैतामहीमा मन पदवीमनुवतत 'राजाऽहमसीति' इति शङ्कराचार्यैरुतमर्थमव परिष्कृत्य दर्शयति-- फेनचिद्विजवर्येणवर्धितइति। अत्र 'राजाचेति । राजस्थानीयो भगवान् पुत्रस्थानाय उपासक ' इति क्यासार्यरुतयः ·'तावुभौ सान्छे' इत्यस्य कौपीतकीमादाणमूल कालम् समन्वय ११४] - (BOMBAY: 4856 LABE - श्रीभाष्यम् णगुणाकरस्तिष्ठन् पिता ते सर्वलोकाधिपतिः गाम्भीर्यौदार्य वात्सल्य,सोशील्य,शार्य,वीर्य पगक्रमादिगुणसम्पन्नस्त्यामेव नए पुर्व दिदृक्षुः पुरवरे तिष्टतीति केनचिदमियुक्ततमेन प्रयुक्तं वाक्यं शृणोतिचेत् तदानीमेवाहंतायत जीवतःपुत्रो मत्पिता च सर्वसम्पत्समृद्ध इति निरतिशयहर्षसमन्वितो भवति । राजा च स्वपुत्रं जीवन्तमरोगमतिमनोहरदर्शनं विदितसफलवेद्य श्रुत्वाऽवाप्तसमस्तपुरुषार्थों भवति पश्चात्तदुपादाने च प्रयतते पश्चात्ता- युभी सङ्गच्छेते,चेति । श्रुतप्रकाशिका दर्शित परमव्योमाराभश्च मार्गाद्भ्रष्ट इत्यनेन कर्मशानाद्युपायानन्यय: ख्यापितः, द्विजपर्येण वर्धित इत्यनेन भगव- शाननिष्पत्तियोग्यतासिद्धिहेतुभूताध्ययनादिनिष्पादकाचार्यसंबन्धोऽभिप्रेत । पोडशवर्षः भोक्तृत्वावस्था भोग्यताऽयस्थ- श्वेतिभावः । सर्वकल्याणगुणाकर: 'निर्याणमयएवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः' इत्यायुक्तैर्भगवदभिमतेर्गुणे पूर्णता सूचिता । पिता ते इत्यादिना भगवद्गणगणास्सू चिता. ॥ गाम्भीर्यादय उपासकप्रति सौलम्योपयुक्ता गुणा• शौर्यादय परवान्तर्गता. गाम्भीर्य - सप्रदानराघवदीयमानगी. रवानपेक्षत्वम् औदार्य दातृप्रतिग्रहीतृविभागबुद्धिीवरहेण प्रातस्तमिति प्रतिपत्तिमचम् | आत्मामीय दवाऽपि 'ऋण- प्रवृद्धमियमे ' इति स्थिति । वात्सल्य दोषेष्वपि गुणत्वबुद्धिः यथा मातुर्वसे । सुशीलहि नाम महतो मन्देस्सह नीर- धेश सलपस्वभावत्व तद्वत्ता सौशील्यम् । शौर्य शत्रुमध्ये स्वगृहइव प्रवेशसामर्थ्यम् । 'शूरंभीरु कविजडम्' इति गूढार्थसङ्ग्रह पश्चात्तदुपादानेच प्रयतते इत्यत्र उपासनप्रयत्न एव विवक्षित: । पश्चात्तावुभौ सङ्गच्छेते इत्यत्र उपासनाफ्लमेव दान्तिके विवक्षितम् । दृष्टान्ते च राजसमीपगमनपूर्व व्याघगृहवासादेः प्रायश्चित्तप्रवृत्ति: प्रयत्न राजसमपिगमनानुगु- णवेषप्रयत्न. विवक्षितः । कौपीतकीब्राह्मणे चतुर्थे बालाक्यजातशत्रुसवादे 'तमेतमात्मानमेत आत्मानः अन्ववस्यन्ति- तद्यथा श्रेष्ठीस्तै ते यथावा स्वा: श्रेष्ठिन भुञ्जन्ति एवमेवैध प्रज्ञात्मा एतरात्मभिर्मुले एवमेवैतआत्मानएन भुञ्जन्ति । स पारद्धा इन्द्र एतमात्मान नविजौ तानदेनमसुरा अभिवभूवु । सयदा विजज्ञावध हवा असुरान् विजित्य सर्वेषा भूताना श्रेठ्य स्वाराज्यमाधिपत्य पर्येति तथो वैध विद्वान्सर्वा पाग्मन अपहत्य सर्वेषा भूताना श्रेठ्य स्वाराज्यमाधिपत्य पर्येति यएय वेद' इत्यत्र सुषुप्तिप्रकरणे जीवपरमात्मस्वरूपनिपणावसरे उभ्योर्जीवपरयाभोंग' यउक्त स ब्रह्मज्ञानानन्तरमेव विवक्षितः । सर्वपापापहते. तत्रैव ब्रह्मज्ञानोत्तरकालिकत्वप्रतिपादनात् सुषुप्तौ तथा सर्वपापापहतिविरहात् सुषुप्तौ जीवा मनः परमात्मशानविरहस्य सकलश्रुतिसिद्ध वाच । एवच एतच्छुतिवाक्यपालोचने तादाविकफल यत् ब्रह्मज्ञानस्य यच परम फल तदुभयमत्र विवक्षितमिति राजपुत्रनयानुसारेण पुत्रस्य पितुश्च उभयो फ्लद्वयवत् जीवपरयो.फल श्रुतिता पर्यविषयतया एपितव्यम् । उभयोानानन्तर परस्परसश्लेषाकाहाया आनुमारिकत्वात् अतश्वोपासक्स्य परमफ्ल यत्तत् कोपीतकोत्रा मणएव पर्यविद्योतदिशा गतिद्वारा देशविशेषएपेत्यत्रापि विवाक्षितम् । जीवब्रह्मणोर्मेदस्य एतद्वाक्यतस्सिद्धौ परमपरस्य गतिदाय देशविशेष एव सिद्धिः नैव प्रत्याख्यानमहति !! सूत्रकारश्च 'जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेतिचेत्तब्याख्यातम् ' इत्यत्र कौषीतकीवाक्येऽपि 'ब्रह्मते अवाणि' इत्या द्यनन्तर 'यो बालके एतेषा पुरुषाणा कर्ता सबै वैदितव्यः' इत्युपक्रमे 'यएव विद्वान् सर्वेषा भूताना श्रेष्ठ्य स्वाराज्यमाधि- - ·१०२ कौपीतकीब्राह्मणे उपासनमेव सूत्रकृत्सम्मतम् [समन्वय ११४ *- । श्रीभाष्यम् यत्पुनःपरिनिष्पन्नवस्तुगोचरस्य वाक्यस्य तज्ज्ञानमात्रेणापि पुरुषार्थपर्यवसानात् बालातु- राद्युपच्छन्दनवाफ्यवनार्थसद्भावे प्रामाण्यमिति, तदसत् । अर्थसद्भावाभावे निश्चिते. श्रुतप्रकाशिका भीरूत्वप्रतियोगिहि शौर्य वीर्य अश्रान्तिः पराक्रमः विक्रमणम् अत्रानुक्तमपि धैर्यमनुसंधेयम् । तच्च शत्रभि((पीपणे तृण वन्मन्यमानत्वम्। दिक्षुरिति ‘स महात्मा सुदुर्लभः' इति भगवदभिप्रायस्सू चितः पुरवर इत्यनेन ब्रह्मपुराख्यशरीरा न्तस्थितिरभिप्रेता । त्रिपाद्विभूतिसबन्धो वा अभियुक्ततमशब्देन भगवज्ज्ञानप्रदो गुरुर्विवक्षितः । तस्यतरवैलक्षण्यं केनचि. दित्यभिप्रेतम् यदा अययनादिकारयिता गुरुरेव ब्रह्मोपदेष्टा संभवति तदाऽयमभियुक्ततमशब्दः पूर्वनिर्दिष्टद्विजवर्यमवा. भिधत्ते * तदसम्भवे ब्रह्मोपदेष्टुपुरुषमात्राभिप्रायः । अत्र केनचिदित्यनेन पूर्वेणैव वा अन्येनैववेति तात्पर्य ग्राह्यम् । शृणो. तिचेदित्यनेन भगवज्ञानस्य दुर्लभत्वमभिप्रेतम् । निरतिशयहर्षसमन्वितो भवतीत्यनेन वाक्यस्य पुरुषार्थपरत्व दर्शि तम् । राजाचेति राजस्थानीयो भगवान् पुत्रस्यानीयोऽप्युपासको विवक्षितः अनेन सर्वविधभोग्यत्वस्य भगवति पुष्कल- स्वात् गुणव-पुत्रगतमोग्यत्वमपि तत्र विद्यतइति शापितम् । नहि भगवतो ज्ञान परोक्षरूपम् । अवाप्तसमस्तपुरुषार्थो भवतीत्यनेन च वाक्यस्य प्रयोजनपर्यवसायित्व दर्शितम् । राजाचेत्यादिप्रन्यस्यापातप्रतिपन्नार्थोऽप्यविरुद्धः ।। ध्यानविघरवैययं दृष्टान्तद्वयेनापि सिद्धमिति ज्ञापयितुमुक्तं पश्चात्तदुपादाने च प्रयतते इति पश्चात्तावुभौ सङ्गच्छेतेचेति च अत्र • पूर्वमेव अर्थार्थी राजकुल गच्छेत् मन्दामिर्नाम्बु पिबेदिति वाक्योदाहरणादिह निघिदृष्टान्तो. पन्यासाचायमप्ययोऽर्थसिद्धः, किं क्रियोतीर्णकार्यपरतयव वाक्यस्य प्रयोजनपर्यवसायिवं उत क्रियाकाय वा तदुत्तीर्ण वा प्रवर्तकमर्थमभिदधत एव तत्पर्यवसायित्वमिति मतम् | मप्रथमः अर्थार्थी राजानं सेवतेत्यादीनां सप्रयोजनत्वात् । न द्वितीयः निधिमभागलक्षणरत्नपरीक्षणपरणां शास्त्राणां प्रयोजन(पर्यवसायि)शालि)त्वात् । नच तत्रापि सननधारणादि- विधिपरत्वं वाक्यानां कल्प्यम् अयोः रागप्राप्तत्वात् सननादिप्रकारस्य लोकसिद्धत्याच, अप्राप्तहि शास्त्रमर्थवत्, - दुष्ट. रनवर्जनमप्यन जिहासाप्राप्तम् । वाक्यानितु निधिमत्वगुणदोषज्ञापनमात्रपर्यवसायीनि । अतः प्रवर्तकार्थपरतयैव प्रयो- जनपर्यवसानमिति नियमो मम इति ॥ अथ पूर्वपक्षिणोक्तमनुमाषते यत्पुनरिति । वेदान्तवाक्याना नार्यसद्भावे प्रामाण्यमस्तीति प्रतिशा । तदर्थमयं. सद्भावामावेऽपि पुरुषापर्यवसानादिति हेतुर्विवक्षितः । दूरपति तदसदिति । कुतइत्यत्राह–अर्थसद्भावाभावइति । गूढार्थसंग्रहः पत्यं पति' इत्युपसंहारे च वेदनमुपासनरूपमेवेति निर्धारयति । 'जीवमुख्यप्राणलिसानेतिचेन्नोपासाविध्यात्' इति सूखे 'अपधे 'त्यादिना वृत्तिकारसंमतयोजनेव (स.मा) उक्ता युक्ता, नतु उपासनात्रीयध्यप्रसनादिति इति प्रप्यन्तसा. रामृते निरूपितम् । एवंचार 'उपासनात्रैविध्यप्रसङ्गात् ' इति योजनामेका विलिख्य परैः जीवलिनमप्युपप्रमोपसंहा. त्योहारपयापात् अभेटाभिप्रायेण योजयितव्यम् । (i)' इत्युत्तिरप्यनुपादेया, जीवनदाभेदस्यामान भिधानात् 'राको भूतानाम् ' इत्यत्रोक्तफलस्य परसंमतविद्याया असंभवाय ॥ 'अन्यात जैमिनिः प्रमथ्याख्यानाम्यामपियमे ' इतिसूक्षे 'अपिचेष के शासिनः पाजसनेथिनः अस्मिमेव बालासरजातशत्रुसंवादे स्पष्ट रिशानमयसन्देन जीवमाराय तम्पतिरितं परमाग्मानमामनन्ति पिएपविज्ञानमयः पुरुषः .

·समन्वय १.१.४] कौषीतकीवाजसेनयकयोः परोक्तरीत्यैव जीवब्रह्मभेदपरत्वम् १ श्रीभाष्यम् शातोऽप्यर्थः पुरुषार्थाय न भवति । बालातुरादीनामप्यर्थसद्भावभ्रान्त्या हद्युत्पत्तिः तेषामेव तस्मिन्नेव झाने विद्यमाने यद्यर्थाभावनिश्चयो जायेत ततस्तदानीमेव हर्षादयो निव. तरन् औपनिषदेवपि वाक्येषु ब्रह्मास्तित्यतात्पर्याभावनिश्चये ब्रह्मज्ञाने सत्यपि पुरुषार्थप- र्यवसानं न स्यात् । - - श्रुतप्रकाशिका इद वाक्य पक्षविषयम् । पक्षदृष्टान्तसाधारण वा हेतुम्व गर्भितम् || अर्थसद्भावाभावनिश्चयेसति पुरुषार्थपर्यवसानाभावादि- त्यर्थः । अर्थासद्भावेऽपि पुरुषार्यो दृश्यत इति शङ्काया तत्रासद्भावनिश्चयाभावमुपाघिमाह-वालातुरादीनामिति । तदेवोपपादयति तेपामिति । ततःकिमित्यपेक्षाया सपक्षे दर्शितमर्थ पक्षे रफुटीक्रोति । औपनिपदेवपीति ॥ बारातुराद्युपछन्दनवाक्येष्विवाप्राप्यर्थसद्भावभ्रान्त्या पुरुषार्थपर्यवसान स्यादिति चेत्-१य:पिन कषायपिन शिरसाव- धिंध्यते, पासुषु लुठसिचेत्तय दन्ता उद्भिद्यन्ते इत्यादीना प्रवृत्तिनिवृत्तिपरवाक्यानामिव 'स्वर्गकामो यजेत नक- मञ्जभक्षयेत् ' इत्यादिवाक्यानामप्यर्थसद्भावभ्रान्त्या पुरुषार्थपर्यवसान किं नस्यात् । पौरुषेयत्वाद्वेदवाक्यस्य विप्र- लिप्सामूलवाक्यस्येव भ्रामकतया पुरुषार्थपर्यवसानमयुक्तम् । तथासति शास्त्रस्य निरूपकाधिगन्तव्ययात् स्वपुत्रशिष्या- दीनामध्यापनादौ प्रवृत्तिोपपद्यत इतिचेत् अपौरुषेयत्वमध्यापनादिप्रवृत्तिवैयर्थं च वेदान्तवाक्येष्वपि तुल्यम् । • कर्म- विघीना देहातिरिक्तात्मशानसापेक्षत्वात् वेदान्तवाक्याना कर्मविधिशेषत्वेनाध्यापनादिप्रवृत्त्युपपत्तिरितिचेत् न असत्यपि देहामभेदे तसद्भावभ्रान्तिहेतु वशङ्काया सत्या तन्मुखेन प्ररोचनानुपपत्त्या विधिशेषतयाऽध्यापनाद्यनुपपत्तेः । तर्कानुगृही- तनिर्दोषश्रुतिसिद्धदेहात्मभेदस्तात्विक इतिचेत् तत् पुरुषार्थभूतस्य परमात्मनः प्रतिपाद्यत्वेऽपि तुल्यम् । देहात्मभेदसाधक- हेवन्तरसवादानभ्रान्तिहेतुत्वनिश्चयइतिचेत् , तर्हि तेनैव हेत्वन्तरेण देहात्मभेदसिद्ध इति तज्ज्ञापनाय वेदान्तवाक्याना- मनपेक्षित वाद्विधिशेषतया तदध्यापनादिकं नोपपद्यते । एव निरूपकाधिकारस्य शास्त्रस्यार्थसद्भावभ्रान्त्या पुरुषार्थपर्यव सानानुपपत्ती प्रवर्तकवाक्याना प्रतिबन्दीत्वमभिप्रेत्य औपनिषदेष्वपीत्यादिमाष्य प्रवृत्तम् ॥ गूढार्थसंग्रहः केष तदाभूकुत एतदागात् ' इति प्रश्ने। प्रतिवचनेऽपि ' यएषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तसिंछेते' इति । आकाशशब्दश्च परमा मनि प्रयुक्त: 'दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाश' इत्यत इति ()माध्ये जीवब्रह्मभेदस्य स्पष्टमभिधानाच । व्युच्चरणभु यु- पनिषद्भाध्ये (श) एव द्रभिडाचार्यसमतराजकुमारनयः परैःप्रदर्शितः । अतश्च राजकुमारनयेन कौषीतकीवाजसनेयिकवा- क्यदयेऽपि जीवब्रह्मभेदस्य श्रुतितात्पर्यविषयतया परस्परसलेपाकाक्षया मुक्तावपि ' तावुभौ सद्गन्छेते' इत्युक्त फल नैव प्रत्याख्यानाहमिति भगवत आशयः । ब्रह्मास्तित्यतात्पर्याभावनिश्चयइति । 'अस्तिब्रह्मेतिचेद्वेद सन्तमनन्ततो विदुः' इति श्रुतिरत्राभिप्रेता । ' अस्तिना' इत्यत्र लकारस्य साघुत्वार्यकत्व परोक्त प्रागेव (२६८.पु) पर्यालोचितम् । 'असन्नेवसमवति' इत्यादिश्रुत्यर्थ. प्रागेव (६७६.५) अभिहितः । तत्र पुरुषार्थपर्यवसानाभाव. स्फुटः । 'जन्माद्यस्य यतः' इतिसूत्रे राजकुमारनयः विवक्षितः । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यत्र ब्रह्मशब्दस्य ननिर्विशेषपरत्वमिति एत- सूत्रदयेन सिद्धम् । एव कारणवाक्यानामेव उक्तदिशा तादाविकपार्यन्तिकपुषार्थपर्यवसायित्वेन प्राधान्य एतदाक्यसिदो पादानोपादेयभावनिबन्धनाभेदपरत्वेन 'तत्त्वमसि''महब्रह्मास्मि' इत्यादिवाक्यानामप्राधान्यमित्याधस्सियन्तीय भिप्रेत्य तत्सूपविषयवाक्य 'यतोवा' इत्यादि समन्वयाधिकरणान्ते उपात्तम् ॥

·राजकुमारनय. कारणवाक्यानामेव प्राधान्यम् , महाराक्यानामप्राधान्यं च [ समन्वय १ १-४ अतः श्रीभाष्यम् 'यतो या इमानि भूतानि जायन्ते' (भृगु वल्ली. )इत्यादिवाक्य निखिलजगदेकका- रणं निरस्तनिखिलदोपगन्धं सावश्यसत्यसङ्कल्पत्वाद्यनन्तकल्याणगुणाकरमनयधिकातिश- यानन्दं ब्रह्मास्तीति बोधयतीति सिद्धम् ॥ ॥ समाप्त समन्वयाधिकरणम् ॥ - - श्रुतप्रकाशिका उक्तस्य हेतोर्विपर्यये पर्यवसान दर्शयन्नधिकरणार्थमुपसहरति असइति । कारणवाक्यानामर्थमाह-निखिलेति । निखिलशब्द परैर्नित्यतयाऽभिमतानामाकाशादीनामपि कार्यत्वज्ञापनार्थ. एक्श-दो निमित्तोपादानस्यद्योतक 'यतो वा इमानि' इत्यादिवाक्ये शोधकवाक्यार्थश्च गर्मितइत्यभिप्रायणाह-निरस्तेति । अत्र निखिलशब्दने चिदचिद्गता क्लेशकर्मादयो जन्मादयश्च विवक्षिता | कदाचिद्दोषसब-धाहत्वव्यावर्तन ग-घश देन सदा त प्रत्यनीक वमुत्त भवति । कारणत्वोपथिकान्गुणानाह-सार्वयिति । एतदधिकरणार्थमाह---अनवधिकेति । बोधयतीति । अध्यापनाद्युपपत्तये पुरुषार्थपर्यवसानस्यापेक्षितत्वात् । प्रेक्षावदधिकार्यस्य शास्त्रस्यार्थसद्भावामावनिश्चयसति पुरुषार्थपर्यवसानानुपपत्ते,स्तदुप पत्यर्थ प्रवर्तकवाक्यानामिवार्थसद्भावे प्रामाण्यमङ्गीकार्यमिति ययोत लक्षण ब्रह्म 'यतो वा इमानि' इत्यादिवाक्य प्रतिपादयतीत्यर्थ ॥ शास्त्रारभसिद्धयर्थेषा चतुरसूत्री मृषावादिना पक्षे न सङ्ग छते तत्पक्षे विषयप्रयोजनानुपपल्या शास्त्रस्यानारम्भणी- यत्वात् । तथाहि विषय. किंब्रह्म, उत भेदमिथ्यात्व, उत जीवब्रह्मणोरक्य १नप्रथम , ब्रह्मणो वेद्यत्वानभ्युपगमात् । वेद्य वे घयादोरवाननुभूतित्वप्रसङ्गस्योक्तत्वाच्च । व्यावहारिक वेद्यत्वमस्तीतिचेत् घटस्यापि वेद्यत्व व्यावहारिकमिति तद्वदेवाननुभू तित्यप्रसङ्गो दुर्वार । वास्तववेद्यत्वाभावस्य ब्रह्मणि साध्यत्वे घरस्य व्यतिरेकदृष्टान्ताव नघटते, घटस्य वास्तववेद्यत्वाभा• वविरहाभावात् अनुभूति. परमार्थतो नवेद्या, अनुभूतित्वात् यत्पमार्थतो वेद्य तन्नानुभूति । यथा घटइत्युक्ते व्यतिरेक- दृष्टान्तस्साघ्याव्यावृत्तोहि स्यात् । नहि घट परमार्यतो वेद्य वेद्यत्वेऽननुभूति वप्रसङ्गमनात्य ब्रह्मणो वेद्यत्वाङ्गीकारेऽपि ब्रह्मणशास्त्रविषयत्वमयुक्तम् । प्रत्यक्षस्य सन्मात्रग्राहित्यमभ्युपगच्छतस्तवमते शास्त्रानर्थक्यप्रसङ्गात् अप्राप्तहिं शास्त्रमर्थवत्।। नद्वितीय । दृश्यावादिना लिङ्गेन भेदमिथ्या वममिमन्यमानस्य तव शास्त्रानर्थक्यप्रसङ्गात् । तत्तद्धर्मिग्राहकप्रत्य- क्षादिप्रमाणविरुवस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वस्य यूपादित्यैक्यस्येव शास्त्रेण प्रतिपादनायोगात् शास्त्रस्य निर्विषय व स्यात् अप्राप्तहि गूढार्थसमह निसिलजगदेककारणमिति । अत्र वेदान्तसारोत्तरीत्या कारणावस्यानुमानतास्सिादन समवतीत्याप विवक्षितम् । भयमर्थ. अय्यन्तसारामृते उपपादित । जगदेककारणमित्यत्र निमित्तोपादान कारणत्वयोरभिप्रेतावनोपादानोपादेयभावेन परस ग्मतमहावाक्यानामुपपत्तिस्सूचिता। निरस्तनिखिलइत्यादिक ब्रह्मान्दार्थनिर्दोषयगुणभूषिष्ट याभ्यां निरवग्रहमह वबो धनाय । कारणवोपायकत्वेनोभयाक्ति । अनवधिकातिशयानन्दम् इत्यत्र 'आनन्दाद्धयेव खल्लिमानि' इत्यादि 'यतोवा' त्यादिवाक्यार्थनिर्णायकवाक्यमभिप्रे योचम् । अत्र 'तत्तु समन्वयात् ' इति सूत्रार्थ सिद्धयतीति पूर्वमुपपादितम् ॥ - ३ - ·समन्वय १-१४] (प्र) परोक्तप्रथमसूतार्थपालचनम् १०५ श्रुतप्रकाशिका शास्त्रमर्थवत् साधकस्येव बाघकस्याप्यगोचर व प्राप्त वम् ज्वालामेदानुमानवैषम्य च प्रिविध प्रागेव प्रपञ्चितम् । प्रमा णान्तरविरोधश्च तापर्यलिङ्गमिति तद्विरुद्धऽर्थे तात्पर्यासभवश्व प्रागेयोच । अतो भेदमिथ्या वस्य विषय वमयुक्तम् ॥ तृतीयश्च कल्पोऽनुपपन ब्रह्मणोऽपि वैद्य वप्रसङ्गात् । नहि घटपश्योरेकत्वमुच्यते शास्त्रेण अपितु जीवदागोरे- क्य तदानी ब्रशन्देन ब्रह्मण्यनवबोषिते कथ तस्य जीवस्यचैक्य वस्तु शक्यते ? नहि जीव एक इत्युत्ते जीवब्रह्मणो रैक्य सिद्धयति । घर एका युत्ते घरपटैक्यवत् यथैक्योपदशवाक्यपु 'अयमात्माब्रह्म' इत्यादिषु ब्रह्मणःशब्दयोध्य व सोढव्य तर्हि प्राधा येन ब्रह्मणएव शास्त्रप्रतिपाद्य व विमिति नाभ्युपगम्यते 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' इत्यारभ्य 'तद्विष्णो परमम्' इत्यादिश्रुत्यस्वारस्यमेव तदनभ्युपगमपलम् । किंच उपदिश्यमानमैक्य किं स्वरूपानतिरिक्त उता तिरित्तम् १ अनतिरिक्त व स्वरूपवेद्य वपक्ष एवस्यात् । तथाचोपदावैयादिदोषप्रसङ्ग । स्वरूपमारस्य प्रतिपन्न वात् , अतिरिक्त रे तकि परमार्यभूत उतापरमार्यभूतम् | प्रथमे निर्विशेष वमन । द्वितीय ज्यालेक्यदेहा मैवयापारमाध्ये ज्वाला भेददेहा मभेदपारमार्यवजीवत्राभेदपारमार्य स्यात् ॥ किंच जीवब्रह्मणोरक्य नाम किमन्त करणस्य सविदश्चक्य, उत सविदघाच्छन्ना त करणस्य सविदश्च, उतात कर गावच्छिन्नसविद कवल्सविदश्च, न प्रथम जडाजडयारेक्यानुपपत्ते । नापि द्वितीयतृतीयो, विशिष्टैक्यऽभ्युपगम्यमान विशेषण वेन विशेष्य वेन वा, तदन्तर्भूतस्यान्त करणस्यापि सविदैक्यप्रसङ्गात् । वयोश्च अजडत्वजड वाग्या सत्य यान्त वा म्याचक्यमयुक्तमि युक्तम् । अन्त करणोपलचितत्तथैक्य विषयइतिचेत् तदुपरक्षितशते कैनस्यमुपदिश्यते । स्विाम नेय उत शप्तयन्तरेण १नप्रथम , उपदेशवयात् । नहि कस्यचिद्वस्तुन स्वस्मादभिन्न वमुपदष्टव स्वस्माद्भेदप्रसङ्गामानात् शप्तयन्तरेगनेत् किं परमार्थतोऽभिन्नेन उतामिनेन ? नप्रथम अनम्युपगमादनुपपन्न वाच । अभिनेनचेत् भेदप्रतीतिरस्ति या नया १ नचेदेक्योपदशवैयर्यम् । अस्तिचद्भेदमिथ्या यापदशएवैक्योपदशस्स्यात् भेदमिथ्यावस्यानुमानसिद्ध वाभिमा नात् शास्त्रस्य निर्विपय व स्यात् ।। भेदपारमाध्ये दृश्य वानुपपत्तिरित्यादितर्वानुगृहीत शास्त्र भदमिथ्या व प्रमाणमिति न शास्त्रस्य निर्विषय वमितिचेत् न धर्मश्चेदिसाव नस्यादिति तर्कानुगृहीतन 'नहिंस्यात् ' इति शास्त्रण वैधपश्वालम्भस्याधर्मप्रतिपादनानुपपत्तिव छात्र रिद्धभदस्य गास्त्रेण मिथ्यावप्रतिपादनानुपपत्त , सबघिभेद मिन्नाना सयोगेच्छ दीनामिव शसीनामाप परस्परभेदस्य प्रत्य धादिसिद्धानात्तविरुद्ध वादयोग्यस्य शप्तिभदमिय्या यस्य शास्त्रेण प्रतिपादानुपपत्तश्च । नाह खल्वयमेव सप्रत्या स्मान जानात्ययमहमास्मि' इति 'यदा सुप्त स्वप्न नकश्चन पश्यति' 'प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका । देया इन्द्रियाणि लोका आलोकनानि सविद ' एवमादिशात्रसिद्ध प्रत्यक्षादिसिद्धश्च काल्तो विषयलआश्रयतम - । 1 शप्तीनों परस्परमद ॥ अन्त करणवृत्तिभेदविषया सा श्रुतिरितिचेन्न स्वामश्रुतेत्तिगाचर वसति सविदैक्य सविदैक्यसति शप्तिभेदभुतई त्तिगाचर वमित्यन्यो याश्रयणप्रसङ्गात् ज्ञातृशयावधिनतया प्रतीयमानस्य ज्ञानस्या त करणक्रिया व प्रितयोत्तीर्णज्ञानस्य शविषाणायमान वाच तद्भेदमिथ्यावप्रतिपादन शशविषाणभेदमिथ्या वप्रतिपादनतुल्यमिति न शास्त्रस्य सविषय वसिद्धि सप्रतिपन्नशानानामेव मियो भदस्य मिथ्या य शास्त्रविरोधात् प्रत्यक्षविराधाच्च । पश्वालम्भनाभ ववत् यूपादित्यैक्यवच्च न शान्त्र प्रतिपादयितु शनाति । अतश्शास्त्रस्य विश्याभावादनारम्मणीय पम् । तथा प्रयोजन च नघटत, तयाह- प्रयोजन द्विविधशास्त्रस्य उपायभूतमवा तरप्रयाजन तत्साभ्य परमप्रयोजनघात । तत्र र घनिवर्तकशायसिदिस्यान्तर मोक्षस्नु ।

·(भु.प्र) प्रथमसेवार्थपोलोचनमें [समन्वय ११ । श्रुतप्रकाशिका परमं प्रयोजनम् । तदानीमुपजायमानं वाक्यजन्यज्ञानमनिवर्तकमित्यविगीत वसिष्ठपराशरकृष्णद्वैपायनादीनामनुत्पन्न शानमन्येषामुत्पत्स्यतइत्यत्य-तासम्भावितम् । तेषामुत्पन्नचेद्रेदप्रतिभासी नस्यात् निवर्तिप्यत इति चेत् ततएव तदमि भानामन्येषामपि निवर्तिध्यत इति न शास्त्रभारम्भणीय स्यात् । प्रपञ्चस्य सत्यत्वादेव ज्ञाननिवर्त्यत्वाभावादनिवर्तक ज्ञान नावान्तरफलमिति नतदर्थ शास्त्रमारम्भणीयम् । परमप्रयोजनं च सिद्धयति ज्ञातृशेयभेदस्य सत्यस्य निवृत्तेरसभावितत्वात् किच शास्त्रश्रवणाधिकारो ज्ञप्तिमात्रस्य वा ज्ञातुर्वा । नप्रथमः शप्तिमात्रस्य श्रोतृत्वायोगात् । नद्वितीयः शातुरख नाशस्यापुरुषार्थत्वेन अवणादी प्रवृत्यनुपपत्तेः । यत्सम्बन्धिसुख दुःपनिवृत्तिश्च पुरुषार्थ: ससल्वहमर्थः अह निर्दु.खः मुवीस्यामितिहि प्रतीति. तस्य पुरुषार्थवतो नाश: कथ पुरुषार्थः पुरुषार्थान्तर वा कथमयितुस्तस्याभीवे पुरुषार्थोंभवेत् अयोध्येत-भवपक्षे बद्धस्य वा मुक्तस्य या शास्त्राधिकारः। प्रथमे खनाशस्यापुरुषार्थत्वादप्रवृत्ति: उपाधिवि. शिष्टस्य बद्धस्य तद्रूपनाशोहि स्वनाशः। द्वितीयेतु मुक्तस्य शास्त्रानपेक्षत्वादनधिकार: औपाधिकाकारविनाशो नापुष. पार्थः दुःपविनिर्मुक्तस्वाभाविकरूपावस्थानादितिचेत् । तर्हि ज्ञातृत्वस्योपाधिकत्वात्तन्निवृत्तौ स्वरूप तिष्ठतीति नापुरुषार्थ इति । संविदि वास्तवज्ञातृत्वानभ्युपगमात् तदारोपेत्वयित्र तसिद्धेरवश्यम्भावात् , अन्यस्य च ज्ञातुप्तिधर्मस्वाभावात् । यदि शतिः स्वरूप ज्ञाता तद्धर्मः तदानीमिय प्रतिबन्दीस्यात् । अह सुखीदुःखीति सुखदु.सवदहं जानामीति ज्ञानस्याह. मर्थधर्मतया प्रतीतेरहमर्थस्य घर्मितया प्रतीतेश्चाविगीतत्वात् , सुखदुःखनिवृत्योराश्रयस्य तस्य नाशोऽपुरुषार्थ एव । धर्मिणि नष्टे कस्य दु.सनिवृत्तिः पुमर्थस्स्यात् । अचेतनप्रकृतिबद्धत्वमापाधिकदुःखावहमिति मलिनोऽहमिति प्रत्ययवतः पुरु पस्य मालियनिवृत्तिवनिवृत्ति पुमर्थः, अत्यन्ताभिमतस्य धर्मिस्वरूपस्य स्थितत्वादनिष्टबन्धनिवृत्तरिष्टत्वाच ॥ मनु लौकिकप्रतीत्या निरूपकप्रतीत्या वाऽहमर्थस्य स्वरूपत्व ? प्रथमे स्थूलोऽह कृशोऽहमिति लोकदृष्ट्या प्रतिपन्न- स्वात् स्थूलत्वादिविशिष्टदेहनिवृत्तिरप्यपुमर्थस्स्यात् । द्वितीये स्थौल्यादिवदध्यस्तोऽहमयों शाताऽपि न स्वरूपमिति न तमाशोऽपुरुषार्थः, नैवम् । ममहस्तो मम पादइति लोकदृष्ट्याऽप्यहमर्यस्य देहव्यतिरेकप्रतीते: अहमर्थस्यैवात्मत्वे श्रुति- स्मृतिसूत्राणा प्रागेर दर्शिततया निरूपकप्रतीतावप्यहमर्थस्यैव स्वरूपतामतीतेश्वाहमयीनवृत्तदहनिवृत्तितुल्यवाभावनापुरु पार्थत्वस्य दुर्निधारत्वात् अतो विषयप्रयोजनाभावाच्छास्त्रस्यानारम्भणीयत्व मृषावादिना पक्षे स्थितम् ॥ पवाभाविनी नित्यानित्यवियेकादेः पूर्ववृत्तत्वायोगादयशब्दार्यः परोत्तोऽनुपपन्न इति पूर्वमेवोक्तम् । शास्त्रान्तर• जन्यस्य नित्यानित्यविवेकस्य वेदान्तविरुदत्वात्तेम्वेव मोक्षोपायोपदशेन निराकाक्षवाच प्रदाविचारहेतुल्यामायानित्यानित्य- विषयापातप्रतीतेस्तु उभयभागसाधारणत्वादेकान्ततो ब्रह्मविचारहेतुत्वाभावात् इतिहासपुराणयोस्सशयविपर्ययमस्ततया तत्र. न्यानित्यानित्यादिप्रतीतेनिवर्गजिहासाजनकत्वामावेन ब्रह्मविचारप्रति हेतुत्यामावाश्चातश्शदार्थोऽनुपपन्नः । यानित्य तदु पादेय यदनित्य तद्धेयमिति विवेको नित्यानित्यविवेकहत्युप्रेशणमप्ययुक्तम् । घेदान्तेषु नित्यपुरुषार्थत्यप्रतिपादनावगमात्त दारमः तदारम्मातेयु नित्यपुरुषार्थप्रतिपादनावराम इत्य योन्याश्रयप्रसन्नात् , शास्त्रान्तरेष्वपि नित्यपुरुषार्थसम्भावना महाविचारप्रत्येकान्ततो हेतुत्वाभावात् शास्त्रान्तरेषु तदभावस्य वेदान्तेषु तदावनिमयस्य च तपादाधीनत्वेन पूर्ववद. न्योन्यायप्रसमात् । वेदान्ततदितरसानेगु नित्यपुरुषार्थसद्भावासद्भाययोर्गुरुवचनादवगम्य ये प्रमोपासनस्यापि गुरुषच. दिवगम्यत्वेन शारीरकभीमासानरपेश्येण तदनारमनीयस्वप्रसनाथ ॥

·समन्वय १-१-४] (धु.म)परोचद्वितीयसूधापालगनगम् १०७ झुतप्रकाशिका जीवनह्मणोरक्यस्य शास्त्रविषयत्वाग्नीकारे ब्रह्माजिशासापद च न सन्नछते । ब्रह्मणो जिज्ञास्यहि मान्दादवग- म्यते । न जीवराणोक्यस्य यथा धर्मजिज्ञासापदं धर्ममात्रस्य जिशास्यता यक्ति नतु धर्माधर्मयोरक्यस्य जिशास्यत्वम् । तदेवहि माजिशसापदम् । निर्विशेषस्य वस्तुनो लक्षणोतिश्च नघटते विशेषणतया लक्षणवे सविशेषत्वप्रसङ्गात् उपल- क्षणतया लक्षणावे पूर्वप्रतिपन्नाकारातिरित्तस्योपरक्षणशाप्य आकारान्तरस्याभावनापरक्षणवैयया॑त् । तदभ्युपगमे सवि. शेषयमसनाच, स्वरूपमेवोपलक्षणशाप्यमितिचेत् तस्वरूप प्राक्प्रतिपन्नम् नवा प्रतिपन्नचेदुपलक्षणीयर्थ्यम् अप्रतिपनावे स्वप्रकाशता नस्यात् उपलक्षयितुमशक्यता च । केदारस्याकारणापगतस्य देवदत्तसम्बन्धितया सारसेन शाप्यत्व ह्युपलक्ष्य- त्वम् । प्रागनवगता प्रपञ्चव्यावृत्तिरुलक्ष्याकार इतिचेत् प्रपञ्च पावृत्तेः स्वरूपातिरिक्तत्वे सविशेषत्वप्रसन्नात् । अनति- रिचले तत्स्वरूप प्रागेव मातमि युपलक्षणवैयय॑म् ॥ किंन कथं कारणत्वे लक्षणेसति प्रपञ्चव्यावृत्तिः कारणस्वनाम कार्यजगदध्यासाऽधिष्टन त्वम् । अतोऽध्यस्तादन. तात् प्रपञ्चादधिष्ठानस्य ब्रह्मणस्सत्यत्या व्यावृत्तिरितिचेत् न घटाद्यघिष्ठानस्य मृदइव ब्रह्मणोऽप्यनृतत्वेन व्यावृत्तिप्रस. जात् घटादिकारणस्यापि मृदादः कारणान्तरेऽध्यस्तत्वादसत्यत्व कालत्रयवर्तिकृनकार्याधिष्ठानस्य ब्रह्मणोऽन्यत्राध्यस्तत्वा. भावान्नासत्यत्वमितिचेत् । न 'इदमप्रआसीत्' इतीदशन्दवाच्यं कार्यमाप्रत्यधिष्टानन्वश्रवणेन ब्रह्मणोऽपि कारणा नराध्यस्तत्वाविरोधात् बीजाश्रन्यायेन प्रवाहानादित्वोपपत्तेश्च कृत्लकार्यकारणस्य ब्रह्मणः कारणान्तरप्रतिघेघेनाकार्यत्वा- सत्यस्वमिति प्रपञ्चव्यावृत्तिरितिचेत् तहकार्यत्वमात्रेण जगल्यावृत्तिसिद्धेः कारणत्वोक्तिवैयदिकार्यत्वश्रुतिरेव लक्षणवा. क्येनोदाहर्तव्या स्यात् नतु 'यतो या इमानि' इत्यादिश्रुतिः। अकार्य-वश्रुतिरेव विवक्षितेतिचेत् तर्हि 'सकारण करणाधिपाधिपो नचास्य कश्चिजनिता नचाधिपः' इत्यकार्यत्वश्नुतेः करणाधिपाधिपशब्दवाच्येश्वरविषयत्वालक्ष्यव. स्तुनो निर्विशेषत्व नसिध्येत् ।। किंच जगत्कारणस्वरूपलक्षणविशेषो लक्ष्यस्य निर्विशेषत्वविरोधी सार्वज्यादिगुणाक्षेपकत्वात्तस्य आक्षिप्तमाप सार्व. सादिक वस्तुमात्रोपलक्षणमितिचेत् ; न सार्वज्येन वस्तुन्युपलक्षितसति सर्वशक्तिवाद्युपलक्षणान्तरवैयात् । नहि शा. खया चन्द्र उपलक्षिते प्रासादामेण प्रयोजनम् । सार्वत्येन निर्विशेषवस्तूपलक्षण व्याहतच स्वेन सविशेषस्याश्रयस्य निर्वि. दोषत्यशापनायोगात् सर्वशक्तित्वादिविशेषान्तरराहित्यशापनासामर्थ्याच्च, अतो लक्षणसूत्र निर्विशेषपक्षविरुद्धम् ॥ तृतीय सूत्रमपि नघटते निर्विशेषवस्तुनि तात्पर्यविषयेसति कारणत्वाशिससार्वज्यादिसमर्थन कोपयुज्यते । प्रसन्ना- दपि न त समर्थन न्याय्य निर्विशेषत्वविरोधात् । किंच ऋग्वेदादिशास्त्र स्वविषयादधिकविषयज्ञानवदुपादानक वाक्य- खादित्यनुमानमप्यसङ्गतम् । तथाहि-विमधिकविषयज्ञानवदुपादानकत्व साध्यम उत तद्वक्तृकत्वम् उत तदुच्चारितत्वम् । प्रथम दृष्टान्तरसाध्यविकल: आकाशगुणस्य शन्दस्य कालिदासाद्युपादानस्वाभावात् । नद्वितीयः वेदस्य पौरुषेयत्वास. सात् । न तृतीयः अनेकान्तिकत्वात् । नहि वैदिकमन्यद्वा वाक्यमुच्चारयता बालादीना तद्विषयादधिकविषयशानमस्ति । शास्त्रप्रमाणकत्व सूत्रार्थ इति च ब्याख्याब्रह्मणोऽनुभाव्यत्वमनभ्युपगच्छता नघटते || चतुर्थं च सूत्रे ब्रह्मणः प्राधान्येन शास्त्रयोनिस्त्रनिर्दिष्टत्वामावात्तन्छन्दस्य ब्रह्मपरत्व न स्वारसिकम् । वेदान्त- वाक्यानो भ्रमनिवर्तकवाक्यार्यशानजनक्तया प्रयोजनपर्यवसायित्वं वाक्यार्यज्ञानमात्रेण बन्धनिवृत्तेश्शास्त्रप्रत्यक्षविरोधवि- ध्वस्तत्वादनुपपन्नम् । तदन्यथासिद्धप्रतिविधानं च पूर्वमेव कृतम् | विच कस्य भ्रमनिवृत्तिः किंजते उत चेतनस्य न तावन्शसेः तस्या अचेतनन्वेन भ्रमाश्यन्वाभावात् । चेतनोहि भ्रान्त्याश्रयः । जडत्व भ्रमानाश्रयत्वे प्रयोजकमितिचेत्- .

·१०८ (पं.पा.वि, न्या.र) प्रथमस्त्रार्थः तत्पयोलोचनं च [समन्वय ११४ w- खेन । गूढार्थसंग्रहः एतेन परसम्मतसूत्रचतुष्टयार्थः श्रुतिसूत्राननुगुणइति सूचितम् । परैः । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति प्रथम जीवब्रह्माभेदो न सभवति । कर्तृत्वभोक्तृत्वादिना अनुभवसिद्धजीवस्य अहमर्थस्य ब्रह्माभेदासमवात् इतिशङ्का कर्तृत्वको क्तृत्वादिरध्यास एव स्थूलोऽहम्' इत्यादिवत् कर्तृत्वमोक्तृत्वादेराध्यासिकत्वे शुद्धचिति अन्तःकरणतादाम्याध्यासस्य प्राथमिकस्य सिदौ जीवचितः ब्रह्माभेदस्सम्भवत्येवेति 'अहब्रह्मास्मि' इत्युपसहारएव तात्पर्यमिति सिद्धान्त । अथशब्दः ब्रदाविचारे पुष्कलकारणानन्तर्यपर इति साधनचतुष्टयसम्पत्यनन्तररामित्य यशब्दार्थः । अतःब्दस्य साधा सम्पत्तेरेवेत्यर्थ साधनचतुष्टयस्य हेतुत्वम्यायशब्देन लमिऽपि 'अक्षय्यहरे' इत्यादिना नित्यानित्यविवेको नसभवतीति शङ्कानिरासक- यत्कृतक तदनित्य' मिति व्याप्तत्युपोद्वलित 'तद्यथेह' इत्यादिश्रुतिसिद्धनित्यानित्यवस्तुविवेकादिसभवप्रदर्शनेन साधनमापतेः हेतुत्वदीकरणार्थ, अतशब्द इति पञ्चपादिकाविवरणप्रश्यिा न्यायपक्षामणावाश्रिता, भामयातु-अत्रच ब्रह्मापदेन त प्रमाण वेद उपस्थापितः सच योग्यत्वात् 'तद्यथेह कर्मचित.' इत्यादिः। अत इति सर्वनाम्ना परामृश्य हेतुपञ्चम्या निर्दिश्यते । तेनायमर्थ, अत: स्वर्गादीना क्षयिष्णुत्वप्रतिपादकात् ब्रह्मज्ञानस्य च परमपुरुषार्थताप्रतिपादका दागमात् यथोक्तसाधनसपत् ततश्च जिज्ञासेति सिद्धमिति ॥ अब क्टस्थभिन्नमनित्यमिति न सिद्धयतीति प्रागुक्तम् । तत्र यत्कृतक तटनित्यमिति व्याप्तयुपोलितश्रुत्या एत. दर्थसिद्धि.कथम् १ अविद्यानिवृत्तेः चरमवृत्तिरूपतायाः तस्या एव मोक्षरूपतायाश्च ब्रह्मासिद्धिवार्तिक्यो मण्डनसुरेश्वराम्या प्रतिपादनेन मुक्तेरनित्यत्वस्यैवैतत्पक्षे प्रसञ्जिकाहि सा व्याप्तिरिति कथ परपक्ष साधयति ? 'तप्रयेह' इत्यादिश्रुतिः दहर 'विद्यान्तर्गता सा उपासनफलस्य गतिसाध्यस्यानित्यत्य न प्रतिपादयितुमरम्। उपक्रमे 'ब्रह्मविदाप्नोतिपरम्' इत्यत्रोच नहाप्राप्तिः सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रहणा विपश्चिता' इतिमन्त्रवणें विशदीकृता । 'अस्माटोकाप्रेत्य एतमानन्दमयमात्मानमुपस म्य इमान्लोकान्कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् एतत्सामगायन्नास्ते' इत्युपसहारे प्रकीकृता इति 'मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते' इतिसूत्रे व्यासो निर्धारयति । नाह स्थूल इति बाधकविरहेण कर्तृ वभोक्तृत्वादेराध्यासिकत्वोक्तिर्न घटते । विष्णुपुराण जडभरतोपाख्याने 'नाहपीवा' इत्युपक्राय 'आत्मन्येष नदोपाय शब्दोऽहमिति योद्विज' इत्यादिना अहमित्यस्याध्या सिकत्व निरस्तमिति अहमर्थस्थानाध्यासिकत्वे जीवब्रह्माभेदोऽपि नघरते । यदापुनः प्रयोगसामर्थ्यमनपेक्ष्य शब्दादवयव. सामदेिवार्थोऽनुगम्यते, तदा प्रमाणान्तरोपपदप्रकरणाना सोचहेतूनाममावात् यथासामध्ये मुख्यएवार्थ प्रतिपत्त. व्यइति भाव' इति अहनीय ' इति विशेष उपसंहार इति च(५.पा.वि) उक्ते अनुसारेण ब्रह्मपदस्य प्रकरणोपपदसतो. चादिराहित्येन निर्विशेषपरत्व (-या.र) यदुत तदपि नघटते । 'अभयवे ब्रह्म' इति (व.श) माव्योत्त मिरवग्रहमहत्त्वस्य ब्रह्मा दार्थस्य (प.पा) विधरणे दोषशून्य वगुणभूयिश्याभ्यामुपपादनकरणेन ब्रह्माश दासकोच निर्दोष वर्गुणभूषिट- स्वाङ्गीकार एव घटते नान्यथेति अकामेनाप्यङ्गीकर्तव्यम् । 'एवमठो बृहहत्यर्थान्वयात् प्राश दाभिधानीयतो लभते । इतरथा तद्रूपविकलस्य न निराश प्रमुवम् इति नब्रह्मान्दाभिधेय ' इति पञ्चपादिका । 'ननु जीवेम्यो मेदेऽपि वृहत्यर्थ लामः देशकालव्यात्वादिति-उदाह-तद्रूपविक्लस्यीत' इतिविवरणम् । अत्र जीवब्रह्मभेदे देशकालपरि छेदयन्यत्वसम्म- येऽपि वस्तुपरिच्छेदमूल्यस्व नसभवति अतोऽहब्रहासीति विशेषोपसहारएव वाच्यइति भाव प्रतीयत । अयमर्थ. कथ परते-यथा देशकाल्परिच्छेदशून्यस्य देशकालामाव नसाघति तथा वस्तुपरिच्छेदशु यत्यमपि न आममिन्नवस्वभाव साथ पितुपलम् । देशकाल्परिन्डेदशून्याव सर्वदेशरुर्यकाल सम्बन्धित्य देशकालध्यापियरूममम्युपगरभिः वस्तुपरिच्छेदशून्यत्व सायरतुव्यापकन्वरूपमेयानीवियत इति अवश्यमेषितव्यम् । एवमझोकारएव अचिनीववस्तुट्यपरि ऐशून्यत्वकरूप ·समन्वय १.१-४) वेदान्तेषु पाठव्यत्यासेन (पं.पा.वि) उक्तद्वितीपस्मास्यानुवादः - - गूढार्थसङ्ग्रहः संभवति । परमंते अचितो मिथ्यात्यं जीवहां ब्रहाभिन्नत्वमिति वैलण्येन नैकरूपमित्यस्वारस्यम् | 'तत्वोपनिषदंपुरु- पम्ही श्रुतिरिरोषश्च । अतः गुणानन्यवस्नुपरिच्छेदशून्यत्वयोः पृथक्ततपक्षेऽपि न परगतनिर्विशेषसिद्धिः। एतेऽर्माः अमेय प्राक् (जिशासाधिकरण) भावप्रकाशे ग्यन्तसारामृते च सम्यनिरूपिताः । एवं ' तत्त्वमसि । 'अहंवासि' इत्यनयो: न परममतासण्डार्थबोधकत्वमित्यपि ॥ एतेन 'जन्माद्यस्य यत' इसत्र न धर्मजिनासायागिव श्रुत्यादयएव प्रमाणं ब्रहाजिज्ञासायां किंतु शुन्यादयः अनुभवादयश्च यथा संभामिह प्रमाणे अनुभवावसानत्यात् भूतवस्तुविषयायाच ब्रह्मशानस्य' इति(श)माध्योक्ति: निरवकाशा। अनुभवस्य साक्षा काररूपावन विवरणमने भुतावेव विश्रान्त्या भामती. मते शुद्धस्य वृत्याविषयत्वनैतदर्थस्यास्मिनधिकरणेऽयोगाच्च । कारणवस्य परमते माध्यमिकमतंवत् गवृतावश गौडपाद- कारिकामु सष्टतया श्रुतिस्त्रयोः परमतानुगुणत्वासम्भवात् ।। किंपुनस्तद्वेदान्तयास्यं यत्सूत्रेणेह लिलक्षयिषितम्। 'भृगुर्वे वारणिः-तहोति' । तस्यच निर्णयवाक्यं 'आनन्दादये. बेति' इति()भाष्यम् । अत्र पञ्चगदिका-'येषा वेदान्तवाक्याना येन सन्निवेशक्रमेणा ब्रह्मप्रतिपादने समन्वयः स्वाध्यायपाठे स्थित:, लसणार्थ सूत्रयमिति । तथैवोदाहरणमाह-'भृगुवारुणिः' इति । अथशन्दोपात्तन्यायेन प्रथमसूत्रस्योदाहरणम् । (तद्विजिशासस्व) 'यतोवा' इति जन्मादिसूत्रस्य । कथम् ? पूर्वोक्तन्यायेन पृथिव्यादीना जन्मादिदर्शनात् तत्कारणकन्वनाना. खान्यतरावगमे प्रमाणाभावात् बुद्धिमत्कारणपूर्वतामा प्रतिपन्ने 'यतोवा इमानि ' इति कारणस्यकवचन निर्देशात् तदर्थ- मात्रस्यैव विधिस्सितत्वात् अर्थात्सर्वशं सर्वशक्तिजगत्कारणमिति कारणविशेषो वाक्यादयगम्यते । 'पुन स्तद्विजिशासस्व' इत्यन्ध 'ता' इति तत्र ब्रह्मशब्दप्रयोगात् बृहत्यर्थान्वयेन सर्वतोऽनवच्छिन्नस्वभाव जगत्कारण ब्रह्मपदार्थ इतिगम्यते इति । अत्र विवरणम्- येषां वेदान्तवाक्यानामित्यादेः परिहारस्यायमर्थः । सत्यज्ञानानन्द प्रत्यगा माद्वितीयबापदार्थेऽप्र. सिद्धेऽपि बृहत्यमात्रस्य प्रसिद्धत्वात्तदनुवादेन सन्निहितपदार्थससर्गसामात् विशिष्ट प्रतिपत्तुशक्यत इति ब्रहाप्रतिपादन परं सन्यादिवाक्यम् अर्थात् तदेव लक्षणमिति न सत्यज्ञानानन्दब्रह्मस्वरूपलक्षणस्य सिद्धानुवादप्रसङ्ग इति । ननु स्वाध्या पाठक्रमेण नार्थप्रतिपत्तिः, किंतु वैपरीत्येन ‘प्रसिद्धानुवादेनाप्रसिद्धम् ' इति न्यायात् तथा च कारणस्य प्रसिद्धत्वात् 'यस्मादाकाशस्सम्भूतः स आत्मा सत्यज्ञानमनन्त ब्रह्म' इति वाक्यप्रवृत्तिः । तथा 'यस्मादेतत् ब्रह्म नामरूपमन्न चजा- यते ससर्वशस्सर्वविदिति । तथा यस्मा प्राणादिजायते सदिव्योह्यमूर्त:पुरुष इत्यादि' तथा योभूतयोनिः 'तद्रश्यमग्राहाम्' रत्यादि, यस्मात्तेजोबन्नानि जायन्ते तत्सदद्वितीयमणिमा 'तत्वमसि' इत्यादिकारणमात्रानुवादेन तद्विशेष प्रतिपाद्यत इति सत्यम् । अधिकारिज्ञानकर्तव्यतामहात्मप्रतिपादनाना क्रममभिप्रेत्येदमुक्तम् तदाह-तथैवोदाहरणमिति इति । ननु एकावे प्रझलक्षणे प्रमीयमाणे वाक्यमैदस्स्यात् , न एकत्वस्य ब्रह्मप्रतिपत्तिगुणभूततयकवाक्यत्वात् ।। अथवा एकत्वमा लक्ष्यान्त गंतमेव भवति न लक्षणान्तर्गतम् । तथाहि जगत्कारणानुवादेन एक्ब्रह्म विधीयत इति । तत.किमायातमिति | तदाह-- अर्या-सर्वज्ञमिति न सज्ञासशिसंबन्धिपर वाक्यम् किन्वर्थप्रतिपादनपरम् । आर्थिकस्तु संज्ञासशिसब-ध इत्याह-पुनस्तद्विः जिशासस्येत्यादि । एकं सर्वशं सर्वशक्ति सर्वतोऽनवछिन्न च जगत्कारणं तच्च ब्रह्मशब्दाभिधेयमित्यर्थः । इति च ॥ ". ननु निरुपाधिके 'त्यादिविवरणप्राय: प्रागेव (१४.पु) उदाहृतः, पालोचितर्थ । अनसूयतात्पर्य तदिजि शासखे त्यत्र विचारणविधिरिति विवरणोक्त्या प्रथमस्त्रं तद्विषयक द्वितीयसूत्रं 'यतोवेति वाक्यविषयकमिति विमांग: परेषा विवक्षितमिति प्रतीयते । अत्र ब्रह्ममणस्वविभागे विचारविश्वाङ्गीकारे वाक्यभेदःन परिहर्तुं गक्यत इति जगत्का रणमन्य बहात्वविधिरिति सिद्धान्त एव युक्तः । एकावंतु कारणगत एकस्यैव निमित्तत्वोपादान वाभ्या सिद्धान्तेऽप्युप- . - - ·११. उत्तापालेननम् , (प.पा.वि) उक्तपरिणागिकारणत्वदूषण तापालोचन च [ समन्वय ११४ . " . गूढार्थसंग्रहः पद्यते । निमित्तत्वोपादनस्योरुभयोः श्रुतिमन्तर कय ब्रह्माणि प्रतिपत्तिसंभवः 'तत्वोपनिषद पुरुषम् । इत्यरत्यपुरुष- सादस्य ' सयापूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात् ' इति वृहदराण्यकएर निवननेन तस्योपनिपत्तापयपिपयत्वस्य स्फुटत्वात् । ' यस्सा- दाकाशस्साभूतः स आ मा' इति वाक्यप्रवृत्यङ्गीकारमात्रेण परसमताद्वितीयबहाणः कथ सिद्धिः । सत्यादिवाक्यघटकपद प्रवृत्तिनिमित्तधर्मागा निर्विशेषेऽनङ्गीकारात् उपलक्षणपर बनियामकाभावात् सर्वेषां पदानाममावप्रवृत्तिनिमित्तवमङ्गीकृत्य अमावस्याधिकरणरूपत्वेन घjभिन्नवानीकारेऽपि अभाववप्रकारकोधानङ्गीकारे तद्वाक्यस्य भ्रमसशयनिवर्तमग्वेन त प्र कारकबोघएवाङ्गीकार्य इति अद्वितीयब्रह्मणः नैर सिद्धिः ॥ किंच 'ब्रहाविदामोति' इ.युपक्रमे प्राप्यविनोक्तब्रहाण: उत्तरत्र निरूपणमिति सर्वैरप्यङ्गीकार्यतया तस्य परमतेऽयो गइत्यादिक जन्माऽधिकरण एव निरूपितम् । एतेन मुण्डक्श्रुत्यर्थोऽपि विवरणोत्तः नघटते । 'अयपरा यया तदक्षर मधिगम्यते परात्पर पुरुषमुपैति' इत्युपक्रमोपसहारयोः प्राप्यब्रह्मण एव तत्र पिशितत्वेन 'अदृश्यम्' इत्यादेर्नि विशेषासापकत्वस्य त्रय्यन्तसारामृतएवोपपादनेन तत्र परमनियक्षाया असम्भवात् । 'ऐतदात्म्यमिदसर्वम्' इति पूर्व- वाक्यसहभावेन ' तत्वमसि' इति नवकृत्व: अभ्यस्तम् । तस्य च विशेषोपसहाररूपता त्रय्यन्तसारामृत एवोक्ता । महावाक्याना न प्राधान्यमितिच तत्रैवोक्तम् । 'सम आत्मेति विद्यात् (को) एपम आत्माऽन्तहृदये (छा.३) सत आत्माऽ. ताम्यमृतः (२४) एषत आत्माऽन्ताम्यमृतः' (२२)(ब) इत्यादीनामेकार्थकत्वं श्रुतिस्ततात्पर्यानुसारेण जिशासाधिकर गएवोपपादितम् । शङ्कराचार्याअपि ' उभयव्यपदेशात्त्वहि कुण्डलवत् ' 'आत्मेतित्पगच्छन्ति माहयन्ति च ' इतिसूत्रयोः उपदेशसाहस्रथा च 'सत आत्माऽन्तर्यामृत: ' 'एषत अन्तर्याम्यमृतः । 'अन्त.प्रविष्टश्शास्ता जनानाम् ' इत्यादिवा- क्याना तत्त्वमस्यादिवाक्यसमानार्थक्स्व व्यक्त प्रदर्शयन्ति। एव च 'शास्त्रदृष्ट्यातूपदेशो वामदेववत्' इत्यत्र आत्मत्वमा हकमेव शास्त्र विवक्षितम् । आत्मस्व च न स्वरूपेण किंतु शरीरात्मभावनेत्युदाहृतश्रुतिसूत्रानुसारेण भगवता वेदार्थसग्रह सम्यनिरूपितम् । एव च ' तत्वमसि' इत्यादौ पारतन्त्र्यप्रतिपत्ति: सिद्धयति । तेन प्राप्य ब्रह्मण: जगत्कारणत्वलक्षण कधनेन राजकुमारनयसिद्ध कुमारस्य राजप्राप्तिः पारतन्त्र्येण यथा तथा ब्रह्मप्राप्तिरपि पारतव्येणेत्यर्थः श्रुतिसूत्रतात्पर्य विषयः सिद्धयति इति सूत्रद्वयतात्पर्य निर्मत्सराणा स्फुट भवति । 'तत्वोपनिषद पुरुषम् ' इतिश्रुतौ ' सवा भय सर्वासु पूर्षपुरिशयः' इति (इ) तत्रैव निर्वचनानुसारेण सर्वान्तर्यामित्वरूप सर्वशरीरित्वस्योपनिषत्तात्पर्यविषयत्व सिद्धम् ॥ एतेन (प.पा) विवरणे ब्रह्मणः परिणामिकारणत्वदूषणावसरे 'श्रुतिश्च 'निष्कळ निष्क्रिय शान्तम् ' इति श्यिा वयवश्-यत्वमाह । नियन्तृत्वादिक्रियाऽपि श्रूयतइतिचेत-तर्हि परस्परविरोधेसति मायया तत्त्वातत्वव्यवस्था कल्पनीया । 'मायाभि.पुरुरूप ईयते' इति प्रवृत्ते: मायानिबन्धनविश्रवणात् । चेतनस्य सुघुसेः पुरुषार्थवावगमात् । ब्रह्मणः स्वतः प्रवृत्तिप्रयोजनाभावाच्च । विपरीतस्वरूपापरित्यागेन विपरीतकार्यापत्तेश्च विवर्तएवेति सिद्धम् । इत्युत्तिनिरवकाशा । जन्मा द्यधिकरण एव 'मायेति प्रज्ञाऽभिधीयत' इति विवरणएवोक्तेः। मायाशब्दस्य यथा नमिध्यार्थकत्व तथा प्रागेव (जि. ६९८.पु) निरूपितम् । सुषुप्ते 'सति सपद्य नविदु.' इत्यादिश्रुतिमि. ब्रह्मशानाभावेन पुरुषार्थविरहस्फुरः । ब्रह्मणः प्रवृत्तिप्रयोजनव्यादिक 'औपनिपदपरमपुरुष' इत्यादिभाष्यविवरणे स्फुटमुपपादितम् । अतः नियन्तृतया परिणामस्य भुतितात्पर्यविषयत्व एव तत्वोपनिषद पुरुषम्' इति श्रुतिस्सङ्गच्छते ; नतु एक य तत्वादप्रयुतस्य पूर्वविपरीतासत्या नेकरूपावमासविवर्तानीकारे 'मायाभिः पुरुरूप ईयते' इत्यनन्तर 'अयमामा ब्रहासर्वानुभूः' इत्यत्र मायाशब्दस्य सत्यार्थकत्वाङ्गीकार एव सर्वानुभवोक्तिस्सङ्गच्छत इत्यपि पूर्वमेव(जि.२४० पु)निरुपितम् । एव कुतः पुनस्सत्यमिभ्यामा- .

·समन्वय १-१-४ ] जीवमिन्नरमणः नियनि-वपरिणामः वृत्तिकारोचो युक्तः, मिथ्यासष्टी महासम्मतिम . गूढार्थसंग्रहः धारभ्यां सष्टी मिध्यावे पक्षपातः। नासदासीत् ' इत्यादिना विवरण भुन्यादिप्रमाणोपदर्शनमपि न घटत इति जिशासा- ऽधिकरण एवं निरूपितम् । अतः नियन्तृत्वपरिणामेन परिणामिकारणत्वमेव मुतिस्त्रयोविवाशितम् । 'परिणामात् । इति स्त्रे परिणामिकारणत्वस्यैव सूत्रकता रफुट वश्यमानत्वात् । प्रायनाण: लक्षणक्यनेन सष्टिभुतेः प्राप्तिरूपचरमफलपर्य- न्तताया भरि सूचनात् । तदनन्यत्वमारम्भणयन्दादिभ्यः' इत्यत्रारम्मणशब्देन परिणामिकारणत्वमेव सूचितम् । परमते आरम्मगान्दप्रयोगः न धरतइति प्रय्यन्तसारामृतादी सम्यानरूपितम् । अत: नियन्तृतया परिणा-युपादानत्वं यदो. पनिषदं तद्विशिरस्य निरवग्रहमहत्वरूपबहावं सूपदयेन निरूपितं भवतीत्येव युक्तम् ॥ अन्तर्यामित्राझणे-नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इति परमाममिन्नजीवनिषेधपरम् इतिपरासिद्धान्तः। नियातुर्नियात्रान्तरं निविष्यत इति वृत्तिकारसिद्धान्तः । अयमेव युक्तइति जिशासाधिकरणे निरूपितम् । 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यस्य नियन्तनियन्त्रन्तरनिषेधपरत्वेन अन्तर्यामित्राझणस्य जीवभिन्नपरमात्मपरत्व वृत्तिकारणग्मतमिति सिद्धम् । एवं च सष्टि- समकालिकनियन्तृत्वस्य अचित्रीक्योरविशेषण अन्तर्यामिवप्रतिपादनपरान्तर्यामिब्राह्मणे विवक्षितत्वेन 'सत आत्माऽन्त. र्याभ्यमतः एषन आमाऽन्तर्याम्यमृतः' इत्यत्र आत्मत्वमन्तर्यामित्वेनैव वियक्षितमिति वृत्तिकारसिद्धान्ते निष्पन्ने- 'तत्त्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यत्राप्यन्तर्यामित्वेनैव सामानाधिकरण्य विवक्षितमिति प्रय्यन्तसारामृतेऽप्युपपादितो. ऽर्थस्सर्वोऽपि वृत्तिकारसम्मतो युक्तइति सिद्धम् । एतेन वस्तुपरिच्छेदशून्याव सर्ववस्तुव्यापकत्य सर्वशरीरित्यरूपमेवेत्यपि दृचिकासिद्धान्त इति निर्णीयते ॥ विवरणे-'ननु मिथ्यासष्टिविषयत्वे वाक्यस्याप्रामाण्यं स्यात् । नतत् , प्रमाणध्यपारानभिशो देवानां प्रियः प्रमाणाह प्रमेयामावं नसहते, नाप्रमेयामावम् । नच सष्टिश्रुतिः परमार्यसत्यता प्रमिमीते । तदभिधानाभावात् नहि स्वप्नविषया सष्टिश्रुतिस्तत्सत्यता प्रतिपादयति इत्युपक्रम्य किन्तर्हि सृष्टिश्रुतेःप्रयोजनम् ? प्रत्यक्षादिसिद्धपपनस्य ब्राण्येवोत्पत्तिवि- नागवत्तया अन्यत्रामावमुपवर्ण्य तत्रापि प्रतिषिध्य मिथ्यात्वापादनेन प्रमाणान्तराविरुद्धतया अद्वितीनहास्वरूपसिद्धिःप्रयो. बनम् । तेनेकवाक्यत्वात् अन्यथाशेषिविरोधात्' इत्यादृक्तम् ॥ अयमयः नघटते | सिंहो देवदत्त इत्यत्रारोपाङ्गीकारे वेदाप्रामाण्यम् । बौद्धसंमतसत्यद्वयकल्पना वेदप्रामाण्यवा- दिभिनानीकर्नव्या । स्वप्नोपमोगतुल्यता वैदिककर्मफलोपभोगस्य विरुद्धा इत्याद्यांना भट्टपादेस्साधनात् । सूत्रकारम- 'वैधाच न स्वप्नादिवत्' इति योगाचारमतं दूषयन् परमतमपि दुष्टमिति सूचयति । सबन्धाक्षेपपरिहारे अविद्यादूप- गावसरे 'निरस्तधायपक्षः निरालम्पनवादेन' इति पार्थसारथि: एकामाऽभ्युपगमपक्षः निरालबनवादेन निरस्त इति स्पष्ट- माह-'प्रतियोगिनि दृष्टे च नामद्शाने मृषाभवेत् ।। ८८ ॥ स्वप्नादिबुदिरस्माक तव भेदोऽपि किंकृतः । मचान्यामा तियोग्यस्ति जामशानस्य शोभनम् ॥ ८९ ॥ यद्दर्शनेन मिथ्यात्वं सम्भादिमत्ययो प्रजेत् । स्वप्नादिप्रतियोगित्यं सर्पले. कप्रसिदितः ॥ २० ॥ तदीयधर्मवैधादाघकप्रत्ययो यया।' (लो.वा.नि.वा) इत्यत्र वैघर्त्यपदं प्रयुञ्जाना महपादाः 'वैधयांच न स्वप्नादिवत्' इति सूत्रमप्यभिप्रयन्तीति प्रतीयते । अधिकसत्ताकन्वेनापेक्षिकसत्ताकरवेन अन्यूनसत्ताक्त्वेन या वैषम्यपरिहारः माविवाघोदारे मधुसूदनोक्तः नघटते । 'न सत्यदयकल्पना' इति महपादोक्त्या बौद्धमासमतायाः सत्यदयकल्पनाया: अप्रामाणिकत्वात् । गुरुचन्द्रिकोक्तरीत्या सत्यदयकल्पनेऽपि भट्टपादोक्यविरोधः जिशासाऽधिकरणएव पोलोचितः । दष्टिष्टिपले आत्माऽन्यसामान्यस्यापि प्रातीतिकावेन पेषम्यकल्पनायासर्वथाऽसम्भवात् । एतेन भव. साऽज्ञान(लोपलव) मूलागानकार्यत्वाभ्या वैषम्य प्रातीतिकव्यावहारिकवैषम्य एव पर्यवस्यतीति मटपाटो ~~ ·(श्रु.प्र) यादवप्रकाशोत्तार्थपालोचनम् [समन्वय ११४ । - श्रुतप्रकाशिका स्वया जडत्वेनाभिमते शातरि भ्रमानाश्रयत्वामावेन साध्यसमव्याप्त्यसिद्धेः ; चेतनस्य भ्रमनिवृत्तिरपि भवत्पशे न पुरु- पार्थस्स्यात् । ज्ञातुरापि निवर्त्यकोटिनिविष्टत्वात्तप्रति स्वनाशस्यापुरुषार्थत्याच ॥ राशश्शनिवृत्तिरिव ज्ञानरूपस्यात्मनो ज्ञातृनिवृत्ति पुरुषार्थ इतिचेत् । न ज्ञातुरेवात्मत्वात् ज्ञातृधर्मतयाऽवगतस्य ज्ञानस्ये छाद्वेषादेरिवामित्वाभाया,दात्मत्वाभ्युपगमेऽपि तस्य पुरुषार्थयितृत्वाभावेन पुरुषार्थप्रतिसबन्धित्वानुपपत्या ज्ञान प्रति ज्ञातृनिवृत्तेः पुरुषार्थत्वायोगात् पुरुषेणार्थनीयस्यहि पुरुषार्थ व ज्ञानस्यात्मत्वपुरुषार्थप्रतिसंबन्धित्याभ्युपगमऽपि तद पेक्ष्य ज्ञातृनिवृत्ते. पुरुषार्थत्वमयुक्तम् । ज्ञानप्रति ज्ञातुर्दु.खतद्धतुष्वन्यतमत्वाभावात् । सुखदु.सभोवारप्रति सुसतदेतूना दु.सतद्धतुनिवृत्तेरपिहि पुरुषार्थत्वम् । नहि शाता शते?:सरूप , नच दुसजनयिता ज्ञानस्य दुःखानुभवितृत्वायोगात् प्रवृत्तिनिवृत्तिपरत्वेन प्रयोजनपर्यवसान त्वयैवापास्त ध्याननियोगवादप्रतिक्षेपे । अतोऽनुपपनं शास्त्रस्य त्वदुत्त प्रयोजन- पर्यवसायित्वम् ॥ यादवप्रकाशीयास्तु---दुःसत्रयाम्घिातशानानन्तर तदुपशमोपाये पुरुषप्रवृत्तेरेव हेतोझैव जिशास्य नतु प्रधा नादीनीति प्रथमसूत्रार्थ वर्णयन्ति । अस्तुब्रह्मणो जिज्ञास्यत्व नैतावता प्रधानादीनामजिशास्यत्व तेष्वन्यतमस्यैव ब्रह्मश- •दार्थत्वात् । शास्त्रेणहि ब्रह्मानूय तज्ज्ञान विघीयते एकेन वाक्येनैकस्यार्थस्य विधानानुवादायोगात् अनुवाद.प्रमाणान्त रसापेक्ष: प्रमाणान्तरैश्च यादिभिस्सभावितास्तत्त्वप्रकारविशेषास्सवें परिकल्पिता इति तत्वान्तरा प्रेक्षा न शक्या । अतस्ते ध्वन्यतमस्यैव ज्ञातव्यत्वविघानाय शास्त्रेणानुवाद. क्रियतइति शङ्कापरिहारार्थ जन्मादिसूत्रम् । स-मानवपुषोऽनेकशति- शालिनएकसादद्वितीयात् ब्रह्मणः कृत्स्नस्य चिदचिपपञ्चस्य जन्मस्थितिल्य प्रतिपाद्यम् , अतईदृश तत्व वाद्यन्तरेरपरि- कल्पितमिति न तत्परिकल्पितार्थध्वन्यतमस्य ब्रह्मशब्दार्यत्वमिति सूत्रार्थमाहु । एवतर्हि प्रमाणान्तरासिद्धत्वाच्छास्त्रेणानु वादासभा इति शङ्काया शास्त्रयोनित्वादित्युच्यते । वेदान्तेष्वपि केनापि वाक्येन प्रतिपादितस्य वाक्यान्तरेणानुवादउ- पपन्न. प्रमाणान्तरानावातचरवस्तुप्रतिपादनक्षमत्य शन्दमहिमेति सूत्रतात्पर्य वदन्ति । तथाऽपि सिद्धेव्युत्पत्यभावात् प्रा त्तिनिवृत्तिविरहे वाक्यस्य प्रयोजनामावाच्च ब्रह्मणशास्त्रप्रतिपाद्यत्यायोगशङ्कापरिहारपर समन्वयसूत्र व्याचक्षते ॥ तर तावप्रथमसूत्रे दु.सत्रयाभिघातानस्य पूर्ववृत्तत्व प्रागेव प्रतिक्षिप्तम् , प्रत्यक्षादिना तज्ज्ञाने विवक्षिते तत्प. रिहारस्यायुर्वेदादिसिद्धत्वात् स्वर्गादेसप तापत्रया-तर्भावज्ञानस्यच साङ्खथादिशास्त्रान्तराधीनत्ये मोक्षोपायस्यापि तत्रैव मुल भतया वेदान्तनरपेक्ष्यावेदेन तज्ज्ञानस्य कर्मविचारसापेक्षतया तापूर्ववृत्तत्वापाताचेति, प्रधानादीनामजिशास्तापर वन पूर्वमेव निरस्तम् । श्रुत्यविरुद्धाशे साकयादिशास्त्रस्य भवद्भिरङ्गीकृतत्याविरुद्धाशे चाप्रामाण्यस्य विरोधाधिकरण- यास त्याप्रमेयदौरभ्यस्य तर्कपादे दर्शयिष्यमाणत्वात् वेदान्तवाक्याना अतत्परत्वस्य ईक्षत्यधिकरणादिषु यश्यमाणत्वाध सूत्रस्य कृतकरत्वप्रसङ्गादिति ॥ जन्मादिस्यस्य वाद्यन्तरापरिकल्पितप्रकारेणोपनिषदतत्ववैरक्षण्यात् ब्रह्मशब्दस्य तत्परिकल्पितप्रधानाध-यतमधि पयत्वनिरासपरत्यचायुक्तम् , विशेषणभेदायत्तविशेष्यबहुम्बपरिहारामाव सत्यद्वितीयवस्तुमस्समस्तजगत्कारणयप्रतिपादनान पपत्तेः । चिदनिप्रपञ्चस्याद्वितीयकारणतयाहि वाद्यन्तरवलुप्ततत्वेभ्य औपनिषद तस्वयंरक्षण्य भवद्भिक्तम् , वेदान्तवेत तत्वस्य त्वदुक्तप्रकारेण प्रधानादिवलक्षण्यवेक्षत्यधिकरणादि-यायनरपेक्ष्यण नसियति । इह यक्ष्यमाणव्यतिरिक्तन्यायान्त. गनुत्ते , वक्ष्यमाणानुपपत्तीना यक्ष्यमाण याविना परिहारायोगाध, यक्ष्यमाणोपजीयने न तएव तायवैल्क्षण्य प्रधा• मादेरजिशास्य घसिद्धयतीति नतकरय स्यात् । यास्यान्तरेण प्रतिपादितस्य यास्यान्तरेणानुवादसमवपरस्य -- ·समन्वय १.१४ ] 'वैधयांच' इतिसूत्रस्य सिद्धान्तेऽर्थः जन्मादिसूत्रस्य परिणायुपादानपरत्वमेव युक्तम् ११३ । - गूढार्थसंग्रहः एतेन वैघाच न स्वमादिवत्' इतिस्ने वैधादिति हेतुः मीमासकादिसम्मत: सूत्रकृतो विवक्षितः । 'चशब्देन स्वप्नशानानामपि याथार्य विवक्षितमिति दृष्टान्तासम्भवः' हेतुर्विवक्षितः । इममर्थमभिप्रेत्यैर भगवता भाध्ये चकारानुचायपि वेदान्तदीपे 'चकारात्तान्यपि यथार्थानीत्यभिप्रायः' इत्युक्तम् । स्वानार्थीना सत्यत्व जिज्ञासाऽधिकरणे भगवतेय साधितम् । सन्ध्याधिकरणे स्वानार्थीना मत्याच सूत्रकारसम्मतमिति निर्धारयिष्यते । परमते स्वाग्नशानार्थयोर- भयो. अवस्थाऽज्ञानपरिणामवेन शानस्याबाधः अर्थस्य बाघश्च नघटत इति प्रागेव निरूपितम् । सष्टिश्रुतेरसप्रयोजनतया तात्पर्यवत्यस्य पूर्वमेयोपपादनात् । सृष्टिश्रुतः मुत्तियाफ्यैकरोन प्राधान्येन तदनुसारेण नियन्तृत्वनियन्धनोपादानोपादेय भावप्रतिपन्नपारतन्यप्रतिपत्तिफ्लकत्वेन 'नत्त्वमसि' इत्यादिवाक्याना शेषिविरोधामावन स्वतः प्रामाण्यस्य वैदिकैरसर्वे रप्पङ्गीकृतन स्वरसत. परमार्थसत्यविषयकवे सिद्धे अपेदिकबौद्धसमतव्यावहारिकसत्यविषय पाभ्युपगमे सृष्टिस्थितेःदीर्घ भ्रमसपादनार्थत्वमेव स्यात् परसमत श्रुत्यादीना बाधकत्व न संभवतीति जिशासाऽधिकरण एव निरूपितम् । अयमर्थः सोऽपि प्रागेनोपपादितः । अतः जन्माधिकरणसूत्रस्य यथोक्त एवार्थ. ब्रह्मणः परिणाम्युपादानत्वमेवान विवक्षितमिति पूर्वमेव निरूपितम् । नियन्तृत्वेन तस्यैव निमित्तत्व च, निमित्तत्वेन परिणामित्वाङ्गीकारे जइदु ससावयवपरिच्छिन्नकार्या पत्तेब्रह्मणो नायकाश. । तत्कार्यान्तर्यामि यस्यैव ब्रह्मण्यङ्गीकारात् । 'अज आत्मा महा-ध्रुप: ' ' न जायते' इत्यादिश्रु- तिविरोधोऽपि न सभवति सूक्ष्मावस्थचेतनाचेतनान्तयामित्व कारणताऽयच्छेदकम् । स्थूलावस्थचेतनाचेतनान्तर्यामित्व- कार्यावच्छेदकम् । 'शोऽकामयत बहुस्याम् ' ' सच्चत्यचाभवत् ' इति श्रुत्या 'सदेव सोम्येदमग्र आसीद कमेव बहु स्या प्रजायेय' इत्यादिश्रुतिभिः परिणामिकारणत्वम् उकान्तर्यामित्वव्यतिरिक्तरूपेण जन्मनोऽभावन 'अज आत्मा' इत्यादि शुनरविरोधश्च । मृत्चायस्थापरित्यागेन घटशरावाद्यवस्थावत् मृदन्तामित्वापरित्यागेन घटशरावाद्यन्तर्यामित्वम् । परि णामिकारणतापादे आदानोपादेययोरभेदस्य सर्वसमतत्वात् । एतेन 'कश्चाय परिणामः' १ इति परिणामदूषणमपि निरय काशम् । निरशस्य सयोगोन सभवतीति बौद्धोक्ताक्षेपस्य परमाणुब्यणुकयोरनङ्गीकारेण सरेणोरेव प्रत्यक्षसिद्धस्याभ्युपगमेन प्रसरेणुयसयोगस्य प्रत्यक्षसिद्धतया प्रसरेणोः नैयायिकमतव्यतिरिक्त मते निरशत्वन प्रत्यक्षसिद्धतया प्रत्याख्यानासभ वादिति भावप्रकाशे (१.सपु) निरूपितम् ॥ 'कृस्नप्रसत्तिनिरवयवत्वशब्दकोपोगा' इत्याक्षपस्य परिहाररूपे 'श्रुतेस्तु शब्दमूल्यात्' इतिसूने श्रुतिबलादेव निरव यवपरिणाम: अभ्युपगतः सूत्रकृता । नचात परसमतपिवर्तबोधक किञ्चिद्वर्तते येन वियतो प्रेक्षण युक्त स्यात् । एतेन पूर्वरु- पापरित्यागेन परिणामाङ्गीकारे ' एवतर्हि विवर्त प्रतिपादयति शुक्तिकारजतमायाव्याघ्रादिषु विवर्तस्य तलक्षणत्वात् ' इत्यु चिनिरवकाशा। स्वमतसिद्धार्थमङ्गीकृत्य विषयकल्पनाया अन्याय्यत्वात् शुक्तिकारजतस्थले विवतोपादानावस्य परव्यतिरिक्तस्य कस्यापि वैदिकदार्शनिकस्यासंमतत्वात् । परसमतवियोपादान त्यतु प्रातीतिक्यस्त्वनङ्गीकर्तृवैदिक्दानिकेषु कश्चिदपि नाम्युपैति । एतेन किंच नहि व्यवहाराभावमात्रेण वस्तुव्यतिरेक' वृक्षादिपु पृथिवीति व्यवहाराभावेऽपि पृथिवीत्वस स्यात् । इति (अ.सि) मधुसूदनोक्तमप्यनुपादेयम् । पृथिवीशब्दस्य भूमावेव प्रसिद्धतया मृक्षस्य भूमित्वेन व्यवहाराभा यात् तया व्यवहाराभावः पञ्चभूतान्यतमपरत्येन पृथिवीशब्दस्य पृथिवीविकारवृक्षे पृथिवीति व्यवहारः युक्त एय, वृक्षस्य बीजविकारत्व नतु भूविकारत्वम् बीजे पञ्चभूतान्यतमपृथिवीय वर्तत एव || एतेन आत्मनि कार्यजनिहेतु यस्योपादानलक्षणत्वात् तस्यच परिणाम्यपरिणाम्युभयसाधारण वात्' इत्यद्वतसिद्धि. स्वतादात्म्यपति कार्यहेतु वस्य विवक्षणादिति लघुचन्द्रिका। स्वाभिन्नकार्यजनकत्वमुपादान वम् अस्ति च प्रपञ्चस्य सद् 15 ·११४ वियतोपादानत्वस्य परोक्तस्यायोगः (पं.पा.वि) विध्यस पालोचनं च [ समन्यय १.१-४ - गूढार्थसंग्रहः पेण ब्रह्मणा विवर्तमानेन जडेनाशानेन परिणामिनाचाभेदः 'सन्धटः जदोघट ' इति सामानाधिकरण्येनानुभवात् । नच तदन-यत्वमारम्भगशब्दादिभ्यः' इति सूत्रे अन याव व्यतिरेकेणाभाव., 'नसल्वनन्यत्वमित्यभेदं घूमः किंतु भेदव्यास धामः' इति भाध्यमामतीनिव-धनाम्या प्रपञ्चस्य ब्रह्माभेदनिषेधादभेदाभ्युपगमे अपसिद्धान्त इति वाच्यम् ; तयोझरूप धर्मिसमानसत्ताकाभेदनिषेधे तात्पर्येण शुक्तिरजतयोरिय प्रातीतिकाभेदाभ्युपगमेऽपि विरोधाभावादिति सिद्धान्तलेशसग्रहे इति केषाचित्पक्षोक्तिः निरवकाशा । प्राततिकतादात्म्यस्यैव ब्रह्मणःश्रुतिसूत्रादितः असिद्धः। 'जहोघट ' इतिप्रतीत्या घटे जडत्य यथा तथा 'सन्घट' इतिप्रतीत्या घटे सत्वमेव सिद्धयति । अस्तिघटः सन्घट इत्यनयोविशेषाभावात् । अस्ति घट इत्यत्र कर्तरि लकारः सन्घट इत्यन स्टएव शतृप्रत्ययः।' अस्तिब्रह्म' इत्यत्रापि ब्रह्मण्यसघात्वर्थकर्तृत्वमेव वि. वक्षितमिति प्रागेव निरूपितम् । अस्तिघट इत्यत्र सद्रूप ब्रह्मणि घटो भासते नास्ति घटइत्यत्र सद्रूपे प्रहाणि घटस्य निषेध इत्यादि विवरणप्रक्रिया व्याकरणविरुद्धा सर्वोकविरुद्धाचेत्यपि जिशासाऽधिकरणे निरूपितम् । एतेन 'सोऽकामयतबहुः स्या प्रजायेय' इत्यादी सृज्याभेदस्य प्रतिपादनात् उपादानत्वम् इत्यद्वैतसिद्धिः विवतोपादानता न सापयितुमरम् । * परिणामात् ' इतिसूत्रे शङ्करभाष्ये एतन्युदाहरणेन ब्रह्मणः परिणाम्युपादानत्वस्यैव ततस्सिद्धेः वियोपादान वसाधका- मावात् प्रवेशनिबन्धनबहुभवनस्यैव तत्र प्रतिपादनेन नियन्तृत्वनिबन्धनबहुभवनस्यैव तर विवक्षितत्वात् ।। 'अतो यदवष्टम्भो विश्वो विवर्तते प्रपञ्चः तदेव मूलकारण ब्रह्मेति सूत्रायः' इति पञ्चपादिकाअन विवरणम् विध्यमत्र सभवति रज्ज्वाः सयुक्तसूत्रद्वयवन्मायाविशिष्ट व्रहाकारणमिति वा 'देवामशक्ति स्वगुणैनिगूढाम् । इतिश्रुते मायाशक्तिमत्कारणमिति वा जगदुपादानमायाऽऽश्रयतया ब्रह्मकारणमिति वेति । तत्र विशिष्टपक्षे तथैव ब्रह्मत्वेनोपल क्षितस्य ज्ञानानन्दादिस्वरूपलक्षणेन मायानिष्कर्षालक्षणोन विशुद्धब्रह्मासिदिः। उत्तरपक्षयोस्तु मायायाः ब्रह्मपरतन स्वात्तत्कार्यमपि ब्रह्मपरतन्त्र भवति । यथाऽशतन्त्रतन्वारन्धोऽपि पटोऽशुतन्त्रः प्रतीयते । ततश्चोत्पद्यमान कार्यस्य यदान योपाधिशानान दलक्षण च तत् ग्रहोति शुद्धब्रह्मलाम इति, तदाह-यदवष्टम्भ इति' इति । सयुक्तसूत्रद्वय रज्ज्वा यथोपा- दान तथा मायाविशिष्ट व्रहाकारणामत्येकःपक्ष । पक्षान्तरमाह-देवात्मेति । स्वगुणैः सत्वरजस्तमोल्क्षणैरित्ययः । पूर्वत्र मायावहाणोः समप्राधान्यम् । अत्रतु ब्रह्मणः प्राधान्य मायायाश्चोपसर्जनत्वमित्यर्थः । सकलजगदाकारेण विवर्तमानमाया ऽधिष्ठातृत्व ब्रह्मलक्षणमिति पक्षान्तरमाह-जगदुपादानेति । एव मतभेदमभिधायातिन्यासि निरस्यति तत्रेति । भवतु पर तन्त्रायम् ततःकिमिति १ अतआह-ततश्चेति । आश्रयोपाघीति । आश्रयस्याज्ञानस्य सत्ताहतुरित्यर्थः' इति तत्वदीपनम् ।। अत्र संयुक्तसूत्रद्वयं रज्ज्वाः परिणाम्युपादानमेव । तत्र सूत्रद्यसयोगः नैयायिकैरसमवायकारण वेन य:परिकल्पितः सएव रजुत्वावस्था इति परिणाम्युपादानाव सर्वार्थसिद्धौ स्थापितमाचार्यपादैः। सूत्रयदृष्टान्तेन मायाब्रह्मणोसमप्राधा- न्येन मायाविशिष्टब्रह्मणः विवतोपादानत्व कथ सिद्धयति । परिणामिविवोंपादानयोः दृष्टान्ते समप्राधान्याभावात् । --- 'देवामशति स्वगुणैर्निगूढाम्' इत्यत्र सत्वरजस्तमोगुणाश्रयशक्तिमत. कारणत्वेऽपि शक्तिमत्व क्षिरप्रधानममृता क्षर हरः क्षरात्मानावाशते देवएकः' इति तत्रैवोत्तरत्र ईशितव्यभावेन सन्नद्धवरूपमिति स्फुटम् । एव 'अस्मान्मायी सजते विश्वभेतत्तस्मिंश्चान्यो मायया सविरुद्ध.' 'माया प्रकृति विद्या-मायिनतु महेश्वरम् (श्वे)इति चतुयें प्रकृतेः मायाश- न्दार्थत्वेन मायाशब्दस्य नमिथ्यार्थकत्वम् मायास्वामीत्वीश्वरः अन्यः ईश्वरेण स्वाभाविक्मेदवान् जीवः इत्यर्थनिष्कर्षणेन परसमतविवतोपादानत्वस्य न प्रसङ्गः । तृतीयपक्षे जगदाकोरण विवर्तमानमायाऽधिष्ठातृव केन प्रमाणेन सिद्धम् । भत्र प्रथमपक्षे नहा वेनोपलचितस्य ज्ञानानन्दादिस्वरूपलक्षणेन मायानिष्कपालक्षणद्वयेन विशुनझसिद्धिः' इति(प.पा) विवरण - - ·समन्वय ११४] (प.पा.वि) उतिपालोचनम् 'शास्त्रयोनित्यात् ' इत्यत्र परोकार्थदयम् . + श्रुतप्रकाशिका शास्त्रयोन्यधिकरणस्यायुक्तं कृतकरत्वादेव 'अग्निहोत्रं जुहोति' इतिवाक्यान्तरेण विहितस्य होमस्य दिना जुहोति इति वावक्यान्तरेणानुवादः पूर्वकाण्टे प्रसिद्धः (अमिहोना)आम)यादि षट्वं तदुत्पत्तिवाक्यरिहितम् । 'यएवंविद्वान्पोर्ण मासी यजते 'यएवंविद्वानमावास्यां यजते' इति वाक्याम्यामन्यत इति च तत्रतत्र प्रसिद्धम् । अतो वाक्यभेदेन विधानानुवादसमवो नात्र व्यु पाद्यः ।। समन्वयस्त्रस्य च प्रवृत्तिनिवृत्तिपरत्वाभावेऽपि शास्त्रस्य प्रयोजनवत्ताप्रतिपादनपरत्वामिष्टम् , सिद्धप्रतिपादनपर. लन्त्वयुक्त प्रथमस्वर्गव सिद्धार्थव्युत्पत्तेरसमर्थितत्वात् तत्रच तत्समर्थनामावेन त्वदुत्तार्थपरण्ये तसूत्रवैयर्यस्योपपादित. तत्वाच । सिद्धवस्तुमाने शन्दशतिसमर्थनामावेसति सिद्धयस्तुवैभव्यतद्विधानानुवादतत्प्रयोजनादिनिरूपणस्यानपेक्षितवन जन्मादिस्वरयो यानस्य तत्पूर्वकताऽवश्यम्भावात् ; वक्ष्यमागोपजीवनेनोत्थाने प्रतिपत्तिमसामअस्यामावादाद्यसूत्रस्यान- पेशित विधानपरत्वायोगाच, अतो भाष्यकारोक्तार्थपरत्वमेव चतुस्सूत्रथा उपपनम | ॥ समा समन्वयाधिकरणम् ॥ गूढार्थसंग्रह पर्यागेचनया ईश्वरस्यैव जगत्कारणत्व विवरणकारसम्मतमिति प्रतीयते । एतत्तापर्येणैव ईश्वरगतमपि कारणत्व तदनुगतम खण्डचैतन्य शासाचन्द्रमसमिय तटस्थतया उपलक्षयितुं शझोतीति तस्य शेयब्रह्मलक्षणत्वोक्तिरिति विवरणानुसारिमत निरू- तिम् (सि.ले.स) अप्पयदीक्षितैः। शेयना ध्येयब्रह्मद्वविध्य श्रुत्यादिप्रमाणतः नैवसिद्धयतीति भावप्रकाशे (३.स) निरू- पितम्। सूतकारश्च प्रतर्दनविद्याया निर्गुणविद्यात्वेन परसम्मतायामुपासानैविध्य श्रुतितात्पर्यविषय इति साधयतीति प्रागौव प्रय्यन्तसारामृते च निरूपितम्। अतश्च ईश्वरगतमेव जगत्कारणत्व तद्धि ब्रह्मणस्सविशेषस्यैव लक्षण नतु पररीत्या ब्रह्म- वोपलचितस्य विवतोपादानन्वतु न युक्ति: क्वापि साधित परैः नापि श्रुतितइति जिज्ञासाऽधिकरणे निरूपितम् । अतब्ध ब्रह्मश-दस्य परसमतनिर्विशेषपरावासम्मवात् 'जन्माद्यस्ययत' इतिसूत्रे विवोंपादानन्यस्यापि अप्रामाणिकतया तद्विवक्षाया असमवेन जन्माद्यधिकरणान्ते तस्मात्सर्वेषु वेदान्तवाक्येषु पाठव्यत्यासेन जग कारणमानानुवादेन तस्य ब्रह्मत्व प्रति. पादयतीति विवरणोक्तिर्निरवकाश । प्रसिद्धानुवादेनाप्रसिद्ध विघीयतइति न्यायोऽपि नघटते । अत: जगत्कारणस्यैव प्राधान्य मुक्तप्राप्यत्वात् कारणवाक्याना प्राप्तिप्रतिपादकवाक्यानामैकरस्यात् राजकुमारणनयसूचनात् परसमतमहावाक्याना चामाघान्यमिति जन्माद्यधिकरणे व्यासतात्पर्य एव युक्तः ॥ 'शास्त्रयोनित्यात्' इतिसूत्र द्वेधा वर्णित परैः तत्र वेदादिस्रष्टव ब्रह्मणो नसमवति वेदस्य नित्यत्वात् (प.पा. वि) इति शङ्का । ' अस्य महतो निश्वसितमेतद्यदृग्वेदः' (ब) इतिश्रुत्या वेदसष्मृत्वप्रतिपादनात् वेदस्य नित्यत्व सज्यावा विरोध्येव वाच्यम् ; एतेन जन्माद्यधिकरणोचं सर्वछत्व दृढीकृतभवति । शास्त्रस्य योनित्वादुःपादकत्वादित्यर्थः । अथवा योनिशन्दः शापकहेतुपरः शास्त्रप्रमाणकवादित्ययः । पूर्वाधिकरणोत्तजगत्कारणत्वस्यानुमानगम्यत्वनिरसनपूर्वक शास्त्रमा माणकत्वसाधनेन सर्वशत्वादिदृढीकरणम् । जन्माद्यस्य यत इत्यत्र न स्फुट शास्त्रप्रमाणकत्वमुक्तम् । अन 'तत्वोपनि पद पुरुषम् ' इति श्रुतितात्पर्य निर्धारित भवति इति || - ..

·रात्र परोक्तस्य सर्वशत्वस्य पालोचनम् [समन्वय ११४ ६ . - गूढार्थसवह अन प्रथमवर्णके विवरणोत्तदिशा वेदनित्यत्व यदि पूर्वपक्षबीजस्यात् तदा विय पादएव एतदर्थो वक्तव्यास्यात् । जन्माद्यस्य यत इत्यत्र परब्रहातिरिक्त सामान्यस्याप्यस्येत्यन पियक्षित येन ब्रह्मान्यसामान्यस्याप कार्य-वस्य पूर्वाधिकरणे ऽभिप्रेतत्वेन सर्वज्ञ वस्य ततएव सिद्धस्य ततोऽसिद्धधभावेन तृतीयसूत्रे दृढीकरणार्थ प्रयत्नोऽपि विपल | पिंच सर्वश्व द्रष्टुश्च शानशक्ति न कारणतया, किंतु दीपप्रभावत् सयुक्तद्योतनैवेति 'परमिहपुनस्साध्यते सर्ववियम्' इति तृतीयसूत्रा रम्भे (१.१.३.अ) ननु सोपाधिकधर्म वात् न स्वरूपलक्षणत्वामि युक्तम्। न । अनेन सर्वज्ञशब्देन सर्वावभासक्षम विज्ञप्तिमात्र आदित्याटिमकाशवत् अपिपयोपाधिक विज्ञानमेव ब्रहास्वरूपलक्षण विवक्षितमित्यविरोधः । इति जमाद्यधिकरणच विव रणोक्तरीत्यङ्गीकारे 'यस्सर्वज्ञ' इतिश्रुतौ सर्वशब्देन तादृशार्यालभ क्र्तयेच कप्रत्ययस्य विधान नतु भाव इत्यस्य पूर्वमेव निरूपणात् । 'निष्कल निष्क्रियम्' इत्यत पूर्व 'ज्ञ कालकालो गुणी सर्वविद्य ' इति निर्गुणश्रुते पूर्व परत्रच श्रूयते । तत्रच शापात्वर्थक्रियाकर्तृव गुणि व च प्रतिपादितम् । 'निष्कल निष्क्रिय शान्त निरवद्य निरञ्जनम् ! अमृतस्य परसेतु दग्घे धनमियानलम् । इति श्रुतिक्रम । अत्रामृतसेतु व क्रियामन्तरा नघरते । धारकत्वरूपस्योपाय वरूपस्य वा सेतु वस्य क्रियाविरहेऽसभवात् । 'दग्धेन्धनमिवानलम् ' इत्यत्र 'सर्यान्पाप्मन औषत् । (घ) इति पुरुषशब्दार्थस्य ' मुमुक्षुर्वे शरणमह प्रपद्ये' इति पूर्वश्रुतौ शरणशब्दविवक्षितस्य सर्वपापदाहकत्वस्यापि क्रियाऽनङ्गीकारेऽसभवश्य । एत छुते पूर्व परत्र च बहुधाऽभ्यस्तस्य देवशब्दस्य सृष्ट्यादिक्रीडाक द्यर्थस्य क्रियाविरहे सर्वथाऽसभव एव । सृष्ट्यादिक्रीडाकर्तृत्वा ङ्गीकारे नियन्तृ यमकामेनापि स्वीकार्यम् । 'निष्कलनिष्क्रियम्' इति श्रुत्यानुपूर्वीपर्याचनायामययवपारणामरूपक्रिया विरह एव तत्र विवक्षित इति प्रतीयते । तेन कूटस्थत्व स्वरूपसङ्कोचविकासराहित्यरूपम् इत्यपि सिद्धयति । झियासा- मान्यविरह उ सर्गापवादनयविरोधानात्र विवक्षित । नापि धर्मसामान्यविरह उक्तन्यायाविरोधादेव । एव च ज्ञानकि याकर्तृत्वाङ्गीकारे ‘निष्कल निष्क्रियम्' इति श्रुतिविरोधोऽपि न सभवति । 'निरवद्यम्' इत्यनेन क्रियादेराविद्यक व परसमत निरस्तम् । अत ब्रह्मण परिणामिकारण वपक्ष एव सर्वज्ञत्वाद्युपपद्यते नतु विवर्तवादपक्ष । कौमुदीकारास्तु-स्वरूपज्ञानेनैव सर्वज्ञत्व, नतु मायावृत्या । तमेव भान्तमनुभाति सर्वम् ' इति श्रुतिविरोधात् । 'एकमेवाद्वितीयम् ' इति श्रुत्या सृष्ट प्राक् वृत्तिज्ञानानामपि प्रळयस्य वाच्यतया बहाणस्तदा सर्वश वाभावापत्या 'तदै क्षत' इति श्रुयुक्तेक्षणायोग ' इति विवरणकारमतमेव साधयन्ति । विवरणे उक्तस्य सर्वज्ञप्राज्ञादिशब्दार्थासाङ्गत्यस्यै- तन्मतेऽप्यपरिहार एव । मायावृत्तिव्यतिरिक्तस्यैव प्रळय व्याकृतविरहवत् सर्वश्रुतिविरोधादङ्गीमियत इति (सि ले स) अभ्युतकृष्णानन्दनीर्थोक्तिरप्यनुपादेया। सद्धद तयव्याकृतमासीत्तन्नामरूपान्या व्याक्रियत' इति श्रुतिव मायावृत्ति साधक्नुत्यमावात् 'कामरसङ्गकल्प ' इत्यादिश्रुतिवत् ज्ञाधा वर्थस्य मायावृत्ति वसाघकश्रुत्य नावाच्च । सर्वज्ञ वादिश्रुतिवि रोघानिर्विशेषस्य जगत्कारण व नसमवति किंतु सविशेषस्यैवेत्याक्षपे एत समाधानायोगात् । ब्रहाण स्वरूपचैतन्यन स्वस सृष्टसर्यावभासक पात्सर्वश याङ्गीकारेऽपि दृश्यापन्निरूपेण ब्रह्मकार्य वात् 'यस्सर्वज्ञ' इत्यादिशानजनिक वनुतरपि न विरोध इति (सि ले स) आचार्यवाचस्पतिमिश्रसिद्धान्तोऽप्यनुपादेय । तथामति सर्वज्ञ वस्य स्वरूपलक्षण यासम्भवेन नग कारणत्यसर्व वादीना सविशेष एव वृत्तिकारातरीत्योपपत्तिसभवात् निर्विशेषवादस्यैव श्रुतिता पर्याविषय वप्रसङ्गात ' सदेव-अग्रआसीत्' 'बहुम्या 'तत्त्वमसि 'आमा वा-अग्रआसीत् 'तद्धेद-अव्यावृत्तमासीत् । ब्रह्म-अग्रआसीत् । तदा मानमेवावेदह ब्रह्मास्मि' इत्यत्र असधावाद कतरि लकारस्य परमतेऽयागेन महावाक्याना निर्विशषपर यमव पर- समत नघरते । अत्र असधाता कर्तरि कारप्रयोगेण 'प्रातिपदिकार्थमाने प्रथमा' इत्यस्य न पञ्चादिकासक्षेपशारी .

·समन्वय १.१-४] ३.सूत्रार्थस्य पर्यालेचनम् समन्वयसूत्रार्थस्स परोक्त सानुवादः २१७ ७ - . . । गूढार्थसङ्ग्रहः रकोतार्थों युक्तः । अयमर्थः जिज्ञासाऽधिकरण 'प्रकृतिप्रत्यययोगनीह पदयम्' इत्यादिभाष्यविवरणे(२६६.५)निरूपितः एतेन सर्वशक्तित्वमपि सविशेषवाद एव घटतइति सिद्धम् ॥ विपादानन्यस्य अनुमानगम्यत्वाभावेन आक्षेपासम्भवात् उपादानन्यस्य शास्त्र प्रमाण वढीकरणार्य 'शास्त्र. योनित्यात्' इति सूत्रमिति परोक्तिरापि निरवकाशा । नैयायिक निमित्तकारणत्वमात्रस्य श स्त्रगम्य वाङ्गीकारात् कार णानुनादेनाद्वितीयबहासिद्धिरेय विवक्षितेति (प.पा) विवरणकारसिद्धान्त अनुमानगम्यवाभावेन शास्त्रयोनित्यादित्यस्य द्वितीयवर्णके वैयर्यमेव । अत: प्रागुचदिशा 'तत्वोपनिषद पुरुषम् ' इत्यत्र जगत्कारणत्यस उपनिपता पर्यविश्य वा भिधानेन अनुमानगम्यते 'तप्रमाण बादरायणस्यानपेक्षत्वात् 'अप्राप्त तुशास्त्रमर्थात् ' इत्युक्त दिशा शास्त्रतात्पर्यवि' पयावासम्मवेन तत्समयोपपादन शास्त्रयोनित्यादिति सूत्रमित्येव युक्तम् । तर परिणामवादानुपपत्तिमभ्युपेत्य निमित्त कारणमारे पूर्वपक्ष: सच भाष्ये स्वरससिद्धः उपपादितः । वेदान्तसारेतु 'येन जातानि ' इत्यरैक्यचनेन कारणगतेकन्व प्रतिपादनात् अभिननिमित्तोगदानत्वं ज-माद्यधिकरण एव विवक्षितम् । तस्यतु मानान्तरागम्यत्वेन शास्त्रतापर्यविष. यत्व सभवतीति भगवतैवोक्तम् । कारणत्य 'तत्वोपनिषद पुरुषम्' इति श्रुत्या उपनिषत्तापर्यविषयति पक्षद्वयेऽपि समानं जगत्कारणत्व मिश्याभूतमुपलक्षणलक्षणमेव तत्र न शात्रतात्पर्य तदनुवादेनाद्वितीयवहाप्रतिपादनएव शास्त्रतापर्य- मिति परमतं नघटत इति पूर्वमेपोक्तम् ।। एतेन तत्तु समन्वयात् इति सूत्रार्थः परसमतः निरवकाशः। तुशब्दः पूर्वक्षव्यावृत्यर्थ. । तद्रहा सर्वश सर्वशक्ति जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारण वेदान्नशास्त्रादेवावगम्यते । कथ समन्वयात् सर्वेपुहि वेदान्तेषु याक्यानि तापर्येण मा स्य प्रतिपादकत्वेन समनुगतानि 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमवाद्वितीयम्' (छा) 'आत्मा वा इदमेक एघाम आसीत् ' (ऐत) 'तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमाह्यम् अयमात्मा ब्रह्मसर्वानुभूः' (घ) वेदममृत पुरस्तात् ' (मुन्ट)इत्यादीनि । नच तद्गताना पदाना ब्रह्मस्वरूपविषये निश्चिते समन्वयेऽवगम्यमाने अर्थान्तरकल्पना युक्ता श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रस. नात् । नन तेषां तस्वरूपप्रतिपादनपरताऽवसीयते । 'तत्केन पश्येत्' इत्यादिक्रियाकारकफ्लनिराकरणश्रुतेः' इत्युक्त () अत्र वेदचतुष्टयवाश्यान्युदाहतानि ।। अत्र पञ्चपादिका-समन्ययात् इति । तत्र तात्पर्येण वेदान्तवाक्याना समन्वयादित्यर्य, सम्यग-वयः सान्य.। अथ केय सम्यक्ता अन्वयस्या पदाना परस्परानवच्छिन्नार्थानामनन्याकाडाणा अव्यतिरिक्त करसप्रादिकार्थमात्रान्वयः । 'सोऽयम्' इत्यादिवाक्यस्थपदानामिव प्रकृष्टप्रकाशशब्दयोरिव चन्द्रपदाभिधेयार्थक्यनेन । तथा च व्यक्तिविशेषः कश्चित् चन्द्रप्रतिपादिकाभिधेयः केनचित्पृष्ट. अस्मि-ज्योतिर्मण्डले कश्चन्द्रो नामेति तस्य प्रतिवचन प्रकृष्ट प्रकारश्च द्र इति तदेवन तिवचन भवतियदि यथा चन्द्रपदेनो तथा आभ्यामपि पदाभ्यामुच्येत ! एवचसति नीलोत्पर रदयुतसिद्धपरस्परावा. अविशेष्यविषणमावेनाप्यन्वयो दुर्लभः, बुतः पृथसिद्धः क्रियाकारक्लक्षणसम्र ध;इति । अन विवरणम्-तार य नाम तदर्यप्रमितिशेषता शन्दधर्म । कथम् १ विवश्चातापर्यमितिचेत्-अर्थप्रमिति वियान्विा तादयेन प्रयुज्यमानःशन्द धर्म एव । तत्रापि तात्पर्य नविवशामात्र तत्र तात्पर्य यसिन्नर्थे वाक्यस्योपक्रमापसहारस्पैकरूप्य यस्यचार्थस्य पुन.पुनर- भ्यासः यस्मिन्न फ्लविशेषसतिनम् अपूर्वार्थप्रमेयता च, यत्रचार्थवादोपादानमुपपत्तिभिरुपपादनचेत्यादीनि रिनानि भवन्ति तस्य वाक्यस्य तस्मिन तात्पर्यमिति गम्यते ॥ ताहि 'सदेव सोग्येदमा आसीदेवमेवाद्वितीयम् ' 'ऐतदान्य मद सर्व त सत्य स आत्मा तत्वमसि' इति - ·११८ परोतसमन्वयार्थपर्यालोचनोपना [समन्वय ११४ - . गूढार्थसंप्रहः नवकृत्योऽम्यस्यते । प्रमाणान्तरणचानधिगतमद्वितीय प्रदात्मय प्रतिपाद्यते । 'आचार्यवा-पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरंया- वनाविमोश्ये ' इति च निरतिशयपुष्पार्यायाप्तिर्बदा पिशानफलमयगम्यो । अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्य' ' ''येनाश्रुतं भुतम् ' इत्यादिब्रह्मण्यर्थवादयोपादीयते । मृलाहतप्तपरशुग्रहणादिदृष्टान्तैः स्वपितिनामनिर्वचनेन च सृष्टिस्थितिमहा- रेश्च ब्रह्मामैक्रय प्रतिपाद्यते इति' तथा तेत्तरीयके- सत्यशानमनन्त ब्रह्मा' सयचाय पुरुष-यथासावादित्ये-सएक:' इत्युपक्रमोपसहारयोः प्रत्यगद्वितीय बनावगम्यते तथा 'सचमचाभवत्' 'यदिदंकिंचा तदारमान स्वयमकुस्त यतोवाचो निवर्तन्ते । इति च प्रत्यगद्वितीय ब्राम्यस्यते । प्रमाणान्तरेणचानघिगत च प्रतिपाद्यते । 'ससवान्कामान्समभुते 'इत्या दिच फ्ल ब्रदाविशानेऽवगम्यते । सष्टिश्रुतयवाद्वितीयत्रज्ञाप्रतिपत्यर्थवादभूता दृश्यन्ते । एव सर्वेषु वेदान्तेषु बदामेकत्व प्रमिती ता पर्यलिङ्गानि द्रष्टव्यानि । एव तात्पर्येण समन्वयात् नौय वेदान्तप्रमेयमिति जगत्कारणसामान्यानुवादेन तत्र शानानन्दशब्दापानन्दविशेष गमयत: एकसत्यानन्तशन्दा भेदमिथ्यात्वद्वतामावामिधानद्वारेण तत्र लक्षणया वर्तन्ते 'सर्व- शासनशक्तिः । इत्यादिशब्दाश्चानिर्वचनीयप्रपञ्चोपाधितया तर वर्तन्ते । 'अयमात्मा तत्त्वमसि' इत्यादिशब्दाच मुख्य लक्षणाच्या प्राण्येव वर्तन्तइति ' इति । अत्र 'यत्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्-तत्केन पश्येत् । इतिश्रुतिः न परसमताथै साघयतीति जिशासाऽधिकरण- (६८७ पु) विशेषत: त्रय्यन्तसारामृते च निरूपितम् । 'अस्तिब्रीतिचेद्वेद सन्तमेनन्ततो विदुः' इतिश्रुति: ब्रह्माणः असघात्वर्थकर्तृत्व जानत एव सत्त्वप्रतिपादयति । 'तत्यमसि' इत्यत्र असघान्वर्थकर्तव विवक्षितः । एवं 'अहरहास्मि' इत्यत्रापि तथैव ! 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत् । इतिश्रुतेः 'आमा वा इदमेक एवाग्रआसीत् ' इति श्रुत्यानुगुण्येनै- वार्थो निर्णेयः । तेन ' अग्रे एकमेवासीत् । इत्येव योजना तर विवक्षितेति सिद्धयति । 'आत्मैवेदमग्रआसीत्पुरुषविधः (५.३. ) इ.युपक्रमे व्याकृतपदार्थविरह एव विवक्षितइति तदेदं तहव्या तमासीत्तन्नामरूपाम्या व्याक्रियत' इत्यु- तर त्या सिद्धयति । एव च 'एकमेवासीत् ' इत्यन नामरूपविभागशून्यमासीदित्येवार्थः। 'अद्वितीयम्' इत्यत्र पर. समताथों न विवाशितइति जिशासाऽधिकरण (६२०.पु) एव निरूपितम् । जगत्कारणत्वप्रतिपादकश्रुत्युत्तरमेव 'तत्त्वमसि 'अहब्रह्मासि ' इति वाक्यसद्भावेन उपादानोपादेयमावनिबन्धनमेव सामानाधिकरण्यमिति सिद्धधतीति पूर्वमेव जन्मा- अधिकरणे निरूपितम् । 'परिणामात् ' इतिसूत्रे (श.मा) 'सच्चत्यच्चाभवत्' इति श्रुतेरुपादानेन परिणामनिव-धनमेव सामानाधिकरण्य सूत्रकृदमिमतमिति अकामेनापि परैरस्वीकार्यम् । 'अयमा मा ब्रह्मसर्वानुभूः' (ब) इत्यत्र 'सवा अय- मात्मा सर्वेषा भूतानामधिपतिस्सर्वेषा भूताना राजा' इति पूर्वश्रुत्युक्तजगत्कारणभूतएव अयमात्मा विवक्षित इति तत्र जीवब्रह्माभेदशङ्कायाअपि नावकाशः । 'सर्वानुभूः' इत्यस्य वृत्तिकारसम्मतार्थ एव युक्त इति 'औपनिषदपरमपुरुष' अन्यविवरणे जिज्ञासाऽधिकरण निरूपितम् ॥ 'यस्सर्वशस्सर्ववित्' (मु.१.१.९) इति प्रागुतार्थ; 'यस्सर्वश:सर्वविद्यस्यैप महिमा भुवि । दिव्य ब्रहपुरेोष व्योमन्यामा प्रतिष्ठितः ॥' (मु.२.२.७) इत्यन विशदीकृतः। अन सर्वविषयकशानक्र्तृत्व निर्विशेषे नघटत इति निर्विशेषविवक्षा नघटत इति पूर्वमेवोक्तम् । अत्र महिमशब्देन प्रपञ्चस्य विभूतित्वबोधनेन तद्बाघासम्भवसिद्धः । येना क्षरंपुरुष वेद ' (मु.१.२.१३) दिव्योह्यमूर्तःपुरुषः अक्षरात्परतःपरः' (२.१.२) इति श्रुत्युत्तर 'पुरुषएवेद विश्वम्' इत्युक्तम् । तेन पुरुषशन्दार्थनिर्वचनानुसारेण 'ब्रसवेदममृतं बझैवेद विश्वमिद वरिष्ठम् ' (२.११) इत्यत्रापि बृहदार पकोक्तपुरुषपदनिर्वचनानुसारेण परसंमतसामानाधिकरण्य न विवक्षितमपितु वृत्तिकारसम्मतमेव । ' अथ परायया तद - . , . - ·समन्वय १-१.४] (पं.पा.नि) उत्तायंस पालोचनम् ११९ - गूढार्थसंग्रहः क्षरमधिगम्यने । 'नामरूपादेमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्' इत्युपप्रमोपहारयोःप्राप्तपभिधानेन 'प्रभवेद महोय भवति' इत्यत्र भूधातुः प्रातपर्यकएव निधीयत इति मागेवाभिहितम् ॥ एतेन समन्वयात् इत्यत्र परसम्मतायों न विपक्षित इत्यपि सिद्धयति । तात्पर्येण अन्वयः समन्वयः इत्यत्र स्थानि नविवादः । उपक्रमादिपनियतात्पर्यलिनेस्समन्वयोऽपि रायंसंमतः । तायता निर्विशेषस्य भुतिषु तात्पर्यनिर्णयो नघटते । सोऽयमित्यत्रापि परसंमत: न निर्धमानिष्प्रकारक्वोध इति जिशासाधिकरण एव निर्धारितम् । तापरिमानि बोपदयस्य सर्वसमतये एक्तरबोधनियकानि नतु बोधस्यैवाप्रामाणिकत्य इत्यपि पूर्व निरूपितम् । सदेव सौम्यदम- प्रभातीत् । ऐतदाम्यमिदं सर्वम्' इ.युपक्रमोपसंहारा परसम्मती नचियचिती। किंतु ' येनानृतं तंभवत्यमतमतम् । 'यथा सोम्यैकेन मृपिण्डेन स मृण्मयं विशातस्यात्' इति परमोपक्रमे दृष्टान्ते परिणामनिय धनस्यैव सामानाधिकर. यस्य विधिनान दार्शन्तिके नामरूपविभागवनः नामरूपविभागशू-यावस्थायाः प्रळयकाले निरूपणेन 'सदेव' इत्यादि वाक्यं परिणामनिधनसामानाधिकरण्यपरमेव । 'बहुस्याम्' इत्युक्तार्थस्य 'अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्यापरयाणि ' इत्यत्र शिदीकरणेन 'ऐतदात्म्यमिद सर्वम् ' इति नवकृत्यः अभ्यस्तवाक्ये सटिकालिकानुप्रयेशनिबन्ध- नयामत्वं विशितमिति 'अन्त:प्रविष्टश्शास्ता जनानासर्वात्मा' इति भुत्यन्तरेणापि निर्णयेन तत्वमसि' इत्यत्र तदिति नपुंसकनिमनिर्देशन 'तदक्षत बहुस्याम्' इति श्रुत्यनुसारेण परिणामनिबन्धनमेव सामानाधिकरण्य विवक्षित- मिति निर्णयेन उपक्रमोपसंहारयोः परिणामयाद एवासाङ्गत्यम् । नतु वियतयादे । अयमर्थः अत्रैव पूर्व प्रय्यन्तसारामृते च सम्यनिर्धारितः ॥ एतेन पञ्चपादिकोक्तसम्यत्तापरिष्करणं सोऽयमित्यादिदृष्टान्ताभिधान च न स्वेष्ट साधयितुमलम् ; जिज्ञासाऽघि- करण एव एतत्पयोलोचनकरणात् । सवैपशारीरके- तदुद्धिमापलीव च तत्परत्व वेदान्तवादिसमये नतु शेषमावः । शेषवमशरकलापगनाप्तिमा प्रत्येर नाध्ययनमधियोऽपि शेषः ॥ १-४६६ ॥ तच्छेपभावमनपेश्य च तफलस्यादा- धानवन्नहि तदनमिह मत्नाम् । अमयङ्गमेवहि तदिष्टमथापि तस्य सर्वक्रतुष्वधिकृतिः फलमम्युपेतम् ॥ ४६७ ।। सप्रयो. बनकबुदिकारण वाक्यमाहुरिह तत्परं युधाः । सप्रयोजनक्बुद्धिशेषधीहेतुमन्यपरमाश्रयन्ति च ॥ ४७९ ॥' इति, अ. तपरिमापाया-'तप्रतीतिजननयोग्यत्व तात्पर्यम्' इत्येय युक्त, नतु शेषत्वम् । इत्युक्तम् । यथातथावा भवतु तापलिः निर्विशेषासिदिः प्रागेवोक्ता। अपूर्वतातु सत्यादिवाक्यात्तापदाय प्रतिपन्नापेक्षयाऽतिरिक्तार्थस्य महावाक्यजायबोधाविषय वेन नास्त्येव । मेदभ्रमनिवर्तकत्येन 'सिद्धतु निवर्तकत्वात्' इति न्यायेनापूर्ववोपपादनमपि नघटते । श्रममूलाशनविशेषस्य ब्रह्मानन्दोक्तस्य निर्विशेषसियनन्तरमेव सिद्धिः नतु तत:पूर्वम् । स्वप्रकाशत्वस्यापि निर्विशेषेऽनङ्गीकारेण स्वप्रकाशतया. ऽरि ननिर्विशेषसिद्धिः॥ 'सिस्तु निवर्तकत्वात्' इत्यस्यायः जिज्ञासाऽधिकारण एव (३४२-३४३.पु)निर्णीतः। 'महाविदामोतिपरम्' इत्या धुतफल परमते सर्वथा नसभवति । जग कारणवस्य परिणाग्युपादानत्वस्य श्रुतितात्पर्यविषयस्याङ्गीकारे एव तत्सम्भवती त्यादिक प्रागेवानान्यत्रच निर्धारितम् । एतेन 'द्विविधचेष्टप्रेप्सति किञ्चित्प्राप्य यथा मामादि । किंचि प्राप्तमपि यथा- भ्रान्त्या हस्तगनमेर विस्मृतमुवर्णादि' इति(प.पा) 'करमुष्टिनिविष्टमुत्तम कनकं प्रस्सरणादलन्धवत् । प्रतिभाति तदासवा- क्यतः प्रतिपक्या लभते यथा जनः ।। ' (स.शा.१.३०४) इति सर्वशान्ममुनिः। 'द्विविधहीप्सित पुरुषस्य किंचिन्प्राप्यं प्रामादि । किंचि पुनः प्राप्तमपि भ्रमयशादप्राप्तमित्यवगतम् । यथा स्वप्रीवाषनदं अवेयकम् ' इत्यादौ च (भामती)प्रास.

·. १२० 'शास्त्रयोनित्वात् ' इति सूत्रस्थशास्त्रपदस्य जन्मादिसूत्रोक्तशास्त्रमानपरत्वम् [ समन्वय ११४ , - गूढार्थसंग्रहः प्राप्तिरेव ब्रह्मप्राप्तिः इति समाधानमपि उत्क्रान्तिगतिनिरूपणानन्तर 'अथ सपत्स्य' इति सद्विद्योत्तसपत्तेः ' अस्मान्छरीरा- समुत्थाय परज्योतिरुपसपद्य' इति दहविद्योक्तसपत्ता पर्यवसिताया: 'सपद्याविर्भाव.' इतिसूत्रे निर्धारणेन नघटते । प्राप्तप्रातिहटाने तदनन्तरकालिकसुसानुभवस्यैव फलस्व नतु प्रातः। परमतेऽनुभवितुरभावन तथाफ्ल दृष्टान्तोक्त दिशा नैव निरूपयितु शक्यमिति परमने ब्रह्मप्राप्त्युपपादनासम्भव. अपरिहार्यः । 'ऐतदात्म्यमिद सर्वम्' इत्यादेवकृत्वो ऽभ्यास: सिद्धान्त एव सङ्गछते ।। 'आचार्यवान्पुरुषो वेद' 'अथ सपत्स्ये' इत्युक्तफल्माप सिद्धान्त एव सङ्गच्छत इति प्रागेव निरूपितम् । 'येनाश्रुतश्रुतम्' ' 'अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्य' इत्यर्थवादः मृलोहादिदृष्टान्तश्च परिणामात्' इति सूत्रयित: व्यासस्याशयानुसारेण परिणाम्युपादानत्वएव सङ्गच्छत इत्यपि पूर्व निरूपितम् । स्वपितिनाम निर्वचन "सुषुप्त-यु क्रान्त्यो. भैदेन ' ' तदभावो नाडीशु तच्छुतेरामनि च' इति सूत्रयो. जीवब्रह्मणो. भेदाङ्गीकारे एव सङ्ग उत इति व्यासनैव निर्धारितम् । सृष्टिस्थित्यादय. सृज्याभावे न सङ्गच्छन्ते । स्वानिकाना परमते बाघस्यासम्भः । सिद्धान्तेतु अल्पकाल्व तित्वेन तासभवश्वोपपादितः। एतेन स्वामिकार्थाना सत्यत्वेन स्वप्नसृष्टिश्रुतिरप्युपपद्यते । एवच षड्विधतात्पर्यलिङ्गानि सविशेषपरिणाम्युपादान यस्य ब्रहाण्यङ्गीकारपक्ष एव वृत्तिकारमते उपपद्यन्ते, नतु निविशेषादिमत इति तत्तु समन्व यात् इतिसून वृत्तिकारमत एव सङ्गतम् ।। एतेन इहतु कार्यकारणद्रव्यव्यतिरिक्त त्यसति द्रव्याभिधायिपदयोस्सामानाधिकरप्य 'सोऽय'मितिवत् इत्यत्र अध्या. समाष्येच विवरणम् । 'एव च सति नीलोत्पलबत् अयुतसिद्धपरस्परावछिन्नविशेषणविशेष्यभावेनाप्य वयो दुर्लभ इति' तत्तु समन्वयात् इति विशेषणविशेष्यात्मकमपि गौणमपि सामानाधिकरण्य विहाय एकस्मिन्निरशे 'तत्त्वमसि'इति समन्वयो मुख्य प्रतिपादितः' इत्यादिपञ्चपादिकाचे युभय निरयकाशम् । एवच सति नीलोत्पलमिति (प.पा) विवरणे 'एक्मेवा द्वितीयम्' (छा) 'एकधैवानुद्रष्टव्यम् ' (1) 'नेहनानाऽस्ति किंचन ' (पृ.क्ट) 'उदरमन्तर कुरुते अयं तस्य भय भवति' (ते) इत्यादिप्रतिपेघादित्यर्थ. इ.युत्त दूषणस्य एतच्छ्रुतीना पूर्वमेव १३२.अ परसमतार्यायोगस्य निरूपणेनानुपा देयत्वात् । विशेषणविशेष्यभार सामानाधिकरण्यमकमेव सर्वत्र वेदान्तेष्वपि । नतु ततोऽतिरिक्त परसमत सामानाधिकर ध्यमिति जिशासाधिकरणे सभ्यनिर्धारणात् । जन्मन्यस्य यत. इति सूत्रयितुर्यासस्य उपादानोपादेयभावनिम-धनमेव सामानाधिकरण्य विवक्षितमिति पूर्वमेवावेदनाच । अत. जमाद्यधिकरणोतार्य एव तत्तु समन्वयात् इत्यत्र सफ्रन्यो- पपादनेन निर्धारित इत्येव युक्तम् ।। ननु जन्मादिवोदाहरणेष्वेव प्रामाण्य दर्शनीयम् । किमुदाहणान्तरेण, बाढम् । अत्यनाभिप्रायो भाष्यकारण तत्र ब्रह्मगो लग वक्तव्यमिति तटस्यस्यैव ब्रह्मणा निरूपकाणि वाक्यान्युदाहृतानि । इहतु तत्वमसि' इति जीवस्य बना रमताऽगतिपर्यन्तानि वेदान्तवाक्यानि न त स्थमेय जगतारण प्रतिपाद्य पर्यवस्यन्तीत्यत. सधाभूतान्येव वाका-गुदाहतानि 'सदव सौम्येदमप्रआसत्' इत्येवमादीनि इति(प.पा)उत्तम् । अयमर्थ. कय घटते । अतो जन्माद्यस्य यतः शास्त्रप्रमाण कमित्येतावदिद सत् असन्दिग्धमनुमानशतानिवृत्त पृथकरणम् ' इति शास्त्रयोति बाधिकरणे (प.पा) उत्तया शास्त्रपद जग कारणशारनपमिति अर्थस्य परेशामपि समत रेन अत्र शास्त्रयानिषदानुपाभ्युपगमेऽपि जीवनसामेदबोधपरशाप्रप ज्य शासपदस्य नैव निर्गतु शक्यम् । प्रथमस्त्रद्वयन वेदान्तेषु पाउपत्यारोन जग कारणानुवादेन अदितीयप्रगभिन्न प्रमादिः विवरणोचा नैव घटाइति पूगवोपपादितम् । तयाऽनीकारे अनुमानामानितिरप्यापक्षिय | ' सन्यो 1 ·समन्वय १-१४] परोक्त (४) सूनाथपालोचनम् । (१,२) सूत्रयोः नवीनोत्तार्यानुवादश्च १२१ - । गूढार्थसंहः निषद पुरुषम् ' () इतिनुतिः परेषां नघटते । यस्यामुपनिषदि इयंश्रुतिः पठिता तस्या निर्यचनत्रयसिद्धार्थत्रयस्य अयय:पुरुष:' 'वैकुण्ठःपुरुषः' इति नाममाप्ये(श)परसमतस्य निर्विशेषयादिमतेऽयोगएवेति असदावेदितम् । 'येन बानाति' इत्यत्र कारणगतमेकत्व कारणद्वयव्यावर्तकम् नत्यात्मान्यसामान्यव्यावर्तकम् । तथा व्युत्पतिविरहात् ।। अनन्तत्वघटकरस्तुपरिच्छेदराहित्यं ब्रह्मशब्दाथै परेषा विवक्षितम् । वस्तुव्यापिविरूपमेव धृत्तिकारसमतम् तेनायुतसि. दविवपणविशेष्यमारे सामानाधिकरण्यमेकमेव मुख्य वेदान्तेषु विवक्षितमिति सिद्धया उत्तसामानाधिकरण्यस्य गौणाव- का न सभवति । अन्यविधसामानाधिकरण्यस्पर वैदिकदार्शनिकासमतत्त्वात् । वर्णकद्वये प्रवृत्तिनिवृत्तिद्वारपालामा वात् सिद्धे व्युत्पत्त्यसम्भवाच्छास्त्रप्रमाणकत्व बहाणो न संभवति । कार्याय एव व्युत्पत्या सिद्धेव्युत्पत्यमावेन च उक्तायों न समवतीति शका। अप्राप्तस्य प्राप्तावर प्रवृत्तिनिवृत्तिद्वारक पलम् । नतु प्राप्तस्य विस्मृतस्य शानेन प्राप्ती, अत:जीवा वमिनब्रह्मणः प्राप्तिरूपप्रयोजनस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिद्वारविरहेऽपि सभयात् सप्रयोजनवमिति सिद्धान्तः । प्रथमसूत्र ब्रह्मप- दस्य अद्वितीयप्रत्यगमिनबदापरत्वेन सप्रयोजनत्यम् । अतु तात्पर्यलिङ्गाधीनता पर्यनिर्णयन वेदान्ताना अद्वितीयवहार- रत्वेन सफलत्वमिति परेषा प्रक्रिया ।। अत्र सिद्ध व्युत्पत्तिसमर्थनमन्तरा प्रथमस्ते कथ सफलत्वसम्भवः व्युत्पत्तिनिरूपण खलु प्रथमतःकार्यम् । अन्य या शम्दतः बोषस्यैवासभवात् । अनन्तर स्वस्वाभिमतफ्लस्य तात्पर्यलिङ्गाधीनतात्पर्येण सप्रयोजनस्वीसद्धिःकाम भवतु । वस्तु परिच्छेदराहित्यस्य वृत्तिकारसमतस्य पूर्वमेव निर्णयेन ब्रह्मपदस्य अद्वितीयप्रत्यगभिन्नद्रापरत्वासम्भवात् पूर्वपक्ष. सिद्धान्तश्च न घटतइति पूर्वमेयोक्तम् । अत्रापि तात्पर्यलिङ्गाना सविशेपपरन्वोपपादनेन जीवामिन्नब्रह्मणः पलत्व न साधयितुमरम् । (प.पा) दूषितस्य 'अथ यदतःपरोदिवो ज्योतिदीप्यते' इत्यादिश्रुतिविवक्षितस्य जीवब्रह्मणोर्मेंदमङ्गीकृत्य ब्रह्मणश्च- प्रदेशान्तरवर्तित्व सर्वगत व चाभ्युपगम्य विघीयमानादुपासनाद्यागादिव स्वर्गो मोक्ष: परिप्यतीति (विवरणे) उत्स्य पर्यालोचनमयोत्तरत्र भविष्यति । अत: परोक्त सूत्रचतुष्टयार्थ. न श्रुतिसूत्रतात्पर्यानुगुण इति सिद्धम् ।। नवीनास्तु- तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्मेति ' श्रुत्युक्त ब्रह्मजिज्ञास्यमित्युक्तम् । तच्छुत्युक्त ब्रहान विषयः । किं विष्णु स्त जीव इतिसन्देहः। उभयत्रापि ब्रह्मपदप्रयोग एव सन्देहनीजम् । यद्यपि पूर्वाधिकरण विष्णावेव ब्रह्मशब्दो मुख्यइत्यु क्तम् तथाऽभि स्वकृतव्याख्यानस्थापनाय भाष्यकारैरेवोक्तत्वाद्भवति सन्देहः । जीवएवेदब्रह्मेति पूर्व:पक्ष. 'बृहजातीय' इति ब्रह्मशब्दस्य जीव रूढत्वात् । यद्यपि ब्रह्मशब्दो विष्णौ प्रवर्तते तथाऽपि तस्य तत्र योगेनैव प्रवृत्त: रूढियोगयोश्च ल्यत्वात् जीवयाचित्वमेव ' इति (त.प्र) 'ब्रह्मणो रक्षणमाह-ओं ज-माद्यस्य यत• ओम् ' सृष्टिस्थितिसहार- नियमनशानाशानन्धमोक्षा. 'यत. उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिर्शनमावृतिः । बन्धमोक्षौ च पुरुषायस्मात्सहारेकराट् । पनि स्वान्दे (आ.मा) इति । बाघकविना मुख्यार्थत्यागायोगात् । तस्य च स्वप्रकाशनासन्दिग्घत्वादजिज्ञास्यतेति । अथ सिद्धान्तयसूत्रमवतारयति-ब्रह्मणइति । निर्वाघरूढिवलाजीवएवेद ब्रहोति प्रासे तन्निराकर्तुं जीवग्रहणे बाघक व युक्त जि शास्यप्राणी लक्षणमाह-सूत्रकारइत्यर्थः' इति (त.प्र) च वदन्ति । प्रथमाधिकरण एव नतावत् महाविषय असन्दिग्धत्वात् । प्रमागामावेन जीवव्यतिरितस्य ब्रह्मणोऽभावात् जीवस्य च स्वप्रकाशत्वात् ' इति (त.प्र) पूर्वपक्षस्य — भवेदेतदसन्दिग्धत्व जिज्ञास्यस्य, यदितत् स्वप्रकाशजीनाभिन्नस्यात् नचेतदस्ति । जिशास्ये ब्रह्मपदश्रणात् 'तद्विजिज्ञासस्व तद्रहोति ' ब्रह्मशब्दश्च पूर्णगुणता वक्ति । अथ क्रमादुच्यते ब्रह्मेति गृह-तोगस्मिन्गुणा.' इतिश्रुते. । तथा च कथ तस्य जीपाभेदः १ जीवस्याल्पगुणत्वेनानुभवात् इति सिद्धान्तस्य रूढेरेव - - - 16 ·१२२ नवीनसंमतार्थपालोचनम् [समन्वय ११४ - - गूढार्थसंग्रहः च प्रतिपादनेन पुनः तथा पूर्वपले बीजमेव नास्ति । जीवनहाभेदवादिमते शुद्धचितएव स्वप्रकाशतया जीवस्य स्वप्रक शत्वविरहेण पूर्वपक्षानुत्यितिश्च । योगात् स्टेलीयस्व द्वितीयाधिकरणे पूर्वपक्षहेतुतयां यदुक्त तत्प्रथमसूत्रेऽपि समा परैः (प.पा) 'बृहजाति' इत्यादिना जीवे रूढिमाशङ्कय निरुक्तिसिद्धार्थस्य ग्राह्यत्वं प्रथमसूत्र एव सिद्धान्तितम् । व नवीनमतेऽपि सभवति । प्रथमसूत्रे ब्रह्मशब्दस्य विष्णौ विद्वद्रूद्विरुक्तैःवेति पूर्वपक्षानुस्थितिश्च । 'यद्यपि ब्रह्मशब्दो विध विद्वद्रूढियुक्तः तथाऽपि अभ्युपगम्येयमुक्तिरिति ज्ञातव्यम्' इति (त.प्र) द्वितीयाधिकरणस्याम्युपेत्य वादत्वमेवोक्तम् सिद्ध व्युत्पत्ते: अभावशवाया तत्समर्थनपरत्वं प्रथमसूत्रस्य यत्सुघायामुकं तदेव युक्तमिति ब्रह्मशब्दव्यु पत्तिसमनार्थन द्वितीयसूत्रस्येत्येवाभ्युपगन्तुमुचितम् । प्रथमसूत्रस्य सिद्ध व्युत्पत्तिसमर्थनपरत्वे अथातश्शब्दयोगप धृत्तिकारसभतार्य एक युक्तः । 'विधिनात्वेकवाक्य वात्' इत्यादिना सिद्धपरवाक्यभिन्नवाक्यानामेव प्रामाण्यस्य प्रतिपादनेन कर्मविचारानन्त सिद्धेव्युत्पत्तिसमर्थनस्य कर्तव्यतायाः आवश्यकत्वात् । 'अत' इत्यस्य 'अथ' शब्दार्थघटकतया विवक्षितमोक्षफलक त्वस्य अकारस्य विष्णुवाचकतया विष्णोः विष्णुपसादादित्यर्थकत्वस्य च पूर्वपक्षनिरासकन्वेन एतत्पक्षे उपयोगामावात् । विष्णुप्रसादमन्तरा जिज्ञासाया: पूर्वपक्षसभवे सतीत्य वक्तव्यम् । 'ईश्वरानुग्रहादेव पुसामद्वैतवासना ' इति परैरप्युत्तया तथा शङ्काया असंभवात् । 'अत इत्यस्य अन्यसूत्रेषु बहुषु एतच्छन्दप्रकृतिकतसिलन्तावस्य नवीनानामपि स्मनवेन तत्रैव प्रसिद्धया प्रसिद्धार्थपरित्यागायोगाच्च । मुमुक्षानन्तर ब्रह्मजिज्ञासाकर्तव्ये युक्ती मोक्षस्य परत्व शातु शययत एवेति 'अत' इत्यस्य मोक्षाख्यफलसद्भावात् इत्यर्योक्तिरपि निरवकाशा ॥ 'ताद्वजिज्ञासस्व तब्रह्म' इत्यत्र ब्रह्मशब्दस्य श्रौतनिर्वचनेन योगेन विवढ्या वा जीवभिन्नब्रह्मपर व नसंभवति लोकेऽप्रसिद्धत्यात् प्रसिद्धार्थस्यैव ग्राह्यत्वात् । जीवस्यादृष्टद्वारा सृष्टयादिकमुपपद्यते इति शङ्काया 'यन्नदुःखेन ' इति श्रुत्या स्वर्गशब्दस्यार्थनिर्णयवत् ब्रह्मशब्दस्यापि 'यतोया' इत्यादिश्रुत्या अर्थनिर्णयइति सिद्धान्तइति सुधाोजना। चन्द्रिकायातु-मोक्षदत्वाद्विष्णुर्जिज्ञास्य इन्युक्तम् । तर्हि यन्धकत्वादाजेशास्येऽपि स्यादित्यादिशङ्कायामप्रसन्नस्य बन्यावं प्रसादहेतोः जिशासायाः कर्तव्यतनुकूलमेव । नतु प्रतिकूलमित्यादि समाधान द्वितीयसूत्रे विवक्षितमिति अनुव्याख्यान संमत योजनान्तरमुक्तम् । तत्र सुधोक्तयोजनाया जन्मादिकारणत्वेन ब्रह्मशब्दस्य विद्वद्धिः क्रोगो वा कथ साधितः सत्ता पर्यग्राहकशब्दाभावात् । ' यन्नदुश्पन ' इतिश्रुतिः स्वर्गशब्दास्याथै ताप्येण निर्धारयति । 'यतो वा' इतिश्रुतिस्तु न ब्रह्मरीम्दार्थनिर्णायिका । प्रथमसूत्रे ब्रह्मशब्दस्य विद्रूढ़िवोधकं श्रौतार्थबोधक वा नकिंचित्पश्यामः अतः प्रथमसूत्रे तादृशार्थनिर्णय इति क्थम् ॥ सिद्धान्तेतु ब्रह्मशब्दार्थव्यक्तिविशेषानिर्णयः न प्रथमस्त्रे, द्वितीयसूत्रे च यतो वा--जायन्ते येन जातानि'- इत्यादौ एक्वचनानेदेशेन ब्रहाशब्दार्थस्य एकत्व निश्चित भवतीति ब्रह्मशब्दस्य सिद्धव्युत्पत्तिसमर्थन सततं भवति । चन्द्रिकोक्तयोजना च कथ घटते ! प्रथमस्ते विष्णप्रसादाजेशासा इत्येवोक्तम् नतु विष्णुप्रसादान्मोक्षइति । मुघायामोश प्रयोजनवाजिशासात येत्यतपशब्देनोदितेऽपि पुनराशङ्का भवत्येव तत्र प्रमाणस्यानुयात् । इत्येवानुव्याख्यानसंमतः पूर्वपक्ष उक्तः (३.३.१) ननु चन्द्रिकोक्तरीत्या । ' तद्विजिशासस्व तद्रहा' इति शुन्युक्त ब्रह्मैव जन्मादिसूत्र विषयः' इति (त.म) उत्तया 'यतो वा' इलिश्रुतरेव तत्र विवश्वायाः अन्यातेरविवशायाच सिद्धया स्वान्दोचनियतिशनादरस्य। मुताय. प्रतिपादनेन जन्मादीत्यत्रादिपदे नियरगदीना व्यासाभिप्रेत व कथं सिदधति ? अन्य या चतनस्यमुपदुःग्वादेः अनेतन स्थास्यादेः आदिपदापच्यापत्तिःक्यम् ! विनारांधायकनानावाक्यपरामर्शेन सूत्र का दोषामन्यमेव विशित . - - ·मिन्यय १-१-४] 'सर्वस्वल्लिदम्' 'सर्वप्रसिद्ध' इति श्रुतिस्तयोः नगीनातायः कृत्युषार्थस्यैव युक्रन १२३ . गूढार्थमंग्रहः मेति चन्द्रिकोतिनं घने कान्दे एतन्नायंत्येन अष्टकर्तृवस्यानुतेः । प्रकाश यद्यप्यन्वेषणादियाश्यपु अपहतपाप्मत्वस्त्य रामवादिघमाः श्रुनाः तथाऽपि ब्रह्मपदोक्त गुणग्रहणन गृहीतः तदुपपादकत्वमष्टानामत्युचि रिति ध्येयम्' इन्युक्तिरप्यनु- देया। नियत्यादिहेतुत्वस्यापि ग्रह्मगुणान्तर्भावस्यैव सभवेनाष्ट सहयथायाः अयोगात् । अत: नानाविधविचारवाक्यानि रित्यज्य एकमेव तद्विजिज्ञासस्व' इति वाक्यमादतव्यम् । तदादर च ' यतो वा' इति वाक्यप्रतिपाद्यसृष्ट्यादिहेतुल्य मात्र विवचितमिति युक्तम् । तियोक्तिःपरिणा-युपाटानन्यबोधनार्थी सृष्टिल्याम्यामेच परिणाम्युपादानाव नतु स्थित्या प्रमातीति न भ्रमितव्यम् । अन्तयामियकृतसत्ताऽनुवृत्तिलक्षणस्थित्या उपादानन्यस्य निष्कर्षणात् । 'आत्मकृते:, परि- गामात्' इति स्त्रयोः प्रदागः अन्तर्यामित्वपरिणामः वश्यत इति स्थियाऽप्युपादानत्वस्य सूबरतो वियचितत्यनिर्णयात् । अतएव ' सबरवलु' इति श्रुतिसक्यमुपपद्यते । अत्र नवीनैः तद्गुणसार वात् ' इति सूत्रमाध्ये यथा सर्वगुणात्मकन्यात् सामान ब्रह्मण उच्यते 'सर्वपल्विदंब्रह्म' इति छान्दोग्यमाध्ये 'इदब्रह्मातिसामीप्यात् सर्व पूर्णगुणत्वतः । तच्चब्रह्म जा-सानात् योऽसौ विष्णुर्जलानिनि ॥' इतिचोक्तम् । तथाऽपि तद्गुणसदृशगुणयन्येन अभेदनिर्देशे गौणत्वमेवाङ्गीकृतं स्यात् 'सपट' इति श्रुताव 'तवान् । इत्यस्य सभेदहेतुत्यसमरे अहेतुभूतार्थान्तरकल्पनस्य श्रुतितात्पर्याविषय. त्वाच । अतिसामीप्येन 'सवलु' इत्यत्र मुख्यवृत्तेरसिद्धेश्च । प्रळयकाल प्राणनस्य 'आनी'दित्युचिमात्रण प्रागुदाहत- मेवायगीयादिश्रुत्यनुसारेण अन्तर्यामितयैवानन शिक्षितम् अन्तर्यामिकृतसत्ताऽनुवृत्तिलक्षणस्थितिः तेन सिद्धयति एतेन दयामूलकन्यमपि सूचित भवति । तेन 'यतोवा' इत्युपक्रमोत्सृष्टयादेः यत्प्रयान' इत्युक्तमुक्त्यैकरस्यम् || 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' 'विवक्षितगुणोपपत्तेश्च' 'अर्भकौकस्त्यात् ' इति सूत्रत्रयेण सूत्रकृता उतार्थ निष्कर्ष:कृतः । अत्र 'सर्वपल्विदब्रह्म 'एपम आत्माऽन्तहृदये (३)एतमित.प्रेत्याभिसमविताऽस्मि' इत्याद्यर्थनिर्णयः उकाः क्रियते । अत्र सर्वमित्यनाभिधाय सर्वत्रेयुतिः सामानाधिकरण्ये श्रुत्याद्युक्तहेतुप्रदर्शनार्था । सर्वत्रे युक्तौ जगति विद्यमानमित्यर्थः स्वतएव लम्यते । ' यद्भूतेषु यसत्यपि सर्वानुग्राहकन्वेन तदरम्यह वासुदेयः' इति (प्र.बि) उपनिषद्याप सानुग्रहाय भूतेषु वासउत्तः । 'अन्तर्बहिश्च तत्समें व्याप्य नारायणस्स्थितः' इति श्रुत्यनुसारेण वासोऽन्तर्यामित्राझणोक्त च्यातिपर्यचसिनः। एपम आत्माऽन्तर्हदय ' इत्यत्र आत्मन्शन्दः आमोतीति व्युत्पत्या 'अन्त:प्रविष्टश्शास्ताजनानाम् ' इति श्रुत्यनुरोधादन्तःप्रविश्य नियन्तृपरः । 'सर्वसल्पिदब्रह्म' इत्यत्र उनब्रीवात्मा अत्र सर्वशन्दसामानाधिकरण्य ब्रह्म शब्दस्य सर्वशब्दवाच्ये जगत्या मतया स्थितिनिन-धनम् । सर्वगतत्वादनन्तस्य सएवाहमवस्थितः ॥' (वि.पु.२१.८५) 'सर्व समाप्नोपि ततोऽसि सः' (सर्वात्मकोऽसि) सर्वस्यात्माऽसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः ॥' (वि.पु.१.१२.७२) इनिचोपणाच्च । एतेन अन्तर्यामित्वकृतमत्ताऽनुवृत्तलक्षणस्थिति: 'तजलान् ' इत्यत्र अनधात्वर्थइति सूचितम् एतच्च दयामूलकम् । 'अकौकस्त्वात् । इति सूवे अल्पशब्द विहाय अर्भक्शन्दप्रयोगेण अभंषस्य यदोकः तदेवोकः यस्य सः अर्भकोका इत्यपि विग्रहः विवक्षितः । एतेन सृष्टिवाक्याना राजकुमारनयबोधनार्थ वेन कुमारषु दययाऽन्तर्यामित्वेन स्थितिरित्याप व्यजितम् । एपम आमाऽ-तहदवे' इति त्रिवारमम्यासः आत्मस्वतापर्यलिङ्गम् । 'सर्वखल्विद ब्रह्म तज लानिति शान्त पासीत इत्युपक्रमः 'एतमितःप्रेत्याभिसविताऽस्मि' इत्युपसहारे पलवाक्यम् । एतस्त्रितयपर्याचनायां सुट्यादिवाक्याना उपादानोपादेयभावपरत्वेन राजकुमारनयः तेन पुत्रस्येव जीवस्य परमा मपारत-न्यप्रतिपत्तिः नायमुपा- दानोपादेयभावः, स्वरूपपरिणामनिबन्धनः क्विन्तर्यामित्वनिबन्धन इति 'एषम आन्मा' इत्यम्यस्तान्तर्यामिवाक्येन बोधिनम् । स्वरूपपरिणामनिवन्धनोपादानोपाटेयभावः नान विवक्षितः, किंतु सन्तियामि वनिबन्धनएवेति तात्पर्य सर्वत्र . - - - ·१२४ ३,४, सूत्रयोः पूर्वोक्तसिद्धान्तार्थः, नवीनोक्तार्थानुवादश्च [समन्वय १११ . . - गूढार्थसहः इति पद सूत्रे प्रयुझानेन व्यासेन सूचितम् । 'एतमितःप्रेत्याभिसभविनास्मि । इति वाक्येन सृष्टियाक्यानामुत्तरीत्य दयामूलकत्वेन ब्रह्मप्राप्तिपरकत्वम् उपासनस्यापि पुत्रस्य दायधनवदविशेषेण तरतमभावानापन्न पलम् एतय दयाऽदिगु णानुसन्धानवत एवेति निष्कम्पप्रवृत्त: फ्लमिति ' इति यस्यस्यादद्धानविचिकित्सा' इत्यन विवक्षितम् । एव च सामा नाधिकरण्यस्य सृष्ट्यादित्रयहेतुकत्वोक्ति पूर्वक सृष्टेः मुक्तिफ्ल्पर्यवसायित्वप्रतिपादनेन 'यतोवा' इति श्रुतावपि त्रयाणा मुपन्यासेन उपादानोपादेय गावप्रतीत्या सृष्ट्यादिवाक्यानां ना मैकत्वप्रतिपत्यर्थत्व प्राप्तिफ्लकत्व च निर्णीयतइति सृष्टि- वाक्याना प्राधान्यं समानाधिकरणवाक्यानामप्राधान्य च निश्चितं भवति ॥ शास्त्रयोनित्वात् ' इत्यत्र शास्त्रपद, जन्माद्यधिकरण ईशस्यैव कारणतायाः निश्चयेनानुमानेनेशसिद्धिं वेदपौफ यत्व च वदता नैयायिकाना निरासार्थमिति पूर्वमेवोक्तम् । शास्त्रपदेन ' अप्रासेतु शास्त्रमययत्' इति जैमिनिसूत्रोक्त नयसूचित. । एव महावाक्यानामेव प्राधान्येन शास्त्रत्व तय पविघतात्पर्यलिङ्गसद्भावात् इत्यर्थस्य श्रुतावविवक्षि तत्व शाम्त्रपदेन सूचितम् । शास्त्रपदेन 'यतोवा इमानि भूतानि' इति श्रुतिप्रतिपन्नजगत्कारणत्वबोधनद्वारा अपूर्वता- बोधनमुसेन फ्लपर्यवसायितयाच इतरतात्पर्यलिङ्गानामपि सत्त्वसूचनेन कारणवाक्यस्य प्रधानशास्त्रत्व व्यञ्जित भवति । एतेन सिद्धपरवाक्याना व्युत्पत्तिसमर्थनमुसेन शास्त्रत्व प्रामाण्य च साधित भवति । एव साधनानन्तर 'प्रवृत्तिर्वा निवृ. तिर्वा नित्येन कृतकेन वा। 'पुसा येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते' (श्लो.वा.श.५.४) इत्युक्त दिशा आक्षेपे प्रवृत्तिनि- वृत्तिविरहेऽपि सिद्धपरवाक्याना सफ्लत्वेन प्रामाण्य समन्वयाधिकरण निरूप्यते ॥ नवीनास्तु शास्त्रयोनित्वात् ' इत्यत्र पाशुपताद्यागमावष्टम्भेनानुमानेन रुद्रादेर्जगत्कारणावेन जग कारणत्वलक्षण- स्यातिव्याप्तिशङ्काया ' नावेदविन्मनुते तबृहन्तम् ' ' तत्वोपनिषद पुरुषम् ' इति शास्त्रप्रमाणकत्व विष्णोरेव । पाशुपता- द्यागमस्यायथार्थत्व पञ्चरात्रस्यैव यथार्थत्वमित्यागमैन न रुद्रस्य जगत्कारणत्वमिति सिद्धान्तः । 'तत्तु समन्ययात्' इत्यत्र रुद्रादिर्जगत्कारणत्वेन 'वेदादिवेद्य' इत्युक्तत्वात् रुद्रे जगत्कारणत्वमतिव्याप्तमिति आक्षेप तत्तु ब्रह्म विष्णुरेव जग- (कारणम् समन्वयात् उपपत्यादिषड्विधतापर्यलिङ्गैः विष्णुरेव जगाकारणमिति निश्चयात् । उक्त च वृह सहिताया-'उप- कमोपसहारावभ्यासोपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ग तात्पर्यनिर्णये ||' इति उपक्रमादितात्परिङ्गः सम्यनि- रूप्यमाणे तदेव शास्त्रगम्यम् । इति (आ.भा), अब तत्त्वप्रकाशिका-'कानि तान्युपपत्यादीलेङ्गानि कुत्र च लिङ्गानि इत्यतआह 'उक्तचेति । एकप्रकाराक. दुक्तिरभ्यासः प्रमाणा-तरासिद्धनाऽपूर्वता । फलवत्व फ्लम् । स्तुतिनिन्दापरकृतिः पुरावल्पोऽर्थवादः युक्तिरुपपत्ति: उपक्र मादीनामुपपत्तित्वेऽपि ब्राह्मणपारब्राजकन्यायेन पृथगुक्ति उपक्रमादीनामुपपत्त्यादिन्वेन भाष्य तेषामुत्तरोत्तरप्राबल्यामि प्रायम् । ' उपक्रमादिलिङ्गाना बलीयोयुत्तरोत्तरम्' इत्युक्तेः । उपसहारस्य व्याख्यानरूपत्वेन ताविरोध्युपक्रमाप्रामाण्यापते. तस्य ततोऽपि प्रावल्यम् । एकत्रोक्तादपि बहुलोक्तेः प्राबल्यादभ्यासस्योपक्रमोपसहाराम्या प्रावल्यम् । एकत्र बहुवारोता. दपि मुख्यस्य प्रावल्यादपूर्वताया. उपक्रमोपसंहाराम्यासेम्यः प्राबल्यम् । फलस्योद्दश्यत्वात् उपक्रमादिभ्यः प्रावल्यम् कर. करणाकरणयोरिष्टानिकथनादिरूपार्थवादस्य परमात्राधिक्यादुपक्रमादिभ्यः प्राबल्यम् । उपपत्तेस्सर्वमूलत्वेन सर्वत:प्रावल्य मिति एतास वाक्यतापयार्थनिर्णय लिङ्ग भवति । विरोधेतु दुधनबाघकतया प्रबल निर्णायकम् साम्ये निरवकाशेन साव काश वाध्यते । स्वभावदुर्घलेनापि निरवकाशेन खमावत: प्रात्स्यापि सावकाशस्य बापो भवति । एवमेवनानेषां च बाधः । ननु सावकाशत्वनिरवकाशत्याग्यामेव निर्णय. न स्वभावप्रावल्यदौर्बल्यंनामास्ति । दुर्वल्प्रबलयो. सावकारावनिरव - ।

·श्रीमते रामानुजाय नमः अय वेदान्तसारः जन्माघस्य यतः (१.१.२] - . अस्य विचित्रनिदचिन्मिश्रस्य व्यवस्थितमुसदुःस्वोपमोगस्य जगतः, जन्मस्थितिलयाः यतः दहाति प्रतिपादयति शुनिरित्यर्थः । 'यतो या इमानि भूतानि जायन्त-तद्रहा' इति । सूत्र 'यत' इति हेतौ पञ्चमी, जनिस्थितिलयानां साधारणत्वात् । बनिहेतुत्वं च निमित्तोपादानरूपं विवाशितम् 'यत' इतिहि श्रुतिः । इहोमयविषया क्यमितिचेत् 'यतो वा इमानि ' इनि प्रसिद्धवनिर्देशात् प्रसिदश्व उभयविषयत्वात् । 'सदेव सौम्येदमग्रआसीत् एकमेवाद्वितीयम् तदै. धन बहुस्या प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत' (छा.६.२.१) इत्यत्र 'सदेव इदम् अग्रे एकमेव आसीत् । इन्युपादन्नता- प्रतिपाद्य 'अद्वितीयम् । इति अधिष्टान्तरनिवारणात् सच्छन्दवाच्यं ब्रव निमित्तमुपादानश्चेति विज्ञायते । यथा तदै धन बहुस्या प्रजायेय ' (छा.६.२.३) इत्यात्मन एव विचित्रस्थिरत्रसरूपेण बहुभवन सङ्कल्प्य तथैव सृष्टियचनाच । अतश्रुनापि यत' इति हेती पञ्चमी । अत्रैव ब्रह्मणो जगन्निमित्तत्वमुपादानावञ्च प्रतिपादितम् । अर्थविरोधात् 'अस्मा न्मायी सजते विश्वमेतत् ' (श्वे.४.९) इत्यादिविशेषभुन्या चाक्षिप्य 'प्रकृतिश्च प्रतिशादृष्टान्तानुपरोधात् ' (शाश.१.४. २३) 'अमिष्योपदेशाच' (२४) ' माशाचोमयाम्नानात् ' (२५) 'आत्मकृते: ' (२६) इत्यादिभिरसूत्रैः परिहारप्यते । ननु च सर्वशं सर्वशक्ति सत्यसङ्कल्प निरवयतया निरस्तसमस्तापुरुषार्थगन्ध ब्रीवात्मानं विचित्रचिदचिन्मिश्रं जगदप- मिद सर्वमहजतेति कथमुपपद्यते । तदेतत् सूत्रकारस्स्वयमेव परिचौद्य परिहरिष्यति । 'अपीतौ तद्वन्प्रसङ्गादसमझसम्। (गराि.२.१.८) ' इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषासक्तिः ' (२.१.२१) इति चौद्यम् ; परिहारम्तु 'नतु दृष्टान्तभावात्' (२.१.९) ' अधिकंतु मेदनिर्देशात् ' (२.१.२२) इति च । 'क्षरन्वविद्या ह्यमृतन्तु विद्या विद्या विद्ये ईशत यस्तु सोऽन्यः ' (श्वे.५.१) 'स कारणं करणाधिपाधिप: नचास्य कश्चिजनिता नचाधिपः' (श्व.६.९) 'क्षर प्रधानममृताक्षर हर: क्षरामानावीशते देव एकः' (१.१०) अचिद्वर्ग स्वामनो मोग्यत्वेन हरतीति मोक्का हरइन्युच्यते । 'दायिमो पुरुषो लोके क्षरश्वाशर एव च । क्षरस्सर्वाणि भूतानि क्टयोऽक्षरउच्यते || उत्तमःपुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य त्रिमत्यव्यय ईश्वरः । यस्माक्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ॥ अतोऽसि लेके वेदे च प्रथित:पुरुष त्तमः ।' (गी.१५.,१६.,१७,१८) इत्यादिश्रुतिस्मृतिगणैः प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणो भेदेन निर्देशात् परमपुरुषार्थमागिनः प्रत्यगात्मनोऽधिकमर्थान्तरभूतं ब्रह्म । तच्च प्रत्यगात्मशरीरतया तदात्मभूतम् । प्रत्यगात्मनलच्छगैरवं ब्रह्मणस्तानमन्वं च 'य आत्मनि तिष्ठन् यस्यामा शरीरम् ' (माध्यन्दिनपाठः) 'एष सर्वभूतान्तरा माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एकोना- रायणः' (मुबालोप.७.ख) इत्यादिश्रुतिदातसमधिगतम् । सशरीरस्यात्मनः कार्यावस्थाप्राप्तावपि गुणदोषव्यवस्थितष्टा- न्तमावात् प्राणि न दोषप्रसतिः इति नासामञ्जस्य वेदान्तवाक्यस्यति 'नतु दृष्टान्तभावात् ' (शारी.२.१.९) इम्युक्तम् दृष्टान्तश्च देवमनुष्यादिशन्दवाच्यस्य सशरीरस्यात्मनः 'मनुष्यो बालो युवा स्थविरः' इति नानाऽवस्था प्राप्तावपि चालत्व युक्त्वस्यविरल्यादयः शरीरगता दोषाः नामानं स्पृशन्ति, आत्मगताश्च ज्ञानमुखादयः न शरीरमिति । अत: कार्यावस्थ कारणावसं च ब्रह्म प्रत्यगात्मशरीरतया तदात्मभूतमिति प्रत्यगात्मवाचिना शम्देन ब्रह्मामिघाने तच्छन्दसामानाधिकरप्ये । .

·१२६ वेदान्तसारः [जन्माद्य ११२ . - . च हेतु वक्तु निरसनीय मतद्वयम् प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः (शारी.१.४.२०) 'उत्क्रमिष्यत एवभागादित्यौडुलोमि.' (२१) इत्युप-यस्य ‘अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः' (२२), इति हेतुरुक्तः । तसृष्ट्वा तदवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य सच्चत्यच्चामवत् ' (ते.आ.६.२.३) इत्यादिना प्रत्यगात्मन आत्मनयाऽवस्थानात् ब्रह्मणस्तच्छब्देनाभिधानम् तसामाना- धिकरण्येन व्यपदेशश्चे युक्तम् । तथा 'वैषम्यनैपुण्येन सापेक्षत्वात् ' (शारी.२.१.३४) 'न कर्माविभागादिति चेन्नाना. दित्वादुपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ' (३५) इति देवमध्यादिविषमसृष्टीवर्मनिमित्तत्वम् , जीयाना तत्ताकर्मप्रवाहाणा श्चानादित्व प्रतिपाद्य, तदनादित्व च 'नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनानाम् । (श्व.६.१३) 'ज्ञाज्ञौ द्वौ' (श्वे.१.९) इत्या दिश्रुतिषूपलभ्यत इत्युक्त्वा तदनादित्वेऽपि प्रलयकाले चिदचिद्वस्तुनोर्मोक्तुभोग्ययो मरूपविभागाभावात् , ' आमा वा इदमेक एवान आसीत् नान्यत् किञ्चन मिषत् ' (ऐतरेय.१.१.१) इत्यादावेकत्वावधारणमुपपद्यत इति सूत्रकारेण स्वय मेपोक्तम् । तथा च –' नात्मा श्रुतेनित्यत्वाच्च ताभ्यः' (शारी.२.३.१८) इति प्रत्यगात्मनो नित्यत्वादनुत्पत्तिमुक्त्वा 'शोत एर' (१९) इति तस्य ज्ञातृत्वमेव स्वरूपमिन्दुत्तम् । 'उ कान्तिगत्यागतीनाम्' (शसि.२.३.२०) इत्यादिना ऽणुत्वञ्चोक्तम् । 'तद्गुणसारत्वात्तु तद्व्यपदेश: प्राशयत् ' (शारी.२.३.२९) ' यावदात्मभावित्याच न दोषस्तद्दर्शनात् ' (३०) इति ज्ञातुरेवात्मनो ज्ञानशब्देन व्यपदेशो ज्ञानगुणसारत्वात् शानेकनिरूपणीयत्याचे युक्तम् । 'नित्योपलब्ध्यनुप- लरिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा ' (शारी.२.३.३२) इति ज्ञानमात्रस्वरूपात्मवादे हेत्वन्तरायत्तज्ञानवादे सर्वगता मवादे च दोष उक्त: । 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ' (शारी.२.३.३३) ' उपादानाद्विहारोपदेशाच्च ' (३४) व्यपदेशाच्च रियाया नचेन्निर्देशविपर्ययः ' (३५) ' उपलब्धिवदनियमः । (१६) 'शक्तिविपर्ययात् ' (३७) 'समाध्यभावाच '३८ यथा च तक्षोभयथा ' (६९) इत्यात्मन एव शुभाशुभेषु कर्मसु कर्तृत्वम् , प्रकृतेश्च कर्तृत्वे तस्यास्साधारणत्येन सर्वेषां पलानुभवप्रसङ्गादिति च प्रतिपादितम् । । परात्तु तच्छुतेः ' (शारी.२.३.४०) 'कृतप्रयत्नाक्षेपस्तु विहितप्रतिषिद्धाय यर्यादिभ्यः । (४१) इत्यामन एव कर्तृत्व परमपुरुषानुमतिसहकृतमि युक्तम् । 'अशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशक्तिवादिन्वमघीयत एके' (४२) 'मन्त्रवर्णात् ' (४३) ' अपिस्मयते' ४४ ' प्रकाशादिवत्तु नैवपरः । (४५) 'स्मरन्ति च । (४६) इति 'अनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्ट यदा पश्यत्ययमीशमस्य महिमानमिति वीतशोक' (मुण्डक.३.१.२) 'क्षरम्वविद्या ह्यमृतन्तु विद्या विद्या विद्ये ईशते यस्तुसोऽन्यः ' (श्वे.५.१), प्राशना मना सपरि- पत्तो ग बाह्य किञ्चन वेद नान्तरम् ' (बृ.६.३.२१) ' तयोरन्यः पिप्पल स्वात्ति अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति (मु ३.१.१) 'जाशी द्वावजावीशनीशौ' (श्वे.१.९) 'पृथगात्मानं प्रेरितार च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृत चमेति । (श्व.१. ६) 'यदा पश्य:पश्यते रुक्मवर्ग कर्तारमीश पुरुष ब्रायोनिम् । तदा विद्वा-पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परम साम्य- मुपैति' (मु.३.१.३) 'सकारण करणाधिपाधिपो नचास्य कश्चिजनिता नचाधिप.'' (श्वे.६.९) ' यस्सर्वशस्सर्ववित्' (मु.१,१.९) 'पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी शानबल क्रिया च (व.६.८) 'निष्कलं निष्क्रिय शान्तनिर- वद्य निरसनम् ' (६.१९) 'नित्यो नित्याना चेतनश्चननानामैको बहूना योविदघाति कामान् ' (श्व.६.१३) [नि- त्यानां चेतनाना यः एकः नित्यश्वेतनस्स कामाविदधातीत्यर्थः] 'पतिं विश्वस्यात्मेश्वरम् । (ते.नारायणे.६.११.३) इत्यादिषु प्रत्यगा मनः परमात्मनश्च कर्मवश्य वेन शोचितृ वेनासर्वशत्वन उपासनायत्तमुक्ति वन निरयद्यत्येन सर्वशवेन सत्यसङ्कल्पवैन सर्वेश्वरयन समस्तक्ल्याणगुणारत्यादिनाच स्वरूपस्य स्वमावस्य नाना वव्यपदेशात् तयोरेव तत्वमसि' (छ.६.८.७) ' अयमा मा ब्रह्म' (इ.६.४.५) 'योऽसौ सोऽह योऽह सोऽसौ' (एतरेयिणइति शारीये.,३३. २६) 'अथ योऽन्यां देवतामुपास्ने अन्योऽसायन्योऽहमसीति नरावेद ' (१.३.४.१०) 'अमाहार-आगरायो . , - . . . - ·जन्माद्य १.१४ वदानसाः - पासीन ' (१.३.४.७) 'ब्रह्म दाया ब्रह्म दासा ब्रोमे क्तिवाः' (अर्थासहितोप) इति च सर्वजीवामव्यापि-वेना. भेदव्यपदेशाच, उभयव्यपदेशाविरोधेन परमा मांशो जीना त्यम्युपगन्तव्यम् । न केवल न्यायसिद्धमिद, श्रुतिस्मृतिभ्यां चांयत्वमुक्तं जीरा मन: 'पादोऽस्स विश्वा भूतानि ' (यनुरारण्य.१२.१३.पुरुषर.३) ' ममेयाशो जीवलोके जीवभू. तरसनातनः' (गी.१५.७) इति । अाप नाम एकाहलेकदेशत्वम् । तया सत्युमपोरेकवस्तुत्वेनाविरोधो न स्यादित्या- शङ्कय प्रकाशादिवत्त नैवपरः' (शारा.२.३.४५) इति परिहरति । अन्यपिरोषणतेफ्स्वभावप्रकाशजातिगुणशरीरवि शिष्टानामि यचिगुण्यात्मनः प्रति प्रकाशनातिगुणशरीराणा यथा अशत्वम् ; एस परम्ग मान प्रत्यगामशरीरक प्रति प्रत्य- गामोऽशनम् । एम् अशत्वे यस्वभावोऽशभूतो जीयः नैवमशी परमात्मा सर्वत्र विशेषणविशेष्ययोत्स्वरूपस्वभाव. भेदात् । एय च ' का शाम्रार्थवाचात् ' (शारी.२.३.३३) परात्तु तच्छुतेः' (२.३.४०) इत्यनन्तरोक्क च न विरुध्यते । एव प्रकाशरारयडीयात्मनामशाय पराशरादपरस्मरन्ति च 'एक्देशस्थितस्यान ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा। परस्य ब्रागशातिन थेदमसिल जगत् ॥' (वि.पु.१.२२.५६) 'यविचित् सृज्यते येन सापजातन वैद्विज । तस्य सध्यस्य सभूनी तत्सब हरेस्तनु. ॥' (१.२२.३८) 'ते स सर्वभूतस्य विष्णोरशसमुद्भवाः' इति । अन्यथा पार- माथिकापारमाधिकोपाधिसमाश्रयणे प्रत्यगात्मनोऽशवे ब्रह्मण एव वेदान्तनिवारा दोषा भवेयुरिति आमासा एव च' (रा.२.३.४९) इत्यादिसूरुतम् । अनस्सर्वदा चिदचिद्वस्तुशरीरतया तदात्मभूतमेव ब्रह्म, कदाचिदविभक्त. नामरूपचिदचिद्वस्तुशरीर तत्कारणावस्यम् कदाचिद्य विभक्त नामरूपीचर्दीचदस्तुशरीर तत्कार्यावस्य ब्रहा सर्वदा चिटचि- दस्तुशरीरतया तद्विशिष्टावेऽपि ब्रह्मणः परिणामित्वापुरुषार्थाश्रयत्वे शरीरभूतचेतनाचेतनवस्तुगते । आत्मभूत ब्रह्मसर्वदा 'निरस्तनिसिल्दोषग-धानवधिकातिशयारुसयेयशानानन्दायपरिमितोदारगुणसागरमयटित इति ब्रहीय जगनिमित्तमु पादाननेति 'यतोवा इमानि ' (ते.भ.१.१) इत्यादिवाक्य प्रतिपादयसेवेति ' जन्माद्यस्य यत, तत् ब्रह्म' इति मुष्ट कम् । 'सदेव गम्मेदमग्र आसीत् एकमेवाद्वितीयम् ' (आ.६.२.१) 'तदैवत बहुस्या प्रजायेय' (६.२.३) इति । अस्यचायमयं.-' यस्यात्मा शरीरम्' (माध्यन्दिनपाठे) 'यस्याक्षर शरीरम् यस्य पृथिवी शरीर यस्याव्यक्त शरीरम। एप सर्वभूतान्तरामा महतपामा दिव्यो देव एको नारायण ' (सुबालोप-.७.स) इत्यादिश्रुतेः ब्रह्मणः सर्वदा चिद चिदस्तुशरीरकत्वात् सदेवेदमिदानी स्थूलचिदचिद्वस्तुशरीरक वेन विभक्त नामरूपम् अमे प्रल्यकाले सूक्ष्मदशापनचिदचि. द्वस्तुशरीरतया नामरूपविभागानहमेश्मेघासीत् । स्वयमव ब्रह्म सर्वज्ञ सर्वशक्ति निमित्तान्तरानपेक्षमद्वितीयचातिष्टत् । 'तदक्षत बहुस्या प्रजायेय' (छा.६.२.३) इति तनामरूपविभागानहसूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरक्तया एकमेवास्थित नाम रूपविभागार्हस्थूलदशापत्त्या बहुप्रकार स्यामिति ऐक्षत । 'स्था, प्रजायेय' इति व्यष्टिसमष्टिव्यपदेशः । चिदचितो. परस्य च प्रळयकालेऽपि व्यवहारानहसूक्ष्मभेदः सर्ववेदान्तिभिरभ्युपगतः, अविद्यारतभेदस्य उपाधिकृतभेदस्य च अनादित्वाभ्यु पगमात् । इयास्तु विशेषः ब्रह्माजम् उपाधिसबद्धचेति सर्वश्रुतिस्मृतिन्यायविरोधोऽन्येषाम् , तदभावाविरोधश्चास्माकम्- इति ॥ इति वेजान्तसारे जन्माद्यधिकरणम् ·श्रीमते रामानुजाय नमः अथ चेदान्तदीपः जन्माद्यस्य यतः (१.१.२) -- तैत्तिरीयके-'यतोवा इमानि भूतानि जायन्ते । यन जातानि जीवन्ति । य प्रयन्त्यभिसविशन्ति तद्विजिज्ञासस्व। तद्रहा' (ते.भृ.१इत्येतद्वाक्य विषय. । किमेतजिशास्यतया प्रतिज्ञात ब्रह्म जगन्नामादिकारणतया लक्षणत. प्रतिपादयितु शक्नोति नवेति सशय । नशमोतीति पूर्व.पक्ष । कुत. १ जगजन्मादीनामुपलक्षणतया विशेषणतया वा ब्रह्मलक्षणत्वास म्भवात् उपलक्षणत्युपलक्ष्यस्याकारान्तरयोगोऽपेक्षित १ नचेह तदस्ति । अत. उपलक्षणत्व न सभवति । विशेषण वेड प्यनेकविशेषणविशिष्टतया अपूर्वस्यैकस्य प्रतिपादकत्व नसभवति । विशेषणाना त्यावर्तकायै विशषणबहु वे ब्रह्मबहुत्व प्रसक्ते.। राद्धान्तस्तु-एकस्मिन्नविरुद्धाना विशेषणानामनेकत्वेऽपि श्यामत्व युवत्वादिविशिष्टदेवदत्तवजगजन्मादिविशिष्ट ग्रहीकमेव विशेष्य भवति । उपलक्षणत्वे जन्मादिभिरुपलक्ष्यस्य ब्रह्मशब्दावगतबृहत्वाद्याकाराश्च सन्तीति जगजन्मादिका- रण ब्रहेति लक्षणत प्रतिपादयितु शनोति इति । सूत्रार्थ.। अत्र विविधविचित्रभोक्तृभोग्यपूर्णस्य जगत. यत जन्मादि तहोति प्रतिपादयितु श त्येतद्वाक्यम् इति । - इति वेदान्तदीपे जन्माद्यधिकरणम् अथ वेदान्तसार शास्त्रयोनित्वात् (१.१.३) एव चिदचिद्वस्तुशरीरतया तद्विशिष्टस्य ब्रह्मण एव जगदुपादानत्व निमित्तत्व च नानुमानगम्यमिति शास्त्रैकम माणकत्वात्तस्य 'यतो वा इमानि ' इत्यादिवाक्यम् , निखिलजगदेककारण ब्रहीय बोधयत्येवेति सिद्धम् ।। इति येदान्तसारे शास्त्रयोनित्याधिकरणम् अथ वेदान्तदीप शास्त्रयोनित्वात् [१.१,३] 'यतोता मानि' इत्यादिवाक्यमेव विषय । तकिं जगत्कारणे महाणि प्रमाणम् ! उत नेति सशय । नेत प्र- माणमिति पूर्व पक्ष । अनुमानसिद्धग्रहाविषयत्वात् । प्रमाणान्तरविषयेहि शास्त्र प्रमाणम् । जगतस्सावयवत्वेन कार्य कार्यस्य स्वोपादानोपकरणसम्प्रदानप्रयोजनादाभिशकर्तृकत्वात् , जगनिर्माणकार्यचतुर. कर्मपरवशपरिमितशतयादि क्षेत्रशविलक्षणस्सर्वशत्सर्वशत्तरसर्वेश्वरोऽनुमानसिद्ध इति तस्मिन् 'यतो वा इमानि भूतानि ' (ते. १.अनु) इत्यादि पास्य न प्रमाणमिति॥ स्वात्, ·समन्वय ११४] वेदान्तदीपः १२५ राधान्तस्तु-जगतः कार्यवेऽपि एकदैवेनैव वृहत जगनिर्मितमित्यत्र प्रमाणाभावात् क्षेत्रज्ञानामेव विलक्षणपु. याना शनशक्तिवैचित्रयसम्मायनया कदाचित् कस्यचिजगदेवदेशनिर्माणसामर्थ्यसम्भयात् तदतिरिक्त पुरुषानुमान न स पवतीति वास्कप्रमाणकत्वात् ब्रह्मणस्त प्रतिपादकत्येन तस्मिन् 'यतो वा इमानि भूतानि ' (ते.म.१.अ) इत्यादिवाक्यं ग्माणमिति । शास्त्र योनिः यस्य कारण प्रमाणं तद्रहा शास्त्रयोनि, प्रमाणान्तराविषयावेन शाक्प्रमाणकवाह्मण: सिन् ' यतो वा मानि' इत्यादिवाक्यं प्रमाणमिति स्वार्थः ।। इति वेदान्तदीपे शाखयोनित्याधिकरणम् अथ वेदान्तसारः सू.४-तसमन्वयात् १.१.४ पुरुषार्थतयाऽन्वयः समन्वयः शास्त्राख्यप्रमाणस्य पुरुषार्थपर्यवसायिन्वेऽपि ब्रह्म स्वस्य परस्य चानुभवितः अवि- शेषेण स्वरूपेण गुणैः विभूत्या च अनुभूयमानं अनयधिकातिशयानन्दरूपमिति पुरुषार्थत्वेनाभिधेयतयाऽन्वयात् ब्रहाण- स्वास्त्रप्रमाणकत्वमुपपन्नतरमिति निरवद्य निखिलजगदेककारण ब्रह्म वेदान्ता: प्रतिपादयन्ती युक्तम् । तस्यै कसैक्दैव स्न भगनिमित्तन्य तस्यैवोपादानतया जगदात्मकत्वञ्च नानुमानादिगम्यमिति शास्त्रक्प्रमाणक वात , तस्यचानवधिकातिशया- नन्दरूपतया परमपुरुषार्थ यावेदान्ताः प्रतिपादयन्येवेति स्थिरीकृतम् । अतःपर पादशेषेण जगत्कारणतया प्रधान पुरपप्र- तिपादनानहतया सर्वश सत्यसका निरस्ताविद्यादिसमस्तदोपग-धम् अपरिमितोदारगुणसागर ब्रहोव प्रतिपादयन्तीत्युच्यते इति चेदान्तसारे समन्वयाधिकरणम् अथ वेदान्तदीपः सू.४-तत्समन्वयात् १.१.४ रह्मणशास्त्रप्रमाणकत्व समवति नेति विचार्यते । न सभवतीति पूर्व:पक्षः । कुतः १ प्रवृत्तिनिवृत्याययविरहिणी ब्रह्मणः स्वरूपेणापुरुषार्थत्वात् पुरुषार्थावबोधकवेनच शास्त्रस्य प्रामाण्यान्मोक्षसाधन ब्रह्मध्यानविधिपरत्वे असत्यपि ब्रह्मणि तदयान विधानसम्मवात् न ब्रह्मसद्भाये तात्पर्यमिति ब्रह्मणशास्त्रप्रमाणकाव न सभवति-इति । राद्धान्तस्तु-अतिशयि- तगुणपितृपुत्रादिजीवनशनवत् अनवधिवातिशयानन्दरूपग्रहाज्ञानस्य निरतिशयपुरुषार्थत्वात्तस्य शास्त्रप्रमाणकत्व सभ- यति 'आन-दोब्रह्म, यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । 'यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' इत्यादिमिरनवधिकातिशयानन्दस्वरूप ब्रह्मेतिहि प्रतिपाद्यते। अतो ब्रह्म स्वेन परेण वाऽप्यनुभूयमानं निरति- गयानन्दस्वरूपमेयेति तत्प्रतिपादनपरस्यैव साचा-पुरुषार्था-वयः । प्रवृत्तिनिवृत्तिपरस्यतु साध्यफल्सम्बन्धात्पुरुषार्थी सूत्रार्थ:---तुशन्दः प्रसत्तारावानिवृत्यर्थः । तत् पूर्वस्वोदित ब्रह्मणशास्त्रयोनित्व सिद्धयति । समन्वयात्- सम्यक् पुरुषार्थतयाऽन्वयः समन्वयः वेदितुनिरतिशयानन्दस्वरूपत्वेन परमपुरुषार्यरूपे परे ब्रहाणि वेदक्तया शास्त्रस्या- न्ययावरणाशास्त्रप्रमाणकान्य सिद्धयत्येव-इति ॥ इति वेदान्तदीपे समन्वयाधिकरणम् न्वयः-इति ।। 17 ·श्रीलक्ष्मीहयवदनलक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः श्रीमते रामानुजाय नमः श्रीमते निगमान्तमहादेशिकाय नमः अधिकरण सा रा वळी जन्मायश्चेद्विशेष्यं भवति चहुलताऽथोपलक्ष्यं ब्रवीपि ज्ञाताज्ञातादिदौःस्थ्यं व्यतिपजति न चालक्षिते स्यात्परीक्षा । उद्दिष्टब्रह्मचिन्ता तत इह कथमित्यत्र हेतुत्वलक्ष्य. पुंसूक्तादिप्रसिद्धो गुणनिधिरघजिद्बह्मशब्दार्थ उक्तः ॥ १ ॥ नानाचेल्लक्षणानि स्वरलभिदुरता ब्रह्मणि स्याद्विशेष्ये खण्डो मुण्डश्च गौरित्यभिलपनसमा धर्मिशब्दकताऽत्र । तेप्वेकं चेद्यथाऽन्यत्समुदितमफलं स्यायवच्छेद्यहानेः खण्डत्वादिक्रमाञ्चत्यसदविहतित. खण्डतादेविशेषात् ॥ २ ॥ तत्तत्स्वप्रत्यनीकव्युदसननियतं भेदकं नान्यवाधि व्याघातः कालभेदानभवति जननस्थापनध्वंसनानाम् । प्रत्येकं लक्षणत्वं सुवचमिह वहदाहृतिर्धामहिम्ने सम्भूयाप्याहुरेके फलमपि च तदा शङ्कितार्थव्युदासः ॥ ३ ॥ शातंचेन्नोपलक्ष्यन्न च यदि नतरां लक्ष्मयोगाप्रतीतेः शातानातांशभेदस्त्विह दुरभिलपो लक्षणेनैव वेद्ये। ब्रह्मत्वं व्रशब्दान्वितिरपि विदितेऽन्यत्र नोचेन्नशङ्का मैं नानागमोद्यद्विशयशमनतः श्रीमतिब्रह्मतोक्तेः॥४॥ यावलक्ष्याययो) यदवगतिरतो लक्षणात्तद्विशेप्यम् यस्यायोधेऽपि पश्चाद्यदयगतिरिदं स्यात्कुतो नोपलक्ष्यम् । तस्माद्वेधाऽपि भाप्येऽनुमतिरनुचितेत्याशयाऽझस्य चोचं मोक्षार्थोपास्यभेदेाभयमपि समन्वेति विद्याविकल्पात् ॥ ५ ॥ चन्द्रे शालेय शान्ते महसि तटगतं लक्षण कारणत्वं सत्यक्षानादियायैरपमृदितगुणन्तद्विभाति डिम्भाः । एकनाथों विशेप्ये प्रतिपदनियतायज्यत्तत्तन्निमित्त- द्वारावृत्ति पदानामिह विदुररणाधुक्तियन्न्यायवृक्षाः ॥ ६॥ इति अन्माद्यधिकरणम् ·अथ शारयोनित्राधिकरणम् पीतापीतप्रयोगममनिगतिमती कार्यता विश्वमेतत् मवशेन प्रफल्स गमयति निपलस्त्वत्र शास्त्राचार । इत्युभीती लघुत्याम्नुमितियशत पर्मजैश्वर्ययुत्तो विश्वामित्रादिनीन्या स्फुरति विभुमिहाप्रयच्छारप्रवेधम् ॥ ७ ॥ क्षित्याद्य कार्यताये क्टयमयुटया पतपूर्व स पर्ता सिद्धयेदनाण्याप्रतिजन र सर्वशत्तिश्च मवम् । श्रोमायस्मोग्भारिग्रहणचिरियतामयाप्तयभायात् मर्य हेतु नपश्येत घटादिह न चाकर्तृता ताताऽम्य ॥ ८ ॥ कार्यत्वात न्याद्विवादाम्पदमिदमचिर सवित्परीपूर्व यौन तद्धि नैर पुरपयनिति नानन्यथासिद्धधभावात् । हेतायेताशा मन्यविदुरभिदुर व्याप्तिसिमयादिदास्थ्य तदङ्गे रक्षणानामगणि गमनिका तत्वमुत्तारलाप ॥ ॥ यद्यप्यात्मान्तरादेरनुमितिरनघा लिङ्गभेदैस्तथाऽपि प्रत्यक्ष यातिशैली नसलु शिथिलिता कुगचित्यक्षमेदे । आम्नाये त्वद्भतोतिनं भवति पितथा तादृशाप्तोक्तानीत्या याधाभावादिसाम्याहिहतिमति भवेलोकवत् गौणतादि ॥ १० ॥ नन्वाम्नायप्रधाना पचिदनुक्थयन्त्यरमदादेग्शक्य कार्य फर्नाऽनुमेय पर इति तदभिप्रेतु जन्मादिवाक्यम् । तस्मादीशानुमानत्यजनमनुनित चैदियम्येति चेन्न छाप्यौचित्योपदशाधत इति च सदाधुरि सिजावादात् ॥ ११ ॥ इति शास्त्रयोनित्याधिकरणम अथ सम राधिकरणम पतये ह्यर्थ उपा निशमयितृपर सिद्धरूप तु न स्यात् प्रीत्या साफल्यग्लप्ती वितथमपि यच विश ट तदर्थम् । विद्यार्थत्वेऽन्यहविषयवस्मृत तत् परीक्ष्यमभावी त्याक्षपऽनन्यशेपे निरवधिकसुरो शास्त्रतात्पर्यमाह ॥ १२ ॥ तात्पर्य ब्रहातत्येऽयविहतविधिनाऽप्येस्याफ्यत्यपक्षो मेदेऽपि स्यादपिधेर्न भवति बलिगुग्दन्तसहयोक्तिसाम्यम् ।

·[समम्पप १.१.४ म्यागय गृाग्यक्षमिति न गरगहन प्रारमपोगा. दालोपापनाविष पिपपरामापपुस्पेय पंः ॥ १३॥ गीरप पनरततिगिलगनगिरफमाययापपम् मायानपानावरनंग विशिरिदापक्षाशासोपा। नागामिदोक्त्यनुनविषयमानानम्मलेन प्रणानाममायानित्यगपरमपरमानिष्ठाप्रमाणम् ॥ १४ ॥ এ নিগ্রোথিথি আবিমান निधनांग्लयापरोपरिसमितरे मिरपतीति मुयलि। मगमग ग्यसम्पयनपिछतियापुलानंफाल्पाः कल्पोय या एगमतिपरिणापीठमीरमदि ॥१५॥ भन्यायोपादम्नुतिमुणमुग्गतः स्थापितः भागिदानी म्यानध्येण प्रमाणी मियत इति सनः काण्टयोस्स्याठिरोधः । न म्याग्मामान्यतो हि प्रथमममियचे मानतास्थापनायें कंगचिम्पार्थतीका स्यन इद मुमगे पोधमात्रात्पुमय ॥ १६ ॥ प्रेधा सर्पर ये नियतयिमजने चोदनाशमेद- स्यत्यारोऽप्यर्थयादा मुनिमिरमिदिता प्रामणांशम्प शेषशः। अपातोपतोकी स्मृतिदनिरिति दिशि दत्तोत्तरं तत् सामान्योतिर्हि सेयं तत उपरि यथा मन्यायिष्यन्यतोकिः ॥ १७॥ आमातिरक्षिफायरयिगुणमपालमशानज्योतिपिः पारविषया प्रवृत्याऽप्यतिनिपुणधियामागमाभ्याससियो। शारदे तस्साच योघे मतिपरविण्ये दोपयाधध्यपेते मानं तत्र म्यतोऽमी न कथमितरथा नगमायापलापः ॥ १८॥ शाखारम्मोपपत्य चतुरधिकरणीपटिफेयं प्रगृत्ता लक्ष्यम्पोक्तं विपळयमिह घटते यक्ष्यमाणोपजीयि । मद्रह्माघुक्तिवेद्यः पर रति हि यदेत्यारणत्याधिकारे यक्ष्यत्यस्य द्विलिझायधिशतिपु पुनस्तादृशानन्दतादीन् ॥ १९ ॥ आत्मन्येवं परस्मिन्नत इति मिते विध्यतुत्यलक्ष्ये शारत्रयस्थापनीये निरूपधि परमप्रेमयोग्ये प्रसक्ते। ईक्यं स्याद्यथा प्रातिपुरुपयोर्नानुमानापयोग्यो दुःसास्पृष्टी च तावित्यथ परफथनं दोधयीति क्रमेण ॥ २०॥ ॥ समास समन्वयाधिकरणम् ॥

·समन्वय १-१.४] नवीनोकापालोचनम् १३३ । गूदार्थसंपदः पायनियमात् । अन्यथा वाक्याप्रामाण्यापत्तः । मैवं स्वभावप्रचलेन दुर्वलबाधने ताप्रामाण्यायान्तरस्पनम् । साव काशत्वं पुनः स्वयमांन्तरवाचित्यमिति भेदात् अत्र मुन्यादिषट्कं च प्रायम्' इति (पदन्ति) । अत्र पूर्वाधिकरणदय विष्णुशन्द एव नास्ति । नवीनरीन्या ब्रह्मशब्दस्य गुणपूर्णवाचकत्वेऽपि गुणपूर्णत्वेनैव वस्तु. नसिदिः । जन्मादिकारणत्वेन गुणपूर्णवस्तुनिमय इत्येतावदेव तत्र सिद्धयतीति स्फुटं प्रतीयते । उत्तराधिकरणादये रुद्र- पूर्वपक्षसूनकादमेर नास्ति । 'वेदयोनित्वात् ' इत्युक्तो वेदव्यतिरिक्तयोनिवं नास्तीत्यर्थस्य सिदया तदा इयं शङ्का स- माविता स्यात् तदाऽप्यनवाधिकरणनालम् । नापि तथा निर्देशस्त्रे, अधिकरणदयस्य रुद्रव्यावृत्तिः प्रयोजनमित्यपि न घने । एकेनैव गतार्यन्यसम्मवात् । नवीनमते स्मृतिपादएवायमों वक्तव्यः नवत्र तत्रापास्यमय शङ्का संभवत्येव। माध्ये पचरात्रप्रमाणमप्राप्युपन्यस्तम् । अत: प्रागुतदिशा शास्त्रशन्देन जैमिनिसूत्रप्रत्यभिज्ञायलन पूर्वपक्षस्य सूचनं युतम् । प्रमाणान्तर(अनुमान)सिदत्यं नैयायिकेरुच्यते तयानुमान वंदस्य पौरुषेयत्वसाधकम् । इदमेव चेश्वरसाधकमिति प्रागेवोपन्यस्तम् शास्त्रपर्दन उक्तदिशा समन्वयाधिकरणे यः पूर्वपक्षः सूचित: स: 'तत्तु समन्वयात्' इत्यत्र निरस्यते मीमासकाहानिरासकर शास्त्रशब्दस्य संमवति । भगवन्डासनस्पविदयर्थबोधकत्वेन वेदस्यापि शास्त्रत्वं स्वशासना- वबोधिधात्रं प्रदश्य' इति भगवता रचनानुपपत्यधिकरणे वश्यते । 'शास्त्रदृष्ट्यात्पदेशो वामदेववत् ' इत्यत्र अनन्तर एने उपासारैविध्यस्य वक्ष्यमाणतया प्रतर्दनविद्यायो 'तमामायुरमृतमित्युपास्व' इत्यत्रोपासनतापय स्फुटामीत तत्रापि परमात्मशासनबोधकत्येन शास्तीति शास्त्रमिति व्युत्पत्तिसिद्धाथों, विवक्षितः । 'वामदेववत् ' इति दृष्टान्तविवक्षितमु. तावपि तदात्मानमेवावदह ब्रह्मास्मि' इत्यत: प्राक् 'न्मेत्येवोपासीत' इति वाक्यस्यानन्तरम 'आत्मानमेव लोक- मुपासीत' इति वाक्यस्य च सत्वेन उपासनवाक्यप्रतिपत्तिस्सुलभा । एतेन तदात्मानमेवविदह ब्रह्मास्मि' तत्पत्र 'स एए इह प्रविष्ट आनसाप्रेभ्यः' इति तत्पूर्वोक्तस्यान्त:प्रविश्य नियन्तुः आरमशन्देन विवक्षा 'आत्मेत्येवोपासीत ' इत्यत्र सिदेति तेन तदेतत्पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदे ' इत्यत्रान्तर्यामिब्रह्म पश्यन् स्वान्तर्यामिणः मन्याद्यन्तर्यामित्व साक्षा- कृतवानित्यर्थः। 'योयो देयाना प्रत्यबुध्यत, सएव तत्समभवत्' इति तत्पूर्ववाक्ये प्रतिबोधामावेऽपि सर्वभवनस्य सिद्धत्यात् साक्षात्कारनिमन्धनमेय सर्वमवन सर्वान्तर्यामित्वेन साक्षात्कृतवानित्यर्थः । अप च साक्षात्कारः ध्यानरूपोपा सनानन्तरकालिक्समाधिरूप: । अतः शास्त्रशन्दस्य 'शास्त्रदृष्टया' इत्यत्र परमात्मशासनपरत्वाङ्गीकारे नानुपपत्तिः।- 'कर्ता शास्त्रार्थवत्वात् ' इति सूत्रेऽपि 'परात्तु तच्छुतेः' इत्यनन्तरसूत्रेण मीमासकमतवैलक्षण्य सूचितम् । अयं च द्रमिडाचासिदान्त इत्युत्तरत्र स्फुटीभविष्यति । तेनापि पूर्वमीमासकमतपर्यालोचन कृतं भवति । ब्रह्मणः आनन्दरू. पत्वेन फलत्यं नसंभवतीति प्राभाकरोक्तिः पूर्वमेवोदाहता । प्रथमसूत्रे ब्रह्मजिज्ञासा इत्यत्र ब्रह्मणः फलत्व सिद्धत्व च प्रतिपन्नम् । सिदे व्युत्पत्तिसमर्थन प्रथमसूत्रे फलत्वसमर्थन च चतुर्थस्त्रे इत्येव विवेकः । अधिकरणसङ्गतिक्रमः प्रागेव प्रदर्शित: अतो वृत्तिकारसिद्धान्त एव युक्तः । उपक्रमादितात्पर्यलिड्नेषु प्राबल्यदौर्बल्यप्रक्रियामपि पूर्वमीमासका नसहन्ते, नवीनोकोपक्रमादिप्रावल्यविचारस्तु श्रीनिवामाचार्यकृते तावमार्ताण्डे द्रष्टव्यः । चन्द्रिकातर्कताण्डवमाययोः व्याख्यान- माशे च उपक्रमादिविचारः अन्यत्र पर्याोनयिष्यते ॥ नन्वेवमपि सृष्टिवाक्याना ब्रह्मप्राप्तिफ्ल्वाक्यकरस्येन सष्टेरात्मकावप्रतिपत्त्यर्थत्वविरहेण उपादानोपादेयभावस्य एतद्वाक्यनिर्णयेन तेनैव महावाक्येषु सामानाधिकरण्यस्योपपत्त्या सृष्टिवाक्याना प्राधान्य न महावाक्यानामियुक्तिरयुक्ता । (शं.मा.१.१.४) पञ्चपादिका भामत्यादौचायमर्थः विस्तरेण निरूपितः । तत्र कार्याथै व्युत्पत्ति सविशेषनीवामिन्ननझप- .

·मोशस्य उपासनारूपधर्मसाप्यो (1) भाष्योत दूषणक्यालोचनम् [समन्वय ११४ गूढार्थसंप्रहः रिणामवादंचायुपगा। वृत्तिकारानुयायिनामपर मतमुपन्यस्य दूपणावसरे 'मंग्रदरियाफल्योरक्षयात् ' इत्युम. ऋग्य धर्मतारतम्यादधिकारितारतम्यम् । प्रसिद्धनानि सामादिश्वमधिकारितारतम्यम् । तथा च यागायनुष्टायिना मेय विद्यासमाधिविशेषात् उत्तरेण पयागमनम नलरिष्टापूर्तदत्तसाधनेधूमादिक्रमेण दक्षिणेन पयागमनम् , तत्रापि मुख तारतम्य तत्साधनतारतम्यं न यार सम्पातमुपिया' इस्लाद्म्यते । एवमविद्यादिदोपवता धर्माधर्मतारतम्यनिबन्धन शरीरोपादानपूर्वक सम्पदु.पतारतम्यमनिरा संसाररूपं भुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धम् । तथा प श्रुतिः 'नव शरीरस्य प्रिया- प्रिययोरपहतिरस्तीति यथाणितं सहाररूपमनुग्दति । अगरीरं वाव सन्त न प्रियाप्रिये स्पृशत' इति प्रियाप्रियस्पर्शन- प्रतिषेधात् चोदनालक्षणधर्मकार्य गरीर पस्य मोचाव्यस्य प्रतिषिप्यत इति गम्यते । अत एवानुष्टेयकमपलविलक्षण मोशाख्यमशारीरवं नित्यमिति सिद्धम् । तत्र किंचित्परिणामिनित्यम् , यस्मिन्वित्रियमाणेऽपि तदेवेटमिति बुद्धिनविहन्यत पया पृथिव्यादिनगनित्यत्ववादिना यथा च साड्यानां गुणाः इदंतु पारमाधिक्यूटस्सनित्य नित्यतृप्त निरवयव परण्यो- ति:स्वभावम् ' ' अतस्तब्रह्म यस्येय जिज्ञासा प्रस्तुता तद्यदि पर्तव्यशेषत्वनोपदिश्यत, तेन च साध्यधेमोशोऽभ्युपगम्यत भनित्यएव स्यात् ।' नित्यश्च मोश: समीक्षवादिभिरभ्युपगम्यते | अपिच 'प्रझवेद प्रदेव भवति ' इत्याद्याश्श्रुतय. ब्रह्मविद्यानन्तरं मोक्ष दर्शयन्त्यः मध्ये कार्यान्तर वारयन्ति । प्रदर्शनसात्ममावयोमध्ये कर्तव्यान्तरवारणाय 'तदेतत्पश्यन्' इत्सुदाहार्यम् । ' त्यहिनःपिता' इत्याद्याधुनयः मोक्षप्रनिय घनिवृत्तिमात्रमेव आत्मशानस्य फ्ल दर्शयन्ति । अतो न पुरुषव्यापारतन्या ब्रह्मविद्या इतिचेदनोच्यते ।। 'अपतु परमो धर्मः यद्योगेनात्मदर्शनम् ।' (याश.स्मृ. ) इति, क्षेत्रस्येश्वरशानाधादिः परमा मता' इतिच याश्वल्क्येनोक्तम् । आमदर्शनं च योगेन समाधिरूपमेय समाधिश्व परैरप्यनीकृतः (स.वे.सि.सा.सं) । एव च परस मतारमशानस्य धर्मभिनव कथम् ! अशरीरत्व मोशो वा आमस्वरूपं मोशे वा अविद्यानिवृत्ति. चरमवृत्तिर्वा मोक्ष.!। अत्र एकोऽपि पक्षः नघटते । शरीरहेतु व कर्मणा 'प्राणाधिपरसञ्चरति स्वकर्ममि तद्य इह रमणीयचरणा: ' इत्यादिशु- तिमिरेव सिद्धयतीत्यत्रान्यत्र च बहुत्र निरूपितम् । बोजाङ्करन्यायेन कर्मणामनादित्वं 'नर्माविमागादितिचेन्नानादि त्वात्' इति सूत्रकारैरेव वक्ष्यते । 'एवमस्मिन्शरीरे प्राणो युक्तः, अस्मान्छरीरात्समुन्याय' इति वाक्यदयपर्याच नायो शरीरजीवयोग. तदिरहम जीवस्य भुतो स्पष्ट प्रतीयते । एवचोत्तरवाक्यानुसारेण ‘नहवै सशरीरस्य' इत्यत्राप सशरीरस्य कर्ममूल्कशरीरयोगित्वम् । अशरीरत्व कर्मक्षयमूल्क्शरीरवियोगित्व इत्यव श्रुतिता पय निमसराणा स्पुटम् । शरीरविश्लेषानन्तर परज्योतिरूपसम्पत्ते.पश्चात् स तत्र पति जक्षन् क्रीडन् रममाण ' इत्यादिश्रीतल्ड्रेिन एक्धा भवति विघा भवति' इत्यादिश्रुत्या च मुखी स्वेच्छामूल्कशरीरसबन्धोऽप्यङ्गीकरणीयः इति 'अशरीर वाव सन्तम् - इत्यत्र सुखदुःखहेतुकर्मक्षयेण कर्ममूलकारीरक्षय एव विवक्षित. 'सउत्तम पुरुष ' इत्यत्र उत्तमस्य सर्वपापदाहकत्वोचेः 'य आत्माऽरहतपा'मा सोऽन्वेष्टव्यः' इति प्रजापतिविद्योपनमे चोदनाल्भणधर्मस्योक्त्या 'एष सप्रसादोऽस्माच्छरी- रात्समुत्थाय ' इत्यत्र प्रागुक्तचोदनालक्षणविद्यानिष्ठस्य शरीरासमुत्थान उत्ताशरीर वमेवेति प्रतीत्या अशरीरत्वरूपमोक्षस्य चोदनाल्भणधर्मकार्यत्व प्रतिषिध्यत इति कय घरते । 'शरीरात्समुत्थाय' इत्यस्य शरीरविवेकज्ञानपरत्वोतिः अमिनि. वेशमूलेब। सद्विद्यायामेवोकान्तिानरूपणात् उपासनापल्स्य तरतमभानापनत्व नैयापादयितु शक्यमिति प्रागनान्यत्रचोकम् । कूरस्थनित्य परिणामिनित्यमिति विभाग. योगमाष्य एव प्रसिद्ध । रद्भाध्यकाराश्च पारमार्थिकनित्यविभाग नाङ्गोकुर्वन्तिा गीतायाउभयत्र (६,.१५) अक्षरस्यैव कूटस्थत्वोत्या पष्ठे कूटस्थत्व मुख्य, पञ्चदशे कूरस्थत्वतु नमुख्यम् स्वमतविरोधात् . - ·समन्वय ११२] वरस्थ य न निर्मकरूपमिति योगसूत्रादितसाधनम् । गूढार्थसप्रह इत्यमित्य (1) माध्ये अर्थभेदोति: कथ गीतातात्पर्यानुगुणा भवति । टस्सविलक्षणत्वस्य जीवभिनपरमा मनि पञ्चदशे प्रतिपादनेन क्स व निर्मक समिति परसम्मतार्थ. गीतातापर्यविरुद्ध । 'द्रष्टदृश्ययोस्सयोगी हेयहेतुः' (यो.सू.२. १७) 'खम्वामिदात्योः स्वरूपोपरी घहेतुस्सयोग.' (२.२३) इत्यत्र सयोग. स्पष्ट मुक्तः । पञ्चशिसेनापि धर्मिणामना दिसयोगात् धर्ममात्राणामप्यनादिस्सयोग. त सयोगहेतुविवर्जनात् स्यादयमात्यन्तिको दु.सप्रतीकार: ' (७.८) इत्यत्र सयाग अन्नीकृतः ॥ अत्र 'वृत्तिसारूप्यमितरत्र' (१.४) इति सूत्रतत्वयैशारद्या-'नपुरुषसयुक्त चित्तम् अपितु तत्सन्निहित सन्नि- विश्व पुरुषस्य न देशत.कालतो या त सयोगात् । किंतु योग्यतालक्षण, अस्ति च पुरुषस्य मोक्तृशतिः चित्तस्य भोग्य शक्ति भोगश्च यद्यपि शन्दाद्याकारा वृत्ति: चित्तस्य धर्मः । तथाऽपि चित्तचैत्ययोरमेदसमारोपात् पृत्तिसारूप्यापुरुष स्ययुतमित्युक्तम् । अयमर्थः सूयस्वारस्यविरुद्ध । विज्ञानमिनस्तु वार्तिके 'सामान्यगुणातिरिक्त घोपत्तैरेव व्यवहारश दानुरोधेन परिणामअन्दार्थवावधारणात् । घटादिसयोगायेराकाशस्य विवादिमिश्च पुरुषस्य परिणा व्यवहाराभावात् पद्मपत्रस्य तोयन पद्मावस्यापरिणामासयोगादिश्रवणाच । ' इत्यादिना दृदृश्यस्योगमन्त्रीचकार । एतेन कूटस्थ व ननि- चर्मक पमि युक्त भवनि । स्वरूपसकोचविकासा मपरिणाम एव नित्यत्वविरोधी, सच आत्मनि नाङ्गीक्रियत | धर्म निगोभैदेन धर्मस्यागमापायित्वेऽपि धर्मिणोनाशामावात् । बौद्धोपसन्धानुपपत्तिस्तु न्यायवार्तिकता पर्यटीकायामेव वाच स्पतिनैव परिहतेति जिशासाऽधिकरण एव ( ) उत्तम् । सेन वाचस्पतिना अत्र भामत्या परिणामिनित्यस्यापार मार्थिक योक्तिनिरवकाशा। कस्य पारमार्थिकनित्यत्व परेषां समनमिति प्रियेचनीयम् । सत्यज्ञानानन्तस्य ब्रह्मण इतिचेत्-- तत्र सत्य शान वानन्त मानन्दत्वब्रह्म वादीना निर्विशेष कल्पितायेन तद्विशिष्टस्य मिश्या वेन तस्य पारमार्थिकनित्य व न सभवति । सत्य वादीनाममावरूपत्वेऽपि यथा नोपपत्ति. तथा प्रागेव निरूपितम्। पारमार्थिकनित्य व कालत्रयाबाध्यत्वरूप तदार शुद्धनिति धर्मानङ्गीकारानघते । ज्ञानत्वोपलक्षितस्य अविद्योपलक्षितस्य च नविशेष. शान वस्याविद्यासत्तादशा यामेव सद्भावात् । अज्ञानासामान्यावरोद्ध युपहिता मन. मुखरूपस्य परमपुरुषार्थस्य अस्थिर व ब्रह्मानन्दसरस्वतीभिरभ्युपगतम् एतन अघिद्योपलक्षिता मन. अविद्योपलक्षितस्य ज्ञान वोपरक्षितस्यचाविशेषेण ज्ञान व स्थनित्यमितियत् अविद्यावत् कूट स्यनित्यमिति व्यवहारामाये बाजाभावश्च । एतेन आ मन मा 3 व वृत्तेमोक्ष य च नसभवतीति सिद्धम् ॥ उपदेशसाहस्रथा-'धास्वविक्रियाया उपलब्ध्युपचारात् नित्योपला धमात्र एवाह उपलब्धा नतु तार्षिसमय इवान्या उपलब्धि अन्य उपल-धा च' इति । अवगति कूटस्था स्वय सिद्धा मज्योति स्वरूपति च कथ तीवगते फ्लव १ तत्वो. पचारात् । स्था नित्यापि सती प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्ते लश्यते तादात् प्रत्यक्षादिप्रत्ययस्य अनित्यत्वे अनित्येव भवति । तेन प्रमाणाना फलमिन्युपचर्यते इति । नीलपीतादिप्रत्ययभेदा. तामेवारगति व्यभिचरन्त असत्यरूपा भवितुमर्हन्ति । तस्याश्वावगतेरन्य. अवगन्ता नास्ति नस्वेन रूपेण स्वयमुपादातु हातुया शक्यते इति । अवगतिर्हि प्रमा इतिच प्रमाया कस्यनित्यत्वोपपादनप्रक्रिया 'अथाविकृतिरवासी प्रमातेति नयुज्यते' इति निर्गुणामवादे बौद्धदिङ्नागोक्तदूषण नाति वर्तते 'ब्रह्मवेद ब्रहौर भवति' इत्यत्र परसमतार्थो नघटत इति प्रागेव निरूपितम् । 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्' इत्यत्र सगुणशानमेव विवक्षितम् । 'अभयवे जाकप्राप्तोऽसि' इत्यत्र प्राप्तिरेयोक्ता, नतु जीवनदाभेद । तस्मात्त सर्वमभ वत्' इत्यत्र सर्वभावज्ञानमेव विवक्षितम् , नतु सर्वभाव तस्य नित्यसिद्धत्वात् । र्यभावप्रकारच प्रागेवोक्त । तत्र को मोह.' इति श्रुतौ एक व प्रप्यन्तसारामृते सम्यहनिरूपितम् ॥ - ·मोशस्य उपासनारूपधर्मपाध्याये दोषनिरूपणपरपसगदिकायनुयादः [समन्वय १.१४ . - . गूढार्थसनादः हिनः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसि' (म.६.८) 'भुराहोयमे मगयोम्यः तरति शोक मात्मविदिति सोऽहं भगयशाचामि तमा भगवान् शोरस परं पार तारयत' (७.७.१.३) तस मृदितपायाय तमसः पारदर्शयति भगवान् गनकुमारः' (si.७.१६.२) इत्यत्र 'तारयति' 'तारयत' 'तरति' इति तृघातुरेव प्रयुक्तः। तरति अतिझामति । 'तारयतु आत्मशानोदुपेन अविद्यामहोदधेषियाप्टयन परमपुनरावृतिला मोशाख्यं महोदधेरिय पारवार- यसि' इति () भाष्ये विवरणकरणेन प्रकृतिमादलतारणमेय विवक्षितम् । तेन गतिद्वारा परमेयात्राभिप्रेतमिति प्रती यते । अतएय ओमित्येयात्मान प्यायथ स्वस्तियःपाराय तमस:परसात्' इति मुण्डकभुतिरसनछते । अचिरादि- गतिदारकफलं धर्मपलमेवेति यारवल्क्येन निर्धारितम् । वृहदारण्यकभायावतरणे देवयानमार्गेण गतिद्वारकपल्स्य वेदपू भागार्थत्वप्रतिपादन यायल्ल्यामृतिविरुद्धमिति प्रय्यन्तसारामृते निरूपितम् । तेनापि अत्र देवयानमार्गेण गतिमा भ्यफलं आत्मशानफल न भवतीत्युविनिरयकासा ।। न कर्मप्रदाविद्यापलयोवलवण्यात्' इत्यत्र पमपादिका-'अाप अथ यदत:परो दियो ज्योतिः' इति प्रचातिरिकत्रझम्युपगमे देवताविप्रयत्यन्यायसम्मात् मोक्षकामस्य ब्रह्मोपासन विधीयते । तथा च श्रुतिः 'विद्यया तदारोहन्ति ' इति । नच साध्यत्वेऽप्यन्तयत्वम् ; शम्दगम्यवादनावृत्तेः 'नच पुनरावर्तते ' इति । नषितकंगम्यः येन तगास्य तत्व व्यवस्थाप्यत, गन्दगम्यस्तु शम्दादेव तायव्यवस्थेति मन्यानस्योत्तरमाह भगवान् माध्यकार:' इति विवरणम् । अत्र 'इदानी जीवनझोभेदमनीकल्य ब्रह्मण प्रदेशान्तरयतित्व सर्वगतत्यचाभ्युपगम्य 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यारे पितरूपेण विधीयमानादुपासनात् यागादिव स्वगों मोशः पलिप्यतीति येमन्यन्ते तन्निराणायोत्तर माध्यमित्याह-अयापीति' इति । 'नचाप्यत्वेनापि कार्यापेक्षा स्वात्मस्वरूपत्वे सत्यनाप्यत्वात् । स्वरूपव्यतिरिक्तवेऽपि ब्रह्मणोऽनाप्यायतु सर्व गतत्वेन नित्यात्मस्वरूपत्वात्सर्वेण । ब्रह्मण आकाशस्येव' इत्यादि (श) भाष्यस्य पञ्चपादिका-'अयानित्यवपरिहाराय स्थितस्य. था यायमुच्यते तदपि न आत्मस्वरूपस्य क्रियापूर्वकाप्यावानुपपत्तेः। व्यतिरेकेऽपि सर्वगतत्वेन नित्यप्राप्तत्वादाकाशेनेव नक्रियाऽपेक्षा प्राप्तिः । अथ विकारवर्तिनोऽपि ' अथ यस्त.परो दियो ज्योतिदीप्यते' इति अयमाणस्य प्रासये क्रियाऽ. पेक्षेति, न ; विकारदेशेऽपि ब्रह्मणो विकारसस्पीभावादविशेषात् । अथ विकारवध प्रक्षन विकारदेदोऽस्ति, तेन तत्प्राप्तये क्रियाऽपेक्षेति सातहि त प्राप्तिरात्मनस्तादात्म्यापत्तिः १ उत स्वेनैव रूपेण तत्रावस्थानम् ? यदि पूर्वकल्प. तदा स्वरूपनाशः । अथ द्वितीयः, सयोगस्य विप्रयोगावसानत्वात् पुनरावृत्तिः । नचापुनरावृत्तिश्रुतिर्वर्तमानापदेशिनी तथा भावे ममान्तरमपेक्षमाणा स्वय प्रमाणीमति' इति !! अत्र विवरणम् --- तर्हि तृतीय फल क्रियासाध्यमिध्यतामिति शकते अथानित्यायपरिहारायेति । तद वनव्यम् कि ब्रह्म प्रत्यगात्मभूत व्यतिरिक्त वा ! व्यतिरेकेऽपि सर्वगत वा प्रदेशान्तरवर्ति वा ब्रह्मेति । तादात्म्ये दूषणमाह-तदाप नेति । व्यतिरेके सर्वगतचे सयोगव्यतिरिक्त प्राप्तयमावासयोगो नित्यसिद्ध इत्याह-व्यतिरेकेऽपीति । प्रदेशवर्तिन्ध शङ्कते अथ विकारावर्तिन इति । तत्र वक्तव्यम् किं विकारसस्पर्शपरिहाराय प्रदेशवर्तित्वमुच्यते किंवा शास्त्रसामादिति । शास्त्र पुनस्सर्वगतत्वमेव दर्शयति । नच सर्वगतत्वेऽपि विकारसस्पर्श इत्याह न विकारदेशेऽपीति । अथ सर्वगतत्वस्यौपचा रिकवायदेशविशेषवत्यैव ब्रह्मेति शकते अथ विकारावत्येवेति। न । मध्यमपरिमाणस्य वस्तुनः पृथिव्यादिवत्सावयवत्वात् दूषणविभागशानाय विकल्पयति सा तर्हि त प्राप्तिरिति । प्रथमे कल्पे दूषणमाह तदा स्वरूपनाश इति । कथ तच ताव- बावस्य ब्रह्मभावः! ब्रीव वा जीवो वा न समवति असाध्यत्वात् । नापि जीवनझभ्यामारभ्यमाण द्रव्या-तरम् । विना- .

·समन्वय १.१.४] देशान्तरसर्तिबाप्रामौ दोषनिरूपणपर.प.पा.विवरणग्रन्थानुवादः - गूढार्थसंग्रहः शिवप्रसङ्गात्सवंगत स ब्रह्मणोऽवयवत्वायोगात् । नापि जीवब्रह्मणोस्तादाम्य नाम कश्चि सब-धः । भिन्नद्रव्ययोस्सयोगा-- तिरिक्तसन्धाभावात् । नापि जीवेऽणुपरिमाणेऽवस्थिते ; ब्रह्मस्वरूपापत्तिविरोधात् । अनयस्थिते च परिमाणे द्रव्यस्वरूप नाशइति । द्वितीयेऽपि कल्पे दूषणमाह सयोगस्येति । ननु शास्त्रसामादपुनरावृत्ती कथ तण पुनरावृत्तिस्राध्यते तमाह नच पुनरावृत्तिश्रुतिरिति । यथाश्रुतार्थेऽप्राप्तप्रतिघात् । नावर्तिप्यत इति कल्पनायाः कृतकवानुमानविरोधात् तस्यैव च स्वरूपेणावस्याने ' स स्वराड्भवतीति श्रुतेरनेकेश्वरप्रसङ्गात् । तस्मान्न देशान्तरवर्तिब्रह्मप्राप्तिरिति ।। ननु तयोर्घमायनमृतत्वमेति' इति श्रूयते । वर्हि प्रतीकालम्बनानामपि मूर्ख-यनाड्यैवामानवपुरुषाद् छताममृ तत्व स्यात् भविशेषश्रयणात् । ननु स एनान्ब्रह्मगमयतीति अर्चिरादिना गच्छता ब्रह्माप्राप्तिः श्रूयते । न । कार्यब्रह्मवि- पयत्वात् । ननु ब्रह्मशब्दार्थस्य मुख्यत्वात्परमेव ब्रह्म गम्यते । न । यदि तावमृद्धव्यवहारे प्रयोगा-मुख्यताऽभिधीयते । तर्हि कार्यब्रह्मण्यपि रूढ एवायदान्दो भवति । अथावयवार्थानुगमेनार्थमुख्यताऽभिधीयते । नेयम् । एकस्य शब्दस्य युगप दीदयोगवृत्तिद्वयोपादानायोगा-प्रयोगमुख्यत्वे कार्यब्रह्मैव गम्यते। पिंच 'सएनान् ब्रह्मलोकान् गमयतीति ब्रह्मलोकशब्दा बहुवचनान्तेषु 'परापरवतो वसन्ती'त्यधिकरणाधिकर्तव्यताश्रवणात् । तस्मिन्वसन्ति शाश्वती: समा' इति काल्परिच्छेदश्रव. णात् 'तृतीयस्यामितो दिवि' इति संख्याधुशब्दयो. श्रवणात् तथैरमदीयस्य सरस. अश्वत्थस्य सोमसघनस्यापराजिता- याश्च पुरो हिरण्मयस्य च वेश्मनो हिरण्मयस्य चाणवस्य पर्यादेश्च भोग्यवस्तुभेदस्य श्रवणात् 'प्रजापनेस्समा वेश्म प्रपद्ये इति प्रजापतिसमावेश्मना श्रयणाच कार्यब्रह्मैवाचिरादिना गम्यत इति प्रतीयते । नच ब्रह्मैव लोक इति समास: बहालो. कशन्दस्य सत्यलोके रुटखात्। यौगिकत्वेऽपि तन प्रथमतरबुद्धिहेतुत्वाद्ब्रह्माणि लोकशब्दविरोधात् । न चैतेपा कार्यब्रह्म लिङ्गानामपबाघया ब्रह्मशब्दस्यैकस्य प्रयोगमुख्यत्वातिरिक्तमर्थमुख्यत्वमप्युपादातु युक्तम् । प्रजापतिमा दस्य कार्यब्रह्माणि रूढत्याछोकशब्दस्य च भोगभूमिविशेषणवाचित्वात् ।। किंच पञ्चामिविदामपि परब्रह्मप्राप्तिरस्मिन्पक्षे स्यात् । नच 'सएनान्नहगमयती' त्येतच्छन्द पञ्चामिविदतिरिक्ताम् परामृशतीति युक्तम् । पञ्चामिविदामेव प्राधान्यन प्रकृतवात्तेषामनिर्दिष्टफलवप्रसङ्गात् । किंच गायत्रीशाण्डिल्यषोडशक्ल पकोसलवैश्वानरभूमदहरपर्यऋविद्यानामेकरूपैव ब्राप्राप्तिः फलम् आहोखिदुपचयापचयरूपमिति वक्तव्यम् । एकरूपफ्लावे गुणोपचयापनयादुपासनोपचयापचयो व्यर्थो स्याताम् | नह्यग्निहोनाद्यनुष्ठानोपचयात् फ्लोपचयो न जायते । अथ फलोपच- यापचयावपीध्येयाताम् । तर्हि न विकारासस्पर्शब्रह्मप्राप्ति तन तदभावात् । किंच वैश्वानरोपासनाफल त्रैलोक्यापत्तिरिष्यते वा नवेति वक्तव्यम्। इष्यते चेद्विकाराससृष्टे ब्रह्मणि कथ लोक्यामताफलप्राप्तिः । नचेदिष्यते 'त यथायथोपासत' इति मुतिविरोधस्स्यात् । किंच पित्रादिसङ्कल्पैर्विकाराससृष्टे ब्रह्मण्युपभोगस्यान वेति वक्तव्यम् । नचेपिनादिसङ्कल्पश्रुति- विरोधः । स्याचेद्विकारावर्ति ब्रह्म पित्रादियुक्त स्यात् । किंच विकारावर्ति ब्रह्मप्राप्तोऽपि ब्रझैवेति 'मनसैतान् कामा पश्यन् रमते' 'तेन पितृलाकेन सपनो महीयत' इति ब्रह्मणएव साधन मोंगो दर्शित स्यात् । ततश्चातकामताविरोध स्वार्थप्रयुक्ता च सृष्टिः स्यात् ॥ किंच विकारावर्तिब्रह्ममासस्य लिङ्गशरीरमस्ति वा मवेति वक्त यम् । अस्तिचेकलाप्रल्यश्रुतिर्बाध्येत नचलिङ्गशरिर 'मनसैताकामान्' इतिश्रुतिर्बाध्यत। किंच तत्र लिङ्गशरीरविल्ये निमित्त वक्तव्यम् । विद्यैश्चेदु क्रान्तिकाले स्यात् तदार ग्भककर्मक्षयात् अमानवकरस्पर्शश्चेत् विद्युत्स्थान स्यात् । नचापरिष्टाकलाविलयनानिमित्त श्यते | विच औपाधिकजी- वरखे न जीवस्य विकारावर्तिबागमन सभवति । निरवयवारदस्य घराकाशस्यैवोद्धृत्य नयनायोगात् उद्भरणे च 18 ·१३८ पशपादिकायुक्तापोलोचनम् [समन्वय ११४ 'आन गूढार्थसंग्रहः बहामन्योऽयं प्रदेशस्यात् उपरिष्टाय ब्रह्मोपचयं प्राप्नुयात् । तस्मादुपाधिगमेनादात्मनि गमन विभ्रमः। मनूपाधेरपि गम न सभवति तदुपादानस्य बाणवलनशून्यस्यात् । नहि मृदि निश्चलायां घटस्य गमनमस्तीति । एवं तर्हि स्वमगमन 'मायाविजग्मिती गमनादिप्रतिभासः । ननु न पित्रादिसल्यैब्रह्माणि भोगोऽभिधीयते किंतु यायास्तत्र भोगः तस्य नित्य नन्दप्राप्तावन्तावादश्वर्यभेदः कथ्यत इति न एकस्य ब्रह्मशब्दस्य यौगिकार्यमग्नभयादहीना फ्लश्रुतीनामुपचारकल्पना गाच्छास्त्रान्त्यपदवैफल्यप्रसङ्गाच । तस्मात्प्रदेशान्तरवर्तित्रझमाप्तये क्रियाविधानमित्यनुपपन्नम् ॥ अत्र पञ्चपादिकाया-वासिद्धी मण्डनोकरीत्यय पूर्वपक्षः। एतघ भावप्रकाशे३.संपु.१० ०६.पु.पोलोचितम्। न्दाध्येव सल्विमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिश्रुतौ 'महाविदामोति परम्' इत्युपगमे यामातिरभिहिता सा 'अस्मालोका प्रेत्य-एतमानन्दमयमात्मानमुपरादम्य इमान्लोकान्कामानी कामरूप्यनुसञ्चरन् एत सामगायनाते' इत्युपसंहारे विशद कृता । अयमय: 'मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते' इतिसूत्रे 'गीयत' इत्यनेन सूत्रकृता सूयिष्यते । एतेन 'योवेद निहित गुहायां परमे व्योमन् सोऽनते सर्वान्कामासह' इत्यस्य परसंमतार्थोऽपि सूत्रकृदसम्मत इति सिद्धम् । आनन्दानन्दम यशब्दयोरर्थमेदः परमत इव न विवक्षित इति 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् नविभति' इत्यम्यस्तवाक्येनेव सिस्थति अयमर्थः आनन्दमयाधिकरण प्रथमसूत्रदयेन सूपकृता बोधितः । 'तस्य तावदेव चिर यावन्नविमोक्ष्ये, अथ संपत्स्ये इत्यत्रोक्तसपतिः 'अस्मान्छरीरासमुत्थाय परंज्योतिरूपसपद्य ' इति श्रुतौ सद्विद्योतोकान्तेः गतेश्वोत्तरमेवेति 'सपद्यावि र्भावस्वेन शब्दात् ' इति सूत्रेणैव निर्धारितम् । 'भय यदतःपरो दिवो ज्योतिदीप्यते' इति श्रुतौ लोकविशेषवृत्तित्व ज्योतिषः प्रतिपाद्यते शरीरात्समुत्थानेन प्रकृतिमण्डलात् बहिः स्थानविशेष एव ज्योतिषः उपसम्पत्तिः 'अस्माच्छरीरा समुत्थाय परज्योतिरुपसंपद्य ' इत्यत्र विवक्षिता। 'मुत्तोपसप्यव्यपदेशाच' इति सूत्रमप्यतत्तापर्यकम् । ओमित्ये वात्मानं ध्यायथ स्वस्तिवापाराय तमस:परस्तात् ' इत्यत्र देशविशेषस्य प्रतीत्या 'नामरूपादिमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्' इत्यन प्राप्तिः तद्देशविशेषएवेति श्रुत्यभिप्रायः प्रतीयते ॥ उपासनस्य ज्ञानत्यम् उपासनसाध्यत्व च मुक्तेःप्रागेवोपपादितम् । स्वस्वरूपाभिव्यक्ते: अपहतपाप्मावादीना पार- मार्थिकजीवरूपत्ववादिवृत्तिकारमते ब्रह्मप्राप्तेश्चकतया एतत्पक्षएव 'विज्ञानान्तर आनन्दान्तरवाऽभिव्यज्यत' इति (श) उप निषद्भाष्ये उक्तार्थस्याङ्गीकारेण विद्यमानरूपस्यैवाभिव्यक्तिः नापूर्वकारस्यति साध्यत्वेनानित्यावप्रसङ्गस्यापि नावसरः । परमते चरमवृत्तेरविद्यानिवृत्तिरूपत्वेन मुक्तिरूपत्वाङ्गीकारात् मुक्तेरस्थिरत्वमवर्जनीयमित्यादिक जिज्ञासाऽधिकरणएव निरू पितम् । 'अनावृत्तिश्शब्दात्' इति सूत्रकृता श्रुत्यैवापुनरावृत्या नित्यत्व साधितम् । अत्र 'शब्द' शब्दः श्रुतिपरः ! धूमादिमागें 'आकाशाच्चन्द्रसम् ' 'तस्मि-यावत्सम्पातमुषित्वा अथैतमेवाध्वान पुनर्निवर्तन्ते (छा.५.१०.५) इति पुन रावृत्तिश्नुता । ' चन्द्रमसो विद्यत तापुरुषोऽमानवः सएनान्ब्रहा गमयति । (४.१५.६) इत्यनन्तर 'इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते' इति श्रूयते । धूमादिमागें चन्द्रप्राप्तयनन्तर यः पुनरावृत्तिकाल: स अर्चिरादिमागें चन्द्रप्राप्तधनन्तर ब्रह्म प्रासिकालश्चैकः । एव च चन्द्रप्राप्तथनन्तर प्रसत्ता पुनरावृत्तिः अर्चिगदिमार्गनिष्ठाना ब्रह्मप्राप्तिकथनेन प्रतिषिद्ध इति नाप्राप्तप्रतिषेधः। सूचितश्चायमर्थः 'तत्र चान्द्रमस ज्योतियोगी प्राप्य निवर्तते । इति गीतायाम् । इममर्थ- मभिप्रेत्यैव एतत्सूत्र(श) भाष्ये 'न चन्द्रलोकादिव भुक्तभोगा आवर्तन्ते' इति परैरुक्तम् । एतेन विवरणोताप्राप्तप्रति षेधस्य नावसरः। यत्कृतक तदनित्यमिति व्याप्तिविरोषः परमतेऽप्यपरिहार्यः । तद्ययेह कर्मचितः । इतिमुतिः उपा. सनामध्यस्य नानित्यत्व प्रतिपादायतुमलम् । 'दम मानवमावर्त नावर्तन्ते, तेषामिह नपुनरावृत्तिः' इति श्रुतिमवलान्य - - ·नत्य १.१५] (४.अ) सिद्धान्तार्थस्यैव युक्तत्वम्, छान्दोग्यपात्यायोपमोपसंहारयोरपादाने बीजम् (५.१) १३९ - गूढार्यसंग्रहः (ग) उपनिषदाध्ये दूपणमपि नघटते । इत्यादिकमव पूर्व मावप्रकारे ३.सपु. अय्यन्तसारामृते च निरूपितम् ॥ 'अप्रतीकालाबनामयति' इति स्वता प्रतीकारायनाना मूर्घ यनाड्या गमन नैव वर्तत इति सूचितम् । एनान् ब्रह्मगमयति' इत्यत्र नाराब्दस्य मुख्यत्वेन परमवायः। 'प्रजापतरसमा वेश्मप्रपद्ये' इत्यत्र प्रजापतिशम्दः यौगिकः असङ्कोचेन परमात्मपरः । पञ्चामिपिदा परब्रह्माप्राप्तिर्वर्तत एव तस्तुन्यायेन पञ्चामिविद्याऽपि परब्रदाविषयि प्येव लिङ्गशरीरसंबन्धवियोगः गतिमध्यएव तदात्यएव यासनाक्षयः ।' इत्यादिक 'विद्याः पञ्चामि (त.मु.जीवसरः) इति लोकविवरण भावप्रकाशे निरूपितम् । 'कार्य बादरिः' इत्यादी बादारजमिनिबादरायण नामा प्रमेण प्रयोगस्यले एक मेगाधिकरण तत्र बादरायणसिदान्त एव सिद्धान्तः न पादरिसिद्धान्तः । 'सएनान् ब्रह्मगमयति ' इत्यत्र 'तद्यइत्यं विदुः येमेऽरण्ये श्रदातप इत्युपासते' इत्यायुक्ताधिकारिण एर विवक्षितत्वेन कार्यमुपासीनान्नयति' इत्यादिक्रमेणैव सूत्राओं वियधित इत्यादिकमापि तव निरूपितम् । अतश्च ब्रह्मविदः देवयानगतिमाध्यफल्स्येय भुतिसूत्रविवक्षित वनोत्त दिशा सविशेषमेव परब्रह्म, सविशेषविद्यैव परविद्या सविशेषस्य जगत्कारणस्यानन्दरूपस्य देशविशेषावच्छेदेन प्राप्तिरेव । अदा विद्यानिष्टस्य रामकुमारनयेन फलमिति श्रुतिसूत्रतात्पर्यविपर्याभूतार्थः प्रतिकारसम्मत एव युक्त इति दिक् ॥ समाप्तं समन्वयाधिकरणम् अथ ईक्षत्यधिकरणम् श्रीमाप्यम् सू-ईक्षते शब्दम् [१.१.५] गूढार्यसङ्ग्रहः आयाधिकरणचतुष्टयेन अधिकारिविषयसब धप्रयोजननिर्धारणेन वेदान्तवाक्यविचाररूपशारीर+मीमासाशास्त्रस्या रमणीयत्वमुक्तम् । अथ वेदान्तवाक्यविचारः क्रियते । अत्र पुरुषसूक्त छान्दोग्य मुण्डकोपनिष सु ऋग्वेदस्य प्राथम्यमुक्तम् यजुषः कर्मविधायकत्वन अन्निनिरूपणरूपता ऋक्सामयोस्तु शस्त्रस्तोत्रप्रतिपादकता। तत्र अप्रगीतमन्त्रसाध्यगुणिनिष्टगुणा मिघान शत्रम् । प्रगीतमन्नसाध्यगुणिनिष्ठगुणाभिधानं स्तोत्रमिति विवेकः । पूर्वमीमांसाया कर्मणा प्राधान्येऽपि अत्र तेषा ब्रह्मविद्याऽनत्व ब्रह्मणस प्राधान्यम् । पूर्वप्र शन्दातिरिच देवताऽनङ्गीकारेऽपि अत्रार्थवादवाक्याना प्रामाण्यमझी त्य देवताविग्रहाद्यङ्गीकारेण देवतागुणाभिधानरूपत्वमेव स्तोत्रशस्त्रयोः । तत्र 'एकएव देव' इति ऋग्वेदाध्योपोद्घातादी व्यक्तम् । अत्रापि ब्रह्मणः सर्वदेवतान्तर्यामित्वेन तनिष्ठगुणाभिधान एव तयोः पर्यवसानम् । तत्र शस्त्रापेक्षया स्तोत्रस्य सामवेदोक्तस्स गानविशेषसद्भावादुत्कर्षः । अतएव 'वेदाना सामवेदोऽस्मीति गीता संगच्छते । अत्र तात्पर्यचन्द्रिका याम्-(गी.१०.२२) आचार्यपादोच श्रुतिदयमूल्फोत्कर्षोऽप्यनुस घेय. । 'ब्रह्मविदाप्नोति' 'सोऽश्रुते' आनन्दादव, आनन्द प्रयन्ति । इत्युक्तप्राप्त. 'अस्मालोकाप्रेत्य एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कम्य इमान्लोकान्कामानी कामरूयन- .

·१४० রঘিৰব্যবহাগ যখ মাখা: [ ईक्षत्य १-१५ श्रीभाप्यम् यतो या इमानीत्यादिजगत्कारणवादियाश्यप्रतिपाधं सर्पदशं सर्वशक्तिसमस्तहेय श्रुतप्रकाशिका ईक्षते शब्दम् (१.१.५) • प्रथमे सूत्र उद्देशःकृतः । द्वितीये रक्षणमुक्तम् । तृतीयचनुांग्या रक्ष्यस्य ब्राणः परीक्ष्यस्वसिद्धयर्थ लक्षण- स्वभावात् सिद्धरूपलक्ष्यस्वभावाघोत्थिते शातत्याप्रयोजनवश परिहते । अथ लक्ष्य बस्तु किं चिदचिद्विलक्षणम् उतावि लक्षणमिति परीश्यते । यद्वा पूर्व कारणत्यमन्य तस्य रक्षणायमुत्तम् । रक्षणलक्ष्यस्वभावनियन्धन शङ्कादय च परिह तम् । अथ लक्षणभूतकारणत्यप्रापक्वाक्यानि निरूप्यन्ते, यदा चतुरसूच्या येदान्तवाक्यानो ब्रह्माणि प्रामाण्यरूपपरीक्ष्यता परिकरस्थापनं कृतम् । अथ प्रमेयविशेषपरीक्षा फियत इति पेटिकासमतिः ॥ ननु ईक्षत्यधिकरणमनारम्मणीय समन्वयाधिकरणे पुरुषार्थभूतस्यैव ब्राणः प्रतिपाद्य वनिश्चयेन हेयास्पदस्य प्र. धानस प्रसङ्गाभावादिति । नैवम् । पुरुषार्थभूतस्य ब्रहाण. प्रतिपाद्यत्व न सभवति अपुरुषार्थभूतस्य प्रधानादेः प्रति- पादनादिति समन्वयाधिकरणोक्तार्थस्याक्षेपेणोत्थानादिति । इयमवान्तरसङ्गतिः । इत्येतदभिप्रायेण पेटिकाभेदत सङ्गत्यवा- न्तरसङ्गतीराह-यतो या मानीत्यादि । उद्दिष्टस्य ब्रह्मणो रक्षणमुक्त लक्षितस्य परीक्षणं वर्तिप्यत इत्यभिप्रायेण रक्षण वाक्यमुपात्तम् । कारणयानुवादेन तस्य लक्षणयविधानात् । कारणस्य चिदचिद्वैरक्षण्यनिर्णयस्य कारण यप्रापवावनिक- पणसापेत्यादस्मिन्नधिकरणे कारणवाक्यानि निरूप्यन्त इति च शापनार्य रक्षणवाक्योपादानम् । आदिशब्देन कारणन्व- गूढार्थसंग्रह. सञ्चरन् एत सामगायनास्ते' इति श्रुतौ विवरणतात्पर्येण 'मानवार्णिकमेव च गीयते' मति सूत्रकृता वक्ष्यते । एव वदता सूत्रकृता सामवेदप्राशस्त्य सूचितम् । एव कारणवाक्यांना गतिसाध्यमुक्तिवाक्यैकरस्यमपि। एतदेवाभिप्रेत्य सामयदछान्दो ग्यवाक्यविचारः शास्त्रोपक्रमोपसहारयो. क्रियते । तत्र 'ईक्षते शब्दम्' इत्यत्र सद्विद्यावाक्यविचारे मूलतु प्राधान्य- मेय । तच्च प्रसिद्धार्थकानुवादरूपताबोधकश दाघटितत्वम् । उपसहारे 'सखल्वेव वर्तयन्यावदायुषम्' इत्यादी गृहस्थस्य ब्रह्मप्राप्तयपुनरावृत्यभिधानन तस्य परविद्यायामधिकारः तदङ्गता पूर्वकाण्डोक्तकर्मणा सभातीति बोधनम् । पित्रा गृह- स्थेन पुत्रप्रत्युपदेशेन सन्न्यासिन एवाधिकार इत्यर्य श्रुतिविरुद्धइत्यशस्यावेदनम् । अत्र कार्यकारणभावोपक्रमण अन्या सेनोपक्रमे तस्यैवाभेदोपपादकत्वामिधानेन तत्वमसि' इति नवकृत्व: अभ्यस्तवाक्येषु उपादानोपादेयभावेनैवाभेटः विवक्षित इति बोधनेन कारणवाक्यानामेव प्राधान्य नतु परसमतमहावाक्यानामिति निर्णयादिकचाह्यम् ॥ सू-ईक्षते शब्दम् .१.१.५. . - । यतो वा इत्यादि । आदिपदेन 'सदेव' इत्यादिवाक्यपरिग्रहः । यच्छन्दस्य 'सदेव' इत्याधुक्तकारणबोधकन्वेन औपनिषदत्व कारणस्य तृतीये उपपादितम् । 'औपत्तिकस्तुशब्दस्यार्थेन संबन्धः-अर्थेऽनुपलब्धे त प्रमाण बादरायण ·क्षत्य १.१.५] सूत्रे अशन्दशन्देन साहथएव पूर्वपक्षी इति सूचनम् १४१ - 'श्रीभाष्यम् प्रत्यनीककल्याणगुणकतानं ब्रह्म जिज्ञास्यमित्युक्तम् । इदानीं जगत्कारणवादियाफ्यांनामा. नुमानिकप्रधानादिप्रतिपादनानहतोच्यते ईक्षते शब्दमित्यादिना । इदमानायते छान्दोग्ये सदेव सोम्येदमन भासीदेकमेवाद्वितीयम् । तदैक्षत यहुस्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽस्जत' इत्यादि । तत्र सन्देह. किं सच्छब्दवाच्यं जगत्कारणं परोकमानुमानिकं प्रधानम? उतोक्त लक्षणं ब्रह्म-इति॥ श्रुतप्रकाशिका प्रापकवाक्यानि गृह्यन्ते । अतएव ह्यनुवादपुरोवादसाधारण्येन जग कारणवादी युक्तम् । समन्वयाधिकरणाक्षेपोतुका. वान्तरसङ्गन्युपयोगीनि सर्वशन्यादिविशेषणानि । जिज्ञास्यमित्युक्तमिति । प्रामाणिक्तया परीक्ष्यामि युक्त मित्यर्थः । तदन- न्तर परीक्षाहि सकतत्यभिप्रायेणाह-इदानीमिति ॥ अनेन चतुस्सूत्र्यानन्तर्य ब्रह्मणः पुरुषार्थताप्रतिपादनपरसमन्वयाधिकरणानन्तर्यमप्युक्तम् । आनुमानिकप्रधानादी. त्यनन्तरोतसमन्वयश्क्षेपेणोत्थानादवान्तरसङ्गतिरिति सून्यते प्रधानादीत्यादिशब्देन * क्षेत्रज्ञमान चिद्विशेषा, अद्विशे- पाश्च गृह्यन्ते । ईक्षते शब्दमित्यादिनेति । पादशेषणाध्यायशेषेणेति वार्थः । विषयमुदाहरति इदमिति । प्रतिज्ञाह- शान्तोपेतं सङ्कल्पप्रतिपादकं सामान्यशब्दवकारणवाक्य विषयः, तर सद्विद्यावाक्यमेवास्याधिकरणस्य साक्षाद्विषयः सिद्धि द्याद्वारेणशकारणवाक्याना विषयत्वं नतु साक्षादेव, विषयवाक्योपादानसमये वावयान्तराणामनुपादानात । दीपसायोग्य तेषामनुपात्तत्वात् । प्रतिज्ञाविरोधस्वाप्यययोरप्रत्ययोरेव सूत्रितत्वात्तदनुग्राहकत्वेनोपनिषदन्तरगतिसामान्यस्य असामुपै. निषदि विद्यान्तरेषु श्रुवत्वस्यापि सूत्रितत्वात् बुद्धयातरणक्रमेण प्रथम मुणदानवोचिताचेतनत्वशङ्काया. प्रतिक्षेप्यत्वात् • समारमादिपदचिहितेषु वाक्येषु सामान्यशब्दचिह्नितवाक्यस्य प्रथमनिरूपणीयत्वाच । सामान्यद्वाराहि विशेष बुद्धि मधिरोहति, सामान्यपरिग्रहे प्रतिछेपे च विशेषविषयसशयोऽप्रकाशवान् * विशेषेतु प्रतिपन्नेहि सामान्याकाङ्क्षा न स्वरस वाहिनी । सन्दिग्धेहि न्यायप्रवृत्ति: अतस्सशयसद्भावनमाह-तत्रेति ॥ कारणस्येदंशब्दवाच्यकार्यसालक्षण्यावश्यंभावेशितृत्वाम्या सशयः । सशयशरीर दर्शयति । किमिति । सच्छन्दवा यमिति धर्मिवाचिपदस्य साधारणतया संशयसह व दर्शितम् । जगत्कारणमिति उपादानत्वात् कार्यसालक्षण्य दुस्त्यजम् निमित्तत्वा मुख्येक्षितृत्वचेति सशयहेतुस्थिरीकरणम् । परोक्तमिति । " विप्रतिपत्तिरपि सशयहेत्वोरनुपाहिकेति मारः', गूढार्थसंग्रहः स्यानपेक्षयात् ' इत्यत्र शन्दस्य प्रमाणान्तराप्राप्तार्थबोधक व जैमिनि याससम्मतम् । तत्र 'सामान्यतस्तु दृष्टादतीन्द्रियाणा प्रतीनिरनुमानात्।तस्मादपिचासिद्ध पराभमासागमासिद्धम् सा.का.६इति सायथेन ईश्वरकृष्णेन तत्त्वदृष्टिकमएवागमवाक्य- तात्पर्य नतु कारणे इत्युक्तम् । एतत्तापर्यसूचनायैव 'ईक्षते शब्दम्' इत्यत्र आनुमानशब्द विहाय अंशब्दशब्दप्रयोग इत्यभिप्रेन्याह-आनुमानिकेत्यादि ।। तत्तेजोऽस्ततेत्यादि । आदिपदेन 'तत्तेज ऐक्षत तदपोऽसजन, ता आप ऐक्षन्त ता अन्नमसृजन्त ' इत्यादि वाक्यस्य सङ्ग्रहः । एतद्वाक्योपादानेन जगत्कारणे तत्वसृष्टिक्रमे च आगमतापर्येण शास्त्रतात्पर्य वतत इति सूचितम् । एतेन साङ्क्षयमतरीत्या तपष्टिक्रमेऽपि न शास्त्रता पर्य, किंतु अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं प्रपञ्चयते । शिष्याणा बोधसिस्थथै कृतजैकल्पित.फमः' इति (अ.वि) परोत्तिनिरवकाशेत्यप्यावेदितम् ।। । - .

·१४२ अधिकरणपूर्वपश्याशयः [ईक्षत्य ११५ M श्रीभाष्यम् किं प्राप्तम् ? प्रधानमिति । कुतः 'सदेव सोम्येदमन आसीदेकमेव' (छा.६.२१) इतीर्दशब्दवाच्यस्य चेतनभोग्यभूतस्य सत्वरजस्तमोमयस्य वियदादिनानारूपविकाराव- स्थस्य वस्तुनः कारणावस्थां वदति । श्रुतप्रकाशिका पूर्वपक्षबाजस्मारणपरसौत्रपदद्योतनार्थमानुमानिकमिति पदम् । उक्तलक्षण सर्वज्ञत्वादिलक्षणम् आनुमानिकोक्तलक्षणपदाम्यो संशयहेतुदयसूचनम् । किं जगत्कारणवादिवेदान्तवाक्यानि प्रधानादिप्रतिपादनपराणि उत तद्विलक्षणब्रह्मपराणीति पाद शेषसाधारणो विचारः । अस्तु तदर्थ सद्विद्यावाक्यानि कि प्रधानप्रतिपादनपराणि उतोक्त लक्षणब्रह्मपराणीति विचारः।। तदर्थे किमवेक्षण गौणम् उत मुख्यमिति, तदर्थ किमनुमानाकारता, गोणेक्षणसाहचर्येच विद्यते, नेति । तदर्थे प्रतिशदृष्टान्ती कि तोराक्षेपको नेति तेज प्रभृति शब्दाः किं तेज.प्रभृतिमात्रवाचिन ? उत परमात्मपरा इति च तदर्थमात्मशब्दस्तेज:- प्रभृतिशब्दाना * अब्रह्मपरत्वस्याविरोधी उत विरोधीति तदर्थमात्मशब्दस्वारस्यभङ्गहेतवोऽनुरोद्धव्याः उत तदनुग्राहक हेतवइति पिचारः, तत्स्वारस्यभङ्गहेतवोऽनुरोद्धव्या इति पूर्व:पक्षः ।। तदनुग्राहका एवानुरोद्धव्या इति सिद्धान्तः । यदा स्वारस्यमङ्गहेतोरनुरोद्धव्यत्वेनात्मशन्दस्य तेज:प्रभृति शन्दानाम मझपर वाविरोधितया तेजःप्रभृतिशब्दास्तेजःप्रभृतिवाचिन:, प्रतिज्ञादृष्टान्तौ च यदा हेत्वाक्षेपको तदा हेत्वाक्षेपो गौणेक्षण साहचर्य चास्तीति प्रथमश्रुतेक्षणस्य गौणत्वेन सद्विद्यावाक्याना प्रधानपरत्वात्तदेकार्यतया सर्वाणि कारणवाक्यानि प्रधान पराणीति पूर्वपक्षे फलफलिभावः । यदा आत्मशब्दस्वारस्योत्तम्मकहेतोरनुरोद्धव्यत्वेन आत्मशब्दस्य तेज:प्रभृतिशब्दाना अब्रह्मपरत्वविरोधित्वेन तेजःप्रभृतिशब्दाः परमात्मपराः प्रतिज्ञादृष्टान्तौ च यदा न हेत्वाक्षेपको तदाऽनुमानाकारवगौण क्षणसाहचर्ययोरसिद्धया प्राथमिकेक्षणस्यागौणत्वात् सद्विद्यावाक्यानि परब्रह्मपराणि अतस्तदैकार्थ्यासर्वाणि कारणवाक्यानि परब्रह्मपराणीति सिद्धान्ते फलफलिभावः ।। तत्र पूर्वपक्ष वक्तु मन्यतराशरसो युक्तिमत्त्वेन निर्धारणाकाला दर्शयति । किंप्राप्तमिति । प्राप्त युक्त युक्मिदि- स्यर्थः । पूर्वपक्षी स्वपक्ष युक्तिमत्वेन प्रतिजानीते । प्रधानमितीति । सशयकोडीकृते शिरोदये प्रधानमितिशिरो युतिम. दित्यर्थः । युक्तिविशेषाकासा दर्शयति कुतइति । तदुपपादयति सदेवेति । कारणस्य प्रधानन्वसिद्धयोपयिकानि तदि. लक्षणपुरुषविशेषत्वविरोधीनि च विशेषणान्याह-इदंशब्देत्यादिना । इदंशब्दवाच्यस्येति । परागहीदशब्दस्वारस्य नतु प्रत्यभूपे चेतनइति भावः जगतश्चिदचिदान्मकतया चेतनस्यापीदशब्दवाच्यान्तर्भावव्युदासायाह--चेतनभोग्यभू तस्येति । चिदशस्य कार्य वकारणन्यायोगात् न तस्य कार्यान्तर्भाव इति भोक्तृतयाऽवस्थानमेव, तस्य भोग्यस्यैवत कार्य स्वमिति भावः । चैतनस्य शेयतकस्वभावजगद्रूपत्वमयुत्तमिति चाभिप्राय । कार्यस्य भोग्यावोपर्थिक कारणस्य प्रधान ग्वापादकं च विशेषणमाह-सत्त्वरजस्तमोमयस्येति । सत्त्वादिकार्य सुम्वदु.समोहान्वयहेतुत्वदर्शनाजगतस्सवादिम यत्वम् । निर्गुणः कथ गुणमयस्य कारणमितिचामिप्रायः । भोग्यत्वोपपादनमाह-वियदादीति ।। यदा इदशन्दधान्यद्रव्यस्य कारणन्ये कार्यत्वकारणत्वयोः कोभेद इत्यत्राह-वियदादीति । एकन्यावस कारण बहुन्धावस्य कार्यमिति मिदेत्यर्थः । एकरूपस्य पुरुषस्य नानास्पकार्यभावोऽनुपपन्न भेति भावः ; कारणस्य कार्यसाल्या. वश्यंभाषेहि चैतनस्य इदशम्दवाच्यप्रति कारणयानुपपत्तिः कारणावस्था कार्योपादानभूतस्यान्तरनिटेति कप गरमप्या ।

·- ईत्य १-१.५] पूर्वपश्यांशयः परोक्तसूतार्थपालोचनं चं श्रीमाप्यम् कारणभूतद्रव्यस्यावस्थान्तरापत्तिरेवहि कार्यता। अतो यद्व्यं यत्स्वभावं च कार्यावस्थ तत्स्वभावं तदेव द्रव्यं कारणावस्थम् । सत्यादिमयं च कार्यमिति गुणसाम्यावस्थ प्रधान- मेव हि कारणम् । तदेवोपसंहृतसकलविशेष सन्मानमिति 'सदेव सोम्येदमग्न आसीदे- कमेवाद्वितीयम् ' (छा.६.२.१) इत्यभिधीयते । तत एच च कार्यकारणयोरनन्यत्वम् । तथा सत्येवैकाविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिझोपपत्तिः। अन्यथा 'यथासोम्यैकेन मृत्पिण्डेन' इत्या- दिमृत्पिण्डतत्कार्यदृष्टान्तदान्तिकयोर्वरूप्यं चेति जगत्कारणवादिवाक्येन महर्विणा कपि- श्रुतप्रकाशिका वश्यमावइति शङ्काया कार्यकारणयोरेकद्रव्यत्यमाह-कारणभूतद्रव्यस्येति । ततःकिमित्यपेक्षायां कार्यकारणसालक्षण्यनि- यमं फलितमाह-अतइति । ततोऽपि किमित्याशङ्काया कार्यस्य प्रधानसालक्षण्यमाह--सत्त्वादिमयंचेति । प्रधानस्य कार्यसारूप्यमाह-गुणसाम्यावस्थमिति । कार्ये गुणवैषम्यदर्शनात् कारणमपि तथाविधं स्यादिति शङ्काऽपाकरणाथै गुण- साम्यावस्थमित्युक्तम् नतु गुणमयमिति । विषमावस्थस्य सर्वस्य कार्यविदर्शनात् , कारणस्यापि तथावे कारणान्तरापेक्षया. नवस्थाप्रसङ्गाय प्रघानस्य गुणसाम्यावस्थत्वसिद्धिरिति भावः अनेकगुणसाम्यावस्थस्य प्रधानस्य कारणत्वे एकत्वावधार- णमनुपपन्नं एकस्यैव ब्रह्मणः कारणत्वेतूपपन्नमित्यत्राह—तदेवोपसंहृततिः। एफमेवेति नामरूपविभागव्युदासः अद्विती यमिति गुणवैषम्यव्युदासइत्यभिप्रायेण उपसहतसकलविशेषमित्युक्तम्। सन्मात्रमिति | सदेवेति कादाचिकासत्वव्युदास इतिभावः । सन्मात्रमितीत्यत्रेतिशब्दोहतौ ॥ प्रधान कारणत्वमेव युक्त्यन्तरेणोपपादयितुमाह-ततएवेति । इदशब्दवाच्यंप्रति कारणस्य त्रिगुणा मकस्य प्रधा- नस्य सच्छन्दवाच्यत्वादेवहि कार्यकारणयोरनन्यत्यसिद्धिः । नहि विजातीययोरनन्यत्वमितिभावः । अनन्यस्व माभूदित्य- बाह-तथासतीति । अनन्यत्वसीत होकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्धिः तच्चिदचिद्विलक्षणकारणत्वपक्षे नसभवतीति भावः । एवं प्रतिशासिद्धिरूपयुक्तिरुक्ता भवति, यद्वा • इदमप्रे सदिति सामानाधिकरण्यात् 'तद्धक आहुः' इत्यसत्कार्यवाद प्रतिक्षेपाचानन्यत्वसिद्धिः पूर्वग्रन्थेऽभिप्रेता । हेत्वन्तरवाह-तथासतीति । तथासति प्रधान कारणन्वेसतीत्यर्थः, कार्य- कारणयोरनन्यत्वे प्रतिज्ञावाक्यतात्पर्यात्तत्रैकशब्दोऽपि गुणसमुदायक्यायुक्त इतिभावः ।। युक्त्यन्तरमाह-अन्यथेति । अचेतन मूपिण्डलोमण्यादिदृष्टान्तश्चेतनकारणस्य दार्शन्तिकावे न सङ्गच्छतइत्यभि- प्रायः, यदा सरूपमूपिण्डघटादिकार्यकारणदृष्टान्तो न विरूपकार्यकारणयोष्टिन्तिकावे घटतइतिभावः । कपिलस्मृत्यैकार्य गूढार्थसंग्रहः वैरूप्यंचेति । दृष्टान्ते स्वरूपपरिणामाभिधानेन दान्तिके कारणे स्वरूपपरिणामाङ्गीकार एव मुतिरसङ्गता भवति अन्तयामित्वपरिणामाङ्गीकारस्तु श्रुतिविरुद्ध इतिभावः ।। परैः अशन्दमिति हेतुबोधकमेव पदम् । अशन्दत्वे ईक्षतेरिति हेतुः इत्युक्तम् । अत्र प्रधानम् इति पक्षवाचकप. दाभ्याहारः । पूर्वसूत्रे 'तत्' इत्यस्य जन्माद्यस्य यत इति सूत्रोक्तजगाकारणनिविशेषपरवेन जगत्कारणतापरत्वमपि वर्तत इति तत्' इत्यनेन जगत्कारणमित्ययों लभ्यत इति साध्यवाचकपदस्य नाध्याहारहति महाविद्याऽऽभरणे उक्तम् ।- बग्मादिसूत्रे निर्विशेषाविवक्षेव नघटत इति प्रागेव निरूपितम्। तत्र निर्विशेषपरत्वेन त छन्दस्यात्र नगत्कारणपरत्वमपि न ।

·१४६ ईक्षतेः' इत्यत्र धात्वर्थविवक्षा मीमासकवैयाकरणसम्मता तदेक्षत' इत्याद्युक्तेक्षणसामान्यपरत्व च [ईक्षत्य १.१५ श्रीभाष्यम् कुत.? ईक्षतेः-सच्छन्दवाच्यसम्बन्धिव्यापारविशेषाभिधायिन ईक्षतेर्धातोश्रवणात् तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेय' (छा.६.२.३) इति ईक्षणक्रियायोगश्चाचेतने प्रधाने नसंभवति । श्रुतप्रकाशिका प्ट्यसद्भावाच, बाधितत्वप्रतिपन्नवासम्भवः । अन्यपरत्वतु पूर्वपक्षयुतिभिरेव निरस्तम् । अतो हेतुर्न सभवतीत्यभिप्राये.. हेत्वाकाक्षा दर्शयति कुतइति । हेतोरसिद्धिमन्यथासिद्धिं च व्युदसितु व्याचट । सच्छब्दवाच्येति । सच्छन्दवायस बन्धीति * व्यधिकरणासिद्धिव्युदासः । प्रकृत सदेवहि तदेक्षत' इति तच्छन्देन परामृश्यत इतिभावः । व्यापारवि- शेषशब्देनाभिधायिशब्देन चान्ययासिद्धिव्युदासः । नहि चेतनाचेतनसाधारण कार्यों-मुख्यमानमीक्षतिघा वभिधेय अपितु चेतनरूपकर्बसाधारणो व्यापारविशेषः । नच मुख्य समयति उपचारो युक्तइतिभावः * 'इश्तिपी धातुनिर्देशे- वक्तव्यौ' इति प्रक्रियया ईक्षतिशब्देन धातूपादानं नार्थोपादानं, * तथासतीक्षितरितिहि वक्तव्य स्यात् । अनेन •चशब्दस्य वियक्षितायें स्वारस्य सूचितमित्यभिप्रायेणाह-धातोरिति । श्रवणादित्यज्ञानासिद्धिपरिहारः । श्रयमाणादी. क्षतेरिति * सूत्रविवक्षितम् ; तत्पलिततु षष्ठ्या निष्कृष्य व्याख्यातम् । ईक्षतिशब्देनेक्षण लक्षितमिति वेदान्तदीपे व्या ख्यातमर्थस्वारस्याय। अत्र शब्दस्वारस्येन व्यख्यातम् ॥ ननु ‘सत्तेज ऐक्षत' 'ता आप ऐक्षन्त' इति वाक्यद्वयगतमीक्षणमचित्सबन्धितया प्रतीयते । 'सेयं देव- तैक्षत' इत्यत्रापीक्षणमचिद्गतमुचित देवताशब्दस्य 'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः' इत्यासन्नवाक्यस्थदेवताशब्दविरू- पार्थत्वायोगात् प्रथमेक्षण च सेयमिति सच्छन्दपरामृष्टसासवन्धित्वादचिद्गतमेवेत्याकाङ्क्षायामाह-तदैक्षतेति । चरमवाक्या नुरोधेनोपक्रमस्वारस्यभङ्गो न युक्त इतीद तायदीक्षण मुख्यमितिमावः । धात्वर्थाना क्रियावादचेतनस्य च क्रियायोगस- म्भवान्नात्रानुपपत्तिरित्यत्राह-ईक्षणक्रियेति । अय क्रियाविशेषो नसंभवतीत्यर्थः । तत:किमित्यत्राह-अतइति । अतः गूढार्थसंग्रहः ईक्षतेरिति धातुनिर्देशे बीजं सूचयन्नर्थमाह-सच्छब्दयाच्येत्यादिना । 'तदक्षत' इत्यादौ तच्छन्दस्य सदेव इत्यत्रोक्त सच्छब्दार्थ एवार्थः । तत्रोक्तैकत्वप्रतिकोटिरूपत्वाब भवनस्य । 'वाच्ये'त्यनेन 'सदेवे'त्यत्र वाच्यार्थः यः सवि- शेषपदार्थ: सएव तदैक्षत' इत्यत्र तच्छन्दे विवक्षितइति बोधनाय । तेन निर्विशेषस्य नात्र प्रतीतिसंभवः एक अद्विती. यशब्दयोः यथा न निर्विशेषतात्पर्यग्राहक्ता तथा पूर्वमवोपपादितम् (६२०-६३७.पु) ।। ' इतिकर्तव्यताविधेः यजते:पूर्ववत्यम् ' (जै.सू.७.४.१) इत्यत्र यजतेरिति यागविवक्षावत् अत्रापीक्षितधात्वों विवक्षितः । 'रोगाख्याया ण्वुल्बहुलम् ' (पा.सू.३.३.१०८) इतिसूचे 'इश्तिा धातुनिर्देशे' इति वार्तिकस्यार्थविव. क्षायामपि प्रवृत्तिः। धान्यर्थनिर्देशेऽप्येतो बाहुल्कात्। अतएव ईक्षते शब्दम् ' आहौ प्रभूतादिभ्यः' 'गच्छतोपरदारा- दिभ्यः (पा.सू.७.३.७.सूत्रवार्तिकम्।) इति प्रयोगास्सङ्गच्छन्ते' इत्यत्र उद्योते नागेशेनामिहिता। अत: भाष्यदीपयो: ईक्ष. तिधातुतदर्ययोरनाविवक्षितत्वप्रतिपादनं नानुपपन्नम् । 'तदैक्षत बहुस्याम्' 'सेय देवतैक्षत' इत्यादौ 'ऐक्षत' इति तिडन्त- पात: प्रयुक्तः तिङन्तधातुतात्पर्येणैव ईक्षणादित्यनभिधाय ईक्षतेरियुक्तम् । ईक्षणादिन्युचौ कृदन्तस्थले सिद्धावस्थापन्नधा- स्वत्यैव प्रतीतिरस्यात् नतु साध्यावस्थापनस्य । ज्ञानादिशब्दवत् नात्र सिद्धधर्मिबोधकता अपितु साध्यावस्थापनबोधक विमेव विवक्षितम् । साध्याद च मपोतदिशा निष्पाद्यत्वमेवेत्यभिप्रेत्य व्यापारविशेपेत्युक्तम् । सच्छन्दवाच्यकर्तृकः - ·ईशय १-१.५ ] 'विकारः, नामरूपे' इत्यत्र शब्दभेदः 'ईक्षतेः' इसनेक्षणकर्तृवनेरीतदुभयं माख्यपरयो घटते १४७ । श्रीभाष्यम् अत ईदृशेक्षणक्षमश्चेतनविशेषस्सर्वशस्सर्वशक्तिः पुरुषोत्तमस्सच्छन्दाभिधेयः। तथा च सर्वेष्वेव सृष्टिप्रकरणेप्वीक्षापूर्वियंव सृष्टि-प्रतीयते । स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति' (ऐ.१.१ २) 'सइमान्लोकानसृजत' ' स ईक्षाञ्चक्रे सप्राणमसृजत '(प्र.६.३.४)इत्यादिपु । ननु च श्रुतप्रकाशिका अचेतनस्यासम्भावितत्वेनेक्षणस्य त्वत्पशविरुद्धत्यादित्यर्थः । ईदृशेक्षणक्षमइति । अनेनाचिघ्यावृत्तिरुक्ता ईदृशशब्देन चेतनविशेषशब्देनचेक्षणस्वमायफलिताश्चतनमात्रादपि व्यावृत्तिरत्ता यथेतनमानेऽपि नसभवति तत्कथमचैतने संभवती तिमावः । 'सदेक्षत' इति सिद्ध गुणमाह-सर्वज्ञइति । 'बहुस्याम्' इति फलितमर्थमाह-सर्वशक्तिरिति । चिद- चिव्यावर्तकलिङ्गवलसिद्ध सदिति सामान्यश्रुतेः पर्यवसानस्थल दर्शयति । पुरुषोत्तमइति । 'सेयं देवता' इति देव- वान्दोऽपीक्षणविशेषसामर्थ्याच्छागपशुन्यायेन चानुगृहीतः प्रकरणान्तरोत्तदेवताविशेषविषयइति मायः। सद्विद्यावाक्य. स्योतार्थपरत्वमने पश्रुत्यन्तरस्वारस्येनोपपादयति । तथाचेति। नार विषयवाक्यतया श्रुत्यन्तरोपादानम् । सर्वेप्वेय सर्वे. प्वपि अनेन प्राचुर्यममिप्रेतम् । ईक्षणस्य गौणत्याश्रयणे अनेक्श्रुतिस्वारस्यमङ्गप्रसङ्ग इतिभावः। प्रतीयतइति । प्रतीति- सावदविगीतेतिमावः ॥ स्वपक्षसाधक्मुक्त्या पूर्वपक्षयुक्ति परिहर्तुं चोद्यमुपक्षिपति । ननुचेति । कार्यकारणयोस्सालक्षण्यं तावदनीकार्य मृत्त कार्यादिषु दर्शनात् । तच्चसालक्षण्य ब्रह्मणत्रिगुणात्मकत्वादियोगेन वा जगतस्तद्विधुरत्वेन वा निर्वाह्यम् । आये शब्दान्तरेण गूढार्थसंग्रहः व्यापारः शानतद्विशेषवाचिपदसममिव्याहारे वैयाकरणमतवत् नैयायिकमतेऽपि कर्तृत्वमाश्रयस्वरूपमेव । अभिधायिन इत्य- नेन ईदतिधातुयाच्यार्याश्रयत्व प्रधानस्य न भवतीति सूचितम् ॥ अत्र ईक्षतेरिति सामान्यनिर्देशन 'सेयदेयतक्षत' इत्यादि ईक्षणसामान्यस्यापि सङ्ग्रहः । 'नामरूपे व्याकरवाणि इत्यत्र 'विकारो नाधेयम्' इति पूर्वप्रयुक्तविकारशब्दस्याने रूपशन्दः प्रयुक्तः। विकारः स्वरूपसङ्कोचविकासात्मकःप. रिणामः । रूपशब्दस्तु तदतिरिक्परिणामस्यापि सग्राहकः । तेन दाष्टोन्तिके अन्तयामित्यपरिणामेन ब्रह्मणः उपादानाव. संभवस्य चितः अयमर्थः प्रागेव निरूपितः । ईदृशेक्षणक्षमः चेतनविशेषस्सर्वज्ञइत्यादि । सर्वज्ञत्व सिद्धान्तएव सन- छते नतु परमत इति पूर्वमेवोपपादितम् । एव त्रय्यन्तसारामृतेऽपि । एवमीक्षणकर्तृत्वमपि निर्विशेपे नघटते । यद्यपि 'तदेवत' इत्येतदपि ब्रह्मण्युपपद्यते । स्रष्टव्यालोचनरूपतया वृत्तिप्रतिबिंबितचित्प्रकाशरूपेक्षणे ब्रह्मणः तदवच्छेदकमाया. त्तिर्तृत्वस्योपचारसंभवाच । यद्यप्येव धात्वर्याश्रयत्व तत्कर्तृत्वचेत्युमयमप्यौपचारिकमेव । तथाऽपि प्रधानपक्षे निरपेक्ष प्रकृत्यर्थस्सामुख्यत्वं स्यात् । ततोवरं सापेक्षप्रत्ययार्थस्य अमुख्यत्वप्रकल्पनमिति ' इति न्यायरक्षामणावुत्तम् । तथापि कामादीनामन्त:करणधर्मव साख्याना परेषा च समम् । प्रमातृत्व च चितः वृत्तिप्रतिबिंबदशायामौपचारिकमित्याप । एवंस्सिते मायावृत्तिप्रतिबिंबितत्वेन चिति औपचारिक प्रयोगस्साङ्मथमते परमतेचौपचारिक: मायावृत्त्याश्रयत्वेन ईक्षितृत्वं सायमने संभवत्येव । अन्यत्र वृत्तिप्रतिबिंबितत्त्वेनौपचारिकत्वेऽपि अत्र इत्यमुपपत्तिरसम्भवत्येवेति निरपेक्षप्रकृत्यर्थस्य मायावृत्तिरूपस्यौपचारिकत्व कथम् ! सर्वेषु सष्टि प्रकरणेषु निर्विशेषावक्षाबाघक्स्य ईक्षितवादेस्सत्वे निर्विशेषमत्र विव- शितमित्युक्तिराप नघटते । एतत्तात्पर्यशैव ईशतिधातुपरितानेक्श्रुत्युपादान माध्यै । ननुचेति । स्वरूपपरिणामाभिप्रायेण - - ·१४४ अशन्दशब्दार्थः तस्य सारूपपूर्वपशितासूचकन्योपपादन च [ईक्षय १.१.५ - - श्रीभाप्यम् लेनोक्तं प्रधानमेव प्रतिपाद्यते । प्रतिक्षादृष्टान्तरूपेणानुमानवेपमेवचेदं वाक्यमिति सच्छ- ब्दवाच्यमानुमानिकमेव-इत्येवंप्राप्तेऽभिधीयते 'ईक्षते शब्दम्' इति। यस्मिन्शन्द एव प्रमाण नभवति, तदशब्दम् आनुमानिकं प्रधानमित्यर्थः । श्रुतप्रकाशिका हेतुत्वेनाभिप्रयन्नाह-जगत्कारणेति । उक्त यायेन श्रुत्यविरोधात् स्मृतिनिरासो नयुक्त इतिभावः, महर्षिणतिपदेन 'ऋषि प्रसूतं कपिलं महान्तम्' इति श्रुतिस्मारिता। हेत्वन्तरमाह-प्रतिज्ञेति । प्रतिशादृष्टान्तयोहेवाक्षेपकायाभिप्रायेणोत्तमनु- मानवेषमेवेति ॥ ननु नकारणविषया प्रतिज्ञा अपित्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानविषया अतोऽनुमानवेषत्वेऽपि न प्रधानकारणस्वसिद्धि रिति न वाच्यम् एकविशानन सर्वविज्ञानप्रतिशायास्सर्वस्यकस्य चानन्यत्वेन निर्वाह्य वादन-यत्वस्य कार्यकारणभावनि बन्धनवाच । प्रधानकारणत्वप्रतिशान पल्तित्वात् अत्राय प्रयोगोऽभिमतो वेदितव्यः जगत् स्वानन्योपादानकं कार्यत्वा द्घटवत् । यद्वा इदजगत् स्वकारणेकज्ञानेन शात भवितुमर्हति कार्यत्वात् एक्मृत्पिण्डाघार घघटादिवदिति पूर्वपक्ष निग मयति इतीति । इतिहेती सुखदु.समोहोन्नेयसत्वरजस्तमोमयस्येदशब्दवाच्यस्य कारणायमेकः पूर्वपक्षहेतुः । कार्यकारणा नन्यवफलभूतमेकविशानेन सर्वविज्ञान प्रतिशानं तदुत्तम्भकम् । अनुमानाकारप्रतीतिश्चान्यो हेतुः ॥ । अस्मिन्पूर्वपक्षे सिद्धान्तस्थापनाय सूत्रस्यावतीर्णत्व दर्शयति । इत्येवंप्राप्तइति । उन्यमानाः विषयसंशयपूर्वपक्षा अस्याधिकरणस्येति ज्ञापनाय पूर्व सूत्रोपादानम् । अस्य राद्धान्तसूत्रःवज्ञापनार्थमक्षरव्याख्यानार्थ चेदानी तदुपादानमिति वैषम्यम्'! शब्दवेद्यतयाऽभिमतस्य कथमशब्दत्वमिति शङ्कायामाह-यस्मिन्निति । अब्बो वायुभज्ञ इतिवदवधारण गर्मितमितिभावः । शन्दैकप्रमाणकत्व नचेत्तन किमन्यत् प्रमाणमित्यवाह-आनुमानिकमिति । तर्हि प्रमाणान्तरप्राप्त शास्त्र न प्रतिपादयतीतिचेन्न । सामान्यतो दृष्टानुमानन कारणमा प्रतिपन्नेऽपि तद्विशेषाणामप्रतिपन्नतया तद्विशिष्टेन रूपेण शास्त्रप्रतिपाद्यत्वात् । अप्राप्तेहि शास्त्रमर्थवत् इति मीमांसकाना मत नतु साक्यानामिति पूर्वपक्षिणोऽभिप्रायः । * तस्यानुपपन्नता च ज्ञापयितुमशब्दशब्दप्रयोगः आनुमानिकत्वमिन्द्रियाणां परमाणूनामप्यविशिष्टमिति तद्व्युदासाथ सौत्र भेकवचनमित्यभिप्रायेणाह-प्रधानमिति । प्रधान कसदनेकेषा कारण परमाणवस्त्वने के सन्तएकस्य कार्यस्य कारण इन्द्रि यापितु महूनि जानकारणानि मत्वर्थकारणानीति तव्यवछेदसिद्धिः । गूढार्थसप्रहः स्वरसम् । एतत्तापर्येणैव न्यायरक्षामणौ, वेदान्तसूत्रमुक्तावल्या च पक्षसाध्यवाचकयोरुभयोरप्यध्याहार उक्तः । अध्याहारा- भावेऽप्युपपत्तिसम्भवे अध्याहारकल्पनमनुचितम् । अशब्द' शन्देन पूर्वपक्षसूचनेन तस्य पक्षसमर्पकत्वमेवोचितम् । यतः जगजन्मादि तत् इत्यस्यानुवृत्ते. उत्तरत्राङ्गीकारेण जगत्कारणमित्ययों लभ्यते इत्यभिप्रेत्य 'अशब्द'शब्द विवृणोति यस्मिशब्दएवेति । अत्र एवकारः अशब्दार्थस्फुटीकरणाय प्रयुक्तः । नतु तदर्थस्याप्यत्र घटकोन, अतएव वेदान्तदीपे मांन्दःप्रमाण यस्य नभवति तदश दमित्येव विवृतम् । प्रमाणमित्यपि यच्छन्दोत्तरविभक्त्यर्थप्रकटीकरणार्यम् ।' अर्थेऽनु• पलव्धे त प्रमाण बादरायणस्थानपेक्षत्वात् । इत्युक्त दिशा 'अतीन्द्रियाणा प्रतीतिरनुमानात्' इति साख्यसम्मतप्रधानप- रत्वमशन्दशब्दस्य । शास्त्रयोनित्वात् इतिसूत्रे शास्त्रयदः अधिशेषनोधनायेति प्रागुत्तम् । अत्र च शब्दशन्दएवा 3 ·ईसय १.१५] सद्विद्याया:प्राधान्यं सदीक्षतेः' इत्यनुवौ बीजम् , 'नाशन्दम्' इत्यत्र अर्थद्वयम् १४५ - . - . श्रीभाष्यम् न तजगत्कारणवादिवाफ्यप्रतिपाद्य मुवप्रकाशिका नेति पदस्य प्रधानस्वरूपप्रतिक्षेपार्थत्यशक्षा व्युदस्यन् वाक्याथै योजयति । नतदिति । धर्मिनिषेधपरत्वेऽपि- शान्त्रस्य वाक्यनिरूपणपरत्वादेतुपदेन धातुम्वरूपोपादानाच, प्रतिपाद्यतावेषेण निषेध्याय विवक्षितमितिभाषः । वाक्यप्र. तिपाद्यत्यामाव: प्रमाणान्तरप्रतिपन्नत्ववाघितल्वाम्या वाक्यस्यान्यपरत्वादा स्यात् योग्यानुपलम्माद्यभावादप्रतिपन्नाकारवैशि. गूढार्थसङ्ग्रहः समित्यान्दशन्दमिति पक्षनिर्देशः । तत्र नैयायिकन ब्रह्मण: अगीकारेण वेदपौरुषेयत्वानुमानमेव ब्रहाणो जगत्कारणत्वा- नमानमपि भवतीति 'जन्मादिसूत्रस्य अनुमानसिद्धजगत्कारणानुवादेन ब्रह्मत्यविधायकत्वेन ब्रहरक्षणपरस्य ' यतो वा' इत्यादिवाक्यार्थस्य प्रतिपादकत्वशङ्कानिरसनार्थजगत्कारणस्य औपनिपदपुरुषरूपतासमर्थन 'शास्त्रयोनित्वात्' इत्यत्र । तेन कारणवाक्यानां प्राधान्य न परसम्मतमहावाक्यानाम् इत्यर्थो योधितो मवति । अत्रतु नैयायिकविवक्षाया असमयः उपादानो- पादेयभावस्य तन्मतेऽनङ्गीकारात् । जगत्कारणस्य शास्त्रयोनि वसिद्धान्तानन्तर नैयायिकमतशङ्काया एवासम्भवात् । इंक्ष- तेरिति हेतुना तन्मतनिरसनालामाच । साख्यैः (भा.प्र.१.सपु.१००-१०१.पु) जगत्कारणस्यानुमानिकत्व तत्वदृष्टि- प्रमादेरागमार्यत्व वेदापौरुयेयावच अभ्युपगम्यते । ' सदेव' इत्यादी अनुवादताऽऽदिवोधकपदाभायेन प्राधान्यात् अस्य खरूपपरिणा-युपादानभूतप्रधानकारणपरत्वे 'यतो वा' इत्यादेरपि तत्परतया अचिद्विलक्षणब्रह्मणि कारणत्वस्यासम्मवेन समन्ययोन सभवतीति शङ्कानिरासक्त्वेन 'ईक्षतेनाशब्दम्' इति शास्त्रोपक्रमे विचारो युक्तः। पादार्थभेदेनान्ययोगव्यव. च्छेदपादे प्रधानकारणत्वाम्युपगमेनात्र तन्निरसनासम्मन इति शङ्काया (च) नावसरः ॥ यद्यपि 'नाचन्दम् ' इति सभभिव्याहारेण अशब्दशब्दार्थस्य नमऽन्वयः प्रतीयते । तत् जगत्कारणमशन्दमि- नम् इति तदर्थोऽपि । तथाऽप्येवमङ्गीकारे नत्र. सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावबोधकतया विशेषधर्मावच्छिन्नम- तियोगिताकबोरस्य विवक्षितस्यासम्भयेन अशब्दशब्दार्थस्यैव पक्षाव प्रतीयते । एवसति ईक्षतरित्यस्य वैयधिकरण्यस्यात् अतः वाक्यपक्षकानुमानमेवात्रविवक्षितमिति भाप्ये इदानीं जगत्कारणवादिवाक्यानामानुमानिकप्रधानप्रतिपादनानहतोच्यते' इत्युपक्रमे 'अत्र सष्टिवाक्यानि न प्रधानप्रतिपादनयोग्यानीत्युच्यते' इत्युपसहारे च एत सूत्रे उक्तम् । 'ईक्षतेर्धातोश्र वणात्' इति वाक्येन ईक्षनेरिति शब्देन सूत्रतः इत्यमाशयस्सू चितः । दीपेतु 'ईक्षतेरितीक्षणधात्वर्थ. ईक्षणम् । 'सदेय सोभ्येदम् ' इति जगत्कारणतया प्रतिपादितान्वयिनः ईक्षणव्यापारामाचेतनमशब्द तत् अपितु सर्वज्ञ सत्यसङ्कल्प ब्रहौव जगत्कारणमिति निश्चीयते' इत्युक्त्या तत् जगत्कारण अशब्दमिन्नमीक्षणवत्यादित्यनुमान सूत्रकाराभिप्रतमिति वोधितम् । पोचाव अशब्दशन्दे शब्दशून्य शब्दावाच्य शब्दताल्पविषय इति बहुर्थप्रतीतावपि 'शास्त्रयोनित्वात् ' 'तत्तुसम- न्त्रयात्' इति स्त्रद्वये तात्पविषयार्थप्रतीत्या अशन्दशन्देऽपि शब्दतापर्याविषयरूपार्थ एव ग्राह्य इति निर्णयेन। सद्विद्यायाक्यस्य प्राधान्येऽपि 'नाशन्दम्' इत्यत्र नमः विशेषधर्मावच्छिन्नामावबोधपरत्वमादरणीयम् । 'सदीक्षतेः' इत्यनुत्ती मूलतु श.माध्ये श्रीभाध्येच सद्विद्यावाक्यव्यतिरित्तेक्षतिधातुघटितवाक्यानामुपादानेन सर्वत्र सच्छन्दाभाव प्रधान व्यावृत्तिबोधश्वतिग्रन्दसत्व 'उस तमादेशमप्रायः येनाश्रुत श्रुतम्' इत्यादिपूर्ववाक्य एव दृष्टान्तानुसारेण साथ सम्मतपारणा:युगदानपूर्वपचयुधिसत्वेन तत्सूचनाभावश्चेत्यादिक बोध्यम् ॥ 19 . .

·१४६ ईक्षतेः' इत्यत्र धात्वर्थविवक्षा मीमासकवैयाकरणसम्मता तदैक्षत' इत्याद्युक्तेक्षणसामान्यपरत्वं च [ईक्षय . श्रीभाष्यम् फुतः? ईक्षतेः-सच्छब्दवाच्यसम्बन्धिव्यापारविशेषाभिधायिन ईक्षतेर्धातोश्रवणात् । तदक्षत बहुस्यां प्रजायेय' (छा.६.२.३) इति ईक्षणक्रियायोगश्चाचेतने प्रधाने नसंभवति । श्रुतप्रकाशिका प्ट्यसद्भावाच, बाधितत्वप्रतिपन्नत्यासम्भवः । अन्यपरत्वंतु पूर्वपक्षयुक्ति भिरेव निरस्तम् । अतो हेतुन सभवतीत्यभिप्रायेण हेत्वाकाक्षा दर्शयति कुतइति । हेतोरसिद्धिमन्यथासिद्धिं च व्युदसितुं व्याचष्टे | सच्छन्दवाच्येति । सच्छन्दवाच्यस बन्धीति * व्यधिकरणासिद्धिव्युदासः । प्रकृतं सदेवहि तदैक्षत' इति तच्छन्देन परामृश्यत इतिभावः । व्यापारवि- शेषशब्देनाभिधायिशब्देन चान्यथासिद्धिव्युदासः । नहि चेतनाचेतनसाधारणं कायौं मुख्यमात्रमीक्षतिधा वभिधेयं अपितु चेतनरूपकर्बसाधारणो व्यापारविशेषः । मच मुख्य संभवति उपचारो युक्तइतिभावः * 'इविश्तपौ धातुनिर्देशे- वक्तव्यौ' इति प्रक्रियया ईक्षतिशब्देन धातूपादानं नार्थोपादानं, * तथासतीक्षितरितिहि वक्तव्य स्यात् । अनेन चशब्दस्य विवक्षितार्थे स्वारस्य सूचितमित्यभिप्रायेणाह--धातोरिति । श्रवणादित्यज्ञानासिद्धिपरिहारः । श्रूयमाणादी- क्षतेरिति * सूत्रविवक्षितम् ; तत्कलिततु षष्ठ्या निष्कृष्य व्याख्यातम् । ईक्षतिशब्देनेक्षणं लक्षितमिति वेदान्तदीपे ध्या ख्यातमर्थस्वारस्याय । अत्र शब्दस्वारस्येन व्यख्यातम् ।। ननु 'तत्तेज ऐक्षत ' 'ता आप ऐक्षन्त' इति वाक्यद्वयगतमीक्षणमचिसंबन्धितया प्रतीयते । 'सेयं देव. तैक्षत' इत्यत्रापीक्षणमचिद्गतमुचित देवताशन्दस्य 'हन्ताहमिमास्तिखो देवताः' इत्यासन्नवाक्यस्यदेवताशब्दविरू- पार्थत्वायोगात् प्रथमेक्षण च सेयमिति सच्छन्दपरामृष्ट सत्सबन्धित्वादचिद्गतमेवैत्याकाङ्क्षायामाह-तदैक्षतेति । चरमवाक्या नुरोधेनोपक्रमस्वारस्यभङ्गो न युक्त इतीद तावदीक्षण मुख्यमितिमावः । धात्यांना क्रियावादचेतनस्य च रियायोगस. म्भवानात्रानुपपत्तिरित्यत्राह-ईक्षणक्रियेति । अय क्रियाविशेषो नसंभवतीत्यर्थः । तत:किमित्यत्राह-अतइति। अतः गूढार्थसंग्रहः ईक्षतेरिति धातुनिर्देशे बीजं सूचयन्नर्थमाह-सच्छन्दवाच्येत्यादिना । ' तदैवत' इत्यादौ तच्छब्दस्य सदेव इत्यत्रोक्त सच्छन्दार्थ एवार्थः । तत्रोक्तैकत्वप्रतिकोटिरूपत्वाद्बहुभवनस्य । 'वाच्ये'त्यनेन सदेवे'त्यत्र वाच्यार्थः यः सवि- शेषपदार्थ: सएव 'तदक्षत' इत्यत्र तच्छब्दे विवक्षितइति बोघनाय ),तेन निर्विशेषस्य नात्र प्रतीतिसंभवः एक अद्विती. यशब्दयोः यथा न निर्विशेषतात्पर्यग्राहकता तथा पूर्वमेवोपपादितम् (६२०-६३७.पु) ॥ ' इतिकर्तव्यताविधेः यजते:पूर्ववत्वम् ' (जै.स्.७.४.१) इत्यत्र यजतेरिति यागविवक्षावत् अत्रापीक्षितधात्वों विवक्षितः । 'रोगाख्याया ण्वुल्बहुलम् ' (पा.सू.३.३.१०८) इतिसूत्रे 'इश्तिी धातुनिर्देशे' इति वार्तिकस्यार्थविव- क्षायामपि प्रवृत्तिः। घात्वर्थनिर्देशेऽप्येतो बाहुलकात्। अतएव ईक्षते शब्दम् ' आहौ प्रभूतादिभ्यः' 'गच्छतोपरदारा- दिभ्यः (पा.सू.७.३.७.सूत्रवार्तिकम् ।) इति प्रयोगारसङ्गच्छन्ते' इत्यत्र उद्योते नागेशेनाभिहिता। अत: भाष्यदीपयो: ईक्ष. तिधातुतदर्थयोरत्राविवक्षितत्वप्रतिपादनं नानुपपन्नम् । तदैक्षत बहुस्याम्' 'सेयं देवतैक्षत' इत्यादौ 'ऐक्षत' इति तिडन्त- धातुः प्रयुक्तः तिङन्तधातुतात्पर्येणैव ईक्षणादित्यनभिधाय ईक्षतेरित्युक्तम् । ईक्षणादित्युत्तौ कृदन्तस्थले सिद्धावस्थापनधा- स्वर्थस्यैव प्रतीतिरस्यात् नतु साध्यावस्थापनस्य । शानादिशब्दवत् नान सिद्धघभित्रोक्ता अपितु साध्यावस्थापनयोधक- स्वमेव विवक्षितम् । साध्यापं च मञ्जूषोत्तदिशा निष्पाद्यत्वमेवेत्यभिप्रेत्य व्यापारविशेषेत्युक्तम् । सन्छन्दवाच्यक: -- . , . .

·ईक्षय १-१.५ ] 'विकारः, नामम्पे' इत्यत्र शब्दभेदः 'ईक्षतेः' इत्यत्रेक्षणकर्तृत्ववेत्येतदुभयं सांख्यपरयोर्नघटते १४७ . 1 . - श्रीमाष्यम् अत ईदृशेक्षणक्षमश्चेतनविशेषस्सर्वशस्सर्वशक्तिः पुरुषोत्तमस्सच्छन्दाभिधेयः । तथा च सर्वेष्वेव सृष्टिप्रकरणेप्वीक्षापूर्विकैव सृष्टि-प्रतीयते । स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति' (ऐ.१.१ २) 'सइमान्लोकानसृजत' ' स ईक्षाञ्चक्रे सप्राणमसृजत '(प्र.६.३.४)इत्यादिषु । ननु च श्रुतप्रकाशिका अचेतनस्यासम्मावितत्वेनेक्षणस्य त्वत्पक्षविरुद्धवादित्यर्थः । ईदृशेक्षणक्षमइति । अनेनाचिघ्यावृत्तिरता ईदृशशब्देन चेतनविशेषशन्देनचेक्षणस्वभावफलिता चेतनमात्रादाप व्यावृत्तिपत्ता यच्चेतनमात्रेऽपि नसंभवति तत्कथमचेतने संभवती तिभावः । तदेक्षत' इति सिद्ध गुणमाह-सर्वज्ञइति । 'बहुस्याम् ' इति फलितमर्थमाह-सर्वशक्तिरिति । चिद- चिट्यावर्तकलिङ्गबलसिद्ध सदिति सामान्यश्रुतेः पर्यवसानस्थल दर्शयति । पुरुषोत्तमइति । सेयं देवता' इति देव- तारान्दोऽपीक्षणविशेषसामाग्छागपशुन्यायेन चानुगृहीतः प्रकरणान्तरोक्तदेवताविशेषविषयइति भावः। सद्विद्यावाक्य. स्योतार्थपरत्वमनेक्श्रुत्यन्तरस्वारस्येनोपपादयति । तथाचेति। नात्र विषयवाक्यतया श्रुत्यन्तरोपादानम् । सर्वेप्येव सर्वे- स्वपि अनेन प्राचुर्यमभिप्रेतम् । ईक्षणस्य गौणत्वाश्रयणे अनेक्श्रुतिस्वारस्यभङ्गप्रसङ्ग इतिभावः। प्रतीयतइति । प्रतीति- सावदविगीतेतिमानः ॥ स्वपक्षसाधकमुक्त्वा पूर्वपक्षयुक्ति परिहर्तु चोद्यमुपक्षिपति । ननुचेति । कार्यकारणयोस्सालक्षण्यं तावदजीकार्य मृत्त कार्यादिषु दर्शनात् । तच्चसालक्षण्यं ब्रह्मणस्त्रिगुणात्मकन्वादियोगेन वा जगतस्तद्विधुरत्वेन वा निर्वाह्यम् । आये शब्दान्तरेण गूढार्थसंग्रहः व्यापारः ज्ञानतद्विशेषवाचिपदसममिव्याहारे वैयाकरणमतवत् नैयायिक्मतेऽपि कर्तृत्वमाश्रयत्वरूपमेव । अमिधायिनइत्य- नेन ईक्षतिघातुवाच्यार्याश्रयत्व प्रधानस्य न सभवतीति सूचितम् ॥ अत्र ईशतेरिति सामान्यनिर्देशेन 'सेयंदेवतक्षत' इत्यादि ईक्षणसामान्यस्यापि सङ्ग्रहः । 'नामरूपे व्याकरवाणि इत्यत्र 'विकारो नघियम्' इति पूर्वप्रयुत्तविकारशब्दस्याने रूपशब्दः प्रयुक्तः। विकारः स्वरूपसङ्कोचविकासात्मकःप- रिणामः । रूपशन्दस्तु तदतिरिक्तपरिणामस्यापि संग्राहकः । तेन दाष्टॉन्तिके अन्तयामित्वपरिणामेन ब्रह्मणः उपादानत्व- संभवस्स् चितः अयमर्थः प्रागेव निरूपितः । ईदृशेक्षणक्षम: चेतनविशेपस्सर्वज्ञइत्यादि । सर्वज्ञत्व सिद्धान्तएव सङ्ग- छते नतु परमत इति पूर्वमेवोपपादितम् । एवं अय्यन्तसारामृतेऽपि । एवमीक्षणकर्तृत्वमपि निर्विशेषे नघटते । यद्यपि 'तदेवत' इत्येतदपि ब्रह्मण्युपपद्यते । स्रष्टव्यालोचनरूपतया वृत्तिप्रतिबिंबितचित्प्रकाशरूपेक्षणे ब्रह्मण: तदवच्छेदक्मायावृ- तितृत्वस्योपचारसंभवाच । यद्यप्येवं धात्वर्थाश्रयत्व तस्कर्तृत्वचेयुभयमप्यौपचारिकमेव । तथाऽपि प्रधानपक्षे निरपेक्ष प्रकृत्यर्यशामुख्यत्वं स्यात् । ततोवरं सापेक्षप्रत्ययार्थस्य अमुख्यत्वप्रकल्पनामिति ' इति न्यायरक्षामणावुतम् । तथापि कामादीनामन्त:करणधर्मव साख्याना परेषा च समम् । प्रमातृत्व च चितः वृत्तिप्रतिविदशायामौपचारिकमित्याप । एवंस्थिते मायावृत्तिप्रतिबिंबितत्वेन चिति औपचारिक प्रयोगस्सामयमत परमतेचौपचारिक: मायावृत्याश्रयत्वेन इशितृत्वं साञ्जयमते संभवत्येव । अन्यत्र वृत्तिप्रतिबिंबितत्वेनौपचारिकत्वेऽपि अब इत्यमुपपत्तिस्सम्भवत्येवेति निरपेक्षप्रवृत्यर्थस्य मायावृत्तिरूपस्यौपचारिकत्व कथम् ! सर्वेषु सृष्टिप्रकरणेषु निर्विशेषाविवक्षावाधक्स्य ईक्षितपादेस्सत्व निर्विशेषमन विव. तिमिन्युक्तिराप नघटते । एतत्तात्पर्येणैव ईक्षतिघाघटितानेक्श्रुत्युशदानं माथ्ये । ननुचेति । स्वरूपपारणामाभिप्रायेण ·१४८ अनिजीक्योरुभयोकरूपेणैव कार्यवम् अभेदव्यपदेशोऽपि नव्यसूत्रार्थानुवादः [ ईक्षत्य १.१५ + - । । - श्रीभाष्यम् कार्यानुगुणेनैय कारणेन भवितव्यम् । सत्यम् । सर्वकार्यानुगुण एव सर्वशस्सर्वशक्तिस्स- त्यसङ्कल्पः पुरुषोत्तमस्सूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरकः। यथाऽऽह--'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च ' (श्वे.६.८) 'यस्सर्वशस्सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तप. (मु.१.१.९) — यस्याव्यक्तं शरीरं यस्याक्षरं शरीरं यस्य मृत्युश्शरीरम् एप सर्पभूतान्त- रात्मा' (सु.७.ख.च.१) इति । तदेतत् 'न विलक्षणत्वात्' (शारी.२.अ.१.पा.४.स) इत्यादिपु प्रतिपादयिप्यते । अत्र सृष्टिवाक्यानि न प्रधानप्रतिपादनयोग्यानीत्युच्यते । वस्तुविरो- श्रुतप्रकाशिका प्रधानाङ्गीकारः, द्वितीये सुखदुःखमोहान्वयाग्रुपलम्भावरोध इतिभावः । परिहरति सत्यमिति । अर्घाङ्गीकारे सत्यशब्द. कार्यानुगुण्यमङ्गीकृतम् नतु प्रधानत्वमिति । सर्वेति । प्रधानस्यैवहि सर्वकार्याननुगुणत्व कार्यानुप्रविष्टचिदपेक्षया तस्स कारणत्वापयिकाकारविरहादिति भावः । कार्यानुगुणनिमित्तोपादानभावसिद्धयर्थं सर्वज्ञसर्वशक्तिपदद्वयम् । तदुभयपलित माह-सत्यसङ्कल्पइति । सर्वशक्तिस्वासङ्कोचान्न तस्य सङ्कल्पप्रतिबन्धसम्भावनेति भावः । विकारादीना सद्वारकत्वसि द्वयर्थ सूक्ष्मेत्यादिपदम् उक्ताकारविरहे कारणत्वायोगात् । तद्वत्त्वे श्रुतिवाक्यानि दर्शयति पराऽस्येति । चिदचितोश्शरी रत्य कथम् १ शरीरत्वे च तद्वत: कर्मवश्यत्वादिदोषरस्यादित्यत्राह-तदेतदिति ॥ 'न विलक्षणत्वात्' इत्यादिसूत्ररेषा सूत्राणा पौनरुत्त्यमाशङ्कयाह-अत्र सृष्टीति । वस्तुविरोधः अर्थसाम• य॑विरोधः । अत्र वाक्यतर्केणार्थनिष्कर्षः तत्रत्वाभिमानिकव्याप्तया माननिबन्धनबाह्यतर्कविमर्शतनिरासमुसेनानिष्कर्षइति भिदेत्यर्थः, एव सत्त्वादिगुणमयस्येदशब्दवाच्यस्य कारणत्व तदुत्तम्भकमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानच परिहतभवति गूढार्थसप्रह ।-सूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरकइति । सूक्ष्मेति कारणावस्थाऽभिप्रायकम् । यादृशावस्थाया साख्यैः प्रधान कारणमि. त्युच्यते तदा प्रधानान्तर्यामित्वास्था ब्रह्मणि वर्तते । यस्यामवस्थाया महदादेः कार्यत्व नदा तदवस्थाऽन्तर्यामित्व ब्रहाणि । एवं जीवस्य शानविकासाऽवस्थायां कार्यत्वे सङ्कुचितशानावस्थजीवान्तयामिणः ब्रह्मण. विकसितज्ञानजीवान्तर्यामित्वेन परिणामेनोपादानत्वमिति सर्वकार्यानुगुण्य ब्रह्मणि सभवत्येव । 'सन्मूलास्सोम्येमास्सर्वा:प्रजाः ऐतदाम्यमिद सर्वम्' इत्यत्र जीवस्यापि विवक्षायाः स्फुटतया ' सदेव सोम्येदमग्र आसीत् । तदैक्षत बहुस्याम् ' इत्यत्रापि जीवधियक्षा निधी यते । एव च प्रधानस्य जीवकार्यानुगुण्य न कथञ्चिदप्यु प्रेक्षितु शक्यमिति भावः ॥ नवीनास्तु 'तत् ब्रहा अशब्द न शब्दावाच्य न ईक्षते: 'परात्पर पुरिशय पुरुषमीक्षते । इत्यादिश्रुतिप्रतिपायेक्षण कर्मत्वात् इति सूतार्थ: 'यतो वाचो निवर्तन्त' इत्यादिश्रुतिमि परब्रह्म अवाच्यामिति निर्विशेषवादिमतनिगमोऽत्राभि- प्रेतः इति वदन्ति ॥ अत्र 'एकलजगजन्मादिकारणत्वेन ब्रीय शास्त्रस्य मुख्यार्थ इत्यभिहितम् । उपक्रमादिमिनिीतस्य मुख्यार्थत्वात् तञ्च वाच्यत्व एव समवतीति । तन्मुख्यतश्शास्त्रयोनित्व विधयः । ब्रह्मणो युक्तमयुक्त वेति सन्देह. वादिविप्रतिपत्तिस्सन्दे हवीजम् ' इति तत्वप्रकाशिकायामुक्तम् । जन्माद्यस्य यतः इति सूत्रोक्तजगत्कारण एव तदित्यनेन परामर्शः । 'यतो वा इमानि भूतानि ' इत्यादिवाक्य वाच्यसमर्पकम् । 'सत्य ज्ञानमनन्तम् । इतितु लक्ष्यसमर्पकम् । 'तत्त्वमसि' इत्यत्र शङ्का- - .

·इश्य १-१.५] नानांतापयालोचनम् १४९ श्रीभाष्यम् धस्तु तत्रैव परिहरिष्यते । यत्तुक्तं प्रतिज्ञादृष्टान्तयोगादनुमानरूपमेवेदं वाक्यम्-इति। तद- सत् ; हेत्यनुपादानात् । येनाश्रुतं श्रुतम्' (छां.६-१.३) इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञाने प्रतिपि- पादयिपिते सर्वात्मना तदसम्भवं मन्यानस्य तत्सम्भवमात्रप्रदर्शनाय हि दृष्टान्तोपादानम् श्रुतप्रकाशिका अथ परोक्त हेवन्तरमनुवदति । यत्तूक्तमिति । तस्यानुपपन्नत्वमाह-तदसदिति । कथमित्यत्राह-हेत्वनुपा दानादिति । वक्तुरनुमानविवक्षाऽस्तिचेत्तत्र प्रधानावयवो हेतुरवश्योपादेयः तदभावान्नतद्विवक्षेति भावः। प्रतिज्ञादृष्टा- न्तान्या हे पापोऽप्ययुक्त इत्याह-येनाश्रुतमिति । अनन्यथासिद्धह्याक्षेपक सर्वप्रमाणसाधारणत्या प्रतिज्ञाऽन्यथासिद्धति सिदकृत्या दृष्टान्तस्य हेवाशेपकत्यायोग उच्यते । न केवलं व्याप्तिप्रदर्शनायैव दृष्टान्तोपन्यासः अपित्वसभयव्यावृत्तिप्र. दर्शनायापि संभवतीत्यन्यथासिद्धत्वात् स नाशेपकइत्यर्थः । सर्वात्मना तदसम्भवमिति । एकपिज्ञानेन * सर्वविज्ञानं गूढार्थसंग्रहः तदादिशब्दाना लक्ष्यार्थविषयकएव मुख्यार्थबोध इति परेषा सिद्धान्तः। एयस्थिते जगत्कारणावाच्याव यदि परसमतं स्यात् तदानीमित्य शङ्का सभावितास्यात् नच तथा पररुच्यते इति कथमिय शङ्का घटते । शवयार्थस्यैव मुख्यत्व नतु रश्यार्थस्येत्यर्थः समन्ययपद एव विवक्षितः । विवरणकारमते परब्रह्मणः वेदान्तवाक्यजन्यवृत्तिविषयायाङ्गीकारेण 'तत्य- मसि' इति वाक्यजन्यसाक्षात्कारविषयत्व संभवत्येवेति 'पुरुषमीक्षते' इत्युत्तेक्षणकर्मत्वस्य समरेन ईक्षतरिति हेतुना अवाच्यत्वनिराकरणं कथम् ? ' अथ क्स्मादुच्यते ब्रह्मेति । वृहन्तोहस्मिन्गुणा' इति श्रुतेः (त.प्र) इति प्रथमसूत्रएवा- दाहरणेन तत्र शक्यार्य एव गुणवतो ब्रह्मपदशक्यत्वस्योक्त्या तेनावाच्यत्वानरासस्सम्भवति । एव बृहति बृह्यरि- तस्मादुच्यते परब्रह्म 'नेतिनेति' इत्यनन्तर 'अथ नामधय सत्यस्य सत्यम्' इति श्रुत्याऽप्यवाच्यत्वनिरसन संभवति 'तत्वोपनिषद पुरुषम् ' इति श्रुतिः उपनिषजन्यसाक्षात्कारविषयत्ये प्रमाणमिति विवरणएवोचम् । एतच्छुत्यर्थमनभि- घाय 'ईक्षतेः' इति वदतः सूत्रकृत: नवीनसमतार्थोऽनभिप्रेतः। एतेन सुधाऽनुसारेण चन्द्रिकाया---' समन्वयात् । इत्यत्र 'सशब्दार्थस्य वाच्यवस्य कास्न्यस्य च इहाश्चिप्य समाधानादनन्तरसङ्गतिः' इत्युक्तिर्निरवकाशा || यद्यपि चन्द्रिकाया- सर्वे बदा.' इत्यादिश्रुत्यादिक्मुदाहृत्य 'तयाऽप्यवाच्यत्वेऽपि श्रुतेरसत्वात् वाच्य वश्रुतिर्वि- शिष्टविषया नतु शुद्धविषयति शङ्खोदयाच न भुन्यादिमात्रेण वाच्यत्वनिश्चय इति स्ने प्रसिद्धश्रुत्यनुग्राहकयायएवोक्तः । अतएव वान्यायस्य श्रुतत्वादित्यर्थस्येक्षतिसूरएव विवक्षितत्वात् ' श्रुतत्वाच ' इति सूत्र तत्परतया भाप्ये नव्याख्यातम्। इन्युक्तम् । अत्र प्रकाश:-'न्यायएवेति । तया च न्यायानुगृहीतया प्रलया वाच्यत्वश्रुत्या अवाच्यत्वश्रुतेर्वाधइतिभावः तथा च ईक्षतेः इत्यस्येक्षतिरूप-यानुगृहीतया श्रुत्या वाच्यत्वादियुक्त भवति' इति । श्रुतिं साक्षादभिधाय तदनुमाह- कन्वेन 'च' शन्देन न्यायो वक्तव्यः । अत्र चशब्दाभावेऽपि वाच्यत्वबोधकपदामावेऽपि एवमर्थस्य सूत्रकृदभिप्रेतन्यंकय ? वाच्यत्वश्रुतिः विशिष्टविषया नतु शुद्धविषयेति चन्द्रिकायामेव शङ्कितुरादायाभिधानेन विशिष्ट शक्तिः शुद्ध रक्षणा। शुद्ध कतिसम्बन्धमादाय लक्षणाऽप्युपपद्यते । ल्क्षणाया अभावऽपि मुप्तोत्थापक्वाक्यवत् साक्षात्कारउपपद्यते । शक्यसम्न- न्धविनाऽपि प्रतिबन्धक्क्षये अन्तःकरणशुद्धया तरचसाक्षाकारः । शक्यसमाधो न रक्षणा अपितु अर्थोपस्थितिरेव लक्षणा इत्यपि कैश्चिदुच्यते । सा रीतिवा आश्रीयते इति परैः बहुप्रकारक्यनेन तन्निरसनयतिरमिन्सूत्रे उत्तरसत्रादौ च नका. । .

·१५० 'गौणश्चेन्नामशब्दात् ' इति सूत्रावतरणाशयः [ ईक्षत्य १.१.५ श्रीभाष्यम् ईक्षत्यादिश्रवणादेवहानुमानगन्धाभावोऽवगतः ॥ अथस्यात्-नचेतनगतंमुस्यमीक्षणमिहोच्यते, अपितु प्रधानगतं गौणमीक्षणम्, 'तत्तेज ऐक्षत--ता आप ऐक्षन्त ' (छा.६.२.३,४) इति गौणेक्षणसाहचर्यात् । भवति चाचेतने- प्वपि चेतनधर्मोपचारः। यथा 'वृष्टिप्रतीक्षादशालयः' 'वर्षेण वीज प्रतिसञ्जहर्ष' (रामा- यणे सुन्दर.२९.सर्ग.६) इति । अतो गौणमीक्षणमितीमामाशङ्कामनुभाप्य परिहरति ६.सू-गौणश्चेन्नात्मशब्दात् (१.१.५) श्रुतप्रकाशिका घवेंक्यादेकाकारान्वयादा वस्न्वन्तरव्यतिरेकाद्वा संभवति, घटपयादिषु त्रेधाऽपि तन्नसम्भवति, घटपटादिषु धयेक्यस्यान्व येनान्यस्माद्ध्यतिरेकेण वा समानाकारयोगस्य चामावादिभावः । अस्तु दृष्टान्तस्यानुमानाङ्गत्ये संभवप्रदर्शनार्यत्वे च सा- धारण्यं तथा सत्यस्तन्मतेऽपि संभव: पाक्षिकस्स्यादित्यत्राह-ईक्षत्यादीति । आदिशब्दैन वक्ष्यमाणहेतयो विवक्षिताः प्रतिज्ञादृष्टान्तयोस्साधारण्येनानुमानत्वं शङ्कितं ईक्षणाद्यसाधारणहेतुसद्भावाच्छङ्काऽपि निरस्तेत्यभिप्रायेणोक्मनुमानगन्धा- भाव इति ॥ उत्तरसूत्रमवतारयितुमीक्षणस्य गौणत्वं शङ्कते-अथ स्यादिति । चेतनगत चेतनत्वानुगुणम् । इहेति । प्रकरण- मालोचनीयमिति भावः । प्रधानगतं * अचेतनत्वानुगुणमित्यर्थः । प्रथमेक्षणस्य तेजःप्रभृतिकार्याचिद्गतत्वायोगात् प्रधा- नशब्दः । हेतुमाह-तत्तेजइति । प्रायदर्शनाय वाक्यद्वयमुपात्तं अग्रथमायन्यायोऽपि बाधकामावे जीवतीति भावः । 'सेयं देवता' इति देवताशब्दोऽपि अनेनैव न्यायेन 'इमास्तिस्रो देवता' इतिवत् आचद्विषयत्वौचित्यानगौणत्व बाधकइति भावः ; गौणप्रयोगं दर्शयति भवतिचेति । ईक्षणतुल्ययोगक्षेमहर्षादिधर्मान्तरसङ्ग्रहाय चेतनधर्मशब्दः । लोके शाने च प्रयोगद्य दर्शितम् । गौणत्वं निगमयनुत्त शङ्कापरिहाराय सूत्रस्यावतीर्णावमाह-अतइति । शताया उसूत्रत्वा- 'भावात् अनुमाध्येत्युक्तम् ६.गौणचेन्नात्मशब्दात् (१.१.५) गूढार्थसंग्रहः ऽपि वर्तते । एवस्थिते न्यायेन स्वाभिप्रेतार्थस्य साधन सूरदभिप्रेतमिन्युक्तिः न विदुपा हृदयङ्गमा । अशन्दसन्दस्य शब्दावाच्यमियोऽपि नव निणे शक्यः । शन्दस्पर्शविहीनं तत् रूगदिभिरसंयुतम् । विगुणं तमगद्योनि' इत्युक्त दिशा शन्दसून्यम् ' शास्त्रयोनित्वात्' इत्यादिसूत्रानुसारेण शब्दतार्याविषयइत्यर्यसमवात् । लक्षणया शन्दगम्यस्य शम्दतात्पर्पविषयावं परैरम्युपगम्यत एय । इक्षरित्यत्र कर्मतासम्बन्धेनेक्षण विवक्षितमित्यत्रापि ननियामक 1 ईक स ततो झाटे युपस्थितः । अत: प्रागुक्तदिया जगकारणविचारपरत्वमेव 'ईक्षते शब्दम्' इति सूत्रस्य युक्तम् ॥ तत्तेज ऐमन इत्यादि । अत्र 'ऐशत' इति गोगनिर्देशदति सिद्धान्तिभिरङ्गीकरणीयम् । तदेक्षन बहुस्याप्रजा. येय' इतिमुतिः । अत्र बहुपदेन तेजोऽपन्नानि विवधितानीति इतिश्रमपालोचनयैव सिद्धयति । एवं च तदैवत' इत्यत्र तच्छन्दार्थस्य तेजआधभिन्नत्वनिधयेन ईशनिधातु!गएवाङ्गीकरणीयइति दिनुराशयः ॥ 1 ·ईक्षस्य १.१-५] 'आत्मशब्दात् ' इत्यत्र परसम्मतार्थत्यं तत्पर्यालोचनं च १५१ श्रीभाप्यम् यदुक्तं-गौणेक्षणसाहचर्यात्सतोऽपीक्षणव्यपदेशस्सर्गनियतपूर्वावस्थाभिमायो गाण इति, तन्न : 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा' (छा.६.८.७) इति सच्छन्दप्रतिपा- दितस्य आत्मशब्देन व्यपदेशात् । एतदुक्तं भवति 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्-स आत्मा (छा.६.८.७) इति चेतनाचेतनप्रपञ्चोद्देशेन सत आत्मत्वोपदेशोऽयं नाचेतने प्रधाने सङ्ग- च्छते इति । अतस्तेजोवन्नानामपि परमात्मैवात्मेति श्रुतप्रकाशिका केन गुणयोगेन गौणत्वमिति शङ्का परिहरन् सूत्रं योजयति यदुक्तमिति । पुल्लिङ्गगौणशब्दविशेष्यः प्रकृत ईक्षतिरि. त्यमिप्रायेणोक्तमीक्षणव्यपदेशइति । गौण ईक्षतिनेंयुक्त विशेष्यप्रतिक्षेपशङ्काव्युदासाय यत्तच्छन्दाम्या विशेषणनिषेधप- रन्येन व्याख्यातम् । यद्गौणत्वमुक्तं तन्नेत्यर्थः । सर्गेति । गौणोऽर्यस्सर्गप्रागवस्था तत्र नियतपूर्व-वरक्षण कार्यानुरूप्यं गुणयोगइत्यर्थः । आमशन्दादिति सौत्रेण पदेनाविशेषेण 'ऐतदात्म्यम्' 'स आत्मा' इति वाक्यद्वयगतात्मशब्दो विवक्षित इत्यभिप्रायेण वाक्यद्वयमुपात्तम् । सच्छब्दप्रतिपादितस्येति । ऐतदात्म्यामित्यत्र एतच्छन्दस्य आत्मेत्यत्र स इति पदस्य च प्रकृतपरामर्शित्वादितिभावः। आत्मशब्दोऽपि मृदात्मकोघट: घटस्य मृदात्मेतिवत् स्वरूपानतिरिक्तार्थरस्या- दित्यवाह-एतदुक्तमिति । चेतनाचेतनप्रपञ्चोद्देशेनेति । 'इदंसर्वम्' इति सर्वश दासकोचस्य स्वतःपासवात् 'सन्मूलास्सर्वाःप्रजाः' इति पूर्ववाक्येकार्थ्यात् ' इदंसर्यमसृजत ' 'सच्चत्यच्चाभवत् ' 'विज्ञानंचाविज्ञानं च' इति श्रुत्यन्तरेकाऱ्यांच, सर्वशब्दःचिदचिदात्मकजगद्गोचरइतिभावः । नाचेतनइति । नहि चेतनस्या चेतनस्वरूपैक्य संमवतीत्यर्थः ।। - एवं गौणेक्षणसाहचर्यमभ्युपगम्य दूषणमुक्तम् । अथ तदेव नास्तीत्याह-अतइति । अतः चिदचिदात्मकप्रप- यस्यात्मत्वादित्यर्थः । किमर्थमीक्षणोपदेशरहितस्यान्नस्योपादानम् , उच्यते-ईक्षणोपदेशविरहनिबन्धनाब्रह्मात्मकत्वशङ्कानि- राकरणार्यम् । अन्यथा सर्वस्य कार्यस्य ब्रझात्मकत्वानवगमादिद सदिति सामानाधिकरण्यायोग्यत्वेनै कविज्ञानेन सर्ववि. गूढार्थसंग्रहः ईक्षणव्यपदेशइति । ईक्षणबोधकः ईक्षतिघातुरित्यर्थः । दीपसारयोः 'ईक्षतिःगौण' इत्येवोक्तेः । धात्वर्थपरिशीलने- नैव मुख्यत्व गौणत्वविभागनिर्णयो भवतीत्यभिप्रेत्य ईक्षणव्यपदेश इत्युक्तम् । पौ: 'आत्मशब्दात् ' इत्यत्र आत्मशब्दः खरूपवचनः धर्मपर: स्वरूपत्वप्रतिपादकशन्दात् ' इत्येकोऽर्थः । 'सेय देवतैक्षत अनेन जीवनामना' इत्यत्र तत्व मसि' इत्यत्र च जीवस्य सत्स्वरूपत्व प्रतिपादितत् । 'ऐतदाम्यभिद सर्व तत्सत्य स आत्मा' इत्यत्र आत्मनः चेत- नत्वं प्रतिपादितमिति 'आत्मशन्दात् ' इत्यस्य चेतनत्वप्रतिपादकशब्दात् इत्यन्योऽप्यर्थ इत्यभिहितम् । तत्र तदैक्षत बहुस्या प्रजायेय' इत्यत्रेक्षते: गौणत्वशङ्काया निरासः तद्वाक्यार्यानुरोधेनैव 'आत्मशन्दात् ' इत्यत्र विवक्षितइति व्यासा रायः स्फुटं प्रतीयते । ऐतदात्म्यमिद सर्वे तत्सत्यं स आमा' इत्युपसहारे सर्वशन्दः 'बहुस्याम् ' इत्यत्र बहुशन्दश्च- कार्यकः । तत्र सर्वस्य एतदात्मकत्वमुक्तम् । 'ऐतदात्म्यम् ' इत्यत्र 'एषः आत्मा यस्य तत् एतदात्म एतदात्मैवैतदात्म्य स्वाय ध्यन् विवक्षित' इत्यर्थः जिज्ञासाऽधिकरण एव निरूपितः । अत्र ब्रह्मविद्याऽऽभरणपर्यालोचनं तत्रैव कृतम् ।- 'ऐतदात्म्यम् इत्येतदकात्मशन्दः ‘सआमा' इत्यत्रामशब्द कार्यकः । 'दैवत' इत्यत्र नपुसकलिङ्गतच्छन्द- .

·१५२ तेजआदिवत् जीवस्य ब्रह्मकायत्वेनैकरीतिरेव युक्ता नतु परसम्मतार्थद्वयम् [ईक्षत्य १-१-५ . श्रीभाष्यम् तेज प्रभृतयोऽपि शन्दाः श्रुतप्रकाशिका शानप्रतिज्ञान नघटेत । अतस्तदुपादानेन प्रतिज्ञासिद्धयौपयिक्मनुप्रवेशश्रुतिसिद्धमन्नस्य ब्रह्मात्मकत्वमिहानुषङ्गिक दर्शि- तम् । नहि किंचिदप्यतदा मकमिति अपिशब्दामिप्रायः * अतदात्मकत्वेन त्वदमिमतानामपीति वा । यदाश्रयतया प्रय- ममीक्षण मुख्य सएवेत्येवकाराभिप्रायः । तेजःप्रभृतयोऽपीति । सच्छन्दवदित्यपिशब्दस्य भावः । लोके तेजःप्रभृतिमात्र गूढार्थसंग्रहः निर्दिष्टाय: ' तत्त्वमसि' इत्यत्र नपुसकतच्छब्देनोक्तः । 'बहुस्याम्' इत्यत्र तेजआदिवत् जीवोऽपि विवक्षितः । तेषा खल्वेषा भूताना त्रीण्येव बीजानि भवन्ति आण्डज जीवजमुद्भिाचेति' इत्यत्र इतराविशेषेण जीवजमित्युक्तेः। 'ऐतदार रम्यमिदं सर्वम्' इत्यत्र सर्वशब्दे तेजोजीवादि सर्वे विवक्षितम् । तापूर्व ' सन्मूलास्सोभ्यमास्सर्वा प्रजाः ' (छा.६.८. ४) इति द्विवारमभ्यस्तवाक्ये ' एवमेव सलु सोम्येमारसा प्रजास्सति संपद्य नविदुः । (६.९.२) 'एवमेव खलु सोम्ये मारसर्वाःप्रजासत आगत्य नविदुः' (६.१०.२) इत्येत्रव प्रजाशब्दस्य जीवपरत्वात् । एवच तत्वमसि' इत्यत्रोपप्रमो पसहारानुरोधेन श्वेतकेतुरपि सर्पशब्दान्तःपात्येव । तेन श्वेतस्तो परमात्मा मकवेनेवाभेदव्यपदेश इति उपसहारे निणी- यते । तेन 'बहुस्याम् ' इत्युपक्रमेऽपि तदात्मकत्वेनैव बहमेदः । 'अनेन जीवनात्मना' इत्यत्रापि उपसहारे जीवस्य परमात्मामक वाभिधानेन तदनुसारेणात्मशब्दार्थो निर्णयः । तत्तेज ऐक्षत' इत्यत्र जशब्दे परमामयिवशायास. राप सिद्धान्तिभिरेषितव्यत्वात् । तत्र परैः 'तेजोरूपसस्थित सदैक्षतेत्यर्थः' (श.उ.मा) 'तेज:पदेन तदपिठान सलक्ष्यते' (रत्नप्रभा) 'तेजआयवच्छिन्न ब्रह्मैव प्रतिपाद्यमिति ' (ब्रह्मविद्याऽऽभरणे) इतिचोक्तम् । तेषा सल्वेषा भूतानाम् इति प्राक् (जि.अ.९२४.पु) उदाहत (श.उ.मा, आ.गी.टी) वाक्यानुसारेण शरीरसंबद्धजीवाना ब्रह्मकार्यत्वस्य विवक्षि ततया 'अनेन जीवेन ' इत्यत्र 'अनेन ' इत्यनेन तेजआदिवत् ब्रह्मकार्यत्वस्य जीवेऽपि प्रतीत्या जीवस्यापि तेजआदि. तुल्यत्वमेव ।। एवं च तेजोवत् जीवस्य ब्रह्मकार्यताया. परेषामपि समततया तेजआदिशन्दाना जीवदान्दस्यकरीत्येव ब्राधि- कयौचित्ये तत्परित्यज्य भिन्नरूपेण आत्मश दतात्पर्यकल्पन परेषामनादरणीयम् । परमतेऽपि जीवनात्मना' इतिशब्द दयस्य लक्ष्यार्थपरत्वएवाभेदसङ्गतिः । परसमतल्ल्यार्थपरत्वं गमक नास्ति । 'पा बल्वषा भूतानाम् ' इति पूर्वयाक्ये जीवशन्दप्रयोगः अनेन नौवेन ' इत्या जीवश दतात्पर्यनिर्णयार्थइति 'अनेन ' इत्यनेन सूचितम् । तदपि नघटते । 'विकारो नामधेयम् । इत्यत्र प्रयुक्तविकारमान्द परित्यज्य रूपश-दोपादान परमते विफलम् । “ऐतदात्म्यम्' इल्ल पा मन्शन्दः उपयोरेकरूणाभदानायकः । 'यतो वा इमानि भूतानि ' इति श्रुतावपि ब्रह्मादिजीवाना परनमार्यत्व परैरुपनिषद्भाष्य एव व्यच मुक्तम् । एव च अस्यामाप शुतो अचिजीवयो: एकरीन्याऽभेदस्व विवक्षित-येन तस्वमसि इत्यत्रापि अचिदेवाभेदव्यपदेश । श्वेतकेतोरापि सन्तिःपाति यात् । 'ऐतदात्म्यम् ' इत्येततक्यसहमविनैव तत्वमा इति वास्यस्य नवकृत्योऽभ्यासात् 'आमादात्' इत्यस्य एवमाशयनिर्णयो युक्तः। जीवमनु परमामप्रवेशस्याभिषा. मेन 'सेय देवा' इत्यत्र तसदस्य तमादेशम्' इत्ययो देशदायप्रशस्तिपरत्वेन 'अन्त.प्रविष्टश्शाता जना नासया मा ' इति भुत्यन्तरानुसारेण च 'सिंहेन भन्या यह जो मयाऽत्ता:' सादिवत् जीयन इति जीपशरीरको कम् । आ मन्शदाय: पूर्वमेव निरूपितः ॥ तेज:प्रभृतयो:पि शब्दाइति । 'यपि सामूतिरलसमधिकरणे . . .

·प्रत्य १.१..] 'इसरि ति सूत्रस्य नन्यसम्मतार्थतत्यर्यालोचनं च - - । गूढार्थसङ्ग्रहः आदिसाष्टः त्रिवृत्करणमित्यादिकच अण्डोत्पत्तेः प्राकालिकम् । तदावे जीवस्य शरीरसन-धो नास्ति । नामरुपच्याकरणमपि विकरणानन्तरकारिकमित्येव प्रतीयते । अयमर्थ: सशामूर्तिक्लप्तयधिकरणमाप्ये स्फुट वक्ष्यते । तथाऽपि तमि. बामणाद्युत्तार्थ एव नामरूपव्याकरण तो विवधितः । त्रिवृत्कृततेजोऽबनाना नामरूपव्याकरणश्रुतौ विवक्षा संमवति । 'तपा सल्या भूतानाम्' त्या निवृत्तनाना विवक्षा स्फुय इत्यत्रिवृत्ताना त्रिवृत्कृतानाच भूतानामेक्तयाअन्तर्यामिवाझ. जागभिसंघानेन च इस्थमुक्तिः । किच सारे समानप्रकरणस्थायाः सोऽकामपत बहुस्यां प्रजायेय' इत्यादितत्तरीयश्रुतेरुदा- हरणेन तत्र सृष्टवस्तुसामान्येऽनुप्रवेशस्यामेदप्रयोजक्स्य स्फुटतया तेजआदिशन्दानामपि परमा मपराय सिद्धयतिध्येयम् नवीनास्तु 'नच गौण आत्मा दृश्यो वाच्यश्च । न निर्गुणइति युक्तम् आत्मशब्दात् 'योगुणैरसर्यता हान: यश्च दोपविनितः । हेयोपादेयरहितः सआत्मेत्यभिधीयते ॥' नच मुल्ये संभवति अमुख्यं युज्यते' इतिभाष्ये 'यत ईक्षति मुतो जीराख्यो गौण आत्मा दृश्य उच्यते' इत्यादि तत्वप्रकाशिकाया, द्वितीयसू 'आमन्येवात्मानं पश्येत् । इत्यादी 'आत्मा न गोग: आमशन्दात् ' इति आत्मशब्दसामानाधिकरण्याय 'गौणश्चेत् ' इति पुल्लिङ्गानिर्देशः । ईक्षतेरिति न धातुनिर्देशः किंतु तदर्थस्येति बदतः गौणश्चेति पुलिङ्ग लिष्टम् ईक्षणस्य पुल्लिङ्गनिर्देशात् । ईक्षतरित्यस्य शन्दबासाघ कतया शानकर्मवस्यैव विपक्षणीयत्वात् । तस्य 'आत्मन्येव' इति वाक्येष्वपि सत्त्वेन तपामापि भाष्ये 'ईक्षति'सूत्र उदा- इतन्वात् , (चन्द्रिकाया) इत्यादिक्रमेण द्वितीयसूत्रार्थ वदन्ति । अत्र 'बृहन्तोगस्मिन्गुणाः' इति श्रुत्या गुणपूर्ण ब्रीय ब्रह्मरान्दमुख्यार्थ: नतु जीवादिरिति नवीनैः पूर्वमुक्तम् । नच मुख्य संभवत्यमुख्य युज्यते' इति भाष्यवाक्येन गौण- शब्दः अमुख्यपर इति प्रतीयते । गौणशब्दस्य निर्गुणशन्दप्रतिकोटितया लोके न प्रसिद्धिः । योगुणैस्सर्वतो हीनः' इति वचने गुणदोषसामान्यशून्यत्यमेव प्रतिपाद्यते । नतु सत्वादिगुणशून्यत्वम् तन्य परमते प्रसिद्धम् । पूर्व विशि- एश्य वाच्यत्व शुद्धस्य लक्ष्यत्वमिति शङ्कितुस्तात्पर्यस्य नवीने रुतया ईशस्य गुणवत्व वाच्यत्वंचेति परसिद्धान्तेन जीवस्य गुणयत्व नवितुमर्हम् । गोगशब्दस्य गुणिवाचकत्वमाप लेके न प्रसिद्धम् । 'गुणी' इत्यनिर्देशेन गौण इत्यत्र गुण. पाव नविवचितम् । तदर्थस्य विवक्षितावे · श्रुतत्याच' इति सूत्रे ‘एको देवः-साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च (वे. ६) इति श्रुतेः भाष्ये उदाहरिष्यमाणतया तस्या.पूर्व परत्र च गुणिशन्दस्य सत्त्वेन सूत्रे तानिर्देश एवर्तव्यस्स्यात् निर्गु गशब्दे गुणसामान्यान्यबोधके 'आत्म' शन्दमात्रण सत्यादिगुणशू यइत्यर्थः कथ सिद्धयति ? आत्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभू- ताना गुणाना नवीनेपि त्यागायोगेन गुणवानवा-य: अपितु निर्गुण इत्यर्थः कथ घटते ? अत: गौणमुख्यश-दयो.सर्व- दर्शनेषु कोटिप्रतिकोटिमावानीकारेण ईक्षतिः । न गौणः किंतु मुख्यइत्येवार्यों युक्तः। 'ईक्षतेः' इति निर्देशे बीज मागेव प्रदर्शितम् । ईक्षतिघटितवाक्योत्तर उपक्रमोपसहारयोरामशब्दो वर्तत इति न नवीनमतबदुपनिषद-तरगवेषणकृत. . मस्वारस्यमपि यतते ।। . . अत्र 'सच्छन्दामिहिते ईक्षितरि' 'ऐतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्य स आत्मा' इति श्रूयमाणात् चेतनवाचिन:- आमचन्दात् । इति दीपसूक्तिः । अयमाशय: ' तदैक्षत बहुस्या प्रजायेय' इत्यत्र बभेदकमरेवणकर्ता यउक्तः सएव 'ऐतदात्म्यमिद सर्वम् ' इत्यत्र सर्वस्यात्मत्वेनाभिहितः । आत्मशब्दश्चान्तर्यामिब्राह्मणे 'सत आत्माऽन्तर्यामी''एप तात्माऽन्तर्यामी' अन्तःप्रविष्टश्शास्ता जनानासर्वात्मा' इत्यत्र चेतनाचेतनोमयान्त.प्रवेशपूर्वकनियमनकर्तरि प्र सिद्धः । प्रधानस्य एतदात्मत्व न सभवतीति || 'सन्धोऽस्युनतमादेशमप्रायः' इत्युपक्रमे प्रष्टव्यत्वेनोपदेशयोग्यत्वमभिधाय श्वेतकेतुप्रति स्वयमुपदिशता पित्रा 20 ·तेजआदिशब्दाना परमात्मपर्यन्तत्वम् 'तनिष्ठस्यति सूत्रावतरण च [ ईक्षत्य ११५ १५४ - श्रीमाष्यम् परमात्मनएव वाचका । तथा हि 'हन्ताहमिमास्तिम्रो देवता अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्र- विश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छा.६.३.२) इति परमात्मानुप्रवेशादेव तेजःप्रभृतीनां वस्तुत्वं तत्तनाममाफ्त्वञ्चति 'तत्तेज ऐक्षत ताआप पेक्षन्त' (छा.६.२.३–४) इत्यपि मुख्य एवेक्षणव्यपदेश । अतस्साहचर्यादपि तदैक्षत', इत्यत्र गौणत्वाशङ्का दूरोत्सा- रितेति सूत्रामिप्रायः॥ इतश्च नप्रधानं सच्छब्दप्रतिपाद्यम् श्रुतप्रकाशिका परत्वे व्युत्पन्ना अपीति वा परमात्मनएवेति । विशेष्यतया प्राधान्येन प्रतिपाद्यः परमात्मैव तेजःप्रभृतयस्तु द्वारमात्रमिति भावः । परमात्मवाचिवमुपपादयनि तथाहीति । वस्तुत्य तद्रूपवत्त्व तेजसो वस्तुत्वं तेजस्व अपा वस्तुल्वमत्व पृथिव्या वस्तुत्व पृथिवी.व देवमनुष्यादीना वस्तुत्य देवत्वमनुष्यवादिक तत्तदयस्थाभाक्त्वमित्यर्थः । नाममाक्त्वं नामवाच्यत्यम् ॥ ननु कथ परस्य नामव्याकर्तृत्वश्रवणान्नामयाच्यत्वसिद्धिः १ उच्यते 'तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियते' इति समान वाक्ये व्याकृतत्त्वश्रवणात् । नाम्ना विशेषितन्वहि नामरूपव्याकृतत्वम् । नामविशेषितत्व च नामवाच्यवरूपमिति प्रति द्धम् नतु तदुत्पादकत्वमात्र, नह्याकाशस्य वा मातापित्रादेवी देवदत्तादिनामविशेषितत्वप्रसिद्धिः। अतो नामव्याकृतत्य नामवाच्यत्वम् । अतस्तदैकार्थ्यादिहापि नामवाच्यत्व विवक्षितम् । ‘वचसा वाच्यमुत्तमम् ' इति चायमर्थ उच्यते, एवं तेज:प्रभृतिशब्दाना परमात्मवाचित्वोपपादनफलमाह-इतितत्तेन ऐक्षतेति । इतिशब्दो हेतुपरः । मुख्यत्वफलमाह- अतइति । अशिन्दो गौणत्वशङ्काहेतुसमुच्चयपरः । इदशब्दवाच्यजगत्कारणत्वादिना गौणत्वशङ्का परिहता गौणेक्षणसा हचांच गौणत्वशङ्का निरस्तेत्यर्थः । यद्वा स्वन्मतमाघकादपि त्वन्मतं निरस्तमिति भावः । दूरोत्सारितेति । गौसाह- चर्यसत्यपि सर्वशब्दत प्रतिसबन्धिवाचकात्मश-दस्वारस्येन 'देक्षत' इत्यत्र गौणत्वाशड्डोत्सारिता गौणसाहचर्यासिद्धया दूरोत्सारितेत्यर्थः । गोणेक्षणसाहचर्येसत्यपि आत्मसन्दात् प्रथमेक्षणमगौण, आत्मशब्दादेव गौणेक्षणसाहचर्यमसिदचेत्यर्थ दय कथमेकेन वाक्येनोच्यत इत्यत्राह-इतिसूत्राभिप्रायइति । प्रतिसादृष्टान्तयोहेंत्वनाक्षेपकत्वं मुख्यामुख्यार्थानुमाह. फेषु मुख्यानुग्राहकस्यानुरोद्धव्यत्व चास्मिनधिकरणे व्युपाद्यमिति सूत्रद्वये स्पष्टम् ॥ अवान्तरसाध्यविषयत्वशङ्का व्युदस्य नुत्तरसूत्रमवतारयति-इतश्चेति । . कारणत्वोपरिवेक्षणधर्मनिरूपणेन परमा- मत्व सतस्समर्थितम् अथ 'कारणंतु ध्येयः' इति कारणवस्त्वसाधारणमोक्षप्रदत्वधर्मेण परमात्मत्वं साध्यतइतिसङ्गतिः गूढार्थसंग्रहः 'आचार्यवान्पुरुषो वेद ' इत्युपसहारे आचार्योपदेशेनैव ज्ञेयत्वं प्रतिपादितम् । सच प्रशासिता बहुमवनमीक्षिता व आत्मा पूर्वप्रस्तुतः सर्वान्तर्यामी 'आचार्यवान् पुरुषो वेद' इत्यत्र वेद्यत्वेन विवाक्षितः। 'आचार्यादेव विदिता विद्या सापिष्ठ प्रापत् इति (डां.४.९.३) 'आचार्यस्तुने गतिवत्ता' (४.१४.१) इत्यत्र आचार्यस्य प्राक् यन्महत्वमुक्कं तदत्राप्य. नुसन्धेयम् । 'आमस्य प्रमु कारयितारं नापश्यत् गुणोपेरुह्यमानः' इति (जि.अ.७७२.३) उदाहतधन्युक्तदिशा- अन्तमिवासणे 'नान्योऽनोऽस्ति द्रष्टा' इत्यत्र नियन्तुनियन्वन्तर निषिध्यत इति प्रतिकारसमतार्थ परित्यज्य एकाम पसराव संमत इति वदतां एत सण्डायपरिशीलने शुद्धचितः शेयत्वमपि नघटते । एरामुपामे स्वरूपपरिणामस्व Cera ·ईश्चत्य १-१-५] आचार्यवान्-वेद ' इत्युक्त शिवात्मशानवान् तनिष्ठः एवमुक्त्या ज्ञानस्योपासनरूपत्वम् १५५ श्रीभाष्यम् सू-७ तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् (१.१.५) श्रुतप्रकाशिका सू-७ तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् (१.१.५) - . तस्य तावत्' इति श्रुतौ तस्येति पदस्य व्याख्यानं सूत्रे तनिष्ठस्येति पदमिति दर्शयंस्तच्छन्दनिष्ठाशन्दयोरथै विकृ. गूढार्यसंग्रहः तिपादनेन दान्तिकस्यापि स्वरूपपरिणामवतः शानमेवोपसहारे विवक्षितमित्यपि नसभवतीत्याह-तन्निष्ठस्य मोक्षोपदे- शादिति । उपक्रमे दृष्टान्तो कार्यस्य सदेव सोम्येदमन आसीत् । इत्यत्र दान्तिके निरूपणमिति प्रागेव निरूपितम् 'यथा सोग्यकेन सर्वे मृण्मयं विशातस्यात् । इत्यादिवाक्ये सर्वकार्याभेदः कारणे प्रदर्शितः । ' तदैक्षत बहुस्याम- नायेय ' इत्पादावपि दार्शन्तिके सर्वकार्याभेदः तदीक्षणमुसेन निरूप्यत इति स्फुटम् । एवस्थिते ' तमादेशम् । 'सदेव' तदेशन ' 'ऐतदाम्यमिद सर्वम् 'सआत्मा' इत्यत्र आदेष्टा बहुमवनेक्षणकर्ता आत्मा यः तस्य शानमेव ' आचार्य बान्पुरुषो वेद ' इत्यत्र विवक्षितम् । एवं च पूर्वस्त्रोक्तदिशा बहुभवनेक्षणकर्तृ आत्मत्वस्य प्रधाने यदाऽसभवः तदा आचार्यवान्पुरुषो वेद ' इत्यत्र तस्य शेयत्वेऽपि तात्पर्य न समवति । अय च श्रुतिक्रमः-' यथा सोम्य पुरुष गधा- रेभ्योऽमिनदाशमानीय त ततोऽतिजने विसृजेत् स यथा तत्र प्राड्बोदड्वाऽधराड्वा प्रत्यड्वा प्रध्मायीताभिनदाक्ष आनीतोऽमिनदाक्षो विसृष्टः ॥ १॥ तस्य यथाऽभिनहन प्रमुच्य प्रब्रूयादेतादिश गन्धाराएता दिश प्रजेति स ग्रामा. दाम पृच्छन् पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसोत एवमेवाहाचार्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरंयावन्नविमोक्ष्ये अथसंपत्स्य इति ' (छां.६.१४.१,२) इति । अत्र सूत्रे तनिष्ठस्य इति तस्य तावदेव चिरम्' इति श्रुतौ तच्छन्दतात्पर्येण प्रयुक्तम् । अत्र स्त्रे 'सन्निष्ठस्य इत्पनभिधाय सन्निष्ठस्य इत्युक्तिः उक्तदिशा 'उत तमादेशमप्रायः' इत्यत्र स्वरूपपरिणामिकारणबोधनमुसेन पूर्वपक्ष- सूचनार्थ 'तमादेशमप्रायः । तदक्षत बहुस्याम्' 'सेय देवतेक्षत' इत्यत्र त्छन्टानामेकार्थकत्वबोधनमुखेन सिद्धान्त चनार्थ च । तमादेशम् । इत्युपक्रमोके दान्तिके ' तदक्षत बहुस्याम् ' 'सेय देवतैक्षत ' इति वाक्यदयनव कार्य कारणयोरमेदनिर्धारणेन स्वरूपपरिणामिकारण नात्र विवक्षितम्। 'तत्वमसि' इत्यत्र उपप्रमोक्तबहझेदवदेवामदो विवक्षितः उपक्रमोपसहारयोःसर्वत्रावस्थाभेदेऽपि धर्येक्येनेवाभेदव्यपदेशः एकरूप इति सिद्धान्तस्यैव युक्तत्त्वात् । परमते दृष्टान्ते कारणव्यतिरेकेण कार्य नास्ति । ऐतदात्म्यमिद सर्वम् ' इत्यत्र वाघायां सामानाधिकरण्य ' तत्त्वमसि ' इत्यत्रासण्डार्थ सामानाधिकरण्यमित्यनेकप्रकार कल्पन भुतितात्पर्याननुगुणमित्येतेन बोधितम् । श्रुतौ पूर्वतच्छब्दसामान्यविवक्षितार्थज्ञानिता.प. यक तस्येति । सूत्रे तच्छन्दः बहुमवनेक्षित्रात्मशब्दार्थ परामृशति । तस्यैव पूर्वसूत्रप्रस्तुनत्वात् । 'आचार्यवान्पुरुषोवेद इत्यत्र वेदनवतः मोशोत्या तनिष्ठस्य इत्यत्र इक्षितृपुरुष आत्मज्ञानवानेव विवक्षित. । तज्ज्ञस्येत्यनभिघाय तन्निष्टस्ये. युक्तिः आचार्यवान्पुरुषो वेद ' इत्यत्र वेदन उपासनरूपमेवेति व्यञ्जनाय ' यावश्वविमोक्ष्ये' इत्यनेन प्रारम्धकर्ममोक्ष- मालपर्यन्त ज्ञानसत्ताप्रतीत्या वेदनमपासनरूपमेव विवक्षितमिति सूत्रकाराशयः । अयमर्थ; ' भोगेनवितरे क्षपयित्वाऽथ - ·१५६ जगत्कारणस्यक्षितुः उपासकस्य राजकुमारनयेन उपास्यस्यैव प्राप्यत्व सूत्रे विवक्षितम् ( ईक्षय १-१.५ . . श्रीमाष्यम् मुमुक्षोइश्वेतकेतोः 'तत्त्वमसि' (छां.६.८.७) इति सदात्मकत्वानुसन्धानमुपदिश्य तन्नि- श्रुवप्रकाशिका ण्वन्सूत्रार्थमाह-मुमुक्षोरिति । अर्वाचीनफ्लकदृष्टिविघिसंभवात् चेतने कृत्स्नजगदुपादानतयोत्कृष्टप्रधानदृष्टिविधिरिय मिति शङ्का मुमुक्षोरितिपदेन व्युदस्ता । तत्त्वमसीति सदात्मकत्वानुसन्धानमुपदिश्यति । सदात्मकत्वोपदेशवाक्य गतस्तच्छन्दः प्रकृतसद्विषय इति ज्ञानपरस्सूने तच्छन्द इत्यभिप्रायेण सदात्मक्त्वेत्युक्तम् । अनुसन्धानशब्देन निष्टाश. ब्दार्थ उक्तः ॥ गूढार्थसंग्रहः संपत्स्यते' इति सूत्रेऽपि स्फुटीकरिष्यते ॥ तत्सूत्रे वेदान्तदीपे-' यावन्नविमोक्ष्य' इत्यत्र संपत्तिप्रतिबन्धकपुण्यपापकर्मसामान्यक्षयः विवक्षित इति स्फुटम् । अत्र श्रुतौ ज्ञानवतः बन्धविमोचनान्तर देशाद्देशान्तरगमनस्य दृष्टान्ते प्रतिपादनेनानन्तरसण्टे 'वाङ्मनसि संपर्यत' इत्याद्युक्त्या अत्रापि देशाद्देशान्तरगमनं विवक्षितमिति तात्पर्येण 'अथ' शब्दः । आनन्तयं च व्यवधानसहमिति उका न्तिगतिपादाम्या सूत्रकारः स्थापयिष्यति । सपत्तिप्रतिबन्धकसामान्यक्षयस्य गतिमन्तरा असम्भवात् इत्यादिक चतुर्था- ध्याये व्यक्तीभविष्यति । 'पुरुष सोम्योत हस्वगृहीतमानयन्त्यपहा(स्तेयमकार्षीपरशुमस्मै तपतेति सयदि तस्य कर्ताम• वति ततएवातमात्मानं कुरुते सोऽनृताभिसन्धोऽन्तेनात्मानमन्तर्घाय परशुतप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यतेऽथ हन्यते ॥ १॥ अथ यदि तस्याः अकर्ता भवति ततएव सत्यमामानं कुरुते समत्याभिसन्धः सत्येनामानमन्तय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति सनदह्यतेऽय मुच्यते । सयथा तत्र नदघेतेतदाम्यमिदं सर्वम्' (छां.१६.१,२,३) इत्यादियाक्यं जीवान्तर्यामिस्तेयाना- भिसन्धिविषयम् । बहुभवनमीक्षितः जीवस्याप्यन्तर्यामिणः 'आचार्यवान्पुरुषो वैद' इत्यत्र विवक्षितत्वेन 'तत्त्वमसि- श्वनकेतो' इत्यत्रापि श्वेतकेतोः 'ऐतदात्म्यमिद सर्वम्' इत्यत्रोक्तसर्वान्ताम्यात्मकत्वमेव विवक्षितमिति निर्णीयते । हन्ता. हमिमाः' इत्यत्र सृष्टेर्दयामूलकत्वं विवक्षितमिति मैत्रायणीयश्रुत्युत्तार्थस्य अत्रापि विवर्तितत्वेन उभयौरक्यशानवान्चौरः अमृताभिसन्धिः' इति निश्चयसम्भवात् । एतेनार परसम्मतार्थः (शं.मा) नघटत इति सिद्धम् । राजकुमारनयोपि वि. द्धान्त एवानुकूल इति प्रागेर निरूपितम् ॥ नवीनैरपि 'उक्त च विष्णुतत्त्वनिर्णये 'घातयन्तिीह राजानी राजाऽहमिति वदन्तम् , ददीत न सर्वमभिप्रेत गुणो स्कर वदतः' इत्यायुक्तम् । 'तत्त्वमसि' इत्यत्राप्यन्तर्यामिणः विवक्षित वस्य प्रागेव बहुषु स्थलेपु निर्णयेन 'दामुपां' इति ऋग्मेदभुत्पनन्तरं तनोनशद्यः पितरं नवेद' इत्यत्र पितुः शानामावे पितृप्राप्यमावबोधन 'तत्वमसि' इत्य- प्रापि पितृप्राप्तिहेतुभूतस्य पितुर्शनस्य विवक्षितत्वेन 'आचार्ययान्पुरुषो वेद' इत्यत्रोनशनस्याभिप्रेत वेन अथ संपर' इत्य उकान्तिगतिद्वारा तत्सम्मत्तेरेव प्रतिपादनेन जगत्कारणस्यैवान्तयामितया तस्व प्राप्यावन आनन्दायब' 'आनन्दं प्रयन्ति' इति श्रुत्युत्तानन्दप्राप्तिरीप तनिष्ठस्य इति पदेन सचिता कारणस्य पाच एव तत्र नितस्पितिः नवन्यथा । अन्यस्य पटावे तदपेक्षया प्रवृत्या कारणे नितरां स्थित्ययोगात् अयमय: ग्रह सम्पत्तिलक्षणों मोक्ष इत्यत्र रियभितः ब्रह्मणः आनन्दरूपत्वस्य पूर्वमुपपादनात् । एतेन उपादानभारणस्य ब्राणः फलस्तयोपादेयन्यमेतसूत्रे प्रतिपादित मनति । प्रधानस्यात्र प्रतिपाद्याचे प्रधाननिष्ठस्याय मोनोपदेशो नसमवतीति मायः । ततसमभिप्रेत्याह- मुमुक्षोश्श्वेतकेतोः इत्यादि । . - ·मन्य १.१-५] 'पावनविमोश्ये' इत्यत्र मोक्षः कमंशयः सदामन्यानुसन्धानमन्दतापयंम् प्रधानस मोशेऽयोगः १५७ - श्रीमाप्यम् टम्य 'तस्य तायदेय चिरं यायनयिमोदये भय संपत्म्ये' (ला.१४.) इति शरीरपातमा. बान्तरायो ब्रह्मसंपत्तिलक्षणणो मोक्ष इत्युपदिशति । श्रुतप्रकाशिका इहोपदेशानुसन्धानार्थवं कथमवगतम् । उच्यते-उपक्रमे 'यनायुतं श्रुतं भवति अमन मतमविशात विशतम इति भागमननसमनन्तरमाविविशनशन्द उपासनपर: 'श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इत्यनेनैकाप्यात् । उरसंहारेच वद्धास्य विजशो ' इति तत्तुल्यार्य - विजिशाविति पदमावर्तितम् । मध्येऽपि आचार्यवान्पुरुषो वेद' इल्यानायंवत्ताफलत्वेन प्रतिपादिताविशेषवेदनवचनमाचार्योपदिष्टार्थस्या नुसंधेयत्वे रिम् । एव मिःकारणैरस्टाम- कन्चौरदेशस्योपासनार्थत्वावगमः । शरीरपातमात्रान्तरायइति । अन्तरायशन्देन विलम्बा लक्ष्यते । शरीरपालावधिषित रम्ब इत्यर्थः। 'यायनविमोक्ष्य' इत्युक्ते कथं शरीरामोशसिदिः, उच्यते । मोक्ष इम्युक्ते कस्सामोक्ष इति बन्धक किंनिटाकारितम् तध किमित्यपेशायाम यामेव विद्यायां 'अथ यदाऽस्य वायनसि सम्पद्यते' इत्यादिना देहादुक मणप्रवणात् अन्यत्र च, 'अस्माच्छरीरात्समुत्याय परंज्योतिरुपसंपद्य ' 'धूत्वा शरीरम् ' 'अशरीरंवाय सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः । इति प्रणात् 'त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्मनैति' इत्यादिश्रवणाच, • शरीरमित्यवगम्यते ब्रह्म सम्पत्तिलमणइति । 'अथ मम्पत्स्य इति संपत्तेः ‘सता सोम्य तदा संपन्नो भवति' मति याक्यान्तरप्रतिपन्नं . ब्रव कति माय:॥ 1 गूढार्थसंग्रहः श्वेतकतो: तस्य तावदेव चिरं यावन्नविमोश्ये इत्यत्र वश्यमाणमोशेच्छाभाव उपदेश एव नसंभवतीति मोक्षे., च्या 'आचार्यवान्पुरुषो वेद ' इत्यत्रोक्तमोक्षसाधने प्रवृत्तिरवश्यमानीकरणीया। श्रुतौचास्यां प्रारधर्मक्षयो विवक्षि- वति सर्वसंमतम् । तेन कर्मक्षय एव मोक्षः नतु परसंमताविद्याक्षयः । परमते आमाऽन्यत्वेन तस्य कर्मणः अपरोक्ष- शानानन्तरमविद्यानाचे प्रारब्धकर्मणः स्थितिरेव न संभवति । अविद्यानिवृत्ते: चरमवृत्तिरूपत्वे मोशेच्छया तासाधने प्राचिन संमवतीयादिकं प्रागुक्तं सर्वमभिप्रेत्य मुमुक्षोरित्यायुक्तम् ॥ अत्र माध्य,दीप,सारेषु सदात्मकत्यानुसन्धानशन्द एव प्रयुक्तः । नतु ' तदात्मकत्वानुसन्धानयतः' इति । से तन्छन्दप्रयोगपोलोचने तदात्मकत्वानुसन्धानमिति वक्तव्यं भवति । तत्रचार्यविशेषः प्रागेवाभिहितः । तदेक्षत इत्यतःपूर्व सदेव सोम्येदमन आसीत् । इति वाक्यसत्वेन तस्यव 'मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इत्यत्र दृष्टान्ते । इदं घटशरा. वादिकं पूाझे मृत्तिकवासीत्' इति अभेदप्रतीतितुल्यप्रतीतेः विवक्षितत्वेन तदनन्तरवाक्यानामेतदयोपपादकावेन दा. न्तिके अभेदोपपादकवाक्येषु प्राथम्यतापर्येण 'सदात्मकत्वानुसन्धान' इन्युक्तम् । एवं 'तत्वास' इत्यत्र 'तत् तस्मात् सर्वस्य एतदान्मकत्वात् वं असि सत्ताऽऽश्रयः' इति श्रुतावान्तराभिप्रायेणापि सदात्मक्त्यानुसन्धान इत्युक्तम् ।। प्राप्त शरीरभेदे चरितार्थयात्प्रधानविनिवृत्ती । ऐकान्तिकमात्यन्तिकमुमय कैवल्यमाप्नोति । (भा.का.६८)इत्यत्र ईश्वरकृष्णेन तस्य तावदेव चिरम्' इति श्रुत्ययोऽपि स्वमतेन दर्शित इति प्रतीयते । उत्तरापे 'अय संपास्य इति मागापं उकः । अथ संपन्स्य' इत्यस्यायः 'अस्मारछरीरात्समुत्याय परज्योतिरुपसंपद्य' इत्यत्र निर्णीतः । अंप्रापि जाये मानार्यवान्पुरुषो वेद' इत्यत्र वेदनकर्म यत् तदेव संपत्तिकर्मेति विवक्षितम् । इत्यमर्थमभिप्रेत्यैव प्रशसम्पत्तिल. भणो मोक्षइति इति माध्ये उक्तम् । मुत्तौ प्रधानसम्पत्तेरसम्भवेन प्रधानस्यानुपादेयत्वं पूर्वसूत्रे विवक्षितम् । अयमात . ।

·१५८ सापप्रवचनस्त्रैः प्रधानस्य मुत्तो विनिवृत्या हेयत्वनिरूपणम् । ईश्वत्य १.१५ . श्रीभाष्यम् यदि च प्रधानमचेतनं कारणमुपदिश्येत । तदा तदात्मकत्यानुसन्धानस्य मोक्षसाधनत्वो" पदेशो नोपपद्यते । 'यथातुरस्मिन्लोके पुरुपो भवति तथेतःप्रेत्य भवति' (छा.३.१४.१) इति तनिष्ठस्याचेतनसंपत्तिरेवस्यात् नच मातापितसहस्रेभ्योऽपि वत्सलतरं शास्त्रमेवंवि- धतापत्रयामिहतिहेतुभूतामचित्सम्पत्तिमुपदिशति । प्रधानकारणवादिनोऽपि हि प्रधान- निष्टस्य मोक्ष नाभ्युपगच्छन्ति ॥ इतश्च न प्रधानम् सू-८ हेयत्वावचनाच (१.१.५) श्रुतप्रकाशिका मोक्षइति । सौत्रस्य मोक्षशब्दस्य शरीरपातपूर्विका ब्रह्मसंपत्तिरवार्य: नतु शरीरपातमात्रमित्यभिप्रायः । ततः किं प्रधानलक्षण्यस्येत्यपेक्षाया मुमुक्षोरिति पदेनाभिमतं विवृणोति । यदिचेति । कथमनुपपत्तिः तीर्थक्षेत्रसेवादिवदचिदुपादा. नस्य मोक्षोपयोगित्वं शास्त्रबलात् किंनस्यादिति शङ्कायामाह-यथाक्रतुरिति । उपासनानुरूपपरभाक्त्वं श्रुत्यर्थः । ततक्ष हेयोपासनादेयग्रहाणानुपपत्तिः, अचेतनसम्पत्तिः अचि प्राप्तिः ससारित्वं । कर्तृताऽचिसंबन्धोहि संसारः - संपत्तिशब्दस्य प्राप्तथर्थत्वं तापत्रयाभिहतिहेवभूतामचित्संपत्तिमित्यनन्तरमाध्येण व्यक्तम् । अचेतनसंपत्तिरन्तु ततःकिमित्यत्राह-नचेति अत्र 'शाहि वत्सलतरं मातापितृसहस्त्रत' इति पुराणवचन स्मारितम् मातापितृसहस्रेभ्यइति । मातापित- रावेकास्मिन्जन्मन्यैहिकपोषणमात्रपरी शास्त्रन्त्वनेकेषु जन्मसु ऐहिकामुष्मिकसर्वविघलक्षणपरमिति भावः। तापत्रयेति । शास्त्रस्य प्रयोजनपर्यवसानं नस्यादित्यभिप्रायः । एवं श्रुतिसिद्धन्यायविरोधप्रयोजनपर्यवसानाभावाभ्यां मोक्षोपयोगित्वं निरस्तम् । अस्मिन्नर्थे परमतसंवादं दर्शयति प्रधानकारणेति । प्रधाननिष्ठस्येति । 'व्यक्ताव्यफविज्ञानात्' इति वदताऽपि साख्येन प्रधानस्य व्याघेरिव परिज्ञानमा विवक्षितं नतूपासनमिति भावः ।। ननु 'तत्त्वमसि' इति सदात्मकन्यानुसन्धानोपदेशः किंतु 'स्थूलोऽहमित्यादिदेहामभ्रमानुवादः । अतस्सन्छ- दधाग्याचेतनस्य मुमुक्षुणा ज्ञातव्यावं हानार्थमिति शङ्काया अनन्तरसूत्रसङ्गतिमभिप्रयन्नाह-इतश्चेति ।- सू-८ हेयस्वावचनाच [१.१.५] गूढार्थसंप्रहः काले प्रधानस्य विनिवृत्तेः ईश्वरकृष्णेनामिधानेन हेयत्वमुक्तमायम्। 'द्रपृश्ययोरसंयोगो हैयहेतुः' (यो.सू.२.१७) 'द्रष्टा दृशिमात्रशुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः (१७) तदर्थएव दृश्यरस्वात्मा (२०) स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलन्धिहेतुस्सयोगः (२३ सस्य हेतुरविद्या' (२४) 'तदमावासंयोगामायो हानम् तद्दृशेः कैवल्यम् ' (२५) 'ततःकृतार्थाना परिणामक्रमसम. मिर्गुणानाम् (४.३२) 'पुरुषार्थशून्यानो गुणानां प्रतिप्रायः क्वल्यम् स्वस्पप्रतिष्ठायाचिति शक्तिरिति (४.३४) इति योग(सौख्यप्रवचन) स्त्रेषु प्रकृतेः हेयन्वं मुक्तिकाल तदसम्बन्धश्च स्फुटः । सदिद्यायामुपादानस्य ब्रह्मण: उपादेयत्यस्य कथनादेयवाकनाम प्रधान मिन्नं बझैव सदिद्यायो विवक्षित न प्रधानमित्याशयेनाह-इतव नप्रधानमित्यादि । पत्र सारे 'हेयत्वादध्येयायमुच्यत' इति सूक्तो अस्मिन्सूत्रे प्रधानस्याध्येयत्वापादनमपि विवक्षितमित्युक्तम् । 'चन्दः' पूर्वमत्रोकहेतुसमुचायकः ॥ . T - . - ·इश्य १.१-५] परसम्मतार्यायोग: परमते प्रतिज्ञाविरोधम १५९ ' श्रीभाष्यम् यदि प्रधानमेव कारणं सच्छदाभिहितं भवेत् तदा मुमुक्षोश्वेतकेतोस्तदात्मकत्व मोनविरोधिन्वाद्धेयत्वेनैवोपदेश्यं स्यात् । नच तत्क्रियते, प्रत्युतोपादेयत्वेनैव 'तत्त्वमसि (छा६.८.७) 'तस्य तायदेव चिरम्' (७.१४.२) इत्युपदिश्यते ॥ इतवन प्रधानम् सू.९ प्रतिज्ञाविरोधात् [१.१.५] प्रधानकारणत्वे प्रतिक्षाविरोधश्च भवति । याफ्योपफमेहोकविमानेन सर्वविज्ञान श्रुतप्रकाशिका न परंप्रत्यानुकूल्याभावमा किंतु प्रातिकूल्यं चास्तीत्याह-प्रत्युतेति । स्थूलोऽहमित्याद्यनुसन्धानस्येव न सदात्मकन्वानु सन्धानस्य हैंयत्वं प्रतिपाद्यते अपितूणदेयत्वमेवोच्यते तच प्रधानपरत्वेऽनुपपन्नम् । 'अनादिमायया सुप्तः' मायया सनिरुद्धः' 'अनीशया शोचति मुह्यमानः ''जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः' इत्यादिषु प्रधानप्रस्तावेषु तस्य हेयत्वेनेव 'प्रतिपादनादित्यर्थः । एवं तदेक्षत' इत्यादिवाक्यप्रभृतितदुपरितनवाक्यावगतहेतव उक्ताः तेषां समाप्ती च शन्दःप्रयुक्तः। - उपादेयतोक्त्यनुपोदयतानुक्तयोस्सूत्रद्वयप्रतिपादितयोरन्वयव्यतिरेकारमना परस्परसम्मतयोरेकीकारार्थ इह चन्दः अाएहि प्रत्युतेत्यादिना पूर्वसूत्रार्थनिगमनं कृतम् ॥ अयोपक्रमविरोघेसत्युत्तरवाक्यगतहेतूनां दौर्बल्यात् प्रधानमेव प्रतिपाद्यमिति शका परिहरति- -- सू-१ प्रतिज्ञाविरोधात् [१.१.५] गूदार्थसंपदः हेयत्वेनैवोपदेश्यमिति । प्रकृतेः हेयत्व साख्यसम्मतमिति प्रागुपपादनेन तदात्मकत्वमपि हेयमेवेति भावः । जगत्कारणतायाः परमतेऽपि हेयत्वेन कारणत्वेन सन्छन्दाद्युत् ब्रह्मणोऽपि हेयत्वेन उपादेयत्वं नसंभवतीति इदमपि सूत्र परमते प्रतिकूलमेव ॥ प्रतिक्षाविरोधात् । पूर्वपक्षिण: दृष्टान्तः स्वरूपपरिणामप्रतिपादनेन प्रधानकारणत्वानुकूलः । प्रतिशाऽनन्तरं दृष्टान्तवि- चारः प्रतिशायाः प्रधान कारणत्वविरुद्धत्वे ब्रह्मकारणत्वानुकूल्ये दृष्टान्तोऽप्यवस्साभेदेऽपि धम्पैक्येनान्तर्यामित्वपरिणामेन अनुकूलो भवति । एवमत्र प्रतिशादृष्टान्तयोः ब्रह्मकारणावानुकूल्यमभिप्रेतम् । अत्र प्रतिशाविरोधमात्रमुक्तम् । प्रकृत्यधि- करणे प्रतिशादृष्टान्तानुपरोध: यक्ष्यते । तत्र नैयायिकमतेन विशेषतः पूर्वपक्षे तन्निरसनेनैतत्सूत्रार्थविशदीकरणम् । परिणा- मात् इत्यादौ परिणामिकारणवस्थापनच । अत्र परैः हेयत्वावचनाच इतिचशन्देन प्रतिशाविरोधस्समुच्चीयत इत्युक्तम् । मातशाविचारस्य पूर्वप्रस्तुततया अस्य चशब्दार्थत्व कथम् १ उपादेयत्वहेयस्वाभावयोः क्रमेणोक्तौ ब्रहण: उपादेयत्वोपदेशस्य शिन्देन समुच्चयो युक्तः । उपक्रमे प्रतिशाया योऽर्थ उक्तः सएव 'तत्त्वमसि' इत्यत्र वक्तव्यः । परमते प्रतिशयाम- तत्वमसि' इत्यत्राभेदम नैकरूप इत्युपक्रमोपसंहारयोरेकरूयावरहेण प्रतिशाविरोधो दुर्वारः । सिद्धान्ते तु ·'स्वाप्ययात्' इति सूत्रावतरणम् [ईक्षय १.१५ । श्रीभाष्यम् प्रतिक्षातम्। तच कार्यकारणयोरनन्यत्वेन कारणभूतसद्विज्ञानात्तत्कार्यभूतचेतनाचेतनप्र- पञ्चस्य शाततयैवोपपादनीयम् । तत्तु प्रधान कारणत्वे चेतनवर्गस्य प्रधानकार्यत्वाभावात् प्रधानविज्ञानेन चेतनवर्गविज्ञानासिद्धेविरुध्यते ॥ , । श्रुतप्रकाशिका कस्मिन्नथें विरोध इत्यपेक्षा पूरयन्व्याचष्टे । प्रधानकारणत्वइति । त्व-मतानुगुणत्वेन यदुक्त तदेव त्वमतप्रतिकूलमिति सूत्रकारहृदयमिति भावः । कथमित्यत्राह -वाक्योपक्रमेहीति । प्रतिज्ञावाक्ये सर्वशब्दाभावेऽपि 'कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' 'आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इद सर्वविज्ञातम्' इति समान प्रकरणवाक्यैकार्थ्यात् , 'सर्वा.प्रजा.' इति वक्ष्यमाणस्वारस्याच सर्वविज्ञान प्रतिज्ञातमित्युक्तम् । नच सर्व मृण्मयमिति यत् कार्यभूतसर्याचिद्विशानमेव सर्वविशान मिवियाच्यम् ; 'सन्मूलास्सोम्येमात्सर्याःप्रजाः' इति सर्वशब्दसमानाधि- करणप्रजाश दस्वारस्यावगताना स-मूलतया ज्ञातव्यसर्वकार्यान्तर्भावादिति भावः । ततःकिमित्यत्राह-कार्यकारणयोरन न्यत्येनेति । नहि निदचितोरनन्यत्वमितिभाव. ॥ नन्वन्यत्वेप्येकविज्ञानात् सर्वविज्ञान घटते, पृथिव्यादीना कार्यतया चिदशस्याकार्यतया च ज्ञानसम्भवादित्यत्राह तत्कार्यभूतचेतनाचेतनप्रपश्वस्येति । मृत्पिण्डताकार्यादिदृष्टान्तबलात् — सन्मूलास्सर्वा प्रजाः' इति वाक्ये प्रजायन्द स्वारस्याच चेतनस्यापि कार्यतयैव शातत्वं वक्तव्यमितिभावः । ज्ञाततयैवोपपादनीयमिति । देवदत्तज्ञानेन ग्रामविज्ञान- वनात्र सर्वविज्ञानौपचारिक औपचारिकत्वे सर्वविज्ञानस्य रोकदृष्टेन कयनु भगवइति प्रश्नायोगात् अनन्यभूतमृत्तकार्या दिदृष्टान्तमुखेन मुख्यतयैव सर्वविज्ञानोपपादनदर्शनाचेति भावः । उक्त विपर्ययेण प्रतिशाविरोघ दर्शयति-तत्त्विति ॥ ।। गूढार्थसंग्रह. प्रतिज्ञादृष्टा-नानुरूप्य जिज्ञासाऽधिकरणादावेव सम्यनिरूपितम् । चेतनवर्गस्येति । अत्राचिजीवयोरुभयोः ब्रझकार्य- तया प्रतिस्नयो. एकहोगाभेदानुक्तेः परमतेऽपि प्रतिज्ञाविरोधोऽभिप्रेतः ।। प्रथमसूत्रे-बहुभेदादेरीक्षत वेन प्रधानव्यावृत्तिः । द्वितीयसूत्रेण अन्त.प्रविश्य नियन्तृबोधका मशन्देन नामरूपव्याकरणस्येक्षितृत्वमपि बह्वमेदेक्षितृत्वस्य स्थापक दृीकृतम् । अनन्तर दान्तिक प्रशासितरि सर्वाभेदः या सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इत्यत्र प्रळयकाले दृष्टान्तानुसारेण ('इद घटशरावादिक 'पूर्वाह मृत्तिक- यासीत् । इत्याक,रकेन) तस्य नामरूपनिबन्धनबहुत्वप्रतिकोटिभूतैकत्वप्रतिपादनमुखेन निर्धारणेन प्रधाने अचिनीवाभ याभेदासमवेन प्रधानन्यावृत्ति प्रदर्शिता । सिद्धान्ते प्रतिज्ञाऽऽनुवूल्यप्रदर्शनेन 'प्रतिशासिद्धलिममाश्मरथ्यः' इति सूत्रे स्वरूपपरिणामपरप्रतिशेति वक्ष्यमाणाश्मरम्यमतमेव व्याससम्मतमिति भ्रमस्स्यात् , सन्निरसनाथै स्वाप्ययात् इपिसूत्रम् न्यथा 'मुदीतात्पावकात् विष्फुल्जिास्सहस्रशः प्रमवन्ते सरूपा । तथाऽवराद्विविधारसाम्यमावा. प्रजायन्ते तचैवापि यन्ति । (मु.द्वितीयमुग्धके १.मन्त्रः) इति मुतिः सृष्टिप्रळयप्रतिपादनपरा । अत्र भावाः जीवाः इत्युपनिषद्भाध्ये परिपि घ्याख्यातम् । अत्र ' सरूपा.' इत्यनेन कार्यकारणयोनॆक्यमापितु एकरूपवत्वमित्युक्तम् । 'मुदीप्तापायकात् । इतिका रणे प्रकाशाधिक्य कार्यप्रकाशशून्यस्य च दृष्टान्ते उत्तम् । 'यथा तथेत्यनेन दार्शन्तिोऽपि प्रमास्थानापनधर्मभूत ज्ञान विकासाऽघिस्य प्रहागि विकासन्यूनत्य जीवे विवक्षितमिति प्रतीयते । प्रवेशप्रशासनपो. अन्तर्यामित्यमोषकत्वेनान्तयां .

·त्य ११५] 'स्वाप्ययात्' इत्यनान्तयामिण्यप्ययएव विवक्षित: नतु परसमनजीवब्रह्माभेटः श्रीमाध्यम इतश्च न प्रधानम् . सृ.१०-स्वाप्ययात् (१.१.८) तदेव मच्छन्दयाच्यं प्रत्याऽह- स्वप्नान्तमे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरपस्वपितिनाम श्रुतप्रकाशिका एपिशाने सर्पविज्ञानप्रतिज्ञान कार्यकारणभावनिन-धन सुषुप्तो परमात्मनि चेतनस्य प्रळयश्च तनिधिन इति कार्यकारणभावनिबन्धन वसाम्यात् सङ्गत सुषुप्तौ ल्य हेतुत्वेनाहत्यभिप्रयन्नाह–इतश्चेति ।- सू.१०-वाप्ययात् (१.१.८) गूढार्थसङ्ग्रह मि-वस्य जीवज्ञानपिकासार्थत्वेन दयामूलकत्व 'हन्ताहमिमा.' इतिश्रुतौ 'हन्त'त्यत्र विवक्षितम् । एतच्च औपनिषदपरम- पुरुष' इति श्रीसूक्तिविवरणावसरे जिज्ञासाऽधिकरणे (२३२.पु) निरूपितम् । 'यथा सुदीप्तापावकात् 'मु) इति श्रुत्युक्त. प्रकार: ' यथाऽम. क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युञ्चरन्ति एवमेतस्मादात्मनः' इति वाजसनेयिकश्रुतावपि प्रतिपादित । तत्र पूर्व मुगुत्तिनिरूपणावसरे इन्द्रियव्यापारापरमेण जीवाना ज्ञानसङ्कोच. प्रतिपादित. । प्रबोधकाल जीवाना ज्ञानविकासः सर्वान- मासिद्धः । एव कौपीतकीब्राह्मणेऽपि 'सयदा प्रतिबुध्यते यथाऽग्नवल्तो विष्फुलिङ्गा विप्रतिहेरन् एवमेत स्मादा मन: भाणा ययाऽयतन विप्रतिष्ठन्ते' (कौ.उ.४.१९) इत्यनायमर्थः स्फुटः । 'अन्यायतु जैमिनि प्रश्नव्याख्यनाभ्यामपिचव मेक इतिसूत्रे श्रुतिद्वय रियशितम् । अत्र 'अपिचैवमक' इत्यत्र जीयब्रह्मभेदएव विवक्षित इति पररप्युक्तम् । तदभावो नाडीपु तच्छृतेरामनिच' इत्यत्र जीवस्य सुषुप्तिस्थानत्व परमा मनएव वक्ष्यत एतत्र परैरप्ययमेव व्याख्यातम् एतः- निस्तार्यः अय्यन्तसारामृते विस्तरेण निरूपित.। एव च जीवब्रह्मणो दएर सुषुता विवक्षित । एव प्रळयेऽपि मुपुती 'तीर्णोहि तदा सर्वान्शोकान् हृदयस्य भवति' (ब) हति शोक्सामान्यविरहस्य सुषुप्ता प्रतिपादनेन पुत्रपितृसश्लेषद- शाया पितुरशानेऽपि स्वभावात् दु विरहवदन्तयामिण पितुस्सुषुसौ जीयाना सश्लेषण दु खविरहबोधनेन दया स्वल्पा मतिपना धर्मभूतज्ञानस्यातिसङ्कोचेन विकासाभावेन सुखादेरलाभ पर्याोय सुषुप्तयनन्तरप्रमोधवत् ज्ञानविकासाथै परमा- मन सष्टिरित्ययस्योपनिषत्तात्पर्यविषयाव सिध्यति । छान्दोग्येऽपि ' सदेव साम्येदमग्र आसीत् ' द युपत्रमे प्रळयष्टि चाभिधाय अष्टमसण्डे 'यत्रैत पुरुषस्वपिति नाम ' इत्यादिना सुपुप्ति प्रक्रम्य 'सन्मूलास्सोम्येमा प्रजारसदायतनास्सप्र- तिष्ठा. ' इति द्विरम्यस्तवाक्ये सृष्टिरपि कथिता । एवच सुषुप्तिप्रळययोरेकरूपता प्रतिपन्ना । ' मुघुमय क्रान्त्योदन ' इति स्त्रे स्फुट जीवब्रह्मणो द सूत्रकारोऽभिधास्यति । एवचामशब्दार्थान्तर्यामिणि अप्ययस्यैव 'स्वाप्ययात्' इत्यत्र कथनन आश्मरथ्यमत न शुन्यनुगुणमिति 'स्वाप्ययात्' इतिसूत्रेणापि निर्धारित भवति । अनश्च नामरूपव्याकरणश्नुत्या अन्तर्या मिवरणामनिबन्धनमेवोपादानावमित्यर्थ 'गौणश्चेन्नात्मशब्दात्' इत्यत्रा मन्शब्द योपियाक्षत तदविरोधेन अन्तर्या- मिण्यप्यय एप स्वाप्ययात् इत्यत्र विवक्षित। तदेत सर्वमभिप्रेत्याह-इसश्च नप्रधानमिति। प्रळयमुपुप्तयोरेकरूपताश्रुत्यामप्रतेत्याह-तदेव सन्छब्दयाच्यमिति 21 ·छान्दोग्य प्रळयसुषुप्तयोः प्रतिपादनन प्रळयवा सुषुप्तिराप स्वकारण ल्यः [ ईक्षय १-१५ - - श्रीभाष्यम् सतासोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षते वापीतो भवति' (चा.६.९.?) इति सुपुतं जीये सता सम्पन्न स्वमपीतः स्वस्मिन्प्रलीन इति व्यप- दिशति । प्रळयश्च स्वकारणे लयः। नचाचेतनं प्रधानं चेतनस्य जीवस्य कारण भवितुम- हति — स्वमपीतो भवति ' आन्मानमेव जीयोऽपीतो भवतीत्यर्थः । चिद्वस्तुशरीरकं तदात्म भूतं ब्रह्मैव जीवशब्देनाभिधीयत इति नामरूपव्याकरणश्रुत्योक्तम् । तजीवशब्दाभिधेयब्रह्म सुपुतिकालेऽपि प्रळयकाल इव नामरूपपरिष्वगाभावात् केवलसच्छब्दाभिधेयमिति 'सता श्रुतप्रकाशिका सच्छन्दस्य जीवोपस्थापकस्वशब्दसमानविषयत्वनिबन्धना*मर्थान्तरस्वशङ्का व्युदस्यति । तदेव सच्छब्दवाच्यमिति । जगत्कारणवस्तुविषयएवात्रापि सच्छब्द इत्यभिप्राय: । यत्र यदत्यर्थः । ननु सता सपत्तिः प्रकृतिससोऽस्तु स्वाप्ययो ऽपि जीवस्य स्वरूपेऽप्रस्थानमिति स्वसन्छन्दयोर्भिन्नार्थस्स्यादिति नैतद्वाक्य प्रधानकारणताविरोधीति । तदेतत्परिहरन्च्या चष्टे सुपुप्तमिति । स्वमपीत इतीद विघृणोति । स्वस्मिन्प्रलीनइति । स्वमिति द्वितीया सतेति तृतीया च फ्लतरसति सपद्येति सप्तम्यनुगुणार्थे । व्यपदेशभेदस्तु धातुस्वभावभदादित्यभिप्रायः। अपीतेः प्राप्तिरूपत्वात् द्वितीयानिर्देश: ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्यति' 'यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति' इतिहि श्रुत्यन्तर साहित्यसद्भावात् तृतीयानिर्देश । सम्पन्न इति कर्मणि निष्ठा वा तदानी सम्पत्तेः प्राप्तिरूप वात् सतः कर्तृत्वविवक्षयाऽत्र तृतीया 'प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्त.' इतिवत् अप्ययस्य स्थानसापेक्षत्वात् सप्तमीनिर्देश. । व्युत्पत्तिवशेन प्रळयवाचिना शब्दानां स्थानापेक्षया उत्क्ट वात् सप्तम्यनुरोधेन व्या- ख्यातम् । एव सम्पत्यप्ययशब्दयो. प्रळयपरतयैकार्यमुक्तम् । स्वसच्छन्दयोश्च प्रळयस्थानपरतया ऐकार्यमुक्तम् ॥ अयमभिप्रायः 'सतासोम्य तदा सम्पन्न. 'सति सम्पद्य' इतिज्ञानिगमनवाक्यमध्यगतस्य स्वाप्ययवा- क्यस्यानपेक्षितार्थान्तरपरत्येऽन्वयघट्य स्फुटम् । 'अथैतदापियन्त्यन्तत.' 'ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ।। ब्रह्म' इत्यादिप्रयोगप्राचुर्यादप्ययसम्पत्तिशब्दस्वारस्योपस्थापितस्य प्रळयस्य स्थानप्रतिपादकत्वात् स्वस छन्दयोरेकार्थपर्य वसायव सूचितम् । 'जीवनात्मना' 'तत्त्वमसि' इनि जीवात्मशब्दयोः त्व त छन्दयोरिव च स्वसच्छन्दयोराप * जीवरूपेण स्वेन रूपेणचावस्थितकारणवस्तुविषयतयैकार्थपरत्व प्रकरणवशादप्युचितम् । * जीवादर्थान्तरेसति तस्य स्यानुपपत्तिशङ्कापरिहारार्थ स्वशब्दाभिधेयस्य तस्य स पर्यन्तताप्रतिपादनस्यापेक्षितत्वाच्च तयोरेकार्थत्व युक्तमिति । अनु लयस्थानोपस्थापक्यो स्वस छन्दयोरैकार्य तत्तु स्वशब्दस्य स्वीयपरत्वेन स्वसच्छन्दयोरुभयोरपि प्रधानपरत्वेऽप्युपपद्यत इत्य नाह-प्रळयश्चेति । कार्यतारूपविसदृशावस्याप्रहाणेन कारणान्तर्भावोहि लयः । तत किमित्यत्राह-नचेति । अचे गूढार्थसमह अपिपूर्वक. इग्धातु प्रळपर इति प्राह-स्वस्मिन्नित्यादि । 'स्वमरीत' इत्यत्र स्वशन्दे जीयब्रह्मादी विवक्षित इति भ्रम निरस्यति प्रळ्यश्चेति । 'सदव' इत्यत्र नामरूपत्र वप्रतिकोरिभूतकावमुखेन यथा प्रल्य. स्वकारणे तद्वत् सुषुप्तावाप खोपादानकारणे ल्य इत्यर्थ । गदाधरनागेशाम्या स्वशब्दस्य पूर्ववाक्यसमभिव्याहतपदोपस्थाप्ये शक्त्यङ्गीकारेण स•• दार्थस्यैव आ मपदार्थ वन पूर्वाश्ये उपस्थापितएवात्र आमन्शन्दार्थ. इत्यभिप्रेत्याह-आत्मानमेवेति । अथापिजीय ब्रह्माभेदभ्रमो न निवृत्त इति शहायामाह-चिद्वस्तुशरीरपमित्यादि । . तदा सपद्यते ·चित्य १.१५ ] शुन्यन्नानुमाराव सुषुमौ प्राणे संपरियट्सएप नमुमप्रबुद्धयोरक्य नाप्यहमशंस्य लगः . श्रीभाप्यम् सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति' (छा.६.८.१) इत्युच्यते । तथा ममानप्रकरणे नामरूपपरिग्वद्गाभावेन प्राशेनैव परिप्वहात् । 'प्रामेनात्मना सम्परिप्यक्तो न यायं विश्व न वेद नान्तरम् ' (पृ.६.३.२१) इत्युच्यते आमोक्षाजीवस्य नामरूपपरिप्यङ्गादेवहि स्वव्यति- रिनविषयज्ञानोदयः । सुपुप्तिकाले हि नामरूपे विहाय मता सम्परिप्वकः पुनरपि जाग- रदशायां नामरूपं परिप्वज्य तत्तनामम्पो भवतीति श्रुत्यन्तरे स्पष्टमभिधीयते 'यदा सुतस्स्वमं न कञ्चन पश्यति अथहास्मिन्प्राण एवैकधा भवति एवमेतस्मादात्मनःप्राणा यथाययं विप्रतिष्ठन्ते ' (कोपीतकी.४.१९) तथा ' तहह व्याघ्रो या सिंहोवा वृको या वराहो या दंशो या मशको वा यद्यद्भयन्ति तथा भवन्ति' (छा.६.९.३) इतिच। तथा सुपुतं जीव 'माझेनात्मना संपरिप्यक्तः' (पृ.६.३.२१) इति च वदति । श्रुतप्रकाशिका वनम् अनित्त्वादित्यर्थः । स्थूलावस्थस्य जीवस्य सूक्ष्मारस्थ स्वकारणीभूते सत्तायोगिनि स्वामिनि लयोपपत्तेस्सन्छन्दस्य उपरत्वं संभवतीति शहा युदसितमाह-तथा मुपुप्तमिति। सज्यदेहेन्द्रियानपैशेक्षणादिगुणकपरमकारणविषयत्यात् तास वादिन्यन्तरानुगुण्याच नात्र सच्छन्दोऽतिसङ्कुचितशानसूक्ष्मावस्यजीवमानविषय इत्यभिप्रायः ।। ननु नित्यस्य जीवस्य लयोऽनुपपन्नः कार्यकारणयोरनन्यवात् जीवविलक्षणस्य परस्य तत्कारणत्वायोगात् , तस्मिन् जीवस्य लपश्चानुपपन्नः । नैवम् । सर्वदा जीवविशिष्टस्य परमात्मनोऽवस्थाविशेषरूपकार्यकारणभावोपपत्तेः । तथाहि- 'स्खमपीत' इत्यत्र स्वशन्दस्तायन्नजीवमात्रपर: ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति । इति स्वश- *दस्य सच्छन्दसमानविषयत्वात् , सच्छन्दस्यचास्मिन्प्रकरणे परमात्मविषयत्वात् , * नापि निष्कृष्टब्रह्मपरः नित्यनिर्विका- रस्य तस्योपादात्यायोगनाप्ययस्थानावायोगात् । कार्यस्यहि प्रळय उपादान एव । अतो जीवरूपणा स्वर परमरमामप- गूढार्थसङ्ग्रहः प्राशेनात्मना सम्परिष्वक्तइति । अत्र बाह्यान्तरविषयज्ञानविरहस्य सपरिष्यनस्य च प्रतिपादनन नामरूपपरि- घनाभावःपरमात्मना नीर-ध्रसश्लपश्च जीपस्य प्रतिपादित. । अत्र सपरिष्वङ्गप्रतिपादनेन जीयब्रह्मादच्यावृत्तिसिद्धया अत्र स्वशन्दमारेण न जीवब्रह्माभेदसिद्धिरितिभावः । यदासुप्त इत्यादि । एतदादि कौषीतक्विाश्यानामनिर्णयन जीव ब्रह्मामेदः तत्र सर्वा मना न श्रुतिता पर्यविषय इति प्रय्यन्तसारामृते निरूपितम् ॥ तइह व्याम्रो या इत्यादि । सुषुप्तः पूर्वमेव व्याघ्रादिनामरूपज्ञान नतु सुषुप्तौ । सुषुप्तेः पूर्वकाले योऽय नामरू. पारिष्वगः मुषुप्तपनन्तरप्रबो सएव परिष्वङ्ग इति सुषुप्तिपूर्वकालिकाहमर्थस्य सुषुप्तयुत्तरकालिकाहमर्थस्य च ऐक्यप्रत्य. मिशया मुगुप्तायप्यहमन्मसिदिः 'सएवतु कर्मानुस्मृति ' सूत्रे अनया श्रुत्या निणीयते । अत्र सुषुप्ती व्याघ्रादिनामरूप- जानाभावः एतच्छुत्याऽपि सिद्धयनीति एतछुन्युपादानम् । प्रबोधकाले देवादिनामरूपा नदशायामय स्वध्यतिरित्त विश्य- ज्ञानम् । प्रबोधे धर्मभूत ज्ञानविकासेन देवादिनामरूपसम्बन्धेन तज्ञान वर्तते । सुपुस्तौ इन्द्रियव्यापारोपरमेण धर्मभूत् ज्ञान । सहोचेन धर्मभूतज्ञानस्य देवादिरूपसम्बन्धाभावेन आत्मव्यतिरिक्त विषयज्ञानविरह, । एतेन मुषुप्तायपि तदृष्ट्या नामरूप विभागाभावेन प्रळपेऽपि नामरूपाविभागाभावात् उभ्योरैकरूप्यम् !! - ·१६४ (श्रु प्र) सुपुप्ता ल्याक्षपपरिहार [ ईक्षत्य ११५ श्रुतप्रकाशिका रप क्तव्यम् । तत्रापि न शुक्तौ रजतस्यव ल्य तस्येव जीवस्य स्वरूपनिवृत्तिप्रसङ्गात् । नापि महाकाशे घाकाशस्राव ल्य देहाधुपारतस्थित पात् । नापि वितितले घन्स्यव ल्य घर वस्यव जीव वस्य प्रहाण जीवनित्य वश्रुतिविरोधात्- उपाघरपस्थित वन जीव ग्रहाणायागादामोक्षावस्थायितयाऽभिमतस्य जीवभावस्य स्वापमारण निवृत्ती मोक्षोपाययययंत्र सलात् । अमृताभ्यागमादिप्रसङ्गात् । प्रत्यभिज्ञानरोधात् 'प्राज्ञेनात्मना सम्परिप्वत्तो नवाह्य किंचन वेदनान्तरम इति तदानीमज वसर्वज्ञ वाभ्या भेदव्यपदशाच्च जीव वे स्थितएव स्वाप्ययस्य सर्वैरभ्युपग-तव्य वात् । अता भेदादव व शब्दा जापावशिप्रपरमा मपर । अतएव युत्त सार 'आत्मानमेव जीवोऽपीतो भवति' इत्यर्थ । जीवस्वम्पादिपरएव नामरूपव्याकरणश्नुतारात । तस्य सपत्ति म बहिर्मुसज्ञानप्रसरविरहितजीयरूपेणावस्थानम् । निगमाना हमखर नपर ननु कथ दहविशिष्टस्यसतो जावस्य स्थित दह विशेष्याशल्य , नैवम् विशेष्याशे रागद्वेषाद्यन्वयवत् तत्रेय प्रत्य रूपावस्था-वयापपत्त । ननु स्वाय ज्ञानन देहधारणाभावात् , * स्वरूपण धारणस्य महाप्रम्याप तुल्य पादहस्य जावन त्यप्रथसिद्धिदेहलपण च मघग्ने । न * जावस्य दहापरित्यागात् देहस्य त सङ्कल्पन * धारणयाग्य व चापृथसिद्धि देहलवणोपपत्ते । अता मनुष्यादिनामरूपाभिमानरागलाभाद्यनुगुणबहिर्मुसज्ञानप्रसरजागरितावस्थनीवविशिष्ट पग्मामा देवमनुष्यादिनामरूपरागद्वपलोभमाहाद्यौपाधिक्बालाभ्य तराकारामिभान काष्यविरहितजीवशरीरकरसन्ना म य भूत रति श्रुन्यर्थ अप्ययस्य प्राप्तिरूप वात् सार आ मामिति द्वितीयानिर्देश । अध्ययस्य स्थानसापेक्ष वात् स्वस्मिन्प्रलीनइ युने भाष्य । एक्स्य परमा मनस्स्थानस्थानिभावव्यपदशश्चाशभेदाभिप्राय घरादेल्यस्यानस्य घटानुपयुक्त स्यापि पृथिव्यास्य ह कारणजाताय वात् कारण व ब्रह्माणितु जीवविशेषविशिष्टतदितरागस्य स्थानस्थानिमावो घयंक्यात कारण वम् , कारणा वस्था वयिनि धर्मिण्यन्तर्भावस्सर्वन समान औपाधिकाकारामिमानानुगुणज्ञानविकासवनीवविशिष्टता कार्यावस्था अतर्दा मानजीवविशिष्टता कारणावस्था तत्र लयस्थानभूतस्य परमामन कारणावस्थापक्षया लीयमानाशस्य विसदृशावस्था ह नाम रूपाद्यौपाधिकाकाराभिमानानुगुणशानप्रसरव वविशिष्टता तस्मादीपाधिकाकारानम्मिानजीवविशिष्टतारूपकारणावस्य भये स्वा मन्यवस्थान स्वाप्यय इ युपपन्नम् । अतएव जीवस्य नित्य वाविरोधश्च । ज्ञानसकोचविकासविशेषव्यनिरक्ण जय प्रहागाभागात् आमोभाजावभारस्य स्थिर वहि पौरभ्युण्यम् । अतस्तदविरोधेन स्वाप्ययो वर्णनीय । तदानी प्राझेना रमना सपरिप्वक्त ' इति भदप्रतिपादनावरोधश्चैवसति भवति । एवविध एव प्रल्या महाप्रल्योपीत्यभ्युपग न यम । जीवबहु यानादि वर्मवासनाविशपसिद्धयुपगमन वैषम्य घेण्यादे परिहर्तव्य वात् ।। नच 'न विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते' इति ज्ञाननित्य वश्रुतिविरोध तस्य सवाचमात्रवतम्नु छ वा भारात् नच प्रससरलम्भयारभावात् शानद्रव्यस्य तु उस सङ्कनीयम् । नानु लरिसतरनममाया प्रमालामावा - . तिम् । 1 यथा नक्यिने ज्योत्स्ना मलप्रक्षालनान्मणे । दोपप्रहाणान्नज्ञानमात्मन नियते तथा । इनिहि स्मृति । जात्यन्तिकप्रत्यऽपि यथाक्त प्रकार उपपद्यत तदानी नामरूपायोपाधिकाकाराभिमानरूपविर १५-10 मेन कारणा रस्से परामा म पासानात् । औपाधिकाकाराभिमानाई वरूपकार्यावस्थाविरहितजीवविशिष्ट यहि पार गावस्य-व विकृतिरिहितजीपरिशिष्ट पमिति यावत् । त महाव्य मुत्तौ च समानम् । ननु 'प्राज्ञेनात्मना मपरिप्पत्तो नमाह्य किंचन बेद नान्तरम' की मुगुप्तो प्राश पाश वरूपाय ! माने भर बाात-य वाध्यस्थित्यम्युपगमात् । पदभिमतलयमागेऽनुपपनाति । नैवम् | कारण PART ·भय १-१.५] उत्तागजागतिकारखाक्यस्याः - श्रीमाप्यम नम्मात् मन्छन्दवाच्यः परं ब्रह्म मर्याः परमेश्वरः पुरुषोत्तम एव । तदाह वृत्तिकार:- 'मना मोम्य तदा सम्पनोभयति' इति सम्पत्त्यसम्पत्तिभ्यामेतदध्ययसीयते 'प्राओनात्मना मम्परिप्वक्त' इति चाहेति ॥ -इनश्च न प्रधानम् । शुनप्रकाशिका मिमाम्याया विवक्षित वात् । नामपायोपाधिकाकाभिमानपिहिनजीवरिशिष्टता कारणायस्था तपेश्या विसह- शास्थान नागभिमानयजीवविशिष्टता । न-ग्रहागम्यनात्र विद्यमान वात् मुगुप्तो लय उपपन्नः मोक्षेनीशतघ्यावाकारण नेगम्य नायनिनाळपीराधि इंशितव्यताया अाम्याप साभावात् । कादानिकधाम्या, मितव्याटित निलम् 'म ईगोऽस्य जगतो नित्यमेव नान्यो हेतुर्विद्यत ईशनाय' 'यस्यात्मागरीरं यआत्मानमन्तरो यमयति' दयादिनः । अतो नेशितव्यन्वादिकमयम्येति घम्यरूपस्यापि तस्याग्रहाण नदे.प: अतो घात एव स्वाप्ययः ॥ सौर्य हेतु पामसाध्यन ससमयति तस्मादिति । अप्ययस्थानस्य परमकारणावमाह-परंपामति । जीवघ्याय मगशन्दः । 'प्राम्नेनात्मना' इतिहि श्रुतिः 'तदक्षत' इत्येत संवादिनी । अप्ययेऽपि जीवनि यात यशापनार्थमीश्वरी तीर्ग तत्वयुदासाय च परमेश्वरशन्दः । मुपुमपुरुपये लक्षण्यपरो देवताविशेषपरश्च पुरुषोत्तमशब्दः । * व्याख्यानान्तर व्यावृत्यर्थमाह-तदाहेति । सम्पत्त्यसम्पत्तिभ्यामिति । 'सतिसंपद्य नविदुरसति संपत्स्यामहे । इति संतआ. गम्य नविदुस्सत आगच्छामहे इ.युक्ताम्या सपत्तिनिर्गमाभ्यामित्यर्थः । * यद्वा परमात्मनि सपच्या अन्यत्रासम्पत्या. चेयर्थः । स्वाप्ययशन्देनासपात्तरप्यभिप्रेतीत • वृत्तिकारस्य भायः । एतत् परब्रह्मकारणत्यमित्यर्थः । * पूर्वसूत्र 'प्राज्ञेनात्मना' इत्यादरमुएप्तिविषयस्य ग्रुत्यन्तरस्य प्रकृतार्थोपपादकतया बुद्धिस्थ वात् कारणस्य परमामयमा कारणविषयश्चन्तररुपपाद्यते-- गूढार्थसंग्रहः तदाह वृत्तिकार इत्यादि । ' सता सौम्य तदा सपनो भवति ' इतिश्रुतौ 'तदेत्य'नेन सपत्तिः न सादिकति बोधिनम् । नवमदशमापण्डयोः सति संघद्यविदुः' 'सत आगत्यनविदुः' इति वाक्यद्वयेन सपत्ते: जीवगमनपूर्व- कर जीवनिगमानन्तरमसम्ात्तिश्च युभय प्रतिपन्नम् । 'गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्ग च' (१.३.५.१५) इति सूत्रे यस्माद्दहरयाक्यशेषे परमेश्वरस्यैव प्रतिपादको गतिशब्दो भयतः 'हमास्सर्वा:प्रजा अहाहर्गच्छन्त्य: एतं ब्रह्मलोकन चिन्दन्ति' इति । तत्र प्रकृतं दहर ब्रहालोकशब्देनाभिघाय तद्विषया गतिः प्रजाशब्दयाच्याना जीवानामभिधीयमाना दहरस्य ब्रह्मता गमयनि तथाह्यहरहीगाना सुषुतयवस्थाया अझविषय गमनदृष्टं श्रुत्यन्तरे रिना सोम्य तदासंपन्नोभवति' इत्येवमादी' इति (श) माध्ये उक्तम् । अत्र छान्दोग्यश्रुत्योरनयोरेकार्थत्वं सूत्रकृत्सम्मतमिति स्पष्ट वक्तव्यम् । परमते दहरविद्या सगुणविद्या, सद्विद्या निर्गुणविद्या अयमर्थस्सूत्रकृतः नैव समतः । 'सुपुतयुक्रालादेन' इतिसूत्रे ब्रह्मणि जीवभेदस्य स्पष्टमभिधानात् । तत्र विपशिनामेव श्रुतिमुदाहरति-प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तइतिचाहेति । प्राशेना 'मनासंपरिष्वतः' इति श्रुतिः अस्मिन्सूने परैरप्युदाहृता । एवस्थिते सूत्रकारसिद्धान्ते - स्वमपीतो भवति । इति श्रुती 'स्वाप्ययात्' इतिसूधे च जारब्रह्माभेदः विवक्षित इति क्य वक्तु शक्यते । 'मुपुप्तायु क्रान्त्योः' इति सूत्र तद्विषयवाक्य विरोधात् । 'तत्वममि' इति नकृया अभ्यासमात्रेण नपरसमनः जीवब्रहामेदसिद्धिः । छान्दोग्यएव पूर्व सर्वखल्विदं ब्रझ - . . ।

·१६६ भनेतिपु पानीयोगभयोश्यगर स्थिति: पास्य पितृत्व, दयान पुषस्या जीवस्य तरियायम् [भित्य १-१.५ . - . श्रीभाप्यम् सू ११ गतिसामान्यात् (१.१.५) गूढार्थमप्रहः तज्जलानिति शान्त उपासीत ' इतिश्रुतौ अविटाविशेषणेय जीतस्य महाभेदस्य स्फुटमभिधानात् । उपादानोपादेयमावनि- बन्धनएवोभयभिदः सोऽप्या मन्येनेव । यस्मिन्माणि भूतान्यामयाभूद्विजानतः । तत्र को मोहःकरशोक: एकायमनु- पश्यतः' इत्यत्र ईशागस्योपनिषदि एकाय, यातु सर्वाणि भूतान्यामन्येयानुपश्यति सर्वभूतेषुचा मानम् । 'ईशाऽऽवा स्यमिद सर्यम् । तदन्तरस्य सर्वस्य' इत्याद्युक्तरीन्या अन्त.प्रविश्य नियन्द्र पनिवन्धनमिति प्रतिपादितमिति प्रागेवोत्तम् । अयमर्थः प्रय्यन्तसारामृते निरूपितः । इममधमनियमहसा वृत्तिकार:-सर्वसल्विति सर्वात्मा ब्रोशइति ।। एतेन सर्वत्राभेदवाक्येषु ईशाभेदएव जीवस्य शिवभिनः नतु पररामतनिर्विशेचिदभेदः इति सूचितम् । शाण्डि ल्यविद्यायमित्र एपम मामानहृदय ' इति त्रिवारमभ्यस्तवाक्ये जीयमेटेनय ब्राण्यामा प्रतिपादितम् । 'शब्दाव शेषात् । इतिसूत्रे भेदः परैरप्यभिहितः, एयं स्मृतेश्च' इति सूत्रे 'ईश्वरस्सर्वभूतानाम् ' इति तद्विषयगीता श्लोफेच जीव. ब्रह्मभेदो विवक्षित इति पररप्युक्तम् । एतेन 'सत आग्माऽन्तर्याम्यमृतः' । एपत आ.माऽन्तर्याम्यमृतः' इति द्वादि- शतिवारं चतुर्विशतिवारमभ्यस्तयोः काण्व माध्यन्दिन अन्तर्यामिब्राह्मणवाक्ययोः जीवनक्षभेद एव विवक्षित इति निर्म- सौरवश्यमभ्युपेयम् । एवं 'उभयेऽपिहि भेदनेनमधीयते' इति सूत्रेऽपि | अतएव 'गुहा प्रविष्टायामानाहि रहा नात्' इत्यत्र 'आत्मानौ ' इति द्विवचनेन हृदयगुहासंबन्धः जीवपरयोः प्रतिपादितः । एतद्विषयवाक्ये 'ऋतपिबन्ती' इति कर्मफलभोक्तृत्वं 'द्वासुपी ' इति श्रुत्यनुसारेण परमात्मनि प्रयोजककर्तृवेनोपपादनीयम् । 'द्वासुपर्णा' इति श्रुतिः मुण्डकश्वनाश्वतरोपनिषदोरिव ऋक्संहितायामपि पठिता। तत्र एतच्छ्युत्तर परमात्मनः पितृन्वं जीवस्य पुत्रत्य जीवस्य पितृशानाभावे पितृप्राप्तिशून्यत्वमपि प्रतिपादितमित्ययमर्थ: जिशासाऽधिकरण (७६५.पु) निरूपितः । एतच्छ्रुतितात्पर्यच 'अर्मकोकस्त्वात्तव्यपदेशाच' इतिस्त्रे सूत्रकारस्सूचयति । 'अल्पोकस्त्वात् ' इत्यनभिधाय 'अर्मकोकस्त्वात्' इत्युक्त्या अर्भकस्य ओकः तदेव औक: यस्य तत् अर्भकोकः ब्रह्म 'औकस्स 'त्यमरकोशन (नानार्थवर्ग) आक्रशब्दस्य रहार्य. कायम् । एतेन परजीवयोः पितृपुत्रमाव: बोधितः । 'विवक्षितगुणोपपत्तेच' इति त पूर्वसूत्रे दयास्पगुणस्यापि विव- शितत्वेन परस्य हृदयस्थिते: दयामूलकत्वादिसिद्धयतीत्यपि जिज्ञासाऽधिकरण निरूपितम् । एव च 'म आमाऽन्त- ईदय' इत्यादिश्रुतिविरोधेन 'सर्वपल्बिट ब्रह' इत्यत्रोतामेदनियामकांतरित नियामकल्पनासम्भवेनच 'तत्वमसि' 'अनेन जीवनात्मना' इत्यत्र परसमतजीवब्रह्माभेदः नैव विवक्षितः । सुषुप्तावन्तःकरणलयांदरसभवस्य पूर्वमेवोपादनेन 'सता सोम्य तदा संपन्नो भवति' इत्यादी अनौपाधिक्गमनस्य प्रतिपादनेन च स्वाप्ययात् इत्यत्र जीवब्रह्माभेदो नैव विवचित इति सिद्धयति 'सम्पत्त्यसम्पत्तिभ्यामेतदध्ययसीयते' दाते वृत्तिवाक्ये जीवकर्तृकसपत्त्यसम्पत्तिसन्धिजीव- मिन्न सक्छन्दवाच्यं ब्रह्मनिश्चीयत इत्यर्थः ।। इयद्भिस्सूत्रः सद्विद्यावाक्यगतहेतुमिः प्रधानलक्षण्यं जगत्कारणस्य ब्रह्मणः प्रतिपादितम् । 'गौणश्चेन्नात्मशब्दात्' इत्यत्रात्मशब्देन चेतनवाचिमा ईक्षणाश्रयस्य प्रधानलक्षण्य निरूपितम् । सद्विद्यायामान्मशब्द निर्दिश्य तदर्थस्य कार. गत्वप्रतिपादनं नास्ति । आमशब्दनिर्देशेन तदर्यस्य कारणावप्रतिपादकोपनिषदन्तरवाक्यैरपि जग कारणस्य प्रधानवैल- क्षयं प्रतिपादयति-गतिसामान्यादिति ।। .

·इनत्य १-२.५] पूर्वसूत्रे 'श्रुतल्याच' इत्यत्र विषय पाक्यविभाग: १६७ -- श्रीमाध्यम आत्मा वा इदमेक एयाग्न आसीमान्यत्किञ्चन मिपत् सईक्षत लोकानु सृजा' इति 'स इमान्लोकानसृजत (पेत.१.१) तस्माद्वा एतसादात्मन आकाशस्सम्भूतः । आकाशाद्वायुः बायोरग्निः । अनेरापः। अद्यापृथिवी' (ते.आनन्दयलि.१) 'तस्यह या एतस्य महतो भूनस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदः' (सुवा.२) इत्यादिमृशिवाक्यानां या गतिः प्रवृत्तिः, तत्सा- मान्यान् तत्ममानार्थत्वादस्य : तेषु च सर्वेश्वरः कारणमयगम्यते । तस्मादधापि सर्वेश्वर एय कारणमिति निश्चीयते ।। इतश्च न प्रधानम्- सू १२-श्रुतत्वाच (१.१.०) श्रुतप्रकाशिका सू ११-गतिसामान्यात् (१.१.५) पूर्व गौणश्चेन्नात्मशब्दात् इत्युक्त वादात्मशब्दघती. श्रुतीस्टाहरति आत्मावा इत्यादिना । तस्यहवा एतस्य इत्यनाप्यात्मशब्दश्रूयते 'आत्मावा अरे द्रष्टव्यः ''आत्मनि खल्वरे दृष्टे । 'योऽन्यत्रात्मनस्सर्व वेद ' इति च । गतिशन्द व्याचष्टे-प्रवृत्तिरिति । बोधन-यापारपर: प्रवृत्तिशब्दः ‘भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानाम ' इत्यत्र प्रवृत्ति शन्दवत् । समानवमर्थद्वारकमित्याह-तत्समानेति । ततःकिमित्यत्राह-तेपुचेति । ततोऽपि किमित्यत्राह-तस्मादिति न केवरमुपनिषदन्तरेषु अत्रैव सर्वेश्वरकारणत्व स्फुटमित्याह- . सू१२-श्रतत्वाच [१.१.५] गूढार्थसप्रह सईक्षतलोकान्नु इत्यादि । प्रथमसूत्रे ईक्षणानन्तरमेव सृष्टि प्रतिपादिता इत्यचोपपादनाय एतद्वाक्यापादानम् । अत्रतु आत्मशब्देन निर्दिश्य तस्य कारणत्वप्रतिपादकत्वेन एतद्वाक्योपादानम् । अतएव पूर्व 'आत्मा वा इदम् ' इति वाक्यस्यानुपादानम् । तस्य हवा एतस्य महतो भूतस्येत्यादि । एतत्पूर्व 'आरमा वा अरेद्रष्टव्यः' इति वाक्यसत्वेन (इ.६,५६) आ मशब्दार्थस्यैवात्र कारणत्व विवक्षितम् । कारणत्वान्वय्यर्थक आत्मशन्दघटितोपनिषद्वाक्यप्रवृत्तिसामा न्यात् इति सूतार्थ. 1 सद्विद्याया च कारणत्वान्वयर्थकात्मशन्दो नास्ति । गतिसामान्यात् इत्यत्र सामान्यशब्दप्रयोगण उपनिषदनरवाक्यानि विवक्षितानीति सूचितम् । एतन एतदुपनिषद्विषयकाव श्रुतत्वाच इति सूत्रस्यापि व्यजितभवति भुतत्वाच इतिसूत्रे दीपसारयो 'आ मत.प्राण (छां.७. ) इत्यादिछान्दोग्योपनिषद्वाक्योपादानेन आ मशब्दनिर्दे. अपूर्वक तदर्थस्य कारणत्वस्य चुनत्वमेत सूत्रे विवक्षितम् । षष्ठे सद्विद्याया कारणत्वान्वय्यर्थका-मशन्दामावेऽपि छान्दोग्य एव सप्तमे भूमविद्यायां कारणत्वान्वय्यर्थकामशब्दस्य श्रुतत्वाञ्चेति दीपसारपोऽर्थ. माध्यपक्षेनु पूर्वसूत्रे एव 'आमतः माण ' इत्यादिकारण चान्वय्यर्थकामशब्दग्विाक्यस्य पूर्वसूतएव विवक्षित वम् । श्रुतत्याच इत्यत्रा मशन्दव्यतिरिक्त- प्रधानन्यावतंकधर्माणा श्रुतत्व विवाशनम् । तच धर्मा, अस्यामुपनिषदि प्रतिपादिता. एयमुपनिषदन्तरेऽपि ॥ - ·'भुतस्याश' त्यत्र नदायिभिताभुगतानम् [ ईश्वत्स ११.५ भीमाप्यम , श्रुतमेय हाम्यामुपनिषदि भस्य सच्छदयाच्यस्य आत्मत्येन नामरुपयोायरीत्वं स. पंशत्य, सर्वशक्तित्व, सर्याधारत्यं, अपहतपाप्मत्यादिक, सत्यकामत्यं, सस्यसङ्कल्पत्य च 'अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याफरयाणि ' (छ.६.३.२) सन्मूलास्सोम्येमा. स्सर्या प्रजास्सदायतनास्सत्प्रतिष्ठाः' (छां.६.८.६) 'ऐतदात्म्यमिदं मयं तत्सत्यं ममात्मा (७) 'यचास्येहास्ति यच नास्ति सर्य तदस्मिन्समाहितम् । तस्मिन्यामास्समाहिताः' (छां ८.१.३,५) ' एप आत्माऽपाहतपाप्मा यिजरो निमृत्युर्विशोको विजिघरसोऽपिपासस्सत्यका- मस्सत्यसकल्पः' (८.१.५) इति ॥ तथाच श्रुत्यन्तराणि 'नतम्य कश्चित्पतिरस्ति लोकेनचे शिता नेय च तस्यलिङ्गम् । सफारणं फरणाधिपाधिपो नचास्य कम्धिजनिता नचाधिपः श्रुतप्रकाशिका आमन्येन नामरूपव्याकर्तृत्वं दर्शयति अनेन जीवेनेति । सर्वशव सर्वशक्तिये ' तदेक्षत बहुस्याम् ' इत्यादिवाक्येन पूर्वमेय दर्शिते सन्मूला इतिसूचिते च । आधारवं दर्शयति सदायतनाइति यशास्येति च । धारकत्वंचामन्यनेति दर्श यति ऐतदात्म्यमिति । नत्र कारण या कर्याधारविमात्र विवक्षितमितिभावः । यचे यादिक सत्यकामविप्रतिपादनाप- युक्तं च । अरह नपाप्मवादिगुणान् दर्शयति एपआत्मेति । उक्त गुणवेशद्यार्थ, अनुक्त गुणदर्शनार्थ तद्वत ईश्वरत्वदेवता विशेषत्वस्फुटीकरणार्थ न पूर्वस्वाभिप्रेतान्यनुदाहतानि । श्रुत्यन्तराप्युदाहरति तथाचेति। • नावेतःसूत्रवाक्यविषयत्वेन अस्य पुत्रस्य छान्दोग्योपनिष-मात्रविषयाय दीपसारयोरपि युक्तं. 'गुतमेव सस्यामेवोपनिपदि' इति । नात्र क्रमवि यक्षा लिङ्गं शरीरं ' नाशब्दम्' इत्युपफमसूत्रानुरोधेन प्रधानस्याप्रतिपाद्यत्व निगमयति- गूढार्यसंप्रहः अत्र सूत्रद्वयस्य विषयभेदै उक्तरीत्या सिदेऽपि गतिसामान्यात् इत्यत्रोपनिषद-तरस्य विवक्षायाः स्फुटत्वेन श्रुत त्याच इतिसूत्रे एतदुपनिषदि श्रुतत्वस्य विवक्षायाः प्रतीतापि उपनिषद-तरे पूर्वोक्तार्यातिरित्तान्तरस्य श्रुतत्व विव. क्षितमिति (व.वि.आ,न्यायरक्षामणिः) परोक्तिरभिनिवेशमूलैव ॥ चशब्देन उत्तानामर्थानामुपनिषदन्तरेऽपि श्रुतस्य विव- क्षितमित्यभिप्रेत्याह-तथा च श्रुत्यन्तराणीति ॥ नतस्य कश्चित्पतिरास्ति इत्यादि। 'तमीश्वराणा परममहेश्वरम्' इति पूर्वश्रुतिः । तत्र सर्वेपामीश्वरत्व सर्वेषा तिवं च प्रतिपादितम् । अस्यापि ईशिता कश्चि स्वादिति शङ्कायाः निरास: पूर्वाध, उत्तरार्धे च कारणत्यमभिधाय अस्य कारणान्तरं नास्तीत्युक्त्या एकस्यैव सर्वकारणत्व सिद्धम् । एतेन उपनिषदुपक्रमे 'क्षरप्रधानममृताक्षर हर क्षरामानावी- ते देव एकः इत्यत्र प्रधानविशेषेण जीवस्यापि नियामकत्व देवस्य यदुक्त त प्रतिष्ठापित भवति । एतेन 'नान्योऽ. ऽस्ति द्रष्टा' इति श्रुतौ 'नियन्तुनियन्त्रन्तरं निषिध्यते' इति वृत्तिकारमते 'प्रसत्यभावात् ' इत्यन्ताम्यधिकरणे (श) माप्योक्तिनिरवकाशा । अत्र सामान्यनिषेधो नविवक्षित इत्यादिक अत्रैव पूर्व भावप्रकाशेच निरूपितम् । 'यईशऽस्य नगतो नित्यमेव नान्यो हतुर्विद्यत ईशनाय' इत्युत्तरश्रुत्यादिक परसमतार्थप्रतिकूलमिति बहुत्र प्रतिपादितम् । श्वेताश्वतरो निषदि ईशादिशब्दयौगिकार्यस्योपक्रमप्रभृत्यम्यासेन तत्र ता पनिश्चयेन 'स्वामीवीश्वर.पति शिता' इत्यादिकोशोत्तान प्रोक्षणीष्वर्यसयोगात् ' (जै.सू.. १.४.९.११) इतिन येन सर्वप्रयोगोपपत्तौ पृथयूटिकल्पन केषाचिदभिनिवेशमूल्कमेव ·नित्य १.१५] परोक्त्यय ईश्वरी नारायणः रद्रनारायणयौनश्यम् ' अन्तःप्रविष्ट ' इति श्रुत्यर्थ - १६९ . . . श्रीभाप्यम् 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीर: नामानि रुत्वाऽभिवदन् यदास्ते (ते.मा.पुरुप,३.१२.१३) अन्त-प्रविष्टदशास्ता जनानासर्यात्मा' (ते.आर.३.२१.२१) 'विश्वात्मानं परायणम् ।' गूढार्थसंपदः अतएव गीतादावीश्वरमान्दाना शनशीलो नागयणः' इति गीता (i) भाप्ये, विवरण अन्तयामित्राह्मणमाप्ये (२) नारायण इन्युक्तिः, मुरेश्वरवार्तिके-'कृष्णद्वैपायनो व्यासः पेटामा ध्वान्तहानिकृत् । प्राहेममेव बहुशः प्राणिना हित- काम्यया ॥ नारायणःरोव्यक्ता दण्डमव्यक् सम्भवम् । अण्डस्यान्तस्विमे लोकाः सप्तद्वीपाच मेदिनी ।।' (प.बा.५.७.३९, ४०) इत्याक्ति:, 'आलोच्य सर्वशास्त्राणि विचार्य व पुनःपुनः । इदमे सुनिष्पन्न ध्येयो नारायणसदा ॥' इति महाभारतान्ते मगवता श्रीवेदव्यासेनोपसंहारः , ' हरिरेक्स्सदा ध्येयः भवद्भिसत्यसस्थितैः । ओमित्येव सदा विप्राः पठन प्यात केवयम् ॥ (३.८९.८) इति हरिवंशे केलासयात्रायां हरिरेको ध्यातव्य इ.युक्त श्रीमहेश्वरेणापि । एतत्सर्व- मभिप्रेत्य 'एपमे सर्वधर्माणा धोऽधिक्तमो मतः । इत्याधिक्यमुक्तम् ' (श.वि.स.) इन्मुक्तिश्च सङ्गाछते ।। हरिवशे-'अहव सर्वगोदेव त्वमेवाह जनार्दन । आवयोरन्तर नास्ति ॥ यश्चत्वा द्वेष्टि देवेश समाद्वेष्टि नसाय:' (३.८८) इति पूर्वाध्याये रुद्रोक्त्या हरिहराद्वैत नसिध्यति । ' पठत ध्यात केशयम्' इत्यत्र प्रयुक्तकेशयशब्दस्य 'क इति ब्रह्मगोनाम ईशोऽहं सर्वदेहिनाम् । आवा तवाले सभूतौ तस्मात्केशवनामवान्' इत्यत्र कृष्णस्य ब्रह्मरुद्रजनकत्वस्य वह स्वम्' इत्यतःपूर्व 'आदित्व सर्वभूताना मध्यमन्तस्तथा भवान् । त्वत्तस्समभवद्विश्वं त्वयिसर्व प्रलीयते ॥' ३.८८.५५ इत्यत्र कृष्णस्यैय सर्वोपत्तिलयहेतुत्वस्य प्रतिपादनेन तद्विरोधात् । अन्यथा 'ममैवत्व तवैवाह ये मदीयास्तवैयते ॥ यस्तो देष्टि समादेष्टि यस्त्यामनु समामनु । अनन्यःपार्य मत्तस्य त्वत्तश्चाह तथैवच ॥ नावयोरन्तर शक्य वेदितु भरतर्षभ ।' इन्यरण्यपर्वणि १२.४६ अर्जुनप्रति कृष्णोक्त्या रुद्रार्जुनयोरविशेषापत्तिः। परमते अद्वैताङ्गीकारेऽपि रुद्रेऽधिकाभिव्यक्तिः अंजनेतु न्यूना इत्येयोच्यते । सिद्धान्तेतु 'याते धामानि परमाणि' इत्यादिश्रुत्युत्त दिशा रुद्रस्य गौणप्रादुर्भावत्व शक्त्याऽs- अघिक्यम् अर्जुनस्यतु ततोन्यूनता इति जीयब्रझाभेदेऽपि सर्वमुपपद्यते 1 विस्तरस्तु हयशिरोरत्नभूषणदीधितौ द्रष्टव्यः ।। सर्ववेदपठितस्य पुरुषसूक्तस्य नारायणपरत्व नारायणाख्याने व्यास एव निर्धारयति । तत्रत्या श्रुतिमुदाहरति- सणि रूपाणीति । इय च श्रुतिः 'अवस्थितेरिति काशक स्नः' (१.४.६) इतिसूत्र (श)भाध्ये परैरप्युदाहृता । अत्र 'अभिवदन्' इत्यस्य स्वाभिमुख्पेन वदन् इत्यर्थेन स्वपर्यन्तता नामरूपयोस्सिद्धयति || 'स्वर्णधर्मानुपाकेन तथा पुरुषविद्यया । पौरुषेण च सूक्तेन सामभीराजनादिभिः ॥' (श्रीभाग.११.२७.३०) इति पुरुषसूक्तमहमावन वासुदेवार्चने विनियुक्ता श्रुतिमुदाहरति-अन्त.प्रविष्टश्शास्ता जनानामिति । इय च श्रुतिः उपदेशसहस्त्रया परैरप्युदाहृता । अत्र सर्वामित्वप्रयोजकत्व अन्तःप्रविश्य शासनमभिहितम् सद्विद्याया आदेशशब्दार्थस्य शासितुरेय प्रवेशहेतुकनामरूपव्याकरणमुक्तम् । अन्तःप्रविष्टश्यास्ता जनानासा मा ' इत्यत्र प्रविश्य शास्तृि बेन सर्व स्पारमत्वप्रतिपादनेन 'जीवनामना' इत्यत्रापि जीवस्यात्मत्वमित्यमेवाङ्गीकरणीयमिति भावः । अत्रैव सर्वे वेदायक भवन्ति । इति श्रूयते । 'सर्वस्यचाई हृदि सन्निविष्टो मत्तस्मृतिर्शनमपोहन च । वेदैश्च सर्वेनहमेव वेद्य.' इतिगीता एतदुपरहणरूपा | प्रवेशस्य शासनार्यत्वस्य भौतत्वेन परेषाम यार्थः निरवकाशः । विश्वात्मानमिति । विश्वस्यामित्व पूर्वमुत्युक्त दिशैव विवक्षितम् ॥ 22 . , ·१७० नारायण भुमित्रा [... - - भीभाध्यम 'पर्सि विश्यम्पारमेयरम्' 'पप पिचिनगरयगिरते ध्यतेऽपि या। मातादिका तत्सर्प प्याम्पनारायणरिस्ता (नागण..B) 'पप सभूशासगरमाऽपहलपाप्मा दियो दय पफो नारायणः' (सुपा.प.) न्यादीनि । गरमाबगरफारणयादियाफ्यं न प्रधानादिन. तिपादनपोग्यम् । भतम्माम्मातिरमपंचायरो निरस्तनिरिक्षागाधोऽनधिका तिशयामंगयेयायाणगुणगीयममार्णयः पुरषोतमो नारायणएप निगिटनगरेफकारण भुतप्रगति । तस्मादिति । तेन पगिंग: मरि निगम । अतइति । स गामार यायोगगुणा शोध कमायाला गुगा निरसनिरिरलेग दिया: । अनपधिके गाना पुलाध 7 ५६RI ओपयोऽनेन गुगानामापासशंपति । महायशम्मी गुणेम्पोऽपि तदाभ्यस्य मद यं दयान ; पुस्पोत्तमनारायण शाम्दी पुस्यूल नारायणानुगारिमामय परपसायिय कारोवारपाना दर्शयतो नितिर उर पदशंपतः निसिलजगदेककारणमिति । निगिलशन गगनादिकमरि पाळीतम् । एकदम निमित्तगादा नषेऽभियो॥ गूढार्थमंप्रदः 'पतिपतीनाम् ' तिवमुत: नारायणपरेत्यानित्योपदरी-पति विश्वस्यति । नदि an' धार्थ एष ' भामेश्वरम् ' र विक्षित । मत भन' इति पूत्राप्यमः। आश्चगे यह आश्वर; हति विग्रहः । यथकिंचिजगदित्यादि । प प मुनिः परेरसहसनाममाप्ये उदाहना । तया च भाष्यम् -'मर आमा ततो जाता याकाशाटीनि नागि कार्यागि तानियोणि अयं कारणामना पति ; तात्ययनमति नारायणः 'यद्य किंचिजगासयं दृश्यते भयोऽदिया। अन्तहिया सय ग्याप्प नारायणरिस्पतः' इति पश्चात् । नरामातानि तत्वानि नाराणीति ततो विदुः । ता येयचायन तस्य सेन नागरणरणत: ' इति महासे । नराणा जीवानापन: स्यात् प्रळये इति या, 'यस्यात्समिमविशति ' इतिभुतेः । 'नाराणामयन यस्मात्तमालारायणस्मृतः' इति प्रदाचे पात् , ' आरो नारा इति प्राका आधार नरसूनवः । सा यदस्यायन पू तस्म नाराय म.स्मृतः' इति मनुवचनादा नारायणः । नारायणाय नम इत्ययमेय सत्यः समारबोयिनिहरणायमन्त्रः । गण्वन्तु भव्यातयो यतयोऽस्तगगा: उमे. स्तरामुपदिशाम्यहमूर्षिया. ॥ इति नारसिंहपुरामा 'नयतीति नरोतः पम्मा मा सनातनः । इतिघ्यावचनम् इति || 'अनेन सर्वगतावमायामशादिश्मः' इतिथे 'आयाम'दस्य ध्यातिवचनतायाः परेषामपि समत्तया तत्रा नया भुत्या नारायणस्य सर्वस्मारन्य व्याससम्ममिति भाष्ये वक्ष्यते । 'कथितः' इति नाम (श) माध्य वेदादिमि रयमेव परत्वेन कथितः 'गवं वेदा य पदमाननन्ति वेदेव सर्वेरहमेव घेद्यः' 'वेदे रामायणे पुण्ये भारते मरतर्षभ आदौ मध्ये तथाचान्तेच विष्णुस्सर्वत्र गीयते ॥ इति श्रुतिस्मृत्यादिवचनेभ्यः' इति । सोऽधनःपारमाप्नोति तद्विष्णो.प रमपदम् ' इति कठपामाध्ये 'विष्णोः व्यापनशीलस्य वासुदेवस्य पद स्वागम्' इतिचीत्तया मान.पुरुषः' 'ईशानो भूतमव्यस्य' इत्यत्र ईशानदान्दश्रुत्या शिवस्य परस्य व्याससम्ममिति (ब्र.वि.आ, यायाक्षामणि:) उति:क्य घटते उदाहतवाक्यविरोधात् । पर: सुबालोपनिषदः अनुदाहृत वेऽपि अन्तर्यामित्र मणैककाठ्येन तदुपनिषदाक्यमपि प्र माण भवितुमईतीत्यभिप्रेत्य तदुपनिषदाक्यमुपादत्ते-एप सर्वभूतान्तरात्मा इति ॥ . - . . . - ·त्य ११५] निर्विशेषवादस्य श्रुतितात्पर्याविषय व सूत्रसम्मति: - श्रीमाप्यम जिज्ञास्यं ग्रीति स्थितम् ।। अत एव निर्विशेषचिन्मात्रग्रह्मवादोऽपि सूनकारेण आमिश्श्रुतिमिः निरस्तो वेदि- तन्य पारमार्थिकमुरयेक्षणादिगुणयोगि जिज्ञास्य ग्रहति स्थापनात् । निर्विशेषवादे हि साक्षित्वमप्यपारमार्थिकम् । श्रुतप्रकाशिका एषां सूत्राणा • ब्रह्माज्ञान वाटिनोऽननुगुण व पूर्व मुक्त विस्तरेणाह-~-अतएवेति । सूत्रकारेणेति । न्यायनिव न्धनकृतेत्यभिप्राय । आभिरिन्यर्थप्रत्यायकत्व विवक्षितम् । न्यायानुगृहीताभिर्विशदार्थाभिःश्रुतिभिरितिभाव. ! पिंच . प्रामाणिकस्याप्रामाणिक पाभिमानतापसिद्धान्तना, सिद्धान्तस्य भ्रान्तिमूस्वादप्रामाणिकता च लाके दृऐति तदुभयव्यवच्छे. दार्यसूत्रकारयोनिदेश. । निरस्तो घेदितव्यइति । निरास पल्तिइत्यर्थ. । अतएवे युक्त विवृणोति । पारमार्थि- केति । ईशगम्यापारमार्थिक व सायाभिमत प्रधानमेव ब्रहास्यात् शुक्ति त्वापारमाध्यहि रजतमेव परमार्थस्यादिति साथ निरासोऽनुपपनस्स्यादिति पारमार्थिक शब्दामिप्रायः। सछ दोक्त स्वरूपस्य स यस्ह वात्तदतिरित्त न यावर्तन माय- ।मति गुणशब्दस्य भाव । अतरसदादिशब्दाना साङ्खयाभिमतप्रधानपर वायवच्छेदसिद्धयर्थमीक्षणादिगुणतापारमार्थि क्वविवक्षावद्भिरौनिर्विशेपनिरास.फलितइत्यर्थः ॥ 'तदेक्षत' इत्यादिवाक्यानि साक्षित्वमानपराणि नतु गुणविशेषपराणि साक्षित्वमात्रेणापि सूत्राकाराभिमता प्रधा- नव्यावृत्तिस्सिदयतीत्यवाह-निर्विशेपेति । स उन्दोपस्यापितविमतिपदस्वरूपातिरेकेण साक्षित्वमप्यपारमार्थिक वि-मत गूढार्थसङ्ग्रह 'क्रस्यनित्य परिणामि नित्यम्' इति विभाग कूटस्थ व परिणामसामान्यशू-य वं धर्मसामान्यशू-यत्व एव पर्यव सति । सादेयाचा परिणाम्युपादानस्वस्यैर दृष्टान्तानुसारण प्रतीत्या परिणाम्युपादानव प्रधानस्यय सभवति नन्वा मन. इनि सायनतनिरासः तदेक्षन' इतीक्षित वश्रवणन एतरेयोपनिषदि अमान्दार्थस्यैव ईक्षित वस्य स्फुटमुक्त्या आमन इंक्षितुरेप बहभेदोपपादनेनच तस्यैव परिणामिकारणय सद्विद्याया विवक्षितम् । एतत्ता पर्यक 'गोणश्वेन्नात्मशब्दात्' इति स्त्रम् । कस्य च च दृष्टाने योऽय विकार. तद्भिन्नरूपता पर्येण नामरूप व्याकरवाणि ' इति स्वपर्यन्तनामरूपन्याकर्तृ व प्रतिपादनेन दृष्टान्ते यादृश. स्वरूपसङ्कोचपिकासा मक परिणाम सएव नित्यविरोधी, नतु दतिरित्ता तर्यामि वपरिणाम इति सगुण एवा मा परिणायुपादानमिति गतिसामान्यात् । 'श्रुतत्वाञ्च' इति सूत्रपियाक्षतश्रुतिमि निर्धारितमवति आन्मनः निर्मक र ख वमित्यभिप्रेन्य जग कारण प न तात्त्विकम् ईक्षितृ वमपि नताधिकम् , किंतु विवोपा दान वमेवात्र विभितमिति वदता मतमपि सूत्रकारानभितमिति दर्शयति-अतएवेत्यादिना । निज्ञास्यब्रह्मेति । 'तद्विजिशासस्व तह' इत्यत्र विचारविधिरिति विवरण उक्त्या जगत्कारणबहाण एव 'ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यत्र विचार विषय : सूत्रकदभिमतमिति परैरप्यङ्गीकरणीयम् । जग कारण वस्थापनावसरे ईक्षित व यदुक्त तस्यापारमार्थिक वे कार गतस्यापि माध्यामकवत् तन्मते सावृत वन ' तद्विजिज्ञासस्व तद्बा' इतिश्रुति कय घरते १ अहमयस्य नाम व सुपुती नाशात् किंतु मुपुप्तौ सत्यात्तत्साक्षिण एवामत्वमिति परैरभ्युपगमेऽपि साक्षिणा नाशाङ्गीकारण नेप्टसिद्धिरत्यादायेनाह- साक्षित्वमप्यपारमार्थिकमिति । प्राक् (५४७-५४८-५४९.पु) विद्यावृत्तिप्रतिििक्तचित्रसाक्षि वे अविद्यावृत्तांश । - .

·१७२ निविशेषस्य प्रकाशयानुपपत्तिः [भिव्य १.१.५ । । । श्रीमाप्यम् वेदान्तये ब्रह्म जिज्ञास्यतया प्रतिशतम् । तश चेतनमिति क्षते शब्दम् ' इत्यादि- मिस्सूत्रः प्रतिपाद्यते । चेतनत्यनाम चैतन्यगुणयोगः। अतईक्षणगुणविरहिणः प्रधान तुल्यत्यमेव । किंच निर्षिशेषप्रकाशमाननमयादे तस्य प्रकाशत्वमपि दुरुपपादम् । प्रकाशो युतप्रकाशिका इत्यर्थः । ज्ञातवाभावे साक्षित्वमपि न सिद्धधतीति प्रागेयोक्तमित्यपिशम्दाभिप्रायः अपारमार्थिक विस्थादित्यत्राह- घेदान्तेति । नहारोपिताकारस्तत्वायेदकप्रमाणविषयः । नचार्वाचीनं ब्रहाजिशास्यतया प्रतिशत मितिभावः । ततः त्यवाह-तश्चेति । ततोऽपि किं नामाभिरचेतनमुध्यत इत्यत्राह-चेतनत्यं नाम चैतन्यगुणयोगइति । ईक्षित व नचिद्रूपतामात्रमित्यभिप्रायः । निर्विशेषनिरासस्य फलितज्य निगमयति। अतइति । नत्र चिद्रूपतामात्रेण प्रधानन्याधा रसूत्रिता अपित्वीक्षणगुणयोगेन तदनभ्युपगच्छतो व्यावर्तकाभावे व्यावृत्तिरेव नस्लादित्यर्थः । पारमार्षिक त्यादिना एता धिकरणविरोधउक्तः । वेदान्तेन्यादिना पूर्वाधिकरणविरोध उक्तः ।। यदा स्वरूपमेव साक्षित्व न धर्मः । अतो नापारमार्थिकमित्यत्राह-घेदान्तेति । स्वरूपमेयचेत्तत्पूर्वस्वैरिय मिति प्रतिपाद्याधिक्याभावात् ' ईक्षतेः' इत्यादिसूत्रवैयर्यमित्यभिप्रायः स्वरूपविशेषोऽप्रतिपन्न इति चेत्-किं स्वरूप विशेषः, उत स्वरूपस्य विशेषः । प्रथमे प्रागुक्तदोषः द्वितीये सविशेषवं पूर्वसूत्रे प्रा बारणात्मना सिट नतु चेतन पेण अत: 'ईक्षतेः' इत्यादिसूत्राणामारम्भणीयत्वमिति शङ्कायां चेतनरूपेण प्रतिपाद्यत्वमभ्युपगच्छन्नाह-तचेति । चेत तया प्रधानन्यावृत्तिश्वतन्यगुणविरहे नसिदयतीति वक्तुं चेतनत्वं शोषयति चेतनत्यनामेति । गुणशन्दो धर्मपर: ततःकिमित्यत्राह-अतइति । व्यावर्तकाभावाच्यावृत्त्यागिदिरित्यर्थः ।। चेतनशब्दस्य स्वरूपमात्रपरन्वे अधिकरणारम्भवैयर्यमयीसद्धम् । नप्रधानतुल्यत्वं प्रकाश वायुपगमात् यय आत्मधर्मभूतशानस्य शानान्तरायोगेऽप्यचिट्यावृत्तिवन्मते तद्वदित्यत्राह-किंचेति । क्य दुरुपपाद वमित्यत्राह-प्रकाशे हीति । व्यवहारयोग्यता व्यवहारप्रतिसबन्घिता तदुभयरूपत्वाभावात् स्वव्यवहारहेतुत्व परव्यवहारहेतु वाभावादित्यर्थः । गूढार्थसंग्रहः दशाया तन्नाशेनापिद्योपहितचितस्माक्षिवेऽपि अविद्यानाशदशायां नाशः। शुद्धचिति सावित्व नारत्येवति परमतस्य सम्म निरूपणेन साक्षित्वस्यापारमार्थिकत्वं तैरेवाभ्युपगतमिति भावः । निर्गुणात्मवादिसाख्यसम्मतप्रधाननिरासक्युतिभिः निर्विशेषमपि निरस्त भवतीत्याशयेनाह-अतईक्षणगुणविरहिण इत्यादि । 'सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति श्रुति तिपन्नस्य प्रक्षण: 'आनन्दायेव खलु' इति जगत्कारणत्वं प्रतिपाद्यते । तत्र 'अर्थप्रकाशो शतिस्सवेदनम्' इतीविवरणे उक्तम् । एतच 'कवलेव सविदात्मानुभव इतिचेत् साच साश्रये युपपादयिष्यत । अहमर्थवियोगेतु शांतरेव नसिद्धयति । छेत्तुः छेद्यस्यचाभावे छेदनादेरसिद्धिवत् ॥' इत्यादिना जिशासाऽधिकरण पर्यालोचितम् । 'अर्थप्रकाश' इति विवरणपोऽपि नघटतइत्याह-तस्य प्रकाशत्वमपि दुरुपपादमिति । शानन्यायुपपत्तौ अर्थप्रकाशत्वमेव शानत्वं मुक्तावर्थाभावेऽपि तत्समुष्टार्थप्रकाशस्य कदाचिदर्थसबन्धनाप्यनपायात् (अ.सि) इत्युक्तम् ॥ अत्र लघुचन्द्रिका--' अर्थप्रकाशत्वमिति ! अर्थव्यवहारजनकताऽवच्छेदकवाव अछाजनकताऽवच्छेदपवाद मिति यावत् । उतावच्छेदकं च ज्ञानत्वजातिरिति । यद्यप्युक्तजाति; विशिष्टचिनिष्ठा साधातुवाच्यताऽवच्छेदिका तयाऽपि ·भय १-१.५] निभाये मुक्तागर प्रकाशायोगः १७३ . श्रीभाष्यम् विनाम स्यस्य परम्य च व्ययहाग्योग्यतामापादयन्नन्तुविशेषः । निर्पिनेपम्य यस्तुनस्त- दुमयरूपत्याभागात् घटादियदचित्यमेव । तदुभयरूपत्याभावेऽपि तत्क्षमत्यमन्तीतिचेत् । तन्न, तत्क्षमत्वंदि सत्मामर्य्यमेव सामर्थ्यगुणयोगेहि निर्विशेषवादः परित्यक्तस्म्यात् । अथ श्रुतिप्रामाण्यादयमेको विशेषोऽभ्युपगम्यत इति चेत् हन्त तर्हि ततएव सर्यग्रता, सर्वश. क्तित्व, सर्वेयरेश्वरत्वं, मवैकल्याणगुणाकरत्यं, सकलद्देयप्रत्यनीय नेत्यादयस्सर्वेऽभ्युप- गन्तन्याः। शक्तिमत्वं च कार्यविशेषानुगुणत्वं तय कार्यनिशेषयनिरूपणीयम् । कार्यवि- शेषस्य निप्प्रमाणकत्ये तटेकनिरूपणीय शक्तिमत्वमपि निष्प्रमाण स्यात । पिंच निर्वि शेषयस्तुवादिनो वस्तुत्यमपि निष्प्रमाणम् । प्रत्यक्षानुमानागमस्यानुभवाः सविशेषगो. चरा इति पूर्वमेयोक्तम् । तस्माद्विचिनचेतनाचेतनात्मकजगद्रपेण 'यहम्याम् ' (छां.६.२.३) इतीक्षणक्षमः पुरुषोत्तम एव जिमास्य इति सिद्धम् ॥ क्षित्यधिफरणं ममाप्तम् . . - भुतप्रकाशिका अप तदुमयक्षमवं शहते तदुभयेति। त शमन्वमभ्युपगम्य दूपणमाह-तन्नेति। परस्यागति व दर्शयितमाह-अथेति । परिहरति हन्त वहीति । त अमत्वमेव नास्तान्याह-- शक्तिमत्त्वंचेति । कार्यविशेषस्य निष्प्रमाणक व स्वपराहारयो ग्यतारादनामाव निरूपकामा निरूप्याभावइत्यर्थ. वस्तु व सभात्यपि प्रधानतुल्य वमुक्तम् ॥ अथ वस्तु-वमेव नसिद्धयतीत्याह-किंचेति । वस्नु व तु छव्यावृत्त यम् । कुनहर -ह-प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्षात भूतस्यापि स्वानुमयस्य पृथक्प्रमाण र परमताम्युपगमनोक्तम् । सविशपगोचगः वस्तु विशषभू-गोचर ।' वस्तु चिदचि साधारणम् तच तुच्छब्यावृत्तन्यम् तन्नसिद्धारार्थ । परपरदूषणानन्तर स्वपर्श नगमयति तस्मादिति॥ गूढार्थसग्रह तादिशिष्टामिनायाः श नपदलश्यव्यक्ते: मुक्ती सत्त्वेन ज्ञानस्वरूपमविनाशीत्याद्याशयेनाह-मुत्ताविति । इति च । एयमशी- कारे अविद्यावतोपात्यमग्निाशिव सभवत्येति भु पु ज्ञानान दा मन एव नित्यायन व्यवहार । अविद्यावतात नित्य वेिन नव्यवहारः इत्यत्र गमक नव वर्तनइति परैरभ्युपगन्तव्यम् । व्यवहाराभावेऽपि व्यवहारजननयोग्यतास वेन व्ययहा रखनक्ताऽवच्छेदक्य वमिनि बहानन्दपरिकार । जनकताऽपच्छेदकस्याप्यमावे तद्धर्मिणाऽप्यम 7. सर्वदार्शनिकसम्मतः अतः तदमः मुक्तावपि परैरपितव्यः । तथासति स्वसिद्धा तहानिरित्याह- सामर्थ्यगुणयोगेहीति । सर्वदार्शनिक्सम- तमर्थमाह-शक्तिमत्त्वचेत्यादिना ॥ काविशेषस्य निष्पमाणस्ते इति । ईक्षणादे प्रकाशस्यच कार्यविशेषभूनयो. जगद्व्यवहारयोमिथ्यात्वे तमन- कताऽवच्छेदकधोऽपि नघटने । कदाचित् कस्मिंश्चित् असत्वेऽपि जनकनाऽवच्छदधर्मवत्वेन स्वरूपयोग्यत्व सर्वसम- वम् । तदमारे ज्ञानानन्दा मनः परसमतप्रक्रिया कस्यापि दार्शनिक्स्यासम्मता । मुत्तौ निष्प्रमाणकत्वाम्नीकारइति तदर्थ, - ·१७४ श्रुतिगीतास्थ-पुरुषपुरुषोत्तमशन्दाम्यां प्रक्षण: अचिशीलक्षप्यम् [ईस १.१५ श्रुतप्रकाशिका परस्त्येवं सूरयोजना कता प्रधान न प्रतिपाय अशन्दीह तत् शन्देन प्रतिपादयितुमशक्यहितत् । अशक्यत्वं च क्षितिभवणादिति । नैपोचिता प्रतिशयाक्ये धर्युपस्थापशमस्याध्याहार्यत्वात् अशन्देहि तटि युक्तेऽपि हन्वन्तरसाका हत्याच, 'नानुमानमतच्छब्दात् ' 'आनुमानिकमप्येकेपाम्' इत्यादिसूत्रेषु आनुमानिकादिशब्दवदशब्दस्याप्य वयवार्थमुसेन घायुपस्थापनक्षमतयाऽध्याहारनिरपेक्ष बाट क्यवदात्ययानुमानाकारावगमरूपपूर्वपक्षबीजस्य सूत्रेणेव द्योतमा गूढार्यसंग्रहः 'श्य सुप्त चेतनस्य निष्प्रपञ्चतापुरुषार्थः अद्वितीयब्रह्मप्रतिपत्यथै सर्वजगदुपादानत्वप्रतिपादनसामर्यादेय प्रातस्य ब्रहाणि प्रपञ्चस्य अद्वितीय पुरुषार्थसिद्धयर्थमनूद्य निषेधो युज्यते । जाम स्वप्नकालौ अहंममाध्यासपुरस्सरप्रमातृन्याटि व्यवहारवती तस्यैव सुषुप्तिकालादन्यकालत्वात् व्ययहारपितय वा दर्शिताध्यासोगदानमन्तरेणानुपपन्न अभ्यासाभावे व्या हागदर्शनात । सुषुप्ते' इति वियरणे उक्त्या व्यवहाराभावकाल एय अद्वितीय पुरुषार्थ: सुषुप्ती इत्यङ्गीकारेण परैः जगाकारणस्यानन्दरूपत्व मुपपादनीयम् । करणत्वमानन्दत्यचोभयमपि निर्विशेष करितमेव । एवं च ईशितृ वेन प्रधानविलक्षणन्वं जगत्कारणस्य समर्थयता व्यासेन प्रधानोपादानतावादिसाङ्खययत् फूटस्थनित्या माऽभ्युपगन्तृनिर्विशेषात्मवादिमतमप्यप्रामाणिकमिति निर्धारितम् । सुषुसावविद्यायाः अन्तःकरणस्य च परमतेऽङ्गीकारेण तदाऽद्वितीपुरुषार्थस्य क्थ सिद्धिः १ एवमङ्गीत मते अविद्यादिविरहदशाया पुरुषार्थनिरूपणमेव नसंभवतीति मुत्तौ पुरुषार्थसभावनाया एव नाघकाशः । 'यनाक्षरपु रुपवेद सत्यम् । तत्वोपनिषदं पुरुषम् ' इत्युक्तःपुरुष एव असंकुचितार्थपुरुषशब्दवाच्यः छान्दोग्ये 'आचार्यवान्पु. रुको घेद अय सपत्स्ये' इति श्रुत्यर्थस्य 'परंज्योतिरुपसपद्य-सउत्तमःपुरुषः' इत्यत्र निर्धारणेन उत्तमपुरुषएव प्राप्य तया पुरुषार्थरूप इति तस्यैव जिज्ञास्यता ॥ अत्र पुरुषोत्तमशन्दोपादानेन अयमर्थस्सूचितः । 'द्वाविमौ पुरुषो लोके, उत्तमःपुरुषस्त्वयः, अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथित:पुरुषोत्तमः' इति गीताया पञ्चदशे अचिजीवविलक्षणस्यैवोत्तमपुरुषत्व प्रतिपादितम् । तस्यैव ब्रह्मत्वेन जगत्कारणलक्षणलश्यत्व युक्तम् । एव सप्तमे गीताया- भूमिरापोऽनले वायु -मे मिन्ना प्रकृतिरष्टघा में परा जीव. भूताम्' 'मत्तःपरतरं नान्यत् ' इत्यत्राचिदपेक्षया जीवस्योत्कर्षः उभयस्वामित्वं परमात्मनः, तत उत्कृष्टस्तुनिषेधेन. अचि. जीवस्वामिनएव निरवधिकोत्कर्ष इत्यादिकस्फुट प्रतिपादितम् । एतेनापि ब्रह्मशब्दार्थनिरवग्रहमहत्वमचिजीवविलक्षणस्यैव प्रतिपादितं भवति । अयमर्थ: 'ब्रझशन्देन-पुरुषोत्तमोऽभिधीयते' इति प्रथमसूनविवरणभाध्ये विवक्षितः। तेन अचिजीव- वैलक्षण्य ब्रहालक्षण लक्ष्यताऽवच्छेदक सिद्धम् । अव प्राप्यच 'पुरुषस्सपरःपार्थ भक्त्या रभ्य. ' इत्यादी गतिद्वारक प्रतिपादितम् । तेन 'परात्पर पुरुषमुपैति दिव्यम् ' ' अस्मान्छरीरासमुन्याय परज्योतिरुपसपद्य ' इति श्रुत्योऽपि नि- धारितः । एतेनाचिज्जीवविलक्षणस्यैव प्राप्य व सिद्धम् । 'ब्रह्मविदाप्रति परम्' इति प्राप्यत्वेन बहाप्रस्तुत्य तद्विशदी. करणे · सत्यज्ञानम् ' इत्यादौ एतत्सर्वमभिप्रेत्य ' सत्यज्ञानमनन्त ब्रह्म' इति श्रुतिरपि आचज्जीवविलक्षणस्वरूपपरतिप्राक् निरूपितम् । तत्राचिजीववलक्षण्यरूपलक्ष्यताऽवच्छेदकैक्देश: ईक्षत्यधिरणेन साधितो भवतीति भावः ।। ईक्षत्यधिकरणं समाप्तम् - .

·क्षत्य १-१५] (शु.प) अन्यदीयसूत्र व्याख्यानासाअत्यम् १७५ श्रुतप्रकाशिका - नावसिद्धेश्व भाष्यकाराभिमता योजना साधीयसी । 'गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ' इत्यत्रात्मशन्दस्य स्वरूपपरग्यमाश्रित्य- जीव निर्दिदय सच्छन्दवाच्यस्वरूपवन व्यपदेशादगोगमीक्षणमित्यप्ययुक्तम् । तस्यामोघेक्षणत्वायोगात् स्त्रास्वारस्याच नहि गौणश्चनजीवशन्दादित्युक्तम्। स्वरूपपरा मशब्दस्सापक्ष: जीक्वाचिपदसमभिन्याहारेणविना तस्याचिध्यावर्तनासा- मात् 'चैतनपरस्त्या मशब्द: 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् ' इति चिदचिदा मक्समस्तप्रपञ्चप्रत्यात्मत्व दर्शयन्नचिब्यावर्तने ऽतीर निराकाक्षः । अतस्साकाशहनुनिर्देशादपि निराकाक्षहेतुनिर्देशावरमिति तस्यापि सूत्रस्य यथोक्त एवार्थः । चिददि- दात्मक्समस्तजगदन्तरात्मवाचिन आ मयन्दस्य ममा मा भद्रसेन हतियन्मुख्यार्थानुपपत्यावेन गौण यानानुदयात तटा मा दो नगौण इति प्रतिज्ञावाक्यान्तरनिरपेक्षत्याच्च । तृतीय सूत्रमपि परमसाध्यहेतुवाचीति युक्तम् । सर्ववेदान्तानाम- ककण्ट्य दर्शयता गतिसामान्यसूत्रेणैव श्वेताश्वतरयाक्यस्यापि क्रोडीकृतत्वाव्वेताश्वतरयाक्यस्य 'श्रुतत्वात् ' इति सूत्र- विषय वाश्रयणमयुक्तम् ॥ यत्तूत यादवप्रकाशीयै:-'सता सपन्न' इति सत्प्राप्तिमानमुक्त नत्वैक्य सच्छब्दस्य प्रधानपरत्वेऽपि सतिसपत्ति घरते । स्वाप्ययश्च सर्वेषा जीवाना पृथक्पृथक्स्वस्मिन्नप्ययो भवन्विति शङ्कापरिहाराय सुषुप्तौ सर्वजीवाना गन्तव्यस्य वस्तुन एकत्व तत्सति तेषामैक्यापत्तिश्च गतिसामान्यसूत्रणोच्यते , विषयश्च *' यथा सोम्य मधुमधुकृतोनिस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणां रसान् समवहारमेकतां सङ्गमयन्ति ते यथा तत्र न विवेकं लभन्ते अमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मि अमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीति एवमेव सलु सोम्येमास्सर्वा प्रजास्सति सम्पद्य नविदुरिति । याक्य मिति-तदप्ययुक्तम् ; तथाहि दृष्टान्तानुगृहीतमेक्तामवगम्यत् 'सति सम्पद्य ' इत्यादिवाक्य किं कारणवमुपजीव्यसत: प्रधानन्वव्युदासक उत कारण वमनुपजीव्य १ प्रथमे गतिसामान्यसूत्रवैयर्थं स्यात् , स्वाप्ययस्य कारणत्यापत्तिरूपतया स्वाप्ययसूत्रेणेन प्रधान व युदाससिद्धेः । दृष्टान्तवैघट्य च ; बहूना रसानामेकस्मि-कारणे लयस्य निदर्शितत्वाभावात् । रस वतामवयवाना मधु वरूपेण समानरसन्वापत्तिरेवहि तर दृश्यते । द्वितीये च जीवाना कीदृशमेकत्व सतः प्रधानावयुदा. सकम् । नतावजीव वाहाणेन सतैकाय, जीवत्वप्रहाणस्य भवताऽनभ्युपगमात् जीवनित्यत्वश्रुतिविरोधात् 'प्राज्ञेनात्मना सम्परिपक्तो नबाह्यं किंचन वेद नान्तरम् ' इत्यशस्य जीवस्य तदा प्राशाऽघिष्ठितत्वभवणाविरोधात् , पुनरपि व्यय स्थिनकर्मफ्लभोगायनुपपत्तेश्च । नच सद्रूपेणकत्व तज्जाग्रद्दशायामप्यस्तीति तदानीमिव जीवाना स्वाप स्वस्वरूपावस्थानमधा- नससर्गयोरपिरोधादभिमासिद्ध. । नच देवत्व,मनुष्याव,रागद्वेषादि बाह्याभ्यन्तरविकल्पाभिमानविरहणक व तस्यापि स्वस्त- रूपावस्थानप्रधानससर्गयोरविरोधिन्येन सापत्त्यप्ययाधिकरणस्य स्वस्वरूपप्रधान व्यतिरेकासिद्धेः । अतरसूत्रवैयर्यशङ्कापरि. हारासिद्धयोर यतरावश्यम्भावात् परोक्तार्थपरत्व सूत्रस्यायुक्तम् । यच्च 'श्रुतत्वात् ' इति सूत्रस्य प्रतिज्ञावाक्यप्रभृति-- 'सयएपोऽणिमैतदात्म्यम्' इत्यादिवाक्यजात विषयतयोपात्त तदप्ययुक्त 'प्रतिज्ञाविरोधात् ' 'नात्मशब्दात् । इत्यादिभिसौत्रपरस्य पुनरुक्ति प्रसङ्गात् । अतस्सूत्राणा यथार एवार्थः ।। ईक्षत्यधिकरणं समाप्तम् .. .. .

·श्रीमते रामानुजाय नमः अध घेदान्तसारः तत्र ताप्रधान वेदान्तप्रतिपादनानहमित्याह-- सू.५ ईक्षते शब्दम् (१.१.५) - . अशन्दम्-आनुमानिक प्रधानम् । तत् वेदान्तवेद्य न ; अतः १ ईक्षतेः 'सदेव गोम्येदमन आसीदेवमेवाद्विती. यम्' (छा.६.२.१) इति प्रस्तुजगत्कारणव्यापारवाचिन इक्षतेर्धातोश्रवणात् 'तदक्षत बदुस्थाम् । (छा.६.२.३)इति सू ६-गौणश्चन्नात्मशब्दात् [१.१.५] -- 'सत्तेन ऐक्षत' इत्यादिप्मचेतनेऽपि वस्तुनि ईक्षतिश्श्यते तत्र गौणइति चेन्नैतदुरपद्यते, प्रस्तुते सच्छन्दवाये श्रूयमागाचतनवाचिन: आमिशन्दात् । सआत्मा तत्वमसि श्वेतकेतो' (छा.६.८.७) इति धुत्तरत्र भयते । तेजःप्र- भृतिष्वपि नगौणमीक्षणम् । तेज.प्रभृतिशब्दैरपि तत्तच्छरीरक बौयामिधीयते ' अनेन जीवनात्मनाउनुप्रविश्य नामरूप व्याकरयाणि (६.३.२) इति ब्रहामकजीवानुप्रवेशादेव सर्यस्य वस्तुनो नामरूपभाक्त्यात् । 'साराष्ट्वा । तदेयानुप्रावि- शत् । तदनुमविश्य । सत्यघाभवत् । निरक्तचानिरुक्त च । निलयनचानिलयन च । विज्ञानमाविशान च सत्यचा. नृत च सत्यमभवत् ' इति चेतनमनेतनं च पृयनिर्दिश्य तदुभयमनुप्रविश्य सत्यच्छन्दवान्योऽभवत्-इति समानप्र- करणे स्पष्टमभिहितम् ॥ सू७-तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् (१.१.५) . 6 , इसब प्रधानादर्थान्तरभूत स छन्दाभिहित जगाकारणम् । सच्छन्दाभिहिततत्वनिष्टस्य मोक्षउपदेशात् 'तस्य ताव- देव चिर याचनाविमोक्ष्ये अथ सपत्स्ये । (छा.६.१४.२) इतिहि तनिष्ठस्य मोक्षउपदिश्यते । प्रधान कारणवादिनामपिहि प्रधाननिष्ठस्य मोक्षो नामिमतः ।। सू ८ हेयत्वावचनाच [१.१.२] यदि प्रधानमात्र विवक्षितम् । तदा तस्य हेयत्वात् अध्येयन्वमुच्येत । नतदुच्यते । मोक्षसाधनव्या ध्येयवमे. वात्रोच्यते । 'तत्वमसि श्वतकेतो' इत्यादिना ।। इतश्च न प्रधानम्- सू.१-प्रतिज्ञाविरोधात् १.१.५] एकविशानेन सर्वविज्ञानमतिशाविरोधात् । सच्छन्दवाच्यतत्त्वज्ञानेन त कार्यतया चेतनाचेतनसर्ववस्तुज्ञानम् 'येना श्रुत श्रुत भवति' इत्यादिना प्रतिज्ञातम् । तद्धि प्रधान कारणवादे विरुध्यते, चेतनस्य प्रधानकार्यवामावात् । प्रधाना- दयान्तरभूतबहाकारणपादे चिदचिद्वस्तु शरीर प्रदेव नामरूपविभागाऽविभागाम्या कार्य कारणचेति बहाशानेन कृत्कस्य शाततोपपद्यते ॥ इतथन प्रधानम्- ·ईभरा ११५] वेदान्तदीपः १७७ सू.१०-खाप्ययात् (१.१.५) . - . 'स्वप्रान्तमे सौम्य विजानीहति यत्रै पुरुषरस्वपिति नाम सता सोग्य तदा स्लो भवति । स्वमपीती भवति । तस्मादेन स्वपिनीत्याचक्षते । स्वह्यातो भवति' (सां.६.८.१) इति जीरस्य चेतनस्य मुगुमस्य सता सपन्नस्य स्वाप्यय. वचनात् प्रधानाटा-तरभूत सम्पन्दयाव्यमिति विशायते । स्वमपीतो भवति आत्मानमेव जीयोऽपीतोभयतीत्यर्थः । चिदस्तुरीर तदामभूतं ब्रौन जीवशन्देनाभिधीयत इति नामरूपव्याकरणयुक्तम् । नबीवशब्देनाभिधेय परब्रहीय मुपतिकालेऽपि प्रळयकालाय नामरूपपरिष्यसामावात् केवलरुच्छन्दाभिधेयमिति · सता सांभ्य सदा सपनो भवति स्वम पानीमाति' (छा.६.८.१) इत्युच्यते । तथा समानप्रकरणे नामरूपपरिप्यग्नाभावन प्रानव परिष्वज्ञात् 'प्राशना मना सपरिष्यतो नबाह्य किंचन वेद नान्तरम् ' (१.६.३.२१) इ.युच्यते । आमोक्षानीवस्य नामरूपपरिष्वनादेवाह स्वत्य- तिरिक्तविषयानोदयः । मुषुप्तिकालहि नामरूपे विहाय सता सपरिप्वतः पुनरपि जागरट शायां नामरूपे परिश्वज्य तत्त. नामरूपो भवतीति श्रुत्यन्तेर स्पष्टमविधीयते । यथा 'मुप्तः स्वम न क्शन पश्यति ' (१.६.३.१९) 'अधाऽस्मि-प्राण एवैधा मयति एतस्मादा आत्मनःप्राणा यथायथ विप्रतिष्ठन्त' (कोपी.४.१९) 64 FEE व्यापाया सिंहावा को वा राहोग-यद्यद्भवन्ति तथा भवान्त' इति । - सू ११ गतिसामान्यात् (१.१.२) सकलोपनिषदतिसामान्यादस्यामप्युपनिषदि न प्रधान कारणमिति शायते । 'आमा वा इदमेक एयान आसीत् नान्यकिञ्चन मिपत् , स ईक्षत लोकानु सजा इति सइमान्लोकानस्जत' (ऐत.१.१.१) तस्मादा एतस्मादामन आकाशरसम्भूतः ' (ते.आन.१) 'सकारण करणाधिपाधिपो नचास्य कश्चिमनिता नचाधिपः' इत्यादियकोपनि पन्मु सर्वेश्वरएवाह जगाकारणमिति प्रतिपाद्यते ॥ सू १२-श्रुतत्वाच (१.१.२) भुनमेव तस्यामुपनिषदि-आत्मतःप्राण:-आत्मत आकाशः' (छा७.२६.१) इत्यादी आत्मनएव सर्वोत्पत्तिः । प्रधानादचेतनादर्थान्तरभूतस्सवंग: पुरुषोत्तम एव जगत्कारण ब्रीति स्थितम् ॥ इति वेदान्तसारः . अतः श्रीमते रामानुजाय नमः अथ वेदान्तदीपः सू.५-ईक्षते शब्दम् (१.१.२) 'येनाभुत श्रुत भवति' (छा.६.१.३) इत्यादिजगत्कारणवादिवेदान्तवेद्य विषय । तकि सायोक्त प्रधानम् उानवधिकातिशयानन्द ब्रह्मेति सशयः । प्रधानमिति पूर्वपक्षः। कुन १ प्रतिशादृशान्तान्वयनानुमानाकारवायवेद्यावात् 23 ·१७८ पदान्तदीपः [ईहत्य ११५ 'येनाभ्रुतं भूतभवति । (६.१.३) इत्यादिना एकविशानेन सर्यविशान प्रतिज्ञाय 'यथा सोम्यैकेन मुपिण्डेन' (छा. ६.१.४) इति स्यान्ना पायो । एवम्मानुपातिकमौनद्वाक्योद्यमिति निश्चीयते । 'सदेय सोम्येदम् ' (छा.६.२.१) इति सच्छन्दः प्रधानविषयः । तदेक्षन स्याम् ' (छा.६.२.३) इति च गोगमीक्षग भवितुमर्हति, 'तत्तेज ऐवत' (६.२.३) इत्यादिगोणेक्षणसाहचर्याय । सदान्तरमु- तदेक्षा बहुस्याम् ' (६.२.३) इति बहुभयन सङ्कल्पपेक्षणान्य यात् , ' सदेव सोम्य ' (६.२.१) इति कारण मानिसच्छन्नविषया नाचेतन प्रधानम् ; अपितु साज्य सत्यसकरूप वा- दियुक्त परब्रहोवेति निश्चीयते । नचानुमानाकारमेतद्वाश्यम् । हेवनुगदानात् । अन्यशानेमान्यशानासम्भवपरिजिहीर्षया तु दृष्टान्तोपादानम् नच मुख्येक्षणसम्भये गौणपरिग्रहमाभवः । तेज प्रभृतिप्वपि न गौणमीक्षणम् , तेजआदिशन्दाना तेजःप्रभृतिशरीरकस्यान्तर्यामिणो याचक वादिति परमेव ब्रहा जगत्कारणवादिवेदान्तयद्यम्-इति ॥ खूषार्थ -दक्षतेः इति ईक्षतिधा-यर्थ: ईक्षणम् । शन्दः प्रमाण यस्य नमपति तत् अशन्द पराक्तमानुमानिक प्रधानम् । 'सदेव सौम्येदम् ' (छा.६.२.१) इति जगत्कारणतया प्रतिपादितान्वयिनः ईक्षणव्यापारान्नाचेतनमशन्द तत् अपितु सर्वश सत्यसङ्कल्प ब्रह्मैव जगत्कारणमिति निश्चीयो । सू६-गौणश्चन्नात्मशब्दात् [१.१.५] 'सत्तेज ऐक्षत' (छा.६.२.३) इत्यचेतनगौणेक्षणसाहचर्यात् 'तदक्षत (६.२.३) इत्यत्र ईक्षतिगौंग इतिचेन, आत्मसन्दात् सच्छन्दाभिहिते ईक्षितरि 'ऐतदास्यमिद सर्व तत्सत्य सआत्मा' (छ।.६.८.७) इति भूयमाणाचेतनवा- चिनः आत्मशन्दाद यमीक्षतिर्मुख्यएवेति प्रतीयते । 'ऐतदास्यमिद सर्वम '६.८.७ इति तेज प्रभूतानामपि तदा मक स्वावगम्गत् तेजःप्रभृतीक्षणमपि मुख्यमेवेत्यभिप्राय. । सु७-तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् (१.१.५) इतश्च सन्छन्दाभिहित नप्रधानम् । अपितु परमेव ब्रह्म । 'तत्त्वमसि' (छा.६.८.७) इति सदामिकतया प्रत्य- गामाऽनुसन्धाननिष्ठस्य तस्य तावदेव चिर यावन्नविमोक्ष्य अथ संपत्स्ये' (छां.६.१४.२) इति मोक्षोपदेशात कारण परमेव ब्रह्म ॥ सू८ हेयत्वावचनाच [१.१.५] - यदि प्रधानमिह कारणतया वियश्चितम् तदा तस्य मोक्षविरोधित्वाद्धयावमुच्यते । नचोच्यते । अतश्च न प्रधानम् सू.१-प्रतिज्ञाविरोधात् [१.१.५] प्रधानवादे प्रतिज्ञा च विरुध्यते । येनाश्रुत श्रुतम् (छा.६.१.३) इति वक्ष्यमाणकारणविशानेन चेतनाचेत- नमिश्रक स्लप्रपञ्चज्ञानीह प्ररि ज्ञातम् । चेतनशि प्रतिप्रधानस्त्राकारणत्वात् तज्ज्ञानेन चतनाशो न ज्ञायत इति न प्रधान कारणम् । खाप्ययात् १.१.५॥

·नित्य १.१.५] अधिकरणमारापळी १७९ 'स्वमरीतो माति-मता सौम्य तदा सम्पनी मपति' इगि जीवस्य तस्य वाप्ययश्रुतेः । स्वकारणहयय: स्वाध्ययः । जीय प्रतिप्रधानस्याकारावावाप्ययमुनिमियो । आव न प्रधानम् । अपिन ब्रदेव ॥ गतिसामान्यात् १.१.५ इतरोपनिषदांतसामान्याद या नोपनिषाद न प्रधान कारणं विवक्षितम् । इतगसु नापनि पासु-'यशसव वित् तस्मादेतह नामरूपमनच जायो ' (म.१.१.९) 'पगऽस्य शान्ति विविधैव ध्यते स्वाभाविकी शानबनिया ' (व.६.८) 'सकारण करणाधिपाधिपः' (६.९) 'आमनि पार पिदिते सर्पमिद विज्ञातं भयति ' (वृ.६.५.६) 'सस्य हम। एतस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदः ' (१.६.५.१७) 'पुरुष एवंट सर्व यभूतं यश्चमव्यम , तस्मा द्विराडजायन' (पुरुषसू.२) 'आमा वा इदमेक एयान आसीत्-स इमान्कानसृजत ' (ऐत.१.१.१) 'तस्मादा एतस्मादा मन आकाशसम्भूत.' (ते.आग.१) 'एकोहरे नारायण आसीत्-सएकाकी नरंगत' (महोपनिषदि.१.१) रति सर्वश:पुरुषोत्तम एव कारणतया प्रतिपाद्यते । अस्याध तद्गतिसामा यादवारि सएव कारणतया प्रतिपादनमहंतीति चन प्रधानम् ॥ मुतत्वाच १.१.५ झुतमेव ह्यस्यामुपनिषदि-आ·मत एवेद सर्वम् ' (छा.७.२६.१) इति । अतब्ध 'सदेव सोम्य' (६.२.१) इत्यादिजगत्कारणयादिवेदान्तवेद्य न प्रधानम् ; सर्वश सत्यसङ्कल्प परमेव ब्रहोति स्थितम् ।। वेदान्तदीपे ईक्षत्यधिकरण समाप्तम् ।। अथ अधिकरणमारावळी गौणेक्षासाहचर्याप्न तु यहुभवनप्रेक्षणं नैव मुख्यं दृष्टान्तायैरिहाभात्यनुमितिरचितस्तादृशाजन्म युक्तम् । सच्छब्दस्तेन मूलप्रकृतिमविकृर्ति व्याहरेदित्ययुक्तं श्रुत्याऽन्येषां निरोधात्वदभिमततिरस्कारलिङ्गादिभिश्च ॥ १ ॥ हाते टेकत्र सर्व विदितमिति भवत्यैन्यसिद्धये प्रतिज्ञा मृत्तत्कार्यादयश्च य इह कथितास्तस्य दृष्टान्तमेदाः। तेनाव्यक्तानुमान कथितमिति वृथोत्कण्ठितं हेत्वनुक्ते- स्सारूप्यादेश्य हेतोरुपरि परिहुतेरत्र संभावनोक्तेः॥२॥ आदेशात्मस्वशब्दरनितरशरणैस्त्यन्तदैक्योपदेशा- जीयेन स्वेन सास्करणमनहमोचिद्गणस्य प्रवेशात् । एक्शानेन सर्व विदितमिति गिरा सर्वतादात्म्ययाचा शाखाविद्यान्तरादेरपि बहुभविता विश्वविद्विश्वमूर्तिः ॥ ३॥ ईक्षत्यधिकरणं समाप्तम् ·श्रीभाष्यम् अथ आनन्दमयाधिकरणम् एवं जिज्ञासितस्य ब्रह्मणश्चतनभोग्यभूतजडरूपसत्त्वरजस्तमोमयप्रधानाध्यावृत्तिरुक्ता इदानी कर्मवश्यात् त्रिगुणात्मकप्रकृतिसंसर्गनिमित्तनानाविधानन्तदुःखसागरनिमजनेना- शुद्धाच्छुद्धाच्च प्रत्यगात्मनोऽन्यन्निखिलहेयप्रत्यनीकनिरतिशयानन्दं ब्रह्मेति प्रतिपाते- अथ आनन्दमयाधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका अथोसराधिकरणस्य पूर्वाधिकरणेन सङ्गतिमाह-एवं जिशासितस्येति । जगत्कारणस्य निरूपणीयन्ये चतुरसूया. सिद्ध प्रत्यक्षसिद्धनया प्रसिद्धयतिशयादचेतने प्रथममवररन्ती बुद्धिरीक्षणादितितो यावं चत्नवत्वमितीकृत अथ आनन्दमयाधिकरणम् गूढार्यसनः ईक्षत्यधिकरणे आमशब्देन अचिद्वैलक्षण्य साधितम् । अथ आमिशन्दस्य जीवपरम्वसम्भवेन जीवरक्षण्य न समवतीति शानिरासकनानन्दमयाधिकरण प्रवृत्तम् । जीववलक्षण्यरूपलश्यताऽवच्छेदकैकदेश: आनन्दमयाधिकरणे साध्यते । 'गोणश्चेन्नात्मशब्दात् ' इत्यादिभिः आत्मन्शन्दाद्यर्थनिर्धारणेन तस्य जग कारणतया प्रधानपक्षप्यमीक्ष. त्यधिकरण निरूपितम् । 'वनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् । इत्यत्र च तस्य जीवभेदोऽपि सिद्धपीति तस्यैव जगत्कारणत्यम- भिप्रेतम् । जगत्कारणत्व 'यतोया' इति तो जन्माधिकरण विवक्षितम् । तदाक्येक्वाक्यतया प्रतीत्वात्यार्थनिर्णया. नन्तरमेव जगत्कारणनिर्णयः। तपनोपक्रमे 'तस्मादा एतस्मादामन आकाशस्साभूतः' इति पाक्ये आमन्शानदरमुतः । आमन्शन्दश्च मुतिपु जीवपरतयाऽपि प्रयुक्तः। जीवेनेक्षण मुख्य संभवति इतरवाक्येषु शारीरशन्दनिर्देशन 'सया एष पुरुसोन्नरसमयः' इत्यादिना शरीरप्रागमनसामे सबन्धस्य प्रतिपादनन म सरीरसमयी जीवामेय यियाधितः । 'अन्योगार आ·मानन्दमयः' इत्यत्रापि सएच विवक्षितः तस्यैव परिशुदस्सानादरूपायेन 'आनन्दापय सन्यमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिकमप्युपपद्यते । जीवस्य कार्यत्वं शरीरसपिग्वेनेय, परिसरून ग कार्य यम् । सैय ब्राय मिति जीयोलण्य ब्रह्मणो नसमयतीति अचिजीवभिनयस्य प्राणश्यताऽय-दरा नपरते माम् । समुनेः प्राग्मायोक्तार्थोऽपि नसभवतीति शनायो रक्षणयाक्यक वाक्य जीर्यावरण मम एय प्राप्य सरग पारग यति अनिमीषौरक्षण्य मसलक्षणलश्यताऽयोदकं समायोति सिद्धान्तयति-आनन्दमयोऽभ्या. सादिति ॥ पेतनभोग्यभूतेति । एतेन प्रधानस्य पुरुषार्थ येन शानुभ्यरिषय व रेनष समन्ययापिकरणे प्रतिदिन समन्यय: प्रधान समातीनि प्रियवनपुष्पनुसारेण प्रथमत: अतिप्यापनात निरम । फर्मयश्यादित्यादि-अमुद्धास् इत्पन्लेन बीयस्य कार्याय शरीरसvertifer I'vert स्यादिमिन पग्रिम ना मिस मामय पुरणार्थप परमामानगमिदानपुग पशी सो मुल ती मानतम् । निग्लिहेयप्रत्यनापति । 'मलो पापी निति निशिानद.. . सत्यशानमन.

·आनन्द-११६] भाष्ये ' सपा एक पुरुषोन्नरसमय. ' इति श्रुत्युपाटाने बीजनिरुपणम् श्रीभाष्यम् सू १३ आनन्दमयोऽभ्यासा [१.१.६] तैत्तिरीया अधीयते-'सवा एष पुरुषोन्नरममयः' (ते.आन.१) इति प्रकृत्य तस्मा- द्वा पतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योन्तर मात्माऽऽनन्दमयः' (५२)इति । तत्र सन्देहः किमय मानन्दमयो बन्धमोक्षमागिनः प्रत्यगात्मनो जीवशब्दामिलपनीयादन्यः परमात्मा ; उन स एव इति । किं युक्तम् ? प्रत्यगात्मेति । कुतः ? 'तस्यैप एव शारीर आत्मा' (ते.आ. ५.अनु) इत्यानन्दमयस्य शारीरत्यश्रवणात् ; शारीरोहि शरीरसम्बन्धी जीवात्मा ॥ श्रुतप्रकाशिका इदानीमचेतनापेक्षया प्रसिद्धिमान्यऽपि परमात्माऽपेक्षया प्रसिद्धतरेऽहंप्रत्ययासिद्ध * प्रत्यगाम यवतर ती बुद्धि व्यावत इत्यर्थः ।। सू १३ आनन्दमयोऽभ्यासात् [१.१.६] - * कारणविषयस्य 'तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' इति वाक्यस्योत्तरत्र चौद्यपरिहारमुरे नोद हरियाण बात प्रथ मात्मशब्दव्याख्यानोपक्रमभूत 'सवा एप पुरुष' इत्यादिकमुपात्तम् । अतएवहि प्रबन्घान्तरे 'तस्माद्वा' इत्यादिक मुदाहृतम् । तत्रेति । शारीरस्वानन्दप्राचुर्याम्या सशय इत्यभिप्रायः । सद्विद्याया 'जीवनात्मना' इति सामानाधिकरण्य. भत्र पूर्वपक्षोत्यानबीजमिति सूननार्थ जीवशब्दाभिलपनीयादिति पदम् । किं कारणवादिनस्सर्वे वदान्ता: परिशुद्ध प्रत्यगा स्मस्वरूपपरा: १ उत तद्विलक्षणपरा इति प्रथमविचारः तदर्थमानन्दमय: किं परिशुद्धावस्थ.प्रत्यसमा सत परमा मेति ? तदर्थमिह प्रतिपन्नश्शरीरसबन्धः किं जीवात्मासाघारणः उत न, तदर्थ मयट् किं स्वार्थिकत्वविकारार्थकावयोरम्या रवान् ? उन प्राचुर्यार्थः । तदर्थ कि विकाराद्यर्थानुगुणहेतयोऽनुरोद्धव्या: ? उत प्राचुर्यार्थानगुणहेतवः विज्ञानमयशब्द: किं विश नमात्रपरः १ उत जीवपर: तदर्थ तत्र मयट् किं स्वार्थिकः ? उतन । तदर्थ 'विज्ञानं यज्ञं तनुते' इति विज्ञान शब्दः किं ज्ञानमाने वर्तते उत ज्ञानगुणके प्रत्यगात्मनीति । पूर्वे कल्पा पूर्वपक्षाः इतरतु राद्धान्ताः । यदा विकारार्थवाद- नुगुणहेतोरनुरोद्धव्यवन मयट स्वार्थिक विकारार्थो वा भवति । तदा निरतिशयप्राचुर्याप्रतिपत्तेरानन्दमात्रस्य जीवसं- भवात् स्वतो जीवानुगुणतया प्रतिपन्नस्य शरीरसबन्धस्य जीवासाधारणन्दै विरोधाभावादानन्दमयो जीवः यदाच श्लोकस्य विज्ञानशब्दो विज्ञानमात्रपरः तदा विज्ञानमयाब्दस्यापि स्वापिक्मयडन्तरसेन विज्ञानमात्रपर वाद्विशानशब्दस्य बुद्धिपर गूढार्थसनहः दाव्दार्थः । दीपसारयोः तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' इति वाक्योपादानेन पूर्वोक्त पूर्वपक्षबीज सूनितम् । भाप्यतु 'सया एपपुरुपोन्नरसमयः' इति वाक्योपादानेन जीवा मन एव 'तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' इत्यत्र कारणतयोत्तस्य शरीर सब प्रतिपादनेन पूर्वपक्षबीज सूचिम् | आ मशहापासमा तदशाया आन-दमये शारीरन्यमुपपादितम् । नान-द मयो जीवः इत्यानन्दमयस्य शारीरत्वभवणादित्यनेन बोधितम् । अत्र 'मवा एप पुरुषोऽन्नरसमय:' इत्युत्क्रमोक्तशरीर- सबन्धस्य आनन्दमये परिसमाप्तथा उपक्रमोपसंहारयोरैकरन शरीरसब-धीजीयामक विवक्षितइति पूर्वपक्षयुतिरसूचिता।

·१८२ पूर्वपक्षसमर्थनपरासद्धान्तयुक्तिविवरणम् [आनन्द- ११-६ श्रीभाष्यम ननु च जगत्कारणतया प्रतिपादितस्य ब्रह्मणः सुखप्रतिपत्त्यर्थमन्नमयादीननुक्रम्य तदेव जगत्कारणमानन्दमय इत्युपदिशति ; जगत्कारणं च तदेक्षत' (छां.६.२.३) इती- क्षणश्रवणात्सर्यशस्सर्वेश्वरइत्युक्तम् ॥ सत्यमुक्तम् । स तु जीवान्नातिरिच्यते- श्रुतप्रकाशिका त्यसम्भवात् तदन्तर आनन्द मयः प्रत्यगात्मेति पूर्वपक्षे परपीलभायः ।। राद्धान्तेतु यदा प्राचुर्यानुगुणहेतोग्नुरोद्धव्य वेनानन्दमय इत्यत्र मयट प्राचुर्यायः । तदानीमानन्दमयप्राचु. यस्य निरवधिकतयाऽवगतस्य शुनविरुद्धाश्रुतोपाधिकल्पनायोगेन स्वतो निरतिशयस्य जीवात्मन्यसम्भवात् तद्विरोधेन शरीरसब-घस्य जीवासाधारणकर्ममूलवाभावाच नानन्दमयः प्रत्यगारमायदाच श्लोकस्थविज्ञानशब्दो विज्ञानगुणके प्रत्य गात्मनि वर्तत तदा पिज्ञानमयशब्दस्याति प्राचुर्यार्थमयडन्नतया प्रत्यगात्मवाचिस्वाच्च तदन्तरआनन्दमयः परमात्मेति फ्ल. फलिमायः॥ पूर्वपक्षोत्थानमाक्षिपनि ननुचेति । सुखप्रतिपत्त्यर्थमन्नमयादीननुक्रम्येति । अनेन जगत्कारणप्रकरणस्यावि- च्छित्तिोतिता तदेव जगत्कारणमिति । वक्ष्यमाणपालोचनया विभूतिप्रकर्षाघीनातिशयिताऽनन्दस्यायित्वोपपादक सकलजगत्कारणत्वामेति मायः । तत किमित्यत्राह-जगत्कारणचेति । ज्ञानशक्त्युपयोगज्ञापनाय जगत्कारणमिति पुनरु- पादानम् । परिहरति-सत्यमिति । * चेतनत्वादावभ्युपगमः जीवादतिरेके विवादः सामानाधिकरण्यनिर्देशोस्तु । ततः गूढार्थसंग्रहः सत्य शानमनन्त ब्रह्म ' इत्यत्रोपक्रमे उक्त ब्रह्मणएव 'तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' इति श्रुतावभिप्रेतत्वेन सद्धि द्यायामामशब्दमात्रसत्वेऽपि अत्र ब्रह्मशब्दस्यापि सद्भावेन तस्यैव मुख्यमचिजीवबहुभवनेक्षण नतु जीवस्येति पूर्वाधिक रण एव सिद्धान्तितस्येन अत्र जीवपूर्वपक्ष एव नघटत इति शङ्कते-ननुचेत्यादिना । सतु जीवान्नातिरिच्यते इति । ईक्षन्यधिकरणे प्रधानलक्षण्यप्रतिपादनेऽपि 'अनेन जीवनामना' इत्यत्र आत्मनि जीवाभेदस्याभिधानेन जीवस्यब्रह्मा. भेदतात्पर्येण 'तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' इत्यत्र ब्रह्मणी विवक्षेति भावः । पूर्वपक्षसमर्थनार्थ सिद्धान्तयुक्तिमाशङ्कते-- ननुचेत्यादिना । यस्सर्वशस्सर्वेश्वर इत्युक्तमिति । एतदुभय परेषामपि समतम् । सर्वज्ञत्व निर्विशेषवाद न स्वरस मिति मागेयोपपादितम् । ' सुषुप्तस्थानएकीभूत: प्रशनधन एवानन्दमयो ह्यानन्द भुक्चतोमुसः प्राशस्तृतीयपाट: एपसर्वे. श्वरः एए सर्वश: एपोऽन्ताम्येष यानिः सर्वस्य प्रमवाप्ययोहि भूतानाम् ' (माण्डूक्य.५.६) इति श्रुतिरत्राभिप्रेता। अत्र सर्वेश्वर बसर्वज्ञाये प्राशे प्रतिपादिते । 'प्राशना मना सपरिष्यतः' इति वृहदारण्याभुती जीयबहाभेदो विवक्षित इति 'सुषुप्तायु का-त्यौ देन' इतिसूत्रे परे:प्यम्युपान्छन्ति । एतद्भाप्यो(द) प्रशाला: नस्वरस इति चय्यन्तसारामृते उप- पादितम् । एतेन सर्वशत्यसर्वेश्वरन्ये ब्रहागि जीवभेदपश एव अन्तर्यामिणि समगेइति श्रुतिस्त्रसिद्धान्तो निष्पनः एतच्छ्रुतेः जीवपरवासम्मयेना-दमयसम्दार्थ: जीव इति नसिद्धान्तयितु शक्यत इत्यनेन बोधित सत्यमुक्तं सतु जीयानातिरिच्यतइति । माण्डूस्योपनिषदि सर्वसवश्वदिपदरापेऽपि 'सया एप महानज भामा योऽय विमानमयः प्राण हयन्तज्योतिः' इत्यत्र जीवदामदक्यमपूर्वक 'एएसर्वेश्वरः' इत्यादिनिर्देशन जीये. ऽपि सर्वेश्वरादिशन्दा न विरुरूपन्ने । तम्मादा एतसादात्मनः' इयुपप्रमोक्तामन्शम्दाथियरणपरे 'अन्योन्तर आम . . .

·आनन्द- १-१-५) जीवभिन्नबहामावात् आदमिश्रितजीयप्राप्तिरेव मोक्ष इति निगमनम् - श्रीभाष्यम् 'अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य ' (छां.६.३.२) 'तत्त्वमसि ध्वेतकेतो' (६.८.७) इति फार णतया निर्दिष्टस्य जीवसामानाधिकरण्यनिर्देशात् । सामानाधिकरण्यं पित्वप्रतिपादन- परम् ; यथा 'सोऽयं देवदत्तः' इत्यादी । ईक्षापूर्विका च सृष्टिश्चेतनस्य जीवस्योपपद्यत एव । अतः 'ब्रह्मविदामोति परम्' (ते.आ.१) इति जीवस्याचित्संसर्गचियुक्तं स्वरूपं प्राप्यतयोपदिश्यते । अचिद्वियुक्तवरूपस्य लक्षणमिदमुच्यते । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (ते आन.१) इति, तद्रूपप्राप्तिरेव हि मोक्षः । 'न ह ये सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः' (छां.८.१२.१) इति । अतो जीवस्याविद्यावियुक्तं स्वरूपं प्राप्यतया प्रकान्तमानन्दमय इत्युपदिश्यते । तथाहि शाखाचन्द्रन्यायेनात्मस्यरूपं श्रुतप्रकाशिका किं जीयादवलक्षण्यरेत्याह--सामानाधिकरण्यमिति । ईक्षतिश्रयणाजीवविलक्षण यमुक्त मित्र त्राह-ईक्षेति । उपपद्य- तएयेत्येवकार: * अस्वारस्यसूचकः • साक्षित्वमक्षितृत्वमिति भावः । * 'भेदव्यपदेशाच्च' इति भेदव्यपदेश सिद्धा न्तहेतु यदता सूत्रकारणैक्यव्यपदेशस्य पूर्वपञ्चहेतुत्व विवक्षितमित्यवगम्यते । एवमुन्यानोपपत्तेरसौत्रहेतुबशाच्चैक्यव्यपदेशः पूर्वपश्चहेतुतयोप-यस्तः । एवं पूर्वाधिकरणेन * जीवव्यतिरेकासिद्धरधिकरणान्तरमारम्भणीयमिति भावः ॥ ननु 'ब्रह्मविदामोति परम्' इत्यत्र ब्रह्म प्राप्य श्रूयते, अन तर लक्षण कथ्यते तत्र सत्य वमान त्यचा तर्भूतम् । जीवस्य नित्यप्राप्त वात् प्राप्य वमनुपपन्न, शातत्याल्लक्षण च न वाच्य, सत्यवानन्तावरूपलक्षणविशेषश्च * नैकरूपज्ञानस्य परिउिन्नस्य नोपपद्यते । अत:परमात्मैव प्रतिपाद्यत इति शङ्का परिहर-पूर्वपक्षमाह-अतोब्रह्मविदिति । अतः शारीरत्व. अवणात् सामानाधिकरण्यबलेनैक्यस्य प्रतिपन्नत्याचाचिद्वियुक्तस्वरूपप्राप्यतापरत्व कल्प्यमित्यर्थः । लक्षणकथन तःप्रतिप- त्यर्थ तद्विशेषोक्तिश्चाचिद्वियुक्त स्वरूपे सभवतीत्याह- अचिद्वियुक्तेति । नकेवल शारीरन्वसामानाकरण्यबलादचिनियुक्त खरूपस्य प्राप्यत्व, किंतु कण्ठोत चेत्याह-तद्रपेति । हिशब्दःश्रुतिप्रसिद्धिद्योतकः ॥ यद्वा स्वरूपस्यैवोपाधिकाकारनिवृत्तिमाचपरमोक्षशब्दस्वारस्यसूचकः श्रुतिमेव दर्शयति नहवाइति । इतिश्रवणा. दितिशेषः । * प्राप्यत्वानुगुणपुरुषार्थता दर्शयनिगमयति । अतइति । ननु नात्राचिद्वियुक्तजीवस्वरूपमुपदिश्यते 'सवा एपपुरुषोन्नरसमयः' इति शरीरसबन्धश्रवणादपरिस्छिन्नानन्दत्वभवणाचेत्यत्राह-तथाहीति । शरीरमुपलक्षणमात्र गूढार्थसाह. ऽनन्दमयः' इति वाक्येऽपि आत्मन्शब्दः ब्रहाभिन्नजीवपर इति 'अनेन जीवनात्मना' इति श्रुत्यन्तरेण द्रढयति- अनेन जीनेनेति । ' सआमा' इत्यनन्तर 'तत्वमसि श्वेतकेतो' इति श्रुतौ उपक्रमानुसारेण जीवपरमात्मनोरभेद एव विवक्षित इत्यभिप्रेत्याह-तत्त्वमसि श्वेतक्तो इति । 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इत्युपक्रमे ब्रहाशब्दोऽपि जीव न विरुष्य तइन्यत्राह-ब्रह्मविदामोतिपरमिति । तद्रूपप्राप्तिरेयहि मोक्षः इत्यत्र एवकारेण जीवभिन्नबह प्राप्तिर्व्यवच्छिद्यते अयम श्श्रुत्या सिद्ध ति श्रुतिमेवोदाहरति--नहर सशरीरस्य सतइति । 'असान्छरीयसमुत्थाय परप्योतिरुपसपद्य वन रूपेगाभिनिष्प ने सउत्तम पुरुष.' इति श्रुती जीवाभिन्नब्रह्मण एवं प्राप्यन्वोक्त्या अनिद्रियुक्तजीवस्वरूपप्राप्तिरेष मोशइति सिद्धपतीति भाव. ।। . 1- .

·१८४ विज्ञानमयशब्दं विहाय विज्ञानशब्देनोपक्रमे हेतुकथनम् [आनन्द-११६ श्रीभाष्यम् दर्शयितुम् 'अन्नमयःपुरुषः' इति शरीरं प्रथम निर्दिश्य तदन्तरभूतं तस्य धारकं पञ्चवृत्ति- प्राणम् तस्याप्यन्तरभूतं मनः तदन्तरभूतां च बुद्धिं, 'प्राणमयो'(ते.आन.२.अ) 'मनोमयो' (३) 'विज्ञानमयः' (8) इति तत्र तत्र युद्धयवतरणक्रमेण निर्दिश्य सर्वान्तरभूतं जीवात्मानं अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः' (त.आन.अ.५,२) इत्युपदिश्यान्तरात्मपरम्परां समाप- यति । अतो जीवात्मस्वरूपमेय 'ब्रह्मविदामोति परम् ' (तै आन.१.अ) इति प्रक्रान्तं ब्रह्म तदेवानन्दमय इति निश्चीयते ॥ ननु च 'ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठा' (तै.भान.१अनु) इत्यानन्दमयादन्यद्रह्मेति प्रतीयते । नैवम्-ब्रह्मैव स्वस्वभावविशेपेण पुरुषविधत्वरूपितं शिरःपक्षपुच्छरूपेण व्यपदिश्यते । श्रुतप्रकाशिका नतु तद्विशेषणमिति तद्वियोगनापारीच्छन्नानन्दत्वादिषमुपदिश्यत इत्यर्थः । तदन्तरभूतां च बुद्धिमिति । प्राणमय मनोमययोर्मयट्प्रत्ययस्य स्वार्थिकत्वाद्विज्ञानमय इत्यत्रापि मयट् स्वार्थिकः 'विज्ञानं यज्ञंतनुते' इति भयडन्तत्वं विना वक्ष्यमाणावात् 'विज्ञानसारथिर्यस्तु' 'बुद्धिंतु सारथिं विद्धि' इति बुद्धिविज्ञानशब्दयोरेकार्थत्वेन प्रयोगाश्च * विज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्या विज्ञान बुद्धिरितिभावः । किमर्थमन्नमयादिनिर्देश इत्यत्राह-तत्रतत्र बुद्धयवतरणेति । अप रिच्छिन्नानन्दत्वमपि परिशुद्धात्मस्वरूपस्य सभवतीत्यर्थसिद्धम् । शारीरत्वश्रवणाजीवसामानाधिकरण्याद्विज्ञानमयशब्दस्या ग्तःकरणपरत्वात् प्राप्यत्वादेः परिशुद्धस्वरूपेऽप्युपपन्नत्वाच्छरीरस्योपरक्षणवेन तद्वियुक्तस्वरूपेण प्राप्यत्वादिसभवात मयट प्रत्ययस्य स्वार्थिकत्वेन * विकारपरावाभावाच परिशुद्धप्रत्यगात्मस्वरूपविषयमिद वाक्यमिति पूर्वपक्षसङ्ग्रहः । तत्र द्वौहेतू साधको अन्यतु शङ्कितदूषणान्यथासिद्धिरूपाः ।। एवमानन्दमयशब्दस्य प्रत्यगात्मपरत्यवादिन पूर्वपक्षिण साख्य मृषायादिपक्षस्थश्वोदयति ननुचेति । तस्य पुन्छ मितिषष्ट्या जयविसंबन्धप्रतीतेःसन्धस्य द्विनिष्ठतया # प्रतिष्ठा तद्भावेन च व्यतिरेकाचगमादन्यत्वमित्यर्थः । परिहरति- नैवमिति । 'अन्वयं * पुरुपविधः' इति श्रुतिवाक्यस्मरणार्थे पुरुषविधत्वरूपितमि युक्तम् पुरुषविधवेन रूपितम् । गूढार्थसंग्रह तदन्तरभूवां च बुद्धिमिति । विज्ञानमयशब्दार्थ: । अन विज्ञानशब्दोपादानेन 'विज्ञानसारथिर्यस्तु , 'बुदि तु सारथिं विद्धि' इति श्रुत्यन्तरेकार्यबोधनेन तदनुसारेणैव विज्ञानमयशब्दार्थो विवक्षितः । अतएव अन्नमयप्राणमय मनोमय शब्दाना पूर्वपर्यायेपूपक्रमवत् अन विज्ञानमयशन्दमनुपक्रम्य विज्ञानशब्दप्रयोगेणायमेवार्थः श्रुतावभिप्रेत इति निश्चीयते । अन्यथा विज्ञानशब्दप्रयोगवैयादिति भावः ।। अपि च ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा' इत्युक्त्वा इदमुच्यते तदप्येष श्लोको भवति असन्नवसभनति असहोतिवेद चेत् अस्ति ब्रीतिचेद्वद सन्तमेनन्ततोविदुरिति ' अस्सिंश्व लोके अननुकृपयानन्दमय ब्रझदनस्यैव मावाभावयोर्गुणदो. पाभिधानागम्यने 'ब्रह्मपुन्छ प्रतिष्ठा' इत्यत्र ब्रह्मण एव स्वप्रधानन्वमिति ' इति शङ्करमाध्यसिद्धान्तानुसोरण पूर्वपक्षं पर्यालोचयति-ननुच ब्रह्मपुच्छंप्रतिष्ठेति । पूर्व रक्षिणः आशय विकृणोति मैवमित्यादिना । सहरमाप्योतरीत्यनुसा रेण तासिदान्तस्यैर युक्तस्य शरते-ननुचेत्यादिना । 'प्रविदामात परम् । इत्युपक्रम वेद्य वन प्रम प्रस्तुतम् । .

·आनन्द १-१.५] परसम्मतपुच्छरसवादसाधनम् १८५ - गूढार्यसंग्रह - तदपायुक्ता, 'सन्य' निन्यादा विपधिता' इत्यन्त बासस्वरूपांदनत फलानि प्रतिपादितानि 'स्मााए मादा मन' इत्यय उनबहामिनएकामा विमित इनि मासमतम् । उप प्रम आनन्दमयपदशेप बीमाणिक स्मात् जीवभिन्न या पदय मपि नघग्ने । पदयस्य धुनिता परिपयाचे आनन्दमयशनाशानयोरेव परस्य श्रुतौ प्रतिपादन स्यात् , नन तयावर्तते ब्रह्मामाहानयारवाएर मुनो प्रतिवादनात् । तपूर्ण वात् 'ब्रह्मपुछप्रतिष्टा' तास पुस्य ब्रदर न पान दम- यानि शायने । यार न पायेषु पुसमटवत् अयमपि पुरछशन्दः रूपणात पाती। 'प्रियाशिर पायप्राप्तिर पनयाग्नयोहिमेट' (व सू.३.३ १२) इनि सूत्रे आदिपटेन ब्रह्मपुन्छकरवस्यापि प्रतिपाटनेन अस्स म्पणपर य सूत्रकाग- पि नौघयति । तयारि उत्तरपाक्य प्राशन्ददयसत्येन मनाए तर विवाया आवश्यक्तया पूर्वधारयस्थप्रदाय यस्य गोग व कल्पनमन्याय्यम् । पुसदस्य ' पुच्छोऽग्नी रोमगङ्गलम्' इति पश्चादिपुरछे प्रसिद्धस्य कोगोतार्या समरन प्रतिपाय गौण मे कल्पनीयम् ॥ अन पुशन्दस शरमाये इत्यमय उक्त , 'पुन्छवत् पु-उपनिटा-परायण एक नीड लोबिसस्थानन्ट जा. नस्य ब्रह्मानन्द इत्येतदनेन विपश्यते नापयत्यम्' इति । अत्र अटाविद्याभरणम्- 'पु.उपदमाघार गुणयागादुप पयते । नन नथासति पुटपटेनैवाधारल्यस्य स घतया प्रतिापद व्यर्थमेव स्यादिति रायम् , स्थिहितु व प्रातप्राप दार्थ , नच म्पिनिहनु नै वाधार व धमिति पुन.पुछपट मि तलक्षणति वाच्यम्, 'मस्मिन्यहमु का ते उप्रान्तो भविष्यामि कम्भि-या प्रतिष्ठित प्रतिवास्यामि' इति जीवरुपेण प्रविष्टस्य ब्रहाण. स्थितिहतु वेनाऽपि प्राण ब्रह्माधार- पामावात् एमाधारभूतानामरि पीठादीनामनादियजीयन हेतु वादर्शनात् पुरउपदेनाधारे प्रतिपादितऽपि प्रन्टिापदेन 'कोयनान्या प्राण्यात् यदेव नाना नानदा न स्यात् ' इति याक्यावगतस्थितिहेतु वप्रतिपादने न काचिदनुपपत्ति नि। तर नास्वारस्यम्। मानन्दमयस्य ब्रह्मात्यप्रतीनिगमकं न किंचि पश्याम प्रायपाठानुसारेण अन्नमयादितुल्यतया प्रति परस्यानन्दमयस्यानरसमयादिवदवा समर । सयंत्रा'युपाध्यवाछनजीवरीव विवक्षणीय पात् । उपसवा ते अन्यत्रा विशेषण सर्वत्र प्रतिपादन आनन्दमयस्य कथ अझ व सभवति । अत उपप्रमे शयग्रहाण एव प्रस्तुतिया ब्रहशनाशा नया फलस्यान निरूपणेन 'ब्रह्मपुटप्रतिष्ठा' इति प्रस्तुतबहानभासमाक्यारेव 'असन्नेव समपति' इति वाक्य विपक्षा स्फुरीत 'ब्रह्मपु-छप्रतिष्ठा' इति वाक्यता पविषयीभूत जीवामिन बीयति निणायते । अत्र शहरमाध्यदूष गेषु प्रघााभूकदूषणस्य शक्तित्वेऽपि अन्यायपि दूषणानि अत्र शक्षितुरभिप्रतानि । तहि मया एप पुरुषोऽन्नर- समय.' इत्युपत्रम्य विज्ञानमयपर्यन्त विकारार्थे मयटनमाहेसति जानन्दमयएवाक् स्मादर्घबरतीय यायन क्यमिय म्यट पार्थिव प्रमाविषय वचाश्रीयत इति । मानवर्णिकवहाधिकारादिति चन्न अनमयादीनामपि तर्हि ब्रह्म करना अनमयादिषु 'अन्योऽन्तर आमा' इति यमाण वादब्रह्मत्व आनन्दमयेतु तस्याभूयमाण यात्वा यमितितु नशङ्कयम् 'सत्य शानमनन्तम्' इत्यत्र यहा प्रस्तुत तद्विजिशापयिष्यैव अनमयाटय आनन्दमयपर्य। पञ्चाशा कल्प्याते इति । अपिचान-दमयस्य ब्रह्मरे प्रियायवयवावेन सविशेष ब्रह्माभ्युपगन्तव्यम् । निविशेषत धाश्य अवत । वाहम नसपोरगोचर पाभिधानात् 'यो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मासा सह । -I7द ब्रह्मणा विद्वान् । नविभति पुतम नेति' इति मया प्राचुर्याधक वे दु खाल्प वप्रतीतिरवर्जनीया स्यात् । नवानन्दमयाभ्यासदश्रूयते । प्रातिपदिकार्थमात्र- महि सर्वत्राम्यस्यते । 'यो स.' इत्यारम्य 'यदेष आकाश आनन्दा न स्यात् । 'संपान दस मीमागंगा भवति आनन्द ब्रह्मणा विद्वान् । नबिभेति मुतमनात इति ' मानन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ' इति च । नचान दमयस्यमा व . 24 ·१८६ (श.उ.मा) आनन्दमयस्याग्रहात्व, वाक्यानां पुन्छवद्विषयकावं ननु पुन्छविषयकवमिति[ आनन्द १-१-५ -- . . श्रीभाष्यम् यथाऽम्नमयो देहोऽवयवीस्वस्मादनतिरिक्तैः स्वावयवैरेव · तस्येदमेवशिरः' (ते.आन.१) इत्यादिना शिरस्पक्षपुच्छवत्तया निदर्शितः। तथा आनन्दमयं ब्रह्मापि : स्वस्सादन तिरियतैः प्रियाऽदिभिर्निदर्शितम् । तत्रावयवत्वेन रूपितानां प्रियमोदप्रमोदानन्दानामाश्रयतयाs- श्रुतप्रकाशिका अननिरिक्तव्यमुपपादयति । यथेति । प्रकरणे स्वस्सादनतिरिक्तस्वाक्यवैः पुच्छप्रतिष्ठाल्वरूपणदर्शनात् अत्रापि पुच्छप्र- तिष्ठात्वेन रूपित ब्रह्म आनन्टमयादनतिरिक्तमित्यर्थः । पठीनिर्देशस्समुदायतदेवदेशत्वनिम-धनतयोपपन्न इति भावः ।। गूढार्थसंग्रह प्रियाशिरस्त्यादिमिहेतुमिस्तदसम्भवात् । तस्माच्छ्रत्यन्तरे ' विज्ञानमानन्द ब्रह्म' इत्यानन्दप्रातिपदिकस्य ब्रह्माणि प्रयोग दर्शनात् 'यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ' इत्यादिब्रहाविषयप्रयोगः नत्यानन्दमयाभ्यासइत्यवगन्तव्यम् । (सू.मा) आनन्दमय इति कार्यामप्रतीतिः, अधिकारान्मयट्छब्दाच्च । अन्नादिमयाहि कार्यात्मनो भौतिका इहाधिकृताः तदधिकारपतितश्चायमानन्दमयः सङ्क्रमणाच्च । 'आनन्दमयमात्मानमुपसङ्घामति' इति वक्ष्यति । कार्यात्मना च सर. मण अनामना दृष्टम् सङ्कमणकर्मन्वेन चानन्दमय: परमात्मा श्रूयते । यथा 'अन्नमयमा मानमुपसङ्कामति ' इति । नचामन एवोपसङ्घमणमाधकारविरोधादसम्भवाच्च । नामनैवात्मनो सङ्क्रमण संभवति स्वामिनि भेटाभावात् आत्म भूतच ब्रह्म सङ्कमितुः, शिरआदिकल्पनानुपपत्तेश्च । नहि यथोक्त लक्षणे आकाशादिकारणे अकार्यपतिते शिरआद्यवयवरू- पकल्पनापपद्यते । 'अदृश्येऽनाये' 'नेतिनेति' इत्यादिविशेषापोहश्रुतिभ्यश्च' इति (उ.मा)। विकारार्थमयभायपाठानुरो धेन आनन्दमयः न प्रधानः अपितु पुच्छ ब्रौव प्रधानम् इति घदतामते 'अन्ना प्रजा:प्रजायन्ते' इत्यादिवाक्याना चतुर्णा यथा न पुच्छविषयकत्व, किंतु अन्नरसमयविषयकत्वमेव त प्रायपाटानुरोधेन . ' असंत्रयसभवति' इति वाक्य. स्यापि न पुच्छविषयकत्वम् अपितु, आनन्दविषयकत्वमेवेति समाधत्ते-मैयमित्यादि। 'यतो वाच ' इति श्रुतिरपि मनोविषयिण्येय नतु ब्रह्माविषयिणी, 'न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा या । ज्ञानप्रसदन विशुद्ध- सत्वः ततस्तु त पश्यति निष्कळ ध्यायमानः ' (मु.३.१.८) इति श्रुतो 'ओमित्येवा-मान ध्यायय, तद्विशानेन परिप- श्यन्ति घीरा. आनन्दरूपममृत यद्विभाति ' इति तत्रैवोपनिषदि पूर्वोक्तस्य विशुद्धमनोज यशानान-तरकारिकसमाध:- प्रतिपादनेन आनन्द ब्रहाणो विद्वान्' इत्यत्रापि तदर्थस्य विवक्षितत्वेन मनोविषयावस्य सूपपाद वात् । भ्यानानन्तर कालिकसमाधिरेव मोक्षसाधनशानप्रतिपादषवाक्येषु विवक्षित इति श्रुतिसूत्रादिसिद्धान्त इति प्रागेव निरूपितम् | अनएय 'मनसैवानद्रष्टव्यम्' इति (यू) श्रुतिरुपपद्यते । अत्र तृतीयया ध्यानानन्तरकालिकसमाधौ मनसःकारणावं प्रतिपादितम् ।- योगसूत्रेषु अयमर्थ: स्फुरः । शहराचार्यादिसंमतश्चेत्यपि पूर्वमेय निरूपितम् । एतेन 'ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्यः ततस्तु त पश्यति । इतिश्रुतौ तरा:-प्रवणात्' इत्यतसिद्धिव्याख्यानमभिनिवेशमूलकर्माित सिद्धम्। 'न तत्र चक्षुर्गग्छति न वागच्छति नोमनः' इत्यादी त्रयाणा ब्रमण्यप्रवृत्तियोभ्यते । नम्र विवरणकारमते वाचःप्रवृत्तिः, मण्डनयाचस्पतिमत मनरा:प्रवृतिरङ्गोनियत । तलपकारापानघाट कायन वेदननिषेध एव सम्प्रकरणपालोचनायो प्रतीयत इत्यपि पूर्वमेय निरूपितम् । शिष्ट सिद्धान्तकथनावसरे निरूपयिष्यते । अत: मनोमयपयायपि मानसशानस विवक्षित वन पुस्सा विवक्षिततया आनन्दमययाक्येऽपि प्रायठानुरोधेन आनन्दमयसैव नगरवावये विवक्षा युक्ता न पुस । एतेन - ·आनन्द. १.१.५] आनन्दमयस्य वामलसापनं, तत्रानुपपत्तिमाकान १८७ . - श्रीभाष्यम् खण्हरूपमानन्दमयं 'ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा ' (ते.आ.५.अनु) इत्युच्यते । यदिचानन्दमयादन्य ब्रह्माभविष्यत् 'तस्माद्वा एतस्मादानन्दमयादन्योऽन्तरआत्मा प्रोत्यपि निग्देक्ष्यत ; नवं निर्दिश्यते । एतदुक्तंभवति ' ब्रह्मविदामोतिपरम् ' (तै.भा.१) इति प्रक्रान्तं ब्रह्म 'सत्यंझा- नमनन्तं ब्रह्म' (तं.आन.:) इति लक्षणतस्मफलेतरब्यावृत्ताकारं प्रतिपाद्य तदेय ' तस्मादा एतस्मादात्मनः' (ते.आ..) इत्यात्मशब्देन निर्दिश्य तस्य सर्वान्तरत्वेनाऽत्मत्वं व्यायद्वा- क्यमन्नमयादिषु तत्तदन्तरतया आत्मत्वेन निर्दिष्टान, प्राणमयादीनतिक्रम्य 'अन्योन्तर- आत्माऽऽनन्दमयः' (ते.मा.५.२) इत्यात्मशब्दन निर्देशमानन्दमये समापयति।अत आत्म सध्देन प्रकान्तं ब्रह्मानन्दमय इति निश्चीयते ॥ ननु च 'ब्रह्मपुच्छंप्रतिष्ठा ' (ते.आ.५.३) इन्युक्त्या ' असनेयसभवति । असगृहति घेदचेत् अस्तित्र तिचेद्वेद सन्तमेनन्ततो विदुः' (ते.आ.६.१) इति ब्रह्मशानाशानाभ्यामा मनम्सद्भावासद्भावी दर्शयति : नानन्दमयतानाशानाभ्याम् । नचानन्दमयम्य प्रियमो. श्रुतप्रकाशिका ननु 'आनन्द आत्मा' इत्यानन्दोऽवययित्वेन रूपितः नत्ववयवत्वेन, तत्कथमुच्यते अवयवत्वेन रूपिताना प्रियमोदप्रमोदानन्दानामिति । नैप दोपः आत्मशब्दस्य स्वयाचित्याभावात् कायस्य मध्यभागोहात्मशब्दवाच्यः 'दश हस्त्या अगुलयो दशपद्या द्वायूरू द्वौयाहू पञ्चविंश आत्मा' इत्यादी प्रयोगदर्शनात् । अतएव तस्यानन्दआमीत पघ्या . व्यतिरेकनिर्देशस्वारस्य सिध्यात, तस्मादानन्दो मध्यमागत्वेन रूपितः । नन्वेवमपि पुग्छतया निर्दिष्टं ब्रहो सङ्गीकृतं स्यात् । * तत:किं तर्हि किं निरसनीयम् ? आनन्दमयस्याब्रह्मत्वम् अतस्तनिरासमुखन पुरछस्य तदन्तर्भावो. ऽभिधीयते ॥ हेन्वन्तरमाह-यदिचेति । ननु तस्माद्वाएतस्मादानन्दमयादन्योन्तरआमा ब्रहोत्यन्तरामतयेय दोवत्त व्य इति नास्ति नियम. 'पृथगात्मानं प्रेरितारम् ' 'पात विश्वस्य ' इत्यादिवट्यावर्तकाकारान्तरेणाप्यन्यत्वप्रतिपादन समादित्याशङ्कयाह-एतदुक्तमिति । प्रकरणस्य तत्तदन्तरतयैवान्यत्वप्रतिपादनपरत्वात्त प्रकरणस्येन वाक्येन तादृशेन भवितव्यमित्यर्थः । आत्मशब्दस्य श्रुत्यैव व्याख्यान कृतमिति क्यमवगम्यत इति शङ्काया स्वोत्तस्य स्वयमेव व्याख्यान प्रकरणसिद्धमिति दर्शयितुमात्मशन्दनिर्दिष्टस्यैव ब्रह्मत्वोपपादनोपयोगितया च 'ब्रह्मविदाप्नोति ' इत्याद्युक्तम् । तत्र ब्रह्मशब्दव्याख्यानं सत्यज्ञानादियाक्यम् आ मशब्दव्याख्यानमानन्दमये साप्समस्तु स्त: विमानन्दम्य व बहा वइति नाङ्काया ब्रह्मशब्देन प्रकृतस्यैवात्मशब्डेन निर्टिष्टत्वं दर्शयति । तदेवेति । तस्माद्वा एतस्मात् ' इति तदेतच्छन्दौ प्रकलपरामसिनावित्यभिप्राय: ।। पुनश्चोदयति ननुचीत । पूर्व प्राधान्येनोक्तानामन्नमयादीना श्लोकेषु तत्तच्छन्दैरेव निर्देशो दृष्टः एवमत्राप्यान. न्दमय: प्रधानवतद्विषयलोकेऽपि तन्छन्देनैव निर्देष्टव्यम् । यदा यद्यानन्दमये आमशब्दव्याख्यानपरिसमाप्ति:- तमिशब्देन निर्देष्टव्यम् । तथा च नकृतम् अपितु ब्रह्मब्देन निर्दिष्टम् । तस्मादानन्दमयस्य न प्राधान्य अतः पुच्छ. नौव प्रधानप्रतिपाद्यमित्यर्थः । ब्रहाशब्दस्यानन्दमयविषयत्वे सिद्ध झशन्देन निर्देशो नदोष इति शङ्कासमर्थात्परिहरन् युक्त्यन्तरमाह-नचानन्दमयस्येति । आशङ्काशब्देनोदाहृतश्रुतिवाक्यद्वयत्यश्चेदों व्याख्यातः । सर्वरोकप्रसिद्धस्य दर । - ·१८८ अनमयादियाश्याना यथा नपुरियर वात् ' नाप्रतिक्षा इत्यस्यापि [आनन्द.१.१५ .. .. श्रीमाध्यम दादिकोण सर्पलोफविदितम्य सदाचामनावशानाशङ्का युका। अतो मानन्दमयमधिक- त्यायं श्लोक उदाहृतः। तस्मादानन्दमयादन्यद्द्ब्रह्म । नेयम् । इदंपुच्छंप्रतिष्ठा' (त.मा.१) 'पृथिवीपुच्छंप्रतिष्ठा' (२.३) 'अथर्याहिरसापुच्छपतिष्ठा' (३.३) 'महापुच्छंप्रष्टा (४ २) इत्युक्त्या तनतनोदाहताः अनाठ प्रजाःप्रजायन्ने' (२.२.१) इत्यादिश्लोका यथा न पुच्छमात्रप्रतिपादनपराः; अपित्यन्नमयादिपुरुषप्रतिपादनपगः ; एयममाप्यानन्दमयस्या- यम् ' असनेय' (ते.आन.६.१) इति श्लोकः ; नानन्दमयव्यतिरिक्तस्य पुच्छस्य । आनन्दम यस्यैव ब्रहात्वेऽपि प्रियमोदातिरूपेण रूपितस्यापरिच्छिन्नानन्दस्य सद्भावासद्भावज्ञाना- शङ्का युफ्तै । पुच्छब्रह्मणोऽप्यपरिच्छिन्नानन्दतयैव हाप्रसिद्धता । शिरःप्रभृत्यवयवित्या- भावाद्ब्रह्मणो नानन्दमयो ब्रह्मेतिचेत् ब्रह्मणः पुच्छत्वप्रतिष्ठात्याभावात् पुच्छमपि ब्रह्म न भवेत् । अथा विद्यापरिकल्पितस्य वस्तुनस्तस्याश्रयभूतत्वात् ग्रह्मणः पुच्छप्रतिष्ठेति रूपण- मानमित्युच्येत ; हन्त तर्हि तस्यासुसाधावृत्तस्यानन्दमयस्य ब्रह्मणः प्रियशिरस्त्यादिक- पर्ण भविष्यति । एवंच ' सत्यंशानमनन्तंब्रह्म'(ते.आन.१) इतिधिकारास्पदजडपरिच्छिन्नव स्वन्तरव्यावृत्तस्यासुसाध्यावृत्तिरानन्दमय इत्युपदिश्यते । ततश्चायडेकरसानन्दम्प श्रुतप्रकाशिमा पडववेनासद्भावइव - सद्भाऽप्याशङ्कायादो नयुक्त इत्यर्थः । परिहरति नैवमिति । ब्रह्मा मानन्दमयाब्दानामैकार्ये निश्चिते आनन्दमयशब्दनिर्देशसमो बहाशब्दनिर्देश इति स्फुटमिति बुद्ध्या आनन्दमयप्राधान्ये युक्तिमाह --इदंपुच्छ मिति । प्रकरणस्थपूर्व श्लाकाना पुच्छमात्रप्रतिपादनपरत्वाभावादयमपि भोको न पु-छमात्रप्रतिपादन पर इत्यर्थः । प्रसिद्धानन्दस्य सद्भावासद्भावशङ्काऽनुपपत्तिं परिहरति ।आनन्दमयस्येति । प्रतिब-दीमभिप्रेत्याह-पुच्छब्रह्मणो- पीति । 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' 'आनन्दो ब्रह्म ' इत्यादिवाक्येन ब्रह्मण आनन्दरूप वस्योक्तावादानन्दस्य च प्रसि द्धत्वान्नतस्य सद्भावासद्भावशानाशङ्का युक्तेति चोदिते नस्यानन्दरूपस्य ब्रहणोऽविदितन्वमपरिच्छिन्नान टत्वादेवहि त्वयो- पपादनीय तदत्रापि तुल्यमित्यर्थः । शङ्कने-शिरःप्रमृतीति । परिहरति-ब्रह्मणइति । फुन्छाव अवयविशेष वम् । प्रति प्रान्न आधारतम् । ब्रह्मणोऽवयवित्तमनुपपन्नमिति चेत् अवयवत्वमप्यनुपपन्नमित्यर्थ | अवयव व स्पणमामिनि शङ्कने अथेति । परिहरति हन्ततहीति । असुसादिति । असुखव्यावृत्तिविशेषा: शिरः प्रभृति वेन रूपिता इत्यर्थः । सत्यज्ञाना दिवाक्येन सकलेनरव्यावृत्तवे सिद्ध किमत्र क्रियत इत्यत्राह-एवं चेति । सन्यशब्दनिर्दिष्टस्य ब्रह्मण. कस्यचिदिकारवा भासदानन्दमयशन्दवाच्यन्यमप्ययुनमित्यशह-ततश्चेति । ततः उठानुपपत्तीना परिहनायादुपपत्त्यन्तरसन्दावार व्यर्थः। गूढार्थसंग्रहः 'तस्य यजुरेव शिर: अयाङ्गिरसःपुच्छप्रतिष्ठा' इत्यत्र स्वस्मादनतिरित स्वावयवैश्शिर पुच्छादिकल्पन नास्तीनि न्या.र. उतिरापे समाहिला। विद्ये वेदितव्ये पराचैवापराच तत्रापय ऋग्वेदः' इत्साटिना उपनिषदन्तरे अपरविद्यावेन नये दाटीना प्रतिपादनेन अनापि मनोवृत्तिरेव विवक्षितेति प्रागुतार्थे बाधकामावात् । सपा एष पुरुषोऽनरसमय:' इत्यत्र रसशब्दापादान 'अन्नमशित त्रेधाविधीयते' इत्यादुवार्यवाघनाय तेन जीवविवश न रियनि । 'नित्रयथाऽऽश्रय मृते ' (सा.का.४१) इति बारिकाविवरणनत्त्वकौमुद्या स्मृत्यधिकरण(झ) माध्यविवरणद्वये च पुम्पपदस्य शरीरपर चम .

·आनन्द. १.१६] मानन्दमय इत्यत्र स्वार्थिको मयट् श्रीमाध्यम् ब्रह्मण्यानन्दमय इति मयप्राणमय इव स्यार्थिको द्रष्टव्यः तस्मादविद्यापरिकल्पितविधि देवादिमेदमिन्नस्य जीवात्मनस्स्वाभाविकं रूपमखण्डफरसं सुसतानमानन्दमय इत्युच्यत इत्यानन्दमयःप्रत्यगात्मा ॥ भुतप्रकाशिका किंच 'सोऽकामयत' इति वाक्ये स इति पुलिङ्गतच्छन्देन कारणवस्तृनिर्देशाधानन्दमयः परब्रह्म तस्मा- हा एतस्मादात्मनः' इत्यात्मशदनिर्दिष्टा माऽभिप्रायोऽय पुहिङ्गनिर्देश इन्नि, व्यवपितादव्य-मित्स्य महात्वना- नन्दमयस्य ग्राहात्वात् 'ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा' इति वाक्यात् पश्चा पार्टतस्य ' तस्यैप एव शारीर आत्मा' इतिवापय भ्यस्यात्मशब्दस्य व्यवधानाभावात्तमप्राय पति पुलिङ्गनिर्देश: आनन्दमयस्त्वतद्वाक्याप या यहित इति न स परा मक्ष्यत इतिचेन ; 'तस्यैप एव शारीर आत्मा' इति वाक्यस्थस्या मनस्सर्वपर्यायसाधारण यनेत पर्यायस्य प्रधान प्रति पायराभावात् सर्वनामशम्ट य प्रधानपरामनिवस्वारस्याच सइत्यानन्दमयएवाच्यते 'विज्ञान ब्रह्मेति व्यजानात् ' 'आनन्दो ब्रह्मेतिव्यजानात् ' इत्यन 'विज्ञानमयमात्मानमुपसकम्य, आनन्दमयमात्मानमुपसङ्कम्य ' इत्यत्र च स्थानप्रमाणनानन्दमयशब्दयोरेकार्थवावगमादानन्दशब्दस्य परब्रह्मविषय वप्रस्टेिशन-दमय पहा ॥ नच 'आनन्दो ब्रह्म' इत्यवानन्दशन्दोऽप्यानन्दमयशब्दवत् बाह्यकोशपरइति वाच्यम् ; ' अन्नब्रहा, प्राणो अक्ष' इत्यादिविशानानन्तरमिय 'आनन्दो ब्रह्म' इति विज्ञानानन्तर भृगोवरुणोपसत्यभावात् । नहि तद्विधाय पुनरेव यरुगं पितरमुपससार' इति पुनश्श्रूयते । एतदुक्तभाति 'अन्न ब्रह्मेति व्यजानात् ' इत्यत्र क्मिन्नाद्यु- पगंवरह्मवेदनमुक्तम् उतानमयादी ब्रहायुद्धयवतरणम् । आद्यऽपब्रह्मति ज्ञानानन्तर वरुणापसात्तिन सात उपरूण भूतेन तन ब्रह्मणःप्रतिपन्न वात् । द्वितीयद्यान टावषयब्रबुद्धेर्यथान्य म्यात् पुनवरुणोपसत्यभावादिति । विच 'आन- न्दोब्रह्म' इत्यवान-दशब्दस्य ब्रह्मपरम्व युष्माभिरर व्याख्यातम् उत्तहि ' यातु भार्गवी वारणी विद्या आनन्दोन क्षेति व्यजानात् ' इति तस्य मयटोऽाणात् प्रियशिरस्वाद्यश्रयणाच्च युक्त मानन्दस्य ब्रह्मा वमिति । अतश्च 'आनन्दो ब्रह्म' इत्यस्य वाक्यस्य परमात्मपरत्वात् स्थानप्रमाणन अनन्दमयमात्मानम् ' इत्यनानन्दमयशब्दोऽपि परमात्म- पर । आनन्दमयस्य शोध्यत्व च तदनुगुणससारनिहरणादिरूपमिति चानुसन्धेयम् ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपमेवापरिच्छिन्नानन्दरूपचेत् कथ जीवाना दु सिवसुसिवितारतम्योपलभ्यत इति दहा पहि रन् पूर्वपक्षमुपसहरति तस्मादिति । ' तस्य प्रियम्' इति सबन्धवाचिन्या पाट्या व्यतिरेकप्रती ब्रह्मविषयोपरित्न- श्लोकस्य आनन्दमयविषयत्वाभायेन पुछतयात ब्रह्मण एव प्रधानत्वावगमात् । प्रियमोटादिरूपेण लोकपिटिक्स मयस्य सद्भावासद्भायज्ञानशङ्काउनुपपने , निरवयवस्य परमा मनोऽवयवि वानुपपत्ते: अविकारह विकारि वानुपपत्ते. गूढार्थसंग्रह गीकृतम् । स्थूलारुन्धतीन्यायेन अनिरूपणप्रकरणे पुरुषशन्दोऽपि न विरुष्यते । अत: अन्नप्राणमनोमयपयिषु उपाध्यव छिन्मजीवविवक्षासाधक नैव वर्तत इति सिदम् !! आनन्दमयइति मयडित्यादे । एतेनात्र विकारार्थमयडसम्भवः परोक्तमयट्यायपाठनिर्णयायोग्य सूचित । आनन्दशब्दस्य वृद्धत्वेऽपि नित्य वृद्धशादिम्यः' इतिसूत्रेऽपि 'भाषायामित्यस्यानुवृत्त्या चकवाना--- - . सानन्द- ·१९० भाषायाम् इत्यस्यानुवृस्या विकाराण मय सम्भा अस वार्षिक एक [ आनन्द १.१६ . श्रीमाध्यम एवं प्राप्ते प्रचक्ष्मद्दे-'आनन्दमयोऽभ्यासात् ' आनन्दमयःपरमात्मा । भूतप्रकाशिका 'तस्पेर एय शारीरआत्मा' यानन्दमयविषयायालय माउन्तरस्य परमात्मतया आनन्दमयस्य परमात्मावानु. एश्तेः ' अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयामे शुभ्यन्ताम' इति धुनस्य शोध्यायस्य नित्यशुद्ध परमा म न्यनुपपत्तेश्च मानन्दमय परमा मा अपितु पुरसतया निर्मिटमेश बहा परमा मेति पुछनावादेहतुसग्रहः ॥ प्रारणस्य स्वरमादनतिरिक्त रस्वायवैश्शिर पक्षादरपणात्तदन्तरसया आमशन्दव्याख्यानस्यानन्दमये पर्यव सिपादनमयादिरियाणा प्रकरणस्य श्लोकाना पुछपदिषयावान् कारणायप्रतिपादके 'सोकामयत' इत्यनन्तरवाक्य सहति पुलिलान्तन प्रधानमरामनिना नन्देनाव्यरहितस्यान दमयस्व वक्त युक्त वात् 'आनन्दो ग्राम श्य नन्दश-दस्य नमगर पाम्युमनात आनन्दी ब्रोति व्यजानात' 'आनन्दमयमात्मानमुपसङ्कम्य ' इत्यान दान-दमयशब्दयोरेकार्थनानन्दम्यशब्दस्थापि परब्रहापरत्वात् । आनन्दमयदशब्दतुल्यानन्दशब्दवाच्यब्रह्मानान तर यरुयोरसपगात , गून स्वारस्यात् स्वस्मादनतिरिक्तस्वाक्यवैरव शिरःपक्षपुछादिरूपणपरप्रकरणानुगुण्येन पष्ठीनि देशस्य समुदायसमुदायिभारनियघनत्वोपपत्ते,रानन्दमयात्मब्रह्मशब्दानामैकाथ्येन तेधन्यतमेन तद्विषयश्लोके निर्देशस्य युक्त पादपरिस्निानन्दस्याप्रसिद्धवन 'आनन्दो ब्रह्म' इ.युक्ततयाऽभ्युपतपुच्छ ग्रह्मण इव सद्भावासद्भावश सम्वा, दवय दवयवित्येन रूपणसम्मवादानन्दमय इत्यत्र मयट्प्रत्ययस्य स्वार्थिकावेन प्राचुर्यार्थ वेन वा विकारपर वाभावेन वागो निस्किार वाविरोधात् 'तस्यैष एव शारीर आत्मा' इति वाक्यस्यानन्यामत्वप्रतिपादनारत्वात् ' अन्नमय प्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयामे शुध्यन्ताम् ' इत्यत्र शोधन तत्तद्वरत्वनुगुण कार्यमिति प्रत्यगा म वपक्षे स सारनिहणेन शोध्य वात्तदनिरिक्तवपये भगवतः कालुष्यशान्तिरूपशोध्य वस्य प्रपदनसाध्यस्योपपन्न वाचान दम्यानतिरिक्त पुच्छब्रह्मत्यानन्दमय एव परमात्मेति पुग्छब्रह्मपादनिराकरणयुक्तिसङ्ग्रहः । अग्राद्य हेतुपदक सिद्धान्तसाधक इतरहेतुग णशक्षिाविपक्षयुक्तिपरिहारपरः तस्मादित्यधिकरणपूर्वपक्षोपसहारः ॥ आस्मन् पूर्वपले प्राप्त सिद्धान्तसूत्रमवतारयनि एवंप्राप्तइति । तत्र प्रतिज्ञाश साध्यसमर्पकपदेन पूग्य व्याचष्टे- आनन्दमयइति । उत्तराधिकरण 'भेदव्यपदेशाच्चान्य. ' इत्यन्यशब्दःप्रयुक्तः इह तदाकर्षणलब्धोऽर्थ उक्त.परमा मेति यद्वा पूर्वाधिकरणमूत्रस्थयानाशब्दमिनि पदयोरनुषङ्गलवार्थमाह-परमात्मेति । यस्मिन्शब्द एव प्रमाण नभवति स गूढार्थसग्रह न्दास' इति सूत्राप्रवृत्या च पिकारार्थे मयट असम्भवात् 'तत आगत ' इतिसूत्र ' मयट्च ' इतिसूत्रेण मयटः प्रवृ त्तिकल्पनापेक्षया स्वार्थे मयटकल्पनमेवोचितम् । 'तप्रकृतवचने मयट' (पा.सू.५.४.२१) इत्यस्य स्वार्थिकप्रकरणे पाठेन स्वार्थिकप्रययस्यैव युक्त वात् । अयमर्थः प्राक् (७४२.पु) जिज्ञासाऽधिकरणादाहृतकाशिकाऽदिग्रन्थेषु स्फुटः।- किंच शन्देन्दुशेखरे नागेशेन तद्हण वाक्यभेदेन प्राचुर्याभावेऽपि अत्यन्तस्वार्थिकमयडथै तेन चि मय ब्रह्मेत्यादिसि दम 1 ' इत्युक्त्या प्राचुर्याविवक्षायामपि उनसूत्रण मयट्सम्भवति । एतेन ' यदेष आकाश आनन्दो नस्यात् आनन्दा व पत्रिमानि ' इति मयडू तवावधानामेव जीवाभिन्नब्रह्मपरत्व नतु मयडयुक्त पाक्यस्येति परोतिर्निरवकाशा, स्वार्थ . , इयत्र ·अभ्यासान्दा: [ आनन्द- १.१.६ भीभाष्यम् यतो चाचोनिवर्तन्ते' (तं.मान.९.१) इत्येवमन्तेन चापयेन शतगरि तोत्तरम मेण निराति- शयदशाशिरस्कोऽभ्यस्यमान आमन्दः भुतप्रकाशिका इत्यस्यार्थमभिप्रेत्य निरतिशयदशाशिरस्क इत्युक्तम् 'सएको ब्रह्मण.' इति वाक्यस्यार्थमभिप्रत्याम्यस्यमान इत्युक्तम् । शतगुणितोत्तरक्रमेण गुणित वादित्यर्थः । 'सएको ग्रहण आनन्दः' इति वास्यस्य चतुर्मुसानन्दविषयावेन 'यतो याच ' इत्यादिवाक्यस्येव ब्रह्मानन्दविषयत्वाङ्गीकारेऽभ्यादिति हेतोयंधिकरणता स्यात् ।। किंच अय ब्रह्मसन्दः परमात्मवाचकः ब्रह्मदाब्दस्य भगवत्येव मुख्यत्वात् ' ब्रह्मविदानोति, अस्तिनोति' इत्यादिषु वाक्येषु परब्रहापरतयव प्रदाशब्दस्य प्रयोगप्रकरणात् ' यवो याचो निवर्तन्त ' इति पूर्वोत्तरयोर्वाक्ययोरान. न्दप्रतिसन्धिवाचिषष्ट्यन्तब्रह्मशब्दस्य परब्रहापरत्यदर्शनात् ' सैपानन्दस्य मीमासा' इति प्रकृतब्रह्मानन्दनिगमन- स्यापेक्षितत्वात् ' स यश्चाय पुरुप ' इति प्रकृतपरामर्शिनाऽनन्तरवाक्यस्थेन कारणपरतच्छन्दन पूर्ववाक्यस्यस्यास्य ब्रहा सदस्य परब्रहापरवनिश्चयात् अन्यथा नतुर्मुखस्य सर्वान्तरामत्यपरमकारणत्यप्रसङ्गात् । तदप्येप शोकोभवति' इति भगवदानन्दविषयश्लोकोत्थानस्य भगवानन्दप्रसङ्गसापेक्षयात् निरुपपदप्रजापतिशब्दस्य चतुमुसे स्वरस बदशादिपरावे- एकवचनस्वारस्याभावात् 'देवानाम् ' 'देवगन्धर्वाणाम् ' ' इन्द्रस्य' 'बृहसतेः' इति बहुषु व्यत्तिषु बहुवचनस्य एककव्यत्तिषु चकवचनस्य प्रकरणे प्रयुज्यमानत्वाच्च । तथा 'सएक प्रजापतिलोकआनन्दो यश्च श्रोत्रियो जिनो ऽकामहतोथ तेयेशत प्रजापतिलोफआनन्दाारसएकोब्रह्मलोकआनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोकामहतोथ एप एव परआनन्दएष ब्रह्मलोकरसम्राडितिहोयाच ' इति वृहदारण्यक्याक्यैकार्थ्याच्च, 'सएको ब्रह्मण आनन्द ' इति वाक्यस्य परमात्मानन्दपरत्व सिद्धम् ॥ सएक' इति निर्दशाह्मानन्दस्य परिटिन्नत्व आधिक्यमाने वाश्यता पर्यात् । यथा 'क्षिप्तेपुरिव संपति' इति वाक्यं सूर्यगतिमान्द्यनिवृत्तिपर नविपुसाम्यपर सूर्यस्य निमेषमात्रेण बहुयोजनातिरुवनस्य प्रमाणसिद्ध- वात् तथाऽापि पूर्वापरयाक्यादिभिरपरिश्छिन्नान-दवसिद्धः 'सएक' इति वाक्यस्य चतुर्मुसान दादाधिक्ये तात्पर्य मित्यवगम्यते । यद्वा रोमकूपेप्यनन्तानि ब्रह्माण्डरनि भ्रमन्ति ते ।- अण्डानां तु सहस्राणां सहस्रण्ययुतानि च । ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशवानि च ।। गजायां सिकता धारा यथा वर्पतिवासवे । शक्या गणयितुं लोके नव्यतीत.पितामहाः ।। इत्यादिभिरण्डाना तनतत्र चतुर्मुखानाचा वधेयत्वारगमाभियाम्यनियन्तशतगुणानन्द चे कथिते चतु सभ्योऽसख्यातेभ्यः शतगुगानन्दतयाऽगतस्य भगवत: अपरिस्छिन्नानन्दत्वमद्धिमिति ,तो यथोत्तएवार्थः ॥ अभ्यस्यमानइति । अभ्यासशब्दः कार्यधमन्तइत्यभिप्रायः 1 यद्वा मावार्यत्वेऽप्यानन्दस्याभ्यस्ताव पल्तिीमीत तथाक्तम् । तच्च हेतोयधिकरण्यशङ्काव्युदासार्थम् । ननु गुणनं वर्धनम् प्रजापत्यानन्दोहि शतगुण वेन वर्धते नतु- गूढार्थसङ्ग्रह. शतगुणितोत्तरमेणेति। अत्र शतगुणनस्य श्रुती प्रतिपादनेन आनन्मय दस्य धर्मभूतशनावस्थावानेवार्थ इनि भ्रमो युदत. विषयानुकूल्यनिवन्धनवात् ज्ञानानुकूल्यस्य विषयानुभवजन्यः आनन्दइति नैयाधिकमतमनुभवविरुद्धम्। . नच .

·आनन्द. ११६] आनन्दकलया कटोपनिषदि च निर्विशेष नविवक्षितं किंतु सविशेषमेव द्वान् । गूढार्यसग्रह विश्येष्वनुकूल वानुभव एवानन्दः । शतगुणितोत्तरक्रमे एक्स्यानुकूलत्वेन ज्ञातविषयापेक्षया अन्यस्य अनुकूल वन ज्ञात विषयाधिक्य एव पर्यवसानम् । अत्र यष्यभ्यासेन मनुध्यगन्धर्यादीनामानन्दस्य च भद. स्फुर प्रतीयत इति 'आनन्द ब्रह्मण ' इत्येतदुत्तरवाक्येऽपि ब्रह्मभिन्नानन्द एव विवक्षित । एव प्रकरणबांसदौ ब्रह्मसम्माध्यानन्दोऽपि व्रहासबन्धि गुगविभूत्यादिरेप 1 वेदार्थसाहाने ब्रह्मण एवानन्दरूपता ' रसो वैस.' इत्यादिश्रुतिभि । तासम्बन्धादेवा मान्यसामा न्यस्य आनन्दरूप व इति सिद्धान्तितम् । अतश्च निरतिशयदशाशिरस्क ब्रहासबन्धिगुणविभूत्यादिरेर 'आनन्दब्रह्मणानि. इत्यत्र विवक्षित । गुणविभूत्यादेस्सर्वस्य वामनसापरि छेद्यत्वमत्र विवक्षितम् । एतेन जान त्य प्रागुक्त द्विविध सम्यकप्रकाशित भवनि, उपक्रपे आनन्त्यपुरस्कारेण ब्रह्मणो शान ब्रह्मविदित्यनापि विवक्षितम् । 'अस्तित्रहातिचेद्वेद ' इत्यत्र तदेव विवक्षितम् नतु निर्विशेषज्ञानम् 'ब्रह्मास्ति' इत्यत्र असघा वर्थकर्तृत्वनैव ब्रह्मणो ज्ञानस्य विवाक्षत वात् । तेन स शेषब्रह्मशानमव तत्र विवक्षितम् । अत्र गुणाना प्राधान्याभिप्रायेण तद्विशेष्यज्ञानमभिहितम् तस्यामयहतु व च कटापनियापि- यदिद किच जगत्सर्वम्' इत्युपगम्य 'भयादस्यामिस्तपात' इत्यादी भीषास्माद्वात पवस' इत्यादि क्रमणवार्थोऽभिहित । 'नाहमन्ये मुबेदेति' इत्यादौ मुश-दादे.प्रयागेण कायन वेदनस्यैव निषधइति सिद्धया बाानसापरि- छेद्य वमपि सूचित भवति । अनन्तर- अव्यक्तातु पर पुरुषा व्यापकोऽलिङ्गएवच । य-ज्ञा वा मुच्यते जन्तुरमृतत्व च गच्छति । 'नमदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषापश्यति कश्च नैनम् , हुदा मनीषा मनसाऽभिक्लप्तो यएनविदुरमृतास्ते भवन्ति' इन्यत्र मानसज्ञानस्यय मुक्ति हेतुत्वम् । 'ता योगमिति मन्यन्ते' 'विद्यामेतायोगविधिंच कस्लम् ' इ युत्तरन योगस्य प्रति- - पादनात् । नैव वाचा न मनसा प्रातु शक्यो नचक्षुषा । अस्तीति युवतोऽन्यत्र कथ तदुपलभ्यते' (कठ २.६.१२) इत्यत्र वाच. मनसश्च प्राप्तिहेतु व निषिध्य 'अस्ति' इति शेयत्व ब्रह्मण. प्रतिपादितम् । अत्राप्यसधात्वर्थकर्तृ वेन ज्ञान सविशेषशानमेव । 'उभयोस्तत्वमावेन' इत्यत्र व्यापकपरपुरुषज्ञानस्य मुक्तिहेतु वप्रतिपादनेन व्याप्यव्यापकवस्तुनोरेकधि धपरमार्थ वेन अस्तीतिज्ञानमेव विवक्षितम् । पुरुषश-दस्य बृहदारण्यकनिर्वचन वयानुसारणच सविशेषपर वमेव विवक्षितम् आनन्दवल्लयामपि ' साऽकामयत हुस्या प्रजायय' इति सविशेषमभिधाय 'तस्माद्वा एतस्माटा मन आकाशसम्भूत.' इति पूर्वोक्तसृष्ट विशदीकरणात् । अनन्तरानुवाक 'रसो वै स रसगुह्येवाय ल०ध्वानदी भवात' 'एषह्यवानन्दयति' इत्यत्र जीवब्रह्मणोरुभयोस्सविशष वस्यैव प्रतिपादनात् । आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्' इति वाक्यन 'यदष आकाश आनन्दो न स्यात् ' इत्यत्र स्वयमान दशून्यस्य अन्यानन्दयित व न सभवतीति बोषितम् । ब्रह्मण आन दरूपत्वनैव ब्रह्मसमन्धिगुणविभूत्यादेरानन्दरूपतेति बोधनायैवानन्दशन्देन घर्मिणो निर्देश | अनन्तर ' यदाह्मवैष एतस्मिन् ' अथ सोऽभयङ्गतो भवति' इत्यत्र प्रागुक्तदिशा ध्यानेन अभयप्राप्तिरेव विवक्षितेति मनोभयपर्यायपाठेन निर्धारित भवति । भीषा स्मादात पवते' इत्यादिना ब्रह्मणो भयहेतु वप्रतिपादनेन अभयहेतु वमाप सूचितम् । आनन्दयित वप्रतिपादननापि त सू चितम् । अतश्च यतो वाची निवर्त-त' इति भुते. प्रागुमएवार्थ । भुतौ कारावेदनप्रतिषध एव विवक्षित इति । - मागेव निरूपितम् ॥ अतश्च भुतौ (शङ्करभाष्यदूषित)सविशेषपरत्वमव विवक्षितम् । प्रियशिरस्त्वाचप्राप्तिरुपचयापचयोहि मद' इति सूत्रेण सविशेषबहीव विवक्षितमिति साधनेन आनन्दमयस्य ब्रह्मत्ये प्रियाद्यवयवत्वन सविशष बहाभ्युपगन्तव्यम् । निर्वि शेषतु वाक्यशो भूयते' इत्युक्त दूषण न घरत । एतन्यून(श) भाष्ये 'बहाघोस्त्वेतान् कृत्वा न्यायमानन्दिमाचायण 25 ·१५४ जीव अभ्यासशन्दतात्पर्यविषयार्थस्यासम्भवः [ आनन्द. ११६ . श्रीभाष्यम अमन्तदुःखमिश्रपरिमितसुसलवभागिनि जीवात्मन्यसम्भवन्निखिलहेयमनीकं कल्याण- कतान मकलेतरविलक्षणं परमात्मानमेव स्वाश्रयमावेदयति ॥ यथाऽऽह-- श्रुतप्रकाशिका बहानन्दः सत्यम्-तथाऽपि गुणित:प्रजापत्यानन्द एव बहानन्दइत्युपचारणोक्तिः वीहिचतृष्टय गुखतिवत् गुणिततत्तदा नन्दसशस्वैक्टशतया प्रतिपाद्यमानो ब्रह्मानन्दइत्यर्थः ॥ यद्वा मुहुर्मुहुमक्तिरभ्यास: । तेन तापयरिङ्गवत्य सूचितम् । अस्त्वानन्दस्यापरिच्छिन्नन्वं, ततः किमित्यत्राह-- अनन्तदु खेति । अनेन निरतिदायानन्दविरुद्धधर्मयोग उत्तः परिमितति निरतिशयान-दामायउत्त', विरुद्धर्मोपलम्मा- छादिसम्भन इत्यर्थः । कथासम्भवः मुक्तस्यापाछिन्नान-दाव भुतमित्यत्राह-निखिहेयेति । प्रत्यनीकत्वमत्र निवर्त काय विवक्षितम् । मुक्तस्यापि परमात्मप्रसादादेवहि हेयनितिपूर्वकनिरतिशयनन्दप्राप्तिः इह च स्वतएवापरिच्छिमानन्द स्वमवगम्यते हेत्वश्रवणानिरतिशययश्रवणविरोधेन हतुकल्पनायोगाच्च । नच मुक्तस्य स्वतोऽनवच्छिन्नान्द वं ' अथसोभयं गतो भवति' 'एषह्येयानन्दयाति' रसगुह्येवायं लब्ध्वानन्दीभवति' इति परमात्मायत्त वश्रुतेः नदेव परमा (मानन्दस्यायाधीनत्व श्रुतम् । ' श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ' इति मुक्तःपृथनिर्दिश्यते । श्रोत्रियः श्रुतयटात: अ कामहतः उपायनानिवृत्तसमस्तक्लेश: 'यश्च ओनियोजिनोऽकामहत' इति श्रुत्यन्तरम् मुक्तस्य जगव्यापारामावाय परस्यैव स्वतो निरतिशयानन्दयोगः । एव निरतिशयानन्दस्य जीवामन्ययोग्यतारूपतर्कानुगृहीत आनन्दमयशब्दःपरमा (मविषयइत्युक्त भवति । न केवल निरतिशयानन्दस्वरूपवस्तुसामर्थ्यानुगृहीत वाद्वलक्षण्यमवगत कण्ठोक्तश्चेत्याह- यथाऽहेति ॥ ननु 'भेदव्यपदेशात्' इति सूत्रस्य विषयवाक्यहीद तत्र व्याख्यास्यमानस्यास्य कथमिहोपादानमर्योपपादन च उच्यते निरतिशयानन्दस्य जीवात्मन्ययोग्यतारूपस्तकोह्यानन्दमयशन्दस्य परमात्मविषयत्वव्यवस्थापक उक्तः । अस्य तर्कस्यानेन वाक्येन गर्भितत्वात्तत्सूचकत्वेनेद वाक्यमत्रोप-यस्तम् अत्र ह्येतस्मादितिपदेन 'विज्ञानं यज्ञतनुते कमाणि तनुतेऽपि च ' इति पूर्ववाक्यप्रकृतकर्मत्वादिवशिष्ट्य जीवस्याभिप्रेत, धर्मियाचिमाऽपि मयहन्तेन विज्ञानमयशन्देन सर्वोपाधियिनिर्मुक्त स्वाभाविकरूपमसङ्कुचितशानमित्यवयवशक्त्या दर्शितम् । अनेन वाक्येन स्वभावपरिशुद्धस्यापि गूढार्थसंग्रह प्रदर्शित प्रियशिरस्त्याचप्राप्तिरिति । सच न्यायोऽन्येषु निश्चितेषु ब्रह्मधर्मपूपासनायोपदिश्यमानेषु नेतव्यः सयद्वामादिषु सत्यकामादिषु च ' (३.३.१२) इत्युक्तिनुपादेया । निर्विशेषस्यैवाप्रामाणिकत्वात् 'आनन्दब्रह्मणो विद्वान् ' इत्यत्र सविशेषब्रह्मणः वाहानसापरिच्छेद्यानन्दो विवक्षितइति प्रागेवोक्तेश्च । मयट:प्राचुर्यर्थकत्यसम्भवः द्वितीयसूवधिवरणे उप- पादयिष्यते । घानन्दस्य धर्मभूतान-दस्यचाभ्यासस्य पूर्वमभिधानेन आनन्दमयाभ्यासस्यानुक्त्या 'नचानन्दमयाभ्यास- श्रूयते ' इत्याद्युत्तेरपि नावकाशः ।। कठोपनिषदैककण्ठ्यन 'मनसैयानुद्रष्टव्यम्' इति श्रुत्यन्तरानुसारेण च 'आनन्द बहाणो विद्वान्' इत्यत्र मान- ससमाधिरूपज्ञानमेर विवाधिनम् । एतत्तात्पर्येणैव मनोमयपर्याये 'यतो वाचो निवर्तन्त ' इति वाक्यप्रवृत्तिसिन पूर्वोस युकपर । आनन्दमयस्य पूर्वपक्षोक्त जीव रस्त्यासरभवेन जीवभिन्नपरमा मपरस्वमित्याह-अनन्तदु खमिश्रेत्यादिना ।। . .

·आनन्द .१.१६] निशानन्दस्य बाधा जीवपरोपपादनम् श्रीमाप्यम तस्मादा पतस्माद्विज्ञानमयादन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः' (न.मानन्द. ) इति विक्षा नमयोहि जीवः न घुद्धिमात्रम् मयट्प्रत्ययेन व्यतिरेकप्रतीतेः । प्राणमयेत्वगत्या स्वार्थिक- ताऽऽधीयते । इहतु तद्वतो जीवस्य सम्भवान्नानर्थक्य न्याय्यम्। बद्धो मुक्तश्च प्रत्यगात्मा सातैवेत्यभ्यधिष्महि । प्राणमयादी मयडर्थसम्भयोऽनन्तरमेव वक्ष्यते । कथं तर्हि विज्ञान- मयविषयश्लोके 'विज्ञान यज्ञ तनुने ' इति केवल विज्ञानगन्दोपादानमुपपद्यते । ज्ञातुरेया- मनस्वरूपमपि स्वप्रकाशतया विज्ञानमित्युच्यतइति न दोषः । शानकनिरूपणीयत्वाथ शातुःस्वरूपम्य । स्वरूपनिरूपणधर्मशब्दाहि धर्ममुखेन धर्मिस्यरूपमपि प्रतिपादयन्ति । गवादिगन्दयत् । 'कृत्यल्युटो याळम् ' इतिया कर्तरि ल्युडाधीयते । नन्द्यादित्वंवाऽश्रित्य 'नन्दिग्रही'त्यादिना कर्तरि ल्युः । अतएव च ' विज्ञानं यशंतनुते कर्माणि तनुतेऽपि च 'इति यमादिकर्तृत्वं विज्ञानम्य श्रूयते, घुद्धिमात्रस्यहि न कर्तृत्वं मम्भवति । श्रुतप्रकाशिका जीवस्य कर्मकृतानन्तदुःखमाजनस्य निरतिशयानन्दासम्भवात्ततः परमा-मनी विलक्षण व प्रतिपादितमित्यत्रेदमुपात्तम् । अस्मिन्पाक्ये विज्ञानमयशन्दस्य बुद्धिमात्रपरत्वं व्युदस्यति विज्ञानमयोहीति । 'योऽयं विज्ञानमयःमाणेषु हृद्य न्वज्योतिःपुरुपः' इति श्रुतिप्रसिद्धिद्योतकोहिशन्दः । शन्दस्वारस्यानुप्राहकप्रत्यक्षप्रसिद्धिद्योतको वा ! अह जानामीति शातृन्वंह्यात्मनःप्रतीयते ॥ सप्तिमात्रवानिनो विज्ञानमयशन्दस्य शायतेऽनेनेति व्युत्पत्याऽन्तःकारणपरत्वमप्यस्वरसमित्यभिप्रयत्राह-नबुद्धि- मात्रमिति । मानचामिप्रेतं प्रत्ययवैयध्य विशदयात। मयद्प्रत्ययेनेति । प्रकरणवशास्वार्थिकत्वमाशङ्कयाह-प्राणम- येत्विति । अगत्या विकारप्राचुर्याद्यान्तमसम्मवात् । पक्षे वैषम्यमाह-इहत्विति । तद्वतइति । प्राचुर्यायव संभवती- त्यर्थः नान मयस्सम्भवति शप्तिमात्रस्वरूपोह्यारमा ज्ञातृत्वहि काल्पनिकम् । मुक्तावस्थाया तदपि नास्तीत्यत्राह-बद्ध इति । प्राणमयादौ स्वार्थिकत्वमम्युपगम्य परिहार उक्तः । अथ तदेव नास्तीत्याह-प्राणमयादाविति । विज्ञानमय- दान्दस्य तद्विषयश्लोक्स्यविज्ञानशन्दसमानार्थत्वान्मयट्स्वार्थिकइत्यभिप्रायेण पृच्छति कथंतीति । उपपद्यते नहि विज्ञा नस्य विज्ञानान्तराश्रयत्वं संभवतीति मावः। विज्ञानशब्दस्य ज्ञातरि प्रवृत्ती निमित्त दर्शयति ज्ञातुरेवेति। एवकारश- हितविरोधामावद्योतकः । अपिशब्दः वरूपधर्मयोनिमित्तसाधारण्यपरः । ज्ञातृशब्दतुल्यार्थतयाऽपि निर्वाहं दर्शयति- सानकोत । ततःकिमित्यत्राह-स्वरूपेति । स्वरूपीनरूपणधर्मशब्दाः अयुतसिद्धधर्मवाचिशन्दा: आकृतिनयविषयतया सप्रतिपन्न शब्द निदर्शयति गवादीति || एवं सौत्रन्यायाभ्यां दिघा निर्वाह उक्तः । अथ शान्दमर्यादया द्विधा निर्वाहमाह-कृत्येति । प्रथमे पक्षे कर्तृ परवं कल्पनीयम् । द्वितीये गणान्तर्मावः कल्पनीय इत्युमयत्राश्रयणशब्दप्रयोगः । प्रत्यक्षानुगुण्यात् नुत्यन्तरप्रत्यभिशा. नात् प्रथमश्रुतत्वाप्रकृतिस्वारस्यात् प्रत्ययानर्थक्यानुपपत्तेश, प्रबलविज्ञानमयशब्दानुरोधेन विज्ञानशब्दो निर्वाय इति मायः । खवासस्थ युक्त्यन्तरमाह-अतएवेति । अतएव विज्ञानशब्दस्य चेतनपरत्वादेवेत्यर्थः । यशादिकर्तृत्वे भुते:कथं विज्ञानशन्दवाच्यस्य चेतनत्वमित्यवाह-बुद्धिमात्रस्येति । बोधैरवीह कर्तृत्व प्रत्यक्षश्रुतिमिरसूत्रैश्च सिद्धमिति भावः । ननु सर्वेषा स्वव्यापारकर्तृत्वमस्ति, स्त्यं ; नात्र तावन्मात्र विवक्षित, किंतु चेतनासाधारणः कर्तृत्वविशेषः प्रयत्नाधारत्वल- क्षण; यशादिकर्तृत्वमितियुक्तम् । अत्र विज्ञानशन्दस्वारस्यमभयारप्यविशिष्टं यज्ञादिकर्तृत्वास्वारस्नु परराधिकम - ·१९६ विशानमयशन्दे शातच जीवा विरक्षित [आनन्द ११६ . श्रीभाष्यम अचेतनेषु हि चेतनोपकरणभूतेपु विज्ञानमयात्प्राचीनेष्वन्नमयादिषु न चेतनधर्मभूत कर्तृत्वं श्रूयते । अत एव चेतनमचेतनं च स्वासाधारणनिलयनत्वानिलयनत्यादिभिर्धर्मविशेपैर्वि भज्य निर्दिश्य, वाक्यम् 'विज्ञानचाविज्ञानं च ' (तै आ.५.२) इति विज्ञानशब्देन तद्गुण चेतन वदति । तथाऽन्तर्यामिब्राह्मणे 'यो विशाने तिष्ठन् ' (१६७.२२) इत्यस्य काण्वपा उगतस्य पर्यायस्य स्थाने 'य आत्मनि तिटन् ' इति पर्यायमधीयाना माध्यन्दिना काण्य पाठगतं विज्ञानशब्दनिर्दिष्ट जीवात्मेति स्फुटीकुर्वन्ति । विज्ञानमिति च नपुसकलिङ्ग वस्तु त्वाभिप्रायम् । तदेवं विज्ञानमयाजीवादन्यस्तदन्तर परमात्मा आनन्दमय । यद्यपि 'घि शानं यज्ञ ननुते' (ते आन ५ अनु) इति श्लोके ज्ञानमात्रमेयोपादीयते न ज्ञाता तथाऽपि 'अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमय' (ते.आन.४.१) इति तद्वान् ज्ञातैवोपदिश्यते । यथा-- श्रुतप्रकाशिका ननु ‘अद्यतेऽत्ति च भूतानि' इत्यन्नमय इव प्राकरणिकमौपचारिक कर्तृत्वमुपकरण वाविशेषाबुद्धरपि स्यादि त्यत्राह-अचेतने हीति । बाधकामावेसायुपचारएव दोष सच प्रकरणानुवृत्तश्चे सोढव्यम्स्यात् । नच तदनुवृत्ति प्राण मये मनोमय च तस्य विच्छिन्नत्वादित्यभिप्राय । विज्ञानशब्दस्य चेतनपर वे प्रयोगान्तर दर्शयति । अतएव चेतन मिति । अतएव विज्ञाशब्दस्य चेतनपर वादेवेत्यर्थ । चेतनमचेतनश्चेति । नह्यन्त करणानन्त करणविभागोऽत्र क्रियते किंतु चिदचिद्विभाग एवेतिभाव , कुतइत्यवाह-निलयनत्वेति , अचिद्विकारविशेषस्यान्त करणस्य 'जीवभूता महा- घाहो ययेद धार्यते जगत् ' इति प्रकारेण चेतनार्यस्य विश्वनिलयनवायोगात् , परण रस्य सत्य वानग्युपगमाचेति भाव । विज्ञानशब्दस्य सवित्परत्वमप्ययुक्तम् । 'अनुप्रविश्य ' इत्यनेनानुप्रवेशश्रवणात् नहि सविद्रूप आ मा आत्मा न्तरव्याप्यतयाऽभिमत । परस्य विज्ञानशब्दस्य चेतनत्वेन प्रयोगातर दर्शयति । तथेति । विज्ञानशब्दस्यामश-दस्थाने श्रुन वादन करणपरत्वमनुपपन्नम् । नामशब्दोऽप्यन्त करणपर विज्ञानशब्दवत्तस्यापि तत्रास्वरस यात । यथा 'ज्ञायत ऽनने ति व्युपत्याऽश्रयण विज्ञानशब्दस्य क्लिष्टम्। तच्चेतनव्यातिरिक्तवामश-दोऽपि ह्यस्वरस अन्त करणपर र विज्ञा ना मशन्दयोद्वयारप्यस्वारस्य चेतनपर वैतु विज्ञानशब्दमात्रास्वारस्य नतु योरिति विशष । अत्रा मशब्दस्य परमा मतया भ्वामिमतसवित्पर रन ‘य आत्मनि तिष्ठन् ' इत्यत्रामा तरस्थितिभवणात् , आ माऽन्तरस्याप्यस्य परमा म वा(नुपप ते)सिद्धे ॥ सर्वत्र प्रयुक्तस्य विज्ञानश-दस्य युट्प्रत्ययान्तत्वे विशेष्यानुगुणलिङ्गत्वादामविषयस्य तस्य कथ नपुसक वाम त्यवाह-विज्ञानमितिचेति । उपपादितमर्थ परमसाध्येन घश्यति । तदेवमिति । तत् उत्तोपपत्तिभि एवज्ञानश •दस्य चेतनपर सिरित्यर्थ । श्लोकस्यविज्ञानशब्दस्य ज्ञातृपर वोपपादनेन विज्ञानमयशब्दस्य ज्ञानृपा मुक्तम् । अथ लोकस्य शातृपर वामावऽपि विशानमयशन्दस्य शातृपर यमाह-यद्यपीति । मयहितवाक्ये तदर्थ परित्यत इति । त्यपि वाक्ये स न त्याज्यइत्यर्थ । तर्हि ब्राह्मणस्य श्लोकस्य च कथमैकार्यमित्यत्राह-यथेति । पूवाक्यौता गूढार्थसङ्ग्रह अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमय इति तद्वान्शातवोपदिश्यतइति । 'ब्रह्मावत् ।' याद निहितगुहायाम्- सोना सन्किामासह ' युपगमे पेदित यत् सर्वकामासनमुत्त तदेव 'विशान यश्तनुते' इत्यादी शगरणमनो ·आनन्द १.१६] विशनमयवास्यानां जीयपरत्वोपपादनम् १९७ श्रीमाध्यम भन्नाटे प्रजा प्रजायन्ते' (ते.मा २.१) इत्यत्र लोके केवलानोपादानेऽपि 'मया एपपुर पोऽभरसमयः' इत्यत्र नाममात्र निर्दिष्टम्-अपितु तन्मय तद्विकार एतत्सर्वे हदि निधाय सूपकारस्स्वयमेव ' मेदव्यपदेशात् ' (शारी.१.१.१८) इत्यनन्तरमेय वदति । यदुफ्त जगत्कारणतया निर्दिष्टस्य 'अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य ' (छां ५३२)- तत्वमसि' (६.८.७) इति च जीवसामानाधिकरण्यनिर्देशाजगत्कारणमपि जीवस्वरूपा प्रातिरिच्यत इति कृत्वा जीयस्यैव स्वरूप ब्रह्मविदामोति परम् ' ( आन) इति प्रमा न्तमसुखायावृत्तवनानन्दमयइत्युपदिश्यत इति, तदयुक्त जीवस्य चेतनत्वे सत्यपि तद शत बगुस्यो प्रजायेयेति तत्तेजोऽस्जत' इति स्वसङ्कल्पपूर्यकानन्तविचिनष्ठियोगानुप श्रुतप्रकाशिका विषय याउलोकस्य तदेकार्य यथाऽन्नमविषयश्लोक्स्येत्यर्थ । तन्मय इति श्रुतिवाक्यगतमयस्यानुवाद तद्विकार इति वव्याख्यानम् । उतार्थजातस्य उसूत्र वशका परिहरन् व्याख्यास्यमानसूनोपयोगिव च दयितुमाह-तत्सर्वमिति। 'तस्माद्वा एतस्मात् ' इति वाक्य जीवपरयोर्मेदप्रतिपादक यदन् सूत्रकारो विशनशब्दस्य ज्ञातृपर व दुपपत्तीश्च दि निदघदेव वदतीत्यर्थ ॥ पूर्वपक्षे जीवसामानाधिकरण्य शारीरत्वश्रवण च हवृदयमुक्तम् तत्र सामानाधिकरण्यस्य भेदारह वमुपपादयितु यदुत्तमित्यादिनोपदिश्यत इत्यनेनानूदित पूर्वपक्षहेतु दूषयति तदयुक्तमिति । प्राकरणिकवाक्यरसमानाधिकरणपटप्राति पदिकाशेन विरुद्धधर्माध्यासप्रतिपत्त्या भेदसिद्ध कालात्ययापदिष्टहतुरिव परोक्तहतुन साध्यसाधक इति दूपण वक्तु 7 प दोपस्याप्य विशेषसमर्पक प्राकरणिकवाक्यै परामिमतैक्यविरुद्धभेदसिद्धि दर्शयति । जीवस्येति । प्रत्यदशायामुपसहत करणकळवरस्य कर्मपश्यस्य सङ्कल्पमात्रेण विचित्रजग सगायोगाद्वदस्य सृष्टत्वमनुपपन्नमित्यर्थ ॥ गूढार्थसप्रह हि वा सर्वान्कामा समभुत' इत्यत्र सर्वपापविमोकान-तरकालेिकन्वेन विशदीकृतम् । तेनापक्रमोक्तशातैवात्र प्रतिपिपाद- यिषितइति निधीयत इति भाव ॥ मैत्रेयीब्राह्मणे-विज्ञानघनएवैतेभ्यो भूतेभ्यस्समु थाय' इत्यनन्तर 'नवा अरे मोह ब्रवीमि अल वा अरे इदवि- शानाय ' इत्यत्र विशानयोग्यतोता । तत्र विशानशन्देन ज्ञानविशेषएव विवक्षित । तेनासङ्कुचित ज्ञानयोग्यता बन्धन शायामपि वर्तत इयुक्त भवति । अत्र 'विज्ञान' "विज्ञानमय' शब्दाम्या निर्देशपूर्वक 'शरीरे पाम्मना हि या सर्वा कामान् समाने ' इत्युपत्रमोक्तमुत्तेरभिघानेन कामनाविषयीभूतसर्वानुमवोपयिकशानविशेषवान् जीवो । श्रित इति निश्चीयत, अत्र कामनाविषयीभूता 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् ' इत्यन आनन्दशन्देन निर्दिष्टा । यता वचो निवर्तन्ते 'इत्यत्र कास्यवेदननिषेषस्य विवक्षित वेन अपारीच्छन्नगुणविभूत्यादिशानमेव 'विद्वान् । इत्यत्र विवक्षितम् । तादृशज्ञानस्वरूप योग्यताया बन्धदशाया सत्त्वेन पापनित्यनन्तर उक्तगुणविभूत्याद्यनुभव एव 'सवां कामान् समभत' इत्यत्र विव शित । आसनाफल गुणविभूत्यादिज्ञान मुतस्य परब्रहसमानमिति विज्ञानमयपर्याय ब्रह्मादान्दस्योभयत्र निर्देश साम्यनु त्पादनुसारेण ब्रह्मसाम्यतापर्यक । एतदर्धमेव मनोमयपर्यायानन्तर विज्ञानमयपर्याये इपमुक्ति । आनन्दमयोपसवा त्य- . . - - " ·अजमयाग्रुपसट्टान्तितात्पर्य, (i) माथ्योक्तदूषणपयर्यालीनन च [आनन्द- १.१६ . अगायमाशय. श्रीभाष्यम् पत्तेः । शुद्धावस्थस्थापिहि तम्य मर्गादिजगद्यापागसम्भवो 'जगद्व्यापारवर्नम् ' शारी, श्रुतप्रकाशिका शुद्धायम्यस्य सभवनीन्यत्राह-शुद्धति । उक्त विपरीतु शङ्कते - गूढार्थसंग्रहः न तर 'यतो वाचो निवर्तन्त' इत्याद्यानन्दवल्लयुपसहारः उतार्थतात्पर्य द्रढयति । एव भृगुवल्ल्युपसहारे 'अस्माल्लो- काप्रेय एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कभ्य । इमान्लोकान्कामानी कामरूप्यनुसञ्चरन् ' इत्यत्रोपमोक्तमुक्तिः विशदीकृता सोऽश्रुते सर्वान्कामान्' इत्युपक्रमोक्तार्य: विज्ञानमयपर्याय पापविमोकानन्तरमिति भृगुवल्ल्युपसहारे च देशविशेपावच्छे देनेति च प्रतिपादनेन उपक्रममध्योपसहाररूपवाक्य त्रयकरस्यम् अयमर्थः “मान्त्रवर्णिकमेव च गीयत 'इतिसूत्रे 'गीयत' इत्यत्र विवक्षित इति सूत्रकता निम्पयिष्यते । अन्नमयाद्युपसतान्तिः पूर्व परत्र च प्रतिपादिता । अन्तएव मुक्तिफल्मुक्तम् । तस्माद्वा एतस्मादात्मन.' इत्यत्रोपक्रमोक्तब्रह्मशब्दार्थजगत्कारणात्मत्व प्रागानन्दमयादन्यत्वेन आत्मन: अप्रतिपादनेन आनन्दमयएव पर्यवस्यति । 'अधीहि भगवो ब्रह्म इति ' ब्रह्मशब्दानिर्धारणयैव पितरप्रति भृगुवलया प्रश्नः, अनन्तर एकैककोटिनिरसनपूर्वक आनन्दे परिसमाप्तयभिधानेन आनन्दानन्दमययोरैक्यनिर्णयेन आनन्दस्य जगत्कार- णब्रह्मप्रतिपादने जगाकारणब्रह्मणएव तस्माद्वा एतस्मादामन इत्यादिविवक्षानिर्णयन आनन्दमयस्य जग कारणत्वसर्वा- न्तर्यामित्वनिष्कर्षानन्तरमानन्दमयस्यैव सर्वान्तर्यामित्वनिश्चयेन अन्नमयानन्तर्यामित्वनिश्चये तस्यैवेति निर्धारण समवतीति भृगुवल्लयुपसहारे मुक्तिर्विशदीकृता । दृचिकारमते (श) भाष्योक्तदूषणेषु विकारार्थमयट्यायपाठ• 'विकारशम्दान्नेतिचेन्न प्राचुर्यात् ' इति सूत्रेणैव- निरस्तः । 'प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिः' इत्यत्र शङ्काऽनुसारेण सविशेषब्रह्मणएव सूत्रकृतो विवक्षेति सिद्धयति । वेदार्थस- ग्रहान्त · आनन्दो बझ' इत्यादी आन-दशन्दस्य धर्मिपरवस्यैवाम्युपगमैन ' तत्प्रकृतवचने मयट् ' इति सूत्रस्य विषय- भेदेन द्विवार प्रवृत्यम्युगमेन प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रकृत्यर्थस्यचाम्यासः वृत्तिकृतः विवक्षित आनन्दमयादन्यस्यानन्द उलयामप्रतिपादनेन आनन्दानन्तर वरुणोपसम्पत्तेः भृगुवल्लयामप्रतिपादनेन आनन्दानन्दमयशन्दयोरेकार्य वन तस्येव उपक्रमोचब्रह्मशब्दार्थत्वनिर्णयः समवति । आनन्दानन्दमयशन्दयोरेकार्थ वेनाम्यासोऽप्युपपद्यते । सङ्कमणविषयःप्रागे. वाभिहितः । उत्तरत्र विशदीकरिष्यते । विशेषापोहश्रुतीनामर्थः मागेवामिहितः । वास्यशेष निर्विशेषश्रवणेन निर्विशेष मेर वाक्यतात्पर्यविषय इति प्रधान दूषण परमाप्ये उक्तम्। पूर्वपक्षिणोऽपि तत्सम्मतम् । अत: विस्तरेण जिज्ञासाऽधिक रणे निर्विशेषस्याप्रामाणिकत्व यदुच तदेव साधयितु शहने-यदपिचेति । जिशासाऽधिकरणे 'सायमसि' इति वाक्य विचारकरणेन पौनकत्तय प्रतिभाति । तथाऽपि ब्रझलक्षणवाक्येक्वाक्ये ब्रह्मणः जीविलक्षण्यासाधन जीयामिनीव ब्रहोति भ्रमस्स्यात् । अत्र सूत्रेषु जीवभेदः स्फुट प्रतिपाद्यत इत्यभिप्रेत्य तत्रानुत्तविषयागा पूरणेन पुनरपि 'तत्यमसी' ति वास्यायविचारोपप्रमः । जिशासाऽधिकरणे कमविचारानन्तर्यमयशन्दार्थ इति वृत्तिकारमत दूषयाद्रः परः आनन्दमयाधि करणेऽपि जीवमिन्नानन्दस्यैव ब्रह्मत्व तस्यैवानन्दरूपत्व, नतु पुन्छब्रह्मण इति प्रतिकारमत दूपितम् । एयं च उभयत्र 'रामसि' स्यादिवाक्यालेनैव दृत्तिकारमनदूषण संपनम् । जन्माधिकरणादो कालवास्पानामेव प्राधान्य नतु पर संमतमहावाक्यानामित्यर्थस्य निणीतत्वेन लावायकवाक्यविचारे तसाघनएय सिद्धान्त दीरण मवतीत्यभिप्रेत्य-~- 'रामसिइति वास्पपिचारः अत्र नियत इति बोध्यम् ।। शुद्धावस्थस्यापिहीति-उपपादयियंत इत्यतन्म । अत्र .

·आनन्द- १.१.६ बीजसन्वेन 'तत्वमसि' इति वाक्यस्य पुनरत्र विचारः १९५ भीमाध्यम . । ५.४.१७) 'भोगमात्रसाम्यलिङ्गात्' इत्यत्रोपपादयिप्यते कारणभूतस्य ब्रह्मणो जीवस्वरू- त्यानभ्युपगमे ' अनेन जीवनात्मना' (छां.६.३.२) 'तत्त्वमसि' (६.८.७) इति सामाना- धिकरण्यनिर्देशः कथमुपपद्यत इति चेत् । कथं या निरस्तनिखिलदोपगन्धस्य सत्यसक- ल्पस्य सर्वशस्य सर्पशफ्तेरनवधिकातिशयासहुयेयकल्याणगुणगणस्य सकलकारणभृ- तस्य ब्रह्मणः नानाविधानन्तदुखाकरफर्माधीनचिन्तितनिमिपितादिसकलप्रवृत्तिजीवस्य- रूपत्वम् ? अन्यतरस्य मिथ्यात्वेनोपपद्यत इतिचेत् कस्य भोः ? किं हेयसम्बन्धस्य ? कि या हेयप्रत्यनीककल्याणकतानस्वभावस्य ? हेयप्रत्यनीफकल्याणकतानस्य ब्रह्मणोऽनाधवि- द्याश्रयत्वेन हेयसम्बन्धमिथ्याप्रतिभासो मिथ्यारूप इति चेत् विप्रतिपिद्धमिदमभिधीयते, ब्रह्मणो हेयप्रत्यनीफकल्याणकतानत्वमनाद्यविद्याश्रयत्वेनानन्तदु.सविपयामिथ्याग्रतिभासा- श्रयत्वंचेति । अविद्याश्रयत्वं तत्कार्यदुःखप्रतिभामाऽश्रयत्वं चैवहि हेयसम्बन्ध । तत्स- श्रुतप्रकाशिका कारणेति । समानविभक्त्यवगतैक्योपपत्ति: क्यमित्यर्थः । कथंयेति । प्रातिपदिकावगतविशेषणान्वयः कथमित्यर्थः । निरस्तेयादिपदैस्तपदप्रातिपदिकायगतविशेणान्वयो दर्शितः । 'तदक्षत, असजत ' इति यथासङ्कल्प जगासृष्टि श्रव णेन सत्यसङ्क(ल्पत्वा)ल्पा)दिगुणानामतिरोहितन्वावगमात्तिरोधायक्हेयसम्बन्धानहत्वमर्थसिद्धमित्यभिप्रायेण निरस्तनिर्सिल पग-धत्वमुक्तम् | जगव्यापारीपयिकगुणान्तराणामन्यत्र कण्ठोक्ताना सद्विद्याया गतिमामा-यनयादर्यसिद्धत्वमभिप्रेत्यो त अनवधिकेति । त्वम्पदप्रातिपदिकावगतविशेषणान्ययो दर्शित. । नानाविधेति । जीवस्वरूपत्व जीवेन सहस्वरूपैक्य जीववामित्युक्ते जीवशरीरक-वप्रतिपत्तिश्च सभवतीति तव्यावृत्यर्थ जीवस्वरूपत्यमित्युक्तम् । साक्षात्पराभिमत पद. दयावगताविशेषणपरित्यागपक्ष दूपयिष्यन् सभावित पक्षद्वय शकते अन्यतरस्येति । तच पदप्रतिपन्नविशेषणयार-यतर- स्येत्यर्थः । विकल्पयति कस्येति । प्रत्यक्षसिद्धागमसिद्धत्वन्तापदायगतविशेषणजात दुस्त्यजमिति भावः ॥ सहेतुकमविरुद्ध परेण प्रथमशिरः परिग्रह शङ्कते-हेयप्रत्यनीकेति । हेय दुःख मिथ्याप्रतिभासः भ्रान्तिज्ञानम् । खनाशुद्धस्य पटस्योपाधिकमालियनत्परमार्थतो निर्मल्स्य स्फटिक्स्याव्यासादरुणिमवच ब्रह्मणो निर्दोपकल्याणकतानत्वं हेयसम्बन्धश्च स्वाभाविकोपाधिकविभागेन परमार्थापरमार्थविभागेन वाऽविरद्धः उभयोरपि स्वाभाविकत्वसत्यत्वाम्युपगमोहे विरोघ इति शङ्काऽभिप्रेता, दूषयति-विप्रतिपिद्धमिति। विप्रतिषेधमुपपादयति । अविद्याश्रयत्वमिति । न केवलं दु.स मेर हेय अपितु तद्धेतुत प्रतिभासावपि हेयावित्यर्थः । तत.किमित्यत्राह- तत्सम्बन्धित्वमिति । अविद्यात कार्यदु स तप्रतिमासरूपहेयानामाश्रयत्व त प्रत्यनीकत्व च विरुद्धमित्यर्थः ।। गूढार्थसंग्रहः परैरपि भाष्य मुत्तानामपि जगद्व्यापारासम्मव एव प्रतिपादितः । अनापत्तिश्शब्दात् इत्यन्तिमसूत्रे पूर्वोक्त मुक्तस्यैवा. नावृत्तिप्रतिपादनेन अर्चिरादिगतिद्वारकपल प्रतिपादश्रुतेरेव तर विवक्षितत्वेन सर्विशषप्राप्तिरूपमुत्ते रेव स्वकृता निर्घा रणन निर्विशेषमाप्रामाणिकता बोधिती मुक्तिध्यपरिकल्पनेन सगुणोपासकपरतया जगद्व्यापारमित्यादेरर्यवर्णनमा. - पादेयम् ॥

·२०० निविशेषस्याप्रामाणिकत्वम्, अर्थापत्या अविद्यासिदेः पर्यालोचनम् [ आनन्द १.१-६ श्रीभाष्यम् म्बन्धित्यं तत्प्रत्यनीकत्वं च विरुद्धमेव ! तथाऽपि तस्य मिथ्यात्वामविरोध इति मावोचः। मिथ्याभूतमप्यपुरुषार्थ एव : यन्निरसनाय सर्व वेदान्ता आरभ्यन्त इति पे । निरसनीया- पुरुषर्थयोगश्च हेयप्रत्यनीककल्याणकतानतया विरुध्यते । किं कुर्मः ? 'येनाश्रुतं श्रुतंभवति' (छां.६.१.३) इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिशाय 'सदेव सोम्येदमन आसीत् ' (छां.६.२. १) इत्यादिना निखिलजगदेककारणतां तदैक्षत बहुस्याम् ' (६.२.३) इति सत्यसङ्कल्पता च ब्रह्मणः प्रतिपाद्य तस्यैव ब्रह्मणः 'तत्वमसि' (छां६.८.७) इति सामानाधिकरण्येनान- न्तदुःखाश्रयजीवैक्यं प्रतिपादितम् । तदन्यथाऽनुपपत्त्या ब्रह्मण एवाविद्याऽश्रयत्वादिपरि- कल्पल्पनीयमिति चेत्-श्रुतोपपत्तयेऽप्यनुपपने विरुद्ध च न कल्पनीयम् । अथ हेयसम्ब न्धएव पारमार्थिकः कल्याणैकस्वभावता तु मिथ्याभूता; हन्तैवं तापत्रयामिहतचेतनोजि- जीवयिपया प्रवृत्त शास्त्रं तापत्रयामिह तिरेव तस्य पारमार्थिकी कल्याणकतानस्वभावस्तु भ्रान्तिपरिकल्पित इति योधयत्सम्यगुज्जीवयति । अथैतहोपपरिजिहीर्पया ब्रह्मणो निर्विशेष श्रुतप्रकाशिका सम्बन्धमिथ्यावादविरोध शङ्कते-तथाऽपीति । तथाऽपि अविद्यादीनां हेयत्वेऽपि तस्य आभयत्वस्वरूपसम्बन्ध. स्येत्यर्थः । दूषयति मिथ्याभूतमपीति । आश्रयत्वं मध्याभूतमप्यपुरुषार्थ इत्यर्थः । अपुरुषार्थत्वमुपपादयति यन्निर- ' सनायेपि । ततःकिमित्यत्राह-निरसनीयेति । एतदुक्त भवति मिथ्यात्व किमत्यन्ताभावः ? उत ज्ञानवाध्यत्वम् । प्रथमे निरसनीयाभावात्तनिरासाय शास्त्रारम्भो न स्यात् , द्वितीये च मिथ्याभूतस्यापुरुषार्थत्वमस्ति नवा नचेनिरसनीयत्वाभा- वाच्छास्त्रारम्भवैयर्य, अपुरुषार्थत्वमस्तिचेदेयप्रत्यनीकव्याघातो दुष्परिहरइति । तद्विरोधेऽपि हेयसम्बन्धस्य श्रुतिबलादभ्यु पगन्तव्यस्व शङ्कते किंकुर्मइति । परिहरति श्रुतोपपत्तयइति । अनुपपन्ने तर्कपराहतं विरुद्ध प्रमाणविरुद्धम् ' अपहत- 'पाप्मा' 'विशोको विजिघत्सः 'एपहिसर्वेभ्यःपाप्मभ्य उदित: ' 'अनभन्नन्यः' 'अनीशया शोचति- मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम ' 'अस्मान्मायी सृजते' 'तस्मिंश्वान्यो मायया सन्निरुद्धः । .'ऋतुं पश्यति' 'अनाता देवतांप्रपद्ये' इत्यादि श्रुतिविरोधः । एकस्मिन्हेयप्रत्यनीकत्वहेयास्पदत्वादिविरुद्धधर्मान्व- यानुपपत्तिस्तर्कविरोध: । शिरोऽन्तर शङ्कते अथेति । दूषयति हन्तैवमिति । शाखस्य प्रयोजनपर्यवसायित्वाभावादप्रा. गूढार्थसंग्रहः सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्त इतिपइति । 'क्षरामानावीशते देव एकः' (श्वे) इत्युपक्रमोकेशनस्य निर्गु- णश्रुत्युत्तर ' य ईशेऽस्य जगतो नित्यमेव नान्यो हेतुर्विद्यतईशनाय' (६) इत्यत्राविद्याद्यहेतुकावेन नित्यत्वं 'निष्कलं निस्क्रिय शान्त निरखा निरञ्जनम्' इत्यत्राविद्यारूपाविद्यासंबन्धित्वमपि निरस्तमिति वेदान्ताना अविद्यासंबन्धिजीवा. भिन्नवहापरत्व न सभवतीति भावः । अर्थापत्त्याऽविद्या सिद्धयतीति शकते किंकुर्मइत्यादिना । येनाभुत श्रुत भवती , त्यादी कारणव्यतिरिक्त कार्यस्यासत्यत्य विवक्षितम् । दृष्टान्ते परिणामिकारणकयनमपि तदभिप्रायकर्मवेति कल्याणक्तान स्वभावताया अघिद्याहतु न मिथ्यात्वमेवति शङ्कते-अथ हेयसम्बन्धएवेति । परसिद्धान्ताभिप्रायेण शकते अथैतदोष परिजिहीर्पयेति ॥ तम- । + ·आनन्द- १.१.६] एकविशानेन सर्वविशनप्रतिशायाः परोकार्यपोरोचन, ECOMBAY-7 - । श्रीमाष्यम् चिन्मात्रखरूपातिरिकजीवत्वदुःखित्यादिकं' सत्यसकरूपत्वकल्याणगुणाकरत्यजगत्कारण. त्वाद्यपि मिथ्याभूतमिति कल्पनीयमिति चेत् अहो भवतां चाफ्यार्थपर्यालोचनकुशलता एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानं सर्वस्य मिथ्यात्वे सर्वस्य ज्ञातव्यत्याभावान सेत्स्यति । यथेकविज्ञान परमार्थविपयं तथैवं सर्घविज्ञानमपि यदि परमार्थविपयं तदन्तर्गतं च, तदा तज्ज्ञानेन सर्यविज्ञानमिति शक्यते यक्तुम्। नहिपरमार्थशुक्तिशानेन तदाश्रयमपरमार्थरजतं शातं भवति । अथोच्येत-एकविशानेन सर्पविधानप्रतिक्षाया अयमर्थः निर्विशेषवस्तुमात्र- मेघ सत्यमन्यदसत्यमिति । नतर्हि 'येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मनमविशातं विशातम् ' (छां ६.१.३) इति थ्येत । येन श्रुतेनाश्रुतमपि श्रुतं भवतीति घस्य वाक्यस्यार्थः । कारणतयोप- लक्षितनिर्विशेषयस्तुमात्रस्यैव सद्भायश्चेत्प्रतिक्षातः 'यथा सोग्यकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृ. श्रुतप्रकाशिका माण्य प्रसदित्यर्थः । परस्य सिद्धान्तभूतमुमयपहाणं शकते अथैदिति । परिहरति अहो भयतामिति । अर्थनिष्क- पॉपयुक्तपदद्वय,वाक्यत प्रकरण प्रकरणान्तरोपनिषदन्तरप्रमाणान्तरतर्क सामानाधिकरण्यनिरूपण पालोचनम् । प्रथममे- तत्प्रकरणविरोध दर्शयति एकति । सर्वसत्यत्वेऽपि कथ सेत्स्यतीत्यनाह-यथैकेति । परमार्थविषयमिष्याविषयत्वे ज्ञानयो. वैरूप्य स्यादितिमावः । तदन्तर्गतंचेति । परिषज्शानेन तद्गताः पुरुषाहि शाता भवन्ति, नतु तहिष्ठा इति भावः । शानस्य तदन्तर्गतत्व तद्विषयान्तर्गतत्वम् ।। यद्वा तदन्तर्गत सर्वमिति शेषः। परमार्थविषय तदन्तर्गतमियुक्तमर्थ व्यतिरेकेणोपपादयति-नहिपरमार्थेति । नहि शुतिरजतयोरेकधीविषयत्वमित्यर्थः । एकत्वसर्वत्वावस्याभेदेसत्यपि धर्मक्यादेकविज्ञानेन सर्यविज्ञानमुपपद्यते ज्ञात. स्वसर्वत्व काश्रयवर्तिनी। नहि ज्ञातत्वविशिष्टाकारेण सर्वत्व सर्वत्वरिशिष्टाकारेण ज्ञातत्व वा? प्रागेयाय मया ज्ञातइत्यपिहि धर्मिमानस्यैव शातत्व नत्येतदवस्याविशेषावशिष्टस्य देशकालादिभेदात् । नहि पूर्वमेत कालादिविशिष्टतया ज्ञाताव, ब्री. कमेव सत्यमिति गते अन्यन्मिध्यात्वेन शात स्यादिति शङ्कते- अथोच्यतेति । परिहरति नतीति । सवै मिथ्यावेन गतं भवतीति वा श्रेयतेत्यर्थः । एयचाथै सति मिथ्यात्वेनेति पदस्याध्याहारः धर्म्यन्तरविषयतया ज्ञानशब्दयोवरूप्य- स्वरसतः प्राप्तहि शानकरूप्य तच्च भज्यते । शातभवतीति ज्ञातृशेयतदवच्छिन्नशानाभावानिवृत्तिलक्षणाचेति दोषत्रयमभिप्रेतम् श्रूयमाणान्ययप्रकारस्य पराविरुद्धतामाह-येनेति । एव प्रतिज्ञावाक्यस्वारस्यमुक्त्म । अथ दृष्टान्तवाक्याननुगुण वमाह गूढार्थसाह. छान्दोग्यमुण्डकयोः प्रथम 'एकविज्ञानेन सर्वविशनप्रतिशा' अन्ते 'तत्वमसि' 'ब्रह्म वेद ब्रौन मवति' इत्यादि समानाधिकरणनिर्देशः, तत्र 'तत्वमसि इत्यादी एकविशनेन सर्वविज्ञानप्रतिशाऽनुसार्यर्थ: भवन्मते नघट इति प्रागेवोत्तम् (१५९.पु.ई.अ) ॥ अत्रतु प्रतिशायाः परसम्मतार्थोऽपि नघटतइत्याह-एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानमित्यादिना। शचिरजतस्यले शुतिव्यतिरेण रजताभाववत् एक्व्यतिरिक्त सर्वामावः भवद्भिरुच्यते साच प्रक्रिया अत्र नघटत इत्याह- यथैकविज्ञानमित्यादिना । मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इत्यत्र मृत्तिकैव सत्यम् अन्यन्मिश्या इतिदृष्टान्तार्थ प्रकल्प्य अर्थ वर्णनमपि नपन इत्याह-नतहीत्यादिना । वाचाऽऽरामणम्' इत्यादिश्रुत्या मिथ्यात्व सिद्धयतीति भ्रम निरस्यति- 26 . ।

·२०२ सद्विद्याया विकारजावयासत्यत्वं परोक्त न चिवचितम् [आनन्द-१-१-५ "श्रीमाध्यम् न्मयं विशातमिति दृष्टान्तोऽपि न घटते । मृत्पिण्डविक्षानेन हि सद्विकारस्य-शातता निद- र्शितातिनापि विकारस्यासत्यताऽभिप्रेतेतिचेत् मृद्विकारस्य रज्जुसदिघदसत्यत्वं शुथूपो- रसिद्धमिति प्रतिशातार्थसम्भावनाप्रदर्शनाय 'यथा सोम्य" (छां.६.१); इति प्रसिद्धव- दुपन्यासो न युज्यते । नच 'तत्त्वमसि - इत्यादिवाक्यजन्यज्ञानोत्पत्तेःमाग्विकारजा- तस्यासत्यतामापादयत्तानुगृहीतमननुहीतं या..प्रमाणमुपलभामह - इति । अयमर्थः तदनन्यत्वमारम्भणशन्ददिभ्यः' (शारी.२.१.१५) इत्यत्र वक्ष्यते। तथा 'सदेव सोम्ये- दमन आसीदेकमेवाद्वितीयम्' (छां.६.२.१) . ' तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽ- सृजत ' (६.२.३) हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्या- फरवाणि' ' (६.३.२) 'सन्मूलास्सोम्येमास्सर्वाः प्रजास्सदायतनास्सत्प्रतिष्ठाः ऐतदात्म्य- मिदं सर्वम् ' (६.८६) इत्यादिनाऽस्य जगतस्सदात्मकता, सृष्टे पूर्वकाले नामरूपविभागप्र- हाणं जगदुत्पत्ती सच्छन्दवाच्यस्य ब्रह्मणस्स्वव्यतिरिक्तनिमित्तान्तरानपेक्षत्व, सृष्टिकालेऽ- हमेवानन्तस्थिरत्रसरूपेण 'बहुस्याम्' इत्यनन्यसाधारणसङ्कल्पचिशेषो, यथा सङ्कल्पम- नन्तविचित्रतत्वानां विलक्षणक्रमविशेपविशिष्टासृष्टिस्समस्तेप्वचेतनेषु वस्तुपु स्वात्मकजी बानुप्रवेशेनैवानन्तनामरूपव्याकरण स्वन्यतिरिक्तस्य समस्तस्य स्वमूलत्वं स्वायतनत्वं स्वप्र- वर्त्यत्वं स्वेनैव जीवनं स्वप्रतिष्ठतत्वमित्याधनन्तविशेषाशास्त्रकसमधिगम्या प्रतिपादिताः तत्सम्बन्धितया प्रकरणान्तरेप्वप्यपहतमाप्मत्वादिनिरस्तनिखिलदोपता सर्पक्षता सर्वेभ्य- रत्वसत्यकामत्व सत्यसङ्कल्पत्वसर्वानन्दकरणनिरतिशयानन्दयोगादयस्सकलेतरप्रमाणा- विषयास्सहबशाप्रतिपादिताः। श्रुतप्रकाशिका त्तिनिदर्शितेति भावः । दृष्टान्ताविरोघ शकते तत्रापीति । प्रसिद्धवदुपन्यासानुपपत्या दूषयति मृद्विकारस्येति । मृद्धि कारासत्यत्वमनुमानादिनाऽगतमित्यनाह-नचेति । अनुगृहीतमिति ज्वालैक्यबुद्धिवदापातप्रतीतिमात्रजनकत्व विवक्षितम् उपरितनवाक्यापर्यालोचना दर्शयति । तथेति । सदायतनावफलित स्वप्रवर्त्यत्व स्वेनैव जीवन च प्रशासनेनहि धारणं धृत्या च तजीपन निषेधाय गुणानुवादइति शङ्काव्युदासायाह-शाखैकेति । नहि विधेरनुवादित्वमिति भावः ।। श्रुत्यन्तरापर्यारोचना दर्शयति तत्सम्बन्धितया प्रकरणान्तरेष्वपीति । अपहतपाप्म वादिरूपो निरस्तनिखिल दोषतेत्यर्थः । अपूर्वतालक्षण गुणेषु तात्पर्यलिङ्ग दर्शयितु सकलेतरप्रमाणाविषयाइत्युक्तम् । तत:किमित्याकाङ्क्षा पूरयन् कारणतयेति । अघटित वमुपपादयति मृत्पिण्डेति । नहि शक्तिलानाद्रजतनिवात्तवत् मृत्पिण्डशानादादि (विकार)नि. गूढार्थसंग्रह. तदनन्यत्वमित्यादिना । सूत्रे आरम्मणशब्दप्रयोगेश 'वाचाऽऽरम्मणम्' इत्यत्र परसम्मतबागालम्पन मित्यर्यकसमासः श्रुतौ न विवक्षित इति परसम्मतार्यस्य सूत्रकृत्तात्पर्यविषयत्व नघटते 'तदनन्यत्वम् ' इति निर्देशासङ्गरिति मूल्एय व्यक्तीभविष्यति । एवं । इति शन्दप्रयोगाभावोऽपि परसम्मतार्थस्य सूत्रकृतात्पर्यविषयावामावसूचका, आरम्मणशब्दप्रयोगः सिद्धान्तिसम्मतार्यसूचक. नतु परसम्मतार्थस्येति प्रागेवोपंपादितम् (६१८पु.जि.4) || । याचा ·आनन्द .१.१.६] परसम्मतमामानाधिकरण्यरीत्यनुवादः . श्रीमाष्यम् एवमनन्यगोचरानन्तविशेषविशिष्टप्रकृतब्रह्मपरामर्शितच्छन्दस्य निर्विशेषमायोपदेशपरत्व- मसहतत्वेनोन्मत्तप्रलपितायेत । त्यपदंच संसारित्वविशिष्टजीववाचि तस्यापि निर्विशेपस्व. रूपोऽस्थापनपरत्ये स्वार्थः परित्यक्तस्स्यात् । निर्विशेषप्रकोशस्वरूपस्य च घस्तुनोहवि- घया तिरोधानं स्वरूपनाशप्रंसद्गादिमिर्न संम्भवतीति पूर्वमेयोक्तम् । एवं च सति समा नाधिकरणवृत्तयोस्तत्यमिति द्वयोरपि पदयोर्मुरयार्थपरित्यागेन लक्षणा च समाश्रयणीया अयोच्येत-समानाधिकरणवृत्तानामेकार्थप्रतिपादनपरतया विशेषणांश तात्पर्यासम्भ- वादेव विशेषणनिवृत्तेर्वस्तुमाधेकत्वप्रतिपादनाभलक्षणाप्रसङ्गः । यथा नीलमुत्पलमिति पदद्वयस्य विशेप्यैकत्वप्रतिपादनपरत्वेनं नीलत्वोत्पलत्वरूपविशेषणद्वयं न विवक्ष्यते । तद्विवक्षायां हि नीलत्वविशिष्टाकारणोत्पलत्यविशिष्टाकारस्यैकत्यप्रतिपादनं प्रसज्येत तत्तु न सम्भवति नहि नैल्यविशिष्टाचारेण तहस्तूत्पलपदेन विशेप्यते जातिगुणयोरन्योन्यस- मयायप्रसङ्गात् । अतो नीलत्योत्पलत्वोपलक्षितवस्त्वेकत्वमा श्रुतप्रकाशिका पदद्वयपालोचनामाव दर्शयति एयमिति । एवमनन्यगोचरानन्तविशेषविशिष्टप्रकृतेत्यनेन प्राकरणिकवाक्यविरोधी विध- शित: प्रकृतवापरामर्शितच्छन्दश्यत्यनेन यत्र चापि प्रकृताकारविशिष्टपरामर्शितया तच्छन्दव्युत्पत्तिविरोध उक्तः विपद- स्थापि वस्तुमाउपरत्वे मुख्यार्थप्रहाणमाह-त्वंपदश्चेति । स्वाभिमुखश्चेतनस्त्वशब्दार्थः । आगिमुख्य च स्ववाक्यबाध्य- त्वम् बोध्यत्वंचाशस्य ससारिणः स्वतःप्राप्तमिति भावः, तस्माद्वोधनाहतोपयोग्याकारविशिष्टस्त्वमर्थः अनस्सपरित्यत्तोभ. वति । प्रमाणतर्कोपोलोचनपूर्वोचेन्याह-निर्विशेषेति । पदयनिमित्ताहाणे निर्विशेषत्वस्य बुद्धिस्य वात्तदनुपपत्तिरूप. तकोपोलोचन दर्शितम् । सामानाधिकरण्यवलानिर्विशेषवस्त्वम्युपगम इति शङ्कायां पदद्वयल्क्षणाक्षण दूषणम ह-एवं- चेति । एवं सति निविशेषस्वरूपोऽपस्थापनपरत्वे मुख्यार्थसबन्धितया वस्तुमानावबोधनेऽभ्युपगते लक्षणास्वीकारइत्यर्थः अथ परमतमुपन्यस्यति अथोच्यतेति । समानाधिकरणवृत्तानामित्यादिग्रन्थः पक्षविषयसङ्ग्रहरूपः । विशेषणांशे तात्पर्यासम्भवादिति । अन्यथा विशेषणबहुत्वादेकार्यवासिद्धारीत भावः, पूर्वमप्युक्तादेवेत्येवकाराभिप्रायः प्रथमसूत्रेहि बहुश उक्तः । यद्वा अन्यनरपेक्ष्यपरएवकारः ।न लक्षणाप्रसङ्गइति । वाच्याबहिर्भूतप्रतिपादनादिति भावः । एव पक्ष- विषये सक्षेपणोक्तमर्थमुपपादयति यथेत्यादिना । तत्र महामाप्योक्तेऽप्युदाहरणे विशेषणाशे तात्पर्यसमय सिद्धकृत्वा उदा- हत. । कय तत्र विशेषणाशाविवक्षेत्यत्राह तद्विवक्षायांहीति । प्रसक्तस्यानिष्टता दर्शयति तत्त्विति । युगपदभिधाने उद्देश्योपादेयविमागहानिप्रसङ्गात्पद्यप्रकृत्युपस्थापितविशिष्टक्ये समानविभक्त्या प्रतिपाद्यमाने विशेष्याशस्यैव विशेषण भूतजानिगुणाशयोरप्यैक्यप्रसङ्गाच्च । क्रमणाभिधानपशाऽभ्युपगन्तव्य इति हदि निधायाह-नहीति । क्रमपक्षेऽपि पूर्व पदप्रतिपन्नाकार विशिष्टस्य पदान्तरप्रतिपन्नाकारविशिष्टवस्तुतादात्म्य किं समानविभक्तया बोध्यम् ? उत पूर्वपदप्रतिपन्ने विशिष्टे विशेषणान्तयन्वय इति विकल्पमभिप्रेत्य प्रथम विशेषणभूतजातिगुणयोरप्पैक्यप्रसङ्ग सिद्ध बुद्ध्वा द्वितीये शिर- स्वयोन्यसमवायप्रसङ्गमाह-जातिगुणयोरिति । तात्पर्यबहिष्ठस्यापि विशेषणस्योपयोग दर्शयन्परितमाह-अतइति । गूदार्यसङ्ग्रहः अतो नीलत्वोत्सलत्वोपलक्षितेति । यद्यपि परैः आधुनिकः 'नौलमुत्पलोमित्यादी गौणसामानाधिकरण्यवादिभिः - ·२०४ परोक्कार्यपालोचनोपक्रमः। [आनन्द.१.१६ - । श्रीभाष्यम् सामानाधिकरण्येन प्रतिपाद्यते । तथा सोऽपं देवदत्त इत्यतीतकालधिप्रकृष्टदेशविशिष्टस्य तेनैव रूपेण सन्निहितदेशवर्तमानकालविशिष्टतया प्रतिपादनानुपपत्तेयमयदेशकालोपल- क्षितस्वरूपमात्रैक्यं सामानाधिकरण्येन प्रतिपाद्यते । यद्यपि नीलमित्याघेकपदथयणेप्रती यमानं रिशेषणं सामानाधिकरण्यवेलायां विरोधानप्रतिपाधते तथाऽपि चाच्येऽर्थे प्रधा- नांशस्य प्रतिपादनानलक्षणा अपितु विशेपणांशस्याविवक्षामात्रम् । सर्वत्र सामानाघि. करुण्यस्यैप एव स्वभावइति नकश्चिद्दोष इति । तदिदमसारं सर्वेष्वेव वाक्येषु पदानां ध्यु. भुतप्रकाशिका नीलोत्पलमित्यत्र विशेषणान्वये स्फुटेऽपि तात्पर्याभाव उत्त । तत्र विशेषणानन्वयस्यास्फुटत्वादिशेषणान्वये स्पष्टता- पर्याभावमुदाहरणान्तर दर्शयति तथेति ॥ विशिष्टयाचिन शब्दस्य विशिष्टपरित्यागेन विशिष्टक्देशतया तत्सम्बन्धिनि विशेष्यस्वरूपमा वृत्तिरक्षणव स्या दित्यवाह-यद्यपीति । परिहरति तथापीति । वाच्येऽथे नहि शक्तिविषयाद्विशिष्टादहिभूत विशध्यमितिभाव । प्रधा नाशस्येति । तापयविषयतया धर्मितया च प्रधानस्य विशेष्याशस्यावर्जनादप्रधानविशेषणत्यागेऽगुल्यादिविक्ले पुरुषश- ब्दस्येव न लक्षणेति भाव । मुख्यार्थत्वे तुल्येऽपि विशिष्टप्रतिपादनदशातो लक्षण्य दर्शयति अपित्विति । अवि- वक्षामात्रमिति । अशक्ये क्वचिद्व्यापाराभावात् व्यापारविषयाशेऽपि नाशक्तिरिति भाव., पूर्व पक्षे लक्षणामावउक्तः इदानी सपक्षे विशदीकृतो भवति । विशेषणाविवक्षायामस्वारस्य स्यादित्यत्राह-सर्वत्रेति । सामानाधिकरण्यव्युत्पत्तेरी- दृशत्यानास्वारस्य, व्युपत्यननुरोधेसति धस्वारस्यम् । अतएकार्थव्यु पत्तिविरोषिविशेषणविवक्षायामेवास्वारस्यमितिभाव: इम पूर्वपक्ष प्रतिक्षिपति तदिदमसारमिति । प्रथम चरमोक्ततया बुदिस्य न्युपत्त्यन्तराश्रयण निरस्यति- सर्वेष्वेवेति । सर्वेषु समानाधिकरणेषु व्यधिकरणेषु च वाक्येष्वित्यर्थ । गामानय गां बघानेत्यादिन्यधिकरणवाक्येषु गूढार्यसप्रह विशेष्यविशेषणभावे सामानाधिकरण्यस्थले उपहितान्वयवाघएवाङ्गीक्रियते नत्पलक्षितान्वयबोध । तथाऽपि विशेषणोप लक्षणव्यतिरित्तोपाधेः केनापि दार्शनिकेनानङ्गीकारेण अप्रामाणिकतया इत्यमुक्तिः। विशेष्यविशेषणमा गौणसामाना. धिकरण्य विहाय 'तत्त्वमसि' इति समन्ययो मुख्य प्रदर्शितः । सोऽयमित्यादिवाक्यस्यपदानामिव' इति पञ्चपादिका प्रत्यमिशायामधिगतमेक्त्व परस्मै प्रतिपादयति सोऽयमिति । 'स्यादेतत् क्षणिकत्वपरिहारार्य त प्रत्यभिशाप्रामाण्य तावद्वत व्यम् । एव तर्हि 'साऽय'मित्यादिवाक्यस्याप्येवमेव प्रामाण्य भविष्यतीति विवरणम् । सर्वसमतप्रकारेण एतसिदान्तो नघरते । सोऽय देवदत्त' इत्यत्र सर्वसमति उपलक्षितान्वयबोधमात्रे नतु परोक्तरीतावित्याह-सोऽयं देवदत्तइत्यादिना। उपलवणस्याप्रकारत्वमिति परसम्मतार्य. जिगासाऽधिकरणे प्रागेव (३२९.पु.जि.अ) पोलोचित । धर्मस्याप्रकारल्वे ससर्गो- ऽपि न विषयइति तदाशय । सर्वत्र समानाधिकरणब्यधिकरणवास्येषु ससर्गविशेषावगाहि वेनैव वाक्या. अन्वितामि धानवादिनस्सम्मत । धर्मस्याप्रकार वे ससर्गस्य मानमेव नसमवति । नीलमुम्पल मित्यत्र नीरवोत्पलत्वयोः उपलक्षणत्व उपलक्षणस्य प्रकारत्वमेव 'नीलमुपलमानय' इत्यत्र आनयनांचे एव नैस्योत्पलत्ययो विशेषणत्वेनान्ययेन विशिष्टान्व येबाघ इत्याह -सर्वेष्वेव वाक्येवित्यादिना । 1 ·आनन्द. १-१-६] समानाधिकरणवास्येषु विशेषणविवक्षालापनम् २०५ . . भीमाष्यम् त्पत्तिसिद्धार्थसंसर्गविशेषमात्र प्रत्याय्यम् । तत्र समानाधिकरणवृत्तानामपि नीलादिप- दानां नैल्यादिविशिष्टपवार्थो व्युत्पत्तिसिद्धः पदान्तरार्थसंसृष्टोऽभिधीयते । यथा नील- मुत्पलमानयेत्युक्ते नीलिमादिविशिष्टमेवानीयते, यथा च विन्ध्याटव्यां मदमुदितो मात. गगणस्तिष्ठतीति पदद्वयावगतविशेषणविशिष्टएवार्थः प्रतीयते । एवं वेदान्तवाक्येष्वपि समानाधिकरणनिर्देशेषु तत्तद्विशेषणविशिष्टमेव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् । नच विशेषणविच- क्षायामितरविशिष्टाकारं वस्त्वन्येन विशेष्टव्यम् । अपितु सर्वविशेषणैस्स्वरूपमेव विशेप्यम् तथा हि 'मिनप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिस्सामानाधिकरण्यम् ' (फैयटे श्रुतप्रकाशिका नहि प्रतिवाक्यं पदानामर्थमेदव्युत्पत्तिक्ल्पनं 'क्लप्तकल्प्यविरोधेतु युक्तःक्लप्तपरिग्रहः' इति न्यायेन वलसव्युत्प- त्यैव स्वायनोधनसस्मये व्युत्पत्यन्तरकल्पनानुपपत्तेः । तथा समानाधिकरणवाक्येष्वपि न पदाना व्युत्पत्यन्तर प्रवृत्ति. निमित्ताविशिष्टाविषयं कल्पनीयमिति भावः । व्युत्पत्यन्तरामावेऽपि याक्याना परस्परपम्यसम्भवोपपादनपर व्यु पत्ति सिद्धार्थसंसगविशेषमानमितिपदम् । व्युत्पत्तिसिद्धार्थसंसर्गविशेषाद्वाक्यवैषम्य नतु प्रकृत्यरस्य व्युत्पत्यनवगतार्थान्तर- कल्पनादित्यमिप्रायः । एव सर्ववाक्यसाधारण रूपमुक्तम् । अनेन समानाधिकरणयाक्येषु पलितमयमाह-तत्रेति ॥ तत्र तेषु वाक्येषु समानाधिकरणपदाना विशिष्टेकार्थप्रतीतिहेतुत्वमुदाहरणेन दर्शयति यथेति । प्रत्यक्षविषय परोक्ष विषयंचोदाहरणदयम् । अतएव ह्यानीयते प्रतीयत इत्युक्तम् । कारमविभक्त्यन्तत्व न सामानाधिकरण्यविरोधीत्यभिप्रायण नीलमुत्पलमानयेत्युक्तम् । नीलिमादिविशिष्टमेवानीयतइति । समानाधिकरणपदसमुदायो वस्तुमानप्रत्यायक्श्चद्वस्तुमा. प्रत्वारिशेषादनीलमप्यानीयेते त्यभिप्रायः । फिंच समानाधिकरणपदाना विशेषणपरित्यागे कोहेतुः समानविभक्त्यवगत. मैक्यमितिचेन्न प्रातिपदिकावगतविशेषणान्वयवासमानविभक्तिरेक्य न प्रतिपादयेत् तदेव युक्त विभक्त्यर्यादपि प्राति- पदिकार्थप्राधान्यात् 'अदितिःपाशान् ' ' गृहं संमार्टि' इत्यादिपुहि विमक्त्यर्थोऽनाहतः ऐक्यविषयप्रयोगदर्शनाद- क्यमितिचेत् विशेषणान्वयेऽपि प्रयोगदर्शनाविशेषणान्वयमपि प्रतिपादयति शान्दप्रतीतिर्वस्तुमात्रस्यैव विशेषणान्वयस्तु प्रत्यक्षबला स्वीक्रिवते प्रत्यक्षागोचरेतु यथाशन्दं नविशेषणप्रतीतिरितिचेन्न विशेषणान्वयश्शान्दप्रतीतिविषयः ऐक्यतु प्रत्यक्ष बलादग्नीक्रियत इति किं न स्यात् ॥ प्रत्यक्षागोचरेऽपि 'देवदत्तः श्यामो युव'त्यादिप्रयोगे वैक्यधीदर्शनादैक्य शाब्दप्रतीतिविषय इतिचेत् तत्रैव परो. सविषयप्रयोगे विशेषणान्ययस्यापि प्रतीतेविशेषणान्वयश्चान्द एव न प्रत्यक्षसिद्ध इति । इत्य प्रत्यक्षपरोक्षविभागरहितं समानाधिकरणपदानामनेकविशेषणविशिष्ट कार्यबोधकत्वं दृश्यत इति चरमपर्वाभिप्रायेणोदाहरणद्वय दर्शितम् । तस्मात् 'यएय लौकिकास्त एव वैदिकाः' इति लोकवेदाधिकरणन्यायेन वेदान्तवाक्येष्वपि पदद्वयावगतविशेषणापरित्यागेनै- धार्थः प्रतिपत्तव्य इत्याह-- --एवंवेदान्तेति ॥ अन्योन्यसमवायप्रसन्नं परिहरति नचेति । अक्षणाधिकरणे विस्तरेण परिहारो वक्ष्यत इत्यत्र संक्षिप्तः, नहियथा. ऽनुपपत्तिस्यात्तथा वक्तव्यमिति भावः । युगपदभिधान इदि निभाय सर्वविशेषणैः स्वरूपमेव विशेष्यमित्युत्त सर्वविशे. पणैः स्वरूपस्यैव विशेष्ययेऽनुगुणं सामानाधिकरण्यरक्षणमित्याह-तपाहीति । नहि विशेषणावशिष्टाकारे विशेष- -- ·२०६ विरोधएव त्याग: [आनन्द- १-१६ . - श्रीभाष्यम् वृद्धयादिक) इत्यन्वयेन निवृत्त्याचा पदान्तरप्रतिपाद्यादाकायदाकारान्तरयुक्ततया तस्यैव वस्तुनः पदान्तरप्रतिपाद्यत्वं सामानाधिकरण्यकार्यम् । यथा देवदत्तश्यामो युवा लोहि ताक्षोऽटीनोऽकृपणोऽनवद्य इति । यनत्वेकस्मिन्वस्तुनि समन्वयायोग्य विशेषणद्वयं समा- नाधिकरणपदनिर्दिष्टं तत्राप्यन्यतरत्पदममुरयवृत्तमाधीयते । न द्वयम् । यथा 'गोर्याहीक' श्रुतप्रकाशिमा णान्तरान्वयप्रतिपादन सामानाधिकरण्यमित्युक्तमित्यर्थः । सामानाधिकरण्यरक्षणग्रन्थं विवृणोति अन्ययेन निवृत्त्या- वेति । अन्वयसपार्थस्य व्यावृत्तिरूपार्थत्व न कल्प्यम् यथा व्युत्पत्यन्वयमुसेन व्यावृत्तिमुसेन या वस्तुनः पदान्तरप्र- तिपाद्याकारादाकारान्तरयुक्तताप्रतिपादन समानाधिकरणपदसमुदायका-मत्यर्थः । तत्रोदाहरति यथेति । अन्वयमु- सेनानेकप्रवृत्तिनिमित्तवैशिष्ट्योदाहरण श्यामो युवेति। व्यतिरेकमुखेनानेकाकारा-वयोदाहरणमदीन इत्यादि । दीनत्व- अभास्वरमनस्कत्व कृपणत्व निधनत्यम् || अनायमर्थः क्रमेणाभिधाने व्यधिकरणवाक्येऽपि करणकारकविशिष्टेऽधिकरणकारका वयस्स्यात् । तद्विशिष्टे इतर- कारकान्वयो वा प्रसदित्यन्योन्यविशेषणविशेष्यभावचोद्य व्यधिकरणवाक्येऽपि समानम् । वन य. परिहारः सएवात्रापि तथाहि- पदजातं श्रुतं सर्व स्मारितानन्वितार्थकम् । न्यायसम्पादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थयोधकम् ।। इत्युक्त प्रकारेण सरणदशाया सर्वे.पदैः पृथक्पृथक्स्वार्थस्मरणानविशेषणानामन्योन्यसमवायप्रसङ्ग । परामर्शदशाया यथा- चोपपन्नं भवति तथा परामर्शानाय प्रसङ्गः। पश्चायुगप सर्वे. परैर्वाक्यार्थबोधनान्नमियस्समवायप्रसङ्गः । तस्मा:समानाधि. करणपदैर्युगपत्तत्तत्पदप्रवृत्तिनिमित्तविशिष्टकविशेष्यप्रतिपादनेन क्रमामावानान्योन्यसम्याय इति सवैविशेषणैरस्वरूपमेव विशेष्यमिति ग्रन्थे अयमर्थोऽभिप्रेतः । अत्र सामानाधिकरण्यलक्षणग्रन्थोपादानेन अन्यदीप चौद्य परिहतमयति युगपद- मिधाने विशिष्टयोरैक्य समानविभक्तिः प्रतिपादयतीति विशिष्टैक्यवद्विशेषणक्यमपि स्यादितिचौद्यम् । अब परिहार एकस्मिन्नर्थे वृत्तिसामानाधिकरण्यमिति समानविभत्तौ विशेष्यत्यैवैक्यप्रतिपादनानविशेषणैक्यमिति || ननु विशेषणे विशेष्येचाविशेषण प्रातिपदिकेनावगतेसति समान विभक्तिविशेष्यैक्यपरा नतु विशेषणक्यपरेति किं नियामकामेति चेत् १ समानविमत्तिरेक्यबोधिका नतु मेदबोधिकेति किं नियामकम् ? व्यु पत्तिरिति चेत् साऽनापि तुल्या किंच पदान्तरासमानाधिकृते घटइति पदे प्रयुक्ते तत्रस्था विभक्ति प्रातिपदिकावगताना विशेषणविशेष्यतासम्बन्धानामैक्य न प्रतिपादयति विशेष्यमात्रैक्यमेव प्रतिपादयतीनि किं नियामकम् । प्रत्यक्षमूलाहि व्यु पत्तिः प्रत्यक्ष च विशेष्यमात्रक्य दर्शयति नतु विशेष्यतत्सम्बन्धानामैक्यम् अत:प्रत्यक्षमूला व्युपत्तिर्नियामिकेतिचेत् सेवात्रापि नियामिति तुल्यमिति ॥ एर सर्वत्र व्यु पत्तिसिद्धार्य एव स्वीकार्यश्चेन्नक्वचिदपि घृश्यन्तरकल्पन व्युपत्यन्तरकल्पन वा स्यादित्यवाह- यात्विति । विशेषणद्वयमिति त्रित्वादेरप्युपलक्षणम् । व्युत्पत्तिसिद्धार्थस्वीकार एवीह सर्वत्र स्वत.मातः तस्य प्रमाणदि- रोघादन्वयायोग्यत्वेसति वृत्यन्तरकल्पनं प्राप्त तदसम्भवे व्युत्पत्त्यन्तरकल्पनम् । गोशब्दस्य किरणवाचित्वे वृत्यन्तरा• भावादि शरिकल्पनम् यदा घृत्यन्तरकल्पन तदानीमप्यन्यतरपदस्थामुख्यत्यकरयन तावनैव विरोघशमनात् । न पुनस्स. देवा पदाना तात्पर्यनिश्वायकाभावप्रसङ्गात् गौाहीकरति प्रयोग गोदस्यैवामुख्यत्व नतु बाहीकपदस्यापि । अन्यवरपदस्य वृत्यन्तरफ्ल्सनेऽपि न निर्विशेषवस्तुपरत्व मुख्यवृत्युपैनीतविशेषणान्वयेऽपि वृत्त्यन्तरोपनीतविशेणान्वयादित्यम्प्रिायः || ·आनन्द २-१६] अविरुद्ध विशेषणेति सपशारीररुपयारोचनम् २०७ श्रीभाष्यम् इति । नीलोत्पलादिपुतु विशेषणद्वयान्ययाविरोधादेकमेयोभयविशिष्ट प्रतिपाद्यते ॥ यथ मनुपे एफविशेषणप्रतिसम्यन्धित्वेन निरूप्यमाण विशेषणान्तरप्रतिसम्बन्धि- त्याद्विलक्षणमिति घटपटयोरियैकविभक्तिनिदेशेऽप्यफ्यप्रतिपादनासम्भवात्समानाधिक- रणशब्दस्य न विशिष्टप्रतिपादनपरत्वम् । अपितु विटोपणमुखेन स्वरूपमुपस्याप्य तदै- फ्यप्रतिपादनपरत्यमेवेति । स्यादेतदेयम् ; यदि विशेषणद्वयप्रतिसंवन्धित्वमात्रमेवैपयं निरन्ध्यात् नचैतदस्ति । एकस्मिन्धर्मिण्युपसंहर्तुमयोग्यधर्मद्वयाविशिष्टत्वमेव त्वं निर- णद्धि । अयोग्यता च प्रमाणान्तरसिद्धा घटत्वपटत्ययोः । नीलमुत्पल मित्यादिपुतु दण्डित्व- कुण्डलित्ववद्रूपवत्त्वरसवत्त्वगन्धयत्त्यादिवञ्च विरोधो नोपलभ्यते न केवलमविरोध एव प्रवृत्तिनिवृत्तिमेदेनकार्यनिष्ठत्वरूपं सामानाधिकरण्यमुपपादयत्येव धर्मद्वयविशिष्टतां श्रुतप्रकाशिका नीलोत्पलादिवाक्येषु नृत्यन्तक्ल्पनहेतुरेव नास्तीत्याह-नालेति । विशेषणभेदेन विशेष्यभेद शङ्कते-अथमनुप इति। विशेषणप्रतिसमन्धित्व विशेषणविशिष्टता । एकविशेषणप्रतिसमन्धित्वेन निरूप्यमाणमिति भावप्रधाननिर्देशः निरू. प्यमाणत्व विवचितम् । एकविशेषणप्रतिसबन्धित्व विशेषणान्तरप्रतिसबन्धिावाद्विलक्षणमित्यर्थः । यद्वा एक विशेषणप्रतिसा. घिवेन निरूप्यमाण वस्तु विशेषान्तरप्रतिसबन्धित्वाद्धतीस्तस्माद्विशेषणान्तरविशेष्यात्पदाविलक्षणमित्यर्थः। विशेषणप्र. तिसमन्धिावभेदाद्विशेष्यस्वरूपभेद निदर्शयति । घटपटयोरिवेति । यथा घटत्वविशिष्टताया. पट वविशिष्टतायाश्च भेदेन तद्विशिष्टयोर्घटपटयोविशेष्ययोभेदः तथा विशेषणान्तरा-वयस्यान्यविशेषणान्वयस्यच भेदेन तद्विशेष्ययोश्च भेद. समानविभ- तिनिर्देशे सत्यप्यवर्जनीय इति सामानाधिकरण्य न विशिष्टैक्यप्रतिपादनक्षममित्यर्थः । नविशिष्टप्रतिपादनपरत्वमिति विशेषणान्वयप्रतीतेरवर्जनीयावेऽपि न तत्र तात्पर्यमिति मारः। विशेषणत्यागे तत्प्रतिसबन्धिविशेष्योपस्थापनायोगात्तदै- क्यमपि दुष्प्रतिपादमित्यत्राह-अपिरियति । तात्पर्याविषयस्यापि विशेषणस्य परामर्शदशाप्रतीतिमात्रेण तद्विशेष्यप्रतीति- सिदैतदैक्यप्रतिपादन सभवतीत्यर्थः । परिहरति स्यादेतदिति ॥ यनायोग्यत्वमभ्युपगत तत्रापि विशेषणत्यमेवह्ययोग्यत्वे प्रयोजनम् । अतो नील वादिविशेषणमपि विरुद्धस्यादि- त्यवाह-अयोग्यताचेति । प्रमाणान्तरसिद्धति । नपुनर्विशेषणत्वप्रयुक्तमयोग्यत्वमितिभावः । प्रमाणान्तरमपि घटत्वप. टत्वयोमिनाधिकरणत्यरक्षण विरोधमवगमयति नीलवोत्पल वयोरपि सविरोघस्तुल्यः, षट्पदे कुमुदे च पृथग्दर्शनादित्य. त्राह-नीलमुत्पलमित्यादिपुत्विति । नकेवल भिन्नाश्रयत्वमान विरोधः अपितु तन्नियमः । नच नीलोत्पलत्वयोस्ता- दृयाविरोध. कचित्सहप्रतीतत्वादिति भावः । दण्डित्वेति । दण्डादिकं युवसिद्ध, रूपादिकमयुतसिद्धम् । युतसिद्धया. (दिविभाग)युतसिद्धत्वादि)वद्विशेषणत्वमपि विरोधाप्रयोजकमिति भावः यद्वा दण्डित्वादिक परस्परपरिहारेण वर्तते । रूपतु रस परिहत्य वर्तते रसस्तु रूप परिहत्य नवर्तते तत्र रूपापरिहारिणो रसस्य रूपस्याविरोघो दुरण्हव. क्वचिसहोपलम्भात् तथा परस्परपरिहारिणोरपि नीरत्वेापल्ल्वयो. क्वचित्सहोपरम्भादविरोध इत्यभिप्रायेणोदाहरणद्वय दर्शितम् ॥ अविरोधे विवक्षितक्यानुपयोगाद्विशेषणाविवक्षेत्यवाह-नकेवलमिति । अपर्याययो. पदयोरेकार्यवृत्ती निमित्त- गूढार्थसमह. अथ मनुपे इत्यादिना-सपशारिरकविवरणादिपर्यालोचन सूचितम् ॥ ।

·२०८ सोऽयं देवदत्त इत्यन्न प्रकारविवक्षा सम्भवत्येवेति न लक्षणा [आनन्द १-१-६ श्रीभाष्यम् अन्यथा स्वरूपमात्रैक्ये अनेकपदप्रवृत्ती निमित्ताभावात्सामानाधिकरण्यमेव न स्यात् । विशेषणानां स्वसम्पद्धानादरेण वस्तुस्वरूपोपलक्षणपरत्वे सत्येफेनैव घस्तूपलक्षितमि- त्युपलक्षणान्तरमनर्थकमेव उपलक्षणान्तरोपलक्ष्याकारमेदाभ्युपगमे तेनाकारेण सविडो- पत्वासाः॥ सोऽयं देवदत्त इत्यत्रापि लक्षणागन्धो न विद्यते विरोधाभावात् । देशान्तरसम्य- न्धितयाऽतीतस्य सन्निहितदेशसम्बन्धितया वर्तमानत्वाविरोधात् । अतएव हि सोऽयमिति प्रत्यभिशया कालद्वयसम्बन्धिनो वस्तुन ऐक्यमुपपाद्यते वस्तुनरिस्थरत्ववादिभिः अन्यथा श्रुतप्रकाशिका सापेक्षत्वात्तेनविना तत्र प्रवृत्त्ययोगाचात्यन्तोपयोगाद्विशेषणस्य विवक्षितत्वमित्यर्थः । उपपादकत्वमेव विपक्षे बाधकदर्श- नेन द्रदयति अन्यथेति । अन्यथा विशेषणत्यागे उपलक्षणतया निमित्तत्वं स्यादित्यत्राह---विशेषणानामिति । अना- दर: तापर्याभावः यथोपलक्षणभूतायां शारसाया न तात्पर्यम् अपितु चन्द्र एव तात्पर्य तदित्यर्थः, ननूपलक्षणान्तरवै. ययं तवारि प्रसजेत् एकस्मिन्नुपलक्ष्ये जन्मायनेकोपलक्षणाभ्युपगमादित्यत्राह-उपलक्षणान्तरेति । असाभिस्तु जन्मा- दिमिरुपलक्षणैरुपलक्ष्यास्तदनुगुणशानशक्त्याद्याकारभेदाः स्वीकृता इति ननरर्यस्यमितिभावः तेनाकारणेति । अन्ततोग- स्वाऽप्यवर्जनीयं सविशेषत्वम् । एव च सत्युपलक्ष्याकारान्तराभ्युपगमेन तस्योपलक्षणस्वाङ्गीकारादप्युपलक्षणतयाऽमिमता- नामेव विशेषणत्वाङ्गीकारोघरमिति भावः || पूर्व लक्षणाङ्गीकारपक्षेऽन्यतरपदामुख्यत्वादिदूषणान्युक्तानि । यत्तु वाच्ये प्रधानांशस्य प्रतिपादनानलक्षणेति तत्रापि लक्षणा स्यादेव द्वारभूतप्रवृत्तिनिमित्ताभावेन तद्वारकस्याभिधानस्यानुपपत्तेरिति । इदं च दूषणं प्रवृत्ती निमित्ताभावा- दिति भाष्येण फलितम् । अयोभयपदविशेषणाविवक्षायामपि सामानाधिकरण्य सोऽयं देवदत्त इत्यादिषु दृश्यत इति यदुक्तं तत्प्रतिवक्ति सोऽयमित्यादिना । विरोधाभावात् मुख्यार्यभूतविशेषणद्वयसम्बन्धे विरोधाभावात् , प्रथमं काल- द्वयसम्बन्धविरोधाभारमुपपादयति देशान्तरेति । वस्तुविशेषणतया निर्दिष्टायपि देशान्तरसम्बन्धसन्निहितदेशसम्बन्धावती तवर्तमानकालोपाधितया विवक्षिती, इद च कालोपाध्यन्तराणामुपलणक्षम् । अतीतवर्तमानशब्दावतीतवर्तमानकालसम्ब. धिपरौ देशान्तरसम्बन्धितयाऽतीतस्य देशान्तरसम्बन्धाधुपाध्यवच्छिन्नातीतकार संबन्धिनः सनिहितदेशसम्बन्धाधुपाधिम- द्वर्तमानकालसम्म-धाविरोधादित्यर्थः । अतीतत्वं चान्यापेक्षया विवक्षितम् । नत्मयकालानुगतवस्त्वपेक्षया । एतदुक्तभवति एकस्य कालदयासम्बन्धं वदतोऽतीतत्ववर्तमान त्वविरोधो विवक्षितः । स कि प्रध्वस्तस्य वर्तमान- स्वपिरोधो विवश्चितः सनास्ति प्रध्वसानभ्युपगमात् । यद्यतीतोपाधिमत्कालसम्बन्धिनो वर्तमानत्वविरोध उच्यते तनिरूप्यं किं स्वापेक्षयाऽतीतोपाधिमत्कालसम्बन्धित्वम् उतान्यापेक्षयाऽतीतोपाधिमत्कालसम्बन्धित्वम् १ नप्रथमः स्वापेक्षयाऽतीतोपा- चिमत्कालसम्बन्धित्वाभावाटादेः। नद्वितीयः एकक्षणसम्बन्धस्यापि विरोधप्रसङ्गात् । एकस्य वस्तुनः एकोऽपिहिक्षणः स्वपाश्चात्ययात्किञ्चिदुपाध्यपेक्षयाऽतीतो भवति । अतोऽन्यापेक्षयाऽतीतोपाधिमाकालसम्बन्धिनो वर्तमानावमविरुद्धम् । एवमेकस्य स्वप्रागमावस्वध्यसोपहितकालसम्बन्धस्यैव विरुद्धत्वादन्यापेक्षयाऽतीतागान्युपाधिमाकालसम्बन्धे तदभावाच । स्वामावानुपहितकालदयसम्बन्ध एकस्य वस्तुन उपपन्नइति ।। युक्त्यन्तर चाह-अतएवेति । अतएव कालद्वयसम्बन्धाविरोधादेव । उपपाद्यते सौगतान् प्रतीतिशेष: सौगतमत- निरासकस्य कालद्वयसम्बन्धविरोधाम्युपगमो विरुद्धात्यर्थः । तदेवोपपादयति अन्यथेति । अन्यथा कालद्वयसम्बन्ध.

·आनन्द १.१६] अरुणाधिकरणान्याधिकरणानुरोधेन महावास्याना सविशेषपरस्वम् - भीमाष्यम् प्रतीतिविरोघे सति सर्वेषां क्षणिकत्वमेय स्यात् । देशद्वयसम्बन्धविरोधस्तु कालमेदेन परिहियते । यतस्समानाधिकरणपदानामनेकविशेषणविशिष्टेकार्थयाचित्वम् अतएव- अरुणयैकहायन्या पिसाक्ष्या मोमं फ्रीणाति' (यजु.६.१.६] इत्यारण्यादिविशिष्टफहायन्या ऋयस्साध्यतया विधीयते । 'अर्थकत्वे द्रव्यगुणयोरैककाग्नियमस्स्यादिति । तव पूर्व- श्रुतप्रकाशिका विरोधेन प्रतीतिविरोधे यस्तुस्थिरविषयप्रनीतिविरोधे । सर्वेपां क्षणिकत्वमेव स्यादिति । एक्स्य देशद्वयकादयान्य- यविरोधे देशकागन्तरमाध्यमसाधनविधानमात्मनित्यवोपदेशब्याप्रमाण स्यादित्यभिप्रायः । देशदयसम्बन्धविरोध परि- हरति देशद्वयेति । परिच्छिनस्य वस्तुनः स्वान पग्लिनदेशसम्पन्घो योगपद्य एव विरुध्यते नतु ममायित्व इत्यर्थः । एव रोकसिद्धस्य नीलो पन्गदिसमानाधिकरणपदप्रयोगस्य विशेषणविवक्षा स्थापिता । एव प्रवृत्तिनिमित्त देनेकार्थपर्य- वसायित्व समानाधिकरणपदाना वैदिकप्रयोगसिद्धचेत्याह-यतइति । अनेन वस्तुमानपरत्वे अरुणाधिकरणसिद्धान्तन्याय विरोधश्चोत्तस्यात् । यतः अतएवेति लौकिक्प्रयागसिद्धपत्कारोक्त्या पूर्वोचस्वपक्षपरपच साधनदूषणान्यरुणाधिकरणविव- चितानीति मायः ॥ अरगयेकदायन्या' इत्यादिवाक्ये पदाना न सामानाधिकरण्यमित्यत्राह-तदुत्तमिति । 'अर्थक्त्व' इत्यादिसूत्रस्यान्यथा व्याख्यात वान्न सामानाधिकरण्यपर वमिन्यत्राह-तवमिति । एवमिति । अस्मदुतायेव पूर्वपक्ष सिद्धान्तौ यूवकाराभिप्रेतापिति मारः। भिवारुणयेति पदोचमारुण्यमक्हायनीमानान्ययि १ उत प्राकरणिसर्वद्रव्यान्व- यीति प्रयमपिचारः । तारुणयेतिपद स्मिकहायन्येत्यादिपदैरेकवाक्यतयाऽन्येति उत मिनवाक्यतया स्थितमिति तदर्थ पिचारः । इद विचारद्वय पूमामासाव्याख्यातृमिरभ्युपेतम् । अधिक्स्तदर्थविचार उच्यते विमरुणयेत्यादिपदानि व्यघि करणानि उन समानाधिकरणानीति । पुनस्तदर्थविचारः कारकविभक्त्यन्तत्व किं सामानाधिकरण्यविरोघि ? उताविरो धीति ; विरोधीति पूर्वपश्चः अविरोधीति सिद्धान्त. । यदा पिरोधि तदा सामानाधिकरण्यामायनक्वायत्वाभावा प्राफर णिकसर्वद्रव्यान्वयीति पूर्वपक्षे फन्पलिभावः अविरोधे सामानाधिकरण्येन वाक्यभेदाभावादेवहायन्यन्वयनियम इति सिदान्ते पल्पलिमावः ।। गूढार्यसंशः क्षणिकत्वमेय स्यादिति । एतन पञ्चपादिकाविवरणपालोचन सूचितम् । प्रत्यभिशाया धर्मभासक्सामग्रीसत्वेन धर्म- मानवत् महावाक्येष्वपि धर्मभासकपदसत्वे धर्माभान नघत इति भावः ।। जिशासाऽधिकरणे आकृत्यधिकरणार्थवर्णनेन तन्न्यायेन महावाक्यानामर्थ उक्तः । 'प्रयोगचोदनाभावादकत्व- मविभागात् । इत्याकृत्यधिकरणसूत्रम् | अधिकरणसूत्राणामर्थः पूर्वमेव(९१९..जि.अ) निरूपितः । अविरुद्धविशेषणद्वय- ममवत्वेऽपि ' इति संक्षेपशारीरकोतार्य: अरुणाधिकरणे जैमिनिनव निरस्त इत्यभिप्रेत्य तसूत्रार्थमेव दर्शयति-अत- एवेत्यादिना । अरुणयकहायन्या इत्यादि। अक्षणाधिकरणसरणिविवरिण्या तत्वमार्ताण्डादिबहुप्रन्थकृद्भिः श्रीनिवा- साचार्यः, वादनक्षत्रमालायां अप्पय्यदीक्षितेन, मादृकोस्तुभे पण्डदेवेन च उतार्यपालोचनपूर्वक एतदधिकरणार्थ. सम्यक्पतिष्ठापितः तत्रैव द्रष्टव्यः । एतेन विशेष्यविशेषणमा सामानाधिकरण्य गौणम् असण्डार्थसामानाधिकरण्यमेव 27 .

·२१० अरुणादिपदानां द्रव्यपर्यन्तवाचिावमिति पूर्वपक्षः [ आनेन्द ११.६ . 'श्रीमाष्यम् पक्षी मन्यते यद्यप्यरुणयेति पदमाकृतेरिय गुणस्यापि द्रव्यप्रकारतकस्वभावत्वाव्यप- र्यन्तमेवारुणिमानमभिदधाति 'तथाऽप्येकहायन्यन्वयनियमोऽरुणिनो न सम्भवति 'एफ हायन्या क्रीणाति तच्चारुणये ' त्यर्थद्वययिधानासम्भयात् । ततश्चारुणयेति वाक्य भित्वा प्रकरणविहितसर्वद्रव्यपर्यन्तमेवारुणिमानमविशेपेणामिदधाति । श्रुतप्रकाशिका अस्माकतु पूर्वपक्षे सिद्धान्तेचारुणयेति पदस्य द्रव्यपर्य-तत्वमनुयायि परेषातु गुणमात्रपर्यन्तत्वमुभयत्रानुयायि । आकृत्यधिकरणे गुणवाचिशुक्लादिपदाना जातिवाचिगवादिशब्दवद्र्व्यपर्यन्ताव निर्णीतम् । आक्षिप्तद्रव्ये गुणजाती इतिहि टीकाकारः । तत्रचार च कोविशेष इतिचेत् १ एकैकप्रातिपदिकार्थनिरूपणमाकृत्यधिकरणे अत्रत्वनेकप्रातिपदिक स्थ समानविभक्त्यर्थनिरूपणमिति भेदः । ननु गुणवाचिपदस्य द्रव्यपर्यन्तत्वे एतदधिकरणपूर्वपक्षोत्थान न स्यात् गुणमान. पर्यन्तन्वेहि गुणस्य कारणतया निर्दिष्टस्य क्रया-वयस्य द्रव्यान्वयस्य चैकवाक्येन बोधयितुमशक्यत्वेन वाक्यभेदाप्राकर- णिकसद्रियान्वयीति पूर्वपक्षोत्थान स्यात् । द्रव्यपर्यन्तत्वत्वेक्हायनीपदसामानाधिकरण्येन विशिष्टकरणैकत्वात्तस्य प्रयान्वय मानस्य एकवाक्येन बोधयितु शक्यत्वेन वाक्यभेदाभावादेकहायनीमात्रान्वयीति वाक्यभेदायत्तपूर्वपक्षानुदय इत्याश- ङ्कयाह-यद्यपीति । आकृतेरिख गुणस्यापि द्रव्यप्रकारतकस्वभावत्वात्तद्वाचिशब्दो यद्यपि द्रव्यमापर्यन्तः तथाऽप्येक हायनीत्वाश्रयद्रव्याविशेषपर्यन्तत्व न सिद्धथतीत्यर्थः । कुतइत्यत्राह-एकहायन्या फ्रीणावि तच्चारुणयेत्यर्थद्वयविधानास- म्भवादिति ॥ नच वाच्यमरुणयेति पदं फ्रीणातीत्यत्र नान्वेति द्रव्यविशेषाकाक्षायां सविशेष, स्ववाक्यस्यैवहायनीपदोपस्थापित द्रव्य भवतीति यस्सैकहायन्यवरुद्धतयाऽरुणापदविभागे साकाङ्क्षवाभावादाकाहोत्यापकचश दद्वन्द्वाद्यभावाच्च । अत आरण्यस्य क्रयान्वयद्वारा कहायन्यन्वयः स किं पदयोस्सामानाधिकरण्येन उत वैयधिकरण्येन स्वाक्यस्थतया? न तावत्पदद्वयसा. मानाधिकरण्यनै कहायन्यन्वयनियम आरुण्यस्य संभवति कारकविभक्त्यन्तत्वप्रयुक्तानुपपत्त्या विशेषणविवक्षाऽनुपपत्या च सामानाधिकरण्यायोगात् । तत्र यद्यपि विशेषणविवक्षाया विशेषणभेदेन विशेष्य दो जन्माधिकरण यान पाहतः । विशेषगैक्यान्योन्यसमवायादयश्च पूर्वमेव परिहताः, तथाऽपि कारकविमत्तय तत्वप्रयुक्तानुफ्पत्तिः स्थिता कारकविभत्तिर्हि क्रियान्वयबोधोपक्षीणत्वान परस्परा-वयवोध जनयितुं शक्नोति । परस्परा धयोहि विशेष्यत्य एव विशेषणविषाक्षाकारक. विभक्त्यन्तत्वयुक्तानुपपत्तिभिन सामानाधिकरण्यम् अतोऽरुणयक हायन्येति पदद्वय पृथक्करणवाचीत्येतावसिद्ध कृत्वा येय धिकरण्येसति स्ववाक्यस्यतया आरण्यस्यैवहायन्यन्वयनियमेऽनुपपत्तिरुच्यते । एकहायन्या क्रोणाति इति वाक्यम एक हायन्याः क्रयस्य च सबन्धःप्रतिपन्नः । तच्च क्रयणमरुणया कर्तव्यमिति वाक्येनकहायनीसाध्यावविशिष्टरूपेण प्रयणमरुण द्रव्यसाध्यमिति प्रतिपन तापदोक्हायनीसाव्यत्वावशिष्टप्रयोपस्थापकम् । तत्र द्रव्यारास्य तत्साध्ययणस्य च पूर्वप्र. लिपसत्येन अनूदितत्वादेव हायनीद्रव्यस्यामणिमसम्बन्धएव विधेयः । एवमहायन्या मयस्साध्यः तयाचारणया भवि. तम्यमित्युक्त भवति । ततश्रेषहाय-याः श्यसम्पन्घोऽरुणिमसम्बन्धेत्यर्थद्वयस्कवाक्येन विधानासम्मयादित्यर्थः । ततः किमित्याह-ततश्चेति । वास्यभेदेसीत स्ववाक्यस्य वामावादवान्तरप्रकरणेन या महामारणेन या द्रव्यविशेषनिश्चय वारो। पत्रमानादि सर्वद्रव्याणां प्रकरणान्वयाविशेषा कोणातीति याक्यं भिषाऽरुणयतिपदं प्रारस्सियंद्रव्यपर्यन्तं स्वार्थमागि ·आनन्द. ११.६] आफत्यधिकरणारणाधिकरणयोः अर्थभेदः २११ । श्रीभाष्यम् अरुणयेति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः प्रकरणविहितसर्वलिङ्गकद्रव्याणां प्रदर्शनार्थः। तस्मादेकहा- यन्यन्वयनियमोरुणिम्रो न स्यादिति ॥ अवाभिधीयते-(अर्थकत्येद्रव्यगुणयोरैकफानियमस्स्यात् ) अरणयकहायन्या' इत्यारण्यविशिष्टद्रव्यकहानीद्रव्यवाचिपदयोस्सामानाधिकण्येनार्थकत्ये सिद्ध सत्येकहाय- नीद्रव्यगुणयोररुणयेतिपदेनैव विशेषणविशेप्यभावेन सम्वन्धितयाऽभिहितयोः प्रयारय.. ककर्मान्वयाविरोधादरणिनः क्रयसाधनभूतैक्हायन्यन्वयनियमस्स्यात् । यधेकहायन्याः मयसम्बन्धवदरुणिमसम्यन्धोऽपि वाफ्यावसेयरस्यात् तदा चाक्यस्यार्थद्वयविधानं स्यात् . नचैतदस्ति । यरुणयेति पदेनेवारुणिमविशिष्टद्रव्यमभिहितम् । एकहायनीपदसामानाधि करण्येन तस्यैकहायनीत्वमानमवगम्यते न गुणसम्बन्धः श्रुतप्रकाशिका मानममिदघातीत्यर्थः । अरुणयति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः कथमित्यत्राह-अरुणयति । पूर्वपक्षमुपसंहरति तस्मादिति ॥ अत्राभिधीयतइति । अस्मिन्पूर्वपक्षे प्राप्ते सूत्रकारः स्वसिद्धान्तमाहेत्यर्थः । सूत्रमुपादत्ते अर्थकत्वइति । सूत्रस्या धरार्थमाह-अरुणयेत्यादिना । कयोरर्थकत्व इत्याकाङ्घाया शब्दस्यार्थप्रतिसंबन्धित्वात्पदविशेषयोसन्निहितविषयवाक्य- स्थत्वच्चारुण्यपिशिष्टद्रव्यक्हायनीद्रव्यपदयोरित्यध्याहृतम् । पदद्वयसन्निधिज्ञापनार्थ अरुणयैक्हायन्येतीत्युक्तम् । आरुण्य. • विशिष्टमैक्हायनीत्वविशिष्ट च द्रव्यम् तद्वाचिपदयोस्सामानाधिकरण्येन तत्ताविशेषणद्वारकविशेष्यवृत्तित्वादर्थक्त्वसिद्ध इत्यर्थः। द्रव्यगुणयोरेककादित्येतद्व्याचष्टे एकहायनीद्रव्यारुण्यगुणयोरित्यादिना। गुणान्वयस्य त्र्यान्वयस्यच वाक्य. योध्यावे वाक्यभेदप्रसङ्गो विरोध उक्तः, गुणान्ययस्य प्रातिपदिकसिद्धत्वान्न वाक्यबोध्यत्व मार्थसिद्धत्व च यबोधनमेव वाक्यकृत्यमित्यभिप्रायेणारुणयेति पदेनैवेत्युक्तम् । क्रयास्यैककर्मान्ययाविरोधादिति । वाक्यभेदप्रसङ्ग- रूपविरोघामानादित्यर्थः । नियमरस्यादित्येतद्व्याचष्टे अरुणिम्नइत्यादि । सर्वद्रव्यसाधारणप्रकरणानपेशवाद्वाक्यस्थतयैव नियमसिद्धहत्यर्थः । अत्र गुणद्रव्ययोर्विशेषणविशेष्यभावः प्रातिपदिकावसेयः विशेष्यैक्य सामानाधिकरण्यावसय क्रया न्ययो वाक्यावसय इति वाक्यस्य क्रयान्ययबोधनमेव कृत्य तस्मादेकस्मिन्वास्येऽर्थद्वयविधानप्रसङ्गाभावाद्वाक्यभेदामावेन आरुण्य न प्राकरणिकसर्वद्रव्यान्वयि अपित्वक्हायनीमात्रान्वयीति सूत्रार्थः ॥ वैयधिकरण्येन पदयोरर्थभेद इति पूर्वपक्षे प्राप्त अर्थेकत्व इत्युक्तम् । द्रव्यगुणयो: क्रयान्वये द्वारद्वारिंभावेनविना तदयोगादारान्वयार्यन्वयरूपायोभिन्नत्वाद्वाक्यमेदप्रसङ्गरूपविरोधप्रसङ्गादिति शङ्कायामैक्कादित्युक्तम् एक्हायन्याव यानियम इति पूर्वपक्षे नियमरस्यात् इत्युक्तमिति । अब गुणसम्बन्धः प्रातिपदिकावसेयोस्तु ततःकिं १ वाक्यभेदायत्ता नि- यमपरिहारस्येतिशकाया स्वाक्षरयोजनाया सग्रहणोचमय विवृणोति यदीत्यादिना। किमारुण्यस्य द्रव्यमानान्वये वा द्रव्यविशेषान्वये वा वाक्यबोध्ये तद्भेद उच्यत इति विकल्प द्रव्यमात्रान्वयस्य प्रातिपदिकाययेयत्वमाह- अरणयति । यदि गुणगुणिसम्बन्धः प्रातिपदिकावसेयः तर्हि सामानाधिकरण्यस्य किंकृत्यमित्यपेठा शमयन् द्वितीय शिर:प्रतिवति- एकदायनापदेति । तस्यैक्हायनीत्वमा अगिमविशिष्टद्रव्यस्यैक्हायनात्वाश्रयत्वम् विशेध्यक्यमित्यर्थः । अनेन आकृ- त्यधिकरणारुणाधिकरणयोः प्रतिपाद्यभेदयोको भवति । प्रातिपदिकस्य धर्मिपर्यन्तवमा त्यधिकरणार्थ: अनेकप्रादिस्थ समानविमोविशेष्येक्यपरत्वप्रतिपादकमरुणाधिकरणमिति ।। अतः क्रयान्व ·२१२ सामानाधिकरण्यलक्षणपोलोचनेन सिद्धान्तानुकूल्यकथनम् [आनन्द १-१६ श्रीमाष्यम् विशिष्टद्रव्यैक्यमेव हि सामानाधिकरण्यस्यार्थः; 'मिनप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेक- सिन्नर्थे वृत्तिस्सामानाधिकण्यम् ' (पू.मी.३.१.१२) इति हि सामानाधिकरण्यलक्षणम् ॥ अत एवहि 'रक्त पटो भवति' इत्यादिप्वैकादेकवाक्यत्वम् । पटस्य भवनक्रिया- सम्बन्धे हि वास्यव्यापारः; रागपदस्तु रक्तसम्बन्धेनैवाभिहितः। रागसम्बन्धिद्रव्य पट इत्येतावन्मानं सामनाधिकरण्यावसेयम् । एवमेकेन गुणेनद्वाभ्यां वहुभिर्वा तेनतेन पदेन समस्तेन व्यस्तेन वा विशिष्टमुपस्थाप्य सामानाधिकरण्येन सर्वविशेषणविशिष्टोऽर्थ एक इति ज्ञापयित्वा तस्य क्रियासम्बन्धाभिधानमविरुद्धम् । देवदत्तश्श्यामोयुवा लोहिताक्षो दण्डी कुण्डली तिष्ठति । शुक्लेन वाससा यवनिका सम्पादयेत् नीलमुत्पलमानय नीलो- त्पलमानय ; गामानय शुक्ला शोभनक्षीम्, अग्नये पधिकृते पुरोडाशमाकपाल निर्वत्' श्रुतप्रकाशिका कथं गुणसबन्धो न सामानाधिकरण्यावसेय इत्यत्राह-विशिष्टद्रव्यैक्यमेवहि सामानाधिकरण्यस्यार्थइति । विशिष्टक्यमित्युक्ते विशेषणाशस्यैक्य माभूदिति विशिष्टद्रव्यैक्यमित्युक्तम् । द्रव्यशब्देन विशेध्याशो विवक्षित.। एतदु- पपादकत्वेन सामानाधिकरण्यलक्षणग्रन्थमाह-भिन्नति । नहि विशेषणविशेष्यवाचिनोः पदयोः विशेषणविशेष्यमावस- बन्धे वृत्तिरसामानाधिकरण्यमित्युक्तमित्यर्थः । एव प्रातिपदिकेन गुणान्वय. समान विभक्त्या परस्परा-वयो वाक्येन प्रया- न्वयश्च बोध्यत इति कृत्यत्रयमुक्तम् ।। एतत्परैरम्युपेतमित्याह-अवएवेति । किंच द्रव्यपर्यन्तामिधानेऽप्येक्हायनीपदेन वाक्यस्य निराकासवादरुणयति पद न तत्रान्वेतीति शङ्का च परिहृता भवति | अर्थवादाधिकरणे अर्थवादनरपेक्ष्येण विघरेय प्रवर्तकत्वादिधिवाक्येनार्थ- वादस्य नैकवायत्वमिति शङ्काया अर्थवादस्य श्रूयमाणत्वात्तत्रापि विघेराकासाऽस्तीति कल्प्यम् । तस्मादुत्यापिताकाटो ह्यर्थवादो विधिनवाक्यतयाऽन्वित इति निश्चिनः । तत्र तैरेवोक्त मुदाहरणमिद रक्त पटो भवतीति । तहि पटो भवती त्येतायता निराकासवेऽपि वाक्यस्य प्रयुक्त रकपद कीदृशः पट इत्युत्यापिताकाश वमन्वेति एवमत्राप्यरुणयतिपद श्रूय माणमुत्थापिताकाशायादेकवाक्यतयाऽन्वितमिति भावः । अतएव कृन्यत्रयस्यापि यथोक्प्रकारवादेव । रत.पटोभवतीति वाक्ये यथोक्तप्रकारेण कृत्यत्रय दर्शयति । पटस्येति ॥ रक्त.पट इत्यादिवाक्ये विशेषणस्यकत्वादुत्यापिताकाधामन्वति बनि विशेषणानि समस्तपदोचानिचेदन्वितानि स्युः नतु व्यस्तपदोवानि । अन्तु पदानि व्यस्तानि तत्र प्रथमान्तत्वात्सामानाधिकरण्य अत्रतु पदानि कारकविभत्तय- नानि । तस्मानात्र सामानाधिकरण्यामिति शहाप्रयमभिप्रेत्याह-एवमेकेनेदि । पदेन समतेन व्यस्तेनयेति । कारक विमत्यन्तेन प्रथमानेनवैतिचात्रामिप्रेतम् । तत्र प्रथमान्तबहुविशेषणान्वये उदाहरणमाह-देवदत्तइति । देवदत्तदश्याम इत्यादिकमुदाहरतोऽयभावः रवःपट इति पदव्यमचिदा अरुणयतिपदं चेतनवाचकमिति वैषम्य यथा न प्रयोजक तया प्रपमान्तस्वकारकविमत्यन्तत्ववैषम्यमप्यप्रयोजकमिति । अन्तरमा बहिरङ्गाविशेषणे अप्पेपमित्यमिप्रायेण दण्टी- पहली युतम् । कारपविभत्यन्तैकपदान्वयोदाहरणमाह-शुलेन पाससेवि । कर्मकारक्मुदाहरति नीलमुत्पमिति । समतोदाहरणमाह-नीलोत्पलमिति । कारकविमपन्तानेकपदाम्बपोदाहरणमाइ-गामिति । संप्रदानकारकविषय वैदिकंचोदाहरणमाह-अपयइति ।

·आनन्द- १-१.६] भमिहितान्ययपशानुसारेण विशेषणानां परस्परान्वयवारणम् २१३ । श्रीमाष्यम् (यजुपि.२२) इति । एवं 'अरुणयफहायन्या पिनाक्ष्या सोमं फ्रीणाति'(यजुपि.६.१.६) इति एतदुक्तंभवति-यथा 'काष्ठस्स्याल्यामोदनं पचेत् ' इत्यनेकफारफावशिष्टंका क्रिया युगपत्प्रतीयते ; तथा समानाधिकरणपदसहातामिहितमेकैकं कारकं तत्तत्कारकप्रतिपत्ति वेलायामेवानेविशेषणविशिष्टं युगपत्प्रतिपन्नं क्रियायामन्तीति नकश्चिद्विरोधः। सादिरैः शुकै काष्ठस्समपरिमाणे भाण्डे पायस शाल्योदनं समर्थःपाचफ पचेत् इत्यादिपु इति । श्रुतप्रकाशिका पुरोडाशमष्टाकपालमिति कर्मकारकमपि सिद्धम् । एव 'अरुण 'येत्यादिवाक्येऽपि तुल्यमित्याह-एयमिति ॥ ननु कारकविमतः क्रियान्वयनाघोपक्षीणत्यानपरस्परान्वयबोधकत्व ? उच्यते-कारकविभक्तिः क्रियान्वयबोधिका स्यात् किमत्रायोगव्यवच्छेद एव उनान्ययोगस्य व्यवच्छेदश्च १ अयोगव्यवच्छेदमान न विरुद्धम् । अन्ययोगव्यवच्छे- दश्वेहि क्रियान्वयबोधोपचीणा कारकविभक्तिः 'पशुना यजेत' इत्यादिषु सङ्घयान्वयमपि नबोधयेत् कारकविभक्ति- त्वाकारात् क्रियान्वयबोधन एक्वचनत्वद्विवचनत्वाकारा सङ्ख्यान्वयबोधनमियाकारभेटादविरोघ इतिचेत् समानविभत्ति त्वाकारविशेषेण तद्वत्परस्परान्वयमपि बोधयेत् । नत्वकपदस्था कारकविभक्तियुगपत्सङ्घयान्वय च बोधयतीति तुल्यबरवा मान्योन्यासहत्व परस्परान्वयस्तु पदान्तरपरामर्गसापेक्ष इति विलम्बितत्वान्स बाधितइतिचेत् किं विलम्बितत्याविलम्बित व. मात्रमेव मानल्यदौर्बल्यहेतुः तर्हि प्रत्यक्षमेकमेव प्रमाणमन्यदुर्बल स्यात् तत्सापेशत्वेन विलम्बितत्वात् तस्माद्विजयीलौका- यतिकः । पिंच श्रुतिरेय न स्मृतिः निलम्बात् श्रुतिलिङ्गादिष्वपि श्रुतिरेर प्रमाण न रिङ्गादि विल्बादेय प्रथमाविभ. क्यन्तेषु चैकपदस्यैकवचनादिना प्रागेव सङ्खथान्वयप्रतीते. पदान्तरस्थसमानविभक्तिपरामर्शसापेक्षसामानाधिकरण्यासि- दिरस्यात् । इहापि द्रव्यगुणयो पराभिमत आर्थः परस्परान्मयो नसिद्धयेत् शन्दतः प्रथमावगतत्रियान्वयापेक्षया तस्य आर्थत्वेन चरमावगतत्वाभ्युपगमात् । नैव विरोधसतिहि विलम्बितविलम्बितयो ध्यबाघकभाव इतिचेत् । तत्रापि क्रियान्वयसङ्घयान्वयवत् परस्परान्वयस्यापि विरोधाभावात् विलवाविल्यावकिञ्चिकरौ अनाविरोध• पररम्युपेतः पश्चादा- र्यान्वयस्सिद्धयतीति सिद्धान्तोक्तेः न केवलमविरोधमानारपरस्परान्वयसिद्धिः प्रयोगस्य नियामकवात् कारकविभक्त्यन्त- पदाना सख्यान्वयेन सहक्रियान्वयनोधनेहि प्रयोगो दृश्यत इतिचेत् तथा परस्परान्वयबोधनमाप प्रयोगसिद्धमिति चरम- युक्त्यभिप्रायेण प्रथमान्तकारकविभक्त्यन्तबहूदाहरणमुदाहत देवदत्तश्श्याम इत्यादिकम् । यथैक्वचनादीनामेकत्वादिस- ख्यान्वयबोधकत्व प्रथमान्तेषु कारकविभक्त्यन्तेषु चाविशिष्टमङ्गोरियत उभयनाविशेषण प्रयोगदर्शनात् समानविभत्तेर- प्यविरुद्धार्थक्यबोधकत्वमुभयत्रापिशषण प्रयोगदर्शनादङ्गीकरणीयमित्यर्थः । एव कारकविभत्ति प्रयुत्ताऽनुपपत्तिः परिहता तथा विशेषणविवक्षाया यदनुपपत्तित्रयम् । तत्र विशेषणभेद विशेष्यभेदो जन्माद्यधिकरणन्यायेन परिहृत इति नान विव- क्षितः विशेषणैक्यरिहारः प्रागुतोऽत्रानुस धेयः । अथान्योन्यसमवायः परिहर्तव्यः विशिष्टत्वमुपस्थाप्य विशिष्टोऽर्थ एक इति शापयित्वेति ल्यबन्तत्वान्ततिर्देशेन कृत्यत्रयस्य क्रममावित्व प्रतीयते ततश्चान्योन्यसमवायप्रसङ्ग इति तदपनोयम् । करणकारकविभक्त्यन्तसामानाधिकरण्य वदतः सूत्रकारस्य तावन्मात्राभिप्रायत्वशक्षा च निवाया । अतस्तदर्थमाह-एत- दुकभवतीति । पदजातं श्रुत सर्व स्मारितानन्वितार्थकम् । इति न्यायेन युगपद्वाघनाक्रमभावित्वामावानविशे. पणान्तरविशिष्ट विशेषणान्तरान्वयविधानेन विशेषणानामन्योन्यसमवायप्रसङ्ग इत्यर्थः। योगपद्यकथनेन पूर्व ल्ययात- निर्देशकृत्यत्रयमेदनिर्वाहकरपरामर्शझमप्रकटनार्यमियुक्त भवति । तत्तकारकप्रतिपत्तिवेलायामित्यनेन इद सूत्र सर्व. .

·२१४ उपात्तद्रव्यकवाक्यस्थगुणपदस्य केवलगुणामिधानासम्मवः [आनन्द-१-१-५ -- श्रीभाष्यम् यत्तूपात्तद्रव्यकवाक्यस्थगुणशब्दः केवलगुणामिधायीत्यरुणयेति पदेन केवलगुण- स्यैवाभिधानमिति ; तन्नोपपद्यते, लोकवेदयो व्यवाचिपदसमानाधिकरणस्य गुणवाचिना छचिदपि केवलगुणाभिधानादर्शनात् । उपात्तद्रव्यकवाक्यस्थं गुणपदं केवलगुणाभिधा- यीत्यप्यसङ्गतम् 'पटश्शुक्ल:' इत्यादिपूपात्तद्रव्यकेऽपि गुणविशिष्टस्यैयाभिधानात् । पटस्य शुक्लः' इत्यत्र शौक्लयविशिष्टपटाप्रतिपत्तिरसमानविभक्तिनिर्देशकृता; न पुनरुपात्तद्रव्य. श्रुतप्रकाशिका कारकविभक्त्यन्तपदप्रदर्शनार्थमिति दर्शितम् । इत्यादिषु न कश्चिद्विरोध इत्यन्वयः विरोधोऽन्योन्यसमवायादिर्विवक्षितः युगपःप्रतिपन्नमित्यनेन तत्र परिहारो विवक्षितः । यथा काष्टरित्यादिक वदता समानाधिकरणपदविषयचोद्यपरिहारा: व्यधि करणवाक्येऽपि समाना इति प्रतिबन्धभिप्रेता । अयमर्थः व्यधिकरणानि पदा.ने तत्तत्कारकविशिष्ट क्रियां किं युगपक्रमेण वा प्रतिपादयान्त । यौगपद्ये उद्देश्यो पादेयविभागाभावप्रसङ्गः । अनेककारकविशिष्टानियकन्ये विशेष्यक्रियैक्यवद्विशेषणभूतकारक्यमाप स्यात् । क्रमेणचे का- रकान्तरविशिष्टक्रियाया कारकान्तरान्वयविधानं स्यात् । तदा काष्ठत्याल्यादेरन्योन्यसमवायप्रसङ्गेन काष्टस्य स्थाल्यधिक- रणं स्याल्याः काठमधिकरणं वा स्यात् । नतदस्ति विशेष्यभूतक्रियाया एवैकत्वं वाक्यप्रतिपाद्य नतु विशिष्टस्य अतो न विशेषणभूतकारवैक्यप्रसङ्गः । सर्वकारकैः क्रियाया एव विशेष्यत्वेन नान्योन्यममयायप्रसङ्ग इतिचेत् तथा समान विभ- क्तिविशेष्यांशमात्रैक्यपरत्यानविशेषणैक्यं प्रत्यक्षमूला व्युत्पत्तिरत्र नियामिका यथा पट इत्येक्पदप्रयोगे तत्स्थमैकवचनं न विशेषणविशेष्यैक्य प्रतिपादयति, किंतु विशेष्यैक्यमेव तत्र नियामिका व्युत्पत्तिः इहापि तद्वत् युगपासविशेषणैरेकस्यै- . वार्थस्य विशेष्टव्यत्येन न विशेषणानामन्योन्यसमवायप्रसङ्गश्चेति, एवं सूनकाराभिप्रेतपूर्वपक्षराद्धान्तावामीहतौ ॥ अथ परोक्तपूर्वपक्षराद्धान्तयोरनुयायिनमय तत्तदसाधारणाय च व्युदस्यति । यत्त्वित्यादिना । कृष्णो गरछति 'श्वेतमालभेत' इत्यादिपु गुणयाचिपदाना गुणिपर्यन्तत्व तैरम्युपेतमाकृत्यधिकरणनयात् , तत्रोपानद्रव्यक्वाक्यस्सत्वं गुणवाचिपदानां गुणमात्रपर्यन्तत्वे प्रयोजकमन्युपेतं पटस्य शुक्लइत्यादिषु तथादर्शनात् पटइशुक्छइत्यादिपूपात्तद्रव्यक वाक्यस्य वेऽपि तदपवादकसामानाधिकरण्यात् गुणिपर्यन्ताभिधानमितिचाम्युपेतम् । तत्र गुणमारपर्यन्तव्ये यत्प्रयोजकमुक्तं . तदभ्युपगम्य प्रकृते गुणमात्रपर्यन्तत्व दूषयति तन्नोपपद्यत इति । कुतइत्यत्राह-लोकवेदयोति । कारकबिभत्त्य- न्तत्वस्य सामानाधिकरण्याविरोधित्वोपपादनमुपजीव्येद दूपितम् । गुणिपर्यन्तत्वापवादकम्पात्तद्रव्यक्वाक्यस्यगुणवाचि- पदस्यं यत् तस्यापवादरूपसामानाधिकरण्यस्य अरुणयेत्यादिवाक्ये विद्यमानत्योपपादनाकवरगुणाभिधायिन्यमयुक्तमि- त्यर्थः, एवं परोक्तप्रयोजकाम्युपगमेन तत्साध्यप्रयोज्यं गुणमाषपर्यन्तन्व दूषितम् ॥ अथ तदुक्तं प्रयोजकं दूषयति उपात्तद्रव्यकेति । तन हेतमाह-पटइशुक्छइत्यादिष्विति । गुणमात्रपर्यन्तत्वे गुणिपर्यन्तत्वेऽपि साधारणमुपात्तद्रव्यमवाक्यस्थगुणवाचित्वं गुणमानपर्यन्तताया: प्रयोजक ने भवतीत्यर्थः । ननु न तस्य प्रयोजकत्वहानिः अपवादनाह काचगुण्याभिधानमित्यत्राह-पटस्येदि । असमान विभक्ति निर्देश: प्रयोजमहत्यर्थः । अस.' मानविमकिनिर्देशः असमानायाविम निर्देशः न समानविमत्तिनिर्देशामाव: श्वेतो यातीत्यादिश्यपि गुणमात्रपर्यन्तम्पप्र- सनात् । व्यभिचारिणः प्रयोजकत्वकल्पने व्यभिचारस्थले तदपवादकपनं वायुसम् अन्यमिचारियोजकसदापादित्यभि- प्रायः गुणमात्रपर्यन्तवे नेदमपि प्रयोजकमसाधारणं परस्य शको मागहत्यामानविमतिनिदेशऽपि गुणिपर्यन्तत्वादितिचे.

·आनन्द १-१६] पूर्वपञ्चायाधरणार्यस्य स्वसिद्धान्त युक्त्या परिहतत्वम् श्रीमाष्यम् कत्यकृता । तत्रैव 'पटस्य शुक्लोभागः' इत्यादिपु समानविभक्तिनिर्देशे शौक्लयविशिष्ट- इत्यं प्रतीयते । यत्पुनः यस्यैकहायन्यवरुद्धतयाऽरुणिम्नः क्रयान्ययो न सम्भवतीति । तदपि विरोधिगुणरहितद्रव्यवाचिपदसमानाधिकरणगुणपदस्य तदाश्रयगुणाभिधानेन क्रियापदान्ययाविरोधादसङ्गतम् । राद्धान्ते चोक्तन्यायेनारुणिन्नदशाम्दे द्रव्यान्वये सिद्ध द्रव्यगुणयोः ऋयसाधनत्वानुपपत्या अर्थात्परस्परान्वयस्सिद्धयतीत्यप्यसङ्गतम् । अतो यथोक्तएवार्थः॥ श्रुतप्रकाशिका त्तत्राह-तन पटस्येति । अयमर्थः पटशन्दनासमान विभत्तिनिर्देशेऽपि शुलशब्दस्य विशेष्यवाचिभागशब्देनासमान विभक्ति निर्देशाभापान तस्य गुणमानपर्यन्तत्वे प्रयोजकत्वमङ्गः । यथा त्वक्षे गुणमानपरत्वापवादकाभिमतभागाब्द. सामानाधिकरण्यानतस्य धर्मिपर्यन्तत्वात्प्रयोजकत्यहानिरिति । विच न केवर मुपात्तद्रव्यकवाक्यस्थताया व्यभिचार एव कल्पनागौरवमप्यस्ति, परमते श्वेतमालभेत इत्यादिषु गुणवाचिपदस्य गुणिपर्यन्तत्वमुक्तम् । पटस्य शुक्लइत्यादिषु तदप वादकत्वेनोपात्तद्रव्यकवाक्यस्थत्वमभ्युपेत तस्याप्यपवादकत्वेन पटश्शुक्ल इत्यादिषु सामानाधिकरण्यमुक्त मिति प्रयोजकत्रय कल्पनाऽस्ति अस्मत्पशेतु श्वेतमालेभेन पटश्शुक्ल इत्यादिप्रयोगेष्वपृथसिद्धधर्मवाचित्वादेव गुणिपर्यन्तत्व सिद्ध पटस्य शुक्ल इत्यत्र असमानविभक्ति निर्देशकृत गुणपर्य-तत्यमिति प्रयोजकद्वयमेवेति इदमर्थसिद्धमिति न कल्पनागौरव कण्ठोक्तम् । एव परस्य पूर्वपक्षसिद्धन्तानुगतमरुणयेतिपदस्य गुणमानपरत्व निरस्तम् ॥ अथ पूर्वपक्षासाधरणार्यस्य स्वसिद्धान्तयुक्त्या परिहतत्व वक्तुमाह-यत्पुनारति । एक्हायिन्यवरुद्धतया एकहा- यन्या निराकाश्चत्वात् । विभागे साकाक्षवे सत्येव खेकवाक्यत्वमिह तदभावान्नक्रयान्वयइत्यर्थः । तस्य परिहतत्व दर्श- यति तद्पीति । नील शुक्रमित्यादिव्यावृत्यर्थे विरोधिगुणराहितशब्दप्रयोग., गुणपदस्य गुणिपर्यन्तत्वेन गुणविशिष्टमेक करणमिति अरुणिम्नी द्रव्यद्वारा प्रयान्वयासम्भवोऽनुपपन्न इत्यर्थः । राधान्तासाधारणमर्थं दूषयति राद्धान्तेचेति। - 'सम्भवत्येकयाक्यत्वे वाक्यभेदश्च नेष्यते ।' इति न्यायन वाक्यक्त्वे कथञ्चित्सम्भवति वाक्यभेदाश्रयणायोगात् । 'गुणे द्रव्यव्यपेक्षे च द्रव्ये च गुणकांक्षिणि ।' इति न्यायेन द्रव्यगुणयोःपरस्परापेक्षत्वानष्टाश्वदग्धरथ यायेनार्या. दन्वयइति तद्राद्धान्त:, तदयुक्त शान्दान्वयसिद्धरित्यर्थः । खोकाधिकरणार्यमुपसहरति अतो यथोक्तएवार्थइति ॥ किंच गुणे शुक्लादय पुंसि इति गुणपर्यन्तत्वे पुष्टिङ्गताया-प्राप्तत्वादरुणयेति स्त्रयन्तपदस्य गुणमानपर्यन्तत्वदुर्व- चम् । किंच पूर्वपक्षश्चात्य नाभास: मिन वाक्यमितिहि पूर्व पक्षः तथासत्यरुणयेतिपद नोपात्तद्रव्यकवाक्यस्य भवति । उपात्तद्रव्यकवाक्यस्थत्वे सिद्धहि गुणमानपर्यन्तत्वसिद्धिरिति । वाक्यभेदेऽपि अरणयैक्हायन्या इति प्रत्यासत्यतिशया- देकवाक्यतुल्यतयोपात्तद्रव्यकवाक्यस्यत्वमितिचेत् सन्निधिविशेषादेकवाक्यस्थत्वपलभूतगुणमानपर्यरत वसिद्धियेत् ततएवैक वाक्य(ख)ताफलभूतक्हायन्यन्वयनियमोऽपि स्यादिति वाक्यभेदहेनुक्स्य पूर्वपक्षस्यानुदयएवस्यादिति । राधान्तोऽपि दुस्थः एक्हायन्या आरुण्येन च मयस्साध्यइत्यकक्रियायाः करणद्वयसाकाहत्वकल्पकस्य चन्दस्य द्वन्द्वसमासस्यचाश्रवणात् । अतहमा पूर्वपधरादान्तावतिदुस्स्थतया सूत्रकाराभिमताविति वक्तुमयुक्तम् । अतोऽस्याधिकरणस्य यथोक्तावेव पूर्वपक्षरा- दान्ती स्थकारामिमतौ ॥ - ·२१६ विशेष्यविशेषणमावे सामानाधिकरण्यमेव मुख्यं सामानाधिकरण्यम् [ आनन्द-१-१-६ • श्रीमाध्यम् तस्मात्तत्त्वमस्यादिसामानाधिरण्ये पदद्वयामिहितविशेषणापरित्यागेनैवैश्यप्रतिपादनं वर्णनीयम् । तत्यनाद्यविद्योपहितानवधिकदुःखभागिनश्शुद्धयशुद्धयुभयावस्थाश्चेतनादर्था- न्नरभूतमशेपहेयप्रत्यनीकानवधिककल्याणकतानं परमात्मानमनभ्युपगच्छतो न सम्भवति अभ्युपगच्छतोऽपि समाधिकरणपदानां यथाऽवस्थितविशेषणविशिष्टैक्यप्रतिपादनपर- त्वाश्रयणे त्वम्पदप्रतिपन्नसकलदोपभागित्वं परस्य प्रसज्येतेतिचेत् नैतदेवम् । त्वम्पदेनापि जीवान्तर्यामिणः परस्यैवाभिधानात् ॥ एतदुक्तं भवति सच्छन्दाभिहितं निरस्तनिखिलदो पगन्धं सत्यसङ्कल्पमिधानवधिकातिशयासहयेयकल्याणगुणगणं समस्तकारणभूतं परं ब्रह्म यहुस्यामिति सङ्कल्प्य श्रुतप्रकाशिका एवमस्तु ततःकि प्रस्तुतसामानाधिकरण्यस्येत्यवाह-तस्मादिति । तस्मात् सामानाधिकरण्यस्यानेकविशेषणविशि- कार्यस्य लोकवेदसिद्धत्वात् ईदृश सामानाधिकरण्यं परपक्षे न संमपति पदद्वयावगतगुणहानादित्याह-तत्त्विति । जीव ब्रह्मभेदमनभ्युपगच्छतो न सभवतीति प्रतिज्ञाया उपपादनार्थमनायवियेत्यादिकमशेपहेयमत्वनीवत्यादिक च विशेषणम्- भयत्र प्रवृत्तिनिमित्तफ्लतयोक्तम् । कर्मवश्यो निग्राह्योऽन्द्राह्यश्च जीवो निग्राहकोऽनुग्राहकश्च परमात्मा भवितुं नाहती- त्येषां विशेषणानामभिप्रायः । मुक्तिदशायामैस्यशङ्काव्युदासाथ शुद्धयशुदयुमयावस्थादित्युक्तम् । नहि निग्रहदशाया निग्रहकर्तुनरपतेरन्यः पुरुपोऽनुग्रहदशायामनुग्राह्योयमनुप्रहकृता तेन नृपेणाभिन्नो भवतीति भावः । स्वेतरवलक्षण्यं तृणा- देरप्यतीति तब्यावृत्यर्थे उभयलिङ्गत्वेन वैषम्यमुक्तम् । अशेपहेयेत्यादिना निर्षिशेषवादिन इत्येतावता पर्यासत्वेऽपि स्त पश्चमनभ्युपगच्छतो दूषणवचन दृष्टिपक्षत्रयेऽपि दूपणसाम्यशपनार्थ तच्छन्दावगतविशेषणाभ्युपगमयत् त्वंशब्दावगत विशेषणमभ्युपगन्तव्य तयासति ब्रह्मणो दुःखित्वादिप्रसङ्ग इति शङ्कते-अभ्युपगच्छतापीत्यादिना । परिहरति नेत- दिति । बुतइत्यत्राह-त्वमिति । एवेति । तत्पदमतिपन्नस्य जीवविलक्षणस्वति भावः । जीववाचिावेन व्युत्पन्नस्य पदस्य तदन्तर्यामिपरत्व लाश्चणिक तकथ परस्यैवाभिधानादियुक्तमित्यत्राह-एतदुचमिति । द्वारद्वारिमावविपर्ययशङ्का- व्युदासार्थोऽयमारम्भः । वेदव्युत्पत्तिसिद्ध सर्वशब्दाना परमात्मवाचित्वमप्युपपादयति सच्छच्देत्यादिना । सामानाधि- करण्यबलात्तवपदावगतविशेपास्स्वीकार्याः, ब्रह्मणो निदोषत्वमङ्गळारपदावादिश्रुत्यन्तरसिद्ध च अतस्तदविरोधायातयामि परत्व युक्तमिति तस्वंपदसामानाधिकरण्यमुख्यन्यनिदोपत्वश्रुत्यन्यथाऽनुपपत्यभिप्रायेण निरस्तनिखिलेत्यादिविशेषणमुक्तम् । सच्छन्दाभिहितमिति । कारणवस्तुमाचिसच्छन्दः कारणत्वानुगुणगुणान्वितवस्तुपर इतिमावः । बहुस्यामिति । यथा दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्र लिड्वाच्येन माहकेण परमापूर्वेण सविधिसमानातेषु पदावविशेषण स्वशेषतया गृहीतेषु तर प्रोसगावघातगोत्यादेः परमापूर्व प्रतिशेषत्वं प्रीहिगवादिदारकं यागादेत तछेपायमदारक घ गूढार्यसंप्रहः मुख्यामिति पञ्चपादिकासंक्षेपशारीरको कार्य: आकृत्यधिकरणारणाधिकरणासायनिम्न अखण्टासामानाधिकरण्यस्य परसम्मतस्य केनापि दार्शनिकनानन्गीकृततया प्रमाणविरुद्धतया च पूर्वमेवायोगस्योपपादनेन विशेष्यविशेषणमा सामा- नाधिकरण्यस्यैव मुख्यत्वं स्थापितं भवति । अतः उपनिषद्याप सएवायों मुख्यइत्याह-तस्माचत्त्वमसि इत्यादिना- सामानाधिकरण्यं मुख्यमेयेत्यन्तन ।।

·आनन्द .१-१६] ब्रह्मणः सर्ववस्वनुप्रवेशेनेव वस्तुवं, विशिरस्य शन्दवाच्याष च . श्रीमाध्यम तेजोऽवनप्रमुख कृत्म जगत्सृष्ट्वा तस्मिन् देवादिविचित्रसंस्थानसंस्थिते जगति चेतनं जीववर्ग स्वकर्मानुगुणेषु शरीरेप्वात्मतया प्रवेश्य स्वयं च स्वेच्च्यैव जीवान्तरात्मतया ऽनुमविश्य एवम्भूतेषु स्वपर्यन्तेषु देवाधाकारेषु सङ्घातेपु नामरूपे व्याकरोत् । एवंरूप- सवातस्यैव वस्तुत्वं शब्दवाच्यत्वं चाकरोदित्यर्थः। अनेन जीवेनात्मना जीवेन मयेति निर्देशो जीवस्य ब्रह्मात्मफत्वं दर्शयति । ब्रह्मात्मकत्वं च जीवस्य जीवान्तरात्मतया ब्रह्मणो ऽनुप्रवेशादित्यवगम्यते 'इद सर्वमसृजन यदिदं किञ्च तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् तदनु श्रुतप्रकाशिका कनिश्चीयते तथा 'वहुस्याम्' इति ग्राहकाहणेन तेज:प्रभृतिसर्वनामरूपेषु सामान्येन परमात्मीयतयाऽवगतेषु तत्रानु प्रवेशपूर्वकनामरूपव्याकरणश्रुत्यादिभिस्सद्वारम(ध्य)वसीयत इत्यनुसन्धेयम् । यथोपवृहणेषु–'गुणवान् ' 'तमेवं गुणसम्पन्नम्' इत्यविशेषोवेषु भगवद्गुणेषु 'समस्समविभक्तागः स्निग्धवर्णः' इत्युक्ताना स्निग्धवर्णत्वादीना 'धर्मज्ञ स्सत्यसन्धश्च' इत्युताना सत्यसन्धत्वादीना च गुणाना दिव्यविग्रहद्वारकत्वमद्वारकाव च दृश्यते, तहापीश्वरशरीर भूतचिद्वारकोऽद्वारकश्च गुणान्वयो यथानुतिस्वीकार्य इतिभावः । बहुस्यामिति । बहुनामरूपमाग्भवेयमित्यर्थः ॥ तेजोऽयन्नप्रमुखामिति । प्रमुखशन्देन तत्यान्तरसृष्टिविक्षिता । देवादिविचित्रसंस्थानसस्थित इति च धक्ष्यमाण चिदचिदशीवभागाथै जगदाकारकथन नतु जीवानुप्रवेशपूर्वावस्थाकथन, परमात्मनएव कृत्सजगच्छरीरित्वचे कथं जीवा मनश्शरीरित्वमिति शताऽपनोद्यते चेतनमिति शन्देन चेतनत्व शरीरित्वे प्रयोजकमित्यर्थः । चेतनमित्यनेन 'विज्ञानं चाविज्ञानं ' इत्यत्र विज्ञानशब्दस्य ज्ञातृवाचित्वं दर्शितम् । जीववर्गशन्देन 'विज्ञानम् , जीवेन ' इतिचैकव. चन 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् ' इत्यादिभिरेकाऱ्याजाताविति व्याख्यात भवति 1'अनेन जीवेन' इत्यत्रानेनेति निर्देशस्याभिप्रायविवरण स्वकर्मानुगुणेध्यिति जीवविशिष्टपराममविशेषणेदंश- न्दस्य नीवदारकवैचित्र्यस्य च कर्मवैचिव्याधीनत्वात् जीवकर्तृकप्रवेशव्यावृत्त्यथै स्वेच्छयवेत्युत् म् पारतन्य स्वातन्य च अनुप्रवेशहेतुपम्यमित्यर्थः । एवभूतेषु द्वारद्वारिभावेन व्यवस्थितेषु चिदचिदात्मकेष्वित्यर्थः स्वपर्यन्तेषु देवाद्याकारेषु स. घातेषु तत्तद्देवाधरस्थास्तत्तद्वानिशम्दाश्चाकरोदित्यर्थः । 'नामरूपे व्याकरोत् ' इत्युत्ते नामरूपव्याकरणस्य परमात्मपर्य- न्तत्वस्यास्फुटत्वात्तद्विशदयति एवमिति । पूर्व ल्यबन्तनिर्दिष्टानो क्रियाणा अमविवक्षाराहित्य चानेन प्रदर्यते ॥ एवं रूपसद्वातस्य चिदचिदीश्वरात्मकस्य सङ्घातस्येत्यर्थः । एव स्वरूपसद्धातस्येति पाठेऽयमर्यः स्वरूप च स्वरूप तस्य सद्धातः स्वशब्देन शरीरी ईभर उच्यते । रूपान्देन चिदचिद्वरतुनी शरीरिशरीरसङ्घातस्येत्यर्थः । वस्तुत्वं देवादि वस्तुत्व, जीवनात्मना इत्यत्र जीववैलक्षण्यस्यास्पष्ट वादामशन्दस्यानेकार्थसाधारण्याच, तद्विवृण्वन् स्वपरपक्षसाधारणम न्ययायें तावदाह--अनेनेति । मयेत्यात्मशन्दव्याख्यान अमशन्दस्यासदाचिन्वेसतिहि ब्रह्मात्मकत्व दर्शित भवति । स्वरूपैक्यशङ्का व्युदस्यति ब्रह्मात्मकत्वचेति । इदसर्वमिति निर्दिष्ट घेतनाचेतनवस्तुद्वयमित्यत्र सर्वशब्दस्यासकोचोऽ- भिप्रेत: ' तदनुप्रविश्य, सच्चत्यच्चाभवत् ।' विज्ञानचाविज्ञानं च ' इत्यनन्तरवाक्येन सर्वशन्दस्य स्वतः प्राप्तमस- झुचिताव स्थापितमित्याह-इदसर्वमिति । 'अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि ' इत्यत्र नामरूपव्याकरणस्यानुम वेशपूर्वकन्व गम्यते 'तत्सृष्ट्या तदेयानुप्राविशत्' इत्यनुप्रवेशस्य सष्टिपूर्वकत्व गम्यते तस्मानात्र पौर्वापर्यविवक्षा समा नककत्वमेवा विवक्षितम् । 'तस्य त्वष्टाविदधद्रूपमेति' इति वाक्ये सष्टयनुप्रवेशयारसमानकालीनत्वावगमात् । । - 28 ·२१८ देवादिशब्दस्य जीवयाचित्ववत् परब्रह्मणः सर्वशन्दवाच्यत्वम् [आनन्द...१६ श्रीभाष्यम् प्रविश्य सञ्चत्यद्याभवत्' (तै.आन.६.२) इत्यत्रेदंसर्वमिति निर्दिष्ट चेतनाचेतनवस्तुद्वयं सत्यच्छब्दाभ्यां विज्ञानाविज्ञानशब्दाभ्यां च विभज्य निर्दिश्य चिद्वस्तुन्यपि ब्रह्मणोऽनुप्र- वेशाभिधानात् । अत एवं नामरूपव्याकरणात्सर्वे वाचकारशब्दा अचिजीवविशिष्टपरमा- त्मवाचिन इत्यवगतमिति ।। किंच 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् ' (छां.६.८.७) इति चेतनमिधं प्रपञ्चम् इदं सर्वमिति निर्दिश्य 'तस्यैप आत्मा' (ते.आन.५) इति प्रतिपादितम् । एवं च सर्वचेतनाचेतनप्रति ब्रह्मण आत्मत्वेन सर्व सचेतनं जगत् तस्य शरीरं भवति । तथा च श्रुत्यन्तराणि 'अन्त:- विष्टश्शास्ता जनानासर्वात्मा' (यजुपि.आरण्यके.३.११) 'यापृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरोयं पृथिवी नवेद। यस्य पृथिवी शरीरम् । यत्पृथिवीमन्तरोयमयति । सत आत्माऽ न्तर्याम्यमृतः' (बृ.५.७.३) इति प्रारभ्य 'य आत्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरोऽयमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरम। य आत्मानमन्तरोयमयति ! सत आत्माऽन्तर्याम्यमृत ' (बृ.५.७.२२) 'इत्यादि ' य पृथिवीमन्तरे सञ्चरन् यस्य पृथिवीशरीरम् । योऽपामन्तरे सञ्चरन् यस्यापश्श रीरम् ' (सुवाल.७) इत्यारभ्य 'योऽक्षरमन्तरे सञ्चन्यस्याक्षरं शरीरम् । यमक्षरं न वेद । एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः' (सुवाल.७) इत्यादीनि स चेतनं जगत् तस्य शरीरत्वेन निर्दिश्य तस्यात्मत्वेन परमात्मानमुपदिशन्ति । अतश्चेतनया चिनोऽपि शब्दाश्चतनस्याप्यात्मभूतं चेतनशरीरकं परमात्मानमेवाभिदधति । यथा अचे- 11 तनदेवादिसस्थानपिण्डयाचिनश्शब्दाः तच्छरीरकजीवात्मन एव वाचका चत्वार पञ्च. दशरात्रादेवत्यं गच्छन्ति' इत्यादिपु। देवा भवन्तीत्यर्थः । श्रुतप्रकागिका तस्माद्भाध्येऽप्यनुप्रविश्येति ल्यबन्तनिर्देशोऽनुप्रवेशसृष्टयोपिपिच्य शापनार्य इत्यवगन्तव्यम् सृष्ट्वानुप्राविशदिति- स्थित्यानुप्रवेशो वा । एक नामरूपव्याकरणप्रकारउक्त. ।। तन:किं प्रस्तुतस्येत्यत्राह-अतएवमिति । अतः उदाहृतश्रुतिवाक्यात् एव परमात्मपर्यन्तनामरूपव्याकरणप्रति- पादनात् स्वश-दाना परमात्मपर्यन्त वे मान दर्शितम् । देहवाचिशव्देष्याकृतिन यसञ्चारणेन परमात्मपर्यन्तत्वमुपपादयि ध्यन् शरीरस्वाक्षेपक वाक्य दर्शयति किंचोते। तत किमित्यवाह-एपंचेति । न केवलमात्मश-देन शरीरस्व गम्यम् अपितु शरीरस्य शरीरलक्षणेन सह कण्ठोच चेत्याह-तथाच श्रुत्यन्तराणीति । 'अन्त.प्रविष्टश्शास्ता' इति सर्वा- मशन्दविवरण विशेषणदयेन नृपनभोव्यावृत्ति: भगवतो नियन्तृत्यकथनात्तदेकनियाम्यत्व शरीरलक्षणमुक्त भवति । जग परमामशरीरमस्तु तत कि प्रस्तुतसामानाधिकरण्यस्य शरीरात्ममावोहि भेदरूपतया सामानाधिकरण्यस्य विरोधीत्यत्राह अतधेतनवाचिनइति । अत: चिदचिदात्मकजगत. परमामशरीरत्वात् शरीरभूत चेतनवाचिपदानां तछरीरिपरमाम- पाचिस्व कामतिशकायों शरीरयाचिपदाना शरीरिपर्य ताभिधायित्वदर्शनादित्याह-यथेति । शरीरिपर्यन्त वैदिकप्रयोग दर्शयति पत्यारइति । तत्र देवशन्दस्य शरिपर्यन्तत्वं स्पष्टयति देवा भवन्तीति । देव व गच्छन्तत्युसम् । नतु देवं गम्छन्तीति देवशन्दस्य शरीरमाअपरावे शरीरव गच्छन्तीत्युत् स्यात् ततस देहामेश्यमुक्त स्यात् । अतार गछ. न्सीत्यम्युपगन्तव्यम् अतो भावप्रत्ययान्ताय प्रतिभूतदेवशन्दस्य शरीरिपर्यन्तावशायमित्य । शरीरयाविपदानां शरी 6 ·आनन्द. १-२-६] प्रकारवाचिना प्रकारिपर्यन्तत्वेन सामानाधिकरण्यम् २१९ श्रीभाष्यम् शरीरस्य शरीरिणप्रति प्रकारत्वात् प्रकारयाचिनां च शब्दानां प्रकारिण्येव पर्यवसानात् शरीरवाचिनां शब्दानां शरीरिपर्यवसानं न्याय्यम् । प्रकारोहि नाम इदमित्यमिति प्रतीय- माने वस्तुनि इत्यमिति प्रतीयमानोऽशः तस्य तद्वस्त्वपेक्षत्वेन तत्प्रतीतेस्तदपेक्षावात् 'तस्मि व पर्यवसानं युक्तमिति तस्य प्रतिपादकोऽपि शब्दस्तस्मिन्नेव पर्यवस्यति । अतएवं गौर- श्वोमनुष्यः' इत्यादिप्रकारभूतातिवाचिनश्शब्दाः प्रकारिणिपिण्डे पर्यवस्यन्तः पिण्डस्यापि चेतनशरीरत्वेन तत्प्रकारत्वात् पिण्डशरीरकचेतनस्यापि परमात्मप्रकारत्याच परमात्म- न्येय पर्यवस्यन्तीति सर्वशब्दानां परमात्मैव वाच्य इति परमात्मवाचिशब्देन सामानाधि फरण्यं मुख्यमेव ॥ श्रुतप्रकाशिका रिपर्यन्तरोधकत्वमपि लाक्षणिकमित्यत्राह-शरीरस्येति । शरीरवाचिना प्रकारिपर्यन्तत्वं जातिगुणवाचिपदानामिव आक- त्यधिकरणन्यायसिदमित्यर्थः ।। जातिगुणवाचिना द्रव्यपर्यन्तवाचित्वं कथमित्यपेक्षायामाकृत्यधिकरणन्यायं विवक्षुस्तदर्थ प्रकारप्रकारिणी विविन्य दर्शयति प्रकारोहिनामेति । तद्वाचिशब्दस्य प्रकारिपर्यन्तत्वमुपपादयति तस्येति । तस्य तद्वस्त्वपेशवेन प्रकारस्य प्रकार्य पेक्षस्वरूपस्थितित्वेन । तत्प्रतीतेः प्रकारय यथाऽवस्थितस्वरूपप्रतीते: तदपेक्षत्वात् प्रकारिसेपक्षयात् तस्मिमेव पर्यव- सानं युक्तमिति । प्रकारप्रतीतेः प्रकारिण्येव पर्यवसान युक्तमिति प्रकारवाचिशन्दः प्रकारिणि पर्यवस्यतीत्यर्थः । शन्द- शक्तविशेषणमात्रविषयत्वेऽप्यर्थसामर्याद्विशेष्याशबोधनम् । अतोऽर्थसामर्यसचिवा शन्दशक्तिविशिष्टायाधनसामग्री तच बोधनं मुख्यकोटिनिविष्टं यथा संस्कारसचिवेन्द्रियजन्यमपि प्रत्यमिशानमिन्द्रियप्रसूतत्वात्प्रत्यक्षमेव न स्मृतिभवति । तथाऽत्र मुख्यत्वं अतश्शब्दशक्तिः प्रवृत्तिनिमित्तमात्रे पर्यवस्यति विशेष्यबोधनमर्थसामर्यादिति केचिदाहुः । तदयुक्तम् शन्दशक्तीविशेष्यपर्यन्तत्यामाचे निष्कर्षकशन्देऽप्यर्थसामाद्विशेष्यपर्यन्तबोधनप्रसङ्गात् । रूपग्रहणे नयन शाक्ति: रूपिशा- नमर्यसामर्थ्यजन्यं स्यात् तदभ्युपगमे गन्धशब्दादिग्रहणे सत्ययसामर्थ्यात्पृथिवीगगनादिप्रतिपत्तिश्च स्यात् नच तथाप्रती- तिरस्ति । जात्यादिशन्दशातर्जात्यादिस्वरूपमात्रविषया गवादिशब्दशक्तिद्रव्यपरतन्त्रजात्यादिविषयति निष्कर्षकानिष्कर्षक शब्दविभाग इतिचेत् तर्हि शब्दशक्तेः प्रकारिविषयत्वमभ्युपगतं स्यात् धर्मिपरतन्त्ररूपतावगतेधर्मिप्रतिपत्तिसापेक्षत्वाच्छ. दशक्तस्तत्प्रतिपत्तिहेतुत्वाच ॥ किंच 'वचसा वाच्यमुत्तमम्' नतास्म सर्ववचसा प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती' इत्यादिवचनस्वारस्य च शब्दशक्तरेव विशेष्यपर्यन्तत्व सिध्यति । अतो विशेष्यपर्यन्ता शब्दशत्तिरित्यत्र तात्पर्यम् । एवं न्यायशिक्षाकृता इथं प्रमाणोपपत्तिसिद्ध वात्सर्वशब्दानां परमात्मैव वाच्यइति परमात्मवाचित पदेन वंपदयामानाधिकरण्य मुख्यवृत्तमित्याह- अतएवेति । पर्यवस्यन्तः पूर्वपलं कनिव्यामृतस्य तत्रानुपरम्य तदन्वयिन्यन्यत्र व्यापारः पर्यवसानमिह विवाचतम् नतु व्यापारोपरमः व्यापारोपरमवाचित्वे सत्यपर्यवस्यन्त इति पदच्छेदः । यद्वा पर्ययस्यन्तः पर्यवसातुं प्रवृत्ता इत्यर्थः । परमा रमप्रकारत्वाच्चत्यन्तेन पूर्वोक्तन्यायस्सञ्चारितः । नामरूपव्याकरणमृति: प्रमाणत्वेन पूर्वोदाहृताऽत्राभिप्रेता विशेषणवाचि. वान्दो विशेष्यपर्यन्तोऽस्तु नतु विशेषणवाविशन्दस्य परमविशेष्यवाचिशन्देन सामानाधिकरण्यं दृष्टमितिचेत् , उच्यते यथा नैल्यगुणगतावान्तरजातिवाचिनीलशन्दो 'नैल्यगुणद्वारा तद्विशिष्टे पर्यवसित: उत्पलशन्दैन समानाधिकरणो दृश्यते यया 1 , ·२२० मत्वयायप्रत्ययनिरपेपक्ष,सापेक्षसामानाधिकरण्यव्यवस्था [आनन्द.१.१.६ श्रीभाष्यम् ननु 'खण्डो गौःखण्डरशुक्लः' इति जातिगुणवाचिनामेय पदानां द्रव्यवाचिपदस्सह सामानाधिकरण्यं दृष्टम् द्रव्याणां तु द्रव्यान्तरप्रकारत्वे मत्वर्थीयमत्ययो घरः, यथा- दण्डी कुण्डली' इति नैवम् जातिर्वा गुणो या द्रव्य वा नैतेप्वेकमेव सामानाधिकरण्ये प्रयोजकम् अन्योन्यस्मिन्व्यभिचारात् , यस्य पदार्थस्य कस्यचित्प्रकारतयैव सद्भायः तस्य तदपृथसिद्धिस्थितिमतीतिभिस्तद्वाचिनां शब्दानां स्वाभिधेयविशिष्टद्रव्यवाचित्वाद्धर्मा न्तरविशिष्टतद्व्यवाचिना शब्देन सामानाधिफरण्यं युक्तमेव । यत्र पुनः पृथसिद्धस्य स्वनिष्ठस्यैव द्रव्यस्य कदाचिक्कचिद्व्यान्तरत्यमिप्यते । तत्र मत्वर्थीयप्रत्यय इति निरव- धम् । तदेवं परमात्मनश्शरीरतया तत्प्रफारत्वादचिद्विशिष्टजीवस्यापि जीवविशिष्टनिर्दे- शरूपा अहंत्यमित्यादिशब्दाः परमात्मानमेवाचक्षत इति 'तत्वमसि' (छां.६.८.७) इति सामानाधिकरण्येनोपसंहतम् । एवंच सति परमात्मानंप्रति जीवस्य शरीरतयाऽन्चया- श्रुतप्रकाशिका गवादिशन्दा गोत्यादिजातिवाचिनस्तविशेष्यपिण्डद्वारा तद्विशिष्टचतने पर्यवसिता खण्डादिशब्दसमानाधिकरणा दृश्यन्ते तद्वत् ॥ उक्तं प्रयोजकमतिल्याप्त्या दूषयंश्चादयति नन्विति । परिहरति नैवमिति । प्रयोगदर्शनमविशिष्टमित्यभिप्रायेण द्रव्यवेत्युक्तं सामानाधिकरण्ये मत्वर्थीयप्रत्ययानपेक्षे इतिभावः । हेतुमाह-अन्योन्यस्मिन्निति । व्यभिचारात् माध्यस्य सामानाधिकरण्यस्य जातिवाचिमात्रं गुणवाचिमात्रंचातिल्हुथ वृत्तेरित्यर्थः। जातिर्वा गुणा वा मत्वर्थीयप्रत्ययनिरपेक्ष- सामानाधिकरण्यस्य जातिगुणवाचिशब्दयोरविशेषेण प्रयोगदर्शनादितिचेत् तर्हि शरीरयाचिशब्दानामपि मत्वर्थीयप्रत्ययनि- रपेक्षसामानाधिकरण्येन प्रयोगदर्शनासर्वप्रयोगविषयानुयायियोजक वाच्यमिति भावः । जातिगुणयोरन्यतरत्वंचाच्यास- मित्यर्थः। मन्याप्तं, प्रकारत्वंचातिव्यासं तल्किं प्रयोजकमित्याह-यस्येति । तदपृथक्सिद्धिस्थितिप्रतीतिभिरिति । सिद्धिः सत्ता प्रमाणसम्बन्धयोग्यत्वरूपा । स्थितिः तदनुवृत्तिः अपृथक्शब्दसिद्धयादिसाधारणः प्रतीतिशब्देनापृथकप्रतीते स्वतः प्राप्तत्वं विवक्षितम् । प्रकारतकस्वभाववस्तुवाचिशब्दत्व मत्वर्थीय प्रत्ययनिरपेक्षसामानाधिकरण्ये प्रयोजकमित्यर्थः । निष्कर्षकशन्दान्यत्वेसतीति विशेष्य मत्वर्थीयप्रत्ययसापेक्षसामानाधिकरण्ये हेतुं पक्षे तदभावशापनाय दर्शयति यत्रपुन- रिति । इतिनिरवद्यमिति । मत्वर्थीय प्रत्ययसापेक्षदण्डकुण्डलादिव्यावृत्तं मत्वर्थीयप्रत्यर्यानरपेठसर्वप्रयोगविषयानुयायि प्रयोजक सिद्धमिति नाव्याप्तयादिदोष इत्यर्थः । इति निरवद्यमित्यनेन सहोपलम्भनियमादेः प्रयोजकत्वशङ्कापरिहारादिः प्रथमसूत्रोक्तोऽभिप्रेतः । परिहतचोद्येन शिक्षितेन न्यायेन परमसाध्यसिद्धिमाह-तदेवमिति । तत् चोद्यस्य परिहतत्वात् एवं पूर्व शिक्षितप्रकारेण 'ऐतदात्म्यमिदंसर्वम् ' इति पूर्वमेव वैयधिकरण्येन ब्रह्मात्मकरवं सर्वस्य विहितं तस्य सामा नाधिकरण्येन जीवविशेषे उपसहार: यथा 'सत आत्माऽन्तर्याम्यमृतः । इति जीवविशेष कालस्य ब्रह्मशरीरस्वं वैय धिकरण्येनोपसंहृतं तददित्यर्थः। अनेनोद्देश्योपादेयविमागनिवन्धनचोद्यपरिहारोऽभिप्रेतः स्वपदप्रतिपन्नदोषमाक्तवप्रसङ्गस्य परिहतत्वं दर्शयति ॥ यदा अपुरुषार्थस्य ब्रह्मण्यस्पायहि शरीरसारिरिभाव उत्तः, तथाऽपि तसंसर्गाचप्रसन्न इलाह-एवंस. तीति । बीवशरीरगतधर्मा जीवमिव नीवधर्माः परमात्मानं न स्पृशन्तीत्यर्थः। पूर्व यानि दूषणानि परमते खोपानि तानि - ।

·धानन्द- १.१.६] 'तत्वमसि' इति सामानाधिकरण्यनिगमनम् २२१ . . श्रीमाध्यम् जीवगताधर्माः परमात्मानं न स्पृशन्ति यथा स्वशरीरगता घालत्ययुषत्वस्थविरत्वादयो धर्माः जीयं न स्पृशन्ति । अतः 'तत्वमसि' (छां.६.८.७) इति सामानाधिकरण्येतत्पदं जगत्कारणभूतं सत्यसङ्कल्पं सर्वकल्याणगुणाकरं निरस्तसमस्तहेयगन्धं परमात्मानमाचष्टे त्वमिति च तमेव सशरीरजीयशरीफमाचष्ट इति सामनाधिकरण्यं मुण्यवृत्तम् प्रकरणा विरोधस्सर्वश्रुत्यविरोधो ब्रह्मणि निरवद्ये कल्याणकताने अविधादिदोपगन्धाभावश्चा अतो जीवसामानाधिकरण्यमपि विशेपणभूताजीवादन्यत्वमेयापादयतीति विज्ञानमयाजीया- दन्य एवानन्दमयःपरमात्मा ॥ यदुक्कम् ' तस्यैष एव शारीर आत्मा' (ते.आन.५) इत्या- नन्दमयस्य शारीरत्वश्रवणाजीवादन्यत्वं न सम्भवतीति तदयुक्तम् । अस्मिन्प्रकरणे स- चत्र 'तस्यैप एव शारीर आत्मा यापूर्वस्य ' (ते.आ.५) इति परमात्मन एव शारीरात्मत्वा मिधानात् । कथं 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्सम्भूतः' (ते.आन.१) इत्याकाशादिस्- ज्यवर्गस्य परमकारणत्वेन प्रशातजीवव्यतिरेफस्य परस्य ब्रह्मण आत्मत्वेन व्यपदेशात्तव्य. तिरिकाकाशादीनामन्नमयपर्यन्तानां तच्छरीरत्वमवगम्यते 'यस्य पृथिवीशरीरं यस्या- पश्शरीरं यस्य तेजश्शरीरं यस्याकाशशरीरं यसयक्षरंशरीरं यस्य मृत्युइशरी. रम् । एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः (सुवाल.) इति सुबालश्रुत्या सर्वतत्वानां परमात्मशरीरत्वं स्पष्टमभिधीयते । अतः 'तस्माद्वा एत श्रुतप्रकाशिका स्वपक्षेनायान्तीत्याह-अतइत्यादिना । अतः सामानाधिकरण्यस्य शरीरशरीरिभावनिबन्धनत्योपपादानात् अमेहेत: प्रकरणाविरोधादीनामपि साधारणः पदद्वयावगतविशेषणापरित्यागेन विशेष्यत्यासामानाधिकरप्यस्य मुख्य वसिद्धिः प्रक- रणाविरोधइति । तदेक्षत' 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् ' ' अनुप्रविश्य नामरूपे व्याफरयाणि ' इत्यादिवाया. विरोध इत्यर्थः सर्वश्नुत्यविरोघ इति भेदभुतिघटक्श्रुत्यविरोघ उक्तः । अविद्या ददोगधा यात्म तरि- दाविरोधामावउक्तः । पूर्वोक्तजीवगतधर्मास्पर्शस्य फ्लमविद्याद्यभावइति नौनस्त्यम , पूर्वपक्षिणा जीवानतिरेक साधक सयोक्तस्य जीवसामानाधिकरण्यस्य राधान्तानुगुणत्वमाह-अतइति । अतः तत्त्वंपदयोः प्रतिसावाया जाय. स्वास्वंशन्दावगतधर्माणां ब्रह्मणि साक्षादन्वयविरोधेन जीवद्वाराऽन्वयात् द्वारभूतजीवावारिणो ब्रह्मणो वैरक्षण्यसाधक सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । उक्तमर्थ परमप्रकृतेन सङ्गमयति इतिविज्ञानमयादिति । इतिशन्दो हतो पूर्वपक्षे जीवानः तिरेकसाधकतयोक्तस्य जीवसामानाधिकरण्यस्य भेदावहत्यादेतदधिकरणसाध्यमानन्दमयस्य जीवादन्यत्वं मुस्थमित्यर्थः ॥ अथ शारीरत्वश्रवण पूर्वपक्षहेतुमनुवदति यदुक्तमिति । परिहरति तदयुक्तमिति । ननु प्राणमयपर्यायस्वशारी- रारमशन्दो मनोमयपर: मनोमयपर्यायस्थस्तु विज्ञानमयपरः तत्तदन्तरसद्भावज्ञापनार्थत्वाच्छारीरामशब्दस्य अतस्सर्वत्र शारीरात्मत्व परमात्मनएवेति कथमवगतमिति पृच्छति कथमिति । प्रतिवक्ति तस्माद्वा इत्यादिना। अन्नमये शारी- रात्मत्वकण्ठोत्यमावान्प्राणमये 'तस्यैष एव शारीरआत्मा यःपूर्वस्य ' इत्युक्तत्वाच तस्य वाक्यस्यार्थ विवक्षुस्तत्सद्ध- टनायाह-तस्माद्वाइति । आकाशादिसष्टेः पनादि जीवस्य करणक्लेबरसष्टिः अतस्ततःपूर्व जीवस्य सष्टयक्षमत्वादाका- शादिस्रष्टुत्वं जीववलक्षण्यसाधकम् । तस्य जीवविलक्षणस्यात्मशन्देनाभिधानादात्मशब्दस्य पुत्रादिवत्सप्रतियोगिकत्वादन मयादीनां परमात्मशरीरत्वमर्थादवगतमिन्यर्थः । शरीरत्वं कप्ठोकचेत्याह-यस्य पृथिवीति । अतइति । अत्यन्तरेषु ·'तस्यैष एव शारीर आत्मा' इति अन्त्यवाक्यस्य पूर्वविलक्षणोऽयः [आनन्द- १-१-६ - . श्रीमाष्यम् स्मादात्मनः (ते.यान.१) इत्यत्रैवान्नमयस्य परमात्मैय शारीरआत्मेत्यवगतः । प्राणमयंप्रक त्याह-तस्यैप एव शारीर आत्मा य पूर्वस्य ' (ते.आन.५) इति पूर्वस्थानमयस्य यश्शरीर आत्मा श्रुत्यन्तरसिद्धः परमकारणभूतःपरमात्मा सएच तस्य प्राणमयस्यापि शारीरआत्मे- त्यर्थः । एवं मनोमयविज्ञानमययोर्द्रष्टव्यम् । आनन्दमयेतु ।' एपएय' (ते.आए.५) इति निर्देशस्तस्यानन्यात्मत्वं दर्शयितुम् । तत्कथम् ? विज्ञानमयस्यापि पूर्वोक्तया नीत्या पर- मात्मैव शारीर आत्मेत्यवगतः। एवंसति विज्ञानमयस्य यश्शारीर आत्मा सपवानन्दमय- स्यापि शारीरआत्मेत्युक्ते आनन्दमयस्य अभ्यासावगतपरमात्मभावस्य परमात्मनस्स्वय- मेवात्मेत्यवगम्यते । एवं च स्वव्यतिरिक्तं चेतनाचेतनवस्तुजातं स्वशरीरमिति स एव श्रुतप्रकाशिका शरीरत्वस्य कण्ठोक्तत्वात् 'तस्माद्वा' इत्यादिवाक्ये आत्मशन्दनिर्देशादन्नमयादीना शरीरत्वस्यार्थसिद्धत्वाच । परमात्म- वान्नमयस्यात्मेत्यवगतइत्यर्थः एवमात्मशब्दनिर्दिष्टःपरमात्मैवान्नमयस्यात्मेति यःपूर्वस्य ' इत्युत्तरत्र अनुवादस्य पुरोवा- दनिर्वाहः कृत:उपादित्सितस्य 'तस्यैष एव' इति वाक्यस्य प्राणमयपरत्वज्ञापनायाह-प्राणमयं प्रकृत्येति । तव्या- म्वष्टे पूर्वस्येति । यइति प्रसिद्धवनिर्देशः श्रुत्यन्तरसिद्धमेत प्रकरणसिद्ध 'घ ज्ञापयतीत्यभिप्रायेण श्रुत्यन्तरसिद्धः परमका- रणभूतइति विशेषणद्वयमुक्तम् । उक्तमथै मनोमयादावतिदिशति एवमिति । आनन्दमयस्य परमा-मत्वमयुक्तम् । तस्या मान्तरमवणादित्यत्राह-आनन्दमयेत्विति । अनन्यात्मत्व दर्शयितु 'पतिविश्वस्यात्मेश्वरम् । 'नतस्येशे कश्चन' नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादिवदय निर्देश इत्यर्थः ।। अत्रोपपत्तिजज्ञासया पृच्छति तत्कथामिति । अनन्यामत्वप्रदर्शनार्थत्व कथमित्यर्थः परिहरति विज्ञानमयस्या- पीति । आनन्दमयप्रति अयमाणे 'य पूर्वस्य ' इति वाक्ये पूर्वशब्दविधरणार्थ विज्ञानमयस्येश्युक्तम् विज्ञानमयशारीरा मनः परमात्मत्वेसिद्ध द्यानन्दमयशारीरात्मनः परमात्मत्वसिद्धिरिति शङ्का-युदासाय विज्ञानमयस्यापीत्युक्तम् । पूर्वोक्तया प्राणमयादायुक्तया । ततः किमित्यवाह~ एवंसतीति । अभ्यासावगतपरमात्मभावस्येति । 'आनन्दं ब्रह्मणो वि. द्वान्' इति पूर्वमन्यस्तस्यानन्दस्य ब्रह्मसबन्धिनिर्देशाद्ब्रह्मणश्च 'आनन्दो ब्रह्म' इत्यानन्दशब्दवाच्यत्वात् 'आनन्दो प्रोति व्यजानात्' इत्यानन्दशब्दवाच्यस्थाने 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कम्य ' इत्यानन्दमयशन्दनिर्देशेना- मन्दानन्दमयशब्दयोः पर्यायत्वाचानन्दमयस्य परमात्मभावोऽवगतइत्यभिप्रायः अभ्यासावगतपरमात्ममावस्व पुच्छब्रह्म- वादनिरामयुक्तीनामुपलक्षणतयोक्तम् 'ब्रह्मपुच्छंप्रतिष्टा' इति पुच्छब्रह्मप्राधान्येन निर्दिष्टचेत् 'सोऽकामयत' इत्य- नन्तरवाक्येऽपि तच्छन्देन पुन्छब्रह्मपरामर्शनीय तदयुक्त सइति पुटिङ्गनिर्देशात् 'आत्मन आकाशस्सम्भूतः' इत्या स्मशन्दाभिप्राय: 'पुलिङ्गनिर्देश इतिचेन्न व्यवहिताव्यवहितस्यानन्दमयस्यैव परामर्शनीय वात् 'तस्यैप एव शारीर आत्मा' इत्यनन्तरपूर्वोस्यात्मनः पुष्टिननिर्देशेन परामर्श इतिचेन्न तस्यान्नमयादिसर्वपर्यायसाधारणत्वेन एतत्पर्याय(स्य) प्रधानमतिपाद्यत्वामावात् । अतःप्रधानप्रतिपाद्याव्यवहितानन्दमयएव सइति परामृश्यते । अतःकारणभूतस्सएवपरमामेति एव विशानमयस्य जीवस्यान्तरात्मतया व्यपदेशादभ्यासावंगतपरमात्मभावात्तदन्तरत्येनामशन्दव्याख्यानपर्यवसा नभूमिवादात्मान्दवान्यस्यादावेव जगत्कारणायेनोपवादनन्तरकारणवाक्ये 'सोऽकामयत' इति पुलिननिर्देशात्पु- छतया निर्दिष्टमणोऽप्यानन्दमयानतिरिकत्वादश्यमा सूत्रस्यहेतामयानन्दमयः परमात्मेत्यवगत रस च परमारमन ·आनन्द १.१.६] आनन्त्यविरोधाभावेन नीवब्रह्मभेदः २२ , श्रीभाष्यम् निरुपाधिकदशारीर आत्मा । अतएवेदं परं ब्रह्माधिकृत्य प्रवृत्तं शास्त्रं शरीरकमित्यमियुक्तै- रमिधीयते । अतो विधानमयाजीवादन्य एव परमात्मा आनन्दमय ॥ श्रुतप्रकाशिका आत्मान्तरवार 'आत्मेश्वरम् । 'नतस्येशे कश्चन 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इत्येवमादिश्रुतिविरुद्धमुपपत्तिविरुद्ध च आकाशादिसूज्यवर्गपरमकारणत्वादिना शारीरा मनः परमामत्वमवगतम् । एवमानन्दमयस्य शारीरामनश्च परमाम- वेसति परमा भद्वित्वासम्मवात्परमात्मन आत्माऽन्तरवत्व-याघाताच, 'तस्यैप एव शारीर आत्मा' इन्युक्ति: 'आत्मे श्वरम् ' इत्यादिवत्तस्यानन्याम वज्ञापनार्थेत्यर्थसामदिवगम्यत इत्यर्थः । शारीरामत्व परमात्मन एव मुख्यमित्याह- एक्चेति । निरुपाधिकइति । कचित्कदाचिकिच्चि प्रतिकर्मानुगुणहि कश्चिदारमा भवति, अयतु सर्वेषां सर्वदा सर्वत्रा- मकर्मवश्य. स्वत आ मेति निरुपाधिक इतिभावः । तदेवोपपादयति अतएवेति । अभियुक्तैः, भगवद्वोधायनादिमिः 'सहितमेतच्छरीिरकम्' इतिहि वृत्तिकारवचः। सूनार्थमुपसहरति अतइति ॥ गूढार्थसंड्रह. अतो विज्ञानमयाजीवादन्यएव परमात्मा आनन्दमयइति । यद्यपि ब्रह्मविद्याऽऽभरणे-शङ्करभाष्यासद्धान्त स्सम्यक्प्रतिष्ठापितः अथापि निर्विशेषस्याप्रामाणिक्तायाः जिज्ञासाऽधिकरण एव निरूपणेन जीवभिन्नपरमात्मनिरूपणपर मेवेद प्रकरणम्। 'उपक्रमेचानन्त्यप्रतिपादितम्' इत्यत्र नविवादः। देशकाल्परिछेदेशून्यत्वस्य देशकालव्यापितत्वरूपताया- रसर्वसम्मततया वस्तुपरिच्छेदेशून्यत्वमपि वस्तुव्यापितत्वरूपमेव ' अनेन सर्वगतावमायामशब्दादिभ्यः' (३.२.३८) इति सूत्रे आयामशब्दस्य व्याप्तिवाचित्व पररप्यभ्युपगतम् । तथोदाइतनुतिषु आकाशस्य स्वसमानसत्ताकसम्बन्धेनैव च्याप्तिसिद्धयति । 'व्याप्यव्यापक्तामिथ्या' इति वदता परेषामते निविधपरिच्छेदशू यत्व नघटते । 'तथाऽन्यप्रतिष धात् ' इति पूर्वस्त्रे तयेत्यस्य वैयन्यिथाऽनुपपत्या 'परत्वैनवान्यस्य प्रतिषेध.' इति जिज्ञासाऽधिकरण एवादी निरू पितम् । (जि.अ.५स) 'ना-त गुणानाम् । इति (श) सहस्रनामभाष्योपात्त.वि.पु वचनानुसारेण गुणैरानन्त्यच नकथचि.' दपि निर्षियेषे सभवतीति पूर्वमेव निरूपितम् । 'घटस्य स्वरूपम् ' इत्यादौ स्वरूपशब्दसमभिध्याहारे अभेदप्रतिपत्यङ्गी' कारेऽपि 'आनन्द ब्रह्मण' इति द्विरम्यस्तवाक्ये अभ्यासरूपतात्पर्यलिङ्गेन 'दान्दविशेषात् ' (प्र.सू.३७) इति सूत्रोक्त न्यायेन ब्रह्मण: आनन्दस्य च भेद एव विवक्षित इत्यास्थेयम् । श्रुतौ 'आनन्दमय' शन्दनिर्देशनापि अत्र भेदविषक्षा निर्णीयते । यद्वाचाऽनम्युदितम् ' इति तलवकार तौ 'अभि' इत्यनेन वाचा कास्न्येन प्राप्तेरेव निषेधेन ब्रह्मानन्दक- देशे प्रवृत्तिसत्वेऽपि ब्रह्मानन्दे कास्नयन प्रवृत्त्यभावतापर्येण निवर्तन्त इत्युक्तिः ॥ ब्रह्मसम्बन्ध्यानन्दबहिर्भूतविषयाभावेन वाक् सामान्यस्यापि निवृत्तिसिद्धान्तेऽपि युक्तैव । तर 'तस्यैष एव शारीर आत्मा' इत्यत्रामन्यन्दस्य स्वरूपपरतायाः लोके प्रसिदत्वेन सिद्धान्ते उपपत्तिः एवमुपपत्ता- यपि तत्र तत्परित्यज्य ब्रह्मविद्याऽऽभरणे 'आनन्दमय' शब्दार्थविवरणपरे ‘आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् । इति वाक्ये पष्ठ्याः अभेदोतिरतीव विचित्रा । विज्ञानमय 'शब्दनिर्देशापूर्व मनोमयपर्याये 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् । इत्युक्त्या 'विशानमय' इत्यत्र मयडर्थस्य 'आनन्दमय ' इत्यत्र मयडर्यस्य च पैलक्षण्य सूचितम् । आनन्दवछयन्ते अस्यैव वाक्यस्य पुनरुपादानेनाम्यासेन अयमेवार्थों इढीकृतः । कठवलयाम् 'मुदितु सारथिं विद्धि । 'विज्ञान हारपियंस्तु, . , . आनन्दमयवाक्यान- - .

·२२४ प्रावियाऽऽभरणपालोचनम् [आनन्द १.१-६ , गूढार्थसङ्ग्रहः इत्युक्त्या 'बुद्धि' 'विशान' शन्दयोः एकार्थका काममास्ताम् । बुद्धिशन्दस्य गानार्थकत्व कोशेष्वेव प्रसिद्धम् । 'विज्ञा- नमानन्दं ब्रह्म' इत्यादयः वैदिकाःप्रयोगाः विशब्दापरित्यागेन प्रयुक्ताः ज्ञानार्थकत्वमुत्तम्मयन्ति । विज्ञानमयपर्याये 'विशानं यचंतनुते' इत्युक्त्या शानस्वरूपत्वमपि जीवस्य प्रदर्शितम् । 'आनन्दाद्धयेव खलु' इति यायानन्तरं वरु गोपसम्पत्यकथनेन अत्रानन्दमयादन्यस्याकयनेन च शब्दद्वयार्थः एकएवेति प्रतीयते । ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इत्यत्र प्राप्तिमुक्त्वा 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्सरभूतः' इति सृष्टिमुपक्रम्य अनन्तरं 'यतोषा इमानि ' 'यःप्रयन्त्यमि संविशन्ति' 'आनन्दाद्येव खल्विमानि''आनन्दं प्रयन्ति' इत्यत्र कारणस्य प्राप्यत्वकथनेन राजकुमारनयसूचनेन अभ्यासरूपतात्पर्यलिलेन प्राप्तिदृढीकृता ' आप्ट' धातोः भवत्यर्थकत्वं नक्कापि प्रसिद्धम् J.भू'घातोः प्राप्तयर्यकत्वं वैया करणैरेवाङ्गीकृतम् । 'परात्पर पुरुषमुपति दिव्यम्' इति पूर्व प्रस्तुताप्राप्तिरेव 'ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवति' इत्यत्र भवतिनोच्यत इत्युक्तौ न कोऽपि विरोधः । श्रुतिश्चय परेषा नानुकूलेति जिज्ञासाऽधिकरणे भावप्रकाशे व निरूपितम् ।। 'असतोमा सद्गमय तमसोमा ज्योतिर्गमय मृत्योर्माऽमृतं गमयति । सयदाह असतोमा सद्गमयेति मृत्युवाऽसत् सदमृतं मृत्योर्मामृत गमय अमृत माकुर्वित्येवैतदाह-तमसोमा ज्योतिर्गमयति मृत्युर्वे तमः ज्योतिरमृतम् मृत्योर्माऽमृतं गमय अमृतं माकुर्वित्येवैतदाह-मृत्योर्माऽमृतगमयेति नात्र तिरोहितमियास्ति' (वृ.३.३.२८) इति वाक्य मृत्योर्माऽ मृतं गमयेति नात्र तिरोहितम् ' इत्यन्ते उत्त्या 'अमृत माकुरु' इत्ययेऽपि अमृतगमन वर्तत एवेति निर्धारित मवति । अमृतशब्दः मुक्त्यर्थकः मुक्तार्थकश्च मा मुक्तकुरु इत्येतदर्थे मुक्तिगमनमप्यनिरोहितमेवेत्यर्थ एव विवक्षितः एतत्तात्पर्य जैव 'मृत्योर्माऽमृतं गमयेति' नात्र तिरोहितमिवास्ति इत्यन्त उक्त्या प्राप्तिर्वर्तत एवेति निष्कर्षसम्भवत्येव । अतः ब्रह्म विदामोतिपरम्' इत्यत्रोक्तायाः प्राप्तेरम्यासेन दृढीकरणेन सविशेषपरमेवेद प्रकरणम् । ब्रह्मशब्दादिस्सविशेषपरऐवीत पूर्वमेव साषितम् । 'तदेषाऽम्युक्ता' इति तदनन्तरवाक्येन पूर्यवाक्यार्थस्य पादचमुष्टयात्मकमचा विशदकिरणस्य परे. पामपि सम्मतत्वेन 'सत्यंशानम्' इत्यादियाक्यचतुष्टयस्यापि वाक्यार्थबोध एव विवक्षित इति निश्चयेन एकवाक्यतया पास्यार्थबोधस्य विवक्षितत्वे ' इत्यत्र विरामेण साहित्यार्थकत्व नाभिप्रेत, किंतु युगपदित्यर्थकत्वमेवेत्युक्तिरनुपादेयैव 'तदेषाभ्युत्ता' इति वाक्यमेव परसम्मतनिर्विशेष विघटयति । 'सोऽश्नुते सर्वान्कामान्' इत्यर्थः विनिमयपर्याये शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वान्कामान्समश्नुते' इत्यत्र 'अस्माल्लोकाप्रेत्य एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कम्य इमान्लोका- कामानी कामरूपप्यनुसञ्चरन् एतत्सामगायनास्ते' इत्यत्र च विशदीकरणेन अत्र निर्विशेष न विवक्ष्यत इति सूत्रकृतैय 'मान्त्रवर्णिकमेव च गीयत' इत्यत्र 'गीयत' इत्यनेनैव निर्धारयिष्यते । अन्यत्सर्व प्रागेव पर्यालोचितम् ।। ब्रह्मविद्याऽऽभरणे पश्वालम्बमानावयवस्य प्रथमपर्याये पुच्छत्वोक्त्या चरमपर्यायेऽपि पुच्छत्व तादृशमेवाङ्गीकरणीय नत्वाधारत्वरूपम् । उपक्रमप्रभृतिषु चतुर्पु पर्यायेषु रूपणमङ्गीकृत्य पञ्चमपर्याये रूपणानीकारस्यानुचितावात् । प्रिय- शित्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयोहि भेद' इति सूत्रेणापि सूत्रकारः प्रकरणस्य सविशेषविषयत्वमेव नतु निर्विशेषविषयत्वमिति बोधयति । तत्रादिपदेन 'ब्रह्मपुच्छंप्रतिष्ठा' इति वाक्यार्थस्यापि प्रतिपादनेन परसम्मतार्थस्य सूत्रकृदनभिमततं स्फुट प्रतीयते। सूत्रस्य कृत्वाचिन्तापरत्वोक्तिरभिनिवेशमलेव । एव च सूत्रद्वयेन सूत्रकार चितसविशेषपरत्वमेव प्रकरणस्य युक्तम् । पुच्छशन्दस्य परसम्मतार्थकत्वमनुचित प्रायपाठानुसारेण रूपणमात्रस्येव न्याय्यत्वात् इति सूत्रकाराशयस्य तत्रैव ग्यक्तीकरणात् । रूपणस्थले सदृशामेदएव विवक्षितइति जैमिनिकुमारिलसिद्धान्तः भावप्रकाशे तृतीयसम्पुट एव निरूपितः। । नन्वयापि विज्ञानमयाजीवादन्यः परमात्मेति न घटत इति यद्यपि चन्द्रिकादो आनन्दतीर्थानुयायिमिः ध्यास. . . 'सह' - .

·आनन्द १.१६] नवीनोके ब्रदाविद्याऽऽमरणोरेश्च पालोचनम् २२५ गूढार्थसंमहः तीर्यादिमिरुतम् । अथापि सिद्धान्ते स्थूलारुन्धतीन्यायेन तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशसम्भूतः' इत्यत्रोतमामत्य आनन्दमये प्रदर्शितम् इत्यङ्गीकारेण 'विशान देयास्सर्वे ' इत्यत्रोत्सार्थस्य जीवेऽसमवेऽपि नानुपपत्तिः ।। एतेन पञ्चनु पर्यायेषु ब्रह्मशब्दाभ्यास: 'येऽनब्रह्म' इत्यादिरूपादम्यासातैत्तिरीयके 'आनन्दमय' इत्याधेश्शन्दै वाच्यो हरिरवयम् । उपलक्षणत्व शब्दानामानन्दमयपूर्विणाम् । सूनस्यात्याक्षरत्वेन सर्वशासाविनिर्णय ' (आती.अनु- व्याख्यान) इत्याद्युतिरीप नगाधिका । स्थूलारुन्धतीन्यायेन प्रथमतोऽन्नमयादीनां ब्रह्मत्वमभिधाय विज्ञानमयादन्यन्ये नानन्दमयस्याभिधाने स्थूल नक्षत्रसमीपवर्त्यरुन्धतीनक्षत्रनिर्णययत् विज्ञानमयस्याप्यात्मन: आनन्दमयस्य प्रदर्शनस्यैव युक्त्वात् । विज्ञनामयादन्यावस्यानन्दमयेऽभिधानेन विज्ञानमयस्य ब्रह्मत्यासिद्धः । आनन्दमयादनन्तर अन्यस्यात्मनो कथनेन आनन्दमयएव उपक्रमोत्तात्मत्वपरिसमाप्तर्निश्चयात् ॥ एवमुत्तरानुवाके अनप्राणमनोविज्ञानवाक्यानन्तर 'तद्विज्ञाय पुनरेव वरुण पितरमुपससार' इति वरुणोपसम्पत्तिवत् 'आनन्दो ब्रोति व्यजानात् । इत्यनन्तर पुनरुपसम्पत्तेरकथनेन आनन्दस्य ब्रह्मत्वात् स्थानप्रमाणेनाभेदात् मानन्द- मयस्यैव ब्रह्मत्वानिश्चयात् । अन्नादीना मुशानन्येन ब्रह्मत्वबोधनसम्भवात् स्थूलारुन्धतीन्यायेनोक्ताना द्वारत्वज्ञानस वेन पुनरुपसम्पत्तिसम्मपत्सेर । आत्मन् शब्दार्थबोधनायानमयानादीना उक्तिः, तत्र शरीराद्यन्ततित्व प्राणादीना वेषा चिद्जायत इति आन्तरपदार्थस्य द्वारत्वोक्तियुतैव । 'यथा सोम्य मधुमधुकृतोनिस्तिष्ठान्ति' इत्यादेरनन्तर 'भूयएवमया भग- वान्विज्ञापयतु ' इत्याद्युक्तिस्तु (छा) 'ऐतदा म्यीमदम् ' इत्यादिप्रतिपर्यायमनुवृत्या अनेकदृष्टान्तै: उतार्थदृढीकरणतात्प येणोपपद्यते इति न तनाब्रह्मवशङ्का अन्यत्वस्यायुक्त्वात् । तत्र 'ऐतदात्म्यमिदसर्वम्' 'तत्त्वमसि' इति वाक्यस्यैव नवकृत्वो ऽभ्यासः। यत्रनु ब्रह्मशब्दाभ्याससत्वेऽपि अनप्राणादीना भिन्नतया अन्यत्वोक्तिबाधक्सत्वेनच अम्यासो नघटते इत्यन्यत्व. मनमयादेरग्रहावरोधकमेव । एर पुनरूपसपत्तिश्च । अत्रतु अन्यत्व स्पष्टमेवोक्रमिति पञ्चाना ब्रह्मत्व नवियश्चितम् । सूत्रे अभ्यासशब्दोचायास. धर्मधर्मिणोरभयारानन्दमयोरिति पूर्वमेवो(१९१.पु)तम् । तेनानन्दमयस्यैव ब्रह्मत्व सिद्धयति ॥ परमते 'आनन्दमयोऽभ्यासात्' इत्यत्रानन्दमयपद 'ब्रह्मपुच्छप्रतिष्ठा' इतिवाक्य लक्षयति प्राधान्येन ब्रह्मप्रतिपा. दमिति साध्याध्याहारः इदच साध्य 'अभ्यासादिति' हेतुबलादेव लग्यते तात्पर्यलिङ्गान्तर्गतस्याम्यासस्य प्राधान्यसाधनएव स्वारस्यात् । आनन्दम्यस्य ब्रहात्वसाघनपरतया सूत्रव्याख्यानेचाम्यासादितिहेतो. स्वारस्य न लभ्यते जैवानन्दविलक्षण खस्यापि ब्रहालिङ्गत्वेन तलिङ्गादित्येव निर्देशे तत्सग्रहोपपत्तेः तदभ्यासपर्यन्तधावनस्य निष्पलत्वात् । प्राधान्यरूपेच साध्ये आनन्दमयस्यानन्वयात् तेन पदेन 'ब्रह्मपुछप्रतिष्ठा' इति वाक्यरक्षणाया नकाचिदनुपपत्ति.' इति । 'आनन्दमयः न निगमन श्लोक्प्रतिपाद्यः इति साध्याध्याहारेण सूत्रयोजना तत्रचाम्यसादित्यनेन निगमनश्लोके ब्रह्मपदाम्यासात्तत्रैव स इत्येनभिनिपदेनानन्दमयस्य ब्रह्मपदार्थगोचरसदसत्याधीनसदसत्त्वाश्रयतया अभ्यासाच्च नैकमुपक्रमस्थपुच्छपदमनुसृत्याने. कवाधनेन निगमन श्लोकस्यानन्दमयविषयत्व कल्पनीयमिति च ब्रह्मविद्याभरणे यद्यप्युचम् ;तथाऽपि नायमर्थः श्रुतौ विव चितः।अयमशः निरतिशयदशाशिरस्कृतयाऽम्यस्यमानः आनन्द इति मगवदुक्त्या घानन्दबोधवाक्याना धर्मानन्दबो. घकवाक्याना कार्यकत्वस्य प्रतिपादनेन च परोक्तार्यस्य श्रुत्यनभिप्रेत व भगवतेव प्रदर्शितम् । लिङ्गादित्युत्तौ एकएव हेतुर्मवेत् 'ता पर्यविशेषसूचनायाम्यासादित्युक्त मिति निरतिशयदशारीरस्कः अभ्यस्यमान आनन्दः' इत्यनेनैव बोधितम् । पिंच 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्' इत्यम्यासस्य विवाधितत्वेन तत्र षष्ट्याः परोत्प्रेक्षितरीत्या अभेदार्थकत्व न संभवतीति बोधनायापि अभ्यासादित्युतिः। पुच्छपदस्मभिव्याहतप्रझशन्दपैलक्षण्यमप्यत्र विवक्षितम् । पुच्छशन्दा 29 ·२२६ (म.पि.,न्या.र.म) उच गृत्तिकारमतदूषणपरिहारः, नयीनमतानुवादश्च [आनन्द १-१.६ गूढार्थसंग्रह । अनेके अभ्यसाः, तत्रच पूर्वपुच्छपदाधाररक्षणार्थक यमत्र पुछपदस्य परेरच्या सिद्धान्त आनन्दशन्दस्य एकार्थका मेव निविशेषस्या विवक्षा नास्तीति सूचनायाऽप्यन्यादित्युचम् । पाटयाम्यासेनापि 'शब्दविशेषात् । इतिश्बो- तदिशा सविशेषपरराव बोध्यते । अगाटानसगोचरान-दपत्य ' यता याची निवर्तन्त इत्यभ्यस्तयाक्ये विवक्षितम् । तेन राविशेषस्ययात्र प्रतिपाद्यता बोधिता मयति । 'अन्यायात्' इत्यत्र एवमधस्य वियचितायादेव आनन्दमयस्य सविशे- पस्य परमात्मा सिस्यति । प्रत्यर्थस्यैवाम्यायेन आनन्दमयस्य परमा म य न संभातीति परोचशद्वाऽपि निरव काशा । धर्मयानन्दवोधस्याग्यासस्यैव र वियशितावेन सदाने मानाभावात् । धमिण भानन्दायेन तद्धर्मस्थान- न्दावोधनाय प्रथम सदार्मिणः आनन्दन्योक्तिः। श्रुतिलिमादिसूत्रोच प्रक्रिया भिना, उपप्रमोपसंहारादिता पलिङ्गप्रक्रि- याचान्या । 'आनन्द ब्राणी विद्वान् ' इत्यम्यासस्व विवक्षित पन पुरछपदाम्यासोऽपि 'प्रियशिरत्स्याद्यप्राप्तिरूपचया- पचयोहि भेदे ' इति सूत्रोक दिशा विशेषस्यानन्दमयस्यैय ता पर्यविषयल्य यातयति । तम रूपणमानताया सरप्यशी- कर्तव्यत्वात् । धर्मघम्यानन्दाभ्यासस्य आनन्दमयस्यपरमात्मसाधकायमुत्तम्भवति पुच्छपदाम्यासोऽपि । तत्र 'प्रहावि. दानोति परम्' इति वल्ल्युपक्रम. । 'आनन्द बहाणा विद्वान्' इति यल्ल्युपरहार. अभ्यासश्च । उपराहारपाक्यसना- भ्यासेन उपक्रमे सविशेषत्रावियाचितमिति निर्धारित भयति । एतेन 'सत्यशानमनन्तम्' इत्यत्र गुणानन्त्यमय विव. क्षितमिति च निर्धारितम् । एप तात्पर्य सूचनायैवान्यासादिति हेतु प्रयुक्तः, अनेन हेतुना आनन्दमयस्य परमात्मस्व निर्धा रित भवति । माण्डूक्योपनिषदि 'सुषुप्तिस्थानएकीभूतः प्रशानधनएष ह्यानन्दमयोगानन्दमुक् चेतोमुसः प्राशस्तृतीय पादःएप सर्वेश्वरः एए सर्वशः एषोन्तर्यामी एषयोनिस्सर्वस्य प्रभवाप्ययौहि भूताना ' (मा.का.२.स.५.६) इत्यत्र प्रशानधनस्यैव आनन्दमयत्वाभिधानेन सुषुप्तो परमात्मनि जीवाना शयनस्य श्रुत्यन्तरे प्रतिपादनेन आनन्दमयो न जीव. किंतु परमा- मेवे युक्तिरेय युक्ता । आनन्दमयस्य सर्वान्तरत्वोपपादनार्थमेवैतत्प्रकरणमवृत्या माण्डूक्योक्तान्तर्यामि वैकार्यम् । एतेन 'असन्नवसभवति । इत्यादावपि आनन्दमयस्यैव ब्रा पनिश्चयेन ब्रासदसत्वज्ञानाधीनान्दमयसदसस्वविषयकाय परोक्त निरवकाशम् । घटमय' इत्याद्ययोगेन 'आनन्दमय' इत्यत्र विकारार्थे मयट् न सभवतीत्युत्तरत्र रफुटीभविष्यति । माण्डूक्ये सर्वगत्व यदुक्त ब्रह्मणा विपश्चिता' इत्युपक्रमे विपश्चिच्छन्द विवक्षितमानन्दमये समिति नेतरोऽनु पपत्ते. ' इत्यत्र भाष्ये वश्यते । आनन्दमयस्य माण्डूक्ये 'एपयोनिस्सर्वस्य प्रभवाप्ययोहि भूतानाम्' इति सर्वकारणत्यो सया • यदिदकिंच' इत्युत्तरन आनन्दमयस्यापि सुज्यत्वमुच्यत' इति न्यायरक्षामण्युक्तिराप न घटते । अत्र माण्डूक्य वाक्ये प्रतिपने आनन्दमये प्राशे सुषुप्ती जीवाना शयनस्य अत्यन्तरतस्सिया 'सुषुप्तयुत्क्रान्त्यो देन ' 'सदभावोना- ओषु तच्छुतेरा मनि च ' इति सूत्रद्वयानुसारेण आनन्दमय जीवभेदोऽपि सिद्धयतीति अत्र विज्ञानमयाजीवादन्यत्वमान- दमयस्य यदुक्त तदप्रकाप्यम् । 'अभ्यासादिति हेतुना आनन्दमयस्य ब्रह्मत्व सूत्रकृत्तापर्यविषय इति साधनेन ब्रह्म विद्याऽऽमरणे यः सूत्रार्थ स. अभिनिवेशनिवन्धनस्वोत्प्रेक्षामूलक एवैति सिद्धम् ॥ नवीनास्तु-'येऽन ब्रह्मोपासते'' अन्न ब्रीतिव्यजानात्' इत्याद्यम्यासेनानन्दानन्दमययो. स्थानप्रमाणेनकवेन अन्नमयादीनां पञ्चानां ब्रहत्व ब्राश दाभ्यासस्याविशेषात् । श्रुतावन्नमयस्यादित्वेऽपि सूत्रे आनन्दमयस्येतरोपलक्षकत्वम् । सूत्रस्याल्पाक्षरत्वात् । अन्नमय इ.युचौ ततोऽप्यल्पाक्षरव सभवतीति अन्नमय हत्येव किमि ते नोत्तमिति चेत् 'धानन्दमय- रूपेतु ब्रह्मणः पु-छतोक्तित.। समस्ताब्रह्मता प्राप्ते. आनन्दमयनामहि ॥' (अनु) इयुक्तदिशा पूर्वपक्षयुचि सत्वनान- ·आनन्द.१.१६] नवीनोरिपालोचनम् २२७ - श्रीभाष्यम् आह-नायमानन्दमयो जीवादन्यः, विकारशब्दस्य मयप्रत्ययस्य श्रवणात् 'मयड्दै तयोः ' (अष्टाध्याय्यां.४.३.१४३) इति प्रकृत्य 'नित्यं वृशशरादिभ्यः' (अष्टाध्ययी.४.३- १४३) इति निकारार्थे मयट्स्मर्यते । वृद्धश्चायमानन्दशब्दः। ननु प्राचुर्येऽपि भयडस्ति श्रुतप्रकाशिका मुगान्तरेणानन्दमयशब्दस्य परमा मपरतामाक्षिप्य प्रतियत्ति विकारेत्यादिना सूत्रेण, सत पूर्वपक्षमुप यस्यति- आहेत्यादिना । मयटो विकारयाचित्यमुपपादयति मयड्वैतयोरित्यादिना । विकारार्यत्वस्य शापनार्थ मयबैतयोः इत्युक्तम् । एतयोः तस्य विकारः अवयवे च प्राण्योपधिवृक्षेभ्यः इति प्रकृतयोर्विकाराययवयोरितिहि तस्यार्थः । अयमर्थ. प्राग्दीव्यतोणियधिकारसूत्रम्, आस्सनर्थद्वयेऽपि वृद्धसाना शरादिगणान्तर्गताना च मयडेव नाण् प्रत्यय इत्यपयदी 'नित्यं वृद्धशरादिभ्यः' इति सूत्र ‘वृद्धिर्यस्याचामादिस्तवृद्धम् ' इति सूत्रेणानन्दशन्दस्य पदसश- वाद्विकाराय मयट्प्रत्ययो पिहित इति ।। गूढार्थसमहः न्दमयशन्दनिर्देशः' इति वदन्ति । 'अभ्यासादिति सूनायतुः 'येऽन्नब्रह्म' 'अन्न ब्रह्मेतिव्यजानात्' इति ब्रह्मशब्दा भ्यासस्यैव नवीनसम्मतत्वेन सूनस्याल्पाक्षरत्वेनेतरोपल्क्षकत्व वदतामते ततोऽप्यल्पाक्षरत्वेन अन्नादिशन्दनिर्देश विहाय आनन्दमयशन्दनिर्देशन सूत्रकृतो नायमर्थोऽभिप्रेतः । ब्रह्मनिष्ठगुणक्रियाऽवयवादीना ब्रह्माभेदवादिमते 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् । इति षष्ट्यम्यासेऽपि अभेदएव विवक्षित इति सिद्धान्तेन अवयवावयविनोरभेदः निश्चितएवेति समस्ता ब्रझता प्राप्तिन घटते । अगावयवावयविनोरभेदः सूत्रकृतो विवक्षित इत्यत्र न किंचिनियामक पश्यामः । सूत्रे तदाच. कपदामावात् । किंच विकारशब्दान्नेतिचेदिति शङ्कायाः अन्नमय एव सभवेन पञ्चाना ब्रझत्व सूत्रत्तो विवक्षित. मिति सूनार्थमणिमञ्जमुक्तत्वेन लाघवादन्नादिशब्दानामेव निर्देश उचित: नवीनमत इति आनन्दमयशन्दनिर्देशन श्रुतापन्नमयायन्यत्वप्रतिपादनेन च आनन्दमयस्यैकस्यैव ब्रह्मत्व सूत्रकृतो विवक्षितीमति निश्चीयते । सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेने- तरोपलक्षात्ववादिमने आनन्दमयपदस्य बहसरत्वात् । विज्ञानमयपर्यायेऽपि ब्रह्मशब्दाभ्याससत्त्वाच्च | आनन्दमयवाक्ये ब्रह्मणः पुच्छत्वोक्त्या समस्ता ब्रह्मता कथं साध्यते १ पुच्छशब्दस्य गौणार्थकत्वमङ्गीकृत्य ब्रह्मशब्दस्य मुख्यार्थकन्वखलु वाच्यम् ; प्रतिपर्याय ब्रह्मशब्दवत् पुच्छशब्दोऽपि पठित. आनन्दमयपर्याये ब्रह्मणः पुच्छतोचौ इतरब्रह्मशब्दानामभ्या सेनानादेः ब्रह्मत्व प्रागेव निश्चितमिति सर्वेषामब्रह्मत्वस्य प्रसङ्गाभावात् अतः अन्नादिशन्द परित्यज्य आनन्दमयशब्द प्रयोक्तुस्स्वकृत: आनन्दमयमात्रस्य ब्रह्मत्व समतम् । अन्यत्र ब्रझशन्दः द्वारतया उपयुज्यते । भुतावन्तरशन्दप्रयोगेण तत्पूर्वमात्मशब्दसद्भावाच्च अन्नाद्यन्तरवेनानन्दमयस्य बोधनार्थमन्नादेरिय सभवत्येव । एवं बोधनंतु स्थूलारुन्धतीनयेन युतमैन । 'यतोवाचो निवर्तन्त' इत्यत्र अवाङ्मनसगोचरानन्दवत्वस्य नवीनानामपि समतत्त्वेन निरतिशयत्वविशिष्टस्य अभ्यासो नैवेति चन्द्रिकोक्तिनिरवकाशा । भृगुवरुणोपदिष्टाना द्वारत्वं वस्येव तावन्मात्रेण नान्नब्रह्मेति व्यजनादित्येव वक्तव्यमिति नियमः । पुनरूपसम्पत्यवानस्य ब्रह्मताशानं नास्तीति निश्चयसम्भवात् । न कयैव रीत्या सर्वत्र वाच्य मिति नियमः । अतोनादीना द्वारत्वोक्तियुत्व अतश्च विज्ञानमयाजीवादन्यत्वमानन्दमयस्याप्रकम्प्यमित्यभिप्रेत्योक्तम्- अतो विज्ञानमयादित्यादि ॥ वृद्धश्चायमानन्दशब्दइति । यद्यपि 'निरं वृद्धशादिभ्यः' इतिसूत्रे 'मयहवतयोः' इतिमान axn ..

·२२८ आनन्दमय इत्यत्र विकारार्थे मयडुपपत्तिप्रकार: [आनन्द १.१६ श्रीभाष्यम् तत्प्रकृतवचने मय' इति स्मृतेः। यथा 'अन्नमयो यहाः' इति । सपवायं भविष्यति नवम् -अन्नमय इत्युपक्रमे विकारार्थत्यं दृष्टम् , अत औचित्यादस्यापि विकारार्थत्यमेव युक्तम् । प्राचुर्यार्थत्वेऽपि जीवादन्यत्वं न सिद्धयति । तथाहि आनन्दप्रचुर इत्युपते दुःख मिश्रत्यमवर्जनीयम् । आनन्दस्यहि प्राचुर्य दुःस्याल्पत्वमवगमयति । दुःसमिश्रमेयहि जीवत्यम् । अत औचित्यप्राप्तविकारार्थत्वमेव युक्तम् ।। किञ्च लोके मृन्मयं हिरण्मयं दारुमयमित्यादिपु, वेदे च 'पर्णमयी जुहः' (यजुपि.३. कां.५.प्र.७ अनु) 'शमीमय्यस्युचः'। )'दर्भमयीरशना' (यजुपि.३.अष्टके.२.प्र ८-अनु) इत्यादिपु मयटो विकाराथे प्रयोगवाहुल्यात्सएव प्रथमतरं घियमधिरोहति जीवस्य चानन्दविकारत्यमस्त्येव तस्य स्वत आनन्दरूपस्य सतस्संसारित्यावस्था तद्विकारपवेति अतो विकारवाचिनो मयत्प्रत्ययस्य श्रवणादानन्दमयो जीवादगतिरिक्त इति । तदेतदनु भाष्य परिहरति- श्रुतप्रकाशिका सिद्धान्तच्छायया चोदयति नन्विति । सएवायंभविष्यतीति । विकारार्थत्वेऽपि जीवात्मनि विकारासम्भवा दिकारपरत्व चन्मतेऽ" यनुपपत्नमिति भावः । अप्रथप्रायन्यायेन परिहरति नैवमिति । अत. उपक्रमदर्शनात् औचित्यात् उपक्रमप्रतिपन्नस्वीकारोचित्यात् । प्राचुर्यात्वेऽप्यभिमतासिद्धिमाह-प्राचुर्येति । जीवादन-यत्वे हेतृमाह-तथाहीति ! दुःखमिश्रावे हेतुमाह-आनन्दस्येति । प्राचुर्यार्थत्वस्वमावात्प्रतियोगिन्यपेक्षिते मुसप्रतिसन्धितया साहचर्यप्रसिद्धटु उग- ताल्पत्वस्य प्रतियोगित्वमिति भावः । ततःकिमित्यत्राह-दुःखेति । उभयथाऽपि जीवत्वसिद्धौ किमिति विकारार्थत्व माद्रियत इत्यत्राह-अतइति । अतः प्राचुर्येऽपि जीवान्यावासिद्धरौचिन्याधिकल्याच्च विकारार्थ वमेव ग्राह्यमित्यर्थ. प्रयो. गपाचुर्यमाह-किञ्चेति । अवयवादपि प्राचुर्याथें प्रयोगबाहुल्यात्तद्ध्यावृत्यर्थ प्रथमतरमिति तरपः प्रयोग. । प्रसिद्ध- मप्ययोग्य न प्राथमिति शङ्काया जीवस्य विकारत्वमुपपादयति जीवस्यचेति । तजित्यनित्यत्वादिविरोध इत्यत्राह- तस्येति । स्वत आनन्दरूपस्य तस्य दु.खित्वाद्यवस्थायोगी जीवाव अत आनन्दविकारो जीव, आन-दा मकस्वरूपापेक्षया नित्यवादिवाद इत्यर्थः । शङ्कायारसूत्रत्वात्तदनुभाष्येत्युक्तम् ॥ गूढार्थसंग्रह विहाय सर्वस्यानुवृत्तिरितिकाशिकोत्या वेदे आनन्दमयशब्दे विकारार्थे मयट न सभवति । विकारार्थमयटनायपाठात् 'आनन्दमय इत्यत्र विकारार्थे मयडिति परोति (श)रापि नघटते । तथाऽपि 'नित्यं वृद्ध' इत्यत्र भाषाग्रहण नानुवर्तते । अनुवृत्तावपि भाषाया नित्यमन्यत्र क्वाचित्कः इत्याश्रित्य मयट् सुसाधः । अथवा 'हेतुमनुष्येभ्यः' इत्यनुवर्तमाने 'मयट्च' इति सूत्रेण आगतार्थे मयड्विकार इतितु आर्थिकार्यकथनमेवेत्यभिप्रेत्यत्यमुक्ति एतेनानन्दमयशब्दे विकारार्थे मयट: असम्भवेन स्ने आनन्दमयमात्रस्य विवक्षाया अयोगेन आनन्दमयशब्दस्य अन्नमयाद्युपक्षक वाङ्गीकारे अन्नप्रागमन शब्दाना ब्यक्त्वेन 'व्यचः छन्दसि इतिसूत्रेण विकारार्थे मयट् सभवतीति पञ्चाना ब्रह्मत्व सूत्रकाराभिमतमिति सूत्रार्य मणिमातिनिरवकाशा। आनन्दमयो जीवादनतिरिक्तइति । उपाध्यवच्छिन्नजीव एवानन्दमयइति परमन्थेऽपिस्फुटम । -- ·आनन्द १-१.६ ] अमरसरया, आनन्दमयः इत्युमयय विकारे मयटकाया वैषम्येन पाहार २२९ - श्रीमाष्यम् सू.१४-विकारशब्दान्नेतिचेन्नप्राचुर्यात् (१.१.६) नेतधुक्तम् ; पुत.? (प्राचुर्यात्) परस्मिन्बहाण्यानन्दप्राचुर्यात् प्राचुर्याध च मयट- सम्भयात् । एतदुक्तं भवति शतगुणितोत्तरममेणाभ्यस्यमानस्यानन्दस्य जीवाश्रयत्वास म्भवाद्ब्रह्माश्रयोऽयमानन्द इति निश्चितेसति तस्मिन्ब्रह्मणि तिकारासम्भवात् प्राचुर्येऽपि मयविधिसम्भवाद्यानन्दमय. पर ब्रह्म इति । औचित्यात्प्रयोगप्रोटया च मयटो श्रुतप्रकाशिका सू १४-विकारशब्दानेतिचेन्नप्राचुर्यात् [१-२-६] सूत्रमुपादत्ते विकारशदान्नेतिचेन्नप्राचुर्यादिति । द्वितीयस्य नमा निषध्य पूर्वपक्षिमतस्यापपन वमित्यभिप्रायेण नेतयुक्तमित्युवम् । प्रतिशा हेतुपदन घरयितुमाकाक्षा दर्शयति कुतइति । कस्सिन्क य प्राचुर्यमित्यपेक्षायामाह-परस्मि निति । नकेवल प्राचुर्यरूपार्थसद्भानाल शब्दशक्तिश्रापेक्षितति शङ्काया सूत्राभिप्रतार्थमाह-प्राचुर्यार्थेचेति । मयट प्रन्ययस्य प्राचुर्यार्थ वमपि समपतु तथाऽपि विकारार्थ वपरित्यागे कोहेतुरित्यवाह-एतदुक्तमिति। अभ्यस्यमानानन्दयोग उत्तरसूलगतानामन्येषामपि हेतूना प्रदर्शनार्थ अयोग्य र त्यागहतुरित्यर्थ वाधकसभागाद्विकारार्थ व त्यज्यतनेत् पूर्वोत्त बाधकसद्भावात् तत् स्वीक्रियतामिति शङ्काया परेण विकारार्थ स्वीकारसाधकतयोक्तमप्रथप्राय याय प्रयागप्राचुर्य च परि हरति औचित्यादिति । औचित्य प्रकरणोचिय तालङ्गबाध्य प्रयागप्रसिद्धिरपि गङ्गापदादिष्वर्थविरोधेन बाधिता । अत उमयमपि प्रमाणा तरागाधित सत्सेवार्थसाधक अवर्थविरोघानसाधकमित्यर्थ अर्थविरोधात् आन दमय जीव वयिका. गूढार्थसग्रह आनन्दस्य जीवाश्रयत्यासम्भवादिति । अयमर्थ प्रागन निरूपित । औचित्यादित्यादि । एतेन 'सवा एष पुरुषोऽनरसमय ' इत्यत्र नान्नमान निर्दिष्टम् । किंतु त मय तद्विकारएव' इति प्रागुक्त्यनुसारण 'अनरसमय' इत्यत्र विकारार्थ मयहिति मगवदाशय प्रतीयत । प्रयागप्रसिद्धरविरोधाभावात् । यद्यपि अनरसशब्दस्य यच्च नास्ति तथाऽपि 'अन्ना (पुरुष , समा एष पुरुषोऽन्नरसमय ' इत्यत्र 'अना पुरुष' इति पुरुषस्य अनविकार वकथनान तर 'अनरसमय । इति पदप्रयोगेण 'बहुल्छ दसि ' इति सूत्रेण मयट् । 'तत आगत' इत्यधिकार 'मयट् च ' इति सूत्रण वा 'अन्ना पुरुष इति पुरुपस्यानविकारत्वस्य पूर्वमेवामिघानन अनविकार व पर्यवसानम् । यद्यपि पुच्छरहवाटिभि आन दमयशन्दे ऽपि आनन्दमयस्य कोश वाङ्गीकारेण अविकार वरूपार्थविरोधो नास्ताति दूषण परिहियत । विकाराय मयडुपपत्तिर्यया तयैवानन्दमय इत्यत्रापी युच्यत तथाऽप्युभयत्र श्रुतिवाक्यवैषम्येन तदुत नघटते पुरुष' इत्यन्नविकारवमभिधाय अन्नरसमयशब्दप्रयोगेण तत्र ययाक्याचनविधया विकाराय मयट उपपत्तिर्वाच्या, आनन्दमयशन्देतु नेयम् आन दात्-आन दमय इति श्रौतानर्देशो वर्तते इति — अन्नरसमय ' श दतुल्यन्याय व नान । न्दमयशन्दस्य । अत्र प्रकरणे आनन्दमयपर्यन्तमेव अनमयादिपूर्वपूर्वी य वप्रतीति भृगुवल्लया अन्नप्राणमनोवि शानानन्तर वरुणोपसपत्ति, नतु आनन्दानन्तरम् इति प्रकरणद्वयमेकार्थक प्रतीयते । तेनान-दहेतुक वमानन्दमयस्य ~ . . . अन्नरसमय इत्यत्र 'अन्ना- ·२३० सिद्धान्ते विशनमये ब्राशन्दप्रयोगोपपत्तिः [आनन्द. १...६ श्रीभाप्यम् विकारार्थत्वमर्थविरोधान सम्भवति । किंच भौचित्यं प्राणमय एव परित्यक्तम् तत्र विका रार्थत्वासम्भवात् । अतस्तत्र पञ्चवृत्तेवायोः प्राणवृत्तिमत्तामात्रेण प्राणमयत्यम् । प्राणापा- नादिषु पञ्चसु वृत्ति प्राणवृत्तेः प्राचुर्यादा। नच प्राचुर्य मयत्प्रत्ययस्य प्रौढि स्ति- अन्नमयो यशः शकटमयी यात्रेत्यादिपु दर्शनात् । यदुक्तमानन्दप्राचुर्यमल्पदुःखसद्भावमब गमयतीति तदसत् तत्प्रचुरत्वंहि तत्प्रभूतत्वम् । तच्चेतरस्य सत्तां नाचगमयति, अपितु तस्याल्पत्वं निवर्तयति इतरसद्भावासद्भावीतु प्रमाणान्तरायसेयो । इह च प्रमाणान्तरेण तदभावोऽवगम्यते ' अपहतपाप्मा' (छां.८.१.५) इत्यादिना । तत्रैतावदेव वक्तव्यम् श्रुतप्रकाशिका रस्वयोः पूर्वोवादसम्ममादित्यर्थः । प्रकरणरूपमौचित्यमेव नास्तीत्याह-किंञ्चेति । अर्थान्मयट्प्रत्ययस्य विकारवाचित्वं प्रकरणविवश्चितमिति शङ्कामपि शमयन्प्राणमयशन्दसार्थमाह--अतइति । प्राणशब्दोऽननरूपवृत्तिमात्रपरः । मयट्म- त्ययः प्राचुर्येण सह संबन्धमभिदधाति । तत्र सबन्धमाप्रपरत्वेन प्रथमयोजनायां प्राणनवृत्तिमानित्यर्थः । कृत्स्नमुख्यार्थ त्यागादपि मुख्यायकदेशाङ्गीकारो न्याय्य इतिभावः ॥ यदा प्राणाख्यवृत्तिविशेषसम्बन्धित्वमात्रण प्रत्ययस्यानर्थक्यादमुख्यार्थत्व वरमितिभावः । उचिततम योजना. न्तरमाह-प्राणापानादिष्विति । पूर्वपक्षयुक्त्यन्तरमनुवदति यदुक्तमिति । आनन्दप्राचुर्यप्रतियोगितत्समानाश्रय दुःसा ल्पत्यमेव, आश्रयान्तरगतस्यानन्दप्राचुर्यस्याश्रयान्तरगतमानन्दाल्पत्व न प्रतियोगितामर्हति स्वाश्रयगतदुःखाल्पत्वस्यैवान्त- रनवेन ग्राह्यत्वादिति पराभिप्रायः। दूषयति तदसदिति । प्रमाणान्तरविरुद्धप्रतियोग्यपेक्षात न युक्तम् , अपितु प्रमा णान्तरसिद्धप्रमाणान्तराविरुद्धप्रतियोग्यपेक्षत्वमेव युक्त मिति परिहर्तु प्रचुरशब्दस्यान्तरसद्भावच्यावृत्यर्थमाह-तत्प्रचुरत्वं हीति । ततःकिमित्यत्राह- तच्चेति । तर्हि व्यवच्छेद्याभाव प्रत्ययवैयमित्यवाह-अपित्विति । यदि प्राचुर्यवाचिमय. द्प्रत्ययः नार्थान्तरसद्भावे प्रमाण, तर्हि तत्सद्भायः केनावगम्यत इत्यत्राह-इतरेति । ततःकिमित्यपेक्षाया पराभिमत- प्रतियोग्यभावो ब्रह्मणि प्रमाणसिद्ध इत्याह-इहचेति ॥ तर्हि ब्रह्मणि प्रमाणविरुद्धप्रतियोगिदुःखान्वयद्योतको मयडर्थस्त्यज्यताम् इतरया तस्यानन्दप्राचुर्यस्य प्रतियोगि किमित्यवाह-तत्रैतावदिति । प्रमाणान्तरसिद्धार्थान्तरप्रतियोगिक प्राचुर्यमभिदधतो मयदप्रत्ययस्य स्वयमर्थान्तरसाधक- स्वाभावात् ब्रहाणि च दुःखसम्बन्धस्य प्रमाणवाधितस्यात् । जीवानन्दाल्पत्वस्य लोकसिद्धत्वाच, ब्रह्मानन्दप्राचुर्यप्रतियो- गिजीवानन्दाल्पत्वमित्यर्थात् सिद्धमित्यर्थः जीवानन्दायत्वस्य प्रतियोगित्व न केवल्मार्थसिद्धम् । अपितु कण्ठोकंचेत्याह गूढार्थसङ्ग्रहः नैव सभवति । अतश्चार्यविरोधा-प्राचुर्यार्थ एव मयट् । एवं विज्ञानमयशन्देऽपि प्राचार्य एव मयट् । विज्ञानमयपीये जमशन्दप्रयोगेण मुक्तौ ब्रह्मसाम्यस्य सूचनेन मयरः प्राचुर्यात्व सभवति । जीवस्याप्यविकारित्वेन विकारार्थे मयडर्थ- विधान सभवत्येव ।। प्राणमय एवं परित्यक्तामति । अन्नप्राणमनश्शन्दाना व्यचकत्वेन 'बचश्छन्दसीति सूत्रेण विकाराचे मय टरसम्भवः । अन्नप्राणमनःपर्यायेषु जीवस्य नविवक्षा स्थूलरुन्धतीनयेन द्वारतयैवात्मन्शन्दः उपपद्यत इति पूर्वमेवोक्तम् ·आनन्द. ११.६] सिद्धान्ते मयडयंप्राचुर्य बाधकामाव: २३१ श्रीमाष्यम् ब्रह्मानन्दस्य प्रभूतत्वमन्यानन्दस्याल्पत्वमपेक्षत इति। उच्यते च तत् 'सएको मानुपया- नन्द.' (ते.ान.८.अ) इत्यादिना जीवानन्दापेक्षया ब्रह्मानन्दो निरतिशयदशापन्नः प्रभूत इति । यच्चोकम् जीवस्यानन्दविकारत्वं सम्भवतीति, तदपि नोपपद्यते श्रुतप्रकाशिका उच्यतेचेति । अयमर्थ: यदि सजातीयाल्पत्व समानाश्रय प्रतियोगि, तव्याहत यदि विजातीय समानाश्रयं त प्रमाणान्त- राधीनस यासद्भावं अन्याश्रयमाप सजातीय विजातीय वा प्रतियोगि, मानान्तरायसेय तत्रच यथा तेज.प्रचुरो गभस्ति- मानित्युक्ते: तेज:प्राचुर्यस्य चन्द्रादिगत सजातीयतेजोमान्द्य प्रतियोगि न गमस्तिमद्गततिमिराल्पत्वादि तादि प्रमाणबाधितम् इतर प्रमाणसिद्ध तारतम्यवाचिनश्श-दस्य सजातीयप्रतियोगिशापनपरत्व खारसिकं, बलवत्तर इत्युक्ते पुरुषान्तरबलाह प्रतियोगितया प्रतीयते, नतु स्वगत विजातीय शान अतोऽन्तरङ्गत्व विफलम् ।। एवं ब्रह्मणि समानाश्रयमानन्दविजातीयदुःसाल्पत्वरूप प्रतियोगिश्रुतिनिषिद्धमन्याश्रय सजातीयाल्पलक्षण प्रति- योगिश्रुत्यैव सिद्धमिति 1 जीवस्यानन्दीवकारस्यमनुवदति यच्चोक्तमिति । आन-दविकारत्व मयड्वाच्यत्वमित्यर्थः, दूष यति तदपीति । स्वरूपान्यथामावल्क्षणविकारार्थत्वमेव मयटो व्युत्पत्तिसिद्ध तयार नास्तीत्यर्थः । शानान-दो जीवस्व- गूढार्थसंग्रहः अतः प्राण अचेतनएव विवक्षित: अथापि विकारार्थत्व न सभवतीत्याशयः । अन्यानन्दस्याल्पत्यमपेक्षतइति । प्रचुर- प्रकाशरसविता प्रकाशप्रचुरस्सविता इत्युभयपि नक्षत्रादिगतप्रकाशाल्पत्यापेक्षमेव प्राचुर्य प्रतीयत इत्यनुभवस्यापलापास. म्भवात् 'प्रकाशमयो रविः' इतिवत् 'आनन्दमय' इत्यत्राप्यानन्दाल्पविसापेक्षमेव प्राचुर्यम् | 'घनतुहिनहिकेया मदनारोपिततमोऽल्यत्वमपेक्ष्य धनाद्यपसारणसमये तथा प्रयोगो वर्तत इत्यत्रापि तथा स्यादिति शङ्कायामेत प्रकरणता पर्यानुरोधेन 'अभ्यासात्' इत्यत्र विवक्षितार्थमेवाह-उच्यते च तदित्यादिना । नक्षत्रादिगतप्रकाशाल्पत्यापेक्षया 'प्रकाशमयो रविः' इन्यादिप्रयोगा. नापनोतु शक्या.। अत्रतु जीवानन्दापेक्षया ब्रह्मानन्दस्योत्कर्षः श्रुत्यैव प्रतिपादित इति श्रुतिता पर्यविषयीभूतएवार्थ: अभ्यासात् इतिसूत्रे विवक्षितइति नदोष इत्याशयः ।। तदपि नोपपद्यते इति । मकोचविकासात्मक्परिणाम एव विकारदा दाय: न परिणामसामान्यम् इति जीवस्य विकारः यः परोक्त. स नघटत इत्याशय. । यद्यपि 'तत आगत' इत्यधिकारे 'मयट्च ' इत्यनेन मयडप्युक्तः। तथा. प्यानन्दमयशब्दे विकाराय महिति नसभाति । आनन्दमये आनन्दविकारत्वानुक्त्या 'तत आगत' इत्यस्याधिकारतया म५ मावासाधारण्यविरहेणच असाधारणार्यवोधकसूतविहितमयडेवात्र विवक्षितहति युक्त्वात् । किंच खार्थेऽपिमयर: 'तत्प्रकृतवचने मयट्' इति सूत्रेण सिद्धया अर्थद्वयस्य आनन्दमय इत्यत्र विवक्षितत्वे आनन्दभृगुवल्लीवाक्यकार्य सम वतीति प्रागेयोपपादनेन 'तत आगत' इत्यर्थः अत्र नविवक्षित इति सूत्रकाराशयः । सूत्रे विकारशन्दस्य प्राचुर्यश- दस्यच प्रयोगेणानन्दमय इत्यत्र मयट.पूर्व प्रस्तुतस्यैव अर्थविषये शङ्कासमाधाने अत्र विवक्षितेति स्फुट प्रतीयेतेति विकार- शब्दप्राचुर्यशन्दयोः मयाब्दघटितसूत्रस्य च वृत्तिकाराणां मत एव स्वारस्य निर्मन्सराणां स्फुटम् । यद्यपि मनोरमाया 'मयड्वैतयोाषायाम्' इतिसूत्रे भाषायामितित्याज्यामिति 'नित्यंवृद्ध 'तिसूत्रे भाषायामित्यस्यानुष्कृत्तावपि भाषाया नित्यमन्यत्र झाचिक इत्याश्रित्य मयट्सुसाघः । यदा ‘हेतुमनुष्येभ्य' इत्यनुवर्तमाने मयट्चेतिसूत्रेण आगतायें .

·२३२ मनोरमोत्तवृत्तिकारमतदूषणपारहार: तर (ल.म) नागेोक्रानुकूल्यं च [आनन्द १-१-६ - श्रीभाष्यम् जीवस्य ज्ञानानन्दैकस्वरूपस्य केनचिदाकारेण मृदइव घटाद्याकारेण परिणामस्सकलश्रु- तिस्मृतिन्यायविरुद्धः। संसारदशायांतु कर्मणा ज्ञानानन्दौ सङ्कुचितावित्युपपादयिष्यते । अतश्चानन्दमयो जीवादन्यः परंब्रह्म । इतश्च जीवादन्य आनन्दमय. परंब्रह्म- श्रुतप्रकाशिका रूपचेत् कथ दु.साज्ञानसम्मन इत्यत्राह-संसारदशायांत्विति । सूत्रार्थ प्रकृतार्थेन सङ्गमयति अतइति । प्रसिद्धतर- मुख्यार्थासम्भवे तदनुसाहकहेत्वनुरोधेन सभवदनतिप्रसिद्धमुख्यानुग्राहकहेतूनामनुरोद्धव्यत्वमस्मिन्प्रकरणे व्युत्पाद्यमिति स्फुटम् ॥ हेत्वन्तरचाह सूत्रकारः। गूढार्थसंग्रह. मयड्विकार इतितु आर्थिकार्यकथनमेव इति वृत्तिकारमतेन पूर्वपश्चदूषणपरशङ्कराचार्योतिस्साधिता ।। तथाऽपि 'भाषायाम्' इत्यस्य त्याज्यता भाष्यकाशिक्योनोंत्ता । 'नित्यवदे'त्यत्र भाषाग्रहण नानुवर्तत इत्यत्र न किंचिद्गमकम् । भाषाया नत्यमन्यर याचित्क इति क्ल्पनमपि खोत्प्रेक्षामूलकमेव । अन्यनगमक किञ्चित् । 'ततआगत' इत्यधिकारे 'मयट्चे'तिसूत्रेण मयडङ्गीकारे आगतार्थस्यैव सिद्धिर्न विकारार्थस्यति प्रयासनैपल्यमेव स्यात् । तत्र आन- न्दादागतः आनन्दमयशब्दार्थ: विज्ञानादागतः विज्ञानमयशब्दार्थ इति पर्यवस्यति विज्ञानमयानन्दमयशन्दयोरेक्ष रीतिर्वाच्या, विज्ञानयज्ञ तनुते' इति विज्ञानविज्ञानमयशब्दयोरकार्यक्त्व तत्र स्फुटमुक्तम् तत्रापि मनोरमोचरीतेरसम्भवः इतिप्राचीनवृत्तिकारमतदूषणमभिनिवेशमूल्मेव । वृत्तिकारमतमेव निर्दुष्टमिति रघुमघाया नागेदोन साधितम् । यया 'तप्रकृतवचने मयट्' प्रकृतश देनार प्रचुरमावे ल्युटू तेन प्रचुरायोधकात् प्रथमान्तात् स्वार्थे मयट् यथा घृतमय वर्तते प्रचुरघृतमित्यर्थः । यद्वा अधिकरणे ल्युट् प्राचुर्यवदन्नादिबोधकादधिकरणेऽयं मयट् यथा 'अन्नमयो यज्ञः प्रचुरान- यानित्यर्थः । 'आनन्दमयो ब्रह्म चिन्मय ब्रह्म' इत्यादावयमेव मयट प्राचुर्यतु तत्रापरिच्छेद्य व अनन्तत्वप्रतिपादश्रुत नच प्राचुर्यस्य स्वसमानाधिकरणविरोध्यल्पतासापेक्ष वेन दु.सानुष्कृत्तेरपि प्रतीत्यापत्तौ तस्य ब्रह्महानिरिति वाच्यम् वैपुल्य रूपप्राचुर्यस्य तदपेशत्वेऽप्यपरिच्छेद्यस्वरूपस्य तस्य तदनपेक्ष वात् 'सत्यशानमनन्त ब्रह्म' इति तेत्तरीयमुतौ अनन्तत्वोतः प्राणमयादावप्ययमेव मयट विकाररूपार्थस्याअस्येनोपपत्यभावात् । तदवच्छिन्नत्वेन तद्विकार वस्यादृष्टत्वात् , नहि घटमया: आकाश इति भवति । चिानन्दमये न ब्रह्मानन्दविकारस्य तस्याविकारित्वात् , नापि वृत्यानन्दविकारत्व तदिषयविना- नस्य तत्रान्तरत्वेन तस्य विज्ञानमयान्तरस्वानुपपत्तेः। प्रबन्याहोमे 'अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया शुदय- ताम् ' इति मन्ने शुदिस्तद्विषयावरणनाशरूपेति नविरोघ इति व्यासूत्रवृत्तिकृतः हादैकममिति मकाशप्रयोगेऽप्यय- मेर मयडेकपदप्रयोगात् सनिरूपणोत्तरीत्या च तत्राप्यारि छेद्य वरूपप्राचुर्यस्यैव भानात् । बाग: आनन्दरूपत्यतु 'मान- दोयम' इति श्रुतिबलात् 'इति । एतेन ब्रह्मविद्याऽऽभरणाद्युतिः अभिनिवेशमूलेति सिद्धम् ।। आनन्दमयः ' 'विकारशन्दात् ' 'प्राचुर्यात्' इति पदत्रयस्वारस प्रतिकारमतएवेति निर्म-सराणा विदुषी एफुटम् । तेन प्राविद्याऽऽभरणन्यायरक्षामन्याः स्वारस्यविस्दामसिद्धार्थकल्पनमभिनिवेशमूल्यमेव । 'प्राचुर्यात् ' इत्यत्र - -- ·आनन्द- १-२-६] 'तरतुव्यपदेशाच' इतिसूत्रे 'एपोवानन्दयाति' इति भुतेश्य: २३३ ३ श्रीभाष्यम् स् १५-तद्वेतुव्यपदेशाच(१-१-६) कोहोवान्यात्काप्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एपोवानन्दयाति' (ते. आन.१) इति एपएव जीवानानन्दयतीति जीवानामानन्दहेतुरयं व्यपदिश्यते । अतश्चानन्द यितन्याजीवादानन्दयिताऽयमन्य आनन्दमयः परमात्मेति विज्ञायते । आनन्दमय एवात्र आनन्दशब्देनोच्यत इति चानन्तरमेव पक्ष्यते ॥ इतश्च जीवादन्य मानन्दमयः- श्रुतप्रकाशिका सू.१५-तद्वेतु०यपदेशाच (१.१.६) - . - पूर्वोक्मानन्दप्राचुर्यमप्यनेनोपपादितभवति, अनितरसुकरमोक्षप्रदानक्षमावहि नितरामानन्दहेतुर्भवति । किंच धन प्रचुरोहि पुरुषोऽन्यस्मै तदभिप्रेत धन ददातीति सूत्रानन्तर्यम् । अस्यसूत्रस्य विषयवाक्यमाह-कोह्येवेति । भुते रमाह-एपएवेति । अन्या प्राण्यादिति भोगापवर्गसुखहेतुत्वमुक्तम् । यदा सत्ताहेतुत्व सुखहेतु वञ्चोक्तम् । पूर्वोक्त एव सम्यगर्थ, फलितहेतुमाह-अतश्चेति । कर्मक.क्य न सभवतीति हेतुः, आनन्दशब्दवाच्यस्य झानन्दयितृत्वमुक्तम् , नत्यानन्दमयस्येत्यत्राह-आनन्दमय एवेति ॥ एवमानन्दमयप्रकृतिप्रत्ययार्थविषय सूत्रत्रय प्रवृत्तम् । अथानन्दवल्लीमादिमध्यान्ततोऽनुसन्धायार्थ निष्प्रष्टकामः प्रथममुपक्रमस्थहेतुमवतारयति-इतश्चेति । गूढार्थसंग्रह प्राचुर्य स्वव्यधिकरणसजातीयाल्य वप्रतियोगिकम् इति स एको मानुष आनन्द' इत्यादिश्रुतिवाक्यपर्यालोचनया निर्णयन जोवानन्दस्य प्राचुर्यपदार्थघटकत्वन बुद्धिस्थतया तदेतुत्वस्य भुताबुक्त्याऽपि प्राचुर्य पूर्वोक्तमेव विवक्षितमिति सिद्धयति । प्रथमसूत्रे 'अभ्यासात् ' इत्यत्र घानन्दस्याभ्यास विवक्षित इत्यर्थस्यापि दृढीकरणमुखेन हेत्वन्तरेणान दमयस्य जीवा- न्य व साधयति तद्धेतुव्यपदेशाञ्चेति । 'इद[सर्वभसजत यदिद किंच' इति सानन्दमय विकारजातप्रति ब्रह्मणः स्रष्टुत्वोपदेशादपि ब्रह्म स्वप्राधान्यनैव प्रतिपाद्य पु-छरूपमिति (न्यायरक्षामणि ) परेषामत निरस्यति-आनन्दमयए. पात्रानन्दशब्देनोच्यत इति । 'आनन्दादथेव खल्विमानि भूतानि ' इनि वाक्ये आनन्दशब्दार्थ आनन्दमयश- न्दार्यकएतेति पूर्वमुपपादितम् । जग कारण व यस्यानन्दस्य तस्यैव जीवान-दहेतुत्वमर प्रतिपाद्यते इति आनन्द प्रयन्त्पमिसविशन्ति' इत्यत्रोक्तप्राप्तिरापि आनन्दमयहेतुकैवेत्यर्थ एतेन सिद्ध । आनन्दमयस्य हतु व जगत्कारणव मुक्तुित्वचेति द्विविधम् । तस्माद्वा एतस्मादा मन आकाशरसम्भूत ' इयुपक्रमोचार्यस्य 'अन्योऽन्तर आत्माऽनन्द मयः' इत्यत्रैर परिसमापनेनानन्दमयस्य जग कारणत्व सिदम् । आनन्दानन्दमययोरैक्यनिरूपणेन 'एष:यानन्दयाति इत्यत्र आनन्दमयस्य मुक्ति हेतुत्वमपि सिद्धयति । एतेन सष्टिवाक्याना मुक्तिवाश्याना च समरस्य सिद्धयति ।। शन्देन आनन्दायप्रति इनरस्य हतु वानुचि. समचीयते तेन (न्या र) परोक्ति अभिनिवेशमूलैव । 'यदिद चिइत्यत्र आनन्दमयो विवक्षित इत्यत्र नियामशाभावात् ।। 30 ·सर्वकामावाप्ति: उर्वलोक एवेति 'मान्त्रवर्णिकमेवच ' इतिसूत्रे विवक्षिता [ आनन्द-११६ श्रीभाष्यम सू.१६-मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते (१.१.३) सत्यज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (ते.आन.१) इति मन्त्रवर्णोदितं ब्रह्मयानन्दमय इति गीयने । तत्तु जीवस्वरूपादन्यत् परं ब्रह्म । तथाहि 'ब्रह्मविदामोति परम्' (ते.आ.१) इतिजीवस्य प्राप्यतया ब्रह्मनिर्दिष्टम् । तदेपाऽभ्युक्ता' (ते.मान.१) इति तत् ब्रह्म अभिमुखीकृत्य प्रति पाद्यतयापरिगृह्य ऋगेपा अध्येतभिरुका। ब्राह्मणोक्तस्यार्थस्य वैशधमनेन मन्त्रेण क्रियत इत्यर्थः । जीवस्योपासकस्य प्राप्यं ब्रह्म तस्माद्विलक्षणमेव । अनन्तरं च तस्माद्वा एतस्मा- * दात्मन आकाशस्सम्भूतः ' (ते.मान.१ अनु) इत्यारभ्योत्तरोत्तरैाह्मणैर्मन्त्रैश्च तदेव विशदी क्रियते । अतो जीवादन्य आनन्दमयः॥ श्रुतप्रकाशिका सू. १६---मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते [१.१.६] - । अक्षरार्थमाह-सत्यमिति । शान्दएवार्थः नतूच्छन्दः परित इति ज्ञापयितु वर्णशब्दः । ततःकिमित्यनाह-तत्त्विति । ब्राह्मणस्थपरशब्दप्रत्यभिशानाय परब्रह्मेत्युक्तम् । मान्त्रवार्णिकस्य जीवादन्याव कथमित्यत्राह-तथाहीति । प्राप्यन्यमरतु तत:कि मान्त्रवर्णिकग्राणो जीवादन्यत्वहत्यपेक्षाया ब्राह्मणमन्त्रयोर्घटक वाक्यमाह-तदेयाभ्युक्तेति । तथ्याचष्टे तदिति । तत्पदं ब्रह्मवाचि । अभिमुखीकरण चेतनधर्म इति तद्व्यावृत्यर्थमाह-प्रतिपाद्यतयेति । एषेति पदस्य विशेष्यमाह- ऋगिति । उत्तेति कथिते पौरुषेयत्वशङ्का स्यादिति तद्व्युदासार्थमाह-अध्येतभिरिति । किमुक्त भवतीत्यत्राह-ब्राह्म णेति । श्रुतिषु मन्त्राणा प्राबल्य फेचिद्वदन्ति तद्युदासार्थमाह-ब्राह्मणोक्तस्येति । ब्राह्मणोक्तार्थविशदीकरणरूपो मन्त्र इति प्रयोजकम्। सङ्ग्रहेणोतस्य विस्तरेण कथन, विस्तृतस्य प्रतिपत्तिसौकर्याय सङ्ग्रहेण कथनमपि वैशद्यावह नित्यनिर्दो पत्वाविशेषान्मन्त्रनाहाणयोः प्राबल्यदौर्बल्यविभागोऽनुपपन्नइति भावः ॥ एर मन्त्रवर्गन जीवब्रह्ममेदसिद्धि फलिता दर्शयति जीयस्येति । प्रासुरस्योपासका-मस्वरूपस्यप्राप्तव्यस्य परब्रह्म णश्च कयमैक्यमित्यर्थः मानवर्णिक ब्रह्म जीवादन्यदस्तु अस्यैवानन्दमयत्वं कथमित्यत्राह-अनन्तरंचेति । पूर्वस्मिन्नस्मि- नापि सूत्रे चश-दो हेतुसमुच्चये विकारशब्दात् इतिसूत्रे स्वतन्त्रहे वन्तरा नावात् न चशब्दः तद्धि आनन्दमयोऽभ्या- सात् इति सूत्रशेषम् ॥ गूढार्थसप्रहः 'अहाविदाप्नोतिपरम्' इ.युपक्रमे उक्ता ब्रह्मप्राप्तिरूपा मुक्तिः ‘सोऽश्रुते सर्वान्कामा सह ब्रह्मणा विपधिता' दस्य- नेन विशदीकृता । सैत्र 'शगैरे पाम्पनो हित्वा सर्वान्कामान्समझते' इति विज्ञानमयपर्याये प्रतिपादिता । ब्रह्माप्राप्तिः सर्वकामावाति: 'रसोवैस. रमोवाय लध्वानदी भवति एषह्येवानन्दयाति' इत्यत्र प्राप्तेरानन्दरूपत्वं तदेतु य पर- मात्मनः इति पूर्वसूत्रे उक्त भवति । मर्वकामावाप्तिः एतावता नैव विशदीकृता भवति, अत: ब्रह्मप्राप्तिः आनन्दमय- प्राप्तिरेव । प्रातिश्च नेताम्मन्गके, अपिलोक एव । तत्र सर्वकामावाामरित्यर्थ साधयति- मान्यर्णिकमेय च गीयते इति । (जि.अ.७७६.५) 'ब्रह्माविदाप्नोति परम् , सोऽभुते' इति मन्त्रोतार्थ एव 'अस्मालोका प्रत्य एस - .

·आनन्द .१.१६] 'यतोपान' इतिमुतो निर्विशेषमभिप्रतमिति (प्र.प.आ) मनानुषादः २३५ श्रीमाष्यम् अमाह-यद्यप्युपासकात्प्राप्यम्य मेदेन भवितव्यम : तथाऽपि न यस्त्वन्तरं जीवा. न्मान्धवर्णिकं ब्रह्म ; किंतु तस्यैवोपासकस्य निरस्तसमस्तायिद्यागन्धनिर्विशेषचिन्मात्रिकरसं शुद्ध स्वरूपम् तदेव 'सत्यंशानमनन्तं ब्रह्म' (ते.मान.९.अनु) इति निशोध्यते । तदेय च यतो याचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनमा सह' (ते.आन.९) इति वामनमागोचरतया निर्विशेषमिति गम्यते । अतस्तदेव मान्नवर्णिकमिति तस्मादनतिरिक्त आनन्दमय इति । अत उत्तरं पठति- स.१७-नेतरोऽनुपपत्तः (१.१.६) भुतप्रकाशिका उत्तरसूत्रस्य दावामाह-अनादेति । अत्र उपासप्राप्यभेदऽमिहिनसतीत्यर्थ तस्यैवेति । कारणाविद्या आछा. दिकाऽविद्या कार्याविद्या विज्ञापकाऽविद्या व विवक्षिता समस्तशदन गन्धश-देनापारमाध्य पालतम् । अपुनस्स- बन्योराऽभिप्रेत: शुद कम तफावयहितम् । निर्विशेष वमेवोपपादयति तदेवेति । शानपंटन निर्विशेषत्वमसिद्ध शानस्य जानान्नराश्रयत्वाद्ययोगात् । यायानसनिवृत्तिवचनाच्च निर्विशेषावसिदिमाह-तदेवघेति । तदेय शुद्धस्वरूपमेष उपासकप्राप्यमेदोऽवस्थामदनाप्युपपन्न इति न जीवविरक्षणत्वसिद्धिरित्यर्थः ॥ - . . नेतरोऽनुपपल (१.१.६) गूढार्यसमहः मानन्दमयमात्मानमुपसष्दम्य इमान्ाका-कामानी कामरूप्यनुसञ्चरन् एतासामगायन्नास्ते' इत्यत्र विशदीक्रियत इति जिज्ञासाऽधिकरण एय भगवता निरूपणन सूत्रे गीयत इत्यनन तदथों विवक्षित इति निश्चयस्सम्भवति । भगवताऽन अन्तिमवाक्यानुपादानतु पूर्वमेव वाक्यत्रयोपादानेन बोधरसम्भवतीत्यभिप्रावण । एतेन 'सोऽअत' इत्यत्र मुक्ति विध. क्षिता 'एतमानन्दमयमामानमुपसङ्कभ्य' इत्यादितु अविद्यावद्विषयमेव इति (श) परोक्तिः ‘गीयत' इति वदतः सूत्रकृतोऽनमिमत इति सिद्धम् ।। वाङानसागोचरतया निर्विशेषमिति गम्यतइति । अयमर्थः अझविद्याऽऽमरणे साधितः । वाच इति ब्रह्मा- नन्देयत्ताप्रतिपादकविषयसत् सङ्कुचितार्थ स्यात् । निवर्तन्त इति पदस्वारस्येन प्रवृत्तिरप्यवगम्यते, प्रवृत्तस्यीह नि. वृत्तिः । इयत्तापरिच्छादकाना च वाचा प्रवृत्तिनास्तीति तर्दाप पदमसङ्गतमव स्यात् । ततश्च वाच इत्यसङ्कोचेन सर्व. वाग्विषयम् नच तवापि सगुणाना वाचा शवलितरस्वरूपपर्यन्त प्रवृत्ताना विशुद्धस्वरूपपर्यन्तमप्राप्य निवृत्तिर्मनसा सगुण- वस्वगाहिशानाश्रयण सहति वक्तु शक्यत्वऽपि निर्गुणप्रतिपादक्याचा तादृशमनसा सहप्रवृत्ताना निवृत्तिर्नास्तीति सगुण वाग्विषयतया पाच इति सङ्कुचिताथै वक्तव्यमेवेति वाच्यम् ; निर्गुणप्रतिपादकवचनजातस्य गुणानप्रतिपाद्य विशरस्व- रूपमाघप्रतिपादकत्वसत्याप निर्गुणवाक्यार्यगोचरसाक्षात्कारपर्यन्त औपाधिक्गुणजातस्य विद्यमानतया तस्या दशायामधि- धानमात्रपारंगोषेण विशुदस्वरूपामावात् तासामपि वाचा मुक्तिदशाऽभित्यय यादृश विशुद्धस्वरूप ततो निवृत्तिरस्त्येवेति न वाच इत्यस्य सोचः । नवा निवृत्तिपदस्वारस्यपरित्याग. || ..

·२३६ ब्रह्मणा विपश्चिता' इत्यत्र पिपश्चिन्छन्दार्थ: [आनन्द- ११.६ - श्रीमाष्यम् परमात्मन इतरो जीवशब्दाभिलप्यो मुक्तावस्थोऽपि न भवति मान्नवर्णिकः कुतः? (अनुपपत्तेः) तथाविधस्यात्मनो निरुपाधिकं विपश्चित्त्वं नोपपद्यते । इदमेवहि निरुपाधिक विपश्चित्त्वं 'सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेय' (ते.आन.६) इति सत्यसङ्कल्पत्वप्रदर्शनेन विवरिप्यते । विविधपश्यश्चित्त्वंहि विपश्चित्त्यम् । पृपोदरादित्वात्पश्यच्छब्दावयवस्य श्रुतप्रकाशिका ,इतरशन्दस्य सप्रतियोगिकत्वात् परमात्मन इत्युक्तम् । अनुपपत्तेरित्यस्मिन्पदे पञ्चम्यर्थ पवादक्ष्यन्ननुपपत्तिस्व- रूपमाह-तथेति । निरुपाधिक विपश्चित्त्वमिति। कर्मविशेषन्द्रियाद्यनपेक्षवं निरुपाधिकरवमिह चौपाधिरस्तिचेत् स वक्तव्यः तदभावादेव तदनुक्तिरिति केवलविपश्चिच्छन्दो निरुपाधिकविपश्चित्वमाहेत्यर्थः। न केवलं निरुपपदत्यादिप- शिवस्य निरुपाधिकत्वमर्थसिद्ध श्रुतिसिद्धमपीत्याह-इदमेवेति । मुक्तस्य निरुपाधिकविपश्चित्वं संभवतीति शङ्कायां कि भवदभिमतमुक्तस्य विपधित्वोपपत्तिः । उतास्सदभिमतमुक्तस्येति विकल्पमभिप्रेत्य स्वाभिमतस्य मुत्तस्य तदनुपपत्तिरिद- मेवेत्यादिभाष्येणोच्यते । विपत्रिच्छन्दाथें शातेहि जीवे तदनुपपत्तिर्वाच्येत्यत्राह-विविधमिति । तर्हि विपश्यचिदिति वक्तव्यमित्यत्राह-पृषोदरादित्वादिति । 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् ' इति पाणिनिः । पृषच्छन्दावयवतकारला. गूढार्थसंग्रहः नच प्रकरणाधीतानेकसगुणवास्यानुसारेण 'यतो वाच' इत्यस्य एकस्य यथाकीचत् व्याख्याने नदोष इति वाच्यम् ; तात्पर्यग्राहकलिङ्गवतैफेनैवानेकबाघोपपत्तेः । इदं वाक्यमस्सिन्प्रकरणे दिरम्यस्यते मनोमयपर्याय ब्रह्मवालयन्त च । तत्र कथमेकरूपेण द्विरम्यस्यमानस्य वाक्यस्यान्य थानयनम् । उपक्रमेचानन्त्य प्रतिज्ञातम् तदुपपादकतया सष्टिवा. क्यप्रवृत्तिः तत्र सष्टितदुपयोगिगुणमात्रप्रतिपादने वस्तुपरिच्छेदस्य प्रसक्ते: आनन्त्यमप्रतिपादितमेव भवेदिति अस्मिन्प्रक- रणे सृष्टिवाक्यजातमपवादमपेक्षमाणमेव भवतीति 'यतो वाच' इति वाक्य तदनुगुणमेव । नतु तत्प्रतिकूलम् । तदु- द्देश्यसिद्धयुपयोगित्वात् । 'मोऽभुते सर्वान्कामान्सह ' इत्यत्र पाठविच्छेदेन 'सहे'त्यस्य युगपदित्येवार्थः । नतु महासा- हित्यम् । तयाचोपक्रमोपसंहारेकरूप्यमपि तात्पर्यग्राहक लिङ्ग 'यतो वाच' इत्यस्य मध्ये च 'अदृश्येऽनाग्ये' इत्यादि. रपवाद उपलभ्यते । ' उदरमन्तर कुरुत' इति च भेदनिन्दा । अतो निर्गुणप्रकरणेऽस्मिन् आनन्दमये सगुणे उपक्रान्त- बमपर्यवसान कर्तुमशक्यम् । 'आनन्दं ब्रह्मण' इति षष्ठीच निर्गुणप्रकरणानुरोधात् ' यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् आनन्दो प्रोति व्यजानात् ' इति च पूर्वोत्तरवाक्यपालेचनया अभेदसम्बन्धपरैव व्याख्येया 'आनन्दमय' इत्यत्र 'मयट्च' इतिसूत्रेण मयट्। विकार एवागतत्वोपचाराश्रयणात् । अतः विकारप्रायपाठेन आनन्दमयो नरम अत: ' सत्य शानमनन्त ब्रह्म' इति मान्त्रवर्णकं ब्रह्म 'यतो वाच ' इति वाक्यपर्यालोचनया निर्विशेषमेवेति निर्णयः। तेनानन्दमय: जीव एव नप्रीति--आनन्दमयः मान्त्रवर्णिकम् इति पूर्वसूत्रपदद्वयेन मान्त्रवाणकत्वमानन्दमयस्यैवेति स्फुटप्रतीयते तस्मादितर: 'एतस्मादिज्ञानमयात् अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः' इति वाक्ये जीवभेदस्यानन्दमये प्रतिपादनात् जीवएवेन्यभिप्रेत्याह-परमात्मन इतरः इत्यादिना ॥ परे: विपश्चिता सहेत्यन्वयमनजीकृत्य 'ब्रह्मणाविपश्चिता' इत्यत्र जीवस्य महाभेदः विवक्षित इति प्रतिपादते । 'सहे त्यस्य 'बसणा' इत्यनेन योगानङ्गीकारऽपि विपभिन्छन्दस्यैव सापकत्वेन परोको जीवनहाभेदः नाम विवक्षामईति विपमिच्छन्दार्थस्य निर्विशेष असम्भवात् । अनुपपत्तेः इत्यत्र विपश्चित्वाद्यनुपपत्तिर्विवक्षिता इति विपबिछन्दायमेष दर्शयति-विविधं पश्यचित्यहि विपमित्वमिति । 'रिपमिता मेगापिना सर्वशेनेति' (शं.उ.माण्यम्) । विशम्दस . ।

·आनन्द. १-१.६] परमने 'यतापाच' इति मुत्यर्थस्सायोग: २३७ श्रीमाप्यम् यच्छब्दस्य लोपं कृत्वा व्युत्पादितो विपश्चिच्छन्दः। यद्यपि मुक्तस्य विपश्चित्त्वं सम्भवति तथाऽपि तस्यैवात्मनस्संसारदशायामविपश्चित्त्यमप्यस्तीति निरुपाधिकं विपश्चित्वं नोपप- यते । निर्विशेषचिन्माप्रतापन्नस्य मुक्तस्य विविधदर्शनाभावात्सुतरां विपश्चित्त्वं न सम्म- यतीति न केनापि प्रमाणेन निर्विशेष वस्तु प्रतिपाद्यत इति पूर्वमेवोकम् । 'यतो वाचो निवर्तन्त' (त.न.९) इति च वाक्यं यदि चायनसयोग्रह्मणो निवृत्तिमभिदधीत न ततो निर्विशेषतां वस्तुनोऽयगमयितुं शक्नुयात् अपितु वाध्यनसयोस्तत्राप्रमाणतां यदेत् नथा च सति तस्य तुच्छत्वमेवापद्यते . श्रुतप्रकाशिका पवद्यच्छन्दलोपः । पाणिनियदाप्ततममुनिभिः कृतनिर्वाहावादीदृशशम्दाना साधुत्यस्य पाणि याममत वमनेन शतमवति । अतो विविधं पश्यचेतनत्वं विषभित्रमित्यर्थः । चिच्छन्दस्य शानवाचि ये विविध पश्यचित्त्वमिति बहीहि स्वपक्षमुक्तस्य निरुपाधिकविपभिवायोग उक्तः ॥ अथ पराभिमतमुत्तस्य विपश्चित्वायोगमाह-निर्विशेपेति । विपश्चित्यमात्रमेव न समवतीत्यभिप्रायेण सुतरामि- युकम् । न संभवतीत्यतिधन्दः सूत्रस्थपञ्चमीव्याख्यान नवल विपश्चिन्छन्दमानासन्नतिः । सर्वप्रमाणविरोषयेत्याह- न केनापीति । आर्यगुणनिषेधपरस्य सत्यशानादिवाक्यस्य परिहारः प्रथमसूत्रोक्तोऽनुस घेय: 'यतो वाघ ' इत्यस्य वाक्यस्य निर्विशेषपरत्वं व्युदस्यति यतोवाचइत्यादिना । यदीत्यनुशानप्रदर्शनार्थ तर्हि विमगमयेदित्यपेक्षाया नवल. मिष्टाचारकत्वं किंत्वनिष्टबोधकत्वचेत्यभिप्रयन्नाह-अपिरियति । क्थमस्यानिष्टायमित्यत्राह-तथाघ सतीति । मनसो. ऽप्यगोचरवेन सर्वप्रमाणगोचरत्व सिद्ध कृत्वा प्रमाणान्तरागोचरत्वमप्युपजीव्य तुच्छावमापाटितम् । किं सर्वथा वाय. नसनिवृत्तिरुच्यते उतेयत्तागोचरवाड्यनसनिवृत्ति । द्वितीयशिरसोऽभ्युपगनो वक्ष्यत इति प्रथमशिरसि तुच्छत्वमुक्तम् । गूढार्थसाह. विविधेत्यर्थः । शिघातोः 'प्राध्राध्मास्यामादाण् दृश्यर्तिसर्तिशदसदापिच जिवधीतष्ठ मनयन्छ पश्यर्छ धौशीयसीदाः, (७.३.७८) इति सूत्रेण पश्यादेशः । 'पश्' इत्यनेन पश्यादेशः सूयते । पृषोदरवादित्वाच्छन्दसाधुत्वम्। अत्र अक्षणा चिता' इति वाक्यसावे चिदभेदविवक्षासम्भावनाया. अवकाश: । जीवेश्वरयो: चित्वनकोक्तिसम्भयात् । चिन्छन्द. मात्रस्य भुतावनभिधानेन सर्वद्रष्टचितः अत्र प्रतिपादनेन 'ब्रह्मणा विपश्चिता' इत्यत्र निर्विशेष न विवक्षितम् । किंतु सविशेषमेवेत्याशयः । तदेत प्रकाशीत -निर्विशेषचिन्मात्रतापन्नस्य इत्यादिना ।। न ततो निर्विशेषतां वस्तुनोऽवगमयितुं शक्नुयादिीत । विवरणकारमते शब्दजन्यसादा कार एव मुक्तिहतः। वाचस्पतिमते मानससाक्षात्कारस्तथा । एतन्मतद्वय वाचो मनसवान निवृत्त्यभिधानेन श्रुतौ न विवक्षितमिति स्फुटम् । 'तत्त्वमसि' इति वाक्यस्यापि 'वाच ' इत्यत्र सग्रहण आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् । इत्यत्र मुक्तिहेतुशानस्य परेषामपि विवश्चितन्वेन मुक्तुिशानविषयात् 'तत्त्वमसि' इति वाक्यस्यापि निवृत्तौ निर्विशेषस्यासिद्धेश्व हात । एव मनसो. ऽपि निवृत्ती मानससाक्षात्कारोऽपि मुक्ति हेतुर्नस्यात् । अतध तुच्छत्व एय पर्यवसान स्यादित्याह-तथाच तुच्छत्व- मेवापचव इति । शक्त्या बोधकरवरूपप्रकृयभावस्यैष निवर्तन्त इत्येतदर्थत्वात् । न तुच्छत्वम् करसादुच्यते परं . . - ·२३८ न्यावरक्षामण्युक्तार्थानुयादः [अ आनन्द. १.१.६ २ श्रीभाष्यम् ब्रह्मविदामोति' (तै.आन.१) इत्यारभ्य ब्रह्मणो विपश्चित्वं जगत्कारणत्यं ज्ञानानन्दैक- तानतामितरान्प्रत्यानन्दयितृत्वं कामादेव चिचिदात्मकस्य कृत्स्नस्य स्रष्टत्व, सृज्यवर्गानु प्रवेशकृततदात्मकत्वं भयाभयहेतुत्वं वाय्वादित्यादीनां प्रशासित्त्वं शतगुणितोत्तरफमेण निरतिशयानन्दत्वमन्यञ्चाने प्रतिपाद्य वामनसयोब्रह्माणे प्रवृत्त्यभावेन निष्प्रमाणकं ब्रह्मेत्युच्यत इति भ्रान्तजल्पितं ' यतो वाचो निवर्तन्त' (ते.आ.१) इति यच्छन्दनिर्दिष्टमर्थ आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् ' (ते.आ.१) इत्यानन्दशब्देन प्रतिनिर्दिश्य तस्य ब्रह्मसम्बन्धित्वं श्रुतप्रकाशिका 'ब्रह्मविदामोतिपरम् । इति पूर्वापरवाक्यविरोधात् ब्रह्मणस्तुच्छत्व व्याहतमित्यत्राह-ब्रह्मविदिति । व्याहतार्थ श्रुतिर्न प्रतिपादयतीतिचेत्तनिर्विशेषपरत्वेऽपि तुल्यमित्यभिप्रायेण तत्तद्वास्यप्रतिपन्नान् गुणानाह--विपश्चित्त्वमित्यादिना । 'ब्रह्मणा विपश्चिता' 'आकाशस्सम्भूतः'' रसोवैसः ''एपोवानन्दयाति' 'सोऽकामयत बहुस्यां प्रजा येय ' ' तदनुप्रविश्य' 'अथसोऽभयङ्गतो भवति । 'भीपास्माद्वातःपवते ' 'सएको मानुप आनन्दः 'इत्येषा वाक्यानामयों विपश्चित्वमित्यादिनोक्तः। शतगुणितोत्तरक्रमेणेति । निर्विशेषत्व वियक्षितचेत् गुणापर्षों वाच्यः गुण- प्रकर्षमुक्त्वा पाटानसनिवृत्यभिधानमानन्त्यविवक्षाकृतमित्यभिप्रायः । अन्योति। आदित्यमण्डलान्तर्वतिन्वादिक विव क्षितम् । एवं पूर्वापरवाक्यव्याहतिपरिहारार्थ स्वरूपमङ्गीक्रियतेचत् तद्गुणाय स्वीकार्या इत्युक्तभवति एवं प्रकरणविरोध - . उक्तः । . अथ स्ववाक्यविरोधमाह-यतोवाच इति । यच्छन्दनिर्दिष्टमानन्दमित्यत्र 'कश्चैप मौनः' 'यतोनवेदाः' इति समत्सुजातोक्तश्लोकद्वयैकार्यमनुसधेयम् व्यतिरेकनिर्देशेन भेदनिर्देशेन वैयधिकरण्येनेत्यर्थः । यच्छ-देनानन्दनि- देशः आनन्दशन्देन प्रतिनिर्देशो ब्रह्मसम्बन्धित्वनिर्देशश्च वागविषयत्वे व्याहतारस्युः, विद्वानिति तद्वदनाभिधानं मनोगो गूढार्थसंग्रहः अथ नामधेय सत्यस्य सत्यम् ' इत्यादेः बोधकत्वमानपरत्वेन न तुच्छत्वम् (अ.सि.ल.च) इत्यङ्गीकार निय तन्ते' इत्यत्र सङ्कुचितार्थत्वमपरित्याज्यम् । शुद्ध प्राणि शक्त्यमावस्य परसम्मतस्य एतन्छुतिविरुदयात् । एव सङ्कोचे नियामकामावाच्च ॥ किच आनन्दवल्लीप्रकरणस्य निर्विशेषपरस्यमेततिबलात् साधित ब्रह्मविद्याऽऽभरणादौ । मुतिश्चय न पराभीष्टं साधयितुमलम् कापि धन्दावाच्ये प्रमाणशानस्य केनापि प्रवृत्त्यनङ्गीकारेण तस्य तुच्छत्वमपरित्याज्यमेव उपक्रमोपसंहारक रूप्यं परमते न समाति, किंतु सविशेषात्मवाद एव सभवतीत्याह-ग्रह्मविदामोति परमित्यारभ्येत्यादिना । दिर भ्यासेन 'यतो वाचो निवर्तन्त' इतिवाक्य सविशेषपरमेवेत्याह-यतो वाचो निवर्तन्त इत्यादिना ॥ यद्यपि न्यायरक्षामणो-ततच ब्रह्मणो लक्षणे आनन्त्यान्तर्गत वस्तुपरिच्छेदराहित्य प्रपत्रस्य प्रतिपनोपाधिगतनि- धप्रतियोगिविलक्षणीमध्यात्वनोपपादयितुं 'आमन आकाश' इत्यादिना ब्रह्मणो जगदुपादानावप्रतिपादनेन तत्र प्रप- शाध्यारोप:कृतः । ब्रहाण उपादानावेऽपि सष्टिनियमनादिषु निमित्तान्तरसद्भाव घस्तुपार छैदरस्यादिति शानिगसार्थ मोऽकामयत' इति सप्टो 'भीपारमाहात:पषत' इति नियमनेऽपि निमित्तत्व दर्शितम् । एवमारोपितस्य प्रपत्रस्य -- ·आनन्द १.२.६ ] उदार्थपालाननम् २३९ श्रीमाष्यम् ग्रह्मण इति व्यतिरेकनिर्देशन प्रतिपाद्य तदेव याड्यनसागोचरं विद्वानिति तवेदनममिदध- श्रुतप्रकाशिका चर मारे व्याहत स्यादित्यर्थः । अनर्थकं वाच्यनन्तर्गतं च स्यादिति । अनर्थक व्याहना स्यात् । यातिपरिहारो ऽमिमतश्चेत रह न शन्दवान्यमितीद समुद्रघोषादिवास्यमय न स्यादित्यर्थः, वाक्याथै स्याहटिनयी भवः । ब्रह्मणोऽसन्दगोनरत्वं ब्रहा न शन्दगोचरइत्यनेनापि शन्देन त्यात स्वादितिचामिप्राय. । 'सरज्ञानम् ' इति स्वर. पस्य सत्यत्वं कण्ठोक्त न गुणानाम् अस्सनिषेध इतिचेत्, न तत्र सत्यपदेनत्पविकारित्वमुक्तम् । नत मिध्यावन्यावृत्तिः निष्पाचव्यावृत्तिकाऽस्तु तथाऽपि गुणानाच सन्यावं दुरसकार प्रमाणसिदत्वात् । प्रामाणिकत्यहि सत्यत्व किंच गुणानी गूढार्थसंग्रहः 'यतो वाचो नियतन्त' इत्यत्रापयादउपदिश्यते । अस्यहि मन्त्रस्यायमर्थ: यथा शधिकायामध्यस्तरजततादात्म्योले- बितया प्रवृत्तेन मनसासह 'रजतमिदम्' इति व्यवहारः शुतिन्वर्य तमप्राप्य द स्जन्म' इति बाधेसति निवर्तते एवं ब्रह्मण्यव्यस्तप्रपञ्चतादाम्योप्टेखितया 'सन्घटस्सन्पट:' इत्यादि प्रकारेण प्रवृत्तेनान्त.करणनसह तत्र प्रवृत्ता घटप. यादिशदा अप्यसण्डाकारपर्यन्तमप्राप्य 'अयात आदेशो नेतिनेति' इत्यादिप्रोतबाधेसीत निवर्तन्ते । इत्युक्तम् ।। अयमर्थः स्वमतामिनिवेशेन भुतावारोपितः । अन्यारोपस्यले शुक्तेः रजत सभूतमिति लोके न व्यवहारः शुक्ति- 2 रजतदृष्टान्तश्च सष्टिप्रकरणे कानि नोक्तः । साटियाक्याना ता पर्य पूर्वमेयोचम् | अत: सृष्टिवाक्येषु अध्यारोपो न विव. शिनः । 'अथात आदेशी नेतिनैति' इत्यादिपरमत साधयितु नालमिति जिज्ञासाऽधिकरण एव (२४३.पु) निरूपितम् । शुचिरजतस्यले भवदुत्त प्रकारेणार्थः लोके न कापि व्यवहियते । 'आनन्दब्रह्मण' इत्यत्रानन्दरूपनासम्बन्घित्वेन आन न्दतया प्रतिपन्नगुणविभून्यादौ एकदेश एव वाङ्मनसयोः प्रवृत्तिः नतु कारल्यन । इयत्तायास्सत्त्व कायेन प्रवृत्तिः स्यात् कास्येन प्रकृत्यभावेन निवृत्तिकथनेन इयत्तागहित्य पर्यवस्यति ‘नान्तगुणाना-तेनान तोऽयमु-यते । इति परा. शरवचनानुसारी ' सत्यशानमनन्तम्' इत्यत्र अनन्तशब्दार्थ. ' यतो याच' इति श्रुत्या दृढीमियत इत्यसकृदावदितम् ब्रह्मण इति व्यतिरेकनिर्देशेन प्रतिपाद्यतइति । एतेन षष्ट्याः द्विरभ्यासेन 'सएको मनुष्यगंधर्वाणामा. नन्दः' इत्याद्यपत्रमेऽपि पष्ठ्यम्यासेन च 'आनन्द ब्रह्मणः' इतिवाक्य ब्रह्मभिन्नान-दमेव बोधयति । 'यदेष आकाश आनन्दो नस्यादिनि घर्मिणः आन-दोधवाक्यस्य धर्मानन्दबोधक वाक्यबोधकत्व नस्भवत्येव । आनन्दरूप धर्मिणि धर्मानन्दसच्चे पिरोधाभावात् । धर्मानन्दस्यापारीच्छिन्नत्वेन वाङ्मनस्यास्तत्रैकदेशेन प्रवृत्तादपि सर्वत्र प्रवृत्यभावेन 'निवर्तन्ते' इत्यस्योपपत्तिः । अत: उपक्रमोपसहारेकरूप्य द्विरम्यास्श्रेयुत्भय सिद्धान्त एवानुकूलम् । अत्राध्यागस्य प्रस. तिरेव नास्ति तद्बोधकशन्दामावात् । ' यदाहविष एतस्मिन्नदृश्येऽनाम्ये ' ' उदरम.तर कुरुते ' इत्यत्र सिद्धान्तिसामत एवार्यो युक्तः न परसम्मतार्थ इति प्रागेव (६९४,६९५.पु) निरूपितम् । 'आनन्दमय ' इत्यत्र मयडयः पूर्वमेवो- पपादितः । अतो निर्गुणप्रकरणमसिद्धमेव ।। 'तरोऽनुपपत्तेः' इत्यत्र आनन्दमयः इह पर्याय उपास्यो न भवति । उपक्रमोपसहारावधृतशेयबहातात्पर्य के प्रकरणे उपासनाविवक्षाऽनुपपत्तेः' इत्यर्थवर्णनमप्यनुपाटेयम् । परसम्म शेयब्रह्मप्रकरण वारिद्ध । आनादस्य विवि घस्य सिद्धान्तसिद्धस्यैव युक्तायाः प्रागेव निरूपणात् । मनोमयपर्याये 'यान-दब्रह्मणो विद्वान् ' इति यायन मान समर वेदन ध्यानपर्यवसित विवक्षितमिति पूर्वमेयोक्तम् । यतावाची निवर्त ते, आनन्दबहाणा विद्वान् । इत्यत्र आर. - .

·'मेदव्यपदेशाच' ' इति सूत्राथानुबादः [ आनन्द १.१.६ २४० श्रीभाष्यम् द्वाक्यं जरनवादिवाक्यवदनर्थकं वाच्यनन्तर्गतं च स्यात् । अतश्शतगुणितोत्तरक्रमेण ब्रह्मानन्दस्यातिशयेयत्तां वक्तुमुद्यम्य तस्येयत्ताया अभावादेव वाटानसयोस्ततो निवृत्तिः 'यतो वाचो निवर्तन्त ' (तै.आन.) इत्युच्यते-एवमियत्तारहितं ब्रह्मण आनन्द विद्वान् कुतश्चन न यिमेतीत्युच्यते । किंच अस्य मान्त्रवर्णिकस्य विपश्चित 'सोऽकामयत ' (ते.भृ ) इत्यारभ्य वक्ष्यमाण(स्य)स्वसङ्कल्पाचक्लप्तजगजन्मस्थितिजगदन्तरात्मत्वादेर्भुक्तात्म स्वरूपादन्यत्वं सुस्पष्टमेव । इतश्चोभयावस्थात्प्रत्यगात्मनोऽन्य भानन्दमयः। सू.१८ भेदव्यदेशाच १.१.६ . 'तस्मादा एप्तस्मादात्मन आकाशः ' (तै.आन) इत्यारभ्य मान्त्रवर्णिकं ब्रह्म व्याय- द्वाक्यमनप्राणमनोभ्य इव जीवादपि तस्य भेदं व्यपदिशति 'तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् अन्योन्तरआत्माऽऽनन्दमयः' (तै.आन) इति । अतो जीवाद्भेदस्य व्यपदेशाचार्य मान्त्र- वर्णिक आनन्दमयोऽन्य एवेति विज्ञायते । श्रुतप्रकाशिका सत्यत्व कण्ठोक्तम् 'सत्यकामरसत्यसङ्कल्प.' 'तइमे सत्याःकामा.' एतांश्च सत्यान्कामान् । इत्यादिभिः अत रस्वरूपवद्गुणाअपि स्वीकार्या:, प्रमाणोपपत्तिसाम्यात् । अतो न वाङ्मनसनिवृत्तिनिर्विशेषावनिबन्धना । ननु न शब्देन मुख्यवृत्त्या प्रतिपाद्यते ब्रह्म अपितु लक्षणया अतो 'यतोवाच' इति मुख्यवृत्तिविषयो निषेधइति विषयविभागान व्याहतिरितिचेन । निवर्तन इत्येकस्य वाक्यस्य मुख्यावायानेकवाक्यलक्षणाश्रयणायोगात् । भूयसा स्यादलीयस्त्वमितिन्या- यादेकवाक्यस्वारस्यभङ्गेनानेकवाक्यस्वारस्यह्यनुवर्तनीयम् ॥ किंच अत्र नहिंस्यात्सर्वभूताति' अनीपोमीय पशुमालभेत ' इतिद्विषयविभागेनोभयमुख्यत्व सिध्य- तिचेत्तदेवहि युक्तम् लोके च 'गामानय बलीयदेविने ति विषयविभागो मुख्य बानुरोधी दृश्यते । अविरुद्धार्थ: कइत्यपे. क्षाया विषयविभाग दर्शयति अतइति । वामन सीनवृत्तिरस्तिचेत् क्य वेदनवचन मित्यनाह-एवमिति । इयत्तार. हितत्वेन वेदनमुच्यत इत्यर्थः । 'अनुपपत्ते ' इति सौरपदस्य विपश्चिच्छन्दोत्सर्वशत्वानुपपत्तिरर्य उक्तः । अय सर्वशक्तिवानुपपत्तिमर्थान्तरमाह-किंचेति । इदसूत्र मा-नवर्णिक सूत्रोक्त हेवन्यासिद्धिपरिहार. या समिति स्वत- बहतुपर वाभावात् चश-दाप्रयोगः। एवमनेन सूत्रद्येनोपक्रमस्थहेतुरनुसहितः । अथ मध्यगत स्फुटतर हेतुमनुसन्धत्ते. गूढार्थसंग्रह न्दमयशम्दार्यशनस्यैव फलनिर्देश. । तेनान पलानर्देशाभावात् उपासनाविवक्षा नघटत इति 'भेदव्यपदेशाच' इति सूत्रे (महाविद्याऽऽभरणे) परोक्तिनिरवकाशा ।। आनन्दमयोऽभ्यासात् इति सूत्रात्तानन्दमयस्यैव भेदव्यपदेशाच इत्यत्रानुयोगितयापस्थित्या तर जीवभेदएष विवक्षित इत्याह-इतश्चोभयावस्थादित्यादिना । 'भेदविरोधी अपदेशः भेदव्यपदेशः। भेदप्रपञ्चमिथ्यात्वपर्यवसायी ·आनन्द ११.६ (अ) उतार्थपयांसाचनम्, 'कामांच' इति स्वार्थ: . -- । श्रीमाध्यम इतच जीवादन्यः सू.१९-कामाख नानुमानापेक्षा [१-१-६] जीवस्याविद्यापरयशस्य जगत्कारणत्वेहायर्जनीया आनुमानिकप्रधानादिशग्दामिधे- याचिद्वस्तुसंसर्गापिक्षा। तथैव हि चतुर्मुखादीनां कारणत्यम् । इहर 'सोऽकामयत यहुस्यां प्रजायेय' (त.आ.) इत्यचित्संसर्गरहितस्य स्यकामादेय यिचित्रचिदचिद्वस्तुनस्सृष्टिः 'इद- गैंमयमस्जत यदि किंच' (तं.आन)इत्यानायते। अतोऽस्यानन्दमयस्य जगत्स्जतोनानु- श्रुतप्रकाशिका ऽनन्तरसूत्रेण आनन्दमयस्य जीवादन्याव स्ववाक्यैकदेशमयान्तपदयानिरतिशयानन्दयोगेन -प्रथमसूत्रेणापपारितम् अनोऽय स्ववाक्यस्यहेतुश्चोतो मवति ॥ सू.१८-भेदव्यदेशाच १.१.६ यद जीवात्मस्वरूपं शुद्धावस्यं नझ तबन्नमयादेरिवकावस्थायां भेदव्यपदेशो न सम्मति स्मादम याटिभि रिव जीवनैक्य ब्रह्मणो न संभवतीत्यर्थः । विज्ञानशन्दस्यान्तःकरणपरत्वानुपपत्यादिकं पूर्वोक्त मिहानुसन्धयम् ।। अयोपसंहारार्थहेतुमाह- सू.१९.कामाच नानुमानापेक्षा [१.१.६] । कैश्चित्प्रधानन्यावृत्तिपरमिद सूत्र व्याख्यात तत्पश्चोऽतिदुस्स्थत्वान्नान्य दूषितः, पूर्वाधिकरण अचिव्यावृत्तिःकृता, प्रघानावशङ्काहतुवास्मिन्ननुवाक नास्ति, अपेक्षाशन्दवैयर्थ्य च स्यादिनि जीवस्येति । अत्यन्तमचिदनपेक्षावे स्वरूपपरी- गूढार्यसङ्ग्रहः 'यतोवाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसासह आनन्दब्रह्मणो विद्वान् नबिभेति कुतश्चन ' इ.युपदेशः । तद्विरोधात् प्रियाद्य- वयस्युकस्याविशेष आनन्दभयउपास्यो नप्रतिपाद्यः' इति न्यायरक्षामप्युक्तिरभिनिवेशमलव । प्यपदेश दाम्दस्य अप्रसि. सोऽयं इत्यस्य स्फुटन्यात्। ' यतोवाचो निवर्तन्त' इत्यस्य मेदमिथ्या वबोधक-वासम्भवाच । दो वैरक्षण्यं पूर्वेषु पर्या- येषु पलनिर्देशः । इहंतु नास्तीति वैलक्षण्यम् । ततश्च फलनिर्देशान्यथाऽनुपपत्त्या तत्रोपासनाविवक्षायामपि आनन्दम- यस्य फर्गनदेश विनैव व्यपदेशान्नेहोपासनाविवक्षा' इति (ब्रह्मविद्याऽऽभरणे) परोतिरनुपादेया। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् नविमति ' इत्यत्र आनन्दमयशब्दार्थशानेन फ्ल्स्थापि प्रतिपादनात् । 'सोऽश्रुते स्वा.कामान् ' इ.युपत्रमो कार्यः 'अस्मालाकान्प्रेत्य एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कम्य इमान्लोकान्कामानी कामरुप्यनुसनरन् ' इति वल्ल्युपस. हारे विशदीकरणन उपक्रमोपसहाराभ्यामानन्दमयब्रह्मशानस्य फ्लस्य दीकरणाच ।। कामाश नानुमानापेक्षा ' 'सोऽकामयत' इति वाक्ये पुलिनतन्छन्दनिर्देशेन आनन्दवल्लयाः सविशेषपरावा. सम्मवेन पुच्छब्रह्मवादायोगन" सन्तमेन ततोविदुः' इत्यनन्तर 'तस्यैष एव शारीर आमा' इत्य परोक्तनिशिए. - 81 ·न्या.र.म अर्थपर्यालोचनम् तदेवित्यादिसूघाणां सिद्धान्त अर्थानुगुण्यम् [आनन्द २:३६ श्रीभाष्यम् मानिकाचिद्वस्तुसंसर्गापेक्षा प्रतीयते । इतच जीवादन्य मानन्दमय. S सू.२०-अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति (१-१-६] SIL F - - 1 . . श्रुतप्रकाशिका पामप्रसङ्ग. दहातिरिवाचिदनपशव देवादिसृष्टी चतुर्मुसाटीनामप्यस्ति अतस्तापरिहारार्थमाह-इहचेति । सहस्पडेट- भूतकरणकळेबरावस्थाचिरससर्गापेक्षा नास्तीत्यर्थः । देहानपेक्ष(ब)सत्यसङ्कल्पत्वकार्य सतावमाविर्भूतगुणाष्टकस्य मुक्तस्यापि भूयतइति शहा परिहरन् 'सोऽकामयत' इति वाक्यादुरितमहत्व-तरमाह-- सू२०-अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति (१.१.६) गूढार्यसप्रहः परस्वासम्भवन आनन्दमयस्यैष अनन्यामत्यपरत्वावश्याभावेन ' सोऽकामयत' इत्यत्र आनन्दमयविवक्षाया एयावश्य कत्वात् । परमते 'कामसप.' इन्यादिश्रुत्या कामादीनाम-तरणधर्मवरीय प्रतिपादनेन मायापरिणाम वग्राहम भुत्यभावेन ' सोऽकामयत' इत्याप निर्विशेषविवक्षाया असम्भवाच्च । 'तस्माद्वा एतस्मादा मन: अन्योऽन्तर आ माs. नन्दमय.' इतिपूर्व जीवभिनत्वेन प्रतिपादिरस्यान्मना आनन्दमयस्य कामर व विधान प्रधानाधा नास्ति जीय. विवक्षायां प्रधानापेक्षा स्यादितिभाव.। अत्र न्यायरक्षामन्यादौ 'काम्यत इति कामः भृगुवलय ग्न त आन ६ः । सष्टा तमवलम्ब्यानन्दमयस्य प्राधान्यानुमानेऽपि प्रत्याशा न कार्या । तत्र शुसेवानन्दस्य उपहारूपताया नन्दो ब्रोति व्यजानात्' इति साक्षात् 'आनन्दादयेव खस्विमानिभूतानि' इति लक्ष मुनच पर्यवसान प्रतिपादनाम् इत्युक्ताऽर्थ श-दये खोप्रेक्षामूलकएवेति स्फुट विदुषाम् ॥ 'कामात्' इत्यत्र 'सोऽकामयत' इति श्रुती कामघा स्वर्थ. 'नानुमानमतच्छटात्' इति सूत्रोच एवात्रापि नानुमानेत्यस्वार्थ, अपेक्षा 'इदार्थ-या..मप्रति अर्थप्रय परित्यागस्य अभिनिवेशमूलकताया. स्फुटत्वात् ।। तहेतुव्यपदेशाच' इत्यत्र जगत्कारणानन्दमयस्य मुक्ति हेतुत्वाभिघानेन यष्टिवाक्याना मुति वापयानक सामरस्यमामहितम् । 'मान्त्रवर्णिकमेवच गीयत' इत्यत्र 'महाविदामाति ' इत्याद्युपक्रमवाक्यस्य ' असाहीकाप्रेत्य एतमानन्दमयमा मानमुपसतम्य' इति वाक्यस्यवेकार्थक वम् । 'नेतरोऽनुपपत्तेः' इत्यत्र उपक्रमप्रभ युपसहारपर्यन्त प्रतिपादितधर्माणां आनन्दमयएव सभव नतु जीवहति निरूपितम् । तेन विज्ञानमयपर्याय शरे पाफ्नो हि या सर्या कामान् समझते 'युपत्रमोपसहारयोरुतार्थस्य मुत्तिरूपस्य प्रतिपादनन जीवएपेति निर्धारिखमा एधमुपप्रमोपसहार. वाक्योक्ताव सर्वकामायाप्तिरूपस्य मध्ये प्रतिपादनन विज्ञानमयस्य जीव पनिर्णयानन्तरमानन्दमय परमा मनि बीय मे एक तस्मादा एतस्मादिज्ञानमयात् ' इति भु युक्तः भेदव्यपदेशाज इत्यत्र निरूपित । त्दनु तरानुपाकोकार्य: कामाच नानुमानापेक्षा इत्याभिहित । तदन गनुकासार्थ असिमस्त पतधोग शास्ति इति सूमियत 1 . - , ·(2.3) भाष्योत्तापयायचा २४३ श्रीमाध्यम अस्मिन्-आनन्दमये धस्य जीवस्य तद्योग-भानन्दयोगंशास्ति, शास्त्रम् । “रसोधै सः रसगैपयायं लभ्वाऽऽनन्दीभवति' (ते.आन.७.१) इति ग्सशम्दामिघेयादानन्दमयला- मादयं जीयशब्दागिलपनीय मानन्दीभपतीत्युच्यमाने यल्लामाघ मानन्दी भवति ससए. वेत्यनुन्मत्तः कोमधीतीत्यर्थः। एवमानन्दमयः परं ग्रहोति निश्चितेसति : यदेष आकाश श्रुतप्रकाशिका कमिन्कस्य केन योग किं शास्तीत्यपेक्षायामक्षरार्यमाह-अस्मिन्नानन्दमयइति । अस्मिन्निति विषयमप्तमी ब्रह्मानुभव. स्मानादस्य अबस्छेदक ब्रह्मा । शास्तिशब्दार्थःक. शस्त्रकिएतत्सूत्रार्थस्य हेतु व कथमित्यवाह-रससिइति । 'रसो वैसः' इति शास्त्रमुक्तम् उध्यमाने इनि शासिशब्दार्थउक्तः । हेतु यमुपंपादयति यल्लामादिति । हेतुल्यस्य स्फुटतरस्यात् से हेतु वानिर्देशहत्यभिप्रायण अनुन्मत्त फोग्रयाप्तीत्युक्त, मान्प्रयनिकसूत्रऽपि हेतु यानिशहायमेवाम्प्रिाथमा. नन्दमय जीवस्यानन्दयोग वदति शास्त्रम् आनन्देशानन्दयोग वदतीति सहयामानन्दानन्दायशन्दयोरकषिपयामाह एवमिति । कथमानन्दशब्दस्यानन्दमयवाचित्यमित्यर्पश्चायो विर्शन अम्दानि हे पूर्वोतन्यायमिहातिटिनति यथाविज्ञा गूढार्यसङ्ग्रहः आनन्दमय इति प्रथमस्त्रे प्राधान्यनोक्तार्थएव अस्मिन् इत्यत्र मियश्चितः । आनन्दभये चीयभेदस्य पूर्वम. मिधानेन 'तमादा एतस्मादा मनआकाश' इति उपक्रमोक्ता मत्वमानन्दमये यनिरूपितम् तेनानन्दमयस्य मग. कारणलेन राजकुमारनयन जीवस्य राबप्राप्तथानन्दः विवाहितात्या प्रेत्य मम जीवस्यानन्दयोगमित्याक्तिः । यल्लामाधआनन्दीभवति ससपयेत्यनुन्मत्त कोयीतीत्यर्थइति । एतेन ' रसग वायं सन्ध्याऽनन्दीमयति' इत्य- नन्तरं 'एषयवानन्दयाति यदाप्रवेष एतस्मिन्नदृश्येऽना भ्येऽनिरुत्वेऽनिल्यनेऽभय प्रतिष्ठा विन्दत । असोऽमयगते भवति बदामष एतास दरमभरकुरुते अथ तस्य भयभवति' इत्यनन्तरवाक्ये बीयत्रभेदनिन्दया पीवमटि वियर्शिताति परे वदन्ति । सोया नात्र विवाधितइतिगांधतम् । आनन्दयितन्वं पूर्वमभिधाय अनन्तरवाश्ययोरतस्छन्द प्रयोगे एतच्छन्दस्यानन्दायतेवा: । 'सगोवाय साध्वाऽनदीमयति' इत्यत्र भीवानामानन्दप्रतिपादनेन 'एषय पानन्दयाति' इत्यत्र जीवानानन्दयितत्येवार्थः । पूर्वयाक्य जीवब्रह्मभेदस्य स्फुटमभिधानेन उत्तरत्र जीयनहारे दोकान न्यथासिम्पदामावेऽपि भामिनिचेतस्मिन्नहाणि उत् अपि अय अल्प अन्तर छिद्र मेदं अरुपमप्यन्तरं मददर्शनकुरुते । मेददर्शनमेहि भयकारणं, भेद पश्यतीत्यर्थः । अथ तस्साझेददर्शनादेतोः तस्य भेददर्शिनः आन्मनः भयभवति इति परोकविवरण (रा.उ.मा) निरवकाशम् । अन्तरशब्दस्य छिद्राईकन्धमास्ताम् । तावता भेदसिमिकथम् ! अन्तरशम्दस्य नानार्थको न भेदेकान्तावाभावात् भेददर्शनमित्यर्थोऽपि तद्बोधक्पदाविनामुपादयः । पूर्वधारये येऽनाऽ. निक्कै निमय प्रतिष्ठा विदत' इत्यत्र ब्रह्माणि सर्वेषा सर्वदा प्रतिष्ठितवेन शाननिधन प्रतिष्ठध विभिनेत्य- यमहीकरणीयम् । तेनचाविच्छिन्न बागान सिटम् । तदुत्तरषाक्ये अन्तर छिद्र अधाशोधा भवता पक्षयेऽपि अविछि. प्रशनामा मयमित्येव विवक्षितम् । 'यन्मुहूतक्षण वाऽपि-सा विक्रिया' इति प्रागुदाहत्यचनानुसाराप्त इत्येव युपम । भानन्दमयस्य नाव निश्रित भवतीत्यभिप्रेत्याह-एषमानन्दमय परंमोति निश्चितेसातीति । आनन्दान- मशम्दया मिनाकरम परोक्ष पालोधपति-यदेष भाकाश भामन्द इत्यादिना पिदामिति युपक्रमे ·२४४ (ii.3) भाप वान BRAN ARIमि. inaruw finनुया: आनन्द ११६ . - श्रीमाध्यम् मानन्द (से.मान.७) 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म ' (१.९.१७) इत्यादिप्यानन्दशनानन्दमय पय परामृश्यते, यथा विज्ञानशादेन विज्ञानमयः अतपय 'मानन्दं ग्रहणो पितान' (ते. भान...) इति प्यतिरेकनिर्देशः। अतएय च मानन्दमयमामानमुपमझामनि ' (२.मान ८)ति फलनिर्देशमा उत्तरेगानुया. पूर्वानुयाफोक्तानामममयाटीनो अमं प्राति ग्यजानात् । प्राणप्रतिप्यमानात् । मनोहतिव्यानात । विज्ञान प्रतिव्यजानात् ' मुखप्रकाशिका मेति । अत्र पूर्वोनहानाऽनुस पेयाः स्वरूपस्यानुस्यदनीयायादानन्द दो पिर:, धर्मपत्य पतिमायः । म्यानरकनिर्देश हमा--अवएयेति । मतपय आनन्दान समयसम्योरेमविश्य नेत्यर्थ । हन्यन्तरमह अतएवेति । स्थानप्रमाणमाह-उत्तरेचेति । पूर्वानुषाके एतदनुवाकीर्ण भाग व मय-पटनिर्दिष्टानाम मय हर पद निदेशप्रकरणे आनन्दधदेन प्रतिपादनादानन्दमपएघानन्दधदयाय इत्यर्थ: । आनन्द मान्दधान्यस्य परमाम वहि परालीकतम् तदेतुव्यपदेशार, अस्मिन्नस्य प सद्योग शास्ति इति सूत्रयोस्पिमिटा पूर्व सामान्येन समस्र मुसंद मुन्य उत्सरत्र मोशमुखहेतुत्वचोक्तमिति तदा ' को यान्यात्क प्राण्यात्' इत्यान्यात् प्राण्यादिति पदाम्या सत्ताहतुग्वं मुखहेतुबचोक भवति । यद्वा पूर्वसूधमुपापपरं एतत्तपेपपरीमति मिदा 'आनन्दयादि रसो घेसः' इति मातीत: सदा मण्या प्रा. यादिति पदाम्पा सांसारिकमुपहेतुम्ब मौसमुसहवायचौधभयति । अथवा अन्यादिति सचाहंतु य प्राप्यादित गूदार्थसंग्रहः प्राप्तिरेव । आनन्दमयमा मानमुपसलामति' इत्यत्र विवक्षिता, नतूपसरमण परमतवत् मरिश्रमरित्यर-15 अतएवति । मनु मुख्यमेय संक्रमण भयते उपसभामतीतिचेष अन्नमये अदर्शनात न मुख्याध प्रमणम नह्यान्न मयमुसामनो बाहादसालोकात् जलूकावासमण दृश्यते । अन्यथा या मनोमयस्य बहिर्गिस्य विश नायर पुन: प्रत्याहत्या मसङ्कनगमितिचेन स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । अन्योऽन्नमयमुपस्टामतत्य मनै भयो । यो या स्वा मानमेवोपसङ्कामतीति विरोधरस्यात् । तथा नानन्दमयस्या मसलूमणम्पपद्यते । तस्मानप्रासिम । नाप्यन मयादिनामन्यतमकर्तृकम् । पारिश्रेष्यादममयाद्यानन्दमयान्ता मध्यतिरिक्त कर्तृक श नमात्र च स्का मुहार । शम्मा प्रत्ये च आनन्दमपान्तस्त्र सर्वान्तरस्याकाशायनमयान्तकार्य सृष्ट्वा अनुप्रविष्टस्य हृदयगुहासिन्घाटनम् या अना. मस्वा मविभ्रमः सक्रमणामकविधेकशानोपया विनर्यात । तदेतस्मिन्नविद्याविभ्रम् नाच र ३-६ उप यंद, (श. उ.भा) इति परे सक्रमण न प्राप्तिरिति दूषितम् ॥ 'अपिचानन्दरूपस्य ब्रह्मत्व बहुशरभुतम् । तथाचानन्दवालीति व्यपदेशोऽपि युज्यते ॥ आनन्दराया ब्रह्म क्त तदुपायविधिःसया। अधीहि भगयो अमेत्यवोचत् वरुण भृगुः ॥ व्याख्यातायादुपयस्य युपायाऽत्राव शिष्यत J. उगया। कोगपञ्चापि यस्मात्तः तम्पद्यते । तस्मात् मानक्रियाकार्य प्रियाचारच दुग्म । आनन्दमयमा मान तिम्माधिक बगा।' इत्यादिना यार्तिकेऽपि तत्सापितम् 1-अयापि परोक्तार्य, न भूतितात्पर्यानुगुण. । ति सक्रमण प्रातरूपमेव विवाषितामित्यभिमेयाह-फलानिदेशश्चेति {fore Fr..! 1 .

·आनन्द ११-६] यासाोत्या पर्शलोचनम् - मामाघ्यम् (तै २,३,४,४५.अनुवाका ) इति प्रतिपादनात् ' आनन्दोग्रह (६१) इत्यप्यानन्द मयस्यैर प्रतिपादन मिति विज्ञायते । अतएव च तनापि 'आनन्दमयमात्मानमुपसझम्य' (तै आन १०.५) इत्युपसहसम् । अत प्रधानशब्दाभिलप्यादन्तरभूत्स्य परस्य रणो जीवशन्दामिलपनीयादपि वस्तुनोऽर्थान्तरत्व सिद्धम् ॥ ॥ आनन्दमयाधिकरण समाप्तम् ॥ मुवप्रकाशिका वार्णकापवार्गिसकरसुग्वहेतु वम् । अधिकरणार्थमुपसहरति अतइति । जीवसामाधिकरण्य शरीरस घ शोध्य व विका रश्रवगम् प्राप्प वानन्यादीनामवस्थामदेनोपपत्ति ज्ञानस्वरूप पवाङ्मनसनिवृत्यामधानरूपायगुणानपेघवास्यान दमयस्य गूदार्थसप्रह अत्र इन्द्रप्राणाधिकरण व्यासायें आन टम्यप्रतिपादनानन्दर 'प्राविट माति' युपरममिहिमादी करणार्य अथातोऽनुप्रभा ' इति प्रभा आक्षप्ता । पूर्वप्रतिपादनस्य बुभु साहतु वमता देनायत इति 'उनाविदा नमु लाक्प्रेत्य ' इत्यादि प्रश्नवाक्यार्थमाभघाय 'सयएव वित् अस्मालोका प्रत्य एतम्नम्यमा मानमुपट्टामति- एत मानन्दमयमामानमुपसक्रामति' इत्य तवाक्यस द्विान् सवार य य या न द परमा मान भोग्यभूत भोक्तासन्ननुभवतीति प्रभस्योत्तरमुत्तम् । अब निरतिशयानन्दम्-ित्यान दशब्दार्य । लाक परमा मानम् ' इति (श उ.मा) परै व्यारयातम् । प्रकरणादव बटन परमा मविषयक स्ट्यिाति देव स्थमनोन कार्य । ऐतरेयोपनिषदि-' स एवावदान् अस्मा छरीर दादूघउ कम्य ३ मुम्न स्व ला का मानावा' इत्यत्र अदश्श-दसमभिव्याहृतलोकशब्दस्य दशपर वीनण्यन अत्रावर ९ ८३ rey वेद निहित गुहाया परम व्यामन् इत्यत्र व्याग्न परम वाशपणन स्वयप्रकारद विशष एव व क्षित । एकाही कारे ऐतरयश्रुन्यानुगुण्यम् । गुहायाम् ' इति हृदयगुहापरम् देशद्वयसम्म घ ए नाम हता भवति । गुहाप्रवि टावात्मानौहि तदशनात् इतिसूत्रम् 'हार्दानुगृहीतश्शताधिकया' इतिसूत्र दशावशषगमन प्रातपाद्यत । हत्यगुह वा धन अनुग्रहणं शताधिकया गमनपूर्वक दविशषप्राप्त सू कृता प्रतिपादनन असमर्थ श्रुतौ विवत इत्यपि प्रतीयते ॥ परे 'गुहाया व्यामन्निति सामानाधिकरण्यात् अन्याकृताक शमेव गुहा ह दमवतु परमव्योमेति याय्यम् । तसिन् हादै न्याम्न यात्रु दर्गुहा तस्या निहित ब्रह्म तवृत्या विविक्तयोपलभ्यत इति । नह्य यथा विशष्टदशकालाऽस्त ब्रह्मण । सर्वगत वाग्निविशेष वाच' इति व्यारयाताऽर्थ अनुपादय 1 अत्र निर्विवषप्रतिपादनासस प्रग्व वदन त अन 'परमव्यामन्' इति विशिष्टदेशसम्ब घएव विवाक्षत । एव च 'अमु लोक्प्रत्य इत्यत्र दर वशषएव लक्श दार्य । अन्न प्रश्नानुरोधन 'अस्म प्लाका प्रत्य एतमन्नमयमामानम्' इत्यादी स्क्रमण प्राप्तिस्व । उतावित हत्य विद्वान् इत्यव छेद निधारत व्यासायें । तेन ‘कय नगच्छती' इत्यत्र दशविशषगम्नम् च सम्भूता' इत्यत्र भाग इत्यधंद्य प्रभोपाप्तम् । पूर्वानुवाके 'उपसक्रामति' इत्यत्र एकाऽर्थ उक्त । उत्तरचानुवाक 'स्यएववित्-" अमालोका प्रेन्य, इत्यादिना 'एतमानन्दमयमामानमुपसक्रम्य इमान् लकान् कामानी कामरुप्यनुसरन् । हत्यत्र 'अम - - ·सिद्धान्ते आमन्दवाडीमगुवायोपामोपसंहारवारस्तम् भानन्द- १-१६ - . भुवप्रकाशिका प्रत्यगामा व्यतिरिक्तवे हेतुः । स्वतरिसद्धनिरतिशयदशाशिरस्कानन्टाभ्यास, आनन्दयितृत्वं, भयाभहेतु व समस्तप्रणा सितृत्व प्राप्याव निरुपाधिकविपश्चित्वम् । बद्धमुक्तयोरसम्भावितमाकाशादिसमस्तजग कारणव बददशीयामेव विज्ञान मयाजीयात् भेदव्यपदेशः करणळेवरायनपेक्षसत्यसङ्कल्पत्य मुक्ताना निरतिशयभोग्या व सिद्वानहत शरीरशरीरि. भावः तस्य निरुपाधिकरव प्रसाद्यस्व प्राधुर्यसभवः बददशायामेव भेदव्यपदेशस्यावस्थाभेटेन नियोहानुपपत्ति: प्रभाप्रमा पन्यापेन स्वरूपतो धर्मतश्च ज्ञानवोपपत्ति: बाड्यनसनिवृत्तीरयत्ताहित्यनिबन्धनाय च पूर्वपक्षयुक्तिपरिहाराहेत्व षष्ठ्यान्यत्वमयेदि नैनमयदलोको नचाज्ञातवा मावस्यास्प तथाऽपि नाययविता वस्यान्य आत्मा मुतः । शोध्यत्यं च विकारवाचकवचस्तद्ब्रह्मपुच्छ भवेत् नत्वानन्दमयस्सचान्नमयवत्कोशो यहि कथ्यते ।। पुल्लिङ्गान्तप्रधानप्रकृतवचो रूपणंचाध्यनन्यैः श्लोका पुच्छ नचाहुस्स्वरसमापहि नस्सूत्रमन्योऽन्तरो न । षष्ठ्यादिश्चांशभावाग्निरविशयतया रूपणादानुरूप्यास् पर्यायत्यादनन्यात्मफवचनसया पुच्छहेतु पराखे। इति पुच्छरसवादतनिराससहः ॥ मस्करीयेतु अभ्यासादिति पदस्यानन्दशन्दाम्यासादित्यर्थ उक्तः स्थमानन्दशन्दाभ्यास परमात्म मानव मित्यपेक्षायामानन्दशन्दस्य कारणविषयन्यानिरतिशयान दविषययाति वक्तव्य, तत्र हत्यन्तसाकाहस्य हेतु योरपि निराकांक्षस्य हेतु वपररावं युक्तम् । 'नेतरोन्नुपपत्ते. ' इत्यत्र च ससारिधीवादम्यन्योपपादनमयुतम निरतिशयानन्दयो गिनो मान्त्रवर्णिकस्य ब्रह्मणस्संसारित्वराया अभावात 'मेदव्यपदेशाच' इति सूत्रस्यापि 'रसोषायं लबाड नन्दीभवति' इति लल धव्यमावन मेदोपपादक यमुत्तम । ततोऽपि विज्ञानमयादन्य इत्यन्यायव्यपदेश से स्वोतिपरत्वमत्यन्तोचित भेदव्यपदेशशब्दस्वारस्यात् कामाष' इत्यादिसूत्रं च न प्रशानभ्युदासपरम् अपेक्षाचन्दथे. गूढार्थसंप्रहः प्राप्तिः उपक्रमोकसर्वकामाशनचे युभय प्रतिपादित भवति । अन्नायाभूति विज्ञानमयपर्यन्तमुहानामर्धान पारस्य पूर्वमामधानेन द्वारभूतसमष्टिव्यष्टिविभूतिकः अनन्दम्य.परमा व अत्र सम्पर्म येन भुतो वियत इति व्यसायों णामाशयः । प्राप्तः अनुभवरूपतया निभूतेरप्यनुभाव्यत्व वर्तत इत्यनमयाग्रुपसमणस्य नविरोधः । ' उपक्रम्यत्य' । समानकर्तृकत्वमात्र विवक्षित नत पौर्षियम् । 'तराष्ट्रा तदेवानुप्राविशत् ' इतिवदितिभावः । 'सोऽभते सर्वान्का- मान' त्युपामभुने: 'आनन्दमयमाग्मानमुपसङ्कम्य इमान्लोकायामानी कामरुप्यनुस् भन्' .युपयहारमुक एमपुर. पविश्यकत्वमेकार्थक घचेति निशासाऽपिकण (७७६.५) मगवतय स्थापितम् ॥ एतेनानन्दमयविद्या सगुणविधेय। आनन्दयालीति व्यवहार. धर्मानन्दविशिष्टस्य पर्मिण: आनन्दरूपयन सी भवति । 'पतोषाचो निवर्तन्त' इत्यत्र परोधरीत्या निर्षिशेषपरस्यस्यायोगेन सियिषस्लानरस्य विशेष एव संभयेन- आनन्द प्रमण' इति मतिरेकानिर्देशन प्रातिसामानपालप्रतिपादनन प मानन्दपाली सपिपरवति सिद्धम् ॥ nानम्दमयाधिकरण समाप्तम्। . - ·आगर १.१.६] (मु.प्र) पादपाशंमतानुवादः . - -- भुवप्रकाशिका वयात् निरतिशयानन्दयोगिनः प्रधानन्याया हमाघात् तृतीयस्यामसूमायोसायट्योगनादयन्ता एकरूपाय शानिन्ध युक्तम् ' यदावेद ' स्यादिधास्यविषयतया निर्वाह तमसिद्धयति । यक्ष्यमाणमपि दूषणमिहानुस यम ।। यादवप्रकाशीय प 'अभ्यासांस्' इति पदस्थ माश-दाभ्यासपरत्वमयुतम् विज्ञानमयपर्यायऽपि प्रमज्येष्ठ. मुपासते, विज्ञान प्रमद्वेद' इति माशम्दस्यायसनया है बनेकान्त्यात् 'ततुव्यपदेशाव' इत्यस्य प्राचुर्यस्य रेग्यपदेशादित्ययों न युक्तः तदिश्यस्य 'एष यानन्दयाति' इति वाक्यस्यानन्दहेतु यप्रतिपादयस्य प्राचुर्यहत यानि स्यामाचात् प्रथमप्रकास्य साध्यस्य हेमन्तरवाहित्यामावन चान्दानन्ययाश्च नेतरः, भेदय्यपदेशात् इत्यनयोरनुपपत्तिः पूर्ववत् । कामार इत्यादिस्प्रे च 'अधीहि भगवो ब्रह्म' इति प्राविषयायाऽविद्यायाः 'सेपाभार्गवी पारणीषिद्या परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता' रति परमव्योमयिषयत्यावगमात् परमानाशस्यचाचतनस्य स्वकापिक्षया कारण यसम्मयाच मामशरदयाच्यं प्रधानमित्यागपूच निगक्रियतइति यदुक्त तदयुतम् परमध्योमप्रतिष्ठितवमात्रेण तटिययायास्टेि:, नाह ब्राग यिठदेगे येदविद्याप्रतिष्ठित युक्त. तस्यास्तद्देशप्रतिपादकत्वम् 'परमेव्योमन् सोऽश्ते सन्किामाम् सहन. अगा विधिता' इति परमाकाशस्य ब्रह्मापारवायगमात्तस्य ब्रह्म शानिराकरणमस्मिन् सूत्र क्रियत इत्यप्य युक्तम्- मान्यवर्णिफमेष च गीयत इति मन्यर्ण विषयोकुवंता सूर्णवास्या काया:प्रतिहतोदयायात् । नापि सत्यवशानद विविधपरिच्छेदविविधादयः परमाकाशस्य सामस्त्येन समयन्ति । अपेकाशदिवेययं च पूर्ववत् चरमसूत्रमध्ये म्याख्या. तम् । अस्मिन्ममणि प्रतिबुद्धस्यास्य नीवस्य दद्योग परमा-मप्राप्तिं दई यति सोऽभुवे सर्यान्फामान्सह ब्रह्मणा पिप शिवा' इति । तथा 'यदाहोप' इत्यादिवाक्यमास्मिनिष्ठां गतस्यास्य 'अथसा भयङ्गयो भवति' इति मनप्राप्तिक- भ्यतइति तदनुपपन्नं मन्प्रयादितायाः परमात्मविदस्तप्रातः 'मान्नयाकमेयच गायत' इति सूत्रगैय दर्शितत्यादिह तदुतपनपश्चगात् । यदायवैप इत्यादिवाक्योक्तामयप्राप्तिहेतु-वं च 'तद्धतुव्यपदेशाच' इति सूत्रेणैव दर्शितमिती तदुक्तिरनपेशिना तदिषयभूतवाक्योक्तमानन्दयितृ वंहि मोक्षानन्दहेतुत्व मोक्षानन्द संसारभ्य नेतिपूर्वक त्सादानन्द यितृत्वयाक्यासन्नतरवाक्योक्तमभयप्राप्तिहेतु व मोक्षप्रदायान्तर्भूतमिति न पृथग्घेतः, 'आनन्दयाति' इति वाक्ये आन न्दहेतु यमुक्त ब्रहप्राप्तस्यैवनानन्दः अतोऽसिन्याश्ये अभयशन्दवाच्यह प्राय इतिचन्न त्स्य बहादसामानाधि करण्यामावात् ' अथ तस्य मयं मवति' इत्युक्तभयाभावप्राप्तरेव 'अथसोऽभयङ्गतो भवति' इत्युच्यमान वाध, अतो भयनिवृत्तिपूर्वकनिरतिशयानन्दहेतवं तद्धतुव्यपदेशात् ' इत्यन्तर्भूतमिति न पृथतध्यम् अतो मोक्षप्रदावेऽ मिहिते मुक्तप्राप्यत्वकथनं प्राप्तनिरतिशयानन्दायरूपविशेषयनं चात्य तापदि तमिति तदेव काव्यम् । अत्रसूत्राणा- यघात एवार्यः॥ समाप्तमानन्दमयाधिकरणम् . . .

·श्रीमते रामानुजाय नमः अथ वेदान्तसारः सू३३ आनन्दमयोऽभ्यासात् [१.१.६] " . यद्यपि प्रधानादर्थान्तरभूतस्य प्रत्यगा मनश्चेतनस्य ईक्षणगुणयोगरसम्भवति, तथाऽपि प्रत्यगामा बद्धो मुत्तम न जगाकारणम्, 'मस्म द्वा एतस्मादामन आकाशसम्भूतः' (ते.आन.१.अ) इत्यारम्य 'स्माद्वा एस्माद्विशानम यात् अन्योऽन्तर आनाऽऽनन्दमयः' (ते.आन.५.) इत्यस्य आनन्दमयावत्पिादनात् कारणतया व्यपदष्टोऽयमान न्दमय. प्रत्यगात्मनोऽथानाभूतस्सश. परमात्मैव । कुत.१ अभ्यासात्-आनन्दमयस्य निरतिशयदेशाशिरस्कानन्दम- यावेनाभ्यासात् । 'तेये शत प्रजापतेरानन्दाः । सएको ब्रह्मण आनन्दः' (ते.आन.८४) ' यतो वाचो निवर्तन्ते अप्रा प्यमनसा सह । आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् । नबिभेति कुनधन ' इतिहि वेद्यत्वेनायमानन्दमयोऽनवधिकातिर योऽन्यस्यते - " . A सू.१४-विकारशब्दान्नेतिचेन्नप्राचुर्यात् (१.१.६) 'सवा एष पुरुषाऽन्नरसमय.' (ते.आन.१) इति विकारार्थमयट्प्रकरणात् 'आनन्दमयः (ते.आन.५.२) इत्यस्यापि विकारार्थ व प्रतीयते । अतोऽयमान्दमय माविकाररूप परमात्मा इतिचेन्न अविरोधात् प्र चुर्या एवाय मयडिति विशायते, ' तस्माद्वा एतस्मादामन आकाशस्सम्भूत. ' (ते.आन.१) इति ह्यविकार आत्मा प्रकृतः । प्रकरणे च विकारार्थत्व प्राणमय एव परित्यक्तम् । उक्तेन न्यायेन आनन्द प्राचुर्यात् परमपुरुष एवानन्दमयः॥ सू.१५त तुल्यपदेशाच [१-१-६] एपीवानन्दयाति ' (ते.आन.७.१) इति जीवान्प्रत्यानन्दहेतुरयमानन्दमयो ध्यपदिश्यत: अतश्च य न प्रत्य- गाम्मा ॥ सू.१६-मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते (१.१.६) सत्यशानमनना ब्रह्म' (तै.आन.१) इति मन्त्रवर्णोदितमेष ' तस्माद्वा एतस्यात् ' (ते.आन.१) इत्यादिना- आनन्दमय इति गीयते ; अतश्च न प्रत्यगात्मा-II सू.१७-नेतरोऽनुपपत्तेः (१६१,६) इतरः प्रत्यगामा मयोंदित इति नाशनीयम्, 'सोऽभुने सर्वान् कामान् यह ब्रह्मणा विपमिता' इति प्रत्यगा मनो बद्धस्य मुक्तस्य च ईदृशविपश्चित्वानुपपत्ते । सोऽकामयत बहुस्सा प्रजायेय ' (ते.आन.६) इति विचित्र स्थिरसरूपबहुभानसपरूपमिद विपरियमिति हात्तरत्र स्यज्यते मुषस सर्वापि जगब्यापारामाय दी विप भिवासम्भव.॥ ।

·भनिन्-१.१-६) वेदान्तसारः सं.१८=भेदव्यदेशाच १.१.६ तस्मादा एतस्मादिज्ञानमयात् अन्योऽन्तरात्माऽऽनन्दमयः' (ते.आन.५) इतिहि विज्ञानमयात् प्रत्यगामलो. भेदेनायमानन्दमयो व्यपदिश्यते । नच विज्ञानमयविषयतया उदाह लोके 'दिशन यस्तनुते' (ते.आन.५) व्यपदेशात् विशानमयो बुद्धिमात्रमित्याशङ्कनीयम् ; यतरसूत्रकार एव इमामाशवा परिहरिप्यति 'स्यपदेशाच त्रियायो मचेन्निर्देशविपर्ययः ' (शारी.२.३.३५) इति । 'विशानं यश्तत' (ते.आन.५) इति यशदिक्रियायां जीरस्य मर्नु स्वव्यपदेशाच जीवः कर्ता। विशनशन्देन जीवस्याप्युपदेश बुदिमात्रय्यपदेश च विज्ञानेनेति निर्देशविपर्ययरस्यात् , बुद्धःकरणत्वादिति ॥ इतब्ध- सू.१९.कामाच नानुमानापेक्षा [१.१.६] 'सोऽकामयत । बहुस्याम् ' (ते.आन.६) इति स्वकामादेघास्य जगसंगैश्यते । प्रत्यगाम्नहि यस्य वरूचि समें अनुमानापेक्षा श्यते । अनुमानगम्यं प्रधानम् आनुमानम् ॥ सू.२०-अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति (१-१-६] अस्मिन्नानन्दमये अस्य-प्रत्यगात्मनः, आनन्दयोग शासि रिसोरमः। रसोयाय यानटी मयति । (ते.आन.७.१) इति । अतः प्रत्यगात्मनोऽथान्तरभूतः सर्वशः पुरुषोत्तमः जगत्कारणभूत: आनन्दम्यः ।। इति येदान्तसारः श्रीमते रामानुजाय नमः अथ चेदान्तदीपः सू३३ आनन्दमयोऽभ्यासात् [१.१.६ तैत्तिरीयो-तिसादा एतस्मादात्मन आकाशसम्भूतः' इति प्रकृत्य (.जान.१) मादा एतस्मादिज्ञान- मात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः' (ते.आन.५) इत्यत्र जगमारणतयाऽवगत अन-दमयः किं प्रत्यगामा रत परमात्मेति संशयः । प्रत्यंगामेति पूर्वःपक्षः । कुतः ! 'तस्यैष एव शारीर आत्मा', (ते.आन.२) इति आनन्दमवस्य गारीरविश्रवणात् शारीरोहि शरीरसम्बन्धी सच प्रत्यगात्मैव 1 तस्य चेतन वेनेक्षापूर्विका च सष्टिरुपपद्दत इति । सदा- न्तरतु- सैघाऽनन्दस्य मीमासा भवति' (ते.आन.८) इत्यारम्य 'यतो वाची निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसासह आनन्द प्रमणो विद्वान्' (ते.आन.९) इतिनिरतिशयदशाशिरकोऽन्यस्यमान आनन्दः प्रलगाम्नाऽर्थान्तरभूत्स्य परस्येव बक्षण इति निश्चीयते । शरीरात्मत्वं परमात्मन एव, 'तसादा एतस्मादात्मन आकाशसम्भूत: ' (ते.आन.त्याकाशादि- अगमारणतयाऽवगत एघारमयस्य शरीरआत्मेति प्रतीयत, आत्मान्तरानिदेशात् । अत्यन्तरेषु पियवरादीना शरीरक 32 ·वेदान्तदीप, अनन्द- . - । परमामन आत्मत्वं च श्रूयते 'यस्य पृथिवी शरीरम्' इत्यारभ्य । एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यौदेव एको नारायणः ' (सुबाल.७) इति अन्नमयस्यात्मव प्राणमयादिषु ' तस्यैष एव शारीर आत्मा । य.पूर्वस्य ' (ते. ते.आन.५)हत्य नुकृष्यत इति प्रत्यगात्मनो विज्ञानमयस्य च स एव शारीर आत्मा आनन्दमयतु एवं शारीर आमा य.पू वस्वं' (ले.आन.५) इति निर्देशः आनन्दमयस्यान या मत्वप्रदर्शनार्य । अतो जगाकारणतया निर्दिष्ट आनन्दम्य: परमात्मवति ।। स्वास्तु-आनन्दमयशन्दनिर्दिष्टः आकाशादिग कारणभूतः प्रत्यगात्मनोऽयान्भूत! परमा मा। मुत.' वस्थानन्दस्य निरतिशयत्वप्रतीतिबलात् । 'सएको मानुष आनन्द । तेयेशतम्' (ते.आन.८) इत्याद्यभ्यासात् तस्यच प्रत्यगात्मन्यसम्भावितस्य तदतिरिक्ते परमा मन्येव सम्भवात् ।। सू.१४-विकारशब्दान्नेतिचेन्नप्राचुर्यात् (१.१.३) आनन्दमयः' (ले.आन.५) इति विकारार्थान्मयट्छन्दान्नायविकृत. परमात्मा स्य च-विकारार्थत्वमेष युकम, ' अन्न...मय.' (ते.आन.१) इति विकारोपप्रमादिस्चेिन्न प्रत्यगात्मन्यपि न जायते म्रियते यार (ठवलयां' १.२.१८) इत्यादिविकारप्रतिषेघा प्राचुर्यार्थ एवाय मांडति निश्चयात् । अस्मिंश्चानन्दे 'यतो वाचोनिवर्तन्ते ' (ते. आन.१)इति वश्यमाणा-प्राचुर्यादयमानन्दप्रचुर. परमात्मैव । नान घधिकातिश्यरूप प्रभूताना प्रत्यगा मनि सभवति . . . - १.१५तद्धेतुल्यपदेशाच-१-१-६] 'एपोवानन्दयाति' इति जीवात्प्रत्यान दयितवयपदेशाचाय प्ररमा मैत्र सू.१६=मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते (१.१.६) सस्य शानमनन्त ब्रह्म' (ते.आन. १) इति म वोदित नहीव स्मिाता एतस्म दामन.' (तं.आन.१) इत्यारण्य आनन्दमय:' (ते.आन.५) इति च गीयते । ततश्चान-दमयो ब्रा ॥ प्रत्यगात्मनः परिशुद्ध स्वरूप मन्त्रवर्णोदितमित्याशयाह सू.१७-नेतरोऽनुपपत्तेः (१.१४६) परमाद्रह्मणः इतरः प्रत्यगामा न मन्त्रववोदित तस्य विपश्चिता ब्रह्मणो त.भान लिपिभिया. विविध पर्याचावीह विपश्चित्वम् । तपसोऽकामयत । बहुए। प्रनाय न.६) इत्यादि यायो- दितनिरुपाधिकबहुभवनसत्पम्प सर्वउ यम् । तत्तु प्रत्यगात्मन परिशुद्धम्यापि न सर्भयन, सयापारवनं प्रकरणा- दसनिहितत्वाच ' (शारी.४.४.१७) इति वश्यमाण वात् । पररझव मान्नधर्णिकम ।। भेदव्यपदेशाच्च [१-१-३] मीरासादात:पर्वत' इत्यादिना अभिवायुसूदिमावर्गस्य आनन्दमया प्रशासित. समितस्ययन मदोपर- दिश्यते । मतमानन्दमयः परमारमैति योजनान्तरम् ' तस्साए स्मादिशानमयात् । मोऽन्तरमाऽऽनन्दमय. मुपपत्तेः P -- ·भानन्द. १.१.६ अधिकरणमारायळी २ : (ते.आन.५.१) इति विज्ञानमयाजीपादानन्दमयस्य भेदो व्यपदिश्यते । विज्ञानमयोहि नीव एय । नबुद्धिमात्र, मयट: छुतेः अतमानन्दमयः परमात्मा ॥ सू.१९-कामाच नानुमानापेक्षा [१-२-६] ::TIFILM 'सोऽकामयत , (ते आना). न्यास्य इदं सर्वमस्जत (ले.आन.६.२). इति कामादेव बगासगंभषणात अस्यानन्दमयस्य जगास, नानुमानगम्यप्रकृत्यपेक्षा प्रतीयते । प्रत्यगात्मनो यस्यास्यचिदपि समें प्रत्यपेषाऽस्ति । अतधार प्रत्यगा मनोऽन्यः परमात्मा ।। सू-अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति (२.१.६) 'रसौर्य सः । रसगोरायं लभ्याऽऽनन्दीमवति' (ते.आन.७.१) इति अस्मिन्-आनन्दमये रसशब्दनि. दिष्टे, अस्य अयंशन्दनिर्दिष्टस्य नीवस्य तल्लामादानन्दयोग शास्ति शास्त्रम् । प्रत्यगात्मनो यहाभादानन्दयोगः सत. सादत्यः परमात्मैवेत्यानन्दमया परं ब्रह्मना ॥ इति वेदान्तटीपे आनन्दमयाधिकरण समाप्तम् ॥ अथ अधिकरणसारावळी मुख्येक्षा यद्यभीष्टा भवतु तदुचिते'सा पुनर्जीवतत्वे सद्विद्यायांहि शब्दौनिभिरपरि सततस्य जीवैक्यमुक्तम् । इत्यूहादुजिहानं प्रशमयितुमथ प्रस्तुतो विश्वकर्ता ... जीवस्याप्यन्तरात्मा निरुपधिकमहानन्दधुरस्थाप्यतेन ॥१॥ दृष्टःपूर्व विकारे मयउिति चरमेऽप्येवमरित्यत्ययुक्तम् मध्ये तद्गदृष्टेःप्रचुरमिह वदेत् प्रत्ययोऽन्यस्य बाधात् । आनन्दप्राचुरी.च, प्रकृतपरसुसाल्पत्यलब्धावधित्वा। दुःसाल्पत्यानपेक्षा परद्वरितभिशासितुस्तद्विरोधात् ।। २.।। आत्मा तस्यैप एवेत्युदितमनितरात्मत्वमस्यैव वक्तुं शारीरोक्तिश्च तस्मिन्नसिलतनुतया स्यादसकोचवृत्तिः । गोध्यत्वन्तत्तदर्थानुगुणमिति विभोस्तत्प्रसाद्यत्वमानं प्राप्येऽस्मिन्प्राप्तिरूपा परविद उपसङ्क्रान्तिरानन्दसिन्धौ ॥३॥ निर्देहेऽस्मिन्निरंशे नाहे भयुति शिर पक्षपुच्छादिकिश्चि तस्मात्पुच्छ प्रतिष्ठेत्युदितमिह पर ब्रह्म भातीति चेन्न । सोढापुच्छत्वक्लप्तियदिह कमतरन्नानुमन्येत कल्पम् ममण्यात्मप्रतिष्ठा वचनमनितराधारताख्यापनाय ॥ ४ ॥ समाप्तमानन्दमयाधिकरणम् 1413 ·अन्तर-११७ (छां.१.६.७) अन्तदशब्दघाटनवाक्यदये पूर्वत्र हिरण्मयशन्दार्थ: भीमाप्यम् इदमानायते छान्दोग्ये 'य पपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयःपुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रु हिरण्यकेश आप्रणखात्सर्य एव श्रुतप्रकाशिका निरस्ता । अत्र वानन्दमयस्यैवादित्यान्तवर्तिनः करचरणादिम स्व ते ते, अत.पूर्वाधिकरण शरीरमाण संब.मात्र पशास्थिताया जीव वशङ्काया निरस्ताया पुनः करचरणादिसस्थानक्देहविशेषणाकरणि वक्षस.बन्धविचार जीवत्वशावास्यादिति तनिरासार्थमानन्दगयाधिकरणशेपावनतदधिकरणारम्भ इति । अयमयों यद्यपीत्यादिस्जस्मिन्ये ऽनिप्रेतः॥ सू.२१-अन्तहर्मोपदेशात् (१-१-७) विषयं दर्शयति- इदमिति । 'यएप' इति प्रसिद्धवान्निर्देशान्नानुवादरूपताशङ्कया अस्यार्थस्य प्रमाणान्तगप्राप्त 'वात् 'यदामेयोऽष्टाकपालः' इतिवत् आदित्यश-दः 'दित्यदित्यापित्यपत्त्युत्तरपदाण्यः' इति प्यप्रत्ययान्तो गूदार्थसपह छान्दोग्ये प्रथम पठसप्तमखण्डयोः 'अन्तरादित्ये अन्दरक्षिीण' इति अन्तरशन्ट घटितवावयद्यमभिप्रेत्य सूत्रे अन्तस्यन्दप्रयोग इतिभावेन वाक्यद्वय विवक्षितमित्याशयेनाह-यएपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयःपुस्पो दृश्यतइत्यादिना तेतरीये-'आदित्यो वा एष एतन्मण्डल तपति तत्र ताचस्तदृचा मण्डल्गॅ सऋचा लोकोऽय यएष एतस्मि-मण्डलेड निर्दीप्यते तानि सामानि ससाना मण्डलD ससाना लोकोऽथ यएप एतस्मिन्नण्डलेऽषि पुरुषस्तानि यजगयि सयजुषा मण्डलग सयजुग लोक्स्सयजुषा त्रय्येव विद्या तपति यएषोऽन्तरादित्ये हिरण्मय पुरुषः' इति भूयते । अत्रपूर्व नारा यण एव परब्रह्मेति कथनानन्तर 'अन्तर्यामी नारायण' इति व्याससिद्धान्तमभिधाय पोशप्रतीकादम्' इत्याभ्य नारायणस्यैवापासनस्थानमुन्यते' इति विद्यारण्य भाप्ये उक्तम् । एतन्दुर्तिव्याख्यानेऽपि नारायणशब्दवाच्यो य परमेश्वरः पूर्वानुवाकऽभिहितः 'सएष ' इन्युपक य 'अन्तररादित्य-आदित्यमाडरमण्य हिरमय घर्तते । हिरण्म्यावं च शुध्यन्नरे प्रतिपादितम् । 'अथ यएषोऽन्तरादित्य हिरण्मय पुरुषो दृश्यत ' इति छान्दोग्यश्रुतिरदाहता। 'सतोह जो भुवनस्य गोपा. हिरण्मयशकुनिर्बझ नाम । येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः । पिता पुत्रेण पितृमान् योनियोनी । नाव दकि.मनुते तबृहन्तम् । सर्वानुभुमा मानगें सपराय । एष नित्योमहिमा ब्राह्मणस्य । नर्मणा वर्धते नोपनीय न् । तस्यै. वा मा पदवित्त विदित्वा । नर्मणा लिप्यत पापकेन । ' इति तैत्तरीयन मणान्ते काटक अयते ।। अत्र सायणीये-हिरण्मयो ज्योतिर्मय. ब्रह्मति यस्यनाम पररझैव विश्वसृजामनुष्टान पारयितु हिरव्यशकुनिरूप स्वीचकारेति' इत्युक्तम् । हितरमणीयरूप. हिरण्यवर्णो रनिः शचः प्रज्ञा पादने ' इति महमारकरीयम् । बुनिया ब्दस्य शक्तइत्येवाओं युक्तः । येन सूर्य इ.युत्तरवाक्ये 'सर्वानुभुमात्मानम् ' इत्यत्रोत्सादित्यमण्डलातति हरामयपुर- । पस्यैव ब्रह्मण: विवक्षाया स्पुटत्वात् 'येन हिरण्मया मना तेजसा इद्ध सूर्यस्तपति' इत्यनेन सूर्यस्य तापयित व नस्वात. नयेण अपिन्वायर्यामिहिरण्मय पुरुषाधीनतया हातचैतन बोषितम् । 'योनियोनौ पुत्रेण पितृमान् ' भवतील दशरथ पसुदेवादेः परब्रह्मस्ष्टत्वेन पुत्र वम् । ठेन दशरथवमुदवादना पितृमानपि भवति, 'पितर रोचपामास दा दशरथ - ·मथ अन्तरधिकरणम् श्रीभाष्यम् यद्यपि मन्दपुण्यानां जीयानां कामाजगत्सुप्टिरतिशयितानन्दयोगो भयामयशेतुत्व- मित्यादि नसम्मपति, तथापि विलक्षणपुण्यानामादित्येन्द्रप्रजापतिप्रभृतीनां सम्भवत्ये- तीमामाराहां निराफरोति- - सू.२१---अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् [१.१.७] अथ अन्तरधिकरणम् भुतप्रकाशिका अथावान्तरसङ्गतिमाह-यद्यपीति । कारणवादिवास्यानां परमात्मपरहि निरूप्यते, तत्र कारणवाक्य वामावेऽपि कपमन्तरादित्यविद्याऽत्र निरूप्यत इति चेत् । उच्यते-आनन्दमयाधिकरणशेषतयेति । कथमुपनिषदेसत्यपि तन्छेष. निरूपणम् । इत्थं आनन्दपन्दवाटपा-'सयश्चायं पुरुष यश्चासायादित्ये सएकः' इत्यानन्दमयस्यैवादित्यमण्डलय. तित्वमुकम् छान्दोग्यप्रतिपादितस्यादित्यान्तर्वतिनो देहसम्बन्धन जीवानतिरके सत्यानन्दयालयामपि नीवानतिरिक आदि स्मान्तर्षती पुरुष उकरस्यादित्यानन्दमयो जीव एवेतिशकायर्या तछेपत्वेनोत्तराधिकरणाम्म इति । अधिकरणमदः उक्त म्यायाविषयभूतोपनिषदविकः ।। ननु 'तस्पेष एव शारीर आत्मा' इति वाक्यप्रतिपलशरीरमम्बापस्य परिहतस्यात् शरीरस्वभवणहेत वजीषच शहा नोपपद्यत इतिचेत्-उच्यते तब्रह्मन्नमयादीनां शरीरत्वमुक्त नहि ते प्रत्येक करचरणादिसंस्थानपन्तः तत्सम्बन्धमा मिछात्रपिटेयभावलक्षण: शेषशेषिभावलक्षणो वा येन केनापि प्रकारेणापपद्यते । अत्रनु 'हिरण्यश्मर्हिरण्यवेशः इत्यादिना करचरणादिसस्थानक शरीरं यते, तस्य च कर्तृत्व लोकप्रसिद्धम् । अत उपकरणोपकरीणन्वलक्षणसम्बन्ध भासद्धः । ननु नत्राप्यननयस्यामित्वभव गाटा प्रतिसंवन्धिनश्शरीरस्य करचरणादिमस्वात्तत्कृतजीवत्वशङ्काऽपि तत्रय निरतेतिचेन । प्राणमयादीनो करचरणादिमत्वाभावात् अन्नम्यस्य तथाविधावेसत्यपि तंप्रतिविज्ञानमयस्यैव शरीरत्वात् विधानमयंप्रति शरीरिण आनन्दमयस्य करचरणादिमछरीरकावाभावात् शरीरमात्रेण समन्धमानिमामाईवस्त्र अथ अन्तरधिकरणम् गूढार्थसङ्ग्रहः आ नवलपाः सविशेषपरस्पेन ब्रझलक्षणेकवाक्यतात्पर्यमपि सगुणएवेति साधितम् । 'सायं पुरुषे यथात धादित्य' इत्यत्रादित्या-तवर्तिनः आनन्दमयस्यापि ऐक्यप्रतिपादनेन जगत्कारणब्रह्मणो गुणवस्ववत् विग्रहवत्वमपि वता- इति अन्तरधिकरणे निरूपमध्यन् जीवविशेषभेदासिौ आनन्दमयाधिकरणोत: जीवसामान्यग्दोऽपि न सिद्धपतीत्यत. क्षेपे जावविशेषमेदसाधनेन पूर्वाधिकरणोतायें दृढ़ीकरोति-'अन्तरित्यादिना' इत्याशयेनावतारयति- यधपीत्यादिना ।।

·अन्तर. १...] 'अन्तगुंगा चन्दघाटनद्रामामाभ्यस्त व.सं.उसायव साधुत्वम् । 141 - श्रुतप्रकाशिका किंच हरयत इति व्यपदेशाम उपासनायामागोषितवमयुक्तम् । आमन्यारोप्यमाहि गरडावं न तत:पूर्व ना. । प्यवगम्यठे इहरासनविधानामागेय विद्यमानताऽनेन वर्तमान व्यपदेशेन प्रतीयते, अतो वास्तयत्न, दृश्यत इत्यनेन पूर्वपूर्वोपासकप्रवाह गरोपेणानुस.घीयमान्यमुच्यतइतिचेन अशन्दन्वात् नह्यारोप्य यं दृश्यत इति भूयस । श्यायमेवारी पिनत्यमितिचेन व्युत्पत्तिीवरोधात् 'दृश्यतेत्यप्रयया युद्धया' इति दृश्यतयोक्तपरमात्मस्वरूपस्याप्ययास्तवावप्रसनाथ तान्मध्यात्वं प्रमाणविरुद्धमितिचेत् तुल्यम् 'आदित्ययण तमस.परस्तात् ' इति तमसः परस्तात् स्थितस्य विग्रहस्य खरूपस्येय मिथ्यात्वंहि प्रमाणविरुदं अतो बास्तयत्वसिदिः । अशरीरत्यनुतेरयकाशी यक्ष्यते तस्य ययेति । अस्य वास्यस्य वाक्यकारेण पडणः पूर्वपक्षत्वेन सिद्धान्तम्वेनचोक्ताः तत्रार्थत्रयस्य पूर्वपक्षय त स्वभावादेयायगत्म । कपिः आदित्यः 'फपिचलन' इति घातोनिप्पन्नः कपिशन्दः । क पियाति च 'कपिविभर्ति तेजनम् ' इति च वैदिक- प्रयोगः तस्य आस मण्डल कप्यास यथा-दित्यमण्डल हृदयपुण्डरीकं च परमात्मन उपास्नस्थान तथा पावर, क्षिणी अप्युपासनस्थानमित्येकोऽर्थः । अय नोपपद्यते ॥ तथाहि 'आनिश्चन्द्रश्च' इतिवदपवादकचशम्दाद्यभावेऽपि समानविभत्तयन्तयोः पदय रस्वत:प्राप्तस्मानाघि करण्यस्वारस्यमन्नः पुण्डरीकसदृशे हृदये पुण्डरीक्शन्दो गौणरस्यात् । हृदयपुष्ट कमिति प्रयोगस्तु पुरुष्व्य प्रतियत्,. उपमित व्याघ्रादिभिसामान्याप्रयोग' इति सूत्रविहितस्मासवादुपमानापम् यया८५ शन्दर द्धादश्च मुख्य एम. अवतु तदमावात् गौण बमवर्जनीयम् उपासनस्थानमिति प्रथमान्तपदाध्याहार उपासमस्येति पाठ्यन्तपदाच्याहारथ तपः रिहाराय तस्य युगासकारचे सत्यप्रकृतपरामर्शिवमनन्तरयाक्यस्यषष्ट्यन्तशम्दविरूपार्थता च स्यात् । दिव्याजवर्णनप्रक-. रणानौचित्य न नामविधिवाक्या पूर्व रूपकथन छुटितम् ‘यएप एतस्मिन्मण्टले पुस्पो, यश्वाय दक्षिणक्षिन् ' इति दक्षिण साक्ष्य उपासनस्यानविभवणादक्षिणी इति द्विवचनविरोधश्च । उर्ध्वमक्षिविद्याया उक्तत्यादिह तदुक्तयनपेक्षाणदस्य, वाक्यस्य पुनरुक्तिश्च । अन्तरादित्यविद्याया ' यएपोऽन्तरादित्य ' इति स्थानम्स्योक्तवादक्षिविद्यायाच यएपोन्तरण गूढार्थसंग्रहः न अरहनराम्मन्यादयः ब्रहामावन्धितया जीवसबन्धितया च भुताः । एव च अत्र टहराधिकरण(श) भाष्ये 'अपेरतु वादिनः पारमार्थिकमेव जैवरूपमन्यन्तेऽस्मदीयाश्च केचित् ।' इत्युक्तिघ्याख्यानमामत्या मतान्तरमा-रेतु वाटिन इति' वाक्यस्य कल्पतरो-'अस्यचौपाधिको जीवो अवाच्छन्ने च अपइतपाप्मत्वादिसभवहति मतम् । पारमार्थिकजीव. प्राविमागमतमाह-मतान्तरमिति' इत्युक्त्या जीवपरोभ्यवृत्ति अपहतपाप्मत्वादिगुणजालामति पारमार्थिकजीवनावि. मागवादिमतस्य प्राचीनत्यं सिद्धमिति प्रत्यग्गुणेति पदेन तस्यैवार्थस्य सूननेन ततएव सद्विद्यादहविद्ययाविफल्परिसद्ध इत्यर्थः मूचितो, भवति । एतेनार आधुनिका प्रेक्षितदोषस्य नावकाशः । जीवसम्बन्धि अव्हतपाम्मन्वादिगुणतुल्यगुणवती. देवता ' अथ माय' इत्यत्र सपत्तव्यत्वेन विवक्षिता इति श्रुतिसूत्रतात्पर्यानुसारेण निर्णयः । अतश्च सद्विद्यायामाप- अग्हनगम वादगण विशिष्टदेवताया एव सपत्तव्य व सिटम। उभयत्र एकपले सिद्ध विकल्प च पर्यवसानम । तेन सादया निगुगविद्या दहविद्या सगुणविद्येति परमत भाष्यकृता निराकृत भवति । निगुणस्य वाप्रामापिकावेन तर द्या. यारसुगमसामयात् ॥ ज्य गुणवस्वम्य पारमार्थिकावे विग्रहयानमपि पारमाकिनिदियो । दुध ऽऽन दयवियों: असणा गुणवत्त्वस्य थियक्षितन्यन तस्य विग्रहः अन्तरधिकरण प्रतिपाद्यते । 'हिरण्मयः' इत्यस्य हिरव्यवों वाहत 1 ।

·२५४ (सं.शा) नसंव्यवहारमात्र यात् इति वावयवत् अन्तगुणा इत्यादरपि परपक्षासायकवम् [अन्तर १.९.७ . . - . श्रुतप्रकाशिका मण्डलबाची 'यएतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायदक्षिणेऽक्षिमिति ' वृहदारप्यो 'यएप एतसिनमण्डलेऽचिपि पुरुषः इति तेत्तरीयके च पुरुषस्य मण्टर वर्तित्यश्रवणात् हिरण्मयश-दो रमणीय वपर: 'हिण्मयः' इति रूपसामान्यात् चन्द्र- मुपवदितिहि वाक्यकार: । दृश्यते योगिभिरित्यर्थः 'दृश्यते त्यप्रथया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः' इतिश्रुत्यै फार्थ्यात् 'यएवंवेद' इन्युनरोपासनविधानादुपास्नाईमाप्तिरूपमिदं पारयमिति नाशमनीयम् ‘नसन्दशे 'तिष्ठसि रूपमस्य ' इ.युक्तमा 'हृदा मनीषा मनसा भिक्लप्सो यएवंविदुरमृतास्ते भवन्ति ' इति 'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णम् ' इति प्रकरण 'मनसातु विशुद्धेन ' इति च विशुद्धमनसो ग्राह्य नोक्ते: आरोपिताकारोहि दुष्ट. मैनो ग्राह्यः, नच 'रुपमस्य' इति स्वरूपमुच्यते पष्ठीस्वारस्यभङ्गप्रसङ्गात् । अतो पिमहविशिष्टस्य विशुद्धमनोग्राह्यत्वा ग्रहपारमाध्यम् ॥ गूढार्थसंग्रहः नृपम' (रा-बा.)इत्यादिकमत्र भाव्यम् । एतेन परबमात्र प्रकाशने सर्वेषा स्वानुभवो नसभवति आश्रयणासम्भवात । अवतारेषु सोलभ्ययात्सल्यादीना प्रकाशने सर्वेषामप्याश्रयणसम्भयन अनुझ्यो घटते इत्याश्य. प्रकाशितो भवति । स्व बहश ब्दार्यवृहत्व न परत्वभानेण । ' सपराये-' परीक्गमनलाया इति सायणीयम् । 'मरण करे सारे वा' इति महम स्करीयम् । 'सर्वानुभुम् ' इत्यत्र सर्वस्यानुभवितार अनुभाववितारकेत्यर्थः । ब्राह्मण स्व-परकरूपस्य यो महिमा इति सायणीयम् । तस्यैव ब्रह्मणः पदवित् व्यवसायवित् त्राणवाइवदिति वाऽर्थः । तविदित्वा हिरण्मयविछह विदिष्ट रोल. भ्यसोशील्यवात्सल्यादिगुणवन्त विदित्वा इत्यर्थः । मुरेश्वरवार्तिके-'एतमेव समुद्दिश्य मन्त्री नारायणस्तथा । वेदविद्भिर्महाप्राशेः पुरुर्विनियुज्यते ॥' इत्युत्तम् । एतमेवेति 'सहस्रशीर्ष देय विश्वाक्ष विश्वशम्भुवम् । विश्व नारायण देवमक्षर परम प्रभुम्' इत्यादिमन्त्र: वेदार्थविद्भिः अन्तर्यामिणमुद्दिश्य विनियुक्तः । अतस्सवैदिक इत्यर्थः । इत्यान-दगिरिः। एतेन-आनन्दमयाधिकरण अन्तर्यामि वेन प्रतिपादितस्य नारायणस्य आदित्यमण्डलान्तर्वति व ' स यश्चाय पुरुष यश्वासावादित्य' इति श्रुतिस्द्धिम् अन्तरधि. करण विवक्षितमिसिसिद्धम् । अत्र 'निर्विशेष परब्रह्म साक्षाकर्तुमनीश्वराः। येमन्दास्तेऽनुक्म्पन्ते सविशेष निरूपणैः। वशी. कृतेमनस्येषा सगुणब्रहाशीरनात् । तदेवाविर्भवेत्साक्षादपेतोपाधिकल्पनम्' इति कल्पतरायुक्तम् । प्रकृत्यधिकरणे आत्रेयवा- क्यमपि सव्यवहारमानम् ' इत्यादिसक्षेपशारीरकाभिप्रेतवाक्यरचनानि स्वपक्षसापकतयोप-यस्तानि एतानि वायनि न परपसाधकानि अपितु, परिणामसाधक'नीति भावप्रकाशे २.स.३४८,अत्रैव जिज्ञासाधिकरणेच उत्तम्। सक्षेमचारीरक्एव 'अन्तर्गुणा भगवती परदेवतति प्रत्यग्गुणति ' (स.शा) इत्यादियाक्ये गुणशब्दोपादानेन मधुसूदन व्याख्ये तर त्या अयों न विवक्षित इति (७८३, ७८४ पु) गूदार्थसङ्ग्रहे मागेव निरूपितम् । अत्र 'प्रत्यग्गुणा' इत्यत्र प्रत्यक्शन्दः जीवपरः । जीवस्य गुणाएव गुगा.पस्यास्सा दवतेत्यर्थः । अयमाशय. अन्तर्गुणत्युक्त्या बहिर्गुणत्वमपि क्वचि प्रतिपाद्यतइति सूचि. तम् । अन्तर्गुण वमुपासनस्य गुणिविशेष्यकत्वेन, ब हेर्गुणत्वतु गुणविशेष्यक वेनापि गुणविशेष्यकोपासन-अथ यदिदमुस्-ि नापुरे-नस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम् ' इति दहविद्यायाम् । सद्विद्याया-' (स्य तावदेव चिर यादन्नाविमोक्ष्ये' इति फवास्यम् । सद्वियायामयोत्क्रान्तेः द्विवारमभिधानेन उक्रान्तिरवर्जनीयर्यात अलस्य उका-त्यनारमित्या वय. व्यः । उकान्यङ्गीकार गतिरपि स्वन एव सिद्धयति । 'सपास्य ' इत्यत्र सपत्ते. 'अस्मान्छरीरात्सम थाय परज्यो. तिनमय' इति-दहसजागतिवाक्ययो निर्णय होते , सूत्रकारएव सापयति । दहरविद्याया, प्रजापतिविद्याया ·'प्यासमित्यत्र सिदान्त ब्रह्मविद्याऽऽभरणायुक्तपणाभवः ३५७ 1 गूढार्थसङ्ग्रहः एवमस्य देवस्य अक्षिणी अमितोपमन्वानह नोपमा' इति (श.उ.मा) परोस वाक्यप्रतिपाद्यार्थोऽपि परित्यक्तान्तःपाती । अत्र श्रुतौ यथा इत्येकमेव पदम् तेन कैवोपमा 'कप्यासम्' इत्यस्य पुण्डरीकविशेषणतया तत्रोपमाविवक्षागमकामायानोपमा कप्यासशब्दस्य लक्षणाङ्गीकार गौणतास्यादिति व्यासाघुरुक्तम् । अत्र प्रोद्गातृनयन रूढिपूर्वरक्षणासम्भवे योगानौचित्यम् यउदगात्-लोहिताक्ष' इति मन्त्रमण्डलगन्ततिनो लोहितासन्यवर्णनदर्शनन अत्रापि भुत्यन्तरप्रतिपादितार्थवर्णनसभवे अर्थान्तरवर्णनानौचित्य परैरुक्तम् । (प्र.पि.आ, शि.म.दी) ॥ प्रोद्गातृनये उद्गातृशन्दस्य यौगिकत्वमेव भादीपिकायर्या सण्डदेवेन स्थापितम् । पुण्डरीक्शब्दस्य शय स्वा. मिना नवमे पौण्डरीकानि बर्हिषि भवन्ति ' इति स्तरणार्यविन विहितेषु पुण्डरीके प्वतिदशप्राप्तस्य 'दतृणीत हरित.' इतिमन्त्रस्य दर्भपदस्याने पुण्डरीकपदोमव हरितपदस्याने रक्तपदमूहितव्यम् इत्युक्त्या पुण्डरीकपदस्य रत्त पुण्डरीक्पर व सिद्धमिति ततएप लोहिताशयमाप सिद्धयतीति पुथक् 'प्यास' पदे तदर्थविवक्षायाः नायश्यकत्यम् । पुण्डरीकाक्ष शब्दः भगवति सर्वग्र येषु प्रयुक्ततया प्रसिद्धः । तेन अक्षिशब्दसमभिव्याहतपुण्डरीक्शन्देन रस पुण्डरीकमेव श प्रमुप स्थाप्यते । तत्र सूर्य एव लोहिताक्षस्यमुक्तम् । तस्मिन्मन्त्रे पुण्डरीक्शन्दो नाग्त्येय । पुण्डरीक्शब्दसाऽसन रोह त्यप्रतीत्यर्थे रक्तबोधकपदप्रयोगस्य परैरप्रदर्शनेन तदभावेन च लिहिताक्षरसूर्य' इत्युक्त्या नपरेष्ट सिद्धयति । रत्त बो. घकग्दसत्त्वेऽपि शोमातिशयप्रतीत्यमाये विवक्षितार्थाबोधनेन न्यूनता। अतः शोभाऽतिशयप्रतीत्यनुरोधेन अवर्णनमुचि तम् । एवंचैतदर्थ कामकारवाक्यानामेव सिद्धान्तवाक्यायम् । तत्र-'आदित्याक्षिप्त वा श्रीमत्वात् । इति वाक्यानु- सारेण करान्दोपपदात् 'पापान' इति धातोः औणादिकेकारप्रत्यये आतो लोपे च सति निष्पन्नः कपिशब्दः । 'असुक्षे पगे' इतिघातो: आस्यते विकास्यत इति कर्मणि धन्नः । ततश्च पेरासं विकास्यमिति कृद्योगलक्षणषष्टीसमासे 'कप्या सम् ' इत्यस्य रविकरविकसितमित्यर्थः । तात्पर्यदीपिकाया व्यासायः ‘कपिर्मभस्ति तेजनम् ' इति वैदिकप्रयोगः (ते. आ.४.२ ३.३) अब भाभास्करीयम्-'तेजन तेजः, कपि: आदित्यः, क उदक भूयिष्ठ पिपति रश्मिभिरादत्त इति पुनः वीमायालोपो द्रष्टव्यः । बभखि भक्षयति रात्री प्रवेशित तेज. प्रातरुपादत्ते । ' अभिवावाऽऽदित्यस्साय प्रविशति उपन्तंबावाऽऽदित्यमनिरनुसमारोहति' (ते.बा.१.२.१) इति । अत्रादित्यस्य तेजोऽतिशयः विवक्षित. । 'क्षिपप्रेरणे 'इति धातुः । प्रेरणं च आदित्यप्रेरण विकास एव । परैरपि सहस्रनाममाप्ये-'क जलं रश्मिभिःपिनन् सूर्यः' इ युत्तम् ॥ अत्र पर:-'रात्री मुकुलता दिवा विकास: पद्मानामिति नियमोपगमेऽपि काल्कृतोऽसौ न सूर्य कृतः । अतएव रामायणे कविप्रौदोतिसिद्धं दिवा गादा-धकार प्रस्तुत्य 'निलीयमानविहगः निमील द्रश्च जैः । किवर त्या च मालत्या गतोऽस्त ज्ञायते रविः ॥' इति कालकृतावेव पद्मसकोचविकासौ प्रतिपादिताविति । तथा विकसितत्वमापि भासशन्दत: क्लेशेन लम्मनीयम्' इति (स.वि.आ) उक्तम् ॥ 'निलीयमानः' इतिश्लोके पङ्कजानमाल्न पङ्कजानां सूर्यसंबन्धाभाववोधकम् । तेन कारणामावाद्विकासामावर यः प्रतीयते । ' सप्तर्षिहस्तापचितावशेषाप्यघोविवस्वान् परिवर्तमानः । पंझानि यस्याग्रसरोरहाणि प्रबोधयत्यूर्ध्वमुसमयूख: (क.सं.सर्ग.१९) अतिविततगगनसरणिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुष्ठासितसौरभकमलाकरहासवृद्रविजयति ॥ (काव्यप्रकाश.सप्तमोलासे अपृष्टोदाहरणम् श्लो.२५५) आगत्य सप्रति वियोगविसष्ठुलाङ्गीमम्मोजिनी क चदपि क्षति त्रिपाम: । एता प्रसादयति पश्य शनैःप्रभाते तन्यति पादपतनेन सहस्ररश्मिः ॥ इदं ध्वनिमर्यादासर्वास्त का.प्रकारे. पु.२४४.प.उल्लासे, श्लो.१२७॥ मित्रे कापिगते सरोमहवने बदानने ताम्यति अन्दासु भ्रमेषु वीक्ष्यदयिताऽऽसन्न पुररसा 33 - । ।

·कप्यासमित्यस्य शं भाप्योक्तार्य: [अन्तर- १.... . श्रीभाष्यम् सुवर्णस्तस्य यथा कप्यास पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः उदेतिहदै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो यएवंवेद तस्याक्च सामच गेणी इत्यधिदैवतमथा ध्यात्ममध्य थयएपोन्तरक्षिणि पुरुषोडश्यते सक्कफ्साम तदुक्तध्य तद्यजुस्तब्रह्म तस्यतस्य सदेव रूपं यदमुप्य रूपं यावमुप्य गेणो तो गेप्णी यन्नाम तन्नाम' (छां.८.१२.१) इति श्रुतप्रकाशिका इति स्थानस्योतत्यादुभयष स्थानविध्यपेक्षा नास्तीत्यनावाहित वादिदै वाक्यम्नायित सात । 'अन्तरादित्य हत्या दित्यमण्डलस्य स्थानतया विहितत्वात् 'एवमक्षिणी' इत्यक्ष्णः स्थानावे विहितेसति स्थानभेदाप देन विद्याभेद देक- शाक्ये विद्यादयस्य विधातुमशक्यत्याच, वाक्यभेदात् सचैत्वाश्यत्वे सभयति नोपपद्यते कप्यास पुण्डरीकं च दृष्टान्त- तथा अन्य एवमक्षिणी' इत्यशः स्थानत्वस्य विधेयत्वं गम्यत इतिचेत् तथा च 'अन्तरादित्य' इत्युपत्रमविरोधः मेऽपि आदित्यमण्डलस्यानुवाद इतिचेत् तथा सतीयमशिविद्यैव स्यात् । तथाचान्तरादित्यवियेत्याच्याविरोधः, प्रतिविद्यायामतीद्वयोक्तगद्यतिदेशानुपपत्तिध नक्वल कप्यासवाक्यमात्रस्य अपितु कृताया अन्तरादित्यविद्यायाः पुन रुक्तिश्च स्यात् , उभयोरप्यक्षिविद्यात्याविशेषात् रूपादिवैषम्यामावाच स्मिादस्य वाययसोपारस अधिरा कपिः मर्कट: तस्य आस जघनप्रदेशः मटपृष्ठसाम्यमुच्यत इति यावत् । तदप्ययुक्तम् मकरपृष्ठं पुण्डरीकं च विमुपमान दयम् ? उतैकोपमा तत्रोपमाद्वित्वमयुक्तम् स्वतःप्राप्तसामानाधिकरण्यपरित्यागप्रसङ्गात् ग्लयाच्यायन निर्वाहे समवस्याप होनापमायणायोगाच यद्यकोपमा तथासति मरपृष्ठसदृशपुण्डरीकसदृशेःयुक्त स्यात, तदा कप्यासपदरय गौणतास्या दिति । कप्यास, इंपद्विकसितमित्यपरोऽर्थः तत्रात्यन्तार्थानौचित्यं नास्त्येव, तयाऽप्यवयात्तथा वा स्ट्यावेषतिकारूप. रवं नास्तीति पोऽप्ययुक्तः एवं शब्दायस्वभावपर्यालोचनावामिदमर्थत्रयं पूर्वपक्षतया वाक्यकाभिप्रतरित्यवगरम् ॥ अर्थान्तरप्रयंत्रपन्नम् कपिरतीति कपिः आदित्यः तेन अस्यते-क्षिप्यते विकास्यत इति क्स्यायं तथाऽऽह वाक्य कार: 'आदित्यक्षिप्त या श्रीमत्त्वात्' इति क पिरतीति कपि: नाळ तस्मिन्नास्त इति क्प्यासम् । अपचितादाप पर मान्नाळस्थपुण्डरीक्स्य शोभाऽतिशयोऽस्तीति सोऽत्र विषक्षितः। क जलं 'आस उपवेशन' इति धातुरपि पूर्वकः 'वष्टियागुरिल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इति वचनादपरकारलोपः । कप्यास सलिलस्थमि-युक्तं भवति । एवमस्यायंत्रयस्योपपन्नतया वाक्यकारेण सिद्धान्ततयोक्तत्वमभिप्रेत्यहि भगवता भाष्यकारेण वेदार नहऽभिहतम् 'गम्भीराम्भरसमुद्भूतसुमृष्टनाळरविकरविकसितपुण्डरीकदळामलायतेक्षणः' इति । गेष्णौ गानविशेषौ अघिदैवत देवसायामुपासनम् । अध्यात्म, आत्मन्युपासनम् । आत्मशन्दो देहवचन: अमुध्य आदित्यस्य आदित्येतद्धर्मोपदेशा- दिति वा अक्षणि तदोपदेशादिति वा नसूत्रितम् अपिन्वन्तरशन्दरसूत्रकारेण प्रयुक्तः अन्तरशन्दस्य 'अन्तरादित्से' गूढार्थसंग्रहः भभ स्करव्याख्याऽनुसार्यर्थः । 'हिरण्मय' इति रूपसामान्यात् 'चन्द्रमुसवत्' इति वाक्यमपि अमुमैवार्थ प्रतिपाद- यति-कप्यासमिति । अस्यार्थ: 'गम्भीराम्मरसमुद्भतसुसमृष्टनालरविकरविकसितपुण्डरीक्दलामलायरेक्षणः' इतिवे. दार्थसङ्घहे उक्तः । अत्र वाक्यकारोकार्यषट्के अर्थत्रय भगवता परिगृहीतम् । अर्थत्रयं च परित्यतम् । 'यथा ऐः मकंटस्य कप्यास:-मासरुपवेशनार्थस्य करणे घम् । कपिपृष्टान्तः गेनोपविशति । कप्यास इव पुण्डरीकमत्यन्ततेजास्ति । .

·कपासमित्यत्र सिद्धान्त महाविद्याऽऽभरणायुजेदूषणासंभव . गूढार्थसङ्ग्रहः एवमस्य देवस्य आक्षणी उपमितोपमन्यानह नोपमा' इति (श.उ.मा) परोक्तवाक्यप्रतिपाद्यार्थोऽपि परिस्तान्तःपाती। अत्र श्रुतो यथा इत्येकमेव पदम् तनयोपमा 'कप्यासम् इन्यस्य पुण्डरीकविशेषणतया तत्रोपमाविवक्षागमकामावान्नोपमा कप्यासयन्दस्य लक्षणाङ्गीकारे गोगता स्यादिति व्यासारुक्तम् । अत्र प्रोद्गातृनयन रुटिपूर्वकलक्षणासम्भवे योगानौचित्यम् 'यउदगात्-लोहिताक्ष' इति मन्त्रमण्डलान्तर्वतिनो लोहिताक्षन्ववर्णनदर्शनन अत्रापि श्रुत्यन्तरप्रतिपादितार्थवर्णनसमवे अर्थान्तरवर्णनानौचित्यं परैरुक्तम् । (म.वि.आ, शि.म.दी) ।। प्रोद्गातृनये उद्गातृशन्दस्य यौगिकत्वमेव भादपिकायां सण्डदेवेन स्थापितम् । पुण्डरीक शब्दस्य शब.स्वा- मिना नवमे 'पौण्डरीकानि बहिपि भवन्ति ' इति स्तरणार्थत्वेन विहितेषु पुण्डरीकेप्वतिदेशमासस्य 'दहिणीत हरितः' इतिमन्त्रस्य दर्भपदस्याने पुण्डरीकपदोमय हरितपदस्थाने रक्तपदमूहितव्यम् इत्युक्त्या पुण्डरीकपदस्य रत्त पुण्डरीक्पर व सिद्धमिति ततएव लोहिताशवमपि सिद्धयतीति पुथक् 'प्यास ' पदे तदर्थविवक्षायाः नावश्यक त्वम् । पुण्डरीकाक्ष शन्दः मगवति सर्वन येषु प्रयुक्ततया प्रसिद्धः । तेन अक्षिशब्दसमभिव्याहृतपुण्डरीक्शन्देन रक्त पुण्डरीकमेव श घमुप स्थाप्यो । तत्र सूर्य एव लोहिताक्षत्वमुक्तम् । तस्मिन्मन्त्रे पुण्डरीक्शन्दो नाश्त्येव ! पुष्डरीक शब्दसलेऽवेलाईन लोह त्यमतीत्यर्थ रक्तबोषकपदप्रयोगस्य परैरप्रदर्शनेन तदभावेन च 'रोहिताक्षरसूर्य ' इत्युक्त्या नपरेप्ट सिद्धयति । रत्त यो- घकग्दसत्त्वेऽपि शोमातिशयप्रतीत्यमावे विवक्षितार्थाबोधनेन न्यूनता। अतः शोभाऽतिशयप्रतीत्यनुरोधेन अवर्णनमुचि. तम् । एवंचैतदर्थकवाक्पकारवाक्यानामेव सिद्धान्तवाक्यत्वम् । तत्र-'आदित्याक्षिप्त वा श्रीमत्त्वात् ' इति वाक्यानु- सारेण कशन्दोपपदात् 'पापान' इति धातोः औणादिककारप्रत्यये आतो लोपे च सति निप्पन्नः कपिशब्दः । 'मुक्षे- पगे इतिधातो: आस्यते विकास्यत इति कर्मणि धनः । ततश्च कपेरासं विकास्यमिति कृद्योगलक्षणषष्ठीसमासे 'कप्या सम्' इत्यस्य रविकरविकसितमित्यर्थः । तात्पर्यदीपिकायां व्यासायः ‘कर्षिभस्ति तेजनम् ' इति वैदिक्प्रयोगः (ते. आ.४.२३.३) अत्र माट्टमास्करीयम्-'तेजनं तेज:, कपिः आदित्यः, क उदक भूयिष्ठं पित्रति रश्मिभिरादत्त इति पुनः वीमायालोपो द्रष्टव्यः । बभात भक्षयति रात्री प्रवेशित तेज. प्रातरुपादत्ते । 'अमिवावाऽऽदित्यस्सायं प्रविशति उयन्तंबावाऽऽदित्यमनिरनुसमारोहति' (ते.बा.१.२.१) इति । अत्रादित्यस्य तेजोऽतिशयः विवक्षितः । क्षिपप्रेरणे 'इति धातुः । प्रेरणं च आदित्यप्रेरणं विकास एव । परैरपि सहस्रनाममाप्ये—'क जलं रश्मिभि:पिबन सूर्यः' इ.युक्तम् ।। अत्र परे:-'रात्री मुकुलता दिवा विकास: पद्मानामिति नियमपिगमेऽपि कारकृतोऽसौ न सूर्यकृतः । अतएव रामायणे कविप्रोटोक्तिसिद्ध दिवा गाढान्धकार प्रस्तुत्य 'निलीयमानविहगः निमार द्रश्च । दिवस त्याच मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः ।।' इति कालकृतावेव पद्मसङ्कोचविकासी प्रतिपादिताविति । तथा विकसितत्वमा आसशन्दतः क्लेशेन लम्मनीयम्' इति (व.वि.आ) उक्तम् ।। 'निलीयमानः' इति श्लोके पङ्कजानिमौलनं पङ्कजानो सूर्यसंबन्धाभावबोधकम् । तेन कारणामावाद्विकासामावर य: प्रतीयते । ' सप्तर्षिहस्तापचितावशेषाण्यधोविवस्वान् परिवर्तमानः । ६मानि यस्याग्रसरोरहाणि प्रयोघय यू मुसमयूरेसः (कु.सं.सर्ग.१९) अतिविततगगनसणिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुल्लासितसौरमकमलाकरहासकृद्रविजयति ॥ (काव्यप्रकाश.सप्तमोलासे अपृष्टोदाहरणम.श्लो.२५५) आगत्य संप्रति वियोगविसंष्ठुलाङ्गीमम्मोजिनी कचिदपि शक्ति त्रियामः । एता प्रसादयति पय शनैःप्रभाते तन्घति पादपतनेन सहसरश्मिः ॥ इदं यनिमर्यादासंवीलत का.प्रकारे. पु.२४४.पं.उल्लासे.श्लो.१२७॥ मित्र कापिगत सरोरुहवने बदानने ताम्यति अन्दमु भ्रमेषु वीक्ष्यदयिताऽऽसनपुररसा । 33 ·३५८ सिद्धानो वाक्यौतार्थसद्गतिः, हिरण्मयःपुरुषः-नारायणः इति विद्यारण्यः [अन्तर- ११७ - । गूढार्थसंग्रहः रसम् । चक्र हैन रियोगिनायिसलतानास्वादितानोशिता काठे विरमर्गल्य निहिताजीस निगछत्तः ॥ का.प्रकारे. अमोलासे श्लो.३४४. उदयन्नेव सविता पद्मभ्यर्पयति श्रियम् । विभावयन् समृद्धीनां पल मुहृदनुग्रहम् ॥ चन्द्राके निदर्शनालकारप्रकरणे । 'भास्वानुदेष्यति हसिष्यति पङ्कजश्रीः ' (कुवलयानन्दः) इत्यादी बहुत्र सूर्यस्य पद्मविकासहतुत्व स्फुटम् । अन एव शिवामणिदीपिकाया-अप्पयदीरितः प्रहाविद्याऽऽभरणोत्तेतरदोषाणामभिधानेऽपि अय दोय.परि- त्यक्तः । 'नकर्माविभागात्' इतिसूत्रे यघा सयितृविरणसन्दाहे सममेव साततेऽपि पकान्येव पद्मामि विकसितानि नाप कानि' इति श्रीकण्ठभाध्ये एपितृपिरणाना पद्मविकासहेतु स्पष्टम् । एतेन श्रीमत्वमपि सिद्धयति । श्रीमान्दस्य शोमार्थ कत्वात् पुण्डरीकशब्दमात्र प्रयोगे मुकुलितम्लानव्यावृत्तिन भवति । अत: कप्यासपदप्रयोगः । एतेन अक्षणोः निमारना- वस्था व्यावृत्तिः । तेन सर्वदा अक्ष्णोरु-मीलनमेवेत्यर्थरर चितः । कं पियताति ध्यु पत्या सपूर्णशोषण सूयते । तेन जल. सम्म-घदशायामेव पुण्डरीकस्य विकास. विकासप्रयोजकजलसामान्यशोषक: यः सएय जमशेषयि वा विकार हेपि भरतीति आदित्यस्य विरुद्धधर्मसन्धः सूयते । एतेन अश्णोरपि आदित्यमण्डलान्तर्वति पुरुषसंवपिनो.पातेन पापिना दु.प पुण्यस्ता भत्ताना सुरुषमित्योऽपि सूप्यते । एतदेवाभिप्रेत्य आदित्यमण्डलान्तर्वति पुरुष णोः आदित्यविकसित पुण्डरीकसादृश्यमभिहितम् । उपमानोपमेययोः आदित्यसंव-घाभिधानन विशेष चितः। (घ) सहस्रनाममाये+पि वराहो वा । 'करिबराहश्श्रेष्ठश्च' इति वचनात् इत्यत्र कपिशब्दस्य श्रेष्ठार्थकत्यकथनेन ताद्ववक्षायामुक्त विशेषलाभे न स- भवति । आदित्यसबन्धन विकासबोधनेन दलानामपि गुणातिशय: प्रतीयते । व्यासार्योंदाहतप्रमाणेषु दलानामेवोपनानता स्फुटा । मयाससाम्यविमाया त सम्बन्धिनः मल्स्य झटिति सूचनेन सएव दोषः। उत्तायतु मल्सम्बन्धप्रतीर भाय रसूचकः 'अमल'शब्द: पुण्डरीकेषु रविकरविकसितत्वप्रतिपादनेन साक्षाद्दलानामप्यायतत्व, तेनाणोरप्यायत व सिद्धपति परोत्तातु नायमस्सिद्धर्थात ॥ 'क पिबतीति कति:-नालम् । तस्मिन्नास्त इति कप्यासम् । अपचितादपि पद्मात् नारथपुण्डरीकस्य शोभाऽति शयोऽस्तीति अत्रापि श्रीमत्वम् । तेन 'सुमृष्टनाळ' इत्यर्थवर्णने अपचितपद्मव्यावृत्तिः। विशब्दस्य मयंटपरत्वेतु न व्यावृत्तिः । ' क जल~असभुवि' तस्मात् अपिपूर्वकाल के जले अप्यास्ते इति कप्यासम् | अपिपूर्वकघातुप्रयोगेण जल. स्यापि विशेपरसू-यत इति तात्पर्येण गम्मीराम्भस्समुद्भूत' हायुतम् । अस्यामपि योजनाया पद्मशोभाऽतिशयेन धणे शोभाऽतिशयस्सिद्धधीत । पाक्यकारोत्तात्रयेऽपि श्रीमत्व सिद्धम् । श्रीमत्वस्य यथा प्रतीति: तया योजनात्रयमेव वाक्यकारतात्पर्य विषय इत्येतेन निष्पन्नम् । अत्र निहतार्थादिदोषोद्भावन ब्रह्मविद्याऽऽभरणादौ 'वस्त्राद्यौचित्यवशात् दोपोऽपि गुण.' इति काव्यप्रकाशे (७.५९) मम्मटोक्त्या निरवाशम् ॥ अन 'हिरण्मय पुरुषो दृश्यत इत्यत्र पुरुषशब्दस्य सवा अय सर्वासु पूर्षु पुरिशयः' (अ.भ) इत्योपनिषद- निर्वचनानुसारण सर्वशरीरी इत्यर्थ । अन्नामिब्राह्मण च नारायणपरमिति शङ्कराचार्यतच्छिष्याम्यां व्यवस्थापितमिति अव पूर्वमुक्तम् २५३. यशिरोरत्नभूषणदौघितो तद्विस्तरः। 'यआदित्ये तिष्ठन्' इत्यादिना आदित्य स्थितिरपि तत्रैवोत्ता। आदित्यो वा एष' इति मन्त्रस्य नारायणपरत्व विद्यारण्येनैवोक्तमिति पूर्वमेव निरूपितम् । नारायणपर तत्त्वम्। इत्यत्र नारायणएव परतत्वमित्यर्थ. विद्यारण्येनयोक्तः । तत्र तैत्तरीये रुद्रादिपदसत्वेऽपि दुगाऽऽदिपदयत् तदुपासक- विषयनव तन्मन्त्राणा ऋक्सहिताया 'कट्ठद्राय' (१.४२.सूक्त १.मात्र) इति रुद्रसूक्त सर्वस्द्रमन्त्रेषु दिशामुपस्थानमिति आश्वलायनेन (सू.४.९.२२) उत्तया रुद्रररम् । तत्र 'यश्शुक्र व सूर्योहिरण्यमिव रोचते श्रेष्ठोदेवाना वमुः । (ऋ. - - ·अन्तर १-१-७] 'यस्सदा' इति पुराणवचनस्य प्रमाणाव, जा.के शतरद्रीयमुपधारकाचार्यपरम् २५९ . गूढार्थसंग्रहः ४३.५) इत्यत्र रुद्रस्य सूर्यसाम्यमेवोत्तम् नतु सूर्यान्ततित्वम् । सूर्यइव शुकः दीप्तिमान् इति भाष्यम् । देवानां श्रेष्ठ वं द्रोपासनोपयोगितयोक्तम् । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् अत: ध्येयस्सदा सवितृमण्डमध्यवर्ती नारायणः' इत्यादि पुराणव- चनोवार्थः श्रुत्यनुगुणएवं । एतेन तन्मण्डलस्यं मा ध्यायेत्तेजो मूर्ति चतुर्भुजम् । उदुत्वं तप मन्त्र चित्रं चक्षुरित्याप गायत्री च यथाशक्ति जपया सूक्तं च मामकम् ॥' इति कृष्णयचनेन विष्णोरादित्या-तर्तिव्य गायत्र्युपास्यत्व च सिद्धम् । एतेषां वचनाना विष्णुभक्तमात्रविषयकत्व 'मर्ग' इत्यस्य नसान्तत्व किंतु अकारान्तत्वेन स्ट्रपरत्वमेव नंतज पर वमिति अपय्यदीक्षितरुक्तम् (शि.दी) ।। एवं 'ध्येयस्सदा' इत्यपि आमेयपुराणे विष्णुपूजाप्रकरणे पाठेतत्वेन न विष्णोः आदित्यमण्डलान्तस्थायसाधकम् अथापि देवस्य द्योतमानस्य सवितुरादित्यस्य सबंधिभूत तह भर्गः तेजोरूप वरेण्य धीमहि ध्यायेमहीति सबन्धः । त छन्दस्य ब्रह्मवाचकत्वात् तदुक्तं भगवद्गीतासु-'ओं त सदिति निर्देशो ब्रह्मास्त्रविधस्मृतः' इति, यएवविध:पर. मात्मा स नोऽस्साक बुद्धीः दृष्टादृष्टार्थफ्लेषु कर्मसु प्रचोदयात् प्रेरयेत् इति । एव च सवितृमण्डलारस्य हिरण्मय पुरुष ध्यायन जरेदित्युक्तं भवतीति स्मृतिचन्द्रिकायामुक्तम् । वैद्यनाथ यऽपि अगस्त्यः-'योदेवरसविताऽस्माक घियोबुद्धी. धर्मा. दिगोचराः । प्रेरयेत्तस्य यद्भर्गस्तद्वरेण्यमुपास्महे ॥' इत्युपक्रम्य देवस्य सवितुरेण्य यद्भर्गस्तद्धयायामि । तच्छन्दे। महा. वाचकत्वेन च प्रसिद्धः । 'ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधस्मृतः' इति गीतास्मसरणात् आदित्यमण्डलान्ततिन पुरुषमनुनिन्नयामि । 'यएषोऽन्तरादित्य हिरण्मयःपुरुष.' ' यएए एतस्मि-मण्डले चिपि पुरूषः' इत्यादिश्रुतः यरस. विता अस्माक धियः शानादिप्रचोदयात् प्रचोदयति प्रवर्तयति त सवितुः तद्भर्गः चिन्तयामीति । ध्येयस्दा सवितृम- ण्डलामध्यवर्ती नारायणस्सरसिजासनसनिधिष्ट: क्यूरयान् मकरकुण्डल्वान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धतशवचन. ' इति चौक्तम् ॥ . भगवद्गीतायां तरतत्र ईश्वरशब्द य ईशनशील नारायण' इति शङ्कराचार्यादिभिर्विवरणेन गीता नारायणपरवति सिद्धम् । गीताया 'बेदैश्च सर्वैरहमेय वेद्यः' 'पुरुषस्सपर.पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया' इत्यादेः मूलभूता 'यथाऽचि- गत् सर्वपापं व्यपाह्य परात्पर पुरुष याति विद्वान्' (के.उ) 'वेदैरनेकैरहमेव वेद्य: वेदान्तकृद्वेदविदेवचाहम्' इति विल्य श्रुतिः । कैवल्योपनिषदि अन्ते 'यश्शतरुद्रीयमधीयते' इत्युपक्रम्य ' अत्याश्रमी सर्वदा सकृद्वा जपेत् । अनेन शान- मामेति ससारार्णवनाशनम् ॥ तस्मादेव विदित्वन कैवल्य फ्ल्मभुते' इत्यत्र रुद्रस्याचार्यवदुपकारकत्व विवक्षितम् । 'रुद्रस्तारक ब्रह्मोपदिदेश' इत्यत्र रुद्रस्याचार्यकत्व स्पष्टम् । काश्या मणिकर्णिकाघट्ट मुमूषूणा दक्षिणश्रवसि स्ट्रेण रामता रकोरदेश. (गमतापनीयोपनिषत्) स्पष्टमुक्तः । एतेन 'किं जप्यनामृताव व्हीति रहोवाच याश्वत्यय शतस्द्रीयो त्ये. तानि हवा अमृतनामधेयानि एनेहवा अमृतो भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्यः' (जा.म.स.३) इति जाबालोपनिषदुति गपि रुद्रस्याना याभिप्रायाअत्रैव प्रथमसण्डे 'अत्राह जनो.प्राणेषु उममाणेषु रुद्रस्तारक ब्रह्मव्याचंट येनासावमृतोभू वा मोशी भाति तस्मादविमुक्तमेव निवेत' (जा.उ.१.ख) इति स्पष्ट मुक्तम् । तेन 'मयैवैते निहता:पूर्वमेव ' इति गीतोतया अन्यत्र रुदस्य एवमेव हननसाधनवोक्तिः द्वारत्वविवक्षया निर्वाह्या । सहस्रनाममाष्ये विष्णुशब्दविवरणे आले डन सयंशास्त्राणि विचार्य च पुनःपुनः । इदमेक सुनिष्पन्न ध्येयो नारायणरसदा ॥' इति महाभारतान्त भगवता श्रीवेद मासनोपसहनम् । 'हरिरकस्तदा ध्येयो भाइरसत्यसस्थितः । ओमित्येव सदा विप्राः पटत ध्यात केशवम् ।' इति। हारको केलासयात्राया 'हरिरको ध्यातव्यः' इन्युक्त श्रीमहेश्वरेणापि । एतत्सर्वमभिप्रेत्य 'एषमे सर्वधर्माणाधोऽविरमा ।

·२६० आपपुराणे मैत्रायणीपारनिषदि प विष्णोः गायमीप्रतिपाययम् [अन्तर- १.१.७ 1 भीभाष्यम् तन मन्दिराने-किमयमक्ष्यादिस्यमण्डलान्तर्पती पुरषः पुण्योपचयनिमित्तश्चर्य- मुतप्रकाशिका अन्तरक्षिगी' गादियादिनपमा संग्रहातमित्यभिप्राणाशिविद्यावास्यमयुदाहतम । शय दर्शयति- सत्रेति । गरीरसब-यापदनामयादियोगासंशयः गूदायसवादः मा: म्युक्तम् इति शहराचायकरम् । 'हरिरीक 'सिलोकाना 'आयोऽह सदा विधाः उगोह समृती' इ.युक्ती स्पस्स दात्यं शियएयायपदिति पर पिदुपाम् ॥ आरपपुरागे (२१६.अ) 'एवं सभ्यायी फाया गायत्री व जप सरत् । गायन सय न् यतस्त्रायेत् काय • (६)प्राणालयच । ततामृतेय गायत्री सवित्रीय ततो यतः ।। प्रशासनाला सवितः यामुपायासरस्वती । ज्योतिःपरम बमा मगरलेनी यतस्मृतम् । मादीसाविति रूपदि भरजराऽथ तामृतम् । औपदिक पति भ्राज़दीप्तो तथा भवेत् भर्गस्याद्वाजताति बहुलं छन्द रितम् । परेण्यं सनजोग: श्रेष्ठ परमं पदम् । स्यगावर्गको याणीय हि५ भूगोलरणार्थयात् जाम स्वप्नादिवर्जितम् । नित्य शुदं पुदमे एत्य तदीमाश्वग्म ६ ० हलापर मोतियां विमु कये । तज्ज्योतिमंगान् विष्णुः जगन्मादिकारणम् ७ विकेटिस शत्तिसप पटात ६६च दमि वेदगा अमिहोषिणः ८ अमयादिरूपी विष्णु वेदादी नागीयते । त.६८ परम मि देयय विमरम ९ महदा स्पतेहि स्वयंज्योति हरिप्रभुः' इति 'विणेपरमं पदम् । देवस्य सवितुर्मर्ग: यरेहि वरीयकम् यो.सावा दिये पुरुषः सोऽसारहमनन्त अम्' इत्यत्र गायत्रीप्रतिपायाव आदित्यमण्डन्तपिच पटमुक्त चिो अब एवं सन्यायघि कृत्वा गायत्री च पास्मरत्' । युपप्रमोसया स.याsia मा रह गया: विवक्षित इति वैष्णमाप्रविषयकत्वमेत प्रपरस्य न यतु शक्यम् | 'अशोत्तरमत जवा तीर्णरससारसागरात् । रद्रमाण्ड. जप्येभ्यो गायधीन विशिष्यते ॥ (२१५.अभ्याय.लो.७) इति प्रागभिधाय मयादिरूपी वि वेदादौन गीयते' १.युक्तमा रुद्रस्य गायत्रीप्रतिपाद्य यं न विवक्षितमिति स्फुटम् ।। एतेन 'तत्सवितुर्वरेण्य' मियुपक्रम्य माभिर्गतिरस्येति भग: भर्जयतीति या एष भर्ग इति रुद्रो ब्रह्मवादिनः' इत्यत्र रुद्रः (मैत्रायणीये.६.प्रपा) ओमित्येतदक्षर यदामं ताछ न्तमददमम् यशोमानन्दम (७) स्थिरमनतमम तमयुन ध्रुव विष्णुसंज्ञितम् तदेताउपानित्येव ह्याह(म.६.२२) इत्यनेचप्रणवघटकनादार्थभूतविष्णुरेव अपदेन बौधिर: तत्र ओमियान नासायं ए । नादावादारभारुदसहमपि तय ! तेन रुद्रदरा संहनच विष्णोरेवेति रद्रस्य द्वारस्वतापर्येण 'रुद्रो ब्रह्मादिन ' इति पूर्वमुक्तम् । अत: आदित्यान्तर्वती हिरण्मयःपुरु: गायत्रीप्रतिपाद्यः नादार्थ- भूतो वासुदेवः विष्ण्वभिन्नः श्रुनी विवक्षित इति सिद्धम् । अत्र पुरुषमान्दैन नादायों वासुदेवः बोध्यते । पर तत्त्व हयशिरोरतभूषणदीधितो व्यक्तम् । 'पुनम पद्मसम्भूना आदित्योऽभूद्यदा हरिः । ' (वि.पु) विद्यासहायवन्तमा आदि. त्याधं सनातनम् ॥' (मा.पोक्षघ) 'विवस्वतेऽश्वशिरसे चतमूर्तिधृते नमः' (शा.मो.घ) इत्यत्र वासुदेव एवादित्य •त- चर्तीति स्पटम् ।। 'आत्मैवेदमप्रासी पुरुषविधः । (व.३.३) इत्यत्र पुरुषशब्दस्य 'सय पूर्वोऽस्मासवस्मात्सर्वान् पाप्मन औषत्' इत्यत्र सर्वपापदाहकत्वार्थकावन सर्वपापसम्बन्धानहता सिद्धयति । अस्यास्य दृढीकरणेनादित्यान्तवर्तिनः जीय विशेषत्वमपि न सभातीति अन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्यत्र स्थाप्यते-पुण्योपचयनिमित्तैश्वर्यइति । 'त विद्यार्मिणी समा 4 ·अन्तर- १.९.७] 'यएषोऽन्तरादित्ये' इति मुतो शरीरसबद्धस्य श्रुत्यन्तरोतदिशा जीवविशेषत्वाका श्रीभाष्यम् मादित्यामिलप्योपजीय एव माहोवित्तदतिरिक्तः परमात्मेति किं युक्तम् ? उपचितपुण्यो. जीवएवेति । कुतः ? सशरीरत्वश्रवणात् शरीरसंबन्धोहि जीवानामेव सम्भवति । वर्मा- नुगुणप्रियाप्रिययोगायहि शरीरसम्बन्धः अतएवहि कर्मसम्बन्धरहितस्य मोक्षस्य प्राप्यत्व- मशरीरत्वेनोच्यते 'न हवै सशरीरस्य प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति । अशरीरं याच सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः ॥' इति, (छां.८.१२.१) भुतप्रकाशिका आदित्यादिशब्दाभिलप्योपजीवएवेति । यत्रयत्र प्रकरणेषु करणकळेनरावस्यशरीरसम्बन्धेन जीव वशङ्का त्या प्रकर गाना सर्वेषा परमात्मपरवस्य प्रदर्शनार्थमयमधिकरणारम्भ इत्यभिप्रायेणादिश-दः प्रयुत्त: । ३ एव हिरण्यगर्मादिनी वेम्पोऽन्य इत्यधिकरणोपसहारे, मध्येऽप्यादित्यादिजीवव्यतिरिक्त इतिनोत वेदान्तवेद्य कारण ब्रा कष्टाप्योजीवः अ नेति विचार: १ तदर्थमानन्दमयः किं जीव: उत परमा मेति ! तदर्थमन्तरादित्येऽन्तरक्षणि च वर्तमानः किं बीयः न परमात्मा ? तदर्थ सशरीरत्व किं जीवस्यैव उत परमात्मनोऽपि सभवतीति, तदर्थ शरीरसबन्धस्य छ व समवति नेति तदर्थे पामोदितावादिश्रुतिः 'अजायमान' इत्यादिश्रुतिरादित्यवर्णस्वादिश्श्रुतिश्च किम छवि शापति नेति तदर्थ. मिह पाप्मयन्दः किं पापमानपरः उत पुण्यपापरूपर्मपर. ? अपहतशब्द. किं प्रवसपर: उ-यन्तामापर• अमावादि. भुतिः किं कर्मकृतजामविषयतया व्यवस्थापयितु शक्यते नेति आदित्यवर्णा वादिश्रुतिर्विग्रहस्य प्रकृतिप्राकृतविलक्षणत्व शापिका नवेति चतुर्धा सशयः ॥ अत्र पूर्व कल्पा. पूर्वपक्षा: अपरेतु सिद्धान्ताः । यदा पाप्मशब्द. पापमात्रपर. अपहत्श्वि प्रध्यस: मनिषेधब्ध नकर्ममूल जन्मविषय , विग्रहश्च न प्राकृतविलक्षण. तदानीं विग्रहसम्म यस्योछामात्रमूल वरुभयेन कर्मनिवाधिनत्या पर- स्मिन्नसम्भवेन जीवसाधारण्यादादि(स्थान)वर्ती पुरुषो जीवइत्यन्तरादित्य वावकार्थ्यादान दलोवाक्येऽपि जीवसप्रति- पाद्यत्यात् सर्वाणि कारणवाक्यानि प्रकृष्टपुण्योपचयजीवपराणीति पूर्व.पक्ष । यदा पाप्मरन्दः कर्ममात्रपरः अाहतशब्दो, ऽत्यन्तामावपर. ज.मनिषेधश्च कर्ममूल जन्मविषय., विग्रहश्च प्राकृतविरक्षण. तदानी विग्रहस्दैछत्या त्स्य जीवा पर- स्मिन् सभवाचाक्ष्यादित्या-तर्वती पुरुष: परइति तदैकार्यादान-दवलीप्रतिपादस्य रमा म वादिमिति देशाच्या सर्वाणि कारणवाक्यानि परमात्मपराणीति रादान्त फ्ल्परिभाषः ॥ पूर्वपक्षमाह -उपचितेति । जीवानामेय शरीरसब-धमुपपादयति कर्मानुगुणेति । कर्मकृतप्रियाप्रिययोगार्थत्वं व्यतिरेकेणोपपादयति अतएवहीति । अतएव शरीरसरन्धस्य ममूलप्रियाप्रिययोगार्थ वादेवहि वसब घरहितो मोक्षी गूढार्थसग्रहः न्वारभेते पूर्वप्रशाच' (वृ.६.४.२) इत्यादी 'अन्यन्नवतर कल्याणतर रूप कुरुते पियवा गान्धर्व वा देव वा प्राजापत्यवा ब्रामवा अ येषावा भूनानाम्' इति४'पुण्य पुण्येन कर्मणा भवती तिच(बृ.६.४.५)उक्त्या शरीरसबन्ध पुण्यविशेषनिबन्धन इति प्रमीयते । अशिविद्याया 'सएप येचैतसादर्वाञ्चो रोकास्तेषाचेष्टेमनुष्यकामानाच' (छा.१.८) इति । अन्तरादित्यवि- चाया 'सएप येचामुष्मानाची लोकास्तेपाचेष्टे देवकामानाच' (को.६८) इत्यदेव प्रतिपाद्यते। ताद ऐश्वर्य पुष्पविशेष, निबन्धनमेव। आदित्य देवगणे पाठनः, अन पुण्यविशेषनिमित्तैश्वर्यवत्व युक्तमेव । नवैसशरीरस्येति । प्रियाप्रिययोर - ·'नेतरः इति सूत्रमागानुपण अन्तसारमापदेशात् ' इति सूपार्थः [अन्तर १.१.७ श्रीमाप्यम् सम्मपति च पुण्यातिशयामानाधिक्य शल्याधिषयं च अतएवं लोफामेशत्यादि तरयै घोपपद्यते, ततएयचोपास्यत्वं, फलदायित्यं पापक्षपणफरत्येन मोक्षोपयोगित्वं च मनुग्ये- प्यप्युपचितपुण्या येचिज्ञानशयत्यादिमिरधिकतरा श्यन्ते । तत्य सिद्धगधर्चादयः- ततश्च देयाः ततवेन्द्रादयः । अतो ब्रह्मादिप्यन्यतमएवंफैस्मिन् कल्पे पुण्यविशेषेणैयम्भूः समभ्यर्यप्राप्तोजगत्कृष्ट्याद्यपि फरोतीति जगत्कारणत्यजगदन्तरात्मत्यादियाययमसियो पचितपुण्यविशेपे सर्यो सर्पशपरती वर्तते । अतो नजीवादतिरिक्तः परमात्मा नाम कश्चि दस्ति । एवं च सति 'अस्थूलमनण्यवस्वम् ' (पृ.५.८.८) इत्यादयो जीवात्मनस्स्त्ररूपाभि- प्राया भवन्ति । मोक्षशास्त्राण्यपि तत्स्वरूपतत्प्राप्त्युपायोपदेशपराणीति ॥ एवंमाप्तेऽभिधीयते (अन्तस्तरमोपदेशात्) अन्तरादित्येऽन्तरक्षण च यः पुरुषः 1 • ") प्रतीयते 1 श्रुतप्रकाशिका शरीस्तया प्राप्यत्वेनोच्यत इत्यर्थः । शनशक्तयादिकं लोक कामेशित यादिकं च कथं जीवस्य स्यादित्यत्राह-संभवति पेति । तथा दर्शयति मनुष्येष्यपीति । अत्र 'सएको मानुपआनन्दः' इत्याद्यमितम् । आदित्येन्द्र प्रजापतिम भीनां सपा कारणवणाव्याहतिरस्यात् पुण्यहतुत्वात् क्षयित्व च स्यादित्यत्राह-अतो प्रमादिप्विति । स्वविध वास्यानो जीवपरत्वमाह-जगदित्यादिना । अपहतपाप्मावादियुक्यो नार्मवश्यतां वदन्ति, अपितु केवलपुण्य हेतुश. सरवतः पापरहित्यं पापहेतुकम्, पुण्यहेतुक, मिश्रहत् कम् चेति त्रिविध शरीररित्यम्प्रिादेर पुग्यविष छत्तम । मोक्षशास्त्रपराणि उपायपराण्युपेयपराणिचेत्यर्थः ।। • राक्षान्त सौ प्रतिज्ञ परमन्तदशब्दं व्याचदै अन्तरादित्यइति । द्वितीयसूत्रस्थान्यशन्दा बयरघ साध्यधर्ममाह संजीवादन्यइति । तेन फलेमाह-परमात्मेति । हेवशमवतार्य व्याचष्टे मुतइत्यादिना । 'तद्धर्मोपदेशात्' इति तन्छन्दः परमात्मपरः परमात्मनि सिद्ध तद्धमोपदेशः तद्धर्मोपदेशात्परमात्मसिद्धिरिति परस्पराश्रयालायाम ह-~- गूढार्थसंग्रहः पहत्यभावे शरीरसंबधः प्रयोजक इ.युक्तम् । शरीरसंबन्धवतः प्रियाप्रिययोरपहत्यभाये तस्य परमा म व न समवति । अयोगव्यवच्छेदपादं जगत्कारणलक्षणलक्ष्यष अचिजीवविलक्षणस्य उपपादनीयम् । जगत्कारणावच्यात वशिवि शिष्टस्य जीस्य अस्याश्रुतो विवक्षितत्वे उक्त लक्ष्यासिद्धिः ॥ 'अस्थूरमण्वित्यादी'ना कागतिरिति शङ्कायामाह-अस्थूलमनण्यित्यादीवि। अन्तरादित्ये अन्तरक्षणिचेति । एतेन यएषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यो'' इत्यत्तराधिकरणविषयवाक्ये अन्तश्शन्दो नास्तीति वाक्यद्यमभिमत्यैव सूत्रे अन्तदशन्दःप्रयुक्तः । अत्रान्तदशब्दप्रयोगेण वाक्यदयं विवक्षितमिति भावः । आनन्दमयाधिकरण अस्मिन्शन्दस- व्यापकचेतनार्थकतया आनन्दमयस्य सर्यशरीरराव शारीरशम्दै कार्येन च सिद्धयवीत्युक्तम् । अत्र 'हिरण्मयापुरुषों हरयते' इति पुरुषशन्दःप्रयुक्त: । पुरुषशन्दश्च जगत्कारणसर्वशरीरिवाचकः । एवचान्तरादित्ये जग कारणवेन वंशरों रखन प्रतिपादितवा नेतरोऽनुपपत्तेः' इति पूर्वाधिकरणसूत्रे जीवमिन्नतेन साधितमिति 'नेतर' इत्यस्यानुषङ्गव जाद ·अन्तर- १.१७] 'उरदेशा'दित्यनेन योऽन्तरि' स्याट: सरियायत्तादिकारिया कोय - भीमाप्यम सनीयदन्यः परमात्मेर फुतः? तदोपदेशात् जीपसम्भयंस्तदतिरिक्तस्यय परमात्मनो धर्मोऽयमपहतपाप्मत्यादिः 'सएप सर्वेभ्यःपाप्मभ्य उदितः' (छां...६.७) इत्यादिनोपदि- स्यते । अपहतपाप्मत्वंहापहतकर्मत्वं कर्मवश्यतागन्धरहिसत्यमित्यर्थः श्रुतप्रकाशिका जीयेप्यसम्भवन्निति । जीवेभ्यसम्ममय धर्मों नीयातिरिक्त स्वाश्यप्रतिपादकप श्रुतनिधाययति । योग्यताराम सह- तय श्रुतिः परमात्मानमभिधत्तइत्यय: अपहतपाप्मत्व पापहेतुबशरीरयायायायमित्याह-अपहतेति । ॥ ..; यद्यपि 'मर्वेभ्य.पाप्मभ्यउदितः' इति विषयवाक्य तथाऽपहदपाप्मन्दप्रयोगः इत्यन्तरस्मरणार्यः । अपहस फर्मत्यमिति । पाप्मभ्याति पाप्मन्दः पुण्यपाररूपोभयविधर्मपर इत्यर्थः हिदम्यपरमा मप्रकरणे ,पासादर पुण्यपापपरत्वमसिद्धि सूचयति नै सेतुमहोराने तरतो नजरा नमृत्युनंशोको नसुकृत नदुप्कृतं स पाप्मानो. ऽतो निवर्तन्ते' इति ' स नसाधुना कर्मणा भूयानो एवासाधुना कनीयान् ' 'नफर्मणा वर्धते नोक्नीयाम् इत्यादिश्रुतयोगासन प्रमाण स्युः 'पाप्मान. कालजरामृत्युशोकादयस्सवयातयात् ' इति याक्यकारयनः बली कित्ये सत्यनिष्टफार साधनावरूपप्रवृत्तिनिमित्तयोगादुपयन पुप्यस्यापि पापशन्दभिधेय दमुत्तहि मुक्षया स्वादीना मनिष्टफल व 'अमूनि यानि स्थानानि देयानां परमात्मनः' इत्यारम्य 'एतेवै निरयास्तात स्थानस्य परमा. स्मनः' इति- फनाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् । फजपो यासुदेवेति मुक्तिबीजमनुत्तमम् ॥' इतिच पामशदव्याख्यानमुपेन बद्धय्यावृत्तिरुत्ता । अथापहत शन्दव्याख्याममुसेन मुचच्यावृत्तिमाह-कमीत । जीव. प्यावृति स्फुटयान कर्माधीनेति । अाहनपाप्मसन्दोऽसकोचात् स्वस्मिन्परत्र च पाप्मनामपघातकाय स्वतसिवदत्तीति हयग्रन्यनीकवसिदिः ॥ गूढार्थसंग्रहः सामान्यभिन्न प्रदाभेदस्यान्तरादित्यपुरुष साध्यताविवक्षामा प्रत्याह-सजीवादन्य परमात्मेति । पूर्वाधिकरण नेतरो, अनुपपत्तेः' इत्यत्र आनन्दमयजीवसामान्यभेदै साधिते जीवसामान्यभिन्न ब्रह्मणः पूर्वमुपस्थिततया तच्छदस्य सूत्रसस्य नावसामान्यभिन्न ब्रझैवार्थः । तेन पर्यवसितार्थमाह-जायेप्यसम्भवन्नित्यादिना । 'आवृत्तिरसदुपदेशात् । इत्यादी सद्विद्यावाक्यमेव विवक्षितमिति परमाप्ये व्यवम् । सद्विद्या निर्गुणविद्या प्रजापतिविद्याऽपि तवेति परेवदन्ति । अतः रादित्यविधातु सगुणविद्या, अयं न विषयविभागः ओप्रेक्षिकः उभ्यत्र उपदेशशब्दप्रयोगादित्य प्रेत्य प्रजापतिविद्यायाः मपि प्रतिपादितमपहतपाप्मवादितद्धमत्वन विवक्षितमित्याशयेनाह- अपहतपाप्मत्यादि इति । 'स्योंदिरनाम सएष सर्वेभ्यः पाप्मम्यउदितः । उदेति हवै सर्वेभ्यः पाप्मन्यः' (छ.१.६. . ) इत्यत्र उ पूर्वकेण्धातो: गत्यर्थक्तया पूर्व सबन्धः अन तर तन्निवृत्तिः प्रतीयत इति पूर्वपक्षिणोऽभिप्रायः । 'नहवै देवान् पाएं गच्छति' इति श्रुतिरपि तदभि- प्रेता । तथाऽपि एप आरमा अपहतपाप्मा' इति दहरविद्यायामपहतपाप्मा परमा मनिष्ठतया प्रतिपादितमिति तदेवात्र विवक्षितम् । य आरमा अपहतपाप्मा' इत्यादी जीवस्याप्यपहतपाप्मत्वश्रवणात् तव्यावृत्तिर्न सभवतीत्याशङ्कामाप निरस्यमपहतपाप्मावस्वरूप निरूपयति अपहतपाप्मत्यहीति । कर्मवदयस्य पापानामपहतिः विद्यामहिमा कदापि,पाप- C . .

·२६४ पापीपहात: स्वाणविक्रीव विवाहिता [अन्तर- १.१७ श्रीमाष्यम् कर्माधीनसुखदुःखभागित्वेन कर्मवश्याहि जीया अतोऽपहतपाप्मत्वं जीवादन्यस्य परमा. स्मन एव धर्म । तत्पूर्वकं स्वरूपोपाधिकं लोककामेशत्वम् । श्रुतप्रकाशिका नवपहनशन्दः प्रध्यसपरः । उत्पन्नस्यैव प्रध्वस: अत: प्रध्वस्तपाप्मविश्रवणापरमात्मनः कर्मसबन्धस्य प्राग्विद्य मानत्वमगम्यते ततम्ब प्रध्वस्तपाप्मनः परमात्मनो मुत्तादवलक्षण्य स्यात् । यदि निन्याटसृष्टपाप्मत्व विवक्षितं तदत्य न्तमशान्द परस्य कुर्वतोऽकुर्वतो वा पाप्मसस्पृष्टत्वम् । प्रथमे व्याघातः कर्तृसमवेत वाप्रियायाः द्वितीयस्मदादेवलक्षण्यं नह्यकृतेन कर्मणा कश्चिलिप्यत इति । उच्यते-परस्य तावपाप्मामायपणि वाक्यानि विविधानि अयन्ते 'ससर्वेभ्यः पाप्मभ्यउदितः' इति पाप्मभ्यउदयश्रूयते । 'अपहतपाप्मा' इति पाप्मनामपहति श्रुता 'नैतं सेतुमहोरात्रे तरतो नजरा नमृत्यु. नशोको नसुकृतं नदुष्कृतं सर्वे पाप्मनोऽतो निवर्तन्ते' इति तरतःप्रासिवानित्वदप्राप्तिर्नि- वृत्तिय भूयते, ‘स नसाधुना कर्मणा भूयान्नो एयासाधुना कनीयान् ' इति कर्मफ्लास्पर्श उच्यते तत्र प्रधममु. दितशन्दस्य मुख्याथोंऽनुपपन्नः । विभोः परस्य पाप्मान्वितदेशादूर्ध्वगमनायोगात् । रस्म दलपलपणा युक्ता तत्राकृत- कर्माश्लेषस्य सर्वसाधारणस्य प्रतिपादनवैयर्थ्य स्यात् अत: कृतानामपि कर्मणामश्लेषपरत्वं तस्य वाक्यस्याभ्युपगन्तव्यम् । क्रियाया:कर्तृसमवेतत्वेन स्वरूपासश्लेषस्य व्याघातादेव फ्लासलेपपरत्वमाश्रयणीयम् । तत्र वकथनात्तिरोधानावि - वयोः निष्प्रमाणकत्वाच्च तस्य स्वाभाविकत्व नित्याविर्भूतत्व च सिद्धम् ॥ अपहतशब्दश्च हिंसारूपधात्वर्थासभवाद्विनाश लक्षयन् क्रियास्वरूपस्य नश्वरतया स्वरूपनाशप्रतिपादनवैययात् फ्लजननशक्तिविशिष्टरूपेण नाशं प्रतिपादयति यथा 'सर्वमेकपदे नष्टं दामश्रोत्रिये यथा' इति नाशशब्दो दानस्य फलजननशतिहानि प्रतिपादयति तद्वत् ; अतईश्वरेण कृतानि पुण्यपापसजातीयानि कर्माणि न शुभाशुमफलजननश. तानि स्युः । ईदृशमपहतपाप्मत्व च पूर्वोक्तन्यायान्निरुपाधिक नित्याविर्भूतंचाभ्युपगन्तव्यम् । 'स नसाधुना कर्मणा' इत्यत्राप्यसाधुकर्मफलास्पर्शास्त प्रायश्चित्तरूपसाधुर्मनिबन्धन इति शङ्का च साधुर्मप्रतिषेधेनैव निरस्ता । नच साधु- कर्महतिस्तस्यापि निवर्तकविद्याबलादिति शङ्कनीयम् ध्यानर्तृत्वानुत्तेः 'उदेतिहदै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो यएवंवेद' इति तस्य ध्येयत्वश्रवणाच, साधुकर्मनिषादव ध्यानकर्तृत्वमपि निषिद्ध भवति यज्ञादिकमुपासना मक च महिसाधु गूढार्थसंग्रहः सन्धामावएष स्वाभाविकी पापानामपहतिः, सेवात्र स्वामाविकी पापहतिर्विवक्षिता तस्या एव मुख्यावात् जीवस्यतु न स्वामाविकीसा इतिभावः । तमेव प्रकाशयति-कर्माधीनसुखदु खभागित्वेनेत्यादिना ।। एतेन 'सर्वेभ्यः पाप्मभ्यउदितः' इत्यत्र पूर्व पापसम्बन्धवतः उद्गमन न विषक्षितम् । अपहतपाप्म वश्रुत्यनु सारेण स्वाभाविकपापापहतिरेष विवक्षिता । तस्यैवात्र विवक्षिताव स्थापयति-तत्पूर्वकमित्यादिना ॥ यद्यपि ' उदेतिहवे' इति वाक्यानन्नर-'सएप येचामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषाचेप्टे देवकामानां च ' इत्यन्तरा- दित्यविद्याया पराग्लोककामशितृत्वमुरुम् । अथापि पराग्लोक्कामेशवेन इतरलेककामेशत्वमाप सिद्धयति । अक्षिवि. द्यायां तदेव रूपं यदमुष्य रूपम्' इत्यतिदेशप्रतिपादनेन अर्वाग्लोककामेशितृत्वमपि सिद्धयति । फलस्यातिदेशाभावेन क सिद्धयतीतिचेत् फ्ल पृथगेव निर्दिष्ट तेन सर्वलोककामेशय विवक्षितम्। 'अन्तरादित्य इत्युत्तया ऊर्वदेशति .

·अन्तर ११७ | तन्माद उपदेशशम्दाम्या धागा स्वाभाविकायमणधारण्यं च भोधिाम् श्रीभाष्यम सन्यमङ्कल्पत्यादिकं सर्वभूतान्तरात्मत्वं च तस्यैव धर्म यथाऽऽह-' एप आत्माऽपहत- पामा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिधिरसोऽपिपासस्सत्यकामरसत्यसङ्घल्पः '(छां.८.१.५ इति । तथा ' एप मर्पभूतान्तरात्माऽपहतपाप्पा दिव्यो पेय एको नागयणः' (सुबार.७) इति । 'सोऽकामयत ! यस्यां प्रजायेय ' (तं.मान.६) इत्यादिसत्यसकरपस्यपूर्घय समस्त- चिदचिवस्तुष्टियोगो निरपाधिषभयाभयहेतुत्वं पारमनसपरिमितियतपरिच्छेदरहिता. नवधिकातिशयानन्दयोग इत्यादयोऽकर्मसम्पाचारस्वाभाषिया धर्मा जीवस्य नसंभवन्ति, भूतप्रकाशिका नर्मशम्दामिनपाम् । अतः प्रायश्चित्तादिभिनव धर्मपाश्लेष इत्यपहतपाप्मन्दसो हगिधातुश्च हानिपर: न मधसपरः । 'नैनंसेतुम् ' इत्यत्रापि कृतानामेय कर्मणां परजननशचिमात्यवेषेण प्रासयमाय उत्यते । ता निरूपाधि. कमपहनपाप्मन्य नाम कर्मयश्यनाग-धरहित ये नच परमा-मनि परजननासमर्थस्य र यतकर्म सप्रति न पाप्ममिति निवाक्यस्यामराम्दस्या मुख्य वमिति वाच्यम् ; अनन्तरयातिनिर्णय जरयामास तद्विपम् । जपन्विषधरोहरः इन्यादिषु निगीणजीर्णविपानीश्वरादीन् प्रति विपशब्दस्य मुख्यत्वोपपत्ते: क्षेत्र प्रत्यवायकरपाएसजातीयानां कर्मा स्वलीलाक्तानामवि पर नननशक्तिप्रतिभट वगाम वश्विदयमीश्वरस्य स्वभावविशेषः परिशुदा मस्वरूपविषयस्यापहतपाप्म- शब्दस्यायमेगाथ: सतु तस्य निरोघानाहः प्रतिबन्धनिवृत्तावाविभवति, ईश्वरस्यतु तिरोधानानही नित्याविर्भूत इति विशेषः । अतोऽपहनपाम वविषयश्रुतीनां यथोक्त एवार्य इति रेन धर्मेणान्तरादित्येऽवस्वित्स्य भगवतो जीवन्धप्य- सिदिः । गुणान्तराणामपि जीवेप्यसम्भय दर्शयति तत्पूर्वकं स्वरूपोपाधिकमिति । अपहतपाप्मावपूर्वक वास्वरूपोप- पिक स्वामाधिसमित्यर्थः। एय प्रसिद्धप्रसिद्धयोरर्थयोरेकनिमित्भव प्रसिद्धवाचिन व इम्देनोपादाना वमिहम्यु सादिकम् । साहित्या स्तर्वर्तिनोऽरहतपाप्मावगुणयोगेनान दपछीटहरविद्या मुबारोपनिष प्रतिपाद्यदेह प्रत्यमिशानात् । तत्रोता गुगलय. और हिरनापुरुषस्य धर्मा इत्यभिप्रायेण सन्यसङ्कल्पत्यादिकं सर्वभूतान्तरामवचे युक्तम् । अपहनपाप्मत्वपूर्वक सत्यस. गूढार्यसंग्रह. चमतीत्यानुगुण्यन पराग्लोदेवकामेशत्य तत्र प्रतिपादितम् । अश्विविद्यायातु अग्ोिकमनुष्यकामशित य मनुष्याणामोलीक सापाननुसत्योक्तम् । देयकामेशत्वं देवस्य न उभरतीत्युपचितपुण्यविशेषस्यापि तदसम्भवः । परालोक देव. कामेशवप्रतिपादनेन ततो यूनावाग्लोकमनुष्यकामेशत्य स्वत एव सिद्धयतीत्यभिप्राय., इद च स्वरूपोपाधिकमेव । 'न सुस्त नदुष्कृतम्' इत्युक्त्या 'सर्वे पा'मानोऽतो निवर्तन्ते' इति छान्दोग्यएवोत्या 'सभ्यः पा'मभ्य.' इत्यत्र पाप्मशन्दस्य पुण्यपापोमयपरत्वं चिवचितमिति सर्वलोक्कामेश यस्य पुप्यविशेषनिमित्तत्व न सभवतीति भावः । अत्र स्य.पा. मम्यउदितः इति तेषांचेप्टे देयकामानां च ' युक्त्या 'अपहतपाप्मा सत्यकाम.' इति पदद्वयरित् छान्दोग्योच श्रुत्ययों हरि विवक्षित: अनेरऽपि धर्मा आकृष्टा भवन्तीत्यभिप्रेत्य सत्यसङ्कल्पत्यादिकमित्याद्युतिः । इममेवा यनति- + अकर्मसम्पाद्यारम्वाभाविका धर्माः इति । कर्मसनधाभास्यात्र प्रतिपादने कर्मामूलकतिपयधमोक्त्या इतरेऽपि धर्मास्सियन्तीत्यभिप्राय.।'तदोपदेशात्' इत्यत्र तच्छन्द, उपदेशशब्दप्रयोगेण घर्माणा स्वाभाविध य सिद्धयतीत्याशयः . 84 ·कर्मसत्र धपिरहस्य स्वाभाविक वेन विग्रहस्य कर्मामूलक विमटिकायमप्राकृतवच [अन्तर- १-१७ فه . । श्रीभाष्यम् यत्तु शरीरसम्वन्धान जीयातिरिक्त इत्युक्तम् । तदसत्, नहि सशरीरन्यं कर्मवश्यतां साधयति, सत्यसङ्कल्पस्येच्छयाऽपि शरीरसम्बन्धसम्भवात् । अथोच्येत-शरीरं नाम निगुणात्मकप्रकुतिपरिणामरूपभूतसादातः ; तत्सम्बन्धश्चापरतपा'मनस्सत्यसङ्कल्पस्य पुरुपस्येच्छया न सम्भवति, अपुरपार्थत्वात् । कर्मवश्यस्य तु स्वस्वरूपान भिशस्य कर्मा- नुगुणफलोपभोगायानिच्छतोऽपि तत्सम्बन्धोऽवर्जनीयः इति । स्यादेवम् : यदि गुणत्रय- मयः प्राकृतोऽस्य देहस्स्यात् ; सतु स्वाभिमतरस्यानुरूपोऽभारत एवेति समुपपन्नम् ॥ श्रुतप्रकाशिका इसवादी श्रुनि दर्शयति एपआत्मेति । तापूर्वकसर्वभूता-तरा मा श्रुतिमुदाहरति एपसर्वभूतान्तगत्मेति । तत्तद. न्तरवनामत्वव्याख्यानपरस्यान-दवलीपाक्यस्य नारायणपरत्वशापनार्थ च एप सर्वभूतान्तरात्मा- इति वाायोपादानम् केचिद्वाक्येध्वपहतपाप्म वपूर्वगुणविधानात् सर्वशासाप्रत्यय-यायेन वाक्यान्तरेष्वपि पूर्वकत्व विवक्षितम् त्यभिप्राये णाह-सोऽकामयतेति । जग कारणत्वमेव वदान्तवेद्यस्य नझगो लक्षण कारणचे सन्यसङ्कल्प सत्यसङ्कल्पत्वचेदपहतपाप्म. वपूर्वक तच नारायणप्रत्यभिज्ञापक च सुबालोपनिषदैकार्थ्यादितिभावः ।। वाड्मनसेति परि-छेदकासिद्धिमाह पूर्वपक्षमनुवदति यत्त्विति । परिहरति तदसदिति । शास्त्रकप्रमाणे पस्तुनि रोकदृष्टव्याप्तिमूसस्तकों न धर्मवश्यवसापक इत्यमिप्रायेणाह-नहीति ! कल्पस्या यथासिद्धिमाह-सत्यसङ्कल्पस्येति । सत्यसङ्कल्पस्य कर्मनरपेक्ष्यमपहतपाप्म वपूर्वकसत्यसङ्कल वश्रु-सुपपादनेन समर्थितम् । अतएव 'सएप येचामुप्मात्प राञ्चो लोकास्तेषाचेष्टे देवकामाना च' सएप येचैतस्मादर्वाश्चो लोकास्तेषांचेष्टे मनुष्यकामानां घ' इत्या- दित्याक्षिपुरुषविषयवाक्यद्वयन प्रतिपन्नमैश्वर्यमनवच्छिन्न तदवच्छेदे शङ्कयमानेऽपि सोऽवच्छेदोऽप्यै उतयाऽन्यथास्द्धि इति फलितत्वान कण्ठोक्तम् । विग्रहविषयाया इछाया असभय शङ्कते अथोच्यतेति । हेयरदसूचकत्रिगुणाश.. 'सत्त्वं लघुप्रकाशकामिष्टमुपष्टम्भक चलं च रज । गुरुवरणकमेव तम' इत्युक्ते इच्छाया अभावेऽपि कर्मपारव स्यात् जीवस्य तत्सम्बन्धसम्भवमभिप्रे याह-कर्मेति । कर्माचरणहतु स्वस्वरूपानभिज्ञस्यीत विशेषणम् । परिहरति स्यादिति । स्वाभिमतेत्युक्तेऽभिमत उमयोग्येऽपि न राभवतीति रव्यावृत्यर्थमाह-अनुरूपेति । कुतइत्यत्राह-अप्राकृत इति । परमात्मस्वरूपहि निरतिशयानन्दरूप सर्वश वात्तच जानावति स्वस्वरूपाद यत्र भोग्यवश न न वक्त युक्तम, अतरसर्वशस्य तस्य विग्रहे स्पृहणीये स्वरूपस्य भोग्यतापैकल्य स्यादित्यत्राह-सर्वमुपपन्नमिति । कथमुपपत्रमित्यत्राह- गूढार्थसप्रह इच्छयाऽपि शरीरसबन्धसम्भादिति । उक्त च शङ्करमाप्येऽपि 'स्या परमेश्वरस्यापीछाश त् मायामय रूप साधकानुग्रहार्यम् इति अत्र 'मत्तानुग्रहविग्रह(बप्र ख ७८८) इति वचनम्' विवक्षितम् । सर्वकारण यात्तु विकार धर्मेरापि कैश्विविशिष्ट परमेश्वर उपासाचन निर्दिश्यते 'सर्वकर्मा सर्वकाम सर्वगन्ध सर्वरस' इत्यादिगा तथा हिरण्यस्मश्रु वादिनिर्देशाऽपि भविष्यति इति च । 'पश्य में पार्थ रूपाणि' इति गाताशकरभाष्ये 'दिविभवानि दिन्या न्यप्राकृतानि' इयुक्तम् । आसनमपरब्रह्माविषयक अपरमुक्तिपक सरिशेषस्य मिथ्या वेन मिथ्यार्थविषयकमित्यर्थ रघुसिद्धान्त एव पर्यालोचितः । विशेषस्यापि कौरस्थ्य सभवति, निर्विशेषस्याप्रामाणिकत्वमिति च महासिद्धान्ते निल .

·अन्तर- १-१७] परनलगः गुणवत् विग्रहस्यापि म्वामाविकन्यामायिक २६७ श्रीमाप्यम् एतदुक्तं भवति-परस्यैव ब्राह्मणो निचिलहेयप्रस्यनीकानन्तज्ञानानन्दैवस्वरूपतया गूढाथसङ्ग्रहः नातनः सर्वभूता मभूतः स पतम् । परब्राणः मनुण वसिद्धी ततएव विग्रहपत्यमपि सिद्धपति । 'इन्छावशात् ' इति (३) भाष्योत्त। 'इच्छा रहीनाभिमतोक्दहः' इति विष्णुपुराणोक्तायों विवक्षितः । 'साधकानुग्रहार्थम् ' इत्युक्त्या 'ससापिताशेषजगडितो. sat' इत्युक्तार्थ: अकृतप्राय एव 'तेजोमलैश्वर्य' इ.युक्त पाइगुण्य च 'सच भगवान् शानेश्वर्यशक्ति बलवार्यतेजाभिः' (ग) इति गीताभाप्पोपप्रमे शङ्कराचारङ्गीकृतमेव । 'माया पा' इत्यत.पूर्व 'सत्व रजस्तमश्चैव नगुणास्तं भजन्ति । द्वि- दोपस्तत्वेभ्यः ख्यातोऽ य पञ्चविंशकः । य प्रविश्य भजन्तीह मुक्ता द्विजसत्तमाः । सासुदेयो विज्ञेयः परमात्मा इत्युपमाय वासुदेवस्य व्यष्टिसमष्टिप्रळयकारणव सर्वभूता-मभूतोह वासुदेवो महाबलः । पृथिवीवायुय. मारामापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । तदा विशति योब्रह्मन् अदृश्यो लघुविक्रम.' इत्यादी सङ्कर्षणप्रद्यमानिरुद्धाना जीवमना- उहङ्कारपदसामानाधिकरण्यमुसेन तात्रय निरुप्य 'मायायषा मया सप्ट। ' इत्यादिश्लोक : पठितः अनन्तर 'मयताकथित सम्यक् तत्र मूर्तिचतुष्टयम् । अह सर्वगो ब्रह्मान् भूतग्रामशरीरक । भूतग्रामशरीरेषु नश्य सु ननशाम्यहम् ' इत्याद्युक्तम् : प्रद्युम्न. अनिरुद्धः सोऽहकार' इत्यादी पूर्व प्राकृतपदार्थाभेदो वासुदेवस्य प्रतीयत इति भ्रम युदस्यति-मायति यत् जगद्रूप मा पश्यसि एषा जगद्रूपा मया सृष्टा माया मूलप्रकृतिरित्यर्थः । मायाशब्देन जगतो न ध्यान्यसिद्धिरिति अन्यत्र स्पष्टम् प्राकृतजगन्नियामकायमानमेव नतु प्राकृतवर वभेदः अत. स्वस्य सत्यरजस्तमो गुणवत्वं नादापात्याह-सर्वभूतगुणैर्युक्तमिति । एतेन पूर्वोक्त निर्गुण में प्राकृतगुणशू य रमेव नतु गुणसामान्यशून्यत्वमिति सिद्धम्। पति अयमर्थ: हयशिरोलभूपणदीधितो उपादितः । प्रकरणपर्यालोचनायामयमेवार्थो युनः ॥ भारूप' इत्यत्र विग्रहोपाधिकरूपयत्यमेव विवक्षितम् । अन्यथा साधकानुग्रहासम्भवात् अतएव (न्या.र) उपा सकानुयहापरिग्रहीतविग्रहोपाधिक्दीप्तिमत्य या' इति भारूप उमभिहितम् । तन्निबन्धनमेव सर्वगन्धाव सर्वरसत्य च । उपासकानुग्रहार्धमेते गुणा विवक्षिता इति 'विवक्षितगुणोपपत्तेश्च' इनिसूत्रे व्यत्तम् । सूर्यस्य ऋग्यजुरसामसम्बन्धः वैदेरशूलपस्त्रिोभरेतिसूर्यः (काठक) 'आदित्यो वा एप एनन्मण्टल तपात तत्र ता ऋचः '(ते.उ)इत्यादी प्रसिद्धः । बढच राजु सामगैः सम्याव दनादौ अस्य रूपस्योपास्यत्व सर्वसमतम् । तेन.साधकानुग्रहार्य रूपगुणवत्वस्य मिथ्यात्वे सर्वस्यापि वेद क्यस्याप्रामाण्यमेरस्यात् अत: गुणाना विवशावत् रूपस्यापि पिवक्षाऽवश्यमेक्ति-या। शाण्डिल्यविद्याया जीवब्रह्मभेदो विव शेतहति सूनकाराभिप्राय: परैरपि निरूपितः शाण्टिल्यविद्याया. सविशेषविषय ववदन्तरादित्यविद्यायाअपीति परे वदन्ति । सांधाया 'सर्वपरिवबहा तजलानिति शान्त उआसीत' इति प्रथमवाक्यम् इदच समानाधिकरणायम ।मत्र जन्म स्थतिलपैसएस ब्रह्माभेद:प्रतिपादित, तेनोपादानोपादेयभावनिन घनएव सामानाधिकरण्यनिर्देश इति स्थापितमवति । पन्तयामिस्तसत्ताऽनुवृत्तिलक्षणस्थितेरपि सामानाधिकरण्यनियामकादम् । परसम्मतम्हावाक्येष्वपि पूर्वमुपादानोपादेयमा स प्रतिपादनेन तनियन्धनमेव सामानाधिकरण्यमिति पूर्वमेव तिरुपि म । एव च निर्विशेषस्याप्रामाणिकत्या निर्वि- पविद्यर दशाशनतुल्या। अतस्सर्वाऽपि विद्या सविशेषवियैव , अतश्च गुणाना विवक्षासत्वे विग्रहस्य विवक्षा का नापि स्वीकर्तया । 'भारूप' इत्यत्र दिव्यमङ्गलविग्रहः तदेय 'हिरण्मय पुरुषो' 'हिरण्यवः' इत्यादावष्यप्राश्त ग्रहो विवक्षितइति श्रुतिसूत्रासिद्धान्तः । अमुमेव सिद्धान्त व्यनक्ति- परस्यैव ब्रह्मण इत्यादिना ।।

·२६८ विग्रहस्य साधकानुग्रहार्यत्वस्य तेनामिथ्या वस्य च साधनम् [अन्तर- ११-७ श्रीभाष्यम् सफलेतरविलक्षणय स्वाभाविकानवधिकातिशयासढयेयकल्याणगुणाय सन्ति । तद्वदेव स्वाभिमतानुरूपैकरूपाचिन्त्यदिव्याद्भुतनित्यनिरवद्यनिरतिशयोज्वल्य,सौन्दर्य,सौगाय सोकुमार्यलावण्ययौवनाधनन्तगुणनिधिदिव्यरूपमपि स्वाभाधिकमस्ति । तदेवोपासका- श्रुतप्रकाशिका एतदुक्तमिति । स्वतस्सर्वशस्य सर्वशक्तेर्शनार्थ प्रवृत्यर्थं च करणानपेक्षत्वात् न देहापेक्षा, रूपादिमाये च प्रकृतथं स्यात् नित्य पेचानित्यवहवतारासम्भव: तिर्यगादिरूपपरिरहे 'याचिकै. पक्षिमृगताम्' इत्यादिप्रकारेण तन्मूलकर्मसम्बन न्यस्म्यादिति शङ्कारिहारार्थचेतदुक्तनित्यारम्भः यथा परस्य ब्रह्मणो धमिस्वरूप स्वामाविका गुणाय प्रमाणिक बादली. क्रियन्ते, नया रिक्षण गरीरमभ्युपगन्तव्यमित्यभिप्रायेणाह-परस्यैवेति । स्वाभिमति । करणान.ज्ञाननिया) परस्य भोगार्थो विग्रहः निरतिशयानन्द स्यापि तस्य प्रातिविशेषापेक्षा घटते प्रभूतानन्दानामप्यानन्दा-तरापेक्षादर्शनादिति भाषः । एकरूपेति । हेयप्रतिभटत्वमङ्गळाकारत्वाद्याकारौकरूप्यम् । शरीर वादस्मदादिशरीरबदुःख वहरि त्यादी गोचरवमभिप्रयन्न ह-अचिन्त्येति । अचिन्त्यत्वे हेतुमाह---दिव्यति । अनेन दिव्यशब्देन विस्मणद्रव्यविमुक्तम्-- रूपादिमत्वा प्रकृताव धार्मिग्राहकमानवाधितमिति भावः । द्वितीयेन दियश्ब्देन विलक्षणसनियदा व य५'-'तद्विश्व रूपवैरूप्यं रूपमन्यद्धरमहत् ।' इति । अद्भुतत्वम् प्रतिक्षगममिनवर नित्यति । सावयवत्वादनित्यमित्यानुमान धर्मिग्राहकप्रमाणबाधितमितिभाव.। कल्याणाकरत्वेऽपि हेयमित्रत्वशवायुदासायों निश्वद्या दः निशिया वक्ष्यमाणस. वंगुणाः । आदिशब्देन पराक्रमादयो विवक्षिता., नित्य कथमनित्यबवतारसम्भवः, क्य च निकृष्टदेवादि साजात्य- मित्यवाह-तदेवेति । तदेव अप्रयुासनिवेशमेपेत्यर्थः । सस्यानार्शयल्येऽपि देवाद्यनेदेहो पादक व देहे दृष्ट गूढार्थसंग्रहः तदेव उपासकानुप्रदेणेति । साधकानुप्रार्थमिति पूर्वमुदाहतयकरभाष्य व्यक्तम् । तत्तत्प्रतिपत्त्यनुरूपसं. स्थानमिति । अर'जन्म कर्म च मे दिव्य एव योधेत्तितत्त्वतः-मामेति से जुन(गी.४.९)चही शानतपसा पूना महाव- मागताः (४.१०) ये यथा मा प्रपद्यन्ते तास्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्मानुरन्त मनुष्या पार्थ सर्वशः '६४.११) इति गीता अग्नि युरादित्य:-रुद्रो विपरित्येकेऽन्यमनियार ले: ५ श्रेय को सहन सका चेति, (मा.४.५) ब्रह्मणो वार्यता अप्रयास्तनवः परस्यामृतस्याशरीरस सैवर के प्रतिमोदी को समानुपत इसे शाह' (४.६) बहा सल्विदयाव सर्वम् । याया अस्याप्रयास्तनयः ता अभिप्रायेद येनिहनुयाय अतस्ताभिरराव उप मुंपरि रोक्यु चरीत अथ सश्य एकत्वमेति पुरुषस्य पुपस्येति । अत्र क्षये पुरुषस्य एक यमेति क्षम प्रळकाले सर्वशरीराणा गाश.प्रतीया इति वाव पर्यन्तस्थायित्वगत्र रपुरम् । मनिध्या य विवकिमिति नेय निमंत शक्यम् । योऽपिन परम्मतनिशिपज्ञाननियन्धनः तया निया कामावात् । सहारकारिकए मयः दि. मयन पात्रेण सत्यस्वापिहित मुसम् । सत्वं पूषनरावृणु सत्सपर्माप विष्ण(६.३७)योऽसावादिय पुष्पे सोऽसायति (४१.) एतत् रागधर्मः नमसोऽर्गतस्य तेजोऽशमात्रमेतत् सिमेव यजमानः स.पय इय रीयन्ते पाया अहि 'राय कामासमाहिता' इत्यत्रोदाहन्ति भधारय व अशुयोतरित: सापुरसायन्त गमगाम रहेगापित सपि स सांप ४ तरि धानसात तदा मकध' (६.४३,४८) इत्यत्राप्येष पन परमागतम् । स्यणस्यावि .

·अन्तर-..-.] गुणेषु कारभ्यस प्राधान्यम् कारुण्यवा सत्यशदार्थनिष्पश्च । . श्रीमाप्यम नुग्रहेण तत्तत्प्रतिपरयनुरूपसंस्थानं करोत्यपारफारण्यसोशील्यवात्मल्योटार्यजलनिधिः श्रुतप्रकाशिका परमा मविग्रहो युज्यत इति 'नित्यालिङ्गयास्वभावसंमिद्धिरिन्दियाकाराङ्गप्रत्यङ्गन्यानयती लहारामन केशी सितृप्णी' 'अंशांशेनावार्योाम 'समस्तदतिस्पणि तत्परोति जनेश्वर' 'वलयल्पे जायमान मानारू मूर्त्या 'सोऽशो विष्णुमयं स्थानम्' इत्याद्यानुसन्धेपम् । उगस्तानमहोपयुक्ता गुणा उ.याते अपारेति । यारण्य-परदुः वासाद'णुवम् । मौशीरयं-महतो मन्दसह नीरघर लपवाव दम् । पारूल्य प न स हैदर:-२५FIT:पुत्रे औदार्य, दातृप्रतिप्रदीवृषिमागत्रुटिरहित दातृ पम् । एने मोर भ्यरत्त! गुणाः ।। गूढार्थमंग्रहः नीरन्ध्रसंश्लेषएव । रूपविषयेऽपि तथा सम्लेपस्सम्भवति एतद्रूपस्य वामुदेवरूपांशमात्र यमेष । पुरुषशब्दस्य यामुदेवपरस्यात्। अत्र विष्णोः इतराविशेषण क्षयः प्रतीयते । अथापि ओमित्येतदक्षर-विष्णुसंश्लिम्'२.६.२३ इतिप्रायुक्तं तदुपनिषन्छुति- वाक्ये अव्युनशन्दे 'न्यानो पत्तियुत्तेपु नहोन्द्रयरुणादिषु । यस्मान व्ययसे स्थानात् तस्मात्सङ्कायतेऽन्युनः' विच बंदा च रुद्रक्ष-प्रळयं नानानान्त' (मा.मो.३५९-२६१) इत्यत्राच्युतिराहित्यस्य प्रतिपादनेन धुवावप्रतिपादनेन च स्वे- च्छामूलक्शरीरसंबन्धविगमएव विष्णोः क्षयो विवक्षितः। विष्णुनामुदेवयो. अखण्डप्रणयार्थयारैवयम्(ह.शि.र.दीपिता)व्यतम् अपारकारुण्येत्यादिना । विग्रहस्य मिथ्यात्व न विवक्षितमिति सूचितम् । एतेन प्रागुत्त गुणेषु उपाश्रयणस्या- त्यनानुगुणाः कारुण्यादय इति बोषितम् । ' इन्द्रोमायाभिःपुररूपईयत तदेतद्ब्रह्म-अयमा मा ब्रह्म सर्वानुभूः' : इत्यत्र सूर्यस्तपति-सर्वानुभुमात्मान सपराये' इत्यत्र यस्सवानुभवउक्तः एतेषा गुणाना सत्यएव स निर्वहति नान्यथा । 'सर्वानुप्राहकत्वेनेति प्रागुदाहृतबिन्दूपनिषद्वाक्ये अनार्यामिरूपस्य उपासकानुग्रहार्थत्व स्पष्टम्। 'मायाभिः' मायाशम्दस्य न मिथ्यायोधयत्वमिति जिशासाऽधिकरण ८७५.पु. स्परम् । अत्र कारुण्यवात्सल्यस्वरूपनिष्कर्ष: भावप्रकाशे (३.स)द्रष्टव्यः। वात्सल्य दोषानादरहेतुः स्नेह इत्येव सासार्याणा सिद्धान्त: । न दोषेषु गुणा८युद्धः इति व्यास याच पु गुणावं गुणो ज्यासूयतन्तपुरजी सत्वादिसध्यादौ शौर्यादी भीमइन्द्रिये ॥ रूपादायप्रघानेच दोषान्यस्मिन्यिशेषणे ' इति (अमर.शत्रि ८५) अमरसुघोदाहृतहमवचनेन दोपान्य वरूप विवक्षितम् | दोपत्वचालारकैः उद्देश्यप्रतीतिप्रतिघकावमिति परि- फरणेन दोपान्याव उद्देश्यप्रतीत्यप्रतिबन्धक्वम् । सबन्धविशेषान्यितेषु प्रीतिः स्नेहः यस्य विपाका. अस्सानभयशहित्य दोषानवमासः दोषेषु गुणवबुद्धिरित्यादयइति जिज्ञासाऽधिकरण न्ते व्यासारत्त म् | असिन्द्रकरणे सर्वसाधारणार्थ एव निरूपितः, अन प्रीतिकारितार्यत्रय सर्वसाधारणम् । व्यासाय: भगवद्विपये प्रयुत्त वा सम्यशब्दस्य रहुत्र दोपु गुरु वाव बुद्धिरियेवोनम् नवर्षद्वयम् । अतः अर्थद्वय न भगवद्विषयक दोषपु गुणवावबुद्धिन्सिव भगद्विषयभवति । अत्रप्रतिः वहइति दोषेषु गुणवत्त्यबुद्धिहेतुः य. नहउत्त: सएव व सल्शन्दप्रवृत्तिनिमित्भूतार्थ: 'वर सायां काले ५.३.९८ इतिस्वात्' इति दोपानदरहेतुरस्नह इत्यनेन व्यासाथैरेव निर्णीतभवति । अनेन स्नेहन दोप भगव परिम'हताप्रतिबन्ध नास्ति 'जीयानुप्रवेशपु शोकादयो जीवांशगताः । साक्षादवतारेषु अभिनयमात्रम् ' इत्युक्त्या 'व्यम पु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः संजातबाप्पः परवीरहता' (रामायणम्) इत्यादेरभिनयमाधवमुक्तम् । 'दयाहि स्वार्थनिरपेक्षा पादु खा- साहष्णुता । अत्र अनुकूलेतरजनः परइतिविवक्षितः अर्थादिकामनया परदुःखं शिशमयिषोः तदुःखानुकृत्तिरिष्टा स्यादिति ·उक्तदयास्वरूपस्य प्रामाणिकत्वम् [अन्तर.१.१७ . - . - - । श्रीभाष्यम् निरस्तनिखिलहेयगन्धोऽपहतपाप्मा परमात्मा परं ब्रह्म पुरषोत्तमो नारायणः इति ॥ 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ' (ते.भृ.१) 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ' (छां.६ २.१) आत्मा वा इदमेक एवान आसीत् ' (ऐतरेय १.१.१) 'एकोहवै नारायण आसीन- ब्रह्मा नेशानः' (महोप.१.अ.१) इत्यादिपु निखिलजगदेककारणतयाऽवगतस्य परस्यब्रह्मणः । 'सत्यज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (ते.आन.१) - विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (१.५.९,२८) इत्यादिप्वेवंभूतं स्वरूपमित्यवगम्यते । 'निर्गुणम् ' (आत्मोप.) 'निरसनम् ' (श्वेता,६.१९) 'अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासस्सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पः' (घां.८.५.१) न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यने । पराऽस्य शक्तिर्विविधैवधूयते स्वाभाविकी शानवलक्रिया च ' (श्व.६.६) 'तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं दैवतानां परमं श्रुतप्रकाशिका अथ परवमुच्यते निरस्तेति । परत्वसौलम्ये अप्युपास्यत्वोपयोगिनी। मनुष्यादिसाजात्येऽपि त प्रयुत्त शेष मोहर. द्यस्पृष्टत्वमभिप्रयन्नाह-निरस्तेति । जीवानुप्रवेशेषु शोकादयो जीवाशगता: साक्ष दवतारेवभिनयमात्रम् । निसिलशब्देन चिदचिद्गता दोषा विवक्षिता । शोकायस्पर्शहनुमाह-अपहतेति । अर्वाचीनात्मव्यावृत्यर्थः परमा मदद. प्रधानन्याधु- स्यस्त समानाधिकृत.परब्रह्मदादा पुरुषोत्तमशब्दो वैलण्यपर. 1 नारायणश-दो घटकः । यथा परमा मपरब्रह्मशब्दा सामान्यशब्दावेकविषयौ यथा पुरुषोत्तमनारायणशब्दौ विशेषशब्दावेकविषयौ तथा सामान्यविपशन्दा एकविषया इति भावः । अत्र स्वरूपस्य भोम्यत्वयैकल्यशङ्का च परिहता भवति स्वसबन्धिभोग्यत्यं स्वस्य नभोग्यताविरोधि, अपितु स्वभोग्यत्वातिशयावह यथा स्वसबन्धिगुणगणभोग्य वम् नहि स्वर निधनामप्यामोदकास्य करतूरीष देशमोदवरयम् । अपितु तपोकल्यमेव तथा स्वसबन्धादिग्रहभाग्यवमपि स्वभोग्य वातिशयावहमिति ॥ अथोताय प्रमाणा-याह -यतो वा इमानीत्यादि । जग कारण बघर्मिस्वरूपविषयप्रमाणोपन्यासो दृष्टानार्थ: गुणविभागकथन वादिविवादशमनार्थ दृष्टान्तार्थ च विद्युत विद्युद्वर्णात् 'आदित्यवर्णम् । 'रक्मवर्णम् ' इतिवाक्य सरूपाधिस्वीकारस्योचितत्वात् । आदित्ययों विग्रहश्य न प्रात: तमस परस्तात्' इति श्रुतेः अतिसूक्ष्मप्रकृतिहितमः गूढार्थसंग्रहः तद्धदासाय स्वार्यानपक्षशक । दयाभूतेषु'(गी.१६.२)इति गीतामाध्ये सर्वभूतेषु दु सासहिष्णु पमिति भगयतोत्तम्। सहनं अनिष्टतामावः सहनमनिष्टता 'अरनिरागृथ्' इति सूत्रवि हते'णुप्रन्ययस्य 'आयस्त छोरदर्मत साधुका- घुि' इति सूचि दिशा त साधुकारी इत्यर्थः । नित्यायसाधुकारित -अनिएर वायंकारित । एव च पन्दु स्यनिष्तप्र- योज्यतशिमयिषा पर सास हष्णुतार-दार्थ.। इतरायणुचौविवक्षण शिरमयिषापर्यन्त गममा दयाहरर हरय इति दया दु खासहिष्णु मिति प्रमाणानुसारिणि 'दया सर्वेषु भूतेषु' (गो.) 'मैत्री करुणा ' (यो.म्) इत्येतदिवरणमा माणिकत्ति पनुसारिण्य दया दुःमासहिष्णुवमिति अहिर्बुः यसहितानुसारिण. भाष्यपरस्ता पर्यमिति व्यासायांण मादयः अस्मिन्विषये आचार्यपादानां व्यासायांणा वैदएवारय । कारप्यसोशील्यया रत्यानि गमवृष्णावस्यो विशेषण मकाशितानि-निसिलजगदेककारणतयाऽवगतस्येति ।।

·अन्तर १-२७] आदित्यरूपविषये शाकरगीता योचर्य लोचनम् श्रीभाष्यम् च दैवतम् ' (श्व.६.७) 'सकारण करणाधिपाधिपो नचास्य पश्चिजनिता नचाधिपः' (६.९) 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीर । नामानि कृत्वाऽभिघदन यदास्ते, चेदाहतपु. रपंमहान्तम् । आदित्यवर्ण तमस परस्तात् ' (यजु.आरण ३ १०.पुरपसूक्त) ' सर्वे निमेपा जशिरे विद्युत पुरुादधि ' (ते.नाराणीये.१.अनु ८) इत्यादिपु परस्य ब्रह्मण प्राकृतहेयगुणान् प्रारुतदेहसम्बन्ध तन्मूलफर्मवश्यतासम्बन्ध च प्रतिपिध्य फ्ल्याणगुणान् पल्याणरूपं च पदन्ति । तदिदं स्वाभाविकमेच रूपमुपासकानुग्रहेण तत्प्रतिपत्त्यनुगुणाकारं देवमनुप्यादि संस्थान करोति स्वेच्छयैव परमकारुणिको भगवान् । तदिदमाह श्रुतिः-'अजायमानो श्रुतप्रकाशिका उस्त कार्यवस्थण्यासिद्धिः अन्यथा स्वरूपस्य तमसोऽन्यवयन स्यात् त्दानी पास्ता दत्यस्ता प्रत्ययसादियों धेयम्य स्यात् । अतो विग्रहविशिष्टस्यैव तमस्पर्शाभावत्तिरिति विग्रहवैरक्षयीसीद्धः । प्राकृतहेयेति । धचिस्ताहि कचिनिषेधः अतो निषेध्यहेयगुणाना प्रकृतित सश्लिष्टजीवेषु विद्यमानत्व प्रकृत्त्यादिना शब्देन दर्शितम् । विग्रहवि. शेषविधानदर्शनाद्विग्रहसामान्यनिषेधस्त म्यतिरित्त विषय. 'न हिंस्यात् ' इत्वित् 'निर्गुणम् ' इतिवच्च, विशेषनिषेध- दर्शनाहिसामान्यनिषेघो विशेष पर्यवस्यति । 'पशुना यजेत' इति पशुशन्दवन्निगुणशब्दवच्चेति तात्पर्यम् । पूर्वोक्त मयं वश्यमाणवचनस्यैतदर्थविषयतारापनार्थमनुवदन् पूर्वोत्तसस्थान राद विवृणोति तदिमिति । परमकारुणिक इति दवादिगजात्यं न मनिवन्धनम् । उपासकानुग्रहार्थ वादित्यर्थ ॥ गूढार्थसद्ग्रह एतेन सृष्टिदशाया मूलभूता या दया सा अन्तर्याम्यवहारमात्रण प्रकाशयितुमशहा विभवावतारव सम्यक्प्र. कारितति सूचितम् । ' न तस्य कार्य करण च विद्यते' इत्यत्र न शरीरसबन्धसामान्यनिषेधः । 'आदित्यवणे' 'विद्युतः. पुरुषात्' इत्याद्यनुरोधात् 'निर्गुण' इत्यत्र न गुणस्ामान्यनिषेध. 'पराऽस्य शक्ति .' इत्यादिना गुणतविषपदन त् । 'सर्वाणि रूपाणि' इतिसर्वरूपनामकारक वन श्रुतस्य पुरुषस्य पुरुषहत नाम आदित्यवर्ण वस्यच प्रतिपादनेन नामरूपसम्बन्धी वर्तनइति विवर्शितम् तदिद स्वाभाविकमेय रुपमिति । 'स्वाभाविकी शानबरप्रियाच' इत्यत्र गुणेषु स्वाभाविकपक यनेन रूपस्यापि स्वामाविकत्व सिद्धयति ।। ननु 'आदित्यवर्णम् भारूप' हत्याकारवत्वमा मनः श्रूयते । न । तमोरूप वप्रतिषेधार्यत्वात् तद्वाक्यानोद्रिव्यगु- पायाकारप्रतिषेधे आ मनः तमोरूप वै प्राप्ते त प्रतिषेधार्यानि 'आदित्यवर्णन् ' इत्यादीनि वाक्यानि । अरूपम्' इति च विशेषत रूपप्रतिषेधात् अविषयत्वाच्च । न स दृशे निष्प्रति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कथ नैनम् शिन्दम- पर्शम् । इत्यादे. (श.भा) इति गीतामाप्ये (अ.१८.श्लो.५०) परोक्तमनादरणीयम् । शुद्धाशुद्धभेदेन मनोदैवि. ध्यस्य उपनिष सु तदुपवृहणेषु च व्यक्त मुक्तया शुद्धमनसा रूपदर्शनसभवात् । अन्यथा ' यद्वाचाऽनम्युदितम् ' इत्यादेः 'नेव वाचा न मनसा प्राप्तु शक्यो न चक्षुषा' 'न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यदेवैस्तपसा कर्मणा या शानप्रसादन विशुदसत्य ततस्तुन पश्यति निष्फळ ध्यायमान.' (मु. ) इत्यादेख शब्दजन्यसाक्षाकारस्य शब्दजन्यशानविषय. स्वस्य च निर्षिय निषधेन गिविशेषस्य गगनकुसुमतोल्यापत्ते. 1 'अशन्दमापनमरूपम्' इत्यत्र स्पादिसहपठित- . - - .

·'अरूपम्' इति अन्यर्थस्य परिशीलनम् अन्तर- ११७ - श्रीभाष्यम् बहुधा विजायते (पुरुषसू) इति । रमृतिश्च अजोऽपि सन्नन्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्टाय सम्भवाम्यात्ममायया। परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ' (गी.४.६) इति । साधबोहपासकाः तत्परित्राणमेघोहेश्यम्, आनुपग्निकस्तु दुष्कृतां विनाश. सङ्कल्पमात्रेणापि तदुपपत्तेः । 'प्रकृति स्वाम्' इति प्रकृतिः-स्वभायः। 'स्वमेव स्वभावमास्थाय' न संसारिणां स्वभावमित्यर्थः । आत्ममाययेति सङ्कल्प रूपेण शानेनेत्यर्थः । 'मायावयुनं ज्ञानम् ' (वेदनिघण्टौ.धर्मवर्ग.श्लो.२२) इति ज्ञानपर्या- यमपि मायाशब्द नैघण्टुका अधीयते । श्रुतप्रकाशिका श्रुतिं दर्शयति तदिदमिति । अजायमान इति सहेतुक्तुखाद्ययंप्राकृतदेहसङ्गतिरूपजन्मनिषधः बहुधा विजा यत इतिच्छाहेतुक जगद्रक्षणार्या प्राकृतविग्रहाधिष्ठानरूपाविधिः । ननु अजायमान इति परमात्मजन्मनिषधः-- बहुधा विजायत इत्य परमार्थनामविधिरस्यात् । न कुनमियाववादिपक्षे प्रयोजनामावात् प्रपञ्चमिथ्या ववचनेनैवश्वर रूपमिथ्यात्वपिहि सिद्धम् । किं विशेषतोऽभिधानेन विहितस्य निषेधायोगाचायुक्त मानान्तरगोचर जन्माभिधाय देव कथं सिषिध्यते । स्वरूपस्याजस्व दारीरद्वारा बहुमत्रन, चोद्यतइतिचेन्न शरिरनित्यविदेहद्वारक्जन्मनोः जीवानामपि समा. मतया तस्य धीगा:परिजानन्ति योनिम्' इति अन्तरवाक्यप्रतिपन्नवैल्क्षण्यानुपपत्तेः सर्वसाधारणलोकविदितजन्मप्र कारवजासत्येव वं वक्तुं युक्तम् । नहि देवदलस्य जन्मधारैरेव परिज्ञायत इति वक्तव्य यशदत्तजन्मनो थैलक्षष्यमा. धात् स्वरूपणाजस्य विचित्रसमस्त जगदूपेण बहुमवमुच्यते तद्धि जीयेषु संभवतीतिचेन्न 'सर्वाणि रूपाणि विचित्यधीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्त' इति पूर्वानुवाऽभिधाय तस्य त्वष्टा विद्धद्रूपमेति' इत्यस्मिन्नप्यनुवाक बहु- भवनस्योक्तार्थत्वात् । एवमर्यान्तरपर ये सत्यानर्थवयमसङ्गात्तापरिहारायास्याः श्रुतेः अवतारपरत्वमन्युपगन्तव्यम् । तथा- . ऽस्या नेरवतारविषयदेशत्येव 'अजोऽपिसन् ' इत्याद्युपहणकार्य सिद्धयेत् अतोऽस्य वाक्यस्य यथोक्त एवार्थः ।। उपवहणैकाध्य दर्शयति-स्मृतिश्चेति । अजोऽपिसन् समयामीति विधिनिषेधयोरपि यथोचएवार्य:, उपासका नुग्रहार्थावं कथमत्रावगम्यतइत्यत्राह-साधयइति । आनुपनिकहति । 'विनाशाय च दुप्पताम्' इति घशब्दोऽ वाचयपर इति भावः, समुच्चयन्समधानयोः अन्याचयः प्रधानानुनिक्योः दुष्कृद्धिनाशस्यानुपातिकत्वमुपपादयति-- सङ्कल्पेति । प्रकृतिसंबन्धभ्रमनिवृत्यर्थं ध्याचष्टे । प्रकृति स्वामितीति । खभावः निरुपाधिकधर्म; अनेन विग्रहम खाभाविक हायुतं भवति । अपारमार्थिकविभ्रमनिवृत्यर्थ व्याचष्टे । आत्ममाययेति । नघण्टु वेदनिघतुकारा: गलार्थसाहः सया रूप पचभूतगुणएय नतु विग्रह इति पुटम् । अन्यथा सन्दसामा पनि राम्दजायशानसामा यस्यापि निधन परब्रह्मण एवासिदिमानात् । 'ततो यदुत्त्तरतर तदरुपमनामयम्' इत्यत्रापि स्पसामा निधो न विवक्षित: Exer राधारमनेकरूपम्' इति नावार एप अनेकरूपयस्यतिपादनात् । 'यत्त रूप स्याणतमं तत् पश्यामि' स (. या) तमविशपणे आम्याणप्रातरूपप्रतिव यस्यैव ध्याध यात् । अत: 'आदित्यवम्' 'क्मणम्' इत्यत्र द. या पार्यस्य विधायो नविधिद्वापकम् ॥ सन्यायां गायत्रोअपस्य त्रैवर्णिक सामान्यतयान एरपानुसान . ।

·अन्तर- ११७ (ग.उमा) हिरण्ययशदागनु गदः, (व.सा) वाक्यदाममाप्यानुवादः २४३ श्रीभाष्यम समस्तारशक्तयश्चता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । तद्विश्वरूपवैरूप्य रूपमन्यद्धरेमहत् ।। समस्त शक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतियानुप्यारया चेष्टायन्ति स्वलीलया ॥ जगता. मुपकाराय न सा कर्मनिमित्तजा' (वि.पु.६.७.७०) इति ; महाभारतेचावतारस्पस्याप्यमा- कृतत्वमुच्यते 'न भूतसङ्घसंस्थानो देहोऽस्य परमात्मनः' (महाभारते.उद्योगपर्वणि) इति । अतः परस्यैव ब्रह्मण एवंरूपवत्त्वादयमपि तस्यैव धर्मः । अत आदित्यमण्डलायधिक रण. आदित्यादिजीवव्यतिरिक्त. परमात्मैव ।। श्रुतप्रकाशिका - - 'न्मूलभूतप्रयोगश्च यावन्त पासवो भूमेः सङ्ख्यातादेवमायया' इति स्वोत्तार्थ द्या ह-आहेचीत । अयमपि धर्म: एवरूपमपि जीवादन्य वसाधकमित्यर्थः । 'तद्धर्मोपदेशात्' इति सौत्रधर्मश देनेवरूपरूपयायमाप विवरित मेति भावः । सूत्रार्थमुसहरति अतइति । –ह वानरमाह- गूढार्थसग्रह. या वैदिकानामनुभवसिद्धम् । तेन विग्रहस्य न मिथ्यात्वमित्याशयेन यस्स्यान्तरादित्यविद्यावाक्यनिरूपणम् ॥ एतेन श.अनिषद्भाष्ये हिरण्मयइव हिरण्मयः, नहि सुवर्णविकाराव देवस्य सभवति ऋक्सामगेप्णत्वापहतपाप्म पासम्मवात् । अतो टोपम एव हिरण्मयशब्दः ज्योतिर्मय इत्यर्थ इत्यभिधाय 'हिरण्यश्मभुः, हिरण्यकेश' इत्यादिक ज्योतिर्मयाक्तयैव यख्याख्यान तदनुपादयमिति सिद्धयति । हिरण्मय यस्य रसोपमाव काम स्यात् अयानि दिव्याङ्गल विग्रहस्सैव हिरण्य इत्यत्र लुप्तोपमावन ग्रहणम् । दृश्या इति ध्यानानन्तरवालिक दर्शनपरम् । ' न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यदेवैस्तपसा कर्मणा वॉ। ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वः ततस्तुन पश्यति निष्कळ ध्यायमानः' मु. इत्यत्र दर्शन स्य ध्यानानन्तरकालिकत्वप्रतिशदनात् । पान च परब्रह्मविषयकमिति जिज्ञासाऽधिकरण एव निरूपितम् । एतेन 'भारूपः सत्यकामः' इत्यादिशाण्डिल्यविद्यावाक्यमपि परब्रह्मविषयक मेव । शाण्डिल्यविद्यैव 'सर्वेसल्विट ब्रह्मा' इत्यभेदमुपगम्य गुणाविपहविशिष्टस्योपास्यत्वप्रतिपादनेन 'तत्वमसि''हमहास्मि' इति समानाधिकरणयाक्यानां गुणविग्रहवाचयाना चन मिनविषयक वम् अपिविश्यक्रमेयेति निर्पिदोषस्य अप्रामाणिकत्व स्थापयति । अत्र सारे 'तदेतद्वाक्यकारश्चाह- 'हिरण्मयं पुरुषो दृश्यते' इति प्राशस्सन्तिरस्यात् लोक्कामेशोपदेशात् तयोदयापाप्मानम्' इत्युक्त्वा तद्रूपस्य कार्य व मायामयत्येवेति विचार्य 'स्यापकृतकमनुग्रहार्थ तचेतसामेश्वर्यात्' इति निरसनीयमतमुपन्याय 'रूपवा-तीन्द्रिय- मन्तःकरणेप्रत्यनिर्देशात् । इति व्याख्यात च द्रमिडाचार्य. ' नया मायामात्रमअसैघ विश्वसृजो रूपम् । रत्तचक्षुषा माह्यम् मनसावालुगण साधनान्तरखता गृह्यते । 'नचक्षुषा गृह्यते नापि वाचा' मनसातु विशुद्धेन ' इतिश्रुते नह- कराया देवताया रूपमुपदिश्यते ' यथा भूतवादिहि शास्त्रम् " यथा ' माहारजतयासः 'दाहमेत पुरुष म्हान्तम् । आदित्यवर्णम्' इति प्रकरणान्तरनिदेशात् इति साक्षिणः' इति 'हिरण्मयः' इति 'रूपसामान्याञ्च द्रमुसयत' इति च वावयम् । सच ध्याख्यात तेरेव न मयत विकारमाटाय प्रयुज्यते अनारभ्यत्वादामनः' इत्यादिना वेदाग्रहेऽप्ययमय उत्तः अत्र तकश दप्रयोगेश तस्य पूर्वपक्ष वाक्यत्वं सूयते । 'कृतकः कृनति स्वरूप कृत्रिमस्य स्वरूपाच्छादन्यात यावम् । कृत्रिम इति उगादिकोश.' इति श. स्पद्रुमः । कृत्रिम वोक्त्या ६क्षुरिन्द्रिलयप्रत्यक्षाविषयविनाविद्यमान वं प्रतीयते । 36 .

·३७४ वाक्यद्रमिडमाध्यता पर्यवर्णनम् तेन परमते तदानुगुण्यम् [अन्तर. ११७ - गूढार्थसंग्रहः अविद्यमानरूपोपासनस्यापि सफ्लाय ' अनुग्रहार्थ तचेतसामैश्वर्यात् । इत्यत्र विवक्षितम् । अन्तःकरणप्रत्यक्षनिशात् ' इत्युत्तरवाक्येन पूर्ववाक्यस्य चक्षुरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षाविषयत्वेनाविद्यमानरूपपरत्व सूचितम् । मुण्डकोपनिषदि 'नचक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यदेवैस्तपसा कर्मणा वा, शानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वः, ततस्तु तपश्यति निष्कळ ध्यायमानः' इति भाध्ये व्यक्तः । 'अञ्जसब विश्वसजो रूपम् । इति भाध्ये 'तत्वेन्वद्धाञ्जसाद्वयम्' इति कोशन परमार्थभूतत्व स्फुट मुक्तं भवति । 'मनसातु विशुद्धेन' इति भाष्योक्त्वा मुण्डकोपनिषदुत्तरार्धार्थ प्रकाशितो भवति । सच 'अन्तःकरणप्रत्यक्ष निर्देशात् ' इति वाक्ये व्यक्तः । एवमुत्तरवाक्यार्थे पूर्णवाक्यस्य मिथ्यारूपविषयकपूर्वपक्षपरत्वं स्फुटमिति भगवता- शयः । अत्र 'लोककामोपदेशात्तथोदयापाप्मनाम्' इति हेतद्वयानन्तर । रूपवा अतीन्द्रियमिन्युक्त्या हेतुत्रयमत्र वि. वक्षितमिति प्रतीयते इत्यभिप्रायेण परस्यैव ब्रह्मण इत्यादि तस्यैव धर्म इत्यन्तं भाष्यम् ॥ अत्र वाक्यक्रमपर्यारोच नाया लोककामेशत्व प्रथमत उपात्तमिति तस्यैव भाष्ये प्रथमत अभिधान युक्तमिति सर्वपाप्मोदित वस्य प्रथममभिधाने किंवीजमितिश्चेत्-उच्यते । लोककामेशित व आदित्यादिवाक्यद्वये श्रूयमाणम्-एकमेव फल नावत्र अर्वाक्पराक्श दप्रय गेण फलभेदइति वाक्यद्वयप्रतिपाद्यैकफलनिरूपणेन एकविद्यात्वोपपादनार्थमस्य प्रथमत उपादानम् । अक्षिपुरुषविषये अतिदेशेन ऐक्यासिद्धिः । सर्वपाप्मोदितत्वतु प्रथमत उपात्त 'उदेतिह-यएयवेद' इति तद्वेदनफ्लस्य भवणेन तस्यैवप्रा. ल्यम् । उत्पूर्वकः 'इगो' इतिधातुः तेन सर्वपापापादानकोद्गमनमेवात्र विवक्षितम् । रेन सर्वपापविरहः परस्य ब्रह्मण एव धर्मः तद्वेदितुः सर्वपापविरहप्रतिपादने मुक्ति पलकत्व विद्यायास्सिद्धभवति इत्यभिप्रेत्य सर्वपाप्मोदितावर व भर- वतःप्रथममुपन्यासः । तेन लोककामेशत्व वाक्यद्वये अभिप्रेत सिद्धयति एकत्र मनुप्यकामेशत्व अन्यत्र देवकामेश व प्रतिपाद्य भेदेन वाक्यद्वये प्रतिपादनात् निरङ्कुशेश्वर्य नान विवक्षितमिति प्रतीतिरस्यात् एतद्धमनिवृत्तिरपि सर्वपाप्मविरहकरनेन सिद्धयति । 'नशोको न सुक्रत नदुष्कृत-सवें पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते' इति श्रुत्यनुसारेण 'सम्य.पाप्मभ्य.' इत्यत्र पामशब्दस्यापि सुकृतदुष्कृतोभयपरतया पुण्यपापसामान्यविरहस्य परमात्मासाधारणस्य उपाध्यनिर्देशन स्वाभाविक स्य सिद्धया पुण्यपापसम्बन्धनिव-धनमव साङ्कुशमैश्वर्य पुण्यपापविरहे स्वाभाविकसति प्रतिपादितस्य ले का श्वर निहु शस्यात्र विवक्षा सिद्धयति । एव च युक्तरूपस्य पारमार्थिक व वाक्यभाध्यसिद्ध श्रुतौ पापसम्बन्धसामान्यविरहप्रतिपादनेन सिदयति । शरीरस. म्बन्ध,कर्ममूलकः श्रुतिषु प्रतिपन्नः कर्मसब घामाये स्वेछानिब धन इति स्थिति कर्मसम-घसाव मिथ्यायप्रत्याशा कर्म सबधामावेन स्वेछाहताये न कदापि मिध्याव शक्तिमपि शक्यम् । तेन पारमार्थिकत्वमपि रूपस्य सिद्धपति । एव च वाक्यतात्पविषयीभूने धर्मत्रय सर्वपापोद्गमन रोक्कामेशवस्य निरगुशताया. रूपस्यानित्यवापारमार्मिक यभ. मनिवृत्तिमुखेन पारमार्थिकत्वस्य च निदान भवतीति तस्यैष प्रथमतः भाष्ये उपादानमिति बोध्यम् । एतेभ 'म सेव विश्वसजो रूम्' इति मिडभाष्य मुस्थम् । अत्र 'विश्वराज' इत्यनेन सर्वेखस्विद व तबलानिति शान्तत पासीत' इति श्रुत्यनुसारेणाभेदनिर्वाहकत्वमुपादानोपादयमावस्येति कारणवाक्यानामे प्राधान्येन परसम्मतमतहावा क्याना परसम्मतार्यासाधक वेन सूर्दयामूलकायेन च रूपस्यापि परानुग्रहार्थस्य तात्यिकस्य सितिरिति रूपस्य अझसीव पदेन ताविक वयोधन युक्तम् । रूपस्य दयामूलकन्य 'अपारकारुण्यसोदीय वा मस्यौदार्यजलनिधिः' इत्यनेन भगवतासम्म प्रकाशितम् । एतेन 'विश्वराज' इति पदतात्पर्यमेव भगवता प्रदर्शित भयति ।। 'सयवाय पुरुष यथासावादित्य' इति याक्यानुसारेण आनन्दमयाधिकरणशेषभूते अन्तराधिकरणे प्रासहित .

·- मतर १-१७] 'सयश्चायं पुरुष' इति श्रुतेः शं.उ.माम्य,वातिकायुनायीनुवादः . राह- . श्रीभाष्यम् "सू.२२=भेदव्यपदेशांचान्यः (१.१.७) श्रुतप्रकाशिका सू.२२-भेदव्यपदेशाचान्यः (१.१.७) गूढार्थसाहः गधिकरण जीवसामान्यभेदसाधकः 'भेदव्यपदेशाच' इति योहेतुरुत्त : तद्वत् जीविशेषभेदसाधिका श्रुतिमम्प्रेि. -भेदव्यपदेशाचान्यइति ॥ 'सयश्च यम्' इत्यत्र शारोपनिषद्भाष्यम्-'अद्वैतत्वादानन्दानन्दिनोधाविभागोऽत्र । तदेतन्मीमांसाफ्लमुपस इयते, 'सयश्चायं पुरुषे' इति । गुहाया निहितः परमव्योम्नयाक शादिकार्य सृष्ट्वा अन्नमयान्त तदेवानुप्रविष्टः स य इति निर्दियो कोऽसौ 'अयपुरुष यथासावादित्ये ' यः परम आनन्दः श्रोत्रियप्रत्यक्षनिर्दिष्टः यस्सैक्देश ब्रह्मादीनि भूतानि मुग्वाहाण्युपजीवन्ति, स 'यश्वासावादित्ये' इति निर्दिश्यते । सएकः भिन्न प्रदेशस्थघटाकाशाकाशकाववत् । ननु तानिदेशे 'सयम यं पुरुषे' इत्यविशेषतोऽध्यात्म नयुक्तो निर्देशः 'यश्चायंदाक्षिणेऽक्षिन् ' इतितु निर्देशो युक्तः प्रसिद्ध वात्- न-पराधिकारात् परोहात्माऽत्राधिकृतः 'अदृश्ये अनाम्ये भीषास्माद्वात.पवते' 'सैपानन्दस्य मीमासा' इति, नाकस्माद प्रकृतो युक्तः निर्देषु परमात्मविज्ञानं च विवक्षितम् । तस्मात्पर एव निर्दिश्यते 'सएक ' इति । नन्यानन्दस्य मीमांसा प्रसका तस्या अपि फलमुपसंहर्तव्यम् । अभिन्नः स्वाभाविक आनन्दःपरमात्मैव। न विषयविषयिसम्म घजनित इति । ननु वदनुरूप एवायं निर्देश: 'सयश्चायं पुरुषे यथासावादित्य सएकः' इति भिन्नाधिकरणस्यविशेषोपमदनेन । नन्वेवम प्यादित्यविशेषग्रहणमनर्यकनानर्थक उत्कर्षापकर्षापोहार्यत्वात् द्वैतस्यहि यो मूर्तामूर्तलक्षणस्य परउत्कर्षः सवित्रतर्गत:-- सचे पुरुषगतविशेषोपमर्दैन परमानन्दमपेक्ष्य समो भवति नकश्चिदुक्र्षे ऽपक्षों वा तागतिं गतस्येति अभय प्रतिष्ठां विन्दत इत्युपपन्नम् इति 'अदृश्ये अनाम्ये ' इत्यत्र शाङ्करमाध्योकार्थः जिज्ञासाऽधिकरण (१५१.पु) निरूपितः ॥ अत्र वार्तिकम्-'आन-दानन्दिनोधात्र नभेदरल्यान्मनागपि । श्रुयैवापोदितो यस्मात् छिद्र कुर्वन्मनागपि ||अरं छिद्रं मिदाऽन्यत्वं वेद्यवेत्तृत्वलक्षणम् । यसादु कुरुते मोहादात्मनो ब्रह्मणस्सतः ॥ अन्योऽसावीश्वरो मत्तः तस्माचाह. मनीश्वरः। इति उिद्रयतोऽछिद्र छिद्रेऽनयों भवेद्भयम् ॥ अनूय सय इत्येवमपकृष्ट नृभुद्धिगम्। उ कृष्टनेश्वरेणाय विशिष्ट्य हिरवत् ॥' इत्यादि । अत्र 'तत्त्वपदार्ययोरेकावबे घन प्रकार प्रक्टयति अनूरोति । यया यः सर्पः सा रखरित्युच्यते । तया शुद्धिस्थमपष्टत्वेन कल्पित वंपदार्थमनूय आदित्यमण्डलस्थेन प्रकृष्टतया कल्लितेन तापदार्थेनैक्यमत्र बोध्यते । तथाचोत्कर्षापापहीन सच्चिदानन्दा-मकं वस्तु परिशिष्ट भवतीत्यर्थः' इत्यान दांगीरः ॥ 'सयएवंवित् असालोकाप्रेत्य' इत्यादेः अस्मालोका प्रेत्य प्रत्यापृत्य निरपेशो भूत्वा यथा व्याख्यातं 'अन्नमय मात्मानमुपसङ्गामति विषयजातमन्नमयात् पिण्डात्मनो व्यतिरिक्त नपश्यति । सर्व स्थूलभूतमन्नमयमा मानं पश्यतीत्यर्थः विश नमात्र सङ्कमणमुतेरथः। ज्ञानमारत्वेच आनन्दमयान्तरस्थस्यैव सर्वान्तरस्याकाशाइनमयान्तं कार्यसृष्ट्वा अनुप्रविष्टस्य उदरगुहाभिसम्बन्धात् अन्नमयादिष्वनात्ममु आत्मविभ्रमरसमणात्मकविवेकशानोपस्या दिनदयति । तदेसिन्नविद्यावि- भ्रमनाये सङ्कमणशन्द उपचर्यते । नान्यथा सवंगतस्यात्मनस्क्रमणमुपपद्यते वर पन्तराभावाच्च । नच खा.मन एव सक ·२७६ परोताथांनुवादः [अन्तर-१-१-७ . सत्यज्ञानमनन्त व्रक्ष , . श्रीभाध्यम आदित्यादिनीवेभ्यो मेदो व्यपदिश्यतेऽस्य परमात्मनः-'य मादित्ये तिष्टमा.िस्या- गूढार्थसंग्रहः मग नहि जलूमा स्वात्मानमेय सत्रामति । र स्मात् 'सत्यं शानमनन्तं वदा' इति ययोत्तरक्षणात्मप्रतिपयर्थमेव बहु भानसर्वप्रोशर भयाभयसङ्कमणादिपरिकल्पने । आमन्यव प्राणि संध्यवहारविषय नतु परमार्थती निर्विकल्प ब्रह्मणि कश्चिदपि विकल्प उपपद्यते । तमेत निर्विकल्पमात्मानमेव प्रमेणोपरमम्य विदिया नमिति युतश्चन अभय प्रतिष्टा वि.दते' इत्येतस्मिन्नथें विशेष श्लोको भाति सांस्यैयास्य प्रकरणस्य आनन्दवाइयर्थस्य संक्षेपतः प्रकारानाय एपमनो-- भवति' इति (श.उ.मा) ॥ इत्यत्र आनन्त्यघटक वस्तुपरिवेदगहित्यमपि दंशकाल्परिच्छदशू यत्वस्य देशकालव्यापि. वरूपतया वस्तु यापक वरूप ' यच किंचिजगत्यस्मिन्- याप्य नारायणस्थितः' इति श्रुतिद्वय र म नारियलिया. मकमेव भवति । 'नान्तगुणाना ग छन्ति' इति पराशरवचनानुसारेण अन्त्यू यगुणवावरूप (मात व ) र सवा न पेऽपि तदुपपादके इति प्रागयोपपादितम् । ' रस्म द्वा एतसादात्मनः' इत्यत्र पूर्वश्रुतिप्रस्तुत प्रयामा तस्य निर्विशे पत्व न क्वचिदपि दाङ्कितुमर्हम्। 'यद पैष एतस्मिन् ' इति याक्यादव्यवहिर पूर्ववाक्ये 'एपहोवान दयाति' इत्र आनन्दयितुः प्रस्तुततया आनन्दयितैव एतच्छन्दार्थः । र पूर्वमानन्दरूपवाण प्रस्तुरत्याऽऽनन्दरूप एव आनन्दयिता इत्यर्थ. स्फुटमुक्तः। एव पूर्ववाक्यार्थे सपने आनन्दरूपस्य ब्रह्मणः अ नन्दयस्यस्य पूर्वमिधानेन अस्यास्य' उनमो तानन्त वानुगुणतया 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्' इत्यत्र उपकपोक्तान्तशून्यगुणवत्वज्ञानस्यैव भयनिवृत्तिहेतु व श्रुती विवाशितम् । एच गुणवत्वज्ञान एव गुणवदाश्रयेण भयनि वृत्ति । तज्ज्ञानाभावे तदाश्रयणाभावन भयानिवृत्तिरेव । तञ्च ज्ञान ध्यानरूपमेवेति ‘यदाहोवैष' इत्यादि प्रघट्टकार्य । अयमर्थः प्राक् जिशासाऽधिकरण (६८ ४.५) परम् पर्याल चनपूर्वक श्रुतौ विवक्षिन इति साधितम् । बहुषष्ट्यभ्यासस्थले आनन्दानन्दिनोरविनगेति रामनिवेश मूव ।। एवन निर्षिशपस्य परमामनस्यात्र श्रुतावप्रामाणिकस्य शशशृङ्गवद्विवक्षाया एवासम्भये 'सयश्चायम्' इति वाक्य स्यान्सरकल्पनेन जीवबहाभेद परन्वोक्तिरभिनिवेशमूलैव । असालोका-प्रेत्य' इत्यत्र प्रत्यार परावृत्य इत्यर्थ नमपि विचित्रमेव । प्रेत्य इत्या: ताशार्थस्य का प्रतीते. । सक्रमण विज्ञानमात्रमित्युक्तिराप तयैव पर्वक्रमेणानन्दमयपदार्यस्य सर्वा न्तरत्वस्य पूर्व बोधिततया उपसङ्कणमपि तथैव वर्णितम् । 'इमान्लाका कामानो कामरूप्यनुसञ्चरन्' इतिवाक्यं सोऽश्नत इ.युरक्रमवाक्यानुरूपम् । एवमङ्गीकार एव उपक्रमोपसहारयोरेकार्थ व युक्तत्व च । एतदप्रिप्रेत्यैव च मान्नवार्णिकमेव च गीयत इति सूत्रम् अतः परोक्तार्थ: सूत्र नाविवाक्षितः । 'एत सामगायन्' इति वाक्यस्य 'साम' सम वाटेव साम सवान यरूप गायन् छ दयन्नात्मैक्य प्रख्यापयालोकानुग्रहार्थम् ' इति शङ्करोपनिषद्भाध्यप्रदर्शितार्थोऽपि अतीव विचित्रः । शब्दाना तादृशार्थस्य लोके कुत्राप्यप्रसिद्धः । आनन्दवल्लया उपक्रमापसहारकरूप्येन उत्तार्थस्यैव युक्ततया रायश्चाय पुरुप' इत्यस्य परसम्भतार्थस्यायुक्तत्वेन च आनन्दमयाधिकरणशेषत्वमेव अन्तरधिकरणति आन दया करणे जी समाय भेदसाधन नसभवति जीयविशेषस्यैव छान्दोग्ये 'यएषोऽन्तरादित्ये' इत्यत्र प्रतिपादनेन तद्विरोध शहाया: अन्तरषि- करणे परिहार उक्तः अतः जीवसामान्यभेदः जीवविशेषभेदश्च जगत्कारणे प्रतिपादितो मवति ।। - - - . ४ 1 अन्तरधिकरणं समाप्तम् ·अन्तर' ११७] अधिकारगिद्धमार्थनिगमनम् ३ - - . श्रीभाष्यम देन्तगे यमादित्यो न वेद यम्यादित्यदशरीरं य आदित्यमन्तगे यमयति' (पृ...७२) 'य मान्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यामा शरीर यात्मनोऽन्तरो यमयति' (१५.७.२२) 'योऽक्षरगन्तरे सञ्चरन् यम्याक्षरं शरीर यमक्षरं न येद यो मृत्युमन्तरे सञ्च- रन्यम्य 'मृत्युश्शरीरं यं मृत्युनं वेद एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः' (मुरल.७ रा) इति चाम्यापहतपाननः परमात्मनस्सर्वान् जीयान् शरीरत्वेन ध्यपदिश्य तेपामन्तरात्मनेनं व्यपदिशति । अतरसम्यो हिरण्यरदिजीवयोऽन्य पर परमात्मेति सिद्धम् ॥ अन्तरधिकरण समाप्तम् श्रुतप्रकागि । अयमन्यराद पूर्वापासूप्वप्यन्वतव्य । आदि न्यार यजीगत् दत्यपदे श्रुतिह-यआदित्यइति । आदि त्यरसायोपादान प्रकरणस्यजीवा तरविषयपर्याणा प्रदर्शनाथम् आदित्यादीस्त्रादिशब्दापारताविशेषग्यो दयपदेश श्चातएक. दसि तो भाति । अत्रहि प्रकरणे 'यस्सर्वेषु देवेषु तिष्ठन्' इतिपयांये सर्वदवताभ्या भेदो व्यपदिश्यते । आमा देवताना मुत्तारस्थायामपि ताम्य. परमा मनो भेदज्ञानार्थ निस्पृष्टा मन परमा मनियाम्य वादिप्रतिपादक पर्याय मुदाहरति । यआत्मनीति । कारणावस्यायामपि भेद शापनार्थमाह-यस्याक्षरमिति । अक्षरम् य च समष्टिससृष्टा (जीव)पुरुषसमाप्टः मृत्यु चि समष्टिर साऽचि समष्टि 'देवकामानाचेष्ट' इति वावयमस्य सूत्रस्य विषयतयोपात्त यादयप्रकाशः तन्ना त्यन्तोचितम् । इन्द्रादीनामपि स्वावरदेव कामनिप्पादक वसम्मवन क्षेश-२६व्यसाधक वामावावकारेनस्य आदित्य पुरस्कारेणोत्यिो पूर्वपक्षे तमादित्य कण्ठोक्त्या निर्दिश्य तदितरदेवताना रस्य च नियाग्य व व्याप्यत्वा वचोक्त्वा नि. यन्तृ वव्यापि यसशि परमा मनस्तेम्य स्फुरतरभेदव्यपदेशपर प्रकरणस्य विषयायोद हरण ह्यत्यन्तोचितम् । शरीरसंब-धा वच्छिन्नैश्वयनत्रणसिद्धकर्मवश्य लोक्कामेशवादीना मुक़तप्रकणे पपत्त । पाप्मोदयश्रवणस्य पापसम्बनिवर्तक वैन पुण्य सरन्धनिरर्तक वाभापाय पूर्व पक्ष मोक्षप्रकरणपूभयर्मविषयपाप्मश-दप्रयोगश्रुत्य-तरकार्यप्रवृत्तिनिमित्तयोग पामश दस्योभ्यपर वेन कर्मपश्य वनिषेधात्त पूर्वगुणातराणामाप जीयेप्पसम्भव हेतु पलता द्रव्यश्च विलक्षणविमहयोगस्य जीपवलक्षण्यसाधकत्वादादित्यादि जीयम्यो भेदव्यपदेशाच परमा मेति रद्धान्त । अधिकरणामुपर हर त अतइति ।। अन्तरधिकरणं समाप्तम् श्रीमते रामानुजाय नम अथ वेदान्तसार - अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् १- अय जग कारणभून: विपश्चिदानन्दमय , कश्चिदुपचित पुण्यविशेषो जीवविशेष देहयोगादिजायते 1 -- ·वेदान्तसार: [अन्तर १.१७ . . . .. मेति नाशकनीयम् ; 'यएषोऽनरादित्य हिरण्मयःपुरुष: (७i. १.६.६) इत्यादी भयमाणःपुरुषाकारः परमात्मैव ।कुतः 'तदोपदेशात् । 'सएप सर्वेषां लोकानामीशः सर्वेषां कामानाम् , तस्यादिति नाम स एष सर्वेभ्य: पामभ्यवदितः (७.१.६.७) इति निरुपाधिकसर्वलोक्सवकामेशवं स्वत एवार्मवश्ययं च प्रत्यगात्मनोऽर्याप्तरभूत्स्यहि परमपुरुष. व धर्मः, 'वेदाहमेत पुरुषं महानम् । आदित्यवर्ण तमसःपरस्तात् । (यजु.आर.३.१ ३.पुरुषस्) इत्यादिषु त्रिगुणा मकप्रकृत्पन्नगताप्राकृतस्वासाधारणरूपयन्य च शानादिगुणवत्तीयहि श्रूयते ; शानादयोऽपि सत्यशानमनन्तं ब्रह्म (ते.भान.१) ' यस्सर्वशरसर्ववित् । (मु.१.१.९) ' पराऽस्य शक्तिर्विविधैव भूयते स्वामाविकी शानबलक्रिया च ' (श्वे. ६.८) इत्यादिषु श्रुतत्वात् तस्य गुणा विशायन्ते । तथा ' आदित्यवर्ण तमस:परस्तात् ' (यजु.आर.३.१३.पुरुष) इत्यादिषु अप्राकृतस्वासाधारणरूपश्रवणात् तद्वत्ता च पिशायते । तदेतद्वाक्यकारवाह--'हिरण्मयःपुरुषो दृश्यते । इति 'प्राशसर्वानरस्यात् लोककामेशोपदेशात् तथोदया पाप्मनाम् ' इ.युत्तवा तपस्य कार्य व मायामयाव वा इति विचार्य 'स्याद्रूपं कृतकमनुग्रहार्थ तश्चतसामेश्वर्यात् ' इति निरसनीय मतमुप-यस्य, रूप वातीद्रियम् अन्त:करणप्रत्यक्षनिः- शात्' इति व्याख्यात च द्रमियानाः- 'नवा मायामात्रमसव विश्वसजो रूपम्, तत्तु न चक्षुषा ममम, मनसाव. क्लुण साधनान्तरवता गृह्यते, 'न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा मनसातु विशुद्धेन ' इति श्रुतेः ; नबसपाया देवतायाः रूपमुपदिश्यने ; यथाभूतवादिहि शास्त्रम् ; यथा 'म्हारजत वास: ' 'वेदाहमेत पुरुष म्हान्तम् । आदित्यवर्णम् 'इति प्रकरणान्तरनिर्देशात्' इति साक्षिण, इति 'हिरण्मय' इति रूपसामान्याचन्द्रमुसवत् इति च वाक्यम् । तम व्याख्यात तैरेव नमयत्र शिकारमादाय प्रयुज्यते अनारम्यत्वादात्मनः' इत्यादिना । अतः प्रधानात् प्रत्यगामनभान्तरभूतो निरुपाधिकविपम्बिदनवधिकातिशयानन्दोऽप्राकृतस्वासाधारणदिव्यरूपः पुरुषोत्तमःपरं ब्रह्म जगकारणमिति वेदान्तःप्रति पाचन इति निरवद्यम् ।। भेदव्यपदेशाचान्यः १-१-२२ 'य आदित्य तिष्ठन् आदित्यादन्तगे यमादित्यो नवेद यस्यादित्यश्शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयति सत आ मा. ऽन्तर्याध्यमृत इत्यधिदैवतम् । यश्चक्षुपि तिष्ठन् इत्यध्या-मम् । यस्सर्वेषु लोकेषु तिष्टन्नित्यधिलोकम् । यत्सर्वेषु भूतेषुरिष्ठ नियधिभूतम् । यस्सर्वेषु वेदेषु तिष्ठनित्यघियेदम् । यस्सर्वेषु यरेषु तिष्ठनित्यधियशम्' (इ.७.ख.९) इत्यन्तर्यामित्रामणे ; सुबालोपनिषदि च 'यापृथिवीमन्तरे सञ्चरन् ' इत्यारम्य 'योऽध्यक्तमन्तरे सञ्चरन् योऽक्षरमन्तर सञ्चरन् यो मृत्युम- न्तरे सञ्चरन् यस्य मृत्युइशारीरम् य म युनं वेद एष सर्वभूतान्तरान्मा अपहत्तपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः । (सुदा ७.व) इति सदव सर्वलोकसर्वभूतसर्ववेदसर्वयज्ञसन्मिोपरिवर्तमानतया तच्छरीरतया तत्तदन्तरात्मतया तत्तदवेद्यतया तत्तनियन्तृतया चैभ्यस्सर्वेभ्यः भेदव्यपदेशाच अयमपहतपाप्मा नारायणप्रधानात् प्रत्यगात्मनश्च अर्थान्तरभूतो निखिल जगदेककारणमिति सिद्धम् ।। इति वेदान्तसारः . अथ वेदान्तदीपः अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् १-१-२१ छान्दोग्ये 'पएषोऽन्तरादित्य हिरण्मयापुरुषो दृश्यते । छौ,१.६.६) 'यएषोऽक्षणि पुरुषो दृश्यते' (

·अन्तर- १-१७)
वेदान्तदीपः
१.७.५) इत्यादित्याधारतया श्रयमाणः पुरुषः किं जीविशेष , उत परमपुरुष इति सरयः। जीयविशेष इति पूर्व
पक्षः । कुतः । सशरीरस्वात् । शरीरसयोगोहि कर्मपश्यस्य जीवस्य स्वकर्मपल्भोगायति । रादास्तु-सएप सभ्यः
पाप्मन्य उदितः' (छा.१.६.७) इत्यादिना अपहतपाप्म पपूर्वक सलाव काय योपटेदात् । तथा च जीवेष्वसम्भवात् ,
अयमयादित्याधारः पुरुषोत्तम एव । स्वासाधारणविरूदरूपाय च ज्ञानश्वर्यादिषल्याणगुणस्त रस सभवति ।
श्रयते च तद्रूपस्याप्राकृतत्वम् 'आदित्यवर्ण रमतरतु पारे' (पुरपसू) इत्यादौ । सूत्रार्थस्तु-~-आदित्याद्यन्त्यमाणः
पुरुषः परनस । तदसाघ रणादाहापामाव दि देत ॥
भेद०यपदेशाच्चान्यः १-१-२२
'यादित्य तिष्टकादित्याद तर.' (बृ.५.७.९) 'आमने तिन्ना मनोतिरः' (बृ.५.७.१२.विज्ञ नस्याने
माध्यन्दिनपाठ) इत्यादिमि: जाडेदव्या 14 ई६८ य परमा मैव ॥
॥ इति वेदान्तदीपे अन्तरधिफरणं समाप्तम् ॥
अथ अधिकरणसारावळी
भूयिष्ठानन्तपुण्योपचयवलसमुद्बुद्धपूर्वोक्तभूम्ना
शक्रादिन्यायतस्यात् त्रिगुणतनुभृतामीश्वराणा प्रवाह ।
तन्नाकोत्थदिव्याकृतिजनिमहिमा शासिता सर्वपुसा
नित्यश्रीबध्नविवे श्रुतइति स य इत्युक्त एवैप एक ॥॥
सर्वेभ्य कल्मषेभ्योयुदित इति वदन्त्यन्तरादित्यविद्या
तस्माच्छेपाभ्यनुज्ञानयत इति विभो पुण्ययोगोऽस्तु मैयम् ।
आम्नातोऽनन्यशास्यरस्ववशपरफलस्साधुना नैव भूयान्
स्यात्पुण्ये लक्ष्मयोगादपि न सुकृतमित्यादिना पाप्मशब्द. ॥ २॥
प्रख्यातं शुद्धसत्त्वं किमपितद्नघ द्रव्यमव्यक्ततोऽन्य
तद्रूप रूपमैशं दिवि फनति तथा शेषशेषाशनाथै. ।
नित्य तत्सूरिसेव्यं परतरमजहत्स्वस्वभायरस देव
पुंसां ससारशान्यै विपरिणमयति व्यूहपूर्वेभिगे ॥३॥
देहत्वात् सप्तधातुनिमलमपभवन्दु सन्नाश्युक्त
सांशत्यादेश्च हेतोरिति यदि तदसद्धर्मिमानेन वाधात् ।
पाघश्शास्त्रकवेद्ये क्वचिदपि न भवेदन्यथाऽतिप्रसङ्गात्
यत्तु स्वेच्छापतारेवभिनयति तदप्यासुरोपप्लयार्थम् ॥ ४ ॥

·धारणसागवली अन्तर-१-१७ इत्थ विद्यात्रयेण स्थिरचरचिदचिद्देहिनरसर्यहेतो रव्यत्ताजीयतत्वादापि समाधिगता यद्यपि स्यात्तथापि । उत्थानद्वारभेदात् क्रमत इह मुदूपकमान निष्ठान अद्धपायऽस्मिन्निस्धन्नधिकरणगणेस्तगुणानुदृणाति ॥५॥ शब्दसिद्रामुख्यैःश्रुतिशिरसि मितं पारण किश्चिदे सङ्कल्पाभ्यासरूपैरतदननुगुणीश्चन्तितश्चिहिशेप. । भूताकाशादिशङ्काजननसमुचितैनामभि. फारणस्य क्षिप्त्या तत्पादशेषश्रुतिसमुदयनासम्भवोत्या भुनक्ति ॥ ६ ॥ आकाशप्राणशब्दायनितरगतिको रूढिभन्नेन नेयो ज्योतिश्शब्दस्तु रूढ्या प्रथयति पुस्प दिव्यतेजोविशिष्टम । प्रख्यातेन्द्रादिशब्दस्तदनु नियमितस्तद्विरिष्टप्रवृत्त्ये त्येस्यात्पटिफैपा द्विस्युगलवती शब्दवृत्तिप्रमेण ॥ ७ ॥ ॥ इत्यन्त र धिरणं समाप्तम् ॥ - ·२८३ सूने तालात' इत्यत्र लिनन्दन पूर्वपश्यूननाशयेन भाष्येऽधिकरणाया रणम् [आफाश ११८ श्रीभाष्यम् त्कारणे निर्दिष्टे ईक्षणतिशेषानन्दविशेषरूपविशेषार्थ स्वभावात्प्रधानक्षेत्रवातिव्यतिरिक्त ब्रह्मत्युक्तम् । इदानीमाकाशादिविशेषशदनिर्दिश्य जगत्कारणत्यजगदैश्वर्यादियादेऽप्या. फाशदिशन्दाभिधेयतया मसिद्धचिदचिवस्तुनोऽर्थान्तरमुचलक्षणमेव ब्रह्मेति प्रतिपाद्यने- 'आकाशस्तल्लिनात्-इत्यादिना पादशेपेण- २३-आकाशस्तल्लिंगात् (१.१.८) इदमाम्नायते चान्दोग्ये-'अस्य लोकस्य का गतिरिति आकाश इति होवाच सर्वाणि हवा इमनि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते याकाशं प्रत्यस्तं यन्ति थापाशी येवग्यो ज्या- श्रुतप्रकाशिका सू.२३-आकाशस्तल्लिंगात् (१.१.८] - सिद्धान्ते कारणत्वानुवादस्य वक्ष्यमाणत्वादिधेय किमित्यपेक्षाय) विधेयार्थापना 'अस्य लोकस्य कागतिः' गूढार्थसंग्रहः दभिप्रेत्याह-साधारणैश्शब्द. जगत्कारणे निर्दिष्टे इति । इदानीमाकाशादिपिशेपशब्दरितिच। परैः 'यदेपा श आनन्दो न स्यात् । 'आकाशाह नामरूपयोः' इत्यादी प्रहाणि आकाशशब्दप्रयोगात् वाक्याना ब्रह्मपरत्वनि दिन तत्राकाशशब्दस्य गौणत्वम् अातु आकाशशब्दस्योपत्रमस्थस्य अभ्यासरूपतापयलिडेन श्रुतिर वात गौणदष रूप स भवतीति पूर्वपक्षिण आशय उनः। सच न युक्तः । सर्वत्रापि आकाशशब्दस्य प्रसिद्धाका रूढन्वेन ब्राब्दार्थस्य निरवाहमहत्त्वस्य तदर्थएन विश्रान्तिरिति पूर्वपश्चिण आशयः । ब्रह्मशब्दस्य 'यहातिजीव' इत्यादिरूदिग्राहक प्रमाणमुपपस्य रूदिमाशङ्कय निरुक्तिबल्लभ्योऽर्थः निरवग्रहमह व तेन रूढिर्न विशिष्यत इति पञ्चपादिकाविवरणयोय॑तम् । निति बल ठभ्यार्थमङ्गीकृत्य अन्यार्थेषु रुयैव प्रयोग इति विवरणप्रमेयसग्रह स्पष्टम् । दाय च आकाशपदस्य दिल्याईप- रिग्रहे श्रुतित्वमेवायतमिति ब्रह्मशब्दापेक्षया निष्कर्ष: नेवापादयित शक्य इति सदाकारदार्थ एव ब्रह्म दर ङ्गीक रणीयमित्येवाशयो युक्त इति भावः ॥ अन्तरधिकरणविषयवाक्य(छा१.७) सप्ड उत्तरखण्ड (छा.९) 'अस्य रोवरून कागति रियादियाश्य वर्तते । एत. पूर्वखण्ड शालावत्यदायजैबलीना कथाया शाल वाये दाल्थ्य 'कास नोगतिरिति पन छ । व प्रश्नपरम्पगया 'अमुष्य लोकस्य कागतिः' इत्यन्न दात्म्येनोक्ते 'अय लोक' इति तेनोत्तरिते ' अस्य लोकस्य कागतिः' इति तदनन्तरं जैनलिना अनस्किल ते शाररावत्यसाम 'अस्य लोकस्य कागति.' इत्याद्युत्तरवाक्यम् । अत्र 'अस्यलोक्स्ये न्युक्त्या एनलोकविषयाव वाक्यस्य प्रतीयते । अनारधिकरणस्य आनन्दमयाधिकरणशेषतया आनन्दमयाधिकरणविषयवाक्यभू तानन्दवलया 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशस्सम्भूत:' इत्यत्राकाशस्य घाय्वादिक्रमणो पादक व स्पष्टम् । अत्राका. शशब्दः अभ्यस्त इति अभ्यासरूपतात्पर्यलिङ्ग श्रुटिश्वान पूर्वपक्षमूलम् | अन यसिद्धलिङ्ग श्रुत्येपेक्षया प्रलमिनिसमा- धत्त-'आकाशस्तल्लिङ्गादित्यादिना ! अन्तरधिकरणे अपहतपाप्मयस्य सदाऽभिव्यक्तिस्वाभाविकच उपदेशात् इति सौत्रशन्देन सूप्यते । अनु लिङ्गशब्दस्यान्यदेव तात्पर्यम् ॥ इत्यारम्य ·आकाश. १.५.८] (घु.म) सामान्यावशेषम्या, हिप्रायस्य, चानुश्त्य पूर्वपक्षनिरूपणम् २८३ . - . . श्रीमाध्यम यानाफाशः परायणम्' (छां.१.९.१) इति । तत्र सन्देहः-किं प्रसिजापाश यात्राकाश- शब्देनामिधीयते, उतोक्तलक्षणमेय ब्रह्म-इति । किं प्राप्तम् । प्रसिद्धाका इति, पुतः ? शब्दकसमधिगम्ये वस्तुनि य एवार्थो व्युत्पत्तिसिद्धदशष्टेन प्रतीयते स पय ग्रहीतव्यः । अतः प्रसिद्धाकाश एव चराचरभूतजातस्य कृत्स्नम्य कारणम् । अतस्तस्मादनतिरिक्त ब्रह्म । नन्वीक्षापूर्वकसृष्टयादिमिरचेतनाजीवाश्च व्यतिरिक्तं ब्रह्मेत्युक्तम् । सत्यमुक्तम् , अयुफ्तं तु तत् । तथाहि ' यतो या इमानि भूतानि जायन्ते-तद्ब्रह्म' (ते.भृ.१.मनु)इत्युक्ते कुत इमानि भूतानि सायन्त इत्यादि विशेषापेक्षायां 'सर्याणि हया इमानि भृतान्याफा- शादेव ममुत्पद्यन्ते' (छां.१.२.१) इत्यादिना विशेषप्रतीतेः जगजन्मादिकारणमाफाश श्रुतप्रकाशिका इत्यादिकमगत्तम् । गतिः प्राप्य, संशयमाह-तत्रेति । भूताकाशे प्रसिद्धयतिरायपरायणत्वाइनुपपत्तिम्यां संशय:- भूतामा पामा ममिनाकाशशब्दप्रयोगासदय इयुक्त परैः । तदयुक्तम् अवनवेदान्तस्य 'सर्वाणिहया इमानिभू तानि' इति वाक्यस्थाकादादामवत् 'आकाशोहवै नामरूपयोनिर्वहिते' इत्यादिवाक्यस्थाकाशशब्दस्य च परमा म विषय पाप्रतिपत्तेः वदान्तस्य राशयामावाघ | चिचिदिल्क्षणकारणास्तित्यायोगव्यवन्छोहि प्रथमपादसाध्यः नत्यन्ययो गव्यवच्छेदः सः विपार्दासाध्य ०य, इत:पूर्वरधिकरणरेवायोगःयय छेदसिद्ध चिन्न सदेव' 'ब्रह्मविदाप्नोति आत्मन आकाशस्सम्भूत ' इत्यादिषु कारणविषयाणा सट्रह्मादिशब्दाना साधारणानामाकाशप्राणे द्रादिविशेषपर्यव- सानेसति चिदाचादिलक्षणकारणास्ति वासिद्धराकाशादिपदानामीक्षणान दम्शेषयोगानुगुणत्या नेय वेस्त्येव तारदेश्य । अनो यथोच हेतुनिबन्धनस्सशयः ॥ जग कारणवादिवाक्यपतिपाद्य वस्तु क्मिाकाश: उत परमा मेति विचार: तदर्थ 'अस्य लोकस्य कागतिः' इत्याकाश इत्यत्राकाश: विप्रसिद्ध ? उत पर. तदर्थ विमाकाशशब्दो सख्या वर्तते उनाययवशक्तया। तदये ज्याय स्वादिगुणाः पिं मुख्यतया ने या. उान । तदर्थ 'आत्मन आकाशरसम्भूतः इत्यात्मशब्दः किं कारणाकाशपर: अपरमा मपर; ? तद किमयमा मशब्दः स्वरूपपर: उत देहप्रतिसबन्धिपर इतिविचार: यदा स्वरूपपरः तदा आत्मन आकाश इत्यमा मान्दस्य कार गाकाशपरतया ज्यायर यादिगुणानामपि कञ्चन्नेयत्वेन रूदिश: स्थित वाद्विषयवाक्य- स्थाकाशशब्दः प्रसिद्धाकाशपर इनि वेदान्तवेद्य वस्तु प्रसिद्धाकाश इति पूर्वपक्ष पल्पलिभावः । यदा आशिद. शरीर प्रतिसबन्धिपर. तदा आत्मन आकाश इत्यनामशब्दस्य परमात्मपरतया ज्यायस्वादिगुणानामा मुख्यत्वाद्यौगिक कृत्या विषयवाक्यस्याकाशशब्द: परसा मपर इति कारणवाक्यप्रतिपाद्यः परमा मेति गद्धान्ते पल्पलिभावः ।। पूर्वपक्षसमर्थनौपयिक प्रयोजक शिक्षयति शब्देति । प्रमाणा तरसिद्धार्यानुवादे सति ह दनुगेघाय शिष्टगत्याऽ यस्य वर्णनीयन्त्र स्यात् ' आदित्यो यूप' इत्यादिधु यूपादेः प्रमाणान्तरगोचर याहि तदनुरोधादैक्यहानम् मानान्तरागो- घरे वस्तुनि प्रतिपाये न तथा व्यु पत्तिासद्धार्थस्त्याज्य.। आनुरोद्धव्यान्तराभानेन दा दम्यान यस्य अयुण्ठितत्वादिति भावः । तत:किमित्यनाइ-अतइति । प्रसिद्धाकाशएवेति । अर्थान्तरपरवेहि यौगिव वृत्तिगयणी या नतद्युक्त रूदिहि योगात्प्रतिभावः । अर्थान्तर))पिरोधाला पत्रिद्धार्थत्यत इति चादयति नन्विति पहिरति सत्यमिति । इत्यादी यादिशन्दन प्रियन्ति कन जीवन्ति इत्यपेक्षा विवक्षिता विशेषण प्रतीतरिति एतद्वाक्यविशेषण वस्तुविशेष. प्रतीतिहेतुनयोता जगजन्मादिकारणमाकाशएवेति निश्चितइति । सद्विद्यादिप्रतिपदाकारणानुवादित पवाक्योक्त -- ।

·“२८४ रुदयम्यासः आकाशस्यावस्थाद्वयन कार्यविकारणवोभयो पत्तिः } [आकाश-१-१८ - - . . श्रीमाष्यम् एवेति निश्चितेसति 'संदेव सोम्येदमन आसीत् ' (छां.६.२.१) इत्यादिप्यपि सदादिश- ध्दास्माधारणामारास्तमेव विशेषमाकाशमभिदधाति । आत्मा या इदमेक एवान भासीत् ' (ऐतरेय.१.१.१) इत्यादिग्यात्मशब्दोऽपि तव वर्तते । तस्यापि हि तनयन्तत्व न संभ- वति ; यथा 'मृदात्मको घट ' इति । आनोतीत्यामेति व्युत्पत्त्या सुतरामाकाशेऽप्यात्म- शब्दो वर्तते । अत एवमाकाश एव कारण बहोति निश्चिते सतीक्षणादयस्तदनुगुणा गौणा वर्णनीयाः। यदि हि साधारणरशब्दरेव सदादिभि 'कारणमभ्यधायिप्यत ; ईक्षणाद्य- र्थानुरोधेन चेतनविशेष एव कारणमिति निरचेप्यत । आकाशशब्देन तु विशेष एव नि- श्चित इति नार्थस्वाभाव्यान्निर्णतव्यमस्ति । ननु 'गात्मन आकाशस्सरभूतः' (सै.आन.१. २) इत्याकाशस्यापि कार्यत्वं प्रतीयते। सत्यम् , सर्वेपामेवाकाशवाय्यादीनां सूक्ष्मावस्था स्थूलावस्था चेत्ययस्थाद्वयमस्ति । तत्राशस्य सूक्ष्मावस्या कारणम् । स्थूलावस्था तु कार्यम् । आत्मन आकाशस्सम्भूत.' (ते.मान.१.९) इति स्वस्मादेव सूक्ष्मरूपात्स्वयं स्थूलरूपस्सम्भूत इत्यर्थः । सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते' (छा. १.९१) इति सर्वस्य जगत आकाशादेव प्रभवाप्ययादिश्रवणात्तदेव हि कारणं ब्रह्मेति श्रुतप्रकाशिका ब्रह्म आकाश एवेति निश्चितइत्यर्थः । यद्वा आरातप्रतीतिः पूर्वमुक्ता निश्चित इति युक्तितो निर्णय उक्तः ॥ 'यतो वा इमानी'त्यादि वाक्यप्रकरण एव 'आनन्दो ब्रह्म' इत्यानन्दशब्देन निशेषनिर्णयोऽस्ति । नैवम् ' यदेप आकाश आनन्दो नस्यात्' इत्याकाशशब्दसामानाधिकरण्यादानन्दशब्दः किमानाशपरः आकाशशब्दः किमानन्दपरइति सशयस्स्यात् तस्मादानन्दशब्दसामानाशिवरप्यर तात् ‘आफाशादेव समुत्पद्यन्ते' इति वाक्यादेव विशेषनिर्णयइन्यभिप्रायेणाकाशएवेति निश्चितइत्युक्त साधारणाकारा: साधारणरूपाः 'छागोवा मन्त्रवर्णात्' इति न्यायोऽभिप्रेत: आपशब्दन विशेषनिर्णयशङ्का निरस्यति । आत्मावा इत्यादिना । तत्रैव आकाशे आकाशशब्दा पेक्षया आत्मशब्दोऽपि साधारण इत्यर्थ: आत्मशब्दस्याययदशस्याप्यार पर दर्शयति आमोतीति । व्यवस्थितरूदि- शक्तेराकाशशब्दस्य रूद्विभङ्गादपि नामार्थसाधारणरूद्विशते रामशब्दस्य रूमउचित इतिभावः । ईक्षणादीनागण- वेन निर्वाह्य-वमाह - अतएवमिति । श्रुतिप्रावलिङ्ग तदनुगुण नेयमित्यर्थः । ईक्षणादिमुख्यावानुरोधी सदादिशाम्दै रंच विशेषनिर्णय इति शङ्काया सदादिशब्दम्य आकाशादिपदश्रुतः मारल्यमुपपादयति यदिहीति । साधारणशब्दरे- चेति । नतु विशेषशब्दान्तरे सतीतिभाव. 1 यदीत्यभिप्रेतं विपर्ययण विशषनिश्वायकर भाव दर्शयति आकाशशब्दे- नविति । रूढिहि योगमपहरतीति न्यायाद्विलबितप्रतिपन्नाद्यौगिकादपि शीघ्रघीविषय रूट्यर्थ एवाकाशशब्दस्य परिमाह्य सदादिशब्दानामीक्षणादिलिङ्गपरामर्शसापेक्षवेन विनितप्रवृत्तित्या अशिघ्रप्रवृत्ति वात् प्रबल्सर व शपर श्रुत्याऽपदिते विशेष लन्धे अर्थखमावनिर्गतच्यपिशवामवादीक्षगादयस्तदनुरोधेन वर्णनीयाः। यतो नचेतनविशेषकारणावसिदिरि. त्यर्य: कार्यतयाऽगतस्य परमकारणत्वानुपपत्तिमुसेन चौदयति नन्विति । परिहरति सत्यमिति । कार्यन्वेऽभिमतिः तस्य कारणावमावेऽनङ्गीकारः वारवाद्युपादानं निदर्शनतया सूक्ष्मावस्याशब्देन तन्मात्रावस्या कथ्यते 'आत्मनआकाश' इति वाक्ये आत्मरादः स्ववाचीत्यर्थः । कुत इस्थमस्वारस्यनाथों वर्ण्यते इयत्राह-सर्वाणीति । प्रभवाप्ययादीत्यादि- मारकाशप्रदानेन स्थितिहेवावमुच्यते परायणम् इति पत्रोक्तम् ॥ । - ·बाकाश- ११.८] एवकारेण जगदेरशारणवामः २८५ - श्रीमाप्यम् निश्चितम् । यतः प्रसिद्धाकाशादनतिरिक्तं ब्रह्म, अत एव च 'यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् ' (ते.या.७) 'आकाशोहवं नामरूपयोनिर्वरिता' (छां.८.१४.१) इत्येवमादिनिर्देशो. ऽप्युपपनतरः । यतः प्रसिद्धामाशादनतिरिक्तं ग्रह्मेति ॥ पयंप्राप्ते यमः-आगशस्तल्लिङ्गात् ' आकाशशब्दाभिधेयः प्ररि दाफाशादचेतनाद- र्थान्तरभूतो यथोकलक्षणः परमात्मया पुतः ? तलिङ्गात-निरिलजगदेय कार णत्वम् , सर्व- म्माज्यायस्त्वम्, परायणत्यम् इत्यादीनि परमात्मलिशान्युप्लम्यन्ते । निस्लिपारणाय हाचिद्वस्तुनः प्रसिद्धाकाराशन्दाभिधेयम्य नोपपद्यते, चेतनवस्तुनस्तत्वार्यत्यासम्भवात् । परायणत्वं च चेतनानां परमप्राप्यत्यम । तयाचेतनस्य हेयम्य सफ्लपुर,पार्थहिरोहिनो न सम्भवति । सर्वस्माज्यत्वं च निरुपाधिकं सः पल्याणगुणस्सम्यो निरतिशयोत्यपः तदप्यचितो नोपपद्यते॥ यदुक्तं जगत्कारणविशेपाकांक्षायामाकाशशब्देन विशेपसमर्पणादन्यत्म तदनुरूप शुतप्रकााि नामरूपयोनिहिता इत्येवमादीत्यादिश-देन ' कं ब्रहा स ब्रह्म' प्राणंचास्मै तदाकाशंचोचुः । 'परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता' इति वाक्यान्यभिप्रेतानि । पूर्वपक्षमुपसहरति अतइति । रामानमारभते एवमिति । पूर्वाधिकरण इव नात्र तद्धर्मोपदेशात् इन्युक्त वाक्यान्तरप्रसिद्धार्थस्यानू देतस्य हेतुतया विवक्षितत्वात् । लिङ्गसन्धित्वेन प्रमाणान्त रोवलन्याह लिङ्ग मयति । लिङ्ग न किमित्यत्राह-निसिलजगदिति । 'सर्वाणि ह्या इमानि' इत्यस्मिन्विषयवाक्ये सर्वचन्दस्यासकोचमभिप्रेत्य निरिट-युक्त भूतशब्दस्य वायादिचतुष्टयमात्रपरत्वव्युदासाय जगन्छन्दः। महन्छन्दपञ्चशब्द पृथिव्यादिशन्दसममिव्याहारामार भूतशब्दस्याचि ससृष्टचेतनपरत्व स्वतःप्राप्तम् । ' यसो या इमानि भूतानिजायन्ते येन जातानि जीवन्ति, यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति ' 'नहिंस्यात्म, भूतानि' 'भूतानां प्राणिनश्श्रेष्ठाः' इत्यादि प्रयोगवारस्यात् । अतस्मभूतकारण वोक्त्या चिदचिदा मकसमस्तप्रपञ्चकारणावमुक्त भवतीत्यभिप्रायण निसिलजगदि- युक्तम् । तत्र निमित्तान्तराश्रयणाद्वाक्यान्तरेकार्थ्याच्च निमित्तोपादानादिरूपस्वविघकारणत्वाभिप्रायेगक कारण वमिन्यु- कम् आमाशस्य तालिङ्गानुपात्तिमाह-निसिलकारणत्यमिति । अनेनैककारण वानुपपत्तिश्चाभिरेता महाका निमित्त कारण मातुमर्हति, पुरुषार्थविरोधित्वाय प्राप्यच च न समपतीत्याह-परायणत्वंचेति । चेतनस्य चतनावेन स्वरू- पानन्तर्भूतत्वादेयत्वमित्यर्थः सकल पुरुषार्थविरोधिनः सकलाना पुरयाणा साक्षा पुरुषार्थो मोक्ष: महतत्या रस्य दिशे- धिन इत्यर्थः । यद्वा मोक्षविरोधितया यस्य शब्दादिनिद्धिविषयमावण्यजगनाद्धर्माटिसकरपुर विरोधिनः रा. भु यस्य मोक्षानर्माात् सकलपुरुषार्थरूपो मोक्ष तद्विरोधिन दनि वाऽयः ।। यदा कारणावस्यायामत्यन्त ज्ञानस कोचहेतुतया चतुर्णामपि पुरुषार्थाना विरोधिन इत्यर्थः । यायर व नुप्पीरह सर्वस्मादिति । अन पूर्वपक्षयुक्तः कपरिहारउत्तो भवतीत्यपशाया सूत्राभिzतार्थ वक्ष्यन् परोत्तमनुवदति यदुक्तमिति । गूढार्थसंग्रहः निसिलजगदेककारणत्वमिति । 'आकाशादेव समुपद्यन्त' इत्यत्र एवकारेण कारणान्तरनिषेधेन उपादान- कारण व निमित्तमरणत्वं वैकस्यैवेति ता पर्येण निसिलजगदेककारणत्वमित्युक्तम्। पूर्वाधिकरण 'तद्धर्मोपदेशात्' इत्यत्र ·अनमत्वत्यांगन कारणवस प्रथममुत्तो बीजम्, लिङ्गमारल्ये जेमिनिसम्मतिथ [ आकाश १.१८ - । श्रीभाप्यम् मेव वर्णनीयमिति, तदयुक्तम 'सर्वाणि ह या इमानि भूतान्यायाशादेव समुत्पद्यन्ते' (छां १.९.१) इति प्रसिद्धपनिर्देशात् । प्रसिद्धवनिर्देशो हि प्रमाणान्तरप्राप्तिमपेक्षते । प्रमाणा न्तराणि च 'सदेय सोम्येदमन आसीत् ' (छा.६.२.१) इत्येवमादीन्येव वाक्यानि । तानि च यथोदितप्रकारेणैव ब्रहा प्रतिपादयन्तीति तत्प्रतिपादितं ब्रह्मापाशशब्देन प्रसिद्धनिर्दि श्यते। सम्भवति च परस्य ब्रह्मण प्रकाशकन्यादाकाशशब्दामिधेयत्वम्-भाकाशते, आ श्रुतप्रकाशिका परिहरति तद्युक्तमिति । प्रथम पुरावादसापेक्षणानुवादेन पुरोगादिवाक्यविरुद्धार्थप्रतिपादनायोग वक्तु अनुवादलिङ्ग वत्त्वमाह-सवाणीति । प्रसिद्धवनिर्देशोऽस्तु, तव विमित्यत्राह-प्रसिद्धयदिति । साक्षवमरतु रत किमित्यत्र है- प्रमाणान्तराणिचेति। कथमाकाशरन्दम परग्रहापादिया रागाह-सम्भवतिचेति । प्रकाशक्त्वात् सपा सर्वार्थ गूढार्थसमह तरउन्दोपपादनेन अनन्यथासिद्धव यथातथाऽत्रापि तच्छन्दनिदेन रिजस्यानन्यथासिद्धवं बोयते । मन्ययारिद्धी अस्य श्रुप्यपेक्षया प्राबल्य सूत्रे विवक्षितम् । अत्र श्रुतिक्रमे 'आकाशादेव समुपद्यन्न' इत्यादिना कारण व प्रथमत, नन्तर ज्यायस्त्वम् अनन्तर परायणत्वम् अनन्नन्यवान्तेऽभिहितम् । यद्यपि जैवलिना अन्तक्लि झालावल्यसाम' इति पूर्व- मेव शालारत्यप्रतिसाम्न• अराव प्रतिपादितम् । त प्रतिकोटिभूतमनन्त व, स्यैव प्रथमममिधान युक्तमिति (या..म) कैश्विदुक्तम् । तथाऽध्याकाशशब्दघाटनविषयवाक्ये लिहोत्ति कमायोलोचनाया कारणत्वमेव प्रथमन• अन्तएवानन्त य. मुक्तम् । एतदनुसारण परैरपि कारणत्वाटिकमभिधाय अनन्तावमन्तएवाभिहितम् । युक्त चैतत् अम्यासरूपता पयलिन नुगृही- ताकाशशब्दश्रुतिः पूर्वपक्षलिङ्गमिनि(प्र.वि.आ) पूर्वपक्षिण आशय: परेवोक्त । सिद्धान्तेऽपि एत प्रतिमाटर या कार- ण व प्रथममभिहितम् । एवमुक्तावेवानन्य धासिद्ध लिङ्ग पूर्वपक्षप्रतिकोन्तिया यद्वाक्यचलादुप-यस्त तस्मिन्नेव वाक्येऽन यथा- सिद्धलिङ्ग यस्तो त साशनएव पूर्वपक्षानुगुण्य सिद्धानस्य एवमुत्तोवव 'आकाशस्तल्लिङ्गात् इतिसूत्रयितु व्यस्साशय. सम्यक्प्रकाशितो भवति । अभ्यस्तश्रुतिरेच पूर्वपक्षबीजमिति परेशमपि समनम्, तत्प्रतिकोटिभूतार्थस्य सिद्धात वनदशा यामपि तद्वाक्योच कारणवस्यानन्यथासिद्धस्य प्रथमोचस्य पूर्वपक्षनिरासकवक्थन एवानुल्प्यम् । एवमादायनव शङ्करा चापि च युक्त मणव लिङ्गान्यमिहिनानि । तद्रीतिरेवभगवद्भाष्यकारप्याहता। इत्यादीनि इत्यत्रादिपदेन अनन्त- विमपि सगृहीत भाष्ये । तल्लिङ्गादित्यत्रैकवचनेम एक्स्यैव रिङ्गस्य श्रुतिबाघकय सभवतीत्ययों बोषित. अथापि भुतो वहूना सिङ्गानामभिधानेन बहूनि लिङ्गान्यवापन्यस्तानि । एतेनाम्यातरूपता पलिलिङ्गस्य पूर्वपक्षराघरापि उपEr. रसूचितो भवति । पूर्व अर्धाता कल्पनैक्दशत्वात्' (१.४.३०) इत्यत्र ' हस्तेनावति स्वधितिनावद्याति "अञ्ज लिना सक्त प्रदाव्ये जुदानि ' इत्यादौ सामर्थानुराधनापदानस्य द्रवद्रव्यपुरोडाशाद्यवदानपरत्वेन अल्शिटर व्याके चामकालिपरतया च रङ्कोच । एव कृष्गलेऽधौ ‘स्याद्वा प्रत्यक्षाशष्टत्वा प्रदानवत्' (१०.२.१) इत्यत्र 'घृतेश्र पयति' इत्यादी विक्लत्यनुकूलव्यापारसामान्यवाचकस्य श्राधानो अग्निसयोगमात्रपरम्वेन सङ्कोचः स्वीकृत इत्यनन्यथा. सिद्धलिङ्गस्य प्राबल्य पूर्वमीमासकानामपि समतमिति सिद्धम् ।। आकाशाधिकरण समाप्तम् ·ऑफामा १.१ ८.) आमाशय चेननकारणत्यायोगः 'आ मन आकारा' इति श्रुत्ययोगभ ३८५ - -- श्रीमाध्यम काशयति च-इति । किंच अनेनाकाशशब्देन विशेषसमर्पणक्षमेणापि चेतनांशं प्रत्यमा म्भावित कमायमचेतनविशेषममिदधानेन 'तदक्षत पहुस्यां प्रजायेय' (Ei.६.२.३) सोकामयत । यहुम्यां प्रजायेय' (तं.मान.६) इत्यादियाययोपावधारितसाम्यमत्यकाम सत्यमझल्पत्यादिविशिष्टापूर्वार्धप्रतिपादनसमर्थानेय वाययगतिसामान्य ये नानु पापस्त्र- रूपेणान्ययातुं न शक्यते । यत्वात्मशब्दश्चतनकान्तो नभवति ' मृदात्मको घटः इत्यादि दर्शनादिन्युक्तम् । तपोच्यते यद्यपि चेतनादन्यत्रापि कचिदात्मशब्दः प्रयुज्यते ; तथा- ऽपि शरीरप्रतिसंवन्धिन्यात्मशब्दस्य प्रयोगप्राचुर्यात् ' आत्मा वा इद पवाग्रास त' (ऐतरेय.१.१.३) 'आत्मन आकाशसम्भूतः' (त.आन...२) इत्यादिषु शरीरप्रतिसम्य- न्धिचेतन एय प्रतीयते । यथा गोशब्दस्यानेकार्थवाचित्वेऽपि प्रयोगप्राचुर्यात्सामाटिमानेव म्यतः प्रतीयते; अर्थान्तरप्रतीतिस्तु तत्तदसाधारणनिर्देशापेक्षा ; यथा स्वत प्राप्तं शरीर- प्रतिसंवन्धितनाभिधानमेव 'स ईक्षत लोकानुरजा इति' (ऐतरेय.१.१.१) 'सोऽका- श्रुतप्रकाशिका प्राशयान आकाशते स्वम्म प्रकाशने । आकाशयति अन्य प्रकाशयीन, स्वा मने इत्यर्थ. या प्रकाशकत्यादिति णि मन्त नाणिजन्तवेन च व्युत्पत्तिद्वयस्य तत्रोतिः। तस्यैव विवरणम् आकाशते इत्यादि रूद्विप्रादरयमर्याविरोधसती- त्यपद्राधिकरणनयोपजीननेनानायवशक्त्या निर्वाह:कृतः। रूट्यपरित्यागेनापर्यवसान वृत्या आकाशशब्दस्याकाशशरी. रकपरमालपरतया निवही प्यन्मितः । वैश्वानराधिकरण दैश्वानरदाब्दोमयापि पाम्पर वस्य २६यमाण वात आकाशादिशब्दाना तत्तच्छरीरकपरमात्मवाचित्यानन्तरपाटेऽनुवदि यमाय च । आकार रस्त्यावर दरीर पर 'मरावतु यादवप्रकासोक्त विलम्बद्वयवत्यादुपेक्षितम् । नवल प्रसिद्धयनिर्देशमात्रम् नुवादयत्वसाधक 'यदामेयोऽ. प्राकपाल.' 'उपरिहि देवेभ्यो धारयति' इत्यादापदर्शनादितिशङ्कायामयोग्यत्वे निश्चिते सति प्रसिद्धवनिदेदो नुवा- दक्त्वसावकात्यमित्रायेणाह-किंचेति । विशेषसमर्पणक्षमेणापीति । एकपदश्रवणवेलाया विशपसमर्पणक्षणापि परा मशंदायानयोग्यतया निश्चितोऽयों न प्रतिपादयितु शक्य इत्यभिप्रेत्यासम्भावित कारणभावमि युक्तम् । 'सदेक्षत' इति सद्विचारायशेषः सोऽकामयत' इति 'ब्रह्मविदाप्नोति' इत्यनुवाकवाक्यशेषः ब्राणो योग्यावशानाय सार्वज्ञा- दिवमुक्तम् । नप्रमाणपदवीमधिरोहतीति । अयोग्यार्थनानुवादरूपेण वाक्येन योग्यापूर्वार्थवावयानाम ययाकरणम- युकनित्यर्थः । उक्तवैषम्यद्वयानुवादेनाक्याक्यान्येक्वाक्येन यायिाशवयान त्याह-एवमिति । गतिसामान्य प्रवृ. त्तिसामान्य 'अस्य लोकस्य कागतिः' इत्युक्रमवशात् अन्यपर व स्फुटम् ॥ एवमाकाशवारणपशे अन्यपर-व,मेक्याक्याव,मयोग्यार्थत्व,मनुवादस्पत्वम् स्वपक्षे अन्यपरयं वाक्यबहुत्वं योग्या- धंधमपूत्य,चेति वैषम्यचतुष्टयमुक्तम् । एवमयोग्यार्थश्रुतिमूल लिङ्गमयोग्यार्थश्रुतितः प्रमिति सिद्धान्त.याय उक्तो भवति यथा गङ्गाशब्दरस्वार्थसमर्पणक्षमोभूतलधर्मतया प्रत्यक्षसिद्धघोषाधिकरणयरिङ्गविरोधना.दय,यो यः स्वार्थप्रतिपा. दनक्षम वामावाच्छुत्यामासः, एवं योग्यार्यश्रुतिमूललिङ्गापेक्षया आकाशश्रुतिः श्रुत्या भासत इति । आमशदान कान्त्य यत्त्वित्यादिनाना परिहरति तत्रेति । स्वतःप्राप्तथा आत्मशब्दो विशेषधाचीत्यर्थः । प्रकृत्ब्रह्मवाचितच्छन्दसामानाघि. करण्याच न म्वापरयमित्यर्थसिद्धम् । नकेवलमर्यान्तरसाधकनिर्देशामावः स्वतःप्राप्तार्थसाधकनिर्देशोऽप्यस्तीत्याह-स ईश्वेति । अधिकरणार्थमुपसहरति एवमिति । योगादेः प्रारल्यात् प्रसिद्धार्थपरत्वेसति श्रुतियिरोघाहुलं लिङ्गादि- १ ।

·वेदान्तदीपः आकाश १-१८ ३८८ - श्रीभाष्यम् मयत वहुस्यां प्रजायेय' (ते.आन.६) इत्यादितत्तद्वारयविशेषा एव स्थिरीफुर्वन्ति । एवंवा- फ्यशेपावधारितानन्यसाधारणानेकापूर्वार्थविशिष्टं निखिलजगदेक.कारण 'सदेव सोम्य' (छां.६.२.१) इत्यादिवास्यसिद्ध ग्रहीयाकाशशब्देन प्रसिद्धवत् 'सर्वाणि हवा इमानिभू. तानि' (छ.१,९.१) इत्यादिवास्येन निर्दिश्यत इति सिद्धम् ॥ आकाशाधिकरणं समातम् श्रुतप्रकाशिका तदनुरोधेन नेयमिति पूर्वपक्षयुक्ति : योग्यार्थश्रुतिमूललिङ्गादयोग्यार्थस्य पदस्य श्रुत्यामासत्वाद्योग्यार्थरस्वीकार इति राद्धान्त- युक्तिः ॥ आकाशाधिकरणं समाप्तम् अथ वेदान्तदीपः आकाशस्तलिंगात् १-१-२३ . . . अस्य लोकस्य कागतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि हवा इमानि भूतान्याकाशादेव समु-पद्यन्ते आकाशप्र- त्यस्तं यन्ति । (छा.१.९.१) इत्यत्र आकाशशब्दनिर्दिष्ट जगत्कारण किं प्रसिद्धाकाशः, उत सम्स्तचिदचिवस्तुविल्याण ब्रह्मेति संशयः । प्रसिद्धाकाश इनि पूर्व:पक्षः । कुतः ? आकाशशब्दस्य लोके तत्रैव व्युत्पत्तेः, यतो वा इमानिभू- तानि ' (ते.भू.१.अनु) इत्यादिसामान्यलक्षणस्य सदादिशब्दानामपि साधारण वेन 'आकाशादेव समुत्पद्यन्ते' इति विशेष पर्यवसानात् , ईक्षणादयोऽग्याकाश एव जगाकारणमिति निश्चितेसीत गौणा वर्णनीया इति । राद्धान्तस्तु- 'सर्वाणि हवा इमानि भूतानि ' (छा.१.९.१) इति प्रसिद्धवनिर्देशात्, प्रसिद्धश्चक्षापूर्वकत्वात् , चिदचिद्वस्तुविलक्षण सर्वशं ब्रह्माकाशशब्दनिर्दिष्टमिति । सूत्रार्यस्तु-आकाशशब्दनिर्दिष्ट परमेव ब्रह्मा, प्रसिद्धवनिर्दिश्यमानात् जगत्कारण- वादिलिङ्गात् ॥ ॥ इति वेदान्तदीपे आकाशाधिकरणं समाप्तम् ॥ अथ अधिकरणसारावळी अत्राकाशस्त्यशेषप्रभवविलयभूरसाग्नि दृष्टरस्वनाम्ना निर्दिष्टस्तैत्तिरीयेऽप्यनितेरजनितस्वात्मनस्सम्भयोक्तया । मैवं सिद्धानुवादोह्ययमथ च परप्राप्यतादिर्न तस्मि- स्तत्कर्ताऽऽत्मा विपश्चिच्छूत इति विहता स्वात्मनस्तत्प्रसूतिः ।। समाप्तमाकाशाधिकरणम् ·भय प्राणाधिकरणम् श्रीभाष्यम् सू.२४-अत एव प्राणः (१.१.२) ५ इदमाम्नायते चान्दोग्ये-प्रस्तोता देवता प्रस्तावमन्वायत्ता' (छां.१.९.१) इति प्र. स्तुत्य 'यतमा सा देवतति प्राण इति होवाच सर्वाणि ह या इमानि भूतानि प्राणमेवामि- संमिशन्ति प्राणमभ्युजिहते सपा देवता प्रस्तावमन्यायत्ता तां चेटविद्वान्मास्तोप्यो मूर्धा ते ग्यपतिप्यत् ' (१.११.५) इति ॥ अनप्राणान्दोऽप्याकाशान्दयत्प्रसिद्धप्राणन्यतिरिक्त परस्मिन्नेव ब्रह्मणि वर्तते, तदसा - धारणनिसिलजगत्प्रवेशनिप्पमणादिलिङ्गात्प्रसिद्धयनिर्दिष्टात् । अधिकाशङ्का तु-सस्य भूतजातम्य प्राणाधीनस्थितिप्रवृत्त्यादिदर्शनात् प्रसिद्ध एव प्राणो जगत्कारणतया निर्देश- महति-इति ॥ अथ प्राणाधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका उपाधिकरण सायमनुवदति-- सू.२४=अत एव प्राणः (१.१.२) - विषयमाह-इदमिति । मूर्धाते व्यपतिष्यत् आमसत्ता न लभ्येतेत्यर्थ । किं वेदान्तवेद्य प्रसिद्ध प्राणः उत पर- मा मा, तदर्थ 'प्राणइतिहोगाच' 'प्रणमेवामिसविशन्ति' इत्युक्त प्राण प्रिसिद्ध उनपर.१ तदर्थे किं प्राणशब्दो रुद्ध. उन यौगिक तदर्थ भूतजातस्य प्रसिद्धप्राणायत्तस्थितिप्रवृत्ति यमस्ति उन नतिविचारः। यदाऽस्ति तदा रूढन्या- विषयवाक्यस्यमागशन्द. प्रसिद्धप्राणपर इति सर्ववेदान्तवेद्य प्रसिद्धप्राण इति पूर्वपक्ष पलितम् । रादान्तेतु यदा प्राणा- यत्तस्थितिप्रवृत्ति र नास्ति तदाऽवयवशत्या विषयवाक्यस्थपाणशन्द परमा मपरइति सर्ववेदा तवेद्य परमा मेति पल पलिमार | अक्षरार्थमाह-अत्रेति । आकाशशन्दरदित्यत्र रूढिप्रायव्य त परिहारादिक पूर्वोक्त सर्वमनुरन्धेयम् ॥ नहिन युदाहरण न्यायोऽतिदेष्टव्य. अतिदशाह प्रयोजन अधिकाशङ्कापरिहार अत सूत्रका-िमतामयिका शका दर्शयति क नस्येति । अत्राविरोधशङ्कया प्रत्यवस्थान विरोघरफुटीकरणाचानुस घेयम् । स्थितिप्रवृत्त्यादीत्यादि अथ प्राणाधिकरणम् गूढार्थसग्रह पृत्स्नस्य भूतजातस्येति । स्वापकाल प्राणवृत्तिलापे इतरोन्द्रयवृत्तीना लोप , प्रबोधकालच प्राणवृत्तिसत्वेऽलाप इति के प्रसिद्धि | शपथब्राह्मणेऽपि यदाव पुरुष स्वपिात प्राणतर्हि बागप्यति प्राण चक्षु प्राणश्रोत्र प्राणमन सयदा प्रबुध्यते प्रागादेवाधिपुनर्जाय ते'(श.ना १०.३ ३ ६)इत्यत्र अयमों व्यक्त ! अ ! 'कतमासादेवता प्राणइतिहो 37 ·प्राणाधिकरण अधिकाराष्ट्रा पूर्यपक्ष सिद्धान्ताभययुक्तिनिरूपणम् [प्राण १-१-९ - श्रीभाप्यम् परिहारस्तु-शिलाकाष्ठादिपु चेतनस्वरूपे च तदभावात् ' सर्वाणि हवा इमानि प्रा. णमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युजिहते ' [छां.१.११.५) इति नोपपद्यत इति । अतः प्राणयति सर्वाणि भूतानीति कृत्वा परं ब्रह्मैव प्राणशब्देनाभिधीयते । अतः प्रसिद्धाकाशप्राणादेरन्य. देव निखिलजगदेककारणमपहतपाप्मत्वसाशसत्यसङ्कल्पत्वाधनन्तकल्याणगुणगण पर ब्रह्मैवाकाशप्राणादिशब्दाभिधेयमिति सिद्धम् ॥ प्राणाधिकरण समाप्तम् श्रुतप्रकाशिका शन्देन निवृत्तिरुच्यते प्रवृत्तिहेतुभूतशानचिकी च ; स्थितिप्रवृत्तिहेतुत्वेनो पत्तिकारणत्वमर्थसिद्धमिति भावः ।। यद्वा यदावै पुरुषरस्वपिति प्राणं तर्हि वागप्येति प्राणचक्षुः प्राणश्रोत्रं प्राणमनः यदाप्रयुध्यते प्राणा देवाधिपुनीयन्ते ' इति प्रसिद्धवन्निर्देशहितया श्रुत्या प्राणस्याप्ययोद्गमनहेतु वावगमश्चादिशन्देन विवक्षितः, अस्मि- प्रकरणे उद्गीथप्रतिहारयोर्देवतावेनानादित्यावुत्तो तयोश्चाबहात्वात् प्राणोऽपि ब्रहध्यतिरिक्तः प्रसिद्धएव ग्राह्यइतीद भाष्येऽनाहतम् प्रकरणोत्तानामन्नमयादीनामब्रह्मत्वेऽपि कारणस्य परब्रह्मत्वमानन्दवल्लया समर्थितमिति प्रकरणमात्रस्य पूर्वपक्षावलम्बनत्वेन बुद्धापनारोहात् । जगत्कारणतयेति । संसृष्टप्रति कारणत्व संभवतीति भाव. ] अधिक परिहार दर्शयति परिहारस्त्विति । आदिशब्दोक्त आकाशादिः 'प्राणंतर्हि वागप्येति' इत्यादिश्रु तिरिन्द्रियव्यापारविषया, प्राणशब्दस्य परब्रह्मगचित्वं कथमिति शङ्का परिहरनधिकरणार्थमुपर हरति अतइति । वृत्ता धिकरणद्वयस्यावान्तरपेटिकाव दर्शयति अत:प्रसिद्धति ॥ प्राणाधिकरण समाप्तम् गूढार्थसंङ्ग्रहः यांचति प्रभातिवचने (१.११.४.५) एतद्वाक्यानन्तर ' उद्गातयाँ देवता' 'प्रतिहतर्या देवता' इत्युपरम्य 'आदित्य झहोवाच ' ' अन्नमितिहोराच' इत्यादिप्राणक्रमेणय वाक्य श्रूयते तत्रोभयोब्रह्मत्वाभावात् अत्रापि ब्रहा वाभवः । एवं यदापुनः स्वप्न न कञ्चन पश्यति' इत्यादिकोषीतकीवाक्ये ' अथास्मि-प्राण एवैक्घा भवति' इत्यत्र पूर्वोत्तश्रुत्यर्थएव स्फुटः इत्यधिका शङ्का। स्वापप्रमोधयो: इन्द्रियमात्रस्य सवेशनोद्गमनदर्शनंऽपि सर्वेषा भूतानामत्रो पत्तिल्यश्रवणन मुख्य प्राणस्योत्पादक वासंभवः ब्रह्मादिस्तग्नान्तस्य भूतशब्दार्थतया चेतनेषु प्राणाधीनाव न सभवति । 'वाचिक:पाक्षिमृगता मानसैरम्त्यजातिताम् । शरीरज कर्मदोषैर्याति स्यावरता नरः' इति स्थावरशिलायाः प्राणाधीन स्थित् दनात् अत्र 'सर्वाणि भूनानि ' इति वाक्य न गौग नेतु शक्यम् । 'प्राणव धनंहि सोम्यमन.' इत्यादी माणशन्दः ब्रह्मणि प्रसिद्धः । 'अया- स्मिन्प्राण एवैकघा भवति' इत्यादौ प्राणशब्दः ब्रह्मपर एव, 'को वान्याक.प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' इत्यादी प्राणस्य परामाधीनतमपि यते, एर प्राणशब्दस्य परमात्मपरत्वे सभवति भन्नादित्यवाक्ययोरिव प्राण- घाक्यस्य गौगार्यकल्पन नयुक्तम् । तंत्र गत्यन्तरविरहात्तथाऽऽश्रयणम् अत्रतु नतथा, अतः सर्वभूतोत्पादकत्वादिलिङ्गस्य अन यथासिद्धस्य मुख्यप्राणपरिग्रह बाधकस्य सत्त्वात् यौगिक्एवाय प्राणशब्दः इत्यभिप्रेत्याह-प्राणयति इत्यादि । प्राणाधिकरणं समाप्तम् ·प्राणा- १.१९] वेदान्तसार:. वेदान्तदीर:, अधिारणसारावीच २९१ अय येदान्तसार आकाशाधिकरणं, प्राणाधिकरणं च, सू.२३-आकाशस्तल्लिंगात् (१.१.८] सू.२४-अत एव प्राणः (१.१.२) . 'सर्वाणि हा इम नि भूतान्याकागादेर समुत्पद्यन्ते आकार प्रत्यरत यन्ति' (छा.१.९.१) सर्वाणि हवाइमानि भूनानि प्रानमेवामिमविशन्ति प्राणयाम्युजिहते' (१.११.५) इत्यादी 'सदेय सौम्येदमम आसीत् ' इत्यादिना सा. मान्येन निर्दिष्टस्य जगत्कारमय भूताकाशमाणसहचारिजीवयाचिश दाम्या विशेषनिर्णयालायां 'सर्याणि हया मानि भूतानि ' (छ.१.११.५) इति प्रसिद्धवनिदेश्यमानात् जगत्कारणत्वादिलिनात् भूतानाशादिजीवाम्या अर्थातभूतः परमपुरुष एवात्र आकाशमाणशन्दनिर्दिष्ट इति निधीयते । त-प्रसिदिस्तु-यहुभवनरूपेणानयाधिकातिशयानन्द जीवा नन्दहेतु-वविज्ञानमयविलक्षणत्यनिखिलमुवनभ्यामयहेतु वसर्वलोक सर्वकामेशवसर्वपाप्मोदयाप्रापृत्स्वाहापाणरूपविशिष्टस्य रविकरविकसितपुण्डरीकनयनस्य सर्वशस्य सत्यसङ्कल्पस्य करणाधिपाधिपस्य परमपुरुषस्यैव निरिसरजगदेक कारणावादिति सएष आकाशमागदाम्यां जगत्कारणत्वेनाभिधीयत इति निर्णयो युक्त एव ।। इति वेदान्तसारः अथ वेदान्तदीपः अत एव प्राणः १-१-९ - छान्दोग्ये-'प्रस्तोतया देवता प्रस्तारमन्वायत्ता' इति प्रस्तुत्य 'क्तमासा देवतेति प्राण इति होवाच सर्वाणि हवा इमानि भूतानि प्राणमे वाभिसविन्ति प्राणमम्युजिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ता' (छा.१.११.४,७) इत्यत्र निखिलजगत्कारणतया प्राणशन्दनिर्दिष्टः किं प्रस्तिः प्राणः । उतोत्तलक्षण ब्रह्मति स्शयः । प्रसिद्धप्राण इति पूर्वपक्षः। कृतः । सर्वस्य जगतः प्राणायत्तस्थितिदर्शनात् सएव निखिर जगदेवकारणतया निदेशमहतीति । राधान्तस्तु-शिलाका- धादिवचेतनेषु चेतनस्वरूपेषु च प्रागायत्तस्थित्यभावात् , ' सर्वाणि हवा इमानि भूतानि ' (छा.१.११.४) इति प्रसि. दवनिर्देशादेव हतो: प्रागशन्दनिर्दिष्ट परमेव ब्रह्म सूत्रमा व्याख्यातम् ॥ ॥ इति वेदान्तदीपे प्राणाधिकरणं समाप्तम् ।। अथ अधिकरणसारापटी प्राणायत्तं हि देहादिकमिह विदितं तेन तत्कारणत्वं मृत्युक्तं रुढिशच्या सुदृढमिति न तद्वयोमवद्वाधनीयम् । तन्न प्राणस्य काष्ठादिषु महिमहते. पूर्ववञ्चानुवादात् आकाशोचेरियोके भगवति निखिलप्राणनस्यापि दृष्टेः ।। - 7.

·२९२ (श्रु.प्र) अधिकरणदयपेरिका वनिरूपणम् [ज्योतिर- ११.९ नोक्ति व्याहन्ति लिङ्ग किमपि भवति तु ख्याततत्त्वानुफूलं शब्दधानन्यनिष्ठश्चत इति न परो ज्योतिरायुक्तिवेद्यः । विश्वोत्पत्त्युत्तपभावेऽप्यवगतमिह तल्लिद्गमित्याक्षिपन्त , न्धेऽथाधिक्रियाभ्या तदुचितीचदीचद्वर्गवैशिष्टययुक्त्या ।। ॥माणाधिकरणं ममाप्तम् ।। -- अथ ज्योतिरधिकरणम् श्रीभाष्यम् अतः परं जगत्कारणस्यव्याप्तेन येनकेनापि निरतिशयोत्गुणेन जुष्टं ज्योति निन्द्रा- दिशब्दैरर्थान्तरप्रसिद्धैरप्यधीयमानं परं ब्रह्मवेत्यभिधीयते-'ज्योतिश्चरणाभिधानात्'- इत्यादिना- सू.२५-ज्योतिश्चरणाभिधानात् (१.१.१०) - . भ -- M इदमानायते छान्दोग्ये-'अथ यदतः परो दियो ज्योतिदीप्यते विश्वत पृष्टेषु सर्वत पृष्ठेष्वनुत्तमेपूत्तमेषु लोकेन्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्त पुरपे ज्योति (छां.३ १३७) इति अथ ज्योतिरधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका वर्तिव्यमाणाधिकरणदयस्य पेटिकान्तरत्वमाह-अत परमिति । वस्त्यन्तरासाधारशन्देजगत्कारण निर्दिश्यमा नेऽपि कारण वाभिधायिना वाक्यानां विशेषपर्यवसान कृम् । १५ कारण वापिकलिङ्ग(विशेष)वाचिमा वाशना - मतविशेषपर्यवसानमुच्यत इत्यवान्तरपेटिकामेदस्त सङ्गतिश्चेत्यर्य , ज्योतसन्देनाया (सङ्गतिश्च द्यारिता प्राणो वायु विशेषः, आदित्यादिज्योतिस्तेजा विशष , अतआकाशप्राणज्योतिषा ऋमा युक्त इति । न-वाकाशादिशब्दत्रय परमात्मपर मिति सिद्धान्नितम् । सत्य तथाऽप प्रसिद्धयनुसारिण्या पूर्वपदृष्ट्या रुङ्ग युपपत्ति येनक नापीति लिप व विव क्षितम् , किंतूदाइतविषयवाक्यप्रतिपन्नोऽयमेव गुण कारणत्वाक्षेपक इति गुणविशेषानियम इति भाव । उझ्या पेर्टि कयो अनुयायिनमाकार दर्शयति अर्थान्तरप्रसिद्धरपीति ॥ सू.२५-ज्योतिश्चरणाभिधानात् [१.१.१०], इदमित्यादि । पृष्ठेषु , उपरितनेषु 'त्रिपादूर्घ." तमसोपरिष्टात् ' इत्यादिश्रुतम्य व्यष्टिसमष्टिवियचया विश्वत •वंद इत्युक्तम् । अनुत्तमेषु स्वस्मादन्य उत्तमो नास्तीत्यनुत्तम । विश्वत इमभूमिप्रदेशात् सर्वत सन्तरिक्ष ·योतिर १११०] आन दम्यायाधिकरण सति पोलिसादर नागरपये राष्ट्राचार्यसमतिश्च श्रीमाप्यम् तत्र संनय -क्मियं ज्योतिदशन निर्दिो निरतिशयटीशियुत्तोऽर्थ. प्रसिद्धमादित्यादि- ज्योतिरेव कारणभूत ग्रह, उत समस्तचिदचिद्वस्तुजातविसजातीय परमाणभूतोऽमित भास्सशस्मत्यसङ्घल्प पुरषोत्तम इति । पिं युवम् ' प्रसिद्ध ज्योतिरिति । कुत ? प्रसिद्धवनिर्देशेऽप्याशशप्राणादियत् श्रुतप्रकाशिका प्रदेशात् ; पृष्ठेषु बहिर्भूतषु इति योजनासम्भवात् पूर्वको थान आदित्योहावले कांप द्विारा दीप्यते तत्रेति लोमासदि भूतचरण गाभ्या संशय निरनिरायटी तयुनाऽर्थ इति पूनपक्षस्दिा साधारण निर्देश , नितिशयदीप्तिरेष कारण या सिनतन सूर्यो भाति तम्य भासा मर्यमिद विभाति इति प्रकरण तथा वरात्सम्भवतीहविश्वम् इति निरतिशयदीप्तियुक्तस्य वादन कारण यमरणात् । त प्रकरणस्य कारणविषय र विगात परमा मविषय व हिव' मति । निरतिशयदीप्तियागात् कारगभूत ब्रह्म मान् पारिश दनियाऽर्थ कि प्रसिद्धमादत्यादिज्योतिरवत्य यया: साऽवा नरभेदसमष्टिव्यम्यादिविवक्षया समतचिदचिदस्तुजाताट । व्यातिमहणस्थानोपनिष प्रासद विशषणमाह- सर्प ज्ञरसत्यसम्पइति । ' यस्सर्वशस्सवित् ' ' यस्य ज्ञानमय तप ' शतहि भूपत । अस्यामुपनिषदि पुरुषसूकम- । अथ ज्योतिरधिकरणम् । " २ - . - गूढाथसाह आन दवाठयां-'मघवान्या प्राण्यात् , यदेष काकाश अ न दो नस्यात् ' इति श्रुतिमूलापस्य अधिग' दयन छान्दोग्यप्रथमाध्याय प्रथमपादस्यकारणवाक्यविचारेण परिहार कृत । त प्राधिकरण ' सपश्चाय पुरुष यश्वासा- वादित्ये' इत्यान दवल्लीवाक्यमूलगवानिरास कृत । ( दिया व परिय54 वशिवायन तरतरस. मादिन्यस्य बुद्धिस्यतया तत्र जग कारणवेधवाक्याभ वऽपि कारण वाक्षेपकरिअस वन वाक्यस्य तजस पर वे जापारगे ऽचिराय न सिद्धयतीति ज्यातिश्शन्दधरित्छा दोग्यतृतायाध्यायस्थपाक्य यातिरधिकरण विचार्यत । साधान: शब्दनिब घनाशला सवत्र । आनन्दवलयां 'अस्मालोका प्रत्य एतमानन्दमयमा मानमुपसङ्कम्य इमाठोका कामानी' कामरूप्यतुमच्चरन् । इति पल्याक्य लाकविशष नैव निर्धारित । अतराधकरण पल्वाक्य 'येचामुप्मा पराचा लोका. नेपाचष्ट दवकामाना च । यचामुष्मादाचा कास्तेषाचट मनुष्यकामाना च ' इत्यत्र लोका प्रतिपादिता । तत्र लोके। रायमाप प्रतिपादितम् इति तारण मुरानान दमयस्य रोकविशपस्य वमपि भ्यातिर धकरण तापते । उत-इत्यादि पुरुषोत्तम इत्यन्तम् । पुरुषात्तमनामानर्वचन (वि स मा) ' यस्मारमतातोऽहमक्षरादश्चिात्तम , अताऽस्मि लाक दे च प्रसिद्धपुम्पात्तम । (गा १५) इति गातावचन शङ्कराचार्यदाहृतम् । गीतायामश्विरशद ईशनशीलानारायण हात नि । 'बिहायसगानज्योति । इति सहस्रनाममाप्ये शङ्कराचार्य स्वत एव द्योतत इति ध्याति: 'नारायण पर भाति । इति मत्रवर्णात् इति 'नर आ मा यता जाना याकागदीन नाराणि कायाणि अय कारणारमना ध्यान व अतश्च ता ययनमस्यतिनारायण । 'पञ्चतिचिजग सबै दृश्यत श्रूयताप वा, अहिश्व तत्स प्याय नारायफारस्वत । इति मत्रवीत् 'नरजातानि तत्वानि नाराणीति तता विदु । ता ये चायन तस्य तन नाराय- गमत ||' इनि महामारते 'नाराणा जीवानमयन वात् प्रळय' इति वा । य प्रय त्यामसविशति' इति प्रते ३ ·(छ.स.भा) 'नारायणाय नमः' इति मन्त्रः उपमानुरोधेनायाक्षरमन्त्रः [ज्योतिर १.११० . श्रीभाष्यम् स्वयाफ्योपात्तपरमात्मव्याप्तलिङ्गविशेषादर्शनात्, परमपुरुषप्रत्यभिशानासम्भवात् , श्रुतप्रकाशिका त्यभिधानात् पुरुषोत्तम इत्युक्तम् , ' अथ यदतःपरोदियो ज्योतिर्दीप्यते' इत्यत्र ज्योतिश्शन्दः किं प्रसिद्धादित्या- दिल्योतिर्विषयः १ उत परमात्मपर इति । तदर्थ पूर्ववाक्ये द्युसम्बन्धितया निर्दिष्टस्य परमान: किमत्र प्रत्यभिज्ञान नास्ति, उतास्ति तदर्थे कौक्षेयज्योतिपैक्योपदेशः उपदेशभेदथ किं प्रत्यभिज्ञाविरोधिनी, उताविरोधिनी, पूर्वस्मिन्त्रा मणवाक्ये गायत्रीयन्दः किं प्रसिद्धगायत्रीरः, ! उन नेति विचारः, यदा विरोधिनी, गायत्रीपदाच परिदः तदा तसिवाक्ये परमात्मप्रत्यभिशाभावात् गुसर्या धज्योतिः प्रसिद्धादित्यादिज्योतिरवेति पूर्वपक्षे पलपलिभावः । यदा को. क्षेपन्योतिषैक्योपदेशो विभक्तिभेदश्च न परप्रत्यभिज्ञाविरोधिनी ; गायत्रीशब्दश्च ब्रह्मपरः, तदा पूर्वयाक्योक्त युसर्याध परमात्मन इह प्रत्यभिशानादिवः परत्वेनैवोक्तज्योति: परमात्मैवति फलपलिभावः ॥ ’ ननु कथं स्वाक्ये परमामलिङ्गाभावः निरतिशयदीप्तियोगाक्षिप्त कारणत्वहि परमा मरिझम, नैवम् नहि जग कारणवमा परमात्मलिङ्ग अपितु कारण वावशेष एव तलिङ्ग, कृनचेतनाचेतनप्रति सर्वविधकारणहि परमात्मा पूर्वा- विकरणयविषयवाक्ये.पि ' सर्वाणि हवा इमानि भूतानि' इति समस्तचेतनाचेतनप्रति कारणत्वरूप परमात्मलिङ्ग खवापरूपम् । न तथाऽत्र परमात्मलिङ्गभूतकारणत्वविशेषः स्ववाक्ये दृश्यत इत्यभिप्रायेणोचं परमात्मव्याप्तलिङ्गावि शेषादर्शनादिति । तत:किमित्यत्राह -परमपुरुषेति । हेत्वन्तरमाह-चौक्षेयेति । प्राकृततेजस्तत्वकार्यतया आदित्या- देकौशेयन्योतिषश्चैकजातीयतया सामानाधिकरण्यनिर्दे(शेने)शऐ)क्योपदेशः कौशेयज्योतिषश्च भौतिकलं उप्णत्वघोषगुण- कलामननासिबम् 'तस्यैपा दृष्टियतदस्मिन्शरीरे संस्पर्शनोप्णिमान विजानाति तस्यैपा श्रुतिर्यत्रैतत्कर्णावपि गृहनिनदमिय नदथुमिवारिय ज्वलत: उपशृणोति' इतिहि श्रूयते, प्रसिद्धमेव ज्योतिरिति । आदित्यादी ज्योतिश्शब्दस्य प्रसिद्ध वादिति भावः । ५५ स्ववाक्येत्यादिना कौक्षेयेत्यादिनाच स्ववाक्ये निरोघिरिङ्गाभावाल्पानुकूल- सद्भावो दर्शिती भवत: 'दीप्यत' इति श्रूयमाणा दीप्तिश्च रूपवापदार्थनिष्ठा भवतीन्यभिग्रतम् अस्यापि हेतो.परिहार- प्यमाण यात्-सर्वगतस्य ब्रह्मणो द्युमर्यादन्यासमवस्तु परैः पूर्वपक्षहेतुत्योत्तो भाष्येऽनादृतः भौतिकज्योतिषोऽपि युमर्या दवासवान सर्वत्र मोतिकानि सोहीपहि विद्यते उपासनार्थप्रदेशविशेषयरिग्रहातु ब्रह्मोऽप्युपएकाले । लोकेनित्यशि- करणबहुषप्रतीतिश्च सर्वत्र सतो ब्रहाण उपपन्ना, तदेतद्दष्टं च श्रुतं च इत्युपासीत चक्षुष्यश्श्रुतो भवति यएववेदैत्य- गूढार्थसङ्ग्रहः नागणामपनं यस्मात्तस्मान्नारायणस्मृतः' इति ब्रह्मवैवर्तात् । नारायणाय नम इत्ययमेव सत्यः ससारघोरविषसहरणाय मन्त्रः | शृण्वन्तु भव्यमतयो यतोऽस्तरागाउच्चस्तरामुपदिशाम्यहमूर्ध्वबाहुः ॥ इति नारसिंहपुराणे (१८.अध्याय.३०.ले क) 'नयतीति नराप्रोक्तः परमा-मा सनातनः' इति म्यासवचनम्, इति च उधम् । थम 'नारायणाय नम इत्ययमेव मन्त्रः' इत्यत्र मन्त्रः 'अष्टाक्षरं प्रवक्ष्यामि मन्त्राणा मन्त्रमुत्तमम् । य जप. न्मुध्यते मयों जन्मसारबन्धनात् || ओं नमो नारायणायेति म.प्रसवार्थसाधकः । इत्युपक्रमे तनयोक्तम् । 'यत्प्रयास - ·योतिर- १.५-२०) ज्योतिश्शन्दस्य नारायणराव विद्यारण्यसम्मतिः 'दिया,दिवौति निदेशभदता पर्यन २५५ * - श्रीभाष्यम कीयज्योतिपैश्योपदेशाच प्रमिद्धमेव ज्योतिः फारणत्यव्याप्तानिरतिशयदीप्तियोगाजग.. कारणं ब्रह्मेति ॥ एवं प्राते प्रचदमहे-'ज्योतिश्चरणाभिधानात' धुसंयन्धितया निर्दिष्टं निरातिशयदीप्ति- युक्तं ज्योति. परमपुरुष एव । कुतः ? 'पादोऽस्य सर्या भूतानि प्रिपादस्यामृतं निवि' (छां ३.१२.६) इत्यस्यैव द्युसम्बन्धिनश्चरणत्येन सर्वभूतानामभिधानात् ॥ गुतप्रकाशिका सपलवश्रवणतु अझविदामपि विद्यानुकूररकल्पर प्रदत्वात् परामन उपपद्यते एवम पां इतनामाकरणान्तरपरिहार्य. वादमी पूरिक्षेऽनाहता.॥ एवंप्राप्तइति। चरण वेन सर्वभूताभिधान कारणस्य जीवधैरक्षण्यनिधायक जीवमानस्य सर्वभूतपादयायानुपपत्तेः तन एव पुरुषमूकपत्यभिशापकतया देवताविशेषनिश्चयः । तदारा दीप्तियोगस्य भौतिकज्योरिष्ट्ये हेतुतापरिहारम भवति गूदार्थसशदः मिसविशन्ति' इति श्रुतेः नारायणनामनिर्वचनसाधनतयोपन्यासेन ' यतो वा' इतिधुनेः जगत्कारणीभूतनारायणपरव. मेवेति शङ्कराचार्येस्सूचितम् । नारायणपरा ज्योतिः' इत्यत्र विद्यारप्यभाष्यम् ' नारायण.पर-नारायणपर:'ति पुगगेषु नारायणशन्देन व्यवहियमाण: य.परमेश्वरः सएव परमु कृष्ट सत्यशानानन्दादियाक्ये. प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मणस्तत्वे भनो नारायण:पर एवा मा नवपरो मूतिविशेष. तथा परो ज्योति यदेतट कृष्ट ज्योतिः । छान्दोग्ये 'परप्योतिपय द्यते' इत्याम्नातम् तदपि नारायण एव तस्मानारायणः परमात्मा दति । आरम्ममाप्ये 'अमितमा' इत्यनेन 'नतत्र स्यों माति-नमेव मान्तमनुभाति सर्वम् ' (क्ठ.श्वे.) इति श्रुतिर्वियहरति व्यञ्जितम् । 'दिवि सूर्यसहस्रस्य मवेद्युगपस्थिता यदिमासशी स्यान्सा भासस्तस्य महात्मनः ॥' इति गीतावचनमतद्पबृहणम् । 'भासस्तस्य'ति गीताया 'तस्य भासा' इति श्रुतिर्विवक्षिता इद च गीतावचन विग्रहपरमिति सर्वसमतम् । अनेन गीतायचनेन 'तस्य भासा' इति भुती विग्रहमा एव विवक्षितेति गीतावचनेन निर्धारित भवति मान्न, तस्यभासा' इति निर्विशेषादे नसभवतीति पूर्वमेयो यदिदमस्मिन्नन्त पुरुषे इति वाक्याशयेनाह--कौवेयज्योतिषेत्यादि । प्रसिद्धमेव ज्योतिरिति । 'ज्योतिरमो दिवाकरे' इत्यादिमेदिनीकोशेन आदित्य प्रसिद्धो ज्योतिश्शब्दः । एवं प्राप्तइति । पूर्वोत्तरसण्डयोरेकार्थ. करब न सभवतीति उत्तरत्र सूत्रद्धयेन सूच्यते । ' गायत्रीवा' इति पूर्वसण्डोपक्रमः । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि ' इति श्रुतौ त्रिशदस्यामृत दिपि' इत्यत्र दिवि वर्तमानत्व प्रतिपादितम् । तत्रतु 'परोदियः' इति निर्देशन सम्बन्धशून्य मेर प्रतीयत इति सण्डयोरेकार्थक वासम्भव. पूर्वपश्यभिमतः पिवाचित । अस्मिन्सण्डे जगत्कारण वमपि नप्रतिपादितम् । कारणत्यव्याप्सलिङ्गमपि नास्ति । खण्डेचास्मिन्परमात्मवसाधकलिङ्गाभावेऽपि (छा.१२.१३) सण्डयोईयोरेकार्थत्वेन पूर्व, पण्डोत्सर्वभूतचरणत्व प्रसिदादित्यादिव्यावर्तकमित्याह-ज्योतिश्चरणाभिधानादिति ।। निरतिशयदीप्तियुक्तंज्योतिरिति। 'अथ यदत परोदियो ज्योतिर्दीप्यत'इत्यत्र निरतिशयज्योतिर्विवक्षितमिति माव. । 'अथ यदत परोदियो ज्योति.' इत्यत्र दिव पर इति निर्देशन 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादरामतदिवि इत्यष द्युसम्बन्धित्वेन पूर्वखण्डोत एवार्थः अत्र विवचित इति श्रुतौ प्रतीयते । तत्र च 'पादोऽस्य सर्वा भूतानि' इत्यत्र पपादितम् ॥ - ·• २९६ सूत्रे चरणशन्दनिर्देशतापर्यम् धुतो ग्रुधातोः ग्रहयोऽर्य: [ज्योतिर- १११० भुतप्रकाशिका - । पुरुषसूक्तं कस्मात्यूप्रकारेण ननिरूपितम् । सरायहेत्वमायादिति चूम: सन्दिग्धहि न्याय. प्रवर्तते पुरुषसूते च ज्योति शब्दश्छन्दोऽभिधानादिक प्रधानक्षेत्रज्ञासाधारणलिझान्तर वा कचिन्नदृश्यते सर्वभूतपादयस्वादिधर्माश्च तयोरसम्मा विताः । तहिं चिदचिद्विलक्षगकारणास्तित्वविषयस्य प्रथमपादस्यानारम्भरमादिनिचन्न बहूना वेदान्तवाक्याना प्रकृतिपु, सकारणमात्रादित्व तद्विरोधेनात्रापि संशयप्रसङ्गात् तेपा भूयस महीयस्तया विपरीत निश्चयप्रणाच, गुदासायार म्भणीयत्वात् तेषु च प्रकृतिपुरुषविरक्षणविषयतया न्यायतो निश्चितेषु सश्यविपर्ययामावात् पुरुषसूक्तस्य चिदचिद्विरक्षण परमणि प्रामाण्यमप्रतिभटमवतिष्ठते । अतो न तब निरूपणीय तस्य तापपर व तत्रापि महापुरुप शदेवताविशेषतिपय स्वमप्यविगीतम् अनेकोपपत्तिसिद्ध च, तथाहि इदतावत् 'अमिमीळे पुरोहितम् । 'अभित्या शूरनोनुम.' 'स्तौमीन्द्रनाथितो जोहवीमि स्तो भ्याणिनाथितो जोहवीमि' इत्यादियदन्यस्ववाक्य न स्तुतिपरत्यमवगमयति ' अहविभर्पि सायकानि धन्येत्याह, स्तौम्येयैनमेतत् । ततो देवा ऊर्ध्ववाहयो रुद्रमस्तुवत् ' इत्यादेरिव वाक्यानारेणास्य स्तुतिपरत्व नावगम्यते नापि स्तुतिपरत्वे लिङ्गमुपलभ्यते नहि 'नमस्ते अस्तु मामाहिगॅसीः' 'देहिमे ददामिते' इतिवन्नमस्कारोऽनिष्टनिवृत्ती- एलाभप्रार्थना या दृश्यते " विश्वस्मादिन्द्र उत्तर ' ' तस्य वनमादाय शीर्पाण्याच्छनत्, तं भूतान्यभ्यरोशन्द्र महन्निति ' ' अमिस्सर्यादेवताः' ' अमिं जातं पाप्मा जग्राह ' इत्यादिभिरमी-द्रादीनामिव प्रतिपन्नस्य प्रकर्षस्य बाधकच नदृश्यते नहि, परमपुरुषस्य कार्य वकर्मवश्यावादिक क्वचिदन-यपरवाक्येनावगम्यते 'आकाशोहयै नामरू- पयोनिवहिता'" यतो वा इमानि' इत्यादिवाायानामियानुवादरूपतया नास्य साकासव प्रतीयते 'सदेपाभ्युक्ता' गूढार्थसंग्रहः सर्वभूतानां पादत्व द्युसम्बा-धनः प्रतिपादितम् । सर्वभूतपादत्यमादित्यादिज्योतिप. न सभवति । श्रुतिघटक पादशब्द विहाय चरणशब्दनिर्देशन आदित्यादिव्यावृत्तिरिति सूत्रकारेण अयमर्थ सूचितः। 'चरगतिभक्षणयो' इति धातु: पदलगती' इति पाद इत्यत्र धातु । अत्र दिवि इति द्युसम्बन्धिनः गमन भक्षण चरणशब्दे विवक्षितम् । 'दिवि' इति निर्देशन 'अस्माच्छरीरासमुत्थाय परज्योति ' इत्यत्र परत्वेन वक्ष्यमाण ज्योतिरेवान विवक्षितमिति प्रतीयते । परणशब्दयोगेन सर्वभूताना गमनसम्बन्धित्व भक्षणसम्बन्धित्व विवक्षितमिति ज्ञायते । तेन दिवि विद्यमान मुक्त प्राप्य ज्योतिः प्रकृतिमण्डलार्श्वस्थानवत्येव विवक्षितम्। शब्दस्य 'द्युतदीप्तो' 'शुअभिगमने' 'दिवुक्रीडाविजिगीषा' इतिधातु. प्रयण निष्पत्तिः (अ.सु) प्रदर्शिता । तत्र 'द्युआभेगमने' इतिघातुना मुक्तप्राप्यत्य परज्योतिरुपसम्पा' इत्यादिना वश्वमाणं 'द्युतदीप्ती' 'दिधुक्रीडा-द्युति' इति धातुद्वयेन दीप्तिमत्व च बोधितम् । 'दिवि' इत्यत्र दीर्विवक्षि तल्ये 'दीप्यत' इति धातुना 'भत पर' इत्यनेन च प्रसिद्धयोतिर्मावर्तकनिरतिशयदीप्तियोंधिता ! शुधातोः क्रीडार्थ- कन्यन कडयां सर्वभूतचरणामत्यपि सूचितम् । सूत्रे चरघातुयोगेन ' त सृष्ट्वा, तदेवानुप्राविशत् ' इत्यादिनु युतान्तर्या- मितयाऽवस्थान ' यस्य ब्रह्म च क्षत्र चोभे भक्त मोदनः' इति श्रु युक्त भक्षण सहाररूप 'पादोऽस्य सर्वा भूतानि' इतिश्रुतौ सूचयति सूत्रकार , सृष्टिकालिकातर्याभिवप्रतिणदनेन सृष्टिसिद्धयति ।, तेन सर्वभूताना सृष्टिसहारविषयाव मुतो विवक्षितमित्यपि सिद्धयति । श्रुतौ विमागेन दिवः सष्टिसह रविषयव नास्तीति सूचित भवति । एतेन सृष्टिस होगविषयाव दिची'त्पत्र विवक्षितम् । तेनोक्तोमयाविषयविषयदेशद्वय धुतौ विघातांमत्याप बोध्यम् ।। - - ·- ११-१०] परमते गायत्रीशब्दार्थस्य सार्या म्यानुपपत्तिः सिदान्ते तद्पपत्तिय श्रीभाष्यम् इत्यस्या ऋचोऽपि छन्दोविषयत्वान्नात्र परमपुरुषाभिधान मितिचेत्-तम । तथा (चेतोऽर्पण निगमात्) न गायत्रीशन्देन छन्दोमात्रमिहाभिधीयते, छन्दोमात्रस्य सर्वात्मक्त्यानुप- पत्तेः। थपितु ब्रह्मण एव गायत्रीचेतोर्पणमिह निगम्यते ब्रह्मणि गायत्रीसादृश्यानुसन्धान फलायोपदिश्यत इत्यर्थः । सम्भवति च 'पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादम्यामृतं दिधि' श्रुतप्रकाशिका तन्नेति । उन्दोऽभिधान नेत्यर्थः । तथाचतोऽर्पणनिगमात् इति स्वाभिमननिर्वाह वदता सूत्रकारेणाभिप्रेता छन्दोमान- परबानुपातिमाह-गायत्रीति । युतइत्यवाह-छन्दोमानस्येति । पूर्वसूने 'चरणाभिधानात् ' इति स्वपक्षसाधक्तया कण्टोक्तस्य हेतोः पूर्वपक्षेऽनुपपत्तिरिति सूनकामिप्रति भावः । ननु गायन्या ब्रह्म रिति दृष्टिविदशेपणभूर ब्रह्मणश्च- रणाभिधानोपपत्तिरितिचेन्न 'मनोब्रह्म' इतिवदृष्टिविशषणभूतब्रह्मवाचिपदसामानादिकाया-वत । दृष्टिविधानाभ्यु पगमेऽपि ' तायान् ' इति मन्त्रस्य दृष्टिविशेषणब्रह्मपरन्वेनोत्तरवाक्ये ब्रदाप्रत्यभिज्ञानोपत्तस्तदभ्युपगमवैयात् अतो गायत्र्या ब्राष्टिश्चोदयितुरन भिमता ॥ यादवप्रकाशैस्तु-'गायत्रीया' इत्यादिव ाणात सर्वभूतवाक्पृथिवीशरी हृदयप्र णा कावाभिध न नछ दोमात्र मिति व्याख्यातम् ततोपीदमुनित अश्रुन हेतु काय वा तदनुपपत्त्या छन्दःपर वप्रतिक्षेपादाप पूर्वसूत्र श्रुतहेतावनुपपत्या तत्प्रतिश्पोम्पत्तः । स्वाक्यस्यहेतुविवक्षा न्याय्येनिचेत् स्त्य सतु हरनन्तरसूत्रे विवदिर', मन्त्रवर्णोत्पादवाव तत्र विवक्षितमितिचेन्न, स्वपक्षसाधनाय तसारमूने कण्ठोक्त या उसाप हाराय त त्यत्र (सेवाभिप्रेतत्वाश्रयणोपपत्ते कांच- दुतस्य ह्यन्यनोपजीव्याव न्याय्यम् अन्यत्रानुत्तस्य च कचिदुक्तिपेक्षिता साचेसिडी दगुणो नि हो न्याय्य:- एय छन्द.पर येऽनुपपन्नेसति तस्य वाक्यस्य कोऽर्थ इत्यत्राह-आपत्विति । चेतोऽर्पणइन्द निगमरन्द च विकृप्यन् कस्मिकिमर्थमित्यकाड्वा न पूरयति ब्रह्मणीति । अनुसन्धानोपदेशरदभ्या चतोऽर्पण निगमश टी विवृतौ । नाकारण सादृश्यमित्याह-सम्भवतिचेति। गायत्रीसादृश्य चतुप्पात्वलक्षणम् । चतुप्पात्वमेवानुसन्धयम् नन्विह नानुस घेय व पल न श्रूयते । न 'पूर्णामप्रवर्तिनी श्रिय लभते यएवंवेद' इति श्रवणात पूर्ण वम् अपरिस्छिन्न व, अचल व स्थिर सम- नन्तस्थिरा च श्रीः मुक्तैश्वर्यम् ॥ गूढार्थसग्रह नुपपत्तीति। तापानस्य' इत्यत.पूर्वमव 'गायत्रीपाइद' इत्युपत्रमवाक्यम् । अत: उत्क्रमोच वेन सर्वा म वानुसारेणेवार्थ उपमएव सर्वामित्वमुक्तम् । अजहहभणया गाय यवन्छिन्नब्रह्मपर याङ्गीकारे सर्वात्मक व नघटते उपलक्षितम्पेणैव सर्वामित्व वाच्यम् ; उपरक्षितेऽपि जहर क्षणैव वाच्या नवजह णा । 'गायत्रीवा इदसर्वम् इत्यत्र सर्वात्मक व गायत्रीशब्दादुपस्थित रूपेणय वाच्यम् गाय शब्दस्य मुख्यार्थक व पूर्वपक्षहतु 'छन्दोभिधानात्' इति सूत्रे छन्दश्यान्दनिर्देश: कुतइति विमर्शनीयम् । गायत्रीछन्दस. छन्ददा स्ने प्रसिद्धस्य गाय वीर-देन ग्रहणमिति तय सर्वात्मकावमनुपपन्नमिति समाधानम् । एव च चरणाभिधान पूर्वसूत्रे चरणाभिघान हनुरतः प्रसूत्रोच चरणविशिष्ट व श्रुत्युत्तस्य (पादोऽस्यति) ब्रह्मण्युपादानानुगुण एव हेतुर्वाय ब्रह्मण्युपपादान च गायत्रास दृदयनव कार्यम् । गायत्रीसा- श्य च 'छन्दोपिचिति' सूत्रषु 'अय चतुष्पात्ऋतुभिः' इति पिङ्गल्नागेन सूत्रता गायच्याख्यछन्दस: चतुष्पाव , निर्णय इति भार', . . .

·३०२ गायत्रीशब्दस्य सदृशार्थकत्वमेव श्रुत्यभिप्रेतम् [ज्योतिर १.३.१० अपरआह 1 गूदार्थसंग्रह स्योक्त्या 'आय छन्दोगायत्रंचतुष्पाद्भवति ऋतुभिरक्षर.पादः तद्यथा इन्द्रश्शचीपति.' इत्यादिभाष्योत्तरीत्यैवोपपादनी यम् । अत्र शौनकादिस्मरणमपि वर्तते इति भास्करभाष्ये व्यक्तम् । 'तावानस्य महिमा' इत्यस्य विष्णुधर्मोत्तरब्रह्मवैवर्त वचनानुसारेण अमिथ्याभूतरूपस्य भामतीपञ्चपादिकाऽदिशङ्कितस्य वृत्तिकारसमतस्यायस्य पूर्वमेवाभिधानेन मिथ्याभूतार्थ विषयकत्व चरणाभिधानादिति हेतु बदतो सूत्रस्तो नसमतम् । अतः एतत्तात्पर्य (श)माध्ये 'अपरआह' इति यत्प्रदर्शित तदेव युक्तम् । यथा ' साक्षादेव गायत्रीशब्देन ब्रह्म प्रतिपाद्यते सरयासामान्यात् यथा गायत्री चतुष्पदा पडक्षरै पादै. तथा ब्रह्म चतुष्पात तथाऽन्यत्रापि छन्दो भिधायी शब्दोऽन्तिरे सख्यासामा यात् प्रयुज्यमानो दृश्यते तयथा तेवा एते पञ्चान्ये पञ्च न्य दशसन्तस्तस्कृतम् इत्युपक्रम्य 'सैघा निराडन्नादि । (छा.४.३.८) इत्यस्मिन्पक्षे ब्रहवाभिहितमिति न छन्दोऽभिधानम् इति । 'साक्षादेव' इत्यत्र साक्षाच्छन्दस्य गायत्रयवां उबार ये उपरति ब्रह्मणि विशेषणाश विहाय ब्रह्मण्यन्वय इति गायत्रीशब्दार्थस्वारस्यम् । सहपरत्वे वापि विशेषणाशे अन्वयाभावाशे ध्याशे अन्वयो युक्त इत्यर्थःस्सू निनः । अत्र पुरुषसूतकार्य स्पष्टम् । पुरुषसूक्तस्य मोक्षधर्मे नारायणाख्याने ब्रझरुद्रसवादे जीवभिन्न ब्रह्मपरत्व स्पष्ट सूचकृतोत नारायणाख्याने वासुदेवादिमूर्तिचतुष्टयं उपक्रम निरूप्य गीताया: सग्रहरूपाय पञ्च गवस्य विस्तर चमभिषाय 'चतुर्विभक्त पुरुषः' दन्युषसहारेण तन्मध्यगतपुरूषसूक्तवाक्येऽपि चतुर्विभक्त एव पुरुषो विय शित इति निर्मन्सराणा विदुपा स्पुटम् । एतहिस्तर. हयशिरोरत्रभूषण दीधितावस्यः । वेदस्य मिथ्याभूतावारूप- नमनुचितमित्यर्थवादाधिकरणलसिद्धिपोर्टकयोर्निरूपणेन वेदे परसमताध्यासासम्मवः इति भष्टपादयवस्थापन पूर्वक 'सिंहो देवदत्त' इत्यस्यापि सिंहसदृशार्थकत्व निरूपितमिति अब गायत्रीसदृशार्थक व समन्जसमेव । 'वर ह गायोऽनुघावन्ति' इत्यत्र औत्पत्तिकवि दिपावमिति वायसशङ्का नैतनिर्णयाविरोधिनी औत्पत्तिकवि द्विपात्व तति शङ्का, अन गायत्रया: चतु पाचमनौवत्तिकालतप्रमाणीसद्धयः तात्विकमेवेति ब्रह्मविद्याऽऽभरणन्यायरक्षामण्युक्त दोपस्य नायसर । 'सर्वखल्विद ब्रह्मतजलान्' इत्यत्र कार्यानुगतब्रह्म (श)मायोक्तरीत्या नैव विवक्षितम् । 'तजगन्' इति हेतुना उगदानोपदेयभावनि बन्धनमेव सामानाधिकरण्य समानाधिकरण रागयेषु सर्वत्र विवाश्तमित्येवपर सर्वेखलु' इतिवाक्यमिनि पूर्वमेव निरूपितम् उत्ताराध्याय एव सपा चिराट्' इति वाक्ये सादृश्यानिबन्धन सामानाधिकरण्यमिति स्फुटम् । 'गायत्री वा इद सर्वम्' इति तत्पूर्वाध्यायवाक्येऽपि 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि निपादस्यामन दिवि' इति चतुरसञ्जयाप्रतिपादनेन सादृश्यनिबन्धनमेव श्रुतौ विवक्षितमिति निश्चीयते । अतः (१) माध्ये 'अपर आह' इ.युक्त वृत्तिकारमतमेव मुक्तम । 'अपर आह' इतिपक्षे (श) भाध्ये सवविद्यानाक्य यदुक्त 'ते वा' इत्यादि तदेव दर्शयति । तेन 'परआई' इति पाएव वृत्तिकारसम्मतस्समीचीन इति सूनयति ॥ एनापूर्वश्रुति: 'सपा चतुपदा पशिधा गायत्री तदरचाऽभ्यनूतम्' इति । तत्र चतुप्पद व गायत्रया: वर्णपटक क्रमेण टमभिरितम् । तापानस्य महिमा अतो ज्यायागंभ पुरुः' इत्यत्र अत: महिमवत्वेन प्यायस्यसर्थ पूर्व वाक्य गाय या. नतुष्पद वोपपादनन 'तारानस्य' युत्तरवाक्येऽपि चमुपद य ताविषमव भुममायाचना गायत्रीसाहश्यमेन स्पुट प्रतीयते । “पादोऽस्य सर्वा भूतानि ' इति मन्ये 'गायत्री या इदसम्' युधसावा म्य गायत्रीशबाणः सम्यनिरूपित भी । गायश्याम नेद सा मार समवति । सर्वभूतानामेकप दयस्य साम्यो पदासासम्भवात् । दिवि इत्यस्य अगा यस्य त्रिपाचस्य च यथाऽसमतात् । 'अतो व्यायाम पुरषः' इस स्त्रोक्त परणव र पुरुषरर प्रतिपादिता गोतु ज्योति: एयरियो 'ज्योविवरणाभिधानात् ' इति सूफान: मोति. पचन्दपुरशन्दपारायं शिवशिमिति स्फुटम् ॥

·ज्योतिर १.१ १० ] अम्मा उरात्-kadilk:-सुउत्तम:पुरुषः' शीभुयस्य गिद्धान्तिसमारपवयु या ३०३ युतप्रमाशिका ननु हा या मौसम है जो यनद्रसे ते इदंवाव तयोऽयं रहिवापुरुपादाकाराः यो समदिर्धापुस्पादाकाशोन्यंगायसः योऽयमन्त पुरुष आकाशो योयमोऽन्तःपुरप आशोऽयंयायसःयो. ऽयमन्तईदय आकाशस्तदेतत्पूर्गमप्रवर्ती ' लिहि अा।। ओन गापसापानुसन्धानपमिदमिति-उ•यते; सोपरिधिन कि ब्रह्मग: परिस्मिनः पदाचितुवायोपदेशस्य सनायामो वयथ्यात् । प्रकरणे रस पल रापिवानाय, ग यश्री.सरूास्य नपासप नुमपा प्रतीयते । तत्र भूनयियोगरीरहदयधनुगवऽभिहिरो प्रगोग गासिर यशपावृत्यर्य पूर्ण पाप गुगायेर चनुपाद्रमाग उारन विधीयत इति 'त्रिपदागायत्री' तिहि युति: तत्कयं चमार समित्यत्राह-चतुप्पदाचेति । गायधीशदस्य मुख्यायाविरक्षा मिति माहाया तथा गूढार्यसनहः एतेन 'अस्माउरीरा समुयाय परज्योतिरसम्पद्य धन रूपेणामिनिष्पदंते उत्तमःपुरुषः । इति भुतो ज्योति. शब्दपुरुषसम्योरप्यकाप्य घोषितं भवति । ज्योतिष उपसम्पाध्यम् उपसपत्तव्योतिषः पूर्वमुक्त्या 'सतत्त.पुरुष' इत्यत्र पुरे जीगामेदो नव विवक्षित इत्यपि निर्णायते । तेन जीवभिन्न ज्योतिरयोपरत्तय विवाद देवान याय ऽपि विधिनम् । तेन अतो व्यायागंश्च पुरुषः' इत्यत्र महिमय वेय पुरपेयाय व विवक्षितम् । इद च वाक्यं एक पादत्रिपादयत्वाभ्यामुत्तरवाक्ये वश्यमाणाभ्यां महिमयाचपरम् । त्रिपादस्वामृत दिवि' इत्यत्र अमृशन्देन पुरुषस्योपस. पत्तव्यत्वमपि बोधिनम् । अयमर्थः निर्भ सराणां स्पुरः । एव च ' अत. विकारजाता पुरुषस्य परमावेन ज्यायर यम् इति (रा.उ) माप्योक्त नेय युक्तमिति सिद्धयति । पुरुषश दार्थस्य तैरेवा यत्र नि रस एमगात् , सर्वशरीरित्वं य. प्रदत्वं, सर्वपापदाहकाय सर्पकारण वचेत्येते पुरुषपदार्याः प्रागेव निरूपिताः । अयमर्थसविशेषजहावाद एव सनछते । छान्दोग्यशुन्योरुभयोरकार्य्यस्य सूत्रसिद्धतया उपसपत्तव्यपुरुषस्यैव 'अतो ज्यायागंच पुरुषः' इत्योपपत्त यवसिद्धया उपयोभिनायकाय(सगुण निर्गुणरूप)वादिमते ' सीणि भूनानि ' असक्देश: यथा चतुष्पदायुत्तात् पदार्थात् (देकपा. दपरिमित वस्तु तस्मादपमवति तद्वत् प्रपञ्चोऽप्यल्प इति द्योतनाय पादस्यकल्पमम् | अस्य परमा.मनो दिघि सत्यलो. कोपरिभागे विगत् प्रापिष्णुशिवात्मनाऽभिव्यक्त स्वरूप अमृतामक्मस्तीति मन्त्रार्थः' इति (म.पि.आ) उक्तिः अभि- निवेशमूलेय । अस्माच्छरीरा समुत्थाय ' इति श्रुतौ समुत्याय, उपसपद्य, इत्यादेः परमतेऽस्वारए मयजनीयमेवेति पूर्व- मेष निरूपितम् ॥ अन सगुणविद्या ' असाछीरात्' इत्यत्र निर्गुणविद्या इति विभागोऽपि परसमतः नघटते । 'असायरी रान्समुत्थाय इत्यत्रो फ्रान्तेः स्फुटतयो क्रान्तस्यगतेरयर्जनीयतया गत्यनन्तरमेयोपसपत्तिरिति निर्णयस्याप्रकाप्यतया अप्राप्यु सपत्तव्यपुरुषस्यैक्स्यैव विवक्षितत्वेन सत्यलोकोपरिमाविष्णुशिवरूपेण त्रिपात्वकल्पन श्रुतिपीडनमेव । सत्यलोकादुपरि ब्रह्मणरिस्थतेः छाप्यप्रसिद्धतया एव विष्णुशिवयोपि तत्र स्थितेः प्रमाणासिद्धतया सत्यलोकादुपरि महाविष्णुशिया मना विपापेन स्थितिः इति कल्पनाऽभिनिवेशमूलन । उभयत्राप्येक्स्यैव पुरुषस्य उपसपत्तव्यत्वात् । अथर्वशिसाया नादार्थस्य पुरुषस्य प्रणवघटकपूर्वाधरायविष्ण्वभेदस्योभयत्र विद्युमतीति प्रयोगेण सिद्धया पुरुषपदार्थवासुदेवस्योपसपत्तव्याव ज्योति- सन्दाः च निष्कप्टक सिद्धयतीति परसमतार्यो प्रेक्षाया असम्भवात् । पुरुषपदार्थों यामुदेवहति पूर्वमेव निरूपितम् इस्य च दृचिकारसिद्धान्तो निष्कण्टकः ॥ । . । .

·३०४ 'भू आदिपाद--' सूत्श्रुतितापर्यम् [ज्योतिर- १ १ १० श्रीभाष्यम् छां.३.१२.६) इति चतुष्पदो ब्रह्मणश्चतुष्पदया गायत्रयाच सादृश्यम् । चतुप्पदाच गायत्री कचिदृश्यते । तद्यथा — इन्द्रदशचीपति । बलेन पीडितः । दुश्च्यवनो वृपा । समित्सु सासहिः' इति । तथापन्यत्रापि सादृश्याच्छन्दोऽभिधायी शब्दोऽर्थान्तरे प्रयुज्यमानो दृश्यते । यथा संवर्गविद्यायाम्-'ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सम्पद्यन्ने ' (छां.४.३.८) इत्यारभ्य 'सैपा विराडनात् ' (४,३.८) इत्युच्यते ॥ इतश्च गायत्रीशब्देन ब्रह्मवाभिधीयते- सू.२७-भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् (१.१.१०) श्रुतप्रकाशिका हिदर्शनम्' इति सूत्रखण्ड व्याचष्टे तथाह्यन्यत्रापीत्यादिना । वाय्वग्निसूर्यचन्द्रसलिलानि प्राणवावरोधमनासिच दशसङ्ख्यत्वाद्विराट् सदृशे सदृशान्तरवाचिशब्दप्रयोगःश्रुतिसमाधिरित्यर्थः । न्नात् अन्न च तदात्तचेत्पन्नात् । ननु ज्योति- वाक्ये परमात्मलिङ्गाभावात् आद्यसूत्र परमात्मपरत्वसमर्थनार्थमिति प्रयोजनम् । द्वितीयतु किमर्थ छन्दोमात्र प्रसिद्ध- स्यापि गायत्रीशब्दस्य परमा-मासाधारणसर्वा मक वलिङ्गबलात् परमात्मविषयाव ह्याकाशाधिकरणनयेन सिद्धम् १ उच्यते- गायत्रीशब्दस्य स्वार्थप्रहाणेन ब्रह्मपरग्वे चतुष्पात्त्वमविवक्षितं स्यात् (चोपदिश्यते । गायव्यवछिन्नब्रह्मपर वे सर्वामित्व- मनुपपन्नम् गायत्ययछिन्ननहागरसत्मिकत्वोक्तिः स्तुतिरिति चेत् ततोऽपि गायत्र्या एव स्तुतिस्सर्वा मम वोत्तिरिति यर- मित्यधिकाशङ्कापरिहारपर सूत्र । गायत्रीशब्दस्य तसदृशब्रह्मपर वाचतुष्पाचसर्वात्मकत्वोपपत्तिरिति परिहारः ।। उपक्रमस्थगायत्रीशब्दानुरोधेन मन्त्रगतसर्वामित्वम् स्वार येन निर्वाह्य नतु सर्वात्मकवानुरोधेनोपप्रमस्थगायत्री पदास्वारस्य न्याय्यमिति शङ्कायामुपक्रम एव गायत्रीपरत्वेऽस्वारस्यहानिरुच्यने- गूढार्थसंग्रहः आदित्यादिज्योतिषः भूतादिपाव्यपदेशरसम्भवतीति अयमादित्यादिव्यावरीयो न भवतीति चरणाभिधान मितिहेतुः प्रथमममिहितः। तत्रादित्यादिज्योतिषि एकपादएव न सभवतीति त्रिपादसम्भवस्य का क्या ? इत्यादित्यादि ज्योतिात्तिः। पूर्ववाक्ये उचहेतुना आदित्यादिव्यावृत्ती ततोऽपि प्रथमवाक्ये गायत्रीशब्दनिर्देशन गायत्रीशन्दमुत्या प्रबलया गायत्रीछन्दस एव ग्रहणमिति शङ्काया 'यजमानःप्रस्तरः, आदित्यो यूपः' इत्यादी यथा सदृशाकव तमात् अव गायत्रीसादृश्यस्य श्रुतिवाक्यरेव बोधनेन सुवर्गविद्याया स्फुटोतया च गायत्रीशब्दोपत्रमा नविरुध्यतइति छन्दो ऽभिधानात् इतिसूत्रे निर्धारितम् ॥ अथ 'उन्दोऽभिधानात् । इतिस्प्रे पूर्वपक्षिणः 'तावानस्य' इत्यत.पूर्व भूतपृथिवीधरीरहदयान्यभिधाय या चतुष्पदा विधा गायत्री' इत्यत्राकपादचतुष्टयका वापि पूर्वोचप्रकारेण गायत्रसादृश्यन प्रहाण्ये घोपपद्यते न छम्मति भूतादिपादव्यपदेशस्य गापरथासमम्भवे काफ्या सर्वभूतादिपादचतुष्टयसम्मवध्यपदेशात्यभिप्रायेणाह-भूतादिपाद- व्यपदेशोपपत्तेश्चैवमिति । प्रथमसूत्रे यादिन्यादिज्योनिध्यात्तिनं सभवतीति अपहेतुनोंपन्यतः गायत्री छन्दो प्यार तिसमवत्तीत्यत्राय हेनुरक्तः । एषमित्यस्य गायत्रीसादृश्येनेव भूतादिपादव्यपदेशः प्राप्येव न गयप्रभामिति, ·ज्योतिर १-११० (ध्रु.म) पुरुषशदायविचारः ३९७ - श्रुतप्रकाशिका 'तदेतदृचाभ्यनूक्तम् ' इतिवत् स्वोदृष्टार्थसाक्षि न प्रमाणातरानुपस्यापनाच नैयारन्यते तदेतचाभ्य- नूक्तं सायानस्य महिमा' इत्यादिमिः साझियेनगेट'हत वच्च स्वयमन्यानस्य प्रमाणान्तरोपन व्य व प्रतीयते ।- इदंपुस्पसूक्तंहि मर्ववेदेषु पठ्यते । ऋत सत्यंच विरयातं ऋपिसिंहेन चिन्तितम ॥ इति मोश्चय तत्त्वनिष्कर्षकनया व्यासनाटाहनम् । अत्रच सर्ववेदेषु पठिततया सन्निहितत्यात्तत्तच्छाररागतानां तत्वपरवा- क्यानामााशितयोग्यविषसमर्पक तयाऽनुरे द्वन्यात्यवगम्यते । एव तत्त्वपस्यास्य सूत्तस्य दवताविशेषपर व दुर. पहनम् 'पुरुषोहये नारायणोऽकामयत' इति वृहदारण्यके पुरुषशन्दस्य नारायणपरत्वदर्शनात् । विच छन्दोग्ये एषा वैष्णपीनामसंमिता एतां प्रयुञ्जनायष्णुं प्रीणाति' इ युक्तम् ॥ आयर्थणे अष्टादशमहाशान्तिप्रकरणे तत्तदैवत्यशान्तिषु तत्तद्देयत्यमन्त्रविनियोगायसरे 'वैष्णव्यां पुरुपसूक्तम्' इति वैष्णव्या शान्तौ पुरुषसूक्त विनियुज्यते । तया 'आद्ययाऽवायेद्देवमृचातु पुरुषोत्तमम्' इत्यादिना शौनकेन भगा समाराधने 'जितन्त' इत्यादिमन्नतुल्य चिनियुज्यते । महापुरुषशदश्च पल्पसूत्रकारदेवताविशेष एवं प्रयुक्तः । 'महादेयं या महापुरुष यायेत् ' इति । इहव 'वेदाहमेतं पुरुषमहान्तम् ' इ.युच्यते । अतश्च भगपदसाधा- रण्य तथा पुरुषस्य हरेरसूक्तं स्वयं धन्य यशस्करम् । इति च मर्यते- यो नूचानं द्वितं मर्यो हतवानर्थलोभत. । सपठेत्पौरुषसूक्तं स्मरन् विष्णुं जले सकृत् ।। इति यमस्मृतो रहस्यप्रायश्चित्त्यूक्तम् । तथा योगवासिष्टे- आसीन. प्रामसइशुद्धश्चिन्तयन्मनसा हरिम् । पौरुपेणैव सूक्तेन जुहुयाद्धव्यवाहनम् ।। इत्युक्तम् । लक्ष्मीपतिप्रतिपादकोत्त नारायणसमप्रक णवेद 'सहस्रशीर्पा पुरुषः, पुस्पएयेदगॅसर्वम् ' इति नाराय. पानुवाकाप्यं च प्रतीयते 'पुरुपएयेदगॅसर्वम' इत्युपसहतम् । तथा पाने पुराणे- ब्रह्महत्यादिपापानां सर्वेषामपनुत्तये । पठेत्तु पौरुषं सूक्तमेकान्ते संस्मरन्हरिम् ।। इन्युज्यते । तथा स्वान्दे- यथा भास्करशब्दोऽयमादित्ये प्रतितिष्ठति । यथा वाऽनौ बृहद्भानुः यथा वायौ सदागतिः ॥ यथा पुरुषशब्दोऽयं वासुदेवे प्रतिष्ठते । तथा शङ्करशब्दोऽयं महादेवे प्रतिष्ठते ।। इति शक्करशन्ददृष्टान्तत्वेन पुरुषशन्दस्य भगवदसाधारणत्वकथनाच पुरुषसूक्तस्य तदसाधारण्य प्रतीयते । पाझे पुराणे नामनिर्वचानाध्याये- पूरसंज्ञेतु शरीरेऽस्मिन् शयनात्पुरुषो हरि. । शकारम्य पकारोऽयं व्यत्यासेन प्रयुज्यते ॥ यद्वा पुरे शरीरेऽस्मिन्नास्ते सपुरुपो हरिः । यदिया पुरवासीति पुरुष प्रोच्यते हरिः॥ यदिवा पूर्वमेयासमिहेति पुरुषविदुः । यदिवा बहुदानाद्वै विष्णु पुरुष उच्यते ।। पूर्णत्वात्पुरुपो विष्णु पुराणत्वाञ्च शाङ्गिण । पुराणभजनाचाप विष्णु. पुरुष ईर्यते ॥ यद्वा पुरुपशब्दोऽयं रूट्या यक्ति जनार्दनम् । इति च योगरूढत्वमगम्यते । अतः पुरुषप्रतिपादक सूक्त भगवदसाधारणमिति 'चरणाभिधानात्' इति वदता सूत्र कारेण देवताविशेषनिष्पपं.कृतः । सारेचे विशदतममुस भगवता मायकारेण । अतो यथोक्तार्थ उपपन्न.-अब पादो. ऽस्य' इति मन्ने 'त्रिपादस्यामृत दिवि ' इति घुशन्देन छोतमानसयिदामस्वरूपमुच्यते इति केचिदाहुः । तदानीमस्य । - 38 ·(शु.प्र) 'अब यदतःपर' इति श्रुत्यर्थविचारः [ज्योतिर- १.१-१० श्रीभाष्यम् .. । एतदुक्तं भवति यद्यपि 'अथ यदतः परो दियो ज्योतिः' (छां.३.१३.७) इत्यस्सि- न्याक्ये परमपुरुषासाधारणलिङ्गं नोपलभ्यते; तथाऽपि पूर्ववाक्ये घुसम्वन्धितया परम- श्रुतप्रकाशिका दिवीति व्यतिरेकनिर्देशस्य क्लिष्टता स्पष्टा । किंच युसन्धिप्रत्यभिज्ञापतया तदेकार्थत्वेन सूत्रकारोटाहते .' अथयदतः परो दियो ज्योतिर्दाप्यत' इति वाक्ये पगम्य ततया श्रूयमाणेन घुशब्देन विरोधश्च स्यात् । नहि द्योतमानमा मस्वरूप खस्वरूपात्पर भवति । 'दिविहृदयाकादो स्थित मिति भास्करः तदयुक्तम्; 'अथयदतः परोदिवो ज्योतिर्दाप्यते विश्वतः पृष्ठेपुसर्वतः पृष्ठेप्वनुत्तमेपूत्तमेपु लोकेपु' इति श्रुतिविरोधात् । नहि हृदयाकाशो दिव उपरितनेषु लोकेषु वर्तते । परमात्मन आदित्यमण्डलेऽप्यवस्थानात्तद्विषय तद्वाक्यमितिचेन रविमण्डलस्य भूमेयोजनक्षेऽवस्थि स्य विश्वप्रपञ्चरहिर्मा वाभावात् विश्वसर्वशब्दयोभूम्यन्तरिक्षमाप्रपरत्वे स्वारसमजाच ॥ किंच सप्तम्यन्तपञ्चम्यन्तयोः दुशब्दयोः अविरोधनार्थक व चतुर्थसूत्रे समर्थितम् तच तयोर्हृदयाकाशविमण्ड- लपरग्वेऽनुपपन्न विश्वसर्वशब्दस्वारस्यमङ्गप्रसङ्गादेव द्युशब्दस्य मसिद्धापरत्व चायुक्तम् । जान स्वप्नसुषुप्त अवस्थातु जीवस- चारभूमितया त्रेधा विभत्ताः कार्याकाशप्रदेशविशेषात्रय पादाः दुपरक्षण कारणब्रह्मस्वरूप विपादमृतमुच्यत इति चायु- क्तम् ; अस्य त्रिपादिति व्यक्तिरेकनिर्देशस्यामुख्यत्वात् । जीवस्य जानदवस्थाया वाह्याकाशरसञ्चारभूमिरिति चायुक्तम् तदा- नीमपि शरीरान्तर्तिवात् स्वप्ने शरीराकाशवर्तित्वमप्ययुक्तम् ईश्वरसृष्टदारीरबहिरप्यवस्थानात् । तदनभ्युपगमेऽपि पूर्वस.. स्कारसहकृतमनोव्यापारमात्रेण हृदयावस्थानेऽपि जीवस्य स्वानभ्रमोपपत्तेः, स्वप्ने जीवस्य हृदयान्निएक्रमणस्य निष्प्रमाण- करवाच 'हृदि ह्ययमात्मा' इति जीवस्य स्वतो हृद्यवस्थान श्रूयमाण स्वप्नावस्थाया क्य वचनेन विनाऽपोद्यते ( सा- दृचोऽयमर्थस्सर्वभूतानीति कार्यजगदन्तर्गताचि ससृष्टचेतना उच्यते । शब्दस्तु समस्तयाटसमष्टितत्वबहिर्भूतस्थान- विशेषपर. 'विश्वत-पृष्ठेयु सर्वत पृष्ठेषु' इति श्रवणात् । विश्वश्व दविवरण सर्वशब्दगतिगत्यभावलिङ्ग तथाऽक्षरा. संभवतीह विश्वम्' इति जगदन्तयतिव्यष्टिजाते विश्वशब्दप्रयोगात् विश्वशब्दो व्यष्टिपरः । सर्वचन्द.परिशेषात् सम ष्टितवपरः । अतएवहि गद्येऽपि गदित भाष्यकारैः समस्तकार्यकारणजातमतीत्य वर्तमानः इति, पुरुषसूक्ते 'तेह नाकं महिमानस्सचन्ते' इति मुक्तप्राप्यदेशस्य नाक्श-देनोक्तत्वात् । मुक्तस्य च दु.खमिश्रकार्यलोकाना हेयत्वानामा अकभवतीत्यवयवार्थपोष्कल्योपपत्तः, तत्रैव 'तमस परस्तात् । इति विशेपितत्वात् 'क्षयं तमस्य रजस पराक' इति निवासशब्दात् 'तदक्षरे परमे व्योमन् । 'विश्वं पुराण तमस: परस्तात्' इति तमस परस्य स्थानस्य स्थानिनो ब्रह्मणश्च व्यतिकनिर्देशात् , तस्य तमस:परत्वविशेषणेन पुरुषसूक्त प्रत्यभिज्ञानाच, दिवीत्यप्राकृत स्थ नमुच्यते त्रिपावचा- प्राकृतै ग्यभोगीपकरणभोगस्थानविशेपी भूषणास्त्रादिरूपेण जगद-तर्गतवस्त्वभिमानिमिनित्यः भगवदनुभवमात्रपरेम नित्यसिद्धमुक्तैश्चात्मभिर्वा सभवति । एवं चास्य दिवीति व्यतिरेकनिर्देशोऽमृतत्वं च मुख्य भवतीति ।। एव पूर्ववाक्ये ग्रुपसम्पा धनश्चरणामघोनसीत कयमस्य वाक्यस्य परमात्मपरत्वम् एकविषयत्वादितिचेत् कथमे- कविषय वमित्यवाह-एतदुक्तमिति । व्योतिश्शब्दश्रुत्यपेक्षया खवाक्यस्थ पूर्ववाक्यप्रत्यभिज्ञापक द्युसम्बन्धित्वालिग प्रकरणं च दुर्बलमितिचेन्न अनुवादलक्षणयच्छब्दसममित्याहोरणा-यसापे६ ताज्ञापन प्योतिशब्दस्य दुर्बल वावगमात , प्रथमप्र तिपन्नयच्छन्दश्रुत्या सहकृतस्य युसम्बन्धियरिङ्गस्य प्रबलत्वाय ! इद ज्योतिदशब्दस्यादित्याद्यसाधारण्याभ्युपगमेनोर्क तश्य . , ·ज्योतिर- १.१.१० ] 'तापानस्यमहिमा' इतिश्रुतेरहणस्य दिषुधातुप्योतिश्शन्दार्थयोश्च निरूपणम् २९९ . 1 %D गूढार्थसंग्रहः 'अनुत्तमेयूत्तमेषु लोकेषु' इत्यपि एतदर्योत्तम्भकम् । 'दिषुप्रीटा विजिगीपा' इत्यादौ दुधातोमोंदार्थ प्रतिपादनेन निरतिशयानन्दवतः प्रकृतिमण्डले सृष्टिः स्मियतिरावाऽपि दिघुघावयत्रीच्या परिहता भवति । धातुयो गेनान्तयामित्यप्रतिपादनेनान्तर्यामित्वस्य दयामूलकत्वेन 'अभिगमने' इति घातुना मुक्त प्राप्यत्वप्रतिपादनेन दयया सष्टिकर्मभूनाना जीवानां निरतिशयदीप्तियुक्तस्य प्रकृतिमण्डलादूर्ध्वदेशे विद्यमानस्य प्राप्य वविवक्षाऽपि सूचिता । अमृ. तमिन्यनेन भोग्य वसूलनेनानि मुक्तप्राप्यत्व बोषितम् । अमृतमित्यस नित्यरूपार्थविवक्षाया 'नित्यहि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् । ऋनेतमेकं पुरुष वासुदेवं सनातनम् ' (मोक्षधर्म) इत्युपवृहणानुरोधेन 'परप्योतिरूपसंपद्य स्पेनरूपे- गाभिनिष्पद्यते सउत्तम:पुरुषः' इति श्रु युक्तःपुरुषो वासुदेव एवार नित्या विवक्षित: 'नित्यावं वासुदेवाहयवपुषि जगी मोक्षध मुनीन्द्रः।' इत्यनाचार्यपादः पिग्रहो विवाक्षित इत्युक्तम् । अब विष्णुधर्मोत्तरपञ्चकाल विधिनिरूपणानन्तर वचनमपि मूलम् । तत्र च 'भगवान्वासुदेवस्तु देवरसङ्कर्षणस्ततः। प्रद्युमश्चानिरुद्धश्च प्रभावोऽयमुदाहृतः ॥ (वि.ध.६३.३४) 'च पार एते धर्मज्ञ वासुदेवाःप्रकीर्तिताः भगवरच्छन्दवाच्याश्च सर्वभूतभवोद्भवाः ॥ तदेतत्पश्यते सूक्ते पोप दिजसत्तम । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिपि' (४०) इत्यत्र विष्णुधर्मोत्तरे शङ्करगीताया- दिवि विद्यमान व वासुदेवस्य विपात्व सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्ध रूपेणेति स्फुटमुक्तम् । अयमर्थः 'सचादिपुरुषो विष्णुरसर्व न्यारी सनातनः । शरीरास्वागत्रातु सङ्कर्षणममाययत् ॥ सच सङ्कर्षणो देवः प्रद्युम्न समभावयत् । सच प्रद्युम्नसंश. रसन् अनिरुद्धमभावयत् । तस्माद्ब्रह्मासमुत्पन्नः जगत्स्रष्ट चराचरम् ॥ एवचतुर्धा सव्यूह्य स्वामान पुरुषोत्तमः । अण्डेभ्यः परलो नित्य त्रिपादेन विराजते । जग सृष्ट्यादिकर्माणि तु.कामरस्वलीलया ॥' इति वैकुण्ठसहिताया व्यक्तः । ब्रह्म- धैवतें ब्रह्मापण्डे 'मजल्यं मङ्गलाभ च मङ्गल मङ्गलप्रदम् । प्रकृते.परमीशान निर्गुण नित्यविग्रहम् ॥' (२.३४) इतिप्रक- निविण्डे 'ततऊच वैकुण्ठो ब्रह्माण्डाद्वाहरेवसः। सच सत्यस्वरूपश्च शश्वनारायणो यथा ॥ ३.९ ब्रह्मादितृणपर्यन्त शेष प्राकृतिकभरेत् । यद्यत्प्राकृतिक दृष्ट सर्व नश्वरमेवच ।। ७-८ विद्धयेकं सृष्टिमूल तत्सत्य नित्य सनातनम् । स्वेच्छामय परब्रह्म निर्मित निर्गुण परम् ।। ७-८७ निरुपाधिं निराकार भत्तानुग्रहविग्रहम् । अतीव कमनीयं च नवीनधनसनि- मम् ॥ ७-८८ इतिचोचम् अत्र 'भक्तानुग्रहविग्रहम्' इत्यनेन 'सर्वभूताघिवासच यद्भतेषु वसत्यापि । सर्वानुग्राहकत्वेन तदरम्यह वासुदेवस्तदस्म्यहवासुदेवः' इति श्रुतितापर्यमाविष्कृतम् । कृष्णजन्मपण्ड भगवत्सन कुमारसवाते-'योयो विग्रह इन्युक्तरसच प्राकृतिकसमृतः। देहो नविद्यते विप्र नित्यस्ता प्रकृति विना ॥ ८७-२४ सनकुमारः रक्त- बिन्दुद्भवादेहास्ते च प्राकृतिकारस्मृताः । क्थ प्रकृतिनाथस्य बीजस्य प्राकृत वपुः ॥ ८७-२५ श्रीकृष्णः-साम्प्रतं वासुदेवोऽहं रवीयांश्रित वपुः । कथ नप्राकृतो विप्र.. ८७-२९ सनत्कुमारः–वासुस्सर्वनिवासम्म विश्वानि यस्य लोमसु । तस्य देहःपरब्रहा वासुदेव इतीरितः ॥ ८७.-३० वासुदेवेति तन्नाम वेदेषु च चतुर्मुख । इत्यादि तत्रैव पूर्व 'शरीर द्विविध शभा नित्य प्राकृतमेव च । नित्य विनाशरहिन नश्वरप्राकृत सदा ॥' इति, तृतीय खण्डेऽपि- देहा:प्राकृतिकारसर्वे नश्वराः पाञ्चभौतिका | अनित्यशरीरी च भानुविनहविग्रहः ॥' इतिचोक्तम् ॥ समन्चयाधिकरण कार्यवाक्यार्यवादिवृत्तिकाराशयःपञ्चपादिकायामिथिमुपदर्शित: 'अथ यदत.परो दिवो ज्योतिः' इति प्रपञ्चातिरिक्त ब्रह्माभ्युपगमे देवताविग्रहवत्त्वन्यायसम्भवा-मोक्षकास्य ब्रह्मोपासन विधीयते । तथा च श्रुतिः- 'विद्यया तदारोहन्ती' इति । नच साध्ययेऽप्यन्तवचम् । शब्द गम्यत्वादनावृत्तेः 'नच पुनरावर्तत ' इति । नहोष तर्कगम्य: येन तणास्य तत्व व्यवस्थाप्येत शब्दगम्यस्यतु शब्दादेव व्यवस्थेति मन्वानस्योत्तरमाह माष्यकारः इति ॥ भामत्यामपि-अथ यदत.परो दिवोन्योतिदीप्यते' इतिश्रुतेः ब्रह्मणो विकृताविकृतदेशभेदावगमात् अविकृतदे सब्रह्मप्राप्तिरूपासनादिविधिकार्या भविष्यतीति प्राप्यकर्मता ब्रह्मण इत्यतआह-नचाप्याप्यत्वेनेति । अन्यदन्येन विकृत- .

·३०० अविकृतदेशे प्राप्त वृत्तिकारसम्मत वम् [ज्योतिर १११० , . . श्रीभाष्यम् पुरपस्य निर्देशादिदमपि द्युसम्वन्धिज्योतिस्स एवेति प्रत्यभिज्ञायत इति । पौक्षेयज्योति पैक्योपदेशश्च फलाय तदात्मकत्वानुसन्धानाधिरिति न कश्चिद्दोप । काक्षेयज्योतिपश्च तदात्मकत्व भगवता स्वयमेवोक्तम् ' अर वैश्वानरो भूत्वा प्राणिना देहमाश्रित ' (गी १५ १) इति ॥ सू.०६-उन्दोऽभिधानान्नेतिचेन्न तथा चेतोर्पणनिगमात्तथाहि दर्शनम् (१.१.१०) पूर्वस्मिन्धाक्ये 'गायत्री वा इद सर्वम् ' (छा ३ १२ १) इति गायत्रधारय छन्दोऽमि धाय 'तदेतद्दचाभ्यनूक्तम् ' (छा ३१२५) इत्युदाहताया तावानस्य महिमा' (३१२६ श्रुतप्रका ि। न, अवभासक वनिमित्तक वात् ज्योतिश्शन्दस्य 'नारायणपरोज्योति ' इत्यादप्रोगाच, उक्त' पूर्वपक्षहतु पारहरति कौक्षेयेति । फलायेति । चक्षुष्यश्श्रुतोभवति इ युक्तफायेत्यर्थ । तदात्मकत्वेति । तदेतद्दष्ट च श्रुत घेत्यु पासीत' इत्यन तदत छन्दौ तदा मकज्योतिर्विषयौ तदा मक वन प्रकृत र देतभाव । 'अन्नादो वसुदान "चतु विधा भजन्ते माम् ' 'सकलफलप्रदोहि विष्णु ' इत्यादिश्रुतिस्मृतिवशात् सफलफलप्रदश्च परमा मनश्चक्षुध्यत्यादि विद्यानुगुणफलहेतु वमा युक्तमित्यभिप्रायणाह-नकश्चिद्दोप इति । दा मकच प्रमाण दर्शयति कौक्षेयज्योतिपश्चीत । वदस्य यथार्थविषय थे सभवत्यस्मिन्हाष्टिरू पताश्रवण पराक्तमयुक्त निभाव ॥ घुस विषयस्य पूर्ववाक्यस्य परमा मपर वमा क्षेप्य समाधत्ते- सू.२६ छन्दोभिधानान्नेतिचेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगमात्तथाहि दर्शनम् (१.१.१०) सूत्र शङ्काप-यासपरमरा ल्याचष्टे पूर्वस्मिन्निति । परिहारखण्डस्य नेतिपद सपूरक्माद --- गूढार्थसंग्रह देशपरिहयाविकृतदेश प्राप्यत् । तद्यथोपवल जराधिरतिबहुल्चपल्कहालमात्र परम्परास्फाल्नसमएस पुस्तयावि कृत मध्यतु प्रशान्तसकलकलालापसग स्वस्थास्थरतयाऽविकृत तस्य मध्यमविकृत गतिक पारा प्राप्नोति । जीरस्य मयति नि प्राप्यता भेदहाश्रय या प्राप्तरित्यर्थ । इति । एत सर्व मारब्रह्मणारभ क्षण सम चयाधकरण (श) माध्याम भिप्रेत्य वृत्तिकारमतदूषणम् सच कार्यार्थ व्यु पात्तवादी। दहारण अपहतपाप्म ट पारमा महामर्ज घसम्म । वादिप्राचीन कृत्तिकारमतोप यासन तर मृत्तिकारस्य तात्विक्जावबहाद दि व २ न्यस्त म त ( मत इददूरण नसम्भवति । श्रुतीचात्र कानां बहूनामुक्त्या भामतीकारोक्तगतिमात्र विवक्षिता । उपवृहणानुरोधेन त्रिपादामृत दिति' इत्यस्याथ एव युवा ग्राह्य इति सिदान्त निगमयति- इदमपि गुसम्यधिज्योतिस्तदेवेति ।। 'परणाभिधानात्' इति पूवस्त्र याहतुक्त स गायत्रारयर दस एस स्भवतीगि 'छ दोऽभिधानात् ' इति सूत्रपूपमतात्पर्यमाह-पूर्वस्मिन्याक्ये इत्यादिना । नति निघस्य ता पय हि दोगानस्य सयात्मकत्या .

·ज्योतिर- १....) 48566 (शु.प्र) भूनादिपाटमनुष्टयानरूपणम् श्रीमाध्यम् भूतपृथिवी शरीरयानि निर्दिश्य ''सपा चतुप्पदा' [छां.३.१२.५) इति व्यपदेशो ग्रह्मण्येय गायत्रीशब्दामिधेय उपपद्यते भुतप्रकाशिका , . . मू.७-भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चवम् (१.१.१०) पूर्वस्मिन्याय पादोऽस्य' इति म पं समा मा बानुपत्तिरता । अतु ' गाय या' इत्याशित घ दुपाचानुपातिरुच्यते । भून आमः शिशा अपलोकः कर्मर्जिनभोगम्यानम् । तदुपकरण दारीरम । हृदयं आमनः स्थियनुगुगः प्रदेशविश: ण्यमुत्रमय पमपर व दर्शितम् । यादयप्रकाशातु-इट सूप 'पादोः स्य' इति म.प्र. घोक्तभूतादिपादानुपपाया सत्पादनरममदर यार य र । 'गायत्री याद सर्पम' इत्यानिन चतु प्पाचपरम किंतु सर्वभनयायिय रीट या रू विधाट्रकपर 'संपा चतुप्पदा पद्विधा ' इति यावन पाद् विधानुवादन १ गत्वाधान | चपा य र 'पादोऽस्य ' इति मन्यवर्ण प्रतिपाद्यम् तत्र चत्नानेनपान विधिकारा मा प्रथम:पादः, 'त्रिपादम्यामृतं दिवि' इति वाङ्मयप्राणमयमनोमया मानत्रयःपाद। उच्यतइति प्रति पादितम् । तदनुपपन्न क्य उच्यते, तर मागणे च चनुप्पा वपर वादपि साह्मणोक्ताविश्यायोपपत्तिः पूर्वमेव दर्शिता ।। किंच प्राथमिकगायत्रीवाक्यानुगधन पश्च टुट हतमन्त्रों ने यइति का तावदवतरति सा च म.प्रपणातार्थस्य हेतुतयोमासेऽप्यतिटरी ! उममम्यगायधीशाय एप परमात्मसाधकहतप्रदर्शनेतु निवर्तते । र तु हेतुरसूत्रनेत्यनेनाभि प्रेत इनिचेत्न ; शताया:परिहारस्य चो सूत्र वादपि शङ्कामात्रस्या सूत्र(न्यस्य दान्दादेय परिहारसिद्धयनुगुणनिर्याहस्य न्याय्यत्वात् । 'गायत्री या इदंमर्वम' इत्यादि रायस्य पाविध्यपरत्वमप्ययुक्तम् ‘सैपा चतुष्पदा पड्विधा' इति निगमनवाक्यस्य स्वरसतश्चतुष्मा पाड्ययन गमनपर यप्रतीत । नगु सर्वभूतयाव येवीशरीरहृदयप्राणायपदार्थ पटकप्रतिपादनात् स्वास्यभन्नेनापि पाध्यनिगमनपरत्वमास्पेयमितिचेन्न वाक्प्राणयार्गान त्राणादियदा या मुक्ततया भूतयिव्यादिवत् प्राधान्यत: प्रतिपाद्य वामायन पदार्थषटकासिद, ब्रह्मणो गान त्राणान्या गायत्रीशब्दवाचत्वोपपाद नाय प्रागप्रसन्न.॥ तथाहि गायत्री वा इदसर्वभू-मिति गायत्रीशब्दश्चतुष्पादापर: सर्वशब्द आत्मपर: आ मवर्गस्य तपादत्य सामानाधिकरण्येनोक्त तस्यैव ब्रह्मणो गानत्राणार्टिभिःषाविष्य च विचक्षुः श्रुतिर्गानप्राणोपादनाय घाग्रूपत्वमाह-वाग्य गायत्रीति गायत्रीशब्दवाच्य चतुष्पाइा वामपविशिष्टमित्यर्थः । 'रसोऽहमप्सु कौन्तेय' इत्यारम्योच्यते 'शब्दासे पौरुषेनूपु' इति तथा भगवापराशरवचनं 'शब्दमूर्तिधरस्यैतद्रूपंविष्णोर्महात्मनः । इति । सत: कि विवक्षितपाइ- विध्यस्येत्यत्राह -वाया इदं सर्वभूत गायति च त्रायतेचेति वाग्विशिष्ट पानझ सर्वभूत गायति अभिधत्त हिताहतवित घिनिषेधमुखेन प्रायतेचेत्यर्थः । एवमेकः पादो गानत्राणरूपविधानद्वय चोक्तम् । तदनुवादपूर्वक द्वितीय पद सामाना- धिकरण्येनाह-यागायत्री इर्थवाव साययंपृथिवीति उकाकारविशिष्ट प्रऊनर्मिपरी यत्तन्छन्दौ यो सर्वभूतरूपैपाट- गायत्री गायत्रयाख्य ब्रह्म तदेव पृथिवीत्यर्थः कथ पृथिव्या ब्रहात्मकत्वामित्यत्राह अस्याहीति ब्रह्मात्मक-वादेवहि सर्वभूत प्रतिष्ठास्वं नहि देवलयिव्याः सर्वभूतधारणे शक्तिरियर्थः प्रतिवाद च नियतमित्याह एतामेव नातिशीयतइति पृथिवीं भूतजात नातिवर्तते कर्मवश्यात्मनां नियमन प्रतिष्ठा वादशक्यातिप्रमणेत्यर्थः पृथिवीमयमा होटर है व पर - 39 ·(शु.प्र) ब्रह्मणः चतुष्पाच्यासमवशङ्कासमाघाने [ज्योतिर-१११० श्रुतप्रकाशिका वर्तते । एव द्वितीयपादो भूतप्रतिष्ठास्वतदनतिवावरूपं विधाद्वयंचोत्तम् ॥ अथ तृतीय पादमाह-' यावै सा पृथिवी इय वाव सा यदिदमस्मि पुरुषे शरीरम् ' इति पुरुषशन्दः शरीवि. शिष्टजीवपरः पृथिवीरूपपादविशिष्टा सा गायत्री गायत्र्याख्यं ब्रह्म सा शरीरं शरीराख्दपादविशिष्टत्यर्थः । भूपृथियोः गायत्रीसामानाधिकरण्येन निर्दिष्टतया पृथिवीशब्दस्य ब्रह्मपर्यन्तत्वेन त्दुपस्थापनक्षमत्यादप्रयप्राय योरेन आपिटा नरस्य त सामानाधिकरण्येन निर्देष्ट युक्तत्वाच, शरीरब्रह्मामा व प्राणप्रतिष्ठा वतदनतिर्त्य वाम्य मुफ्प दयहि अस्मिन्ही मे प्राणा प्रतिष्ठिताः एतदेव नातिशीयन्त इति । चतुर्थ पादमाह-य -यद्वैतत्पुरुपे शरीरमिदवाव तद्यदिदमन्त पुरुपे हृदयमिति शरीराख्यपादविशिष्ट यद्गायत्र्याख्य तदेव हृदयीमत्यर्थः । पूर्ववहात्मकत्वमुपपादयति माह में प्राप प्रतिष्ठिताः एतदेव नातिशीयन्त इति । प्राणाः प्राणापानादयः इन्द्रियाणि वा, तेषा हृदयसम्बन्धिनाद्वारा हृदयात ठिनत्यम् । प्राणशब्दस्य जीवपरत्व केचिदाहुः, तदयुक्त भूतप्राणशब्दयोरर्थवैषम्याभावेन तदभिमतपाविध्यासिद्धः । भूतशरीरहदयवाक्प्रार्हि ते षाविध्य वदन्ति । एव तृतीयचतुर्थपादौ प्राणप्रतिष्ठात्वतदनतिवर्त्य वरूपं विधायंचोत्तम एवमुक्त चतुष्पाल्य पाविध्य च निगमयति 'सैपा चतुष्पदा पड्विधा गायत्री' इति ॥ नन्वेवंतर्हि ब्रह्मणः परिच्छिन्नव स्यादिति शङ्कायामुचस्य महिम्नएतावत्वप्रतिक्षपिकाममद हाति तदेतदिति । अझाभिप्रायेण नपुसकत्वं तदेतत् 'चतुष्पात् षड्विध च ब्रह्मत्यर्थः 'सभूमि विश्वतो वृत्या ' इत्युक्त्वा 'एतावानस्य महिमा अतो ज्यायागश्च पुरुषः' इतिहि पुरुषसूक्ते श्रूयते, इहच पृथिव्या भूतशरीरहृदयान्यान्तर्गतानि अतः'ताया तस्य महिमा' इत्यनेन पृथिवीतदन्तर्गतपदार्यश्चतुष्पास्वरूपमहिमानुवादः । तावन्य प्रतिपति तो ज्य यानिरि- पादोऽस्येति इहोक्तं पादचतुष्टयमक्षादस्थानीय अतोऽतिरिका त्रिपाद्विभूतिः, तस्माटतो ज्यायानि युपपन्नत्ययः । प्य. मस्या ऋचः परिच्छिन्नशङ्काव्युदासार्थ व युक्तम् अनन्तरमपि तदेवत्पूर्णमप्रवर्तिपूर्णामप्रवर्तिनीं श्रिय लभते यए, वेद' इति पूर्णस्यादिगुणकतयोपासनविघानात् ॥ नन्वेवसति ब्राह्मणोक्तचतुष्पावविषय वामावेन ब्राह्मणस्य चश्चैकाय नसिध्यत्-न: उमयोद्यायिषय यात यदी यमृगुक्तचतुष्पात्यविषया नभवति तर्हि किमर्थं तदुदाहरणम् । परिस्छिन्नत्वशताव्युदासायमि युक्तम् तथालयावं नझुकमाशापने प्रयोजन नचेयमृक्पूर्वोक्त विवरणरूप दृश्यते । चि ऋतु पात्यान्तरपरस्य परेषामध्यवर्जन नाम दादरखापरक्षित ससारीरहादरूपेश रेशविभकार्याका शोरलक्षितं कारपश्चिादुरसहितको जना । तत्र कथ सर्वभूतैर्नामदाद्यवस्थात्रयत्रिविधाकाशोपलक्षितरूपेण चतुष्पाल्य भूतपृथिवीशरीम्हदयमतुपाचार भवति चतुष्पावहि बहुविध ध्यते 'चतुष्पद्ब्रह्मवाक्पादः प्राणःपादश्चक्षुष्पादन पाद.' इति तथा अमिः पादो वायु पाद आदित्य पादो दिश:पादः' इति च । एव शातमाशापने प्रयोजनाभायात् , पुरुषसूक्त पमियानु गुण्या(तदनन्तरवाक्यानुगुण्यात् ग्रहागो विविध चतुष्पास्यसम्म रायतुप्पास्यभेदस्य परपक्षेऽप्यवर्मनीय याय ययौताएया स्यानोऽर्थः॥ अथ चतुषंगदावे नोव हृदयस्थाकासस महापयतु बागाकार प्रातुस्य वं मानाधिकरण्येन ह- पहात दयायतद्योऽय बहिर्धा पुरुषादाकाश इति आमाशः स्वकार्यव्यापियामून याचा वादिमिः दमल्प इत्यर्थः 'अयावी पोऽयमन्तः पुरुष आशE अपवास: योऽयमन्तहंदयाना' इति निको पाश्यामिप्रायः । एष हादबारमा इ.म्पेन हदय हनुतं भाति । एव चतुष्पदः पड़ीयस्य प्रण: प्रपञ्चान्तभवन पनि पारिसर यातायातपर्य पूर्ण -- . .

·म्योतिर- १.१.१०] (मु.प्र) 'या' इत्यादिवास्यविचारः ३०७ .. . श्रुतप्रकाशिका वामवातत्वगुणकतयोपासनं मोसफलकं विदधाति तदेतदिति । तदेत् चतुप्पात पविधमित्यर्थः नात्र हृदयमाने नो. पासनविधिः सप्तम्यश्रवणात् अथ ब्रह्मोपासनाङ्गत्वेन द्वारपोपासन विधीयत 'तस्हया एरस्य हृदयस्थेत्यादिना ; तत्रच प्रागतिविशेषाप्यायितचक्षुराद्यनुप्राहका आदित्यादय उपास: नच हृदयस्यायुक्तत्वात् धारपापासनं हृदयोपासनानमिति वान्यम् ; किंतु प्रकृतनतुप्पाह्मोपासनामं, हृदयस्वेति निर्देशस्तु चतुर्थपादत्येन हृदयस्याव्याहतप्रकृतत्यानाहीबाग चक्षुरादीनां तत्सम्बन्धित्याच कृत: एवं गायत्रीविद्याप्रकरस्य सकरपलपदस्य द्युसम्बन्धिनः परस्य प्यारिप आलय. कीरिमस्वरूपफलविशेषार्थ कौशेयज्योतिरूपवन उपासनावधानाय अथ यदतःपरो दिवोज्योतिरित्याहारम्यते । एघा- कप्राणयोरन्यार्थमुदाहृतत्वानिगमन वाक्यस्वारस्याच भूतपृथिवीरहदयान्येव पादाः गानाणभूतप्रतिष्ठायतदनतिशयप्राण प्रतिष्ठात्वतदनतिशया: पविघाः ॥ ननु 'सैपा' इत्यादिवाक्यस्य पाइविष्यानुवादेन चतुष्पात्वविधानपरत्वेसति चश्चतुप्पास्यापदेशपर वं सिद्धपति ततस तदेवदृचाभ्यनूक्तम् ' इति घटस्वाक्यस्वारस्य भेदितिचेत् तदयुक्तम् प्रथमश्रुतस्य ब्राह्मणवाक्यनिगमनस्य स्वारस्यमझेन पाक्षात्यसदंशकवाक्यानुरोधानुपपत्तेः अन्यायंतया वस्तुभूतयोक्प्रिाणयोभूतपृथिव्यादितुल्यतापरिकल्पनस्यो- पक्रमस्वारस्यविरुदत्वाच्च । ऋगुपन्यासस्य प्रयोजन तत्रोपपत्तयश्च दर्शिता: नोकरूपमेव ब्रह्मणश्यतुप्पास्वमिति नियन्त अस्थम् चतुष्पाववैविध्यस्य न्यत्रापि श्रुतत्वात् किंच त्रिपाच्छन्दनिर्वाह निरूपणीयः ॥ तथाहि मनोमयवाड्मयप्राणमयात्रय ईश्वरव्यूहाः तस्त्रिप्रकारभवस्थितं ब्रह्मात्रिपादमृतं विवक्षिसमित्युच्यते । तत्र ताव प्रसिद्धमनोवाक्प्राणानामांदिकारवानेश्वरव्यूहत्वममृतवं च सभवति । सप्तानब्राझणोतानां मनोवाक्प्राणानु- माहाकाणाममयादित्यचन्द्राणा च कर्मवश्यत्वात् सज्य वाच्च नेश्वरव्यूहावममृतवं च युज्यते 'चन्द्रमा मनसो जातः चक्षोरसूर्यो अजायत, मुसादिन्द्रश्चामिश्च' 'भीपास्माद्वातःपवते, भीषोदेति सूर्यः, भीपास्मादमिश्चन्द्रश्च । 'असो योऽपक्षीयति असौ य आपूयति' इति तेषा सज्यावकर्मवश्यावेहि श्रूयते । मनोवाक्प्राणशम्दवाच्यतयाऽमि मनानां सत्वतमोरअसा शक्तिरूपागां प्रशाशक्तिवाक्यतिक्रियाशत्ति शन्दवाच्याना द्युथिव्यप्शन्दवाच्यतयाऽस्मिताना स्थलानां सविकाराणा सत्वतमोरजसांचाधिष्ठातार ईश्वराशास्त्रयईश्वरव्यूहा इतिचत्-तैरपि त्रिपाव दुर्वचम् व हायप्राण मययोर्मनोमयादुःपत्यभ्युपगमेन त्रयाणा नित्य वायोगेन त्रिपादमृतमिति निर्देशानुपपत्तेः तेषा शक्तिरूपेणामृतत्वमितिचेत् शक्तिरूपेणामृतत्वं 'पादोऽस्य सर्वा भूतानि ' इति पादत्वेनोत्ताना सर्वभूताना सप्रकृतिकानमप्यस्तीति · त्रिपाद- स्यामृतं दिवि ' इति वननवैयर्य स्यात् ।। किंघ 'ईश्वरःपरआत्माऽस्य तपोब्रह्म मनोमयः' तस्य द्वौव्यूहावाकाशशरीरः प्राणशरीरश्च तयोरन्ये प्रत्येकमसङ्ख्याता प्रतिजीवमवस्थिताव्यूहाः' इन्युपनिषत्करपे भवद्भिरुच्यते, किमसङ्ख्ययानामीश्वरव्यूहानां बीवानामिव स्वतएव स्वरूपगतो भेदः आधिष्ठेयगतभेदएवेश्वरव्यूहोद इत्युपचारादुच्यते, प्रथमे जीवबहुन्वेश्वरैक- स्वभुतीनां वैषयं समष्ट्यैक्यस्य व्यष्टिभेदस्य च जीवेश्वरयोस्तुल्यत्वात् । श्रूयतेहि 'त्यमेकोऽसि बहूननुप्रविष्टः 'अन्तःप्रविष्टःशास्ताजनानाम् । एकस्सन्वहुधा विचारः ‘एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः 'एको वश निष्कि- याणां वहां एकं वाजं बहुधा यःकरोति, एकोवहूनां योविदधाति कामान् 'य पृथिवीमन्तरे सश्चरन् 'इत्या रम्य बहुववसानमुक्त्वा 'एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण.' इत्यादि । दितीयेच पः किमीश्वरव्यूहाधिषया गुणाः उनः गुणशक्यः । मयमे सत्वतारजसामुत्पत्ते: पूर्व निर्गुणाना तेषामवस्यानवादोन घटते . . हत्यारम्य .

·त्रिीण्या मनै फुरुत' इत्यादिश्रुतिविचारः [ज्योतर- ११.१० श्रुतप्रकागिका उक्तहि तत्वविचारगाया भवद्भिः ' यस्मादेपा प्रयकालेऽप्यवस्थानमाम्नायते तस्माद्गुणोत्पत्तेः प्रागप्येषामय- स्थानान्निर्गुणा एते ' इति । द्वितीय च गुणप्रळयात्पश्चाद्गुणशक्तीनामीश्वराधिष्ठेयन्यं नोपपद्यते तासामधिष्टानहि कार्या. भिमुवीकरणलक्षणं प्रेरण तत्तदानीमस्ति नेदासर्गकालाद्गुणानुत्पत्तिरनुपपन्ना कार्यानुत्पादनम्पराधिष्टानामत- तर्हि परमानस्स्वापे गुणशक्तीना तदधिष्ठितत्यामावाकार्योत्पत्तिप्रसङ्गः । स्वापप्रबोधेहि ईश्वरस्य त्वदम्युपगतौ अतःकार्या- नु पादनस्येश्वराघिटानानपेक्षन्वन गुणशक्तीनामधिष्ठातृ-याभावेन त्यूहदामावाद्गुणो पत्तेः प्राक् निर्गुणत्वेन प्रयाणा व्यूहाना काञ्च काल अवस्थ'नमयुक्तम् । अधिष्ठेयभेदमनपेक्ष्य स्वतएव मदश्चेत् त्रित्वस्यानादिवान्मनोमयादितश्योरुत्पत्ति रनुपपन्ना" किंच तिसृष्वीश्वर पोष्टषु किंप्रमाणम् ‘एतन्मयो वा अरेऽयमात्मा घाड्मयो मनोमय प्राणमयः' इति श्रुतिरितिचेत् न जीवस्य मनोवाक्प्राणकरणित्वप्रतिपादनपरत्वात्तस्याः तथाहि , यत्सप्तान्नानिमेधया सपसा जनय पिता' इति परमात्मनस्सङ्कल्लादेहिनामुपजीव्यत्वादन्नशब्दवाच्याना र सानामु पत्तिमुक्त्या तत्र प्रसिद्धान्न दर्शपूर्णमासी पयश्रेत्पन्नचतुष्टयस्य मानुषदेवतिर्यक्षु विनियोगमुक्त्वा 'त्रीण्यात्मने कुरुत' इत्यवशिष्टान्नत्रयस्य सर्वविधप्रवृत्तिहेतुत्वात्। सामान्यन सर्वभोक्तृवर्गमकरोदि युक्त्या 'अन्यत्र मना अभूवं नादर्शमन्यत्रमनाअभूयं नाश्रीपं कामस्सल्य विचिकित्साश्रद्धाऽश्रद्धाधृतिरधृतिहीं(6रित्येतत्सर्व मनएय' इति प्रसिद्ध मनएव प्रतिपादितम् । कामादीन मन:कार्यवासामानाधिकरण्य 'य.कश्चन शब्दो वागेव' इति सामानाधिकरण्यमपि शब्दस्य यागिन्द्रियाधीनोधारण- वनिबन्धनम् अतश्शब्दोच्चारणकारण प्रसिद्धवागिन्द्रियमेवेत्युक्तम् 'प्राणोऽपानो व्यानउदानस्समानइत्येतत्सर्वप्राण एय' इति पञ्चवृत्तिप्राण एव स्पष्टमभिहितः । एतन्मन ' इत्येतच्छन्दश्च प्रकृतमनोवाक्प्राणपरः 'अयमात्मा इत्ययशदविशेषित आत्मा च प्रसिद्धो जीप: नतु परमप्रकृतः परमात्मा तस्य जीवस्य, त्रिविधोकरणवायरमय इति प्रतिपादितम् । पश्चात् 'त्रयो लोका एतएव ' इत्यादिना तेषा प्रशसा कृना यत्किंच विज्ञातं वाचस्तद्रूपं वाग विज्ञाता यागेवैनं तद्भूत्वायतीति ' यद्वार-यवहाराद्विशात तर वाचारूपमव छेदकम् वाग्विज्ञाता विशायमान व वागधीनम् उपचारा सामानाधिकरप्यम् वागेन तद्भवाऽवति यदाची दिशात वातु पुरपोपकरोति दिवा रूपेण वागवोपफरोतीत्यर्थः 'विजिज्ञास्यम्' इति चिन्तनीय पूर्वरयोजना यचिन्तित देवतादिकमुपकरोति त्न्या मन एवोपकरोतीत्यर्थः 'अविज्ञातम् ' इति पूर्ववद्योजना पूर्व सुकृतवशाटचिति यदुप्करोति दया प्राणउपकरीतात्य: एवं प्रसार प्रयाणामधियानानि अघिमातृश्श दर्शयति तस्यैवार ' इत्यादिना वाचः वागिन्द्रियस्य पृथिवी शरीरम् आयतन जितागोळास्य पार्थिवामाश्रित्य वागिन्द्रिय तिपती। ज्योतीरूपमयममि ज्योतिर्मयमाधि- छातृदेवतास्वरूपममि. ' इत्यर्थ. 'यावतीवाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः' इति य यत्र वागिन्द्रिय सत्रतत्र सदधिष्ठानतया पृथिव्यास्त, अधिष्ठातृनयाऽगरप्यतीत्यर्थ: 'अर्थतस्य मनसो द्यौइशरीरम् ' इति इह गुरदाका शमात्र पर: नतु रोकविशेषः (कुनः) अनुपपत्तेः । नहि स्वर्गलोकएन मनसोऽघिटान मनुष्याणामनयात् । शुशन्दोहि लोकविशेष नमामात्रे च बने 'सुरलोको धोदियौवें खियाम्' 'चोदिवी स्त्रियामधं व्योमपुष्करम. म्बरम्' इतिहि नामानुशासनम् । अन अकाशमाप्रविवा तत्रापि सापया दृश्यावाशे परस्पति हृदयछिद्ररूपा काशआयनगमित्यर्थः । ज्योतीरूपम् ' इत्यादेःपूर्वयत् वी अग्न्याश्या मिथुन मा मिनाभायमनिराम | re: प्रागोऽजायन अपमय भिवायः आदित्यापिठेरमनः पर्विका अमयधिव्ययातिः रदुमयपूर्षिकापचिमाणाधीना शरीरप्रवृत्तिरिति प्राणस्यासपत व पशुगदिशु खादशप्रतिस्पर्षिविहिन य 'अर्धेतस्य प्राणस्यापदशरीरम् इति 'माणा - . . .

·. ज्योतिर १.११०] 'नासदासीत् । इत्यादिश्रुतिविचार . . - श्रुतप्रकाशिका वा आप ' इति श्रुति 'पानीयं प्राणिना प्राणा विश्वमैवच तन्मयम ' इत्यायुर्वेदविद अत प्राणस्य आसाय तन 'ज्योतीरूपम्' इत्यादिपूर्ववत् मन प्राणिनोरभिमानिदेवतान्तरश्रवणेऽपि श्रुति गाविसपोटगापि र भातर पर । म्यम् । आनन्त्य प्रतिशरीर माआदि यष्टिभेदात् 'सएप सवत्सर' इत्यादिना 'चन्द्रमा पढोता सनत कल्प याति' इति प्रकारेण सर्वप्रवर्तकतया सव सरसशस्य रात्रयधीनोपचयापचयान्वित लामयस्य प्राणाधिदेवर द्रस्य प्रनारक्षक व सौम्योवै देवतमा पुरप ' इति प्रयया पुरुषस्य चन्द्राधीनत्य वैदनपलचे क्तम , श्वानोर का णाना व्यागरस्य परलो म्यधिक व वक्तु 'अथ यो लोका' इत्यादिना रोकत्रय प्रस्तुत्य पुत्र वि यस्ता स्य तन्मुनेह लैक्षिार्थप्राप्ति कवरणात कायद्याविदोषण दलीय प्राप्ति, चघि य यतो मनुष्यस्। य यनयज्ञादिक श्रेय पुत्रेण सपाद्यगिति राम नहितमर घमत्तया 'अययदैवविदस्माल्लोकात्यथैभिरेव प्राणैरसह पुत्र माविशति । इत्युक्तम् पुत्रो भूमा यशादिकायमा गति, पुत्रकृत सर्व र वग एपितु स्वानटिस्वृत्तदुर कारक भरतीत्यर्थ 'अथैनमेते देवा प्राणा अमृता आविशन्ति ' इति एव पुरे निहिंसकर परलोकगत पुष्यामीण पुरुष देवा प्राणशब्दया-या मनआदय आदि तीर (दा प्रपञ्चयति पृथिव्यचैनस्त्यिादिना पाहम यादी याक् । अमोघसङ्कलपमानन्देक्कारण मनोदैव मन अप्रतिहतगगनमनादिव्यापारहतु प्राणोदेव प्राण । १२ वीं ग्रुसल्लिरूपाधिष्ठानेभ्योऽप्रयादित्यच द्ररूपाघिप्रातृ वताग्यश्च स्य सभवन्ति, 24 IT-1 ' नावा।। भव तीत्यर्थ । एव जीवोपकरणाना पा परलोकशक्ततिशयमुक्त्वा 'सएववित्सर्वेपा भूतानामात्मा भवति' इति वागिन्द्रियादिदेवताविज्ञान प्रणास्य सवभूतान्त ज्ञानस र्यम् स दु सास समियोपर हम ॥ अन झुपृथिव्यप्शब्दाना मनापाप्राणशब्दाना च रचतमोरजोवाचि वाभाव त , प्रशाशक्ति वावशक्ति क्रिय शति वा चिवामावाच तदधिष्ठात्रीश्वर-यूलिपादनमनुपपन्नम् । दा-द स्वारस्याभावेऽप्यथांनुपपत्या तादृगर्थपर 41 रीयल चेत् कापुनरनानुपपत्ति ‘यावती वाक् तापता पृथिवा ' इत्यादिवाय पृथिव्यादीना व्याप्तयवगमात् प्रास ज्यादिपर चमनुपपन्नमितिचेन्न नागिद्रियादभिस्तद ध न भूत ना पृथिव्याटाना ल्यदक्ष प्रतिपादनात । इद्रा टेरपिहि नव्याप्तिमान कार्याग तपादर गुणकारपरि छन बद्रियराट रता पनि वात् || ननु तलत्रकारणा श्रुतौ नासदासीनोसदासीत्तदानीम् । नासीद्रजो नोव्योमापरोयत् । किमायरीय कुहकस्य शर्मन् । अम्भ किमासीद्हन गभीरम्' दगी ताम्म नसतिसनि 'नकस्मिंश्चन स ऋत ज्यातिष्मदुदपवत म य पातिध्मदुदप्लवत तहतमिनि वाक्साय सत्यमिति प्राणरसयतप इति मनस्तत्तष । नम्व या रासात या ताक भू वान्नेन ज्योतिषाऽप्यायत द्यथामध्ठीर वास्वा सत् स्य वृति व तदैक्षत हन्तप्राण परया' इत्यादिना तपामृतसत्य तपशब्दवाच्याना वाक्प्राणारा प्रत्यऽप्य स्थ न त् । सवाद्य धिष्ठाताRईश्वरव्यूह एव म्नाटिन वा- यान अथा श्रुतौ प्रळ पऽन्यत्रस्याना। उपतति है श्रूयः । उप्लवन च न स्थिति , किंतूद्गमनम् । तेनो पत्तिरेवाग म्यते यथान्धेतरङ्गाद्गम इति, कारणा कार्यादय इति २, नह्यद्गमनादिशब्दै छवि प्यवस्थान प्रतीय प्रशिक्षा गायु पत्तो प्रतिपाद्यमानायामाख्यापदाना कारवपटानां च स्वररता सात् । इतरथा रूसो व 'तेपामन्नमेव ज्योति रासीत् ' इत्यत्र ज्यातिश्शद आज श० वत् प्रवृत्तिसाम्पर । विविधकारणानाम्य मे प्रवृत्तिसामथ्यहेतुति 'तान्येकमभवन् ' इति एक्कार्यों पत्तिं प्रत्येक सा- मी या अनित्यर्थ । करणत्रयणावह यज्ञादिवर्मपत्ति । न न्तर 'तदेक्षत' इति त छन्दश्च स एप्रतिपादनाक्षिसकारणनझपर एव प्रळयदशायामप्यस्य ननणरूपापबदनाम . . .

·३१० 'इन्घोहवै' इत्यादिश्रुतिविचारः [ज्योतिर- १.११० . " श्रुतप्रकाशिका वात् मनआदिशब्दो नेश्वरव्यूहपरः । यत एवं तस्मात् सप्तानसृष्टौ 'तौ मिथुनं समेतां ततः प्राणोऽजायत सइन्द्रः सएपोऽसपनः' इति वाड्ययव्यूहपत्रीकान्मनोमयादीश्वरात् प्राणम्यन्यूहो पत्तिरुच्यत इति चानुपपन्नम् ॥ ननु बृहदारण्यक एव पष्टेऽध्याये 'इन्धोहवै नामैप योऽयं दक्षिणेक्षन् पुरुषस्तं या एतामद्धं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षण परोक्षप्रियाइवहि देवाः प्रत्यक्षद्विप. अथैतद्वामेक्षणि पुरुषस्य रूपमेयायास्य पत्नीविराट्तयो- रेषसंस्तावो यएपोऽन्तर्हृदय आकाशः इत्यत्र दक्षिणाक्षिप्रतिष्ठिास्य पुरुषस्य वामाक्षिगत पुरुषरूपं पावनोन्यते अतोऽत्र वाट्नयपत्नीको मनोमयःप्रतिपादित इति न 'ततःप्राणोऽजायत सइन्द्रः' इति मिथुनोत्पत्स्येन्द्रशन्दवाच्य- स्वावगमात् । इह च पनीवतः पुरुषस्येन्द्रशम्दवाच्यत्वावगमाञ्च, ततश्चेन्द्रशब्दवाच्यप्राणमयस्य कामयः दीरत्- नतु मनोमयस्य, मनोमयस्य वाध्ययपनीकावं प्राणमयस्य तदुत्पन्नत्वमपिहि भवदभिमतम् । तस्मादत्रायमर्थः दक्षिणा शिष:पुरुषोत्तमः 'यएप एतदस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्वाय दक्षिणेऽक्षिन्' इति दाक्षिणाधिस्थस्यादित्यान्तरवस्थित- स्वश्रवणात्तस्य च पुण्डरीकाक्षत्वात् ' इन्द्रं निचिक्युः परमे व्योमन् इन्द्रोमायाभिः पुरुरुपः' इत्यादिषु परमपुरुष- स्येन्द्रशब्दवाच्यत्वं च सिद्धम् । वामाक्षिस्थात पत्नी साक्षालक्ष्मीरेव इन्द्रशन्दवाच्यस्य प नीवेन प्रतीतेः, तशय च 'राडसि वृहतीश्रीरसीन्द्रपानी धर्मपत्नी' इतीन्द्रपन्याः श्रीशब्दवास्यावावगमात् , किंच हृदयगुहायामवस्थानमनयो- रिह भूयते 'तयोरेप संस्तायो यएपोऽन्तर्हृदयआकाशः' इति, सस्तावः अधिकरणे घञ् संस्तावः, स्थानं संस्तवः परिचयः सहवास: 'पद्मकोशप्रतीकाशम् ' इत्यारम्य 'तस्याश्शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः' इति नारा- पणत्य हृदयस्थितिश्रवणादत्रापि श्रियःपतिनारायण एव प्रतिपादित इति वाङ्मयपनीक पुरुषप्रतिपादनमस्मृतम् । तर. वकारिश्रुतावपीश्वरव्यूहत्रयप्रतिपादनामावात् अघमर्षणसूक्तेऽपि नत प्रतिपादनमिति वाङ्मयपानकि पुरुषप्रतिपादनमसङ्ग- तम् अपितु तपश्शब्दःपरमात्मपरः यस्य ज्ञानमयं तपः' इति तपश्शन्दस्य ज्ञानवाचित्वात् परस्य ज्ञान गुणसाररवेन शानशब्दस्येव धर्मिपर्यन्ताभिधानोपपत्तेः, तस्मादृतशब्दसत्यशब्दवाच्ययोर्यशादिवर्मतदोक्तृचेत्नवर्गयोत्पत्तिः पाक्प्राणयोः वा 'वद्यदृतमिति वाक्सायरसत्यमिति प्राणस्सः' इति श्रुतेः, यदा ऋत यथार्थशन्दः सत्यं अबाध्योऽयः, नामरूपे उत्पन्ने इत्यर्य: तो मिय:कार्यकारणभोवनावीस्थत वाम यादिव्यूहत्रय निष्प्रमाणक, विच वाड्मयपानीकान्मनोमयात् प्राणमयोत्पत्ति किं प्रळयदशाया। महदादिसगात् पूर्वमा. विनी उत महदादिसर्गानन्तरभाविनी तत्र प्रथम शिरो निष्प्रमाणकावानिरस्तम् | द्वितीयतु धूमः 'वाड्मयःपृथिवी- शरीरो लयपरिणामशक्तिमधिष्टति तम पृथिवीत्युच्यते लयपरिणामशक्तिर्वा गतिमोक्षस्थानमिति च' इत्युक्तम्- पनिषत्कल्पे । तत्रैव 'प्राणमयोऽप्शरीरः क्रियाशक्तिमधितिष्ठति रजआइत्युच्यन्ते क्रियाशक्तिःप्राणः' इतिचीत्तम् यदि तमोरजशतपधिष्ठातारी वाड्मयप्राणमयां तदा वाड्मयपनीकान्मनोमया प्राणमयो पत्तिं वदता चतुर्मुखो पत्तेःमेय रुद्रोत्पत्तिवक्ता स्यात् । तन्छुतिरिष्द महोपनिषदि ' तत्र ब्रह्माचतुर्मुखो जायत' इति ब्रह्माष्टमुक्त्या 'अथ पुन- रेव नारायण सोन्यं कामं मनसा ध्यायीत वस्य ध्यानान्तस्यस्य ललाटात्त्रपक्षश्शूलपाणिः पुरुपोऽजायत इति रुद्रसष्टेः पश्चात्तनत्वभवणात् , सुवालेोपनिषदि 'ललाटाक्रोघरुद्रो जायत' इति रुद्रस्य चतुर्मुसललाटो पन व भवणात् शैलालिवाहाणे रुद्रस्य चतुर्मुखस् मयादिजीववदुत्पत्तिश्रवणात् , शतपेयचाष्टमूतित्राण सवासम्बयान प्रजापतिना रुद्रसष्टमभुनायात् तद्रोदनपरिह य तेन तस्य नाममूर्त्यप्रदानप्रतिपादनाच ॥ ननु श्वताश्वतरे-'विश्वाघका रुद्रो मदीपः हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्वम्' इति प्रयत इतिचेत् तदपि . - ·भ्योतिर- १-६१० वयइत्यादि तिांग्चारः . . . श्रुतप्रकाशिका मा विस्वम् अनारमेव 'येदाहमेतं पुरुपमहान्तं आदित्यवणं तमस.परस्तात् ''महान्प्रभुई पुरुपरसत्व स्यैप प्रवर्तकः ' ' अगुष्ठमात्रःपुरुषोऽन्तरात्मा' 'सहस्रशीर्षापुरुष.' इत्यादिषु वास्येषु 'एतं महान्तंपुरुषम् । 'एष महान महान्प्रमुचपुरुषः) इति प्रकारुद्रपरामर्शिनतच्छन्दन महापुरुषाब्दयामानाधिकरण्यात् 'यदेपंआकाश आनन्दो नस्यात् ' इसानन्दशब्दसमानाधिकरणाकाशः ब्द प्रद्धाकार प्रहाणेन परमामपर यदुद्रग्यापि प्रसिद्धार्थ प्रहागन महापुरुषपरताया: न्याय्यत्वात् सस्वप्रय कविषयस्य वाक्यस्य रमोऽधिष्ठातृवाटायपरत्वाम्यान , पुस्पसून या क्योपादानेन पुरुषोत्तमविषयावर पुट व च, परमपुरुषादेवहि हि यगमा प्रतिपदान यार यकीय- प्रसन्नाभायात् यथा 'मृत्युनेयेमावृतमासीत् अशनायया अशनयाहि मृत्युस्तन्मनोकुरुतात्मन्वीस्यामिति सोधर अचरत् तस्यार्चत आपोऽजायन्त' इत्यारम्य अशनायालक्षण त् मृत्योरम्मुथियमीना सष्टिप्रतीतापि नास्द्धि- मृत्योः क्षुधोया पृथि-याटिप्रपञ्चकारण वमम्युपगम्यते. 'भीपास्मादमिश्चन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः मृत्युर्यस्यो- पसेचनम्' 'तच्छ्रेयो रूपमत्यस्जत क्षत्रं यान्येतानि देवक्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमोरुद्रःपर्जन्यो यमो मृत्युरी. शानः' इति परमात्मसृज्यत्वसंहाय व नियायियश्रयणात् । एय हस्ष्टस्य रुद्रस्य न ब्रह्माणप्रति सष्ट वरिहोस्यारत्य म्युपगन्तव्यम् । शैलालियागशतपथसुनालोपनिषदात नैवमर्थान्तरपर व ववतु शक्यम् ॥ नन्येवमपि कल्यभेदेन सृष्टिप्रकारइत्यास्थयम्-नैवम् ; 'बदमिमर साष्टप्रकारस्य स्फुटश्रवणाभावात आकाशादानामा कल्पभेदेन परमकारण वरूपनाप्रसङ्गात् श्रुतिविरोधेन कल्पनाऽनुपपत्तश्व, ती द हायर द्रा य त . हिरण्यगर्भो पतिः विरुद्धा दिन 'वाअयलयपरिणामशक्तिमधितिष्ठति लयपरिणामशक्तिश्च वाक्' इतिथ्यते, मोक्षस्थानमिति च मोक्षस्थान परमाकाश: सन्न प्रकृतेस्तमशब्दया.या आद्याऽवस्थति च भवद्भिस्यंत तथा तय विचारणायामुक्तम् 'परमाकाशो नाम प्रकृतेराद्यत्वावस्था' इत्युपक्रम्य 'साच तमोऽवस्थापना प्रकृतिः परस्तादा. मनो विभागरूपं विकारं प्रतिपद्यते सएव परमाकाश. सएव मुक्तानामीश्वरस्य च स्थानं शब्दपरिणामशक्ति युक्तत्याद्वाक्' इतिचोच्यते अक्षरमितिचीत, यद्यव्यत्ततमसोर्मध्यपठिताक्षरं परमाकाशः सतावकायो विभ ग तम एकीभवति मृत्युबै पोदेव एकीभवति' 'तस्मात्तमरसञ्जायते' इति तमस एव विभागश्रवणात् । विभत्तात्त- मसाह्यवरविभागः तमस्तस्मादक्षररूपेण जायत इति योजना यस्वरसा — अक्षरं तमसि लीयते ' इति ल्यभवणविक दाच । तचाचर समुचानामीश्वरस्य च स्थान तस्यो-यक्ताद्यपेक्षया अक्षरवेऽपि तमसि ल्यश्रवणेण क्षरत्वात् । 'तदक्षरे परमे व्योमन् । इति परमव्योम्नः क्षरणाभावाच्च तत्राप्यापेक्षिकमक्षर वमितिचेन्न तत्र स्वारस्य भक्षक प्रळयश्रयणाभावात् तमसो विमक्तमक्षरमेव तत्राक्षरशन्देन प्रत्यभिज्ञाप्यत इतिचेन्न । वर्णानुपूर्वीसादृश्येऽप्यन्यविरेपणा या प्रयुत्ते नारशन्दन विशेष्यसमर्पकाक्षरशन्दार्थस्य प्रत्यभिज्ञानाभावात् नहरुण: पटइतिवाक्यस्थोऽरणशन्दो विरयस्था र प्रत्यभिज्ञायताति किंच स्वप्रकरणे 'विश्व पुराणं तमसःपरस्तात्' इति समानप्रकरणेच 'आदित्यवर्णतमस.परस्तात्' 'तेहनाक महिमानस्सचन्ते 'आदित्यवर्ण तमसस्तुपारे' इति मुक्कामेश्वरस्थानस्य तमस:परस्वश्रवणात्तमसोऽर्वाधीनस्वाक्षरस्य न तत्र प्रत्यभिशा 'तमस परस्तात्' इतिपरस्वरूपस्य तमविलक्षण्यमुच्यत इतिचेत् न दिग्देशकालेध्वस्तात्मित्ययस्य विहि. तत्येन वैलक्षण्यमाप्रपरत्वस्य क्लिष्टत्वात् स्थानविशेषस्य सन्निहित वाच तमस.परत्वस्य देशविशेषतिपरमामविशेषणावो. पपत्तेः 'तमसस्तुपार' इति पारशन्दवावधिवाचकः । अतस्तमसःपरस्य स्थान येह प्रत्यभिज्ञानमावात् त्माविभागरूप. मवर न मुक्तात्मपरमात्मस्थान तमौविभागरूपचाक्षरं न वाड्मयाधिष्ठेयम् तस्याक्षरस्य ब्रहारुद्रसप्टेः पूर्वभाविवात् , 'या. .

·गायत्रीशब्दस्य प्रसिद्धार्थपरित्यागवत् ज्योतिदशब्दस्यापि प्रसिद्धार्थपरित्याग [ज्योतिर १-११० . . स्सोमो रुद्र श्रीभाष्यम् सू.२८-उपदेशभेदान्नेतिचेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् (१.१.१०) श्रुतप्रकाशिका पृथिवीमन्तरे सञ्चरन् ' इत्यारभ्य 'योऽक्षरमन्तरे सञ्चन्यस्याक्षर गरीरम् यस्यमृत्युइशरीरम् ' इयुक्त्वा 'एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण ' इति तस्याशरत कारणभू मृ युशरीरस्य नारायण वप्रति पादनाच्च, तस्यैवा तरा मत्वश्रवणाद्वाड्मयोऽ तरा मतिचानुपपन्नम् अत् एव हिरण्यगास प्राम्यस्या तयामि वच निरस्त नारायणस्यैवान्तर्यामि व वाम , हिरण्यगर्भस्य महत्तत्वाभिमान तु ब्रह्माण्ड ( ययि धचिदुत मिति मन्तव्य परमकारण वाभावात् अनन्द्रादीना वाक्याण्याद्यमिमानि ववत् 'सर्वभूतान्तरात्मा' इत्या सवभूतश दन ब्रह्म रुद्रयोरपि जीवान्तीव 'तस्माद्विराडजायत विराजो अधिपूरुप 'त्यक्षश्शूलपाणि पुस्पोजायत, इन्द्रोवरुण सब्रह्मा सशिनस्सेन्द्रस्सोक्षर ' इती दर कार पादिश्रयण त् । एपमे उपवृहत भगवता यासेन ब्रझरुद्रसवादे- ममान्तरात्मा तर घ येचान्ये देहिसज्ञिता । सर्वेषा साक्षिभूतोऽसौ नग्राह्य केनचित्कचित् ॥ अह ब्रह्मा आद्य ईश प्रजाना तस्माजातस्त्व च मत्त प्रसूत । मत्तो जगत्स्थावरजङ्गम च सवेदारसरहस्याश्च पुत्र ।। इति । अतएव मानवे धर्मशास्त्रऽप 'योऽस्यात्मन कारयिता' इत्यादिवन्नानि च नभवदभिमतवाङ्मयप्रा गमयविषयाणि श्रुत्यनुसारित्वात् स्मृतिपचनानाम् । अतएव 'मनोमयप्राणशरीरो भास्प तस्य सङ्घल्पाकाशात्मा' 'प्राणोब्रह्म कब्रह्म सब्रह्म' इयादिश्रुतयश्च न मरदभिमनपारीप्रतिगादिक' स्वाक्यस्वारसामा त् श्रुत्यन्तरविराघा दभुपपन्नत्याच्च । यत ईश्वरस्य नपळयकाल व्यूहत्रय प्रामाणिक अतएव ब्रहर द्रये व ड्मयप्राणमय यूद व च दूरी सारितम् स्मृतयश्च श्रुत्यनुरोधेन वर्णनीया अदक्यवर्णनाश्वेदनादरणीया एव वाड्मयादि यूयक नस्य निर्मूल वात् 'निपा- दस्यामृतदिवि ' इति वाक्यस्य यादवप्रकाशेरभिहितार्थोऽनुपपन्न , म त् 'भूतााटपादेत्यादिसू स्य भाष्यकाराभिमत एवार्थ उपपन्न इति स्थितम् ।। सू.२८-उपदेशभेदान्नेतिचन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् (१.१.१०] गूढार्थसह 'सेपा चतुष्प।' इति वाक्यस्य तापनिणये 'वदेतचाऽग्यनूतम् तानस्य महिमा' इयन तनुतावपि 'अय यदत परोदिवा ज्योति' इत्यत्र ज्योतिश्शदार्थ न प्रसिद्धादित्यादित्यादिज्यातीरूप, विदागायत्रीमहशतया निीती- येति भूतादिपादव्यपदेश यथा प्रसिद्धार्थपरस्यव्यावर्त सादृदयनिय धन सर न उदेस्सनाविषयक एव, न मुपगायत्रीविषयक तदेव ज्योतिरसान्दार्थोऽपीति एवमित्यत्र विवक्षितम् ।। अथ यदत परोदियो ज्योतिर्दीप्यत' इत्यत्र इ युक्त्या उभयारकार्य न मनति अपितु भिगायक पमेय एव परणाभिध नहतुरा उपते ज्योतिवाक्ये मरणापामावातच च्यारियांवयमात्रय साया आदि त्यादिज्योतिर सायप्रतिपादित ये न पाऽप्यनुरुप इति पूरा नाम प्यन् रिमन्त-परमेदा मेसिपेत् इत्यादिना । 'अनुत्तमेपूनमे इत्यत्र अनुत्तमसम्देन न वि त ५म्यो उत्तमा अनुत्तमा विमतेम ·ज्योविर- १.११०] दवि 'दिवःपरः' इत्युभयनिदेशे तात्पर्यम् ३१३ श्रीभाष्यम् पूर्ववाक्ये 'विपादस्यामृतं दिवि ' (छां.६.१२.६) इति दियोऽधिकरणत्वेन निर्देशा- दिहच 'दिवः पर' इत्यवधित्वेन निर्देशादुपदेशस्य मिनरूपत्वेन पूर्वघाफ्योफ्तं ब्रह्म परमि नप्रत्यमिशायत इति चेत्-तन्न, उभयस्मिन्नपि उपदेशे अर्थस्वभावैक्येन प्रत्यमिक्षायावि रोधात्, यथा 'वृक्षाने श्येनो वृक्षाग्रात्परतश्श्येनः' इति । तस्मात्परमपुरप एव निरतिशय तेजस्को 'दिवःपरो ज्योतिर्दीप्यत' इतिप्रतिपाद्यते । 'एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायाग- श्चपुरुषः । पादोऽस्य विश्या भूतानि त्रिपादस्यामृतंदिवि'(ते.यजुरण्य.प्र.१२.अनु)इति प्रति- पादितस्य चतुष्पदः परमपुरुषस्य वेदाहमेतं पुरुपं महान्तम् । आदित्यवर्ण तमस्तु पारे' (पुरुषसूकम्) इत्यमिहिताप्राकृतरूपस्य तेजोऽप्यप्राकृतमिति तद्वत्तया स एव ज्योतिश्श. ग्दामिधेय इति निरवद्यम् ॥ ज्योतिरधिकरण समाप्तम् श्रुतप्रकाशिका यथा वृक्षामे श्येनइति । सप्तमी अन्तर्बहिरघरोर्यभागस्थितिसाघारणी पञ्चमीत्परिस्थित्यसाधारणी अथ उमा- भ्या स्थानविशेषादुपरिस्थितिरेव विवक्षितेति भावः । सूत्रार्थ परमसाध्यैन घटयति तस्मादिति । न खल्व मस्वरूपे दीप्ति । रस्ति तकथ ज्योतिर्दीप्यते इत्युक्तज्योतिदश दाभिघयत्वमितिका परिहरनधिकरणाथै निगमयति एतावानिति । पुरु पसूक्तवाक्योपादान विमहविशेषशापनार्थम् ॥ ज्योतिरधिकरणं समाप्तम् गूढार्थसंग्रहः उत्तमत्वं न आपेक्षिकम् किंतु निरवधिकमेवेति सिद्धयति । 'पादोऽस्य सर्वाभूतानि' इत्यत्र सर्वभूताना पादत्वमभि- घाय 'त्रिपादस्यामृतदिवि ' इत्युक्ता सर्वभूनसम्बन्धविरहः 'दिवि' इत्यत्र विवक्षितदेशस्य प्रतीयते तेन प्राकृतदेशस्य सर्वस्य सर्वभूतसम्बधितया प्राकृतदेशभिन्न एव देश. ' दिवि' इत्यत्र विवक्षितः । 'दिव.पर ' इत्यत्र इन्द्रियजन्य प्रत्यविषयलोकादूर्ध्वग्योतिरेय विवक्षितम् । 'निपादस्यामृत दिवि' इत्यनामृतशन्देन अनश्वरत्व तत्स्थानवर्तिनःप्रती. यते । नाशश्च सष्टिप्रळयसम्बन्धेनैव, तेन ‘दिवि' इत्यत्र तद्देशस्यापि सष्टिप्रळयसम्बन्धाभावो विवक्षितइत्यपि प्रतीयते इस्य च प्राकृतदेशासम्बन्ध्यप्राकृतदेशासम्बन्धिप्योतिषः उभयत्रापि प्रतीतिः । अतश्च वृक्षापात्परतश्श्येन इत्यत्र वृक्षाम संबन्धविगमः प्रतीयते वृक्षाप्रे इत्यत्र तत्सम्ब घ. इत्युमयत्र किंचिौपम्येऽपि वृक्षापासम्बन्धेऽपि किञ्चिव्यवधाने ऽपि वृक्षा प्रस्य अधिकरणाव प्रतीयते तदत्रापि इत्यप्राकृतदेशसम्पन्धस्योभयत्र प्रतीत्या व्यवहारस्य नविरोधः इति दृष्टा-तविक्षया अय विशेषः अत इत्यनेन सूज्यते इति सूत्रकाराशयो , निरूपयितु शक्यते, तथाऽप्युभयत्र गन्दयोरेकार्यकत्वमम्युपेत्य 'अनुत्तमेषत्तमेषु लोकेषु' इति लोकाना बहु वमभिप्रेत्य परोपरीतिमनुसत्यवाह-पृक्षाप्रे श्येनइति । अयमर्थः सूततोऽपि प्रतीयत इत्याह-एतावानस्य महिमा इत्यादिना । भुयोरनयोर्विशेषाभावात् तत्र क्षमप्राकृतस्थान सिद्धि रिति शहाऽपनोदनाय दाहमेतम्' इत्युत्तरवाक्यमुपादत्ते 1 'अतो ज्यायाश्च पूरुष.' 'वेदाहमेत पुरुषम् ' इतिषा 40 पुरुष ·+ {। वेदान्तसारः [[ज्योतिर- १.१-१० 1 . गूढार्थसङ्ग्रहः क्यद्वर्यपालोचनाया पूर्वोक्तच्यायोनेव पुरुषः अत्रापि प्रतीयत इत्युमयोरैकाई। 'तमस.परस्तात्' इत्यन्यत्र तमश्शन्दस्य अत पर' इत्यत्र अतश्शब्दस्यचकायेन 'अथ यदत पर', इत्यत्र प्रकृतिमण्डलादू सर्वभूतासंबन्धिन: ज्योतिश्शब्दा- भिधेयस्य पुरुषस्यैव विवक्षेति निर्णोयते । 'आदित्यवर्ण' शब्दप्रयोगात् दिव्यमालविग्रहस्यापि विवक्षा सिद्धयति एव च अप्राकृतदेशे अप्राकृतदिव्यमङ्गलविग्रहयुतः नारायणःपरज्योति: ''परंज्योतिरुपसम्पद्य (छा.८.प्र) इत्यत्र ज्योतिश्शन समानार्थक. उत्तम.पुरुषः 'प्ररज्योतिरूपसम्पद्य' विवक्षित इतिसिद्धम् " ।। ज्योतिरधिकरण समाप्तम् इत्यत्र DO अथ चेदान्तसारः ज्योतिश्चरणाभिधानात् [१.१.१०] . अथ यदतःपरो दिवो ज्योतिर्दाप्यते विश्वत.पृष्ठेषु सर्वत.पृष्टेषु अनुत्तमेपूत्तमेषु लोकेषु इद वाव तादिदमस्मि- नन्तःपुरुषे ज्योतिः (छा.३.१३.७) इत्यत्र सर्वस्मात्परत्वेन निर्दिदयमानतया सकसकारणभूतप्योतिषः कोश्यज्योति- पैक्यामिधानात् , स्ववाक्ये विरोधिलिङ्गादर्शनाच, प्रसिद्धमेव ज्योतिजगत्कारणत्वेन प्रतिपाद्यत इति शङ्कायाम् , यद्यपि खवाक्ये विरोधिलिन न दृश्यते ; तथाऽपि पूर्वस्मिन्वाक्ये 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृत दिवि । छा३. १२.६) इति प्रतिपादितस्य सर्वभूतचरणस्य परमपुरुषस्यैव द्युसन्धितयाऽत्रापि प्रत्यभिज्ञानात् स एव ज्योरिदसम्देन सर्वस्मात् परत्वेन सक्लकारणतयाऽभिधीयते । अस्य च कौक्षयज्योतिषयाभिधान पलायोपदिश्यत इति नामिद्विरोषः अखिल्जगदेककारणभूतः परमपुरुषोऽप्राकृतस्वासाधारणदिव्ययों दिव्यरूपस्तामसः परस्तादर्तत इति तस्य निरतिशय- दौतियोगात् ज्योतिश्शन्दाभिषेयत्यम् विश्वत पृष्ठेषु सर्वत:पृष्ठेतु अनुत्तमपूत्तमेषु लोकेषु (३.१३.७) याराध मुज्यतएव॥ सू.२६=छन्दोभिधानान्नेतिचेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगमात्तथाहि दर्शनम् (१.१.१०) पूर्वत्र गायत्री या इद सर्वम् ' (छ.३.१२.१) इति गायत्र्यायसन्द. प्रस्तुतमिति नाप्र परमपुरवाभिधान मिति चेत्-नेतत् परमपुरुषस्यय गायत्रीसारश्यस्य अनुस-धानोपदेश यात् , सस्प छ दोमास सयंभूना मा थानुपर- सेरेवेति निगम्यते । अन्यत्रापि हान्यय उन्दासारश्यात् छन्दोनिदेश: स्यते ते या एते पहाय' (७.४.३.८) इत्यारम्य सेवायिराइ' त्यादौ । सू.२७-भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चवम् (१.१.१०) भूपृथिवीपरीरहदय मनुषदेति ग्यपदेशम परमपुरणे गायत्रीसदनिर्दिष्ट grea rति पूर्योक्ष का . -- समस.॥

·ज्योतिर-१-४-१०] वेदान्तदीप: . सू.२८-उपदेशमेदान्नेतिचेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् (१.१.१०) पूर्वप्र 'प्रिपादस्यामृतदिवि ' (छ.३.१२.६) इति परमपुरुषो व्यपदिश्यते । अत्र 'अयं यदत:परोदियः छ ६.१३.७) इति पञ्चम्या निर्दिष्टः युसम्बन्धिज्योतिरिति न प्रत्यमिति चेत्-नेतत् उभयस्मिन्नपि व्यादेशे विरोधा- मागत् यथा 'वृक्षामेश्येनः, पृक्षापात्परतायेनः' इति व्यपदेशः । अत्र दिव:परवमेव उभयत्र' विवक्षितमित्यर्थः ।। इति वेदान्तसारः Ti'अथ येदान्तदीपः ज्योतिश्चरणाभिधानात् छान्दोग्ये-'अथ यदतःपरो दियो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतःपृष्टेषु सर्वत:पृष्ठेषु अनुत्तमेपूत्तमेषु लोकेषु इदं वायतद्य- दिदमस्मिन्नन्तःपुरुष ज्योतिः । (छां.६.१३.७) इत्यत्र जगत्कारणत्वव्याप्तनिरतिशयदीप्तियुक्ततया ज्योतिश्शन्दनिर्दिष्टं , किं प्रसिद्धादित्यादिज्योतिः, उत परमेय ब्रह्मेति संशयः, प्रसिद्धज्योतिरिति पूर्वःपक्षः । कुतः १ 'इदं वाव तद्यदिमस्मि- मन्तःपुरुष ज्योतिः' (६.१३.७) इति कौशेयज्योतिषा, प्रसिद्धनैक्यावगमात्, स्ववाक्ये तदतिरिक्त परब्रह्मासाधारणलि- नादर्शनाच । रादान्तस्तु-प्रसिद्धज्योतिषोऽन्यदेव पर ब्रह्म इह निरतिशयदीप्तियुक्तं ज्योतिश्शब्दनिर्दिष्टं। कुतः पादोऽस्य , सांभूतानि । त्रिपादस्यामृत दिवि ' , (३.१२.६) इति पूर्ववाक्य द्युसन्धितया निर्दिष्टस्यैव चतुष्पदो ब्रह्मणः 'अथय- दतःपरो दिवोज्योतिः' (३.१३.७)इत्यत्र प्रत्यभिज्ञानात् । तच्च परमेव मझेति विज्ञातम् सर्वेषां भूताना तस्य पादावेन व्यपदेशात् । एवं परब्रह्मवे निश्चित कौशेयज्योतिषः तदात्मकत्वानुस धानं फ्लायोपदिश्यत इति शायते । स्त्रार्थस्तु- ज्योतिश्शन्दनिर्दिष्ट परब्रहा ; अस्य ज्योतिषः पूर्वयाक्य सर्वभूतचरणत्वाभिधानात् । सर्वभूतपादत्वच परस्यैव ब्रह्मण उपपद्यते ॥ सू.२६-छन्दोऽभिधानान्नेतियेन्न तथा चेतोर्पणनिगमात्तथाहि दर्शनम् (१.१.१०) 'गायत्री वा इदं सर्वम् ' (छां.३.१२.१) इति गायत्र्याख्यच्छन्दसः प्रकृतत्वात् सर्वभूतपादत्वेन गायच्या एव- मभिधानानप्रदोतिचेत्-नैतत् तथा चेतोऽर्पणनिगमात् गायत्री यया भवति, तथा चेतोर्पणोपदेशात् । गायत्रीसादृश्य चतुष्पात्त्वं ब्रह्मण्यनुसन्धयमिदुपदिश्यते, गायत्र्यास्सर्वात्मकत्वनुयपत्तरित्ययः । तथाहि दर्शनात् तथाह्यन्यत्रापि अग्छन्द. सएव सादृश्याच्छन्दश्शब्देनाभिधान दृश्यते 'ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सम्पद्यन्ते । (छा.४.३.८) इत्यारम्य 'सेवा विगहन्नात् । (४.३.८) इति ॥ सू.२७-भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् (१.१.१०) भूतपृथिवीशरीरहृदयानि निर्दिश्य 'सैषा चतुष्पदा' (छ.३.१२.५) इति भूतादीना पादत्वव्यपदेशश्च ब्रह्म- ध्येयोपपद्यत इति ब्रौब गायत्रीशन्दनिर्दिष्टमिति गम्यते ।।

·अधिकरणसारावळी [ध्योतिर १-१-१० सु.२८-उपदेशभेदान्नेतिचेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् (१.१.१०] . 'पादोऽस्य सर्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतंदिवि (छा.३.१२.६) इति पूर्ववाक्योदित परब्रीवास्तु ; तथाऽपि 'अयं यदतःपरो दिवो ज्योतिः । (३.१३.७) इति द्युसब-धमात्रेण नेह प्रत्यभिज्ञायते ; तत्र चात्र च उपदेशप्रकार - दात् । तत्रहि 'दिवि' इति द्यौरसप्तम्या निर्दिश्यते । इह च 'दिवःपरो ज्योतिः' इति पञ्चाया । ततो न प्रतिसन्धान मितिचेन्न ; उभयस्मिन्नाप व्यपदेशे उपरिस्थितिरूपार्थक्येन प्रतिसन्धानविरोधात् यथा 'वृक्षाने श्येन:, वृक्षापात्परत श्श्येनः' इति ॥ ॥ इति वेदान्तदीपे ज्योतिरधिकरणं समाप्तम् ॥ अथ अधिकरणसारावळी कौक्षेयज्योतिपैक्यं कथितमिह परज्योतिपस्तस्य विश्वो- पादानत्वं च विद्यान्तरविदितमत. कारणंरहिरस्तु । मैवं पुंसूक्तवाक्योदितपरपुरुषप्रत्यभिज्ञप्तयबाधात् गायत्र्युक्तिस्तु साम्यादपि च निगदितास्तस्य भूतादिपादाः ॥ उत्थान ज्योतिरादावधिकरणयुगे कारणव्याप्तलिङ्गा- दित्याभाष्यान्यालिङ्गं स्ववचसि विहित नेति भाष्यं कथं स्यात् । इत्थं विश्वादिलिग सदिह न तु पराभीष्टलिङ्गं समस्ती. त्युत्पश्यन् पूर्वपक्षी व्यवहरति तथा व्याहतिस्तन्नशङ्कया ॥ ॥ज्यो ति र घि क र णं स मा प्तम् ॥ " ·अथ इन्द्रप्राणाधिकरणम् श्रीभाष्यम् निरतिशयदीप्तियुफ्तं ज्योतिश्शब्दाभिधेयं प्रसिद्धवनिर्दिष्टं परमपुरुष एवेत्युक्तम् । इदानीं कारणत्वव्याप्तामृतत्वप्राप्त्युपायतयोपास्यत्वेन श्रुत इन्द्रप्राणादिशब्दाभिधेयोऽपि परमपुरुप पवेत्याह- अथ इन्द्रप्राणाधिकरणम् . . । भुवप्रकाशिका अवान्तरसङ्गतिमाह-निरतिशयेति । ज्योतिश्शब्दाभिधेयमिति । आकाशप्राणतेजसा क्रमापपत्त. 'अतएव प्राण.' इत्यस्यानन्तर 'ज्योतिश्चरणाभिधानात्' इत्यधिकरण सङ्गतमिति भावः । प्रसिद्धयनिर्दिष्टमिति । अन- नाधिकरणयो.पोपियनियम उतः। 'सर्वाणि वा इमानि भूतानि' इति पूर्वस्मा पूर्वाधिकरणद्वयविषययाक्ययोः प्रसिद्धवनिर्देशो दृश्यते । अत्रापि ' अथ यदत पर' इति यच्छब्देन प्रसिद्धवनिर्देशो दृश्यते, तस्मात् ज्योतिराधिकरण पूर्वाधिकरणद्वयेन सङ्गतम् । एवंसत्युत्तराधिकरणस्य ज्योतिरधिकरणानन्तरभावि य प्राप्तमिति भावः । अवान्तरपेटिकाs. नुगतमर्थमाह-कारणत्वव्याप्तेति । पूर्वाधिकरणे परमपुरुषस्य ज्योतिश्शन्दाभिधेयत्वमुक्तम् तदयुक्तम् परमपुरुषादन्यस्ये- न्द्रादिशब्दवाच्यस्य वेदान्तप्रतिपाद्यत्वादिति शङ्कया सङ्गतिरित्यर्थः । तत्र कारणवाक्षेपकलिङ्गभूयस्त्वमनुसन्धेयम् ॥ अथ इन्द्रप्राणाधिकरणम् गूढार्थसप्रह एतावता प्रकृति,प्राकृततद्विशेष,जीवतद्विशेषव्यतिरेक: निरूपितः । एतासर्व समानाधिकरणवानयपालोचनाया न घटते प्रतर्दनविद्यायामिन्द्रादिजीवविशेषाभेदसमानाधिकरणवाक्यैः तस्यैव परत्वमुपास्यत्व च प्रतिपाद्यते तत्पयालोचना. याममदेएव वेदान्तसिद्धान्तइति भ्रमरस्यात् । तदपनोदनाय जीवभिन्नपरमा मनएव तत्रापि विवक्षा। तदुपासनभव प्रतर्दन. विद्यायां विवक्षितम्। उपासन शानचैकमेव नतु तयोर्भेदः शान निर्विशषविषयकम् उपासन सविशेषविषयकमित्यांप नोप- निषसिदान्त इत्यभिप्रेत्य प्रझलक्षणलक्ष्याष जीवविलक्षणस्येवेति पादा-त्याधिकरण निरूपयति । विशेषसमर्पक्शन्दघटित वाक्यविचाररूपत्व आकाशाद्यधिकरणचतुष्टयस्य तत्राद्याधिकरणद्वयस्य कारणवाक्यविचाररूपता, अन्त्याधिकरणान्यस्य कार- प्रत्याक्षेपकधर्मबोधकवाक्यविचाररूपतेति विभाग । कारणस्यानन्दरूपस्यैव प्राप्यत्व जन्माधिकरणविषयवाक्यएव स्फुटम् । प्रकृतिमण्डलाहिः निरतिशयदीप्तियुक्तज्योतिश्शन्दाभिधेयपुरुषस्यैव कारणस्य प्राप्यता पूर्वाधिकरणे स्थापिता। पूर्वाधिकरण- विषयवाक्यस्यपुरुषशब्दता पर्यविषयीभूतार्थः आनन्दरूप. चेतनाचेतनशरीरी जीवविशेषविलक्षण ज्ञानामिन्नोपासनविषय इति स्थापनमुखेन तत्वोपनिषद पुरुषम् , विज्ञानमानन्द ब्रह्म' इति प्रथमस्त्रविवक्षित त्यर्थनिरूपणमुखेन निर्विरे- पस्यानन्दरूपता नकचिदीप सभवति, किंतु सविशेषस्यैवेति च स्थापयति अस्मिन्नधिकरणे । अत्र कारणत्वव्याप्तलिङ्ग- ममृतत्यप्राप्युपायावरूपमेव 'यो मामायुरमृतमि.युपास्ते सर्वमायुरास्सिन्लोके एति आप्नोत्यमृतन्य' इत्यत्रामृतत्वहेतुत्वा- पासनस्य स्फुटम् । अमुष्मिलोके अमृतत्वमामोति' इति पूर्ववाक्येऽप्यम्यस्तम् । तापूर्वं 'सयोमा विजानीयात् नास्य केनचिकर्मणा लोको मीयते' इति सर्वकर्मक्षयोऽप्यभिहितः। तेनामुष्मिन्रोके सर्वकर्मक्षयानन्तरममृत वप्राप्तिसिद्धा। उपक्रमे ·३१८ विषयवाक्ये पाठभेदशोधनम्। उपासनस्य शानामिन्नता [ इन्द्रप्राणा १-१-११ श्रीभाप्यम् सु.२९= प्राणस्तथानुगमात् (१.१.११) कौपीतकी ब्राह्मणे प्रतर्दनविद्यायां-'प्रतर्दनो हवै देवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजंगाम युद्धेन चौरदेण च ' (कौपीतक्यां.३.१) इत्यारभ्य वरं वृणीप्व' (३.१] इति वक्तार- मिन्द्रंप्रति 'त्यमेव मे वरं वृणीप्य यं त्वं मनुष्याय हिततम मन्यसे' (३.१) इति प्रतर्दने- नोक्ते 'सहोवाच प्राणोऽस्मि प्रशात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्य ' (३.१) इतिथूयते । तत्र श्रुतप्रकाशिका सू-२९ प्राणस्तथानुगमात् [१-१-२३) तत्रेति । 'इन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम ' 'इत्युपत्रमे इन्द्रशब्दनिर्दिष्टत्वात् 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञाऽत्मा एवं प्राण एव प्रज्ञात्माऽनन्दोऽजरो मृतः । इति प्राणशब्देन निर्दिष्टत्वाचेन्द्रप्राणशब्दनिर्दिष्ट इत्युक्तम् । प्राणश- ब्दस्य परमात्मलिङ्गप्रतिपादश्वाक्यस्थावेन सिद्धान्तहतुद्योतक्त्यात् स्त्र प्राणअन्दन धर्मी निर्दिष्टः नविन्द्रद देन इन्द्र- शब्दनिर्दिष्टस्य विचारविषयत्वमार्थमिति सूत्रकाराभिप्राय इति भावः । जीवमात्रलिङ्गसद्भावऽपि विशेष,काक्षग्या जीव धर्मस्येन्द्रशब्दवाच्यप्रकृतजीविदोपनिष्ठ वप्रतीतेजीवोवेति दिरो•तर परोतमयुक्तमिति भावः । प्राणलिङ्गस्त्य 'प्राणो ऽस्मि' इति सामानाधिकरण्येन प्राणस्य जीवविशेषणवप्रतीतः प्राधान्येन प्रतिपाद्यत्वशङ्काया असम्भवात् प्राणोति चानुपन्यस्तम् । कारणवाक्यप्रतिपाद्य ब्रह्म किं प्रसिद्धजीवभावरन्द्र ? उत परमात्मेति विचारः । तदर्थे हिततमोपासन कर्मतयेन्द्रप्राणशन्दनिर्दिष्टः किं प्रसिद्धइन्द्र. ? उत परमा मेति । तदर्थमानन्दादिगुणा: कि गौणाः उत मुख्या! त्दथै 7 ? - -- गूढार्थसंग्रहः, . . 'ये व मनुष्याय हिततम मन्यसे' इत्यत्र हिनतमशब्दः इष्टसाधनपरः । मुग्धबोघटीकाया दुर्गादासोक्तेः । अत्रोपासन स्यामृतत्वमाप्तिसाधनत्योत्तेश्च । शानाभिन्नोपासनस्य मुतिस धनत्वस्य स्पुट प्रतीत्या उपासनमेवामृतत्वापायभूतमत्र विव- शितम् ॥ एवं च प्रभ अमृतत्वोपायविषयकएव सिद्धयतीति भावः । हिततमोपासनविषयकएव प्रश्न इत्ययावशदार. गार्थ विषयवाक्यमुपादत्ते, प्रतर्दनो हबै इत्यादि । परंवृणीष्वेति । अत्र मुद्रितकोशेषु 'प्रतर्दनोहवे देवादासिरिन्द्रस्य प्रियधामोपजगाम। युद्धन च पौरपेण च तं हेन्द्र आच प्रतर्दन चरते ददामीति । सहोवाच प्रतर्दनः विमेव मे वरवृणीष्व यावं मनुष्याय हिततम मन्यसे' इत्यानुपूर्वी दृश्यते । अत्र पूर्व ' यरवृणीष्वेति याक्याभावे 'वरददानी 'ति वाक्यमात्रसत्वे 'वरदेही'त्येव त्या प्रवदना नतु स्वमेव परवृणीष्वेति । वर्ततेतु त्वमेव वरवृणीय'ति । अत पूर्व 'वरंगोध्येति इन्द्रव क्यसत्व एव सनतार्यकत्वं नापन्यथा । अतः पितकोशेषु तदास्य उलध: 'घरवृशीधे ति पाठएव माध्याहतो युक्त इति प्रतिभाति । इन्द्र- प्राणशब्दनिर्दिष्टइति । मपि ' प्राणस्तथाऽनुममात्' इति सूत्रे इन्द्रशन्दो नास्ति । तथाऽपि 'नरक्तुरात्मोप- देशत् । इजियो वतार सीत! ति तद्विपयवाक्ये च पूर्वपक्षे वता इन्द्र एव विवक्षितति स्पटम् । 'प्राणे. डीस प्रणा तमाम् ' इस्त्र असन्छन्द प्रयुक्तः उगारपिताऽसन्छन्दार्य इति सर्पसमतम् । उपारयिता पात्र पता - ·इन्द्रमाणा-१.१ ११] 'देवता' जीव इति श. भाष्य कारिद्वयपर्याचाम् . । श्रीभाष्यम् संशय -किमयं हिततमोपासनफर्मतयेन्द्रप्राणशब्दनिर्दिो जीव एच ; उत तदतिरिक्त प रमात्मा-इति । किं युक्त जीव एवेति । कुत ? इन्द्रशम्दस्य जीवविशेष एव प्रसिद्ध , तास मानाधिकरणस्य प्राणशब्दस्यापि तत्रैव वृत्ते । गयमिद्राभिधानो जय प्रर्दनेन त्वमेव मे घर वृणीप्य यं त्व मनुष्याय हिततम मन्यसे' (३१) इत्युक्त 'मामुपास्य ' (३१)इति स्वात्मोपासन हिततममुदिदेश । हिततमश्यामृतत्वप्रात्युपाय एच । जगत्कारणोपासनस्य श्रुतप्रकाशिका मिपक्रमावगत राष्ट्रहननादिलिङ्गानुरोधेनानन्दादिवर्णनम् । उतान दादालनानुगुण या, वाहननादिवर्ष-म । तदर्थ 'मामुपास्य' इति किं स्वोपासनमुन्यते ? उत वावस्यपरमामोपासनमिति विचार । यो स्वोपारानाति तथा स्वाष्ट्र वधानुगुणमानन्दादेवनीय वेनान दादिगुणानाममुख्य वास्तित पास्नफर्मतयोक्त इन्द्रइति जग कारण प्रसिद्धजीवमाव इन्द्रइति पूर्वपश्ये पल्पलिमाव । यदा स्वावस्यपरमा मोपासनोपदेश तदा आन दादिगुणानुगुण वाष्ट्रवधादेवर्णनीय वात् आनन्दादिगुणानां मुख्य वादिततमोपासनकर्मीभूते द्रप्राणशन्दनिर्दिष्ट परमा मेति 'सर्ववेदान्तवेद्य जग कारणब्रह्म पर भारति रादाने फ्ल्पलिमाव । जीवविशेष एव प्रसिद्धरिति । अनेन जीवमानपक्षस्यानुदयारसू चैत । प्राणशदस्य कय जीपर वमित्यत्राह-तत्समानाधिकरणस्येति । अनेन प्राधा येन प्राणपर वशङ्काऽनु थानमप्यर्थी सूचितम् इ द्रस्य जीर र कय कारणस्य जीवानतिरिक्त वमित्यवाह-अयमिति । स्वा मोपासन हिततममुपदेशन्तु'त्त विमिन्द्रस्य जग- कारणरवहत्यवाह-हिततमइति । तत किमित्यपेक्ष या मुमुक्षूपास्य वस्य कारण वव्याति दई यति जगदिति । अत इति पूर्वपञ्चोपसहार ॥ गूढार्थसमह इन्द्रएव, अत 'प्राणोऽस्मि' इति वाक्येऽपि इ इएव प्राणशब्दार्थ पर्यवसित । इदमतदधिकरणविषयवक्याम् । प्राणशब्द स्याम्यासेोऽपि वर्तत तद्वदि द्रस्यापि उत्तरत्र वक्ष्यमाणापामौत्रविध्यवाक्यमपीदमय । एतचा पर्येण सूने प्रणशददि- शेऽपि प्राणशब्द नेन्द्रव्यावृत्यर्थ सूत्रे उपात्त उत्तरसूतविरोधात् । अत इद्रप्राणशदद्वयनिर्दिष्ट एवात्र विचारविषय इति भाव । (ग) भाष्ये देवतामा नीव इति पृथड्नर्देशा नघत । सुनौ सूत्रेच दवताशब्दस्यामावात् 'नवक्तु रात्मोपदेशात्' उपासाविध्यात्' इयुत्तरसूनद्वयऽपि जावस्यैव वक्तुनिर्देशात् । 'चक्तुरात्मे त्यस्योत्तरसू स्यस्य समें आ मति विद्यात् ' (कौधीतकी) इत्यन्तिमश्रुतिस्यस्य अत्रानुषगण वक्त्रभिन्न पुरुष एव प्रथमस्ते प्राणशब्दबाध्य इत्यर्थ सिद्धथतीति इन्द्रो जीवएव परमा मविलक्षण पूर्वपक्षे विवक्षितइति सूत्रकाराशयस्य निर्म सराणा विदुषा स्फुट वात् इयच जीवातिरिक्त देवता मा नात्र विवक्षितइति निगमयति,जीवएवेति 'जीवमुख्यप्राणे त्यत्र प्राणशब्दात् पूर्व जीपशब्द निर्देशन प्राणशब्दस्य जीवार्थकत्वन च वक्ता इद्र जीव प्रथमसूरविवक्षित इत्यय निर्धारण सभवति । प्राणशन्दस्या- ग्यासबाहुल्यात् सूत्र इन्द्रशद विहाय प्राणशब्द प्रयुक्त । नवक्तुरात्मा' 'जीवमुरयप्राण' इति सूत्रद्वये जीवस्य पूपशहत विषय व स्पष्टमिति प्रथमसूने त पूर्वपशगमक किञ्चिदपि नास्ति प्राणशब्दस्य नीववाचक व 'पुसि भूमयसय प्राणाश्चैव जागोऽसुधारणम् ' (ना अक्षय ११९) इति काशा प्रसिद्धमेव ।। 'जीवमुरयप्राणलिङ्गात्' इतिसूत्रे लिङ्ग हेतुरन्तु श्रुतिरेवेति प्रथमसूत्रे वायुर्विशषपूर्वपक्षो नयुक्त ।प्राणशब्दस्या पति । प्राणशब्दस्य कोशाचीवपर व पूर्वमेयोपपादितम् ॥ हिततमश्वामृतत्यप्राप्त्युपायएवेति । अयमर्थ शुतो विष .

·'तयेति' निर्देशन निर्विशेषस्य नविवक्षा [ इन्द्रप्राण-११-११ . . श्रीभाष्यम् वामृतत्वप्राप्तिहेतुता 'तस्य तावदेव चिरं यावन्नविमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये' (छां.६.१४.२) इत्यवगता। अतः प्रसिद्धजीवभाव इन्द्र एव कारणं ब्रह्म ॥ इत्याशङ्कायामभिधीयते- 'प्राणस्तथाऽनुगमात् ' इति ; अयमिन्द्रमाणशब्दनिर्दिष्टो न जीवमात्रम् ; अपितु जीवादर्थान्तरभूतं परंब्रह्म । स एप प्राण एव प्रशात्मा आनन्दोऽजरोऽमृतः' (कौ.३.९) इतीन्द्रप्राणशब्दाभ्यां प्रस्तुतस्याऽनन्दाजरामृतशब्दसामानाधिकरण्येनानुगमो हि तथा सत्येवोपपद्यते॥ सू-३० न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमाह्यस्मिन् [१-१-११] श्रुतप्रकाशिका राधान्तं प्रतिजानीत अयमिति । उपपादयति सएपइति । अनुगमः पूर्ववाक्यप्रकृतस्योत्तरवाक्यसम्बन्धः । खवाक्या. नाभिव्यक्तस्य सिद्धान्तहेतोत्तरवाक्याभिव्यक्ततया अनुगमादित्युक्तम् । आकाशाधिकरणे ज्योतिरधिकरणे च सिद्धान्तहेतोहिं स्ववाक्यपूर्ववाक्याभिव्यक्ततया अनुगमादि-युक्तिः। सौत्र तथापद गायकाकारपरामार्शवेन व्याचष्टे आनन्दाजरेति । प्राण:परमात्मा तथाऽनुगमात् परमामत्वानुगुण्येनानुगमादिति सूत्रयोजना तथाशन्दस्य साध्याकारपरामर्शित्वमप्यभिप्र यन्नाह-तथासत्येवेति । तथासति इन्द्रप्राणशब्दनिर्दिष्टे परस्मि ब्रह्मणि सत्येवेत्यर्थः । प्राण परमात्मा तथाऽनुगमात् परमात्मतयाऽनुगमादिति योजना । अनुगमक्रियाविशेषण तथाशब्दः । बुद्रिस्यसाध्यसाधकधर्मवत्तयाऽनुगमो विवक्षित इत्यभिप्रायः । आधसून 'सएपप्राणएव' इत्यादिवाक्यमात्रविषयक व्याख्यातम् नतु परैरिव वाक्यान्तरस्थहेतवो प्रत्य क्षविवक्षितत्वेनोकाः 'अध्यात्मसम्बन्धभूमा' इति द्वितीयस्त्र एव बहुवाक्यस्थहेतुबाहुल्यस्य विवक्षितत्वावगमात् आन. न्दादिगुणप्रतिपादकवाक्यस्य प्राणशब्दचिह्नितत्वात् तद्गतहेतुपरवेनहि प्राणशब्दाचहितसूत्र याख्यान युक्तम् । प्राणश- न्दचिहितस्यापि 'प्राणोऽस्मि' इत्यादेस्त्रानुदाहरणमन्यविशेषणभूतपरमात्मलिणत्वात् 'प्रातेऽर्पिता' इत्यस्यानुदाह. रणंतु सूत्रान्तरकार्यात् ॥ 'सू-३० न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमास्मिन् [१-१-११] गूढार्थसंग्रहः क्षित इति पूर्वमेय निरूपितम् । आनन्दोऽजरेत्यादि-अनुगमोहि तथासत्येयोपपद्यते इति 'इन्द्रप्राणशब्दनिर्दिष्ट स्वव आनन्दत्वाजरत्वामृतस्यादिश्रवणात् ' इति ' तयेति प्रकारखधनः' इति च दोपे उत्तम् । मतः 'तथाऽनुगमात्' इत्यस्यानन्दत्वाजरत्यामृतत्वाद्यनुगमादित्येवार्थः । 'अध्यात्मम्बन्धभूमायस्मिन्' इत्यत्रोपक्रमप्रभृ युपसंहारपर्यन्तोषसर्व धर्मसबन्धभूमा वक्ष्यते । अत्र 'प्राणोऽस्मि प्रशामा' 'मामुपास्व, मामेव' इत्यत्र समानाधिकरणा-देन माछ-देन घ यस्तुरिन्द्रसव विवक्षा प्रतीयते । तच 'समात्मा' इत्युपसहारः आ मशन्दमुख्यार्थः इन्द्रान्तर्याम्येय विवक्षित इति निर्णयरसम्मपति । एषच सामानाधिकरण्योपपादकस्योपसहार एक्सत्येन उपसहारस्य धर्मानुगमः पूर्वपधन्यावतंक:

·इन्द्रमाण १.१११] 'तथा' 'अध्या-मसम्बन्धमा' इतिशब्दद्वयस्वारस्य सिद्धान्तएव सङ्गाछते नतु परमते . . श्रीभाष्यम् यदुक्तमिन्द्रमाणशब्दनिर्दिष्टस्य 'आनन्दोऽजरोऽमृतः ' (को.३.९) इत्यवादियं परं ब्रह्मति । तन्नोपपद्यते, 'मामेव विजानीहि ' 'प्राणोऽसि प्रक्षात्मा तं मामायुरमृतमि- त्युपास्व' (कौ.३.१) इति वकाहीन्द्रः 'त्रिशीर्षाणं त्वाष्टमहनम् ' (३.९) इत्येवमादिना त्याष्ट्रहननादिमिः प्रशातजीवभावस्य स्वात्मन एवोपास्यता प्रतर्दनायोपदिशति । अत उप- क्रमे जीवविशेष इत्यवगतेसति 'आनन्दोऽजगेऽमृतः' (३.९) इत्यादिभिरपसंहारस्तदनु. गुण एव वर्णनीय इतिचेत्- परिहरति (अध्यात्मसंबन्धभूमाह्यस्मिन्)आत्मनि यस्सम्बन्धस्सोऽध्यात्मसम्बन्धः । तस्य भूमा भूयस्त्वम्, बहुत्वमित्यर्थः । आत्मन्याधेयतया सम्बध्यमानानां वहुत्वेन सम्ब न्धवहुत्वम् । तचास्मन्वक्करि परमात्मन्येव हि सम्भवति । तद्यथा रथस्यारेपु नेमिरर्पिता नुतप्रकाशिका निषेध्याध्याहोरण नअर्थमाह-यदुक्तमिति । त्वाष्ट्रवादीत्यत्रादिशब्देन सालावुक्यतिप्रदानदैत्यादिसन्धानपी- रोमनिरासेन्द्रशन्दा विवक्षिताः, ततःकिमित्यत्राह-अतइति । उपप्रमो बलीयानित्यर्थः 'विकारशब्दान्नेतिचेन्ने'तिवत् स्त्रे सिद्धान्तखण्डे निषेधवाचिशब्दाभावात् खण्डान्तरस्य सिद्धान्तपरत्वद्योतनाय परिहरती युत्तम् । भूमशब्दो भूयस्व श-देन व्याख्यातः। भूमशन्दप्रकृति दर्शयितु बहुवमिःयुक्तम् आपेक्षिकहि बहु-व पूर्वपक्षयुक्ति बहु वादपि बहुतरमिति भावः । सबन्धबहुत्वनि बन्धनमाह-संबध्यमानानामिति । सबन्धः कीदृश इत्य नाह-आधेयमिति । अस्मिन्नितिपद व्याचष्टे तच्चेति । आधेयनया सबन्धे श्रुतिमाह -तद्यथेति । नकेवलमुपसहारवचनमात्र किंतु पूर्वमप्यस्तीति बहुवाभि- प्रायेग 'सएपप्राण एव ' ह्यादिकमुपात्तम् । पूर्वोपात्तश्रुत्यर्थमाह-भूतमात्रेति ॥ गूढार्थसंग्रह. प्रमलात्यभिप्रेत्य भाष्यादी धर्मानुगम उक्तः । तथाऽनुगमः' इत्यत्र तथाशन्दप्रयोगण निर्विशेषस्य नात्र विवक्षेति स्वकाराशयस्फुट प्रतीयते ॥ 'उपासात्रैविध्यात्' इत्यत्र श्रुती ज्ञानोपासनवाचिशब्दयोरेकार्थत्वस्पुटीकरणेण ज्ञान परब्रह्मविषयमम् उपास. नमपरब्रह्मविषयकमिति मत श्रुत्यननुगुणमित्युत्तरत्र स्फुटीभविष्यति इत्येवमादिनेति । 'वरुनखान्यती सार पृतन्यः प्रायच्छम्' इत्यत्र सालावृकप्रदान 'ब्रह्वीसन्धाऽतिक्रम्य दिवि प्राहादीनतृणहमा रिक्षे पौरोमान् पृथिव्या कालक- सान्' इत्यत्रोक्त बहुसन्धातिक्रमपूर्वक प्रहादपुत्रहनन अन्तरिक्षे पुलोमसुतहनन पृथिव्या कालवहिंसन चादिशब्दन विवातिम् । 'सम आमेति विद्यात्' इत्यत्र इन्द्रान्तर्यामी विवक्षित इत्यभिप्रेत्य ह-आत्मनि यस्सम्बन्धइति । सयेति सूत्रस्थशम्दानुरोधेन आमनि विद्यमानप्रकारसम्बन्धएव अध्या मसम्बन्ध इत्यभिप्रेत्याह-आत्मन्याधेयतयेत्यादि अध्यात्मसम्बन्धभूमेत्यनेन प्रथमसूत्रस्य तथेतिशब्दार्थः सम्यग्विशदीतः। आ मन्याधेयतया विद्यमाना. प्रकारा: तद्यथा रयस्येति भुयैव प्रदर्शिता इत्यभिप्रेत्याह-तद्यथारथस्येत्यादि पूर्वसूत्रविवक्षितनुतिपूर्ववाक्यमाविवक्षितमिति विविश्वास्योपादानम् । तेन 'सएपप्राणएव प्रशारमा आनन्दोऽजरोऽमरः' इति निविशेषपरवाक्यम् तद्यथार. त्यादितु कल्पिताविषयक 'विषयेन्द्रियव्यवहारारनाभिभूत'मिति परेषा भाष्यम् (२न्नप्रमा) । 'प्रशामात्रासुइति वागाद्यव- छिनपशात्मकजीयोशेषु' इति ब्रह्मविद्याऽभरणम् ॥ - . 11 ·। तद्यथा रथस्य' इत्यादिश्रुत्यर्थः परोत्तययोगश्च [ इन्द्रप्राण १-१११ . श्रीभाष्यम् नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामानास्वर्पिताः प्रशामानाः प्राणेऽर्पितास्स एप प्राण एव प्रशात्माऽनन्दोऽजरोऽमृतः ' (कौ.३.९) इति भूतमात्रशब्देनाचेतनवस्तुजातमाभि- श्रुतप्रकाशिका ननु कथं प्रज्ञामानाशब्देन चेतनवराभिधानम् | याप्राणचक्षुःश्रोत्रजिह्वा पाणिपाद स्थर रीमना से च प्रतिपाद्य तावा एतादशैव भूतमात्राअधिप्रशं दशप्रज्ञामात्रा अधिभूतं यदुवैदश भूतमात्रा नस्युः न प्रज्ञामात्रास्स्यु यदुवै नप्रज्ञामानास्यु नभूतमात्रास्यु.' इति भूतमात्राः प्रशामाताश्च प्रत्येक दशसङ्ख्याः परस्पर सकाक्षा उता; तत्र प्रज्ञामात्राशब्दो गन्धादिचतुष्टयवागादव्यापारचतुष्टयशारीरसुखदु.खमतव्यविषयज्ञप्तिपरः । यद्वा भोग्या २० दयः शरीरानुप्रविष्टभूताशाश्च भूतमात्राः । दशेन्द्रियाण प्रशामानाः प्रत्येक दशसख्याश्रवणलाद नुक्ता पदार्थाश्च जहर क्षण.या विवक्षिता इन्यभ्युपेत्य प्रज्ञामात्राशब्दस्य जीवपरत्व दशसख्याविरोधात् । एव 'ताश्च ताश्च दशदशोक्ता. नान्यत रतो रूपं किंचन सिध्येत् नोएचैतन्नाना' इत्यासामुभयविधानामपि परस्पराविनाभावमुत्तवा तत्र दृष्टारमाह-तद्य. थारथस्य' इति वाक्येन । नच वाच्य ‘योवै प्राण. साप्रज्ञा याप्रज्ञा न प्राणस्सहोतावस्मिन् शरीरे वसत सहोत्क्रामतः' इति प्रकृतजीवविषयोऽय प्रज्ञामानाशब्द इति मात्रान्तेन प्रज्ञाश-देन व्यवहितवाक्यस्थकेयरप्रशाशन्द गूढार्थसङ्ग्रहः तदेतत् ' अध्यात्मसम्बन्धभूमा' इत्यत्रात्मन्येव सब घबहुविमा मनि बहुधर्मपथनएचोपपद्यते । आरमन् शब्दः सम आत्मेति विद्यात्' इति श्रुतिघटकात्मन् शब्दसमानार्थकः तत्रात्मशब्दस्य निविशेषपरत्व नसंभवीत । संवाघबहुल्वेन वक्तुरिन्द्रस्य व्यावृत्तरत्रोक्तेः 'वक्तुराम'त्यत्र वऋभिन्नात्मव विवक्षितइति सर्वसमतम् । त चेयमेव श्रुतिमूल्म् भुती पाट्यर्थसंबन्धः इन्द्रभिन्न परमात्मा विवक्षितइति निर्णयरसूत्रकारसग्मतः । श्रुतौ पूर्व बहुप्रकारसय करनेन रूमआम तिविद्यात् ' इत्यत्र पट्यपस्सनाधः विवक्षित इति सूत्रकृदाशयो निर्मसाराणा विदुषा स्पुटः । समन्धमन्दस्य लिलपर. तया व्याख्यान न्यारक्षामण्युक्तमभिनिवेशमूलकमेव । लिङ्गशब्दविहाय सबधिशब्दनिर्देशे प्रयोजनामावादित्यभिप्रेत्य आनन्दरूपसविशेषपरब्रह्मणि बहुप्रकारसम्बन्ध श्रुर्त्यर्थमाह-भूतमात्रशब्देनेति । शरीरे जीवसबरधदशायां शरीरस्य पञ्च भूतविकार वेन पञ्चभूतजीवपरमात्मनां शरीरे सरन्धेोऽस्तीत्यविप्रतिपसोऽय: । तर शरीरस्य नेमिस्थानापसन्देन पञ्चभूः ताना नेभिस्थानापन्नत्वम् । जीवसवएव शरीरस्य सत्त्वम् । नेमेः अरसम्बन्धमन्तरा चक्रे स्थितिः न संभवति , जीवस्य परमात्मसबन्धमन्तरा स्थितिर्न सभवतीति नाभिस्थानापन्ने परमा मनि जीवाना स्थितिः। एवं च भूताना जीवाना च परमात्माघनित्यमुक्त भूतानां जीवद्वारा जीवस्य च साक्षापरमा मनि स्थितिः। इत्य च सर्वसत्तानियामकस्य परमा मनः अत्र प्रतिपादित भवतीति भूतमात्रशब्दः अचेतनपर:, प्रशामानशब्दः जीवपरः, प्रशास-दस्य ज्ञानवामित्वात् सएप प्राणएय प्रशात्मा इत्यत्र प्रशादाब्दस्य शानपरत्वेन प्रशा मशब्दस्य परमात्मपरत्वम् । पूर्व 'यतापुस्पामुस स्वन न कंचन पश्यति अथास्मिन्माण एपेक्षा भवति' इत्यत्र प्राणशब्दःपरमा मपरः । तदनन्तर 'यथाऽमस्तिो विप्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन् एवमेनस्मादात्मनस्सवें प्राणा यधायतन विप्रतिष्टन्ते' इत्याधुत्तम् । तत्रामिविपुरिटान्तेन अमिविफ. लियोरेक जातीयत्वात् जीवपरयोरेक जातीय व चोधितम् । इद च यास्य द्विघाऽभ्यस्तम् । एत्दुत्तर गाय(भगा. शिघुमाझणे) ' यदा मुमरस्वम न कञ्चन पश्यति अथास्सिन्माण एपेक्षा भवति यदा प्रतिमुध्यसे यथास्तो ·इन्द्रप्राण १.१११] एतदुत्तर(वृ)अजातशत्रु वृहदारव्यवाहाणद्वयकायेन अर्थनिष्कर्षः - . . ध्रुवप्रकाशिका निर्दिष्टजीवप्रत्यभिशानाभावात् , अनन्तरपूर्ववास्यप्रकृतदशससयप्रशामाणमेव स्वतः शयमानावाचेति ; तद युवम् अर्थविरोधात् दृष्टान्नदाष्टान्तिकमायानुपपत्तेश्व, प्रत्य-ज्ञानस्य भग्न वात् । नहि वागादीन्द्रियाणि भूतमात्राणाम' श्रयः भूतसादातरूपयरमेवही न्द्रयाश्रयइत्यर्थविरोघरस्फुट । दया दशैय भू-मात्रा अधिप्रश दशप्रशमात्रा अघिभूतम् इति परस्परसाकामन्य पूवाक्यो अरना िदृष्टान्तवाक्यत न परस्परसाका व प्रदश्यते ‘भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्त्र गूढार्थसंग्रह विस्पुलिझा विप्रतिष्ठेग्न् , एयमेवैतस्मादामन प्राणा यथायतन विप्रतिष्ठन्ते- द्यथा शुरः क्षरधाम निषित: तस्मादि- धम्मरी या विश्वम्भाकुगये तएरामेष प्राश आ मा इद शरीरमनुप्रविष्ट आलाय अनग्वामभ्यः तमेतमा'मानमेतआ. मानोऽन्यवस्यन्ति यया अधिन स्वा. तद्यथा श्रेठी भुङ्क्ते यथवा श्रीष्टन स्वामुअन्ते एवमेष प्राश आरमा एतैराममित यया श्रेष्ठो परेववेतमामान एतआत्मानोऽन्वरस्यन्ति यया प्रेष्ठिन स्वाः सयारद्धवा इन्द्र एतमा मान नविजश ताय. देनमसुरा आमेवभूयुः । सयदा विजशावथ ह वाऽसुरान् विजित्य सर्वेषा भूताना श्रेष्ट्य स्वाराज्यमाधिपत्य पर्येति तयो एव विद्वान्सा भूताना श्रेष्ट्य स्वाराज्यमाधिपत्य पर्येति यएववेद यएववेद ' इति बृहदाण्यके अजातशत्रुबाह्मणान्त-- 'यष एत सुतोऽभूद्यएषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन्छेते ' (बृ.४.१. ) अथ यदा सुषुप्तो भवति एवमेवैष एतन्छेते -यथाऽम क्षुद्राः विष्फुलिका व्युच्चरन्ति । एवमेतस्मादात्मनस्सर्वे प्राणा:--सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति(का.पा) सर्व एत आ मनोव्युचरान्ति ' (वृ.१.वा) 'सवा अयमात्मा सर्वेषा भूतानामधिपतिस्सर्वेषा राजा' (६.बा) तद्यथानाभौ च रथनमा चारास्समें समर्पिता: एवमेवैतस्मिनात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवा. सर्वेरीकास्सयें प्राणाः सर्वएत आ.मान. रस्समर्पना. (४.५)इति तद्धदं तव्याकृतमासीत्तन्नामापाभ्यां व्याक्रियत असौ नामेदरूपमिति । सएष इहप्रविष्टआ नसाम्यः यथा शुरः क्षरधाने निहितस्यात् विश्वभरी वा विश्वभरबुलाये तन्नपश्यन्ति' (वृ १.४) इतिचोक्तम् । अत्र बृहदारण्यकोपीतवाक्ययोरेकाय स्फुट प्रतीयते ।। 'ययाने क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति ' इति बृहदायकवाक्यविवरणे राजकुमारनय द्रमिहाचार्यसमत (श.उ) भाष्ये प्रदर्शितः । अत्र घ्युच्चरणक्वेनोक्ताना सर्वेषा ' सवा अय सर्वेषां भूतानामधिपतिरसर्वेषां राजा' इत्यादौ राशि भूतानि समिना समर्पित व प्रतिपादितम् । अत्र राजपदसत्वन राजकुमारनयः अत्रैव विवक्षित इति स्पष्ट प्रतीयते । एक इद्राजा जगतो बभूव ' इति हिरण्यधर्मसूत 'न्द्रो राजा' इति स्वर्णधर्मानुवाक (ते.आ) च राजशब्द प्रयुक्तः अवारनामिदृष्टान्त वृहदारण्यकोक्तः कॉपीतकोब्राह्मणेऽपि प्रदर्शित. इथ च बृहदारण्यकार्यस्य कोपीन हणे स्पष्ट तया राजकुमारनयोऽत्रापि विवक्षित । 'तमेतमात्मानमतमामान अवस्यन्ति' इत्यत्र कुमारभूतजीवाना गजभूत पिनुश्च विवाभितत्वेन उभयोभोंगो विवक्षित. सर श नानन्तरकालिक नत्पुतिकालिक: इन्द्रस्य ज्ञानान रम्व सुरवि- जयोक्ते जीयाना ज्ञानानन्तरमेव सर्वपापप्रहाणोक्तेश्च । पराशरमुनिश्च व माता सर्वलोकाना देवदेवो हरि पिता इत्यादि श्रीस्तो इ-द्रवाक्यमभिधायएतस्तुतिमूल्ज्ञानेन त्रैलोक्यलक्ष्मी बुभुजे विनिर्जित्य मृधेऽसुरान्' इत्येतदुपनिपत्ता पय स्पष्टी चकार । एतदुपनिषद्द्यपयोरोचनाया परोक्तरीत्या नाद्वैतपर कुमारस्य पितुश्च सर्वथैक्यासम्भवात् । किंतु जीवब्रह्मणा दपर मुक्ती समानभोगवत्यपरश्चेति उपनिषत्तात्पर्यमकामेनापि स्वीकर्तव्यमिति निर्म सराणा विदुषा स्पुटम् । जिज्ञासाऽ धिकरण (७६४.पु) ऋक्सम्मितायामस्य वामस्ते राजकुमारनयो विवक्षित इति सम्यक्चितम् । एवमुपनिषदर्थे श्रुति- तात्पविषयभूतेसिद्ध अरनामिदृष्टान्तमूल्कभेदोः परै काल्पनिकायकत्व यदुत्त तदभिनिवेशमूलकमिति स्ट्रिम ॥ .

·(श्रु.प्र) 'तद्यथा' इति श्रुतिपूर्ववाक्यजातार्थ: [इन्द्रप्राणी १-१-११ श्रुतप्रकाशिका र्पिता इन्युक्त्वा प्रज्ञामात्रा भूतमात्रास्वर्पिता इति नह्यतम् तथासतिहि परस्परसाशिव(न) दृष्टान्नता विवक्षिता स्यात् । अपितु 'प्राणे अर्पिता' इत्येवोक्तम् । प्राणश्च परमात्मा अनन्तरमेव 'सएप प्राणएप प्रज्ञात्माऽनन्दोऽजरोऽमृतः' इत्युक्ते: अतो दृष्टान्तदान्तिकभावानुपपत्तिः अत:प्रत्यभिज्ञानभक्षकहेतुरुद्भायात् 'तपसा चीयते ब्रह्म, तस्मादेतद्ब्रह्म इति वाक्यद्वयस्थब्रह्मशब्दयोरिव पूर्वापरवाक्ययोः प्रशामात्रशब्दयौन कार्यम् || किंच द्वयोर्वाक्ययोमिथस्सन्निकृष्टत्वेऽप्यन्यतरस्य सभवन्मुख्यार्थस्तयोरैयार्यश्रद्धया नत्याज्य: त्योरेव ब्रह्माशम्दया स्तथा दर्शनात् ; प्रशाशन्दश्चेन्द्रियेष्वमुख्यः जीवेषुतु मुख्यः तेषा ज्ञानस्वरूपत्वात् । प्रशाशन्दोऽपि तत्तदर्थविषयश न. परइतिचेतर्हि दृष्टान्तविरोधः शरीरगताना भूतमात्राणा वैषयिकज्ञानर्धार्यत्वाभावात् एवमयंविरोधादिम्निविसति(हि) मानाशब्दः सघातकदेशाभिप्रायः । विशिष्टस्य ब्रह्मण एकदेशभूतानिहि चिदचित्तत्वानि । विच अस्मिन्प्रकरणे प्राणश ब्दस्यैव प्रशाशब्दस्यापि बाह्यर्थविषयप्रयोगदर्शनान्नैक यनियतावम्, अतश्च जीवविषय व युक्तमायित, विशेषतो जीप प्रयुक्तत्वाच्च प्राणशब्दस्तावन्मुख्यप्राण प्रयुक्त: ' यावदस्मिन्शरीरे प्राणा वसति तावदायुः । इति तथेन्द्रियेषु 'प्राणं प्राणंतं सर्वेप्राणा अनुप्राणन्ति ' इति ; तथा परमात्मनि 'यत्रैतस्पुरुपस्स्वप्नं नकथञ्चन पश्यति अथास्मिन्प्राण एवेकधा भवति' इति । तथा जीवेषु 'एतस्मादात्मन प्राणा यथायतन विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः' इति नचान बहुवचनान्त: प्राणशब्द• पंञ्चवृत्तिवायुपरः तस्य सुषुप्तावुपरत्यमावानिष्प्रमाणानुपपत्तेः । नापीन्द्रि यपरः देवशब्देन पृथगुक्तस्यात् ।। नच देवशब्दः प्रकाशरूपज्ञानवाची लोकशब्देन तदुत्तेः अस्वारस्याच्च । नच लोकशब्दो क्नीविष्यपर: देवे भ्योलोका इत्यत्र विषयाणा ज्ञानतो निष्क्रमणाभावात् । ज्ञानग्रहा इत्यर्थ चिन्न ञ्च यस्य-नाट स्व। मातु प्र ह्य पदाध्याहारप्रसङ्गाच्च अतोऽस्मिन्वाक्ये बहुवचनान्तः प्राणशब्दो जीवपर. हजीव प्रये गः परमामन प्रण शरीरकत्वात् तथा प्रशाशब्दश्च जीवे तावत्प्रयुक्त: 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा ' इति प्रज्ञ रूपामा प्रशामा तथा यो प्राणम्साप्रज्ञाया प्रज्ञासप्राणः नह्येतावस्मिन्शरीरे वसतस्सहोत्क्रामतस्तस्यैपैव सिद्धिरेतद्विजानं यत्रैतत्पुरुपरस्वप्न नकथश्चन पश्यति अथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति' इति । मचाय प्रन शब्दउपस्तिनपण्डगर प्रशाशदिवामनोषि षय. 'सहोत्क्रामते' इति श्रमणात् ‘तमुलामन्तं प्राणोऽनूलामति ' इति शुरूमा ध्य च, तयोत्तरत्र यागादी न्द्रियाणा जीवोपकरणत्वप्रपञ्चनेन पृथनिर्देशाच्चाय प्रशाशन्दो जीवपर: 'अस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति' इत्युक्राप 'यागेवास्या एकमङ्गमदूदुत् प्राण एवास्या एकमङ्गमदूहत् ' इत्येरमादिपर्याय, पादपर्य-नानां कर णाना यमुक्तमा ' प्रहवास्या एकमङ्गमदूहत्' इत्युक्तम् । अत्रहस्सा इति चतुर्य-त पट प्रशाशम्दनिर्दिष्ट जीवपाम् प्रथमान्तयज्ञाशन्दोहि मनोगाची (नेत्यां नातिनाविजिज्ञासी तैतने तारावेद्यात् ' ' नमनो विजिज्ञासीत मंतारं विद्यात् ' इति स्थानप्रमाणात् तस्माच्चतुर्य-त:प्रशाशन्दः प्रथमान्तप्रज्ञ इन्दवायमनःकरण व जीवविश्यः अतरसहोक मगपृथगुपदेशाम्या 'योवैप्राणस्सा प्रहा' इति प्रशाशन्दो जीवविश्यः ! उमणश्रुतिप्रत्यभिशापक वात् वागादीनामु पारण वाच्च बुदिपरत्वमप्यनुपमम् अतो जीवविषयाव दृष्टम् । तया मनसि प्रशाशब्द प्रयुज्यते नहि प्रज्ञापेतावाह नामाकंचन प्रज्ञापयेदन्यत्र मेमनोऽभूदिति नाहमेतनाम प्राज्ञासिपम' इति तांन्द्रयेषु च । 'दशप्रक्षामात्राः' इति । अतःपूर्व प्रशाशम्दनिर्दिष्टो जीनइह प्रशामात्रदान्दोक्तः जान्यभिप्र यक्वचनानदिस्य व्यक्तयभिप्रयण वन निर्देशउपपद्यते, यथा 'सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति, सार्वसम्पद्य नपिदुस्सतिसम्पत्स्यामहे ' इति च ॥ - ·इन्द्रप्राण ११११ अप्पामसम्म-घभूमा' इत्यत्र योजनान्तर विशेषः ३२५ - भीभाप्यम् घाय प्रक्षागायशम्देन तदाधारतया चेतनवगैचाभिधाय तस्याप्याधारतया प्रतिमिन्द्रमाण शब्दामिय निर्दिश्य तमेय ' आनदोऽजरोऽमृत.' (३.१) इत्युपदिशति । तदेत चेतनाचे. तनात्मकत्स्नयस्त्वाधारत्य जीयादान्तरभूतसिन परमाम्येषोपचत इत्यर्थः ॥ अथवा (अध्यात्ममम्बन्धभूमाहालिन) परमात्मासाधारणधर्मसम्बन्धोऽस्यामस. म्यन्धः । तस्य भूमा यहुन्न हि अस्मिन्प्रकरणे विद्यते । तथाहि प्रथम 'त्यमेव में घरं वृणीप्य श्रुतप्रकाशिका यता माभूत प्रशामात्र गन्दस्यार्थवरूप्यभयण अरनाभिदृष्टा तयाक्ये प्रशामातरम्दस्य भू िदयाम्मिानिंदवता रूपदशनिघचेतनपर-यं स्यात् । तदानीमपि तदाधारर या वनाधार व पसार ८ एवार १२० या नाम मु. पतिजात सर्व माध्य एव व्यचीभविष्यति । प्रशामात्राशब्देन तदाधारतयेति । नहीन्द्रियाणा पृथिव्यांदभूताधार युक्तमितिमाः । चेतनवर्गमिति । प्राकरणिक प्रश शन्दै करन जात्यभिप्रायमिति भावः । तस्याप्याधारतया प्रकृतमि न्द्रप्राणशब्दाभिधेयं निर्दिश्येति । ' ताया एता. ' इत्यादि पूर्ववाक्योक्ते परस्परसपाक्ष वे दृष्टान्ताव नघटते, प्रशामा. पागामाधारान्तरकथनादिति भावः। तस्य च परमा मवि क्यमित्यत्राह-तमेयानन्दोऽजरइति । ए याविरोधा. दार्शन्तिकभाववैघट्यमुख्य वप्राकरणिकप्रयोगसाघारप्यैरनुगृहीत्स्य श्रुतिवाक्यस्वार्थमुप यस्य सूत्रार्थमुपहरति तदेतदिति एवं प्रथमयोजनाया तद्यथा रथस्यारेपु इत्यादिवाक्यमकमेव विषयस्यात् 'सएपप्राणएव ' इत्येतद्वाक्योदाह- रणं वाक्यान्तराध्यपि परब्रह्मपराणि सतीति प्रदर्शनार्थम स्नोपक्रमस्वारस पि स्मुदायस्वारस्य प्रति परिम । एवमव्यविम्वारस्यप्राबल्यस्वासद्ध यादपि कण्ठे तव युक्त मिति मुसान्तण योज्यात अथवेति । पूर्वयोजनामाया (मादस्या मनीत्यर्थः । अस्या या मान वर्तमानपरे ऽध्यात्मसन्दः उपसहारवाक्यमुपका बाघितमिति पूर्वपक्षिणोक्तं तंत्रदमु त्तरमुक्तं भवति उपक्रमोपमहारो वाक्यावयवा तयारवयवभूतयो.परस्पर वगै| उपक्रमप्रावत्य नवग्यविविरोधे । अप्रत्या नेकावानराः पर्यालोचित:प्रतिपन्नस्य महावाक्यास्यावययिनो विराध अवयवभूतोपत्रमो दुर्बलः । यथा गङ्गायाघोषः प्रतियसतीत्यादिषु घोष.प्रतिवसतीति पदाम्या प्रतिपन्न क्याथमुपप्रमस्थगङ्गापद नयाघते अपितु स्वय २८ नुगुणा यति तद्वदिति तदेतदभिप्रयन् परमा मासाधारणधर्मभ्यर य दर्शयति तथाहीति । 'हिततमं मन्यसे ' इति याक्य वाष्ट्र- गूढार्थसङ्ग्रह मामे विजानाहि' इति वक्ता यः इन्द्रः सकाशीतकी एतदुत्तराजातानुब्राह्मणे स्वस्य परमात्माधीन व सम्यग्जा. नातीत्यर्षस्य स्फुटतया अत्र चतुर्विवक्षा नसभवतीति ता पर्यम्-तदेतत्सर्वमभिप्रेत्याह---जीवादर्थान्तरभूतेऽस्मिन्परमा रमन्येवोपपद्यत इत्यर्थइति । योजनायाचास्या अजा शत्रुब्राह्मणैक्कण्ट्यन सर्वेषामा मनां परमा मा न यस्य उक्त्या इन्द्रोऽपि तदन्तर्गत इत्यर्थसिद्धयतीति अध्यात्मसम्यन्धभूमेत्यत्र सर्वजीवानामामसम्म यः प्रतिपिपादादितः । निधनामचिजीवाना बहु वैन सबन्धबहुम्वमिति सूत्रतात्पर्य प्रकटीकृतम् ॥ उपप्रभृ युपसहारपर्यन्त बहुना धर्माणा सा घस्य प्रतिपादनेन उपप्रम्मात्रप्रावल्यपालोचनया पूर्वपक्षी नौदेति उम्ममारसहारप्रावल्यस्य ततोऽपि ज्यायसरर द्भावाहित्यनित्य अथवेत्यादिना ये जना र रमाह-माय जह इत्यादि पूर्ववायोत्तोधन. इन्द्रे नसभवतीत्यभिप्रेत्याह-प्रथममित्यादिना । हित्तमशन्दस्य भगवदुत्तार्थ एव कुत्तः ।

·'आनन्दोऽजरः' इत्यादिश्रु युत्ताश्रुत्य/विचार: , [ इन्द्रप्राण- ११११ श्रीभाष्यम् यं त्वं मनुष्याय हिततम मन्यसे । (३.९) इति, 'मामुपाख' (३.९) इति च परमात्मासा- धारणमोक्षसाधनोपासनकर्मत्वं प्राणशब्दनिर्दिपस्येन्द्रस्य प्रतीयते । तथा 'एप एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीपति एप एवासाधुकर्म कारयति तं यमधोनिनी- पति' (को.३.९) इति सर्वस्य कर्मणः कारयितृत्वं चं परमात्मधर्मः। तथा ' तद्यथा रथ- स्यारेषु नेमिरर्पिता नामावरा अर्पिताः एवमेवैतो भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिता , प्रज्ञामात्राः प्राणोऽर्पिता.' (३.९) इति सर्वाधारत्वं च तस्यैव धर्मः। तथा सएप प्राणएव पशा- त्माऽनन्दोऽजरोऽमृतः' (३.९) इत्येतेऽपि परमात्मन एव धर्माः । एप लोकाधिपतिरेप सर्वेशः' (३.९) इति च परमात्मन्येव सम्भवति । तदेवमध्यात्मसम्बन्धभूम्रोऽत्र विद्यमा नत्वात्परमात्मैवानेन्द्रप्राणशब्दनिर्दिष्टः ॥ श्रुतप्रकाशिका वादेरप्युपक्रम(भू )तमुपक्रमस्यापि महावाक्यान्तर्भावात्तदुक्ति : नतु तावन्मात्रस्य साधकवाभिप्रायेण लोकाधिपतिः लोक- स्वामी सर्वेश्वरः सर्वनियन्ता, ननु 'पा रक्षण' इति धातो: पतिशब्दः तत्कथमत्र शेषिवाचित्वमुच्यते, नहि सर्वत्रावयवशक्तिरेव रूदिशक्तिर- पिह्यस्ति । अन्यथा 'गमे?' इति व्युत्पत्या गोशब्दस्य सर्वजङ्गमयाचित्वप्रसङ्गात् स्थिताया गोरवानात्वप्रसनाच्च । अतश्शेषिणि पतिशब्दो रूढः अन्यथा- वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुताश्शशु । अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत् ॥ इतिन्यायेन पितुस्सरक्षके पुत्रेऽपि पितरप्रति पतिशब्दप्रयोगप्रसङ्गादिति । सूत्रार्थनिगमयति-तदेवमिति । 'अध्यात्म सम्बन्धभूमाह्यस्मिन् ' इति सूत्राश: परेवव्याख्यातः अध्या-मसम्म घः प्रत्यगा मसम्बन्ध: रस्य भूमा बाहुल्यमुपलभ्यते असिन्नध्याये आयुषःप्रभुत्वमिन्द्रियाश्रयत्व शरीरोत्थापक व विषयेन्द्रियादिविज्ञ नप्रतिक्षेपेण इत्याम्दनचे पदस्यत इति । अपरैश्च प्रशादेहन्द्रियमन: प्राणामना सबन्धोऽध्या मसबन्ध: स्भूयानिति प्य ख्यात्म र टर त म आर रविपति- ग्वादीना मनःप्राणसबन्धत्वादीना च परमा मसाधक्याभावात् । इन्द्रसज्ञदेवताविशेष तापयनिषधपर सूत्रमितिक्षेन- इन्द्रस्य शरीरऽपि प्राणेन्द्रियमन प्रभृतीना विद्यमानतया त प्रतिक्षेपासामथ्यात् 'अस्मिन्शरीर' इति निर्देशोही शरीर ऽपिहि सभवति 'सदेव सोम्येदम्' इतीदशब्दवत् सर्वनामपदस्य साधारण वात् प्रत्यगर्थविषयस्रोपटे इस्य पराचीन- देवताविषयस्यमयुक्त मितिचेन्न इन्द्रस्यापि स्वामान प्रत्यहमिति प्रत्यक्त याऽवभासात् । 'प्राणो स्मि'. मामुपास्व' इतिहि तद्वाक्यम् । इन्द्रमानस्य प्राधान्यतः प्रतिपाद्य-प्रतिक्षिपत इतिचन्न प्रार्णा द्रयानादिस्बन्धान त प्रतिक्षा सामात् । सौरवचनव्यक्त्यनुगुणता च नस्गत् प्राण:परमा मेति प्रतिज्ञातमाद्य सूत्रे द्वितीय स्थेन नमा परमा म व. गूढार्थसंग्रहः 'उपासात्रैविध्यात् ' शो सूत्रकृतोपासनस्य प्रतिपिपादयिपिनायाः स्फुटमुक्तेः, तेनोपासिंघादः शाने लाक्षणिक इति परो किरभिनिवेशमूलैवेति पूर्वमेव क्तम् । इन्द्रद्वारा साधुकर्मकारीयतृत्वमपि परमामनएवेत्या-तथेत्यादिना । इ द्रलोष स्य सर्वलोकान्तर्गततया सर्वलोकाधिपतेरपेन्द्रलोकाधिपत्य इन्द्रस्तु द्वारभूतएवेत्याशयंनाह-एपलोकाधिपतिरिति । शन्देन 'सममा विद्यात् ' इति वाक्यमपि इन्द्रान्तर्यामित्वेन परमात्मन्येव सभवतीत्या योतिः। 'समआन्मतिविद्यात्' . .

·इन्द्रप्राण १.१११ । 'शास्त्रदृष्ट्या' इत्यत्र शास्त्रशब्दारक्षितच तरकाध्यनिरूपणम् श्रीभाष्यम् कार्य तर्हि प्रशातजीवमावस्येन्द्रस्य स्वात्मन उपास्यत्वोपदेशस्सगरते ; तमाह । सु.३१-शास्त्रदृष्ट्यातूपदेशो वामदेववत् (१.१.११) प्रशातजीवभानेन्द्रेण 'मामेव विजानीहि ' 'मामुपास्व' (को.३.१) इत्युपास्यस्थ ब्रह्मण- स्स्वात्मत्वेनोपदेशोऽयं न प्रमाणान्तरप्राप्तस्वात्मावलोकनकृतः, अपितु शास्त्रेण स्वात्मदृष्टि कृतः । एतदुक्तं भवति–'अनेन जीवनात्मगाऽनुप्रविदय नामरूपे व्याकरवाणि ' (छां.६. ३.२] ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् ' [६.८.७] 'अन्त प्रविष्टश्शास्ताजनानागॅसर्वात्मा' (यजुरा रण्यक] ' य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमत्मा न वेद यस्याऽत्मा शरीरं य आत्मान- श्रुतप्रकाशिका मेव निषेध्य न परमा मेति पूर्वपक्षिते तत्प्रतिसमाधानपरेण परमाव प्राण इति प्रतिशय र मर्थनीयम् नपरमा ६. दन्तप्रति नेन्द्रह युक्ते कःप्रतिक्षेपः नघटोऽस्ती युवे नपटइतिपत् त्याविरोधाभावात् १० प्रतिशते मन प्राण्सा. न्धादयस्तु न परमात्वसाधन(ना)समर्याः ॥ ननु नाय परमात्मा अस्विविय इति प्रतिशतेसति ने द्र इति प्रतिविध न युक्तमितिचेन्न त्वदुत्युक्तेरिन्द्रप्रतिक्षेपकत्वाभावात् । अस्तुवा त प्रतिक्षप. ति. िस्तु परमसाध्यस्य परमा मपर वर. पयोगीतिचेन्न परमसाध्यस्याव्यवहितसाधव हेतूपस्थापक वे सभवति परम्परया साधकार्यपरत्वेन निर्वाहानुपपत्तेः ॥ उत्तरस्य शङ्कयाऽवतारयति कथंतीति । प्रज्ञातजीवभावस्येति । इदिपरमैश्वर्य इत्यादिप्रकृतिप्रत्ययविभागेन परमात्मपरन्यामिन्द्रादिशब्दानामयुक्त त्याष्ट्रवघादिलिननिर्वाहानुपपत्त । तत्कथामिन्द्रशम्देन परमात्मनिर्देश इतिभावः । पूर्व परमात्मपर वसाधकहेतुरुत्त. पूर्वपक्षयुक्तेः क परिहारइत्यपेक्षायां सूत्रावतार इत्यर्थः ॥ सू.३१ शास्त्रदृष्ट्यातूपदेशो वामदेववत् (१.१.११) कीदृशउपदेशइत्यत्राह-प्रज्ञातेति । शास्त्रदृष्टिशब्दस्य व्यवच्छेद्यमाह-सप्रमाणान्तरेति । शास्त्रस्य हि:शास्त्र रूपा दृष्टिरिति वा प्रनीतिरस्यादिति तब्यावृत्यर्थमाह-शास्त्रेणेति। तस्य दृष्टिरित्यपेक्षाया स्वामश दः स्वानुभवप्रत्यक्षणा मावलोकने जीवमानप्रकाशः शास्त्रण त-मूल्योगेन चा मानुभवे परमा मपर्य ततया प्रकाश इतिभावः । नहि प्रमाणविशे- पेणान्यत् प्रमेयमन्यद्भवति तच शास्त्र किमित्यत्राह-एतदुक्तमिति । जीवाचिपदाना परमात्मसामानाधिकरण्यापपा- दिकाः श्रुतीरदाजिहीर्षन्नामरूपव्याकरणश्रुतिमाह-अनेनेति । जीवेऽप्यनुप्रवेश दर्शयितुमाह-ऐतदात्म्यमिति । तदेव गूढार्थसङ्ग्रहः इति याक्यतापर्यम् एतदितरोपनिषद्वाक्यैरेव सिद्धयतीत्यभिप्रेत्य 'मामेव विजानीहि' इति वाक्यतात्पर्यनिर्णयार्य-शास्त्र दृष्ट्यातूपदेशो वामदेववत् ' इति सूत्रम् । अत्रामसदघाटतोपनिषद्पशास्त्रमेव विवक्षितमिति रेयम् ॥ अनेन जीयेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरुपे व्याकरवाणीत्यादि । पूर्व जिज्ञासाऽधिकरणे (८८०,९०४-५) एतच्छुत्यर्थ. निरूपितः । अन्त.प्रविष्टश्शास्ताजनानामिति । इद वाक्य शङ्कराचार्य, उपदेशसाहस्रया तत्त्वमसि । इत्यादिवाक्यसमशीलतयोपात्तम् । यआत्मनि तिष्ठन्निति । यमयतारन्त टपरीमति Aftexamlmin...--.

·'तद्वैतत्पश्यन् ' इत्यादिश्रुत्यर्थः [ इन्द्रप्राण ११११ - श्रीसाष्यम् मन्तरोयमयति' [.५.७.२२) 'एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एकोनारा. यणः' (सुवाल.७.ख] इत्येवमादिना शास्त्रेण जीवात्मशरिरकं परमात्मानमवगम्य जीवात्म वाचिनामहत्वमादिशब्दानामपि परमात्मन्येव पर्यवसान ज्ञात्वा 'मामेव रिजान हि, मामु- पास्व' (को.३.१) इति स्वात्मशरीरकं परमात्मानमेवोपास्यत्वेनोपदिदेश इति । वामदेववत् यथा वामदेवः परस्य ब्रह्मणस्सर्वान्तरात्मत्वं सर्वस्य च तच्छरीरत्वं शरीरवाचिनां च श- शरीरिणि पर्यवसानं पश्यन् 'अहम्' इति स्वात्मशरीरफ परब्रह्म निर्दिश्य तत्सामानाधि- करण्येन मनुसूर्यादीन् व्यपदिशति 'तद्धतत्यन् ऋपिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहंमनुरभवं सूर्य- श्चाहं कक्षीवानृपिरस्मि विप्र' (पृ.३.४.१०) इत्यादिना । यथा च प्रह्लादः । श्रुतप्रकालिका स्पष्टयति अन्तःप्रविष्टइति। शरीरस्व लक्षग दर्शयति यआत्मनीति । पर्यवसान शावति नामरूपव्याकरणातिल- धार्थ उक्त: उदिदेशत्यन्तेन 'शास्त्रदृष्ट्यातूपदेश' इत्यंशो व्याख्यात: ‘वामदेववत् ' इत्यश च्याचष्ट-यथेति । शरीरिणि पर्यवसान पश्यनित्यन्तेन 'तद्वैतत्पश्यन्' इत्येत व्याख्यातम् । उक्ताविशदीकरणायाह-यथाच प्रह्लादइति ।। गूढार्थसंग्रह एषत आत्माऽन्तर्याम्यमृतः' इति 'तत्त्वमसि' इत्यादिसमशीलमिति अहिकुण्डलाधिकरण (श.मा) उत्तम्। काप्नमाध्य- न्दिनपाठभेदेन द्वाविंशति(का)चतुर्विशति(मा)गार षष्ठ्यम्यासेन 'एषम आत्माऽन्तहृदय' (छा) इति थाण्डिन्यविद्यावान्य इव भेदएव विवक्षितः । सूत्रकारश्च 'शब्दविशेषात् ' इत्यत्र शाण्डिल्यविद्यावावयस्य भेदपरत्वममितीति परेषामपि संमतम् । तदेवात्रापति उभयेऽपिहि भेदेनेनमधीयते' इति वदतरस्कृतो विवक्षितम् । इत्येवमादिनेत्यत्रादिपर्दैन 'सतआत्मेति' माध्यन्दिनवाक्यं योविज्ञाने तिष्ठन्-एषतआत्मा' इति काण्यवाक्यम् ' आम्मैवेदमन आसी पुरुष- विधः, सएप इहप्रविष्टः, तदात्मानमेवावेदहब्रह्मास्मि' इति 'एषम आमाऽन्तहंदये ' (छा.शा) 'समआमिति' (को) इत्यादिवाक्यानि विवक्षितानि ।। स्वात्मशरीरक परमात्मानमेवेति 'तत्वमसि' इत्यत्र 'ऐतदात्म्यम् ' इत्यस्य 'श्वतकेतो' इत्यस्य च नव. कृत्वः अभ्यासेन ' अनेन जीवेनात्मना' इत्युपक्रमानुसारेण च श्वेतकेतुशरीरकपरमामेव विवक्षितः । तदात्मानमेवा. देहब्रह्मास्मि' इत्यत्रापि कौपीतकीवाक्यकायेन 'ब्रह्मवा इदमन आसीत् ' इत्यस्यामन्शन्दस्य च वैयर्यप्रसङ्गन च अन्तर्याम्यभेद एव विवक्षित इतिप्रागेव साधितम् । एवच - समआत्मेतिविद्यात् ' इत्यत्रापि श्रुत्यन्तैरकानन्द्रकपर. माभव विवक्षितइति निश्चीयत इतिभावः। श्रुतिहाट्या इत्यधनाभिधाय 'शाखदृष्ट्या' इत्युक्त्या विधिवाक्यघटित शास्त्रमेव विवक्षितम् । विधिप्रत्ययस्य शासनमर्थ इति रचनानुपपत्यधिकरणे 'स्वशासनावधिशास्त्रम् । इति सूमयनुरो. धेन आचार्यपादैनिणीतम् । एव च ' मामुपास्व' 'आत्मेत्येवोपासीत ' 'आ मानमेवोपासात' इत्यादी विधिप्रत्ययस्य शासनमेवार्थः । एव च 'शानदृष्ट्या' 'उपासानविध्यात्' इति पददयेन विधेयार्थतापर्यकश्रुतिरेय शास्त्रपदेन विकशिता॥ तद्धतत्पश्यनापर्यामदेवइत्यादि । वृहदारण्यके तृतीय चतुर्थब्राह्मण भामिदमप्रआसीत् ' युपप्रमः, तत्र 1 पुरुषशन्दस्यायमभिहितम् । तुरीयेऽध्याये मधुसूदनमाणे 'सषा अय सयांमु पपुरिष्य' इति सरीरकपुरष . । .

·इन्द्रप्रांग ११११] अह ब्रह्मास्मीति मुन सिद्धानसम्मतार्थ एव युक्तः, वामदेषोऽप्युपासानिष्टएष ३२९ . . गूढार्थसंग्रहः सन्दार्य यश्यते । 'सएप इह प्रविष्ट आनसाम्य ' इत्यनन्तर 'सयोत एकैकमुपास्ते नसद आकरने पर अतए केक्न भवति 'आ मेत्येवोपासीत' इति वाक्ये आ मन्छन्दस्यापि व्यापक्चेतनवाचिन सर्वशरीर्ययं इति सूनितम् । एतदुत्तर अबहोते सर्व एक भाति ' इतिवाक्य ध्यने । तदुत्तर अन्तरतर यदयमा मा स्योऽयमा स्न: निय वाण न्यान् प्रिय सरम्यतीयामानमेर प्रियमुगसीन ' (८) इत्यत्र 'अन्तरतरं यदयमात्मा' इत्यनेन 'सएप इह प्रविष्टः' इत्यर्थरसारित । एतेन सर्वव्यापचेतनस्य प्रियत्व सर्वव्यापक्चेतनसक्त्वेन 'हते सर्वएक भवन्ति' इत्येतेन प्या पाना व्यापक एव एकीमात्र कथितः । अनन्तर 'प्रझविद्यया सर्व भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते किमुत तावत् यस्मात्त सर्वमभवत् ' (९) इत्यत्र ब्रह्मणस्सर्वमावे मूलभूतशानप्रभः एतदनन्तर 'ब्रह्मया इदमन आसीत्तटा मानमेवावे. दह ब्रह्मास्मि इति तस्मात्तत्सर्वमभवत् ' (१०) इतिवाक्यम् । अत्र 'ब्रह्मया इदमग्रआसीत् । इति वाफ्यामापेऽपि अशिश्मागेन प्रतिवचने प्रष्टु. जिज्ञासानिवृत्तिर्भवति, इति। तदाक्य किमर्थमिति विवेचनीयम् । इदचवाक्य तदद तबध्यानमासीत् ' इति पूर्ववाक्यसमशीलम् । तत्र नामरूपव्याकरण प्रवेशनिबन्धनमिति व्यवमुक्तम् । सएप इह प्रविष्ट ' इति धामम्शन्दार्थविवरणमेव, प्रवेशश्च प्रळयानन्तरसष्टिसमकालिक, एवच प्रळयानन्तरसष्टिसा कल सवा न्त प्रविष्टचेतन एव आ मन्शन्दार्थ. पर्यवसान ॥ एवं च 'ब्रक्षमा इदमग्रआसात्' इत्यनेन प्रळयस्यामन्शन्देन तदनन्तरसृष्टिसमकालिकान्त प्रविष्टचेतनस्य वोच- नपूर्वक तस्या मन एव 'अहब्रह्मास्मि' इति सर्वभावहतुभूतशानविषयत्याभिधानेन ब्रह्मण सर्वमावे ससा कालिकान्तः प्रवेशएव मूलाम युक्त भवति । अन्यथा ' आमानमेवावत्' इत्यत्र आम-सन्दस्य वैयर्थ्यमेव स्यात् । अनन्तर तो योदेवाना प्रत्ययुध्यत सएव तदभवत् ' इत्यत्र त छन्देन पूर्वोत्सर्वभावहेतुभूतानविषयीभूतार्यस्य परान सर्वो प्रागुक्त शानमेव हतुरिति भाव । एवमेव 'तथगैंणा तथा मनुष्याणा तद्वैतत्पश्यन्ऋषिर्वामदेव प्रतिपदे अह मनुरभव सूर्यश्च । इति तदिदमप्येतर्हि यएयदाह ब्रह्मास्मीति सइद सर्वमवति तस्यहनदेवाच नाभूत्या ईशते आम खेषासमवति अप योऽन्या देवतामुपास्त अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति नसवेद यथा पशुरेव सेदवाना ययाह हय पश्यो मनुष्यभुज्यु एवमैक्क पुरुषो देवान् मुनक्त्येकस्मिन्नेव पशौ आदीयमानेऽप्रियभवति किमु बहुषु तस्मादेषा तन्नप्रिय यदेत मनुष्याः विद्यु ' इत्यत्र वामदेवादीनामभेदज्ञानेऽपि सर्वा तर्याम्या मशानमेक मूलम् । इ ५ च स्वाग्यभेद एव विवक्षित. । अथ योन्याम् ' इति नि-दावाक्येऽपि सर्वान्तर्याम्यन्यदेवतैव विवक्षिता । इत्ययम एत त्रुतिविषय 'आ मैवेदमन' इयुपक्रमप्रभृतिवाक्यपालोचनेन प्रतीयतेाइममर्थमभिप्रेत्यैव खात्मशरीरकपरमात्मानमेयोपदिदेशेति पूर्वभाष्यवाक्यम्। वामदेवस्य सगुणब्रह्मविद्यानिष्ठ वेन 'आत्मेत्येवोपासीत' इति अत्रत्यवाक्यानुरोधेन च 'अहमनुरमरम्' इत्यादी तत्त छ रीरकपरमात्मैव विवक्षितइति निधीयते ।। 'वामदेववत् । इत्यभिधाय — उपासाविध्यात्' इति वदत. सूत्रकृत 'आ मेत्येवोपासीत' इत्यनन्तर तट्टै तत्पश्यन्मपिर्यामदेव.' इत्यत्रापि स्वारमशरीरकपरमात्मोपासनमेघाभिमतम् । अतएव 'गर्भेऽनुसन्न वाग्वेदमह देवानां जनिमानि विश्वा' (ऐ.४.४) इत्युपक्रम्य 'गर्भ एव एतच्छयान: वामदेव एवमुवाच । स एवविद्वानमाच्छ रीरभेदादूर्वमुपक्रम्य अमुष्मिन् स्वर्ग लोके सर्वा-कामानावी अमृतरसमभयासमभवत् ' (ए ४.४) इ युक्तार्थ उपनि पदन्ते । सरतेन प्राता मना-अमृतस्सममवत्समभवत्' इत्यम्यासेन दृढीकृतः । अत उ क्रान्तिपूर्वक मुचि प्रतिपादनन वहदारण्यके उपासननिष्ठ वस्य प्रतीत्या परसमनिविशेषविद्यानिष्ठ व घामदेवस्य नास्तीति निर्म सराणा स्पुरम् । गर्भ एव . 42 ·सर्वगत्वादनन्नस्येति वि.पु. वचनार्थः [ इन्द्रप्राणा-१.१११ श्रीभाष्यम सर्वगत्वादनन्तस्य स एवाहमवस्थितः । मत्तस्सर्वमहं सर्व मयि सर्वे सनातने' इत्यादि वदिति । अस्मिन्प्रकरणे जीववाचिभिशब्दैरचिद्विशेषाभिधायिभिश्वोपास्यभूतस्य परस्य ब्रह्मणोऽभिधाने कारण चोद्यपूर्वकमाह-. सू.३२-जीवमुख्यप्राणलिंगान्नेतिचेन्नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिहतद्योगात्(१.१.११) श्रुतप्रकाशिका उत्तरसूत्रमवतारयति अस्मिन्निति । जीववाचिभिरित्यादि । त्वाष्ट्रवादिलिप्रतिपादनकारणमपि कथनीय. मित्यभिप्रेतम् उपरितनग्रन्थानुगुण्यात् । कारणं प्रयोजनरूपम् । उपदेष्टुमितिहि वक्ष्यते, चौद्यपूर्वकमाह नतूतापतिक्षे. पार्थक चौद्य विशेषणाशे तात्पर्य प्रतीयत इति तस्य प्रयोजनमेव प्रष्टव्यं तच्चोद्यरूपेण पृष्टवानित्यर्थः ॥ सु.३२-जीवमुख्यप्राणलिंगान्नेतिन्नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिहतयोगात(१.१.११) गूढार्थसंग्रहः वामदेवस्य देवानां जने: शानस्य प्रतिपादनेनच वामदेवस्य कार्यकारणभावः अकल्पित इत्येवामिप्रेतं नतु परीत्या सवित तत्वमिति च निर्मत्सराणा स्फुटम् ।। सर्वगत्वादनन्तस्येति। अनन्तशब्दः त्रिविधपरिच्छेदरहितपर इति परेषामपि संप्रतिपनम् । देशकाल.रिन्छे. दशून्याय देशकालव्यापक्वरूप यथातथैव वस्तुपरिच्छेदशून्यावमपि वस्तुव्यापकत्वरूपमेव । 'अन्तहिम तत्सर्व व्याप्य नारायणरिस्थतः' इति श्रुत्यर्थ: ‘सर्वगत्वादनन्तस्येत्यत्र विवक्षितः । इत्थं च सर्वगतत्वादनन्तस्येत्यनेन 'सएवाह. मस्थित' इत्यभेदे हेतुकयनेन 'अन्तरतर यदयमामा' इति प्रागुदाहृतश्रुत्यर्थप्रकाशनेन वामदेवप्रहादयोरेकएवाभिप्रायो विवक्षितः । परमते अनन्तस्य सर्वगत्वादित्यभेदहेतीचन घटते । अनन्तत्वासएवाहम् । इत्युक्तौ तन्मतसूचनं यथा- कचिरस्यात् । 'मत्तस्सर्वमहसर्वम् । इत्यत्र कार्यकारणभावेनैवाद उपपादितः सोऽपि परमते कार्यकारणभावस्य सौ. तत्वेन नघटते इति भगवत आशयः 'मयिसर्वम् ' इत्याचाराधेयभावोचिरपि परमतेऽनपेक्षिता ॥ एतावता इन्द्ररूपजीवएव श्रुतिप्रायस्येनोपक्रमप्राबल्येन च प्रतर्दनविद्यावद्य इति का उपक्रमोपसंहारयोरुभयोः परमात्मनः विद्यावेद्य वेग परिहना। मनुप्यहिततमोपासनकर्मवन्द्रऽसभवात् । इन्द्रस्योत्तराध्याये परमात्माधीनशा नस्य स्पष्ट वक्ष्यमाणवेन । मामुपास्व ' इत्यत्र स्वा मशरीरकपरमा मैव विवक्षित इति 'अध्यास्मसम्बन्धभूमा' इति सूत्रसण्डेन व्यासेन निर्धारिततया 'मामुपास्व' 'मामेय विजानीहि' इति शानोपासनवाचिधावृदयप्रयोगेण उपास्य प्रझभिन्नशे याना-पर्यक वस्य परोक्तमायोगेन सगुण नावात्र विवक्षितमिति इद्रशन्द तिनं घटत इति निरूपितप्रायम् । अथ यलिङ्ग पूर्वपक्षिणो विवक्षितं तदाराकय समायत्ते-जीवमुख्यप्राणालिङ्गादित्यादिना । परमाध्ये(७)अथया नोपासानाविध्यादाश्रितत्यादिहतद्योगात्' इत्यस्यायमायोऽर्थः न झवाक्येऽपि जीवमुख्यप्राणलि विरुध्यते थे 'उपासात्रविध्यात्' त्रिविघमिह ब्रह्मोपासन विवक्षितं प्राणधर्मेण, प्रशाधर्मण, स्वधर्मग घ, इति प्रतिकारसम्ममा ·इन्द्रमाण १.१.११] 'पासाविष्णादित्यत्र विविधोपासनस्थापनम् . श्रीमाध्यम् न पाच यिजिशासीत पकारं विद्यात् (फो.१.८) 'त्रिशीर्वाणं त्याष्ट्रमहनम् । अरु- म्मुखान्यतीन सालावृकेभ्यःप्रायच्छम् ' (फो.३.१) इत्यादिजीयलिङ्गात्, 'यायदस्सिाश. रीरे प्राणो यसति तावदायुः' (३.१) अथ पलु प्राण एव प्रशात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्था- पयति' (३.१) इति मुख्यमाणलिङ्गाश्च नाध्यात्ममम्यन्धभूमैतिचेत्-न 'उपासाययि- ध्यात्' हेतोः उपासनायिध्यमुपदेषु तत्तच्छन्द्रनामिधान निसिलफारणभूतस्य ग्रह्मणस्स्य रूपेणानुसन्धानम् भोक्तवर्ग शरीरफरयानुसन्धानम् भोग्यभोगोपफरणशरीर कायानुम- न्यानचेति त्रियिधमनुसन्धानमुपदेष्टुमित्यर्थः। तदिदं प्रिविधं ब्रह्मानुसन्धान प्रकरणान्तरे प्यप्याथितम 'सत्यंशानमनन्तं ब्रह्म' (ते.आन.१.अनु) 'भानग्दो ब्रह्म ' [.भृ.६] इत्या- दिपु स्वरूपानुसन्धान ' तत्सृष्ट्वा । तदानुप्राविशत् । तदनप्रविश्य । सत्ययाभवत् । नि- दक्वंचानिष्पतं च । निलयनंचानिलयनंच विशानंचाविज्ञानं च । सत्यंचानृतंच सत्यमभवत् ' श्रुतप्रकाशिका 'नवाचं विजिशासीत वधार विद्यात्' इति केवल मदचनमेर विजानीहि, वत्तार मां च विजानाहीत्यर्थः । मुख्यप्राणः पञ्चत्तिः, मुख्यगम्दइन्द्रियादिव्यावृत्त्यर्थ: नमो निषेध्याकाहायमनतिविप्रकृष्ट सौत्र पदमध्याहृतम अध्या- स्मेति । हेतुत्वं विष्णोति उपासनेति । उपदेष्टु मेत्यनेन प्रयोजनतया हेतुत्वं स्पष्टम् त्रैविध्य विवृणोति निखिलेति । स्वरूपेणानुसन्धान अदारकगुणविशिष्टानुसन्धानम् । त्रिविधानुसन्धानस्य प्रमाणमूल्ये सिदेह्यय निर्वाह उपपन्नरस्यादिति यायामाश्रिवत्वादित्येतव्याचष्टे । तदिदमिति । कुवेत्यपेक्षायो प्रकरणान्तरप्वपी युक्तम् । आश्रितं प्रतिपन्नमित्यर्थः । वत्सप्ट्येत्यादि । 'सत्यं शानमनन्तम्' इति देशकालवस्तुपरिच्छेदरहितस्य ब्रह्मणः 'ब्रह्मविदाप्नोति' इति वेद्य- स्वविधानात् प्रकरणस्य वेद्यनाप्रतिपादनपरत्वात् 'सयएययित्' इति निगमनवाक्येऽपि पूर्वोक्त समस्तप्रकारविशिष्ट घेदनप्रतीतेच, चिदचिन्छरीरकत्वानुसन्धानमत्र विवक्षितमिति भाज्याभिप्रायः ॥ गूढार्यसनादः योऽयमों निरूपितः सएव युक्त इत्यभिप्रेत्य विवृणोति-उपासात्रैविध्यमुपदेष्टुमित्यादि । 'त मामायु मृतमि युपास्व' इति वाक्यमेव विविधोपासनप्रतिपादकम् | आयुरिति प्राणधर्मेण अमृतमिति स्वधर्मेण मामिनिति प्रज्ञाधण ब्रह्मणः विविधोपापासनसोः इति व्यासायः श्रुतौ त्रिविधोपासनस्य या विवक्षा उक्ता सेव युक्ता । 'प्राणोवा आयु.प्राणो वा अमृतः' इत्युत्तरयाक्ये प्राणशरीरकस्वरूपेोपासनस्य पूर्ववाक्यनिर्धारणेन प्राणशब्दार्यामृतधान्दार्थयोरेकायता पर्येण प्रवृ. तेरतामयात् । अतः अमृतमिति स्वरूपविवक्षाया न किंचिदाधकम् 'तस्मादेतदेवोक्थ्यमुपासीत' इत्यनन्तरव वयमिति कतन्यताविधिपरम् वक्ष्यमाणतत्तद्गुणविशिष्टत्रिविधोपासनविधि: ‘प्रणोऽस्मि' इत्यत्र, अत: वाक्य वाक्यता- सम्भवति । तेन न्यायरक्षामण्युक्त दोषस्य नावसरः || ॥ इन्द्र प्रा णा धि क र णं स मा प्तम् ॥ . 1 ·३३२ (भु.प्र) उपासाविध्योपपादनम् [ इन्द्रप्राण- १ ११. श्रीमाष्यम् इत्यादिपु मोक्तशरीरतया भोग्यभोगोपफरणशरीरतया घानुसन्धानम् । इहापि प्रकरणे तत्निविधमनुसन्धान युज्यत एवेत्यर्थः ॥ एतदुक्तं भवति-यत्र हिरण्यगर्भादिजीवविशेषाणां प्रत्यायचेतनविशेषाणां च पर.. मात्मासाधारणधर्मयोगः तदभिधायिनां शब्दानां परमात्मघाचिशदरसामानाधिकरण्य वा दृश्यते । तत्र परमात्मनस्तत्तचिदचिद्विशेपान्तरात्मत्वानुसन्धान प्रतिपिपाद विपितं इति । अतोऽनेन्द्रप्राणशब्दनिर्दिष्टो जीवादर्थान्तरभूत परमात्मैवेति सिद्धम् ॥ भगवद्रामानुजमुनिचिरचिते शारीरफमीमांसामाप्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथम पादः -- " श्रुतप्रकाशिका ननु 'सयश्चायं पुरुपे यश्चासायादित्ये सएका इत्युक्त्या अनभर 'सयएवंवित्' इति वाक्येन जीवा नामिण आदित्यान्तवर्तिनधोपासनमुन्यतइतिचेन्न स्थानभेदेन विद्याभेदप्रसङ्गात् । समानुपपन. "एतमानन्दमयमा त्मानमुपसङ्कामति' इत्यानन्दमयप्राप्तिफ्ल्श्रवणेन ' ग्राह्यविदाप्नोतिपरम् । तस्माद्वा एतस्मादात्मन इत्यादिन प्रतिपादितानन्दमयविषयविद्यक वावगमात् प्रकरणस्य सभवत्येक्वाक्य वे वाक्यभेदानुपपत्तेच, 'सयश्वायम् ' इत्यादि वाक्ये किमुच्यत इतिचेत् विविधानुसघानरूपैकविद्याया मोक्षफलकायेन विवक्षितत्वेसति तत्र स्वरूपणास्थितस्य नुसध शानादिगुणयद्दिन्यविग्रहयोगस्याप्यनुस-धेयतासिद्धयर्थ पुण्डरीकाक्षममावृत्तवपुरिटिश्यये । न सयश्चायं पुरुष इति विज्ञानमयादन्तरस्यान-दमयस्यानुवाद. 'यश्वासावादित्य' इति विग्रहातिदेश ॥ किंच आनन्दमयप्रतिपादनानन्तरम् 'ब्रह्मविदामोति' इ युपक्रमाभिहितमाप्तिाशदीकरणायें 'अथातोऽनुः प्रश्ना.' इति प्रश्ना उपशिता पूर्वप्रतिपादनस्य बुभुत्साहतु वमतश्श-देनोच्यते 'उताविद्वान् ' इति । उत विद्वान् इति पद 'निपातस्य ' इति छान्दसो दीर्घः 'अथासपत्नान्' इतिवत् अवद्वान् इतिपदेसरि ह्य युदात्तत्वस्यात् 'तत्पुरपे तुल्यार्थे ' इत्यादिस्मरणात् 'अविद्वान्प्रतिगृह्णाति' इतिवत् अन्तोदात्तचेदपद तस्माद्विद्वानितिपद कश्चनाविप्रकृष्टह दयादिस्थानस्थमनश्छन्न च ब्रोपासनो विद्वान् किमत प्रेत्य अमुल्क 'परमेव्योमन् ' इ.युक्त लोक ग छतीत्येक प्रश्न । उन गत्यनपेक्षमिहेब ब्रह्मप्रामोतीत्यर्थसिद्ध प्रश्न. 'आहोविद्वान् ' इति । समनुता' इति भोकन व विध स्तम् कवत् अहग्रहेणोपासीनोऽपि विद्वानमुलोक गत्वा किं समझते मोग्यभूत ब्रह्ममयतीत्येक प्रश्न | उत ब्रह्मस्वरूपणकीम वनीत्यर्थीसद्ध प्रश्न ॥ एव शास्त्रविध्यमूला गतिविशेषस्वरूपभेदभावाबविषया: प्रभा बहुचनविवाहिला एE वर जर कार णत्वोपयिकगुणविशिष्टस्यैव विरक्षणस्य ब्रह्मण. प्राप्यत्वादिशाफ्नाय 'सो कामयत' इत्यादिना जग काण वादेक निर तरयानन्दपर्या महिमानमुक्त्वा 'सयश्वायम् ' इत्यादिवाक्य वदति सस्कृिष्टहृदयस्थ वा विप्रष्टरविमण्डलादिस्या नस्थ वा पूर्वोक्त सत्य वादिलक्षणमानन्दादिगुणक वा ब्रझोपासीन. सर्वोs विद्वानलालीकात् प्रत्यानमयादिस्मय- टिविभूतिक निरतिशयानन्द परमा मान भोग्यभूत भोक्तासन्ननुभवतीति प्रश्नोत्तरमृत्तम | तरसका विद्याविशेष, - ·इन्द्रमाण १.१११] 'मोक्ता माग्यम् इत्यत्र आसानविष्यापपादनम् . श्रुतप्रकाशिका निष्टानामचिरादिगतिमाय मोक्तृमोग्यभावनावस्यानं च प्रतिपादयितुं सनिकृष्टविप्रस्थानविशेषोपक्षणार्थ 'सयश्चायम इत्युक्तं तसादादिन्यान्तयतितयोपासनमानन्दवसया न विधिसितम् । अत उत्तलक्षणत्रिविध पास्नमेवान विवक्षितम् ।। एवं 'भोक्ता भोप्यं प्रेरितारं च मत्या सर्व प्रोक्तं त्रिविधं प्रक्षामतत् । इत्यादीनि सहशानि श्रुत्यन्तराणिच रियधिशानि, निरिघोगासनस्य स्फुटतर वात् मोक्तृभाग्ययोरीश्वविधा वं परिपेक्षाया दिदा स्य ताप्रकारि मिति त्रिविघाशरान श्रुत्यन्त विशद काहेतु वाट नन्दवाष्टीयावयाई हेर हत अन्य अभिप्रेतं 'इहयोगात्' इत्येतल्याचष्टे इहापीति । आनन्दोऽजरोऽमत इति स्वेन रूपणानुम्यानम् 'प्राणोऽस्मि' इत्यचिदिशिष्टानुसन्धानम 'मामुपास्त्र' इति निविशिष्टानुस घानमिनि विविधानुसन्धानमिहोपपद्यत इत्य, त्रिविधानुसन्धाने कर्तव्येऽप्यत्र चिदिशेषाचिद्विशेषविशिष्ट वोक्तिः मयं सामान्यन चिचिदिशिष्टानुसन्धानाह प्रकरणान्तरोत्तरिसपेक्षा याय न्यायस्य प्रतर्दनविद्यामानविषयाव च निवारयन्विारीष्टोपासनपरवाह च दर्शयति एतदुक्तमिति । यन्नेति । अय न्यायो न प्रनदनविद्यामानविषयः अपिन्वादशसर्वप्रकरणविषय इतिभावः । सामान्येन विचित. वात्स्वीक्रियते विघरवैयर्याय तथा चिचिद्विशविशिष्टोपासन विहिरवत तत्र दिचिडायरिय मित्यभिप्रायेणाह-हिरण्यगर्भादीति । हिरण्यगर्मादिजीवविशेषाणामिति पदेन परमादेन च परमात्माध्यव- स्थितः सनहा सशिवः' इतिश्रुति: मार्यते, अनन्यपरेण नारायणानुवान सर्वविद्यासूपास्या नारायणएवेति निणींत- स्वादिन्द्राद्युपासनेऽपि तत्तदन्तर्यामी नारायणएवोपास्य इतिमाः । पाशुपताधिकरण र थाऽनुवदियण वा परमा पर्यन्न विवक्षाज्ञापक द्विविध प्रदर्शयति परमात्मासाधारणेति । परमा मासाधारणधर्मयोगात् तदाचिदानाधि. करण्याच विशिष्टोपासनपर चमवगायत इत्यर्थः । अधिकरणार्यमुपसहरति अतइति ।। अत्र कैश्चिदेव वर्णित प्राणव्यापारस्यापि परमामायत्तत्वात् तासङ्कीर्तन जीवन कीमत तस्योपाधिको प्रारण परब्रह्मरूपताशापनार्थ अन्यथा त्रिविधमुपासन प्रसज्यत ततश्च यावयझेदरादिति, तदयुत्तम् । 'नित्योपलमध्यनुपल ब्धिप्रसद्ग.' 'अपीती तद्वत्प्रसङ्गात्' इतिवत् प्रसङ्गशब्दस्याश्रुतत्वात् पाक्यभेदाभावाच्च । एक्वायनैवहि विधी यते 'तं मामायुरमृतमित्युपास्व' इत्यत्र मामिति जीवविशिष्टतोता आयुरिति प्राविशिष्टता 'आयु'प्राण' इत्य. ननरवाक्यम् । अमृतमिनि स्वेन रूपेणावस्थितिः अतएवविध परमात्मानमुपाखेलेक्वाक्ययम् । उपासात्रैविध्यविधा नस्य वृत्तिकाराभिमस यात्तदनतिकमाय परेरेव त्रिवियोपासनपरन्वेन योजना तर कृतम् । तत्र ज्ञाननियाशक्तिद्वयाऽश्रय बुद्धिप्राणरूपोपाधिधर्मेण स्वधर्मेण च विविध ब्रह्मोपास्यमिति । रदयुक्तम् जीवेश्वरभेदान्त करण रूपोपाध्यक्ष छेदलित- त गभावात् 'यस्यात्मा शरीरम् । 'मनोमयःप्राणशरीरः' इति जीवप्राणयो. परमात्मानप्रति शरीरतया प्रकारावस्य युनत्वेन प्रकारान्तरेण वैविध्यकल्पनायोगाच्च, अन्ये वेवमुणसात्रैविध्यन वाक्येक वमाहु. प्रशाशरीरो जीवशरीरः प्राण्इ. रीरथ परमामोपास्यः । तत्र प्रशाशरीरो मनोमयः। जीवशरीरो वाड्मयः वाक्शन्दः शन्दपरिणामशक्तियोगात् परमा काशविषय: अतो वाड्मय आकाशशरीरः, आकाशशरीर व च जीवशरीरत्वपर्यत 'तस्यान्ते सुपिरमूक्ष्मम् , तस्य मध्ये महानमिः' इति हृदयाकाशमध्ये अमिशब्देन जाठराग्रिपरमा मग्याल्या ससृष्ट जीवमभिधाय तस्याशिखा यामध्ये परमात्मा व्यवस्थितः । इति आम्नानादिति । तदप्यनुपपन्नम् , मनोमयादिव्यूहानामप्रामाणिकत्वस्य पूर्वमेय दर्शितत्वात् ॥ । । .

·३३२ (व.प्र) उपासाविध्योपपादनम् [ इन्द्रप्राण. १११ श्रीभाष्यम् इत्यादिषु मोक्तशरीरतया भोग्यभोगोपफरणशरीरतया चानुसन्धानम् । इहापि प्रफरणे तधिविधमनुसन्धाने युज्यत पयेत्यर्थः पतदुक्तं भवति-यत्र हिरण्यगर्भादिजीयविशेषाणां प्रत्याधचेतनविशेषाणां च पर.. मात्मासाधारणधर्मयोगः तदभिधायिनां शब्दानां परमात्मयारिशम्दैरसामानाधिकरण्य चा दृश्यते । तत्र परमात्मनस्तत्तचिदचिद्विशेषान्तरात्मत्यानुसन्धान प्रतिपिपादयिपितं इति । अतोऽन्द्रमाणशब्दनिर्दिष्टो जीवादर्थान्तरभूत परमात्मवेति सिद्धम् ॥ भगवद्रामानुजमुनिविरचिते शारीरफमीमांसामाप्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः " . १ - . . श्रुतप्रकाशिका ननु 'सयश्चायं पुरपे यश्वासावादित्ये सएक. इत्युक्त्या अनार 'सयएवंचित् ' इति वाक्यन जीवा- नमिण आदित्यान्तसिनश्योपासनमुच्यतइतिचेन्न स्थानभेदेन विद्याभेदप्रसङ्गात् । रुघानुपा; 'एतमानन्दमयमा स्मानमुपसङ्कामति' इत्यानन्दमयप्राप्तिपरभवणेन 'प्रायविदाप्नोतिपरम् । तस्माद्वा एतस्मादात्मन इत्यादिना प्रतिपादितानन्दमयविषयविद्यकत्वावगमात् प्रकरणस्य सभवत्येक्वाक्य वे वाक्यभेदानुपपत्तेच, 'सयश्चायम् । इत्यादि वाक्ये किमुच्यत इति चेत् त्रिविधानुसधानरूपकविद्याया मोक्षफलकावेन विवक्षितत्वेसति तत्र स्वरूंपणावस्थित नुसघ ने शानादिगुणवद्दिन्यविग्रहयोगस्याप्यनुसन्धेयतासिद्धयर्थे पुण्डरीकाक्षमप्रावृत्तय पुरिदिश्यये । ०३ सयश्याय' पुरुष इति विज्ञानमयादन्तरस्यान-दमयस्यानुवादः 'यश्चासावादित्य' इति विग्रहातिदेश ॥ किंच आनन्दमयप्रतिपादनानन्तरम् 'ब्रह्मविदामोति' इ युपक्रमाभिहितप्राप्तिशिदीकरणार्थ 'अथातोऽनुः प्रश्ना.' इति प्रश्ना उपशिता पूर्वप्रतिपादनस्य बुभुत्साहतु वमतश्श-देनोच्यते 'उताविद्वान् ' इति । उत विद्वान् इति पद 'निपातस्य' इति छान्दसो दीर्घ: 'अथासपत्नान्' इतिवत् अविद्वान् इतिपदेसरि ह्य शुदात्तस्यस्यात् 'तत्पुस्पे तुल्यार्थे ' इत्यादिस्मरणात् 'अविद्वान्प्रतिगृहाति' इतिवत् अन्तोदात्तचेदपद तस्माद्विद्वानितिपद कश्चनाविप्रकृष्ट दयादिस्थानस्थमनवछिन्न च ब्रझोपासनो विद्वान् किमतः प्रेत्य अमुलोक 'परमेव्योमम् ' इयुत्त लोक गछतीत्येक प्रश्न ! उन गत्यनपेक्षमिहेव ब्रह्मप्राप्नोतीत्यर्थसिद्ध मश्न. 'आहोविद्वान्' इति । समनुता' इति भोवतृ व विव ६ तम् कश्चत् अहग्रहेणोपासीनोऽपि विद्वानमुलोक गत्वा किं समाते भोग्यभूत ब्रहाभवतीत्येक प्रश्न । उत ब्रह्मस्वरूपणैकीम नीत्यर्थसिद्ध प्रश्न ॥ एव शास्त्रवैविध्यमूला गतिविशेषस्वरूपभेदभावावविषयाः प्रश्ना• बहुरचनविवाहित एनकि जर कार णत्वौपायकगुणविशिष्टस्यैव विरक्षणस्य ब्रह्मणः प्राप्यत्वादिशापनाय 'सोऽकामयत' इत्यादिना जग वाण याक निर तत्यानन्दपयना महिमानमुक्त्वा 'सयश्वायम् ' इत्यादिवाक्य वदति सकृिष्टहदयस्थ वा विप्रष्टरविमण्डलदिस्या नस्य वा पूर्वोक्त सत्य वादिलक्षणमानन्दादिगुणक वा ब्रह्मापासीन. सोऽप विद्वानमालोषात प्रत्यानमयाटस्मधर- ष्टिविभूतिक निरतिशयानन्द परमा मान भोग्यभूत भौतासन्ननुभवतीति प्रश्नोत्तरमुत्तम । तसर्वेषां विद्याविशेष, .

·इन्द्रमाण १.१११] 'मौका मोग्यम् इत्यत्र उरासाविष्यापपादन . सुतप्रकाशिका निष्टानामचिरादिगतिमत्व भोक्तृमोग्यमावेनावस्यानं च प्रतिपादयिद सन्निकृष्टविप्र स्थानविशेषोपल्क्षणाय 'सयश्वायम इन्यु तलादादित्यान्तर्वतितयोगसनमानन्दवालपान विधिसितम् । अत उत्तलक्षणत्रिविघं पास्नमेवात्र विवक्षितम || एवं भोक्ता भोप्यं प्रेरितारं च मत्या मर्य प्रोक्तं त्रिविधं ब्रझमेतत् । इत्यादीनि सहयानि श्रुत्यन्तरानिय विषभितानि, चिोपासनस्य स्फुटतर-यात् भोवतृभोग्ययारीश्वविध व वरिाया दिनुहोस् तम्मारि मिनि विविधोपासन श्रुत्यन्तमा विशद कागतु बाट नन्दवटीयावया हेर हत अयम्प्रतं 'इहतद्योगात' रत्पतव्याचष्टे इहापीति । आनन्दोऽजरोऽमत इति स्वन रूग्णानुस्म्यानम् 'प्राणोऽस्मि' इत्यचिदिशिष्टानुसन्धानम 'मामुपास्य' इति चिद्वितियानुसम्घासमिनि त्रिविधानुस घानम्हिोपपद्यत इत्य, निविधानुसन्धाने ध्येऽप्यत्र चिद्विशेषाचिदिविशिष्टवोक्तिः क्य सामान्यन चिदचिशिष्टानुसन्धानाह प्रकरणान्तरोत्तर पेक्षा REAPER न्यायस्य प्रनदनविद्यामाप्रविषयाय च निधारयान्वारीष्टोपासमपरावाद च दर्शयति एतदुक्तमिति । यति । अय न्यायो न प्रतदनविद्यामानविषयः अपिवीशसर्वप्रकरणविषय इतिभाव. | सामायन चिटचिEि REr म्वासीक्रियते विघरवयाय तथा चिचिद्विशविशिष्टोपासन विहित तत्र दिचिपात्यानर.. मित्यभिप्रायेणाह-हिरण्यगर्भादीति । हिरण्यगर्भादिजीवविशेषाणामिति पदेन परमादेन च परमात्माव्यव- स्थितः सनदा सशिन ' इतिश्रुतिः सायंते, अनन्यपरेण नारायणानुवाकेन सर्वविद्यासूपास्या नागयाएवेति निणीत- स्वादिन्द्राद्युपासनेऽपि तत्तदन्तयांमी नारायणएयोपास्य इतिमावः । पाशुपताधिकरण र थाऽनुवदियण का पर17. पर्यन्न विवक्षाशापक द्विविध प्रदर्शयति परमात्मासाधारणेति । परमा मासाधारणपर्मयोग त् तदाचिदनधि करण्याच विशिष्टोपासनपर वमवगायत इत्यर्थः । अधिकरणार्यमुपसहरति अतइति । अत्र कैश्चिदेव वर्णित प्राणव्यापारस्यापि परमामायत्तत्वात् तस्कीर्तन जीवन कीनत तस्योपाक्षिक टमारण परब्रह्मरूपताशापनार्थ अन्यथा त्रिविधमुपासन प्रसज्येत ततश्च वाक्यभेद रसादिति, तद युक्तम् । 'नित्योपलभ्यनुपल धिप्रसङ्ग 'अपीती तद्वत्प्रसङ्गात्' इतिवत् प्रसङ्गशब्दस्याश्रुतावात् वाक्यभेटामावाच्च । एक्वाक्यनर्वाह विधी यते 'तं मामायुरमृतमित्युपास्ख' इत्यत्र मामिति जीवविशिष्टतोता आयुरिति प्राणविशिष्टता 'आयु प्राण' इत्य नन्नरवाक्यम् । अमृतमिति स्वेन रूपेणावस्थितिः अतएवविध परमात्मानमुपास्वेत्येव वाक्य वम् | उपासात्रैविध्यविधा नस्य वृत्तिकारामिमसवात्तदनतिक्रमाय परेप त्रिविघोपासनपरग्वेन याजना तर कृतम् । तत्र शानप्रियाशतिदयाऽश्रय बुद्धप्राणरूपोपाधिधर्मेण स्वधर्मेण च त्रिविध ब्रह्मोपास्यमिति । त्दयुक्तम् जीवेश्वर दसान्त करणरूपोपाय छेदकाल्द- त पराभावात् 'यस्यात्मा शरीरम् ' ' मनोमय प्राणशरीरः' इति जीवप्राणयो. परमात्मानप्रति शरीरतया प्रकारत्वस्य युनत्वेन प्रकारान्तरेण रिध्यकल्पनायोगाच, अन्यत्वेवमुपासारैविध्येन वाक्यक यमाहु प्रशारीरो जीवशरीर. प्राण्इ- रीरश्च परमामोपास्यः । तत्र प्रशाशशरो मनोमयः । जीवशरीरो वाड्मय: वाशब्दः शन्दपरिणाममातियोगात् परमा काविषय: अतो वाट्मय आकाशशरीरः, आकाशशरीर व च जीवशरीरत्वपर्यन्त 'तस्यान्ते सुपिरमूक्ष्मम् , तस्य मध्ये महानग्नि । इति हृदयाकारामध्ये आमिशन्देन जाठराग्रिपरमा मज्वाल्या स्मृष्ट जीवमभिधाय 'तस्याश्शिखा यामध्ये परमात्मा व्यवस्थित.' इति आग्नानादिति । तदप्यनुपपन्नम्, मनोमयादिव्यूहानामप्रामाणिकत्वस्य पूर्वमेय दर्शितत्त्वात् ॥ ।

·वेदान्तसार: [ इन्द्रप्राणी ११-११ श्रुतप्रकाशिका किंध अस्सि-प्रकरणे प्रशाशन्दस्य महोत्क्रमणपृथग्यवहाराभ्या खानप्रमाणेन च जीवप्रसिद्धमनोविषय वोपपादने. नेश्वरप्रशाशचिवाचिस्याभावात् प्राणशन्दस्य घराब्दस्योदाहरणशक्ति बानियामावात् प्रियाशत्ति वाचि वाम वाच मत: प्रशाप्राणशन्दी न मनोमयप्राणमयवाचको । यदि प्रसिद्धमनोवाक्याणा एत कार्यभूता विवक्षिताः तस्मिन्प्रकरणे चक्षुः श्रोत्रादीनामपि प्रकृतत्वात्तेपा च परमा ममयत्वादुपासाप्रैविध्य विरुध्यते । आकाशशरीर व जीवशरीरत्वपर्य तामित्यप्य युक्तम् । 'सस्य मध्ये महानमिः' रत्यमिशब्दस्य जीयानि याभावात् तत्र यस्सश्रितो नित्य स्थाल्याममिरिया- पित्तः । आत्मानं संविजानीयात्-' इति स्मृतिवचनतु न जीवस्य श्रुतावनिश दयायवे प्रमाण, किंतु स्थानस्था- निनोपैलवण्य हटान्तमाघसमर्पकम् । वाध्ययस्य जीशरीरकत्व भव प्रक्रियया विरुद्ध च प्राणमयस्सा तर्यामिवान्युपग मात् अन्तर्यामिणो जीवशरीरकत्वभवणाच, 'यस्यात्मा शरीरम् । 'सत आत्माऽन्तर्याम्यमृत ' इतिहि श्रूयते तमो ऽधिष्ठातृतयाऽभ्युपगमस्य वाटायस्य जीवशरीरक व सुतिविरुद्ध च य पृथिवीमन्तरे सञ्चरन्यस्य पृथिवीशरीरम्' इत्यारम्य 'एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्योदेव एको नारायण ' इति समानप्रकरणे नाश्या स्यैवातियों मिवषषणात् धार्येक्यात्सर्वमुपपन्नमितिचेन सर्वेषा व्यूहाना सर्वधर्मसमवेन न्यूहत्रय तव्यापारविभागव्यवस्थापन्यासानुप पत्ते: ओ यथोक्तमेवोपासाविध्यमिति सिद्धम् ।। - . . इति इन्द्रप्राणाधिकरणम् ॥ श्रुतप्रकाशिकायां प्रथमाध्यायस्य प्रथम पादस्समाप्त ॥ अथ वेदान्तसारः सू.२९% माणस्तथानुगमात् (१.१.११) . आत्मान हिलतमरूपमोक्षसाधनोपासनकर्मतया प्रज्ञातजीवभावस्येन्द्रस्य 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञा मा तमामायुरमृमि यु पास्व ' (को.३.१) इति विधानात् सएव जगत्कारणम् । कारणोपासनहि भोक्षसाधनम् 'स्य तावदेव घिर यावन्न विमोये अथ सपत्स्ये' (छा.६.१४.७) इति श्रुतरिति नाशनीयम् ; प्राणशब्दसमानाधिकरण द्रश दनिर्दिष्टो जीवा दांतरभूतउनलक्षण, परमात्मैव । कुतः । ' तथानुगमात् , परमा मासाधारणाना दाजरामृतादिध्वस्येन्द्रप्रापशदनिष्टि स्थानुगहि दृश्यते-'सएष प्राण एव प्रशत्माऽनन्दाऽजरोऽमृत ' (को.१.३) इति । सू-३० न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमायस्मिन् [१-१-११] उपक्रमहि 'मामेव विजानाहि ' (को ३.१) इति त्वाष्ट्रवादिना प्रशातजीवभावस्य इ द्रस्योपदेशात् , तपसहार स्वदनुगुणो धर्णनीय होतचेत्-नेतत् 'अध्या मसम्बन्धभूमास्मिन्' अध्यात्म परमात्मधर्म । परमात्मसम्बन्धबहु यमस्मि निन्द्रशन्दाभिधेये वाक्योपत्रमप्रभ युपम्ह गश्यते । 'य वमनुष्याय हिततम मन्यसे ' (कौ.३.१) इति हिततमोपासन ·इंन्द्रप्राण- १-१-११] वेदान्तसारः - पारधम् । तच परमात्मधर्मः । तमेव विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्थाः' (पुरुषस्) इत्यादिश्रुतेः तथा 'एप एव साधुकर्मा कारयति' (को.३.९) इत्यादिना सर्वत्र कारयितृत्वम् 'एवमैवता भूतमात्राः' (३.९) इत्यारम्य 'प्रशा मात्राः प्राणेषिताः (३.९)इति सर्वाधारस्व तथा आनन्दादयश्च, 'एपोकाधिपतिः' (३.९) इत्यादिना स्वेश्वरच!! सू.३१-शास्त्रप्ट्यातूपदेशो वामदेववत् (१.१.११) नामरूपव्याकरणादिशास्त्रात्सर्वशन्दैः परमामवाभिधीयत इति दृष्ट्या रश पनायायमिन्द्रमा शास्त्रस्याहि वामदेवादयः तयैव वदन्ति-'तदेतत्पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदे हमनुरमय सूर्यच' (१.३.४.१०)इति जीवमुख्यप्राणलिंगानेतित्रन्नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिहतद्योगात १-१-३२ 'त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनम् , यावद्ध्यस्मिन् शरीरे प्राणो वसति तावदायुः' (कौ.३.१) इत्यादिजीवल्झिं, ममु- प्यप्राणरिङ्ग चास्मिन् दृश्यत इति नैवमितिचेन्न ; उपासात्रैविध्यात् हेतोजीवश देन प्राप शन्देन च परमा मनोनिया नम् । अन्यत्रापि परमात्मनः स्वरूपेणोपासन भोक्तृशरीरकत्वेन भोग्यमोगोएकर शरीरक वेन इति विविध परमामोपास. नमाश्रितम् । 'सत्यं शानमनन्त ब्रह्म' (ते.आन.१) इति स्वरूपेण 'तदनुप्रविश्य सच्चत्यत्यामवत् । (६) इत्यादि 'सत्यं चान्त च सत्यममवत्' (६) इति भोक्तृशरीरकत्वेन भोग्यमोगोपकरणशरीरकत्वेन च ; सहापि त सभवादेयमुपदेशः । जन्माद्यस्य यतः' (शारी.१.१.२) इत्यादिषु सद्ब्रह्मा मेति सामान्यश दैहि जगकारण प्रकृतिपुरुषाग्यामभूत- मिति साधितम् । 'ज्योतिश्चरणाभिधानात् ' (शारी.१.१.२६) इत्यस्मिसूत्रे पुरुषसूत्तोदितो महापुरुषो जगाकारणमिति शन्दविशेषतो निर्णीतम् । सएव प्रज्ञातजीववाचिभिरिन्द्रादिशन्दैरपि कचि क्वचिच्छास्त्रदृष्ट्या तत्ताछरीरक्तया चोपास्य वायोपदिश्यत इति 'शास्त्रदृष्ट्यातूपदेशो वामदेववत्' (शारी.१.१.३१) इति उपासात्रैविध्यात् इति साधितम् ॥ इति वेदान्तसारः . अथ चेदान्तदीपः सू-२९प्राणस्तथानुगमात् [१-१-) कौषीतकीमाझणे प्रतर्दनविद्यायो ‘त्वमेयमे वरं वृणीष्व यन्व मनुष्याय हिततम मन्यसे । (का.३.१) इतिपत. दंनोक इन्द्रः 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तमामायुरमृतमित्युपास्त्र' ३.१. इत्याह । अत्र हिततमोपासनर्मतया निर्दिष्ट इन्द्र प्राणशन्दामिषेयः, किं जीव ? उत परमात्मेति सशयः । जीवइति पूर्व:पक्ष: । कुतः । इशब्दस्य जीवविशेष प्रति प्राणशब्दस्यापि तरसमानाधिकरणस्य सएवार्य इति तमामायुमृतमि युपाख' इति तस्यैवोपास्यत्वोपदेशात् इति । सदा न्तस्तु-इन्द्रप्राणशन्दनिर्दिष्ट जीवादर्थान्तरभूतं पर 'सएप प्राणएय प्रशात्माऽनन्दोऽजरोमृतः । ३.१. इतीन्द्रमाण शब्दनिर्दिष्टस्यैव जीवेष्वसम्भावितानन्द वाजरत्यादिश्रवणात् । सूनार्यस्तु उपाएतयोपदिष्ट इन्द्र शाद ईयर मम ; तथेति प्रकारवचनः, परमाप्रकारभूतेष्वानन्दादिष्वस्यानुगमात् ॥

·वेदान्तदीप: [इन्द्रप्राण १.५-१६ . सु-३० न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमाद्यस्मिन् [११-१.] नायमुपास्य:परमात्मा 'मामेय विजानाहि, तमामायुरमृतमि युपास्व' .को.३.१. इति प्रशातजीकमावस्येन्द्रस्य वस्तुरस्वामन आस्यत्योपदेशात् उपमे जीवभावनिश्यसति उपसंहारस्य तदनुगुणतया नेयत्यादितिचेन ; आध्या मसं. बन्धभूमाह्यस्मिन्-आमनि संबन्ध: अध्यात्मसम्बन्धः तस्य, भूमा बहु यम् । जीवादन्तरभूता मालाब हुत्वमस्मिन्प्रकरणे उपक्रमप्रभृत्युपसंहारादुपलभ्यते । उपक्रमेतावत् 'यत्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे' .३.१. इति ह्यने नोच्यमानमुपारनं परमात्मोपासनमेव, तस्यैव हिततमत्वात् । तथा एपएव साधुर्म कारयात .३.९. इत्यादिसाध्व. साधुकर्मणोः कारयितृत्वं परमात्मन एव धर्मः । तथा ' तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरविता नामावरा अर्पिता एयमेवैता भूत मात्राः प्रशामात्रास्वर्पिताः, प्रशामात्राः प्राणोऽर्पिताः' .३.९. इति सर्वाधारस्वञ्च र स्वैव धर्मः । आनन्दादयश्च, 'एप लोकाधिपतिरेप सर्वेश्वरः' .३.९. इति च । हातिहतो । अत:परब्रीवायमित्यर्थः ॥ परमामेवोपास्यश्चेत्-काम-द्र. 'मामुपास्व ' .३.१. इत्युपदिदेश इत्याह- सू.३१--शास्त्रदृष्टयातूपदेशो वामदेववत् (१.१.११) . इन्द्रस्य जीवस्यैव सत: स्वात्मत्वेनोपास्यभूतपरमात्मोपदेशोऽय शास्त्रदृष्ट्या । 'उन्नप्रविष्टशास्ताजनाना सर्वात्मा' (आरुण.३.प्रअनु.२१) 'तत्वमसि' .छा.६.८.७. 'यआमिनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरोऽयमा मा नवेद यस्यामा शरीरं यात्मनोऽन्तरो यमयति सतआत्माऽन्तयाम्यमृतः । (वृ.५.७.२२) 'एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः' सुबाल.ख.७. इत्यादीनिहि शास्त्राणि परमात्मानं जीवा मनआमतयोपदिदिशः; अतो जीवा म याचिनश्शन्दा: जीवात्मशरीर परमात्मानमेव यदन्तीति शास्त्रदृष्टार्थस्य तस्य 'मामेव विजानीहि, माम्-उपास्व'.३. १. इति स्वात्मश-देन परमात्मोपदेशो नविरुध्यते । यथा वामदेवशास्त्रदृष्ट्या स्वामशरीरक परमात्मान पश्यन् अह. मिति परमात्मानमवोचत् तदेतत्पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपदे अहमनुरभव सूर्यवाह पक्षीवाऋषिररिम विप्र'..३. ४.१०. इति ॥ जीवमुख्यप्राणलिंगान्नेतिचेन्नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिहतद्योगात्[.१.१०] 'त्रिशीर्षाण त्याष्ट्रमहनमरुन्मुखान्यता सालाकृकेभ्यः प्राय छम् 'यावदस्मिन्शरीरे प्राणो वसति तावदायु: .३.१. इति जीवमुख्यप्राणलिङ्गात् नाध्यात्मसम्बन्धभूना परमात्मवनिश्चयइतिचेन्न ; परमा मनएव स्वकारेण जीवश- रीरकवेन प्राणशरीरकत्वेन चोपासानविद्धयादेतोः तत्तच्छन्देनाभिधानमिति निश्चीयते । अन्यत्रापि ब्रह्मोपासनात्रैवि- ध्यस्याश्रितस्यात् सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म' ते.आन.१. 'आनन्दो ब्रा' ,६. इति स्वाकारणोपास्यत्वम् ' सच्चत्यञ्चा- भवत् ' .६. इत्यादिना भोक्तृशरीरकत्वेन भोग्यशरीरकत्वेन च । इह प्रतर्दनविद्यायामपि तस्य वैविध्यस्य र अतः इन्द्रप्राणशब्दनिर्दिष्टः परमात्मा ।। ॥ इति वेदान्तदीपे इन्द्रप्राणाधिकरणं समाप्तम् ।। . . प्रथम.पादश्च समाप्त:

·अथ अधिकरणसारावळी विद्या प्रावर्दनी सा यदति हिततमोपास्तिकर्मेन्द्रमेय ख्यातप्राणेन्द्रचिलान्चित्तमपि तदसी विश्वकर्मेतिचेन्न । ब्राहावेधा छुपास्यं यहुविधचिदचित्कनुकं स्वात्मना च प्राणेन्द्रप्रक्रमोऽपि प्रवलतरमहावाक्यघट्यभन्नः ॥ १॥ याल्लिनं कारणेकस्थितमिति कथितं ज्योतिषीन्द्रे च तत्तु प्रख्यातान्यकनिष्ठं प्रथममितमतस्तन्मुखोस्थित्ययोगः । अप्राप्ते तद्विमर्श प्रकृतशिथिलता नेतिचेत्सत्यमेतत् विष्णुत्पत्त्यादिनीतिभ्रमत इह पुरोवादमुत्प्रेक्ष्य शङ्का.॥ २ ॥ ज्योति.प्राणेन्द्रशब्दाः परतरविपयाः कारणव्याप्तधर्मा. इत्येतत्साध्वमीपां बहुविहतिमती ख्यातमात्रेतु वृत्तिः । तत्कौचयानिलात्मा कथित इह तथा ध्यानतस्तत्फलाप्त्यै मुख्यप्राणादिलिगं तदुपहितपरोपासनान्मोक्षणाय ॥ ३ ॥ कार्य यत्कर्मवश्यं यदपि दृढमितं तन्निरूढस्तु शब्दैः निर्दिष्टे ब्रह्मणि स्यात्काचिदगातहता रूढिरैन्द्रीनयेन । ताल्लिङ्गानन्यथासिद्धयधिगमनवलात्तद्विशिष्टे विवक्षा स्यादीशे ज्योतिरिन्द्राद्यभिलपनपदेऽहंत्वमादीरिते च ॥४॥ स्वेच्छातत्सर्वहेतुश्शुभगुणविभवानन्तनिस्सीमर्ष: शुद्धाकर्मोत्थनित्याकृतिरनुपधिकाकाशनादिस्वमायः । सप्राणाप्राणभेदव्यतिभिदुरजगत्प्राणनो दिव्यदीप्तिः प्राणेन्द्राद्यन्तरात्मा प्रभुरधिकरणगणैरसप्तभिः प्रत्यपादि ॥ ५ ॥ इति इन्द्रप्राणाधिकरणम् - प्रथमःपादस्समाप्तः 48 ·श्रीलक्ष्मीहयवदनलक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ ॥ अथ प्रथमाध्याये द्वितीयपादे मर्यप्रसिद्धयधिकरणम् ।। श्रीभाष्यम् प्रथमपादे अधीतवेदः पुरुषः फर्ममीमांसाधयणाधिगतयर्मयाधात्म्यनिशानः केवल- कर्मणामल्पास्थिरफलत्वमवगम्य वेदान्तवापयेपुचापातप्रतीतानन्तस्थिरफल ब्रह्मस्वरूपत- दुपासनसमुपजातपरमपुरुषार्थलक्षणमोक्षापेक्षोऽवधारितपरिनिप्पयस्तुयोधनाच्यशक्ति- चैदान्तवाफ्यानां परस्मिन् ब्रह्मणि निश्चितप्रमाणभावस्तदितिपर्तव्यतारूपशारीरफ्मीमांसा- श्रवणमारमेतेत्युक्तं शास्त्रारम्भसिद्धये। अनन्तविचिनस्थिरप्रमरपभोक्तभोग्यभोगोपकर- अथ सर्वप्रसिद्धयधिकरणम् तृतप्रकाशिका प्रथमे पादे इत्यादि । किमर्थमत्र प्रथमपादाधिकरणानुक्रमणम् | उन्यते-पादानुयायिनोऽस्य प्रत्यधिक- रणमनुयायित्वस्फुटीकरणाय । किमर्थमनुयायित्वक्थनम् । त्रिपादीसगरीयम् रुङ्गतिः पुतः १ सूत्रकाराभिप्रेतत्वात् पाद भेदोहर्यमेदात् । त - एगतिविशेषात् तपहिं प्रमाणम् ! सम्प्रदायनमः ।चि अत्राधिकरणार्यानुप्रमणेन त्रिपादा अनारम्भणीयत्वशङ्काचार्थात् परिहता भवति । त्रिपाद्यामुदाहरिष्यमाणाना श्रुनीना प्रथमपादाधिकरणोत्तन्यायाविषयत्व शापनार्यस्वादनुक्रमस्य ; अतएव प्रथमपादे वेदान्तवाक्याना परमात्मपर वे दर्शिरेऽपि निपाद्या आरमाय सिद्धम् ।। प्रथमे पादेऽपीक्षन्यानन्दमयाधिकरणयो. कारणस्य चिदचिमण्यसिद्धेऽपि पूर्वाधिकरण यायाविषयश्रुतिवाक्यार्थ निर्णयार्थीयुत्तरोत्तराधिकरणारम्म: तद्वदनापीति । शास्त्रारम्भप्रयोजनायाश्चतस्सूनचाः कथ प्रथमपादे सङ्गतिः। उच्यते-- तस्याः शास्त्रारम्भार्थत्वेन शास्त्रोपादातरूपत्वादनः प्रथमपादान्त व नतु प्रथनपादस्य प्रथमाध्यायस्य वा असाधारण स्वात्सङ्गतिः । प्रथमे पादे इति। अधीतवेद. कृतसाङ्गसशिरस्वाध्ययन. । तावत्यपर्यवसानमाह-वति । राप्यपर्य वसानहेबुमाह-केवलेति । तथाऽपि ब्रह्मविचारप्रवर्तनशमापातप्रतीतिरेव न जायते सिद्धवस्तुनि व्युत्पत्यभावादिति शङ्काया प्रथमसूत्रस्य तात्पर्यमाह-अवधारितेति । तर्हि वेदान्तवाक्येरेवालम् क्मियों ब्रह्मविचार इत्यत्राह-तदतिकर्व- व्यतेति ॥ ननु चतुस्सूत्रीहि शास्त्रारम्भार्था त कथ प्रथमाधिकरणानुक्रमे शास्त्राम्भसिद्धय इत्युक्तम् । जन्मादिसूत्रत्रय- स्यापि प्रथमाधिकरणाधीनारम्भ यातयचि. न(वे)त)तपा सूत्रणा शास्त्रारम्भायं वायात्, यद्वा जन्मादित्रिसूत्या: शास्त्रारम्भार्थ वे सत्यपि प्रथमपादे सङ्गतिर यस्ति चिदर्चािद्वलक्षण कारसि वविषय वात्तस्रा. । प्रथमपादोहि यमस्त- चिदचिद्विलक्षणकारणास्ति बनिरूपणपर. ; जन्मादि सूने जन्मादिकारण र १६ णमुत्तम कारपस्य प्रमाणन्तरासिद्धिः प्रयो- जनरूरताचान-तरस्त्रद्वयेनाते अन प्रथमाधिकरणानुक्रमे शास्त्रारम्भसिद्धय इत्युत्तमिति । यद्वा शास्त्रारम्मसिद्धयइति पदमुत्तराधिकरणत्रय अनुषच्यत इति चतुस्सूत्रथा शास्त्रारम्भसिद्धयर्थ नमुक्त भवति । जन्मादिस्वार्थमनुश्रामति अन- न्तेति। सौत्रस्यास्येति पदस्य विवक्षित्मर्थमाह-अनन्तयिाचनादिविरेघ । अन-विचित्रशब्दो भोक्तृमोग्यसाधारणौ ।

·सत्रमा १२१] प्रांगदापांनुवादपूर्व उत्तरपादायांवतरणोपामः श्रीमाप्यम रणमोगस्थानन्दमानिनिलजगदुदयविभवलयमहानन्दपारणं परं ग्रह 'यतोया मानि भूतानि(न.भृगु.) इत्याडियाफ्यं योधयतीति । प्रत्यपादि । जगफयारण परमहा सफर.. तरप्रमाणाविपतमा सानाप्रमाणमित्यभ्यधाम शाखप्रमाणपत्यं च महाण प्रतिनि. त्यन्त्रयविहेऽपिम्यरूपेणय परमपुरुषार्थभूते परलिन प्रहाणि घेदान्तथापयानां समन्य. यानियत इत्यराम । निम्पिलजगदेषकारणतया वेदान्तवेद्य ग्रहाचेदाणाधन्वयादानुमानिक प्रधानादान्तम्भूनश्चतनविशेष एग्रेत्युपापीपदाम। सच स्वाभाविकानयधिकातिशया- नन्दविपश्चित्यनिरिटलचेतनमयाभयहेतुत्यसत्यसवल्पत्यनमस्तचेननाचेतनान्तरात्मत्यादि मिन्दमुक्तोभयानम्याडीपादाभिलपनीयाघार्थान्तरभूत इति च समातियामहि ॥ मवाप्रास्ताफमंनिमित्तम्बासाधारणदिव्यरूप इत्युदरिराम' भाकाशप्राणाधचेतन विशेषामिधातमिगत्यारणनया प्रसिद्धवनिर्दिश्यमानम्सकलेतरचेतनाचेतनविलक्षणस्स एवेति ममगरिमादि । परतत्यासाधारणनिरतिशयदीप्तियुक्तज्योतिश्शन्दामियो घुस. म्वन्धितया प्रत्यमिशानात्स पवेत्यातिष्टामहि । परमकारणासाधारणामृतन्यप्राप्तिहेतुभूतः परमपुरुप एवं शानदृष्ट्येन्द्रादिशब्दरभिधीयत इत्यय्महि । तदेवमतिपतितसक्लेतरप्र- माणसम्भावनाभृमिस्सार्वदायसत्यसङ्कल्पत्याद्यपरिमितोदारगुणसागरतया स्वेतरसमस्त. यस्तुयिलक्षणः परं ब्रम पुरुषोत्तमो नारायण एव वेदान्तवेद्य इत्युक्तम् ।। अतः परं द्वितीयतृतीयचतुर्थेषु पादेषु यद्यपि वेदान्तदेय प्रतिय, तथाऽपि कानिचि. श्रुतप्रका िका महानन्देककारण तद्विजिज्ञासस्व' इति याक्याभिप्रेत तापत्रयातरजिशास्यन्वहि लक्षण निरूपितम् अती महानन्द- फकारणमि युक्तम् ।। यद्वायत्प्रयन्ति ' इत्यस्यात्यतिक्रमपर्यन्त वाभिप्रायेणोक्त महानन्देति 'येऽयं प्रेते' 'नप्रेत्य ' इति चात्य- न्तिकलयोहि मायण श्रुतः । अविरुद्धविशेषण-दा न विशेष्यभेदायह इत्यभिप्रायेण शटप्रयोगः । निमित्तोपादानक. सामिायण या शाम्नति। समन्वयात् परमपुरुषार्थभूतस्यैव ब्रह्माणः प्रतिपादक्तया शास्त्रस्य तेनान्ययात् सचेत्यादि। स्वाभाविकानवधिकातिदायशदी प्रतिनिधारणसमन्वितो। आकाशप्रागाधिकरणार्थयोः पृथगनुक्तियायस्यानतिभिन्नत्वात्। परमेति । परमकारणस्यासाधारग-तस्य प्रदे यावेनामाघारण मृतत्व त प्राप्तिहेतुरित्याई । यहा परमकारणस्यासाधारण चिभूतमित्यर्थः । उपासनस्याम व प्राप्तिरूपस्दस्य परम्कारणावमायेदयतीति । यदा परमकारणासाघारण तद्धा भूतममृ तवं त प्राप्ति: परमसाम्मात्तिरियर्थ: । पदार्थमाह-तदेवमिति । 'पुरुष वादस्मदादि यदित्यादिकुतर्ष परिहारार्थमाह--- अतिपतितेति । तया घर्मिग्राहा गाना इति भावः । ज्योतिराधिकरणार्थाभिप्रायः पुरुषोत्तमदाम्दः । प्रतर्दन विद्याभि. प्रायो नारायणशम्दः 'मामुपास्व' इत्यस्यापि नारायणानुवाक्येन सर्वविद्योपास्यतयोत नारायणोपास्नपर बात - दचिद्विलक्षणकारणासिय पाटानुगतायदत्यर्थः । नारायणएवेत्यवधारणाक्षेपेण द्वितीयादिपादोत्यानमित्यभिप्रायेणाह- अतःपरमिति | द्वितीयतृतीयचतुर्थेविति । प्रथमपादस्य न केवलमनन्तरपादेन सङ्गतिः। ॥ अपितु निपावतिमारः। यथा चोदनालक्षणोऽर्थों धर्म, इत्यत्र चौदनैव प्रमाणम् प्रमाणमेव चौदनेत्यवधारणद्वयं । तर प्रमाणमे चोदनेत्याधारणमी पत्तिकसूत्र साधित चोदनेव प्रमाणमित्यवधारण प्रत्यक्षसूत्रे स्यापितम् । तथ . . - ।

·.३४० अधिकरणविषयमायोपादानम् [ संयंत्रम १.२.१ भीमाप्यम मेवान्तपाफ्यानि प्रधान क्षेत्रान्तभूतपस्तुपिरोपायरुपप्रतिपादनपराप्येदेस्याशाप तमि- रसनमुसेन तत्तवाफ्योदितफल्याणगुणाकरायं प्राण प्रतिपायसे । सत्रास्पष्टजीपादिलिश फानि यापयानि द्वितीये पाये विचार्यन्ते । स्पलिहफानि हतीये, तत्तत्प्रतिपादनच्छाया• नुसारीणि चतुथें ॥ सू-१ सर्वन मसिद्धोपदेशात् [१-२-१) इदमासायसे छान्दोग्ये-'भय रालु ऋतुमयः पुगपो यथानुरस्मिलोके पुरषोमवति तयेतःप्रेत्य भपति स ऋतु पुर्यात मनोमय. माणशरीरो भारुपः' (i.३.१४.१) इत्यादि भूतप्रकाशिका जन्मादियोऽपि वहाकारणमेव प्रीय कारणमित्ययधारणस्यमपि विवक्षितम् । जन्मादिकारणत्यस्य वारणावात् , जस्ताव्याप्तपतिव्यातपसम्भयपरिहारायश्यम्भावात् तत्र व्यवसायासाव्याप्तिः असम्भयपरिहारस्पायोगव्यवच्छेदः प्रथम पाद उकः । अतिग्यातिपरिहाररूपान्ययोगप्ययच्छेदनिपाया नियत इति विभागाभिप्रायेण पानिचिद्वेदान्तपाफ्यानीत्या गुरुम् । तत्तद्वाक्योदितकल्याणगुणाफरत्यं प्रक्षणः प्रतिपाद्यत इति । चिदनिरिक्षणस्वरूप साधितम् । अथ तस्य गुणविशेषप्रतिपादनं प्रिपायां रियत इति च प्रथमपादत्रायोधिभाग इति मारः ।। पादप्रयस्याबारभिदामाह-तति । अस्पष्टेत्यादियेषाप महारिङ्गगतमिति परैरतम् अत्र तु जीयासिरिङ्गगत मिति भिदा । द्वितीयतृतीयपादावार्धकरणयाजीवस्य पूर्वपश्चित वात् जीवादियुक्तम् । तत्तत्प्रतिपादनच्छायानुसा. रीणि चतुर्थइति । तत्त प्रतिपादन जीयादिलिरानिप्रतिपादन, न तडिनप्रतिपादनम् अस्पस्पष्टपटतरपूर्वपक्षी पाहतु- भेदेन भिन्नास्त्रयः पादाइत्यर्थः । प्रथमपादचग्माधिकरणे अवयवभूतोपामगतजीवरिङ्गमयविभूतयावयार्थस्वारस्येन चाधितमि युक्तम् । सर्वतादाम्यमनःप्राणसम्ब-धामकोस् वाणीर यध्यपदेशापल्लिानाम् वतिनावाध्य वमिति प्रत्य. घस्थान परिहियते द्वितीयपादप्रथमाधिकरणे इत्यवान्तरसङ्गति. ॥ सू.१-सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् (१.२.१) सर्वसलु' इत्यादेदितीययोजनायामुदाहरिप्यमाणत्वात् प्रथमयोजनापेक्षित ‘अथ सलु' इत्यादिक मुपात्तम् । दिनीयसूत्रे • भारूपः' इत्यस्योपरितनवाक्यस्योगदास्यमानत्वात् अत्र 'भारूप' इत्यन्तमुपात्तम् आदिशदिनान्यद्गहीत अत्र गत्रिसप्रन्यायेन मनोमय उपास्यतया सबध्यते, आर्थवादिक्स्यापि विध्यपेक्षिरस्य स्वीकार्य वात् , ननु ' स तु कुर्वीत ' इत्यादिकमुपादीयता किमर्थ यथाक्रतुरस्मिन् ' इत्यादिवाक्योपादानम् । उन्य -' फलवत्सन्निधावफल उदगम्' । इति न्यायेन सऋतुं फुर्वीत' इति विधेः फ्लाश्रवणनिमित्तं पूर्वविहतोपासाङ्गवं माभूदिति पल्सम्बन्ध प्रदर्शनार्थ तदुपादानम् ' शान्त उपासीत ' इति विहितोपासनाधिकृतस्यैवोपासनानविधानमनुपपत्नमिति शङ्काव्या- स्थर्यम् ' अथ सलु तुमय,पुरुष ' इति वाक्यं घटत्वेनोपात्त । जीवस्य बहुविधोप सनप्रचुर वादनेकोपासनविधान तमिति भावः, अत्र व्याख्यात्रन्तरेः ' सर्वखलु' इति वाक्यस्य ब्रह्मपरत्व स्पष्टमिति बुद्वा 'सक्तुम ' इत्यादि - ·२ सर्वत्रप्र-१.२१] प्रथमयोजनाया पूर्वपक्षारम्भः ३४१ - श्रीमाप्यम् तम ‘स क्रतुं कुर्वीत' (छां.३.१४.१) इति प्रतिपादितस्योपासनस्योपास्यः 'मनोमयः प्राणशीर: ' (१.१५.१) इति निर्दिश्यत इति प्रतीयते । तत्र संशय. किं मनोमयत्वादिगु- णका क्षेत्रशः ; उत परमात्मा-इति । किं युक्तम् ? क्षेत्रश इति । कुत ? मन प्राणयो. क्षेत्र- शोपर्केरणत्वात् , ' अप्राणोघमना ' (B.१.२.१) इति तत्प्रतिषेधाच । न च ' सर्व सल्विदं ब्रह्म' (छां.३.१४.१) इति पूर्वनिर्दिष्ट ब्रह्मानोपास्यतया सम्बद्ध शक्यते, 'शान्तउपासीत इत्युपासनोपकरणशान्तिनिर्वृत्युपायभृतम्रक्षात्मकत्योपदेशायोपात्तावात् । न च ' स प्रतुं फुर्वीत' (३.१४.१) इत्युपासनस्योपास्यसाक्षित्वाद्वाक्यान्तरस्थापि ब्रह्म सम्बाध्यत इति श्रुतप्रकाशिका वाक्ययोजीवविषयत्वेन पूर्वपक्ष कृ वा ब्रह्मविषयत्वेन सिद्धान्त उत्त इह तु विषयैक्ये स्थित एघ पूर्वपक्षसिद्धान्तौ पश्चा दभिघास्यते । प्रथम व्याख्यनन्तरोत्तदिशा पूर्वपक्षसिद्धान्ताघुपवयेते । नन्यत्रोपासनान्तरन विधिसिनम् पूर्वविहितापासनङ्गभूतकनुविधिपरत्वादस्य वाक्यस्य । ततश्च मनोमयादिपदान्यु- पास्यान्तराभावात् प्रकृतवापराणीति निश्चयान्नविचारविषय इति इसा युदस्थति । अत्रेति । मनोमयादिपदाना प्रकृ. तोपास्यविषया प्रमाणाभावात् ब्रहापर यानिश्चयात् 'सन्तुम् ' इति निर्दिष्टोपासकविशेषण वाश्रयणे तस्यानाविभूतगु- णाष्टकम्य सत्यसङ्कयत्वादेरघटमानवाच, पाश्चात्यविद्यान्तरापास्यपरत्वनिश्चयसति तद्विशेषनिश्चयामायाद्विचारस्यारम्भणीय- यमित्यर्थः । उपासनस्येति पदेन ' त यथायथोपासते तथैव भवति ' 'यथा ऋतुरस्मिलोके पुरुपो भवति तथे- त प्रेत्य भवति' इत्यनयोगाक्ययोरैकार्थ्यात् 'ऋतु कुर्वीत ' इन्यत्र क्रतुश-दश्ोपासनपर इति तदुपास्य मनोमय वा- दिगुणके सशय इति भाव । तोति । ' सकतु कुर्मीत ' इत्यनापास्यतया निर्दिष्टा मनामय वादिगुणक. कि जीव । उन परमात्मेति विचार: तदर्थ कर्मकर्तृव्यपदेशशब्दविशेपापसहारगतब्रह्मशब्दादय किं मुख्या उतामुख्या. तदर्थ किं १ मनोमयन्यादिक जीवस्यैव सभवति उत परमात्मनोऽपि घरत इति । तदर्थ 'अप्राणोह्यमना ' इति किं मनआदिस- बन्धमात्रनिषेधः उत सबन्धविशेषनिषध इति । यदा सन-घमात्रनिपघ तदा ममामय वादे जीवासाधारणतया कर्मफर्तृ- व्यपदेशादीनाममुख्य वैन ‘स ऋतु कृति 'इति विहितोपासनस्योपास्योपजीव इति पूर्वपस्थिति यदा सब-विशेषनि पेघ तदा मनोमयावादे परस्सिं सभवन कर्मकर्तृ-यपदेशादीना मुख्य वात्तत्रो सतया विहित मत रिक्षात फलपलिभाव. । पूर्वपक्षमुपपादयति कुनइत्यादिना ॥ ननु कथमस्य पादस्यास्पष्टजीवलिङ्गक्वाक्यविषय व नीमय वादिकहि स्पष्ट जीलिङ्गीमीतचनस्पष्टस्य मनस्सम्बन्ध मानस्य जीलिङ्गल्याभावात् जीवलिङ्गभूतस्योपकरणोपकरणि वलक्षणसम्ब घविशेषसार ट वाईत्यामप्र येण मन प्राणयो क्षेत्रशेषकरण वादियुक्तम् । ननु ' सर्व सलु ' इति व क्ये प्रकृत ब्रटेन 'सन्तु कुर्वीत ' इत्यनापास्यतया साध्य मनोमयावादिगुणाना विशेष्य स्यादितिशताया किं ब्रहाशब्दस्य विधिपदाकाइया रत्रा८८ , त 'प्रतु युति ' इति विधिपदस्योपास्यसाकांक्ष वात् सन्निहिताना मनोमयादिपदाना विशेष्यसाकार वाच्च, ब्रह्मशब्दस्योत्तरता वय इतिविकल्पम- भिप्रेत्य प्रथम शिरो दूषयति नच सर्वमिति । अन्यार्थतया निराकाइ वादित्यर्थ । द्वितीय दूषयति नच सन्तुीमीत खपाक्योपात्तेनेति विच्छेदकामाचा महावाक्येकत्व विवक्षितम् श्च 'एप आत्मा' इति स्वत्र क्यस्थनना यान समानालङ्गनामशन्देन विशेषाकाहाशमनात् वाक्यान्तरस्यान्याभिनलिङ्गबादश-दापों न युक्त इति भाव । प्रश्मा .

·सिद्धान [ सर्वत्रम. १२.१ पर प्रागे मम:- . श्रीभाप्यम युफ्नं यातुम् , म्पयाफ्योपातेन मनोमयस्याम्गुिणपेन निगमांक्षायात , 'मनोमय. प्राण नीर:' (शं१४,१) इस्यनन्यार्थतया निर्दिम्य भकिपिरिमाणोमयापांक्षानिवृत्ति सिनेः। एवं निधिने जीपस्ये 'एनद्राखा' (३.१४.१) इत्युपसंहारस्थमालपदमपि जीय एय पूजार्थ प्रयुक्तमित्यध्ययमीयत इति । 'मयंत्र प्रतितोपदेगात 'मनोमयन्यागिणपः परमात्मा। युतः ? मप्र चैदानोपु परस्मिोय ग्रामणि प्रसिदमा मनोमयत्यादेशपदेशात् । प्रद्धिति मनोमय. त्यादि महाणः । गधा-मनोमयः प्राणशीरनेता' (मु.२.२.७) ' स य एषोऽन्तदय मा. फाश.। नस्मिनयं पुगणे मनोमयः। अमृतो हिरायः' (न.शिक्षापयल्ल्यां.१.३) 'एटा मनीषा मासामिफ्लसो य एनं विदुरमृताने भयन्ति ' (न.नागयण.३) 'न चक्षुषा - पी नापि चाचा' (मु.३...) 'मनमा तु विमुनेन (३.१.८) तथा 'प्राणस्य माणः' (नो प.१.२) अथ प्राण पय प्रशात्मेदं शरीरं परिगृधोत्थापयति (को०) 'मर्याणि हया इ. मुतप्रकाशिका नामा मनोमयादिपदानामुपासनपानिपदनामयायोगात प्रदापदमन्येतस्यत्सित्राह-मनोमयइति । प्रदशन्ग द्विती- पगारपदस्थाप्यनन्ययात् पष्टयन्ततया विभक्तिपिपरिणाम कायें सनिहित साकाशस्यै पदस्य विभत्तिविपरिणामो न्याय्यः । नतु वाक्यानस्यमा निराकाशस्यत्यर्थः उभयाकमा मनोमयादिपदस्य 'प्रतु पुर्वीत ' इत्यस्य चाकावा । न वक्तु युक्तमिति पसभ्यन्वयः। मनोमय यादि च सत्यसकल्पापात् पूर्वमेय प्रतिपसम् अणीय च प्यायर यात पूर्व वन व्यतिरकनिर्देशश्च मनोमयवादः पाचात्यः अतो मनोमयत्वादिस्वारस्यानुगुणमितम्या येत मनोम यत्वादिमुणकेनेनि जीयपरत्वे ब्रदान्तः क्यमित्यत्राह-एपमिति ।। एव प्राप्तइति । प्रतिशावाक्यमध्याहरति मनोमयत्यादीति सत्सराङ्कल्पयादिविशेषिमा कामदादानु- रोधेन परमात्म युक्तम् । सर्वत्रेति व्याख्येय पदम् । त्म्याचष्ट घेदान्तेष्विति । सामा-यश द६.सु विशेषदाद व सुचात मायः । हतुपद व्याचष्टे प्रसिद्धस्येति । ननु वेदान्तषु परतत्यपरतया प्रसिद्ध हासन्टभरणादिति पर याख्यात सन्म- तन व्याख्यान सत्यपि तनिहाय कथ युक्तयन्तरोक्तिः उ यते-पूर्ववाक्यस्य ब्रदशब्दाग-दयस्योपस् हार स्थबह शादौत्य स्यच पूर्वपक्षिणतत्वानत योत्तर वक्तु युक्त मिति भावः । मनासामान्यन सघसामान्यपर शस्यमाह-मनोमय.प्राण शरीरनेतोते । अमृतो हिरण्मय इति परमात्मपरत्ववैशद्यायोपात्तम् । मनस्सामान्यन सनविशेषपर याक्यमाह- दामनापति । हृदेति भक्तिरुयते मनीषति धृतिः 'न सन्दशे तिष्टति रूपमस्य न चक्षुपा पश्यति कश्च नैनम्' झो पूर्वाधारूप पठित्वा - भत्तथा च धृत्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीह ' इति महाभारत उत्त- जात् । अभिक्लप्तः ग्राह्यः मनोविशेषेण सबन्धविशेषवाचिवाक्यमाह-न चक्षुपेति । प्राणशरीर वे श्रुतिरह-तथेति । प्राणस्य प्राण: आधार: 'मणि' इन्यादिवाश्य प्राणशब्दस्य यौगिक्वृत्या परमा मपर व प्रागुतम् । इदानीम्पयंव मानवृत्त्याऽपि परमात्मपरत्वेन तद्वाक्यमुपात्तम् । वैश्वानराधिकरणन्यायेनोभय थाऽपि परमालपरत्व युक्तमिति भवः ॥ अत्र वान्यज्ञाते प्रतिपन्न मन मयस्वादशब्दार्थमाह-मनोमयत्वमिति । ग्राह्यग्राहकलक्षण सम्ब-घविशेष प्रायण मनोमय इत्युक्तमित्यर्थः प्राणशरीरशब्दामाह-प्राणेति । मनोविकारो मनोमयः सर्वविकाराणा ब्रह्माधिष्ठानत्वात् ब्रहा .

·सर्वचन- १-२-१ ] द्वितीययोजनाया बीजम् समानाधिकरणवाक्येषु जीवभिन्नब्रह्मशान मुपास्नर ܕܐ । श्रीभाष्यम् मानि भूतानि प्राणोनामिसंपिशान्ति प्राणमभ्युजिहते' (छां.१.११.५) इत्यादिषु । मनोम- यत्वं मिद्धेन मनसा ग्राह्यन्य प्राणशरीरत्वं प्राणस्याप्याधारत्वं नियन्तृत्वं च ॥ एवं च सति 'एपम आत्मान्तर्हृदय एतद्रह्म' (छां.३.४.१४) इति ब्रह्मशब्दोऽपि मुख्य एव भवति । 'अप्राणोह्यमनाः' (मु.१.१.२)इति मन आयत्त शान प्राणायत्तां स्थिति च ब्रह्मणो निपेयति ॥ अथवा 'सर्व सल्विदं ब्रह्म तजलानिीत शान्त उपासीत' [छा.३. १४.१) इत्यत्रैवोपासनं विधीयते-सर्वात्मकं ब्रह्म शान्तस्सनुपासीतेति । समतुं घुचीत' इति तस्यैव गुणोपादानार्थोऽनुवादः। उपादेयाश्च गुणा मनोमयत्यादय. यतस्सर्वात्मक श्रुतप्रकाशिका सामानाधिकरण्यमिति वैश्विदुत्तम् तदाहि मनोविकाररसुखदु.पेच्छापाटया नझे युक्त स्यात् तदत्तम् र.त्य सङ्कल्प वा दिक्रयाणगुणप्रकरणविरोधात् । हेयगुणविशेषाणामास्यत्वानुपपत्तेध । उक्त हि ' यथा भतुरस्मिन्लोके पुरुपो भवति वथेत प्रेत्य भवति । इति अतो हेयगुणापत्तिरेव फल स्यात् । प्राणप्रेय शरीरमस्यत्ययश्चत् प्राणश-देन प्राणरत्याभ धान लिष्टस्यात् मा० श्च शरीग्चास्येति समासो नघटते । प्राणशरीरे यस्येति व्यघिय र हुमं हिश्च शिष्ट तोर एवार्थइत्यभिप्रायः- उपसहारस्वारस्यमाह-एवचेति । मनःप्रभृतिनिषेधवाक्यार्थमुत्ताविरुद्धम ह-श्रप्राण इति । ग्राह्यग्राहकभावनियन्तृनियाम्य वादिरूपसमन्धविश्पो विधेय. उपकरणोपकरणित्वरक्षणसब घरिषो निषध्य इत्यभिप्राय ।। अथ स्वामिमतार्थयोउना कर्तुमारभते अथवेति । पूर्वस्या योजनाया सूने प्रतिज्ञावाक्यस्याच्याहार्य वानुपाए सहारगतनशन्देकाविषयत्वप्रतिस्वारस्थन भिन्नविषयत्वप्रतीरि पूर्वक पूर्वपक्षानुदयेनादिवरणात वणनभ्याम्वनि पाद्यायाः शान्तरुपासननिष्पादक वस्य एवविच्छान्त.' इति श्रुतिसिद्ध वादन्यत्रापि शान्युपायत्वेनोपास्नविधानादी नात् शान्तशब्दस्य शान्तिकामपराधास्वारस्यात् वृत्यनुरोधाचयमेव योजना समुचितति भावः । अत्रैवोपासनविधीयत इति । अत्र शान्युपायोपासन उत्तरत्र मोक्षोपायोपासनमिति नायमर्थः, अपित्वनैव मोक्षायों० र २५ । शान्ता दार्थ स्वरसतो वदन्याक्यार्यमाह-सर्वात्मकत्यमिति । नत्वाशसाया तइह विहितोऽयमिति भाव ॥ तर्हि 'सनतुं कुर्वीत ' इति किमुच्यत इत्यत्राह-समतुमिीत । के पुनर्विधेया गुणा इत्यत्राह-उपादेयाश्चेति। अथ सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणम् गूढार्थसङ्ग्रह. पूर्वाधिकरणे (पूर्वपादान्त्यधिकरणे) आपातत. जीवब्रह्माभेदप्रतीतिकरप्रतर्दन विद्यावाक्य वैचार जीवना-टोनार वाशित । अध्यात्मसम्बन्धभूमाह्यस्मिन्निति इत्यत्र तथा निर्णयात् 'विजानीहि ' 'उपास्व' इति धातुद्वयर्याप्तश्रुतिसमें ज्ञानाभिनमेवोपासन विशितमिति स्फुट प्रतीत्या सविषिजीवनप्लव जीवभिन्न श्रुतितापर्यविषय इति निर्धारितम् ॥ अथ समानाधिकरणोपरमवाक्यघटित शाण्डिल्यविद्याया जीवमिस्त्रीयोपास्य विवक्षितम् , ' अध्या मस..। त्यत्र 'सम आत्मेति विद्यात् ' इति वाक्ये तात्विकमैदघटितसबन्धी परमा मैव विवक्षित इति निरूपितोऽर्थ, निवा.. भ्यस्त एष' म आत्मा ' इति वाक्य एव विवक्षित इति साधनेन सापयिष्यन् निर्विशषसविश्वविद्याभेद प्रतदनशा. इत्यविवादित इति पक्षमपि व्युदयन् शाण्डिल्यविद्यामतिपाद्याथै नियिनीति-सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशादित्यादिना । सर्वत्र - - ·३४४ सर्वप्रेत्यस्याशयः ऋक्श्रुत्या राजकुमारनयः विध्यातराप्राप्तऽप्यनेकविधानम् [ सर्वचन- १-२१ गूढार्थसंग्रहः प्रसिद्धोपदेशात् इत्यत्र सर्वत्रेति न वेदान्तपरं ' सधैर्खाल्य'ति विषयवाक्यविवरणरूपत्वादस्य सू-स्य श्रुतिघटक्श दा. थस्य बुद्धिस्थस्य परित्यागानौचित्यात् । एतेन सर्वशब्दार्थभूतं बहोति निष्पन्नम् । 'सल्विति प्रसिद्धार्थकम् ' इति सूत्र. काराशयः। अन्ययानामनेकार्थत्वात् । सामानाधिकरण्येन निर्दिष्ट नहीव 'प्रसिद्धोपदेशात् ' जलान् इति हेतुतः सर्वाम- कम्योपदेशादित्यर्थः । प्रसिद्धहि हेतुतया व्यपदिश्यते सपोपनिषासु नौय जगज मलयस्थितिहेतिया प्रसिद्धम् । 'यतो वा' इति श्रुतेः इति सारे, दीपेऽप्येवमेव । विवरणद्वयस्यायमाशयः । 'जिलान्' इति हेतुना ब्रह्मणः सर्वात जावं श्रुता विवक्षितमिति स्पष्टम् । ब्रह्मणः जगजन्मादिकारण य तेन सर्वा-मकवचेत्युभयं प्रसिद्धम् । रेन जीवच्यावृत्ति: 'या मनि तिष्ठन् ।' यस्सषु भून निष्ठन् ' इत्यादिश्रुत्यनुसारेण सर्वत्रति समन्वयोक्तिः तत्रान्तयामितया विद्यमानस्यैव सर्वा :- कत्वमिति बोधनाय । तत्र 'एष त आत्माऽन्तर्यामी' 'सत आ मा अन्तर्यामी' इत्यभ्यासवत् अत्रापि 'एपम आत्मा- ऽन्तर्हृदय' इति त्रिवारमभ्यासेनापि अयमर्थः दृढीक्रियते ।। पूर्वयोजनाया मनोमयत्वादेः सर्वत्र प्रसिद्धिः या उक्त। सान घटन इति 'अथवा' इति योजनान्तरम् । 'जन्मा' घस्य यतः' इति सूत्रयितुः जगत्कारणक्यानामेव प्राधान्य तदर्थस्यैव मसिद्धिरिति च समनमिति स्फुटम् । उपादानो- पदियभावनिबन्धनाभेदोपपादकत्व कारणवाक्यानामेवेति पूर्वमेघोषपादितम् । अत्र श्रुतिरेय जलान्' इति हेतुत: तारपष्टं अधीतीति उपपादननिरपेक्षमेव । भाष्येऽप्ययमयों विवक्षितः अत: व्याख्यात्रयेऽध्ययमेवार्थः । एतेन उपासनाविधायपि बीज प्रदर्शित भवति शान्तिस्तु न प्रघानभूता उपासनाङ्गभूताहि सा । 'शान्तोदान्तः' इत्यादिश्रुत्य तरेकरस्याच्च । उपादानोपादेयभावनिबन्धनाभेदप्रतिपत्तौ सर्वत्र पारत-त्र्यप्रतीतिरपि भवति । 'एषम आत्मा' इत्यभ्यासात् । एतेन राज. कुमारनयोऽपि सूचिनो भवति । शरीरे जीवपरयोः स्थितेरत्र विवक्षितत्वेन ' द्वासुपर्णी' इति श्रुत्यन्तरार्थस्याप्यत्राभि- प्रेतत्वात् तस्याश्श्श्रुतेः उपनिषद्द्यइव ऋक्संहिताया 'अस्य वामस्य' इतिसूक्तेऽपि पाठेन तत्र 'इनोविश्वस्य ।।। 'तन्नोन्नशद्यः पितरं न वेद' इत्यादी स्पष्ट राजकुमारनयोऽभिहितः। अयमर्थः पूर्वमेव (जि.अ.७६४.पु) अभिहितः । इम- चार्य 'अभौकरत्वात् ' इति सूने सूचयिष्यति सूत्रकारः । तत्र ' अल्पौकरत्या'दित्यनभिधाय 'अर्भकोक्रत्वात् 'इत्यभिधा नेन 'पाक न' इति श्रुतिस्थपाकशब्दार्थः सूत्रकाराभिप्रतः । 'पोतःपाकोऽर्भकः' इति कोशानुसागत् पाशब्दोऽपियाची। अतः सर्वखल्विदब्रह्म' इत्यत्रोपादानोपादेयभावविवक्षायाः सूचनेन राजकुमारन यस्य स्पष्टतया सर्वस्य ब्रह्मामकावोपा सनविधायेय श्रुतितापर्यम् । इदं 'सर्वत्र' इति सप्तम्यन्तनिर्देशेन 'अर्मकौकस्त्वात् ' इत्यत्रा कशब्देन च सूचितम् । सर्वत्रान्तर्यामितया स्थितिरेव सर्वं खलु' इत्यत्र विवक्षिता। उपादानोपादेयमावस्यान्तर्यामित्वगर्भवात् । 'एषम आत्मा' इति त्रिवारमभ्यासनान्तर्यामिब्राह्मणे (२२)बार(२४)वारमभ्यासेस (का.पा.मा.पा) 'सत आत्माऽन्तर्यामी, एषत आश्मा अन्तर्यामी' इति सर्वत्रान्तयामितया स्थितेदृढीकरणात् । अतः 'सर्वत्रेति पद न वेदान्तपरम् अपितु श्रुतिघटक्सर्वपदार्थपर- मेव । तेनच उपासीत' इत्यत्रैव विधिर्विवक्षित इति निश्चीयते । मनोपासनाविध्यङ्गीकारेऽपि एतद्विहितोपासनानुवादेन मनो. यत्वादीनां गुणाना बहूनां विधानेऽपि नानुपपत्तिः । 'स ऋतु कुर्वीत' इत्यत्र विधिप्रत्ययान्तरश्रवणेन रेवत्यधिकरणा- युादयेष्ट्यधिकरणन्यायाच्या (१.२.१२.६.६.१) भावनान्तरविधानाङ्गीकारेण दोष व त् । तथाहि यथा अप्रिष्टधाग करणे श्रुने 'एतस्यैव रेवतीषु वारयन्तीयममिष्टामसामकृ वापशुको तनयजत' इत्यस्मिन्याक्ये प्राप्तामिष्टद्यागानुवादेन उगमिष्टोमसामतदुत्तरकालादीनामने विधानऽपि भावना-तरविधानाप्रकाराद्यया न वाक्यभेदः, यथा वा दर्शपूर्ण पासयोः 'यस्य हविनिरुत पुरस्ताचन्द्रमा अभ्युदियात् सत्रेघा तण्डुलान् विमद्यमध्यमास्तानमये दात्रे पुरोगामापा . पाकन . - ·सर्वत्रप्र.११११] पाराशयानुरोधियोजनान्तरम् ४५ - श्रीभाष्यम् ब्रह्म मनोमयत्वादिगुणकमुपासीदेति वाक्यार्थः। तपसन्देहः किमिह ब्रह्मशब्देन प्रत्यगात्मा निर्दिश्यते उत परमात्मा-इति किं युक्तम् ? प्रत्यगात्मेति । कुतः ? तस्यैव सर्वपदसा. मानाधिकरण्यनिर्देशोपपत्तेः । सर्वशब्दनिर्दिष्टं हि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं छात्रनं जगत् । ब्रह्मा- दिभावश्च प्रत्यगात्मनोऽनाद्यविद्यामूलक्मविशेषोपाधिको विद्यत एव : ,परस्य तु ब्रहण. स्सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेरपहतपाप्मनो निरस्तसमस्ताविद्यादिदोपगाधस्य सम्स्तहेयापरसर्घ- भावोनोपपद्यते । प्रत्यगात्मन्यपि क्वचिकाचिद्ब्रह्मशब्दः प्रयुज्यते । अत एव परमात्मा परं ब्रहति परमेश्वरस्य कचित्सविशेषणो निर्देशः। प्रत्यगात्मनश्च निर्मुक्तोपाधेहत्त्वं च विद्यते सचानन्त्याय कल्पते ' (श्वे.५.९) इति थुतेः । अविदुषस्तस्यैव धर्मनिमित्तत्याजन्मस्थि- तिलयानां तजलानिति हेतुनिर्देशोऽप्युपपद्यते । तदयमर्थः-अयं जीवात्मा स्वतोऽपरिच्छि- मस्वरूपत्वेन ब्रह्मभूतस्सन्ननाद्यविद्यया देवतियमानुप्यस्थावरात्मनाऽवतिष्ठते इति ॥ श्रुतप्रकाशिका उपादेयाः विधेया । यथा ' अग्निहोत्रं जुहोति' इति हामे विहिते 'दना जुहोति । इति दन। होमसाधनामात्र विधेय जुहोतान्यनुवादः तद्वदिति ।। ननू गसनविधेरुत्पत्तिशिष्टसर्वात्मकन्वगुणावराघा-मनोमय वादीना नोपास्याका वमितिचेन्न सर्वात्मक वस्योपासन विधिवाक्यस्थ यामानात् । तजावतल पतदन वैसपीमद ब्रझल्विनि प्रसिद्धवन्निर्देशउपासनविध्येषवाक्यत्व निवारयति नधुपासीत सल्विति प्रसिद्धवन्निर्देशवचनव्यक्ति घटते । वाक्यार्थमाह-अतइति । एवमेकविषयत्वमङ्गीकृत्यैव पूर्वपक्ष- सिद्धान्तो दर्शयितु संशयमाह- ह-तत्रेति । तत्र एकविषयावे सिदे मित्रोपास्यतया निर्दिष्टो जीव. उत परमा मंति विशयः, तदर्थ किं ब्रह्मशब्दो जीवपर: १ उत परमात्मपर तदर्थ कि ब्रह्मशन्दकर्तृव्यपदेशादयो मुख्या, उत्तनति तदर्थमणीयर वन्यपदेशः किं मुरय वविरोधी उत न तदर्थमणीयस्वन्याय क्या कि स्वाभाविक विमोपाधिकमिति । यदा ऽणीयस्त्व स्वामाविक ज्यायस्त्वमन्यथासिद्ध तदाऽणीयर वस्य ब्रह्मशब्दादिमुख्यावरोधि वेन ब्रहश-दस्य जीवपर वाद- पास्यतया निर्दिष्टो जीव इति पूर्वपक्षस्थिति , यदाऽणीयस्वभौधिक ज्यायस्व स्वाभाविक, तदाऽणीयस्वव्यपदेवस्य . ब्रह्मान्दादिमुख्यताविरोधिन्वाभावेन ब्रह्मशब्दस्य परमा मपर नानोपास्यतया निर्दिष्टः परमा मेति सिद्धान्ते पल्पलि माघ । हेतु विवृणोति सर्वशब्देति । तत. किमित्यपक्षाया जीवस्य सामानाधिकरण्योपपत्तिह-ब्रह्मादीति | BET दिमान: चतुर्मुसादिभाव. । अनादीति । अहितको पादन हतुविद्या, देतु कर्मति नीजानुगामियादनादि । तस्यै येत्यवधारणनूदिता परस्य सर्वभावानुपपत्ति विवृणोनि परस्येति। सर्वश वाद्धय जानाति सर्वशक्तिवानिवारयितु शक्नोति, नच शानशक्त्योत्सवाचः अविद्यामूल्कर्मपिरहात् अतो न सर्वभावरसम्भवतीति भावः । महाशदः क्याम्साह- प्रत्यगिति । तदुपपादयो अतएवेति । परमा मति दृष्टान्ततयोत या कामशब्दो जीव साधारण त् हन्द इति भावः । प्रतिपाता. परब्रह्माभ्युपगमेन वाक्यविशेषविचारप पाटन पूप६० परमेश्रायुगा ५ ८ उ , म चन्दस्य साधारण्य युक्तम् प्रवृत्तिनिवृत्तिमाघारण्यात् आमोतीतिहि रव्यु पत्तिः जगह व्याने तीति, एमु यासाधारण अझशन्दप्रवृत्तिनिमित्न व्यत्तमित्यवाह-प्रत्यगात्मनश्चेति । कथ जन्मादिकारण य हेतुनयोग्यते हेतुनिर्देशोहि पूर्वप सिद्धयक्ष प्रसिद्धिश्च परमा मविषय युक्तमित्यत्राह-अविदुषइति । जन्मादिहेतु व बदस्य, ब्रह्मन्वन्तु शुद्धस्य तस्य सर्वशन्दसामानाधिकरण्य कय घरत इत्यत्राह-तदयमथइति ।। . .

·11 ઉદ્દે श्रुतावभेदं निर्दिश्योपासनविधानेन सर्वत्रच जावीमन्नब्रहोपासनसिद्धिः [सर्वत्रप्र. १.२१ श्रीभाष्यम् अत्र प्रतिविधीयते-'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् '-सर्थन 'सर्वखल्विदम् ' (छां.३.१४. १) इति निर्दिष्टे सर्वस्मिन् जगति ब्रह्मशब्देन तदात्मतया विधीयमान परं ब्रह्मय न प्रत्य. गात्मा । कुतः ? प्रसिद्धोपदेशात् , ' तजलान् ' (३.१४.१) इति हेतुतः 'सर्वे खल्विदंब्रह्म' (३.१४.१) इति प्रसिद्धवदुपदेशात् । ब्रह्मणो जातत्वाद्ब्रह्मणि लीनत्वाब्रह्माधीन वनत्वाश्च हेतोब्रह्मात्मकत्वं सर्वं खल्विदं जगदित्युक्ते यस्माजगजन्मस्थितिलया वेदान्तेषु प्रसिद्धास्त- देवात्र ब्रह्मेति प्रतीयते । तञ्च परमे ब्रह्म ; तथा हि ' यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति। तद्विजिशासव | तद्ब्रह्म' (ते.भृ.१) इत्युपक्रम्य 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते' (ते.भृ.६) इत्या दिना पूर्वानुवाकप्रतिपादितानवधिकातिशयानन्दयोगिनोविपश्चितः परसाइह्मण एव जगदु त्पत्तिस्थितिलया निर्दिश्यन्ते ; तथा 'सकारणं करणाधिपाधिपो नचास्य कश्चिजनितान: चाधिपः' (श्वे.६.९) इतिकरणाधिपस्य जीवस्याधिपः परं ब्रह्मैव कारण व्यपदिश्यते । एवं सर्वत्र परस्यैव ब्रह्मणः कारणत्वं प्रसिद्धम् । अतः परब्रह्मणो जातत्वातलिन प्रलीनत्वा- त्तेन प्राणनात्तदात्मकतया तादात्म्यमुपपन्नम् । अतस्सर्वप्रकारं सर्वशरीरं सर्वात्मभूतं परं ब्रह्म शान्तो भत्वोपासीतेति श्रुतिरेव परस्य हणस्सर्वात्मकत्वमुपपाद्य तस्योपासनमु. पदिशति । परं ब्रह्म हि कारणावस्थं कार्यावस्थं सूक्ष्मस्थूलचिदचिद्वस्तुशरीरतया सर्वदा श्रुतप्रकाशिका सिद्धान्तमाइ-अत्रेति । यथा 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' इत्यन्तश्शन्दः परि शाप:, एवं सर्वधेति सूत्रपदं प्रतिज्ञापमित्याह-सर्वत्रोत । तदेव पदं व्याचट सर्वमिति । सर्वत्रेति पद न वाचक्वेदान्तपरम् अपितु वाग्यजगत्प. रमित्यर्थः नाशन्दभिति वा नेतर इति वा अन्य इति वा पूर्वपादादनुवर्तते अतः पर्यवसानलम्घ प्रतिशापद पदोवेति न शारीरः' इत्यत्र वक्ष्यमाणमनुसन्धायाह-न प्रत्यगात्मेति । प्रसिद्धोपदेशात् इति पदं याच दनति । नग बन्मस्थितिलयाना तवृततादात्म्यस्य च प्रसिद्धषेनोपदेशादित्यर्थः इतिशन्देन हेतुतयोचावाजमादीना प्रतिद्धवम् । प्रमाणसिद्स्यवाह हेतुना तकृततादाम्यस्य प्रसिद्धवम् सलु नासिद्धम् । तास्पष्टयति ब्रह्मणइति । कारणावनिबन्धनता. दाम्यस्य चात्र प्रसिद्धत्वेनोपदेशः पलितः। प्रसिद्ध वस्तु ततःविमित्यत्राह-तश्चेति । पण्द्धि दर्शयति तथाहीति । 'यतो वा इमानि ' इति वाक्यस्य जीवविषयत्वव्यावृत्यर्थमाह-आनन्दो ब्रह्मेति । आनन्दसन्दसानन्दमयपराय. व्यक्तीकरणायाह-पूर्वानुवाकेति । वाक्यान्तरमाह-तथेति वाक्या-तराणामप्युत्तापरत्वोत्तप्वीप त प्रसिदिमाह-एय मिति । मुत्यन्तरेवल जन्मादिहेतुत्वकृततादात्म्यमप्यर्थसिद्धमित्याह-अतइति । तदात्मयतया तादात्म्यमिति । तदात्मकतयेति यन्तरविषय तज व तदनव तलवेः श्रुत्यन्तरेषु तदा मकवनोपपादनादिह प्रतिपन्नमपि तादात्म्यमुपपन्न- मित्यर्थः । चिचिद्विलक्षणस्य कथ पोदायोपपातरित्याह-अतस्सति । समिक्सदाचाय शरीरमित्युत्तम आकृत्यधिकरणस्यायेन प्रशारिपर्यन्ताभिधानासिद्धयर्थमाह--सर्वप्रकारमिति । श्रुतिरेय 'सर्व सलु' इत्यादि मुतिरेष उपाय जलान् ' इत्यंशेन कार्यकारणभावेन शरीराममायेनोरपायेत्यर्थः । तनमन्तामिरूपेण कृतस्य प्राणनस्य हरी- रामभावापेश यातेन च तथोपपादित भवति । सितिदायो हि शरीरा मभावः, प्रळयावस्थाया 'एकमेवाद्वितायम्' से सभेदरम्यावानरामावसिद्धिरित्यत्राह- परंबाहीति । स्थितो शरीरममावोवादनादुभयलिगमस्य प्राणः ·सर्वत्रप्र. १.२.१] . 'विषधितगुणोपपत्तश्च' इत्यत्र यिषधितशम्दा: भीभाप्यम सर्वात्मभूतम् । एवंभूततादात्म्यस्य प्रतिपादने परस्य ब्राह्मणरसफलहेयप्रत्यनीककल्याणगु. णाकरत्वं न विरुभ्यते, प्रफारभूतशरीरगतानां दोपाणां प्रकारिण्यात्मन्यप्रसङ्गात । प्रत्युत निरतिशयश्वर्यापादनेन गुणायव भवतीति पूर्यमेवोतम् ॥ यदुफ्तं जीयस्य सर्वतादात्म्यमुपपद्यत इति । तदसत् , जीयानां प्रतिशरीरं भिसाना- भन्योन्यतादात्म्यासम्भगात्। मुक्तस्याप्यनयच्छिनास्वरुपस्यापि जगत्तादात्म्य गगजन्मास्थि तिप्रलयकारणत्वनिमित्तं न सम्भवतीति 'जगद्व्यापारयज्य॑म् ' (शारी.४.४.१७) इत्यत्र पक्ष्यते । जीवकर्मनिमित्तत्याजगजन्मस्थितिलयानां स एप कारणमित्यपि न साधीयः , तत्कमेनिमित्तत्वेऽपीयरस्यैव जगत्कारणत्यात् । अतः परमात्मैवान ब्रह्मशम्दामिधेयः। इममेय स्वार्थममियुक्ता यहुमन्यते। यथाऽऽह पृतिकारः 'सर्य खल्यिति सर्यात्मा प्रवेश.' इति ॥ सु-२ विवक्षितगुणोपपत्तेच [१-२-२] श्रुतप्रकाशिका कारणावस्यायामपि विशिष्टयमयीसद ग्रुत्यन्तरेः कण्ठोक्त चेत्यभिप्रायः, सर्वदा विशिष्टचेत् कार्यकारणावस्थयो. को मेद इति शकापरिहाराय सूक्ष्मस्थूलचिदचिदस्तशरीरतय युक्तम् । ततः मुभयलिङ्गक वस्यत्यत्राह-एवंभूतेति जीवस्यैव सर्वनादाय पूर्वपक्षिणोत्तमन्द्य दूषयति । यदुक्तमित्यादिना । मुक्तस्य तासभवतीत्यत्राह-मुफ- स्येति । जगजन्मस्थितिप्रळयकारण वनिमित्तमिति बहुप्रीहिः कारण-वप्रयुक्तमित्यर्थः । जीवस्य कर्मद्वारा जगाकारणत्वम- न्ध दूग्यात जीवकर्मेति। तत्कर्मनिमित्तत्वेऽपोति । नहि कर्म जगतः कर्तृरूपनिमित्तमुपादान च उभयमीश्वर एव । कर्म न केवल वैषम्यहेतुः यथा घटादिनिर्माणस्य भोक्तृकर्मनिमित्तावेऽपि भोक्तृकर्मणा न कर्तृन्यमुपादानाव वा कुलाल्मृपि- पत्यारेह तदुभय । नच 'तजलान् ' इत्यत्र तच्छन्दस्य कर्मवाचित्यम् अतो न जीवस्य जगत्कारण वकृत ताटाम्य. मस्तं यमिप्रायः । सूत्रार्थमुपसहरति अतइति । द्वितीययोजनोक्तार्थस्यैव साम्प्रदायिकत्वमाह--इममेवेति । 'सर्वखलु' त्यादिवाक्येन सर्वामितयोक्त अझ ईश: परमात्मेत्यर्थः ।। सू विवक्षितगुणोपपत्तेश्च [१-२.२] गूढार्थसंप्रहः निपेत् ये स्पविष्टास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधगंध येऽणिष्टास्तान् विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरम् । इति श्रुते वाक्ये वाक्यभेदापादकगुणात् 'श्रीणि कर्माणि विधीयन्ते' इति पूर्वपक्षीकृत्य द्रव्यदेवताविशिष्टभावनान्तरविधिपक्षस्वीकारेण वाक्यमेदपरिहार: तद्वत् अत्रापि सर्वसलु' इति वाक्यविहितोपासनानुवादन मनोमयत्यादिगुणविधायवाक्ये गुण- विधानेऽपि भावना-तरविधानाङ्गीकारणव वाक्यभेदपरिहारोपपत्ति, । 'विवक्षितगुणोपपत्तेश्व' इति सूत्रे विवक्षित. पद वान्पविषयीभूतार्थपरम् । तदुक्त शाहरमाध्ये- 'वक्वमिष्टाः विवचिता; यद्यप्यपौरुषेये वेदे घबदरभावान्नेच्छा, - -- ·३४८ मनोमयःप्राणशरीर: ' इति शुन्यर्थः [सनप्र- १.२१ - श्रीभाष्यम् यक्ष्यमाणा गुणा. परमात्मन्येयोपपद्यन्ते 'मनोमयः प्राणशरीरो भारुपस्सत्यस. शल्प आकागात्मा सर्वकर्मा सर्वकामसर्यगन्धरसर्यग्सस्स रिदमायाप्तोऽयापयना- दरः' (छां.३.१४.२) इति । मनोमयः-परिशुद्धेन मनसकेन ग्राह्यः । विवेफविमोकादिसा- धनसप्तफानुगृहीतपरमात्मोपासननिर्मलीएतेन हि मन्मा यते । अनेन हेयप्रत्यनीफक- याणकतानतया सकलेतरविलक्षणस्वरूपतोच्यते; मलिनमनोमिमंलिनानामेय ग्राह्यत्वात् । प्राणशरीरः जगति सर्वेषां प्राणानां धारका प्राणो यम्य शरीरम् आधेयं विधेय शेषभूतं च सप्राणशरीरः। माघेयत्यविधेयत्वोपत्यानि शरीरशब्दप्रवृत्तिनिमित्तानीन्युपपादयिष्यते । भारूपः भास्वरूपः । अमारतस्वासाधारणनिरतिशयफल्याणदिव्यरूपत्वेन निरतिशयदीप्ति- युक्तइत्यर्थः । सत्यसङ्कल्प. अप्रतिहतसङ्कल्प.। आकाशात्मा आफाशयत्सदमस्वच्छस्वरूपा, धुतप्रकाशिका विवक्षितत्व घक्तीमच्छाविषयाध अपौरुषेयवाक्यप्रतिपायगुणाना पुरपेछापूर्वकन्यायोगात पथ विवक्षितत्वमिति शकाया विवक्षितपद व्याचट वक्ष्यमाणाइति । विवक्षितानामेव वश्यमाण याटि वक्षितशब्देन वक्ष्यमाण व लक्ष्यता- त्यर्थः । 'सर्वखलु' इति प्रथमवाक्यापेक्षया यक्ष्यमाण घनन्तरवाक्यगतगुणजातम् । निषेधवाक्यविरोधपरिहाराय सामान्य मनोमयशब्द विशेषवाक्यानुगुण व्याचेष्ट मनोमयइति । परिशुद्धेन मनसेकेनेति । 'अव्वक्षो वायुभक्षः' इतिवदवधारणगर्भ इत्येक्शन्दस्य भावः, तच 'न चक्षुपा गृह्यते नापि याचा, मनसातु विशुद्धेन' इति श्रुत्यानु गुण्यात् वितृणोति विवेकति । फलितार्थमाह- अनेनेति । कुतइत्यत्राह-मलिनेति । मलिनमनीग्राह्य व हेयाहं वघ्या. पकं अतो व्यापकनिकृत्या व्याव्यनिवृत्तिरिन्युभयरिङ्गमा वसिद्धिरिति भावः । मुत्तस्यापि विशुद्धमनोन ह्यत्व नसभवति मुक्तं स्वातव्येण गृहातिचेत् मनोऽशुद्ध ब्रह्मपर्यन्तत्वेन चेद्विशिष्टस्य ब्रह्माणः विशुद्धमनोग्राह्य यमिति । प्राणशरीरशन्द व्याचष्टे जगतीति । प्राणशरीरशब्देन प्राणधारक व कथमवगम्यत इत्यत्राह-प्राणो यस्यति । शारीरस्यसति कथमाधेय स्वादिकमित्यत्राह-आधेयत्यति । भारूपइति । ज्ञानस्वरूपइत्यर्थःस्वतिशिष्टः रूपशन्टोहिं घासी भाशदोहि दीप्ति- पर: दीप्तिधर्मकव विग्रहद्वारक ' आदित्यवर्ण तमस परस्तात् । रुक्मवर्णम् ' इत्यादिश्रुन्यैकार्थ्यात् इत्यभिप्राये- णाह-भास्वररूपइति । तादेवृणोति अप्राकृति। सूक्ष्मवच्छस्वरूपइति । सूक्ष्म व व्याप्तबहत्य, स्वच्छ व निर्मलत्व, गूढार्थसंग्रह सभवति तथाप्युपादानेन फ्लेनोपचयते । लेकेहि यच्छन्दामिहिर मुपादेय भवति तद्विवक्षितमि मुरते। यदनुपाद य तद- विवाक्षिनमित्युच्यते तद्वैदेऽपि उरादानावनाभीहत तद्विवक्षित भवति, इतरदविवक्षितम् । उपादानानुपादानेतु वेदया- क्यतापातात्पर्याभ्यामवगम्यते इति ॥ मनोमयाव जीयधर्मः ब्रह्मणः सवसबान्धवात् ब्रह्मसबपि भवतीत्यादि परयोजनाया मनसि निघायाह-- परिशुद्वेन मनसैकेन ग्राह्य इत्यादि। 'ययार 'मन एव मनुष्याणां कारण बन्धमाश्या; । ब धाय विषयासक्त मुक्तय निर्विषयं मनः (मै.उ) इत्यादिपर्याललेचने मनाग्राह्य व ब्रह्मणः क्यामिति शङ्का समवति । तथाऽपि मैत्रायणी. योपनिषदि 'मनोहि द्विविध प्रोक्त शुद्ध चाशुद्धम् ' 'समासक्त यथाचित्त गोचर । यद्येव ब्रह्मणि स्यात्त को नमुच्येन बन्धनात् ॥ इत्यन्तन इत्युपक्रम्य — समाधिनिधूनमल्स्य चेतसा निशतस्यात्मनि य सुख भवेत् । नशक्यंत . . - ।

·संपत्रमः, १-२:१) 'सकमा हत्याग्रयः :- " . - - -श्रीमाप्यम् संकलेतरफारणमूतम्याऽकाशस्याप्यात्मभूत इति पा भाषाशास्मारयं धपाश .. म्यानपि प्रकाशयतीति या भाकाशात्मा। सर्पकर्मा-क्रियत इति फर्म । सय जगधस्य धर्म भसा सर्वकर्मा सर्या या क्रिया यस्यासी सर्पफर्मा । सर्वकामः-काम्यन्त इति फामा.- मोग्यमोगोपफरणादयः ते परिशुद्धाः सपंबिधास्तस्य सन्तीत्यर्थः । सर्यगम्यः सर्वरसः- 'शम्दमस्पर्शम्' (फट.१.३.१५) इत्यादिना प्राकृतगन्धरसादिनिषेधादमाएताः स्वासाचा- रणा निरवद्या निरतिशयाः कल्याणाः स्वमोग्यभूतास्सर्ययिधा गन्धरसास्तस्य सन्त त्यर्थः । सर्वमिदमभ्यात्तः-उफ्तं रसपर्यन्तं सर्पमिदं फल्याणगुणजातं स्वीकृतथान् । 'अभ्यासः इति 'भुका ग्राह्मणाः' इतियवर्तरि का प्रतिपत्तव्यः । मयाकी याकः उधि: सोऽस्य ना. स्तीत्यवाकी । फुत इत्याह-अनादर इति भयातसमस्तफामत्येनादर्तध्यामाघादादररहितः पत एव भवाफी असल्पाक: श्रुषप्रकालिका सकरतरकारणभूततस्याकाशस्येत्यनेन ' आपाश एष तदोतं च प्रोसं च ' इति पाक्य स्मारितम् 'अक्षरमम्परान्त घृतेः' इत्यधिकरणन्यायादाकाशशम्दः प्रकृतिषाचीति मायः । अन्यानीप प्रकाशयति स्वस्मै प्रकाशयतीत्यर्थः सर्या पा क्रियेति । रोक्किदिकसक्लाक्रियाणां सदारककर्ताऽसौ । यदा सर्वयेदिकक्रिया आराधन यस्य समप्रियात्यर्थः । र आगाहुल्यव्यावृत्यर्थं सर्वकामपद व्याचष्टे काम्यन्तइति । भोग्यमोगौपकरणादीनां प्राकृत वच्यायधमाह- ते परिशुद्धाइति । अप्राकृता इत्यर्थः सत्यकामपदेकार्थ्यादित्यभिप्रायः । सर्वगन्धइत्यादि । रूपस्पटिनिषेधपरवाक्या. न्तराणामपि तुल्यन्यायत्रद्योतनायं आदिशन्दः । गन्धरसादीनामन्यवधानेन स्वरूपायित्यामावात् सदारकादसति प्रा. कृतानां पृथिव्यादिगतगन्धरसादीना यत्वेन क्ल्याणगुणप्रकरणविरोधात् । 'भारूप. ' इति दिव्याह रावा. घाप्राकृतदहदारक्गन्धरसादिविधिरित्यर्य: ' तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति प्रमरसः प्रविशति ' इति मुक्ता मान साम्यापन ब्रह्मगन्धरसप्रवेशव्यपदेशश्मास्यार्थस्योत्तम्भकः सर्वमिदमिति । जगतोऽपि सर्वकर्मादिगुणान्तर्भावात् गुणपरं तव्याख्यातम् 'अभ्यात्त' इत्यत्र स्वीकरणरूपगुणविधिः ॥ ननु नायमादिकर्मणितः गुणगणादानस्य नित्यत्वात् नचाम्याददाविर्गत्यर्थ: स्वीकरणार्थ वात् । नायकका सर्वमिदमिति श्रवणात् । नच शिष्टादिष्वन्यतमः अपठितत्वात् , त कय तरिक्तः 'तयोरेव कृत्यतफलताः' इति भवाकमगोरेवहि तस्मरणमित्यत्राह-मुक्ता तति । प्रयुक्तानुशासनस्यात् व्याकरणशास्त्रस्य यथाप्रयागमनुशासन कार्य नतु यथाऽनुशासन प्रयोगान्यथाकरणमिति भावः येतु मुक्ता ब्राह्मणा इत्यत्र मत्वर्थीयाकारप्रश्लषमिच्छन्ति तेषा भुक्त राम्दस्यार्शआदिगणान्तविकरूपन, आकारप्रश्लेषणमिति तत्र गौरव पश्यतीत कर्तरीति कर्थतया प्रयोग एहि भुक्ता दीनामाकृतिगणा-विकल्पनानिमित्त तेनैव कर्थत्व क्तप्रत्ययस्यकल्भ्यता किमयमाणाकारप्रश्लेपणेति भाव , यद्वा कतरि प्रतीतिः प्रतिपत्तिः सा यथा मुक्ता माझणा इत्यत्र प्रतिपाद्यते निरूप्यते एवमत्रापि निवोट येत्यर्थ । सो-स्य नास्ती सगीति । पलिताकथनमतत् वाकः उत्ति: अवाकः, तदमाव: अघाकोऽस्ास्तीत्यवारदात्तदितात्स्यः । यदा बाकी न भवतीत्यवाकी फुतइत्याह कुतइत्योहत्यर्थः । अयाकत्व वाक्सामामावादिति शवाव्यावृत्यर्थमनादर इति पदमितिभावः । तदुपपादयति अयाप्तति । अवगकित्वस्य तत्फलतामाह-अतएवेति । निषेभ्योऽवाको हेयरूप इति दर्श यति अजलाकइति । सापेशावनिन धनबहुपलापो निषेभ्यः नत पाक्सामथ्यविरूपइत्यर्थः । पदयमप्रतिपाद्योऽयमेका . । . 1 ·३५० 'अनुपपत्तरतु' इत्यादिसूत्रायः [ सर्वत्रम- १.२१ श्रीभाष्यम् परिपूर्णभ्यर्यत्वाद्रहादिस्तम्यपर्यन्तं निखिलं जगत्त्रणीकृत्य जोपमासीन इत्यर्थः । त पवे विष क्षिता गुणा परमात्मन्येवोपपद्यन्ते ॥ सू-अनुपपत्तेस्तु न शारीरः (१.२.३) तमिमं गुणसागरं पर्यालोचयतां खद्योतकरूपस्य शरीरसम्पन्धनिधनापरिमितदुःखसम्थ- न्धयोग्यस्य बद्धमुकावस्यस्य जीयस्य प्रस्तुतगुणलेशसम्बन्धगन्धोऽपि नोपपद्यत इति ना सिन्प्रकरणे शरीरपरिग्रहशङ्का जायत इत्यर्थः । इतप्रकाशिका गुणइत्याह-परिपूर्णचि । सूत्रार्थमुपसंहति वएवइति । एवमन्वय उक्तः कथं परमात्म सेवेत्यपधारणसिनिः मुक्तऽपि घेते गुणाश्यनीया इत्यपेक्षाया पूर्वसूत्रोक्तान्धय, मैग्ने व्यतिरेकमाह- तू.३-अनुपपत्तस्तु न शारीरः (१.१.३) भारीरश-देन मुक्तावस्थापि क्रोडीकारोपपादको योग्यशन्दः । अनुपप रतु नेतर इति पतन्येऽपि मुक्कावयवीवस्य प्रतिपाद्यत्वानुपपत्तिस्फोरणार्थ शारीरशन्दनिर्देश इति भावः । बदापादान हटान्ततया यथा निग्रहस्य निग्राम स्वरूप क्यानुग्पत्तिः तथानुग्राह्यस्याप्यनुप्राहकस्वम्सपैक्यानुपपत्तिरित्यभिप्रायः प्रस्तुतगुणानुपपत्तिः प्रतिगुणम् नुसन्धया पर्यालोच- यता शका न जायन इत्यन्वयः न मुनपरिग्रहशवाह वन्यथासिद्धिः किंतु हेवसिद्धिरेवेति । शन्दाभिप्राय इत्याशयवतोकं शारीरपरिग्रहशङ्का न जायत इति ।। 'अनुपपत्तेस्तु न शारीर.' इत्यत्र यदुक्त परः जीवपरयोरक्याचीवधर्मः परस्य विशिष्टत्वानुसन्धानोपपत्ति मत तदनन्यवादेव परमात्मघमीरसत्यसङ्कल्प वादयोऽपि जीव उपपद्यन्त इति शङ्कानिरासायमिद सूत्रम् । आरोग्यगतधर्मेर धिष्ठान विशेष्यते यथा सर्पगतमीषण वादिना तदधिष्ठान नचाधिष्ठानघभैरारोप्य विशेष्यते यथा रस वेन सर्प: भतोजीव धमनोमयावादिभिः परमात्मनो विशेष्यत्व युक्तम् नतु परमात्मधर्मेस्सत्यसकल्पवादिमिर्जीवस्य विशेष्यत्वमिति सूत्रार्थ इति तददुक्त सीदिव्यावर्तकरजु वादिप्रतीतो सर्पादिधर्मभूतमीपणावादिभिरधिष्टानस्य विशेषणायोगात् इह च मीषया. वर्तकारसत्यमवल्पवादयः प्रतीयन्ते, अतोऽध्यस्तजीवधर्मः परमाग्मनो विशेष्यत्वमयुक्तम् । मनोमयस्यादिमिः सत्यसका लावादिभिश्च पदै प्रस्तुमात्र लक्ष्यत इति चेतर्हि "विवक्षितगुणोपपत्तेश्च' इति पूर्घसूत्र विरुध्यते। उभयविधगुणानामवि. यशिनाव सूत्रकाराभिमतचेत् ' अनुपपत्तेस्तु न शारीरः' इति यदनुपपत्तेस्तु नेश्वर इति च सूत्रं पश्यम् वस्तुमाथि वक्षायां जीवधर्माणामिवेश्वरधर्माणामप्यनुपपरयाविशेषात् , अथ ईश्वरपु तात्पर्यमवगम्यते, मतस्तेषु मतीयमानेषु रहो मषिण वादिनेव मनोमयावादिना परमात्मनो विशेष्यत्वमनुपपत्रम् 1 मनोमययाटिकन जीवसाधारणमितित मिनो मयादिपदेमनः प्राणाधीनशनत्यत्व विवक्षितम् उत विशुदमनोमाहत्यप्राणशरीरकत्यादिकम् मधमे मीषासापारण. भिः परमागनो बिशेष्यायानपतिः, द्वितीयेत मनोमयावादीनामारोपितधर्ममामायातू भारोप्यगतमम -- ·स्मृतम' इति सूत्रार्य [सयंत्रप्र १.२१ - - . श्रीमाष्यम् सू-६ स्मृतेश्च १.२.६) 'सर्घस्य चाहं हदि सन्निविष्टो मत्स्स्मृतिर्थानमपोहन च' (गी १५१५) 'यो मा मेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ' (१५.१९) ईश्वरस्सर्वभूताना हद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्नारूढानि मायया । तमेय शरण गच्छ' (गी १८६१) इति शरीर मुपासक, परमात्मान चोपास्य स्मृतिदर्शयति ॥ भुतप्रकाशिका याच 'आत्मन्पश्यन् सर्वभूतानि ' इतिवत् सप्तमतमोकोऽय निर्देश इतिभावः । एव खपकरण पष्ठीमथमा मक समानप्रकरणे सप्तमीप्रथमा मच शन्दविशेष विवक्षित । हृदयस्यस्यश्वर वमुपवहन विशदयितुमाह- सू-६ स्मृतेश्च [१.२.१. एप म आत्माऽन्तहृदय । इति हृदयशन्दप्रत्यभिज्ञापनार्थमाह-सर्वस्येति । उपास्य वज्ञापनार्य तदनन्तरवाक्यमाह योमामिति । हत्स्यस्यश्वर वकण्ठति दर्शयति इश्वरइति। 'तमव शरण गच्छ' इ युपादान हृदयस्थस्य भजनप्र दर्शनार्थम् । सर्वस्येति सर्वश-दो जीवविषय , पराधीनस्मत्याद्याश्रयभूतवस्तुविषय वात् पुरुषोत्तमश दवाव्यथ जीव पैरचण्य तत्रैवतम् सर्वभूतशब्दोऽपि जीवविषय भान्त्याभयत्वादहारयय वारुदत्वाच अत्र पशब्दोऽवा तशङ्कापार हारहेतुद्यसमुच्चयाय । अन्वाचयो वा- अत्र केचित् कर्मर्तृव्यपदेशादये करकादिकृतगगनभेदाश्रयणेन 'बालिशपूताल्प वमह यादिव्यहार इव काल्पनिक भेदमाश्रित्य 'तत्त्वमसि' इत्या मैक वोदेशग्रहणात् प्राक्प्रवन्ति । ऐक्यापदेशमणान तर सर्व व्यवहारपरि- समाप्तिरित्याहु । अत्र म यस्य भ्रम सएव प्रातिसिद्धमर्थ व्यपदिशति, तस्यैवोपदेशग्रहणात्तनिवृत्ति । एव सति जीवेश्वरभेदभ्रा त्या तयो कर्मकर्तृभावादिक का न्यपदिशति । किं जीव उतेश्वर उत बदएव । तत्रामु शास्त्रस्य जीवस्य देहातिरिक्त जीवमप्यजानत सत्यसङ्कल्प वादिलक्षणेश्वरप्रतीत्यसभवान्नतात्तिमूल व कर्मकर्तृव्यपदेश्स्य समवति नापि श्रुतशास्त्रस्य जीवस्य तस्य जीवेश्वरभेदभ्रा तो श्रुतिरेव परमनिश्रयसाथिभिर्वेदान्तानामनुपादय वप्रसङ्ग । स्वनिमित्ता मपि भ्रान्ति श्रुतिस्वयमवैक्योपददशन निवर्तयतीतिचेत् तथाऽपि 'प्रक्षालणाद्धि पङ्कस्य, दूरादस्पर्शन एवर'मिति न्यायाद नुगदेय वमेव स्यात् कर्मकर्वभावादिव्यपदेशस्येश्वरभ्रन्तिमूल वमपि नघटत, व्यपदेशवेपट्यात् तथासतिहि 'एतमित प्रेत्याभिसम्भाषितास्मि' इति व्यपदेशो न स्यात् । अपिचित प्रतैरभिसभाव्योऽहमित्येव स्यात् । पिंच भ्रमतवृत्यर्थ मीश्वर प्र युपदश्यम् नह्य यस्य भ्रमेसत्यय प्र युपदेष्टव्यम् , तथा च ' तत्त्वमसि' इ युपदेशो नघटते, किंतु व जीवो ऽसीत्येव वक्तव्य अत मुतिषु कर्मकर्तृभ्यपदेशो नेश्वरभ्रममूल । यदि घेदएव भ्रा तो व्यपदिशति, तर्हि वदस्य तत्वोप 5 देष्ट्र व न स्यात् भ्रातल्वात् । पश्चा प्रतिबुद्ध उपदिशतीतिचत् , तदयुतम् । स्वस्य भ्रमनिवृत्तेरन्यषा जीवश्वरभ्रमाभाषा थापदेशवयात् । अन्येषा जीवेश्वरभदभ्रा त्यमावेऽपि नोवबहु वभ्रमनिकृत्यर्थमुपदश कार्य इतिचेत् न उपदेशवैध, . " ·सयंत्रप्र १२१j 'अर्भकोकल्यात् ' इत्यादिस्त्रार्थः ५३ . श्रीभाष्यम् सू-७ अर्भकोकस्त्वात्तव्यपदेशाच्चनेतिचेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च १२७. अल्पायतनत्वमभकौकस्त्वम् ; तद्व्यपदेश -अल्पत्यव्यपदेशः । एप म आत्मऽन्ताह- दये' (छ.३.१४.३) इत्यणीयसि हदयायतने स्थितत्वात् 'अणीयान् बीहेवा यवाद्वा' (३. १४.३) इत्यादिनाऽणीयस्त्वस्य स्वरूपेण व्यपदेशाच्च नायं परमात्मा अपि तु जीव एच । 'सर्वगतं सुसूक्ष्म तदव्ययं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः ' (मुण्डक.१.१.६) इत्यादिभिः परमात्मनोऽपरिच्छिन्नत्वावगमात् जीवस्य चाराममात्रत्वव्यपदेशादितिचेत्- नैतदेवम् , परमात्मैव ह्यणीयानित्येवं निचाय्यत्वेन व्यपदिश्यते । एवं निचाय्यत्वेन एवं द्रष्टव्यत्वेन एवमुपास्यत्वेनेति यावत् । नपुनरणीयस्त्यमेवास्य स्वरूपमिति।व्योमपचाय श्रुतप्रकाशिका ट्यादेय । नहि तदानी 'तत्त्वमसि' इत्युपदेशो घटते किंतु सर्वजीवात्यमित्युपदेशव्यम् । नचैवमुपदेशी वदान्पु कचिदपि दृश्यते । नच 'अहं मनुरभवं सूर्यश्वाहं क्क्षीवानृपिरास्मि विप्र' इत्यायनुस घानदर्शनात्त-मूलभूतउपदेश- एसजीवक्यविषयोऽतीत्यम्युपगन्तव्यम् एक्स्य जीवस्य 'सिंहेन भूत्या वहयो मयाऽत्ता: ' ' व्याघेण भूत्वावहयो मयाऽत्ताः' इतिवत् कमभेदेनातीतस्वीयमनुसूर्यादिजन्मस्मरणपर वसम्भवात्तस्य वाक्यस्य । यतश्शास्त्रेण विना शरीरिणा जीवेश्वरविभागप्रतीतिन सभपति अतएव लोकसिद्धभेदो निषेधार्थ श्रुत्याऽन्यतइत्येतन्निरस्तम् ॥ नचेश्वरस्यानुमेयत्वसम्भवाजीवेश्वरभेदप्रत्ययस्य लोकसिद्ध यसभव इति वाच्यम् । तवश्य पुरुषानुमानस्य दूषित- पार अनुमानसम्मोऽपि भारूगवसत्यसङ्कल्यावमुक्तप्राप्यत्वादीनामनुभानुमशक्यत्वाच्च, कर्मकर्तृव्यपदेशोऽपि धुपास्यत्वा दिनिबन्धनः । तत्तफलविशेषाधिना कर्मकर्तृसापेक्षोपासनसिद्धयर्थ जीवेश्वरभेद श्रुति कल्पयतीतिचत् तथासति तत्व निरूपणदशाया 'अत्ता चराचरग्रहणात् ' ' अनुपपत्तेस्तु न शारीर ' इति जीवविलक्षण वस्तु प्रतिज्ञाय कर्मकर्तृ व्यपदेशस्य हेतुतयोप-यासायोगात् । कथमुपासनार्थमपरमार्थीदव्यपदेश विजानन् सूत्रकारसयार्थहेतुतया त ब्रूयात् । नह्यतात्विकमैदःप्रतिज्ञात: ब्रह्मजिज्ञासा' इत्युक्रमविराघात् 'सपत्तीति जैमिीन ।' 'प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्ति आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ' इति जीवेश्वरभेदापारमार्थविषयप्रतिज्ञा-तराभानाच गाडनेन्द्रयोरिव दस्य काल्प निकत्वाश्रयणमयुक्तम् अतश्श्श्रुतिसूताणा काल्पनिक्मेदविषय वमनुपपन्नम् ।। खू-७ अर्भकोकस्त्वात्तव्यपदेशाच नेतिचेन्ननिचाय्यत्वादेवं योमयच्च १.२.७. अल्पायतनत्वमित्यादि । अणयिस्त्वाक्षेपकार्यव्यपदेशात् साक्षादणीयस् वव्यपदशाञ्चेत्यर्थः । परमा मनस्तु वैध मेमाह-सांगतमिति । निचाग्यशदार्थमाह-द्रष्टव्यत्वेनेति । 'चाय्यदर्शने' इतिहधातु । फ्लरूपदर्शनव्या. प्रत्यर्थमाह-उपास्यत्वेनेति । तव्यावर्त्यमाह-नपुनरिति । तदुपपादक सू सप्त व्याचष्टे व्योमवदिति । व्योमा द्रष्ट व्यमित्युक्त प्रतिशामात्ररूपत्वात् प्रमाणाकाक्षा भवति व्यपदिश्यत इत्युक्ते प्रमाणमेर दर्शित भवति अतोऽध्याहारस्य वल्यवेऽति निराकासयोजनावरमित्यभिप्रायेण व्यपादश्यत इतिपद पूरफ्तयाऽध्याहृत्य व्याख्यातम् । व्योमव-दफ 1 . -- । 46 ·३५४ उत्पत्तिलययोरिय अन्तर्यामित्वकृतसत्ताऽनुवृत्या जीवनसाप्य भेटहेतुत्वम् [ सर्वत्रप्र. १२ १ , . श्रीभाष्यम् व्यपदिश्यते , स्वाभाविक महत्व चाव व्यपदिश्यते 'ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षा ज्ज्यायान् दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः' (छां.३.१४.६) इति । अत उपासनार्थमेवाल्पत्य- व्यपदेशः । तथा हि 'सर्व सल्विदं ब्रह्म तजलानिति शान्त उपासीत' (३.१४.१) इति सर्वोत्पत्तिप्रलयकारणत्वेन सर्वस्यात्मतयाऽनुप्रवेशकृतजीवयितृत्वेन सर्वात्मकं ब्रह्मो- पासीतेत्युपासनं विधाय ' अथ खलु ऋतुमयः पुरुपो यथाऋतुरसिलोके पुरुपो भवति त. थेत प्रेत्य भवति ' (३.१४.१) इति यथोपासनं प्राप्य सिद्धिमभिधाय 'समतुं कुर्वीत (३. १४.१) इति गुणविधानार्थमुपासनमनूद्य 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूपरसत्यसकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामस्सर्वगन्धस्सर्वरसस्सर्वमिदमस्यात्तोऽबापयनादर: (३. १४.१) इति जगदैश्वर्यविशिष्टस्य स्वरूपगुणांश्योपादेयान् प्रतिपाद्य' एप म आत्माऽन्तहृद येऽणीयान बीहे, यवाद्वा सर्पपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाक्तण्डुलाद्वा' (३.१४.१) इत्युपा- सकस्य हृदयेऽणीयस्त्वेन तदात्मतयोपास्यस्य परमपुर पस्योपासनार्थमस्थानमुत्तवा 'एप म आत्माऽन्तर्हृदये व्यायान् पृथिव्या ज्यायनन्तरिक्षाज्यायान दिवो ज्यायानेभ्यो लोके- भ्यस्सर्वकर्मा सर्वकामस्सर्वगन्धस्सरसस्सर्वमिदमभ्यात्तोऽवास्यनादरः' (३.१४ १) श्रुतप्रकाशिका लिन खाभाविकमिति ज्यायानिति । वृद्धशब्दस्य ज्यादेश ज्यायशब्दनिष्पत्ति. 'ज्यच वृद्धस्य च ' इति सूत्र नतु प्रशस्यश्र' इति तन्निष्पत्ति.। वृद्धिश्च परिमाणाधिक्यमिह विवक्षितम् नतु कालाधिक्यम् अत्राणीयस् वप्रतिसमाया कारपरत्याज्ज्यायश-दस्य । अत उपासनार्थमेवेति । अत: पृथिव्यादिभ्याऽपि ज्यायस्वश्रवणादित्यर्थः । महत्तयाऽवग- तस्य वस्तुन उपाद्धयक्तिपूर्वकमुक्त परिणामोपाधि-असम्भावितोपाधिक परिमाण स्वाभाविक मिति न्याय इह शिक्षितो भवति । हृदयमल्पत्यापाधिभूत श्रुत नतु ज्यायस् थोपाधि श्रुत. । पृयिव्यादयस्तदुपाघय इति नाशङ्कनीय ततोऽपि ज्या- यस्त्वश्रवणात् नहि ततोऽधिपरिमाण व तदुपाधिक मचितुमहीत अणीयस्त्वस्योपासनार्य वमुपासनप्रकरणाविच्छेदेन स्वाभाविकमहत्वप्रपञ्चनेन चोपपादयति तथाहीति । सर्वात्मक ब्रह्मोपासीतेति । सर्वा मक व नोपास्य गुणतयोक्तम् । तस्य वाक्यान्तरस्थत्वात् अतो लक्षणतो धर्मिनिर्देश. । तप्रयोजन च शान्तिरूपाधिकारिविशेषणरि द्धिः, भगवदाम कत्वहि शाबतोऽजगते रागद्वेषाद्यभावरूपा शमादिनिष्पत्तिस्स्यात् यथोच्यते- सर्वभूतात्मके तात जगन्नाथे जगन्मये । परमात्मनि गोविन्दे मित्रामित्रकथा कुत.॥ इति, शास्त्रजन्यज्ञानपूर्वक्शमादिनिप्पाद्यमवोपासन श्रुत्म् तस्मादेव विच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुस्समाहितो भूत्वा आत्मन्येयात्मान पश्येत् । इति तस्मान्नोपासननिष्पाद्यश्शम किंतु शमनिप्पाद्यमुपासनम् ब्रह्मा मकाव सर्वस्य शास्त्रादवगम्य रागद्वेषादिहितस्सन् वक्ष्यमाणगुणक ब्रह्मोपासीतेत्ययः , सर्वामक द्रौत्यनेनापत्रमस्यागायरावविरोधिव दर्शितम् । प्रकरणाविदद्योतनाय 'अथ सलु' इत्याद्युच्यते उपासनमनूयेति । यथा 'अमिहोतंजुहोति' इति विहि- गूढार्थसग्रह धयितु गिरा तदा स्वय तदन्त.करणेन गृहाते । (मै.उ) इत्युक्तेश्च पर्याोचनेन बाह्यविषयशून्यावमेव तत्र विवक्षितम् , मत्वामविषयावयवच्छेदः । अतएव 'मनसैवानुद्रष्टव्यम् (1) इति श्रुत्युपपत्ति । .

·संवत्रप्र-१२१] ब्रह्माणः हृदयस्थित: दयामूलत्यम् , साक्षाकारो मनसेय ना शब्दादिति निरूपणम् श्रीभाप्यम् इत्यन्तहृदयेऽवस्थितम्योपायमानस्य प्राप्याफार निर्दिश्य 'एप म आत्माऽन्तईदय पत. ब्रह्म' (छां.३.१४.१) इत्येवम्भूतं परं ब्रह्म परमकारुण्येनास्मजिजीवयिपयाऽसद्धदये सनिहितमितीदमनुसन्धान विधाय 'एतमितःप्रेत्याभिसंभवितास्मि' (छां.२.१४.४) इति श्रुतप्रकाशिका तहोमः 'दना जुहोति' इत्यत्र दनो होमसाधनवविघानार्थ जुहोतिपदेनानूटते तथेतिभाव 1 जगदैश्वर्य वरिष्टस्येत्य- नेन ' तज्जलान् ' इत्यस्यानु पादः । सर्वरूपगुणान् अद्वार गुणान् नहि ते प्रकृतिपुरुषद्वारकाः। निचाप्य वादिर सार्थ माह-एवंभूतेति । सर्पकर्मत्यादिगुणाना द्विभक्तिरुपास्यतया प्राप्यतया च हदि स्थितः। द्विरुत्ति हुंद यस्थितिज्ञापनार्थ सोलम्यानुसन्धानार्थ चेत्यर्थः। एवमत्र पूर्वत्रोनरत्र च विभु वाभिघानादर्भाकर वरूपोपाधिकथनाच मध्यगतमल्प वमो. पाधिकमित्रायमर्थ उतो भवति || गूढार्थसङ्कहः उक्तच शङ्कराचार्यैः 'मनसैयानुद्रष्टव्यम्' इत्यत्र भाष्ये 'तहादर्शनसाधनमुच्यते मनसैव परमात्मध्यानसंस्कृतेन आचार्योपदेशपूर्वकचानुद्रष्टव्य'मिति । अत्रानन्दगिरिः-'मनसो ब्रह्मदर्शनसाधनन्वे कथ ब्रह्मणः वाङ्मनसातीत वश्रुतिरि. त्याशङ्कयाह-परमायति । केवल मनो नझाविषयीकुर्वदपि श्रवणादिसस्कृत तदाकार जायते । तेन द्रष्टव्य तदुच्यते, अतएव वृत्तिव्याप्यं ब्रह्मेत्युपगच्छन्तीति भावः । अनुशव्दार्थमाह-आचार्येति' इति । यथापि (अ.सि.३)'नच मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इति तृतीयाशु यनुसारेण 'नमनुते' इत्यस्यैवापक्कभानोविपयतयाऽन्ययानयनसाम्यमिति वाच्यम् ; एवं साम्येऽपि मनसः करणावे ह्यधिककल्पना | शब्दस्य करणन्वेवल्पकल्पनेति विशे गदिति' इति । 'ननु मनसैमानुद्रष्टव्यमियादाविव मनः करणताप्रतिपादकस्य प्रकृतेरमावात् अनौपदेशिक शब्दस्य साक्षात्कारकरणत्वमितिचेन्न । ' तत्वोपनिदं पुरुष पृच्छामि , इत्यादी तत्र साधुः' इति तदन्यासाधुत्वेसति तत्र साधुत्वरूपसाध्वविहिततद्धितश्रुत्याएव मानावात्' इतिचोकम (अ.सि) तथाऽपि इद विवरणकारमताभिनिवेशमूलकमेव । 'तत्वोपनिषद' इत्येतद्विवरणे उपनिषद्भाध्ये औपनिषदशब्दस्योप निष स्वेव विशेय इति शङ्कराचार्यः विवृतम् । अन 'तत्रविदित इति च ' (५.९.४३ ) इति पाणिनिसूत्रेणाण अयमे. वार्थः वाचस्पतिनोक्त इति जिशासाधिकरणे उत्तम् । तत्र साधुः' इति (४.४.९८) सूत्रं यत्प्रत्ययविधायकम् 'मत्ता. Pण: ' (४.४.१००) इन्यत्र णप्रन्ययोऽपि भक्तशन्दादेव नान्यस्मात् , तदुत्तर सूत्रपटक अपिघानमेव नास्ति 'समा- नती वासी' (१०७) इति सप्तमसूत्रे 'साधुरिति निवृत्तमिति, काशिका तथैव .सि.कौमुद्यामपि अनन्तरं टक् ट दम् यः, टः, इति प्रत्ययाना विधानेऽपि तेषां प्रत्यायानामासम्भव एव । अनन्त र साधुरिति दाब्दस्य निवृत्तिः अत: 'अधिगतः। विदितः' सू. विशेषः' (उ) इति शङ्कराचार्यवाचस्प युक्तमेव साधु । अत: औपनिषदशब्दश्रुतिः शब्दस्य साक्षाकारकरणावे न कश्चिदपि मानम् । एव च यन्मनसा' इति श्रुतिःपूर्वोदाहृतशुद्धमनः प्रतिपादक्श्रुत्यनुरोधेनापक मनः परमेवेति सरप्यनीकर्तव्यमिति दिक् । एवं च ' मनोमय ' इति पिशुद्ध मनोयाह्य वपरमिति सूक्तिः सर्वथा अभ .. कम्प्येति सिद्धम् ॥ - 'अर्भकोकस्त्वात् ' इतिसूत्रे 'विवक्षितगुणोपपत्तश्च' इत्यत्र दयासौलम्यादिगुणा अपि विवक्षिता इत्यभिप्रे त्याह-एपमआत्मा इत्यादि अस्मद्धृदये सन्निहितमित्यन्तम् । 'हार्दानुग्रही शताधिक्या' इति सूत्रे हृदये स्थिति ·अध अत्यधिकरणम् श्रीभाष्यम् यदि परमात्मा न भोक्ता, एयं तर्हि सयंत्र भोपवतया प्रतीयमानो जीव एव स्यादि- त्याशङ्कयाह- सू-९ अत्ता चराचरग्रहणात् (२.२.२) फठवल्लीप्याम्नायते- यस्य ब्रह्म च क्षयं च उमे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्या वेद यत्र सः ॥' (कठ.१.२.२५) इति । अनौदनोपसेचनसूचितोऽत्ता किं जीय एय, उत परमात्मेति सन्दिद्यते । किं युक्तम् ? जीव इति । कुत ? भोक्तृत्वस्य कर्मनिमित्तत्वा- जीवस्यैव तत्सम्भवात् ॥ अथ अनधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका अथोत्तराधिकरणसङ्गतिमाह-यदीति । सू-१ अत्ता चराचरग्रहणात् (१.२.९) कठेत्यादि । यत्र स इति, याप्रकारविशिष्टः तं प्रकार को वेदेत्यर्थः । विषयवाक्ये अत्तैत्यश्रवणादस्वादश्रुतेरेत सूत्राविषयत्वशङ्का परिहर्तुमाह-अत्रेति । यस्येति षष्ठीनिर्दिष्टसम्बन्कः ओदनोपसेचनसामर्थ्याददनीया तृभावरक्षणविशे- षपर्यवसितः तस्मादत्ता सूचित इत्यर्थ.-'अमिरनादः' इति श्रुतिप्रसिद्धिमस्यामुपनिषद्यमेः प्रस्तुतत्वचावलम्ब्याग्रे वः परमात्मेति शिरस्त्रय कलितं परैः। चित्यामेः प्रस्तुतवेन साक्षादमिप्रस्तावाभादामप्रकरणस्य विच्छिन्नत्वादध्यात्मप्रकरणे विद्यानोपयोगित्वमानविनाऽनिवैभवप्रतिपादनायोगाच तत्परत्वाशङ्कायाम दोल्यान वमम्प्रियता भगवता मायकारेण शिरोद्वय विचारकोटग निवेशितम् । अत्ता जीवः उत परमात्मेति विचारः तदर्थमिदमत्तृत्व किं कर्मफ्लभक्तृत्वरूप उत जगदुपसहर्तृत्वरूप किमन पूर्वप्रस्तुतब्रह्मप्रकरण विच्छिन्न ? नेति ऋतं पिबन्तौ ' इति किं बुद्धिजीयौ निर्दिश्यते, उत उपजीवपरो पिबन्तौ इति निर्देश: किं छत्रिवलक्षणया शब्दशक्त्या वा प्रयोज्यप्रयोजकविषयतया नेयः उतन? 'तदुर्दर्श' या प्राणेन' इति परजीवयोर्दर्शनं किं लक्षणमापादयति उतनेति उपत्रमे 'येऽय प्रेत ' इति प्रश्नः किं जीवविषयः उन परविषय इति यदा जीवविषयः तदानीमुपक्रमविरोधेन ' तं दुर्दम्' इत्यादिना ऋतपान निर्देशस्य प्रयोज्यप्रयोज- कविषयतापादनायोगात् 'ऋतं पिवन्तौ ' इति वाक्यस्य बुद्धिजीवपरत्वेन ब्रह्माकरण विछिन्नमितीह प्रविपन्नमत्तृत्व कर्मफलभोक्तृत्वरूपमिति अत्ता जीव इति पलितम् । यदा 'येऽयम्' इति प्रभः परविषयः तदानीमुपक्रमानुगुण्येन 'दुर्दर्शम्' इत्यादिना ऋतपाननिर्देशस्य प्रयोज्यप्रयोजकविषयतापादनोपपत्ते', 'ऋतं पिबन्ती' इति वाक्यस्य भावपरमात्मपरत्वेन ब्रह्मप्रकरणविच्छेदामावादिह प्रतिपन्नमत्तृत्व जगदुपसहर्तृत्वरूपमेपेत्यत्ता परमात्मेति परितम् भोक्त- त्वस्येति । ओदनोपसेचनसामर्थ्यावगतस्येति भावः । ततः किमित्यत्राह-जीवस्यैवेति । सर्वभूतान्तरात्माऽपहत- .

·अनधि-१-२१२] 'अत्ता चराचरमणात्' इत्यत्र सिद्धान्तार्थः श्रीभाष्यम् मनोच्यते--(मत्ता चराचरग्रहणात्) अत्ता परमात्मैव । फुतः ? (चराचर ग्रहणात्) चराचरस्य कृत्स्नस्यात्तृत्वं हि तस्यैव सम्भवति । नचेदं कर्मनिमित्तभोपतृत्वम् ; अपि तु जगजन्मस्थितिलयहेतुभूतस्य परस्य ब्रह्मणो विष्णोस्संहर्तृत्वम् ; 'सोऽध्वनः पारमानोति तद्विष्णोः परमं पदम् ' (कठ.१.३.९) इत्यत्रैव तद्दर्शनात् । तथा च 'मृत्युर्यस्योपसेचनम् ' (१.२.२५) इति वचनात् , 'ब्रह्म च क्षत्रं च ' (१.२.२५) इति कृत्स्नं चराचरं जगदिहादनी योदनत्वेन गृह्यते । उपसेचनं हि नाम स्वयमद्यमानं सदन्यस्यादनहेतुः। यत उपसेचनत्वेन मृत्योरप्यद्यमानत्वात्तदुपतिच्यमानस्य कृत्स्नस्य ब्रह्मक्षयपूर्वधस्य जगतश्वराचरस्यादनमत्र विवक्षितमिति गम्यते । ईदृशचादनमुपसंहार एव । तस्मादीदृशं जगदुपसंहारित्वरूपं भोम्तन्वं परमात्मन एच ॥ . पाप्मा। T सू-१० प्रकरणाच्च (१.२.१०) भ्रुतप्रकाशिका न कर्मणा वर्धते नोकनीयान्' अनभन्नन्यः 'इति परस्य भोक्तृत्वं निषिद्धमितिभावः, तत्सम्भवात् कर्मफलभोक्तृत्वसभवात् , ब्रह्मानशब्दवाच्याना देहिना स्त्रीपुसात्मकत्वात्तद्रूपजीवाना परस्परोक्तृभोग्यभावरसम्भवति, जीवाना नित्य वादेव मृत्युवश्यन्याभावात् मृ युजीवस्य विधेयइत्यभिप्रायेण मृ यूपसेचनवादोऽपि सभवतीति भावः ॥ राद्धान्तमारभते अत्रेति । चराचरग्रहणादित्येतद्व्याचष्टे चराचरस्येति । कृ स्नचराचरविषय वा कतिपयविषय याऽस्तु, ततः किं जीवरक्षण्यस्य उक्तहि मंफ्लभोक्तृत्वरूपमिदमातृ वमित्यत्राह-नचेदमिति । कृस्नचराचरविषय मतृव जीवस्यानुपपन्नमिति भावः । अन्तृत्व विष्णुर्तृक चराचरसहर्तृत्वमिति कथमवगतमित्यत्र हेतुद्वयमाह-सोऽध्व नइति । प्रकरणे परमात्मवाचिपदश्रवण प्रथमो हेतु', द्वितीय हेतुमाह-तथा च मृत्युरिति । कथ चराचरस्यादनीयत्व-' सिदिः मृत्यूग्सेचननिर्देशोहि मृत्युपश्यत्याभावाभिप्रायस्सम्भवतीत्यत्राह-उपसेचनंहीति । यद्यप्युपसेचनशब्दो गौणएव निवाह्य: तयाऽपि साधारणाकारेणोपचागे नघटने, विशेषाकारसम्भवात् नह्यग्निर्माणपक इत्युक्ते अग्निशन्दो द्रव्यत्वाभि भिप्रायेण वर्जनीयः । मृ-युरुपसेचन अबाधक इत्युक्ते विशेषाकारोपस्थापन न स्यात् अबाधक वस्य लोष्टतृणादिसाधारण वात् स्वयमद्यमान वेसत्यन्यस्यादनहेतु-वतु विशेषाकार इति तेनैवौपचारिकप्रयोगो युक्त इति भावः । साधारणपकार वि हायावान्तराकारेण गौणार्थों वर्णनीय इति न्यायोऽन व्यु पादितः। परस्य जगासहोर मृत्यपेक्षाऽपि नास्तीत्यस्मदुतए वार्थ इति शङ्का परिहरन् फलितमाह-अतइति । कृस्नजग सहारे मृव्यपेक्षाभावेऽप्यत्र मृ योरदयमानत्व व्यष्टिसतारस्य तारकत्वनामिप्रेतम् । एव मृत्यूपसेनन यसामर्थ्यात् ब्राक्षवशन्दौ कृत्स्नचराचरप्रदर्शनार्याविति भावः । ततोऽपि किमित्यवाह-ईदृशमिति । सूमार्थमुपसहरति तस्मादिति । सोऽध्यन ' इत्यादिवाक्ये विष्णोदध्यमाणत्वमृत्यूपसे चनावसामध्यंसिद्धचराचगदनीयवाच कृत्स्नजगदुपसंहर्तृवरूपमेवेद भोक्तृत्वमिति नेद कर्मनिमित्त, अतः परमात्म- वात्तत्ययः ।। सू-१० प्रकरणाच्च (१.२.१०) ·३५४ उपसिलययारिय भरायमियनसचाऽनुवृत्या जीवनाप्य भेटहतुव्यम् सर्वत्रप्र. १२१ - श्रीमाष्यम् व्यपदिश्यते , स्वाभाविक महत्त्यं चाय व्यपदिश्यते 'ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षा अध्यायान् दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः' (छ.३.१४.३) इति । अत उपासनार्थमेवात्पत्व- व्यपदेशः । तथा हि 'सर्वे सल्विदं ब्रहा तजलानिति शान्त उपासीत' (३.१४.१) इति सर्वोत्पत्तिप्रलयफारणत्वेन सर्वस्यात्मतयाऽनुप्रवेशकृतजीययितृत्वेन सर्वात्मकं ब्रह्मो- पासीतेत्युपासनं विधाय अथ सलु ऋतुमयः पुरुपो यथामतुरसिलोके पुरपो भवति त- थेतःप्रेत्य भवति ' (३.१४.१) इति यथोपासनं प्राप्य सिद्धिमभिधाय । स तु युधीत '(३. १४.१) इति गुणविधानार्थमुपासनमनूच 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूपस्सत्यसकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकाम सर्वगन्धस्सर्वरसस्स मिदमस्यात्तोऽघापनादरः (३. १४..) इति जगदैश्चर्यविशिष्टम्य स्वरूपगुणांश्योपाटयान् प्रतिपाद्य 'एप म मात्माऽन्तर्हद- येऽणीयान् ग्रीहे; यवाद्वा सर्पपाद्वा श्यामाफाढा श्यामाफ्तण्डलाद्वा' (३.१४.१) इत्युपा- सफस्य हृदयेऽणीयस्त्वेन तदात्मतयोपास्यस्य परमपुर पस्योपासनार्थमस्थानमुत्तवा १५ म आत्माऽन्तर्हदये ज्यायान् पृथिव्या ज्यायनन्तरिक्षाज्यायान् दियो ज्यायानेभ्यो लोके- भ्यस्सर्वकर्मा सर्वकामस्सर्वगन्धस्सर्वरसस्सर्वमिदमभ्यात्तोऽयाफ्यनादरः । (३.१४.१) श्रुतप्रकाशिका लित स्वाभाविकामति ज्यायानिति । वृद्धशब्दस्य ज्यादेश व्यायशन्दनिप्पत्ति: 'ज्यच वृद्धस्य च ' इति सूत्र नतु प्रशस्यश्र' इति तन्निष्पत्तिः । वृद्धिश्च परिमाणाधिक्यमिह विवक्षितम् नतु कालाधिक्यम् अत्राणीयस्त्वप्रतिसन्या कारपरत्याज्ज्यायशब्दस्य । अत उपासनार्थमेवेति । अत: पृथिव्यादिभ्योऽपि न्यायस्वश्रवणादित्यर्थः । महत्तयाऽवग- तस्य वस्तुन उपाद्ध व्यक्तिपूर्वकमुक्त परिणामोपाधिक-सम्मावितोपाधि परिमाणं स्वामादिकमिति न्याय इह शिक्षितो भवति । हृदयमल्पावापाधिभूत भुत नतु ज्यायस्योपाघि.श्रुतः । पृथिव्यादयस्त दुपाघय इति नाशङ्कनीयं ततोऽपि ज्या- यस्त्यभवणात् नहि ततोऽधिक परिमाणल्य तदुपाधिक मतिमहति अणीयस्त्वस्योपासनार्यविमुपासनप्रकरणाविच्छेदेन स्वाभाविकमहत्वप्रपञ्चनेन चोपपाटयीत तथाहीति । सर्वात्मकं ब्रह्मोपासीति । सर्वामिक नोपास्यगुणतयोचम् । तस्य याक्यान्तरस्थत्वात् अनो लक्षणतो धर्मिनिर्देशः । त-प्रयोजन च शान्तिरूपाधिकारिविशेषणरिद्धिः, भगवदाम कावहि शानतोऽवगते रागद्वेषाद्यभावरूपा शमादिनिष्पत्तिस्यात् यथोच्यते- सर्वभूतात्मके तात जगन्नाथे जगन्मये । परमात्मनि गोविन्दे मित्रामित्रकथा कुतः ।। इति, शास्त्रजन्यज्ञानपूर्वक्शमादिनिप्पाद्यमेवोपासन श्रुत्म् ' तस्मादेवं विच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुस्समाहितो भूत्वा आत्मन्येवात्मानं पश्येत्' इति तस्मान्नोपासननिष्पाचशमः किंतु शमनिष्पाद्यमुपासनम् ब्रह्मान्मकावं सर्वस्य शास्त्रादवगम्य रागद्वेषादिरहितस्सन् वक्ष्यमाणगुणक ब्रह्मोपासातत्यय: , सर्वा मक ब्रहीत्यनेनापत्रमस्याणीयस्त्वविरोधिन्व दर्शितम् । प्रकरणाविछेदद्योतनाय 'अथ सलु' इत्यायुच्यते उपासनमनूयेति । यया 'अमिहोत्रंजुहोति' इति विहि. गूढार्थसंग्रहः वर्णयितु गिरा तदा स्वय तदन्त:करणेन गृहाने । (मै.उ) इत्युत्तेश्च पर्यालोचनेन बाह्यविषयाशून्यत्वमेव तत्र विवक्षितम् , नत्वात्मविषयत्वव्यवच्छेदः । अतएव 'मनसैवानुद्रष्टव्यम् (1) इति श्रुत्युपपत्तिः । . . । - - .

·सर्वत्रप्र- १२१] दाणः हृदयस्थिते: दयामूल यम् , साक्षात्कारो मनसैय नतु शन्दादिति निरूपणम् श्रीभाष्यम . । इत्यन्तर्हदयेऽवस्थितम्योपाम्यमानस्य प्राप्याकारं निर्दिश्य 'एप म आत्माऽन्तईदय एन- ब्रह्म' (छां.३.१४.१) इत्येवम्भूतं परं ब्रह्म परमकारुण्येनास्मजिजीवयिपयाऽसद्धदये सन्निहितमितीदमनुसन्धान विधाय 'एतमित प्रेत्याभिसंभवितास्मि' (छां.३.१४.४) इति श्रुतप्रकाशिका तहोम: 'दध्ना जुहोति' इत्यत्र दनो होमसाधनत्यविधानार्थ जुहोतिपदनानूयते तथेतिभाव । जगदैश्वर्यविशिष्टस्येत्य- नेन ' तज्जलान् ' इत्यस्यानुवादः । सर्वरूपगुणान् अद्वारस गुणान् नहि त प्रकृतिपुरुषद्वारका । निचायावादित स्वार्थ माह-एवंभूतेति । सर्वकर्मत्वादिगुणाना द्विरुति रुपास्यतया प्राप्यतया च हदि स्थितः । द्विरुत्ति हूंट यस्थिति ज्ञापनार्थ सोलम्यानुसन्धानार्थ चेत्यर्थः । एवमत्र पूर्वोत्तरत्र च विभु पाभिधानादर्भाकर यल्पोपाधिकथनाच मध्यगतमल्प वमो. पाधिकमित्ययमर्थ उत्तो भवति ॥ गूढार्थसङ्ग्रहः उक्तच शङ्कराचार्यः 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इत्यत्र भाष्ये तब्रह्मदर्शनसाधनमुच्यते मनसैव परमात्मध्यानसस्कृतेन आचार्योपदेशपूर्वकचानुद्रष्टव्य'मिति । अनान-दगिरिः-'मनसो ब्रह्मदर्शनसाधनाये कथ ब्रह्मणः वाड्मनसातीतत्वश्रुतिरि त्याशङ्कयाह-परमार्थेति । केवल मनो ब्रहाविषयीकुर्वदपि श्रवणादिसस्कृत तदाकार जायते । तेन द्रष्टव्य तदुच्यते, अतएव वृत्तिव्याप्य ब्रह्मेव्युपगच्छन्तीति भावः । अनुशब्दार्थमाह-आचार्येति' इति । यद्यपि (अ.सि.३) 'नच मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इति तृतीयाशुन्यनुसारेण 'नमनुते' इत्यस्यैवापक्कभानोविषयतयाऽन्यथानयनसाम्यमिति वाच्यम् ; एव साम्येऽपि मनसः करणाये हाधिककल्पना । शब्दस्य करणन्वेवल्पकल्पनेति पिशे गादिति' इति । 'ननु मनसैयानुद्रष्टव्यमियादाविव मनः करणताप्रतिपादकस्य प्रकृतेरभावात् अनौपदेशिक शब्दस्य साक्षाकारकरणात्यमितिचेन्न । ' तत्वोपनिदं पुरुष पृच्छामि , इत्यादौ 'तत्र साधुः इति तदन्यासाधुत्वेसति तत्र साधुत्वरूपसाध्वर्थविहिततद्धितश्रुत्याएव मानत्वात्' इतिचोक्तम् ।(अ.सि) तथाऽपि इद पिपरणकारमताभिनिवेशमूलकमे । 'तत्वोपनिषद' इत्येतद्विवरणे उपनिषद्भाध्ये औपनिषदशब्दस्योप निष खेव विशेय इति शङ्कराचार्यः विवृतम् । अत्र 'तविदित इति च ' (५.९.४३ ) इति पाणिनि सूत्रेणाण् अयमे. वार्य. वाचस्पतिनोक्त इति जिज्ञासाधिकरणे उत्तम् । 'तत्र साधु ' इति (४.४.९८) सूत्र याप्रत्ययविधायकम् ‘ता. प्रणः' (४.४.१००) इन्यत्र णप्रन्ययोऽपि भक्तशब्दादेव नान्यस्मात् , तदुत्तर सूनपटक अग्विधानमेव नास्ति 'समा- नतीर्थे वासी' (१०७) इति सप्तमसूरे 'साधु'रिति निवृत्तमिति, काशिका तथैव .सि.कौमुद्यामपि नन्तर टक् ट्ञ् दञ् य., टः, इति प्रत्ययाना विधानेऽपि तेषा प्रत्यायानामत्रासम्भव एव | अनन्तर साधुरिति शब्दस्य निवृत्तिः अत: 'अधिगतः' 'विदित. सू.'विशेषः' (उ) इति शङ्कराचार्यवाचस्प युक्त मेव साधु । अत: औपनिषदशब्दश्रुतिः शब्दस्य साक्षात्कारकरणवेन कञ्चिदपि मानम् । एव च ' यन्मनसा' इति श्रुति पूर्वोदाहृतशुद्धमनः प्रतिपादक्श्रुत्यनुरोधेनापच. मनः परमेवेति सर्वरप्यङ्गीकर्तव्यमिति दिक् । एव च 'मनोमय' इति विशुद्धमनोपाह्य पपरमिति सूक्तिः सर्वथा अप्र . काप्यति सिद्धम् ॥ 'अर्भकोफरत्यात्' इतिसूपे 'विवक्षितगुणोपपत्तव' इत्यत्र दयासौलम्यादिगुणा अपि विवक्षिता इत्यभिप्रे त्याह-एपमआत्मा इत्यादि अस्मद्धृदये सन्निहितमित्यन्तम् । 'हार्दानुगृहीतरशताधिक्या' इति सूत्रे हृदये स्थिति ·३५६ 'सम्भोगप्राप्तिरितिचेन्न' इत्यादिसूपार्थः [ सर्पना १.२.१ श्रीभाष्यम् यथोपामन प्राप्तिनिश्चयानुसन्धानं च विधाय 'इति यम्य म्यादद्धा न विचिकित्साऽस्ति' (३.१४.४) इत्येवं विधप्राप्यप्राणिनिश्चयोपेतम्योपासकस्य प्राप्ती नसंशयोऽस्तीत्युपसंहृतम् । अत उपासनार्थमयीमत्वमणीयस्त्वं च ॥ सू-८ सम्भोगमाप्तिरितिचेन्न वैशेप्यात् १.२.८ .- जीयम्येव परम्यापि ब्रह्मणश्शरीगन्ततित्वमभ्युपगतं चेत् तहदेव शरीरसम्बन्धम- युक्तसुखदु सोपभोगप्राप्तिरिति चेत्-तन; ऐतुबशेप्यात्-नाहि शरीगन्ततित्वमेव सुखदु. खोपभोगहेतुः; अपि तु पुण्यपापरूपमपरवशत्वम् ; तत्त्वपहतपाम्मनः परमात्मनो न सम्भवति । तथा च श्रुतिः 'तयोग्न्यः पिप्पल स्वाहत्यनननन्यो अभिचायशीति' (मु. ३.१.१) इति ॥ सर्वप्रसिद्धयधिकरण समाप्तम् श्रुतप्रकाशिका सू-८ सम्भोगप्राप्तिरितिचेन्न वैशेप्यात् १.२.८ शरीरान्तर्वति व हृदय पर्तित वैशेप्य विशेष. भोगप्रसञ्जने सुखग्रहण सासारिक सुरवस्यादिमध्यावसानेषु दुः खमि- अन्वेनापुरुषार्थपक्षनिक्षपनियन्धनं तथा च श्रुति शरीरान्तर्वतित्वेऽपि परसम्बन्धासम्प-धावाहेत्यर्थ - अधिवरणार्थ निगमनमसिद्ध अस्मिन्सने परस्माद-यस्य जीवस्यानभ्युपगम परस्य धर्मपलभोवतृ पार न इति परिव पाहत वाभि- मानेन कैश्चिदेवमुक्तम् आत्माऽन्तराभारो यमरगतः तदा तन्निव धनचोद्यानुदय• अयगत वे कि दा स्वाद वगम उता. सद्वाक्यात् प्रगमे शास्त्रसिद्धा मानराम्रवत् परस्य भोक्तृ वामावाऽपि शास्त्रसिद्धतया स्वीकार्य: नर्घजरतीय याप्यम् द्वितीयतु भ्रान्तिसिद्धगगनतलमरिनताविकल्पो गगनमियापारमार्थिकझोवतृ व परमाद्वितीय परमाननम्रतीति । तर प्रथम शिरोऽनभ्युपगमनिरस्त शास्त्र जीवपरयोरनन्याय प्रतिपादयतीति प्रतिवादिवाक्यात् आमा, सामवगम्यते तथासति परस्य जीववत् भोक्तृ वप्रसङ्गादयाग्य जीवपरैक्य शास्त्र न प्रतिपादयितु मातीतिहि चोदयितुरभिप्राय, अती नाजरतीय अपरमार्थ वान स्पृशतीति वचनव्यत्तिर्दूषणस्य दुष्परिहरतामवगमयति । जीववदुपभोक्तृ वहि चोदयित्रा आपादित जीवस्य च भोवतृ व वन्मते मिथ्या अना गगन मालि.यवत् परसिन्कल्पितं भावत व न त स्पृशतीति वदता जीववत् भोक्त समभ्युपगत स्यात् नचाशभेदेन मोगव्यवस्था वस्तुनो निरशत्वात् , साशत्वेऽप्युपाघीना गत्वरतया घटे चलति नभस्यल्पत्यरत् सर्वप्रदेशरौपाधिकदोषान्वयप्रसङ्गात् अत परपक्षे भोक्तृत्वप्रसङ्गपरिहारोऽनुपपन्न --सर्वत्रेति सूत्र स्वाक्य स्थहेतुपर तदनन्तरवाक्यस्थहेतुपर द्वितीयम् । त्यतिरेक्पर तृतीय उपसहरस्थ हेतुपर चतुर्थे तत्र शङ्काविशेष परिहारपमनन्तरसूत्रद्वयम् । सूरद्धयोत हृदयावस्थानप्रयुक्तचौद्यपरिहारपर तदनन्तरसूद्धयमिति सूसङ्गति. ॥ सर्वप्रसिद्धयधिकरण समाप्तम् ·सर्वत्रप्र. १.२ १] राजकुमारनयनोपामकानां दायमागवत्तरतमभावानापन्नमेव दयामूलक परम् ३५७ . गूढार्थसंग्रहः दयामूलेति सूत्रकार एव स्पष्टीकरिष्यति । अस्मिन्सूत्रे अर्भक्पदेन राजकुमारनयसूननेन पुत्रस्य पितृदायमागवत् सर्वेषांपुत्रा. णामुपासकानां तरतममावानापन्नमुक्तिफ्लं सिद्धमेवेति निश्चयः पूर्ववाक्यतापर्यविषय इति 'एमितःप्रेयाभिसमविता. ऽस्मि' इति श्रुतो विवक्षित: । अर 'अपि इत्यनेन पूर्वोत्तोपासनाविषयातिरिक्ताः सर्वे गुणाविभूत्यादयः 'समिसनेन एतत्फलस्य कदाऽप्यविच्छेदः । युभय विवक्षितम्। भूधातोः प्राप्त्यर्थकत्व शङ्कराचार्य आनन्दतीयश्वान कृतम्। इति 'यस्य स्थाददा नविचिकित्साऽस्त' इत्यव दृढाध्यवसाय: अपेक्षित इति वियक्षितम् उक्तरीत्या दृदाध्यवसायशू यतया उपास- नस्य तरतमभावापनलफ्यादः परेषां नव्यानाच प्रवृत्तः। राजकुमारनयेन पुत्रस्थातारतम्येन दायधनलाभवत् उपासक ना मुस्लिाम इति श्रीमावगतेऽप्युक्तम् । 'तत्तेऽनुरूपां प्रसमीक्षमाणः भुञ्जान एवात्मकृत विपाकम् । हृद्वावपुभिर्षिदधन्न. मसे जीत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ।। ' (१०.१४.८) इति । अत्र शुक्पक्षीयम्-'अत्र हद्वाग्यपुस्तेि नमः विद- घत् । इत्यनेनाल्प्त्यादिपञ्चपरिपततिः एव प्रकरणेन यो जीवेत इति दृसत्वोक्तिः मुक्ति पदे अर्चिादिना दायभाग्भ- वीति जीवतः पुत्रादेः पितृदायभावत्वमिति भावः' इति ।। एतेन 'उपासात्रैविध्यात् ' इति पूर्वाधिकरण ज्ञानाभिन्नमुपासन यःस्थापित 'सम आन्मतिविद्यात् ' इत्यत्राम विषयकं अस्मिन्नधिकरणे तत् , जीवभिन्ना मविषयक्मेवेति रिवारमभ्यासेन जीवपरयो द स्थापनेन राजकुमारनयेनोपास- नस्य तरतमभावानापन्नपलसाधनवन्यवस्थापनेन च निर्णीतम् । तेन उपासनमपरब्रह्मविषय गतिद्वारा तरतमभावापन्नफ- लसाधक ज्ञान च निर्षिशेषपरमहाविषयक गतिमन्तराऽत्रैय तरतमभावानापकरूपमुत्ति साधर्ममिति परेषा मत भुक्षितप यंविषय इति सूत्रकृता सम्यानणांत भवति ॥ मण्डनवाचस्पती ब्रह्मणः मानससाक्षात्कारविययत्वमेवाभ्युपग उत: अत: विशुद्धमनोमाह्य वमव 'मनोमय' इत्यत्र विवक्षितमिति सुषूक्तम् । सुषुप्तौ मनस: लयसद्भावनाहमर्थस्य नाशेऽपि प्राणस्य सद्भावेन उच्छवासाद्युपपत्ति परे वदान्त तदभिसन्धाय श्रुतिरेय प्राणशरीरइत्याह । 'भारूप' इत्यादि भास्वररूप व दिव्य मालविग्रहयत्वरूपम् तेन गुणाना तात्पर्यविषयावं वदन् सूत्रकारः गुणा नोपासनविषयाः निर्विशेषस्यैव श्रुत्यभिप्रेतत्व मिति परमत मुत्यनभिप्रेतमिति स्थापयति । 'अर्भकौकस्त्वात् ' इतिसूत्रे एक्स्यवोपासनार्थवस्य सूत्रकृता वर्णनेन इतरेषां तात्पर्यविषयत्व सष्टीकृत मवति | 'एषम आत्मा इत्यत्र यदामाय त्रिवारमभ्यस्त तदपि 'विवक्षितगुणो- पपत्तेश्व' इत्यत्र तात्पर्यविषय एव ।। 'अर्भकौकस्त्वात् ' इतिसूत्रे एपम आत्माऽन्तर्हृदय इत्यादि परब्रह्म हृदये सन्निहितमित्यन्तम् । अन्त- यामित्व दयामूलकमिति अर्भकौकस्त्वात् इत्यत्रार्भकशब्दः पुत्रपर इति 'दासुपर्णा' इति श्रुत्पनन्तर ऋक्सहिताया- पाकमत्राविवेश 'तन्नोनशद्यः पितरं न वेद' (म.१.सू.१६४,म.२१,२२) इति श्रुतिद्वये अन्तर्यामिणः पितृ व जीवस्य पुत्र वं च सष्टमभिहितमिति पूर्वमेव (जि.अ.७६४.पु) निरूपितम् ।। इति सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणम् .

·अथ वदोन्तसारः .१-सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् (१.२.१) . सर्व खल्विदम् ' (छा.३.१४.१) इति निर्दिष्टेन सामानाधिकरण्येन निर्दिष्ट ग्रहा परमामा ; कुतः १ प्रसि- खोपदेशात् 'तबलान् । (३.१४.१) इति हेतुस्समियोपदेशादित्यर्थः । प्रसिद्ध ह हेतुतया व्यपदिश्यते । सक्लो पनिषत्सु ब्रोवहि जगज्जन्मलयजीवनहतया प्रसिद्ध 'यतो वा इमानि ' (.भ.१) इत्यादिषु ।। सू-२ विवक्षितगुणोपपत्तश्च [१-२-२] मनोमयावसत्यसकरूपत्वादयो विशितगुणाः ब्रदाप्योपपद्यन्ते ।। सू-अनुपपत्तेस्तु न शारीरः (१.२.३) दुःखमिश्रपारमितसुखलवभागिनि शरीरेतु एषां गुणाना अनुपपत्तेर्न शारीरोऽयम् ।। सू-४ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च [१.२.१] 'एतमितः प्रेत्याभिसभविताऽस्मि' (छा.३.१४.४) इत्यभिसभाब्यामिसंभवितवेन प्रस्तुतबहाजीवयोव्यपदेशा- दमिसंभाव्य ब्रह्म जीवादर्थान्तरम् ॥ - स शब्दविशेषात् (१.२.५) 'एष म आत्माऽन्तर्हृदये' (छा.३.४.३) इति षठ्या प्रथमया च जीवो ब्रह्म च व्यपदिश्यते। ततश्चान्तरम् । -६ स्मृतेश्व १.२.६) अनापि प्रथमया निर्दिष्टः पुरुषोत्तम इति निश्चीयते । 'सर्वचाह हृदि सन्निविष्टः' (गी, ५.१५) इति हि स्मृतिः अर्भकौकस्त्वात्तव्यपदेशाच्च नेतिचेन निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च १.२७ एष म आत्माऽन्तहृदये अणीयान् नोहे: ' (छा. ३.१४.३) इत्यादिना अल्पायतन यात् स्वरूपाप वस्य ध्यप देशाच नाय पर इतिचेन्न, उपास्यत्वाद्धतास्तथा व्यपदेशः नतु स्वरूपाल्पत्वेनाव्योमवत्-स्वरुपमहत्वचानव व्यपदिश्यते 'ज्यायान् पृथिव्याः न्यायानन्तरिक्षात्' (३.१४.३) इत्यादिना ।। सम्भोगप्राप्तिरितिचेन्न वैशेष्यात् १.२.८ ·सर्वत्रा १-२-१] वेदान्तदीपः an. परोऽप्यन्तशरीरे वसतित्-जीववत् मुखदु सोपभोगप्राप्तिस्मादिचेन्न, हतुवैशेध्यात् ; परस्यहि छन्दता जीव रक्षायै शरीरान्तर्वासः ॥ इति वेदान्तसार. अथ वेदान्तदीपः -१ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् [१-२-१) छान्दोग्ये श्रूयते- सर्व सल्विदं ब्रह्म तजगनिति शान्त उपासीत, अथ खलु ऋतुमयोऽय पुरुष. यथा ऋतुर- सिंगके पुरुषो भवति तयेत:प्रेत्य भवति, सकनु दुर्वीत मनोमय: प्राणशरीर:' (छा.३.४४.१) इति । अत्र 'स सविद ब्रह्म' (३.१४,१) इति सर्वात्मकत्वन निर्दिष्ट नहा, किं प्रत्यागामा, उत परमा वेति सशयः । प्रत्यगामेति पूर्व:पक्ष , सर्वन तादात्म्योपदेशोहि तस्यैवोपपद्यते । परस्य तु ब्रह्मणः सकल देयप्रत्यनीककल्याणकतानस्य समस्तहेयाकार सर्वतादाम्य विरोधादेव न सभवति । प्रत्यागा मनोहि कर्मनिमित्तो ब्रहादि स्तम्यपर्यः सर्वभाव उपपद्यते । सप्ट्यादि हनु पञ्च तत्तकनिमित्तत्वेन स ट्यादेस्पपद्यते । ब्रह्मशब्दोऽपि वृहत्त्वगुणयोगेन 'स्माटेतह नामरूपमन्न च जयते' (मुण्डक.१.१.५) इतिपत्तत्रैव वर्तते । राधान्तस्तु-'रजलान्' इति ' सर्वपल्विद ब्रह्म' (१.१४.१) इति सजन्म. स्थितिलयहेतुक तदात्मकत्व प्रसिद्धवनिर्दिश्यमान परस्यैव ब्रह्मण उपपद्यते । परस्माद्ब्रह्मण एव हि जगजन्मस्थितिल्याः प्रसिद्धा: 'सोऽकामयत बहुस्या प्रजायेयेति, इदसमस्जत ' (ते.आन.६) इत्यादिषु । तथा सर्वा मक्त्व च जन्मादिह तुक परस्यैव ब्रह्मणः प्रसिद्धम् , ' सन्मूलास्सोम्येमारसर्वा. प्रजास्सदायतनारस प्रतिष्ठा:' (छा.६.८.६) 'ऐतदास्यमिद सर्वम् ' (६.८.७) इति । हेयप्रत्यनीककल्याणकतानात्मनश्च परस्य हेयाकरसर्वभूताम वमविरुद्धम् । 'य पृथिव्यातिष्ठन्- यस्य पृथिवी शरीरम् , (वृ.५.७.३) य आत्मनितिष्ठन्-यस्या मा शरीर-सत आत्माऽ तर्याम्यमृतः । (५.७.२२,मध्य. न्दिनपाठः) इत्यादिना शरीरामभावेन सर्वा मावोपपादनात् ; शरीरात्मनोश्च स्वभावव्यवस्थानात् । सर्वे ब्रह्मति सामा. नाधिकरण्यनिर्देशश्च सर्वशब्दस्य सर्वशरीरके ब्रहाप्येव प्रवृत्तस्पपद्यते । शरीरयाचीहि शब्दः शरीरिण्यात्मन्येव पर्यव स्थति ; देवमनुष्यादिशब्दवत् । सूत्रार्थस्तु-सर्वत्र ' सर्वपल्विद ब्रह्म' (छा३.१४.१) इति निर्दिष्टे वस्तुनि सर्वशब्द- वाच्य सामानाधिकरण्येन तदा मतया निर्दिष्ट परब्रह्मैव । कुत. १ प्रसिद्धोपदेशात् 'तजलान् । [३.१४.१) इति सर्व मिद ब्रह्मखलु ' इति प्रसिद्धयत्तस्योपदेशात् सर्वात्मकत्वस्योपदेशाच्च । तदेवहि जगज्ज-मास्थितिल्यहेतुत्वेन वेदान्तेषु - .. -- प्रसिद्धम् ॥ सू= विवक्षितगुणोपपत्तश्च [१-२.२] मनोमयावादिकारसत्य सङ्कल्पमिश्रा विवक्षिता गुणाः परस्मिन्नेवोपपद्यन्ते ॥ सू.३-अनुपपत्तेस्तु न शारीरः (१.१.३) एतेषां गुणानाम् अनन्तदु समिश्रपरिमितमुसल्वभागिनि केश कर्मपरवशे शारीरे प्रत्यगा मन्यनुपपत्तमाय ना. री., अपितु परमेव ब्रह्म ॥

·वेदान्तदीप (सर्वत्रप्र १.२१ . सू-४ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च (१.२.४) एतीमनःप्रत्याभिसंभाषितासिस' इति प्राप्यतयापायी निर्दिश्यते ; प्राप्तृतथा च जीवः । अश्व भीवाद यदे- वेद पर ब्रहा ।। सू-५ शब्दविशेषात् (१.२.५) 'एष आमाऽन्तहंदये' (छा.३.१४.३) इति शारीरप्पट्या निर्दिष्टः, उपास्यः प्रथमया । अतश्च जीवाद यः सू-६ स्मृतेश्च [१.२.६. सर्वस्यचाह हदि सन्निविष्टो मत्तस्मृतिर्शनमपोहन च ' (गी.१५.१५) इति स्मृतेश्च । अतश्च जीवादन्य उपा स्य:परमात्मा॥ अर्भकौकस्त्वात्तव्यपदेशाच्चनेतिचेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ...२.७. 1 एए म आत्माऽन्तहृदये' (छा.३.१४.१) इति अल्पस्थानत्वात् 'अणीया-ग्रीहर्वा यवादा' (३.१४.१) इत्य ल्पवयपदेशाय न पर ब्रीतिचेन्न, निचाम्यत्वादेव, एवमुपास्य वाटेतोरल्पायर नावाल्पव्यपदेशःन स्वरूपाल्प वेन 'ज्या यायिन्याः' (३,१४.१) इत्यादिना सर्वस्मज्ज्यायस्वोपदेशात् । ज्यायसोऽप्यस्य हृदयायतनाव छेदेनाल्पावानुसन्धा नमुपपद्यते । व्योमात् यथा महतोऽपि व्योम्नस्सूचीपादिप्यस्पत्यानुसन्धानम् । शन्दोऽवधारणे । रददेवेत्यर्थः । स्वाभाविकंचास्य महस्त्वमत्राभिधीयत इत्यर्थः । 'ज्याया पृथिव्याः ज्यायानन्तरिक्षाव्यायान्दियो ज्यायानेभ्यो लोभ्य.' (३.१४.१) इति' ह्यनन्तरमेयोपदिश्यते ॥ सम्भोगमाप्तिरितिचेन्नवैशेष्यात् .१.२.८. यापासकशरीरे हृदयेऽयमपि वर्तते । ततस्तद्वदेघास्यापि शरीरप्रयुक्त सुखदुःखसभागप्राप्तिरिति चेन, हेतवैशे- ध्यात् । नहि शरीरानतित्वमात्रमेव सुखदुःसोपभोगहेतुः; अपितु कर्मपरवशत्वम् ; तत्वपहतपाप्मनः परमात्मनो न सम्भवति ।। ॥ इति वेदान्तदीपे सर्वत्रप्रसिद्धयधिकरण समाप्तम् ॥

·अथ अधिकरणसारावळी अत्रायोगान्ययोगव्यपनयनननझपादनिपादी भागाल्ट दूपक्रमकठिनपरः प्राय आद्य प्रसाद्धपम् । फुरनाक्षेपोपशान्त्यै प्रथम इह ततः पाद उक्तत्रिपादी काचित्कोपपूर्वासिलरलहसमुन्मूलनाय प्रणीता ॥ असप्टस्पष्टरूपरफुटतरचिचिल्लिङ्गवद्वाक्यचिन्ता भाष्ये दीपावतारेऽप्यभाण नयगणेरसम्प्रवृत्त्या त्रिपाद्याम् । अत्यन्तास्पष्टलिद्गान्वितीवषयमुशन्त्याद्यपाद तु केचित् तत्रेदं तारतम्यं नियतनिज नलै. कर्मतार्तीयमानः ।। पूर्वत्रासिद्धरुपैरस्वमतिविरचित नीतिभि. पूर्वपक्ष. स्सिद्धस्साघारणैरप्युपधिनियमितैः प्रत्यवस्था द्वितीये । स्पष्टासाधारणत्यैरुपरिपरमतानृक्तिकल्पैरथेति न्याय त्रिंशदन प्रतिचरणावभक्त्यन्वितान्येपणीया । विश्व पादे द्वितीये वपुरिति कथयश्चिन्त्यते वाक्यय! विश्वाधारस्स आत्मेत्यभिलपनपरस्तणीयस्तृतीये। तुर्ये साद्धयादिपचोदितपारपठनभ्रान्तिरन्मूलनीये- त्येन केचित्रिपादी जगदुरयमीप श्रोतृवुद्वेस्समाधि.॥ यस्य प्राणशरीर स सलु हिततमोपास्तिकमप्रसक्त. स्तस्मिञ्जीवनशहां जगदुपजनके सौति शाण्डिल्यविद्या। पूर्वन्यायाच युक्तन्दमनमिह महावाक्यतः प्रक्रमस्ये त्युत्थाने प्रक्रमोक्तानुगुणमिति महावाक्यमेकीक्गेति ॥ अन्चारुह्यात्र भेद प्रथममधिकृति पिता किनिमित्त विद्युक्त्वेऽनुवाद. पर इह गुणविद्धयर्थमेवेति युक्तम् । सत्य ब्रह्मानुमत्य चिदुपनिपदि कापि कल्प्ये विवादे चिन्तैपोदाहृतिरस्यात्परमतरचितेत्यर्थसिद्धिस्तु योद्धया। सर्वत्व कर्मभिस्त्वैर्जनिमति घटते ब्रह्मशब्दोऽत्र ये त्यल्पस्थानोऽल्पमानरसुखतदितरमुग्जीवएवेति चेन्न । वजयादेरनूक्तर्षिविधगुणभिदा दर्शनासर्वतादे रस्वारस्यादप्यणुत्व छुपधिकृतमिहोपास्यते ज्यायसि स्यात् ।। ॥ इति सर्वत्र प्रसिध्ध्य धि क र णं स मा प्तम् ॥ 46 ·अथ अत्यधिकरणम् श्रीभाष्यम् यदि परमात्मा न भोक्ता, एवं तर्हि सर्वन भोक्तृतया प्रतीयमानो जीव एव स्यादि. त्याशङ्कयाह- सू-९ अत्ता चराचरग्रहणात् (१.२.९) फठवल्लीप्याम्नायते-' यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उमे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥' (कठ.१.२.२५) इति । अत्रौदनोपसेचनसूचितोऽत्ता किं जीय एय, उत परमात्मेति सन्दिह्यते । किं युक्तम् ? जीव इति । कुत' ? भोक्तृत्वस्य कर्मनिमित्तत्वा- जीवस्यैव तत्सम्भवात् ॥ अथ अत्त्रधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका अथोत्तराधिकरणसङ्गतिमाह-यदीति । - सू-९ अत्ता चराचरग्रहणात् (१.२.९) कठेत्यादि । यत्र स इति, याप्रकारविशिष्टः त प्रकार को वेदेत्यर्थः । विषयवावये अत्तेत्य श्रवणादस्याश्रुतेरेत सूत्राविषयत्वशङ्का परिहर्तुमाह-अत्रेति । यस्येति षष्ठीनिर्दिष्टरसम्पन्कः ओदनोपरेचनसामर्थ्याददनीया तृभावलक्षणविशे. षपर्यवसितः तस्मादत्ता सूचितइत्यर्थ.-'अग्निरन्नादः' इति श्रुतिप्रसिद्धिमस्यामुपनिषद्योः प्रस्तुतत्वचावलम्ब्याग्रे वः परमात्मेति शिरस्त्रय कल्पितं परैः। चित्यामः प्रस्तुतत्वेन सासादमिप्रस्तावामादामप्रकरणस्य विच्छिन्नत्वादध्यात्मप्रकरणे विद्याङ्गकोपयोगित्वमाप्रविनाऽग्निवैभवप्रतिपादनायोगाच तत्परत्वाशङ्कायाम-दोत्यानामप्रियता भगवता माप्यकारेण शिरोद्वय विचारकोटौ निवेशितम् । अत्ता नीव. उत परमात्मेति विचार: तदर्थमिदमत्तृत्व किं वर्मपलभोक्तृत्वरूप उत जगदुपसहर्तृ वरूप किमत्र पूर्वप्रस्तुतब्रह्मप्रकरण विच्छिन्न ? नेति ऋतं पिबन्तौ ' इति किं बुद्धिजीवौ निर्दिश्येते, उत उपजीवपरौ पिबन्तौ इति निर्देश: किं छत्रिवलक्षणया शब्दशक्त्या वा प्रयोज्यप्रयोजकविषयतया नेयः उतन? 'तदुर्दशै' या प्राणेन' इति परजीवयोर्दर्शन किं लक्षणमापादयति उतनेति उपक्रमे 'येऽय प्रेत' इति प्रश्नः किं जीवविषयः उत परविषय इति यदा जीवविषयः तदानीमुपक्रमविरोधेन ' तं दुर्दर्शम्' इत्यादिना ऋतपाननिर्देशस्य प्रयोज्यप्रयोज- कविषयतापादनायोगात् 'ऋतं पिबन्तौ ' इति वाक्यस्य बुद्धिजीयपरत्वेन ब्रह्मप्रकरणं विच्छिनमितीह प्रतिपन्नमस्तु वं कर्मफलभोक्तृत्वरूपमिति अत्ता जीव इति पल्तिम् । यदा 'येऽयम्' इति प्रश्नः परविषय: तदानीमुपक्रमानुगुण्येन 'तं दुर्दर्शम् ' इत्यादिना ऋतपाननिर्देशस्य प्रयोज्यप्रयोजविषयतापादनोपपत्तेः, 'ऋतं पिबन्ती' इति वाक्यस्य भावपरमात्मपरन्वेन ब्रह्मप्रकरणविच्छेदाभायादिह प्रतिपन्नमस्तृत्वं जगदुपसहर्तृत्वरूपमेयत्यत्ता परमात्मेति परितम् भोक्त. त्वस्येति । ओदनोपसेचनसामर्थ्यावगतस्येति भावः । ततः किमित्यत्राह- जीवस्यैवेति । सर्वभूतान्तरात्माऽपहत- . . - ·अस्त्रधि-१.२१२] 'अत्ता चराचरमहणात्' इत्यत्र सिद्धान्तार्थ: ३६३ - श्रीभाष्यम् अनोच्यते-(मत्ता चराचरग्रहणात्) अत्ता परमात्मैव । कुतः ? (चराचरग्रहणात्) चराचरस्य कृत्स्नस्यात्तृत्वं हि तस्यैव सम्भवति । नचेदं मंनिमित्तभोयतृत्वम् ; अपि तु जगजन्मस्थितिलयहेतुभूतस्य परस्य ब्रह्मणो चिप्णोरसंहतत्वम् ; 'सोऽध्वनः पारमानोति तद्विष्णोः परमं पदम् ' (कठ.१.३.९) इत्यत्रैव तद्दर्शनात् । तथा च 'मृत्युर्यस्योपसेचनम् (१.२.२५) इति वचनात् , ' ब्रह्म च क्षत्रं च ' (१.२.२५) इति कृत्स्नं चराचरं जगदिहादनी यौदनत्वेन गृहाने । उपसेचन हि नाम स्वयमद्यमानं सदन्यस्यादनहेतुः । अत उपसेचनत्वेन मृत्योरप्यद्यमानत्वात्तदुपसिच्यमानस्य कृत्स्नस्य ब्रह्मक्षत्रपूर्वस्य जगतबराचरस्यादनमत्र विवक्षितमिति गम्यते । ईशचादनमुपसंहार एव । तस्मादीदृशं जगदुपसंहारित्वरूपं मोक्तन्वं परमात्मन एव ॥ , . - पाप्मा। सु-१० प्रकरणाच्च (१.२.१०) श्रुतप्रकाशिका न कर्मणा वर्धते नोकनीयान् ।' अनश्नन्नन्यः 'इति परस्य भोक्तृत्वं निषिद्धमितिभावः, तत्सम्मवात् कर्मफ्लभोक्तृन्यसभवात् , ब्रह्मशब्दवाच्याना देहिना स्त्रीपुसात्मकत्वात्तद्रूपजीवानां परस्परमोक्तृभोग्यभावरसम्भवति, जीवानां नित्य वादेव मृ.युवश्यवाभावात् मृ युजीवस्य विधेयइत्यभिप्रायेण मृ यूपसेचन वादोऽपि सभवतीति भावः ।। राद्धान्तमारभते अनेति । चराचरप्रणादित्येतद्व्याचष्टे चराचरस्येति । कृस्नचराचरविषय वा कतिपयविषयं ' वाऽस्तु, ततः किं जीववलक्षण्यस्य उक्तहि मंफ्लभोक्तृत्वरूपमिदमातृ वमित्यत्राह-नचेदमिति । कृस्नचराचरविषय मन्तृव जीवस्यानुपपन्नमिति भावः । अतृत्व विष्णुकर्तृक चराचरसह मिति कयमवगतमित्यत्र हेतुद्वयमाह-सोऽध्व नइति । प्रकरण परमात्मवाचिपदश्रवण प्रथमो हेतुः, द्वितीय हेतुमाह-तथा च मृत्युरिति । कथ चराचरस्यादनीयाव-" सिद्धिः मृत्यूरोचननिर्देशोहि मृत्युपश्य वाभावाभिप्रायस्सम्भवतीत्यत्राह-उपसेचनंहीति । यद्यप्युपसेचनशब्दो गौणएव निवाह्यः तयाऽपि साधारणाकारेगोपचागे नघटने, विशेषाकारसम्भवात् नह्यग्निर्माणवक इत्युक्ते अग्निशन्दा द्रव्यत्वाभि मिप्रायेण वजनीयः । मृ-युरुपसेचन अबाधक इ.युक्त विशेषाकारोपस्थापन न स्यात् अबाधकत्वस्य लोष्टतृणादिसाधारण- पात् स्वयमद्यमान सत्यन्यस्यादनहेतु-वंतु विशेषाकार इति तेनैवौपचारिकप्रयोगो युक्त इति भावः । साधारणाकारं वि हायानान्तराकारेण गौणार्यो वर्णनीय इति न्यायोऽत्र व्युत्पादितः । परस्य जगत्सहोर मृत्यपेक्षाऽपि नास्तीत्यस्मदुक्तए- वार्थ इति शङ्का परिहरन् पलितमाह-अतइति । फस्नजग सहोर मृव्यपेक्षाभावेऽप्यत्र मृत्योरयमानत्व व्यष्टिसंतारस्य तद्दारकपनामेप्रेतम् । एवं मृ यूगसेचन वसामात् ब्रह्मक्षत्रशन्दी कृत्स्नचराचरप्रदर्शनार्थापिति भावः । ततोऽपि किमित्यनाह-ईदृशमिति । सूत्रार्थमुपसहरनि तस्मादिति । ' सोऽधन ' इत्यादिवाक्ये विष्णोध्यमाणवामृत्यूपसे. चनलसामध्यंसिद्धचराचरादनीयवाच कृतजगदुपसंह यरूपमेवेदं मोक्तृत्वमिति नेद मंनिमित्त, अतः परमात्मै-. वात्तत्यर्थः ॥ सू-१० प्रकरणाच्च (१.२.१०) ·प्रकरणाच' इति सूत्रार्थः उत्तरसूमायतारिका च [अनधिः १.२.१२ . श्रीमाध्यम प्रकरण चेदं परस्यैव प्रात्मणः 'महान्तं विभुमात्मानं मत्या धीगे न शोचति' (कठ. १.२.२२) नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न यदुना श्रुतेन ! यमेवप घृणुते तेन लभ्यंस्तस्यैप आत्मा निवृणुते तनूं स्वाम् ' (२३) इति हि प्रकृतम् । 'क इत्था वेदयत्र सः (कठ.१.२.२५) इति हि तत्प्रसादादृते तस्य दुरययोधत्वमेव पूर्वप्रस्तुतं प्रत्यभिज्ञायते ॥ अथ स्यात् नायं ब्रह्मक्षत्रीदनसूचितः पुरुषोऽपातपाप्मा परमात्मा; अनन्तरं 'ऋतं पियन्ती सुस्तस्य लोके गुहां प्रविष्टा परमे पराध्य । छायातया ब्रह्मविदो बदन्ति पञ्चायो ये च त्रिणाचिकेताः' (क्र.१.३.१)इति कर्मफलभोक्तुरेव सद्वितीयस्याभिधानात् । द्विती यश्च प्राणो बुद्धिर्या स्यात् । प्रस्तपानं हि फर्मफलभोग एव , सच परमात्मनोन सम्भवति श्रुतप्रकामिका स्ववाक्यस्सहेतुः पूर्वमुक्तः प्राक्राणवहेतुरोग्यरे-अस्य सूत्रस्य न जायते म्रियते' इत्यादिवाक्यं विषयतया पररुपात, तदयुक्तम् । पित्रादिमरणस्पेव परमात्मनो न्यमान यस्य लोकप्रसिद्धयमावन तासषेधायोगात् , एतासरूपेण 'न जायते म्रियते या कदाचित्' इति भगवद्गीतारचनेनास्य वाक्यस्य जीवपरल्यावगमात् , 'उभी तो नाव- जानीतो नायं हन्ति न हन्यते ।' इत्यनन्तरमन्त्रोक्त हन्तृहन्यताभ्रान्तः परमात्माश्रयत्वायोगेन जीवपरत्वोपपत्तश्च अतो नायमात्मा ' 'महान्तं विभुम्' इत्यादि विषयः-एकपरणत्व कथमित्य नाह-कश्त्येति । तरप्रसादाहते तस्य दुर. वबोधावस्य पूर्वोकस्य प्रत्यभिज्ञानादित्यर्थः ।। कैश्विदेवमुक्तम्-'अशरीरं शरोरेपनवस्थेववस्थितम' इति परमा मनः शरीरऽवस्थितिश्रवणात् 'यस्य प्रवा च क्षत्रं च ' इत्यनेन लोकेन शरीरे हृदयप्रदेश वा परस्य स्थितिरिति जिज्ञास्यते, अतएवाह ‘क इत्था घेद यत्र सः' इति वचन नपुनः कस्त वदतीति तदनेन निरस्त वेदितव्य, प्रश्नानुगुणप्रतिवचनादर्शनात् । नन्वनन्तरमय दृश्यते 'ऋत पिवन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टी' इतीनिचेत्-सत्यं श्रूयते तन स्थानग्येन विमुक्तम् । किं सुध- तस्य लोकः, उन गुहा, तत्र सुरुतस्य लोकः इति शरीर वा अन्यदा उभयमा शरीरसबघिदेशविसपा न भवतीति तमोत्तर भवितुमर्हति । नच स्थानमात्रमेव सृष्ट 'अशरीर शरीरेषु' इत्यनेनैव तसिद्धः । अथ गुहा स्यानग्येन नि- दिष्टर साऽपि पूर्वमेव ज्ञातेति न प्रश्नसम्भवः ' गुहाहितं गहरेष्ठ पुराणम ' इति श्रुत 'यत्र सः' इत्येकवचनेन पृष्टे पिबन्ती' इति द्विवचनोत्तरचानुचितम् , अत: 'क इत्था वेद ' इति वाक्यस्य यथोक्त एवार्थ: । उत्तरसूत्रस्य शङ्कामाह-अथ स्यादिति । प्रकरणपिच्छेद दर्शयति । मृत पिवन्ताविति । लिङ्गाद्धि प्रकरण दुर्बलम् ऋनपानालेङ्गबलात् प्रकरणरिच्छेदोऽत्र प्रतिपशायने, 'यस्य ब्रह्म ' इत्यादि वाक्यांपेक्षया 'महान्तं विभुम् ' इत्यादि परमात्मरकरणविच्छेदो माभूत् नपानान्वयवाक्यतु विच्छिन्न स्यादिति शहापरिहारामनन्तरमि रत्तम 'महा न्वम्' इत्यादिवाक्याना व्यवाहनस्वाद्विच्छेदो युक्त : नतु 'यस्य ब्रह्म च' इत्यादिवाक्येनाव्यवहिनस्य 'ऋतपि वन्तौ ' इति वाक्यस्येतिमावः, द्वयोत्समप्राधा-यशवापरिहारार्थ नद्वितीयस्य युक्तम् अत्र भाक्टजवव क्यम् द्वितीयस्य च बुद्धिप्राणयोरन्यतरवं कथा कथ न परमात्मत्वमित्यवाह-तपानहीति । कर्मफलभोगएचेति । नहि सर्व हर्तृन्व उच्यत इति ऋतपानस्य निर्वाहान्तरं सुवचमितिभावः । ततः किमिन्यवाह-सचेति । भवदभिमनस्य कय तत्समवइ- . .

·अवधि- १.२.१२] 'गुहां प्रविष्टौ' इति सूत्रार्थ: श्रीभाष्यम पुद्धिप्राणयोस्तु भोक्तु वस्योपकरणभूतयोर्यथा कथञ्चित्पानेऽन्ययस्सम्भवतीति तयोर- न्यनरेण सद्वितीयो जीव एव प्रतिपाद्यरो, तदेकप्रकरणत्यापूर्वप्रस्तुतोऽत्ताऽपि स एव भवितुमर्हति इति । तत्रोच्यते- सू-११ गुहां प्रविष्टावात्मानौहि तदर्शनात् [१.२.११] + , न प्राणजीवी बुद्धिजीवी या गुहां प्रविष्टावृतं पिबन्तावित्युच्येते ; अपि तु जीवपर- मात्मानौ हि तथा व्यपदिश्यते । कुतः ? तद्दर्शनात् । अस्मिन्प्रकरणे जीवपरयोरेच गुहाप्रवे शव्यपदेशो दृश्यते । परमात्मनस्तावत् 'तं दुर्दर्श गृढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहरे प्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहाति' (कठ.१.२.१२)इति । जीवस्यापि श्रुतप्रकाशिका त्यत्राह-बुद्धीति । यथाकथीचदुपकरणत्वनान्वय इत्यर्थः, करण कर्तृत्वोपचारात् पिबन्तावि-युत्त मिति भावः । तयोरन्य तरेण सद्वितीयो जीवएवेति । अयमभिप्राय: यद्यपि प्रयोजकर्तरि परमात्मनि उपकरणभूतबुद्धि प्राणयार यनस्मिन्वा पिबन्ताविति निर्देशस्य क्लिष्टत्वं समानम् , तथाऽपि बुद्धिप्राणयारन्यतरपरिग्रहो न्याय्यः प्रथममेव पिवम्तापिति निर्दे- दोन भोक्ता जीवः प्रतिपन्न इत्यविगीत, 'द्वितीयविशेषहि विप्रतिपत्ति: तत्र गुहायश्छिन्नाव मुरसादले कवि सर्च गतस्य परस्य स्वरसतो न सभवति । अप्रकाशप्रकाशरूपार्थपरच्छायातपशब्दाभ्यामचिदन्तःकरणचतोपस्थापन युक्तं तत्र प्रथमतएवानकैः पदैः स्वरसत: प्रतिपन्नस्य भोक्तुः प्राधान्यन प्रतिपाद्यत्व यथा न विरुद्धयते तथा द्वितीयो वक्तव्यः दितियस्य परमात्मा भोक्तुः प्राधान्येन प्रतिपाद्य व विध्यत, उपकरणभूनान्त:करणस्य द्वितीयाये भोवत: प्राधान्यन प्रति पाद्यत्व न विरुध्यत इति । ततः क्मित्तु भारस्त्यवाह-तदेकेति ।। सू=११ गुहां प्रविष्टाचात्मानौहि तदर्शनात् [१.२.११) प्रतं पिबन्ताविति निर्देष्टव्येऽपि गुहां प्रविष्टाविति सूत्रयनोऽयभावः, द्वितीयस्य ऋतपाने पक्षद्वयेऽपि क्लिष्ट बुद्धिपाणयोरन्यतरपक्षएव छायातपनिर्देशो लोक्शन्दनिर्देशश्च घटना, गुहाप्रवेशस्तु न वञ्चिदपि घटते । गुहायां निहित यो वेट निहितं गुहायाम् ' ' गुहाहितंगहरेष्ठम् ' 'विधूयकविरेतदनुतिष्ठेत् गुहाशयम् । 'पूप्राणिनः सर्वगुहाशयस्य' इति परमात्मनो गुहाप्रवेशव्यपदेशप्रसिद्धिप्राचुर्यात् बुद्धिप्राण्योर-यतरस्य ताहा प्रसिद्धयभावायोने, एमेिगाभिप्राय हृदि निघाय सूत्रे प्रतिज्ञासण्ड व्याचष्टे नप्राणजीवाविति। जीवपरमात्मानीहीति स्पेहिशमः सौनार्यस्य परमसाध्योपपादकत्वसूचक इतिभावः । सूत्रे प्रतिशोपपादक हेतुसाट व्याचष्टे अस्मिन्निति । परमात्मनस्तावादति । गुहाप्रवेशव्यपदेशो दृश्यत इत्यन्वयः तं दुर्दर्शमिति । दुर्दश, द्रष्टुमशक्य बुत.. गृहम तिरो. घायककर्मरूपाविद्यादिना तिरोहित वादित्यर्थः गुहाहितं दृदयरर्तिन गहरेष्ठ आत्माऽन्तयामिण, परमव्योमनिरय वा, अध्या मोगागाघिगति परोपासनस्य जीयोगसनमगावेन विधीयते जीवपरयोरुभयोरपि प्रकरणप्रतिपाद्यमानावात् जीवस्यापीति । गुहाप्रवेशपदेशो दृश्यत इत्यन्वयः, अदितिशन्दस्य देवमातरि भूमौ च वेदप्रसिद्ध सद्ध्यावृत्यर्यमव. आत्मा ।

·'विशेषणाचा इतिस्त्राग: अप्रधिकरणविषयवारपायचारम [ अस्त्रधि. १-२१२ श्रीभाष्यम् 'याप्राणेन सम्मत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूमिळजायत ॥' (फ्ट. २.४.७) इति धर्मफलान्यत्तीत्यदितिीय उच्यते । प्राणेन सम्भवति प्राणेन सह वर्तते। देय तामयी-इन्द्रियाधीनभोगा। गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती-दयपुण्डरीफोदरवर्तिनी भूतेमिय- जायत-पृथिव्यादिभिर्भूतैस्सहिता देवानिरूपेण प्रिविधा जायते । एवं च सति प्रतिपि- धन्ती' (कठ१.३.१) इति व्यपदेशः 'छत्रिणो गन्छान्त ' इतिवत्प्रतिपत्तव्य । यद्वा प्रयोज्य प्रयोजकरूपेण पाने पार्वत्य जीवपरयोरुपपद्यते ॥ सू-१२ विशेषणाच्च [१.२.१२] . - . . श्रुतप्रकाशित यवशक्त्या जीवयाचिव दर्शयति फर्मफलानीति । रूढार्थस्य गुहाप्रवेशासम्मयाद्योगपरिग्रह इतिभावः, कमपल्शन्दैन ऋतशब्दार्थोऽपि दर्शितो भवति, छत्रिगो गच्छन्तीति न्यायेन निर्वाह लाक्षणिक्यं स्यादिति मुख्यकल्पनियहिमाह- यद्वेति । मुख्यत्वेऽप्यस्वारस्यमात्रमस्ति राक्षणिकवादपि तदरं धुद्धिप्राणयोरन्यतरपरत्वमतीवास्वरसं करण येनहि तयोर न्ययः, परमात्मनस्तु 'तत्प्रयोजको हेतु ' इत्युक्त प्रप्रियया प्रयोजकस्तूंनायाः वर्तृवविशेष वात्तद्वाचि वे पिवन्ताविति निर्देशः स्वरस भावः । पियन्ताविति निर्देशस्वारस्यमुभयोथेतनत्य एव घटत उभौ गृह प्रविष्टौ इति निर्देशोहि न दड- सद्वितीय पुरुषविषयः अपितु पुरुषद्धयविषयः, 'ब्रह्माविदो वदन्ति' इत्युक्त याच जीवसद्वितीयपरमात्मपराव युक्त एव निर्वाहद्वयेनापि प्रकरणविच्छेदकलिङ्गायेन पराभिमतस्य ऋापाना-वयस्य न्यथासिद्धिरत्ता भवति, गल्यभाव यदमुख्य तत्र द्वयोःप्रतिपनयोः प्रकरणानुगुणस्य ग्राह्यत्व सजातीयययोरेय द्वियचनिदेशाई यति न्यायद्वयम शिक्षितम् ॥ सू-१२ विशेपणाच्च [१-२.१२] गूढार्थसंग्रहः अथ अत्त्रधिकरणम् अत्ता चराचरग्रहणात् ' पूर्वाधिकरणे भोक्तृशब्दामावेऽपि तद्ज्ञापशब्दसद्भावन जीवत्वाशङ्काया हेन्वन्त- रेण जीवो व्यावर्तिनः । अनतु स्फुट भोक्तृ व प्रतिपाद्यते । 'यस्य ब्रह्म च क्षत्र च उभे भवत ओदनः' इति । अतो जीव एवात्र मोक्का न परमात्मा इति शङ्कायामिदमधिकरण प्रवृत्तम् ॥ अत्र या प्राणेन सभवत्यदितिर्देवतामयी' इति वक्ष्यति । सर्वन प्रसिद्धोपदेशात् । इतिसूत्रे 'तज्जलान् । इत्यत्र सृष्टिलयो प्रतिपादितौ । 'इद सर्वमसजत' इति स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियन ' इति च सृष्टिलययोः उक्ति पूर्वक बृहदारण्यके 'सर्व वा अत्तीति तददितेरदिति घम् । (बृ.३.२.५) इति निरुत्या भक्षको जीव एव तत्रापि विवक्षितः । इत्थचादितिशब्दस्य योगार्थस्यास्फुटतया यस्य ब्रह्म च क्षत्र घ' इति विषयवाक्ये औदन पचनश ब्दाभ्यामत व स्फुट प्रतीयते । योगार्थस्तु पूर्वपक्षे विवक्षित एव । तर योगार्थ एव विवक्षित इत्यत्र नियामकद इदमेव 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उमे मयत आदन' इति पूर्वपक्षिण आशयः । तद्वाक्यस्य विषयवाक्यतया अन्यासस्तु सिद्धान्ते अनुपनियत इति धारणस्यैव प्राधान्य नतु अतृवस्य इति सूत्रे अत्तृत्वमेव प्राधान्येन निर्दि- .

·अनधि- १-२ १२ ] चराचरान्टाय: ' गुहा प्रविष्टाना मानो इतिवे जीवपरयोदनिर्धारणम् . ३६७ गूढार्थसंप्रहः . . . एमिति तात्पर्येग 'यस्य ब्रह्मा च ' इति वास्यस्य विषयवारयतया भाष्ये उगदानम् ' या प्राणेन समयति-या भूतभिः व्यजायत' इति मन्ये 'यजायत इत्यस्य सायात् जीव एव विवक्षितः । वृहदारण्यकेतु 'अतुमध्रियत, यद्यदे वासजन' इति सामान्यतउत्तया सर्वहारायंधारण विवक्षित बैग तस्य परमा मनि संभवः जीवावसम्भवः । स्प्रे चरा चरशन्दपणेन पदार्थदयघटनवाक्यस्यैव विषय व सूतकारसम्ममिति स्पष्टमयमायते । ब्राक्षश दाम्या चराचरायुप लश्यते । मृयोस्संहतं येन व्यवहारात् स नात्र विवक्षित इति तात्पर्येण 'मृत्युर्य सोपसेचनम् । इत्युतम् । भक्षणद शाया उरकारक्स्योपसेचनायेन व्यपदेश: मृत्योरपि सहारोकारक येन ' मृत्युर्य स्वासेचनम् ' इति व्यपदेशः। चराचर. एन्दयोः गमनयोग्यो जीवः तदितराचेगनश्वार्थः 'चरगनिभधगयोः' इति धातोः गत्यर्थकावेनेदम् । भक्षणार्थ वे मागयोग्यत्यमचितः जीवस्य भागयोग्याव नास्ति । अतएव जायते म्रियतेवा' हायुतीतिरङ्ग छते । नित्याना जीनामतृय परस्य क्थ संभवतीतिचेत् 'ब्रह्मजश देवर्माध्यम्' इति जीवेशशब्द प्रयोगेण शानद्वारकं भक्षण नेतु स्वरूपद्वारकम् । शानसचिनव जीवस्य संहारकर्मत्त्यर्थ: प्रतीयते सिद्धान्तेऽविरद्धः फस्नस्य ब्रह्मक्षत्रपूर्वक स्य चरा- परस्य जगतः इति माप्यात् ।। प्रकरणाच ' प्रकरणपिन्छेदशानिरासार्थमिद सूमियुत्तरसूतास्तरणे स्पष्टम् ऋतं पिबन्ती' इत्यत्र कपल भोक्तृत्वोत्या पूर्वत्रापि कर्मफ्लभाय विवक्षित इति पूर्वपक्षिण आशयः । एतापूर्व 'नजायते ' इत्यनतर 'अणोरणी- यान्' इतिमन्त्रे 'वातकः घातुःप्रसादान्महिमानमात्मनः,"महान्त विभुमामान मत्वा धीरो नवोचति' इति परमात्मप्रकरण मेवेति ' यस्य वा च क्षत्र' इत्यत्र प्रकरणविच्छेदशका नास्ति । 'पान पिरन्तौ ' इत्यापि प्रकरणवि छेदो नास्तीन्यु- सरस्ने स्पुटीभविष्यति ॥ गुहां प्रविष्टावात्मानाहि तद्दर्शनात् ऋत बिन्नी मुकृतस्य लोके' इत्युक्त्या मुकृतफलभोक्तृत्वमेव प्रती यते । अन्यतरस्य भोक्तृत्व सिद्धान्तेऽपि ययाक्याचनविघया उपपादनीयम् । अतो बुद्धेः प्राणस्य वा विवक्षा स्यादिति शङ्का गुहां प्रविष्टौ-तद्दर्शनात्' इति सूत्रे उक्त्या बुद्धिवाणयोः गुहाप्रवेशो नास्तीत्येवार्थः । 'त दुर्दर्श-गुहा हितम् "अणोरणीयान्-गुहाया निहितः' इत्यत्र परस्य गुहाप्रवेश उक्तः । यहद मघद वेद आत्मान जीवमन्ति- कात् ' इत्यत्र कर्मफलाक्तारं जीव निर्दिश्य 'य:पूर्वं तपसा जात-गुहा प्रविश्य तिष्ठन्तम्' इत्यत्र या प्राणेन सम- यत्यदितिर्देवता मयी। गुहा प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतेमियजायत' इत्यत्र च जीवसामान्यस्य गुहाप्रवेशोऽभिहितः । व्यजायत' इत्यत्र भूतैःप्राणिभिस्सह व्यजायत, प्राणिनश्च देहयोगेन नानाविधानुत्पादयामास, इति अदितिशब्दार्थ: परममा इत्यर्थः (रा.ती) श्रुतिपीडनमेव । ' य इद मघद वेद आत्मान जीयम्' इति पूर्वश्रुतिविरोधात् जीवपरयो गुहाप्रवेशाभिधानेन परमात्मप्रकरणविच्छेदाभावात् परमात्मय पटवछया प्रघाायेन विवक्षितइति नानुपपत्तिः अत्र दामुपणा' इति श्रुती गुहात्वेन गुहाप्रयेशो न श्रुत इति भाध्ये तत्यागः । उपनिषद्भाप्ये 'इयदामननात् । इति ने च पर: जीवपरमात्मविश्यत्वेनैव एतच्छुतिय विवृतम् । एवमेतदधिकरणेऽपि 'ऋत पिनन्तो' इति मन्त्रः व्या ख्यातः प्रथमम् । अनन्तर 'अपराह' इत्यनेन ' द्वासुपी' इति मन्त्रस्या-यथाव्याख्याकरणेऽपि ग्रन्थस्थलाये जीव परमात्मरतयैव एतसूत्रव्याख्यानेन सा श्रुति: जीवपरमात्मारैव । अतएव(२)भाध्यव्याख्यानेषु सर्वेषु 'अपर आह' इत्यु- क्ति: 'कृत्वा चिन्नया' इत्येवोक्तम् । पूर्वाधिकरणे ' सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' इति तजलान्' इति विशेषेण शुतम जनिलयोमयनिबन्धनएवाभेदव्यपदेशः सचोपादानोपादेयमायनि-धन इत्य. m. .. - .

·३६८ 'गुहा प्रविष्टौ' 'विशेषगाच' इत्या 'हार्दानुगृहीतः' इत्यगुणगारेण मुक्तेः दयाभूतिःचनम् [ अस्त्रीध- १.२ १५ . श्रीमाप्यम् अस्मिन् प्रकरणे जीवपरमात्मानावेवोपास्यत्योपासपत्यप्राप्यत्वप्राप्तृत्वविशिष्टो सर्वन प्रतिपाद्यते । तथा हि-ब्रह्मजशं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमा शान्तिमत्यन्तमति' (पठ.. १.१.१७) इति । ब्रह्मजशो जीवः, ब्रह्मणो जातत्वात् शत्वाश्च । तं देवमीच्यं विदित्या जीवा- त्मानमुपासकं ब्रह्मात्मकत्वेनावगम्येत्यर्थः । तथा ' यस्सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम् । अभयं तितीर्पतां पारं नाचिकेतं शमहि' (कठ.१.२.३) इत्युपास्यः परमात्मोच्यते । नचि. गूढार्थसाह. विशेपणाच ' इति सूत्रे एघ एव न्यायः ‘दामुपर्णा मयुजा सखाया' (म.३.१.१) इत्येवमादिप्वपीति परे- रुक्तम् । इय च श्रुति. मुण्ड कश्वेताश्वतरयोः श्यते । ' द्वासुपी' 'त पिन-ती' इत्यनयोरेकार्थत्व उभयोरस होपादा- नेन जिज्ञासाधिकरण भगवता सूचितम् । अन चाय सूतकाराशयः भगरतोऽमित:। अत्ता चराचरग्रहणात्' इति सूने 'सर्व सल्विद ब्रहा तजलानिति शानन उप सीत' इत्यत्रोत सृष्टिस्थितिल्येपु रुयकारणत्व संहर्तृत्वरूप प्रतिपादितम् । तरच 'प्रजापतिर्वा एकोऽअऽतिउत्' (म.उ.२.६) इति श्रुतिरपि विवक्षित।। तेन सह ल्यकालेऽभिप्रायः श्रुतिप्र. तिपादितः सूत्रकृतो विरक्षितः । यथोक्त तनवोपनिषदि सनारमतेक:-ता अमेवाप्रबुद्धाः अमाणा: स्थाणुरिय तिg- मानाः अपश्यत् समारमत साऽम यतैतासा प्रतिबोधनायाभ्यन्तर विविशामि' (म.उ.२.६) इत्येवमभिप्रायेण निप्पन्नमे. वार्थ 'गुहां प्रविष्टौ' इतिसूत्रे सूचयति सूतकारः 'द्वासुवर्णा' इत्यादिकसहिताश्रुतिप्रकरणे राजकुमारनयस्सूचितइति प्रागेव (७६४.पु) निरूपितम् । तेन कुमारे दयया शानसम्पादनाद्यर्थ शरीरे स्थितिरिति सिद्धयति ॥ 'विवक्षितगुणोपपत्तेश्च' इतिसूत्रे दयादीनामाप विवक्षा पूर्वमुत्ता । अत्र अतृत्यमुपक्रम्य रहाप्रवेशाभिधानपू वक 'विशेपणाच ' इतिसूत्रे प्राप्यमापकभावस्यापि भाध्ये स्फुटमभिधानेन ज्ञानसङ्कोचः प्रळयकाल ज्ञानर्विकासश्च सृष्टा वित्यर्थस्य 'ब्राजशम्' इति श्रुतौ सूचनेन ज्ञानविकासनिध-घनदयागुणोपयोगविशदीपरणेन 'सोऽध्यनःपारमानोति । इत्यत्र प्राप्ते, 'शतका ध' इति मन्ने अर्थिरादेश्च प्रतिपादनेन गतिद्वारा प्राप्तेरेय विवक्षिततया तावत्पर्यन्त दयाया उपयोगोऽपि सूचित.। एवमभिप्रेत्यैव सूत्रता 'हार्दानुगृहीतः' इति वक्ष्यते । एतेन जीवपरयोमैदः श्रुतिसिद्धः अप्रकम्प्य इति 'गुहा प्रविष्टो' इति सूत्रे सूचयति । ऋत पिबन्ती' इति श्रुतौ 'छायातपो' इत्यनेनाज्ञत्वस- वज्ञत्वाम्या जीवपरयोः व्यपदेशः । छायाशब्दः धर्मभूतज्ञानस्या-तरुवोचतापर्यकः दमेवाप्रबुद्धा' इति श्रुती 'प्र' शब्देन धर्मभूतशाननाश: नास्तीति सूयते । सङ्काचे कर्मैव निमित्तीमति सूचितम् । 'पिरतो' इति निर्देशा प्रयोज्यप्रयोजकभावेनेति भगवततारम् । 'विशेषणाच' इति सूत्रे विज्ञानसारयियातु' इति श्रुतौ मायावप्रात वाभ्यां परमात्मजीवयोविशेषिताव सूचदभिप्रेतमिति भगवतेय स्पष्टीक्रियते । 'अङ्गुष्ठमात्रापुरुषोऽन्तरात्मा' 'पुरुषानपर किञ्चित्! 'अव्यक्तात्तु पर:पुरुषः' इत्यादौ पुरुषशब्दे ‘सयापूर्वोऽसात् सर्वस्मा सा-पाप्मन औपत्' इत्यत्र ल्यकारणावर्म- क्षयहेतु क्या. पुरुपशब्दाव यदुक्त तत्वोपनिषद पुरुष-विज्ञानमानन्द ब्रह्म रातिर्दात.परायणम्' इत्यत्र मुक्तपल- दातृत्वमपि पुरुषशब्दार्थ वेन यच्चाभिप्रेत तासर्वमत्रापि विवक्षितम् । सवाय सर्वासु पूर्घ' इत्यादी स्वन्तर्यामित्य पुरुषशब्दे विवक्षितमेव इति ऋत पिरन्तौ' इति मन्ने स्पष्टीकृतम् । अस्य सर्वस्य पर्याचनाया प्रलयकाले दयामू - लको योऽयमभिमायः ब्रह्मणः स. मुक्तिकाले पूर्णधीविकासदानेन सपूर्णः अभवत् इति श्रुतितापयामिशानां निमहान . - . . + . हति अनधिकरणम् ·अन्तराषिः १२१२] शु.म 'येऽययो' इति शुन्यर्थ: ३६९ श्रीमाप्यम् तिम्-नाचिकेतम्य फर्मणः प्राप्यमित्यर्थः। 'आत्मानं रथिनं विदि शरीरं रथमेव च ।' (१.३.३) इत्यादिनोपासको जीय उच्यते। तथा 'विशानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः । सोऽध्धनः पारमामोति तद्विष्णोः परमं पदम्' (फ्ट.१.३.९) इति प्राप्यप्राप्तारायभिधीयते जीपपरमात्मानी । इहापि 'छायाऽऽतपी' (१.३.१) इत्यशत्यसवेशत्वाभ्यां तायेव विशिष्य व्यपदिश्यते ॥ अथ स्यात् 'येऽयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके' (फ्ट.१.१. २०) इति जीरस्वरुपयायात्म्यप्रश्नोपनमत्वारसमिदं प्रकरणं जीवपरमिति प्रर्त यते इति । नतदेवम् , नदि जीरस्य देहातिरिक्तम्यास्तित्वनास्तित्वशङ्कयाऽयं प्रश्नः, तथासति पूर्षयर- दयवरणानुपपत्तः । तथा हि पितुस्सर्ववेदसदक्षिणक्रतुसमाप्तिलायां दीयमानदक्षिणायै- गुण्येन तुबैगुण्यं मन्यमानेन पुमारेण नचिकेतसा आस्तिकाप्रेसरेण स्वात्मदानेनापिपितुः ऋतुसादगुप्यमिच्छता 'कस्मै मां दास्यसि ' (फ्ठ.१.१.४) इत्यसपितरं पृष्टयता स्वनिध रुष्टपितृपचनान्मृत्युमन प्रनिटन स्वसदनात्प्रोपुपि यमे तददर्शनात्तत्र तिनो रात्रीरपो- पुषा सोपयासीततत्प्रतिविधानप्रवृत्तमृत्युप्रदत्ते परत्रये आस्तिफ्यातिरेकात्प्रथमेन वरेण स्वात्मानप्रति पितुः प्रसादो वृतः । एतच सर्व देहातिरिक्तमात्मानमतानतो नोपपद्यते । द्वितीयेन च वरेणोत्तीर्णदेहात्माऽनुभाव्यफ्लसाधनभूतानिविद्या वृता, तदपि देहात्मानभि- शस्यन संभवति । अतस्तृतीयेन वरेण यदि वियते 'येऽय प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्ती त्येके नायमस्तीति चके। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽह वराणामेप यरस्तीयः' (कठ.१.१. २०) इति ; अत्र परमपुरुषार्थरूपब्रमप्राप्तिलक्षणमोक्षयाथात्म्ययिशानाय तदुपायभूतपर- भुतप्रकाशिका तत्तद्वाक्योदितविशेणान्तराणि च प्राप्यत्वप्राप्तृत्वापास्यन्योपासकावान्तर्भूतानीत्यभिप्रायणोपास्यत्वोपासा प्राप्य . प्राप्नृपरिशिष्टापित्युक्तम् 'ब्रह्मजज्ञम् ' इ.युपासक वदति 'शकेमहि उपासितु प्राप्तुम् ' इतिशेषः । आत्मानं रथिनमित्यादि । शरीराापासनपरिकरसहितो जीव उच्यत इत्यर्थः । इहापि ' ऋत पिनन्तौ ' इति वाक्येऽपि अश. विसर्वश वाम्यामित्यनेन 'ज्ञाही द्वी' इति वाक्य सारितम् । उदाहृतवाक्यकाऱ्यांच्छायातपशब्दयोरयमेवार्थ. 'विशे- पगाच' इतिसूत्रे छायातपवरूपविशेषणमपि विवक्षितमिति भावः । उत्तरत्र 'त्रयाणामेयचैवम् ' इत्यादिसूत्रेण वक्ष्य माण वेऽपि चौयस्य बुद्धिस्य पात् सुग्रह वाय त पूर्वक परिहारमाह-अथ स्यादिति ॥ अस्मिन्प्रकरण जीवपरमात्मनोविशेष्यत्वमयुक्तम् , उपप्रमस्य जीवपरवादित्याह-येऽयमिति । परिहरति नेत- दिति । वरद्वय किं १ तदरणानुपात्तिः कथमित्यत्राह-तथाहीति । पितृप्रसादवरणस्याविद्यावरणस्य च प्रत्येकनिरपेक्षहे. तु वसूचनार्य एतच्च सर्वम् । तदपीति द्विरुक्तम् । अत्रपरमेति । अत्र यदिद प्रियते, यद्वरण फ्रियते तत्र वरण इत्यर्थः ।। मोक्षयाथात्म्यविज्ञानाय तदुपायभूतपरमात्मोपासनपरावरात्मतत्त्वजिज्ञासयेवि। मोक्षशानाय मोक्षानुवन्धिजि शासयाऽय प्रश्नहत्यर्थः 'येऽयम् । इत्यादिप्रश्नवाक्ये मोक्षस्वरूपप्रश्न. कष्टोक्तः, प्रतिवचन प्रकारेणोपासनादिनचार्य- सिद्ध इत्यवगम्यते, एव विभागशानार्थ विशाय जिशासयेति पृथगुक्ति. मोक्षप्राप्तिप्रश्न प्राप्यप्रापकप्राप्तृप्रश्नोऽन्तर्गत इति मावो दर्शितो भवति निर्विशषतापत्तिमोक्षश्चेदाक्यार्यशानस्योपायता स्यात् , उभयलिजक प्राप्यचेत्तथा वनोपासनमुपाय 47 - - ·३७० मोक्षस्वरूपनिरिणम् [ अनधि- १२१२ . श्रीमाष्यम् मात्मोपासनपरावरात्मतत्वजिशासयाऽयं प्रश्नः क्रियते । एवं च 'येऽयं प्रेते' (१.१.२०)इति न शरीरवियोगमात्राभिप्रायम् ; अपितु सर्ववन्धविनिर्मोक्षाभिमायम् । यथा 'न प्रेत्य संशा- ऽस्ति' (बृ.४.४.१२) इति । अयमर्थः मोक्षाधिकृते मनुप्ये प्रेते सर्वबन्धविनिर्मुक्ते तत्स्वरूप विपया वादिविप्रतिपत्तिनिमित्ताऽस्तिनास्त्यात्मिका येऽयं विचिकित्सा तदपनोदनाय त- स्वरूपयाथात्म्यं त्वयाऽनुशिष्टोऽहं विद्या-जानीयाम्-इति । तथा हि यहुधा विप्रतिपद्यन्ते केचिद्वित्तिमात्रस्याऽत्मनस्स्वरूपोच्छित्तिलक्षणं मोक्षमाचक्षते । अन्ये वित्तिमात्रस्यैव सतो ऽविद्यास्तमयम् । अपरे पापाणकल्पस्याऽत्मनो ज्ञानाचशेपवैशेषिकगुणोच्छेदलक्षण कैवल्य रूपम् । अपरे तु अपहतपाप्मानं परमात्मानमभ्युपगच्छन्तस्तस्यैवोपाधिसंसर्गनिमित्तीय भावस्योपाध्यपगमेन तद्भावलक्षणं मोक्षमातिष्टन्ते । त्रय्यन्तनिष्णातास्तु निखिलजगदेक- कारणस्याशेपहेयप्रत्यनीकानन्तज्ञानानन्दैकस्वरूपस्य स्वाभाविकानवधिकातिशयासहधेय कल्याणगुणाकरस्य सकलेतरविलक्षणस्य सर्वात्मभूतस्य परस्य ब्रह्मणशरीरतया प्रकार भूतस्यानुकूलापरिच्छिन्नज्ञानस्वरूपस्य परमात्मानुभवैकरसस्य जीवस्यानादिकर्मरूपावि- द्यातिरोहितस्वरूपस्याविच्छेदपूर्वकस्वाभाविकपरमात्माऽनुभवमेव मोक्षमाचक्षते तत्र मोक्ष- स्वरूपं तत्साधनं च त्वत्प्रसादाद्विद्यामिति नचिकेतसा पृष्टो मृत्युस्तस्यार्थस्य दुरवयोधत्व- प्रदर्शनेन विविधभोगवितरणप्रलोभनेन चैन परीक्ष्य योग्यतामभिक्षाय परावरात्मतत्वविज्ञानं परमात्मोपासनं तत्पदप्राप्तिलक्षणं मोक्षच 'तंतुर्दशैं गूढमनुप्रविष्टम्' (कठ.१.३.१२)इत्यारभ्य सोऽध्यनःपारमानोति तद्विष्णोः परमं पदम्' (कठ.१.३.९) इत्यन्तेनोपदिश्य तदपेक्षि- तांश्च विशेषानुपपदिदेशेति सर्व समासम् । अतः परमात्मैवात्तेति सिद्धम् ॥ इति अत्यधिरण समाप्तम् श्रुतप्रकाशिका स्स्यात् , अतो मोक्षस्वम्पशान तदनुबन्मिशानापेक्षम् । एव प्रश्नस्य शातेतरविषयत्वात् प्रतिवननानुरुप्याच ययोत. एवार्थः (प्रेतपदस्योतार्थपरत्वे शुन्यन्तरसवाद दर्शयति यथेति। 'न प्रेस संज्ञाऽस्ति ' इति श्रुतिः। क:पुनवाक्या:, नहि मनुष्यमात्रस्य अन्धविनिमोइसम्मव इत्यत्राह-अयमर्थइति । अस्तिनास्त्यात्मिका अस नालीलेवमादिरमा, विद्यामिति पदस्य द्वितीयान्तकारकपदवशका निवर्तयन्न्याचष्ट जानीयामिति । प्रितिपति दई यति तथाहीति । कारगशोधकगुणप्रतिपादकापार्थविशिष्टमाह-निसिलजगदेककारणस्येत्यादि । अनुकूलापरिच्छिन्नज्ञानस्वरूपस्येति । स्वरूपशन्दो धर्मधर्मिणोत्साधारणः तप्रेत्यादि । परारामताविशन, शात व्यग्रावरा मतत्वम् उपदिश्येत्यन्नयः तदपेक्षितांश्च विशेषार प्रणयाग्नि द्यादीन् । अधिकरणार्यमुपसंहरति असइति । 'अत्ता' इति स्ववारपस्यहेतुरुतः । प्रातराणकपूर्ववास्यस्साहनपर द्वितीयम् । अनन्तरयाक्पाकापरिहारपरं तृतीयम, अतस्तत्र पसन्दाप्रयोगः । उगरितनयाक्यस्थहेतुम्मितृतीयसूत्रापपाद तुमिति सूत्रसप्ततिः ।। गुहां प्रविष्टी' त्यादिस्वयमपिरणान्तरं चिदाहुः तदयुधम् । एरणस्यास्यविशेषरियाणामकि. करणानगरपादान्तराग्यवाहतानामुपजीप्योपजीवरमायेन परस्परान्यिताप्रापादाना मागविण्यायो सत्तापनि .

·अत्रपि-१२२] मु.प परोत्तापूरणं श्रीभाष्योतार्थस्याग्नं च . गुतप्रकाशिका प्राधिकरणायामावात् । वित्यानन्दमयाधिकरणादिषु ' तनिष्टस्य मोक्षोपदेशात् ' ' प्रतिशाविरोधात् हेतु व्यपदेशाग मान्यर्णिकमेव च गीयते' इत्यादीना सूत्रागा पूर्वापरबमाक्यविषय येऽप्यव्यवहिर यात् परस्परो पनी योपजीवकमारनान्यितार्थपरतयाऽपितकाधिकरप्यम् । अदृश्यत्यादिगुणक: भ्वाचायतनम 'इत्यघि करगयोस्तु एकप्रकरणस्यानेकपाक्यविषय वेऽपि भेद उपपद्यते, स्पष्टापरिरक्याक्यपि यसपटे २१२ उपहे. रुपबीगोपनीयकमावाघ । नहि ' यस्मिन्या पृथिवी' इत्यादिवाक्यस्य परमा मपर वाह वाटिगुणवसागत परत: परस्य च परमात्मपरत्वापपादकम् , परप्रकरणन्येऽपि तछेप वेनापरमात्मप्रधानादिप्रतिपादनोपपत्तः । अत उपजीयोपजी यकमावामागदाधिकरणभेदः तत्र युतः, इह पूर्णवाक्यप्रतिपन्नम तृयं कर्मफ्लभोक्तन्वरूपमित्यनन्तरवाक्येन प्रतिपनसति तस्यात्त: परमामायानुपपत्तेः अनन्तरपाक्यस्य परमा मपर वोपपादन मनुः परमाम वोपयुक्त मेव ।। एवं एकप्रकरणस्यवायर्यायश्य व सत्यधिकरणान्तरपादा-त्रात्यहिर ये वसति परस्परोक्युत्तापिपादकाना सूट'. णामेकाधिकरण्यमेवाचितम् । अन्यथा इंधत्यांधकरणादिष्वप्यकाधिकरणस्यसूत्राणामधिकरण दकपना प्रसंत तरे. काधिकरण्ये स्थित एवावान्तरानाविशेषपरिहारपर सूत्रद्वय व्यारयातव्यम् व्याख्यातच भगवता भाष्यकारेण । सूत्रमाङ्गी. चैकाधिकरण्य एवोपपद्यते एकमिन्सूत्रे हिशम्दपञ्चायतपदयोःश्रवणात् । गुहा प्रविष्टयोगमायसाधक पञ्चायन्तपदम् अत्तुः परमात्मन्वोपपादकता सूत्रार्थस्य दर्शयति हिशब्द.। सर्वगतस्य प्राणो गुहावछिन्न वायोगात् गुहागतो बुद्धिजीया न परइति गुहांप्रविष्टापिति सूत्रराण्डः पूर्वपक्ष इनि योजनाऽनुपपन्ना, 'विकारशब्दान्नेतिचेत् ' 'जीवमुख्यप्राणलि गान्नेतिचेत् । 'सम्भोगप्राप्तिरीितचेत् ' इतिवत् पूर्वपश्वानर्देशद्योतकाभावात् 'अर्भकौकस्त्वात् ' इति पूर्वाधिक रणसूत्रेण गुहावाच्छेदनिबन्धनशङ्कायाः परिहनत्याच | आ मानाविति प्रसन्नाया हिशब्दोपपादिताया तदर्शनात् सूत्रस. ण्डस्य प्रतिशान्तरमध्याहनव्यम् गुहावच्छेदोऽपि परस्योपपन्न इति अनध्याहारेण योजनासम्भवतिचेत् सेयवरम् । तस्मा- पञ्चम्यन्तपदोपपादितसौत्रार्थस्य परमसाध्योपपादक यद्योतकोहिशब्दः। अतश्च औचित्यात् कृतकर वात् सूत्रशैल्याच युक्त- मैकाधिकरण्य सूत्रचतुष्टयस्य । ' द्वासुपर्णा ' यिति वाक्ये अप्रत्यायायातिदेशश्चानुपपन्नः ‘स्थित्यदनाभ्यां च ' इति सूत्रेण निरूपयिष्यमाणस्य तस्यैतन्न्यायसापक्ष वाभायात् । नचास्याधिकरणस्य तद्वाक्यसापेक्ष वादिह त प्रस्तायः, अस्याधि- करणस्थानत्यन्यायातिदेशसापेक्षवाक्यान्तरोपपाद्यन्वेऽन्यान्याश्रयप्रसङ्गात् । तस्य च वाक्यस्य बुद्धिजीवपरत्व भवदभिमतं तचंह न वक्तव्यं प्रकृतानुपयोगात् 'ऋतपिबन्ती ' इति वाक्यस्य जीवसद्वितीयपरमा मविषयत्वे वाक्यान्तरस्य बुद्धि- बीवपरवि कथमुपपदाने । तस्य च वाक्यस्य बुद्धिजीवविषयावं पूर्व निरस्त निरसिप्यते च । अतो भाष्यसन्दर्शिता सर- . गिरेव साधायसी ॥ इति अवधिकरणं समाप्तम् अथ वेदान्तसारः सू-१ अत्ता चराचरग्रहणात् (१.२.९) ·३७२ वेदान्तदीपः [अनधि- १.२ १२ । यस्य ब्रह्म च क्ष चोभे भवत ओदनः। मृन्युर्यस्योपसेचन क इत्था वेद यत्र सः ॥' (कठ.१.२.२५) इत्यत्र ओदनोपसेचनसूचितोऽत्ता परमपुरुषः ब्रह्मक्षत्रोपलक्षितस्य चराचरस्य कृस्नस्य मृत्यूपसेचनत्वेन अदनीयतया पदणात् ॥ सू-१० प्रकरणाच्च (१.२.१०) . 'महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो नशोचति' परस्यैव प्रकृतत्वात् स एवायम् ॥ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यः' (कठ.१.२.२२) इत्यादिना सू-११ गुहां प्रविष्टावात्मानौहि तदर्शनात् [१.२.११) अनन्तरम् “ ऋतं पिबन्ती मुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे पगर्थे । (कठ.१.३.१) इत्यादिना जीवपरमात्मा- नावेव प्रयोज्यप्रयोजकभावेन कर्मफ्लाशनेऽन्वयादुपदिष्टौ, तयोरेवास्मि प्रकरणे गुहाप्रवेशदर्शनात् 'तं दुर्दशें गूदम् नु- प्रविष्ट गुहाहितम् ' (कठ.१.२.१२) इति परस्य ' या प्राणेन सम्भवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती' (२. ४.७) इति जीवस्य । कर्मफलादनाददितिजीवः ॥ सू-१२ विशेपणाच्च [१-२.१२] जीवपरावेवहि सर्वत्रास्मिन् प्रकरणे विशेष्येत 'न जायते म्रियते वा विपश्चित् ' (क्ट.१.२.१८) इत्यादौ जीयः 'अणोरणीयान्महतो महीयान् । (१.२.२०) महान्तं विभुमात्मानम् ' (१.२.२२) 'नायमालमा प्रवचनेन ' (१.२. २३) विज्ञानसारर्यस्तु मनःप्रग्रहवानरः। सोऽधनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परम पदम् । (१.३.९) इत्यादिषु परः 'त्रिपादस्यामत दिवि' (पुरुपसू.) 'अथ यदतः परो दियो ज्योतिदीप्यते विश्वतः पृष्टेषु सर्वतः पृष्टेषु अनुत्तमपु उत्त- मेषु लोकेषु' (छां.३.१३.७) इति विश्रतः प्राकृतात् स्यानात् परं विष्णोः परस्थानमेवाह संसाराध्वनः पारभूत मुमु- क्षुभिः प्राप्यम् 'परम पदं सदा पश्यन्ति सूरयः' (पुरुषसू) 'तदक्षरे परमे व्योमन् ' (साम.उत्तर.२.२) 'क्षय तमस्य रजस:पराके' (ते.नारा.६.५) 'विश्व पुराण तमसः परस्तात् । (नारा.६.२) 'तेह नाक महिमानस्सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्वास्सन्ति देवाः । (पुरुषसू) इत्यादिसकलोपनिष प्रसिद्धम् ॥ इति वेदान्तसारः . अथ वेदान्तदीपः सू-९ अत्ता चराचरग्रहणात् (१.२.२) परवलीध्यानायते--यस्य ब्रहा नक्षत्रं च उ भवत औदनः । मृत्युर्यस्कोपचन काया येद यत्र स॥" (कठ.१.२.२५) इति । अबौदनोपसे चनसूचितोऽत्ता किं जीवः । उत परमा मैति रंशयः । जीव इति पूर्व:पक्षः पुनः मोक्तृत्वस्य नर्मनिमित्त वात् , जीवस्यैव तरामवात् । आन्तस्व-सर्वोपसंहार मृत्युपस्योपसचनमदनीयम् चराचरामक ·अत्यधि- १.२१२] अधिकरणसारावली ३७३ रन जगदिति तस्येतस्माता परमा भव । मचेट कमनिमित्तं भोवतृ यम्, अपितु जग सष्टिस्थितिलपील्स्य परमा मनो जगदुपसहारि वरूप भौक्त यम् । सूत्रार्थ -हाक्षत्रोदनसत्ता परमामा, ब्रह्मासप्रशदेन घराचरस्य पुरस्नस्य जगतो महणान् । मयूरमेचनोयोटनो न द्राप्रमाणम् , अन्तुि र दुपादित कराचगमा न देय ॥ . आवाय परमामा॥ सू-१० प्रकरणाच्च (१.२.१०) महान्त निमुमा मान मया धीरो नहोचति' (क्ट.१.२.२२) 'नायमा मा प्रयचनेन म्यान मेघया' (२३) इति परस्य नहीद प्रकरणम् , सू-११ गुहां प्रविष्टावात्मानौहि तदर्शनात् [१.२.११] नयनन्तरम् लिपिम तो मुझनस्य लक गुहा प्रविष्टा परमे परार्थ' (कठ.१.३.१) इति द्वयो कर्मफलादन. श्रवणात् परमा मनश्च फर्मपागदनानन्वयात् अत करणाद्वितीयो जीव एव तत्रातति प्रतीयत ; अतोऽपि स एव जीवोऽत्ता मपितुमईतीत्यारङ्कयाह--गुहा प्रविष्टौ जीवा मपरमा मानौ , जीवद्वितीय परमा मैय तत्र प्रतीयत इत्यर्थ । खयमनभोऽपि परमा मन प्रयोजकतया पानऽ क्यो यिद्यते । जीवदितीय. परमा मेति मन्यते तद्दर्शनात् तयो. रेव सम्मि प्रकरणे गुहाप्रवेशव्यपदेशो दृश्यते---'त दुर्दशं गूढमनुप्रविष्ट गुहाहित गहरेष्ठ पुराणम् । अध्यात्मयोगाधि गमेन देव म या घीरो हपशोको जहाति ' (क्ट १.२.१२) इति परमा मन ; या प्राणन सभवत्यदितिर्देवतामयी। गुहा प्रविश्य तिष्ट ती या भूनेभिव्यंजायत ' (२ ४ ७) इति जीवस्य । कर्मपला यत्तीत्यदिति नीव ॥ -१२ विशेषणाच्च [१.२.१२] अस्मि प्रकरणे ह्यपरमप्रभृत्योपसहाराजीवपरमा मानायेयोपार वोपास्क यप्राप्य वप्राप्त वादिभिः प्येते 'महान्त विभुना मान म वा धीरो नशाचति' (१.२.२२) 'विज्ञानसारथिर्यस्तु मन प्रग्रहवानर ! साऽध्वन. पारमानोति तहिष्ण परम पदम् ' (१.३९) इत्यादिपु , अतश्चात्ता परमा मा ।। इति अनधिकरणम् अथ अधिकरणसारावठी अत्ता सल्लोदनादेर्भनभुगिति कठश्चत्यधीतोऽप्यसौ स्या न स्यान्मृत्यूपसिक्तस्थिरचरनिसिल्पासतस्तयोक्ते । जीवाव्यावर्तन च प्रकरणविदित भोक्तृतोक्तियोस्तु प्रेयसप्रेरक्त्वप्रतिनियतरसाच्छनिनीयाऽथया स्यात् ॥ सत्त्व स्वाद्वत्त्यनभन् ज्ञ इति विभजनात्पैगयधीतन्तुसत्त्व बुद्धि प्राणोऽथवेति स्वत इह पिरतोर्जीव एक्स्तयोश्चेत् । मैव जन्तातु सत्त्वश्रुतिरियमुचिता कर्म भुड्वाऽप्यनभन् तत्प्रश्नप्रनमोऽन्याशय इदमपि चाभापि पूर्वापराद्यै ।। ॥ इति अत्र धि क र णं स मा तम् ॥

·अथ अन्तराधिकरणम् श्रीभाष्यम् सू-१३ अन्तर उपपत्तेः (१.२.१३) अथ अन्तराधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका विष्टम् ।। . . सू-१३ अन्तर उपपत्तेः (१. .१३) अत्र सङ्गतिः पूर्वोक्तया दिशा सिद्धति न कण्टोक्ता । 'गूढोऽत्मा न प्रकाशते ' 'तं दुर्दर्श गूढमनुष क इत्था वेद ' इति च परमात्मा दुर्दर्शश्चत् सुदर्शतया प्रसिद्धवेन निर्दिश न परमात्मा भवितुम्हतीति अथ अन्तराधिकरणम् गूढार्थसङ्ग्रहः अन्तर उपपत्त: ' अन्तरधिकरणस्यायोगव्यवच्छेदपादान्तःपातितया जीवभिन्नःपरमामय नास्तीति पूर्व .पक्षः। अन्तरधिकरणञ्च आनन्दमयाधिकरणशेषभूतम् अत्र प्राधान्येन अन्तरादित्यविद्यावावयमेव विषयः अन्तःशब्दस्य सूत्रे सत्वात् उत्तरत्र 'अन्तरिक्षिणि ' इति वाक्यस्य सत्वात् तस्यापि भाप्ये उपादानात् । अत्रत जीवपिरमा मा पूर्वपक्षे वर्तत एव । अथाप्यस्मिन्वाक्ये परमात्मभिन्नएव पूर्वपक्षे विषयः । अन्तरराब्दस्य चात्र मयोगेण चक्षुपि स्थितिः अन्त रशन्दघटितान्तर्यामिविद्यावाक्य एव 'यश्चक्षुषि तिष्ठन् चक्षुषोऽन्तरः' इत्यत्र प्रतिपाद्यत इति तद्वाक्य प्रत्यभिशास्तिम कठोपनिषदि 'यस्तु विज्ञानवान्भवति--तस्येन्द्रियाणि वश्यानि | यस्त्वविशानवान्-तस्येन्द्रियाण्यषश्यानि' इत्याद्यभिधाय योगोऽप्यभिहितः 'विद्यामेता योगविधि च कृत्स्नम् ' इतिन ज्ञानेन्द्रियेषु बाह्यपु वश्येषु क्षुपएव प्राथम्येन यक्षगदि वश्यताऽनन्तरमेव योगसिदिः। 'यएषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्यत्र शिधात स्माधिर्विय ३त. इति चक्षुषः बुदिस्यतया सिद्धान्ते चक्षुस्थपरमामाधीनमेव चक्षुषो वश्यायमिनि सूचनमत्राभिप्रेतमिति अधिकरण मेकरम् । क्टोपनिषदि- शतकाच, इत्यादौतयोभायन् ' इत्यत्र संहेगा लियादिलाया गले: रिसरेणीमान विदपायो: सगुण बहीवश्यकत्वमेवेति निर्धारस भवति । आमच द्रावादादीनां पूर्वमुक्त वन आदित्लामिमात्रयारत्र विवक्षेति (आ.ती) उक्तनियमो नघटने ॥ 'प्राणो ब्रह्म क ब्रह्म ख महायुधमाक ब्रह्म गतिवावयात् ' योऽसिणि पुरुश हयते' इनि पाक्यएय नितिमिति गतिमाप्रपरस्य नास्य वाक्यस्य, अपितु नदार रमेघ एतत्तापयेणेव उपपत्तेः इत्युत्तम् । अत्रत उपदेष्टा बहाः । प्रथम अमय बहुधापदिदिशः तदुम्देशाले । आचार्यरमुने गति यत्तवा ' सतावमा धर्तते 'यएपशिणि पुरुषो दृश्यते' इत्येतवाक्यप्रतिपायस प्रागनु गर्दटपमा मरवान योऽदिन संभयति । गतिमासयोपदेशात् ।' पपाऽशिणि ति प्रसिद्धयनिदेशेन प्रमाणान्तरपस्चिार्य एवं प्रति प्रतीयते, प्रमान सुतिरेयति न नियमः। अतः प्रनिविरस्याप्यय पूर्वपक्षे अवसरः, प्रतिविदर्शन द्रापारायन वियर्शितमित्याचार्यपादरप्परम् ॥

·अन्तराधि १२१२] अधिकरणपूपचनापयंसमाप्तिः सिद्वान्तता पयोमध -- . श्रीमाप्यम् इदमामनन्तिच्छन्दोगा:-'य पपीक्षिणि पुरुषो दृश्यते । एष आत्मेति होवाच एतद- मृतमभयमेनब्रह्म' (चां.४.२५.३) इति । तत्र सन्देहः-किमयमझ्याधारतया निर्दिश्यमानः पुरुषः प्रतिविम्यात्मा, उत चक्षुरिन्द्रियाधिष्ठाता देयताविशेषः, उत जीवात्मा, अथ परमा- स्मा इति । किं युक्तम् ? प्रतिविम्यात्मेति । फुतः? प्रसिद्धवनिर्देशात् : 'दृदयते' इत्यपरीक्षा मिधानाय । जीवात्मा या तस्यापि हि चक्षुपि विशेषण सन्निधानात्प्रसिद्धिरुपपद्यते ? उन्मीलितं हि चक्षुगदीदय जीवात्मनशरीरे स्थितिगती निधिन्यन्ति । 'रश्मिभिरेपोऽ- स्मिन्प्रतिष्ठितः' (पृ.७.७.१) इति श्रुतिप्रसिद्धया चक्षुःप्रतिष्ठो देवताविशेषो वा एप्येय प्रसिश्यग्निर्देशोपपत्तरेपामन्यतमः ॥ इति प्राते प्रचल्महे-'अन्तर उपपत्तेः'-अध्यन्तरः परमात्मा। कुतः ? 'एप म मा- स्मेति होवाचतदमृतमभयमेतद्रह्मेति पतं संयद्वाम इत्याचक्षते। एतं सर्वाणि वामान्य- मिसंयन्ति एपउ एव यामनि । एप सर्वाणि वामानि नयति । एप उ एव भामनिः एप हि सर्वेषु लोकेषु भवति' (छां.४.१५.३) इत्येषां गुणानां परमात्मन्येवोपपत्तेः॥ श्रुतप्रकाशिका राकया सङ्गतिः । विषयादिक दर्शयति इदमित्यादि । कि अश्याधारतया निर्दिश्यमानः प्रतिबिंश्चक्षुरधिष्टातृजीवाना. मन्यतमः, उस परमात्मेनि तदर्थ क्मिप्यमृततावादयो यथाक्यचिन्नेयाः, उत मुख्वाः ? ' कं ब्रह्म ' इति प्रकृतमेव ब्रह किमुपासनस्सानगुणविधानार्थ निर्दिश्यते उन नेति, किं मध्यस्यामिविद्यया ब्रह्माप्रकरण विस्छिन्नम् उतन, मिनि विद्या ब्रह्माविया, उनन ? मिनिविद्यापलं ब्रह्मविद्याङ्गत्वानुगुणम् , उत नेति विचारः । यदाऽननगुण तदाऽमिचि. घाया: ब्रह्मविद्याङ्गत्याभावेन ब्रह्मप्रकरणविच्छेदेन पूर्वप्रकृतग्रह्मण इह परमभानामृत-वादीनाममुख्यतया प्रतिविम्यादि. पन्यतम इति पलितम् । सिद्धान्ते यदावनुगुण तदा अङ्ग येनाग्निविद्यायावविद्याप्रकरणविच्छेदक वामावेन र ब्रह्म- गदह परामर्श संभयेनामृतावादीनां च स्वतःप्राप्तमुख्यत्वसिद्धेः परमात्मेति पलितम् | अपरोक्षप्रसिद्धियोगिकप्रसिद्धिः-- श्रुतिप्रसिद्धिचीन यथाम्न प्रतिबिंब जीवादित्यानामनुस धेयाः । यएष इति पदाम्या प्रसिद्ध निर्देश: दृश्यत इत्यपरीक्षा- मिधानम् । अनेन सम्नतिरमिप्रेता, सन्निधानात् सन्निधानावगमात् जीवस्य देहसन्निधेश्चक्षुष्यवगमादित्यर्थः तदेव विध णोति उन्मीलितहाति । अस्मिन्कर्मण्यस्य सामर्थ्य दृष्टमि युक्ते यथा तःकर्म तसामर्थ्यसूचकमियुक्त मवति, एवमक्षिणि दृश्यत इत्युक्ते देहे जीवावस्थावं चक्षुरधीननिश्चर्याम युक्त भरतीत्यर्थ: उपक्रमानुगुणमन्यनेयं, तस्माद मृतावस्यदामा खाद्युक्तिस्तुतिरूपा ' एप आत्मेति' इतीतिकरणचार्यात्तापर्यद्योतकम् । देवताविशेषः आदित्यः एषेध नतु परमात्मनि रादान्ते एपां गुणानामिति । निरुपाधिका अमृतत्वादयो न जीवादिषु सभवन्तीत्यर्थः एपामिति । उपम- स्वमेकं लिममुपरितनानेगुणविरोधे दुर्बलम् अत एव च नामृत वाद्युक्ति स्तुतिरिति भावः । इतिहोवाच, इत्यत्रवीत् गूढार्थसंग्रहः नचैतद्वाक्ये ' एप आत्मेति होवाच' इ.युक्तधर्माः विरोधिनो भवन्ति । प्रजापतिविद्याया प्रतिबिंबविषयेऽपि तदाक्यसद्भावात् । प्रतिक्विपूर्वपक्षः न मुख्य: किंतु समवाभिप्रायेण, वस्तुतस्तु जीवइति पूर्वपक्षः मुख्यः एष आग्मे. निहोवाच ' इत्यनेन प्रतिषिव्यावृतावपि जीवे तत्सम्भवः । 'यएषोऽक्षिसि ' इति जीवस्य स्थितिचक्षुषा निर्णीयते । - - . .

·अन्तराधिकरणविषयपरिशीलनम् [अन्तराधि- १-२१ श्रीभाष्यम् सू--१४ स्थानादिव्यपदेशाय [१.२.१४] चक्षुपि स्थितिनियमनादयः परमात्मन एव यश्चक्षुपि तिष्ठन् ' (पृ.५.७.१८) इत्ये चमादौ व्यपदिश्यन्ते । अतश्च ‘य एपोक्षिणि पुरुपः' (छ ४.१५.१) इति स एव प्रतीयते अतः प्रसिद्धयनिर्देशश्च परमात्मन्युपपद्यते। तत एव दृश्यते' इति साक्षात्कारव्यपदेशो- ऽपि योगिभिदृश्यमानत्वादुपपद्यते ॥ सू-१५ सुखविशिष्टाभिधानादेव च १.२.१५ श्रुतप्रकाशिका इत्यादिवितिकरत्वमार्थपरमेव दृष्टमितिचानुसन्धेयम् उपपत्तेरक्ष्यन्तरः परमात्मेत्यन्वयः-यद्यद्य यस्मिन् सपिरोदक या सिञ्चति वर्मनीव गच्छति इत्यर्थवादोक्त सर्पिरुदकादिनिर्लेपत्व हेतुं कृत्वा निलेपस्य परस्य निलेपचक्षुषि स्थितिरुपपन्नेति वक्तुमयुक्तम् । काचादिभिस्सलेपे चक्षुषि निदोषस्य परस्य स्थित्यनुपपत्तेश्च वक्तु शक्यत्वात् ॥ सू-१४ स्थानादिव्यपदेशाच्च [१.२.१४] . . अनवस्थितेरिति व्यतिरेकस्य वक्ष्यमाणत्वात् 'चक्षुपि तिष्ठन् ' इति श्रुत्यनुरोधेन स्थानशब्दः स्थितिपरतया व्याख्यातः, नतु प्रदेशपरतया । सौत्रस्यादिशब्दस्यार्थमाह-नियमनेति । आदिशब्दस्य नामरूपाव्ययपरत्वेन व्याख्या नमयुक्त, जीवात्मनि सभयतस्तस्य परमात्मसाधकत्वाभावादिति भावः स्थितिनियमनाद य इत्यादिशब्देन धारकवादिर. भिप्रेतः । अस्य हेतोस्सिद्धान्तसाधक व दर्शयति अतश्चेति । अनेन सिद्धान्तसाधकहेतु यदता पूर्वपक्षहेतोरन्य यासिद्धिश्च फलिता तामाह-अतःप्रसिद्धपदिति । श्रुतिप्रसिद्ध वात् प्रसिद्धवनिर्देशः पूर्वपक्षिणोत्तोऽस्मापक्षेऽपि सभवतीति पूर्वपक्षहे- त्वन्तरस्य चान्यथासिद्धिं सूत्राभिप्रेतां दर्शयति ततएवेति । ततएव श्रुतिप्रसिद्धरेव शास्त्रप्रतिपन्नंहि तत्त्वं योगिभिरपास्य च ' यत्तदद्वेश्यम् ' इत्युक्त्या 'परिपश्यन्ति धीराः' इत्युक्तेः 'गूढोऽत्मा न प्रकाशते, दृश्यतेत्यप्रयया- बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदार्शभिः । इत्युक्तेश्च । अतोऽयंतश्शन्दतश्च श्रुत्यन्तरप्रसिद्धरिति भावः । यादसा समुद्रादि. यत् स्थानिनः परमात्मनोऽशिस्थानात् परिन्छिन्नावशष्टाव्युदासपरत्वं सूत्रस्यायुक्तम् 'अर्भकोकरस्यात् ' इति सूत्रेण तस्याःपरिहततययाऽत्र शङ्काऽनुदयात् । अतस्साघकान्तरप्रदर्शनपरमिदं सूत्र प्रसिद्धवनिर्देशापरोक्षामियानरूपपूर्वपक्षयु. तिदप चापरिहृतम् ।। गूढार्थसंग्रहः तत्र 'अक्षिीण' इत्यत्र अभिनिमित्तकदर्शनविषयो जीय: विवक्षितः। निमिचछतम्यपेक्षया अधिकरणसप्तम्याः युक्त. स्वेन भुत्या तत्र स्थितः परिमह एव युक्तः इति तात्पर्य चारिन्द्रियाधिष्ठाता देयताविश्वेष इति तदाऽपि 'पप आमे. तिहोवाच ' इत्यादीनां संमव एव । एव प्रासे उच्यते--अन्तर उपपत्तेः ॥

·अन्तराधि- १.२-१२] 'अन्तर उपपत्तेः' इत्यत्र अन्तरशन्दतात्पर्यनिष्कर्षः ३७७ . श्रीभाष्यम् इतश्यायमक्ष्याधार पुरुषोत्तमः-'कं ब्रह्म सं ब्रह्म' (छां.४.१०.५) इति प्रकृतस्य सुख- विशिष्टस्य ब्रह्मणः उपासनस्थान विधानार्थ संयद्वामत्यादिगुणविधानार्थ च 'यएपोऽक्षिणि पुरुषः' (छां.४.११.२) इत्यभिधानात् । एवफारो नैरपेक्ष्यं हेतोोतयति ॥ नन्यग्निविद्यान्यवधानात् 'कं ब्रह्म' (छां.४.१०.५) इति प्रकृतं ब्रह्म नेह सन्निधत्ते । तथा हि-अग्नयः 'प्राणो ब्रह्म के ब्रह्म सं ब्रह्म' (४.१०.५) इति ब्रह्मविद्यामुपदिश्य 'अथ हैन गार्हपत्योऽनुशशास' (१.११.१) इत्यारभ्याग्नीनामुपासनमुपदिविशुः । नचाग्निविद्या ब्रह्मविद्याऽङ्गमिति शक्य वस्तुम् ; ब्रह्मविद्याफलानन्तर्गततद्विरोधि सर्वायुः प्राप्तिसन्तस्य- श्रुतप्रकाशिका सू-१५ सुखविशिष्टाभिधानादेव च १.२.१५ सुसविशिष्ट मुसत्वविशिष्ट 'व्यकयोः' इतिवत् 'तद्गुणसारत्वात् ' इति न्यायेन धर्मभूतसुखविशिष्टमिति वा ' क ब्रह्म स ब्रह्म' इत्युक्तस्य ब्रह्मणः पुनरभिधान किमर्थमित्यत्राह-उपासनस्थानेति । 'एतदमृतमेवभय. मेतद्ब्रह्म ' इति ब्रहाशब्देन 'कं ब्रह्म' इत्युक्तस्य ब्रह्मणः प्रत्यभिज्ञानादित्यर्थः। एवकारप्रयोजनमाह-एवेति । पूर्व स्त्रयोक्त हेतुद्वय व्यतिरेकोक्सिापेक्ष 'अनयस्थितेरसम्भवात् ' इतिहि वक्ष्यते । अयतु हेतुव्यतिरेकीतिनिरपेक्षति मायः । प्रकरणविच्छेद दर्शयचोदयति । नन्विति । कथममिविद्यान्ययघानमित्यत्राह-तथाहीति । तर्हि अम्मानि. भावेनाविरोघ इत्यत्राह-नचेति । 'फलयत्सन्निधावफल तदङ्गम् ' इति न्यायादिति भावः। अङ्गानामप्याशिफला- गूढार्थसंग्रहः अन्तरउपपत्तः इतिसूत्रे अन्तरश दोपादान एतद्विषयवाक्यस्य अन्तश्शन्दघटितवाक्यवैलवण्यसूचनाया तत्र विषयवाक्ये अन्तश्शन्दप्रयोगेण विषयवाक्यपर्यालोचनेनैव सूत्रकारः इत्य प्रारत। तेन चायमर्थरसूच्यते अन्तरशब्दघटितवान्ये चक्षुपि या स्थितिः प्रतिपाद्यते तस्याः दर्शनमेय यच्छन्दनिर्देशेन विषयवाक्ये विवक्षितमिति तच्चान्तर्यामिब्राझणवाक्य 'यश्च क्षुषि तिष्ठन् चक्षुषोऽन्तरः' इत्यादि । अतएव सिद्धान्ते एतत्तात्पर्यानुरोधेन स्थानादिव्यपदेशाच्च इत्युत्तायनिर्णयाया उत्तराधिकरणप्रवृत्तिरिति सङ्गच्छने ॥ यएष आदित्ये पुरुषसोऽहमस्मि' इत्यस्यात्र सद्भावेन आदित्यामयोक्यात् अमिरिति पूर्व पक्षः नवीनराहतः आदित्यस्येर विद्युदादीनामपि तद्वाक्ये सद्भावेन तत्रादित्यस्यैव विवक्षितत्वमिति निर्णयो नसभवति । अत्र स्त्रे अन्तर शन्दप्रयोगेण 'यएषोऽन्तरिक्षिीण' इत्यस्य विषयवाक्यता नसमवतीति प्रागेवोत्तम् । नचान्तस्थत्व रमणचेरयुभय विवक्षितमिति स्त्रे अन्तरशन्दप्रयोग इति शङ्कथम्, एवमप्रसिदार्थस्य कल्पनासम्भवात् । तथासी 'अन्तः इत्येव कुतो न निर्देश.१ अत्र उगादिप्रत्ययकल्पनया अन्तरशब्दव्युत्पत्तिप्रदर्शनमपि स्वसिद्धान्ताभिनिवेशमूलकमेव । अत. उत्सू श्रावेव पूर्वपक्षसिद्धान्तौ ॥ अत्र सूत्रे अविशन्दामावेऽपि अक्ष्यन्तरः इति माध्यतु 'श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच। सुखविशिष्टाभि धानादेवच' इति सूत्रद्वयपालोचनायाउपकोसलविद्याया पूर्वोत्तरवाक्यानि बुद्धिस्थानि भवन्तीति तात्पर्येण स्थानादिव्यप . 48 ·३७४ अपहते पापकृत्यामित्यादिफलानां महाविद्यानिधानगुणवम् [ अन्तराधि. १२१२ . यते। . एपा सोम्य . श्रीभाष्यम् विच्छेदादिफलथवणात् । उच्यते 'प्राणो ब्रह्म' (छां.४.१०.५) 'एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म' (२.१५.३) इत्युभयत्र ब्रह्मसंशब्दनात् 'आचार्यस्तु ते गति वक्ता' (४.१४.१) इत्यग्निव- चनाच गत्युपदेशात्पूर्व ब्रह्मविद्याया असमातेस्तन्मध्यगताग्निविद्या ब्रह्मविद्याइमिति निश्ची 'अथहैन गार्हपत्योऽनुशशास' (४.१५.१) इति ब्रह्मविद्याऽधिकृतस्यैवानिविद्योप देशाच्च । किञ्च 'व्याधिभि परिपूर्णोऽस्मि' (छां.४.१०.३) इति ब्रह्मप्रामिव्यतिरिक्तना- नाविधकामोपहतिपूर्वकगर्भजन्मजरामरणादिभवभयोपततायोपकोसलाय तेऽस्मद्विद्याऽऽत्मविद्या च (४.१४.१) इति समुच्चित्योपदेशान्मोक्षकफलात्मविद्याङ्गत्वमग्नि- विद्यायाः प्रतीयते । एवं चाङ्गत्वेऽवगते सति फलानुकीर्तनमर्थवाद इति गम्यते । नचात्र मोक्षविरोधिफलं क्रिश्चिच्यते, 'अपहते पापकृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जी- वति नास्थावरपुरुषाः क्षीयन्ते उप वयन्तं भुखामोऽसिंच लोकेऽमुम्मिश्च' (छां.४.१३.२) इत्यमीपां फलानां मोक्षाधिकृतस्यानुगुणत्वात् । अपहते पापकृत्याम्-ब्रह्मप्रातिविरोधि पापं कर्मापहन्ति । लोकी भवति तद्विरोधिनि पापे निरस्ते ब्रह्मलोकं प्राप्नोति । सर्वमायुरेति ब्रह्मोपासनसमातेर्यावदायुरपेक्षितम् तत्सर्वमेति। ज्योग्जीवति व्याध्यादिभिरनुपहतो याव- "ब्रह्मप्राप्ति जीवति । नास्यावरपुरुषाः सीयेन्ते-अस्य शिप्यप्रशिप्यादयः पुत्रपौत्रादयोऽपि ब्रह्मविद एव भवन्ति । 'नास्याब्रह्मवित्कुले भयति' (मु.३.२.९) इति च श्रुत्यन्तरे ब्रह्म- 'विद्याफलत्वेन श्यते । उपवयन्तं भुखामोऽसिंच लोकेऽमुष्मिश्च-घयम् अग्नयस्तमेनमुपभु- सामः-यावद्माप्राप्ति विनेभ्यः परिपालयाम इति । अतोऽग्निविद्याया ब्रहाविद्याऽङ्गत्वेन तत्सन्निधानविरोधात्सुखविशिष्ट प्रधानमेव ब्रह्मोपासनस्थान विधानार्थ गुणविधानार्थ श्रुतप्रकाशिका विरुद्धफ्ल्मुपपद्यत इति शङ्कापीरहारार्थे तारोपीयुक्तम् । प्रकरणाविच्छेदेन परिहरति उच्यत इति । उभयत्रोपक्रमो पंसहारयोहसंशब्दनं अगिविद्यायाः प्राक् ब्रह्मविद्याया असमाप्तिः ब्रझविद्याऽधकृतस्यामिविद्योपदेश स्तापत्रयातुरस्य तन्छान्त्यर्थमुभयोत्समुञ्चित्योपदेशश्चेति हेतुचतुष्टयेनाङ्गाङ्गित्वमाह-प्राणो ब्रह्मेत्यादिना 1 ' अहेनं गाईपत्यो नुश शास' इत्यत्र एनमित्यन्यादेशेन ब्रह्मविद्याधिकृतत्वे तात्पर्य सिद्धम् । शन्दतः प्रकृतस्यैव पुनःपरामर्शोन्यादेशः नतु यथाकथञ्चित् बुद्धिस्थमात्रपरामर्शः । अतएनमिति निर्देशदश्रुतप्रझविद्यस्यैवानिविद्याधिकारि वशापकः । समुच्चित्योपदेशा दिति । समुच्चयशन्दउपदेष्टट्यत्वविशेषविवक्षया समसमुच्चयपरः । यद्वा सब.घमात्रपर: सबङ्गाङ्गिभाव पर्यवस्पति । पल विरोधमम्युपगम्य परिहरति एपंचेति । 'द्रव्यगुणसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादरस्यात्' इतिहि कर्म- मीमांसासूत्रम् । अथ फलविरोघ एवं नास्तीत्याह-नचेत्यादिना । ज्योक उज्वलः अनेन व्यध्यायनुपहताव पलितम् सदाह-व्याध्यादिभिरिति । कुले ब्रह्मविदुत्पत्तेः ब्रहाविद्याऽनुगुणपलायं दर्शयति नास्येति । मुञ्जामइति । 'मुज- पालनाभ्यपहारयोः' इति धनों: 'भुजोनयरः' इति ह्यात्मनेपदम् अतः परसपदि वादय धातुरवनार्य इत्यर्थः । परिपालयामइति । युतायुपशब्दार्थ: परिणोपसगण सूचितः विप्रनिवारणपर्यन्तः विधिकारी प्रमविद्या प्रत्यमिविद्यायो अंबनियहिक इत्यभिप्रायः ।।

·अन्तराधि १-२.१२] आचार्यस्तुत गतियस्तति घाश्ययाभिप्राया धनेन पूर्वपक्षनिगसः ३४९ . - श्रीमाप्यम् चोच्यते । ननु 'आचार्यस्तुते गति यका' (छां.४.५९) इति गतिमात्रपरिशेषणादाचार्येण गतिरेवोपदेश्येति गम्यते ; तत्कथं स्थानगुणविध्यर्थतोच्यते ? तदभिधीयते 'आचार्यस्तु से गति वक्ता' [४.५९.) इत्यस्यायमभिप्रायः-ब्रह्मविद्यामनुपदिश्य प्रोपुपि गुरौ तदला. मादनाश्वासमुपकोसलमुजीवयितुं स्वपरिचरणप्रीता गार्हपत्यादयो गुरोरग्नयस्तस्मै ब्रह्म- स्वरूपमा तदङ्गभूतां चाग्निविद्यामुपदिश्य ' आचार्याद्धय विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापत्' (छां.४.९.३) इति श्रुत्यर्यमालोच्य साधुतमत्यप्राप्तयर्थमाचार्य एवास्य संयमत्यादिगुणकं ब्रह्म तदुपासनस्थानमचिरादिकां च गतिमुपदिशत्विति मत्या 'आचार्यस्तु ते गति वक्ता' (४.१४.१) इत्यवोचन् । गतिग्रहणमुपदेश्यविद्याशेषप्रदर्शनार्थम् । अत एवाचार्योऽपि 'अहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाश थापो नश्लिप्यन्ते एवमेवं विदि पाप कर्म न लिप्यते [छां.४.२४.३] इत्युपक्रम्य संयद्वामादिकल्याणगुणविशिष्टं ब्रह्माक्षिस्थानोपास्यमचिरादिकां च गतिमुपदिदेश । अतः 'कं ब्रह्म सं ब्रह्म' [४.१०.५) इति सुसविशिष्टस्य प्रकृतस्यैव ब्रह्मणोऽधामिधानादयमक्ष्याधारः परमात्मा ॥ ननु च ' के ब्रह्म व ब्रह्म' (छां.४.१०.५) इति परं ब्रह्माभिहितमिति क्थमवगम्यते , यस्येहाक्ष्याघारतयाऽभिधानं चूपे ; यावता 'कं ब्रह्म ख ब्रह्म '(४.१०.५) इति प्रसिद्धाकाश लौकिकमुखयोरेय ब्रह्मसृष्टिविधीयत इति प्रतिभाति ' नाम ब्रह्म ७.१.५ 'मनो ब्रह्म'७. ३.२ इत्यादिवचनसारूप्यात् । तघाह- श्रुतप्रकालिका उक्तहेतुभिरेकप्रकरण वे स्थितेऽपि ब्रह्मणः पुनरवक्तव्यत्यमुखन चोदयति नन्विति । स्थानगुणयोर्विघेयत्वेसताह तदर्थ पुनमगोऽभिधान, तत्तु नास्ति पूर्व तयोराचार्येण वश्यमाण वाकथनात्, भतरस्थानादिपरवाक्य न परमात्मवि-' षयमिन्यन्यपरीमद वाक्यामित्यर्थः । परिहरति तदभिधीयतइत्यादिना । परिपूर्णोपदेशोऽनुपदेशो वा स्यात , क्थ विकले पदेश इत्याशङ्का च परिहरन् स्थानगुणविध्यर्थतामुपपादयति आचार्यस्त्वित्यादिना । साधिष्टशब्दः साधुतमत्वशब्देनं व्याख्यातः । साधिष्ठीमात भावप्रधाननिर्देशइत्यर्थः गतिग्रहणामिति । उपदेश्यविद्याशेषमाचार्यों वक्तति 'आचार्य- स्तु ते गतिं वक्ता' इति वदतामभिप्राय इत्यर्थः । तदेवोपपादयति अतएवेति । सूत्रार्थ निगमयति अतइति । अतः उपकोसलविवादपरिहारस्यापेक्षित वात् गुरुमुखात् श्रवणेन साधुतमावाय पुष्कल मुपदिष्टत्वाच गतिग्रहणस्य प्रदर्श- + नार्थवादित्यर्थः ॥ मागत्वात् ॥ उत्तरसूत्रशलामाह-ननुचेति । यावता प्र युत वचनसारूप्यादिति । नाम ब्रह्म' 'मनो ब्रह्म' इत्यादि। वत् दृष्टिविशेषणस्य ब्रहाणः पश्चादुपादान विवष्यस्य प्रथमोपादान घ सारूप्यमभिप्रेम 'प्राणं च हास्मै तमाकार्श चोचुः' इति प्राणाकाशशब्दम्या निगमितम् नतु ब्रह्माब्देन ततोऽपि दृष्टिविधिरिति भावः तस्याप्युत्तरत्र परिहरिष्य. गूढार्थसङ्ग्रहः देशाच"अनस्थितेरसम्भवाच नेतर.' इति सूत्रस्य अन्वयव्यतिरेकाम्या स्थितिरपि बुद्धिस्था । एवं च स्थित्यधि करणसप्तन्तघटितवाक्यमेव विषय इति सूत्रसन्दर्भण सूच्यते । तेन 'यएषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत' इत्यस्य विषयवाक्यत्व निष्पनम् । ततश्च अक्ष्यन्तर.परमात्मा इत्युतिः युवा ।

·३८० " अन्तर, स्थानादि, सुरमविशिष्ट, ' इति सूत्रत्रयस्यार्थः [अन्तराधि- १-२१२ . गूढार्थसंग्रहः अन्तरशन्देन अन्तरशन्दघटितवाक्यजन्य श्रौतदर्शनमेव 'यएषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्यत्र विवक्षितमिति सूचनमात्रम् । इदानीन्तु तद्विस्तरेण निरूप्यते 'स्थानादिव्यपदेशाच' इत्यादौ । एवच चक्षुधिष्ठातु• जीवस्य स्थानादि व्यपदेशः सर्वथा नैव सभवतीति सूच्यते । परैः 'यः पृथिव्या तिष्ठन् ' इत्यादिनदुस्थानव्यपदेश उक्तः । आदिशन्दार्थ नामरूपमिति च । स्थानशब्दे पृथिव्यादिबहुस्थानविवक्षाऽङ्गीकारे सत्सहभोवन पठितानामर्थाना आदिशब्देन ग्रहण युक्तम् नतु नामरूपयोरित्यभिप्रेत्य भगवता चक्षुपि स्थितिनियमनादयः इत्यर्थः वर्णितः। 'अनरस्थितेरसम्भवाच' इति व्यतिरेकनिर्देशदशाया स्थितिशब्दस्यैव सूत्रे सत्त्वेन स्थानशब्दस्य भावे ल्युडन्तत्वेन स्थित्यर्थक वामित्यर्थवर्णन सूत्रकारास म्मतम् । स्थानार्थकत्वाङ्गीकारेऽपि सिद्धान्ते न काऽपि क्षतिः । स्थान आदिः येषाते इतिविग्रहः बहुस्थान सम्बन्धकथा नेनाभ्यासेन स्थितिरत्र विवक्षिता । एतेन 'यआदित्य' 'यश्चन्द्रमसि' इत्यादीना सर्वेषामुपपत्ति, । अत्र स्थानशक्तिः आत्मशक्तिश्च विवक्षितीत नव्याथस्तु स्थानशब्दस्य शक्तिपरत्वासम्भवेन सूत्रे नैव विवक्षितः ।। 'सुखविशिष्टामिधानादेवच' इति । पूर्वसूत्रद्वयेन 'यएषोऽशिणि पुरुषो दृश्यत' इति वाक्यानिर्णत: अनेन सूत्रेणामीनामुपदेशवाक्ये योऽर्थः सएवाक्षिवाक्येऽपि प्रतिपाद्यइति बोधितम् । इत्यमभिधानेन प्रकरणविच्छेदो नास्तीति पूर्वपक्षिसम्मतप्रकरणविच्छेदशानिराम: अनेन सूत्रेण क्रियते, प्रकरणविच्छेदवीजतु गतिमानमेवाचार्येणोपदेश्यमित्याशयेन उपक्रमोक्तार्थस्यचैक्य च न श्रुतम्, अतः एतदाक्यं यथाकथञ्चिन्नेतु शक्यमित्याशयः अनन सूच्यते । 'प्राणोब्रह्म कं प्रम ख ब्रह्म' इति सुसविशिष्ट यत्पूर्व प्रतिपादित तस्यैवाक्षिवाक्येऽभिधानात् इति सूनार्थः ॥ एतन पूर्वस्त्रोक्तहेतुयमन्तराऽपि पूर्वपक्षिशङ्काऽनेनैव हेतुना निरस्ता भवतीत्येवकारार्थ.। 'मुख च तद्विशिष्ट चेति सुखविशिष्टमित्यत्र वियहः सुख यद्विशिष्ट तदभिधानादित्यर्थः । अयमाशयः । अत्र विशिष्टशब्दोपादान ‘क बहा ख ब्रह्म इति वाक्यतात्पर्यनिर्णयार्थम् । एतेन 'प्राणो ब्रह्म' इतिवत् ‘क ब्रह्म स ब्रह्म' इत्यत्र क्खशरीरत्व नविवक्षितम् , किंतु सुख विशिष्टमेव विवचितम् । अयमाशय. ' प्राणो ब्रह्म ' इत्याद्युपदेशानन्तर ' विजानाम्यहं प्राण ब्रह्मत क चतु खच नविजानामि' इत्यत्र 'प्राणो ब्रह्म' इति वाक्यसमशील 'क ब्रह्म स ब्रह्म ' इति वाक्यमिति शया मुसगरी- रफरवस्य परमात्मन्यसम्भवेन प्रश्नः । तत्र प्रतिवचने 'यद्वाव क तदेव ख यदेव स तदेव कम् 'इत्यम्यासेन द्विरुक्त्या सुखमेदएव खशन्दाथै विवक्षित इति प्रतीयते । सशब्दस्य नव्यामिमतज्ञानार्थकत्व न प्रसिद्धम् किंतु आकाशायकव. मेव । अन्त 'प्राण चहास्म तदाकाशचोचुः' इति प्राणशब्दसहचारेण आकाशशब्दस्य निर्देशात् । 'प्राणा ऊचु 'इत्य नन्तरवाक्यपालोचनायां उपकोसलप्रश्न बीजमापिस चितम् । तद्वाक्ये प्राणशब्दाकाशशन्दयो. एकजातीयार्थकत्वस्येव प्रसिद्धः । अभ्यासेनामयोरेक वप्रतीत्या खशब्दस्याकाथार्यक्त्वेन प्रसिद्धाकाशाभेदो चाधित इति अपछिनायक ऽय खशन्दः रूपकस्थल सहशाभेदएव प्रतीयत इति प्राचीनालकारिकसिद्धान्त । इ ५ चाकारासहशादैन अपरिजिनमुस- मित्यर्थः। ब्रह्म ख ब्रझ' इति सदस्य प्रथमपाटेन सूत्रेऽपि मुसशन्दस्य प्रथम प्रयाग. । मुप च तविशिष्ट न इत्यर्थेऽपि अपरिस्छिन्नमुग्वमिति तात्पर्येण 'यदेव स तदेव कम्' इति वाक्यप्रयोग.॥ अग्न्युपदेशवाक्ये प्राणो ब्रह्म क ब्रह्म स प्रहा इत्यत्र प्राणशम्दस्य करारान्दयोम विजातीपायलमुतम् । सुखविशिष्टाभिधानादेवच इति सूत्रे 'यएषाऽशिणि पुरुषो दृश्यत' इति प्रागुक्तब्रह्मण एर स्थानविधान सयदामाया. दिगुणविधान च । दृश्यते इत्युतिस्तु ध्यानानन्तरकालिकसमाध्यभिप्रायति भगवतोचम् ॥ . .

·अन्तराधि- १.२.१२] 'अतएव त्यादिस्ने भास्करस्य विप्रतिपत्तिः, सूत्रान्तरेषु परनवीन योर्टिप्रतिपतिश्च श्रीमाष्यम् - सू-१६ अत एव च स ब्रह्म (१.२.१६) यतस्तत्र 'यदेव कं तदेव सम् ' (छां.४.१०.५) इति सुसविशिष्टस्याकाशस्याभिधा- नम् अत एव सशन्दाभिधेयस्सः आमाशः परं ब्रह्म । एतदुक्तं भवति-अग्निभिः 'प्राणो ग्रह्म के मह्म सं ब्रह्म' [४:१०.] इत्युक्ते उपकोसल उयाच 'दिजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म फं च तु संच विजानामि' (४.१०.१) इति ॥ श्रुतप्रकाशिका सू-१६ अत एव च स ब्रह्म [१-२.१६] अतएवेत्येतद्द्याचष्टे यतस्तत्रेति । निगमनवाक्यस्यपुलिङ्गाकाशशब्दकटाक्षेण सूत्रे स इति निर्देशः । अतश- ग्दस्सुपविशिष्टामिधानपरः । नन्वतश्शब्दः प्रकृतवाची 'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म' इति वाक्योदितस्य सुसविशिष्टस्य ब्रह्मणः स्थानगुणावद्धयर्थमभिधानहि प्रकृत पूर्वस्त्र तदेव सुसविशिष्टाभिधानमत्रात इति परामृश्यते, ताक्य 'यदेय सं तदेव कम्' इति सुसविशिष्टाकाशाभिधानमतश्शन्दार्थतयोच्यते । उच्यते सामान्यन सुसविशिष्टामिधान हेतुतया- ऽतस्व-देन पराभृश्यते तर सुसविशिष्टामिधानव्यक्ति विशेषौ वाक्यद्वयस्थाविह सूत्रद्वयेऽप्यर्थवशादेतुभूती । यथा नामा श्रुतेः' 'ज्ञोऽतएव' इत्यत्र श्रुतिमात्रस्यातदशब्दपरामृष्टत्येऽप्यर्थसामर्थ्याच्छुतिव्यक्तिविशेषासद्धिः, तटिहापीति । मा 'यदेव कं तदेव खम् इति नवाक्योपादान अपित्वर्योपादान 'यद्वाय कं वदेव सम्' इति वाक्य 'यदेवकं तदेव सम्' इत्यत्रान्योऽन्यदृष्टिविधिरेवास्तु नान्योऽन्यव्यवच्छेदकत्व व्यवच्छेदकत्वे वा क्थ खश दामिघयस्याकाइस पर व्रात्वमिति शङ्कादय हृदि निघायाह-एतदुक्तमिति । अमिभिरित्यादि। 'दृष्टिविधित्वे प्राणो ब्रह्म । इत्यस्य गूढार्थसंग्रहः एवं 'यएपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति वाक्यार्यनिर्णयो नघटते 'प्राणो ब्रह्म ' इत्यत्र ' भनो ब्रह्मे युगामीत' इतिवत् दृष्टिविधित्वं कुतो न सभवति ! ' क ब्रा ख ब्रह्म' इत्यत्रापि तथैव स्यान्नाम एव च 'यएषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यने ' इति वाक्येऽपि आरोपितार्थविषयकघ्यानमेव विवक्षितमिति नैव पूर्वोत्तो निर्णयः कर्तुं शक्यते । ध्यानसामान्य मममा नतु शुद्धब्रह्मविषयकमित्यपि केषाचिसिद्धन्तादिति शङ्कानिरासार्थम्-'अतएव च सब्रह्म' इति ।। 'प्रतिज्ञाविरोधात् (प्र.सू.१.१.५) इतिवत् अतएव च सब्रह्म इति सूत्र सिद्धातिमात्रसम्मतम् । भास्करा- चाः प्रणीते ब्रह्मसूत्रमाष्ये सुसविशिष्टाभिधानादेवच इति सूत्रव्याख्यानावसरे अतएव च सब्रह्म' इति सूत्रमन्ये पठन्ति तत्पुनर्गतार्थमित्यन्यनाधीयते इयुक्तम् । परमते नव्यमते च सिद्धान्त्यसम्मतनिामीन सूत्राणि, 'उभयव्यामो- हात्तासः' (४.३.५) 'क्षणिकत्वाच । (३.३.३१) 'दर्शनात् ' (२.३.३३) 'स्वपक्षदोषाच' (२.१.३० दृश्यते च' (२.१..७) 'प्रतिज्ञानुपरोधाच' (२.४.३) 'सलिल्यच्च तन्नियमः' एतानि सूत्राणि मध्वाचार्यमासमतानि अतएय विशिष्टसुसरूपग्रहण एव ‘क ब्रह्य स ब्रश्च' इत्यत्र पुनस्सन्देहेन 'विजानाम्यह प्राणो ब्रोति क चतु खन नविजानामि' (४.१०.५) इति उपकोसलप्रभानन्तर ' यदाव क तदेव सम् ' इति प्रतिवचनेन निर्णयेन mar . . . 6 ·. ३८२ श्रीमाध्ये 'अतश्य च सनम' इति सूत्रस्य प्रयोजनवर्णनम् [अन्तराधि- १२३ . . थीभाप्यम् अस्यायमभिप्रायः न तावत्प्राणादिप्रतीकोपासनमनिभिरमिहितम् जन्मजरामरणादि भवभयभीतस्य मुमुक्षोर्ब्रह्मोपदेशाय प्रवृत्तत्वात् । अतो ब्रह्मयोपास्यमुपदिष्टम् । तत्र प्रसि. द्वैःप्राणादिभिस्समानाधिकरणं ब्रह्म निर्दिष्टम् । तेषु च माणविशिष्टत्वं जगद्विधरणयोगेन वा प्राणशरीरतया प्राणस्य नियन्तृत्वेन वा ब्रह्मण उपपद्यत इति 'विजानाम्यहं यत्माणोब्रह्म (४.१०.५) इत्युक्तवान् तथा सुखाकाशयोरपि ब्रह्मणः शरीरतया तमियाम्यत्वेन विशेषण- त्वम् ; उतान्योन्यव्यवच्छेदकतया निरतिशयानन्दरूपब्रह्मस्वरूपसमर्पणपरत्वेन वा तत्र पृथग्भूतयोशिरीरतया विशेणत्ये वैपयिकसुखभूताकाशयोर्नियामकत्वं ब्रह्मणस्यादिति स्व- रूपावगतिर्न स्यात् अन्योन्यव्यवच्छेदकत्वेऽपरिच्छिन्नानन्दैकस्वरूपत्वं ब्रह्मणस्यादित्यस्य तरप्रकारनिर्दिधारयिषया 'कं च तु ख च नविजानामि ' [४.१०.५] इत्युक्तवान् । उपको- सलस्येममाशयं जानन्तोऽग्नयः 'यद्वाय कं तदेव खं यदेव रा तदेव कम्' (४.१०-५) यू चिरे। ब्रह्मणस्सुखरूपत्वमेवापरिच्छिन्नमित्यर्थः। अतः प्राणशरीरतया प्राणविशिष्टं यद्रह्म श्रुतप्रकाशिका शातत्वं 'कंच खच' इत्यस्याज्ञातत्व नोपपद्यते दृष्टिविधिवन सघस्य ज्ञातत्यादिति भावः । 'प्राणो ब्रह्म'.इत्यस्य ज्ञातत्वे अन्यस्य ज्ञातत्वे च किं वैषम्यम् आकाशस्य मुखविशिष्टावं च कथमित्यपेक्षाया 'विजानाम्यहम्' इतिवाक्य- स्याभिप्राय विकृणोति आस्यायमिति । नतावदित्यादि । सुमुक्षारूपदिष्टत्वात् प्रतीकोपासनव्युदास: मुमुधो:प्रतीकोपासनं नकर्तत्ममिति ज्ञानं पूर्वमेव संभवति, यथा मुमुक्षूपास्य ब्रह्मेति शान सभवति वद्वत् । शरीरयाचिशब्दस्य शारीरिपर्य- न्ताभिधायित्वं च देवमनुष्यादिशन्देषु व्युत्पन्नमेव तथेत्यादि शरीरं च नियाम्यमिति लोकसिद्धन्वात् ज्ञातमेव 'यदेष आकाश आनन्दः' इत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मशब्देन विनाऽप्याकाशशब्दस्यानन्द विशेषणन्न प्रयोगदर्शनात्तस्य च महत्त्वो पस्थानेनैवानन्दविशेषणत्वोपपत्तेः ब्रह्मणोऽपरिच्छिन्नमसरूपत्वप्रतीतिसंभगदेव विचार उपपद्यत इति भावः उपकोसलेत्यादि । 'यद्वाय कं तदेव खं यदेव ख तदेव कम्' इत्यत्र न दृष्टिविधित्व शङ्कनीयम् , तथा सति के चतु खं च नविजानामि' इत्यस्योत्तरवायोगात् । नार्थान्तर विद्धयज्ञानस्य दृष्टिविष्यन्तरमुत्तर मवती- त्यभिप्रायः । एव 'के चतु स च न विजानामि ' इत्यज्ञानवचनामुमुशोरुपदिष्टवाद यान्तराज्ञान प्रति हटविष्यन्त रस्योत्तरत्यायोगाच । 'यद्वाय कम्' इत्यादिवाक्यस्य दृघिविधिपर वानुपपत्तेरन्योऽन्यव्यवच्छेदपरवं स्थितम् । 'अस्म द्विद्याधात्मविद्या च' इति अमीना वचने पूर्वप्रकृतविद्यायाः आत्मविद्यात्वावगमाच ब्रह्मणो शिविशेषण-वशङ्का निरस्ता । तथा सत्यस्य वाक्यार्थमाह-ब्राह्मण इति । निगमन वाक्यस्यामाह-अतइति । उक्त हेतुमिहष्टिविधि-वाया गात् 'यद्वाय कम्' इत्यादिवाक्य कं सम् इति शब्दयोरन्योन्यायवदानामि र पहरादुर हर स्योपक्रमानुगुण्यस्य न्याय्यत्वात् 'प्राणं च' इ.युपसहारवाक्यमुत्तार्थपरामरः । 'प्राणं च' इति 'प्राणं प्रहा इत्युक्तार्थस्य निगमनम् तदाकाशं च' इति 'यद्वाय कम्' इत्यादिवाक्याधीनगमनम् । 'तदाफाशम् ' इत्यत्र प्रकृतपरामर्थना तच्छन्देन सुग्गरूपत्वमभिप्रेतम् | क्सयोल्योऽन्यव्यस्छेद्यव्यवच्छेदकाचे विशेषणयोर यो यविशेषण यशेध्यमावस्याप्रामाणिकन्यात्तत्रानिष्टत्वम् अत्र प्रामाणिकत्वात् नानिष्टत्वमिति भावः, 'फे ग्रह सं मझ' इति चास्यं प्रतिपायं न सुपविशिष्ट प्रोति शहाररिहारायहि 'अत एव च सब्रह्म' इति सूत्रस्नोत्थान तस्शाया अनन . . - - ·अन्तराधि.१२१२ शुतोपनिषकेत्यादिस्वस्य सापद्यानिष्टविषयत्वम् . . श्रीमाप्यम् तदेयापरिच्छिन्नसुसरूपंचेति निगमितम् 'प्राण हास्मै तमाकाशं चोचुः' इति । अतः के घा सं ब्रह्म' [४१०५] इत्यनापरिच्छिन्नसुसाध प्रतिपादितमिति परं ब्रह्मैव तत्र प्रकृतम् तदेव चानाक्ष्याधारतयाऽभिधीयत प्रत्यक्ष्याधारः परमात्मा ॥ सू=१७ श्रतोपनिपत्कगत्यभिधानाच्च [१.२.१७) श्रुतप्रकाशिका परहृत वं दर्शयति अत:कंब्रह्मेति । यद्वाय कम्' इत्यादिवाक्यस्यापरिच्छिन्नसुखरूपझपरवानिगमनवाक्यस्यापि तदनुगुणार्य वात् ' के ब्रह्म सं ब्रह्म' इति वाक्य ब्रहीय प्रकृतमित्यर्थः । ततः क्मिक्षिपुरुषस्य परमात्मस्वइति शङ्काया सूत्रार्थस्याधिकरणार्थीपपादकत्व दर्शयति तदेवचेति । अन्यथा वाक्यभेदश्च प्रसजेत् सभवत्यकवाक्यत्वे वाक्यभेदोऽनु- पपन्नइति भावः इतीति । 'कं ब्रह्म' इति प्रकृतस्यैवाझ्याघार वप्रतिपादनादक्षिपुरुषः परमात्मेत्यर्थः ॥ सू-१७ श्रुतोपनिपत्कगत्यभिधानाच्च (१.२.१७) गूढार्थसंग्रहा इत्यत्र तादृशप्रश्नप्रतिवचनयोरभान विजानीयार्थ एक ग्राह्य इति स्थापनादवेत्यर्थः सः प्राण क स पुरुषशब्दाभिधयः ब्रह्म पर ब्रह्म 'प्राणो ब्रह्म क ब्रह्म स ब्रह्म' 'सरनान् ब्रह्म गपति' इति सर्वत्रापि पर ब्रझैवेत्यर्थः । अपारीच्छिन्नसु खरूपप्रमणो यदा विवक्षा तदाऽपरिच्छिन्नमुखरूप ब्रह्म शुद्धमेव पर ब्रह्म नापरमिति अपरिच्छिन्नसुखरुपस्य ब्रह्मणः अग्न्यु- पदेशयाक्ये विद्याशेषाचार्योपदिष्टगतिवाक्येऽपि विवक्षितत्वेन ज्ञानोपासनयोः तत्वातत्वविषयकत्वेन भेदकल्पनमतेन स्त्रकना श्रुत्याशयविरुद्धमिति दर्शित भवति ॥ एतेन 'सएनान् ब्रह्मगमयति' इत्यत्र ब्रह्मशब्दार्थश्चर्तुमुस: गत्या चतुर्मुखसमपिगमनम् । गत्युक्तिः क्रममुक्त्यति परेषा कल्पना सूत्रकृता निरस्ता भवति । ब्रहाशब्दाना सर्वेषामकार्थत्वस्यैव युक्त वात् । अप्रत्याना ब्रह्मशब्दाना सर्वेषामर्थः सब्रह्मा' इत्यत्र विवक्षितः । तेन 'सएनान् ब्रह्मगमयति' इत्यत्र ब्रह्मशब्दस्यापि पूर्वोक्त ब्रह्मशब्दसमानार्थकावमेव । एतदिद्यायाः अपारच्छिन्नानन्दरूपब्रह्मविषयत्वेन सगुणनिर्गुणविभागस्यानुचिततया आचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्ट प्रर्भ पत् ' (४.९.३) इति श्रुत्यर्थस्य सर्वविद्यासु विवक्षिततया ब्रह्म अपाच्छिन्नानन्दरूपमेवेति परेषा परापरब्रह्मविद्याविभागः सगुणानेगुणविभागपर्यवसितः श्रुतितात्पांविषय इत्येतेन निर्धारितं भवति ।। 'श्रुतोपनिपत्कगत्यभिधानाच' 'अतएव च सब्रह्म' इति सूत्रे ध्यानज्ञानयोः तत्वातत्वविषयकवसिद्धा. तस्य निरामेन ध्यानस्यापि दर्शनरूपतया विषयवाक्ये प्रतिपादनेन इन्द्रप्राधिकरणमारभ्य पूर्वाधिकरणषु उपासनस्य वामिघानेन उपनिषत्सु सर्वासु ध्यानमेव विवक्षितमिति सिद्धया तदनुराधन पल्दैविक्ल्पनमसंमतमित्याशयेन औपनिषद विद्यानिष्ठान में सर्वेषामुस्कान्त्यनन्तरपल एफरूपमेव विवक्षितमिति प्रदर्शनायेद सूत्रम्।अस्यां विद्यायामुपनिषच्छन्दो नास्ति अयापि आचायां व विद्या विदिता साधिष्ठ प्रापत् ' इति वाक्य वर्तते । १६ च वाक्य नैतद्विद्यामानविषय इतरवि . .

·३८४ श्रुतोपनिषति सूत्रायः [अन्तराधि १-२१२ श्रीभाष्यम् श्रुतोपनिपत्कस्य अधिगतपरमपुरुपयाथात्म्यस्यानुसन्धेयतया श्रुत्यन्तरप्रतिपाद्यमाना अर्चिरादिका गतिर्या तामपुनरावृत्तिलक्षणपरमपुरुषप्राप्तिकरीमुपकोसलायाक्षिपुरुपं श्रुत- वते 'तेऽर्चिपममिसम्भवन्त्यर्चिपोहरह्न आपूर्यमाणपक्षम्' (छां.४.१५.५) इत्यारभ्य 'चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवस एनान्ब्रह्म गमयत्येप देवपथो ब्रह्म पथ एतेन प्रति- पाद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते' (४.१५५) इत्यन्तेनोपदिशति। अतोऽप्ययमक्षि- पुरुषम्परमात्मा ॥ श्रुतप्रकाशिका श्रुतोपनिष्कस्येति व्याख्येय पदम् । समस्तमपि व्याख्यानार्थ ह्यस्य निर्दिष्टम् । उपनिषन्सु प्रतीकोपासनानाम- चिरादिगतिरहितानामपि विद्यमानत्वात्तव्यावृत्त्यर्थे व्याचष्टे अधिगतेति । परमपुरुपशब्देन 'तत्वोपनिषदं पुरुप विद्धि ' इति श्रुतिरस्मारिता | उपासनफलमर्चिरादिगतिः नतु श्रवणपलं तत्कयं श्रुतोपनिषत्कगतीन्युक्तमित्यत्राह-अनु सन्धेयतयति । तर्हि श्रुतब्रह्मण इति वक्तव्ये किमिति साधारणाधिकाक्षरश्रुतोपनिषाकपदोपादानमित्यत्राह-श्रुत्यन्तर- प्रतिपाद्यमानेऽपीति छान्दोग्य एव प्रदेशान्तरे तद्य इत्थं विदुर्येचेमेऽरण्ये श्रद्धातपः' इत्युपासते तेऽर्चिश्ममिस भवन्तीत्यादिः वाजसनेयके-'यएवमेतद्विदुर्येचामी अरण्ये श्रद्धां सत्यम्' इत्युपासते तेऽपिमभिसंभमन्तीत्यादिः । कौषितकीनां पर्यविद्याया ' सोऽग्निलोकमागच्छति' तामभिप्रतिपाद्यमामेत्यर्थः । गतिचिन्तनस्य ब्रह्मविद्याङ्गत्वज्ञापक श्रुत्यन्तरज्ञापनार्थ श्रुतोपनिषत्कव्यपदेश इत्यभिप्रावः । अक्षिपुरुषस्याब्रह्मत्वे तातुनयविरोध इत्यभिप्रायेणाह-अपुनरा वृत्तीति । 'अचिपमेव ' इत्यत:पूर्व 'अथ यदुचास्मिन् शव्यं कुर्वन्ति यदुच न' इति वाक्यं तत्रास्मिन् इत्येक- वचनं जात्यभिप्रायम् 'तेऽचिपम्' इति बदुवचनानुरोघात् । पञ्चामिविद्योक्का गतिरिहानूदिता अपुनरावृत्तिविधानार्थम् गूढार्थसंग्रहः द्याविषयेऽपि एतद्वाक्यस्य सर्वैरपि विनियोगात् । आचार्याधिदिता इत्यर्थ एव श्रुतशब्देन बोधितः । यच मुतोप. नित्करान्दः ब्रह्मविद्यासामान्यविषयः ।। वेदान्तवाक्येषु परापरविद्यान्वेन परसम्मतासु सर्वास्वपि दर्शनं प्रतिपादितम् । 'यएषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते । 'य एषोऽन्तरादित्ये पुरुषो दृश्यते' इत्यादिपरसंमतसगुणविद्यावाक्ये 'दृश्यतेवप्रयया बुदया''आमा वा अरे द्रष्टव्यः' परात्परं पुरिशय पुरुषमीक्षते''तदिज्ञानेन परिपश्यन्ति धीराः' 'धीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परायरे' इति परसम्मतनिर्गुणविद्यावाक्येषु 'पुरुषमीक्षते' इत्यत्र 'परं पुरुषममिघ्यावीत' इति ध्यानम् 'आमा वा और द्रष्टव्य भोनच्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इत्यत्र 'निदिध्यासितव्यः' इति तद्विगनेन' इत्यत्र ओमित्येवामान ध्याय इति ध्यानं प्रतिपादितमिति सर्वत्र ध्यानोक्त्या ध्यानानन्तरसमाधी दर्शनमेव सर्वत्र विवक्षितम् । सगुणीनगुणविधान- गम सर्वथामामाणिकः । 'शतंचाच' इति मुतिः परसम्मतनिर्गुणविद्यार्या सगुणविद्यायांच वर्तते । 'हादानुग्रहीत: इति सूत्रकारोऽपि वश्यति । तत्र कठवल्ल्युतानगुंगविद्यानिष्टस्य गतिनास्येति कपनमसम्मतमय । सदियायामेव उ स्कातः कथनात् समान्तिपादे तापस्यैव विश्यत्वात् सूत्रकाराभिमत वस्य परसंमत वेऽपि सद्विचानिस नोय नपि कसनवत् इदं क्ल्पनमप्यमामाणिकम् । प ।

·अन्तराधि- १.२.१२ ] 'ग्रुनोनिपत इति सूर्य द्रविद्यासामान्यनिष्टस्य गनिर्विवक्षिता ३८५ श्रीमाप्यम् सु-१८ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः (१.२.१८) प्रतिविम्यादीनामक्षिणि नियमेनानयस्थानादमृतत्यादीनां च निरुपाधिकानां तेवस- ध्रुवप्रकाशिका स-१८ अनवस्थितेरसम्भयाच्च नेतरः (१.२.१८] . अनवस्थितिरिति पट व्यानष्टे प्रतिविम्यादीनामिति | असम्भादिति पद व्याचटे अमृतत्यादीनामिति । असम्भवादिन्यनेन अन्तरउपपत्तरिति सूत्रार्थस्य व्यतिरेक उक्तः । अननस्थितेरिन्यनेन स्थानादिव्यपदेशाय इति गूढार्थसाहः उपनिषच्छन्दः ब्रह्मवियागाचा इति ससमतम् । 'याचार्याद्वैव विदिता विद्या साधिष्ट प्रापत्'(छो.४.९.३)इति ब्रहायि याया.शिपस्यानयोक्ते. विय प्रतिपादक ग्रन्धेऽपि उपनिपछद.प्रयुज्यत ग्रन्थमरण ग्रन्याश्रयण्मय । छुतोपनिपरति सामान्यनिर्देगेन ब्रह्मारियाणामा यनिष्टो विवादित 'तत्योपनिपद पुरुपम् ' 'पिशानमानन्द बहा' इति ध्रुत्वायन क ब्रह्मम ब्रहा' 'यरपोऽशिणि पुरुषो दृश्यत' 'एनद्रहा' इत्यत्रोपनिपट पुरुषश्रणमेव वियजितमिति महाविद्यासामान्य. निष्ट श्रुवोपनिकाम्दार्थः । एतेन ब्रहाविद्यासामा यनिष्टस्य रत्यभिधानमत्र विवक्षितम् गतेरपुनरावृत्तिपर्यवसितत्येन चशब्दनापुनरावृत्तिपर्यवसानमपि समुच्चीयते । अत्र पुरुषशन्दस्य वृहदारण्यकाक्त निर्वचनपयर्यालोचनाया दयामूलका गतिरिति पनीयते, एतदर्थतापर्यण श्रुतोपनिपरकेन्यत्र 'अनुकम्पायाम्' (०.३.७६) इत्यनुक्पायामेव पन् 'हार्दानुगृहीतरशताधि- कया' (४.२.१६) इति वश्यमाणस्यपालोचनाया अनुकम्पायामरकन् नतो विवक्षितइति निर्णयसम्मवति । अन्तयामिनाहाणोक्त मन्तर्यामित्व दयामूलकमिटि पूर्वमेय बहुन निरूपितम् । अन्तरउपपत्ते. स्थानादिव्यपदेशाच्च इ युक्तया अन्नामिब्राह्मणायोऽत्र पियति इति स्पुट सूत्रकृदाशयः । अतएव क्टोपनिषदि छान्दोग्ये दहरविद्याया 'शत का च' इति श्रुतेः पाठः सङ्गन्छो । 'क ब्रह्मा स ब्रह्म' इत्यग्न्युपदेशवक्यार्थ: आचार्यादेवामिभि. श्रुतः सएव प्रथम- मुपदिष्ट. | अनन्तरमाचार्येण सयाम नादिगुणानामुपार स्थानस्य गद्विारा ब्रह्मप्राश्च प्रतिपादन गरिद्वारा प्राप्य ब्रा पर ब्रीव नत्यपर ब्रह्मेति निर्धारणेन ' आचार्यादैव विद्या विदिता साघिष्ट प्रापत्' इति सम्यक्प्रतिष्ठापितं भवति। ब्रह्मविद्यासामान्यनिष्ठस्य गतेरविवक्षितत्वे पदा-तर विहाय श्रुतोपानपत्कइति निर्देशएव व्यर्थरस्यात् अतो न्या.र उता योऽनुपादेयः॥ अनरस्थितेरसम्भयाच नेतर.। 'अन्तर उपपत्ते'। 'स्थानादिव्यपदेशाथ'। इत्यत्रोक्तार्थ एव व्यतिरेकेणार हदीक्रियते । अत्र स्थितरसम्भवाच इत्यनाभिधाय अनवस्थितेरियुक्त्या स्थितिविशेष यतिरेकएव विवक्षितः । 'य क्षषि तिष्ठन् ' इत्यादौ नियमनास्थितेरेवाभिधानेन स्थानादीत्यत्रादिपदेन नियमनस्य विवक्षिततया च ताशस्थितिरेख अवे युपसर्गेग सूत्रकृतो विवक्षिता । स्थानादीति पूर्वनिर्देशात् अमानवस्थाशब्दस्याप्रयोगेण अनवस्थितिश दस्यानवस्था पर व नव्यसम्मत सूत्रकृतो नविवाचतमिति प्रतीयते ॥ इति अन्तराधिकरणम् 40 .

·.३८६ । अनवसिते रित्यादिसूनार्थ: [अन्तराधि- १२६ श्रीभाष्यम् म्भवान्न परमात्मन इतरः छायादिःअक्षिपुरपो भवितुमर्हति । प्रतिविस्यस्य तावत्पुरुषा- न्तरसन्निधानायत्तत्वान्न नियमेनावस्थानासम्भवाजीवस्यापि सर्वेन्द्रियन्यापारानुगुणत्वाय सर्वेन्द्रियकन्दभूते स्थानविशेपे वृत्तिरिति चक्षुपि नावस्थानम् । देवतायाश्च ‘रदिममिरेपो ऽस्मिन्प्रतिष्ठितः' (पृ.७.५.१०) इति रश्मिद्वारेणावस्थानवचनाद्देशान्तरावस्थितस्यापीन्द्रि- याधिष्ठानोपपत्तन चक्षुप्वयस्थानम्। सर्वेषामेवैषां निरुपाधिकामृतत्वादयो न सम्भव- न्त्येव । तस्मादक्षिपुरुपःपरमात्मा ।। १ इति अन्तराधिरणं समाप्तम् श्रुतप्रकाशिका . . सूत्रार्थस्य व्यतिरेको दर्शितः । इतरसूतोचहेतूना व्यतिरेकोपपादनानपक्षत्वाद्ध्यतिरेक्श्चार्थसिद्ध इति वा व्यतिरेको न प्र. दर्शितः । अवस्थानासम्मया प्रतिबिम्बादिषु दर्शयति प्रतिविम्वस्येत्यादिना । सर्वेन्द्रियफ्न्दभूते स्थानविशेपइति । हृदीत्यर्थः । 'शतचैका च हृदयस्य नाड्य' 'सन्ततं सिरामिः' इत्युक्तप्रकारेण हृदयसम्बन्धनाडीसम्बन्धानीत्यर्थः एवविधे हृदि बीवस्यावस्थानम् 'हदिह्ययमात्मा' इति श्रुतेरवगम्यते । ननु नेनस्थं जाग्रतं विद्यात् कंठे स्वप्नं विनिर्दिशेत् । सुपुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्धनि स्थितम् ॥ इति श्रुत्या जीवस्य जागरावस्थाया नेत्रस्थितिरुच्यते नचेय श्रुतिः परमात्मविषया तस्य जागरस्वप्नमुषुप्तयसम्भवात् । उच्यते नेशन्दः सर्वेन्द्रियप्रदर्शनार्यः जाग्रतमित्युक्त्त्वात् तदानीं सर्वेन्द्रियव्यापारदर्शनात् 3.गुपरिमाणस्य जीवस नेमावह तित्वेसति शब्दादिज्ञानानुरपत्तेः तत्र च स्थिताय नाम अधिष्टातृत्वमात्रमुपस्ट्राह्यम् अधिष्टानस्यापि स्थाघावन्तर्भूतत्वात् । अगोतस्य युगपदेव तत्तदिन्द्रियाधिष्ठानानुपपत्तौ पश्यतःशृण्वतो वागमनादानोचितपादपाण्याद्यधिष्टानानुपपत्त्या सर्वेन्द्रिय- कन्दभूते हदि स्थितस्य धर्मभूत ज्ञानप्रसरणद्वोरणाघिष्टातृ वमिति नेत्रस्थं जाप्रतं विद्यात् ' इति श्रुतेरर्थ इत्यभिप्रायेण सन्द्रियकन्दभूत इत्युक्तम् । कण्ठे स्वप्नमिति कण्ठान्दश्च कण्ठसमीपवर्तिनाडीविशपपर: 'आमु तदा नाटीपु सुप्तो भवति' इति नाडीना स्वप्नस्थानत्वश्रुत्यविरोधात् । इय च श्रुतिरस्वप्नविषया 'यहा सुप्तस्स्वप्नं नस्थञ्चन पश्यति अथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति' इत्यनन्तरवाक्यस्य सुषुप्तिस्थानपरत्वात् । दृदयस्थमिति हृदयश दो दृहतपरमाम- पर: 'सता सोस्य तदा सम्पन्नो भवति' इति परमा मनस्सुषुप्तिस्थानस्वावगमात् तत्र व सरन्दो हृदयस्थपरमाम. परः 'आभि प्रत्यरसृप्य पुरीततिशेते' इति मुषुप्ती हृदयागमश्रवणात् | नुरीयशन्द उमान्यवस्थजीवपर: 'वासा मूर्धानमभिनिरस्तैका । तयोर्धमायन् ' इति चरमशरीरो का तावेव मूर्धसाश्रवणावस्या-तरे २.यमामायाच्च । अतो जीवस्य चक्षुष्यनस्थितिरुपपद्यते रश्मिद्वारेणेति । सट्वादिद्वारकप्रासादशयनदद्रामदारक चक्षुष्यवस्थानमित्यर्थः चक्षुप्यवस्थानं नाम चक्षुरसम्बन्धित्वम् । यद्वा यथा विद्यानिष्ठइयुके नदशीकार उत्तरस्यात् तथा शुष्यवस्थानमपि तदशीकरण तनियमनं तच सद्वारक अतो नावस्थितिरित्यर्थः । असम्मवमाइ-सपामिति । जीवानां परमामोपाठ नेनामयत्वामृतत्यादयो भवन्तीति तयावृत्यर्थ निरुपाधिका इत्युक्तम् । अधिकरणार्थ निगमयति तस्मादिति । अन्तर' इति सूखे खवाक्यस्यहेतुरुतः श्रुत्यन्तरप्रदनमुखेन स्ववाक्यस्वराङ्गारिहारपर द्वितीयसूत्रम् । स्ववाश्यप . " ·अन्तराधि- १-२-१] (ग्रु.म) यादवप्रकाशगतानेरठनम् ३८७ श्रुतप्रकाशिका कायां परिहताया प्रारणिकपूवाक्येन परमात्मपराधोपपादकं तृतीयम् । पूर्ववाक्यस्य ब्रह्मपरायोपपादक चतुर्थम् । ततः पाश्चात्यवाक्येन साध्योपपादक पञ्चमम् । पष्टतु साध्यद्रग्नेि पूर्व स्तोतहतुव्यतिरेकप्रदर्शक मिति सूत्रसङ्गतिः ॥ यादवप्रकाशीयेतु-'अन्तरउउपत्तेः' इत्यादिसूत्रत्रयं छायापुरुषव्युदासपरं योजितम् । ततोऽपि प्रतिबिम्बस्य जीवस्य च न्युदासपरत्वं युक्तम् । अमृतत्वामयत्वादीना सर्वव्यावर्तनक्षम वात्तथाऽभ्युपगमाघ । अतएव च सब्रह्म इति स्वस्य च वैयऱ्या प्रसजेत् अतएव छायानिराकरणहेतुभिरेव जीवोऽपि न भवतीतिहि योजितम् । पूर्वोत्त हेतवो जीवव्यावर्तनसमा: नवा नचैत्तेरवाक्षिपुरुषस्य परमात्मत्वसाधनमनुपपन्नम् । तद्व्युदाससमश्चित् तद्धत्पादानादेय जीवव्यावृत्तिः सिद्धयतीति तदनुवादेन परमा मत्वसाघनाय सूत्रान्तरप्रणयन वैयर्यमेव स्यात् 'प्राणो ब्रह्म' इत्यादिवा. क्यस्य दृष्टिविधिपरत युदासेन मुग्पविशिष्टब्रह्मपरत्यसमर्थन चापेक्षितम् । अपेक्षितविघेरनपेक्षितविधान च दुर्बलम्, किंच यशयधिकरणादिषु ' नाशव्दम् 'आनन्दमय.' 'अन्त ' इति च परमात्मत्व साध्य प्रतिज्ञायते तथा तछेप भूतव्यतिरेकप्रतिज्ञान धचिनियते यथा 'नानुमानम्' इति अवान्तरशङ्काविशेषपरिहार: कचित् प्रतिज्ञायते यथा- 'विकारशब्दान्नेतिचेन्न' इति । अतोऽस्मिंश्वाधिरण ' अन्तरउपपत्तेः' इति सूत्रएव परमात्मत्वसाध्यप्रतिज्ञा यथा 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ' ' आकाशस्तल्लिङ्गात् ' 'प्राणस्तथाऽनुगमात्' इत्यादिष्यादित्यान्तवाकाशप्राणादीनु. द्दिश्य परमात्मत्व प्रतिशतम् एवमन्तरशन्दमुद्दिश्य परमात्मत्व प्रतिशातमितिहि स्वरसत. प्रतीयते अतो ब्रह्मणः प्रति प्रतिपाद्यावं न पुन प्रतिज्ञातव्यम् । इह च परमात्मत्वसाध्योपपादक्तयोदाहतस्य पूर्ववाक्यस्य परमात्मत्वशैथिल्ये शद्धिते तापरिहाराय पूर्ववाक्यप्रतिपाद्यस्य परत्व प्रतिज्ञायते चेयुज्यते प्रयोजनवत्त्वात् । तदभायात् पुनःप्रतिज्ञान रन्मते विफलम् 'अन्तर' इत्याममात्र प्रतिशत न परमा मेतिचेत् त सूत्रशैलीविरुद्धत्वादमृतत्वादिधर्माणा जीवल्यावर्तनक्षमावाचान पपन सुग्वविशिष्टस्येह प्रत्यभिज्ञानानुपपत्तिपरिहारपरम् अतएव च इति सूत्रमिति चेन्न 'सुखविशिष्टाभिधानादेव च' इति सूत्रेणैव पूर्वत्रचार च ब्रहासश-दनादीना त प्रत्यभिशोपपत्तीनां विवक्षितस्यात् । नहि न्यायनिब-घना मक सूत्र प्रतिज्ञामानपरम् । छायापुरुषनिराकरणहत्तयोक्तानामृत वामय वादीना अक्षिपुरुष सुखविशिष्वहात्या शापक वायो गात् प्रत्यभिज्ञानुपपत्तिपरिहारपरत्वमयुक्तम् , प्रत्यभिज्ञोपपादनप्रकारश्चानुपपन्नः। पूर्ववावय प्राणो ब्रह्म अझ' इति प्राणस्य सुसविशिष्टाकाशस्यचक्तित्वात् श्रुत्यन्तरे दक्षिणवामयोरक्ष्णोरिन्द्रशब्दवाच्यस्य प्राणस्य तापन्यास स्थित्यागमात् याक्शक्तिरूपपरमाकाशपनीक: प्राणोऽयम६ि पुरुषः पूर्ववाक्योत्त प्रत्यभिज्ञायत इतिहुक्तम् । वाङ्मयाशा तस्य प्राणस्य वाङ्मयपनीकत्वायोगादिति श्रुतिव्याकोपस्य ज्योतिराधिकरणे दर्शिततयाऽस्यायस्यानुपपन्न व स्फुटम् । किंच इय तावत् सूत्रकारोली यसपधिकरणेषु एकस्मिन्नेव सूभ परमसाध्योऽर्थः प्रतिज्ञायते 'स्थानादिव्य- पदेशाच्च' इतीदमपि ' यएपोऽन्तरिक्षिणि पृरुषो दृश्यत' इति श्रुतौ चक्षुष्यवस्थानपरिदृश्यमानायव्यपदेशात् पर मा मत्साघकमिति व्याख्यात ततोऽप्यन्तर्यामिब्राझणविषयतया व्याख्यान युक्तम् । उपजीयकवावयादयुपजीव्यवाक्य- पावल्यात् 'यएपोऽन्तरिक्षिणि' इति वाक्य घन्तरादित्यविद्यातुल्ययोगक्षेमम् तत्र च देहविशेषयोगाधीनजीववशता निरस्ता । अतस्तापि प्रसिद्धवनिर्देशदृश्यत्वव्यपदेशाम्या जीवविषयत्वे तिते अन्तयामिब्राह्मणादिकमेव शरणम् | एववादित्यानतिनो जीवादन्य वसिद्धये भेदव्यपदेशाच्चान्य.' इति सूत्र तद्विषय प्रणीतम् । तत्र च नियन्तयादि- मि.परमान्म व स्फुटम् । अत उपजीव्यवाक्यविषयतया व्याख्यान युतम् । अन्तराधिकरण अन्तयामिण परमात्मा - नाख ·३८८. वेदान्तसार: [अन्तराधि १-२१२ श्रुतप्रकाशिका धनं चास्य सूत्रस्यान्तयामित्राह्मणविषयतां द्योतयति प्रयुक्तेऽथे असिद्धिशहापरिहारोहि यौतिकशैली । नच वाच्यं त्वदु. दाहृतवाक्यमप्युपपाद्यत्वादुलविति । तस्य वाक्यान्तरोपजीव्य वामावात् तखल्वनुग्राहकन्यायमात्रापेक्षम् । अतो न्या. यानुगृहीतवाक्यानरसापेक्षवाक्यविषयवाद्वाक्यान्तरनिरपेक्षवाक्यविषयत्व परम् । 'श्रुतोपनिपत्कगत्यभिधानाच' इत्य- त्राक्षिपुरुषविद्याया गतिचिन्तनानुवादेन तदङ्गत्वमुच्यत इत्युक्तम् । तदप्ययुत्तम्, अक्षिपुरुषस्य परमा मत्वनिर्णयात् परमात्मोपासनस्यानुष्ठेयान्तरं प्रत्यङ्गवायोगात् गतिचिन्तनस्य सर्वपरविद्याङ्गत्वाच्च । गत्यनुवादस्य प्रयोजनं त्वपुनरावृत्ति विधानमित्युक्तम् । नायनान्तरविधानम् । अतो यथोक्तार्थपराण्येव सूत्राणि ।। । इति अन्तराधिकरण समाप्तम् अथ वेदान्तसारः सू-१३ अन्तर उपपत्तः (२.२.३) 'यएषोऽन्तरिक्षिीण पुस्यो दृश्यते एष यान्मेति होवाच एतदमृतमभयमेन्द्रा' (छा.१५.१) त्यत्र अक्ष्या- धारः परमपुरुष: निरुपाधिकामृतत्वामयावस्यद्वामावादीनामस्मिन्नवापपत्तेः ।। सू-१४ स्थानादिव्यपदेशाच्च [१.२.१४] यश्चक्षुषि तिष्ठन् ' (बृ.५.७.१८) इत्यादिना स्थितिनियमनादिव्यपदशाचाय परः ।। सू-१५ सुखविशिष्टाभिधानादेव च १.२.१५ कं ब्रह्म सं ब्रह्म' (छा.४.१०.५) इति पूर्वत्रास्यैव सुसविशिष्टतया अभिधानाचार्य परः । सू-१६ अत एव च स ब्रह्म (१.२.१६) यतस्तत्र भवभीताय उपके सलाय ब्रह्मजिज्ञासवे 'व प्रदा मं ब्रह्म' (छा.१.१०.५) इ.मुपदिष्टः 'यहाव क तदेव सम्' (१.१०.५) इति मुग्परूप अतरसुन्दाभिघर आकाश:परमेर ब्रा ॥ सू-१७ अतोपनिपत्कगत्यभिधानाच्च [१.२.१७) . ध्रुनादास्वरूपागामधिगन्नव्याया अर्चिरादिगतगपुरुष चारते 'तेऽचिमवामिसंभयन्ति ' (Ei.४.१५.4) गादिनाऽभिधानाचार्य परमपुरुषः ।।

·अन्तराधिः १-२-१२] वेदान्तदीप: ३८९ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः १.२.१८ परस्मादिवरो जीवादिन श्याघार: चक्षुपि नियमेन अनवस्थितेः अमृतत्वाद्यसम्भवाच ।। इति वेदान्तसारः अथ वेदान्तदीपः सू-१३ अन्तर उपपत्तः (१२..१३) छान्दोग्ये-'यएषोऽशिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मतिहोवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म' (छा.४.१५.१) इत्यक्ष्या धारः पुरुषः किं प्रतिबिंधात्मजीवदेवताविशेषान्यतम १ उत परमात्मेति संशयः । एवन्यतम इति पूर्वः पक्ष । कुत्त: १ यएष दृश्यते । इति प्रसिद्धपत्साक्षात्कारनिर्देशात् । राद्धान्तस्तु-परमा मैवमक्ष्याघारः पुरुषः अक्षिपुरुषसम्बन्धितया श्रूयमाणादि निरुपाधिकामावामृतत्वामयत्वब्रहत्वसंयदामत्वादयः परमात्मन्येवोपपद्यन्ते । प्रसिद्धवनिदेशश्च । 'यश्क्षुषि तिन् ' (१.५.७.१८) इत्यादिश्रुत्य-तरप्रसिद्धरुपपद्यते । साक्षात्कारश्च तदुपासननिष्ठाया योगिनाम् । सूत्रार्थस्तु २,६५. न्तर. परमात्मा सयदामावादीनां गुणानामत्रत्रोपपत्तेः ।। सू-१४ स्थानादिव्यपदेशाच [१.२.१४] देशाचाय परमात्मा ॥ स्थान-स्थितिः, परमात्मन एव 'यश्चक्षुषि तिष्ठन् ' (.५.७.१८) इत्यादौ चक्षुषि स्थितिनियमनादाना व्यप- सू-१५ सुखविशिष्टाभिधानादेव च १.२.१५ 'प्राणो ब्रह्म कहा सं ब्रहा' (१.४ १०.५) इति सुसविशिष्टतया प्रकृतस्य परस्यैव ब्रह्मणोऽश्याघारतयो- पास्यत्वामिधानाचार्य परमा मा। एवकारोऽस्यैव हेतो रपेक्ष्यावगमाय || 'प्राणो ब्रह्म कब्रह्म स ब्रह्म' इत्यत्र सुस विशिष्टं परमेर ब्रह्माभिहितमिति कथमिदमवगम्यते १ यात्रता नामादिव प्रतीकोपासनमेवेत्याशङ्कयाह- सू-१६ अत एव च स ब्रह्म [१-२.१६] - . यतस्ता भाभीतायोपकोसलाय ब्रह्मस्वरूपजिज्ञासवे ‘क च त स च नविजानामि' (छा.४.१०.५) इति पृच्छो 'यद्वाप क तदेव स यदेव ए तदेव कम् ' (छा.४.१०.५) इत्य-योन्यव्यर छेदकतया अपरिच्छिन्नसुरसस्वरूप ब्रह्मसमिधाय प्राण च हास्मै तदाकाश चाचु ' (३.१०.५) इन्युजम् । अतएव सशदामियास आकाशोऽपरि- छिन्नमुम्वविशिष्ट ब्रह्मैव ॥ सू-१७ श्रुतोपनिपत्कगत्यभिधानाच्च (१.२.१७) सुनोपनिय-कैः अधिगतारबहायाधात्म्यै. ब्रह्मप्राप्तये या गनिर्चिादिकाऽधिग-तभ्यतयाऽवगता श्रुत्यन्तरे तस्याश्च हाशिपुरुष श्रुतवतोऽधिगन्तव्यतया 'हार्चपमेगा सभवान्त' (छा.४.१५।५) इन्यादिनाऽभिधानादक्षिपुरुषःपरमामा ·अधिकरणमारावळी [अन्तराधि- १-२१२ अनबस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः १.२.१८ परमात्मन इतरजीवादिकः, तस्याक्षिण नियमेनावस्थितेः, अमृतत्वसयद्वामावादीनां चासंभवान्न सोऽक्ष्याघारः || ॥ इति वेदान्तदीपे अन्तराधिकरण समाप्तम् ।। अथ अधिकरणसारावळी यवृत्तादेर्य एपोऽक्षिणि पुरुपइति श्रूयमाणोऽस्तु जीयो यद्वाक्ष्णोदेवताऽर्कः प्रतिकृतिरथया तत्र दृश्येति चेन्न । एतद्ब्रह्मैतदेवामृतमभयमिदं कं खमित्याद्यधीते संयद्वामत्वमुख्यैरिस्थतिनियतिवलादर्चिरायुक्तितम्च ॥ स्वातन्त्रोत्तसितासु श्रुतिपु न फलदस्यैव वेद्यत्ववादः कल्याणालोनादेरिव विधिवलतो चेदनस्यार्थवत्त्वात् । तस्मादक्ष्यन्तरस्थ प्रतिकृतिपुरुषो युज्यते पूर्वपक्षे सेयं पूर्वापरास्वप्यधिकृतिषु यथासम्भव नीतिरूह्या ।। पूर्वन्यायेऽग्निविद्या पुरत उपनता मध्यतस्त्मत्र तस्मा- त्तद्वन्न ब्रह्मविद्याऽनुगतिरिति भवेदक्षिविद्या ततोऽन्या । मैवं विच्छित्तिरङ्गैन हि भवति मिता चाङ्गताऽनेकधाऽस्याः प्रोक्तं च ब्रह्मविद्याऽनुगुणमिह फलं प्राक्तु न ब्रह्मदृष्टिः॥ ॥ इति अन्त रा धि क र णं समाप्तम् ।। अथ अन्तर्याम्यधिकरणाम् . श्रीभाष्यम् 'स्थानादिव्यपदेशाच' (शारी.१२.१५) इत्यत्र 'यचक्षुपि तिप्टन ' (पृ.५.७.१८) इत्यादिना प्रतिपाद्यमानं चक्षुपि स्थितिनियमनादिकं परमात्मन एवेति सिद्धरत्याऽक्षिपुग पम्य परमात्मत्यं साधितम् ? इदानीं तदेव समर्थयते- अथ अन्तर्याम्यधिकरणम् श्रुतप्रगशिमा उत्तराधिकरणसङ्गतिमाह--स्थानादीति ।

·अन्तयाम्यधि- १.२.४] मास्करीकम्य अधिोकसन्दरिनपाठस्यैव युक्तता श्रीमाप्यम् सू-१९ अन्तर्याम्यधिदेयाधिलोकादिपु तद्धर्मव्यपदेशात् (२.२.१९) श्रुतप्रकाशिका सू-१९ अन्तर्याम्यधिदेवाधिलोकादिपु तद्धर्मव्यपदेशात् [१.२.१९] अथ अन्तर्याम्यधिकरणम् गूढार्थसंग्रहः एवमधिकरणप्रयेण जीवभिन्नपरमात्मन एव श्रुतितात्पर्यविषयत्व निर्धारितम् । वृहदारण्यके अन्तर्यामिवारणे मत आमाऽन्तर्याम्यमृतः' मा.पा 'एषत आत्मा' (का.पा) इति चतुर्विशतिवारं द्वाविंशतिवार चाग्यस्तवाक्येषु जीवपरयोरभेद एय विवचितः नतु भेदः । तथासनि 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इति निषेधानुपपत्तः । अतोऽन्यदातमिति प्रपञ्चमिथ्या पामिधानाचेयाश्चपनिरासेन सर्वप्रसिद्धयाधिकरणे 'शब्दविशेवात्' इत्यत्र 'एषम आत्माऽन्तहंदय' इति त्रिर- म्यसयाक्यवत् अनापि भेदएव विवक्षितः 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादिरपि नामा-तरनिषेधादिपरमिति साधयति अन्तर्याम्यधिकरणे तेनान्तराधिकरणार्थः दृढीतो भवति ।। अन्तयाम्यधिदेवाधिलोकादिपु तद्धर्मव्यपदेशात् । भास्करभाष्ये अघिलोक्यन्दघटित एव पाठो वर्ततइति स एव पाठः आहतः भगवता । 'उभयेऽपिहि भेदेनेनमधीयत' इत्यत्र काण्वमाध्यन्दिनपाठद्वय विवक्षितमिति सर्वस. मतम् । 'अघिलोक, अघिवेद, अघियश' शन्दाः माध्यन्दिनपाठ एव वर्तन्ते । अधिदैवादिषु इत्युक्ती काण्वपाटमा- नस्य संग्रह मरस्यात् । अघिलोकशब्दघाटतपाठतु पाठद्वयमपि विवचितमिति निश्चयो भवतीत्यशयः ।। नवीनः अघिदेवादिषु' इत्यस्य 'तद्धर्मव्यपदेशात्' इत्यत्रान्वयः आदृतः । 'अघिदैवादिप्रकरणेषु' इति लक्षणामाकृत्यार्थ उक्तः । अघिदैवादिषु' इत्यस्यान्तर्यामीत्यत्रान्वये लक्षणाविरहेऽपि वैयर्यमेव दोषः तदपेक्षया लक्षणेव युक्ता । 'तद्धर्मव्यपदेशात् ' इत्यत्रान्वयेन अभ्यास: सिद्धयतीति चन्द्रिकायां स्पष्टम् । अघिदेवादिप्यन्तयामी इ.यु. चावपि अग्यासरस्फुट प्रतीयत एव । अन्तर्यामित्वस्याभ्यासः सर्वत्र यमयितृत्वमेव परमात्मधर्मः तेनाम्यासेन यमयित- त्यस्य परमात्मधर्मताकथने अम्बासस्य क्यं त्याग. । ' य इम च लोक च पर च लोक सर्वाणि भूतानि यमयति । इति सलु प्रश्नः । एतेन वैयामायालक्षणाङ्गीकारो विफलः । 'अदृष्टो द्रष्टा' इत्यदौ अन्तर्यामिणएव द्रष्टत्वमुक्तम् । अह- प्रत्यं च य पृथिवी नवेद ' इत्यादिना पूर्वमेवाभ्यसमिति सर्वैरदृष्टत्वमेव विवक्षितम् । तासहभावेन 'यइम च लोक इत्यादिप्रश्नघटकपदानुगझेन ' द्रष्टा' इत्यत्र सर्वद्रष्टेव विवक्षितः । एव च 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादावपि द्रष्ट- शन्दैकरीत्येव सर्वनियन्तः सर्वद्रष्टुरन्यस्य सर्वद्रष्टुः निषेध एव विवाक्षत इतीद सिद्धान्ते सङ्गछते । एतच्च उभयेऽपि हि भेदेनेनमघीयत' इत्यत्र निणेप्यते । पूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्त्यः भाष्य एव स्फुटाः । तद्विस्तरस्तु तत्त्वमार्ताण्डे द्रष्टव्यः ।। 'हयारद्' इति सूत्रमहामाध्ये रेफप्य परोपदेशे अनुनासिकदिवचनपरसवर्णप्रतिषेधः' इति वार्तिके अनु. नासिकपरसवर्णयोस्ताव प्रतिषेधो नवक्तव्यः रेपोष्मणा सवर्ण नसान्त' इति वार्तिकोवानुनासिकपरसवर्णप्रतिषेध निरस्य . - . । . .

·३९२ य पृथिवी नवेद ' इति श्रुतौ नव्यमतपरिशीलनम् [अन्तर्याम्यधिः १२.४ श्रीभाष्यम् काण्वामाध्यन्दिनाश्च वाजसनेयिनस्समामनन्ति-'य.पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येप त आत्माऽन्तर्याम्यमृत. (पृ.५.७.३) इति । एवमम्वग्नयन्तरिक्षवाय्वादित्यदिक्चन्द्रतारकाकाशतमस्तेजस्लु देवेषु च तिष्ठन्तं तदन्तरभूतं तत्तदवेधं तत्तच्छरीरकं तत्तद्यमयन्तं कञ्चिनिर्दिश्य श्रुतप्रकाशिका विषय शोधयति काण्वा इत्यादिना । घेदयज्ञशब्दा तदभिमानिदेयताविशेषपरौ गुणनियादेरद्रन्यतया शरीर- त्यायोगात् । अद्रव्यस्यापि शरीरत्वमनेनैव प्रयोगण कल्प्यमितिचेन्न, अनन्यथासिद्धस्यैव प्रयोगस्य कल्पकत्वात् अभि गूढार्थसङ्ग्रहः द्विवचनेऽपि प्रतिषेधो नवक्तव्य इत्यभिप्रेत्य 'द्विर्वचनेऽपि । नेमौ रहौ कार्यिण द्विवचनस्य । किंतर्हि निमित्तमिमाहगे द्विवचनस्य' इति महाभाष्ये उक्तम् । अत्र प्रदीपः 'हकारवत् रेफोऽपि नकार्य इत्यर्थः' इति । शब्दकौस्तुभे 'तत्र हकारम- हण दृष्टान्तार्थम् । तस्य यर्बहिर्भूततया यया नद्वित्वे कार्यिता तथा यरन्तर्भूतस्यापि रेपस्येति' इति स्पष्टम् । एवंच दृष्टा न्ततया स्मार्तशब्दोपादाने अप्रसक्तप्रतिषेघरूपदोषः न सभवति । एव 'नपृथिव्यामनिश्चेतव्यो नान्तरिक्ष न दिवि इत्यत्राप्रसक्त प्रतिषेध हिरण्योपहितत्वप्रतिपत्त्यर्थः यथा, तथा ‘य पृथिवी न वेद ' इति 'यमामा न येद' इत्यस्य दृष्टान्त इत्युक्ती दुशेयत्वप्रतिपत्ति: पल वर्ततत्यइत्राप्यभाविप्रतिषेधो नदोषः । उभयत्र चशब्दोपादानेन दृष्टान्त वोतिरेव युक्ता अन्यथा 'नच' इत्यन चशब्दयात् ' शारीरश्च' इत्यत्र चशब्देन स्मात समुच्चयसम्भवात् ।। उभयेऽपिहि भेदेनैनमधीयते इति 'शब्दविशेपात्' इतिर्ने 'एषम आत्माऽन्तहृदये' इति पाट्या भेद. पूर्वमेव निर्धारितः । परैरपि त सूनविवरण तथैव कृतम् । उपनिषद्भाध्येऽपि(श)श्रुतेः भेदाभिप्रायकत्वमेव परैरुत्तम्। त्रिवारमग्यस्त वाक्योतरीतिमेव द्वाविंशतिवार ('एषय आत्माऽन्तर्याम्यमृतः)' चतुर्विशतिवार ('सत आमाऽन्तर्याम्यमृतःच पट्यम्यासेन जीवब्रह्मणो दः अन्तर्यामिनाहाणे विवक्षित इति निश्धिनोति । 'उभयऽपिहि भेदेन' इत्यत्र भाध्ये 'शारीरथ' इति सूत्रघटकपदमभिप्रेत्य एन शारीरमित्यर्थों वर्णितः । सारदीपयोस्तु 'अन्तर्याम्यधिदेय' इति प्रथमसूत्रमभिप्रेन्य एनमन्तर्यामिणमिति विवृतम् अत्रैव भाष्यकृतोऽभिप्राय इति प्रतीयते । 'अधिदेवाधिलोकादियु'इति काश्वमाध्यन्दिनपाठद्वयाववक्षायारसूचनेन अत्र 'उमयेऽपिहि' इत्यत्र काण्यमाध्यन्दिनपाठद्वयधियक्षादीकरणात् । किंच सत आत्माऽन्तर्यामी' 'एषत आत्माऽन्तर्यामी' इत्यादौ पष्टया अन्तयामिणि जीवमेदस्य स्फुट प्रतिपादनादपि यथोक्त एवार्थः। 'आत्मानमन्तरी यमयति' इत्यत्रापि एवमेवार्थः ॥ यद्यपि परैः सूत्राणामय जीवनहामेदपरतयेया. भिधाय ' नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादिश्रुतिपचन विरुध्येत । अहि 'प्रकृतादन्तर्यामिणोऽन्य द्रधार मोतार मन्तार विशातार चा मान प्रतिपेति नियन्त्रन्तरप्रतिघार्थमतद्वननमितिचे-न-नियन्त्रन्तराप्रसादविशेषमवणाय इल्युतम् ॥. तथाऽपि 'सकारण रणाधिपाधिपो नदास्य कधिनिता नचाधिपः' इत्ययात्राप्यप्रसचनिघः नघटते । नान्योऽनोऽस्त द्रष्टा' इत्यत्र समानान्यनिषषस्य पूर्वमीमांसान्यायेन मानीनेरेय साधनात् । अत्र प्रभापदानुपमेण सर्पद्रपुरेय ' अटो द्रष्टा' इत्यत्रान्तयामिण एव उपद्रष्टयाभाघानेन 'अत' इत्येव सदस्य सनिय त सबपरतया . .

·जन्तयाम्यधि- १२४] अन्ताम्यांधारणपूर्वपक्षनिरूपणम् . . - . श्रीमाप्यम् एष त मान्माऽन्तर्याम्पमृतः' (इ.५.७) इत्युपदिश्यते । माध्यन्दिनपाठे तु 'यस्सर्येषु लोपु तिष्ठन् ।' यस्सयपु वैदेपु' 'यस्सर्वेषु योपु' (पृ.७) इति च पर्यायाः। यो विमानेन तिष्ठन् ' ५७.इत्यम्य पर्यायस्य स्थाने ' य आत्मनि तिष्ठन् ' ५७. इति पर्यायः । स त आत्माऽन्तयांग्यमृगः (पृ.५.२३] इति च विशेषः । तत्र संशय्यते-किमयमन्त- यांनी प्रत्यगात्मा, उत परमात्मा ? इति । किं युक्तम् ? प्रत्यगात्मेति। पुतः ? वापयशेपे दृष्टा श्रोता' (५.७.२३) इति करणायत्तशानताश्रुतेः । एवं द्रष्टुरेवान्तर्यामित्योपदेशात , नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ' (५.७.२३) इति द्रष्ट्रन्तरनिषेधाधेति ॥ एवं प्राप्तेऽभिधीयते- अन्तर्याम्यधिदेवाधिलोकादिपु तद्धर्मव्यपदेशात् ' अधिदैवा- श्रुतप्रकाशिका मानिदेवतापरवेनापि द्रव्यपरत्यमेगोचितमिति । सशयमाह-तत्रेति । प्रत्यगा मन्दः एश्वर्वयोगविशेषनिमित्तप्रवधानु कृष्टजीवपरः । समसचेतनाचतनान्तर्यामिवन अयमा स्थापि कथ जीवत्वशको यानम् ? उच्यते-'द्रष्टा श्रोता' इत्या. दिशन्देन करणायत्तज्ञानयत्ताप्रतीतियलादमृत वादिलिङ्गानाम् । 'आत्मनि तिष्ठन् ' इत्यादिव्यतिरकनिर्देस्य नियम नस्सचामुख्यत्पशवयाऽधिकरणोन्यानमिति । किम तयांमी जगतः उत परमा मेति प्रथमविचारः ! तट र्थम् 'आत्मनि तिष्ठन् ' इत्यादिक किं मुरय उनामुख्पम् । तदर्थ द्रष्टव किं जीवस्यैव उनान्तर्यामिणोऽपि सभवति । तदर्थे ' द्रष्टा श्रोता' इति करणायत्तशानावमुन्यत, उत रूपादिसाक्षात्कारइति । तदर्थ रूपादिसाक्षात्वतःचेत् द्रष्टन्तरनिघः किने पपटाने ओपपद्यत इति विचारः। नोपपद्यत इति पूर्व:पक्ष । उपपद्यत इति सिद्धान्तः । यदा निषोऽनुपपन्नः तदा द्रष्टुवादिक करणायत्तशानयत्वमिति तस्य जीया मन्येव सभवादा मनि स्थित्यादिकममुख्यमित्यन्तर्यामी जीवरस्यात, यदा निषेध उपपन्नः तदा रूपादिसाक्षात्काररूपद्रष्ट वादे परमात्मनि सभवेनात्मनि स्थित्यादींना मुख्यतया नेयावादन्तर्यामी परमात्मेति फलितं स्यात् कुतइति । प्रत्यगात्मनोऽप्यन्तर्यामिन्येन श्रुतस्य कथ प्रत्यगामावमिति भावः ।। तत्र जीवावे हेतुमाह-वाक्यशेष इत्यादिना । ज्ञानस्य करणाधीनत्वोक्त्या नियमनस्य च करणाधीनत्यमर्थसि. दम् । परप्रेरणरूपस्य सङ्कल्पस्य मनःकरणकावदर्शनात् । करणायत्त ज्ञानमस्तु, ततः किमतर्यामिणो जीवन्वरे त्यत आह एवंद्रष्टुरेवेति । तर्हि रूपादिसाक्षा कार एव द्रष्टशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमस्तु, न करणायत्त ज्ञानमित्यत्राह-नान्योऽतोs- स्तीति । रूपादिसाक्षाकारस्य जीवपरयोस्साधारणत्वात् नस निषेधु शक्यते करणायत्तज्ञानववतु जीटस्यैवेति तदन्यस्य निषेधु शक्यमित्यर्थः । प्रतिपर्याय यच्छन्दावृत्याचान्तर्यामिबहुपमवगम्यते 'आत्मनि तिष्ठन् ' इति व्यपदेश: स्पे महिग्नि स्थित इतिवत् भवति । तदन्तरत्व तन्नियन्तृत्व च ' आत्मेश्वरम् । इतिवद्व्यापकनियामक्वस्वन्तरामावाभि- प्रायेणोच्यते 'यमात्मा न वेद' इति ससृष्टेन निष्कृष्टस्वरूपाशानमुच्यत इति नेयम् । यत्तु जीवविशेषान्प्रत्यन्तर्यामित्व सत्तदवेद्यत्वादिक, तदष्टमूर्त्यादरिय तत्तद्गणाध्यक्षाणा जीवाना तत्तन्निय-तृ वेम समवति । यहाऽदित्यच सौ मण्डलपरी सर्वेषु देवेष्वित्यादिशब्दाश्च शरीरमात्रपरा: ‘स आत्मा' इति निदेशः शिलापुत्रस्य शरीरमितिठत् स्यात् , सइति पद जात्यभिप्रायम् तजातीयत्वमित्यर्थः उपमेच 'य इमं च लोक परंच लोकम्' इत्यत्र यच्छन्दो जात्यभिप्रायतिमायः एवं प्राप्तइति । सूत्रे अधिदेवाधिले कादिपर्दाहिनेषु वाक्यवित्यनेन सर्वस्त्रेषु तत्पदचिहितवाक्यप्रतिपा यत्व सिक्षितमिति गम्यते । अधिदेवाधिलोकपदद्वयोपादानस्य प्रयोजनमाह-- . . 60 ·१९४ प्रश्नानुरोधनान्तयामा परमात्मैवेति सिद्धान्त; । अन्तर्याम्यधि १२४ - . श्रीभाप्यम् घिलोकादिपदचिहितेपु वास्येषु श्रूयमाणोऽन्तयाम्यपहतपाप्मा परमात्मा नारायणः। काण्व पाठसिद्धेभ्योऽधिदेवादिमद्भ्यो वाक्येभ्योऽधिकान्यधिलोकादिमन्ति वाक्यानि माध्यन्दिन- पाठे सन्तीति ज्ञापनार्थमधिदेवाधिलोकादिग्वित्युभयोरुपादानम् । तदेवमुभयेप्वपि वाक्येप्यन्तर्यामी परमात्मेत्यर्थः । कुतः ? तद्धर्मव्यपदेशात् । परमात्मधर्मोह्ययं यदेक एव सन् सर्वलोकसर्वभूतसर्वदेवादीनियमयताति । तथा उद्दालकपन - य इमं च लोकं परंच लोकं सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयति ' (पृ.५.७.१) इत्युपक्रम्य 'तमन्तर्यामिणं चूहि' [५.७.१] इति। तस्यचोत्तरम् ' यापृथिव्यां तिष्ठन् ' (५ ७.३) इत्यारभ्योक्तम् । तदेतत्सर्वा- न्लोकान् सर्वाणि च भूतानि सर्वान्देवान् सर्वान्वेदान् सर्वांश्च यज्ञानन्तःप्रविश्य सर्वप्रकार. नियमनम् । सर्वशरीरतया सर्वस्यात्मत्वं च सर्वज्ञात्सत्यसङ्कल्पात्पुरुषोत्तमादन्यस्य न सम्भवति । तथा हि 'अन्तःप्रविष्टश्शास्ता जनाना सर्वात्मा' (ते.आरण्यक.११.अनु.२०) तत्सृष्ट्या । तदेयानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच्चत्यवाभवत् ' (तै.आनन्दधल्लि.६)इत्या दीन्यौपनिषदानि वाक्यानि परमात्मन एव सर्वस्य प्रशासितृत्वं सर्वस्यात्मत्वमित्यादीनि वदन्ति । तथा सुबालोपनिषदि-नैवेह किञ्चनान आसीदमूलमनाधारमिमाः प्रजाः प्रजा- यन्ते दिव्यो देव एको नारायणः । चक्षुश्च द्रष्टव्यं च नारायणः । श्रोत्रं च धोतव्यं च नारा- यणः' (सुगल.६.सण्ड) इत्यारभ्य 'अन्तश्शरीरे निहितो गुहायामज एको नित्यः यस्य पृथिवी शरीरं यापृथिवीमन्तरे सञ्चरन् यं पृथिवी नवेद यस्यापश्शरीरम् ' (सुवाल.७.ख) यस्य मृत्युश्शरीरं यो मृत्युमन्तरे सञ्चरन् यं मृत्युर्न वेद एप सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः' [७.ख) इति परस्यैव ब्रह्मणस्सर्वात्मत्वं सर्वशरीरत्वं सर्वनि- यन्तृत्वं च प्रतिपाद्यते । स्वाभाविकं चामृतत्वं परमात्मन एव धर्मः । नच परस्यात्मनःकर- मुतप्रकाशिका काण्वेति । तत:किमित्यत्राह-तदेवमिति । माध्यन्दिनपाठे अघिलोकाधिपर्यायश्रवणेन काण्वमाध्यन्दिनयोर्विषयभेद- शङ्कायामुभयसाधारणबहुपर्यायप्रदर्शनानाघिदेवशब्देनोमयकविषयावप्रत्यभिशनार्य यूनपायेऽपि पाठे अनुस्मन्यते। ग्राहमिति न्यायेनाधिकपर्यायपाटार्थविवक्षाशापनार्थचोभयपदोपादानमित्यर्थः । एक्स्यैव सतरसनियमन क्यमवगत- मित्यवाह-तथाहीति । यःपृथिव्यामित्यादिकं तस्य प्रश्नस्योत्तग्मस्तु, तत:किमित्यत्राह-तदेतदिति । नियाम्यापारशन मोघसकल्लत्वे च सर्वनियमनायोगात् सशसत्यसकल्पादियुक्तम् । नालोपनिषदि समान प्रकरणे 'पुस्प एवेदगें सनम् ' इत्युक्तवादाह-पुरुपोत्तमादिति । पुरुषोत्तमस्यैव सर्वनियमनादिसंभवे श्रुत्यन्तराणि दर्शयति तथाहीति । परमात्मनएवेति । अत्र सर्वनियन्तृत्वादितरेषा नियाग्यकोटिनिवेशादस्यैवेत्यवधारण परितमिति भावः । एतदेवद्याय समानप्रकरणोक्ति दर्शयति तथा मुबालोपनिपदीति । सूत्रविवक्षितं हे बानरचाह-स्वाभाविकंचीत । पूर्वपक्षया परि जिहीहंन् ददानभवणादिशब्दानां करणायत्तशानवाचिय किमार्थ उन शामिति विस्मम्मेित्य प्रथम शिर:प्रतिवदंति नच परस्यति । 'अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतश्नोता अमतोमन्ता अविज्ञातो विज्ञाता' इति वारये आत्मसाक्षाकारता पायभूतभरणमनन निदिध्यासनकर्तृत्वांह प्रतीयते नतु रूपादिसाक्षात्कार इति शहा परिहतु परस्यामन रत्युतम् ॥ अनारमभिप्रायः मुन्य-तरे मदृष्टेष्टारं पश्ये: न श्रुतेः श्रोतारं गृणुयाः न मतेमन्तारं मन्यीयाः नयि- मातर्विज्ञातारं विजानीयाः ' इति • आत्मा या अरे द्रष्टव्यदधातव्यो मन्तव्यो निदिध्य सितव्य. ' इत्यादयः - ।

·भन्तयाम्यधि- १-२-१] पूर्वपक्षयुक्तिनिरसनम् ३९५ --- - श्रीभाष्यम् गायत्तं द्रष्टुत्यादिकम् ; अपि तु स्वभावत एव सर्वशत्वात्सत्यसङ्कल्पत्याच स्वत एय। तथा च श्रुतिः पश्यत्यचक्षुम्स ऋणोत्यकर्णः अपाणिपादो जवनो ग्रहीता' (व.३.१९) इति । न च दर्शनश्रवणादिशब्दाश्चक्षुरादिकरणजन्मनो ज्ञानस्य वाचकाः; अपि तु रूपादिसा- श्रुतप्रकाशिका क्येरवणमनादिक्तृवं परस्य प्रतिषिद्ध, तक्मत्वं श्रुत तस्मादिह द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञातेति प्रतीयमानं परस्या मन श्रवणार्दिकर्तृत्व त प्रतिषेधाधुतिविरुद्धम् , रूपादिसाक्षात्क्तीवतु ' पश्यत्यचक्षुस्सशृणोत्यपर्णः' इत्यादिश्रुयनराव- गतम् । अत: श्रवणादिकर्तृत्वप्रतिषेधकश्रुतिविरोधादूपादिसाक्षात्कारविधायक श्रुत्यन्तरानुरोधांछह श्यमाणाद्रष्ट्रादिशब्दाच रूपादिसाक्षात्कारवाचकाः नतु श्ववणमननध्यान तासाध्यदर्शनपरा इति द्रष्टवादिक नकरणायत्तमिति रूपादिभिरपरोक्षव्य वहारानुगुणसम्बन्धो न चक्षुराद्यपेक्ष इत्यर्थः । आदिशब्दन, श्रोतृवादिक कर्मेन्द्रियकार्यगन्तृत्वग्रहीतृवाटिक च विष- शितम् । करणशब्दश्च शानकर्मेन्द्रियसाधारणः । किंतहीत्याकाहायामाह--अपिरियति । स्वभावतएवेति । द्रष्टत्या दिकमिन्यन्वयः । स्वभावशब्दो धर्मपरः स्वरूपस्वभावशब्दयोस्समभिव्याहारदर्शनात् । एक्कार गर्दकरणापेक्षा योगि प्रत्यक्षहेतुभूतप्रपृष्टादृष्टापेक्षा च व्यावर्तयति । अदृष्टेन्द्रियनिरपेक्षधर्मभूतशानेनैव भवतीत्यर्थः । परमात्मेच्छासापेक्षमुक्त. नित्यसिद्धज्ञानव्यावृत्ति ददायन्हेतुमाह-सर्वज्ञत्वादिति । स्वतएव सर्वशन्वादित्य चयः स्वतएवेति । स्वशन्दरस्वरूपपर: सत्ताप्रयुक्त वादित्यर्थः । एवकारस्वव्यतिरिक्त चेतनान्तरसङ्कल्पादृष्टचक्षुगदि युदासपर: ॥ यद्वा न करणायत्त द्रष्ट वादिकमपितु स्वभावत एवेति रूपादिसाक्षाकाराश्रय व न करणापेक्ष, अपितु सत्ताप्रयुक्त मित्यर्थः । कुत इत्यवाह-स्वत एव सर्वज्ञत्वादिति करणानपेक्षसत्ताप्रयुक्तसार्वज्ञावादित्यर्थः । सामान्यनेश्वरज्ञानमात्रस्य हेतुमाननिरपेक्षयात् रूपादिविषयशानविशपाऽप्यदृष्टीन्द्रयरूपहेतुविशेषनिरपेक्ष इति यावत् सर्वस्य ब्रहामा वात त्वच तदात्मक इतिपद्विवक्षितविदोपसिद्धये सामान्याकारयोगस्य हेतुतयोपन्यासः ग्रहीत वगन्तृ वादिषु कर्मेन्द्रियनरपेक्ष्यारिद्धय माह-सत्यसङ्कल्पत्वाच स्वतएवेति । तर प्रमाण दर्शयति तथाचेति द्रष्टा श्रोता इत्यत्रोपाध्यनुत्ति पूर्वकदर्शनादि- भवणात् स्वतस्य सिद्धम् निरुपाधिकत्यकाठोक्ति श्वास्तीति चार्थ. ॥ यदा न केवल 'यस्सर्वज्ञः, सत्यसकलः' इति सामान्य श्रुया तन्सिद्धिः विशेषविषयश्रुतिश्चास्तीति चायः । यदा स्वाभाविकी ज्ञानरलक्रिया च ' इति श्रुन्या करणनिषेधोऽर्थसिद्धः तस्य स्वाभाविकन्वोक्ति बलात्तावशेषभूतदर्श नश्रवणादेः करणनरपेक्ष्यमपि सामान्यतसिद्ध तदुभय कण्ठे सचेत्यर्थ: जयन झटिति दूः स्यसाद सक्षम , अतो भुवा. विरोधः । एव दर्शनभाणादेरर्थयशात् करणाधीनत्वकल्पन मुतिविरुद्धमि युक्तम् । अथ चक्षु पक्ष्यतीति व्याहत दर्शन भवणादिशब्दाना करणायत्तज्ञानवाचि यादिति शङ्काया दर्शनश्वगादिददान करणायज्ञानवापता निषेध इलिनच. दर्शनेति । सर्वप्रयोगानुगत प्रवृत्तिनिमित्तमाह-- आपत्विति । एय वसति द्रष्टा श्रोता इति रूपशब्दयोरसात- त्यर्थः, मन्ता ये मानसमननाख्यांवचारयिषय स्तथा साक्षाकर्ता विज्ञाता बुद्ध याव्यवस्या ये रे सा रेत्यर्थः तत दिन्द्रियविश्यसाक्षात्कारपरत्वात् प्रकरणस्य चक्षुगदिबाह्यकरणमने बुद्धिरूपान्त:करण विशेषाः साधारणाकारहणवि- चाराध्यवसायरूराः तदाश्रयो जीव इति च मोक्षधर्मेऽमिाहतम् यथा- चक्षुरालोकनायैय सशय कुरुते मनः । बुद्धिरध्यरसायाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ इति । ससारितन ज्ञानाना प्रतिनियतकरणसापेशन्व, प्रमाणाप्रमागरूप व परीक्षापरोक्ष रूपाय च भवति, परमा मनस्तु ·- नान्यो-द्रष्टा' इत्यस्य परसंमतार्थ: नश्रुतिसूत्रसमतइति वृत्तिकारसिद्धान्तः । र्याम्यघि १.२४ . . श्रीभाष्यम् क्षात्कारस्य । सच रूपादिसाक्षात्कारः कर्मतिरोहितस्वाभाविकज्ञानस्य जीवस्य चक्षुरादिक- रणजन्मा; परस्य तु स्वत एव । 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' (पृ.५.७.५२) इत्येठपि पूर्ववा- क्योदितानियन्तुष्टुरन्यो द्रष्टा नास्तीति वदति । 'यं पृथिवी न वेद ''यमात्मा न वेद (सुवाल.9.ख) इत्येवमादिभिर्वाफ्यैः पृथिव्यात्मादिनियाम्यैरनुपलभ्यमान एव नियमय- तीति यत्पूर्वमुक्तम्, तदेव 'अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतश्नोता' (पृ.५ ७.२३) इति निगमय्य 'ना- न्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' (५.७ २३) इत्यादिना तस्य नियन्तुर्नियन्नन्तरं निविध्यते । एपत आत्मा' (५.७) ' स त आत्मा' (माध्यन्दिनपाठः) इति च त इति व्यतिरेफविभक्तिनिर्दि- एस्य जीवस्यात्मतयोपदिश्यमानोऽन्तर्यामी न प्रत्यगात्मा भवितुमर्हति ॥ श्रुतप्रकाशिका स्तकरण दिनिरपेक्षाणि तत्तःकरणतत्तद्विषयादिसर्वपदार्थगौचराणि सम्यनिश्चयरूपाप्यपरोक्षाम्यानि शानानि भव- न्तीति वैषम्यम् । करणाधीनत्व शान्द माभूत् तयाऽपि व्यासिबलात् परमा मनोऽपि दर्शनश्ररणादय. करंगविना नोप- पद्यन्त इति सिंहावलोकितनाशङ्कय दर्शनादीना करणापेक्षायाः कर्मवश्यत्वेन सोपाधिकरवानध्यातिरित्यभिप्रयन्नाह- तसचेति । कर्मवश्यस्यैव करणापेक्षा नत्वकर्मवश्य श्येत्यर्थः । उपाधस्सपक्षानुगतत्व दर्शित कर्मतिरोहितेति परस्यविति । सुशन्दोऽकर्मवश्यावरूपवलक्षण्यपरः । तेनापक्षवृत्तित्व दर्शित भवति । तर्हि द्रष्ट्रन्तरनिषेधः कथमुपपद्यत इत्यत्राह-- नान्योऽतइति । तदेव विवृणोति यंपृथिवीत्यादिना । निगमय्येति । अदृष्टो द्रष्टा पृथिव्यादिनियाम्यादृष्टस्त. सन्नियन्तृरूपद्रष्टा ' इत्युक्तार्थनिगमनमित्यर्थ. । ' य पृथिव्याम् ' इत्यादिपर्यायेषु द्रष्टवमार्थ निगमनवाक्ये नियन्तृ स्वमार्य गर्भित विशिष्टस्य प्रकृतत्वेसति सामान्यनिर्देशावगतोऽपि इसरानिषेधः प्रकृताकारविशिष्टतरविषयो दृष्ट. यथाs मिन्नामे देवदत्त एव पुरुषो नान्य इत्युक्ते न पुरुषमात्र निषिध्यते, किंतु नैव विधोऽन्यः पुरुषोऽस्तीति बुद्धि स्थस्वा तन्यादिविशिष्टपुरुषान्तर निषिध्यते अन्यथा प्रमाणविरोधात् । अत: 'नान्योऽतो स्ति द्रष्टा' इत्यत्रातश्शन्दस्वारस्यव मात् प्रकृतययोक्तलक्षण द्रष्ट्र-तर निषिध्यते, तत्व परमात्मनाऽप्यवेधस्तदन्तरस्तरियामक. कोऽपि द्रष्टा नास्तीत्यर्थ स्थात् , अपवादाभावात् व्यतिरेकनिर्देशस्वारस्यसिद्धिमाह-एपतइति । एत पादाद्याधिकरणे इच्दविशेषात्' इति व्यतिरेकानर्देशो हेतुतयोक्तः तस्य प्रदर्शनार्थत्वात्तदुपजीवमेन व्यतिरेकनिर्देशो हेतुतः 'एपत । सर्वपर्यायानुवृत्तषष्ठी निर्देशोऽत्र विवक्षितः, पर्यायविशेषस्य सप्तमीनिर्देशस्तु उमयेऽपीति सूत्रविरक्षित इति विदोष. ॥ गूढार्थसंप्रहः 'नायोऽतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यत्रापि द्रष्टा दस्य सर्वद्रष्ट सर्चनियन्तृपरतया परमात्मनोऽन्यस्य सर्वनिय व सर्वद्रष्टुरेय निषे धेन परमात्माऽन्यजीवसामान्यनिषघस्यात्रासम्भयात् । अतएव एतदुत्तर ' एषत आन्तयाम्पमृर.' इति वाक्य पाठदयेऽपि सनन्छते । परमते 'एषत आत्माऽन्तर्यामी' इति पाटयध्यमेव । 'तमन्तयामिण हि' इत्युपक्रमे प्रभ. उपसहारेऽपि प्रतिवचनस्यान्तयामिपर्यवसान एव सामञ्जस्यम् । परमतेतु प्रश्नप्रतियचनयाः उरमोसहारयोम धेरूप्य मयजनीयम् 'अन्तर्यामी' उभयेऽपिहि भेदन' इति सूत्रयोः दाविंशतिचार चतुर्विधतियार माम्पसमास्यनाभिव नान्योऽतोऽस्ति या'त्यनन्तरम् 'एषत आमाऽन्तयाम्यमतः' इति पाटस्य स्वास्यया. रियस्तिषन अव:- ममे अनामिनाशगतात्पर्यवधान सम्पयापितम् ।। .

·अन्तर्याम्यधि- १-२.४ ] 'नन मातम्' इति सूत्रार्थ. भेदैननम्' इत्यत्र अप्पय्यदीशितमतम् ३९७ श्रीमाष्यम् सू२० नच स्मार्तमतद्धर्मामिलापाच्छारीरश्च [१.२.२०) सात प्रधानम् । शारीरः जीयः। सात च शारीरस्थ नान्तर्यामी, अतद्धर्मामिला. पात्-तयोरसम्भावितधर्मामिलापात् । स्यभायत एव सर्वस्य द्रष्टुत्वम्, सर्वस्य नियन्तृत्व सर्वस्यात्मत्वम् स्वत एवामृतत्वं च तयोर्नसम्भावनागन्धर्हति । एतदुक्तं भवति-यथा सातमचेतनं सर्वशत्यनियन्तृत्वसर्वात्मत्यादिकं नाईति, तथा जीयोऽपि अतद्धर्मत्यात् इति समीपां गुणानां परमात्मन्यन्वयः, प्रत्यगात्मनि व्यतिरेक्श्च सूत्रद्वयेन दर्शितः ॥ निरपेक्ष च हेत्वन्तरमाह- सू-२१ उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते (१.२.२१) भुतप्रकाशिका सू-२० नच स्मार्तमतधर्माभिलापाच्छारीरश्च (१.२.२०) सूत्रम् असरार्थमाह-स्मातमित्यादिना । के पुनस्तदसमाविता धा इत्यनाह-स्वभारत एवेति । प्रधानस्यान्तर्या- मिवप्रसनामावे किमर्थ सूत्रेण तानिरसनमित्यत्राह-एतदुक्तमिति । पूर्वसूत्रे तसर्मा उक्ता आस्म-सूत्रे प्रकृतिपुरुषा- योरसमाविता धर्मा उता इति सूत्रस्य पौनरुक्त्यमाशङ्कय परिहरति अमीपामिति । निरपेक्षचेति । पूर्व व्यतिरेकनि देशसापेचहेतुरुतः भयतु वक्ष्यमाणो निरपेक्ष इत्यर्थ ।। सु-उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते [१.२.२१] गूढार्थसङ्ग्रह नच स्मातमतद्धर्माभिलापाच्छारीरश्च' इत्यस्मिन्नधिकरणे नानुमानमतच्छब्दात्प्राणभृञ्च' इति गुम्बाधिकरण । अत्र सूत्रद्वयमप्यधिकरणद्वयऽपि एकरूप सिद्धान्ते, परैर्नव्यैश्च अतद्धर्माभिरापात् इत्यन्तमेकसूत्रम् 'शारीरश्च' इत्यादि 'उभयेऽपि भेदेन' इत्यन्त पृथक्सूत्रमिति वर्णितम् । नानुमानमतच्छब्दात् , प्राणभृश्व इति पृथक्सूत्रे द्युम्माधिकरणे इतिचोक्तम् । गुम्बाधिकरणवदत्रापि शारीरश्चेति पृथक्सूत्रकरण तन्मतरीत्या सभावितम् । एनापरित्यज्य उत्तरसूत्रे शारीरश्रेयस्य योजन मतदये नमनोहरम् ।। 'उभयेऽपिहि भेदेनैनमधीयते ।' अत्र भेदेन इति इत्यभूतलक्षणे' (२.३.२१) उपलक्षणवाचिपदात्तृतीया इति मैदस्योपलक्षगत्व तेन न सार्वदिकत्व मेदस्य मुक्तिदशायामायद्यमानत्वादिात न्यायरक्षामणिकार अवादीत् । नवनिर्ण यस्सम्भवति । कदाचिदविद्यमानताया एत सूत्रविहिततृतीया अप्रतीते , लक्षणशब्दस्योपरक्षणार्यक वासम्मवात । महा भाष्यादिप्रामाणिकमन्येऽप्यनुक्तेश्च । इत्यभूतशब्दन रक्षणशन्देन च उपलक्षणस्यैव महमिति ' नयो नसमaid 'समगेत्यभूताख्यान-' (१.४.९०) इत्यादिसूत्र इत्यभूतशन्दन विशेषणग्रहणस्य सर्वैरपि वैयाकरणैरङ्गीकारात् । अत्रापि - ·३९८ दौशितोक्त्यसमवापपादनम् [अन्तर्याम्याधि-१-२४ - - श्रीमाष्यम् उभये-माध्यन्दिनाः काण्वाश्च, अन्तर्यामिणो नियाम्यत्वेन वागादिमिरचेतनैस्समम् एनं शारीरमपि विभंज्याधीयते ‘य आत्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः' (पृ.५.७.२२) इति माध्य- न्दिनाः, 'यो विज्ञाने तिष्ठन् ' (५.७.२२) इत्यादि च काण्याः परमात्मनियाम्यतया तस्सा- द्विलक्षणत्वेनैनमधीयत इत्यर्थः। अतोऽन्तर्यामी प्रत्यगात्मनो विलक्षणोऽपहतपाप्मा पर- मात्मा नारायण इति सिद्धम् ।। इति अन्तर्याम्यधिकरण समाप्तम् श्रुतप्रकाशिका अत्रैकैकवस्तुषु परिपूर्णत्वेन नियन्तृतया स्थितिज्ञापनार्थ यग्छन्दावृत्तिः सम । इति ध्यतिरेपनिर्देशो देवादि- शन्दानां शरीरमात्रपरन्वंचास्वरसम् तचापवादामावेऽनुपपन्नम् । आत्मशब्दस्य स्वयाचित्वे 'तिष्ठन् ' इत्यादयोऽप्यस्ख रसा: 'यो विज्ञाने तिष्ठन्' इति काण्वपाठकाऱ्यांदा मशब्दस्य स्ववाचित्वमयुक्तम् । प्रश्नवाक्यस्यचास्वारस्यमिति भिदा यच्छन्दावृत्तिरेकरवेऽपि संभवतीति भावोऽनुसन्धेयः । हिहतो, सहि भेदशब्दोऽत्र यत इत्यत्राह-परमात्मानियाभ्यत. येति । भेदकधर्मश्रवणात् भेदेन व्यपदेशस्सिद्धइत्यर्थः । न केवलं व्यतिरेकनिर्देशादीनामपवादाभावः, किंतु तदस्वारस्या- पवादश्चास्तीति भावः । सुबालोपनिषदुक्तविशेषणैस्तदेकविषयता सारयन्नाधिकरणार्यमुपसहरति अतइति ।। गूढार्थसङ्ग्रहः सूत्रघटक इत्यंभूतशन्देन विशेषणस्यापि ग्रहणसम्भवात् । भैरवमिश्रेण 'परतु' इत्यादिमते हूनां शब्दाना प्रकृत्यादिगणे पाठस्यानुचिततया वैशिष्ट्यमात्र तृतीयार्थ इति विशेषणवाचिपदात् तृतीया उपपाद्यत इति पक्षस्योक्तः, व्युत्पत्तिवादे गदाघरेण विशेषणवाचिपदातृतीया । अतएव ज्ञायमानत्वेन लिङ्ग करणम इ.युत्ते श्व, उपलक्षणवाचिपदातृतीया सचि. स्थानाम | तावता विशेषणवाचिपदा तृतीया नेति सिद्धान्तस्य स्थापनासम्मवाच्च । शब्दशक्ति प्रकाशिकायां जगदीशेन 'घटेन शून्यो विधुगे रहित' इत्यादी घटावाद्यवछिन्न प्रतियोगि वमेव शून्य. वाद्यन्वयि तृतीयाऽर्थः' इति 'इत्थंभूनलक्षणे' इति सूत्रोदाहरणं प्रदश्य अनन्तरं 'प्रकृत्यादिभ्यश्च' इति मन्यान्युदाहरणानि प्रदर्शितानि । एवं माट्टरहस्येऽपि ' इत्थंभूतलक्षण' इत्यनुशासनात् 'उटामिनस्तापसः' इत्यादौ तृतीया । न रक्षण- वापरपर्याय ज्ञाप्यस्व तृतीयाऽर्थ: ।जटाशाध्यतापसत्यवानित्यर्थः । लक्षणवं च विशेषणोपरक्षणसाधारणमन 'शमन तारस, इत्यपि साधु ' इति खण्डदेवेनोक्तम् ।। 'भिन्नमेनमधीयते' इत्युक्तो रङ्ग रजतं जानाति रझरजत घो इति वाक्य- समशीलताभ्रमत्स्यात् तथा भ्रमनिरासाय 'भेदनैनम् ' इन्युक्तिः । 'इत्यभूतलक्षण' इतिसूत्रे उपलक्षणयाचिपदादेयतृतीया नतु विशेषणवाचिपादित वैयाकरणसिद्धान्तसत्त्वे दीक्षिताच प्रकार:स्तो भवत् । नचव अत: 'भेदेनेनम' इत्यत्र भेदस्य विशेषणवऽपि विशेषणवाचिपदातृतीया उपपद्यतइति दीक्षितीतिरनादरणीया || मिन्नमेनमित्यनुत्तवा 'भेदेन' इत्युक्त्या भेदस्योपलक्षणन्वं बोध्यत इति परे स्वस्वमनीषानुरोधेन वर्णयन्ति । नायमासत्रयता विवक्षितः । 'नाम्योती ऽस्ति द्रष्टा' इत्यादेः परसंमतार्यकत्वं न श्रुतितात्पर्यानुगुणम् । तथासति नान्योऽत' इत्येतायतैवोपपत्तिसम्मये या. जययात् द्रदिशम्दानां प्रभानुगुप्पेन प्रभवायपरमपदानुष नापस्य पत्ता रचितत्वेन मान्योऽतोऽसि दर ·अन्तर्याम्यधि- १-२-४ ] झुतौ २३.२५. कृत्वः पट्यम्यासेन जीवनझभेदस्य सूत्रकृसम्मतत्वम् २ श्रुतप्रकाशिका अस्मिन्नधिकरणे कधिचतुर्धाविचारो दर्शितः, पृथिव्याद्यभिमानिदेवताविशेषो वा योगसिदो वा परमात्मा वा अन्तरवेति । तपार्थान्तमिति पश्चस्त्वसम्भवनिरस्तः ऐश्वविशेषयोगस्य प्रकृष्टादृष्टजन्यावाविशेषात् देवतास्वव योगसं- भवाच, शिरोऽन्तरभेदकल्पनं विपलम् । कार्यकरणवत्वं जीवावे हद्वतयोक्तं तदयुक्तम् , पृथिव्यादिप्यस्य शरीरत्वाव गमाचक्षुरादीनां प्रत्येकं. शरीरस्वावगमाच। तत्कृतजीवावशङ्काया आनन्दमयाधिकरणऽप्युदस्तत्वाश्च तेन जीवत्वशङ्काऽनुद- यात् । भूतेन्द्रियादीनां सङ्घातरूपेण शरीरेणोपकरणोपकरणित्वलक्षणसम्बन्धोहि जीववसाधकः । अदृष्ट वश्रवणन प्रधान- स्वशङ्काव्युदासपरं द्वितीयं सूत्रं व्याख्यातम् । तच्चायुक्तम् 'अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतश्श्रोता' इत्यादिवाक्ये अदृष्टाश्रुतादि पदानां द्रष्टश्वोत्रादिपदन्तारतानामेव श्रूयमाणतया प्रधानपरत्वशङ्काऽनुदयात् । नोकपदश्रवणेन वाक्यार्यनिर्धारणं पूर्व पवेऽपि घटते । प्रधानस्य सर्वविकारकारणत्वेऽपि नियन्तृत्वमुपचारतोऽपि नशक्यशकम् । नहि घटादीप्रति मृत्तिकाया नियन्तृत्वम् ॥ अतः स्मातोपन्यासो दृष्टान्ततयैव घटते । अतएव 'नच स्मार्तमतद्धर्म भिलापाच्छारीरश्च' इत्येवमन्तमेस्त्रम् अन्यथाऽर्थवेघश्यात् वैघट्य च प्रधानशताऽनुदय एव। पृथिव्यानियन्तॄणा नीवानामिवेश्वरस्यापि सर्वनिय तुर्नियान्तरा- पेशया अनवस्थायां प्रसक्तायां निय तृनियाम्ययोरभेदेन त परिहारइत्यपि दुरुक्तम् । अनवस्थाप्रसङ्गामावात् । युक्त्या कल्प- नायां हनवस्यांनं नथुन्याऽभ्युपगमे। श्रुतिम 'नतस्समचाम्यधिश्च दृश्यत' इत्यादिनियन्त्रन्तरं प्रतिषेति । नचानवस्थाया भेदप्रयुक्तवादभेदेन तत्परिहार इतिवाच्यम्; भुतभेदनिबन्धनचोद्यस्य श्रुतविदाभेदकल्पनया परिहारानुपपत्तेः क्योरमदः बलवत् पृथिव्यादेः परनामनश्च जडाजडयारेक्यामावात् । नापि जीवन, पृथिव्यादिवन्नियाम्यतयाऽयगतस्य तेनैव न्यायेग परमात्मनक्यासंभवात् पक्षपातस्याहंतुकत्वाच । परमात्मसामानाधिकरण्यभेदनिषेधौघुमयत्र समानौ । विच पृथि- न्यादेस्स्वव्यतिरिक्तवानप्रकाश्यत्वे शानस्यापि स्वव्यतिरिक्तज्ञान प्रकाश्यावेनानवस्थाप्रसङ्गात् तत्परिहारार्थ जडाजडयोरवयं किं नस्यात् । शानस्य स्वप्रकाशत्वेनानवस्याऽनुदयात् मिथ्यासत्यजदाजदयोस्वयोरखमावविरोधाचेतिचेत्, तर्हि सर्वनि गूढार्थसंग्रहः इत्यत्रापि सर्वलोकद्रष्टुरन्तयामिणएव पूर्वमुपस्थितस्य द्रष्टशब्दविवक्षाया अवर्जनीयतया तव्यतिरिक्तजीवस्य निषेधएव नस. भवति । 'अत' इत्यत्र एतच्छन्दस्य अन्तर्यामिपरत्वात् । 'अतोऽन्यदातम्' इति वाक्ये मिथ्यात्वविवक्षाऽपि नसं. मवति इति प्रागेव जिशासाऽधिकरणे (२४६.पु) निर्णीतम् । अतः परसंमताओं नात्र विवक्षितः । किंतु शाण्डिल्य विद्यायां 'एषम आमा' इति त्रिवारमग्यस्तयाक्ये षष्ट्या भेदस्य 'शब्दविशेषात्' इति सूत्रोत्स्य उपनिषद्भाप्ये पररमिधानेन 'यमामानमन्तरी यमयति' इत्यत्रान्तर्यामयितुरेव 'सत आत्माऽन्तर्यामी' इति वाक्ये उपस्थितिरवर्जनीया यमयितृ वस्य पूर्वममावेन तात्पर्यविषयतया तत्यागे कारणाभावेन 'सत आत्मा' 'एषत आत्मा' इति चतुर्विशतिवार प्रयोविंशतिवारमभ्यस्तवाक्येन आमासेन प्रष्ट्या अभ्यासेन भेदस्यैव विवशाया: प्रत्याख्यानासम्भवेन तादृशभेदस्यैव 'उभयेऽपिहि भेदेनैनम् ' इत्यत्राभिप्रतत्वं निर्गीयते । एवं तात्पर्य तु 'ना-योऽतोऽस्ति ' इति वाक्यान तर एषत आत्माऽन्तर्यामी' इति काण्वमाध्यन्दिनपाठद्वये सद्भावेन युक्तमित्यपि निर्गीयते । अतश्च सगुणनिर्गुणविद्याविभागः शाण्डिल्य अन्तयामिविद्यादये कल्पयितुं न शक्यते ।। इति अन्तर्याम्यधिकरणम् . , ·४०० (व.प्र) परसम्मतपर्यालोचनम् अन्तर्याम्यधि- १.२४ , श्रुतप्रकाशिका यन्तुरीश्वरस्याप्यामेश्वरतया नियन्त्रन्तरामावेनानवस्थित्यभावादयाईतदनहयोरस्वभावविरोधाच न जीवेश्वरयोरेकत्वं युक्तम् धारणादावप्ययमनवस्थापरिहारोऽनुसन्धयः ।। किंच भेदोहि प्रतीयते, कथमभेदेनानवस्थापरिहारः । इत्य-प्रतीयमानोऽपि भेदो मिध्या, नच जडाजडयोरेश्य- प्रसङ्गः, नियाम्यपृथिव्यादिमिथ्यात्वादि पृथिव्यादेः परस्य च मेदमिध्यात्वं जीवपरयोस्तु स्वरूपैक्यात् भेदमिथ्यात्वं, अत एव च नानवस्थेविचेत् स्यादेवानवस्था जीवपरक्येऽपि पृथिव्यादिकंप्रति जीवस्येव तदेकीभूतस्यापि ब्रह्मणो निय-वरा- कायाया निवारकामावात् । यथा पृथिन्यादेजीवस्य च नियन्तृनियाम्यमावमिथ्यात्वेऽपि तस्यैश्वरप्रति नियाम्यत्वमारमा र्थिक संभवति, तथा जीवंप्रति नियन्तु: परमात्मनोऽप्यपरमार्थनियन्तृत्वादेवान्यं प्रत्यपरमार्थभूतनियाम्यावशी कोवार- येत् । नियन्त्रन्तरनिषेधकं प्रमाण निवारक मिविचेत्-यदि प्रमाणबलादनवस्यापरिहारः, तर्हि नियन्तृनियाम्यभावपारमा- यंमाश्रित्यैव सा परिहियता प्रमाणान्तराबाधेन निर्वाह संभवति बाधाश्रयणायोगात् । अतएव 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यपि परमात्मैवाविद्याकल्पितभेदेन नियन्ता नियाम्यश्च भवतीति न पारमार्थिद्रष्ट्रन्तरनिषेधपरं किंतु नियन्तृरूपद्रष्टन्तर- निवारणपरं विशिष्ट प्रकृतेसतीतरनिषेधस्य तत्तुल्येतरविषयत्वदर्शनात् । कधं प्रमाणान्तराप्राप्त नियन्तृनियाम्यभावादिक विधाय शास्त्रं तदेव प्रतिषेधुमलम् । कथमेकस्सिम्शरीरे प्रत्यगामद्वित्त्वमितिचेत् काऽत्रानुपपत्तिः । बहुये प्रत्यत्तय होये तेतिचेत् कि प्रत्यगात्मद्वित्वमात्रेऽनुपपचिः, उतैकस्सिन् शरीर, नप्रथमः सर्वेषामामनामहमिति प्रत्यक्त येव खात्मानुभव दर्शनात् नद्वितीयः, एकस्मिन् शरीरे चक्षुराद्यभिमानिना देवानां प्राणसंवादे 'अहं श्रेयसे विवदाना' इत्यनेकेष प्रत्यक्त्वेन स्वामाऽनुभवदर्शनात् । तत्र प्रत्यक्त्वमेव सत्यं, भेदो मिध्येतिचेत् ; भेदस्सत्यः, प्रत्यक्त्वं मिथ्या किं नस्यात् उमयोरपि बाधस्तुल्य: 'नेह नानास्ति' इत्यादिकं भेदबाघकमितिचेत् तहिं 'तत्त्वमसि' अयमात्मा' इत्या- दिकं प्रत्यक्त्वनाधक किं नस्यात् परागोंहादबुदिगोचरः। अयमिति निर्देशः प्रत्यक्तवाविरोधी, प्रत्यक्त्वस्य प्रमाणसिद्धस्या- दितिचेत् 'नेह नाना' इत्यादिकमपि ततएव प्रमाणवशात् आत्मबहुत्वाविरोधि । अतो बहुत्वस्य परात्यव्याप्यत्वामा वाग्यातिशून्यस्तकाभासोऽयम् । अतोऽन्तर्यामिविद्याया यथोक एवार्थः ।। इति अन्तर्याम्यधिकरणम् अथ चेदान्तसारः सू-१९ अन्तर्याम्यधिदेवाधिलोकादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् (१.२.१९) 'यापृथिव्या तिष्ठन् ' इत्यादिषु आधिदेवाधिलोकादिपदचिहितेषु वाक्येषु भूयमाणोऽन्तर्यामी परमपुरुषरसान्तर घिसाविदितत्वसघशरीरकत्वस्यनियन्तृत्वादिपरमा मधर्मव्यपदेशात् ।। सूनच स्मार्तमतदर्माभिलापाच्छारीरश्च १.२.२० नायं प्रधानं जीयन, तयोरखमाविंतरावांविदितम्यादिधर्मामिलापात् असम्मायनया पयाम मातम, सपा बायोऽतीत्ययः॥

·अन्नाम्याधि १.२१२] अ.यामिण एव थुनो विपक्ष ननु परभिन्नजीवनिषेधस्य ४०१ . गदार्थसंमहः (अघोनिर्दिष्टान्य: ३९८.पुरे योजायचाऽनुसन्धेयः) कासिकायां च 'इत्यभूतरशंग' इति स्म 'कञ्चित्कार प्राप्तः त्यभूतः, रस रक्षणमित्यंभू रक्षण तत्स्तृतीया विमत्तिः भवति अपि भवान् कमाना छायमद्रासीत् 'युचमा अघ पदमञ्जरी 'मण्टना छात्रमद्राक्षात् ' इति बायोगध्याययोग गरछात्रस्य हस्त मण्डपति महसुना छापोऽय शातय न् इत्यर्थः एतापोलीचनाया काह लेत काले विद्यमानलेन विपणयाचापदात्तृतीया भवतीनि स्पुट विदुषाम् । 'नायोऽतोऽस द्रष्टा' इत्यत्र निय ननिय यन्तरं निषिध्यत इनि पृनिकारसम्मतार्थः भुत्याद्यानुगुप्यन युक्त इति पूर्य जिशासाऽधिकरण (२४६.पु) रिस्ता रेण निसरितम। तेन (३) भाप्य 'दो द्रष्टारी क्यमुपद्यते, नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इति द्रष्टन्तरनिषेधक श्रुतिविरोधात इत्यारावधाविद्याकमितभेदशात् सर्वमुपपद्यते । 'यहि दैतमिय भवति ' इत्यादिश्रुत्यैव रसा निर्णयात इयुत्तम । एनछुन्यर्थस्तु पूर्वमन जिज्ञासाऽधिकरण (४५५-८८६-८८७-८८८.पु) विस्तरेण निरूपितः । एष त्रय्यत्साराम; . तेऽपि ॥ . , एतेन 'आ मेत्येवोपासीत ' इति सूत्रितयझविवाधिकरणाया चतुर याय्यां 'अनेन हतास वेद', इति एक हिशानेन सर्वविशनप्रतिज्ञापूर्वक 'ब्रहावा इदमन आसीत् ।' त्दामानमेवादह ब्रह्मास्मि इति तस्मात्तत्सर्वमभवत् ,, इत्यभेदेनोपप्रम्य षष्टाध्यायान्ते मैत्रीयोब्राह्मणे निगमनरूपे 'यबत्यस्य सर्वमा भैंयाभूत् त केन क पश्येत् । इत्यादिन। अभेदने घोपम्हारात् अध्यायचतुष्टयमाभेटपर वे स्थित तदन्तर्गतस्य ब्रह्मलोकान्तरसूत्रा प्रतिपादन परस्य महाप्रकरणानगे. धेन तद्विरुद्धभेदपर वाभायात् ' इति अद्वैर्तासद्धा षड्विधता पलिङ्गमङ्ग मधुसूद नस्रव युत्तिनिरयका ' यत्रत्वस्य सर्वमात्मपराभून् ' इत्यस्य ईशावास्यानुराधेन परमतप्रतिकूलताया पूर्वमेव मन्यद्वयेऽपि (गूदा यस् ग्रह अ.अ) साधनात् 'आत्मेत्येयोपासीत' इति वाक्यघाटनब्राह्मणोपक्रमस्थपुरुषशब्दस्य 'सवा सय सर्वासु पूर्षु पुरिशय , इत्युत्तरत्र प्रियमागनिर्वचनानुसार सर्वशीर्थक्तया 'आन्मत्येवोपासात' इत्यत पूर्व 'तद्धेद ताव्याकृतमासीत्तमामरू पाम्या व्याक्रित असौ नामायमिद रूप इति सएष इह प्रविष्ट आनसाग्रेभ्यः इन्यत्र पुरुपदार्थस्य तदनुगुणामा. दार्थसर्व याप्त: १ष्टमुपपादनेन 'सयोत एकैकमुपास्त न स्वेद ' इति व्यापकच्याप्यवस्तुद्वये एकोपासनानन्दान तर आत्येयोपासीत' इति वाक्यम् एतदनुसारेण ' अनेन नासर्ववेद' इत्यत्र सर्वस्य.आ मन्शदार्या तःपातितया आत्मशब्दार्थबटनन सवेदनमेव पियक्षितम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानक्थैव नास्ति तदात्मानमेवावेद हाम, इन्यत्र परमते आमिर-दस्य वैयर्यमेव । अत: ' अह ब्रह्मास्मि' इत्यत्र जीवान्तर्यामिब्रह्माभेद एव विवक्षितः । सच जीवब्रह्मभेदस्य श्रुतितापयविषय यएव सभवति । एवमङ्गीकार एव 'सएप इह प्रविष्ट आनसाग्रेभ्यः' इति वाक्य टितकोपीनवाणकरस्यम् इत्यादिक बहुत्रोपणदितम् । अत: उपक्रमस्याभेदपरत्वमेव सिद्धम् । मैत्रीय ब्राह्मणमपि नपर मतानुलमिति पूर्वमेय बहुत्र निरूपितम् । अत: बृहदारण्कचतुरध्यायोमेदपति सिटम् । एतेन मन इत्याद्यनेकश्रुतिस्मृत्यर्थकथनप्रकरण अनेन ह्यत सर्ववेद' इति उपक्रमात् जीवब्रह्माभेदएव वाक्यप्रमयइति मधुसूदनसरस्व युक्तिराप पालीचिता । विवरणादौ सर्वत्र पविधता पर्यलिङ्गानि न परेषामनुकूलनीति उपनि पसारे निरूपितम् । अतः द्वाविंशतियार चतुर्विंशतिधारचाम्यस्तवाक्यानुरोधी मैदएव सूत्रकारता पर्यविषय इति दिक् ॥ इति अन्तर्याम्यधिकरणशेपः . 51 ·४०२ वेदान्तटीपः अन्तर्याम्यधि- १-२-४ सू-२१ उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते १.२.२१ उभये काण्या माध्यन्दिनाय 'यो विशने तिष्ठन् ' (बृ.५.७.२२) 'य आमतिटना मनोऽन्तगे यमामा सवेद यस्यामा य आत्मानमन्तरो यमयति' (५.७.२२) इति प्रत्यगात्मनो भेदेन, एनमन्तर्यामिणमघीयते; अत:परएवायम् इति वेदान्तसार अथ वेदान्तदीपः सू-१९ अन्तर्याम्यधिदैवाधिलोकादिपु तद्धर्मव्यपदेशात् [१.२.१९] बृहदारण्यके-'पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीर यापृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आमाऽन्ताम्यमतः' (बृ.५.७.३) इत्यादिषु सर्वेषु पर्यायेषु भूपमाणोऽन्तयामी कि प्रत्यगामा ? उत परमामेति संशयः । प्रत्यगात्मेति पूर्व:पक्षः, वाक्यशेषे ' द्रष्टा...श्रोता...मन्ता' इति द्रष्टवादश्रुतः 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा 'इति द्रष्टन्तरनिषेधाच । गद्धान्तस्तु-पृथित्याद्यात्मपर्यन्त सर्वतत्वानां सर्वे; तैरदृष्टेनेकन निन निरुपाधिकामृत वादिकं च परमात्मन एवं धर्म इत्यन्तयामी परमात्मा । द्रष्टवादिश्च रूपादिसाक्षात्कार । सच ‘पश्यत्यदक्षुः' (श्वे.३.११) इत्या. दिना परमात्मनोऽप्यस्ति । 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' (वृ.५.७.२३) इति च जीवनादृष्टान्तयामिद्रष्टवत् , अन्तर्यामिण ऽप्यदृष्टद्रष्टन्तरनिषेधपरः । सूत्रार्थ:--अघिदैवाघिलोकादिपचिह्नितेषु वाक्येषु श्रूयमाणोऽन्तर्यामी परमामा, सर्वातरम्प सर्वाविदितत्वसर्वशरीरफावसनियमनसात्मकत्वामृतत्वादिपरमात्मधर्माणा व्यपदेशात् ।। सू-२० नच स्मार्तमतधर्माभिलापाच्छारीरश्च (१.२.२०) सात प्रधानम् , शारीरः प्रत्यगामा । स्मात व शारीरश्च नान्तर्यामी, तयारसम्मावितोक्तधर्मामिलापात । यथा स्मातस्याचेतनस्यासम्भावनया नान्तर्यामित्व सक्तिः, तथा प्रत्यगात्मनोऽपीत्यर्थः ।। सू-उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते [१.२.२१] उमय काण्या माध्यन्दिना अपि यो विशाने रिटन् , यात्मनितिष्ठन्' (पृ.५.७.२२) इति यतः प्रत्यगा-मनो भेदेन-एनम् अन्तर्यामिणमधीयते । अतोऽय तदतिरिक्तः परमा-मा ॥ ॥ इति वेदान्तदीपे अन्तर्याम्यधिकरणं समातम् ।। ।

·अन्दयाम्ययि- १.२४ ] अश्य गादिगुणकाधिकरणपूर्वपशनापर्य, सूने यगुणस्यैव महान्वयियशा ४०३ अथ अधिकरणसारायटी अन्तर्यामी म जीयो यहुविधारणायत्तघीयत्त्यनुक्ते. नान्यो द्रष्टेतिचोक्तरिति यदि न नियन्त्ररस्य व्युदासात् । द्रष्ट्टत्वाद्यं च तत्तद्विपयघटितीरूपमीशेहि मुख्यं तद्धमा. काण्यमाध्यन्दिनपठितिगतास्तस्य पात्मा शरीरम् ।। स्थानस्यादव शासाद्वयपरिपठितावात्मविज्ञानशब्दा येकार्थायित्यकम्प्यन्तदपि क्थयतो बुद्धिमेयेत्यपार्थः । लोकान्नायप्रासद्धपोरनुगमत इमौ चेतने होकतानी वाघः केनापि नास्मिन्मरति च सत इत्यादिभिरसामरस्यम् ।। ॥ इति अन्त यी भ्य धि क र णं स मा प्तम् ।। - अथ अरश्यत्यादिगुणकाधिकरणम् गूढार्थसमह. (अन्तयामित्र हाणे-'य पृथियी नयद ' ' यमामा नवद ' ' ४ दृष्टो द्रष्टा ।। 'नान्योऽतोऽस्त द्रष्टा' इत्येतान घटक आत्माऽन्यनिषेधो नविवक्षितः सर्वान्नामि एव भन तस्यान्ताय तरानषेधएव ता पर्यमिति 'उभयेऽपिहि भेदेनेनमधीयते ' इत्यत्र निर्धारितम् | आर्ष गति ' यत्तदद्रश्यम् । इत्यत्र अदृश्यत्वादिधर्माणामभिषानेन उपप्रमे एकश्शिानेन सर्वविज्ञानप्रतिश्या 'पुरुष एयसवम् ' 'मझ वेद ब्रह्मैव भयति ' इति मध्ये उपसहारे च निर्गुण- काम्यमेर विवक्षितमिति आक्षेप परिहतुं तत्रापि सगुणमेव जीवभिन्न ब्रह्म विवक्षितमिति निर्धारयति अदृश्यत्वादिग- णको धर्मोक्तरित्यादिना । अन सूत्र अदृश्य पादमान् घोक्तरितिया 'अदृश्य वादिक' इतिवाऽनभिघाय 'गुणक इति निर्देष्टु सूत्रकृतोऽयमायः यत्मगुणमेवात्र विवक्षिमिति । अदृश्य धोक्तरित्यनमिघाय आदिपदोपादानेन अभावरूपधर्म वत् भावरूपधर्माणामप्यमाभिधानन निर्गुण स्य नाव विवक्षेति रपुट कृतम् । अत्र 'द्रस्याप्राह्यम् ' इत्यत्र नमः मैं- वानकपदसममिव्याहततया भेदयाचक उमर । एवमवापनिषदाप्य शङ्कराचार्येक्त्या अत्र — विभु सर्वगतम् । इत्यत्र विरघ भवतीति विभु सर्वगत व्यापकमा गादिवत् इति (श.उ) भाष्य उत्तम् । अनेन सर्वगतत्वमायाशन्दादिम्यः' इति सूत्र (श) माध्य 'आयामशब्दो व्याप्तवचनः' इतिचोक्तम् । इत्थ च ' सर्व समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः गीताद्यनुसारेण 'पुरुष एवेदगॅसवम् ' इत्यादावमदव्यपदेशः तत्र पुरुयशब्दार्थपर्यालोचनायामपि अभेदव्यपदेश उपप यते रीतिस्तु पूर्वमेवोक्ता । 'यया तदक्षरमधिगम्यते ' इत्यत्र अघिपूर्वक्गमिघातो. प्राप्तयर्थकत्वमेव (शं.3) माध्येउत्तम् 'परापर पुरुषमुपैतिदिव्यम्' इत्युपमहारस्य मुत्यय ' मुत्तोपसुप्य व्यपदेशाच' इति सूत्रकार एव निश्चिनोति । ' ब्रह्म वेद ब्रह्मैव माति' इति न परसमनार्य निश्वनुमलीमीत पूर्वमेव निरूपितम् । 'कस्मिनु मगयो विशाते सर्वमिदम् , इत्यत्र सर्वाभेदएव बोध्यते । छान्दोग्ये सर्वाभदरसम्यगुपपादित सच मिटान्न ---इति पूर्वमेष निरूपितम् ॥ . - ·अथ अदृश्यत्यादिगुणकाधिकरणम् श्रीभाष्यम् सू-२२' अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः (१.२.२२) . P आथर्वणिका अधीयते-' अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यने । यत्तदद्रेश्यमग्रामगो- जमवणेमचक्षुश्श्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं रिभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म तदव्यय यद्भूतयोनि प- रिपश्यन्ति धीरा' (मुण्डक.१.१.५) इति , तथोत्तरत्र 'अक्षरात्परतापरः' [६] इति तन अथ अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका सू-२२ अदृश्यत्वादिगुणको धोक्तेः (१.२.२२) (अदृश्यवादिगुणकशब्देनाक्षर पुलिङ्गनिर्दनावरापरत. परश्च द्वयमाप विषयीरियत इत्यभिप्रायेण वाक्यद्वय विध यतयोपाददानसशयच दर्शयति अथेत्यादिना । अद्रेश्यमबाह्य, इन्द्रियादृश्यमनुमानाद्यवेद्य चक्षुरदृश्यामिन्द्रियान्तरादृश्य या। यद्वा अद्रेश्य ज्ञानेन्द्रियाविषय , अग्राह्य पाण्यादिकार्यहानीपादानाद्यविषय । किमिहति । अदृश्यत्यादिगुण काक्षरस्य प्रकृति यमक्षरात् परत परस्य जीव वं च दारूयते नतूमयोरुभयात्मक यम् उभयत्र वाक्यद्वय ५ किमदृश्य स्वादिगुणकमक्षरात्परतः परश्च प्रधानपुरुषो उत परमा मेति विचार । तदर्थ पृथिव्यादिसर्वा या दृE दृश्य वार्षिक निषिध्यमान किं पृथिव्यादिसजातीयमचेतनमेवाश्रयमुपस्थापयति उत नेति । किमर्णनाभिदृष्टान्तोपादानमचेतनायोप गूढार्थसमाद 'उपासानैविध्यात्' इति पूर्वपादान्ते योऽयमय उक्त. एव पूर्वाधिकरणेषु दयाऽदिगुणे पुरस्य दायावत् सप्टयनन्तर शरीर पुत्रपरिपालनार्थ पित. स्थिते. जीवभिन्न परइनि साधनमुरेसन अ तयामि व स्थ पनन तरतमझायाम पलाया. अयप्रदर्शनन अ सराधिकरणे अनिरूपवज्ञानय गरिसय ५ मायातिरूप १२ ॥ ब्रह्मविद्या साधारणमिति निर्णयेन जीवमिन परशानमुपासना मकमित्यर्थस्य दृढीकरपेन सुसियु सगुणनि विद्याविभाग कल्पनाया नायकाच इति अधिकरणत्रयेण साधिाम् ।। अथ परविद्या शानरूपा तद्विषयीभूत निगुण तशान सब परमोश पलम् । अपरविद्या सगुणविद्या FAr भ पान पलामत्यादिविभागेन भुरुपुनितुंगा मनो विवादपाल चनम तरा प्रागुतायों नघत ति तयारी चनमप्यभिप्रेत्य पूाधिकरणे इष्टत्यादिधर्मामु च यत् सनपिमाणानुक्त्या प्रकृती विकारमधामन उपादान- घोचि. स्वविकारसामान्यापदान वान धनेष । अनए वापामे एमविज्ञानन विज्ञानातिपिपाते । दमाक्षर मुर- कभुनौविससम् । प्रकृति: आदान तवधिमाता चेतना या आदान भवतीति सालमा वर्षयतीति तदाय पर 'दिपोखgar. इयत्रामा इनि हानिरासमसन सिद्धानमाह-अश्यत्यादिगुणपो धर्मों क्वेरिति ॥ N .

·अदृश्यत्या. १.२५[ अदृश्प-याधिकरणपूरनिरूपणम् ४०५ - - भीभाष्यम् सदिधने-किमिहादृश्यत्यादिगुणकमक्षरमक्षरात्परतः परश्च प्रकृतिपुरुषो । उतोभयत्र पर मात्मैव इति । किं प्राप्तम् ? प्रकृतिपुरुषारिति । फुतः ? यस्याक्षरस्य ' अष्टो द्रष्टा' (पृ.४ ७.२३) इत्यादाविय न द्रष्टत्यादिश्चतनधर्म इह धूयते, 'अक्षरात्परतःपरः' [मुण्डय.२.१. २) इति च सर्वस्माद्विकारात्परभूतादक्षरादरलात्परः क्षेत्रारसमष्टिपुरुषः प्रतिपाद्यते। एतदु- पतंभवति-रूपादिमत्स्थूलरूपाचेतन पृथिव्यादिभूताश्रयं दृश्यत्यादिप प्रतिदिश्यमानं पृ चिन्यादिमजातीयसूक्ष्मरूपाचेतनमेयोपस्थापयति, तच्च प्रधानमेय 1 तस्मात्परत्यं च सम. टिपुरपस्यैय प्रसिद्धम् । तदघिष्टितं च प्रधान महदादिविशेषपर्यन्तं विकारजातं प्रसत इति श्रुतप्रकाशिका स्यारक्यमुरवृपति, उत नेति । 'क्मिक्षरात्सम्भवतीह विश्वम् ' इति यिशब्दचिदचिदा मकप्रपञ्चमुपस्थापयति उता. चैतनमिति । अचेतनोपस्थापक्वे स यूर्णनाभिदृष्टान्तस्य चाचिदाश्रयोपस्थापक स्योपवृहक्तया निषिध्यमान दृश्यावादिकम चिदुपस्यापकमित्यदृश्यायादिगुणक प्रधानम् , परथ जीवइति स्यात् । यदा विश्वशब्दचिदचिदात्मजगदुपस्थापकः तदो गंनामिदृष्टान्तस्य चाचेतनापम्यापकतदुरहकत्वाग्निपिध्यमान दृश्य वादिगुणकमपि नाचेतनोपस्थापकमित्यदृश्य वादिगु गरः परमा मा, परमा मनश्च परान्तरासम्भवात् अक्षरात्परत. परश्च परमा मेति परितम् । कुतइति । REET. स्याहाँयायतृजन्तपदविशेषणतया 'धातुसम्बन्धे प्रत्यया इति स्मृतिवशेनायि विश्रान्तिरवगम्यते । अद्रेश्यम् इत्यपि च पद कृत्यप्रत्ययान्न वादयि तथाचादृश्यावादिक पूर्वाधिक रणे परमा मर्मतयाऽवगतमिति नाक्षर प्रकृति. अतएव अक्षरात्परतः परश्च नसमष्टिपुरुष नहि परम्। मनोऽन्य र विद्यत इति शङ्कायामदृश्यत्वादिगुणकस्य प्रकृति विमुपपादयति अस्याक्षरस्येति । अन्तर्यामिविद्यायामपि नकेवलम् दृदय व परमाम साफ किंतु द्रष्ट वादिसचिव, आत तन्सानिध्यामावाददृश्यत्य नाचियावर्त+मित्यर्थः । 'अदृष्टो द्रष्टा' इत्यादिना सङ्गतिश्चापिता । तथाऽप्यक्षराप रत: परो न जीवः, नह्यक्षरात्पर हयुमोक्तुि 'परत परइती' ति शङ्काया तस्य स्माष्टपुरुष वमुपदारयलि सदस्मा. दिति । सर्वस्माद्विकारात् परभूतादक्षरादिति । समानविभक्तिनिर्देश स्वारस्यात् परतोऽक्षाटिति र नाEिकरप्या दिति भावः। तनयमावशेषाश्रवणऽप्यदृश्यत्व साधारणतया नानायक, अतोऽनुकूल्युक्ति दत्त या TET RC नवा रण यानुगुण इत्यत्राह-एतदुतमिति । तदन्यायकापलटा -ब्राह्मणाट यहादा है बाहादिया जाय स्त्रि यादौ वर्तन्ते, ननु श्वश्चादी पश्वादी वा । अबालाशचन्दादय प्रत्यास्नादस्या-तगश्रये (सिन Effer, पर्यन्तरे सनिकृष्टवाघनस्य न्याय्यस्यात् । एवमदृश्य वादिगुणाना घर्मिविशेषावा हाय नियिादृश्य दिया रखनाचेतने प्रतिपने तस्यैव सूक्ष्मावस्थस्यादृश्यवादी च संभवति विजातीयचर्य-तरकल्पने गौरवप्र झात् त पर वाय. णमयुक्तमिति भावः ॥ दृश्यावादिनिषेधाद्रूपादिवदचेतनत्वमपि निवर्तत इत्यत्र ह-तचेति । न दृश्य यादिव्याप्यमनव मन भदौ व्यभिचारादिति भावः । अदृश्य वादिगुणवस्य प्रधानत्वसमर्थनमुपजीव्याक्षरा परतः परस्य जीव वमाह-तस्मादिति । 'यथोर्णनामि । इति चेतनदृष्टान्तः कथमित्यत्र ह~- तदधिष्ठितंचेति । अनघिष्टित वेऽ पे दृEऽस्त यथा पृथि न्याम्' इति चेतनसनिविमात्रापेशव दृष्टान्त: ' यथासतः' इसी पूर्वपक्षमुपसहरति अतइति ।। , r - ·एव विशेषणनेकविशानन सर्वयिशानप्रातच्या यात स्यात्ति विधिारणादयोस। प्रधिकरणेऽपि यायने ।। - - मिन्मजीवदस्य परमा मनि सिद्धया प्रतिभेदोऽपि सिद्धपतीत्यभिप्रत्य मेदव्यपदशस्वोभयमदसापक य माध्य सनम् । ४०८ विशेषण-नतरौ' इत्यत्र परसम्मतार्थपर्यारोचनेन सिद्धान्तस्थापनमा अदृश्यत्वा १२५ श्रीभाष्यम् सू-२३ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ (१.२.२३) श्रुतप्रकाशिका सू-२३ विशेपणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरी [१-२.२३] गूढार्थसङ्ग्रह सरवाक्यप्रतिपाद्यमानधर्मा विवक्षिता । अत उपक्र तापादान वस्य सर्वज्ञ वादिगुणक एव प्रतिपादनात् रु वादि- गुणक भूतयो-यक्षर ब्रह्मैव न प्रकृतिन जीव निरुपाधिक्सवज्ञवस्य जीवऽस्मात । तस्य पराधीन व सर्वज्ञ व वन सादिकम् , ' यदा पश्य -दिव्यम्' इत्यत्र न घविगमना तरमय विद्ध छब्दार्थज्ञानसाम्यराभिधानात् । अत्र ' अह इयत्वादिगुणक' इत्युक्त्या सूत्रकृता परविद्यासु सर्वासु सगुणमेवोपास्यमित्यर्थ निरणायि ।। इन्द्रप्राणाधिकरण 'जानाहि, उपास्व इति श-दाभ्या उपासन शानरूपमिति निर्णयवत् 'तमेवैक जान थ 'ओमित्या मान ध्यायथ आनन्दम्प परिपश्यति धीरा ' 'तस्मि दृष्टे परावर' इत्यादिना ध्यानान तरकाल्विर- माधौ दर्शनरूपताप्रतिपादनेन ' यद्भूतयानि परिपश्यति धीरा ' इ युपक्रमोक्ताईस्य निश्कर्षणन परविष्टाया यानान स्तरकोलिकसमाधि ध्यान ज्ञानरूपमवेति चार्यद्वयस्य अत्रापि निष्क्षोंऽवसय विशेपणभेदव्यपदे शाभ्या च नेतरौ । अत्र पैरै 'दिव्ये ह्यमू ' इति दिव्य वादिविशयणन जीवमद तत्रैव ‘अक्षरात्परत पर इत्यन प्रकृतिभदो विवक्षित इत्यर्थ इ युक्तम् । अत्र 'परभूताटव्यास्ताक्षरापर' इति सामानाधिकरण्येन पदानामर्थ मङ्गीहत्य मूलप्रकृतिभेद इ युक्तम् । अक्षरात्पत्त पर इत्यत्र पञ्चम्यन्तपदोत्तरपरशदस्य पूर्वपञ्चमीप्रत्ययात्यिोगिक मेंद पदाधक वमेव यु पत्तिसिद्धम् । तदर्थस्यैव शीघ्रमुपास्थतरिति 'अक्षरात्परत पर' इति श्रुत्यर्थसिद्धौ प्रकृतिधिलक्षणाव बैलपण्यमेव तत्र विवक्षितमिति जीवभट बोधक वमेव युक्तम् । एरट 'परा पर-दिव्यम् ' इ युत्तरश्रुतावपि पग पर मिति शब्दप्रयागेण प्रतीत्या तस्य जीवाप्य बक्यने 7 'नामसद्धिमत्त परा परम इति श्रुत्यानुपूत्यैव नामरूपादिमु तात् परस्यैव प्राध्य व तत्र विवानिमिति सिद्धयाऽत्राप जीवावधिका कप एव विवक्षित । सामानाधिकरण यत्स्य मियानहेतु वेदा साररीत्या अक्षरर दो जीवपर एव । अक्षरभूतमशर प्रकृति तद्वद्धजीवश्व परभूतमपर नामरूपविनि मुंक्त परिशुदा मस्वरूपम् । कारणा मना सत्त्रमाण स्वरूपपरिणामो नेव गछति प्रकृते प्रळयकाले सदृशपरिणामाजी कारात् स्वरूपपरिणामय वेन जीवस्तताऽपि पर । बदस्य धर्मभूतज्ञानसोचविकास वन क्षरका निवेश । धर्म तज्ञानसोचशू य मुनस्तु अक्षरशब्दार्थ इति युत्तम् । अयमर्थ 'क्षरस्सर्वाणि भूतानि सोऽक्षर उच्यत' इत्यत्र विवक्षित अतश्च मुक्त जीवपर मवान विवाशितम् ।। एनन 'दिव्याधम ' इत्यादिक जीवस्य मुक्तिकालिन समवत्येति बीयपूर्वपयस्यारि निगम । एतेन दिथ्य . " .

·अदृश्यत्वां- १.२५j ‘विपद इति सूर्य विशेषत्यकेन प्रकरणे प्रधान पुरुषव्यावृत्तिः - . . . 6 - . श्रीमाध्यम विशिष्टि हि प्रकरणं प्रधानाच पुरुपाय भूतयोन्यक्षरं व्यावर्तयतीत्यर्थः । एक विज्ञा- नेन सोविज्ञानप्रतिशोपपादनादिमिः । तथा ताभ्यामक्षरस्य मेदश्च व्यपदिश्यते 'अक्ष- रात्परतः परः (मुण्टक...२.१) इत्यादिना। तथा हि-'स महाविद्या सर्व विद्याप्रतिष्ठा. मर्गय ज्येष्टपुत्राय ग्राह' (मु.१.१.१) इति सर्वविद्याप्रतिष्ठाभूता ब्रह्मविद्या प्रशान्ता, पर विद्यच च सर्वविद्याप्रतिष्टा; तामिमां सर्वविद्याप्रतिष्टां विद्यां चतुर्मुखाथर्यादिगुरुपरम्पर- याऽगिरमा प्राप्तां जिज्ञासुः 'शीनको ह वै महाशालोऽशिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ कस्मिन्नु भगो विशात सर्वमिदं विज्ञातं भवति' (मु.१.१.३) इति । ब्रह्मयिद्यायास्सर्यवि- घाऽथयत्याद्रह्मयिशानेन सर्व विशात भवतीति कृत्या ब्रह्मस्वरूपमनेन पृष्टम् । 'तस्मै स होवाच दे दिये वेदितव्ये इति हस्स राह्मविदो वदन्ति परा चवापरा च ' (मु.१.१.४) इति । ग्रह्मनेप्सुना गये वेदित-ये-ब्रह्मविषये परोक्षापरोक्षरूपे द्वे विज्ञाने उपादेये इत्यर्थः तत्र परोक्ष शास्त्रजन्य ज्ञानम्, अपरोक्षं योगजन्यम् । तयोर्ग्रह्मप्राप्त्युपायभूतमपरोक्ष ज्ञानम् तथ्य भक्तिम्पापनम् ' यमेवैप पृणुने तेन लभ्यः' (मु.३.२.३) इत्यत्रैव विशेष्यमाणत्वात्। नदुपायश्चागमजन्य निकादिसायासप्तकानुगृहीतं छानम्, तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्माणा विनितिपन्ति यझेन दानेन तपमानाशन ' (पृ.६.४.२२) इति श्रुतेः। आह च भगवान् पराशरः-तत्प्राप्तिहेतुनि च कर्मचोक्तं महामुने । यागमोत्थं विवेकाध द्विधा ज्ञान तथा च्यते' (वि.पु.६.५.६०) इति । तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेद.' इत्यादिना 'धर्मशास्त्राणि' श्रुतप्रकाशिका विशेषणशम्द व्याचष्टे विशिनष्टिहाति । कस्माकिमित्यत्राह-प्रधानादिति । धरित्यत्राह- एफेति । भेद ग्यपदेशशब्दं याचट तथेति । हेतुइय चियरीतुम ह-तथाहीति । नवल विशेष्यवाचिना ब्रह्मविद्यारब्देन विशेषण. वाचिना सर्यविद्याप्रतिष्ठामिशिदेनापि ब्रह्माविषयाच सिद्धमित्याह-परविद्ये घचेति । परग्रहयिषया विद्या परविश सर्व. विद्याप्रतिष्ठा व सवियाऽश्रयत्व ज्ञातव्ये ब्रह्माणि पृस्नशारल्यान्तर्भावात ब्रह्मशाने कृत्स्नविपयशनायाभूतानीत्यर्थः । नमजिज्ञासमानेम ब्रहहि प्रष्टव्य ' कस्मिन्नु भगवः' इति प्रश्नस्य कथ ब्रह्मविषय वामित्यत्राह- ब्रह्मविद्यायाइति ।। • द्वे विद्ये इति विद्याद्वय मिनविषयवनतर्राख्यातम् । तत्र कैश्चित् परविद्या परमा मविषया अर्था-तगवषयाची. परपियोति, केश कर्मज्ञानमपाविद्या ब्रह्मशन परविग्रे युक्तम् । केश्चिदपरमा शानमपरविद्या परमा मशान पादुई सध्यावृत्यर्थ व्याचष्टे ब्रह्मप्रेप्मुनेति । ब्रोच विषयश्चेत् द्वयोगपि कोमेद इत्या ह-परोक्ष परोक्षरूपेति । तर त्यादि। संतपोऽतप्यत, ओदनपाक पचति ' इतिवत् 'द्वे वियेतव्ये ' इ.युक्तिः तत्र पलितमर्थमाह-उपादेयइत्यर्थ इति । किं परोक्ष किमपरीक्षमित्यत्राह-तत्रेति । ब्रह्मैव विषयश्चत् प्रथमनेवालमित्यत्राह-तयोरिति । उपायभूत, अव्यय. हितोपायभूत तस्यापि निष्पलत्वमत्रत्यवायनायगायत इत्यत्राह-तच भक्तिरूपेति । तर्हि किं प्रथमेनेत्यत्राह-तदुपा- यश्चेति । साधनसप्तकं शास्त्रज-यज्ञानं चोभयमप्युपासना मशानस्य हेतरिति यावत् । एतद्वेशद्यायाह-आहति। अनेन विद्यादयस्य भिन्नविषयत्वोत्तिरुपवृहणविरुदति दर्शित भवति, विवेकाच उ ियतमित्यर्थः । योत पण शन. येऽपि किं वाक्यं किं विषयमित्यपेक्षायामागमोत्य ज्ञान तत्रेत्यादिवाक्येनोच स्त्यिाह-तप्रेति । पेंट एहि नह शानदः धर्मशास्त्रादिकीर्तन किम नचापागमोत्यवं शानस्य शान्द प्रतीयत इत्यत्राह- F2 - - - ·४०६ अधिकरणसिद्धान्जारम्म, [अदृश्यत्या- १२५ .. श्रीभाष्यम् तन दृष्टान्ता उपपद्यन्ते यथोर्णनाभिस्सृजते गृहते च यथा पृथिव्यामोषधयरसम्भवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाऽक्षरात्सम्भवतःह विश्वम् ' (मुण्डक १.१.७) इति । अतोऽस्मिन्प्रकरणे प्रधानपुरुपायेव प्रतिपाद्यते इति ॥ एवं प्राप्ते म.-अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्ते अदृश्यत्वादिगुणकोऽक्षरात्परत. परश्च परमपुरुष एव ; फुतः ? तद्धमा । ' यस्सर्वशस्सर्ववित्' [मुण्ड.१.१.९) इत्यादिना सर्व शत्यादिकास्तस्यैव धर्मा उच्यन्ते ; तथा हि यया तदक्षरमधिगम्यते' [१.१.५] इत्यादिना अदृश्यत्यादिगुणकमक्षरमभिधाय ' अक्षरात्सम्भवतीह विश्वम् ' (१.१.७) इति तस्माद्वि- श्वसम्भचं चाभिधाय 'यस्सर्वज्ञस्सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते ' (१.१.९) इति भूतयोनेरक्षरस्य सर्वशत्वादिः प्रतिपाद्यते । तस्मात् 'अक्षरात्परतः परः' (२.१.२) इति च प्रकृतमदृश्यत्यादिगुणकं भूतयोन्यक्षरं सर्वशमेव परत्वेन व्यपदि. श्रुतप्रकाशिका राधान्ते अदृश्यत्वेति । 'परात्परं पुरुषम् ' इति वाक्य स्मारयति परमपुरुपडीत । कस्य धोक्तरित्यपेक्षाया पूरयति तद्धर्मोक्तेरिति । नन्वक्षर प्रकृति, सर्वज्ञस्तु स्वसन्निधानात् प्रकृ युपकारक प्रकृष्टपुण्यो जीवस्तद वस्योपल तो मुचोति शङ्कायामाह -तथाहीति । तस्मादिति । अक्षरशब्दः प्रकृताक्षरपर इतिभावः । भूतयोनेरक्षरस्येति । सार्व यादेः धर्मिविशेषापेक्षाया प्रकृत एव धर्मा स्वीकार्य:, उपक्रमप्रतिपन्नपरित्यागेन अप्रतिपकल्पनायोगात् 'भूतयोनिम् तस्मादेतत्' इतिकारत्वप्रत्यभिज्ञानाच्च । अतः 'यस्सर्वज्ञ.' 'तस्मादेतत् ' यत्तच्छन्दो प्रकृताक्षरविषयी ततश्चाक्षरस्य कारणत्वमा सटिस्थित्युपयोगित्वेन सार्वयादिविघीयत इत्यर्थः ।। ननु भूनयोनि वलिङ्गप्रत्यभिज्ञानादपि 'अक्षरात्परत.' इति श्रुतिप्रत्यभिज्ञान प्रबल पञ्चम्यन्ताक्षरपक्ष्याच्यहि प्रधानम् । अतस्तदेव ' यया तदक्षरम्' इत्यत्रापि प्रतिपाद्य अतस्तदनुवादेन सार्यस्यादिविधानमयुक्तमिलिन्न, कल श्रुतिप्रत्यभिज्ञानादपि 'येनाक्षर पुरुपवेद सत्यम्' इति पूत भूत् योनि वलिङ्ग ही स्याद श्रुतिस प्रब ल वात् । ननु 'भूतयोनिम् ' ' अक्षरात्सम्भयति' इ.युपादानमुच्यने 'यस्सर्वज्ञस्सर्व वित्' इति निमित्त वम् । सनी लिशानुगृहीतत्वमसिद्धम् । नचतावता । अक्षरात्परत अक्षर पुरुषम् ' इति इति श्रुतप्रत्यभिज्ञानयोस्तु स्वम् 'अक्षरात्परतः' इति प्रत्यभिज्ञानस्य अर्गना-दृष्टान्तानुगृहीतवन प्राबल्यादिति नैवम्। अनामिष्टान्त स्थाचिद्विशिष्टनाकारणत्वेऽप्युपपत्तेः, नचैतावता प्रत्यभिज्ञानयास्तुल्य व 'अक्षर पुरुपम् ' इति प्रत्यमिशनस प्रथम भाविनः प्रवललया पञ्चम्य-ताक्षरशन्दस्य तदविरोधन वर्णनीयत्वात् अता भूवयान्यामव 'अक्षरं पुरुपम् ' युच्यत - पुरुष वात्कारण वेन प्रत्यमिशानाचाक्षरशब्दया यस पय सर्वश यादिगुणक: तयारसति 'अक्षरासम्मति' 'तस्मादे- तद्र' इति पञ्चम्योरूप्य न स्यात् । निमित्तोपादानाम्दै सत्येव होकविज्ञनेन सःशानश नमुपात ।। अक्षरं न परमात्मा अशरादपि परस्य प्रतिपन वाटित्यत्राइ-पश्चादिति । पर वेन व्यर्णदस्यते प्रथमान पर- सन्देन व्यपदिश्यत इत्यर्थः । प्रकृतमदृश्यत्वादिगुणरमिति । दृश्य वाटिगुपयन पर यादव | अपि ५ सर्यगतत्वेन पुरुषाम्दवा-यत्वेन च प्रस्ताहि भूतयारक्षर • पाणिपादम् ' 'नित्य चिमु सर्पगतम् - . .

·अदृश्यत्या. १-२.५ ] 'पतिः' इत्यनेन गिद्धानस्य सम्यनिरूपणम् ४७ . M श्रीभाष्यम् प्यते । अतः अक्षरात्परतः परः' (२.१.२) इत्यक्षरशदः पञ्चम्यन्तः प्ररतमदृश्यत्यादिगुण फमक्षरं नामिधत्ते, तभ्य सर्वशम्य विश्वयोनेस्सर्वस्मात्परत्वेन तस्मादन्यस्य परत्यासम्म पात् । यतोऽप्राक्षरशब्दो भृतसूक्ष्ममचेतनं मृते ।। इतश्च न प्रधानपुरषो- युतप्रकाशिका 'तेनेदं पूर्ण पुस्पेण सर्यम्' 'येनाक्षरं पुरुष वेद ' इति च अक्षरात्परतः परस्य 'यिव्यो ह्यमूर्त. पुस्पः 'इति रुपुषशन्दसामानाधिकरण्यदरंदमूतशम्टेनापाणिपाद यमस्ज्ञिानात 'स याह्याभ्यन्तरः' इत्यनेन र सत्य शानाय भूतयो-यवरमेवाशरापरा परइत्यर्थः । सर्पशस्य भूनयोन्यवरापरत्वशा टासाय भत्यो ययय साया दिगुगकलोग्गदन स्मारयति सर्वज्ञमेवेति । नवशरमान्दारूप्यपरिहाराय भूतयो-यक्षात सर्वश टिगुणक: पर त्यम्युपगन्तव्यमिन्यत्राह-अतोऽक्षरादिति । प्रकृतमदृश्यत्यादिगुणमिति । ३६यायाटिगुणवतोय 'येनाक्षरं पुस्पम् ' इति पूस्मिन्सनिकृष्ट वाक्य प्रकृत, तदेव 'प्रोयाच' इति वक्तव्यतया प्रतिपादितमिति व प्राधा येन प्रतिपाद्यायम्यगम्यते । अतोऽक्षरपुरुष एवाधरापरतः परयनोच्यत इत्यभ्युपेत्य, अरू प्रतिपाय दम्तया:यां.. . प्रतिपादनायोगात् । अतोऽशरपुरुषो न पञ्चम्यन्ताक्षरशन्दोक्तः अपियक्षरा परत: परएवेत्यभिप्रायः । म त हेतु विवृणोति तस्येति । सर्वज्ञस्य विश्वयोनेरिति । 'अक्षरात्सम्सयतीह विश्वम ' ' तस्मादेतद्ब्रह्म नामरूप. मन्नं च जायते' इ.युभय कारण प्रत्यभिज्ञानात भूतयो यक्षग्मेव सर्वशमिति न सर्वशस्तदपेक्षया, परत्यभिप्रायः । सर्वस्मात्परत्वेन तस्मादन्यस्य परत्यासम्भवादिति । भूनयोन्यक्षरमभिधायानन्तरमेय ' यस्मात्परंनापरमस्ति किश्चित् ' इति समानानिषघस्यापत्रमावगत वादियः। भूतयोक्षगदनन्यन्दन सर्वश्स्य रत.पर वार : - कमविरोधेनाक्षरादर्यान्तरस्य परवासम्भवइयुक्त भवति 'अक्षरादिति विमुच्यत इत्यत्राह-अतोऽनप्ति । अत: यस्य परमामधर्मोक्तिसहि परमात्मा प्रथमान्ताक्षरसदनिय दाश्रणात् पञ्चम्य ताक्षर शब्द निर्मिस्य तदभायावत्य:, अक्षरमान्दयोर्मिनविषयावमुपपन्नम् आस्मन्नेत्र प्रकरण 'तपसा चीयते ब्रह्म 'इतिहस्मयत् ब्रह्मविदो वदन्ति' तस्मादेतद्ब्रह्म नामरूपमन्न च जायते' इत्य ब्रहाशब्दयाभिन्नविषयावदर्शनात् । यत्तु समान विभक्ति निदेशवा- रस्या सामानाधिकरण्यमिति तन्न परशन्दस्य पञ्चम्यन्नपदापेशवात्त स्वारस्यार्थ न सामानाधिकरण्यम् । पिंच परतोऽक्ष- रादिति ननिर्दिष्ट ' अक्षरात्परतःपरः' इतिहि क्रमः तत्स्वारस्याच न सामानाधिकरण्यम् ॥ - . गूढार्थसंग्रहः अत्रादिपदनादृश्यत्व यद्वाक्ये उपक्रान्त तद्वाक्ये विवक्षितास्सवें गुणा विवक्षिता इत्यभावरूपगुणमात्रविवक्षाल्या. व्यर्थमादिपदमुक्तम् । तेन नित्यत्वविभु बभूनयानि वगुणारसगृहीताः । अत्र विकारगतदृश्यावादिनिषेधन दृश्यावा प्रसको निषेधो वाच्य इति उपादानोपाटेययोरमेदेनोपादाने दृश्यत्वप्रसक्ता तत्र तनिषेधो युक्त इति प्रकृतिरेव विवक्षितति पूर्वपक्षिण आशयः । 'अवर्णमित्युक्त्या प्रकृतिकार्यगतरूपादिशून्यत्वप्रतिपादनेन 'अब्राझणमानय' इत्यादाविव कार्य. सजातीयस्यैव प्रतीतिरिति च एतत्तात्पर्य च 'रूदिमत् स्थूलस्प च ' इत्यादि माध्यएव सूचितम् । अतश्च तद्वाक्ये प्रती आदिपदवाच्यधर्माणां मुख्याना प्रकृतायसभवन विवक्षा पूर्वपक्षिणो नेय समता | धोक्तः इत्यत्र पतवाक्यो. . .

·विशेषण-नतरौ इत्यत्र परसम्मतार्थपर्यारोचनेन सिद्धा तस्थापनमा अदृश्यत्वा- १२५ श्रीभाष्यम् सू-२३ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरी (१.२.२३) -- श्रुतप्रकाशिका . . . - सू-२३ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ [१-२.२३] गूढार्थसङ्ग्रह तरवाक्यप्रतिपाद्यमानधर्मा विवक्षिता । अन उपक्र तापादान वस्य सयज्ञ वादिगुणकएप्रतिपादनात् ०३ वार्टि- गुणक भूतया यक्षर ब्रहीव न प्रकृतिन जीर निरुपाधिक्सवज्ञ स्य जीव भगत । तस्य पंगधान व सर्वश च (चन सार्वदिकम् , ' यदा पक्ष्य -दिव्यम्' इत्यत्र 7 विगमना तरमर विद्वस्छन्टायशानसाम्यस् भिधानात् । अत्र 'अह श्यत्वादिगुणक' इ युक्त्या सूत्रकृता परविद्यासु सर्वासु सगुणमेवापास्यमित्यर्थ निरणायि ॥ इन्द्रप्राणाधिकरण 'जानीहि, उपाय' इति श दाभ्या उपासन ज्ञानरूपमिति निर्णयवत् 'तमेवैक जानथ' 'ओमित्या मान ध्यायथ आन दम्प परिप यति धीरा तास्म दृष्ट परावर' इत्यादिना ध्यानान तरकारिवर. माधौ दर्शनस्पताप्रतिपादनेन ' यद्भूतयानि परिपश्या त धीरा ' इयुधम्मोक्ता सविन पछिाया यानान तरकालिकसमाधि ध्यान ज्ञानरूपमवति चार्थद्वयस्य अत्रापि निप्पोऽक्सय विशेषणभेदव्यपदे शाभ्या च नेतरौ ॥ अत्र परै 'दिव्ये ह्यमूर्त ' इति दिव्य वादविशषणन जीवाद तत्रैव 'अक्षरात्परत पर इत्यत्र प्रकृतिभदा विपरित इत्यर्थ इ युक्तम् । अत्र 'परभूताटव्याकृताक्षरा पर ' इति सामानाधिकरप्येन पानामर्थ मङ्गीकृत्य मूलप्रकृतिमद् इ युक्तम् । अक्षरात्पत पर इत्यत्र पञ्चम्य तपदोत्तरपरश-दस्य पूर्वपञ्चमीप्रकृत्यथतियादि बाधक बमव न्यु पत्तिसिद्धम् । तदर्थस्यैव दामुप स्थतरिति 'अक्षरात्परत पर' इति श्रुत्यर्थसिद्धौ प्रकृतविलक्षपजाव वैलजण्यमेव तत्र विवलितमिति नीवर याच वमेव युक्तम् । एदयस्य 'परा पर-दव्यम्' इ युत्तरभुतावाप परा पर मिति शब्दप्रयाग प्रनीत्या तस्य नीचप्राप्य ५क्यनेन ' नामरूपाद्वमा पग परम्' इति श्रुत्यानुपू नामम्पादिम चात् परस्यैव प्राप्य तत्र विवक्षिामति सिद्धयाऽनाप जीवावधिका कप एव विवक्षित । सामानाधिकरण्य या य भियानहेतु वदा रसारीत्या - उस्मशब्दो जीवपर एव | अक्षरभूतमशर प्रकृति तद्वदजीवश्च परभूतमक्षर नामरूपविनि मत परिशुद्धामस्वरूपम् । कारणा मना सरमाण स्वरूपपरिणामो नैव ग छति प्रकृत प्रळयका सहपरिणामी कारात् स्वरूपपरिणामय वे जावसताऽाप पर । बदस्य धर्मभूतशानसङ्कोचविकास वन क्षरकायव निवेश । धर्म तज्ञान सङ्काचशू य मुक्तस्तु अक्षरशन्दाय हात युत्तम् । अयमय 'क्षरस्सयाणि भूतानि रथोऽक्षर उन्यत' इत्यत्र विवक्षित अतच मुसजीवपरल्यमबान विपरितम् ।। एनन 'दिव्याहमून ' इत्यादिक आवस्य मुक्तिकारक सभवत्यति जीरपूर्वपशस्यारिनिगम । पना दिया स्वामूर्तरवाद जीवेऽसमय अन विशेषणादित्यननेय जीवभेदसाधन समवतात सदमा अन प्रथमयाजनायो प्रकृति भिननीयभेदस्य परमामनि सिद्धया प्रकातभेदाऽपि सिद्धयतीत्यभिनय मध्यपदारामयभदायक य भाष्य उत्तम एस यशेषणेनेकविशानन सपरिशनमातस्या समत यात्ति हशत्यधिारणादयोछा प्रत्याधरणेऽपि यक्ष्यने ।। - ·अदृश्यत्या- १-२५j-द- इति सूत्रे यित्किन पर प्रधान पुषव्यावृति: . . - - . श्रीमाप्यम विशिष्टि हि प्रकरणं प्रधानाश पुरपाच भूतयोन्यक्षरं व्यावर्तयतीत्यर्थः । एषाविज्ञा- नेन सर्यविज्ञानप्रतिशोपपादनादिनिः । तथा ताभ्यामक्षरस्य मेदश्च व्यपदिश्यते 'अक्ष- रापरतः परः (मुण्टक.१.२.१) इत्यादिना। तथा हि-'स प्रहानियां सर्वविद्याप्रतिष्ठा. मथर्गय ज्येष्टपुत्राय ग्राह' (मु.१.१.१) इति सर्यविद्याप्रतिष्टाभूता ब्रह्मविद्या प्रशान्ता; पर विय च सर्वविद्याप्रतिष्टा तामिमां सर्वविद्याप्रतिष्ठा यिद्यां चतुर्मुखाथर्यादिगुरुपरम्पर- याऽनिरमा प्राप्तां जिसासुः ‘शानको ह वै महाशालोऽग्निरस विधियदुपसन्नः पप्रच्छ फस्सिन्नु भगयो विशाते सर्वमिदं विशातं भवति' (मु.१.१.३) इति । प्रह्मविद्यायास्सर्यवि- घाऽश्रयत्वाद्ब्रह्मविशानेन सर्य विज्ञातं भवतीति हत्या ग्रामस्वरूपमनेन पृष्टम् । 'तस्मै स होगाच द्वे विद्ये वेदितव्ये इति हम यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चवापरा च' (मु.१.१.४) इति । ब्रह्मानेप्सुना हे विधे येदितन्ये-ब्रह्मविपये परोक्षापरोक्षरूपे वे विज्ञाने उपादेये इत्यर्थः तत्र परोक्ष शास्त्रजन्यं ज्ञानम् , अपरोक्ष योगजन्यम् ; तयोर्ब्रह्मप्राप्त्युपायभूतमपरोक्ष धानम् तश्च भक्तिरूपापन्नम् ' यमवैप पृणुने तेन लभ्यः' (मु.३.२.३) इत्यय विशेष्यमाणत्वात्। तदुपायश्चागमजन्य निकाढिसाथासप्तकानुगृहीतं शानम्, तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्माणा विविदिपन्ति यक्षेन दानेन तपसाऽनाशकेन ' (१ ६.४.२२) इति श्रुतेः। आह च भगवान् पराशर:-तत्प्राप्तिहेतुकीन च कर्मचोयतं महामुने । आगमोत्थं विवेकाश्च द्विधा शान तथा च्यते' (वि.पु.६.५.६०) इति । तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः' इत्यादिना 'धर्मशास्त्राणि' श्रुतप्रकाशिका विशेषणसम्द व्याचष्टे विशिनष्टिहीति | करमाकिमित्यत्राह-प्रधानादिति । धरित्यत्राह-एफेति । मंद ग्यपदेशशन्दं याचष्टे तथेति । हेतुद्वय विधर्शतुम ह-तथाहीति । नफेयल विशेष्यवाचिना ब्रहाविद्याशब्देन विशेषण. याचिना सर्यविद्याप्रतिष्ठामितिशब्देनापि ब्रह्माविषयाव सिद्धमित्याह-परविद्येवचेति। परमपिया विद्या परविद्या, सर्व. विद्याप्रतिष्ठाव सर्वविद्याऽश्रयाय शातये नमणि कृत्स्नशार यान्तर्भावात ब्रह्मशाने कृत्स्नविषयशनायाभूतानीलर्थः । असजिज्ञासमानेम प्रहा ह प्रष्टव्य ' कस्मिन्नु भगना' इति प्रश्नस्य कथ बहाविषय वामत्यत्राह-- ब्रह्मविद्यायाइति ॥ द्वे विद्ये इति विद्यादय भिनविषयावनतरव्याख्यातम् । तत्र वैश्वित् "रविद्या परमा मविषया क्या-तगषयाची परविपति, कश्च कर्मज्ञानमपाविद्या ब्रह्मशन परविद्ये युक्तम् । वैश्विदपरमा शानमपरविद्या परमामशान १२विधायुक्त सध्यावृत्य, व्याचष्टे ब्रह्मप्रेप्सुनेति । बझेर विषयश्चेत् द्वयोरपि कोभेद इत्यत्र ह-परोक्ष परोक्षरूपेति । तर त्यादि। 'संतपोऽतप्यत, ओदनपाक पचति ' इतिवत् 'द्वे पियेतव्ये ' इयुक्तिः तत्र परितमर्थमाह-उपादेयइत्यर्थ इति । किं परोक्ष किमपरोक्षमित्यत्राह-तत्रेति । ब्रौत्र विषयश्चत् प्रथमनेवालमित्यत्राह-तयोरिति । उपायभूत, हिनोपायभूत तस्यापि निष्पत्वमप्रत्यवाक्यनायग-यत इत्यत्राह-तञ्च भक्तिरुपेत । तर्हि किं प्रथमेने त्यत्राह दुपा- यश्चेति । साधनसप्तकं भानजन्यशान घाभयमप्युपासना मशानस्य हेतुरिति यावत् । एतद्वेशद्याया--आहति अनेन विद्यादयस्य भिन्नविषयत्वोतिरुपवृहणविरुदेति दर्शित भवति, विवेकाच उथितमित्यर्थः । यो क्षण शन. दयेऽपि किं वाक्यं किं विषयमित्यपेक्षायामागमोथं ज्ञान तत्रेत्यादिवाक्येनोक्त मित्याह-तप्रेति । घेद एहि महशानदः धर्मशास्त्रादिकीर्तनं किम नचायागमोत्यत्व ज्ञानस्य शान्द प्रतीयत इत्यत्राह- । अव्यय- है ·.. ६२रमा . श्रीभाष्यम् (मुण्च.१.१.५) इत्यन्तेन आगमोत्थं ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुभूतं परोक्षज्ञानमुक्तम् । सागस्य सेतिहासपुराणस्य सधर्मशास्त्रस्य समीमांसस्य वेदस्य ब्रह्मज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वात्। 'अथपरा यया तदक्षरमधिगम्यते' (१.१.५) इत्युपासनारयं ब्रह्मसाक्षात्कारलक्षणं भक्तिरूपापनशान 'यत्तददेश्यमग्राह्यम्' इत्यादिना परोक्षापरोक्षरूपशानद्वयविषयस्य परस्य ब्राह्मणरस्वरूप- मुच्यते ' अथोर्णनाभिस्सृजते गृह्णते च' (मु.१.१.७) इत्यादिना। यथोक्तस्वरूपापरस्साह ह्मणोऽक्षरात्कृत्स्नस्य चेतनाचेतनात्मकप्रपञ्चस्योत्पत्तिरक्ता विश्वमिति वचनानाचेतन मात्रस्य 'तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजापते । अन्नात्प्राणो मनस्सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥' (१.१८) इति ब्रह्मणो विश्वोत्पत्तिप्रकार उच्यते ; तपसा ज्ञानेन ' यस्य ज्ञान मयं तपः ' (१.१.९) इति वक्ष्यमाणत्वात् ; चीयते-उपचीयते; 'बहुस्याम् ' (छां.६.२.३, तै.आन.६) इति सङ्कल्परूपेण ज्ञानेन ब्रह्म सृष्टयुन्मुसं भवतीत्यर्थः । ततोऽन्नमभिजायते- अद्यत इत्यनम् , विश्वस्य भोक्तृवर्गस्य भोग्यभूतं भूतसूक्ष्ममव्याकृतं परमाद्रह्मणो जायत इत्यर्थः ; प्राणमनःप्रभृति च स्वर्गापवर्गफलरूपसाधनभृतधर्मपर्यन्तं सधैं विकारजातं तस्सा देय जायते । 'यस्सर्वशस्सर्ववित्' (मु.१.१.९) इत्यादिना सृष्टयुपकरणभूतं सार्वश्यसत्य- सङ्कल्पत्यादिकमुक्तम् । सर्वज्ञात्सत्यसङ्कल्पात्परसाब्रह्मणोऽक्षरादेतत् कार्याकारं ब्रह्म । नामरूपविभक्तं भोक्तृभोग्यरूपं च जायते । तदेतत्सत्यम् ' (मु १.२.१)इति परस्य मह्मणो निरुपाधिफसत्यत्वमुच्यते । 'मन्त्रेषु फर्माणि कवयो यान्यपश्यस्तानि प्रेतायां बहुधा स- तानि । तान्याचरत नियतं सत्यकामाः' (१.२.१) इनि सार्वश्यसत्यसङ्कल्पत्यादिकल्याण गुणाकरमक्षरं पुरुपं स्वतस्सत्यं कामयमानास्तत्प्राप्तये फलान्तरेभ्यो विरका ऋग्यजुस्सामा श्रुतप्रकाशिका साङ्गस्येति । सपरिकरस्यागमस्य तज्ज्ञानहेतु वादपराविद्ये युक्तमित्यर्थः । तत्रापरा ऋग्वेद' सादिघावयRTru शानविषयत्व पूर्वोतोपबृहणवचनेन 'द्विधा ज्ञान तथोच्यते । इत्यनेन स्पष्टीकृतम् । अथ' इत्यादिवास्यस्य पिये कंजम्पशनविषयत्वमाह-अथेति । उत्तमित्य-वयः 'यत्तत् ' इत्यादिवाक्यस्य विषयमाह-यत्तदिति । यथोर्णनामि रिति । भूतयोनित्यविवरणमित्यर्थः । तपसा चीयते' इत्यादिक न्याचष्टे ब्रह्मण इत्यादिना । विश्वस्य भोक्राय गंस्य इत्यनेनैतदाक्यस्यसत्यशम्दो व्याख्यातो भवति, सत्यशब्दवाच्य भोवतृवर्गस्यत्यर्थ. फलसाधनभूतफर्मपर्यन्त. मिति । ' लोकाः स्वर्गादयः । 'फर्मसुचामृतं कर्मस्वायत्तममृतम् अमृतत्वसाधनभूत फर्म ' इत्यर्थतिमायः । पुनस्सर्गाभिधानपानरत्तपमासमय ह-यस्सर्वइति । यथा 'दना जुहोति । इति वाक्ये शुतिपदेन ' अमिहोत्र जुहोति' इति विहितं होममन्य दमस्तसाधनाय विधीयते तथा कारणानुयादेन सर्यशायादिगुणविधानमित्यर्थः । भोक्तृमोग्यरूपं च जायते इत्यनेनानशम्यो ग्याल्यातो भवति । ' अद्यतेत्ति प भूता ने 'निशम्दनियंचमम हितीपखण्टामाह-तदेतत्सत्यमित्यादिना । परत्येति । कारणवशातदोषम्यावृत्यर्थमुसलिमायः । मन्प्रेयि. त्यादि । चिसत्यकामपद चतुर्मुखललकामपर व्याचक्षत इति तद्व्युदासायमाह-सार्पयति । कमनीय पाय म्यागु गाकरराषमुरुम् । अक्षरपुरुष स्वतस्सत्यं पामयमाना इति। तदेतत्सत्यम् "येमाक्षर पुरुष पेद सत्यम् । पुनम तदेतत्सत्यम्' इति पूरियो सवानिविन प्रयुससससदेवाप्यादितिमायः । परति आRE ARR. - - - - - -- ·भादयत्या. १२५] प्रारणसवाक्यानामनिरूपणम् ४११ A आमाप्यम् धर्यमु फविमिदंयानि वर्णाश्रमोचितानि प्रेताग्निपु यहुधा सन्ततानि कर्माण्याचरतेति 'एपयः पन्याः' (१.२.१) पत्यारभ्य 'एपयःपुण्यस्मुहतो महलोकः' (मु.१.२.६) इत्यन्तेन कर्मा- नुष्ठानप्रकारं, श्रुतिस्मृतिचोदितेषु फर्मस्वफ्नरकर्मधुयेंऽपीतरेपामनुष्टितानामपि निष्फल- स्यम् ययथाऽनुष्ठितस्य घाननुप्टितसमत्यम् अभिधाय 'सयाहते अहढा यशरूपा अष्टाद- कमयरं येषु कर्म । एतच्छयो येऽमिनन्दन्ति मूढा जरामृत्यू ते पुनरेवापि यन्ति ' (१.२.७) इत्यादिना फलामिसन्धिपूर्वपत्वेन शानविधुरतयाचावरं यर्माचरतां पुनरावृत्तिमुपचा 'तप श्रद्धे ये गुपयमन्ति' (मुण्डक.१.२.११)इत्यादिना फलाभिसन्धिरहित मानिनाऽनुप्टिफर्म ग्रमप्राप्तये भवतीति प्रशम्य 'परीक्ष्य लोकान् ' (१.२.१२) इत्यादिना घलपर्मफलेपु विर तस्य यथोदितफर्मानुगृहीतं प्रमप्राप्त्युपायभृतं शान जिज्ञासमानस्य च थाचायॉपसदनं विधाय 'तदेनत्मत्यं यथा मुदीप्तात् ' (२.१.१) इत्यादिना 'सोऽविद्या प्रन्थि यिकिरतीह सोम्य ' (२.१.१०) इत्यन्तेन पूर्वोक्तस्याक्षरस्य भृतयोनेः परस्य ब्रह्मणः परमपुरुपस्यानु. श्रुतप्रकाशिका मंदैन प्रेता आमित्रय 'अमित्रयमिदं वेता' इति नघटका: आचरततीति । उच्यत इति पूर्वयाक्यानुषङ्गः एप. इत्यादि । एकनरकर्पवधुपीतरमा निष्पलस्वमित्यनेन — यस्यानहोत्रमदर्श पूर्णमासमनाप्रयणेमतिथियजितं च अहु वमवैश्वदेयम् ' इत्यस्यार्थोऽभिप्रेतः अयथाऽनुष्ठितस्याननुष्ठितसमत्वचेत्यनेन ' अश्रद्धया अविधिना हुतमासप्तमा तस्य लोकान् हिनति ' इन्यस्यार्थ उक्तः । इद च विलसाधनकर्मविषयमुक्तम् 'प्लवायते अदृढा' इति त प्रक रणायात् 'नेहाभिकमनाशोऽस्ति ' इति मोक्षसाधनकर्मणा ययोतविपरीत्यप्रतिपादनाच लवाटतइत्यादि । अष्टा दशक्तिम् । अष्टाददारमृ युक्त श्रुतेराप प्रदर्शनार्थीमद श्रुतिस्मृतिचोदित कौत्यर्थः । यहा पाशविपक्षीयजमानस्या- शादशपुरुषेषु विहितम् । यद्वा नवप्राम्यान्पशूनालभते नवारण्यान् उभयान्पशूनालभते ' इति शु युक्ताटादशशु हविष्फ कर्मेति । यशशन्दः कर्मसामान्यवाची या पुरुष स्मृतिविहितमवर कर्म पलासित एतयो येऽभि. नन्दन्ति ते पुरुषा जगम यू अपियान्तीत्यन्वयः । झाप्राप्तये भवतीत्यनेन ' ' सूर्यद्वारेण ते विरजा. प्रयान्ति यत्रा मृतरसपुरपोऽन्ययात्मा' इत्यस्यार्थ उक्तः । 'परीक्ष्य लोकान् ' इत्यादिवाक्य गुरूपसत्तिविषयनियमविधि: अन्य न्यायसिद्धार्थानुवादरम् ॥ तृतीपसण्डामाह-तदेतत्सत्यंयथेत्यादिना । भूतयान्यक्षस्वाक्षरापरत: परस्यचानन्यायसिद्धयै प्रथमतृतीयख ण्डयोरेक ध्यप्रगमिशारक विशेदणानि दशति पूर्वोत्तस्यत्यादिपदैः पूर्वोत्तसेवह प्रतिपद्य बाप्पाट कानि पटा ताण 'तदक्षरमधिगम्यते । 'भूतयोनि परिपश्यन्ति' 'तथाक्षरा द्वावधारसौम्यभाया प्रजायन्ते तत्र धैवापियन्ति इति वाक्ययोरेपविषय व दर्शित अक्षरस्य भूतयोनेरिति ' तपसा चीयते ब्रह्म' ' तपो ब्रह्म परामृतम् ' इत्यनयो कण्ट्य दर्शित परस्य ब्रह्मण इति तस्मादेतद्ब्रह्म' इत्यवगतकार्यवनव्युदासार्थः परशम्दः । तेनेदंपूर्ण पुरुपेण, पुरुष एवेदसर्वम् ' इत्यनयारकावषय वाभिप्रायेण परमपुरुषस्येन्युक्तम् । तत्र ' यस्मात्परं नापरमस्ति युक्त समाम्यधिकहित्यसूचनार्गः परमशन्दः । अशरपुरुषशब्दाच्या 'येनाक्षरं पुरुषम् ' इति दितीयखण्डमार्य चात भवति महि अक्षराद्विविधारसोम्यभाताः प्रजायन्ते तत्रचैयापियन्ति ' इत्युक्त्या दिव्योह्यमूर्त पुरुषः सवा अभ्यन्तरः' इति, प्रकृतकारणादारपरामर्शित-उन्देनाक्षरा परतः परस्य सामानाधिकरण्यात् भूतयोन्यक्षरमेवाक्षरा परत: - - .

·४१२ प्रकरण स्वाक्यानामनिम्पणम् [अदृश्यत्या १०५ - एप - . इत्या पृथिवीधेप। . - श्रीसाध्यम फ्तैम्स्वरूपगुणैस्सह सर्पभूतान्तरात्मनो विश्वशरीरत्वेन विश्वरूपायम् तसाद्विश्वसाष्टं च चिस्पष्टमभिधाय 'आविस्सन्निहितम् ' (मु.२.२.१) इत्यादिना तस्ययाक्षरस्याव्याकृतात्प- रतोऽपि पुरुषात्परभूतस्य परम्य परव्योति प्रतिष्ठितस्यानवधिकातिशयानन्दस्वरूपस्य हृदयगुहायामुपासनप्रकारम् उपासनस्य च परभाक्तिरूपत्वमुपासीनस्याविद्याविमोकपूर्वक ससम सानुभवफलं चोएदिश्योपसंहतम् । श्रुतप्रकाशिका पर इत्यवगम्यते नाह तस्मादक्षरात्पर इत्युचम् । अपिवक्षरा पर इति पश्चादपि 'न तस्माजायते प्राण सर्व भूतान्तरात्मा ''तस्मादमिस्समिधश्च सूर्य.' इति इत्यारभ्य ' अतासी ओपधय । इत्यन्तेषु वाक्येषु तमेव तदे तन्छन्दैः परामृश्य ' एतेषु भूतेषु तिष्टते ह्यन्तरात्मा' इत्युक्त्वा 'पुरुष एवेदसर्वम् ' इत्यामधानात् भूनयाग क्षरमदाशन्दवाच्यः पुरुष एयाक्षरापरत इति प्रतीयते अनुक्तैरस्वरुपगुणैरित्यनेन 'दिव्योह्यमूर्त पुस्प धुत्ता: दिव्यत्वामूतत्वविभु यादयो गुणा विवक्षिताः । विश्वरूपन्य विश्वकारत्वम् । तदेव विश्वशरीराब्दन विशेषितम् , सदुपपादक सर्वभूतान्तरात्मतेयोत पदम् । अन्त:प्रविश्य नियन्तृत्वादस्य विश्व शरीरतया प्रकारइत्यर्थः अनना 'पद्धयां अतश्च सर्वा ओपघयो रसाश्च 'एतेषु भूतेपु तिष्ठते ह्यन्तरात्मा'पुरुष एवेदसर्यम्' इति श्रुत्यर्थोऽनुसहितः । तस्माद्विश्वसृष्टिंचेइत्यनेन 'तस्मादमिरसमिधश्च सूर्यः सोमःपर्जन्य ओषधय ' इत्याद्यर्थ उक्तः । विस्पष्टमित्यनेन प्रथमतृतीयसण्डयोः पौनरत्त्यपरिहार , पूर्वोत्तराष्टिप्रपञ्चनपरत्वानपुनरुक्तिरित्यभिप्राय || चतुर्थखण्डार्थमाह-आपिरिति । आविस्सन्निहितम् योगिनामपरोक्ष सन्निहितम् । तस्व प्रथमतृतीखण्डपात पादितस्य अव्याकतादिति । ' अक्षरात्परत परस्य ' इति तृतीयखण्डप्रतिपादितस्येत्यर्थः । तदेतदक्षरं ब्रह्म' इति वाक्यमभिप्रयन्नाह-परस्य ब्रह्मण शति । 'यस्सर्वज्ञरसर्यविद्यस्यैप महिमा भुवि । दिव्ये ब्रह्मपुरोष व्योमन्या स्मा प्रतिष्ठितः ।। ' इत्यस्यार्थमाह-परमव्याग्नि प्रतिष्ठितस्येति । यस्यैप महिमा भुवि ' इति लीलाविभूत्यन्वय उक्तः । दिव्य व्योमीति त्रिपाद्विभूतिकसा । ब्रह्मपुरे इति शन्दः 'एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम् ' इतिवन्नकर्मधारय ब्रहापुर आत्मा प्रतिष्ठित इति व्यतिरेकानर्देशात् तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा. आनन्दरूपमभृतं यद्विभाति । इतिवाद हृदि निघायाह-अनवधिकातिशयेति । हृदयगुहायामुपासनाकारमिति । 'एतद्योवेद निहित गुहायाम् ' इति पूर्वखण्डावसाने हृदयगुहायामुपासन विहितम् ' तदेतत्सत्य तदमृत तद्वद्धव्य सोम्य विद्धि ' इत्यारम्प 'प्रणनो धनुश्शरो ह्यात्मा "आत्मानमरणिं कृत्वा' इत्यादिमिरुपासनस्य प्रकार उक्त इत्यर्थः । हृदयगुहामवन्ध्युपासन- स्यैव प्रकारोपदेशोऽय नतूपासनान्तरस्यति इदमप्रगतम् । गुहाचरन्नाम महत्पदम् ' 'प्रतिष्ठितोन्तहृदये सन्नि- धाय' 'पद्मकोशप्रतीकाशं सुपिर चाप्यधोमुखम् । हृदय तद्विजानीयाद्विश्वस्यायतनं महत् ' इति चरण्ड एव तस्योपासनस्य हृदयगुहासम्बन्धित्वावगमात् । पाठफमादर्यक्रमस्य प्रबलत्वात् ।। षष्टखण्ड प्रतिपन्नमर्थमाह-उपासनस्यचेति । 'यमेवैष घृणुते तेन लभ्यः' इतिहि तोत्तम् । संक्रमण तया विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जन परमं साम्यमुपैति ' इति पञ्चमखण्डस्यवाक्य हृदि निधायाह-अझसम मिति । मोगमात्रण साम्यमित्याह-अमानुमवफलमिति । अविद्याविमोकपूर्वकमित्यनन 'पुण्यपापे विधूय ' इत्य - ..- ·अदृश्यत्वा. १-२५] परस्य प्रधानपुरुषयोश्च सौत्रभेदव्यपदेशनिरूपणम् श्रीमाप्यम् मत एवं विशेषणाद्मेदव्यपदेशाच नालिन्प्रकरणे प्रधानपुरषो प्रतिपाद्यते ॥ मेदव्यपदेशोऽपि हि ताभ्यां परस्य नह्मणोऽध विद्यते 'दिव्योह्यमूर्तपुरुपस्सयाहाभ्य- । न्तरो घजः । अप्राणोामनारशुभ्रो यक्षरात्परत. परः' (२.१.२) इत्यादिभिः अक्षराव्या- कृतास्परो यस्समष्टिपुरुषः तलादपि परभूतोऽदृश्यत्यादिगुणकोऽक्षरशब्दाभिहितः परमा- त्मेत्यर्थ । अनुत इति वा, न क्षरतीति वाऽक्षरम् । तदव्यामृतेऽपि स्वविकारल्याप्तया वा महदादिवानामान्तराभिलापयोग्यक्षरणामावाद्वाऽक्षरत्वं पथञ्चिदुपपद्यते ॥ श्रुतप्रकाशिका ननु पञ्चमखण्ड साम्यापत्तिरूपरसगुणमोक्ष उक्तः 'वेदान्तविज्ञाने' इति मन्त्रेण तस्य ममाविवमुक्तम् ‘परे ऽव्यये सएकामान्ति' इति परममोक्षस्यैक्यापत्तिरूपत्वमुक्तम् ' यथा नद्य ' इति विशेषग्रहाणमुक्तम् । 'प्रीय भरति' इत्यैक्यापत्तिनिगमनमिति । नेयम् । तथाहि ' सर्वमेवाविशन्ति' इति ननिर्गुणप्राप्ति. सर्वशन्दस्य निर्गुणया- नि वामावात् किंतु ब्रह्मविभूतिभूत वायाप्यसमस्तजगदनुभयोक्ति 'ते सर्वग सर्वत, प्राप्य धीरा' rem ब्रह्मणः प्राप्तस्तस्यात् सवंगशम्दन सर्वशब्दयाच्यस्य ब्रह्मव्याप्यविभूति वावगमाघ । 'घेदान्तविज्ञाने ' इतिनु वाक्य चरमशरीरावसाने ब्रह्मप्राप्तिप्रपादमिति १क्ष्यते 'गता क्लाः पञ्चदशप्रतिष्ठा.' इति मन्त्रश्च मुस्परित्यत्तदेहान्द्रय तदमिमानिदेवतादीनामितरचेतनाचेतनव प्रत्ये परमा मगिल्यपर: नत मोक्षपरः, मुक्ती पाशदीत भूद्रिया। परमा. मनैक्सापत्यभावात् । पृथिव्यादिषु ल्यएव परमात्मनि ल्य इतिचेत् अमुक्तदेहस्यापि पृथिव्यादिषु ल्यादस्य वाक्यस्य मुक्तविषयाय नस्यात् । एकस्मिन्मुक्तेसत्यमयादिदेवताश्च न परमा मनि लीयन्ते अतश्चैद वाक्य नमुक्तस्य परमा मैक्याए- तिपरम् 'यथा नद्यः' इनितु वाक्य मुक्तस्य ब्रह्मप्राप्त कर्मकृतनामरुपमहाणपूर्वक वपरम् । ब्रह्मव भवति' इति पूर्वोत्तसाम्यापत्तिनिगमनपरम् । ब्रह्मपर्यन्तस्वात्माविर्मावर वा अतो यथोच एवार्य ॥ एव सौत्रहंतुद्वये विशेषणं प्रपश्चिनम्। उपपादितं हेतु हे घन्तरेण सहानुवदन् साध्याथन घटयति अतएवमिति। मेदव्यपदेशस्योपादान तस्य प्रपञ्चनाकासाजननार्थम् । भदव्यपदेश प्रपञ्चति भदव्यपदेशोऽपिहीति । अक्षरशदस्या- याकृतवाचि व कथमित्यपक्षाया 'प्रोक्षणीप्वर्थसयोगात्' इति न्यायमभिप्रेत्यावयवशक्तिं दर्शयति अनुतइति । अभुत इत्यत्रयवार्य किमन्याने सभवतीत्यत्राह-अव्याकृतेऽपीति । स्व विकारव्याप्त्येति । कार्याकारेण विकृतमश विकृता. दन्य कारणाश. सूरमतया व्याप्नातीत्यर्थ । अतएवेदमप्यसदर्थद्वय नाहनीय यदुच्यते, हाय शन्ट, मिक्षित वनाविशषे रूट नतु यौगिक , अन्यथा सर्यवि.उन्टपोनत्त्यात स्मात् ब्रह्मण' उ पतिदयते । तस्मादेब्रह्म नाम- रूपमन्न च जायते ' इनि, इह ब्रह्मश-दरायश्च परमपुरुष 'येनाक्षरं पुरुष वेद सत्यं प्रोवाचता तत्वतो 'पुरुष एवंदग सर्व तपो ब्रह्म परामृतम् ' इझने ब्रह्मपुरुषशब्दयारकविश्यावावगमादिति, तत्र पुरुभक्षरश्चन्दयो सामानाधिकरण्यादक्षरस भूत् योनिविश्रवणात् पुरुष उपादान अक्षरापरत पश्च सर्वायत्यादि योगास मित, एव च ' अक्षरात्सम्भवति' ' इति अक्षरशन्दयोर्विरूपायंता च नस्यादिति । तत्र तावनि- मित्तोपादानभेदोऽनुपपन्नः तथासनि निमित्तान्तरस्य स्थित वेन ब्रह्मविशाने सर्वविज्ञानामुपपत्ते । नच पोवियत्या सर्वशन्दसवाचानिमित्तान्तस्य युपर्शत , उपादान भूतव ब्रह्मणो निमित्त व वदता निमित्तान्त च निघता यान! भूयस्त्वात् । एकविज्ञानन सर्वविशनप्रतिज्ञान चोपक्रमावरत वा प्रदरम् | अक्षरपुर स्य ' यस्मात्पर नापरम इति . . . विद्याम् । इति । अक्षरात्परत + .

·४१४ (मु.प्र) उपनिषदयनिरूपणम् [अदृश्यत्वा- १.२५ यते प्रक्षा . . श्रुतप्रकाशिका समान्यपिकनिषेध उपक्रमायगत: तेन तम्प्रेरकं निमित्तान्तरमनुपपन्नम् । अमेवोपनिषद समवर्ण कर्तरमाशं पुरुषं ब्राह्मयोनिम्' इति सम्म पुरुषस्यर कर्तृ वयोनित्यधरणाय ननिमित्तोपादानमः । साटिअपचकारण वात्य भिशानाय न सशक्षरपुरुषयोमेंट: ' यत्सर्वज्ञारसर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतवा नामस्पमन्नं च जायते इति सर्वशस्य तथा व भ्यते तपसा चीयते ब्रह्म ततो-नमभिजायते । इति ब्रह्मणश्च सथात्य श्रूयते ' तपसा ची यस्य ज्ञानमयं तपः' इति तपशब्दयान्यज्ञानयत्व सवंशस्य ब्रह्माणवावगम्यते । ब्रह्मपुरुषशब्दयोश्चक विषयत्व दर्शितम् । एवं सर्वशगन्दवास्यस्य बदाशन्दनिर्दिष्टपुरुषस्य नानादिकारण वतदुपयोगिताश्यादिगुणयोरेनान. न्यायानिमित्तोपादानभेदी विश्वस्तः । तदभेदे च सति तथाऽक्षरात्संभवति । तस्मादेतद्ब्रह्म ' इति पञ्चम्योर्वरूप्य च नस्यात् । प्रनयनं ब्रह्मस वृक्ष आसीत् ' सो भुत्यन्तराविरोधश्च स्यात् ' तपसा चीयते । यस्सर्वज्ञः ' इति मन्त्रयोः प्रतिपन्नस्य सर्वशस्य रहाणध कारणतयाऽनयत्वात् मिय: कार्यकारणभावशका निरस्ता ॥ किंच अस्यामुपनिषदि अक्षरब्रह्मवन्दी कारणे कार्ये च प्रयुक्ती, 'अक्षात्सम्भवति ' ' अक्षरात्परतः परः तपसा चीयते प्रा । ' तस्मादेतद्ब्रह्म ' इति । तत्र पुरुषशन्दसमानाधिकरणाक्षरब्रह्मशब्दौ कि कारणविषयो उत कार्यविषयौ इति विशये 'नास्त्यकृतः कृतेन ' इ.युक्तवा 'येनाक्षरं पुरुप येद सत्य प्रोवाचतां तत्त्वतो ब्रह्मविद्यां र युक्त यात् कारणविषयायिनि निश्चीयते तराध कारणपुरुषादन्यस परस्वासम्मयात् भूतयोग्यक्षरमेवाक्षरापरतः परः । किन । येनाक्षरं पुरुपं येद सत्यं प्रोयाच' इत्यक्षरपुरुषस्य यक्ष्य वप्रतीतः तस्यैव प्राधान्यात् , स एवाक्षरात्परत: पर भवितुमर्हति अन्यस्य प्रतिपाद्य व प्रतिज्ञाया-तरप्रतिपादनम्याघातात् भूतयोन्यक्षरधर्माणा अक्षरा परतः परे दर्श नात् , तस्य च सइति प्रकृताक्षरनुरुपपरामर्श तच्छन्दसामानाधिकरण्य यादरापरतः परएवाक्षरपुरुषः। पिंच यथा भूतयो-यक्षरस्य पुरुषत्वं 'अक्षरं पुरुषम् ' इति पुरुषशन्दसामानाधिकरण्यादयगम्यते, तथा अक्षरापरतः परस्य च पुरुषत्वम् - दिव्यो ह्यमूर्त पुरुपः' इति पुरुषशब्दसामान धिकरण्यादयसीयत इति तयोरन यवसिदिः । प्रायम्द- वायारपुरुषादन्यः सर्वज्ञ इह प्रतिपाद्यतेचत् 'सब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठाम् ' इत्युपत्रमविरोध स्यात् , पुरुषादपरस्सभेत् ' अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते' इत्यक्षरविद्यायाः परविद्यावकथन विरुध्येत । अक्षरपुरुषः परम कारण नचेत् 'उपासते पुरुष येाकामाः ''परात्पर पुरुषमुपैति दिव्यम्' इति परमपुरुषस्योपास्यत्वप्राप्य- स्वभवणविरोधः, परमकारणस्यैव ह्युपास्य-वप्राप्य ये वेदान्तप्रशिदे, परमकारणचंदक्षर पुरुषस्तस्मादन्यस्य परस्वमनुपपन्नम् सकारणं करणाधिपाधिपो नचास्य कश्विजनिता नचाधिपः' इशा कारणातीधपत्यन्तरीनपधात् । एचप सति सर्वशन्दरून्यनुगुण नपुरुषशब्दो' नेयः, अपितु पुरुषशब्दरूट्यनुगुण सर्वज्ञशब्दो नेयः, तर त्स्य पशुपतिपर विमयुक्तम् - दिव्योह्यमूर्त पुरुष.' ' रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषम् ' 'परात्पर पुरुषम् ' इत्यादिवाक्यानो 'आदि त्यपर्णतमस.परस्तात् ' आदित्यवर्ण तमसस्तुपारे' 'त्रिपादस्यामृत दिवि, पुरुषएवेदगॅसर्वम् ' इति पुरुषना रायणोत्तग्नारायणकार्यप्रतीते: “नित्य विभु सवंगत सुसूक्ष्मम् ' इत्यनेन 'अणारणायान्महतो महीयान् ' इति कठवलयकाऱ्यांवगमात्तत्रच 'सोऽध्वन. पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ' इति श्रवणाच 'पद्मकोशप्रती काशम् ' 'पुरुष एवेदगंसर्वम् ' इति नारायणानुवाकसुबालोपनिषदैकाथ्यांवगमाश्च परमपुरुषपरत्वर्सिदः । वारद्वयोः नारायणसज्यत्ववादिश्रुतिविरोघश्वान्यथा स्यात् , अतरसर्वशदेन सर्वे धर्मिणां ज्ञातृ वमुत्तम सदिच्छन्दातु तत्र दस्तुगतसर्वप्रकारवैदिवपरः, धर्मिमात्रशानादपि तद्गतप्रकारवारयज्ञानी जातः पाद समवृक्षाशाहि . अक्षर ·अदृश्यत्वां- १.२५) अश्यत्यादि रूपा च इन्युरक्रमोपसंहाराम्या सूत्रकृता गुणानारूपस्य चाकस्ति-वनिरूपणम् ४१५ . मीभाष्यम् सू-२४ रूपोपन्यासाच्च [१.२.२४] ग्रुतप्रकाशिका सर्वेषा संमवति, सकृचक्षुस्संप्रयोग एव तद्गतशासापत्रपपलगत्यादिशानं हाहट याशिव र भवति यहा सर्व वि.द. तीति सर्ववित् सर्वस्वामीत्यर्थः, धनोहि धनस्वामी भवति । अतरसवंश वादिगुणको निमित्तापादानभूतः सर्वमा स्परः परमपुरुष एवं ॥ सु-२४ रूपोपन्यासाच [१.२.२४] गूढार्थसङ्ग्रहः कांस, मगवो विशाते सपिदं विशात भवति' इति एतदुपनिषदुपक्रमः | अनन्तरम् ' अथ परा यया तदक्षरम धिगम्यते' इति । अत्रोपक्रमात प्राप्तरेव ' नामरूपादिमुक्तः परात्पर पुरुषमुपति ' इत्यत्र विशदीकरणेन जीवमिपाव विवशाया: सिद्धया एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिक्षायां सर्वशन्दे जीवोऽपि विवक्षित इत्यङ्गीकरणीयम् । अथ श्रुत्यन्तरो कदिवायापि उपप्रमप्रभृति सर्वविशेषणपरिशीलनेन भेदव्यपदेशन च प्रकृतिजीवघ्यावृत्ति विवक्षा सिद्धयती युभाम्या उमयव्यावृत्ति: सनतेति ।। रूपोपन्यासाच ' इति । ' अभिर्मो चक्षुषी चन्द्रस्यों दिशश्नोत्रे वाग्विवृताश्च देवाः । वायुः प्राणी हृदय विश्वमस्य पद्या पृषियीहप सर्वभूतान्तरात्मा' (मु.२.१.४) इत्यत्र सर्वभूतशरीरिणः औपनिषदपुरुषस्यैव रूपं प्रतिपाद्यते त्रैलोक्यशरीरक वैन त्रिषु लोकेषु विद्यमानाना पदार्थाना मूर्धन्वादिना रूपण कृतम् । एतावन्माण रूप कल्पितम पर- मार्यविधायणी नेयं तिरिति नभ्रमितव्यम् । मट्टपादः 'सिंहो देवदत्तः इत्यत्र आरोपनिराकरणपूर्वक्स्शा दस्यप म्यवस्थापनया गुणयाद जै सूत्रपयारोचनयाच वेदे न कुत्राप्यारोपः अङ्गीकरणीयः । तथाति वेदाप्रामाण्यप्रसङ्गात अत्य सादृश्याने यन्धन एव ' अमिधी' इत्यादिव्यपदेशः । प्राचीनरालकारिक: रूपकस्थले सदृशाद एव प्रतीयत इत्यङ्गी कारात् अनन्तर ताप्यप्रतीत्यङ्गीकारेण विन्छित्तिविशेषेणालकारवोपपादनेऽपि रूपणे तदपेशामाधेन नानुपपत्तिः। नवीन: दीक्षितादिमि: रूपक स्पले आहार्याभ्दशाब्दबोधसिद्धान्तस्यापनमतिसमत्स्य वेदे अध्यासे सामानाधिकरण्यस्य साधना भिनिवेशमावेदयति । अख्यातिवादेतु अनुपपत्तिरेव नास्ति । लोकत्रयव्यापकस्य परमात्मनः विग्रहपरिम्गणानुरोधन देश विशेगावच्छेदेन शरीरावयवानां प्रतिपत्तिसौर्याय तत्तद्देशस्यभूतानां मूर्धन्यादिरूपण कृतमिति । अयमर्थः सर्वामिल मावकारी तृतीयसंपुरे निरूरितः ।। 'अदृश्त्वादिगुणको धर्मक्ति.' इत्युपत्रमसूत्रम् । 'रूपोपन्यासाच' इत्यन्तिमसूत्रम् । अत्रचायमाशयः निर्गुणत्व तिवत् अशरीरस्वभुतिरपि वर्तते । निर्गुणभुतौ । यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमवर्णम् ' इत्युक्त्या येषा गुणानामीकारें धर्मिणोऽनित्यत्वप्रतिः नतहणा अङ्गीकरणीयाः उद्गुणानिषेधपरा निर्गु श्रुति: 'नित्य भुि स्वरत सुसूधामइयु- छगुणानामङ्गीकारे नविरोधः । एव हेयगुणनिषधसहपटित 'अचक्षुश्रोत्र''अपाणिपाद' शब्दप्रतिपन्नच्चवोत्र पाणिपादनिषेधोऽपि कर्ममूलकतन्निघपरः । * निघां चक्षुषी ' इत्युच्चक्षुरादिक्तु नर्ममूल्मिति नविरोध चार्य: अधिकरणोपक्रमोपसहारसूत्राम्यां सूत्रकृता पर्यालोचित एवं || मदृश्यत्वादिगुणकाधिकरण समाप्तम् - - - - ·(व.प्र) परमते सूत्रत्रयासामञ्जस्यम् [ अदृश्यत्या- १२५ । . . श्रीमाध्यम् अग्निर्मूर्धा चक्षुपी चन्द्रसूर्यों दिशरथोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येप सर्वभूतान्तरात्मा' (मु.२ १.४) इतीदृशं रूपं सर्वभूतान्त रात्मनः परमात्मन एवं सम्भवति ; अतश्च परमात्मा ॥ अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरण समाप्तम् श्रुतप्रकाशिका सर्वभूतान्तरात्मन इति । सर्वभूतान्तरात्मसम्बन्धितयाच्यमानीहश रूप परमा मनएव सभवतात्यर्थः ।। निर्विशेषवाद तायदिद सूत्रत्रय-नुपपन्नम् | अभावरूपाणामप्यदृश्यावादीना गुण वन्यवहारात् सर्वशवादिधर्म ध्यकहा चि प्रथमसूत्र विरुद्धम् । व्यावर्तकधर्मापारमाध्ये व्यावृत्यपारमार्यात् भूतयो-यक्षरस्य प्रधानध्यात्यसिद्धेश्च । भेदमिथ्यात्वे भेदव्यपदशेन परमा मत्वसाधनमप्ययुक्तम् । शारीराद्विशिष्टि प्रधानानेट व्यपदिशती त द्वितीय सूत्राय- वर्णनमप्यनुचितम विशेषणभेदव्यपदेशयोरेकैकस्यैव शारीरप्रधानन्यावनिक्षम वात् । दिव्यत्वात्य पुरुषायादयोहि का र येन प्रधानस्यापि नसभवन्ति · अक्षरात्परत पर ' इति जीवव्यावृत्तिरापहि प्रतीयते 'सकारणकरणाधिपाधिप' हातात् अश्वरापरोह जीव., विशेषणशब्दस्य 'दिव्योह्यमूद ' इति श्लोकोक्तार्थमात्रविषय बचायुक्त सङ्कोचकाभावात एकविज्ञानन सर्वविज्ञानाभिधानादीना भूतयोन्यक्षरस्य चिदचियावृत्तिपरक याविरेण्य देन वदतु मुक्तम, नतु धर्म शब्देन नोकविशानेन सर्वविशानाभिधान नाम परमात्मगतो धर्म । अस्तादृश विशेषणजात द्वितीयसूत्रण विवदित भवितुमर्हति, न प्रथमेन 'रूपोपन्यासाच' इति सूत्रस्य 'पुरुपएवेदम् ' इति वाक्यप्रतिपन्नस मकवप्रतिपादनपर- त्ववर्णनमनुपपन्नम्, पूर्वसूत्रयोरन्यतरविवक्षितकविज्ञाननिबन्धनसर्वविज्ञानान्तर्गतत्या सर्वा मभावस्य । नच त्रैलोक्यारीर हिरण्यगर्भोत्पत्ति: अमिद्धी ' इत्यादिवाक्यप्रतिपाद्या अजायतेत्यध्याहारप्रसङ्गात् ' एर स्मान्जायते प्राण स्मा दनिस्सामिपश्च' इति प्रकरणवशादध्याहार इतिचेन्न, अवान्तरप्रकरणस्य भूतयोन्यक्षरविषयमहाप्रकरणविरोधे दुर्बल. स्वात् सर्वरूपान्तरात्म वलिङ्गबाधितत्वाच । तद्धि परमकारणस्य लिङ्ग नतु कार्यस्य नच कारणस्य विमहत्वानुपपत्त्या हिरण्यगर्मपरत्याश्रयण अनन्तर वैश्वानराधिकरण एय त्रैलोक्यशरीरक्स्य परमा माया उपपादयिष्यमा वात् । यस्या मिरास्यं धौमूर्धा ' इत्यादिस्मृतिप्रसिद्ध च भगवत• लोक्यशरीरस्य यदि कचिद्धिरण्यगर्भस्य लोक्यशरीरत्वमवमन्यते तदानीमपि परमात्मा मकरवेनैव तस तथात्य वर्जनीय 'सष्टिं तत.करिष्यामि त्वामाविश्य प्रजायते' 'तवान्त रारमा मम च येचान्ये देहिसज्ञिता ' इति चतुर्मुसस्य भगवदनुप्रवेशतदन्तरामवावगमात् । अत परमा मन एवं त्रैलोक्यशरीर वम् 'अमिमूंघां' इत्यादिना अभिधीयते । अतस्पताणा यथोच एवार्य । अदृश्यत्यादिगुणकाधिकरण समाप्तम् .

·अदृश्यावा- १२-६] सारदीपो अय वेदान्तसारः सु-२२ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः (१.२.२२) - अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तददेश्यम् ' इत्यारभ्य |मु.२.१.२.) 'यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीरा.' (मु.२.१.४) 'अक्षरात्परत.पर.' इत्यादी प्रधानात् प्रत्यगात्मनश्च अर्थान्तरभूतः परमात्मा प्रतिपाद्यते, 'यस्सर्वज्ञम्सनवित् । (मु.१.१.९) इत्यादिधर्मोक्तेः ।। सू–२३ विशेषणमेदव्यपदेशाम्यां च नेतरौ (१.२.२३) एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानरूपविशेषणव्यपदेशानप्रधानम् ‘अक्षरात्परत.पर ' (मु.२.१.२.) इति प्रधानात्परत. प्रत्यगात्मनोऽपि पर इति भेदव्यपदेशात् न प्रत्यगात्मा च । अथवा सामानाधिकरण्येन परतोऽक्षरात् पञ्चविंशकात्पर इति भेदव्यपदेश । सू-२४ रूपोपन्यासाच (१.२.२४) 'अमिर्मूर्या' (मु.२.१.४) इत्यादिना त्रैलोक्यशरीरोपन्यासाच ॥ इति वेदान्तसार: अथ वेदान्तदीप: . सू-२२ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः (१.२.२२) आथर्वणे अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यम् ' (मु.१.१.५) इत्यारभ्य 'यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीरा' (१.१.६) अक्षरात्परत पर ' (मु.१.२.१) इत्यादौ कि प्रधानपुरपौ प्रतिपाद्यते ? उत परमात्मैवेति सशयः। प्रधानपुरषाविति पूर्व पक्ष.। पृझियाद्यचेतनगतदृश्यत्वादीना प्रतिषेधात्तज्जातीयाचेतन प्रधानमेव भूतयोन्यक्षरमिति प्रतीयते । अक्षरात्परत परः (मु.२.१.२) इति च तस्याधिष्ठाता पुरप एपेति। राद्धान्तस्तु-उत्तरत्र 'यस्सर्वज्ञस्सर्ववित्' (मु.१.१.९) इति प्रधानपुरपयोरसम्भावित साक्ष्यममिधाय 'तन्नादेतद्ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते' (मु.१.१.९) इति सर्वज्ञात्सत्यसङ्कल्पाजगदुत्पत्तिश्रवणात्पूर्वोक्तमदृश्य- त्वादिगुणकभूतयोन्यक्षरम् 'अक्षरात्परत परः' (मु.२.१.२) इति च निर्दिष्टं तदक्षरं परं ब्रह्मैनेति विज्ञायते । सूत्रार्थस्तु-अदृश्यत्वादिगुणक. परमात्मा, सर्वज्ञत्वादि तद्धर्मोक्ते ।। तथा ·पूर्वोत्तराधिकरणसङ्गतिः । अधिकरणद्वयस्यापि सगुणविषयत्वं [अदृश्यत्वा- १२५ सू-२३ विशेपणमेदव्यपदेशाम्यां च नेतरौ (१-२.२३) विशिनष्टिहि प्रकरण प्रधानाद्भूतयोन्यक्षरं एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानादिना ! तथा 'अक्षरास्परतः पर (मु.२.१.२) इति ; अक्षरात् अत्र्याकृतात् परतोऽवस्थितात्पुरपात् पर इति पुरुषाच्चास्य भूतयोन्यक्षरस्य भेदो व्यपदिश्यते अतश्च न प्रधानपुरपी ; अपितु परमात्मैवात्र निर्दिष्ठः ॥ , . ' सू-२४ रूपोपन्यासाच (१२.२४) अमिमूर्धा' इत्यादिना समस्तस्य चिदचिदात्मकस्य प्रपञ्चस्य भूतयोन्यक्षररूपत्वेनोपन्यासाचा यमदृश्या स्वादिगुणक: परमात्मा ॥ ॥ इति वेदान्तदीपे अदृश्यत्वादिगुणकाधिकरणं समाप्तम् ।। अथ अधिकरणसारावळी दृश्यत्वादेनिषेधो विकृतिमतिभवत्यक्षरे सन्निकर्यात् पञ्चम्युक्ताक्षरं तत्तदवधिकपरः पञ्चविंशोऽस्तु मा भूत् । सर्वज्ञत्वादिष्टेः प्रथमसमुदितं त्वक्षरं ब्रम शुद्धम् पश्चादुक्तं तु जीवादिकमवधितया भेदतस्तत्परोक्तेः । ॥ इति अदृश्य त्वा दि गुण का धि क र णं समाप्तम् ॥ . अथ वैश्वानराधिकरणम् गूढार्थसंग्रहः पूर्वाधिकरणान्तिममूत्रे विषयवाक्ये त्रैलोक्यशरीरकत्वं परमात्मनो रूपमित्युक्तम् । त्रैलोक्यशरीरकत्वस्यैव मादेशिकन्वमपि प्रतिपाद्यते। त्रैलोक्यशरीरकत्वं प्रादेशिकत्व च परस्परविरुद्धम् । अत नेदं परमात्मनो रूपम्, अपितु कल्पितमेव । 'वैश्वानरस्य को न आत्मा कि ब्रह्मेति आत्मानमेव नोही इत्युपक्रमे प्रश्ने बहर्थसाधारण- नरशब्दप्रयोगेण प्रतिपचनेऽपि तस्यैव निर्देशन इंदं परमात्मनो रूपमिति निर्णयो नसभवतीति श्रुतिवाक्येनैव सूच्यते इति शनाया वैश्वानराधिकरणं प्रवृत्तम् । , अस्मिन्नधिकरणे घूमूर्धत्वादिपरमात्मनो रूपमिति निर्णये .

·अय वैश्वानराधिकरणम् ४१९ 'रूपोपन्यासाच' इति सूत्रोक्त रूप परमात्मन एवेति सिद्धयति । तेनादृश्यत्वादिगुणकाधिकरणे अदृश्यत्वादि गुणकपरमात्मविषया या विद्या सा निर्गुणविद्या, वैश्वानरविद्यातु सगुणविद्येति परसमतार्थोऽपि न श्रुतौ विवक्षित इति सूत्रता निर्धारितं भवति ॥ 'तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरशोपविनाशी तव्यपदेशात् ' इत्यादी वैश्वानरविद्याघटक 'तद्यथेपीकातूलम् । इति श्रुत्यर्थम्य परविद्यासामान्यविषयत्व व्यवस्थाप्य तदनन्तराधिकरणेप्ययमेार्थ प्रतिष्ठापित । इत्य च परविद्यासामान्य प्रायश्चितरूपमेव कर्मक्षयफलकं च । तत्र सगुणनिर्गुगविद्याविभाग न सूत्रकृत्सम्मत । अत्र सूनेषु प्रथमसूत्रे साधारणशब्दो निर्दिष्ट अतएव न देवताभृतश्च इति मूने देवताभूतयो पूर्वपक्षे प्राप्तिस्सूचिता । 'शब्दादि- म्योऽन्त प्रतिष्ठानाच नेतिचेत् । इत्यत्रान्त प्रतिष्ठानवत जाठरामेरपि पूर्वपक्षे प्राप्तिस्सूच्यते । अत देवताभूत तृतीयपरमा मसाधारणत्याद्वैश्वानरशब्दस्य अर्थनिर्णयो न सभवति । साधारणशब्दप्रयोगानुरोधेनैव 'शक्यनिर्णयत्वा शक्यनिर्णयत्व । कोटिक्सशय भाप्ये प्रतिपादित ॥ अथ वश्याराधिकरणम् सु–२५ वैश्वानरस्साधारणशब्दविशेषात् (१.२.२५) इदमामनन्ति छन्दोगा:- आत्मानमेवेम वैवानर सम्प्रत्यध्येपि तमेव नो बहि । (मुण्डक. २.१.४) इति प्रक्रम्य 'यस्त्वेतमेव प्रादेशमात्रमभिषिमानमात्मान वैश्वानरमुपास्ते (छां ५१८.१) इति। तत्र सन्देहः-स्मिय वैवानर आत्मा, परमात्मेति शस्यनिर्णयः, उत अय वश्वानराधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका सू-२५ वैश्वानरस्साधारणशन्दविशेपात् (१.२.२५) विषयमाह-इदमिति । अध्येपि 'इक्सरणे' सरसि उपास्स इत्यर्थ । यद्वा · इण्गतो' गत्यर्यायुष्याः अपगच्छसीत्यर्थ । यद्यपि 'कोन आत्मा कि ब्रह्म' इत्यात्मनह्मशब्दाभ्यामुपक्रमादुपसहारस्य च तदानुगुण्येन नेयत्वान्न सन्देहोदय तथाऽपि समानप्रकरणे वाजसनेये अमिवैश्वानरशब्दाभ्यामुपरमात् सशय- गूढार्थसग्रहः चैधानरः परमात्मा साधारणशदस्य विशेषात् । विशेषशब्दार्थ इतरव्यावृत्ति व्यावर्तकहेतव अस्यामेवोपनिषदि वर्तन्त इति तात्पर्येण तदुक्त । कैकयेन यजे मत्विम्वरमार्थ प्रार्थने कृतेऽपि धाशाविरह- सूचनमुसेन ब्रह्मज्ञान प्रश्नस्यैव करणेन मुमुक्षत्व प्रष्टणा मिद्धम् । तेन मुमुक्षुपृच्छयमानत्व को न आत्मा कि ब्रह्म' ·साधारणशब्दानुरोधेन पूर्वपक्षः श्रीभाष्यम् न इति । किंप्राप्तम् ? अशक्यनिर्णय इति । कुतः ? वैश्वानरशब्दस्य चतुर्वर्थेषु प्रयोगदर्श- नात् जाठराग्नौ तावत् 'अयमग्निर्वैश्वानरो येनेदमन्न पच्यते यदिदमद्यते तस्यैप घोपोभवति यावदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति सयदोत्कमिष्यन्भवति नै घोपं शृणोति' (बृ. ७.९.१.) इति महाभूततृतीये च । विश्वमा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानर केतुमन्हामकृण्वन् । (ऋ. १० ८८.१२) इति ; देवतायांच 'वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हिकं भुवनानामभिश्रीः। (यजु फा. १.५.११) इति । परमात्मनि च तदात्मन्येव हृदयेऽनौ वैश्वानरे प्रास्यत् । (अष्टक. ३. प्रश्न ११.अनु.८) इति, ‘स एप वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽनिरुदयते । (प्रश्न.१७) इति च । वाक्योपक्रमादिपूपलभ्यमानान्यपि लिङ्गानि मर्वानुगुणतया नेतुं शक्यानीति ॥ . श्रुतप्रकामिका साधारणशब्दस्य सूत्रस्थत्वनिनन्धनं । ननु, प्रयोगसाधारण्यहि वैश्वानरशब्दस्य साधारणत्व अक्षरशब्दोऽपिहि प्रकृतिपुरुपेश्वरसाधारण प्रयुज्यते 'अक्षरात्परतापरः। 'क्षर प्रधानममृताक्षर हरः। यया तदक्षरमवि- गम्यते। इत्यादि। ततश्च अक्षरमम्बरान्तधृतेः। इत्यापि शक्यनिर्णयत्वाशयनिर्णयत्वे सदेहविषयतया वक्तव्ये तथा च न कृत, कितु प्रधान वा जीयो वा परमात्मा वेति विचार कृत इहापि तथैव सशयो वक्तव्य इति, वम् ताहि प्रयोगसाधाण्यातिरिक्त प्रकृतिपुरपयोरन्यतरविषयत्वनिर्धारक पूर्वपक्षहेतुर्विद्यते । अतस्तथा सदेहो उपपद्यते, इहतु प्रयोगसाधाण्यस्यैव पूर्वपक्षहेतुत्वात्तस्य च जाठरभूततृतीयदेवतास्वन्यतम निर्धारकत्वाभावाचस्य परमात्मलिङ्गादर्शने तद्विषयत्वनिर्णयप्रतिबन्धात्वात् त्रेताकल्पनादीनामनिर्धारकन्यस्य वक्ष्यमाणत्याच्च, शक्यनिर्णयत्वा शक्यनिर्णयत्वे सशयविषयतयोक्ते ।। गूढार्थमग्रहः इति प्रश्न आत्मब्रह्मणोरेक्यं भेदो वा इत्यर्थनिर्णयोऽपि प्रष्णा नास्तीति सूच्यते । 'यस्त्वेतं प्रादेशमानममि विमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्त' इति केकयप्रतिवचने ब्रह्मशब्दम्याने वैश्वानरशब्दप्रयोगेण ब्रह्मशब्दसामानाधिकरण्येन निर्देशेनच वैश्वानरशब्दार्थ ब्रह्म । सएवात्मा इत्यर्थ सिद्ध । तेन ब्रह्मगन्दोऽपि एको हेतु , आत्मान्शब्दार्थ- सर्वान्तर्यामित्वस्यैव · अग्निर्मूर्धा' इतिश्रुतौ 'एप भूितान्तरात्मा' इति मुण्डके स्पष्टमुक्तम्य आत्मशब्दे विवक्षिततया द्युमूर्धत्वाद्युक्तसर्वभूतान्तर्यामित्व वशदीकरणार्थत्वस्य अत्रात्मन्शब्दे विवक्षितत्वेन सर्वान्तर्यामित्वमेको हेतु । एतज्ज्ञानम्य 'तद्यथेपीकातूलम् ' इत्यादिना सर्वपापदाहकत्वमुचरत्र वक्ष्यत इति एते हेतव । एतैहेतुमिः वैश्वानरशब्दस्य साधारणम्यापि परमात्मेतरमोधकत्वव्यावृत्या वैश्वानर परमात्मा इति सूत्रार्थ . .

·विशेषश विवरणपूर्वक सिद्धान्तः ४२ . श्रीमाध्यम् एवं प्राप्तेऽभिधीयते-वैश्वानरस्साधारणशदविशेषात्-वैश्वानरः परमात्मा, कुतः साधारणशन्दविशेपात्। विशेष्यत इति विशेषः माधारणस्य थानरशब्दस्य परमात्मामाधारणैर्धर्मविशेष्यमाणत्वादित्यर्थः । तथा हि 'औपमन्यवादयः पञ्चमे महर्पयरममेत्य को न आत्मा किं ब्रह्म (छां.५ १११) इतिश्चिार्य 'उद्दालको न भगवन्तोऽयमारुणिस्मम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तं हन्ताभ्यागच्छाम (८ ११. २) इत्युद्दालरस वैवानरात्मविज्ञानमवगम्य तमभ्याजग्मुः । स चोद्दालक एतान्यथानरात्मजिज्ञासूनमिलक्ष्यात्मनश्च तत्राकृत्स्नवेदित्वं मत्या 'तान् होवाचाश्वपति भगवन्तोऽय केकयस्मम्प्रतीममात्मान वैश्वानरमध्येति त हन्ताभ्यागच्छाम' (छां ५.११ ४) तेचोदालरुपष्ठास्तमश्नपतिमभ्याजग्मुः । स च तान्महीन् यथाई पृथगभ्यर्च्य न में स्तेनः । (छां ५.११.५) इत्यादिना · यक्ष्यमाणो ह वै भगवन्तोऽहमस्मि । (५ ११,५) इत्यन्तेनात्मनो व्रतस्थतया प्रतिग्रहयोग्यतां ज्ञापयन्नेव नमविद्भिरपि प्रतिपिद्धपरिहरणीयतां निहितकमतव्यतां च प्रज्ञाप्य 'यावदेरमा मत्विने धनं दास्यामि तारद्भगवद्भयो दाम्यामि घमन्तु भरन्तः । (छा. ५ ११५) इत्यवोचत् । ते च मुमुक्षवो वैश्वानरमात्मान इति । श्रुतप्रकाशिका न्येवमति सशयलक्षणापामाप्य पूर्वपक्षित स्यात् तच्चायुक्त, प्रथमे काण्डे वेदप्रामाण्यस्य समर्थितत्वमुप जीयारपन्याच्छारीरकम्य। अतोऽर्थविशेषपरत्व पूर्वपक्षीकर्तव्यम् नत्वशक्यनिर्णयत्यम्। नैवम् । चतुर्थेप्चन्यत मानिर्धारणेऽपि मर्यथा कस्मिंश्चिदर्थे प्रमाणमेवेदमिति सामान्यत प्रामाण्यनिश्चयस्यानपोद्यत्वात् । तद्धि नित्यनिर्दोपा वाक्यतया स्थापितम्-'विविशन्दस्य मन्त्रत्वे स्वभावस्स्यात् । इति न्यायेन प्रामाण्यसिद्धि । किमय वैश्वानरात्मा परमात्मेति शक्यनिर्णय ? सता, तदर्थमात्मनामशब्दोपरमो वैश्वानरस्य ब्रह्मभावमागमयति नेति ? तदर्थममिशब्द सामानाधिकरण्य, नेतारल्यन प्राणाहुत्याधारकन्यानि, कि वैश्वानरस्य ब्रह्मभावविरोधानि उत नेति ? कि एपोऽग्निधानरः' इत्यग्निशब्दोऽमिमात्रपर , उताग्मयवस्थपरमात्मपर ' इति | अग्निशब्दस्याग्निमात्रपरत्वे अग्नि शब्दमामानाधिकरण्यादीना प्रभावविरोधितया आत्मनसशब्दोपक्रमस्यापि ब्रह्मभावावगममत्वाभावेनाशक्यनिर्णय इति पूर्व पक्ष । अग्निशनस्य परमात्मपरत्ने अग्निशब्दसामानाधिकरण्यादीना ब्रह्मभाववाविरोधितया आत्मनाशब्दोपक्रमस्य ब्रह्मभावागमन्वोपपत्यैश्वानर परमात्मेति शक्यनिर्णय इति राधान्त । वैश्वानरशब्दस्य चतुर्थेिविति। जीवपर- साधारणात्मशब्दसद्भावेऽप्यात्मशळस्य वैश्वानरमात्मानमिति वैश्वानरशळविशेपितत्वावैश्वानरशब्दस्य च जीवमात्रे .

·४२० साधारणशब्दानुरोधेन पूर्वपक्षः श्रीभाष्यम् न इति । किंप्राप्तम् ? अशक्यनिर्णय इति । कुतः १ चैश्वानरशब्दस्य चतुर्वर्थेषु प्रयोगदर्श- नाव जाठराग्नौ तावत् 'अयमग्निवैश्वानरो येनेदमन्न पच्यते यदिदमद्यते तस्यैप घोषोभवति यावदेतत्कर्णावपिधाय शृणोति सयदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोपं शृणोति' (वृ. ७.९.१.) इति महाभृततृतीये च विश्वमा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानर केतुमन्हामकृण्वन् । (ऋ.सं १० ८८.१२) इति ; देवतायांच 'वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हिकं भुवनानामभिश्रीः' (यजु का.१.५.११) इति । परमात्मनि च तदात्मन्येव हृदयेऽनौ वैश्वानरे प्रास्यत्' (अष्टक ३. प्रश्न ११.अनु.८) इति, ‘स एप वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते । (प्रश्न. ७) इति च । वाक्योपक्रमादिपलभ्यमानान्यपि लिङ्गानि मर्वानुगुणतया नेतुं शक्यानीति ॥ . यया तदक्षरमधि तनश्च श्रुनप्रकागिका साधारणशब्दस्य सूत्रस्थत्वनिवन्धनं । ननु, प्रयोगसाधारण्यहि वैश्वानरशब्दस्य साधारणत्व अक्षरशब्दोऽपिहि प्रकृतिपुरुपेश्वरसाधारण प्रयुज्यते 'अक्षरात्परतापरः। 'क्षर प्रधानममृताक्षर हरः' गम्यते। इत्यादि। 'अक्षरमम्परान्तधृतेः। दत्यनापि शक्यनिर्णयत्वाशम्यनिर्णयत्वे मदेहविषयतया वक्तव्ये तथा च न कृत, किंतु प्रधान वा जीयो वा परमात्मा वति विचार कृत इहापि तथैव सशयो वक्तव्य इति, वम् ताहि प्रयोगसाधाण्यातिरिक्त प्रकृतिपुरुषयोरन्यतरविषयत्वनिर्धारक पूर्णपक्षहेतुर्विद्यते । उपपद्यते, इहतु प्रयोगसाधाण्यस्यैव पूर्वपक्षहेतुत्वात्तस्य च जाठरभूततृतीयदेवतास्यन्यतम निर्धारकत्वाभावात्तस्य परमात्मलिझादर्शने तद्विषयत्वनिर्णयप्रतिबन्धकत्वात् त्रेताक्ल्पनादीनामनिर्धारकन्यम्य वक्ष्यमाणत्वाच्च, शक्यनिर्णयत्वा शक्यनिर्णयले सशयविषयतयोक्ते ॥ अतस्तथा सदेहो गूढार्थमग्रहः इति प्रश्न आत्मब्रह्मणोरक्य भेदो वा इत्यर्थनिर्णयोऽपि प्रष्टणा नास्तीति सूच्यते । 'यस्त्वेतं प्रादेशमानमामि विमानमात्मान वैश्वानरमुपास्त ' इति केकयप्रतिवचनें ब्रह्मशब्दम्थाने वैश्वानरशब्दप्रयोगेण ब्रह्मगब्दसामानाधिकरण्येन निर्देशोच वैश्वानरशब्दार्थ ब्रह्म । सएवात्मा इत्यर्ष सिद्ध । तेन ब्रमशब्दोऽपि एको हेतु, सर्मान्तर्यामित्वस्यैव · अमिर्धा। इतिश्रुतौ एप सर्वभूतान्तरात्मा' इति मुण्डके स्पष्टमुक्तस्य आत्मशब्दे विवक्षिततया द्युमूर्धत्वाद्युक्तमर्वभूतान्तर्यामित्व विशदीकरणार्थत्वम्य अमात्मन्शब्दे विवक्षितत्वेन सर्वान्तर्यामित्वमेको हेतु । एतज्ज्ञानम्य 'तद्यथेपीकातूलम्' इत्यादिना सर्वपापदाहकत्वमुत्तरत्र वक्ष्यत इति एते हेतव । एहेतुमि वैश्वानरशन्दस्य साधारणम्यापि परमात्मेतरोधकत्वयावृत्या वैश्वानर परमात्मा इति सूनार्थ ।। आत्मान्शब्दार्थ- ·विशेषादविवरणपूर्व सिद्धान्त' श्रीभाष्यम् एव प्राप्तेऽभिधीयते-वैशानरस्साधारणशब्दविशेषात्-वैश्वानरः परमात्मा, कुतः साधारणशन्दविशेषात् । विशेष्यत इति विशेषः माधारणस्य वानरशब्दस्य परमात्मामाधारणैर्धर्मविशेष्यमाणत्वाढित्यर्थः । तथा हि 'औपमन्यवादयः पञ्चमे महर्पयरसमेत्य को न आत्मा कि ब्रह्म' (छां.५ १ १ १) इतिविचार्य 'उद्दालको में भगवन्तोऽयमारुणिस्मम्प्रतीममात्मान वैश्वानरमध्येति त इन्ताभ्यागच्छाम (८ ११. २) इत्युद्दालक्स्य वैवानरात्मविज्ञानमवगम्य तमभ्याजग्मुः । स चोद्दालक एतान्यानरात्मनिज्ञासून भिलक्ष्यात्मनश्च तत्राकृत्स्नवेदित्य मत्या 'तान् होयाचाश्नपति भगवन्तोऽय केकयस्सम्प्रतीममात्मान वैश्वानरमध्येति त हन्ताभ्यागच्छाम' (छा ५.११ ४) इति । तेचोदालफपष्ठास्तमश्वपतिमभ्याजग्मुः । स च तान्महर्षीन् यथार्ह पृथगभ्यर्च्य 'न म स्तेनः । (छ। ५.११.५) इत्यादिना ' यक्ष्यमाणो ह वै भगवन्तोऽहमस्मि । (५ ११,५) इत्यन्तैनात्मनो तस्यतया प्रतिग्रहयोग्यतां ज्ञापयन्नेव ब्रह्मविद्भिरपि प्रतिपिद्धपरिहरणीयतां विहितकर्मकर्तव्यता च प्रज्ञाप्य 'यावदेवमा मलिने धनं दास्यामि तारद्भगवद्भयो दास्यामि वसन्तु भवन्तः । (छा. ५ ११५) इत्यवोचत् । ते च मुमुक्षयो वैश्वानरमात्मानं श्रुतप्रकाशिका नन्येवमति सशयलक्षणाप्रामाण्य पूर्वपक्षित स्यात् तच्चायुक्त, प्रथमे काण्डे वेदप्रामाण्यस्य समर्थितत्वमुप जीयारव्यत्वाच्छारीरकम्य। जतोऽर्थविशेषपरत्व पूर्वपक्षीस्तयम् नत्वशक्यनिर्णयत्वम्। नैवम् । चतुर्थेप्चन्यत मानिर्धारणेऽपि सर्वथा कस्मिंश्चिदर्थे प्रमाणमेवेदमिति सामान्यत प्रामाण्यनिश्चयस्यानपोद्यत्वात् । तद्धि नित्यनिर्दोपा यास्यतया स्थापितम्--'विविशब्दस्य मन्त्रत्वे स्वभावस्स्यात् ' इति न्यायेन प्रामाण्यसिद्धि । क्मिय वैश्वानरात्मा परमात्मेति शक्य निर्णय ! उता, तदर्थमात्मत्रमशब्दोपरमो वैश्वानरस्य प्रभावमनगमयति नेति । तदथममिशब्द सामानाधिकरण्य, ताक्ल्पन प्राणाहुत्याधारस्यानि, फि वैश्वानरस्य ब्रह्मभावविरोधीनि उत नेति ? कि एपोऽग्निश्वानर.' इत्यग्निशब्दोऽमिमात्रपर , उतामयवस्थपरमात्मपर ? इति । अग्निशब्दस्यामिमात्रपरत्वे अग्नि शब्दसामानाधिकरण्याटीना प्रभावविरोधितया आत्मन पशब्दोपमस्यापि ब्रह्मभावावगमरत्याभावेनाशक्यनिर्णय इति पूर्व पक्ष । अमिशब्दस्य परमात्मपरत्ने अग्निशब्दसामानाधिकरण्यादीना ब्रह्मभाववाविरोधितया आत्मब्रह्मशब्दोपत्रमस्य प्रभावागमन्चोपपत्तेर्वैश्वानर परमात्मेति शक्यनिर्णय इति राधान्त । वैवानरशब्दस्य चतुाप्विति । जीवपर- साधारणात्मशब्दसद्भावेऽप्यात्मशब्दस्य वैश्वानरमात्मानमिति वैश्वानरशब्दविशेपितत्वावैश्वानरशब्दस्य च जीवमाने ·. मम सोफात्मने नमः' (भारते शान्तिपर्व राजधर्म) इति च। इ. चघ प्रमृतयो धानरस प्रयोगामा-पादित जीविया नरभवति महि गोगन्दविशेषितस्य चतुप्पाच्छब्दस्याचादिपरत्यमकाममा इत्य- विमागणपगिor: I विधामा अपिमिति विवाग्मे भुवनाय विश्वमुक्नोपकारार्थ बधानरं नाभूतीपम् । rat दिगम् जामन गर्भ । मेवानरस्येति । मुमतिः शोमनमति: मुमती स्वाम तापमान ! अमितीय infrast: 'श्रिपपिराभुताशनाद । इत्युक्त्यात् । हिकमिवयम् । प्रयोगणारी. Firefitnादिया मारिषु न मनायगानेषु फर्थ शल्यनिर्णयत्वातदभारमोतिरिवा- ४२२ स्मर्यमाणमिति सूत्रार्थः श्रीमाष्यम् जिज्ञासमानास्तमेवात्मानमसाकं ब्रहीत्यवोचन् तदेवेदं 'को न आत्मा किं ब्रह्म' (५.११.२) इति जीवात्मनामात्मभृतं ब्रह्म जिज्ञासमानस्तज्ज्ञमन्धिच्छद्भिवैश्वानरात्मज्ञसकाशमागम्य पृछथमानो वैश्वानरात्मा परमात्मेति विज्ञायते, आत्मब्रह्मशब्दाभ्यामुपक्रम्य पश्चात्सर्वत्रात्मवैश्वानरशब्दाभ्यां व्यवहाराच ब्रह्मशब्दस्थाने निर्दिश्यमानो वैश्वानरशध्दो ब्रह्मवाभिधत्त इति विज्ञायते । किश्च •स सर्वेषु तोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेप्वात्मस्वन्नमत्ति। (५.१८.१) तद्ययेषीका तुलमग्नौ प्रोतं प्रयैतेय हास्य सर्वे पाप्मानः प्रयन्ते । (५.१४.३) इति वक्ष्यमाणं वैश्वानसत्मविज्ञानफल वैश्वानरात्मानं परं नमेति ज्ञापयति ॥ इतश्च वैश्वानरः परमात्मा- सू २६-मयमाणमनुमानस्यादिति (१-२-२६) धुप्रमृति पृथिव्यन्तमवयवविभागेन वैश्वानरस्य रूपमिहोपदिश्यने । तच श्रुतिस्मृतिपु परमपुरुषम्पतया प्रसिद्धम् । तदिह तदेवेति सर्यमाणं प्रत्यभिज्ञायमानं वैश्वानरस्य परम- पुरुषत्वे अनुमान लिङ्गमित्ययः । इतिशब्दः प्रकारवचनः; इत्थं भूतं स्पं प्रत्यभिज्ञायमान पंचागरस्य परमात्मत्वेऽनुमान स्यात् । श्रुतिस्मृतिषु हि परमपुरुपस्येत्थं रूपंप्रसिद्धम् । यधा अथर्यण अमिर्धा चक्षुपी चन्द्रसूर्यो दिशश्रोत्रे वाग्विताय वेदाः। यायुः प्राणो हृदयं विथमम्य पद्भ्यां पृथिवीयेप मर्वभूतान्तरात्मा' (मु.१.१४) इति । अग्निरिह युलांकः, 'अमी चे लोकोऽगिः' (पृ.८.२.९) इति श्रुतेः । सरन्ति च मुनयः ‘यां मूर्धाने यस विमा बदन्ति ग्यं ये नानि चन्द्रसपी च नेत्रे। दिशश्श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सोऽचिन्त्यात्मा गर्यभृनप्रणता' इनि, 'यन्यागिरास्यं चौमूर्धा सं नाभिधरणौ क्षितिः। सूर्यचक्षुर्दिशश्थोत्र म्भाधवपपत्येनोच्यन्ते । तथा हि तरीपमन्यवामृतिभिर्महर्षिणिः आमानमेवेमं वैश्वानर श्रुतप्रकागिका गनिमागे गार - ग गन्देश इति । शक्यनिर्णयाशक्यनिर्णयाचे सन्देहगिरसीहते। . . तग - - ·सूत्रार्यविवरणम् ४२३ .. . श्रीभाष्यम् सम्मत्यव्येपि तमेवनो बहि' (छां.५.११ ६) इतिपृष्टः केकयस्तेभ्यो वैवानरात्मानमुपदि दिक्षुर्विशेषप्रश्नान्यथाऽनुपपत्त्या वैवानरात्मन्येतैः किश्चित् 'ज्ञातं किञ्चिदज्ञातमिति विज्ञाय ज्ञाताज्ञातांशत्रुभुत्सया तानेकै पप्रच्छ । तत्र 'औपमन्यवकं त्वमात्मानमुपास्स' (५ १८.१) इति पृष्टे 'दिवमेव भगवो राजन् (५.१२.३) इति तेन चोक्ते दिवि तस्य पूर्णवैश्वानरात्मवृद्धि निवर्तयन्वैश्वानरस्य द्यौमति चोपदिशस्तस्या वैश्वानरांशभृताया दिवः सुतेजा इति गुणनामधेयं प्राचिख्यपत् । एवं सत्ययज्ञादिभिरादित्यवाग्याकाशाप्पृथिवीनामेकैकेनैकैकमुपास्समानतया कथितानां विश्वरूपः पृथग्वर्मा बहुलो रथिः इत्येकैकगुणनामधेयानि वैश्वानरात्मनश्चक्षुः प्राण- सन्देहवस्तिपादावयवत्वं चोपदिष्टम् । सन्देहो मध्यकाय उच्यते । अत एवंभूतद्यमूर्धवादि- विशिष्टं परमपुरुषस्यैव रूपमिति वैश्वानरः परमपुरुष एव । पुनरप्यनिर्णयमेवाशङ्कय परिहरति- सू-२७ शन्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच नेति चेन्नतथादृष्ट्युपदेशादसम्भवात्पुरुषमपि चैनमधीयते (१.२.२७) - श्रुतप्रकाशिका वास्योपक्रोति । कालनिकं तारूपचं सर्वत्र सभपति। ब्रह्मानिशब्दौ मिथ. प्रतिबन्धकत्वादनिर्धारकौ । अन्नादनरूपं फल च सर्वत्रोपपन्नमित्यभिप्राय ॥ एवं प्राप्तेइति। 'साधारणशब्दविशेषात् । इत्येतद्व्याचष्टे विशेष्यतइति विशेषइति । नेदं विशेषशब्दस्य प्रत्ययार्थव्याख्यानम् अपितु 'साधारणशब्दविशेषात् ' इति समासान्तर्गतषष्ठीव्याख्यानम् । कर्मणि पष्ठी नतु कर्तरीत्यर्थ । विशेष इति कृदन्तं पदं कर्मार्थपष्ठीनिमित्तमित्यभिप्रायेण विशेषपदोपादानम् । यद्वा विशेष्यत इति विशेष इति घन कर्मार्थतामाह-साधारण शब्द एर विशेष इति कर्मधारयः । कि केन विशेष्यत इत्यत्राह- गूढार्थसङ्ग्रहः मयमाणमनुमानस्यादिति' अत्र सर्यमाणमिति नपुंसकनिर्देशेन 'रूपोपन्यासाच' इति सूत्रोक्तं रूप मे विवक्षितं इति मूच्यते । अत्र पूर्वाधिरणे मुण्डकश्रुतिविरक्षा नीनानामपि सम्मता । अत्र छान्दोग्यस्थवैश्वानरविद्याविवक्षितेति च । एवं स्थिते पूर्वाधिकरणे रूप स्वमवर्ण विरक्षितम् । अनतु 'अह वैश्वानरो भवा' इत्युक्तवैश्वानरत्वमित्युक्ति नलगति । 'स्मृतेश्व' ' इति लघुसाधारणेनैव तदर्थप्राप्तिसमवात् । - ·४२४ स्थर्यमाणशब्देनाधिकरणद्वये रूपस्यययम् श्रीभाप्यम् यदुक्तं वैश्वानरः परमात्मेति निश्चीयत इति, तन्न 'शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्टानाच' जाठरस्याप्योरिह प्रतीयमानत्वात् । शब्दस्तावद्वाजिनां वैश्वानरविद्याप्रकरणे ‘स एपोऽग्निर्वैश्वा- , - अनुमानशब्दः श्रुतप्रकाशिका सू-२६ सर्यमाणमनुमानं स्यादिति (१.२.२६) साधारणस्येति । धर्मशब्दो लिङ्गपरः विशेष्यमाणत्वादिति फलितार्थ उक्तः, नामिधानिकः के पुनरसाधारणा धर्मा इत्यत्राह-तथाहीति । 'को न आत्मा किं ब्रह्म' इति किंशब्दद्वयमात्मत्वब्रह्मस्वयोर्द्वयोरपि ज्ञातव्यत्वामि- प्रायम् । आत्मब्रह्मशब्दवाच्यधम्र्यैकत्वानेकत्वजिज्ञासया वा किं शब्दद्वयप्रयोगः । विपयवाक्ये न मे स्तेन इत्यादेः प्रयोजनमाह-आत्मनइति । फलितानि साधकलिङ्गानि दर्शयति तदेवमिति मुमुक्षुभिः पृछ्यमानत्वमात्मत्वं ब्रह्मत्वं ब्रह्मशब्दस्याने वैश्वानरशब्दप्रयोगः फलविशेपनिर्देशश्च वैश्वानरस्य परमात्मत्वसाधकलिङ्गानीत्यर्थः । द्युमूर्धत्वादि- विशिष्टतारूपधर्मस्यास्मिन्सूत्रेऽनुक्तिस्तस्यानन्तरसूत्रोक्तत्वात् ।। स्मर्यमाणशब्दस्य विशेष्यं दर्शयन् सूत्रं व्याचष्टे द्युप्रभृतीति । लिङ्गमित्यर्थ इति । करणार्थ ल्युडन्तः ‘श्रुतिलगवाक्येत्यादिसूत्रपठिनलिङ्गपरश्चति भावः । अनुमानशब्देन हेतुत्वसिद्धरितिशब्दवैयर्थ- मित्यत्राह-इतिशब्दइति । इतिशब्दार्थेनान्वितं वाक्यार्थमाह-इत्थमिति । परमपुरुपरूपत्वेन प्रसिद्धि दर्शयति श्रुतीति । परमात्मपरत्वेन साधितत्वात् 'अनिर्मूर्धा' इत्यादिवाक्यमुदाहृतम् । इह चौमूत्वेन श्रूयते उदाहृतवाक्ये 'अग्निर्धा' इति । तत्कथमैकार्थ्यमित्यत्राह-अग्निरिहेति । परमात्मनस्तथाविधरूपवत्त्वे स्मृतिमुदाहरति सरन्तिचेति । 'यस्यामिरास्यम् ' इत्यत्राग्निशब्दः प्रसिद्धाग्निपरः, द्यौर्मूर्धा इति पृथगुक्तेः श्रुतिस्मृतिप्यभिज्ञातस्य रूपस्य प्रत्यभिज्ञायमानत्वं दर्शयति इहचेति । नन्यत्र ‘अमिमूर्धा' इत्यादाविव घुप्रभृतिपृथिव्यन्तानां मूर्धादिपादान्तावयवत्वेन संभूयोपदेशो न दृश्यत इति शक्षायां विप्रकीर्णप्रतिपादनहेतुमाह-तथाहीति । विशेष प्रश्नान्यथाऽनुपपत्त्येति । नह्यात्मब्रह्मादिशब्लैः प्रश्न:कृतः वैश्वानरशब्देनहि प्रश्नः । अनेन द्युप्रभृतीनाम- पूर्वनामनिर्देशहेतुश्चोक्तो भवति अज्ञाताशः सर्वोयुपदेष्टव्यः । गुणनामधेयानीति । द्यौनक्षत्रादितेजस्विनीति सुतेजाः प्रकाशकस्यादित्य विश्वं रूपं प्रकाश्य, तस्मात् आदित्यो विश्वरूपः, वायुर्वि विधगतिस्वभावत्वात् पृथग्या आकाशो भूतान्तरेभ्यो महत्त्वात् वहुळ आपो वेगवत्त्वादयिः रयोहि वेगः इकारान्तत्वं छान्दसं सैपधनप्राप्तिहेतु त्पादयिः । पृथिवीप्राण्याधारत्वात् प्रतिष्टेति भावः । श्रुतिस्थ सन्देहशब्द व्याचष्टे सन्देहो मध्यकायइति । मध्यहि पूर्वापराशसाधारण्यात् कुत्रानुपविष्टमिति सन्दिह्यते, एतज्ज्ञापयितुं मध्यकाय इति व्यारयातं न तु नाभिरिति, गुणनामधेयानीत्यनेनान्यदपि प्रयोजनं फलितं, नकेवलं नामधेयानि, अपितु गुणनामधेयानि । ततद्गुणकत्वं मूर्धादित्वेनोपदिष्टानां द्युप्रभृतीनामनुसन्धेयमित्यर्थः ।।

·विद्याभेदशापरिहारः ४२४(a) श्रीमाप्यम् ना' [प्रश्न १.७] इति चैश्वानरसमानाधिकरणतयाऽग्निरिति श्रयते ; असिन्प्रकरणे च ' हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः' (छां. ५.१८.२) इति वैश्वानरस्य हृदयादिस्थ- स्साग्नित्रयकल्पनं क्रियते । 'तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धीमीयं स यांप्रथमामाहुतिं जुहुयातां श्रुतप्रकाशिका अत्रायममिप्रायः वाजसनेयके मूर्धभूतायादियोऽधिष्ठानत्वमुक्तं नतु सुतेजस्त्वम् । चक्षुर्भूतस्यादित्यस्य सुतेजस्त्वमुक्तं नतु विश्वरूपत्वं । न चैतावता विद्याभेदः तत्तन्नामधेयोपस्थापितगुणेष्वेव तात्पर्यसंभवात् । अतीत्य अतः गूढार्थसंग्रहः अतः 'सर्यमाणम् ' इत्यत्र मुण्डकश्रुतौ प्रागुक्तं रूपमस्या विद्याया घुमूर्धत्वादेरुक्त्या स्मृतिपथमारोहति । पूर्व- ज्ञातार्थस्यैवैतरछूती योधनेन सर्यमाणमित्युक्तिः पूर्व युमूर्धत्वादेः ज्ञातत्वात् ज्ञातार्थवोधिकेयं श्रुतिरिति तात्पर्येण सर्यमाणमित्युक्तम् । अत्र प्रत्यभिज्ञायमानम् इति भाप्ये उक्तम् , अत्रापि तद्बोधकशब्दप्रमाणसद्भावात् सस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः । अस्यामुपनिषदि द्युमुर्धत्वाद्यभावेऽपि ययाकयाचनविघया प्रागुक्तश्रुत्यर्थस्मृतौ सा स्मृतिमात्रमेव स्यात् नतथाऽत्र वर्तते अपितु मूर्धत्वादिबोधकशब्द एव वर्तते । तदेवेदम् ' इति 'प्रत्यभिज्ञायमानम् । इति भाप्यम् तत्र तच्छन्दै पूर्वसूत्रोक्तार्थस्मृतिः इदम् इत्यनेन दिवः मूर्धत्वं तच्छ्रुतिप्रतिपाद्यं विवक्षितम् । संस्कारशब्द उभयजन्यज्ञानस्यापि संस्कारजन्यत्वानपायात् नानुपपत्तिः ।। सिद्धान्ते प्रत्यभिज्ञा एकं ज्ञानं विभिन्न वेत्यन्यदेतत् । अतश्च पूर्वश्रुत्युक्तमत्र प्रत्यभिज्ञायत इत्यर्थः । सूत्रद्वयेन श्रिद्धान्तयुक्तिः प्रदर्शिता । पूर्वपक्षोक्तानुपपत्तीना स्कुट परिहार प्रदर्शितः। तदुक्तयोऽपि निन्दिताः । इदानी पूर्वपक्षिसम्मतश्रुतीना समाधानमाह--' शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाञ्च नेतिचेन तथा दृष्ट्युपदेशाद- सम्मवापुरुपमपिचैनमधीयते इति । शब्दशब्दः साधारणशब्द पर एव । आदिशब्दार्थ: अग्नेस्त्रेधा- परिकल्पनप्राणाहुत्याधारत्वादिः । अन्तः प्रतिष्ठानान्तहेतुत्रयं जाठराग्निपरिग्रहे विशेषहेतुरूप भवतीति तात्पर्येण साधारणशब्दः जाठराग्निसाधारणशब्द एव भाप्यादावुपाचः । तथा दृष्ट्युपदेशात् इति पूर्वपक्षे जाठरामिरेवात्र विवक्षितः नतु परमात्मा इत्यर्थस्यैव विवक्षितत्वेन तथा दृष्टयुपदेशेन प्रागुक्तहेतब उपपद्यन्त इति तथा इत्यस्य जाठरामिप्रकारेणेत्यर्थः । सर्वभूतान्तरात्मन्त्रविशदीकरणार्थतया दिवं प्रस्तुत्य दिवो मूर्धेत्याद्युक्तेः सर्वभूतान्तरात्मत्वे जाठरामयन्तर्यामित्वमपि वर्तत इत्यग्निशब्दस्य अमयन्तर्यामिपरतया ·४२४(b) पूर्वपक्षयक्तिनि रसनपरतया “शब्दादिभ्यः” इति सूत्रविवरणम् श्रीभाष्यम्, जुहुयात्प्राणायखाहा' (छां. ५.१९.१) इत्यादिना प्राणाहुत्याधारत्वं च वैश्वानरस्यावगम्यते । तथा वैश्वानरस्यासिन्पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठानं वाजसनेयिनस्समामनन्ति ‘स योऽतमेवमग्नि वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' (५.१९.१) इति । अतोऽग्नि- श्रुतप्रकाशिका स्थतत्वं हि दियोऽधिष्ठानत्वं तच्च सर्वोत्कृष्टत्यं तच नक्षत्रादितेजश्शालित्वरूपमित्येकगुणत्वेन फलितमित्यविरोधः । भादित्यस्य च सुतेजस्वफलरूपं विश्वरूपत्वं तद्धि विश्वनिरूपकत्वं विश्वप्रकाशकत्वम् । अतोऽनन्तरतया फलित अतो न विद्याभेद इति, एतदभिप्रायेण गुणनामधेयानीत्युक्तम् । परमात्मनस्त्रैलोक्यशरीरत्वविषयं 'यां मूर्धानम् ' इत्यादिस्मृतिवचनं स्वमूलत्वेन वैश्वानरविद्यायाः परमात्मविषयत्वं कल्पयतीति व्याख्यानमनुपपन्नम् , स्मृतिवचनंहि बमूलत्वेन श्रुति कल्पयति नतु वैश्वानरविद्यामेव कल्पयितुं प्रभवति । श्रुत्यन्तरसम्भवेन कल्पकस्यान्यथासिद्धत्वात् अस्तिहि 'अग्निर्मूर्धा चक्षुपी चन्द्रसू? ' इत्यादिश्रुतिस्तन्मूलतया सभाव्यमाना तस्मादाभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यामैकार्थ्य प्रत्यभिज्ञानमेवास्मिन् सूत्रे हेतुतया विवक्षितम् । सर्यमाणशब्दश्च प्रत्यभिज्ञायमानोपस्थापकः तर्कपादे अनुस्मृतेश्च' इत्यत्रानुस्मृतिश-दस्य प्रत्यभिज्ञापरत्वेन सूत्रकारैः प्रयुक्तत्वात् । उत्तरसूत्रमवतारयति पुनरपीति । अर्थचतुष्टये प्रयोगसाधारण्यादनिर्णयः पूर्वमुक्तः । इदानींतु विशेष- धर्माणा ब्रह्मशब्दादीना तत्तदनुरूपविशेपकाच्छन्दादेः प्रतिरोधादनिर्णयो विवक्षितः । -- सू-२७ शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच नेति चेन्न तथा दृष्ट्युपदेशादसम्मवात्पुरुषमपि चैनमधीयते (१.२.२७) नेतिपदं व्याचष्टे यदक्तमित्यादिना । श्रुत्यन्तरस्थहेन्योरुभयोर्दूरस्यत्वाची कण्ठोक्तो एतत्पकरणस्थममित्रयकल्पन प्राणाहुत्याधारत्वं चादिशब्दोपाचं सनिकृष्टत्वात् । एतदभिप्रायेग वाजिनां वैश्वानरविद्यापकरणे वाजसनेयिन स्समामनन्तीति चोक्त, असिन्प्रकरणे चेति । चशन्देन वाजिनामप्यस्तीति सूचितम् अमित्रपकल्पन क्रियतइति । अमित्रयकल्पनेन होमाधारत्वमानं फलितं होमाधारत्यविशेषमाह-तद्यद्भक्तमिति । अमिशन्दनिर्देशमहिलमन्तः प्रतिष्टानं अन्तःप्रतिष्ठत्वमात्रहि परस्यापि समयति 'सयोहये तमेवमप्निं वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितंवेद' इतिहि भूयते, हेत्यनुम्मेण पूर्वपक्षत्वेन भक्तिमयमुपसहरति अतइति । 'शब्दादिभ्यः' इत्यादिसूनमदं जाठरशामाप्रपरम् । विवक्षितम् । उरु- ·१२ AT पुरुषमपि चामघीयत ' इति सूतापपनस अतार-च' इति सूत्रस्य चाय ( वैश्वानरा १२ 1 श्राभाष्यम . , r 2 । 'द्वाविनी पुरपमपि चेनमधीयते वाजसनेयिन ‘स एपोऽग्निवश्यानगे यत्पुरप ' इति , नहि जाठ रम्य केवलस्य पुरुषत्व ? परमा मन एव हि निस्पाधिर पुम्पत्वम् यथा 'सहस्रशीर्षा पुरुप पुरुष एवेदगे सर्वम् ' (पुरपसू । इत्यादी । -२८अत एव न देवताभूतं च (१.२.२८) श्रुतप्रमाशिका इत्यभिप्रायेणाह-पुरुपमपिचेति । पुरुपत्य पुरुपण वाच्यम् निस्पाधिकमिति जीवस्य पुरुपदशब्दवाच्य व पुरुषौ लोके' 'प्रधानपुरुपायेता' इत्यादषु प्रधानादपदा रस + य हागद र वाद्यपाधिनाऽश्रीयत । अत पुरुष शब्दवाच्य व परमा मन एव निस्पाम । आ जाटरस् पुष व दूरत। नरस्त मतिमाव । 'सएपोऽनिर्वैश्वानरो यत्पुरुष ' इति प्रासवनिर्देशात्तस्य च प्राप्रमाणसापक्ष वान , परमा मन एव निरूधिकपुरुष वविषया प्रमाणात प्रसिद्धिं दशयति यथेति । आमशब्द अनारल्पनादिलिङ्गत्रय जाटरविषय साधक शङ्कित तत्र पुरुषशन्ट स्त्रले क्यशरी र पासम्भवरूपाक लग च परम्। मविषय वसाधक मुक्तम् । तत्र तथा द्रष्टयुपदेशात् इत्यनेनाग्निश-दलिङ्गत्रययोर यथा सिद्धिदर्शिता । असम्भवलिङ्गपुर"शब्दयानन्य सिद्धतया प्राबल्य रिद्धम् । एव पुरुपमपिचैनमधीयते' इति सूत्रसण्ड नान्त प्रतिष्ठानमानपरिहारपरम तथा दृष्टयुपदेशात् त्यनीवा र xfrz'- ह राणा चा यथास्टेिटींग तत्वादसम्झरहेतौ च सति अन्न प्रातणनस्य दुनल यान्निम्पाधिक पुरुष वरणसति ह वन्नराणामपि दुर्बल वाच । अत! यधोकावे शङ्कापरिहारी ॥ सू-२८ अत एच न देवयाभूत च (१.२.२८) - - जाठरप्रमिद्धशका पूर्वमूत्र परिहता, तद्यतिरिक्तायद्वपशऽत्र परिहयत । देवताभूततृतीययाजाठरवत् परि छिन्न वाभावात् त्रैरोक्यशरार पोपपत्ति दवताया अघियाताया यरी 4 महाभूनतृतीयस्य च त्रिवृ वृतस्य श्रेला क्यरूपण पारणत चात् समुदितस्य द्यावाप्राथम्यादयो मूधपादाद्यवय पारस्यु । अतलाक्यासर वकल्पनापत्तिरित्यसम गूढाथसग्रह अमिपकारक्मे ज्ञान पिभितामा ! हाटश दप्रयाग चारजन्यर नरायण, असम्भवात् इत्यनन गुसास सर्वस्य जाठरागारसामव । सर्यायाम व ब्रह्मान न समयति । एव पुरुष वमपि न समवति स य पूर्वोऽस्मान्स. वस्मात् सर्वानापन औषत् हात पासपके पुष्पा भानामा (2) पुग्प व सर्वपापदाहाल 'तीका तूलम' शी ब्रह्मरियानिष्ठा र रामपाधणा उ बम प्रहर दनिदेन वाजायक 'पानिधानरायपु रूप सयहिनमानि वानर पुरुष व पुरुषऽ मा न ८८ ( पथ्वण १८६ १ ११) ' त वोपनिष पुरणम् विशानमा द-परायणम् ' इत्यत्ता सात पक्ष 47.PER TIREEReatin रीर वादिना आमा वा यात्रामा जान सदन समाताति भाव ।। अतएव न देवताभूतन' पदा जाठराग्रार याहा बायत | . - ·४२८ . साशात् ' इत्यस्य विवरणम् वैिश्वानरा-१३६ 17 । - श्रीभाष्यम् एतदुक्तं भवति यथा पैश्वानरशब्दस्साधारणोऽपि परमात्मासींधारणधर्मशे- पितो विश्वेषां नराणां नेतृत्यादिना गुणेन परमात्मानमेवामिदधाति निधीयते । एवम. निशब्दोऽप्यग्रनयनादिना येनैव गुणेन योगाज्ज्वलने वर्तते तस्यैव गुणस्य निरूपाधिस्य काष्ठागतस्य परमात्मनि सम्भवादस्मिन्प्रकरणे परमात्मामाधारणधविठोपितः परमात्मान मेवाभिधत्त इति ॥ গুনাহিঙ্কা ऋष्यणन्तो वा तयोरपत्यार्थ वात् परमात्मनश्च विश्वानरसशकम् कविःप्रत्यपत्य वा-यात दिशाम ६८८ पुरपसमा वाचकन्वेऽपि तदत्यत्वायोमात् बिदाद्यजन्तःवऋष्यणत्व चायुक्तम् । अतो गुणारयोगो वक्तव्य , · 7 श्वान श६ नकन गुणेन धृत्तिः तद्वदग्निशदः केन वर्तते । तेन तस्य परमा-मायव्यवधानेन वृत्तिः न थाहत्यत्राह-एतदुक्तमिति. नेतृत्वादिनेति । आदिशब्देन विश्वनौयत्व प्राप्यत्वं विवक्षितम् अप्रनयनादिनेति । आदिशब्देन अप्रदेन प्राप्य विवक्षिन, यथा निराहुः 'वैश्वानर कस्मात् विश्वानरान्नयीत विश्वएन नरानयन्ति ' इति या विश्वानर एवं वैश्वा गरः राक्षसो वायस इतिवत् रक्षएवहि राक्षस: वयएवहि वायसः यथचामिः यस्मात् अग्रणीवति अननीयते अन नयति नमयति सन्नमनोक्तौ प्रसन्नो भवतीति स्थूलादृष्टिविधिरिति । अव्यवधानमाह तस्यैवेति । काष्ठागतस्येति । अनि शब्दावयवावस्य ब्रह्माणि पुष्कल वात् ब्रह्मशब्दरूढिर्न त्याज्या ब्रहाशब्दावयवार्थपोप्कत्यस्मादसम्मागिटिरेय त्याज्येतिभावः । परमात्मासाधारणधर्मविशेपित इति । उपक्रमाद्यानुगुण्याच ब्रहाशब्दः प्रचलः अग्निशब्दस्तु तदनुगु. णाों नेय इतिभाव ।। नन्वग्निशरीरक्तयाऽनुसंधान साक्षादेवायनयनादिगुणकत्वानुस घाने च विद्या दरस त । नच वाग्यमस्या मेव विद्यायामकस्सिन्कर्मणि व्रीहियवयोग्विामिशरीरकत्वस्याग्रनयनादिगुण क वस्य च विकरपेन प्राप्ति , विपायो. स्तुलपरलत्वादवर्जनीयः, अमिगरीरक-वपरिग्रहे रूढ्यपरित्यागादविलम्ब: अर्थानुपपत्या परमा मपयन बनिय पनि विशे पपितिपिलग्निता, अप्रनयनादिगुणकरवपक्ष रूढार्थानुपपत्त्याऽवयवार्थप्रतिपत्तिविलकिन, १६५६ मि. -णस्य विशेष्यप्रतिपत्तिस्त्वविलचिता, गुणस्याद्वारकतयाऽन्वयसम्भवात् । अत: पक्षद्वयऽपि विलम्माविलाय तुल्यबर घमिति विकल्प इति । एकैनैव वाक्येन वैकल्पिकाद्वयविधानानुपपत्तेः । प्रहियों ह वाक्यभेदेन मासिः। 3.यरे, नात्र विद्याभेदप्रसन्नः, अस्य सूत्रस्य ब्रह्मानिशम्दयोस्तुल्यताप्रतिक्षेपपरवेनोपास्ताकार वाभायात् । तथाहि मानिशब्दयो ईयोरपि सहायद्वयाविरोधेन निर्वाहः पूर्वमुत्तः रुदाविरोधाग्युपगमेनान्यतार यौगिक दे मग हादियो स्तुल्यवादशक्यनिर्णयाय वाच्यम् उपक्रमाद्यानुगुण्यादमिरान्दावयवार्थस्य ब्रहाणि पुष्पलाया च ब्रहाः न्यादिप- गोऽमिशमो दुर्धरत्वाद्योगिक इतिहि यतात्पर्यम् ॥ एवं का अस्या विद्यायामनिशरीरस्यानुसंधानमेव सूत्रकारमतं ' तथा दृष्ट्यपदेशात् ' इति दरम, मिलि. म सामान्यन परमात्मपरतया तापरि हेरवगत' प्रकरणम्वर्या-तरमादाना IEEERSE: यस्य शल्या माक्षादेर तपरत्व वर्णनीयमित्येवरूप नेता प्रकरणावशेषमाधीवश्यम् । स च म यस नायर या पत्र शनिदतव्यत्यराति अत्र परमा-मर्यनवनिर्वाहप्रसङ्गादिहाग्यघायि, नवदियाया असाधारण यान । अधरंप यसपा प्रायसोपालपाः । सामान्यनोपाजण्यस्य न्यायदाप्युपजीया गाविद्याभेट इनिनेस, निविदिशा ·वैश्वानरा'१.२६] 'आमभ्यतोरत्यादमरथ्यः' इति सूत्रार्थ: , ४२९ श्रीभाप्यम यस्त्वेनमे प्रादेशमात्रमभिविमानम् ' (छां ५.२४.३) इत्यपरिच्छिन्नस्य परस्य ब्रह्मणो धुप्रभृतिपृथिव्यन्तप्रदेशसम्बन्धिन्या मात्रया परिन्छिन्नत्यं कथमुपपद्यते तमाह- सू-३० अभिव्यक्तरित्याइमरथ्यः (१.२.३०) । . उपासकामिव्यरत्यर्थ प्रादेशानत्वं परमात्मन इत्यादमरथ्य आचार्यों मन्यते । 'धी- मूंर्घा आदित्यश्चक्षुः, वायुःप्राणा, बाराशो मव्ययाय', थापो वस्तिः पृथिवी पाटी' इति गुप्रभृतिप्रदेशसम्बन्धिन्या मानया परिच्छिन्नत्वं कुत्स्नमभिव्यात-तोगतमानस्य हमि व्यक्तेरेय हेतोभवति ॥ मूर्धप्रभृत्यश्यवनिशेपेः पुरुपनिधन्यं परम ब्रह्मणः किमर्थमिति चेत्-तमाह- श्रुतप्रकाशिका साधारगलिशानिन्पु वाक्येधु तच्छरीरक पाश्रय ६ माय • I 2 - दि. १२ ८२० हा ... अब न जाटररिङ्गान्युपम्पन्ने बारगाह सूबर । तथा नष्टयुपदेशात् इति स्वममतवान् यथा न द्वितीयाति कृपा असतादीना बीहिशेष व निा-तत तजाठराल्न भावन तावशिष्ट समवऽपि परमा मपर व स्द्धियतीत्य वारा र मनिमनम् । अतो नविद्याभेदः -उनरसूत्रशङ्कामाह-यस्त्वेतमिति । 7 सू-३० अभिव्यक्तेरित्यांश्मरथ्यः (१.२.३०) पनि व महाभूतनृतीयदेवतयोरप सभवताति शङ्कापरिहारार्थमिद सूत्रम् | अभिव्यक्त्यर्थ दिसौर्यायेत्य पनि हि बुद्धिसोकर्य स्यात् , उक्मथै विवृणोति द्यौर्मूर्धेत्यादिना । |प्रभृतिप्रदेशेन्यादिना प्रादेशमात्रशब्दो यरूपात अभिविमानम् इत्याभिशन्द व्याचष्टे कृत्स्नमभिव्याप्तवतइति । विमानशब्द ध्याचष्टे विगतमानस्येति। उत्तरसूचस्य शङ्कामाह -मूर्धप्रभृतीति । प्राकृतमूर्धादिद्रव्यावयव वमप्राकृतरूपस्य परमा मनो न सभवति अपि तुशाया एवं समवतीत्यभिप्रायः । गूढार्थसाह. सन्दामा परमा मपर वमत्र सूत्रे उच्यते । वैश्वानरशदनिर्देश. विश्वषा नराणा नेतृत्वेन अतो श्वानरविद्याया रोग निदानीप सूनितम् । द्युमूर्घत्वादिभि सर्वभूतान्तर्यामिविशदीकरणेन दिनगुणसर्वभूः पल्दातृ म्यत्र प्रतिगद्या इनि सानफ्र दातृत्वबोधनायैव शन्दानर रिहाय वैश्वानरशब्दप्रयोगः । अब जैमिनिशब्दप्रयोगेण देवता- याभिग एव सर्वत्र पनदातृस्यमित्येव जैमिनेरभिमतमिति बोध्यते ॥ . 'अभिव्यरित्याश्मरथ्य. एतारता साधारणपन्दस्य परमात्मनि मुख्यता रूढियोगाभ्या प्रतिपादिता । परमा मपरने द्युमूर्थत्वायुक्त प्रादेशिक व विध्यत इति पूर्वमुचे समाधान नोचम् अनन्तरसूत समाधानमन्यते ।। - ·४३० 'अभिव्यक्तः' इत्यादिसूनाणा आशयवर्णनम् [वैश्वानरा-:१-२-६ श्रीभाष्यम् सु-३१ अनुस्मृतेर्वादरिः (१.२.३१) . तथोपासनार्थमिति वाटरिराचार्यों मन्यते । 'यस्त्वेवममिदिमानमात्मानं वैश्वानर- मुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेप्यात्मस्वन्नमत्ति' (छां.५.१८.१) इति ब्रह्मप्रा- तये[पासनमुपदिश्यते । एनमेवमिति--उक्तप्रकारेण पुल्याकारमित्यर्थः। सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेप्यात्मसु वर्तमानं यदन्नं भोग्यं तदत्ति सर्वत्र वर्तमान स्वत एवानवधि- कातिशयानन्दं ब्रह्मानुभवति । यत्तु सर्वैः कर्मवश्यैरात्मभिः प्रत्येकमनन्यसाधारणमन्न भुज्यते, तन्मुमुक्षुभिस्त्याज्यत्वादिह न गृह्यते ॥ यदि परमात्मा वैश्वानरः, कथं तएर प्रभृतीनां वैद्यादित्योपदेश यायता जाठराग्निप- रिग्रह पवैतदुपपद्यत इत्यत्राह- सू-३२ सम्पत्तरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति [१.२.३२] श्रुतप्रकाशिका सू-१ अनुस्मृतेर्यादरिः (१.२.७१) प्राकृतमूर्धाद्यवयवत्वासम्भवपरिहारार्थ वाभिप्रायेण सूत्र व्याच तथेत्यादिना । अनुस्मृति उपासन, उपास्नायं पुरुष विषयावमित्यर्थः । कथमुपासनायव बुद्ध धारे हार्थव किं न स्वादिला ह यस्त्वेतमिति । उदाहृतवाक्ये पुरुषविधाय. मुगासाकारतया न प्रतीयत इत्यत्राह-एतमेवमिति । जन मुक्तिपत्र गनिदादः क इत्यत्राह-सर्वेविति । अन्नश दस्य प्रसिद्धानपरत्वानुपपत्तिमाह-यत्त्विति । एवं परमात्मनो झुप्रभृतिप्रटेदासी धन्या मात्रया पराउन्नधे पुछविध य न प्रयोजनमुखेन भूततृतीयदेवतायु- दासकृतः । अयोत्तरमानस्य जाठरशहा युर ने वय सदयतारयति यदीति | पाला प्रत्युत्ला - गूढार्थसङ्ग्रह 'अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः अनुस्मृतेर्वादार ' इस गुनद्वयऽपि एकानिर्णयः । 'अभिव्यक्ति.' अनु स्मृतिश्च' शनम् सर्वव्यापकस्य शानमय न राभर त , नि:, गुफ मि ये माग सर्वम्याप नास्तीति नभ्रमितव्यम् । अभिग्यत्त्य परिमित मानसिप्राय । न मानन सपाट पास भी। 'अनुस्मृनर्यादरि ' इनि, अनुमृग माधान या चायमा मच ध्यानाय य मुत्तिम. धनीभूतध्यानमियमा कार्यमिति तायेंगे मुनि । मभिमाधार 'मन प्रानुस्मृति: ' (१-१) इति , पागवाक्ये 'अनु 'प्रोमः । 'शब्दादिभ्यः' इति सूब साधारण पाकिस्पटेशन पामर इतरेगा र पो प्राति: पा- माना मा एक नियारिता मन मया रकम्प HITA TRI .. - माग हतयः एतदुषी निमितं नोन मिति ताम्पग तत्र : " मम्पत्तरिति मिनिस्ती दर्शयति' सूरमा पूर्ण - ·वैश्वानरा. १२५ ' सपत्ते. ' झी सूर्यम् श्रीभाप्यम् अस्य परमात्मन एव च न्यानरम्य शुप्रभृतिधिव्यन्तशरीरभ्य समाराधनभूतायाः उपासफैरहरहः क्रियमाणायाः प्राण लेगग्निहोनत्वसम्पादनायायमुरःप्रभृतीनां वेदित्याप देश इति मिनिराचार्यों मन्यते। तधा हि परमात्मोपासनोचितमेव फलं प्राणाएत्या अग्नि- होत्रसम्पत्तिं च दर्शयतीय श्रुतिः । स ग इद मनिद्वारग्निहोत्रं जुहोति यथाऽहारानपोध भसनि जुहुयात्ताहकत्स्यात अथ य एतदेय विद्वानग्निहोत्रं जुहोति तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वयात्मसु हतं भवति तद्ययेपीकतलमनी प्रोतं प्रदूयेतेवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते' (छां.५.२४.१) इति ॥ सू-३३ आभनन्ति मैनमस्मिन् [१.२.३३] श्रुतप्रकाशिका सू-३२ सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति [१-२.३२] - फस्य सपत्ति सा च कीदृशीत्यपक्षायामाह- अस्यति । रत्त र पादन, असिन् र म पन ' तथाहि दर्श- यति' इति सूत्रसण्ट व्याचट तथेति । परमात्मोपासनोचिगेय फलमिति ' अमिहोत्रसपत्ते. परमा समाराधना. धत्व, तस्य सर्वपु लोकेषु' इत्याद्युत्त पलायशेष एवं शापयततिभाव । सयइदमिस्यादि । इदमद्विान् ६८ मुरः प्रभृतीनामग्निहोत्रप्रकरणतामजानन् य अग्निहोत्र प्राणाहुनि जुहाति अनुरित त्यर्थ एतदेवविद्वान् ' इत्ययाप्यव- मर्थः । सबैप्वात्मसु हुतंभवति ' इति सी मकभगवदागधनेन समाराधित भयतीति हुतप्रकर्षोक्तिः । अस्याग्निहो त्रस्य परमात्माराघनत्वशापनार्थ तदङ्गकपरोसनपल दर्शयान तद्यथेपीकेति ॥ परस्यात्मनो घुप्रभृतिशरीरकत्या युक्त म उपासक मूर्षाद्यवयानामेध युप्रभृति वनोपासनाविधानादिति शङ्क' यामाह- . - गृढार्थसग्रह 'साक्षादप्यविरोधं जैमिीन ' इत्यत्र अग्निशब्दस्य यागन परमात्मपरत्वमुक्तम् । तत्र अपिश-देन रूट्या परम मपर व जैमिनरभिमतमिति दर्शितम् । सोऽर्थ पूर्वोत्री बीजप्रदर्शनन विशदीप्रियते । 'सपत्ते.-प्राणाहुतेमिहोत्र वसम्पत्यर्थ उरएव येदिः' इत्याग्रुपदश । तेनामे प्रधा परिकपनमुपसम । एतन प्राणामिहोने पम् । मन एवागध्य वम् अतः स्थिति: जाठरामौ वर्तते तच्छरीरकपरमा मनोऽपि वर्तते । 'यएमय विद्वानन्नमत्ति' इति । अत्र व्यवीना भेदेऽपि तत्तदन्तर्यामिण एक वात् पूर्वभूतातरा मत्वस्य गुमूर्घ वादिमि कार नेन प्राणामिहोत्रसम्पादनस्य यापल तदपियोपित भवति । अतएव चण्डालेभ्य, अपशेषदानेऽपि या मनि हुन भरती युति, सङ्गत । जाठरामिपरिकल्पने य पर तदेव गुमूर्ध वादिकल्पनऽपि बोषित भरती युत्तरको स्थ प्यते-'आमनन्ति चैनमस्मिन्' इति । एनम् ' इत्य-वादेशन पूर्वोचार्थस्यैव विवक्षितत्वेन गुमूर्धवादिमिशिष्टपरमा मानमर अस्मिनुपासशरीरे आमनन्तीति सूत्रार्यः । तस्य हवा एतस्यामन. वैश्वानरस्य मूव मुतेजा.' इति भुगों तस्य हवा' इत्यत्रोपासको विवादितः । अस्य मूव आमनो .

·आमनात चैनम् ' इति स्ना पर्यम् - [वैश्वानरा ,१-२६ श्रीभाष्यम् . . पन परमपुरुष द्युमुर्घत्यादिविशिष् वैश्वानरस्मिनुपासपशरीरे प्रणाहुत्याधरित्याय आमनन्ति च तस्यह या एतस्यात्मनो वैश्वानस्य मूर्धेय सुरोजाः' (५.१८.२) इत्यादिना। अयमर्थः 'यस्नेतमेवं प्रादेशमात्रमभिरिमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते' (छां.५.१८.१) इति लोक्यशरीरस्य परमात्मनो चैश्वानरस्योपासनं विधाय 'सर्वेषु लोके पु' (५.१८.१) इत्यादिना ब्रहाप्राप्तिं च फलमुपदिश्य अस्ययोपारानस्याभृतं प्राणाग्निहोत्रं 'तस्य ह वा एतस्य' (छां.५.१८.२)इत्यादिनोपदिशति ; यः पूर्वमुपास्यतयोपदिष्टो वैश्वानरस्तस्यावयव भूतानग्नयादित्यादीन् सुतेजो विश्वरूपादिनामधेयानुपासकशरीरे मूर्धादिपादान्तेपु संपा- दयति । मूर्धेव सुतेजाः उपासकस्य मूर्धेत्र परमात्ममूर्धभूता द्योरित्यर्थः। चक्षुर्विश्वरूपः आदित्य इत्यर्थः । प्राण पृथग्या वायुरित्यर्थः। सन्देहो बहुल. उपासकस्य मव्यकाय एव परमात्ममध्यकायभूत आकाश इत्यर्थः । पृथिव्येच पादौ अस्य पादावेच तत्पादभूता पृथिवीत्यर्थः । एवमुपासकः स्वशरीरे परमात्मानं त्रैलोक्यशरीरं वैश्वानरं सन्निहितमनुस श्रुतप्रकाशिका सु-३३ आमनन्ति चैनमस्मिन् (१.२.३३) - . एवमिनिपद ध्याचष्ट गुमूर्धस्वादीति । अन्वादेशविपयो वादेश , ३ .वाटे दश. ॐवार य नम् । साटे नमिति पदमुक्त घोपेतमुक्त धर्मिण परामृशततिभाव. । उपास् कशरीर [मूर्ध वाद्यनुस.धान परमा मनो घुमूर्ध वादेनविरोधि उभ यस्यापि पिहितत्वात् । 7 उपासकशरीर एप द्युमूर्घ वागवयववस्वमित्यवधारणकएनमयुक्त मित्र य. । एनयित्र गमि तमर्थ विवृण्वन्नुभयस्य विहित नमुपपादयति अयमर्थ इत्यादिना । ब्रह्मप्राप्तिं च फलमुपदिश्येति । पलवासनिधाव- फल तदङ्गमिति न्यायात् ब्रहाप्राप्तिफ्लकावनोत्तस्य वैश्वानरोपासनस्य प्राणाग्निहोत्रमङ्गमित्यभिप्रायः । कर प्राणाग्निही प्रस्यापल य ? ' अथ य एतदेवं विद्वान् ' ' तयथेपीक्तूलम् ' इत्यादिना तसहि पल भूयत इतिचेन्न, प्राणाहुति मात्रस्य सर्वपापनिवृत्तिपूर्वकागि उन्नफ्ल्हेतुत्वायोगात् अङ्गभूतस्यापि प्राणाग्निहोत्रस्याङ्गिद्वारा मुक्तिरेव पलमिति शाप यितु 'यस्त्वेतमेवम्' इत्यादिनोत्तवैश्वानरोपासनपलान्तर्गवानटनिवृत्यंशस्यातियाऽपिलवगीधपलावणेन तस्य हवा' इत्यादिवाक्यप्रतिपस्यानमारस्यानपोदित पात् । ' तस्स हया' इत्यादिवाक्यस्यामाह-य पूर्वमिति । अया तरवाक्यानि प्रत्येक व्याचष्टे मूर्धेत्यादिना । आपकरणार्यप्रतिपात्तसक्याथ पूर्वस्त्रविषययाक्याय कममासमेत सुधारेख सतमुपन्यस्यति एवमित्यादिना । अधिकरणार्यमुसहरति अतइति ।। गूढार्यसप्रह भानगम्य भूमी इति भुत्ययन उसकशोऽनर्घाटिपाररानुरान प्रदर्शित भयो । पन निघाप्यत्या. देवं व्योमयम इनिग अत्यनाणुचोति मिमी पावागी दुखत नामावार्थम् अधिोपना मगति तोऽप्यधिारिमाणमूर्तिक यामिनिमम् ॥ इति पैश्यानराधिकरणं समाप्तम् ।

·स एशोऽमिवैश्वानरः' (पुरुषस्तम्) इति अग्निशन्दमामानाधिकरण्यात् प्राणायाgic मतिष्ठितम् ' इत्यादेश नाय परमात्मेतिचेत् नैतत् जाठरामिशरीरकत्वेनोपास्यत्वोपदंशात् र वानरा-१-२६j बंदान्तमाः श्रीभाष्यम् न्याय स्वकीयान्युरोलोमहदयमन आस्यानि प्राणाहत्याद्याधारस्य परमात्मनो वैश्वानरस्य वेदियहिगाहपत्यान्याहार्यपचनाहयनीयानग्निहोत्रोपकरणभूतान्परिकल्प्य प्राणाहुतेधाग्नि- होत्रत्वं परिकल्स्यविधेन प्राणाग्निहोत्रेण परमात्मानं वैश्वानरमाराधयेदिति' 'उर पव के. दिलोमानि यहिहृदयंगार्हपत्यः (छां.५.१८.२) इत्यादिनोपदिश्यते । अतः परमात्मा पुरुषो. त्तम एवं वैश्यानर इति सिद्धम् ॥ इति वैश्यानराधिकरणम् ( , भुतप्रकाशिका आभिन्यक्तिरनुस्मरणीयत्वं युप्रभृतिषु मुर्घत्यादिसपादनं मस्तव चुत्रुका तराळ परस्य स्थित जर्जाबालश्रुत्या प्रतिपादन- मिति अभिव्यक्तरित्यादिसूनचतुष्टयार्थ इतररुतः । तम्मने सूत्रःणा परिहाणीयशक्षाया अभावाद्वैयर्थ्यमेव स्यात् । तो यपोक्त एवार्थः ।। इति वैश्वानराधिकरणम् अथ वेदान्तसारः सू-२५ वैश्वानरस्साधारणशब्दविशेषात् [१.२.२५], 'आमानमेवम वैश्वानरम् ' (छा.५.११.६) इत्यादौ वैश्वानरः परमा मा, जाटरामधादिपु साधारण नस्यन्दस्य अस्मिन्प्रकरणे परमात्मासाधारणैः सर्वामित्वबहाशब्दादिमिधिशेष्यमाणावात् ।। सू-२६ स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति [१.२.२६] युलोकप्रभृतिपृथिव्यन्तं रूपम् 'अग्निद्धी (मुण्डक.१.२.४) इत्यादिपूतम् , अत्र प्राप्तमिना मात्मत्वे अनुमानम्-लिङ्गमित्यर्थः ।। सू=२७ शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच नेति चेन्नतथा दृष्टयुपदेश म्भवात्पुरुपमपि चैनमधीयते [१.२.२७) . 65 ·वेदान्तसारः [ वैश्वानरा-१२ - स्वाद्यसम्भवाच। " HERE: स एषोऽनिर्वैश्वानरो या पुरुषः । इन्येनं चैश्वानरं पुरुषमप्यधीयते वाजिनः 1 निरुपाधिकपुरुषचन्दन, परमात्मनि नारायण एव, 'सहनशीर्षम् ' इत्यारभ्य 'विश्वमेवेद पुरुपम् ' (पुरुषसू) इत्यादिषु प्रसिद्धः ।, Irr: सू-२८ अत एव न देवताभूतं च (१.२.२८)..... यतोऽयं वैश्वानरः त्रैलोक्यशरीरः पुरुषशब्दनिर्दिष्टश्च, ततोऽय नाग्याख्यदेवता तृतीयमहाभूतच.ur सू-२९ साक्षादप्यविरोध जैमिनिः (१,२.२९) नावश्यमामेिशरीरकत्वेन उपास्यत्वायेदमिशब्द सामानाधिकरण्यम्, अग्रनयनादियोगेन परमात्मन्येवामिशन्दस्य साक्षावृत्तेस्सामानाधिकरण्याविरोधं जैमिनिराचार्यों मन्यते ॥ सू-३० अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः (१.२.३०) 'यस्वेतमेवं प्रादेशमात्रम् ' (छा.५.१८.१) इत्यनवच्छिन्नस्य 'थुप्रभृतिपरिश्छिन्नन्वम् उपासकाव्यित्ययमिति 11 आश्मरथ्यः॥ . सू-३१ अनुस्मृते दरिः (१.२.३१) द्युप्रभृतिपृथिव्यन्ताना मूर्घादिपादान्तावयवत्वकल्पन तथाऽनुस्मृत्यर्थं ब्रह्म प्रतिपत्तय इति वादरिः ।। सू–३२ सम्पत्तरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति [२.२.३२ उर एव वेदिलोमानि बहिर्हृदय गार्हपत्य: ' (छा.५.१८.२) इत्यादिना उपासक हृदयाटीना वेद्यादिश्वकरूपन विद्याङ्गभूतायाः प्राणाहुतेः अमिहोत्रत्वसम्पादनार्थमिति जैमिनिः । दर्शयति च श्रुतिः-- य एतदेय विद्वानमिहोत्र जुहोति । (५.२४.२) इति । एते पक्षारस्वीकृताः । पूजार्थमाचार्यग्रहणम सू-३३ आमनन्ति चैनमस्मिन् [१.२.३३] एनं-परमात्मानम्, अस्मिन्-उपासितृशरीरे प्राणाहुतियलायामनुसन्धानार्य ' तस्य हवा एतस्य...मूव भु तेजाः' (छ.५.१८.२) इत्यादि आमनन्ति च ; उसकस्य मूर्धादिरेवास्य परमात्मनो मदित्यर्थः ।। इति वेदान्तसार .

·वानरा-११२५] वेदा तदीप अब येदान्तदीप सू-२५ वैश्वानरस्साधारणशब्दविशेषात् [१.२.१ यादोग्य-'आत्मानमम वैश्वानर सम्प्रत्यध्यपि तमय नोहि' (छा ५ ११६) इत्यारम्य 'यस्वेतमेव देशमात्रममिविमानमामाने येवागमुपस्त ' ( १८ १) इस प्र किमय वैश्वानर परमात्मेति स्वनिणय उत नेति शय ! अशक्यनिर्णय इति पूर्ण पक्ष , श्वानरशम्दस्य जाठरामा महाभूततृतीये देवताविशये परमा मनिच येदिकप्रयोग (नात् , अस्मिन्प्रकरण सर्वेषा लिलापर घेश्च । गदा तम्ट-कान मा कि प्रदा' (५ ११ १) इति सर्वेषा सीवानामामभूत अदा किनिति प्रगम त , उत्तरन च 'आ मान वैश्वाम् ' (५ ११२) इति ब्रह्मसन्दस्याने सर्वत्र वानरसन्दप्रयोगाय वैश्वानरा मा सर्वेषा जीवानामा मk 1 पर ब्रहाति विज्ञायते । सूत्रार्थ –वैश्वानरशदनिर्दिष्ट पर पामा वैश्वानरशम्दस्यान कार्यसाधारण प्य स प्रकरणे पPIRIR देर म वादि Arcl] =ta | वेगेष्यत इति विशेष ॥ सू--२६ स्मर्यमाणसनुमानं स्यादिति (१.२.२६) सर्यमाणम्-प्रत्यभिशायमानम्, अनुमीयतऽननत्यनुमानम् इतिश•द प्रकारयचन , इ यरूप स्मर्यमाण वैश्वान रस्य परमा म वऽनुमान सात् , युप्रभातपायव्य तमययवावमागेन वैश्वानरस्य रूपमिहापदिष्टम् । अमिर्धा चक्षुषी चन्द्रसूयौं ' (मुण्डक २ १४) 'यां मूर्धान यस्य विप्रा यदा 1 (छा ५ १७ २) इति श्रुतिस्मृतिप्रसिद्ध परमपुरुषरूपमिह प्रत्यभिशायमान वैश्वानरस्य परमाम व एदित्यर्थ ॥ सू-२७ शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च नेतिचेन्न तथा दृष्टयुपदेशाद- सम्भवात्पुरुपमपि चैनमधीयते (१.२.२७) अनिर्णयमाशङ्कय परिहरनि-शब्दादिभ्योन्त प्रतिष्ठानाच इति । दस्तावत् वाजिना वैश्वानरविद्याप्रकरणे म एषोऽमिश्वानर । (छा ५ १८ २) हात वश्व नरसमानाधिकरणोऽनशन्द । आम प्रकरण च हृदय गई (५ १८ २) इत्यारम्य वैश्वानरस्स हृदयादिस्थानस्यामिनयपरिकल्पन प्राणाहुत्याधार पचत्यादि प्रतीयत बालिना मपि 'सया ह वै तमेरमग्निं वैश्वानर पुरुषविध पुरुषऽ त प्रतिष्ठित यद ' इति वैश्वानरस्य शरीरा प्रतिष्टित व प्रतीयत अत एतेलि श्वानरस्य नारामप्रतीत्नाय परमा मति इक्यनिणय इति चत्-न , ( या दृष्ट युपदशात दृष्टिं उपा. सन तथापासनोपदशादित्यय , जाठगामशरीरतया वैश्व नरस्य परमा7 उपासम खत्राप दश्यत अयमनिश्वानर पु पऽन्त प्रतिष्ठित इत्यादौ । कथमवगम्यत इतिचेत् असमवात् कवर जाठरामस्त्रलाक्य शरवायसम्मवात् । पुरुषमापि चैनमधीयते चान्द प्रसिद्धौ याजिनस्तत्रैव ' स एषाsiमर्वैश्वानरो य पुरुष (पुरुषसू २) इति एन वैश्वानर पुरुष । माए धीयते । पुरुषश्च परमा मैर 'पुरुष एवद[सर्वम् ' ' पुरुषान्न पर किञ्चित् ' (कठ ३ ११)इत्यादिषु प्रसिद्ध ॥ सू-२८अत एव न देवताभूत च (१.२.२८) - प्रत्य .

·४३६. वेदान्तदीप: [वैश्वानरा- १-२.६ यतस्त्रैलोक्यशरीरोऽसौ वैश्वानरः यतश्च निरुपाधिकपुरुषशब्दनिर्दिष्टः, अतएव नाण्याख्या देवता, ह भूत- तृतीयश्च वैश्वानराशनीयः ॥ सू-२९ साक्षादप्यविरोध जैमिनिः (१.२.२९) अग्निशरीरतया वैश्वानरस्योपासनार्थमग्निशब्दसामानाधिकरप्यनिर्देश इ.युत्तम । विश्वषां नराणां नेतृ वादिना संबन्धन यया वैश्वानरशब्दः परमात्मनि वर्तते, तथैवाग्निशब्दस्यापि अग्रनयनादिना योगेन साक्षा-परमामनि वृत्तौ न कश्चिदिरोध इति जैमिनिराचार्यों मन्यते ॥ - 11 . सू,.३० अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः (१.२.३०) 'यस्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमामाने वैश्वानरम् ' (छां.५.१८.१) इति थुप्रभृतिधिव्यन्त प्रदेशमाधि न्या मात्रया परिस्छिन्नत्वमनवच्छिन्नस्य परमात्मनो वैश्वानरस्य कथमुपपद्यत इत्यत्राह-अनवछिन्नस्यैव परमामन: उप सनाभिव्यक्त्यर्थं युप्रभृतिपृथिव्यन्तपरिच्छिन्नत्वमिति आदमरथ्य आचार्यों मन्यते ॥ सू-३१ अनुस्मृतेर्वादरिः (१.२.३१) द्युप्रभृतिप्रदेशावच्छेदेनाभिव्यक्तस्य परमात्मना द्युम्वादित्यादीना मूर्घाद्यवयवकल्पनं किममितिचेत् तत्राह-- अनुस्मृतिः उपासनात् ब्रह्मप्राप्तये तधोपासनार्थ मूघंप्रभृतिपादान्तदेहपरिकल्पनामिति बादरिराचार्यों मन्यते । अय वैश्वानरः परमात्मा त्रैलोक्यशरीर उपास्य उपदिश्यते चेत् ' उर एव येदिलोमानि पहिहंदय नाहपत्यः' (५.१८.२) इत्यादिना उसकशरीरावयवानां गार्हपत्यादिपरिकल्पन किमर्थमित्यवाह- सू-३२ सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति [१-२.३२] वैश्वानरविद्यानभूतायाः उपासकैरहाहः क्रियमाणायाः प्राण हुने महोत्र वस८ १२ ८ गई स्यादि पतिवमा-ति, मिनिगचायों मन्यते । तथामिहोत्रसत्तिमेव दर्शयतीय श्रुतिः प्राणाहुति विधाय ' अथ य एवं विद्वानमिहोत्रं जुहोति । (छो.५.२४.२) इति । उक्तानामांनां पूजितवख्यापनायाचायग्रहणम् ।। स-३३ आमनन्ति चैनमस्मिन् (१.२.३३) - एनं परमपुरवं वैश्वानरं पुम्पादिदेहम् अस्मिभुपास्कदह प्राणा महोणाग यायाय आमनहि एतस्य वैश्वानरस्स मूव सुतेजाः' (i.५..८.२) इत्यादिना उगादिपाटामा एघ प्रमतय: पामपुरषस्य मूर्धादय इति प्राणामिहोप्रयेलायामनुसंधया इत्यर्थः ॥ ॥ इति वेदान्तदीपे वैश्वानराधिकरणं समाप्तम् ॥

·बधानरा- १.२६] अधिकरणसारावळी मथ अधिकरणसारापटी स्वलोकादित्यगाय्यम्वरसलिलमहीरूपमूर्धादिपलप्तया ध्येयो वैध्यानरात्मा स्थिरयहुविशयशवलिङ्गादिसाम्यात् । मैव ग्रहोत्यधीते वनतनुतया योगतस्त्वग्निशम्दो वैशिष्टयादा मियाह स्वयपुपि परधीईपत्यादिधीश्च ॥ अन्यस्मिनन्यया न भवति चिदुपां पापि निस्श्रेयसाप्ति- स्तस्माद्वैश्वानरोऽसी ग पर इति फलं त्वन्नसिद्धयादि मैपम् । ग्रीय धन्यदृष्टयन्धितघटितमिह ब्रह्मशब्दाद्यभावात् सघंस उक्त फलमपि परमं ब्रह्म च व्याप्तमन्नम् ॥ विप्नोपासितॄणां मितहृदयगुहाऽक्ष्यन्तरश्चिन्त्य उत्तो विध्यान्तर्यामितादेविपुलपरिमितश्चिन्तनीयस्त्रयेऽथ । पटमु ब्रह्मात्मशब्दो पुरुपपदमपि क्षेवताप्रपञ्च- व्यावृत्ते विश्वहेती प्रकरणनियमानामवृत्त्या नमन्ति ॥ तज्जत्वादेहि सर्व जगढ मिगदित ब्रह्मभावेन पूर्वम् सर्वान्तर्यामिता च प्रभरितुरुदिता सर्वतदेहता च । तरमाद्विरक्यवादप्रभृतिबहावयापार्थवम्भ्रम्यमाण- क्षुद्रक्षीतिजाल निसिलमिह नयैस्सूत्रकारो निरास ॥ स्वाधीनाशेषसत्तास्थितियतनतया सर्वभायेन तिष्ठन् ग्रस्ताशेषोऽक्षिनित्यस्थितिरसिलतनु कल्पितानयादिगानः । स्वलीफाद्यद्गवैश्यानरपदविपयो लक्षणस्यादिमस्य प्रोक्त पादे द्वितीये श्रुतिनिकरशिरदशेखर श्रीनिवास ॥ ॥ इति वै श्वा न रा धि क र णं स मा प्तम् ॥

·श्रीमते रामानुजाय नमः ; अथ श्रीशारीरकमीमासाभाप्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः अर्थ द्युभ्यायधिकरणम् श्रीभाध्यम . सू-१ द्यभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् (१-३-१) अथ शुभ्वाधधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका सू-१ द्यभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् (१-३-१) गूढार्थसंग्रहः T अथ ाभ्यायधिकरणम् 'शुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ' इति । पूर्व अदृश्यावादिगुणकाधिकरण पविद्यायाः सगुणविषयत्ववत् विग्रहवि शिष्टविषयत्वमपि प्रसाध्य वैश्वानरविद्याया अवयवावयविनोस्मयोरुपास्यवोत्तयार रूपना प्रतीत्य रूपए करिपतत्वे पूर्व परविद्याया अपि कल्पितविषयत्वमिति भ्रान्तिस्स्यात् इत्युभयत्रापि रूपमकल्पितमेवेति निर्धारणाय छान्दोग्यस्थवैश्वानर विद्याविचारःकृतः, इत्थ च परविद्याविषयस्यानुवृत्त्यावे अदृश्य वाधिकरणसिद्धान्त एव समीचीनो न भवेदित्यभिप्रेत्य तृतीयपादोपत्रम एव मुण्डकश्रुतिवाक्यविचारपूर्तिः क्रियते ॥) तत्र प्रकृतिः जीवश्चेति उभयापि पूर्वपक्षकोटी निवेशः । विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ' इतिसूत्रे उभयस्सिमप्राधान्येन निर्देशात् 'अदृश्यत्यादिगुणक' इत्यनेन उपभवाक्यविचाररूपाय तदधिकरणस्य स्पष्टम् । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ' इत्यक्षरशन्ददश्रुतः । तेन 'अक्षरापरतःपर: ' इति वाक्यविचारोऽपि अव- श्यकर्तव्य आपतितः । अतस्तद्गाक्यानिर्णयाय प्रकृतिडीक्यं समयोः पूर्वपक्ष निवेशः तनिगम तत्र विवक्षित:, उप कमर परमा मरत्वेऽपि मध्यवाक्याना जीवपरव सभवत्येव । (शुभ्याद्यायतनम् ' इत्यनेन ' यस्मिन्योः' इति श्रुतिससिहितवाक्ये नाडीसंबन्धबहुधाजायमानत्वयोः प्रतिपादनेन तयोः जीवालगताया: पुट वात् । अयमर्थः परेषा नवीनानाच समतः । वायोः मात्र विवक्षा समवति । वायो. नाडीस घबहुधाजायमान क्योः प्रसिद्धिीवरहात् । नवीन मते 'प्राणानां प्रन्धिरसि' इत्यत्र पञ्चवृत्तिमाणांववक्षासमवेऽपि सर्वधारकत्वस्य एनेन रद्रपूर्वक्षोऽनावसरमांति प्रकृतस्तु शुभ्वाचायतनमिति सूत्रघटकपदेन पूर्वपक्षे विन्यासस्यावकाशो नास्ति ।) मुक्तोपस्प्य व्यपदेशाच' इत्यनन्तर 'नानुमानमतच्छन्दात्माणमृच' इति सूपनिर्देशन मुचोप वयवस्य तत्र असम्मवादेय प्रकृतेः पूर्वरो प्राप्तियूननं न सभवति । मुक्तोरसप्यावस्यायोगान् । अन्यथा - ततु , ·. गुभवायधि १.३ १ ] 'तक्म् ' ' अमृतस्यैप सेतुः' इत्युभयत्र परमनपालचनपूर्वक गिद्धान्तस्थापनम् ४३९ गूढार्थसङ्ग्रहः नच स्मार्तम् । इत्यादियदेव प्रथममेव 'नानुमानम् ' इत्याद्यपि स्यात् । अन्तयामिविद्याया ' य पृथिवी नवेद । इत्युक्तः यथा पृषिध्यादेः आमनो वेदनासम्मो दृष्टान्तता तद्वत् 'नानुमानम् ' इत्यत्र प्रकृतेरपि दृष्टान्तवन्ध विव. चितम् । तत्र वेदनासम्मो दृष्टान्त', अप्रत मुक्त प्राप्यावविरहे दृष्टान्तः विषयवाक्ये 'ओतम् ' इति निर्देशन 'वायुना गौतमसन्हधानि' इति वायुना सहन्धत्वप्रनीत्या अत्रापि त्यावृत्तार्यप्रतीत्या वायो: पूर्वपक्षे निवेशइति शवासभाव्यते। तत्रैव नाहीसम्म घबहुधाजायमानयोः प्रतिपादनेन तया वायावसभव. स्फुट. । ओतश दनिर्देशन आम शब्दार्थ अन्तहितिक्त्तम्भनेन 'यस्मिनास्त देवदत्तस्तमानय' इत्यादौ यथा आनयनकर्मस्य देवदत्ते नास्ति तथा शानक- मंत्वं नात विवक्षितमिति परीतिनिरवकाशति व्यञ्जितम् । गीताचार्य ' भूमिरापोऽनले वायु ' इत्यादिना चतुर्विशतितत्वानि पञ्चविंश जीवचाभिधाय 'मत्त.पर ना- न्यत्किंचिदस्ति ' इत्यत्र परमात्मापेक्षया परतत्त्वस्य निषेपेन परतावसत्त्वावेदनपूर्वक ' मयि सर्वमिद प्रोत सूत्र मणिगण व ' इत्युक्त्या तद्दृष्टान्तस्य श्रुतौ विवक्षाया. सिद्धया यस्मिन्सूने मणिगणा ओतास्तदानयेत्यादौ मणिगणान् विहाय सूत्रानयन न प्रामाणिकसमतमिति तद्वदेवात्रा विवक्षित इति प्रतिभाति ।। तत्राप्यामन्यन्दप्रयोगेण अन्तीहश्च व्याप्त वस्य परमात्मनि बोधनन परमा मायभू ना पदार्थाना त्यागएव न समवति । किंच परोदाहनदृष्टान्ते 'आड्पूर्वो नीड्' धातु । तर विशिष्टनयनासम्भव. प्रत्यक्षसिद्ध. यस्मिन्नास्त देव. दत्तः त पश्येति प्रयोगे देवदत्तविशिष्ट सन्दर्शन यथा प्रतीयते तद्वदनापि । गीतोपबृहणेन ' यस्मिन्द्यौ.पृथिवी' इति मुतौ घशन्देन जीवस्य विवक्षया सजीवप्राकृतसर्याधार व विवक्षितम्।एव 'स.मूलास्सोम्येमा सर्वाः प्रजा: सदायतनासप्र. तिष्ठाः' इति छा श्रुत्यानुगुण्यादपि । 'स्वशदात्' इत्यस्य स्वबोधक्शन्दादित्यर्थः । स्वबोधक: आ मशब्द एकः, 'अमृ. सस्यैष सेतु' इति वाक्यप्रतिपायलिशस्य परब्रह्मासाधारणया तद्वाक्य त्यापि परमात्मबोधकत्वम् । सेतुशब्दश्च नधारकार्यकः अमृतशब्दस्य परमात्मपरत्वे स्वधारकावासम्भवात् मुक्तपर वऽपि धारकत्व नस्वरस्म । जीवपर ठेऽपि : गसि द्या.' इति वाक्य एव सप्तन्या गीताऽनुरोधन जीवधारकत्वस्यापि प्रतीत्या अन घार वोत्तेवपल्यात् । अतस्सेतुसादृश्यात् एकस्मिन्देशे स्थितस्य देशान्तरप्राप्तिहेतु वरूपधर्ममादाय देशात स्थस्वप्राप्तिहत वरूपम दाय देशान्तरस्थमा हेतुन 'अमृतस्यैष सेतु ' इत्यनेन मुक्ति हेतु वमेव प्रतिपाद्यत इति निर्णयस्सम्भवति । ज्ञान इतरयाग्विमोक्योः एतच्छन्देन विवक्षा नसमीचीना। 'यदेतजानथ सदसदरण्य पर विज्ञानात् यदरिष्ठ प्रजानाम् ' (मु.२.२) ' तदेतक्षर प्रहा। तदेतत्सत्यम्' तदमृतम् । इति पूर्व 'सएषोऽन्तश्चरते, दिव्ये ब्रह्मनुरेह्येषः ' इति उत्तरत्र विद्यमानाना बहना परमा मपरतायाः परेषामपि समतत्वात् । 'अमृतस्यैष हेतु ' इत्यनभिधाय 'सेतु'रित्युत्ते रिदमेव बीजम् । सेतुः नदी कुलान्तरगतस्य पुसः यथा कूलान्तरप्रापक तद्वत् परमा मा प्रकृतिमण्डलस्थजीवस्य प्रकृतिमण्डलादूर्ध्वस्थस्वप्रापक इति सूचनायैव सेतुशन्दप्रयोग, अमृतशब्दश्च परमात्मपर. । एतदनन्तरध्रुतौ ' ओमित्येवामान ध्यायथ समस.परस्तात् ' इति उपसहारे च 'तरति शोक-अमृतो भवति' इति भूयते ॥ श्वेताश्वतरोपनिषदि प्रथमे ' तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावाद्यश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति.' इति हिताय योग- निरूपणावसरे 'ब्रह्मोडुपेने प्रतरेत विद्वान् स्रोतासि सर्वाणि भयावहानि ' इति 'अमृतस्य परसेतु दग्ध धनीमवानलम्' इति षष्ठेच श्रूयते। अस्यामुपनिषदि 'स्रोतासि सर्वाणि' इत्युक्त्या प्रागुदाहृमताना सर्वेषामपि स्नोतस्य प्रतिपादितम् । तत्र उडुपसादृश्य ब्रह्माण पठे सेतुसादृश्य च स्पष्टम् । द्वितीयो दिशा पटेऽपि प्रकृतिलोतस्तरणमव सेतुना विषक्षितमिति भुति . - स्वस्तिव.पाराय तात्पर्य व्यक्तम् ॥

·४४० इतर त्यानुसारेण मुणभुतागपि गतिमानासिनिया गुभ्यायधि १३१ . मुतप्रकाशिका एवं एजीपालाकानि नामानि परमा मारवन मितानि । अब स्पटमीयामाने या तिपाद. सप्ततिः । पूर्वस्मिन्नधिकरणे प्रार्थप्पादिसंबन्धिनः परमायमुरम् । गुथियादिसर्ग-धाम, परमा मध्यतिरिकाप सस इनिशपाऽनकाराधिकरणारम्भ इत्ययान्तरसति:) या 'अदृश्यत्यादि गुणफ' इत्यधिकरण सोरया. रियन परमामये साबिते सशरीरकायमपरमा.मनोऽपि दृश्यत इति वाया श्वान गधिनरण प्रामम् । अथास्यमियो. पनिषदि कतिपयवाक्यानां परमा मध्यतिथि पर यायामरस्यावादिगुण्यपतनस्वासमा सयुस्या तृतीयपादायाधिकरणा राम इत्ययान्तरसतिः । अत्र निरसनीयजीवलिलाना पटायादिदमधिकरणमयत्यादिगुणकनिरूपणा पृथववृत्य वृतीय पाद निवेशियम् पादभेदस्य पटास्पएजीपलिनतानि पन्धनस्यात् ।। गूढार्थसाहः एततापर्यंणय गीतायम्-'मामेय ये प्रपद्यन्ते मायामता तरन्ति ते ' इ.युक्तम् । विश्वमायानिवृत्तिग प्रकृति सभागातिक्रमेण पूर्वदेशनिवृत्तिरेव । अन्ते प्रकृतिमासान इत्यः। तदनुसारेण मुण्डषभुतावपि ' सरति शोक तरति पाप्मानम् ' इत्यत्र 'स्वस्तिवः पाराय तमस:रस्तात् ' इति पूर्वमुत्यनुसारेण शोपाप्मन्दयोः शोजनकपापज. नद्रापि प्रयोगण च शोकापहेतु सामान्यतरणमेय विवस्तिमित्यपि प्रतीयते । 'अमृतसप रोतुरिति अत्यनन्तर- भुतो 'स्वस्तिवः पाराय तमसःपरस्तात् ' इत्युक्त्या हत्यमेव श्रुतितापय निर्णायते । एयमयिवक्षा 'सुक्कोपसप्य व्यपदेशात् । इत्यत्र उपसप्यपदेन दृढीप्रियते । समीपप्राप्तिरेव 'उपसप्य' त्यत्र विवक्षिता । तत्रच 'नामरूपादिमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्' इति श्रुतिरेगभिप्रेता । ' उपैति' इत्यत्र उपपूर्वक 'इगतो' इति धातुः । अत्रतु उपपूर्वक 'सपिगती' इति धातुः एयमर्थविदा ' शुभ्याद्यायतनम् ' इत्यत्रायतन- शन्देन उत्तम्भिता भवति । 'सन्मूलारोग्यमा:--रादायतनाः' इति सद्विद्यायो 'स्टायतना' इत्यत्र उतार्य एक अरविवक्षित इति सूचनायात्र आयतनशन्दप्रयोगः । तेन च तस्य तावदेय चिर यावनविमोदयेऽथ संपत्स्यते' इत्यु के यत्फलं तदेव 'भोगेनवितरे क्षपयित्वा अथ संप स्यते' इत्यत्रोभितम् ।। अथ शब्दार्थव्यवधानसहानन्तर्यस्य सद्विद्योक्त उ प्रान्ति श्रुत्यन्तरोत गत्योः पादयेन क्यानपूर्वक साछ . रा-समुत्थाय परं ज्योतिरुपरम्पद्य इति छान्दोग्यान्तिमाध्यायगत्वाक्यानिर्धारण रणेन 'सम्' इति रूपसम्पत्तिरेव अथ संपरस्ये । इत्यत्र विघशितेति सूत्रकृता निर्धारितं भवति । अतश्च तादृस्येव उपरांपत्तिरत्र विवक्षितेति सूत्रकाराशयः॥ 'अस्मान्छरीरासमुत्यय ' इति श्रुति: 'यावन्नविमोक्ष्ये' इत्यत्र शरीरमोक्षमपि सूचयति सम्' इति सपत्तिप्रति बन्धकसामान्यविनि कस्याभिप्रेति इति भुत्योर्द्वयोरानुरूप्य स्फुट प्रतीयते । 'यावनविमोक्ष्ये' इत्यत्र मुक्तेरुतया मुत्त- स्यैव संपत्तिर्विवक्षितति प्रतीयते । सा च सपत्तिः दहरविद्याया गतिवाक्यानन्तरं 'अस्मान्छरीरासमुत्थाय'' इति वाक्येन समानानुपूर्वीकप्रजापतिविद्यागतश्रुती 'शरीरासमुत्थाय ' इत्य उक्रान्तः 'सम्' इत्यनेन पुनः मूलशरीर- प्राप्त्यभावसूचकसूश्मशरीरविगमपर्ययमानस्य च विवक्षितत्वेन 'उपसपद्य' इत्यत्र उपेति शब्दविन्यारेन च प्रागुत सम्प- तिरेव विवक्षितेति निश्चयः । एवं च 'सदायतनाः' इतिवत् 'शुभ्वाद्यायतनम् ' इति शब्दप्रयोगेण 'मुक्तोपस्प्य इति सूत्रविन्यासेन सद्विद्यायामाप मुक्तोपस्प्याव विवक्षितमिति सूचितम् । परैः 'यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि स्थिताः । -समझते' इति श्रुतिमुपादाय तत्रोक्तप्राप्तिर्विवक्षितेति वर्णितम् । अत्र 'उप' इत्युपसर्गचलन 'अयमयों ने विवक्षित इति स्फुटं निर्मसराणाम् ।। - - - .

·सुवाधि- १.३.१] गुमायधिकरणपूर्वप्रशत्तिनिरूपणम् ४४ । जायमान. श्रीमाप्यम् याथर्यगिरा मधीयते 'यलिन्या पृथियी चान्तरिक्षमोतं मनस्सह प्राणश्च सः । तमे व जानयात्मानमन्या याची विमुज्ञय अमृतस्यैप सेतुः' (मुण्डफ.२.२.५) इति । तत्र संशयः किमयं धुधियाठीनामायतनत्वेन थ्यमाणो जीयः उत परमात्मा-इति ।, किं युक्तम् ? जीव इति । कुनः 'अराइव ग्यनाभी संहता यत्र नाट्यस्म एपोऽन्तश्चरते यहुधा जायमानः' (२.२.६) इति परलिन ग्लोके पूर्ववाफ्यप्रस्तुतं पृयिव्याधायतनं यत्र इति पुनरपि सतन्यन्तन परा दय सम्य नाटयाधारत्वमुपन्या पुनरपि ' स एषोऽन्तश्चरतेवहुधा (२.२.५) इति तस्य पहुधा जायमानत्यं चोच्यते ; नाडीसम्बाधो देवादिरू- पेण बहुधा जायमानत्वं च जीयस्येव धर्मः। अलिन्नपि श्लोके 'ओतं मनासह प्राणश्च. सधैः (२.२.६)इति प्राणपञ्चकस्य मनसचायतनत्यमुच्यमान जीवधर्मएव । एवं जीवत्ये निश्चिने सति गुपृथिव्याद्यायतनत्यादिकं यथाकथञ्चित्सङ्गमयितव्यम् इति ॥ श्रुतप्रकाशिका (याध्यायननमिन्यताप्रति यत्तस्येऽपि गुम्यादी युक्तरयभाव. ऊर्धा अपराधति कोटिद्वया-तगता रोकाः। शं. नायों शुभ्राम्दाविति । विषयमाह आथर्वणिका इति। तत्रेति । किं पृथिव्याद्यायतन जीवः उत परमा मेतितिचारः तदर्थ । यस्मिन्धीः' इयादिवाक्य जात मिदृश्यत्वादिगुणकप्रकरणाद्भिन्न उताभिन्नम् । तदर्थ मनःमाणादिसबन्धः अविमुकणोपकरणियलक्षणः उनाधारायेयभावलक्षणः स्दथें छुरियाद्यायत्नयामृतस्तु वाद धर्माः, किंवईपलाजा वस्य सभा ? उन अनभर इति । यदा कर्मफ्लात्तुजीवस्य सभवन्ति तदा मनआदि सब धस्य करणतद्वत्तापरया तस्य प्रकरणपिच्छेदकत्वेन घुम्बाद्यायतन जीवरस्यात् । यटाऽमृतसेतु वादयोऽनश्नतो धर्माः सदा मनआदिसब घस्य गधाराधेयभावरूप येन परप्रकरणाविच्छेदापृथिव्याद्य यत्न परमात्मेति परित स्यात् ' अराइव ' इत्यादेरन तर श्लो पए शुभ्वाद्यायतनविषयाय दर्शयन् जीपालद्माह--पूर्ववाक्येति । लिमानरमाह-पुनरपि सएपंइति । रत. निन्यवाह-नाहीसंबन्धइति । नाडीनामिन्द्रियसबन्धित्वन जीवस्य ज्ञानप्रसरहतुत्वान ' ताभि.प्रत्ययसृप्य पुरीतति शेते' 'तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमोत विष्वड्डन्या उत्क्रमणे भवन्ति' इत्यादिश्रुतिभिर्जीवस्य नाडीसयोगप्रदेश तास- बन्घो जीवलिङ्गमितिमाः ।। देगादिरूपेणेति बहुधा शब्दविवरण अन्तरादित्यविद्यायामकर्मकृतस्वच्छाग्रहीतदिथ्यविग्रहयोगसमर्थित.. नतु देवादिजातीयरूपहुधा जायमान व बहुधा शब्दार्य इति सूत्रकारेण निरूपितम् । अतस्तस्य जीयावशङ्का युक्ततिभावः। 'यस्मिन्धीः' इति पूर्वश्लोक जीवपर दर्शयति अस्मिन्नपीति । ननु कथ मनः प्राणसन्धस्य जीवावसाघक्तयोप- न्यास. सहि परस्य सभवतीति सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' इत्यत्रोक्तम् सत्य तथाऽपि मनःप्राणैरुपकरणोदकरणि लक्षणे मवन्यस्य स्वरसतःप्रतीतस्तस्य चापपादाभावेसति कार्यकर देन प्रागुक्त निर्वाहायोगच युत्ता २६।। अती नाहीसबन्ध- अघाजायमानधमनःप्राणाधारस्वजीवलिङ्गः पूर्वपक्षोल्यान युक्तम । तत्रैव श्लोके ग्रुपृथिव्याद्यायर नवरूपपरमामच दृश्यत इत्यत्राह-एवं जीवत्वे निश्चितइति । द्वयोरपि जीवपरयोर्लिङ्गप्रतिमासेन विरोबाट यतालिग से दस्यमाविनि - यदिङ्गस्योत्तरश्लोकप्रतिपालिनदयानुगुण्य तलिङ्गानुसारिण्यर्थनिणये नर्तव्यसतीत्यर्थः । यथास्थञ्चित्सङ्गमयितव्य मिति । जीवस्य ग्रुपृथिव्याद्याधारस्य स्वरूपेण या कर्मद्वारा वा मुत्तारस्थाया विकसितन शानन वा संभवतीतिभावः । 66 ·परमतापटनमनपूर्ण सिद्धाarयनिरूपणम् [भ्याधिः १.३.१ . . श्रीमाप्यम् एवं प्राप्ते प्रयदमहे-'शुभ्वाचायतनं स्वशम्दात् 'एधिव्यादीनामायतनं परं ब्रह्म । कुतः ? स्वशब्दात्-परमामासाधारणशब्दात् । 'अमृतस्यप सेतुः ' (मु.२.२५) इति परस्य मह्मणोऽसाधारणपशादः । तमेयं विद्वानमृत इह भवति । नान्यापाथा अयनाय विद्यते' (पुरुपसू.) रति सर्पयोपनिषत्सु म एयामृतत्यप्राप्तिहेतुझ्थ्यते । सिनोतेश्य बन्धनार्थत्यात् सेतुः अमृतस्य प्रापक इत्यर्थः । सेतुरिय पा सेतुः नद्यादिपु सेतुहि कुलस्य प्रतिलम्भफ:- संसाराणयपारभूतस्यामृतस्यपप्रतिलम्भक इत्यर्थः। भात्मशम्दश्च निरंपाधिफः परसिम. मणि मुण्यवृत्तः, भागोतीति घात्मा ; स्वेतरसमस्तस्य नियन्तृत्त्येन व्याप्तिस्तस्यैव सम्भ- पति । अतस्सोऽपि तस्यैव शब्दः । ' यस्सर्पशस्सर्ययित् (मु.२.२.७) इत्यादयश्चोपरितनाः परस्यैव माणदशम्दाः। नाड्याधारत्यं तस्यापि सम्भवति सन्ततं सिरामिस्तुलंयत्याकोश सलिभम् ' इत्यारभ्य 'तस्यादिशखाया मध्ये परमात्मा व्यवम्स्थितः' (ते.नाराणे.१३.अनु) इति श्रयणात् । 'बहुधा जायमानः' (मु.२.२.६) इत्यपि परमिन् ग्रामणि सहच्छते ' जायमानो यहुधा विजायते । तत्य पीगः परिजानन्ति योनिम् ' (पुरुषसू.] इति देवादीनां समाश्रयणीयत्वायतत्तजातीयरूपसंस्थानगुणफर्मसमन्वितः स्वकीय स्वभावमजहदेव स्व. च्छया पहुधा विजायते परः पुरुप इत्यभिधानात् । एवं स्मृतिरपि 'अजोऽपि समव्ययात्मा भूतानामीश्यरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यान्मायया ।' (गी.४.६) इति । मनाप्रभृतिजीवोपकरणाधारत्वं च सर्वाधारस्य परस्यवोपपद्यते ॥ इतश्च परमपुरुष:- सू-२ मुक्तोपमृप्य व्यपदेशाच्च [१.२.२] अ. श्रुतप्रकाशिका पृथिव्यादीनामित्यादि । सनुशन्दस्य सलिलनिरोधक प्रसिद्धविनामृतस्य निरोधक ड्रेन सदार्थानुपपत्तौस्त्याम स्वारस्यसाम्यात्तमुभयथा व्याचष्ट सिनोरिति, सेतुरिवयेति च । प्रथमनिर्वाह रूटिपरित्यागादस्वारस्यं द्वितीयत्वगत्य, रूट्यथगतगुणयोगपरत्वादस्वारस्यम् । गुणयोगपलितमर्थमाह-संसारेति । श्येन सादृश्याद्यागे श्येन शब्दवत् सेतुसाद- श्या परमात्मनि सतुशब्दः । विहङ्गयागयोहि निफ्यादानम् ! अन्त.प्रविष्ठश्शास्ताजनानासर्वात्मा' इति श्रुत्यनु. सारेणात्मशन्दं ध्याचष्ट आत्मशब्दश्चीत । आत्मशब्दो न व्यासृमावाची, किंतु व्यासृविशेषवाची योगदत्वात् नहि गगनादिष्यात्मशब्दप्रयोग: अतो नियन्तृरूपव्यातृविशेषवाचीत्ययः । 'अमृतस्यैप सेतु.। 'यस्सर्वज्ञ स्सर्ववित्' इत्यादयः स्वशन्दा इत्यर्थः । परोक्तहेतुनिर्वाहमाह-नाड्याधारत्वमित्यादिना । नाड्याघारम्व हृदयद्वारा परमात्मनस्सम्भवतीत्यर्थः । अजायमानइति । जन्मनो हेतुविशेष: फ्लविशेषश्चेतिभावः) तद्वैशद्यायाह-स्मृतिरपीति। सू-२ मुक्तोपमृप्य व्यपदेशाच्च (१.३.२) आत्मानम् - - नामरूपाहाणमान प्रळयदशायामप्यस्तीति तव्यावृत्त्यर्थ विधूतपुष्पपापत्वपूर्वकत्वं नामप्रहाणस्य दर्शयितुं श्रुति- पाक्यदयोपादानम् । उपात्तनुतिवाक्ये बन्धाम्मुक्त इति शब्दस्याश्रुतत्वा मुक्ति प्रतिपादनं दर्शयति- ·पुवाद्यपि १.३१] परम दितीय सूत्रावार यथा तथा तवायवर्णनम् ४४३ श्रीमाध्यम् अयं घुपृषिव्याघायतनभूतः पुरुषः संसारयन्धान्मुफ्तरपि प्राप्यनया व्यपदिश्यते 'यदा पक्ष्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुपं ब्रह्मयोनिम् । सदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ' (मु.३.१.३) 'यथा नयस्स्यन्दमानास्समुद्रे अस्तं गच्छन्तिं नामरूपे विहाय । तथा विद्वानामरूपाठिमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ' (मु.३.२.८) इति । संसारवन्धनादिमुक्ता एव हि यिधृतपुण्यपापा निरखना नामरूपाभ्यां विनिर्मुक्ताश्च पुण्यपापनिरन्धनाचित्समगंप्रयुक्तनामरूपभापत्यमेव हि संसारः। अतो विधूतपुण्यपापै- निरयनः प्रहातिसंसर्गरहितैः परेण ग्रह्मणा परमं साम्यमापन्नः प्राप्यतया निर्दिष्टो घुपृधि- प्याथायतनभूतः पुरुषः परं ग्रहीय ॥ परग्रहासाधारणशन्दादिभिः परमेय ब्रह्मेति प्रसाध्य, प्रत्यगात्मासाधारणशब्दामा. याययं पर पवेत्याह-- सू-३ नानुमानमतच्छन्दात्माणभृच्च (१,३.३) - श्रुतप्रकाशिका संसारवन्धनादिति। वाक्पद्वयोकाविशेषगान्याह-विधूतेति । मुक्त यमुपपादयीत पुण्यपापेति । याक्यद्वयोत विशेष. गानि विशदीयन् सूत्रार्थपरमसाध्यन घटयति अतइति । निरसनशब्दव्याख्यान प्रकृतिसंबन्धहितैरितिपदम् ।। परमं साम्यमिीत । येग गुणेन साम्य तस्यापरिन्छिन्नत्व परमसान्य नतु सर्वथा साम्यम् ॥) उत्तरसूपमवतारयति परब्रह्मेति । पूर्वमन्वय उक्तः, अथ तद्दाढ्याय व्यतिरेक उच्यत इत्यर्थ:- - सू-३ नानुमानमतच्छब्दात्माणभृच्च (१.३.३) . . स्वसङ्गतेबुद्धिस्थताय प्रथम सङ्गन्छमानं स्वस्य वाक्यार्थमाह-यथेति । मुक्तोपसृप्यत्वेऽभिहिते प्रधानशता अनुदयेन तस्य व्युदसनीयवाभावानदुपन्यासो दृष्टान्त्यतिभावः । किम प्रधानोपस्यापक पदमित्याकाङ्काया व्याख्येयं पद व्याच अनुमीयतइति । ‘कृत्यल्युटो बहुळम् ' दत्त बहुळग्रहणात् कर्मणि ल्युडितिभावः । अनुमानेति । ‘शेष' इत्यणप्रत्यो आदिवृद्धौ च सत्यामानुमानमितिरूप भगी तद्यतिरिक्त वाचिशन्दादिति प्रतीतिशवानिवृष्य 'अवच्छन्दात् ' इति पदं व्याचष्ट तद्वाचीति । अर्थाभाये यदव्ययमिति न सूत्रोपादान अपि वर्थोपादानं, सूरस्य दायित्वात् । अयमभिप्रायः । 'असच्छच्दात्' इति बहुमीहिस्तावदनुपपन्नः । तदा तरछन्दरहितादिति स्य त् । ततम विशेष्यान्तर हेतुतयाऽन्वेष्टव्यम् तच्चानुपलम्भहतम् । त-पुरुषत्वे नअस्तपदेन शब्दपदेन वा समानरस्यात् । तत्र प्रथमे अमः इत्यपेशत्या प्रतापरमात्मनोऽन्य प्रधान जीवो वा यद्यसच्छन्दार्थ: तथा प्रधानपुरुषवाशिम्दादित स्यात् ततश्चासिद्धिः प्रतिज्ञाताविरोधश्च सात् । अस:प्रधानादिव्यतिरिक्तः परमा मा चेत् तद्वाचिशब्दादियुत्ते 'स्वशब्दात्' इत्याधिकागयत्व स्यात् । तथा च सांत नानुमानमत एव प्राणभृय इत्यार्जवेन शक्ये सूत्रप्रणयने कुटिलोक्तिविपला सात् । नमस्तच्छन्दपदेन समारपक्षेपि तद्वाचिशब्दव्यतिरिचरन्दादियुक्तं स्यात् । तदा तच्छन्दः प्रधान जीवपरमे- - ·४४६ परोक्तभेदव्यपदेशपालोचनम् । सिद्धान्तार्थस्य युक्तत्वं च [शुभ्वाद्यधि १३१ . T गूढार्थसङ्ग्रहः (इस च श्रुतिः कठोपनिद्यपि वर्तते । एवं बृहदारण्यकेऽपि कठे 'शतका च ' इति श्रुतिः या वर्तते सेव दहर विद्यायामपि उपलभ्यते । मुक्तिरूपफलस्य उपसपत्तिवाक्यविवक्षितस्य सूत्रकारेण निर्धारणेन हादीनुगृहीतश्शताधिकया' इत्युक्तश्रुत्यर्थस्यैव च प्रतिपादनेन उपसंपत्तिः तादृशश्रुत्युक्तगमनानन्तरकालिक्येवेति निर्णयः समवति । एव च तादृश्यु पसपत्तिरेव ' परात्परं पुरुषमुपैति' इत्यत्र विवक्षितेत्यभिप्रेत्य 'मुक्तापसृप्य व्यपदेशाच' इति सूत्रम् । तदनेन सूत्रद्वयन मुक्तिहेतुत्यं मुक्तप्राप्यत्वं जीवेऽसभावितमिति प्रतिपादित भवति । 'तत्वोपनिद पुरुष, विज्ञानमानद ब्रह्म रातित परायण तिष्ठमानस्य तद्विदः' इत्यत्रैकेनैव परायणशब्देन कर्मविद्याफल्हेतुत्वस्य प्रतिपादनेन पल्हेतुत्व यथा प्रीति, द्वारक तद्वत् विद्याफलहेतुत्वमपीत्यर्थः व्यक्तः ॥ तत्र परायणम् ' इत्यनेन ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वस्य परमात्मनि प्रतिपादनेन विद्याया अपि प्रतिद्वारा खेतु वम प्रे. तम् कर्मक्षयोत्तर ब्रह्मप्राप्तिः सद्विद्यायामेतदधिकरणविवक्षितविद्याया च स्फुटा। उपनिषदि पुरुषशब्दः कर्मदाहकपरः । ब्रह्मशब्दः बृह्यतीति व्युत्पत्त्या ब्रह्मप्राप्तिहेतुपरः, एतदुभयहेतुत्व परमात्मनः विद्याजन्यप्रीतिद्वारकमेव । इत्यमर्थविव- क्षाया औपनिषदायमपि पुरुषस्य सङ्गत मवति । ' उपनिषद भो ब्रूहि उक्तातउपनिषत् ब्राही वावत उपनिषदमम' इति तलवकारोपनिषदि श्रूयते । अत्र 'षद्लू विशरण ' इति घात्वर्थविद्याविशरणहेतु व ब्रह्मविद्याया विवक्षितमिति वाचस्पतिना भामत्यामुक्तम् । प्रागुदाहृतश्रुतिषु कर्मक्षयस्य प्रतिपादनेन कर्मविशरणहेतुत्व पुरुषशब्दार्थहेतुभूत विवक्षि- तमित्येव युक्तम्। एव तत्रैवोपनिषदि ' उपनिषद भो भूहि ' इत्याद्युत्तर ' योवा एतामेव वेदापहत्य पाप्मानम्' इत्यत्र पापक्षयस्याभिधानेन उपनिषच्छन्दे पापक्षयहेतृत्व प्रतिपादितम् । एव 'आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्तऽमृतम् इति पूर्वश्रुती विद्याया ब्राप्राप्तिहेतु वप्रतिपादनेन 'ब्राही ववान उपनिषद अबूम' इत्यत्र व्राविषयिणी महाप्रापिका च उप- निषदमित्येवार्थो विवक्षित इति । 'पदल विशरणगत्यवसादनेषु' इति धातो. गत्यर्यकत्वेन उपनिष छब्दे ब्रहाप्राप्तिहेतु- भूतत्वमपि विवक्षितमित्यर्थद्वयस्यापि विवक्षणेन ' औपनिषद पुरुषम् ' ' विज्ञानमानन्द ब्रह्म ' इत्यादौ ब्रहाप्राप्तिहेतु वस्य विद्याया अप्युक्तया कर्मक्षयवहाप्राप्त्येतदुभयहेतुब्रह्मविद्याविषयएवौपनिषद.पुरुष । सएव पराविद्यासामान्यविषयइत्यर्थ: सूचदयेन सूत्रकृता व्यथितो भवति । एतत्सूनद्वयानन्तरं 'नानुमानम्' इति सूत्रनिदेशेन सूत्रद्वयोक्तहेतुद्वयस्यानासम्भव प्रतिपादित. । तर प्रथमसूरे स्वशब्दात् ' इ.युक्त्या तव्यतिरेक: 'अतच्छन्दात्' इत्यनेनाभिहितः। अन्तर्याम्यधिकरणेतु 'वद्धर्मव्यपदेशात् ' इति पूर्वस्ने सत्येन व्यतिरेकः 'अतद्धर्माभिलापात्' इत्यनेनोक्तः । तावताऽपि पूर्वसूत्रोक्त मुत्तोपसृप्यत्यामावोऽप्यन विवक्षितः । तदर्मप्रतिपादक्शन्दामावस्याप्यतच्छन्दात् इति सामान्यतो निर्देशेन शब्दश-दस्य वाक्यपरत्वस्यापि सम बेन वाक्यप्रतिशद्यधर्मविववक्षा सभवतीति पूर्वसूत्रोक्त हेतु यतिरेकोऽपि प्रतिपादितः ॥ 'नानुमानम् ' इति पूर्वसूत्रण लिन जीवो नात्र विवक्षित इत्युक्तम् । 'भेदव्यपदशात् ' इत्यतु जीवभिन्न एर यस्मिन्यौः' इति श्रुतिखण्डानन्तरसण्ड हेतुत्वमुक्तम् इति तेन जीवस्य नात्र वियो युच्यते । अत्र 'भेदव्यप देशात् । इत्युक्त्या भेदत्येन भेदबोधकशब्दस्य सावे सएव सूत्रकृत्तापर्यविषय इति शातृशेयभायेन तमेवैक ज्ञानय' इत्यत्र भदव्यपदेशः विवक्षित इति परोसायों न युक्. । सर्वप्रसिद्धयधिकरणे धर्मकर्तृव्यपदेशात् ' इत्यन.तर भेद व्यपदेशात्' इति विन्यासन कर्मर्तृग्यपदेशभिन्नभेदव्यपदेशस्य प्रतिपादनेन तत्र शाण्डिल्यविद्याया दिन भेदबोधक शब्दाभावेन पट्या भेद उपपादितः । यत्रत विधायां सर्वथा भेदय्यपदेशः इथ नैग दृश्यते, तत्र . " - ·. . - शुभाद्यपि १.३ १ ] विद्यायाः प्रायश्चित्तरूपाय प्रकरणात् । स्यियदनाम्या च' इति सूपयार्यश्च ४४४ गूढार्थसङ्ग्रहः मंकमावनिबन्धनमेदव्यपदेशः विवक्षित इति स्यानाम । नचाप तथा वर्तते । एतेन शाण्डिल्यविद्या सगुणविद्या इय निगुगविद्येति कल्पनाऽपि सूत्रकारासम्मता । अत्र 'मुष्ट यदा पश्यति ' इति श्रुत्यनुसारेण 'तमेवैक जान थ' इत्यत्र सामान्यत: शनमात्रोक्तावप्येतदुत्तरम् 'ओमित्येवा मानं ध्यायथ' इति तद्विशानेन परिपश्यन्ति धीराः 'क्षीय ते चास्य कर्माणि तमिन्दृष्टे परावेर इति श्रुतिश्मपर्यालोचनाया शान ध्यानरूप तपरिणामसमाधिरपि अपरोक्षशानरूपा तस्य कम. क्षय.फटम् इत्युक्तावपि विद्यते इंदमान्यः' इति वाक्यमात्र मगसि निधाय अविद्यानिवृत्तिरीय पलामति मण्डनमुरे श्वरादयो वदन्ति । तच दृष्टद्वारक इति च । त-मते अविद्यानिवृत्तः चरमवृत्तिरूपत्वेन साध्यसाधनभावस्सानङ्गीकारात् मुतिस्वारस्य दुरी मम् ॥ कर्मक्षयसहावन तिमिदृष्टे' इत्युक्त्या दर्शनस्य कर्मक्षय एव फ्लमिति स्फुटम् | तेन विद्यायाः प्रायश्चि- तरूपय दर्शित भाति । 'भेदव्यपदेशात् ' इति सूत्र 'जुयदा पश्यत्यन्यमीशम् ' इति श्रुतेर्विवक्षितत्वेन अवि. धायहेतुकेशत्यविशिष्टस्य अनधिकमहिमवत: ज्ञानस्य प्रतिद्वारक्शोकनिवृत्तिः प्रतिपाद्यते । एतेन अष्टद्वार पल प्रदर्शित कर्मशयः पूर्वम् तन्निमित्तशाक्क्षयः अत्र इत्यमेर श्रुतितात्पर्यस्य 'तरति शोक तरति पाप्मानम् ' इति मुण्ड. कोपसहारे प्रतिपादनेन 'गुहाग्रन्थिम्यो विमुत्तोऽमृतो भवति ' इत्यत्र 'मिद्यते हृदयमान्य. ' इति श्रुती सर्वसाधारण- पेगैध अनियर्थिवरितति वर्णनेन 'ब्रझैव भवति' इत्यत्र 'एव' शब्दः इवार्यकः । परमसाम्यमुपैति । इत्युक्तसाम्य- विपक्षिमिनि सूचनेन च निर्णीत भवति । भायप्रकाशे तृतीयसम्पुटे (११३) पुटादावयमों विस्तृतः प्रकरणात् ' प्रथमसूत्रद्वये उपक्रमोपसहारयोः 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ' परात्पर पुरुषभुपतिदिव्यम् पश्यत्यन्यमीश-बीतशोकः' इति श्रुत्युक्तार्थस्य च ' तरति शोक तरति पाप्मानम्' इत्युपस. वापरमप्रभृति उपसहारपय-त परमात्मप्रकरणमिति निर्धारितम् । मध्ये नाहीसब घबहु घाजायन- अनान्तरप्रकरणेन तर जीवविवक्षा शङ्का । तत्रैव सण्डे परमात्मासाधारणधर्मशब्दयोस्सत्वेन तदनन्त- दे जीवभिन्नेशज्ञानस्य मुक्ति हेतुत्वप्रतिपादनेन 'तमेवैक जानथ' इत्यत्र पूर्वपक्षसमतजीवशान जीवभिन्नेशज्ञानमेव विपक्षिमिति निगयेन अपान्तरप्रकरण नास्तीति निर्धारितम् ॥ स्थित्यदनाभ्या च ' । स्थित्यदनाभ्यां च इति सूत्रस्यान्ते विन्यासेन 'गुहा प्रविष्टायामानौहि तद्दर्शनात् । इति जीवपरमा-मानायव विवक्षितायिति निणीतम् | अन 'अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तः' इति मुण्डकोपनिषदर्थ. निरूपणमुपक्रम्य 'विशेपणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ' इत्यत्र भेदव्यपदेशो यउक्तः तस्यैव भेदव्यपदेशस्य भेद- व्यपदेशात् ' इति सूत्रे अभिघानेन मुण्डकोपनिषदि जीवभिन्नपरमा मैव महाप्रकरणे विवक्षितः अवान्तरप्रकरण नारत्ये- वैति निर्णय कृत्या स्थित्यदनाभ्यां च' इतिसूत्रे कर्मवश्यावतदमावयोरुभयोः प्रतिपादनेन जीवभेदः परमात्मनिसाधितः एय मुक्तिप-तमाविद्यको भेदयति भ्रमनिरासाय — मुक्तोपसृप्य व्यपदेशाध' इति सूत्रेण परमते मुक्त प्राप्यत्वायोगेन प्राप्यत्वप्राप्तृ वरूपमुक्ति कालिकधर्मद्वयेन मुतो नीवपरभेदः ताविकहति समर्थनेन परविद्यासामान्य जीवमित्रसगुणपरब्रह्मा विषयकामति सूनकृदाशयः स्फुट निमत्सराणाम् ।। इति शुभ्यायधिकरणं समाप्तम् .

·४४१ 'मेदव्यपदेशात् । इति सूत्र यापि तार्थवर्णनम् [गुभ्यायधि. १३.१ - 1 . श्रीभाष्यम यथाऽस्मिन्प्रकणे प्रतिपादकशब्दाभावात्प्रधान न प्रतिपाद्यम् । एवं प्राणभृद पीत्यर्थः अनुमीयत इत्यनुमान परोक्तं प्रधानमुच्यते, अनुमानप्रमितत्वादानुमानमिति वा ; अतच्छ ब्दात् तद्वाचिशन्दाभावादित्यर्थः । 'अर्थाभावे यदव्ययम्' इत्यव्ययीभावः ॥ तश्चार्य न प्रत्यगात्मा- सू-४ भेदव्यपदेशात् (१.३.४) समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुद्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीश. मस्य महिमानमिति चीतशोकः श्व.४.७,मु.३.१.२] इत्यानिमिर्जीवाद्विलक्षणत्वेनायं व्यप दिश्यते । अनीशया भोग्यभूतया प्रकृत्या मुह्यमानश्शोचति जीयः ; अयं यदा स्वरसादन्यं सस्येश प्रीयमाणम् अस्य ईश्वरस्य महिमानं च निसिलजगन्नियमनस्पं पश्यति तदा पीतशोको भवति ॥ श्रुतप्रकाशिका सदाचिशन्दादित्युक्तं भवति तत् 'स्वशब्दात् । इत्यनधिका तंच्छन्दः परमात्मपरश्चेत् तदाचिशब्दव्यतिरिक्त दिा हेतुः प्रतिशातार्यविरुद्धस्स्यात् । अतः पारिशेष्यादीमावेऽव्ययीभाव इति ॥ 'इतश्चायं नप्रत्यगात्मेति । प्राणभृत्प्रतिषेधक सूत्रानन्तर्यात्तदनन्त सूत्रस्थापि प्राण प्रतिक्षेपलाध्य इत्यर्थः अयंशब्दो शुभाद्यायतनात्मविषय: मुक्तोपसृप्यसूत्रविषयवाक्ये 'पश्यते रुक्मवर्णम्' इत्युक्तं 'जुष्टं यदापश्यति इति तत्तुल्यार्थतया बुद्धिस्थवाक्यान्तरप्रतिपक्ष हेदमाह- सू-४ भेदव्यपदेशात् (१.३.४) 'समाने घृक्षे ' इति मन् अस्य शब्दार्थों मेदव्यपदेशशब्देन । अस्य शम्दस शुभ्याधायतनविषयत्वं कथमिति शाकाया मन्त्र व्याचेष्ट अनीशयेति । स्त्रीलिङ्गसामर्थ्यात् प्रकृतविशेप्यायमुरम् । अस्य शब्दसामर्थ्य: प्रतियोगिन निर्दिशति स्वस्मादिति । ईशशब्दसामध्यप्राप्तमीशितम्य माना.तगनुरोधेनाह- सर्यस्येति । मुटद ध्याचष्टे प्रियमाणइति । आदिवाणित इतिभावः । समुचतव्यसामध्यप्राप्त शब्दात्यभिप्रायेह-महिमचीत । इतिचन्दार्थमाह-निखिलजगन्नियमनरूपमिति । इनिशन्दो बुद्धिस्थप्रकारपरः सदश्रवणानियमा रुपाने पुरे स्वदति भारः । यत्तदोनित्यसंपन्यादाह-तदेति । इनिशब्दः कामयन्धरूपप्रकारयादी रस्त६६ सदानिsitil वा स्यात् । द्रष्टत्वसमानाधिकरण मुद्यमानत्यादिक दृश्यवसमानाधिकरणं जुष्ट वादिकाय घन प्यपशिन्तीय भुर- तिमेकं जानथ इति शेयतया निर्दिष्ट घुभ्पाचायतनमानमन्य सन्दवाच्य येन प्रत्यभिशापयन्दी सस्य जीय ध पारपतीति वाक्यार्थः॥ दिनीपचतुर्थविषयान्या ' यदा पश्य.पश्यते 'जुष्ट यदा पश्यति ' इति यायायायायाटिन विषयस्य 'यद्भूतयोनि पारपश्यन्ति ' इति याक्यस्य समानार्थ-यादिप्रकरणमेर हेतु स्थित्यदगाभ्यां पूर्वमेषाद-- .

·घुमघधि- १.३.१] 'प्रकरणात् । 'सिसदनाम्याच' इति स्वदयस्य स्वरसोऽर्थः ४४५ श्रीमाप्यम् सू- प्रकरणात् (१.३.१). प्रकरणं चेदं परस्य नह्मण इति ' अदृश्यत्यादिगुणको-धोक्तः' इत्यत्रैव प्रदर्शितम्। नाडीसम्यन्धयटुधाजायमानन्यमनः प्राणाधारविश्व प्रकरणविच्छेदाशकामाप्रम पर्यहार्म सू-६ स्थित्यदनाभ्यां च (१.३.६) द्वासुपर्णा सयुजा ससाया समान वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्य पिप्पलं स्वादत्य- नमसन्यो अभिचाकशीति' (श्व,४.६,मु.३.१.१) इत्येकस्य पर्मफलादनम्, अन्यस्यच फर्म फलमनश्नत एव दीप्यमानतया शरीरान्तस्थितिमा प्रतिपाद्यते । तत्र कर्मफलमनश्नन्दीप्य मान पव सर्वज्ञोऽ"तसेतुस्सर्यात्मा शुभ्वाद्यायतनं भवितुमर्हति, न पुनः कर्मफलमनदन प्रत्यगात्मा । अतो युभ्याद्यायननं परात्मैति सिद्धम् ॥ शुभ्वाद्यधिकरण समाप्तम् श्रुतप्रकाशिका सू-५ प्रकरणात् (१.३.५) भाध्य अस्य सूत्रस्य साध्यनिर्देशामावः प्रकरणाख्यस्य हतोः प्राणभृत्प्रतिक्षेपे परमात्मसाधने च सामर्यात पूर्वी तरत्रचा वयो भविष्यतीत्यभिप्रायनिमन्धन: उत्तरसूत्रव्याख्याने ह्युमयमपि सध्यावन निर्दिश्यते अदृश्यत्यादि सि. प्रधिकर 'विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरी' इति सूत्रच्याख्यानावसरे तथाहीत्यादिनोपसहतमित्यन्तेन माध्येण प्रारणस्य परब्रहापरत्व प्रतिपादितमित्यर्थ, पूर्वमेयास्य प्रकरणस्य परमात्मपरत्व सांघितचत् मितदधिकरणारम्भेणेत्यत्राह नाडीसंपन्धेति । प्रकरणस्य लिङ्गन बाघः परिहृत इत्यर्थः, नाड्याघारम्प तस्यापि संभवत्तीत्यादिना भाष्येणाधिक रणय लिनव धरिहारपरत्वहि दर्शितम् ।। अनुत्त प्रधानभूत हेतुमाह- सू-६ स्थित्यदनाभ्यां च (१.३.६) . अल्पाच्तरम् ' इति स्थितिशन्दस्य पूर्वनिपान: 'अभ्यहितं पूर्व प्रयोक्तव्यम् ' इति वा, अश्यहिताव पर. मा मप्रत्यभिशानन प्रकरणामिछेदतु वात् स्थित माध्ये धुरिममेण व्याख्यातम, नपुनर सूनो स्मन् जाय. गावि प्रस्तुतःचात् 'यस्मिन्यौः' शत मन्त्रोऽपि त प्रतिपादकस्स्यात् , अत्रादनशब्दवाच्यमोगोपकरणमन:माणसमन्ध. दर्शनादित्यवाह-तन कर्मफलमिति । सर्वज्ञोऽमृतसेतुरित्यादिविशेषणाणि प्राकरणिक्तयोतानि । उभयोःप्रस्तुत्वपि सायादिसमानाश्रय चात् स्वययोग्य वा-मन:माणसम्बन्घाटे; परमामन्यमुख्यावाभावाच झुम्वाद्यायतनावं परमा मघमं इत्यर्ष । जीबान्वययोग्यवमाह-नपुनरिति । कर्मफल्मनश्नान्नति, कर्मफ्लमनदन्निति चाहे वनुवादः । शोचन - ·४४६ परोक्तमेदव्यपदेशापयांलोचनम् । सिद्धान्तार्थस्य युक्त्यं च [द्युभ्यायधि १३.१ - . गूढार्थसङ्ग्रहः (इयं च ध्रुतिः कठोपनिद्यपि वर्तते । एवं बृहदारण्यकेऽपि ठ 'शतंचका च ' इति श्रुति: या वर्तते सेव दहर विद्यायामाप उपलभ्यते । मुक्तिरूपफलस्य उपसंपत्तियाक्यविवक्षितस्य सूत्रकारेण निर्धारणेन ‘हादानुगृहीतरशताधिकया' इत्युक्तश्रुत्यर्थस्यैव च प्रतिपादनेन उपसंपत्तिः तादृशभुयुक्त गमनानन्तरकालिक्येवेति निर्णयः सभवति । एवं च तादृश्यु पसपत्तिरेव परात्परं पुरुषमुपैति' इत्यत्र वियक्षितेत्यभिप्रेत्य 'मुक्तापसृप्य व्यपदेशाच' इति सूत्रम् । तदनेन सूत्रद्वयन मुक्तिहेतुत्यं मुक्तप्राप्यत्वं जीवेऽसभावितमिति प्रतिपादितं भवति । 'तत्वोपनिद पुरुष, विज्ञानमान द ब्रह्म रातितिः परायण तिष्ठमानस्य तद्विदः ' इत्यत्रैकेनैव परायणशब्देन कर्मविद्यापरहेतुत्वस्य प्रतिपादनेन कर्मफलहेतुत्व यथा प्रीति द्वारकं तद्वत् विद्याफलहेतुत्वमपीत्यर्थः व्यक्तः ॥ तत्र परायणम्' इत्यनेन ब्रह्मप्राप्तिहेतु वस्य परमात्मनि प्रतिपादनेन विद्याया अपि प्रतिद्वारा देत या तम् कर्मक्षयोत्तर ब्रह्यप्राप्तिः सद्विद्यायामेतदधिकरणविवक्षितविद्यायां च स्फुटा। उपनिपदि पुरुपशब्दः कर्मदाहकपरः । ब्रह्मशब्दः बृहयतीति व्युत्पत्या ब्रह्मप्राप्तिहतुपरः, एतदुभयहेतुल्यं परमात्मन: विद्याजन्यप्रीतिद्वारकमेव । इत्यमर्थविव- क्षाया औपनिषदत्वमपि पुरुषस्य सङ्गत भवति । 'उपनिषदं भी बेहि उत्तातउपनिषत् ब्राहों वावत उपनिषदमयूम इति तलवकारोपनिषदि श्रूयते । अत्र 'पद्लू विशरण' इति धात्वर्थविद्याविशरणहतु वं ब्रह्मविद्याया विवक्षितमीत वाचस्पतिना भामत्यामुक्तम् । प्रागुदाहृतश्रुतिषु कर्मक्षयस्य प्रतिपादनेन कर्मविशरणहेतुत्य पुरुषशब्दार्यहेतुभूत विवक्षि- तामित्येव युक्तम् । एव तत्रैवोपनिषदि ' उपनिषद भो ब्रूहि ' इत्याद्युत्तर ' योवा एतामेय वेदापहत्य पाप्मानम्' इत्यत्र पापक्षयस्याभिधानेन उपनिषच्छन्दे पापक्षयहेतृत्व प्रतिपादितम् । एव 'आमना विन्दते वीर्य विद्यया विन्ततेऽमृतम् इति पूर्वश्रुतो विद्याया ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्यप्रतिपादनेन 'ब्राहीं ववान उपनिषद अबूम' इत्यत्र ब्रह्माविषयिणी ब्रह्मप्रापिका च उप- मिषदमित्येवा विवक्षित इति । 'पदल विशरणगत्यवसादनेषु' इति धातोः गत्यर्थकावन उपनिषन्छन्दे ब्रहाप्राप्तिहेतु. भूतत्वमपि विवक्षितमित्यर्थद्वयस्यापि विवक्षणेन ' औपनिषद पुरुषम् ' ' विज्ञानमानन्द ब्रह्म' इत्यादी ब्रह्मप्राप्तिहेतु वस्य विद्याया अप्युक्ततया कर्मक्षयवहाप्राप्त्येतदुभयहेतुब्रह्मविद्याविषयएवोपनिषदःपुरुषः । सएव परावैद्यासामान्यविषयइत्यर्थः सूत्रद्वयेन सूत्रकृता व्यञ्जितो भवति ॥ एतसूत्रद्वयानन्तरे 'नानुमानम्' इति सूत्रनिदेशेन सूत्रद्वयोक्तहेतुदयस्यात्रासम्भवः प्रतिपादितः । तत्र प्रथमसूत्र स्वशब्दात् ' इत्युक्त्या तद्व्यतिरेकः 'अतच्छन्दात्' इत्यनेनाभिहितः । अन्तर्याम्यधिकरणेनु ' तद्धर्मव्यपदेशात् ' इति पूर्वस्त्रे सावन व्यतिरेकः 'अतद्धर्माभिलापात्' इत्यनेनोक्तः । तावताऽपि पूर्वसूत्रोक्त मुक्तोपसृप्याथामावोऽप्यत्र विवश्चितः । तद्धर्मप्रतिपादकशब्दामावस्याप्यतच्छन्दात् इति सामान्यतो निर्देशेन शन्दशब्दस्य वाक्यपरत्वस्यापि सम बेन वाक्यप्रतिपाद्यधर्मविववक्षा संभवतीति पूर्वसूत्रोक्त हेतु यतिरेकोऽपि प्रतिपादितः ।। नानुमानम् ' इति पूर्वसूण लिङ्गेन जीवो नात्र विवक्षित इन्युक्तम् । 'भेदव्यपदेशात् ' इत्यतु जीवभिन्न स्पेव यस्मिन्यौः' इति श्रुतिसण्डानन्तरखण्ड हेतुत्वमुक्तम् इति तेन जीवस्य नात्र विवक्षेत्युच्यते । अत्र 'भेदव्यप देशात् । इत्युक्त्या भेदत्वेन भेदबोधकशब्दस्य सावे सएव सूत्रकृत्तात्पर्यविषय इति ज्ञातृशेयभावेन ‘तमेवैक जानध' इत्यत्र भेदव्यपदेशः विवक्षित इति परोक्ताओं न युक्तः । सर्वप्रसिद्धयधिकरणे कर्मकर्तृव्यपदेशात्' इत्यनन्तर'भेद व्यपदेशात्' इति विन्यासन कर्मफम्यपदेशभिन्नभेदव्यपदेशस्य प्रतिपादनेन तत्र शाण्डिल्यविद्यायां भेदश्वेन भेदवोधक शब्दाभावेन षष्ट्या उपपादितः । यत्रत विद्याया सर्वथा भेदव्यपदेशः इत्य नेघ दृश्यते, तत्र . .

·. गुमाद्याध १-३ १ ] रियायाः प्रायश्चित्तरूपय ' प्रकरणात् । 'स्थित्यदनाम्या च' इनि सूपयार्यश्च ४४७ ग्रहार्थसङ्ग्रहः मकर्तृभापनिवन्धनभेदध्यपदेशः विवक्षित इति स्यानाम । नचाप तथा वर्तते । एतेन शाण्डिल्यविद्या सगुणविद्या इयं निर्गुणविद्येति कल्पनाऽपि नकारासामता । अत्र 'जुष्ट यदा पश्यति' इति श्रुत्यनुसारेण तमेवक जान थ'इत्यत्र सामान्यतः शनमात्रोतावप्येतदुत्तरम् 'ओमित्येवात्मानं ध्यायथ' इति तद्विशानेन परिपश्यन्ति धीराः 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावेर' इति श्रुतिश्रमपर्यालोचनाया ज्ञान ध्यानरूप त परिणामसमाधिरपि अपरोक्षशानरूपा तस्य कर्म क्षयःफरम् इत्युक्तावपि यिने हृदयनान्यः' इति वाक्यमात्र मनसि निधाय अविद्यानिवृत्तिरेख पलामति मण्डनसुरे श्वरादयो वदन्ति । तच दृष्टद्वारफ इति च । त-मते अविद्यानिवृत्तः चरमवृत्तिरूपत्वेन साध्यसाधनभावस्थानीकागत् श्रुतिस्वारस्य दुरीमम् ॥ कर्मक्षयसहभावन तस्मिदृष्टे' इत्युक्त्या दर्शनस्य कर्मक्षय एव फ्लमिति स्पुटम् । तेन विद्यायाः प्रायश्चि. सम्पाव दर्शित भवति । ' भेदव्यपदेशात् ' इति सूत्रे 'जुष्टंयदा पश्यत्यन्यमीशम् ' इति श्रुतेर्विवक्षितावेन अवि- द्यावहेमुकेशयविशिष्टस्य अनवधिकमहिमवत: ज्ञानस्य प्रतिद्वारक्शोकनिवृत्ति प्रतिपाद्यते । एत्न अदृष्टद्वारक पल प्रदर्शितम् कर्मशयः पूर्वम् तन्निमित्तशोक्शय. अत्र इत्यमेव श्रुतितात्पर्यस्य 'तरति शोक तरति पाप्मानम् ' इति मुण्ड- कोपसहारे प्रतिपादनेन 'गुहाग्रन्थिभ्यो यिमुत्तोऽमृतो भवति' इत्यत्र 'मिद्यते हृदयग्रन्थि. ' इति श्रुती सर्वसाधारण- रूपेण ग्रन्थिविपरितति वर्णनेन ब्रहौव भवति' इत्यत्र 'एव'शब्दः इयार्थकः । 'परमसाम्यमुपैति । इत्युक्तसाम्य- मेर विवक्षिमिति सूचनेन च निर्णीत भवति । भावप्रकाशे तृतीयसम्पुटे (११३) पुटादावयमों विस्तृतः ॥ प्रकरणात् ' प्रथमसूत्रद्वये उपक्रमोपसहारयोः 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ' परात्पर पुरुषभुपैतिदिव्यम् इत्ययस्य 'जुष्ट यदा पश्यत्यन्यमीश-वीतशोकः' इति श्रुत्युक्तार्थस्य च ' तरति शोक तरति पाप्मानम् ' इत्युपस. हारेऽपि प्रतिपादनेनोपरमप्रभृति उपमहारपर्यन्त परमात्मप्रकरणमिति निर्धारितम् । मध्ये नाहीसबन्ध बहु ।जयन- त्वयोरभिधानेन अमान्तरप्रकरणेन तत्र जीवविवक्षा शङ्का । तत्रैव खण्डे परमात्मासाधारणधर्मशब्दयोस्सत्वेन तदनन्त- रखण्डे जीवभिनेशशानस्य मुक्ति हेतुत्वप्रतिपादनेन ' तमेवैक जान थ' इत्यत्र पूर्वपक्षसमतजीवज्ञान जीवभिन्नेशज्ञानमेव विवक्षितमिति निणयेन अवान्तरप्रकरण नास्तीति निर्धारितम् ।। स्थित्यदनाभ्यां च ' । स्थित्यदनाभ्यां च इति सूत्रस्यान्ते विन्यासेन 'गुहा प्रविष्टावामानौहि तदर्शनात् । इति जीवपरमामानावय विवक्षिताविति निणीतम् । अत्र 'अदृश्यत्यादिगुणको धर्मोक्तः' इति मुण्डकोपनिषदर्थ निरूपणमुपक्रम्य ' विशेपणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ' इत्यत्र भेदव्यपदेशो यउक्तः तस्यैव भेदव्यपदेशस्य भेद- व्यपदेशात् ' इति सूत्रे अभिघानेन मुण्डकोपनिषदि जीवभिन्नपरमा मेव महाप्रकरणे विवक्षित. अवान्तरप्रकरण नारत्ये, वेति निर्णय कृत्वा 'स्थित्यदनाभ्यां च' इतिसूत्रे कर्मवश्यावतदमावयोरुभयोः प्रतिपादनेन जीवभेदः परमात्मनिसाधितः, एव मुक्तिपर्यन्तमाविद्यको भेदहति भ्रमनिरासाय 'मुक्तोपसृप्य व्यपदेशाच' इति सूत्रेण परमते मुक्त प्राप्यत्यायोगेन प्राप्यत्वमाप्त वरूपमुक्ति कालिकधर्मद्वयेन मुको जीवपरभेदः तात्विकइति समर्थनेन परविद्यासामान्य जीवभिन्नसगुणपरब्रह्म विषयकमिति सूरदाशयः स्फुट निर्मत्सराणाम् || इति धुभ्यायधिकरणं समाप्तम् । - ·'दामुपा । इति भुती पग्निमुयुत्त दिशा अर्धातायानिरासः [गुमाद्यधि- १.३.१ - भुतप्रकाशिका इत्यनेन 'भेदव्यपदेशात् । इति सौत्रहतारिहान्योऽमितः 'शोचति मुरामानम' इतिहि तद्विषयवाक्यम् । तदपि प्रत्यगात्मपरायमतितारा परमा मपरायणायकम्। यतिरेक्स्साययशेष यादिति मायः । अखि-सूत्रे परमा मपरस्य धुत्या साध्य प्रत्यगात्मपरत्वप्रतिशेपरयाय इति नयास्यभेदः अभिचारशीति' इति परीप्यमानाहि मला ता पर्य- मागम्यते जीवस्यानन्य तदपयोगितया प्रतीयते ।। ननु कथ 'द्वामुपर्णा' इति मन्त्रस्य जीवपरमात्मदपरावं, अन्तःकरणजीयपरोदय मन्त्रा पनिरहस्वाहाणे- नास्य मन्त्रस्य तथा व्याख्यातायत् । तथाहि 'तयोरन्य.पिप्पल स्वात्ति' इति अनभनन्या अभिचाकशीति'. इति अनभान-पो अमिपश्यतिन. तायेती सत्यक्षेत्रा इत्यत्र 'स्वाहत्ति' इत्येतदन्तस्य वाक्यस्य सत्यपरत्व 'अन. अन् ' इत्यादेः क्षेत्रापरख च प्रतीयते । नच सयक्षेत्रशदादी जीवपरमा मपगायति वाच्यम् ; तयोरशन्दयोरन्त करण जावपरतया प्रसिद्धयात् 'तदेतरसत्य येन स्वप्नं पश्यति अथ योऽयं शारीर उपद्रष्टा सक्षेत्रम तावेतो सरुवक्षे प्रज्ञो ' इति सत्यक्षेत्रशगन्दयोरन्तःकरणलीवशन्दाम्या पेनिमुत्यैव व्याख्यातत्याग, येन पक्ष्यतीति करणत्वप्रततिरसत्व शान्त.करण स्वमद्रष्टत्वाच क्षेत्रगेहि जीव. अतोऽय मन्त्रोऽन्त.रणजीयपर इति । उन्यो-नराजीवपरमा पर वाय मन्त्रस्यापनदिन शक्यते, अनेनतु मन्त्रेण तुल्यार्थतया मत्यभिज्ञायमाने 'समाने वृक्षे पुस्पो निमन' इत्यनन्तरे मन्त्रे जीवपरयो. प्रतिपन पादस्य मन्त्रस्य तदैकार्याच्च समान वृक्षं परिपस्वजाते' 'समानेवृक्षे पुरुपो निमन.' इति तयोरकार्थीह प्रतीयते । 'समानेवृक्ष' इति मन्ये च नुख्यो जीवः अन्त:करणस्य पुरुषदाब्दवाच्यवाभायात् 'शोचति सुबमान.''पश्यति धातशोक.' इति पदानामस्वारस्यप्रसङ्गाच, अन्यथ परमामा शिश दोत्त वात , स्वविषयशनेन वीतशोकन्योतुस्वाध ॥ नकेवरमनन्तरम-कार्यात् 'द्वामुपर्णा' इति मन्त्रस्य जीवपरमा मपरत्व किंतु 'स्वाद्वत्ति अनननन्य इति भोक्तावाभोक्तःवत्रणाच तदवसीयते, चक्षुश्शनादीना द्रष्टत्वश्रोतृलादियदन्त.फरणस्यापि करणायादेव भोक्तृव हि नसभवति, जीवस्य च वृक्षशब्दोचदेहपरिप्यङ्गदशायादेवानन वमाप नोपपद्यते । तहिं पैनिश्रुते कोऽर्थः, उच्यते- सत्व बद्धजीयः 'द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वमस्रीतु जन्तुपु' इति नामानुशासनाज तुपरत्वावगते. ज.तुश्च चेतनः 'प्राणीतु चेतनो जन्मा जन्तुजन्यशरीरिण ' इति नामपाठात् 'चन्यान्विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान्' इति प्रयोगात् मतदस्ति पृथिव्यां या दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैमुक्त यदेभिस्यानिमिर्गुण ॥ इति दर्शनाय । क्षेत्रशशब्दश्चात्र परमात्मर' अर्थान्तरप्रसिद्धाकाशप्राणादिशब्दवदर्भानुपपाया परमात्मपरत्वोपपते । विष्णो महसख मे' इत्युपक्रम्य 'क्षेनज्ञोऽक्षरएव च ' इति प्रयोगात् क्षेत्र जानातीत्यवयवार्यस्य तस्मिन्नेव ततस्त्रैगुण्यहीनास्ते परमात्मानमञ्जसा । प्रविशन्ति द्विजश्रेष्ठ क्षेत्र निर्गुणात्मकम् ॥ सर्यावास वासुदेव क्षेत्रज्ञ विद्धि तत्त्वत. इति । तमेवै विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिक एकश्चरति क्षेत्रेषु खैरचारी यथासुखम् । क्षेत्राणिच शरीराणि ज्ञानानि च शुभाशुभे॥ तानि वेत्ति सयोगास्मा तत क्षेत्रज्ञ उच्यते । इति प्रयोगात, तत्रैव कपिलमुरिसंवाद । ज्ञानानामासुरे क्षेत्रे क्षेत्रज्ञो द्रष्टा शुचिरुपेक्षक. ज्ञातृको बुध्यमाना प्रतिबुद्धयो. परममृतं विदित्वा निरवययमनामयमस्मा- तो, परस्य क्षेत्रज्ञश-देनाभिधानात् , तत्रैव दुदु खाद्विमुच्यत एव ' इति बुध्यमाना प्रतिबुद्धशब्दाभिहित - । पुष्कलस्वाच्च । मोक्षधौ--- - ·युमाद्यपि १.२६] अम्मिनधिकरण परीत पूर्वपक्षसिद्धान्तपालचनम् ४४९ - . । - मुतप्रकाशिका पञ्चविंशतितमानि वर्गहन्दनीत्वा एतस्माद्वर्गादपवृत्तोऽपवर्गदः क्षेत्रज्ञश्शुचिस्पेक्षको युद्धयमानाप्रतिबुद्धयोः परस्तात् ' इति तर 'अन्यदुदकमन्यत्पुष्करपण वयाऽन्यत् क्षेत्रमन्य पुस्प. पञ्चविंशकः अन्यश्यास्मात् क्षेत्रस' हात, पुनश्च तत्रैव एरमासुरे अन्यद्रव्यमन्य पुरष पनविंशतिनत्त्वमन्यो रमाक्षेत्रज्ञ.' इति, पञ्चीिंचा पस्मिन् शब्दप्रयोगात् । सन मारनारदसंवादे च- पदय पश्यति पश्यन्तमपश्यन्त च पश्यति । पश्यन्तं पश्यपश्यत्वात् पझ्यापश्ये न पश्यत ।। इति लोकमुक्त या प्रकृति क्षेनं क्षेत्रमंचापरः क्षेत्रज्ञप्पड्विंशकोऽवपश्यति नतु पश्चविंशक क्षेत्रज्ञश्च प्रकृ ति; परक्षेत्रज्ञ पश्यति' इति प्रयोगाय, अब्रह्मा मान्दयत् क्षेत्रशस्य जीवपरसाधारणस्य पञ्चविंशतिक पशब्दविशेष तस्य जीउपरमात्मविषयत्वदर्शनाच, यो स्यात्मन. कारीयता तं क्षेत्रमं प्रचक्षते । य करोतितु कर्माणि स भूतात्मेति चोच्यते ॥ इनि मानवप्रयोगाय येन स्वप्नं पश्यति' इत्यत्र येती यभावे तृतीया, येन विशिष्ट. परमामा स्म पश्यती युयो, उतश्च काठिन्यवान्यो निति' इति पृथिवीद्वारा काठिन्यवत् स्वमद्रष्टय जीवद्वारा परमा मविश्पण भरि न हिरोषः । शारीरसदश्च तस्यैप एव शारि आत्मा' इतिवदर स्वव्यतिरिक्त समतचिदचि ... मन्यु पपद्यते । उपद्रष्टा' इति निरूपाधकद्रष्ट व च तस्यैवोपपद्यत, एर शारीर उपद्रष्टेति पदद्वयन ८.स्य देशश दास व मुत्पादित भाति । अतो ' द्वासुपर्णति ' मन्त्रो जीवपरमात्मपर. अधिकरणार्यमुपसहरति अतइति ।। इह कैश्विदेव पूर्वपशितम्। घुम्वाद्यायतनस्य सेतुन्वश्रवणात् सेतोश्च पारवत्वेन परस्य च 'अनन्तमपारम् । इत्य पारस्वरणात् घुम्वाद्यायतन प्रधान वायुर्वा जीवो वा स्यात् एषा धारक क्योगादिति । तदयुत्तम् पारवदोंस्था. कस्य सेतुत्वव्यपदेशस्य पूर्वपक्षहेतोरस्सिनाधिकरणे परिहतत्वे सयुत्तरत्र ‘परमतस्सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः । इत्यधिकरणे सेतुत्यव्यपदेशस्य पूर्वपक्षहेतुत्वेनोपन्यासायोगात् । नहि परिहस्य हेतो. पुन:परिहागे यायः कृतकर आपते. अत्र सेतो.परिच्छिन्नत्व पूर्वपक्षशकाबीजम , तत्रतु कुलान्तरमापकत्वमिति मुसभेदोऽस्तीतिन् न । बलातरप्रापय व . लावधिक बनिबन्धनमिति परिस्छिन्नत्व परिहते तस्यापि परिहतत्वात् । परिहारहेतुसाम्य च, विधरणार्यत् यव ह्यन्यत्र परिहारः । अत उत्तरत्र पूर्वपक्षत्रीजतयोपन्यासान्ययाऽनुपपाया अस्मिन्नाधिकरण सेतु वन्यपदे शस्सूकारण न पूर्वपद बीज तया विक्षितः प्रधानवाशिङ्काचानुपपन्ना । तमेवैकं जानथात्मानम् ' इत्या मशब्दश्रवणात् गौणम्वेन्नात्मश- ब्दात् ' इत्यत्र आमश-दस्य अचिद्व्यावर्तकतोपपादनाच अचेतनशको यानासम्भवात् । स्वशब्दस्य ' सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः' इति सद्विद्यावाक्यविषयाव चायुक्तम् , अपशुधर्मत्वात् सद्विद्यावाक्यहि नान श्रूयते । इह तहकार्य हेतु- तया विक्षितमितिचेत् तर्हि विगीतस्य हेतुनयोपन्यासो नघते | द्यपृथिव्याययतनप्रतिपादक्याक्यस्य परमा मप्रतिपाद कवाक्यान्तरेकाहि पूर्वपक्षिणो विमतिपदम् । द्वितीयसूत्रस्य च अन्या घाचो विमुञ्चथ ' इति श्रवणाद्वाग्विमुत्शे. यत्वव्यपदेशपरत्वमयुक्तम् 'नामरूपाद्विमुक्त परात्पर पुरुषमुपैति' इति वाक्यस्यविमुक्ति शब्दार्थस्य उपति टा यस्य च स्वरसत.प्रत्यभिशापकला-मुत्तोपमप्यन्यपदेशस्य ।' विमुचथ' इति श्रुतस्य वारस्य मुचिधातोः मत्स्यपरि. पामेन अवार्ममुक्त प्रत्यभिज्ञान ह्यस्वरसम् , उपस्प्यश-दस्य शेयवाचिवच स्वारसिकम् । स्वारस्किाथानुपपत्यभाषे अस्वरसायाचित्यातिशयामावेवाऽस्वरमार्थस्वीकारोऽनुपपन्न', 'प्राणभृञ्च' इति सूत्रकृयत्तवकल्पन ६ युत्तम हपभ्या भावात् उभयन्यावर्तकहेतूपादानवतेवन सूत्रेणैवोमय युदासदर्शनाच्च । यया 'विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरी, - . 57 ·सूत्राणा परसम्मतार्थपालोचनम् [अभ्यावधि १३.१ . . भुतप्रकाशिका अतएव नदेयताभूतं च ' इति न उपरितनसूपोपहनना 'नानुमानम् ' इति प्रतिशायामनन्ययात् पृथग्योगारण- भितिचेन । नानुमानमिन्युपादानस्य दृष्टान्तार्थ वात् शान्तार्थत्याभावेऽपि बीयव्यावतकानामुत्तरसूहेतूनां पुिनपिन प्रधानध्यायसंकायाप । 'भेदव्यपदेशात् ' इति यूषस्य च तमेवैकं जानथ' इति याक्यविषय वादपि 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमशिम्' इति वाक्यविषयायमुचित व्यपदेशचन्दस्वारस्यात् । कर्ममर्तृभायोहि भेदगमकः, अन्यचन्दन भेदाभिधायकः ॥ 'द्वासुपर्णा' इति यास्यस्य च बुदिजीयपरत्वपोऽनुपपन्नः, 'प्राणभृश' इति श्रीवव्यावृत्ति प्रतिशाय बुद्धि- यावत्युपपादनस्यासमतत्यात् । जीयएयोपाधिव्यवच्छेदविरहितः परमात्मा भवतीति नारानतिरितिचेन्न, पृक्षशन्दविव- सितदेहोपाधिपरिप्वनपळायान मतोऽ.यस्य सिते,तयोपन्याहायोगात् 'अननन् ' इत्यनेन प्रतीयमानस्याप्युपाधिप रिष्यनस्यापारमाध्य वियधितमितिचेत् तबनेन वाक्येन अपरमायापाध्याययो न प्रतिषिद्धरस्यात् किंत्वनुमतरस्यात् । घुम्वाद्यायतनं न प्राणभृत् स्थित्यदनाभ्यामित्युक्ते परमार्थतोऽनश्भत्तया स्थितरपरमार्थतोऽतत्याचे युक्त भवति, अपर- मायोपाध्यवरिछनामावमेवहि स्वन्मते जीयत्व ततश्च जीवघ्यावृत्ति प्रतिशाय जीवावाविरुद्धतमुपपादन हेतूपन्यासो नघटते । उपाधिमिथ्यात्वमेवाधिकरणप्रतिपाद्यमितिचेत् तर्हि स्वशन्दमुचोपसृप्यावभेदव्यपदेशादिहतयो नघटन्ते, तेषां मिथ्यात्व सापकत्वाभावात् , भवापसे विश्वमिथ्यात्यस्य प्रथमाधिकरणसिद्धविन इहोपाधिमिथ्यात्ववर्णनवियर्याच । ' द्वासुपर्णा' इति मन्त्रार्थस्य च हेतु वोक्तिरयुक्ता, अनोपाधिमिथ्यात्वाप्रतीतः । नोकपृक्षाधिस्टयोः पक्षिणोमियो विरुद्धाकारयोदे. ऽभिहिते वृक्षमिध्यात्यमुक्त भवति ।। यदपि कैश्चिदुःप्रेक्षितम् ' शुभ्वाद्यायतनम् ' इत्यादिस्वद्वयमात्मविषयत्वप्रतिपादक 'नानुमानमतच्छन्दात्' इति प्रधानध्युदासपरम् प्राणभृश' इति सूत जीवघ्यावृत्तिपरम् , अन्यत्सू दत्रय मुरव्युदासकमिति, तदयुक्तम् । तयाहि आद्यस्य सूत्रद्वयस्य निरसनीयशङ्काऽभावात्त प्रणयन यध्यस्यात् । नच तृतीय सूत्र प्रधानन्यावृत्ति परम् मुतापसप्पतया भ्यपदिष्टमातएव जीवादपि व्यावृत्तस्य प्रधानावशङ्काऽनुदयात् । अत आनुमानोपादान दृष्टान्ताय । अतएव पृथग्योगकरणच चानुपपन्नामित्युक्तम् अतस्तृतीयस्त्र व्यतिरेकेण जीवव्यावृत्युपपादनपरम् 'तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीराः, आनन्दरूप ममृतं यद्विभाति ' ' तद्यदात्मविदो विदुः' इति भेदव्यपदेशेन मुक्तव्यावृत्तिपर चतुर्यसूत्रमित्यप्ययुक्तम् , मुमुक्षुभिः ज्ञातव्याव मुक्तध्यावर्तक, नवा । प्रथमे ' तमेवैकं जानथ' इति याक्यादेव मुक्त व्यावृत्तिसिद्धः । 'भेदव्यपदेशात् ' इति वाक्यान्तविषयसूत्रप्रणयनवयय॑म् , द्वियीये मुनगे वैयर्थे 'तमेवैकं जानथ ' इति वाक्योदितशातशेयभाव 'परिपश्यन्ति' इत्यादिवाक्योद्रष्टदृश्यमावस्यापि मुक्तव्यावर्तनासामर्थ्यात् अतो यथोक्तएव सूत्राणामर्थः। इति शुभ्वायधिकरणम् . .

·गुभवधि- १-३.१] वेदान्तवारः ४५१ अथ वेदान्तसारः सू-१ शुभ्वाचायतनं स्वगन्नात् (१-३-१) . यस्मिन्यौ:पृथिवीचान्तरिशम्' (मु.२.२.५) इत्यादौ गुथिव्यादीनायतनम् आधारस्वरमपुरुषः । ' तमेवैक जान या मानम् ' (श्वे.४.७) स्न्या मन्दात् । निष्पाधिकात्म यहि परमपुरुषस्यय । 'अमृतस्यष सेतुः ' (मु.२.२.५) इति तदेव द्रदयति 'बहुधा जायमानः' (२.२.६) इति परन्थ ननिवारयति ; 'अजायमानो बहुधा विजायते' (पुरु. पसूने.२१) इति मंभिरजायमानस्यैव आश्रितमात्सल्यात् छन्दतो जनन तस्यहि श्रूयते ।। सू-२ मुक्तोपमृप्य व्यपदेशाच्च [१.३.२] तदा विद्वान् पुष्पपापे विधूय निरञ्जन परम साम्यमुनि ' (मु.३.१.३) ' तथा विद्वानामरूपाद्विमुक्तःपरात्परं पुरुषमुति दिव्यम्' '(३.२.८) इति च पुण्यपारविनिर्मुताना प्राप्यतया व्यपदेशाचाय परः ।। सू-३ नानुमानमतच्छन्दात्प्राणभृच्च (१.३.३) यथा न प्रधानमतच्छन्दात् तथा न प्राणभृदपीत्यर्थः ।। सू-४ भेदव्यपदेशात् (१.३.४) 'अनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्ट यदा पश्यत्ययमीशम् ' (मु.३.१.२) इत्यादिना प्रत्यगात्मनो भेदेन व्यप देशाचाय परः ॥ “सू-प्रकरणात् (१.३.०) अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते' (मु १.१५) इत्यादिपरस्सहीद प्रकरणम् ॥ सू-६ स्थित्यटनाभ्यां च (१.३.६) तयोर-य पिप्पल म्वाद्वत्ति अनननन्यो अभिनाशास्ति' (म.३.१.१,श्व.४.६) इति जीवस्य कर्मफ्लादनम- मिधाप अननो दीप्यमानस्य म्यन्यभिधानाचाय परमामा ॥ इति वेदान्तसारः अथ वेदान्तदीप: सू-१ अभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् (१-३-१) ·४५२ वेदान्तदीप: [पुभ्यायधि- १.३.१ माणे ' यस्मिन्याः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनरम्ह प्राणध रावस्तमेयक जानथाऽन्मानमन्यायानो विमुञ्चय अमृतस्यैर सेतुः । (मु.२.२.५) इत्यत्र युधियादीनामायतनं किं जीयः १ उत परमामेति संय: । जीव इति पूर्वः पक्ष:, मन:प्रभृन्द्रियाधारवधुतः, उत्तरय नाहीसम्बन्धात् जायमानव तश्च । गटान्तस्तु निरुपाधिका म वामृतस्तु- स्वयोः परमाययोरभवणा-परमात्मवायम् । सर्य नियतृतया अमोतीति ह्यामा ? अमृतस्य प्रापकतया सेवश्च सएय नाडीसमय: बहुधा जायमानञ्च । 'सन्नत सिराभिस्तुलम्चन्या कोशसलिभम् । (ते.नारायणोपनिषत्.६.११) '2जा यमानो बहुधा विजायते' (पुरुषसूत.२१) इत्यादिषु सर्वसमाश्रयणीयावायाजह स्वमा व परमानना दृश्यत इति । सूनार्थस्तु-शुधियादीनामायतनं परमात्मा स्वशब्दात् ॥ तू-२ मुक्तोपसृप्य व्यपदेशाच्च (१.३.२) तदा विद्वान् पुश्यप विधूय निरञ्जनः परम साम्यमुपति' (मु.३.१.३) तण विद्वान्नामरूपति मुक्त: पर। स्परं पुरुषभुति दिव्यम् । (३.२.८) सो न बन्धानमुनस्य प्राप्यतया व्यपदेशाचायं परममा ॥ सू-३ नानुमानमतच्छन्दात्प्राणभृच्च (१,३.३) नानुमानम् अनुमानगम्यं प्रधानम् यथा तदाचिशम्दाभावात्तदिह न गृह्यते तथा प्राणभृदपीत्यर्थः । आश्वाय परमारमा॥ सू-४ भेदव्यपदेशात् (१.३.४) ' अनीशया शोचति मह्यमानः । जुष्ट यदा पश्यत्यन्यमीयम्' (मु.३.१.२,श्वे.४.७) इत्यादिना जीवा देन व्यरदेशाच्च यं परमात्मा ॥ सू-५ प्रकरणात् (१.३.५) 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ' (मु.१.१५) इत्यादिना परमात्मन एवं प्रकृत व त् ॥ सू-६ स्थित्यदनाभ्यां च (१.३.६) . 'तयोरन्य:पिप्पल स्वादत्यनननन्यो अभिचाकति ' (मु.३.१.१,श्व.६.४) इति कर्मपरमनश्मतः परमानो दीप्यमानतया स्थितेः, जीवस्य कर्मपरवशतया ताफ्लादनाच्च, परमात्मनी जीवा दावगमात् । अमृतसेतु:युमावायत्न नजीवः । · अदृश्पयादिगुणक:' (शारी...२.२२) इत्यनेन परमात्मन्ये स्थापितऽपि नाहीसब बहुधाजायमान वलि ङ्गात् , याऽवान्तरप्रकरणविच्छेदशङ्का सा निराकृता 'शुम्वाद्यायतनम् । इति वैश्वानरस्य त्रैलोक्यशगरवाटिना परमाम स्वनिर्णय इनि मधे वैश्वानरवि या निरूपिता ।। ॥ इति वेदान्तदीपे धुभ्यायधिकरणं समाप्तम् ।।

·वैश्वानरा-१.२.६]
मधिकरणसारावळी
४५३
मथ अधिकरणसारावळी
स्पष्टीवादिलिद्युतमिह हि यचस्साध्यते ब्रह्मनिष्ठ
मध्येऽप्राधिक्रियोकिनिष किमिति न तत्तत्प्रसङ्गाचदुफ्तेः ।
किञ्चास्यामघलोकायतिकनिरसनं प्रस्तुतार्योपयुकं
ब्रह्मोत्कर्षध सिद्धयेद्गलतिदिविपदा कारगफ्यभ्रमध ।
न्यायास्सप्तव साक्षात् परविषयतया सबटन्तेऽत्र पादे
सर्याधारस्स आत्मा स्वमहिमनिलयस्ता तात्पर्यभूमिः ।
तत्सिद्धय शासनाद्यं कथितमिह मिथस्स्यूतमालोचनीयं
सर्वेशत्वं च पप्ठप्रमितनयमितं पश्चिमन्यायरक्ष्यम् ॥
सिद्ध प्राव मुण्डोपनिषदि परमं ब्रह्म तद्धर्ममेदै-
मैदोपत्श्चत्यकाण्डे किमिति पुनरिमां पिष्टपेपं पिनष्टि ।
सत्यं क्षेत्रसवः पटुमिरुपनता प्रक्रियामेदशङ्का
प्रख्याप्य प्रत्य मिशामपुनरुदयमुन्मूल्यते शब्दपूर्वः ॥
यस्मिन्नोतं मनोऽन्येस्सह करणगर्जायते यश्च नाना
नाल्याधारश्च योऽन्तश्चरति सफरणी फर्मभोक्तेति चेन्न ।
विध्याधारात्ममावादमृतवितरणान्मुकरप्यत्ववादात्
प्रागुकप्रक्रियेस्यादनशनसहितात् काशनाथान्यसिद्धेः ॥
व्याप्ते तपाक्षमोतं यदि किमिह ततो जन्मचास्येच्छयोक्त.
नाडीचशस्य नामिभवति च स परो हादरूपेण तिष्ठन् ।
निष्कम्पव्यापिनोऽन्तश्चरणमपि शुभयिंग्रहरस्ति लोके
सौवालाम्नातवद्वा चरणमिदमपि स्यादधिष्ठानमात्रम् ॥
॥ इति यु भ्वा द्य धि क र णं स मा तम् ॥

·. अथ भूमाधिकरणम् श्रीभाप्यम , - सू-७ भूमासम्प्रसादादद्ध्युपदेशात् [१.३.७] इदमामनन्ति छान्दोगा-यम नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा। अथ यनान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पम् ' (छां.७.२४.१] इति । अयाय भूमशब्दो भावप्रत्ययान्तो व्युत्पाद्यते । तथा हि पृथ्वादिषु बहुशब्दः पठ्यते ततः 'पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा' (अष्टाध्याय्यां.५.१.२२२) इति इमनिच्प्रत्यये कृते 'बहोलापो भूच वहोः ' [६.४.१५८] इति प्रकृतिप्रत्ययोर्विकारे भृमेति भवति । भूमा बहुत्यमित्यर्थः । अत्र चायं बहुशब्दो वैपुल्यवाची न सहयायाची ; 'यनान्यत्पश्यति तदल्पम् । (शारी.१. २.२२] इत्यल्पप्रतियोगित्वश्रवणात् । अल्पशब्दनिर्दिष्ट धर्मिप्रतियोगिप्रतिपादनपरत्वादेव अथ भूमाधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका सू-७ भूमासम्प्रसादादद्ध्युपदेशात् (१.३.७] . . परमात्मप्रकरणाविच्छेदेन परमात्मपरत्व साधितम् , तर्हि जीवप्रकरणाविच्छेदेन जीवपरत्वीमति शङ्कोत्थानात् सङ्गति. । इय प्रमाणद्वारिकापूर्व 'ओतं मनस्सहप्राणेश्च सर्वैः' इति प्राणसंबन्धिनः परमात्म वमुक्तम् ; अघ्र प्राण सम्बन्धिन एव हिंसायोग्य वश्रवणानीवत्व प्रतीयत इत्यर्थद्वारादसङ्गतिः। विषयमाह-इदमिति । भूमशब्दस्य रूदितो प्रयवशक्तपा वा जीवपरमा मोरस्थापकत्वसम्भवेहि प्रत्यगामा वा परमात्मा वा भूमशब्दवाच्य इति सशयोदयः, अन्यथा भूमशब्दस्य कोऽर्थ इतिहि वक्तव्यम् अतो विशेषविषयसशयसभवप्रदर्शनाय भूमशब्दव्यु पत्तिप्रकारमनुसरविचारवि विषयसशयोसद्धि दर्शयति अवायंभूमशब्दइति । भावप्रत्ययान्तस्वमुपपादयति तथाहीति । आकृतिगणवव्यावृत्यर्थ पट्या इत्युक्तम् । यहोरित्यादि । बहुशब्दात परस्य प्रत्यस्यादेरचो लोपः 'आदे.परस्य' इति सूत्रवशात् बहुशन्दस्य भूश-दादेशश्चेत्येव प्रकृतिप्रत्यययोर्विकार. । यव पुरुपा राजन्नुताहो एक एक्नु व्येकयोर्द्विवचनैकवने बहुषु बहुवचनम् ' इति सख्यायामपि प्रयोगो दृश्यते 'अल्पं वा वहु वा यस्य श्रुतस्योपकरातियत् ' इति वैपुल्येऽपि प्रयोगोऽस्त, तस्मत्सङ्ख्याल्यावृत्यर्थमाह-अत्रचायमिति । कथ वैपुल्यपरत्वमित्यत्राह-यवान्यदिति ।। ननु सङ्घयावाचिशब्दप्रतियोगित्वादरूपशब्दोऽपि सहयापररस्यात् । नैवम् । बहुशब्दस्य सख्याविपुलत्वयोः प्रयोग दर्शनादल्पशब्दस्य सख्याया प्रयोगादर्शनाचानन्ययासिद्धाल्पशब्दानुगुणार्थो बहुशब्द इति । धर्मिपरत्वमुपपादयति- अल्पेति । धर्मवाचिभूमशब्दप्रतियोगित्वादत्पशब्दोऽपि धर्मपरस्स्यादिति चेन्न, तत्रापि धर्मिवाचिषष्ट्यन्तशब्दान्तरामा वात् 'यत्र नात्पश्यति' इति श्रुतेश्च । नहि धर्ममाने जाते धर्मिस्वरूप ज्ञातं भवतीति । एव सिद्धमर्थमाह- . .

·भूमाघ-१३२) भूमाधिारणपूर्वपशोपत्रमः . . . - - श्रीभाष्यम् धर्मिपरश्च निधीयते न धर्ममात्रपरः । तदेवं भूमेति विपुल इत्यर्थः । यैपुल्यविशेप्यछेहा. त्मेत्यवगतः 'तरति शोकमात्मवित्' [.७.१.३) इति प्रक्राम्य भूमविज्ञानमुपदिश्य 'आत्री घेदं सर्यम् ' (७.२५,२) इति तस्यैयोपसंहारात् ।। अत्र संशय्यते किमयं भूमगुणविशिष्टः प्रत्यगात्मा, उत परमात्मा इति । र्फि युक्तम् ? प्रत्यगत्मेति । पुतः ? 'श्रुतं रोवमेव भगवद्दशेभ्यः तरति शोकमात्मवित्' (Vi७.१.३) इत्यात्मजिशासयोपसेदुपे नारदाय नामादिप्राणपर्यन्तेपूपास्यतयोपदिषु 'अस्ति भगयो नाम्रो भूयः' (७.१.५) 'अस्ति भगवो याचो भूयः' (७.२.२] इत्यादयः प्रश्नाः, धाग्याय नाम्रो भूयसी"मनो चाय वाचो भूयः' [छां.७.२१,७.३.१) इत्यादीनिच प्रतिवचनानि, प्राणात्मचीनेषु दयन्ते ; प्राणेतु नयश्याम. अतः प्राणपर्यन्त एयायमात्मोपंदेश इति प्रती- यते । तेनेह प्राणशब्दनिर्दिष्टः प्राणसंहचारी प्रत्यगात्मय ; न वायुविशेषमात्रम् । 'प्राणो ६ पिता प्राणो ह माता' (छां.७.१५.१) इत्यादयश्च प्राणम्य चेतनताययगमयन्ति 'पितृहा मातहा ' [७.१५.२] इत्यादिना समाणेपु श्रुतप्रकाशिका तदेयमिति । वैपुल्यविशेष्यः हत्याकाहायामाह-वेपुल्येति । कथमात्मनो विशेष्यत्वमित्यपाह-तरतीति । उपक्रमो. पसंहारयोरामशब्ददर्शनादित्यर्थः । अत्रेति । कि भूमा प्रत्यगामा १ उत परमात्मा । तदर्थ किं प्राणशन्दनिर्दिष्टे प्रत्य- गारमानि प्रभप्रतिवचनसमाप्तथा भूमशन्दस्तत्र पर्यवसित: उतातिरित्त विषयः किं । एपतुया अतियति यस्सत्ये- नावियदति' इति प्राणातिवादिनोऽगतया सत्यवचन विघत्ते, उत सत्यदान्दवाच्यपरोपासकर तिवादिवि वदति ! किमस्मिन्वाक्ये प्राणातियादिनः प्रत्यभिशाऽस्ति लेनेति । तुशब्दः कि प्रत्यमिशाविरोधी, नेति, यदा तुशब्दः प्रत्यमिशा- विरोधी न भवति तदा प्राणानिचादिनः प्रत्यभिशाऽसभवात् ' एपतुवा' इति वाक्य तदनभूतसत्यवचनविधिपरमिति प्राणातिरिक्तयस्वभावात् भूमशब्दः प्राणे पर्यबस्ति इति भूमाप्रत्यगा मेति पूर्व:क्षः । यदा तुशब्दः प्रशिविरोधी भवति तदा प्राणातिवादिनः प्रत्यभिज्ञानाभायेन ' सत्येनातिवदति' इति वाक्यस्य सत्योपासकातिवदमपर येन प्राणा- तिरित वस्तुसद्भावन प्रश्नपतिथचन समाप्तायपि भूमरस्य प्राण पर्यवाहवा-यात् भूमा परमा ऐति गदात: तेनेति । तेन आमजिज्ञासया प्रशान्ते प्रकरणे प्राणपर्यन्तोपास्योपदेशन हेतुनेत्यर्थः । प्राणशब्दः कथमात्मनि वर्तत इत्यत्राह- प्राणसहचारीति ॥ इतरव्याख्यातृषु वैश्वित्पञ्चवृत्तिः प्राणः प्राणशब्दवाच्या दुत्वा त-प्रकरणाविच्छेदैन भूमा प्राण इति पूर्वपर्धा कृत्वा प्रकरणविच्छेदेन भूमा परमात्मे युक्तम् । वैश्चिय पञ्चत्तिप्राणस्य प्राणशब्दयादवाच्यत्वमभ्युपगम्य पूर्वपक्षे सि. द्धान्ते च त प्रकरणविच्छेदं वदद्भिः भूमा प्रत्यगामेति पूर्वपक्ष कृत्या परमात्मेति सिद्धान्तितम् । तदुभयमाशयाह- न घायुविशेषमानमिति । उपनान्तस्या-मोपदेशस्य प्राणपर्यन्त वसिद्धेः प्राणस्य चामत्वयोगादितिभावः । हेवन्तरमाह प्राणोहति । नहि केवल देहस्य वायुविशेषस्य वा पितृत्वादिक वेदान्तिषु कश्चिदम्युपगच्छति । हेवन्तरमाह-पितृहेति अथ प्रकरणे सप्राणेषु हिंसके हिंसानिमित्तापक्रोशवचन दृश्यते । अप्राणेषु हिंसके हिंसानिमित्तोपत्रे शाभावश्च प्यते, च लोके सजीवनिर्जीवशरीरयोरुपमर्दाकारिपक्रोशतदभावो दृश्यते, नहि निष्कृष्टान्मनः देवरस्य शरीरस्य वा हिस्वावं अपि स्वचिद्विशिष्टस्यैव चेतनस्य-तस्मात्सप्राणनिष्प्राणविषयापमदंतदभावया: सजीवनिर्जीवशरीरोपमर्दनिमित्तहिंसातदभाषश्रयः - .

·पूर्वपश्वयुक्ति प्रदर्शनम् [भूमाधि-१३३ श्रीमाप्यम् पितृप्रभृतिपूपमर्दकारिणि हिंसात्मफरत्यानिमित्तोपक्रोशवचनात्तप्वेय विगतप्राणेवत्यन्तोपम- दकारिण्यप्युपक्रोशाभाववचनाच हिंसायोग्यश्चेतनएव प्राणशब्दनिर्दिष्टः । अप्राणेपु स्थाय- रेष्वपि चेतनेपूपमर्दभावाभाययोहिंसातभावदर्शनादयं हिंसायोग्यतया निर्दिष्टः प्राणः प्रत्यः गात्मैवेति निधीयते । अत एव च अरनामिदृष्टान्ताद्युपन्यासेन प्राणशब्दनिर्दिष्टःपर इति न भ्रमितव्यम्, परस्य हिंसाप्रसङ्गाभावात् , जीवादितरस्य तद्भोग्यभोगोपकरणभूतस्य कृत्स्नस्याचिद्वस्तुनो जीवायत्तस्थितित्वेन प्रत्यगात्मन्येवारनामिदृष्टान्तोपपत्तेश्च । अयमेवच प्राणशब्दनिर्दिष्टो भूमा; 'अस्ति भगवः प्राणाद्भूयः' इति प्रश्नस्य 'अदो याव प्राणाद्भ्यः इति प्रतिवचनस्य चाभावामसंशब्दनात्प्रापप्राणप्रफरणस्याविच्छेदात् । किञ्च प्राणवैदि नोऽतिवादित्वमुफ्त्या तमेय एप तु वा अतिवदति' (छां.७.१६) इति प्रत्यमिझाप्य ' य- स्सत्येनातिवदति' (७.१६) इति तस्य सत्यवदनं प्राणोपासाहतयोपदिश्य उपादेयस्य स- त्यवदनस्य शेपितया पूर्वनिर्दिष्टप्राणयाथात्म्यविज्ञानं 'यदा वै विजानत्यथ सत्यं वदति' (७.१७) इत्युपदिश्य तत्सिद्धयर्थं च मननश्रद्धानिष्ठाप्रयत्नानुपदिश्य तदारम्भाय च प्राप्य- भूतप्राणशब्दनिर्दिष्टप्रत्यगात्मस्वरूपस्य सुखरूपताज्ञानमुपदिश्य तस्य च सुखस्य पिपुलता, 'भमात्येव विजिशासितव्यः' (छां.७.२३.१) इत्युपदिश्यते । तदेवं प्रत्यगात्मन एवावि. धावियुक्तं रूपं विपुलसुखमित्युपदिष्टमिति 'तरति शोकमात्मवित् ' (७.१.३) इत्युपता- माविरोधश्च । अतो भूमगुणविशिष्टः प्रत्यगात्मा, श्रुतप्रकाशिका णादिसामन्य प्राणशब्दवाच्यस्य जीव-वसायकमित्यर्थः। उपक्रोशतदभावो पञ्चवृत्तिप्राणयस्वतद्रहितत्वनिबन्धनी स्याता नतु सजीवत्वनिवित्वकृतावित्याह--अप्राणध्विति । स्थायरष्वापचेतनोध्यति । 'ओपधिवनस्पतयो यचकि- श्चित् प्राणभृत् सआत्मानमाविस्तरां येद ' ' शरीरजैः कर्मदोपैः याति स्थावरतां नरः' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिः स्थावराणा ज्ञातुवकर्मफलभोक्तावावगमात्तथा चेतनस्य वेदान्तान् स्मृतिवचनानि च प्रमाणयद्भिरभ्युपेत्यमिति भावः । प्रक्रान्तस्यात्मोपदेशस्य प्राणपर्यंन्तत्व मातृत्वपितृत्वादिक हिंसायोग्यत्वचीत तृतीय जीवत्वसाधकं पूर्वपक्षे । सिद्धान्तेतु पितृ स्वादिक हिंसाकर्मत्वं च द्वयमेव जीवस्यसाघकमिति मिदा । अरनामिदृष्टान्तपूर्वसाधारस्वोपन्यासेन प्राणशब्दनिर्दि टःपरमात्मेति प्रतीयत इत्यत्राह-अतएवेति । दृष्टान्तादीत्यादिश देन धारकत्वम् । प्राणशम्दनिर्दिष्टस्य मुख्यप्राणव- शङ्कानिरामहेतुरेव परमात्मत्वशङ्कायाअपि निरामहेतुरिति सूचयत्येवकारः । कुतइत्यत्राह-परस्येति । हिंसायाभावो मुक्तस्याप्यस्तीति तद्व्यावृत्त्यर्थ हिंसाप्रसङ्गामावादियुक्तम् । तरनामिदृष्टान्तः कथमित्यत्राह--जीवादितरस्येति। एवं हिंसायोग्यत्वं पञ्चवृत्तिप्राणात् परमात्मनश्च व्यावर्तकमित्युक्तं भवति । एवं जीवः प्राणशब्दवाच्योऽस्तु, ततः किं भूम- विशिष्टस्य जीवत्व इत्यत्राह-अयमेवचेति । प्रकरणाविच्छेदं हेतुमाह-अस्तिभगवइति । प्रश्नपतिवचनामावः प्रकरणा- विच्छेदहेतुः, तदविच्छेदो भूमविशिष्टस्य जीवत्वहेतुरित्यर्थ: । तुशब्दस्य प्रकरणविच्छेदकावमाशङ्कयाह-किंचेति। एप तुवा अमिहोत्री यस्सत्यं वदति' इत्यत्र अमिहोत्रिवत् प्राणातिवादिनः प्रन्यभिशानात्तस्यैव तदङ्गत्या तस्य क्थन- मुक्तमित्यर्थः । कथं जीवस्वरूपस्य विपुलमुखत्वं तदि शोकप्रचुरमित्यत्राह-अविद्यायुक्तं रूपमिति । उपक्रमे 'तरति शोकमात्मवित्' इति शोकाविष्टावं जीवस्व प्रतिपन्नम् तत्कय विपुलसुखमित्यत्राह-उपक्रमाविरोधश्चेति । बन्घोहि ·भूमाधि १.३.२] सूगार्थवर्णनम् ४५७ - .. :-- श्रीभाप्यम् यत एवं भूमगुणविशिष्टः प्रत्यगात्मा अंत एवाहमर्थे प्रत्यगात्मनि 'अहमेवाधस्तादहमुप- रिशान्' (छां.७.२५.१) इत्यारभ्य 'अहमेवेदं सर्यम्' (७.२५.१) इति प्रत्यगात्मनो वैभवमुप- दिशति । एयं प्रत्यात्मन्ये निश्चिते सति तदनुगुणतया चाफ्यशेपो नेतव्य इति ॥ एवं प्रातऽभिधीयो-(भमा संप्रसादादधुपदेशात् ) भूमगुणविशिष्टो न प्रत्यगात्मा अपितु परमात्मा, कुतः? प्रगदादयुपदेशात् ; संप्रसादः प्रत्यरात्मा, 'एप संप्रसादो ऽस्सारी रात्समुत्थाय परं झ्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते' (छ.८.१२.२)इत्यु पनिषत्प्रसिङ्गैः। संप्रसादात् प्रत्यगात्मनोऽधिक्या भूविशिष्टस्य सत्यशब्दाभिधेयरयो पदेशादित्यर्थः। सत्यशब्दाभिधेयं च परं ब्रह्म । एतदुक्तं भवति- -यथा नामादिषु प्राण पर्यन्नेपु पूर्वपूर्वाधिवतयोत्तरोत्तराभिधानात्पूर्वम्य उत्तरेपामर्थान्तरत्वम् , एवं प्राणशब्द निर्दिष्टात्प्रत्यगात्मनोऽधिनिया निर्दिएस्सत्यशब्दाभिधेयस्तस्मादर्थान्तरभूत एव ; सत्य- शन्दनिर्दिष्ट एव भूमेति सत्यारयं परं ब्रह्मैय भूमेत्युपदिश्यने इति । तदाह वृत्तिकारः- 'भमा त्वेति भृमा ब्रह्म, नामादिपरम्परया आत्मन ऊर्ध्वमस्योपदेशात् ' [यात्तः] इति । श्रुतप्रकाशिका शोकः, मुक्तस्वरूप पिपुलमुग्नमित्यर्थः अहशब्दनिर्देश च हतुमाह-यतएवमिति । कथमहशब्दनिर्देशः प्रत्यगाम वसाधकहत्य नाह-अहमथे प्रत्यगात्मनीति । अमर्थस्य प्रत्यगामित्वादित्यर्थः तदनुगुणतयेति । स्वमहिमप्रतिष्ठित वादिपराणि वाक्यान्यस्वरस योजनीयानीत्यर्थः ।। सूत्र व्याचष्टे भूमेति । शुद्धस्वरूपाभिप्रायेण सूत्रे सप्रसादनिर्देशः कृतः । सप्रसादशच्दस्य प्रत्यगात्मपरत्व कच- मत्यवाह-एपइति । हेतुबाचिपदेषु सप्रसाद शब्दो व्य ख्यात । पटान्तरद्वय याचष्टे सम्प्रसादादिति । नहि प्राणक. धनानन्तर भूमयिशिष्टस्याधिक्य श्रूयत इत्यवाह-सत्यशब्दाभिधेयस्येति । सत्यशब्दात् पश्या प्रकरणविच्छेदालान यशब्दवाभ्यएव भूमविशिष्ट इति भाषः । भूमविशिष्टरसत्यसन्दाभिषयोऽस्तु ततः किं तस्य भूमः परमात्मत्वसिद्धे. रेत्यवाह-सत्यशब्दाभिधेयचीत - सत्यशब्दाधियस्य तुश टोपेतातिवादिशब्देनाधिक्तयोपदेशोऽस्तु, आधिक्यस्य च शब्दवाच्यजीरप्रतियोगिध क्यम् नहि 'मनो याय वाचो भूयः' इत्यादिवत् पञ्चम्यन्तः प्राणशब्ददश्रुतः अती सत्यस्य प्राणशब्दवाच्याजीवाद यान्तरत्व, अपितु पूर्वनिर्दिष्टाया आशाया अधिक्तयोपदिष्ट: प्राणएव सत्यशब्दवाच्या रिशुद्ध प्रत्यगात्मस्वरूपस्यापि 'सत्यचान्त च सत्यमभवत्' इत्यादाविव सत्यशब्दवाच्याव सम्भवेदिस्यवाह-एत. दुक्तभरतीति । पूर्वनिर्दिष्टादूर्घमभिधानहि पूर्वनिर्दिष्ट प्रतियोगितयोत्तरोत्तरेषामधिकतयार्थान्तरन्वे हेतु , तस्य हेतो:सपने याप्ति दर्शयति यथेति । एक्शब्देन हेतुरभिप्रेतः । उत्तरोत्तरनिर्दिष्टाना पूर्वपूर्वनिर्दिष्टादधिकतयाऽर्थान्तरप्रतिपादन धरण वात् प्राणशब्दनिर्टि टादूय निर्दिष्टरसत्यरन्दवा यस्तस्मात् प्राणादधिक्तयाऽर्था तरभूर एवेत्यर्थः । तत:कि भूम पन्दवाच्यस्य परमात्मत्वइत्यत्राह-सत्यशब्देति । अनेन पूर्व सूत्राशरयोजनायामुपस्य सत्यशब्दामिघयस्येति पदमा भेप्रायो विवृतो भवति तदाहेति । पूर्वनिर्दिष्टादधिक्तयोत्तरोत्तरीनर्देशप्रकण वात् प्राणान्दवाच्याओवादूर्ध्वमुसः न्यशन्दवाच्य उपास्यो भूमा ततोऽधिक परब्रहति वृत्तिकारग्रन्यस्यार्थः 'आत्मन उर्ध्वम्' इत्यनेन प्राणशनिदि स्य जीवाग्मत्व वृत्तिकाराभिमतम् नतु पञ्चवृत्तिप्राणपरत्वमित्यवगत अत: प्राणशन्दवाच्यस्य जीवत्वमाभित्यैव पूर्वपक्षसि- . 68 ·.४५८ पूर्वपक्षामिप्रायेण शङ्का [ भूमाधि १-३२ . श्रीभाप्यम् प्राणशब्दनिर्दिष्टादधिकतगा सत्यस्योपदेशः फथमवगम्यत इतिचेत्-‘स या एप एवं पश्यन्नेव मन्यान एवं विजाननतियादी भवति' (छां.७.१५.४) इति प्राणविदोऽतियादित्य मुफ्त्या ' एप तु वा अतिवदति यस्सत्येनातिवदति ' (७.१६.१) इति सत्यवेदित्वेनातिवा- दिनं तुशब्देन पूर्वस्मादतिवादिनो व्यावर्तयति । अत एव 'एषतु वा आतिवदति ' (७.१६ १) इत्यत्र प्राणातिवादिनो न प्रत्यभिशा । अतोऽस्यातिवादिनिमित्तं सत्यं पूर्वातियादित्व- निमित्तात्माणादधिकमिति विज्ञायते ॥ ननु च प्राणवेदिन एव सत्यवदनमगत्वेनोपदिष्टम् , अतः प्राणप्रकरणाविच्छेदइत्यु कम् । तद्युक्तम्-तुशब्देन हतिवाद्येयान्यः प्रतीयते, नतु तस्यैवातिवादिनस्सत्यवदना- विशिष्टतामात्रम् । एप तु वा अग्निहोत्री यरसत्यं वदति' इत्यादिप्वग्निहोत्रयन्तराम तीतेः, प्रतीतस्यैवाग्निहोत्रिणस्सत्यवदनाइविधानमिति क्लिष्टा गनिराधीयते । अत्रत्वतिया- श्रुतप्रकाशिका द्वान्तवर्णनं पृत्तिकाराभिमतमिति ज्ञापन धृत्तिकारग्रन्योपादानपलम् । एवमधिकनयोपदेशसिक्वकारेण सत्यस्य प्राणाद घिकतयाऽर्थान्तरस्वमुक्तम् ।। अथ प्राणप्रतियागिकत्वार्थान्तरत्वहेतुत्वेनोत्तोऽधिकतयोपदेश एव क्य? सत्यवचनहि प्राणोपासनानत्योपदे. मियुक्तमिति पराभिप्राय शङ्कते-प्राणशब्देति । तुशब्देन प्रकरणविछेदान्नाङ्गविधिरिति प्रतिवदति सवा एपइति । व्यावर्तयति अधिकतया व्यावर्तयतीत्यर्थः । पूर्वनिर्दिष्टादुत्तरनिर्दिष्टस्याधिकवोपदेशपरप्रकरणावादिति भावः । उपास. काधिक्यानिमित्तोपास्याधिक्य वक्तु तुशब्दस्वारस्यनोपासक्वैरक्षण्यमुत्तम, तुशब्दोपसङ्कचितवृत्तिः धर्मधर्मिणोरवि- शेषणदकः ॥ ननु कथं तुशब्दस्वारस्यादतिवाद्यन्तरप्रतिपत्तिः एतच्छन्दसामध्यन पूर्वातिवादीहि प्रत्यभिज्ञायत इस्त्राह-अत एवेति । प्रकृतप्रकरिष्यमाणसाधारण एतच्छन्दः नायमेकान्ततः प्रकृतमभिनिविशते, पाश्चात्ययद्धृत्तप्रतिनिदेशरूप वाच- नायें प्रकृतपरः तुशब्दस्वारस्य च प्रकरणविच्छेदकम् , अतः पूर्वातिवादिनः प्रत्यभिज्ञा नास्त त्यतिव धात्र प्रतिपनम त्यर्थः अतिवाद्यन्तरप्रतिपत्तिरस्तु, ततः किं सत्यस्य प्राणशन्दवाच्यादधिकत्वइत्यत्राह-अतोऽस्येति । शन्दः पूर्वाति पादिनोऽतिशयितोपास्यान्तरविशिष्टमेवातिवाद्यन्तर भिनत्ति स्वोपास्य वस्त्वाधिक्यं हतिवदनानिमित्तं अत: प्राणातिवा- दिनोऽतिवदननिमित्तात्तदुपास्यात् प्राणादपि तदुत्तरवाक्यानदिएस्य सत्यातिवादिनोऽतिवदनानिमित्त तदुपास्य स्त्य. मषिकमित्यर्थः ।। आमिहोनिवाक्यदृष्टान्ते तुशब्दस्य व्यभिचार हृदि निघायातिपाद्यन्तराप्रतिपत्तिमुखेन चौदयति ननुचेति । परि हरति नैतयुक्तमिति । अमिहोत्रवैषम्य वक्ष्यस्तुशन्दस्वारस्यादतिवाद्यन्तरप्रतिपत्तिमाह-तुशब्देनेति । अमिहोत्रिव क्पदृष्टान्ताद्दाष्टान्तिकस्य सत्यातिवादिवाक्यस्य वैषम्य वस्तु दृष्टान्ते स्वारस्यहानिमाह-एपरिवति । अग्निहोत्र्यन्तरा- प्रतीतेरिति । अतिवादिस्थानीयोऽमिहोत्री उपासनस्थानीयममिहीन द्रव्यदेवतास्थानीयमुपास्यम् । अत्र अमिहोत्र्य तरा प्रतीतिरमिहोत्रानराप्रतीत: साच द्रव्यदेवताविशेषाप्रतीतेः, साच सत्यवचनशब्दस्य दद्धयादिद्रव्यदेवतावशेषोपस्थाप- नासामात् एवमामिहोत्रयन्तरसमर्पक्शन्दाभावात्तत्र तुशन्दस्वारस्य भममित्यर्थः । इहापि तातिवाद्यन्तराप्रतीतरमिहो पिण्यायो भवतीत्यत्राह-अत्राविति । अनत्व स्वनिमित्तमुपासनान्तर तहेतुभातमुपास्यान्तर च प्रतीयते, ह - '- ·भूमाधि- १.३२] सिद्धान्त वाक्पाना स्वरणनिरूपणम् ४५९ . श्रीमाप्यम घन्तरत्यनिमित्त सत्यशदाभिधेयं परं ब्रह्म तीयते । सत्यशब्दश्य 'सत्यं शानमनन्तंप्रम' (त.आन.१.मनु) इत्यादिपु परस्मिन्याणि युक्तः : अतस्तनिष्टस्यातियादिनः पूर्वमाधि. कन्यं सम्भवतीति यापयस्वरससिद्धमन्यत्यं न याधितव्यम् । अतिवादित्य हि घरयन्तरा रपुरुषार्थतयाऽतिमान्तस्योपास्ययस्तुयादिस्यम् ; नामाघाशापयन्तोपास्ययस्यतिप्रान्तस्यो पाम्याणशम्दनिर्दिएप्रत्यगात्मवादित्वात्मणविदोऽतियादित्यम् । तस्यापि साऽतिशय. पुरणयंत्यानिरतिशयपुरुषार्थतयोपास्यपरब्रह्मयादिन एघ साक्षादतियादित्यमिति ' एपतु या भतियदति यस्सत्येनातियदति' (घां.७.१६.१) इत्युक्तम् । सत्येनेतीत्थंभूतलक्षणे तृतीया मायेन परेण ब्रह्मणोपाम्येनोपलक्षितो योऽतिवदर्त त्यर्थः । अत पवैये शिष्यःप्रार्थ- यते 'सोऽहं भगवसत्येनातियदानि ' (७.१६.१) इति । भुतप्रकाशित उसमर्पणसमर्थस्य सत्यशब्दस्य सद्भात्तुशम्दस्वारसं नमनीयम् । अतः अतिपादन र सिद्धमित्य: विष नपरं द्रव्य. देयतोपस्यापक शम्दामावादमिहोत्रान्तराप्रतीतिः, किंतु कर्मस्वरूपोपस्यापकशम्दामावाच नाह जुहोत्यादिपदान्तरं ध्यते । नच भूयमाणो यदतिशन्दो जुहोत्यर्थः । अतथामिहोत्रा तराप्रतीतेरमिहोशदासजातीव्यत्ति मलम्मानः परम्वामिहो. प्रमवलम्बते इहतु न परमुपास्यानरसमर्पणक्षमरसत्यशब्द एव 'सत्यंत्येय विजिशासितव्यम्' इत्युपासाना-तरोपस्थापक शन्दश्च श्रूयते, अन उपासनान्तरप्रतीतेपासकान्तरप्रतीति सद्भापादतियादिशब्द स्तद्विषयो भवितुमर्हतीति गट स्वारस्य न भञ्जनीयम् अनः प्रकरणविच्छेद इति चाभिप्रायः । तुशब्दस्य घर्मिभेदक वेसिद्ध सत्यशन्दस्योपास्या सरसमर्पक व सत्यसन्दस्योपास्यान्तरसमर्पकत्वे शब्दस्य धर्मिभेदकत्वमित्यन्योऽन्याश्रयमारकय सत्यशब्दस्योगारमान्तरपरावप्रसिद्धि दशेयनि सत्यशब्दश्चेति । ततः किनित्यपेश्शाया तुशन्दस्वारस्यपरितमर्थमाह- अतइति । नहि शब्दस्य घर्मिभेदक. त्यस्वारस्य सत्यशन्दोरक्ष सत्यशब्दस्योपास्यान्तरसमर्पणक्षमय श्रुतिसिद्ध नतु शन्दापेक्षम् । सरशन्दस्य न जीवपरसा- पारण्य परस्यव निरपाधिकसत्ययात् । साधारण्येऽपि विलक्षणोपास्यवाचकन्यमपि सभवति, तयासति न शब्दस्यास्य. मनः अतोऽन्योऽन्यसापेक्ष वामावानान्योऽन्याश्रय इत्यभिप्रायेण पूर्वस्मादधिकत्व सभवतीति याक्यस्वरससिद्धमन्याय न बाधितव्यमि युक्तम् । प्राणोपासकस्यासाधारणमतिवादित्य नातिवाद्यन्तर सहते, अतोऽतियादिनन्दस्वारस्यायं तुशन्दस्वा रस्यमहत्यवाह-अतिगादित्वहीति । नहि प्राणातिवादिन्येवातिवादिशन्दो रूटः- फ्लप्माध्यययशक्त्यैव लब्धे स्वार्थावबोधने । नष्टाऽवययनामस्वं प्रत्याचष्टेहि सूत्रकृत् ।। इति दर्शितात् । 'प्रोक्षणीयर्थसयोगात्' इति सूचितात् प्रोक्षणीनयादवयवशक्त्या स्वार्थावबोध सभवति मटिकल्प नायोगात् । अतो न प्राणातिवादिन्ये गानिवादिशन्दस्वारस्यमित्यर्थः । यतिमातस्योपास्य वस्तुवादिविमतियादिदादा वृत्तिनिमित्तमितीममर्थं प्राणातिवादिनि दर्शयति नामादीवि । अस्य प्रवृत्तिनिमित्तस्य परमात्मोपासक एव पुलवात्त मिन्नेव अतिवादिशन्दा मुख्य इति ‘यरसत्येनातिवदति' इति वदत आचार्यस्याभिप्राय इत्याह-तस्यापीति ।। शब्दस्यातिपादिशब्दस्योभयस्याप्यस क्ष एव स्वारस्यमितिभावः । सत्यमुपास्यचेत् ‘सवा एष एवं पश्यन् इति वत् सत्यं पश्यन्नतिवदतीति वक्तव्यम् नतु सत्येनेतीति शड्डाया तृतीयाया अर्थमाह-सत्येनेति । सत्यवचनपक्षएव तृती याऽनुपपत्तिः उपसर्गयध्येति भावः । उपास्यान्तर नमुपाटयति अतएवैयमिति । अतएव सत्यशब्दस्योपास्यान्तरम 1 ·४६० पूर्वपश्युक्तबाधकपरिहारः [भूमाधि-१-३- . B . श्रीभाष्यम् आचार्यश्च 'सत्यं त्वेव विजिशासितव्यम्' (७.१६.१) इत्याइ । 'आत्मन:प्राणः' (७.२६ .१) इति च प्राणशब्दनिर्दिष्टस्यात्मन उत्पत्तिरुच्यते। अतः 'तरति शोकमात्मवित्' (७.१. ३) इति प्रक्रान्त आत्मा प्राणशब्दनिर्दिष्टादन्य इति गम्यते ॥ यदुक्तम्-अस्ति भगवः प्राणाद्भूयः' इति प्रश्नस्य 'अटो वाय प्राणायः' इति प्रतिवचनस्यचादर्शनात्मकान्त आत्मोपदेशः प्राणोपदेशपर्यवसानो गम्यत इति । तदा कम् । नहि प्रश्नप्रतिवचानाभ्यामेयार्थान्तरत्वं गम्यते ; प्रमाणान्तरेणापितसम्भवात् । उक्तञ्च प्रमाणान्तरम् । अस्ति भगवः प्राणाद्भूयः' इत्यपृच्छतोऽयमभिशायः नामादि. प्वाशापर्यन्तेप्यचेतनेपु पुरुषार्थभूयस्तया पूर्वपूर्वमतिक्रान्तेप्यचेतनेप्ययुत्तरोत्तरेपृपदिषु तत्तद्वेदिन आचार्येणातिवादित्वं नोक्तम् ; प्राणशब्दनिर्दिष्टप्रत्यगात्मयाथात्म्यवेदिनस्तु पुरु पार्थभूयस्त्वातिशय मन्यानेन ‘स वा एप एवं पश्यन्नेव मन्वान एवं विजाननतिवादी भवति ' (छां.७.१५.४) इति अतिक्रान्तवस्तुवादित्वमुक्तम् । अतोऽत्रैवात्मोपशस्समाप्त इति मत्वा शिप्यो भूयो न पप्रच्छ । आचार्यस्त्विदमपि साऽतिशय मत्या निरतिशयपुर। पार्थभूतं सत्यशब्दाभिधेयं परं ब्रह्म 'एप तु वा अतिवदति यस्सत्येनातिपदति ' (७.१६) इति स्वयमेवोपचिक्षेप। शिष्योऽपि परमपुरुपार्थरूपे परस्मिन्ब्रह्मण्युपक्षिप्ते तत्स्वरूपातदु. पासनयाथात्म्यबुभुत्सया ‘सोऽहं भगवस्सत्येनातिवदानि ' (७.१६) इति प्रार्थयामास । ततो ब्रह्मसाक्षात्कारनिमित्तातिवादित्वसिद्धये ब्रह्मसाक्षात्कारोपायभूतं ब्रह्मोपासनम् , श्रुतप्रकाशिका रत्वादेव · सोऽहं भगवस्सत्येनातिवदानि ' इति शिष्यःप्रार्थयते नतु प्राणेनातिवदानीत्यर्थः आचार्यश्चेति । 'सत्यं. त्वेय विजिज्ञासितव्यम्' इत्याह-नतु प्राण एवतीत्यर्थः ।। यद्वा अतिवादिशब्दस्य यौगिकत्वमुपपादयति अतएवैयमिीत । अतिवादिशब्दस्य यौगिकायादेवाह ' अतिव. बदानी त्याख्यातनिर्देश इत्यर्थः । यद्वा अतिक्रान्तस्वोपास्यवस्तुवादिविस्यवातिवादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्त वादेवहि शिष्यप्राय: नमित्यर्थः । अयमर्थः पूर्वोकार्यपलं आचार्यश्चेति । अतएवेत्यनुषङ्गः । अतिकान्तस्वापारयवस्तुवादितस्यैव प्रवृत्ति- निमित्तायादेवहि सत्यशब्दाभिधेयं ' सत्यं वेव विजिज्ञासितव्यम् ' इत्युपास्यतयोकमित्यर्थः ।। किंच सयवचनमङ्गतया विहितचेत् सत्य संपाद्यामायुक्त स्यात् , तदागी विजिशासितव्यशदास्वारस्यं भवेत सरं विजिशासितव्यं वचनार्थ ज्ञातव्यमित्यर्थ इतिचत् अध्य हारप्रति भावः। सूनाभिन्न हत्यन्तरेणाप्यधिक तयोपास्यान्तरत्वमुपपादयन् संप्रसादादध्युपदेशं विवृणोति आत्मनइति । पूर्वयु तिमनुवदति यत्यिति । परिहाति तयुक्तमिति । उक्तचेति । प्रभातिप्रचनेहि लिनं तदभावेऽपि तुशब्दश्रुतेग मनः प्राणों पत्तिय रिममिति प्रमाणा. न्तरमुक्तमित्यर्थः । तत्र प्रभामाः किं निबन्धन इत्यत्राह-अस्तीति । नुस्वायंभूयर गतिशयं मन्नानेन आत्मोपटेशस्य तपयन्सरवं मन्त्रानेनेत्यर्थः स्वयमेवोपचिक्षेपेति । भगवद्गीतायाम तस्माद्योगी भयार्जुन' इति जीया मयोगं परिसमाप्य- योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान भजते यो मां स मे युक्तमो मतः ॥ तो परमात्मोपासन भगवानेय हुपक्षिप्तयान नदिलिभार. ततामति । नासाकारनिमिरेगन यदायेयि. । - ।

·भूमाधि-१.३२] वाक्याविवरणम् ४६१ . - , श्रीमाप्यम् सत्यत्वेव विजिशासितव्यम् ' (८.१६) इत्युपदिश्य तदुपायभूतं ब्रह्ममननम् 'मतिस्त्वेष, विजिशासितव्या' (७.१८] इत्युपदिश्य श्रवणप्रतिष्ठार्थत्वान्मनस्थ मननोपदेशेन श्रवणमर्थ सिद्धं मत्वा श्रवणोपायभूतां ब्रह्मणि श्रद्धाम् ' श्रद्धात्वेव विजिशासितव्या. (६.१९) इत्युप दिश्य तदुपायभतनांचतनिष्ठां 'निष्ठात्वेव विजिशासितव्या[७.२०)इत्युपदिश्य तदुपायभूतां चतदुद्योगप्रयत्नरूपां कृतिमपि 'कृतिस्त्येव विजिशासितव्या' (छां७.२१) इत्युपदिश्य श्रव णाद्युपक्रमरूपश्रुतिसिद्धये प्राप्यभूतस्य सत्यशब्दाभिहितस्य ब्रह्मणस्सुखरूपताशातव्येति 'सुसंत्वेव विजिशासितव्यम् ' (i.७.२२] इत्युपदिश्य निरातिशयविपुलमेघ ससं परमपु- रुपार्थरूपं भवतीति तस्यैव ब्रह्मणस्सुखरूपस्य निरतिशयविपुलता ज्ञातव्येति 'भूमात्वेव विजिशासितव्यः ' (जं.२३] इत्युपदिश्य निरतिशयविपुलसुखरूपस्य ब्रह्मणो लक्षणमिदमु. च्यते 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्य, राणोति नान्यद्विजानाति सभृमा' [छां.७.२४.२] इति । अयमर्थ.-अनवधिकातिशयसुखरूपे ब्रह्मण्यनुभूयमाने ततोऽन्यस्किमपि न पश्यत्यनुभ- श्रुतप्रकाशिका जानात्यथ सत्यं वदति' इत्यस्य वाक्यस्यार्थ उक्तो भवति, विजानातिशब्दः साक्षात्कारपरः, नतु शास्त्रजन्यज्ञानपर: यदावे मनुतेऽथ विजानाति' इति जानात्यर्थस्य मननसाध्यत्वावगमात् 'सत्यं वदति सत्यमतिवदति' इत्यर्थः अनिर्वादस्य प्रकृतत्वात् यदा ब्रह्मसाक्षात्करोति तदाऽतिवदति, रसादतिवादित्वनिमित्तत साक्षात्काराय तदुपायभूतं सत्योपासन कुर्यादित्यर्थः । श्रवणोपायभूतां ब्रह्मणि श्रद्धामिति । श्ररणमनननिदिध्यासनप्राप्तिविषयोहि ब्रह्म तद्विषय श्रद्धा च तच्छोत मन्तुं द्रष्टु प्रातु च भवति, तर श्रवणोपायभूता वदामित्यनेन श्रोतुं श्रद्धा विवक्षिता । श्रद्धा विरो' तदुंपायभूतां च तन्निष्ठामिति । तस्मिन् ब्रहाणि निष्ठा तनिष्ठा ब्रह्मैव श्रोतव्य नान्यदिति व्यवसायो निष्ठा श्वातव्यत्व निश्चयेहि श्रीतु त्वरा भवति तदुद्योगप्रयत्नरुपां कृतिमिति । उद्योगशब्द गच्यप्रयत्नरूपा कृतिमित्यर्थः, साच श्रोतव्या- न्तरेषु हेयत्वानुमन्धानेन मनसो नियमनरूपा अन्यस्मिन्नुपादेयबुध्या प्रवणमनस्क्स्यहि अझैव श्रोतव्य नान्यदित्यध्यव सायो नभवति । श्रवणादीति । जिज्ञासितस्य पुरुषार्थ वे तस्य निरतिशयावेच ज्ञातेसति मनसरसातिशयपुरुषार्या-तर. वैमुख्यारण सभवतीत्यभिप्राय । निरतिशयपुरुषार्थत्वावगमन शास्त्रादेवापातप्रतीतिदशाया भवति याहसिकसजनसं वादादिना च सिद्धयति । 'यदावै श्रद्दधात्यथ मनुते यदावै निस्तिष्ठत्यथ श्रद्दधति यदायै करोत्यथ निस्त प्रति ' इति मनतादीना श्रद्धाद्यानन्तर्यश्रवणात् भाप्य तेषामुपायोपेयभाव उत्तः ‘यदाचै सुसं लभते ' इति श्रुती लामशब्दो बुद्धिवाची, लमतः प्राप्त्यर्थ वाटि त्यमिप्रायेण सुसरूपता ज्ञातव्ये युक्तम् । नहि "वपदः पूर्व व निरतिश्य- मुम्वप्राप्तिरुपपद्यते । सत्यव्यतिरिक्तविण्याणि जिज्ञासितव्यपदानि सपाद्य ववाचीनि 'यत्र मान्यत् ' इति वाक्यऽन्यदर्श नपणादिनिषेधात् दृश्यमिथ्या वरका सादिीत त्यासाय (रू व वयस्याह-अयमीत । यस भावा भ्यमान इत्यध्याहार. कृतः नहि ब्रह्मसद्भावाद्दुःवरूपवस्व तरादर्शन भवति, ततोऽन्यत् सुखरूपात् ब्रहाणोऽन्यत्, न, पश्यति दुसरूप तद्व्यतिरिक्त च किनिनपश्यतीलयः ‘योवै भूमा तत्सुसम' इयुक्त नितिशयसुखरूपबहार- परम्वाद्वाक्यस्य तव दु सदर्शनाभावहेतुरनवीघकातिशयसुखरूप वम् । अनवधिकातिशय सुखरूपत्याहुःसं नपश्यतीत्यर्थ: अन्यदर्शनामाव हेतुमाह-ब्रह्मस्वरूपेति । कृत्स्नस्य वस्तुजातस्येति । स्वरूपान्तर्गताः ज्ञानादिगुणाः विभूत्य-तर्गत जगदपिलमित्यभिप्राय: । आभप्रेतहेतुसमुन्ययार्थश्वशन्दः, .

·४६२ सर्वस्य सुखरूपत्वमनुभवविरुद्धमित्याक्षेपः [ भूमाधि. १३२ श्रीमाष्यम् यिता, ब्रह्मस्वरूपतद्विभुत्यन्तर्गतत्वाञ्च कृत्स्नस्य वस्तुजातस्य; अत ऐश्वर्यापरपर्यायविभूति गुणविशिष्ट निरतिशयसुखरूपं ब्रह्मानुभयन् तद्व्यतिरिक्तस्य वस्तुनोऽमावादेव किमप्यध्य अपश्यति ; अनुभाव्यस्य सर्वस्य सुखरूपत्वादेव दुखंच न पश्यति, तदेवहि सुख यदनुभू. यमानं पुरुषानुकूलं भवति ॥ ननु चेदमेव जगद्रह्मणोऽन्यतयाऽनुभूयमानं दुःखरूपं परिमितसुखरूपं च भवत्कथ- मिय ब्रह्मविभूतित्वेन 'तदात्गकतयाऽनुभूयमानं सुखरूपमेय भवेत् । उच्यते-कर्मवश्यानां क्षेत्रज्ञानां ब्रह्मणोऽन्यत्वेनानुभूयमानं कृत्स्नं जगत्तत्तत्यानुरूपं दुःखं च परिमितसुखं च भवति । अतो ब्रह्मणोऽन्यतया परिमितसुखत्वेन दुःखत्वेन च जगदनुभवस्य कर्मनिमित्तत्या श्रुतप्रकाशिका ननु यत्रेतिपद ब्रह्मपरम् नतु विभूतिपरम् । नन तद्विषय पदान्तरमस्ति तो ब्रहस्वरूपता भूत्यतर्गत यादित्य- युक्तम् । अस्तुयां तद्वाचिशब्दः 'नान्यत्पश्यति ' इत्ययुक्तम् । विभूतिर्हि ब्रह्मणोऽन्येति शङ्कायामुक्त विवृणोति- अवऐश्वर्येति । अतः ब्रह्मणस्सुखरूपतायाः कृस्नविभूतेस्तदन्तर्भावस्य च प्रामाणिकत्वात् विभूतिविषयो गुणः विभूति गुणः सएव ऐश्वर्यापरपर्याय नियमनं तद्विशिष्टं ब्रह्म नहीशितव्यज्ञानविनश्वविशिष्टानुमसम्भवः निरूपण विना निरूप्य. ज्ञानायोगादिति भावः । यद्वा अत्रैवोपनिषदि ' स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठितः' इति स्ये महिम्नि प्रतिष्ठितइति यदिवा म महिम्रोति गो अश्वमिह महिमत्याचक्षते हास्तहिरण्य दासभार्य क्षेत्राण्यायतनानि नाहंब्रवीम्यन्योऽधन्यस्मिन्प्रति ष्टितः इति श्रूयते अन 'स्वे महिनि प्रतिष्टित ' इत्युक्ते हस्त्यादीना नियाम्यादीना महिमशन्दवाच्य वात् त प्रति ठितवशताया ' यदिवा नमहिग्नि' इति हस्तिहिरण्यादिमाहमनिष्ठवं निषिद्ध तदेव शङ्काबीजमुपन्यस्य व्युदस्यति 'गो अश्वम् ' इत्यादिना ' अस्य महिमानमिति पतिशोकः' 'एतां विभूतिं योगं च' इत्यादि श्रुतिस्मृतिषु परमा. मनो महिमवत्वावगमादिह न महिमनिषेधः अपितु विभूतिरूपमहिमप्रतिष्टितावनिपेघ इत्यवगम्यते । अतो महिमविभू त्यादिशब्दाश्च न स्वरूपमात्रपरा: 'विभूतिभूतिरैश्वर्यम्' इत्यैश्वर्यपर्याय यादिति महिमापहवशङ्काव्युटासायश्वर्यापपर्याः येत्युक्तम् । इदानी विभूतिरेव गुणः गुणशन्दो विभूतेरपृथसिद्धयमिप्राय: । विभूत्या गुणश्चीत वाऽय: विभूतिगुण. विशिष्टति । यच्छन्द एव ब्रह्मविशिष्टपरइति मायः। पूर्व विभूत्यन्तर्गतत्वादिति अन्वयहेतुरुक्त: व्यतिरेकरूप हेतुमाह तव्यतिरिक्तस्येति । विशिष्ट ग्रह्मणोऽन्यदर्शन निषिध्यते नव-यदर्शनमित्यः । विभूतिविदिष्ट ब्रह्मानुभाव्यं द्विभूते- दुःखरूपत्वदर्शनादुःखादर्शनमनुपपन्नमित्यत्राह-अनुभाव्यस्येति । सर्वस्य सर्वविभूतिकस्त्यर्थः पूर्वाभिप्रतादेव हेतो. रित्येवकाराभिप्रायः । सर्वस्य सुखरूपावं कथं आत्मगुणविशेषोहि मुसमिविवाह-तदेयहि सुसमिति । अनुकूल वनाम स्वताटावं तच्चानिष्टनिवृत्तिरूपतयेष्टसाधनतया च विनापीटत्यम् । अनुभवविरोधेन चौदयति ननुचेति । नोक्मेकदैव मुखदुःसामयिस्ट स्वभावालिष्ट्रितमिति युज्यते , नहि निम्बपत्रकं कस्यचिन्मधुर भवति, नच सर्पः कस्यचिदनुकूल्बुद्धियोध्यो भवति नच लगतश्शक्य दुःसपरग्वमप होतुं तस्य सर्वेमयुपगन्तव्यत्वात् । इतरथा ताजहास्या प्राजिशासानुपपत्तेः, अत:परिशेषात् मुपस्प-वमेव त्यक्षमित्यभिप्रायः स्वतोऽपरिजिनमुरारूपायुपराधितोऽन्यथारूपसम्मवादविरोध इति परिहरति उच्यतइति । म तत्तिरोधानतमला- मकावशान भोपाधिः । तनः निमित्यवाह-अतो महणइति । स्वतो मधुरस्कार दोपसमाचारमनुकूर वे अनुक्रबु. ।

·भूमाधि १ ३.२] तनिरसनप्रकार श्रीमाध्यम कर्मरूपाविद्यायिमुक्तस्य तदेय जगद्विभूतिगुणविशिष्ट-हानुभयान्तर्गतं सुसमच भवति । यया पित्तोपहतेन पीयमानं पयः पित्ततारतम्येनाल्पसुख विपरीतं च भवति । तदेव पयः पित्तानुपद्दतस्य सुरसायव भवति । तथैव राजपुत्रस्य पितुर्लीलोपकरणमतथास्येनानुसम्धी यमानं प्रियवमनुपगतं तयात्वानुसन्धाने प्रियतमं भवति ; तथा निरतिशयानन्दस्वरूपस्य ह्मणोनवधिकातिशयासहयेयकल्याणगुणाकरस्य लीलोपकरणं तदात्मकं चानुसन्घीय- मानं जगनिरतिशयप्रीतये भवत्येव । अतो जगदैश्वर्यविशिष्टमनवधिकातिशयसुखरूपमा नुभयस्ततोऽन्यत्किमपि न पश्यति ; दुःसं च न पश्यति । एतदेयोपपादयति वाक्यशेष.- स या एप एवं पश्यन्नेव मन्यान एवं विजाननात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुनआत्मानन्द- स्सस्वराड्भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति अथ येऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजा नस्तेक्षय्यलोका भवन्ति तेपां सर्वेषु लोकेप्वकामचारो भवति' (छां.७.२५.२) इति । स्वराडकर्मवश्यः। अन्यराजानः कर्मवश्याः। तथा 'न पश्यो मृत्यु पश्यति न रोग नोत दु सताम् । सर्वे ह पश्यापश्यति सर्वमानोति सर्वश ' [७.२६.२) इति च । निरतिशयसु सरूंपत्यं च ह्मण 'आनन्दमयोऽभ्यासात् ' (शारी.१.१.१२) इत्यन प्रपञ्चितम् । अतः प्राणशब्दनिर्दिष्टप्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूतस्य सत्यशब्दाभिधेयस्य -ह्मणो भूमेत्युपदेशाद्भु -- मापरं ॥ सू-८ थर्मोपपचेश्च (१.३.८) भुतप्रकाशिका विषयस्य केनचित्सम्बन्धित्वशानादनुकूलत्व च दृष्टान्तद्वयमाह-पित्तोपहतेनेति । दान्तिकऽपि ताहवयमाह- तथेति । 'यत्र नान्यत् ' इति वाक्यस्यार्थ निगमयति अतइति । एतत् औपाधिकदु खरूपतायास्तद्विगमेऽनयस्थान सया एपइति । रत्यादिशब्दाना प्रीतिपरखे व्यधिकरणबहुव्रीहि. अनुकुलाविषयपरवे साक्षाबहुव्रीहिः आश-दो विम् तिगुणविशिष्टब्रह्मपरः । रतिः स्रक्चन्दनादिजन्या प्रीति. श्रीडा, उद्यानादिजन्या रिथुन स्रीसमग । आनन्द: विभूति नन्या। एव सर्वविधमुसानुभव उत्त: ‘स्वराभवीत' 'अन्यराजानस्तेऽक्षय्यलोकाः' इति च परमामप्रति. क्षेपः प्रतीयत इत्याशङ्कयाह-स्वराडिति । अन्यराजानः स्वराडिति पदद्वयेन उपाधितद्विगमो दर्शिती । दुरूपतया प्रतिपन्नस्यापि स्वतरसुवरूपत्वे श्रुतिमाह-नपश्यइति । सर्वं पश्वति न तत्र दु खरूपतां पश्यति, सुसरूपतामेव पश्य तीत्यर्थः । उदाहृतवाक्य विभूत्यादिविशिष्ट स्यानन्दरूपावमस्पष्टमिति तद्वेशद्यायाह-निरतिशयति । स्वयमकुरुत तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति यद्वै तत्सुकृतं रसोथै स. रसगोवायं लब्ध्वानन्दी भवति निन्दा प्रति व्यजानात् आनन्दाद्धयेव सल्विमानि भूतानि जायन्ते' इति च वाक्येषु कार्यकारणावस्यविभूत्यादिवि शिष्टस्यैव आनन्दत्वहि स्फुटतरम् । सूत्रार्थमुपसहरति अतइति ।। सू-८धर्मोपपत्तेश्च (१.३.८) . तदात्मान ·अहंग्रहापासने तात्पर्य प्रदर्शनम् [भूमाधि १.३.३ . श्रीभाष्यम् अस्य भूम्नो येन धर्माः आम्नायन्ते ; तेऽपि परस्मिन्नेवोपपद्यन्ते । एतमृदतम् ' (छां.७ २४.१) इति स्वाभाविकममृतत्वम् , 'स्वे महिम्नि ' इत्यनन्याधारत्वम् , ' स एवाधस्तात्' (छां.७.२५ १) इत्यादि । स एवेदं मर्वम् ' (७.२५ १) ति सर्वात्मकत्वम् , 'आत्मताप्राणः [७.२६.१) इत्यादिप्राणप्रभृतिसर्वस्योत्पादकत्वमित्यादयो हि धर्माः परमात्मन एच । यत्तु 'अहमेवाथस्तात् ' (७.२५.१] इत्यादिना सर्यात्मकत्वमुपदिष्टम् , तद्भुमविशिष्टस्य ह्मणो ऽहगुहेणोपासनमुपदिश्यते 'अथातोऽहङ्कारादेशः ' [७.२५.१) इत्यहग्रहोपदेशोपत्रमात्। अहमर्थस्य प्रत्यगात्मनोऽपि ह्यात्मा परमात्मेत्यन्तर्यामियाह्मणादिवृक्तम् । अतः प्रत्यगर्थस्य परमार्थपर्यवसानादहंशब्दोऽपि परमात्मपर्यवसायीति प्रत्यगात्मशरीरयत्वेन परमात्मानु सन्धानार्थोऽयमहंग्रहोपदेशः। परमात्मनस्सर्वशरीरतया सर्वात्मत्वात्प्रत्यगात्मनोऽप्यात्मा परमात्मा । नदेव ' अथात आदेशः' [७.२५.२) इत्यादिना 'आत्मैवेदं सर्वम् ' (७.२६.१) इत्यन्तेनोच्यते । एतदेवोपपादयितुं प्रत्यगात्मनोऽप्यात्मभूतात्परमात्मनस्सर्वस्योत्पत्तिरु- च्यते । तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्वानस्यैव विजानत आत्मतः प्राण आत्मत मा- काशः' (७.२६.१) इत्यादिना । उपासकस्यान्तर्यामितयाऽवस्थितात्परमात्मनस्सर्वस्योत्प- त्तिरित्यर्थः । अतः परमात्मन प्रत्यगात्मशरीरकत्वज्ञानप्रतिष्ठार्थमहंग्रहोपासनं कर्तव्यम् । तस्माद्भूमविशिष्टः परमात्मेति सिद्धम् ॥ इति भूमाधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका कस्य धर्मा इत्याकाक्षाया पूरयन्त्याचष्टे अस्येति । पूर्वक्षयुक्तिं पहिरति यत्त्विति । अहग्रहणोपासन, हर्थ शन्दयो: परमात्मपर्यतत्वबुद्धयापासनम् । यतस्मिंस्तद्बुद्धिस्मादिन्यत्राह-अहमर्थस्येति । नवल्म यामिनाह णा- दिषु अस्मिन् प्रकरणेऽपि सर्वा मवमुक्तामति दर्शयिष्यन् त प्रतिपादकस्य ' अथात आत्माऽऽदेशः' इति वाक्यस्यार्थ माह-परमात्मनइति । उपासका मनोऽप्यात्म व परितमि युक्तम्, अथ क्ष्ठोत्तमिति दर्शयितु कण्टोक्तिमवियस्वार्थ- माह-एतदेवेति । विजानत इति पदस्य षष्ट्यन्तत्वज्ञापनाय व्याचष्टे उपासकस्येति । पूर्वपक्षयुक्ति गरिहरनिगमयति अतइति । अधिकरणार्थमुपसहरति तस्मादिति ॥ इति भूमाधिकरणम् . । । । ។ ·अमराधि. १.३३] माच प्रशासनात् ' इति सूत्रार्थ: श्रीभाष्यम् मा चाम्बरान्तधृतिरस्याक्षरस्य प्रशासनादेव भवतीत्युपदिश्यते 'एतस्य वा बक्ष रस्य प्रशासने गार्गि मूर्याचन्द्रमसी विधृती तिष्टतः, एतस्य चा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृधियो विधृते तिष्ठतः, एतस्य चा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेया मुहूर्ता जहो. रापाण्यर्धमासा मासा कनवरसंवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्ति' [.५.८.९] इत्यादिना । प्रशासनम्-प्रशाएं शासनम् । नचेदृशं स्वशासनाधीनसर्ववस्तुविधरणं बद्धमुक्तोभयावस्थ स्थापि प्रत्यगात्मनस्सम्भवति । अतः पुरषोत्तम एव प्रशासिप्रक्षरम् ॥ सू-११ अन्यभावव्यावृत्तेश्च (१.३.११) श्रुतप्रकाशिका - सू-१० सा च प्रशासनात् (२.३.१०) । यस्याव्यक्त ननु नाताम्बरान्तघृतेः परमा मप्रशासनाधीनत्व साक्षाछुतमिति शव परिजिहीर्षन कतिपयवस्तुशास्य जी ऽपि समवात्तद्द्यावृत्ति च दर्शयन् प्रशासनशब्द प्यान्ट प्रकृष्टमिति । घचिदप्यप्रतिहतत्वेन विषयप्रवाहास. नस्य प्रकर्षः प्रकर्षस्य निवारकामावा आसनस्याम्बरा विषयत्वमपि सिद्धथतीति हृदयम् । ततः किमित्यपेक्षाया प्रकृते: परमा मशासनकर्मत्वे हेयन्तरच द्योतयञ्जीवच्या तिरिद्धिं दर्शयति । नचेशमिति । स्वशासनाधीनसर्ववस्तुविधर- णामिति । अयमभिप्रायः, न क्यल शासनप्रकदिनपोदितान्प्रकृतेः प्रशासनकर्मवसिद्धिः, किंतु 'सर्वस्य वशी सर्वस्ये शानः सनस्याधिपतिस्तयामद प्रशास्ति' इत्यादिशुन्यन्तरेषु शासनकर्मोपस्थापक सर्वशब्दासोचाच तसिद्धिः ।। किंच सत्यशब्दनिर्वचन ' तानि हया एतानि त्रीण्यक्षराणि सत्यमिति तद्यत्सत्तदमृतं अथ यत्तितन्मय अथ यद्य तेनोभी यच्छति ' इति मर्त्यशब्दवाच्याचेतनस्य तन्नियाम्यत्व च प्रतीयते । मर्त्यशब्दाहवयवक्त्या पूर्व पूर्वावस्या(त्य)मा)यंचतने वर्तते, नशरीरमा । द्यावापृथिवीत्यार्दाना तन्नियाम्यवाभावप्रसङ्गात् । विच । शरीरम् यस्याक्षरं शरीरं यस्य मृत्युश्शरीरम् ' इति प्रधानस्य परशरीरविश्रवणादत्य नियाम्यसैव शरीर वाच निय भ्यवसिद्धिः । इह च कस्मिन्नु सल्याकाश ओतश्चप्रोतश्च ' इति पृष्टे एतद्वै तदक्षरं गार्गि' इत्यारभ्य एत स्मिन्नु सत्यक्षरे गागाकाश ओतप्रोतश्च ' इत्यक्षरेणान्यातस्य धारण श्रूयते । अतश्शासनस्य प्रकपा छुत्य-तगनु प्रहाचाम्बरान्तधृतिपि प्रशासनाधीनेति सौत्रश-दोहर्यतया हेतुवाचीत्यभिप्रायेणाह-अतइति । अम्परान्तधृतिः प्रशासनादेय सिद्धयतीति यतः तत एवेत्यर्थः 'प्रशासितार सर्वेषां 'विद्यात्तु पुरुपंपरम्' इति 'उत्तमःपुस्पस्त्वन्यः इत्यादिवचनाभिप्रायेण पुरुषोत्तम एव प्रशासित्रशरमित्युत्तम् ।। एवं प्रधान पुरुषव्यतिरको सूत्रद्वयन पृथगुपपादितौ । अथैक सूत्रेण प्राकरणिक्चरमवाक्यविषयेणोभय यांतरेकमाह- सू-११ अन्यभावव्यवृत्तेश्च (१,३.११) व्यापन्यते-निवयते । निवर्तकधर्मः प्रतिपायतइत्यर्थः । ततध सूत्रस्थव्यावृत्तिशब्दो व्यावर्तकधर्मपर इति दर्शित स्यात् , तेन विषयवाक्यानुगुण्य सूत्रस्य स्यात् तत्र ह्यन्यनिवर्तकधर्मो द्रष्टत्वादिरवगम्यते । द्वितीययोजनाया अपेक्षित . - 60 ·४७४ भावश-दस्य सार्थक्यम् , ' आस्त ' इति श्रुतिस्वारस्येन योजनान्नर च [ अक्षराधि १३३ -- श्रीभाष्यम् अन्यभाव.-अन्यत्वम् , प्रधानादिभावः । अस्याक्षरस्य परमपुरादन्यत्व वाययपे व्याययंते तद्वा एतदक्षर गार्यदृष्टं द्रष्टश्रुत थोनमतं मन्त्रविशात विशात नान्यदतोऽस्ति दृष्ट, नान्यदतोऽस्ति श्रोत, नान्यदतोऽस्ति मन्त, नान्यदतोऽस्ति विशात एतसिन्नु सल्व क्षरे गर्याकाश ओतश्च प्रोतश्च (वृ५८११) इति । अन द्रपृत्व श्रोतृत्वाशुपदेशादस्याक्षर- स्याचेनभूतप्रधानभावो व्यावय॑ते , सर्वरदृष्टस्यैव सतस्सर्वस्य द्रष्मृत्वाद्युपदेशाच्च प्रत्यगा स्मभावो व्यावय॑ते । अन इयमन्यभावव्यावृत्तिरस्याक्षरस्य परमपुरपता द्रढयति । पच वाऽन्यभावव्यावृत्ति -अन्यस्य सद्गावव्यावृत्तिरन्यभाव-यावृत्ति ; 'यथैतदक्षरमन्यदृष्ट सदन्येषां द्रष्टुं च सत्स्वव्यतिरिक्तस्य समस्तस्याधारभूत एवमनेनादृष्टमेतम्य द्रष्टु च श्रुतप्रकाशिका स्यात् 'नान्यदतोऽस्ति' इत्यादिकमुदाहृतम् । अस्मि वाक्ये प्रधानन्यावृत्तिसिद्धिं दर्शयति अत्रेति । अत्र 'अदृष्टम् इति वाक्ये द्रष्टादिशब्दा रूपशब्दप्रभृतिबाह्याक्षविषयाणा मन्नव्याध्यवसेयाद्य त करणविषयाणा च साक्षावर्तृवाचक शासनस्य शासितव्यवस्तुदर्शनसाका वात् ' नदृष्टेद्रष्टारम् ' नश्नुतेश्रोतारम् ' 'नमतमन्तारम् ' इत्यादिना पर श्रवणमननत्वादिकर्तृ वनिषधेन तषामयोग्यस्मात् 'पश्यत्यचक्षुस्सशृणोत्यर्ण ' इति रूपादिसाक्षा कर्तृवश्रवण व जीव यावृत्ति दर्शयति सबैरिति । सर्वे यागिमि सर्वस्येति । रूपतदाश्रयादिस्यकार्यपरस्स्यशब्द , स्वास मुचितवृत्तितया द्रष्टशब्देन सर्वसाक्षा कारस्याभिहितत्वसत्यादिशब्दापात्तश्रातृ यादर्दाना निर्विषय यप्रसङ्गात् । सर्वैरदृष्ट वाति मात्र प्रधानादीनामपि सभवतीति तद्यवृत्यर्थमदृष्टयर सतस्सर्वस्य दृष्ट वाद्युपेदशाच्च युक्तम् | अदृष्टवादिविशेषित द्रष्ट स्वादिक प्रत्यगात्मव्यावर्तकमित्यर्थ । प्रत्यगात्मनस्सर्वे प्रत्येक स्वस्वाहप्रत्ययवद्या रूपादिविज्ञातारश्च, परस्तु रूपादिज्ञान वेलाया यागिभिरपि स्वस्वरूपवद्रूपदिवच नज्ञायत । निष्ठान्तै पदै तत्तद्विषयप्रतिपरिवळाया परमा मनोऽनवगतद विवक्षितम् । अश्रुत-शब्दभरणदशायामशात अमत स्थाणुपुरुषार्थविचारदशाया तद्वि यपटप्रतिपम अविशात अध्यय सायदशाया घटादिव स्वस्वरूपवञ्चान गतम् । अतएवहि विशेषित द्रष्टुत्वादिक परमात्मासाधारणम् 1 यद्वा रूपश-दा अर्थवेदिमिक्सचरवेद्य वन विशेषित तत्तदर्थद्रष्टुत्व समुचित्रा चिदच्छ्यिायमित्यर्थ 'अन्यभावव्यावृत्ते' इयुक्त हतो साध्याविशिष्ट वशङ्का च शमयनिगमयति अतइति । इय व्यावर्तक्यान्वयरूपा व्यावृत्ति परमपुरु य साधयति मत स्साध्याविशिष्टत्वयुदासः । अस्या योजनाया प्रधानपुरुषव्यावर्तकधर्मवाचिवाक्यानि विषयोभूनानीति चिच्यात्ति. कण्ठोत्तरस्यात् चश उत्त हेतुसमुच्चय ॥ मुसान्तरेण सूत्र याजयति एयवेति । अशरार्थमाह-अन्यस्येति । नान्यत्' इत्यादिवाक्यस्य सूविश्य व हृदि निधाय तस्यार्थमाह-यथैतदिति । यथास्मि ग्रामे देवदत्त एव पुरुषो नान्य इत्युक्ते नपुस्पमानिषेध अपित प्रस्तुततुल्य पुरुषान्तरनिषेघरस्यात् । पुरुषान्नराणां प्रमाणसिद्धतया निो धुमशन य वात , पल्हिापि द्रष्टाध तराण प्रामा गिक वात् प्रकृततुभ्यद्रष्ट्रादिनिषेधपमिद वाक्यमिन्याभप्रायण प्रकृतगुर्णावशिष्ट वास । आधारभूतमिति । समसाक्ष्य प्रशासनेनाधारभूतमित्यर्थ निपविषय दर्शयति एयमिति । एतस्य अक्षरस्य आधारभूत प्रशासनन धारकम् । एप परमात्मन। नियन्तृतया आधारभूतद्रपन्तराभानादधिनिऐवपरमिद वाक्य यारयातम् । एय वा एततिपद ध्यांत रिक्तस्य समस्तस्येति पदप्रााजग परम् अक्षराद यत् समाजगत प्रशासनन घारक तनाहट द्रष्ट नास्तीत्यर्थ । तदा समनिषेधपरा याक्यस्यात् ।। - .

·সমষ্টি १३३] 'योरा एतदक्षर गार्गि' इत्यादिना शब्दार्थ उत्त: ४७५ - वेति सिद्धम् ॥ ग श्रीभाध्यम सदेतस्याधारभूतमन्यन्नास्तीति बदन 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट' (५८.११) इत्यादिवाक्यशेषोऽ न्यस्य सद्भाव च्यावर्तयन्नस्याक्षरस्य प्रधानभावं प्रत्यगात्मभावं च प्रतिपेधति । किञ्च- एतस्य वा अक्षरस्य प्रशाने गार्गि ददतो मनुप्या प्रशंसन्ति यजमानं देवा दवा पितरोऽ. न्वायत्ताः ' (पृ.५.८.९) इति धीत मातं च यागदानहोमादिकं सर्वं कर्म यस्याशया प्रवर्तते तदक्षरं परब्रह्मभूतः पुरपोत्तम एवेति विज्ञायते। अपि च 'यो वा एतदक्षरं गार्यविदित्वाऽ- स्मिलोके जुहोति यजते तपस्तप्यते वहनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवति योया एतदक्षरं गार्यविदित्वाऽस्माल्लोकात्मेति स कृपण. अथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वाऽस्माल्लोकात्प्रेति स ब्राह्मणः' (१.५.८.१०) इति यदज्ञानासंसारप्राप्तिज्ञानाच्यामृतत्वमाप्तिस्तदक्षरं परं ब्रह्म इति अक्षराधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका ननु ' नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट' इति वाक्य द्रष्टणा पुरुषाणा ब्रह्मतादात्म्येन अतदात्मकत्वनिषेधपर कि नस्यात् ।, ने ऐक्योवधानस्याप्रकृतत्वात ऐक्यविधिशोहि भेदनिषेधः व्यतिरेक्स्यान्वयशेषत्वात् । यदि कर्चिदैक्यविधानाभावेऽपि भेदनिषेघरसम्भवति, तत्तु निर्वाहान्तरासम्भवादभ्युपगन्तव्यः, इहतु गत्यन्तरसम्भवादैक्यविद्धयभावे भेदनिषेधपरवाश्र- यणमयुक्तम् । किंच 'करिमन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्च ' इत्युपक्रम्य 'एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गााकाश ओ- तश्च प्रोतश्च' इत्युपक्रमोपसंहाराभ्या प्रकरणस्य परमात्मनो विधारकताप्रतिपादनपरत्वमवगम्यते, नत्वैयपर व धाये अभिहिते तस्यापि धारकान रशङ्का स्यात् , लोके घारकाणामपि घार्यविदर्शनात् यथा कारणानामपि कार्यन्वदर्शनेन परमा मनोऽपि जगत्कारणवेनायकार्यवशङ्काया तव्यावर्तनेन परमकारणत्यसिद्धये 'सकारणं करणाधिपाधिपो नचास्य कश्चिजनिता नचाधिप.' इति कारणान्तरनिषघ परमकारणत्वापेक्षितत्वात् क्रियते, एवमिहापि परमा मनः परमाघा. रत्वसिद्धये घारकावनिषेधोऽपक्षित.। भेदनिषेधस्तु प्रकृतार्थानपेक्षितः अपेक्षितविघेरनपेक्षितविधानदौर्बल्याविगीतम । पिंच 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्टु नान्यदतोऽस्ति श्रोत' इति द्रष्ट श्रोत्रादीना पृथवपृय मेटनिवेश्वं विपर । द्रष्टेश्य श्रोतृत्वसभवात् यथा ' तदेवामिस्तद्वायु ' 'ज्योतीपि विष्णुर्भुवनानि विष्णु.' इत्यादिवमिवायुज्योतिभुवनगिरि दिगादीनामन्योऽयभिन्नजातीयतया तेष्वन्यतमस्य ब्रहा ममत्वोपदेशेऽपि त्टन्यस्य ब्रह्मा मक वारद्धया टेक बहाम- कचोपदेशस्सफ्ल' । एव द्रष्टश्रोतृमन्त्रादीना भिनजातीय या भावात् पृथग्भेदनिषेधययम् , • च वाया। नादाशा ब्रह्म दासा । इत्यादौ दाशपत्र दासविक्तिवत्वादिसभवेऽपि पृथक्तादात्म्योपदेशवादिहाप्युपपद्यत इति । दाशेयो भिनजातीपानामपि दासक्तिवाटीना समवेन श्रुतिवाक्यस्थपदाना तादषय वोपपत्ते. अन्यथा र वापि वैयर्यप्रसङ्गस्य दुर्निवारस्वात् । अत इद वाक्य प्रकृततुल्यद्रष्टन्तरनिषेधपरम् । अन्यस्य सद्भायं व्यावर्तयन्निति । सूत्रस्यैरन्यभावच्या- वृत्तिशब्दैः श्रुतिवाक्यस्था अन्यदस्तिनेतिग्रन्दा. प्रत्यभिज्ञास्यन्त इति भावः । व्यावर्तयन्नित्यन्तनाथरार्थ उक्त.। पल्तिमाह अस्याक्षरस्येति । अस्या योजनाया सूत्राशरानुरूप्य दर्शितम् । नियन्तृरूपधारकान्तरराहित्यमेव कष्टोच भवति चिद चियावृत्तिरमिदा स्यात् । चशब्दः पूर्ववन्नोक्त समुच्चयपर, अपियनुक्त समुच्चयपरदत्यभि-प्रायण नरन्दार्थमाह-किं (गूढार्थसाह -' प्रदाणा अण्यत ' इति ब्राहाण इत्यर्थ पम्प्रित्य — यमनाचामृतत्वप्राप्ति. ' इति भाप्यम . - - ·. ४७६ अम्बरान्तधुने इत्यत्र अन्तशब्दस्य अन्यपयार्यत्वम् [अक्षराधि- १३३ ? . . . श्रुतप्रकाशिका चेति । 'अन्यायत्ता' इति पद देवमनुष्यपितृसाधारणम् | अन्वायत्ता अनुवशा इत्य । द्वितीया तपदाना प्रश. सन्तीत्यनेनान्वय वाक्यप्रतिपन्नाथस्परमा मलिङ्गता दर्शयति श्रौत स्मातचेति । शब्दसमञ्चेतव्य है व तरमाह-- अपिचेति । उदाहृतवाक्यसिद्ध हेतु वदनधिकरणार्थमुपसहरति यदज्ञानादिति ।। 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट ' इति वाक्यस्य ब्राव्यतिरिक्तद्रष्टमात्रनिषेधपर वमयुक्त, तथातिहि ब्रझैव द्रष्टु नाव दि युक्त स्यात् , त परमत विरुद्ध ब्रह्मणो द्रष्टु वानभ्युपगमात् । तन्मतनैतदक्षर द्रष्ट्रितिहि वक्तव्यम् । यदि द्रष्टमिश्याव मात्रपरम् तदा अतोन्यदिति निर्देशवैयर्य द्रष्ट नास्तात्येतावता तामध्या वसिद्धे । ननु ब्रोव द्राष्ट्रत्यर्थ , ततश्च ब्रह्मणि द्रष्टृणा कल्पित व सिद्धधतीति चन अयमेव पुरुष नायोऽताऽस्ति पुरुष इ युक्त पुरुष वमस्मि कल्पितम्त्यिातील । एतत्तुल्यपुरुषान्तरनिषेधार्ह प्रतीयते, अतो ब्रह्मणोऽन्यो द्रष्टवर्गो मिथ्यत्यर्थ इकिन्न । अदृष्ट द्रष्टु' इति पूर्ववाचय ब्रह्मणएउ द्रष्टवप्रतिपादनात् ब्रह्मव्यतिरिक्तस्यैव द्रष्टत्वमिति वक्तुमयुक्त्त्वात् द्रमिथ्या व • घणोऽपि मिथ्या प्रसङ्गात , तस्मिन्परिजिहार्षितसति 'अदृष्ट द्रष्ट्र' इति पूर्ववाक्यप्रतिपाद्यस्याब्रह्म वासनाच्च । ब्रह्मणा द्रष्ट वऽपि ब्रह्म यतिरिक्त वा भावानमिथ्या घमितिचेत् तर्हि परमार्थतो ज्ञातृ वमन्युपगत स्यात् , यत्तु मास्वरेणोक्त प्रधान व्यावृत्तिम्मन सूण नियत प्रधानस्य शासितृ वसम्भवऽपि द्रष्टत्वामावा प्रधानन्यावृत्तिरिति दयु द्रविदाणहि प्रसारित शिशुपा ५९मपि वृक्ष वासम्भववत् प्रशासित वसम्भवडाप दृष्ट वासम्भव क्यमु यत । प्रधानर श्वर वसम्भवेऽपि क्षत्रज्ञ व नसमवतात्य , नुन्मत्त काब्रवीति । इति अक्षराधिकरणम् गूढार्थसाह अथ अक्षराधिकरणम् . अक्षरमम्मरान्तधृते 'इति सर्वधर्मोपपत्तेश्व' इत्यत्र कारण वस्य विचित वेन तन धारक वमप्युक्त भवतीति पूर्वाधिकरणे स्थापित भवति । अत्र परमा मध्यतिरिक्तस्य धारक व भवतीत्याक्षेप । प्रकृत स्वकार्यपारक्य गवायाम यया पायते जगत् । 'एतद्यानी न भूतानि 'मयाऽध्यक्षेण प्रकृति सूयत सचराचरम्' इत्यादावुचम । अरसदम 'असरा परत पर ' इनि श्रुती प्रकृती प्रयुक्त । 'नक्षरतीत्यक्षरम् ' इति •युत्पत्त्या स्वापाटानपरिणामस्पषिकाय. वस्य महत्त वादारसम्मवन प्रकृती समयात् त्तापर्यणासरशन्द प्रयुक्त । अस्थूलमनणु' इत्यादिना स्वकायघर- क्षयमेव प्रतिपाद्यते । अाभरवान्दस्य परमा पर ने नान्यदताास्त द्रष्ट्र इत्यका मवाद एव पर्यवसान स्यात् । आनिमावास्यस्य परमामपर समस्नु वा मारा। उपक्रमस्य प्रकृतिपर वमव स्यात् । अतएम आकाश एय सदोव च प्रोत च इलामाका घार वर्मामघाय त्दारक वायi | पृाय स्वीकारघारक यमाकाराम आमामारि प्रकृतिविकार वन प्र17 मारकर युवमिान पूर्वपक्षिण आशय । 'बोत' इति दम' त सनान ति धानपिन । प्रात टीप तिर त म्याति का कार्य प्रक्षिपyaan पति। 'अक्षरमम्परान्तधृते ' इति मदानसूत्रमेय । सूखे 'अत गनादेशन अबरघारमन्यमा मनो मतिय जितम् । 'कामनु मामाकाश आतभ प्रा14 ' इति पारया पूर्य आप शायरधार पर आरोमिए स्वाग देयमारक वाम युमपमानाम् || .

·अमराघि १.३३] अपमादेन अगवानप्रतिपयंगधारक शिवाशितम् - गूदायसंग्रहः एवं न आमाधारकपमात्रामघानेऽपि आनागपूंगीकारधारवस्थानामधानेन न्यूनता । नच से विकाग: न सन्तीति निवादी युन्नः। मनु गायवयादिस्मृती रएट महत्त यादीना प्रतिपाटनात् भगवहीतायापित "कुट पात् । इतरेपानानुपात: ' सूत्रं महान गादीनामनुप्रायः इति परेगा यनंद शकि. अति निरूपणासर 'यया शुनिनिदनम' इत्युक्त्या (शिरोरतभूषण दीचिती १६७.५) महत्तावादीमा भौतम मवश्याम्युश्यम् ।। एवं नमविकारमामान्यधारक ये या प्रतिपिपादयिन्ति अक्षरशम्दास्टिोन्म सामन्येय : म रूपनया मुण्टाभुती तर म्यानन गायतन यस्य पूर्व प्राणि पतपादोपत्रमे समर्थनेन यदृष्य 'गानि दिनो पदाथिया: 'त्यादिपू युगिसधारक वसीप सतएव मिदः प्रकृतपि परमा मंकायविंग 'माय सर' प्रीतम्' इति गौताहणानुराधन न आल्यान: अधिभूनाकाशपरम्परायां अधिभूना प्रवृतिय नियरिता इति घुयर्थः निीती भवति । एयमनीकार उरममापसहारयोरकर मपि भवति । ' नायदतोऽसि दृष्ट इति मुल्य 'अन्यमायव्यावृत्तेच' इत्यत्र पिचारीयप्यत ॥ 'भूमिरापोऽनला यायुः पमनो बुदिरेय च । अहवार इतीयमे मिन्ना प्रकृतिरष्टया ॥ अपरय मर यायामा इत्यादिगीताया प्रत्यशया जीवस्य पर प्रतिपादनेन 'एतस्य या अक्षरस्य प्रशाने गार्गि-तिष्टतः' इति घारकावस्य विशदीकरण वाक्यात प्रशासनाधीनधारकास्य प्रवृतासम्भवेऽपि जीवे त सम्भयति अक्षरमान्दः प्रत्यक्षया जीय मुख्यः । तस्य स्वरूपपरिणामामात् । 'क्षर प्रधानममृताक्षर हर. ' इत्यत्र जीयेऽप्यारशन्ट प्रयोगात् । बदजीयापक्षया मुक्तजीवे ततोऽपि मुख्याशरशन्द । धर्मभूतशानस सोचस्यामायन स्वभावान्ययामायरूपपरिणामस्याप्ये यात ।'मुत्तस्य सयसन्यावाविर्भावन स्वशासनाधीनधारक वमपि संभवतीत्यादशहाया- 'साच प्रशासनात् ' इति ।। शाना- मशम्दानिष्कर्ष विहाय शशके । स्यकारश्च युतिघकप्रदाद निर्दिशन् प्रशासनं मुक्त जीयेऽपि नसम. यतीति सिद्धान्तयनि । शासन प्रपंच द्विारघ , अन्यान घीनत्वरूप एक सच मुक्तस्मपि नसभवति, मायब सर्वसच. धिवरूपः सरंजगदारणहतुभूतगासनतु मुक्तस्य नसभवति । जगद्व्यापारयजम' इतिसूत्रे तया स्थापयिष्यमाण प्वात् । एतत्तात्ययेंणेर गीताया प्रथमतः प्रकृतिजीयोभ्यधारक व प्रतिपाय परमात्मनएव सर्वधारक व प्रतिपाद्यत । एष बदमुक्तश्यावृत्यगीकारे जीपमद अग्नीकृतो भवति सच शुनौ नविवक्षितः ना यदतोऽस्त द्रष्ट' इत्यादिना द्रष्ट्र- न्तरनिषेधात् यन्यन्तयामिनावणे प्राक्सूकृता ' उभयेऽपिहि दैननमधीयते' इति नान्योऽतोऽसि टरि. सवेऽपि अन्तयामित्र मणस्य जीवभिनयामा-मपरव प्रतिपादितम् । तत्र जीवपरमा मभेदस्य प्रतिपाटनेऽप्य जीवपरमा) ন্যালিবানন अत्र एकस्ययामन श्रुतिरिक्षित यौनष्कर्षणे अन्तर्याम्यधिकरण सूरमपि अविद्यारिकादपरमेशात 'अस्थूलमनणु' इत्यादिना निषेपमुपैनग याक्याच्या निर्षिशेषस्यैव विवक्षित न कामयादि तप तथैव इन्याशेषपरिहारायाह- अन्यभावव्यावृत्तश्च' इति ॥ धारकत्वेन शासक न च पूर्व प्राण प्रस्तुतनया 'अदृष्टा द्रष्टा' इति पूर्वकर्मवाचिपटाभावेन पूर्व 'धारक वेना- शाना सर्वेया पायांना कर्मत्वेन प्राप्या पूवाक्यानार्थस्य अप्रासारेन उत्तयति ण दृदीवर वाभिमेत वन धारक्वेन शासकलेन चौरस्थित सपंद्रष्ट अश्याटिविशीषनादन्यस्य सद्भावएव व्याययंतया विवक्षित' इति सूत्राश प्रायः सूत्रम मनिर्देशन गारचन्दचश-दाम्याच ज्ञायत इति स्फुट निर्म-सराणा विदुपाम् ॥ इति अक्षराधिकरणम् - . . .214 ·ܢ ܐ अथ वेदान्तसारः सू-१ अक्षरमम्बरान्तधृतेः (१.३.९) 'एतद्वैतदक्षर गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति अस्थूलमनणु' (७.५.८.८) इत्यादिना अभिहितमक्षर परब्रहा मान्न गन्तधृतेः । यदूर्व गार्गि दिवः ' (५.८.७) इत्यारभ्य सर्वविकाराधारतया निर्दिष्ट आकाश: ' कसिनो' (५. ८.७) इति पृष्ट ' एतद्वै तदक्षरम् ' (५.८.८) इति निर्दिष्टस्याक्षरस्य वायुमदम्बसतधृते. सकाराघार हया को वायुमदम्बरान्तकारण प्रधानम् तद्धारक परब्रह्म ।। सू-१० सा च प्रशासनात् (१-३-१०) साच धृतिः ' एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासते गार्गि (बृ.५.८ ९) इत्यादिना प्रकृष्टाशया प्रियमाणा श्रूयते । अत इदमक्षरं प्रत्यगात्मा च न भवतीत्यर्थः ।। सू-११ अन्यभावव्यावृत्तश्च (१.३.११) श्व-यमाव:-अन्यत्वम् शेषः । अतश्च परएव । अदृष्टं द्रष्ट' (५.८.११ इत्यादिना परमात्मनोऽन्यत्व ह्यस्याक्षरस्य व्यावर्तयति वाक्य इति वेदान्तसारः अथ वेदान्तदीप जीवो वा सू-१ अक्षरमम्वरान्तधृतेः [१.३.१२) वाजना गार्गिप्रश्न 'सहोवाचतद्वं तदक्षर गार्गि ब्राह्यणा आर्भपद त्यस्थूलमनण्वहस्वदीर्घमोहिमनहमन्छायम (बृ.५.८.८) इत्यत्राक्षरशन्दनिर्दिष्ट प्रधानम् , जीवो वा उत परमा मा इति सशयः । प्रधानम जीवोया न पग्मा मा- इति पूर्व:पक्ष । ' कस्मिन्नु सल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्च ' (५.८.७) इन्युक्त आकाशाधारतयोच्यमानमक्षर प्रधानम : B प्रधानस्य विकाराधारस्वात् जीवस्याचिद्वर वाधार वात् ; न पग्मा मा इति । सदान्तस्तु.---' यदूर्व गानि दिवः' (५.८.७) इत्यारम्य, काल्पयर्तिन: कृस्नस्याघारतया निर्दिष्ट आकाशोऽयावृत्तव , न वाRETIRE | तत रश्चात् कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रीतच' (५.८.७) इति पृष्ट तदाधारतयोच्यमानमेतदक्ष मप्रध न भवितु- महति : नापि जीव. 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिठत ' (५.८.९) इत्याम्य प्रमा- सना सांधारयश्रुतेः । सूत्रार्थस्तु 'एतदै तदक्षर गार्गि' (५.८.८) इति निर्दिष्टमक्षरं परम् मा, अमरान्त त. अगर वायुमानाबाशः, अम्बरा-त-अम्मरपारभूतम् अम्बरकारणमिति यावत् ; कारणापत्तिाह कार्यम्यान्तः । सनानरान्त म याक्त प्रधानम् तस्य धृतेः धारणात् । अव्याक्तस्यापि धृतरशर परमा मेवेगः ॥ ..

·अक्षराधि. १३३ ] याघकरणसाराळा ४७६ सू-१० सा च प्रशासनात् (१.३.१०) साच अम्बरान्तधृतिः एतस्य या अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याच द्रमसा' (.५.८.५) इति प्रशासनात भ्रूयते । प्रशासन-प्रकृष्ट शासनम् अप्रतिहताशा । नचाप्रतिहताशया र स्नस्य चिदचिदात्मवस्य जगता धृतिजावे उपपद्यते । अतो नजीवः ।। सू-११ अन्यभावव्यावृत्तेश्च (१.३.११] - अन्यभाव -अन्यत्वम् अस्याक्षरस्य परमपुरुषादन्य व व्यावयति यास्यशेष अदृष्ट द्रष्ट 'टिना सर्वे रदृष्टमतदक्षर सर्वस्य द्रष्ट्रिन्यादिप्रधानजीवासम्भावनीयार्थप्रतिपादनात् ॥ इति वेदान्तदीप अथ अधिकरणसाराकळी . प्रख्याताकाशपूर्वस्वविरतिवहनादक्षरारयं प्रधान तस्याप्याकाशतोस्तो धृतनिखिल जगत् क्षेत्रितत्व तुतत्स्यात् मैव द्रष्तृत्वपूर्वैरनितरनियतैश्शासनायत्तधृत्या किञ्च द्रप्रन्तरस्य व्युदसनमिह तत्तुल्यतद्दष्ट्रपोहः । ॥ इति अक्षरा घि क र णं स मा तम् ॥ ।

·. - . 1-31T " . अथ ईक्षतिकर्माधिकरणम् श्रीभाष्यम् सू-१२ ईक्षतिकर्म व्यपदेशात्सः (१.३.१२) आथर्यणिकास्सत्यकामप्रश्नेऽधीयते य पुनरेत निमाणोमित्यनेनैयाक्षरेण पर पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्य सम्पन्नः। यथा पादोदरस्त्यचा विनिर्मुच्यते एव ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तस्ससामभिरन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माजीवधनात्परात्परं पुरिशय पुरुषमीक्षते' (प्रश्न.५.५) इति । अत्र ध्यायतीक्षतिशब्दायेविषयौ ध्यानफलत्यादीक्षणस्य 'यथा ऋतुरस्मिलोके पुरुपः' [छां३.१४.१) इति न्यायेन ध्यानविपयस्यैव प्राप्यत्वात् 'परं पुरुषम् ' (प्रश्न.५.१) इत्युभयत्र कर्मभूतस्यर्थस्य प्रत्यभिज्ञानाञ्च ॥ तत्र संशय्यते-किमिह 'परं पुरुपम् ' इति निर्दिष्टो जीवसमष्टिरूपोऽण्डाधिपतिश्च अथ ईक्षतिकर्माधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका सू-१२ ईक्षतिकर्म व्यपदेशात्सः (१.३.१२) अब स इन्युक्तिसिन्धाद सर्वाधिक रघु साध्यप्रतिज्ञानुवृत्यर्या । िप्रथमपाद भेदव्यपदेशाच्चान्य इत्य-य शब्दोक्तिः । यथा च द्वितीय 'अतएव च सब्रह्म' इति वह शक्ति , यथा चतुयें - वदतीति चेन्न प्राज्ञोहि प्रक रणात्' इति प्राशशब्दोतिश्च । तद्वत् पूर्व अदृष्ट द्रष्टु' इति परमा मनो द्रष्टावमुक्तम् तहक्षितिकर्म वेनोत्तो न पर मामेति शङ्कया सङ्गतिः । यद्वा पूर्वाधिकरणे अर्थविरोधनाका इन्दर ८५२ वरत तथाऽरिशस नए न्तरेण निर्याहस्सुवच इति शङ्कया सङ्गतिः । यद्वा आकाशशब्दस्य अरगन्तपर यवत ब्रहालय शम्दस्य नान्यथा निर्वा. होऽस्तीति शङ्कया सङ्गति. । 'ससामभिस्नीयते ' 'एतत्सामगायन्नास्त ' इतिवत् सामगानसीहतरित्यर्थ , यद्वारा सावादियुक्तरातिवाहिनीयत इत्ययः । क्षत्पिण: मा ३८ स्वस्या trict कृत्या एकविषयतया सिद्धान्त उत्त । तदनुपपनमित्यभिप्रायेणाह--अन ध्यायतीति । यथोपासनपरप्राप्तिन्यायात् ध्यायति कर्मवेक्षतिकर्म । एकत्र पर पुरुष , अन्यत्र 'परात्पर पुरपम्' इति च, अता नविषयस्यमित्याह-परपुरु पमिति । यत्र पसभ्यन्त पद नास्ति तत्राप्यर्थसामर्थ्यात्तप्राप्नोतीति भावः ।। यादवप्रकाशीयतु जीयोहि ध्यातव्यः, तस्मापर ईशिराव्यातु मुक्त जीव इति पूपिदिम, तदननायुसमिति दर्शितम् अभिध्यातव्याजीवात् परो मुक्त जीवदयुते बद्धजीवो ध्यातव्य इयुस हात खा जाय यागारसा सस्य प्राप्तिरित्यनुपपन्नम् । तस्माध्यायतीशयोकभयोरपि चतुमंगविषय वय पूर्वपदिम युधम् । समयमाह-तप्रति । कि पायतीक्षतिम चतुर ! उन परमामा तदर्थ रात माजरत्यादयः कि मुख्या. ! उताख्या:, रमिजीवधन शम्देन चतुराव्यतिरिक्तस्य ग्रहणं उत तस्यापि महणमिति 14मत्र बहार धर स्थानपर । उन पयोमपर., मोतिक्मविषय धास्ये • यतापपयो दयन्ते' इति वैष्णव पद प्रत्यभिचाप्यते मेति या पानाerH. .

·ईश्नतिकमांधि- १३४j शितिकमाधिकरण पूर्वपक्ष. सिदामापत्रमम - श्रीमाप्यम् चतुर्मुसः, उत सर्वेश्वरः पुरुषोत्तमः इति । किं युक्तम् ममटिक्षेत्रम इति । युतः? ' सयोहये तद्भगवन्मनुप्येषु प्रायणान्तमोङ्कारममिध्यायीत क्तमं वाघ सतेन लोकं जयति' (प्रश्न.५. १) इति प्रक्रम्यैकमायं प्रणवमुपासीनस्य मनुष्यलोकप्राप्तिमभिधाय द्विमानमुपासीनस्य अन्तरिक्षलोकमाप्तिमभिधाय प्रिमात्रमुपासीनस्य प्राप्यतयाऽभिधीयमानो ब्राह्मलोकोऽन्तरि- क्षात्परो जीवसमाटिरूपस्य चतुर्मुपस्य लोक इति विज्ञायते । तद्गतेन चेक्ष्यमाणस्तल्लोका धिपतिथतुर्मुस एव । एतस्माजीवधनात्परात्परम् ' (प्रश्न.५.१) इति च देहेन्द्रियादिभ्यः परादेहेन्द्रियादिमिस्सह घनीभूताजीयध्यष्टिपुर,पाइहलोक्यासिकरसमष्टिपुरयस्य चतुर्मू- खस्य परत्वेनोपपद्यते । अतोऽत्र निर्दिश्यमानः परः पुरुपरसमणिपुरुषश्चतुर्मुस एव । एवं चतुर्मुसत्वे निश्चिते अजरत्वादयो यथाकथञ्चिनेतव्याः ॥ इति प्राप्ते प्रचदमहे-'ईक्षतिफर्मव्यपदेशात्सः ' ईक्षतिपर्म सः परमात्मा । कुतः ? व्यपदेशात् व्यपदिश्यते हीक्षतिकर्म परमात्मत्वेन । तथाहि ईक्षतिकर्मविषयतयोदाहतेश्लोक 'तमोङ्कारेणैवायननान्येति विद्वान् यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं च ' (प्रश्न.५.७) इति । परं शान्तमजरममृतमभयमितिहि परमात्मन पर्वतद्रूपम् ' एतदमृतमेतदभयमेतद्ब्रह्म (छ ४.१५ १) इत्येवमादिश्रुतिभ्यः । एतस्माजीवधनात्परात्परम् ' (प्रश्न.५.५) इति च परमा- त्मनएच व्यपदेशः ; न चतुर्मुसस्य तस्यापि जीवधनशब्दगृहीतत्वात । यस्यहि धर्म निमित्त देहित्वं स जीवघनइत्युच्यते ; चतुर्मुखस्यापि तच्यते यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम् (श्व श्रुवप्रकाशिका चात् ब्रह्मलोकशब्दस्य नतुर्मुसलेोकपरस्य यदाच जीवघनश-देन चतुर्मुसस्याग्रहण तदा शान्त वादीनाम् मुरय वाद्यायती क्षतिकर्मचतुर्मुस्यात् । यदा वैष्णयपदप्रत्यमिशानेन बहलाक्श द. परमव्योमवाची, यदा च जीवधनश देन चतुर्मुस- स्यापि ग्रहण तदानी शान्तावाजर वादीना मुख्यत्वाध्यायतीक्षतिकर्मपरमा मेति सिद्धान्त । चतुर्मुखस्येति । भून्यन्त. रिक्षक्रमप्राप्तभतुर्मुसलेकइत्यर्थः । ततःकिमित्यत्राह-तद्गतेनचेति । जीवघनात् परात्परम् ' इति निर्देश. क्थमुप- पयत इत्यत्राह-एतस्मादिति । जीवघनपरशब्दयोस्सामानाधिकरण्येनोपपद्यत इत्यर्थः । ब्रह्मणस्समष्टिपुरुषत्व देवतिय- मावापेक्षया अजरत्यादयो यथाकश्चिन्नेतन्याइति । चिरकालस्थायित्वाभिप्रायेण वा चतुर्मुसस्मैव परिशुद्धावस्थ स्वरूपपरत्वेन वा निर्वाह इतिभावः । अतएवोफ्रमे 'परचापरं च ' इति निर्देशश्च कृतनिर्वाहः । सिद्धान्ते परमात्मन एवैतद्पमिति । एतद्रूप नपुसकान्तशब्दनिर्दिष्ट स्वरूपम् | चतुमुखपर वैहि पहिला न्तता स्यात् । यद्वा एतद्रूपम् एतद्वाक्यप्रतिपादित रूपम् । एवमर्थद्वयेऽप्यनुगुण भुत्य तस्वाक्यमाह- एतदमृतमिति । अनेन सइति सौत्रपदस्य प्रयोजन दर्शित भवति अधिकारादेव साध्यप्रतिशा सिद्धेस्तस्य प्रयाजनहि वक्तव्यम् 'शान्त मजरममृतमभयम्' इति व्यपदेशस्य कय परमात्मसाधक-वमित्यपेचाया भुत्य-तरेषु परमान. ताकन रिति वक्तव्यम् । अनस्तयायेन श्रुत्य-तरप्रसिद्धिधातन स इति पदस्य प्रयोजनमिति । व्यपदेशशब्दविवक्षित हे वन्तर माह-एतस्मादिति । कथ चतुर्मुसस्यैतव्यपदशासभव इत्यत्राह-तस्यापीति । कथ तस्य जीवधनशब्द गृहीतावमित्य पाह-यस्पहीति । कर्मकृतदेह दर्शयति चतुर्मुसस्यापीति । सशरीरस्वादवाह चतुर्मुप पमितिभाव । 61 ·४८२ विषययाक्यानर्णयपूर्वक सिद्धान्तस्थापनम् [ईक्षतिकर्माधि -१३-४ - श्रीमाप्यम् ६.१८] इत्यादौ । यत्पुनरुक्तमन्तरिक्षलोकस्योपरि निर्दिश्यमानो ब्रह्मलोक्श्चतुर्मुखलोक इति प्रतीयते, अतस्तत्रस्थश्चतुर्मुख इति । तदयुक्तम् । 'यत्तच्छान्तमजरममृतमभयम् ' (प्रश्न. ५.७) इत्यादिनेक्षतिकर्मणः परमात्मत्वे निश्चितेसति ईक्षितुः स्थानतया निर्दिष्टो ब्रह्मलोको न क्षयिष्णुश्चतुर्मुखलोको भवितुमर्हति । किञ्च यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यते एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तस्ससामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम् ' (५.२) इति सर्वपापविनिर्मुक्तस्य प्राप्यतयोच्यमानं न चतुर्मुखस्थानम् । अत एव चोदाहरणश्लोके इममेव ब्रह्मलोकमधिकृत्य श्रूयते । यत्तत्कवयो वेदयन्ते' [सुवाल.६ ख] इति । कवयः सूरयः । सूरिमिदृश्यं च वै- ग्णवं पदमेव ' तद्विप्णोः परमं पदगँ सदा पश्यन्ति सूरयः' (प्रश्न.५.२) इत्येवमादिभ्यः । नचान्तरिक्षात्परश्चतुर्मुखलोकः मध्ये स्वर्गलोकाटीनां वहूनां सद्भावात् । अत. 'पतद्वै सत्य काम परं चापरं ब्रह्म यदोंकारस्तस्माद्विद्वानेतेनैवायनेनैकतरमन्वेति' (सुवाल.इ.स] इति प्रतिवचने यदपरं कार्यं ब्रह्म निर्दिष्टं तदहिकामुप्मिकत्वेन द्विधा विभज्यैकमात्र प्रणवमुपा. श्रुतप्रकाशिका ननु कथ ' योब्रह्माणम् ' इति श्रुत्या चतुर्मुसदेहस्यकर्मनिमित्त वादगमः नान कर्मसब-धः श्रूयते । उच्यते- कारणवाक्येषु 'ब्रह्म या इदमेक एवाग्र आसीत् ' इत्यारम्य 'यान्यन्यानि देवक्षत्राणी इन्द्रो वरणस्सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान: ' इति सृज्यतया श्रुतानामि द्रवरुणसोमपमादीन। कर्मवश्य वमवतिष्ठते, एवमेव चतुर्मुस- स्याप्यपवादश्रुत्यमाया सन्यत्वेन स्वत: प्रप्तार्मवश्यावमवलिष्टत इति आदिशब्देन 'योथै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । इति पादोऽपि विवक्षितः । तेनोपदेशसापेक्षशानप्रसरतया सङ्कुचित्शानाय स्वतःप्राप्त इन्द्रविरोचनादीनामुपदेशसाक्ष तयाहि सङ्कुचितशानत्वावगमः । भगवतस्सान्दीपनिप्रमृतिगुरूपदेशसापेक्ष व लीलात्ववचनैरपोत वान ज्ञानसाचसाधक इन्द्रविरोचनादीनामिव चतुर्मुखस्याप्यपवादरहितमुपदेशसापेक्ष व सङ्कुचितज्ञान वसाधकमिति नापि सोचकर्मसबाघ सिदिः । एव सूज्यत्वादुपदेशसापेशज्ञानप्रसरत्याच कर्मवश्यात्वचतुर्मुसस्य जीवधनशब्द गृहीत वसिदिः । यत्पुनरित्यनूदित पूर्वपक्षहेतु परिहरति तदयुक्तमिति । परमात्मलोक्त्वे हेतुत्रयमाह- यत्तदित्यादिना । कय यस्सूरयइति । कवयः कान्तदर्शिनः अकर्मवश्यावादसङ्कुचितशानाः । सूरयश्च शानाधिकाः प्रसिदाः अतोऽर्थवशासू रिप्रत्यभिज्ञानमित्यर्थः । ततः किमित्यत्राह-सूरिभिरिति । एवमादिभ्यइति । आदिशन्देन 'वद्विपास विपन्ययः' यत्र ऋपयः प्रथमजा येपुराणाः । 'यत्र पूर्व साध्यास्सन्ति देयाः' इत्यादिवाक्यानि विवक्षितानि, अनरस्वा. दिमिनिश्चितपरमात्मभावस्य स्थानत्यात्, सर्वकर्मविनिमुक्तस्य प्राप्यस्थानत्वात् , सूरिमिश्याचप्रत्य-िशानाच नचतुर्मुस लोकइत्यर्थः । रोकश्रमप्रत्यभिज्ञानभङ्गस्यास्वरसावमाशङ्कयाह--- -नचेति । स्वारस्य नुस्या:॥ ननु नास्माकं व्यवहितत्वादस्वारस्य अन्तरिक्षशब्दस्य द्रहालोकादाचीनलोकाना प्रदर्शनार्थयात् । लोकम प्राकृतोदयसाहचर्यात् प्राकृतलोक एव स्यादित्यत्राह-अत एतद्वसत्यकामेति । अतः उदाहतबावाक्यस्वारस्थाना- ग्य त् परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः' इति सागानाधिकरण्य वाच्यघाचा मायनिय घन ओनारयाय परापररूपं मामेति था परापररूपवानीद्वारहविवाऽय:, अनन्तर एवेन एक्तमिति पदाम्यामोझारस नाम निर्देशात् । भगमन उगयभूतेन एकतर कार्यकारणभोर यतगत् यदपरं का प्रदेति । चपलास्यापरदादयाम्पत्यमेव ·ईमतिकर्माधि-१३-४] पूर्वोत्तराधिकरणसङ्गातनिरूपणम् ४८३ श्रीमाध्यम माह- . सीनानामैहिकं मनुष्यलोकावाप्तिम्पं फलममिधाय द्विमात्रमुपासीनानामामुमियमन्तरिक्षश- दोपलक्षितं फलंचामिधाय निमात्रेण परब्रह्मयाचिना प्रणवेन परं पुरष ध्यायतां परमेय ब्रह्म प्राप्यतयोपदिशतीति सर्वे समक्षसम् । अत ईक्षतिक्म परमात्मा ॥ इति ईक्षतिकर्माधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका युत न परब्रह्माले व 'कार्य वादार ' ' कार्यात्यये परंजैमिनि.' इति तस्य कार्यलोक्त्वव्यपदेशात् तत:- या परब्रह्मव्यपदेशाचति दर्शित कार्यबहाश-देन ऐहिकामुधि त्वेन द्विधा विभज्येति । उपरि पृथ्वपल वेन कति नाद्विभागाऽमिन इत्ययः परापरशब्दयो: कारणकार्यपरस्यात् कार्यलोकस्य प्राकृत व सिद्धमिति कारण ब्रह्मलोकस्याप्राक तवमा वादेव सिद्धम् । अत. प्रकृाताप्राकृतरूपेण प्राप्यरोकयिभाग, प्राकृतेप्यहिकामुमिकरूपेण विभागश्च श्रुत्य प्रेत , उपरि पृथकात्रवेन कीर्तनाविशेषात् । अत ऐहिकामिविमाोक्ति', प्राकृताप्राकृतविभागस्य प्रदर्शनार्थवि. ह-आमुष्मिकमिति । चतुर्मुसलोकस्याप्यन्तरिक्षशन्दीपलक्ष्य वे सड्राहक्मामुझिक वस्ति चतुर्मुखलोकायतिरित्तो पलक्षण सग्राहकाकारो नास्तीति वैषम्यमभिप्रतम् । अन्तरिक्षशब्दोपलक्षितमिति । उपल्क्षणतया व्यवधानपरिहार. स्तुल्य', सग्राहकलाभाह्यधिक इतिभाव । पर पुरुप ध्यायतामिति 'पर पुरुपमभिध्यायीत' इतिवाक्य स्मारित तेन चतुर्मुग्वलोकप्राप्तस्तत्वन्यायविरोधसूचित । परमेव ब्रह्मेति । चतुर्मुखलोयस्य प्राप्यत्व परात्पर पुरिशयपुरु पीक्षते' इति फ्ल्पचनस्य पुरुषश-दविरोध एवकारामिप्रत । एव कार्यब्रान्तर्गतस्य चतुर्मुसले षस्य तत पृथक्करण परब्रह्मशब्दाविषयस्य तस्य परमात्मप्रातु प्राप्यत्वाश्रयण तत्क्रतु-याविरोध फलपचनविरोधश्चयनेकयुत्तिमि प्राकृतलो. कद्वयसाहचर्य निरस्त आदावेव परचापरं च ' इति प्राप्यविभागस्याभिहितत्वात् प्राकृतसाहचर्य युक्ति रुपमा मूलि ताचायुक्त भवति । सर्वसमञ्जसमिति । परपक्षस्थानुपपत्तयरवपक्षे न सन्ति, उपलक्षणत्या व्यवधानपरिहाररसमानः अजरममम्' 'परात्परं पुरिशय पुरुषम' 'यथा पाटोदरस्त्वचा विनिर्मुक्त 'यत्तत्कययो देयन्ते' इत्यादीनि च वाक्यानि स्वरसानीति वैषम्यमित्यर्थ , अधिकरणार्यमुपसहरति-अतइति ।) इति ईक्षतिकर्माधिकरणम् गूढार्थसह अथ ईक्षतिकर्माधिकरणम् ईक्षतिकर्म व्यपदेशात्स ' अत्र 'स' इति निर्देशेन बहवोऽारसू-यन्ते । ध्वायतीक्षतिकर्मविषय वमनस्य पुरुषस्य श्यत इत्युमयोरमेद इति, सङ्गतिराप सूचिना भवति । धुभ्वाद्यायतनम् ' इति पादोपक्रम धारकवरूप माधारव यदुक्त त पूर्वाधिकरणे प्रशानाधीनमेवति निर्णीतम् । एतेन प्रशास्तिा धारकश्च एकएवं युक्त भवति शासिता नियामकथेत्यादयः पर्यायशन्दा । अन्तयांग्यधकरण एव शरीरिशरीरमावनिर्देशपूर्वक शरीरानवधिमा नियामकत्व । । .

·ध्यानेक्षणयोः तच विषयावं, सूत्रे 'स' इत्यस्य तात्पर्यम् [ईक्षतिकर्माधि- १.३४ . गूढार्थसङ्ग्रहः प्रतिपादितम् । अक्षराधिकरणऽपि ओतप्रोतभावेन पदार्थानाममुत्तया अविभागस्य ततसिद्धत्या शरीरशरीरिमावो दी. कृतो भवति ॥ अत्र पुरुषशब्दस्य 'पुरिशयम्' इति विग्रहप्रदर्शनेन सर्वशरीयर्थकतया सर्वनियामकत्वरूप प्रशासित व प्रति. पाद्यते । इदं च जीवे न संभवतीति पूर्वाधिकरण निरूपितम् ! हिरण्यगर्भतरजीवाना तदस मवेऽपि हिरण्यगर्भस्य जीव- समष्टिभूतस्य व्यष्टिष्टिक्र्तृत्वस्य सिद्धान्तसिद्धतया सएवान विवक्षित इति पूर्वपक्षः । अयमय: 'समष्टिक्षेत्रशः' इत्यादि भाष्यसूतया सूच्यते । एतेन 'स' इत्यनेन अधिकरणद्वयनिर्णीतः परमात्मैवन्युक्त भवति । एवं स इति निर्देशन निर्वि शेषस्यात्र विवक्षा नास्ति, चतुर्मुखलोके निर्विशेषपरब्रह्मध्यानस्य, तरतमभावापन्नमेव पलम् । अपरब्रहमाप्तिरेव ब्रह्मप्राप्ति विवक्षिता । ध्यानं अतत्वापरब्रह्मविषयक ईक्षणेतु तत्वपरब्रहविषयम् । तत्र विचारेणैव निर्विशेषपरब्रह्मविद्यया ईक्षणेन पुरुषमीक्षत इति फलनिर्देश: ब्रह्मलोक प्राप्तस्य फममुक्तिरेव विवक्षिता इति परेषां प्रक्यिा ॥ नायमर्थः श्रुतिसूत्रयोः विवक्षित: 'स' इति पुलिङ्गनिर्देशन 'परात्पर पुरिशयम्' इति वाक्ये पुलिङ्गान्तवि. शेषणविशेष्यशब्दैः निर्दिष्टं विवाक्षतम् । तत्रच ध्यानवाक्योक्वलक्षण्यापेक्षया ईक्षतिवावयवैलक्षण्यं वर्तते । तेन च सामान्यतः अर्थः ध्यान, अर्थवेशद्याक्षणे स्फुटम् । तेनानन्तावस्य सर्वविद्याऽनुयायित्वेन सर्वशरीरस्वरूपतया सामान्येन सर्वेषा- मुपासनाविषयत्वं सभवति । उपासनाविषयातिरिक्तविषयानुभवएव नास्तीति सूचनन यथाक्रतुन्योय परसम्मताओं न विवक्षित इति सिद्धयति । यथाक्रनु-यायार्थश्च सर्वत्रप्रसिद्धयधिकरण सूत्रकारैरेव निर्धारित इति पूर्वमेवोत्तम् । एवमीश्चणकर्मणि परा पर वस्य पुरिशय वस्य च प्रतिपादनेन 'सर्वासु पूर्षु पुरिशयः' इति बृहदारण्यकश्रुत्यनुसारेण अत्रापि सर्वशरीरिण एवेक्षण औपनिषद पुषस्यैवेदमीक्षणम् । अत्र सर्वेऽर्थाः विशेषणतया प्रविष्टाः । अत्र निर्विशेषस्य विशेषणद्वयप्रतिपाद्यधर्माविषयकस्य ईक्षण न भवितुमर्हति । एतेनापूर्ववं नास्तीति शङ्काऽपि प्रयुक्ता । ब्रह्मलोकं प्राप्ताना. मैताहशविशेषणस्यार्थसिद्ध वासम्भवात् । यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यते-ससामभिरुनीयते ब्रह्मलोकम् । इतिमुति क्रमः । अत्र पापविमोकानन्तरं ब्रह्मलोकप्राप्तिः श्रूयते । द्विमात्रेणोपासक्स्य पुनरावृत्तिः पूर्वमुक्ता तेनैव त्रिमाणोपास- कस्यापुनरावृत्ति:सिदा । एतेनापुनरावृत्तिफ्लकोपासनकर्मभूतः इक्षणकर्मभूतस्सएवेति प्रतिणदनं सिद्धम् ॥ अश्वस्व रोमाणि विधूय पा-ब्रह्मलोकमभिसंभवानीति ' छान्दोग्ये अपुनरावृत्तियुतेः पूर्व पारीता । तब पाप- विनिमोकः ब्रह्मलोकप्राप्तिश्च युमय प्रतिपादितम् । तत्र 'अकृतम्' इति विशेषणेन ब्रह्मलोकस्य नित्यत्व सिद्धम् । तेन 'ससाममिस्त्रीयते ब्रह्मलोकम् ' इत्यत्र प्रकृतिमन्डलादूय ब्रह्मलोक एव विवक्षितः, नपुनस्सत्यलोक इति सिद्धयति । उपक्रमे 'प्रायणान्तमोकारमभिध्यायीत क्तमं वाव सतेन लोक जयति । इति प्रश्नः । 'ऋम्भिरतं यपुरन्तरिक्ष ससा- मामि: यत्त करयो वेदयन्ते'' तमोकारेणायतनेनान्वेति विद्वान्-~-परचेति' इत्युपसंहारे 'ऋग्मिरेतं यजुर्मिरन्तरिक्षम्' इत्यत्र लोकताशिन्द उपात्तः । 'ससामभिः' इत्यत्र लेक्वाचिरान्दो नोपात्तः तप्रचंदमेव बीजम् । 'होम' इत्यत्र बसबधिलोक्य पूर्वमभिधानेन तद्विषयकब्रमनिर्धारण ब्रह्मलोकोऽपि निघांरितो भवति । 'प्रक्षलोकम् 'त्यत्र चतुर्मुखीको नयिवभितः । प्रमशब्दस्य तत्रामुख्यत्वात् परब्रह्मणः लोके प्राप्तिः न भवतीति न भ्रमितम्यम् । ततोक्त- दनुभवितृपुरुषाणां सत्यात् इत्यभिप्रायेण 'यत्तापवयो वेदयन्ते 'इत्युक्तम् अत्र तवांतपरमं स्थानं यदै पायन्ति सूरयः इति वचनोरमहिना ' तादम्यो:रम पद सदा पश्यन्ति सूरयः' इति श्रुतिमूलमिति प्राक् (१.१.१.२४.पु.) वचम् 'तमीकारणायतनेनान्वेति विद्वान् 'त्यत्रोकारस्य परसम्मतरीत्या नाला प्राप्तिसाधनस्य परम्परया परमप्राप्तिमा ५ . .

·ईशावकमाधि- १३३ ] श्रुतौ पर ब्रह्मसविशेषमेव । पन्दशायां सा गानश्रवणमप्येतदुत्तम्मकम् ४८५ गूढार्थसतह न विचितम् । तथा वाक्यस्यात्र विरहात् , ' तमोवारणायतनेनान्वेति विद्वान् । इत्येवमेव वावयम् । इद च ब्रह्मरो इसापकत्वेन पूर्व नापात्तम् 'सएतस्मात् । इत्येव वाक्यसत्त्वात् । 'त्रिमात्रण' इत्यादौ परपुरुषाभिध्याने करण वेन पूर्व निर्देश: घिमात्रेण परमपुरुषाभिध्यान सेवेद पलम् । 'एतनायत्नेनैकवमन्वेति' इत्युपश्मे वर्तते, अयापि ' ऋग्मि रेतम् । इत्यय प्रणवस्याकथनेन सामसम्पन्धिवाक्याननरमेव प्रणवस्यकथनात् 'यत्त क्वयों वेदयन्ते ' इत्यत्र याकर्म भूत तर 'यत्तच्छान्तमजरमभय पर च इति निर्दिष्टम् अत्र परपुरुषनिर्देशन 'पर पुरुषमभिध्यायीत' इति ध्यानस्य इद फ्रीमति सून्यत । एव तन करणत्वेन निर्दिष्टस्योहारस्य उआयद्वारा प्राप्ती करणवमत्रोक्त भवति । इति प्रममुक्तेः न कशिदप्यनारकास:। - . । 'मान्धवर्णिकमेव च गीयते ' इति सूत्रे 'सत्य ज्ञानम' इति मन्त्रवर्णोदितबहाण '६ सालोका प्रेत्य, एत. सामगायनास्त ' इति याक्ये गान व क्विचितमिति तात्पर्यण 'गीयत' इत्युक्तम् । तेनच पल्दशाभाविगान वर्तत इति ब्रह्मप्राप्से 'ससामभिरुचीयते वह लोकम् । 'ससामयित्त क्वयो वदयन्ते' यत्तन्छान्तमजरममय परं चेति । इत्युत्तरत्र सामभिरुन्नयनस्यात्यन्तानुरूप्य स्फुट निमसराणाम् ॥ अत्र च निर्विशेषकथा नास्त्येव 'स' इति पुलिङ्गनिर्देशन 'य.पुनरेत त्रिमाणोमित्यनेन-अभिध्यायीत' इसी अतिकमामिनध्यायतिकर्मणः उपासन प्रणवस्य करण वमेव विवक्षितमिति एतफ्लनिरूपणपरे 'एतेनान्वेति विद्वान् । इयु पसहारेऽपि तृतीयानिर्देश: । प्रतिवचनोपक्रमे ' सयोकमानम् ' इत्यत्र द्वितीयानिर्देशः यद्यपि वर्तते । त पूर्ववाक्यं एते । नेवायतनेन ' इति तृतीयानिर्देशन प्रणवस्य करण वप्रतिपादनेन करणभूतप्रणवस्य ध्यानमेव विवक्षितम् । सयाहव तन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोवारमाभिध्यायीत क्तमं घाव सतनलोक जयति' इति प्रश्नवाक्ये वर्मतया निर्देश, प्रणवस्य अयापि 'एतदै सत्यकार पर चापर च ब्रह्म यदोहार.' इत्यत्रापि प्रणवब्रह्मणोरभेदो निर्दिश्यते । नैताव-मात्रेण भेदाप्टर वित्र विता । अत्र 'कामं वाव सतेन लोक जयति ' इति प्रश्नस्य ' ससाममिर्मीयते ब्रह्मकम् ' इति यापल प्रदर्शित तत् ध्यानस्य परमपरमेव । अन्यया प्रश्नप्रतिवचनयोरनानुरूप्य स्यात् । परमफल वे निर्णीते अभेददृष्टिरूप वेन यत्रोपासन विवातिमिति शङ्का नौदेति प्रणाममुपासन कथमितिविचार प्रणवर्मकपारम्परविषयकोपास्नस्य उभयाब्रह्मणो ओ द्वारामेदनिर्देश पायवाचकभावनिबन्धन ओङ्कारवान्यपरम पल ब्रात्यर्थ । कोशादिषु त छन्दवाच्यावतापर्येण समा नाधिकरणनिर्देशा दृश्यते । अयमर्यः मञ्जूषाया नागेशेनाङ्गीकृत . वायवाचक्यो. समानाधिकरणनिर्देशन प्रणवधा यवेन पुरुषस्योपासने प्रणवस्याप्युपासनकर्मत्व सभवतीत्यनुपपत्तिर्नास्तीति सिदान्तित भवति । अतश्च इय विधान निर्विशेषविषयिणी, अपितु सविशेषविषयिण्येवेति सूत्रकारसिद्धान्त ॥ अत्रोपासनाविधानेन अमेदोपासन विवक्षितमिति परेषा प्रश्यिा । 'परचापर च ब्रहा यदोहार.' इतिवाक्य कोश वाक्यतुल्यमिति पूर्यमत्रोक्तम् । निर्विशेषस्य शुद्धस्योपासनमिति परषा प्रक्रिया उपनिष सु नैव विवक्षिता, 'तत्वमसि । 'अहब यास्मि' इत्येतदेव महावाक्य प्रधानभूतम् । त- 'अह ब्रह्मास्मि' इति तदात्मानमेवावैदह ब्रह्मास्मि' इति वाक्यघटकम् 'आमानमेव रोकमुपासीत' इत्युपासिघातुर्तते । तन ज्यानमुपासना मक्मेवेति स्फुटम् । ' तत्त्वमसि , इत्यत्र नवकृत्य, अभ्यासो वर्तते अभ्यासच तात्पर्यलिङ्गान्तर्भूत , रेनैव जीवब्रह्मणोरक्य विवक्षितमिति परेमा प्रक्रिया । अश्मेवाम्यास. ज्ञानावृत्तितात्पर्यक इति आत्तिरसकृदुपदेशात् ' इत्यत्रोतम् । मन्दाधिकाभिप्रायण ज्ञानावृत्यमि घानमिति तन्मतम् इदमेव विचित्रतरम् । उत्तराधिकारितात्पर्येण जीवब्रह्मणोरक्य तन्मध्ये मन्दाधिकारितात्पर्यणावृत्यभि पानमिति अत• आवृत्याभेधानेनैव सद्विद्या उपासनमेव विदघातीति युक्तम् । प्रतदंनाविद्याया शानोपासनवाविशन्दद. . - . .

·४७६ सूत्रे 'ईशतिर्म' इति पृथक्दमेवेति स्थापनम् [ईक्षतिकमाधि- १३.५ गूढार्थसंग्रहः . , . यप्रयोगेण उपासनं ज्ञानमेव विवक्षितमिति उपनिषत्तात्पर्य पूर्व साधितम् इन्युपासनं क्रममुक्तिफलकमिति सिद्धान्तः न श्रुतिसूत्रानुगुणः ॥ सूत्रे 'ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् ' इत्यत्र यद्यपि 'भेदव्यपदेशात् ' इति सूत्रान्तर इवेक्षतिकर्मण एव व्यपदेशः इत्यर्थरस्वरसतः प्रतीयते । 'पग्मेव ब्रह्म इहाभिध्यातव्यमुपदिश्यते । कस्मात् ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् ' इत्यत्र (श)माध्यम् अथापि सूत्रघटकरदैरेव पक्षसाध्यादेःप्रतीतो तद्विहायाध्याहारोनुचितः । अतः 'ईक्षतिकर्म ' इत्यत्र सूत्रे 'ईक्षतिकर्म व्यपदेशात् ' इत्यत्र समासानङ्गीकारः । 'भेदव्यपदेशात् ' इत्यादिवत्तु निर्देशेष्वपि समासानङ्गीकारो नैव घटते । तत्र सर्वत्रापि बाधक वर्तते समासानङ्गीकारे 'भेदव्यपदेशात् ' इति विन्यासासिद्धः। अत्र नत था बाधकम् अत: 'ईक्षतिकर्म ' इति पृथक्पदमेघ, परमते ईक्षतिकर्म परमामा ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् इत्युचिरमपेक्षिता समि परमात्मा व्यपदेशात् इत्येतावतेय तदर्थस्य सिद्धेः । यद्यपि 'भेदव्यपदेशाच्चान्यः' इत्यत्रायः भेदव्यपदेशादित्युक्तिः व्यथेति शका स्यात् । तत्र 'अन्य' इत्युक्त्या 'विज्ञानं...अन्योऽन्नर आत्मा' इत्यत्र श्रुतौ यद्यन्याय तत् 'यआ- मिनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरः' इति श्रुतौ साध्यते, अतः शन्दद्वपमावश्यकम् । 'परापरं पुरिशयम् । इत्येकमेव वाक्य. मिति क्षितिकर्मवव्यपदेशो नात्र वियक्षितः ईक्षतिकर्मणः परमामत्वे ईक्षतिमाचव्यतिरिक्ष धर्मव्यपदेश एमात्र हेत: विवर्शिनः । 'स' इति सामान्यतो निर्देशनात्र पुरुषशम्दीनदेशेन उपनिष मु प्राधान्येन तात्पर्यविपर्याभूतः तत्वोप- निषदं पुरुषम् । इति श्रुत्या निर्धारितः सन्तियामी पुरुषोऽत्र विवक्षितः । सएय पर:पुरुष इति तन्छन्देन ग्यते । 'विशानमानन्द ब्रह्म गतिर्दातुःपरायणम्' इत्यत्र बहान्दनिर्दिष्ट: औपनिषद पुरुषस्थय ब्रह्मात्य विद्यासामान्यपलदातृ वं च तर विवक्षितम् । तेन एतद्विद्यापलमपि अष्टद्वारकमिति सिद्धम् । एतेन 'ससाममि:-प्रदालोकम् 'त्य AR- शन्दः 'यत्तद्धान्तमजरममयं पर चेति ' इत्यत्र परशब्दकार्थकः । अत्र परशन्देन पूर्व श्रुतिवाक्ये पुरुषशन्दरहमा वेन पठित परशन्दास्येव विवक्षितत्वेन तदर्थ.पुरुषशदार्थएव । पुरुपादपरमादयोः परमा मन्येव मुख्यतया एकत्र मुल्यार्थहणे करणाभावेन पुरुषस्य अदालीके प्रासिव्यपदेशादिति ता पर्यग उपायप्रभृतिपलदशापर्यन्तयाश्यपया बनेन प्यपदेशशन्दः प्रयुक्तः । अत: इंशतिकर्मण: उपनिषत्तापर्यविषयपरमामायमेव । सस्य मोहारयान्यायमपि भुतियु मास. दमिति भुतितापिय निमसराणा स्फुटम् ।। बहुभयनतापग मंशदात्यपि न प्रियाशन्दनिर्देशाटिति तदर्थराम्भयात् । पातुधायन्यतम्बोषकपदसम- भिमानकर्मशद तमावर्षभियोधकद्वितीयादिप्रयोजयोकत्यं यासिटम् । चियपदेशात सिनि. नारि । स्वरूतिरिवेशणामायात् शगकर्मम्पपदेशो नादिति शमा विशेषयात्रिपामा ति: यसिन, (यासनीप.न) शन्दप्रयोगेणापि तथाऽसिदेसम्म शानिर्देश विविता:FREE मिर्षयएम्यम् ॥) इति शतिकर्माधिकरणम् ·अथ घेदान्तसार: सू-१२ ईक्षतिकर्म व्यपदेशात्सः (१.३.१२) . . . यःपुनरेतं विमाप्रेगोमित्यनेनेवाक्षरेण पर पुरुषमममिन्यायीत ' (प्रभ.५.५) इत्यारम्य ‘स एतस्माजीवधन। 'परा पर पुरिशय पुरुषमीक्षने ' (५.५) इत्यत्र ध्यायतिपूर्वकेशतिकर्म सः प्रशासिता परमात्मा इत्यर्थः, उत्तरत्र 'तमा कारणवायनेनान्वेति विद्वात् यत्तच्छा-तमजरममृतमभय पर च ' (५.७) इति परमपुरुषासाधारणा:यपदेशात् 'यत्त कवयो वेदयन्ते ' (५.७) इति तदीयस्थानस्य सूरिभिदृश्यत्वन्यपदेशाच ॥ इति वेदान्तसारः अथ वेदान्तदीपः सू-१२ ईक्षतिकर्म व्यपदेशात्सः (१.३.१२) आधर्वणिकाना सत्यकामप्रश्ने 'य.पुनरेत निमात्रेणोत्यनेनैवाक्षरेण पर पुरुषममिध्यायीत' (प्रश्न.५.५) इत्या- रम्य 'ससामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोक सएतस्माजीवधनापरा पर पुरिशय पुरुषमीक्षते' इत्यत्र ध्यायतीक्षतिकर्मतया व्यप दिष्टः पर पुरुष: किं हिरण्यगर्भः ? उन परब्रह्मभूतः पुरुषात्तम इति संशयः । हिरण्यनर्भ इति पूर्व पक्षः । पूर्वत्रैकमात्र प्रणवमुपासीनस्य मनुष्यलोकप्राप्ति फ्लम् द्विमानमुपासीनस्यान्तरिक्षलोकप्राप्तिञ्च फ्रमभिधाय, अनन्तर य पुनरेत नि- मात्रेण ' (५.५) इति निमात्र प्रणयमुपासीनस्य फ्लावेनोच्यमानबहानेक्स्यपुरुषणकर्मभूतश्चतुर्मुखएवेति विज्ञायते । मनुष्यलोकान्तरिक्षलोकसाहचर्याद्रहालोकोऽपि क्षेत्रशलोक इति निश्चयात् । राद्धान्तस्तु 'परात्पर पुरिशय पुरुषमीक्षते (५ ५) इतीशतिकर्मतया निर्दिष्टपुरुषविषये श्लोके ' तमोङ्कारेणैवायनेनान्वेति विद्वान् यत्त छान्तमजरम्मृतमभय परं च । (५.७) इति निरूपाधिकशान्तावामृतत्यादिव्यपदशा परमा मैपायमिति निश्चीयते । एव परमात्मत्वे निश्चिते ब्रह्मलोकश न्दश्च तत्स्थानमेवाभिदघातीत्यवगम्यत । तद्विषयतयोदाहृत व श्लाके 'यत्त क्ययो वेदयन्ते ' (५.७) ' तद्विष्णोम्प. रम पद सदा पश्यन्ति सूरयः ' (मुबाल.६.स) इत्येवमादिभिः सूरिभिदृश्यत्ववचन तदेय द्रदयति । सूत्रार्थस्तु-ईक्षति कर्मस: परमात्मा ध्यायतीक्षत्योरेकविषयत्वेन ध्यायतिकर्माऽपि सएवेत्यर्थः , व्यपदेशात् तद्विषयतया 'शा-तमजरममृत ममय पर च' इति परमात्मधर्माणा व्यपदेशात् ॥ इति ईक्षतिकर्माधिकरणम् अथ अधिकरणसा रावळी लक्षीभूतोऽयमेकः सलु पुरुष इह ध्यायतेरीक्षतेश्च क्षेत्रमस्सोऽयमण्डाधिप इतरपरत्स्वान्यजीवात्परोऽसी । नो चेद्भौगादिभोगप्रकरणविहतिर्वोभवीतीत्ययुक्तं तस्मिन्शान्तामृतत्यप्रभृतिपरगुणस्यात्यनूक्तयोरयोगात् ॥

·છે. दहराधिकरणापक्रमः [ देहराधि १३.६ नन्वत्रोद्वारमात्रात्रयफलगणनारुढभूम्यन्तरिक्ष प्रत्यासत्या निवासस्सरसिजवसतेर्ब्रह्मलोकोऽस्तु मैयम् । पापोन्मुक्तेन लभ्यो ह्ययमिह कथितस्सूर्यसम्पत्तिपूर्व सोढव्यो मध्यलोकैर्व्यवधिरिति समस्तत्समाधानमार्गः ॥ ॥ इति ई क्ष ति कर्मा धि क र णं स मा प्तम् ॥ अथ दहराधिकरणम् श्रीभाष्यम् सू-१३ दहर उत्तरेभ्यः [१.३.१३] इमामनन्तिछान्दोगा:-अथ यदिदमसिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मि. नन्तर आकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाप विजिशासितव्यम् ' (छां.८.१.१) इति। तत्र सन्देहः किमसौ हृदयपुण्डरीकमध्यवर्ती दहराकानो महाभूतविशेषः, उत प्रत्यगात्मा अध परमात्मा इति । किं तावद्युक्तम् ? महाभूतविशेष इति। कुतः ? आकाशशब्दस्य भूताकाशे अथ दहराधिकरणम् - श्रुतप्रकाशिका सू-१३ दहर उत्तरेभ्यः [१.३.१३] पूर्वाधिकरणे 'परात्परं पुरिशयं पुरुषम् ' इ.युक्तस्य परमामय साधितम् , अप्र पुरिशयस्याकाश दयाय. स्यापरमामय निरस्यत इति सङ्गतिः । पूर्व प्रहलोकशब्दस्य परमा स्थान परस्यमुक्त तदिहारि बालोसपुर- दयोरस्थानपरत्व स्यादिति शङ्कया सङ्गतिः । पूर्वप्रान्तरिक्षशन्दस्य प्रसिद्धान्तरिक्षपरत्व व्यावर्तितम् एवं दहराकास न्दस्य प्रसिद्धाकाशादन्यपरत्वमुच्यत इति समतिः । तर्हि 'अक्षरमम्बरान्तधृतेः' इत्यस्यानन्तर दहराधिकरण प्राम, उभयत्राकाशशब्दस्य वियवाक्येषु श्रुतस्यात् 'ईक्षतिकर्म' इत्यधिकरण दहराधिकरणानन्तर्यमहति तन्तरिशद यते, नयााशचन्द इतिचेन्न अवरेक्षतिकमांधिारणयोगकाशान्तरिक्षशब्दवाच्यादयन्तरस्य परमामयनियन पस- अत्यतिरायात् दहराधिकरणे वाकाशशन्दवा यस्यय परमामय वियसितमित्यस्य पूर्वाधिकरणयानन्ताय युतम् । विष. यादिक दर्शयति इदमित्यादिना । परम्मिन्नन्वेष्टया-तरप्रतीत्यनुपपत्तः पक्षातरदयेऽप्युपमानोपमेयमाय चनुपपरेस पशयः । किं दहराका भूताकाश: ? उन जीर: अथ परमा मेति तदर्थमन्मेष्टरयान्तर्गनदेशः हिराकाश परमा मायविरोधी, उनन, 'तस्मिन्यदन्त.' इति निर्देश कि दहरामाशय गुणजातविषया. उनान्तरपर: 'एपमारमा ..- , ·देहराधि- १३५) स्पार्धवर्णनम् . . . श्रीमाध्यम ग्रह्मणि च प्रसिद्धत्वेऽपि भूताफाशे प्रसिद्धिप्रकर्षात् , ' तस्मिन्यदन्तस्तदन्येप्रव्यम् ' (८.१.१) इत्यन्वेष्टन्यान्तरस्याधारतया प्रतीतेश्च ।। इत्येवंप्राप्तेऽभिधीयते-दहर उत्तरेभ्यः 'दहराकाश परं ब्रह्म । कुतः ? उत्तरेभ्यो यास्यगतेभ्यो हेतुभ्यः। एप आत्माऽपहतपाप्मा विजरो पिमृत्युर्विशोको यिनिघत्सोऽ. पिपासस्सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पः ' (छां.८.१.५)इति निरुपाधिकात्मत्यमपहतपाप्मत्वातिक मत्यकामत्यं सत्यसङ्कल्पत्वं चेति दहराफाशे थ्रयमाणा गुणाः दहराकाशं परं ब्रह्मेति शाप यन्ति । ' अथ य इहात्मानमनुविध प्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामास्तेिषां सर्वेषु लोकेषु काम चारो भवति' (छां.८.१.६) इत्यादिना 'यं कामं कामयते सोऽस्य सङ्घल्पादेव समुत्ति. ठति तेन सम्पन्नो महीयते' [८.२.१०] इत्यन्तेन दहगकाशवेदिनस्सस्यसङ्कल्पत्यप्राप्ति- श्वोच्यमाना दहराकाशं परं ब्रह्मेत्ययगमयति । ' यावान्या अयमाकाशस्तावानेपोऽन्तहृदय आकाशः'(छां.८.१.३) इत्युपमानोपमेयभावश्च दहराकाशस्य भूताकाशत्वे नोपपद्यते । हृदयायच्छेदनिवन्धन उपमानोपमेयभाय इतिचेत् तथासनि हृदयायच्छिन्नस्य द्यावापृथि- व्याटिसर्वाश्रयत्वं नोपपद्यते ॥ श्रुतप्रकाशिका इति वाक्योचमपहतामायादिक किं प्रजापतिवाक्योक्त जीवधर्मः ! उनन ? जीवधर्मवेऽपहतपाप्मत्वादिश्रुतिस्वारस मस्ति नेति विचारः । यदा 'तस्मिन्यदन्त ' इति निर्देशो यान्तरपर तदाऽन्यायदर ए गुणविश्य वामान दहगका शस्य भूताकासत्व स्यात् , 'एप आत्मा' इति वाक्योक्त गुणाष्टकस्य प्रजापतिवावयोत्त जीवधर्म वे स्वासमत तदा एपआत्मा' इति वाक्यस्य जीवविषयतया दहराकाशो जीवस्यदिति पूर्वपक्ष परपरिभावः । यदा तस्मिन्य दन्त.' इति गुणजातविषयोक्ति तदाऽन्वेष्टव्यशम्दस्य गुणजातविषय वाइहराकाशी भूताकाशातिर इति स्यात् यदा एपआत्मा' इति वाक्यस्य प्रजापतिवाक्यात जीवधर्मविषयावे स्वारस्य नास्ति, तदा स्वरसतो गुणाष्टकविशिष्टपरमा-म. प्रतिपादकतया दहराकाश: परमात्मा स्यादिति रादान्ते फल्पालभावः | आकाशश-दस्य कचित्परमात्मपर व मिति तद्यावृत्यर्थ प्रसिद्धिप्रकर्षादिन्युक्तम् । एपआत्माऽपहतपाप्मा । इन्यादिभिरस्याकाशस्य परमात्मगुणेषु श्रूयमाणषु समु कय प्रसिद्धिप्राचुर्यात् भूनाकाश वेन प्रत्ययस्थानमित्यत्राह-तस्मिन्यदन्तरिति । एतचोत्तरप्रायस्यादित्यादिना व्यक्तीभविष्यति ॥ सद्धान्तमाह-एवप्राप्तइति । नहि परमात्मधाणामुत्तरादाघरवादिष मस्ति, (साडेतोरत्ता वायदा कमि. त्याह-घाफ्यगतेभ्यइति ! उत्तरेग्य इत्युक्ते चतुर्थ्यन्तत्व का माभूदिति पञ्चमीरफुटीकरणाय हेतुभ्य इ.युत म 'पष्टी- हेतुप्रयोग ' इति नियमःप्रयोजनतया हेतुत्वविवक्षायां न सर्वदा यथा 'अल्पस्य हेतोर्वहुहातुमिच्छन् ' इनि, उत्तर- वाक्यगतहत्न्दर्शयति एषइत्यादिना । निरुपाधिकरवामिति । जीवस्यापि व्यावर्तनक्षममा मन्वमित्याभप्रायेण निरूपाधि कशन्दः देवादिकतिपयशरीरविशेषानवच्छिन्नत्व निरुपाधिकन्वम् । अपहत् पाम वादेधि निरुणाधिकन्वमभिप्रेतम, यदा आकाशस्थापि स्वकार्यव्याप्तथा योगिकआत्मशम्दउपपन्न इतिशङ्काच्यावृत्यों निरुपाकशब्दः। यो गक घाश्रयण चक्लिष्टम् स्वनःशरीरप्रतिसबधिनियन्तृरूप-यातरि घामशब्दप्रयाग इतिमावः । अपहतपाप्म वादिकमित्यादिशदिन सत्यकामावा. दिग्रहणे शक्येऽपि गुणानां विधिनिषेधरूपण विद्वधज्ञापनाय मरकाम वाटे: HTTP: 3mms. . - 62 ·देहराकास्य परमा-मपरावे श्रुतिस्वारस्यम् [दहराधि- १३५ . श्रीभाष्यम् ननु च दहराकाशस्य परमात्मत्वेऽपि वाह्याफाशोपमेयत्वं न सम्भवति 'ज्यायान्पृ. थिव्याज्यायनन्तरिक्षात् ' (छां.३.१४.३) इत्यादौ सर्वस्माज्यायस्त्वश्रवणात्-नैवम् दहरा काशस्य हृदयपुण्डरीकमध्यवर्तित्वप्राप्ताल्पत्वनिवृत्तिपरत्वादस्य वाक्यस्य ; यथा अधिकज- वेऽपि सवितरि ‘इपुवद्गच्छति सविता' इति वचनं गतिमान्द्यनिवृत्तिपरम् । अथस्यात् एप आत्माऽपहतपाप्मा' (छां.८.१.५) इत्यादिना दहराकाशो ननिर्दिश्यते' दहरोऽस्मि- घ्नन्तर आकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेव्यम् ' (८.१.१) इति दहराकाशान्ततितस्ततोऽन्य- स्यान्वेष्टव्यत्वेन प्रकृतत्वादिह 'एप आत्माऽपहतपाप्मा' (८.१.५) इति तस्यैवान्वेष्टव्यस्य निर्देष्टुं युक्तत्यात् ; स्यादे तदेवम्, यदि श्रुतिरेच दहराकाशं तदन्तर्वर्तिनं च नव्यभान्क्ष्यत्; व्यभांक्षीतु सा तथा हि ' अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम् ' (८.१.१) इति ब्रह्मपुरशब्देनोपास्यतया सन्निहित- परब्रह्मणः पुरत्वेनोपासकशरीरं निर्दिश्य तन्मध्यवर्ति च तदवयवभृतं पुण्डरीकाकारमल्प- परिमाणं हृदयं परस्य ब्रह्मणो वेश्मतयाऽभिधाय सर्वशं सर्वशतिमाश्रितवात्सल्यकजल- धिमुपासकानुग्रहाय तस्मिन् वेश्मनि सन्निहितं सूक्ष्मतया ध्येय दहराकाशशब्देन निर्दिश्य तदन्तर्वर्तिचापहतपाप्मत्वस्वभावतो निरस्तनिखिलहेयत्वसत्यकामत्वादि श्रुतप्रकाशिका नोपमेयमावो नसंघटत इत्यर्थः, उपमानोपमेयभावस्य हृदयावच्छेदनिबन्धनत्वमाशङ्कय परिहरति हृदयेत्यादिना । अतएवेदमपि नाशङ्गनीयम् 'रामरायणयोयुद्धं रामरावणयोरिव ' इतिवदुपमान शून्याशापनपर वाक्यमिति । याव- छन्दानुपपत्तेः अंशभेदोक्तेश्च । न्यूनपरिमाणस्येव अधिकपरिमाणस्यापि नमध्यमपरिमाणेन साघार्य युक्त मिति चोदयति- ननुचेति । अन्यूनपरिमाणत्वमात्र साधयमिति परिहरति नैवमिति । अथस्यादिति । यद्यपि 'याघान्वा अयमा- काशः' इति मध्यगतवाक्य स्थाकाश एव प्रथमतया निर्दिष्टवादासनत्वाच्च एषइति परामर्शनीयः, तऽप्युपत्र में तस्मि न्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम् । इत्यन्वेष्टव्यतया प्राधा येनावगतत्वात् 'आत्माया अरे द्रष्टव्यः 'सोऽन्वेष्टव्यः' इत्या दिध्वात्मनोऽन्वेष्टव्यवनिश्चयादिहाप्यन्वेष्टव्यस्य तदन्तर्वनि आमत्वावगमात् 'एपआत्मा' इति तदन्तर्वतिनोऽन्वे- पृव्यस्यामनः परामर्शः, अत आत्माऽधिकरणतयाऽवगत वेन व्यतिरिक्तवाद्युपपत्त्यनुरोधन भूताकाशएव दहराकाश इत्यर्थः । पूर्वपक्षेऽन्वेष्टव्यान्तरस्याधारतया प्रतीतेश्चत्यनेन याक्येनाभिप्रेतोऽर्थ इहायस्यादित्यादिना कष्ट को भवति । परिहरति स्यादेतदिति ब्रह्मपुरशब्दार्थमाह-उपास्यतयेति । न केवल ब्रहाणसर्वव्यापि वा उरीरेण साधारण RE- मानं अपितूपासनस्थानभूतहृदयाघारस्वात् संबन्धविशेषध विद्यते, मझशन्दश्च परस्मिन्मुख्यः अतो ब्रापुरं दाशरमित्यर्थः अत्रेदमप्यर्थसिदं दहकाशो जीवइति पूर्वपक्षस्य साधकतया बहापुरसम्दानिर्देश: परेरुत:--- सायुसमिति । पथ उच्यते ब्रह्मणस्सर्वविकारसाधारणाया,दसाधारणन व्यपदेशात्य युद्धत्वात् जीवस्य भौगोपकरणतया समन्धविशेषसद्भाया- यशरीरमेव प्रापुरमिति तादधेयपुराधिपो जीव इति शहितं, तदयुतम् मुख्यार्थस्य स्वतो प्रावस्यात् परमामन उगस्य. स्वाय शरीरान्तरस्यानस्य 'निचाय्यत्वादेवम् । इत्यत्र दर्शितततया संबन्धविशेपसमावाश जी RREEनु थानादिति । अपपरिमाणमित्यनेन 'दरं पुण्डरीपम्' इत्यत्र दहमन्दो प्यारपातो मयति । RRRRRRE. . . , - ·दहराधि- १-३५ ] 'तदन्वेष्टव्यम्' इत्यत्र तच्छन्देनोभयपरामर्श पाणिनिसूत्रानुगुण्यवर्णनम् ४९१ . - श्रीमाप्यम् स्वाभाविकानवधिकातिशयफल्याणगुणजातं च ध्येय 'तदन्वेष्टव्यम् [८.१.१] इत्युपदि- श्यते । अत्र 'तदन्वेष्टव्यम् ' इति तच्छन्देन दहराकाशम् , तदन्ततिगुणजातं च परामृश्य तदुभयमन्चेष्टन्यमित्युपदिश्यने । “यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म' (८.१.१) इत्यनूद्य तस्मिन्दहरपुण्डरीकवेश्मनि यो दहराकाशः, यश्च तदन्तर्वर्तिगुणजातं तदुभयम- न्वेष्टन्य मिति विधीयतइत्यर्थः । दहराफाशशब्दनिर्दिष्टस्य परब्रह्मत्वं ' तस्मिन्यदन्तः' इति श्रुतप्रकाशिका पस्वसिद्धान्गुणानाह-स्वाभाविकेति । ननु आकाशशन्दवान्यस्य गुणि वेन तस्य ध्येयाय वक्तव्य तेमविना गुणभ्या. नायोगात् तच्छन्दस्य तदन्तर्वर्तिपरत्वान्नाकाशाभिधायित्वम | गुणिनो ध्येयत्वे कथित गुणाना ध्येयावार्थस्द्धि स्यात् , ननु गुणाना ध्येयत्वे कथिते गुणिनोऽन्तर्मावः । अतोन्वेष्टव्यमितिपद गुणिपरम् नत गुणपमित्यत्राह-अति । ताछ दएकोमयपगमीत्यर्थः ।। ननु यच्छन्दनिर्दिष्टहि तन्छन्देन परामृश्यते । यन्छन्दस्वन्तर्वतिपर: नाकाशपर: तत्कथमुभयपरामर्शित्वं तच्छन्द स्पेति शङ्कायामस्य वाक्यस्य परोक्तार्यपरत्व च व्युदस्यन् तच्छन्दस्य उभयपरामर्शिवमाह-यदिदमस्मिन्निति । तस्मि. न्दहरपुण्डरीक्वेश्मनि यदन्तर्गत टहराकाशाख्य वस्तु तदन्वेष्टव्यमिति परैरुच्यते, त्युदस्यति यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं घेश्मेन्यनूयेत्यादिना । अयमर्थः यदिद दहर पुण्डरीक वेश्म तस्मिन्दहराकाशइति दहराकाशस्य पुण्ड रोकवेश्माधारत्वस्योत्त वात् पुनरपि ' तस्मिन्यदन्त ' इति आकाशस्य पुण्डरीकवेश्माधारस्वकथनवैयर्य स्यादिति, 'तस्मिन्यदन्त ' इति सगुणविषयत्वेतु नवैयर्य पूर्वमनुक्त वात् अतोऽपेक्षितविघेरनपेक्षितविधान दुर्बलम् । अत्र दूषणा- न्तराण्यप्यमिप्रतानि । अव्यवहितदहराकाश विहाय व्यवहितपुन्डरीकवेश्मपरामथे।ऽनुपपन्नः। पिंच पुलिङ्गशब्दनि- दिष्टस्य दहराकाशस्य यदिति नपुसकलिङ्गान्तपर्दैन परामर्शानुपपत्तिश्च । ' तस्मिन्यदन्त: ' इति वाक्य दहराकारस्य पुण्डरीक्वेश्माधाराक्त्वप्रतिपादनपरचेत् अनन्तरवाक्यस्य तदोक्षपपरत्या व्याख्यानचापम । परमानोऽवर्ति तत्कारण सूक्ष्म किमपि नसभवतीति ' किं तदत्र विद्यते' इति वाक्येनाक्षिप्यास्य द्यावापृथिव्यादिकार्यस्य तदन्तर्वर्तितया समाघानमितिहि पर्वण्यते दहराकाश: पुण्डरीक्वेश्मवतीत्युत्ते मित्राक्षेप्यम्। तथा 'अस्मिन्कामासमाहिता.' 'अथ यइहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामान् ' इति गुणाना तदन्तर्वतित्वमुक्त्वा गुणगुणिनोरुभयोरप्युपासनत. फ्लपनिपादकोपरितनवाक्यस्वारस्य नश्च भवेत् । अतः परीतार्थोऽनुपपन्न इत्यभिप्रायः ।। 'दहरोऽस्मिन्' इति वाक्य व्याचष्ट तस्मिन्दहरीत। पुछिनयच्छन्दाध्याहारेण योजन या य छन्दद्वयनिर्दिष्ट भय तस्छन्देन प्रतिनिर्दिश्यत इत्यभिप्रायेण यो दहराकाश यच्च तदन्तर्वार्तगुणजात त्दुमयमि युक्तम् । यद्वा पुहिङ्ग पन्छन्दानध्याहारण 'दहरोऽस्मिन् ' इत्यादेरेकवाक्य व मन्यान आह-तस्मिन्दहरेति । श्रुतिवाक्येऽन्तइश दोऽ त. वतिपर । अस्मि-वर्तमानो दहराकार तदन्तर्वतिं च यत्तदुभयमन्वेष्टव्यमिति वाक्यस्यार्थ इत्यर्थः, 'त्यदादीनि सबै नित्यम्' इति पुल्लिङ्गनपुसकलिङ्गयोर्यच्छन्दयोरेक्शेष: 'नपुंसकमनपुसकैनैश्वञ्चान्यतरस्याम् ' इति नपुंसका. भवमेकवचनान्त-व च । तस्मादाकाशतदन्तर्गतान्वष्टव्यगुणपर पुनपुरका तय-इन्टद्यार्थविषय तदिति पीस.. प्राय । एव तदन्वेष्टव्यम् । इति तन्पदेनेवा मनोऽप्युक्त वाद-वेष्टव्यतया प्राधान्यावतिर यस्ता म र प्रसिद्धि. पपन्ने इति चोद्यपरिहारसिद्धि । दहराकाशेति । विवक्षितार्यस्य प्रामाणिक्वेरिदेहि विष्टनिर्वाह उपपद्यते, तस्मादहरा. - ·४९२ उभयविधान नघटत इति शक्षा [दहराधि १३५ - श्रीभाष्यम् निर्दिष्टस्य च तद्गुणत्वम् , तच्छब्देनोभयं परामृत्योभयस्याप्यन्वेष्टव्यतया विधानं च कथ मवगम्यत इतिचेत् तदवहितमनाइशृणु-यावान्या अयमाकाशस्ताचानेपोऽन्तहृदया- काशः' (छा.८.१.३) इति दहराफाशस्यातिमहत्तामभिधाय 'उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेय समाहिते उभा-वग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युम्नक्षत्राणि' (६.१.३) इति प्रकृतमेव दहराकाशंमस्मिन्निति निर्दिश्य तस्य सर्वजगदाधारत्वमभिधाय ' यच्चास्येहास्ति यञ्च नास्ति सर्वं तदस्मिन्समाहितम् ' (८.१.३) इति पुनरप्यस्मिन्निति तमेव दहराकाश परामृश्य तस्मिन्नस्योपासकस्येह लोके योग्यजातमास्त, यञ्च मनोरथमात्रगोचरमिह नास्ति, सर्व तद्भोग्यजातमस्मिन्दहराकाशे समाहितमिति निरतिशयभोग्यत्वं दहराकाश. श्रुतप्रकाशिका काशस्य परब्रहावे तदन्तर्वतिनो गुणजातवे तयोर वेष्टव्य वे च प्रमाण वत्तव्यामत्यर्थः । प्रतिवक्ति तवाहितेत्यादिना । 'तदन्वेष्टव्यम् ' ' यावान्या अयमाकाशः ' इति वाक्ययोर्मध्ये 'किं तन्त्र विद्यते' इति वाक्यं भूयते, परमा मनोऽन्तर्तिनः कस्यचिदसम्भवात् 'किं तदन्न विद्यते' इति वाक्यमाक्षेपपरी त्याहु.परे। प्रश्नारमिदवाक्यमित्युचितम् बुभुःसाख्यापनमात्र प्रश्नः । अनुपपत्त्युद्घाटनेनाक्षिपपूर्वक परिहारबुभु साख्यापन चोद्यम् । ॐबुभुत्सितपरिहारेण वक्रा प्रतिषेधःप्रतिक्षेप: 'कुतस्तु खलुसोम्य' इतिवत् । न प्रतिक्षेपपरमिद परिहारस्य वक्ष्यमाणत्वात् , न केवलः प्रश्न: अनु- पपत्तेविद्यमानत्वात् । सर्वान्तरस्य परमात्मनोह-तरभूत तत्त्वान्तरमसम्भावितम् अनुपपत्युद्घाटनमुखेनाक्षेपस्य कण्टोक्त्य भावान्नकेवल चोद्यमित्यप्युचितम् । अतो विनयं प्रकाशयता शिष्येणानुपपत्तिमभिप्रेत्य तामस्फुट ध्रुवता बुभुत्साख्यापन मियतइति प्रभवाक्यतुल्य फलतश्चाद्यपरमिद वाक्यम् । तच्छन्दनिर्दिष्टयोगकाशतदन्तर्वतिनोरन्ततिविशेषानवामदुत्ता नुपपत्तिगर्भस्तदन्तवयंशाविषयः प्रश्नः 'कि तदत्र' इति । 'सयात् आचार्यो भूयात् ' इत्यर्थः प्राकरणिकाना- मिदमेतच्छच्दानामाकाशपरामर्शपरम्वार्थ तस्याव्यवहितत्त्वज्ञापनार्थ शन्दतोऽयंतश्वीकारस्य प्राधान्यशापनाय च 'यावा न्याअयम् ' इत्यादिप्रदश्यते । इदं वाक्य दहराकाशस्याल्पावनिवृत्तिपरमित्यमिप्रायेणातिमहत्तामि युक्तम् । प्रकृतमेवेति । अन्तर्वयं वेष्टव्य आकाशशब्दव्यवहित वानेदशब्दविष्य इतिभावः । दहराकाशस्यानुगत्यविच्छेदं दर्शयति तमेवेति । अस्येति व्याख्येयम् आसकस्येति, व्याख्यानम् । इदंशब्दष्षष्ट्यन्तोबुद्धिस्थपरइत्यर्थः । अवषणविनिशामयोः कर्तृत्वेन उपासकोहि बुद्धिस्यः । अस्येहास्ति नास्तीति अस्तित्वनास्तित्ववोस्सप्रतियोगिकवावगमानन्तरं चोदयितुरनुभाषणवारये 'सर्वेच कामाः । इत्यनुमाषणाद्य छन्दो भो.यजातपर इत्यभिप्रायः । फलितमर्थमाह-निरतिशयमोग्यत्यमिति । यथा समुद्र गोष्पदपल्पलादीनामन्तभाववचनात् समुद्रस्यानवधिक जलौघाव सिस्थति, एवं ' सर्व सदस्मिन्समाहितम्' इत्यनेन निरतिशयभोग्यवसिद्धिरित्यर्थः । ननु कयमस्य वाक्यस्यामुख्यार्थत्वमाधीयते जीवभोग्यवस्तूनामाधार वमुक्त किं नस्यात् । उन्यत-अन्योत पदं सावन दापर यचास्य नास्ति सर्वमस्मिन्समाहितमिति व्याघातात् । नच जीवमात्रपरं-बीविशेषस्योपासस्य बुदिप- स्वात् । उसकस्य स्वर्गपादिक नभोग्यमिति तदाशवयनमनुपपन्नम् । स च ब्रह्मव प्राप्यं तस्यापरिसिप्रय. मितरफलान्तवत्वचेहवानान्तरमुच्यते अतो निरतिशयभोग्यतापरायम् । अन्येष्टम्योपयुत्ताच निरति ८. यमय मुक्तम् । नम्यानन्दायस्य स्वरूपनिरूपधर्मतया राधविधाऽनुयायि वादसिद्धमिति निशियोग्य 4I ·दहरापि. १३५] समाधानम् '४९३ . . श्रीमाप्यम् ममिधाय तस्य दाहराफाशस्य देहायययभूतदयान्तपतित्वेऽपि देहस्य जरासादो सत्यपि परमकारणतयाऽतिसूक्ष्मत्येन निर्विकारस्यमुपधाततएव 'एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम्' (८.१.५)इति नमेय दहराकाश सत्यभूतं ब्रह्मास्यं पुरं निसिलजगदावासभूतमित्युपपाय 'अस्मिन्फामा- स्ममाहिताः' (८.१.५) इति दहराकाशमस्मिन्निति निर्दिदय फाम्यभूतांश्च गुणान्कामाइति निर्दिश्य तेषां दहराकाशान्तयतित्यमुफ्त्वा तदेव दहराशस्य पाम्यभूतयल्याणगुण विशि- प्रत्यं तस्यात्मत्वं च एप यात्मऽपहतगप्मा' [८.१.५] इत्यादिना 'सत्यसङ्कल्पः' श्रुतप्रकाशिका नेयं स्वरूपनिरूपस्य सत्यावस्यात्र पृथगुतावात् , अपेक्षितप्वर्थेषु अनुक्त स्यान्यतोग्रादित्यं नतूकपरित्यागेनान्यतोऽना. बन्च युक्तम् । अतो वयोत. एयार्य:, 'अथ तचेयूयुः' इत्यादिनोद्यपरिहारयाक्यानाम ये हदि निघायाह-तस्य दहराकाशस्येति । ' अस्मिंश्च यदिप ब्रह्मपुर सर्व समाहितं सर्वाणि भूतानि सर्वेच यामाः यदेनं जरायाप्नोति प्रध्यसवेवा किं ततो विशिष्यते' इति द्यायम् । 'कि तदन्न विद्यते' इति प्रश्नस्य प्रतिवचनम् 'अस्मिन्का- मास्समाहिताः' इति वश्यते ; मध्ये चौद्यान्तरमिदमुत्थितं शरीरान्तर्वर्तिनि दहराका सय द्यायायिष्याटिक स्थित चेदेहप्रवसे तदन्तर्गतस्याकायस्यापि हापुम्हरीरस्येव प्रध्वससम्मयात तस्य द्यावापृरियाद्याश्रयावा नुन, प्रायस ऽपि द्यावापृथिव्याद्यवस्थानात् अस्थिरत्वादय निगतशयमोग्यात्यं चानुपपन्नमिति । एय चौद्योल्यानबीजं सूचीत देहा वयवभूतहृदयान्तर्वतित्येपीति । 'यदेनं जरावाप्नोति' इत्येतच्छन्दः पूर्वप्रकृतं व्यवहितमपि ब्रह्मपुराख्यं शरीरं परामृति जरामिरपाभिधानात् , नतु तदन्तर्वर्तिपरामशी, तस्य सत्यत्वस्य यक्ष्यमाण वादित्यभिप्रायेण देहायययुक्त चोटपरे युनिवाक्ये 'सर्व समाहितम् ' इति द्यावापृथिव्याग्रुपलक्षितभोग्यभागोपकरणमोगस्थानाधारस्वमनूदित सर्वाणि भूतानीति सूर्याचन्द्रमोनक्षत्रापलीशतभाक्तृवर्गाधारविमदित 'सर्वे च कामाः' इति निरतिशयभोग्यविमनदिरम्। पुरोयादिक्यानुगुणत्यादनुवादिवाक्यस्य ।। ननु सर्वशब्दसकोचेन जीवभोग्काघारपरमिदंवाक्य मुख्यत्वोपपत्तेरिति । नैवम् अमुख्यत्य सौटव्यम् , प्रथमचुत सर्वशम्दसोचस्यायुक्तस्वात् पुरोवाद्यानुरूप्यसिद्धे, रुपासक फ्लस्य निरतिशयतया वक्ष्यमाण वानुगुणावाच । मच गुणाष्ट. कविषयोऽय चौद्यवाक्यस्यः कामशब्द: 'अस्मिन्कामाः' इति तस्य वक्ष्यमाणस्य पूर्वमुक्तत्वायोगादुतानुभाषणरूपल्या धास्य वाक्यस्य, अत: ' सर्वे च कामाः' इति निरतिशयभाग्यवानुवादः 'नीयीत नहन्यते ' इत्यनेन प्रतिय- चनाक्येनार्थसिद्धमकारमाह-परमकारणतयाऽतिसूक्ष्मत्येनेति । कार्याद्वारयादेः कारणमाकाशादिक सूक्ष्म, १९ एय वाचादिविकारेऽप्याकाशस्य न तादृशविकारसभव इति तत्तकारणतस्वान्तग मनो निरतिशय सूक्ष्म वापिका मावः । ततएवेति । श्रुतिवाक्यस्थसत्यशब्दस्य निर्विकारस्वमर्थ इतिभावः । षष्ठीत पुरुषव्यावृत्यर्थमाह-प्रक्षारयमिति सत्यशब्दसामानाधिकरण्यानप्राकृतशरीररित्यभिप्राय, । पुरइन्दविषयावहतुं गुण्माह-निखिलजगदिति । सत्य पुरम्' इत्यन्तमयान्तरचोग्रपरिहारपरं 'अस्मित्कामाः' इतितु प्रथमचोद्यप्रतिवचनम् । दहराकाशममिति निदि श्येति । अव्यवहिततःसत्यं ब्रह्मपुरमित्यादिशब्दोपस्थापितत्वादस्यतिभावः । गुणानां कामशब्दषाच्यन्वमुपपादयति । काम्यभूतानिति । अग्यवशक्तयेत्यर्थः । समाहिता इति पदस्वार्थमाह-दहराकाशन्तर्वतित्वमिति । एव दरका शस्य कामवैशिष्ट्यमुक्तम् । तदेवेति । को दहराफाश: सचकैः, कामैर्विशिष्ट इत्येपेक्षायां एप आत्मा' इतिवाक्य गुण . . - ·१९४ उपक्रमोपसहारनिरूपणम् [दहाधि १.३.५ । . . श्रीभाष्यम इस्यन्तेन स्फुटीशत्य 'यथा वेह प्रजा अन्चाविशन्ति' (८.१.५) इत्यारभ्य तेषां साधु लोके यकामचारो भवति ' (०.१.६) इत्यन्तेन तदिदं गुणाटकं तद्विशिष्टं दहराकाशशब्दनि र्दिष्टमात्मानं चाचिदुपामेतद्व्यतिरिक्तमोग्य सिद्धये च धर्मकुर्घतामन्तवाफलापानिमसत्य- सत्यत्वंचामि पाय अथ य इहात्मानमनुविध प्रजन्त्येतांश्च सत्यान्यामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' (८.१६) इत्यादिना दहराकाशशब्दनिर्दिष्टमात्मानं तदन्तर्ति- नश्च काम्यभूतानपहतपाप्मत्वादिकान्गुणान्यिजानतामुदारगुणसागरस्य तस्य परमपुपरस्य भुतप्रकाशिका विशेषविशिष्टधर्मिविशेषप्रतिपादकमित्यर्थः । अपहतपाप्मा' इत्यादिवावये सरकाश दो नकामनाया स्वपरः अमोघाशावस्य सत्यसङ्कल्पशन्देनापि सिद्धग्यात् । नापि मोगाना सत्यवपरः, इच्छाविशेषवाचक्तया व्यु पन्नए कामश न्दस्य भोगवाचिवाभावात् , नापि काम्यन्त इति व्युत्पत्त्या गुणमात्रपर: कतिपयगुणान्तराण पृथगुक्त यादव चिताव ज्यवार्थसम्भवे गोवलीवर्दन्यायेनानुत्त गुणविषयतयाऽसोचायोगाच अतो मोग्यभोगापकरणभोगस्थान रूपा नित्याः काम्या अस्य सन्तीत्युच्यते 'तदक्षरे परमे व्योमन् । इयुक्तनित्यविभूतिविशिष्टाव सत्यकामशब्दार्थः। स्फुटीकृत्येति । आका क्षिसगुणगुणिविशेषप्रदर्शन स्फुटीकारः । गुणगुणिनोरुभयोरप्युपासत्य पल्वाक्ये दर्शयिष्यामध्यगतवाश्याना वदति, यथाह्येवेति । 'यथा वह प्रजा अन्वाविशन्ति यथाऽनुशासनं यंयमन्तममिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्र मागं तं तमेयोपजीवन्ति तद्यथेह कर्मचितो लोक.' इत्यादि प्रथमस्य यथाशब्दस्य तथोपजीयन्तीत्यन्ययः । इह लोके प्रजाः यथाऽनुशायन, राजशासन यथा तथा अन्वाविशन्ति लभन्ते किमित्यत्राह-य यम तमिति, अर: पल्ट साध नानुष्ठानावसानमावित्वात् ययमन्त फ्ल क्षेत्रजनपदादिक्प्रति अभिकामाः अभ्यर्थिनो मयन्ति तत्तापल तोपजीव तीति लोकिकराजसेयादिप्रवृत्त्या लौक्किपल्मोगायुक्तै। तस्य क्षयित्वमाह-तथथेह कर्मचितो लोकः इति । अकिपरस्यापि तद्वत्क्षयित्वमाह-' एवमेवामुत्र ' इति दहराकाशतद्गुणानुपासकानामन्तवपलमाक्तवमाह-'तघाहात्मानमनुविध' इत्यादिवाक्येन अननुविद्य अनुपास्य व्रजन्ति परलोकमितिशेषः । भाष्य कर्मकुर्वतामिति । तद्यथेह कर्मचितः' इत्यादिश्रुत्यर्थोऽभिप्रेतः । अकामचारशब्दार्थमाह-असत्यसङ्कल्पत्यचेति । अनाविर्भूतगुणाष्टकत्व विवक्षितम् । अथ याहात्मानमनुषिद्येति । अत्रात्मानमेताश्च सत्या कामानिति दहराकाशतदन्तर्वर्तिशब्दार्थानुवादः ' कामचारोभवति इति सत्यसङ्कल्पत्वपर्यन्तगुणाष्टकाविर्भावो विवक्षित । 'एतांश्च सत्यान्कामान् ' इति वाक्ये कामर-दोऽाहतपाप्म- स्वादिगुणाष्टकपर, नतु सत्यकामपदोक्तकामपर: ‘एतांश्च' इत्येतच्छन्दस्य प्रकृतगुणविषयतया कामशब्दस्य काम्यात इत्यवयवशक्त्या वृत्युपपत्ते: • अस्मिन्कामास्समाहिताः' इति वाक्यस्थकामशब्दैकार्थ्याच्च, सत्यशब्दविशेषित व प्रात्त ननिर्विशेषणकामशब्दार्थप्रत्यभिज्ञाविरोधि, स्त्य म्पदवा-यप्रत्यभिशाप चरिचन्न तत' पूर्व श्रुतस्य दस प्रवृत्त गुणपरामर्शक्षमतया पवाछुतस्य स शब्दस्य तदनुविधायित्वात् ' तइमे सत्याःकामाः' इति प्रकृताना कामाना सत्य शब्दविशेषितस्वाच अनेन श्रुत्यर्थोपन्यासन पूर्वप्रस्तुतकाया: परिहताव दर्शयति अतो दुहराकाशइति ॥ ननु उपक्रमानुगुणमुपसहारो वर्णनीय तक्यमुपसहारानुगुणमुपक्रमावर्णनमितिचेन्न, उपप्रमावगतस्य तदन्तर्व- तिनोऽव्वेष्टव्यत्वस्य बाघामावात् उपसहारावगतस्य आ मनोऽध्यन्वेष्टव्य दस्य उपक्रमे विवक्षित यमान हुनम , नतूक तामावगतप्रहाणम् । ननूपक्रवाक्पमन्तवर्तिन एवान्वेष्टव्यत्वपर स्यात् आत्मनोऽन्वेष्टव्यावतु उपसहारवाक्यादेवावगतस्य - - .

·देहराधि- १३.५j उतार्थे वा पकारसमानः ४९५ श्रीमाध्यम प्रसादादेय मर्यफामायाप्तिस्सत्यसदल्पता चोच्यते। अतो दहराकाशः परं प्रश, तदन्त- पर्तिचापहतपाप्मत्यादिकाम्यगुणजातम् तदुभयमन्येष्टव्यं विजिशासितव्यमिति चोच्यत इति निश्चीयते । तदेतद्वाक्यकारोऽपि स्पष्टयति 'तस्मिन्यदन्तरिति कामव्यपदेशः' (चाफ्य- फार) इत्यादिना । अत एतेभ्यो हेतुभ्यो दहराकाशः परमेय : ॥ सू-१४ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिंगं च (१.३.१४) . - इतश्च दहराफाशः परं महल 'तद्यथा हिरण्यनिधिं निहितमक्षेत्रमा उपर्युपरि सञ्चर- न्तो नपिन्देयुरेयमेयेमास्सर्वाःप्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ग्रहलोकं न विन्दन्त्यतेनहि प्रत्यूढाः (छां.८.३.२) इति पतमिति दहराकाशं निर्दिश्य तत्राहरहस्सर्वेषां क्षेत्रज्ञानां गमनम् गन्त व्यस्य तस्य दहराकाशस्य ब्रह्मलोकशब्दनिर्देशश्च दहराकाशस्य परब्रह्मतां गमयतः । कथ मनयोरस्य परब्रह्मत्वसाधकत्यमित्यत आह-तथा हि दृष्टम् इति। परस्मिन्ब्रह्मणि सर्वेषां क्षेत्रज्ञानामहरहस्सुपुप्तिकाले गमनमन्यत्राभिधीयमानं दृष्टम्-' एयमेव सलु सोम्येमा- स्सर्वाः प्रजास्सति सम्पद्य न विदुस्सति सम्पत्स्यामहे इति' [६.९.२] 'सत आगम्य न विदुस्सत मागच्छाम इति' (६.९.२) इति च । तथा ब्रह्मलोकशब्दश्च परस्मिन्नमणि दृष्टः एप ग्रह्मलोकः सम्राडिति होवाच ' (७.१०.२) इति । माभूदन्यत्र लणि गमनदर्शनम् । पतदेव तु दहराकाशे सर्वेषां क्षेत्रज्ञाना प्रळयकाल इय निरस्तनिखिलदुःखानां सुषुप्तिका- श्रुतप्रकाशिका कि बिष्टनिर्वाहणतिन फलवाक्यगतोपासनानुवादस्य पुरोवादस्यचक रूपततया अवस्याग्युपग-तव्यत्वात् । नाप्राप्त गुण्य पासनमनुवदितुं शक्यम् । नच ' अथ यइहात्मानम् ' इति याक्य विशिष्टविधिपर, गुणाशस्य प्राप्तावात् नापि गुणा नुवादेन गुण्युपसिन विधायक उमयानुवादन फलप्रतिपादनपरत्वात् । अतोप्राप्तस्यानुवादायोगात् पल्वाक्यानूदित्स्य गुण्युगसनस्य गुणोपासनस्येव तदन्येष्टव्यम् ' इति वाक्येनेव विहितन्यमवश्या युपगरतव्यमिति टहराकाशगुणाटक्या रुम्योरप्युरासन तदन्येष्टव्यम् ' इति विहितम् । अया-तर्वर्तिन. कामत्य सप्रदायतो द्रदयति तदेतदिति । सूत्रार्थ- मुपसहरति अतएतेभ्यइति ॥ सू-१४ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिगं च (१.३.१४) 'अहरहर्गच्छन्ति' इति सुषुप्तौ गमन विवक्षित, तच्च पृथक्प्रतिपत्तिव्यवहारान हतया स्थितिः। निर्गमन पृथकप्र. निरत्यहंतागत्तिः कथमनयोति । कथं श्रुतिषु परमात्मधर्मविन अन्वयदर्शनादा जीयादिप्रतिपादकवाक्यवदर्शनेन नौआदिश्वसंमानित वाया गतिशब्दयोः परमात्मसापकत्वमित्यर्थः । 'तथाहि दृष्टम् ' इति सूत्रखण्ड परमात्मपरसपक्ष- भूतवाक्ये धन्नयदर्शनपर व्याचष्टे तथाहीति । गतेस्श्रुत्यन्तरप्रसिद्धि दर्शयति परस्मिमिति । शन्दस्यान्यत्र प्रसिद्धि दर्शयति तथेति । 'लिङ्ग च' इति सूत्रपाड जीवादिप्रतिपादकविपक्षभूतवाक्येष्वदर्शनरूपव्यतिरकाद्रगतिशम्श्योरसा यसाधक पपरं ध्याचष्ट माभूदिति । तत्र गते: श्रुत्यन्तरेऽन्वयदर्शननरपेक्ष्येण सापकत्वमाह-एतदेवरिवति । धूय .

·गतिशब्दमात्रस्य योजनान्तरम् दिहराधि-१३५ B . श्रीभाष्यम् ऽवस्थान श्रूयमाणस्य पर सत्वे पर्याप्त लिङ्गम् तथा :द्यलोकशब्दश्च समानाधिकरणवृत्या ऽस्मिन्दहराकाशे प्रयुज्यमानोऽस्य -ह्मत्वे प्रयोगान्तरनिरपेक्ष पर्याप्तं लिङ्गमित्याह-लिङ्गं च इति । निपादस्थपतिन्यायाञ्च पष्ठीसमासात्समानाधिकरणसमासोन्याय्यः॥ अथवा · अहरहर्गच्छन्त्यः' [छां.८.३.२] इति न सुपुतिविपयं गमनमुच्यते ; अपि- त्वन्तरात्मत्वेन सर्वदा वर्तमानस्य दहराकाशस्य परमपुरुषार्थभूतस्योपर्युपर्यहरहर्गच्छन्त्यः सर्वस्मिन्काले वर्तमानाः तमजानत्यस्तं न विन्दन्ति-नलभन्ते ; यथा हिरण्यनिधि निहितं तत्स्थानमजानानास्तदुपरि सर्वदा वर्तमाना अपि न लभन्ते, तद्वदित्यर्थः। सेयमेवमन्तरा- त्मत्वेन स्थितस्य दहराकाशस्योपरि तन्नियमितानां सर्वासां प्रजानामजानतीनां सर्वदा गतिरस्य दहराकाशस्य परब्रह्मतां गमयति । तथामन्यत्र परस्य ब्रह्मणोऽन्तरात्मतयाऽच- स्थितस्य स्वनियाम्याभिस्स्वस्मिन्वर्तमानाभिः प्रजाभिरवेदनं दृएम् । यथा अन्तर्यामि- श्रुतप्रकाशिका माणमिति । निघिदृष्टान्तसचिवमिति भावः । तद्यथा' इत्यादेर्याक्यस्यौदाहतावादन निष्टिस्य श्रुती दृष्टान्तावगतपरमपुरुषार्थमावस्येति योजनान्तरेऽनन्तरमेवोच्यमानत्वाच्च । निधिदृष्टान्तश्च परम् पुरुषार्थ वज्ञापकः, अती दृष्टान्तानुगृहीमहरहर्गमनमेक पर्याप्त लिङ्गमित्यर्थः शब्दस्य च न्यायविशेषानुगृहीतस्य श्रुत्य-तरेऽचयनिरपेक्ष साध्या- कत्वमाह-तदा ब्रह्मलोकेवि ।। ननु कथं ब्रझलोकशब्दस्य समानाधिकरणवृत्तिवागमः व्यधिकरणकृत्तावीप तदेवहि शन्दरूपमितिमाया दिद. क्षितमनुप्राहकं दर्शयति निषादेति। 'एतया निपादस्थपतिं याजयेत्' इत्यत्र कर्मधारयपरिग्रह निघाघजातीयस्य स्थ पतेरामिविद्यारसम्भवेन स्वतो निरधिकारत्वात् पष्टीसमासपरिग्रहे च त्रैवर्णिकान्तभूतस्थपतिकटाक्षेणापि निषादस्थतिहा. न्दनिर्वाहसम्भवात् षष्ठीसमासपरिग्रहेणापशूद्राधिकरणन्यायानुरोधो युक्त इति प्राप्तेऽभिहितं 'स्थपतिर्निपादरस्याच्छ ब्दसामर्थ्यात् ' इति । अयमर्थः षष्ठीसामासपक्ष नियाद सम्बन्धविशेषोऽमिधयः, कर्मधारयपक्षे निवदम्वविशिष्टः, सत्र षष्ट्या अश्रवणानिषादप्रातिपदिकेन विभत्तयों लक्षणीयः । नचंदं युक्तम् श्रीतार्थपरियहे विरोधामावात् नचामिविद्या. राहित्य दोषः, द्रव्यदेतदुपयोग्यनिविद्ययोरपि ययाकञ्चिदार्जनस्य विध्यनुमल्सिंम्भव त तमामधारय एस न्याय्य इति । एतनयायानुगृहातो ब्रह्मलोक्शन्दः श्रुत्यन्तरेऽन्वयनिरपेक्षः परमात्मत्वसाधम इत्यर्थः । तर्हि 'सुसामभिरग्नी. यते ब्रह्मलोकम् ' इत्यत्र कथं ब्रह्मलोक्शब्दस्य वैयधिकरण्यम् , उच्यते नयतिः प्राप्तिवचन: नित्यप्राप्तस्य रक्षण: प्रा. तिनामानुभवः, सच 'परात्परं पुरुषमीक्षते' इत्युक्तः अतो ब्रह्मानुमयः पुनर्न यस्य इति 'सनीयते' पूर्व- मयतिरुपरिस्सितप्रासिवाची, न बुद्धियाची प्राप्यच लोकहति घेयधिकरण्यम् अनु साशानुपपत्यभायात् सामानाधिक- रण्यामिति--प्रहालोक्शन्दस्य चतुर्मपरोपरायशानियतकारिजमहगगमन, नाद प्रजाःप्रत्यहं च तो गलत दर्थपरम् लिमंच' इति एखण्डमन्याख्यातम् । तदानी गतिरादयोः परस्परोरपायोपपादकमायेन समुचित्य पर- मामयसापकरय स्वात् , नम्वरस्य, ततोऽपि परंप्रत्येक पर्याप्तलिसिद्धिरित्यभिमायण तदनाहायप यायाम गतिशम्दमात्रस्प योजनान्तरमाह-अययेति । पूर्वपोमनायो Cel-तएवारिशम्दान्यपः, अ rinasik दहराफाशस्योपरीति । पार्यस्याभिप्रायेणवमुरुम् अन्तरा मतया रिपतावनाधार ना उसानुमतया गित मन परितमियीमतानामिीत । असिन्धारण समयदनियंचनापगाई पत्ननिमयोनिपत परस्य - यथारमान.

·दहराधि- १३-५) दंहगाशस्य परमामये हे बनारनिरूपणम् ४९७ श्रीभाष्यम् ब्राह्मणे 'यआत्मनि तिष्ठनात्मनोऽत्तरायमात्मा नवेद यस्यात्मा शरीरं यआत्मानमन्तरोऽय- मयति' (पृ.५।७.२५.मा,पा] 'अदृष्टो द्रष्टा गश्रुतश्रोता' [५.७.२२] इति च । मा भूदन्यत्र दर्शनम् ; स्वयमेव त्वियं निधिपान्तावगतपरमपुरुषार्थभावस्यास्य हृदयस्थस्योपरि तदा- धारतयाऽहरहस्सर्वदा सर्वासां जानामजानतीनां गतिरस्य परब्रह्मत्वे पर्याप्त लिङ्गम् ।। - सू-१५ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः [१.३.१५] यथ य आत्मा' (छां.८.४.३) इति प्रहरी दहराकाशं निर्दिश्य ‘स सेतुर्विधृतिरेपां लोकानामसम्मेदाय [८.४.१] इत्यस्मिअगद्विधरण श्रूयमाणं दहराकाशस्य परब्रह्मतां गमयति ; जगद्विधरण हि परम्य ह्मणो महिमा 'एप सर्वेश्वर एप सर्वभूताधिपतिरेप भूतपाल एप रोतुर्विधरण एपां लोकानामसम्मेदाय ' (१ ६.४.२२) इति, 'एतस्य वा पक्ष रस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसो विधृतौ तिष्ठतः ' (५.८.९) इत्यादिभ्य । सचायं तस्य परस्य ब्रह्मणो धृत्यारयो महिमाऽस्मिन्दहराकाश उपलभ्यते ; अतो दहराकाशः परब्रह्म । सू-१६ प्रसिधेश्च (१-३-१६) आमाशश-दश्च परस्मिन् णि प्रसिद्धः ‘कोहोवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेप आकाशआन- न्दो न स्यात् (तै आन.७) 'सर्वाणि ह या इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते' (छां.१.९. १) इत्यादिपु अपहतपाप्मत्यादिगुणसनाथाप्रसिद्धिः भाताकाशप्रसिद्धेवलीयसत्यभिप्राय ॥ एवं ताबद्दहरामाशस्य भूताकाशत्वं प्रतिक्षिप्तम् । अथेदानी दहराकाशस्य प्रत्यगात्म- त्यमाशङ्कय निराकर्तुमुपक्रमते- श्रुतप्रकाशिका मन्तरो यमयति' इत्यादिश्रुत्यन्तरप्रसिद्ध चेत्यभिप्रेतम् । अस्य परमहा वे पर्याप्त लिमिति लिमिना स्यैवायः॥ सू-१५ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः (१.३.१७) अस्य परमात्मनः महिमा धृतिः-तस्यास्मिन्दहगकाशे उपल धरित्यर्थः । धृतिः-विधृतिः, अतो दहाश.परं प्रोति । भूताकायादन्यत्वे तात्पर्यम् भूनाकाश प्रतिक्षितमितिहि वश्यते । सएव वस्तुगत्या परमात्मेति परब्रह्म युतम् ।। सू-१६ प्रसिधेश्च (१.३.१६) प्रसिदिशाचुहि भूताकाश इत्यत्राह-~-अपहतेति । पूर्वसूत्रचतुष्टयकृत्य वदनत्तरेषा सूत्रा! याह-एवं सावदिति । पूर्वोचहेतूना स्वरसतो जीवव्यावर्तनक्षम वेऽपि वश्यमाणशङ्काप्रतिक्षेपानान्तरमेव स्वारस्य यानपाचवादि 68 ·जीपरत्वशङ्का [दहराधि १३५ श्रीभाप्यम् सू-१७ इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासम्भवात् (१,३.१७) यदुक्तं वाक्यशेषवशाहहराकाशः परंोति, तदयुक्तम् वाक्यशेपे परमादितरस्य जीवस्यैव साक्षात्परामर्शात् 'अथ य एप संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरु- पसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते एप आत्मेति होवाच एतदरतमभयमेतद्ध' (८३.५) इति । यद्यपि 'दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाश:' (८.१.१) इति हृदयपुण्डरीकमध्यवर्तितयोप- दिष्टस्याकाशस्योपमानोपमेयभावाद्यसम्भवाद्भूताकागत्व नभवति तथाऽपि पाक्यशेषव- शात्प्रत्यगात्मत्यं युक्तमाश्रयितुम् आकाशशब्दोऽपि प्रकाशादियोगाजीवएव वर्तिष्यतहति चेत् अत्रोत्तरं नासम्भवात् इति । नायंजीव. ; नापहतपाप्मत्वादयो गुणा जीवेसम्भवन्ति, सू-१८ उत्तराच्चेदाविर्भूतखरूपस्तु (१.३.१८) . उत्तरात्-प्रजापतिवाक्यात् जीवस्यैवापहतपाप्मत्वादिगुणयोगो निश्चीयत इति चेत् एतदुक्तं भवति । प्रजापतियाक्यं जीवपरमेव, तथा हि ‘य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो श्रुतप्रकाशित अतो भूताकाशवव्युदसने तापर्यमितिभावः । तापरन्ये व्युदस्ते हेत्वन्तरेण जीवपरत्वमाशय तहेतुमिव तन्निरास.शि. यतेऽननरसूत्रेण । उपक्रम इत्यनेन अनन्तरसूत्र नाधिकरणान्तरमिति सूचितम् , अविच्छेदप्रतीते. ।। सू-१७ इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासम्भवात् (१.३.१७) इतरशन्दस्य प्रतिसबन्धिसापेक्ष वादाह-परस्मादिति । जीवस्यैवेति । दहराकारस्य ? यदपि अस्य वाक्यस्य जीवपरत्व संप्रतिपन्नमिति एवकाराभिप्रायः । साक्षात्परामर्शादिति । नजीवसवा चारा, किंतु तदाचकशब्देन परामर्श: तस्मादित्यर्थः ' अथ यएप ' इत्येतच्छन्दोहि प्रकृतपरामी । अतः पूर्ववाक्यवीप जीवएप प्रतिपायत इति परामर्शशब्दाभिप्रायः । जीवपरामर्शसहकारिणी तदन्तर्वयं पंट यातरिश्च जीवावरतानुस.धेयः । अणोजीवस्य विपुलतरप्रसिद्धाकाशोपमेय-वसर्वाधार वाद्यनुपपत्तेभूलकासप्रतिक्षपयुतिभिरेव जीवरका प्रतिक्षिसत्य. पाह-यद्यपीति । उपमानोपमेयभावाद्यस्वारस्य वाक्यशेषयशात्सोदव्यमितिभावः। नहपहतेति । परामर्शा-ययाग्देिष श्यमागत्वादपहनपा मवादिश्रुतिस्वारस्यमनपादितमिति भावः ॥ सू-१८ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु (१.३.१८) सूत्रे यहाखण्डस्याक्षरार्थमाह-उत्तरादिति । उत्तरवाश्यानुसारेण दहस्यास्येऽपि जीवत्यति धीयत इत्यर्थः किमिद प्रजातियास्य त-व्हतपामवादि: प्रतीतोऽपि परमानएव एदित्यत्राह-एतदुसमिति । जीयपरमपवि 'स उत्तम. पुरुषः' इत्यनेन परमात्मपर व नशपम् ततिः प्रासादिकति भाषा ।

·पदाधि १.३५] मापनस्य संशेपयानम् ४९९ श्रीमाप्यम् विन्यावशोको विजिघत्सोऽपिपासस्सत्यकामम्सत्यसङ्गापरसोऽनयरसविजिशासि- तव्यस्म मांश्च लोकानामोति साश्च कामान्यस्तमात्मानमनुषिध विजानाति'(सां.८.७.१) इति, प्रजापतियचनमतिधरूपेणोपश्रुत्याऽन्वेष्टव्यात्मस्वरूपजिशासया प्रजापतिमुपसेदुपे मययने प्रजापति गरितस्यप्रसुपुप्तययस्थ जीवात्मानं सशरीरं फ्रमेण गुथपुयोग्यतापरीचि- क्षिपयोपदिश्य तत्रतत्र भोग्यमपश्यते परिशुद्धात्मम्यरूपोपदेशयोग्याय तस्मै मघयते 'मघ. यन्मत्य वा इदं शरीग्मात्त न्युना तदम्यामृतम्याशरीरस्यात्मनोऽधिष्टानम्' (८.१२.१) इति शरीरस्याधिष्ठानतामात्मनयाधिष्टाहतामशरीरस्य च तस्या तत्वस्वरूपता चोपत्वा न ह वै मशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति । अशरीरं वाय सन्तं न मियाप्रिये शत.' [८.१२.२) इति कर्मारधारीरयोगिनस्तदनुगुणसुखदुःसभागित्वरूपानथै तद्धि, मोक्षे च तदभावमभिधाय ' एवमेवैप संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपस. भुतप्रकाशिका मघवतइति । यद्यपि विरोचनोऽपि प्रजापतिमुपारुदत् तयाऽपि छ यापुरपाधिगममा तृप्ततया अपनात अत्तदनुतिः इन्द्र एवार्यतत्वयुभुसया स्थितहति सच्छिष्य वात्तनिदेशः । खण्टाञ्चस्मार्थ संक्षेपेणाह-जागरितेति । । नाहमत्र मोग्यं पश्यामि' इत्यस्यार्थमाह-तत्रतत्र भोग्यमपश्यत इति । य आत्मा' इत्यादिप्रजापत्तियाक्य पनिजी बम्बाभिप्रायम् । तन्ट्रन्या पश्चादुपसन्नयोरिन्द्रविरोचनयोः प्रजापतिरुपति 'य'एपोऽक्षणि पुरुपो दृश्यत' इतिदिशा नेहमपुरुष: परमा-मा एतं त्वेय ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि ' इत्युपत्रम्य स्त मादयस्था धानात नह. जीवस्या. क्षिणिस्यतिरुपदिश्यते, किंतु अविकाराग्या जीवस्य स्थितिगती निश्चीयत अतोऽणोः जीव स्थरि गति सूट व बाद णि दृश्यत इत्युक्तम् अस्मिन्कर्मण्यस्य सामयं दृष्टमितिवत् । ततम गृहे स्थित्वा निर्गन्छन् पुरुषो यथा गृहादन्यः एवं शंगरे स्थिनिगतिमानामा टेहातिरिक्त आयुक्त मयति । अमृतमति निरशियखरूप वम् ' अभयम' इति दुः पामभित्रत्वम् 'ब्रह्म' इत्यसमुचिशानतया वृह वं ब्रह्मान्मक व वोतं, एव प्रजापतिहृदयानभिज्ञानेन छायापुरुष उप- दिष्टशी म-या पुन:पप्रन्छत: 'कतम एपः' इत्यादिना सध्येतेषु नेवादिस्थानेषु परियायते कतमएप इत्यर्थः । पुन भानुर देहस्याना मन्त्रमिदतयाऽवभासनादन्वयव्यतिरेकाम्याच दर्शयितुमुद शरादब्राह्मणेन केवलदेहस्य यसनाभरण चस्कृत- देहस्य च छायादर्शने प्रजापतिनियोगस्तयोस्तद्दर्शननोत्तम् । यथा वसनाभरणादिरधियव्यतिरेकाम्यामना मा, एवंचाक्षु | विरोचनो पक्वकषायत्वात्तायता तृप्ती जगाम । इन्द्रस्तु पाटिदवारगोचरत्याच, देहो नात्मेति प्रजापतेरभिसन्ध प्रजा मिसन्धिमजानपि देहस्यामृतत्वाम्य बानुपपत्तिं दृष्ट्वा 'नाहमत्र भोग्य पश्यामि ' इति पुन पसाद, मजा. पतिस्त जाग्रहशाया वसनादीनामिव जीवाच्छरीरस्थापगमाभाव व्यतिरेको दुर्श इति माया स्वामद हामिमानिन आमन २ सय नदेहपातरेक्स्य स्वरगमत्यात् स्वप्नावस्यामुपदि देः । तदा प्राय'ना-शा द्ररूम 3 मृतन्याम्यायानुपपास ज नन् नाहमत्र भोग्य पश्यामि ' इ.युपासदत् बाह्याभ्यन्तरदेव-वमनुष्यावरागदपायोपाधि या कालाय हेण स्वयप्रकाश मा मान दर्शयतु मुगुप्तधास्थामुपादिदात् । तदानीमपीन्द्रस्तदभिप्रायाशाननामृतत्वाभयत्वाद्यनुपपत्या 'नाहमत्रभोग्य पश्यामि' इ युपसन्नोऽभूत् , एवमनतिस्फुट गहनमुपदिशतः प्रजापतेस्तात्पर्यमुक्त शुश्रूपुयोग्यतापगचिक्षिा यति वन्मयं वा इदं शरीरम् ' इत्यादिना निष्कृष्टामस्वरूप रपुटतरमुपादिश्त् । तदुपदेशा प्रकारमाह- शरीरस्याधिष्ठान तामित्यादिना । अग मुक्त्ययस्योपदेश दर्शयति एवमेवैपसंप्रसादइति ॥ - ·महोपक्रमपरिशीलनम् [दहराधि १३५ - श्रीमाष्यम् पद्यस्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते'(छां.८१२.२)इति जीवात्मनरस्वरूपमेव शरीरवियुक्तमुपदि देश स उत्तम पुरुषः स तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा शातिभिर्वा नोपजन सरन्निदं शरीग्म् ' [८.१२.३] पति, ध्रुवप्रकाशिका एवमित्यादिकमुपाददानस्यायमभिप्रायः, 'अस्माच्छरीरात्' इत्यादिवाक्यस्य परीतार्थो दान्तिकवाक्याननु गुण वादिदोषविध्वस्त इति तथाहि शरीरासमुत्थान नाम श्रवण ननध्यान याहरूपविवेकः । खेन रूपेणाभिनिप्प- त्तिनीम प्रपञ्चविलापको वृत्तिरूपसाझा कारः, तेन परज्योतिर्भवति ' उपसम्पद्य ' इति निर्देशो मुखं व्यादाय स्वरितीति वदिति केचिद्व्याचक्षते । तद युक्तम् समुत्थानशब्दस्य विवक्याचित्यामात् शरीविषयो विवेक इतिचे पञ्चमी नघटते तस्य द्वितीयार्थत्वाभावात् । शरीरादा मनो विवेक श्वेदाम नात्यवाहारः 'तयोमायनमृतस्यति ' इत्यादिश्रुत्य- तरकार्यप्रत्यभिज्ञाविरोधश्च शरीराभिमानादुस्थान मेचित् शरीरमन्दस्य रक्षणा। इरादा मन उ वित सशरीरस्य तत्सम्भवान्मोक्षस्य चाशरीरतालक्षणवादस्य वाक्यस्य मोक्षविषयत्व नस्यादितियेत् अगिदिमार्गगमन सूक्ष्म देहसापेक्षयात्तन गतवतएव सबासनसहियग्रह णाच मुख्यार्थराद रुलेय मुक्ति दियायोपपते: । त्यस पटक विवक्ष तमत्वं च क्लिष्ट गत्यम वद्योतक 'सम्पद्याविर्भावः' इति सूत्रविरोधश्च, नह्याविर्भूय सम्पत्तिारति सूत्रम् | भेदप्रवि. लयातिरेकेण परज्योतिर्भावात्मकान्तरसम्भवात् 'परंज्योतिस्पसम्पद्य ' इति निर्देशवययं च परज्योतिभावी नाम न धर्मान्तर निर्विशेषवस्तु-युपद्यते नचाधिर्मवति ननु परज्योतिर्भावो नाम अद्वितीयत्वम् । तेन निवाश नसाईतीय. स्वत्युदास इति चेन्न सपत्तिशब्द स्येतरनिवृत्तिवाचियाभावात् । नहि घटा भवती युक्ते दप्डचादिद्वितीय रक्षा भवति उगसम्पत्तेरसकर्मकावप्रतीतिस्वारस्यविरोधश्च । अस्य वाक्यस्यैवमयंपररावे दृष्टान्तोस्थापक पूर्व क्या स्वात् पूर्वहि 'अशरारं वाय सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः इ.युक्तवा 'अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत् स्तनायित्नु.' इति घाय्यादीना कर्मकृतशरीराभावन प्रियाप्रियानन्वय दीय वा तद्यथैतान्यमुप्मादाकाशात् समुत्थाय परंज्योतिस्प सम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते' इत्युक्तम् । नहि वारवादीनामाकाशात्समुत्थान नाम वियेक्श'नरूपं, आपतु स्थिति वेळाया स्वकार्य करणायोर्धदेशेऽभिवृदिः। परशब्दो वारयादीना कारणवस्तुवाची । ज्योतिशब्दस्तु कारणाना कार्यों पाटनद्वारण तदभिव्यक्तिहेतुतया प्रयुक्त वारवादीनिच स्वकारणद्रव्यमुगम्य कार्यायस्था हि या कारण दृशेन रूपेण विशिष्टानि भवन्ति घायुह्यावहावहादिरूपेण सप्तविधाय हिन्वा वायु वमात्रेणाष्टित । विद्युच्च विद्युत्व हिवातजावेग ८-भ्रस्तायि नूना- भ्रानादिप्रहाणेन स्वकारणभूतरूपण एवं जीवश्व मार्गविशेषेण गाया पब्रह्मप्राप्य रसायंवस्थाप्रहाणे न ५२मा दुरूपक पे णाविर्मतीत्येवमसतिहि दृष्टा-तटाष्ट्रान्तिकवाक्यसामञ्जस्य भवति ।। अस्य वाक्यस्य सुषुति वेषयन्वेऽप्युत्त दूषणानवृित्तिग्नुराधया । यतः अस्माच्छरीरात्' इति वाक्यं न मुक्तस्य जीवस्य स्वरूपैक्यप्रतिपादकम् , अतएव नासम्भवात्' इति सूत्रकारेण भेदनिर्देशो नईयपरयोास्तवो. दाभिप्रायः, अपितु योनिमालि-यादिकमिव पस्मिनग्याकल्पित जीयमा मानतुं स पक्षप्यायदा निरस्तम् जैवस्वरूपमपनिनीयामदनिर्देशे किंफ्लम् यावदनिर्देशन ईश्वरस्यारसारित्वमप्रतिस न तावत्त क्यात्तिः पुर- पारस्यात् आतपापत्तेः पुरुरायाय तहसंसारिवानिपतये निर्देश इति चेत् ह विकदिन ६.. नेन तस्य संसारितया तक्यापत्तरपुरषार्थव को वारयेत् । भारद्यानिश्तो त कपिरापुरपाय नियत --- । . . .

·पहराधि १३५ उपसंहारानुगुण्यता ५०१ श्रीमाप्यम् प्राप्यस्य परस्य ज्योतिष. पुरुषोत्तमत्वं, निवृत्ततिरोधानस्य परंज्योतिरपसपनस्य प्रत्यगा. स्मनो ब्रह्मलोके यथेष्टभोगावाप्तिम् ' प्रियाप्रियावियुक्तयमनिमित्तशरीराद्यपुरुषर्थानुसन्धान चामिधाय 'स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमन्लिन्शगैरे प्राणो रत्ताः' (८.१२.३) इति यथोक्तस्वरूपस्यैव संसारदशायां फर्मतन् शरीरयोगं युग्यशकटयोगदृष्टान्तेनाभिधाय अथ यतदाकाशमनुदिपणं चक्षुस्मचाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्रा- णीति सभामा गन्धाय घ्राणमथ यो वेदमभिव्याहराणीति स आत्माऽभिव्याहागय यागथ यो वेदेदं शृणपानीति स आत्मा श्रवणाय थोत्रम् । अथ यो वेदेदं मन्यानीति स आत्मा मनोऽस्य देव चक्षुः' (८.१२.४,५) इनि चक्षुरादीनां करणत्वं रूपाटीनां शेयत्व- मस्य चलातृत्वं प्रदर्य तत एव शरीरेन्द्रियेभ्योऽस्य व्यतिरेक्मुमुपपाद्य या पप एत्न . श्रुतप्रकाशिका . पुरुषार्थप्रतिपत्तेजीववैलक्षण्यप्रतिपत्तिमूलकत्वाद्वैल्क्षण्यस्याविधानिवृत्ती निवृत्तः पुरणार्य प्रतिपरिग निवरत नमि का अभिरूपायुद्धौ निवृनाया तस्मिन् स्पृहणीयत वुद्धनिवृत्तयत् । तिश्य हावापत्ति पुर पार्थ एव स्यात् ॥ किंच एक्यम्पटिदिक्षोर्मेदवाट मुरेसन असमारि व दक्ष्यत: प्रतारकाय च स्यात् दवादोऽनुवादरूपः प्रदिघार्थ मियत इतीदमत्यन्तमयुक्तम् जीवपायोनियन्तृनियाम्यतादिलक्षणस्य रौकिकात । अत्यधुरि सूत्रासाम् हसव मृषा वादिना स्थितम्-'सउत्तम पुरुप ' इति शब्देन परमात्मपर वशङ्क या तत्यारहागयाह-प्राप्यस्य परस्य ज्योतिप पुरुषोत्तमत्वमिति । जीवस्य प्राप्यतया पुरुषात्तमप्रसङ्गः, नतु प्रकरणप्रतिपाद्यत् यतिभावः । 'सउत्तम पुरुष' इति यदुपसपने स उपसदनीयः पुरुष उत्तम इत्यर्थ । ' सतत्र पर्योत' इति, स. उपसम्पत्ता तत्र परमात्मान प्येति । परतोऽनुभवति । यदा अनुसञ्चाति ' कामरूप्यनुसय्चरन येनयेन धाता गच्छति' इति श्रुत्यन्तरात् ।। ननु यउपसम्पद्याभिनिष्पद्यत सउत्तम पुरुषइति (ग्न प्रगमानिर्दिष्टप्रकृतपरामशस्वारस्यात् , ' स तत्र पर्येति' इत्यनन्तरवाक्यस्यप्रथम त छदैनकाय प्रतश्च । नवम उ सम्पर व्यायाविर व त । मानितिर विषयत्वे तच्छन्दस्वारस्यामावेऽप्युत्तमपुरुपशब्दयोगस्योरपि स्वारस्याच्च । न्युत्तम् पुरुपान्दो जनसाघाण पुरष व मपिहि मगरत्येव स्वरससिद्धम् । कवल एक पचनान्त पुरुषरब्दोऽपिहि भगवत्येव स्वासः । कुतउत्तमःपुरुषशब्दः उत्तम पुरुपुस्त्यन्य: ' इति स्मृयर्धस्य झाडीत प्रत्यभिज्ञानाच्च एन चसति — सतत्र ' इति र सभ्यः शब्दस्याय विहितोत्तमपुरुषरामार्श व न स्यात् नतु व्यवहितपरज्योति. परामस्वारस्यम । ननु ' सउत्तम पुरप.' इति मुत्तस्य ब्रह्मात्मकत्वपर स्यात् तदा तच्छन्द स्वारस्यच स्यात , प्रकृत्ताप्रहाणात , नैर 'सतत्र' इन्दनन्तर क्ये स इति परस्य वेय पकरणरेन जबरामर्श गात देनास्वारस्यापातात् । तदप पद समाना कमवित पोय. करण्यनोपादानात् । तत्र इति पतस्य स्व स्मन्नित्योऽपि सट', अती यात ५६षय 'सउत्तम पुरप दिया। 'नोपजन स्मरन् इत्यस्यार्यमाह-प्रियाप्रियेति । अनुभूतस्याह स्मरण पृमब्रह्मा मक्तया दु खामक न हनुभृतम् न तथा स्मरति कृत्स्नस्य भगवदात्मक वेन अनुभव्य वादित्यर्थः । प्रयोग्य युग्य. आचरण शक्ट ' अथ यत्रतत् । इत्यादिश्रुतेरर्थमाह-चक्षुरादीनामिति । आकाश प्रकाशम आलोकाटि प्रकाशमान रूप वा प्रवाहायति या साक्षुषः चक्षुझपकारकः तत्पत्तिमर्थमाह-ततएवेति। र ·सिद्धान्तानुसारेण स्वार्थनिरूपणम् [दहराधि -१२-4 . -- TFmuTM . प . दहर FFE श्रुतप्रकाशिका तदन ' इति वैयधिकरण्यन प्रश्नस्य 'एपआत्मा, परमाकाशशरीरफ आत्मा' इति सामानाधिकरप्येनोत्तरम् ततम वदन्तर्वतित्व पलितमितिचेन्न वैयधिकरण्यन, प्रश्नस्य वैयधिकरप्येन प्रतिवन्ने सभवति ,सामानाधिकरण्येन,प्रतिवचन- कल्पनायोगात असम्भयहि तथा निर्वाह उपपद्यते, नकेल परमाकाशशरीरस्य हृदयान्तति व एताप्रकरणपालोचन विरुद्धम् समादप्रमाणान्तरामावविध्वस्त च यो वेद निहितम् ' इति वाक्यम यथासिद्धम् परमेव्योमन् सो ऽश्रुते' इत्यन्वयसम्भवात् शाण्डिल्यविद्याया च 'आकाशात्मा" एपम आत्माऽन्तहृदयं. इत्यादिवाक्यराका- शवासूरामस्वच्छव्यापिस्वरूपस्य हदि वर्तमानत्वमुध्यत इत्यन्यथास्टिम् । अतोऽनुपपन्नमिदम् ।। इति दहराधिकरणम् अथ दहराधिकरणम्। गूढार्थसङ्ग्रह. उत्तरेभ्यः' सुजतिः श्रुतप्रकाशिकायोमेवोक्ता । अत्र दहर. उत्तरेभ्य इति पद छेदः सिद्धा.ते परमते च समतः । दहरे उत्तरेभ्य इति नवीनाना पदच्छेदः, नव्यमते, दहरे भूतावाशे विद्यमान, परमा मा इति । तस्मिन्य- दन्तः' इत्यत्र अन्तशब्दार्यः परमामा । अत्र दहरे इति विग्रहकरणमात्रेण श्रुतौ दिवार प्रयुक्त योर्दहरशन्दयोर्मध्ये प्रथमदहरशब्दार्थ नविवक्षित. ; द्वितीयदहरशब्दार्थ एव विवक्षित इत्यन किं गमकम, इति विचारे : तस्मिन्यदत्त, स्तदन्वेष्टव्यम् ' इत्यन्तर्विद्यमानस्यान्वेव्यत्वप्रतिपादनमेव । द्वितीयदहशदार्थ एव दहेरे इति सप्तम्यन्तस्य विवक्षा- अत्र कि तदत्र विद्यने-विजिशासितव्यम् ' इति प्रश्नस्य अन्वेष्टव्य जिशासित यशदघटनेन प्रतिवचनं पूर्व एष आमाऽपहतपामा' इति वाक्य ' उत्तरेभ्य: इत्यत्र विवक्षितमिति नवीनानामशियः प्रतीयते । 'तद वेष्टव्य, तद्वाय विजिशासितव्यम् । इत्यत्र विधि । मुक्तिप-तपरपरम्पराया उत्तर प्रतिपादनेन एतद्विद्याया- रसमाप्तिः 'समजनि 'अस्मिन्कामारसमाहिता.' एष आत्माऽपहत्पाप्मा यिजरो विम यु." इत्युत्तरवाक्यम् । तत्र 'अस्मिन् ' इत्यत्र एप आमा' इति वक्ष्यमाण: आत्मैव विवक्षितः । तत उत्तर 'तद्य इहात्मानमर्नु यिद्य प्रजन्ति इत्या वेदनाभाये पलार्भाव. 'यहाँ मानमनुविद्य ब्रजन्ति' इत्यत्रात्मनः कामानाच वेदनस्य फरमुहमा आ मतप्रति धर्मयो. समुश्चित्य ज्ञानस्य फ्लाभिधानेन विदि धातुप्रयोगेण 'तस्मिन् यदन्तस्तद वाटव्यम् , तद्वाव विजिशासियम् इत्यत्र आत्मतत्तिधर्माणां समुच्चित्य ज्ञानव विधिरिति स्पष्ट निर्मासराणा विदुषाम् ॥ 'य इहात्मानमनुविद्य-कामचारो भवति । इति वाक्ये आ मतवृत्तिधर्माणां समुचित्य शानस्य पाल निरुपणेन अप्रापि परमात्मतवृत्तिधर्मयोः समुचित्य वेदनमेष विवक्षितम् । 'अस्मिन्कमिस्सिमाहिता एप आत्मा' इति धाक्ये अपहतपाप्मत्वादीना कामनाविषयत्व घर्तत इति नवीनानामा समतम् | अत• तत्र 'सत्याकामान 'इत्यत्र एताफनाक्यगतपिप्रादेः न फामशब्दार्थ व परोसरीत्या (ब्र.वि) -युचम् | 'लिकामारामाहिताः ''एताय सत्या. कामान् ' इति याक्ये प्रवृत्तिकामाएव विपरिता । 'एस सत्य महापुरम स-काम' इति धर्मिणि सत्यसन्दप्रयोगेग ततधवप्यपहतपाप्मवादिषु सददेव सत्यशम्दप्रयोगेण च धर्मिग तवृत्तिधर्माणां च समत्वमेवरूप वर्तत इति बोधितम् ॥ गमकम् ॥ - THI मोतमिति, . . एष च - 1 .

·पहराषिः १३५] समुधियोगासनस्सापाम् | नवीनमतपयांचन प ५०७ . 1 गूढार्यसहा समुचियोगसनावा 'उमे अस्सिन्यायाधिवी' इत्यादिना पूर्वोहा पृथिम्यादय 'सर्यदि पितृलोक्कामो माति इत्याटिना वक्ष्यमाणरित्रादयश्च विवक्षिता इति परोक्तिनांदरणीया । पृथिव्यादीनां कामनाविषयवनानुते । चिपरमा महामनाविषय यमयानुस माप पित्रादिजीवकामनाविषयत्वमिति स्पनमपि नभुतियाक्यानुप्यम 'एतार्थ दत्यननेप परेषा पियसितायंगरसभाति । एता कामान् ' इति पदत्ययेयप्यमेय । सिद्धा सतु पर्मिवत् धर्माणा मार कामनाविषयय यर्शन इति योपनाय कानन्दप्रयोग ) इत्य कामनासम्दप्रयोग स्तरीयऽपि यत्त । सोऽभुते संवेकामासह बहाणा विपितति । तत्र धर्मपु कामनामा धर्मिणि कामना समनतीति घमामय प्रापा य बाप पितु 'सहेति महाग अप्राधा पनिर्देश ॥ एवमानन्दमयब्रह्मविद्यायां 'आन द प्रदाणो विद्वान् । इति निर्देशऽपि गुणाणामुक्तप्राधा याववक्षययतिपय एव व्यक्तम् । एतन 'दहरोऽस्मिन्नन्तर . व्यमिति याक्येऽपि उत्तरतद्वाक्यानुरोधेन समुचित्योपासनविवक्षाया परेका मरि समततया समुचित्योपासन विवक्षिते अन्तस्यपदार्यानामुपासनविधान गुणानामुक्त प्राधा यविवव मूलमिति सिद्धान्त कामशम्देन सूचित मवति । परमते तस्य वैयध्यमव, अत 'अलि कामारसमाहिता ! 'एताम सत्या कामान् 'यु मपत्र कामयम्दानिदेशेन 'अस्मि कामा ' इति सप्तम्य तीर्देशन च सपक्रम गुणा प्राधान्ययियक्षयव 'तमि यदत त्य तस्शन्दायप्रधानमनिर्देश । ताम यदन्तस्सद एव्यम्' इति वाक्य त छन्दस्य तवृत्ति विशिष्ट वय वागोपनार्थ वे समुचियोपासन सिद्धान एवनि तापर्यंणोत्तरवाक्यानुसारण च माथ्योतार्थ एव युक्त || 'नवीनमपि य आमाऽपहनपामा' इति वाक्यस्यात्तरवाक्यतया उपादान नान अपहतपाप्म वाटिगुणविशष्टा पसिनस्यैवोत्या तय इहा मानमनुविद्य ग्रज त्यताश्च सत्या कामान ' इत्यत्र समुश्चित्योपासनस्य स्पटमुक्तया गुणविधि गुण्युपासनमेव 'तमि यदन्त ' इत्यत्र विसतिमिति या यम् एवस्थित 'दहराऽस्मिनतर आकाश स्तरिमयरत सदन्वेष्टव्यम् । इति वाक्येन श्रुत्य तगनुरोधन भूतावास्यपरमामापास्नमय विवामित्या प्रत्य अद परमा मेति निर्णयात निरवकाश । समुचितापासनपूर्वक 'अस्मि कामासमाहिता इति वाक्य 'अस्मिन् । इति सप्तम्य तेन तरिम यदन्त । इत्येतद्वाक्यार्यसमाT एवानापि वाक्यार्थ इति स्फुट प्रतीत्या तथा विवक्षाऽङ्गीकार दामा मावात् । मुत्य तरादस्याभुत चैलक्षण्यमपि प्रतीयत 'अथ यदिदमस्मि ब्रहपुर दहर पुण्डराक व मइत्यननगर प्रतीत्या राजा प्रतीयते । अतएव ' यथाऽनुशासनम् । इयुत्तरत्र राजशासनकीर्तनमपि सङ्गतम् । एता प्रशासने '() इति श्रुत्य तरानुगुण च । दहर पुण्डरीक १'म' इति वैश्मश- दार गजगहता पर्येण, एवमय विव चिन वैन नवीनौदाहतश्रुत्य तरेकाध्य नव विवभितमिनि प्रतीया इति भूताकाशस्य न 'दहरोऽस्मिन्न तर आकाश इत्यत्र विवशा। एतन 'दहरे' इति पद छेदाऽपि न सूत्रकाराभिमत । तथा श्रुत्यभावात् प्रथमा ततयैव दहरदाब्दस्य स वात् 'अस्पश्रुते ' इति सूत्र 'अमको वात्' इति सूत्रेच निचाय्य वात् ' इ युक्तार्यस्य विवधा नवीनान म प समात्र 'अकौकरवात् । इत्यत्र आकर्श द गृहवाची । तत्र अर्मक आक अल्पपरिमाण इत्यकारय । इत्यनेनैव तथाऽर्थसम्भव एव निर्देशीयच्या यथापुपपत्त्या अर्भक्स्य यदा तदव परमा मन आक इत्यर्थस्य सूत्र योविवचित वैन शाण्डिल्यविद्यावाक्यवत् अत्रापि हृदयरूपाल्पपरिमाणदेशसम्य घस्य एत मत्रै परमा माउ मातपादनेन जीवस्य हृदयसम्म घस्य ध्रुतिवृत्त्या तत्रैव परमा मनाऽपि हृदयसम्म घस्य प्रतिपादनस्या ५ इभव ता ६२६१२यम अंतर्थ तदनुसार्यवार्य । एतेन आकाशशब्दार्थस्य परमा मय मृतौ विवक्षितमिात सिद्रम् ॥ . अल्पीकर वात्' । - ·५.४ परमसाम्यापत्तिलक्षणानुकाराच्च दहराकाशस्य परमा-मावस्थापनम् [दहराधि- १-३-4 श्रीभाध्यम् अतो दहराकाशोऽनाघ्राताविद्याद्यशेपदोपगन्धः स्वाभाविकनिरतिशयज्ञानक्लैश्वर्यवीर्यश क्तितेजःप्रभृत्यपरिमितोदारगुणसागरः पुरुषोत्तम एव । प्रजापतिवाक्यनिर्दिष्टस्तु 'मन्ति त्वेयैनं विच्छादयन्ति (छां.८.१०.२) इत्येवमादिभिरवगतकर्मनिमित्तदेहपरिग्रहः पश्चात्परं ज्योतिरुपसम्पद्याविभूतापहतपाप्मत्वादिगुणस्वस्वरूप इति न दहराकाशः॥ सू--२१ अनुकृतेस्तस्य च (१.३.२१) तस्य दहराकास्य परस्य ब्रह्मणः, अनुकारात् अयमपहतपाप्मत्वादिगुणको विमुक्त वन्धः प्रत्यगात्मा न दहराकाशः । तदनुकारः तत्साम्यम् । तथा हि प्रत्यगात्मनो विमुक्तस्य परब्रह्मानुकारस्थूयते 'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमी पुरुयं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरक्षन परमं साम्यमुपैति' [मु.३.१.३) इति । अतोऽनुकर्ता म. जापतिधान्यनिर्दिष्टः । अनुकार्य ब्रह्म दहराकाशः। सू-२२ अपि स्मयते (१.३.२२) संसारिणोऽपि मुक्तावस्थायां परमसाम्यापत्तिलक्षण परब्रह्मानुकारः मर्यते ' इदंशा. नमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ' (गी.१३.२ इति । केचित् ' अनुकृतेस्तस्य च "अपि सर्यते' इति सूनद्वयमधिकरणान्तरं श्रुतप्रकाशिका ६-यत्व स्फुटयति अतोदहरेति । यद्वा हि वाक्यशसहकाप वाटेल्प व 'स्वाभाषिकमित्यधिको शङ्का । सहि का. डिल्यविद्याया वाक्योधराहकृताल्प वश्रुतः प्रकरणरूपवाक्यशेषापेक्षयाऽपहतपाप्मायादिलिङ्ग प्रबलमित्यधिक परिहार, वस्तुसामध्ये दर्शयत अनानातेत्यादिना । अब ज्ञानशक्त्यादयस्सत्यसङ्कल्प वलि वादुत्ताः ।। एवमुपक्रमोपसहानिर्वाहः प्रमाणान्तरेण परमा मा मनोरव्हतपामावादीनां स्वामविक वास्वकिये रिद गु. पद्यते अन्यथा ' अनुक्तमन्यतो ग्राह्यम्' इति न्यायाहहरवाक्येऽपि मुचावस्यस्य गुणाटकान्वयो चियक्षितस्यादिति शकायामाह- सू-अनुकृतेस्तस्य च (१.३.२१) तपाभूतस तयामासाभिनयमाप्रतिक्षामाह-तदनुफारस्तत्साम्यमिति । ततिरिहान काग रियधिनः तेन तामूलभून गुणसाम्यमपि लशित भवति । सोरेनु 'स्वच्छन्दवृत्तिरूपसदनुफारश्यते ' राति गुंगसाम्योपस धमार्ग- सू-२१ अपि स्मर्यते (१.३.२२) 'सान्यमुपैति । युकेन धर्मिणा साध्यमित्यपेक्षापूरणाय मम साधयंमागता. ' ति यम्ममुगाराम, पर तमधिकरणभदमन्य दूष्यति कचिदित्यादिना। मारूपायभयणात् प्राकृतम्योपानिप्पणि ·रहघि-१३५ अनुकृतेनस्य च ' इति सूमार्योसंहार. ५०५' ग -- इत्युक्तम् तदयुक्त, । श्रीमाष्यम् तमेय भान्तमनुमाति सर्व तस्य भासा सर्वमिर विभाति' (मुं२.२.१०) इत्यस्याश्श्रुतेः परब्रह्मपरत्यनिर्णयाय प्रवृत्तं यदन्ति । तत्तु 'अदृश्यत्यादिगुणको धमाक्तः' (शारी.१.१. ६२२) 'गुभ्याद्यायतनं स्वगन्दात् । (१.३१] इत्यधिकरणद्वयेन तस्य प्रकरणस्य परब्रह्मविष. यत्वप्रतिपादनात् ' ज्योतिश्चरणाभिधानात्' (११:२५) इत्यादिपु परस्य ब्रह्मणो भारूप- त्यावगतेश्च पूर्वपक्षानुस्थानादयुक्तम् , सूनाक्षरवैरुप्यं च ॥ इति दहराधिकरणम् 'भुतप्रकाशिस" । युक्त इत्यत्राह-ज्योतिश्चरणाभिधानादित्याध्धिति । एकप्रकरणस्यानेाधिकरणनिरूप्य व टिकारवाया र समुचित अत्र तदमावादयुक्तमिन्यभिप्राय. । ह वन्तरमाह-सूनाक्षरेति । अनुकृतिरनुमानमितिहि पररक्तम तर युक्तम् , करोति त्यो रेकार्य वामावात् ' तस्य च ' इति श्रुतिप्रतीकोपादामि युक्तम् टयुक्तम् ' यदेव विद्ययेय ' इत्विदितिकरणाभावात् तस्यानुकृतरित्यन्वये स्वारसिवेऽपि तःप्रहाणेनार्यय न च क्लिष्टम् । यादवप्रकाशीयतु 'अनुकृति अनुशब्दस्य रणम यथा ' स्वरूप शब्दस्याशब्दसज्ञा' इति परिमायासिद्ध व्याकरणे श दस्वरूपीपाद न एवम स्म 'छाने परिमाषाया अमावाच्छन्दस्वरूपवियक्षायामिति करणस्य दर्शित वाच 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् आपाशस्तल्लि मात् ' इत्यादिष्विव प्रतिशासण्टाभाव चशब्दवैयध्ये चेति दूषणद्वय सर्वसाधारणममितम् ॥ दहराकांशी भूताकाश. तदन्तर्वती जीव इति पूर्वपक्ष कृ वा दहराकाश परमाकाश तदन्तवती परमात्मेति सिद्धान्तितम्। तत्र ताव पूर्वपञ्चस्थितिरनुपपना, भूताकाशान्तवर्ति वस्य जीवासाधारण वाभावात् ' यस्य वायुश्शरीरम 'य आकाशे तिष्ठन् । 'यस्याकाशश्शरीरम् ' इत्यन्तर्यामिब्राह्मण भूताकाश तवर्तिन परमा मन्वनिश्चयात् सिद्धान्ते च "किं तदा विद्यते यदन्यष्टव्यम् यद्वाय विजिज्ञासितव्यम्' इात प्रश्नस्य प्रतिवचनसामञ्जस्य न भवति । नता यत् ' उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी' इत्यादिवाक्योक्तद्यावापृथित्यादिक दवतीति प्रतिवचन युक्त म , (स्य विति शास्य वाभावात् नवन्तर्वतिमाविषय प्रश्न, किंतु उपास्यभूता तलिविष्य अस्मिम्कामारसमाहिसा ' इति च नोत्तरम्, अस्मिन्नितिपद तावत् प्रकृतब्रह्मपुरविषयम् एतत्सत्य ब्रह्मपुरमस्मिन्कामारसमाहिता. ' इतिहि श्रूयते, ब्रह्मण पुर शरीरस्य ब्रह्मपुरत्व तत्सम्बन्धादौपचारिकमिति षष्ठीत पुरुष वददिब्रह्मपुरश-दो दहराकाश- सशकपरमाकाश पर इति व्याख्यात ततश्चास्मिन्निीत परमाकाशनिर्देशरस्यात् ॥ र एव चसति कामशब्द. किं परमात्मपर., उत तद्गुणपर, उत द्यावापृथिव्यादिपर न प्रथम बहुवचनान्तत्वात् , आत्मानमनुविद्य व्रजन्त्येताश्व सत्यान्कामान् ' इति भेदनिर्देशाच । नद्वितीय. परमामगुणाघारतया प्रतीयमा नस्यपरमामवापत्तो,अस्मदीयपक्षपरिग्रहस्स्यात् नहि परमा मगुणानां धर्मी परमाकाश. । नतृतीय., उपास्यरूपतदन्तर्व- तिममस्योत्तरवायोगात् अन्तर्वर्तिप्रभस्योत्तर' एप आत्मा' इति वाक्यमितिपेन एकवचना-तस्यैतन्छ•दस्य ब्रह्मपुर- विश्यन्वेन तदन्तर्वतिविषय वायोगात् । परमाकाशशरीर, परमा मवेत ४-देन पर मृश्यत इतिचेत् । तदप्ययुक्तम् परमा. आशातिविषयप्रश्नप्रतिवचनस्य परमाकाशविशिष्टविषय वायोगात , नहि विशिष्स्य गृहमधिकरणम् । एष इतिपद नप्रकृतविषय किंतु बुद्धिस्यविषयमितियेत् प्रकृतपरामर्श वस्वारस्यमा । सच प्रकृतपरामर्श वसम्भवेऽनुपपन्न , कि परमाका - 64 ·सिद्धान्तानुसारेण सूत्रार्थनिरूपणम् दिहराधि -१॥३-५ TFIM 11. --- . F . . श्रुतप्रकाशिका तदन्न' इति वैयधिकरण्यन प्रश्नस्य 'एपआत्मा, परमाकाशशरीरफ आत्मा, इति सामानाधिकरण्येनोत्तरम् ततम तदन्तर्वतिय फास्तमितिचेस वैयधिकरण्येन, प्रश्नस्य वैयधिकरम्यन प्रतिवर ने सभवति सामानाधिकरण्येन प्रतिवचन- कल्पनायोगाते असम्भवेहि तथा निर्वाह उपपद्यते, नवल परमाकाशशरीरस्य हृदयान्तर्वति व एताप्रकरणपोलोचन विरुद्धम् सत्रादप्रमाणान्तराभावविध्वस्त च 'यो वेद निहितम् । इति वाक्यमन्यासिद्धम् । परमे व्योमन् सो ऽश्रुते ' इत्यन्वयसम्भवात् शाण्डिल्यविद्याया च 'आकाशात्मा एपम आत्माऽन्तहृदय इत्यादिवाक्यराका शवासूक्ष्मखच्छव्यापिस्वरूपस्य हृदि वर्तमानत्वमुच्यत इत्यन्य यास्टिम् । अतोऽनुपपन्नमिदम् ।। इति दहराधिकरणम् अथ दहराधिकरणम्।। गूढार्थसङ्ग्रह दहर उत्तरेभ्य ' सङ्गति श्रुतप्रकाशिकायोमेवोता । अब दहर उत्तरेभ्य इति पद छेद रिक्षा ते परमते च समत । दहर उत्तरम्य इति नवीनाना पद छेद , नव्यमते, दहरे भूताकाशे विद्यमान, परमा मा इति तसि-या दन्त.' इत्यत्र अन्तशब्दार्थ परमा मा । अत्र दहरे इति विग्रहकरणमात्रण श्रुतौ दिवार प्रयुक्त योदहरशम्दयोमध्ये प्रथमदहरशब्दार्थ नविवक्षित द्वितीयदहरशदार्थ एव विवक्षित इत्यत्र किं गमकम्, इति विचारे ' तसि यद त स्तदन्वेष्टव्यम्' इत्यन्तर्विद्यमानस्या-वेव्यत्वप्रतिपादनमेव । द्वितीयदहरशदार्थ एव दहेरे इति सप्तम्यन्तस्य विवक्षा- अंत्र किं तदन विद्यत-विजिशासितव्यम् ' इति प्रश्नस्य अ वेष्टय जिज्ञासितव्यशब्द घटनेन प्रतिवचन पूर्व नोक्तामति, एप आत्माऽपहतपाप्मा इति याक्य ' उत्तरेग्य' इत्यन्न विवक्षितमिति नवीनानामाशय प्रतीयते । तदन्वेष्टव्य, तद्वार विजिशासितव्यम् इत्यत्र विघि । मुक्तिपर्य तपल्परम्पराया उत्तरत्र प्रतिपादनेन एतद्विद्याया- स्समाप्ति समजनि 'अस्मिन्कामारसमाहिता ' एप आमाऽपहरपाप्मा विजरो पिम यु इत्युत्तरवाक्यम् । तत्र अस्मिन् , इत्यत्र 'एप आमा' इति वक्ष्यमाण आय विवक्षित. । तत उत्तर तद्य इहा मानमनुविद्य मजन्ति इत्यत्र वेदनाभाये फ्लामा यहा मानमनुविद्य ब्रजन्ति' इत्यत्रामन कामानाच वेदनस्य पलमुतम्। आमतात- धर्मयो समुचित्य ज्ञानस्य फलभिघानेन विदि धातुपयोगेण 'तस्मिन् यदन्तस्तद वेष्टव्यम् , तद्वाव विनिशासियम् । इत्यत्र आमतत्तिधर्माणा समुचित्य गगनव विधिरिति स्पष्ट निर्म सराणां विदुषाम् ॥ एष च य इहारमानमनुविद्य-कामचारो भवति ' इति वाक्ये या मततिधर्माण समुचित्य शानस्य पार निरूपणेन अत्रापि परमामात्तिधर्मयो समुचित्य वेदनमेव विवक्षितम् । 'अस्मिन्कामासमाहितामा आमा' इति धारये अपहतपाप्मरवादीना कामनाविषयत्व पतंत इति नवीनानामा समम | सतत 'सत्या कामान् 'इस्य एताफलेवाक्यगतपित्रादे न कामशब्दार्थ व परोपरीत्या (वि) युतम् । सि कामारामाहिसा एसा सत्या. मामान्' इति याश्य महाचिकामाएव वियश्तिा | 'एत-सत्य महापुरम मकामा 'इति धर्मिणि सत्यान्दप्रयोगेण तद्गतधर्मध्यप्यपहतपाप्मवादिषु सहदेव सस्याम्दप्रयोगेण च धर्मिग तसिधर्माणी च सत्यवरूप वर्तत ति बोधितम् ॥ , गमकम्॥ . - , .

·परागपिर.१.३५] समुभियोगसनानम् |नवीनमतपर्यासोचन: गूढार्यसंह समुचियोगासनावाय में अमिन्द्यावापृथियों'' इत्यादिना पूर्वोकाः पृथिम्यादयः । यदि पितृलोक्कामी मातिइत्यादिना यंश्यमार्णरिवादयश्च विवशिता इति परोस्निादरणीयां पृथिव्यादीमा मिनाविषयावेनानुः । विपरममिकामनाविश्यायमत्रानुक्तमपि पित्रादिजीयकामनाविषयत्वमिति स्पनमपि नभुतियामानुगुष्यम 'मता उत्पनेनेयं परेषा यियवितालारसंभवति । एतान् कामान् ' इति पदत्ययेयध्यमेष । सिद्धान्तनु धर्मियत् धर्माणा माप कामनाविषयत्यं यसन इति गोधनाप बामशब्दप्रयोगः) इण्यं कामनाराम्दप्रयोगः सतर्गयेऽपि दत्त । ऽभुत भवनिकामासह बक्षण विधिति' संघ कामनाभाय पर्मिगि कामना ' संमतीति प्राधान्य बाप पितु 'सहेति बाग: अप्राधान्यानर्देश: । एपमानन्द याविधाया आनन्द प्राणो विद्वान्' इति निर्देशेऽपि गुणाणामुच प्राधान्यायिक्षति भाष्य पंच प्यतम् । एतेन 'दहरोऽसिनन्तग...व्यमिति पायेऽपि उत्तरतवाक्यानुरोपेन समुचित्योपासनविवक्षायाः मरि संमततया समुचित्योपासने विषधिते अन्तस्यपदार्यानामुपासनविधाने गुणानामुक्तप्राधान्यविवव मूलमिति सिद्धान्त कामराम्देन यूचितं भवति परमते तस्य वैयध्यमेव, अत: 'असिम्कामाररामाहिता: एताम सत्याकामान् । मयत्र कामशब्दनिदेशेन अस्मिन्कामा: ' इति सप्तम्यन्तनिर्देशन व उपमे गुणानां प्राधान्यपिवधयेव तस्मिन्यदन्त इत्यन्त शन्दाप्रपानकनिर्देयः । तस्मिन्यदन्तस्तदम्बेष्टव्यम् इति याक्ये तसदस्य तत्तियविशिष्ट विध्य वायोपनायंग्ये समुचियोपासनं सिद्धान्त एवेति तापर्यंणोत्तरवाक्यानुसारेण च भाप्योक्तार्थ एव युक्तः || - TO 'नवीनतमय आमाऽपहतपोमा' इति याक्यस्यात्तरवाक्यतया उपादानेनान अपहतपाप्मयादिगुणविशिष्टी. पासनस्सवोत्या तयं रहामानमनुविद्य प्रजन्त्येतांश्च सत्या कामान ' इत्यत्र समुचित्योपासनस्य स्पष्टमुक्त्या'गुगविवि गुण्युपासनमेय तस्मिन्यदन्तः' इत्यत्र विरक्षितमिति याव्यम् ; एवंस्थिते 'दहरोऽस्मिन्नन्तर 'आकाशस्तमियत सवेटव्यम् । इति वाक्येन श्रुत्यन्तगनुरोधेन भूताकायस्यपरमा पस्नमेव विवादतमित्यभिल' Airtel परममिति निर्णयोऽपि निश्वकोशः। समुचितोपासनपूर्वक 'अस्मिन्कामासेमाहिताः' इति वाक्ये 'अस्मिन् ' इति सप्तम्यन्तेन तस्मिन्यदन्तः । इत्येतदायासमान एवात्रापि वाक्यार्थ इति स्फुट प्रतीत्या तथा विवंदाऽङ्गीकार टोपी भावात् । युत्य तरादस्याश्नुते: वैलक्षण्यमपि प्रतीयते ' अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहर पुण्टराव वैमनेर मंत्रीत्या राजा प्रतीयते । अतएव यथोऽनुशासनम् इत्युत्तरत्र राजशासनकीर्तनमपि सनतम् । एतस्स या अक्षरस्य मंशासने ') इति श्रुत्यन्तगर्नुगुणं च । दहरं पुण्डरीकै वेरम' इति वेश्मशन्दनिर्देश: राजगृहतापर्येण, एवमयस्सोविय: चितवनं नवीनोदाहत_त्यन्तरेकाणे नेय विवक्षितमिति प्रतीयत इति भूताकाशस्य न टहरोडरिमन्नन्तर आकाश:'' इत्यत्र विवक्षाएन दहरे' इति पदच्छेदोऽपि न सूत्रकाराभिमतः । तथा ध्रुत्यमावात् प्रथमान्ततयैव दहशब्दस्य सावा. 'अस्पानेः' इति सूत्रे 'अर्मकोकस्त्वात् " इति सूत्रेचं निचायवात् ' इत्युक्तार्थस्य विवक्षा नवीनानामपि समता तत्र 'अर्भकोकस्यात् इत्यत्र औकशब्दः गहवाची । तत्र अर्मक: ओक: अल्पपरिमाणः इत्येकोऽय:। अल्पोकस्वात। इत्यनेनैव तथाऽयसम्भवे एवं निर्देशनैययान्यथा पपया अकस्य पदोको तदेव परमात्मन ओकः इत्ययस्य सः कृतीविवक्षितन्येन शाण्डिल्यविद्याक्यिवत् अत्रापि हृदयरूपाल्पपरिमाणदेशसम्ब-घस्य एतन्मन् परमा मान प्रतिपादनेन श्रीवस्य हृदयसम्बन्धस्य श्रुतिपूतया तत्रैव परमा मनोऽपि हृदयसम्बन्धस्य प्रतिपादनस्यापि इ. व तादसे मग अंतस तदनुसावार्थः । एतेन आकाशचन्दार्थस्य परमात्मत्यं श्रुतौ विवक्षितमिति सिम ।। . . 4 F11..

·५९८ दिहरविद्याया-रामकुमारनयस्याभिप्रेतायसाधनम् । दहाधिश . मा...सर्वा गूढार्थसंग्रहा १ . प . तत्र सर्वत्रप्रसिदयधिकरणे । विवक्षितगुणोपपत्तेश्च । इतिसूत्रे गुणानाममिधानेताघापिअपहतामत्वादिगु. गाना प्राधान्येन, पियक्षा सूत्रकृदभिमतेति सिद्धयति । एतेन राजकुमारनयस्य द्रमिडाचार्य मतस्य, श्रुतिसूत्रता पर्यविषयदा सिदा । अतएव अपहतपाप्मत्वादिगुणानां जीयेऽपि संभवः जीवस्य ज्ञानानन्दाद्या विविधात्र वक्ष्यमाण: राजकुमार न्यायमुपोदलयति । तदेतत्सर्वमभिसन्धायैव 'उत्तरेभ्यः' इति बहुवचननिर्देशः । एतमेव सर्वमभिप्रेत्याचार्यपादैः देहर कुहरे, देवस्तिष्ठन् निषदरदीर्घिका निपतितनिबापत्यादिसावतीर्णपितृफ्रमात् । धमनिमिहनस्तस्मिन्काले सएव शताधिका: मकृतकपुरप्रस्थानार्थ प्रवेशयतिप्रभुः ॥', इत्यनुगृहीतम् ।. दहरविद्यायां , शतंचकाच इति, तो मूर्धन्यनांड्या गमनं वक्ष्यते । हादानुगृहीतश्शताधिकया' इति सूत्रम् । अत्र ' यदिदमस्मिन्त्रहापुरे दहर पुण्डरक वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः' इति, सर्वजनहृदयवर्तित्वमेव प्रतिपादयाते !! न सर्वभूताधिवास, नाहकल्वेन' इति श्रु-युक्तार्थः अत्रापि विवक्षित इति प्रतीयते । भूतेषु वासस्य सर्वानुग्राहकत्वोक्त्या एतच्छुत्यनुसारेणे हार्दानुगृहीत '.इति सूत्रकृदुक्तिश्च ।। ईशतिकर्माधिकरणे.,ध्यानस्य यत्फलं तदपि सर्वेषां सममेंघ, नतु तरतममावापलं, नापि क्रममुक्तिफलकमित्यपि सिद्धतिः। एवा, ससामभि:...बहालोकम् . ,इत्यत्र ब्रह्मलोकोऽपि नचतुर्मुरबाडोकः प्राप्या- झणि पुरुषशब्दप्रयोगात् .' एप सप्रसादोऽस्मान्छीरात्समुत्थाय परप्योतिरूपसंपद्य ' इत्यादौ । सउत्तम:पुरुषः, त्यत्र उत्तमपुरुषशब्दप्रयोगेण ' अस्मालोकात्समुत्थाय' इत्युत्क्रान्तिपूर्वकगमानस्वाभिधानेन नक्षीदरममाण टिप्रिया प्रतिपादनेन च प्राप्यब्रह्मलोकः पिरब्रहालोक एव नापरबहालोक इति निश्चयसम्मघात् ॥ 1.13 1 : in स्पेन रूपेणाभिनिष्पद्यत ? इति स्वरूपाविर्भावस्य, ज्ञानानन्दादिसाम्यपर्यवसिताया, सिद्धान्तीयष्यमाणतया भूमावद्यायां : सर्वह पश्यः पश्यति ,इ.युपक्रमदर्शनं मुक्तिशालिकमेव । प्रश्नोपनिषद्याप ससर्वशः। इतिमुत्तस्य सर्वशव देघा, प्रतिपाद्यत इति ईक्षतिकर्माधिकरण सोऽर्थो विवक्षितः । परापरं पुरिशयं पुरुषमीक्षते. स्त्र.स शरि पुरुषेक्षणं सर्वेक्षणमन्तरा नघटन इति तत्रापि सर्वसाक्षात्कारो विवक्षितः ।। . एतेन गुभवायधिकरण परमसाग्यश्रुतेः सर्वविषयशानानन्दयत्वेन साम्यपरमधिकरणचष्ये विषयमा यदि पोलोचनायां निर्मसौरवश्यमङ्गीकरणीयमिति सिद्धम् । ततश्च दहविद्या सगुणविद्या भूमविद्या निगुणविशति परेषा कल्पना निरवकाशा ।। गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गं च य इहात्मानमननुविद्य अजन्त्येतांश्च सर्वाःकामान् तेषां सर्वेषु लोके कामचारो भवति ! '.य इहात्मानमनुविद्य वजन्त्येतांश्च सत्याकाम् तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो. भवति त्यत्र, धर्म्युभयवेदनतदभावयोः फलभेदः प्रतिपादितः। तत्रेोभयवेदनस्य ध्यानपर्यवसितस्य मुक्तिः पलामति पूर्वमभिहितम् । अत्र वेदनस्य संभावनासत्त्वेऽपि वेदनप्रतिबंधकसद्भावात् वेदनं नमुलममिति मनसि निघाय वेदनस्य र भवितवयानयोग हेतुनाऽपि परमात्मपरत्वं दहराकाशस्य सिद्धयतीत्याह-गतिशब्दाभ्यामिति ।। 'एवमेवेमारसर्वाः प्रजा: -अन्तेहि प्रत्यूदाः ' इतिश्रुतिः । त इमे स्त्याःकामाः' इति नाव मुक्ति इद, च श्रुतिद्वयं धार्मिणां धर्माणां च कर्मणा प्रतिबन्धके ज्ञानाभावपरम् ।,' सर्वा:प्रजा अहरहर्गमन त्यः । इति सभा वितत्वप्रदर्शनपरम् । गमनं च नाडीपूर्वकपुरीतद्देशगमन कालिकम् तामिःमत्यवसाय पुरीततिगते. 'रत्ययस्य सः भावो नाडीपु तन्छूतेरात्मनि च । इत्युपपादयिष्यमाणवात् । 'मझलोकम्' इत्यत्र लोकशब्दः लोयुदर्शन पति चावना निष्पन्नः साक्षात्कारयोग्यपरः । ,योग्यता च मुप्तो इन्द्रियाणां विषयान्त गस नव इन्द्रिया विषयालगाया जीभावमात्र नब्रह्मसाक्षाकारसायकं भवति, मरूपप्रतिबंधासनावात् कर्म च भगवनिमहरूपम् मंगवायासनानुरोधे FFISH इत्यत्रघम । Tr .

·पदाधि-१३-१] 'गतिभन्दम्याम् घृतेष माहिन ' इति स्वदयार्थनिरूपणम् ५०९ . . H गूढार्यसप्रद नेर वनंत एव मगबदनुमा इति पूर्य • यथा वह प्रजा अन्वाविति ययाऽनुशासनम् । (i ८.६५) १ चम, शासनानातिम धर्मषम्युमयविषययेदनसत्वएवेति भगवनिमहरूपकर्मसद्भावनव साक्षा कारामाव । एवमर्षविशेषस्याम उत्तो 'एप सप्रसादोऽस्मान्छरीरा समुन्याय पर ज्योतिरुपसपद्य स्वन रूपणाभिनिष्पद्यते । इति कर्मबन्धविनिर्मुक्तस्य अग्राकृतदेशविद्या दिव्यमङ्गल विग्रहविशिष्टसम्पत्रिकाले वक्ष्यमा स्य साक्षा कारस्यच चरमप्य प्रतिपादित भवति एतेन सुप्तिकालिकामनस्य मुक्तिकालिगमनस्य च विशष श्रुतौ प्रातपादिता भवति ।, तेन यथा मुथुप्तिकाले परमामगमने दुखाभावमात्रम्, शानानन्तरकाटिकगमन ळत स्थिग्मुसलामा कारोऽप । एवमयमादन शुतो लाकर देम प्रतीयते शनिः ब्रह्मलोकान्द ब्रह्मादपर्यवसित इत्युभय ' गतिशन्दाभ्याम् ' इत्यत्र विवक्षितम् । 'तय होति पद पूर्वीपायों पपादकएवोचरम य इति बोधकम् । अतएव 'दृष्ट रिन च ' इति गतिशब्दरूपार्यद्वयमेवाभिप्रेति । 'दृष्ट'मिति पटो पादानव शुन्यन्तरोक्त वतात्पर्येण हाशधातो अत्यन्तरबोधता पर्येण सूत्रे प्रयोगात् । मुत्य तेर 'सवा मोम्स तदा सपनो प्रवति' इति ब्रह्मगमनस्यैव प्रतिपादनेन 'अहरहर्ग-छत्य एत नहालोकम्' इत्यत्रापि ब्रह्मगमनमव विवक्षितम् । नब्रह्मा पिकरणदेशगमनम् । लिङ्ग च' गमन शन्दश्व युभयमपि दहरस्य परमा म वे लिङ्ग च भवतीत्यर्थ ॥ । 'धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धे' सूत्र अस्य युवेरेवमाशय । अस्य पूर्वमक्षरयाक्ये प्रतिपस्य परमा. मनोया धृति महिमरूपा तस्सास्सिमुपल धरित्यर्थ । एतेन अक्षरवाक्यविषयभूत दहरयाक्यविषयभूत का व एकत्र सगुणरूपमन्यत्र निर्गुणरूप व नास्तीति सून्यते । 'धृतेश्व' इत्यनमिघाय 'धृतश्च महिन' इत्यमिधानेन धृतिरूपम् हिमा वदतिरिक्त महिमा 'च इति चशन्देन समुच्चीयत धृति शासनाधीना अक्षराधिकरणे निर्णीता । एव च स्वभाव माह कवया वदनिकाल तथाऽय परिमुह्यमाना । दयस्यैष महिमातु राक यनद भ्राम्यते ब्रह्मचक्रम् ' इति शुस्युताय प्रकाशनेन सा वक्ष्यमाणसूधात प्रयाजनव्यतिरेकेण स्वमावरूप व न भुतौ विद्याक्षितमित्योप सचिता भवति । अय यभारमा समेतुर्विधृति ' इत्यत्र धारण प्रतिपाद्यत । लोकासम्भेदकर धारण ' एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासन ' इत्यक्षर विधाया मारण तदतिरिसमाहिमाचेति महिमदय प्रतिपादित भवति । एव बृहदारण्यक घट 'एष भूताधिपतिरेषसेतु' तदातरितमहिमद्वय प्रतिपादितम् । अत्र महिमशन्दप्रयागण वाक्यत्रयेऽपि महिमवान् राजा प्रतिपादित इति परब्रह्मणः राबोध प्रतिपादितम् ॥ एष सूबैगदहरशन्दधाच्य व परमा मनस्साधितम् | अथ जीवस्यापि तत्र प्रकरण प्रतिपादन फुतो न भवतीति शङ्कायामाहाइसरेत्यादि । सा इतरएव इतरपरामर्शादितिवेन असम्भवात् अपहतपाम वयोग्य वेऽपि जीवस्य अपहतपा प्पण्यादिक न सभवतीत्यत्र जाग्रस्वप्नमुत्प्त्यवस्थावत जीवस्य कर्मपरवश वन पहपाप वादसम्भव पूर्वमुक्त , अत्र दहर उत्तरम्यः इति प्रथमसूत्रम् । एतेन दहरविद्यावाक्यमव विषय इति स्पष्ट बाधित भाति । 'इतरपरमात्स इतिचेन्नासम्मपात् । इतिसूत्रे 'एए सप्रसादाऽस्मा छरीरासमु थाय परज्यो तरपरा न रूपणाभि निप्पयते । इति वाक्य विषय इति सर्वैरभ्युपगतम् । एवमभ्युपगम दहरविद्यावाक्यार्थपूर्तिरिदानीमव स्मजनात सरप्यम्युपात एतदनन्तरम् ' उत्तरादाविभूतस्वरूपस्तु' इतिसूध उत्तरदादन कस्योपादानमिति च नीयम् । ती सूत्र कमपर्यालाचनाया दहरवाक्यात्तरवाक्यामित्येव प्रतीयत,तत्र प्रजापतिविद्यावाक्यमेव भवतीति 'उत्तरात्' प्रजापतिवाक्यात र युक्तम् ' एपम आ मा' इति वाक्य एवान्ते 'इतिह प्रजापतिकवाच ' इतिखलूपक्रम इति सूत्रस्वारस्य सिद्धा ते । । - . भवति ॥ - - ·'अनुकतेसास्य'' इति सूत्रतापर्यनिरूपणम् । [पराधि-२५ नध्यमत . गूढार्थसंपदा परमते प्रजापतिविद्यायामुचरन ६ श्येन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमःपुरुषः । इति:यास्पस्य विषयावे.बीवनसणारभेद स्यैव प्रतिपिपादयिषितस्येन तदर्थस्य सूत्रे अकयनं कुतः। तत्र बीज किं १ प्राथमिकपास्यपरित्यागे मा शिवम् । "आविर्भूतस्वरूपस्तु' इति सिद्धान्त युक्तिप्रदर्शनमपि जीयनहोणारभेदेन स्वरसम् ॥ मते कोडरममाणः इति याक्यस्य विषयावकल्पनं ने सूत्रकाराशयानुगुणम् । दहरविद्यावानयोत्तर वाक्य सामान्य त्यागस्य नियाजन्यात् । अक्षणादिसूचकपदामावाच । जसणादेः सीयमहिमरूपयामायाच । एतेन नम्यमते असम्भवनिराकरण नसंभवति । सिद्धान्तेतु अहापाप्मवाद: साधान्प्रतिपादश्यांक्यसद्भायात् असम्मवनिराकरणम् । आमदस्य परमात्मनि प्रसिद्धया परमा-मपरमिट घोक्यमिति नधीनानामाशयः । एवमझाकोर 'अ'यो वेदं जिंघाणीति आमा गन्याय प्राणम्' इत्यादीनां यहूना वाक्याना गौणार्थकल्पनासमात । सूत्रकृतोऽपि नायमधरस- मतः आविर्भूतस्वरूपस्तुं' इत्यत्र 'अब यो वेदेदं निप्राणीति आमा' इत्यत्रं वक्ष्यमाणाबा नवीन प्य- तीमत्यादयः मुक्त जीवऽप्यनीप्रियन्ते । एवं "अनुकृतस्तस्य प' इति सूत्रात: नवीनामिमतार्थः परामिमतार्यम नैव संमतः । छान्दोग्याक्यानिरिणापायसम्भव तत्परित्यज्य पृथगधिकरणविषयवाक्यकल्पनायाः अन्याय-वात् । स्वस्वारस्यविरोधाय । तमेव मान्तमनुभाति एवम् ' इति भुतिमतदयेऽपि विषयतयोमाता म यदि विषयवास्यत्वं सूचकृतामभिमतममविष्यत् तदा 'अनुमानात्तस्य च.' इत्येय यूप्रमकरिष्यत् । अनुकृति: अनुकार इत्यादयः सदृशधर्म- वोधकांसद दहरविद्यार्या परमात्मनि अपहतपाप्मत्वादिघमानमिधाय; परंज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणामिनिष्प. द्यते इति मुक्तस्यापि तदविभवकथनेन । य आत्माऽपहतपाप्मा', इत्यादिना तानेव धर्माविशिष्याभिधाय जामस्वप्न गुंषुप्तधषस्थानिरूपणानन्तरं जीवस्वरूपनिर्धारणपूर्वक एष संप्रसादोऽसान्छीरांन्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पय स्वेन रूपेणामिनिष्पद्यते सेउत्तमःपुषः' इत्योद्यभिघांनात् (नित्यं हि नास्तिजगतिभूतं स्थावरजङ्गमम्। ऋते तमेकं पुप धासुः देवं सनातनम् ।। 'भगवानिति शन्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि । निरूपाधी च वर्तेते घासुदेवे सनातने इति स्मृतिदयेन १) एवमभिधानेन । पूर्वपरमात्मगतत्वेनोकानांहि जीवेऽङ्गाकारसम्भवति । स्वगतधर्मसम्बन्ध: परमात्मसम्बन्धः पूर्व दहरवाक्यरेवैःसिद्धः। :.सउत्तमःपुरुष ' इति याक्यतः 'दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः ' इमि प्रोगुकंदहराकाभिदबो- धनार्थः प्राप्यस्य परत्वोक्त्या अनन्तरं तस्यैव उत्तमशन्देन निर्देशौचित्यात् । अविशेषण सर्वहृदयान्ततित्वस्य प्रति. पदिने पुरुषशन्दार्थस्यापि प्रतिरादनप्रायत्वात् । पुरुषशब्दार्थो वासुदेवः, ' यद्भूतेषु वसत्यपि सर्वानुग्राहकत्वेन ' इति ब्रझनिन्दनुरोधेन -'निसीह नास्तिजगतिभूतं स्थावरजङ्गमम् । ऋते तमेकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम् : मंगवानिति 'शब्दो: ऽयं तथा पुरुष इत्यपि । निरुपाचीच वर्तेते वासुदेवे सनातने' इति स्मतिदयेन च सर्घहृदयपुण्डरीक स्थितेनिश्चयन राजकुमारनमेन, राजपुत्राणामन्तरङ्गभूतानां राजसमानमोगयत् , अत्राप्यपहतपाप्मावादिज्ञानानन्दाद्यनातसर्वगुणसाम्य समंक्तीत्याशयः सूत्रकरिति निर्मन्सराणां स्फुटम् । इममय गीताचार्यों समितीति सञ्चयति-अपिम्मर्यतइति इति दहराधिकरणम 7 ·. - अथ चेदान्तसारः ! सू-१३ दहर उत्तरेभ्यः [१.३.१३] अय यदिदमस्मिन्नहापुर दहर पुण्डरीक वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाश तस्मिन्यदन्तस्तदा वेष्टय सदाय विभिशासितव्यम्' इत्यत्र दहराकाशश दनिर्दिष्टः परमामा, उत्तरेम्य. वाश्वगतेभ्यः (दसाधाराय । उत्तरत्र दहराकाशस्य सर्वांधारतयाऽरि महत्वमामघाय, एतसत्य ब्रहाख्या पुरमिति निदिश्य तारमन् ब्रहास्ये दहरापाशे कामा समाहिता इन्युक्ते कोऽय दहराकाश. १ के च कामा: ? इत्यपेक्षायाम् एप आत्मा अपहतपाप्मा' (छा.८.१.५) इत्यारम्य 'सत्यकामरसत्यसङ्कल्प (८.१.५) इत्यन्तन दहरीकाश आमा , कामांध अपहतपाध्मत्वादयः तद्विशेषण गुणा इतिहि शापयति । 'दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशस्तरिमन्यद-तस्तदन्वेष्टव्यम् (८.१.१) इत्यत्र दहकोशस्तदन्तवात च यत् तदुभयमन्वेष्टयमित्युक्तमिति विज्ञायते ।। अथ यहहामान्मनुविध प्रजन्त्यवाय सत्या कामान् ' इति व्यज्यते सू-१४ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिगं च (१.३.१४) 'एवमेवैमास्सा.प्रना अहरहगच्छन्त्य एत ब्रह्मलोक नविन्दान्त' (छा.८.३.२) इत्यहरहस्सर्वासां प्रजानाम' जानतीनां दहराकाशोपरि गति. वर्तनम् , दहराकाशसमानाधिकरणो महारोकशब्दश्य दहराकाश पर ब्रह्मति शापयति तथाह्यन्यत्र सर्वासा परमात्मोपरि वर्तमानव दृष्टम् , 'तस्मिलोकाश्रितारसर्वे ' (फ्ठ.२.६.१) , तदक्षरे परमे, (नारायण.६.१.३) इत्यादौ । ब्रह्मलोक्श-दश्च 'एष ब्रह्मलोक (व ६.३.३३) इत्यादी दौ । अन्यत्र दर्शनाभावे-पि इदमेव पर्याप्तम् अस्य परमात्मत्ये लिङ्गम् यद्दहराकाशोपरि सर्वस्य वर्तमान वम् ब्रह्मलोक्शब्दच ॥ सू-१५ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धः (१.३.१५) अयं य आमा समेतुर्विधृति । (छा ८.४.१) इति जगद्घृते परमा मनो महिनोऽस्मिन् दहराकाशे उपराधे मायंपरः ; साहि परमात्ममहिमा, 'एप सेतुर्विधरण.' (२.६.४.२२) इत्यादिश्रुते. ।। सू-१६ प्रसिद्घेश्च (१-३-१६) आकाशशब्दस्य ' यदेष आकाश श्रीन दे.' (से.आिनन्द ७.२) इति परमा मायपि प्रसिद्देश्वाय पर हुरूप वादिगुणवन्दोपहिता प्रसिटिः भूताकाशप्रसिदेवलीयसीत्यर्थ ॥ सू-१७ इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासम्भवात् (१,३.१७) अप यएषसम्प्रसादः (छां ८.३.४), इतीतरस्य जीवस्य परामर्शात् प्रकृताकाशस इतिचेत् तत् तमगु जानां तत्रासम्मवात्।। प्रजा: , . सत्यस- H F - L R- र ·1 वदान्तदीप. दहराधि- १३५ उत्तरप्रपआरमा अपहतपाप्मा I । सू-१८ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु (१.३.१८) (छा.८.७.१) इति जीवस्य अपहतपाप्म यादिश्रवानासम्भव , जार रित स्वममुगुप्तयाद्यवस्थासु वर्तमानस्यात् सहि जीव. इतिचत्-तत् आविभूतस्वरूपस्तु मरिशरीरस्म्याच वन तिरोहि- तापहतपाप्मावादिकः पश्चात् पर ज्योतिरूपसपद्याविभूस्वरूपः तत्र अपहतपाप्म वादिगुणपो जीव प्रतिपादित । दह राकाशस्तु अतिरोहितकल्याणगुणसागर इति नाय जीयः ।। सू-१९ अन्यार्थश्च परामर्शः ११-३-१२] 'अस्मान्छरीरा समुत्थाय परज्योतिरूपसपद्य स्वेन रूपेणामिनिष्पद्यते' (ii.८.३.४) इति जीयो मतो दहरा, काशोपसुपत्या स्वरूपाविर्मायापादनरूपमाहात्म्यप्रतिपादनार्थोऽत्र जीवपरामर्श. ॥ सू-२० अल्पवतेरितिचेत्तदुक्तम् (१-३-२० अल्पस्यान वस्वरूपाल्पत्व तेनाय परमां मेतिचत्-नोत्तरमुक्तम् निचाय्यस्योदय व्योमवञ्च' (गाग.१.२७) इति ॥ सू-अनुकृतेस्तस्य च (१.३.२१), तस्य दहराकाशस्य परंज्योतिष , अनुकरणश्रवणाय जीवस्य न जीवे. दहराकाश: 'संतत्र पयति जाशीडन, रममाण.' (छा.८.१२.३) इत्यादिस्तदुपसपत्या स्वच्छन्दवृत्तिरूपस्तदनुकारश्वते ।। स-२१ अपि स्मर्यते (१.३.२२) इद ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रत्ये नव्यान्त च ।। ' (गी १४.२) इति इति वेदान्तसार TIC - . FIF FIST क । . अथ वेदान्तदीप. ४ सू-१३ दहर उत्तरेभ्यः [१.३.१३] छान्दोग्व-' अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहर पुण्डरीक वक्ष्म दहराऽस्मिन्नन्तर आकाशस्तस्मिन्यदत्तस्तदन्वेष्टव्य तवाव विजिशासितव्यम् ' (छा.८.१.१) इत्यत्र हृदयपुण्डरीक्मध्यवर्ती दहराकाशभूयमाण किं भूताकाश ? उतीय अय परमात्मा-इति संशय । प्रथम तावताकाश इति युक्तमाश्रयितुमिति पूर्व पक्ष , आकाशश-दस्य भूताकाशे प्र सिदिमाचुर्यात् आकाशान्तर्वतिनोऽन्यत्रान्वेष्टव्यताप्रतीतेश्च । रादान्तस्तु-पकिं तदत्र विद्यते यद येष्टव्यम् । इतिचादिते 'यावान्वा अयमाकाश.' (८.१.२,३) इत्यारम्य 'एतासत्य ब्रह्मपुरम् ' (८.१.५) इत्यन्तेन दहकोशीतिमहत्य- ·दहराधि- १३.५j वहान्तदीरः ५१३ - . - सांध्यत्वाजर यसत्य वाद्यमिपाय, 'अस्मि-कामासमादिता: (टा.८.१.५) इसाना : माति प्रतिपात्र, कोऽयं टहराकाराष्ट्रनिर्दिष्टः तदाश्रया: कामा: ? इत्यशाया 'एष आमाहा' इत्यारम्य सत्यमरः' (८.१.५) इत्यन्तेन आकाशदनिर्टियः आमा, कामायापहपाप्म याटरस्व३६० भूताइति प्रति पादयदास्यमहतपामावादीवीमष्टपरमा-मानमाह | उपक्रमेचान्वेष्टव्यर या प्रतिगत आकाश: आमा, एतदिशेषण- भूताः अपहतपाप्मत्यादयः कामा इनि याक्य शापयत् 'अय यइहा मानम्नुविद्य ब्रज येतांस का न रोरेपु कामना भवति (८.२.६) इत्युपसहरति 1 अनोऽयं दहराकोशोपहर पोर्ट वादिविशिc.11. यते, न भूतानाशादिरिति । एपरास्मिन्याक्य ' अ य ९५ संप्रसाटोऽस्मा उरीरामाय' (८.३.४) इति प्रत्य. गा। मप्रतीतः, तसनोत्तरत्र प्रजापतिवाक्येऽपहतपाप्मत्वादिगुणक वायगमात् , प्रत्यगाभव दहराकाशइति पूर्वपक्षी मन्यते सदान्तीतु प्रत्यगामा कर्मपरयशनया जागरि स्वप्नसुषुप्तथास्यामि तिरोहितापहतपाप्मवादिकः परमा मानमुपसम्पन्न तधमादादाविभूतगुणः प्रजापतिवाक्य प्रतिपादितः । टहराकारगिह निर८,६९६ । ६५ : गा. न्यसम्माननीयजगाधरणसमस्तविचिद्वस्तुनियानाद्यनन्तगुणकः प्रतिपन्न इति नाय प्रत्यगामा दहराकाश अपितु पर: मान्भवति मन्यते । सूत्रार्थन–टहराकास: पर ब्रह्म, उत्तरेभ्यः उत्तरवाक्यगतेग्योपहतपाप्मवादिपमा मासाधारण - घौगो हेतुभ्यः ॥ " . सू-१४ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिंगं च (१.३.१४) स्मिन्दहराकाशे सवांही प्रजानामजानतीनामहरर्या गतिश्रूयते, यश्च दहराकाशावमा पैतन्दसामानाis करणनया प्रयुको ब्रह्मलोकशब्द , ताम्या दहरकाशः परब्रहोत्यवगम्य, तद्यथा हिरण्यनिधि निहिरक्षेश उपर्युपार सञ्चरन्तो नांपन्देयुरेयमेवमास्सर्वाः प्रजा अहरहन्छन्त्य एत ब्राला नवि देयुग्मृतेनहि प्र यूटाः' (छ.८.३.२)इति, तथाहि दृष्टम्ना तथान्यत्र परस्मिन्त्रमण्येवरू” गमन दृष्टम्-' एवमेव खलु सौम्येमासाः प्रजारसति सर छ नविदु. रसति सम्मास्यामह इति ' (६.८.२) इति ; सत आगम्य नविदुरसत आग-छामदनि ' (६.१०.२) इति । तया ब्रह्मलोकशन्दश्च परस्मिन्ब्रह्मण्यव दृए. 'एप ब्रह्मलाकरसम्रारिति होवाच ' (बृ.६.३.३३) इति । किन-माभूदन्यत्र दर्शनम् अस्मिन्प्रकरणे सर्वासा प्रजाना श्रयमाणमहरहामन, ब्रहरीकन्द व सहर काइए परमाय वे पर्याप्त निम् । चश-दोऽयधारणे एतदेव पयांप्समित्यर्थः ॥ सू-१५ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः [१.३.१७] अस्य प्रत्याख्यस्य परमात्मनो महिम्रः अस्मिन्दहराकाशे उपल धेरय परमामा धृतिः-जगद्विधरण परमनी महिमेत्यन्यत्रावगम्यते । ' एप सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेप, भूतपाल एप सेतुर्विरण एषा लोकानामसम्मेदाय ' (१.६.४ २२) इति । सानारिम-दहराकाशे उपरम्यत्ते ' अथ य आमा ससेतुर्विधृतिरेवाले कानामसम्झेटाय' (छा.८.४.१) इति सू-१६ प्रसिद्धेश्च (१.३.१६) 'कोह्मवान्या क:प्रण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो नस्यात् ' (ते.आनन्दय.७) ' सर्वाणि हया इमानि भृता- न्याकागदेव समुपद्यन्ते' (छां. १.९.१) इत्यादियोकाशदस्य परस्मि ब्रहाण प्रारदे । आकाशदएव परम धर्मविशेषितो भूताकाशशका निवर्तयतीत्यर्थः ।। . - 66 ·वेदान्तदीपः [दहराधि- १-३६ सू-१७ इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासम्भवात् (१.३.१७) परमात्मन इतरः जीवः। 'अथ यएप सप्रसाटोऽस्मारउरीरासमु थाय (छा.८.३४) इति जावपगमास एष दहराका इतिचेत्-तन्न, पूर्वोचाना गुणाना तस्मितसम्मवात् ।। सू-१८ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु (१.३.१८) उत्तरात् प्रजापतिवाक्यात् , अपहतपाप्मत्यादिगुणको जीयोऽवगम्यत इतिचत्-रन, जागरिताद्यवस्थाभिरनादि- कालप्रवृत्ताभिः पुण्यपापरूपकर्ममूलामि. तिरोहितगुणक: परब्रह्मोपारानजनित दुपसम्पयाऽऽविभूल स्वरूपोऽसौ जीवः तत्र प्रभापतिवाक्येऽपहतपाप्नत्वादिगुणकः कीर्तितः । दहराकाशस्त्यतिरोहितस्वरूपाऽपहतपाप्मावादिगुणकरत्यरिम द हरामाशे न जीवा।। -१९ अन्यार्थश्च परामर्शः [१.३.१९] 'अस्सा-छरीरा समुत्थाय परज्यातिरपसपद्य स्वन रूपेणाभिनिष्पद्यते -छा,८.३.४) इति ६२ण्यातिहरूटहरा काशोपसपरयाऽस्य जीवस्यान्ततिरोहितस्वरूपस्य स्वरूपाविर्भावो भवतीति दहाकाशस्य जगद्विधरणादिव जीवहरूपादि- भावापादनरूपसम्पाविशेषप्रतिपादनायों जीवपरामर्श.॥ सू-२० अल्पवतेरितिचेत्तदुक्तम् [१-३-२०] - ''दहरोऽस्मिन् ' (छा.८.६.१) इत्यल्पपरिमाणश्रुतिराराग्रोपमितस्य जीयस्यैवोपपद्यते, नतु सर्वस्मज्ज्यायसी- ब्रह्मण इतिचेत् तत्र यदुत्तरं वक्तव्य तत्पूर्वयवोक्तम् 'निचाय्यत्वात् ' (शारी...२.७) इत्यनेन ॥ • सू-२१ अनुकृतेस्तस्य च (..२११३) अनुकृति, अनुकार: तस्य परमामनोऽनुकाराद्धि जीवस्याविभूतस्वरूपस्यापहतपाप्मत्वादिगुणकत्वम् , अतोनुकः जीवादनुक्तार्यः परब्रह्मभूतो दहराकाशोऽनरभूत एक । तदनुकारश्च त साम्यापत्ति श्रूयते ' यदा पक्ष्य पश्यते रुक्म वर्ण कारमीश पुरुष ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जन परम साम्यमुपैति ' (मु.३.१.३) इति । सू-२२ अपि स्मयते (१.३.२२) मर्यत च तदुपासनात्तासाम्यापत्तिरूपानुकृतिजीवस्य ' इद ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता. । सगेंऽपि नोप- जायन्ते प्रळये न व्ययन्ति च ' (गी.१४.२) इति । इति चेदान्तदीप है - ·अय अधिकरणसारायली दहं हत्पुण्डरीके गगनममिहित तैत्तिरीयश्रुती य. च्छन्दोगैस्तत्र गीतं यदपि च दप्तराफाश इत्येतदेकम् । भूताध तत्मसिद्धेमहिमत इति न प्रत्यनीकरफैः श्रीती च स्यात्प्रसिद्धिर्भगयति यलिनी लिङ्गयगैस्सनाथा ॥ याघाफाशय यायानयमपि हि तथेत्येतमलिष्टमीशे सत्यात्मप्राणशप्दा नभसि न कथमप्यन्वयं प्राप्नुवन्ति । फामाधारश्च योऽसा समगणि दहरापाशयाचाउन नित्य- स्तस्यैव लेप मात्मेत्यनुवदनमतस्तद्गुणाश्चिन्त्यकामाः ॥ सवेशाधारतोतया भवतु च हृदयव्योम तद्वाज्यधीत छान्दोग्यस्थो निपादस्थपतिनयपदं ग्रहलोकादिनाम्दः । आपस्तम्यश्च वैभाजनपुरमपदद्रह्म सर्वात्मभूतं पूस्तस्य प्राणिनस्स्युस्तदपि तदपि हि स्यात्पुरं सर्यवासात् ॥ जीयस्तोष आत्मा गुणगणघटनात्तत्परामर्श रत्पत्वाद्यक्तितभेदसदनुपधिपारसस्यसङ्कल्प तादेः । विश्वकाधारताटेरपि स सलु परोटाहतीपाधिकी स्यात् प्राजापत्त्यात्तु वाफ्यात्परममदशया तद्गुणोतिर्षिमुफ्ते ॥ दवाशोऽपयर्गप्रद इति गरितुं सम्प्रसादोक्तिरत्र प्राजापत्ये तु वाक्ये परपरिपठनं प्राप्य निष्कर्षणार्थम् । आकांक्षाद्यस्तदेवं परतदितरयोरन्विते वाक्ययुग्मे युक्तनान्योन्ययाधप्रभृतिकमिह तत्सामरस्य हि सोत्रम् ॥ ॥इति द ह रा धि क र णं समाप्तम् ॥ - ·अथ प्रमिताधिकरण १ . -- श्रीमाप्यम् सू-२३ शब्दादेव प्रमितः [१,३.२३] कठयालीपु धूयते- अगुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मानि तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यम्य न ततो विजुगुप्सते । एतद् तत् ' [फट.२.१.१२] : अङ्गुष्टमात्रः पुरुषो ज्योतिरियाधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एयाद्य सउ भ्यः । एतद्वैतत् (२.१.१३) अगष्टमात्रः पुरुषोऽन्त- रात्मा मदा जनानानां हृदये सग्निविष्टः । तं स्वच्छरीरात्प्रवृहन्मुखादिपीका धर्यण । तं । विद्याच्छुक्रममृतम्' (फट.२३.१७) इति । तत्र सन्दिराने किमयमष्ठमानप्रमितः प्रत्यगात्मा उत परमात्मा-इनि । किं युक्तम् ? प्रत्यगात्मेति । फुतः ? जीवस्यान्यताहुष्टमाप्रत्वश्रुतेः- प्राणाधिपस्सञ्चरति स्वकर्मभिः । यद्गुष्ठमानो रावितुल्यसपः सङ्कल्पाहारसमन्वितो यः' अंध प्रमिताधिकरणम् सू-२३ शब्दादेव प्रमितः (१.३.२३) - श्रुतप्रकाशिका. 'अल्पश्रुतरितिचेत् । इत्यत्राल्पपरिमाणत्वं भगवत इ.युक्तम् , अथाल्पपीरमाणत्वविशेषः परमागतरित्तस्य दृश्यत इति शङ्कया सङ्गतिः 'शुक्रममृतम् ' इत्यत विषयवाक्यमुपाददानस्यायभायः, मुष्टमितत्वमात्र श्रुत, नतु स्थानावशेषः नचौपासनम् अतः परमात्मपरवानादरेण जीवपरम्व शङ्कयत इति पूर्वपक्ष केचिदाहुः । तदाहु -' सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः । 'तं विद्याच्छुक्रममृतम् ' इत्यनन्तरवाक्ये स्थानोपासनावर्गमात् तदनवगमस्य हेतुत्व- कथनायोगादिति परमात्मनोऽहष्टपरिमितत्वानुपपत्तीदस्य सर्वेशान यानुपपरेश्व संशयः । अङ्गुष्टप्रमितः किं प्रत्यगामा? उत परमात्मेति । तदर्थमीशानव किं देहेन्द्रियाद्यपेक्ष उत सर्वापेक्षमिति । उपक्रमायगत प्रमितत्वं किमीशान वलिङ्ग. स्वारस्यविरोधि उत अविरोधीति ? तत्अमितत्व किं जीव स्मञ्जसम् उनोभयत्रासमञ्जसमिति । यदा जीवे समञ्जसं- सदानी स्वसामवस्यसिद्धयर्थमुपक्रमावगत प्रमितत्वमीमानल्यलिङ्गस्वारस्यविरोधीतीशानत्वस्य देहेन्द्रियाद्यःक्ष बाद पृष्टप्र- मितो जीव इति पूर्व:पक्षः । यदोभयत्र प्रमितत्वमसमञ्जस तदा प्रत्यगा मन्यपि स्वारस्यासिद्धेस्तदर्थमीशानावलिङ्गस्वार- स्यानुपरोधकवादीशानत्व सर्वापेक्षामति अङ्गुष्ठप्रमितः परमामेति राधान्त फलपलिभावः । कृत्वा चिन्तय परमात्मनो- ऽन्यत्राङ्गुष्ठप्रमितत्वश्रवणाभावमभ्युपगम्यानेनैव वाक्ये नागटप्रमिताय कि द्धियति उत नेति तिचायत ! :न्यत्राष्टप्र- मितवं भगवतः श्रूयते, श्वेताश्वनर ' अङ्गुष्ठमात्रः पुरुपोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः । हृदामनीषा मनसाऽभिक्लप्तो यएनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ' इति तैत्तिरीय च · अङ्गुष्ठमात्रःपुरुषोऽङ्गुष्ठं च समाश्रितः । ईशस्सर्वस्य जगतः प्रभुःप्रीणाति विश्वभुम् ' इति अन्तगमत्य मोक्षप्रद व सर्वस्य जगत ईशत्वमपिहि तत्र धुम् । पदा सर्वजगन्छन्दादिकमपि क्लिष्टं कृत्वा तावपि मन्त्री विवादास्पदीतो, तदनी नवा चिन्त्यम् ।।

·प्रामवाभि-१-३-६] शदादेय। 'हवपेश्या' इति सूत्रत्यायः श्रीमाध्यम (श्व.५.८.७) इति । नचान्यग्रोपासनार्यतयाऽपि परमात्मनोऽष्टमात्रत्वं यते । एवं नि. थिते जीयत्वे ईशानत्यं शरीरन्द्रियमोग्यमांगोपकरणापेक्षयाऽपि भविष्यति । इति प्रात ग्रमः 'शब्दादेव प्रमितः' अगुप्ठममितः परमात्मा कुतः? ईशानो मृतम- व्यम्य' (फ्ठ,२.४.१३) इति शब्दादय । नच भतभव्यम्य सर्वस्येशिवत्वं फर्मपग्वशस्य जीनस्योपपद्यते ॥ कथं तहि परमात्मनोऽष्टमाप्रत्यमित्यवाह- सू-२४ हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् (१.३.२४) परमात्मन उपासनार्थमुपासमाहृदये वर्तमानत्यादुपासपहृदयस्यागुष्ठमात्रप्रमाणत्यात्तद पेक्षयेदमाष्टममितत्यमुपपद्यते, जीयस्याप्यंगुष्ठममितत्व हृदयान्ततित्यात्तदपेक्षमेय; तस्या रायमानत्वश्रुतेः । मनुष्यणामेनोपासफत्यसम्भाग्नया शास्त्रस्याधिकारत्यान्मनुग्यहृदस्य श्रुतप्रकाशिका ननु जीवस्याप्याराप्रमात्रामुष्टमात्रत्वममुख्यम् अत उपासनार्थमिति निर्वाह्यम् । तत्परमात्मपरन्येऽपि सभवति उपासनार्यमयपरिमाण व परस्यापिहि भुतम् । त क्थ जीववशत्यवाह-नचेति । प्राणाधिपस्य स्वकर्मवयस्याष्ट- मात्र वममुर पत्यमापहि श्रुतं नतु परमामन अतो जीवस्य बुद्धिस्थ वात्तस्य प्रतिपाद्य यशश्वेत्यर्थः । शानाव क्यमित्य- पाह-एवंनिश्चितइति ।। राधान्त ननु भूतभव्यस्येशान इति वाक्य तच्च प्रमित बाल्ना१वल्म् ईशान शन्दर व शम्दशन्देन विपति- वार शानशब्दस्य देहन्द्रियायपश्या सहाचस्य अनुपपत्तिपारणार्थमीशानी भूत मध्यसति शदादेवेति भूत व्यश. दोगदानम् । किमीश्वर. किं जीय इति विचारे नेश्वरसम्बन्धलिङ्गानिर्णयः, कि वीश क्वाचिश दाटेवेत्येवकाराप्रायः । यहा पूर्वपश्यभिताया ईशानदादा-यथासिद्धः प्रतिक्षप एयकाराम्प्रित. । त दर्शयति नच भूतभव्यस्येति । उत्तरसूनस्य शवामाह-कथत ति । सू-२४ हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् (१-३-२४) . वर्तमान वादित्यध्याहारेण योजना या 'हृदि' इति विषयसप्तमी हृद्विषयापेक्षयति सूत्राय वक्रमस्दिमर्थम ह वर्तमानत्वादिति । यदपेक्षया परस्यअष्टममिनावव्यवहार र हृदयस्य त परिमाण - (-हृदयस्येति । अङ्गुष्ट- मात्र पस्यम्वारस्यमुमयत्र तुल्य कामेट परमा मपरिग्रह इसत्राह-जीवस्यापीति । दृष्टमित्स्य जीव वाले अष्टप्र मिशानमन्दयोग्भयारप्यस्वारस्य परमा मत्वपशेऽनुष्यमिता दम्यक्स्यैवास्वारस्यमितिभाय ; सातुरगादीनामनगुष्ठ येन हृदयाना तत्तदद्गुष्पमित माघाट”ष्ठप्रमितावान नुयायोति शङ्काया 'मनुष्याधिकारस्यात् ' इति पद या मनु- प्याणामेति । अत्र इष्टामे ! वस्य जीव वमन्युपगम्यैव जीवस्य परमात्मक्योपदेशपरतया प्रकरणस्य परमा मप्रतिपादक व यापत नदयुतम् जीव वेश्वर वयोरभयोगपि कल्पित वाम्युगमात् सर्पभूदळनयोरिव काम्पनिक्योरर्थयोरवयोपदेश नुप ..

·- ५१८ शब्दादेव 'इति सूत्रे प्रमितान्दस्य अर्थविशेषविवक्षया स्त्रानिष्कर्षः [ प्रमिताधि- १३१६ 11... . श्रीभाष्यम् चंतत्तदंगुष्टप्रमितत्वात्खरतुरंगभुजगादीनामंगुष्ठप्रमितत्वेऽपि न फशिहोपा स्थितं तापदुः त्तरत्र समापयिष्यते ॥ इति प्रमिताधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका पत्तेः, जीव वेशानवाद्यनादरेण वस्तुमात्रैक्यपर ये ईशानार्दि दादाना ले'क्षणिक प्रसङ्गात्-प्रासग्निकार्यस्य निरूपाय. घमागवं बुद्ध्वाह-स्थितंबावदिति ।। इति प्रमिताधिकरणम् अथ प्रमिताधिकरणम् गूढार्थसंग्रहः 'शब्दादेव प्रमितः ' दहराधिकरणे दहरशन्दः अल्पवचनः । 'अल्पभुवरितिषेत्' इत्युत्तरसूत्रेऽप्यस्पाग्द एव प्रयुक्त तत्रच उत्तरवाक्यानुरोध्यर्थानुरोधेन परमामत्वं साधयितुं शक्यम् । 'अष्टमात्र ' इत्यत्रत परिमाणयाचि शन एव वर्तते, अन परिमाणविशेषरोधात् तदिविष्टं बोच्यात इति मष्टमात्र इत्यत्र जीव एष विहितः। यदं मध्यदं वेद आत्मानं जीयमन्तिकात । ईशानं भूतभव्यस्य' इति भूतमध्येशानायोतया अत्रापि सएव शिवस्ति इति युक्तम् । अणोजींवस्साङ्गठमानत्वं अप्रसिद्धमिति शक्रयम् । 'प्राणाधिपरस्सरति स्वमभि: अदुष्ठमात्री रविमुल्यरूप:' इत्यंठमा बीयं प्रस्तुत्य 'अमात्रः पुरुषः' इति जीयस्थानए तास्यिक परिमाणं प्रस्तुत्य जीवस्य 'यालाशतमा. गस्य' इत्यादिना तायिकाणुररिमाणनिरूपणात् । सर्वगत परस्य तायिक परिमाणा र रम । 'अनुरामात्र:पुरुषोऽस- समा' इत्यपि जीयपरमैन । तत्र जनशम्दः बनिमदचेतनजीवपरः। दृदयस्यांगुष्ठपरिमाणत्वेन तन सितायेन भीया गुठमात्रयम् इति शमायां 'शब्दादेय प्रमितः' इति । अप प्रमितान्देन 'अनुष्ठमात्र' इति श्रुतिप्रत्यभिज्ञायते । तत्र प्रमाणे मान्प्रत्ययः मुरिमागययन मुसा परमामा शन्दादेव । प्रमितायं लिसम् । शानो भूतभाय' इति वारयं, प.स्यात् लिन प्रममिति पूर्वपशिलमाप: विभातिना अपमाशयः सम्पदं घायरमेर पुतला पिक्षिाणे धुरंगति यात् । एकारात यत् पूर्वधियः दुलप्रमाणनार यस सम्पादयत्येवकाराभिप्राय: । प्रगितसम्म रकः, रिशानस पूलमायाने काम Hfare: आयतन प्रमिनः मायादव प्रागमन साया, मममसरूपः गुणत्म सम्मा प्रम: गुमा: । मदान्तं विभुमामामान मापी नगीनति । सानो मनपस' संत पापम् सत्रमाणु-ययो: आयडया संतुमय परमागमे । महापं गुगनिधनम विभुत्य सम्पनन ! 'मभ्य शेयम्' इति । निदि तपादप्रयोगमापाय पदं जीतापमान र पिटिम । 'दुमा पुरस: Rपमा Iris aa'यत्र गार र आमनि यो नितीन मन्दिर:Ne:॥ पटोपदेय समानुपति धीग: 'ति । ' मातिापमापने ANT पाय नागपभोपाल एगिरायो भरमा | Ramin' बी. . . .

·प्रीमताधि १३.६] 'हृयो-या ' इति सूत्रसादापर्यनिष्कर्ष. r - . ग्रहार्थमनः st विधिनः । नीर पाप्यसितिराप धिता, 2 जी स्याप्य म्यितो यः सएय प्रमियो भवनि, एतेन विश्व सम्य गुगादित भाति । गुगनिबन्धनमा पहनु रातिमामयशानावात् । अनः पूर्वपक्षिनिम्नांपध्या सिद्धातिसमलिन प्रसमिति तद्बाधक वमस्यायातम् । विच पूणिोऽपि हिमायति कामुERelianात णु वस्येय श्वेताश्वतर उत्तेः। यत्र भन्दा दोपादान कुत इनित इंगानास श्रुति व नास्तीति चोधमा राय कार्यबोधकानां स्वार्थसबन्धोपस्याकपटस ये तसंचारस सटि सुपस्थिता रिझाक्षया ध्रुनः प्राबल्यायोग्य यत् धी पासातकावं तदपन समानीति ध्रुटे. प्रायस्योपपादान न समयति । एवमीशानदस्य ' प्राणीप्यर्थस्योगात्' इति न्यायेन यौगिकावेनैव स्टेऽपि प्रयागपत्ती पृय चिल्लन नयुमिति बनायव दादप्रयोगः । अप यमायबोधकपरिमाणवाधाकटवलीस्थपाययसामान्य विषय इति स्फुट निमसराणाम्। कटवालीप्याना- यते अनुमान:पुरुषोऽन्तरामा सदा जनानां हृदय सनिविष्ट. त स्वा उरीराहत मुजाटिवेपीका धैर्येण' इतिश्रुति- रप्यस्मिन्नधिकरण विधिता । हृद्यपेक्षया अगुटमभित वमिन्युत्तरसूत्र इद वाक्य विषयाया परिप्युदाहृतम् । अत्र 'ज नानां हृदये सम्मिविष्ट' इत्युक्त्या उपयहणानुसारेण 'काकर यात्' इति सू चरीत्यनुसारेण 'दासुपर्णा' इत्यादि मुन्यनुसारेण तत्रैव पुरुषशदाथीसङ्कुचितार्यानुसारेण २ जनदाट जीवानामपि वियधित रेन 'स्वा छरीरा प्रवृहेत् । इत्यत्र अनेतनवचतनचेतनविववक्षाया अपि प्रत्याख्यानासम्भवन मेद ज्ञानभेव प्रतिपादितमिति सद्गुष्टमाप्रभुतिः जीय ब्रह्माभेदपरेति परमायोक्ति मुतिसूत्रता पनि नुगुणा ।। 'हृद्यपेक्षयातु मनुष्याधिकारत्वात् ' परमा मा अमात्र वमुपपादयितु प्रवृत्तमिद सूत्र जीवस्यापि गुष्ठ मात्र यमेतनिबन्धनामति स्थापयति परमामा हापेक्षया प्रनित इति सूधार्थ । सरस्गहृदायानामन गुटममितायन 'अगु मानःपुरुषः' इति श्रुत्युपपत्तिः कथमित्याह- मनुष्याधिकारत्वात् ' इ । अयमादयः-जीवरमा पर. माणस्य हृदयमेव स्थानम् सवंगतोऽपि परमा मा सर्वान्तर्यामी हृदयदेशऽपि तिष्ठति । स्वसमीपवर्तिजीवप्रतियोधनार्थ, तत्र मनुध्यागायेय विवेशानापरविशंपलामेन्छया प्रवृत्ति । परमा मन • सालम्य विशेषानुसन्धानेनातत्राप्यवसाय. 'इतियस्य स्थाददा नपिचिकित्साऽस्ति ' इति शाण्डिल्यविद्यायामुक्त। शाण्डिल्यविद्यायाम्-'अपोकर वात' इति सूत्र हृदयस्थिर स्तापय वारम् तदव ता य दहविद्यायामपि 'अल्पभुतेरितिचेत्तदुक्तम्' इत्यत्र सुटम् तत्सर्वमस्सिन्सूटे दृढीक्रियते । जीवपरयोरुभ्यो. हृदयस्थितरत्र विधि- तत्वेन 'अर्भकाकत्वात्' इत्यर्मकस्य यदोक: तोकः स्वकृतो विवक्षित इतिनिर्धार्यते । कर्माधीनशरीरवान्जीवः कर्मान- धीनस्खे ठासङ्कल्पितदयामूलकीरारसबन्धमा-परमामा! जायस्य कर्ममूलक शरीरसंबन्धीवरहदशायामेव निरतिशय मुसम् । अङ्गुष्टपमितकुना पुपयशन्ददश्रूयते । पुरुषशब्दश्च सर्वशरीरवाचकः। एव सर्वपापदाहकत्यस्यापि अत्र 'जनानां हृदये इत्यत्र जनशब्दः चतनपर: चेतनानामावासभूते चेतनोजावनेरया वर्तते इति 'रम्' इत्युपसर्गविशिष्ट सनिविष्टः इत्यत्र पूर्वार्धतात्पर्यम् त खोजीवनार्थ स्वस्य शानार्दसम्पादनार्थ स्वसन्निहित परमा मान परमात्मना अन्यभूता स्वस्मात् पृथपुर्यात् एष पृथग्शाने राति स्वस्य सर्वपापनाशो भवति ''कर्मनिरपेक्षशरीरसबन्धिनः परस्य काधीनशरीरसम्ब वतः समादिशाने स्वीयपापनिवर्तकत्वम-तर्भवत्येव । एव निश्ययन्तो मनुष्या एव, एव निश्चयपूर्वक स्वशारीरसायाध प्रयोजककर्मनाशेच्छया परमात्मोपासनाधिकारिण मनुष्या एव भवन्ति । मनुष्याधिकार वा छात्रय हृदयपरिमाणति सङ्गता । अत्राधिकारश-दार्थपराभय वसमानाधिदरण सामर्थ्यम् । पलायित्व जीवनलाभेदै नघटते । एतच्छुत्या- r ·५१८ 'शब्दादेव 'इति सूत्र प्रमितशब्दस्य अर्थविशेषविपक्षया सूत्रानिष्कर्षः [ प्रमिताधि १३,६ । - । प श्रीभाष्यम च तत्तदंगुष्ठप्रमितत्वात्सरतुरंगभुजगादीनामगुष्ठममितत्वेऽपि न पश्चिदोषः स्थितं तावदु त्तरत्र समापयिष्यते॥ इति प्रमिताधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका पत्तेः, जीवावेशानावाद्यनादरण वस्तुमात्रैवयपर वे ईशानादि शब्दाना र क्षणिकायप्रसलात्-प्रासङ्गिकार्यस्य निरूपाय यमाण 4 बुवाह-स्थितंवावदिति ।। इति प्रमिताधिकरणम् अथ प्रमिताधिकरणम् गूढार्थसंग्रह। 'शब्दादेव प्रमित.' दहराधिकरण दहशब्द अल्पवचन. । 'अल्पश्रुतोरतिचेत् । इयुत्तरसूत्रेऽप्यल्पशब्द एवं प्रयुक्त' तत्रच उत्तरवाक्यानुरोध्यर्थानुरोधन परमात्मत्व साधयितु शक्यम् । 'अष्टमात्र ' इत्यत्रत परिमाणवाचि शम् एव वर्तते, अन परिमाणविशेषधोघात् तद्विशिष्ट बाध्या इति ष्ठमात्र इत्यत्र जीव एव विधक्षित. I ' यद मनद वेद आमान जीवमन्तिकात् । ईशान भूतभव्यस्य' इति भूतमध्ये शानवोत्या अत्रापि सएव विवक्षित इति युक्तम् । अणाजीवस्याङ्गष्ठमान व अप्रसिद्धमिति शङ्कयम् । 'प्राणाधिपरसञ्चरति स्वकर्मभिः अङ्गुष्ठमानो रवितुल्यरूप:' इत्यष्ठमात्र जीव प्रस्तुत्य ‘अष्ठमात्र पुरुषः' इति जीवस्थानस्य तात्विक परिमाण प्रस्तुत्य जीवस्य 'घालायशतमा- गस्य' इत्यादिना तात्त्विकाणुपरिमाणनिरूपणात् । सर्वगतस्य परस्य ताविक परिमाणम् सङ्गत्म । ' अगुष्ठमात्र पुरुषोऽन्त- रात्मा' इत्यपि जीवपरमेव । तत्र जनशब्द. जनिमदचेतन जीवपर । हृदयस्यागुष्ठपारमाणत्वेन तत्र स्थितत्वेन जीवस्या- गुषमात्र वम् इति शङ्कायां 'शब्दादेव प्रमित ' इति । अत्र प्रमितशब्देन 'अङ्गुष्ठमात्र' इति श्रुति. प्रत्यभिज्ञायते । तत्र प्रमाणे मात्रच्प्रत्यय अङ्गुष्ठरिमाणव वन भुत. परमा मा शदादेव । प्रमितत्व लिङ्गम् । 'ईशानो भूतमव्यस्य' इति वाक्य, वाक्यात् लिङ्ग प्रवलमिति पूर्वपक्षिणभाशयः सिद्धातिनस्तु अयमाशय शब्दपद वाक्यपरमेव श्रुतरेवान विवक्षित ने श्रुतेरवेति ब्रूयात् । एवफारस्तु यत् पूर्वपक्षिणः दुर्चलप्रमाणनाप यस्त तस्मादवेत्सवकाराभिप्राय । प्रमितशब्द नैकर्थक , सिद्धान्तयुत्ति सूचनायाने कार्यश्च प्रमितश: आवर्तत प्रमित वाक्यादव प्रकषण मित इत्यर्थ , प्रधश्च स्वरूपत गुणतश्च स्वरूपत प्रकर्ष गुणतः प्रसाधन । महान्त विभुमाममान म रा धीरो नगाचति । ईशाना भूतमव्यस्य' इति वाक्यम् तत्र मह वाणु क्यो. जीवsसंभवात् तदुमय परमा मगतमा । महत्व गुणनिबन्धनम विभु व स्वरूपीनरन्धनम् । 'मध्वद जीवम्' इति कर्मपरहनु वेग जीवो निर्दिष्ट अतिकशब्दप्रयोगसायंचयाय मध्यद जीपमन्तिमस्थमीशान चेति विवक्षितम ! ' अङ्गुष्ठमात्र पुरुष मध्य आ रमनि तिति' इत्यत्र वाक्य मध्य शरीरमध्ये आ मनि जीव तिष्ठतीत्यर्थ । एतेन अन्शिदाय प्रकटीकृत. ॥ कठोपनिषद्येव 'तमा मस्य येऽनुपश्यति धीरा ' इति वर्तत । तमामस्थम् । इति वाक्यमभ्यस्यते वताश्वतरे याप्य नारायणरिस्थत ' इत्यत्र 'यय किंचिजग सर्व दृश्यते यत्तेऽपि वा । अन्तहिन त सर्वम् ' इस्युक्या पीयो. । . . - ·अथ वेदान्तदीप सु-२३ शब्दादेव प्रमितः (१.३.२३) । कटपरीधानायते- अगुटमायः पुरषो मध्य आ मनि टिति । स्थानो भूतमध्यस्य न तता विपुगुप्सते । एतदै तत् ' (कठ.१.४.१२) उत्तर व 'अगुष्ठमान:पुरुषो ज्योतिरियाधूमकः ' (२.४.१३) तथोपरियात् ' अङ्गुष्ट. मात्र:पुरुषोऽन्वरा मा सदा जनानां ददये सनिविष्टः । (२.६.१७) इति । त्राटप्रमितो जीवा मा, उत परमाति . संगयः । जीवामेति पूर्वःपक्षः, अन्यत्र स्वीकृतसजीमा पुरणे अगुष्ठप्रमितत्वश्रुतेः 'प्राणाधिपार चरति स्वमभिः, अष्टमात्रो रविल्यरूप: ' (भ.५.७.८) इति । गदा तरतु- तत्र 'स्वकर्मभिः' इति जीवभावनि यवदनाप शनी भूतमव्यस्य' (कठ.२.४.१२) इति भूनमध्येशितृत्वदर्शनात् परमार इति । स्त्रार्थस्तु शन्दादेव ममितः अनुष्टप्र. मितः परमा मेव, शानो भूतमत्यस्य ' इति पग्मामाचिशब्दात् ।। सू-२४ हृद्यपेक्षया तु मनुप्याधिकारत्वात् (१-३-२४) क्थमनवच्छिन्नस्य परमा-मनोऽगुष्टप्रमित यमित्याशङ्कयाह- उपासनार्थमुपासक हृदय वर्तमानस्यात् उपासकहृदयस्वागुष्टर प्रि वात् त्टंपदायदमङ्गटमित धम् । मनुष्याणाको पासक-यसम्मावनया मनुध्यानधिकृत्य प्रवृत्तवान्छास्त्र मनुहृद यापक्षयट त म । स्थित राहत्तर रमापाया। इति प्रमिताधिकरणम् STRA अथ अधिकरणसारायटी प्राणेशोऽङ्गुष्ठमात्रः कचिदनुकधितरसञ्चरन् कर्मभिः स्वै- रन्यत्रागष्टमात्रं पुम्पमपि यमो निश्चपैति दृष्टम् । तस्मादेतत्प्रमाणप्रमितमुपनिपजीवमाहेत्ययुषत वाक्यस्थेशानतादेनरहट्टयपरिच्छित्तितस्तद्धि मानम् ॥ नहुष्टप्रमाणं हृदयमखिलजन्त्याश्रयन्तत् परस्मिन्- व्याते तन्मानतोक्तिः शाचिदिति मनुजाधिकियोक्तिप्रसझे । सूत्रद्वन्द्वद्वयान्तस्तिमिरधिकरणश्चिन्त्यते तद्विशेष- स्तातीयेस्स्थापनीयात्वयजिगमिपिता सेतिकर्तव्यताऽघ्र ॥ ॥ इति प्र मि ता धि क र णं स मा तम् ॥ 66 ·शास्त्रीयेतु व्यवहारे' इत्यादिशङ्करमाध्यपालोचनम् [प्रमिताधि १-३ - न युक्त गूढार्थसद्ग्रहः 'प्राणाधिपस्सञ्चरति स्वकर्मभि. सङ्कल्पमात्रो रवितुल्यरूप ' इत्युत्तरवाक्यता पर्यमाप प्रकाशितम् । 'नैव स्त्री' नपुर्म नेष.' इत्युत्तरभुत्यर्थ एव मनुष्यशब्दे विवक्षितः । कर्ममूल्कमनुष्यशरीरसम्य-घवान् एक्शानवता शरीराद्विवेकः वर्तत एव ॥ यद्यपि पर शास्त्रीयतु व्यवहोर यद्यपि बुाद्धपूर्वकारी नाविदि वाऽऽ मन: परलोक्सब-धमधिनियते तथाऽपि अशनायावतीतत्वज्ञानमनपेक्षित बाघक च ' इ युक्तम् । सचार्य, सचान त्याय कल्पते ' इति श्रुतिसन्दर्भणैव पर्यालले चित , कर्ममूल्फशरीरसव-घदशाया अशनायाऽऽदिसावेऽपि 'स्चार राय कल्पत ' इति माविदशीकालेका नाया द्यतीतत्वस्य नविरोध., पूर्वोक्तार्थस्य सर्वस्य पर्यालोचने ठान्दोग्यक्टवहीवाक्ययोस्मयोरेकार्थता पर्य स्फुरमे । 'आत्मान रथिन विद्धि' इत्यादिना इन्द्रियवशीकरणाथ बुद्धरापि साथित्वोक्तावपि बुद्धेरपि परमामाधीनत्यस्य पुरुषारापर्यपाले घनया सिद्धया सारथि परमात्मैव भवति । 'छन्दोग्यतु 'सयया प्रयोग्य आचरणे इत्यनजीवस्य कठवलया निय रवि व निर्दिष्टम् । परमात्मा सारथित्वनेति स पविस्तरप्रक्रियया उभयोग्य तापर्यम् ।। छान्दोग्येऽपि ' असाच्छरीगासमुन्याय परज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणामिनिपात' इति श्रयते, तदानुगुण्येने अशनयावतीत वावस्थाऽपि कर्ममूलक शरीरसनन्धविगमकाल्वियेव । सूत्रकारोऽप्युपनिषद्द्यस्य ऐकस्यमप्रियन हार्दी नुगृहीतश्शताधिकया ' इति वक्ष्यति । एव परमात्मन हृदयदशे स्थिते स्वापकारार्थतया ये निश्चिन्वन्ति मनुष्यधरिया तेषा तरतमभावानापन्न फ्रमेवेति शाण्डिल्यविद्यायामेव निणीतम् ।। इति प्रमिताधिकरणम् अथ वेदान्तसारः सू-२३ शब्दादेव प्रमितः (१,३२३) अङ्गुष्ठमात्र पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यस्य ' (कठ.२.४.१२) इत्यादी अगुष्पमित पर मात्मा 'ईशानो भूतमव्यस्य (२.४.१२) इति सर्वेश्वरल्यवाचिशदादेव !! सू-२४ हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् [१.३.२४] । . 4 -- 4 अनवछिन्नस्यापि आसकहदि वर्तमानावापेक्षमङ्गुष्ठप्रमित वम । मनुध्यानामेवोपासनसम्भावनया सादिषय काय, मशास्त्रस्य मनुष्यहृदयापेक्षयेदमुक्तम् । स्थित तावदुत्तरम समापयिभ्यते ।। इति वेदान्तसार.

·अथ वेदान्तदीप सू-२३ शब्दादेव ममितः (१.३.२३) कटयामायने-'अद्गुष्टमायः पुग्यो मध्य आ मनि रिति । शानो भूनमध्यस न edi गुप्तते । एतदे तन् ' (उ.१.४.१२) उरण व 'अष्टमाय:पुरषो ज्योतिरियामा: ' (२.४.१३) तथोपरिधात् ' अगुट मात्र:पुकासमा सदा उनाना हदय सन्निविष्टः (२.६.१७) इति । अपारमितो जीवा मा, उत परमाति सदायः । नीरामेति पू:शः, अन्यत्र स्वीतस्वटजीमा पुरुष अगुटममित यश्रुते: 'प्राणाधिरति स्वकर्मभिः, अनुटमायो गरिन्यरूप: ' (३.५.७.८) सी। गदा तस्नु- तत्र 'स्वमंमिः' इति जीवमायनियकदापि सानो भूनम पस्य' (२.२.४.१२) इति भूनभव्येशितृत्वदनात् परमामेव इति । सूत्रार्थस्तु शब्दादेव प्रमितः अष्टप्र. मितः परमा मेष, शानो भूनम यस्य ' इति परमा मनाचिदादात || सू-२४ हृद्यपेक्षया तु मनुप्याधिकारत्वात् (१-३-२४) नयमन वच्छिनस्य परमा मनोऽगुष्ठप्रमित वा त्याहयाह- उपासनार्थमुपासकहृदय वमानयात् उपासक हृदयस्ांगुष्टपात्रत्वात् त्दपायदमनटमिर म । मनुष्याको पासकापसामावनया मनुष्यानांपत्य प्रवृत्त यान्छार मनुःपहृदयापक्षय मुत्तम । स्थित दुत्तर रमपविय॥ इति प्रमिताधिकरणम् अथ अधिकरणसारायटी प्राणेशोऽगुष्ठमानः कचिदनुपधितस्सञ्चरर कर्मभिः स्व. रन्यप्राङ्गष्टमानं पुरुषमपि यमो निश्चापति दृष्ठम् । तस्मादेतत्प्रमाणप्रमितमुपनिपजीचमाहेत्ययुक्त वाक्यस्थेशानताटेनरदृदयपरिच्छित्तितस्तद्धि मानम् ॥ नामुष्टप्रमाणं दृदयमसिलजन्त्याश्रयन्तत् परमिन्- व्याप्त तन्मानतोक्ति हचिदिति मनुजाधिकियोक्तिप्रसङ्के । सूत्रद्वन्द्वद्वयान्तस्विमिरधिकरणश्चिन्त्यते तद्विशेष- स्तायस्स्थापनीयात्वयजिगमिपिता सेतिकर्तव्यताऽत्र ॥ ॥ इति प्रमि ता घि क र णं स मा प्तम् ।। 66 ·अथ एतद्गर्भ देवताधिकरणम् , श्रीभाष्यम् - . सू-२५ तदुपर्यपि बादरायणस्सम्भवात् (१.३.२५) परस्य ब्रह्मणोऽगुष्टप्रमितत्वोपपत्तये मनुष्याधिकारं ब्रह्मोपासनशास्त्रमित्युक्तम् । तत्प सनेनेदानी ब्रह्मविद्याया देवादीनामप्यधिकारोऽस्ति नास्तीति विचार्यते । किं तावद्युक्तम् ? नास्ति देवादीनामधिकार इति । कुतः ? सामर्थ्याभावात् , नहशरीराणां देवादीनां विवेक विमोकादिसाधनसप्तकानुगृहीतब्रह्मोपासनोपसंहारसामर्थ्यमस्ति । नच देवादीनां सशरी- रत्वे प्रमाणमुपलभामहे । यद्यपि परिनिष्पन्नेऽपि वस्तुनि व्युत्पत्तिसम्भावनया वेदान्तवा- क्यानि परे ब्रह्मणि प्रमाणभावमनुभवन्ति , तथाऽपि देवादीनां विग्रहवश्वप्रतिपादनपरं न किंचिदपि वाक्यमुपलभ्यते । मन्त्रार्थवादास्तु कर्मविधिशेषतयाऽन्यपरत्वान्न देवादिविग्रह साधने प्रभवन्ति । कर्मविधयश्च स्वापेक्षितोद्देश्यकारकत्वातिरेकि देवतागतं किमपि न सा अथ एतद्गर्भे देवताधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका सू-२५ तदुपर्यपि बादरायणस्सम्भवात् [१-३-२५] प्रसङ्गात्सङ्गतिमाह--परस्येति । ' मनुष्याधिकारत्वात् ' इत्यत्र मनुष्यशब्देन तिर्यड्मात्र त्यावर्तित, उत देवादिरपीति बुभुसया सङ्गतिरित्यर्थः । किं ब्रह्मविद्याया देवादीनामधिकारोऽस्ति ? नेति विचार. । रदये किं तेषा साङ्गनहाविद्योपसहारसामर्थ्यमस्ति, नेति तदर्थ किं तेषा विग्रहवस्व सभवति नेति, किं तद्विग्रहप्रतिपादकम प्रार्थवादाना तापरवं सभवति नेति, किं मन्त्रार्थवादाना अनुष्ठयार्थप्रकाशन स्तुतिपर व विग्रहादिविताविरोधि, उत नेति कि विग्र. हादिमत्वमनुष्ठेयार्थप्रकाशनस्तुत्योरुपयोगि, नेति यदाऽनुपयागि तदाऽनुष्ठेयार्थप्रकाशनस्तुतिपक्षस्य विग्रहादिविवक्षा विरोधितया मन्त्रार्थव दानां देवताविग्रहादिपर वाभावन देवानां विग्रहविरहेण सामाभावात्तदनाधिकार इति फलितम् यदोपयोगि तदाऽनुष्ठेयार्थप्रकाशनस्तुतिपर वस्य विग्रहादिविवक्षाऽनुगुणतया मन्त्रार्थवादानांतस्परावेन देवानां विग्रहयत्वो त्या सासरहावियोपसहारसामर्यादस्ति ब्रह्मायद्याऽधिकार इति फलितम् । सामाभाषादिति । अर्थिवाभावस्याप्य पलक्षणमेतत् । सामाभावमुपपादयति नहीति । उपसहारः, अनुष्ठान अशरीर व यत्यित्राह-नषेति । वेदान्ता: प्रमाण स्युरित्यत्राह-यद्यपीति । प्रयोजनपर्यवसायितयवाह शब्दस्य प्रामाण्य तत्र पूर्वमागवचसा प्रवृत्तिनिवृत्तिरूप. प्रयोजनपर्यवसानात् तत्र वात्पर्य, ब्रह्मणः पुरुषार्थरूपतया सम्र वेदान्ताना तात्पर्य देवादीनां विग्रहेषु तयायामाषामता- स्पमित्यर्थः, पूर्वमागे मन्त्रार्थवादास्तत्र प्रमाणमित्याह-मन्त्रार्थवादास्त्यिति । मात्रामार्थवादात्ययः । अन्यप- रत्वादिति । अनुष्ठेयार्थप्रकाशनरतुत्योर यपरबादित्यर्थः, मासे सीदन्यपरेण मन्त्रार्थवादेन देवताविमहा पितु कर्मवि- पिभिरवेग से स्यति, कर्मणो द्रध्यदेवतानिरूप्यावात् क्षणश्वासनः कर्मणः कालान्तरमाविपरसाधन पनिहाय देवते. श्वर्यस्यापेशिनवाछुतहानेनामुतापूर्वक का नयोगार्थयत आह-धर्मविषयश्चेति ।। , ·देववाधि १३७] सिमान्तवर्णनम् ५२३ भीमाध्यम घयन्ति । अत एव तासामर्थित्यपि न सम्भवति । अतस्सामर्थ्यार्थित्ययोरभाषाद्देयादीना. मनधिकार इति। एवं प्राप्ते प्रचक्ष्महे-'तदुपर्यपि यादरायणम्सम्भवात् ' तदुपर्यपि तत् प्रलोपासनं उपरि देवादिप्यपि, संभयतीति भगवान् बादरायणो मन्यते, नेपामर्थित्यसामर्थ्ययोरस- म्मयात् । अर्थित्वं तावदाध्यात्मिकादिदुर्विपहदु सामितापात्परस्मिन्ग्रहाणि च निरस्तनि- सिलदोपगन्धेऽनयधिकातिशयासहयेयकल्याणगुणगणे निरतिशयभोग्यत्यादिशानाथ स. म्भवति । सामर्थ्यमपि पटुतरदेहेन्द्रियादिमत्तया सम्भवति । देहेन्द्रियादिमयं च ब्रह्मा- दीनां सफलोपनिषत्सु सृष्टिप्रकरणेपूपासनप्रफरणेषु च धूयते। तथा हि 'सदेव सोम्येदमन आमीत् । तदक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत' (छां.६.२.१,३) इस्यारभ्य सम. चेतनं तेजोवनप्रमुखायस्याविशेषयद्वधाकृत्य 'अनेन जीवनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याफ- रवाणि ' (छां.६.३.२) इति सङ्कल्प्य ब्रह्मादिस्थावरान्तं चतुर्विध भृतजातं तत्तत्कर्मोचित. शरीरं तदुचितनाममाफ्चायमफरोदित्युक्तम् । एवं सर्वत्र राष्टिवाक्येषु देवतियानुप्य- स्थावरात्मना चतुर्विधा सृष्टिराम्नायते । देवादिमेदश्च तत्तत्कर्मानुगुणग्रह्मलोकप्रभृतिचतु- दशलोकस्यफलभोगयोग्यदेहेन्द्रियादियोगायत्तः, आत्मनां स्वतो देवारित्याभायात् । तथा, तद्धोमये देवासुरा अनुघुवुधिरे ते होचुः इन्द्रो ह वै देवानामभिप्रयवाज विरोचनोऽसुः । श्रुतप्रकाशिका अयमभिप्रायः यद्यपि देवतावामु यागहोमादिकर्मसु देवतैश्वर्याङ्गीकारेणापि फ्ल्प्रदायनिर्वाहसम्भवः, तथाऽपि दान राप:प्रभृतिषु देवतानाममावात् कल्पनीयमेवापूर्व तथा च समानन्यायतया यागहोमादायप्रवि कल्प्यता मिर्धवे- सेन । किंच तत्रैव कल्पे सर्वकर्मफलभोगनियमामायावताना सृष्टिप्रळयाम्युपगमाघ फ्लप्रदातरभावात् तेषामगा नै मन्यमेव स्यात् । अथ तत्तद्देवताशरीरकः परमात्मा तत्तत्ममिराशीघतो नित्यैश्वर्यतया पल्पद इति मत, तयाति प्रतिमाप्रतिमेयन्यायस्यात् , यया प्रतिमोदेशिभिरुपचारैर्देवताप्रीतिः एव देवतो शिभिर्द्रव्यत्यागः परमात्मप्रीतिरस्यात् ततम प्रतिमाया इव देवताया अप्युद्देश्यकारकत्वमात्र विवक्षित नैश्वर्यमपीत्यनपेक्षितम् देवतैश्वर्य नकल्प्यमिति । उत्तोपजीवने नार्थि नामावमाह-अतएयेति । यतएव न विग्रहवत्व देवताना, अतएवायित्वमपि नसभवति, दु:सस्य तजिहालायाम दहमाघमूल वादयित्वस्य हुःपनिहासारूपत्वाचेत्यर्थः। एवं प्राप्तइति । अक्षरार्थमाह-तदुपर्यपीति । अधित्वमुपपा- दयाने अर्थित्वमिति। सामध्यमुपपादयति सामर्थ्यमपीति । पटुतरशन्दो मनुष्यदेहादीप पटु वातिशयपर: । प्रमाणाको यामाह-देहेति । तत्वोदेशप्रधानमन्त्रन झणरूपवेदभागाउपनिषदः ताश्च द्विविधा विपरा उपासनपराश्चेति, उभयी. ४२ पे तासु देवताना विग्रहादिमत्त्वमवगम्यत इत्यर्थः । कानि तत्वप्रतिपाकवचासि कथर्विग्रहयत्त्वप्रतिपादनमित्यवाह- तथाहीति । सदेवेत्यादि । नामरूपव्याकरणस्य कण्टोत्या. नामरूपाणा चातर्विध्यस्य प्रमाणसिद्धन्वान्नामरूपच्याकरण- शुन्यैव देवताविग्रहवत्व सामान्येन सिद्धमित्यर्थः । ' इन्द्रोवरुणरसोमो रद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशानः यणाद्ब्रह्मा जायते' इत्यादीनि विशेषोक्तिमन्तिच वाक्यान्यामप्रेतानि । चतुर्विधमाष्टराम्नाता भवतु ततः किमित्यत्राह- देवादीति । उपासनदशायां परमकारणभूतस्योपास्यस्य लक्षणवेन प्राध्यदशायां प्राप्यविशेषण वेन विग्रहादिमाव सिद्ध- मित्यर्थः । उपासनप्रकरणेषु दर्शयति तथेति । कर्मविधिशेषत्वेनापि सिद्धथतीत्याह-कर्मविधीत्यादिना। तत्र प्रथम नारा ·देवादीन शेन्द्रिपयस्यस्यानम् [देयताधि. १३७ - श्रीमाप्यम् राणां तो हासोवदानायेय समित्पाणी प्रजापतिमफारामाजग्मतुः' (छ.८.७.२) तोह द्वात्रिंशत याणि ग्रामचर्यमूपतुः तौह प्रजापतिरपाच (८.७.३) इत्यादिना स्पष्टमय शरीर न्द्रियवयं देयादीनां प्रतीयते । फर्मविधिशेषभूतमन्नार्धयादग्यपि 'पग्रहस्तःपुरन्दरः (अष्टश.२.प्र.६.अनु.७.पं.३४) 'तेनेन्द्रो यसमुदयग्छन् ' (फाण्ड.२.प्र.४.अनु.१२) इत्यादि. मिम्प्रतीयमानं विग्रहादिगत्यं प्रमाणान्तरापिराई सत्यमयमेय । नत्रानुष्ठेयार्थमकासनस्तु. तिपरत्याभ्यां प्रतीयमानान्तरायिवक्षा शक्यते वक्तुम् , स्तुत्यागुपयोगित्यात्तेन विना स्तुत्याउनुपपत्तेध । गुणकथनेन स्तुतित्यम् । गुणानामसद्भाव स्तुतित्वमेय हीयेत । नचा मता गुणेन फधितेन प्ररोचना जायने । अतः पगंप्ररोचयत्तो गुणसन्द्रायं योधयन्येएघार्थ यादाः । मन्माथ फर्ममु चिनियुक्तास्तत्र तत्र किशित्यरत्यायानुष्टेयमर्थ प्रकाशयन्ती देवता दिगतविग्रहादिगुणविशेषमभिदधत पय त किञ्चित्कुन्ति, अन्यथेन्द्रादिस्मृत्यनुपपत्तेः। नच निर्विशेषण देयता धियमधिरोहति । मुतप्रकाशिका एवं सिद्धवस्तुनि ता पर्यसभामा पल येन सिटिरता, अप सावत्यप्रकाशकायहेतुतया ' फलमतउपपत्तेः' इत्यत्र फलसाधनलेनेति विघा विभाग । ' अदित्या यूप.' इत्यादिव्याश्त्यर्थमाह-प्रमाणान्तराविरुद्धमिति । अन्यपर धमन्य निरस्यति नचेत्यादिना । स्तुत्याशुपयोगित्वादिति । आदिशन्देनानुष्टयार्थप्रकाशनं मन्नकृत्य गृह्यने मनार्थ दोषियुद्देश अनुपयार्थप्रकाशनस्तुतिपरत्वाम्यामित्यनूद्देशेचाघगतमोऽत्र परित्यक्तः, तत्र कारण मन्त्रैरपि क्वचिस्तात दर्शनेन स्तुतेव्यापकत्वम् । दृश्यतेहि म.प्रे.स्तुति. 'नपिरिन्द्रत्यदुत्तरो न ज्यायोऽस्ति वृत्रहन्, ' तथा ' अईन्धि भर्षि सायकानि धन्यन्नईनिष्क यजतं विश्वरूपम् । अर्हन्निदन्दयसे विश्वमभुवं नया ओजीयो रुद्रत्वदस्ति इत्यादिभिः 'अईन्विर्पि ' इत्यादिमन्त्रस्य स्तुतिपरत्य बाहाणे वावगम्यते ‘अर्हन्विपि सायकानि धन्येत्याह । स्तोत्येपैनमेतत् ' इति । तेनविना, प्रतीयमानार्थेन विना। तत्र स्तुत्यनुपपत्ति विवृणोति गुणक्थनेनेति । व्यतिरे केणोपपादयति गुणानामिति । स्तुतित्वमेव हीयेतेति । प्ररोचकत्यमेव हीयतेत्यर्थः । शेषभूतस्य शेषिणप्रति किंचि कारोऽशेक्षितः, सनसिद्धयतीति यावत् ॥ ननु यदि गुणकयनेन स्तुतित्व तथासति गुणक्यनाभावे स्तुति यहानिरस्यात्, न गुणानामसद्भाव इत्यनाह - नचासतेति । अनेन 'नासता स्तुतिरुपपद्यते' इति द्रविडभाष्य स्मायते । अर्थप्रकाशनानुपपत्ति विवृण्वमन्त्राण विग्रहादिमचे प्रामाण्यमुपपादयति मन्त्राश्चत्यादिना । द्रव्यदेवतेहि कर्मनिरूपिके एत्वत्यमिद कर्मेति प्रतिपत्तौ देवता विशिष्टाधेनहि कर्मप्रतिपत्तिः 'यस्यै देवताये हविगृहीतं स्यात्तां ध्यायेद्वपटकरिष्यन् ' ' इति देवता ध्यातव्येति भूयते, देवताचेहीत्येय प्रतिपर०या निविशेषवस्तुनः प्रतिपत्तमशक्यत्वात् । इन्द्र वादिक च न इद्धार स्वरूपस्य वि चते अतो विग्रहादी विवक्षितत्वम् | प्रतीतेराल्म्बनमात्रमपेक्षितम् , नार्थसद्भाव इतिचन्न नहतम्स्ति दृष्टिः, पाय विधीयते अपितु यथाऽवस्थितकर्मस्वरूपबोधनहि प्रियते तस्मादनुष्ठयार्यप्रकाशकत्वसिद्धयर्थं माणा विग्रहादिमावेच प्रामाण्यमस्त्येवेत्यर्थ. 1 अर्थसद्भावाभावेऽपि प्रचनादृश्यत इतिचेन्न इष्टसाधनस्वाभावेऽपि बालातरादिषु विप्रलम्भवा याना प्रवृत्तिहेतुत्वं दृश्यत इति विषिवाक्यस्याप्ययथार्थवप्रसङ्गात् । अपौरुषेयतया निदोष विधिवाक्य निरूपविश्य - - - .

·देवतापि.१३७] विगदसविस्दगुणेषु स्थगा ધરલ - - धीमाप्यम् तत्र प्रमाणान्तराप्रातागुणान स्वयमेव योधयित्या तः पर्म प्ररोचयन्ति ; गुणरिशिष्ट या प्रभागन्ति ; प्रातांश्चान्य तः प्रोचनप्रयागने कुर्वन्ति । गिद्धत्वे तु तदाचिभिशब्दर- विद्वान्गुणान् लक्षयिन्ना पुर्यन्ति । कर्मविधेश्च देवताया ऐश्वर्यमपेक्षितर्मय । कामिनःकर्त ध्यतया यम विधीयमानं वयं क्षणप्रध्वंसि कालान्तरभाविनः फलस्य स्वर्गादेस्साधरमपे- श्रुतप्रकाशिका मिति यामाध्यमितिनत् , तहि मन्त्रावादानामप्यारपेयत्या निरूपविषयावादतलिए दृष्टिविधानपर यामावाद्य स्वाय प्रामाण्यमसात भारः ।। परमशिक्षाप्रदानेन प्रयोगप्रकारोऽस्तिः, विमा इन्द्रादिशन्दाः स्वरूपातिरित पदार्थप्रतीतिहतवः अपारि- भाषिक सति बोधक यानिदोपवाक्यस्य वाटिषिपदयत् । विमता चतुर्थी प्रकृत्यतिरिक्तानिष्टस्वार्थी अपरिमापिक्शन्द. स्यविमति यात् 'दन्ना' इति विमत्तियत् । विमता सप्रदानकारपबुदिरशन्दातिरिचविषया कारादित्यात् रणका रमनुदियत । पिमता मन्त्रार्थवादा. प्रतीयमानाय प्रमाणानि साधबाघकागोचरार्थबोधकत्वात् निधिवाक्यवत् विमत सन्देन 'आपा वै शान्ता.''आदित्यो यूप.' इत्यादि व्यावृत्तिः । विमतानि पदानि मुख्यार्थसंसमें प्रमाणानि, साधक गधकागोचरायप्रतिपादकवाक्यस्य वात् विधिपदवत् विमतानि पानि परमार्थभूतप्रतीयमानासणि साधक- बाघकागोचरायप्रतिपादक्पाक्यस्यायात् विधिपट यत् । नचार्यबाटाना वाक्य वम सम् प्रवर्तकाय नययोधनात अत: पदादा-या अर्थवादा इति वाच्यम् ; अर्थवादाः न पदशब्दवाच्या तिटकारकपटर हारात विधिवाक्ययत । अयंदा: प्रनागभूतवाक्यस्मा. साधकबाधक्गोचरससर्गप्रत्यायकतिडन्तकारकपदामक्वात् यिघियावयवत् विमानार्थ यादाः प्रतीयमानायवक्षनिता, साघकनाघकागोचरार्यत्वे तिहि विधिनकवाक्य वात् प्रयाजादिवाक्यात, नच प्रव. काक्य यमुपाधिरिति वाच्यम् ; साकारविषिवाक्याविन तस्यापि सोपाधिकायसनात् । प्रयाजादिविधीनामविवक्ष. ताय रेऽनुष्ठानपिरोधात् साकारविधिवाक्याय नविवक्षितार्थ वे प्रयोजकमितिचेत्- अनुष्ठानस प्रामाणिव तयाह रद्भ- मस्यानिष्टता एमपपादाभासांत स्वतसिद्धथतः प्रमाणभावस्य मनपर गात प्रवर्तक्यावया प्रयोजनम् । स्वाघिको . विगीना अवादा: परमार्थस्वार्थोपस्थापका: निरूपपुरुषारोचक वात रसायनायुप्यताप्रतिपटप चावय यत् कारणदीपाक्प्रत्ययविरहितवाद्वा स्वर्गयागयो: साध्यसाधन भावप्रतिपादक्यावयन्तु । विमता मानार्थवादा प्रतीय. मानाय प्रमाणानि वियपशितासमर्पक वात् 'छागस्य यपाया' इतिम प्रयत् रात्रिसत्रार्थवाट वच्च । विमता प्राश. स्त्यमुदि. प्राशस्त्यरतभूलाधारमायनिय घना, निरुपकपुरूषाश्रयप्राशस्त बुद्ध वात् औषधीवक्ष्यप्रदार चुद देति च 'आपो थे शान्ताः' 'आदित्यो यूप' इत्यादिषु प्रमाणान्तरसिकस्य ताद रद्धास्चाप्यमान १५ प्रामाण्य मिनि शहायामाह-तत्र प्रमाणान्तरति । बोधयित्वा विधाय प्ररोचर्यात, अर्थवादा रोचति । प्राय पीत लश्नयित्या कुन्तीति । प्रोचनप्रकाराने दुर्गन्तीत्यर्थः ।। ननु पिद्धयोक्षिाहि ता पर्य दवताविग्रहादेविदयपेक्षिता क्याम्यवाह-कर्मविधेश्चीत । 'फरमपपत्तः दन्यधिकरणामों मौक्यार्यमत्र सङ्गमय्य कथ्यते, नचैतदधिकरणासाधारणार्थर या असाधारण रतु स्तायक्वान्छेयाप्रकार सिद्धयर्थ प्रतीय नार्थ प्रामायमर्स त्ययमर्थ , सम पूर्वमेवोत्तः कृप्यादेवादिकावमिवानद्वारकम . र मानि- । । nun.

·५२६ अपूर्वनिरसनप्रकार: [देवताधि- १.३५ । श्रीभाष्यम् क्षते । मन्त्रार्थवादयोश्च 'चायुर्वं क्षेपिष्टा देवता यायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति सएवैनभूति गमयति' (यजु.का.१.प्र.अनु.१.पं.१) ' यदनेन हविषाऽशास्ते तदश्यात्तदृध्यात्तदस्मै देवा राधन्ताम् ' (अष्टक.प्र.२) इत्यादिपु देवतायाः धर्मणाऽऽराधितायाः फलदायित्व तदनुगुणं चैश्चर्य प्रतीयमानमपेक्षितत्वेन याक्याथै समन्धीयते । देवपूजाभिधायिनो यजिघातोष्ठ यागाख्यं फर्म स्वाराध्यदेवताप्रधान प्रतीयते । तदेवं कृत्स्न वाफ्यपर्यालोचनया वाफ्यादेव विध्यपेक्षितं सर्वमवगतमिति नापूर्वादिकं व्युत्पत्तिसमयानवगतं कर्मविधिप्वभिधेयनया कल्प्यतयायाऽऽथयितव्यम् । तथा सङ्कीर्णग्राह्मणमन्त्रार्थवावमूलेपु धर्मशास्रतिहासपुरा- . श्रुतप्रकाशिका दित्यत्राह-वायुाइति । भुतहानमश्रुतकल्पन चानुपपन्न रात्रिस त्रादिविवेत्भिावः । वाक्याथें समन्वीयतइति । आर्थवादिकार्थानां श्रूयमाणवात्ताद्विशिष्टे वाक्यतात्पर्यमिति निश्चेितसति रक्त:पटी भवतीतिवदुत्यापिताकासत्वेन विधिन- कवाक्यतया समन्वयोऽर्थवादानामितिभावः। यत्र वाक्यशेषवशादपेक्षिदेवताप्रतिद्वारकाय नस्थिति, स्त्रापि याज सामात्तसिद्धयति अर्थवादामावेऽपि विघिसामात् स्तुतिरिवत्याह-देवपूजामिधायिनइति। नच 'यजदेव पूजा सङ्गतिकरणदानेषु' इति शाब्दिकाना स्मरण भ्रान्तिमूलमिति वाच्यम् विध्यपेक्षितार्थसमर्पकतया स्वार्थे प्रमाणभूतत्वा- मन्त्रार्थवादाना अस्य स्मरणस्य त-मूलत्वोपपत्त , विमतो विधिप्रत्ययः चेतनप्रीत्यतित्ति परसाधनकरूपननिराकाक्ष , चेतनप्रीत्यतिरिकालसाधनवाचकत्वकल्पननिराकाक्षश्च कृतिसाध्यचेतनप्रीत्यवगमकवाक्यस्थत्वात् राजान सेवतेतिवाक्यस्य विधिप्रत्ययवत् विमतशब्देन जुहुयादित्यादिव्यावृत्तिः । जुहुयादित्यादिषु विधिप्रत्ययेषु विधिप्रत्ययवारलेन पूर्वोक्त साध्यद्वय समर्थनीयम् तदेवमिति । कृत्स्नशब्देन मन्त्रार्थवादविघयो विवक्षिता. याच्यापूर्ववादपक्षे अश्रुतकल्पन नास्तीतिम वाच्यत्वस्यापि कल्प्यमानत्वात् क्ल्प्यापूर्ववाद अपूर्वमेव क्ल्प्य वाच्यपक्षे वाच्य वमपि कल्प्यमित्यभिप्रायेण व्यु पत्ति मयानवगतीमत्युक्तम् । तथेत्यादि । ब्राह्मणशब्देन विध्युबेशग्रहण विध्यार्थवादमत्ररूपेण विभागवतामस्मदादिभिग्नकी तासु अघीतासु च शापासु तत्राप्यन्यतरप्रकरणेषु प्रसनादनुपविष्टाना भगवता व्यासेन व्यस्तेष्वव्यस्तेषु च वदमांगषु विप्रकीर्णाना वाक्यानामर्याः इतिहासादिषु सकरय्य क्थ्यन्त इतिभावः। सङ्कीर्णशब्देन नित्यानुमेयधुतिमूल वो पना- खामूलत्वव्युदासः तदुमयमपि ह्यनुपपन्नम् । तर यस्तावन्नित्यानुमेयतयाऽमिमतो वर्षसमटायः सर्वि वर्णमात्रधार ; उतानुपूर्वीविशेषविशिष्टः प्रथमेकचटतपादिवदर्थावबोधक वामावेन वाक्यावामावाद्वाक्यावशेषन्वरूपवेदत्वास्दः स्मृती नां वेदमूल व नस्यात् । द्वितीये नित्यानुमेय व व्याहत स्वत क्रमरहिताना वर्णानामुच्चार नविना आनुपूर्वी शिविधि स्वायोगात् उच्चारणयोग्यताऽस्तीतिचेन्न उच्चारणयोग्यतानामपटुतरदागिद्रिय पुरा स्थिति, ससच योग्यता व वर्णमात्र गता उतानुपूर्वीविशेषविशिष्ट वर्णगता । नप्रथमः वर्णमानस्वार्थानवबोक्तया स्मृतेनिमूल वप्रसङ्गात् , सत्यामानुपूर्यो स्मृतिप्रतिपचार्थावबोधनक्षमत्व वर्णेष्वस्तीतिचेत् तेप्पेव वर्णेष्वानुपूयन्तेरसीत चैत्यवन्दनयताद्यर्थदोघनम प्य स्तीति बुदस्मतेरपि वेदमूलत्वप्रसङ्गः वेदबाह्यतया सप्रतिपनत्याग्नतस्या: वेदमूल वानुमानदाकोटय इति घिसन्द शस्य वेदमूलत्यप्रसनः प्रवर्तकार्यपरत्वाभावान वेदमूल्यानुमानमिनिचत् ' कार्या सफ्तरी नहंसमिथुनस्रातोयामा लिनी' इति वाक्यस्य वेदमूल वप्रसन्न । आनुपूर्वी विशेषविशिष्टवर्णगतायोग्यतेत्यप्ययुक्तम् । पूर्व केनचिदुचरितन्वामावा दानुपूर्ण सिदः, ततयानाद्यानुपूर्वीविशिष्टतारूपवेदन्ध दूरी मारितम् । आनुपाविणोधारणयो य व वर्णानामनादीति ·देवताधि-१-३-६] स्मृतीना सङ्कीर्णवेदभागमूल वस्यैव युक्तता श्रीभाष्यम् णेषु ब्रह्मादीनां देवासुरप्रभृतीनां च देहेन्द्रियादयस्स्वभावमेदाः स्थानानि भोगाः कृत्यानि श्रुतप्रकाशिका चेत् तचैत्यवन्दनप्रतिपादनानुगुणानुपूर्व्या अपितुल्यम् अतस्तत्रापि वेदमूलत्वं स्यात् कर्तुसामान्यामावान्न तत्र वेदमूल. स्वानुमानं श्रुतिस्मृत्यर्थयोस्तुल्यतया कर्तृसामान्यात् स्मृतेदमूलत्वानुमानमितिचेत् माभूत्कर्तृसामान्यं तेन मन्वादिस्मृ. वीना वेदमूलत्वेऽनुमिते तुत्यन्यायतया आपतितं वेदमूलत्वं को वारयेत् स्वावगतार्यप्रतिपदनानुगुणानुपूर्वी विशेषेणा- नादिसंबधयोग्यवर्णास्तित्वज्ञानहि सर्वत्र समान तज्ज्ञाननियमो बुद्धादीना म घनिर्माणदशायानातीतिचेत् तन्मानपूर्वक. मैवेदानी रप्यातृणानि गणयत् स्वर्गकाम इ युक्तस्य वाक्यस्य वेदमूलत्यप्रसङ्गः ॥ नन्वनेनैव स्मृत्यवगतार्थविशेषेणावच्छिन्नानुपूर्वी विशिष्टाना वर्णाना वेद-वमितिक्षेन मन्वादिवाक्यपि तदर्याव. छिन्नानुपूर्वाविशिष्टयणसमुदायामक्तया वेदान्यरु नानुमेयान्तराभावामित्यानुमेयश्चतिमूल वासिद्धः। अतो नित्यानु- मेयश्रुतिमूलत्वमनुपपन्नं उत्सन्नशालामूल वपशेऽप्यधीयमानशासास्वेव प्रमादा कतिपयवाक्यानां क्वचिकचिद्देशे प्रलीनवा- तन्मूलाः स्मृतयःप्रणीता इत्यप्ययुक्तम् । पदयाक्यसङ्ग्यानियमेन बहुभिरध्येतमिररखलितमधीयमानावात् कतिपयवाक्यानां भनीनावानुपपत्तेः । स्मृतीना मूलभूतशासाकारन्येन काचिदुत्सन्ना तन्मूला स्मृतय इत्यप्ययुक्तम् । तथाहि शासाया उ-सादो नाम किं कतिपयदेशेष्विदानीमध्येतविरहः उत सर्वदेशेष्वप्यध्येतविरहः । प्रथमःकल्पोऽभ्युपगतः । नद्वितीयः, तपःप्रणवाधिगतसावत्यादीन। व्यासादीना तत्त छासाविशेषाभिशाना तदध्ययनपरित्यागे कारणाभावात् स्वशिध्याध्याप-, नसमवाच । नचेदानीं तं शिष्यबुद्धिमा-द्यादिदानी तदध्यापनासम्भवः, बहुशास्त्राध्ययनासामध्येऽप्यस्मदादेरिव तत्तदेव- शाखाध्ययनसमर्थशिष्यसम्भवात् । अतः प्राचीन एव पक्षः परिशिष्यते अतः स्मृतीना सङ्कीर्णवेदाभागमूलत्वमेव युक्तम् स्मृतिमूलभूतवेदमागसद्भावे स्मृतिप्रणयनवैयमितिचेन्न तन्छासाध्येतृपुरुषविरहितदेशेषु तद्युक्तदेशेष्वीप बहुशाखाध्ययन- धारणतदयनिरूपणनिर्णयासमर्थपुरुषषु च सफ्लावात् अत: स्मृतीना सङ्कीर्णवेदभागमूलत्व युक्तम् फर्मविधेश्च इत्यादी भाष्य इदमसिद्धं यदुक्त यागादौ दानादौचावैरूप्याश्रयणादर्थवैशसमिति तदसत् सर्वत्राप्यपूर्वकल्पनानम्युपगमात् । नच पलसाघनतानुपपत्तिः कर्मोपजनितगीतेः परमात्मन एव तसिदः, 'चासो ददाति । सर्वदेवत्यय यासः, सर्वा एव देवता.प्रीणाति ' इत्यादिभिर्दानादीनामपि देवताप्रीति हेतुत्वावगमाच्च । नच परमात्मप्रीत्या फलसम्भवे देवतश्वर्या नुपयोग: प्रधानावान्तरापूर्वकल्पनान्यायस्याबापीष्टत्वात् । यथाहि पूर्वापरभूतानामङ्गप्रधानरूपाणामनेकेषां कर्मणा योग चामावादवान्तरापूर्वदारा परमापूर्वनिष्पत्तिरङ्गीप्रियते, एवमेष तत्ताकर्मजनितप्रीत्यतिशयाभिर्देवतामिः परमात्मन्यखण्ड. कभीतिजननमातिष्ठामहे । इदमेव च देवतायाःफलदानानुगुणमैश्वर्य यापलप्रदे परमात्मनि स्वप्रीतिद्वारा प्रीतिजनन, उक हिमगवना ' यो यो यांयां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽर्चितुमिच्छति' इत्यारम्य 'लभते च नतःकामान्मयैव विहिता- न्हितान् ' इति । तेन फलोपभोगस्यानियतकालावेऽपि नदोषः ॥ नचैवंसति प्रतिमाप्रतिमेयन्यायेन देवताप्रीतिरनास्थेया ' यस्यै देवतायै हविगृहीतं स्यात् तां ध्यायेद्वषट्क- रिष्यन् । 'साक्षादेव देवता.पीणाति' तृप्त एवेनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयति' 'सएनं सृप्ता आयुषा तेजसा वर्चसा प्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन अन्नाद्येन च तर्पयन्ति' येचैव देवारसायंयावानो येच प्रातर्या- पाणः तानयोभयास्तर्पयति तएन मा.प्रजया पशुभिसर्पयेयुः' इति देवतातृसेवभुतत्वाचप्रहाणानुपपत्तेः । पितार . - ·सूत्रार्थोपसहार. [ देवताधि १३७ - श्रीभाष्यम् चेत्येवमादयस्सुव्यक्ता प्रतिपाद्यन्ते । अतो विग्रहादिमत्वाद्देवानामप्यधिकारोऽस्त्येव ॥ श्रुतप्रकाशिका प्रीतिमापन्ने सर्वास्तुष्यन्ति देवता.' इति न्यायात् भृयप्रीणने भूभृषीणनन्यायाच देवताग्रीते. परमात्मप्रीतिहत वो पपत्तेश्चेति । सूत्रार्थमुपसहरति अतइति ॥ ननु कथं देवताना ब्रह्मविद्याऽधिकार. नात्रैवर्णिकाना तेषामुपनयनाभावेन अध्ययनसिद्धस्वाध्यायलयविद्य व मच तेषा विद्याङ्गभूतकर्मानुष्ठानयोग्यत्व अग्निनिष्पत्यनुपपत्तेः । 'वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत ग्रीष्मे राजन्यथा- दधीत शरदि वैश्य आदधीत ' इति वर्णिकविषयाधानविधि: कथ देवानधिकरोति, अन्यायस्य चानधिकारोऽघि करणसिद्ध', देवाना देवर्षीणा च मूलभूत ऋष्यन्तराभावादत्रयायतयाचानधिकारः । अनी-द्रादीनाममीन्द्रादिदेवताभाः वादमयाद्युद्देशेन हवि. प्रक्षेपानुपपत्तिश्चेति । उन्यते नतावदुपनयनाभवान्साङ्गविद्यानधिकारः । तस्याध्ययनाशावात् , यज्ञादिकर्मब्रह्मोपासनयोरङ्गत्वामानात् अध्ययनामावेऽपि देवताना सुकृतप्रकर्षेण पूर्वजन्मविशेषाधीतस्वाध्यायतदर्थस्म- रणोपपत्तश्च पिशाचादयोऽपिदि पूर्वजाति स्मरन्ति, किं पुनर्देवा देवर्षयश्च १ नचोपन यनदिवविद्याकर्मणोरनधिकार शूद्रादीनामपि उपनयनपिरहप्रयुक्त त्याभावादनधिकारस्य, सखलु तेषा सामर्थ्याभावानुगृहीतशास्त्रनिषेधप्रयुक्त । देवताना हिविद्याकर्मणी नक्कचित्प्रतिषिद्धे प्राक्तनशानाप्रमोपा सामर्थ्य च स्थितम्, नचा वर्णिकत्वादपयाधानाभावादचायतया च विद्याङ्गकर्मानधिकार. मनुष्यकर्तृकाघानस्यैव त्रैवर्णिकनयायाधिकारियनियमात् किमन नियाममितिचेत् । देवा सत्रमासत "विश्वसृज. प्रथमारसत्रमासत' इत्यादिश्रुतिभिर्देवादीना ऋत्वनुष्ठानदर्शनात् विशेषत इन्द्रादीन वृत्रवधादिजानतकलुषक्षाळनाय क वनुष्ठानस्मरणाचेति ब्रूमः ॥ यहां ब्राह्मण्यादिक देवतादीनामप्यस्ति, तखल्वदृष्टविशेषसम्बन्धरूप नतु जातिरूप ब्राहाणादिभि हाण्यादिपू (पत्तिमात्रया अन्यथा आदिकाले ब्रह्मणो मुवबाहरुप्रभवाना पश्चाद्विश्वामिनप्रभृतीना च माझण्याद्यभावप्रसङ्गात् । सन्ता नविशेषप्रसूतत्वच तागदृष्टवत्त्वसूचक सतानावशेषो पत्तेः प्रकृष्टादृष्ट कार्यवात् अगतिकप्रकर्षविशेषकारणबाच, ईदृश ब्राह्मण्यादिक देवतास्वपि सभवति । अवगम्यते च तत् वाजपेय प्रकृत्य 'तंबृहस्पतिरुदजयत्तेनाजयत तेनेन्द्रमयाज. यत्' इति वृहस्पतिनेन्द्रेण च वाजपेय यानुष्ठितत्वमुक्त्वा ततएव हेतो: ' सवा एष ब्राह्मणस्यचैव राजन्यस्यच यज्ञ.' इति वाजपेयस्य ब्रह्मवाधिकारस्यसुच्यमान बृहस्पतेबहिण्यामिन्द्रस्य क्षत्रत्वमपि यवगमयति 'ब्रह्मावृहस्पतिः क्षन. मिन्द्र.' इति च श्रूयते तथा ' मरुतो वै देवानां विशः' इति मरुतो विशश्श्रूयन्ते अनो देवताविशेषाणां ब्रह्मक्षत्र- विडियभागासद्धरामसरन्धो युक्तः । विद्यानुग्राहक ब्रह्मचर्यादिक च देवाना श्रूयते 'एक्शत हय वर्षाणि मघयान्मजा पती ब्रह्मचर्यमुवास' इत्यादिषु । अतो विद्यागकर्मगुणपोकल्या सामर्थ्य सिद्धम् । गच यष्टव्यदेवतान्तराभाराममा नानुपपत्ति: अमीन्द्रादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्ताना शानशक्त्यैश्वविशेषाणां निरपाधिपाश्रयतया त छदवा यस्य मामना ऽव्यवघानेन देवताभिराराध्यायात् , अमोन्द्रादीनां तत्तद्यशभागभागि व स्वाराधनप्रीतेग प्रगवता दत्त ननु स्वाभाविक यथात व्यासेन कृष्णद्वैपायनेन मोक्षधर्मे यशामहाराध्याये- ।। ततस्ते विवुधारस ब्रह्मा ते च महर्पय । वेष्टेन विधिना वैष्णरं प्रतुगाहरन् ॥ सस्मिन्सने तथाना स्वयम्भागमफल्पयत् । देना महर्पयश्चैव सर्प भागानम्ल्पयन् ।। से कार्तयुगधर्माणो भागा:परमसत्ता.। प्रापुरादित्यवर्णत पुरुष वमन.परम् ।।

·1 देवतापिन१३. गि विरोधोद्धानम् भीमाप्यम सू-२० विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपचेर्दानात् [२.३.२६] : । । . . देवाटीनां विग्रद्दादिमचाभ्युपगमे कमगि बिरोधः प्रमज्यते, यापु यागेषु युगपद- सम्येन्द्रम्प विग्रहवरचे भासिमन भावह ' (यजु.अष्टप्र.३.५) इन्द्रागच्छ हरिय अगन्छ' (यजुराण्य...अनु.१२) इत्याटिना आइनस्य तम्य , मग्निधानानुपपत्ते । दर्शयति चा- नरादीनां तपतप्रगम्न पम्य वाह देया यामागच्छन्ति पम्य या न बहनां यजमानानां यो ये देवता. पूर्व परिगृण्वाति म एना ध्यो भृते यजते' (य.पाण्ड.' प्र.६ अनु ७.पं.२१) "इति । अतो विहामिदमणि विरोध प्रमज्यत इतिचेन्', नग्न अनेकप्रतिपत्तदर्शनास दृश्यतेहि सोभरिप्रभृतीनां शक्तिमतां युगपटनेक्शरीरप्रतिपत्तिः ॥ श्रुतप्रकाशिका मियप्रधानन भगनी ययापमुक्तम् । वन मगरदच.- येन य रल्लितो भागस तथा समुपागत । प्रांतोऽह प्रदिशाम्यद्य फलमात्तिलक्षणम् ।। तत्र यमर्यपापि यक्ष्यन्ति मलोपु वेसुरा । क्ल्पयिष्यन्ति यो भागान् तेनरा बंदकल्पितान् ।। 'योमे यथा कल्पितवान् भागमस्मिन्महारती । स तथा यज्ञभागार्हो वेदसूत्र मयाकृत । इत्यत्र' मंगता यमागमात देवाना निमिति : टरम् | अना ट राना वर्मान कामम्यु' गाने विद्यामानाधिकार- यादोऽनुपपन. न. | अस्साशनांद्यापसहारसामन्य दवादीनामस्तीति सिद्धम् देवाना अझविद्याधिकारियम् ॥ सू-२६ विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तर्दशनात् (१.३.२६) विमहान्युपगमे वदावादिक बाहानागमने चाम्युपेये, तदा युगपदनेषकर्मस्व हाने विरोधः शरीराधीन यादी गमनपन्य । आगनमात्र प्रामाणिकसतिहि तद्योगपद्ये विगेघ इत्यागम्ने प्रमाण मह- दर्शयतिचेति । कि ध्यानटे तन्नेति । 'दर्शनात् । इत्येतद्व्याचटे दृश्यतेहीति । आत्मनोये शरीराणि यहूनि मनुजेश्वर । योगा फुर्याद्वलं प्राप्य तैश्च सर्या मही परेत् ॥ इति मारतवचनादिद्रष्टव्यम् । याग्यानुपलम्भस्तु मन्त्रौषधादिभिर्मनुष्याणामिव शाति विशेषैर्देवानामाप समातीतिम . - -- विगे इति भावः ॥ ननु यदि देवा इहागत्य हविरदन्ति, तीन्यप्र मन्त्रार्थवादप्रतिपक्षममेहव्यवाह व मज्येत । अवगम्यत्तत हस्य वाइमिरजर पितान ' इति, 'अाव्याणि सूरमीणि कृत्वा । प्रादा.पितृभ्य स्वधयाते अक्षम्' इति 'अमेस्त्रयों यायासो'धातर आसन् ते देवेभ्यो हव्यं वहन्त प्रामीयन्त ' इत्यादिषु इह प्रक्षिप्तस्य हविषो का तरीति श्रूयमाणानुपपन्न', अमिहोत्राहुली प्रकृत्य से या एते आहुती हुते उत्क्रामत ते अन्तरिक्षमापिंशतः'ते अन्तरिक्ष सर्पयत ते दियमाविशत: वे दियं तर्पयत ते तत आवते से इमामाविशत. ' इति । स्मर्यते (न अनी प्रास्ताहुतिरसम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याजायते घृष्टिर्घटेरनं तत प्रजा | है 67 ·५३० तपरिहार [ देववाधि १.३.७ श्रीभाध्यम मू-२७ शब्द इति चेत्रातःप्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् (१.३.२७) श्रुतप्रकाशिका इति। 'तत आते' इति इह हविषारातिमानुपपन्ना, कय देवभक्षितस्यावृत्तिः प्रत्यक्षेण दग्धस्य हविष. कथं देवे. भक्ष्यमाण-वं च युक्तमिति । उच्यते-'अयाहव्याणि सुरभीणि कृत्वा प्रादाः' इति अषणादमिना परिणाम्यमाणस्य हविष: सूक्ष्यं रूपं किमप्याकिक विद्यत इत्यम्युपत्य श्रेयसाधनावयत् । तच्च देवानामिछावशादतीव वर्धते, त्याह ब्राझग 'यद्वै देवा हविर्जुपन्ते अल्पमप्येकामाहुतिमपि तगिरिमात्रं वर्धयन्ते' इति । अतोऽपरिमितत्वेन किञ्चि मुज्यते किञ्चिन्नीयते इति सर्ववाक्यानुगुण्येन कल्प्यम् । यद्वा इह सनिघायाऽपि हविगृहीत्या स्वस्थान गाया तद्भुतां कोबाधः । हविषोरिहावृत्तिर्नाम तत्पलभूतदृष्टयादेरिह सभव उपचारादुक्तः । यद्वा इन्द्र आगच्छ हरिव आगच्छ मेधातिथे. अनिमम आवह सोममावह ' इति येप्विष्ट्यादिकासु देवताहानतदागमने भुते, तेम्वेव कर्मविहा. गत्य हविरदन अन्यत्रत्वमिभिहविष उन्नयनमिति विभागः 'सेवा एते आहुती हुते उत्क्रामतः 'इति वाक्यमपित मिहोत्राहुतिविषय, नतत्र देवताहानागमने ॥ ननु वापि साययावप्रातर्यावसताना देवानामागमन भूयते ' सायं यावानश्च वै देवा प्रातयावाणश्यामिहो त्रिणो गृहमागच्छन्ति' इति सत्य तेतु नामिहोत्राहुतिभोक्तार: 'सर्देवैरसायं यावभिरिवि सायगॅसम्मृशति । सवै प्रातर्यावभिरिति प्रातः । येचैव देवारसायं यावानो ये च प्रातर्यायाण., जानेवोभयास्तर्पयति' इति समर्शनमातृप्तिभवणात्तेषाम् । हुरहविर्भोक्तृत्वंतु सूर्यादीनामेव नच तत्र सूर्यादीनामाहानम् मतो देवताहानव सुकर्म खिहागय हरिदन अन्यत्र हविष उन्नयनमिति विभाग उपपन्नः । अतोऽमेहव्यवाह-वश्रुतिराहुत्यो प्रमणभुतिः अमी प्रास्ताहुतिरसम्यगादित्यमुपविष्टते ' इति स्मृतिश्च चरितार्था । अतोऽनेक्शरीरप्रतिपत्या देवाना गनिधानान्नमणि विरोधः । इतरेस्तु 'कतिदेवा' इत्युपक्रम्य त्रयश्च त्रिच शतात्रयश्च त्रिच सहस्रीत' इति निरुद्य 'क्तमेत' इत्यस्या पृछाया 'महिमान एवैपामेते त्रयनिगेशत्वेव देवाः' इति निवती श्रुतिरेकैकदेवताया अनेकरूपतायो प्रमाणवनोपन्यस्ता। अत्र प्रयस्त्रिंशता दवाना प्राधान्यमितरेषा तद्गुणभावश्च प्रतीयते | 'ममिमान एवैपामेते। इतिहि भूयते । महिमशन्दस्य शरीरवाचित्वेन न्यु पस्यमावात् एत इति च न शरीरारमात्रनिर्देशः अपितु सशरीरचतन- न्यपदेशः ' कतिदेया' इत्युपक्रमस्यदेवश-दसामानाधिकरण्यादेत इति पदस्य, नहि देवशन्दो देहमापरः। मात्र देव श-दनिर्दियादेवा जीवान्तराणा शरीरभूता. शरीररक्षणस्य सर्वथाऽनुपपत्तेः, 'कतम एको देवः' इति पृष्ट्वा 'प्राणः' इति प्रतिवचनवाक्येऽपि प्राणशन्दो नप्रसिदमागपर,, अपितु परमात्मपरः । अतोऽस्वारभुतरेमदेवयानेस्पता- तिपादक-वानुपपत्तिमभिप्रेत्य अब सैषा मुतिरनुदाहता । व्याख्यात्र-तरे: ' अनेकप्रतिपत्ते. ' इत्यस्य शब्दस्य युगपदने. माधोपलामसामध्यपरत्वेन ब्याख्यातत्वेऽपि 'आगच्छन्ति । इति श्रुत्यक्षरस्वारस्वानुगुण अनेकशरीरप्राप्तिपरटया याख्यातम् ॥ सू-२७ शब्द इति चेन्नातःप्रभयात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् [१-३-२७] . - . . ।

·देशवाघि १३.७] शम्देतु वैदिक विरोधप्रसान तमिरसनम ५३१ श्रीभाप्यम् विरोध इति वर्तते । मा भूत्फर्माणि विरोधोऽनेफशरीरप्रतिपत्तः। शारदे तु वैदिके विरोधः प्रसज्यते, अनित्यार्थसंयोगात् । विग्रहयत्त्वे हि सापयवत्वेनेन्द्रादेरर्थस्यानित्याय मनियार्यम् । ततो देवदत्तादिशब्दवदिन्द्राद्यर्थजन्मनः प्रायिनाशा_चेन्द्रादिशब्दानां चैदिकानामयशत्पत्वमनित्यत्वं वा वेदस्य स्यादितिचेत् -तन, अतःप्रभावात् अस्मादिन्द्रा दिशम्दादेव पुन पुनरिन्द्राद्यर्थस्य प्रभवात् । एतदुफ्तंभवति नहि देवदत्तादिशब्दवदिशा दिशम्दा वैदिका व्यतिविशेषमाने सङ्केतपूर्वकाः प्रवृत्ता ; अपि तु स्वभावत एव गवादि शम्दयदाति विशेषयाचित्वेन । ततश्चैयस्यामिन्द्रव्यको पिनष्टायामत एव चैदिफा-िन्द्र. शम्दान्मनसि विपरिवर्तमानादयगततद्वाच्यभूतेन्द्राधाकारोघाता तदाकारमेघापरमिन्द्रं श्रुतप्रकाशिका - . . शम्दशन्द विशिष्ट वैदिक्इति । अभिप्रेत हेतुमाह-अनित्यार्थसंयोगादिति । हैवथ विवृणोति विप्रह यत्त्वेहीति । अर्थशून्यत्वमनित्यत्वयेति । देवदत्तादिविनाशे देवदचादिशब्दवान र्यकत्वम् । अनित्याय अनुधार्य मागवं नित्यत्वेऽर्थशू-यत्व विग्रहादिमदिन्द्राद्यस्य यावच्छन्दमायित्वाभावात् अर्थवत्वे अनित्ययं या शब्दस्य यावदर्य भाविवादधाना चानित्यवादित्यर्थः । ननु कथमर्थशून्यत्वं शम्दाना अतीतानागतभूतभविष्यदादयश्शन्द, समकालवामाऽप्यर्थवन्त एष । नहि वेगा कदाचिदप्यर्थसमकालयसम्भव: नच तेषामर्थशून्यत्वम् । यथा विन्ध्यस्पेनोचारितो मेरशन्दो देशविपक्ऽप्य. थानमवति । एवमिन्द्रादिशब्दाश्चन्द्रादिव्यतीना कालविप्रकर्षेऽप्यर्थवन्तः कस्मानमवन्ति, चित्कदाचिदर्यस्य प्रामाणि- फत्वहि शन्दस्यार्थवत्यानेबन्धनमिति। उच्यते अनभिज्ञा भवन्तो माथ्यहृदयस्य य एष परिचोदयन्ति । एतदपाकर गाय हि शन्दतु वैदिक इति विशेषितम् सौत्र पद इहापीन्द्रादिशब्दानां वैदिकानामित्युक्तम् । अयमभिप्रायः । आगच्छ हरिव आगच्छ ' इत्यादिक मन्त्रजात वैदिककर्मसु विनियुज्यते तत्र पूर्वमेवेन्द्रव्यतो विनष्टायामिन्द्रशन्द वायव्यतः पाश्चात्यषज्ञकर्मण्यागमनाभायात् , ' इन्द्र आगच्छ' इत्यादिशब्दानामुघार्यमाणानामर्थशून्यत्वम् अनु- चार्यमाणत्वं वा स्यादिति इन्द्रव्यत्यन्तरेणार्यवत्वमितिचेत् ; तद्व्यक्त्यन्तर पूर्वव्यक्तिसमानाकारायुधपराक्रमविभूतिक पा नवा प्रयममनुपपन्नं स्रष्टस्वातन्त्र्यस्यानिवार्यत्वात् सरूपसृष्टिनियमानुपपत्तेः वैरूप्यसम्भवात् । ततश्चान्याकारवाधि नामिन्द्रादिशब्दाना प्रवृत्तावाकारान्तरस्य निमित्तत्वायोगादर्थशून्यत्वमवर्जनीयम् । द्वितीयेनु या व्यक्तिीरन्द्रशन्दवि. पपत्वेनाभिमता स्यात् तस्या व्यक्ती तच्छन्दप्रवृत्तिनिनित्तस्य कस्यचिदभावोदव तदवाचकतयाऽर्थशून्यत्यम् । तथाऽपि मष्टुपुरुषबुद्धयधीनसङ्केतवशात् प्रयोगधेत् शब्दसतगोचरस्यार्थस्य सहेतयितृपुरुषबुदयगोरवे रुकतानुपपत्त , देवर- सादिशब्दानामिवेन्द्रादिशब्दाना पुरुषान्तरबुद्धिसापेक्षप्रवृत्तित्वाद्वेदस्यानपेशवलक्षण प्रामाण्य न स्यात् । यदि प्रधान- कालपरमात्मशम्दवदेकेकव्यक्त्यिाचित्वमिन्द्रादिशब्दाना स्यात् तदा सङ्केतनरपेक्ष्येण निरपेक्षवलक्षण प्रामाण्य स्यात् । अत इन्द्रादीनां प्रधानादीनामिव नित्यत्वाभावात्तनाशेऽर्थशू-यत्वानुधार्यमाणत्वयोरन्यतरप्रसशो दुर्वारहति । 'नाव: भवात् ' इत्येतव्याचष्टे तन्नेत्यादिना । शब्दादर्थस्योत्पत्तिः कथ ततश्चार्यशून्यत्वानित्यत्वपरिहारः कथमित्यत्राह-पतदु समिति । धाता तदाकारमेवेति पदैः 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्यत् । इति श्रुतिः । यथ प्यूतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानितान्येय पथा मावायुगादिषु । .

·५३२ धर्णानां नित्य समर्थनस्य नष्फ्ल्यानम्पणम् [देवताधि १३० ३ - . v - -- श्रीमा जति । यथा फुलालो घटशब्दान्मनसि विपरिवर्तमानात्तदाफारमेव घटम्-इति । क्थ मिदमवगम्यते ? प्रत्यक्षानुमानाम्या-श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थ । श्रुतिस्तावत् , वैदेन.रूपे व्याकरोत्सतासती प्रजापति' (अष्ट २ प्र६ अनु २ प ७) इति तथा 'स भूरिति ध्याहरत् स भूमिमा जत, स भुव इति व्याहरत् सोऽन्तरिक्षमजत ' (२ . १२२) इत्यादि पाच कशब्दपूर्वक तत्तदर्थसस्थान सरन् तत्तत्सस्थानविशिप त तमर्थ सृश्यानित्यथ । स्मृति रपि ' अनादिनिधना ोपा यागुत्सृण स्वयम्भुवा । भादौ वेदमयी दिव्यायतरसर्या प्रसू तया' (मनु अ.१ श्लोक २१) इति । 'मर्वेपा तु मनामानि कर्माणि च पृयपृथक् । दश ध्देभ्य पवादा पृथक्सस्थाच निर्ममे ( ) इति । सस्था सस्थानानि रूपाणीति यावत् । तथा' नामरूप च भूताना कृत्याना च प्रपञ्चनम् । वेदशब्दस्य एवादी दवाटीना घकार स ' [वि पु अ १] इति । अतो देवाटीना विग्रहवत्नेऽपि वेदिवशब्दानामानर्थषय, घेदस्यादिमत्त्वं च न प्रसज्यते ॥ तृतप्रकाशका 'इति स्मृतिश्च स्मार्यत । धीस्थस्य शन्दस्य तत्तदाातस्मारकतया हतु वम् । तदर दृष्टा तन गयी। यथेति । मासि विपरि वर्तमान व आलायमान वम् । श्रुतिस्मृतिभ्यामिति । प्रत्यक्षग्राह्यो यद प्रत्यक्षश दवाच्य स्वानुरूपव ग्दानुमापिका स्मृतिरनुमानशब्दवाव्यत्यथ । सतासती चदाचती रूपे व्याकरात् विविधमकरादित्यर्थ ।। " fin परैस्तु नित्याच्छन्दजगत 'प्रभवानुपपत्तरानत्यवर्णातिरित्तो नित्यशब्द स्फोटह येकदशिमतेनोपन्यस्य तद्व्यु दस्य वर्णानां नित्य व प्रसाध्य वर्णानित्य वेऽपि तद्गतात्या सबन्धग्रहणादिक नगरस्तत प्रभवादिक चोपपन्नामि युक्तर्म। वदयुक्त इहानुपयोगाद्विरोधाच, तथाहि नताव छ-दो जगदुपादान ब्रह्मोपादान वाभ्युपगमात् । निमित्त व च न दण्ड चक्रादिवत् कारक्तया किंतु बुद्धिस्थित्याऽर्थस्मारकतया तत्र च धर्माधर्मयारनित्ययोरपि विषमजगदुःपत्तौ निमित्त वमन्यु पगत दण्डचफ्रादीनाचानित्यानामपि निमित्ताय दृश्यते, किं कार्यमात्रस्य अनित्यादु पत्तिरनुपपना, उत गद्रूपकाविशे पस्य निप्रथम दण्डचझादीना घटादिकारण वदर्शनात् । नद्वितीय धर्माधर्मयोजगन्नि मे वाभ्युपगमात् । एव सत्ता पकारकाणामप्यनित्याना कारणव' यदा संमवति तदा मर्यमाणतयोपकारकाणा शब्दाशमनित्य वेऽपि कारण वसीम किंपुन र्यायसिद्ध । अतो नित्य वस्थानुपयोगात् स्पाटयादो न प्रस्तोतव्य दूर तस्य निरसनीयता । वर्णाना च नित्य स्वसमर्थनमतएव निष्पलम् । किंच नित्यानामपि वर्णाना न वर्णवाकारणार्थवाचि व किंवानुपूर्वी विशषविशिष्टपट वाक्य रूपेण विभुतया नित्यतया च देशत कारतश्च क्रमराहतानामानुपूर्या उच्चारणनिब धन वात , तस्य च क्षणभंगुरवादी धोध प्रयोजनमोक्ष्य वर्णनिन्य वसाधन तद्गतजात्यवस्यानवचन च विफल्म् अर्थावनाधरूपस्यानित्य वास्यत ।यों दकाहरणरूप प्रयाजनमपक्ष्य पृथिवीस्थिर वसमर्थन पृथिवी वजात्यवस्थानवचन च ।पयुध्यत, पृथि या घटरूपेण रद काहरणसाधन वात् पार्थिवावयवरचनावशेषल धरूपस्य घयस्यचानित्य वात् । तद्वत् विच वर्णाना नित्य वनाम विप्रिल यावस्थायि व उतीमयावधिराहित्यम् । प्रथमे पूर्वोक्त वैयर्थ्य स्थित पृथिव्या आप्रळयावस्थायि वसमर्थनस्य घटन बार पणेऽनुपयोगात् । द्वितीय शन्दगुणकाकायष्टिप्रळयविरोघ । वणानित्य वऽभ्युपगम्यमानेऽपि गिरजा विरुद्ध कृस्नयतपनवस्थान नात्ययस्थानानुपपत्त । महाप्रळयें फातपयव्यक्त्यवस्थान तु कारणवाक्यावरुदमा सदैव सोम्येदमप्र 'लामीदेकमेवाद्वितीयम्' इतिहि मुति । अवधारणद्वितीयनिषेधो क्य कतिपयक्त्यवस्था7 जार ५० - .

·देवतापि-१.३७] মানি যাহা धीमाप्यम् सू-२८ अत एव च नित्यत्वम् (१.३.२८) यत पवेन्द्रवसिष्ठादिशब्दाना देवर्षियाचिनातचदाफारयाचित्य तत्तच्छदेनतचदध- म्मृतिपूर्विया च तत्तदर्थ टि. तत पय 'मन्नतो गृणीते' ( 'नम ऋषिभ्यो मन्मयः' (भारण.प्र ७.अनु १.प.१) अयगँसो अग्निरिति विश्वामित्रस्य स्फ्तं भवति' (यजु का.५.प्र.२.मनु ३ पं.३) इस्यादिमिसिष्टादीनां मन्त्रहत्त्वपाण्डएरापिण्यादाप्रती यमानेऽपि वेदस्य नित्यत्यमुपपद्यते । एमिरेय 'मन्नतो वृणीते' श्रुतप्रकाशिफा म्यानच सहेने, किंच वर्णनित्य नादिक किं बोधकत्वोपयोगितया समध्यंते कि या जात प्रमयोपयोगिया। इस नित्यत्वादिक समपि ' अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यत्रैय वक्ष्यम् अनवयोषकत्वस्य शास्त्रानारम्भहेतु वात् । रिती मज मादिस्ले त सर्वे समर्थनीयम् रक्षणसिपयोगि वात् । किंच वर्णनित्य वादिक साधिकरणेषु यथाशिघट- यितु शक्यते । अतएवैतदधिकरणासाधारणार्यानुपयोगाविरोधाचात्र वर्णनित्यत्यादिप्रपश्चनमयुक्तम् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इति से पदमन्यथा व्याख्यानम् घगदिनिर्माणस्य शदपूर्वक वस्य प्रत्यक्षसिद्ध वात् जगसष्टावप्येतदनुमानादिति तथा. सति ननयोत्समुचिय हेतु वमेकाध सिध्यति, जग सृष्टश्शदपूर्वक वे अनुमान वाव्यवघानेन प्रवृत्ते प्ररक्षस्य व्याप्ति प्रहगोपयिकत्वेन तछेपभूत यात् ततश्च 'प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ' इति द्विवचन क्लिष्ट स्यात् , नहि दसपाया छ शियन इति व्यपदिश्यते दण्ड परशूपकरणत्वात् । अत प्रत्यक्षमूलानुमानादिति निर्देष्टव्य तथा च ननिर्दिष्टम् । यदि शनिदेवमपि दृष्ट तदत्यभावा स्यात् इह च गत्य तरसम्भवादयुक्तम् । कल्पादिकारीनसऐः शन्दपूर्वक व सष्टि वा- दनुमान च नयस्य मूकधादिसष्टो हतारनेका त्यात् , अता यथोच एवार्य ॥ एवमर्थद्वारकमनित्य वमाशङ्कय परिहतम् अथ शन्ददारक्मनित्यत्व परिहियते । सू-२८ अत एव च नित्यत्वम् (१.३.२८) - . ग उत्तसङ्गतिमन्त्रकृतो घृणीत इत्यादिना अभिप्रता यतएयति । अर्थवाटाना प्रतीयमानार्थे तात्पर्यमखिचेत् 'मन्नत' इत्यादिवोक्यष्वपि मन्त्र व ता पर्यसभवात् अनित्य यमिात शङ्का । इयमपीन्द्रादिश-दानामारिवाचि वाचत्त देन तत्तदर्थस्मृतिपूर्वक्तत्तदर्थसृष्टया परिहतेत्यर्थ । उतशहापरिहारपर सूत्र ये न घ्याचक्षते तेषामते सूत्रवैयर्य स्पुटम् । शहारा परत व सष्टपति एभिरेवेति । म प्रकृ व नामानीत्यैव मन्त्राणामस्खल्तिक्रमस्वरवर्णतया दर्शन तच तत्त मात्रस्मृतिपूर्वक प्रजापतिना यापूर्व राष्टस्तत्तन्नामरूपभाभि प्रवाहपरम्परया आगतसिटादिभि प्रियत इति चंदन त्य वमन्त्र वाविरोध इत्यर्थ । नियुके मन्त्रदर्शनानुगुण तपश्चातेति नियुक्त इत्यर्थ , अस्खलितापश्यन्ति पूर्वकरूपाधीत वेदमन्त्रात्यभिज्ञापूर्वक पश्यन्ति नविद प्रथमतयत्यर्थ । श्रुतिरपि ऋपिज्ञानपूर्वकमेव मन्त्राणामनुष्ठान दर्शयति 'योह या अविदिनायच्छन्दो देवतेन मन्त्रेण यजति याजयति वाऽध्यापयति या स्थाणु पर्छति गर्तया पद्यते प्रवा मायेत पापीयान्भवति यातयामान्यच्छन्दासि भवन्ति अथयो मन्त्रमन्त्रे येद ससर्वमायुरति श्रेयाश्च भवति - ·वंदनित्यावसमर्थनम् [ देवताघि-१३० - . दाश- श्रीभाष्यम् इत्यादिमिर्वेदशब्दैस्तत्तत्काण कमन्नतामृपीणामाकृतिशक्त्यादिकं परामृदय तत्चदाका- रान् तत्तच्छक्तियुक्तांश्च सृष्ट्या 'जापतिस्तानेव तत्तन्मन्त्रादिकरणे निरङ्के। सेऽपि प्रजा- पतिना आहितशक्त रस्तत्तदनुगुणं तपस्तप्या नित्यसिद्धान्पूर्वपूर्ववसिष्टादिष्टान् तानेव मन्नाटीननधीत्यैन स्वरतो वर्णतश्चास्सलितान्पश्यन्ति । अतश्च वेदानां नित्यत्वमेपांच 'मन्त्रकृत्त्वभुपपद्यते ॥ अथ स्यात् नैमित्तिकप्रळयादिप्चिन्द्राद्युत्पत्ती वेदशब्देस्यः पूर्णचन्द्रादिस्सर ऐन प्रजा पतिना देवादि टिरुपपद्यतां नाम , प्राकृतप्रळये तु नष्टुः प्रजापते ताधहङ्कारपरिणामश. श्रुतप्रकाशिका अयातयामान्यस्यच्छन्दासि भवन्ति तस्मादेतानि मन्त्रेमन्त्र विद्यात् ' इति । शौनकादिमिश्च स्मयंत प्रय्यो मधुच्छन्दप्रभृतिभिर्दृष्टा. ' इति । उक्त च भगवता वासनैव- युगान्तेऽन्तर्हितान् वेदान् सेतिहासान्महर्पय । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञातारस्वयम्भुवा ॥ इति । एवमादिचात्र प्रमाणे द्रष्टव्यम् !! "नन्वितिहासानामप्यपीस्पेय व वेदस्य या पौरुषेयत्व प्रसउत् अस्मिन्यचने बेटानामितहास्हप टेन हुल्यया. क्षेमत्वादितिचेन्न इतिहासदेन वेदशन्द न्तर्गताना पुरावृत्ताना वियदि तस्यात् । यश वानरशनाया अपयश्श्रमणा "उमन्तिनोयभूवु.''पृथुधैं न्योभिपिच्यते ' 'उशन व पाजश्रवसरसर्ववेदस ददो' इत्यादीनि पुरावृत्तानि ह ड्यन्ते, ततश्च सेतिहासान् इत्यनेन वेदानामर्यशानेन रह रम्पत्यमुक्त भवति, अतो न प्रयविशेषवाचकोऽयमिति 'हासंशब्दः, अनेषु धर्मशास्त्रादिषु चे सवपीतिहासमायोपादानस्य प्रयोजनामावात् तथाऽन्यत्र अपीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः । शर्ययन्ते प्रसूतानां वान्येयेभ्यो ददात्यजः ॥ इति वददर्शनप्रदानं च मयते, काठकादिशब्दच गदावृपिभिस्तपसा र-घवेदमागान मवर्तित यमुत्तमाति । नसाय स्कठेनादौ प्रोक काठकमिति वेदपौरपेयवादिनोऽप्यभीष्ट, ईश्वरप्रणीत वविरोधात् । अथ काटकादिसमाख्या: प्रषच. ननिमित्ताः । न इदानींतनप्रवक्तृसञ्चाभिम व्यपदेशप्रसन्नात् कठादिम्य. पूर्वपुरुषसशामिध समाख्यानरुतात, पू. वने कशासाध्यायिनः पटादयस्वकाशासाध्यायिन इति तनारा समाख्यानमिति न पायम ; सर्वेषां स पूर्वपुरषा। पहुशाखाप्यायित्यनियमस्यामान यात्, इष्टविपर्ययण कल्पनाऽनुपपरोक्ष । अथ कलादिगु प्रथमप्रयचनियाना पठादिसमापाः । ताग्निबन्धनन्य च जगनिन्य ववादग्नुपपलम् प्रथमप्राचानाराम्भयात् । अत. काटकादिसमाल्या-पया ऽनुपपचिव महगां तपसा दृष्टपदमाग प्रमाणम् । एव 'यो घे पेदांश प्रहिणोति माझ स्वयम्भ्यभ्यानपत्' इत्यारम्य त एतं प्रायज्ञमपश्यन् ' ' याचायिस्पनिन्यया''येदेन रूपे व्याकरोत् । 'अनादिनिधनामेपा' याच येदेपु दृष्टयः ''येदशब्दभ्य एपादो''युगान्तेवर्दितान्येदान् ' इत्यादियचन: आपे कम प्रयमवेदो पारण यथा पूर्वप्रमविशयिशिष्ट येदोपारण यात्' इदापात्मदित्यादिमिरगुमानेर पम्भि येदार Rs. पात्तदनुरोपाप मायादिपदान्यस्वारस्येन पासतानि ।। । पत्तरस हापाऽस्तारपी अय स्यादिति । महारप वपदरीपूर्णपसम्प्रदायम्पस प्रभात स्प पदचामाम पदनित्य पमिति प्राय दानादिमामयी पोपाहागन मिय:-- - ·देवदाधि- १.३.६ ] कृतमळये गन्दसापि नित्सवात् दस नित्साय कमिति श्रीमाप्यम् प्दस्य च विनष्टत्यात्यार्थ प्रजापतेपदाप्दपूर्षिफा एिरुपपद्यते । कयन्तरां विनष्टस्य येदस्य नित्यत्वम् । अतो घेदनित्यत्ययादिना देयादीनां विग्रहपत्त्याभ्युपगमेऽपि लोकस्यपहारस्य प्रवाहानादिताथयणीयति । अनोत्तरं पटति- स्-२९ समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्च (१.३.२९ कृत्स्नोपसंहारे पागदुत्पत्त्या वृत्तायपि पूर्वोकात्समाननामरूपत्यादेय न फधिनि- रोषः। तथाहि सभगयान्परपोत्तमः प्रळयायसानसमये पूर्वसंस्थानं जगत्स्मरन् 'यहुस्याम् (छां.१.२.३) इति सदस्य भोग्यमोक्वजातं स्वस्लिन् शकिमात्रायशेष प्रलीन विभज्य मह दादिग्रह्माण्ड हिरण्यगर्भपर्यन्तं -प्ट्या वेदांध र्यानुपूर्वीविशेषसंस्कृतानायिप्पस्य हिरण्य गर्भायोपदिश्य पूर्ववर्दय देयाद्याकारजगत्सर्गे रा नियुज्य स्वयमपि तदन्तरात्मतयाऽयतस्थे अतो यथोक्तं सर्यमुपपन्नम् । एतदेय च वेदस्यापौरुषेयत्वं नित्यत्वं च. श्रुतप्रकाशिका सु-२९ समाननामरूपत्वाचावृत्तायप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्च [१.३.२९] .. पूर्वोक्तासमाननामरूपत्यादेवेति । पूर्वसूत्रयोत्तया तत्तन्छन्देन तत्तदर्थस्मृतिपूर्विया तत्तदाकृतिविशिष्ट वस्तुसष्ट्या समाननामरूपत्यमुक्त मिति परितम् , अत. पूर्वोत्तादिप्युतम् । पक्कारेण सूत्रस्यश्वर न्दोऽवधारणा इति गम्यते । समाननामरूपायमनुपपन्न तत्त छन्दस्मृतिपूर्वक्तत्तदर्थस्रष्टुरभावादित्यत्राह- तथाहीति । स इति भुतिप्रसिदि योतयति भगवानिति शानशक्त्यादिवैचित्रण भगवापुरुषोत्तमरम्दा-या 'सर्वव्यापी प भगवान् ' ' महान्प्रभु पुरुषः' इत्यादिश्वेताश्वतरवाक्य सारितम् । शक्तिमात्रायशेपमिति । विद्यमानस्यैव भोग्यभोक्तृवर्गस्य भोग्यावानुगुण शक्तिरस्ति, नतु तकाय गेवतृत्वादिमिति माय: । चतुर्मुसदिरेव स्वतन्त्र स्रष्ट भ्रमनिरासाय है स्वयमपति, तयान्तरान्मा मम च येचान्ये देहिसंशिताः । सर्वपां साक्षिभूतोऽसौ नमाह्यः केनचित्कंचितो.'' इति चतुर्मुपवननं ' सष्टिं ततःकरिष्यामि त्वामाविश्य प्रजापते ' इति भगवद्चन 'तदनुप्रविश्य " इति सामी! ग्यविषयां युतिंच प्रमाणमभिप्रेत्याह-तदन्तरात्मक्तयेति । अनेन चतुर्मुखपरमामनोः कर्तृत्वाचसायकटियसिदिती सर्वमुपपन्नामिति । समाननामरूपवत कृतवेदनित्यन्यतःसार्थकत्वान्युपपन्नानीत्यर्थः । शब्दस्योत्पत्तिविनाशायुपगमेऽपि कयं वेदनित्यत्वसिद्धिरित्यत्राह---एतदेवचेति | अक्षराणा दाना वा नित्यत्व , वेदनित्यत्वचेत्, काळिदा.. सादिवाक्यानामपि नित्यत्वप्रसङ्गः । वर्गानुपूर्वीनित्य व चेत्तदप्यनुपपन्नम्, युगपसर्गप्रळयमनभ्युपगम्छद्भिः वर्णानां विभुत्वाम्युपगमात् न देशत आनुपूर्वी सभवति नित्य वाभ्युपगमाचे न पालतः । तस्मादुच्चारणगतः क्रम इति तरभ्यु- पेत्यं उधारण-तूपत्तिविनाशवदेवेति क्रमनित्यत्वमप्यनुपपन्न तस्मात्पूर्वपूर्वाधारणमविशेषो यादृशः तादृशेनैव अमेणो. तरोत्तरमुचार्यत्वं नित्यत्वमित्यस्मदमिमतमेव तैरपि स्वीर्तव्यमित्यभिप्रायेणेतदेवेन्युक्तम्।।,,, 11. ननु पूर्वान्तामाव: पुरुषकृतस्यामायो वा स्यादयौरुषेयता उत्तरान्ताभावः उभयान्तविरहो या नित्यता कमविशे. घेणोधार्यवतु वेदस्य स्वरूप कयमेषामेकत्वं सत्यम् द्विविघावधिबेधुर्यरूपनित्य व वेदे विवदितम' ARI पूर्वाव. ।

·समाधानम् देवयाधि-१.३७ T + - श्रीमाध्यम् यत्पूर्वोच्चारणकमजनितसंस्फारेण तमेव क्रमविशेपर या तेनैव प्राणोध्याययम् , नद स्मासु सधेरेऽपि समानम् । इयांस्तु विशेषः-सस्कारानपेक्षमेव स्वयमेवानुसन्धत्ते पुरु- पोत्तमः । कुत इदं यथोक्तमत्र गम्यत इतिचत्-तत्राह-दर्शनात्-स्तेश्च । दर्शनंतावत् भुतप्रकाशिका विविधूनन प्राधान्यन सिपायिषित स्वत-त्रपुरुषविभान्तेनिरसनीय वात् , निरसमे च प्रकल्प तथामावेनोत्तरावधि वैधुर्यसिद्धेश्व, अतो वेदस्य नित्यायमपौरुषेय वचकमिति पलितम् । तच्चापौरुषेय व नित्य व वा वेदक्रमविशेषविशिष्टोच्या रणभातवे पर्यवसित अपूर्वक्रमविशिष्टाचारायंतृपुरुषसद्भावातिरेकेणानित्य वपौरुषेय वयारमागत नित्यावापौरुषेय वयोस्त द्विपरीतरुप वाच, यद्वा तेनैव क्रमेण सर्वोच्चार्यमाण यमपौरुषेय वनित्य क्योसाक मिति हेतुहतुम् द्रावाददव्यपदेश । एवमेव भगवतोऽप्युचार्यमाणत्वाद्युगपत् सर्वोत्पत्तिसहारेऽपि नित्यत्यमुपपन्नमित्यभिप्रायेणाह-तदस्मास्विति । सर्वेश्वरो ऽपि पूर्वक्रमविशेष स्मृत्वोधारयतिचेत् तत्सस्कारोबोधात् पूर्वमशत्वमन्याधीनज्ञानत्व च स्यादित्यवाह- ह-इयोस्त्विति । अस्माक स्वोच्चारणजनितसस्कारानपेक्षोचारणमध्यापयितृसापेक्ष अध्यापयितृनिरपेक्षोच्चारण खेच्चारण उनि सरकारसापेक्ष एतदुभय व्यावर्तयति सस्कारानपेक्ष स्वययमवति । स्वयमेवेत्यध्यापकोचारणनि सकारापक्षा व्यावृत्ति । यहा संस्का रानपेक्ष अध्यापकोचारणखोचारणजनितसस्कारानपेक्षमित्यर्थ । स्वतन्त्रस्येश्वरस्य कमा तरापरिक रूपमेन पूर्वप्रमणेवौच्चारण को नियामक इत्यत्राह-स्वयमेवेति । वेदाख्य शब्दराशि पूर्वपूर्वक्रमविशिष्टमेयोच्चारयय, न नमान्तर कल्पयेयमित 'धहु स्याम्' इतियत् स्वसङ्कल्पादेव क्रमान्तरमपरिकल्पयन्यथापूर्वमनुसन्घत्ते, नत्वस्य परत प्रतयेत्यर्थ. अनुसन्धत्त जाना तीत्यर्थ. स्मरणार्थ वे सस्कारानपेक्षत्वव्याघातात् , 'सस्कारास्तेभवन्वेदा.' इति स्मृत्या वेदानामीश्वरस्मृतिविषय वमवगम्यते । नैव, सस्कारशब्दस्य स्मृति विषयवाधित्वामावात् स्मृतेस्सस्कारकार्यतया तद्विषयो लक्षितरक्षणया प्रतिपाद्यत इतिचेत् , तर्हि प्रमाणविलक्षणाया, प्रमाणानुसारिणी लक्षणा बलीयसी, ईश्वरस्य च स्वत.सर्वदा सम्यक्सवासाक्षा कारि य ' यस्सर्वज्ञस्सर्ववित्त । परास्य शतिर्विविधैष श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रियाच ' प्रति श्रुतिसिद्धम् । शानस्य स्वाभाविक व दिदिनरपेक्ष्यम् विविधत्व विषयवैविध्यात् । परत्व याथार्थ्यापरोक्ष रूपमकर्ष , अतस्तदनुगुणया लक्षणया भवितव्यम् । ततम सस्काम इति सस्कारबोध्याः यथापूर्व बुद्धिस्था इत्यर्थः यद्वा सस्कारवत् स्वसिन्नवास्थिता इत्यर्थः ।। नवीश्वरस्य सर्वशतया शब्दानां सर्वा अप्यानपूर्य सदा बुद्धिस्या इति सर्पवाक्यानाद्यानपूर्वांविशिष्टतया येदव स्थात् पौरुषेयापौरुषेयविभागच न स्यात् नैवम् ईश्वरस्य सार्वज्यादेव सर्वविभागसिद्ध , सर्वासामानुप्रीणां तदुनिस्यन्ये- ऽपि यादशमविशिष्टशन्दराधेयांथाध्य स्वरादिनियमवत्व देशकारादिनियमवत्तयैवोचार्य वच तमेव शदराशि वेदालंप मवानस्वाहाकम विशिष्ट तमेवप्रतिग्रहाण्डसगै प्रमाणतया प्रवर्तयति नायन्य..दजात अतो यायायसनियमाचार्य- स्वाम्मा वेदायेदविभागसिद्धि । सर्वदा पूर्वपूर्वक्रमपरामर्शसापेछौधारपितृक व तानिरपेक्षवक्तृक यति पायापीरुपयध पम्यमिति नकाचिदनुपपारित्तिति । 'दर्शनात् स्मृतश्च' इति सौरपद्यस्य शामाह-फुतइति । युगपासर्वसष्टो भगवतो पयापूर्ववेद सम्प्रदायप्रवर्तक वे च श्रुतिस्मृती दर्शयत दर्शन तावादित्यादिना । उदाहतश्रुतिस्मृतिवारयेषु सर्वेषु चय मुसस्य मगवता पुन्य दृश्यते वेदोपदेशन के पुचिन्नदृश्यते, तत्र 'अनुभमन्यतो प्रायम् ' इति न्यायात बंदोष + .

·देवताधि- १३..] उत्तायें प्रमाणप्रदर्शनम् . . - श्रीमाष्यम् 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' (श्व.६.१८) इति । सातिरपि मानवी: मासीदिदं तमो भूतम् ' इत्यारभ्य 'सोऽमिध्याय शरीरात्स्यासि क्षुर्विविधाः- प्रजाः । अप एय ससर्जादौ तालु वीर्यमा जत् । तदण्डमभव(म सहस्रांशुसमप्रभम् तस्मिन्जसे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ (मनु.१.५८,९) इति । तथा पौराणिकी 'तन सुप्तस्य देवस्य नामी पद्ममजायत । तस्मिन्पने महाभाग वेदवेदाङ्गपारगः ॥ ब्रह्मोत्पन्नस्स तेनोक्तः प्रजाज महामते'( ) तथा 'परो नरायणो देवस्तस्माजातश्चतुर्मुखः श्रुतप्रकाशिका देशोऽपि सृष्ट्युपयोगित्यात् सिद्धयतीतिभावः । सप्रदायप्रवर्तक सद्भावमात्रे प्रमाण पा स्यात्तद्वचनजातम् । उदाहतध चनजान प्रदर्शनार्य हशानि वचनान्तराण्यपि अस्मिन्नर्थे द्रष्टव्यानि यथा-'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्प यत् दिव पृथिवींचान्तरिक्षमथो सुवः' यथषुवृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानितान्येव तथाभावायुगादिषु ।। इति श्रुति स्मृत्योर्वेदान्तसारे दर्शितत्वात्- हिंसाहिने मृदुङ्करे धर्माधर्मावृतावृते । तद्भाविता प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ।। इत्यनेन पूर्वसृष्टिसारूप्य प्रीयते ॥ किंच तथाऽभिमानिनो नीतास्तुल्यास्ते सांप्रतैरिह । देयादेवैरतीतैर्हि रूपैर्नामभिरेव च ।। यस्मिन्यो य.पुराक्लप्तो यस्मिन्देशे यथास्थितिः । तस्य तस्यानुरूप्येण प्रजासर्ग प्रवर्तते ।। ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः । शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः ॥ इत्यादि । किंच 'अग्निर्वा अकामयत। अन्नादो देवानागस्यामिति । स एतमग्नये कृत्तिकाभ्य.पुरोडाशमष्टाफपाल निरवपत् । ततो यै सोऽन्नादो देवानामभवत् । अग्नि देवानामन्नाद ' तथा । ज्यैष्ठ्यं देवानामभिजयेयमिति, स एतमिन्द्राय ज्येष्ठाय पुरोडाशमेकादशकपाल निरवपन्महाबीहीणाम् । ततो वै स ज्येष्ठ्य देवानामभ्यजयत् ' इत्यादिना पूर्वपूर्वानी द्रादियजनेन पाश्चात्यामीन्द्रादीनामेश्वर्या सत्यवगम्यते, प्रमा न्तामयादिशन्दा यजमान चेतन सिपाघयिषितरूपेण निर्दिशन्ति इदानीमिन्द्रःपूर्वमा इन्द्राय निरवदित्य । अत: पूर्वपूर्वामीन्द्रादिसरूपतया उत्तरोत्तरामी-द्रांदिसृष्टिरिति निधीयते ॥ किंच कर्मविधानमिष्टप्राप्तयनिष्टनिवृत्तिफ्ल पुरुषप्रवृत्तिश्च सुसलिप्सा दु सजिहासामूला, रागद्वेषौ च दृष्टानुमि तिभुतसुखदु.सतसाधनभूतभोग्यतदुपकरणत स्थानविषयौ, नत्वप्रतिपन्नविषयौ अत:पूर्वकल्पादिगतेन्द्रादिपदकाम्नासञ्चित धर्मफलभोगानुगुणोत्तरोत्तरसृष्टिश्च पूर्वसष्टिसजातीया भवितुमर्हति, अतो घेदनित्यत्वनाम प्र युश्चारण पूर्वपूर्यक्रमसुसहशा. नुपूर्वीविशिष्टतयोचार्यमाणत्वम् । अर्थनित्यत्वनाम प्रतिसमिन्द्राद्यांना पूर्वपूर्वार्थाकारसुदृशस् स्थानविशिवम, त्या विधार्थप्रतिपादकत्वमेव वेदस्य नित्यार्थसयोगः ।। ननु प्रळयदयायामेकस्यप्रतिभातो वेदः कृतकादविशिष्टरस्यात् एव स्य प्रतिभातः धुमारसम्मषा पर पइति चेत् उच्यते कृतकादविशिष्टरव वदतः कोऽभिप्राय: १ एक्स्य प्रतिभाताव कृत वयाप्तमिति वा कर विशवाजन मिति या ममयमः बहुषु सुप्तेषु जाग्रत एकस्य प्रतिपके स्वामिनि व्यभिचारात् । नमामा क्तकः एकप्य प्रतिमातवाक्यार विष. इन्द्रोवा अरामयत, । . 68 ·५३८ उपसंहारः [ देवताधि १३७ श्रीमाप्यम् इति । तथा 'आदिसर्गमहं वक्ष्ये' इत्यारभ्योच्यते-प्या नारं तोयमन्तस्थितोऽहं येन स्यान्मे नाम नारायणेति । कल्पेकल्पे तत्र शयामिभूयस्सुप्तस्य मे नामिज स्वाद्ययाऽ. जम् । एवंभूतस्य मे देवि नामिपभे चतुर्मुखः। उत्पन्नस्य मया चोकः प्रजास्टज महा- मते' इति ॥ अतो देवादीनामप्यर्थित्वसामर्थ्ययोगाद्ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्तीति सिद्धम् ॥ इति देयताधिकरणम् सुवप्रकाशिका क्षितमितिचेत् । किमकस्य प्रतिमातत्वनाम एकस्य प्रतिपन्नत्वं उतैक्स्य प्रथमप्रतिपन्नत्वम् नप्रथमः दृष्टान्तस्य साधनविक्ल स्वात् ; नहि कुमारसम्भवोऽस्माक्मन्येषा च कदाचिदप्रतिपन्नः। द्वितीय हेन्वसिद्धिः, पक्षीपु वेदेषु ह्येक स्य प्रथम प्रतिपन्नत्वं नास्ति, सर्गप्रवाहस्यानादित्वात् यस्ख कल्पस्यादौ प्रतिमास प्रथममिति विवक्षितं त पूर्वकल्पेऽपि तपामेव वेदाना प्रतिमातत्वात् प्राथम्यासिदिः, तेषामेव वेदाना तत्तापूर्वकल्पेऽपि प्रतिभाताव वेदोच्चारण वेन रिझेन सिद्धम् , विगीत वेदोचारण , पूर्वाध्ययनसिद्धरमविशिष्ट विषय वेदोचारणावात् , सप्रतिपन्नवदिति । नच वाच्यं वेदाःकृतकाः कल्पादावेकस्य प्रतिमातत्वात् , चतुर्मुखवक्तृप्रियम्वाक्यवदिति । दृष्टान्तस्य साधनविक्लत्वात् , चतुर्मुखस्य प्रथमवाक्यहि स्वतस्सर्वशन तदन्तरात्मना ज्ञायते । कल्पादौ एक्क्षेत्रज्ञस्य प्रतिपन्नत्व हेतुरितिचेन्न, असिद्धः असिद्धिध योगपद्येन प्रवाहतश्चाण्डबाहुल्येन चतुर्मुखतत्सष्टमहर्षिबाहुल्यात् । एतस्मिन्ब्रह्माण्ड इति हेतुर्विशेष्यत इतिचेत् सहकस्मि- नगृहे दिवसादावेकस्य प्रतिपन्नत्वादुपाध्यायवक्तृकप्रथमवाक्यवदस्य तदुक्त्वं किं नस्सात् , देशकालान्तरवर्तिपुरुषप्रति. पन्नत्वात् , तेनाप्युपाध्यायेन पूर्वसिदत्वेन प्रतिपन्नन्वाञ्च तक्तृत्वस्य बाधितत्वादितिचेत् तुल्यं ताहि, एकस्मिन्नण्डे कल्पादावेकक्षेत्रशप्रतिपनत्वरूपहेतसिद्धिः कुतः ? 'यो वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' इत्यादि तेरीतचेत् , तर्हि संव मुतिर्वेदाना पूर्वसिद्धत्वमवगमयतीति हतग्राहकप्रमाणेन बाधितविषयता स्यात् । एकस्य प्रतिमातवाक्यत्व वृतक Arg घहमितिचेत्-न आप्ततया परिहातेन तेनैव पुरषेणानासिद्धतयोपदिष्टवाक्ये कृतकत्वशङ्काऽनुदयात् । ईश्वरेण प्रथमसष्ट- चतुर्मुखादयः प्राचीनसुकृतातिशयादीश्वराप्तथवगमानुगुणशनाषिता एव शायात इति नरोदयः । नवीरसिौ वेद संप्रदायाविच्छेदादिः तसिदो वेदसत्यावसिदिः, तसिटौ वेदप्रामाम्यसिद्धिः तसिदावीश्वरसिद्धिरिति घ कमिति । एवं तहि पूर्वमीमांसायामपि वेदप्रामामाण्यसमधनपरे प्रयमेऽध्याये प्रथमपाद बाहहेतू याप्रामाप्यं निराकृत्य त्रि पाद्या अवान्तरहेतल्याप्रामाण्यनिरासे क्रियमाणे स्वदुक्तं चक प्रसबेत् , तथाहि 'सन्दिग्धेतु वाक्यशपात् । इत्यादि 'अताशर्करा उपजाति' इत्यादिवेदवाक्यानामझनसाधनद्रवद्रव्यविरोपानुपस्थापनेन सन्देहलवणाप्रामाण्ये पूर्यप- क्षिणोक्त तेजोवे घृतम्' इत्यादिवास्यशेधावगतद्रव्यविशेषसिदपा तानिरासस्सिदान्तिना क्रियते, तत्र 'तेजो घृतम' इत्यादिवास्योपप्रामाण्यसिदो असारशर्फरा इत्यादिवास्योपस्य सन्देहत्मणाप्रामाण्यनिराससिदिः, तस्मिन. दप्रामाण्यसिदिः, ससिटी पनवेदान्तर्गतवास्यशेषतामाप्यसिद्धिरिति चा प्रसन्यत एवेति, नसच्यते, प्रयमे गदे सदस्य स्वतः प्रामा यसमर्थनादपवादहतोमापूर्वप्रमविग्यविशिष्टाचारयितृविशेषरूप: स्मतम्या मतमयमाण- वरगयोग्यामुपलग्धिगिरसत्यादिप्रामायीसदी सदन्तगंदवावपविशेषस्वामिधान चिः प्राविसरमामायविरोधिनीष ·देववाधि-१-३-७] देवानामिल्पनमिषायोपरीन्युराधवर्णनम् मुतप्रकाशिका प्रतिमातीति शामाप्रस्थ पास्यपादियानपदायितवाक्यपर्यालोचनामाभिधानवृत्तितथा प्रतिमातीति परिहारमात्रस्य क्रियमागत्यादितिचेत् , तदस्मत्पशेऽपि समानमिति परितुष्यतामायुप्मता । येतु 'अकादशर्करा' इत्यादिवाक्यस्याप्रा. माग्यमा, नत फररनवेदस्य तायमात्रस्य परिहार भेति वदन्ति, तन्मतेऽपि इयमेव प्रतिबन्दी 'अचारशरा' इत्यादिकतिपयवाक्याप्रामाप्येन स्नाप्रामाण्यवाहि दुर्निवारा वेदत्वाविशेषात् 'अक्काइशर्करा' इति यास्यमामा- पनिरासे कृत्स्नवेदाप्रामाण्यशङ्कानिवृत्तिः सन्निवृत्तो 'तेजोवै घृतम्' इत्यादियावयशेषाप्रामाभ्यशङ्का हरि: तान- पुत्तो 'अक्ताशर्करा' इत्यादिवाक्यस संदेहलक्षणाप्रामाण्यनितिरिति परिहारस्तुल्यः । अधिकरणार्थमुपसंहरति- अतइति ॥ इति देयताधिकरणम् - अथ एतद्ग; देवताधिकरणम् गूढार्थसङ्ग्रहः 'हृद्यपेक्षयातु मनुष्याधिकारत्वात् ' इति पूर्वसूत्रे परमात्मनः अनुष्टप्रमितत्वं अनुष्ठपरिमितहदयदेशवृत्तिव- निबन्धनम्। मनुष्याणा हृदयस्यादृष्टमितत्वेन इतरहृदयस्यान मुष्पमितत्वेऽपि मनुष्याधिकारावात् श्रुतिप्वनष्टप्रमि- तस्वोक्तियुक्ता इत्युक्तम् । प्राप्यस्य परस्य हृदयदेशस्थत्व नघटत इत्याशेपस्य परिहार: 'निचाय्यत्वात् ' इत्यनेनैव पूर्व मुक्तः । दहराधिकरणे सएव 'अल्पश्रुतेरिति प्रतिबोधित: 'हृद्यपेक्षया' इत्यत्रापि सएवार्यों विवक्षितः, अतो ध्यानाथ मेव हृदयस्थितिरित्ययस्य पूर्वबुद्धिस्यतया मनुष्याणामेव ध्यानेऽधिकारस्य पूर्वमुक्तो देवानामधिकारस्थापनामाव तेषामधि. कारो नास्तीति भ्रमरस्यात् मनुष्याधिकारस्य तत्रान्ययोगव्यवच्छेदः न विवक्षित इति बोधनीयम् । अतो देवानामधि कारस्साघनीयः, तच्च न समवति । असम्मवश्व देघा, अर्थिवसामर्थ्ययोविरहात् असभवः 'हृयपेक्षया' इत्यनेन ध्यानार्थ हृदयान्तस्थावमुक्तम् देवाना शरीरामामेव तन्नसम्मति एवं प्रानन्तर्यामित्वस्य शानविकासार्थस्वाभिघानेन शरीरस्यामांव शागविकासोऽपि न सभवति ।.किंच कर्मभिः चित्तशुदिसम्पादनमन्तरा उपासन नसम्भवति, अशरीराणां कर्मानुष्ठान नसम्मति । देवानां धर्मविचारमावेन प्राय चारे प्रवृत्तेरेवाभावे । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यश्श्रोतव्यो मन्तव्यः' इति विचारानन्तरकालिकप्यानस्य सर्वथाऽसभवए. वेति शहायां- तदुपर्याप धादरायणसम्भवात् ' इति सूत्रम् | 'हृद्यपेक्षया' इत्यत्र उपासनस्योपस्थिततया तस्य तन्छन्देन परामों युक्त एव । यद्यपि तेम्य उपरि तदुहरि इति विग्रहकरणपूर्वक 'मनुष्येभ्य उपरि वर्तमानाना देवानामिति प्रथमं शेप अभिहितम् । तथाऽपि उपयादिशब्दसमभिव्याहारे असमासेनैव शन्दस्वरूपीस्थतिः प्रथमतः । सुबन्ताम्ययो. समासमन्तरा निर्वाह संभवति समासेन निर्वाहस्यास्वरस्यात् गत्यमावेतु समासोङ्गीकरणीयः ॥ अतु तदिति व्यासाङ्गीकारेणैवोपपत्तिस्संभवतीति समासो नावश्यकः, पिंच समासे विशेष्याध्याहार आवश्यक: ध्यासानीकारेतु उपरिपदस्य ससम्बन्धिकपदावेन स्वयमेवावधिलग्येत, अतः देवानामुपस्थितिसमकत्येव । अब देवाना मित्यनभिधाय उपरी युक्त्या हेतुसत्वं दृढीकृतम् । उपरीत्यनेन मनुष्येभ्यः अधिकशन शक्त्यादिः, तेन च विचारम. न्तरव याने प्रतिभवतीति प्रकाशप्रकाराक्षपस्य नावसरः । इस्य च बहुशरीरसम्बन्धोऽपि सभवति अयमेवार्थः अनेक ·'५४० बादरायणपदेन सूचितार्यप्रकाशनम् [देवताधिः १-३-७ गूढार्थसंग्रहः है प्रतिपत्तेरित्युच्यते । योगिनामेव युगपदकशरीरग्रहणसम्भवेन अनेफकर्मसमवधानासम्भवात | उपरिश-देन देवानाम- तिशयितशानशक्तिमत्त्वसूचनेन 'समवात् ' इत्यनेन अर्थित्वसामर्थ्यसंभवः पूर्वपक्षोक्तः निरस्त इति । अश्वा तदुपार मनुष्यदेहापेक्षया उत्कृष्टदेहसम्बन्धवासु इत्यर्थः । तेन च तदनुगुणज्ञानशक्त्याद्यतिशयोऽपि विक्षित इति आनन्दतीर्थ- मतेऽपि देवत्वप्राप्त्यनन्तरमित्याद्यर्थवर्णनेऽपि साध्यवाचक्पदाध्याहाकेशः अवर्जनीयः । अपिर्विरोधसूचक , शरीरसम्ब- अपरिग्रहे एकदा बहुत्रानुष्ठितयशेषु देवाना गमनासम्भवः । तेनासम्भवः पूर्वपक्षहेतुस्सूचितः, सिद्धान्ते उपरिशब्देना. तिशायतशरीरसबन्धमूलकज्ञानक्रियाशक्तिमत्वसूचनेन हेतुढीकृतः ।। नव्यमतेतु उपरि इत्यस्यान्यार्थकथनेन हेतुदायसूचकत्व नसभवति । बादरायणपद पूर्वकाण्डोक्तमणि पुरुषस्यै. पाधिकारः नतु स्त्रिया एकवचननिर्देशादिति शङ्काया 'जातितु बादरायणः' इति सूत्रे स्वर्गकामनाया उभ्यलिङ्गत्वेन व्यक्तिगतमैक्य नविवक्षितम् । अपितु धमैक्यमेवति यस्सिद्धान्ते अक्थयत् सः मनुष्यमात्राधिकार नस्हते. किंत देवा- नाधिकारमनुमन्यत इति सूचनाय तत्र स्वर्गकामनाया उभयत्र सत्येन उमयोरधिकारवत अत्र पूर्वोत्तरकाण्डयो. एकरस्य सूचितमिति । पूर्वपश्यभिप्रतदोषानुवादपूर्वकं तन्निरास: 'विरोध.कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ' इति सूत्रे क्रियते । कर्मपदं वैदिकंकर्मपरमिति प्रकरणादेव लम्यते, एकशरीरेषु बहुषु यशेषु गमनसम्भवेन वैदिकधर्मणि विरोधइति चेन्न अनेकप्रतिपत्तेः एकशरीरसत्वे विरोधः, अनेकशरीरसत्वेतु विरोध.सुपरिहर इत्याशयः । सोमर्यादिध्वनकशरिपरि- महः योगबलेन प्रमाणतस्सिदया साकालस्याना दर्शनेन अनेक्शरीरपरिग्रहहेतुसङ्कल्पशक्यादि सूचनेन कर्मणि विरोधपरि- हारस्सम्यगुपपादितो भवति ॥ 'शब्दशतिचेमात प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ' शब्दइतिचेत् इत्यत्र शब्दशादः विरोध.फर्मणि इत्यत्र कर्मशब्दप प्रयुक्तः, एतदुभयानुरूव्यपालोचनेतु कर्मघाटितवाक्यबोध इत्यर्थ एवं प्रतीयते । तेन च पूर्वसूत्र अविरोध परिहारः बहुभिस्तुते यशादिरूपेऽथे तरछरीरक इत्यादिसान्नधानरूपाविरोधस्य परिहारः । एव च स्वानुष्टितकर्मणि एक शरीरकस्य सान्निध्यस्य विरोधः परिहतः तेन शरीराणामनित्यत्वं प्रतिपनम् , शरीराणामनित्यत्वे तत्तदर्थप्रतिपादकशन्द- स्थानिस्वार्थकोषकत्व स्यात्, अतश्च विरोध इत्यस्यानुषङ्गः अतश्च श देऽपि विरोध इत्यर्थः । समाधानतु अतइत्यादि । मत इत्यस्य शब्दादेवेत्यर्थः इन्द्रादिशन्दादेव अर्थस्य प्रभव. प्रकाशन मिति यावत् । एतेन शब्दार्थशानयोरेकाहि. कावं सुचितम् । अर्थमतिकाले शब्दशान वर्तत एव, एवमुक्त्या अर्थस्यासजातीयस्य साध सजातीमाशानं सजातीय- शुन्दशान च मदा धर्तत इत्युक्तेः वाच्यवाचकयो: प्रवाहत: स्थित्यवगत्या आकृतिवचनकन श-देन नविरोधः ।। प्रत्यक्षानुमानाभ्यामिति । सदस्य पूर्वमुपस्थिततया निरपेक्षसापेक्ष वाम्या तयोरशन्दयो धुतिस्मृतिपर य इ. रमाध्येऽप्युवम् । अत्र एवमप्यों वक्तु शपते, अत प्रभवात् इत्यत्रार्थसृष्टिकाले श-दशानसोपपादनेन चतुर्मुखसष्टे- रङ्गीकारेऽपि तरीरकपरमात्मनव सृष्टत्वात् परमात्मप्रत्यक्षविषयीभूतात शन्दादित्यर्थः । यदा भुतिपरस्य प्रत्यक्षपदस्य तदाऽनुमानपदस्य स्मृतिपरत्व स्वतस्सिदयनीति । अतः प्रभवात् इत्यत्र इमस्मरणपूर्वक पूर्वकारिकार र अर्यस्योपपादनेन वैदिक्शन्देनाथस्य प्रभव उपपादितः । तेन एपश्यतिनाशेऽपि सबातीयसयंध्यतयन्तरगताको सवन अनित्यासयोगिय घेदस्य नास्ति । अतएव एषमुपपादनादेष वेदस्य नित्याय वान! नाशेप कामा- यस्य नारोऽपि च तद्गताकृतेः भानुपूर्यास्पाया: अनाशन उपल्यनित्याय पूर्वपूर्व शासवर्णगतानुपूर्वस्मरणन उतरोत्तर - ·देवताधि. १३७] वंदान्तहार: ५४१ गूढार्थसहदः वेदवाक्योचारणेन सजातीयानुपूर्वीनिय घनमेव नित्यत्यम् । आनुपूर्वांच नकल्पिता अतएव च नित्यावं पूर्वपूर्वानुपूर्वी. स्मरणपूर्वकरमानानुपूयंपारणकर्मन्यमेव । नतु पालिदासादिअन्येष्विवानुपूाः कल्पितत्यमिति विशेषः ।। समाननामरूपत्यागवृत्तायप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्च' इति नैमित्तिकप्रळये तथाऽग्नीकारऽपि प्राकृतप्र. ये नाशेऽपि निराधयविनाशामावात् । परिणामेन पूर्व प्रकृताना पदार्थानां या आकृति: तयैवाकृत्या तद्वोधशदशा. नेन अयोत्पत्त्या विरोधो नास्ति । यो ब्राणम्' इति श्रुतेः प्रत्यक्षपदस्थाने दर्शनशन्दः स्मृतिशन्दसहमायेनापि . दर्शनशन्दः शन्दपर: ॥ इति देवताधिकरणम् - अथ वेदान्तसारः सू-२५ तदुपर्यपि बादरायणस्तम्भवात् [१-३-२५] तत् ब्रह्मोपासनम् ; उपरि वैवादिप्तप्यस्ति, अर्थि वसामयसमवादिति भगवान्बादरायण ने ; समवय पूको पार्जितगानाविस्मरणात्, मन्त्रार्थवादेषु विग्रहादिमत्तया स्तुतिदर्शनात् , तदुपपत्तये तत्भवे तेषामेव प्रामाण्येन विग्रहा दिमत्वाय ॥ I 4 सू-२६ विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकमतिपत्तर्दशनात् (१.३.२६) विग्रहादिमत्त्वे एकस्यानेत्र युगप सान्निध्यायोगात् , कर्मणि विरोधः इति चेन्न, शक्तिम सु सीमारप्रभृतिषु युगप- दनेकशरीरप्रतिपत्तिदर्शनात् ॥ सू-२७ शब्द इति चेन्नातःप्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् [१-३-२७] वैदिकेतु शन्दे विरोधप्रसत्ति:-देहस्य सावययेनोत्पत्तिमत्वादि द्रादिदेवो पत्ते प्राक् विनाशदूर्व च वैदिक द्रा दिशन्दानामर्थशून्यत्वमनित्यत्व, या स्यादितिचेन्न, अत:-वैटिकादयेन्द्रादिददादि हा सृष्टे । नही द्रादिशब्दाः व्यक्तिवाचका; ; अपितु गादिशब्दवदाकृतिबाचिन. ; पूर्वस्मिनिन्द्रादौ विनष्टे वैदिकेन्द्रादिर दावेव ब्रह्मा पूर्व द्राद्या. कृतिविशेप स्मृत्वा तदाकारमपरम् इन्द्रादिक कुलादिरिव घटादिक सजतीति न कश्चितिरोधः । वृतइदमवगम्यते ? श्रुतिस्मृतिभ्याम् श्रुतिः 'वेदेन रूपे व्याकरोत् सतासतीप्रजापतिः' (अष्टक.२.प्र६.अनु.२) ' स भूरिति व्याहत् स भूमिमस्जत ' (२.२) इत्यादिः । स्मृतिरपि — सर्वेषातु स नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् । वेदशन्देश्य एवादी पृथ- सस्थान निर्ममे ॥' (मनु.१.२१) इत्यादिः ।। सू-२८ अत एव च नित्यत्वम् (१.३.२८) ·१५४२ घेदान्तदीपः देवताधि. १.३० . यतो ब्रमा वैदिकाग्छन्दादर्थान् स्मृत्वा सृजति ; अतएव 'मन्त्रकृतो वृणीते विश्वामित्रस्य सूक्तं भवति' (का.५.६.२.अनु.४)इति विश्वामित्रादीना मन्त्रादिकृत्वेऽपि मन्त्रादिमयवेदस्य नित्यत्वं तिष्ठति । अनधीतमन्त्रादिदर्शन शक्तान् पूर्वविश्वामित्रादीन् तत्तद्वदिकशन्दैः स्मृत्वा तदाकारानपरान् तत्तच्छतियुक्तान् सृजतिहि ब्रह्मा नैमिकाळयान. न्तरम् । ते चानघीत्येव तामेव मन्त्रादीन् अस्वीलतान् पठन्ति । अतस्तेषा मन्त्रादिकृत्वं वेदनित्यत्वं च स्थितम् ॥ प्राकृतप्रलयेतु चतुर्मुख वेदाख्यशन्दे च विनष्टे वेदस्य नित्यत्वमित्यत आह- सू-२९ समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्च [१.३.२९] अतएव सज्याना समाननामरूपत्वात् प्राकृतप्रळयावृत्तावपि न विरोधः । आदिकर्ता परमपुरुषोहि पूर्वरूपस. खानं जगत् स्मृत्वा तदाकारमेव जगत् सृजति, वेदाश्च पूर्वानुपूर्वी विशिष्टानाविष्कृत्य चतुर्मुखाय ददातीति, श्रुतिस्मृ. तिम्यामादिकर्ता पूर्ववत्सजतीत्यवगम्यते । श्रुतिस्तावत् 'सूर्याचन्द्रमसौ घाता यथापूर्यमकल्पयत् । (ते.नारायण.६.१. ३८) इत्यादिका, ' यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व योथै वेदाश्च प्रहिणो तस्मै ' (श्वे.६.१८) इति च । मृतिरपि 'यथर्नु. वृतलिजानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येवेह तथा मावायुगादिषु ॥ इति वेदस्य नित्याव च पूर्वपूर्वो. चारणक्रमविशिष्टस्यैव सर्वदोचार्यमाणत्वात् ॥ - . इति वेदान्तसारः -- अथ वेदान्तदीपः सू-२५ तदुपर्यपि पादरायणस्सम्भवात् (१.३.२५) मनुष्याधिकार ब्रह्मोपासनशास्त्रमित्युकम् ; तत्प्रसङ्गेन देवादीनामपि ब्रह्माविद्यायामधिकारोऽस्ति नवेति चिन्त्यते, न देवानामधिकारोऽस्तीति पूर्व:पक्षः, परिनिष्पन्ने ब्रह्मणि शब्दस्य प्रामाण्यसम्मवेऽपि देवादीना विग्रहादिमचे प्रमाणा भावात् मन्त्रार्थवादानामपि विधिशेषतया विग्रहादिसद्भावपरत्वाभावात् विग्रहवनिर्वाहरहानुष्ठीयमानविवेकादिसान सप्तकसंस्कृत मनोनिष्पाद्योपासननिवृत्ती तेषां सामाभावात् । राद्धान्तस्तु-जग सष्टिप्रकरणेषु नामरूपच्यार मुत्येव देवादीनां विग्रहादिमत्त्व सिध्यति । देवादीन देहेन्द्रियादिकरणमाह नामरूपच्यावरणम ; म.प्रार्थवादयोच तदुपसम्धे तयोरेनुष्ठेयप्रकाशनस्तुतिपरत्वेऽपि तदुपपत्तये तत्सद्भाचे प्रमाणायाद्देवादीना विग्रहादिमावसिदि: ; नहि मिहादिमत्त. या स्तुतिःप्रकाशनं च तदभावे सभवति । अतस्सामथ्र्यसंभवादस्त्येवाधिकारः, सूत्रातु दुपयपि तेभ्य. मनुष्यभ्यः उपरि वर्तमानाना देवादीनामप्यधिकारोऽस्ति, यदा रत् ब्रह्मोपासनम् उपरि देवादिदी र म SARहस्व रूपतहुपासनप्रकारशानतदयित्वतदुपादानसामध्यसभवात् ; पूर्वोपार्जितशानाविस्मरणात् शानसम्भवः तापत्रया-िहतिपूर्व कागुणशानाचाविसम्भवः, सष्टिवाक्यमन्त्रार्थवादषु विग्रहवस्वादिदनात् सामध्यभामेति मग्यान बादरायण मन्यते ॥ सू-२६ विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकमतिपचेर्दर्शनात् [१.३.२३] ..

·देववाधि- १.३७) वंदान्तदीपः - कर्मणि यागादी विप्रवत्ये सति एक्स्य युगपदनेश्यागेषु सनिघानानुपपचे: विरोधः प्रसज्यत इरिक्त-स यक्तिमतां सौमरिप्रभृतीना युगपदनेक्शरीरप्रतिपत्तिदर्शनात् ।। सू-२७ शब्द इति चेन्नातःप्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् (१.३.२७) विरोध इति वर्तते ; माभूकर्मणि विरोधः, शन्देतु वैदिके विरोधः प्रसज्यते, विग्रहवत्वहि तेषां साययोनोप- त्तिविनाशयोगादुत्पत्तेः प्राग्विनाशादूर्व च, वैदिकानामिन्द्रादिशन्दानामर्थशून्यावनित्यावं वा स्यादितिचेत्-तम, अतः प्रमवात्-अत: वैदिकादेय शम्दात् इन्द्रादेः प्रभवात् ; पूर्वपूर्वेन्द्रादौ विनष्टे वैदिन्द्राधाकृतिविशेषादिनदाद- न्द्राद्याकृतिशेष स्मृत्वा सदाकारमपरमिन्द्रादिक सृजति प्रजापतिरिति वैदिक्स्य शब्दस्य न कश्चिदिशेषः । नहि देषद चादिशन्दवदिन्द्रादिशन्दा: व्यक्ति विशेष सङ्केयपूर्वकाः प्रवृत्ताः, अपितु गवादिश देवदाकृतिविशेषवाचिन इति रेषा मपि नित्य एव वाच्यवानमावः । वैदिकादिन्द्रादिशन्दात्तदर्थविशेष स्मृत्वा कुलालादिग्वि घटादिक प्रजापतिसज- तीति कुतो वा गम्यते ? ' प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ' भुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः । श्रुतिस्तावत् 'वेदेन रूपेच्याकरी सहासती प्रजापति: ' (यजु.अष्टक.२,प्र.६.अनु.२) तथा ' स भूरिति व्याहरत् । स भूमिमसृजत ' (२.२.४) इत्यादिका स्मृ तिरपि- सर्वेषा च सनामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् । वेदशन्देश्य एवादी पृथवसस्याश्च निर्मम || (मनु.१.२१) 'नामरूप च भूताना कृत्यानाच प्रपञ्चनम् । वेदशन्देश्य एघादौ देवादीना चकारसः ॥' (वि.पु.१.५.६३) इत्यादिका सू-२८ अत एव च नित्यत्वम् ( १.३.२८) यतः प्रजापतिः वैदिकाच्छादाद कार स्मृत्या तदाकार सर्व सृजति, अतश्च वसिष्ठविश्वामित्रादीना मन्त्रसूता- दिकत्वेऽपि मन्त्रादिमयस्य वेद स्यनित्यत्व तिष्ठत्येव , प्रजापतिर्हि नैमित्तिकप्रळयानन्तरम् 'ग-प्रकृतो वृणीते (आप. 'विश्वामित्रस्य सूक्त मवति ' (का.५.प्र.२.अनु.४) इत्यादिवेदशन्देम्योऽनधीतम-त्रादिदर्शन- शत वसिष्ठाद्याकृतिविशेष स्मृत्वा वसिष्ठ वादिपदप्राप्तयेऽनुष्ठितर्मविशेषाश्वानुम् मृत्य, तदाका विषास्त वरिधादर्शन स. जति ते चानधीत्यैव वेदैकदेशभूतम श्रादीन् स्वरतो वर्णतशास्तलितापठन्ति तदेषा मन्त्रादिकृत्वेऽपि वेदनित्यत्व- सम्वप्रवरसण्हे.१.७) मुपपद्यते ।। प्रजापतिप्रभृतिषु सर्वेषु तत्वेष्वव्याकृतपर्यन्तेषु अन्याकृतपरिणामरूपेषु श•दमयेषु वेदेषु च विनष्टेष्वव्याकृतस प्ट्यावृत्तो कय वेदस्य नित्यत्वमित्यत आह- सू-२९ समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्च (१.३.२९) अव्याकृतस्ष्ट्यावृत्तावपि सृज्यानां समान नामरूपत्वादेव न कश्चिद्विरोधः । आदिसर्गेऽपिहि परमपुरुष: पूर्वस. स्थानं जगास्मरन् तयैतत् सृजति , वेदाच पूर्वानुपूर्वीविशिष्टानाविष्कृत्य हिरण्यगर्भाय ददाति इति पूर्वसंस्थानमेव अंग- सजतीति कयमवगम्यते-दर्शनात् स्मृतेष-दर्शन श्रुतिः - अहोरात्राणि विदघविश्वस्य मिषतो वशी। सूर्याचन्द्रासो , धाता यथापूर्वमकल्पयत् दिव च पृथिवीं चान्तरिक्षमयो सुवः ' (ते.नारायण.६.१.३८) इति । यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व यो वेदाच प्रहिणोति तस्मै ' (श्वे.६.१८) इतिच । स्मृतिरापि- ययतवृताङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । स्वयम्ते .

·५४४ अधिकरणमारावळी [दवताघि-१-३-७ . तानि तान्येव तथा मावायुगादिषु ॥ ' (वि.पु.१.५.६५) इति । एतदेव वेदस्य नित्यत्वम्-यत्पूर्वपूर्वोच्चारणक्रमविशेष स्मृत्वा तेनैव क्रमेणाचार्यत्यम् , परमपुरुषोऽपि स्वस्वरूपस्वाराघनतापल्याथात्म्यावबोधिवेद स्वस्वरूपवन्नित्यमेव पूर्वानु. पूर्वीविशिष्ट स्मृत्वाऽविष्करोति । अतो देवादीना ब्रह्मविद्याऽधिकारे न कश्चिद्विरोधः ।। इति वेदान्तदीपः अथ अधिकरणसारावळी शब्दात्मा लौकिकार्थाकृतिरियमथवा देवतातो न तस्या ब्रह्मोपासेत्यनाएँ श्रुतपरिहरण कल्पनं चाश्रुतस्य । विश्वस्रष्टा च माभूदनुमितिविपयस्तत्परैस्त्वेप शास्त्र- निर्वाधैस्स्थापितः प्राक्स्वयमपि विभुना नैव शक्यापलापः ॥ सामर्थ्य देवतानामुचिततनुभृतामर्थिता तापभाजां सम्पद्यतेति तासामपि भवति परोपास्तिवर्गाधिकारः। रयात मन्त्रार्थवादप्रभृतिषु निखिलं दोपवाधाधभावे 'मिथ्येत्युद्धोपयन्तस्स्वत इति कथितांमानतां प्रसरन्ति ॥ द्वेधा वृत्तिस्तुतौ स्यात् स्वपरगुणमुखी प्राक्तनी तावदा निर्थाय:पश्चिमायामपि निपुणधियाम्मुख्यधर्मैकदेशः। रुच्यर्थायां च तस्यामनृतकथनतो रोचना नहामुग्धे भूतार्थे का स्तुतिस्यादिति मुनिगदिता गौणतादेर्निवृत्यौ । नानादेहाप्तिशक्ताः कथमिह युगपत्कर्मसन्निद्धयनहीं। स्तवृत्तान्तसत्त्वे श्रुतिपु भवति नानित्ययोगः प्रवाहात् । काण्डादौ कर्तृवाद. प्रवचननियतो वेदनित्यत्वसिद्धे. रीश प्राचीनकल्पामत उपदिशेद्वर्णसर्गेऽपि वेदान् ॥ वेदानामीशवुद्धया क्रमनियमहतिः कल्पमेदे यदीष्ठा मन्त्रांशानन्तया स्यान सलु तदुचितं प्रीहिसोमादिसाम्यात् । इत्थं विद्धयर्थयादक्रम इति नियमे पाक्षिके वा तथात्ये पक्षोऽसावाक्षपाद परमपरिपत्कोटिमाटीक्तां न ॥ सौम्यात्तुल्यामिघारात् सहरूदपनयाच्छादकादान्यपर्या दत्यासत्याऽतिदूरालयदभिभवानुद्याक्षोपघातः । नेक्ष्यन्ते वर्तमानान्यपि हि सुरगणस्तद्वदन्नधि शपतेः प्रख्यातास्सिद्धिमेदा अपिजननतपो योगमन्त्रीपधीभ्यः॥ ॥इति दे व ता घि क र णं स मा तम् ।। - ·अर्थ एतद्ग, मध्यधिकरण श्रीमाध्यम् 1 सू-३० मध्वादिष्वसम्बभवादनधिकारंजैमिनिः (१.३.३०) महाविद्यायां देवादीनामप्यधिकारोऽस्तीत्युक्तम् । इदमिदानी चिन्त्यते येपूपासनेपु या देवता एवोपास्यास्तेपु तासामधिकारोऽस्ति न इति । किं प्राप्तम् ? नास्त्यधिकारस्तेषु मध्यादिग्विति जैमिनि मन्यते ; कुतः? असम्भवात् नह्यादित्यवस्वादिमिरुपास्या आदि- त्यवस्वादयोऽन्ये सम्भवन्ति । नच वस्वादीनां सतां यस्मादित्वं प्राप्यं भवति, प्राप्तत्वात् अथ एतद्गर्भे मध्वधिकरणम् सू-३० मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारंजैमिनिः (१-३-३०) भुतप्रकाशिका पूर्वाधिकरणे उपासनसामान्ये देवतासामान्यस्याधिकागस्तीत्युक्तम् , अयोपासनविशेषे देवताविशेषाधिकारी निरूप्यत इति सङ्गतिः । इममर्थमाह-ब्रह्मविद्यायामित्यादिना । इदमधिकरण न मधुविद्यामानविषयम् अपि- बीदासर्ववाक्यपयम् , अतएवहि ' मध्वादिषु' इति आदिशन्दप्रयोग इत्यभिप्रेत्योत्तम् । येपूपासनेविति । किं मधुविद्यादिषु या देवतीपास्या, तासु किं तस्या अधिकारोऽस्ति, नेति विचार: तदर्थ ‘य एतदेवममृतं वेद ' इति यच्छन्दः किं सङ्कोचन वस्वादिव्यतिरिक्तविषयः, उतासमुचित् वृत्तिरिति, किस देवताय स्तद्विछोहार मस्त. नेति किं मधुविद्याया वस्वादिदेवतामात्रमुपास्यम्, उत तदर्थ ब्रह्मेति, किं वसुवमात्र मधुविद्याफ्ल, उत ब्रह्मप्राप्तिपर्यन्त वसुत्वमिति । यदा वसुवमात्र पल तदा वस्वादिदेवतामात्रस्योपास्यत्वेन तस्या देवतायास्तद्विद्योपसंहारसामर्थ्याभावात् । यच्छन्दस्य तव्यतिरिक्त विषयत्वात्तत्रानधिकार इति यदा ब्रह्माप्राप्तिपर्यन्त वसुन्व पल तदा तदवस्थब्रह्मण उपास्यावेन त द्विद्यौपसहारसामाद्यच्छन्दस्य तव्यतिरिक्तविषयत्वाभायात्तस्या देवतायास्तस्या विद्यायामस्त्यधिकार इति ॥ ननु तदवस्थनह्मण उपास्यतया सिद्धान्तश्चेत् प्रतर्दनविद्यान्यायेन गतार्थत्वादारम्भवैयर्यम् । नैवम् तत्र प्रतिपा. विशेषस्यैव निरूपितत्वात् । नहीन्द्रस्य तस्यां विद्यायामधिकारोऽस्ति नेति निरूपितम् । अतोऽधिकारनिरूपणार्थमार- मणीयत्वमिति । किंच ततोपक्रममात्र जीवालनं, अवयविनो महावाक्यस्य परमामलिङ्गभूयस्त्वादवविविरोधेऽवयवि- मात्रस्य दुर्बलावादादाम्तउक्तः । इहतूपसंहारमात्र परमात्मलिहं, नतु महावाक्यरूपेऽवयविनि अतोऽधिकरणमारम्भणीयम् नन्वेवंसत्युपक्रमापेक्षयोपसंहारदौस्यात् । समान्तानुपपत्तेरनारम्मणीयता स्यात् । नैवम् उपक्रमोपहारयोमियो विरोधनोपक्रमार्थपरित्यागे प्राप्तहि तव्यावस्येमोपसहाराषः, इहतूपक्रमावगतार्यपरित्यागहेद्वत्वमावान्नोपसहारमाधः । कथ सर्हि संशपोत्थानं, अर्थित्याद्यसम्मवग्रहोपनिषत्वश्रवणाभ्यां संशयः । असम्भवादिति । अयिसामर्थ्य योशिशेषः । कर्मकतविरोधात् सामथ्यांभायात्याह-नहीति प्राप्तफ्लस्वादधिषाभाव इत्याह-नषेति । आदिस्यवस्वादयइत्यादिशन्देन . 69 ·प्रथमस्त्रार्थ: मध्वधि- १.३.८ . श्रीभाष्यम् मधुविद्याया ग्वेदादिप्रतिपाद्यकर्मनिप्पाद्यस्य रश्मिद्वारेण प्राप्तस्य रसस्याश्रयतया लब्ध मधुव्यपदेशस्यादित्यस्यांशानां घस्वादिभिर्भुज्यमानानामुपास्यत्वं वस्वादित्य प्राप्तियते असौ या आदित्यो देवमधु' (छां.३.१.१) इत्युपक्रम्य 'तद्यत्प्रथमममृतं तद्वसव उपजी. वन्ति' (३.६.१) इत्युक्त्या ' स य एतदमृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाऽग्निनैव मुखेनेतदेया- मृतं दृष्ट्वा तृप्यति' (३.६.३) इत्यादिना ॥ सू-३१ ज्योतिपि भावाच्च (१-३-३१) 'तं देवा ज्योतिपां ज्योतिरायुहोपासतेऽमृतम् ' (पृ.६.४.१४) इति ज्योतिषि परमि भुतप्रकाशिका मद्रसाध्या विवक्षिताः। यस्खादित्यमरुद्रुद्रसाध्यगणा एकैकंप्रतिदिशमुपरि स्थित्वा आदित्य प्रधानमनुभवन्ति, वस्वा- दीनामेवोपास्यत्वं वस्खादित्वस्यैव प्राप्यावं च किं यत इत्यपेक्षाया कर्मकर्तृविरोधं प्राप्तफ्लावं च मृत्योपन्यासेन विशद. यति मधुविद्यायामित्यादिना । ऋग्वेदादीति । ' अनौप्रास्ताहुतिरसम्यगादित्यमुपतिष्ठते । इति वचनार्थोऽभिप्रेत: आदित्यस्यांशानां वस्वादिभिभुज्यमानानामुपास्यत्वमिति । वस्वादिभिर्मोस्तृमिस्सहतोन्यभूताः आदित्यांशाः उपास्या इत्यर्थः।। ननु कथं कर्मकर्तृविरोधः, स्वात्मविषयमपिह्यनुसन्धान सुक्रम , भूमविद्याधीतायां प्राणविद्यायां च कर्मविरो पाभावश्च भवदभिमतः, उच्यते, नतावत् स्मृतिसंततिमात्रमुपासनं घटादिस्मृतिसंततेरप्युपासनशब्दवान्यत्वप्रसङ्गात् । अतः प्रकृष्टवस्तुविषयस्मृतिसततिरेवोपासनं, नामाद्याशापर्यन्तोपासनेषु नामादीनामन्तवापलप्रदानामपि प्रकर्षयत्वं वि. वक्षितम् । चस्वादीनांतु स्वस्मात्प्रकृष्ट वामावात स्वापेक्षया प्रकृष्टविषयमुपासने सस्मिन्कत नाक्यते । प्राणविद्यायामप्प वस्थाभेदेनोपास्यप्रकर्षरसम्मवति बद्धावस्थ उपासकः, निरतिशयोग्य मुक्तावस्थस्वरूपं पास्य, तच बहादतीव प्रकृष्टम्। उमयविषयपरविद्यायाऽपि स्वात्मांश कर्मकर्तृविरोधोऽप्यवस्थाभेदेनैव परिहतः । मधुविद्यायांतु वस्वादीनामेवोपास्यत्वं, नः परिशुद्धावस्थाना अतोऽवस्याभेदेनाप्यविरोधस्य दुर्वचत्वात् कर्मविरोध इति । यता स्वयमेव स्वामी सम्प्रदानाथ क्न फलार्थिना पुरुषेणोपास्या देवताखोपासनप्रीता फलार्थिने फलंदिशति, वस्वादीनातु खोपासनजनितस्वप्रीत्या स्वस्थ फलप्रदत्वमयुक्तमिति उपासनप्रीणनीयत्वाकारण कभकर्तृविरोधः, यदा एकस्यैव फलप्रदत्वपलापिन्वरूपविशेषगर्मवाद, कर्मकर्तृविरोध इति स्थिते सामर्याभावः, अतश्यक्तत्वाशक्तत्वविशेषीणनीयावीणयितु वरप्रदायाधियरूपविशेषगर्म स्वात् कर्मकतविरोधः, ईशविरोधः प्राणविद्यायामपि स्थितएवात्र वक्ष्यमाणन्यायोपनीवनेन परिहार्य इति । प्राषि- पायां ब्रह्मामक्त्वेनोपासनस्याविषक्षितत्वेऽपि वस्तुतो बीवान्तर्यामिणः परस्य प्रीतिभननद्वारा स्वर्गायपहारिष फसाद. स्वमित्येतावता वैषम्यं प्रकर्षापकर्षगर्भामविरोधस्य ब्रह्मा मक्तया परिहारस्तु समानः । अतः प्राणविद्याध्येतन्याय- सापेक्षेति तत्र विरोधस्यापरिहतत्वात् तनिक घनस्य सामर्थ्यामावस्यात्र पूर्वपक्षहेतयोपन्यासः । इत्यादिना यथोसाय: भूपते इत्यन्वयः॥ सू-३१ ज्योतिपि भावाच्च (१,३-३१) ·मम्माधि १३.८] 'मोपनिषदम्' इत्यत्र बनगन्दस्य मुख्पायवेन मधुविधा प्रदायिय धीमाप्यम् प्राणि उपासनं देवानां थ्यते । देयमनुप्योभयसाधारणे परब्रह्मोपासने देयानामुपासक त्वकथनं देवानामितरोपासननिवृत्ति घोतयति । मत पपुवस्वादीनामनधिकारः इति प्रातेऽमिघीयते- सु-१-३-३२ भावं तु वादरायणोऽस्ति हि (१.३.३२) मादित्ययस्यादीनामपि तेप्यधिकारभावं भगवान् घादरायणो मन्यते । अस्तिधादि- त्यषस्वादीनामपि स्वावस्थग्रह्मोपासनेन यस्यादित्यप्रापिपूर्वपब्रह्मप्रेप्सासम्भय । इदानी विवस्वादीनामपि सतां फल्पान्तरेऽपि यस्यादित्वप्राप्तिथ्यापेक्षिता भवति। अत्र हि कार्यका रणोमयावस्यवलोपासन विधीयते, 'असौ या आदित्यो देयमघु' (छां.३.१ १) इत्यारभ्य मथ तत ऊचं उदेत्य' (३ ११.१) इत्यत प्रागादित्यस्यादिकार्यविशेषावस्थं ब्रह्मोपास्य- मुपदिश्यते ; 'अथ तत ऊर्य उदेत्य' (२.११.१) इत्यादिना आदित्यान्तरात्मतयाऽवस्थित कारणावस्थमेय ब्रह्मोपास्यमुपदिश्यते । तदेव कार्यकारणोभयावस्थं ब्रह्मोपासीनः कल्पा- न्तरे घस्वादित्वं प्राप्य तदन्ते कारण परं ग्रहवामोति । 'न ह वा अस्मा उदेति न निम्रो. चति साहिवा हैवास्मै भवति यएतामेवं ब्रह्मोपनिपद वेद ' (छां.३ ११.३) इति कृत्स्नाया मधुविद्याया ब्रह्मोपनिपत्त्वश्रवणाद्रह्मप्राप्तिपर्यन्तयस्यादित्यफलस्य घस्वादिभोग्यभूतादि- तादित्यांशस्य विधीयामनमुपासनं तदवस्यस्यैव ब्रह्मण इत्यवगम्यते । श्रुतप्रकाशिका तत किमित्यत्राह-देवमनुष्यति । देवा एव ज्योतिपासते देवा ज्योतिरेयोपासत इति वाक्यमन्त्री स्यात्, तत्र न प्रथम कल्पो युज्यते, मनुष्याणामनधिकारप्रसम्मात् । तस्माज्ज्योतिरेवोपास्यमित्यर्थ , अन्यथा विशेषवचनवेयध्यै स्यादि . खामिप्राय ॥ सू-३२ भावं तु वादरायणोऽस्ति हि (१.३.३२) । । अक्षरार्थमाह-आदित्येत्यादिना । अर्थि वसामया॑माव परिहरति अस्तिहीति । स्वावस्थब्रह्मोपासनशन्देन कर्म कविरोध: परिहत , घस्वादि यस्य प्रासत्यानार्थिवसम्भव इत्यत्राह-इदानीमिति । उपासनस्य ब्रह्मपर्यन्व वे परस्य ब्रमप्राप्तिपर्यन्तत्वे प्रतिपाद्येमतिहि कर्मकर्तृविरोधाभाव , प्रासफ्र वामावश्च तत्कथमित्यत्राह--अनहीति । आदित्यादि. नामतद्रूपविशिष्टजीवशरीरक ब्रझकार्यावस्थ तदुपासन विहितमित्याह-असौया आदित्यइत्यादिना । इदानीमादित्या दिनामरूपमाजोऽपि सष्टे पूर्वमादित्यादिनामरूपरहितजीवमात्रस्यान्तामिब्रह्मकारणावस्य तदुपासन विधीयत इत्याह- अथ दत अर्ध्वउदेतेत्यादिनेति । ब्रह्मोपासन विहितचेत् कथ ताविरुदभवणफ्लामित्यत्राह-तदेवमिति । उदाहृत पाक्ये कारणावस्यादित्यस्यैवोपासन वस्खादित्वमात्रफ्लप्राप्तिश्च प्रतीयते, नत्वादित्यादिशरीरफ्नदोपासन, त प्राप्तिधेत्य- प्रवाहा-न हवा । 'प्रझोपनिद वेद प्रभाविद्या वेद । ' ब्रह्मोपासन करोतीत्यर्थ । 'भोदनपाक पचति' इतिवत् ·५४८ बझशन्दमुख्यत्वानुरोधेनेय सिद्धान्तस्य पत्तिकारसम्मताथम् [ मध्यधिः १.१८ भीमाप्यम् मत पवंविधमुपासनमादित्ययस्यादीनामपि सम्भपति । एवञ्च ब्रह्मण एघोपास्यत्वात् 'तं देवा ज्योतिषां ज्योतिः ' (पृ.६.४.१६) इस्यप्युपपद्यते । तदाह सिफार-'अस्ति हि म. ध्वादिषु सम्भवो ब्रह्मण एव सर्घष निवास्यत्वात् ' इति ॥ इति मध्यधिकरणम् भुतप्रकाशिका उपसंहरति अतएवमिति । ब्रह्मोपासनपरत्वेन येव्याख्यातं तन्मतादस्य प्रामाणिकन्यं दयति तदाह वृत्तिकारइति ।। परेऽन्ये च ' मध्वादिष्यसम्भयात् ' इत्यादिस्त्रत्रयं तदुपर्यीप' इत्यादिभिरसूत्रैरकाधिकरण मन्वाना एवं म्याचक्षने, ब्रह्मण्यतिरिक्त विषयेषु मध्यादिविद्याविशेषषु अर्थिवाद्यसम्भवात् सर्वासु विद्यास्वनधिकार मिनिमन्यते । कथं कचिदनधिकारादन्यत्राप्यनधिकार: नहि राजस्थानाधिकारिणो बाणस्य बृहस्पतिसवानधिकार इति शङ्कायामादि- त्यादिज्योतिपि मण्डलाद्याकारस्वादचेतनेऽपि सवित्रादिशब्दप्रयोगसद्भावात् अमयादीनांचाचतनवान्मत्रार्थवादयोरन्य. परत्वेन विग्रहादिमस्वाभावेन च अर्थिःवसामयाभावानाधिकारः, इति सूत्रदयं व्याख्याय 'भावंतु ' इति तृतीयसूटेण मन्त्रार्थवादयोरपि प्रतीयमानायें प्रामाण्योपपादनमुसेन अर्थिवादिसद्भावाद्विद्याधिकारी:स्ती युच्यत इति । त्दयुक्तम् वृत्तिकारानभिमतत्वादध्याहारसापेक्षत्वादपेक्षितार्थापरीक्षणायोगात् कृतरवासनादीकरणातव्याच । तत्र धृत्ति कारानभिमतिमध्येि कण्ठोक्त्या दर्शिता, तत्र हेतुरितरहेतुजातम् । असम्मवान्मध्यादिष्वनाधिकारं मन्यत इति अनध्या- हारेण योजनासम्भवेऽपि मध्वादिष्वसभवात् कुत्रानधिकार इत्यपेक्षायां वासु विद्यास्वप्यनधिकार इत्यध्याहारेण याज- नाऽनुपपन्ना । 'सफूद्दियाहैयास्य भवति य एतामेषं ब्राझोपनिदं वेद ' इति ब्रह्मविद्यात्यं तदनुगुणपलंगावगम्यते, वस्वादीनामुपास्यत्व च प्रतीयते कथमिद घटत इति व्युत्पन्नशन्दस्य सथयो भवति, तस्माटियानहाविद्या वा ब्रझवि. द्यावेति निरूपणमणेक्षितम् तस्यानिरूपित वात् बुमुसिता परीक्षण स्यात् 'तदुपर्यपि ' इति सूत्रेणैव मन्त्रार्थवादयोनि- महादावप्रामाण्यस्य परिहतत्वेन 'ज्योतिपि' इत्यादि सूत्रदयस्या-यपरस्वशङ्कापरिहारपरन्न व्याख्यानस्य कृरकरावं च स्यात् 'संभवात् ' इत्युक्तस्यार्थियादिसमवरूपस्य हतौरसम्भवत्युदासाघीना मला वाद सूत्रेण परिहतत्वमवगम्यते, अनन्तरमेव युगपदनेकत्र सन्निविरोधादिपरिहारच विग्रहादिसिद्धनिब धन यादम्य परिहतमा रम्य । यद्या- द्यसूत्रेणासम्भवशङ्कापरिहारौ नविवक्षितौ तर्हि तच्छङ्कापरिहारपरेण 'ज्योतिपि ' इत्यादि सूत्रट येनाद्यसूत्रानन्तरेण भवि- तव्यम् स्वपक्षसाधकोपन्यासानन्तरमेव तद्दौस्थ्यशक्कापरिहारस्याधिकरणान्तरेष्वपि दृश्यमान वात , यथा 'ईक्षतेनीशब्दम् गौणश्वेन्नात्मशब्दात ' यथा 'ज्योतिश्चरणाभिधानात् ' 'छन्दोऽभिधानान्नेतिचेन तथा चेतोऽर्पणनिगमात' इति 'आनुमानिकमप्येकेषाम् ' इतिचेन्न शरीररूपकदिन्यस्त गृहीतदर्शयति च ' सूक्ष्म तु तदईत्यात् ' इति च । ततो भिन्नाधिकरणस्य युक्तम् ।। अधिकरणभेदमभ्युपगम्य वसुसमुदायस्योपास्यत्वं एक्यसोरुपासकत्व रद्रादिप्यम्वेसमुदाया त्येव मेदादुपार। पासकमावः उपास्यावंच वस्वादिमोग्यादित्याशमात्रस्य, नतु ब्रह्मणः पलं च वस्वादिमात्रमिति वैश्विदुत्तम् तदपवर्गरूप- फलनहोपनिषत्वश्रवणविरुवात् दृत्तिकारस्यानमिमतामत्यनादरणीयम् ॥ ननु ' तदुपर्याप ''मध्वादिष्पसम्भवात् ' इत्यधिकरणद' न किंप्रयोजनम् । देवाना देवताविशेषाणा च . - ·मध्वधि- १.३८] अर्थवादसिद्धदेवताविग्रहस्य पारमाध्यम् , मध्यधिकरणे परपऽसिद्धान्तोमयनिरूपणम् ५४९ मुतप्रकाशिका अथित्वसामध्यसम्मनिर्णयान मनुष्याणां प्रयोजन तेनविनाप्यमीयामुपासनोपपत्तेः । नच देवानां विमपि प्रयोजनं, तेषां स्वकीयपटुनरदेहादिमत्वेऽयित्वसद्भावेचाधिकरणन्यायनिरपेक्षनिर्णयकत्वादिति । उच्यते परंबह सामान्येन देवाना. मप्युपास्यं फलप्रदं च देवताविशेषाणामप्युपासनविशेषेपास्यं पलविशेषादं चेत्येवं विश्वविशिष्टयन मनुष्यपाही. बमगोऽनुसन्धेयत्वात्तथाऽनुसन्धानमय प्रयोजनमिति ॥ इति मध्यधिकरणम् अथ एतद्गर्भ मध्यधिकरणम् गूढार्यसङ्ग्रहः देवताधिकरण भूतार्थवादाना स्वांशे प्रामाण्यमम्युपेत्य देवताविग्रहः परैरप्यम्युपगतः तत्र प्रमाणान्तराविरोधमात्र. मेव तावन्मात्रेणोपक्षीणतया तात्पर्यफ्ल्पनमनपचितामति वाचस्पतिः-अवान्तरतात्पर्य वर्तत इति विवरणकारा: एवं संक्षेपारीरककारापि व्यावहारिकत्वमात्रमेयेति सर्वेषाममिमतम् । 'इन्द्रो मायामिः पुरुरूप ईयत ' इति श्रुत्या बहु. रूपाणा मायिकत्वेन व्यावहारिकत्वमेय, नतु पारमार्थिकमिति सद्वितिमः 'अरूपवदेवहि' इति सूत्रमनुकूलमिति च प्रमाणान्तविरोधमभिधाय घट्विघतापलिनैः व्यावहारिकविकल्पन वेदाप्रामाप्ये दीर्घभ्रमजनक्तया पर्यवस्यति (म. सृष्टिवाक्यवत् जगत्मष्टिवाक्यमिति ब्रह्मसिद्धिः) अतः देवताविग्रहस्यार्थवादैग्जीकारे तस्य पारमार्थिकाङ्गीकार एव वेद. प्रामाण्यं निर्यहति ॥ मधुविद्यायो कर्मक्तूंविरोधादनधिकारः मिनिसमतः । अयमेवार्थः परैरप्यादृतः 'ज्योतिपिभावाच' इत्यत्र ज्योतिः पदं मण्डलपरम् अचेतनस्यापासव नसंभवति ज्योतिश्शन्दः मण्डलपर इति वदन्ति, 'ज्योतिर्दर्शनात् ' इत्यत्र परमा. रमपरत्वमग्नीकुर्वन्ति । ज्योतिश्शब्दस्य शास्त्रप्रसिद्धपरमात्मपरत्वमेव युक्तमित्यन्नीकृत्य ब्रह्मविद्यादिषु फर्ममर्तृविरोधात् तत्रानाधिकार: पूर्वपक्षसम्मतः । 'भावं तु ' इति सिद्धान्तसूत्रे पूर्वपक्षिसमतार्थस्यैव निरसनमभिप्रेतमिति मधुविद्याया- मेवाधिकार इति बादरायणसिद्धान्नः । भाव तु पादरायणोऽस्तिहि ' इत्यत्र मधुविद्याया: ब्रह्माविद्यावेन तत्राधिकार मावोऽपि विवक्षितः। य एता ब्रह्मोपनिषदं वेद ' इति अत्रैव वाक्ये ब्रह्मशब्दस्य वेदार्यकत्वमुक्त परः । तथासति ब्रह्मन्दस्य वैययमेव । यतः कार्यकारणोमयावस्थमेर श्रीभाध्यकारीक साधु ॥ अयमेवार्थ: सूत्रकृ-सम्मतः । मधुविद्यायामनधिकारशड्वाया तत्राधिकारसाउनमेव सन छते । हस्त्रेषु पूर्वपक्ष. मात्रपरस्त्रमेव नास्तीत्यभिनिविष्टा. नव्या:-प्राप्तेफ्ले अनधिकार: मिनिसामतः । मोक्षार्थ विद्यायामधिकार इति सिद्धान्त यन्ति एवमुक्तः प्राप्तफलमोक्षेतदुभयार्थसूचनस्यवाभावात् तथा वर्णनमभिनिवेशमूलमेव । तदेवं 'मनुष्याधिकार वात् इत्यत्रायोगव्यवच्छेदी विवक्षितः । अन्ययोगव्यवच्छेदो नवियक्षित इति सिद्धम् ।। इति मध्वधिकरणम् .. . . - - ·अथ वेदान्तसारा म=३० मध्वादिष्वसम्भवादनधिकार जैमिनिः [१.३.३०] वात्, मधुविद्यादिपु षस्वादिदेवानामेव उपास्यत्वात् प्राप्यायाघ, तत्र वस्वादीनां कर्मर्तृमायविरोधेन उपास्यावासम्म यस्ता सता यसुत्वं प्राप्तमिति प्राप्यत्वासम्मयाथ, तत्र वस्तादीनामनधिकार जेमिनिमैने ।। सू-३१ ज्योतिपि भावाच (१.३.३१) देवा ज्योतिषा ज्योतिरायुहोपासतेऽमृतम् ' (१.६.४.१६) इति ज्योतिषि परस्मिन्त्राणि देवाना साधा. रण्येन प्रातत्वेऽपि अधिकारमात्रवचनात् अन्यत्र वस्वाापाराने अनधिकारो न्यायसिद्धो गम्यते ॥ सू-३३ भावं तु पादरायणोऽस्ति हि (१.३.३२) मधुविद्यादिष्वीप षस्वादीनामधिकारमावं भगवान् बादरायणो मन्यते । अस्तिहि वस्वादीनां सतां स्वायस्थवाग उपास्यत्वसम्भवः, कल्पान्तरे वसुबादः प्राप्यत्वसम्भवध | 'एक्लएव मध्ये स्थाता (छ.३.११.१) इत्यादिना आदित्यस्य कारणावस्था प्रतिपाद्य ' यएतामेव ब्रह्मोपनिषदं घेद ' (३.११.१) इति मधुवितायाः ब्रह्मविद्यात्वमाह- अतः कार्यकारणोमयायसं तत्रोपास्यम् । कल्पान्तरे वस्वादिश्यमनुभूय अधिकारावसाने ब्रह्मप्राप्तिन विरुवा ।। इति वेदान्तसारः अथ वेदान्तदीपः सू-३० मध्वादिष्वसम्भवादनधिकार जैमिनिः [१.३.३०] छान्दोग्ये-' असौ या आदित्यो देवमधु' (छां.३.११.१) इत्युपक्रग्य ' तद्यत्प्रथमममृतं तदसव उपजीवन्ति' (३.६.१) इत्युक्त्वा स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाऽमिनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति' (१.६.३) इत्यादिना ऋग्यजुस्सामादिवेदोदितकर्मसंपाद्यस्याघारतया मधुमयस्यादित्यस्य पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरोवाशान्वसुरुद्रादित्यम- सन्साध्यनाम्नां देवगणाना भोग्यत्वेनाभिधाय, तैर्भुज्यमानाकारणादित्यांशानुपास्यानुपदिश्य तानेवाऽदित्यांशान् तथाभूता- प्राप्यानुपदिशति । एवमादिषूपासनेषु वस्वादित्यानामधिकारोऽस्ति, नवेति संशय: । नास्त्यधिकार इति पूर्व:पक्षा, वस्वादीनामुपास्यान्तर्गतत्वेन कर्मकर्तृमावविरोधात् , प्राप्यस्य वसुन्वादेः प्रासत्वाच । सदान्तस्तु-ब्रह्मणएव तदवस्यस्यो- पास्यवादस्वादीना सतां स्वावस्यवझानुसन्धानाविरोधात् , कल्पान्तरे वसुन्वादेः प्राप्यावाविरोधाच वस्वादीनामधिकार- सम्भवति इति । सूत्रार्यस्तु-मधुविद्यादिषु वस्वादीनामनधिकार जैमिनिमन्यते, असम्भवात् वस्वादीनामेवोपास्याना- मपासकवासम्मवात् , वसुन्वादेः प्राप्तवादेव प्राप्यत्वासम्भवाच ।। .

·मध्वधि- १३७] यदान्तदीपः ५५९ सू-३१ ज्योतिपि भावाच्च [१.३.३१] त देवा ज्योतिषा ज्योतिराहोपासतेऽमृतम् ' (०.६.४,१६) इति ज्योतिथि परस्मिन्त्रीण देवमनुध्ययोरधि- फारसाधारण्ये सत्यपि, ज्योतिया ज्योतिः परमा देवा उपासते इति विशेषवचन वस्वादीना मर्तृमावविरोधातेपुतेषा मनधिकार द्योतयांत । देवाः इति सामान्ययचन च यस्वादिविशेषविषयमित्यवगम्यते, अन्येषामविरोधात् ॥ सू-३३ भावं तु यादरायणोऽस्ति हि (१.३.३२) शन्दः पशु व्यावर्तयति । वस्यादीना मधुविद्यादिप्वधिकारसद्भाव मगवान् बादरायणो मन्यते, अस्ति हि वरवादीनामेवोपास्याव प्राप्यत्व च । इदानीं वसूनामेव सतां कल्पान्तरे वसु वस्य प्राप्यत्वसम्मया प्राप्याय समवति । स्वात्मनां नामावानुसन्धानसम्मवादुपारयाव च सभवति । य एतामेव ब्रह्मोपनिषदवेद ' (छ.३.११.१) इति क. एनाया मधुविद्याया: ग्रहाविद्यात्वमयगम्यते ।। इति वेदान्तदीपः अय अधिकरणसारावळी स्थादेवं देवमात्रे मनुज इय परोपास्तिमा तथाऽपि स्वस्यैवाराध्यभायस्वपदमपि फलं यत्र नानाधिकारः । मैव सर्यान्तरात्मा स्वतनुभृदिति चोपासते मुक्तिकामाः कामादावर्तते तु स्वपद्मपि फलं फल्पमन्वन्तरादौ । ॥ इति म ध्व घि क र णं स मा प्तम् ॥

·अथ पतद्ग: अपशूद्राधिकरणम् धीमाप्यम् सू-३३ शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रयणात्सूच्यते हि [१-३-३३] महाविद्यायां शूद्रस्याप्यधिकारोऽस्ति नयेति विचायते ; किं युक्तम् ? अस्तीति । कुतः अर्थित्यसामर्थ्यप्रयुक्तत्वादधिकारस्य, शुद्रस्यापि तत्सम्भवात् । यद्यप्यग्निविद्यासाध्येषु फर्मस्वनग्नियिद्यत्यारछ्द्रस्यानधिफारः । तथाऽपि मनोवृत्तिमानत्याब्रह्मोपासनस्य तत्राधि कारोऽस्त्येव । शास्त्रीयक्रियापेक्षत्वेऽप्युपासनस्य तत्तद्वर्णाश्रमोचितक्रियाया एवापेक्षित- त्याच्द्रस्यापि स्ववर्णाचितपूर्ववर्णशुपंव क्रिया भयिष्यति । तस्साच्छूद्रोयोऽनय- अथ एतद्गर्भे अपशूद्राधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका सू-३३ शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि (१.३.३३) मनुष्यध्यतिरिक्तवस्वादिदेवताविशेषाणामायावसामर्यसभवादधिकारोऽस्ती युतम् । अगायिवसामर्थ्ययो. प्रयो. जकावे मनुष्यविशेषाणां शूद्राणामप्यधिकारस्स्यादिति शङ्कयासङ्गतिरित्याह-ब्रह्मविद्यायामिति । किं ब्रह्मविद्यार्या शूद्रस्याधिकारोऽस्ति, नेति विचारः । तदर्थ तस्य तदुपसंहारसामर्थ्यमस्ति नैति, कि नाविषयमनोवृत्तिरूपा ब्रह्माविद्या- ऽनधीतवेदस्यापि संभवति, नेति ? किं वेदादेव ब्रहावगतिः उतेतिहासपुराणाम्यामपि १ सभवतीति किं तयोर्वेदोपवृहणं कुर्वतोरेव ब्रझावगतिहेतुत्व उत स्वात येणेति ? किं जानश्रुतेश्शूद्रेत्याम प्रणमितिहासपुराणयोनिरपेक्षवझाव कायमुपो द्वलयति, नेति । किं तर शूद्रशन्दो रूट्या जातिपरः, उत यौगिकतया शोकवापरइति । यदा रूढः तदा शूद्रशम्दस्य- तिहासपुराणयोनरपेक्ष्योत्तम्भकतया तयोरस्वतन्त्र्येण ब्रह्मावगतिहेतु वात् ब्रह्मविषयस्मृतिसन्ततिरनधीतवेदसापि समवती ति सामर्थ्यलामात् शूद्रस्याप्यधिकारस्सम्भवतीति पूर्व:पक्षः । यदा शूद्रश दो यौगिकः तदा शूदेत्याम-त्रणस्य इतिहासपु. राणयोझावोधननरपेक्ष्यावगमकतया स्वातन्त्र्येण ब्रह्मावबोधकावाभावावदादेव ब्रह्मावगतिरित्यनधीतवेदस्य तदसम्भ- वेन सामयामावान ब्रह्मोपासनाधिकार इति राद्धान्तः ॥ ननु कर्मकण्डापशूद्राधिकरणे शूद्स्य वैदिकसर्वकर्मखनधिकार उक्तः, तत्कथमत्र तत्सम्भव इत्यत्राह-यद्यपीति विद्या वेदविद्या अध्ययनम् । अमिः आहित: परिहरति तथाऽपीति | ननु विद्यायाः काङ्गत्व वक्ष्यते तत्कथं सान प्रहाविद्याया सामर्थ्यमित्यत्राह-शास्त्रीयेति । ननु ' तस्माच्छूद्रो यझेऽनवक्लप्तः' इत्यत्र यशग्रहणस्योपल्क्षणार्थ- स्वादिद्यायामप्यधिकारीस्सस्यति । नासावर्थः मुत्येकसमधिगम्यः येन यावद्वचनता स्यात् परिसङ्घया था, किंतु न्याय सिद्धः, न्यायश्वामिविद्यासाध्येध्वनामिविद्यस्साधिकारानुपपत्तिरूप: कोपासनसाधारणः, अतोऽनधिकार इस्यत्राह-- तस्माच्छूद्रइति । सत्यमसावनुवादः, नैतावता ब्रह्मविद्याऽनधिकारः, अमिविद्यासाभ्यकर्मविषमयान्यायस्य, यशादि. .

·अपशूद्राधि- १३-९) शूद्रस्याप्यविकार इति पूर्वपक्ष. . - श्रीमाध्यम फ्लत.' (यजु.का.७.१.१.१) इत्यप्यग्निविद्या साध्ययज्ञादिषर्मानधिकार एय न्यायसिद्धोऽ नूद्यते । नन्वनधीतवेदस्याश्रुतवेदान्तस्य यस्यरूपतदुपासनप्रकारान मिशस्य कथं झोपा. सनं मम्भवति ? उच्यते-अनधीतवेदस्याश्रुतवेदान्तवाक्यस्यापीतिहासपुराणध्रवणेनापि बलस्वरूपतदुपासनशान सम्भवति । अस्ति च शूद्रस्यापीतिहासपुराणवणानुक्षा 'थाय येचतुरो वर्णान्या ब्राह्मणमप्रतः ' (भारते.शान्ति.मोक्ष) इत्यादौ । दृश्यन्ते चेतिहासपुरा- गेषु विदुरादयो निष्ठाः । तथोपनिषत्स्यपि संघर्गविद्यायां शुद्रस्यापि ह्मविद्याधिकारः प्रतीयते शुथूपुं हि जानश्रुतिमाचार्योरेफरशद्रेत्यामन्त्रय तस्मै महविद्यामुपदिशति-आज- हारेमासदाननय मुसेनालापयिष्यथाः '((छां.४.२.५) इत्यादिना । मतपशद्रस्याप्यधिका रस्सम्भवति । इति प्राप्त उच्यते-न शूद्रस्याधिकारस्सम्भयति, सामर्थ्याभायात् । नहि ब्रह्मस्वरूप तदुपासनप्रकारमजानस्तदनभूतवेदानुवचनयशादिप्यनधिकृतस्योपासनोपसंहारसामयस. म्भवः । असमर्थस्य चार्थित्यसद्भावेऽप्यधिकारो न सम्भवति । असामर्थ्य च घेदाध्ययना- ध्रुवप्रकाशिका कर्मगामेवामिविद्यासाध्या वात् महाविद्यायास्तनिरपेक्षत्वाश्वेत्यर्थः । अत्रार्यादेत्यन्तरचोड़ भवति, यशाधिकारी नास्तीस्य. नेन उपासनाधिकारोऽनुमतो भवतीत्यभिप्रायेण यशादिकर्मानाधिकार एवेयुतम् न्यायवाक्यानोऽन्द्यत इति । कर्मका. ण्डाशूद्राधिकरण यायसिद्ध इत्यर्थः । माभूमिसाध्ययशापेक्षा ब्रह्मविद्यायाः, तथाऽप्यध्ययन साध्यवेद जयापेक्षा तीति चोदयति-नन्विति । श्रावयेदिति । प्रयोज्यामावे प्रयाजकासिदेः प्रयोज्योपादानमर्थसिद्धमिति भावः । नच 'अन्नाद्यकामं याजयेत् । इतिरत् प्रयाज्यव्यापारविधि: अधिकारविशेषाभवणात , एतदभिप्रायेणेतिहासपुराणश्रवणा नुशेत्युक्तम् । यदाचैवसिद्ध श्रवण तदा सामाद्विचारोऽपि सिद्धा, इतिहासपुराणयोसायविपर्ययग्रस्त वेसति सम्याड्नि वयानुपपत्तः, अतो निरपवादश्शुद्रस्याप्यधिकारो ब्रह्मविद्यायाम् । नचवाच्य यशादिकर्मणामपीतिहासपुराणेपूपदिश्यमान स्वात्तत्रापि शूद्राधिकारप्रसन्न इति । कर्मणामितिहासपुराणेषु सामान्यतः कीर्तनेऽपि विशेषोपदेशामावात , वैदिकेषु वि शेषोपदेशेषु शूद्रस्यानीधकार स्यो गित यदि ब्रूयात् , नेदमितिहासपुराणविषयम् श्रवणानुशानमर्यशानावधिवम् । किंतु 'श्मशानवाछूद्रपतितो ' इति प्रतिषिद्धस्य समीपपाठस्य प्रतिप्रसयमात्रमिति, सम्म 'यइदंशृणुयानित्यम् ' ६ युप' ग्य 'शूद्रस्सुसमवाप्नुयात् । इति श्रवणपनिर्देशात् श्रपणकीर्तनहि यथायाग्यमन्वीयेते 'शूद्रयोनावह 'जालो' नातोऽन्यद्वक्तुमुत्सहे ' इति युक्तम् । ह नन्तरमाह-दृश्यन्तेचेति । कर्मकाण्डेऽपशूद्राधिकरणेऽनधिकारो निणीत चेत् । किमत्र चिन्तनीयमिति शङ्काया ब्रह्मोपासनेऽपशूद्राधिकरण यायप्रवृत्तौ तत्रापारहतामधिकयुक्तिमाह-तथोपनिषत्स्वाम . - संसर्गेति ॥ - रादा-तमारमत-इतिप्राप्तइति । सवर्गविद्यावाक्यगतशूद्रश निर्वाह एव सौमः, अम्यापूर्वपक्षहेतुआत सूत्रका राभिप्रेत स्वयमुपन्यस्त प्रथमे युदस्य पश्चात् सूत्रमवतारयिष्यन् प्रथम पूर्वपक्षहेन्प्रतिक्षिपति न शूद्रस्येत्यादिना । सामथ्याभावमुपपादयति नहीति । अर्थित्व हस्तीत्यत्राह-असमर्थस्य घेति । उपासनोपायभवणधारणादिशमवलक्षण सामयं तस्यापि लोकसिमित्यवाह-असामयति । अलौकिकसामयाभावादित्यर्थः । प्रझोपासनविधिना शूद्र स्याप्यधिकारः कल्भ्यः, यया रथकारादीना विधिबलेम तत्तकाधिकारसदपक्षितमन्त्राध्ययनाधिक स्थितीत्या -- 70 ·सामप्पामावादनधिकार इति स्वाभिप्रेतापर्णनम् [ अपशू ट्राधि १३९ -- . . श्रीमाप्यम् भावात्। तथैव हि प्रेयर्णियविषयाध्ययनविधिसिद्धस्वाध्यायसम्पाद्यशानलामेन कर्मविधयो शानतदुपायादीनपरान स्वीपुर्षन्ति । तथा लोपासनयिधयोऽपि । अतोऽध्ययन विधिसिद्ध- स्चामायाधिगतशानस्यैव , प्रयोपासनोपायत्वाच्छद्रम्य मलोपासनसामर्थ्यासम्भवः । इतिहासपुराणे अपि घेहोपयहणं फुर्पती पयोपायभावमनुभयतः । न स्यातत्रयेण शूद्रस्ये- तिहासपुराणश्रवणानुशानं, पापक्षयादिफलार्थम् ; नोपासनार्थम् । विदुरादयस्तु भवान्त- राधिगतशानप्रमोपात् शानयन्तः प्राग्थ्यमवशाधेदृशजन्मयोगिनइति तेषां ब्रह्मनिष्ठत्वम् ।। भुतप्रकाशिका यथैवहीति । शानतदुपायादानित्यादिश देनाध्ययन व्रतोपनयनादय उम्यन्ते । अपरान् अत्रैवर्णिकगतान् शानतदुपायादी. प्रापक्षन्त इत्यर्थः । विधयस्स्ववैयर्यपरिक्षारायानुातृसाशासोऽनुष्ठ मस्स शान पूर्वकर या शमतभूताय तोप नयनादीनपेक्षन्ते तत्रानन्यार्थ स्वय संशसाध्यतया प्रयोजनसायि सन्निहितवार्षिकगतशान बलसन्वा कर्मविधिसि. बध्यते तन कर्मविधयोऽवर्णिकगतशानादिनिरपेक्ष यात्तदधिकार न वलयन्ति । एव प्रोपासनविषयोऽपि त्रैवर्गिक गताध्ययनसिद्धानन्यार्थसाकाशज्ञानतो स्वानुष्ठानतयाऽन्यथास्टुि वान प्राधिकार कल्पयन्ति । अनन्यथास्ति हि कल्पकम् । किंच अध्ययनस्यापि प्रयोजक्तया कल्पनागौरव स्यात् ' रथकारोऽमीनादधीत' इति विघिरध्ययनसिद्ध सानत्रैवर्णिकैरनिर्वृत्तानुष्ठानतया अनन्यथासिद्ध वादधिकार, स्ययतीति वैषम्यम् | विच सयकाराना रथकारोऽ- मानादधीत' इति विधिवाक्येनेवाधिकारियन विशेषतश्श्रुत यात्तदपेक्षितम-प्रभागाध्यानाधिकारमात्र कल्प्यम् इहतु विशेषतान्द्रायुद्देशेनोपासनविधानाभावादुपासनाधिकारस्तदोपयिकाध्ययनाधिकारश्च कल्प्य इति गौरव स्यात् अतोऽन धिकार इति । सवर्गविद्याया द्रशदश्च नोपासनाधिकारशापक रथकारादिशन्दवदिधिवाक्यगत वामावात् तथासति:- घिकार.कण्ठोक्करस्यात् द्रशन्दोहर्थवादगत. ॥ नन्धर्यवादस्यापि स्वार्थे प्रामाण्यमुत्तम सत्य तत्त बाधकामावसति भवति वैदिकविधीनामध्ययनसिद्धस्वाध्यायजन्य शानसांपेक्षाव बाधकम् । अध्ययनस्यापि प्रयोजक ये गौरव स्थादित्युत्तम वक्ष्यमाणो रूढिप्रतिकूलालजसद्भावोऽवयव शक्त्यनुकूललिङ्गसद्भावश्च वाधक । रूदिपावल्यमर्याविरोघेऽनुकूललिङ्गदावे च भवति नावविरोधे, हि * गङ्गाया घोषः' इत्यत्र गङ्गापदस्य लक्षणा ' रथकारोऽमीनादधीत' इत्यापि 'सौधन्यानऋभवश्शूरपक्षस.' इति सौधन्यवमनुकूललिङ्ग दृश्यते ब्राहाणादेव शिल्पनिषघोऽवगम्यते । अतोऽविरोघा द्रशदस्य संदिदुर्घला। अतो. ऽनधिकार: अयचाय. 'शुगस्येति ' स्त्राभिप्रेत इह प्रतिपत्तिसोयायोक्त. ॥ .ननूतमितिहासपुराणद्वारा स्थापि ब्रह्मशान सभवतीत्यत्राह-इतिहासेति । उपबृहणीयवेदशानानधिकारादुप- बृहणमात्रेण उपासनोपयोगिशानपाकल्य न समवति, नहि व्य ख्येयानधिकारिणो व्याख्यानमात्रेण पुष्कल्ज्ञानसम्मवइति सामर्थ्य वैकल्यम् ' इतिहासपुराणाभ्या घेद समुप,हयेत् ' इति वेदार्थविशदीकारहेतुतयैव तदवगमविधानादन तया विहितस्य स्वतन्त्रतयोपादाने जन्यज्ञानस्य पुस्तकपाठादिलब्धवेदार्यशानदेव शास्त्रविरोधाददृष्टस्मर्यस्य च, अतस्तदविरोषस्य न्याय्य वाच्छावणविध्यवैयांच, द्रस्य श्रवणानुज्ञान पुण्यकथाऽवगतिद्वारेण पापक्षयपाय नतूपास- नायमित्यर्थः । यद्येव वेदवाक्यार्यशान मुपासनाङ्ग क्य तर्हि विदुरादीनामुपासनसम्व इत्यत्राह-विदुरापयस्त्यिति। तेषामप्युपासने प्रथमप्रवृत्तिनं जन्मनि अपितु पूर्वजन्मसिद्धव पावास्येत जन्मनि प्रास्नशानप्रमोषाभावादनांय अतएव .

·अपशूदाधि- १३.९] संवर्गविद्यायो आनश्रुतः देति सम्मोघनेनाधिकारशका ६५५ .. - श्रीमाप्यम् यतु संवर्गविद्यायां शुश्रूषोदशदेति सम्योधनं शुदम्याधिकार सूचयति इति । तमे- स्याह-'शुगस्य तदनादरश्रयणात्तदादयणासूच्यते हि गुथ्योजानश्रुतेः पौत्रायणस्प ज्ञानवैकल्येन इंसोकानादरवाफ्यथयणात्तदै विदोरेक्यस्य सफाश प्रत्याद्रयणाच्छु- गस्य सखातेति हि सूच्यते । अतम्सशद्रेत्यामन्त्रयते; न चतुर्थवर्णत्वेन शोचतीति हि शुदः। 'गुचेर्दश्च' (उणादिपु) इति प्रत्यये धातोश्च दी चकारस्य च दकारे शुद्ध इति भवति । यतश्शोचिसत्यमेयास्य शुद्रशम्दप्रयोगेन सूच्यते नजातियोगः । जानश्रुतिः क्लि पौत्रायणो याद्रव्यप्रदो यहनप्रदथ बभूव । तस्म धार्मिकाग्रेसरस्य धर्मेण प्रीतयोः पयोधि महात्मनोरस्य ब्रह्मजिज्ञासामुत्पिपादयिपितो हंगरूपेण। निशायांमस्याविदूरे गच्छतोरन्य नर इतरमुवाच 'भो भोयि भल्लाक्ष भल्लाक्ष जानश्रुतेः पारायणस्य समंदिया ज्योतिराततं तन्माप्रसांक्षीस्तत्वा मा प्रधाक्षीत्' (छां.४.१.२) इति। ण्यं जानश्रुतिप्रशंसारुपं घाफ्यमुप- श्रुत्य परो हंसः प्रत्युवाच 'कम्यर एनमेतत्सन्तं सयुग्यान मिय रैफमात्थ ' (४.१.३) इति । के सन्तमेनं जानश्रुति सयुग्यानं रैकं ब्रह्मामिव गुणश्रेष्ठमेतदात्थ स ब्रह्मशो रेफ एप लोके गुणवत्तरः ; महता धर्मेण संयुक्तस्याप्यस्य जानथुतेरवह्मास्य को गुणः, यद्गुणज- नितं तेजोरैकतेजइब मां दहेदित्यर्थ । एवमुक्तेन परेण कोऽसौ रैक इति पृष्टः लोके यत्कि- श्चिन्साध्यनुप्टिंत कर्म, यच्च सर्वचेतनगतं विज्ञानम् , तदुभयं यदीयशानधर्मान्तर्भूतम् , स इत्याह । तदेतद्वंसवाश्य ग्रहाशानपिधुरतया आत्मनिन्दागर्भ तद्वत्तवाच रैफप्रशंसारूपं जानश्रुतिरुपश्रुत्य तत्क्षणादेव क्षत्तारं रैफ्यन्वेषणाय प्रेप्य तस्मिन्विदित्वा भागते स्वयमपि श्रुतप्रकाशिका तदनुवृत्तिमात्रमेवेत्यर्थः । विदुरादीनामपीतिहासपुराणश्रवणात् शानसिद्धिरिति यदितरुच्या तदयुक्तम धर्मव्याधादयोऽप्यन्ये पूर्वाभ्यासाजगुप्सिते । वर्णावरत्वे संप्राप्तारसंसिद्धि श्रमणी यथा ॥ इति यौनकवचनविरोधात् एवमर्थसिद्धरसूचकाराभिप्रेतो हेन्वन्तर परिहार उक्तः, अथ प्रध नयुक्ति परिहारपर सूरमवतार यितुमाह-यत्त्विति । शोचितृत्व नद्रशब्दार्थः तत्र शोककारणं शोककार्य च हेतु वेनाह- शुश्रूपोरित्यादिना । अना दरवाक्यश्रवणं शोककारण आद्रवण ताकार्यम् । द्रशब्दस्य शाचितृ ववाचकावं क्यामित्यत्र ह-शुचेर्दश्वेतीति । वन- त्ययः प्रकरणसिदश्चकाराकृष्ट. ' अमितन्योद्दीर्घश्च' इति सूत्रे दीर्घश्चेत्यशोऽनुवर्तत इति भावः ॥ पनि रक्त प्रप्रियया आद्रवणमप्यन्ताव्य शब्दनिर्वाह कृतः । मुख्यनिर्वाह सभवति सोऽर्नुपपन्न इतिमाव । पान यनिर्वाही मुख्यः तदनन्तरमौणादिकः ततो नैरुतः तत्रोणादिकनिर्वाहस्य सम्भावितत्वात् सएवोत्र कृतः अनादरवावयश्रय से वाद्रयण- स्थापि द्रशन्दवाच्यत्व नसूत्रविवक्षितम् उपपादकतयोप दानस्य द्वये रपि तुल्य व त् । शुच एव छुपपद्य व प्रतीय, प्रथमान्तनिर्देशात् । श्रवणद्रवणशब्दोहि पञ्चम्यन्ती, स्माच्छोक एव द्रशम्दप्रतिनिमितम । उनादरवाक्य- णादीनां पेशद्यार्थमुपन्यस्यति जानभुति क्लेिति । भटाक्षः हस: समदिवा स्वर्गेण सम स्वर्गेऽपि रजः प्रसूतमित्य: पदा दिवसेन सममित्ययः, निशायामित्युक्त्वात् माप्रसाध्वीः, माप्रसत्तस्याः मानघात ६ मटित्यर्थः परोहंस इति । मुतौ परशन्दो इसवाचीतिभावः हंसान्तरवाक्य सानादरगर्भतां व्यक्ति कंसन्तमिति । सयुग्वानमित्यस्यार्थ- माह-गुणश्रेष्ठमिति । यद्वा युवा शक्ट तद्वन्तमित्यर्थः, गुणश्रेष्टमिति प्रकरणसिद्धायोक्तिः । उपारस ' इति मध्यम २ ·५५६ शोचित वमेव दशदाय इति सूत्रता पर्यवर्णनम् [अपशूद्राधि-१३९ श्रीमाष्यम् रेफ्यमुपसघ गयां पडतं निष्फमभ्यतरी रयं च रेफ्यायोपहत्य रक्यं प्रार्थयामास' अनुम - एतां भगयो देवतां शाधि यां देवतामुपास्से' (छां.४.१.२) इति त्वदुपास्या परां देवतां ममानुशाधीस्यर्थः । सच क्यस्स्वयोगमहिमविदितलोकत्रयो जानश्रुतेदानविधुरतानि. मित्तानादरगमहंसयाफ्यथयणेन शोकाविष्टतां तदनन्तरमेय ब्रह्मजिशासयोद्योग च विदि. स्याऽस्य प्राविधायोग्यताममिक्षाय चिरकालसेयां विना द्रव्यप्रदानेन शु,पमाणस्यास्य यायच्छक्तिप्रदानेन ब्रह्मविद्या प्रतिष्ठिता भवतीति मत्वा तमनुगृहन नस्य शोकावितामु पदेशयोग्यताण्यापिफां शुद्रशब्देनामन्त्रणेन शापयनिदमाह-'भावारे त्या शूद्रतवंय सह गोभिरस्तु' (छां.४.२.३) इति । सह गोमिरय रथस्तवैवास्तु । नैतायता महा दत्तेन ब्रह्म जिज्ञासया शोकाविष्टस्य तव ब्रह्मविद्या प्रतिष्ठिता भवतीत्यर्थः। स च जानश्रुतिर्भूयोऽपि स्वशफ्त्यनुगुणमेघ गयादिकं धनं कन्यांच प्रदायोपससाद। स रैफ्यः पुनपि तस्य योग्यता मेय ख्यापयन् श्द्रशम्वेनामन्त्रयाह-'भाजहारेमाइशूदानेनैव मुखेनालापयिष्यथा ' (छां ४.२.५) इति । इमानि धनानि शफ्त्यगुणान्याजहर्थ ; मनेनैव द्वारेण चिरमेवया निनाऽपि मा त्यदमिलपितं ब्रह्मोपदेशरूपयाफ्यमालापयिष्यसीत्युपाचा रस उपदिश । अनाद्र शब्देन विद्योपदेशयोग्यताख्यापनार्थ शोक एवास्य सूचितः । न चतुर्थवर्णयम् ॥ सू-२४ क्षत्रियत्वगतेश्च (१-३-३४) १ . - : - 'यहुदायी"(छां.४.१.१) इति दानपतित्वेन 'बहुपाफ्यः' इत्यादिना 'सर्वतएव मेतदनमत्स्यन्ति' (छां.४.१.१) इस्यन्तेन यहुतरपक्यानप्रदायित्यप्रतीते. सहसजिहानएय इतप्रकाशिका पुरुषनिर्देशाभिप्राय व्यञ्जयनाह- - त्वदुपास्यामिति । यदुपासनात्तवदृशी प्रशस्तिर्जाता त मे बृहीत्यभिप्राय इत्यर्थः चिरकालेवि चिरकालसेवा यावच्छतिप्रदान वा महाविद्या प्रतिष्ठा हतुरित्यर्थः तमनुगृह्णन् नतु रागादित्यर्थ: आज हथेति । आजहार भवानिति भवच्छन्दाध्याहारेण छा-दसध्यत्ययेन वा श्रुटियोजनेत्यभिप्राय: । यद्यपि दशाश्वमेघाना जहारेत्यादिष्वाड् पूर्वस्य हरसेरयांन्तरदर्शनेन नानार्थ वसम्मवाद तूना प्रतिगृहीतवान स्मीयुत्तमपुषतया व्याख्याश क्यते । तथाऽपि ' अमयेसमिधमाहापम् ' ' अथामध्येनोमध्याजहार' इति दानार्थतया वैदिकप्रयोगनाचुर्यदर्श नात् 'अनेनैव मुखेनालापयिष्यथा' इत्यालापनहेतुतया प्रतिसघीयमानस्याहरणस्य स्वरसत आलापन समानकर्तृप. ताप्रतीतेश्च मध्यमपुरुषत्वेन व्याख्यातम् ॥ सू-३४ क्षत्रियत्वगतेश्च (१,३-३४) . - A- IF शब्दस्य यौगिकार्यानुकूलहेतुरुक्तः, अथ रूढिसिद्धार्यावरुद्धहेतुरुन्यते । सजिहान आसनमुझन् उत्ति -- आवेत्यर्थ ॥ म उत्तरसूत्रमवतारयति तदेयमिति |- ·अपशूद्राधि १३.९] उपप्रमोपसंहाराख्यायिकाम्या जानश्रुतेः क्षत्रिय यप्रतीतेश्च धीमाप्यम् क्षत्तारमुवाच ' (४.१.५) इति क्षत्तृपणाद्वहुग्रामप्रदानावगतजनपदाधिपत्याचास्य जान- श्रुतेः क्षत्यियत्यप्रतीतेश्च न चतुर्थवर्णत्वम् ॥ तदेवमुपक्रमगताख्यायिकायां क्षत्रियत्वप्रतीतिरक्ता । उपसंहारगतारयायिकायामपि क्षत्रियत्वमस्य प्रतीयत इत्याह- सू-३५ उत्तरत्र चैत्ररथेन लिंगात् [१.३.२८] अस्य जानथुतेरुपदिश्यमानायामस्यामेय संवर्गविद्यायामुत्तरत्र कीर्यमानाभिप्रतारि नाना चपरथेन क्षत्रियेणास्य क्षत्रियत्वं गम्यते । कथम् ? ' अथ ह शौनकं च कापेयमभि- प्रतारिणं च काक्षसेनि परिविप्यमाणो ब्रह्मचारी विभिदा' (छां.४.३.५) इत्यादिना 'ब्रह्मचा रिदमुपास्महे ' (४.३.७) इत्यन्तेन कापेयाभिप्रतारिणोमिक्षमाणम्य ब्रह्मचारिणश्च संघर्ग- विद्यासम्बन्धित्व प्रतीयते । तेपुचामिप्रतारी क्षत्रियः, इतरी ब्राह्मणै। अतोऽस्यां विद्यायां ब्राह्मणस्य तदितरेपु च क्षत्रियस्यैवान्यो दृश्यते ; नद्रस्य । अतोऽस्यां विद्यायामन्विता ट्रैकाब्राह्मणादन्यस्य जानथुतेरपि क्षत्रियत्वमेव युक्तम् ; न चतुर्थवर्णत्वम् । नन्वस्मिन्प्रक- रणेऽभिप्रतारिणश्चतरथत्वं क्षत्रियत्वं च न श्रुतम् । तत्कथमस्याभिप्रतारिणश्चत्ररथत्यम् ? कथं वा क्षतियत्यम् ? तत्राह-लिङ्गात्-इति । 'अथ ह शौनक च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिम् ' (छां.४३.५) इत्यभिप्रतारिणः कायसाहचर्याल्लिङ्गादस्याभिप्रतारिणः कापेय सम्बन्ध प्रतीयते ; अन्यत्र च ' एतेन चै चैत्ररंथ कापेया अयाजयन् ' (ताण्य.२.१२.५)इति कायसम्बन्धिनश्चैत्ररथत्वं श्रूयते ; तथा चैत्ररथस्य क्षत्रियत्वं 'तस्साचैत्ररथो नामका क्षत्रपतिरजायत ' (शतपथ.११.५.३.१३) इति ; अतोऽभिप्रतारिणश्चत्ररथत्वं क्षत्रियत्वं च गम्यते॥ श्रुतप्रकाशिका सू-३५ उत्तरत्रचैत्ररथेन लिंगात् (१.३.३५) .. कथमिीत । चैत्ररथः क्षत्रियधेऽज्ञानश्रुतिरपि क्षत्रियस्यादिति नहि नियम इत्यर्थः । उत्तरमाह-अथहेति । परिविष्यमाणो सूदेन मोज्यमानी ब्रह्मचारिणा मिक्षणं कापयाभिप्रतारिणोस्वर्णिकारिङ्गमित्यर्थसिद्धम् । एकत्र ब्राहाण क्षत्रिय जातियसम्बन्धितयाऽगतायामन्यत्रापि ब्राह्मण सम्बन्धित्या निर्णीताया त सम्बन्धिपुरषा तराग यस देहे सत्य अयप्रायन्यायात्तस्य पुरुषस्य ब्राह्मणक्षत्रिययोन्यतरस्य पारशेषेण क्षत्रियस्व च निश्चीयत इत्यर्थः । सौत्रलिङ्गादिति पद व्याख्यातु चौद्यमुसेनाकाक्षा दर्शयति नन्विति । अभिप्रतारिणथैत्ररथाय तस्य क्षत्रियत्वं च नावगतमित्यर्थः । किमत्र लिज विवक्षितमित्यत्राह-अथहेति । कायसाहचर्यात् कापेयरुहपाटादित्यर्थ, कायस्हपाठवलेन कापेयसम्बन्धरिसद्धः तेन तत्पुरोहितकस्य चैत्ररथाव सिद्ध तेन क्षत्रिर यमवगतमित्यर्थः । उत्तरसूत्रसङ्गतिमाह-तदेवमिति । शूदश-दस्य रूद्विसिद्धार्थविरोधिलिङ्ग यौगिकार्थानुगुणलिङ्ग ने युभयविध लिकमपि शूदानाधिकारशापकमित्यर्थः ।

·अपमनधिकार; मुतिसिट त नपणम् [अपशूद्रापि १.३.९ . श्रीमाप्यम तदेव न्यायविरोधिनि शदस्याधिकारे लि नोपलभ्यत युगान् , इदानी न्यायसिद्ध रावस्यानधिकारश्रुतिस्मृतिभिरनुगृशन इस्याह- सृ--३६ संस्कारपरामर्शात्तदभायाभिलापाच (१.३.३६) महाविद्योपदेशेपूपनयनसंस्कारः परामृश्यते-'उपस्या नेप्ये ' (छां.४.४.५) 'होप निन्ये ' (आपस्तम्यात) त्यादिपु । शुद्रस्य चोपनयनस रपागभायोऽभिल र ते 'नाटे पातकं किश्चिम च संस्कारमईति ' [म.१०.१२६) 'चतुर्थो वर्ण एकनातिनच संम्पारमहति' (गौत.१०.भ.९.स) इत्यादिषु॥ सू-१७ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः (१.३.३७) 'नेतदमाह्मणो वियफतुमईति ममिधं सोम्याहर' (छां.४.४.५) इति शुधपोर्जाया- लस्य पदत्याभायनिर्धारणे सत्येय विद्योपदेशप्रवृत्तेध न भद्रस्याधिधारः ॥ सू-३८ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्( १.३.३८) जद्रस्य वेदधयणतदध्ययनतदर्थानुष्ठानानि प्रतिपिध्यन्ते ' पधु हवा एतच्मशानं यचन्द्र स्तस्माद्रसमीपे नाध्येतव्यम्' ( ) 'तस्माच्छद्रो यहपशुरयशीयः' भुतप्रकाशिका इदानीमिति । अयमनधिकारः भुतिस्मृतिभिरनुगृह्यत इत्यान्यर्थः ।। स्-३६ संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च (१.३.३६) संस्कारपरामृश्यता ततः किमित्यत्राह-द्रस्येति । न दे पातकं किञ्जित् । सन्ध्याव दनाद्यभावनिमित्त पाप नास्तीत्यर्थः । चतुयों व एकजातिः नतु द्विजातिरित्यर्थः । सू-३७ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः (१.३.३७) तच्छन्दस्य पूर्वसूत्रप्रकृतसस्कारवाचितायां एतासूत्रविश्यवाक्यानुगुण्यामावात्तन्छन्दः परमप्रकृतपरामर्शीत्याह-- द्रत्वाभावेति ॥ सू-३८ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिपेधात् [१.३.३८] अर्थशन्देन सदनुष्ठान विवाईतम् । पद्यु जङ्गमम् समीपोचारणप्रतिषेधादेव श्रवणाध्ययन प्रतिषेधोऽर्थसिद्धः । अर्थानुष्ठानप्रतिषेध दर्शयति तस्माच्छूद्रइति । ननु तत एरर्थानुष्ठाननिषेधोऽपि सिद्ध , सत्य साक्षादेवत्वसौ श्रूयते , .

·अपशूद्राधि. १३७] उत्तायस्मृतिप्रदर्शनम् ५५९ श्रीमाध्यम इति । यहुपशुः पशुसदृश इत्यर्थः । अनुपण्यतोऽध्ययनतदर्मझानतदर्थानुष्ठानानि नस- म्भवन्ति । अतस्तान्यपि प्रतिपिद्धान्येव ॥ . सू-३९ स्मृतेश्च (१.३.३९) स्मयते च श्रवणादिनिषेधः अथ हास्य वेदमुमण्यतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरण- मुदाहरणे जिह्वाच्छेदो धारणे शरीरभेदः' (गौतमध.२.१२.३) इति, 'नचास्योपदिशेद्धर्म नचास्य व्रतमादिशेत् ' (मनु.४.८०) इति च ; अतश्शूद्रस्यानधिकार इति सिद्धम् ॥ येतु निर्विशेषचिन्मानं ब्रह्मच परमार्थः । अन्यत्सर्व मिथ्याभूतम् , बन्धश्चापरमार्थिकः स च वाक्यजन्यवस्तुयाथात्म्यज्ञानमात्रनिवर्त्यः तनिवृत्तिरेच मोक्षः-इति वदन्ति ; तैर्ब्रह्म शाने शूद्वादेरनधिकागे चपतुं न शक्यते : अनुपनीतस्य अनधीतवेदस्याश्रुतवेदान्तवाक्य स्यापि यस्मात्यस्मादपि निर्विशेपचिन्मात्र सहव परमार्थोऽन्यत्सर्वे तस्मिन्परिकल्पित मिथ्या भूतमिति वाक्यावस्तुयाथात्म्यज्ञानोत्पत्तेः, तायतव यन्धनिवृत्तेश्च । न च तत्त्वमस्यादिया- फ्येनेव ज्ञानोत्पत्तिः कार्या, न वाक्यान्तरेणेति नियन्तुं शक्यम् ; शानस्यापुरुषतम्प्रत्यात् सत्यां सामग्रधामनिच्छतोऽपि ज्ञानोत्पत्तः । नच वेदबक्यादेव वस्तुयाथात्म्यज्ञानेसति श्रुतप्रकाशिका तत्र किं प्रणाड्युपजीवनति पृथगुच्यते पशुबाहुल्यवत्व यशाह योपयिकं कथमनेनायशीयत्वसिद्धिरित्याशयाच्याव- त्यर्थ बहुपशुशन्द व्याचष्ट पशुसदृशइत्यर्थइति । ईषदसमाप्तपशु व इति वक्तव्ये सदृशशब्दग्रहण ईषदसमास्सादृश्य पर्यवसानशापनार्य — विभापासुपोवहुच्पुरस्तात्तु' इति पाणिनीयसूत्रेणेघदसमाप्तयर्थ बहुप्रत्ययस्तस्य पुरस्तात् प्रयो- गश्च विहितः। अध्ययनादिनिषधोऽर्थसिद्धोऽपीत्य ह-अनुपशृण्यतइति । 'शूद्रो नाधीयीत' इति वाक्यमप्यनु- सन्धेयम् । अनेन यज्ञ विशेषनिषेघाद यत्र वैदिक कर्माण शूद्रस्याधिकारका च निरस्ता भवति ॥ सू-३९ स्मृतेश्च [१-३-३९] अथहेत्यादि । अध्ययनादौ प्रायश्चित्तमरणमुपदेशनिषेघस्मरणचानाधिकारशापक्षात दुमयमपि स्मृतिशब्दवि. वशितमिति भावः रथकारोऽमीनादधीत' इत्यादिषु रूदियोगमपहरतीति न्यायेन रूढार्थः स्वीकृतः तदपवादोऽ. विरोधः । अनुकूललिङ्गसद्भाव विरोधिङ्गाभावे च रूढः प्राबल्य विरोधिलिङ्गसद्भावस्तदपवाद इ.युध भति, 'रय- कारोऽमीनादधीत' इत्यत्रापि सौधन्वान ऋभव इत्यनुकूललन युपलभ्यत इति । अस्मिन्नधिकरणे परेषामनवकाश दर्शयति येत्यित्यादिना । अनुपनीतस्येति । नहि ' नाय सो रकुरेषा ' इति वाक्यात् भ्रमनिवृत्तेरुपनयनादिसस्का रापेक्षतिभावः तत्त्वमस्या' दिव्यतिरिक्त वाक्येन ज्ञानं नोत्पद्यत इत्यत्राह--नघेति । अपुरुषतम्बावे हेतुमाह- सत्यामिति । व्यतिरिक्त वाक्येनोपन्नमपि शनं ननिवर्तक भवतीत्यत्राह-नघ वेदवाफ्यादिति । येनकेनापीति सा.

·परमा महाज्ञान शूद्रादेधिकारी वनतु न शक्यत इति निरूपणम् [ अपशूद्राधि १.३९ . श्रीभाष्यम् बन्धनिवृत्तिर्भवतीति शक्यं चातुम् येनकेनापि यस्तुयाथात्म्यशानेसतिनिवृत्तेः पौरुषे यादपि निर्विशेषचिन्मानं ग्राम परमार्थोऽन्यत्सर्य मिथ्याभूतमिति वाफ्यात् झनोत्पत्तेस्ता वतैय भ्रमनिवृत्तश्च । यथा पौरुषेयादप्याप्तवाक्याच्छुकिफारजतादिभ्रान्ति ह्मणस्य शूद्रा दरपि निवर्तते, सदेव शूद्रस्यापि चेदवित्सम्प्रदायागतवाफ्यावस्तुयाथात्म्यज्ञानेन जग- भ्रमनिवृत्तिरपि भविष्यति । 'नचस्योपदिशेद्धर्मम् ' [मन.४.८०] इत्यादिना येदविदरशू. दादिभ्यो न यदन्तीति च न शक्य वक्तुम् , तत्त्यमस्यादिघाफ्यावगतमामात्मभावानां वेद शिरसि वर्तमानतया दग्धाखिलाधिकारत्वेन निषेधशास्त्रकिकरत्वाभावात् , अतिक्रान्तनि धैर्वा कश्चिदुक्काहाक्याच्छूद्रादेः शानमुत्पद्यत एव । न चवाच्य शुक्तिकादौ रजतादिभ्रम निवृत्तियत्पीरुपेयवाक्यजन्यतत्त्वज्ञानसमनन्तरं शूद्रस्य जगद्ममी न निवर्तत इति । तत्त्व- मस्यादिवाक्यश्रवणानन्तरं ह्मणस्यापि जगद्भमानिवृत्तः। निदिध्यासनेन द्वैतवासनायां निरस्तायामेव तत्त्वमस्यादिघाफ्यं निवर्तकशानमुत्पादयतीति चेत् पौरपेयमपि याययं शुद्रा देस्तथयेति न कश्चिद्विशेषः। निदिध्यासनं हि नाम ब्रह्मात्मभावाभिधायिवाक्यं यदर्थप्र- तिपादनयोग्यम् तदर्थभावना : संघ विपरीतवासनां निवर्तयतीति दृष्टार्थत्वं निदिध्यासन- विधेपे वेदानुवचनादीन्यपि विविदिपोत्पत्तायवोपयुज्यन्ते इति शुद्रस्यापि विविदिपायां जातायां पौरुषेयवाक्यानिदिध्यासनादिभिर्विपरीतयासनायां निरस्तायां ज्ञानमुत्पत्स्यते । तेनैवापारमार्थिको बन्धो निवर्तिप्यते । अथवा तर्कानुगृहीतात्प्रत्यक्षादनुमानाच निर्विशेष स्वप्रकाशचिन्मात्रप्रत्यग्नस्तुन्यज्ञानसाक्षित्वं, तत्कृतविविधविचित्रशातशेयविकल्परूपं जगम्याध्यस्तमिति निश्चित्यैवंभूतपरिशुद्धप्रत्यग्यस्तुन्यनवरतभावनया विपरीतयासनां नि. रस्य तदेव प्रत्यग्यस्तु साक्षात्कृत्य दादयोऽपि विमोक्ष्यन्त इति मिथ्याभूतविचित्रैश्य विचित्रसृष्ट्याद्यलौकिंफानन्तविशपावलम्बिना वेदान्तवाक्येन न किंचित्प्रयोजनमिह दृश्यत श्रुतप्रकाशिका मान्येनार्यशरीरोक्तिः । पक्षमाह----- ----पौरुपेयादपीति । भ्रमनिवृत्ते: न्याय्यस्यादित्यर्थः । सपक्षमाह-यथति । ततःकि. मित्यपेक्षाया दृष्टान्तोऽक्तमय पक्षेऽतिदिशति तद्वदिति । शङ्का तरमुक्त्वा परिहरति नचेत्यादिना । वेदशिरसि वेदान्त मनिष्ठत्वात् । यद्वा वेदस्यापि शिरसि निहितचरणत्वादिति यावत् निषेधशास्त्रकिङ्करस्वाभावादित्यनेन दग्धाखिलाधिकारत्वात् ब्रह्मज्ञानामिना मुनिः । वर्तमानश्रुतेर्मूर्धि नैव स्याद्वेद विङ्करः ।। इति नैष्कर्मसिद्धि ग्रन्थस्स्मार्यते, मुखान्तरेण ज्ञानोदयसम्भवमाह-अतिक्रान्तेति । प्रत्यक्षविगेघमाङ्कय परिहरति नये. त्यादिना । शूद्रस निदिध्यासनेनाधिकारानवाक्यार्यज्ञानोत्पत्या ब धनिवृत्तिरित्यपाह--निदिध्यासनहीति । नहि निदिध्यासनमदृष्टद्वारा किञ्चिाकरोति, निवर्यसत्यत्वप्रसङ्घात् अदृष्टद्वारा किञ्चि करत्वेसतिहि यशादाविव शुद्गस्यानधि- कार: नच तदस्ति । अतो 'नाय सर्प' इति वाक्येन सर्पमिथ्यात्ववासनायामिव शूद्रादेरपि निदिध्यासनेऽधिकारे। न निषेधुं शक्यतं इति भावः । शूद्रस्य यज्ञादिकनिधिकारात सापेक्षं वाक्यार्यशान न जायत इत्यत्राह -घेदानुवध- नादीन्यपाति । शुद्रस्यारि जन्मान्तरानुष्ठियशादिकर्मणसञ्जातीयविदिषस्य शुद्जामान निदिध्यासनमाप्तवाक्यावगता: देतविषयं कर्तुं शक्यमिति भाव.। मुखान्तरेण ज्ञानसम्भवमाह-अथवेति । तर्कानुगृहतिादिति । स्वदुताना प्रमा- - .

·अंपदाधि- १-३९) परमते शूद्राधिकरणानराससंभवनिगमनम् . . १ श्रीभाप्यम् । इंति शूद्रादीनामेव ब्रह्मविद्यायामधिकारस्सुशोभनः। अनेनैव न्यायेन ग्राहोणादीनामपि ब्रह्मवेदनसिद्धरुपनिपञ्च तपस्विनी दत्तजलामलिस्स्यात् । नच वाच्यं नैसर्गिकलोकव्यव. हारे भ्राम्यतोऽस्य केनचिदयं लौकिकन्यपारो भ्रमः, परमार्थस्त्वेवमिति समर्पिते सत्येय 'प्रत्यक्षानुमानवृत्तभुत्सा जायत इति तत्समर्पिका श्रुतिरप्यास्थेयेति । यतो मंचमयमी- तानां साङ्मयादय पंच प्रत्यक्षानुमानाभ्यां वस्तुनिरूपणं कुर्वन्तः प्रत्यक्षानुमानवृत्तभुत्सा, जनयन्ति । युभुत्सायां च जातायां प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव विविक्तस्वभावाभ्यां नित्यशुद्ध, स्वप्रकाशाद्वितीयकूटस्थचैतन्यमेय सत् अन्यत्सर्वं तस्मिन्नध्यस्तमिति सुविवेचनम् ! पपं. भूते स्वप्रकाशे वस्तुनि श्रुतिसमधिगम्यं विशेपान्तरं च नाभ्युपगम्यते । मध्यस्तातद्रूप, निवर्तिनी हि श्रुतिरपि त्यन्मते । नच सत आत्मन आनन्दरूपताशानायोपनिषदास्थेया चिद्रूपताया एवं सकलेतरातद्रूपव्यावृत्ताया आनन्दरूपत्वात् । यस्य तु मोक्षसाधनतया वेदान्तवाक्यैर्विहितं ज्ञानमुपानरूपम् तश्च परब्रह्मभूतपरमपुरुषप्रीणनम् तच शास्त्रकसमधि गम्यम् उपासनशास्त्रचोपनयनादिसंस्कृतानीतस्वाध्यायजनितं ज्ञानं विवेकविमोकादिसाध" नांनुगृहीतमेव स्वोपायतया स्वीकरोति, एवंरूपोपासनप्रीतः पुरुपोत्तम उपासकै स्वाभावि- कात्मयाथात्म्यशानदानेन कर्मजनिताशानं नाशयन्वन्धान्मोचयतीति पक्षः। तस्य यथोकिया' नीत्या गदादेरनधिकार उपपद्यते ॥ इति अपशूद्राधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका जानुपपत्तिप्रमेयानुपपत्यादींना ताणवगमोहि नश्रुत्यपेक्ष इति भावः । सुशोभनइति । इतःपूर्वमविद्यमानमीश्वरेशि बयादिभेशान जनयवेदवाक्य हित्या केवलादेतज्ञानजनकतावलाम्बनामेव ब्रह्मविद्याधिकारस्सुलभ इत्यर्थः । तिवयम्य मर्नुपपत्यन्तरमाह अनेनैवेति'। 'अप्राप्तेहि शासमर्थवत् ' अतः प्राप्तार्थत्वात् भेदानजनकत्वाच्च ब्राह्मणादशेष अतिरनादरणीयेत्यर्थः । तपस्विनी शोचनीया देशकालनताद्यनेनियमवतीति मावः निषेति । नेस नैसर्गिकशन्दोऽना दित्यपरः प्रसञ्जकलन श्रुतिरपेक्षितति शङ्कासन्थार्थः । दूषयति यतइति । सायहरण्यगर्भनयायिकवैशेषिक्वौदहिताः दिमिरेव प्रत्यक्षानुमानादिमुखेन वस्तुनिरूपणं प्रसत्तम्, अतो न युत्यपेक्ष इत्यर्थः । सुविवेदमित वयवाह युत उपन्यस्त इतिभावः'तांगोचरविशेषनरसिद्धयर्थे मुत्येपेशत्यत्राह-एवंभूतइति । अत्तात्विकविशेषानबेकायमुप पादयति अभ्यस्ततिं । आनन्वशानाय तदपेशेत्यत्राह-नचेति । असुखव्यांवृत्तियानन्दवं तसलेतरध्यातिमा क्ये सिद्धयतीत्यर्थः स्वपचे सर्वमुपपन्नमित्याह-यस्यन्विति ॥ इति अपशूद्राधिकरणम् 4 , IT ·घदतः, " अथ एतद्गर्भ अपदाधिकरणम् गूढार्थसंग्रहः 'मनुष्याधिकारत्वात् , इत्यवान्ययोगव्यवच्छेदो नास्तीति निरूपितमधिकरणद्वयेन तथा अयोगन्यवच्छेदो- ऽपि नास्तीति साधनायेदमधिकरणम् 'आजहारेमाश्शूद्र इत्यत्र शुद्रशन्टस्य जातिविशिष्ट रूढन्धन तद्भङ्गे मानभावात् तस्यापि ब्रहाविद्यायामधिकारः रथकारशब्दस्य रूट्या कर्मण्यधिकारवत् । प्रकृतेऽप्यध्ययनाभावेऽपि इतिहासपुगणाम्या शानस्योदयादिति पूर्व:पक्षः एवमेवोक्षेप: मतप्रयेऽप्यविशिष्टः । शूद्रशब्दस्य यौगिकत्वमेवेत्यापि सर्वसंमत सूत्र यागार्थ- निरूपणपरमित्यपि । तत्र 'शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात् । इत्यत्र शोकः आद्रवणचेत्युभय शूद्रशब्दार्थ इायुमे तत्र शौकएंव योगार्थ इति सिद्धान्तः । अनादरश्रवण शोक हेतु आद्रवण शोक कार्यमपि शोकशाप भवति, उमयोः कार्यकारणभावापन्न वन साम्येन 'समुच्चयासाभवात् चशदप्रयोगः शुगस्येत्यत्रं यस्य शोकः सपव शूद्रः शोकोऽ- स्यास्तीति व्युत्यच्या एंव शूद्रशब्दार्थः तदाद्रवणात् 'इत्यत्र तदाआद्रवणीदीत छेदः अनादरश्रवणानन्तरमेव शोकः ततः अव्यवधानेनाद्रवोक्त्या शोकांतिशयरसूच्यते-इतरमतद्वये शोकांतिशयसूचक न वर्तते आद्रवणात् इत्याहाउपस गंग 'द्रुगतो, इति धारवर्थः योगार्थत्वेन विवक्षित इति नैव निश्चेतुं शक्यत, किंच सून्यतेहि इत्यनन्तरं वर्तते उभ्यायो. गार्थ वायुपगमे अर्थद्वयस्यापि सूचनमावश्यकम् शोकस्यैव सूचन नत्वाद्रवणस्य आडुपसर्गेण द्विवारे गमन बोध्यते सेनापि शोकातिशयः प्रतीयते । एवं वदता सूत्रकारण योगार्थस्य पूर्वमुपस्थितिस्यले रुदैभन्न इति यायस् चितः । 'शुचटकन इति प्रक्रिययोगादिप्रत्ययान्तशूद्रशब्दः उणोदयों बहुळमिति पाणिनिना स्वसम्मतेः प्रदर्शनेन नैरवापेक्षया औगादि- कत्वकल्पनमेव युक्तम् । श्रोणादिकत्वेऽपि जातिवाचकत्वव्यवच्छदो नसभवतीति नव्यानामाक्षवानकाशः । सूत्रकृतय रूदिनिरसनार्य योगार्थप्रदर्शनेन रूट्यपेक्षया योगार्थस्य प्राबल्यसूचनेन हिमात्रायलम्बनेन पूर्वपक्षस्यानवकाश इति सिदान्तितत्वात् । अव्युत्पत्तिपक्षे जातिविशिष्टापरित्यागस्याभिप्रेतत्वात् अव्युत्पत्तिपक्षे रुटिरेव । सूत्रकृता व्युत्पत्तिपछ एव स्वीकृतः सूत्रमेव निरुक्तिपरमिन्युभयो:संमतम् सूत्रस्यतिरिक्त नितिः उभाभ्यामपि नोटाहता सूघटक पञ्चम्यन्ताद द्वयार्थस्य सूत्रघटकप्रथमान्तार्थशोक हेतुत्वमिति पद स्वारस्य सिद्धान्ते । मतद्वये शोकाद्रवणयोरुभयोः शूद्रश-दार्थ घाम्यु, पगमेन उभाग्यां चतुर्थजातिर्न विवाक्षना इत्येव सिद्धान्तस्य करणीयतया एकस्य प्रथमा-तता अन्यस्य पञ्चम्यन्तता इत्य स्वारस्यम् । उमयसमतार्थ. यदि सूत्रकृतो विवक्षितरस्यात् 'तदनादरश्रवणात् शुचा तदाद्रयणात्सूच्यतेहि', इत्येव - सूत्रमवर्तिष्यत राजा पोत्रायणः शोकात् शेति मुनिनोदितः ' इति छान्दोग्यमाथ्योदाहृत्पाद्मवचनेन दशकस्य ए एकर निमित्तत्वञ्चोक्तम् । सूत्रे एकस्यव प्रवृत्तिनिमित्तता 'शुगस्य' इत्यत्र खानचुते. शोकः विवक्षितइति कयनेन रचितम्। सदनादरश्रवणात्-तदाद्रवणात् ' इत्यत्र त छन्दयो: न्यायरक्षामणौ अन्यार्थत्यकथनेनापि शोकहेतपरत्वमेषोभयो एच्यते । यद्यपि न्यायरक्षामणो 'उगादिषु सिद्धान्ते प्राचीनासमतपाटफ्ल्पन'मित्यादयो दोषा उत्।। तथाऽपि अझविद्याऽऽभरणे तया च शुचा शुच प्रतिवाऽऽद्रवणात् शूद्रहति पद पृषोदर वादिबायोगिक द्रष्ट पम् । रुज द्रावयतीति कद्र इत्यादियत् औषादिक्प्रत्ययेन या यथाकञ्चित् गैरवप्राश्यया प्रकृतिमल्य पविभागः कल्पनीय, इति भोगादिकप्रक्रिया अङ्गीकृता। एवं 'मुसेर ' (उणादी.२.पाद.१८९) 'अमित्रयोदाम (१८३) ' भदेवी- धम' (१८५) 'दम' (१८६) इति पाठ सिद्धान्तकौमुद्यामा । 'अदापंध' 'चेभ' इति पदय मनोरमायामप्युपात्तम् । आह हारेन्या शद्रीत भुतौतु रुदेवांधात् योग एव पुरस्मृतः । तयाचोत्तरता मगवताम्या. सेन एप्रितम् 'शुगस्य तदनादरपणात् इति' इत्यनेनं शुगरस' इतिस्त्रे मोगादिसः योगरव महाजिदीक्षितः मनोर. माय) स्वीकृतः । ब्याएपाने सधुशम्दराने न 'शुन रातीति शूद्रः । अतोऽनुपसर्ग हतियः पृशोदरादिम्बानर्णम्पत्य इतिमाया' पुकम्। महाविद्याऽऽमरणे यथाकचित् नेपक्रियया, इस्युतपा नेत्रियायाम नाम ॥ - .

·अपंचद्राधि-१-३.९] उगादीनां व्यु पतिपक्षस्य वैयाकरणसम्मतावस्थापनम् - गूढार्यसङ्कः यद्यपि परिमायेन्दुशेखर-मन्वतः कामीत्यत्र कमिग्रहणेन सिंह सग्रहण ध्यर्थमत आह-उणादयोऽयु पानि प्रातिपदिकानिइति इदमेवास्या शापकमिति यादयः । मेस्तु न मोऽनभिधानात् । युधारनामायित्यादी माध्य पण 'शुषुल् तृचौ ' इत्यादी माप्ये ध्युपन्नानीत्याप। इद शाक्टायनरीत्या पाणिने स्वम्युपत्तिपक्षश्येति शम्दैन्दुशखर निक तम् । आयनेयीति सूत्रे माप्ये स्फुटमेतत् ' इति नागेशनोक्तम् । अत्र पाक्यार्थाद्रिकाप्याख्यायो-'कचित जातिम्य तिपक्षयोरिव उभयोराप पक्षयोयोव्यवस्थया प्रयतदाने आश्रयण युक्तम् । ' उणादयोऽप्यु पानि 'रत्ययमतिदेशः, नतु परतुस्थितिकथनम् । आतिदेशिकस्यानित्यवाच व्युत्पन्न यमप्यत्र शास्त्रे निर्वाधम् । अयामसति सूत्रमयाय प्रमाण मित्युच्यताम् । अतएव ' प्रत्ययस्य टुक्' इति सूत्रे कैयरन उणादयोऽध्यु पन्नानि प्रातिपदिकानि ' इति माध्यमुपादाय 'कसमहणादुणादिप्रत्ययान्तानि प्रातिपदिकानि इचिद-यु पत्तिकार्य रमन्ते' इस उस । विच सर्वध प्रस्ताव ग्युत्पत्तिपशमनग्नीकुवंता 'धुतृची न घातुरोप, आर्धधातुके,वरपृक्तस्य ' इत्यादिषु बहुपदेशेषु व्यु पत्तिपक्षामयण मग मत' पतखलेरसंघद स्यात् । रात्री शक्टीत्यादौ 'पदिकागदाक्तिन' इति दीप्रत्ययस्य सार्पशा यषेत्यादी प्रत्यय पनि. पन्धनस्य षत्वस्य प्रतिदीनत्यादी घातुत्वनिबन्धनस्य टीर्घस्यच समर्थन देशोऽपि, तस्मात् आयनेयनयानीमिय: सूत्रस्य बागुक्त माप्यं पक्षान्तरेण परिहागमिप्रायक नत्वत्र शास्त्र व्युत्पत्तिपक्षामावपरमिति योजनीयम् ।। अतएव 'सुसोरसामध्ये ' इतिस्प्रे श्लोक्यार्तिककारे:-' अर्थच कृदन्तमेतत्ततोऽधिनैव में प्राप्तिः । याये मे विमाषाप्रतिषेधो न प्रकल्प्येत ' अयचसम्बघिशान नित्य सत्वे तता विमाषयम् । सिद्धच में समसि प्रतिषाधरनु यनोऽयम् ' इत्यनेन षत्वविघावुभयोरपि पक्षयोः निर्वाह उपपादित इत्याहुः' इत्युक्तम् । अतएव 'अखिलभुवनजन्म. स्थेम' इत्युपश्मे स्थेमशन्दोऽपि साधुः ॥ F- अत्र ' उणादयो बहुळम्' इति सूत्रमेव विवक्षितम् । उणादिषु 'हम सस्त शम्य इमानच् । (५९७) इति सूत्रे कतिपयघातुभ्यः इमनिच विधानेऽपि बहुळग्रहणात् स्याघातोराप इमनिचि स्यमति रूपम् । अत एव न्यायपातिक तात्पर्यटकाया (स्थेमाच मावानामुपपादयिष्यने ' इत्यादि , तात्पर्यपरिशुदौ च सशयपरीक्षाया 'बौदादेः निमितक्षणिक न्वादेरापि झटिति विघटितसाधनस्य प्रतिवादिसाधनात् परितो निरस्तविभ्रमादेशकात संशयविनाऽपि स्थमादिनिर्णयो. स्पत्तेः' इति, निस्थेमानो दशाननकीर्तय.' इत्यनघराघवे अष्ठाके (३६.श्लो) महाकविप्रयोगा.' इत्यादयम समश्छन्ते ॥ उपक्रमोवलिङ्गस्य सद्भावेऽपि एकसूत्र कृत्वोत्तलिङ्गेन क्षत्रिय वनिर्णयश्च नयुक्तः, अत: उपमा लिङ्गानु सारेण पृथगेव सूत्र कृतम् क्षत्रियत्वमेवासिद्धमित्यत्राह-उत्तरप्रेति । अतएव चशब्दोऽपि नावकायः । 'उत्ता.राजान्तः पुररक्षकः' इति कोशात् क्षत्तप्रेषण चात्रानुकूलम् । अन्ययोत्तररेत्यस्य वैयर्यमेव, क्षत्रियत्वगतेवेति चकोरण प्रथम स्त्रोक्तहेतु समुच्चीयते तृतीयसूत्रे चकाराभावेन तृतीयान्तपञ्चम्यन्ततया पददनिर्देशेन च पूर्वोक हेतुसमुच्चयो न विव. खिता, किंतु पूर्वोत्र हेतूपष्टम्मकत्वमात्रम् । उपक्रम विरोधो नास्तीति सूचनाय उत्तरति माहात तिनीमा तथैव सूत्रकृतो विवशित ये चत्ररथालिङ्गादित्येवावक्ष्यत विभक्तिभेदेनार्यभेद सून्यते समभिन्याहत्शदस्थापि नाप्पाहार: उत्तर चैत्ररयन क्षत्रिय यगरिति स्त्रार्थः। तत्तरति सप्तम्या वाक्यप्रतिपाद्यत्व बोध्यते स्वसम्बन्धि वेन वाक्यप्रति पायचत्ररथेनेति पर्यवसित, तेन जानश्रुति. स्त्रियः अन्त्रियत्वेन निणीत् चैत्ररपसम्बन्धिनोत्तरेयाक्य पात् । उपक्रमवाक्ये क्षत्रिय वसाधदेतृवत् अयमपि हेतु पर्यवसन तेनोपक्रमप्राबल्येनोपक्रमावरोध, उपसहारस्य नासीति सिद्धम् । इनर वरनेत्यत्र क्षत्रियत्वसाधकहेतोः कय क्षत्रियत्वमिति शङ्कानिरासायलिङ्गादिति- . "111ITE .

·५६४ वेदान्तसार [अपशूद्राधि गूढार्थसह मादित्यादिसूत्रदये विशेषो नास्ति अत : भाष्योक्तायें केनाप्याक्षेपो न कृत. | अषाध्ययनार्थप्रतिषात स्मृतीत मतद्वयेप्येक सूत्र, स्मृते. भवणादिनिषेषादितिपरे तथासति स्मृतेरित्यस्य प्रागेव निर्देश उचित', बश-दोऽप्यस्वरस , स्मतेप्रति वशन्देन भवणाध्ययनार्थप्रतिषेध• भुतायुक्त इति सून्यते, एव हेतुदययपर ये स्मृतेश्वेतीतरसूत्रवत्न्मस्या पृथक्स्मत्वमेव सुतम् भाष्योदाहतवाक्ये शतपथताण्डपत्राहाणयोरन्वेषणीये- इति अपशुद्राधिकरणम् - T T - - " + अथ चेदान्तसार सू-३३ शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि ।[१-३-३३] 'आजहारेमाश्शूद्र' (छ ४.२.५) : इत्यादी प्रमोपदेशे शिष्यप्रति शूद्रत्यामन्नान शिष्यस्य , हशानाप्राप्त शुक्सझातेति सूयते । शेचनाच्छूद्र , न जातियोगेन कुत १ तदनादरश्रवणात-कन्यन स्वा मानप्रति हो सानादरवाक्यभवणात् तदैवाचार्यप्रति आद्रवणात् हिशन्दा हतौ , यतःशूद्रेत्याम त्रण जातियोगेन अतशुद्रस्य , ब्रह्मो पासनाधिकारी न सूच्यते ।। सु-३४ क्षत्रियत्वगतेश्च (१,३-३४) (शुषो क्षत्रियत्वंगतेच न जातियोगेन शूद्रेत्यामन्त्रणम् , उपक्रमे 'बहुदायी' (छ। ४ २ १) इत्यादिना दानपति बबहुपंकानदादित्वबहुप्रामप्रदानरस्य हि क्षत्रियत्व गम्यते ॥ सू-३५ उत्तर–चैत्ररथेन लिंगात् (१.३.३५) उपरिष्टाचास्या विद्यायां प्राझणस्त्रिययोरेवान्वयो दृश्यते ' यह शौनकच कापयमभिप्रतारणञ्च' (छ४.३. ५) इत्यादी । अभितारीहि चैत्ररथ', अभिप्रतारिण चैत्ररथ वम् क्षत्रिय व च कायसाहचर र गम्यते । एक रणातहि कापयसहचारिणम्परपव क्षत्रिय वंचावगतम् एतेन चैत्ररथ कापया अयाजयन् ' areय ११५) इति, 'समाचत्ररयो नामक क्षत्रपतिरजायत । (शत ११.५.३ १३) इति च । अतश्व अय शिष्य न च ॥ सू-१६ संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च (१.३.३६) । विद्योपकमे ' उपत्वा नेष्ये । (छा ४.४५) इत्युपनयनपरामर्शात् शूदस्य तदमावामिलापाय न बाकि. घाऽधिकार । 'नदे पातक किंचित् न च सरकारमहति । (मनु १० १२६) इति सम्पादि निषिद्ध ॥ सू-३७ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः (१.३.३७) - - . M क -- - ·भद्राणि ४-३.७१ वेदान्तदीपः १,६९ AM IP १.४. नेतदनमणी विवष्टमहीत समिधं सोम्याहर'- (छां.४.४.५) इति शूद्रग्वाभायनियम,उण्टेदश पुरेस ताधिकार :: :: :: .. | FPER सू.३८ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्(-१.३.३८) f- 7Rizi घद्रस्य श्रवणाध्ययनादीनि । निषिध्यन्ते । तस्मान्द्रसमीप नाध्यतव्यम् ' इति अनुपण्वतोऽप्रययनाटिक न संभवति ॥ (61.5. TIER-स्मृतेश्च १:३:३९]717.. ...मोमर्यताह शुद्रस्य वेदश्रवण दो दण्ट: 'अय हास्य वेदमुपशम्वत; पुनतम्या श्रोत्रप्रतिपूरणमा जिहा छेदः, धारणे शरीरभेदः' (गौ,१२,)ति...:. . - (e...नति वेदान्तसार::- f-TE FIRTH.F अथ वेदान्तदीपः . सू-३३ शुगस्य तदनादरवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि ११:३:३३) is [S... नाpairint ब्रह्मविद्यायां शूद्रस्याप्यधिकारोऽस्ति नेति सशयः । अस्तीति पूर्व:पक्षः, अर्थिवसामर्थ्यसभवात् , शूद्रस्यानमि विग्रस्वेऽपि ममोपतिमात्रत्वादुपासनस्यासभवतिहि सामर्यम्।। ब्रह्मस्वरूपतदुपासनप्रकार शानञ्च प्रतिहासपुरावणादेव निम्पद्यते । अखिहि शद्रस्यापीतिहासपुराणश्रवणानुशा ' भावयेचतुरो वर्णा-कृ.वा ब्राह्मणमग्रतः ' (महाभारते.शा मोक्ष) इति । तथा तत्रैव विदुरादीना ब्रह्मनिष्ठन्यं दृश्यते उपनिषस्वपि “ऑनहारमाशूद्रानेनैव मुसेनालापयिष्ययाः, (छा ६.४.२) इति शूद्रशन्देनामन्म्य ब्रह्मविद्योपदेशदर्शनान्द्रस्याणहाधिकाररसू-यते । गद्धारस्तु उपार FRIEt. मात्रवेऽप्यनतिवेदस्य'शूद्रस्य उपसिनोपायभूतशानास भयात् न सामर्थसंभवः । कमविधिदुपारनविय . निकविषयाध्ययन गृहीतस्वाध्याया-पन्नशानमेवोपासनोपायतया स्वीयुर्व तिहासादयोऽस्विी यायसिद्ध धाज्ञान इयन्तीति ततोऽपि नास्य शानलामः । श्रवणानुरपतु पापक्षपादिपला । विदुरादीनातु भवार रवार नया शामला निष्ठ-वम् । शूद्रत्यामन्त्रणमपि न चतुर्यवर्णवेन ; अपित ब्रह्मविद्यापैकल्या झुगस्य सजातेति । अतो न शूद्रस्याधिकार, सूत्रार्थस्तु ब्रह्मविद्यावैकल्येन हसोचानादरवाक्यप्रवणात् देवाचार्य प्रत्याद्रवाचायण तस्य शुभगो द्याल त शक्यते । हिशन्दो हेतौ ! यस्मादस्य, शुक्सत्यते, अशोचनाद्र इति वा आचायों का जानमुति शूद्रेत्याम न्वयते ; न जातियोगेनेत्यर्थः ।। ".: Firint., p... सू-२४ क्षेत्रियत्वगतेश्च (१-३-३४)rsite print rifme अस्य शुश्रूषोः क्षत्रिय वावगेश्य ने चातियोगनाशूद्रामन्त्रणमा भकरणप्रकमेडि बहुदायी ' (छ.४.१.१) इत्यादिना दानपतित्वबहुनरपक्वान्नदायित्वात्तपणाहुप्रामादिप्रदानरस्य जानभुनेश्शुश्रूषोःक्षत्रियव प्रतीतम् ।। स्व. पद उत्तरत्र चैत्ररथेन,लिंगात १.३.२दा । .

·वेदान्तदीप: [अपवार्षिक परिष्टाचास्या विद्यायां ब्राह्मणक्षत्रियोरेवान्वयो दृश्यते'' अथह शौनच कायमभिप्रतारिणं च (छो.४.१ ५) इत्यादिना अभिप्रतारीहि चैत्ररथः क्षत्रियः । अभिप्रतारिणश्चैत्ररथत्वं क्षस्त्रियत्वं च कायसाहचर्यानिनादवगम्यते प्रकरणान्तरेहि कापयसहचारिणः चपरेयत्व क्षत्रियत्वं चविगतम् "एतेन में चैन काया अयाधयन् । (ताप्छ्य.२. १२.५) इति । तस्साच्चत्ररयो नामकः क्षत्रपतिरजायत ' (शत. ११.५.३.१३) इति च । अतोऽस्या विधायामच्चितो + ब्राह्मणादितरो जानमुविरप क्षत्रियो मवितुमईति ॥ HINDI सु--३६ संस्कारपरामर्शात्तदभावामिलापाच (१.३.२६) . . . । -- . 14 F विद्योपदेशे ' उपत्वा नेष्ये' (छा.४.४.५)' इत्युपनयतसंस्कारपरामर्शात् , शूद्रस्य तदभाववचनानिधिकारः, न शूद्रे पातक किञ्चिन्न च संस्कारमहति ' (मनु.१०.१२.६) इतिहि निषिभ्यते ॥ सू-३७ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः (१.३.३७) नैतदब्राह्मणो विवस्तुमर्हति समिघ सोम्याहर 'छा.४.४.५) इति शुश्रूषोजाबालश्शगन्याभावनिमय एवोप देशे प्रवृत्तः नाधिकार ॥ie , FIFHTTA8-F सू-३८ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् [१,३.३८] का II भी शूद्रस्य श्रयणाध्ययनादीनिहि प्रतिषिध्यन्ते । तस्मान्द्रसमीपे नाध्येतव्यम् । इति अनुपशृण्वतोऽध्ययनादिर्ने सभवति-may) सू-३९ स्मृतेश्च (१.३.३९) सर्वते'च शूद्रस्य घेदभवणादौ दण्डः ' अथ हास्य वेदमुपशृण्वतः त्रपुषतम्या भोत्रप्रतिपूरणमुदाहरणे मिका छेदो पारणे, शरीरभेदः (गौतम.१२.३) इति ॥ इति घेदान्तदीप: : Pr अय अधिकरणसारापळी जैमिन्युकापभद्राधिकरणसरणेर्नास्ति विद्याग्मिलम्धिः सद्रादीनां तथाऽपि स्मृतपरभजनाधिक्रिया जाधटीति। योतत्यानारतादेस्स्वजनि समुचितः कर्ममिवत्ययुक माते ब्रह्मोपदेशेबपनयनपरामर्शनादि प्रसिद्धम् । रुद्राणां भारतादेवभषणमनुमतं पापशान्त्यादिसिनप- वेदार्णपातबुद्धिर्यदनधिकरणा नोपहेत तेस्सः । विधास्थानानि मिदकधयत् पाण्यपाय दिसता यस्पष्टव्यानि सान्न दिपिफलधियां स्वादुपासाधिकार.. " 1 - M - ·अपराधि १-३९j अधिकरणसारावळी - : - गीतं शूद्रादिकानामपि परभजनं फेवलं स्याहधर्म- धर्मव्याधस्तुलाधुग्विदुर, इति च ते प्राग्मयाम्याससिद्धा. धक्का ति जानश्रुतिममिमुसयन शोकमस्य व्यक्ति क्षत्रप्रेणादिलिहस्स्फुटतर्रविदितं क्षत्रियत्वे हि तस्य ॥ 17. वेति प्राच्ययाफ्यप्रत इह भवेन्मुक्त आकाश नामा बन्धेऽसौ नामरूपे,यहति तदनु च प्रमावे जहाति ।। HTir-इत्यन्याय्यं पुरोका पुनरयममिसम्भाव्य एव झुपातो ग्रह्मत्वं न ह्यवस्था श्रुतिषु च युगपज्ज्ञाशतादिविभक्तः । विश्वात्मानन्तभूमा नियममधृतियन्मुक्तमोग्यस्वमायो दहस्याघारसयों हदयपरिमितावस्यया सर्वयन्ता। देयादीनामुपास्यो घसुमुखवियुधैस्स्यात्ममायेन सेव्य- शूद्रायोपास्त्यनहः प्रभुरिह युयुधे नामरूपैकफर्ता । .,' . . . . | ति अपशूद्रा घि करणं समाप्तम् ॥ . FUTH . " 6 . I + । Irl . - - अथ प्रमिताधिकरणशेषः श्रीमाष्यम् ""तदेय प्रसक्तानुप्रसक्ताधिकार यथां प्रकृतस्यानुष्ठप्रमितस्य भूतभव्येशितत्य...., प्रममावोत्तम्भनं हेत्यन्तरमाह- CIET.IN re. or fur । सू-४० कम्पनात् (१.३.४०) अथ प्रमिताधिकरणशेषः निश S मुतप्रकाशिका सदेवमिति । देवादीनामधिकारनिरूपण प्रसत्तम् इतराधिकरणायमनप्रसचम् । परमझमावोत्तम्मनमिति । 'ईशानो भूतभव्यस्य ! इत्यवगतस्य नियमनस्य जगत्सर्वमेनतीति सर्वविषयत्वतःकार्यकंपनशापनादुत्तामन ETATE शम्दयास्वरसनियाई चिकीर्पितेऽपि तस्य विरोधीत्यर्थः । नवधिकारनिरूपक तदुपर्यपि त्याधिकरणश्यं नृती: यस्य चाय पाद निवेश्यम् । सत्य तथाऽपि सनत्यतिथयात् समन्वयाध्याये निशितम् । मनुष्याधिकार माना सावत् सङ्गतिः स्थिता, कार्यभूतदेषादीना मीमाणिकन्यसमर्थन ब्रह्मणः परमकारणम्योपयोगिकार्यकारणास्यादित्यादिचेत-. नाम्तयामिण उपास्यावामधुविद्यायामुक्तम् अपशूद्राधिकरणे च संवर्गविद्याया; परमात्मविषयावाशाम अत:,कारणानु। परिधनी,निरूपणे समग्णयलक्षणसमतस्वायत्राप्यस्मिन्पाद मनुष्याधिक रिसावाचाधिकरणत्रयो मितिमा ३ . म:FFm.11 ·५६८, प्रमिताधिकरणे : कम्पनात्' इति सूत्रायः प्रामिताधिश . Tn. 1 .....श्रीमाष्यमPERIEii HiTRIE: अङ्गुष्ठमात्र पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ' (कठ.२.४.११) अॉप्टमावापुरुषोऽन्त- रात्मा' (२.६.१७) इत्यनयोफ्यियोंमध्ये 'यदिदं किञ्च जगत्सर्व प्राण एजति निस्सृतम् महद्भयं यज्रमुद्यत यएतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः २.६ार,२) इति कृत्स्नस्य जगतोऽग्निसूर्यादीनां चास्मिन्नहुष्टमात्रे पुरुषे प्राणशध्दनिर्दिष्टे स्थितानां सर्वेषां ततो निरस्तानां तस्मात्सात- महाभयनिमित्तम् एजन कम्पनं श्रयते । तच्छासनातिवृत्तौ कि भविष्यतीति महतो भया. MIFE "F s, श्रुतप्रकाशिका- सू.४० कम्पनात् (१:३: ४TTERIES इदं स्त्र 'प्राण एजति ' इति वाक्यविषयमधिकरणा-तरं ये वर्णयन्ति तान्प्रतिक्षिपति । अनयोर्वाक्ययामध्य इति । परमात्मपरत्वेनोपपादितपादयमध्यगत वादस्य घावयस्य अस्मिन्नेवामा यएतविदुरमृतास्ते भवन्ति हत्य- मृतत्वप्राप्तिहेतुरवावगमात् , प्राणशन्दस्य परमात्मवाचकत्वस्यानेकाधिकरण-यायसिद्ध वाच्च पूर्वपक्षानुदय इति भावः । प्राणः कम्पनात् इत्यश्रवणात् स्वस्वारस्यं च, ननु प्रकरणात् प्राणशन्द तिर्बलीयसी धूमतेजो जलमहासन्निपातरूपमै- घात्मना परिणतस्य वायोरगनिरूपेण विवर्तनादनशन्दश्रुतिश्च तासाधिका वायुनिमित्तमेव च महद्भयानकं वज्रमुद्यायत इति अर्थः । अमृतत्वहेतुताचोपपद्यते 'वायुरेव व्यष्टिर्घायुस्समष्टिरपपुनर्मृत्युं जयति यएयंवेद' इति झुते: अतो • ऽधिकरणान्तरं कार्यमिति । उच्यते पूर्वापरपर्यालोचनेन 'परममितया निर्णीतेषु प्रकरणेषु मुख्यप्राणलिने तद्वाचकशन्दे सत्यपि परमात्मन एव प्रतिपाद्यत्वं प्राणस्तथाऽनुगमात् ' इत्यत्र निर्णीतम् -अचेतन HAR अचेतन प्रातस्यादि मोक्षहेतुत्वान पपत्तिः वनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ' इत्यत्रोक्ता, तत्कयं तत्कायैकदेशप्राणशानस्य मोशेहत-यशोदयः वारशनि. कारणत्वेऽपि प्राणग्रन्दस्य वायुमात्रयाचित्वामावातन्मुल्यार्थस्य मुख्यप्राणस्यानिकारणत्वाभावाच बद्रशन्देन न परवृत्ति प्राणयका भवति । उद्यतशन्दोऽप्यशनिशकाविरोधी;) अनिहि-निपतति आदुिधमेव घुद्यतं भवति, यथा 'तेनेन्द्रो पसमुदयच्छत्' इति । अतोऽधिकरणान्तरत्वमयुक्तम् ।। नन्वेवं परमात्मपरत्वनिमयात् विपक्षेऽपि सूत्रवेयर्यमितिचेन उक्त हेतूतम्मनरूपायोमनस्य दर्शितत्वात् । सो धन्दामावोऽनन्तरपूर्वाधिकरणशेष यभ्रमानुदयार्यः ; नावधिकरणान्तरत्वात् 'प्राणः' इति सप्तम्यन्तपदमामात्' खितानामिमायाहा वो निस्सतामित्यपेक्षायां प्रकृतस्यैवापादानवमाह", Isits Inirnpiit तवइति । कुतएजतीत्यपेक्षायां प्रकृतस्यैवामयनिमित्तत्वमाह-तस्मादिति । भय आगाभ्यनिष्टापसिशनि पदुःखम् । एमनं ताकार्यम् । मुतिस्त्रयोरमिनार्यप शापयति एजने कम्पनमिति । 'एजूकम्पन " इति च । प्रत्यवाया। ममत् सस्वकार्ये महत्ता कंपन तहाप्यवगम्यते ' भयावस्यामितपति' इति सपनसमयादिस्पयो कार्यम् धापति शारदादीनांस्वस्वम्यापारपरः। मयं विपुग्यास्याथै योमपति तासनेवि मातोभयाशिति मयशम्दी'' भमानकपरा, सणाप्रसादितिमाषः । षादिषोपवादिति । प्रशन्द आयुषपर: मायनिपर सम्मानित ग्वादिविमापा मादिति स्वयम्देन मुतिबास्सै नगद उपचारनुस्ये बटे, मप्पाहारामागोमागपत - MiEI , 11 - -- ·प्रामताधि- १.३.७] प्रमिताधिकरणशेगनेन ' उपातिदर्शनात् ' इत्यस्य विवरणम् . . . श्रीमाध्यम प्रजादिवोद्यतान्हत्स्नं जगत्करम्पत इदर्थः । 'मयावस्याग्निस्तपत्ति मद्यं पत्रमुचतम् (फंट.१:६..३,२) इति पञ्चम्यर्थे प्रथमा। अयश परस्य ग्रहणरस्वभावः 'एतस्य वा अक्ष- रिस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौविकृती तिष्ठतः' (पृ.५.८.९) 'भीपाऽस्माद्वातःपयने । भीपोदेति सूर्यः । मयाऽस्मादग्निश्चन्द्रश्च । मृत्युर्धापति पञ्चमः' (ते.आ८.१) इति परस्य ग्रह्मणः पुरुषोत्तमस्येवंविधैश्वर्यावगतः ॥ इतश्चाङ्गुष्ठप्रमितः पुरुषोत्तमः- ... mirma.1, सू-४१ ज्योतिर्दर्शनात् (१.३.४६) तयोरेयाङ्गुष्टप्रमितविषययोपाययोमध्ये परग्रहासाधारण सर्वतेजसां छादकं सर्य- भुतप्रकाशिका, म्यादिनि वज्रशन्दस्य तत्तुल्यार्थ व पललो दर्शितम् । कथ हतुवावगम इत्यत्राह-भयादस्येति । य प्रथमाया.पञ्चाय- त्वमित्यत आह–महद्भयं वज्नमुद्यतमितीति । न वन मयदृष्टान्तः दृष्टान्तदान्तिकवघट्य त् । भयमव्यवधान न कम्पनहेतुः वज्रनु भयद्वाग तहेतुः, अतो वन भयहेतदृष्टान्तः उद्यताघ्रादिव परमपुरुषात् सजातेन भयन कृस्न जग. कम्मत इत्यर्थः तस्मा सञ्जात्महाभयनिमित्तमेजनमिति पूर्वअन्य कार्यात् । एवर्हि प्रथमा-तपट सामानाधिकरप्यस्वारस्य भन्नः इवशन्दाध्याहारश्च स्यात् तदुमयानादरेणार्यवर्णन कि निच घनमित्यत्राह - मयादस्यति । अनतरवावय भया दस्य इति मयतदेतुवाचिपदयोवैयधिकरण्यदर्शनात् भयंपदस्य पञ्चम्यन्तवदर्शनात् । पूर्वाप्रवावयये कायर न्याय वादृष्टान्तदाष्टान्तिकसामञ्जस्याचयर्थः ।। ननु भयशन्देन भयानक्लक्षणा न्याय्या, गगापदादपु प्रकृत्यशेन प्रकृत्य तरार्थलक्षणाया दृष्टवात् प्रथमाय हेविलक्षणात्वयुक्ता, विभक्तीना विभक्त्यन्तराय लक्षणाया अदर्शनात् तच्चानुशासनविरोधात ६ मा कम हु त्याविवशामात्रं नतु विभक्त्यन्तरार्थलक्षणा । अतो भयानक वनामिव ब्रह्मयत्तस्मात् कृत्स्न जगदम्पत इवह योजना अंतआह-महद्भयं यसमुद्यतीमतीति । 'सुपांसु लुक्' इत्यादिस्त्रेण सर्वविक्तिषु प्रथामाया: विहितत्वात् इयप्रथमा पञ्चायवाचिनीत्यर्थः । वचन व्यत्ययोवा अयमभिप्रायः योजनादयेऽपि वशम्दाध्याहारो वद्रशम्दस्यामुख्य वं याड यश्यंभवेत् । प्रथमान्तयोजनाया प्रथमाविमत्ति स्वारस्य सामानाधिकरणप्यस्वारस्यं चाम्नं स्यात् भयशन्टस्य तद्धे तुल- क्षणायण यत्तच्छन्दाध्याहारः, पदैकवाक्यतायां सभवन्त्या त-प्रहाणेनं वाक्यक्व क्यभावामीकार इति यो दोषाः । योजनान्तरे प्रथमायाः पञ्चम्यर्थताश्रयणास्वारस्यं सामानाधिकरण्यमय नौ दोषी, भयपदप्राति दिन मुख्य व यत्तन्छ दानध्याहारः, पदैक्याक्यता "भयादस्य ' इत्यनन्तरवाफ्यैकरूप्यचेति चन्वारी गुणाः । अतो दोषभूयर वगुण लाघव युक्तनिर्वाहादीप दोपलाघवगुणभूयर वयुक्त निर्वाहपमिति। स्नजगद्भयावह वलक्षणस्य प्रशासनस्य परमा मधर्म वं तरसिद्धयोपिदियात म-४१ ज्योतिर्दर्शनात् [१.३.४१] 15 एत-प्रकरणस्यहनुपरश्वमेव युक्तमिति दर्शयति धाक्ययोर्मध्यइति । 'न तत्र सूर्यः' इत्यादिमन्त्रे पूर्वार्षवार्यः माह-सर्वतेजसां छादफमिति । उत्तरार्धस्य पूर्वपादार्थमाह- . अयंति - 72 ·५७० i: प्रमिताधिकरणसगाति: (श्री.मा) [प्रमिताधि १.६६ T 1 ॥ श्रीमाप्यम् तेजसा कारणभूतमनुग्राहक चाङ्गुष्ठपमितस्य ज्योतिदृश्यते 'नतत्र सूर्यो भाति न चन्द्रता- रकं नेमाविद्यूतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्पमिदं विभाति' [कठ.२.५.१५] इति । अयमेव श्लोक आपणे परं ब्रह्माधिकृत्य श्रूयते । परज्यो तिष्ट्वं च सर्वत्र परस्य ब्रह्मणश्श्रूयते । यथा! परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणामिनि- प्पद्यने' [छां.८.१२ २] ' तं देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुहोपासतेऽमृतम्' (१.६.४५१४) अथ यदतः परो दिवो ज्योतिीप्यते ' (छां.३.१३.७) इत्यादिषु । अतोऽङ्गुष्ठप्रमितः परं ब्रह्म ।। इति प्रमिताधिकरणशेषः श्रुतप्रकाशिका ' ।' मर्वतेजसा कारणभूतमिति । अनुभान पवादानम् । तेने कार्यकारणभावसिद्ध , पौर्वापतियोहि कार्यकारणभाव इति भाव । चतुर्थपादार्थमाह-अनुप्राहकमिति । '' यस्यादित्यो भामुपयुज्य भाति' इत्यादि मुतिश्चानुमाइक पे प्रमाणम् ज्योतिर्दश्यत इति । प्योतिः दीप्तिः 'ज्योतिष्मद्भ्राजमान महस्वत्' इति प्रयोगात् ॥ ननु कय कारणत्वानुग्राहकावे सभवतः तादं प्राकृततेजो विसजातीयम् । सजातीयतेजाहि जसा कारणमनु प्राहक च दृष्टं, यथा दीपो दीपा तरस्य, दोपादिप्रभा च चाक्षुषप्रभाया इति । उच्यते निमित्ततया कारण वोपपत्तिः, उपादानस्पैहि साजात्यापेक्षा । आहङ्कारिकस्य विजातीयस्यापि क्षु स्तेजोद्रव्यणाप्यायन च दृष्टम् | निमित्त वं च तेजःकारणभूतवस्त्वनुग्राहक्तया भवति । यथा कालस्य निमित्ताव कारणवस्त्यनुग्राहकतया, यथा च सलिलदहनातया दीना घटापती निमित्ताव मृद्र्व्यसयोन तत्र किंचित्करतया मयति, एवमप्राकृततेजोऽपि प्रकृततेजस उत्पत्ती तदुपा दानद्रपस्यानुप्राहकतया निमित्त भवतील'म्युपगन्तव्यम् प्रमाणवलात् उ पनरपि तेजस्वक यकरण सामध्यस्य त सब. घोरक्ष यात्तदनुग्राहक यया चाक्षुपन्द्रातपादिः, यया 'शुष्ककण्ठस्य वाग्यवहारे पानीयास्वादन यया मनसा धारण ग्रहणस्मरणादिपावे सम्यगाहारः उक्त लक्षणकारणावानुग्राहक वाभिप्रायेण भगवता पराशरेण मूहाशब्दयास्यदिश्यवि 'महविशिष्टत्वमुक्त्वा ' ततो जगजगत्तस्मिन् स जगञ्चाखिल मुने' इत्युच्यते । सजगदिति सामानाधिकरण्य धारक स्वनिय-धनम् अस्य वाक्यस्य परोकायोऽनुपपन्नः ॥ ताहि सूर्यादिभिरप्रकाश्य व न पूर्वार्षस्याय:, भातिशब्दस्य गगनाच षाभावात् ह दौर: 'भादीप्ती' इतिहि घात. 1 किन यदि भासयित निषिध्यते तदा महाविषयमानात वनिधि इति च ६ष हक्यते यह प मान मेव निविष्यते नभानयित् य, यदि गिजान्यात नमिष्ट तदा तंत्रति सप्तमी नपटते कर्म र य मास वात् । भोऽर्थ नरानुसत्त:- दिपि सूर्यसहस्रस्य भयेगुगपस्थिता । यदि मास्सदृशी सा स्यात् मासस्तस्य महात्मनः ॥ इति स्मृन्यानुगुण्याथ, तदीपदीप्तिमारसम्भव बान्तराणामम्भूित यमेवात्र प्रतिपाद्यम् । नृतीयपाद गाबिहान. स्फुरणाधीनमध्यस्तस्फुरणमुग्यत मायुक्तम् समिति परिमान्त ताम्दस्य चिदचियायानम्हणुणविEिR. रमपुरुषपस्यात् , तसिमासमानयास नुपसरायसापुरणायागात, सशयादिगुणोनि वामपुड मुटे मारा कटानावश्याऽनन्तमाहमा सपनिमा सघांचा विशम्दयाम्पसमापर: सएप पुष: Hal । - ·प्रमिताधि १३.९] '(मु.प्र) प्रमिताधिकरणसमाति: भुतप्रकाशिका शेताश्वतरे व सहसशीय सहमाशत्वादिमान् स्वाभाविकपरशानसियादिगुणकरपयप्रका महापुरुषः प्रकृतः। सर्वशावादयम गुणारसमस्तचिदचियावतका, विशिष्ट एवं तरउन्दैनं परांमृश्यते न यस्तुमा त छन्द प्रकृतप गमर्शियस्वारस्यमन्नात् पुलिनिर्देशस्य प्रकृतपुरीयषयावशायकवाच, अत: ' तमेव भान्तम' इति तहीतियोगस्य स्वामाधिकरवं नित्यावमप्रतिहतयमितरतेजसा तवकवचौतम 'तमेव भान्स-तं भान्तम' एवति हन्वयः, में त्यन्वयसति म्यवच्छेद्य तेजोऽन्तरासम्मवात् । तथाऽन्वयेऽपि नविरोध:, यद्यपिष्टानापुरणाधीन स्तम्पुणमि.युधेरा तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति पुनशक्तिम स्यात् । तस्य वृत्तिरूपशानेन सर्व मातीत्यर्थ इतिचेस, भाश्शन्दस्य वृत्तिज्ञानयाचिवामावात् । अतो भगवत्तेजसवंतेजोऽनुप्राहमवमेध तुपादार्थः । अतः प्रकरणस्थस्यम वांश्रुतिपुरुषशन्दप्रत्यभिशापितादित्यवर्णश्रुतिप्रसिद्धदित्यधिग्रहदारण निरवधिक टीमिििदष्टोऽनेन रात । परमा-मपरतया निमीतप्रकरणस्थतया प्रत्यमिशायमानवाचास्य मन्त्रस्य परमा मसावमित्याह-अयमेष शोफइति एव शन्दतः प्रत्यभिशन हेतुतयोचम् अर्थतः भुत्यन्तरप्रत्समिशानं चास्य मन्त्रस्य परमाम्यवसाधायोपवाट कमिस्य- भिप्रायेणाह-परज्योतिष्ट्यंचीत । आदिशन्देन 'वच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिः' 'नारायणपरो ज्योतिः' नितम् । एवं स्वपक्षमापकतया भुत्यन्तरस्यवाक्यत्रयोपादानेन अर्था परपक्ष-युदास्थ्य सिद्धः परः सल्विद सूत्रं एप सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्याय' इत्यादिवास्यविषयमधिकरणान्तर ध्याख्यारम् । तत्र च ज्योतिश्शन्दस्यादित्य- परत्वं पूचीकृत्य परनमपरत्यं सिदान्तितम् । तदयुक्तम् पूर्वपक्षानुन्धानात् । ज्योतिशब्द युतिहिं प्रकरणालीयसी 3, अत उपानमितिचेन किं ज्योतिश्रुतिरादित्यासाधारण्यात-साधिका सत साधारण्येऽपि प्रवृत्ति नमित्तभूतरकाशकायपो. 'फस्यादा, मप्रथमः 'आपो ज्योविश्व पञ्चमम' अग्निोविरहशुक्लः ''ज्योतींषि शुफ्राणि च यानि लोके ज्योवीपि विष्णुर्मुवनानि विष्णुः' इति बहर्यसाधारणतया प्रयुज्यमानत्वात् । नद्वितीयः ‘नारायणपरोज्योतिः वच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिः ' ' तं देषा ज्योतिषां ज्योतिः' इति नारायण एव प्रवृत्तनिमित्तपोकस्यदर्शनाटि. त्यभिप्रायः देया ज्योतिपाम् ' इति वाक्यमुपात्तम् ' ज्योतिषां ज्योतिः' इत्युक्त्वात् ज्योतिष्व त प्रकर्षश्च ह्यव. गम्यते, अतो ज्योतिश्शन्दस्य साधारण्य भगवत्येव प्रवृत्तिनिमित्तपोकल्य च तेन सिद्धम । अदित्या साधारप्याम्युपग मेऽपि कृतकरवशाफ्नाय 'अथ यदतःपरः' इति याक्यमुदाहृतम् 'अथ यदतः परो दियो ज्योतिर्दीप्यते । इत्ये. तदाक्यविषयेण 'ज्योतिश्चरणाभिधानात् ' इत्यधिकरणन ज्योतिइशाद श्रुतेः पहितावात् । तहि 'पादोऽस्यविश्व भूतानि ' इति प्रकरणम् स्थितमपि तदनादृत्य ज्योश्शन्दस्य तमः प्रतिदिनि प्रसिद्धतया आदित्यविषय व पश्ये पहितं व अतःकृतकरत्वम् । परशन्दविशेषितज्योतिश्शन्दोऽपि नादित्ये स्टः, पर वस्य निरतिशयस्य तस्मिनाभ यादेव गुणयोगादपि नादित्यप्रतीतिः। उ यानश्रुतिः तवामुतिश्च पूर्वपक्षहेतुरितिचेन्न परब्रह्मविषयाव एव तयोरुपपत्ते, वश्यमाण वात् । माऽस्तु तयोः परब्रह्मविषयत्वसंभवः तथाऽपि नारम्भणीयता 'उत्तरांच्चदाविभूतस्वरूपस्तु' इति स्वेगास्य वाक्यस्य परमप्राप्तिप्रतिपादकत्वस्य समर्थितत्वात् 'यत्तत्परंज्योतिरुपसम्पत्तव्यं श्रुतं तत्परब्रह्म तचाप, हतपाध्मत्यादिधर्मकं तदेव च जीयस्य पारमार्थिक रूपम् ' इतिहि तैरुक्तम् । 'श्रुतिकृतं विवेकज्ञानं शरीरा समुत्थान विवेकज्ञानफलं स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः' इति समुत्थानादितिनिश्चितत्रैव कृतः । अतःकृतकरस्य इहपरमझोपसंपत्त्याऽविभूतस्वरूपविषयावरुदनभुपजीव्य दहराकाशस्य परमा मन्वं तत्र स्मातामात्न्त रहि । उत्त. रायेत् ' इति सूत्रानन्तरं 'ज्योनिदर्शनात् ' इतिसूत्रं निवेशयितव्यम् हेतुप्रयोगानन्तरमेव इन्वसिद्धः पारहरणीयान . . .

·५७२ 'कानात् ' 'ज्योतिदर्शनात्' इतिसूत्रयोः प्रमिताधिकरणशेष वएव स्वारस्यम् नव यथा [प्रमितााधि१९३९ श्रुतप्रकाशिका अपहतपासावादिगुणकस्यात्मनो वक्तव्यत्वेनानुवृत्तिदर्शनेनहि वदसिदिति परिहियते । इस च तत्रैधे चम् अपहर पाप्मस्वादिगुणकमात्मानं प्रस्तुत्य एतन्वेव वे भूयोऽनुव्याख्यास्यामि' इति तम कृष्यतस्य स्वप्नसुषुप्तयाधुपःयासत्रमेण परमार्थस्वरूपावभवोपदेशपरमिद वाक्यमिति तत्र तैरेव प्रतिपादनात् तदप्रतिपादनेचास्य वाक्यस्याविभूतस्वरूपविषय वासिदे. अत: कृतकरत्वमन्यथा तत्रैव त सूत्रीनशन वा प्रसजेत् ॥ अपरेत्याहु.-शरीरादुःयानस्य स्वेन रूपेणानिप्परेच मध्ये श्रूयमाणा पायात: हिनामादित्यप्रातः अचिंगदि. मार्गप्रत्यभिज्ञानात् । तनह्यादित्यप्राप्तिमध्ये भूयते । आदित्यस्य परवचाराद्यपेक्षयात पूqherai तिप्यत एव निरस्तम् 'उत्तराचेत् ' इति सूत्र एवास्य वास्यस्य परब्रह्मोपसपत्याऽविभूतस्वरूपामवय वा समर्थितत्वादिति ॥ इति प्रमिताधिकरणशेषः, ... ... - . भथ प्रमिताधिकरणशेषः S TITI- गूढार्थसङ्ग्रहः कम्पनात् ' पूर्वाधिकरणत्रयेण हृद्यपेक्षयारियति प्रमिताधिकरणगुणभूतेन 'अन्ययोगाअयोगव्यव छेदश्च मनु प्याधिकारत्यात्' इत्यत्र न विवक्षित इति निर्णयेन शब्दादेवेति सूत्रार्थनिर्णय: सपन्नः। तस्यैव बुद्धिस्थतया 'कम्प नात् ' इत्यनेन तदधिकरणे यत् साध्यतया विवक्षित तदेव दृढीक्रियते ' अङ्गुष्ठप्रमित' परमात्मा कपनात् ' अवाप्ये. येत्यस्यानुष तपतु शन्दा हेतुः अत्रत्वर्थः । अष्टपमितविषयवाक्यमध्यपतित वेनालेय विषयवाक्यत्व विवक्षितम् सूत्रे पनः प्राणचन्दच नैव वर्तत, अध्याहोरणव पर: नव्यथायों वर्णणाय' । स्वितितु प्रमितीय शेषतया तत्य पदानुषजनवार्यवर्णन युक्तम् । अत्र 'यएतदिदुरमृतास्त भवन्ति' इत्युक्त्या मोक्षहतुशानविष्य व पूर्वपक्षिसग्मतार्थों नघटत इत्यवश्य वक्तव्याथै विशाय कम्नात् इति हतूक्तिः मतदयेऽपि नसमञ्जसा ।। *TEE. IFFET 'ज्योतिर्दर्शनात् ' अनुष्ठप्रमितस्य हदि स्थिति प्रतिपाद्यते सेव - मिर्यको भुनने प्रविष्ट रूपाप प्रतिरूपो. बभूव ' इत्यादी सर्वभूतान्तरात्मपदेनोक्ता । सेवोत्तराष्टमित 'इत्यादिनोत्त: । तदेतायत म यन्त अनिदेश्य परम मुग्धम् ' इत्यादी मुक्प्राप्य सुख प्रतिपादितम् , तदनन्तर 'किमुमाति विमाति या प्रतिप्रश्न तदुत्तर 'नतत्र सूयो भातीति प्रतिवचनमा अस्यां श्रुती पूर्वमिस्र्यादीना य सा-यम तत्तुल्यतानिनी ki चि. साहित्यसूर्यार्टि प्रकाशविरहस्थल परमामप्रकाश: प्रतिवचने प्रतिपाद्यते । एतन एत प्रकाशविशिष्टस्य निरिक्षयसुखरूप नित्यानित्यो नाम् । इति श्रुतौ ' तेषा मुस शाश्वत नेतरेषाम् "इत्यत्रामज्ञानवता यमुसमुक्त तदेव प्ररियन नाति भवति । यदिदचि जग सर्वम् ' इतिश्रुनो 'यएतदिदुरमृतास्ते भवति । युत्तरवाश्यम् एतद वयायनिर्णय , निर्गतशयसु. समानेन निरतिशयमुखस्वरूपनिर्णयक्ष भवतीति' नितिशयदीप्शियरिया सुर स्प: 24 में'. सिटम् 'ज्योतिर्दर्शनात् ' इत्यत्रेदमेव विषयवाक्यम् , ज्यातिश्शन्दः मेदिनीकोशात् पर नई तर घटतमय वारय मुदाहायमिति नियम मुन्टानिषदि-न तत्र स्यों भाती'त्येत पूर्व सदुभ्र या व्यति' इति भयंते, म भासकन्वेनव ज्योतिषा ज्योति वायमिति सर्यसमतम् ज्योत्ययभारप्रतिपादन नसूयों inter कृपयलपामप्यस्यायस्य विधिनावेन एतविशेषलाभाय 'ज्योति नात शब्दात सनांपादनात् । . .

·प्रमिताधि- १.३-९] वेदान्तसार: ५७३ - - . , . ग्रहार्थसाहः सम्। अनेनोपनिषदन्तरप्रसिदिपि द्योतिता भवति तनविनाऽशेपस्य नावसरः । सिद्धान्त प्रमिताधिकरणदेवत्या तान दानमेवानुपमकार्य: । एतेन 'अथ यदत परो दियो ज्यातिः' इत्यत्र दीप्तिविशिष्ट य-ज्योतिः निरतिशयमाविशि- एमेवेति अतिदो मुक्त प्राप्य ख्यातिरिति विवक्षितमिति सिटपतिका । -- एतेन 'एप सप्रसादः-पाप्योतिः' इत्यत्र पर वमेतारामपि वियशितमिति सिद्ध तेन 'सउत्तम पुरुषः राते वाक्यानादी विवक्षित इत नपरपा राष्ट्रवाऽक्कादशः । 'त्या'सुस शाश्वत नेतरयाम् ' इति पूर्वमनेकमुक्त प्राप्यरूपनिशियसुखरूपप्रतिपादनानन्तरं तस्य निरतिशय विशिष्ट वप्रतिपादन रे निरतिश्यमाविशिष्मपि विष शितम् । ' त दवा ज्योतिषा ज्योति ' इत्यत्र ज्योतिषामयभारुकानामप्यवम सत्वप्रतिपादनेन ज्योतिशम्दोऽमासक परः । अप्रभावकत्व परमा मन्येव पुष्कलम् एतदेव दीयत ' नतत्र सूर्गे माती त्यादिना । अथ यदत परः' इत्यत्र 'ज्योतिश्चरणामिधानात्' इतिसूप दीतिविशिष्टज्योति प्रतिप दनात्' दीप्तिरापैविशेषः प्रतिपादितः । दीप्तिविशिष्टस्यास्या भुतो,विवरणम् !,एतेन ' न तत्र सूरों भाती'त्यादौ प्राप्यस्वरूपमेय विवक्षितम् । तेन ‘पर ज्योतिः' इत्यनेनाप्येक रसता । कठवलया तेषा मुख शाश्वम्-अनिर्दे५ परम सुखम् ' इति मुखत्वेनैव प्रतिपादितमेवात्र प्रतिपाद्यते श्वेताश्व तरेऽपि-'नित्योनित्यानाम् ' इत्यनन्तरमस्यास्श्रुतभिधानात् ।। इति प्रमिताधिकरणशेप - . : अथ वेदान्तसारः -- - प्रासङ्गिक परिसमाप्य प्रकृतमनुसरनि- सू-४० कम्पनात् (१.३.४०), अनुममितप्रकरणमये 'यदिट किञ्च जग प्राण एजति निस्तम्,' (कट.२.६.२) इत्यादिना अभिहि ताङ्गुष्ठप्रान्तपाणश-दनिर्दि जानत-यात् वज्रादिवोद्यतात् अग्निवायुसूर्य द्रप्रभा व नजग कम्पनात् अङ्गुष्पमितः परम पुरुष इति निधीयते ॥ सू-४१ ज्योतिदर्शनात् (१.३.४६) त प्रकरण ' नत सूर्णे भाति । (क्ट.२.१.१५) इत्यारम्य स्पासा सर्वाद विमाति ' (२.५.१५)इति माइश दाभिहितस्य अनधिकातिशययतया दर्शनाच' अगुप्रमित पमपुरा इति वेदान्तमार TIT १ M .

·अथ वेदान्तदीपः प्रासनिक पारसमाप्य प्रकृत परिसमापयति- सू-४० कम्पनात् (१-३-४०) अगुष्ठप्रमितप्रकरणमध्ये ' यदिद किञ्च जगत्सर्व प्राणएजति निस्सतम् । महद्भय वज्रमुद्यतम्- ' (२.२.६ २) भयादस्यामिस्तपति ' (२.६.३) इत्यादी प्राणशब्दनिर्दिष्टानुष्ठप्रमितजानितभयनिमित्तादमिवायुसूर्यप्रकृतिकस्न जतकापना छ्यमाणादगुष्ठप्रमितः परमात्मैवेति निश्चीयते ।। सु-४१ ज्योतिर्दर्शनात् (१.३.४१) अस्मिन्नेव प्रकरण तस्सवन्धितया 'न तत्र सूर्यो भाति' (कठ.२.५.१५) इत्यारभ्य 'तस्य भासा सर्वमिद विभाति । इति सर्वेषा छादकस्यानवधिकातिशयस्य भाश दामिहितस्य ब्रहाभूतस्य परस्य ज्योतिषो दर्शनाच अङ्गुष्ठन मित परमात्मा ॥ इति प्रमिताधिकरणशेपः । अथ अर्थान्तरत्यादिव्यपदेशाधिकरणम् श्रीभाष्यम् सू-४२ आकाशोऽर्थान्तत्वादिव्यपदेशात् (१-३-४२) छान्दोग्ये ध्यते-'आकाशो ह वै नामरूपयोर्निहिता ते यदन्तरा तहह्म तदमृतंस आत्मा' (छ.८.१४ १) इति । तत्र संशय अथ अर्थान्तरव्यपदेशाधिकरणम् मुतप्रकाशिका सु-४२ आकाशोन्तरत्वादिव्यपदेशात् (१.३.४२) पूर्व दहराकारस्य परमावे साध्यमाने 'अल्पभुदे. इतिचेत्तदुत्ता मति सूत्रेणाल्पश्रुतिः परिहता । अस्पभुति प्रसङ्गेनाममितस्य पररावं साधितम् त प्रसन्नाधिकरण यमुधम् । अथ पूर्वप्रकृतहरविद्याया मुस्सिवेन ननर भूतस्य आकाशो हयै नाम ' इत्यादिप्रारणस्य जीवपर धमाशय परिहियत इति सति । मुक्तस्य प्रस्तत्वामुत्ता ·अर्थान्तरत्वा- १.३.१० j'आकाशी-त्' इति सूत्र मुत्तामविषयतया पूर्व:पर्शः श्रीमाप्यम् - । आकाश किमयमाकाशशब्दनिर्दिष्टो मुकारमा ? उत परमात्मा इति । किं युक्तम् ? मुकात्मेति । कुतः ? 'अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुसात्प्रमुच्य । धूत्या शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकममिसम्भवामि' (छां.८.१३.१) इति मुक्तस्यानन्तरप्रकृतत्यात्, 'ते यद न्तरा' (८.१४.) इति च नामरूपविनिर्मुक्तस्य तस्यामिधानात् । स एव हि देवादिरूपाणि ध्रुवप्रकाशिका मरमामविषयसशयमाह-किमयमिति । परस्तु भूतानाशः पूर्वपक्ष: तथा च सत्यनारमणीयतष स्यात स्तलिङ्गात्' इत्यनेनेय चरितार्थत्वात् । तत्रहि 'अस्य लोकस्य कागविरित्याफाश इतिहोवाच ' इत्याकाश त्या भूताकाशपरत्वमाशय सर्वभूतकारण वज्यायस्य परायणावादीना भूताकाशेऽन्वयान यात् बहुश आकरशदाम्यासे सन्यपि तद्वान परमात्मपरत्व निणीतम, हापि नामरूपयो: निवोदृत्व नाश दामृत वादिराकारस्य ब्रह्म यं निमीयत इति न वैषम्यम् । दहराकाशस्य तदन्तर्वत्यं वेष्टव्यान्तरप्रतीतर वेष्टव्यवस्व तप्रत्यपरमा-मालेगावम् नतु हराकाशस्येति महाविशेषसम्मवादहराधिकरणोत्यान युक्तम् । इहतु न तथा शक्का दृश्यते ।। नन्वकाशप्रदानद्वारा नामरूपनिर्वहणहतुवमाकाशस्य युज्यते अतः स्ववाक्ये परमात्मालसामायो वैषम्यमिति । उच्यते किमत्र स्खवाक्ये परमा-मलिसाभायः स्वरसार्यस्वीकारेण वय॑त, उत क्लिष्टाकस्पनया। नप्रथमः स्वयमप्यन्येन निर्वाधनामरूपस्याकाशस्य सर्वनामरूपनियोदृत्वानुपपत्तेः, तस्य च परमा मरिन भूस्य स्वधाक्यस्य न सर्षाणि हवा इत्यादिवाक्यादविशेषात् । नद्वितीयः अवकाशप्रदानद्वारा सर्वभूतो पत्तिकारणावाप्याकाशे समाविततया स्वाक्ये परमामासाधारणामावस्य तश्चात्रचाविशेषात् । अरस्तु ब्रह्मशब्दस्य मुक्तात्मपरस्यं वदद्रेिवाकाशशब्दस्य भूताकाशप. रवं पूर्वपक्षितम् तत्राप्याकाशाविषयनिरूपणस्य कृतकरम्व तुम्यम् । अतः परपक्षे पूर्वपक्षानुदय एव, अत: परमात्मलि. जाना भूताकाशेऽन्ययानहतया आकाशश-दस्य यौगिकार्ये ग्राह्ये सत्यनन्तपूवाक्ये मुसा मनः प्रकृत धानामरूपनियों दृत्वादिरिमाय मुक्ता मपरमा मविश्यत्वेन सशोत्थान युत् नित्यभिप्रायेण मुत्तमा ६६८ न रुश्य दईयरि- तत्रेति । किमाकाशशब्दनिर्दिष्टो मुक्तः । उत परमान्मेति सशयः । तदर्थ धूम्वा शरीरमिति मुत्तस्थान-तरप्रकृतत्वमा- काशशब्दस्य मुक्तपरतामवगमयति नेति कि मुक्तस्य नामरूपनिादृत्व सभवति नेति किमत्र नामरूपनिवोदृत्व नामरूप भक्तया उत नामरूपव्याकर्तृतयेति । किं ते यदन्तरा' इति निर्देश: कर्तृतया निवोदृत्वमुपपादयति नति, यदानोप पादयति तदा नामरूपमात्त्वमेव तन्निवोदृत्वमिति तस्य जीवेऽपि बन्घदशाया सभवेन मुक्तात्मनः प्रकृतत्वमाशशब्दस्य मृत्तपरत्वावगमकमित्याकाशी मुक्तात्मेति पूर्व:पक्षः । यदा 'ते यदन्सरा ' इति निर्देश: कर्तृ. या नामरूपनियोदृग्यम- पपादयति, तदा नामरूपीनवादृाव नाम तदर्तृ वरूपमिति तस्य मुत्तामन्यसम्मवा मुक्तात्मनः पूर्वप्रकृतावेऽप्यस्मिवाक्ये मुक्तारमनोऽवगत्यनुपपत्तेराकाशशब्दनिर्दिष्टः परमात्मेति राधान्तः । ते यदन्तरेति । उमयोर्मध्यस्थ वातदस्पृष्ट व फलि तम् मध्यस्यस्यान्यतरपक्षपाताभावात् । तेन पूर्वोक्त मुक्त प्रत्याशानाटि र य । इत्त नामरूपानियों व जयमित्याह- नामरूपेति । नामरूपयोनिहितेति भुत्यनुवादा नवर्यानुवादः, उपक्षणतयाऽभिमत नियोदृत्व पूर्वावस्यायामपि नास्तीत्यत्राह-सएयहीति । नामरूपनिवोदृत्व ननामरूपत्वम् अपितु नामरूपत्वम् वहनहि पाल्वर्थ, उपसर्गाण मानार्थत्वसम्मवात् नितरा वौदृत्य निोदृशन्द स्यादिति पूर्वपक्षिणोऽ-िप्रायः ! महिं या मृतावादमा मस्याह- - ·परब्रह्माविषयत्वेन सिद्धान्तः [अर्थान्तरत्वा-१३.१० . 1 श्रीभाष्यम् नामानि च पूर्वमविभः गोतस्यैव नामरूविनिर्मुक्ता साम्प्रतिक्यवस्था तद्ब्रह्म तदमृम्। (८ १४.१) इत्युच्यते । आकाशशब्दश्च तस्मिन्नप्यसङ्कचितप्रकाशयोगादुपपद्यते । ननु दहरवाक्य शेषत्वादस्य स एवादहराकाशोऽयमिति प्रतीयते । तस्य च परमात्मत्वं निर्णीतम् । मैवम् प्रजापतिवाक्यत्ययधानात् । प्रजापतिवाक्ये च प्रत्यगात्मनो मुक्त्यवस्थान्तं रूपममिहितम् अनन्तरं च विधूय पापम् ' (८.१३.१] इति स एव मुक्तावस्था प्रस्तुतः । अतोऽत्राकाशो मुक्तात्मा ॥ इति प्राप्त उच्यते-'आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् इति। आकाशः परंना } • कुतः ? अर्थान्तरत्यादिव्यपदेशात् । अर्थान्तरत्वव्यपदेशस्तावत् 'आकाशो हवै नामरूपयोग निर्वहिता'[८.१४.१] इति नामरूपयोर्नियो त्वं वद्धमुक्तोभयावस्थात्प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तर त्वमाकाशस्योपपादयति । यद्धावस्थस्स्वयं कर्मवशानामरूपे भजमानो न नामरूपे निवौद्धं शक्नुयात् । मुक्तावस्थस्य जगद्व्यापारासम्भवात् न नितरां नामरूपनिर्वोढत्यम् ईश्वरस्य तु सकलजगन्निर्माणधुरन्धरस्य नामरूपयोनिदृत्त्वं श्रुत्यैव प्रतिपन्नम् 'अनेन जीवेनाई त्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छां.६.३.२) 'यस्सर्वशस्सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतहल नामरूपमन्नंच जायते'. (मु.१.१.९) सर्वाणिरूपाणिविचित्य धीरो नामानि कृत्याऽभिवदन्यदास्ते' (तै.पु) इत्यादिपु । अतो निर्वाह्यनामरूपात्प्रत्यगात्मनो नामरूपयो निर्वोढाऽयमाकाशोऽर्थान्तरभूतः परमेव ब्रह्म । तदेवोपपादयति 'ते यदन्तरा' (छां.८.१४ । १) इति । यस्मादयमाकाशो नामरूप अन्तरा ताभ्यामस्पृष्टोऽर्थान्तरभूतः,, तस्मात्तयोनि घोढा अपहतपाप्मत्वात्सत्यसङ्कल्पत्वाच्च निर्वहितेत्यर्थः। आदिशब्देन ब्रह्मत्वात्मत्वामृत- त्वानि गृह्यन्ते । निरुपाधिकवृहत्त्यादयोहि परमात्मन एव सम्भवन्ति ; तेनात्राकाशापर मेव ब्रह्म । यत्पुनरुक्तं 'धूत्वा शरीरम् ' (छां.८.१४.१) इति मु कोऽनन्तरमरुतः इति तन्न 'ब्रह्मलोकमभिसम्भवानि ' इति परस्यैव ब्रह्मणोऽनन्तरप्रकृतत्वात् । श्रुवप्रकाशिका तस्यैवेति । सांप्रतिकीति । 'नामरूपविमोक्षशानन्तरकालमाविन्यवस्था तस्य कालस्य प्रकृतत्यात सांप्रतिमी युस्यते ।। राधान्ते व्यपदेशस्तायदिति । प्रदर्यत इतिशेषः । यदा नामरूपयोनिहितेति व्यपदेश इत्यन्ययः 'अर्थान यशब्दस्तदुपपादकं धर्म लक्षयति अर्थान्तरत्वमाकाशस्योपपादयति' इति झुकम् । भेदकधर्मव्यपदेशादित्यर्थ नामरूपयोरित्यादि । नामरूपनिवोन्यं च सृष्टभेदकधर्म: अवयवशक्त्या नियोदृशम्दस्य वहनमात्रपरम्पादपि रूदि 'गमपहरतीति न्यायो कपरवं युक्त मितिमावः । नन्वेवसात ते यदन्तरा' इति कथं मुकमान तरममिधानमिल -तदेवोपपादयति ते यदन्तरेतीति। फर्मतनामरूपमात्वाभावात्तयोः स्वेच्छया नियोंदा परमामा नांह का पराधीनचेष्टितस्य पद्धस्य जगद्व्यापागनुगुणस पादिराहतस्य मुक्तस्य च नामरूपनियोदृत्व समवतीत्यर्थः । निहिता भुतिस्पपदानुकार: । आदिशन्दामाह-आदिशब्देनेति । निरुपाधिशम्दोऽनयEिR घर उपाकि जीवस्य छानतो बृहत्वं तय परमात्मप्रसाटायत्तम् धृहत्त्वादयइति । धर्मा इतिषः पूत्येत्यादि । प्रदीय लोको मा लोकः, प्रथमानिर्दिष्टस्यामिसंमवितः प्राधान्येन प्राणिक स्वारस्पेऽपि लिममा प्रारमिकन्यस्यrawal पुर 1 १ ।

·अर्थान्तरत्वा १३१० (भी.मा) ' मुकन्योः इति सूत्रायः ।। ५७७ T - श्रीमाप्यम् यद्यप्यमिसम्भनितुर्मुक्तस्याभिसम्भाय्यतया परं ब्रह्म निर्दिष्टम् , तथाऽप्यमिसम्भपितुर्मु- कस्य नामरूपनिर्योदृत्याघसम्भवादमिसम्भाव्यं परमेय ब्रह्मतत्र प्रत्येतव्यम्। किञ्च आका- शशम्देन प्रकृतस्य दहराकाशस्यात्र प्रत्यभिज्ञानात् , प्रजापतिवाक्यस्याप्युपासवस्वरुपक- थनार्थत्यादुपास्य एव दहराकाश प्राप्यतयेहोपसंद्रियत-इति युक्तम् ! आकाशशब्दश्च प्रत्यगात्यनि न कचिदृष्टचरः । अतोऽत्राकाश परं ब्रह्म ॥ अथ स्यात्-प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूतमात्माऽन्तरमेव नास्ति; ऐपयोपदेशात् , द्वैत प्रतिषेधाच; शुद्धावस्थ एव हि प्रत्यगात्मा परं ब्रह्म परमेश्वर इति च व्यपदिश्यते । अतः प्रकृतान्मुक्तात्मनोऽमिसम्भवितुर्थान्तरमभिसम्भाव्यो महलोकः, अतो नामरूपयोनि- पंहिता आकाशोऽपि स एव भवितुमर्हति इति । अत उत्तर पटति- सू–४३ सुपुप्त्युत्कान्त्यो देन [१.३.४३] श्रुतप्रकाशिका इत्यभिप्रायेमाह-यद्यपीति । अवान्तरप्रकरणेन पूर्वधाक्यस्य जीवस्वरूपपरस्वमम्युपत्य परिहतम वस्तु स्तु र मुत्य नुगृहीतमहाप्रकरणबलात् पूर्ववाक्पमाप न जीवपरम् किंतु तस्य परमप्राप्यभूतपरम्परं येत्याह-विचाकाशेति । प्रजापतिवाक्यस्य व्यवधायक यशकाव्यात्यर्थम ह-प्रजापतियाफ्यस्येति । ह व सैन्य - आकार शब्दश्चति । उत्तरसूत्रमवतारयितु शक्कामाह-अथ स्यादिति ननु कथमा मान्तरमेव नास्तीत्युच्यते, त्रिपादीह्यन्ययोगव्य. पच्छेदपरा प्रथमपाद एव चिचिद्विरक्षणवस्तुसद्भावरसमर्यित १ उच्यते, सिरिस्तावदुमयविधा साधकप्रमाणसभवाधीना माघकप्रमाणव्युदासाधीना च, बाधकप्रमाण युदामन साधमत्तायत्ता सिदि स्थ्यसी मवति तदभाव साधकमानाधीना सिद्धिरस्थिरा। अस्थिर चास करूपम् । अत्र प्रथमे पाद साधकसद्भायाधीनसिटौ दर्शितायामध्येक्योपदेशभेदनिषेधरूप. माधकम्युदसनस्य सूत्रकारित.पूर्वमकृत वात् , साधकाधीनसिद्धर स्थरप्राय वाचता युतम् । प्रत्यगा मनोऽर्थान्तरभूत मामा- र दृढप्रमाणसिद्ध न भवतीत्यर्थ । चतुर्यपाटे ऽपीशव्यपदेश उत्ता प्रायो वेदिताय 11, यदा त्रिपाद्या अन्ययोगव्यव-छदपर व प्राचुर्यनिब-घनमिति नानुपपत्ति । ऐक्योपदेशात् द्वैतप्रतिषेधाचेति । मुख प्राप्यतयोक्तस्य अझोकशन्दनिर्वाभ्यतया वृहदारण्यके प्रत्यति यमानस्य : एफ्धैवानुद्रष्टव्यम् ।। महानज आत्मा योऽय विज्ञानमय 'नेह नानाऽास्त फिवन' इति जीवन क्यप्रतिपादनात भेदनिषेधाचे त्यर्थ । तत्रहि । एष प्रहलोकरसम्राडितिहोयाच इति प्रकरणावसान तस्य परमात्मनो ब्रह्मलाकशब्दनिर्देयोऽवग म्यते, चश-दस्समुच्चये ऐक्योपदेशभेदनिषेधयो प्रत्यक मेदविरोधि वात् ! इतरेतरयोग वा शट एक्यताम्रय य गड्ढानिवारकत्वात् भेदनिषेधस्य नामरूपयोनिहिति पूर्ववद्ययाधुत्यनुवादः, अतएवाह नामरूपयोर्निवोंदृ वमिति स्व अन्य निर्दिष्टम् । आपाततोऽर्यान्तर ये प्रतीतेऽपि म तसिदान्तीकर्तव्यमिति इलाम. यस्यार्य सू-४३ सुषुप्त्युत्क्रान्त्यो देन [२.३.४३] सया एप . । 73 111 ·५७८ (श्री.भी) पत्यादिशब्दभ्यः इति सूत्रीय:) अर्थान्तरत्वा- १३.६० पार श्रीभाध्यम व्यपदेशादिति वर्तते, सुषुप्त्युत्क्रान्त्योः प्रत्यगात्मनोऽयन्तिरत्वेने परमात्मनों नोध्या देशात् प्रत्यगात्मनोऽन्तिरभूतः परमात्माऽस्त्येव तथा हि वाजसनेयक कतम आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु' (१.६.३.७) इति प्रकृतस्य प्रत्यगात्मनस्सुषुप्त्ययस्थायर्यामकिञ्चि ज्ज्ञस्य सर्पशेन'परमात्मना परिवङ्ग आमायते प्राशनात्मना संपरिप्वको न बाह्य किञ्च नद गोन्तरम् (६.२.२१) हात तथोत्क्रान्तायपि प्राशेनात्मनोऽन्वारुढ उत्सर्जन्याति (६.३.३५) इति नचं स्वपत उत्क्रमितोवा किचिज्ज्ञस्य तदानीमेध स्वेनैयासर्वक्षेन सता परिष्यङ्गान्वारोही सम्भवतीनच क्षेत्रान्तरेणं तस्यापि सर्वज्ञत्वासम्भयात् : Fri: इतश्च प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूतः परमात्मत्योहमा SEPTFTETrir सू.-४४ पत्यादिशब्देभ्यः (१.३.४४) ...... अयं परिप्वाकः परमात्मा उत्तर पत्यादिशब्दद्यपदिश्यते 'सर्वस्याधिपतिस्स घस्य वशी सर्वस्येशानः । स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एपसर्वे र श्वर एप भूताधिपतिरेप भूतपाल एप सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्मेदाय,तिमेतं.बेदा - । मानुचनेन । ग्राह्मणा विविदिपत्ति एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति । एतमेव प्रयाजिनो, लोक--- मिच्छन्तः यजन्ति,' (पृ.६.४.१२), स वा एप महानज आत्माऽन्नादो.वसुदानः '.(६.४, -112 TEAM ...श्रुतप्रकाशिका - F- - - IAS सूत्रस्याकाही पूरयति व्यपदेशादिति वर्ततइति । यथा "अथ शब्दानुशासनम इत्यत्र 'केपां शब्दानाम्" ईयुक्त समस्तस्याप्यनुशासनपदस्य विभागनानुषत: तहापति भावः। सूत्र सुपुप्युत्कन्योः' इति सप्तमी कस्य कस्सा इत्यत्राह-प्रत्यंगात्मनइति अन्तिरवव्यपदेशपहेविसि देश परिहारपर वादस्य सूत्रस्यार्थसिद्धम् साध्यनिर्देशं दर्शयति अर्थान्तरमूर्तइति । सवान्तगर्थप्रतिशोत्यात् सूत्र षष्ठीयायः प्रधान परिनिस्यो प्रायेण कण्ठोक्तिरुपलभ्यते । देहस्य प्राशपरिवववशङ्कास्यास्यय विनयात्राणेषु' इति प्रत्युत्तम उत्सर्जन शरीरम् इतिशय क्षेत्रंशन्धरण परिष्वलान्यारोहावाशेड्डयाह-नति 1122 FTERIES मुक्तावस्पनामान्वारोह इत्यत्रातिश्चेति 1-T Bici F' Deriim.. rrari is सू--४४. पत्यादिशिब्देभ्यः [१-३-४४] TropiTETri'. : सूत्र पत्यादिशब्देभ्यः । इति निर्दिष्ट वातदनुरोपाय तपाटनमानादण सर्वस्याधिपतिः 'तिमायं. प्रधामुदाहृतं सूत्रे च तथा निर्देशा किम इतिचेत्' उच्यते कर्मसंबधनिषधमुखन सवेश्वर-वादिगुमान निरुणाषिकाप । सापकस्य ' स न साधुना फर्मणा भूयान् ' इत्यादियाक्यस्य पूर्व 'सर्यस्याधिपतिः' इत्यादिवाक्य पमात् ' एप भूताधिपतिः' इति याक्यम । यस घोहपरवाया तापूर्यापरवाश्याना कितनग को करगार्थमन्यामरूपता पलिग सापनाथ म पत्यादिशब्देभ्यः । इति निदेशः । अधिपत्यादीत्यनुचि : 'पतिविश्वस्यात्मेश्वरम् ' इत्यादि- upins ५ ...

·अन्तरवा-११३] (भु.प) पत्यादिशन्दम्यः दिसूत्रार्य: ५७९ श्रीमाध्यम् -- २४), अजरोऽमृतोऽभयो प्रह, (६.४.३५) इति । एते च पतित्यजगद्विधरणत्यसवेश्वरः । त्यादयः प्रत्यगात्मनि मुक्तायस्थेऽपि न कथञ्चित्सम्भवन्ति । अतो मुकात्मनोऽर्थान्तरभूतो ... - नामरूपयोर्निवेहिताऽऽकाशा ऐक्योपदेशस्तु.सर्यस्य चिदचिदात्मकस्य ब्रह्मकार्यत्येन तदात्मकत्वायत्त इति सर्वं खल्विदं ग्रह तंजलान् (छां.३.१४.१) इत्यादिमिर्याययः प्रति पाद्यत इति पूर्वमेव समर्थितम् । दैतप्रतिपेयश्च तत एवेत्यनयद्यम् ।। का-:53 . 27 रति शारीरकमीमांसामाप्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयःपाद ॥ ::--.:7Tari -:. :: . 2. 1 .. • 21T 007 -श्रुतप्रकाशिका मिरस्य प्रकरणस्यैकोयन विशेयस्य परमात्मनो नारायणत्वद्योतनार्या अतएवंाय परिष्वाकः परमान्मृति भाष्ये सर्खनु पतिविश्वस्य' इति । प्रकरणस्य तस्याशिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः । इति परमात्मशन्दः 'फोरयति । मुमुक्षुपास्यत्वरूपमहागुणवाचिशब्दत्वात् पत्यादिशब्दैरसह समेतम्' इत्यादिवाक्यमुपत्तिम् 'अन्नादः' अन्नद अधिपत्यादिशन्दीतानों धर्माणां मुक्तव्यावर्तकत्वं दर्शयति । एतेचेति । मुक्तस्य जगद्व्यापाररहितत्वानसम्म "वतीत्यर्थः, कि जीवमात्रादयन्तरत्वे विप्रतिपत्तिः ? उत मुक्तीदर्थान्तरस्व इति विकल्प प्रथम शिरःपूर्वसूत्रेण प्रेन्युक्तम् अनेन द्वितीय शिर इति विभागः । यदी सूत्रद्वयोधर्मेर्मुक्तव्यावृत्तिसिदिः कथमित्यत्राह-एतेचेति। एतच्छन्दः सूत्रद्वयोदाहतगुणपरः अतआदिशन्दे परिष्वङ्गान्धारोहावन्तर्भूतौ सुषुप्युत्क्रान्त्योः परिष्वङ्गस्यान्वारोहस्य च जगद्व्यापा रान्तभूतवान्मुक्तस्य तद्रहितत्वाच, तोच तस्मिन्नसभवतः एते अर्मसंपाद्या इति चाभिप्रायः । स न साधुना कर्मणा भूयान्' इति श्रुतत्वात् । तेन बद्धा मन्यसम्भवः मुक्कैश्वर्यस्य जगद्व्यापारवर्यन्वात् मुतामन्यसम्भव इत्यर्थः एवमनेन स्वदयेन परमारमनश्चिदीच लक्षण्य प्रमाणदायस्योपपादितत्वात् ऐक्योपदेशमदनिषेधौ तदनुरोधेन वनी याविति शहाबाज परिहतं भवति । एतावदेवैतदधिकरणकृत्यम, एवं प्रबलतरभेदभुत्यनुरोधेन निर्वाह कर्तव्ये सत्य क्योपदेशमैदनिषेधयोरेमुख्यतयाऽपि मिधीहे प्राप्त सूत्रकारैरेव श्रुतिलोऽर्थस्थ वक्ष्यमाणं श्रुतिसि मुरुषनिर्वाह 'तप्रीत्र सिनपूर्व मेविनोकामह स्मारयति ऐक्योपदेशस्त्विति । कार्यकारणक्यनिधन्धनः नतु जीवैश्वरक्यनिबन्धन इत्यर्थः । 'ततएव कार्यकारणक्यादेव एक्योपदेशशेषत्वात् दनिषेषभुतिम कुतकसिद्धार्यकारणभेटप्रतिबंधार. निषेधस्य प्रकायेक्यनिबन्धनन्यमप्यर्थसिद्धम् ।'प्रकारप्रकारिमावस्य जकारण वनिर्वाहकत्वात् । तत्रारम्भृणाधिकरण काय कारणकत्यसमर्थन भीतं तनक्योपदेशस्य मुख्यत्वमार्यम् । 'सामानाधिकरण्यस्य शरीरशारिमावनिया" अवस्थित रिति काशकृत्स्नः इति वक्ष्यते तत्राकृतिनयगोचरतया मुख्यावसमर्थन चिद्विषयमादृष्यं च अंशो नानाध्यप देशात् । उभयव्यपदेशात् ' इत्यधिकरणयन कृतम् । एव वश्यमाणो मुख्य निर्वाह इह स्मारिता पादयोक्त. मर्यमभिप्रेत्याह-इत्यनवद्यामिति ॥ Fitne "! परैस्तु · सुषुप्त्युत्क्रान्त्योः' इत्यादिसूत्रम्य वृहदारण्यके "कतम आत्मा योऽये विज्ञानमयः । इत्यादिप्र- करणविषयमधिकरणान्तराच्याख्यातम् । तेत्रचोपगमें योऽयं विज्ञानमयःप्राणेषु' इति शारीलिङ्गदर्शनादुपसंहारप .

·५८० (भु.प्र) परमतपयालीचनम् ।। [अन्तरवा गा. - . सचानध्या भुवप्रकाशिका स वा एष महानंज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु' इति शरीरापरित्यागामध्ये च सुषुप्यर्टि सांसारिक तत्तदुपस्थाप्रतिपादनादत्र संसारिस्वरूप प्रतिपाद्यमिति पूर्वपक्षं कृत्वा " सुषुप्त्युत्क्रन्त्योः । प्राशाददव्यदिन पत्यादि. शन्देश्वाससारिस्वरूपं प्रतिपाद्यमिति सिद्धान्त उत्तः । उपक्रमादिषु शारिरिङ्गकरना नव 2रूम (स्य पण ब्रह्म वयोप देशाथै कृतम् । योऽयं विज्ञानमयः ' ;सया एप महानज आत्मा ' इति परमेश्वरेणैकन्वमुपदिश्यते । अतऊर्ध्व विमोक्षायैव ब्रूहि ' इति पदेपदे प्रश्नात् 'अनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गोमयं पुरुष. ' इति पदेपदे पुण्येनानन्वागत वादिकथनरूपप्रतिपचनाच !, असमारिस्वरूपप्रतिपादनपरस्यसिदिरिति , शारीरिङ्गटशनपरिहारश्चोत: । एवमधिकरण- भेदवर्णनमयुक्तम् । द्वितीयतृतीयपादान्तर्गताधिकरणान्तसूत्रलाप्यात निरूपणीयामावाच्च । नात्र स्त्रय प्रतिशावावयं ध्यते विवक्षितत प्रकरणस्थधर्मियाविशन्दामावात् प्रतिक्षेप्य व्युदासकशब्दामावाच, 'ईक्षते शब्दम्' 'आनन्द मयोऽभ्यासात् । ' अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' इतिहि सूत्रशैला, अतोऽत्र तयामावामावादध्याहरस्स्यात् , हारेण निर्वाहे समवत्यनुपपन्नः । इह च पूर्वप्रकृतसाध्यहेतुसमर्थकन्वेऽध्याहारोऽनपेक्षित । चतुऽप पार्टअधिकरणान्त रारम्मेषु घर्भिवाचिपदाश्रयण नदोष., तस्य प्रधानादेः प्रतिपाद्य वट्युदासपर वादविा चपटनरक्ष्यत 'आनुमानिक मप्येकेषाम् ' इतिचेनेति न सख्योपसंग्रहादपि ' इति च व्युदसनप्राशा भयते । नेति एदस्योत्तरत्र अनुमोऽपि नदोषः। प्रधानादिपरत्वव्युदासस्य परमात्मपरत्वोपपादन शेष वात् परमात्मपर वक्ष्य प्राधान्यन प्रतिपिपादाय पततया सर्वत्र तद्विवक्षाया प्रतिशावाक्यश्रवणात् काचिदध्याहारपर्शनेऽपि गत्यातररन्द्र देसति र रमाव ra rathोऽनयम | अतःपरमात्मपर वसमर्थनपराधिकरणवरूप्यादयुतम , निरूपणीयामा व अधिकरणERE: सदिग्धहि यायप्र. वत्तिः यत्रैकस्मि वाक्ये प्रकरणे वा परस्परविरुद्धार्यदय प्रधान प्रतिपाद्यतया प्रतीयत, तत्र सन्देहेसति न्यायावताप: इह च ताशसंशयविषयो न दृश्यते ॥ तथाहि जाम स्वप्नाद्यवस्थाप्रतिपादकवाक्याना जीवविषय व मसशयपदं, नच रदपा चयम् अतस्तनिरूपण परत्वमधिकरणस्यायुक्त 'असङ्गोह्यय पुरुष. ' इत्यार्दिवाक्यानां शुदस्वरूपपर वमपि नसन्देहपदम,निरवधिक नन्द निरङ्कुशेश्वर्यप्रतिपादकाना ' स एको ब्रह्मलोक आनन्दः' 'सर्वस्य पशी सर्वस्येशान ' इत्यादिवाक्याना परमा- मपरत्वेऽपि नसन्देह मत पतत्समर्थनमपेक्षितम् । समानाधिकरणवास्याना ब्रह्मामकवोपट विपि नविशय इति न त समर्थनार्थमधिकरणारम्भी युक्त । बीवस्वरूपकयन ब्रामक विधानायानुवाद इत्ययमयों नियमि प्राप्तायांना वाक्यानामनुवादकत्वस्य अप्रामार्थाना विधायकस्य च स्वत एव स्ष्ट व त् । नस्ट ' अमिहिमस्य भेष जम्' इत्यस्य वाक्यस्यानुवादकत्व 'स्वर्गकामो यजेत' इति वाक्यस्य विधित्व चात्र निरूपणीयम् अता जीवरूपक थने प्राप्तविशेषगौतेनुवादव नसमर्थनीयम् अप्राप्तधर्मप्रतिपादनस्य विमित्वच न साभ्यम् । विहितधर्मनिषेधन खरू पेक्यप्रतिपादन चानुपपन्नम् । स्वाक्षरप्रातिकूल्याय, नद सूत्रदय ब्रामक बोपदेशस्मानपर दसमान हक्षर स्वारस्यादवगम्यते ॥ नच मृषागाभिमत ब्रह्मात्मकत्वमसिम्प्रकरणे दृश्यते 'सपा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमय स एपोऽन्तर्हृदयआकाशस्तासंश्छेते सर्वस्य घशी सर्वस्येशानस्सर्यस्याधिपति तोवरस म्योरयाग मात् तन्मतेऽधिष्ठानवादाम्य ग्रुपदश्य नहीश्वरोऽशेषगदम्याटिन पि - Epinior Eत नाह रसुस्मिसमर्पत कस्पिवभूदलनाम्बुधारापिष्टानम् । किंच ईश्वराध्यस्त जीवदान नेश्वरम् श्चात्य सर्वश्तया h T.

·अर्यान्तरत्वा-१.३-१०] मुकामपूर्वपशकयनौजम् ५८१ . . श्रुतप्रकाशिका पिताकारविश्यभ्रमानुपपत्तेः । नचा-यांक अधिष्ठानभूतेश्वरस्य ससायंगोचरस्वात् । अघिटानानषभासेऽप्यसप्रतीति रुपपद्यते, घरस्सन् पटस्सन् इति सन्मात्रमेवाधिष्टानतयाऽनुवृत्तमवमासत इति च तदीयप्रक्रिया नार्वश्विरगंऽघिनस्या प्रतीयत इनि, अतरसर्पभूदळनयोरन्योऽन्यतादाम्यापदेशवत् जीवेश्वरतादाम्योपदे छोऽनुपपनः । ईश्वरधर्माम अविध शिता इति चेत् पदाना रक्षणा, पिंच अप्राप्तानां घमाणामनुवाटासम्भवादिहिरस्य निघायोर त 'एप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरेप भूतपाल ' इति ता पयलिनदर्शनाथ रेण धर्माणामवियक्षिताय दुर्वचम् । सिद्धान्त्यभिमतत तादाग्य सदुपासनचीत्तरम निस्पयिष्यते । अतस्त्रावरमात्ल्यिात् सशयविषयामावात् स्वामिताशरीरस्यानुपपन्न यात प्रामा णिस्तादाम्यनिरूपणस्यान्य क्रियमाण या चाकारशन्टनिर्दियस्परमा म वोपटक सूत्रध्यमिति स्टिम ॥ यादवप्रकाशपशेऽपि निरूपणीयामावादनारामणीयत्वदोष. स्थितः। पूर्वपक्षसिद्धान्तनप्रकारमानुपपन्न, परि बनान्धारोहाम्यां प्राशस्यामनश्शारीगरोदः स्थित इति विषयशोधकमाय सूत्र व्याख्याय स प्राश• कि भोस। विद्या कमांतिशयल की जीव. उन पर इति विशय मोक्तुर्विज्ञानम्यस्य प्रकरणस्थतया वशिविज्ञानवादीनां विद्या.त्या जीवावमुक्तका पत्यादिशब्दाना शासान्तरे परमा मविषय बदर्शनादन्यत्र सुषुप्तो परमामनि संपत्तिभवणाच पग्मा व सापितम् तत्र तावदाद्यसूत्रव्याख्यानमयुक्तम् , विषयशोधकत्वमात्रे सूत्रवैयात् । पूर्वपक्षपरवे शान्दस्य रेतावित. ग्यात् मोक्तुः प्रकृततया कमाघीनैश्वर्य वस्य पूर्वपञ्चहतीरशान्दत्याय तच्छकाव्युदसनासमर्थभेदानुभाषणे प्रयाजिना। वात् सूत्रवैयर्यम् । किंच शारीरात् मैदको परिष्वगायारोही प्राज्ञकर्तृको श्रूयत । प्राश व च स्वाभाविक, पति घाटयम स्वामाविका एवात्र प्रतिपाद्यन्ते उपाध्यनुत्ते तथैव स न साधुना र्मणा भूयान् ' इन्युपनिषघाच्च । अरसद नाहत्य पन्यादिशम्दाना शाखारसिद्ध या परमा ६ वोचिरा । छ स्वादरतु यद्यपि प्ररस्य कारण- त्यावगमकः तथाऽपि कारणस्य चिदचिंलक्षण्यतु सवादनिरपेक्षहेत: प्राशय निस्पादिश्वयंवत्व च, याहेक निर मुरीश्वयमपि मुत्यन्तरसवादसापेक्ष, तर्हि श्रुत्यन्तेषु कथमाश्वास. तत्रापि सवादातरापेक्षणेऽनवस्था स्यात् । एतच्छुत्यः पेवणेऽन्योऽन्यायस्यात् । अतोऽधिकरणान्तरकल्पन तन्निर्वहणचानुपपन्नम् । अतस्सूत्रत्रयमेवाधिकरणम् ॥ इति अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधिकरणम् 21 गूढार्थसप्रह 'ज्योतिर्दर्शनात् । इतिसूत्रे सर्वावमासज्योतिष. विवक्षित वेन 'परज्योतिः' इत्यत्र ज्योतिषः तादृशतया मुक्तप्राप्य ज्योतिरेव नतत्र सूपों माति' इत्यत्र विवक्षितम् । मुण्डके च ज्यातिषा ज्योतिष्ट्वनिरूपणाथै प्रवृत्ताया. 'नतत्र "स्यों माति' इति झुतेरनन्तर मुत्र ज्ञानेन ब्रह्मसाम्यमपि प्रतिपाद्यते । दहरविद्याया अपतपाग्मत्वाद्यष्टकविशिष्टत्वेन पर मात्मानमाभिधाय जीवस्यापि तदमवत्वेन प्रजापतिविद्याया प्रतिपादितत्वेन मुक्तः समानधर्मा बुद्धिस्थ इति प्रजापतिवाक्यानन्तरवाक्ये 'आकाशोह वै नामरूपयोनिवहिता इति परमा मन्ययाकाशशब्दस्याच्या प्रवृत्त रसम्भवैन योगेनैव प्रवृत्तेः आकाशाधिकरणे निर्णीततया 'धूवा शरीरमकृत कृता मा' इति तदनन्तरपूर्वश्रुती 'मुकस्य प्रस्तुतत्त्वेन प्रस्तुते मुक्त परमा मत्वेन बुद्धिस्थाकाशशब्दयोगार्थोऽपि समवति । मुण्डकं च नाम ·१५८२ सिद्धान्तिनामाशयस्य विशदीकरणम् [अर्थान्तरत्या-१३१. . गूढार्थसंग्रहः - - त्र सिपादिमुक्तः-----दिव्यम्' इत्यभिधानेन 'ते यदन्तरा तद्ब्रह्म । इत्यत्र नामरूपविमोक ,एव विवक्षित इत्याक्षेप प्राप्त अर्थान्तरवाधिकरण प्रारम्यते ।। अन्यः अर्थः अर्यान्तरम् पूर्व नामरूपसम्बद्ध य. जीयः सः परमा माधीनर तल्पनामरूपघानेव, तस्य नामरूप. विनिर्मोकोऽपि सङ्कल्पाधीनः, इति सद्विरक्षण एव नामरूपयोर्निहिता' ते यदन्तरा' इत्यम विवक्षितः । नियोंदा इत्यर्थः नामरूपसम्बद्धस्य जीवस्य तदभावमात्रेण सन्निवोदृत्व सभवति 'ते यदनग' इत्यत्र कर्ममूलक नामरूपसम्म धाभाव एव विवक्षितः । ततो जीवादलक्षण्यम मुक्तस्य पूर्व नामरूपसम्बघिसावन कार मदनक 'ते यदसरा स्य. स्योपपत्तिाच्या मतु सार्वदिक सभवति । अत: 'ते यदन्तरा' इत्यस्य नामरूपस्पर्शसामा-यामार व विधक्षित वेन सेनाप्यर्थान्तरम् 'तद्रह्म' इ युत्तरत्र वर्तते, ब्रहा वादेसम्मव इत्यर्थः । एतेन आदिपदेन पूर्वमुत्तस्य यस्याभुती प्रति. पादनं तस्यामेव मुक्तप्राप्यत्वेनाभिधानेन प्राप्यनानिरूपणपरत्वमस्या वाक्यस्ति प्रकरणमपि सङ्गतम् समानर्मदास्य मुक्तस्य सत्त्वेऽपि नामरूपनियादृत्वकथनेनैव मुतगत घर्मसामान्यस्यापि निहाय-परमात्मन एव विवक्षितम् । प्रमश म्दार्थबृहणावे । मुक्तधर्मभूतज्ञानविकासस्यान्तर्भूततया परमा मसङ्कल्पाधीन एव प्रकाश तस्यति निरुपाधिकप्रकाशयान् परमात्मैवं ॥ आकाशशम्न प्रस्तुमय आकाशशब्दार्थव 'सुधुप यु फ्रान्यो जीवभेदप्रतिपादनात् जीवाना 'पत्यादिश देण्य.' “स्वामित्वप्रतिपादनाच जीवभिन्नः परमात्मैव विवक्षित इत्यभिप्राय व सूत्रत्रयमेतदधिवरपर सू-वर ज्योतिशाre पूर्व बुद्धिस्थनया ब्रह्मसमानधर्मवत्त्वेन प्रतिपन्ने मुक्वेऽपि प्रकाशमानावप्रकाशकावयोः समवेन आ शानि राम: पूर्वसूत्रेण कृतः । प्रमिताधिकरणेऽपि ' अङ्गुष्ठपात्रः पुरुषोऽन्तरामा--ज्योतिरिवाधूमक: ईशानो भूतभध्यस्य इत्यत्र जीवानुवादेनेव भूतमध्येशितृपरमामादः अभिधीयते ।। 'उपसहारे ''अङ्गुष्ठमात्र:-हृदये सन्निविष्ट -तं स्वाच्छरीराप्रपृहन्मुखादिवेषीका धैर्येण इत्यत्र पूर्वी जीवपरम् त स्वाच्छरीरात्' इत्यत्र शरीरापृथक्करण विवक्षितम् ‘त शुक्रममृतम् ' इत्यत्र जीवस्य परमात्माभेदः उपसहारे भीव. मन्द्य परमान्मोपसहारेण 'अद्गुष्ठमात्रः' इति पूर्वमपि जीवमनूद्य परमात्माभेद एव विधीयते । किंच 'ज्योतिर्दा नात्' इति सूत्र 'परज्योतिः' इति भुतेरपि विवक्षितत्वेन से उत्तमःपुरुष. इत्यत्रमुचस्य परमात्माभेदप्रतिपादनेन जीवभिन्नस्य परस्यैवाभावेन जीववैलक्षण्यं नसिद्धयनीति शङ्काया ' सुषुफ्युत्क्रान्त्योः' इति सूत्रदयम्। 'सुषुः युत्क्रान्त्योः' इत्यत्र 'प्राशनान्मना सपरिष्वक्तः, प्राशेना-मनाऽन्वास्टः' इति श्रुतिय परैरप्युदाहृतम् । अजातशत्रुबाह्मणान्ते मुकुरु प्रस्तुत्य 'सएकोऽन्तहंदयआकाशस्त मिश्छेते। इत्यभिधाय हितानामनात्यः दासप्ततिसहस्राणि इत्यादि मुधम् । 1 ज्योतिर्माह्मणे 'हिनानामनाड्यः' इत्यादि कमभिधाय तदत्राविद्यायामन्यते अथ यत्र देवश्व राजन महमेवेदं सर्वोऽस्मीति मायते' इत्यायनन्तर प्राशना मना सपरिष्वमः, नबाह्य किंच नवद नान्तरम्' इति तदुत्तर तट्टामगाते 'प्राशनारमनाs वास्टः उ सर्जन याति' इति भूयते, अमियत्राजातशत्रुबाहाणान्तै सुषुप्तो आकार दार्थपरमा मसाबकिन एप हितानामनाहासबन्धप्रतिपादनेन ज्योतिक्षिणे सुघुसो हितनामगाडीसंब घस्य पूर्वमभिधानेन चापाय-दार्थपरमाम. सबन्दी जीवएव विधक्षित इति स्पुरम् । तदन्त 'प्राइनान्यास्टः' इत्यत्रापि एव विवक्षित: 1 आकाशापर. मालमसम्पन्धी जीवः परमात्मनो मिन्न एव, मुषको परमते अन्त. रणादित्यस्य प्रतिपादनेन 'सरिएको भदेतो माति' रोकवस्य वियन 'अपातु जमिनिः' इति सूधमाप्पे मुगुमा रूपानन्तर प्रबोधे घरः वेदान्तेवाम + 1.SF . .

·अर्थान्तरत्या १३-१० सिद्धान्त्याशयपरिकरणे परोत्तदोषानवकाश: पतम . " . है इत्यत्र . - - (:..) गूढार्थसहः। धानेन मुषुप्ती जीवभेदस्य परमात्मनि सष्ट प्रतिषु प्रतिपादनेन तसिद्धान्त: मुत्यायननुहुण इति स्पाम् । आरमा योऽय विज्ञानमयः' इति पूर्वप्रस्तुनजीवस्य सवा एष म्हानज आ मा योऽय विज्ञानमय. 'त्रपामामा उमेदएय बुबोधयिपित इति शहानिरासाय 'पत्यादिवशब्देश्यः । इति ।। सवा एष महानजः' इत्यस्यामेव ग्रुतौ ' यएपोऽन्तहृदय आकाश, सर्वस्य वशी' इत्याभिधानेन पूर्वतीय भिन्नत्वेन प्रस्तुपरमेव निर्दिश्य 'सर्वस्य पक्षी, सर्वस्वाधिपतिः' इति जीवाधिपतिवाभिधानेन । 'सवा एप महानन आ मा' इत्यत्र जीवस्य परमात्माभेदः सर्वथा नघटत इति सिद्धम् । आकाशादायव सूरुदये जीवमेटस्य प्रतिपाद- मात्र सूपद्धये अधिकरणभेदकल्पना अनुचिता वंश स उत्तम पुरुषः" इत्यत्रापि प्राप्य एव पुरुषः प्रतिषिपदा यिषितः । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा' इत्यत्र 'पुरुषान्नपर विञ्चित् ' इत्यादी पुरुषश-दस्य परमा मपरत्वस्य परप मा समततया सवा अय सामु पूर्षु पुरिशयः' इत्यत्रोच निर्वचनसिद्धार्थस्य तत्रैव'समवेन कौस्वात् इति। सूत्रे अद्गुष्पमितत्वस्य हृदयपरिमाणनिबन्धनत्वोत्या परमात्मपरन्ये विरोधाभायेन ‘जनामा हृदये सानिट सर्यजनहृदयत्तित्वस्य एकस्यैव प्रतिपादनेन सर्वस्यचाहम् ' इति गातानुसारेण जीवे सर्वजनहृदयसम्म धस्यासम्भवेन' पूर्वार्धे परमात्मैव विवक्षित. त स्वाछिरीरात्' इत्यत्र पुरुषश-दस्य सर्वशरिबोधकत्वेन स्वशरीरसूता वेतनादिय जीवादपि पृथक्करण विवक्षितम् सविशेषस्यामृतत्व न सभवतीत्याक्षेपपरिहाराय 'त विद्यापटुक्रममृतमिति' जीवस्यय जननमरणयोरसम्भवे का कथा परमात्मनः १ धर्मघर्मिस धान! भिन्नतया सबन्धविगमेऽपि घर्मिणः न नित्यावहानि." इत्याशयः । 'प्राशना मना' इति श्रुत्युत्सपरिष्यन्नविरोद्धयर्थ. 'सलिल एको द्रष्टा' इत्यत्र नैव वर्णयितुं शक्य:- 'ततोऽन्यदिमत यपश्येत्' इति सुषुप्तिप्रकरणे वाक्यसत्वेनाद्वैतश-दस्य पृथगवमासानहनीर-ध्रसश्लेषरूपीवभाग एवेति सूत्रकाराशय.॥ इति अर्थान्तरत्यादिव्यपदेशाधिरणम् अथ वेदान्तसारः ...3)'. सू-४२ आकाशोऑन्तरत्वादिव्यपदेशात् (१.३.४२ 'आकाशो है ये नामरूपयोर्निहिता वे यदन्तरा तेह्म' (७.८.१४.१) इत्यादिना निर्दिष्ट आकाश: 'धूवा शरीरमकृत कृतारमा' (८.१३.१) इति प्रकृतान्प्रत्यगात्मनः परिशुद्धादर्थान्तरभूतः परमपुरुष , नामरूपये. नियो. दृखतस्परूपान्तरस्वामृतस्यादिव्यपदेशात् ॥ १॥ तत्वमस्यादिनस्योपदेशात् प्रत्यगात्मनो नान्तरभूत परमपुरुष इत्याशङ्कयाह-- सू-१३सुपुप्त्युत्मान्त्यो देन (१.३.४३) 'प्राशना मना सपरिष्वक्त : मबाह्य किंच ने वद नान्तरम् ' (वृ.६ ३.३९) 'प्राशेन मनाइन्वास्द.' (६.३. १५) इति सुपु यु क्रान्त्या. बाहान्दरविषयान-शादत्यगा मन इरानीमेव मारतया मेदन अपडेशदर्श तरभूत एष। - । Im 3 bin . .

·वेदान्तदीपः अर्थान्तरत्वा ६.३.१० सू-४४ पत्यादिशब्देभ्यः (१.३.४३) परिष्वक्षके प्राशे श्रूयमाणेभ्यः पत्यादिशन्देभ्यश्चायमर्थान्तरभूतः 'सर्वस्याधिपतिः सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः '. (बृ.६.४.२२) इति उत्तरत्र श्रूयते, ऐक्योपदेशेऽपि ' अवस्थितेरिति काश स्नः' (छा.१.४.२२) इत्यनेन जीवस्य शरीरभूतस्याऽमतयाऽवस्थितरिति स्वयमेव परिहरिष्यति ॥ इति वेदान्तसारः अथ वेदान्तदीपः सू-४२ आकाशोऽर्थान्तत्वादिव्यपदेशात् (१-३-४२) 1 - + - छान्दोग्ये--'आकाशो हवै नामरूपयोनिहिता ते यद-तरा तद्ब्रह्म तदमृत स आमा' (छा.८.१४.१) इत्य त्राकाशशब्दनिर्दिष्ट. किं मुक्तामा उत परमात्मा ? इति संशयः । मुच इति पूर्व.पक्ष: 'धूत्वा शरीरमकृत कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसभवानि ' (८.१३.१) इति मुसंस्थानन्तरप्रकृतत्वात् । रादान्तस्तु-' नामरूपयोनिहिता ते यदन्तरा', इति स्वयमस्पृष्टनामरूपतया नामरूपयोनिवोदृत्वेन श्रयमाणोऽयमाकाशी बद्धमुचोमयावस्या प्रत्यगा-मनोऽर्था तर वापर मात्मैव । सूत्रार्थस्तु आकाशः परमारमा, तस्य नामरूपयोर्निवोदृत्वतदस्पर्शरणार्थान्तर वन्यपदेशात ; प्रत्यगात्मनो- ह्यर्थान्तरभूत एव नामरूपयोर्निवादा बद्धावस्थस्तावन्नामरूपान्या स्पृष्टस्तापरवशश्चेति ननिवाटा ; मुक्त स्थापि जगल्यापा, ररहितत्वान्न निवौदृश्यम् आदिशन्देन निरुपाधिकप्रदत्यामृत्वा म वादीनि गृह्यन्ते ; तानि निरुपाधिकानि मुत्तस्यापि न समवन्ति ॥ ननु तत्वमस्यादिनक्यव्यपदेशात् 'नेह नानाऽस्ति । इति भेदप्रतिषेधाच न प्रत्यगा मनोऽर्थान्तरभू: परमा मे स्याशयाह- सू-४३ सुपुप्त्युत्मन्त्योर्भेदेन (१-३-४३) 'व्यपदेशात् ' इति यर्तते 'प्राशनात्मना सपरिष्वतः' (पृ.६.३.२१) 'प्राशेना मनाऽस्वास्ट: ' (६.३.३५ इति सुषु यु फ्रान्त्योः इससक्लविशेषविताना प्रत्यगात्मनस्तदानीमेव सर्वशतया , मेदव्यपदेशात्प्रत्यगात्मनोऽन्तरभूत श्ष परमामा॥ स-४४ पत्यादिशब्देभ्यः (१.३.४४) परिष्वाके मारे प्रयमाणेग्य. पत्यादिशन्देश्यसायं प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूतः परमा मा ' सर्वस्याधिपतिः सर्वस्य पशी सर्वस्पेशानः' इत्यादौ ऐक्योपदेशभेदप्रतिषेधोठ महाकावनिबन्धनापिति तिमानिति- सयं खल्विद बम (छो.३.१४.१) इत्यादिमुतिमिरेव ग्यतो।। इति पेदान्तदीप. इति भर्यान्तरत्यादिव्यपदेशाधिकरणम् इति श्री शारीरवमीमांसामाप्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयापादस्समाता , " ·धीमते रामानुजाय नमः श्रीशारीरफ्मीमांसाभाप्ये प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः मथ आनुमानिकाधिकरणम् श्रीमाध्यम् सू-१ आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीते दर्शयति च (१-४-१) उक्तं परम थिलक्षणमोक्षसाधनतया जिज्ञास्यं जगजन्मादिकारण ब्रह्माचिद्ध- स्तुनः प्रधानदेश्चेतना बद्धमुक्तोभयावस्थाद्विलक्षण निरस्तसमस्तहेयगाधं सर्वशं सर्प- शक्ति सत्यसङ्कल्पं समस्तकल्याणगुणात्मकं सर्वान्तरात्मभूतं निरङ्कुशैश्चर्यमिति । अथ आनुमानिकाधिकरणम् भुतप्रकाशिका . सू-१ आनुमानिकमप्येकेपामिति चेन शरीररूपकविन्यस्तगृहीते दर्शयति च (१-४-१) - प्रथमपादचिदचिद्विल्क्षणकारण वायोगव्यवछेदपरः, अयियोगस्वच्छेदपरायां त्रिपाद्यामस्पष्ट स्पष्टजीवादिक पाक्यविषयौ द्वितीतृतीयौ स्पष्टतरजीवादिप्रतिपादक्वाक्यविषयश्चतुर्थ इति पादसङ्गतिः द्वितीयपादारम्भे कयिता। सूत्रका रैस्तु अन्ययोगव्यवच्छेदस्य त्रिपादीकृत्याय चतुर्थपादारम्भे कप्ठोत्तम् ' आनुमानिकमप्येके पाम् ' इति युतम् । अतो भाष्यकारश्चतुर्थपादारम्मे त्रिपाद्यपष्टीकरणमुखेन सङ्गति विवक्षन् प्रथमपादार्थानुभाषणपूर्वक द्वितीयतृतीययारय वृत्त दर्शयति उक्तमिति । प्रधानादेरित्यादिशन्देन प्राण कारादिग्रहण विलक्ष णमित्यन्तेन प्रथमपादार्थ उक्त', लक्ष ण्यचोभयलिलतयेति दर्शयन् द्वितीतृतीययोरप्ययं दर्शयति निरस्तेत्यादिपदैः। समस्तशन्देन चिद्गतमचिद्गत व हेय विवक्षितम्, गन्धश-देन मुक्त व्यावृत्तिः, समस्तकल्याणगुणा मकमिति पद धर्मिस्वरूपपरम् , सर्वशन्त्यिादिपर्वद्वितीय- पादायरसूचितः 'यस्सर्यज्ञ.''भारूपरसयसङ्कल्प.' इत्यादिवाक्यजाताहि तद्विषयः । अन्तर्यामिवैश्वानरद्युम्वाद्य धिकरणसिद्धमयमाह--सर्वान्तरात्मभूतमिति । 'एप सर्वभूतास्तरात्मा' इति सुबालोपनिषद्य तयामिविषयत् या भूयमाण वात् 'पद्यां पृथिवीयेप सर्वभूतान्तरात्मा ' इति मुण्डकोपनिषद्वाक्यस्य पक्षवेनोप यासात समर्थनाच्च । निरङ्कुशैश्वर्यमिति तृतीयपादार्थसूचन ' एतस्य या अक्षरस्य प्रशाशने गार्गि''ईशानो भूतभव्यस्य ''सर्वस्य 74 . - ·५८६ आनुमानिकमिति पदेन आन्द्रयाणा-मानात् ' इति साङ्ख्यमत सून्यत इति पूर्वपक्ष: [ आनुमानिका- १.४१ , - - श्रीभाष्यम् इदानी कापिलतन्त्रसिद्धाग्रह्मात्मकप्रधानपुरुपादिप्रतिपादनमुसेन प्रधान कारणत्वप्रतिपा. दनछायाऽनुसारीण्यपि कानिचिद्वाक्यानि कासुचिच्छाखासुसन्तीत्याशङ्कय बहक कारणत्व स्थेने तन्निराक्रियते । फठवल्लीप्वानायते-'इन्द्रियेभ्य परा धर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिबुद्धेरात्मा महान्परः ।, महतः परमव्यक्तमव्यक्तायुरुप.परः । पुरुषा- परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परागतिः' (कठ.१.३.१०.११] इति । तत्र सन्देहः-कि कापिल तन्त्रसिद्धमब्रह्मात्मकं प्रधान मिहाध्यक्तशब्देनोच्यते, उतन'इति । किं युक्तम् ? प्रधानमिति कुत. ? ' महतःपरमव्यक्तमन्यक्तात्पुरुषः परः' (१.३.११) इति तन्त्रसिद्धतत्वप्रक्रियाप्रत्य- भिशानेन तस्यैव प्रतीतेः, 'पुरुषानपरं किंञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः ' (१.३.११) इति पञ्चविंशकपुरुषातिरिक्ततत्त्वनिषेधाच । अतोऽव्यक्तं कारणमिति प्राप्तम् । तदिदमुक्तम्- आनुमानिकमप्येकेपामिति चेत् इति । एकेषां शाखिनां शाखास्वानुमानिकं प्रधानमपि का- रणमानायत इति चेत्- भुतप्रकाशिका वशी सर्वस्पेशानः, इत्यादिवाक्यजाहि तद्विषयः । वर्तिध्यमाणमाह-इटानीमिति । प्रधानकारणयप्रतिपादन च्छायानुसारिणीति । न केवल लिङ्गप्रतिपादकानि, किंतु लिङ्गिनामेव प्र६ नादीनां उग कारण प्ररिपादन शाऽ। दानीति अतो जीवादिविषयताया. स्पष्टतरत्वमिति भावः। प्रधानपुरुषादिप्रतिपादनमुसेन प्रधानकारणत्वप्रतिपादर च्छायाऽनुसारिणीति । प्रधान पुरुषादिस्वरूपप्रतिपादनप्रकार: तन्त्रार्थप्रत्यभिज्ञापक, तेन प्रधान काणावप्रतिपदन फलिनमित्यर्थ.॥ ब्रझैककारणत्वस्थेन्न इत्यत्र एकशब्देन त्रिपाद्या अन्ययोगव्यवच्छेदपराव सूचित्म । स्थेन्न इत्यनेन चतुर्थ दार्यसूचितः, पूर्वपादद्वयप्रतिपन्नस्यान्ययोगव्यवच्छेद स्य स्थैर्यमस्मिन्पाट प्रधानादिकारण यप्रतिपादनव्युटर ने कृतेहि भवति । अत्रानन्तरपूर्वाधिकरण मुक्तादपि वैरक्षण्यमुत्तम्-तट रक्त प्रत्यगाम्न परस्य निधादिति शड्या वान्तर सप्ततिरिति चासिद्धम् बद्ध मुक्तोभयावस्थाद्विरक्षणमिरिहत्तम् । विष्यम ह-कठवविति । तस्बिर प्रत्यभिशामावजनकानि वाक्यानि विषय | सिद्धषमतद्विपर्ययप्रतिव्या इय, द्वा अध्यक्त शन्दस्य प्रधान वाचकावामावात् उन नेति सध्यशिरोऽन्तर कृतम् अन्यथा उत ब्रह्मा मक प्रधानमितिहि शिरोऽन्तर क्त्तव्यम् । कट. वलुपामबहारमकप्रधान कारण वप्रतिपात्तिरस्ति नवेति प्रथमविचारोऽतिः। द इन्द्रियेभ्य परायाध्य कशब्दः किमब्रह्मात्मकप्रधानपरः उन नेति विचार, तदर्थे किमस्सिन्मान त-प्रसिद्धतस्वगणाप्रमप्रत्यभिज्ञानमति नति तदर्थमव्यक्ता पूर्वापरनिर्दिष्टमहापुरुषशम्दाम्यो महनीवर स्व निर्दियते उत जीवराविति । किम्हन्द्रियादिदै पूर्व वाक्यस्थरूपकरूपितोन्द्रयादिप्रतिपत्तिस्ति नेति । विमत्र पर व कामन उत शीकार्यत्यति । यदा कामविन तदा रूपितन्द्रियादिप्रतिपायभायन महापुरुषम्दयोमहनीयतासमक्त्या तान्त्रिक प्रयाप्रत्यज्ञिान त अध्यक्ष शम्दे. नारमात्मक प्रधानमुन्यत इति तस्यैव कारणाव प्रतीयत इति पूर्व- पक्ष । सिद्धान्तु यदा दशौकरिया पर व पिष- शित, तदा पूर्वरूपितेन्द्रियादिप्रतिपस्या महापुरुषशम्दयोनीवपरमामयन प्रसिद्ध याप्रत्यभर नामाषादयस. शादो नाबशामकप्रधानपर इति न तस्यात्र कारण वप्रतीतिगत परफलिमाघ । माया अनुसूत्राममाह-दिक्षम कामिति । शाऽनुमादिन सूत्रपण्ड व्याचष्टे-एकेषामित्यादिना !!

·भानुमानिका. १-४१] गुनी रूपगप्रकरणेन अन्यर पदस्य शरीरपरत्वमिदान्तः ५८७ . - धीभाप्यम् अत्रोचरं नेति । नायकाशदेनामहात्मकं प्रधानमिहाभिधीयते । युतः ? शरीररूपक विन्यस्तगृहीतेः शरीराख्यरूपफविन्यस्तस्य अव्यक्तशब्देन गृहीतेः । आत्मशरीरघुद्धिमन- इन्द्रियविषयेषु रधिरथादिभायन रुपितेपु रथरूपणेन विन्यस्तस्य शरीरस्थानाव्यच श. म्देन प्रहणादित्यर्थः। एतदुक्तं भयति-पूर्वत्र हि 'आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेयच धुद्धि तु सारथि विद्धि मनः प्रमहमेव च। इन्द्रियाणि हयानाहुः विषयास्तेपु गोचरान्' इत्यादिना 'सोऽध्यनः पारमानोति तद्विष्णोःपरमं पदम् ' (१.३.९) इत्यन्तेन संसाराभ्यनः पारं वैष्णवं प्रेप्सन्तमुपासक रथित्येन तच्छरीरादीनि च रथरथाङ्गत्वेन रूपयित्वा यस्यते रथादयो यशे तिष्ठन्ति, स एवाभ्यनः पारं धैष्णवं पदमामोतीमुक्त्या, तेपु रथादिरूपित- शरीरादिषु यानि येभ्यो पशीकार्यतायां प्रधानानि, तान्युच्यन्ते 'इन्द्रियेभ्यः पराः' (१. युतप्रकाशिका परिहारखण्ड व्याचट-शरीरास्येति । शरीरमेय स्पपि.यस्त स्प्योऽनति रूपान्तः । रूपन वि. न्यस्त रूपितमित्यर्थः शरीरहि रयावेन रूपितम् 'शरीरं रथमेय च ' इति । ननु रूवि यसरी तान बच ग्यम् विशेषणस्य पूर्वनिपातितत्वादिति शापरिहाराय शरीराख्येत्युक्तम् । अस्सिन्याक्ये रूपाविन्यस्तं वस्तुप्राधान्येन विवक्षित विशेषणापेक्षया विशेष्य प्रधानम् अतो रूपाविन्यस्तपद विशेष्यसमम् कीदृश सदित्यशाया शरीराख्यं रूपकविन्यसमिति शरीरशन्देन तद्विशेप्यते यथा पश-देन गौः अतो रूपकविन्यस्तप्राधान्याभिप्रायः शरीरशम्दपूर्व. निपात इत्यमिप्रायः । कानि कथं रूपितानीत्यत्राह-आत्मेति । रूपमाभिधायिवाक्य कि रायर यादिमा तिना. मत्र प्रहणम् तत्राप्य यस्यन्दन शरीरस्य ग्रहणमिति च कथमवगम्यते रध्यादिवेन रूपितानामस्मि यावये कीर्तन किम थेमिन्यत्राह-एतदुक्तमिति । आत्मानम् इत्यादिक रूपकाभिधायिवाक्यम् । तेषाम: ग्रहण वशीकार्यताया प्राधा यशा पनाय स्वशन्दैरेव प्रत्यभिज्ञानाद्राथरथादिमावेन रूपितानामत्र ग्रहणमिति ज्ञातम् । पारिशेप्यादव्यशब्देन शरीरमहण मितीदमजातमुच्यते पूर्वग्रहीत्यादिना । रूपणस्य प्रयोजनमाह-यस्यैतइति । वीकार्यवशाफ्नाय रबिरयादि वेन रूपमित्यर्थः । रूपनरूपितानामिह ग्रहण वीकार्यतायो प्राधान्यापाघा यशापनार्यमित्याह-यानि येभ्य इत्या दिना। ननु वशीकार्यताया प्राधान्यस्य विवक्षितत्व क्यमवगम्यते उच्यते- इन्द्रियेभ्य.परा' इत्यादिमान परशद स्तावनान्यवचनः अर्येभ्य इन्द्रियादीनां मेंटस्य लेकार्सद्ध वन उपदेशात् । अत: पशब्द प्रकपर, प्रश्चि न तावकारणत्वनिबन्धन. अर्थानामिन्द्रियकारण वभावात् इन्द्रियाणा विषयरिद्धयर्थतया त छेध यात् साध्यात्वलक्षणः प्राय इति च नवाच्यम् ; तथासत्ययांपेक्षया मनस: पर बायोगात् । नचान्तरक्षावल्क्षण: प्रकर्षः इन्द्रियानोबुद्धीना तत्समवेऽपि इन्द्रियापेक्षया बाहानामांना परत्वायोगात् । अत: पाध्याथिरादिभा-रून उप र नो . या । यगमात् तत्रैव- यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सह । तस्येन्द्रियाण्यवझ्यानि दुष्टाश्वा इव सारथे. ॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सह । तस्येन्द्रियाणि घश्यानि सदश्या इव सारथः ॥ यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्करसदा शुचि । न स तत्पदामोति संसारं चाधिगच्छीत ।। है ·वशीकरणक्रमप्रदर्शनार्थ रूपणम् [आनुमानिका-१-४१ श्रीभाप्यम् ३.१०) इत्यादिना । तत्र हयत्वेन रूपितेभ्य इन्द्रियेभ्यो गोचरत्वेनरूपिता विषया: यशी- कार्यत्वे पराः यस्येन्द्रियम्यापि विषयसन्निधाविन्द्रियाणां दुर्निग्रहत्यात् । तेभ्योऽपि परं प्रमहरुपितं मनः, मनसि विषयप्रयणे विषयासन्निधानस्याप्यकिंचित्करत्वात् । तस्मादपि सारथित्वरूपिता घुद्धिः परा, अध्यवसायामाये मनसोऽप्यकिंचित्करस्यात् । तस्या अपि रथित्यरूपित आत्मा कर्तृत्वेन प्राधान्यात्परत । सर्वस्यचास्यात्मेच्छायत्तत्यामामय महा- निति च विशेप्यते । तस्मादपि रयरूपितं शरीरं परम् , तदायत्तत्याजीवात्मनस्सषलपुर- भुतप्रकाशिका यत्तु विज्ञानवान्भपति समनस्फरसदा शुषिः । सतु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ।। इतीन्द्रियादिवशीकारावशीकारयोरांनदर्शनात , 'ययेद्वाध्यनसी प्राज्ञ इतीन्द्रियादीनां वाद नाच, अस्मिम्मन्ये वशीभार्यताया प्राधान्यं परशन्देन विवक्षमित्यवगम्यते । तत्राथांदीनामिन्द्रियादिभ्यः परवमुपपाद यति-तत्रेति ॥ 'अष्टो प्रहाः अष्टायविग्रहाः' इति भाणजिहावाक्चक्षुधोत्रमनोहसाबगिन्द्रियाणां प्रहावम् . गन्धरस- नामरूपयन्दकामकर्मस्पाख्याना विषयाणामतिमहत्यं च भुतं, तस्माद्महेन्य इन्द्रियेभ्यः अतिमहशब्दोचनामर्थाना परावं किं न स्यात् । उच्यते-यदि नहेम्योऽतिग्रहाणां पयमिह विवक्षितम् तदा अर्थभ्यो मनसः परमपनमयुतम मनसो ग्रहान्तर्गतस्यात् । अर्थानामतिग्रहशन्दोत्याच, अतरस्वमग्निधाविन्द्रियाणा दुर्निग्रहायापादनमैव अर्धानां वशी. कार्यवे परत्व तदशीकरणं च असन्निधापन, हेयतया शापन च तेभ्योऽपीति । स्वावधानाभावे विषयासनिघरचि स्करन्यहेतुक मनसः प्राधान्यम् तस्य वशीकरण नाम तस्य मुहुर्मुहुविषयदोषचिन्तनेन तेभ्यो निवस्त्म अभ्या सेन घ कौन्तेय पैराग्येण च गृह्यते ' इति युक्तम् । तस्यादपीति । बुदिशन्दोऽभ्यवसायरूपशानविशेषपः, नाव- न्तःकरणपर: यदा कर्मगुणापेना वृद्धिर्मनसि वर्तते । व्यवसायगुणोपेता तदा सम्पद्यते मनः ॥ इत्यादिषु बुद्धिशन्दस्यान्तःकरणपरत्व ताकार्यभूतव्यवसायस्य पृथनिर्देशादिमिरवसीयते । इहतु बुद्धिशम्दस्य मावार्थ- विस्वारस्यात्तदपवादामावाच्च व्यवसायपरत्यमिति अध्यवसायाभावशन्दं प्रयुञानस्यामिप्रायः ।। यद्वा बुद्धिशब्दोऽन्तःकरणपरः इदानीमध्यवसायाभाव इत्यनेन तत्कार्यभूताध्यवसायाभाव । युक्त स्यात् अल्पा सिरस्वदुस्साघत्वदुःखमियत्वादिदोषदर्शनेन विषयाणा हेयत्वाध्यवसायोऽध्यवसायशब्देन विवक्षितः । तदभावहा यत्र ग्यासङ्गादिना क्वचिद्विषये प्रावण्यरहितमपि मनः कदाचित्तःप्रवणमपि स्यात् अतो बुद्धः परवम् | तस्याश्य वशीकरणं, नामविषयदोषदर्शनसशील्नेन तदृढीकरणरूप मनोनिवर्तनपावापादनम् । आत्मपर्तृत्वेन प्राधान्यापरइति । कर्तृ- वेन अध्यवसायस्याश्रयत्वेन बुद्धिशन्दस्यान्तःकरणपरत्वपक्षेत्परीण नेत्यर्थः । अणाराम्नः कथ म्ह-दविनय स्वमित्यत्राह-सर्वस्यचेति । अस्य सर्वस्य इन्द्रियोदेरध्यवसायपर्यन्तस्य इन्द्रियाणि जतव्यानि, सम्यगर्थविषयोऽध्यय सायसम्पाद्य इत्येवरेपच्छायत्तवादित्यर्थः । अनेनामनो वीकरण नामा म्स्वरूप ययाऽ म्याम्यवसायावरूपे छ। पादनमेवेति च फलितम् । तस्मादपिरथरूपितं शरीरंपरमिति । शरीरस्य परत्व नाम स्वगतगुणोन्मेषानुगुणमा मगत- ज्ञानापादकत्वम रजस्वमोऽनुदयसत्त्वप्राचुर्यकरपरिशद्धाहारेण सत्वोद्रिसपादन शगरस्य वीररित। जीयो ·आनुमानिका- १४१] 'पुरुषानपरं विचित् । इति श्रुत्यर्गः, पुरुषवशीकरण शरणागतिरेवैतिच . ५८९ श्रीभाष्यम् पार्थसाधनप्रवृत्तीनाम् । तस्मादपि परस्सर्वान्तरात्मभूतोऽन्तर्याम्यध्वनः पारभृतः परम- पुरुषः यथोक्तस्यात्मपर्यन्तस्य समस्तस्य तत्सङ्कल्पायत्तप्रवृत्तित्वात् । स खल्चन्तर्यामित- योपासनस्यापि निर्वर्तफः 'परात्तु तच्छुतेः, ' (शारी.३.३.४०) इति हि जीवात्मनः धर्तृत्वं परमपुरुषायत्तमिति वक्ष्यने । वशीकार्योपासननिर्वृत्त्युपायकाष्ठाभूतः परमप्राप्यश्च स एव तदिदमुच्यते ' 'पुरुपानपरं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः' (कठ.१.३.११) इति । तथाचान्तर्यामिनाह्मणे ‘य आत्मनि तिष्ठन् ' (पृ.५.५.२२) इत्यादिमिस्सर्वं साक्षात्कुर्व- सर्व नियमयतीत्युक्त्या 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' (५.७.२३) इति नियन्त्रन्तरं निविध्यते, भगवद्गीतासु च 'अधिष्टानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधा च पृथक्चेष्टा दे चैवात्र पञ्चमम् ' (गी.१८.१४) इति । दैवमत्र पुरुषोत्तम एव 'सर्वचाहं हदि सन्निविष्टो मत्तस्मृतिनिमपोहनं च ' (१५.१५) इति वचनात् । तस्य च वशीकरणं तच्छरणागतिरेव 'ईश्वरस्सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ तमेव श्रुतप्रकाशिका दस्याविद्याकल्पितत्वात् अविद्यासशमव्यक्त जीवापर तत्कार्यत्वाच्छरीरस्य परत्वमुपर्यत इति केचिदुतम् तदयुक्त, कारणगतपरत्वस्य कायें उपचरण स्वारस्याभावात् । जीवभेदस्याविद्याकलिस्तत्वामावाच आत्मपर्यन्तस्य स्वावधिकस्य ॥ यदा जीवपर्यन्तस्येत्यर्थः नास्सिन्वाक्ये वशीकार्यतया परत्वे निर्दिष्ट क्रमो विवक्षितः, किंतूपकरणीयतया प्राधान्यम् अत एवीह 'आत्मानं रथिनं विद्धि' इति शरीरा पूर्वनिर्देशः । उपासनोपकरणकोटिनिवेशः परस्य +2 अव्यक्तत्वात् परस्य पुरुषत्वमात्र भुन न परमत्वं तत्कथमश्रुतपरमशन्दार्थाङ्गीकार इत्यत्राह-सखल्विति । उपासननिर्वाहकत्वात् वशीकार्यत्वमित्यर्थः 'सा काष्टा' इति श्रुतिवाक्यखण्ड व्याचष्टे यशीकार्योपासनेति। यशीकार्यशब्द उपायविश ध्यकः रूपितेष्वषु परत्वेन रूपितस्य पदस्यात्राकथनाक्ष्यमाणपरिशेषासिटिका परिहत 'सा परा गतिः' इत्यने- नैव पारस्वरूपितपदस्यापि प्रतिपादितत्वमाह--परमेति । 'पुरुपानपरं किश्चित् ' इ.युपायोटिकाटाभूत्मसादरं न विद्यत इति व्यतिरेक उक्त: 'सा काष्ठा ' इत्यनेन अयमेवोपायकाष्ठाभूत इत्यन्वय उक्तः, इन्द्रियादीनाम्प्युयभूत स्वमात्रमतीति तद्व्यावृत्यर्थ 'परागतिः' इति प्राप्यत्वमुच्यत इत्यर्थः ' यस्मात्परं नापरमस्ति ' इत्यादिश्रुत्यैका. प्यांवगमात् स्वस्मात् परान्तररहितस्य परमात्म वमर्थसिद्धमिति चाभिप्रायः । सर्वनियामकादसा 420 1212न उपायका छात्वोपपादनार्थमन्तयामिनाक्षणमुपादीयते तथेति । देवमिति कर्मवाऽकाराध्यमि द्रादिक वा विवक्षित स्यात् इत्यत्राह देवमप्रेति । 'न देवंकेशवात्परम्'- श्रूयतां परमं देवं दुर्विज्ञेय मयापि च । नारायणरतु पुरुषो विश्वरूपो महाद्युतिः ।। नारायणस्यचागानि सर्वदैवानि पाभवन् । अन्यानि सर्वदेवानि तस्याङ्गानि महात्मनः ॥ इत्यादिप्रयोगादित्यभिप्रायः । परमपुरुषस्याप्युपासननिर्वस्वमस्त, कयं सर्वमा परस्य अनीश्वरेण ससारिणा वक्त शक्याव शक्यमेत प्रकारोऽपि कचि येत नच भूयते ' यच्छेद्वाड्मनसी प्राज्ञ.' इत्यादयनुपलम्धरित्यत्राह- तस्य. चीव । ' यच्छेद्वायनसी' इत्यादौ तस्य वशीकायस्वश्रवण दर्शयिष्यते । कामध्यवशन्देन शरीरास्यरूपमविन्य तामिधान रूपकविन्यस्ताभिधानान्तर कि न स्यादिति शङ्कायामत्यत्तसन्देन शरीरस्याभिधानं पारिशेप्यास्त :- .

·गीतादिवननस्तासाधनम् [आनुमानिफा--१.४.१ " श्रीमाप्यम् शरणं गच्छ' (गी.१८.६१..६२) इति । तदेवम् 'मात्मानं रथिनं विद्धि' [2.१.१.२] इत्यादिना रथ्यादिरूपफविन्यस्ता इन्द्रियादयः 'इन्द्रियेभ्यः परा या' (१.३.१७) इत्यत्र स्वशब्दैरेय प्रत्यभिशायन्ते, न रथरुपितं शरीरमिति परिशेषात्तदव्य शिनाच्यत इति निश्चीयते । अतः कापिलतन्प्रसिद्धस्य प्रधानस्य प्रसङ्ग एव नास्ति । नचान तत्तन्प्रसिद्धम- मियामत्यभिशा 'इन्द्रियेभ्यः परा एथा' (१.३.१७) इतीन्द्रियेभ्योऽर्थानां शब्दादीनां पर. स्वकीर्तनात् । नहि शब्दादय इन्द्रियाणां कारणभूतास्तदर्शने। ' अर्थेभ्यश्च परं मनः १.३.१०) इत्यपि न तत्तन्यसद्गतम् , अकारणत्यादव ; तथा 'बुद्धेरारमा महान्परः ' (१.३ १०] इत्यप्यसङ्गतम् बुद्धिशम्देन महत्तत्वम्याभिधानाभ्युपगमात् । नहि महतो महान्पर सम्भवति । महत आत्मशब्देन विशेषणं च न सङ्गच्छते । अतो रूपकविन्यस्तानामेव मुतप्रकाशिका तदेवमात्मानमिति । प्रधानप्रतिपादकत्वमङ्गीकृत्य तस्य ब्रह्मा मावाबा कावविवादोऽपि कचिदस्तीति तद्व्यापृ. त्यर्थं प्रसङ्ग एव नास्ती युक्तम्। वशीकार्यतया परत्वमुपपादित, कारण येन परवानुपपत्तिमाह-नचाचेति । प्रत्यरि. शानामावमुपपादयति इन्द्रियेभ्यइति । तदेव विवृणोति नहींति । अकारणत्वादेवेति । 'इन्द्रियेभ्यः पराह्यर्था' इत्यय तन्त्रप्रक्रियाप्रत्यभिज्ञान व्युदासहेतोरेवेत्यर्थः । अहङ्कारद्वारा बुद्धेः मन.कारण यस वात् 'मनसस्तु परावुद्धिः' इत्येता क्लष्टगत्या शक्यमिति तदनादरेण 'बुद्धरात्मा' इत्यत्रानुपतिमाह-तथेति । बुद्धश देन महत्तत्वमभिधीय, तन: किमित्यत्राह-नहीति | समष्टिव्यष्टिविमागेन परत्वोपपत्तिरितिदेव ताकापनेन निवरयास्वरसवार इन्द्रिया- दिषुचार्थान्तरेषु समष्टिव्यष्टिविभागदर्शनात् रूपक्यावये पृथनिर्देशाभावाच अनुपपत्त्यातरम् ह-महतआत्मइन्टनेति आत्मशब्दः स्वतननकान्त; अगत्या चित्तस्यातापरत्वाश्रयणम् । अवयवशत्तया स्वकार्यव्यासिपरत्वेऽपि महत्त्वदीप प्रधान एवावयवार्थप्रकर्षात् महत आमिशन्दविशेष्यत्वमयुक्तमित्यर्थः ॥ ननु उद्ववहात्मनश्चैत मनरसदसदात्मकम् । मनसश्चाप्यहङ्कारमाभिमन्तारमीश्वरम ॥ महान्तमेवचात्मानं सर्वाणि त्रिगुणानि च । इति स्मृतिसद्धप्रक्रियाप्रत्यभिज्ञाना-महच्छन्दो महत्तवपर: नावा-मविशेषक इतिचत् न श्रुताविन्द्रिया मोहिम्हता परत्वस्य चोक्तावादहङ्कारस्यानुक्त्वात् स्मृतौ मनोऽहकारमहतामेवोचत्वादिन्द्रियार्थबुद्धीना परस्चिानुच वात् भुती स्मृत्यर्थप्रत्यभिशानाभावा-मनसोऽहङ्कारमुबहेयस्य तन्त्रप्रक्रियाविरोधप्रतीतेः, पूर्वपक्षिणव परिचोदनस्यायुत वाच ॥ ननु महच्छन्दस्या मविशेषणावेसीत ' महतःपरम्' इति निर्देशेनयुक्तम् अविवामन इत्येव निदेंटयमितिचेन्न, विशेषणवाचिपदेनापि प्रकृतविशेष्यामिधानदर्शनात् देवदत्ताशय गतियोध्या श्वारूद श्वास्दादिमित्र इति अवृद्धसेवी पुरुषो मूदः मूदादमूह आदरणीयः इत्यादौ रूपकविन्यस्तानामेव ग्रहणमित्येतद्भाध्यमेतदुत्त भवतीत्यनना वितम् । इति शब्दाप्रयोगोऽतिविप्रकर्षात् दर्शयतिचेति स्त्रखण्डोपादानम् । तदेव वशीकाव पर यमेव ' एप इत्यादिश्रुतेः 'न प्रकाशत' इत्युक्ते केयामित्यपेश्शाया यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सह । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथे ।। यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनरपरसदा शुचिः । न स तापदमाप्नोति संसारचाधि गच्छति ।।

·मौनुमानिफा- १४-१] १ इन्द्रिपान यमनप्रकार: न स्यात् श्रीमाध्यम ग्रहणम्।दर्शयतिच तदेव 'एप सर्वेषु भूतेपु गृहोऽत्मा नप्रकाशते दृश्यते त्वनययायुद्धया सूक्ष्मया सूदमदर्शिमिः' (१.३.१२) ' यच्छेद्वाडानसी प्राशस्तद्यच्छेदशान आन्मनि । शान- मात्मनि महति नियच्छेत्तयच्छेच्छान्त आत्मनि' (१.३.१३) इति । अजितयाद्याभ्यन्तरफर णस्यय परमपुरुषस्य दुईत्यममिधाय हयादिमपितानामिन्द्रियादीनां वशीकारप्रकारोऽय मुच्यते । यच्छेखाटनगसी' (१.३.१३) वाचं मनसि नियन्ठेत् यायपूर्यकाणि फर्मेन्द्रियाणि मानेन्द्रियाणि मनसि नियच्छेदित्यर्थ । यापछरदे द्वितीयायाः (क्ट.१.३.१३) 'सुपांमुलुप [पाणिनि.२.१.३९] इति लुक् 'मनसी' इति सप्तम्याच्याग्दसो दीर्घः 'तद्यच्छेत् शाना- त्मनि' [२.३.१३] तन्मनो बुद्धा नियच्छेत । शानदेनात्र पूर्वोका युद्धिरमिधीयते । शान आत्मनि' [१.३.१३) इति व्यधिकरणे सप्तम्या । आस्मान वर्तमाने शाने नियच्छेदित्यर्थः । श्रुतप्रकागि इति माणिकयास्योरजीयनेन प्रकारात इत्यस्यामाह-अजितवाहोति । यावछन्दस्सयोंद्रियो र स.-- पाक्पूर्वकाणीति । नन्विटमय याक्षरमिव व्याख्यातम् नह्या वाक्छन्दा द्वितीयान्तो मनपशब्दश्य सप्तम्य-तथ्यत इत्य त्राह-याक्छब्दहति ॥ ननु वावउदारपरस्या: दितीयाया. 'मुपांमुलुक्' इत्यनुशासनेन स्वादेशाश्रयणेन द्वितीया-तन्य न स्वादेशेऽकि 'हल्ड्यांभ्योदीर्घात्सुतिस्यटक्तं हल्' इति सूत्रेण वाक्छन्दस्य हलन्ततया मुलापस्य प्राप्त यात् स्वाद शाङ्गीकारेऽपि दावि पर्यवसान स्यात् , तर द्वितीयाग्थान स्वादेशमाश्रित्य तस्य रोपकापनादर दियाया एय एगाश्रय णमिति । सप्तम्यैकवचनान्तस्य मनसदस्य दीर्घान्ताव पथमित्यत्राह-मनसी इति सप्तम्याः छान्दसो दीर्घदति । 'ईदूती च सप्तम्यर्थ.' ही प्रकृतिसद्भावस्मरणनिबन्धनो मनसी इति निर्देशः ।। ननु 'इयाडियाजीकाराणामुपसङ्घयानम' इ.युपसमयान यशादीकारातत्वसंभवे कथ छान्दसत्वाश्रयणमिति चेत् उपसमयानेन निर्वाहासम्भाति ब्रूमः । नहि 'वाड्यनसी' इत्यत्र याक्न मनधत्यर्थरसम्मति अचतुर. विचतुर' इत्यादिस्सरणेनाज-ततया याममे इति प्राप्त पात् । अथ तत्रापि छान्दसावबलेन समासान्नो नाद्रियेत तथासति यथोक्तनियहि क. प्रदेषः, नच निवाहद्वयतुल्यता प्रोक्तस्य प्रकरणानुगुण्यादेकवचनोपपत्तेश्च, 'यच्छेत् ' इत्युक्तस्य नियमनस्य सप्तम्यपेक्षा प्रकरणसिदा तद्यच्छेत् ज्ञान आत्मीन, ज्ञानमात्मीन महति नियच्छेत् तद्य- च्छेच्छान्तआत्मनि' इतिहि श्रूयते । वाक्च मनश्चययोऽस्मितश्चेत् तदिति पुनः पराम्दाश्च नघटते ते इति द्विवच नान्ततयाहि निर्देष्टव्यम् । यत उत्तनिर्वाह एवोपपन्न 'तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मीन' इति वावय मनमोऽरवार नियम- नपर केचियाचयते तदनुपपन्न मन्यान आह-तन्मनो बुद्धा नियच्छेदिति । अहसार परवम् स्वरस बुदिपर बंतु स्वर समित्यभिप्रायेगाह-ज्ञानशळेनेति । पूर्वोक्ता युदिः अनामा मविषयहयोपदेयताध्यबसायः , ज्ञानसामान्यवाशिन्दस्य शानविशेषवाचिव मुख्यमिति भावः । आमदस्मानाधिकरणश नन्दस्य पुदपरत्वम् युत्तमित्यत्राह--ज्ञान आत्मनीति । आ मशम्दस्य स्वतश्चेतनदा तयादनन्तरवाक्यस्यामशब्दप्यास्य चारूपार्यये स्वारस्याच सामानाधिकर ण्यमात्रस्यारस्यमुपेश्यमित्यभिप्राय: । वैयधिरण्यपल्तिमाह-आत्मनि वर्तमानइति । सप्तम्यहम्पुटीकरणाय व मानपदमध्याहनम् । शानदस्याहवारपरवाश्रयण शिन्दस्वारस्यात् उतार्थवशात् । नप्रथम: दत्तोत्तग्यात् , मापि द्वितीयः, अर्थसामर्यादर्शनात् । मनो महतोर्मध्यगत यमर्थसाममितिचेस् यदि शब्दतः प्रत्यभिशनामावेऽपि माना. . . .

·अव्यक्तशब्दस्य व्यक्तशरीरयोधक-वाक्षेपनिरासाय सूक्ष्म तु त सूत्रम् (आनुमानिका १४१ . श्रीमाप्यम् 'ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत् ' युद्धिं कर्तरि महत्यात्मनि नियच्छेत् । 'तघच्छेच्छान्त आत्मनि' [१.३.१३] तं कर्तारं परास्मन् ब्रह्मणि सर्वान्तर्यामिणि नियच्छेत् । व्यत्ययेन तदिति नपुंसकलिगता। एयंभूतेन रथिना पैष्णवं पदंगन्तव्यमित्यर्थः ॥ अव्यक्तशब्देन कथं व्यक्तस्य शरीरस्याभिधानम् ? तपाह- सू-२ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् (१.१.१) भुतप्रकाशिका दोमनो महतोमध्यगतन्वरूपार्यसामदिहवारपरः । तर्हि तुल्य यायावात् ' मनसस्तु परा बुद्धिः' इत्यत्रापि बुद्धि- शब्दस्याहवारपरस्य । तदप्यस्त्विति नवाच्यम् ; स्वप्न-धविरोधात् 'अथ धुद्धिशब्देनाहकारं घूयुः तथापि तन्त्र- सिद्धस्याहङ्कारस्य प्रत्यभिज्ञानोपपद्यते बुद्धिशब्देन व्यवहारामायात महथ नतन्प्रसिद्धमिह प्रत्यभिज्ञायते आत्म शब्देन सामानाधिकरण्यात् ' इतिहि अन्तिमसूत्रव्याख्याने तरुत्तम् । अयोच्येत, तत्र यद्यपि मनो महतोमध्यगतो घुद्धिशन्दः तथाऽपि नाहकारपरः महन्छन्दस्यात्मशदोपपदी तत्वेन महत्तस्वामिधायक वामावादिति ।। तीनापि सप्तम्यनमहन्छन्दस्यापि आ मशब्दोपपीडितत्वेन महत्तत्वोपस्थापकावामाधाम्नी महतोर्मध्यगत व. रूपमसामय नविद्यते । यद्योपपदं नपीडकम् , तर्हि तत्रापि पीउनासामर्थ्यात् 'मनसस्तु परा बुद्धि.' इत्यप्यह बार उक्करस्यात् , ततश्चाधिकरणप्रयासवेयर्यमेव स्यात् तन्त्रप्रक्रियास्थिरस्वसिद्धरित्यल्मनेन । शानमामिनीत्यस्यार्थमाह बुद्धिमिति । वाचो मनसि नियमन, मनोऽननुगुणप्रवृत्तिवैमुख्यापादनम् | मनसो पुद्धौ नियमन अध्यवसायाननुगु णप्रवृत्तितापादनं बुद्धिः अर्थपु हेयताध्यवसायरूपा, तस्साबुद्धेरामनियमन नाम सएवोपादेयतया साक्षात्कार्य इत्येतदर्य विषयत्वापादन शान्ते स्वतऊर्मिषटकप्रतिमटे शान्त आत्मनि महत आत्मनो जीवस्य नियमन नाम तच्छेषताप्रतिपत्तिः सेव परस्यापि वशीकरण मवति । नतदिति निर्देष्टव्यम् आ मशब्दस्य पुल्लिङ्गवारलब्दस्य चा मपरामर्शि वादिस्यत्राह- व्यत्ययेतदिति । नपुंसकलिद्गतेति । अत्र तदिति व्याख्येयपद ' सुप्तिडुपप्रहालगनराणां कालहलवकर्तृयडांच व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकदेषां सोऽपि नसिद्धपति वाहुळ्केन ' इति शान्दैरक्तलिङ्गव्यत्ययेन तदिति नपुसकलिङ्ग तेत्यर्थः॥ नन्वस्मिन्मन्न रूपक्रूपितानां वशीकरणप्रकार उच्यत इत्युक्तम् विषयाणां शरीरस्य चात्रनियमनानुरितिचेन, तन्नियमनस्यार्थसिद्धत्वात् । विषयाणां नियमनहिनाम तदसन्निधापन, शरीस्य नियमन नाम साविक होरण परिशोधन नहि दूरतोऽनुज्झितविषयस्य दुष्टाहारसेवा मलिनमनस इन्द्रियादिनिमन संभवति, अतोऽर्थसिद्धस्येह कण्ठोत्यमाव: तनिमित्तमिद विषयसन्निधिपरिवर्जन सात्विकाहारसेवन च योगाधुत्पादनकाले सम्पाद्यम् तदानी व वचक्षुगटिव शा. नेन्द्रियाणा नात्यन्तव्यापारनिषेधः । अत्यन्तनिषघस्तु योगकाल एव वर्तव्यस्य नियमनस्यास्मि म ने विधानात् 'इन्द्रि. येभ्य । इत्यस्मि-मन्त्रेऽपि वशीकार्यत्वे परस्व विवक्षितमिति तन्त्रसिद्धकार्यकारणतत्त्वप्रत्यभिज्ञानाभावात रूपवरूपितधु परिशिष्टं शरीरमव्यक्तशम्देनोन्यत इति स्थितम् ।। उत्तरसूत्रशङ्कामाह-अव्यक्तति । पारिशेध्याछरीराव्यशब्दयोरेकायेऽवश्यमाधिनिसति उपप्रमाधिकरणन्या. येन उपक्रपस्थशरीरशम्दानुगुणमव्यक्त शन्दे नेये तत्राव्यक्तशब्दस्य वृत्ति. कथमित्यपेक्षायामाहत्यभिप्राय. || . , -- mms ·आनुमानिका-१४१] प्रकृतिप्रानपदार्थाङ्गीकारेऽपि साल्पमतादिशेषः तदचीन यात्' इतिसूत्रे - . श्रीमाध्यम भूतसूदमन्यारत घनस्याविशेषमापनं शरीर भतिसदव्याकृतमिह शरीरायस्थम. व्यक्तशम्देनोच्यते । नदहत्यात्-तम्याव्यारतस्याचिद्वस्तुन पर विकारापन्नस्य रथयत्पुरु- पार्थसाधनप्रवृत्यहत्वात् ॥ यदि भूतसूक्ष्ममन्यातमभ्युपगम्मते । शापिल्तन्प्रसिद्धीपादाने यः प्रद्वेषः तत्रापि हि भूतकारणमेवान्यक्तमित्युच्यते ; तपहि- सृ-३ तदधीनत्वादर्थवत् (१.४.३) परमकारणभूतपरम रुपाधीनत्वा योजनबद्धतसक्ष्मम । एतदुफ्तं भवति न घयमव्यक्तं तत्परिणामविशेषांश्च स्वरूपेण नाभ्युपगन्छाम ; अपितु परमरुपशरीरतया तदामपत्य- श्रुतप्रकाशिका सू-२ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् (१.४.२) - 1 म द्रव्यैक्यलक्षणसम्म धात् काय कारणशब्दोपचार इत्याह -भूतसूक्ष्ममिति । कारणभूताव्यक्त कार्यवाचित श-दोपचारः किं न स्यादित्यत्राह-तदहत्वादिति व्यार ययस्सौत्र छन्दसति यस्य निटिष्ट । सूक्ष्म व स्त न्दनोपस्थापित स्थूलावस्थ शरारमव्यक्त शब्दावश्यतया बुद्धिस्थम् अतस्तथानाचिद्रव्यपरामश इति भाय । अर स्थादयानुगतवस्तुलक्षणानिमित्तमाकारमाह-आचद्वरतुनइति । शनसङ्काचविकासरूपा कारापत्ति भद्रातुनोऽप्यार तद्व्यावृत्ययमचिद्वस्तुन एव विकारापनस्य युक्तम् । अहाय कायापेक्ष तावशेष प्रकरणासद्धमभिप्रेत्याह-पुरपार्थात औपचारिक विशेषेऽपि पुरुषार्थप्रत्यनहारूपायावरोधात , ततएवाव्यक्त' शाकाय पायागाच न वारण काया चाराग्छरीरशन्दो भूतसूक्ष्मपर येन व्यारयान इरर्य ॥ यादवप्रकाशीयास्तु-सूक्ष्म शरीरमिह गृह्यने तस्मयत शब्दाह वात् । पृषत्रापि तदव रथ वन रूापत लोकान्त रप्रारपि विक्षितत्वादिति व्याचक्षते । तदयुत्तम उपक्रम स्थदरारमा स्वरसतस्स्थूल शरीरप्रतिपन्हितत्वात् यच्छे द्वाअनसीप्राज्ञ ' इत्यादिना पुरुषायसाधनप्रवृत्तिविशेष प्रतिपदान पु साधु वर मा रथावेन रूप णमित्यवगमाच्च । पुरुषार्थसाधनप्रवृत्त्यर्ह नहि स्थूलशरीरा लाकान्तरप्राप्ति पलानुभवाति त साधनस्य सूक्ष्मदेहस्य नोपायानुष्ठानाहना । अतोऽव्यक्शन्दमात्रस्वारस्यायपि उपक्रयस्थशरीरश- स्वारस्यादुपायट शायामप्योर प्रतीतिस्वारस्याश्च न्यथोच एव सूत्राय इत्येतदभिप्रायेणाह-रथवत्पुरुषार्थसाधनप्रवृत्त्यईत्यादिति ॥ उत्तरसूनशङ्कामाह-यदीति । भूतकारणमेवेति । त्वयाऽाप यद गुपेत भूनकारण केन र देवति माघ । सू-३ तदधीनत्वादर्थवत् [१-४-३] नहि प्रयोजनवत्वाप्रयोजनवत्व चादित प्रधानाङ्गीकार प्रधानवाददूगण व ग्यारमिना तय हित नवतीत्यत्राह-एतदुत्तमिति । तदात्मकत्वविरहेणेति । नाग्युपर ठाम इत्यन्वय तदधीन शन्दस्य प्रवृत्तिमा 75 . - ·५९४. मूल्यको परमात्मनि लयस्य तच्छरोरयस्य च श्रुन्या तादधी यम् [ आनुमानिका १४.१ श्रीभाष्यम् - विरहेण तदात्मकत्येनैव हि प्रकृत्यादयस्वग्रयोजन साधयन्ति ; अन्यथा स्वरूपस्थितिप्रवृ. तिमेदास्तेषां न स्युः, तथाऽनभ्युपगमाय तन्नसिद्धमफ्रियानिरसनम् इति । श्रुतिस्मृ. त्योर्हि जगदुत्पत्तिप्रळययादेषु परमपुरषमहिमवादेषु प्रतिवितिपुंरुपास्तदात्मकास्सी य॑न्ते । तथा 'पृथिव्यप्सु लीयते' (सुवाल.र.स) इत्यारभ्य 'तन्मात्राणि भूतादौ लीयन्ते । भूतादिमहति लीयते, महानव्यक्ते लीयते, अव्यक्तमक्षरे लीयते, अक्षरं तमसि लीयते । तमः परे देव एकीभवति इति तथा 'यस्य पृथिवी शरीरं यस्यापश्शरीर यस्य वायुश्शरीरं श्रुतप्रकाशिका तादीन्यपरत्वशङ्काव्यात्यर्थ परमपुरुषशरीरसया तदा मकवेने युक्तम् । न प्रवृत्ती पराधीन वेऽपि शासियो कु लालानपक्षपण्डचत्रादिध्यात्तिः । स्वातन्मयण कि नाम्युपगम्यत इत्यपेक्षायाम स्थितिमाह-तदात्मकत्वेनैवहति । हिशब्दप्रमाणप्रसिद्धिद्योतकः । स्वप्रयोज्न, स्मकार्य प्रकृते काहि म्हाद दादीनामपि तत्तक २८व प्रयोजन्म । पुरुषस्य मोगापवर्गरूप वा उत्तमर्थमुपपादयति अन्यथेति । अन्यथा तदा मक वविग्हे स्वरुपस्थितिप्रवृत्तिभेदास्तपां न स्युरिति । 'मतदस्ति विना यत्स्यात् । 'मयि सर्वमिद प्रोतम् ' 'मत्तस्सर्व प्रवर्तते । इत्यादिमिः स्वरूणख. तिप्रवृत्तितादषी यसिसिद्धिः । स्वरूप व्यवहाराहत्व मानस व घार्ह व वा, त्स्य कालरातिरावछिन्नाकारविरह स्थितिः । प्रवृत्तिकायोत्पयनुमुणव्यापार. | स्वरूपस्थिती न स्याता ततश्च प्रवृत्त्यभाव. कैमुत्यन्याय मद्ध यथा शरीरस्या मविशेष इत्य सूत्रे अर्थवच्छन्दसदुपयुक्तार्थतादधी यस्यापि प्रदर्शनार्यः, अर्थोपयोगि वात प्रवृत्ते. प्रत्युपयोगि वाका, पस्थित्योरित्यभिप्राय । पूर्वोचव्याघातस्य परिहत व दर्शयति तथाऽनभ्युपगमादेवेति । अनहा। क वधानवाद पथ दुष्यः ब्रह्मात्यक प्रधान स्वीकृतमिति नव्याहतिरित्यभिप्रायेण प्रक्रियानिरसनमि दुसम । हिश तदा प्र. माणे दर्शयति मुतिस्मृत्याहीति ! प्रळयति 'पृथिव्यप्सु लीयते' इत्यादि महिमवाद चुति ' यस्य पृथियोश रीरम् इत्यादि , प्रळयनुतेरपि 'तमएकीभवति ' इत्येतदन्त वातदारक यसिद्धि , 'तस्मात्तमरसजायते । न्यु पत्तिवाक्य द्रष्टव्यम् । अव्ययपूर्वकावात् सष्ट• प्रळयश्रु युपादान सटवाक्यदनामा स्म जीवा माश्या परत्य कमिति घायो जीवस्य शरीराधी नप्रवृत्तित्वानीपापचया शरीरस्यपरत्व यथो येग्योऽर्थानां पर धमिति परिहारपर. मिद स्थमितरालयातम् तदयुक्तम् । अपेक्षितविधेश्नपेक्षितविधानटीस्यात् नहि वेदान्तिभि प्रकृति स्वरूपेण नाम्पु पगम्यते अतस्तदम्युपगमनिरासयोव्याघात. परिहतध्य इति त परिहारोक्षिण अपताकरण स्यात् ।। मनु शरीरस्य जीवापरत्वानुपपत्तिशहा परिहतच्या, अतो नानपेक्षितविधान सदितचत् एव वहन्द्रियम्यः कयमांना पर यमिति शङ्कायाम परिहत यावात् तपाहाराय सूत्र-१ :य स्यात् । साच अर्थवत् त्यनेन . परिजिही पितेसिचेत् , तहि अर्थवत्' इति शान्ततयोक्तिनं पाते। अभ्यो मनस.१२ य पथमिति महापरिहाराय सुत्रान्तर पत्रव्य न स्यात् । अर्थमनापुरचादीना पर व ययाचित् व्यवहार प्राधा यानिमिया नियत इति न सत्र परिहतम्ममितियेत् अस्यकम परत्वमा ययायविनिम्रत इविन साक्षर। न सुधिरलेन पपाराशीम- यहि इतिचेत् अर्थमनोरयादीना ययाचि परस्वनिर्वाह कन युति मल्ल प्रकरणगरिरोयाम्पामास्वसिाया मम्पादय रूपवि.यस्तशरीरविषय पनिमयपटेनेतिरीत नेवायमपि निहार RERA म स्थादेव (अन उहापारमेवेद सत्रम् ।। - .

·आनुमानिका. १४.१] सारपसम्मतप्रतेनं ध्येय वम् अपितु प्रारस्यैर . ५९५ श्रीभाध्यम यस्य तेजदशरीरं यस्य वायुश्शरीरं यस्याफाराशरीर यस्याहहारशरीरं यस्य बुद्धिश्श- रीरं यस्यान्यक्तं शरीरं यस्याक्षरं शरीरं यस्य मृत्युश्शरीरम् एप सघभूतान्तरात्माऽपाहत पाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः (७.सण्ट) तथा 'भूमिरापोऽनलो घायुः मनो घुद्धि रेव च । यहार इतीयमे मिना प्रमनिरपघा । अपरेयमितस्त्वन्यां प्रशति विद्धि में पराम् जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ एतद्योनीनि भूतानि सर्याणीत्युपधारय । अहं पारस्नस्य जगतः प्रभयः प्रळयस्तथा । मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनक्षय । मयि सर्व मिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इय' (गी.७.४,५,६,७) इति, व्यक्तं विष्णुस्तथाऽव्यक्तं पुरुषः काल एव च (वि.१.२.त८) 'प्रकृतिर्या मयाऽऽख्याता व्यक्तान्यक्तस्यरूपिणी ॥पुरुपश्चाप्यु- भायेतौ लीयेते परवात्मनि। परमात्माच सर्वेषामाधार. परमेश्वरः (वि.६.४.३९,४०) इतिच सू–४ ज्ञेयत्वावचनाच (१-४-४) यदि तन्मसिद्धमिहान्यक्तमविवक्षिप्यत्, शेयत्वमवक्ष्यत् ; व्यक्तान्यतयविज्ञानात् 'मोक्ष बदगिस्तान्त्रिस्तेषां सर्वेषां शेयत्वाभ्युपगमात् न चास्य शेयत्यमुच्यते । अतो न तन्त्रसिद्धस्येह प्रहणम् ॥ 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरस नित्यमगन्धयश्च यत् । अनाधनन्त महत.परं . धृवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते' (पट.१.३.१५) इत्य-यक्तस्य शेयत्वमनन्तरमेव यद- तीय श्रुतिरिति चेत्-तन्न प्राश , परमपुरप एव हात्र श्लोके निचाय्यत्वेन प्रतिपाद्यते, 'विज्ञानसारबिर्यस्तु मन प्रग्रहवानरः । सोऽध्वनः पारमामोति तु द्विष्णो. परमं पदम् । (१.३.९) ' एप सर्वेषु भूतेषु गुढोऽत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वअर्घया बुद्धया सूक्ष्मया सू-५ वदतीतिचेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् (१-४-५) श्रुतप्रकाशित सु-४ जेयत्वावचनाच्च (१.४.४) - F - - r याव्यवसावज्ञानादिति साहयग्रन्थ एव स्ववाक्ये निवेशितः ॥ Fi-FF सू-५ वदतीतिचेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ।१.५.५] :: THI.rms अव्यक्तस्य शेयत्वमिति । व्यक्त धर्मभूतश दादिभिषधानामध्यत्त पर्यवसानस्य न्याय्यत्वात् , महंतःपरन्वोक्तम सामान्येन यत्तच्छन्दनिर्दियमपि कारणमध्यक्तमिति मावः । विज्ञानसारथिरिति । अनेन शेयस्य प्राशस्य परमपुरुषा साधारणविष्णुशन्देन प्रकृताय दर्शितम् । एप सर्वप्निति । 'निघाय्य ' इत्युक्तस्य शानस्य दृश्यत हात पदेन प्राविषयनया प्रकृतत्व दर्शितम् अवान्तरचोद्यपरिहारपरेऽसिन्सूत्र परमप्रकृतपूर्वपश्यतिनिरगसंभासिद्ध त्याई-अत । .

·प्रयाणामित्यस्य उपायोपयोपेतृपरतया व्याख्यानम् [आनुमानिका-१४१ . श्रीभाष्यम् क्ष्मदर्शिभिः' (१.३ १२) इति प्राशस्यैव प्रकृतत्वात् । अत एय 'पुरपानपरं किञ्चित्' 1.३१३) इति न पञ्चविंशफपुरपातिरिक्ततत्त्वनिषेध । तस्य च परमपुरपस्याशदत्वा- दयो धर्माः 'यसदद्रेश्यमग्राहम् ' (मु १.६) इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धाः । ' महत परम्' इत्यपि 'शुद्धरात्मा महान्परः' इति पूर्वमकृताजीयात्मनः परत्यमेवोच्यते ॥ सू-६ त्रयाणामेवचैवमुपन्यासः प्रश्नश्च (१.४.६) अस्मिन्प्रकरणे ह्यपायोपेयोपेतणा त्रयाणामेघ चैवमुपन्यासः शेयत्वेनवोपन्यासः, तविषयश्च प्रश्नो दृश्यते, नान्यस्याः तादे । तथाहि नचिवेता मुमुक्षुस्सन्मृत्युप्रदत्ते वरप्रये प्रथमेन वरेणात्मनःपुरुषार्थयोग्यतापादिनीमात्मनि पितुस्समनस्का प्रतिलभ्य द्वितीयेन मोक्षोपायभूतां नाचिकेताग्निविद्यां वबे-'सत्त्वमग्निं स्यय॑मध्येऽपि मृत्यो प्रचूहि तं श्रद्दधा- नाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्व भजन्त एतद्धितीयेन वृणे वरेण' (क्ठ.१.१ १३) इति । भूतप्रकाशिका एवेति । व्यधर्मनिषेधामध्यतपर्यवसानचौद्यस्यादृश्यावाद्यधिकरण परिहतावमाह- तस्यति । महत पर पारध्यक्त मह घिक्षितमित्यत्राह-महतइति । इन्द्रियादिपरिकस्यत्वरणप्राधा यविवक्षाsirशयात महान आमनः ।। प्रकरणस्य प्राशकपरत्व नास्ति प्रधानस्यापि प्रतिपाद्यमानत्वात् । तस्मा प्राइपरस्य न प्रधान पर विरोधीर त्राह- कार: सू-६ त्रयाणामेवचैवमुपन्यासः प्रश्नश्च [१.४.६] प्रपमशन्दो हेतुसमुच्चये द्वितीयमश-द• प्रश्नापन्यासयोस्समुच्चये कयमन उप यास , प्रभवावयहि मुखमात्र विषयमिति शायर्या प्रतिवचनप्रकारेण प्रभार्यस्य विश्य वात् प्रश्रवावरऽपि • मण पभाकि अस्मिन्नित्यादि । त्रयाणामिति पदममिनीवपरमा मपर परश्यार यात मत (स्य यमा-पायेति । एवमुपन्यास इति व्याख्येयपदम् । एवपदव्याचष्टे शेयत्त्वेनेति । 'ज्ञेयत्वावचनाच' इति पूर्व सूत्रस्यशेयत्वमेवश• येन परामृश्यन इत्यर्थ , तदुपपादयीत तथाईति । प्रथमयरवरण द्वितीयवाद अत्ता चराचरमहणात् ' . विकरण विस्तृतवादिह प्रतिलभ्येत्य तेन सक्षिप्त तत्र सक्षिप्त वाहितीयहरवण स्तिण दई यति द्वितीयेनेति मोक्षो पायमूतामिति । नाचितेतामिविद्याया मोक्षोप य यमद्विारा मति, स्य रस परमा वाम र धानाय ! तथाहि तदुभय अपते 'लोकादिमनि तमुयाच वस्मै' इत्युत्क्रम्य प्रमज देयमीक्ष्य विदित्या निघाग्यमां शान्तिमत्यवमीत' त्रिणाचितसयमेतद्विदित्वा य एवविद्वान् चिनुते नाचितम । समृत्युपाशात्पुरत प्रणोप शोकाविगो मोदते स्वर्गलोके ' इति धावपेन परमा मतदानस्वानुमर भामिविज्ञान पूर्वक चिन्या नसशोकातिगत्वमुकम् 'यो या एता प्राजशात्मभूवा चिति विदित्या चिनुत्रे नाविपतम्। सएय भूत्या प्रम अमात्मभूय फरोदि तपेन पुननं जायते' इति याोग प्रशारकनाट्या या तास्यदयत ऽधि र रेन वाऽनुह. मानपूर्वकममिचिम्मनसापुनमबहेवभूतममोपासनद्वारा मोक्षप्राप्तिधा, तृतीयकर९रणानियोf६१८या रिसीय H ·आनुमानिका- १४.१] 'येयं प्रेते विचिदिया' इति श्रुन्यथः . श्रीमाध्यम स्वर्गशब्देनात्र परमपुरुषार्थलक्षणो मोक्षोऽमिधीयते, 'अमृतत्वं भजन्ते (कट.१.१.१३) इति तस्यस्य जननमरणामावथवणादुत्तरत्र क्षयिफलफर्मनिन्दादर्शनाश ; 'त्रिणाचि- "केतस्त्रिमिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मरुत्तरति जन्म त्य' (१.१.५७) इति च प्रमियरमात । गृती- । येन परेण मोक्षस्यरूपप्रश्नद्वारेणोपायस्वरूपमुपेतृस्वरूपमुपायभूतकर्मानुगृहीतोपासनस्वरूपं च पृष्टम्-'येय ग्रेने विचिकित्सा मनुष्ये अस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनु- शिष्टस्त्ययाऽहं घराणामेष घरस्तृतीयः' (१.१.२०) इति । पयं मोक्षे पृष्टे तदुपटेशयोग्यता परीक्ष्योपदिदेश, तं दुर्दर्श ढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गवरेष्ठं पुराणम् । अध्यात्मयोगाधि. गमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहाति' (कठ,१.२.१२) तदेवं श्रुतप्रकाशिका . वरणश्लोकमुपादाय तत्र व्याख्ययस्य स्वयंपदस्य प्रकृत्यश च्याचष्टे स्वर्गेति । मोक्षशब्द। मोक्षस्थानपरः, लोक शन्द. सामानाधिकरण्यात् माध्ये तत्रस्थस्य इति वक्ष्यमाणत्याच, सर्वशन्दस्य मोक्षवाचिवोपपादकः परमपुरुषार्यलक्षप शन्दः स्वर्गशब्दस्य प्रकृष्टसुखोपलक्षणत्वात् मोक्षस्य निरवधिकानन्दरूपत्वाच, स्वर्गशब्दवाच्यत्वमिति भावः । प्रसिद्धस्वर्गपरत्वं किं न स्यादित्यत आह-अमृतत्वीमीत । तत्रस्थस्येति । 'स्वर्गलोका' इति बहुमीहिः निरतिशयसुखरूपपरमच्यो- --- मस्सा इति मायः मोक्षवाचिये हेन्वन्तरमाह-उत्तरत्रीत । द्वितीयवरवरणप्रश्ने · श्वोऽभावामयस्य यदन्तकैतत् सर्वे न्द्रयाणां जरयन्ति तेजः । अपि सर्व जीवितमल्पमेव ' इति तथा 'जीविघ्यामा यावदीशिध्यसि स्वं तरस्तु म वरणीयस्स एव ' इति नचिकेतसैव क्षयिफलस्य निन्दितावात् क्षयिपलविमुरेन वार ६६५ न पपत्तेरित्यर्थः॥ द्वितीयवस्वरणप्रतिवचनावगतं हेवन्तरमाह-त्रिणाचिये तइति । प्रिणाचिकेत: 'अयं वाव य.पवते , त्या । धनुवाकत्रयाध्यायी, त्रिकर्मकृत् यजनाध्ययनदाकृत् । पाक्यशहविर्यशसोमयकृद्धा त्रिमिः आमिमिहेंतुभिः । सन्धि पर- मात्मोपासनेन संबन्ध प्राप्य जन्ममृ यू तरतीत्यर्थः 'करोति तयेन पुनर्न जायते' इत्यनेन कार्यात् सारनति । 'येयं प्रेते' इति मन्त्रस्य देहातिरिक्तजीवस्वरूपमात्र प्रश्नपर वन्युदासायाह-मोक्षेति । अत्रोपायोपयप्रश्नो गर्मितइति मावः, प्रतिवचन प्रकारेण प्रश्नार्थस्यावगन्तव्यत्वात् 'प्रेते परित्यक्तघरमशरोरे ' इत्यर्थः 'न प्रत्ये संज्ञापति इति प्रयोगात् । अन्यथा पूर्ववरद्वययरणानुपपत्तिहेतु: पूर्वमुक्त वादिषु कष्टोक्तः । इद च विस्तरेणोपपादयिष्यामः । आम प्रकरणे नाचकेतो मरणं मानुप्राक्षीः' इति मरणशब्दश्वरमशरीरवियोगपर: उत्त हेतोरेव पञ्चविंशतितत्त्वज्ञ.परमात्मा भवस्मृत । समुक्तस्तन्यसन्तानात् परेण समतां व्रजेत् ॥ इति परमामसाम्यापन्ने मुक्त मृतशब्दस्य कपिलासुस्सिवादे प्रयुक्त दात् 'देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा' इत्यारम्य धृत्या धीरो नचिकेतोऽयप्राक्षीः' इत्यन्तेनोन्यमान दुरवगमश्वविविधप्रलोभन प्रश्नप्रतिषेधादिकमभिप्रेत्याह-तदु. पदेशयोग्यता परीक्ष्येति । 'दुर्दश द्रष्टुमशक्यम् । कुत , गूढं गुणत्रयतिरोहितत्वात् अनुप्रविष्ट शरीरानुप्रविष्टं तत्रापि गुहाहितं हृदयगुहागत गहरेष्ट, गहरेष्ठम् तदन्तर्गत वस्तुनि स्थितम् जीवान्तस्थितमित्यर्थः । जहातत्युिपदिदे- शेत्यान्वयः 'येय प्रेते' इत्यादिवाक्यस्य जीवमात्र प्रश्नपरत्वे परमा मविषयतया प्रतिवचनवैधष्ठ्यं स्वादित्यभिप्रायः । अस्मिन्वाक्ये स्वोत्तमयंत्रितयमापे विशदयति तदेवमिति । 'अभ्यात्मयोगशब्दः प्राश्स्वरूपविषययो. - T -- . -- ·. ५९८ अन्यत्र धर्मात् 'इति श्रुत्यर्थः [आनुमानिका- १-४१ . - । श्रीभाष्यम् सामान्येनोपदिष्टा नाचिकेताः प्रीतस्सन् 'देवं मत्या' (१.२.१२) इत्युपास्यतया निर्दि- दृस्य प्राण्यभूतस्य देवस्थ 'अध्यात्मयोगाधिगमेन' इति वेदितव्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्तुः प्रत्यंगात्मनश्च 'मत्या धीरो हर्पगोको जहाति' (१.२,१२) इति निर्दिष्टस्य ब्रह्मोपासनस्य 'च स्वरूपविशोधनाय पुनः पप्रच्छ-'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्माताहतात् । अन्यत्र भूताद्भव्याञ्च यत्तत्पश्यासि तद' (१.२.१४) इति । एवं सफ्लेतरात तानागत- वर्तमानसाध्यसाधनसाधकविलक्षणे ये पृष्टे प्रथम प्रणयं प्रशस्य तद्वाच्यं प्राप्यस्वरूपं तद न्तर्गतं च प्रामस्वरूपं वाचकरूपं चोपायं पुनरपि सामान्येन ख्यापयन्प्रणवं तावदुपदिदेश श्रुतप्रकाशिका भिप्रयन्नाह-वेदितव्यतयेति । ' तं दुर्दर्शम् । इति मन्त्रेण त्रितयमप्युक्तं चेत् श्रोतव्याभावात् पुनःप्रभानुपपत्तिरिति शाऽग्नोदनाय प्रश्नाकांक्षा प्रयोजने दर्शिते सामान्येनेति । स्वरूपविशोधनाय पुनःपप्रच्छेीत घ । पुनःपप्रच्छ इति पाठः' उपायोपेयोपेतॄणा प्रयाणामपि सामान्येनोपदिष्टत्वात् स्वरूपशोधनाकाक्षापि सर्वसाधारणी तत्कथं 'अन्यत्र धर्मात्' इति मन्त्रेण परमात्ममात्रविषयप्रश्न इति शङ्काया प्रश्नस्य त्रितयविषयावमनुमाषणव्याजेन दर्शयन् तदनन्तर- मन्त्रस्यापि त्रितयविषयत्वमाह-एवं सकलेतरेति । कालत्रयसन्बन्धित्वहि वक्ष्यमाणत्रितयस्याप्यस्ति तकथं विलक्षण- । समिति शताव्युदासार्थ इतरशब्दः वर्तमान शब्देन कृताकृतशम्दो व्याख्यातः प्रारम्घासमासहि वर्तमानमुन्यते-- अन्यत्र 'इति लक्षण्य विधाक्षतम् । धर्म: उपाय:, धर्मादन्यत्र प्रसिद्धोपायविलक्षण उपाय इत्ययः, अर्म: धरः, उपेयः । अधर्मादन्यत्र प्रसिद्धसाध्यविलक्षण पयित्यर्थः । अस्मादिति बुद्धस्थस्त साधको विवक्षितः।। एवेदिता सह प्रसिदोपेतृसाधक विलक्षण: साधकावस्यायामितरपलविरक्त वात् , परदशायामाविभूतगुणाष्टकविशिष्टस्वरूप वाघ । क्ता नादिति धर्माधीनां विशेषणम् । कृतास्तादिविलक्षण यत् भूताव्याच धदिक्षिण यदित्यर्थः । यद्वा धर्माद नमांच अन्यत्र यदित्युपासन प्रश्नः, पुण्यापुण्यरूपसाधनविलक्ष पादुपास्नर ताकृतान्तात् भव्याथा न्यव ददिति कालापरिसिसमुपेयं पृष्टम् । उपतुरपि चेतनस्य निस्यत्वात् प्राप्यान्तर्भावाच, ततएव तस्यापि तन्त्रेण प्रभः । तदन्तर्गत न प्राप्तम्यरूपीमहि वक्ष्यते त्रयइति । यत्तच्छन्दी चितयपराविति भावः ।। ननु धर्माधर्मासाध्यत्रिकालवीतीवल्क्षरमा मविषयोऽय मन्त्रः, किं न सात् ! उच्यते-धर्मादाय मुक्के दसा. ध्यव प्रतीयते, नहायादन्यदृष्टमित्युक्ते सत्यदृष्टासाध्यख हटस्य मतीयते । धमाधमांदिविलक्षामाविषयप्रभास्यादिति चेन्न, प्रयोजनामावात् यताकृतादूताव्याचा यत्यनेन काल्परिच्छिनाविरक्षणं यस्तुष्ट स्यात् , ततम धर्माधर्म वेलपम यिफल एक, धमाधर्मयापि काल्पनियर करत न इतगेपायोक्तीर। प्रण प्रशस्यति । ' स वेदा' इत्यादिसाट गयो परद्राप्रतिपादकतया प्रशस्वेत्यर्थः, 'तत्ते पदं संप्रहेण प्रयी. भ्योमिति' इति प्रगान ब्रह्माप्रतिदिन यते । प्राप्यस्वरूपमिति । पदसदः पयत इति प्युपाया प्राप्ययाति भा: । तदनगत प्रगवयाच्यान्तर्गतम् प्रशवाय देशम प्रगरदेशवाच्यापता जीयः॥ या प्राप्य प्रणा मामान प्रारतयाऽन्तगामित्यर्थः। पामुदनीयस्य प्राप्याभावात् पदावादा. गभूतम्यात्रिमाः । याचकरुपंचोपायमिति । उपयोगयया प्रयोगाय, उपायोहि ध्यान पाचरम्स *. . - -- - ·आनुमानिका- १.४१] सर्वपटनिरिचारेण पूर्वोचानां प्रयाणां विपशोपन्यास . . धीमाप्यम् 'सय येदा यत्पदमामनन्ति तपांलि मर्याणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो नाचर्य चरन्ति तत्पदं संग्रहेण ग्राम्योमित्येत ! (पठ...२.१५) इति । एवमुदिश्य पुनरपि प्रणय प्रशस्य प्रथम तायामाप्तुः प्रत्यगात्मनस्वरुपमाह--'न जायते म्रियते या विपश्चित् ' (फ्ट.१.२. १८) इत्यादिना प्राप्यम्य परस्य ब्रह्मणो विष्णोन्स्वरूपम् अणोण यान (६.२.२०)इत्या.' दिना'कन्या घेदयन सः' (१.२,२५) इत्यन्तेनोपदिशामध्ये 'नायमारमा प्रयचन लग्यो न मेधया न यमुना श्रुतेन ' (२.२.२३) इत्यादिनोपायभूतस्योपासनस्य भतिरुपतामध्याह मतं पियन्ती' (१.३.१) इति चोपास्यस्योपासकेन सहायस्थानास्पासतामुक्त्या 'आ. त्मानं रथिनं विद्धि ' (१.३.३) इत्यादिना 'दुर्ग पथस्तत्फययो यदन्ति ' (१.३.१४) इत्यन्ते नोपासन-कारमुपासीनन्य च वैष्णवपरमपदप्राप्तिममिधाय 'यशरदमस्पर्शम् ' (१.३.१५ इत्यादिनोपमंहतम् । अतस्त्रयाणामेवार यत्वेनोपन्यासः प्रश्नश्च , तस्मान्नेह तान्त्रिक स्यान्यक्तस्य ग्रहणम् ॥ भुतप्रकाशिका याम्यस्मरणोपाय: ' ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरण्मामनुस्मरन् ' 'ओमित्यात्मान ध्यायथ' ओमित्यनेनेया रेण परमपुरुपममिध्यायीत ' इति ध्यानोपायाहि प्रणयस्याग यते 'तपांसि ज्ञानप्रधाना उपरिभागा', ननु सत्ते पद प्रवीमि इति ताप्यस्वरूपपरवाह प्रतीयते, तक्थं हिस्सर । पय मानिश प्रतिशते तदनुचा धनां जिशास्यायसिदिः, तदुपयुक्त यादुत्तरम निरूप्यमाण व च अत: प्रतिशत वसिद्धिरितेचेत रहापि ब्रह्मवेदनोपयोगि वात् उत्तरत्र प्रतिपाद्यमानावाच्च, उपायोपेटोपि मतप ६६८ । न १८ मध्ये गा मात्रार किंतु पदशन्दवा यान्तभावश्च दर्शिनः 'एतद्धयेवाक्षरं ब्रह्म ' इत्यादि वाक्या प्रायेण ह-पुनरपि प्रणयं प्रशस्येति नजायते म्रियते या विपश्चित् ' इत्यादिमन्त्रद्वयस्य परमात्मपरमानुपपत्तिं मन्यान आह-प्राप्तु प्रत्यगात्मनीत का पुनरनुपपत्तिः १ उच्यते इद म.प्रद्वय तावटेकविश्यम् 'न हन्यते इन्यमाने शरीरे' इत्येताद वरणरूप वात दिन वमन्त्रस्य । 'हन्ता चेत् ' इति मन्त्रश्च जीवविषय एव लोकस्य परमात्मनि हन्तृहन्तव्यमावप्रतिपयमात् त प्रधानुप पत्तेः । परमा माहि प्रत्यक्षागोचरः, कथं तस्मिन्नध्यतादिप्रतिपत्तिः, अहमेन हन्मि अय मा हन्तुमागच्छति इति अध्य घातकमावाभिमानोहि जीवविषय एष देहिना ॥ ननु ' नास्य जरयैतन्जीर्यते न यधेनास्य हन्यते' इति वापरमान्याप हनन प्रतियघ उपपद्यते इह लोकभ्रा तिरन्य प्रतिापध्यते 'हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् , उभौ तौ न विजानीतो' इति परमात्मनि वध्य पातकनातिनं कस्यचिदप्यास्त अतोऽनुवादनिषेधावनुपपन्नौ 'न जायते । इति मा तेनैकार्य., तो मजदय मपि जीवविषयम्. 'अणोरणीयान् ' इत्यादेरथमःह-प्राप्यस्येति । 'न जायते म्रियत' इत्यादिना अणोरणी. यान्' इत्यादिना च जीवपरयोस्वरूपे कयिने 'ऋतं पिबन्ती इति मन्त्रेण तयोः प्रतिपादनयर्यशङ्कापरिहारायाह- सूपासतामुक्त्वेति । एतद्वाक्यस्योपादानं परकृतन्याख्याननिरासपल्क्तयेति वक्ष्यामः । उपहृतमिति प्रकृतोपहार स्यापेक्षितावादयान्तरपरत्वस्यासनतत्वाधीत भावः । सूत्रार्थ निगमयति-अतस्त्रयाणामीत। सूत्रा पप स्मा मेहेति ॥ . - ·। प्रयाणाम् । इति सूत्रस्य परोक्ताक्षेपपरिहारः (आनुमानिका-१४-१ मृतप्रकाशिका . ननु 'त्रयाणाम् ' इति अग्निजीवपरमा-मपर किं न स्यात् तपा हि प्रश्नोपन्यासो दृश्यते 'सत्वममि स्वर्य- मध्येपि मृत्यो प्रब्रूहि 'येऽयं प्रेते' 'अन्यत्र धर्मात्' इति त्रयाणा क्रमेण प्रश्नः 'लोकादिममि तमुवाच 'तस्मै या इष्टकाः हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम । यथाहि भरणं प्राप्य आत्मा द्रवति गौतम नजायते म्रियते वा विपश्चित् ' इति प्रतिवचन च जीवविषय प्रश्नस्य परमात्मविषयप्रतिवचनवेष्ट्य एक्यस्य विव- क्षितस्यादुपपत्तेरिति । उच्यते--अत्रासतिविरोधेऽपि भाष्यकारोक्तार्थ एव युत्तरः । तथाहि जीवस्तादुपेता परमात्माची पेयः, अमिविद्या च ब्रह्मोपासनाङ्गन्येन उपायान्तर्भूना तदन्तर्भावश्च प्रारणिक्यावयदर्शितः । ॐ मरापि पृथगेय विव- तत्वे अमिजीवपरमात्मतदुपासनाना चतुर्णा प्रतिपाद्यत्वदर्शनात् 'त्रयाणामेव ' इत्यधारणमयुचम , तोऽमेरप्युपा- यान्तर्मावविवक्षाऽङ्गीकर्तव्या, तथास युपायोपेयोपेतृणामेव व्याख्यान युक्त तत्र, उपास्नोपदेशश्चात्र स्फुटतरमुपलभ्यते, नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यः 'नाविरतो दुश्चरितात्' इत्यादिना केवलश्रवणादिविलक्षण. परमात्मवरणीयता हेतुभूतः प्रकृष्टशानविशेषोहि उपायतयाऽभिधीयते, अवधारण प्राधा-यव्यावृत्तिपरम् उपायस्योपेयप्राप्त्यर्यतया परमात्म- भ्यन्तावात् त्रित्वाविरोध इतिचेत् तर्हि त्रयाणामुपन्यासः प्रधानस्याप्रतिपाद्यत्वे हेतुरेव न भवितुमर्हति, अर्थान्तरा- सर्भावसहत्वात् प्रश्नोपन्याससमुश्चयस्त्रयाणामेव नागयस्य प्रश्नो दृश्यते, अतोऽवधारणापत्तिीचिन, असि प्रकरण प्रभोपन्याससमुच्चयस्य प्रतिपायत्वे हेतु वाभावाभभात्तदभावन प्रतिपाद्यत्वाभावस्य दुर्वचावात् । उपायोमपृष्टएवोपन्यस्तः सोऽप्यर्थतः प्रकृष्ट इति : प्रश्नोपन्याससमुच्चयोऽस्मिन् प्रकरणे प्रतिपाद्यावे हेतुरितिचेत् , तहिं चतुर्णामिति वक्तव्यम | शब्दतोऽयंतचतुर्णी प्रश्नोपन्याससम्भवात् यदि कण्ठोत्यैव प्रश्नोपन्याससमुच्चयो विवक्षितः, तस प्रतिपाद्याचे प्रयोजक स्वामावस्य प्रतिपाद्यमानोपानस एव दृष्टतया समुच्चयामावस्याप्रतिपाद्यत्वे हेतुल्यायोगात् ॥ -किंच येऽयं प्रेते ' इत्यस्य देहातिरिक्तजीवसद्भावासद्भावप्रश्नविषय व चानुपपन्नं देहातिरिक्तात्मसन्दावनिश्चय रहितस्य पितृसौमनस्यामिविद्यावकरयोरनुपपत्तेः, अभिप्रश्नवावय एव 'स्वर्गलोका अमृतत्व भजन्ते' इति देहातिरि- कात्मशानवत्वमवगम्यते । तत्प्रतिवचनएव 'त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू ' 'करोति तद्येन पुनर्नजायते इत्यप- घर्गरूपपुरुषार्योपयोगित्वममिविद्याया अवगत युतो देहातिरित्ता मसदेहसम्भवः । तस्मादपवर्गप्रकारावध एव संदेह सम्भवः अतस्त प्रकारविशेषप्रश्नपर वम् ' येऽयं प्रेते' इत्यादिवाक्यस्य युक्तम् यदीद देहातिरिता मरझापासझाव प्रभारम् 'अस्य 'त दुर्दर्शम् ' इति परमात्मविषयप्रतिवचन च नघटते, जीवपरयोरेक्यशापनार्य तया प्रतिवचन मितचिन परमात्मविषयप्रतिवचनएव ऋतं पिबन्ती सुकृतस्य लोके' इति जीवपरयो दप्रतिपादनेन तस्मिार्था- भिप्रायकल्पनाऽनुपपत्तः । नच भेदानुवादः सर्वशतायाकारेण जीववैलक्षण्यस्य सैक्किप्रमाणागोचरवार , विहितस्य निधायोगाच । नच बुद्धिजीवपरोऽयं मन्त्र: ' गुहां प्रविष्टी' इत्यत्रास्स मन्यस्य बुद्धिजीवपरत्व पूर्वपक्षीकृत्य जीव परमामपरस्वस्य भवद्भिरेवास्य गौद्धितीय इति न्यायन रिद्धान्ति वात् 'यदेवेह तदमुन यदमुत्र तदयिह ' इति हृदयायतन'उपास्यतया स्थितस्यै परमपुरुषस्यादित्यमण्डला तवति दयाति न बीयरयांवयाती: स्त्यारस. मृत्युमामोति' इति वाक्यमुपसहारगतमेतदपेक्षया दुलम्, भेदसामान्यनिषेधरूप वादि दोप्ययातविय: घ, यतश्रुतभेदविवाभिप्रायल्पनाऽयोगात् प्रांतवचन यघट्यमय । विच 'येऽयं प्रेत ' इति प्रथमण्डस्थ म प्रतिप्रशान्तरस्याहितस्य पञ्चमग्रण्डस्थस्य 'हन्त इदं प्रवक्ष्यामि' इति वाक्यस्य प्रतियनन चायुतम् अमापाट- क्रमात् बलीयानिति तेन तद्वाघ इतिचेन्न, मध्ये जीवविश्वयाक्यस्य सद्भावात् । तच दर्शितम् ।। .

·आनुमानिका १४१] श्रीमा'ये आनुमानेकाधिकरणोपहारः गूदायसमहे उपममय श्रीमाष्यम् स-७ महद्वच [१.४.७) धिफरण्यान चनानि स्यु, यथा 'बुद्धरात्मा महान्परः (फ्ठ.१.३.१०) इत्यत्रात्मशब्दसामाना तन्नसिद्ध महत्तनं गृह्यते । एवमध्यात्मनः परत्येनामिधानान कापिलतन्प्रसिद्धं गृह्यत इति स्थितम् ॥ इति आनुमानिकाधिकरणम् भुतप्रकाशिका किंच' यन्मयं च जमद्ब्रह्मन् ' इत्यादाविव यदा प्रतिवचनाव्यवहिताः प्रभाः प्रश्नाव्यवहितानि च प्रतिव सदा क्रमतो उपपद्यते, का देवदत्तः दण्डी, को यशदत्त ? कुण्डली, की विष्णुमित्रः कमण्डलुमान् इति चैकैकप्रमानन्तर तत्त प्रतिवचनदर्शनात् यशदत्तप्रश्नोत्तरस्य देवदत्तप्रश्नं त्तवकल्पनयत प्रमकोपकल्पकमम्त्य तानुप. पन्नम् 'येऽय प्रेत' इति सजीवसद्भावासद्भावगात्र प्रश्न इ.युत् म् , अत. 'येऽयं प्रेत ' इति श्लोक्शन्दतोऽयंतच मोक्षानुबन्धितया ज्ञातव्यांयंत्रयविषयः । तथा च सति तं दुर्दर्शम्' इत्यादि प्रतिवचनमतीव घटते, 'अन्यत्रधर्मात् इति पुनःप्रश्नाकाशा तस्सार्थश्च टार्शता, अर्थश्यक श्लोकेन पृष्ट यस्य विवक्षित वात् प्रतिवचनाच त्रयाणामेव' इत्यवधारण च युक्तम् । अतएव 'न जायत' इति जीवविषयवाक्यस्य 'अणोरणीयान्' इति परविषयवाक्यस्य नायमात्मा' इत्युपायविषयवावयस्य न प्रतिवचनाव सुघटितम् । प्रश्नप्रतिवचनान्तरायवहित ५ च सिद्धयति एक प्रभेनवार्थत्रयस्य पृष्टत्वे सूत्रस्यप्रश्नोपन्यासशब्द गतेकवचनस्वारस्य च मवति नापन्यासा प्रश्नाश्य युक्तम् । यतः 'येऽयं प्रेत' इति प्रभोऽर्थत्रयविषयः, अतएह प्रशसानोमनविद्याऽविद्याविभागक्यनादिका सोच्यते, तो यथोत्त एव सूतार्थः ।। सू-७ महद्वच्च [१.४.७] - . . . तन्त्रसिद्धमहत्वाग्रहण सूत्राभिप्रेत हेतुम्ह-आत्मशब्दसामानाधिकरण्यादिति ॥ इति आनुमानिकाधिकरणम् अथ आनुमानिकाधिकरणम् गूढार्थसङ्ग्रह. सू-१ आनुमानिकमप्येकेपामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीते दर्शयति च (१-४-२) अत्रापना एकेपामिनि अनेन ब्रहाम्युपगमरसून्यते । सिदान्तेऽप्ययमयः समत: त्रिपाद्या अन्ययोगायक छेद परत्वात् । प्रथमपादेऽपि प्रकृतिजीववैल्क्षप्यमभिधीयत । ॐ ब्रह्मा सश्यताऽवरछरनि यातिपदावृत्त। 76 ·पादार्थसूचनम् प्रधानपर-वपूर्वपक्षस्थापनम् परसवादश्च [आनुमानिका- १४.१ . गूढार्थसंग्रहः चिदचिलिचण्यसिद्धौ अचिजीवापेक्षया उत्कर्षः सिद्धयति । तसिद्ध यनतर प्रथमपटात 'उपासात्रविध्यात्' इत्य मेन अचिजीवस्वधर्मकोपासनोक्त्या आचिनीवापेक्षयोत्कर्षः सम्यगवबोधितो भवतिाअनन्तर पूर्वप्रता-जीच्यो: लक्षण तिप्रसङ्गनिरसनमुखेनान्ययोगव्यवच्छेदः प्रतिपादनीयइति सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' इत्यादित्रिवादी प्रवृत्ता। ततपादे परि. समाप्तिसूचनायपि अपीत्युक्तं सूये, तेनापिशन्देन ब्रह्माभ्युपगमसूचन सिद्धान्ते सुतरा सगतम् 'ईक्षते शब्दम्' इत्यत्रा शन्दनिर्देशतात्पर्य तदधिकरण एव सम्यक् निरूपितम् । पूर्वत्र त्रिपाद्या 'नानुमानम् आनुमान शब्दप्रयोगः नत्वानुमा निकमिति । अयमाशय: अनुमानेन चरतीयानुमानिकम् । 'चति' (पा.स.४.४.८) इस्टिक् 'टकः' (पा.सू७.३ ५०)इतीकादेश: आनुमानमित्यत्राप्रत्ययः तेनानुमानगम्याहित्यर्थः अनुमानेन चरती युक्तौ चरति, गरछत्तीति बदुकार्या- स्मना गछतीत्यर्थसूचनेन त सिद्धप्रक्रिया प्रत्यभिशापन सूच्यते तेन तत्तत्प्रतिपादन छायानुसारीणि इति माथ्योता. दार्थस्सूचितः ।। अबाव्यकमहदादिशब्दानां सत्यात् कार्यकारणभावन कापिरतन्त्रे प्रतिपादितानामा वि.यासन तन्त्रसिद्धपदार्थ ग्रहणशका । शरीररूपकविन्यस्तगृहीतरिति प्रकरणेन शरीररूपकवि यस्तानां प्रकरणात् गृहीतक्रियः॥ अयमाशय:-प्रकरणचेदं यच्छेद्वायनसी प्राशः' इत्यनेन वागादिनियमनपरम् नियमनेसति 'इन्द्रियग्य:परा घयां अर्थेभ्यश्च परमनः' इत्यादिकमुपपद्यछे । अत उभयोस्साए मत्र विवाश्रम तद्रियम्य.पगार नियमनेन वशीकार्यवे परराव क्रमप्रतिपादने तात्पर्यम् । 'बुद्धेरा मा महान्यर: महत:परमध्यतम्' इत्यत्राव्य सन्दी वर्तते । अत्र महछन्दः न महत्तत्त्वपरः तस्याःमत्वाभावात् । 'महत:परमध्यतम् ' इत्यत्रापि जीवावर कवायत्तस्य विवक्षितम् । एवं च 'आमान रथिनं विदि शरीरं रथमेव च ' इत्यत्र जीवानन्तर शरीरस्योरः अत्र च जीवानन्त न्तरमव्यक्तस्योरे: । अनन्तरं 'बुदित सारथि विधि मन:प्रमहमेव च । इन्द्रियाणि हयानाः विदयापु गोचरान्' 'इन्द्रियेभ्यः परा ह्या अभ्यश्च पर मनः । मनसस्तु परा घुदिः युगमा महा-परः' इति व्युमणा धान विषयनियमनेन वशीकार्यताक्रमप्रदर्शनार्थ नियमनेन यशोग्णक्रमः इन्द्रियादीनां वशीकरण शरीररवशीकरणमन्तग न समयति । अनः शरीरयशीकरणमेव प्रथम कार्यम् । एवं च न सायाभिमतप्रधानपरत्वप्रतिपादन सुखम् ।। अत्र पुरुष दार्थपर्यालीचनेन पुरुषवशीकरणमा निर्णयम् । पुरुषभन्द: 'स्यापूस 'ति(घ)मुत्नुस रेण जग कारण सर्वपापदाइकः सर्वशरीरीति अनित्यमचित्त इति पूव पृहायशु वरण र र सम्यगुदपा- दितम् । तत्र जगाकारण सर्वशरीरीत्यर्थ दयेन साधकारिकानुप्रवेशनिबाघनश न प्रदरिदात्य प्रायोपवाटितः । 'सर्वस्यवाई हदि सत्रिविष्टः मत्सस्मृतिर्शनमपोहनं च । इति गीतायामप्ययमर्थ: स्पुर । एयचीपासनापि शानवि शेवतया उपासननित्युशयकायापल्य मगत सिक्षम उपासनस्यापि शानविकरूपत्वात् । सर्वभूताना हजुन तिति । तमेय शरण गच्छ सर्वसावन मारत 1 मप्रसादापर शान्तिमनरेगाधिग' इस्त्र शरणागतिः प्रतिपादित सोऽपन: पारमानाति तानियोः परम पदम् ।' इत्यत्रापि खानविषप्राप्तिम्य मिक्षिता athiनई पुरुषम् "विज्ञानमानन्द प्रा रातिमतपरायणम् तिमान तदरः इति मुत्यांमाक यसरम | पुर.. पुरंग ददातीनि सपलातत्वमपि स्या, स्वाग्म Veer Rai उप प्राप. यमुमपं विवक्षितम् । सपंपारदादकन्येनापीद एम्पते, अत: परमवाप्यायमपत्र लिपति । राति: इत्यत्र गतिशय प्राप्प ! दिदमाममापि मावता मापाता, बीकासननिपुयाभून: पामाध्यम सएप 'स्पारमात 'तस्य व पीकरणं तम्मरणागतिरेव ।' भारिता स्त्रप्रयाय: पोपा सिलसिनाप | ·आनुमानिका १४१] अधिकरणे नव्योक्ति पालोचनम् त्रयाणामयनमिति सूत्राधम . - गृहार्यसंपहः नवीनास्तु आधस्त्र अध्यक्तरादार्प: विष्णुः। द्वितीयसूत्र सूक्ष्मन्वमपि तस्यैष, 'तदधीनषादयंवत्' इति एवम् ' अव्यक्ता पुरुष:परः' इत्यत्र प्रधानगताध्यत्त वस्य परमामाघीन यात मध नगताध्यक्त धनियम भव्य परव विवाशितम् । तथाच 'अव्यक्तात्' इति पञ्चम्याहि पुरुषगत परव प्रत्यध्यत्तस्यावधिविमरतारेत वदेव लभ्यते । नच तदस्यास्तायनेन समवाय एवं प्राप्नातीति नियमोऽस्ति तस्वामित्वेनाप्युपपत्तेः । तरच यद्गत पर य प्रत्यय पायं तस्यांवरत्यमोटापद्यताम् परन्तत य स्वामिद तस्यावरवाटिकप्रति स्वाम्यमेवादापत ति न घ इति सुधा यामभितम् ' इति वद 'महत: परमव्यतम्' इत्यत्रायत्त शम्दन यदि परमा मा बाध्यत हि या पुरुष:पर: इ.युतरत्राव्यतात् विष्णो. पुरुषो विष्णु पर इत्यस्य त । तथा च रूस त् परस्य यम् ! पूर्वमायनस विणु पर वम् उत्तराव्यतमन्दस्य प्रधानयर वक्यम् । पूर्व यदविशिष्टस्योपस्थितिस्तरमविशिवोत्तत्रापि प्रतीतिरसर्व संमता । तथा च स्वस्य स्वस्मात् पर वमवतद्वाक्या प्रतीयत इति सर्यानुभवस्द्धिम् 'आनुमानिकमप्येकेपाम् इति सूत्रे अनुमानांसद्धानामव्यक्त महदादीनां प्रात: पुस । 'अव्यक्ता पुरु:र, पुरुषार पर किंचित् ' इत्यत्र पचवि. शकनुरुषानिषेध इनि पूर्वपक्षः । अत्राध्यक्तमहटादीनां न साथमतसिद्धाना विवक्षा शुतो स्मता । किंतु शरीररूपक विन्यम्तानामेव ग्रहणम् । शरीररूपपवि.यासे थी जतु • इन्द्रियेभ्य: । हयां रे मन तु ८२ पु. धुंदेरामा महानगर: ।। महतः परमव्यक्तमव्यक्ता पुरुषःपरः । पुरुषान्न पर किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गति ॥' इति, अत्र परत्व वशीकार्यन्वे । अतएव क्रमव्यत्यासः जनाना बुद्धिसोर्याय पूर्व आ•मानम् मध्यत्यासः, अत्रतु बशीकार्य परं पराक्रमः, वशीकार्यवि तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि तस्येन्द्रियाणि वश्यानीति पूर्वमेव प्रक्रान्तम् विस्तर: 'इन्द्रियेभ्यःपरा' इत्यादिः। 'पुरुषानपर किञ्चित् ' इत्यस्यानन्तर 'दृश्यते त्यप्रथया बुदया सूश्मया सूक्ष्मदर्शिमिः। यच्छेदात्मनस प्रायः । इत्यादिना यागादिनियमनमुच्यते । इत्य च नियमनानिब नैव वशीकार्यता, तत्र मता पर्य भाप्यएव व्यक्त तत्र पुरुषोऽपि वशीकायेंषु प्रधान इति प्रतिपादितः । तद्वशीकरणमेवात्रवेषा शारिना शाखाया एत्तम । अत्एवैक. पा'मित्यस्य सार्थक्यम् अरिना एक्वामि युक्त्या च ब्रझसद्भावः प्रतिपाद्यत इति पूर्वमेवोतम । एव 5 ब्रह्मप्रघनिवेय शाखा तद्वशीकरण मापयागितया शरीररुपकविन्यस्ताना महम् । अत्र तत्रसिद्धप्रमो न विवक्षित: । र 'आनु मानिकम पात्सपियाम्देन सूचितब्रह्मण एव प्राधान्यम् नन्वानुमानिकहे दि स्त्र. दयनिय मय शंका छ' इति सूत्रखण्ड एर दर्शयति, रूपकविन्यस्तान] ग्रहण वशीकरणोपयोगित्या सूत्रसण्डो दर्शयतीत्यर्थः ।। 'त्रयाणामेयचंयमुपन्यास प्रश्नच ' अत्र अचिजीवपरमात्मानो विवक्षिताः, 'सत्यममि स्वयमध्यषि मृत्यो' (काठ,९.१.१३) 'येऽर प्रत विचिकित्सा मनुष्ये (१.१.२०) अन्यत्र धमादन्यसाधर्मात् । (१.२.२४) इति श्रुतिभिः कवयः सोऽयः प्रतपायते इति शङ्कराचार्य । पितृसौमस्याग्निपरमात्मान इत्यानन्दतीर्थाः । तृसमस्यविषय विशार- प्रार्थन च प्रश्न त्यभिधीयते, इति वचन मुपन्यस्य स्थापि प्रार्थनरूप वमुपपादितम् । यो: प्रश्न: यथातथा प्रभावात् पितृमौमनस्य परित्यक्त शङ्कराचार्य : 'समनि स्वयमध्यषि मृत्यो' इत्यत्र यद्यपि स्वामिप्रश्नो विद्यते । 'स्वर्गका अमृतत्वं भजन्ते ' इति नानिविद्यायाः फलम् 'त्रिणाचिकेतस्विमिरेत्य सन्धि त्रिकर्मकृत्तर्गत जन्मम यू' इत्यत्र जम्म मृत्युतरणमुत्तम् । अनन्नर 'अशब्दमस्पर्शमरूपग-ध निचाय्य त मृत्युमुखाप्रमुच्यते ' इति 'विद्य'मेता योगविधिप फस्न ब्रहमाप्तो विरजोऽद्धिमुक्तः' इत्यन्ते वक्ष्यते । ब्रह्मविद्यायाः फ्लमे' मुक्तिः, अमृतत्व नायितामिविद्याऽन- भूता भाति इत्यङ्गिनःपलमेव । 'दर्शयति च ' इति सूत्रखण्डे इन्द्रियादिवशीकरण मोक्षोपयोपास्ननिवृत्युपयोगित - ·६०४ प्रयाणामेघवेति सूत्रे पर,नधीनोक्तिपालोचनम् [आनुमानिका- १-४-१० Ja . . गूढार्थसङ्ग्रहः । वेति पूर्वमेवामिहितम् । अतस्त्रयाणामित्यत्र जीवपरमात्मनोपासनस्य च विवक्षा युक्ता । नाचिकतामिविद्याया अङ्गादेन अशिफल एच पर्यवसानात् अतः उगसनं उपासकः उपास्य उपायः उपेता उपेयंचेति त्रयं विवक्षितम्। संघ भगवदुक्कार्थएव स्त्रनातात्पर्य स्वरसम् । 'ज्ञेयत्वायचनाच " वदतीति चेन्न प्राज्ञोहि प्रकणात्' इति सूत्रद्वयमपि अनार्थेऽनुकूलम् ॥ परेः (शं.सू.माध्य) नहि प्रष्टव्यभेदाप्रश्नभेदः जीवब्रह्मणोरमदात 'मृत्योरस मृत्युमामोति यइह नानेव पश्यति इत्यमेव तदङ्गीकारे दोषाभिधानाय । विद्याऽविद्याविभागस्यावात्तया अविद्यानिय धनएव भेदः 'विद्याभारिन नचि. केतसं मन्ये ' इत्यत्रैवाभिघानाच इत्याद्यमिहितम् । सूत्रे श्रुतौ वाऽपि रजुसर्पदृष्टान्तो नोक्तः । सूत्रे 'त्रयाणाम् ' इति निर्देशं कुर्वतस्सूत्रकारस्यायमाशयः । पूर्वत्र ' गुहां प्रविष्टावा-मानौहि तद्दर्शनात् ' इति सूत्रं कठवल्लीषयकमेव, द्वाम- पर्णा' इवि, मन्त्रः परेवोदाहतः । तन्मन्त्रविचारस्तु ऋग्वेदस्यतन्मन्त्रोत्तरवाक्यपालोचनया पितापुत्रश्वेत्युभाव पं विव. शिताविति तत्रैव सूत्रे निर्धारितम् । अत्रापि जीवपरमात्मनो: पितृपुत्रस्थानीयतया राजकुमारनयन पुत्रभूतर्जदस्य पितृ- स्थानीयपरमात्मप्राप्तिरित्यर्थः न चालयितुं शक्यते । 'विद्याऽभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये ' इत्युक्त्या 'नाया कामा बहवो लोलुपन्ते' इत्या अभिभूतविद्यैव विवक्षिता, नाचिकेतामिविद्यातु तदङ्गभूता 'विद्यामेतां योगविधि च कृस्नाम इत्युत्तरत्र वश्यते । योगश्च ध्यानानन्तरकालसमाधिः । इन्ध च ' देव मत्वा हर्षचोको जहाति' इत्यत्र ध्यानसामान्य धाचिनः मनातोविशेष विधान्तिः । ध्यानं उपासनं चक्मेव । इत्य च ब्रह्मप्राप्त इत्युक्त्या बहाणः प्राप्य नोयत्व प्राप्ता उरेता अनिभूतध्यानमेवाणयः । इत्यवेषां त्रयाणामेव विवक्षा परोक्षविद्याऽविद्याविभागेन भेदो नघटते । अन्ते फलरय तथैवोक्तेः, 'शतंचका च अमृतत्वमति इत्यत्रैव वक्ष्यते । गतिद्वारकत्व मोक्षस्यात्र स्फुटम् । अतो ब्रह्मप्राप्सिस्सिदा 'मृत्योरस मृ युमाप्नोति-नेह नानाऽस्ति' इत्यनयोः परोक्ताओं नघटत इति प्रथमाधिकरण एव निरूपितम् । उगो. पेयोपेतृविषयक प्रश्नत्रय माध्य एव स्फुटम् ।। नवीनास्तु-श्रीन्वारान् वृणीष्व ' इति श्रुती विद्यामानं त्रिशन्दमनुसत्य सूत्रे प्रयाणामिन्युक्तम् । अतः प्रया णामपि प्रश्मन प्रतिवचनेन च भिन्नमिनेन तिवास्यबोधितेन माव्यम् । भवसिद्धान्ते 'प्रहिवं भद्दधानाय ' प्रते प्रवीमि । इत्यानिविषयकप्रभप्रतिवचनयोस्सत्त्वात् तस्य च त्रितयव्यतिरिक्तत्वादेवकारसनातिः 'शरीररुपकविस्त'त्यत्र विशेषणवाचियेन पूर्वनिपातः प्रसाध्यते इत्यादि वदन्ति । अत्र 'वरा पूणीप' इति गुरूत्यनन्तरं पराणां धरणं अतो नाय प्रमः ‘वराणामेष वरस्तृतीयः' इत्यत्रैव एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहमिति तृतीयवरवरण काल एप प्रभो बिद्यते । सत्र: अस्तीत्येक नायमस्तीति' इति प्रभवीजभूतः संशयोऽपि प्रदर्शित:, सेनाव प्रभ इति स्फुटम् । अन्यतु संशयो नप्रदर्शितः, वादिविप्रतिपच्या संशयेन प्रश्नः ? ततशिष्यपरीक्षण 'येऽय प्रेते' इत्यनन्तरं विद्यारिसन स नचिोनस मन्ये वाहनो भूयानचिकेतः प्रष्टा इति विवृतगुसद्मनानकेनस मन्ये इत्यनन्तरमेव 'अन्यत्र धर्माद.य. प्राधमात्' इति पूर्वोरशिप्तम भविस्तरः प्रभस्यात्रिय पुरयात् । मिन्नवावयेन प्रभातियचने करणीय इतिस्त्र नोचम् विद्या. मैता पोगविधि च ' इत्यादापायादित्रितयनिरूपण स्फुटम् । अतः नवीनोक्सास नायकाश, एयकारहानपण्य प्रयाणामेव प्रभात् पूर्व संशयहेत्वमावेन प्ररूपस्यामावात् त्रीन्प्रभान इति मुतावमायाप न सयो:मरूपा । 'य मामिम्' इत्यत्र प्रभो हस्पते । अथापि 'विद्यामंत योगविपि न मरनाम् । इत्यत्र योग्य पानसभा दिया। विगानिकेतः इत्यप्राप्यनिवारय तरणं विवक्षितम् । अगिनो यापल सदसस रोपायभूतापान भरयाभयो म. .

·बानुमानिका--१-४-१] एने सिद्धान्तस्यैव युक्तोपसंहारा -- - . - A - गूढार्यसतहः . पतीति नवकारविरोधः । रूपकविन्यस्तशम्दः पूनिपातप्रसन्नापादनमा नयुज्यते, शरीरस्य रूपकविम्यस्तानाचलः । शरीररूपकविन्यस्येत्यस्य एवमयांशीकारे शरीरस्यापि रूपाविन्यस्तवनानाचित्यहा न मनस इन्द्रियत्वेऽपि 'स्मा- वायते प्राणो मनरसन्द्रियाणि च ' इत्यादौ यथा मनसः पृथन्द्रियोचिः प्राधान्यतापर्यण तथाऽप्रापि शरीरस्य प्राघा. न्येन तोचिः, पश्यतया पूर्वोक्तेषु शरीरवशीकरणमेव प्रधानम् । तेन 'इन्द्रियेभ्य:परा' इत्यादौ प्रधान भूतं यच्छरी- रत्वेन विवक्षितं तदेवाच्यत् शन्दार्थः । ' रूपकविन्यस्त शरीरगृहीतेः' इति यदि सूत्रं स्यात् तदा शरीरस्यैवस्यैव ग्रहण स्यात् ' रूपाविन्यस्तति च ' व्ययं स्यात् । ततश्च ' इन्द्रियेभ्यःपरा' इत्यादिवशीकरणप्रत्यभिज्ञापनं न स्यात् 'विय. स्ने'त्यत्र वि इत्युपसर्गवशीकरणोपयोगितया न्यासतापर्येण । यद्यपि ' आत्मानं रथिनं विद्धि' इत्यत्रा मनः प्रथमं नि. देशी पते, अन: आमन: वशीकार्यत्वे परम्वमिति प्रतीयते, तथाऽपि 'बुरात्मा महान्परः महतःपरमध्यतम् आम नोऽन्यस्यापि तस्मा परस्यक्ति, आत्मानन्तरपठित-शरीरसव परश्यम् । एतस्प्रे 'प्राप्यस्य प्राणो रूपम् , प्राप्तश्च प्रत्यगा. मनः प्रयुपायं फलनेव तथा प्राप्तिविरोघि च । वदन्ति सकला वेदाः सेतिहासपुराणकाः' इतीममर्थमभिवत्त इति' संप्रदायोऽपि सुस्यः । एतेन निर्विशेष नात्र विवक्षितम् । गते: प्राप्तेश्य प्रतिपादनादिति सूत्राकाराशयसिद्धः॥ उपक्रमे 'आत्मानं रथिन विद्धि' इत्यत्रा मन्शन्दस्य जीवपश्येन 'बुदेरा मा महा-परः' इत्यत्री साम्दो जीवपर: आ मुशन्दस्य चेपन एव प्रसिद्धः । एतेनामशब्दः स्वरूपएर इति नवीनोतिर्निरवकाशा ।। इति आनुमानिकाधिकरणम् अथ वेदान्तसारः सू-१ आनुमानिकमप्येकेपामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीते दर्शयति च (१-४-१) एकेषा कठाना शसाया आनुमानिक प्रधानमपि जग कारणत्वेन 'महतः परमव्यतम्' (कठ.१.३.११) इत्यु यते इतिचेत्-न पूर्वत्र ‘आत्मान रथिनं विद्धि ' (१.३.३) इत्यादिपूपायोपासनेषु चशीकार्यवाय रथिरयादिरूपक- वियिस्तेषु शरीराख्यरूपकविन्यस्तस्यानाव्यत्त शन्देन गृहीत. 'इन्द्रियेभ्य:परा हीः ' (१.३.१०) इत्यादिनाहि वशी कार्यवेनहि परा उच्यन्ते तथाचोत्तरत्र श्रुतिरेव दर्शयति ' यच्छेद मनसी प्राश.' (१.३.१३) इत्यादिना ।। सू-२ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् (१.१.१) सूक्ष्म अव्यक्तेन शरीयवस्थ कार्याहमित्यव्यक्तशब्देन शरीरमैव गृह्यते ॥ यदि रूपकविन्यस्वानामेव ग्रहणम् कि मर्थम् । 'अन्य का पुरुष.पर: ' (कठ.१.३.११) इन्यत आह- सू-३ तदधीनत्वादर्थवत् (१.१.३) - -- ·६०६ वेदान्तसारः - [आनुमानिका १.४.१ पुरुषाधीनत्वादात्मशरीरादिक अर्थवत्--उपासननिवृत्तये भवति । पुरुषोडन्तर्यामी सर्वमात्मादिक प्रेरयन् उपासनोपाय वेन वशीकार्यकाष्ठा प्राप्यश्चति 'सा काष्ठा सा परा गति । (१.३.११) इत्युच्यते ।। सु-४ ज्ञेयत्वावचनाच्च (१.४.४) - -- अत्राव्यवस्य 'ज्ञेय वावचनाच न कापिलमव्यत्तम् ।। सू-५ वदतीतिचेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् (१-४-५) -- 'अश•दमस्पर्शम् ' इत्यारभ्य 'निचाय्य तम्' (कठ १३ १५) इति वदतीतिचेन्न तद्विष्णो परम पदम् (१.३९) 'एष सर्वेषु भूनेषु गूढोऽमा न प्रकाशते (१.३ १२) इत्यादिना प्रकृत प्राशेाहि 'निचाय्य तम' (१.३ १५) इति शेय उभ्यते ॥ सू-६ त्रयाणामेवचैवमुपन्यासः प्रश्नश्च [१.१.६] उपास्योपासनापासकानात्रयाणामेयास्मि प्रकाश ज्ञेय वेन उप यास प्रश्नश्च, न प्रधानादे । 'अध्या मयोगाधि गमेन देव मवा' (कठ.१.२.१२) इत्यादरुप यास 'येऽय प्रेत विचिकि सा मनुष्ये अस्तीत्येक' इत्यादिकम प्रश्न अ सू-७ महद्दच्च [१.४,७) 'बुदेरामा महान्पर ' (१.३.१०) इत्या मशब्दाद्यथा न तान्त्रिको महान् , तथाऽन्यतमपीति ।। इति वेदान्तसार . - अथ वेदान्तदीप आनुमानिकमप्येकेपामितिचेन्न शरीररूपकविनहिस्तगुटीतेर्दर्शयति च कठवल पु-इद्रियम्य पराह्यणं अयम्यश्व प मन । मनस्य परा बुग मा मह र ॥ महत परम श्यत्तम यता पुरुष पर । पुरुषान्न पर विचिसा काटा सा परा गति ॥ ' (१ ३.१०) इत्यत्र कि सास प्रधान मध्यवश दाभिधेयम् ! उत नेति साय । प्रधानमिति पूर्व पक्ष । महन परम्' इत्यादितत्त प्रयाप्रत्यभिज्ञानात, पुरुपानपर किञ्चित् ' (२३ ११) इति पचविंशपुरुषातिरिक्त पनिषधाय । सदा तरतु-नायटेन प्रधान मिह गृह्यते । पूर्वत्र आत्मान रधिन विदि शरीर रथमेव च ' (१३३) इत्यादिना उपासनानिवृत्तय यो ट्रयावा पादनाय ये आरमशरीरखुदिमन इद्रियमिषया विरथसाधिप्रमहहयगेवर न रूपिता , त वशीकाय पग दि येभ्य परा' (९.३.१०) इत्यादिनोच्यते , तश्चेद्रियादय स्वशन्दनैप गृह्यन्त रथ या सपित पिताम्य परि- णामत्वेनाम्पस देन गपत इति नेह तत्तन्यप्रत्रियाप्रत्यभिज्ञाग छ । 'अध्या पुरुष पर (१.१ ११) इति वन .

·आनुमानका १४१) पेदान्तदीर - पञ्चविंशः ; अपितु प्राप्यः परमामय । अन्तयामितयोपासनस्याप्युपायभूत इति सह यशीवार्यकाठम्येन 'पुरुषान पर फिनिन् ' (१.३.११) युक्तः ॥ स्थास्तु-एसपी पटाना शास्त्रायो आनुमानिक प्रधानं जगाकारण वेन । महत:परमव्ययम्' (१.३.१०) इत्यामायने इति चेत्-तम्न अव्यवचन्दन शरीराख्यरूपकापन्यतस्य गृहीते:-पूर्वत्रामादिपु रविरथादिरूपकावर रपायेन रूपितस्य शरीरस्यात्राव्यक्त दाम्देन गहीने रित्यर्थ: । अतो यशीकाय वे परा इहोन्यन्ते, दर्शयति घ एनमई- वापसेयः इन्द्रियादीनां नियमनप्रकार प्रातपादयन् ‘य दालनसी' इत्यादिः॥ कथमव्यक्तशब्दस्य शरीर यान्य भवतीत्याशङ्कयाह--- सू-२ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् (१.४.२) तुश-दोऽवधारणे । सूक्ष्मम् अग्यच मेधावस्थान्तरापन शरीर भवति, तदवस्यस्यैव कार्याहत्वात् ।। यदि रूपकायन्यस्वा आन्मादय पय वशीकार्यत्वे परा: 'इद्रियम्य.पगः' (क्ट.१.३.९०) इत्यादिना गृहन्त; तदि 'अव्यक्तापुरुष पर: पुरुषानपर विश्चित् ' (१.३.११) इति पुरुषग्रहण किमर्थमित्यत आह- सू-३ तदधीनत्वादर्थवत् [१-४-३] . . अन्तर्यामिरूपणावस्थित पुरुषाधानन्यादा मादिक सर्व रथिरयत्यादिना रूपितम् अर्थवत् प्रयोजनवद्भवति । अत उपासननिवृत्ती वशीकार्यकाष्ठा परमपुरुष इति तदर्थमिह रूपकवि-यस्तेषु परिंगझमाणेषु पुरुषस्यापि ग्रहणम् । उपायनि ई- (युपायकाठा पुरुष. प्राप्यश्चेति 'पुरुषान्न पर विञ्चित् सा काटा सा परा गतिः ' (१.३.११) इत्युक्तम् भाष्यप्रक्रियया वा नेयमिदसूत्रम्-परमपुरुषशरीरतया त्दघीन वाद्भूत सूक्ष्ममव्याक्तमवदिति तदिहाव्यश-देन महते ; नाRT. स्मक स्वनिष्ठ तन्त्रसिद्धम्-इति ॥ सू-४ जेयत्वावचनाच (१-४-४) यदि तन्प्रसिद्धप्रक्रियेहाभिप्रेता ; तदाऽव्यक्तस्यापि शेयत्व वक्तव्यम् । 'व्यताव्यस विशानात् ' (सायका रिका.२.लो) इतिहि तत्प्रक्रिया । नह्यव्यक्तमिह शेयत्वेनोक्तम् अतश्चात्र न तन्त्रप्रक्रियाग-धः ॥ सू-५ वदतीतिचेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् [१.५.५] 'अशन्दमस्पर्शम् इत्युपक्रम्य ' महतः पर मुव निचाय्य त म युमुसा प्रमुच्यते' (कठ.१.३.१५) इति प्रधा नस्य शेयत्वमनन्तरमेव वदतीय श्रुतिरितिचत्-तन्न 'अशब्दमस्पर्शम् ' (१.३.१५) इत्यादिना प्रारा:परमपुरुष एव पत्रोच्यते सोऽध्वनःपारमानोति तद्विष्णोः परम पदम् ' (१.३.९) 'एषु सर्वेषु भूतेषु गूढोऽत्मा न प्रकाशते' (१. ३.१२) इति प्राशस्यैव प्रकृतस्यात् ॥ सू-६ त्रयाणामेवचैवमुपन्यासः प्रभश्च (१.४.६) ·६०८ अधिकरणमारापर्ग [आनुमानिका. १४.१ अस्मिन्यकरण 'येऽय प्रेने पिचिकित्सा मनुष्ये' इत्यारम्यासमासः परमपुरुषतदुपासनोमान त्रयाणामयय न उपन्यास: प्रम पते, न प्रमानादेसारिवापि । अतप न प्रधानमिद शेययनोसम | सू-७ महद्वच्च (१.४.१) यथा 'पुरेशामा महा-पर: ' (कठ.१.३.१०) इत्यामा सानाधिकरप्यान तक हत्तस्य गृह्यो, एकमायरसदनी न ताकि प्रधानम् ॥ इवि पेदान्तदीपः अथ अधिकरणसारायटी नितिं वाक्यजातं परविपयतया स्परजीवादिलिङ्गं तत्तच्छायानुसारि प्रथयति तु यचस्तत्परन्तुर्यपादे । पमिद्वाभ्यां च तत्र प्रशमयति नयेस्साहपयोगोतिराळ घट्ठी जाघट्ट इत्थं कथितनिगमनं त्यष्टमं केचिदूचुः॥ दाभ्यां क्षेप्यं प्रधानं कपिलमतमथ त्वेक्तोऽन्योक्तसापा तुर्येणाव्यापुतोक्तेरपि विभुरयधिस्स्थाप्यते द्वारवृत्त्या । शुद्धाशुद्धौ च जीयावधिकरणयुगेऽनन्तरं यारणीया शेष तत्रान्तरोकेश्वरनिरसनकृत्तुर्यपादाटकेऽस्मिन् ॥ अक्षाचव्यकनिष्ठं जडमध पुरुषं तत्वकाष्ठां विविच्य यूते वल्ली फठानां परमतपठितां प्रक्रियामित्ययुक्तम् । तत्रस्थानेफवाफ्योदितवियिधयशीफार्यमुख्यममोके. पशान्तात्मा विष्णुरक्त पर इह पुरुपः प्रत्यमिक्षाप्यते च ॥ नार्था इन्द्रियाणां प्रकृतिरथ मनोहेतुरेपान चेष्टे बुद्धिश्चतन्न सूते नच महति महाजायते बुद्धिसंशः। भोक्तुर्युक्तम्महत्त्वं महति नहि भवेदात्मता पारिशेप्या स्वव्यकोक्तिशरीरे तदिहन फपिलप्रक्रिया प्रत्यमिशा ।। ॥ इति आ नु मा नि का घि क र णं स मा प्तम् ॥ - J ·अथ चमसाधिकरणम् श्रीभाष्यम् स्-८ चमसवदविशेपात् (१.४.८) अत्रापि तन्त्रसिद्धप्रक्रिया निरस्यते, न ब्रह्मात्मकानां प्रतिमहदहङ्कारादीनां स्वरूपम् . श्रुतिस्मृतिभ्यां ब्रह्मात्मकानां तेषां प्रतिपादनात् । यथा आथर्वणिका यधीयते--धिकार- जननीमझामष्टरूपामजां ध्रुयाम् । ध्यायतेऽध्यासिता तेन रान्यते प्रेयते पुनः ॥ सूयते पुरु- पार्थ च तेनैवाधिष्ठिता जगत् । गोरनाद्यन्तवती सा जाननी भूतभाविनी । सिताऽसिताच रक्ता च सर्वकामदुधा विभो । पिवन्त्येनामविषयामविज्ञाता. कुमारकाः। एक्स्तु चिते देव स्वच्छन्दोऽत्र वशानुगाम् । ध्यानक्रियाभ्यां भगवान्भुड्तेऽसै प्रसभं विभुः । सर्व- साधारणी दोग्धी पीड्यमानां तु यज्वभिः ' (मन्त्रिकोपनिषदि) 'चतुर्विशतिसतयातम- व्यक्तं व्यक्तमुच्यते' इति । अत्र प्रकृत्यादीनां स्वरूपममिहितम् । अथ चमसाधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका सू-८ चमसवदविठोपात् [१.४.८] कार्यशरीरपाचिपदस्य रूपके श्रवणात् तदव्यत्तश देनेायत इत्युक्तम् । अत्रतु कार्यशरीरवाशिन्दावा. रण प्रधानमेयोग्यत इति शङ्कया सङ्गतिः, व्याख्यानमरगाँणकृत्या तजोऽबन्नपर बैन व्याख्यातम् । किमिद वाक्य प्रधानपर, उत तेजोऽनन्नपरमिति विचारश्च कृतः, तहर्षायतु किं श्रुत्यन्त्रस्वारकार्यमेव व्याख्यात्म ? उत वावयस्वा.. स्यार्थमिति विकल्पमभिप्रत्य स्ववाक्यस्वारस्यामावमुत्तरत्र वक्ष्यन् प्रथम प्राधनस्य प्रामाणिक तया तनिरास भुत्य तरारू। रस्यशापनाय प्रधानविषय वाक्यजातमाहर्तुमाह- अनापीति । विकारजगनीमत्यादि । अरूप व 'भूमिरापो. ऽनल.' इत्याद्युत प्रकारेण अजा उत्पत्तिरहिता ध्रुवां नाशरहिता भ्यायते परमात्मना सङ्कल्परूपशनेन ज्ञायते अध्या सिता अधिष्ठिता, वन्यते पिस्तायते, स्थूलावस्य क्रियते । समष्टिभूतरूपेण क्रियते । प्रेर्यते व्यटिस्ट्यर्थ प्रेत पुरु- पार्थ पुरुषाणामर्थनीय भोग्यभोगापक रणभोर स्थानरूप जग सूयते । गौरित्यादि । जनित्री भूतभाविनी इति समष्टि व्यष्टिष्टिरुयते सितासिता च रक्ता च गोण्या वृत्या सत्वरजस्तमोमयी। यदा तेजोऽबन्नद्वारा सितासिता रत्ता । विमो. ईश्वरस्य सर्वकामदुधा, लीलारसदोधी । अविषमा मोक्तृकर्मानुगुणपरिणामित्वादपक्षपारि नीम अविशाताः स्वाम- भिदेहग्यो विविव्यापरिशता: एक स्त्विति । कर्मवश्यबहुभावव्याकृत्यर्थे एक: स्वच्छन्द इयुक्तम् । ध्यानक्रियाम्या साल्पसगांदिव्यापाराम्या ऐक्षत' 'असनत' इति द्वयमपिहि श्रूयते पीड्यमानांस्तु यज्यभिरिति। व साहि मात्र धीरक्षरगाथै पीडयित्वा भुञ्जते, तद्वत्कर्मवश्यैरा मभितिव्यपलानुरूप परिणाम्यमानमित्यर्थ । अत्रेति । प्रकृत्यादान प्रकृति पुरुषमहदादीनां स्वरूपमभिहितम् । एषु वाक्येविरमा पादन प्रधान र दी यदिदि १६.. मायः । मसात्मकप्रधानपरवाक्यान्युतानि ।। 77 - ·मन्त्रिकोपनिर श्वेताश्वतरयोरकार्यम् [चमसाधि ११५ 'श्रीभाष्यम् . यदात्मकाश्चते प्रकृत्यादयः, स परमपुरुषोऽपि 'तं पड्विंशकमित्याहुस्सप्तविंशमथापरे । पुरुष निर्गुण सासयम शिरसो विदु ' (मन्त्रिकोपनिषदि) इति प्रतिपाद्यते । अपरेचाथ वणिका.-'अष्टौ प्रकृतयप्पोटश विकारा' ) इत्यधीयते ; श्वताश्वतराश्चैव प्रति पुरुषेश्वरस्वरुपमामनन्ति 'संयुक्तमेतत्क्षमक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः। अनी- शश्चात्मा वध्यते भोस्तृभावात् । ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपापैः' (श्वे.१.८,९) 'शाशो द्वाव- जागीशनीशायजा ह्येका भोक्तभोगार्धयुक्ता । अनन्तश्चात्मा विश्वरूपोहकर्ता त्रयं यदा विन्दते ब्रह्ममेतम्' (व.१.९) 'क्षरं प्रधानममृताक्षरद्दर क्षरात्मानाचीरते देघएकः । तस्या- मिध्यानाद्योजनात्तत्वभावाद्भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः (व.१.१०)इति; तथा 'छन्दांसि यक्षा ऋतयों व्रतानि भृतं भव्यं यच्च वेदा वदन्ति । असान्मायी सृजते विश्वमेतत्तलि श्चान्यो मायया सन्निरुद्ध. ॥ मायां तु प्रकृति विद्या मायिनं तु महेश्वरम् । तस्याययवभू- सैस्तु व्याप्त सर्वमिदं जगत् ' (४९,१०) इति । नथोत्तरत्रापि 'प्रधानक्षेत्रापतिर्गुणेशस्सं-' सारमोक्षस्थितिवन्धहेतुः' (६.१६) इति ; स्मृतिरपि 'प्रकृति पुरुपं चैव विद्धयनादी उभा वपि । विकारांश्च गुणाश्चय विद्धि प्रकृतिसम्भवान् । कार्यकारणय तत्वे हेतुः प्रकृतिरच्यते पुरुपस्सुखदुःसानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते । पुरुषः प्रकृतिस्थोऽपि भुक्ते प्रकृतिजान्गुणान् । कारण गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु' (गी.१३.१९,२०,२१) 'सत्वं रस्तम इतिगुणा प्रकृतिसम्भवा.। निम्नन्ति महापाहो देहे देहिनमव्ययम् ' (नी.१४.५) तथा ' सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृति यान्ति मामिकाम् । क्ल्पंक्षये पुनस्तानि वल्पादा विस्जाम्यहम् । प्रति स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुन पुनः । भूतग्राममिम कन्नमवशं प्रकृतेर्दशात् '[९.७,८) 'मयाऽ ध्यक्षेण प्रतिस्सूयते स चराचरम् । हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्धि परिवर्तते ॥' ९.१९] इति। तसादब्रह्मात्मकत्वेन कापिलतन्त्रसिद्धा प्रकृत्यादयो निरस्यन्ते । श्वताश्यतरोपनिपदि श्रुतप्रकाशिका अथ तदन्तर्यामिमगव प्रतिपादक वाक्य दर्शयितुमाह-दहात्मपा इति । पराव कास्य विरे ६५ केन प्रकृतितद्विकारेवन्तर्भायात् । सप्तविंशत्वं कालस्य तदनन्तर्भावविवक्षया पश्चशिकवेव साधेश्यः करि दुस: पचवित कस्तुत्यमिग यथासिौदरीश्वरप्रतिपादनस्य यमरक्या रथातः पृ निशादित्यप्रिय । प्रकृते. RAILER मात्रप्रदर्शनार्थमुक्त मष्ट प्रकृतय इति । अत्रापि वाक्यान्तकाथ्यात दाम रिद्वमिति भावः । ए य यदा म्दते तदा क्षति मुत्तो भरतीत्यर्थः । अभियान आलमनरागीरनम् । याउन योग तवम वः तस्याविय. स. कार: । अवयवभूनेः, अगभूनेः शरीरभरित्यर्थः । स्मृत दर्शयति स्मृतिरपति । एव प्रधानए प्रामा पार परायेन व्याख्यान मनुरपन्नामि युक्तम् 1 तत:-स्मादि त । प्रत्यादय इत्यदिन महाद। विश्यादिक दर्शयति वेति प्रकृतेरेय कर्नु वाती तिचनक्वायज त पयः चरन सरमानपट स्वाहा ताश्वतर- अजामेकाम् ' इति मन्त्रेण अजाशदो यौगिक विमा करियर: उमाप्रति पर इति विचारः । अनासम्म सत्रमान रादौ मिजाया स्वात येण सष्ट वम्यगायत नेति तरीके प्रजामेवाम तिम प्रविनमाया अनाया. फिक्योतिश्पकमायमस्ति नति, मिना बन्योतिरस्कमा थे विकम्यते नेति, यदा कि । - ·षमसाधि-१४२] 'चमसवत् । इत्यस्य शिरस: चमसम्वनिर्णयपत्यम् ॥ . श्रीमाध्यम धूयते ' यजामे लोहित शुक्लकृष्णां दहीः प्रजारसृजमानां सरूपाः। मोहेको जुपमाणी- अनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्य.' (व.४.५) इति । तघ सन्देहः- विसिमा फेवला तन्प्रसिद्धा प्रकृतिरभिधीयते, उत ब्रह्मात्मिका इति । कि युक्तम् ? पेवतेति । फुतः अजामेकाम् ' (१.५) इत्यस्याः प्रतेर कार्यत्वश्रवणात् , दहीः प्रजारस्जमानां सरूपा' (४.५) इति स्वातन्त्रयेण सरूपाणां बद्धीनां प्रजानांसमृत्यश्रवणाच इति ॥ एवं प्राप्तऽभिधीयते-चमसवदविशेषात्-न जायत इसजेटजात्रमात्रप्रतिपादनात्त- न्त्रसिद्धानात्मकाजाग्रहणे विशेषामत तेः; चमसवत् यथा 'अदिलश्चम्स कार्यमा (१.४.२.३) इत्यलिन्मन्ने चगसस्य भक्षणसाधनस्वमात्र चमस्शब्देन प्रतीयत इति नताघ न्मात्रेण चममविशेषप्रतीतिः, यौगिकशब्दानामर्धप्रकरणादिभिर्विनाऽविश्पध्यिायो- गात् : तत्र 'यथेदं तच्छिरः एप ह्याग्विलश्चमस ऊर्ध्यबुध्नः' (पृ.४.२.३) इत्यादिना वा- फ्यशेषेण शिरसश्चमसत्यनिश्चयः; श्रुतप्रकाशिका ध्येने, नेति यदा विरुध्येते तदा तैत्तिरीयमन्त्ररिद्धाया अजाया ज्योतिरुपमावाभावेन तदैकार्यात अजा सृजमा- नामिति पदये स्वातम्येण सट्टत्वावगमकत्वात् श्वेताश्वतरम प्रस्थाजाशब्दोऽपि ब्रशन्या वरिपर: - यदा न विरुध्येते नदा तत्तिरीयकमन्त्रासदाया मजाया ज्योतिरूपरमात्वेन तदेकामिना सजमानामिति पदयोः स्वतन्त्र तृत्वावगमकवाभावात् श्वेताश्वतरमन्त्रस्थोऽजार ब्दोऽपि ब्रह्मामक प्रकृतिपर इति । अजामिति । ब्रह्मा मकवपक्षऽजा व न सभवनि ताकार्य वास्तुपगमादित्यर्थः । स्वातन्त्र्येणेति । ' सृजमानाम्' इति कर्तरि शानच्, स्वतन्त्रः कर्ता अतोन प्रझ परतन्त्रायमित्यर्थः॥ एवंप्राप्तइति । अत्रापि कापिला त्रसिद्धप्रक्रिया निरस्यत इन्युफ्रमस्य प्रतिशावावयमानुपज्यत इति म वा हेतु माह-मजायतइतीति । अथवा नजायत इतीत्यादिना हेतुपद विवृश्यन् 'चमसयत्' इति सौत्रपदं प्रतिज्ञापर मन्यमान: तेन तुपदस्यान्वय दर्शयति चमसवदिति । विरेषाप्रदीतरित्यन्त हेतुपटव्याख्यानम् । अवयव तयाऽजा मात्रप्रतिपादनेन विशेषाप्रतीतश्चमसवद्भनि । वाक्यान्तरमन्तरेण विशेषतो निणेतृमशक्या भवतीत्यर्थः तदेय विकृणोति ययामिति । अस्य यथाशब्दस्य तथात्रापीति भाष्येणान्वयः। चमसश दाथै विशदयति भक्षणसाधनत्वमात्र मिति । चम्यतेऽनेनेति चमरादाब्दव्यु पत्तिरिति भावः ; मानन्देन विशेषच्यावृत्तिः इन्दिो १६५२:, पती त्यभाषादित्यर्थः, विशेषप्रतीत्यभावे चमसस्साघदृष्टा ततया व्याख्यातः 'चमसवत्' इत्यनेन अर्थसिद्ध दृष्टान्तदास ग्निकसाधारणाकार हेतु दृष्याम्टोपपादक वेन दर्शयति योगिक दानामिति ! साधारणमदयवार्य होया योरिपर- दागामित्यभिप्रायः, तेनासाधारणक्यवार्यबोधकदमदादि६०८८ यात, य: स्मध्यम आदिशक्टः स्वाश्य- स्थविशेषशन्दादिपरः पिशवानश्ययायोगादित्यस्य पूर्ववाक्यना वयः, अवयव्रतेः साधनमा प्रत्यायकवादयंप्रकरणादि- भिविना विशेषनिश्चयायोगात् चमसशब्देन यथा न चमसविशेषप्रतीरित्यर्थः ।। ननु यया चमराविशेषो वाक्यशेषावसेयः, 'तद्वदजाविशेषोऽपि हेवन्तरण निकेत दक्यत इति इवायां परपक्षे निश्यस्वाशक्यता दर्शयितु स्वपई विशेषनिश्चयप्रकारमाह-तत्र यथेद तच्छिरइति । यथा इति मुतिपदम् । - .

·६१२ ज्योतिपक्रमेत्यस्य ब्रह्मकारणिकेत्यर्थपरत्वम् [चमसाधि- १४:२ . . श्रीभाष्यम् तथाऽत्राप्यर्थप्रकरणादिभिरेवाजा निर्णतव्या; नचान तन्त्रसिद्धाजाग्रहण हेतवोऽर्थप्रकर पादयो दृश्यन्ते । नचास्यास्स्वातन्त्रयेण स्रष्टत्वं प्रतीयते, 'वहीःप्रजास्सृजम नाम् ' इति महत्वमात्रप्रतीतेः । अतोऽनेन मन्त्रेण नाबात्मिकाऽजाऽभिधीयते ॥ ब्रह्मात्मकाजाग्रहण एव विशेषहेतुरस्तीत्याह- सु-९ ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके (१.४.९) तुशब्दोऽवधारणार्थः । ज्योतिरुपमैवैपाऽजा ; ज्योतिः ब्रह्म 'ते देवा ज्योतिषां ज्योतिः' (पृ.६.४.१६) अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दाप्यते ' (छां.३.१३.७) इत्यादिश्रुति 'प्रसिद्धः । ज्योतिरुपमा ब्रह्मकारणिकेत्यर्थः । तथाह्यधीयत पके। हीति हेती, यस्मादस्या सजाया ब्रह्म कारणिकत्वमेके शाखिनः तैत्तरीया अधीयते 'अणोरणीयान्महतो महीया. नात्मा गुहायां निहितोऽस्यजन्तोः[ते.नारायण.१२) इति हृदयगुहायामुपास्यत्वेन सन्निहित ममाभिधाय 'सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् ' इत्यादिना सर्वेषां लोकानां ब्रह्मादीनांच तत उत्पत्तिमभिधाय सर्घकारणीभूताऽजा तत उत्पन्नाऽभिधीयते 'अजामेकां लोहित शुक्लष्टप्णां यहीं प्रजां जनयन्ती सरूपाम् । मजोोको जुपमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः इति । सर्वस्य तद्व्यतिरिक्तस्य वस्तुजातस्य तत उत्पत्त्या मुवप्रकाशिका दृष्टान्त दर्शितस्य न्यायस्य दान्तिकेऽध्यवर्जनीयाबमाह-तथानापीति । यथा ' अर्घाग्पिलश्चमसः' इति मन्ने न चममविशेषप्रतीतिः, तत्र विशेषनिश्चयश्च निधायकवाक्यान्तराधीन: तथाऽत्रापि निश्वायमान रेण व जाधिशेषनिमय: कार्य इत्यर्थः । ततः किमित्यत्राह--नघानेति । 'सृजमानाम् ' इति स्वात येण सट्टावतातिविशेषान पायो त्य. वाह-नचास्या इति । स्वातम्रोण ईश्वराधिष्ठियमन्तरेणेत्यर्थः । स्रष्टत्यमात्रप्रतीरिति । स्वय्यापाराश्रय याणं स्वातन्यमेव प्रत्ययवाच्य, नायपरप्रेयस्वरूपमिति मात्रशन्दाभिप्रायः । रयो ग छत्तीसत्र त्यो स्वभावामय य रूपस्वातन्य रथस्यागमयति, नायरप्रेयावं अपरमेय वलक्षणस्वातम्यतात्यम्युपगमेऽपि ताशस्वासयरगं तूं कि प्रत्याभयम् आमाश दवाच्यप्रतिशरीरमाध्यमिति विषये प्रकृतिमात्राभयमिति निचार्यकामा मात्रशदा. निप्रेत: यदि प्रशामा प्रामाणिपस्यात् तदानीमिह प्रतीयमान स्वात्म्याप.तु यहि सद्दरत्या ब्रदायाविरोधिहात् उनरस्त्रमवतारयति-ग्रमात्मिफेति । सू-९ ज्योतिरुपममा तु तथा बधीयत एके [१-४-१] सुशदस्य पशस्यायत्या युदासाय स्याटे तुशब्दइति । इतमाय मुतिप्रस्टिनुरोधन म्या , ज्योतिर्मोति । सदेव यति संदेयाइति। प्राकारणायपरता प्रायेंगरपति । अणोरणीयानिति । मी. अजामेकाम् ' त्यस्मिन्मने उपांतः प्रतीयत इत्यत्राह-सर्यस्येति । यथा 'इटोयजति परियजति नपा अधि'त्यादिपायाभवणेऽपि 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेस' परिणानिधीयते दायष्टिप्रकरणातीरमदेश्यपः । अस्मिन्येन परिधिधिता, परिमास पूmen, NT- - .

·पमसाधि- १.४.२] कसनशदस्य परिणामपरत्वेन साष्टपरन्यम् ६१३ . भीमाष्यम् तदात्मकायोपदेशे प्रक्रियमाणेऽमिधीयमानत्याप्राणसमुद्रपर्वतादियदे पाऽप्यजा धीनां सरूणां प्रजानां भष्ट्री फर्मयश्येनाऽत्मना भुज्यमाना अन्येन विदुपात्मना त्यज्यमाना च ब्रह्मण उत्पन्ना ब्रह्मात्मिकाऽयगन्तव्येत्यर्थः। अतो यापयशेपासम्सपियरछालातरी. यादेतत्सरुपात्प्रत्यमिक्षायमानार्थाद्वोफ्याग्नियम्तिाऽजा ब्रह्मातिम ति निश्चीयते । इहापि प्रकरणोपक्रमे 'किं कारणं ग्रह' (श्वे.१.१) इत्यारभ्य ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवा. त्मशक्ति स्वगुणनिरूढम् ' (१.३) इति परब्रह्मशक्तिरूपाया अजाया अवगतेः, उपरिष्टाश असान्मायी सृजते विश्वमेतत्तसिंधान्यो मायया सनिरद्धः' (४.९) 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् 'यो योनियोनिमधितिष्ठत्येकः' (४.१०,११) इति च तस्या एव प्रतीते सिन्मन्त्रे तन्प्रसिद्धस्यतन्त्रप्रकृतिप्रतिपत्तिगन्धः ॥ कथं तहिं ज्योतिरुपक्रमाया लोहितशुप्लकृष्णरूपाया यस्याः प्रकृतेरजात्वम् अजाया कथं ज्योतिरुपक्रमात्यमित्यमाह- सू-१० कल्पनोपदेशाच मध्वादिवदविरोधः (१-४-१०) प्रसक्काशङ्का निवृत्यर्थश्वशन्दः । अस्याः प्रतेरजात्वं ज्योतिरुपरमात्वं च न विरु- यते ; कुतः ? कल्पनोपदेशात् । फल्पनं फ्लप्ति सृष्टिः ; जगत्सृष्ट्युपदशादित्यर्थः । श्रुवप्रकाशित जहायेनां मुक्तभोगामजोऽन्यः' इत्युक्तस्य मुक्तस्योत्पत्यनुपपत्तेश्चत्यत्राह-वहीनामिति । न सष्टिकरणविद इत्यर्थः, 'यस्माजाता नपरा नैव किंच नास' इत्युत्तरत्रापि सृष्ट्यनुवृत्तरितिचार्थीसदम । सर्वस्य तद्व्यतिरिक्तस्य वस्तुजातस्य तत उत्पत्त्या तदा मकवोपदेश प्रक्रियमाण इति युत्तम् । मुत्ताको माता, सावरण विच्छेदात् यया पदामकीर्तनमित्यभिप्रेत्याह-कर्मवश्यनात्मना मु-यमानान्येन विदुपात्मना त्यज्यमानाचेति एवं तन्त्रसिद्धाजात्वविरोधिज्योतिरुपत्रमात्वं शापान्तरे दर्शिम । अय ' सृजमानाम' इति पदमतीत्स्वातन्त्र्यविधि ब्रह्मात्मकत्व स्वप्रकरणे दर्शयति । इहापीति । शचिरूपायाः, अपृयविस्विशेषणरूपाया: कार्योपयोग्यपृथविर हिशे' पहि शक्तिः । योनि जगयोनिभूता प्रकृतिमित्यर्थः तस्या एव ब्रह्मारिकाया एक स्वतन्त्रप्रतिप्रतिपत्तिइति । न केवलं शाखान्तरेकार्थ्यात् स्वकरणाच्च ब्रह्मात्मक वावगमादिति भावः ।। उत्तरसूत्रशलामाह-कथंतीति । लोहित शुक्ल कृष्णाकार वहि कार्यावस्थायामुपपद्यते, तदानीं ज्योतिसक्रमा. स्वामीकारे अजावानुपपत्तिः, अजात्य ज्योतिरुपक्रमावानुपपत्तिरित्यर्थ- सू-१० कल्पनोपदेशाच मध्वादिवदविरोधः [१.४.१०] प्रसक्तैति । चत्वर्थ इत्यर्थः। अविरोधशदार्थमाह-अस्याइति। मिस्त्मावारोपणपरस्यव्युटासाय कल्पन शग्दस्य सष्टिवाचित्य घातामष्टियाचित्येन दर्शयति कल्पन क्लाप्तिरिति । बलतिशब्द विशदयति सतिरिति । बलस शिख इत्यादिप्रयोगो लोकसिद्ध इति मन्वा भीतप्रयोगं दर्शयति- . - - ·६१४ अजापनपरपरमतानुवादः [घमसाधि.१४२ 1 श्रीभाष्यम् यथा 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमक्ल्पयत्' (ते.नारा १.१३) इति कल्पने । अत्रापि 'असान्मायी सृजते विश्वमेतत् ' [४.९] इति जग सृष्टिदिश्यते । स्वेनाविभक्ता दस्मात्सूक्ष्मावस्थात्कारणान्मायी सर्वेश्वरत्सर्वं जगत्सूजत त्यर्थः । अनेन कल्पनोपदेशे नास्याः प्रकृतेः कार्यकारणरूपेणावस्थादयान्वयोऽवगम्यते । सा हि प्रलयदेलीया ब्रह्मता. पन्ना अविभक्तनामरूपा सूक्ष्मरूपेणावतिष्टते , टिळायां तद्भूतसत्त्वादिगुणा'विभक्त नामरूपाऽव्यक्तादिशब्दवाच्या तेजोवनातिरूपेण च परिणता लोहिलणारा चाय तिष्ठते । अत. कारणावस्थाऽजा, कायावस्था ज्योतिरुपरमेति ने विरोधः। मध्यादिवत् यथेभ्यरेणादित्यस्य धारणावस्थायामेवस्येयावस्थितस्य कार्यावस्थायामृयजुस्सामाथर्यम् तिपाद्यकर्मनिष्पाद्यरसाश्रयतया यस्यादेिवतामोग्यत्यय मधुत्वकल्पनमुदयास्तमयक- ल्पनं च न विरुध्यते । तदुक्तं मधुविद्यायाम् ' असो वा आदित्यो देवमधु "(छां.३.१,१) इत्यारभ्य ' अथ तत ऊर्ध्व उदेत्य नैवोदेता नास्तमेतैक्ल एव मध्ये स्थाता' (३ ११.१) इत्य न्तेन, एकल एकस्वभाव । अतोऽनेन मन्त्रेण ब्रह्मास्मिनाइजेवाभिधीयते, न कापिलतन्त्र- सिद्धति सिद्धम् ॥ अन्येत्वस्मिन्मन्त्रे तेजोवनलक्षणाऽजैकाभिधीयत इति ग्रुदते । ते प्रष्टव्या.-कि तेजो- वन्नान्येव तेजोगन्नामिकाऽजैका , उत तेजोवनरूप ब्रह्मैव , किंवा तेजोवनगरणभूता काचित्-इति । प्रथमे कल्पे तेजोपशानामनेकत्वात् 'अजामेकाम् ' इति विरुध्यते । श्रुतप्रकाशिका . यथेति । 'प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त' इत्यादिस्मृतिप्रयोगश्च प्रसिद्ध । मतो ज्योति: कल्पना दो वैदियशब्द. निर्देशानुसारिणी । तथा निर्देशश्च मुनिसमाधि 'सप्रसादादध्युपदेशत् 'समानो ज्योत्पिा' इत्यादि पुष्टि . नात् अजा वज्यातिरुपक्रमात्वयारविरोघसिद्ध दर यति । अनेनेति । अवस्थाद्वय विभूति साहीति । हताऽपना कारणावस्थबनताऽरना ।। ननु कय प्रकृतेर्बतापत्ति , नान्यद्रव्य द्रव्यान्तर भवति । सत्य नेति वरकृतेतात्तिर्विहिता, किंतु प्र. तिशरीरकग्रहण कारणावस्था प्राप्ति । भाष्य प्र युपस्थापक सेति पदहि वरण्यं ते कारणास्य ब्रह्मैव प्रकृतिशब्देना भिधीयत ब्रह्मव्यतिरिक्त वर व तराभावादिति प्रकृयधिकरणे वक्ष्यमाण वात् । कार्यावस्था ज्योतिरपामेति । कार्याs वस्थाऽजाशरीरक ब्रहा कारणमित्यर्थः । सूएण्ड व्याघट सध्विति । उदयासमम्धु पापनानि तदभार वस्थाद्वयन योरपटात तथाऽजा वज्योतिरुपत्रमावे अवस्थामदन प्रकृत्याख्यामिन्यवरुद्धत्ययः । एपस्य ईश्वरणकस्य अविभक्त नामरूपस्येत्यर्थ ज्योतिरुपामेत्यादि सूत्रद्वयस्य परामय निराधिकापुस्तम प्रयास्य सूत्रहाय दूषयति, अन्येत्यिति । दूरयितु विकल्गयांत किमिति । अगा वन परिकल्प्यमा• वाय त्य: । अजा वैकय सिद्धयर्थं ब्रह्मकारणवादानुगुण्यार्य च ब्रह्मानुबन्धि वन मध्यम हिरा दाद स्म । दोऽननरुप देजोऽवसादस्य ना कि मक छागान करप्य इत्यर्थ । तेजोऽयन्नकारणभूता याचिदिति । तजावताच दन, वितात कारणभूना का. चेदेका जायन कि सपनेत्यर्थ । प्रथम शिरा दूषयात प्रथमहाव । एक विरोधपरिहारमाहपाह- 1 । . T ·भ्रमसाधिः १.४२) पूर्वानमायोजचनम् . थीभाष्यम् न च घाच्यं जोवनारामनेरऽपि निहत्तरणनेयतापत्तिरिति । त्रिवृत्करणेऽपि यदुत्या , नपगमात्, इमास्तित्रो देवताः' [छां.६.३०] ' तासां निवृतं त्रिवृत करवाणि' (६.३.३) इति प्रत्येक निकृपरणोपदेशात । द्वितीयः यल्पो निपल्यः किं तेजोयसरूपेण विकृतं ब्रह्मेवाजा एका; किं या स्वरपेणापस्थिनमस्तिमिति । प्रथमः वल्पो बहुत्वान पाया देव निरस्तः । द्वितीयेऽपि 'लोहिवरुष्प्णाम् ' (श्वे.४.५) इति विरुध्यते । स्वरूपेणाय- स्थित ब्रह्म तेजोऽयानलक्षणमिति यक्तुमपि नशक्यते । तृतीये कल्पेऽप्यजाशब्देन तेजोऽय- नानि निर्दिश्य तत्तत्कारणास्योपस्थापनीयेत्यास्थेयम्। ततो वरमजाशन तेजीयन पार- णायस्यायाः श्रुतिसिद्धाया पाभिधानम् । यत्पुनरस्या प्ररुतेरजाशब्देन छागत्वपरिक- रूपनमुपदिश्यत इति । तदप्यमद्गतं, निष्प्रयोजनयात् । यथा 'आत्मानं दिन विद्धि (फ्ठ.१.३.३) इत्यादिपु ग्रमप्राप्युपायतारयापनाय शरीरादिपु स्थादिरूपणं क्रियते । यथा चादित्ये घस्वादीनां भोग्यत्वरयापनाय मधुन्यल्पनं क्रियते ; तद्वदस्यां प्रस्ती छागत्यप- रिकल्पनं पयोपयुज्यते । न केवलगुपयोगाभाव एय, विरोधश्च ; कृत्स्नजगत्कारणभूतायाः स्वस्मिन्ननादिकालसंरद्धानां सर्वेषामेव चेतनानां निसिलसुख- श्रुतप्रकाशिरा नच वाच्यमिति । कुतइत्यत्राह-नियस्करणे-पीति । ३तु वान याममुपपादयति इमाइति । न समुदायक व अपितु समुदायंत्रयमेवेत्यर्थः । ताय शिरो विकल्पयति पि मिति । (5 SEE रूपा art1 विकास. मिजायन्टेनोन्या- उन स्वरूपमिति विकल्प यार्थ । प्रथम शिरसि अ स्थ • वादेव विरोधम ह-प्रथमइति । मध्यमे शिरसि द्वितीय फल्य दूषयति द्वितीयेऽपीति । ब्रह्मम्वरूपे लानशुर मग वाभावात् श्रुत्यस्वारस्यमित्यर्थः । तेजोऽवमादिसर्वा मस्य ब्रह्मणः किं नोपपद्यत इत्यवाह-वरुपेणीत ।। यदा सूकस्वारस्यमप्याह-स्वरूपेणेति । 'ज्योतिरुप्रनमे' इतिहि सौत्रपदम् ज्योतिरूपभशब्दस्तेजोऽन्नवाची. लिहि तन्याख्यातम् । नहि ब्रह्मस्वरूप तेजोऽवन्नश-दयाच्यम् अस्सूत्रास्वारस्यमित्यय: । जोनार स्थाविधि रहा अजाशन्दवाच्यमितिपक्ष कियमस्थाविशिष्टय स् द्वारक द्वारा या वारक थे हर इस वा अरसम्लो हितम् ' इति श्रुतेः । सद्वारकत्वे अस्म पक्ष एव परिगृहरिरस्वात् इति विकल्पपरिहारयोः स्पष्ट वानकाष्ठोतिः। प्रथम विकल्पितशिरस्नये तृतीय शिरो दूषयति तृतीयइति । लोहि गृह कृष्ण वाजा वैकवारद्धयर्थमय पक्षातः । तत्र दुषणमुल्यते अनाशब्देनेति । तेजाऽमनानामवाचकस्य अजाशब्दस्य तेजोऽवनपरत्वमारोप्य तेन तत्कारणस्य लक्षणयोप. स्थापनादापि मुख्यवृत्या कारणप्रातपादनपरत्वाश्रयण युक् मित्यर्थः, 'कल्पनोपदेशात् ' इति सूत्रस्य परोक्तमये दूष यति यत्पुनरस्याइति । सर्वत्र रुद्वितोऽग्यवशक्त्या वा प्रतिपाद्यमानमुख्यार्थपरिग्रहरस्वत:मास. गौणायपरिग्रहस्तु मुख्पार्थानुपपत्या प्रियते । तत्रौचित्याशियलाभोऽनेकपदमख्यार्थ वसिद्धिश्च प्रयोजनम् । तत्र मुख्यानुिपायभावः प्रदर्शिता, अजा वज्योतिरुपममात्वयोरवस्था देनाविरोधोतवत् । अतोऽर्थोचित्यलामरूपप्रयोजनभाव दूषण्माह- निष्प्रयोजनत्यादिति । प्रयोजनामावस्य दूषण वज्ञापनाय कल्पनस्य प्रयोजनसिद्धयर्थता दर्शयति यथाऽत्मानमिति। विरोध दर्शयति फस्नेति। । . 2. .

·TIYA BEPRAY-7 BHAVAT मा LIBRA अजामकाम् । अंजोहोकः' इति मुत्यर्थनिर्धारणम् चिमसाधि- १-४३ 4855 श्रीभाष्यम् दुखोपभोगापवर्गसाधनभूतायाः अचेतनायाः अत्यल्पप्रजासर्गरागन्तुक सङ्गम चेतनवि- शेषकरूपात्यल्पप्रयोजनसाधनखपरित्यागाहेतुभूतस्वसंवन्धिपरित्यागसमर्थचेतनविशेषरूप- च्छागस्वभावख्यापनाय तद्रूपन्यकल्पनं विरुद्धमेव। अजामेकाम् ' 'अजोहोकः (कठ.१.३ ३) 'अजोऽन्यः' इत्यत्राजाशब्दस्य विरूपार्थक्ल्पनं च न शोभनम् । सर्वत्र छागत्वं परि कल्प्यत इति चेत् 'जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः [१.३.३] इति विदुष आत्यन्तिकप्र- कृतिपरित्यागं कुर्वतोऽनेनवाऽन्येन या पुनरपि संयन्धयोग्यच्छागत्वपरिकल्पनमस्यन्तवि- . - रुद्धम् ॥ " - - . आत्मान रथिन इति चमसाधिकरणम् श्रुतप्रकाशिका एकरूपेति । दुग्धादिरेव प्रयोजनमित्यर्थ अचेतनाया इत्यनेन स्वसबन्धिपरित्यागासामर्थ सिद्धमिति त सनीपाकार- माह-स्वसम्बन्धीति । परिमितकार्यकरत्वादिरत्र विरोध उक्तः। पूषणान्तरमाह-अजामिति । अक्रूप्य शङ्कते- सर्वत्रेति । तत्र विरोधान्तरमाह-जहातीति। एवमयाँचित्यलाभरूपप्रयोजनामावो दर्शितः । सर्वत्र छागत्वपरिकल्पन- शङ्कोपन्यासेनैवानेकपदान्तरमुख्यायवसिद्धिरूपप्रयोजनामावश्व पलित: । एव हेत्वमावात् प्रयोजनामावाच छागत्वपरि कल्पन व्युदरतम्॥ ननु नात्र विरोध: कार्यकारिवप्रयोजनसाधनत्वचेतनसमादिमात्रस्य विवक्षितत्वात् । नहि दृष्टा-तगतसर्यः धर्माणा विवक्षानियमोऽस्ति तथासति सर्वत्र दृष्टान्तोप-यासमङ्गप्रसङ्गात् 'गौरनाद्यन्तवती' विद्धि ' इत्यादिषु च प्रकृत्यादौ वादिपरिकल्पन दृश्यते, तच्च सर्वथा साधयविवक्षाया नघटत इति । उ-य-- 'आत्मांन रथिनं विद्धि ' इत्यत्र पृथगेव रूप्यरूपकराचिपदश्रणात् रूपकानङ्गीकारे रूपक्वाचिपदवयर्यप्रसगात् येन कारणेन साघम्य योग्य प्राप्युपायतादिरूप तदाकारमात्र तत्र विवक्षितमिति निश्चित प्रयुतपदवयर्यपरिहाग 'अजामेकाम् ' इति वाक्येतु रूप्यरूपकवाचिपददमाश्रवणात् अर्थाचित्य नावगम्यते, तेन गौणत्यनङ्गीकारेऽपि नवैयर्यम् ‘गौरनाद्यन्तवती' इत्यत्र रूष्यवाचिपदाश्रवणात् अजाशन्दवगोदाम्दस्यावयवशक्त्या प्रा युपस्थापना- सामर्थ्याच गत्यभायामिावृत्तिराश्रिता ‘अनाद्यन्तवती' 'सर्वकामदुघे' इत्याधुचितविशेष भव णाद थोचिल्लम- वगम्यते । अजाशम्देतु न तथा गत्यन्तरामावः, उचितावयवार्थसभवात् । उचितायशेषण च रूदिसिदाऽजा-यापक नभूयते पुलिशाजशब्दयोश्चामुख्यत्व ' यही प्रजाः' इत्यादपदानां सङ्काशच विपक्ष । अत: प्रयुच्च पदवैयर्यपरिहार पदा-तरस्वारस्यार्थोचित्यसद्भावादावरूपवैषम्यात् आत्मान रथिनं विद्धि' इत्यादिवपणपरायमसम् । कार्य. कारित्वाद्यर्थमात्रयियक्षायामविरोधामावो यउस , सचे मुख्ययय वृत्या रम्यते तदा गौणवृत्तिपरिग्रहो निप्पर पान- पपन्न । एव परोक्तस्य 'ज्योतिरुपत्रमे' इत्यादिस्वार्थस्य एकसदार्थविरोध उत, 'फल्पनोपदेशात्' इति सूत्रस्याजाशम्दावारस्य दूषणतयातम् । यद्यपि ज्योतिरामासम्देन तेन: प्रमुसम्य, रूपन हाम्दनााागपणे च परोक्त सूत्राघरानुगुणामय प्रतीयते, तथाऽप्यनुपपत्तिपराहतम् । अस्मदुपापरतु वैदिकनिर्देशसमाधिना स्वरस उपरम. मांड मिदा' घमसपदविशेषात्' इति सूत्र परस्यास्वरस नमसदस्य यौगिकन्यात् स्टार यायाय ॥ इति घमसाधिकरणम् . . -

·BL-17
BHAVAN'S LIBRARY, BOMBAY-7
N.B—This book is issued only for one week till
This book should be returned within a fortnight from
the date last marked below:
Date
Date
Date
12 Jun 1974
22 JUL 1927