·No text on this page.

·Vul
अंक १८
संस्कृत-पाठ-माला।
(संस्कृत-भाषाका अध्ययन करने का सुगम उपाय )
भाग अठारहवां ।
लेखक
पं. श्रीपाद दामोदर सातवळेकर
स्वाध्याय-मंडल, पारडी, (जि. सूरत )
सप्तम वार
संवत् २००८, शके १८७४, सन १९५२

·शब्दसिद्धि
पाठकोंका धातुओं के साथ परिचय अच्छी प्रकार हो चुका है, उनके रूप
बनाना भी दे अब भली प्रकार जानने लगे हैं । इसलिये अब धातुभोंसे
शब्दसिद्धि किस रोतिसे होती है इसका विचार इस भाग में संक्षेपसे करना
है। यदि इस भागका अभ्यास पाठक भच्छी तरहसे करेंगे तो उनको
शब्दोंकी उत्पत्ति कैसी हुई है यह समझ में आयेगा और नामों के यौगिक
सर्थ कैसे होते हैं इसका भी पता लगेगा। इसलिये आशा है कि पाठक
इल भागका उत्तम अध्ययन करेंगे और उचित लाभ उठावेंगे।
स्वाध्याय-मण्डल
आनंदाश्रम'
पारडी ( जि०
सूरत
पं. श्रीपाद दामोदर सातवळेकर
अध्यक्ष-स्वाध्याय-मंडल
मुद्रक और प्रकाशक-40 श्री सातवळेकर, बी. ए.
भारत-मुद्रणालय, पारडी (जि. सूरत)

·MAR
ॐ
संस्कृत-पाठ-माल।।
भाग अठारहवां।
.
पाठ १
धातुले प्रत्यय लगाकर जो शब्द अनते हैं उनका विधि भब बताया
जाता है । इससे पूर्वभागों में कुछ प्रत्यय बताये गये हैं उनका संक्षेपसे
उल्लेख यहां किया जाता है-
१.१)तव्य।
संस्कृतमें ' तब्य ' प्रत्यय बहुत उपयोगी है और इसके लगनेसे अति.
सुगम रीतिसे शब्द बनते हैं। देखिये 'गम्' धातुसे 'गन्तव्य' बनता है,
'वानुले कर्तव्यं ' बनता है। इसी प्रकार अन्यान्य धातुभोले शब्द
धनते हैं । इनका उपयोग निन्न स्थानपर दिया है-
भया गन्तव्यम्
मुझे जाना चाहिये।
मया कर्म कर्तव्यम्
मुझे कर्म करना चाहिये।
मया पुस्तकं पठितव्यम् मुझे पुस्तक पढना चाहिये ।
त्वया इदानीं न क्रीडितव्यम् - तुझे अब नहीं खेलना चाहिये ।
इस प्रकार इन शब्दोंका उपयोग होता है। ये शब्द विशेषण रूपमें
भागये तो इनका लिंग, वचन, विभक्ति विशेष्यके लिंगवचनके अनुरूप
होती है जैसे-
-

·(४) एषा बाला त्वया रक्षितव्या यह बालिका तेरेद्वारा रक्षित होने योग्य है। एष प्रासादस्त्वया रक्षितव्यः = यह राजमहल तेरेद्वारा रक्षित होने योग्य है। एतक्षेत्र स्वया रक्षितव्यम् - यह खेत तेरेद्वारा रक्षित होने योग्य है। पाठक इसमें देख सकते हैं कि एकही 'रक्षितव्य' शब्द विशेष्यके अनुसार किस प्रकार बदला है । ऐसे वाक्यों में प्रायः 'अस्ति ' क्रिया अध्याहृत कल्पना करकेही अर्थ देखा जाता है, जैसा-- एतत्पुस्तकं त्वया तत्र रक्षितव्यं अस्ति । एतत्पुस्तकं त्वया तत्र रक्षितव्यम् । इन दोनों वाक्योंका तात्पर्य एकही है । जिस समय क्रियापद के रूप करना कठिन होता है उस समय ऐसे रूपोंसे वाक्य बनाना बहुतही सुगम होता है । यह संस्कृतमें बडीही सुविधा है। शब्द। स्पर्ध- स्पर्धितव्यं = स्पर्धा करनेयोग्य विद्- बोदतव्यं = जानने मुद्- मोदितव्यं = आनंद करने खाद्- खादितव्यं = खाने भ- भर्जितव्यं भूनने अर्च- अर्चितव्यं = पूजा करने वाञ्छ्-वान्छितन्यं = इच्छा , वेष्ट- वेष्टितव्यं 3 वेष्टन चष्ट्र- चेष्टितव्यं - चेष्टा जल्प-- जल्लितव्यं = बोलने भाष- भाषितव्यं - " %3D " ·(५) " ज्ञा- ज्ञातव्यं = जानने योग्य दा-दातव्यं - देने हन्-हन्तव्य - हवन करने वस्-वस्तव्यं = रहने वच-वतव्यं = बोलने इस प्रकार कई शब्द बन सकते हैं। पाठक पूर्वोक्त धातुओंसे शब्द बनावें और जहां इस प्रत्ययका रूप आजाये वहां वह रूप पहचानें। संस्कृत-वाक्यानि। तेन वीरेण किमर्थं तेन सह न स्पर्धितव्यम् ? बाल कैः एतद, इदानी- नेद खादितव्यम् । मम भृत्येन सर्वेऽपि चणकाः अद्यैव भर्जितव्याः । ईश्वरस्त्वया नित्यशोऽचितव्यः । बालकैबालिकाभिश्च शोभनानि पुस्तकानि नित्यशः पठितव्यानि । सवैमनुष्यैः सायं समये कोडांगणं गत्वाऽवश्य कोडितव्यम् । वीरैः पुरुषैः स्त्रीणां रक्षा कर्तव्या । इदानीं एष ग्रामो बोरैः रक्षितव्यः । त्वया पूर्व सर्व ज्ञातव्यं पश्चात् स्वकर्तव्यं कर्तव्यम् । इस प्रकार पाठक अनेकानेक वाक्य बना सकते हैं। इस प्रत्ययवाले शब्दोंके लिये तृतीया विभक्तिके कर्ताको आवश्यकता रहती है। जैसा- मया वक्तव्यं । रामेण शत्रुहन्तव्यः । व्याण पुरुषः न हन्तव्यः । अग्निना सर्व वनं दग्धव्यम् । इस रीतिले अनेकानेक वाक्य बनाना सुगम है। (२) अनीय । दूसरा 'अनीय ' प्रत्यय उसी अर्थ में होता है । इसके बनानेकी रीति भी है। '' धातुसे ' करणीय, गम् ' धातुसे 'गमनीय' रूप होते हैं । देखिये इसके रूप- कृ-करणीयं करने योग्य। = स्मरण करने योग्य , तब्य कति सुगम स्मृ-स्मरणीयं ·(६) शुभ- शोभनीयं बुध-बोधनीयं %3D भृ-भरणीयं = भरणपोषण करनेयोग्य प्रथ्-प्रथनीयं = फैलाने त्वर--स्वरणीयं = शीघ्रता करने वृध- वर्धनीयं = बढाने रुच-रोचनीयं = प्रकाशले = शोभित करने जानने ज्वल- ज्वलनीय = जलाने स्पृड्- स्पृहणीयं स्पृहणीयं - इच्छा करने इसी प्रकार सुगमतापूर्वक अन्य धानुभोंसे अन्यान्य रूप बनते हैं। इनसे वाक्य भी पूर्ववत् बनते हैं- संस्कृत-वाक्यानि । त्वया सर्व कर्म इदानी लेब करणीयम् । यन्मया वर्धनीयं अस्ति तदई वर्धयामि । यत्वया संवर्धनीयं भवेत्तवं संवर्धन । त्वया पुष्पमालाभिः शोभनीय एष मण्डपः । भनिना त्वया ज्वलनीयमेतत्पत्रम् । त्वया भरणीय एष बालः । सेन करणीय एष यत्नः । इस प्रकार वाक्य बनाये जा सकते हैं। पाठ २ रामायणम्। रामस्तु वालिनमत्रवान् " धर्म अर्थ कामं चापि लौकिकव्यवहारम- विज्ञाय बाल्यादिव कथं विगर्हसे ? इक्ष्वाकूणां राज्ञां पालितयं भूमिः भरत- भूमिरिति कथ्यते। वयं चात्र धर्मस्य रक्षितारः। तथा चान्येऽपि बहवः पार्थिवाः सन्त्येव । वयं धर्मरक्षणार्थमेवान संचरामः । धर्मस्य रक्षण, सज्ज- नानां पालनं, दुष्टानां निर्दलनं चास्माकं कर्न। त्वं तु धर्ममार्गे न स्थितः ।

·(७) "उवाच . सनातन धर्म त्यक्त्वा भ्रातुर्भार्यायां पापमाचरसि । यस्तु भगिनीमौरसी भाया वाऽनुजस्य कामात्प्रचरेत् स नरो वध्य इति सद्भिः कथितो धर्मः। भतएव स्वं मया हतः । पापस्य नरस्याशासनाद्राजा किल्बिषमाप्नोति, तस्य शासनादेव राजा श्रेयः प्राप्नोति । अतस्त्वं बधाय एव योग्यः पापाचारी मया हतः।" एतद्रामवचनं श्रुत्वा धर्मेऽधिगतनिश्चयो वाली रामचंद्र दोष न दध्यौं । तं- " यत्वं भात्य तत्तथैव, न संशयः । न चात्मानं शोचे, न च भायाँ, नापि बान्धवान् यथा तु पुत्रं गुणज्येष्ठमङ्गदं शोचे । विधत्स्व सुग्रीवेऽङ्गदे च उत्तमां मतिम् । त्वमेवासि गोप्ता शास्ता च इति। " एवमुक्त्वा मुमोड, जीवितान्त जगाम च । वालिनो भार्या तु तारा तच्छुत्वोद्विग्ना भूत्वा तत्रागमत् । पति पञ्चत्वं गतं दृष्ट्वा विललाप च । तारां दीनां तथा क्रोशन्तीं दृष्ट्वाङ्गदं च विल. पन्तमवलोक्य सुग्रीवोऽपि विषादमगमत् । पतिमुखं समुपजिघ्रन्ती तारा बहु विललाप माह च-- 'किंमही मत्तोऽपि प्रियतरा तब ? यतस्तां भूमि परिष्वज्य शेष ? नापि मां प्रतिभाषसे ? विपश्चिता राय खलु कन्या न प्रदातव्या । ' इति । समानशोकः काकुत्स्थो रामस्तां सान्त्वयलाह- मृतः पुरुषः शोकपरि- तापेन युज्यते श्रेयसा न । अतः अनन्तरं कार्य कर्तुं त्वमर्हसि । भलं शोकेन । नियतिः श्रेष्ठा, सत्प्राप्तकाल कर्म उपास्यताम् । ' इति । ततः सह सुग्रीवेणाङ्गदो रुदन् विधिवत् पितरं अग्निं ददौ, चकार च दीर्घमध्वानं प्रस्थितं पितरमपसव्यं प्रदक्षिणं सह रामेण । ततो हनुमान- वीत्-- ' भवत्प्रसादात, काकुत्स्थ ! पितृपैतामहं राज्यं दुष्माप्यमपि सुग्रोवेण प्राप्लम् । अत इदानीं त्वया समनुज्ञातः सुग्रीवो भवता सह नगरं प्रवे. श्यति इति । ' तच्छुत्वा राम उवाच- हे हनूमन् ! अहं तु पितुर्निर्देशम- नुसरन् चतुर्दशवर्षपर्यन्तं ग्रामं वा नगरं वा न प्रवक्ष्यामि । सुग्रीवश्च राज्ये अभिषिच्यतां, मङ्गदश्च यौवराज्यऽभिषिक्तो भवतु विधिवत् इति । .. . .

·. । रामेणैवं समनुज्ञातः सुग्रीवो रम्पो किर्दिकधां पुरी प्रविवेश । साधु इति शुवस्सु वानरेषु यौवराज्येऽङ्गदं चाभ्यषेचयत् । माल्यवतः पर्वतस्य पृष्ठे वसन् राम एकदा लक्ष्मणमब्रवीत् 'पश्यायं जलसमागमे वर्षाकालः संप्राप्तः मेघपटलैरम्बरमाच्छादितम् । नीलमेघाश्रिता विद्युत् स्फुरति ।। पर्जन्यजलधाराभिरभिषिच्यमानाः पर्वताः नवयौवनेनवाधिकतर विभान्ति । अस्मिन्माद्रपदे मासे मंत्ररतानां ब्राह्मणानां अध्ययनकालोऽयमुप- स्थितः इति । तत उध्वं शारदों रजनी ज्योत्स्नामीं दृष्ट्वा सुग्रीवं च कामवृत्तं दृष्ट्वा रामः परमातुरो भूत्वा मुमोह। सीतां अनुचिन्तयंश्च कृशेन वदनेन लक्ष्मणमुवाच--'अधुना मेधाः शान्तवेगाः। वार्षिकाश्चत्वारो मासाः वर्ष- शतोपनाः सीतामपश्यतो मम गताः । हे लक्ष्मण ! सुप्रीवः कृपां न कुरुते ! स त्वं किष्किन्वां प्रविश्य ग्राम्यस्तुखे सक्तं मूलं सुग्रीवं ब्रूहि । वीरः सत्यपरः एव भवति । हे सुग्रीव ! त्वं समये तिष्ठ । मा वालिनः मार्गेण गच्छ । इति।। एवं समादिष्टो लक्ष्मणो रम्यां किष्किन्धा नगरी प्रविवेश । नानापुष्पफल... शोभितां च तां नगरी ददर्श। भवार्यमाणश्च लक्षमणः प्रविवेश रम्यं सुप्रीव- स्य गृहम् । तस्यान्तःपुरे बहुभिः स्त्रीभिः सततं प्रवर्तमान संगीत निशम्योद्विग्न इवाभवत् । स्थित्वा च तत्र कंचित्कालं ज्याशब्दं कृतवान् । ज्याशब्दं श्रुत्वा भागतं लक्ष्मणं ज्ञात्वा, तं क्रोधयुक्तं च दृष्ट्वा म तारा. मुवाच-- "किं नु क्रोधकारणम् ! यत्प्रकृत्या मृदुरपि लक्ष्मण इदानी सरोष इव दृश्य ते ! अतस्त्वमेव अग्रे गत्वा तं प्रसादयेति । तथेत्युक्त्वा तारा सलज्जा इव लक्ष्मणसंनिधानं जगाम । स्त्रीसनिकर्षा- दवाङ्मुखो निवृत्तक्रोधश्चाभूल्लक्ष्मणः । साऽपि तं प्रार्थयामास किमर्थ कोपः ? को न तिष्ठति भवनिदेशे ? वानरवंशनाथस्य प्रमादमपि सोढुमर्हसि महाबाहो लक्ष्मण ! आगच्छ अन्तः, क्षमस्व सुग्रीवमिति । ततोऽरिन्दमो लक्ष्मणोऽभ्यन्तरं प्रविवेश । ..

·(९) सुग्रीवोऽपि तत्र लक्ष्मणं दृष्ट्वा व्यायतोन्द्रयो बभव । रुमाद्वितीय नारीमध्यगतं सुग्रीवं लक्ष्मणोऽब्रवीत. 'राजा कृतज्ञः सत्यवादी च लोके महोयते । कृतार्थेन त्वया सीताया मागणे यत्नो विधेयः । तस्मिन् विषय २६ किमपि कर्म न करोषि । ताकि वालिनो मार्गेणव गन्तुमिच्छसि ? न स संकुचितो मार्गः येन वाली हतो मृतश्च । अतः सुग्रीव ! समये तिष्ट, ना वालिपथमन्त्रगाः' इति । "तच्छत्वा नुग्रीवो विमद आमीत् । उवाच च लक्ष्मणम् " सर्वमेव मयेदं ऐश्वर्य रामप्रसादादेव प्राप्तम् । स एव स्वेनैव तेजसा रावणं वधिष्यति सीतां च प्राप्स्यति । तस्यानुयात्रा अयमहं करिष्यामि, इति । लक्ष्मणाऽपि प्रीत्योवाच..." त्वया सनाथेन खनायो मे भ्राता। क्षमस्व में पयोनि. इति" तुमादोऽपि पाश्वस्थ हनूमन्तमवात् । क्षिप्रं तांस्तान् वानरानानय, आनुया- त्रि कल्पय च । श्रुत्वा तद्वचनं वायुपुत्रा हनुमान् वानरान् सर्वासु दिक्षु प्रेष. यामास । वानरराजस्थाज्ञा श्रुत्वा सर्व वानरा आययुः । तेषां सर्वेषां वानराणां महती सेना बभूव । तया सेनया सह सुप्रावो राघवं आगत्य तस्य पादयोः पपात । तं पादयोः पतितं बहुमानादुत्थाप्य राघवः सुग्रीवं परिषस्वजे । शब्दार्थ । लौकिकव्यवहारः लोगोंमें करने परमातुरः = अति दुःखी का व्यवहार ग्राम्यसुखं अनिवार्यमाणः = जिसको प्रतिबंध विगई = निंदा करना न हुआ हो संचर् = भ्रमण करना अवाङ्मुख = नीचे मुख किया निर्दलनं हुमा औरसी = औरस सोढुं = सहन करनेयोग्य किल्बिर्ष = पाप मार्गणं = शोध, ढूंढना पञ्चत्वं गतः = मृत विमदः =जिसको गर्व नहीं विपश्चित् -ज्ञानी पार्श्वस्थः = पीछे खडा नियातः = देव निर्देश = आज्ञा - हीन सुख बाल्यं = मूडता - नाश

·(१०)
-
समासाः।
१ लौकिकव्यवहारः = लौकिकश्चासौ व्यवहारश्च ।
२ धर्मरक्षणार्थ धर्मस्य रक्षणं धर्मरक्षण तदर्थम् ।
३ पापाचारः = पापं आचरतीति ।
४ गुणज्येष्ठ गुणः ज्येष्ठं ।
५ समानशोकः - समानः शोकः यस्य ।
६ भवत्प्रसादः = भवतां प्रसादः।
७ दुष्प्राप्यं
दुःखेन प्राप्यं
८जलसमागमः = जलस्य समागमः ।
९ मेघपटलं = मेघानां पटलम् ।
१० नलिमेघाश्रिता = नीलश्चासौ मेघश्च नीलमेघः। नीलमेधे माश्रिता!
पाठ ३
महाभारत भीष्मपर्व अ०५१ )
सञ्जय उवाच ।
क्रौञ्च
दृष्ट्वा ततो व्यूहमभेद्यं तनयस्तव ।
रक्ष्यमाणं महाघोरं पार्थेनामिततेजसा ॥१॥
आचार्यमुपसंगम्य कृपं शल्यं च पार्थिव ।
सौमदात्तै विकर्ण च सोऽश्वत्थामानमेव च ॥२॥
दुःशासनादीन्भ्रातृ॑श्च सर्वानेव च भारत ।
अन्यांश्च सुबहूरान्युद्धाय समुपागतान् ॥ ३॥
ततोऽभेद्यं क्रौञ्चं नाम महाघोरं ब्यूह, सैन्यज्यूह, अमिततेजसा पार्थन
पृथापुत्रेण रक्ष्यमाणं दृष्ट्वा, तव तनयः दुर्योधनः ॥ १॥ हे पार्थिव ! स:
आचार्य उपसंगम्य समीपं गत्वा, कृपं शल्यं च, सौमदात्त विकणं च अश्व.
स्थामान एव च ॥ २ ॥ हे भारत ! दुःशासनादीन् भ्रातॄन् च सर्वान् एवं
अन्यान् सुबहून् युद्धाय समुपागतान् शूरान् च ॥३॥

·(११) प्राहेदं वचनं काले हर्षयंस्तनयस्तव । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥४ एकैकशः समर्था हि यूयं सर्वे महारथाः। पाण्डुपुत्रान् रणे हन्तुं ससैन्यान्किमु संहताः ॥५॥ अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीमाभिरक्षितम् । पर्याप्तमिदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ ६॥ संस्थानाः शूरसेनाश्च वेत्रिकाः कुकरास्तथा । आरोचकास्त्रिगाश्च मद्रका यवनास्तथा ॥ ७॥ शत्रुञ्जयेन सहितास्तथा दुःशासनेन च । विकर्णेन च वीरेण तथा नन्दोपनन्दकैः ॥ ८॥ चित्रसेनेन सहिताः सहिताः पारिभद्रः । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु सहसैन्यपुरस्कृताः ॥९॥ ततो भीष्मश्च द्रोणश्च तव पुत्राश्च मारिष । अव्यूहन्त महाव्यूहं पाण्डूनां प्रतिबाधकम् ।। १० ॥ भीष्मः सैन्येन महता समन्तात्परिवारितः । ययौ प्रकर्षन्महतीं वाहिनी तुरराडिव ॥ ११ ॥ तव तनयः सर्वान् वर्षयन् काले इदं वचनं प्राह । 'यूयं लवे ऽपि महारथाः नानाशस्त्रप्रहरणाः नानाशस्त्रप्रहारिणः सर्वेऽपि युद्ध विशारदाः ससैन्यान् पांडुपुत्रान् हन्तुमेकशः समर्था हि, किमु संहताः एकीभूताः ॥ ४-५ ॥ भीष्माभिरक्षितं अस्माकं बलं अपर्याप्तं तैः व्याप्तुं शक्य ! भीमा- भिरक्षितं एतेषां इदं बलं सैन्यं तु पर्यावं परितः सर्वतः व्याप्तुं शक्यम् ॥६॥ संस्थानाः, शूरसेनाश्च वेत्रिकाः कुकराः तथा शत्रुञ्जयेन तथा दुःशासनेन सहिता सर्वे वीराः, वीरेण विकणेन तथा नन्दोपनन्दकैश्च सहिताः, चित्रसेनेन सहिताः, पारिभद्रः वीरैः सहिताश्च सहसैन्यपुरस्कृताः सर्वे वीराः भीष्ममेव अभिरक्षन्तु ॥७-९॥ हे मारिष धृतराष्ट्र ! ततः भीमश्च द्रोणश्च तव पुत्रश्च दुर्योधनः पांडवानां प्रतिबाधकं महाव्यूहमव्यूहन्त ॥ १० ॥ महता सैन्येन समन्तात्परिवारितो भीष्मः सुरराड् इन्द्र इव महतीं वाहिनी प्रकर्षन् ययौ ॥११॥ , .. ..

·(१२) .. .. तमन्वयान्महेष्वासो भारद्वाजः प्रतापवान् । कुन्तलैश्च दशाणश्च मागधैश्च विशांपते ॥ १२ ॥ विदर्भमकलैश्चैव कर्णप्रावरणैरपि । सहिताः सर्वसैन्येन भीष्ममाहवशोभिनम् ॥ १३ ॥ , गान्धाराः सिन्धुमौबीराः शिवयोऽथ वलातयः । शकुनिश्च स्वसैन्येन भारद्वाजमपालयत् ॥ १४ ॥ ततो दुर्योधनो राजा सहितः सर्वलोदरैः । अश्वातविकणेश्च तथा चाम्बष्टकोसकैः ॥ १५ ॥ दरदैश्च शकैश्चैव तथा क्षुल्लकमालवैः । अभ्यरक्षत संहृष्टः सौबलेयस्य वाहिनीम् ॥ १६ ॥ भूरिश्रवाः शल: शल्यो भगदत्तश्च मारिष । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ वामपाईमपालयन् ॥ १७ ॥ सौमदत्तिः सुशर्मा च काम्बोजश्च सुदक्षिणः । श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च दक्षिण पाश्चमास्थिताः ॥ १८ ॥ तं प्रतापवान् महेष्वासः भारद्वाजः अन्वयात् । हे विशांपते प्रजानां पालक ! कुन्तलैः दशाः मागधैः च विदर्भः मैकलैः च कर्णप्रावरणकैः अपि वीरैः सहिताः गान्धाराः सिन्धुसौवीराः अथ शिवयः वपातयः सर्वसन्येन सहिताः आवशोभिनं युद्धशोभिनं वीरं भीष्मं अपालयन् । तथा स्वसैन्येन साहितः शकुनिः भारद्वाजं द्रोणं अपालयत् ॥ १२-१४ ॥ ततः राजा दुर्योधनः सर्वसोदरैः सहितः अश्वात विकणैश्च तथा अम्बष्टकोसल दरदैः च शकैः च एव तथा क्षुल्लकमालवैः सहितः अतएव संहृष्टः आनंदितः सौबलेयस्य शकुनेः वाहिनी सेनां अभ्यरक्षत ॥ १५-१६ ॥ हे मारिष तराष्ट्र भूरिश्रवाः शल्यः भगदत्तः ॥ मावन्त्या भवन्तिदेशीयो विन्दानुविन्दौ वाम पाईमपालयन् ॥ १७ ॥ सौमदत्तिः सुशर्मा च काम्बोजश्च सुदक्षिणः श्रुतायुः च अच्युतायुः च दक्षिणं पार्श्व मास्थिताः स्थिताः ॥१८॥ .. .. .. .. ..

·(१३) अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः । महत्या सेनया साध सेनापृष्ठे व्यवस्थितः ॥ १९ ॥ पृष्ठगोपास्तु तस्यासन् नानादेश्या जनेश्वराः । केतुमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यश्चाभिभूः ॥ २० ॥ ततस्ते तावकाः सर्वे हृष्टा युद्धाय भारत । दध्मुः शंखान्मुदायुक्ताः सिंहनादांस्तथोबदन् ।। २१ ।। तेषां श्रुत्वा तु हृष्टानां वृद्धः कुरुपितामहः । सिंहनाद विनद्योच्चैः शंखं दध्मौ प्रतापवान् ।। २२ ॥ ततः शंखाच भेर्यश्च पेश्यश्च विविधाः पुरैः । आनकाश्चाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ २३ ॥ .. अश्वत्थामा, कृपः च एव कृतवर्मा च सात्वतः, महत्या सेनया साध सेनापृष्ठे व्यवस्थितः ॥ १९॥ नानादेश्याः जनेश्वराः तस्य पृष्टगोपाः पृष्ठरक्षका आसन् । केतुमान् वसुदानः च काश्यः च अभिभूः पुत्रः तस्य पृष्ठरक्षका आसन् ॥ २० ॥ हे भारत ! ततः ते सर्वे तावकाः युद्धाय हृष्टा भूत्वा मुदा युक्ताः शंखान् दध्मुः तथा सिंहनादान् उन्नदन् ॥२१॥ तेषां हृष्टानां तु शब्द श्रुत्वा वृद्धः कुरुपितामहः भीष्मः उच्चैः सिंहनाई विनय, प्रतापवान् शंखं दध्मौ ॥२२॥ ततः शंखाश्च भेयश्च विविधाः पेश्यश्च आनकाश्च परैः अभ्यहन्यन्त, स तुमुलः शब्दोऽभवत् ।। २३ ॥ शब्दार्थ। अभेद्यं भेदन करने योग्य आवन्त्यौ अवन्ति देशके लोग उपसंगम्य - पास जाकर भेरी = नगाडा पर्याप्त - घेरनेयोग्य तुमुल = बड़ा सोदर = एक पेटसे जन्मे रक्ष्यमाण::जिसकी रक्षा हो रही है ·(१४) युद्धविशारदः = युद्ध में प्रवीण सेनापृष्ठं = सैन्यकी पिछाडी अपर्याप्त = घेरनेके लिये अशक्य आनक = ढोल वाहिनी = सेना विनद्य = शब्द करके समासाः। १ युद्धविशारदः युद्ध विशारदः। २ पाण्डुपुत्रः = पाण्डोः पुत्रः। ३ सुरराट् सुराणां राट्, राड् राजा। ४ सेनापृष्ठं = सेनायाः पृष्टं। ५ जनेश्वरः - जनानां ईश्वरः। ६ कुरुपितामहः = कुरूणां पितामहः। प्रथम पाठमें दो प्रत्यय बताये; अब इस पाठमें कुछ प्रत्यय बताये जाते हैं। पाठक देखें कि कितनी सुगमतासे कैले शब्द बनते हैं और उनका कितना उपयोग किया जाता है। (३)य। यह प्रत्यय मी पूर्ववत् लगता है और पूर्ववही इसके रूप होते हैं। जैसा- 'ज्ञा' धातुसे 'ज्ञेय रा' धातुले 'पेय ' इत्यादि रूप होते हैं- शब्द। क्षेय - जानने योग्य देय = देनेयोग्य पेय वध्य = वध करनेयोग्य ध्येय = ध्यान करने जेय = जय करने शस्य - प्रशंग शम्य = शाप देने क्रेय = मोल लेने लभ्य = प्राप्त होने जन्य = उत्पन होने सह्य = सहन करने - 99 " " ·(१५) प्रत्यय रूप कृ वृष्टि करने, " संस्कृत-वाक्यानि। ब्रह्म एव सर्वैज्ञेयं वस्तु, परंतु तदेव न केनापि ज्ञायते । शत्रुः शूरैर्वध्यो भवति । इदं दुःखं त्वया सह्य इदानीम् । तत् कथं सह्यं भवेत् । मित्राणां मधुरैः सान्त्वपूर्वैर्वचनैर्महदपि दुःखं सह्यं भवति । स ग्रंथस्त्वया मह्यं देयः । इदानीमेव देयः । किं एतज्जलं पेयं अस्ति ? यदि तृषितोऽसि तर्हि त्वयैतज्जलं पेयं नान्यथा, यत एतत् परिशुद्धं नास्ति । त्वया तस्य कर्म शस्यम् । वध्यः पुरुषो वधर्वधस्थानं प्रति नीयते । एक "य" प्रत्यय दूसरी जातिका है उसके लगने के समय पूर्वधार्नु- के स्वरका गुण होता है। इसके रूप देखिये- স্বান্ত अर्थ कार्य करने योग्य कृप वष्य यज याज्यं त्य त्याज्यं युज योज्यं संयोग प्रयुज प्रयोज्य प्रयोग वच वाच्य बोलने पच पाच्य पकाने इनका उपयोग वाक्यों बहुत होता है। संस्कृत-वाक्यानि । कदापि कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । कर्म नैव त्याज्यं यतः तदोषवत् इति मनीषिणो वदन्ति । यत्कार्य तदवश्यमेव कार्यम् । त्वया इदानीं नैवं वाच्यम् । त्वया स एवं वाच्यः । कार्य कर्म सदैव समाचार । अकार्य कदापि न समाचर। यधुक्त्या योज्यं तत्त्वं संयोजय। यत्प्रयोज्यं यत्प्रयोक्तव्यं त्वया। रामस्त्वया वाच्यः । यत्त्वं अधुना तत्र न गमिष्यसीति । त्याग " "

·(१६)
मिधं -
इस प्रकार अनेकानेक शब्द बनाकर पाठक उनका उपयोग करके अनेक
वाक्य बना सकते हैं।
तीसरे प्रकारका एक ' य 'प्रत्यय है जिसके लगने के समय इस प्रकार गुण
नहीं होता है, जिसके रूप निम्न प्रकार बनते हैं-
स्तुत्य: - स्तुति करने योग्य
गुह्यं
3 गुप्त रखने
भेद करने
कृत्यं
= करने
कल्प्यं = कल्पना करने
जुष्यं
= सेवन करने
आवृत्यं = बावरने
शस्यं = प्रशंसा करने
शिष्यं = सिखाने
इस प्रकारके शब्द भी पूर्वोक्त प्रकार वाक्यों में प्रयुक्त होकर अनेकानेक
वाक्य बनाये जा सकते हैं।
संस्कृत-वाक्यानि।
इदं गुह्यं वचनं त्वयों कस्मै अपि न कथनीयम् । यत्कृत्यं त्वया कर्तव्यं
तवं अधुनैव कुरुष्व । स्तुत्यः खल्वेष तव प्रयत्नः य त्वं करोषि ।
इस प्रकार पाठक शब्द बनाकर उनका उपयोग वाक्यों में करें।
"
७
(४) अक
मक ' प्रत्यय बहुतही उपयोगी है। कई शब्द इस एकही प्रत्यय
से बनते हैं, इसके लगनेके समय धातुके स्वरका गुण या वृद्धि भी
होती है। जैसे ' वच् = वाचकः, पच् = पाचकः इत्यादि।

·(१७) करनेवाला तोषक: शब्दार्थः। कारकः = करनेवाला दायकः = देनेवाला योधकः = जतलानेवाला पाचकः 3 पचानेवाला घातक: = घात करनेवाला बाधकः = बाधा करनेवाला गायकः= गानेवाला याजकः = यज्ञ करनेवाला चालक: - चलानेवाला वाचकः . वाचक आच्छादक:-भाच्छादन - संतोष करनेवाला त्रासकः = त्रास करनेवाला मोदकः - मानंद देनेवाला नर्तकः = नाचनेवाला वर्धकः - बढानेवाला पालका - पालक कर्तकः = काटनेवाला संहारकः % संहार करनेवाला शोधकः = शोधन करनेवाला नाशक: 3 नाश करनेवाला ग्राहकः = ग्राहक इन शब्दों में धातुके उपान्त्य स्वरका दीर्घ गुण या वृद्धि हुई है। परंतु कई धातुओंके स्वरका गुणादि नहीं होता और कई धातुओंमें उपान्त्यमें स्वर होनेपर भी स्वर जैसाका वैसा रहता है। इसके उदाहरण अब देखिये- 'जनकः = पिता, जन्मदाता हिंसा करनेवाला वधकः = वधकर्ता आरंभकः = आरंभ करनेवाला दमकः = दमन करनेवाला वीडकः = लज्जा करनेवाला निन्दकः = निंदा करनेवाला खोदनेवाला अर्चकः - पूजक जल्पकः = बडबडनेवाला पाठक इस प्रकार अब शब्द बना सकते हैं। जो शब्द उनके पाठमें आ चुके हैं उनको प्रथम यदि व देखेंगे तो उनको शब्द बनानका भी पता लग जायगा। और भनेक वाक्य बनाना सुगम हो जायगा। २ [सं. पा. मा. भा. १८] हिंसकः ·(१८) संस्कृत-वाक्यानि । तस्य परमात्मनो वाचकः प्रणवोऽस्ति । अस्य पदार्थस्य वाचकः कः शब्दोऽस्ति ? त्वं तस्य गमने किमर्थं बाधको भवसि ? यदा याजकोऽवाग- मिष्यति तदा यज्ञं समापयिष्यति । तस्य राज्ञो घातकास्ते मनुष्या वधस्थानं नीयन्ते राजपुरुषैः । अस्याः पाठशालायाः संचालकोऽध्यापक इदानी कुत्र गतोऽस्ति ? भस्मिन् विशाले मंदिरे किमर्थं न कोऽपि गायको दृश्यते ? प्रजानां पालको राजा भवति तथैव गवां पालको गोप इति कथ्यते। सर्वेषां प्राणिनां नाशको मृत्युरेव नियतसमये आगच्छति प्राणिनामन्तं करोत्येव । तत्र द्वौ पाचकौ स्तः परन्तु न कोऽपि स्वादन्नं परतुं शक्नोति । मिष्टा बाल- काय मोदकं भवति । अस्य बालकस्य जनकः कुन गत इदानीम् ? साधूनां निन्दकः सदैव दुर्जन एव भवति । देवतानामचंकः साधुरेव मन्तव्यः । मनुष्याणां वा प्रागिनां वा हिंसको दुर्जनः खलु स्थानादस्माद् दूरं गच्छतु । खनको लोहमयेन दण्डेनव भूमि खनति। सूचना। पाठक इस प्रकार वाक्य बनावें। धातुसे शब्द बनाना और उनका वाक्यों में उपयोग करना पाठकोंको इस प्रकार आ सकता है। पाठ ४ रामायणम् । रामं नमस्कृत्य सुग्रीव उवाच-" एतत्सर्वं मम सैन्यं स्वदशे वर्तते । तदि- दानीमाज्ञापयितुमर्हसि किं कार्य मया कर्तव्यमिति । उच्यतां यत्प्राप्तकालं मन्यसे । इति । राम उवाच-"ज्ञायतां प्रथम सीता यदि जीवति वा न । सोऽपि देशो पसिन् रावणो वसति । नाहमस्मिन् कार्य प्रभुः। न च लक्ष्मणः एतत्कर्म ·(१९) .. । कर्तुः समर्थः । त्वमेव कार्यस्यास्य हेतुः प्रभुः समर्थश्व इति । एवमुक्तः सुग्रीवो नीलहनुमजाम्बवदङ्गदादीन् प्रमुखान्यामरवीरान्दक्षिणां दिशमभिलक्ष्य प्रेषयामास संदिदेश च "यश्च मासात्पूर्वमेव निवृत्य दृष्टा सीतेति वक्ष्यति स मत्तुल्यविभवो भूत्वा भोगैः सुखं विहरिष्यति इति । एवं भाज्ञापिताः सर्वे ते वीरा: स्वां स्वां दिशं संप्रतस्थिरे । सुग्रीवेण यथोद्दिष्टं हनुमानपि दक्षिणं देशं गन्तुं प्रचक्रमे । गुहागहनदुर्गा. दीन्यन्वेषमाणाः सर्वे वानरा नैव सीतां ददृशुः । नापि रावणम् । पुनः पुनर्विचिन्त्य खिज्ञा दीनमानसाः सर्व समागत्यैकन्न मिलिता एकान्ते वृक्ष- मूले निषेदुः । मुहूर्त समाश्वस्ताश्च पुनरेवोद्यताः । ततस्ते घोरं ददृशुः सागरं वरुणालयम् । ते सर्वे उपविश्य च विन्ध्यगिरेः पादे चिन्तामापेदिरे । तदा युवराजोऽङ्गद उवाच ! “ किमकृतार्थानामसाकं मरणनेक शरणं वा कश्चिदुपायोऽस्ति । मर्तव्यमेव नात्र संशयः । इति ।" तत्र जटायुषो नाता संपातिगंध्रराजस्तत्रोपचक्रमे ! सीस्तान् वानरान् संप्रहर्षयनकथयत्- "दु- रात्मना रावणेन द्वियमाणा तरुणी मया दृष्टा । श्रूयतां तस्य निलयं रक्षसः । कुबेरस्य साक्षाद् भ्राता एव रावणः लङ्कामध्यास्ते । इतः समुद्रस्य शत- योजने संपूर्ण विश्वकर्मणा निर्मिता रम्या पुरी लंका । तस्यां राक्षसीभिर्निरु- द्धा दीना सीता वसति । अस्य समुद्रस्य लंबो कश्चिदुपायो दृश्यताम् । तन्न गत्ता सीतां प्राप्य समृदार्था भविष्यथ इति ।' ततो दक्षिणमुत्रन्योतरां दिशं प्राप्य ते वीराः संनिवेशं चक्रुः । अंग- दस्तु तान् वीरासंमान्याऽपृच्छत्-"क इवानी समुद्रं लंधयिष्यतिक सुग्रीव खत्य सन्ध करिष्यति!' इति । जाम्बवास्तु तान्सान्विषण्णान्दृष्ट्वा हनूमन्तमब्रवीत्-“वीर ! किं तूष्णी स्थितोऽसि ? न किमपि जल्पसि ? स्वमेव तेजोवलाभ्यां समोऽसि राम. लक्ष्मणयोः सुग्रीवस्य च । तदेव बलं वीर्य च यद्रुडस्य । तव विक्रमन तेनैव तुल्यः । त्वं तु धीर्यवान् बुद्धिसंपन्नश्च लंघने प्लवने च समर्थः । स्व. उछन्दतस्तत्र मरणं । वयं तु अथैव गणाः, भवानेवारमासु दाक्ष्मीवक्र- ·(२०) मसंपन्नः । त्वदीयं दृटुकामा हीयं वानरसेना । अत उत्तिष्ठ लंघय महाण- वम् । इति" मारुतिस्ततो गिरि महेन्द्रमारोह । मादौ मनश्च समाधाय अर्णवं लि- लंघयिषुः बाहुचरणाभ्यां पर्वतं पीडयामास । ततोऽसौ रोमाणि दुधुवे अनिल इव चकम्पे । महानादं च निननाद । बाहु स्तंभयामास, आससाद च कटयां, चरणौ च संचुकोच । दूरादाकाशे मार्गमालोकयन्हृदये प्राणान्रुरोध । पद्भ्यां दृढमवस्थानं च कृत्वोवाच- "यथा रामप्रेरितो बाणो निर्गच्छेत्तथाऽहं लंकां गमिष्यामि " इति । एवमुक्त्वा मारुतिगेन उत्पपात । यं यं स समुद्रस्य देश जगाम तं तं प्रदेश स्वकीयांगवेगेन प्रक्षोभयामास । एवं तं पलवमानं सर्वेऽपि तुष्टुवुः । प्रातसमुद्रपारस्तु योजनानां शतस्यान्ते धनराजि ददर्श । तथा च द्वीपमेकम् । मलयोपवनानि नदीमुखानि च। योजनश- तानि तीर्वाप्यनिःश्वसन् कपिन ग्लानिमधिगच्छति । नगाग्रे स्थितां लंका परिखाभिरलंकृतां कांचनप्राकारावृतां स ददर्श । तस्याश्च महती रक्षा निरीक्ष्याचिन्तयामास । “नेयं शक्या प्रवेष्टुमनेनैव रूपेण । वायुरपि बत्र नाज्ञातश्वरेत् । तद्गजन्यामेवाई राघवस्यार्थसिद्धये लंकामभिपतिष्यामि इति।" ततो रात्रौ तूर्ण उत्पत्य लंका प्रविवेश । नन्दितो भवनाद्भवनं ददर्श। रावणस्य तु भवनमर्धयोजनविस्तीर्ण संप्रातः । या वैश्रवणे लक्ष्मीतामेव रावणगृहे स ददर्श । ततः प्रास्थतो रावणनिषेवितां शालां ददर्श स तत्र कांचनानु दीपानपश्यत् । तत्रैकतमे देशे दिव्यं शयनासनं छत्रं च ददर्श । तस्मिन् शग्रने सुप्तं राक्षसेन्द्रं मारुतिः प्रेक्षते स्म । तस्य पादमूलगताश्चास्य पत्नीरपि तत्रैव स ददर्श । तासां मध्ये एकान्तविन्यस्ते शयने शयानां चार- रूपिणी मंदोदरी ददर्श । तां दृष्ट्वा वायुसुतो हनूमान् सैव सीतेति तर्कयामास । भचिरादेव तां बुद्धिमवधूय मनस्येव विचारयामास " सीता रामेण ·(२१) , वियुक्ता नैवालं कुर्यादात्मानम् ? नान्यं नरं सुरं वोपतिष्टेत ।" इति विमृश्या- ऽन्येयमिति निश्रित्य तत्र भूयश्चचार । एवमशेषेण हनूमान् रावणान्तःपुरमपश्यत् । परंतु जानकी नापश्यत् । चिन्तयामास च- " मया रावणस्य सर्वाः स्त्रियो दृष्टाः। अत्र वैदेही परि- मार्गितुमशक्या । भवतु । अन्यत्र पश्यामि । इदानीं दृष्टा वीथ्यश्च वैदि- काश्च पुष्करिण्यश्च । सर्व चाभ्यद् दृष्टम् । परंतु वैदेहो नैव दृश्यते । भवतु, विचिनोमि पुन: यावन पश्यामि। इत्युक्त्वाऽशोकवनिकां जगाम । तत्र नाना वापीः, पुष्पवाटिकाश्चापश्यत् । तन्त्रकं वृक्षमारुह्य ग्यचिन्तयत्- " इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीम् । इयमन रम्या नलिनी, इमां नूनमेष्यति सीता यदि जीवति । " एवं ब्रुवन् स सर्वत्र नयने प्रेरयामास । ततो मलिनवस्त्रां, राक्षसीभिः समावृतां, दीनां, उपवासकृशां, पुनः पुनर्निःश्वसन्ती, अमला, तापसी पुत्री समीक्ष्य सैव सीतेति स तयामास । हृष्टश्च मनसैव रामं जगाम प्रशशंस च तं प्रभुम् । तत्र मैथिली दृष्ट्वा मारुतिरतुलं हर्ष लेभे। अथ मंगलवादित्रैर्दशग्रीवः प्राबोज्यत । विबुध्य तु सः वैदेहीमेवान्वचिन्त यत् । भशोकवनिकांच प्रविशति स्म । रावणस्तु कामपराधीनः सीतासक्त- मना मन्दगविरभवत् । दृष्ट्वैव तं सीता प्रावेपत तत्रैव रुहत्येवोपविष्टा । शब्दार्थ । त्वद्वशे - तेरे भाधीन नगाग्रं = पर्वतका अग्रभाग मत्तुल्यविभवः = मेरे समान वीथी = गली वैभववाला पुष्करिणी - जल स्थान, तालाब जटायुः = एक पक्षी, जटायु संनिवेशं = निवास पुष्पवाटिका लिलंधयिषुः = लांघनेकी इच्छा नलिनी% कमलिनीका स्थान करनेवाला प्राप्तकालं = इस समयके योग्य

·(२२)
अशोकवनिका = अशोक नामक ग्लानि = थकावट
उद्यान अशेषेण
निषेदुः = बैठ गये
अमला - मलरहित
समाश्वस्त = विश्रामको प्राप्त वेदिका = वेदी
निलयं
वापी % कूआ
विषण्ण = खिन्न, दुःखी विबुध्य
- जागकर
- घर
समासाः।
१ वृक्षमूलं = वृक्षस्य मूलम् ।
२ वरुणालयं = वरुणस्य भालयम् ।
३ अकृतार्थः = कृतः अर्थः येन सः कृतार्थः ।
न कृतार्थः भकृतार्थः।
दुरात्मा = दुष्टः मात्मा यस्य सः ।
५ दक्षिणसमुद्रः = दक्षिणश्चासौ समुद्रश्च ।
६ बुद्धिसंपन्नः - बुद्ध्या सम्पन्नः।
७ रावणनिषेविता = रावणेन निषेविता।
८ मलिनवस्त्रा = मलिनं वस्त्रं यस्याः सा ।
९ उपवासकृशा = उपवासेन कृशा।
१० सीतासक्तमनाः = सीतायां मासक्तं मनः यस्य सः।
११ रावणान्तःपुरं = = रावणस्य अन्तःपुरम् ।
१२ अशक्या = न शक्या।
१३ पुष्पवाटिका पुष्पाणां वाटिका।
१४ अमला = न मलिना ।
१५ कामपराधीनः = कामेन पराधीनः ।

·(२३)
पाठ ५
( महाभारत भीष्मपर्व अ०५१)
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ।
प्रदध्मतुः शंखवरौ हेमरत्नपरिष्कृतौ ॥ २४ ॥
पांचजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
पौण्डूं दध्मौ महाशंख भीमकर्मा वृकोदरः ॥ २५ ॥
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ २६ ॥
काशिराजाश्च शैब्यश्च शिखंडी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथः ॥ २७ ॥
पांचाल्याश्च महेष्वासा द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ।
सर्वे दध्मुर्महाशंखान्सिंहनादांश्च नेदिरे ॥ २८ ॥
स घोषः सुमहास्तत्र वीरैस्तैः समुदीरितः ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयत् ॥ २९ ॥
एवमेते महाराज प्रहृष्टाः कुरुपांडवाः ।
पुनयुद्धाय सजग्मुस्तापयानाः परस्परम् ॥ ३०॥
" ततः श्वेतैः हौः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ वीरौ हेमरत्नपरिष्कृतौ
शंखवरौ प्रदध्मतुः ॥२४॥ हृषीकेशः कृष्णः पांचजन्य, धनंजयोऽर्जुनो
देवदत्तं, भीमकर्मा वृकोदरः पौण्डू महाशंखं दध्मौ ॥ २५॥ कुन्तीपुत्रो
राजा युधिष्ठिरोऽनन्तविजयं, नकुलः सहदेवश्च सघोषमणिपुष्पकौ ॥ २६ ॥
काशिरानः च शैव्यः च महारथः शिखंडी च धृष्टद्युम्नः विराटश्च महारथः
सात्यकिश्च ॥ २७ ॥ महेष्वासाः पांचाल्याः च द्रौपद्याः पञ्च भात्मजाश्च
सर्वे महाशंखान् दध्मुः सिंहनादांश्च नेदिरे ॥ २८ ॥ तत्र वीरैः स सुमुहान्
घोषः समुदीरितः स तुमुलः शब्दः नमः पृथिवीं चैव व्यनुनादयत् ॥२९॥
हे महाराज ! एवं एते कुरुपांडवाः प्रहृष्टाः परस्परं तापयानाः पुनः युद्धाय
सअग्मुः॥३०॥

·(२४)
(महाभारत भीष्मपर्व अ०५२)
धृतराष्ट्र उवाच-
एवं ब्यूढेध्वनीकेषु मामकेवितरेषु च ।
कथं प्रहरतां श्रेष्ठाः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥१॥
संजय उवाच-
समं ब्यूढेष्वनीकेषु सबद्धरुचिरध्वजम् ।
अपारमिव सन्दश्य सागरप्रतिम बलम् ॥ २॥
तेषां मध्ये स्थितो राजन् पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अब्रवीत्तावकान्सर्वान्युध्यध्वमिति दंशिताः ॥ ३ ॥
ते मनः क्रूरमाधाय सममित्यक्तजीविताः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छितध्वजाः ॥४॥
ततो युद्धं समभवत्तुमुलं लोमहर्षणम् ।
तावकानां परेषां च व्यतिषक्तरथद्विपम् ॥ ५॥
मुक्तास्तु रथिभिर्वाणा रुक्मपुखाः सुतेजसः ।
सक्षिपेतुरकुंठामा नागेषु च इयेषु च ॥ ६ ॥
धृतराष्ट्र उवाच- एवं मामकेषु इतरेषु च अनीकेषु व्यूढेषु प्रहरतां
श्रेष्ठाः कथं प्रहारं प्रचक्रिरे ॥ १ ॥ संजय उवाच- ब्यूढेषु अनीकेषु समं सब-
दरुचिरध्वजं सागरप्रतिमं बलं अपारं संदृश्य ॥२॥ हे राजन् ! तेषां
मध्ये स्थितः तव पुत्रः दुर्योधनः तावकान् सर्वान् "दंशिताः युद्धयध्वं
इति अब्रवीत् ॥ ३ ॥ ते सर्वे एव उच्छ्रितध्वजाः मनः क्रूरं माधाय सम-
भित्यक्त जीविताः पाण्डवान् अभ्यवर्तन्त ॥ ४ ॥ ततः तावकानां परेषां
च व्यतिषतरथद्विपं तुमुलं लोमहर्षणं युद्धं समभवत् ॥ ५ ॥ थिभिः
मुक्तः रुक्मगुंखा सुतेजसः बाणाः अकुंठामाः नागेषु च हयेषु च
सनिपेतुः ॥ ६॥

·(२५)
तथा प्रवृत्ते संग्रामे धनुरुद्यम्य दंशितः ।
अभिपत्य महाबाहुष्मिो भीमपराक्रमः ॥ ७ ॥
सौभद्रे भीमसेने च सात्यकौ च महारथे ।
कैकेये चविराटे च पृष्टद्युम्ने च पार्षते ॥ ८ ॥
एतेषु नरवीरेषु चेदिमत्स्येषु चाभिभूः ।
ववर्ष शरवर्षाणि वृद्धः कुरुपितामहः ॥९॥
अभिपद्यत ततो व्यूहस्तस्मिन्वीरसमागमे ।
सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्वयतिकरो महान् ॥ १० ॥
सादिनो ध्वजिनश्चैव हतप्रवरवाजिनः ।
विपद्रुतस्थानीकाः समपद्यन्त पाण्डवाः ॥ १ ॥
अर्जुनस्तु नरव्याघ्रो दृष्ट्वा भीमं महारथम् ।
वाणेयमयवीस्क्रुद्धो याहि यत्र पितामहः ॥ १२ ॥
एष भीष्मः सुसंक्रुद्धो वार्ष्णेय मम वाहिनीम् ।
नाशयिष्यति सुव्यक्तं दुर्योधनहिते रतः ॥ १३ ॥
एष द्रोणः कृपः शल्यो विकर्णश्च जनार्दन ।
धार्तराष्ट्राश्च सहिता दुर्योधन पुरोगमाः ॥ १४ ॥
तथा संग्रामे प्रवृत्ते भीमपराक्रमः महाबाहुः देशितः भीष्मः धनुरुयम्य
अभिपत्य ॥ ७ ॥ सौभद्रे अभिमन्यौ भीमसेने च, महारथे सात्यको च, कैकेये
च विराटे च सृष्टद्युम्ने च पार्षते ॥ ८॥ एतेषु नरवीरेषु चेदिमत्स्येषु च अभि-
भूः कुरुवृद्धः पितामहः शरवर्षाणि ववर्ष ॥ ९ ॥ ततः तस्मिन् वीरसमागमे
म्यूहः अभिपद्यत सर्वेषामेव सैन्यानां
महान्
व्यतिकर आसीत् ।। १०॥ सा-
दिनः ध्वजिनः चैव हतप्रवरवाजिनः विप्रदुतरथानीकाः पांडवाः समपद्यन्त
॥ ११॥ नरव्याघ्रोऽर्जुनस्तु भीमं महारथं दृष्ट्वा क्रुद्धः वार्ष्णेयं कृष्णं अप्रवीत
" याहि यत्र पितामहः " ॥१२॥ हे वार्ष्णेय ! हे कृष्ण ! एष सुसंक्रुद्धो भीष्मः
दुर्योधनहिते रतः सुन्यक्तं मम वाहिनीं नाशयिष्यति ॥ १३ ॥ हे जनार्दन ! एष
द्रोणः कृपा शल्यः विकर्णश्च दुर्योधनपुरोगमा धार्तराष्ट्राश्च सहिताः ॥ १४ ॥

·(२६) %D काटे हुए या रक्षित सन्नद्ध - बद्ध होकर पाञ्चालान्निहनिष्यन्ति रक्षिता रदधन्वना । सोऽहं भीमं वधिष्यामि सैन्यहेतोजनार्दन ॥ १५ ॥ दृढधन्वना रक्षिताः पाञ्चालान् निहनिष्यन्ति । हे जनार्दन! सोऽहं छन्यहतो: भीष्मं वधिष्यामि ॥१५॥ शब्दार्थ। स्यन्दन: 3 रथ परिष्कृत = सुशोभित न्यूढ = व्यूह बने हुए अनीक सैन्य मामक मेरा इतर - दूसरा प्रहरत् = प्रहार करनेवाला इंशितः तुमुल = भयानक गर्जनासे युक्त रुक्म सुवर्ण व्याषिक्त = मिलजुलकर 'वाष्र्णेय - कृष्ण व्यतिकरः = विरोध शखोंके नाम-पाञ्चजन्य, देवदत्त, पौंडू, अनंतविजय, सुघोष, मणिपुष्पक समासाः। १शंखवरः शंखेषु वरः श्रेष्ठः । २ हेमरत्नपरिष्कृतः = हेमरत्नैः परिष्कृतः। ३ भीमकर्मा - भीमं कर्म यस्य सः । ४ अपारं = न विद्यते पारः यस्य तत् । ५ समभित्यक्तजीविताः = समभित्य कानि जीवितानि यैस्ते । ६ उच्छ्रितध्वजाः उच्छ्रिताः ध्वजाः यैस्ते। ७ भीमपराक्रमः = भीमः पराक्रमो यस्य सः । ८नरवीरः नरेषु वीरः। ९ दुर्योधनपुरोगमा: = दुर्योधनः पुरोगमो येषां ते। १० दृढधन्वा = दृढ़ धनुः यस्य सः।

·(२७) पाठ ६ संस्कृतमें “तृ" प्रत्यय बड़ा महत्व रखता है। पितृ, मातृ, कर्तृ, आदि शब्द इसी प्रत्यय से होते हैं। शब्दार्थ। कर्तृ करनेवाला घt = धारणकर्ता भर्नु = पति रक्षित = रक्षा करनेवाला अंकित - चिह्न करनेवाला आर्चित = पूजा करनेवाला अत्तृ - भक्षण करनेवाला तोलयित तोल करनेवाला त्रासयितृ - त्रास देनेवाला दातृ % देनेवाला पातृ = रक्षा करनेवाला धातृ = धारण करनेवाला पित = पिता मातृ दुःखयितु - दुःख देनेवाला द्रष्ट्र देखनेवाला ध्मातृ - बजाकर शब्द करनेवाला नेतृ नेता ध्या = ध्यान करनेवाला हन्तु - हनन करनेवाला पक्त पकानेवाला संस्कृत-वाक्यानि। विश्वस्य कर्ता भुवनस्य धर्ता ईश्वरः सर्व जगद्वयाप्नोति । स्त्रियः भर्ता एव सर्व भूषणम् । राजा सर्वेषां राष्ट्राणां पाता । सवैतभिस्तन्त्र नागन्त- व्यम् । हन्तारः सर्वेऽत्रागच्छन्तु । ध्यातारः पुरुषा एकान्तं स्थान प्राप्य इष्टदेवताध्यानं कुर्वन्तु । पक्तृभिः मन्नं निर्मितं अतस्त्वं मागच्छ = माता भ्रातृ = भाई भोजनाय ।

·(२८) .. रोचनः = प्रकाशयुक्त (६) “अन "अन ' प्रत्यय धातुके साथ लगकर बहुत रूप बनाता है, जैसा-तप्न मन - तपन । दम् + अन - दमन इ० । शब्दार्थ । नन्दनः - भानंदकारक मदनः = मदन दूषण: दोषी, दोष साधन = साधन वर्धनः = बढानेवाला शोभन शोभायुक्त तपन - सपानेवाला दमनः = दमन करनेवाला जल्पन = बडबडनेवाला रमणः = रममाण होनेवाला दर्पण = शीशा संक्रन्दनः 3 कृष्ण दर्शन दर्शन गमनं = गमन कर्षण = कृषिकर्म जननं - बंधन = बंधन भञ्जन भजन - भजन, पूजा संस्कृत-वाक्यानि । ईश्वरस्य भजनं मनुष्यैरवश्यमेव प्रतिदिनं कर्तव्यम् । सूर्यस्य दर्शनं कुरु, पश्य कथं स आकाशे प्रकाशते । दर्पणे मुखं पश्यामि । त्वमपि तं दर्पण- मत्रानय । येन साधनेन मनुष्यः अभ्युदयं साधयति तदेव साधनं साधय । स शोभनः पुरुष इदानीमत्रैवागच्छति । त्वमपि तथैव शोभनं माचरणं कुरु । संक्रन्दनो यथा राक्षसान् हन्ति तथैव अन्य मनुष्यैः कर्तव्यम् । इदानी तत्र गमनं कुरु । तस्य जननं कथमभृत (७) " अ "" प्रत्यय लगकर अनेक शब्द बनते हैं जैसा- चुर् +%3D चोरः । कुप्+अ = कोपः। मद्+म = मदः ।

·(२९) नदः = नदी - क्रोध गदः = रोग शब्दार्थ। चरः = गुप्तचर, चलनेवाला सर्पः = सांप व्रणः =त्रण देवः कोपः अघं = पाप अंकः अंगं = शरीर अध्यायः - अध्याय अक: सूर्य क्लेशः गजः = हाथी गंधः = सुवास चारः = चलनेवाला मेघः 3 मेव मदः गर्व 'म' प्रत्ययों में दो भेद हैं । एक प्रकारका अप्रत्यय पूर्व स्वरका गुण वृद्धि करता है और दूसरे प्रकारका नहीं करता। इसी कारण एक ही चर्' धानुसे 'चर और चार ' ये दो शद बनते हैं। ये दो प्रत्यय भिन्न है। इतनी बात ध्यानमें धरनेसे कई स्थानोंपर गुण हुमा और कई स्थानपर नहीं हुभा इसका कारण ध्यानने आवेगा। संस्कृत-वाक्यानि । चारैः पश्यन्ति राजानः । अतो राजानः चारचक्षुष इति कथ्यन्ते । मङ्ग गलितं, पलितं मुण्ड, दशनविहीनं जातं तुण्डन् । अर्को भाकाशे तपति। गजाः युद्धेषु प्रयुज्यन्ते । गदा औषधिप्रयोगेन दृरीक्रीयन्ते। अयं मंत्र: यजुर्वेदस्य कस्सिमध्याय पठितः ? हे देव ! अत्रागच्छ मम पूजा गृहाण च। (८) 'मान' मान' प्रत्यय धातुके साथ लगकर बहुत रूप बनते हैं और इसके वर्तमान काल अर्थ बतानेवाले तथा भविष्यकाल बतानेवाले शब्द बनते हैं। जैसा- पच+मान = पचमानः (इस समय पकानेवाला), 'कृ+स्थ " - ·(३०) +मान = करिष्यमाणः (भविष्यमें करनेवाला । ) यह प्रत्यय लगनेके समय जिस गणका धातु हो उस गणके विकरण वर्तमानकालीन प्रस्थय- के पूर्व लगते हैं। भविष्यकालके प्रत्ययके पूर्व विकरणकी आवश्यकता नहीं होती। शब्दार्थ । वर्तमानवाचक भविष्यवाचक पचमानः = जो पका रक्षा पक्ष्यनाणः = भविष्य पकनेवाला क्रियमाणः = जो किया जा रहा है करिष्यमाणः % करनेवाला दीयमानः = जो दिया जा रहा है ! दात्यमान = दिया जानेवाला इस प्रकार अनंत रूप बनते हैं। एक रूपसे दूसरे रूपकी कल्पना हो सकती है। शब्दार्थ। जायनालः = दोनेवाला भक्षनामः रोचमानः = चमकनेवाला शोभमानः = शोभनेवाला वर्धमानः - बढ़नेवाला व्यथमानः = कष्ट भोगनेवाला वर्तमानः = रहनेवाला ईक्षमाणः = देखनेवाला भाषमाणः = बोलनेवाला भासमानः = दीखनेवाला शिक्षमाणः = लीलानेवाला भिक्षमाणः = भीख मांगनेवाला क्षमसाणः - क्षमा करनेवाला स्वरमायाः = शीव्रता करनेवाला संस्कृत-वाक्यानि। जायमानेन तेन सिंहनाद इव शब्दः कृतः । मेधावी स पुरुषो विद्यया शोभमानो जनसमाजेऽतोच विराजते । भूस्तिो दुःलेन व्यथमानोऽपि औषधं न पिबति । भिक्षमाणा भिक्षवः भापगे दृश्यन्ते कस्माद् ग्रामात भागता इति न ज्ञायन्ते । वं तीक्षमाणोऽपि न पश्यसि इति चित्रमेव । = स्वादेवाला ·(३१) एवं त्वरमाणस्त्वं कुत्र गच्छसि ? भाषमाणा विद्वांसो सभा भूषयन्ति । शुक्लपक्षे वर्धमानश्चन्द्रमा भवति, तथा कृष्णपक्षेऽपक्षीयमाणो भवति । पूर्णिमायां चन्द्रमा अतीव रोचमानः सञ्जयति । दास्यमानां दक्षिणां तुभ्यमहं ददे । पचमानोऽपि स सूदः स्वयं किमपि न करोति । दीयमानं च अन्नं भिक्षुभ्यः स शोभनेन वचसा न ददाति । कटुवचोभिर्दत्तं दानं न शोभमानं भवितुमईति । इस प्रकार पाठक वाक्य बनावें और शब्द भो जहां कहीं आर हों, यह इस प्रत्ययका है यह पहचाने। पाठ ७ रामायणम् । रावणस्तु तां सीतां तथा पीनां आतुरां कृशां निरानन्दा इच्वा मधुरै- क्यैिरुवाच- " सोते ! किं मां दृष्ट्वा भयाददर्शनामिव गन्तुमिच्छसि । प्रिये ! अहं त्वां कामये। मथि विश्वसिहि । अकामां चैव त्वां न स्त्रक्ष्यामि यौवनं तु ते संजालमतिवर्तते । यद्यद्वानं ते पश्यामि तस्मितस्मिन्निबध्यते मे चक्षुः। हे विलासिनि ! तव हेतोः पृथिवीमपि विजिस्य प्रदास्यामि । जीवति वा न वा शंके । न चापि मम हस्ताप्राप्तुमर्हति त्वाम् ? इति। "मतो रावणस्यैतद्वचनं श्रुत्वा तृगमन्तरसः कृत्वा सीता प्रत्युवाच । मनो निवर्तवस्व । स्वजन एवं प्रीति कुरु । नैवाकार्य मया कार्यम् । निशा- चर! यथा तव तथैवान्येषामपि दाराः खलु रक्ष्याः । भकृतात्मानं अनये रतं राजानमासाद्य समृद्धान्यपि राष्ट्राणि विनश्यन्ति । यथा भास्करस्य प्रभा तथैव रामस्थाई पत्नी । तं शरणागतवत्सलं रामचन्द्र मेव प्रसाध मां निर्यातयितुमर्हलि । अन्यथा रामशरताडितोऽन्तं गमिष्यसि ।" इति । राक्षसेश्वरस्तूवाच यथा यथा स्त्रीणां प्रियं वका नरो भवति तथा तथा परिभूतो भवति । यानि यानि परुषानि वाक्यानि त्रीषि तेषु तेषु - ·A वध एवं युक्तः । द्वौ मासौ रक्षितम्यौ य एव ते मयाऽवधिः कृतः । बत आरोह मम शयनम् । द्वाभ्यां मासाम्यामूवं भर्तारं मामनिच्छन्ती स्वा खण्डशश्छेत्स्यन्ति मे सूदाः ।" इति । सीतोवाच- " ननं न कोऽपि ते निःश्रेयलि स्थितोऽत्र जनो यस्त्वां न निवारयति कर्मणोऽस्माद्विहितात्। त्वदन्यस्तु मां कस्त्रिषु लोकेषु मनसा. ऽपि प्रार्थयेद्धर्मपत्नीम् ? अनार्य ! कथं मामेवं व्याहरतस्ते जिह्वाऽपि न शीयति ! असंदेशाद्रामस्य, तपसोऽनुपालनाच्च केवलं, त्वां न करोमि भस्मसात् । " इनि। रावणस्तु जानकों नयने विवृत्यान्ववैशत । भुजंग इव निःश्वसंशोवाच- "अयमहं नाशयामि त्वां सूर्य इव संभ्याम् ।" इति । इत्येवं तामुक्त्वा शत्रुरावगो “रावणः सर्वा राक्षसोः प्रति सम्मादिदेश- यथा सीता मशगा भवति तथा कुरुत । दण्डस्योधमनेनापि वैदेहीमा वर्जयत ।" इति धान्यमालिनी राक्षसी ततो दशग्रोवं परिवज्योवाच.. "महाराज ! मया सह क्रीड, किं तवानया सीतया 'सह १ अकामां कामयानस्य चोपतप्यते शरीरम् । " इति । श्रुत्वतद्रावणो राक्षसी धान्यमालनीमुपहसन्न्यवर्तत । सर्वा एव राक्षस्य- स्ततो सीतामभिदुवुः । सा पुनस्ता राक्षसीरुवाच.. " न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति । कामं खादत माम् । न तु वो वचः करिष्यामि । दीनो वा राज्यहीनो वा यो मे भर्ता स मे गुरुः। तभेवानुरक्ताऽस्मि । सूर्यवर्चपा यथा सूर्य, अरुन्धती वसिष्ठ, रोहिणी शशिनं, लोपामुद्रा- अगस्त्य, सुकन्या च्यवनं, सावित्री वा सस्यवन्तमिति ।" राक्षस्यस्तु क्रोधमूच्छिवास्तामधिकतर भत्संयन्ति स्म । अथ हनुमान शिशपाद्रुमेऽवलीनः सवं तदशृणोत् । विनतानाम्नी राक्षमी तदा सीताम अवीत् ॥ लीते ! पर्यातमेतावद्वतः स्नेहः प्रदर्शितः । भद्रे ! अतिकृतं व्यसनायैवोपकल्पते । तद्रावणं भर्तारं भजस्व | नोचेत्सर्वास्त्वां भक्षयामहे । - ·(३३) इति । अशोकवृक्षस्य शाखमालम्ब्य तदा सीता नेत्रजलस्रावैः स्तनों स्नापयन्ती शोकस्यान्तं अधिगच्छति । विललाप च बहुविधम् । राम ! हा श्वश्रुः । हा कौसल्ये ! हा सुमित्रे ! इदानी जीवितं त्यक्तु. मिच्छामि । किंतु सत्य एव जनप्रवादो पदकाले मृत्युदुर्लभ एवेति । धिड्. मानुष्यं, धिपरवश्यतान्, यन्न शक्यं जीवितमपि परित्यक्तुमात्मच्छन्देन । नूनं मम शोकेन देहं त्यक्त्वा देवलोकं यातो भवेल्लक्ष्मणाग्रजः । अथवा नहि तस्य समस्याएँ भवेद्भार्यया मया इदानीम् । दृश्यमाने च भवति प्रीतिः नादृश्यतः सौहार्द कुतः संभवति ? किंवा मे भाग्यक्षयः संजातः यद्वराहेणापि रामेण त्यक्ताऽहम् ? रावणा वशं गता तु प्राणानेव त्यक्ष्यामि" इति । तच्छुत्वा तत्सर्व राक्षस्यो रावणायाख्यातुं जग्मुः । हनुमांस्ततश्चिन्तयामास- 'कथं नु मम वाक्यं सीता शृणुयानोद्विजेत च।' इति संचिन्त्य मतिं चकार । भक्लिष्टकर्माणं सुबन्धुं रामं अनुकीर्तय- वेव नोद्वेजयिष्यामि सीताम् । श्रावयिष्यामि मधुरेण वचसा सर्व रामवृत्ता- स्तम् । तथा सर्व समादधे यथा श्रद्धास्यति इति । एवं विचिन्त्य वैदेयाः श्रवणे सर्व रामचरितं आमूलान्तं व्याजहार, सुग्रीवसख्यं, अन्वेषणार्थ वानरप्रेषणं, अन्वेषणान्तं च। श्रुत्वतज्जानकी विस्मिता केशसंवृतं वदनमुनस्य सीता ऊचे अन्व- वैक्षत । वानरं भीमसत्त्वं भवलोक्य पुनर्मुमोइ च । हनुमास्तु द्रुमादवतीर्य प्राञ्जलिस्तां विनीतवेषो भूत्वाऽब्रवीत् “ देवि ! रामस्य संदेशात्तस्यैव दूतोऽहं त्वत्सकाशमागतः । वैदेहि ! रामः कुशली । त्वां च कौशलमब्रवीत् । लक्ष्मणश्च शिरसाऽभिवादनम् । श्रस्वा तत्सीताऽवदत्- " लौकिकीयं गाथा बत मां कल्याणीव प्रति- भाति । वर्षशतादपि जीवन्तं नरमानन्दोऽसंशयमत्येव ।" ततो यथा यथा हनूमान्समीपमुपसर्पति तथा तथा तु तं रावणमेव ३ [सं. पा. मा. भा. १८] ·(३४) परिशंकते । सा तु तदाऽशोकशाखां त्यक्त्वा धरण्यामेवोपाविशत् । उवाच च “ मायां प्रविष्टो यदि त्वं रावणो मायावी भूत्वा संतापमुत्पादयसि तन्न शोभनम् । स्वं रूपं परित्यज्य यः परिव्राजको जनस्थाने दृष्टः स एव हि त्वं रावणः । तदूरं व्रजेति।" एवं सीताया निश्चयं बुद्ध्वा मारुतात्मज उवाच- " देवि ! नाहं तथा ऽसि यथा मामवगच्छसि । त्वया पातितान्याभरणानि मयैवोपहृत्य रामाय दत्तानि । स तत्रादर्शनात् भायें ! परितप्यते राघवः । स रामः समित्रबांधवं हत्वा रावणं त्वां क्षिप्रमेव प्राप्त्यति । रामस्य दूतोऽहम् । रामनामाङ्कितं पश्येदमंगुलीयकम् । प्रत्ययार्थ तव दत्तं महात्मना रामेण तत्, समाश्वसिहि" इति। समासाः॥ निरानंदा = आनंदेन रहिवा । २ निशाचर: =निशायां चरतीति । ३रानशरताडितः - रामशरः । तेन ताडितः । ४ राक्षसेश्वरः = राक्षसाना ईश्वरः। ५ राज्यहोनः = राज्येन हीनः । ६ क्रोधमूर्च्छिता = क्रोधेन मूर्छिता । विनीतवेषः - विनीतः वेषः यस्य । ८ मारुतात्मजः- मारुतस्य मात्रजः । ९ समित्रबांधवं = मित्रः बांधवैश्व सहितम् । १० रामनामांकित = रामनाम्ना अंकित शब्दार्थ। आतुरा- दुःखी अतिकृतं = बाधिक किया विश्वलिहि अन्योषणं = ढूंढना गात्रं = अवयव उन्नस्य = ऊपर करके तृणं = घास कुशली आरोग्यपूर्ण दाराः = स्त्री निरालन्दा= आनंदरहित शयनं - बिछोना स्प्रक्ष्यामि = स्पर्श करूंगा संदेश - आज्ञा शंक संदेह करता हूं ·(३५) अकार्य अयोग्य कार्य व्यसन - दुःख परुष - कठोर प्रेषण द्रुमः = वृक्ष धान्यमालिनी = राक्षसीका नाम परिव्राजकः = संन्यासी = भेजना सूद = रसोयिया पाठ८ (महाभारत भीष्मपर्व अ०५२) तमब्रवीद्वासुदेवो थत्तो भव धनञ्जय । एष त्वां प्रापयिष्यामि पितामहरथं प्रति १६ ।। एवमुक्त्वा ततः शौरी स्थं तं लोकविश्रुतम् । पापयामास भीप्मत्य रथं प्रति जनेश्वर ॥ १७ ॥ चलद्वहुपताकेन बलाकावर्णवाजिना। लझुच्छ्तिमहाभीमनदद्वानरकेतुना ॥ १८ ॥ হয়? কিজানুল বলল विनितन्कौरवानी शूरसेनांश्च पांडवः ॥ १९ ॥ भावाच्छरणदः शीघ्रं सुहृदां हर्षवर्धनः। सलापतन्तं वेगेन प्रभिनलिव वारणम् ।। २० ॥ वासुदेवोऽब्रवीत्-"धनंजय ! यत्तो भव ! एष त्वां पितामह प्रति भारयिष्यामि ॥ १६ ॥ हे जनेश्वर ! एवं उक्स्वा ततः शारिः कृष्णः तो लोकषिश्रुतं रथं भीष्मस्य र प्रति प्रापयामास ॥ १७ ॥ बलबहुपताशेद बलाशावर्णयाजिना समुच्छितमहाभीमनदहानरोतुना ॥ १४ ॥ मेघनादेनं भमिततेजसा रथेन पांडवः कौरवानीकं शूरसेनान् च विनितन् # ३९ ॥ शरणदः, सुहृदां हर्षवर्धनः शीघ्र प्रायात् । प्रभिन्नं वारण् इद त बेगेन भापतन्तम् ।। २० ॥

·(३६) .. त्रासयन्त रणे शूरान्मर्दयन्तं च सायकैः। सैन्धवप्रमुखैर्गुतः प्राच्यसौवीरकेकयैः ॥ २१ ॥ सहसा प्रत्युदीयाय भीष्मः शान्तनवोऽर्जुनम् । को हि गाण्डीवधन्वानमन्यः कुरुपतामहात् ॥ २२ ॥ द्रोणवैकर्तनाभ्यां वा रथी संयातुमहति । ततो भीष्मो महाराज सर्वलोकमहारथः ॥ २३ ॥ अर्जुन समसलत्या नाराचानां समाचिनोत् । द्रोणश्च पञ्चविंशत्या कृपः पञ्चाशता शरैः ॥ २४ ॥ दुर्योधनश्चतुःषष्टया शल्यश्च नवमिः शरैः। सैन्धवो नवमिश्चैव शकुनिश्वापि पञ्चभिः ॥ २५ ॥ विकर्णो दशभिर्भल्ल राजन्विव्याध पाण्डवम् । स तैर्विद्धो महेष्वासः समन्तानिशितैः शरैः ॥ २६ ॥ न विव्यथे महाबाहुर्भिद्यमान इवाचलः । स भीष्मं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः ॥ २७ ॥ द्रोणं षष्टया नरव्याघ्रो विकर्ण च त्रिभिः शरैः। शल्यं चैव निभिणि राजानं चैव पञ्चभिः ॥२८॥ रणे शूरान् श्रासयन्तं, सायकैः मर्दयन्तं च अर्जुनं सहसा शान्तनवो भीष्मः प्रत्युदीयाय ॥ को हि गांडीवधन्वानं कुरुपितामहादन्यः द्रोणवैकर्तनाम्यां वा अन्यः रथी भर्जुन संयातुमर्हति ॥ २१-२३ ॥ महाराज ! ततः सर्वलोकम- हारथो भीष्मः नाराचानां सप्तसतल्या अर्जुन समाचिनोत्। द्रोणः पञ्चविंशत्या, कृपः पञ्चाशता शरैः, सैन्धवो नवभिः चैव, शकुनिश्च भपि पञ्चभिः विकों दशभिः भल्लैः हे राजन् ! पांडवं विव्याध॥ तैःसमन्तात् निशितैः शरैः विद्ध स महेष्वासः महाबाहुः अर्जुनः मिद्यमानोऽचल इव न विव्यथे । स भीष्म पञ्चविंशत्या, कृपं च नवमिः शरैः, द्रोणं षष्टया, विकर्ण च त्रिभिः शरैः, शल्यं चैव त्रिभिः बाणः, राजानं दुर्योधनं चैत्र पञ्चभिः ॥२१-२८ ॥

·(३७) प्रत्यविध्यदमेयात्मा किरीटी भरतर्षभ । तं सात्यकिविराटश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ २९ ॥ द्रौपदेयाभिमन्युश्च परिवर्धनन्जयम् । ततो द्रोणं महेष्वासं गाङ्गेयस्य प्रिये रतम् ॥ ३०॥ अभ्यवर्तत पांचाल्यः संयुक्तः सह सोमकैः । भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठो राजन्विन्याध पाण्डवम् ॥ ३१ ॥ अशीत्या निशितैर्बाणैस्ततोऽक्रोशन्त तावकाः । तेषां तु निनदं श्रुत्वा सहितानां प्रहृष्टवत् ॥ ३२ ॥ प्रविवेश ततो मध्यं नरसिंहः प्रतापवान् । तेषां महारथानां स मध्यं प्राप्य धनंजयः ।। ३६ ॥ चिकोड धनुषा राजल्लझं कृत्वा महारथान् । ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममा जनेश्वरः ॥ ३४॥ पीड्यमानं स्वकं सैन्यं दृष्ट्वा पार्थेन संयुगे । एष पाण्डुसुतस्तात कृष्णेन सहितो बली ॥ ३५॥ यततां सर्वसैन्यानां मूलं ना परिकृन्तति । त्वयि जीवति गांगेय द्रोणे च रथिनां वरे ॥३६॥ हे भरतर्षभ ! अमेयात्मा नरव्याघ्रः किरीटी अर्जुन: प्रत्यविध्यत् ॥ सात्यकिः विराटः च पार्षतः धृष्टद्युम्नः च द्रौपदेयाभिमन्युः च धनंजयं परिवत्रुः ॥ ततो महेष्वासं द्रोणं गांगेयस्य भीष्मस्य प्रिये रतं पाञ्चाल्यः सोमकैः सह संयुक्तः अभ्यवर्तत ॥ है राजन् ! रथिनां श्रेष्ठो भीष्मः तु निशितैः मशीत्या बाणैः पाण्डवं अर्जुन विव्याध । ततः तावकाः अक्रो- शन्त । तेषां सहितानां तु निनदं शब्द श्रत्वा प्रहृष्टवत् प्रतापवान् मध्य प्रविवेश ॥ स धनंजयः तेषां महारथानां मध्य प्राप्य, हे राजन् ! महारथान् लक्ष्यं कृत्वा धनुषा चिक्रोड । ततो राजा दुर्योधनः जनेश्वरः पार्थेन संयुगे युद्धे स्वकं सैन्यं पीड्यमानं दृष्ट्वा भीष्म आह । हे तात ! एष पांडुसुतः कृष्णेन सहितः बली सर्वसैन्यानां यतता हे गांगेय ! त्वयि जीवति, रथिनां वरे द्रोणे च जीवति नः परिकन्तति ॥ २९-३६ ।।

·(३८) त्वत्कृते चैव कर्णोऽपि न्यस्तशस्त्रो विशांपते । न युध्यति रणे पार्थ हितकामः सदा मम ॥ ३७॥ स तथा कुरु गांगेय यथा हन्येत फाल्गुनः। एवमुक्तो ततो राजन्पिता देवव्रतस्तव ॥ ३८ ॥ धिक्क्षानं धर्ममित्युक्त्वा प्रायात्पार्थ रथ प्रति । उभौ श्वतइयौ राजन्संसक्तो प्रेक्ष्य पार्थिवाः॥ ३९ ॥ सिंहनादान्भृशं चक्रुः शंखान्दध्मुश्च मारिष ॥ ४० ॥ विशांपते ! त्वत्कृते चैव कर्णः अपि न्यस्तशस्त्रः सदा मम हितकामः रणे पार्थ न युध्यति । हे गांगेय भीष्म ! स त्वं तथा कुरु यथा फाल्गुनः हन्यते । हे राजन् ! ततो तव पिता देवव्रतः एवमुक्का "धिक् क्षात्र धर्म" इत्युक्त्वा पाथरथ प्रति प्रायात् ॥ हे राजन् ! पार्थिवाः उभौ श्वेतहयौ संसक्तौ प्रेक्ष्य भृशं सिंहनादान चक्रुः-- हे मारिष ! शंखान् दध्मुः ॥ ३७-४० ॥ शब्दार्थ। यत्तः तैयार शौरिः वलाका = सारस पक्षी वानरकेतुः = अर्जुनका रथ-जिस सैन्धव सिंधुदेशका वीर पर वानर चिह्नका ध्वज था वैकर्तन निशित - तीक्ष्ण न्यस्तशस्त्र:=जिसने शस्त्र रखा है फाल्गुन अर्जुन धिक् संसक्त समासाः॥ १ पितामहरथः = पितामहस्य रथः । २ लोकविश्रुतः= लोके विश्रुता। ३ जनेश्वरः = जनानां ईश्वरः। ४ हर्षवर्धनः = हर्ष वर्धयतीति । - धिक्कार मिला हुमा

·पाठ ९
(९)" इष्णु
प्रत्यय भी बड़ा उपयोगी है । इसके प्रयोग वारंवार आते हैं।
" अलंकरिष्णु' ( अलंकार धारण करनेका इच्छुक ) इस प्रकारके शब्द इस
प्रत्ययसे बनते हैं। इस प्रत्ययका इष" इच्छार्थक धातु मानकर “नु
प्रत्यय माननेसे भी ठीक अर्थका बोध हो सकता है।
"
शब्दार्थ।
अलंकरिष्णु = अलंकारोंकी
रोचिष्णु = प्रकाशमान
इच्छा करनेवाला प्रभविष्णु - प्रभावित
वर्धिष्णु = बढ़नेवाला
संचरिष्णु = संचार करनेवाला
सहिष्णु = सहन करनेवाला पारयिष्णु = पार होनेवाला
+:
संस्कृत-वाक्यानि।
प्रभविष्णुना विष्णुना राक्षलान् संहत्य देवराज्यं संवर्धितम् । वर्धिष्णो-
रर्जुनस्य वीरस्य भारतीये युद्धे विशेष एवं प्रभावः प्रकाशितः। भलंकरिष्णुना
बालकेन बहवोऽलंकाराः स्वशरीरस्योपरि धृताः । संचरिष्णुना आचार्यण
सर्वस्मिन्नेव राष्ट्रेऽस्मिन्वर्षे संचारः कृतः । नदी पारयिष्णुना सैन्येन बयो
नौका गृहीत्वा परतीरगमनाय महान्यत्नः कृतः, परंतु महता जलवेगेन
बाधितास्ते पारगमनाय असमर्था भूत्वैव प्रतिनिवृत्ताः ।
(१०)" स्तु
इसके रूप निम्न प्रकार होते हैं-
जिष्णु - जयशील
भूष्णु
= उन्नतिका इच्छुक
स्थास्नु = ठहरनेवाला
ग्लास्नु - थका हुभा

·(४०) , -- किया हुआ स्थित (११)"नु" नु ' प्रत्यय लगकर निम्न-लिखित प्रकार अनेक शब्द बनते गृध्नु - लोभी धृष्णु धैर्यशाली त्रस्नु = भीर क्षिप्नु = फेंकनेवाला (१२)"त भूत अर्थ बतानेवाला 'त' प्रत्यय धातुके साथ लगकर बहुतसे शब्द बनते हैं- भूत = बना हुआ पूत = पवित्र हुआ कृत = किया श्रुत - सुना । गत गया जित - विजित नीत = लिया मुदित आनंदित प्रापित 3 ज्ञात - जाना हुआ । आकृष्ट = आकर्षित जात जन्मा गीत = गाया हुमा स्तुत = प्रशंसित दग्ध 3 जला स्नात = स्नान किया हुभा यात = गया त्रात = रक्षित त्यक्त = छोडा हुमा 3 दिया हृष्ट = हर्षित पठित - पढाया पीत = पिया हुआ आनीत - लाया अधीत = पढा उक्त - कहा प्रायः प्रत्येक धातुका भूतार्थक शब्द इस प्रकार बनता है और भूत क्रियाके स्थानपर प्रयुक्त भी होता है। क्रियाके स्थानपर इन शब्दोंके प्रयोग होते हैं, इसलिये इनका विशेष महत्व है। पहुंचाया , . " क्षुब्ध - क्षोभित , ·(४१) संस्कृत-वाक्यानि । यः पाठः भवद्भिः पाठितः स मयाऽधीतः । यत्वया उकं तन्मया श्रुतम् । यसेनानीतं तन्मया गृहीतं स्वगृहे स्थापितं च । यथा त्वया जलं पीतं तथा अहं पातुं न शक्नोमि । यदि त्वं तेन गीतेन हृष्टोऽसि तर्हि तद्गीतं पुन: शृणु। अत्रैव स्थितः सन् त्वं सर्व नाटकं पश्यसि । यदि तेन पुस्तकं अद्य नीतं. सहि शोभनं जातम् । सर्वाणि इस्त्राणि दग्धानि न सन्ति । गृध्नुना यत्प्रशं- मितं तन साधु । शुना वीरेण यत्कृतं तदेव लाधु । जिष्णुना विजयेन युद्धं कृतम् । भूष्णुना विशेषः प्रयत्नः कर्तव्यः येन तस्याभ्युदयो भवेत् । (१३)"न" न' प्रत्यय भी बडा उपयोगी है, जिससे अनेक शब्द बनते हैं- भिन्न - विभिन्न छिन्न %D छिवभिन्न म्लान = फीका बना हुभा भग्न - टूटा हुआ ग्लान - थका हुआ शीर्ण = सूखकर गिरा हुआ (१४) तवत् धातुके साथ यह प्रत्यय लगकर बहुतसे शब्द बनते हैं, देखिये- स्नातवत् = स्नान किया कृतवत् = किया सातवत् = जान लिया आश्रितवत् - आश्रय किया उक्तवत् = कहा श्रुतवत् = सुना जितवत् -जय पाया भक्षितवत् = खाया वोधितवत् - जाना खनितवत् - खोदा हृतवत् : हरण किया मर्षितवत् %3 सहन किया संस्कृत-वाक्यानि । किं स तस्मिन् नदे स्नातवान् ? यदा त्वं तत्कर्म कृतवान् तदा तेन किमुक्तम् ? कदा त्वं एवं श्रुतवान् ? कः मोदकान् अद्य भक्षितवान् ? इस प्रकार इनके प्रयोग होते हैं। पाठक इन शब्दोंको जानकर कमसे. कम उनको पहचाननेका तो अवश्य अभ्यास करें।

·(४२) पाठ १० रामायणम् । स्वयं जानकी भर्तुः करविभूषितं अंगुलीयकं संप्राप्य मुदिताऽभवत् । वदनं च तस्या हर्षयुक्तं वभूव । भर्तुः संदेशहर्षिता सीता हनुमन्तं प्रियं कृत्वा प्रशशंस। विक्रान्तस्त्वम् । एकेनैव येन इदं राक्षसस्थानं प्रधर्षितम् । शरयोजनविस्तीर्णः सागरो मकरालयो गोष्पदीकृतस्त्वया । न हि त्वां प्राकृतं मन्ये । न ह्यपरीक्षित प्रेषयिष्यति रामचन्द्रः । कच्चिन व्यथते रामः? कच्चिन्न मयि विवासाद्विगतस्नेहः ? कच्चिनान्यमनाः ? कच्चिद् द्रक्ष्यामि रावणं हतं रामेण ? ' इति । मारुतिस्तु प्राञ्जलिः प्रत्युवाच-'नत्वामिहस्थां जानीते रामः । श्रुत्वैव तु काकुत्स्थो हतराक्षसां लंका करिष्यति। भनिद्रो हि सततं रामः। सुप्तोऽपि सीतेति व्याहरन्प्रतिबुध्यते ।' इति । सीता स्वतच्छ्रुवोवाच- 'अमृतं विषसंपृक्तं भाषित त्वया । यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायण इति । ऐश्वर्य वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे कृतान्तो हि पुरुषं रज्ज्वेव बवा परिकर्षति विधिनमसंहार्यः । कदा रावणं सूदयित्वा मां द्रक्ष्यति पतिः ? वाच्यस्त्वया स संत्वरस्वेति । एतत्संवत्सरान्तं हि मम जीवितम् । द्वावेव मासौ शेषौ। रावणस्तु प्रयत्नेन भ्राना बिभीषणेनानुनीतः मां धर्षितुं न प्रयतति । बिभीषणसुतया कलयै- तदाख्यातम् ।' इति । मारुतिरुवाच- ' सीते! अद्यैव त्वां राक्षसान्मोचयामि । उपारोह मम पृष्ठम् । संतरिष्यामि त्वया सागरम् । ' इति । सा प्रत्यब्रवीत्- 'अयुक्तं स्वया सह मम गमनम् । भर्तृभक्ता चान्यस्य गानमपि स्वेच्छया स्प्रष्टुं नेच्छेयम्। रावणस्य हननमेव रामाय योग्यम्।' इति। मारुतिस्ततो रामसंज्ञार्थमभिज्ञानमयाचत । चूडामणिं तस्मै दत्वोवाच सीता-'अभिज्ञातोऽयं रामस्य ।' इति । सोऽपि वैदेहीमभिवाद्य गमनायोपचक्रमे । चिन्तयामास च-'स एवार्थ- ·साधने समर्थों योऽयं बहुधा वेद । इद नृशंसस्य नन्दनोपमं वनम् । विध्वंसयामि तावत् । भन्नेऽस्मिन्वने कोपं करिष्यति रावणः ' इति । मारुतवच्च ततो दुमान्क्षेप्तुमारभत मारुतिः। बभा च प्रमदावनम् । रूपं चात्मनः सुमहत्कृत्वाऽदर्शयद्राक्षसीनां विगतनिद्राणां पुरतः । सर्वा- स्तत्रत्या राक्षसी रावणाय न्यवेदिषुः सीतासंवादवृत्तं चिताग्निरिव रावणो जज्वाल । दीप्ताभ्यां तस्त नेत्राभ्यां सार्चिषोऽश्रुबिंदवः प्रापतन् । किंकरा- बाम च राक्षसान् हनूमतो निग्रहार्थं व्यादिदेश । ते सर्व सैनिकाः कूटमुद्गरपाणयो भूत्वा ययुः । हनुमानपि लागृल क्षितावाविध्य महास्वनि निननाद | तोरणं समवस्थितस्तदाश्रयं भीममायस परिधमासाद्य किंकर- राक्षसाजधान । कतिचिद् दूता रावणाय न्यवेदयन् । तदा रावणेन सप्तार्चि- वर्चसो मन्त्रिणः सप्त सुताः प्रेरिताः । तेऽपि हनूमता व्यापादिताः। तदा सर्व सैन्यं दशदिशोऽगमत् । तदा रावणसूनुरिन्द्रजित्स्वयं तन्त्र संग्रामे प्रातः। हनूमानपि व्यवधत । इन्द्रजिस्वखतत्ववित्तमवध्यमिति ज्ञात्वाऽस्त्रेण तिजग्राह कालमुष्टिभि ईन्यभानश्न मारुतिः समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्रापितः । रावणस्तु चिन्तयामास । किमेष सरावान् नन्दी, प्रहसिते मया येन पुरा शतोऽस्मि कैलासे उत बाणो वाऽसुरः । इति । अव्यग्रस्तु वानर श्रेष्ठोऽर्थवद्वाक्यमुवाच- 'हे राक्षसेश ! सुग्रीवसंदेशादन प्राप्तोऽहम् । वानरेशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् । भवान् कृतद्वारो दृष्टधर्मार्थश्च, परदारानोपरोद्भुमर्हति । त्रैलोक्ये को राघवस्य व्यलीकं कृत्वा सुखनाप्नुयात् । रामसुग्रीवसयमात्मनो हितं त्रुध्यस्व' इति । क्रुद्धो रावणस्तस्य वधमाज्ञापयामास । बिभीषणस्तु नानुमेने वधमस्य । विशेषतो दूतस्य । रावणः पुनरादिदेश-'अस्य लांगूलं जीणैः कार्पासपटैः संवेष्टय तैलेन परिषिच्य तदग्निना संयोजनीयमिति ।' राक्षसास्तथा चक्रुः । मारुतिस्तु सघोषं तेनाग्निना लंका दाहयामास । ततो मारुतिः पाशाश्छित्वोत्पपात वेगेन । परिघेण पुनः पुरद्वारस्य गृह- रक्षिणः सूदयामास । सविद्युदिन मेघः प्रदीप्लांगलो हनूमान् लंकामवनेषु विचचार । बिभीषणस्य गृहं वर्जयित्वा सर्वान्गृहान् ददाह कपिः । वानर- रूपणेषोऽग्निरवायाति इति क्रन्दन्त्यः स्त्रियो गृहेभ्यो बहिनिष्पेतुः । यथा - ·(४४) स्द्रेण त्रिपुर तथा तेन लंकापुरं प्रदग्धं एवं वनं भङ्कस्वा, लङ्गां दग्ध्वा रक्षालि हत्वा, सर्वान्संपीड्य च वानरश्रेष्ठो हनूमान् लांगूलाग्निं समुद्रे निर्धापयामास । मारुतिस्तु तत अवमरिष्टगिरिमारोह । मारुत इव मारुतात्मज उत्तरां दिशं समुद्रस्य प्रयेदे। तस्य वेगं निशम्य इतस्ततः सर्वे वानरा हनूमन्तं समुत्पेतुः । हष्टमानसास्तं परिवार्योपतस्थिरे च । हनूमांस्तु जाम्बवत्प्रमुखान् गुरून् अंगदं चावन्दत । संक्षेपेण सर्वं वृत्तान्तं तभ्यो न्यवेदयत् । सर्वे ततः प्रियाख्यानोन्मुखाः महेन्द्रामात् पुलुवुः। सर्वे ते वीरा रावणनि' दलने निश्चितमतयो युद्धाभिनन्दिनश्च कृतकार्यत्वात् संतुष्टचेतसो भूत्वा, थागत्य प्रस्त्रवणगिरि, प्रणस्य राम ससुग्रीवं, प्रवृत्ति सीतायाः प्रोचुर्युवराज. पुरस्कृताः । रामाय मणिं दत्वा हनूमान्प्राञ्जलिरबवीत् ' राम! त्वयि सर्व मनोरथं संन्यस्य सीता जीवति । अधःशायिनी, विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमा- गने मतव्यकृतनिश्चया सा। शनैर्मया विश्वासिता। सा तु सीता संदिदेश- मासं जीवितं धारयियामि । ऊर्ध्व मासान्न जीवेयम् । इति । तं मणि हृदये कृत्वा रामो रुरोद । स च सुग्रीवमब्रवीत् 'यथैव बत्सस्य स्नेहाद् वत्सला धेनुस्तथैव ममापि हृदयं मणिश्रेष्ठस्यास्य दर्शनात् सवति । इदं मणिरत्नं मम श्वशुरेण वैदेह्या विवाहकाले मूर्धनि बद्धम् । हा सीते! अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि सीतां विहाय । कथं तिष्ठसि सीते घोराणां राक्षसीनां मध्ये' इति । इनूमन्तं च रामः प्रशशंस ! चिन्तयामास च ' किमस्य धियं कुर्या प्रिया- ख्यातुः । एष परिष्वंगस्तु महात्मनः सर्वस्वभूतो मे दत्तः' इति । ततस्तं हनुमन्तं रामः परिषस्वजे। रामः किंचिद्धयात्वा सुग्रीवं पुनरुवाच- सागरमासाद्य नष्टं पुनमें मनः । कथं नाम वानरा दुष्पारं पार गमिष्यन्ति ? ' इति । सुग्रीव उवाच- भलामदानीं शोकेन, क्रोधमालम्ब, निश्चेष्टाः क्षत्रिया मन्दाः, अत: सर्वसैन्यसमवेता अधैव अभिप्रयामः । सागरं लंघनायोपायं च करिष्यामः' इति । तस्य प्राप्य, .

·(४५) । पाठ ११ भगवद्गीता--पाठः। संजयः उवाच-तं तथा कृपया आविष्टं, अश्रुभिः संपरितनेत्रं शोकाभिभूत भर्जुन मधुसूदनः इदं वाक्यं उवाच । श्रीभगवान् उवाच-हे अर्जुन ! अस्मिन् विषमे काले त्वां इदं मालिन्यं कुतः समुपस्थितम् ? एतत् अनार्य-सेवितं अस्वयं-करं अकीर्ति-करं च अस्ति । हे पार्थ ! क्लैब्यं मा स्म रामः । त्वयि एतत् न उपयुज्यते । एतत् क्षुद्रं हृदयस्य दाबल्यं त्यक्त्वा युद्धाय उत्तिष्ठ । अर्जुनः उवाच - हे श्रीकृष्ण ! युद्धे पितामई भीमं कथं प्रतियोत्स्या मि ? गुरु द्रोणाचार्य च कथं प्रतियोत्स्यामि ? एतौ दि पूनायै योग्यौ । महा. नुभावान् एतान् भ-हत्वा अस्मिन् लोके भैक्ष्यं मपि भोक्तुं श्रेयः । अर्थकामान् गुरुम् इत्वा तु रुधिरमयान् राज्यादीन् भोगान् भुञ्जीय । यत् वा जयेम, यदि वा न जयेयुः एतत् वयं न विद्मः । कतरत् गरीयः एतदपि न जानीमः । यान् हत्वा वयं जीवितुं न इच्छानः ते एव ऐते धृतराष्ट्रस्यः पुत्रा अत्र युद्धाय उपस्थिताः । हे मधुसूदन! मूढचेताः अहं त्वां पृच्छामि । यत् श्रेयः स्यात्, तत् निश्चित मे ब्रूहि अहं ते शिष्यः। त्वां शरणं भागतं मां शिक्षय। भूमौ शत्रुरहितं समृद्धं च राज्यं, सुराणां अपि च आधिपत्यं लब्ध्वा अपि, मम शोकं यत् अपनुद्यात् तत् अहं इदानीं न पश्यामि । संजयः उवाच- हृषीकेशं एवं उक्त्वा, अर्जुनः 'न योत्स्ये' इति उक्त्वा तूष्णीं बभूव । हृषीकेशः प्रहसन् इव, उभयोः सेनयोर्मध्ये विषीदन्तं त अर्जुन इदं वचः उवाच ॥ श्रीभगवान् उवाच- हे अर्जुन ! त्वं अ-शोच्यान् शोचितवान् असि, बहून बुद्धिवादान च भाषसे । पण्डिताः गतासून भगतासून् च न अनुशो- ·(४६) । भ-दाहा, भक्द्यः, .. चन्ति । अस्मिन् देहे यथा कौमारं यौवनं जरा, तथा देहान्तर-प्राप्ति भवति । ज्ञानी तत्र न मुह्यति । येन इदं सर्व विस्तारितं तत् तत्वं अविनाशी अस्ति इति विद्धि । अस्य अव्ययस्य विनाशं कर्तुं कश्चित् न मर्हति । नित्यस्त देहिनः इमे देहाः नश्वराः । एषः भात्मा मना, नित्यः, शाश्वतः, पुराणः अस्ति । हन्यमाने शरीरे अपि एष भात्मा न हन्यते । एनं वात्माजं अर्ज अध्ययं नित्यं अविनाशिनं जानीहि । यथा जीर्गादि वस्त्राणि त्यक्त्वा नरःनवानि वस्त्राणि गृह्णाति, तथा देहधारी आत्मा जीर्णानि शरीराणि विहाय नवीनानि शरीराणि स्वीकरोति । एनं आत्मानं शस्त्राणि न छिन्दन्ति । अग्निः एनं न दहति । जलं न एनं क्लेदयति । वायुः एनं न शोषयति। अयं आत्मा अच्छेद्यः अशोष्यः च अस्ति । अयं बारमा नित्यः सर्वगतः अचल: सनातनः च अस्ति । अयं अव्यक्तः अचिन्त्यः, अविकार्यः च उच्यते । नं एवं विदित्वावं अनुशेचिर्नु न अलि ! जातस्य हि मृत्युः ध्रवम् ! मृतस्य च जन्म ध्रयम् । स्वधर्म अपि भवेक्ष्य त्वं एवं विकम्पिटु नबहसि धात् युद्धात् अन्यत् किंचित् भपि क्षत्रियस्य श्रेयः न विद्यते । इंदशं युद्धं उद्घाटितं स्वर्गद्वार अस्ति । सुखिनः क्षनियाः ईदृशं शुद्ध लसन्ले । म बेन सधये संग्राम न करिष्यसि ई बधाम कीर्तिहिना सा एक प्रवाहमालि । सर्व मानवाः भव्ययां अकीभि कथयिष्यन्ति। संभावितस्य तव अकीर्तिः मरणात् अतिरिच्यते ! महारथाः त्या भयात् युद्धात निवृत्त नस्यन्ते । इदानीं येषां स्वं बहुमतः तेषां एव त्वं लाघवं यास्यति । तव शत्रवः बहून भवाव्यान् निन्दायुस्तान प्रवाहान सर्वदा कषिप्यन्ति । तव सामर्थ्य निंदयिष्यन्ति । ततः अधिकं दुःखदायक किं भवेल ? यदि त्वं असिन् युद्धे हतः ताई स्वर्ग प्राप्स्यति । जित्या वा राज्यं मोक्ष्यसे । हे मुन्तीपुन्न । त्वं युद्धाय कृतनिश्चयः उत्तिष्ठ! सुखदुःखे लामालानी जयाजयो समे कृत्वा युद्धाय युज्यत्व । एवं पापं न अवाप्स्यसि ।

·(१७) इह अनुष्ठितस्य अस्य योगधर्मस्य नाशो नास्ति । अस्मिन् अनुष्ठाने. विनं अपि न भवति। अस्य योगधर्मस्य स्वल्पमपि अनुष्ठानं महतःभयात् त्रायते। अत्र एका एक व्यवसायास्त्रिका निश्चयामिका बुद्धिः आवश्यको अस्ति । मव्यवसायिनां बुद्धयः अनन्ताः बहुशाखाः च वर्तन्ते । हे अर्जुन ! त्वं निर्द्वन्द्वः नित्यसवस्थः मात्मवान् च भव । ते अधिकारः काँगे एव अस्ति । ते अधिकारः फलेषु कदाचन नास्ति । कर्मफलस्य हेतुना खं कर्माणिमा कुरु । वव अमणि संगः मा भवतु । योगेन कर्माणि कुरु। हे धनंजय ! फलस्य संगं त्यक्त्वा क्रम कुरु । सिध्यसिद्वयोः समः भूत्वा, यत् समत्वं भवति, तत् समत्व एव योगः इति उच्यते । अन्दियुक्तः सत्वं प्रात: उभे सुकृत-दुष्कृते जहाति । तस्मात् योगाय समत्वरूपाय युध्यस्व कर्मसु कौशलं एवं योगः भवति । हे पार्थ ! यदा मनोगतान् सर्वान् कामात त्यजति यदा च आत्मनि एक मात्मना तुष्टः भवति, तदा सः स्थितप्रज्ञः इति उच्यते । दुःस्त्रेषु प्राप्तेषु नि- विचारचित्ताः सुनेषु विगतेच्छः, त्यक्त-राग-भय-क्रोधः यः सः स्थितधीः उच्चत: य: सर्वत्र असिस्नेहः तत् सत् शुभाशुभ फलं प्राप्य, शुभ न अभिनन्द्रालि, आशुन चन देविं, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता भवति । स च स्थित- प्रज्ञः इति उच्यते। तथा असं कूर्मः सर्वशः स्वानि अंगानि संदरते, तथा यः इंद्रियाणां अभ्यः स्वकोशालि इनिशाण लंहरते, सदा सःस्थितप्रज्ञ इति उच्यते। ज्ञानिनः पुरुषस्य अपि प्रमाथीनि इंद्रियाणि सनः बलात् हरन्ति । तानि मनला संयम्य ईश्वरनिष्ठः अतएव योगयुक्तः आसीत। यस्य इन्द्रियाणि वशे तिष्ठन्ति स्थितप्रज्ञः इति कथ्यते । विषयान् बाबा मटुंग्यस्य विषयेषु संगः भभिजायते। विषयसंगात् कामः संज्ञायते, कामात् कोशः भवति । क्रोधात् मोहः भवति । मोहात् स्मृविविधमः भवति ! स्मृतिनंशात् बुद्धिनाशः । बुद्धिनाशात् मनुष्यः नश्यति।

·(४८) .. . .. द्वेष प्रेमरहितः इन्द्रियैः सर्वान् विषयान् उपभुञ्जन्, पुरुषः एवं विधैः वश्वैः इन्द्रियैः वश्यात्मा भूत्वा, मनाप्रसादं प्राप्नोति । एवं मनः प्रसादे प्राप्ते अस्य सर्वेषां दुःखाना हानिः उपजायते । प्रसनचेतसः पुरुषस्य भस्य बुद्धिः माशु स्थिरा भवति । भयुक्तस्य योगहीनस्य स्थिरा बुद्धि न भवति । तस्य शान्तिः कुत्तः भवेत्, अशान्तस्य च सुखं कुतः भवेत् ? विषयेषु चरतां इन्द्रियाणां मनः अपि तान् अनुगच्छति । तत् मनः भस्य प्रज्ञां हरति, यथा समुद्र वायुः नौकां नयति तद्वत् । हे भर्जुन! तस्मात् यस्य सर्वेभ्यःविषयेभ्यः इन्द्रियाणि निःशेषेण गृहीतानि स स्थितप्रज्ञः भवति । या सर्वेषां भूतानां रात्रिः, तस्यां राज्यां संयमी पुरुषः जागति। यस्यां सर्वाणि भूतानि जाग्रति ला पश्यतः मुनेः रात्रिः एव भवति । नदीनदैः नानाजलप्रवाई: आपूर्यमाणं नचलवत् स्थितं समुद्रं यथा जल- प्रवाहाः सदा प्रविशन्ति, तद्वत् यं आत्मवशं पुरुष सर्वे कामाः स्वयं प्रविशन्ति स एद शान्ति मानोति। विषयानां मोक्ता कामकामी न कदाचन शान्ति आप्नोति ॥ यः पुरुषः सर्वान् विषयकामान् त्यक्त्वा निस्पृहः भूत्वा जगति संचरति, सः निर्ममः निरहंकारः एव शान्ति प्राप्नोति । पुपा ब्राह्मी स्थितिः अस्ति । हे पार्थ ! एनां ब्राह्मी अवस्थां प्राप्य कदाचित् कश्चित् अपि पुरुषः मोहेन न मुह्यते । अस्या ब्राह्मयां भवस्थायां अन्तकाले अपि स्थित्वा, मरणसमये अपि अस्या अवस्थायां प्रविश्य महत् श्रेयः प्राप्नोति । अत्यन्त आनन्दं अनुते । परमं स्थानं गच्छति । ..

·No text on this page.

·वेदके व्याख्यान पढिये
वेद जैसा व्यवहारके साधन करनेका उत्तम मार्ग बताता है वैसा ही परमा-
के साधनका भी उत्तम मार्ग बताता है। इसको जनताके सामने रखनेका
कार्य वैदिकव्याख्यान-मालासे किया जा रहा है। यदि पाठक इन व्याख्यानों
को पढेंगे तो उनको पता लग जायगा कि एक एक वेदका पद और वाक्य
उत्तम व्यवहार उत्तम रीतिसे किस तरह करना चाहिये. इसका बोध देता है
और वही परमार्थका साधन किस तरह करना चाहिये यह भी दर्शाता है।
१ मधुच्छन्दा ऋषिका आग्निमें आदर्श पुरुषका दर्शन ।
२ वैदिक अर्थव्यवस्था और स्वामित्वका सिद्धान्त ।
३अपना स्वराज्य ।
४ श्रेष्ठतम कर्म करनेकी शक्ति और सौ वर्षोंकी
पूर्ण दीर्घायु ।
५ व्यक्तिवाद और समाजवाद
६ ॐशान्तिः शान्तिः शान्तिः ।.
प्रत्येक व्याख्यानका मूल्य 1 ) छः आने और पैकिंग समेत डा.
म. 2) दो आने हैं।
उपनिषदाको पदिये
१ ईश उपानिषद्
मूल्य २) डा. व्य.॥)
२ केन उपनिषद
१.)
३ कठ उपनिषद् १॥)
४ प्रश्न उपनिषद्
॥)
५ मुण्डक उपनिषद्
॥
६ माण्डूक्य उपनिषद्
मन्त्री-स्वाध्याय-मण्डल, किल्ला-पारडी, (जि. सूरत)

·No text on this page.