·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·SI NO 44.
194
Bibliotheen Autica
Parabara Suriti
Parasala Madhava)
Call No Te 40
Hi.C. CNC. 5900.
Tissue and Gathering by
D.C. Nandy.
2.

·No text on this page.

·पगशरस्मतिः महामहोपाध्याय. माधवाचार्यकृतव्यग्न्यासहिता प्रायश्चितका एड रुपदितीयभागात्मिका। राजकौरमंस्कृन विद्यालयाध्यापक ३ हामहोपा* :- श्रीचन्तकालतलिङ्कारकृत- संक्षिाटिप्पणसहिता तेवक परिशोधिता बङ्गीयाभियाटिकसमाजैः प्रकाषिता। ..., .. बालिकातानगों बाभितमिएनयन्त्र ·1. 94 у. 2

·पराशरमाधवः
प्रायश्चित्तकाण्डम्।
चतुर्थोऽध्यायः।
ॐ नमोगणेशाय नमः ।
वागौशाद्याः सुमनमः सर्वार्थानामुपक्रमे ।
यं मला तश्त्याः स्युम्तं नमामि गजाननम् ॥
सोऽहं प्राप्य विवेकतीर्थपदवीमानायतीर्थ परम
मनन् भन्बन-तीर्थ-मङ्गिनिपुणः सदृत्ततौथं श्रथन् ।
खधामाकलयन् प्रभावक्षहरों औभारतीतीर्थता-
विधातीर्थमुपाश्रयन् पदि भजे श्रीकष्टमयाइतम् ॥
सत्येकातपातकादिगुणधीस्वार्थो चतुर्वेदिता
पञ्चसान्धवती कडवयदृढः सप्ताङ्गासव्र्वमहः ।
पव्यक्तिकलाधरोनवनिधिः पुष्यशप्रत्ययः
भरधरोविजयता श्रीवृक्षणमापतिः ॥
तिः यस मेधातिथि-
गौतमिः।
.
Bi
.DS.

·प्रशभरमाधवः। प्रत्यग्दृष्टिररुन्धतीसहचरोरामस्य पुण्यात्मनो- यदत्तस्य विभोरभूत् कुखगुरुमन्त्री तथा माधवः ॥ प्रज्ञामूलमही विवेकसलिलैः सिका क्लोपनिका मन्त्रैः पञ्चविता विशालक्टिपा मन्ध्यादिभिः षड्गुणैः । शक्त्या कारकिता यश:सुरभिता सिद्ध्या समुद्यत्फला सम्प्राप्ता भुवि भाति नौतिलतिका सर्वोत्तरं माधवम् ॥ श्रीमती जननी यख सकौनिमायण: पिता । सायणोभोगनाथश्च मनोबुद्धी मादरौ ॥ यस्य बौधायनं सूचं शाखा यस्य च याजुषो । भारद्वाजं कुलं यस्य मर्वज्ञः म हि माधवः ॥ म माधवः सकलपुराणहिता- प्रवर्तकः स्मृतिमुखमा पराशरः । परामरस्मतिजगदौहिताप्तये पराशरस्मृतिविवृतौ प्रवर्तते ॥ श्रीपराशरेणाधारकाण्डरूपेणातौतेनाध्यायत्रयेण विधिनिषेधौ अथेदानीं तदुलमनिमित्तपानित्यपरिक्षारोपाय- प्रतिपादकं प्रायश्चित्तकाण्डमारभ्यते । प्रायश्चित्तमच सव्या योगेन च पापनिवर्तमक्ष धर्मविशेषमाचष्टे । प्रावितब्दोऽयं पापचयाचे नैमित्तिके कर्मविशेष रूड़ा-रत्याः सम्प्रदायविदो- निवन्धनकाराद। बोनसहिरको दर्शितः- मेकाविमौ व्यवासेज पत्तेते मु पुस्तके। समावीमाठा॥ दर्भितौ। जिवन्धनका ·प्राषिकायम्। "प्रायोनाम तपः प्रोफिनिश्चमथते । तपोनिश्चयसंयुकं प्रागधि नको ॥ प्रायश समं चित्तं चारचिना प्रदायते । परिषदा कार्यते यत्तत् प्रायश्चित्तमिति सातम्" इति ॥ अनुष्ठितेन दादशवार्षिक मतादिनाऽव: पाप निवर्तते, इति विश्वामोनिश्चयः । लेन संय] सतानुष्ठानमा संपः प्रायश्चित्तम्। पापिनोऽनुतापिनचिन्नं व्याकुम्नं रविपमं भवति, तच्च परिषदा येम व्रतानुष्ठानेन प्रायशोऽवयं ममं कार्यते, तहतं प्रायश्चित्तम् । निक्षसमीकरणोपपादनं चारयिता प्रदीयते, दति, प्रतं चार यित्वा चित्तवैषम्यनिमित्तं पापं प्रदीयत खण्डते विनासते.- इत्यर्थः । यद्दा, परिषद्युपविष्टानां सर्वेषां चित्तं यथा ममं भवति, तथा चारथित्वैकमयन विचार्य पदोयते विधीयते कार्यते अनुष्ठाप्यते, इत्यर्थः । अचेदं चिन्यते । किमिदं प्रायश्चित्तं नित्यं, न नैमित्तिकं. अथवा काम्यम् ? इति । अव केनिदाः । “प्रायश्चित्तरपयेनः"- इत्यादिसतिषु पापक्षयस्य फलत्वेनावगमात् कामस्याधिकारात् काम्यं, यथा वृक्ष्यादिफलकामस्य कारौर्यादि। अन्ये मन्यन्न । पापं निमित्तौवध विधामात्रैमित्तिकम् । यया रहदाह निमित्तौमत्य प्रयता हामवतौष्टिः। श्रपरे त्वाः। प्रकरणो प्रत्यवायदाना बित्यं, यथा सध्यावन्दवादि । पकरणे प्रत्यवायच मनुना दर्शित...- चरितचमतोनित्यं प्राथषितं विद्धये । परकामवाधिकारान, इवि पाठोमनि ग्रहः । । NA

·-
निर्हि खणैर्युकानायन्तेऽनिष्कृतनमा यति ।
याज्ञवसक्येनापि,-
“प्रायश्चित्तमकुर्वाणा: पापेषु निरतानराः ।
अपश्चात्तापिनः कष्टानरकान् यानि दारुणम् ॥
'• तामिश्र लोहशङ्कुच्च महानिरय-शाल्मली।
रौरवं कुम्भलं पूतिम्त्तिका कालमूत्रकम् ॥
सवात लोहितोदञ्च सविषं सम्प्रतापनम् ।
महानरककाकोलं मनौवनमहापथम् ॥
अवौचिमन्धतामिश्र कुम्भोपार तथैवच ।
अभिपचवनं चैव तापनं चेकशिकम् ॥
महापातकधारैम्पपातकजस्तथा ।
अग्वितायान्यचरितप्रायश्चिनानराधमाः इति ।
चोच्यते । नैमित्तिकमेवेदं भविमति। निमित्तमेव प्राधा-
न्येनोपजीव्य. सर्वप्रायश्चित्तविधानात् । तदुपजीवनं च, "ब्रहहा
बादशाब्दानि"-इत्यादिषु स्मृतिषु विस्पष्टम् । यत्तु फलश्रवणं,
तब्बातेहिन्यायेन नैमित्तिकत्वेऽप्यविरुद्धम् (१) । तस्यापि फलय
"
* सभपातनम्, इति मु. पुस्तके पाठः ।
तथाषि-इति मु. पुस्तके पाठः।
t) या कि विश्वानरं हादशकपालं मिर्वपेत् पुषे जाते"--इति पुर्ण
जन्म लिमिचीवत्व . विहितायाजातेनैमित्तिकत्वेऽपि, "यस्मिन्
बाते श्वामिर्षि निर्बपति पूतस्व व तेक्सी. पवादाखिवावी

·प्रायविकाडम् । नियोज्यविशेषणत्वेनाश्रवणात् म काम्यत्वम् । म दि. "ब्रह्माहा हाद- शाब्दानि" इत्यादिषु फस्तं नियोज्यविशेषणतया श्रुतम्। अतोम प्रायश्चित्तस्य कारौर्यादिभि: माम्यम, नाप्येतश्चित्यम् । तमक्षणा भावात् । न युदासतानि वचनानि प्रायश्चित्ताकरणे मूतन किश्चि- दुरितापूर्व जन्य ते इतिः वो , किन्ताई, प्रायश्चित्तमकुर्वतोऽवश्य निषिद्धाचरणेषु प्रत्तिर्भवतौ नि एतावनाचं प्रतिपादयन्ति। एत. "पापेषु निरतान:'.-- विषयमवगम्यते । जन, मैमिनिका नामकरः प्रचनायोऽस्ति । तगा, महा भारतम "मनखनाविक व्यं श्राइने दोन । शकुमणास्तु तन श्राद्धं पद गौरव मादति" इति। रुधिष्ठोऽ... मासे वापिनवायाद यद भामयः । मतजन्मा पो थाःभागी न जायते इति । एवं तर्हि, वत्र जौवनम्धिकारिषण नविार : यया. "याव. नौवमग्निहोत्रं जुहुयात्"---दनि । प्रायिने तु न जाननमधिका- रिविशेषणम्, अपि त्वन्य देव विनिताकरणादिनिमित्तमधिकारि पशुमान् भवति"--इत्यर्थवावरातफलसबन्धसमाविः। तथा प्रकतेऽपि पापं निमित्ती विहितस्य प्रायश्चित्तम्य नमित्तिक- ऽमि बर्थवादावगतपापक्षयरूप फलमभावाविरह जाताच- न्यायच, मीमांसादर्शनम्य चतुर्थाध्यायम्य रतोयपाद प्रदर्शितः । तत्र तच खादशाधिकरणम्।

·णम्। तस्मात् नैमित्तिकं प्रायशितम् । तथा पशुहस्पतिः, भाववित्तप्रकरणस्योपक्रमोपमहारयोः मत्तिकावं दर्शयति,- "नैमित्तिक धर्मजातं गदनों में लिवोधत । विहितस्थाननुहाभात निन्दितमा निषेवनात् ॥ प्रायश्चित्तं यत् क्रियते ता नमित्तिकमुन"- इत्युपक्रमः, "नैमिति समाख्यातं प्रायश्चित्तं समासतः"... इत्युपसंहारथ। तच निमित्तं दुरितापून, तद् त्यत्तिकारणं पाशवसयन दर्शितम्,-- "विहितस्या ननुष्ठामानिन्दितस्थ र सेवनान् । श्रनिग्रहाचेन्द्रियाणां नरः पतनच्छति" इति । मनुनाऽपि,--- "अकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितच समाचरन् । प्रसजश्चन्द्रियार्थषु प्रायश्चित्तौयते नरः" इति । नमु, निन्दितसेवनाभावरूपाद्दरितोत्पत्तावपि विहिता- करणादभावात् कथं दुरितोत्पत्तिः, म प्रभावाझावउत्पधमानः कश्चिदृष्टः) । अब केचिदाहुः । मध्यावन्दनादिविहितानमुष्ठान- प्रतिपिंड, इति स. शा. सो प्रस्वकेषु पाठः । (१) "कुतस्तु खस्तु सोधैवं स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायेत". इति श्रुत्या ( छा० उ० ६ प्र. ) वभावादावोत्पचिनिरालवा,- इत्यपि साथम् । - ·प्रायचित्तकाडम: मग्रिहोत्राधिकाररूपाशपिवद्योतकम्। प्राय:, 'मानन् प्रव्यवैति' इत्यनेनाभिधीयते। न वनटानामरूपम्य दरित- स्थोत्पत्तिरभिधीयते । म चानधिकारः सायर्याय निवर्तनीयः -- इति। अपरे पुनरः । कुनन'-दति : प्राय: । यदेतद्विहिताकरण न् प्रामवीय या रणजन्य दिन - पूर्वमद्भावस्य निगर, तर द चिोग निवर्ग ते..ति अन्ये वे समाधा। अभावाहाराने त्याते.-४ : नायर काम्नः तार्किकमते प्रा. कारणत्वात् । मौमा भकाम, मानार दभावाझावोत्पत्तिा पता. योग्या पश्चिममा भावाला शाहटाद्यनातविषयवाभापायामात् । प्राभाकर माना एव नायुधगया, "भावान मभावाहि कयादिर अपेक्षाया" इत्युदारणा। जथा चमत. Fraकर पिनर मेवेति कृत्वा तरमात प्रत्यवायनयता हानिः। irri. प्रत्यवायोनाम लापर्व, तम, । अनि कन्या, तथा च विहिताकर निकपालकत्वं मात तिमाय दोषः । तच लक विनिताप्रति समज-पूर्व विषयान महा- - (२) तथाच ना, हेत्वोः क्रिया - इतिकर मार aar ऽपि तुरनुशासनादत्र मतुल क्षयात् । न है त्यस्वमितिमः . यदुतम् । "नित्यानामक्रिया यमायलिसव : मनाय. कि तमासक्षगाथै शता भवेत्",-।

·पराभरमाथा mom वात् । अन्यथोपेक्षाऽऽलस्थाभ्यामतिरूपाभ्यां दुरितापूर्वानु- त्पादप्रसङ्गात् । उपेक्षाजन्यं च दुरितापूर्वं स्कन्दपुराणे दर्शितम्,- "नाभिरक्षन्ति ये शक्कादौनं चातुरमाश्रितम् । बात न चानुकम्यन्ते ते वै डिरयगामिनः"-इति । श्रालस्थजन्यं चापमृत्युनिमिनं दुरितापूर्वं मनुना प्रदर्शितम्,- "अनभ्यामाच्च वेदानामाचारस्य च लहानात् । बालस्यादन्नदोषाच मृत्युर्विप्रान् जिघांमति”-इति । अथ, कथञ्चित्तव कृतिः मम्पाधेत, तह्मचापि विहितोलभलक्ष- 'णा कतिरख। एवञ्च मति बहनि स्टतिवचनान्यकरणे प्रत्यवायपराणि खारम्येनार्थवन्ति भविष्यनि। ईश्वरवादिनान्त विहिताकरणस्था- शोलवानरूपत्वात् कृतिरूपत्वं विस्पटम् । अतएव स्मर्यते,- "श्रुतिस्मृतौ ममताजे यस्ते उल्लङ्य वर्त्तते । पानाच्छेदौ मम द्वेषौ न म भकोन वैष्णवः" इति। सर्वथा विहितमकुर्वतः प्रायश्चित्त निमित्तं दुरितापूर्वमन्त्येव । भिन्दितसेवने त्वविवादं दरितापूर्वम् । ननु, 'अनिग्रहाचेन्द्रिया- नाम',-इति पृथगुपादानमयुक्त विहिताकरणविन्दितसेवनाचान्यस्य द्वतीयस्य दुरितडेतारभावात् । मैवम्। अस्योभयात्मकत्वेन हतीय- लोपपत्तः । तथाहि,- "इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसव्येत कामतः” इति इद्रियप्रयतनिन्दितत्वं प्राब्द, खातकवतप्रकरणमध्ये पाठात् - ६ मे वध्यतमामतः,-विमु पुस्तक पाठः।

·प्रायश्चित्तकामडम् । प्रसतिप्रतिषेधसङ्कल्पस्य तत्र विधेयत्वेनावगमात् विहितलमार्गिकम्।। तथा च, अमिग्रहस्योभयोमानरूपत्वात् हतौधनिमित्तत्वेन पृथगुपा- दानम् । तदेवं विहिताकरणादिनिमित्तवन्न प्रति चोदनामितिक प्रायश्चित्तम्। मनु, गौतमस्मृतावस्य काम्यत्वं प्रतीयते, फलभावाभावायुप- जीव्य पूर्वोत्तरपक्षाभ्यां तस्य कर्तव्यत्तनिर्णयात् । तद्वचनं च, "उको- वर्णधर्मश्चाश्रमधर्मश्च । श्रथ खल्वयं पुरुषोयायन कर्मणा लिप्यते, यथै- तदयाज्ययाजनमभक्ष्यभक्षणमसे धमधनं शिष्टम्याक्रिया निषिद्धमेव- ममिति। तत्र प्रायश्चित्तं कुरवात न कुमित् इति मोमांभंते । म कुर्यादित्याजः। न हि कर्म चौयते, दति। कुर्यादित्यपरे । धुम- स्तोमेनेष्ट्वा पुनः सवनमायान्तोति विनायत, प्रात्यनो मे नेष्वा तरति सचं पाभानन्तरति ब्रह्महत्यां याऽवमधेन यजते"-- दति । अथार्थः । याज्यं गर्हितमयाज्ययाजनादि, तत्कृतम्य पापस्य निपतयितुमयका- वात् तनिवृत्तये प्रायश्चित्तं न कर्त्तव्यम् । न हि कृतं कर्म भोग- मन्तरेण क्षपयितुं शक्यते । अतएव सत्यन्तरम- "नाभु चौयते कर्म कल्पकाटिशतैरपि । अवश्यमनुभोक्रव्यं कृतं कर्म भारभम्" इति । (१) यथा प्रजापतिव्रते “नोद्यन्तमादित्यमीक्षेत नान्तं बान्तम".--. पानीक्षणसाल्पोलक्ष्यते "तस्थ श्रतम्"-- इति व्रत। की सनात् । तथा प्रवतेऽपि खातकवतत्वेन कीर्तनान प्रक्तिपरिषेधसम्यो लक्ष्यते,-इति भावः। रतच, मीमासादानस्य चदुधाध्यायस्य प्रथमपादे हनीवाधिकरखे माथादी कम्। 2 ·HAWA "यथा पृथिव्यां वीजानि रवानि निधयोवथा । एवमात्मनि कर्माणि तिष्ठन्ति प्रभवन्ति च" इति । यद्यन्तरेणापि भोगं दुरितन्लेपः छौयेत तदा सुकतलेपोऽपि बीतेत्यतिप्रसङ्गः । तस्मात् प्रायश्चित्तं न कर्त्तव्यमिति पूर्वपक्षिण- भाऊ। कुर्य्यादेव प्रायश्चित्तमिति प्रामाणिकानां दर्शनम् । ते हि श्रुति- सुदाहरन्ति, 'पुनस्तोनेनेष्ट्वा पुनः सवनमायान्ति'-इति । अया- व्यथाजनादिभिनित्यकर्माधिकारावष्टा ऐकाहिकेनेष्वा सवनवयसायं कई पुनः प्राप्नुवन्ति तचाधिक्रियन्त इति यावत् । 'नाभुतं चौयते कर्म-रत्यक्षतप्रायश्चित्तविषयं सुकृतविषयञ्च । तथाच स्मृत्यन्तरम्,- "कदाचित् सुकृतं कर्म कूटस्थमिव तिष्ठति। मज्जमानस्य संसारे यावत्तस्मादिमुच्यते” इति । यदि, 'नाभुकम्' इति शास्त्रमसङ्कोचेन निरङ्कुशं प्रवर्तत, तदा पापक्षयप्रतिपादिकाः सर्वाः श्रुतयः स्मृतयश्च कुष्येरन्। तस्मात्, पापक्षयाय प्रायश्चित्तं कर्त्तव्यमिति सिद्धान्ताभिधानात् प्रायश्चित्तं काम्यं, न तु नैमित्तिकम्, इति। नैष दोषः । जातेष्टिदृष्टान्लेन हतोत्तरत्वात् । अन्यथा, पूर्वादाहतवृहस्पतिवचनविरोधात् । बनु, नैमित्तिकवे पहणखानस्येव प्रायश्चित्तस्थाकरणे दुरिता- वारसत्पधेत, ततस्तस्थापि प्रायवित्तान्तरं, तथाप्यकरणे दुरितान्तरं आबविमानारमित्येवमनवखा दुरवस्खा स्यात् । मायषितानिन केव F MP...

·प्रायश्चित्तकाखम् । " • किन्तु दुरितक्षवाधान्यपि । अतएवापस्तम्बः,--प्रायश्चित्तानि प्रक्रम्य, "दोषनिर्धातार्थानि भवन्ति,” । अनन्तरं, "दोषात् कर्तधानि"- इत्याह । एवञ्च सति, प्रायश्चित्ताकरणे दापनिर्धाताभावेन पर्व मिद्धदोषस्सद वस्वः,--दूत्यतावन्मात्रं, न तु दोषान्तरमुत्पद्यते, -दनि । यदा, ग्रहास्मिानायकरमिव प्रायश्चित्ताकरणं निमिनोहत्य प्रायश्चित्ताना विधानस्याद नात् तबिमित्तरितान्तरी न कल्प- यितुं माम् । तस्मात. नमितिकलापि नानवम्या । मनु, दोषनिर्धानाऽपि नेकानिकः । तथाहि विविधं पाणं कामकुत कामहतं ।। तथा वहस्पतिः, "कामाकामकतं नेषां महापापं दिधा म्मतम्" इति। तयोर कामशतस्य प्रायश्चित्तेन निर्घातेऽपि न कामसतम्य मा- ऽस्ति । तथा च मनुः, - "इयं विशुद्धिदिता प्रमाणाकामतोद्विजम् । कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिन धिोयते"- इति । बौधायनापि, "श्रमत्या ब्राह्मणं हग दुष्टोमानि धर्मतः । सषयोनिष्कृति तस्य वदन्त्यमनिपुर्वके !! मतिपूच हते तम्मिन् निष्कतिनापनभ्यते"-दति । नावं दोषः । द्वादशाब्दादिना निष्कृयभावेऽपि भगपतना दिना तत्सम्भवात् । तथा च समर्थने,-. * 'निर्धाम'-इब 'निर्यात' इति पाठनीय एलकेष प्रायः । तिमिव दुरितासरं-ति मु.। सिवार-रवि मु.।

·'यः कामतानरः कुर्यामहापापं कपावन । " म तख निष्कृतिदृष्टा भवनिपतनाइते” इति । मातातपोऽपि,-"कामकते प्रायश्चितं, कामकारकते खात्मा- नामवसादयेत्” इति । अतः प्रायश्चित्तेन दोवनिर्धातोनाका- निकः । तस्माविहन्तव्यदोषाख्यनिमित्तवानच प्रायश्चितेऽधिक्रि- चत, दूति मिद्धम । ते च दोषाश्रमेकविधाः । तत्र विष्णुः । “अथ पुरुषस्य काम- क्रोधखोमाख्यं रिपुत्रयं सुघोरं भवति । तेनायं ममाक्रान्तोऽतिपा- तकमहापातकानुपातकोपपातकेषु प्रवर्त्तते, जातिभ्रंशकरेषु मंकरी- करणेषु अपात्रौकरणेषु मस्तावलेषु प्रकोणेषु चा। मारगमनं दुहितगमनं खुषागमनम्, इत्यतिपातकानि । अचाहत्या सुरा- पानं बाधणसुवर्णहरणं गुरुदारगमनम्, इति महापातकानि तसंयोगश्च । यागस्थस्य क्षत्रियस्य वैश्यस्य च वधो रजखलाया- चालवण्याचाचिगोचाया अविज्ञातस्य गर्भस्य शरणागतस्य च घातनं ब्रह्माहत्यासमानि। कूटसाक्ष्यं सुधः, इत्येतौ सुरायान- ममौ । ब्राह्मणभूम्यपहरणं सुवर्णस्यममम् । पियमातामहमातुल- मारनृपपत्त्यभिगमनं गुरुदारगमनसदृशं ; पिखसमावसगमनं च, पोचियर्विगुपाध्यायमिषपन्यभिगमनं च, स्वसः सख्याः सगोत्रा- मामकालिका-इति पाठान्तरम् । पिकीयकरणे, अवधिक शा. पु०। भगमनं माममन, इति मु० ।

·प्रायश्चित्तकामम्।
थाउत्तमवर्णायाः कुमारिजखलायाः शरणागताया: प्रवजिता-
यानिधिताया।
"अनुपातकिनस्वेते महापापातकिनोयथा"-इति ।
मनुरपि,-
"गोवधा याज्यमंया ज्यं पारदार्यात्मविक्रयः ।
गुरुमापिटत्यागः खाध याग्न्यो: सुगस्य च ।।
परिवित्तिताऽनुजेन परिषदानमेवच ।
तयोर्दानश्च कन्यायाम्तधारेच शाजनम् ॥
कन्यायादृषणं व बाधित्वं प्रततिः ।
दटाकारामदाराणामपत्यस्य च विद्यायः ।
प्रात्यता बान्धवत्यागोमत्याध्यापनमन।
भूताचाध्ययमादानमपण्यानाञ्चयः ।।
सव्वांकारेश्वधोकारोमहायन्त्रप्रवर्त्तनम् ।
हिंमौषधौनां स्याजीवोऽभिचारांमनाकर्म च ।।
दधनार्थमशुष्कानां द्रमाणामवपातनम् ।
पातमार्थश्च क्रियाऽऽरम्भोनिन्दितावादनं तथा ।
अमाहितागिता सैन्यमुखाना चामपक्रिया।
अमछास्त्राधिगमन कौशौलयस्य च किया ।
धान्यकुप्यपत्रम्तेयं मद्यपस्वौमिषवणम् ।
खौशूद्रविक्षत्रवधोनास्तिक्यच्चोपपातकम् ।।
*तस्यकवि मु.।।

·पसगरमाथवा प्राधणस्यरजावत्या प्रातिरप्रेयमययोः । जैह्य पुंसि च मैथुन्यं जातिधंधकरं मतम् ॥ खराश्वोष्ट्रमुगेभानामजाविकबधस्तथा । सङ्करीकरणं ज्ञेयं मौनाहिंमहिषस्य च ॥ निन्दितेभ्योधनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् । अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणम् ॥ कमिकोटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनम् । .फलैधाकुसुमस्तेथमधैय्यं च मलावहम्" इति । जातकोऽपि,- "स्कन्दितं अतिना रेतायेन स्यात् ब्रह्मचारिणा । कामतोऽकामतः प्राडरवकौर्णीति तं बुधाः” इति । अवशिष्टं सर्व प्रकीर्णकशब्दवाच्यम् । तथा च विष्णुः। “यद- मुक्तं तत्प्रकीर्णकम्" इति। तचायमाचार्य इदं प्रायश्चित्तकाण्डं प्रकीर्णकैरुपक्रम्य महापातकातिपातकैरुपमनिहोर्षति । पूर्वाध्याया- वसाने आशौचप्रसङ्गोन होनवर्णशवानुगमनं प्रकौर्षकरूपमनूध प्रायश्चित्तोपवर्णनेन प्रकीर्णकस्यैव बुद्धिस्थत्वात् । प्रचोहन्धनस्ता- सुगमनाग्निदानादेस्तप्तक, प्रायश्चित्तं विधित्सुस्तदनुगमनादिकं निन्दितुमादावुद्धन्धनमरणस्थातिकष्टत्वं प्रतिजानौते, पतिमानादतिकोधात् हाहा यदि वा भयात् । उदासीयात स्त्री पुमान वा गतिरेषा विधीयते ॥१॥ mont- बाहर।

·प्रायश्चित्तकासम्। माहभाविधिचेपादिजन्या मानहानिरतिमानः । पुच-- मित्रादिप्वौषत्प्रतिकूलेषु मत्स्वपराधाम्पत्वमपरामृग्य क्रियमाणो वेगाविष्टोमहान् कोपोऽतिक्रोधः । स्नेहभययोरप्यतिशब्दोऽनुषन- नौयः । अन्यथा मुमूर्षाऽनुपपत्ते। अतिबेहस्य मुमूर्षा हेतुत्वं द्रोणा- चार्य्यदशरथादी प्रसिद्धम्, अतिभयन्य चापराधिनि भृत्यादौ । निमित्तवैषम्येऽपि दुर्मरणत्वं ममम्,- इति दर्शयितुमनेकनिमित्तोप- न्यासः । किञ्चित् स्त्रियं प्रत्यव निषियते । तद्यथा। धर्मेऽखातव्यम् । "अखतन्त्रा धर्म म्यौ-दति गोतमस्मरणात् । किश्चित् पुरुषं प्रत्येव निषिद्ध्यते । तद्यथा। “योऽनधीत्य दिजावेदान् अन्यत्र कुरुते श्रमम् । म जोवन्नेव शूद्रलमा गच्छति मान्वयः" इति । उन्धनन्तु वयोम्मुन्यम्, इति विवक्षया, स्त्री पुमान् वा.. इत्युक्तम् । गतिरिति नरकप्राप्तिः। एषा ममनन्तरम्भोकेन वक्ष्यमाणा विधीयते जाप्यते । प्रतिज्ञातां गतिं दर्शयति- पूयशोणितसम्वृणे त्वन्धे तममि मजति । षष्ठीवर्षसहसाणा नरकं प्रतिपद्यते ॥२॥ अन्य तमस्तीवनरकविशेषः। 'तामित्रमन्त्रतामित्रम्'--इति धुदा- हरन्ति । तौवत्वाभिव्यकये षष्ठीरित्यत्यन्तमयोगे द्वितीया । अम्वेव. मतिकलापमुइन्धनमरणस्य, किन्ततः? इत्याशय फलितं दर्शयन् * प्रतिज्ञा, जबधिक मु.। मधि वयसामाबि-इति वडीयपुस्तकेष प्रायः ।

·-TEN पराभरमाधया। शिक्षितस्य प्रायश्चित्तस्य निमित्तच्च सम्भावनाभौचादी प्रति me - नाशौचं नोदकं नाग्निं नाश्रुपातं च कारयेत् । उदकमुदकदानं, अग्निमनिदानम्। अश्रुपातं चेति चकारेण भववहनादिकं समुच्चिनोति । कारयेत् कुर्यादित्यर्थः । ब्रह्मपुराणे- ऽपि,-"शस्वमुबन्धनं जलम्" इत्याधनुक्रम्य, “पतितास्ते प्रकौ- र्तिताः” इत्यभिधायानन्तरमिदमुकम्,- “पतितानां न दाहः स्थानान्येष्टिनास्थिसञ्चयः । न चाश्रुपात: पिण्डोवा कार्यं श्राद्धादिकं क्वचित्” इति । भातातपोऽपि,- "वृद्धः शौचस्मतेलृप्तः प्रत्याख्यातभिषक्रियः । श्रात्मानं घातयेद्यस्तु मम्वन्यनशनादिभिः ॥ तस्य चिराचमाशौचं द्वितीये वस्थिमञ्चयः । बतौये उदकं कृत्वा चतुर्थ श्राद्धमाचरेत्"--इति । * [अत्र याज्ञवल्क्यः- "पाषण्डानाश्रिताः स्तेनाभर्दभ्यः कामगादिकाः । सुराण्यात्मत्यागिन्योनाभौचोदकभाजनाः" इति । मद्यपुराणे,- "टजिदंडिनखिव्याखविषवशिस्त्रिया जले: - [ ] स्तािनायथोमुहितातिरिक्तपक्षकेषु मालि। नाप्य- मन बावः । पच माराणवचनवात्ययस्य पूर्व व पविता म बावामान

·मानानां विप्रियं कुर्थन दग्वधायच विद्युता ॥
निम्नव धोराज्ञा चोरदोषेण कुचित ।
परदारावरच रोषानत्पतिभिर्षमाः ।
श्रममानैश्च महोणे अण्डालावि विग्रहम् ।
कृत्वा तेनिहतास्तदसण्डालादीन् समाश्रिताः ।।
कोधात् प्रायं विषं वहिं गनमुबन्धनं जखम् ।
गिरिवक्षप्रपातच ये कुर्वन्ति नराधमाः ॥
कुसौदजौपिनोयेपि ये चासदारवर्जिताः ।
मुखभगाय ये केचित् कौवप्रायानपुंसकाः ॥
ब्रह्मदण्डहता ये नये व प्राधानाः ।
महापातकिमो ये च पतितास्ते प्रकोर्मिताः ।
पतितानां न दाः स्थानामष्टिनीथिसमयः ।
म चाश्रुपातः पिपडीधा कार्य श्राद्धादिकं कचित् ॥
एतानि पतितामान्तु यः करोति विमोहितः ।
सप्तकादयेनैव तस्य प्रद्धिर्न चान्यथा" ||
विष्णुपुराणे-
"भा-पुचविशीनाच अग्निसंस्कारवर्जिताः ॥
पशिणः प्रेतरूपेण अन्तरिचे प्रालम्बिताः ।
अगुपातेन शुदन्धेन जलेन वा
शिभिनापि विवण गरखेगा।
2011

·हाईकमविहीनाञ्च लुप्तपिण्डोदकाका
यीय प्रायचित्तं विधीयत
अपराके
"गर्भरणे चैव दावानौ प्रति परिस
शूलेऽप्यर्दू कवन्धस्य मरणं पापकर्मणाम् ॥
दृष्टच्छेदं समादाय पुनः संस्कारमाचरेत् ।
विद्युदभिपवापन्थाचण्डालवामणैर्हतः ॥
दंष्ट्रिभ्यश्च पायव मरणं पापकर्मणाम् ।
धात्मानं घातयेद्यस्तु विषामिजलबन्धनैः ।।
तस्य पापविद्यार्थ प्राजापत्यचयं चरेत्।
एकद्वित्रिचतुःपञ्चषड़ब्दं पर्यवस्यति ।
एतसंवत्सरादू प्रायश्चित्तं विधीयते ।
षण्मासात् द्विगुणं प्रोकं त्रिमामात् चिगुणं भवेत् ।
चातुर्गुणं त्रिपचे तु सद्यः पञ्चगुणं भवेत् ।
चण्डालादुदकान् सर्पाद्ब्राह्मणवैद्युतादपि ॥
दंट्रिन्यश्च पाइभ्यश्च मरणं पापकर्मणाम्।
उदकं पिण्डदानच प्रेतेभ्योयत् प्रदीयते ॥
भोपतिइति तत् सर्वमन्तरिके विपश्यति ।
प्रामणेन को पाश पण्डाल करेण वा ॥
एमबहाहवेत विजम् ।
.

·पदि कचित् प्रमादेन विवेताग्न्युदकादिभिः । नखाशोचं विधातव्यं कर्मव्या बोदकक्रिया । चण्डाखामनिशखाहिदंधियश्चन्दरलुभिः ॥ वृक्षासविषविप्रेद्य मृतानामात्मघातिनाम् । नारायणवलिः कार्योदर्मरगोन मृतस्य च ।। औरतोयगतं प्रोकं मुने तक ल गण भवेत् । अस्थिनि चिगण प्रोक पाला॥ तु चतुर्गुणम्"--पति। इदानों दुर्मताना वहनादौ पाईनं विदधाति,--- बाढाऽग्निप्रदातामः पाशमछेदकरास्तथा ॥३॥ सप्तपच्छ्रेण शुमन्तीत्यवमा प्रजापतिः । तथाशब्देनागौचोदकदामारिक अभूसिनोति । ततवलक्षणं वक्ष्यते। यत्तु ब्रह्मपुराणेऽभिनित५, - "एतानि पतिमानान्ः यः करनि विहितः । तपच्छ्रहयेनैव तस्य दिन चामया"..-इति । एतानि दाहादौनि. तेषां सत्र प्रकतत्वात् । तत्कामकारविषयम। विहितं यदकाम(मां कामातु द्विगुणं भवत' दति स्मरणात् । यच हस्पतिनानाम- "विषोइन्धनशस्त्रेण यत्वात्मानं प्रमापयेत् । म्हतोमेथेन लेप्तव्योनान् मस्कारमहति ॥ जाति मु०॥ मार्य, ·यस्तस्य वोढा वाऽभिप्रदताया। निशेष भाडोस् तु पिण्डदोवा नराध यमेमोशम् - "गोब्राह्मणहत दग्ध्वा मृतमुइन्धमेन च । पाशाञ्छित्वा तथा तस्य वळू मान्नपनं चरेत्" इति । नदुभयमशनविषयम्, देशकालवयःमत्यादीनां प्रायश्चित्ततार-. तम्यहेतुत्वात् । तथाच व्याघ्रः "देशं कालं वयः शति भामं बुद्धिशतं तथा । अबुद्धिकतमभ्यास ज्ञात्वा निष्क्रयणं तदेत्" इति । पत्यादितारतम्यवानिमित्ततारतम्यमपि प्रायश्चित्ततारतम्यकार- पम् । अतएव प्रजापतिः, स्पायल्पनिमित्ते खन्यं प्रायश्चित्तमार, "तच्छर केवलं स्पृष्ठा पातयित्वाऽश्रु वा तथा । एकराचं तु नानौयात् त्रिरात्रं बुद्धिपूर्वके!'' इति । एवं निमित्तभूयस्वे प्रायश्चित्तभ्यस्त्वम् । अतएवाशेषाः प्रेत- क्रियाः कुर्वतोऽधिकं प्रायश्चित्तमाह वमिष्टः,- “य अात्मत्यागिनां कुर्यात् स्नेदात् प्रेतक्रियां द्विजः । स तप्तामहितं चरेच्चान्द्रायणं व्रतम्" इति । प्रजापतियहणमुक्तार्थ बुद्धिदाशार्थम् । ततोविरोधिवचनार्मा विषयव्यवस्था द्रष्टव्येत्युक्तं भवति । सा चास्माभिः प्रदर्शिता । नन्यायं गोहतादिवविदिशति, ·गोभिई सथोदई बामणेन तु पातितम्॥ ४ ॥ संस्पृशन्ति तु ये विप्रा बाढ़ारश्चामिहाश्च ये*। अन्येऽपि वाऽनुगन्तारः पाशछेदकराश्च ये॥५॥ सप्तकृच्छ्रेण शुशास्ते कुgीह्मणभोजनम् । अनडुत्साहितांगा च दद्युर्विप्राय दक्षिणाम् ॥६॥ अत्राततायितया गोभिः कोइभ यदि हतस्तदानीमेतद्र्ष्टष्य, प्रामादिकमरण पानियाभावा । एतनागौचप्रकरणेऽस्माभिरूप वर्णितम् । प्रर्वत्रो६न्धविषय नाकमाचमुक्त, रह न वाडाणा-- भोजनादिकमधिकते. इति नामनीयं, परकर्ट कोन्या- स्थान विवचितत्वात् । गोहतबाह्मणहतयोर्मध्ये पाठात् । न च पर- कार्ड कोधिने प्रायश्चित्ताल्पत्वमिति वाच्यं पर कल कोइन्धनप्रति ज्ञाला प्रवृत्तस्थाततायिनोऽत्र विवक्षितलाम। गोमिशनदक्षिणा यवनेोऽप्यार। "श्रात्मघातुकरपा नदानबहनधु सप्तका चरेत् । वृषगावी दचिणा ब्राह्मण"---इति । तापमाहा। "अहमुष्ण पिवेदारि चड्मुणं पयः पिन् । वहभुषणं पिवेत् भर्पिवायुभवोदिनत्रयम् ॥ षट्पन्न तु पिवेदम्भस्तिपन्लन्तु पथः भिवेत् । पलमेकं पिवेत् मस्तिष्क विधीयते" - इति । वायुभक्षणमुपवासः । तप्त शब्देन मीतकन्यापर्यते । तन्न- पश्च धमेनोसाम,- VAN बोकारवामिवाइका, इति ।

·। बहसूमा पिवेदम्भः अहमुषा शर्त दिन। मानुष्यं पयः पौवा वायुभवः परं बान शकच्छ विजानीयात् मौतेः मौसमुदायतम्" इति यतु याशवस्क्येनोक्कम, “तप्तचौरघताम्बूनामेमैकं प्रत्यहं पिवेत्। एकरात्रोपवासश्च तप्त उदाहतः” इति । तत् तप्तबच्छ्रस्थावान्तरभेदविवक्षयोपपद्यते । यथा, सामपनं वामान्तपन, इति वैविध्वं, तथा तप्तवच्छं महातप्तक्लच्छमिति देवियं द्रष्टव्यम् । पलशब्देन सुवर्णचतुष्टयमुथते । “पस्नं सुवर्णा- यस्वारः" इति याज्ञवसक्यवचमात् । उक्र - “पञ्चगुञ्जाऽऽत्मकोमाषोनिष्कोमामाष्टनिर्मितः । दशनिष्कात्मकं प्रोकं पल्लमानं बुधैः सदा"-इति । एतादृशः पतैः षड्भिः सस्मितमम्भः पिवेत्। पतितसंसर्गप्राय- विसं विधातुं तसंसर्गस्य निन्दितत्वं दर्शयति, यो वै समाचरेडियः* पतितादिधकामतः । पञ्चाई वा दशाई वा बादशाहमथापिवा ॥७॥ मासाईमासमेकं वा मासयमयापिया। भन्दाईमन्दमेकं वा तदूई चैव तत्समः ॥८॥ विग्रहवं क्षत्रियादेपसावर्ण, मतव्यमाचा मनस्य दिनत्वात्। तथाच मत- । रवि पाठातरम । संसर्गमावरे मुं।

·"धो धेन पतितेमषा पटगै पाति मानवः ।
स तस्यैव मतं कुर्य्यात् तत्संसर्गविशुद्धथे”-इति ।
समाचरण* मह थानासनादि । तथा च कश्य:-
“
আচ্ছায়ানা লা মন্থসৗজুলা।
संक्रमन्नौह पापानि तैलविन्दुरिजाम्भसि ॥
संवत्सरेणा पतति पतितेन महाधरन् ।
यानाममादिभि नित्यमित्याइब्रह्मवादिनः" इति ।
याजनादौ तु मन्द्यः पति। तथाच बौधायन:,-
"भंवत्सरेण पतति पतितेन पहानरन् ।
धाजनाध्यापनाचौनात्? सद्योन मयनादिभिः" इति ।
वृहस्पतिरपि बहुविधं ममाचरणं निषेधति,
"एकसय्याऽऽसनं पति भाण्डं पश्यनमिश्रपाम् ।
जायनास्थापने योनिलयाच मह भोजनम् ॥
भवधा मङ्करः प्रोको न कर्तव्योऽधर्मः मह" इति ।
देवलोऽपि,-
"संलापस्पानिधामात् मह अय्याऽऽरानाशनात् ।
थाजभाध्यापनावामात्यापं संक्रमते मृणाम"--इनि
सहाचरगति मु.।
घानावनामावादि, इति मु. ।
बनानाभने,-इति मु.।
सामनायेतु, इति मु. । अध्यापनमागे भयंधाध्ययनपाठा,

·प 21ONARIANTERT) मा बुने, अव त मूखवचनोको सवना माना अमर्गवाच थाजनादिर्यायः । पतितामिबियादिशब्द मादधों गधन्ते । “पतितोत्पन्नः पतितो भवति" इति वमिष्ठेन बन्दनात् । विधिस्थितस्य प्रायश्चित्तस्यास्पत्वं ज्ञायपितम कामत- युतम्। काम धर्मनु विष कात्य तरे मिति "पञ्चाहे तु परेछ दगाहे तप्तकम् ।। पराकस्बर्द्धमासे स्यान्मासे चान्द्रायणं चरेत् ।। मामधये तु कुर्वीत हाच्छं चान्द्रायणोत्तरम् । पाएमासिके तु संसर्ग बछ बब्दा माचरेत् । संसर्ग चाब्दिके कुर्यादब्दं चान्द्रायणोत्तरम्" इति । पृथक्पृथग्व्यवस्थितप्रायश्चितविधिमया पश्चाहाधनेकपक्षोपन्या- सः। तदूर्द्धश्चैव तत्ममः,--इत्यभिधामात् पूर्वच तत्साम्याभावेऽपि तोऽर्वाचीनं पापं कालतारतम्येन भवति,--इत्यवगम्यते । यः समाइरेत, म पापो भवति, इत्यध्याहत्य निन्दा योजनौया । इदानों कालतारतम्येन पूक्लेिव्वष्टस पशेषु यथाक्रमं प्रायश्चित्त विदधाति, चिराचं प्रथमे पक्षे द्वितीये कृच्छ्रमाचरेत् । हतीये चैव पक्षे तु कृच्छं सान्तपनं चरेत् ॥६॥ सतुर्थे दशराचं स्यात्पराकः पञ्चमे मतः । कुञ्चिान्द्रायणं षष्ठे सप्तमे त्वैन्दवदयम् ॥१०॥ इयतदन्तं न दृश्यते बाहर पुल प्राय ·प्रायश्चित्तकागडम् । २५ । शुद्ध्यर्थमष्टमे चैव षण्मासान् हाच्छमाचरेत् । पक्षसङ्ख्याप्रमाणेन सुवर्णान्यपि दक्षिणा ॥११॥ प्रथमः पक्षः पक्षाहसंमर्गः. तत्र चिराचमंजकं समाचरेत् । त्रिरात्रछाच्छोमाम विरात्रोपवामः । तथास विष्णुः । “अथ लच्छ्राणि भवन्ति व्यहं नानौयान्" इति । द्वितीयपक्षोदशा हमर्गः, तत्र प्राजापत्यमा दरेत् । न च मम्नवचने प्राजापत्यायः कृच्छविशेषोन श्रूयते,-इति शङ्कनीयम् । मातिगाम्वेषु निरुपपदम्य कृच्छ्रशब्दस्य प्राजापत्यएव प्राचुयश प्रयोगात् । "कच्छमिति प्राजापत्यम्"-दनि देवनस्मरणाचा प्राजापत्यवरूपं मनराह,-- "व्यहं प्रातस्ता मायं व्यत्रमद्यादयाचितम् । परन्तु नानौयात् प्राजापत्यं वरम द्विजः" :-- इति । हतीयपनोबाट शाहममर्गः, तत्र मान्त पनं कृच्छ्रमाचरेत् । मात- पमं चतुर्विधं, द्विरा सप्तराचं पञ्चदार रमेकनिंगतिरा चेति । तर्ष विरात्रमप्राचयो: स्वरूपमाह याजयलक्यः, "गोमुन्न मोमयं होरं दधि मणि: कोटकम् । अग्ध्वा परोऽहरपवमेत् सान्तपनं चरम् ।। पृथक् शान्नपनद्रव्यः षपद सोपवामकः । मप्ताहेन तु छोऽयं महामालपन: समतः” इति । यमेन पञ्चदशाहमायः महाशान्तपना लिहितः.- . तदुच्यते,-इति मु.। | महाशान्तपनं मातम्, इति शा। 4 ·গরুষ। R- “अखि गोमूत्र व्यहं वे गोमवं पियेत् । बरं दधि व्यहं शौरं व्यहं मर्पिस्ततः इचिः ।। महाशान्तपनं होतत् भर्वपापप्रनाशनम्" इति ॥ जावालेन * वेकविंशतिरात्रनिर्वा महामान्सपनोऽभिहितः, "षमामेकैकमेतेषां त्रिरात्रमुपयोजयेत् । व्यहं चोपवमेदन्ते महामान्तपनं विदुः" इति । एतेषां मधये न तावदच द्विरात्रं ग्रहौवं अक्छ, तस्य दितीय- पक्षोतात् पाजागत्यात् न्यूनत्वात्। नापि पञ्चदशरात्रै कविंशतिराच- योग्रहणं, नयोश्चतुर्थपक्षोकद शराबोपवामाद: तस्मात्, मत- रात्रं परिशिष्यते । न च तस्य दादशाहसाध्यात् प्राजापत्यादी- चौनत्वं शङ्कलौयं, प्राजापत्ये हि चिष्वेव दिनेसमनवर्जनमत्र तु मप्तेष्वपि दिनेश्वशनवर्जनम, अतोऽधिकत्वात् । एवमेज हतीयपणे प्रायश्चित्तम् । अर्द्ध माममंसर्ग: चतुर्थपक्षः । तत्र दशरात्रोपवाममा चरत् । यद्यप्यत्रोपवमेदिति न श्रुतं, तथापि वक्ष्यमाणपरावहिन माहचर्यातजन्यने । मामसंसर्गः पञ्चमपक्षः । काव्यत्वन मम्मतः । पराकम्वरूपं दर्शयति मनुः,-- “यतात्मनोऽप्रमत्तम्य द्वादशाहमभोजनम् । पराकोनाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापप्रणाशनः" इति । मासदयसंसर्ग: षष्ठपक्षः । तत्र चान्द्रायणं कुर्यात् । चान्द्रायण- लक्षणं स्वयमेवोत्तरत्र वक्ष्यति । षण्माससंसर्गः मप्तमपक्षः । तवेन्द- तत्र पराकः कः * भावालिना, इति मु.।

·प्रायवित्तकायहम् । बदयं कुर्यात् । ऐन्दवं चान्द्रायणं, दम्वृद्धिष्ट्रामोपेतत्वात् । किषि दूनमंवत्सरसमाऽष्टमपक्षः । यद्यपि किश्चिदूनत्वं न श्रुतं, स्थापि मम्पूर्णमंवत्सरसभर्गस्थ पानियहेतुत्वात् किश्चिदुनत्वं कल्यते। पानियतत्वं याचवल्कोन दलितम "मंवत्सरेण पतनि पतिलेन ममाचरन्" इति । लेबाट मे पन्ने षण्मासान कलमाचरेत् । षण्मामानित्यत्यन्तमयोगे दितीयथा कृच्छ्रनैरन्तयं विचितम् । तथा न भति षट्स मामषु प्राजापत्यकच्छाः पञ्चदश भग्वद्यन्ते। माद्यमिति मव्यषु वाक्येव . नुषच्यते । मतेष ष यशो प्रायश्चित्तमनुष्ठाय तदङ्गवन दक्षिणा दातव्या व पक्षरात्रभमर्ग प्रथमपात सवर्णमेकं६) गममंग दितीया सुवर्णदयं, एवमित स्वपि पश्चतगन्तव्यम ! इत्थं पतितममर्ग प्रकोर्णके निमित्तानमारण प्रायश्चित्ततारतम्य व्युत्पादितम् । इदानीमभ्यः दिशा निमित्तानपारेरण प्रायश्चित मुनेतुं शक्यमिति इदि निधाय मृतुन्नात्यारा यम्त धर्मपरा- भुखः,-इत्यन्तेन मार्यानिमित्तान्का पन्यति. तुखाता तु या नारी भतार नोपसर्पति । सामृता नरकं याति विधवा च पुनः पुनः ॥१५॥ कातुनातान्तु योभायां भन्निधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नाव मंशयः ॥१३॥ . वैधयंच-इति मु.।

·२५ पराशरमाधवः । 8 दरिद्रं व्याधितं धूर्त भत्तारं याऽवमन्यते । सा शुनी आयते मृत्वा सकरी च पुनः पुनः॥१४॥ पत्यौ जीवति या नारी उपोष्य वतमाचरेत् । आयुष्यं हरते भर्तुः सा नारी नरकं व्रजेत् ॥१५॥ अपृष्ट्वा चैव भत्तार या नारी कुरुते व्रतम। सर्वं तद्राक्षसान् गच्छेदित्येवं मनुरवीत् ॥१६॥ वान्धवानां सजातीनां दुव्वृत्तं कुरुते तु या। गर्भपातच या कुन्नि तां सम्भाषयेत् कचित् ॥ १७ ॥ यत् पापं ब्रह्महत्यायां द्विगुणं गर्भपातने । प्रायश्चित्तं न तस्याः स्यात् तस्यात्यागोविधीयते ॥१८॥ न कार्यमावसथ्येन नाग्निहोत्रण वा पुनः ॥ स भवेत् कर्मचण्डालोयस्तु धर्मपराकखः ॥१८॥ इति। रजोदर्शनमारभ्य षोड़शदिनान्यतः । तत्र चतुर्थदिवसे नाता नारौं पुत्रोत्पादनार्थमाहृता सतौ यदि भतार नापसर्पति, तदा भरकमनुष्य पश्चाइशु जन्मसु विधवा भवति । भत्रीहताया- अनुपसर्पणे दोषोनारदौयपुराणे दर्शितः,- "बाहता या तु वै भी न प्रयाति वरान्विता । - . * मूर्ख-इलि मु.। + श्रृंकरी,-इति वकीयपुस्तकेषु प्रायः । गतस्याप्सि,-----इति मु.। म याति स्त्री, इति मुक।

·प्रायश्चित्सकामहम्। मा ध्वानौ जायते मृत्वा दश जन्मानि पञ्च च" -- इति ।। यथा नम्वाः ऋतुकालातिकमे प्रत्यवायस्तथा पुरुषस्थापि चतु- सातामनुपगच्छतः प्रत्यवायः । मविधिशब्दस्त्वचारोग्यादेपलद. भानएव देवला.-- "गस्वरोगानुम्माता म्वम्थः मन्त्रोपगछति। भ्रूणामत्यामवाप्नोति भां प्रानां विनाश्य स:"-दनि ! अट चोन्नयं यत् प्रायश्चित्त, नदहमा नियति,- "मृतो । गच्छद्योभाग्य माऽपि ईमाचरत्" इति । बौधायनाऽपि.-- 'स्तो न गच्छद्योभार्थी नियतां धर्मचारिणीम् । नियमातिक्रमात् तस्य प्राणायामात समतम"-इति ॥ न चात्र प्रायश्चित्तदयस्य ममविकन्धः महनीयः, प्राणायाम- तस्या क्षप्रत्यानायवनानुकन्यत्वात । अतएव प्राणायामालदर कृच्छ्रप्रत्याम्नायलेन चतुर्विशतिमते दाता, "कच्छोदव्यगुतं चैव प्राणायाम तायम् । तिलहोग सहखन्तु वेदाध्ययनमेवत' । इति ॥ पुरुषं प्रत्युक्तस्य प्रायश्चित्तस्थाई स्वियं प्रत्युम्नयम । तथाच भूगः,- "अभौतिर्यस्थ वाणि नानोवाणु नषो इशः । प्रायश्चिमा महन्ति स्त्रियोव्याधितएवच'--दति ॥ * कल्पनीयत्वात्, इति मु.। +मिक्षाति, इति मु.।

·न केवलनुवतिक्रमे स्त्रियाः प्रत्यवायः, किन्नु दारियादिना
येन केनापि निमित्तेन पत्युरवमानेऽपि महान् प्रत्यवायः । तथाच
प्राण्डपुराणम्,-
"मानाद्रोषान्ममरादा भतारं याऽवमन्यते ।
मा मन्तजन्मकं यावत् नरके स्थान संशयः" इति ।
अवमानश्च पुरुषान्सरगमन-चित्तवञ्चनादिः । एतदेवाभिप्रेत्य
मनुराह,
“अपत्थलाभाद्या तु स्वौ भतारमतिलायेत् ।
मेह निन्दामवाप्नोति परलोकाच होयते ॥
व्यभिचारात्त भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति मिद्यताम् ।
गालयोनि चाप्नोति पापमोगैश्च पौद्यते ॥
पति हित्वा पसष्टं स्वमुताष्टं योपसेवते ।
निन्द्यैव लोके भवति परपूर्वति बोच्यते"--इति ।।
नारदीयेऽपि,-
"जीवितेन सुखार्थन* भारं वञ्चयेत्तु था ॥
ऋमियोनिशतान्या चाण्डालौ आयते तु मा" इति ।
अपोन्नेयं प्रायश्चित्तमापस्तम्पो दर्शयति । “भर्तुतिक्रमे
हष्क्रम्" इति। उशनाऽपि । “यभिचारिणौं भार्या कुलपरि-
भूती पिण्डमात्रेणोपजीविनी । मित्ताधिकारी चान्द्रायणं प्राजा-
-
* बीवितेनाथ विन,--इति मु।
+ पंखनी जायते ततः, - इति मु.।
। कुचेवपिपरिभूता,-इवि शा।

·प्रायशिरकासम् ।
पत्यं वा कारयेत्”-इति । श्रनमानाभावेऽपि पतिभाषामुपेच्य
प्रोपवामादिपरायाः स्त्रियाः प्रत्यवायोऽस्ति । एतदेवाभिप्राय
प्रतोपवागदौनां स्वियं प्रति शेयोतुत्वं निषेधत्यधि:.-
"न वनोपवामन धर्म विविधेन ।
नारी स्वर्गमवाप्नोति नोति पनिपूजनात्" इति ।
महामारतेऽपि पतिशापायामाचाथाउत्तमां गतिम् का
प्रतादिपरामा अन्यस्यामारायास्तान पयितुमिदमुदायतम् --
"नो अमोलोकपालम्न माग पुष्कलं वचः ।
मा शम्ब निस्व न लामा: मनि तेऽनघ ।।
स्वधर्मविनुस्खा नित्यं कान लोकान् लं गमिाम ' ।
देवत हिपतिः स्त्रीणां मापितः मजदेवतैः ।।
मोहेन ले दगाह न जाना स्वदतम् ।
4
पनिमत्याः स्त्रियाली के घम' प्रत्यर्मन न्य। - दात
यदा यो गतिशःषाऽनुरोधन मनादिक औषनि, सदाऽ14
पतिमलाइनुष्ठित तद्वत निपलं मनांत । दाइ भागधा -
"मारी खल्वननुमाता भनी पिचा सतेन वा ।
निकलन्नु भवेत्तम्या यत्करोति प्रतादिकम" --ददि ।
श्रतएव मनुः सर्वच स्त्रिया: स्वान निषेधनि.---
“वालया वा युक्त्या वा सद्धया वाऽपि योषिता ।
न स्वातन्त्र्येण कर्त्तव्यं कार्य किश्चिद्ग चरि"-इनि
• कचं बोकान् ममिष्यति, इति मु.

·पारमाधवः1 - तथा पुराणे,- "पिता रक्षति कौमारे भी रक्षति यौबने । पुचः स्थविरभावे तु म स्त्रौ खातम्यमहति" इति ॥ अपृष्वेत्यभिधानादनुज्ञापुरःसरमनुष्ठितस्य व्रतादेः साफल्यमव- गम्यते । तच्च शङ्खलिखिताभ्यां दर्शितम् । “न भर्तारं दिव्याद्- यद्यप्यशीलः स्थात् पतितोऽर्थहीनोव्याधितोवाऽपि पतिर्दैवतं स्वौणां, म ब्रतोपवासनियमेज्यादानी स्त्रीणामन्यत्र पतिश्रूषायाः, का- मन्तु भर्तुरनुज्ञया व्रतोपवासनियमादौनामभ्यामः स्त्रीधर्मः"- इति । कात्यायनोऽपि, "भार्थी भर्तुमतेनैव व्रतादौनाचरेदिति” । या तु नारौ वान्धवानाममपिण्डानां मजातीनां मपिण्डानां दुर्वृत्तं विद्वेषं कुरुते. या च गर्भ पातयेत्, ते उभे पातक- बाहुल्याच मम्भाषणौये । एतदेवाभिप्रेत्य बन्धुद्वेषः शङ्खलिखिताभ्यां निषिद्धः । “म बन्धून् दिव्यात्" इति । अत्र च विद्वेषोविषप्रयो- गाभिचारादिपर्यन्तोविवक्षितः । अन्यथा खन्त्यस्य देषम्य गर्भपाता- साम्येनासम्भाषणहेतुत्वामम्भवात् । यद्यपि बन्धुवध-गर्भपातनयोरस- भाषणहेतुत्वं समानं, तथापि गर्भपाते पापद्वैगुयेन प्रायश्चित मास्ति, तस्तस्यात्यागएव । ननु, प्रायश्चित्ताभावोऽनुपपन्नः, मनुमा ब्रह्महत्याग्रतस्थ तमो- पदिष्टत्वात, सथाच इत्यारभ्य एतदन्तोग्रन्थोनाखि वडीयपुस्तकेषु । +न व्रतोपवासादिक, इति मुन ·प्रायश्चित्तकाण्डम् । -- -- "हत्वा गर्भमजिज्ञातमेतदेव व्रतवरेत्".--इति । अविज्ञातं स्त्रीत्वपुंस्त्वाभ्यामनिश्चितम् । विजाते तु गर्भ स्वौष- पवधयोर्यथाविहितं द्रष्टव्यम् । अतः कथमुच्यते प्रायश्चित्त ना- स्तौति। नायं दोषः । पातनी यगर्भगत गुणागुणाभ्यां व्यवस्थोपपत्तेः हननीयबामणगतगुणागुणाभ्यां प्रायश्चित तारतम्यम्य दर्शमात् । तथा 'च याजवलक्यः ब्रह्मप्रनतानुक्का दीक्षितने देगुगामाह.... "द्विगुणं भवनाथे त ब्राह्मण अतमादिशेत"--दनि । यद्यपि दीक्षितादीक्षियोरिव गर्भयोगुणा गणौ गोपपद्यते", तथापि पिटगताणागणान्यानो कन्पनीयौ। तम्मात् प्रायश्चित्तवि पक्षास वचनानि गर्भमात्रयविषयाणि, इंदं पार्थाथताभावव मम्भावितगुणवद्गर्भतिषयम् । यदा, पारा गायन प्रार्या पत्ताभावी निम्तम्यास्त्यागविधिोषार्थवाददति न कशिविरोधः । तथान, तिथि एगर्भपातने पापद्वैगुण्याग्रतवैगुण्य मुन्नमिति भावः। या वेदविद्यामरहितोवेदोकधर्मपरमपरतं भाग नहत. भ जन्मना ब्राह्मणोऽपि कर्मणा चण्डालोभो । तम्) धर्मपरावत तदीयोकिरूपेण पाईन द्यायते : 'पातमथ्यः पञ्चमोऽग्नि.. नन च गाईपत्याग्निपञ्चकमुपलक्ष्यते । न चा निपञ्च केन वा नभाशमा ग्रिहोत्रादिना वा किञ्चित् फलमनि । ऐहिकम्य फलस्ताद नात्, ,श्रामुभिकाय फलस्य मन्दिग्धत्वात् । लथाच श्रूयत । "कोहि तद्देद यद्यमुभिन् लोकेऽम्ति ना मना"--इति । एवमेतेषु व्याख्यातेषु वचनेषु यानि निमित्तान्युपगम्तागि, नेषां गर्मपातयोगंगागौ नोपलभ्येते, इति भु * ३ 5 ·पराशरमाधवः । मध्ये स्वौकर्षकस्य पुरुषकर्टकस्य भवतिक्रमस्यः पत्यवमानस्य च प्रायश्चित्तमुत्रीय प्रदर्भितम् । यत् पनिशुश्रूषामुनय तप्रति- कूलनताद्याचरणं, तब पतिं प्रभाद्य तदकं प्रायश्चित्तमाचरेत् । तथा च याज्ञवल्क्यः, - "प्रतिकृस्वं गुरोः कृत्वा प्रमाद्यैव विड्यति"--इति । स्मत्यन्तरेऽपि,-- "अथ वा यद्गुरुयात् तत्का>मविशझ्या । निग्रहऽनुग्रहे वाऽपि गुरुः सर्वत्र कारणम्"--दति ॥ यच्चानुज्ञामन्तरेण व्रताचरणं, तच निष्फलप्रयासम्य दण्डरूप- वात् तेनैव प्राडातौति न पृथक प्रायश्चित्तापेक्षा । दत्ताचरणं च विविधं, वधावमानं प्रयत्नमाचं चेति । तयो- मध्ये वधावसानस्य पुरुषकर्टकस्य दुर्वृत्ताचरणस्थ प्रायश्चित्तमाचार्यो- वक्ष्यति । प्रयनमात्रस्य तु प्रायश्चित्तं याज्ञवल्क्योऽतिदिशति,--- "चरेद्वतमहत्वाऽपि घातार्थं चेत् ममागतः" इति। न च हननाहननयोर्बतमाम्यं शङ्कनौयं. प्रतिदिष्टस्योपदिष्टात् किञ्चिन्यूनत्वात् । योषितस्तु पुरुषकर्टकप्रायश्चित्तार्द्धं द्रष्टव्यम् । गर्भ पातने प्रायश्चित्तं गर्भभेदानेकधा. भिद्यते। गर्भाद्विविधः पति- * तत्र तदुक्तमित्यनेन गौ। प्रायश्चित्तं धर्मज्ञश्चेत् खयमेवोपदिशेत्, धर्मशास्त्रं न जानाति चेत् धर्मशास्त्रज्ञस्य सकाशादुवा वा पतिरेयो- पदिशेदित्यर्थः । इत्यधिक मुद्रितपुस्तकेऽस्ति । परमयमंशोगालि बड़ीय- पुलकेषु । लिपिमचापि टिप्पणमेदित्येव प्रतीयते ।

·प्रायश्चितकालम् । अन्योजारजन्यश्च। जाराश्च स्वर्णा असवर्णाय । तर भवच शाय शिनं चतुर्विंशतिमतेऽभिहितम्.... "गर्भपाते समुद्दिष्टं यथावर्ण बिधि व्रतम् । जारगर्भ विशेष: स्यात् यथोक्रधिभि: पुरा ब्रह्मगर्भबधे कच्छमन्द मान्नपनाधिकम' । चत्रगर्मबंध चैव दरेच्चान्द्रायणदयम् । वैग्यस्य सैन्दवं शोक पराक: ट्रघानने । प्रायश्चित्तमिद प्रो गर्भवाले विशेषतः इति ॥ वेदविद्यामरहितन्य प्रायित्तं मिठादर्शयति । "नास्तिकः सच् छादपाः । हत्या विरमेनास्तिकावास्तिक्यक्तित्वनिम्" इति । एतम महत्करणविषयम् । श्रमवत्करण तु पाङ्खनो कम् । "नास्तिकोनास्तिकत्तिः सततः कूट व्यवहारौ मिथ्या भिशमोत्यत पञ्च संवत्मर बामणग्टहे भक्ष्यं चरयुः" इति । अथ वोजि-क्षत्रिणो: पित्रो: प्रत्यायप्रायश्चित्तमझावम् चनाण. मस्मिन् प्राश्चित्तप्रसङ्ग, कुण्डगोनको पुत्रौ मदृष्टान्तमुपन्यस्थान, आघवाताहतं बीजं यस्य टोचे प्ररोहति । स क्षेत्री लभते बीजं न बीजी भागमईति ॥२॥ तहत् परस्त्रियाः पुत्रौ हौ सुतौ कुण्डगोलको। पत्यौ जीवति कुण्डः स्यात् मृते भर्तरि गोनकः ॥२१॥ * शान्तपनादिकम्, इति मु. | पलमहति, इति भा० ।

·पराशरमाधवः। [" श्रोधोजलप्रबाहः, वातः प्रचण्डवायुः । तयोरन्यतरेणाहतं पर- कौयं शाल्यादिबोज यस्थान्यस्य क्षेत्र प्ररोहति, स क्षेत्रौ बीज बोज- फलं लभते न तु बौजौ। तदेतल्लोकप्रसिद्धम् । तेनैव न्यायेन क्षेत्रिणोभा-यां वौजिनोत्पादितौ कुण्डगोलको क्षेत्रिण: पुत्रौ भवतः, न तु बौजिनः । तयोः पुत्रयोर्मध्ये क्षेत्रिण्यमृते आरज; कुण्डः, मृते तस्मिन् जारजोगोलकः । "अमृते च मृते चैव जारजौ कुण्डगोलको"--इति स्मत्यन्तरात् । जारशब्देन देवरादयो व्यावय॑न्ने । तेषां जारत्वमस्ति । तेषां गर्वनुज्ञातत्वात् । श्रनुज्ञातत्वं च याज- तसक्येनोकम- "श्रपुवां गर्जनुज्ञातो देवर: पुनकाम्यया । मपिण्डो वा मगोत्रो वा ताभ्यक्तः कृती व्रजेत्" इति ॥ बौजितेत्रिणोरत्र सूचितप्रत्यवायो महाभारते दर्शितः, "लेकिश्चैव बोजा च द्वारेती नियमगती। न रति च योदारान् परदारांश्च गच्छति । गातो तो नगे निधं धमाचारवाहातो"- इति । जारस्थ गर्भानुत्पाद यन प्रायश्चित्तमभिहितं,तदेव बौजौ द्विगुण- माचरेत् । जारप्रायश्चित्तं व्याघेण दर्भितम्,-- "ब्राह्माणो ब्राह्मणों गच्छेदकामां यदि कामतः । कच्छचान्द्रायणौ कुर्यादर्द्धमेव प्रमादतः ॥ अर्द्धमेव सकामायां तप्तामहङ्गतौ । अर्द्धमई नपादौनां दारेषु ब्राह्मणवरेत् ॥

·]]
प्रासितकाखम् ।
एतइतं परेमाई श्रोत्रियस्य परियो ।
अश्रोत्रियश्चेद् द्विगुणमगुप्तावर्द्धमेवच"-दति ॥
नेत्रिणः प्रायवित्तविशेषानादेगात् सामान्यप्रायचित्त द्रष्टनाम् ।
नच याज्ञवल्क्येन दर्शितम्,-..
"प्राणायाममतं कायं मनपापापनुनये।
उपपातकजातानामनादिषु चैत्र हि"-दति ।
म बौजी भागम तौत्ययमा मानना दृष्टान्तः प्रतिपादितः.
"यथा गोबोटामोषु महियाचा विकास।
नोत्पादकः प्रजाभागी तथैवान्याङ्गनाम्लपि ।
यो नेत्रिण बोजवन्तः परतंत्र प्रवापिणः ।
ते शन्यस्य जातस्य न लमले फलं कचित ।
यथाऽन्यगोषु वृषभोवमानां जनंगच्चतम् ।
गोमिनामेव ते वत्मामाचं कन्दितभाषभम'---दनि ।।
याक्षेत्रिण इत्यत्र अत्रिनिदः ।
ददानी कुण्डगोलकामोन बुद्धिस्थान पुभेदान् दयनि, ..
औरसः क्षेषजश्चैव दत्तः कचिमकः सुतः । इति ।
एतच्च दादाविधानां पुत्राणामुपलक्षणम् । ते च मनुना भिता:.--
"श्रौरस: क्षेत्रजव दत्तः कृषिमएवाद ।
गूढोत्पनोऽपविश्व दायादा बान्धताच षट् ॥
कानौनश्च महोदश्च कौत: पौनर्भवम्तथा।
खयंदातच भौद्रश्च षडदायादबानमः॥
* मदिवजाविकान, इति मु..।

·खे क्षेचे संस्कृतायान्तु खयमुत्पादितय यः ।
तमौरमं विजानीयात् पुत्रं प्रथमकल्पितम् ॥
यस्तस्पनः प्रमौतस्य लौवस्य पतितस्य वा।
खधर्मण नियुकायां स पुत्रः चेत्रजः स्मृतः ॥
माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि।
मदृशं प्रौतिसंयुक्त स जेयोदत्रिमः सुतः ॥
सदृशन्तु प्रकुर्यादा गुणदोषविचक्षणम् ।
पुचं पुत्रगुणैर्युक्त म विज्ञेयस्तु कृत्रिमः ।
उत्पद्यते ग्टहे यस्य न च ज्ञायेत कस्य सः !
स रहे गूढउत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः ।
मातापिटभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेण वा।
यं पुत्रं परिग्रीयादपविद्धः स उच्यते ।
पिटवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद्रहः ।
तं कानीनं विजानीयाद्दोः कन्यासमुद्भवम् ॥
या गर्भिणै मंस्कृियते ज्ञाताज्ञाततथा मतौ।
वोढ़ः स ग भवति महोदति चोच्यते ।
कौणैयाद्यस्वपत्यार्थं मातापिचोर्यमन्तिकात् ।
म कौतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपिवा।
या पत्या वा पविरत्वका विधवा वा खयेच्छया ॥
-
खसमुत्पादयेद्धि यम्, इति मु.।
भावाधावाऽपि वा, -इति मु.।
विधवा धेच्या पुन, इति शा० सः ।

·प्रायश्चित्तशाकम् ।
उत्पादयेत् पुनर्भवा म पौनर्भवउच्यते ।
मातापितांबहीनोयत्यको वा म्याद कारणात् ।।
श्रात्मानं पायेदयी स्वयंदत्तम् स स्मतः ।
यं बाह्मणम्त शूट्रायां कामादत्यादयेन् मतम् ।।
म पारयव भवस्तस्मात् पारशवः स्मृतः" इति ।
याज्ञवलक्येनापि,---
"श्रीरम: पत्रकापुत्र: देवा गृहजम्नथा ।
कानौनः पञ्चमः प्रोका मा पोनर्भवः स्मृतः ।।
दत्तः कौनः कृत्रिमश्च स्नदत्तदूतारितः ।
महोदजापांवरच पुत्राद्वादश कौनिताः ॥
रमोधर्मपत्नीजस्तत्ममः पुत्रिकामतः ।
कंत्रजः क्षेत्रजातस्तु मगोपेतरेण वा ॥
रहे प्रच्छन्नउत्पनो गढ़जस्त सुतः स्मृतः ।
कामौन: कन्यकाातोमातामहसतोमतः ।
अचतायां बतायां वा जातः पौनर्भवः स्मतः ।
दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्रोदप्तकोभवेत् ॥
कौतच ताभ्यां विक्रौतः कृत्रिमः स्थात् वयं हतः ।
दत्तात्मा तु स्वयंदत्तोगर्भ विकः महोदजः ।।
उनसष्टोग्रधने यस्तु सोऽपविद्धो भवेत सतः ।
पिपदोपहरश्चैषां पूर्वाभावे परः परः ।
पजातीयेवयं प्रोकस्तनयेषु मया विधिः" इति ।
• याचवकोनामि, इधारभ्य एतदन्तोयत्योमान्ति बडीयास्त के ।

·पराशरमाधवः। अब बादशानां पुत्राणं यानि शरणानि मनुमा दर्भितामि, तानि माण्युपलवयितुं दत्तस्य लक्षणमाह, दद्यान्माता पिता वाऽपि स पुत्रोदत्तकोभवेत् ॥२२॥ अत्र दाने सदृशं प्रीतिसंयुक्रमनिरापदौति विशेषणचतुष्टयं द्रष्टयम् । प्रसकानुप्रसनं परिसमाप्य प्रकतमेव प्रायशित्तमनुसरति परि- विनिरियादिलोकदयेन. परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते । सर्वे ते नरकं यान्ति दाव्याजकपञ्चमाः ॥२३॥ दौ कृच्छौ परिवित्तेस्तु कन्यायाः कृच्छ्रएवच । कृष्छातिकच्छौ दातुस्तु होता चान्द्रायणं चरेत् ॥२४॥ यत्र ज्येष्ठो नोदहति कनिष्ठश्चौदहति. नत्र ज्येष्ठः परिविन्ति- रित्युच्यते। कनिष्टः परिवेत्ता, यया कन्यया कनिष्ठः परिदिद्यते मा परिवेदनौ, तस्याः पित्रादिता, याजको विवाहहोमस्य कार- यिता। तपते पञ्च नरकं यान्ति । तथाच हारौतः । “ज्येष्ठेऽनि- विटे कनौयात्रिविशन् परिवेत्ता भवति, परिवित्तिय॑ष्टः, परि- वेदनौ कन्या, . परिदायौ दाता, परियष्टा वाजकस्ते मर्च पतिताः" इति । तत्र परिवितेद्दौं अच्छौ प्रायश्चित्तं, कन्याया- एकः कृच्छ्रः, दातः इच्छातियः । तस्य लक्षणं याचवस्क्याय, - व्यक्तिति कमीयानुदाति यदा तदा कनीयान, ति मु.।

·प्रायत्तिकादम्। १ 'सातिशः पयसा दिवसामेकविंशतिम्" इति। याजकस्य चान्द्रायणम्। नचात्र परितेतुः प्रायश्चित्तमनुकमिति शङ्कनौयं, परिवित्तिशब्देन तस्याप्युपलक्षितत्वात् । अतएव यमः परिवित्तिपरिवेत्रोईयोः समं प्रायश्चित्तमाह,--- "क्कच्छौ द्वौ परिवेत्तः स्यात् कन्यायाः कच्छएवच । कृच्छातिकच्छी दातुम्तु होता चान्द्रायणं चरेत्"-ति । यत्त शङ्खलिखिताभ्यामुतम् । “परिवित्तिः परिवेत्ता च भंग भरं बाह्मणग्रहेषु भक्ष्यं च रे याताम्".- इति । महनापि,-.. "परिवित्तिः परिवसा च यया छ परिविधते । व्रतं मंवत्सरं कुर्युर्दास्याजकपञ्चमाः" इति । यदपि हारौतेनोकम्। “ते मर्च पतिताः संवत्मरं प्राजापत्येन कृच्छ्रेण परिचरेयः" इति। तत्र सर्वत्र चिरक्षिप्रजाताजातभेदेन प्रायश्चित्तगौरवलाघवव्यवस्था द्रश्या । प्रायश्चित्तचरणानन्तर परि वेत्तुः कर्त्तन्यमाह वमिष्ठः । “परि विविदानः कृच्छातिकच्छी चरित्वा ती दत्त्वा पुनर्निविशेत् नां चैवोत्यकन्'-दति । तस्मै दत्वा ज्याय निवेद्य पुनर्निविशेत् पुनरुव हेत् । कामित्यपेक्षायामाह तामेवोप- यच्छेदिति । अयमर्थः । ज्येष्ठधातर्यकृतदारपरिग्रहे कसदारपरि गहः कनिष्ठः परिवेत्ता परिवेदन्या म्वग्टहौतथा कन्यथा परि- वित्तिना ज्येष्ठधाचा च मह उकं प्रायश्चित्तं निर्वर्य ध्येहभातरि कतदारपरिग्रहे कनिष्ठः पूर्वं ग्रहोता कन्या म्येष्ठभ्राने निवेद्य नदत्ता *थति परेहाता,---इति शा। + पापं यापर्ययः, प्रति मु। 6 ·सावमेव पुनश्चले । अवमेव ब्याको व्येक नियमोराधानयुलाने भमिको विवाहब्युलासे चानुमन्धेयः। अतएव गौतमः। “परि- वित्तिपरिवेत्नुप-रितपर्याधातायेदिधिषु दिधिषुपतीनां संव- मरं प्रारुतं ब्रह्मचर्यम्” इति। अदिधिषुपत्यादौ विशेषो वमि- ठेनोकः। "अदिधिषुपतिः कच्छं दादारावधरित्या निविभेत वाचवापयच्छेत दिधिषुपतिः इच्छातिकच्छो चरित्वा तम्मे दत्वा पुनर्निविशेत"-इति । अयेदिधिष्वादेलवणं देवलेनोक्रम्,- "ज्येष्ठायां यनूढ़ायां कन्यायामूयतेऽनुआ । सा चादिधिषुर्जया पूर्खा तु दिधिषुः स्मता"-इति ॥ तत्रादिधिषुपतिादाराचं स, प्राजापत्यं चरित्वा ज्येष्ठायां पवादन्येबोढ़ायां तामेबोदहेत्। दिधिषुपतिस्तु इक्रातिकच्छौ चरित्या स्त्रोढ़ा ज्येष्ठां तम्मे कनीयस्याः पूर्वाद दवाऽन्यामुदहेत। * चयमर्थ इत्यारभ्य एतदन्तोग्रथो नास्ति वत्रीयपुस्तकेष प्रायः । । पर्याहतपरिदानदिधिधु,--इति भु०। | तयुगान्तरविषयत्वात् कलौ कन्यायाः पुनगदाहस्य निषिद्धत्वाच दि- धिपतिः खोफां कनीयस्याः पुर्बो निवेद्य तहमा पुनः खयमेवोद हेत् । महादिनिमितेषु तु, नशे मते इति वक्ष्यमाणं इत्यम् । अदिधि-विधि म्वोः कन्ययोः तत्पतिविहितप्रायश्चित्ताई प्रायश्चित्तं ज्ञातव्यम् । अग्रेदि- धिषपतियठवन्यायाविवाहात् पर्वमेव चेत् खोठ्या कनीयस्या स्मृत्युक्तं प्रायषि निर्वर्ण्य दिधिषपतिविहितप्रायश्चित्ताचरणेन सुद्धा ज्येकामपि बयमेवोदास पुनः पूर्वाह कमिछामप्यहहेत् उभे उपयच्छत । कानीयम्यां पूर्वमेवोपायामनूला ज्येष्ठा कनिष्ठापतिनवोडाह्या मान्येनेति भावार्थः । उद्दाहेऽपि पन्धः शतप्रायश्चित्तः कृतप्रायश्चिचा नां दिधिक वस्या कमी. यस्याः पूबों दत्वा पन्यामबहेदिति मते इसधिकार ।

·परिवेदने प्रत्यवायं प्राचचिर्त र प्रदाना विषयविधे तदपवादं दर्शति, कुअवामनषण्डेषु गद्गदेषु जड़ेषु च । जात्यन्धे बधिरे मूके न दोषः परिवेदने ॥२५॥ कुलः पृष्ठभागे मांसादिविशेषेणात्यन्तविकृतदेहः । वाममोऽति- इस्वदेहः । षण्डोनपुंसकः। गदगदोजिहादिदोषेण सहसा वकुमशनः । जड़ोऽहमः कार्येष्वप्रवृत्तः । जात्यन्धादयः प्रमिद्धाः। एवंविधस्य ज्येष्ठस्य विवाहायोग्यत्वात् कनिष्ठम्य विवाहे नास्ति परिवेदने दोषः । एतच्च ज्येष्ठस्य प्रव्रज्यादेशान्तरगमनादौनामप्युपलक्षणम् । अस्मिंश्च परिवेदनाभ्यनुज्ञाने संवादवचनानि पूर्वमेव श्राद्धप्रसङ्गादुदा- चतानि नात्र प्रपश्यन्ते । कुञत्वादिदोषरहितेष्वपि भिनोदरेषु परिवेदनमभ्यनुजानाति,- पितृव्यपुत्रः सापत्नयः परनारीसुतस्तथा । दारामिहोपसंयोगे न दोषः परिवेदने रिहा पिदव्यपुत्रसापत्न्यौ प्रसिद्धौ। परना सतीदत्तकीतादिः। एतेषु ज्येष्ठेषु स्थितेषु कनिष्ठस्य विवाहाधानयोर्मास्ति प्रत्यवायः । कुजत्वादिदोषरहितेष्वेकोदरेषु पर्योधाने विशेषमाह, ज्येष्ठधाता यदा तिष्ठेदाधानं नैव कारयेत्। अनुज्ञातस्तु कुर्बोत शास्य वचनं यथा ॥२७॥ बसन्ते,-वि सु॥

·- - कारयेत् कुर्यात् । अनुज्ञातः कनिष्ठोघेहात पूर्वमाधानं हात्। बेहधारेव पिचाऽप्यनुज्ञातस्य पुत्वस्य पर्याधानप्राप्तौ चतबिति- मते विविध्यते- "ज्येष्ठधाचा वनुज्ञातः कुर्यादमिपरिग्रहम् । अनुज्ञातोऽपि मन् पिचा नादध्यान्मनुरब्रवीत्" इति। यत्न समन्तुनोक्रम,- "पितुर्यस्य तु नाधानं कथं पुत्तस्तु कारयेत् । अग्रिहोत्राधिकारोऽस्ति शसस्य वचन यथा"-इति । उशमाऽपि,- "पिता पितामहोयम्य अग्रजोवाऽथ कस्यचित् । तपोऽग्निहोत्रमन्वेष न दोषः परिवेदने"-दति । नत्विचादौनां वैधयादिना प्रतिबन्धे मति द्रष्टव्यम् । परिवेदनप-धानयोरिव स्त्रोणां पुनरुद्धाहस्थापि प्रमझात् कचित् अभ्यनुजां दर्शयति, नष्टे मृत प्रवजिने कीवे च पतित पतौ। पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्योविधीयतेमा महोदेशान्तरगमनेनापरिजातनत्तान्तः । अयश्च पुमरवाहो- युगान्तरविषयः : तथाचादिपुराणम् -- "अड़ायाः पुनरुवा ब्येष्ठांध गोवध तथा । कयौ पञ्च न कुर्वीत भाजायां कमण्डलुम्" इति।' जनावदेन विधिवा यात्रा, बबन पुगगहासापायीबाव- चिमा मु.एन। A ·प्रायविवादम्। 4 पुनबहाहमकन्या ब्रह्मचर्यव्रतामुष्ठाने श्रेयोऽनिभयं दर्शयति, मते भर्तरि या नारी ब्रह्मचर्यव्रते स्थिता*। सा मृता लभते स्वर्ग यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥२६॥ मृतग्रहणं मष्टादौनामुपलक्षणम्। चतुर्थपादेन स्मत्यन्तरपमिद्धा ब्रह्मचारिगतिर्दृष्टान्तिता। मा च मनुना दर्शिता,-- "अनेकानि सहस्राणि कौमारब्रह्मचारिणाम् । दिनं गतानि विप्राणामकृत्वा कुलसन्ततिम्" इति । उब्रह्मचर्यादप्यधिकफलमनुगमने दर्शयति, तिसः कायाकोटी च यानि रोमाणि मानुषे । तावत्कालं वसेत् स्वर्गे भतारं याऽनुगच्छति ॥३०॥ तावत्कालं तावत्महसमंवमरम् तथाच हारौतः,--- "मृते भर्तरि या नारी धर्मगौला दृढ़ग्रता । अनुगच्छति भर्तारं ग्टणु तस्यास्तु यत् फलम् ॥ तिस: कोट्योऽर्द्धकोटौ च यानि लोभानि मानुषे। तावन्धब्दसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ मानक पैकश्चैव यब कन्या प्रदीयते । कुलचयं पुनात्येषा मर्तारं याऽनु गच्छति"--इति। शङ्खलिखितौ,-- "मृते भर्तरि या नारी समारोईद्भुताशनम् । भाऽरुन्धतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते"-दति । * ब्रह्मचर्य व्यवस्थिता, इति मु.।

·मग्विदमनुगमनं प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धम् । “तमाकुरु म पुरायुषः
वर्गकामी प्रेयात्" इति श्रुत्या आत्महत्याप्रतिषेधान् ।
"असूा माम ते लोका अन्धेम सममाऽमृताः।
तांस्ते प्रत्याधिगच्छन्ति ये के चात्मनोजमाः" इति
श्रुत्यन्तराञ्च । मैवम्। अनुगमनमा निरवकाशवेन प्रावस्यात् ।
श्रात्महत्यानिषेधश्रुतिस्तु वर्गकामियोषितोऽन्यत्र सावकाशा। ननु
खर्गकामिन्याः पतिमनुगछन्याः अपि ब्राह्मण्या अनुगमनं स्वत्यैव
निषिद्धम्। तथाच पैठौनमिः,--
"मृतानुगमनं नाम्ति ब्राह्मण्याब्रह्मायामनात् ।
इतरेषान्तु वर्णानां बौधर्माऽयं परः स्मृतः ॥
उपकारं यथा भतुजविन्तौ न तथा मृता।
करोति बाणो श्रेयोभर्तुः शोककरौ चिरात् ।।
अनुवःत औवन मानुयायान्मतं पतिम् ।
जौय भर्तुतिं कुर्यात् मरणादात्मघातिमो"-रति ।
अङ्गिरापि,--
"या स्वौ ब्राह्मणजातौया मतं पतिमनुबेन् ।
मा स्वर्गमात्मघातेन मात्मानं न पति नक्षेत्" इति ।
याघ्रपादोऽपि,--
।
मचिदमनुपपन प्रत्यक्ष श्रुतिविरोधात् समयमारविरोधाप तथापि,
इति मु.।
सवन्तरविद्यापति मु.।
मा-बभिशा.पु.।

·पायधिशकायन। - "न विषेत ममं भर्ता ब्राह्मणी भोकमोहिता । प्रव्रज्यागतिमानाति मरणादात्मघातिनी"-इति । प्रव्रज्या मैथनादिभोगत्यागः*। नायं दोषः । अस्य निषेधम्य पृथक्चितिविषयवात्। अतएवोशना,- "पृथकचिनि समारुह्य न विप्रगन्तुमईति। अन्यामां चैव नारीणां स्त्रोधोऽयं परः स्मृतः" इति । एकचित्यां ममारोह कल्पसूत्रकारेण दर्शितम्। “प्रेतस्थोत्तरतः पल्या मंबेशनमविशेषेण नित्यवत्" इति। न केवलं स्वयमेवानुगमनेन स्वर्ग वमति, किन्नु स्वभरि नर- कादुद्धरतीत्याह, व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुचरते विलात् । एवं स्त्री पतिमुद्धृत्य तेनैव सह मोदते ॥३१॥ यद्यपि पापीयान् पतिः स्वपापफलभोगाय नरकमार्गाथाभि मुखोभवेत्, तथापि योषित् स्वकीयेन प्रबलसुकतेन तस्य पापफस्न- भोगं प्रतिबध्य पतिमपि स्वेन मह गतिं नयति। श्रतएव व्यासः,- “यदि प्रविष्टोनरकं बद्धः पाशः सुदारुणैः । सम्प्राप्तोयातनाम्यानं ग्टहीतो यमकिङ्करः ॥ तिष्ठते विवशोदौनोवेश्यमानः स्वकर्मभिः । व्यालग्राही यथा यानं बलाद्रहात्यशशिनः ॥ प्रबन्धा मैथुनगन्धपुष्याक्षतवासोभूषणताम्बूलादिस-भोग त्यागः,-- “ति मु।

·परावरमा नारमादाव दिवं चाति पपा बचात् । मा भर्टपरमा नित्यं सूयमानाऽसरोगः ॥ कौड़ते पतिना सार्दू यावदिन्द्रायतईभ । ब्रह्मानो वा तन्नो वा मिचनो वा भवेत् पतिः। पुनात्यविधवा नारौ तमादाय मृता तु या"-दति । इदश्चानुगमनं पतिव्रतयाऽनुष्ठितं मदुकरौल्या दम्पत्योरुभयोः प्रयोहेतुः, पापौयस्थाऽनुष्ठितञ्चेत् पापक्षयहेतुर्भवति । तथाच महा- भारतम्- "श्रवमत्य तु याः पूर्व पतिं दुष्टेन चेतसा । वर्तन्ते याश्च मततं भहणं प्रतिकूलतः ॥ भाऽनुमरणं काले याः कुर्वन्ति तथा विधा: । कामात् क्रोधाद्यान्मोहात् भाः पूता भवन्ति ताः ।। श्रादिप्रभृति या माध्धौ पत्युः प्रियपरायणा । ऊई गच्छति मा तत्र भाऽनुमरणं गता" इति। एतच्चानुमरणं न मामामपि स्त्रीणां मम्भवति । "माध्यौनामेव नारोणाग्निप्रपतनादृते । नान्योधोऽम्ति बिज्ञेयोमतभर्तरि करिचित् ॥ यावनागौ दहेदेहं मृते पत्यो पतिव्रता । तावन मुच्यते नारी स्त्रौशरीरात् कथञ्चन" । इत्यङ्गिरमा मामान्येन पतिव्रतानां माध्यौनामधिकारस्य बोध- मात्। अयश्चाधिकारोरजत्रादिभिः प्रतिवश्यते। तथाच वृहस्पतिः, "बाससंवर्द्धनं त्यका बालापत्या व गछति । - ·रजस्वला मृतिका रङ्ग र गर्मियो" इति । अच बालसंवर्द्धनं त्यकेति क्दन् संवईषिजनानारविसको बालापत्याया अप्यधिकारोऽस्तौति दर्शयन्. रद्दर्भच गर्भिणौति रक्षां दर्शयन् सम्भावितगर्भसन्देहाया अप्यधिकारं वारयति । तथाच नारदीये,- "बालापत्याच गर्भिण्यः अदृष्टचतवस्तथा । रजखमा राजसुते, नारोहन्ति चिता भाभे" इति । अदृष्ट सतवः सत्वदर्शनेन सम्भावितगर्भसन्देहाः । श्रुतिवियितं प्रायश्चित्तं प्रकीर्णकेषु यन्तं तत्रयविशेषयो दस्तलक्षणं परिवेदनम् । प्रथयति परं तुरीयाध्याये पराभरभाषिते विद्दतिमकरोत् शल्या निर्णयमानं माधवः ॥॥ इति श्रीमहाराजाधिराज-वैदिकमार्गप्रवर्तक-परमेश्वर-ौबौर- बुधभूपाल-मावाव्य-धुरन्धरस्य माधवामात्यस्य कतौ परामरसति- याख्यायां माधवौयायां चतुर्थोऽध्यायः ॥०॥ * एवानुमरणं,-हत्वारश्च एतदन्तोमन्योनालि बीयपसक्षु । बिष इन्दोमोगयो।

·पञ्चमोऽध्यायः। यत् समाश्रित्य वाल्मीकिप्रमुखाः शं परं गताः । लदाश्रयेऽधिकमवं रामचन्द्रस्य निर्मलम् । - इत्वं चतुर्थाध्याय प्रकीर्णकपापानां प्रायश्चित्तमभिहितम् । नत्र, यद्यपि परिवेदनादिकं न प्रकीर्णकं उपपातकेषु पठितत्वात्, यद्यपि पुचभेदादिकथनं न प्रायश्चित्तरूपं, तथापि प्रकीर्णकप्रायश्चित्तस्य बाइख्यादध्यायार्थत्वमविरुद्धम् । तत्राध्यायान्ते खर्गमाधनमनुगमनं वर्णितम् । तेम ब्रह्मलोकसाधनमाहितारिदहनं बुद्धिस्यम्। श्रतः पञ्चमाध्याय सचिवक्षुः पादौ प्रायश्चित्तप्रकरणविच्छेदभदामपनुदन् परिशिष्टं प्रकीर्णकप्रायश्चित्तं तावनवभिः बोकेराह,- हकवानशृगालाद्यैर्दष्टायस्तु हिजोत्तमः । सात्वा जपेत् स गायौं पवित्रां वेदमातरम् ॥१॥ गर्वा शृङ्गोदके स्नानं महानद्यास्तु सङ्गमे। समुद्रदर्शनादाऽपि गुना दष्टः शुचिभवेत् ॥२॥ वेदविद्यावतसातः मुना दष्टो हिजो यदि । 'स पिरण्योदके सात्वा तं प्राश्य विभुयति ॥३॥ + पानिरिक्षेत्र मानायं शोका। दक्चाने, बिहार ·प्रायश्चित्त काण्डम् । सवतस्तु शुना दष्टो यस्विरात्रमुपावसेत् । इतङ्कुशोदकं पीत्वा व्रतशेषं समापयेत् ॥४॥ अवतः सव्रतो वापि शुना दष्टो भवेट्विजः । प्रणिपत्य* भवेत् पूतो विप्रेश्चक्षुर्निरीक्षितः ॥५॥ शुना घातावलीढस्य नखैर्विलिखितस्य च । अद्भिः प्रक्षालनं प्रोतमाग्निना भूरि तापितम् ॥६॥ शुना तु ब्राह्मणी दष्टा जम्बुकेन केण वा। उदितं ग्रहनचं दृष्टा गद्यः शुचिर्भवेत् ॥७॥ कृष्णपक्षे यदा सोमो न दृश्येत कदाचन । यां दिशं व्रजते सेोमस्तां दिशं वाऽवलोकयेत् ॥८! असहाह्मणके ग्रामे शुना दृष्टो द्विजोत्तमः । वृषं प्रदक्षिणीकृत्य सद्यः खात्वा शुचिर्भवेत्॥६॥ इति वृकशनोरारण्यकग्राम्यत्वाद् भेदः।। टगालोजम्बुकः । श्रादि- शब्देन वराहादयो ग्य्यन्ते । तैर्दष्टः प्रत्यवायपरिहाराय खावा गायत्री जपेत् । न चात्र बिधिप्रतिषेधातिक्रमरहितस्य कथं प्रत्यवाय इति शङ्कनौयम् । श्ववराहादीनां दूरतः परिहर्तव्यत्वेन तत्समौपगमनक्रीडादेरतिक्रमरूपत्वेन प्रत्यवायहेतुत्वात् । वेदमात- प्रणिपातात्, इति मु.। घोपचूर्णमम्, इति शा. ग्राम्यत्वे चान्यबाद,--इति मु.।

·रम-रत्यनेन मन्नानारेयोऽधिकं पवित्वं दर्शवति । वेदमा- बलब, “गायची कन्दमा माता"-दति सातेर धवनौषते। पहा, वेदामातरो यस्याः, सा वेदमाता । पर्याप मन्नानारायपि वेद- जन्यानि, तथापि वेदपयजन्यवमथा विशेषः । श्रतएव मनु:- "विन्यएव तु बेदेभ्यः पादं पादमदूदुहत् । नदित्यूचोऽस्याः माविश्याः परमेष्ठी प्रजापतिः"-रति ॥ पप गायनौजपे महाविशेष उमममा दर्भितः,-"दंशादि- दटो गायव्यमतं प्राथामतं वा" इति । एतच्चासमर्थविषयम्। समर्थस्त गोश्टगोदकबानादिकमाचरेत् इति । तत्र, गोलोद.. कवानं नाम गोजपूरितेमोदकेन गायव्या शतबाराभिमन्वितेन सेवनम् । “गोश्टशन मतं यानं गायव्या" इति हारीतस्मरणात्। मोटडोदकसान-नदीमजमवान-समुद्रदर्शनानामधममध्यमोत्तमा- जभेदेन वा दंभतारतम्येन वा व्यवस्था द्रष्टव्या। वेदाध्ययनं था, प्राजापत्यसौम्यायवैश्वदेवादिब्रतानि वा, ममाय खातो वेदविद्या- प्रतक्षातः। स यदि शुमा दष्टः, तदा पिरण्यमुदके निधाय तनोदवेन खात्वा धन प्राश्य विति। तत्रापि वाघमोहा- पों प्रतकबोजपेत् । तदाह बौधायनः,- "वेदविद्यावतधातः एना दष्टम्त ब्राह्मणः । प्रतप-यमावर्त्य गायरी शाहिमामुयात्" इति ॥ पाषाणादि व्रतेन महितः मनतः । स यदि एना दष्टः, तदा पिरापोव चतुर्थहनि हतं प्राम्स कोदकच पोला पचाइतर्फ मापन बमोदकल्याने पावकं वा पिवेत्। तदा पौधाषण:- ·प्रायश्चितकालम्। ५३ "भवतस्तु भामा दष्टः त्रिरात्रमुपवासयेत् । महतं यावकं पौला प्रतशेषं समापयेत्”-इति ॥ मत्रताव्रतावुभावपि विप्रान् प्रणिपत्य तैक्षितौ* यथोकपाय- चित्ताचरणेन पूतौ भवतः । यस्तु शना न दष्टः किन्तु नामिकया प्रातः जिहया वाऽवलौढः मखैर्वा लिखितः, एतत्वयेऽपि तं प्रदेश प्रक्षाल्य वहिना मन्ताप्य शुद्धाः भवेयुः । यदा ब्राह्मणौ श्वादि- भिर्दष्टा भवति, तदा मा रावावुदितान् ग्रहान् मोमाङ्गारकादौन् भक्षचानि च कृत्तिकादौन्यवलोक्य शुद्धा भवति । कृष्णपने मेध- छने सोमदर्शनासम्भवे शास्त्रदृश्या तदवस्थानयोग्यां दिशं वा चक्षुषाऽवलोकयेत् । एतचावलोकनं पञ्चगव्यप्राशनस्योपलक्षणाम् । श्रतएवाङ्गिरा:- "ब्राह्मणै तु प्रशना दष्टा मोमे दृष्टिं निपातयेत् । थदा न दृश्यते सोमः प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ यां दिशन्तु गतः सोमस्तां दिशश्चावलोकयेत् । मोममार्गेण मा पूता पञ्चगव्येन शुरुध्यति" इति ॥ था तु समुद्रतौरवासिनौ तस्याः सोमदर्श नाभावे सद्दिगवलोकन- वत् समुद्रदर्शनमपि विद्धिहेतुः । तदाह बौधायमः,- "ब्राह्मणौ तु शुना दटा मोमे दृष्टिं निपातयेत् । समुद्रदर्शनाद्वाऽपि शना दष्टा शुचिर्भवेत्” इति ॥ चस्मिन् ग्रामे प्रावण न सन्ति तच ब्राह्मणप्रणिपाता निरी निरीक्षिता, इति मु.. + प्रदक्षिणा,-ति शा।

·- उपयोः खाने सुषप्रदक्षियं द्रष्टयम् । मनु स्मृत्यन्तरेवन्यथा प्राय- वित्तानि दृश्यते । तत्र मनुः,- "वष्टगालखरैर्दष्टो ग्राम्यैः कव्याद्भिरेवच । লম্বীষ মজাআলন নি”–নি। याज्ञवल्क्योऽपि,- "पुंषलोशनरखरैर्दष्टः श्योनाहिवायमैः । प्राणायामयी कृत्वा तं प्राश्य विद्यति" इति ॥ हारीतोऽपि,- "श्वानो वा क्रौक्षकोवापि नारौ वा यदि वा नरः । पाखुनशुलमाारो वायमग्राम्यशूकराः ॥ एतैर्दष्टे द्विजस्याङ्गे प्रायश्चित्तं कथं भवेत् । वानं कुर्यात् सचेनन्त विप्राणामनुशासनात् ।। प्रोक्षणौभिस्त्रिपूताभिः कारयेार्जनं दिजः। प्राणायामवयं कुर्यात् दद्यान् मोभ्यस्तुएं मरः । सह विच भुक्न शुद्यते नात्र संशयः" इति। वशिष्ठोऽपि,- "प्राधणस्तु एमा दष्टो नदी मला समुद्रगाम् । प्राणयामशतवृत्ला तं प्राय विशवति" इति ॥ - Powe-mar • प्रदचिवनिरीक्ष प्ररथे, दतिया। प्रामामामंबले, इति मु.।

·प्रायश्चितकादम्।
"टगालढकगोविप्रशना दष्टस्तथैव च ।
विरावन्तु व्रतं कुर्यात् पुंश्चलौदशनवतः" इति ।
हारीतोऽपि,--
"शुमा दष्टव्यहं यावाहारः समुद्रा नदीम् ।
प्राणायामशतं कृत्वा तं प्राश्य शचिर्भवेत्" इति ॥
अङ्गिराअपि -
"ब्रह्मचारी शना दरम्यहं सायं पयः पिवेत् ।
महस्थस्तु दिरा दाऽप्येकाहं वाऽग्रिहोत्रवान् ॥
नाभेरू न्तु दृष्टस्य तदेव द्विगुणं भवेत् ।
स्थादेतत् त्रिगुणं वो मस्तके च चतुर्गुणम् ॥
अवती भवती वाऽपि भाना दष्टस्तथा दिजः ।
दृष्ट्वानि हयमानन्तु सद्यएव शुचिर्भवेत्”--इति ॥
पैठौनमिरपि । “ना दष्टस्त्रिरात्रमुपवमेत् दिजश्च बाह्मणम्त
शनादष्टो गायत्र्यष्टमहस्राभिमन्त्रितं कृत्वोल्मकेन दहेच्चतुर्भिः कलमैः
स्नापनं कृत्वा ततः याति, नदीमङ्गमे वाऽऽलस्यातरम्य वा तत्र
पिता मनसा ध्यायन् मर्वकार्याणि कुर्वीत पितुरभावे मत्या--
चार्यः" । पुलस्योऽपि,---
"रजस्खला यदा दष्टा शना जम्बुकरामभैः ।
पञ्चराचं निराहारा पञ्चगव्येन प्रायति ॥
अर्धन्तु द्विगुणं माभेर्वते तु द्विगुणं तथा ।
* पापस्तम्बोऽपि.-इति म.।

·घरापारमाधवः . - चतुर्गुणं पतं मूईि तदन्यवाहचिर्भवेत्” इति । जातकर्णोऽपि,- "ब्राह्मण क्षत्रिया वैश्या शमा च श्वापदैरपि । दृष्ट्वा सचेलमासुत्ध शतीति न संशयः" इति। एतेषु वचनेषु यत्र प्रायश्चित्तवाडणं, तब तमोत्तमानविषयत्वं दशतारतम्यविषयत्वं वोहनीयम् । ब्रह्मचारिग्रहस्थानिहोचिषु उत्तरोत्तरं तपोवाइल्यात् प्रायश्चित्तष्ट्रामः । अथ दुर्मतस्याहितामेर्दहने प्रायश्चित्तमाह,- चण्डालेन वपाकेन गोभिविपाहतो यदि । आहितामिमतो विप्रा विषेणात्महतो यदि ॥१०॥ दहेतु ब्राह्मणं विप्रोलोकानौ मन्त्रवर्जितम्। स्पृष्ट्वा वोदवा च दग्ध्वा च सपिण्डेषु च सर्वथा॥११॥ प्राजापत्यं चरेत् पश्चात् विप्राणामनुशासनात्। इति। ब्राधण्या शूद्राजातश्चण्डालः । तदाह याजवषयः,- "ब्राह्मायां चत्रियात् मूतो वैथाद् वैदेशकस्तथा । शूद्रातस्तु पाख: मर्पकर्मवहिष्कृतः” इति ॥ अनुरुगायां जातः पाकः। तथाच मनुः,- "धनुर्जामस्तथोग्रायां वपाक इति कीर्तितः" इति। तोदणदणस्खादिना प्रावियुतः । अात्महतः खयमेव विषं पौला मृतः । समाहिताग्निं मृतं वाद्ययं मपिण्डेषु, प्रत्यायो ोि मनावित रहेन । सरसनं दहनं वनं याब: - - ·प्रायवित्तकाखम्। - ܀܀ 'करोति, म विप्रेरनुज्ञातः स्पर्शनादिदोषपरिहाराय प्राजापत्यं कृच्छ्रमाचरेत् । लोकानावित्यनेन गाईपत्यादौनां यान्तिः। यद्य- प्यतौतस्य चतुर्धाभ्याथम्यादौ दुर्मतवहनादिप्रायश्चित्तभुक्क, तथापि नस्य सामान्यरूपवादनाहिताग्निविषयटनाप्युपपत्तेः, श्राहितानिविष-- यस्थ तु इहैवोपवर्णनमुचितं, वच्यमाणतमस्कारं प्रत्युपोहातरूपत्वात् । प्राजाप्रत्यचर शानन्तरं शास्त्रीयसंस्कारः कर्त्तव्यइत्याह,- दग्ध्वाऽस्थीनि पुनर्सह्य धीरः प्रशालयेद हिजः ॥१२॥ पुनई हेत स्वामिना तु स्वातन्येण पृथक् पृथक् । इति । उत्तरोत्या लकवानौ यानि दग्धान्यम्यौ न, तानि पुनः संग्टह्य चौरप्रक्षालनपूर्वक गाईपत्याद्यनिभिः कल्योकप्रकारेण दहेत । एतच्च हारौतेन दर्शितम,- "ब्राह्मणाद्वधर्मप्राप्तौ चण्डाल करे श्वा । श्रात्मना शस्त्रघाने व शूद्रवत् दास्यविजम् ।। प्राजापत्यं चरेत पश्चात् मपिण्डेम्वेव सप्रमाल ! नभस्मास्थि ग्रहोत्वैव प्रिाणामनुशासनात् : जौरप्रक्षालनं कुर्य्यात् तस्थि प्रेतवर हेन्। पुनर्दहनमन्त्रैश्च यथाविधि समाचरेत् ।। एवमेव विधिं कुर्थ्यान् मरणे गर्हितम्य च---इनि। ददानों पोषितस्याहिताः संस्कारमाहितानिर्दिज इत्यारभ्य कार्य विचक्षणैरित्यन्तेन पन्थमातेन दर्शयति,- माहिताग्निदिजः कश्चित प्रवसन् कालोदितः ॥१३॥ - ·देशनाशमनुप्राप्तस्तस्याग्निवसते रहे। प्रेताग्रिहोत्रसंस्कारः श्रूयतामुषिपुजवाः॥१४॥ हष्णाजिनं समास्तोर्य कुशैस्तु पुरुषारुतिम् । पदशतानि शतं चैव पलाशनाच हन्ततः ॥१५॥ चत्वारिंशत् शिरे द्याहश कण्ठे तु विन्यसेत् । बाहुभ्यां शतकं दद्यादङ्गुलीषु दशैव तु ॥१६॥ शतन्तु जघने दद्याद् द्विशतं तूदरे तथा। दद्यादष्टौ वृषणयोः पञ्च मेढ़े तु विन्यसेत् ॥१७॥ एकविंशतिमरुभ्यां दिशतं जानुजङ्गयोः पादाङ्गुष्टेषु पडू दद्याद यशपाचं तान्यसेत् ॥१८॥ शम्यां शिश्ने विनिःक्षिप्य अरणों मुष्कयोरपि । जुई च दक्षिणे हस्ते वामे तूपभृतं न्यसेत् ॥ १॥ पृष्ठे तूलूखलं दद्यात् पृष्टे च मुसलं न्यसेत् । परसि क्षिप्य हपदं तण्डुलान्यतिलामुखे ॥२०॥ श्रीषे च प्रोक्षणों दद्यादाज्यस्थालीन्तु चक्षुषोः । वर्षे ने मुग्वे पाये हिरण्यशकल न्यसेत् ॥२१॥ पग्रिहोत्रोपकरसमशेयं तप निक्षिपेत् । पसी स्वर्गाय काय खात्येकाइति न्यसेत् ॥२२॥ साल पुषोऽधवा भाताप्यन्योवाऽपि समाधवः। बवा दानसंखारलवा कार्य विश्व ·बपिसाबम्। - . यदा प्रोषितत्राहिताभिर्देशान्तरे प्रम्रियते, अग्निच खग्टहे वमति, तदानीमातीर्ण कृष्णाजिने पखाशवृन्तैः देहाति कुमवद्धवां निर्माच तदवयवेषु यज्ञपात्राणि निक्षिप्यासौ वर्गाय लोकाय स्वाहे- त्येकामाज्याहुतिं जुयात् । यत्र द्रव्यानिर्देभेन होमस्तत्राज्यमेव होमद्रव्यम् । ततः कल्पोकप्रकारेण वत्न संस्कारं समापयेत् । ननु अन्यथा पलाशन्तानां मझ्या स्मृत्यन्तरे श्रूयते। तत्र हारोतः,- “देशान्तरगते विप्रे विपन्ने कालपर्यायात्। शरोरना कल्पः म्यादाहिताविशेषतः ॥ कृषणाजिनं ममास्तौर्य पुरुषाकृतिमेवच बौणि ट्त्रिंशतं वृन्तान् पालाशांस्तु समाहितः ॥ अशोत्यर्दू शिरे दद्याद् गौवायां दशएवच । बाहुभ्यान्तु शतं दद्यादङ्गस्योर्दशएवच ।। उरमि त्रिंशति दद्यात् जठरे विंशति तथा। अष्टौ वृषणयोर्दद्यात् पञ्च मेढ़े तु कल्पयेत् ॥ जरुभ्यान्तु शतं दद्याविशतं जानुजायोः। पादांगुल्योर्दशैव स्थादेतत् प्रेतस्य कल्पनम्” इति ॥ वाढम् । अत्र व्यवस्थापक हेतोरभावादिकल्पो द्रष्टव्यः । स चैच्छिकः। अहितामिसंस्कारस्य फलमन्वयव्यतिरेकाभ्यां विशदयति,-. ईदृशन्तु विधिं कुर्यात् ब्रह्मलोकगतिर्बुवा। दहन्ति ये हिजास्तन्तु ते यान्ति परमाणतिम्॥२४॥ चिशत,-इति मु.।

·पराभरमाधवः। अन्यथा कुर्वते कर्म त्यात्मबुद्ध्या प्रचोदिताः। भवन्यल्पायुषस्ते वै पतन्ति नरके ऽशुचौ ॥२५॥ नर संस्कार्यस्थाहिताग्नः अवलोकममाप्तिः, संम्कर्तुर्यथोक कारिणः परमा गतिः। प्राथोककारिणः पण्डितम्मन्यन्य सरक. प्राप्ति प्रकट यति विभक य: प्रकोप समधिकपरवर तिचाहिनाः । प्रनिगानमेतम्पध्यायमेवं विष्टमयमकार्ष मारमया माधवाया ॥ ति महाराजाधिना. पदकमार्गप्रया पर भश्वर-श्रीनौर बुक्कमपाल-मामान्य-धुग्म माधवामात्यस्य । पराज व्याख्या - था पञ्चमोऽधायः॥ • ·षष्ठोऽध्यायः। 14 ईश्वरं सर्वलोकानां भकानां भद्रदायकम् । जानकीवल्लभं रामं भन्महे मौनिलोचनम् ॥ प्रशौर्णकग्रायश्चित्तप्रभङ्गागनाहिताग्निसंस्कारः पञ्चमाध्याये निरू पितः। श्रय पठेऽध्याचे प्रक्षतमेव प्रायश्चित्तमनुवर्तथिग्यमाणो मलि- लोकरणमङ्करीकरणोण्पातकानां पायचित्तानि प्राधान्येन जिवनः प्रथम प्रतिजानौते,-. अतः परं प्रवक्ष्यामि प्राणिहत्यासु निष्कृतिम् । पराशरेण पूर्वोक्ता मवर्थेपि च विस्तृताम्॥१॥इति । अथ प्रकीर्णकप्रायश्चित्तकथनानन्तरं मलिनोकरकपास प्राषि- माधासु प्रायश्चित्तं प्रवच्यामि। हत्याखिति बहुवचनं मलिनौ- करणाधवान्तरभेदाभिप्रायम् । मन्दबुद्धौनां स्मत्यन्तरपालोचने सत्यापानतोविरोधबुद्धिरुदेति, न्यायदर्शिनां तु म तथेति सूच- यितुं अध्यन्तरसम्मत्यपन्यामः । परापारशब्देन वृद्धपराशरोविलितः । मन्वर्थ मनुप्रोके धर्मशास्त्रे विस्तृताम् । प्रतिज्ञातेधादौ मन्लिनीकरणविशेषस्थ कौञ्चादिबधस्य प्राय वित्तमाह- * भास्ययं श्लोकोमुहितातिरिक्तपुस्तकेषु। उमपातकानां,-इति मु. ।

·हए पराशरमाधवः। . चि क्रौञ्चसारसइंसांश्च चक्रवाकं च कुक्कुटम् । जालपादन शरभमहोरात्रेण शुध्यति ॥२॥ क्रौञ्चादयः पचिविशेषाः प्रमिद्धाः। जालपादशरभौ यद्यप्य- प्रमिद्धौ, तथापि पतिभिः ममभिव्याहारात्तावपि पक्षिविशेषौ द्रष्टव्यौ। श्व इत्येत्यथाहारः । अहोरात्रेणकोपवासेनेत्यर्थः । तथाच सम्बन:-- "चक्रवाकं तथा क्रौञ्च तित्तिरि कमारिके। शनं ग्धमुन्नूकश्च नथा पारावतानपि । टिट्टिभ जालपादन मां कुक्कुटमेवच । एवं परिषु मर्चषु दिनमेकमभोजनम्" इति । मनु हमादिबंधे गोदानं मनुराह,-- "हवा हम बनाकाश्च वहिणमेव च । वानरं शोनभाभी च पायेाह्मणाय गाम्" इति ॥ याज्ञवल्क्योऽपि,- "हंसस्पेनकपिकव्यानलस्यमांशखण्डिनः । भामञ्च हवा दद्यागामकन्यादांम्नु वत्मिकाम्" इति। नायं दोषः । गोदानम्योपवासाशनिकविषयत्वात् । बखाकादिषु पूर्वानात् अन्य प्रायश्चित्तमाह,- * धक्रां, इति मु! न्यून,-इति मु.।

·प्रायचित्तकाडम्।
--
बलाकाटिद्विभौ वापि शुकपारावतावपि ।
अहिनकविघाती च शुद्यते नक्तभाजनात् ॥३॥ इति ।
: शुकपारावतौ यौ, तयोर्हन्ता* मकभोजनात् यति, इति
योजनौयम् । यत्तु सम्बर्तनोक्नम्,-
"हम वकं बलाकाञ्च श्वापदं वहिणं तथा ।
मारमं चाषभानची हत्वा बौन् दिवसान् क्षपेत्” इति ॥
तत्मन्ततबधे द्रष्टव्यम्।
वृकादिषु न पूर्ववद्भोजनत्यागः, किन्तु प्राणायामः कर्त्तव्यदत्याह,-
तककाक कपोताना शारितित्तिरिघातकः ।
अन्तर्जलउभे सन्थ्ये प्राणायामेन शुध्यति ॥४॥ इति ।
नाच कोऽरण्यश्वा मृगममभिव्याहाराभावात् ,पक्षिममभिव्याहा-
रात्तु पक्षिविशेषो द्रष्टव्यः। सुककाककपोतानां हन्नेत्यध्याहारः ।
सन्ध्ये इत्यन्तमयोगे द्वितीया। ततश्च प्राणायामेनेत्येकवचनश्रवणे-
ऽप्यावृत्तिलभ्यते । यावद्भिः प्राणायामैनॆरन्तयण मन्ध्यादयं ममायते
तावतः प्राणायामान् कुर्यादित्यर्थः। यत्तु मनुना तित्तिर्यादिबधे
तिलट्रोणादिदानमुकम्-
नलाकाटिट्टिभौ शुकपारावतीध येन हतौ । अथवा । दितीयवचनवि-
वक्षयाऽपि तौ योहन्ति स हन्ता,-इति मु० ।
। रासभश्चैव,-इति प्रा।
तत्संहतबधे,-इति मु० ।
चक्र, -- इति शा० ।
~

·पराहरमाधवः "एतकुम्भं वराहे तु तिलद्रोणन्तु तित्तिरौ ॥ शुके दिहावनं वसं क्रौचं हत्वा विहायणम्" इति । यावलक्येनापि शुकादिबधे विहायनतत्मादिदानमुकम्,- "गजे नीलवृषाः पञ्च युके वमोदिहायनः । खराजमेषेषु वृषादेयः क्रौञ्चे चिहायण:"---इति ॥ तत् सवं पूर्ववद्धुनिकविषयत्वेन वेदितन्यम् । सत्रादिवधे माईदिनदयं बापामाह.-- गृध्रश्येनश शादानामुल्लूकस्य च घातकः । अपक्काशी दिनं तिष्ठेत् विकालं मारताशनः ॥५॥ इति। खेनः कपोतादौन पत्तिणोनिइन्ति : शशामतीनि शशादः । प्रतः ग्रेनाशादौ भन्नजातीयौ। आपका शो वहिपाकरहितकन्द- मूलफलादिकमेकम्मिन्दिने नौयात । नत: माई दिन भास्ता- मनः उपवभेदित्यर्थः । यत्त कन्यपथाह । “वकवलाकममारसकार- एडवचक्रवाककपोनकुकुटपभ्रश्येनवश्वगैटिदिभोग्नुका कसारिका दित्तिरिमयूरकुररमुहकामेचककलविङ्गक शेतपाररावनादौनां बधे प्रायश्चित्तं अशोरात्रोपोषितः मर्चवोजानि च दद्यात्'-दति । नदिदमशकविषयम् । शकस्यापि तसगुन्यादौ वनाकादिमदृशं प्रायश्चित्तं दर्शयति,- वल्गुली टिद्विभानाञ्च कोकिलाखञ्जरीट के। -------- वभागी,-ति प्रा० ! एवं परत्र !

·है 1] प्रायचितवनबम् । . नालिका रक्तपक्षेषु शुद्धते नक्तमेाजनात्वाति অনাদিকুথি অলীয়: শালী যষ্ঠিবিগান্ধী द्रष्टव्यः । यद्यपि टिट्टिभशब्दो बलाकादिवचनेऽपि पठितः, तथाप्य- वान्तरजातिभेदमाश्रित्य पौनरुक्तयं परिहर्त्तव्यम्। वसगुस्तौटिट्टिभाना हन्ना, कोकिल्लखञ्जरीटके हत रक्कयक्षेषु इतेविति शेषः । यचाङ्गि- रमा दर्शितम,- "काके ने च टिहि खचरौटके। यथा गधि तथा र, भगवान गराऽब्रवीत्" इति ॥ ना भन्ततहन्त विषयम, रङ्गिरागहणेन वृद्धाङ्गिरा उच्यते । अलकादीनां बधे प्राथभित्तमान,- काण्डवचकाराणां पिङ्गलाकुररस्य॥ च। भार हाजादिकं हत्वा शिवं पूज्य विशुद्ध्यति ॥७॥ इति आदिशब्दन भारद्वाजविभदृशाः पचिविशेषाः ग्रान्ते। तेषां च . अधेि पौनमन्त्र कल्पोकविधानेन कि सम्पूज्य विधति । प चालकानां पक्षिणा बधे माधारण प्रायश्चित्तं दर्शयति,- लाधिका,-- इति मु० । 1- मे,--इति मु। सिंह विषयम्, इति मु° । मात्येत् मुद्रितातिरिक्षय। | कुरवस्थ, कुरुवस्य, इति च पाठौ। सदृशाः, इति मु.। 9 ·परापरमाधवः । भेरुण्डचासभासांश्च पारावतकपिञ्जलम् । पक्षिणी चैव सर्वेषामहाराचमभाजनम् ॥८॥ इति टिट्ठिभवत् पारावतेऽप्यवान्तर जातिभेदो इष्टव्यः । कपिचलं हवा, पक्षिण हत्यायामिति शेषः । यदिदं मलिनीकरणविशेषस्य पक्षियधन्न माधारणं पाय- वित्तमभिहितं. तस्य प्रदर्शनार्थत्वेनावशिष्ट पि मालनौकरले कृमि कौटादिनधे मद्यान गतभोजने च प्रायश्चित्तमुनियम् । तच्च विषाना दर्शितम,.. "मलिनो रायशुनप्रकृनं विलोधनम् । कृच्छातिकतर यता प्रायश्चित्तं शोचनम्" इति ॥ पक्षिय कम्यादिः च मायनम्मिमंदिन प्रायशिनविशेषः स्मृत्य- न्तरेऽभिहित नत्र मनु' "अस्थिमनान्तु मत्वानां महस्रम्य प्रमापणे । पूर्ण चानस्थ नभ्यान्त शुद्रमत्यानतं रो"-दति । याज्ञवल्क्योऽपि, .. "श्रप्रदुष्टां मिलयं हत्वा शट्रहत्या वतं चत् । अम्यिमता महन्त तथाऽनस्थिमतामनः"-दति : शङ्खलिखितावपि,-"चटजन्तूनामनग्यामनभ' प्रमापण शूद्र- बंधोऽस्थिमतां सहस्रं प्रमाथ्य शूद्रवधः"-दनि । अस्थिमाभहसबधे भकट परिमितानस्थिभइधे च वक्ष्यमाणशूद्रहल्याया चरेत् । प्रत्येक बध मनुराह- "किञ्चिदेव तु विमाय दद्यादस्थिमता बधे।

·प्रायधिसकाडम्। अनस्यां चैव हिंसायां प्राणायामेन शुध्यति" इति ॥ मलिनीकरणानां प्रायश्चित्तमभिधाय मङ्करीकरणानां प्रायश्चित्त- A हत्वा मूषकमारिसजिगरडण्डभान् । कसरं भोजयेद्विप्रान लोहदण्डश्च दक्षिणा ॥६॥ इति ॥ पत्र नक्षल्लोऽपि द्रष्टव्यः । तथाच बिष्णुः । “हत्वा भुषकमार्जार- नकुन्नमण्डूकड़"डभाजगराणामन्यतमं कमरान् भोजयित्वा लौहदण्डं दक्षिणां दद्यात्" : हमरन्तिलमुह मिश्रमसम् । लौशब्देन कान्ता- यभमुध्यते। तथाच मनुः,-- "श्राझी कार्णायमीं दद्यात् सान् हत्वा द्विजोत्तमः" इति। यत्तु शङ्खमोक्रम "हत्वा हिजम्तथा सान। अलेशयविलेभयो । सप्तरात्रं तथा कुर्यात् व्रतं ब्रह्महतेस्तु यत्"-इति ॥ नदहणा वक्ष्यमाणं यत् व्रतं. तन्मध्ये मातरात्रोचितव्रतमाचरेत् । यापि मम्बर्तनोक्रम्,-- "मगडकनकुलौ हत्वा मर्पाजगरमूषकान् । निराचोपोषित: मम्यक् सद्धो! ब्राह्मणभोजनात्" इति ॥ यदग्युशननोक्तम्। “सर्पहन्ता माषमा दद्यात्"। यच्च वसिष्ठेमो- + सहितपाधितमन्नं-इति मु.। । हत्वा हिजः स्थले सब्, इति मु.। | शुद्धोत्, इति मु.।

·परावरमाधवः । कम् । “चमार्जारमकुखमण्डूकमजगरमूषकान् इत्वा सळू दाद- भरा चरेत् किञ्चिदद्यात्"-दनि। तच सत्र प्रायश्चित्त गौरवलाघवपयांलोचनया कामकृताकामकृताभ्यासानन्यायादिविष- यत्वमूहनीयम्। मिमारादौन हवा दिनमेकं प्रतत्वेन वृताकमा भक्षये- दियाइ- शिशुमार नथा गोधां हत्वा कर्मच शल्लकम् । हन्ताकपलभक्षी वाऽप्यहोरात्रेण शुद्ध्यति ॥१०॥ इति ॥ काश्यपस्तु नौहदण्डदानमण्याह । “कम्नाममर्पनकुम्नगोधाम ब- कवधेऽहोरात्रीषितवान्ते लोहदण्डं दयान्" इति । मनस्तु पचाननराधार,- "मारिनकुलौ हवा चामं भपकमेव च । नगोधोलुककाकांश्च शूद्र हत्याप्रतं चरेत् । पयः पिचिराचं वा योजनं वाऽधनोत्रजेत् । उपम्पशेत् श्रवन्यां वा सूक्र वा दैवतं जपेत्"- इति । यमोऽपि । “वनकुलमर्पमा जार मण्डूकविकिरकिकिदौविकगो- धास्टभोलूकवायममयूरगामचटकसृगालभूषकान् हत्वा एकैकबध अवधः" इति । याज्ञवल्क्योऽपि,- "मारगोधानकुलमण्डूकश्वपतत्रिणः । हत्वा व्यहं पिवेत् क्षौरं कळू वा पादिक वरेत्”-दति॥ * सर्पहन्ता, इत्यारभ्य, एतद सो ग्रन्थो नास्ति वङ्गीय शुस्तकेषु प्रायः । प्रहाखाने शस्यक, इति मु. । एवं पर।

·.1]
प्रायविसकाहम् ।
विष्णुरपि । “गोधोलूकचासकाकबधे त्रिरात्रमुपवमेत्' - इति।
ईदृशानां सर्वषां विर्भवादिवचनानां मानायवथापकं वचनान्तरं यत्र
नलभ्यते,तत्र भत्रि विधीयमानप्रायश्चित्तानमारेण संहतामहतबुद्धि-
पर्बका बुद्धिपूर्वकाभ्यागानभ्याभापदनापदादि विषयले अल्पनीयम् ।
प्रारम्यादौनां हनुरूपवाभत्रयपूर्वक तिम्नप्रस्थदानमाह,
जपून पक्षाशा तयशुमानघातकः ।
तिलाय दिजे दयात वायमलो दिनच्यम् ॥११॥ इति ॥
मोषवामनदा विशरणानं हत्वा विरायमुपवयेत्'- इति ।
घैटोमा रत्र अत्यातमाह। काकोलूक करदामकंकटक सृगाम्न
सामाणिकवाकरमप्रमाणिकगकुलमण्डक विड़ालश्वबधे एगी-
घामक मान्न यावदिहितम्". ति। ननु, शूद्रहत्याव्रतं यामा-
मित्रा तचात्यन्तगक स्वाद कादिहत्यायामयुक्तम् । नायं दोषः । अस्य
प्रतस्य चिरकाम्भनेरन्तर्यविषयत्वेन नेतव्यत्वात् ।
गजादिबधे त्रिकालस्नानयुक्रमेकोपवाममाह,--
मजस्य च तुरङ्गस्य महिपोष्ट्रनिपातने ।
प्रायश्चित्तमहोरात्र निमन्ध्यमवगाहनम् ॥१२॥ इति ।
मनुम्वत्र दानविशेषमाह,--
"वामोदद्याइयं हत्वा पञ्च नौलान् वृषान् गजम् ।
अजमेषाननवाहं खरं हत्वैक हायनम्"-- इति ।
*
खरहक,-इति मु.।

·पराशरमाधवः। विष्णुरपि । "गजं हत्वा पञ्च नौलवृषान् दद्यात् हरण हत्वा वासः एकहायनमनबाहं खरबंधे भेषाजबधे सुवर्णकृष्णनं तिल- मुष्ट्रबधे च"---इति : प्रतचितयं धनिक विषयम् । धनरपितस्थावृत्ति- विषयमभिप्रेय मम्वत श्राह.- "हमितनं तर हवा महिधोदी कपि तथा । पुसषु दुर्वोत सप्तरावमभोजनम्'-दति ।। जाबालिरपि.--- "मिन तरगं हवा महिषं गांवथैव च । कृच्छं मान्त पनं कुर्यात् गोमहिय्यनुतेषु च" इति ॥ कुरा दिवध ब्राह्मणभोजनहितमुपवामत्रयमाह -- कुर वाना मिहं चिचं व्याग्रन्तु घातयन्। शुद्ध्यते स चिरात्रण विप्राणां तरणेन च ॥१३॥ इति ॥ चित्रोव्याघ्रमणमगविणध: । तर्पणं भोजनम् । तथास सम्बनः,-- "व्या वं श्वानं खरं मिह मृगं करमेव च ! पतान हत्या दिजः कुर्यात् ब्रामणानान्तु भोजनम्"--इति ।। जाबान्तिः श्रान्ति महातचाभिप्रेत्याह,-- "मिरव्याघकागाच मगखङ्गारुदिपान् । इन्वा मान्तपनं कुर्यात् गोभकन्याऽभूतेषु च -दति !! • एतदुभय, इति । वा,गति मु. 1 गावधाहतेथ,-दसि मु.।

·प्रायश्चित्तकारहम्। गवादिविषयाण्यनतानि गोभूकन्याऽनतानि। समन्तुरपि। “वा- नरसिंहमाारमण्डक मुकन्यवधे प्राजापत्यम्” इति । मृगादिहत्यायामुपवामपूर्वकनौतारादिपारणमाह - भूगगहिवराहाणामजावस्तस्य घातकः । अकालकृष्टमश्नीयादहोराकम्पोष्य सः॥१४॥ जुरङ्गशब्दस्य मृगावान्तरजातिवाचकत्वात् सामान्यजातिवाची गगाबलोवर्द्धन्यायेन कुनङ्गेवर विषयोद्रष्टव्यः । उदयोग्यो शेततः । धनिकस्यावृत्तिविषय कश्यप नाह। “प्रजाविकबधे ना प्रायश्चिनं चौर्णान्ते हिरण्यं दद्यात् वस्त्रं च"-दति। पवान कानां मृगाणां बधे जासहितमुपवासमाह - एर नतुभ्यदानाञ्च सर्वेषां बननारिणाम् । अहोरायोपिन स्तिष्ठेन्जपेई जातवेदसम् ॥१५॥ इति । न्यायतच विद! पापतारतम्यानुसारेण प्रायशित्ततारतम्यम्ह- भौमिति विज्ञावा पूर्वोक्तानां प्रायश्चित्तविशेषाणां प्रदर्शनार्थत्वं धातुमेवमित्य कम्। समूहनीयाः प्रायशित्ततियोषा: स्मृत्यन्त- २५ दर्शिताः । तत्र शङ्खः,-- "पगन् अत्ला तथा गाम्यान् मासं कुर्यादिचक्षणः" इति। मातानपोऽपि । “हस्त्यश्वरामभबधे श्रारण्यपशुबधे च मासेनेकेन पाति" इति । व्यासोऽपि,- -- कुर झेक, इति मु० । + युजयोग्यो, इति मु। । व्यानोऽपि,-इति मु० । - ·पराशरमाधवः। दद्यात्'--इति । "सूकरोष्ट्रखरान् हन्ता व्यहमेतद्वतं चरेत् । मांश शाणिनः लागण्डूकनकुलेश्वरः"-दान ! कश्यपोऽपि : “मगमहि वराहकुञ्जरगण्डारभतरतुवानरसिंह- व्याघ्रचम मान्य कादो नामधा बधे अहोर? बोषितश्चौर्णाग्ते धनं तक भर्तत्र प्रायश्चित्तगौर लाघवानुमारेगा कौमार कामकृताकमक्तामा स्या विषयावं जातिव्यम् । मयूरोकरमाननी करण कौर्ण कानां प्रार्या तमभिधायोप- पातकानां प्रायश्चित्तं दाय, -- - शिल्पिन कारुकं शुदं स्त्रियं वा यस्तु घातयेत् । प्रजापत्यहयं कृत्वा पकादशदक्षिणा १६॥ इति । शिल्पो चित्रकारादि:: नमः मुकारादिः एकाद गोयामां गवान्तापैकादशा: ! तपाद निण! तुषे कादर-दक्षिणा, देयेति शेषः । श्रतण्य गौतमः शूद्रव प्रकृत्याह : "स्वभकादगाव गा- दद्यान" - इति। मनुर पि.-- "प्रमाप प्रादें पामामानेतदेव न सरेत् । वृषभंकारावापि दद्या दिग्राय गाः मिता:'-दति ।। बवियवैश्यया पर्यम्मादधिकं प्रायश्चिरामाह,- - .. " * मगडकनकुलः सह, इति मु.। वृषभ, इति ।...! जनच,--प्रत्यारमा एलइन्नोग्रथो नाभि महिलातिरिक्त पुस्तके । $ तदेव ब्रतं कृत्यं धमाधान शूदहा वात्, इति मु.।

·वैश्यं वा क्षत्रियं वाऽपि निदीषं योभिपातयेत् । सोऽतिकृच्छवयं कुर्यात् गोविंशदक्षिणां ददत् ॥१७॥ निर्दोषमिति विशेषणत् मदोषबधे न्यूनं प्रायश्चित्तं द्रष्ट- व्यम् ! तच चविंशतिमते दर्शितम्, - "क्षत्रियस्य बधं लत्या परेचान्द्रायणाचयम् । वैश्यस्य तु इयं कुर्य्यात् शूद्रस्यैन्दवमेव च" इति।। यत्तु संवर्तन ततोऽपि न्यूम प्रायश्चित्त मुक्रम, "निहत्य इत्रियं मोहात् त्रिभिः च विशयति । कुर्यादवानुपूीण बौन कच्छांत यथाविधि ।। वैश्यहत्यान्तु सम्पाथ कथंचिन्मूढचेतनः । প্রণানিন্ধী ৰূপান ঋ লীঘান। सुर्यात् शूद्रबधे विप्रः कच्छ सानापन तथा"... इति। एतत् सदोषस्या कामकतबधे प्रोक्रमित्यविरोधः। मनु, निर्दोष को मनिपातिकच्याधिक प्रायश्चित्तं मनुना दर्भितम्,.. "प्रकामतस्तु राजन्यं विनिपात्य विजोत्तमः । वृषभेकमहसा ग' दद्यात् एवार्थमात्मनः। ॥ शब्दं चरेडा नियतो जटौ ब्रहणणे अतम्। क्सन् दूरतरे ग्रामे वृक्षमूसमिकतनः ॥ पा.येत्..इति मु.। । हयादिक,इति मु०॥ । मुचरितग्रतः,--इति मु.।

·पराशरमाधवः।
एवमेव घरेदब्द' प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः ।
प्रमाय वैश्यं वृत्तम्यं दद्यादेक गतं गवाम्” इति ।
याज्ञवल्क्येनापि,--
"वृषभेकमहमा गा दद्यात् चरबधे पुमान् ।
ब्रह्मा हत्याधनं वाऽपि वत्सरविनयं चरेत् ।
देशकाऽन्द चरेश्चैव दद्यादेकशनङ्गवास।
पएमागान् शूद्रहाऽप्येतद्धेनूर्दद्याद गाय वा"-इति ॥
वैवापिकादयधिक गौतमाह । “राजन्यबधे षडार्षिक प्राकृतं
ब्रह्मचर्य अषभैकसनमाच गा दद्यान् । वैश्ये त्रैवार्षिक वृषभक शताश्च
गा दद्यात् । गाने मंवत्सरं वृषभकादशाच गा दद्यात् । प्रायो-
चैतम"- दुनि
गडनिखितावपि । "यवदमतिब्बं विषु
वलंधु प्रमाप्य द्वादशनवभटमंवत्सर न बनान्यादिशेत् । तेषामन्ते
गोमहर्म ततोऽद्धं तस्यादें दयन् मन्वषामान पुयंण" - इति ।
भातातपोऽपि,--
"राजन्य वेश्यश ट्राणां षट् बौनेक चरेत् बंधे ।
वर्धा णि बहाचर्यन्न विष कमेण तु ॥
गोदानन्नु प्रतम्यान्ते ब्राह्मणामाञ्च भोजनम् ।
काव्यं मद्रविणं मम्यक् विशझोत यथाविधि" ।
हारोतोऽपि,
"नाहाण: चचियं इत्वा षड्वर्षाणि व्रतं चरेत् ।
• एतदेव घरेदई,-इति मु. ।
+ परेदेतत् दद्याकिशतं गवाम्,-ति मु.।

·वैश्यं हत्वा चरेदेवं अतं चैवार्षिकं विणः ॥ शूद्रं हत्वा चरेदेकं वृषभैकादशाच गाः" इति । अशमापि । “राजन्यबधे षड्वार्षिकं ब्रह्महत्यावतं तस्यान्ते वृष- भैकसहस्रगोदानं च"-इति । वमिष्ठस्तु पवार्षिकादधिकमष्टवा- र्षिकमाह। “एवं राजन्यं हत्वाऽष्टौ वर्षाणि चरेत् षड् वैश्यं बौणि शुद्रम्" इति । बौधायनस्तु नववार्षिकमाह । “नव मतवा राजन्ये तिस्रोवेश्ये भंवत्सरं कुर्यात् । शूद्रे स्त्रीणां च ब्राह्मण- बधाख्यम्” इति । विष्णु दिशवार्षिकमाह । “एतन्महाप्रतं ब्राहाणं हत्या द्वादश संवत्सर यागम्यं चत्रियं वैश्यं गर्भिणों वा रजसला चात्रिगोत्राच".-इति । यमः,-- "हता मणिज वैश्यं राजन्यमपि दौक्षितम् । हत्वा तु ब्रह्महत्यैव नयाऽऽत्रेयौञ्च ब्राह्मणौम्" इति ।। शवोऽपि,- "यागम्यं चात्रियं हत्वा वैश्यं इवा तु यागगम् । एतदेव व्रतं कुर्य्यादात्रेयोविनिघातकः" इति ॥ अवैतेषु पूर्वोदितेषु वचनेषु त्रैवार्षिकषवार्षिकाष्टवार्षिक- नववार्षिकद्वादशवार्षिकरूपाः पञ्च पक्षाः प्रातिभान्ति । श्राचा- याचातिकृच्छ्रदयपक्षएकः । तत्रैवं विषयव्यवस्था । निर्दोषः क्षत्रिय- स्विविधः उत्तमोमध्यमोऽधमश्च । तत्र राज्यपरिपालनादियुक: भवनस्थउत्तमः, मवनरहितः परिपालकोमध्यमः, उभयरहितोजाति- मात्रक्षत्रियोऽधमः । तत्रैकैकस्य बधे बुद्धिपूर्खाबुद्धिपूर्वभेदेन दे दे प्रायबित्ने योजनौये। एषु वचनेषु कचित् गोदानं श्रेषते

·कपिल । तत्र धनिकानिकपुरुषविषयत्वेन शवमा द्रष्टया । एतेनेव
न्यायेन व्यवस्थितविकल्पमभिप्रेत्य याज्ञवल्क्येन, ब्रह्मात्यानतं शऽपि'..
इत्युक्रम् । वैश्यराइयोरपि उत्तममधमाधमभेदेन प्रायश्चित्तव्यवस्था
पोवनौया । यथा हन्तव्यभेदेन प्रायश्चिमतारतम्यमुक, तथा
इन्भेदेऽप्यवगन्तव्यम् । अतएव विधाः,-
"विप्रे नु सकन देयं पाढोनं शत्रि स्मतम् ।
वैदिई पादमेकन्त शुद्रशातिषु शस्यते' इति ॥
देवलोऽपि,--
"विप्राद्धं क्षत्रिय प्रा नदी वैश्यानिषु ।
ददर्द्धमेव पट्टाणां प्रायश्चित्तं विदर्बुधाः"-इति ॥
एनयाकामहने द्रव्यं विषाप्रोकात् न्यूनगत : मधाचार्यपा
स्वौषधे प्राजापत्यदचं वृषभ काटागोदन प्रायश्चित्तमुकम् ।
तदयुक्रम् । स्मत्यन्तरेषु न्यूनाधिकप्रायश्चित्वादशनात् । नत्र मनु
न्यून दर्शयति,-
-
"ौना कामुकवानावौन यादधविशद्धयः ।
चतुणमपि वर्णानां नारोहयानास्थिता:'.-- नि ।
जोम धर्ममयमुदकपात्रं. अभवम्बिताः वरिषः । था-
वमयोऽपि,-
"दुर्घता ब्रह्मविट्झचशयोधाः प्रमाण तु ॥
विप्रा क्षत्रियस्य स्थाईम्यानातदई कम्, इति मु.।
+नादिर परत्र
1 एचदशाक्सिइये, वि मु.।
*

·प्रायचित्तकाखम् । दृति धनुर्धस्तमवि क्रमाद् दद्यादिद्धये"-इति । न्यानोऽपि, "चतुर्णामपि वर्णनां भारौहत्वाऽमवस्थिताः । शङ्खशक्त्यजमेषांश्च क्रमात् दद्या विद्धये" इति । एतानि वचनानि मूलतचनेन न विरुधन्ते । मदोषस्त्रीविषयता- याम्तेषु पयत्वात् । मृतवचनन्नु निःषक्षचियादिमनिधितया नि- दोषम्वौविषयम् । ननु, निर्दोषस्त्रौबधे अधिकप्रायश्चित्तमाह या- 'अप्रदुटा स्त्रियं हवा शाद्रहत्याव्रतं चरेत्" इति । मैवम् । तस्य कामकृविषयत्वेन व्यवस्थापनौयत्वात् । यवङ्गि रमा दर्शनम्,-- "श्राहितामेईिजाग्यस्य हत्या गनीमनिन्दिताम् । ब्रह्महत्यावतं कुर्यादात्रेयोनस्तथवच" इति । तत्र ब्रह्माहत्याव्रतस्याहितानिस्तौविषयत्वाभिधानात् स्त्रीजाति- मा बविषयेण मलवचनेन नास्ति विरोधः । वसिष्ठस्तु स्त्रीबधे राज- 'अनात्रेयौं राजन्यहिंभायां राजन्यां वैश्यहिंसायां वैग्यां शूद्रहिंसायां शूद्रां हत्वा सम्वत्सरम्" इति। अनात्रेयौं हत्वा राजन्यहिंसायां यद्वतं तदाचरेदिति योजनौयम् । हारीतोऽपि । "चत्रियवदाह्मणौषु वैश्यवत् क्षत्रियायां शूद्रवत् वैश्यायां भूद्रा नव मासान्" इति । इदं राजन्यवतमाहितामिपनौं गुणवतों कामतो घातकस्य द्रष्टव्यम् । प्रमादिकविषये व्यास- न्यवतमाह ·पराशरमाधवः। (प.. "कामतः स्वियं हत्वा ब्राह्मण वैश्ववचरेत् । कामतो द्विगुणं प्रोक्त पदष्टान्नु न किञ्चन"--इति ॥ अनायोबधे राजन्यनतस्याभिहितत्वात् प्रायौवधे ब्रह्महत्या-- प्रतमिति गम्यते । तयाच यमः,- "हला मनितं वैश्यं राजन्यमपि दौक्षितम् । हत्वा तु ब्रह्महत्यैव तथाऽऽत्रयोश्च ब्राह्मणीम" इति ॥ प्रवियोलक्षणं च मावाह,- "जनप्रतिमस्कार मंस्कृता ब्रह्मा चय॑या । गर्भिणी वाऽथवा या स्यात्तामात्रेयौं विनिर्दिशेत्'-इति। वमिछोऽपि। "रजस्वला तिखातामात्रेयौमाः । अत्र यदिष्टापत्यं भवतीति' । अन्तमत्या बधे जातिभेदेन भिन्नप्रायश्चित्तमाइ प्रचेताः । “अननुमती ब्राह्मणों हत्वा कच्छाब्दं षण्मामान वेनि चिया इवा धणमामान्मामत्रयं वेलि वैश्यां हत्या मामत्रयं मार्द्ध- मामं वेति पर ट्रां हत्वा मार्द्धमामं माईबयाविभतिदिनानि वेति" । प्रतिलोमपुरुषममर्गणापत्यं लन्धवतीनां बधे ब्रह्मगर्भ "प्रतिलोमप्रसूतानां म्बौणणं मामा वधे स्मताः । अन्तरप्रभवानाञ्च भूतादौनां चतुर्दिषट्' इति ॥ ब्राह्मण्या बंधे षण्मामा: त्रियायाश्चत्वारः वैध्याया द्वाविति योजनीयम्। मूतवैदेहकचण्डालानां बधेऽप्यषेव योजना द्रष्टच्या । रदानी वैशादिबधे प्रकारान्तरेण प्रायविसमाह, - ·प्रायचितकालम् । वैश्यं शूद्रक्रियाऽऽसतं* विकर्मस्थं दिलोत्तमम । हत्वा चान्द्रायणं तस्य विंशहाश्चैव दक्षिणाम् ॥१८॥ नन्वेतवैश्यबधप्रायश्चित्तं व्याहतम् । तथा हि । विशब्देनात्र किं सदोषो विवक्ष्यते, उत निर्दोषजातिमात्रः, अथवा गुणवान् ? --इति । तत्र प्रथमे न्यूनप्रायश्चित्ताभिधायिभ्यां पूर्वादाताभ्यां चतुर्विंशतिमतमम्बर्तवचनाभ्यां व्याहन्यते । द्वितीये निर्दोषजाति-. मात्रविषयेण भमनन्तरघूवातमूलवचनेनैव विरोधः । हतीये तु, "यागम्यक्षत्रियविधातौ चरेसहाहणवतम्"--इत्यनेनैव विरोधः । मैवम् । ईषत्महत्तस्य वैश्यस्याच विवक्षितत्वात् । श्रतएवात्यन्तसुवृत्तेन विइितमकलक्रियाऽऽमकेन शूद्रंण भाहचर्य्यम विरुद्धम्। द्विजोत्तमशब्देन विप्रः पमिद्धः, क्षत्रियेऽपि कथंचिद् वर्तयितुं शक्यः। दिलशब्दा- भिधेयं वयमपेक्ष्य तम्योत्तमत्वात् । तत्र क्षवियपक्ष, विकर्मणि कपिश्चिमधातादौ तिष्ठतौति विकर्मस्थः । विप्रपचे तु विकर्मस्य- ब्रह्मधानादि तिष्ठतौति विकर्मस्थः।। एवञ्च मति चतुर्वर्णविषय- कमेकं प्रायश्चित्तं न्यायदर्भिनामेतत् सम्पद्यते। हत्वा यो वर्मते, जस्येति योजनौयंम। दक्षिणं निर्दिदिति घोषः । चातुर्वर्ण्यकर्ट के चगडालबधे क्रमेण प्रायश्चित्तमाह,- - * वैग्यं शूद्रं कियाऽऽसक्तं ,-इति पाठोभवितुं युक्तः । तस्यैव पाठस्य व्याखादभिप्रेतत्वप्रतीतेः। | विप्रपक्षे तु विकर्मस्थः ब्रह्मघातादिषु बहुवाहतेषु तिठनीति विक- र्मस्था,- इति मु! | चतुर्णामपि वानां,-इति मु. ।

·बराबरमाधवः। चण्डालं. इतवान् कश्चिद्ब्राह्मणो यदि बच्चन । प्राजापत्यं चरेत कृच्छं गोदयं दक्षिणां ददत् ॥१६॥ क्षचियेणापि वैश्येन शूद्रेण वेतरेण वा । चण्डालस्य बधे प्राप्ते कच्छार्दैन विशुद्ध्यति ॥२०॥ वृत्तिभदेन आह्मणानां भेदेऽपि न प्रायश्चित्तभेद इति विव- क्षितत्वात्. कश्चित्,- -इत्युक्रम् । एवं चडालेऽपि कञ्चनेति विशेषण योजनौयम् । इतरोमूलाव मिक्रसूतादिः । अङ्गिरास्वचैव ममान- प्रायश्चित्तान्तरमाह,- 'अनजानानु गमने भोजने च प्रमापण पराकेण विद्धिः म्याद्भगवानगिरोऽवोत्"---इति ॥ हारौतोऽपि,- "चागडालबधमंप्राप्तिाह्मणेन भवेयांद। कारयेहाद कृच्छ तप्कन्धं ततो भवेन्" इति । एसम्म ज्ञानके द्रव्यम् । अमानपूर्वके तु चान्द्रावणम् । नदाह लौगानिः-- "हनने प्रतिलोमानां शूद्रजानां कथं भवेत्। जानपूर्व पराकः म्यादजाने कैन्दवं भवेत्”-दति । सतादिवशतदेव । तदाह याज्ञवल्क्यः,- "चान्द्रायणं चरेत् मानपकृष्टान मिस्त्य तु"- इति । हाई नेत्यर्द्धग्रहणं पादम्य पादत्रयस्य चोपलक्षणम् । अतएव चौगाषि:,- - - ·प्रायश्चितकाण्डम् । ८१ "मर्चमद्धं विपादञ्च पादश्चैव व्रतं चरेत् । वर्णक्रमादन्तरजहिंसागमनभोजने"-दूति ॥ यदि चण्डालवपाको चौरौ स्यातां, तदा तयोर्बध स्वयं प्रायश्चित्तमा, चौरः श्वपाकश्चण्डालो विप्रेणाभिहता यदि। अहोराचोषितः स्नात्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति ॥२१॥ यदि विप्रेणाभिहतस्तदा म विप्रः प्राहातौति योजना । यद्यपि चण्डालबधो गोयपाकेषु परिगणितः, तथापि मनुष्यवधमामान्येन तत्रान्तभोवभिप्रेत्य तत्प्रकरणे प्रायश्चित्तमुक्तम् । 'वाडा'नएम ङ्गा तद्विषयाणं प्रकीर्णकानामपि केषाश्चित् प्राय- श्चित्तमत्राभिधीयते । नत्र भंभाषणे प्रायश्चित्ताह,-- श्वपाकं वाऽपि चण्डालं विप्रः सम्भाषते यदि। जिमम्भाषणं कुत् माविधी तु सकृजपेत् ॥२२॥ द्विजानानधानो विप्रो विवक्षितः । नौचविप्रसम्भाषणम्य शायश्चित्तरूपत्वासम्भान् । दिजमाविध्याभावे गायत्रीजपः,.. इत्यनुकल्पोट्रष्टव्यः । श्रतएव हागतो विकल्पमाह, "चाण्डान्नैः सह भाभाप्य दिजसम्भाषणत् शचिः । सावित्रौं व्याहरेदाऽपि इति धर्मा व्यवस्थितः' इति ।। सम्भाषमाणो विप्रो यधुच्छिष्टः स्यात्, तदा त्रिरात्रोपवासमाह सव, Pri "उच्छिष्ट सह सम्भाषेत् त्रिरात्रेणेव शद्यति"-दूति । 11 ·पराशरमाधवः। [पा एकशय्याखापे महमार्गगमने च पृथक् प्रायश्चित्तमाह,- चण्डालैः सह सुप्तन्तु विरात्रमुपवासयेत् । चण्डालैकपथं गत्वा गायत्रीस्मरणात् शुचिः ॥ २३ ॥ स्पष्टोऽर्थः । दर्शनस्पनियो: पृथक प्रायश्चित्तमाह- चण्डालदर्शने सद्य आदित्यमवलोकयेत् । चण्डालस्पर्शने चैव सचैलं सानमाचरेत् ॥ २४ ॥ एतदेवापस्तम्बारपाक। "चण्डालस्याने सम्भाषायां दर्शने च दोषः। तर प्रायश्चितमवगाहनमपामुणस्पर्शनं, मम्भाषायां ब्राह्मण- मम्भाषा, दर्शने ज्योतिषां दर्शनम्"--इति । समन्तुरपि । “चाडा- लदर्शने सूर्यदर्शनं सभाषण वाहाण, भिव्याहारः मंस्पाने मचेल- खानमाचरेत्” इति । देवलोऽपि,- "श्रपाक पतितं व्यङ्गमुन्मत्तं शवदाइकम् । मृतिक मृतिका नारों रजसा च परिणताम् ।। श्यकुकुट वराहांश्च ग्राम्यान् मंस्पृश्य मानवः । मौन मरिति खात्वा तदानौमेव शाति"-दति ॥ सूतकों, इति मु.। + सनमपि वा,-ति सा० स०।

·प्रायश्चित्तकालम् । . -- श्रवस्थाविशेषेण स्पर्शने विषेषमाह शातातपः,- "येन केनचिदन्यतः चण्डालं मंस्पृशेद्यदि । अहोराबोषितः स्नात्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति ॥ अशुद्धवान् स्वयमप्येतानराद्धश्च यदि स्पृशेत् । वियत्युपवासेन त्रिरात्रेण ततः शुचिः ।। उछियः संम्पोदिनी मद्यं शूद्रं कया शुचिः । अहोरात्रोषितः स्नात्वा पञ्चगव्येन शुद्यति" इति ॥ यक्त देवलेनोक्रम्,- "श्रद्धान् स्वयमप्येतानशुद्धश्च यदि स्पृशेत् । विद्यात्युपवासेन त्रिरात्रेण ततः शुचिः । उच्छिष्टं संस्पृशेद्विप्रः पुनः कृच्छ्रेन शुद्ध्यति"-दति ॥ तन महोपवेशनायनादिना चिरस्पर्शविषयम् । यदि स्पृष्टो- भुत्रादिकं कुयात् तदा त्रिरात्रीपवामः, भुक्कोच्छिष्टो यदि स्पृशेत् गदा षडात्रोपवासः, दूति ॥ तदाह प्रातातपः,--- "नण्डाग्नेः श्वपः स्पृष्टो विणमूत्रे कुरुते द्विजः । त्रिराचं तव कुर्वीत भुक्तोच्छिष्टः षडाचरेत्" इति । चण्डालवत् चित्यादिस्पर्शऽपि सचेलं नानम्। तदुकं चतु बि- गतिमते,- "चितिञ्च चितिकाष्ठच्च यूपं चण्डालमेव च । स्पृष्ट्वा देवलकं चैव सवासा जलमाविशेत्” इति । चण्डालखामिकवाप्युदकपाने ज्ञानाज्ञानहते पृथक् प्रायश्चित्त- माह- ·पराशरमाधवः। -- चण्डालखातवापीषु पीत्वा सलिलमग्रजः । अज्ञानाच्चैकमक्तेन त्वहोरात्रेण शुड्यति ॥ २५ ॥ अज्ञानहतस्यैकमक, ज्ञानकृतस्य पवामः । श्रतएवापस्तम् चण्डालदापों प्रकृत्याह, "तत्तोयं य: पिवेदिनः कामतोऽकामतोऽपिवा । अकामानु नतमोजो म्यादहोराचेण कामत:'.-इति ॥ तत्रैवाभ्यामषियमभिप्रेत्यापस्तम्ब श्राह- "अन्धनैः खानिता. कृपास्तड़ागावाप्यएव । एषु म्हात्वा च पोला च प्राजापत्येन हानि -इति । यक्तु ननवाक्रम, "प्रपाम्बरण्ये घटके व मोरे ट्रांण्या जन्म के गविनिःसृतं वा । श्वपाकचाट्रालपरिग्रहषु पौत्वा जन्नं पञ्चगव्यन यंत्" इति ।। तदशकविषयम् । चण्डाम्नभाण्डस्पष्टस्य कुपस्यजन्नस्य पानेऽधिक प्राययित्माद,- चण्डालभाण्डसंस्पृष्टं पीत्वा कूपगतं जन्लम्। गोमूत्रयावकाहारस्त्रिरावात् शुट्विमाप्नयात् ॥ २६ ॥ चण्डालभाण्डेनोदकं यम्मान कृपादानयनि, तत्पम्बोदकं पौत्वा मोमूचसहितयवपिष्टादिकं दिनवयमाहारत्वेन खोकुर्यात् तदीयभापडयोदकपाने जौणनिगरणभेदेन प्रायवित्तमा, . - ·५ 1 ] प्रायश्चित्तकाण्डम् । चण्डालघटसंस्थन्तु यत्तोयं पिवति विजः। नत्क्षणात् क्षिपते यस्तु प्रजापत्यं समाचरेत् ॥२७॥ यदिन क्षिपते तोयं शरीरे यस्य जीर्य्यति । प्रजापत्यं न दातव्यं कृच्छं सान्तपनं चरेत् ॥ २८॥ प्रथममजानात् पौत्वा पश्चात्तदानीमेव विज्ञाय यदि वमेत तदा प्राजापत्यं तब्जीणे मान्तपनं कच्छं परिषदा दातव्यं, न तु प्राजापत्यम् । एजधाज्ञानविषयत्वमङ्गिरादर्शयति,-- "चण्डालपरिग्टहीतसज्ञानादुदकं पिवेत्। तम्य शुद्धिं विजानीयात् प्राजापत्येन नित्यशः ।। यस्त चण्डान्नमस्पष्ट पिवेत् किञ्चिदकामतः । म त भान्तपनं कच्न चरेत् शुद्ध्यर्थमात्मनः" इति । यत्त देवलेनोक्रम्,- “यस्तु चाण्डालभाण्डस्थमज्ञानादुदकं पिवेत् । स तु यहेण येत्तु शूद्रस्वेकेन शुयति"-दति ॥ तदापविषयम् । वुद्धिपूर्वकं तत्याने वर्णभेदेन प्रायश्चित्त- माह चरेत् सान्तपनं विप्रः प्राजापत्यमनन्तरः। तदई तु चरेद्देश्यः पादं शूद्रस्य दापयेत् ॥ २९ ॥ अनन्तरः क्षत्रियः । एतस्य बुद्धिपूर्वविषयत्वमापस्तम्बाह,- "चण्डालभाण्डकूपस्थं जलं यः ज्ञानतः पिवेत् । प्रायश्चित्तं कशं तत्र वर्ण वर्ण विमिर्दिशेत् ॥

·पराशरमाधवः। . चरेत् सान्तपनं विप्रः प्राजापत्यन्तु भूमिपः । तदई तु परेदेशः शूद्रे पाहं विनिर्दिशेत्" इति !! चण्डालभाण्डोदकपानप्रमादितरामयजमाण्डोटकादिपानेऽपि प्रायश्चित्तमा,- भाण्डस्थमन्त्यजानान्तु जलं दधि पयः पिवेत्। ब्राह्मणः क्षत्रियोवैश्यः शूद्रश्चैव प्रमादतः ॥ ३० ॥ ब्रह्मकुर्थोपवामेन द्विजातीनान्तु निष्कृतिः। शूद्रस्य चोपवासेन तथा दानेन शक्तितः ॥ ३१ ॥ - अन्जारजकादयः । "रजकचर्मकारश्च नटोबुडण्वच । कैवर्तमदभिमाय मप्त ते चान्धजा: माता:'-ति स्मरणात् । ब्रह्मवर्चमाचार्य एवोपरियाद त्यति । नत्महित- उपवामः त्रैवर्णिकम्य । तद्रहितम्य चतुर्थस्य ब्रह्मकुर्वम्याने यथाशक्ति दानं द्रष्टव्यम् । श्रामादिए भाण्डानरं प्राप्तेषु नास्ति कश्चिद्दोषः । तथा चतविशतिमते,- "श्राममांम घृत बी, संहाच फस्लमम्भवाः । अन्यभाण्डस्थिता होते निष्क्रान्ताः शुचयः स्मता:"-इति॥ महामु तु नटाकादिषु चण्डालादिसम्बन्धऽपि नास्ति कशिदोषः, अपेषु त कूपवत् न्यायः । तदाह विष्णुः,- “बलाशयेन्वयान्पषु स्थावरेषु महीतले । कुपवकथिता प्रद्धिर्महस्सु तु दूषणम्" इति ।

·- प्रायविसकादम्। . - अज्ञानपूर्वकचण्डालात्रभोजने प्रायश्चित्तमाह, भुक्त ज्ञानात् दिजश्रेष्ठश्चण्डालान्नं कथञ्चन। गोमूत्रयावकाहारो दशरात्रेण शुद्ध्यति ॥ ३२ ॥ स्पष्टम् ॥ तत्प्रमाणमाह,- एकैकं ग्रासमश्नीयाट् गोमूत्र यावकस्य च । दशाह नियमम्धस्य व्रतं तत्र विनिर्दिशेत् ॥ ३३ ॥ गोसूण पाचिनं यद्यमियमन्नं, तस्य ग्राममेकैकमेकैकसिम- न्दिने भुचीत। नियमः स्नानादिः । तदाह याज्ञवल्क्यः,- "म्मानमौनोपवाज्यास्वाध्यायोएस्थनिग्रहः । नियमा गुरुशुश्रूषाशौचाक्रोधाप्रमादता”- इति । शिनियनिष्ठस्य तद्यावकाहारव्रतं निर्दिशेत् । बुद्धिपूर्वके वङ्गिरा आह.-- "अन्यावमायिनामचमीयाद्यश्च कामतः । सतु चान्द्रायण कुर्थात् तप्तकृच्छ्रमथापिवा"-इति ॥ अन्यावसायिनश्चण्डालादयः । तांश्च सरवाह,- "चण्डालः श्वपचः क्षत्ता सूतोवैदेहकम्तथा । मागधायोगवौ चैव सर्व ह्यन्न्यावसायिनः" इति ॥ श्रामपक्कयोश्चण्डालानयोतभेदमाह विष्णुः । "चाण्डलावं भुङ्का त्रिराचमुपवसेत् सिद्धं भुला पराकः" इति। अत्र मूलवच- नोकगोमूत्रयावकाहारः मिद्धावविषयो भविष्यति। यावकसहितस्य , ·पराशरमाधव दशरात्रोपवासस्य पराकसमत्वात् । यत्तु हारौतेनोक्कम्,-- "चाण्डालाचं प्रमादेन यदि भुलौत यो दिजः । तनश्चान्द्रायणं कुर्यात् मासमेकं व्रतं चरेत् ॥ राष्ट्रो वाऽप्यर्द्धमान वै भुक्ता चैव जितेन्द्रियः । विरात्रमुपवानञ्च ब्राह्मणांस्तर्पयेत् शुचिः -दति ॥ तगोमचयावकाहाराभक्तविषयम ! बुद्धिपूर्वकस्य चिरकान्नानु- वृत्तौ मनुनो द्रव्यम्,- "चण्डालान्यमित्रयो गत्वा भुवा च प्रतिग्टह्य च। पनत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् माम्यन्तु गच्छति" इति । अब चौर्णव्रतस्य पुनरूपनयनं कृर्मपुराणे दर्शितम्,-- "चाण्डालानं दिजो भुक्का सम्यक् चान्द्रायणं चरेत् । बुद्धिपच तु कृच्छ्राब्दं पुनः संस्कारमेव "-दति ! वमिष्ठोऽपि। "चाण्डालपतितान्नभोजने पुनरूपनयनम्" इति : अथ कश्चित्कालमकस्मिन् ग्टहे चण्डालेन मह त्यनहर्जुर- विज्ञातस्तु चण्डाल्न इत्यादिना, भूमिदोषी न विद्यते इत्यन्तेन, लोकसमृहेन प्रायशिचमाह - अविज्ञातस्तु चण्डालो यच* वेश्मनि तिष्ठति । विज्ञाते तूपसन्नस्य द्विजाः कुर्वन्त्यनुग्रहम् ॥ ३४ ॥ अनेन नोकेन परिषदुपतिर्विहिता । यद्यपि मधु प्राय- श्चित्तेषु परिषदुपसत्तिः समाना, तथापि प्रकटपापेवेव मा न तु . • यस्य, इति मु.।

·प्रायचित्तकाहम्। - रहस्थेषु । अत्र तु रहस्यमपि प्रकटीकर्तव्यमित्यभिप्रेत्य प्राति- स्विकमुपपत्त्यभिधानम् । अनुग्रहश्चरितव्यप्रायश्चित्तविशेषोपदेशः । उपसदनयोग्यं परिषदिषषं दायितुं द्विजान विशिनष्टि,- मुनिवनोहतान् धर्मान् गायन्तो वेदपारगाः। पतन्तमुतरेयुस्तं धर्मज्ञाः पापसकरात् ॥ ३५ ॥ वक्तो इतान् गायनाइत्यनेन धर्मशास्त्रमुचार्य प्रायश्चित्तं वदेयुरि- यक भवति ! युनं चैतन : तथा मति. प्रामादिकान्यथाऽभिधानभका- जुदयात् । यद्यपि चण्डालमहवामएकमेव पापं, तथापि तस्मिन् मत्यष्ठितानां नित्यनैमित्तिकानां बहनां वैकल्यसम्भवमभिप्रेत्य पापभङ्करादित्युकाम । परिषदा भिधेयं व्रतविशेषं दर्शयति,- दक्षा च सर्पिणा चैव क्षीरगोमूत्रयावकम्। भुञ्जीत सह मृत्यैश्च विसन्ध्यमवगाहनम् ॥३६ ॥ दध्ना भर्पिषा च मंयुक्रमिति शेषः । ग्टहस्वामिवगृहवामिनो- वालदादयः सर्वेऽपि यावकभोजनत्रिसन्ध्यावगाहने कुर्युः ॥ सत्र ध्यादौनां मर्चषां भमाहारप्रमको विभजते,- - व्यहं सुजीत दना च व्यहं भुञ्जीत सर्पिषा। व्यहं क्षीरेण भुञ्जीत एकैकेन दिनचयमः ॥ ३७॥ दना संयुक्त गोमूत्रयावकं दिनचयं भुनौत। तचौरयोरप्येव- मेव योज्यम् । तथा मति, मव दिनानि सम्पद्यन्ते। पुनरयकैकेन 12 ·पराशरमाधवः। and दध्यादिना संयुक्रमेकैकस्मिन् दिने भुञ्जीतेति दिनत्रयं सम्पद्यते । तत् मई मिलित्वा द्वादशरात्रं भवति । यावके वय॑माह, भावदुष्टं न भुञ्जीत नोच्छिष्टं कृमिषितम्। भावेन दृष्ट भावदयम् । यत्रिवन्नोकिते मत्यत्यन्तसादृश्ये तस्मिन्नमेध्यादिभावः महमा बुद्धिमारोदे, तादृा न भोक्रव्यम् ॥ दध्यादीनां बयाणां परिमाणमार, दधिक्षीरस्य विपलं पलमेकं मृतस्य तु ॥ ३८ ॥ दधि औरञ्चति दधिचौर, नयोः प्रत्येक पलत्रया परिमाणं, यावकस्य परिमारणं गाममात्र पूर्वी कन्यायेन वेदितव्यम् । चेतनानां हडिहेतुभितायातमानामप्यार, भस्मना तु भवेत् शुद्धिसयोस्तानकांश्ययोः । जलशाचेन वस्त्राणां परित्यागेन मामये ॥ ३९ ॥ मृण्मयभाण्डस्य परित्यागए३ कन्या, मदिम नानौत्यभि- प्रायः महम्य दाहः कर्तव्यात्याह,- (१) पन्नपरिमाणन्त,-"पलन्त लौकिकमानः साहरतिदिमायकम् । तोलकत्रितयं यं ज्योति स्मृतिसम्मतम्” -रावलक्षणं ग्राह्यम् । बाद भी गतिकाभिरेका लौकिका माधका माति, घरभिचनथा- विधैामकारक तालक भवतीति क्षेयम् ।

·प्रायश्चित्तकाखम्। कुसुम्भकुद्यकासलवणं तैलसर्पिषी। हारे कृत्वा तु धान्यानि दद्याद्देश्मनि पावकम् ॥४०॥ कुसुम्भं तैलसाधनधान्यम् । कुसम्भादौनि धान्यान्यनिदाह्यत्वन डारि स्थापनौयानि । ग्रहदाहाद्यनन्तरं कर्त्तव्यमाह,- एवं शुइस्ततः पश्चात कुर्यात् ब्राह्मणतर्पणम् । चिंशतं गारपञ्चैव दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ ४१ ॥ भाण्डवझूमेन परित्याग:. किन्तु नेपनादिकं कर्त्तव्यमित्याह, पुनर्लेपनखालेन होमजयेन शुद्ध्यति । श्राधारेण इ विप्राणां भूमिदाषा न विद्यते ॥ ४२ ॥ लेपनं कुद्यम्य खननं म्यलस्येति यथायोगमवगन्तव्यम्। तदुभयं कृत्वा जाहाणान् प्रवेश्य शान्तिकजपहोमान्। कुर्यात् । तावता भूमिः यति। न तु भाण्डवदत्यन्तदोषो भूमेर्विद्यते। यदा पुनःधकानाचण्डालोनिवसेत्, तदा हात्तोक द्रष्टव्यम्,- "चण्डास्त: मह मंवा दीर्धकालमकामिकम् ।। विज्ञानान् मृण्मयं पात्रं सव्वं त्यजति तद्थे । बालकच्छं नतः कुर्यात् तन्तकतथैवच । बाह्मणांस्तर्पयेत् पश्चात् ब्रह्माकूर्चन शाति" इति । * जिंदा वृधभकञ्च,--इति मु. । | शान्तिकरी अपहोमो,-इति मु.। । संवासादीकालमकामिका, इति शा•।

·पराशरमाधवः। •॥ -- तत्र च गोशतं दक्षिण। तदाह च्यवनः। “सण्डालसबारे खभव-- मदान सर्वशालयभाण्डभेदनं दारवाणां तु नक्षणं शाकिसवर्ष- रजतचेखानामद्भिः प्रक्षालनं काम्यताम्रपात्राणामाकरेण* इद्धिः भौवीरपयोदधितक्राणां परित्यागो गोत्रयावकाहारी मामं रुपयेत् । वालदृद्धस्तो गाम, प्रायश्चिनम्। भाषोडशादालाः मप्तत्यूर्द्धगता- वृद्धाः । चोरण प्रायश्चित्ते ब्राह्मणभोजन गोगतं तद्यात्। अभावे सर्वम्यम्" इति । गृहयनिरिकनारामग्रामान्नरयावादावजानेन चण्डालमङ्करे प्रायश्चित्तमाह,- चण्डाले ः सह मम्पक मासं मासाद्यमेव था। गोमूत्रयावकाहारी मासान विशु ड्यति ॥ ४३ ॥ मामञ्च अर्द्धमामञ्च मामाई. तेन विवाति। माममारे मासवतेन यति, अर्द्धमामशङ्करे अर्द्धमाभतेन विद्धिरित्ययः । सम्पर्क, करोति चदिति जोधः। चण्डाम्म ग्रन्दन पुक्कमादयोऽप्युपला- क्ष्यन्ते । अतएव मम्बत:.-- "चपाने: महर विप्रः श्वपाकैः पुक्मरपि। गोमत्रयायकाागे मामाईम विशुदाति"~-इति ।। उनकानाधिककालमरे हारोतो द्रव्यम्, "चण्डाले मह सम्पर्क में प्राजापत्येम प्राप्ति । • माकरे,--इति 1 + पुक्कसस्थाने, पुष्कस,--इति मु.। एवं सर्वत्र । । संयोगे,-इति सभा।

·प्रायविसकाखम्। - विप्रान् दश वरान् सत्वा तैरनुज्ञाप्य भाममात् ॥ भा कण्ठस्य प्रमाणन्नु कुर्य्यागोमयकईमम्। तत्र स्थित्वा वहोरात्रं वायुभवः समाहितः ।। बालकृच्छं ततः कुर्यात् गोष्ठे वमति सर्वदा । सकेशवपनं कुर्यात् परमां द्धिमानुयात्" इति । रजक्यादिभिः सह संवासे चण्डालसहसंवासात् न्यूनं प्राथश्चित्तमाह,- रजकी चर्मकारी च लुब्धकी वेणुजीविनी। चातुर्वण्यस्य च गृहे त्वविज्ञाता तु तिष्ठति ॥ ४४ ॥ ज्ञात्वा तु निष्कृतिं कुर्यात् पूर्वोक्तस्याईमेव तु । गृहदाहं न कुर्चीत शेषं सर्व समाचरेत् * ॥ ४५ ॥ दना च सर्पिषा चेत्यादिकं पूर्वोत्रम् । द्रदानों चण्डालस्य सहप्रवेशे कर्त्तव्यां शुद्धिमाह, रहस्यान्वन्तरं गच्छेत् चाण्डाला यदि कस्यचित् । समागारादिनिवास्य मुद्भाण्डन्तु विसर्जयेत् ॥४६॥ रसपूर्णन्तु सद्भाण्डं न त्यजेत्तु कदाचन। गोमयेन तु संमिश्रर्जलैः प्रोक्ष्येहं तथा ॥४७॥इति। कस्यचिति ब्राह्मणादौनामन्यतमस्य । प्रोक्ष्याजागा वा ग्रह प्रवेशयेत् । तदाह हारीतः,- -- -- 1 - * सर्वच कारयेत्,-इति शा। । यड्रागई, इति मु.। प्रक्षालयेसहम,--इति मु.।

·पराशरमाधवः।
-.
"ग्रहस्थाभ्यन्तरे यस्य चण्डालो यदि गच्छति ।
पार्थिवानां हि पाचाणां त्याग: सद्यो हि सर्वशः।
अमष्टरसभाण्डानां ग्टहवन्मन्यते यथा ।
अमस्य गो: प्रोगाडि शुध्यते नात्र संशयः" इति।
अनष्टरमानि रसपूर्णभाण्डानि । यः पुनः ग्रहान्तरवामौ सबपि
चण्डालभवेति ग्रहे कदाचित. भुक्रवतम्तस्यापि ग्टहे योऽन्यो-
ग्टहानार वामौ ममागत्य भुत तयोरुभयोः प्रायश्चित्तमापस्तम्बो-
दर्शयति.-
"अविज्ञात चाडालम्तिष्ठते यम्य वेभनि
म विज्ञातस्तु कालेन तत्र कार्य विशोधनम् ॥
प्राजापत्यन्त मृद्राणान्तेषां तदनमारतः ।
यस्तत्र भुतं पक्वान्नं कृच्छ्रार्द्धन्तेषु दापयेत् ॥
रोशा पि निर्भु पादमेकं विधीयते ।
कूपैकपानमृष्टानस्पर्श सम्पर्कषितः ॥
नरो कोपदा सेन पञ्चगन शायति ।
वास्तापत्या तथा रोगी गाभणा' या तु दृषिता ।।
तेषां नक प्रदातव्यं वान्नानां प्रहरद्वयम" इति ।
अथ कम्युण्डतदेहात वर्णभेटेन भित्रां द्धिमाह,--
mademy------
* अनसुथरसंभागई,--ति . !
+ विधामतः, इति स. पू.।
मामपि च यमन,नि मु...

·। प्रायवित्तकादम्। ब्राह्मणस्य व्रणद्वारे पूयशोणितसम्भवे । कृमिरुत्पद्यते तस्य* प्रायश्चित्तं कथं भवेत्॥४८॥ गवां मूत्रपुरीषेण दधिक्षीरेण सर्पिषा । त्याहं स्नात्वा च पीत्वा च कृमिदुष्टः शुचिर्भवेत् ॥४८॥ प्रतियोऽपि मुवर्णस्य पञ्च माषान प्रदापयेत् । गोदक्षियान्तु वैश्यस्याप्युपवासं विनिर्दिशेत् ॥५०॥ द्राणानोपवासः स्यात् शूद्रोदानेन शुद्ध्यति । + घद्यपि युत्य निहितातिक्रमप्रतिषिद्धाचरणरूपा न भवति, नयाय कान्तरमञ्चितदरितफन्नरूपायाम्तस्था विहितकर्मानुष्ठाना- सिकार विरशा यापकत्वात् तन्निवृत्तय वश्यं द्धिः कर्त्तव्या। मा : प्रायश्चित्तममानत्वात् प्रायश्चित्तप्रकरणे वकमुचिता । प्राश्रितमाम्यमभिप्रेला प्रश्नवाक्ये प्रायश्चित्तशब्देन व्यवहारः। मुख्य- प्रायश्तिाभावं झोतयितुं मन्देहधोतकः कथंशब्दः प्रयुक्रः । तत्र ब्राधान्य दिनवयं पञ्चगव्यभानपाने । यत्रियस्य पञ्चमाषपरिमित- सुवर्णदानं च । पञ्चषालात्मको माषः। तदाह याज्ञवल्क्या:- बानसूर्यमरौचिस्यं त्रसरेणूरनः मतम् । * यस्य, इति । । प्रदाय तु,--इति शा। (१) जारू मवाक्षः। उटूतसूर्यग मिष रजतचूर्णनिभं यत् दृश्यते स चसरेणरित्यर्थः।

·24 पराशरमाधः। - तेऽष्टौ लिक्षातु नास्तिखो राजमर्षप उच्यते ॥ गौरस्तु ते चयः षट् ते यवमध्यस्तु ते त्रय:(२) । कपाल: पञ्च ते माषः ते मवर्णस्तु षोडम"दति।। वैग्यस्य गोदानोपवासौ। द्रस्य गोदानमेव। एतच नाभेरधो- भागे द्रष्टव्यम् । उपरभागे तु मनराह,- "ब्राह्मणस्य प्रणादार प्रथमोणितमम्भवे । मिरुन्यद्यते यस्य प्राय तं कथं भवेत् ॥ गवा भचपुरीषण चिमन्ध्यं खानमाचरेत । विरात्रं पञ्चगव्यागौ वधोनाम्या' विड्यति । नाभिकण्ठान्तरोभते प्रणे चोत्पद्यते कृमिः । षडानन्तु तदा प्रोकी प्राजापत्यं शिव-दति ॥ यत्त यवनेनो, “कभिदाने मान्तपनं वृषभो दाना" इति। तयुगपत् बहुप्रदेशाविषयम्। चर्यमाणे प्रायश्चित्ते न्यूनानिक दोषांपशान्तिर्विप्रवाक्याभव- तोत्यार- यामध्यन,इमि पा० . माभ्यां,--इति म । बानं, इति शा. . (१) गोरो गौरसर्षपः । पद भिगोरसपरेकायवमध्यः, विमिर्यवमधे- रेक बहानात्यर्थः। :

·प्रायश्चितकाहम् । अच्छिद्रमिति यहाक्यं वदन्ति क्षितिदेवताः ॥ ५१ ॥ प्रणम्य शिरसा ग्राह्यमग्निष्टोमफलं हि तत् । निप्रवाक्यस्य छिद्रपरिपूरकत्वं मम्भावयितुममिष्टोममाम्येन तद्वाक्य प्रास्यते । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां विप्रवाक्यस्य प्रयोजनकत्व माहाप. "पूर्णऽपि कालनियमे न शुद्धिाह्मणैर्विना। प्रापर्णवपि कालेषु शोधयन्ति द्विजोत्तमाः"-इति ॥ महाफ नमायनेषु यज्ञादिष्वपि छिद्रपूर्त्तिर्विप्रवाक्यमाध्या, किमु- याम्मिन् प्रायश्चित्तवते इत्यभिप्रेत्याह,- जयच्छिद्र. तपछि यच्छिद्र यज्ञकर्मणि ॥ ५२ ॥ सर्व भवति निश्छिद्र ब्राह्मणैरुपपादितम् । यद्यपि विधवाक्यस्य ममम्तव्रतशेषत्वादिदं प्रायश्चित्तप्रकरणान्ते कामुचितम, तथापि द्रव्यशद्धिप्रकरणस्यात्रापि स्वीकृतत्वादवान्तर- प्रायश्चित्तप्रकरणस्य ममाप्ताविदमुकमित्यविरोधः। आपत्काले स्वयं व्रतं कर्तुमशक्तश्चेन् नदा ब्राह्मणैः कारयेदि- त्याह e- व्याधिव्यसनिनि श्रान्ते दुर्भिक्षे डामरे तथा॥ ५३ ॥ उपवासो वतं होमा दिजसम्पादितानि वै। * प्रयोजकत्व,---इति मु.। मम तु 'प्रयोजनवत्व' इति पाठः प्रति. भाति । +या, इति से. मा. | 13 ·पराहामाधवः। ९.। व्याधिना व्यसनो राजयमादिपवलरोगग्रस्तः । श्रान्त पाहवाध्व" गमनादिना। तयोरुभयोः व्रतं पिचादि रसुतिष्ठेत् । तदाह श्राप- "अस्थापि बालस्य पिता वा यदि बा गुरुः । नततं नम्य ग्रामीयात् ततो मुच्येत किल्विषात्" इति ॥ दर्भ दैत्रि क्रांदोषः! डामर परराजाद्युम्लवः । नबोभय- बावश्यका कुटुम्बभरणाद्यवरुद्धः तदननरुद्धेन संख्या दिना व्रतं कारयेत् । श्रान्तापदमभिप्रेता पक्षान्तरमाह,- - अथवा ब्राह्मणास्तुष्टाः सच कुर्वन्त्यनुग्रहम् ॥ ५४ ॥ सर्वान् कामानवाप्नोति दिजसम्पादितैरिह ! ब्राह्मण वेदपारगामहान्तः पूर्वकृतोपकारादिना दुधाः सन्तोऽ- स्थामापदि निर्दोषस्वमित्यनमन्ति तदा तावतेताम्य विधाद्धिः । अनुष्ठानमन्नणापि महापुरुषवचनमाजमम्पादितैराणौविशेषेरोष- काम प्राप्तिर्भवति, तब पापक्षयोभवतीति को विस्मय । महापुरुषम्य गुरुपित्रादेः मन्यमाबादेव कामप्राप्तिरायवणे श्रूयते.- marth दूराव, इति मु। । पुत्रादि,-- इति | परवात्याधुपावः, इति शा० । सर्वे, इति मा। , ·t ब.॥ प्रायवित्तकादम्। "यं यं लोकं मनसा मंविभाति विद्धमत्त्व: कामयते यांच कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्च कामान् तस्मादात्मज्ञं ह्यचयेथूतिकामः" इति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां महदनुग्रहस्य विषयं दर्शयति,-- दुखलेऽनुग्रहः प्रोक्तस्तथा वै बालवयाः ॥ ५५ ॥ ततोऽन्यथा भवेदोषः तस्मान्नानुग्रहः स्मृतः । दुर्बलः पूर्वाकव्याधिग्रस्तादिः । दुर्बलबालहद्धानामनुग्रहणे योग्यामहान्तोदेवलेन दर्शिता:.--- "प्रायश्चित्तं यथोदिष्टमाशयं दुर्बलादिभिः । दूव्यतेऽनुगहस्तेषां लोकसंग्रहकारणात् ॥ एकोनाइति तत्कत्तुंमज्ञोवा नाप्यनग्रहम् । धर्मज्ञा बहवो विप्राः कर्तुमर्हन्यनुग्रहम्'.---इति ।। प्रोन्यथा प्रबलस्यानुग्रहे प्रत्यवायः । तस्मात्ताबानुग्टलीयात् । प्रबलं युवानभनुग्रहतः प्रत्यवायो विशदयति,- ... स्नेहाहा यदि वा लाभाड्यादज्ञानतोऽपि वा ॥५६॥ कुर्वन्त्य नुग्रहं ये तु तत्यापं तेषु गच्छति । खेहादनुग्रहः पुत्रमित्रादिषु, लोभानिकेषु, भयाद्राजादिषु, अज्ञामाद्दुर्बलेष्वनुग्रह इति । शास्त्रमज्ञात्वा पण्डितं मन्यतया स्मिन् कस्मिंघिदनुग्रहः । यद्यपि परकीयं पापमितरभित्र संका- ·१०२ परिमाधवः। ते प्रतिनिधिलेनानु तिष्ठतः मास्वार्थचान्यथा वदन्तस्तस्य सस्थस्थ पापनिवृत्तिविन घरन्तो रौरवादिके मरके पतन्ति । इदानी पण्डितन्मन्यतया विश्वात्त्यमवशाय स्वेच्छयैव किञ्चित शास्त्रीयत्वेन परिकल्यानुतिष्टतो न पापनिवृत्तिरित्याह- -- सरव नियमन्त्यका ब्राह्मणं योऽवमन्यते ॥५६॥ स्था तस्योपवासः स्यान्न म पुण्येन युज्यते।। खकपोल कल्पितमतम्य पापनिवर्तकत्वाभाव: मातानपेन स्पष्टी- "यद्विमा धर्मशास्त्रण प्रायश्चित्तं विधीयते। न तेन द्धिमानोति प्रायश्चिने हतेऽपि म:'-अनि ।। व्यतिरेकमुका न्वयमाह.. सरव नियाग्राह्योयोकोऽपि वदेद् हिजः ॥ १० ॥ कुर्यादाक्यं द्विजानान्तु अन्यथा भ्रूणहा भवेत् । धर्मरहस्येऽभिज्ञानां वहनां द्विजानां प्रायशिविधान मुख्यः कपः । एकस्य विधायकत्वमनुकम्पः । उभयथापि विप्रणानुज्ञातएव निवमोऽनुष्ठातव्यः । अन्यथा द्विजानुजामनरेण स्वयमव भावं पयांनोच्च प्रकरपायस्य प्रायश्चित्तं कुर्वन् प्रत्यवायो स्याः । Meena •पानसिं विन्तः,--इति मु.। 1 खेच्या सकपोल-ति मु.। । विमानुपात एवेति निबमोचावा विशा।

·प्रायश्चित्तकामरम् ।
विप्रवाकास्य पायभित्तयोगका प्रोपा
ब्राह्मणाजगम तीर्थ नोर्थना दिसा: " . . :
तेषां वाक्यादि के नैव
व शुद्धयन्ति लिलामा
५.
माधूनां सोया पन्य करू पत्ता । या
"अनि वक्ता
विपिएस नापि न मानता. . . . ! ..
मामला : पतन ११,
ब्राह्मणा माविमा सो
सर्चदेवलो ।
अझ नेद: म......!
अनावेद विद नगा ।
"यावती देवताः अवधि। ....!
अपि,...
"भाको देवता: -
"यदेव विधा के लिए
* सत्रमयो,' !
(२) यो विद्यया को योग
छान्दोग्यरित मध्ये पदिय पाट ५३: ।

·घराघरमाधवा विद्यासंयुकं कर्म वलात् कर्मणः प्रास्तमिति श्रुतं, तेनैव न्यायेन विद्यासंयुकं व्रतं केवलादतात् प्रशस्त मित्याह,- उपवासो व्रतश्चैव स्वानं तीर्थ अपस्तपः ॥ ६ ॥ विमसम्यादितं यस्य सम्पूर्ण तस्य तत्फलम्। विप्रसन्पादितं विप्रेरनुज्ञातं उपवासादिकम् । फलमन्पर्तिभिः श्रेषेणाद्धिनिवृत्तिः । कम्युपहतम्य देहस्य द्विमुक्का तादृशस्यैवान्यस्य शद्धिमार,- अन्नाद्ये कीटसंयुक्त मक्षिकाकेशदूषिते ॥ ६४ ॥ तदन्तरा स्पृशेच्चायतदन्नं भस्मना स्पृशेत् । श्रत योग्यमद्यं, श्रन्त्रञ्च नदद्यच प्रवाश्य, पकमन्नं न त्वाममि- त्यर्थः । तद्यदि भोजनपाचे भाण्ड़े वा कौटन मक्षिकया केशेन वा मंयुज्येत, तदा नन्काट दिकमपनीय नम्यानम्याभ्यन्तरे शिः मंप्रोक्ष्य किञ्चिदम्म प्रक्षिपेत् । मधिकादिदूषितत्वं गोध्रातत्वादौनामुप- लक्षणम् । अतएव तृतम्पतिः, "गोध्राते च चुते वान्ने मक्षिकाकेशदूषिते । मनस्म मलिलञ्चैव प्रोतव्यं विधाद्धय" इति ॥ विप्रैः सम्पाटिल,-इति शा. + पलं सम्पतिः, ति मु. शा• । (९) विद्यया याति विप्रमियुक्तः विप्रक्षम्पादितत्वेनैव प्रतम्य विद्या. संयुक्तत्व बोध्यम् ।

·प्रायश्चित्तकाहम् । मनुरपि,-- "पविजग्धं गवाघ्रात घातमवधूतमवक्षुतम्। दूषितं केशकोटेश्च मृत्क्षेपेण विशयति"- इति ॥ वस्वावधूननरेण स्पृष्टमवधूर्त, चुनोत्पन्नविन्दुस्पृष्टमवचुतम् । यत्तु गौतमेनोक्रम्। “नित्यमभोज्यं केशकौटावपन्नम्" इति । तत्केश कौटादिभिः सह पक्कविषयम् । केशकौटादिदूषितानशोधनप्रसङ्गेन बुद्धिस्यं भोजनकालीन किञ्चित्रियमविशेषमाह,- भुञानश्चैव यो विप्रः पादं इस्तेन संस्पृशेत् ॥ ६५ ॥ स्वमुच्छिष्टमसौ भुक्ते यो भुङ्क्ते मुक्तभाजने । पादुकास्थान भजीत पर्व कम्यः स्थितोऽपि वा ॥६६॥ श्वानचण्डालदृक् चैव भोजनं परिवर्जयेत् वामहस्तेन पादमस्पर्श मति खोष्टिभोजने यावान् प्रमवायः, तावानेव भवति। वामहस्तेन पात्रमनालभ्य भोजनेऽपि तावानेव प्रत्यवायः । पौठे ममुपविष्टः पञ्चां पादु के श्राक्रम्य न भुनौत : तथा पर्यो स्थित्वा योई स्थित्वा वा न भुञ्जीत । भोजनमध्य श्वादिदर्शने भोजनमेव परित्यजेत् । पादुकास्थदत्येतावद्भिवामन- गतादौनामप्युपलक्षणम् । श्रतएव व्यामः,... * म्रत्यक्षेपेण शुध्यति, इति मु.। +भिन्नभाजने,-इति मु० । 14 ·" नभिनाममगतो मायानः स्थितोऽपि वा। न पादुकास्थितो वाऽपि म हसविलपत्रपि"--इति ॥ अचाच इत्यनेन प्राभङ्गिकमनशोधनमुक्कम, इदानी प्राधान्येन इद्धिप्रकरणमेवानुवर्तयितुं प्रतिजानौते,- यदन्नं प्रतिषिई स्यादन्नहिस्तथैव च ॥ ६७ ॥ यथा पराशरेणोकं तथैवाहं वदामि वः । यदन प्रतिषिद्धं, तथैव या चानस्य द्धिः, तत्मय वृद्ध- पराशरेण पूर्वकल्पीयस्मतिक; यशो था वदामि । तत्र तर वचने पराभरपरामर्श म्यायमभिप्रायः । “धाता यथापूर्व- मकल्पयत्"। "यथावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथाभावा युगादिषु'- इत्यादिश्रुतिस्मतिभ्यां प्रतिकमयमधिकारिपुरुषाण मनुवमिष्ठा- दौनां समानसृष्टिप्रतिभानात् कलियुगधर्मभावाधिकारौ परा- भरोऽपि तस्मिंस्तस्मिन् कल्पे सव्यते। अतोऽमित्रपि कम्पे कवि- युगधर्मेषु मदकस्य ग्रन्थस्य प्राधान्यो न विस्मर्त्तव्यमिति । प्रतिजाते प्रतिषिद्धण्द्धी दर्शयति,- •बया खिोपि वा, इति मु.। + महासह प्राधान्यं,इति शा। प्रविविधि-विमुः।

·11 प्रायविसकाण्डम् । शृतं द्रोणादकस्यान्न काकश्वाने यघातिकम् ॥६॥ केनेदं शुद्धाते चान्नं ब्राह्मणेभ्यो निवेदन : द्रोणाढ़ कशब्दयोग्य वनाति । द्रोणनाढवन ३ ५२ मत बौहियवादिद्रव्यस्थ सम्बन्धि एकमन्नं वकाकाभ्यां यदि लेकर नोपधा तितं स्थान, तहा स्वयं मास्त्रज्ञोऽपि तत्स द्वांग ये घर बाह्मणान्नाचयतुं केनेदं शालीत पृच्छत् । ततो धर्मर हस्थविदा निद्दिष्टां द्धि विकोषमाद व अंग यान न तु पराजे न्याह, --- काकश्शानावनी द होमान्नं न परियो । ट्रोणशब्देनाड़को पलसान। इदानों ट्रोण इन बी. परिमाणमा . वेदविदामि मामलानुपा प्रस्थाहाविंशतितोगा: रमतेः द्विपाशा बाइकर .. !! नानादेगौयविदितात्कालिकाम्बम्वन्यानि माय मा थैव द्रोणादिपरिमाणन निर्णायको । तानि नालोषागाल्यान प्रेत्य वेदवेदाङ्गन्यादि काम यववराहाधिकरणचालन" शास्वामिद्धात्र शास्त्राचीनकालयों नतु स्वेच्छामिद्ध इत्या. (१) मीमांसाद नस्य प्रथमायाये नीगमादगतं पक्षमाधिक . वराहाधिकरणगि युज्यते । तत्रदं निलिम्। य व पा-बदमाद । केप प्रयुञ्जते बाहशब्दच्च शूकरे। म्लेच्छास्त यवपाटं प्रियङ्गय मयुशन ·१०० আয়নাব। ततो द्रोणादकस्थानं श्रुतिस्मृतिविदो विदुः । ततस्तस्मात् शास्त्रीयपरिमाणात् परिमितं घट्टोणढ़कम्यावन्त- देवाच शुद्धमिति शास्त्रे विवचितमिति श्रुतिस्मृतिकुशला मन्यन्ते। मनु शास्त्रएव द्रोणाढ़कपरिमाणमन्यथाऽभिषितम्। तथाच भविष्य- त्पुराणम्,-- "पलदयन्तु प्रस्तं द्विगुणं कुड़दं मतम् । चतुर्भिः कुड़वैः प्रस्थः प्रस्थाश्चत्वाराढ़कः ॥ बाढ़कम्तै श्वनुर्भिन्तु द्रोणन कथितो बुधैः । कुम्भोद्रोणदयं प्रोकं वारौ द्रोणस्त घोरण"-दति ॥ नेष दोघः । देशभेदेन शास्त्रदयम्य व्यवम्यापनीयत्वात् । ट्रोणाहाब्दयावर्चमाह,-- काकश्वानावलीनन्तु गवाघातं खरेण वा ॥१॥ स्वल्पमनन्त्यजेविप्रः शुझिोणाढ़ के भवेत् । धनिकविषयं द्रोणपरिमाणं, निर्धन विषयमाढकपरिमाणम् । रामजन्दश्च होना कुनौ। तथाच सति लोकव्यवहारेण प्राब्दार्थस्य निदोतयत्वात् किमार्यव्यवहारेय दीक्षकादयो यदि पुरस्टाधा. ग्रहीतत्याः किं यः मंछ यवहारेमा प्रिय पुरनादयः, -इति सन्देहे, शास्त्रीय पदार्थग्रहयो पास्त्रानुसारिगया स्वार्थप्रसिबलीयस्वाद चार्यव्यवहारानुसारंग दोघंशुचादयएव यवादिब्दाचा ग्रहीतष्था- म ने छप्रसिझनुसार.म प्रियाम्बादयः,-इति सिद्धान्तः ।

·प्रायश्चित्तकायहम्। । चिथायथम् । ट्रोणाडकपरिमाणाञ्च स्वर मन का दिन १०.५.५ तत्परित्याज्यमेव : विवक्षिता सद्धिा कप : - H.. तो शढूिं दर्शयति,-- धन्नस्योबृत्य तन्नावं यच्च लालाइ मजेत ॥७२॥ सुवर्णोदकानयुच्च हुताय तापयेत् । हुताशनेन संसुष्टं सुवर्णसलिलेन च ।।३।। विप्राणां ब्रह्मघोने मोज्यं भवति भागात : ... . द्रोणा करिनाम न यावर मा में 22 तावन्तं भागमायापि या जाता है. नावदपनयेत् । इतर म सुवणेयाना मोदय मा1 . नापयेत् । तायपर्वणः स त न राई पवमानसुलादीनां घोषणा कर ! Moti बौधायनः । “सटू हविधी महा तानां न पिण्डमात्रभुद्धत्य पवमानः स (, २१ २६ . विकारे पात्रात पात्रान्नमाला', आमदांगरपि,--- "भटतान छोर: । .. . ग्राममुदत्याभियागाला यो : यावश्च हितं,-म• पा! | हताश मोपतापयेत्, इति ।

·परामरमाधवः। अचमेकाढ़कं पकं वकाकाद्युपधातितम् । बेशकौटावपबच्च तदप्येवं विश्वाति ।। क्रौतस्थापि विनिर्दिष्टं तदेव मनीषिभिः" इति । शातातपोपि.- "क: कीटना स्पृष्टं धायमोपहतच यत् । कौवाभिशस्तपतितः सूनिकोदक्यनाम्तिकः ।। दृष्यं वा स्यादयदवं तु तम्य निष्कृतिरुच्यते । अभ्युच्य किञ्चिद्धृत्य तङ्गीत विशोधतः ॥ भन्मना वाऽपि मस्पृश्य भंस्पोदलाकेन वा । मुवर्ण रजताभ्यां वा भोज्यं भ्रातं भुवन गो:"..-इति । भागोता पि । “श्यकाकग्टनोपघाने के शकौटपिपीलिकादिभि- रन्नायुपधाने काञ्चनमम्मर जतताम्रपत्रवेद यगोवालाजिनेभदन्तामा- मन्यनमेनाद्भिः मम्पृष्टं मन्त्रोक्षणापर्यमिकरणादित्यदर्शनात् द्धि- भवति" इति। अन्नस्य एद्धिमुक्ता रमस्य शाद्धिमार. स्नेहो वा गोरसो वाऽपि त शुद्धिः कथं भवेत् ॥७४॥ अल्पं परित्यजेत् तत्र मेहस्य पवनेन च । अनलज्वान्नया भुद्धिौरसस्य विधीयते ॥ ७५ ॥ रस्तेस्लादिः, गोरमः चौरादिः। तत्रामपं चेत् श्वादिभिरूपहतं सत् त्याव्यमेव । अन्यमय मेहम्य पाकेन रद्धिः । अस्पस्य गोरसम्म वडियालया पर्यग्नि करोग सद्धिः सदा सौगाक्षिः,- ·प्रायश्चितकारहम् : - “पयोदधिविकारादि शुचि पात्रान्तरे स्थितम् । सावनोत्यवनान्याच पर्यनिकरणेन च"-दति ! शङ्खोऽपि,- "भावनं ततैलानां पावनं गोरमस्य च। भाण्डानि प्रावयेदद्भिः शाकं मूलफलानि च । मिद्धमनं तथा मर्पिः चौरश्च दधि चाम्बु च । एषां शुनावलौढानां तेजसा द्धिरिष्यते"...दनि । भातानपतु विलौनाविलौनभेदेन व्यास्थितां शुद्धिं गायति. .. "तापन पततेलानां मधुनो गोरभस्य च । तन्मात्रभुतं शुद्धात् कठिनन्त पयोदधि॥ अविलीन तथा भर्पिविनोन पबनेन तु"-- इति । कचित्तु दोषाभावमान पक्षः। "तद धिययातः साधार भाण्डे स्थितानामदोषः। आधारदोषे तु नये पाबा पात्रान्तर द्रव्यम्। एतन्तु पायसं होरं तयवेक्षरमो गुड ! शूद्रभाण्डस्थितं तकं तथा मधु न यति" इति ।। यमोऽपि,- "देवद्रोण्यां विवाहेषु यजेषु पकृतेषु च । काकैः श्वभिमनु अस्पृष्टमन्नं न तु विवजयेत्”-दति ॥ देवद्रोणो देवयात्रा। गातातपोऽपि, -- •बनल्यवृततेलानां पवने गोरसस्व च,---इति मु.। सपनेन, इति मु। । Ram- ·“भोखले पाखायां निलचक्रेक्षुयाणे । म मौमांस्थानि शौचानि* स्वौष पानातुरेवपि"-इति ॥ प्रकीर्णकरणाभिधे मम्निमतावहाख्याधरे वदन्तमुपपातकेऽप्युचितसस्कियां निःकतिम् । रभानपरिवद्धिमप्यश्चत षष्ठमध्यायम- प्युदार विकृति वधौ मधुरवायो माधवः ॥ • ॥ , इति श्रीमहाराजाधिराज-वैदिकमार्गप्रवर्तक-परमेश्वर-ौवौर- नुकभुपाल-मामाज्य-धुरन्धरस्य माधवामात्यस्य कती परामरम्मति- याख्यायां षष्ठोऽध्यायः ॥ • मीमांसा शोषणा,-ति मु.।

·सप्तमोऽध्यायः । . अनरमयो: शद्धिः पठाध्याये वर्णिता, मप्रमाथाय : द्रव्याण शुद्धिं विवक्षमा प्रकरणा प्रायश्चित्ता कायदा माय .. १.१. जानौते,- अथातो द्रव्यशुद्धिस्तु पराशरवो यथ।। अथावान्तर या मारल्यानरमा कियनानकार माइत - द्रव्यशद्धिर्बुद्धिम्या . यम्मावालोग ट्रमरहिं महाकार मनपाय- चित्तव्रतचाया नहीं मानानानानं निधन २ न. स्तत्माइण्यहेतद्रव्य भगवते ! तत्र दो मकशदामा भुमिकामादिदूधिनामा १९ ।' दारवाणान्तु पात्राणां नगमान नियंत १, मूत्रपुरोषादिप्रदेश विजयाले की तो सजलप्रक्षालनेन भावगच्छत, ६ सयाना परव! बानि । तहण नायनपगले सरकार: दारमयाण पात्राणामुहिममा बाना नेम्बाप ने शानां तक्षणम् तक्षणम् । मत्रपुरोष मलमय स अपचोरपनेतुं शक्यत्वानदपनयनपश्यन्न मान्याम मन नीयामि। K) समारब्धानां समालब्धानां, लियोभयान मा u ,

·११०
"चाचापत्यमेथाले गन्धोपच नस्कृतः।
नावदारि देणं थात् माप द्रव्यादिषु"- रति
मरणात्। यत्र तु गन्धलेपपर्यन्तः संथगौ नास्ति, किन्तु कवच
खर्भमाचं, तब प्रोक्षणत् शुद्धिः । एतदेवाभिप्रेत्य मनुराध.-
"पाशूर्पशकटानाच मुमलोसूखमय च ।
अनिम्न प्रोक्षणं शौचं बहना धान्यवाममाम्"-उति।
यज्ञकाले तु भएन विशेषमार,--
"मार्जनं यजपाचा पाणिना यजकर्मणि।
चममानां ग्रहाणाच शादिः प्रचालनेन तु॥
पणां सुकवाणाच द्विरुष्णेन वारिणा"-ति।
पावसमवेहमिवृत्यर्थमुष्णोदकम् । श्रतएव याजवणक्यः, --
“वरुनुकमवमवेहपाजागुयोन वारिण!"- इति ।
कामतामयोरम्योपहतयोः प्रद्धिमार,-
भमना शुद्धते काश्य साम्रमन्लेन शुद्ध्यति ।
कारखाप्युपमवणम् । अतएव बाजयमय:-
"चपुमौरकतामाणां धारामोदकवारिभिः" इति।
नाबादीनां नैवयानामुपघाततारतम्येन सशिविशेषमा पौधा-
पणः । “तेवयानां मूगपुरोवारमशायरबनमाइतानामावली
मारोषादिमिर मेक-इति ।
वाविवागामाव-किम

·प्राषितकालम् । त्यसंसर्ग तु परिलेखनं स्पसमाधोपधाते तु वि: महत्वोभारमा परिमार्जन भतेजमानामेवम्भूतानामुमर्ग:'- इति । खिया जारमन्पोपहताया: द्धिमान.- --- - रजसा शुयते नारी विकलं या न गच्छति ॥२॥ विकलं वैकल्यं गर्भधारणं, तमिन मति परित्याग न माहिः। तदाह याजबरूया, "व्यभिचारादृतो भाद्धिः गर्भ त्यागी धीयते' इति । एतत् शूद्रकृतगर्भविषयम् । तदाह वमिष्टः, --- "बाह्मणक्षत्रियविशां स्त्रिय. शट्रेण भङ्गताः । अप्रजाता विशान्ति प्राथसिरीन नेतराः" इति । वर्णन्तरगर्भ तु प्रायश्रित्तेन शुद्धिरस्ति । तद् चन िव ामने. "विप्रगर्भ पराकः स्थान नविय तु तयन्दवम वैश्ये तदेव कर्त्ता पराकेण ममान्चतम ।। शूद्रगर्भ तु सत्यागस्तच चाडानदानात्"--- ।। गर्भपर्यवसानहोनोऽपि व्यभिचारी स्वविधः, कालिका मानमी. धिकचेति । कायिक प्रचताधार,. "विप्रा शू, मयुका न तत्तात् प्रमुयते । प्रायशितं स्मृतं तस्याः कृष चान्द्रायणायम ।। चान्द्रायणे देवश्च विप्राया वेज्यमनम चान्द्रायणे स्यातां तयाः त्रियममे । चिया एनसम्पर्क कळू चान्द्रायणाश्यम् ।

·११९ पराबरमावमा पाडाव मान्नु परेवेन माना ॥ पदं गत्वा परेडेश्या कळू चान्द्रायणोत्तरम् । पामुलाम्येन कुष्यात कच्छं पादावरोपितम् (१)"-रति ॥ एतदभ्यामविषयम् । अनन्यासे तु चतुविमतिमते दर्भितम्,- "रजमा शहाते नारी परपुंसाभिगामिनी। तथापि मुमिना प्रोप्रायविसं समाचरेत् ॥ कछार्द्ध बामणो कुर्यात् विप्रस्य गमने मति । क्षत्रियम्य बरेत हळू वैध्ये शासपन चरेत् ॥ एट्रस्य गमने चैव पराकन्तु समाचरेत"-रनि। वाचिकमानमोर्वमिष्ठ भाह । “मनमा भरतिधारे पिराध बावक चौरोदमच भुनानाऽधः गयौत कई विरात्रादभु निम- माथाः माविश्यष्टशतैः गिरोभिजइयात् पृता भवतीति विज्ञायते । वाक्प्रभवे एतदेव माम चरित्वा अर्द्ध मामादम निमनायाः माविब्याचतुर्भिरष्टशतैः गिरोभि: जयात्"-दति । मानसे यदिदं प्रायविनमुक, तदृतुदर्शमादाग्व्यवहार्यत्वमिद्यर्थ, रतुदर्शनान- भारतु तेनैव व्यवहार्यत्वमिद्धिः । तदाह मन्ः,- "भूतोय: प्राध्यते गोधं मढी देगेन एति। रजसा स्त्री मनोदृष्टा संन्यासेन रिजोत्तमः"-रति ॥ तदेतत् सर्वमभिमेत्य, रजमा रायते नारौ,-रत्यावर्षणोकम। मला अपरिभागे रच्योदकादौनां अपातौ एरिमार, मदी बेगेन घुडोत सेपो यदि म म्यते । (९), प्रभागबम् । मादावराषितं चारहीमम् । - imammeena ·মালিশ प्रवरल्या नद्यां पतितान्युच्छिष्टामेयादौनि यदा प्रवाहवेगेम नितीर्थमतिक्रम्य गच्छन्ति, तदा तम्मिंस्तीर्थ लेपोषो यात् हते तावनास्ति सद्धिः, तददर्शने तु मानपानादि का टु वं नदौ। सत्यपि ले पे यद्यक्षोभ्योदकयुका मा नदी. तदा लेपयत तीर्थमात्रं वयं दतरप्रदेशेषु मा नदो शुद्धा । तदाह देवतः.- "प्रजोभ्यानि तटाकानिः नदौवापौमामि च । कश्मलाशचियानि तौथें तत् । परिवर्जयेत्” इति । नदीसद्धिमुक्ता कृपादिशद्धिमार, वापीकूपतड़ागेषु दृषितेषु कथञ्चन ॥३॥ उदृत्य वै घटशतं पञ्चगव्येन शु यति । कूपादिदुषणं विधा श्रूयते, श्वमालारादीनां तत्र पनिताना मरणात् मृतश वानां तत्रैव चिरं बरणाच। तत्र मरणमाववियर्याभ बिशोधनम्। एतदेव हारोनोऽप्याह, “वापौकूपतड़ागेषु दूषितेषु विशोधनम् । घटानां मतमुद्धृत्य पञ्चगव्यं शियेत्ततः - डॉन ।। सम्बोऽपि,- "वापौकूपतड़ागानां दूषितानाच गद्धय । अपां घटशतोद्धार. पञ्चगव्धन शोधमम्".-त ।। वटाकस्थाने तड़ागपाठः वङ्गोयपुस्तकेष । बपीय पाहावदानणा बालकेषु प्रायः। तीर्थतः, इति मु.॥ उम्भशतं,-इति मु.। पगप प्रक्षिपेत,तिमा ।

·m विमेव परिणामदादिदूक्तोऽपि । तदा "उपानशेचविषमूचं स्वोरजोऽमध्यमेव । पतिते दूषिते कृपे कुभाना मतमुहरेत्”-रति। सतगरौरजरणवतायामत्यमोपहनौ विष्णुराक,- "मृतपञ्चनखात् कूपादस्यतोपहतात्तथा । अप: ममुहरेत् सर्वाः जेषं शास्त्रेण गोपवेत् ॥ वभिप्रमाण कत्या कृपे पोष्टकाचिते । पञ्चगव्यं न्यसेत्तत्र नवतोवसमुहवे"-इनि। मनुस्वारीरजरणेऽप्येवमेव शहिः । तदाह शरीतः,- "वापीकृपतड़ागषु मानुष्यं शौर्यते पदि। अस्थिधर्मविनिर्मुक दृषितं अम्बरादिभिः ॥ उद्धृत्य तमन्नं मध्वं गोधनं परिमार्जनम्"-ति । प्रौढ़ेषु नागादिषु नास्ति दोषः । तदा विष्णः- "जलाशयवथापेषु स्थावरेषु महीतले । कृपवत् कथिता गुद्धिमहत्म च न दूषणम्" इति । देवलोऽपि,-- "अक्षुद्राशामपां नामित प्रभुतानाच दूषणम् । स्तोकानामुद्धृतामाक्ष कमले दूषणं भवेत्" इति । अन्त्योदोम्बपि पूर्वादाताहोषादये दोघे विष्णुराज- "बादमध्येन नरदेव मिशागतम् । - शिवामते,-इति मु.।

·ܪܰܒ݁ܰ प्रास्ताम्। सोमसूर्याशपातेन मारताने गवां मूबपुरोषेण शुद्यन्याय इति स्मृताः"-ति। उच्छिष्टाघुपघाताभावेऽपि गा पानार यददकं न नीयत तय ईन तु ततोऽनपम् । तदाह देवलः, - “विगन्धारभोपेता निर्मस्नाः पृथिवोगताः। पक्षोणाश्चेव गोपानादापः शुद्धिकरा. ममता:"-- रति । मनुरपि,--- "प्रापः शुद्धा मिगता वेदपार थाम गोर्भवेत् । प्रत्याशाश्वेद मे धोन गन्धवर्णरमान्विताः"- इति । नवोदके कालात् दिमाह यमः,--- "जागावो महियश्च भारी वेद प्रसूतिका । दशरात्रेण शान्ति भूमिष्टं न नवादका --दनि : उद्धृतोदकं प्रति देवतबाह,-- "उद्धृताश्चापि शुद्ध्यन्ति दै. पात्रः मम इताः । एकरात्रोषिताश्चापस्त्याज्या प्राद्धा श्रपि स्वयम् । यमोऽपि,- "अपोनिशि न गौयाहरू मपि दामन । निधायानिमुप-मां धाम्रोधान इतौर पत्" इति : 'रजमा शुद्यते नारी'-इत्यत्र योषितो विवाहोपसर- RAB मावतोऽस्पर्शनेम,-इति पा० । चाच प्रसूतिकाः, इति मु.। REAKH ·-- कालौना शद्धिविवेचिता। इदानी विवाहात् प्राचीना हहिं विविक्रि- अष्टवर्षा भवेहोरो नववर्षा तु रोहिणी ॥ ४॥ दशवर्या भवेत् कन्या अत जई रजस्वला । गोर्यदयस्तिस्त्र उदाहाय शुद्धाः । तदातुः फम्नविशेषस्मरणात् । रजस्व नः लाद्धा.नहानत्य निन्दिनवात् । तत्र फनिन्दे दर्शयति वादनि:- "गोरों ददला कटं कुगठ रोहिणों ददत् । कन्यां इद मन्नो के और बन्नु रजस्वलाम्" इति । यद्ययंकादा वर्ष रजोदर्मानं न प्रतिनियतं. तथापि कामनि- इनान् तामन्मारमया अजम्बन्तलि निगः। तां ददट्रौरवं मरक प्राप्नोति इति रोषः। कन्यायामा हिम भप्रन्यात जई रजम्बलत्यक. तामेवाहिं प्रदायितुमटातारं निन्दति... प्राप्त हादशे वर्ष यः कन्यां न प्रय सहति ॥५॥ मामि मामि रजालस्थाः पिवन्ति पितरः स्वयम् । अनुदा ममाचक्षयितुं दादश वर्षे रकम् । अतएव गौतमेन, “प्रदान प्रारदानान्"--इत्युकम् । योऽप्येतदेव बाप,- "तसादापयेत् कन्यां यावअनुमती भवेत्"-नि। अतस पदांमात् प्राग्यो । प्रयचति, तब पितरः प्रति- । , पितकोनिगम,वि मु.।

·प्रायश्चितकाहम् ।
नद्रवः पिवनि। अमत्युतदर्शने दादोऽपि नई नाम
तको म निषिद्धौ। अतएव मनः,---
"शिर्षी बहेन कन्यां या द्वादशाकम् ।
व्यष्टवर्षाऽष्टनी वा धर्म भौद नि मावरः"- दुति !!
चतुदर्शने मस्यदाता न केवलं पितरे। नरके पार
किन्तु खथमपि सकुटुम्व. पतेदित्या,-
माता चैव पिता चैव को बाता तथैवच ई॥
बयस्ते नरकं यानि वा कत्र जम्बस्लाम :
माचादयस्वयः, नयापदाना पकाति म पन्नस्यक्ति है
पूर्वमेव, 'पिता पिता-सादि वचनोदाहरण : सिप ३.१.१.
प्रचिताः।
-
रजोदर्शनात् मागदा यक्षा नरम लाया जाना
Eas मरकतरित्या ह...
यस्तो समुहहेत् कन्या ब्राह्मणामदकारिता !:::
घसम्भाष्योहपाडवेयः स वि एलीगाना :
तां दृष्टरजमम ।
अभन्भाशयापात्यो त यो ।
विनाशात् पूर्व दृष्टर जम्का वृधनौ । तथा मन',
"पितुर्टहे तु या कन्या रजः पवत्दभम्झना
मा कन्या वृषन्नी जया तनातिपयन" ।
यस्त मदमोहादिनाऽतिकान्तनिषता मुन्दर म' !
वयोगादनुतप्येत्तदा तस्य पुद्धि प्रकारमार...

·पसभरमाधयः॥ यः करोत्येकराल अषणीसेवनं द्विजः॥ स भैक्षभुगमपन् नित्यं घिभिवविशु यति । अथविशेषानभिधानात् मामान्यप्राप्ताया गायव्यामप्यत्वमत्राव- गमाव्यमरे । रात्री मण्डालादिस्पर्श प्रादि प्रअपूर्वकमाह.-- अस्तगते यदा ये चण्डालं पतितं स्त्रियम् ॥६॥ मतिका स्पशातश्चैव* कथं विविधीयते ॥ जातवेदःसुवर्णश्च सोममार्ग विलोक्य च ॥१०॥ ब्राह्मणानुगतश्चैव स्नानं कृत्वा विशु यति । जातवेदाच सुवर्णश्च जातवेदामुवर्णभ । एकपच मामममम्भवे सोमाविमोकनायः, तदम्माम हिम्नस्याप्यभाव सत्रण तम्यायभावे सोममार्गः । एतेषामन्यतमं विलोक्य विधग्नुभातः हाथात । रजननयोोषितोरन्योन्यमंम्पों वर्णश्रामे या पादमाह,- स्पृष्ठा रजस्वलान्यान्यं ब्राह्मणो ब्राह्मणो तथा ॥११॥ नावत्तिविगहारत्रिरावणव शुद्धयति । स्पृष्ट्वा रजम्बन्लान्यान्यं ब्राह्मणी क्षत्रिया तथा ॥१२॥ अईलच्छं चरेत् पुवा पादमेकमनन्तरा । • मृतिका च पादं चैव,-- इति मु० । (१) "भवानादेशी गायत्री"-ति मारवादिति भावः ।

·पायश्चितकारहम् । हा रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मणी वेश्यका नया ॥१३॥ शादहीनं चरेत् पब्बी पादसे कमनना। स्पृष्ठा रजस्वलाऽधान्यं प्राह्मणी शूद्रजाना 29 জন্য মুন মুল । কানন জানি इयोबाह्मण्योरजस्तलयोरन् य म नि । पार५, मानप बन्समुभयोराहारत्यागः : वरन् । त4 MF37 ! दिचिरस्यविषयाः । सन २if at:- रावा --- एकरमा मन त !!! ब्राह्मणोक्षांचय . या राष्ट्र :सया ॥.. बान्द्राणौ ३ . .:::-." पादकळू, ब्राक्षाया. ii में गाः प्रजा : १५. पादोनम् । एतत्समें कामकाजाय "स्पृधा रजम्बन्लानगो में, शशेष प्रति व्य: 'sapp, । स्पृष्ट्वा रजस्वला !! : पादहीनं च पा : स्पृष्ठा रजखन्नान्यं बायो न त । कच्छाात् मादा के पूची सर मारत स्पृहा रजम्बन्ला न्योन्य बाबा : जायक : उपवास्तिभिः पूर्चा वहोरा बंधा था । सहा रजसलाऽन्योन्यं चत्रिशा वेन्ना पिच । ,

·परामरमाधवः
चिरापात् शाते पूर्वा स्वहोरात्रेण चोतरा।
म्पदा रजखम्नाऽन्योन्यं वेश्या द्रौ न बच ।
चिरामात् पाद्यते पूर्वा उत्तरा तु दिमषयात् ।
वर्णानां कामतः स्व विधिरेष मनातनः" इति।।
कामतस्तु वृद्धविण नोक्रम् । "रजम्बला होमवर्ण रजस्वला
स्पृष्ठा न तातदीयात् याच द्धिः स्यात्, मवर्णामधिकवी
वा स्पधा समवावा प्राति"-दनि जम्नाया: भाडामादिायी
विशेषो वृदगिठेमोकः-
"हालाद्यैः अपान मस्पष्टा चंद्रजस्वना ।
तान्यामि यतिकभ्य प्रायश्चित्तं ममाचरेत् ।
प्रथमेकि विरानं स्थान दिनोये चमवतु ।
भाग हतौजि परतो नक्रमाचरन् ।
प्रद्रयोच्छिष्टया म्यष्टा गना तु समाचरेत् ।
तान्यहानि यतिक्रम्य प्राचि ममात्'-दति।
व्यतिक्रम्यन्ति अनशन तोवैधयः । एतद्धिपधप विषयम् ।
अबुद्धिपूर्वम्न बाधायनाक द्रष्टयम् --
"रजस्वमा स, मस्पष्टा रानाभवायमेः ।
तावतिष्ठविराधारा यावयाने मति'"-ति।
भोजनकामय वोधायम पाह.--
"रा भुनाना भानवजातीन खोददि ।
-
(१) यावत् काम रजसभापौधा : भारत का निराधारा
सिद, विधानपयंसमिः।

·प्रायश्चित्तशामरस
गोमूत्रयावकाहार पात्रण किसान
श्राका काञ्चनं दद्यात् विप्रेभ्यो का मानन" ..
यदा तूच्चियो; परम र पो भवति, तदा नि !
प्रदर्शितः,-
"उतियोचिस्पा कदानिन म जस्तन
कृच्छ्रण डाले ५वी शाट्रा जागर पो पिता -
उच्छिष्टदिनमा मा पनेन प्रान्...
“कान चिकिमान रनमा यदि संसा
भोलि १ को उमडी का nि' ।
भोजन: दाने : 42: .
"
उवा ।
श्रामका नायक
चण्डालदराने चिरा, ..
"रजखना तु सुचाना चादि ... !
उपनामन कुगात प्रजापत्या कामात
शवादिस्पो मानाताा प्रा.-
“श्रामवाभिवतः ना? मगे.
अर्द्ध विरामात हातामा नराम. .
स्पर्शपूर्वकभोजनादौ विशेषमा त्रि...
"भावाभिनुता नारौ तभूतको मार
हानेन श्रद्धाति,इति मु ।

·पराशरमाधवः। । भुक्का पौत्वा चरेत् इच्छं स्पृष्ट्वा तु अहमेवच" -रति ॥ वादिदंशने व्यासाह,-- "रअस्वला यदा दष्टा शुना जम्बुकरामभैः । पञ्चरा निराहारा पञ्चगव्येन पद्यति" ।। बन्धमर प्रश्रवणादौ मरवाह..- "मलयखभनायान्नु अप्रायत्यं भवेत् यदि । अभिषण प्रद्धि. स्थानापनं वा दिनत्रयम् ॥ भावाभिपता मारौं नावगाहेत् कदाचन । उद्धतेन न जलेनेव बाबा षं ममापयेत् ।। स्वकं गाचं भवेदद्भिः माङ्गोपाङ्गमन्यतम् । न अस्वपौरनं कुर्यात् नान्यवामा भवेत् पुन"-दति ।। इदानों रजोनिमिता डिं दर्शयति,-. माता रजस्वला या तु चतुर्थानि शुह्यति ॥ १५ ॥ कुर्याद्रजोनिवृत्तौ तु देवपित्यादि कर्म च । इति । रजोदर्शनमारभ्य दिमवयं नाम्नि शादिः। चतुर्थ शनि वाताया- रजोमियभावेऽपि भर्नुः श्रुषादौ दिः । पञ्च मेऽशनि देव- पिव्ययोः । तदानापन्तम्नः,--- "रद्धा भत्तुचतुणेऽभि वाता नारी रजखमा। देव कमणि पिव्ये च पञ्चमेऽहनि सधति" इति । कानिचित् दिमामि रजोयद्यनुवर्तते, तदा समिनिपर्यन महासमाया इति मु.॥

·HER प्रायविसकायम् । विषयोः शुद्धिारत । मिहतं तु जाम । पिछ रोगजन्यानुवृत्ती विशेषमान.- रोगेण यद्राः इत्रीणामन्वहन्तु प्रवर्तते ॥ १६ ॥ माधुचिः सा ततमनेन नल्याई कालिकं मलम् । . रागरोगादिनिमित्ताने लिया सोनिया : सत्यारे...- "रागगन में कालात्पन्न तथाल : द्रव्यमा सजनवा प्रदायक ! अाक + 1 छा जाना, ३ . तद्रागजामति प्रोवदिशामा अत्यधं यद्रज; मी त गजमाती : अष्टादशादि नादुई भानप्रति माया ।। यद्रजम्नु ममुत्यन्नं त कालोत्पन्नम् । भनद्रव्यस्य वैषम्या हात घाम.. द्रव्यज रज इत्युकं तत् काका कसम" दति! प्रतिदिनं नर नर्यण रोग विशा। तेन २ मिमी रजोदर्शनानन्तरं मा स्त्रो कानमा जमवारा भवति । कालिकमिति। भामान्यन रजोयोग्य .. लाम . अन्तर्यमावेश,-ति मु.।

·"मामि माथि रवः सौणाम्" इति मास्वात्, खोकप्रसिद्धष।
पस्थाः कथाचित् धातुखभातविशेषाभितिरामादिकः कामविशेषः
प्रतिनियतो भवति, ततो विपरीतकामो विकास: प्रतिदिनम् ।
नपानुवर्तमाई कामिकत्वम् । यत्तु गर्भिण्याः प्राप्रमवादागअमु-
दातम्, तत्र कामरजोवहिनत्रयागौर विज्ञेयम् । या त्वङ्गिरा-
mar
" दाद माहात् मागैषां मत्रवत् शौचमिप्यते ।
अष्टादशामात् बाम थात् त्रिरात्रं परतोधि: ।
एतनु दयजे विद्याद्रोगजे' प्रर्ध्वमौरितम्"--दति !
अमृतिविषये सद्धिविशेषमार प्रजापतिः.-
"प्रसूतिका सुथा भारी सामतो किंगते: परम ।
पानंदी रजमा प्रोत्रा प्रोक नभितिक रत्र: ।
म तु मैमित्तिके स्थान रजमा मत्रौ रसम्खला।।
रजस्युपरते नत्र बानेमेव चिर्भवन् ।
अन्यत्र गर्भविशेषात् पातनाडा रचना ।
गर्भावेऽपि मा बानादि पाते: परतरादि:
गर्भस्य पानने चैव घानात जामनतोऽयया ।
न मन्दिग्धपरिजाते वार्त्तवे शुद्धिकारणम् ।
मन्दिग्धमात्रे खान म्यादित्युबार प्रजापतिः ।
विद्यादाने..इति म ।
मित्तिके स्वाइजमा भरवारी पत्रमा,-लि मु.।
। ज्ञापननोऽप्यधा,लिस था ।

·प्रावविवाहम् । अतो दिवा वा राचौ वा मलवइसना यदि ॥ तद्दिनादि चिरात्रं स्थान मया माडिकावशात् । हतीयभागे संप्राप्ते मलं स्थामिशि चेत् खियाः ॥ प्रातरादित्रिरात्रेण द्धिं तस्या विनिर्दिशेत्” इति। रोगजन्यरजोऽनुउत्तौ अस्पृश्यत्वलक्षणाशचित्वाभावेऽपि देवे पिये चास्येवाशचित्वमित्याह, साध्वाचारा न तावत् स्यात् रजोयावत् प्रवत्तते॥१७॥ रजोनिरत्तौ गम्या स्त्री गृहकर्माणि चैव हि । - रजसि निवृत्ते पश्चात् पुरुषेण गम्या भवति । उकपाकादि- सहकर्मणि च योग्या भवति । पूर्व, चतुर्थेऽहनि शमति, इत्युक्तं, ततः प्राचौने दिनत्रये यभावं विशदयति,- प्रथमेऽहनि चण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी॥१८॥ तृतीये रजकी प्रोता चतुर्थेऽहनि शुद्ध्यति । इति ॥ चण्डाल्यादिगमने यावान् प्रत्यवायः तावानुदक्यागमने,-इत्य- भिप्रेत्य तैर्नामभिर्व्यवहारः। यथा कुण्डपायिनामयने 'मामममिहोत्रं जुहोति', इति अग्रिहोचनामनिर्देन मित्यामिहोचधर्मानिदेश- स्तवत् । (१) कुण्ड़े सोमपामं धर्मा येषां ते कुण्ड पायिनः ऋविग्विशेषाः, तेषां कर्तव्ये अयनाख्ये यागे, मासममिहोत्रं जुहोतीत्वमिहोत्रपदप- योगो दृश्यते। अमिहोत्रपदं च निवामिहोने (यावन्नीवकथे ·- . यदा जरादिभिरातरस्य रजस्वलाऽभिपने प्रत्यापनबन्धुमरणे वा सामं प्राोति, तथा कथं कसबमित्यत चार- भातुरे नानउत्पने दशकृत्वोधनातुरः ॥ १६ ॥ सात्वा स्नात्वा स्पृशेदेनं ततः शुद्ध्येत सातुरः । तत्र प्रतिमानमातुरस्य वामोविपरिवर्तनौषम् । तदाराषिः,- "आतुरम्नानउत्पने दाहपो नातुरः। भ्यता स्पष्टवाऽवगाहेत म विरोत पादरः ॥ चामोभिर्दाभिश्चैव परिधाय यथाक्रमम् । स्यात्त भक्रितो दानं पुण्याईन विराति" इति । उशनापि,- "बराभिता धा मारी रजमा च परिमला। कथं तस्या भवेत् गौसं गद्धिः स्यात् केम कर्मणा । सायं प्रातःकालोन) ममिति तत्प्रस्थाधिका (मी० १ 84° ३ अ.) नितिम् । न च यावनोवामिहोत्रवत कुगल- पारिमामयने प्यमहोत्रपदम्य शक्तिमिति पावनीयं. चनेकार्थ- वस्याम्बायस्वाव। बमास् अण्डपारिमामयने चमिहोचावा. भावान अमिहोत्र जोनीत्यम्य यथाअवार्थम्य तचासम्भबाद गया अग्रिहोत्रवत् होतीति वचनात्याश्रययोम निन्यानि- होत्रम्य धर्मः तपासिदिश्यते इति सिद्धान्तः । चतरवोहम्। 'पराध प्रमन्यमानः मन्यो बनिमनरेगापि ववर्षे गमयति" इति । यमिदं मीमांसाद ने सममाथाये वीयमादे प्रथमा. 1 ·पाय . चतुर्षे अनि मंशाने सृोदन्या त ना खिकम् । मा मलाऽवगाथापः स्वात्वा वेब पुनः स्पृशेत् ॥ दश दादशवो वा आचामेच्च पुनः पुनः । अन्ते च वासमा त्यागः ततः शद्धा भवेत्तु मा ।। दद्याच प्रतितो दानं पुस्थान विशयति" इति। तथा सूतिकामरणे स्मत्यन्तरे विशेषोदर्भितः,- "सूतिकायां मृतायां तु कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः । कुम्भे मलिलमादाय पञ्चगव्यं तथैवच ॥ पुण्यर्मिरभिमव्यापो वाचा झिं लभेत्ततः । तेनैव नापयिषा तु दाहं कुर्यात् यथाविधि"-दति ॥ रजस्वलामरणे तु,-- "पञ्चभिः स्थापयित्वा तु गव्यैः प्रेतां रजस्खलाम् । वस्वान्नरावृतां कला दाइयेविधिपूर्वकम्”--इति ॥ उच्छिष्टस्य दिजस्थान्येनोच्छिष्टम दिजेन एना शुद्रेण वा संस्पर्श शुद्धिमार,- उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टः शुना शूद्रेण वा दिजः ॥ २० ॥ उपोष्य रजनीमेकां पश्चगव्येन शुद्ध्यति । इति ॥ - उच्छिष्टेन मंस्पृष्टः उच्छिष्टसंस्पृष्टः, उच्छिष्टचासाच्छिष्टसंस्पृष्ट- चेति विग्रहः। रजनौमुपोप्य रात्रिभोजनं परित्यजेदित्यर्थः । यत्तु अषिणोक्तम,- "उच्छिष्टोछिष्टमंस्पृष्टो ब्राह्मणे बाह्यणेन तु!

·दभवारं जपेत् पचात् गाथा: शोधनं भवेत्"-रति। तदेतदमकविषयम् । शना स्पर्भ विशेषमाह सम्पन:,- "सतमूत्रपुरोषो वा भुकोषिष्टोऽथवा दिजः । स्वभिः स्पो अपेत् देव्याः) महसं खानपूर्वकम्" इति ॥ अनुच्छिष्टस्य शूद्रस्थानुष्टिएट्रपणे सानमाचमुनिष्टस्य विप्र- योछिटशद्रस्य कृमित्याह.- अनुच्छिष्टेन शूद्रेण स्पर्श वानं विधीयते ॥ २१ ॥ तेनोच्छिष्टेन संस्पृष्टः प्राजापत्यं समाचरेत् । इति ॥ यद्ययन किष्टाच्छिष्टाब्दी पद्रविशेषणो श्रुतौ, तरापि विधी- यमामझानप्राजापत्यानमारेल विप्रेऽपि तो योजनौयो । पूर्व कांस्यस्य या प्रद्धिरुका तामन्य नत्र विशेषमाह, - भस्मना मुद्यते कांस्यं सुरया यन्न लिप्यते ॥ २२ ॥ सुरामात्रेण मंस्पृष्टं शुद्ध्यतेऽन्यपलेखनः । इति । सुरास्पष्टम्य काम्यम्य न भाघर्षणमाया दिः. किन्त, उप- देखनतापनाभ्याम् । उपलेखनं नाम शम्णोपरिभागम्य तक्षणम् । चपुरीवलगेचेषेव शुद्धिः। तदुर मत्यन्तरे,- "भाना भाते काम्नं मुरया यत्र लियते । सरामपुरोवन एखानेपोखमः ॥ आमिषेण तु बषितं पुनदाइन पति"-नि (१) देवा पायवा।

·प्रायविवाह। - गवाघ्रातादीनां दशकवो भस्मघर्षणेन शद्धिरित्याह,.. गवाघ्रातानि कांस्यानि श्वकाकोपहतानि च ॥ २३ ॥ शुद्ध्यन्ति दशभिः क्षारीः शूद्रोच्छिष्टानि यानि च। इति ॥ एतदेव शातातपोऽप्याह,- "गवाघ्रातेषु कांस्येषु शूद्रोच्छिष्टेषु वा पुनः। दशभिर्भस्मभिः शुद्धिः श्वकाकोपहतेषु च”-इति ॥ गण्डषाधुपहतस्य भुनिक्षेप इत्याह,- गण्डूषं पादशौचं च कृत्वा वै कांस्यभाजने ॥ २४ ॥ षण्मासान् भुवि निक्षिण्य उद्धृत्य पुनराहरेत् । इति ॥ अयश्च भूनिक्षेपः कांस्यकारघर्षणस्याप्युपलक्षणम् । श्रतएवा- जिराः,- "गण्डूषं पादशौचञ्च कृत्वा वै कांस्यभाजने । षएमासं भुवि निक्षिप्य पुनराकारमादिशेत्” इति । यत्तु वौधायनेनोक्तम् । “तैजसानां पात्राणामुच्छिष्टोपहताना चिःसप्तत्वः परिमार्जनं, तथा मूत्रपुरौषलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानां पुनः करणम्” इति । तत्र पुनः करणं चिरलेपविषयं द्रष्टव्यम्। पायमादीनां कटाहादौनां मौसपात्रस्थाप्यत्यन्तोपहतस्य शद्धिमाह,-- प्रायसेवायसानां घसीसस्यामौ विशाधनम्॥२५॥ इति ॥ अयोमयेषु घर्षणमाधनेषु प्रायसानां घर्षणेन शोधन, सौमस्य वनौ ·परघरमा प्रविलापनम् । पवसंघर्षणमामासंघर्षणस्याप्पलक्षपम् । अतएक मार्क- एडेयपुराणम,- "पाचाणाच मनुष्याणामम्बुना शौचमियते । तथाऽऽयमानान्तोयेन त्वमसंघर्षणेन च"-इति ।। तोयेनेत्यन्योपरतविषयम् । गजदन्तादौनां शदिमाह,-- दन्तस्थि तथा मृङ्गं रौप्यसौवर्णभाजनम् । मणिपाषाण शङ्खाश्चेत्येतान् प्रक्षालयेज्जलैः ॥ २६ ॥ पाषाणे तु पुनर्घर्षः शुहिरेवमुदाहता । इति । अम्बि शब्देन गजास्यादिनिर्मितं करण्डकादि. शन्देन महिषाङ्गादिनिर्मितं करण्डकादि! मणिपात्राणि प्रवालम्फटिका- दौनि । पाषाणपात्रस्य तु प्रधाननं पाषाणान्तरघर्षणं चेत्युभयं वेदितयम् । अलैः प्रशासनं नितपविषयम् । तदाह मनुः, - "निर्नपं काञ्चनं भाडमद्भिरेव विद्यति। पन्चमममयश्चैव गजतं चानुपकतम"-इति ॥ अ मायादि। अनुपकृतं निर्सपम् । यत्त मनु वोक्रम्,- "तेजमाना मणौनाच सर्वस्याममयस्य च। भमना निर्मदा चैव शरिमा मणैषिभिः" इति ॥ तत् मलेपविषवम्। सनराणि मुनिभिर्दर्शितानि । । • मविवाधि-वि मु.।

·पावषिवाहम्। "सुवर्ण रजतं तापं वपु क्षणाय तथा । रौतिकामीसलोहामि(१) एघन्तमपघर्षणात्" इति ॥ यमः,- 'रजतस्य सुवर्णस्य ताम्रस्य चपुणस्तथा । रौत्ययःकांस्यमौसानां भस्मना शौचमिष्यते"-इति । उशनसापि। “सुवर्णरजततामबपुसौमकांस्यानामभिरेव भस्मसंयका- मिर्मणिमयानामद्भिरेव मृत्मंयुक्ताभिस्तैजमानां चोच्छिष्टानां भस्मना त्रिः प्रचालनं, कनकमणिरजतशङ्खशक्त्युपलानां वज्रविदलन रचर्मणाञ्चाद्भिः शौचम्” इति। विष्णु :। “विणसूत्ररेतःशवरक- लिप्तमावर्त्तनोपलेपनतापनेर्वा' चिःसप्तचत्वः परिमार्जनेर्वा भस्मना चशियति । तेजमानाम्" इति। एतेषां सर्वेषां यथायोगं चिर- विमलेपभेदेन व्यवस्था द्रष्टव्या । भाण्डस्य धान्यस्य चोच्छिष्टाभ्युपहतौ शद्धिमाह,- मुण्मयेदहनात् शुद्धिर्धान्यानांमार्जनादपि ॥२७॥ इति। दहनं मलेपविषयम् । अतएव बौधायनः। “मृण्मयानां पात्राणमुच्छिष्टममन्वितानामवचूर्णनम्, उच्छिष्टलेपोहतानां पुन- - * मावर्तनोल्लेखनतापनाद्यैः, इति मु० । । भस्माम्बुना,-इति मु.। पाषाणामुछिसमारब्धानां प्रक्षालगं,-इति मु.। (१) अए र, रौविका पित्तलम् ।

·-- नं मूगपुरोषरेतामतिभिवसर्ग:"-इति । एतच श्वादिस्पर्म- विषयम् । चण्डालादिस्पर्श तु मत्यन्नरो द्रष्टव्यम्,- "चण्डालाद्यैस्तु मंस्पृष्टं धान्यं वस्त्रमथापिवा । चाल नेन विशाधेत परित्यागामहीमयम्" इति । मार्जनं प्रोक्षणं प्रक्षालनं वा । तपोभयोर्व्यवस्थितविषयत्वं दर्शयति मनु:- "अद्भिस्तु प्रोक्षणं शौचं बहनां धान्यवासमाम् । प्रक्षालनेन त्वल्पानामद्भिः शौच विधीयते"-इति । विषाः। "अन्यस्य धान्यस्य यन्मात्रमुपहन्यते तन्मात्रमुत्रव्य शेवस्य खण्डनप्रक्षालने कुर्य्यात्" इति। बौधायमः । लादिम्पर्श ने नेकपुरुषोद्धार्याणां प्रोक्षणं मूत्रादिमम्पर्क तन्मा- अमृक्यांश्वा दिट्रव्यमयोग निम्नषौकरणम्"-पति। कम्यपः । "प्रोक्षणपर्यग्निकरणावगाहनेः प्रौदियवगोधूमानां विमर्ग- मप्रोक्षणे: फलौहतानां विघर्ष पाविदम्तनप्रोसणे: मौधान्यामाम्"- इति। अम्याद। अनेक पुरुषधार्याणां द्रोहियवगोधूमानां यथाक्रम प्रोक्षणापर्यनिकरणावगाइने: एद्धिः। अवगाहनं प्रचालनम् । बौद्यादितपडुनामां फम्नौकतानां विमानेन । विमर्शनं कराया घर्षणम्। खण्डनेन एकीकरणं ममौधान्यानां मुगादौना, अनेक- पुरुषधार्याणां घर्षणेन । श्रादिपुराणे,- "महदाहे समुत्पने मंषिते पहमानुषे । अभोग्यः स्यात्तदा प्रौहितद्रव्यस्य संग्रह। चापहार: - तभाचोहार,इति मु.।

·प्रावधिमकाया। मृण्मयेनावगुप्तानां मथे पुरि वनिहताम् । यवमाषतिवादीनां न दोषो मनुरवीत् ।। ततः संक्रममाणेऽसौ स्थामस्थाने व दाते। मच प्राणिवधो यत्र केवलं ग्रहदोपमम् ॥ सच व्यानि सर्वाणि सगैयादविचारयन्" इति। घेण्यादीनामेकैकस्यान्योपहतानां महोपहतानां चैकविधा शाति- माह- वेणुवल्कलचीराणां क्षौमकापासवाससाम् । और्णनेचपटानाच प्रोक्षणात् शुद्धिरिष्यते ॥२८॥ इति॥ वेणु शब्देन वेणुका-णि कटव्यजनादौनि रह्यन्ते। वस्कलचौरा- एयरण्यवामिनां प्रमिद्धानि । चौमं दुकूलम् । कार्पासवासांसि* प्रसि- द्धानि पौर्ण: कम्बलः। नेत्रपटा अरण्यवामिनामेव प्रसिद्धा भूर्जत्वगा- दयः । प्रस्थाश्वाल्पविषयाइद्धित्वं देवलोदर्शयति,- "श्रौर्णको शेयकुतपपलचौमदुकूलकाः । अल्पशोचा भवम्यते भोषणाप्रोक्षणदिभिः ।। तान्येवामेध्ययमानि हालयेचोदकैदिजैः । धान्यकल्यैम्त फल रखैः चौरानुगेरपि" इति ॥ एकैकस्था लेपोपहतो याचवसक्य श्राप,- - क्षौमकार्पासवासांसि,-इति मु.। बनेकस्य, इति मु.। (१) वरि भागुरिरकोपमवाप्योरपवर्गयो, शुतामित्वत्राकारलोपः। - बनुशासनात् भवति. 18

·"भोभैरुदकगोमूत्रैः प्रात्याविककौशिकम् ।
मोफलेरंपट्टे मारिष्टैः कुतपन्नथा ।
मगौरमर्षपैः होम पुनः पाकाच मृण्मयम्" इति।
प्राविकं कम्बलः, कोशेयं शमिकोषोत्थं, पढें नेत्रपटः,
रिटानि पुत्रजौदफन्लानि. कुतपः पावन्तेय छागरोमनिर्मित:
कम्बल विशेषः । मनरपि.---
"को गया विकयोमा: कुनपानामरिष्टकैः ।
औफन्ने शपट्टानां क्षौमाणां गौरमर्षपैः ।।
औमवत् गाणामम्थिदन्तमयम्य च ।
गादिविजानता काय गोमत्रेणोदकेन वा"-इति ॥
झिरा अपि.-
"गौचमा विकणान्तु वाय्वन्धन्दुरश्मिभिः ।
रेतःम्पयं गवम्परामाविकं न प्रदष्यति'-दनि ।।
अत्र च रेतःम्पनीले पहिलो विवक्षितः ।
मुनादौनां वेणवत् प्रद्धिमान.---
मुञोपस्कर पाणां शरणस्य फलचमगाम ।
तृणकाष्ठस्य रज्जू नामुदकाभ्युक्षणं मतम् ॥ २९ ॥ इति ।
मुमो र शनादिप्रतिभूतम्तृणविशेषः, तेन मन्पादिताविष्टादि-
पार्वतय,--इति मु'।
शौचं मचाईरोमामां-इति शा.स.।
माविका, इति प्रा.

·प्रायविवादम्। -- रूपस्करः । यद्यपि पूर्ववचने वेणु विकाराणं कटादौनां प्रोक्षण- स्योकत्वात्तेनैव शूर्पद्धिरभिहिता, तथापि तण्डुलफलौकरणादौ तपस्य लग्नत्वात् शान्तराशङ्का भवति, तन्मा भूदिति पुनरिह ग्रहणम् । गण गोण्यादिहेतुर्वल्कलविशेषः, तेन तद्विकाराः सर्वपि विचिताः। फलमाम्रादि । चर्म कृष्णाजिनादि। दणञ्च काष्ठञ्च हणकाष्ठम् । रनवः प्रसिद्धाः। अत्र फल्लशब्देन शाकमूलादौन्युप- मध्यन्ते। अतएव याज्ञवल्क्यः,- "भाकरज्जुमूलफल्न वासोविदलचर्मणाम् । पात्राणाञ्चभमानाञ्च वारिण शुद्धिरिष्यते"-इति ॥ तत्र वारिद्धिः प्रोक्षणं प्रक्षालनञ्च, तदुभयं यथायोगं द्रष्टव्यम् । अतएव मनुना धान्यं दृष्टान्तितम्,- "चैलचर्मणां पुद्धिर्वेदलानां तथैव च। शाकमूलफलानाञ्च धान्यवत् शुद्धिरिष्यते' इति ॥ काम्ययोऽपि । “कृणकाटर मधुचर्मवेणुविदलफलपत्रमलादीनां चैल्लवत् गौचं, स्मृद्दारुचर्मणञ्चात्यन्तोपहतानां त्यागः”-दूति । बमाण्डपुराणे- “प्रवविणमूत्रएकैस्तु दूषितञ्च मृदम्बुभिः । शोध्यादौ शोधनौयञ्च गोमूत्रधारवारिभिः ॥ रज्जुवल्कलपत्राणाश्चममाणञ्च चर्मणाम्। शाकमूलपालादौना, इति शा। मदेव हि, इति शा। | क्षौरवारिभिः, इति मु.। $ घमसालाबुचर्मणाम्, इति मु.। X ·- बाबा शौर्य ततः परि गोवार्षषं पुनः" इति। यारोऽपि,- “वसं मदम्भमा शुद्धं रख्नु:दलमेव च । रब्यादिकञ्चातिदष्टं त्याज्यं तन्माषमेव "-इति । उसनाऽपि । “मलफलपुष्यभूमिटणदारु पलासधान्यामाभन्युर- सम्" इति। चनु बौधायनेमोक्रम । “हष्णाजिनानां विनत- मुले"-दनि। पेठीनसिरपि । “वौरवाचजिनाना विश्वतण्डुस- वत्"-रति। तत् भूतनचर्मविषयम् । मलायादौना माविमार,- मूलिकायुपधानानि रक्तवस्वादिकानि च । शोषयित्वाऽऽतपेनैव प्रोक्षणात् शुद्धिता पुनः॥ ॥३०॥ तूवं शाल्मलीफलादिजन्यं, तेन निर्मिता शय्या ढलिका। प्रादि- शब्देनाममोपाश्रयादीनि ग्टह्यन्ते । उपधानमुतगोर्षकम् । वलिका- दौनि चोपधान लिकाद्युपधानानि । रझवस्त्र मानिष्ठम् । श्रादि- जब्देन कौमुम्भकारिद्रादौनि । एतेषाममेयादिलेपरहितोपडतो पानपगोवर्ण प्राक्षणछ। एतच्च कराम्मानम्याप्युपलक्षणम् । अतए देवसः,- बसिहोऽपि.दति म.: सदाब-इति नाति । रववस्वाभिमान,-- मु.। शोषयित्वाऽकता पेन,-इति शा.। ॥ अचितामियात्,-इति म । सरगाममेवारियोषावो,विमु.।

·*
पालिकादम्।
“लिकाधुपधानानि पुष्परकाम्बराणि च।
शोधयित्वा तथा किञ्चित् करैरुन्मालयेन्मुः ॥
पश्चात्तु वारिण प्रोक्ष्य शचीन्येवमुदाहरेत्” इति ।
मलेपोपहतौ मएवाह,-
"अल्पशौचे भवेत् शद्धिः शोषणप्रोक्षणादिभिः ।
तान्येवामेध्ययुक्तानि जयात् चारापयानि चेत् ॥
तान्यप्यतिमलिष्ठानि यथावत् परिशोधयेत्” इति ।
निर्भपकौसुम्भादौ षट्त्रिंशन्मतेऽभिहितम्,-
"कुसुम्भकुङ्कुमैरकं तथा लाचारसेन वा।
प्रोक्षणेनेव शुध्येत चण्डालस्पर्धने मति" इति ॥
शङ्खोऽपि,-
"कुसुम्भकु कुमानाञ्च श्रीर्णकासियोस्तथा ।
प्रोक्षणात् कथिता शद्धिरित्याह भगवन्मनुः"--इति ।।
ट्रव्योपहतो शुद्धिवर्णिता । इदानीं श्वादिभिरिव मार्जारा-
दिभिरपहते शङ्काप्रसनावपवदति,-
--
माजीरमक्षिकाकीटपतङ्गकृमिददुंगः ।
मेध्यामेध्यं स्पृशनोऽपि नाच्छिष्टं मनुरब्रवीत्॥३१॥इति॥
मेध्यश्चामध्यञ्च मेध्यामध्यम् । यद्यपि मार्जारादय उभयं
' पुनस्तानि समाहरेत्, इति शा० ।
+ निर्याध्यागि विपर्यये,-इति मु. ।

·| - स्पृशन्तोवर्तने, तथापि मेध्यं तावता नोकिष्टमिति योजनीयम्। भूमिस्पृष्टोदकादावद्धिमपवदतिः- मही स्पृष्ट्वाऽऽगतं तोयं याश्चाप्यन्योन्यविपुषः । भुक्तोच्दिष्टं तथा स्नेहं नाच्छिष्टं मनुवब्रवीत् ॥३२॥ इति॥ पादप्रक्षालनाचमनादावधापतितं यदुदकं भूमि स्पृष्टा पुन- चिंन्दुरूपेणागत्य स्पृगति, ये चान्योन्यमुखोगता विन्दवः मम्भाषणे गरौरे पतन्ति, यश्च बेहोभोजनानन्तरं प्रक्षालमेनानिहार्यः, तत् सर्व नाशचितापादकम् । मुखान्नगतताम्बूलादौना नामुच्छिष्ट कामपादति- ताम्बूलेक्षफले चैव भुक्तस्नेहानुलेपने । मधुपर्के च सेामे च नाच्छिष्टं धर्मता विदुः ॥३३॥ इति ॥ नाम्बूसञ्च इन्च फल्न च ताम्बलेफुफलम् । पूर्ववचनोकोऽपि भुगवेहोऽच दृष्टान्नत्वेन पुन:पात्तः। मधुपकीयज्ञविताहादौ दध्या . दिभवणाम् । मोमो याग मोमपानम् । एतेषु नास्युटिदोषः ! रथ्योदकादौ प्रयोन कर्तव्यः द्धिविशयी माम्तोत्याह,- रण्याकई मतोयानि नावः पन्थास्तृणानि च । मारतार्केण मुद्धन्ति पक्केष्टकचितानि च ॥३४॥इति ॥ पोष्टकचितानि चैत्यक्षवेदिकादीनि। निर्दिष्टानामेतेषां पणा- • 'पा' या 'पा' पाठः पादः सर्वत्र बालबादिषु।

·प्रावचिनकालम् । - सादिस्पर्भऽपि वाय्वातपाभ्यां इद्धिः। तथाच याज्ञवल्क्यः,- “रथ्याकई मतोयानि स्पृष्टान्यन्यश्ववायसैः । मास्तार्केण शान्ति पक्केष्टकचितानि च ॥ पन्थानश्च विभाड्यन्ति सोमसूर्यामारुतैः" इति । बौधायनोऽपि,-- "श्रासनं शयनं यानं नावः पन्थास्तुणानि च । मारुतार्कण शाड्यन्ति पक्केष्टकचितानि च" इति ॥ उपरिभागस्पर्श शङ्ख आह,- "रथ्याकर्दमतोयेन छीवनाद्येन वा पुनः । नाभरूद्धं नरः स्पृष्टः सद्यः स्नानेन शुध्यति"-दति ॥ अधोभागस्पर्श यमाह,- "न कई मन्तु वर्षास प्रविश्य ग्रामसङ्करम् । जयोमत्तिकास्तिस्रः पादयोर्मत्तिका स्मृता"-इति ॥ उदकपानगतधारादौनामाद्धिमपवदति,- - - अदुष्टाः सन्तता धारा वाताबूताश्च रेणवः । स्त्रियोहडाश्च बालाश्च न दुष्यन्ति कदाचन ॥३५॥ इति॥ कमण्डल्वादिकात् निर्गत्य मुखपर्यन्तमविच्छिन्नापि उदक- धारा नोच्छिष्टाः । नानाविधाशचिप्रदेशादायुनोत्थापिताअपि रेणवः ग्रामसंकरं ग्रामामध्यप्रक्षेपादिस्थानम् । ग्रामसंस्करम्, इति सं पाठः।

·पाहाः । पुरषवत् प्रात:वानाधभावेऽपि योषिदादवः पाहाः। रेणुशचित्वं राममादिभ्योऽन्यत्र द्रष्टव्यम् । तदार भातातपः,- "रेणवः एचयः सर्वं वायुना समुदौरिताः । अन्यत्र रामभाजाविश्वसम्हानयवासमाम्"-रति॥ स्पत्यन्तरेऽपि.-- "यकाकाष्ट्रखरोलूकसूकरग्राम्यपशिणाम् । प्रजाविरेणु मंस्पर्शादायुनकोय होयते"-रति ॥ गवादोनां रेणवो न केवल दोषरहिताः प्रत्युत प्रथताः । तदाहोना.- "गवाश्वरथयानानां प्रशम्ता रेणवः सदा"-इति । विषयविधि पा शाशिमाह याज्ञवल्क्यः,- "रभिर निरजमाया गौरवोवसुधा निमः । विभुषोमक्षिका स्पर्श वामः प्रमवण शुचिः" इति । विषोनाहारविन्दवः। एते चण्डालादिस्पृष्टा अपि स्पशवयः । वामउधोगतचौगकर्षण पद्धः । वमन्यायोवालम्तन्यपा मेऽप्यवगन्तयः। नचाच वमिष्ठः,- "यहताश्व मृगामंध्या: पातितं च दिजः फलम् । वानग्नुपरिकान्तं म्बौभिराचरितश्च यत्"-रति ॥ उगना। “गौमधा पृष्ठ पुरस्तादादयः खियः सर्वतोदय- मामामाचि"-रति । वृहस्पतिरपि,- . मानोखीश्वखरोकरयामपक्षिवाम्, इति प्रा.।

·प्रायविचाबन्। “पादौ शूची बाधणानामजाश्वस्थ मुखं शापि । गर्वा पृष्ठानि मेध्यानि सर्वगात्राणि योषिताम्" इति॥ सुमन्तुः। “स्त्रीबालमशकमचिकामार्जारमूषिकाछायामनश- यनयानाम्बुविद्युषो नित्यं मेध्याः” इति । वृहस्पतिहारौतौ,- "मार्जारश्चैव दौं च भारतश्च सदा शुचिः" इति। भङ्खः । “मार्जारश्चंक्रमे शुचिः” इति । मनुः,- "नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्यं यच्च प्रसारितम्। ब्रह्मचारिंगतं भै नित्यं मेध्यमिति स्थितिः"-इति॥ यमा, "श्रामनं शयनं यानं स्त्रीमुखं कुतपसारम् । न दूषयन्ति विद्वांसो यज्ञेषु चसमं तथा ॥ गोरजोविशुषश्छाया मक्षिकाः शलभाः कुशाः । अश्वोरस्तौ रणछत्र रश्मयश्चन्द्रसूर्ययोः ॥ भूमिरमिरजोवायुरापोदधि तं पयः । साण्येतानि शुद्धानि स्पर्भ मेयानि मित्यशः। श्रापः शुद्धा भूमिगताः शुचिनारौ पतिव्रता । शचिर्धर्मपरोराजा सन्तुष्टो ब्राह्मणः शुचिः ॥ नित्यमास्यं शुचिः स्त्रीणां शकुनिः फलपातने। प्रश्नोत्तरे चिविन्दुः* श्वा मृगग्रहणे शचिः” इति । पैठौनमिरपि । “स्त्रीणां मुखं रतिसंभ!"-इति। वमिहाधि- * प्रसवे तु शुचिर्वत्सः, इति मु.। । स्त्रीमुखं रतिसंसर्गे श्वा गग्रहणे मुचिः,- इति मु० । 18

·बौधायनमातात:-
"शिषच रतिसंवर्ग या मनपा शधि:"-रति।
"अभिनय यासं गतिमनुरप्रदौत् ।
क्रयाशिय इतस्थान्येवमालायेव दस्युभिः"-इति॥
देवलः,-
"तरवः पुष्पिता मेधा प्राधाव सर्वदा।
भन्न चौद्रं सुवर्ण च मदर्भाः कुतपातिखाः ।
अपामार्गशिरोधार्कपद्ममामखक मणिः ।
मान्यानि पर्षपादूर्वाः बदा भद्राः प्रियंगवः ।
अनता: मिकता साजा हरिद्रा चन्दनं धवाः ।
पलाशखदिरायत्यातलमो धानको वटः ।।
एतान्याहुः पवित्राणि नद्याज्ञा हव्यकव्ययोः।
पौष्टिकानि मनमानि भोधनानि च देहिनाम् ॥
प्रकमा मभिट्ठोऽनिर्दमनुष्थैरदूषितः ।
मधामणगोचामां समर्थ: मोधनाय मः ॥
अग्रेषल मुकास्य ग्रहसं नासानादि ।
पपाको वृषसोभो माक्षसनिं माईति ।
शहाबानरमेधानः सूतकाब करिचित् ।
पतितारितास न पिढयह सनम् ॥
अयाचा मुहवेत् सदा सखा विस्मूचविता"-रति ।
महापुरापि,-

·-
-
"यामाहगतं त्यका नगरे च चतुर्गुणम् ।
भूमिः सर्वच अड्डा स्थात् यत्र लेपो न दृष्यते"-इति ॥
लेपे तु याज्ञवसक्यत्राह,-
"भूद्धिमार्जनाद् दाहात् कालाद् गोक्रमणातथा ।
सेकादुलेखनापाद् ग्टहं मार्जनलेपनात्" इति ॥
यमोऽपि,-
"खनमात् सरणात् दाहादभिवर्षेण लेपनात् ।
गोभिराक्रमणात् कालाद् भूमिः शाति सप्तधा"-इति ।
देवलस्वमेध्यदुष्टमलिनत्वभेदैस्विविधामशद्धिं तदिहाविच वि-
भदयति,-
“यत्र प्रसूयते नारौ मियते दह्यते नरः ।
चण्डालाध्युषितं यंत्र यच विष्ठादिमङ्गतिः ॥
एवंकम्मलभूयिष्ठा भुरमेध्या प्रकीर्तिता ।
श्वशूकरखरोट्रादिमपृष्टा दुष्टतां व्रजेत् ।।
अङ्गारतषकेशास्थिभस्माद्यैर्मलिना भवेत् ।
पञ्चधा च चतद्धा च भूरमेध्या विद्यति ॥
दुष्टाऽपि मा चिधा देधा शुद्यते मलिनकधा" ।
तच पञ्चविधा द्धिर्मनुना दर्शिता,-
"ममार्जनोपांजनेन सेकेनोमेखनेन च ।
गवाक्ष परिवासेन भूमिः सथति पञ्चधा" इति ॥
एतेष्वेव पञ्चविधेषु यथायोगं चातर्वियादिकं योजनीयम् ।
यदा, दानादयः पथविधा देवसोसाइटव्याः ।
Layam

·-
"दहनात् खननाचैव उपलेपनधावनात् ।
पर्थयवर्षात् भमेः मौवं पञ्चविधं मतम्" इति ॥
सहसद्धिं सम्बर्न श्राह,-
"सहराyि प्रवक्ष्यामि अनःस्वभवदूषणे ।
संप्रोक्ष्य मृण्मयं भाण्डं सिद्धमनं तथैव च ॥
यहादपास्य तत् सर्वं गोमयेनोपलेपयेत् ।
गोमयेनोपलियाथ धुमैराघ्रापयेद् बुधः ।
ब्राह्मणेमलप्तेश्च हिरण्यकुशवारिणा ॥
पर्वमभुक्षय स ततः शाशयमंशयम्" ।
बौधायनः । "उन्धनवोपधाते वेभानोभितितक्षाम"-
इति।
देविषये एघाडी विभगते मनु::-
"जई नाभर्यानि वानि तामि मेध्यानि मर्वशः ।
यायधम्तादमेधानि दहाचैत्र मलाश्यताः ॥
विण्मयोलमर्गद्यर्थं मृदामादेयमर्थवन् ।
देशिकानां मनानाञ्च माविषु दादशवपि"-रति ।
पत्र च कर्णविप्रतिषत्तरेषु षट्स मुग्रहणं वैकल्पिकम् ।
"प्राददौन मृदोऽपच घटम पर्वधु ाइये ।
उत्तरेषु तु पट्यारभिः बेवसाभिन्न समिति
सत्यारे वचनात् । मदम्भमोरियतामा मना-
"वाक्चापत्यमेधात्रो मन्योनेपर ननः ।
नावन मारि देवास मारिति ।

·प्रायश्चित्तवाण्डम्। १४६ . विद्यमानाऽप्युपहतिर्थच न दृष्टा, तत्र तदर्शनात् पूर्व शुद्धमेव हनु । तदाह भएब, "चौणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् । अदृष्टमद्भिर्निर्णिक यश्च वाचा प्रशस्यते" इति ॥ थाज्ञवल्क्योऽपि,- "वाक्शस्तमम्बुनिर्णिक्रमदृष्टञ्च सदा शधि" । येयं पूर्वोक्ता इद्धिः, सा माऽप्यनापद्विषयेत्यभिप्रेत्याह,- . देशभक्रे प्रवासे वा व्याधिषु व्यसनेष्वपि । रदेव स्वदेहादि* पश्चाद्धर्म समाचरेत् ॥ ३६॥ देशभङ्गः परमैन्यापादितः । प्रवामस्तीर्थयात्रादौ परग्रहा- द्यवस्थानम्। व्याधयो ज्वरादयः । व्यमनानि स्वामिकोपादिजनिता- नि(?) । एतेषु प्राप्तेषु श्रद्धाजाद्येन शुद्ध्यशद्धौ न विचारयितव्ये, किं तईि चिभिरशचिभिवा द्रव्यैरात्मपुत्रकलबादीनां यथा रचा भवति तथा कृत्वा शान्तायामापदि पश्चाद्रव्यशयादिरूपं शास्त्रोत धर्ममाचरेत् । रचेदेव स्वदेहादीत्यमुमर्थं प्रपञ्चयति,- - * खदेहानि,-इति मु. । एवं परत्र । (१) तथाच व्यसनपदेनात्र खामिकोपादिनिता विपश्यते । खामि- कार्यजनितानि, ति पाठे सामिकायंगमिता विपदेवार्थः।

·१. [.. बेन बोनस धर्मेस मदुना दान। पहरेदीनमात्मानं समधीधर्ममाचरेत् ॥३७॥ पडद्रव्यादिमन्पादितो धर्मी मृदुः, तविपरीतो धर्मो दारयः, स्तन्यपानामभक्षणादि। तयोर्मध्ये येन केनापि व्याध्यादिभिदोन- मात्मानमापझ्यः उद्धृत्य समर्थाच्याथादिरहितो बथामास्वं धर्म मापरेन । तपाचरणोयो धमोडिविधः। श्राचारकाडोक्रविहितानुहाग- प्रतिषिवर्जमरूपएकः। प्रायशिकायोगविधिनिषेधानिकमममा. धानरूपोऽपरः। तदुभयं विवियोभयत्रापि नाम्मापदेवाधिकारी- पापकाखेतु निस्तीर्णे शौचाचारन्तु चिन्तयेत् । पुदि समुहरे पश्चात् स्वस्थो धर्म समाचरेत् ॥३८॥ पौधारमित्यमेन प्रथमकामोको धर्मः परामरः। परिमि- त्यनेन प्राधक्षितकापडोको धमी निर्दिष्टः। यो कथा भवति, तथा पापात् समुहगेदित्यर्थः। सब इत्युपसंहारः। विविध मपि धर्म बखएव ममापरेत, न त्यापनः । एतदभिप्रेत्य चार "चषि कर्मण गोविधा वास्यापदि रिमः । निको तामयामा पावषिमा बोन पो."-नि ·प्राधिनाया। पाख्याच सप्तमेऽस्मिनध्याये द्रव्यशशिरवशिष्टा । मेषा माधवविभुमा व्याख्यायि पराशरस्पतौ विदुषा ॥ इति श्रीमहाराजाधिराज-वैदिकमार्गप्रवर्तक-परमेश्वर-औवीर- बुलभूपाल-साम्राज्य-धुरन्धरस्य माधवामात्यम्य कृतौ पराशरमति- व्याख्यायां माधवीयायां सप्तमोऽध्यायः ॥०॥ ran---- ·१ अष्टमोऽध्यायः । मतमाध्याय द्रव्यरातिः प्रतिपादिता। तबाम्ने, शर्लिं ममुररेदि- त्युजम् । तत्रोद्धारप्रकारः प्रकीर्णकादिप्रायविनरूपश्चर्यादिषु त्रिवश्यायेषयवर्णितः । अथावमिष्ट उपवर्णनीयः । षष्टाध्याये र वैध वा क्षत्रियं वा पौत्यादिनोपपातकानां प्रायश्चित्तान्यु पवर्णयन पड़ वक्रव्यम हावादपपातकविशेषम्य गोवधस्य प्रायवित्तं तत्रोपेक्षितम् । नदिदानीमध्यायद्वयेन विवजुरादौ मुनिविप्रतिपक्ति सूचषितुं प्रकृति- गर्वा बन्धनयोकेषु भवेन्मृतिरकामतः । अकामरुतपापस्य प्रायश्चितं कथं भवेत् ॥ १॥ - योकाणि पागा:. बन्धमार्यानि यो काज बंधनयोत्राणि। तेषु बदामां गवामितम्तनः मन्चरमादिना गलनिगहानां कपंचित् मृतिभवत् । मा चाकामकता, पुषण तन्मरणाय प्रयवस्थाकृतत्वात् । तादृशम्य गोवधम्य प्रायश्चिनं वाव्यम् । मर्वमुनिममतं मुख्य प्राय- विनाधिकार घोयिसमकामकृतम्यत्यनुवादः । कामकृतबाह प्रायश्चित्त केचिदेव मुनिभिरभ्युपगम्यते न तु मईः । तदा - "भकामतः ते पापे प्रावरितं विदुधाः । कामकारकृतेऽश्याडरे अतिनिदर्शनात्" इति।

·प्रायश्चित्तमानम्।
-
जाबालिरपि,-
"कामकृतपापानां ब्रुवन्ति बाधाण व्रतम् ।
कामकारकृतेऽप्येके द्विजानां वृषणस्य च"-ति ।
देवलोऽपि,-
“यत् स्थादनभिमन्याय पापं कर्म मवत् कृतम्।
तस्येयं निष्कृतिः प्रोक्ता धर्मविद्भिर्मणौषिभिः ॥
विधः प्राथमिकादस्माद्वितीये द्विगुणं स्मृतम् ।
लतीये त्रिगुणं अच्छं चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः ॥
अभिसन्धिकृते पापे सकृद्धा नेह निष्कृतिः ।
अपरे निष्कृति युरभिसन्धिकृतेऽपिच”-इति॥
बौधायनस्तु कामकृतस्य प्रायश्चित्ताभावमाह,
"अमन्या ब्राह्मणं हत्वा दृष्टो भवति धर्मतः।
सषयो निष्कृतिन्तस्य वदन्यमतिपूर्वके ॥
मनिपूर्व हते तस्मिन् निष्कृतिनीपलभ्यते"-इति ।
छागलयोऽपि,-
"प्रायश्चित्तमकामानां कामात्प्राप्तौ न विद्यते"-इति।
अङ्गिरास्त कामकृतस्य द्विगुणं व्रतमाह,-
"अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं न कामतः ।
स्यात्त्वकामकने यत्तु द्विगुणं द्धिपूर्वके"-इति ॥
एवञ्च कामकृते विप्रतिपत्तावपि(१) अकामकते तदभावासादृशः
सर्वसम्मतो मुख्याधिकारी।
(1) व्याहतमेकार्थे दर्शनं विप्रतिपत्तिः। कामते प्रायश्चित्तमस्तीत्ये.
केषां दर्जूनं, नालीत्यन्येषाम् । ते रते परस्परविरद्धे दर्शने एकस्मिन्
विषये प्रवर्तमाने विप्रतिपत्ति प्रयोगयतः।
-
-
20

·चिति । अवेदं विचार्यते। भवत्यकामहतस्य प्रायक्तिमसाये मुनीना- मविवादः, कामहतसकरीत्या मुमिविप्रतिपत्तौ को निव- इतौदं विपार्वत। अत्र केचिबिर्णयमाः । द्विविधा हि पापन्य अभिः; नरकोत्यादिका. व्यवहारविरोधिका चति । अतस्तषिवर्तकस्य प्रायथित्तस्यापि शक्रिर्दिधा भिद्यत : नरकमिवारिका, व्यवहार अमनौ तर प्रायविनाभाववादिमा मुनौना नरकनिवारणा- भावाभिप्रेतः, मड़ाववादिनां तु व्यवहारजननौ किरभिप्रेता। प्रयच निर्णयो याज्ञबम्वद्यम विपद्यमभिक्तिः,- "प्रायश्चित्तरपत्यमो यदज्ञानसतं भवेत् । कामतो व्यवहार्यस्त वचमादि जायस"-इति: अस्थायम यः । यदनो ब्रह्माघाताटिकमजानका, तदिग्नेिदाद- वार्षिकादिभिरपैनि। कामतम्त कत रत्, म पमान गिर्यव- पार्यः कंवलमित्र बोके भवति. न तु तम्य नरकापादकमेनः प्रायश्चित्तरपैति । नवदं मति प्रायश्चितं पापस्य काधिवनिमय- मुदति काठिन्य ईजरतीयं प्रमध्यंत ; म हि कुडचा एको भागः पञ्चत अपभागः प्रमथाय करते रति कपिष्टम् ।माना. दद्धजनोयम्याडौकार्यत्वात् । "किं हि वचनं न बुर्यान माति वचनम्गनिभार." रति न्यायात् । अन्यथा यौनिकमन्यः पापानि पाश्चिमावि केन दृष्टान ममर्थचौत । वचन कामताना दिमुखं अनं दर्शवनि.- "विहितं यदकामानां कामालदहिगुमं भवेत्"-नि ·T प्रावपित्तायाम्। . । अतो द्विगुणप्रायश्चित्तेनेह लोके व्यवहारः मियति । यस्तु व्यवहारमनपेक्ष्य परलोकनिर्वाहमेव केवलमपेक्षते, तम्य बुद्धि- पूर्वकेषु महापातकेषु मरणन्तिकमेव प्रायश्चित्तम् । तत्र शाता- तपः । “कामावाप्तौ प्रायश्चित्तं, कामकारकते त्वात्मानमवमा- दयेत्”-इति । सात्यन्तरेऽपि,- "यः कामतो महापापं नरः कुर्यात् कथञ्चन । न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा भृम्वग्निपतनादृते"--इति ॥ मनुरपि,- "प्रास्येदात्मानमग्नौ वा सुसमिद्धे स्ववाशिराः । लक्ष्यं शास्त्रमृतां वा स्यादिदषामिच्छयाऽऽत्मनः" इति। तस्मात् कामकारिणो मरणेन नरकपात निवृत्तिः, व्रतचर्याया तु व्यवहारसिद्धिरिति निर्णयः। अपरे पुनरेवमाहुः । यदुक्क, मरणान्तिकप्रायश्चित्तेन नरक- निवृत्तिरिति, तत्तथैव युक्तम् । यदुक्तं, व्रतच!या व्यवहारमिद्धिरेव न तु नरकमिवृत्तिरिति, तविपर्येति। चौर्णव्रतस्य नरकम्तावनिव- ते, इह लोके तु तम्य म शिष्टेः मह व्यवहारोऽस्ति । एतच्च, अव्यवहार्य:,- दूति याज्ञवल्क्यवचने पदञ्छित्वा योजनौयम् । कामतश्चेत् पापं कृतं, म पापी कृतप्रायश्चित्तोऽप्यव्यवहार्य दह लोके जायते। तञ्चाव्यवहार्यत्वं वचनबलादवगन्तव्यं, वचनञ्च मानवमेतत्, "बालनांश्च कृतघ्नांच विशुद्धानपि धर्मतः । शरणागतवन्तच स्वौहतच न संबभेत्" इति ॥

·परररमाधवः । अतः सतप्राबविता महापाकिमः शादा अपि परलोके, शिष्टेरित वषिः कार्याः । मभूपपातकिनामपि सतप्रायशिनानां परिकारएवोचितः । तथा वैयासिकं न्यायमूपम्। "वहिस्तम- बचापि मतेरापाराच" (वे. ३१०४पा०४३ सू.) - इति । अस्थायमर्थः । यछुपपातकं यदि वा महापातकं, उभयथाऽपि हतप्रायश्विनाः शिष्टैबहिः कार्या: । "प्रायश्चित्तं न पश्यामि ."- रति निन्दास्मतेः। गिटाचाराचेति । मैवम् । अयं हि वहिष्कार- अर्द्धरेतीविषयः, न तु रहस्यविषयः। उरितोविचाराणामेव तत्र प्रस्तुतत्वात् । इदक्ष कोशिकेन पटौलतम.- "मैष्ठिकानां वनस्थामा यौनां चावकौर्णिमाम । सद्धानामपि लोकेऽस्मिन् प्रत्यापनि विद्यते"-इति । नदेवमै शिकव्यवहाराय परलोकाय ना कामकृतानां महापा- सकानामुपपातकानां चायव प्रायश्चितमिति मिद्धम् । प्रायविनं कथं भवेदिति भेतिक धमाकम्य प्रायश्चितच पष्टत्वात् परिषदुपमत्तिरूपामाद्यामितिकर्तव्यतामार. --- वेदवेदाङ्गविदुषां धर्मशास्त्र विज्ञानलाम । स्वकर्म रतविप्राणां स्वकं पापं निवेदयेत् ॥२॥ इति एवोदितः,ति मु.। । सधर्म,-इति मु • ! एवं परत्र । (१) पाहो नैयिक धर्म या पच्यवते पुनः : प्रायश्चित्तं न पयामि बेग अध्येत् सपामा"इति समुदाया।

·प्राचिनकालम। - नामधारकविप्राणं परिषवं नास्तीति वक्ष्यमाणमर्थ पदि निधाय नमाप्तिसमर्थै विशेषणैः परिषद्योग्याबाबणविशेष्यन्ते । यद्यपि मन्वादिधर्मशास्त्रज्ञानमात्रेण ब्राह्मणाः प्रायश्चित विधातुं* समर्थाः, तथापि “शुनाऽऽलौढ़ हविर्यथा" इति न्यायेन अनधी- तवेदैः स्वकर्मानुष्ठानरहित निर्दिष्टं प्रायश्चित्तं न पापापनोदनक- मम् । तस्मात्, स्वकर्ममिष्ठान् वेदपारङ्गतामुपेत्य तेषामग्रे चिकौ- र्षितप्रायश्चित्तनिमित्तं पापमशेषेण निवेदयेत्। सेयं परिषदुप- सत्तिः । तामेतामुपसत्तिमङ्गिरा अपि स्पष्टं दर्शयति,- "श्रत अर्द्ध प्रवक्ष्यामि उपस्थानस्य लक्षणम् । उपस्थितो हि न्यायेन व्रतादेशनमर्हति ॥ मद्योनिःसंशये पापे न भुनौतानुपस्थितः । भुचानो वर्द्धयेत् पापं परिषद् यत्र विद्यते।। मंशये तु न भोक्तव्यं यावत् कार्यविनिश्चयः ।। प्रमादश्च म कर्त्तव्यो यथैवासंशयस्तथा ॥ कृत्वा पापं न गुहेत गुह्यमानं विवर्द्धते। स्वल्पं वाऽथ प्रभृतं वा धर्मवियो निवेदयेत् ॥ ते हि पापे कृते वैद्या हन्तारश्चैव पामनाम् । व्याधितस्य यथा वैद्या बुद्धिमन्तो रुजापहाः ॥ प्रायश्चित्ते समुत्पन्ने ड्रीमान् सत्यपरायणः ।। कत्त -इति शा० स०। । प षड्यत्र न विद्यते,-इति शा। । कार्याविनिषयः, इति मु.।

·- मएरावसम्पत्रः इद्धि याचेत मानवः । सचेलं वाग्यतः वात्सा लिवासाः समाहितः इषियो वाऽथ वैग्यो वा ततः पर्षदमानवेत् । । उपस्थाय ततः प्रौप्रमातिमान् धरण प्रजेत् । गाचेच भिरमा चैव म च किश्चिदाहरेस्"-रति । ययोगविशेषपारहितानां परिषचं निषा तेषां स्वरूपमाछ,- साविव्याथापि गायव्याः मन्थ्योपात्यमिकार्ययोः। अज्ञामात कृषिकतारो ब्राह्मणा नामधारकाः ॥३॥ नत्सवितु रेयमिति सवितप्रतिपादकत्वात् भाविौ, शिकार- यकारयोविण चतुर्विशत्यक्षरत्याशायी : "चतुम्बि प्रत्यक्षरा गा- यो"- इति श्रुतेः । मावियाटीमामजानाब मुख्या ब्राह्मणाः । मन वेदः, तमधोत्यार्थ चावगत्य येऽनुतिष्ठान, मुख्यात ब्राह्मणाः । नदाहानिराः,-- • पविषदं अत्.-इति मु• ! (१) पवमवधेयम् । “गायथा दसबः (३५. रसू.।" इति पिलसाने मायथाः पाद पहारावि भवन्तीयुक्तम् : "इयादिपुर कः (१५. २सू."-इति तसूत्रेय, यत्र गाय यादी छन्दसि पादम्याक्ष- रसंम्बा म पूर्वस, तत्र स्यादिभिः सा परथितया, इत्युक्तम् । एवर प्रहाते, 'तावितुर्वरेण्यंगति पादम्य साक्षरवाद शिकार-क्या- रयोविज्ञ हवा येन पादारसंन्पा पयितया भवति । अचार सनि, तामवितुर्वरेबियमिबहाव सम्पर।

·प्राचिनवायम्।
१५८
"जन्मगारौरविद्याभौराचारेण श्रुतेन ।
धर्मेण च यथोकन ब्राह्मणवं विधीयते” इति ॥
ये ह सावित्रौं सम्यक् न जानन्ति दूरे तदनुष्ठान ते विशि-
मातापितजन्याश्रपि ब्राह्मणनाममाचं धारयन्ति, नतु यथोशा-
ब्राह्मणशब्दार्थत्वं तेषु विद्यते। अतएव, याजनाध्यापनादिजीवन हे-
त्वसम्भवानौवनाय कृषि कुर्वन्ति । तेषु ब्राह्मणभब्दार्थत्वाभावं व्यास
"ब्रह्मवौजसमुत्पन्नो ब्रह्मसंस्कारवर्जितः ।
जातिमाचोपजीवी यः मोऽब्राह्मण इति स्मतः" इति ॥
नामधारकब्राह्मणब्रुवस्थापि न मुख्यं ब्राह्मण्यम् । ब्राह्मणब्रुवश्च
चतुधितिमते दर्शितः,-
"गर्भाधानादिमस्कारैदोपनयनेयुतः ।
नाध्यापयति नाधौते स भवेद् ब्राह्मणब्रुवः" इति ।
अमुख्यब्राह्मणानां वृद्धव्यवहारदर्शनेन प्रायश्चित्तविशेषपरिजा-
नेऽपि परिषत्त्वयोग्यत्वं नास्तीत्याह,-
अवतानामन्त्राणां जातिमाबोपजीविनाम् ।
सहस्रशः समेतानां परिषचं न विद्यते॥॥ इति॥
मौम्यप्राजापत्यादिननहोना अवता:(२)। अनधीतवेदा मन्त्राः !
भन्नसंस्कारवर्जितः, इति मु ।
(१) सौम्यप्राजापत्यादीनि वेदाध्ययनार्थानि प्रतानि वेदवततया प्रसिद्धानि
यसूचादावुक्तानि ।

·१४. [11 । मम्वयात्मविद्याधुमास्कस्यैव परिषरमसि, "एको वाऽधात्मवि- तमः" इति स्मरणात्। अध्यात्मविद्यारहितस्य लेकस परिषता- भावेऽपि चतुर्णां परिषत्वं स्मयते, "चत्वारो वेदधर्मशाः परिवत्"- इति। अनयैव दिशाऽध्ययनादिरहितानां पञ्चषा परिषयाभावेऽपि गतमहखादिमङ्यायुकानां परिषत्त्वं भविष्यतीत्याग, तषिवा- रणाय, सहस्त्रया: ममेतानामित्य कम् । अध्ययनादिहोमववामितका- दौनामपि परिषत्वं नाम्नि । तदकं चतुस्विंगतिमते.- "वेदपाठानियता धर्मशास्त्रविवर्जिताः । परिषत्वं न तेषां स्थाबाम्तिकानां विशेषतः ॥ अनाहिताग्नयोजानात् केवल वेदपारगाः । पानाः कर कर्माणः परिषत्वं न विद्यते ॥ शाम्बाजा · दष्टकमर्माणः प्रतिकृनास्वस्थकाः । हैतुका भित्रमयांदाः परिषचे विवर्जिताः" इति ॥ पाच धर्मशाम्वं विजानतामिति विशेषपान सनिजामरहितस्य प्राचिनवकावं नाम्नौति यदयां सूचितं, तदेवात्र बोकदयेन प्रपञ्चयनि-- यहदन्ति तमोमूढा मुर्खा धर्ममतहिदः । तत्पापं शतधा भूत्वा तहतनधिगच्छति ॥ ५ ॥ * प्रावधा,-इति मु.। रसत्याहे शाखशाबपि दुर सम्माबद मेर परिषदो भवन्तीबंधागेश्यः । । प्राषितकर्तव-इति मु.।

·प्रायधिशाहम् । अमात्वा धर्मशास्त्राणि प्रायश्चित्तं ददाति यः। प्रायश्चित्ती भवेत् पूतः किल्विषं परिषद् ब्रजेत् ॥६॥ अज्ञानं दिविधं, मत्यपि धर्मशास्त्रपाठे न्यायनिर्णयकौशला- भावेन प्रकृतस्य सूक्ष्मस्य प्रायश्चित्तविशेषस्यापरिज्ञानमेकम् । वृद्ध- व्यवहारेपा सत्यपि परिज्ञाने धर्मशास्त्रापरिशीलनमपरम् । तदुभ- यमभिलक्ष्य लोकद्वयम् । तमोमूढाः प्रज्ञामान्येन सूअन्यायेषु विधान्ताः । मुर्खाः पण्डितंमन्याः । अतद्विदः प्रायश्चित्तविशेषम- जानन्तः । तादृशाः पुरुषा यत् पापमुद्दिश्य धर्म प्रायश्चित्तमन्यथा वदन्ति, तत्पापं शतगुणं भूत्वा तान् मूर्खान् वतन् प्राप्नोति। अङ्गिराग्वैतदेवाह,- "यत्तु दत्तमजामद्भिः प्रायश्चित्तं ममां गतः । तत्पापं शतधा भूत्वा दाहनेवोपतिष्ठति" इति ॥ प्रायश्चित्तौ अन्यथा कारित्वाब प्रायति । यस्तु धर्मशास्त्र- पाठहोनः प्रायश्चित्तविशेषं लोकतोऽवगत्य निर्दिशति, तत्र यथा- शास्त्रानुष्ठानत्वात् प्रायश्चित्तौ पूतो भवति, स तु वका किल्विषं ब्रजेत् । धर्मशास्त्राणामपठितत्वात् । तत्याठाभावे च विधायक- वचनस्योदाह मशक्यत्वात् । उदाहत्यैव वचनं प्रायश्चित्तं निर्देष्ट- व्यमिति हि पूर्बमुक्तम् । * शतधा,-इति मु.॥ | धर्ममजानद्भिः, इति मु. । # वक्तृनेवोपतिष्ठति, इति मु। प्रायश्चित्तमन्यथा,-इति मु.। 21 ·[. १६२ "षिककोगनान् धर्मान् गायनो बेदवित्तमाः" इति । चक्रिरात्रपि,- "वचः पूर्वमुदाहाय्यं यथोकं धर्मवाभिः । पश्चात्कार्यानुसारेण शल्या कुर्युरनुग्रहम् ॥ न हि तेषामतिकम्य वचनानि महात्ममाम् । प्रज्ञानेरपि विनिः शक्यमन्यत् प्रभाषितुम्" इति । धर्मशास्त्रपरिज्ञानम्य न्यायनिर्णयकोशम्म्य च मनायेऽप्यनव- धानादिचिन्नदोषाशाव्युदामाय स्वममाने स्विचतुरः सह मंवादो- पेक्षितरत्यभिप्रन्याह- चत्वारो वा चयो वाऽपि यं ब्रूयर्वेदपारगाः। स धर्म इति विशेयो मेतरस्तु सहस्रशः ॥ ७ ॥ इति । बदनामन्योन्यमवादन योनियितः, मएव धर्म इति विजेयः, इतरेग्न्यो यमवादमनाट्रियमाणः महसमझ्याकाचमपाठपुरःपरम- )विसंवादशङ्काया प्रनिराकतत्वाचामौ धर्मत्वेन - भिहितोऽपि खौकार्य: । - मत्यषि त्रिचतुगणां परम्पर मंबादे विप्रकोणम्बनेकेषु धर्मशा- नेषु कापि कम्यचिदिगेवम्न मम्भवात् प्रायवित्तनिवेचा पुनः प्राम्साणि पय्यांनोचव निदेष्यमित्याह- प्रमाणमार्ग मार्गनाये धर्म प्रवदन्ति वे तेषामुहिनते पापं सातगुरुवादिनाम् ॥ ८॥ इति । PATNAw..anandnew- चामेमेब-ति मु.।।

·प्रायचित्तकाडम्। प्रमाणमा! धर्मशास्वतात्पर्य, तम्य मार्ग: न्यायेन निष्कर्षः, तं कुम्तएव ये धर्म प्रवदन्ति, तेभ्य: पापमुद्धिजते नागयोग्य - तामापद्यते, इति यावत् । तत्र हेतुः, सद्भूतइति । मदृतः मत्थभू- तोऽन्यथाभावमप्राप्तः, परस्परसंवादेनानवधानादिदोषाभावात्, पुनः शास्त्रप-लोचनेन निगूढरहस्यावगमाञ्च । गुणो धर्मः, श्रेयो हेतु- त्वात् (१) । तादृशधर्मवादित्वात्तेभ्यः पापस्योबेगो युक्तः । परस्पर- संवादः पुनर्द्धर्मशास्त्रपाठश्चाङ्गिरसा दर्शितः,-- "तस्मिन्नुत्पादिते पापे यथावद्धर्मपाठकाः । ते तथा तत्र जल्पेयुर्विमृशन्तः परस्परम्”- इति । पापे पापकारिणि पुरुषे । ननु परिषदुदिनं पापं यदि कर्त्तयैवावतिष्ठते, तदा प्रायश्चि- तमनर्थकं, अथ परिषदं प्राप्नुयात् ; तर्हि कथमुद्देगदत्यत पाह,- यदश्मनि स्थितं तोयं मारुतार्केण शुद्ध्यति । एवं परिषदादेशाबाशयेत्तस्य दुष्कृतम् ॥६॥ (१) श्रेयोडेबोरेव धर्मत्वस्य मीमांसकैरभ्युपगमादित्याशयः । तथाहि, "चोदनालक्षणोऽधम्मः (मौ० १५० १पा० २सू०)"-इति सूत्रे भगवता भाष्यकारेण प्रवरखामिनोवाम् । “तस्माचोदमालक्षणोऽर्थः श्रेयस्करः। एवं तहि श्रेयस्करोजिज्ञासितव्यः किं धमजिज्ञासया । उच्यते । यरव श्रेयसारः स एव धर्माशब्देनोच्यते" इत्यादि । अन्य चाप्युक्तम् । “विहितक्रियया साध्योधम्मः पुंसोगुणोमतः"-इति । "कार्यनियोगापूर्वपर्यायकैः शब्दैश्यमानः खर्गादिपलसाधनोधा त्वर्थसाध्यात्मगुणोधर्मः" इति च ।

·मैव गच्छति कतारं नैव गच्छति पर्षदम्। मारुताकामिसंयोगात् पापं नश्यति तोयवत् ॥१॥ निचे महति वा पाषाणे वर्षधाराभिः स्थितमुदकं मारतार्का- दिमंयोगोविना प्रापयति, एवमियं परिषत् भाम्बीयस्य प्राय- चित्तस्थादेशात्तस्य दुष्कृतिं नाशयति । महि. शिलास्थमुदकमु- भरकाले यथापूर्व शिस्लायामवतिष्ठते. नापि मारुतादावामन्यते, किन्नु सथत्येव केवलं, एवमिदमपि पापं न कर्कर्यावतिष्टने मापि परिवदं प्राप्नोति, किन्तु स्वरूपनाशमेव प्राप्नोति। एतदेव चतु- बितिमतेऽप्यभिहितम् - "यथा भूमिगतं तोयमर्कपादैर्विनभ्यनि । एवं परिषदादिष्टं नश्यते तस्य दुष्कृतम् ॥ मेव गछति कतारं नैव गच्छति पर्षदम् । मारतासमायोगात् पापं नश्यति तोयवन्”-रति अङ्गिरास्तु प्रश्रपूर्वकमेतदेव विशदयनि- "प्रायश्चित्ते यदा चौर्षे बालो दग्धकिलिक । सर्व प्रशामिनाम नापापंकनु तिहति ।। मेव भाति कसारं नैव गचति पर्षदम् । मारतार्कममायोगाववासंतीयते । बचाऽपनि चितं नो नाममेव्यर्कमारतः । - 'विवि, हनिमुन +विलियो, वि...

·१८५ तबत् कर्तरि वत्या मानषिदुषां समा । मेषां नेचामिदग्धं शत् पापं तस तु धीमतः ।। नसते मात्र सन्देहः सूर्यदृष्टं हिम बचा"-इति । अथ मुख्यानुकम्पभेदेन परिषद्भेदामाह,- चत्वारो वा पयोवाऽपि वेदवन्तोऽग्रिहोषिणः । प्राणानां समर्थाये परिषत् साऽभिधीयते ॥११॥ अनाहितामयो ये च वेदवेदाङ्गपारगाः। पच्च वयो वा धर्मज्ञाः परिषत् सा प्रकीर्तिता ॥१२॥ मुनीनामात्मविद्यानां दिजानां यजयाजिनाम् । वेदवतेषु खातानामे कोऽपि परिषद्भवेत् ॥ १३॥ पच पूर्व मया प्रोक्तास्तेषाश्चासम्भवे वयः। वत्तिपरितुष्टाये परिपत्सा प्रकीर्तिता ॥१४॥ ग्राममध्ये विद्यमानानां वेदविद्यादिगुणयुकामां ब्राधणानां मधे येऽत्यन्तं समास्ते चत्तारो सुख्या परिषत् । नदममवे पयोवा परिषवेन यात्राः । एतत् पक्षाचमाहितामिवभिडितम् । तदसम्भवे अनाहितामयः। तचापि पवेति मुखः कल्पः । यदत्यनुकल्पः । नचापि पक्षदयस्थासमवे सत्येकएव परिषहवेत् । तमेकं विभिट्ट मुनीनामित्यायुतम् । चात्मनि प्रमाणि विद्याऽमुभवो येषाम्ने प्रात्म- विद्याः । तथाविधा: REATमनोऽपि लोकापाव बोरिवन्तो- ययानिमः। वेदानावनादीगाववर्षामध्यवनाचारितानि सत्त- 'इत्यमेव पाठा समय। ममापि पाठः प्रतिमावि ·परावरमाधवः। -- वेदोकानि प्रतानि वेदप्रतानि, नागतमहितेषु वेदेषु समानेषु यथाविधि वाताः । “शिरोव्रतेन खातानाम्" इति वा पाठः । पाथर्वणिकानां वेदवतेषु मुख्यं व्रतं शिरोजतम्। तथाचाणिका- चामनन्सि,- "क्रियावन्तः श्रोचिया ब्रह्मनिष्ठाः खयं जुहत एकषि यन्तः । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद् यैस्तु चौर्णम्" इति ।। नम्मिन् पिरोयते सत्यनन्तरमध्ययनं परिममाप्य यथाविधि- खाताः। तेषामेतेषां यथोक्रसर्वगुणमन्पनार्मा मथे यः कोऽप्येकः परिषद्भवेत् । अत्र साग्निकानामनग्निकानां दो दो पक्षौ, अध्यात्म- विदेकः पक्षः, इति पञ्च पक्षा मया प्रोकाः, तेषां मर्वेषामसम्भवे बेचन विद्यमानाः श्रेष्ठास्वयः। ने च यद्यायुधौवनायधर्मवृत्तिमनुप- जोय यथासम्भववृत्तिमाचेण परितुष्टास्तेषामपि परिषचमविरुद्धम्। अभिरमाऽपि परिवदिकश्या दर्शिताः,- "चस्वारोवा योवाऽपि वेदवनोऽग्निहोषिणः । ये सम्बनियता विप्राः कार्याकार्यविनिचिताः ॥ प्रावरितप्रणेतारः स मेऽपि प्रकीर्तिताः। एकविंशतिभिवान्यः परिक्वं समागतः ॥ पाविौमावबारेत वेदानेर्दिनः । पतीनामामविधानां शाधिनामात्मवामिनाम ॥ निरोगतेवातानामेकोऽपि परिमायेन् ।

·प्रायधिसकाधम्। १६० - एषा माधवकार्येषु मध्यमेषु तु मश्थमाः ॥ महापातकचिन्तासु शतशोभूयएवच" इति । वृहस्पतिरपि,- "लोकवेदाङ्गधर्मज्ञाः सप्त पञ्च योऽपि वा । यत्रोपविष्टाः विप्राः स्युः मा यज्ञमदृशौ मभा" - इति ॥ भामधारकविप्राणां परिषत्वं नास्तौति यत् पूर्वमुदाहतं, तदेव दृष्टान्तेन दृढीकर्नु सिंहावलोकनन्यायेन पुनः पराम्पति, अत अर्द्धन्तु ये विप्राः केवलं नामधारकाः । परिषत्वं न तेष्वस्ति सहसगुणिते धपि ॥१५॥ अत ऊई वर्णितेषु परिषत्यक्षेषु अवगम्यमानेभ्यो। गुणवयो- माह्मणेभ्य , तयतिरिका गुणरहिता इति यावत् । गुणरहितेषु. ब्राह्मणेषु ब्राह्मणइति नाममात्र केवलं वर्तते, न तु ब्राह्मण शब्दप्रवृत्तिमिमिक्तं मुख्योऽर्थाऽस्तीत्येवमयं दृष्टान्नाभ्यां विनदयति,- यथा काष्ठमयोहस्तौ यथा चर्ममयोमगः । ब्राह्मणत्वनधीयानस्वयस्ते नामधारकाः॥१६॥ इति॥ इतित्वं मगर जातिवचं तत्तकम्दप्रनिनिमित्तं, न तत्का- एमयधर्ममययोवियते, तथापि इतिगमामसादृश्यमाषण प्रयुज्यते । तहबेदाध्ययनहौने ग्रामणगदप्रयोगः । ननु बालसदस्यावयवार्थ- • इत्यमेव पाठा सम्बंध । मम तु एवं'-ति पाठः प्रतिभाति । 1 उपायमानेयोति मु.। - ARUM ।

·परामरमाया तस्मिन् मा भूत, जातिस विद्यते, विशिष्टमातापिटजन्यावं प्राण- लजातिः, तथा च प्राणशब्दस्य तस्मिन् यौगिकत्वाभावेऽपि रूढ़ि(१) सद्भावादिषमौ दृष्टान्ना वित्याशवाह, प्रामस्थानं यथा शून्यं यथा कूपस्तु निर्जलः । यथा हुतमनग्नौ च अमन्त्रो ब्राह्मणस्तथा ॥ १७ ॥ यामशब्दोहि जननिवासस्थाने भूभागविशेषे मुख्यया वृत्त्या वर्त्तते, कृपशब्दय जलाधारे खाते। होमशब्दश्च शास्त्रसंस्कृतकको हविःप्रक्षेपमाह। तब, जनविशिष्टस्थानं मुख्यो ग्रामः । जनशून्य- ग्रामस्तु* ग्रामाभाम'। कृपहोमयोरप्याभामत्वमेवं योजनौयम् । • अनशून्य स्थानं तु.-इति मु० । (१) योगोऽवयवशक्तिलभ्योऽर्थः । यदि समुदायकिलभ्योऽर्थः । योगा- प्रतिपादकोयोगिकः, सध्यप्रतिपादकोरूक इत्युच्यते । पाचकादि- शब्दीयौगिक, नादिपादोरूमः ! (२) पत्र मौमांसासत्रम् (8 छ ०२ पा० २८ सू.)। "तदुके अपमान जुहोतिरामेचनाधिक म्यात्" इति । “तदुले यत्रो चासे- धमाधिके । तस्मात् तस्मात् यत्रतिरेवासे चनाधिको जुहोति"-इति भाष्यम् । यअतिश्च, "यजतिचोदमा प्रस्य देवतावियं समुदाये ता. चत्वात् (मी०१९०२ पा० २७ सू०)-इक्षमः । चासेवनय विशिकदेशप्रक्षेपः । विभिन्न देशः संवृतोऽभिरेवौत्सर्गिकः । "गनुहोति तदाहवनीये"-ति श्रुतेः। “यदे करोति, वर्मनि मुमोति"-इत्यादि विशेषधासात् कचित् पवार्मादिबक्षयोऽषि। पत्रौत्लकि वियमममुख्य "शास्त्रसंचनको" मिति ध्वम्।

·प्रावस्तिकाम्। नईटानरचं नामधारकोजातिमाषरहावेऽपि प्राधाभासः न तु मुखाः। पहजादव यद्यपि जातिः प्रतिनिमित्तं, तथा- यवयवार्थस्तस्मिचिमिने)ऽन्तर्भवत्येव । ततोयोगरूढः(२) इति व्यव- प्रियते। एवं माधणमब्दस्यापि योगरूढत्वात् जातिमभावेऽपि चोगहीनत्वादाभासत्वं द्रष्टव्यम् । मनु मुख्यसम्भवे सत्यमुख्यं न ग्राह्यं, तदसम्भवे त्वमुख्यमपि पाश्रम, इति लोकवेदस्थितिः । तथा चाध्ययनादिसपन मुख्य- आहाणनामसम्भवे मति बाह्यणाभासानामपि कचित् परिषत्त्वं स्थादित्याशवाह,-- यथा घण्डोऽफलः स्त्रीषु यथा गौदूषराऽफला । यथा चाजे फलं दानं तथा विप्रोऽसञ्चाऽफरलः ॥१८॥ अमुख्यमपि यत्र कार्यक्षम भवति. तत्र मुख्यामम्भवे तद- (२) प्रतिनिमित्त इत्यर्थः। (२) यत्र योगार्थरूपयर्थयोः परस्परमम्वयबोधः स योगरूः। यथा पाजादिशब्दः। पछि पशब्द-जनधातु-डप्रत्ययामामक्यवानां शक्तिभिः पानिकर्ताऽर्थोलभ्यते। सरख योगार्थः । पानसूब्दम्य समुदायशया च पनत्वमातिविधियोऽर्थी लभ्यते । सरव रूवर्यः । वयोः परस्परमन्वया । तपाच परमनिक मिन्नं पसमिति पहन- पदयान्वयबोधः । तथा च सति, न पकिर्तरूपमवयवार्थमादाय अमुदादी, नापि पनत्वविधिकरूपसमुदायाधमादाय मनपानादौ पाणब्दख प्रयोगा, किन्तु अपरामरख ।

·१० . पादेयम् । यथा वैदिके कर्मणि सोमाभावे पूतिकाभिषवः(१), यथा वा लोके मायभावे कोद्रवादिः । तदाह्मणाभामस्यापि कार्यक्षमत्वे खात् कचिदुपादेयत्वं, म त्वध्ययनहोमस्य प्रायश्चित्तविधानक्षमता- ऽस्ति । न हि, पुंन्वोपेतस्य वरस्थासम्भवेऽपि षण्डः प्रजामुत्पादय- बुपलभ्यते, नापि भूमिरूपरा कश्चित् फलति, नायज्ञः प्रतिग्टवान् दाचे फल हेतुः । एवमसावपि गादिमन्त्रहीनो पापनिति- फलहेतुः । मनु नामधारकः षण्डादिवदफलताई संस्कारैरपि तस्य कोऽतिशय: स्यात् । न हि, म्बदारमहस्रेणापि षड़ः प्रजमयितुं प्रभवति, इत्याशा, दृष्टान्तम संस्कारहतोत्कर्ष सम्भावयति, चिचकर्म यथाऽनेकैरसम्मील्यते शनैः । ब्राह्मण्यमपि तदाह संस्कारमन्त्रपूर्वकः ॥ १६ ॥ चित्रकरः प्रथमं पटादौ मौरेखाभिः मावयवपूर्णाणि मनुष्यादिरूपाणि लिखति। न च तानि तावता दर्भनौयत्वमाप- धन्ते । पुनस्तान्येव रूपाणि मानाविधवर्णप्रक्षेपेणोन्मौसितानि दर्भ- नौषतामापद्यन्ते। एवं जातिवाद्ययं शास्त्रीयसंस्कारैरुतब्य्यते । मन्त्रसंस्कारेण विद्यादयोऽप्युपलक्ष्यन्ते । अतएवाङ्गिराः,- (१) "यदि सोमं न विन्दत्, पूतीबागमिषुण्यात्" इति तेरिति माया। यथा - पूतीबस खोमप्रतिनिधित्वं, न पुनः सोमानाम- निमित्त प्रधानतरविधि, पाय मीमांसाधन-मायावतीय- पावनव-योदशाधिपार।

·प्रायश्चित्तकाडम्।. १०१ । - "जन्मशारीरविद्याभिराचारेण श्रुतेन च। धर्मेण च यथोकेन ब्रामणत्वं विधीयते । चित्रकर्म यथाऽनेकैरनरन्मौल्यते जनः । ब्राह्मण्यमपि तइत् स्यात् संस्कारैर्विधिपूर्वकैः” इति ॥ मनु यत्र संस्कता बहवो न मन्ति सबैकेन संस्कृतेन महतरे नामधारकाः प्रायश्चित्तविधायिनः स्युरित्याशयाह, प्रायश्चित्तं प्रयच्छन्ति ये विजामामधारकाः। ते हिजाः पापकर्माणः समेतानरकं ययुः ॥ २० ॥ समेताः एकेन मंस्कृतेन मङ्गताः। ययुः यान्तीत्यर्थः । यद्यपि संस्कृतः स्वयं नरक माईति, तथाप्यनः महकस्यां परिषधुपवेश- नात्तस्य नरकप्राप्तिः । एतच्च चतुर्विंशतिमते स्पष्टीकृतम्,- "प्रायश्चित्तं प्रयच्छन्ति ये दिजा मामधारकाः । ते सर्व पापकर्माणः, ममेतोनरकं प्रजेत्"---ति ।। समेतोमामधारकैः मङ्गतः । तावतेवापराधेन मन्त्रमंजनोऽपि मरकं प्राप्नोति । भनु मखता धइनामपि सहिणं कथं परिषत्वं स्यात्, नामधारकवत्तेवामिन्द्रियरतमादित्याचाह- - - ये पठन्ति हिजावेदं पनयनरताश्च ये । चैलोक्य तारतन्त्येते पञ्चेन्द्रियरता अपि ॥२१॥ वेदोषि मिशिलपापापनपने समर्थः । तथा तैत्तिरीय-

·पराशरमाधवः।
माणे वयादिपरम्परथा प्राप्तं पापं स्वाध्यायोऽपहनौति श्रूयते ।
"श्रमिं वे जातं पाभा अगाह, तं देवा पाहतौभिः पाभानम-
पानातीनां यज्ञेन यशस्त्र दक्षिणभिर्दविणानां प्राधम बापस
छन्दोभिग्छन्दमा स्वाध्यायेनापहतपामा स्वाध्यायो देवपवित्र वा-
इतन्" इति । मनुरपि,-
"वेदाभ्यामोऽन्या मल्या महायज्ञ क्रिया समा ।
नाशयन्याश पापानि महापातकजान्यपि ।
यथैधास्मोजमा वहिः प्राध्य निर्दशति क्षणात् ।
तथा भानकृतं पापं शस्नं दहनि वेदवित् ।
यथा जातवलोवहिर्दयाद्रीनपि द्रुमान् ।
तथा दहनि वेदज्ञः कर्मजं दोषमात्मनः" इति ॥
ये तु अद्धालवएव मन्तः प्रज्ञामा द्यादिदोषेण पठितं वेदं
धारयितुमसमर्थाः, तेऽपि पञ्चयज्ञानुष्टानात् लौणपापाएव । पञ्च-
यज्ञानां पापचयहेतत्वच प्रथमाध्याये प्रपञ्चितम् । अतथ पई-
न्द्रियप्रमकानामपि चौणपापत्वेन परिषत्वमविरुद्धम् ।
मवेवमपि पञ्चयज्ञादिभिः परिश्रद्धेषु ग्रषिषु परकीयं पापमतु
प्रविशति, परात्रभोजनादेतत्यापकत्वात्,
"दुष्कृतं हि मनुष्याणामबमाश्रित्य तिष्ठति" ।
"अनादे भूणहा मार्टि"-रत्यादि मरणदित्यत चार-
संप्रणीतः मानेषु दीप्तोऽमिः सर्वभक्षकः ।
एवं च वेदविविप्रः सर्वभवोऽपि दैवतम् ॥२२॥

·पायरियासमा नवनिः माशाने नौत: प्रवादिभक्षणे प्रयुक इत्येतावता देवत्वं परित्यजति । एवं वेदविदोभूदेवस्थ प्रभच्याभोज्यादिदोष- भाषेण भूदेवत्वं नापैति । एकैकस्य मन्त्रस्थाभक्ष्यभक्षणद्यशेषदो- पनिवकियात् । तथाच मन्त्रलिङ्गम्,- “यदनममन्तेन देवा- दास्यन्नदास्यनुत वा करिष्यन् । यद्देवानाञ्चक्षुष्यागोऽस्ति यदेव किञ्च प्रतिजग्राहमग्निर्मा तस्मादनृणं होतु । यदनमनि वधा विरूपं वासो हिरण्यमुत गामजामविम्" इत्यादि। अनृतेन परकीयादौ खकीयत्वादिवचनेन । दास्यवनईभ्यो नष्ट- शौचाचारादिभ्यः खेहानुबन्धन हव्यकव्ययोः प्रयच्छन् । अदास्यन्नति- ध्यादिभ्यो योग्येभ्योऽप्रयच्छन् । करिव्यवनभक्षणाव्यतिरिक्रमविहितं प्रतिषिद्धं वा कुर्वन् । चचुम्यागोनग्नपरयोषिदवलोकनादि। तथा, देवामामागः विष्ण्याचं देवं दृष्ट्वाऽप्यनमस्कारादि। यदेव किञ्च अश्वम- हिषकालपुरुषाद्यप्रतियाचं यत् किञ्चित् प्रतिजग्राहं प्रतिग्टहीतवान- मिावडधा विरूपं गणानगणिकाबादिरूपेणानेकदोषयुक्त यदवमभि भक्षितवानस्मि । यथोशात् मम्माद्दोषत्रातात् मामतृणं पूतमग्निः करोविनि मलार्थः । तथा, पवमानसूकादिमहिमानमधीयते,- "क्रयविकयायोनिदोषादभक्ष्यभोजनात् प्रतिपहात् । अमोजमाचापि नृशंसं तत् पावमानौभिरहं पुनामि"-इति । • प्रवादिमछा- इति प्रा. स.।

·१७३ पराशरमाधवः। तथा सामविधाने सामगाः पठन्ति । "प्रभोज्यभोजने लते पन्चा अधोदिवदति”। साम गायेदिति शेषः । मनुरपि,- "प्रतिग्रयाप्रतिग्राह्यं भुक्ता वाऽयं विगर्हितम् । जस्तरत्ममन्दीयं पूयते मानवस्त्यहात् ॥ हत्वा लोकानपौमांस्त्रीनश्नन्नपि यतस्ततः । सम्वेदं धारयन् विप्रो नैनः प्राप्नोति किचन"-इति ॥ मनकरौत्या वेदविदः स्वकीयपापमपनयन्तु नाम, तथापि त्रैलोक्यं तारयन्येते,-इति यदुनं, तत् कथमित्याशय दृष्टान्तेन तदुपपादयति,- अमेध्यानि तु सवाणि प्रक्षिप्यन्ते यथोदके। तथैव किल्विषं सर्व प्रक्षिपेञ्च हिजोत्तमः ॥ २३ ॥ गङ्गादिजले स्नातुं प्रविष्टाः शरीरात् खेदादौन्यमेध्यानि प्रक्षिपन्ति, नैतावता तन्जलमपूतं भवति, प्रत्युत मलोपेतान् पुरु- षान्मलापनयनेन पुनाति। एवं प्रायश्चित्ती स्वकीयमशेषं पापं वेदवित्स प्रक्षिपति। तत्र प्रक्षेपणं नाम, तदपनयनाय तेषामये, निवेदनम् । ते च तदपनयाङ्गौकारमात्रेण न दयन्ति । प्रत्युत तरूपमयसमय शास्त्रीयमुपायमुपदिग्य पापिनमुद्धरनित । तस्मा- भारयन्तीत्युपपन्नम् । मन वेदविद्यायावेदौदृशो महिमा, तईि वेदविदर्दा दैनन्दि- भगायत्र्युपास्यादिवलसानामपि परिषचं प्रमज्यतेत्यत पाह- . वेदविददोशो-ति मु.।

·प्रायविसका। गायचीरहितो विप्रः शूद्रादप्यशुचिर्भवेत् । गायचीब्रह्मतत्त्वज्ञाः संपूज्यन्ते अनैईिजाः ॥२४॥इति॥ गायत्रौ च ब्रह्म च गायत्रीब्रह्मणी, तयोस्तत्त्वं गायत्रीब्रह्म- नत्वम् । तत्र गायत्र्यास्तत्त्वमङ्गन्यासकालावर्णयतिविशेषध्यानादि । ब्रह्मणस्तत्वं वेदोक्रनिःशेषानुष्ठानादि । तदुभयं यथावदवगत्यानु- तिष्ठन्तस्तत्त्वजारह विवचिताः । यदा, ब्रह्म परमात्मा, तस्य तत्त्वं वेदान्तप्रतिपाद्यं स्वरूपं, तद्गायां भर्गशब्दवाच्यत्वेनावगत्योपासते ये, ते गायत्रीब्रह्मतत्त्वज्ञाः । ननु यस्मिन् ग्रामे जितेन्द्रियः शास्त्रोक्रस्वधर्मवौं शूद्रोविद्यते, सत्र पञ्चेन्द्रियरताःगौलाइरन्तस्यैव शूद्रस्य ए . अमित्यत आहे,- दुःशीलाऽपि द्विजः पूज्यो न तु शूद्रोजितेन्द्रियः । कापरित्यज्य गां दुष्टां दुहेत् शौलवतों खरौम्॥२५॥इति॥ कः परित्यज्य, इत्यादि दृष्टान्तः । जातिशीलयोर्मध्ये जात्यु- स्कर्षएव प्राधान्येनोपादेयः । शौलं तु यथामम्भवम् । चतुर्विमतिमते शूट्रोपदेवस्थानुपादेयत्वं प्रपञ्चयति,- "वधर्मणि यथा चौरमपेयं ब्राह्मणादिभिः । सदत् शूद्रमुखादाक्यं म श्रोतव्यं कथञ्चन ॥ पण्डितस्थापि शूद्रस्य भास्त्रज्ञानरतस्य च । - * वर्णविशेषध्यानादि, इति मु.। 1ौरवती,-ति मु.। 49

·१७६
पराशरमाथा
वचनं तस्य न प्राचं एनोच्छिष्टं हविर्वथा ।
सद्रोशामावलेपातु ब्राह्मणान् भाषते चदि ।
म याति मरकं घोरं यावदाहतसंप्लवम् ।
कृष्णसर्प द्विजं दुष्टं पाद्रश्च प्रतिपादकम् ।
गर्द्धभं आरजातञ्च' दूरतः परिवर्जयेत्" इति ।
ननु दुःगौलानां परिषत्त्वाभ्युपगमे तविर्दिष्टप्रायश्चित्तस्थान्गथा-
भावः शक्यते। इत्यताह,-
धर्मशास्त्ररथारूदा वेदखड्गधरादिजाः।
क्रीड़ार्थमपि यत्रूयुः स धर्मः परमः स्मृतः ॥२६॥इति॥
यथा, युद्धार्थ रथमाम्य खगं हत्वा ममागतस्य योद्धं मुहर्त्तमात्रं
विलम्बितेऽपि युद्धे खड्गचालनादिरूपा
युद्धोचितलौला प्रवर्तते,
तइत्, प्रस्तुतादेदादिरूपाद्रथाद्धर्मशास्त्रवेदी यो निपुणोत्रायण
स इन्द्रियपरतन्त्रोऽपि चिरं शास्त्रवामनावामितत्वात् क्रौनपि यथा
शास्त्रमेव ब्रूते, किमु वक्रव्यं बुद्धिपूवें परिषद्युपतिश्य,
"अत्रुवन्विब्रुवन् वाऽपि नरो भवति किल्वियो" ।
इत्यादिशास्त्रञ्चावगत्यान्यथा न बने, इति ।
इत्यं योग्यायोग्यपरिषदौ विविध तच योग्यायाः परिषदो.
उपचितं विशेषणजातं दर्शयति,-
* गर्भध भारजातन्तु,-इति मु.।
धम मिचित्य प्रायचिस्यान्यथाभावः पाते, तिम.

·प्रायविवाहम् । चातुर्वेद्यो विकल्पी च अनविधर्मपाठकः । घयश्चाश्रमिणो मुख्याः पर्षदेषा दशावरा ॥२७॥ इति।। सच चातुर्वद्यादिशब्दार्थानङ्गिरा विवृणोति,-- "चतुर्णमपि वेदानां पारगा ये द्विजोत्तमाः । खेखेरजेविमाऽप्येते चातुर्वद्या इति स्मृताः ।। धर्मस्य पर्षदश्चैव प्रायश्चित्तक्रमस्य च । चयाणां यः प्रमाणजः स विकल्पो भवेदिजः । शब्द छन्दमि कल्पे च पिचायाञ्च सुनिश्चितः । जोतिषामयने चैव मनिस्तऽङ्गविद्भवेत्। वेदविद्यावतस्त्रातः कुलमोलसमन्वितः ९ ॥ (१) शब्दे शब्दशास्त्रे व्याकरणे इति यावत् ! छन्दसि छन्दःशास्त्रे पिङ्ग- लादिप्रणीते कल्ये श्रौतसूत्रापरमामधेये वैदिकय ज्ञाद्यनुष्ठानप्र. तिपादके नाथायनादिप्रणीते नानाशाखागतलिङ्गादिकल्पिते क- ल्पसूघाख्ये ग्रथे। शिक्षा पाणिन्यादिप्रणीता वांधारणादिनिया- मिका । ज्योतिषामयनं न्योतिशास्त्रम् । नियत यावादिप्रणीतं नैघण्टककाण्डव्याख्यामरूपं वैदिक मन्दानां व्युत्पादक शास्त्रम् । एतावन्येवाङ्गानि वेदस्य । तदुक्तम् । “शिक्षा कल्पो व्याकरणं निस ज्योतिषां चितिः। छन्दसा विधितिश्चैव घरको वेदा व्यते" इति । (२) या खनु समाप्य वेदमसमाप्य व्रतानि समावर्त्तते, स वेदविद्यास्त्रातः । या पुनरसमाप्य वेदं समाप्य वतानि समावर्तते, स ब्रतमातः । यच वेदं प्रतानि समाप्य समावर्तते, सोऽयं वेदविद्याव्रतसातः । शौन चयोदशविधं हारीतोकम् । तथाच हारीतः। "प्रामण्यता देवपिन -- 28 ·'पराशरमाची - अनेकधर्मशाखज्ञः प्रोचते धर्मपाठकः । ब्रह्मचर्याश्रमादूद्धं विप्रोऽयं वृद्ध उच्यते"-रति । चातुर्वेधत्वाधुक्रविशेषणविशिष्टागाईस्याद्यन्यतमाश्रमवर्तिनोदश- संख्यका: परिषच्छन्दवाथाः। दशसंख्या प्रवरायस्यां परिषदि, सदगावरा। दशवमवरः पक्षः, ततोऽप्यर्वाचनः पक्षो मास्तीत्यर्थः । पे तु “चत्वारोवा चयो वाऽपि"-रत्यादिपक्षाः पूर्वमुपन्यस्ताः, ते स सर्वेऽपि गोबधादर्वाचौमविषये द्रष्टव्याः। मेयं दमख्योपेता परिषड्वाह्मणस्य प्रायश्चिक्तित्वे मत्यवगन्तव्या। यदा क्षत्रियवैयौ पायबित्तिनौ भवतः, तदा विशेषमङ्गिरा पाह,- "परिषद्या ब्राह्मणानां मा राजां दिगुणा मता । वैश्यानां चिगुणा चैव परिषच्च प्रतं स्थितम् ॥ ब्राह्मणो ब्राहणमान्तु चत्रियाणां पुरोहितः । वैग्यानां याजकश्चैव सएव व्रतदः स्मृतः ॥ अगुरुः क्षत्रियाणाञ्च वैग्यानां चाप्ययाजकः । प्रायश्चित्तं ममादिभ्य तक, समाचरेत्" इति । यथा वत्रियवैश्ययोः परिषदृद्धिः, तथा ब्रतमपि वर्द्धते । इयच असद्धिमसमजातिहनने द्रष्टया। इतरविषये प्रतहासम्याभिषा- नात् । तथा च चतुर्विंशतिमते दर्शितम्,- -- ---dra • एते व्रतसराः स्मृता-इति मु.। Home मतता सौम्यता चपरोपवामिता अनसूयता मदुता पयारण्य मैत्रता प्रियवादिवं असता মঞ্চনা আর মায়াদবি प्रयोदनाविधं शौचम्" इति ।

·प्रायविकासम्। १७८ "प्रायवित्तं यदायातं ब्राह्मणस्य महर्षिभिः । पादोन चचियः कुर्यादर्दू वैश्यः समाचरेत् । शूद्रः ममाचरेत् पादमश्रेषेवपि पामसु"-इति । इत्यं प्रायश्चितिना कर्तव्यमुपस्थानं उपस्थेया परिषञ्चत्युभयं निरूपितम् । श्रथ व्रतादेशनं निरूपणौयं, तस्योपस्थानानन्तरभा. वित्वात् । अनन्तरभाववाङ्गिरमा दर्शितः,- "उपस्थानं प्रतादेशः खौवाद्धिप्रकाधनम् । प्रायश्चित्तं चतुष्कञ्च विहितं धर्मकर्दभिः" इति । तदेतद्वतादेशनं राजानुमत्या कर्त्तव्यमित्याच, राज्ञश्चानुमते स्थित्वा प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् । स्वयमेव न कर्तव्यं कर्तव्या स्वल्पनिष्कृतिः ।। २८॥ अत्र गोबधरय प्रकृतत्वात् तमारभ्याधिकेषु पापेषु राजानुश- थैव व्रतं निर्दिशेत् । न तु राजानं वञ्चयित्वा स्वयं तत् कर्त्तव्यम् । गोवधादस्पेषु तु पापेषु विनाऽपि राजानुज्ञां निस्कृतिर्दातुं शक्यते । एतब देवलोऽयाह,- “याचितस्तेन चेत् पापे ब्राह्मण: पापभौरुण । निष्कृतिं व्यवहारार्थं कुर्यात्तस्मै नृपाजया । खयं च बाह्यणेः समप्पदोषे विधीयते । राजा च मानणवेव महामु सुपरौक्ष्य "-रति । भारोतोऽपि- "राजोऽनुमतिमाश्रित्य प्रावबिनानि दापयेत् । - ·परामरमाधवः। - - खयमेव न कुर्वीत कर्तव्यं स्वल्पमेवच"-इति । यथा परिषद्राजानं नातिक्रमेत्, तथा राजाऽपि परिषदं नातिकमेदित्याह.- ब्रामणस्तानतिक्रम्य राजा कत्तुं यदिच्छति । तत्यापं शतधा भूत्वा राजानमनुगच्छति ॥२९॥इति ॥ कर्नु प्रायश्चित्तं कारयितुम् । अन्न नितण्यर्थस्य विवक्षितत्वात्। इदानौं परिषदा समाचरणीयान् नियमविशेषानाह,- प्रायश्चित्तं सदा दद्याद्देवतायतनाग्रतः। आत्म ततः कृत्वा जपेई वेदमातरम्॥३०॥ इति ॥ दद्यादित्यायोगव्यव छेदो विवक्षितः, परिषद्युपविम्यादाने प्रत्य- वायस्मरणात् । तदाहाङ्गिराः,- "पानिां मार्गमाणानां प्रायश्चित्तानि ये दिजाः। आमन्तोन प्रयच्छन्ति ते तेषां समभागिनः। तस्मादात्तं ममामाद्य ब्राह्मणन्नु विशेषतः । जाननिः परिषदः पन्धा न हातयः पराङ्मुखः ॥ नम्य कार्या बतादेशः पावना हितेमुभिः । अजामामुपदेष्टचं क्रमशः सर्वमेवर ॥ यथाऽभ्युद्धरते करिया ब्राह्मणं कचित् ।। mum Hamare- . सयमेव वर्ष सत्यमेव परीक्षपति मु.। +सानेवान, इति शा..! * प्राचार्य रितवामिा, इति मु. बावा?

·प्रायपिसाबडम्। एवं पापात् समुद्धृत्य तेन तुख्यं फलं लभेत्"--इति । सर्वथा दधादित्ययं नियमो यथाविथुपपत्रविषयः । तथा प हारोतः,- "यनादेव पुरस्कृत्य विप्रास्तत्र दशावरान् । प्रणिपत्य च भक्त्या च प्रायश्चित्तं विनिर्दिभेत्"-दति ॥ विनिर्दिशत् याचेत, इति यावत् । यथाविध्युपपत्त्यभावे प्रायश्चित्तं न देयम् । तदाहाङ्गिराः,- "अनर्चितैरनारपृष्टश्च यथाविधि । प्रायश्चित्तं न दातव्यं जमद्भिरपि च द्विजैः” इति ॥ ज्ञानेमाजानेम वा प्रायश्चित्तस्यान्यथानिर्देशे प्रत्यवायं सए- - वाह- - "अजामन्यस्तु विब्रूयाजानन्यवान्यथा वदेत् । उभयोईि तयोदोषः पक्षयोरुभयोरपि"-इति ॥ विधिसितस्य प्रायश्चिकस्य गौरवज्ञाघवनिर्णयाय देशकालादयः परोक्षणीयाः । तदाह बौधायन:- "परौरं वलमायुश्च वयः कालच कर्म च । समौक्ष्य धर्मविद्या प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत्” इति । हारौतोऽपि,- "यथाषयो पचाका यथामा च ब्राह्मणे । प्रायवि प्रदातवं प्राधणेर्धर्मपाठकः । पेन हिमवाप्नोति न च प्राणर्वियुज्यते । पाति वा महतौं वाति न चैत मतमादित्"-रति ॥

·परामरमाधवः।
[ean
-
विश्वामियोऽपि,-
"जातिभक्तिगुणापेक्षं सावुद्धिकृतं तथा ।
अनुबन्धादि विज्ञाय प्रायश्चित प्रकल्पयेत्" इति ॥
परिषद्धर्मप्रश्नादौतिकर्तव्यता अङ्गिरमा दर्भिता,-
"ततस्ते प्रणिपातेन दृष्ट्वा तं समुपस्थितम् ।
विप्राः पृच्छन्ति तत् कार्यमुपविश्यामने स्थितम् ॥
किन्ते कार्य किमर्थं वा मदा मृगयसे दिजान् ।
पर्षदि ब्रूहि तत् सर्वं यत्कायं हितमात्मनः ॥
सत्येन द्योतते राजा वरिः सत्येन तद्यथा' ।
सत्येन द्योतते वकिः मब सत्ये प्रतिष्ठितम् ।
भुवःस्वस्मयोलोकास्तेऽपि सत्ये प्रतिष्ठिताः ।
अस्माकं चैव सर्वेषां मत्यमेव परं बलम् ॥
यदि चेदय से सत्यं नियतं प्राध्यसे प्रभम् ।
यद्यागतोऽस्यमत्येम न तु पद्यति बोनश्चित् ।।
सत्येन तु विशुद्यन्ति शाद्धिकामाच भानवाः ।
तस्मात् प्रवाहि तत् सत्यमादिमध्यावसानिकम् ।
एवं तैः समनुज्ञातः भर्न धूवादशेषतः ॥
नस्मिभिवेदिते कार्य निष्कायोयस्त कार्यवान् ।
नभिजुनसारिते पापे पथावर्षपाठकाः ।
ने तथा नत्र अल्पयेयुर्विम्हणाः परखरम् ।
• सन्थेन योदते वायु सम्बेग योत ते रवि-इति मु.।
+ब-इति मु.॥

·प्रायवित्तकारहम् । श्रापद्धर्मेषु यत्प्रोकं यच्च मानुग्रहं भवेत् ॥ परिषत्सम्पदश्चैव कार्याणञ्च वलावलम् । प्राप्य देशच कालञ्च यच्च कार्यान्तरं भवेत् ॥ पर्षत् मञ्चिन्य तत्मय प्रायश्चित्तं विनिर्भित् । सर्वषां निश्चितं यस्याद्यञ्च प्राणान घातयेत् ॥ श्राहय श्रावयेंदेकः पर्षदा यो नियोजितः । टणुष्व भो इदं विप्र, यते श्रादिश्यते व्रतम् ॥ तत्तत् यत्रेम कर्त्तव्यमन्यथा ते वृथा भवेत् । यदा च ते भवेत् चौर्ण तदा शुद्धिप्रकाशकम् ॥ काय सर्व प्रयत्नेन मया विप्राभिभाषितम्" इति। एतञ्च मर्च कस्यचित् देवतायतनस्य शैवस्य वा वैष्णवस्य वा पुरः स्थित्वा निर्देष्टव्यम् । देवतायतनाग्रतः, इत्येतत् पुण्यतीर्थादे- रप्युपलक्षणम् । एवं प्रायथितं निर्दियानन्तरं निर्देष्टारः मऽप्या- त्मविशार्थ तसत्प्रायश्चित्तानुसारेण स्वल्पमधिकं वा किश्चित् हळू चरित्वा तदन्ते वेदमातरं गायत्री यथाशक्ति जपेयुः, इति॥ एतदेव हारीतोऽप्याह, "प्रायश्चित्तन्तु निर्दिष्य कथं पापात् प्रमुच्यते। यत्पवित्र विजानीयात् जपेदा वेदमातरम्" इति । वेदवेदाङ्गविदुषामित्यारच अपेदै वेदमातरमित्यन्तेन ग्रन्थम- न्दर्भन यत्परिषत्रिरुपणं, तत्सर्वमतौताथायोकेषु अगाग्यध्याये वक्ष्यमाणेषु र प्रायश्चित्तेषु समानमवगमाव्यम् । प्रथायादौ यत्पृष्टं पातयेत्, इति मु.। - ·१॥ गोवधप्रायश्चित, तदिदानीमाऽध्यायपरिसमानेनिरूपयति । तर मभिखमित्यादिना बहुविधमितिकर्तव्यमाह, सशिखं वपनं कृत्वा त्रिसन्ध्यमवगाहनम्। गवां मध्ये वसेद्राची दिवा गाश्चाप्यनुब्रजेत् ॥३१॥ इति। शिखाऽपि यथा न परिभिस्यते. तथा वपनं कुर्यात् । सन्ध्या- चये च नद्यादाववगाहेत। रात्रौ गोष्ठे गोमध्ये शयौत । दिवसे तु घरन्तौगाः अनुक्षरेत् । इति कर्त्तव्यताम्तरमार,- उष्ण वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् । न कुर्बीनात्मनस्वाणं गोरकृत्वा तु शक्तितः ॥३२॥ इति। निदाघमन्नापे प्रथमतोगवाञ्छायां सम्पाद्य पश्चात् स्वयं छाया- यामुपवित् । एवं वर्षादौ । वर्ष ति मति दृष्टिपौड़ितानां गवा शालादिसम्पादनेन रवां कुर्यात्। तथा, हेमन्तशिशिरयोनिधि निवासाय मौतरहितं स्थानं सम्पादयेत् । नथा, यदा कदाचित मारते मयं वाति मति, स्थानादिसम्पादनेन तदुपद्रवात् संरछेत् । यदा गो रक्षां कत्तुं न शकुयात्, तदा खात्मनोऽपि रचा न कुर्यात् । अन्यदितिकर्तव्यमार,- पात्मनो यदिवाऽन्येषां रहे क्षेत्र खसेवा। भक्षयन्ती न कषयेत् पिवन व वत्सकम् ॥रति।

·पायविसमाव। १५ सकीयेषु परकीयेषु वा ग्रहादिषु मञ्चितं माल्यादिकं यदि काचिौर्भक्षयेत्, तदा तां पश्यबपि निवारकाणामये न कथयेत् । सथा, वमोयदि दोहकालादन्यत्र स्तनं पिवेत्, तदा समपि वत्सं न कषयेत् । पुमरप्यन्यदितिकर्त्तव्यमाद,- पिवन्तौषु पिवेत्तोयं संविशन्तीषु संविशेन । पतितां पहलमा वा सर्वप्राणैः समुद्धरेत्॥३४॥ इति ॥ स्वयमत्यन्तहष्णातीऽपि गवामुदकपानात् पूर्वमुदकं मपिवेत् । मथा, घिरस्थितिगतिभ्यो पादयोर्व्यथां प्राप्यापि गोसंवेशनात् प्राक् स्वयं न संविशेत् । यत्र कापि रोगार्ता सती भूमौ पतिता वा, जलपामाद्यर्थं गत्वा पझे मना वा गोर्यदा दृष्टा, तदानौमेव खप्राणेषु लोभं परित्यज्य मर्वशापि प्रयत्नेन तां गामुद्धरेत् । ननु स्वप्राणेश्वशुधन प्रक्रान्तबतममायभावे दरितचयोन स्थादित्यत बार- ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा यस्तु प्राणान् परित्यजेत् । मुच्यते ब्रह्महत्याया गोप्ता गोर्बाह्मणस्य च ॥३५॥ इति ॥ अनुष्ठेयेभ्य: सर्पेभ्यो ब्रतेभ्यः इदमधिकं ब्रतं यगोनाह्मणाद्यर्थ मरणम् । तब कुतो प्रतभजमहाऽवकासः । खयं मरणमभ्युपगम्य *ौल्य, इति शा.! थिमितेभ्यः, इति मु.।

·2 - गोगापरपणे प्रवृत्ती यदि कचिनौवेत, तदा मोबायो: सोता औक्यापि बधाहत्याया सुनो भवति । अङ्गानि विधायाङ्गिनं प्रतविशेषं विदधाति,- गोवधस्थानुरूपेण प्राजापत्यं विनिर्दिशेत् । प्राजापत्यं ततः कृच्छ विभजेच्च चतुर्विधम्॥६॥ इति । एकभकादिरूपं प्राजापत्यवतं गोवधस्त्र प्रायविनं, सच प्रतं वक्ष्यमाणकारेण चतुर्विधम् । तत्र गोवधम्य तारतम्यं न्यायागमाया निखित्या तत्तारतम्यानुसारेणान्यतमं प्राजापत्यव्रतविशेष निर्दि- भेत् । यतो बधतारतम्यानुसारेण प्रायश्चित्ततारतम्यं विनिर्दे, नतो ततारतम्यानुगतं प्राजापत्यवतं चतुर्विधं यथा भवति, तपा विभखेत ।। इदानी विभागं प्रकटयति,- स्वामेकमक्काशी एकाई नक्तभोजनः । अयाचिताश्येकमहरेकाई मारुताशनः ॥३७॥ दिमहवं कभक्तो विदिनं चैकभावनः। दिनहममयाची स्यादिदिन मारुताशनः ॥३८॥ * प्रहलो, इति शा. +गोपा,-ति मु.। t गोवधस्य तारतम्बाचा योग्यायोग्याच्या मिचिय-इदिए। प्रामापबनविशेषतारतम्-ति सु.। तारतम्याय,वि.।

·विदिनं कभकाशी चिदिन मतभानमः। दिनषयमयाची स्यात् चिदिनं मारताशनः ॥२६ चतुरहं कभक्ताशी चतुरई नक्तभाजनः । चतुर्दिनमयाची स्थाचतुरहं मारुताशनः॥४०॥ इति । एकभमानतायाचितोपवासाः प्राजापत्यखरूपम् । सोऽयमाद्यः कल्पः । द्विगुणीभूतकभक्कादिचतुष्टयं यत्, तत् द्वितीयः कल्पः । चिगुणभूतकभनादिचतुष्टयं बतौयः कल्पः। चतुर्गोभूतकम- कादिचतुष्टयं चतुर्थः कल्पः । मएते चखारः कल्पा बधभेदेषु योजनौयाः। तद्यथा । एकहायमस्य बधे प्रथमः। डिहायमस्य बधे द्वितीयः। बिहाषणस्य बधे हतीयः । सरितमवयस्कस्य वधे चतुर्थः । यथोशातचरणानन्नरकर्तव्यमाह- प्रायश्चित्ते सतश्चौणे कुर्य्याब्राह्मणभोजनम् । विप्राणां दधिणां दद्यात् पवित्राणि अपेद्दिजः॥४१॥ इति॥ पवित्राणि पवमानसूकादौनि । भोजनदक्षिण अपाः मनु- मारेण द्रष्टव्याः । - उपम्यानबतादेशनचर्यात्मकान् चौन् प्रायवित्तपादानभिधाय एडिप्रकाशनरूपचतर्थपादमा- बामणान् भोजयित्वा तु गोनः भुगोन संशयः। इति। खाकीवविधरिचापनार्थ सबन्धूनशेषान् प्राधणन् भोजयेत् ।

·एतावता चतुष्पादमापविनखानुष्ठितत्वात् पथ पौ नाशि कचित् संशयः) मशिखमित्यादिमा मा प्रायश्चित बदुक, नदेव यवन- चाह। “प्राजापत्यव्रतं गोवधे प्रायश्चित्तं, मखाणि रोमापि हिवा, मशिखं वपनं बवा, विषवणवानं गवामनुगमनं मह प्रयमं, समूहरणानि रथ्यास चारयेत् ', व्रताम्मे ब्राह्मणभोजनम्"-रमि। प्राचार्यऐकहायमादिचतुर्विधबध्यभेदमभिप्रेत्य प्रते पक्षचतुष्टयमु- पन्यस्तम, तदेव भज्यन्तरेण वृद्धप्रचेता' आह,- "एकवर्ष हते वसे सपादो विधीयते । अबुद्धिपूर्वं पुंसां स्थात् दिपादस्त विहायने । विहायणे त्रिपादः स्यात् प्राजापत्यमतः परम्" इति । मनु प्राचार्योकाद्गोवधप्रायशिप्तादधिकानि बाविधानि गोवधप्रायविनानि नामामुनिभिर्दर्शितानि । कामिपिकालेना- धिकानि । तद्यथा, एकमास-विमान-चिमामादिग्रतानि काखतो- ऽधिकानि । तथा, कानिचिदानेनाधिकानि। तद्यथैकगोदानमा- रय सहलगोदानपर्यन्मानि। कानिचित्कायोगेनाधिकानि। तद्यथा, बादरायोपवासादौनि । वाढ, तत्र निमित्तगौरवं ब्रतगौरवं । पालोच न्यायेम विषययवस्था कल्पनौया । न च वयं प्रदर्भयामः । तत्र याज्ञवल्क्यो ब्रतचतुष्टयमाह,- • सम्पक बयानि दवाव सधारयेत्, रवि पु.। + चेता, इवि मु.। सानिधनति सो•••सके। - maandaareere- ·गे मायधिसकाडम् १८ "पश्चगव्यं पिवेद्गोनो मासमासौत संयतः । मोहेगयो गोऽनुगामी गोप्रदानेन यति ॥ धैवातिलच परेशाऽपि समाहितः । दद्यात् पिराचं चोपोव्य वृषभकादमास्तु गाः" इति ॥ तत्र गोस्वामिभेदमुपजीव्य व्यवस्था। जातिमात्रब्राह्मणवामिके चिरात्रोपवासो वृषभकादशगोदामं च । चचियखामिके पञ्चग- स्थाशनम्। वैश्यवामिके मासमतिहम् । एद्रखामिके कम्। विष्णुमंतचवमा- "गोषस्य पञ्चगव्येन मासमेकं पलत्रयम्* प्रत्यहं स्यात् । पराको वा चान्द्रायणमथा पिवा"-इति ॥ एतत्त्रयमपि चचियखामिकविषयम् । यतु गङ्खलिखिता- भ्यामुतम् । “गोनः पञ्चगव्याहारः पञ्चविंशतिरावमुपवत्। मशिखं वपनं चत्वा गोचर्मणा प्रावृतो गां पानुगच्छन् गोष्ठेशयो गां दद्यात्" इति। एतत्तु वैश्यस्वामिकविषयम् । य "गोनस्यातः प्रवक्ष्यामि निष्कृतितत्त्वतः शुभाम् । - सम्बर्तमानम्,- निरन्तरम्, इति भा। + प्राजापत्यं,--इति शा। पञ्चगव्याहारमात्रमुपवसन्,-इति मु.। (१) पनपरिमाणमुकं ज्योतिथे। "पलन्तु बौकिकैम्मानः साहरतिदि. मायकम् । सोनकभितयं यं ज्योति सतिसम्म सम्" इति । हादशमी रतिवागिरेकोचौविकीमागको भवति, पडभिच माव. करे तोषकम् ।

·गोत्रः कुर्योत संखानं गोष्ठे गोरूपमषियो। तव चितिगायौ स्यामासाई संयतेन्द्रियः । मनुवावकभवाशी पयोदधि घृतं शछन् । एतानि क्रमशोऽनौयात् दिजसत्पापमोक्षकः । माझते सार्द्धमासेन नखरोमविवर्जितः ॥ बानं विषवणं कुर्याद्गवामनुममं तथा । एतत्समाहितः कुर्यात् म मरो चीनमत्सरः ॥ सावित्रौंच अपेनित्यं पवित्राणि समितः । ततचौर्णतः कुर्य्यात् विप्राणं चैव भोजनम् ।। भुक्तवत्सु च विप्रेषु गां प्रदद्याविचक्षणः । वृषभं तिखधेनु१) वा नतो मुच्येत किल्विषात्" इति । पच सुमन्तुनोक्तम् । “गोतस्य गोप्रदा' गोष्ठे प्रथनं दादरा पञ्चगव्यप्राशनं गवां चानुगमनम्"-रति । सत् शुद्रखामिक- विषयम् । वन मनुमोक्रम - -गोल्पसंज्ञिता,-इति मु.। । संबर्तनोतम्, इति मु.॥ (१) तिलधेनुच वराहपुराणे उला । “तिमधेनु प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रमा- शिनीम् । या दत्वा पापवापि मुध्यते नरकासवात्। चतुर्भिः सेति- कार्मिक प्रस्थरकाः प्रकीर्तितः। ते बोड़श भवेडेनुश्चतुर्भित्सको भवेत् । इयुदण्डमबाः पादा दमाः पुष्यमयालया। नासा गन्धमयो तस्या विका मुहमयो तथा। एहे तापमयो सा स्थापण्यामरस भूबिता! दुधी कल्पयित्वा तु सों प्रकल्पयेत् । कास्योप- दोहां रौप्यपुरा पूर्वाधेनुविधानतः" इति । सेतिका कुरामा क पादप्रयविपरिमिता -on-aa-

·"उपपातकम्युको गोनो मासं यवान् पिवेत् ।
सातवापोवसेडोष्ठे चर्मणाऽऽर्द्रण संवृतः ॥
चतुर्थकालमत्रीयादवारलवर्ण(१) मितम् ।
गोमूत्रेण चरेस्त्रानं दो मासौ मियतेन्द्रियः ॥
दिवाऽनुगच्छेत्ता गास्तु तिष्ठबई रजः पिवेत् ।
राषित्वा नमस्कृत्य रात्रौ वौरामनौर) भवेत् ।
तिष्ठन्तोषु च तिष्ठेत्तु ब्रजन्नौव्वयनुब्रजेत् ।
प्रासौनाखपि चामोनो नियतो वौतमत्सरः।
प्रातरामभियुकां वा चौरव्याघ्रादिभिर्भये:(२) ।
पतिता पाखमा वा मर्चप्राणविमोक्षयेत् ॥
उष्ण वर्षति भौते वा मारते वाति वा भृशम् ।
न बुबौतात्मनस्वाणं गोरक्षणं तु कितः ॥
प्रात्मनो यदि वाऽन्येषां रहे क्षेचे खलेऽपि वा ।
-
(२) "मुनिभिदिरशनं प्रोक्तं विप्रा मर्यवासिनां नित्यम् ! बहनि च
तथा समखिन्यां साईप्रहरयामानतः" इति काबायनेन प्रत्व
कामइये भोग्नविधानात् भोजनकालत्रयमतिक्रम्य चतुर्थकानं प्राप्य
पनीयात् । तेन पूर्वदिने उपोष्य परदिने राषौ भुनौतेत्यर्थः। -
झारणव ज्ञारणवणमिनम् । क्षारं राजिकादि, सवसं सैन्धवादि ।
बहार लवणमत्रिमणवर्ण, तत्तु सैन्धवादीति केचित् ।
(२) बौरासनमुक्वं विष्णुधर्मोत्तरे। "उत्थितन्तु दिवा तिछेदुपविठलया
निशि । रतहोरासनं प्रोलमनाचियोपवेशनम्" इति ।
मयैवानिमित्तेचौरबानादिमिरभियुक्षामाकान्तामित्वः ।

·-
भक्षयन्तों कषयेत् पिवन
अनेन विधिमा यस्तु गोना गा अमुगकति ।
म गोहत्याक्षतं पापं चिभिर्मामर्वयोहति ।
सुषभैकादशा गाय दद्यात्युचरितव्रतः ।
अविद्यमाने सर्वखं वेदवियो निवेदयेत्” इति ॥
एतत् ब्राह्मणपरिरहौताया बुद्धिपूर्वकमविषये द्रष्टव्यम् ।
यत्वरिमोक्रम्,-
"उपपातकसंयुको गोनो भुनौत यावकम् ।
अक्षारलवणं रूपं षष्ठे कालेऽस्य भोजनम्(२) ॥
शतवापो वसेत् गोठे धर्मणा तेन संवृतः ।
हौ मासौ खानमयख गोमूचेण विधीयते ।
पादचौरक्रिया कार्या अभिः सुनौत केवलम् ।
प्रतिवद्धारवेदण्डं समन्त्रां चैव मेखलाम् ॥
गावानुबजेत्रित्यं रजभामा मदा पिवेत् ।
तिष्ठन्तोषु र तिष्ठेच्च अजन्तौम्वष्यमुब्रजेत् ॥
एशूषित्वा नमस्कावा रामौ बौरासनी भवेत् ।
गोमती जपेदविद्यामोंकारं वेदमेव ।
भातरामभियुकाम रोमय्यानादिभिर्भयः।।
mami
• विधव,-इति मु.
+ पानुरामतिमीता वा चोरयामादिमिर्मयः, इति मु पुलके पाठः।
(१) दिनइसरोवतीपरिने गौ सोने

·प्रायधिवासमा
,
पतितां पायाश्च सर्वप्राणेविभावयेत् ॥
उष्णे वर्षति शौते वा मारुते वाति वा भृशम् ।
न कुरुतात्मनस्खाणं गोरकत्वा तु मशितः ॥
वात्मनोयदि वाऽन्येषां गेहे क्षेत्रेऽथ वा खले ।
भक्षयन्लौं न कथयेत् पिबन्तं चैत्र वत्मकम् ॥
अनेन विधिना मानो यस्तु गा अनुगच्छति ।
सतहधकृतं दाम्यां मासाभ्यां तु व्यपोहति ।।
वृषभैकादशागाय दद्यात्सुचरितव्रतः ।
अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविझो निवेदयेत्” इति ॥
एतत् प्राह्मणस्वामिककामश्चतगोवधएव तारुण्मादिगुणवदि-
वयं द्रष्टव्यम् । अत्र अप्यां गोमतीविद्या धम पाह,-
"गोमती कौथियामि सर्वपापप्रणाशिमौम् ।
स्तोत्रं मे वदतो विप्राः, अणुध्वं मुममाहिनाः ।।
गावः सरभयो नित्यं गावो गुग्गुलुगन्धिकाः ।
गावः प्रतिष्ठा भूतानां गावः खययनं महत् ।।
अषमेव परं गाबो देवानां विस्तमम् ।
पावनं सर्वभूतानो रक्षन्ति च वहन्ति च ।
हविषा मन्तपूतेन तर्पयाधमरान् दिवि ।
पौणामग्निहोत्रेषु गावो होमप्रयोजिकाः ॥
सर्वेषामेव भूतानां गाव: परमुत्तमम् ।
गावः पवित्रं परमं गावो मनमुत्तमम् ॥
मावः सर्गस सोपानं गावो धनाः सनातमाः।
25

·पराशरमाधवः । [. नमो गोन्यः श्रीमतीभ्यः सौरभेयोन्य एव च। नमो ब्रह्मसताभ्यस पविचाभ्यो नमोनमः" । याच हारौतेनोकम् । “गोनस्वचमूर्द्धलांगता परिधाव সামন্তনিষ্ট নিম্নমালা আৰীলাৱাৰী: নালাৰু ৰিম मंत्रोतांगोवौतमत्सरः गौतवातोमातिवर्षेषु नात्मनस्वाणं कुर्यात् गोररुत्वा चोरपाव्याघ्रादिभ्यो' भयेभ्यो मोचयेदेवं सुचरित- प्रायश्चित्तो वृषभमैकादश गाय दत्त्वा पयोदशमासेन प्रतो भवति"-रति । यदपि वशिष्ठेन,- "गो द्धन्यासतश्चास्याचर्मणाऽऽण वेएितः । घण्मामस्तिष्ठेत वृषभकादशाश्च गाः" इति ॥ दद्यादितिशेषः । देवलोऽपि। "गोत्रः षण्मासान् तश्चर्मपरितो गोयामाहारो गोव्रतोपवाभौ गोभिरेव महाचरम् मुच्यते"-रति। एतचितवमपि भवनस्यबाधणागोबधे कामकते द्रष्टव्यम्। बत कात्यायनेमोक्रम,- "गोप्रस्तशर्ममौतो वसेगोठे तथा पुनः । गाश्चानुगच्छत् मततं राचौ रीवामनादिभिः । wa - Antanate- * खाश्रादीनां,-इति मु. पुस्तके। गांचजन्यायाधर्मशाख परिवरित-तिबा.स. पुलकयो। (१) गोयासमाहरणोति मोगासाहारो गोयासारता इति वरः। "कार"-इत्याद सत्पदं विडम् ।

·प्रायविनवायम्। वर्षशीतातपक्लेगवकिपडभयादिभिः । मोक्षयेत् सर्वयोम पूयते वत्मरैखिभिः"--इति ॥ यच्च मनोकम,- "निषाद शूद्रहत्यायामगम्यागमने तथा ॥ गोबधे च तथा कुर्यात् परस्त्रीगमने तथा"-इति । गौतमोऽपि ।“गाच वैश्यवत् (१)" इति। एतत्रितयपि कामकृते सवमस्यबामणगोषधे द्रष्टव्यम् । यत्नु यमेन,- "गोसहसं शतं वाऽपि दद्यात् मुचरितव्रतः । अविद्यमाने मलखं वेदविह्यो निवेदयेत्" इति । नत् मवनम्थश्रोत्रियगुणवगोबधे द्रष्टव्यम् । अतएव प्रचेताः । "स्वौगर्भिणौगोगर्भिणैवान्नबधेषु भ्रूणहो भवति"-दुति । अनयेव दिशा व्यासादिवचनेष्वपि प्रायश्चित्तगौरवलाघवे गोगतगुणागणी परीक्ष्य विषयव्यवस्था योजनौया। वचनानि तु प्रदर्भन्ते । व्याम',-- "मामं वाऽपि पिवेदोनः शुचि गोमूत्रयावकम् । दद्यादा दशकं चैव धेनूनां ब्राह्मणाय वा"-दति ॥ पादाम्प,---इति मु. पुस्तके। दद्याच दशक सकं धेनूगां ब्राह्मणाय च,-इति मु. । + wanemeleme- (१) गां हत्वा वैश्यवत् वैशायावत् प्रायशिकुयादिवः ।

·पर
-
Read
पैगैनमिः । “गोठे वसन् यवाणू प्रसूनितणुवस्तामास
भुक्का गोश्वः प्रियं कुर्वाणो गोनः शयति"-रति। विश्वामिषः,-
"मांश्च चतुरः काङ्गोषधे बुद्धिपूर्वके ।
अमत्या तु व्रतं कुर्यात् तदई घरबालयो:"- इति ।
आवालिः-
"प्राजापत्यश्वरेन्मासं गोहत्या वेदकामतः ।
गोहितो गोऽनुगामौ स्याद् गोप्रदानेन सद्यनि"-दति ॥
जातुकर्मः,-
"गावेदकामतो हन्यात् ब्राह्मणानुजया ततः ।
प्राजापत्यवयं कृत्वा चार्पये। ब्राह्मणाय गाः" इति ।
व्याघ्रः,
"गाचेद्धन्याबरोऽकामात् पणमतमतं मया ।
ओत्रियाय दरिद्राय दद्यात् शद्यर्थमात्मनः" इति ॥
हारोमः,-
.
प्रभुततहलकृता-इति मु.।
। भुनामा,-इति मु.।
धमत्वा तु इयं कुर्यात्, इति ग्रन्थामारीयः पाठः समीधीमः। "ar.
कामझते यन रियं बुद्धिपळके"-इति वचनान्तरसंवादात् । व्रतस्य
बुद्धिपूर्वकेऽप्यविशेषात् चमत्या तु अवमिवातएव पाठः प्रतिभाति ।
माहवा, इति मु.।
पात्रापयतं चाचा स्पर्धयेत्, इति मु.।

·प्रावचितकालम्।
वे
"श्रकामादा मकामाचा गोत्रस्य
पुरुषस्य
बाधणमुज्ञया तब यथाक्दनुपूर्वशः ॥
मशिखं वपनं कुर्यात् माममेकं व्रतं चरेत् ।
पयोगी(१) पश्चगव्याशी गोषशायौ जितेन्द्रियः ।।
गवामनुगमञ्चैव तस्माच नियतव्रतः ।
अनिर्यस्सर्पये नित्थं शोधयेदुष्कृतं स्मरन् ।
एकराचं जले स्थित्वा चिराचं तदनन्तरम् ।
गोदानं मर्चशया च ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ॥
स किल्विषात् ममुत्थाय मुद्यते नात्र संशयः" इति ।
चतुर्विंशतिमते,-
"गोनः सौम्यत्रयं कुर्यात् सच्छ वा नवमामिकम् ।
गोमूचयावकाहार स्विभिमामैस्तु वा शुचिः २ ॥
गवामनुगमं कुर्याद् गवां मध्ये वमन् निगि।
पञ्चगव्याशनो नित्यं गोवधात् तु प्रमुच्यते"--दति ॥
वृहस्पतिः,-
* ब्राह्मणान् ज्ञापयेत्,-इति मु ।
+ पिवई पञ्चगव्यानि,-इति मु.।
(१) पयोमी. क्षीराशौ । “कुरमसिं मनवम्" इतिवत् सन्धिरार्थः ।
(२) सौम्यत्रयं सौम्याचयम् । तथाच सौन्धकमात्र, नवमासव्यापक
प्राषापाचनतं, मासत्रयगोमूत्रयावकाहारति पौषिप्रायश्चित्तान्यत्र
विहितानि ।

·"गोत्रमा पावनं सम्बम् गदतोमे निबोधत । मलादिमियाला गा मानवं तमाचरेत् । रोधादिना चाभिरममापस्तम्बाकमेव वा । पादं चरेद्रोधषधे इच्छाई बन्धपातने ॥ अतिवास च पादोन कमज्ञानताड़मे (१) गर्भिणे कपिला दोग्धों होमधेनुच सुनताम्(२) ॥ रोधादिना घातयित्वा द्विगुणं तमाचरेत् । -- * माहामताड़ने,--इति मु। (१) रोधः क्षीणायागोराहारप्रचारनिर्गमविरोधः। बन्धनं विहितेतर- पन्धनम् । “कुश काशे बनीयात् स्याने दोषविलिसे"--इति सु बन्धनं विहितमेव । रात्रौ रक्षार्धं रोधबन्धनयोस्तु न दोषः । "सायं संयममार्थ न दुष्यद्रोधवन्धयोः" इति भरण्यात् । सतत सद नवमाध्याये इश्यते। (२) कपिणा, “बापू श्वेतवर्णच भावश्च वेतमेव वा । सम्वाङ्गव यस्यात. सर्ववेः सभोमितम् । पावसनं एकदेशे चागुकेमेव सुम्बितम् । सशोमनव सशक्षससंयुताम् । कपिणा ता विभागीयादति भाग्येव नभ"-बुलक्षणा । दोषी,- "अशीविषमदुग्धव दोधा गौर्या दिने दिने। पौतमसा प या कि दोनो सा परिकीसिता"। बुकक्षमा । साना दोना ·मायावत्तमामा १६ प्रतिबद्यामतिहगामतिमालावरोगिणीम) । हत्या पूर्व विधानेन चरेदई प्रतं द्विजः । माधणान् भोजयेत् मत्या दवाखेम तिखाच गाः । हेमगोतिलदानेन* मरः पापात् प्रमुच्यते" इति । गावः साध्यास्त्रिलोक्यामिति निगमगिरसादृशौनां बधे यत् प्रायश्चित्तं प्रणोतं किमपि गणयतसच मामान्यगौतम् ।। भारदाजाचवायः प्रथितममुदयः स्वोदितैरेव सूमी- रध्यायस्थाष्टमस्थ व्यतनुत वितिं शाश्वतौं माधवार्थ: ॥ इति श्रीमहाराजाधिराज-वैदिकमार्गप्रवर्तक-परमेश्वर-औदौर- बलभूपाल-माम्राज्य-धुरन्धरस्य माधवामात्यस्य कृतौ परामरस्मति- व्याख्यायां माधवौयायां अष्टमोऽध्यायः ॥॥ * हेमावतिनदानेन, इति मु.। + सामान्य मेति,-इति स.शा.पो.। (१) पतिद्धा हडत्वेन बदनासम । पतिशा अजयेन वाहन- दोलायोग्या । वाला वर्षयता, सदनिकान्ता पतिवाचा हितो. यवर्षीया। तदुसम्। “वर्षमाना तु वाणा स्यादतिवावा तिवार्षिकी" - प्रति ·नवमोऽध्यायः। पादानुग्रहतीयस्य प्राप्ता मानुषविग्रहम् । मुनिभार्यानिशं रामं तं वन्देऽमितविक्रमम् । अटमाध्याये गोबधस्य सामान्येन प्रायश्चित्तमुपवर्णितम् । अथ मवमाध्यायेरोधादिनिमित्तविशेषानुपजीव्य प्रायश्चित्तविशेषा अभि- धौयन्ते । तत्र, “एकपादञ्चरेद्रोधे दौ पादौ बन्धने चरेत्" इति वक्ष्यति । तयोः पुरस्तादपादमाघरोकेन दर्शयति,- गया संरक्षणार्थाय न दुष्येद्रोधबन्धयोः। नधन्तु न तं विद्यात कामकारकृतं तथा ॥१॥ इति । बजे भालायां वा गाः प्रवेश्य हणादिभक्षण प्रतिवन्धोरोधः । गले पाभेन दोहाद्यर्थं प्रदेषु रज्या वा नियन्त्रणं बन्धः । गोय। रोधबन्धी विविधौ, हितावहितौ च । रोगग्रस्ताया गोर्भक्षणनि- वारणं हितो रोधः। चुधिनाया गोः कृणादिभक्षणनिवारणमहितो- रोधः । एवं बश्वस्यापि वैविधम् । तब, तब, हितयोवरोधयोः प्रत्यवायजमकलाभावाब प्रायवित्तनिमित्तत्वम् । एतदेवाधिरा- पाह- - mummer-.. * नामवयं सोबोमुहिताविरिकसकेछ । + तौर--इति मु.। बरवाराितिमु.॥

·v... प्रायविनवाबमा "भायं मङ्गोपनार्थन्तु न दुय्येद्रोधकन्धयोः" - इति । "लगुड़ादिभिर्मिपातने प्रायशितमाह,- दण्डादूद्धं यदन्येन प्रहाराद्यदि पातयेत्। प्रायश्चित्तं यथा प्रोक्तं द्विगुणं गोव्रतं चरेत् ॥२॥ इति॥ तस्मात् दण्डस्य लक्षणम्, “अङ्गुष्ठमात्र"-इत्यनेन वक्ष्यति । दण्डादूर्द्धमधिकप्रमाणनेत्यर्थः। अन्येन लगुड़ादिना, पातयेमारयेत् । अकामकते गोवधे यत् प्रायश्चित्तं पूवाध्याये प्रोक, तदेवात्र दिगुणीभूतमाचरेत् । इदानी प्रायश्चित्तविशेषानभिधात्मन्यानि बधनिमित्तान्यु- पन्यम्यति,- ! -- राधबन्धनयोकाणि घातश्चेति चतुर्विधः । इति । बधनिमित्तविशेषः । चतुर्विधान् रोधादिवधान् स्वयमेव स्पष्टौकरिष्यति । तेषु बधेषु प्रायश्चित्तान्याह,- एकपादं चरेद्रोधे हौ पादौ बन्धने चरेत् ॥३॥ योत्रेषु पादहीनं स्याचरेत् सर्व निपातने । इति ॥ पूर्वाध्यायोक्रमाजापत्यवतस्य पादभेदेन रोधादिवधेषु प्राय- Anand हिरासं गोवधे चरेत, ति मु.। + चतुर्विधम्, इति ।

·पररागारमाधवः।
चिताम्यवसमन्यानि । मधेतदजिरोवचनेन विसवते, अफ्रिरा हि
मानदयाळू गोग्रतत्वमाभिधाय रोधादिबधेषु तत्पादादौमि
विधत्ते,
"पादं चरेत् रोधबधे दौ पादौ बन्धने चरेत् ।
योजने पादौनं स्थाचरेत् भवं निपातने"-इति ।
भायं दोषः । गुणवदगुणविषयत्नेनाङ्गिरःपराशरवचनयोर्यवस्था-
पनीयत्वात् । अन्यथा, अङ्गिरमः सम्बपिस्तंबाभ्यां मह विरोधः
कथं परिट्रियेत । सम्बर्सः पक्षक, गोवधबतमभिधायैतदाह,
"प्रायश्चित्तस्य पादन्तु निरोधे व्रतमाचरेत् ।
डौ पादौ बन्धने चैव पादोन योजने तथा ।।
पापापोली एकैर्दण्डैस्तथा शस्त्रादिभिर्नरः।
निपात्य मंचरेत् सर्व प्रायश्चित्तं विशुद्धय"-रति ।
आपसम्मोऽपि दिनचतुष्ककृत्यं पादत्वेन प्रत्येदमाह,-
"एकभम नकेन तथैवायाचितेन च।
उपवासेन केन पादः प्रकीर्तितः ॥
एकपादञ्चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत् ।
पोजने पादहीनं खाचरेत् मर्च निपातने"-रति ।
मन्वेवमपि पूर्वापरविरोधो दुष्परिकरः, पूर्वाधाये कामकते
घोडभरापोऽभिषितः, पत्र तु कामाते रोधबधे चराधो-
भिषोते। मायं दोषः। पत्र प्रामादिकस्य वालवादियधस्य
प्रायश्चित्तमिति परिहरीयानात् । एवं नहिं भवरापाष्टराध
दिनचतुरया-विशा..।
-
८

·प्रायवित्तवाडा बादशरात्रघोडशरात्ररूपाणां चतुर्विधानां लच्छा वाम्नवत्यादि- विषयाणं पूर्वमभिहितवात् पुनरुतमिति चेत्। न । रोधादि- निमित्तख पूर्वमनुपलबमानत्वात् । तत्र हि केवलं रजन्यादौ रक्षणार्थं पाशयद्धानां यादृचिकमरणमुपन्यस्तम् । एवं तईि रोधादीनां पुरुषापराधत्वेनाधिकं प्रायश्चित्तं वसाव्यमिति चेत् । न, रोधनीयस्य वत्मादेः शूद्रखामिकत्वादिलक्षणस्य हौननिमित्त- स्थाच कल्पनीयत्वात्। तस्मात् न कोऽपि विरोधः । बधनिमित्तस्य रोधस्य खरूपमाघ,- गोष्ठे वाऽपि गृहे वाऽपि दुर्गेधष्यसमस्थले ॥४॥ नदीधय समुद्रेषु त्वन्येषु च नदोमुखे । दग्धदेशे मृता गावः स्तम्भनाद्रोध उच्यते ॥५॥ दुर्गाणि पर्वतमंकीर्णमार्गादौ नि। असमस्थल निनोवतप्रदेगः । अन्येषु वापौतड़ागादिषु । नदीमुखं समुद्रनदौसङ्गमप्रदेशः। दग्ध- देशो दावाम्यादिना दग्धः मनुष्णभस्माकान्तप्रदेशः । यथोकेषु स्थानेषु स्तम्भनागावो मृता भवन्ति । अतस्तादृधस्तम्भममा रोध- उच्यते। ईशरोधनिमित्तं प्रायचित्तमापस्तम्बबाह, "कान्नारेश्वथ दुर्गेषु सहदाहभयेषु च । यदि तब विपत्तिः स्वात् पादएको विधीयते"-इति ॥ + गोवाटे चा, इतिहास + नदीवध समुन्नेम्वन्येषु नदीमुखेषु च,-इति शा• । । पर्वतामसोर्समार्मागीति, इति ।

·पराशरमाधवः । -- बधनिमितबन्धमस्य स्वरूपमाह.-- योजदामकडोरैश्च कण्टाभरणभूषणैः । गृहे वाऽपि वने वाऽपि बता स्याहौमता यदि* ॥६॥ तदेव बन्धनं विद्यात् कामाकामकृतश्च तत् । इति । यो पाशः शकटयुगछिद्रमम्बन्धः। दामकं धेनुबन्धन हेत: पाशः। डोर रज्जुमात्रम् । कण्ठाभरणं घण्टाकिङ्किण्यादि। भूषणं सलाटादौ निबद्धवराटकादि। ईदृशैः माधनैर्बथा गौरी हे स्थिता वा चरणाय परण्ये गता वा यदि म्रियते. तदा मरणमिमिन योनादिकमत्र बन्धनमित्युच्यते । गोषु योनादियोजनं कामातं बन्धनं, गोशालायां स्थापितेषु योकादिषु यदि गावोलमाः युस्मदामोमकामकृतं बन्धनमिति विविधं बन्धनं विजेयम् । एतच सप्रायविसमापस्तम्ब पाह- "कण्ट्राभरणदोषेश गौा यत्र विपद्यते। चरेदई व्रतं तत्र भूषणाय हि सरलतम्"-दति बनिमित्तस्य योकस्य खरूपमाह- इसे वा शकटे पतिौ पृष्ठे वा पौड़ितो नरैः ॥ ७ ॥ गोपतिर्मत्युमाप्नोति योजाद भवति तदधः। इति । पतिः ससमधि बन्धन, गोपतिलौवर्द्धः । स खाविरेण वा वोढुमणको वरपपडिगोणीमारेखुर) वाहिनी वियेत, • बड़ा स्याद्रौर्मतो बदि-इति शा। वं परच मुनि पाठ। (१) सवारीमा ए विधेक धाबादिपूर्वाधार विधियो मोमो । AN- *opera---- ·प्राचिनकाण्डम्। २०५ तदा तभरणमिमित्तं वहननियोजनं योक्रमित्युच्यते। हलादि- वाहमं दमनादौनामुपलक्षणम् । अतएवापस्तम्बः,- "दमने दामने रोधे संघाते चैव योजने। मस्ते सकलपाशैया मृते पादोनमाचरेत्”-रति ॥ अशिक्षितवलोवर्द्धस्य वोढ शिक्षणं दमनम् । दाना पाशेन सम्पादितो दामनः । रोधोगस्लनिरोधः । महातः समूहः पूर्वाका पतिः, तत्र योजनं बन्धनम् । मस्तः नासिकायां डोरप्रचेपः । सकलपाशा दूतरे सर्व बन्धनविशेषाः ।। बधनिमित्तस्थ घातस्य स्वरूपमाह- मत्तः प्रमत्त उम्मत्तश्चेतनो वाऽप्यचेतनः ॥८॥ कामाकामकृतक्रोधोदण्डैहन्यादथोपस्नः । प्रहता वा मृता वाऽपि तवेतुर्विनिपातने ॥६॥ मत्तोधनादिना दृप्तः। प्रमत्तो मद्यपानादिपरवाः । उन्मत्ती व्याध्यादिना विभ्रान्तः। चेतनो लोकव्यवहारादिनमः । अचेतमो मुग्धः । मारयिष्यामौति बुद्धिः कामः । व्यर्थचेष्टामाचमकामः । ताभ्यामुत्पादितः क्रोधोयस्थासौ दण्डादिभिर्यदि हन्यात्, तदा मरणमन्तरेण केवलं प्राता स्यात् । तत्कामतः संपहारो घात- * पादसमपान सताड़ितो, इति मु.। +ता वाऽपि मला बापि सहि रेतुर्मिपातने -इति शा। + मद्यपानादिना अवश इति मा. 5 धोक्यवहारदा,ति भा•।

·पराशरमाधवः। इत्युच्यते। अकामकृतन्तु मारणं धातः । दण्डोपखाभ्यां शवादीन्युप- लक्ष्यन्ते । अतएवापसम्बः, - "पाषाणैर्खगुडैः पाशः शस्खेषान्येन वा बलात् । मिपातयति योगदैः मर्वमेव समाचरेत्" इति ॥ दण्डादूर्द्धं यदन्येनेत्यच दण्डादधिकेन लगुडादिना कृतस्य प्रहा- रस्थ प्रायश्चित्तनिमित्तत्वं वदताऽर्थाहण्डप्रहारस्य निर्दोषत्वमशीत- तम्। तत्र कोऽमौ दण्ड इत्याकापयामाह,- अष्ठमावस्थूलस्तु वाहुमाचः प्रमाणतः । आर्द्रस्तु सपलासश्च दण्डइत्यभिधीयते ॥ १० ॥ इति ॥ अङ्गुष्ठमात्र इत्यनेन ततोऽधिकं स्वौच्यं व्यावय॑ते, न त्वत्पम्, अत्यम्य बधहेतुत्वाभावात् । वाहमात्र इत्यनेनाप्यधिकदीर्घव्यावृत्तिः। अतिदौर्षण प्रहारे मुखपर्यन्तप्रमारणेन चक्षुराद्युपघातप्रमङ्गात् । पार्द्रत्वं मपलामत्वञ्च वेदनाऽनुत्पत्यर्थम् । उकलक्षणेन दण्डेन भौतिमेवोत्यादयेत्, न तु वेदनामित्यायः । यथोक्तदण्डप्रहारेण रुग्रस्य गोः पातमूर्खनयोः मतोः प्रत्यवाय- प्रायश्चितप्रमशावपवदति,- मूर्छितः पतितो वाऽपि दण्डेनाभिहतः स तु । उत्थितस्तु यदा गच्छेत् पञ्च सप्त दशैव वा ॥ ११ ॥ - 3 योगां वे,दति मु.। + बाडमाचप्रमाया-तिस ·प्रायश्चितकापहम् । ग्रास वा यदि रल्लौयातोयं वाऽपि पिवेद्यदि । पूर्व व्याध्युपसृष्टश्चेत् प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ १२ ॥ यस्त गौश्चिरं व्याधिपौड़ितोऽत्यन्नमवारणार्थ यथोक्तदण्डे- भाभिहतः सन्पतितो मूर्छितो वाऽपि भवेत्, म पुनरुत्थाय कानि- चित्पदानि गच्छेत्, तदा प्रहर्तुः प्रत्यवायो नास्ति । श्रथोत्था- तुममक्रस्तदाऽपि हणे भविते नास्ति प्रत्यवायः। भवयितमशको थदि जलं पिवेत्, तदाऽपि नास्ति प्रत्यवायः । उत्थानणभक्षण- जलपानान्यहत्वा मूछानन्तरमेव म्रियेत चेत्, तदा प्रहरी प्रत्य- वैतीत्यर्थादवगन्तव्यम्। गोगर्भस्य बधे प्रायश्चित्तमाह,- - पिण्डस्थे पादमेकन्तु दौ पादा गर्भसम्मिते । पादानं व्रतमुद्दिष्टं हत्वा गर्भमचेतनम् ॥ १३ ॥ इति । चतस्रोगर्भावस्थाः, पिण्डः मभितोऽवेतमः मचेतनश्चेति । गर्भाशये पतितं वौय्य कसलवुडुदादिक्रमेणा मासे पिण्डभावमापद्यते । मएव मासमाचेण दाईमापद्य ममित इत्युचते । सम्यन्चितः परितो ढीभूतः मस्थितः । म च सहमे मामि प्राणवायुमचार- कां खेतमामापद्यते । मामादूईमा सप्तमान्भासादचेतनः,-दूत्यु- चते। नदूई पतितोमतो भवेत् । श्रच पिण्ड गर्ने प्राजा- पत्थस्य पादमाचरेत्। समितबधे बर्द्धम् । पचेतनबधे पाद- चयम् । सचेतनस्य चतुर्थस्थ बधे प्रायसिस वक्ष्यति। पादच्छादौनां पक्षमामतांसरोवपनविशेषामाह- -

·--
पादेजरोमवपनं बिपादे श्मश्रुणाऽपि च ।
विपादे तु शिखावर्ज सशिखन्त निपातने ॥१४॥ इति ।
रोमवपनेन* नखनिश्चन्तनमप्युपलक्ष्यते । नितरां पातनं निपा-
तनम् । सम्पर्णस्य मधेतनस्य गर्भस्य बधे इत्यर्थः। इदं चतुर्विध
वपनं धङ्खोऽय्याह,---
"रोमाणि प्रथमे पादे द्विपादे मश्रुवापनम् ।
पादहीने शिखावज मशिखन्तु निपातने"--इति ॥
नखमिचन्तनं आपस्तम्ब पाह
"पाद तु नखरोमाणि दिपादे श्मश्रुवापनम् ।
त्रिपाद तु शिवा धार्या चतुर्थे मभिखं स्मृतम्" इति ।
वपनविशेषवञ्चतुणी व्यवस्थितान दानविशेषामाइ,-
पादे वस्त्रयुगञ्चैव विपादे कांस्यभाजनम् ।
चिपा गोषं दद्याचतुर्थे गादयं स्मृतम् ॥ १५॥ इति ॥
गोरधो बलौवर्द्धः । दिपादे कांस्यभाजनमानस्य, अक्रम्य
त्वर्द्धसवर्णम् । तदाह -
"चक्रपादे वस्त्रदानं इच्छाई काननं तथा। (१)
• रोमपदेन, इति मु॥
धमर्डन्त काञ्चनम्, इति शा
(२) अशा काचनं सत्यनेन काचमाईदान विधीयते, तत्वोन
बईस्य परामात् । यद्यपि कानपूब्दः वर्णमात्रयाची, सर्यस्य
चाहासम्भव नस्य परिमाणापेक्षवाद, वर्णस्य च परिमावविध
घामावाद, तथापि उतादेव हेनोः कामदस्य परिमावनि-
বচ্ছিন্নমজীদ। খাগ, “অষীগণ
सवर्ग मोका पर प्रीतिरतिवारिमितं मिहान
पदेन ग्राम

·प्रायश्चित्तमाखम् । २०० - -- पादन्यून्ये तुगां दद्यात् पूर्णे गोमिथुनं स्मृतम्" इति ॥ चतुर्थावस्थस्य सचेतनस्य गर्भस्य बधे प्रायश्चित्तमाह,- निष्यन्नसगावस्तु दृश्यते वा सचेतनः । अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णे द्विगुणं गाव्रतं चरेत् ॥ १६ ॥ इति ॥ अष्टमे मांसे मावयवसम्पूी भवति', प्रसवप्रत्यामन्त्रकाले सचेतन इतस्ततः सञ्चरनुपलवयितुं शक्यते । अङ्गानि शिर- श्रादौनि, प्रत्यङ्गानि ग्रोवादौनि । तथाच स्मयंते, "अङ्गान्यत्र शिरोहस्तौ वक्षः पाश्वा कटी तथा । पादाविति षडुक्कानि शास्त्र विद्भिः समासतः ॥ प्रत्यङ्गानि पुनर्यो वा वाइ पृष्ठं तथोदरम् । ऊरू जो षडित्याहस्तथा रोमनखं परम्" इति । तैरङ्गः प्रत्यङ्गश्च सम्पर्ण गर्ने निहते प्राजापत्यदयमाचरेत् । तदेतचतुर्विधं गोगर्भवधप्रायश्चित्तं षट्त्रिंशन्मतेऽपि दर्शितम्,- “पाद उत्पन्नमात्रे तु द्वौ पादौ दृढतां गते । पादोमं व्रतमुद्दिष्टं हत्वा गर्भमचेतनम् ।। अङ्गप्रत्यङ्गमम्पूर्णे गर्भ चेतःसमन्धिते । (१) । + " सम्पत्तिर्भवति, इति मु.। + चेतनेन समन्विते,-इति मु° । (१) चित्ताकाचेताब्देश सलार्य पानं पश्यते । वेन, भानसमन्धिते चैतन्यसमन्विते इत्यमर्थोपाययः । 27 ·पराशरमाधवः । - दिगुणं गोवतं तच एषा गोतस्य निष्कृतिः" इति । *श्रापस्तम्बोऽपि,- "पादः सम्पन्नमाचे तु द्वौ पादौ बन्धने (१) चरेत् । पादोनं व्रतमाचष्टे हत्वा गर्भमवेतनम् ॥ अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्ण गर्भ चेतःममन्विते । द्विगुणं गोव्रतं तत्र एषा गोध्नस्य निष्कृतिः'-इति । अवयव विशेषेषु प्रायश्चित्तविशेषानाह,- पाषाणेनाथ दहेन गवो येनापघातिताः। शृङ्गभङ्गे चरेत्पादं हौ पदौ तेन घातने ॥ १७ ॥ लाले पादच्छन्तु हौ पादावस्थिभञ्जने । त्रिपादं चैककणे तु चरेत् सर्व निपातने ॥ १८॥ इति॥ येन पुंमा पाषाणादिसाधनैर्गवामुपधातः कियते, म पुमान् गोमरणाभावेऽप्यवयवभङ्गप्रत्यवायनिवृत्तये निर्दिष्टं प्रायश्चित्तविशे- षमाचरेत् । यत्त्वगिरमा दर्शितम्,- Miwan 'रतदादि, इति-दत्य नामित मु• पुस्तके । + दखयापासव-इति शा। । येनामिघातिताः,-ति मु.। ६ पूटाभने चरेत् पादं हो पाधावस्थिभाने, इत्वमा दृश्यते man---- (१) बन्धनपदेन बन्धवयोग्यकठिनावस्या बखते । पादौडतां गते, -इवेकवाक्यावात् । 4- ·प्रायश्चित्तकामहम्। "अस्थिभङ्ग गवां कृत्वा लालच्छेदनं तथा । पातनञ्चैव श्टङ्गस्य मामार्दू यावक पिवेत्” इति ॥ पापस्तम्बोऽपि,- "अस्थिभनं गवां कृत्वा रङ्गभङ्गमथापि वा। वक्छेदे पुच्छनाशे वा मामाद्धं यावकं पिवेत्" इति । एतत् श्रङ्गादिबहभङ्गाविषयं, गुणवद्गो विषयं वा। यद्यप्यनि-- रसोकम् ,- "टङ्गभङ्गेऽस्थिभङ्गे च चर्मनिर्माचनेऽपि वा। दशराचं पियेद्वचं स्वस्थाऽपि यदि गौर्भवेत्" इति । वनं दौरादि । एतचाशकविषयम् । ननु वर्णित ग्टङ्गभङ्गादिप्रायश्चित्तं न पर्याप्तमङ्गभङ्गादेः किंय- ताऽपि कान्लेन मरणपर्यवमायित्वसम्भवाइधप्रायश्चित्तस्यैव(१) तचोषि- तत्वादित्याशयाह शृङ्गभङ्ग स्थिभङ्गे च कटिभने तथैव च । यदि जीवति षण्मासान् प्रायश्चित्तंन विद्यते॥१६॥इति। -- * इत्यमेव पाठः सर्वत्र । परन्तु 'यदरिमोक्तम्'-इति पाठो- भवितुं युक्तः । (९) टङ्गभङ्गादेः कालान्तरे मरणपर्यवसायित्वे सति स टङ्गभङ्गादिः केवचं हङ्गभङ्गादिरेव न भवति, किन्तु सरख टङ्गभङ्गादिधल्यो- ऽपि भवति । प्राणवियोगफलकव्यापारस्पेन वधपदार्थत्वात्, उक्त- स्थचे च इङ्गभङ्गादेश पात्वात् । पतला बधप्रायश्चित्तमेवोचित मिति भावः।

·२१२ पराशरमाधवः। टङ्गभङ्गाधनन्तरं षण्मासमध्ये यदि म्रियते, तदानौं ग्टङ्गादि- भङ्गस्य तनिमित्तत्वशङ्कया(१) बधप्रायश्चित्तं कर्त्तव्यं भवेत् । यदा पुनः पदादिभङ्गे षट्स मासेषु जीवति, तदा बधप्रायश्चित्तं न विद्यते, किन्तु भङ्गादिनिमित्तमेव प्रायश्चित्तमनुष्ठेयम् । अणभङ्गादौ न केवलं प्रायश्चित्ताचरणं, किन्तु नचिकित्मा- ऽपि कर्तव्येत्याह- व्रणभङ्गे च कर्तव्यः स्वहाभ्यङ्गस्तु पाणिना। यवसश्चोपहर्त्तव्यो यावदृढबल्लो भवेत् ॥ २० ॥ इति ॥ प्रणश्च भङ्गश्च व्रणभङ्गो । त्वच्छेदी प्रण:, ग्टङ्गा धस्थिच्छेदो- भङ्गः। स्नेहाभ्यङ्गः इत्ययौषधपक्षेपस्याप्युपलक्षणम् । यवमस्तुणविशेषः । तेन भक्ष्यं सर्वमुपलक्ष्यते । चिकित्सां गयोऽप्याह,- “यवसथोपहर्तव्यो यावद्रोहितनबाणा' २) । संपूर्ण दक्षिणां दद्यात्ततः पापात् प्रमुच्यते"-इति । (१) टङ्गामायानन्तरं घगमासाभ्यन्तरे गोर्मरोऽपि कदाचिद्रोगान्त- रोत्पत्याऽपि मरणं सम्भवतीति टङ्गभङ्गादिनिमित्तकमेवेदं मरण- मिति निश्चयस्य दुःशकत्वं, परन्तु मादेमरण हेतुत्वं तदानीमपि शवितुं शक्यत एवेत्याशयेन तनिमित्तत्वशाजयेत्युक्त मिति ध्येयम् । (२) रोहित,-इति शिप्रयोगात् व्रणरोष्णानुकूलः कसम व्यापारः प्रतोयते । स च व्यापार चिकित्सैव, तस्यारव प्रणरोषणानुकूलत्व- सम्भवात्। अतरव सतरामिदं वचनं चिकित्सायां प्रमाणमिति भावः।

·प. प्रायश्चित्तकाण्डम् । २१३ - यावदृढबल इति चिकित्साया अबधिरभिहितः। तमेवानू- थानन्तरकर्त्तव्यमाह,- यावत् संपूर्णसींगस्तावत्तं पोषयेन्नरः* गोरूपं ब्राह्मणस्याग्रे नमस्कृत्वा विसर्जयेत् ॥२१॥इति अङ्गमपूर्त्तिपर्यन्तं पोषणं कृत्वा पुष्टं तगोखरूपं क्षमापण- अधा नमस्कृत्य निकित्साया उपरमेत् । सम्यक् चिकित्मायां कृतायामपि प्रहारदात् पुश्यभावे किं कथमित्यत पाह.- यद्यसम्पूर्णसांगा हौनदेहोभवेत्तदा । गोधातकस्य तस्याई प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥२२॥इति॥ गोघातकम्य यत् प्रायश्चित्तं । तदर्द्धमनुतिष्ठेत् । इदानों वैया दिवेषेण कामकृतगोषधे निमित्तविशेषानुपजीव्य प्रायश्चित्तविशेषानाह,- काष्ठलोष्टकपाषाणैः शस्त्रेणवोडतोबलात् । तावत् संपोषयेबरः, इति मु.। । विवर्जयेत्, इति भा० म० । + गोधातकस्य प्रायश्चित्तं प्राजापत्य, इति शा० । योविंशतितमादि षड्विंशतितमपर्यन्तं लोक चतुवयं, पतिदाहे चरेत् पादमित्यायनत्रिंशत्तमलोकानन्तरं दृश्यते मुद्रितपुस्तके। परन्तु वडीयपुस्तकेषु पस्मिन् क्रमे दर्शनादिव रक्षितम् ।

·२० पराशामाधवः। [.. व्यापादयति यो गान्तु तस्य शुहिं विनिर्दिशेत् ॥२३॥ चरेत् सान्तपनं काठे प्राजापत्यन्तु नाष्टके । तप्तच्छन्तु पाषाणे शस्त्रेणैवातिकृच्छकम्॥२४॥ इति ॥ प्राजापत्यततकच्छ्रयोः स्वरूपं पूर्वमेवोपदर्शितं, मान्तपनाति- वयोः स्वरूपं परिष्टावक्ष्यते । न च काष्ठादौनां बधनिमित्तले ममाने मति प्रायश्चित्तवैष- म्यमयुक्तमिति गइनौयम् । शाम्बकगम्येऽर्थे युझिभिरुपातम्भास- भवात् । एवं तर्हि सर्वच न्यायविचारो निरर्थक दति चेत् । में, वचनानां परस्परविरोधे मति न्यायस्य निर्णायकत्वात् २' । यथोकेषु चतुर्ष क्रमेण चतुर्विधान् दक्षिणविशेषानाह, mum- (१) धर्मो हि भानक समधिगम्योऽर्थः । “श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः खम्य च प्रियमात्मनः । एतच्चतुर्विधं प्राहुः सानाम्मन्य भक्षणम्" -इत्यादिना शास्त्रस्य धर्मलक्षणत्वोक्तः । तथाच जैमिनिसूत्रम् । "चोदनालक्षणोऽयो धर्मः (मी० १० १५० २सू.)" इति । "धम्भम्य शब्दमूलवाद लब्धमग पेक्षं स्यात् । ( मी० ११ १मा. १सू. )"-इति च। एवञ्च धर्मे न्यायोऽकिश्चित्करः । शुधि मरभिरः कपालं प्राण्यत्वात्-इत्यादिवदागमवाधितन्यायम्यापा. माण्यं न्यायविद्भिरप्युक्तम् । पतरवोतं मीमांसाभाष्यवद्भिः । “कि- मिव हि वचनं न कुर्य्यावाति वचनस्यातिभारः" इति । (२) पयमाप्रयः। वाचनिय व्यवस्था । या च वचनामां परस्पर- বিভিন্ন নকৰিীষয়াবলা বাৰিষাৰ যিমন: बाम पन्चायस्योपयोगः । बरमुखम् । "विरोधो या बायाम ·प्रायचित्तकाडम्। २१५ पञ्च सान्तपने गाव: प्राजापत्ये तथा पयः। सप्तवान् भवन्त्यष्ठावतिकच्छे पयोदश ॥ २५॥ इति । गावो देया इति श्रेषः। चयस्तिसः । प्रमापितस्य गोः परकीयत्वे तस्मै गोस्वामिने गां दवा पश्चात् यथोकं व्रतमाचरेदित्याह,- - प्रमापणे प्राणभृतां दद्यात्तत्प्रतिरूपकम् । तस्यानुरूपं मूल्यं वा दद्यादित्यब्रवीन्मनुः ॥ २६ ॥ इति ॥ महिषाश्वादिष्वपि स्वामिने दानं समानमिति विवक्षया प्राण- भतामित्युक्रम् । ततदेत्प्रतिरूपदानं मनुरब्रवीत् । तथाच मानवं वचनम्,- “यो यस्य हिंस्थात् द्रव्यानि जानतोऽजानतोऽपि वा । म तम्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञे दद्याच्च तत्समम्" इति ॥ रोधवन्धनयोकाणि, इत्यत्र रोधबन्धनयोः प्रत्यवाय हेतुत्वं पर्णितं, दूदानौं तस्थापवादमाह,- । प्रामाण्यं नत्र भूयमाम् । तुल्यप्रमाणामत्त्वे तु न्यायव प्रवर्तक इति । अतएव, “यक्तिहीनविचारेण धर्महानिः प्रजायते"-- इत्यने माघि विचारएव यक्तिरनु परगोयेधुक्तम् । वचनानां पर रपर विरोधाभावे तु विचारएब नास्तीति भावः ।

·२१५ पराशरमाधवः । *अन्यमांकनलक्ष्मभ्यां वाहने मोचने तथा। सायं संगोपनार्थच न दुष्येद्रोधबन्धयोः ॥२७॥ इति॥ वृषोत्मर्गादौ दाहादिना मक्थिचिहकरणमनं, तचैव गोमय- हरिद्रादिना तात्कालिकचिन्हकरणं लक्ष्म, ताभ्यामन्यत्र, उधि- रहितेषु बलौवर्द्धम्वित्यर्थः । वाहनं गोणीभाराद्यारोपणं, मोक्षम तस्यैव भारस्थावरोपणम्। तबोभयचैव बलौवर्द्धशरीरे यद्यपि व्यथा जायते, तथापि प्रत्यवायो नास्ति । चिइयरहितेषु बलौवर्द्धषु वाहनमोचनयोः शास्त्रेणाङ्गौहतत्वात् । चिन्होपोतेषु वृषेषु वाहनं म शास्त्रीयं, वाहननिवृतिज्ञापनायैव चिहकरणात् । तथा, रात्री संरक्षणाय रोधबन्धनयोः कृतयोरपि नास्ति प्रत्यवायः । पुनरपि व्यवस्थितान् प्रायश्चित्तविशेषान् विधातुं चत्वारि निमित्तान्युपन्यस्यति,- अतिदाहेऽतिवाहे च नासिकाभेदने तथा । नदीपर्वतसञ्चारे प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥२८॥ इति ॥ रोगचिकित्मार्थमकानार्थ वा यावदहनमपेक्षितं, तावतोऽधिक- दहनमतिदाहः । यावन्तं भारमनन वोढं आक्रोति, तावतोय-5 - Pun * सप्तविंशतितमानविंशतमपर्यन्तं योकत्रयं, यद्यसम्म सवाल इत्यादि हाशिसितमसोकानन्तरं पश्यते मुहितपुस्तके। परन्तु बङ्गीय - पुलकेलिन् कामे पाठादिदेव रक्षितम् । + रात्रौ संयममार्थ इति मु.। दिने,-ति मु.।

·"' प्रायश्चितकालमा -- धिकस्य भारत्यारोपणमतिवाहः । रजुस्थित्यर्थं नामिका छिद्रकरणं भेदनम् । पातवधभन्भावनोपेतयोर्दुर्गमयोर्नदीपर्वतयोः प्रेरणं नदीपर्वतमचारः । तेषु चतुर्पु निमित्तेषु क्रमेण प्रायश्चित्तान्याह,- अतिदाहे चरेत्पादं हो पादौ वाहने चरेत् । नासिक्ये पादहीनन्तु चरेत सर्व निपातने ॥२६॥ इति । दुर्गमनदीपर्वतमचारेण प्रमादात् पतित्वा मरणं निपातनम् । अतिदोहे-दति पाठान्तरम् । तस्मिन् पचे वत्मार्थं पयोऽनवशेष्य छत्स्नचौरदोहनमतिदेहः । तत्र वत्मोपघातप्रत्यवानिमित्तं धेन- पघातमिमित्तं वा प्रायश्चित्तम् । यत्नु हारौतेनातिदाहातिवा- हनादौ चान्द्रायणमुकम् "भेदने वाहने चैव कर्णच्छेदनबन्धने । अतिदोहातिदाहाभ्यां (२ चान्द्रायणं चरेत्" इति ॥ तदनिमित्तमधिपातविषयं द्रष्टव्यम् ।। या गौर्यहे बद्धः प्रमादाइड्दाहे मति यदि प्रियेत, तदा किं प्रायविनमित्यत आह- -- बाहाभ्यो,-इति मु.। (१) पतिवाहे, इत्या, पतिदोहे,-इति पाठारमित्यर्थः । (२) चिकित्माद्यर्थ यावान् दाहोऽक्षिततावतो दाहादधिकोदाहो- विदा (३) तयाच, भेदनवाहमदनबन्धमातिदोहाविवाहेषु यज्ञ निमि- नेषु मिनितेषु सत्स वात्रावमिव । 428 ·२१ पराशरमाधव दहनाचेद विपद्येत अनड्वान् योजयन्त्रितः। उक्तं पराशरेणैव कपादं यथाविधि ॥३०॥ इति ॥ वृद्धपराशरेण यथाविध्युतमेकं पादच, चरेत्-इति शेषः । एतचापस्तम्बोऽप्यार- "कासारेव्यथवा दुर्ग ग्रहदाहे खलेषु च । यदि विह विपत्तिः स्यात् पाद एको विधीयते" इति ॥ बुद्धिसमाधानायोकान्यनुनानि च निमित्तानि संयवाति,- रोधनं बन्धनं चैव भारः प्रहरणं तथा । दुर्गप्रेरणयोक्तं च निमित्तानि बधस्य षट् ॥३१॥ इति। तर रोधवन्धनयोत्रानि पूर्वमेव व्याख्यातानि । भारोऽति- वाहनं, प्रहरणं शस्त्रादिभिस्ताड़नं, दुर्गप्रेरणं प्रौढ़भार वाहयित्वा प्रत्युनतपर्वताये नयनम् । पूर्व ग्टहे बद्धस्य पशोहनिमित्तं प्रायश्चित्तमभिहितं, इदानौं तस्यैव भरणे बधनिमितं प्रायश्चित्तमाह.-- बन्धपाशसुगुप्ताको म्रियते यदि गोपशुः । भवने, तर पापी स्यात् प्रायश्चित्ताईमई ति ॥३२॥इति॥ बन्धहेतुः पामो बन्धपामः । तेन सुगुप्तामि रोधितानि गलपादादौन्यङ्गानि यथामी बन्धपाणसुगुप्ताङ्गः । स वने मियेन, तदा सकाईमाचरेदिनि । यद्यपि पूर्वच, दो पादौ • नत्र,वि मु.।

·. प्रायचित्तकामहम् । २१५ यद्या, बन्धने चरेदित्यनेनेदं प्रायश्चित्तमुपवर्णितं, तथाप्यच बन्धनयोग्या- योग्यरज्जुविवेकविकोषया तम्यैव पुनरनुवाद इत्यदोषः । पूर्वोकस्यैव प्रायश्चित्तम्य विहितरण्नुबन्धविषयत्वमनेन समर्प्यते । निषिद्धरज्जुबन्धने तु संपूर्ण कृछ्रमवगन्तव्यम् । तत्र तावान् रब्नुविशेषान् दर्शयति,- न नारिकेले न च शाणपाशै- नं चापि मौर्न च वस्कशृङ्खलैः । एतैस्तु गावो न निबन्धनौया बध्वाऽपि तिष्ठेत् परशुं गृहीत्वा ॥ ३३ ॥ वल्कामि वंगादिजनितानि । ग्टग्लान्ययस्ताम्रादिनिर्मि- तानि। मारिकेसादिभिर्गावो न बन्धनीयाः। यदि दामान्तरामम्भ- वादेतैर्दामभिर्व्यध्येरन्, तदा तविमित्तोपद्रवप्रमङ्गोभवत्यतस्तच्छेत्तुं हस्तेन परशं ग्रहीत्वा सावधानम्तिष्ठेत्। मारिकेलादिभिः, कापी- सतन्वादिजन्या दृढ़ा रनवः सा उपलक्ष्यन्ने । अतएवाङ्गिराः,- "न माविलेन च फालकेन न मौश्चिना नापि च वल्कलेन । . । 'नारिकेल,-स्थाने 'मालिकेर' इति पाठो मुदितपुलके सर्वच + यदि बन्धनौया, इति मु.। वसनादिनितानि,-इति मु.। (१) तथाच नारिकेणादिया प्रदर्शनाचं, यया कदाचिदृपया रज्या गावान बन्धनीयाः, इति तात्पर्यम् ।

·হারায়। - एतैरमहान् नहि बन्धनौयो- बचाऽपि तिष्ठेत् परशं ग्टहीत्वा"-दति ॥ फालक कार्यासजन्यम् । उपादेयान् रम्नुविशेषामाह- कुशैः काशैश्च बनौयाहोपशुं दक्षिणमुखम् ॥ इति ॥ यथा पागा अनुपद्रवकारिणो विवचिताः, तथा स्थानमपि निधावतादिदोषरहित १) विवचितम् । तथाच च्यामः,- "कुशः काशैव बनीयात् स्थाने दोषविवर्जिने"-इति । मनु नारिकेलादिपाशानामुपद्रवकारित्वमम्भावमया प्रतिषेधः कृतः, म च दोषः कुशादिपावपि समानः, तेषां सहसा बोटनेऽपि ग्रहदाहादौ पलायमानानाङ्गवाङ्गलगतपाषु लगेना- मिनोपद्रवसम्भवादित्यत श्राह- पाशलमानिदग्धासु प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥३४॥ इति । कुमादिमयपाशामां शौघं भस्मीभावात् मचत् मन्नापमाचं सम्पद्यते, न तु प्राणान्सिक उपद्रवः । अतोम तच प्रत्यवायः । तचापि केनचित् प्रकारेणोपद्रवसम्भावनामुहाव्य नबोधितं प्राय- चित्तमा,- - सम्भावनासद्भावात्, इति शास.। मम तु, सम्भावनासाये,-- इति पाठा प्रतिमाति । (২) নিয়তি মামলা নিয়ে। সিঙ্গাঙ্গাহিবানে मित्यर्थः।

·प्रायविनाम् । २२१ यदि तब भवेत् काठं प्रायश्चित्तं कथं भवेत् । अपित्वा पावनी देवी मुच्यते तब किषिपात्॥३५॥इति॥ गलगते भाभे दधमाने यदि कुशमूलादिरूपं किञ्चित् काष्ठं तस्मिन् पाशेऽवतिष्ठेत्, तदा तदुस्मुकसंस्पर्शादोषद्दाहो भवेत् । तत्र गायत्रीजपेनैव हद्धिः। पावमानौयमिति पाठे, पवमानसून अपि- वेति व्याख्येयम् । यस्मिन् देशे मरणानिकः प्रमादः सम्भावितः, तत्र गावो- न प्रेषणीयाः । यदि बुद्धिमान्द्यात् प्रेषयेत्, तदा तर मरणे प्रायश्चित्तं चरणोयमित्याह,-- प्रेरयन् कुपवापौषु वृक्षच्छेदेषु पातयन् । गवाशनेषु विक्रौणस्तथा प्रामोति गोबधम्॥३६॥ इति ॥ यस्मिन् चारणप्रदेशे जोर्णकूपवायादयो विद्यन्ते, तत्र चारणार्थ प्रेषितो यदि वियते ; तथा, यत्र प्रौढ़ा हताश्छिद्यन्ते, तत्र प्रेषितः प्रौढ़शाखापातेन मरणं प्राप्नोति ; गोमांमभक्षिणो बेच्छा गवाशनाः, तेषु विकौता गौस्तार्य्यते। अतस्तेषु त्रिष्वपि स्थानेषु प्रेरको- गोव्रतं चरेत् । अदृषभयज्ञादाबुपघात पादचयं प्रायश्चित्तमाह,- आराधितस्तु यः कश्चित् भिन्नकक्षो यदा भवेत् । श्रवणं हदयं भिवं मनो वा कूपसाटे ॥३७॥ * प्राजापत्वं, ति मु.। । जबसममय बादावुपक्षाने ति मु.। + भिववक्षा, इति मु.।

·२२२ परामरमाधया। कपादुत्क्रमणे चैव भग्नो वा प्रौवपादयोः । सरव म्रियते तच चीन पादांस्तु समाचरेत् ॥३८॥ इति ॥ उदृषभयो (१) हि बलौवर्द्धमाराध्य धावयन्ति। तत्रातित्वरया धावत: कदाचित् कक्षो भिद्यते। केनचिदुपघातेन? कर्णे वा पदये वा भेदो भवति । कूपसङ्कटं नाम, सौर्णतणत्वं जनपूर्णत्वं चार) तत्र वा मनो भवति । तादृशे कूपे पतितस्य कथञ्चिदुत्क्रमणे पौवादिर्भग्नो भवति । तेनैव च निमित्तेन यदि घियेत, सदा पाद- चयष्ट्रमाचरेत्। प्रवारितः, इति वा पाठ:(३) । तस्मिन् पचे, चार- णार्थं प्रेषयता पुरुषेण संभावितप्रमादम्थलेभ्यो।) निवारणौयत्वात् अनिवारणे यथोक प्रायश्चित्तमिति व्याख्येयम् । यत्र हषात गावः स्वयमेवागाधकूपादिषु|| प्रविश्य विपद्यन्ते उत्श्वभयचे,इति मु.। तत्रातित्वस्या वा पततः,-इति मु० । 1वक्षो,-इति मु०। 5 केमचिदुपसाधनेन,-इति मु० । । स्वयमेव प्रौढ़कूपादिष,-इति मु । (१) उदृषभयज्ञोनाम पाचारप्राप्तो धम्मानुष्ठानविशेष उदौथैः क्रियते। व्यक्तमिदं मौमांसादनस्य प्रथमाध्यायतीययादगते अमाधिक- रणे शावरभाष्यादौ। (९) यत्र कूपे पनि हणानि सोर्यानि विद्यन्ते इत्यर्था । तथाच, रण- सहायों बलपूर्णच कूपः कूपसाटपदेगाभिप्रेयते । (३) चाराधिसत, वत्र, पवारितन्त, इति पाठान्तरमित्ययः । (७) सम्भावित प्रमाणे येधु, तथाविधेभ्यः स्यवेध इबधा ।

·प्रायविसकाण्डम् । स्वामौ तु तत् न जानाति, तत्र न खामिनः प्रत्यवाय इत्याह, कूपखाते तटा* बन्धे नदीबन्धे प्रपासु च । पानीयेषु विपन्नानां प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥३६॥ इति । अगाधः कूपः कूपखातः। तटेन नदीतीरेण श्रा समताइध्यते,- इति तटाबन्धः प्रौढतटाकः। नदीबन्धः मेतः । धर्मकाले गवा- मुदकपानार्थं निर्मिताः प्रौढा: पाषाणादिद्रोण्यः प्रपा। तेषु' पातं प्रविश्य मृताखपि न स्वामिनः प्रायश्चित्तं विद्यते । एवं तर्हि तादृशकूपादिनिर्मातुः प्रत्यवायोऽस्तोत्यागड्याह,-- कृपखाते तटाखाते दीर्घाखाते तथैव च ।। अन्येषु धर्मखातेषु प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥४०॥ इति ॥ खननं खातः । दीर्थावाप्यः । अन्यशब्देन जलद्रोणौकुन्न्यादय- उच्यन्ते। एतेषां धर्मार्थ निर्मितत्वात् कथञ्चित्तत्र पतित्वा मृता-- खपि गोषु न निर्मातः प्रत्यवायोऽस्ति । कूपखातादिवद्वेश्मखातादावपि प्रत्यवायाभावमाशय धर्मार्थवाभावादस्ति प्रत्यवाय इत्याह,- वेसहारे निवासेषु यो नरः खातमिच्छति । स्वकार्यगृहखातेषु प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥४१॥ इति ॥ तड़ा, इति बङ्गीयपुस्तकेषु पाठः । एवं परम । वास,-ति मु.। पखाते मदौखाते वटाखाते तथैव च,-इति मु.। तस्य ·१९४ पराशरमाधवः। वेमदारं ग्रहप्रवेशमिर्गममार्गः। निवासाः गालाबजादौनि गर्दा स्थामानि। तच यो नरः खनति, तस्य पुरुषस्य खातपातेम मोमरखे पूर्वी पादत्रयं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशत् । तथाऽन्यत्रापि महभिक्ति- धादिकरणार्थमङ्गनोपवनादियु गोसञ्चारसम्भावनावसु प्रदेशेषु कताः खाताः ग्रहखाताः, खेन कृताः स्वकार्याः, खकार्याश्च ते ग्रह- खाताश्च स्वकार्याटहखाताः । तेषु गोविपत्तौ पादनयं प्रायश्चित्तं विनिर्दित् । ग्टहखातादिवद्ग्टहे मादिना बधेन प्रत्यवायप्राप्तावपवदति,- निशि बन्धनिरुञ्चेषु सर्पव्याघ्रहतेषु च । अनिविद्युत् विपन्नानां प्रायश्चित्तं न विद्यते॥४२॥इति । राचौ संरक्षणाय पाप्रबन्धन निरुद्धा गावः मर्पव्याघ्रादिभि- यदि इन्चेरन्, तदा खामिनः प्रत्यवायो मास्ति । अग्रिमदाहः, विद्युदशनिः । ताभ्यां विपनामां न प्रत्यवायहेतुत्वम् । ननु, दरमासु विपद्यन्ते, इत्यत्र प्रायश्चित्तमुपवर्णितम्, इह तु तत् निराक्रियते रति पूर्वापरविरोध इति चेत्। म, (१"निराकरणस्याविषयवान्। सत्या प्रकावुपेक्षया पूर्वोकप्रायश्चित्तम् । श्रतएव च्यामः,- 40 पादपयं, इति नातिमु.। निरापरवस्वाशक्यविषयवान, इति शा...। + लापेक्षाया, इति पाठो मम प्रतिभाति । raamaagni (१) तथाच, निवारको सत्यामनिवारचे प्रायषित, निवारTARA- सावनाविप्रावविचमिवभिप्राया।

·प्रायसिकालम् । "जलौघे पल्पले ममा यदि विधुद्धताऽपि वा । श्वभे वा पतिताऽकस्मात् श्वापदेनापि भचिता ॥ प्राजापत्यं चरेत् कच्छं गोस्वामी व्रतमुत्तमम् । गौतवाताहता वा स्यादुवन्धनमृताऽपि वा ॥ शून्यागारे उपेक्षायां प्राजापत्यं विनिर्दिोत्' इति । इदन्तु कार्यान्तरविर हे सत्युपेक्षायां वेदितव्यम् । कार्यान्तर- व्यग्रतयोपेक्षायां वर्द्धम् । "पल्बलौघमृगव्याघ्रश्वापदादिनिपातने १ श्वभप्रपातसाद्यैर्म ते कृच्छार्द्धमाचरेत् । अपालनात्तु वच्छ स्यात् शुन्यागारउपनवे"---इति विष्णुस्मरणात् । विद्युद्दाहादेरिया ग्रामघातादेरपि न प्रत्यवायहेतुत्वमित्याह,-- ग्रामघाने शरौघेण वेश्मभङ्गान्निपातने । अतिवृष्टिहतानाञ्च प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥४३॥ इति । शत्रुसैन्येन ग्रामे हन्यमाने मति तदन्तर्वर्सिनो गावः गरौघेण निपात्यन्ते; तथा, स्तम्भवंशादिभेथिल्यन ग्टहे भने मति तदन्तर्वर्तिनां मेधवियुद्धताऽपि वा, इति मु० । + विद्युदादेरिव, इति । Amreme+ (१) पवणमध्यसरः। षोधोमहान् जलाशयः। जलौघे पावले ममा, इत्येकवाक्यत्वात् । 29 ·२२६ पराशरमाधवः। [e.। गवां निपातो भवति ; तथा, बुधाक्रमामीप्यादिना प्रस्तायामति दृष्टौ मौतवातपौडिता गावो नियन्ते, तत्र तत्वामिमः प्रत्यवायो- संग्रामादेरपि न प्रत्यवायहेतुत्वमित्याह,- संग्रामे प्रहतानाच* ये दग्धा वेश्मकेषु च । दावामिग्रामघातेषु प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥४४॥ इति ॥ सेनयोरुभयोयुद्धे मति तत्र प्रहता गावो मियन्ते। स्कन्धावार- मिर्मिता नि हणमयानि वेभकानौत्युच्यन्ते । तेषु वेरिभिर्दह्यमानेषु सत्र गावोनियन्ते। नथा, क्वचिद्दावाग्निना अरण्यसमीपतिनो ग्रामा- दग्धा भवन्ति, तब गाव उपहन्यन्ते। न चैतेषु विषयेषु स्वामी प्रत्यवायं प्राप्नोति। गवां हिते प्रवृत्तम्य प्रामादिकं गोमर न प्रत्यवायजमक- मित्याह- यन्त्रिता गौश्चिकित्सार्थ मूढगर्भविमोचने । यने कृते विपद्येत प्रायश्चितं न विद्यते ॥ ४५ ॥ इति ॥ अणरोगादौ दाइछेदादिचिकिमार्थ रचादिमा थन्त्रिता गौः प्रमादादिपोत, तथा, योनिदारि समागतस्य तस्य गर्भस्थ मिर्गमनार्थं तदाकर्षणादिप्रयत्ने क्रियमाणे कथञ्चिद्वौर्मियेत, तर पितमाचरन् पुरुषो न प्रत्यति । एतदेव संवर्त बाह, गिकता येइति मु.॥

·प.]
प्रायवित्तकाण्डम् ।
२२०
“यन्त्रणे गोचिकित्मार्थ गूढगर्भविमोचने ।
यदि तत्र* विपत्तिः स्यात् न स पापेन लिप्यते ॥
औषधं स्नेहमाहारं दद्याद्गोब्राह्मणेषु चां ।
दीयमाने विपत्तिश्चेन स पापेन लिप्यते ॥
दाहच्छेदशिराभेदप्रयोगैरुपकुर्वताम् ।
विजानां गोहितार्थश्च प्रायश्चित्तं न विद्यते')"-दति ॥
याजवल्क्योऽपि,-
"क्रियमाणोपकारं तु मृते विप्रे न पातकम् ।
विपाके गोवृषाणान्तु भेषनामिक्रियासु च"--इति ।
अङ्गिरा अपि,--
"श्रौषधं स्नेहमाहारं दद्याद्गोब्राह्मणेषु यः ।
विपाके तु विपत्तिः स्यात् न म दोषेण लिप्यते"-इति।
रोधबन्धनाभ्यां गोविपत्तौ प्रायश्चित्तं पूर्व मुपवर्णितम् । यदा
बहवएकेन व्यापारेण विपद्यन्ते, तदा किं व्यापारक्यादेकं व्रतं स्यात्,
किंवा प्रहतगोसंख्यया प्रतावृत्तिरिति विचिकित्सायामिदमाह(२,,-
* यो कृते, इति मु० ।
+ ददगोवाझये दिमः,-इति मु• ।
बाष च,-इति भा।
(१) यदि उपकारार्थ दाहादिप्रयोगे कृते देवात्तेनैव गवादेर्मर यं भवति,
तदोपकारार्थ दाहादिप्रयोगकर्तु प्रायश्चित्तमित्यर्थः ।
(२) प्रायवियोगफलकव्यापारस्य बधरूपतया एकधापारगानेकगोषधे
बधस्यैकत्वं, मध्यस्य तु नानात्वम् । तत्र किं बसाया प्रायधित कि
वा बनमधयेति संशयः। तसिन् संशये वक्ष्यमाखमाहेव ।

·२२० पराशरमाधवः । [tu. व्यापनानां बहनाञ्च बन्धने रोधनेऽपि वा। भिषमिथ्याप्रचारे च प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥४६॥इति! पूर्वाक प्रायश्चित्तं द्विगुणमाचरेदित्याशयः(१) । तथाच मम्वतः.-- "यापनानां बहनाञ्च बन्धने रोधनेऽपि वा। दिगुणं गोब्रतस्यास्य'२प्रायश्चित्तं विधीयते"-दति । आपस्तम्बोऽपि,- “विपनानां बहनान्तु बन्धने रोधनेऽपि वा। भिभिल्याप्रयो का च द्विगुणं गोव्रतं चरत्".--इति । श्रयया शास्त्रं चिकित्मनं भिषभिय्याप्रयोगः । सत्यां शाकापेक्षकम्य प्रत्यवायोऽस्तोत्युक्रम् । न केवल स्वामिन- एवैतत्, किं त्वन्येषामपोत्यार,- गोहपाणां विपत्तौ च यावन्तः प्रेक्षकाजनाः । अनिवारयतां तेषां मर्वेषां पातकं भवेत् ॥४७॥ इति । * भिघ मिश्या प्रचारेण हिमवतमाचरेत-ति मु० । (१) विनिर्दिोदित्य नेन विशेगा निर्दगोपदेशास्, यथोलपतमात्राभि- प्रायन्चे बचनारम्भवैयात, बध्यबद्धतया या गौरवेज प्रायश्चित्त- गौरवम्य न्याय्यत्वाच, दिगुण मेव प्रायश्चित्तं वारमिप्रेसमिति मुन्य- तरीयवचमदनादवधार्यते । श्रतएवोक्तम् । "सत्यसन्देहे समन्व- सरसंवादादेवार्थनियः इति । (R) यस्य बालस्य ।

·प्रायश्चित्तकाडम् । - पदमजनादिर्विपक्तिः । तत्र ये केचिन्मार्गे गच्छन्तो विपना गां विलोक्य यथाशक्ति प्रतौकारं न कुर्वन्ति, तेषां सर्वेषामुपेक्ष- का प्रत्यवायो भवति। प्रेक्षका इत्यनेनानुमन्त्रादयः सर्चऽप्युपस्त- क्ष्यन्ते। अतएव पैठौनमिः,- "हन्ता मतोपदेष्टा च तथा संप्रतिपादकः । प्रोत्साहकः महायश्च तथा मार्गानुदेशकः ॥ श्राश्रयः प्रास्त्रदाता च शनिदाता च कर्मिणाम् । उपेक्षकः शक्रिमांश्च देशवकाऽनुमोदकः ॥ अकार्यकारिणान्तेषां प्रायश्चितं प्रकल्पयेत् ११-इति । * सम्प्रतिघातका,--इति पाए । । मतदाता विकम्भिणाम्, इति मु.। 1 दोषवक्ता, --इति मु.। ९ अकार्यकारिगाम्लेषां,-इति मु | . देवता, (२) सम्प्रतिपादकः अध्यम्य भिवेदकः प्रोत्साहका खतःप्रवृत्तम्य हन्तरपा. योपदेशादिना प्रोत्साहकः महायोऽनुग्राहकः। स च विविधः, एको. बध्यप्रतिरोधकः परः स्वल्पप्रहा। मागानुदेवा का, येन मार्गण बध्यः पनायितम्तम्य मार्गस्योपदेशकः। धाश्रयोहम्त रात्रयदाता। उपेक्षकः पाक्तिमानिति प्राक्तिमान् सन्न पेक्षक इत्यर्थः यमिमन् देशे वध्यतिफति तम्य देशस्य बता । धनुमोदकोऽनुमन्ता । नुमति दिविधा । यहिरोधेन हननं न सम्म नति, तस्य विरोधिनो मया निरोधः कर्तव्य इति प्रयुक्तिरेका पारा च रनं इम्भौति वचने शक्तस्याप्रतिषेधरव । तदुक्तं न्यायमाथ, परमतमतिथि- बमनुमतं भवति,--इति । कार्यकारिणलेषामिति पाठे, पकार्य- कारिणोऽनुमोदक इति तेन संबन्धः । बादयः पर्वोक्ताः सर्व- एवाकार्यकारियो भवन्तीति वा अधः।

·पराशरमाधवः। यापनानामित्यच, बध्यबहावं घातकैकत्वं पोपजीव्य प्राथयित- मुत्रम् । इदानौं बध्यैकत्वे हन्नबहत्वे कथमित्यागाह,- एको हता यैर्बहुभिः समेतै- न ज्ञायते यस्य हताऽभिघातात् । दिव्येन तेषामुपलभ्य इन्ता निवर्तनौया नुपनियुक्तः ॥४८॥ इति ॥ यच बहना पुरुषाणां प्रहारैरेको गौहतो भवति,तब मषां प्रहा- रकाणा वेदना हेतुत्वे सत्यपि यदीयः प्रहारः प्राणवियोगनिमित- मिति न ज्ञायते, अतस्तेषां बहना पुरुषाणां मध्ये प्राणवियोगकारि- प्रहारकर्ताऽयमिति पुरुषविशेषसम्लाम्न्यादिदिव्येन) निश्चित्य राज- पुरुषेईन्तममूहात् म पृथक् कर्तव्यः । पृथककृत्य स गोत्रतं कारयेत् । इतरेषां प्रहन्तणां प्रायश्चित्तमाह,- एका चेहहुभिः काचिदेवाव्यापादिता यदि। पादं पादं तु इत्यायाश्चरेयुस्ते पृथक् पृथक् ॥४६॥ इति । - प्रहारमात मु. । समेऽपि.---इति मु.। 1 एका चेदभिः कापि दैवाद्यापादिता भवेत्, इति । ग्रयान्सरीयः पाठः। (१) दिवानि तु, "धटोऽग्रिणकोव विधं कोशव पथमम् । पहच तसलं प्रोक्तं सप्तमं तप्तमापकम् । असमं पाशमियां नवमं धम्म मतम् । दिचान्येतागि सर्वाचि निर्दिशनिबयम्भुवा"-Taानि ।

·प्रायरितकामहम् ।
-
गोहत्याया यवतमभिहितं, तस्य प्रतस्य पादमेकैकः पुरुषो-
ऽनुतिष्ठेत्। एतच्चाकामकारविषयम् । दैवादित्यभिधानात्। कामकारे
तु द्विगुणम् ।
"एकं व्रतां बहनां तु यथोक्रा टिगुणोदमः"-इनि
समुत्यन्तरेऽभिधानात् ।
मर्पव्याघ्रहतेचित्यत्र सर्पादिभिर्गवि हते प्रत्यवायो भास्तीत्युक्तम् ।
पुरुषप्रहारेण हते त्वस्ति प्रत्यवायः । यत्र बहुषु निमित्तेषु मन्देहः,
तच बधनिमित्तं कथं निश्चयमित्याशा लिङ्गविशेषैरित्यभिप्रेत्य
शिनानि प्रदर्शयति,-
हते तु रुधिरं दृश्यं व्याधिग्रस्तः कृशा भवेत् ।
लाला भवति दष्टेषु एवमन्वेषणं भवेत् ॥५०॥ इति ।
यच रुधिरं दृश्यते, तत्र प्रहारो निमित्तमिति निश्चेतव्यम् ।
कार्यमाचोपसम्मेव्याधिर्मतिहेतुः। मालादर्शने सर्पदंधनं निमित्तम्।
एवमन्यैरपि तत्र तत्रोदितैर्लिङ्गेनिमित्तखरूपमविष्य नियतव्यम् ।
दङ्गादिभङ्गादौ मरणभावेऽपि प्रायश्चित्तविशेषमभिहितम् ।
अखेवं वाह्यावयवभने, यदा वन्तरावयवभङ्गो न विस्पष्टः तदा
कथमित्याग तपिश्यतसिङ्गविशेषं दर्शयति,
प्रासार्थ चोदिता वाऽपि अध्वानं नैव गच्छति । इति ।
moMAR
पध, प्रायश्चित्तविशेषोऽभिहिता, इति पाठी भवितुं यतः ।
मानं चैव गति, इति मु.।

·२१२ पराशरमाधवः। एवमन्यैरपि लिङ्ग विशेषैस्तं तं निमित्तविशेषमभिनिश्चित्य तत्र तोचितं प्रायश्चित्तं अनुष्ठेयम् । दणादूई थदन्येनेत्यादिना ग्रन्थमन्दर्भण निमित्तविभेषाननूध प्रायश्चित्तविशेषा अभिहिताः। ये तु पूर्वममुदिता निमित्तविशे- पाः, ये च लिङ्गैरप्यनिश्चेयाः* शाक्यमानाः, तेषु मषु माधारणं प्रायश्चित्तं दर्शयति,- मनुना चैवमेकेन सर्वशास्त्राणि जानता ॥५१॥ प्रायश्चित्तन्तु तेनोक्तं गोघ्रश्चान्द्रायणं चरेत् । इति । यथा, कलिधर्मरहस्य, तथा, तत्प्रतिपादकानि वेदशास्त्राणि जानता पराशरेण मया गोवधविशेषाणां प्रायश्चित्तविशेषा अभि- हिताः ; एवं मनुनाऽप्युपपातकजातस्य सर्वमाधारणी प्रायचित्तं, गोवधमुदाइत्य उपवर्णितम्। किं तत् ? गाघ्रशान्द्रायणं चरेत्,- इति । म चाच केनापि मुनिमा विप्रतिपत्तुं शक्यमित्यभिप्रेत्य, एको- नेत्युकम् । मुनिमुग्येनेति थावत् । पूर्वाधाये गोवधस्येतिकर्तव्येषु वपनमुकं, मभिवं पवर्म कावेति। तथाऽस्मिन्मध्यध्यायेऽभिहितम्,- "पादेशिरोमपवनं दिपादे मश्रुणोऽपि च । पिपादे त भिखावर्ग मशिखनु निपातने"-इति। - . विरप्यनिश्चयाचमाना, इति मु. । + जातस्यासाधारणम्,इति मु.।

·प.] प्रायशिक्षकाहम्। २३३ - - तत्र केनापि मिमिनेन वपनाकरणे यथोक व्रतं द्विगुणमनुष्ठेय- मित्याह,- केशानां रक्षणार्थाय द्विगुणं व्रतमाचरेत् ॥५२॥ इति । द्विगुणे व्रतत्रादिष्टे द्विगुणा दक्षिणा भवेत्। यत्र यत्र व्रतद्वैगुण्यं, तब तत्र दक्षिणाद्वैगुण्यमुक्रम् । केशरक्षणं न मद्धविषयं, किन्तु राजादिविषयमित्याह,- राजा वा गजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः॥५३॥इति । अकृत्वा पवनं तस्य प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् । केशरक्षणस्य राजादिविषयत्वं शङ्खोऽप्याह,- "राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः । अकृत्वा वपनं तेषां प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ? केशानां रक्षणार्थाय दिगुणं व्रतमाचरेत् । दिगुणे व्रतत्राचौर्ण दक्षिणा द्विगुणा भवेत्” इति । वपनद्विगुणवतयोरन्यतरस्याप्यभावे चौर्णमपि प्रायश्चित्तं न पाप- निवर्त्तकम् । तदाहापस्तम्बः,- "राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः । यस्तु मो वपनं कुर्यात् प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ केशानां रक्षणार्थाय द्विगुणं ब्रतमाचरेत् । द्विगुणे तु प्रते दिगुणा दक्षिण भवेत् । यस्य न विगुणं दानं मांस परिरचतः) । (१) केशान् परिरक्षायस्य न दिगुणं दानमित्यर्थः । - 30 ·परामरमाधवः। [प. तत् पापं तस्य तिष्ठेत वा च नरकं ब्रजेत् ॥ यत्किचित् क्रियते पापं सब्वें केशेषु तिष्ठति । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सशिवं कारयेविज(१)"--इति ॥ स्त्रीणां तु वपने विशेषमाह,- सर्वान् केशान् समुद्धृत्य छेदयेदङ्गुलइयम् ॥५४॥ इति । एवं नारौकुमारीणां शिरसा मुण्डनं स्मृतम्। मारौयहणेनैव कुमारीणामपि ग्रहणे मिट्टे पृथगुपादानं विधवास वपनाङ्गोकारद्योतनार्थम्। नात्र नारोभब्दः स्त्रीमात्रवाचौ, किन्तु सभर्दकस्त्रीवाची, कुमार्यम्तु विवाहरहिताः। तथाच, मभर्ट काणां विवाहरहितानां चैतदुकं भवति । ततो विधवानां सर्वात्मना मौण्डामगौरतं भवति । पूर्वोकेषु व्रतालेषु कानिचिदङ्गानि स्त्रीणामपवदप्ति,- न स्त्रियाः केशवपनं न दूरे शयनाशनम् ॥५५॥ -- (१) सशिखं वप कार येदित्यर्थः (२) नारीप्रन्दम्य स्त्रीमानपरत्वे कुमारीपदं व्यय म्यात् । तथाच भाग- पदं सधवापरं । मरेम पुंसा संबन्धित्वात्तस्याः। एवञ्च सति विधवानां सत्मिना मुण्डनमङ्गोकतं भवति। "सधवानान्तु नारीणामनाराय सनंदा । केशसन्धारखं प्रोतं प्रायवि बिमोत्तमः" इति, "विधवाकवरीवन्धो भत्तबन्धाय जायते । शिरमाय तस्मात् कार्या विषया सदा".-ति कामयावधन योजात्पर्य पानाचगयाऽप्येतत् विश्थति।

·प्रायश्चितकाम् । न च गोष्ठे वसेद्राचौ न दिवा गा अनुव्रजेत् । नदीषु सङ्गमे चैव अरण्येषु विशेषतः ॥ ५६ ॥ न स्त्रीणामजिनं वासो व्रतमेव समाचरेत् । इति । (१)न स्त्रियाः केशवपन, शिरमो मुण्डनमित्यनयो न्योन्यविरोध शाहनीयः, निषेधस्य कृत्स्नकेश विषयत्वात्। केशाकर्त्तनमेव मुण्डन पूर्वच विहितम् । अतो न विरोधः । संविशम्तीषु मंविदित्यनेन सह- मध्ये यामाहहिरे वा यच गावस्तच शयनं प्राप्तं, तबिराकरणय, न दूरे प्रयनमित्युक्रम्। रात्रौ गोष्ठावस्थानं दिवा गवामनुव्रजनं च पुंमामेव न स्त्रियाः । नदीमङ्गमेव्वरण्येषु च वासो यद्यपि न माहात् पूर्वमुकः, तथापि गोऽनुगामीति शास्त्रादर्थनः प्रम तदुभयं निवा- र्यते । धर्मणाऽण संत इत्यादिशास्त्रतः प्रमक्रमजिनवासस्वं निषिद्यते। तमेवेत्येवकारेण यथोप्राङ्गानिवृत्तिरेवाभूयते । वपनादौनामिव त्रिसन्ध्यस्नानादौनामपि निषेधप्रसकावाह,- चिसन्ध्यं नानमित्युक्तं सुराणमर्चनं तथा ॥ ५७ ॥ बन्धुमध्ये व्रतं तासां कच्छचान्द्रायणादिकम् । इति । *कुर्यात् विषवणखान, इति मु.। (१) एवं नारोकुमारोणां पिरसोमुण्डनं स्मृतमित्यनेम स्त्रीणामपि.मुण्ड- লম্বন্ধীন, অল ইংলম মহিমনাবান্ ধিষঃ। न स्त्रियाः केशवपनमित्यनेन तु वो मुण्डनमेव निषिद्धम् । तद. भयोर्विरोधः प्रसन्यते। तमिमं विरोधमाशय परिहरति, म खियाइत्यादिमा।

·२३६ पराभरमाधषः। चिसन्ध्यमवगाहनमिति यत्पूर्वमुक्त, नत् स्वौषणमपि समानम् मुरार्धमं ममस्कारादि । इच्छचान्द्रायणदिकं यतं तद्योषितो- बन्धुमध्येऽनुतिष्ठेयुः, म पुरुषादव विजने देगे । नियमान्तरमा गृहेषु सततं तिष्ठेत् शुचिनियममाचरेत् ॥५८॥ इति । प्रकान्तस्य व्रतस्य ममाप्तिपर्यन्तं ग्टइमोस्रोन वहिर्गच्छेत् । अध्यायद्वयन यत्प्रायश्चित्तं प्रपञ्चितं, तम्याननुष्ठाने विविधं दिव्यं भौमं च नरकविशेषं दर्शयति,-. इह यो गोबधं कृत्वा प्रच्छादयितुमिच्छति । स याति नरकं घोरं कालसूत्रमसंशयम् ॥ ५६ ॥ विमुक्तो नरकात्तस्मात् मर्त्यलोके प्रजायते ॥ स्लोवो दुःखौ च कुष्ठौ च सप्तजन्मानि वै नरः ॥६०॥ इति । मिषादौनामुत्कोचदामादिना जमापवादमात्रपरिहारः प्रच्छा- दनम् । घोरस्य नरकविशेषस्य मामधेयं, कालभूत्रमिति। मोऽयं दियो नरकः। नैरन्तर्येण सप्तजन्मसु कौवत्वादिदोषयोगोभौमो- भरकः । अध्यायदये प्रतिपादितं प्रकरणार्थमुपसंहरति',- লাঘষবি,-মি:।

·प्रायश्चितकाखम्। तस्मात् प्रकाशयेत्पापं स्वधर्म सततञ्चरेत् । स्त्रीवालमृत्य गोविप्रेष्वतिकोपं विसर्जयेत् ॥६१॥ इति। यस्मात् प्रच्छादने विविधो नरकः प्रोकः, तस्मादप्रच्छाच वेद- विदामग्रे प्रकाम्य तैर्विनिर्दिष्टं वस्त्रोचितं धर्म प्रायश्चित्तविशेष- माचरेत् । तत ऊर्द्धमौदृशपापानुत्पत्तये स्तौबालादिषु कोपरहितो- भवेत् । अध्याये नवमे परामरमुनिप्रोकरमतौ ग्रन्थके रोधो बन्धनताडनाद्यनुचितं यत् स्यात् गवां पौड़नम् । कर्मतस्य विशेषतः समुदिता सर्वोत्तरा निष्कृति- स्तड्याख्यामकरोल्टतौ भधिया भाग्याम्बुधिर्माधवः ।। इति श्रीमहाराजाधिराज-वैदिकमार्गप्रवर्तक-परमेश्वर-श्रीवौर- बुक्कभूपाल-मामाज्य-धुरन्धरस्य माधवामात्यस्य कतौ पराशरति- व्याख्यायां माधवौयायां नवभोऽध्यायः ॥ ॥ -------- ------ निर्दिछ. तमाचरेत्, इति मु• । प,-इति मु.। + सतेमबने-इति मु.। + ·अथ दशमोऽध्यायः। जनागेहं स्वर्गनद्याः पादपा महात्मनः । यस्थामौत्तमहं वन्दे रामचन्द्रं सदाऽव्ययम् ॥ अष्टमनवमाध्याययोरुपपातकस्य गोबधस्थ सामान्य विशेषाभ्यां प्रायश्चित्तानि प्रपञ्चितानि। अथागम्यागमनक पोपपातकम्य प्राय- विसं दशमाध्यायेऽभिधीयते । तत्र प्रतिज्ञा पूर्वकं मामान्यप्राय- वित्तमाह,- चातुवर्येषु सर्वेषु हितां वश्यामि निष्कृतिम् । अगम्यागमने चैव शुद्धौ चान्द्रायणं चरेत् ॥ १॥ इति । (२)चतुर्ष वर्णेष्वनुलोमप्रतिलोमभेदेनावान्तरजातिबद्धत्वमभिप्रेत्य गर्ववियुकम्(२। प्रत्यवायः मिष्क्रियते निवार्यते। विनाश्यते यया J * भाम्त्ययं शोकोमुष्मिातिरिक्तपुम्न केष। + निःसार्यते,-इति मु। (१) चत्वारोवारव चातुर्वर्ण्यम्, खार्थे ततिप्रय यादतबाह पतुधु- बचिति । (२) उत्तमवर्शनाधमवसायामुत्पादितोऽनुसामनो भवति । सेोऽयमनु. वामनमः। रतविपरीतः प्रतिक्षामक्रमः। मुनामप्रतिलोमाभ्या- मुत्पना ये मूहाबसिसस्तादयः सहोजातातेषां ग्रहया सम्वे. स्वित्यहम् । बालबादीनां याणार्थ चातुम्बि चुक्तम् । पतोग कथाप्यारामिति भावः।

·१०.] प्रायश्चित्तकमहम्। प्रायश्चित्या, मा प्रायश्चित्तिः निष्कृतिः । तस्या अनर्थफलनिवारक- वाशितलम् । स्मृतौ भार्यामुपेयादिति शास्त्राद्गम्या स्वभाऱ्या, सदितरा माऽपि योषिदगम्या। तद्गमने प्राप्ते मति तच्छुद्धि- मिमित्तं चान्द्रायणं प्रायश्चित्तमाचरेत् । चान्द्रायणस्य लक्षणमाह- एकैकं हासयेहासं कृष्णे शुक्ले च वईयेत् । अमावास्यां न भुञ्जीत ह्येष चान्द्रायणो विधिःमर॥इति। द्विविधं हि चान्द्रायणं यवमध्यं पिपीलिकामध्यं चेति। यथा यवस्य मध्यं स्थूल उभावन्तौ सूमो, तथा एकप्रतिपदमारभ्य प्रति- दिनमेकैकग्रासवृशा पूर्णिमायां पञ्चदश यामाः, कृष्णप्रतिपदमारन्ध प्रतिदिनमेकैकग्रामहामे मत्यमावास्यायामुपवास इति मध्यभागस्यौ- स्याद्यवमध्यत्वम्। यथा पिपीलिकानां शिरःपृष्ठभागौ स्थूलो मध्यं सूक्ष्म, तथा यस्य चान्द्रायणस्य मध्यमे अमावास्थादिने सर्वग्राम ट्रासः, तस्य मध्यमभागसौम्यात् पिपीलिकामध्यत्वम् । नदिदं पिपीलिका- मध्यमाचार्येणोपन्यस्यते। तथाहि, कृष्णप्रतिपदि व्रतं संकल्य चतु- ईश सामान् भुनौत, ततो द्वितीयामारभ्य प्रतिदिनमेकैकस्य यासस्य छासे सति श्रमावास्थायामुपवासः सम्पद्यते। पुनः शतप्रतिपदि पासमेकमुपक्रम्य पतिदिनमेकैकयासकृया पौर्णमास्यां पञ्चदा पामाः सम्पद्यन्ते। सएष पिपीलिकामध्यस्य चान्द्रायणस्यानुष्ठान:- कारः । तदिदं वसिष्ठोऽपि स्पष्टमाह,- "मासय कृष्णपक्षादौ पासान धावताईन ।

·पराशरमाधष:। यासापचयभोजौर) सन् पक्षध समापयेत् ॥ तथैव शुक्लपक्षादौ ग्रामं भुनौत चापरम् । यासोपचयभोजौ(२) सन् पक्षशेषं समापयेत्" इति ॥ चान्द्रायणलेन विषवणम्नानं कर्त्तव्यम् । तदाह मनुः,- “एकैकं हास्येत् पिण्डं कृष्णे एके च वर्द्धयेत् । उपस्पृशंस्विषवणमेतच्चान्द्रायणव्रतम्” इति । वपनादौतिकर्त्तव्यतान्त गौतम आह । “अथातचान्द्रायणम्। तस्योको विधिः कच्छे । पवनव्रतं चरेत् । श्वोभूतां पौर्णमामीमुपवमेत्। आप्यायस्त्र मन्ते पयामि नवोनव इति दैताभिस्तर्पणम् । श्राज्यहोमो- हविषश्चानुमन्त्रणामुपस्थानं चन्द्रमसो यद्देवा देवहेलनमिति चतस्- भिराज्यं जुड्यात्। देवकृतस्येति चाम्ने समिद्भिः। ॐ भूर्भुवः स्वर्म- हर्जनस्तपः सत्यं यशः नौकर्सिडोजोशः पुरुषोधर्मः शिव इत्येतैमा- नुमन्त्रणम्। प्रतिमन्त्रं मनमा नमः स्वाहेति वा। ग्रामप्रमाणमास्या- विकारेण । चतुर्भेक्षसकुकणया यावकगाकपयोदधिष्टतमूलफलोदकामि हवौंथोत्तरोत्तरप्रास्तानि । द्वादशैतानि पौर्णमास्यां पञ्चदन ग्रासान् भुक्कैकापचयेनापरपक्षमन्नौया । अमावास्यायामुपोथैकोपचयेन। • वपनाद्यपस्थेतिक व्यतान्तु, इति मु.। (२) प्रतिदिनमेकैकग्रासनासायासापचयः । (२) प्रतिदिन मे कैकयासडियासोपचयः । (३) एकापचयेन प्रतिदिनमेकग्रावायचयेन । (७) रोपचयेन प्रतिदिनमेवेकयासया।

·प्रायविनवाखम्। - पूर्व पक्षम् । विपरीतमेकेषाम्(१) । एष चान्द्रायणोमास:"--इति । एकेषां मुनौनां मते पूर्तीकात् पिपीलिकामध्यपक्षाविपरीतं यव- मध्यचान्द्रायणम् । तच्च मनुळिस्पष्टमाछ,- "एतमेव विधिं कृत्स्नमाचरेत् यवमध्यमे । शक्लपक्षादिनियतश्चरंश्चान्द्रायणाप्रतम्-इति” । * तदेतश्चान्द्रायणद्वयं देवलोऽप्याह। “चान्द्रायणं विविध यवमध्यं पिपीलिकामध्यमिति। एकपामममावस्यादि यवमध्यम् । पञ्चद ग्रामान् पौर्णमास्यादि पिपीलिकामध्यम्" इति । यमोऽपि । "प्रथातश्चान्द्रायणकल्पं व्याख्यास्यामः । तद्यथा,--- पौर्णमास्याभुपेतस्तु ब्राह्मणा: सुसमाहितः । के मम्मणि लोमानि कक्षोपस्थं च वापयेत् । यथाविधि ततः कृत्वा कौयात् सुममाहितः । मधु मांमञ्च लवणं प्रपलवामा मि वर्जयेत् ॥ स्वौशद्रौ नाभिभाषेत सत्यवादी च मयतः । पालाशं धारयेद्दण्डं चि चर्म च मेखलाम् ॥ * मास्ययमंशामुदितातिरिक्त पुस्तकेषु । । नास्थयं लोकः मु. पुस्तके । + शुचिमौनौ,-इति शा। (१) अलपतिपदमारण्यैकैकग्रासबड्या पौर्णमास्यां पञ्चदश ग्रासान् मुझौत, ततः कृष्णप्रतिपदाकैकग्रासकासेनामावस्यायामुपवसेदिति विपरीतमिवर्ष। -- ·परामरमाधवः। यज्ञोपवीतौ करकं धारयेबियतः शुचिः । माणवस्कलचौरे वा* मार्ग वा वाम उच्यते। भाव्यहानि सन्तिछेत्(१) स्नानमौनतव्रतः । स्थानासमाभ्यां विहरे ब्रह्मचारी चपाशनः । गोमयेम गोचर्ममार्चर) स्थण्डिसमुपलिप्यान्धक्ष्य अग्निं प्रतिष्ठाण्य माधणं दक्षिणत उपवेश्योत्तरत उदकपात्रं प्रतिष्ठायां प्रागुदगग्रान् दर्भानास्तौर्याज्यभागं कृत्वा() महाव्याहृतिभिराज्यातिं जुहुयात्। जतपतये चतं सत्यं प्रजापतिं मित्रमनिषोमौ वृहस्पतिं यजेत। मागवल्कलचारीवा,-ति शा० । + विरमे-ति मु. । बाबामुपवेश्योतात उद कपात्रं प्रतिष्ठाप्य, इति । सः । Prad (९) सवाण्य हानौत्यन्तसं योगे द्वितीया। सन्तिरेत् उस्थिता भवेत्, नासौतनवा प्रयीतेत्यर्थः। (२) गोचर्ममात्रं गोचर्मपरिमाणम् । स्थगिडलाविशेषणमेसत्। गोच- परिमागध, "ऋषभेकप्रतं यत्र गवां तिष्ठति संयतम्। बालवत्स . प्रसूतानां गोधर्म इति तं विदुः" इति । "बट पक्ष चतुरो वाऽपि चयो वा तपो स्मृतौ । गोधर्म इति शब्दोऽयं विधियोगे निपा- बते"-इति । "गवां पातं उघश्चैको यत्र तिछेदयन्त्रितः । एतहोचर्म. माचन्तु प्राङदखिदो जनाः"-इति चैवमादिस्मतिपरिभाषित नानाविध बोडव्यम् । (२) भाग्यभागो नाम होमविशेषः । चमेत्तरभागे यमये साहेबनेन होमा, बदक्षिखमागे च सोमाय स्मात्यनेन होमः पाज्येन प्रतहोमा पूर्व कर्तव्यतया विहितः । सोऽयं होम पावभाग- इन्धुपये।

·प्रायवित्तकाडम्।
एतामेवमर्चयित्वा* महाव्याहतयस्तथा ।
ॐकारपूर्वमाख्यातास्तथा मा पृथक् पृथक् ।
सतं सत्यञ्च गायत्रौमित्येतानि सदा अपेत् ।।
दशमाहसिकं वाऽपि गायचौमाहिक जपेत् ।
दन्द्रशुद्धा सुचचापः प्रविश्य मनसा जपेत् ।
तत्रैव गायेत् मामानि अथवा व्यावतौर्जपेत् ।
वृक्षमूलनिकेतः स्याद्रात्रौ वौरामनौ भवेत् ॥
आर्द्रवामाश्चरेत् चच्छं स्नात्वा वस्त्रं न पौड़येत् ।
चरं वा अपये नित्यं गोभ्यो निष्क्रान्तयावकम् ॥
पायसं भाकमन्नं वा भैक्षं वा वाग्यतश्रेत् ।
प्रायस तैजसं पात्रं चक्रोत्पन्नं विवर्जयेत् ।
असुराणां हि तत् पात्रमयम्तैजसचक्रजम् ॥
तथैवान्यतरालाभे मृदं कुर्चीत वैदिकीम् ।
यशियानान्तु वृक्षाणां तेषां पत्रे स्वयं युते ॥
* हमनसु निरौक्षेत नाभिभाषेत् परस्त्रियम् ।
गोदोहमानं तिष्ठेत न सप्तानां परं प्रजेत् ११
।
* एतावानेवमर्थित्वा, - इति मु ।
+सत्रैव गायत्रीसामानि,-इति शा।
+ न सत्पात्रं परित्यजेत्, इति मु ।
(९) भिक्षार्थ गत्वा गोदुरामा कालं तिनातोऽधिकमित्यर्थः । यावता
वाशेन मौद्धने, तावान् कालो गोदुरमात्रः । स च मुहर्तस्या.
उमभागात्मकः । (मुखचात मचदशो भागः) । तचैत, "ततो

·२४ पराभरमाधव। [१...। तविधेषु चरेगचं नियतेषु दिजातिषु । अनयो यच इयन्ते ब्रह्मा(र) वा यच पद्यते । प्रयतः कृतशौचस्तु भेक्षमभ्युचये नमः ॥ श्रादित्याभिमुखो भूत्वा गुरवे ननिवेदयेत् । अनजातस्ततः कुर्य्याद्देवर्षिपिटपूजनम् ॥ माकं वा यदि वा पचं मूलं वा यदि वा फलम् । मम्पादयेत् यमाहारं तेनाग्नौ जुहुयात् सदा । पाहारार्थ दिजे दत्वा तदन्नं नियम श्रितः । यासं पाषेण कुञ्चौत योऽस्याम्यं प्रविशत् सुखम् । कुक्कुटाण्डप्रमाणं वा ग्रामं कुर्यात् समाहितः ।। अङ्गल्ययस्थितं वाऽपि गायया चाभिमन्वयेत् । न तु विख्यापयेत् पिण्डं रमानाखादयेत् पुनः ।। न निन्देन प्रशंसेत स्वाइस्वाद च भक्षयेत् । प्रामुखो नित्यमत्रीयादाग्यतोऽत्रमकुत्मयन् ॥ ट्रामोदद्धिर्यथा मोमे मामि मासि प्रदृश्यते । * धनुज्ञातः सदा कुर्यादेवर्षिपिटवन्दनम्, इति मु. । जपनं प्रणम्यादौ,-इति मु। Mas- गोदोरमाचं वै कार्य तिवटचाइने । अतिथिग्रहमार्थाय". इति, "मुतस्याश्रमं भागमुदीक्ष्यो यतिथिर्भवेत्" इति चामयो- श्चियोलापथ्यं पर्याजोषमया व्यक्तम् । म सप्तामां पर बनेदिति भिक्षाचरणार्थ समानां महाणामधिकं न बजेदित्यर्थः । (१) प्रवः।

·SHA
प्रायचिनकालम्।
२१५
अमावास्यां पौर्णमास्यां* व्रतं चान्द्रायणं चरेत् ।
यासान प्रवर्द्धयेत् मोमः पञ्च पञ्च च पञ्च (१) ॥
एकैकं वर्द्धयेत् पिण्डं एक्ने कृष्णे च हासयेत् ।
अमावास्यां न भुञ्जीत एष चान्द्रायणो विधिः ।।
एकैकं छामयेत् पिण्डं रूष्णे एक्ले च वयेत् ।
एतत् पिपीलिकामध्यं चान्द्रायणमुदाहतम् ॥
वर्द्धयेत् पिण्डमेकैकं शक कृष्णे च छासयेत् ।
एतच्चान्द्रायणं नाम यवमध्यं प्रकीर्तितम् ।" इति ।
पुनरपि प्रकारान्तरेण चान्द्रायणं चिविधम्, अषिशन्द्रायणं
शिशुचान्द्रायणं यतिचान्द्रायणमिति । तेषां स्वरूपं यम श्राह,-
"चौंस्त्रौन पिण्डान् ममीयानियतात्मा दृढ़वतः ।
हविष्याबस्य वै मामषिचान्द्रायणं स्मृतम् ।
चतुरः प्रातरौयाचतुरः सायमेवच ।।
पिण्डानेतद्धि बालानां शिशाचान्द्रायणं स्मृतम् ।
पिण्डानष्टौ समीयान्मासं मध्यंदिने वरौ।
यतिचान्द्रायणं ह्येतत् सर्वकलापनाशनम्" इति ।
विष्णुरपि पञ्चविधं चान्द्रायणमाह। “अथ चान्द्रायणम् । यामाना-
.
*षमायां पौर्णमास्याच, इति मु.।
धमायान्तु,-इति मु.।
(१) सोमोयथा क्रमेण पचदशकमाभिर्वईते, तथा पत्रदशग्रासान् बई.
येदिवः।
(२) तथाच, पिपौषिकामध्यस्य ववपचे उपनामा, यवमवस शुरूप
उपनामाइति भावः।
.

·पराशरमाधवः। [१.प. स्थाविकारमनीयात् । तांश्चन्द्रकलाऽभियुद्धौ क्रमेण वईयेत् । हानी च हासयेत् । अमावास्यायाश्च मानौयात्। एष(२) चान्द्रायणो यब- मध्यः, पिपीलिकामध्यो वा। यस्यामावास्था मध्या' भवति, म पिपीलिकामध्यः । यस्त्र पौर्णमामी, म यवमध्यः २) । अष्टौ घामान् प्रतिदिनमनौयात्, म यतिचान्द्रायणः । सायं प्रातमतरश्चतुरो- ग्रासान् ममनौयात् स शिशचान्द्रायणः । यथा कश्चित् पिण्डानां तिलोऽशौती| अनौयात्, म सोम्यचान्द्रायण:'---इति चान्द्रायणेऽभिहितस्थ ग्रासम्य परिमाणमाह,- कुकुटाण्डप्रमाणन्तु ग्रासं वै परिकल्पयेत् । अन्यथाभावदोषेण न धर्मो न च शुद्ध्यति ॥२॥ इति । उक्रपरिमाणादधिकपरिमाणत्वमन्यथाभावः। तेन जातो- - 4 मध्यवर्तिनी,-ति मु. (१) जागी हासे । तथाच फैकचन्द्रकान्ताहामक्रमे गों के कं ग्रास कासये. दित्यथः। (२) ग्घाति निर्वि में धितम्य घान्द्रायमामात्रम्य परामाः, म नु पूर्वमि- दियप्रकारस्य चान्द्रायणविशेषस्य । तम्य निमत वैविध्यासम्भवादिति बोध्यम् । (२) यच्चान्द्रायणं कृष्णप्रतिपद्यपक्रम्य पौर्णमास्यां समाप्यते, सत् पियोलि. कामध्यम् । यत् पुनः शुकप्रतियापक्रम्यामावास्थायां समाप्यते सत् यसमध्यमित्यर्थः । (0) यचप्युलपरिमायादम्पपरिमाणवेऽप्यन्यथाभावः समानः, तथाप्याज- परिमायादधिवपरिमावयवच्छेरे बचनस्य तात्पर्यादधिकपरि- मारवायचामायोर्षिता म न्यूनपरिमायावे । पसरव, “कुका- टाबामा यासं कुर्यात् समाहितः। बाबाखवं वापि"- ·মাহফিল २४७ दोषो प्रतवैकल्यं, तेन दावण, धर्मचन्द्रलोकप्राप्तिहेतुस्तपोरूपो- प्रतविशेषः, म न सम्पद्यते। नाप्यस्य पापाच्छुद्धिर्भवति । चान्द्रायण- माध्यं फल विविधं, पुण्यलोकप्राप्तिः पापनिवृत्तिश्चेति । तदुभय- मधिकपरिमाणग्रासाननतो म सिध्यति । चान्द्रायणस्य फलदैविध्यं यम थाह- “यत्किञ्चित् कुरुते पापं कर्मणा मनमा गिरा। विजश्चान्द्रायणं कृत्वा तस्मात् पापात् प्रमुच्यते । एतानि विधिवत् कृत्वा षभिर्मामैईविष्यभुक् । व्यपेतकल्मषो विप्रश्चन्द्रम्यति मलोकताम्" इति । व्रतचरणानन्तरकर्त्तव्यमाह,- प्रायश्चित्ते ततश्चौणे कुयाद्राह्मणभो जिनम्। गोदयं वस्त्रयुग्मच दद्याविप्रेषु दक्षिणाम् ॥ ३॥ इति ॥ संख्याविशेषानुपादानात् शक्त्यनुमारेण ब्राह्मणभोजनमिति वेदि- N तव्यम् । इत्यनेन साक्षादेव न्यूनपरिमाणं विहितम् । युक्तञ्चतत् । तथाहि, यथोक्तपरिमाजम्य न तावदपूर्वविधिः, रागतः प्राप्तत्वेन तद. सम्भवात् । नापि तत्परिमाणभोजनस्यावश्यकस्वार्थं नियमविधिः, नियोच्यादिकल्पनामतः । तत्परिमाणभोजनसमकालमन्यमोजनेऽपि दोधाभावापत्तेः। अत्ययस्थितं वापौत्यनेन न्यूनपरिमाणस्याभि- हितत्वाच्च । तस्मात् चान्द्रायणस्य तपस्वात् तपसा कशखभा- वत्तायुक्तपरिमाणादधिकपरिमाणमितिफलका परिसंस्थाविधि- रयम् । तस्मात् उस्लाम, उमापरिमाबादधिकपरिमावलमन्यथा- भाव इति ।

·२४ पराशरमाधवः। [१.. - अगम्यागमनमाचे प्रायश्चित्तमभिहितम् । नविशेषेषु प्राथधि- सामि वक्तव्यानि । तात्यन्तनौचजातिगमने प्राययितमाह- चण्डाली वा श्वपाकों वा अनुगच्छति यो विजः। चिरात्रमुपवासित्वा विप्राणामनुशासनात् ॥ ४ ॥ सशिखं वपनं कृत्वा प्राजापत्यदयं चरेत् । गोडयं दक्षिणां दद्यात् शुद्धिं पाराशरोऽब्रवीत् ॥५॥ इति। ब्राह्मण्यां शूद्राबाता, चण्डाम्नी : पारूढ़पतितामाता च.), मगोपाजाता वा। तदेतत् त्रिविधचण्डालत्वं यम श्राह- "धारूढ़पतिताबानो बाह्यस्यां शूद्रजम यः । चण्डालो तावुभौ प्रोको सगोत्राद्यय जायते"- इति । एतत्रिविधवण्डाम्लसन्ततौ आता स्त्री चण्डालो। शत्रुगयो- नर्माता स्वौ श्वपाकौ । तदाह मनुः,- "क्षत्तुजांतस्तथोग्रायां वपाक इति कौर्तितः" । दिशशब्दोऽत्र आह्मणपरः। चत्रियवेश्ययोः पृथम्वक्ष्यमाणवात् । उ- पवामित्वा उपवासचरित्वेत्यर्थः। प्राचारार्थशिवन्तात् शब्दनिष्पत)। चचियवैश्ययोदक्षिणाधिक्यमाह,- तत्र पतितमोधनातिगमने-इति शा. (१) यल मैडिक धर्ममा प्रमादततस्मात् यवते, स चाहपतितः इन्युच्यते। (२) उपासनादापारा किए, साहितिषः, ततः कापबयेन शामिला ति पर नियमिति भावः। 4.

·१..]
प्रायश्चितकाडम् ।
२४३
शषियो वाऽथ वैश्यो वा चण्डाली गच्छतो यदि।
प्राजापत्ययं कुर्याद्याहोमिथुनद्दयम् ॥६॥ इति ।
स्पष्टम्।
शूद्रस्य त्वन्त्यं व्रतमधिका दक्षिणेत्याह,-
-
श्वपाकी वाऽथ चण्डालों शूद्रो वा यदि गच्छति ।
प्राजापत्यं चरेत् कृच्छं चतुर्गोमिथुनं ददेत् ॥७॥ इति ।
मनु स्मृत्यन्तरेषु चण्डालीगमने प्रायश्चित्तान्यन्यथा सार्यन्ते ।
तत्र कानिचित् प्राचार्याक्रात् प्रायश्चित्सात् न्यूनानि, कानिचिदधि-
कानि। यथा सुमन्तुः । “मानवसृपिटध्वसृस्नुषाभगिनीभागिनेयो-
गोचण्डालोनामभिगमने नप्तच्छ्रम्"-इति । तदेतदकामतः प्रवृ-
तस्य रेतःमेकात् प्रानिवृत्तौ द्रष्टव्यम् । यत्त्वनिरमोक्रम्,-
"पतितामयस्त्रियो(१) गत्वा भुक्ता च प्रतिग्टह्य च ।
मासोपवामं कुर्वीत चान्द्रायणमथापि वा"-दति ॥
तत्र चान्द्रायणं कामतः प्रवृत्तम्य रेतःसेकात् प्राङ् निहत्तस्या-
शक्रस्यावगन्तव्यम्। शकस्य तु मासोपवामः । गोदयदक्षिणायुक्रस्थ
-
--
(१) पतिताः पतनवन्तः। पतमच महापातकादिदोष रिजातिकम्मी-
नधिकारः नरकमागित्वच। तदुतम् । “हिजातिकर्मभ्योहानिः
पसनं परच पासिडिलमेके गरबम-इति। बसे war
नवनवपचादया।
32

·पराभरमाधवः। - प्राजापत्यदयस्थ मूलवचनोकस्य प्रत्याबायकापनाद्वारेण(१) मासोप- वासममानवादथमेव विषयः । यदपि शङ्खनोकाम्,- "कामतस्तु यो विप्रचण्डालौं यदि गच्छति । सण होत प्राजापत्यदयेन वा । कामतस्तु यदा विप्रथण्डालौं यदि मेवते। चान्द्रायणेन राधेत प्राजापत्यदयेन वा"-इति। एतलवचनेन समानविषयम् । यमस्तु विषयव्यवस्थापूर्यकं पक्ष- इयमाह- - "चण्डालपुल्कमामान्तु भुक्ता गत्वा च योषितम् । कच्छ्राब्दमाचरेत् जानादजानादैन्दवद्वयम्" इति ।। एतच्चोभयं, रेतःमेकपर्यन्तमझगमनविषये। यत्तु गौतमेनोक्तम्। "अन्धावमायिनौगमने २) कृच्छ्राब्दममत्या द्वादशरात्रम्"---इति । तवादाच्छो यमोक्रसमानविषयः । दादराजन्तु सुमन्तुप्रोक्तप्त- असमानविषयम्। यदभिरमीकम्,- "अन्यजानान्सु गमने भोजने च प्रमापणे। (१) धेनुसाबनाद्यनुकल्पव्यवस्था प्रत्यानाय इत्युच्यते । (२) भयावसायिनः कुले माता सो पायावसायिनी। पथावसायिनथ, “चदानः अपचः क्षत्ता सतो वैदेशकलया। मामधायोगबौ चैव सौतेल्यावसायिना"-इन्युलनक्षमाः । “निषादखी तु पहाबाद पुधमन्यावसायिनम् । सशानगोचरं सते" gayaच । (३) त्यवाय, "रबर्मकारचमटोगहरवच । वर्तमेदमिलाच बौदे पवना समr"-पक्षा।

·"'".
प्रायश्चितकामहम् ।
-
पराकेण विशतिः चाहगवानगिरोऽब्रवीत्" इति ॥
तदपि तप्त समानविषयम् । यदपि वसिष्टेनोकम् । “दादा-
रात्रमब्भचोदादभरात्रमुपवसेदश्वमेधावमधं वा गछत्। एतेनैव
चाण्डालौव्यवायोव्याख्यातः” इति। एतदपि शुद्यमोकचान्द्रा-
यणद्वयसमामविषयम्। यच्च सम्वत्तेनोक्रम,-
"यथण्डालौं द्विजोगच्छेत् कथञ्चित् काममोषितः ।
त्रिभिः कृच्छविंशोत प्राजापत्यानुपूर्वकैः" इति ।
एतच्चान्द्रायणदयेन ममानविषयम् । यदपि ममुनोत्रम्,-
"यः करोत्येकराचेण वृषलौसेवनं द्विजः ।
स भेषभुगजपनित्यं चिभिर्वबैर्व्यपोहति" इति ॥
सुषलो चण्डालौ । तथाच स्मत्यन्तरे,-
"चण्डालो बन्धको वेभ्या रजःस्था या कन्यका(१)
अढ़ा या च मगोचेण वृषस्यः पञ्च कौर्मिताः" इति ।
तदेकदिनाभ्यासविषयम् । यदपि मनुनोकम्,-
"रेतःसेकः खयोन्यास कुमारौवन्यजासु च ।
सख्युः पुषस्य र स्वौषु गुरुतस्पसमं विदुः" - इति ।
थाशवसोनापि,-
"सखिभार्याकुमारीषु खजातासन्यजास च ।
मगोचास सतस्त्रीषु गुरुतल्यममं स्तम्" इति ।
-
-
*एबस्थामाख्यादयः, इति मु.।
(९) कन्यका रमाया, विवाहाव पूर्व तुमतीति यावत् ।।

·पराशरमाधवः। ९... एतच्च पक्षाभ्यासविषयम् । यच मनुमोकाम,- "गुरुतत्पव्रतं कुर्याद्रेतः मिक्ता स्वयोनिषु । सख्युः पुत्रस्य च स्वौषु कुमारौवनयजासु "-इति । एतच्च मामाभ्यासविषयम्। यश्च यमेनोकम्,- "रेतः मिक्वा कुमारीषु चण्डालौवन्यजासु च । सपिण्डापत्यदारेषु प्राणत्यागो विधीयते"-ति । एतञ्च सम्बत्मराभ्यामविषयम्। अथ मागमनप्रायश्चित्तमुच्यते । यद्ययेतबोपपातक, तस्यातिपातकेष पाठात् । तथाप्यगम्याग- मनावान्तरभेदप्रसङ्गादत्राभिधानम् । ताजानकृते मात्रादिगमने प्रायश्चित्तमाह- मातरं यदि गच्छेत्तु भगिनों स्वसुतां तथा। एतास्तु मोहितोगत्वा चौणि कृच्छाणि सञ्चरेत् ॥८॥ चान्द्रायणचयं कुयात् शिश्नच्छेदेन शुद्ध्यति ॥ इति । मातरंजननौम् । दूतरामां माढणां, "पिटदारान् ममारुह्य" इति वक्ष्यमाणत्वात्। भगिन्येकोदरा, तस्याएव मुख्यत्वात्। तथा, खसतेति मवर्णायां भाायामुत्पन्ना। तत्र चौणि प्रायश्चित्तानि : प्राजापत्यषयमेकं, चान्द्रायणत्रयं द्वितीयं, शिश्नच्छेदस्ततीयम्। एनच मैथुनप्रकारभेदविषयतया योजनीयम् । मैथुनं चाष्टविधम्, - (१) “माळगमनं दुशिलगमनं खुषागमनमित्यतिपातकानि"-इत्या. दावितिका ·प्रायश्चित्तकाण्डम् । २५१ "भरणं कौन केलिः प्रेशणं गुह्यभाषणम् । मंकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिष्पत्तिरेवच । एतन्मैथुनमष्टाङ्गं वदम्ति ब्रह्मवादिनः । विपरीतं ब्रह्मचर्यमेतदेवाष्टलक्षणम्" इति स्मरणात् । तत्राचं व्रतमन्यत्वादप्रवर्तकस्मरणादिपञ्चविधाप- राधविषयं, द्वितीयन्तु पूर्वस्माद्गुरुत्वात् प्रवर्तकसङ्कल्याध्यवमाय- विषयं(२), हतीयन्वतिमहत्वास्क्रियानिष्पत्तिविषयम् । मनु मोहित- इत्यभिधानादकामकृविषयमिदं, तथाच मंकल्पाध्यवमायौ तत्र न सम्भवत इति चेत् । मैवम् । मन्दान्धकारादौ भातेयमित्यज्ञाला गमिष्याम्येनामिति सङ्कल्पाध्यवमायसम्भवात्। यदा, मातेयमिति दातेऽपि प्रत्यवायगौरवमजावा प्रवृत्तस्य संकल्पाध्यवसायमम्भ- वात् । न च मातरि भगिन्याञ्च समानं प्रायश्चित्तमुक्रमिति वाच्यम् । भगिन्यामावृत्तिविषयलस्य कल्पनौयत्वात् । शिनच्छेदोत्तरकर्त्तव्यं मनुराह,- "स्वयं वा निवृषणावुकृत्याधाय चाञ्चलौ । नैऋतौं दिशमातिष्ठेदानिपातादजिह्मगः"-दति ॥ * प्रायश्चित्तमयुक्तमिति वाच्यम्, इति पाठोमम प्रतिभाति । (१) बनेन कर्मणा इदमिदं फलं साध्यते इत्येवंविषया बुद्धिः सहस्पः । अध्यवसाया पुनः, करिष्याम्येतदिति निश्चयचिकीर्षा वा। साल्योऽध्य- बसायच इयमपि प्रत्तिरेतुत्वात् मरमादिभ्यो गुग, इति बोध्यम् ।

·२५० पराभरमाधवः। उशमाऽपि । “बट्टानधारी गुरुतत्पगः सवृषणं जिनमुत्चत्य मैरतौं दिगमंचलिमादाय* अजेदानिपातात्" इति । मश- लिखितावपि । “चरेण शिनवृषणाष्टित्यादायावेक्षमाणो ब्रजेत्"-- इति । एवं गच्छन् यत्र कुद्यादिना प्रतिबध्यते, नवामरणानं निष्ठेत् । तदाह वशिष्टः । “मवृषणं शिश्नमुस्कत्याजलावाधाय दक्षिणाभिमुखो गच्छत् । यत्रेव प्रतिहतस्तत्रैव तिष्ठेदाप्राणविमो- कात्" इति । अज्ञानताभ्यामाज्ञानकृतसहजननौगमनेऽपि पूर्वोकादधिक- गोत्पादकं प्रतविशेषं वशिष्ठ पाह। “निष्कालकोधृताभ्यको गोम- येनाग्निना पादप्रमत्यात्मानं दाहयेत्, पूतो भवतीति विज्ञायते"-. इति ॥ केमाः शिरस्यवस्थिता अलकाः, के अलकाः कालकाः, मिर्गताः कालका यस्मादसौ निष्कालकः, मुण्डितशिरा इत्यर्थः । मन्वय बधस्य कामसतमद्गमनविषयत्वे ततोऽवधिकलोम- प्रदस्य बधान्तरस्थाभावात्। कामकृताभ्यासे प्रायश्चित्तं न स्यादिति चेत् । मैवम् । गोमयस्येवेषदाद्रत्वातिहष्कत्वादिभेदेन चिरहि- प्रदाहिनो बधभेदस्य कल्पनौयत्वात् । यत्तु शिनच्छेदादिबधान । - * दिशमनबाबाधाय, इति मु.। । दाप्रलपाव अति मा.. तान्तरस्थाभावात्, इति मु.। (९) अतिशुबगोमयापिमा विपदाहेन धोनिष्पद्यते। बदामोमया- লিলা । খিী শিখর। থিমবাবাই मेशाधिकामिति भावः।

·प्राचिनबाडम्।
"२५१
न्यूनप्रयाममाथ्यं सूालिङ्गानादिमरणमन्येमुनिभिः प्रदर्शितं, तत्रो-
भयेच्छाऽन्यतरेच्छादिभेदेन विषयव्यवस्था कल्पनौथा ।
तदार
--
-
"गुरुतल्यभिभाव्यनस्तप्ते स्वप्यादयोमये ।
सूर्मों जलन्तौं वाऽसिष्य मृत्युना स विशुद्यति ॥
सायं वा शिप्रषणावुकत्याधाय चाचली।
नेतौं दिशमानिछेदानिपातादजियग:" - इति ॥
यमोऽपि,-
"गुरुदाराभिगमनं कृत्वा मोहेन वै दिलः ।
वलम्तौमायसौं शय्यां संविशेद् गुरुतल्पगः ।
सूर्मी ज्वलन्तौं वाऽऽस्मिथ्य मृत्युना म विह्यशति"-इति ।
याज्ञवल्क्योऽपि,-
"तप्तेऽयःमयने साईमायम्या योषिता स्वपेत् ।
ग्टहौत्त्वोत्कृत्य सुषणौ नैऋत्यां वोत्सृजेत्तनुम्” इति ॥
अङ्गिरा अपि,-
"गुरुतत्पी शिला सप्तामायसौं वा स्त्रिवं विशेत् ।
मरणय तदा पयां प्रबजेहिशसुत्सराम् ॥
शरीरस्य विमोक्षेण मुद्यते कर्मणोऽभात् ।
स्थापयन् गुरुतस्यौ वा* सप्ते वायसे खपेत् ।
समाशित खिवं वाऽपि तत्र कार्याषौं मरः" इति।
तो, सौरमयने गुरुतव्यमः भयौत, सूमौ ज्वलन्नौं वा
गुरतमीवि, इति ।
-

·पराशरमाधवरा [१...। अभिव्येत्, लिङ्ग वा मवृषणमुत्तस्थानलाबाधाय दक्षिणा प्रती* बजेदजिवामाशरीरभिपातनान्मतः शायतौति। बौधायनोऽपि । "गुरुतल्यगस्तप्ते लौहशयने भयोत ज्वलन्तौं वा सूर्मीमाशिष्य लिङ्ग वा मषणं परिवास्यान्नलावाधाय दक्षिणाप्रतीचोरन्यत- रेण गच्छेदानिपातात्" इति । तत्र तयोरिच्छतोः संयोगे तप्तलौहायनं, स्त्रिया प्रोत्साहितम्य ज्वलत्मा लिङ्गनम्, पात्मना प्रोत्साहितायान्नु गमने मवृषणलिङ्गोत्कर्ननादि । जननौगमनेऽभिहितं यत् प्रायश्तिं, तत् तद्भगिनीगमने- यतिदिति,-- मातृवस्गमेचैवमात्ममेदनिकर्तनम् ॥ ६ ॥ इति । एवमितिमाम्यातिदेशाम्मानसे कौडादौ यथोक* प्रतद्वयमा गन्तव्यम् । मेढ़निकर्त्तनेम मरणपर्यन्तव्रतमुपलक्ष्यते । अननौतभगिन्योः ममानवतमयुक्रमिति गङ्कनोयम् । जनन्या- मकामयते तद्भगिन्यां कामकते च समानत्वमम्भवात् । उपरित- नवचनेन बचानेनेति विशेषणादेतम्य वचनम्य कामहविषय- वमवगम्यते । कामकते माहवरगमने प्रायशित्तमा,- बजानेन तु यो गच्छेत् कुर्याचान्द्रायणहयम । दशगोमिथुनं दद्याछुटिं पाराशरोऽब्रवीत्॥१॥रति । न kin- • शिकोहं-इति शा।

·पर १.. प्रायविनायम्। गयोनषभयोमिथुनं गोमिथुनं, दसवकं गोमिथुनं दागो- मिथुनं, विंशतिमझ्याका गाव इत्यर्थः । मनु याजवस्क्येम माझव- सुगमने गुरुतल्पव्रतमिति निर्दिष्टम्,- "पितुः स्वमारं मातुश्च मातुलानौं खुषामपि। मातुः सपनौं भगिनौमाचार्य्यतमयां तथा ॥ प्राचार्य्यपनौं स्वसुतां गच्छंस्तु गुरुतल्पगः” इति । वाढम् । कामहते गुरुतम्त्यव्रतमस्माभिरपि पूर्ववाक्ये दर्शिन, चान्द्रायणं त्वकामकृते इत्यविरोधः । एतदेवाभिप्रेत्य हारौत आह । "पिटव्यस्त्रीगमने वह मानवसृपिष्वमृगमने कन्यामगोचावलौ- यागमने भागिनेयोगमने चान्द्रायणम्" इति । शङ्खलिखितावपि । "एवं मातुल्लानौमानवसृस्नुषादुहितगमने तथाऽऽचार्य्यदुहितरि चान्द्रायणम्" इति । हन्मनुरपि,- "चण्डालौं पुल्कौं क्षेच्छों ।' सुषाश्च भगिनौं मखौम । मातापित्रोः स्वमारं च निक्षिप्त गरणागताम् ॥ मातुलानौं प्रजितां सगोत्रां नृपयोषितम् ॥ भिव्यभावें गुरो - गत्वा चान्द्रायणनगेत्".--इति ॥ चतुर्विंगनिमतेऽपि,- "पिष्वमा मातुलानौ श्वश्रूमर्माहट्वमा तथा । एता गत्वा म्बियो मोहाचरेश्चान्द्रायणवतम्" इति ॥ इति मु.॥ (१) क्षेची खेच्छकुलजाता । लेख, “गोमांसखादकोयस विराईड भाषते । साधारविहीन शबभिधीयते"-rjasti - 33 ·२५७ थप्यकामशतस्य मूलवचनेन चन्द्रापादयं विंशतिगाववाभि- हिताः, तथापि तस्य रेतःसेकपर्यन्तगमने विषयत्वादेकचान्द्रायण- वचनानां व रेतःमेकात् प्रागेव निवृत्ती योजनौयत्वाब कोऽपि विरोधः । यदपि चतुर्विंशतिमतेऽभिहितम,- "पित्तव्यमारभार्याच भगिनौं मातुरेवच । श्वश्रूमारुका धाचौच्च नमक; ममाचरेत्” इति । चदपि भम्बतमाभिहितम् -- "भगिनौं मातुराप्तां च स्वमारं चान्यमादजाम् । एता गला स्त्रियोमहान ममाक्षरेन्" इति ॥ एतदभयमारोगापर्यन्तं प्रवृत्तस्य योनिशिङ्गमम्बन्धात् प्राड- मितो द्रष्टव्यम् । जमनौव्यतिरिक्रपिहभायांगममे प्रायश्चित्तमाह,- पिलदारान् समारुध मातुराप्तान्तु भ्राहमाम्। गुरुपत्नी खुषाच्चैव भ्रातभार्थी तथैवच ॥११॥ मातुलानों सगोधाश्च प्राजापत्यचयश्चरेत् । गोइयं दक्षिणं दद्यात् शुद्यते नाच संशयः॥१२॥ इति । पिवदाराः अमनौयतिरिकाः पिवभार्या अमवर्णाः मवर्णाश्च । मातुराता मातुः प्रियसखौ। भावना श्रेष्ठस्थ कनिय वा सता। मुसाम्दो कि मुख्यया वृत्या पितरमाचष्टे । तथा च मनुः,- mein ·१..] पावधिबाहम्। २५ - "निषेकादौनि कर्माणि षः करोति यथाविधि । सम्भावयति चानेन म विप्रो गुरुरुच्यते"-इति । थाजवल्क्योऽपि,- "म गुरुर्यः क्रियां कृत्वा वेदमस्मे प्रयच्छति" इति । पिटव्यतिरिकः श्रुतोपकार्यपि मुख्यो गुरुः । तच मनुनैवोकम्,- "अल्पं वा बड़ वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः । तमपोह गुरुं विद्यात् श्रुतोपक्रियया तया"--इति । व्यासस्त मुख्यामुख्यगुरून् मान् संग्टया दर्शयति । “गुरवो- मापिटपत्याचार्या विद्यादाव्येष्ठभातविजोभयत्राताऽनदाता "-इति । एवं च मत्यत्र पिटदारानिति पितुः पृथगुपादामात् नयतिरिक्ताचार्यादिरेव गुरुपत्नीरित्यचानेन गुरुशब्देन विव- धितः । खुषादयः प्रसिद्धाः। अकामतः महद् गवा मदक्षिणं प्राजापत्यचयश्चरेत् । कामतम्ल ग्रिप्रवेशः। तदुर चतुर्विंशतिमते,- "मातरं गुरुपनौं च समारं स्वसुता तथा । गत्वा तु प्रविभेदमिं नान्या शद्धिविधीयते"-इति विष्णस्मतावपि,- "मागमनं दुहिगमनं खुषागमनमित्यतिपातकानि । अतिपातकिमस्खेते प्रविशेषुईताशनम् । म ह्यन्या निष्कृतिशेषां विद्यते हि कषश्चम"-इति ॥ यतु मन,- --- man श्रुतोपकार्यमुखोगा, इतिहा।

·२८. पराशरमाधव -- "अधःयौ जटाधारौ पर्णमूलफलामनः । एककालं समग्रन् वै वर्षे तु द्वादशे गते॥ रुकारतेयौ सरापथ ब्रह्महा गुरुतस्पगः । व्रतेनतेन शायन्ति महापातकनस्त्विमे"-इति ॥ तत्मवर्णत्तमवर्णपिसदारगमने अकामतो द्रष्टव्यम् । यच सम्बत- मोक्रम्,- "पिढदारान् समारुह्य मारवत्रं मराधमः । भगिनों मातुराप्तां वा स्वमारं वाऽन्यमाबजाम् । एतास्तिनः स्त्रियो गत्वा ततकच्छ समाचरेत्" इति । तद्धौनवर्णगुम्दारेषु रेतःसेकादर्बाग् द्रष्टव्यम्। यह याजवन कोनोक्रम,- "प्रायश्चित्तं चरेत् हवं ममा वा गुरुतम्पगः । चन्द्रायणं वा चौन् मासानन्यस्यन् बेदसंहिताम्" इति ॥ एतत् त्रैवार्षिकप्राजापत्यवती १० बायौपुत्वम्य गद्रजातीयगा- भाऱ्यांगमने द्रष्टव्यम् । यदा तु गुरूपन्नोमसवर्ण व्यभिचारिण- • प्राजापत्यं धोत् , प्रभादाद,-ति मु। + यच यामापि, "यदा तु गुरुपती च सवयी अभिचारिणीम् अबुद्धिएवं गश्त प्राजापत्यं तदाऽऽचत्"--इति । तदा वेदजप बहित चान्द्राय सध्यम् । यत्र तेयोलम्, इति मु.। (१) समाइति अयमात् असतिबाधके वनस्य विखे पर्यवसामा शापियामायबाम इति योशम्।

·प्रायलिशाकम् ।
--
मबुद्धिपूवं गच्छति, तदा वेदजपमहितमाधिकचान्द्रायणं द्रष्टव्यम्।
यच व्याघ्रणोकम् -
"कृच्छ्रे चैवातिकच्च्च तथा कृच्छातिकृच्छ्रकम् ।
चरेमासचयं विप्रः चचियागमने गुरोः" इति ॥
तच* बुद्धिपूर्वं मछद्गमने उभयोरिच्छातः प्रकृत्से अतिकच्छः,
तया प्रोत्साहितस्य इच्छः, खेमेव प्रोत्साहितायां रुकातिवच्छः।
तत्राप्यभ्यासे मरणान्सिकमेव । यथाऽऽह देवलः ।,-
"मत्या गत्वा पुनर्भायां गुरोः क्षचसुतां दिजः ।
अण्डाभ्यां वर्जित लिङ्गमुत्कृत्य च मृतः शुचिः" इति ॥
अबुद्धिपूर्व महाद्गमने कखोकं द्रष्टव्यम्,-
"चन्द्रायणं तप्तकाच्छमतिकच्छं तथैवच ।
सकृद्गत्वा गुरो र्यामज्ञानात् हचियां दिनः" इति ॥
तत्राप्युभयोरिछातः प्रवृत्ते नप्ताकम, तया प्रोत्साहितस्था-
तिहळू, खेन प्रोत्साहितायां चान्द्रायणं द्रष्टयम् । अभ्यासे तु
जावकर्णाः,-
"गुरोः सचमुतां भायां पुनर्गत्वा त्वकामतः ।
कृषणं मात्रमुत्कृत्य शोनौवम् मतस म"-इति ॥
वैश्यायां बुद्धिपूर्व महाद्गमने कण्व पाह,-
"नकळू पराकच तथा भाजपमं गुरोः ।
भाऱ्या वैश्यां महगला बुधा मामबरेविजः"-रति ॥
तब-इति मु.।
1 करखा, - इति मु.
-

·हर पराभरमाथा ma सवायुभवोरिशतः प्रकृत सप्तक्ष,, तथा प्रोत्साहित भान्सपनम, आत्मना प्रोत्साहितायां पराकः। अभ्यासे लिया. पच्छेदः कार्यः । तथाह लौगाक्षिः,- "गुरोर्वैश्यां पुनर्गत्वा गवा चापि पुनः पुनः' । लिङ्गायं छेदयित्वा तु ततः शुध्थति किविषात्" इति ॥ समादेव ज्ञापकादभ्यासे यदकं गुरुतल्पप्रायश्चित्तं, तदेव बहु- भोऽन्यामेऽपि द्रष्टव्यम् । अबुद्धिपूर्वके सहाद्गमने प्रजापतिराह, "पचरा न मानीयात् सप्ताटो वा तथैवच । वैश्या भायां गुरोर्गवा महादजानतो दिजः" इति । तबाथुभयोरिछातः प्रहप्तौ सप्तराचं, नया प्रोत्साहितस्थ पञ्च- रात्रम्, प्रात्ममा प्रोमाहितायामष्टराधमिति। श्रन्यासे त्वामरणाान्त अपर्याचरणम् । तदाह रौतः,- "अभ्यस्य विप्रो वेसायां मुगेरज्ञानमोहितः । म बड़झं ब्रह्मचर्य सञ्चरेद् यावदायुषम् "-रति ॥ एद्राममने पुद्धिपूर्व जावासिराक,- "प्रतिवर्ष नाक पराकम तथैवच । गुरोः मुद्रा मागता बुधा विप्रः समाचरेत्" इति । वायुभयोरिशानः प्रहत्ती नयेव प्रोत्साहितच्याति एम, पात्मना प्रोत्साहितायां पराक रति एवम् । अम्बाले बादवले प्राय कर्मवम् । तथाऽऽहोपमन्युः,- - - - muman- साबमधामतोरिया,-इतिहा। Natमरवानिमा ·"पुनः यहां गुरोर्गवा बुधा विप्रः समाहितः । वहाचर्यमदुष्टात्मा मधरेदादभौः समाः" इति । प्रजाने दौर्घतमा पाह- "प्रजापत्यं साम्मपनं सतरात्रोपचासनम् । गुरोः शूद्रो मचद् गत्वा चरेविप्रः समाहितः" इति ॥ सत्राप्युभयोरिातः प्रकृत्तौ मान्तपनं, नया प्रोत्साहितस्य प्राजापत्यम, श्रात्मना प्रोत्साहितायां मारापोपवास रति। पचासे सु मनुनो द्रष्टव्यम् "चन्द्रायणं वा चौमामामात्रियतेन्द्रियः । हवियेन यवाम्बा वा गुरुतल्यापनुक्तये" इति । साधारणस्त्रियां गुरुतल्पदोषो नामित, इत्याह व्याघ्रः,- "जात्युकं पारदार्य वा गुरुतत्पलमेवच । साधारणस्त्रियां नास्ति कन्यादूषणमेवर"-ति । पतु मारदेनोक्रम,- ""मादम्बसा च पब मातुलानो पिडम्बमा । पित्स्यसखिभिस्थली भगिनी तसबी पुषा । दुहिताऽऽर्यभार्या च सगोचा शरणागता । राघौ प्राषिता पाचौ साधी वर्णतमा था। पासामन्यता मला गुरुतल्यग उच्चते" इति । - emain * माता माखसा शर्मानुजानो समता। पिटाखा पिडा शिवको नसो ·m- तदेतदकामतोऽभ्यासे कामतः महाद्गमने च द्रष्टयम्। पच वभिनोतम,- ""मखौखयोनिमगोवाशिष्यभा-बुषासु च । कन्याखकामतो गत्वा गुरुतल्पसमः स्मृतः"-दति ॥ पच मनुमोक्रम, "गुरुतश्पव्रतं कुर्याद्रेतः मिका खयोनिषु । मस्युः पुत्रस्य च स्वौषु कुमारीबायजासच"-दति ॥ पदपि व्याघ्रण,- 'प्राश्रितस्यापि विष प्राहिताग्रेस योगिनः । प्राचार्य्यस्य च राजन भाऱ्या प्रवजितां तथा ॥ धाचौं पुत्तौं च पौौं ची सखौं मातुम्नयैवच । पितुः सखौं तथा गत्वा गुरुतम्त्यातचरेत्"-रति ॥ सम्बनेगापि,- "पिस्यदारगमने भारम्बौगमने तथा । गुरुतल्पातं कुर्याविष्कृति न्यथा भवेत्" इति । याज्ञवलक्यमापि,- "पिवमसारं मातम मासुलानौं बुषामपि । • सहोलयोनिमगोपशिष्यमार्याधुषायो गवि . राक्तत्पसमः, अति मु.। पात्री पूनी प्रगौरी-इति । विजानाविमने सामागिने सपा-तिसु.।

·1.1 " मातः बपौं' भगिनीमार्थतनयां तथा। प्राचार्यपनौं समुतां गवंतु गुरुतल्पगः" इति । तान्येतानि वचनानि नारदवसमवयवस्थापनौयामि(१) । यानि यूकविषयएव न्यूनप्रायविनानि चान्द्रायणादौनि, तानि सम्बन्ध कनौयस्लमाश्रित्य योजनौयानि । नञ्च सम्बन्धकनीयवं सुमन्सुमा प्रदर्भितम्। "पिटपल्यः मळमातरः, तद्धातरो मातला,तहगिन्यश्व माटखमारः, भगिनीमपन्यव भगिन्यः, तदपत्थं भागिनेयम् । अतोऽन्यथा सरकारणानि कृत्वाऽयाज्याः पतिताव भवति" इति। अत्रातिदेशिकव्यपदेप्रदर्शनात् प्रायश्चित्तानपत्वं मिहानि । एतदेवा- भिप्रेत्य सम्बत पाह(२),- "गुरोर्दुहितरं गत्वा स्वमुतां पितुरेवच । तस्था दुहितरश्चैव चरेत् चान्द्रायणं अतम् ॥ सनाभिनौं मासुलानौं खुषां मासुः सनाभिनीम् । गच्छनेताः स्त्रियो मोहात् पराकेण विशुद्यति । मखिभाऱ्या समारय मञ्चैव हि मानवः । अहोरागोषितो भूत्वा तप्तादयश्चरेत् ॥ कुमारोगमने व प्रतमेतत् समादित्"-रति । HEN * पिव्यमानी,इति मु.। । (१) माय्वसा च भवेत्यादिनारदवचनवदित्वर्थः । वाचतानि दच- मान्यकामतोऽभ्यासे कामतः सहदमने च थवतिहो। (२) तथाचाव्यपावित्तविधायचापि सम्बादिवचनानिषातिरशिक- विषयायोति मावा। 34

·सुमन्तुरपि । “मापिटब्वस्वाभमिनीभागिनेथीगोचण्डाली-
ममनेषु ततपयं सामपनच" इति । चतुर्विंशतिमतेऽपि,-
"धातचैव कनिष्ठस्य भार्याङ्गत्वा तु कामतः ।
मान्तपनं प्रकुर्वीत कदयमचापि वा ॥
मालय स्त्रियं गत्वा पिलव्यतनयां तण।
ना; प्रकुर्वीत बहाचं तत्सुतासु च ॥
गुरोर्दुहितरं गत्वा पराकन्तु समाचरेत् ।
भागियौं दिनो गवा घरचान्द्रायणं प्रतम् ।
मातुक्षय सतां गत्वा पितुश्च स्वमियां तथा ।
प्राजापत्यं प्रकुर्वीत हारीतवचनं यथा ।
मातुय स्खलौययैव भार्या गत्वा तु कामतः ।
पिव्यतनयस्यैव सपादं कच्छ्रमाचरेत् ।
ड्रोहित्री पुचतमया परेच्चान्द्रायणं व्रतम् ।
तत्मता व बुषां गत्वा पराकम्तु समाचरेत् ॥
परेचान्द्रायशं विप्रो गयोपाध्याययोषितम् ।
प्राचार्यस
पराकन्तु
बौधायनवचो यथा ॥
सम्बन्धिनः खियं गत्या भपादं माचरेत् ।
विधवागमने महोरात्रसमषितम् ॥
मतसागमने आ सपादनु समाचरेत् ।
अखिभार्या ममाव जातिमननयोषितम् ॥
मला पानं पादततः पुनः ।
पादं मां-इति R
...

·WOTE सुमारोगमने विप्रवरेचानायवतम् ।। पतिता दिजो गत्वा तदेव तमाचरेत्" इति । अच भोतोषु मर्वेषु व्रतेषु गौरवरलाधवे परीक्ष्य यथायथं बुद्धिपूर्वाबुद्धिपूर्वाभ्यासानभ्यासादिविषयत्वं योजनीयम् । भूखवच- मपठितपिलदारादिव्यतिरिकपरदारगमने प्रायोनी द्रष्टव्यम्,- "बाधणे प्राधणे गच्छेदकामां यदि कामतः । कळू पाद्रायणं कुर्याद मेव प्रमादतः । श्रईमेव सकामाया तमक, माइतौ। अर्द्धमधैं नृपादौनां दारेषु ब्राह्मणवरेत् । एतद्गतं चरेत् सार्दू श्रोषियस्य परिग्रहे । अश्रोत्रिययेत् द्विगुणमगुप्तामधमेषु ११-रति ।। कायोऽपि,- "एद्रदारगतो विप्रोचतिमसमाचरेत् । चन्द्रायणं विनो रामः समच माधणातम्" इति ॥ यदि ब्राह्मणेनैव चातुर्वसप्रसूतास क्रमेण निर्दिष्टे, तदानौं बाधणस्य ब्राह्मणौगमने यदुक, तदेव पादहीन पश्थिादिगमने द्रष्टव्यम् । व्याघ्रवचनात्,- - - * यथायचं बुद्धिपूर्वाभ्यासादिविषयत्वं,-इविस• शा। + व्याघ्रोक्तम्, इति मु.। 1 धान्द्रायोति मु.। ६ दिगुदगुमामर्शमेव कवि ॥ यरिमामय बचावासावाये, ।

·" विवातिदिवाशेचातुर्वर्षप्रस्तवः । अमेय पादशो हौन व्रतनासु गतवरत्" इति । अयमेव न्याषः पचियादिपरिग्रहौताखपि द्रष्टव्यम् । प्राधाण- एडा प्राधणे गवा प्राजापत्यं कुर्यात् । वसिष्ठवचनात् । रमेषापूर्वक ब्राह्मणदारानभिगछन्, भितधर्मकर्मणः अमिहत्तधर्मकर्मणोऽतिकच्छ्रः" इति । पदमबुद्धिपूर्व गद्गमने । बुद्धिपूर्व दिगुणम्, “श्रई मेव प्रमादतः” इति विद्वान् । प्राणस्य चचियादिभार्यागमने यदुनं, नदेव चत्रि- मादीनां खजातिभार्यागममे द्रष्टयम् । कुतः ? "विप्रो नृपय भार्यायां यत्करोति समागमे। नदेव पिषस्वापि कुर्यादव भङ्गमे"-रति प्रजापतिधर्मलिशात् । गर्भपर्य्यन्ते परदारगमने यम पाह- ; “वर्ष हे परदारेषु चौषि भोषिचदारवे"-इति । प्रातियोमोल परदारममने सम्बन पाह- अवधिन मानणे मोत् पापियो वैश्मएक्वा । गोसूपवानकासारो मामाईन विश्थति। साड माधणे गला कधित् काममोहितः । मोमवावकाहारी मासेनेकन शाति" इति । - विकार-इन मु.॥ ममतु, पक्षापूर्वी वि पाठः पति-

·-र
एतदत्यनाध्यमिचारिजाबीविषवम् । : इतरविषये
रणात् । तथा च वशिष्ठः । “शूद्रोद् प्राधणेमुपगच्छदौर
त्या शुद्रमनौ प्रास्येत् । प्रायाः मिरसि वपनं कारयिता
भ्यब्ध ना कृष्णखरमारोप्य महापथमनुमंताजयेत्। पूता
विज्ञायते । वैश्यश्चेद् प्राधणमुपगच्छेत्, लोहितद
वैष्यमनौ प्रास्येत् । प्रायस्याः भिरमि वपनं कारयित्वा
भ्यज्य ना कृष्णखरमारोप्य महापथसनुसंधाजयेत् । पूता
विज्ञायते । राजन्यश्चेब्राह्मणौमुपगच्छेत्, शरपष्यिला
मनौ प्रास्येत् । प्राधण्याः शिरसि वपनं कारथिला मर्पिवान
नगारकखरमारोप्य महापथमनुमंबाजयेत् । पूता भवतीति विश
एवं वैश्यो राजन्यायां भद्रश्च राजन्यवैश्ययोः” इति। खैरियों
गतलिखितावाहतुः । “खैरिया अषल्या चावकीर्ण: सपा
कुम्भं दद्यात् । ब्राह्मणे वैशायां चतुर्थकालाहारी बाब
येत् । चचियायां चिरागोपोषितोयवाटकं दद्यात् ।
यहमुपोप्य तपाचं दद्यात्" इति। बन्धकौगमने पर्श
प्रायश्चित्तमुकम,-
"बाधणो बन्धकौं गवा किञ्चिदधाद्विजातये।
राजन्या हि धनर्दद्याद् वैश्यां गत्वा तु चेखकम् ।
शूद्रां गवाल वे विम उदकुम्भं दिनातये ।
दिवसोपोषितो वा खादचात विप्राय भोजनम्।
बन्धकौलवणं सत्यन्तरेऽभिहितमा
• 'बन्धको याने बधको पाठ मु.सं.परण।
-

·पराइस्माधवः॥
..
-
"चतुर्थ खैरिणौ पोका पक्षमे बन्धकी भवेत्" इति।
रदश्च प्रायश्चित्तं गर्भानुत्पत्तिविषयम् । तदुत्पत्तौ यदिभेषेष
प्रायवित्तमु, तदेव तत्र द्विगुणं कुर्यात् । तदाहोशमा,-
"गमने तु व्रतं यास्याद गर्भ तट्वि गुणवरेत्" इति ।
शूद्या गर्भमादधतचतुर्विगतिमते विशेष उक्तः । “वृषस्या-
मभिजातमु चौणि वर्षाणि चतुर्थकाले मत भुनौत"-इति
गीदक सु तवैवाभिहितम्,-
"एद्राणां होनजातीनां स्वियं गत्वा तु कामतः ।
प्राजापत्यं प्रकुर्वीत दृष्टिं वा वारुणें द्विजः" इति ॥
पुस्कमादिगमने सम्बर्त पाह,-
"पुस्कसौगमनहत्या कामतोऽकामतोऽपिवा ।
स चान्द्रायणं कुर्यात् ततो मुच्येत किल्विषात् ।
नटौं गैसूधकौं चैव रजौं वेणुगोविनीम् ।
गत्वा चान्द्रायणं कुर्यात् तथा पर्मीपजीविनौम्" इति ॥
बत्तु हरसंवतः,--
"रजकण्याध लषवेणुचौपजीविनीः ।
एतात ब्रामणो गत्वा परेचान्द्रायणदयम्" इति ॥
आपसम्बोऽपि,-
शे नटौ चर्मकारी रमको मुरडी तथा ।
एतासु गमनावा परेषान्द्रायणदयम्" इति ।
तदशाविशवम् । परमातातपेन,-
-
-विशा.

·विविवाहम् । - : "केवतों रजकों चैव बेशुचौपजीविनीम् । प्राजापत्यविधानेन सकेन ड्यति" इति । पीपजीविनौं गच्छनिति शेषः। ततःसेकात् प्रानिवृत्ति- विषयम् । कापालिकस्खौगमने यम आह,- “कापालिकानभोकृणां तनारोगामिना तथा । ज्ञानात् कृच्छ्राब्दमुद्दिष्टमज्ञानादैन्दवदयम्".--दति ॥ जातिभेदेन गर्भाधाने चतुर्विंशतिमतेऽभिहितम् - "ब्राह्मणीगमने इच्छं गर्भ मान्तपनं चरेत् । राजीगर्भ पराकः स्थावैश्यागर्ने यहाधिकम* ॥ शूद्रागर्भ द्विजः कुर्यात्तदश्चान्द्रायणवतम् । चण्डाख्या गर्भमारोप्य गुरुतल्यव्रतञ्चरेत्"--इति ॥ विधवागमने चतुर्विंशतिमतेऽभिहितम्,- "विधवागमने कमहोरानसमन्वितम् । व्रतस्थागमने कच्छं सपादन्नु भमाचरेत्"-दति ॥ मुखमैथुने मनसोक्तम् । “यस्त पुनर्ब्राह्मणो धर्मपत्नौमुखे मैचुनं सेवेत म दुस्थति, प्राजापत्येन शुधति"-इति । रजस्खलाममने सम्बर्स पाह- "रजस्खलान्तु यो गच्छेद गर्भिणौं पतितां तथा । तस्य पापविशार्थमतिको विशोधकः' इति ॥ पापस्तम्बोऽपि, "उदयां यदि गच्छेत बाधणे मदमोहितः। बहादियम्, इति मु.।

·पराशरमाधव - - प्राजापत्येन होत प्राणानां च भोजनात्"-ति । पतविपतिमतेऽपि,- "रजस्खला दिलो गत्वा पराकन्नु ममाचरेत् । मान्तपनं द्वितीयेऽकि प्राजापत्यं परेऽहनि"-दति ॥ शातातपोऽपि । “अनुदकमूत्रपुरीषकरणे श्वपाकस्पर्शने सचेल- खानं महाव्यातिहोमच, रजस्खलाऽभिगमने चैव तदेव"-इति । वमिष्ठाऽपि। "रजखम्लादिव्यवाये एलमृषभं दद्यात् कृषण- लिङ्गम्" इति । मनुरपि,- "श्रमानुपौषु गोवर्जमुदायामयोनिषु । रेतः मिक्का जले चैव शाळू मान्तपनश्चरेत्" इति ॥ गौतमोऽपि । "उदयागमने विरात्रम्''' इति । मङ्ग- लिखितावपि । “रजस्वलाऽवधूतादिगमने विराबापवासो धत- प्राशनं कुर्यात्” इति। अत्र यानि हामवृद्धियुतानि, तान्यु- भयेछाऽन्यतरेछादिविषयत्वेन व्यवस्थापनीयानि। पिध्वसस्ता- दिविवाहे प्रायवित्तमाह सुमन्तुः । "पिळवमृसतां मातुलमुता मामगोबा समानार्षयो। विवाह चान्द्रायणवरेत्, परिव्यय नां विभवात्" इति । भातातपोऽपि,-- "मानवस्य मुतामूला मागोबा तथैवच । समानप्रवराश्चैव विअचान्द्रायणश्चरेत्" इति ॥ an समानुषो पुरुष उदक्याथामयोनिब-इति मु.। -+ पिराधोपवाया,इति मु.। मानवावी, ति मु.।

·प्रायवित्तकालम् । बौधायनोऽपि। “मगोपाश्चेदमत्योपगच्छेत्" मारवदनां विभ- यात्। प्रज्ञाताचे पादं चरित्वा, यात्राममो निन्दा- भूत पुनरनिचक्षुरदादित्येतान्यां जुड़यात्"--इनि। ननु पिल- वसनामातुलसतयोर्विवारस तत्प्रकरपोऽशौकतनादन प्रायधि- सविधान विरुद्धमिति चेत्। मैवम् । श्रासादिविवाहोत्पनयोः सापिण्ड्यानिवृत्या विवाहाङ्गीकारेण प्रायश्चित्तम्य नहिषयत्वात्(१) । मनु गुरुतमपगस्थ पूर्वीदारतेभ्यो ब्रतेभ्योऽन्यान्यपि का निविद्रतानि भार्यको । तचाङ्गिराः,- "महाबतचरेद्वाऽपि दद्यात् सर्वस्वमेव वा ! गुर्दर्थे वा मृतो युद्धे मुच्यते गमतन्पग:"-ददि । समन्सुरपि । “गुरुदारगामी मंवारं कण्ट किनी शाखा परि- वज्याधः भायौ त्रिषवणभशाहारः पूतो भवतीति, अश्वमेधावस्थ- धानेन वा"-इति। एतान्यपि पूर्वोकमौत्या गुरुतारतम्धं तत्पनी- नारतम्यं तसंयोगतारतम्यं वोपजीय व्यवस्थापनौयामि । पश्चादिगमनस्य पिडदारादिगमनादस्यत्वेन तवान्धं प्रायविन- मार- . * यच्छेत्,-इति मु.। + प्रजाता चेत्,-इवि मु.। 1 मिन्दाभूत,-वि मु.। (१) प्रामादिविवाहोत्यायोः पिटवलमतामातुलसुलयोः सापिण्डागि. रया सहिवाशे न निषिद्धः। पामुरादिविवाशेस्वभगोनु तयोः सापिसानिया सहिया निमिता। सरिवाहप हरं प्राव. पित्तमिति भावः। ५ ·[१.प. पधुवेश्याभिगमने महिष्णुष्ठों कपौन्तथा। खरोच सकरी गत्वा प्राजापत्यव्रतचरेत् ॥ १३॥ पशुरवादिः । वेशोभूतिः, तां जीवनहेतुतयाऽहतौति वेश्या । यद्यपि कपो सूकरी चाल्पदेहत्वान मनुष्यैर्गन्तुं योग्या, नथापि केषु- सिद्देशविशेषेषु प्रौढदेहयोरपि तयोः सद्भावात् तदुपगमनविषयमिदं अताभिधानम्। वेश्यायां गर्भात् प्रागिदमवगन्तव्यम् । गर्भ तु कण्व भाड- "प्रसूते(१) यस्तु वेश्यायां भक्ष्ययुनियतेन्द्रियः । मतमाहसमभ्यस्य माविबौमेव माद्यति" इति । चतुर्विंशतिमतेऽपि पशुगमने प्राजापत्य मुक्रम, "सर्वषा २ पाजातीनां गमने सक्रमाचरेत् । शमौश्चैव दिजो गत्वा अतिकृच्छ ममाचरेत्" इति ॥ वेदविदना तिर्यग्गममे कुभाण्डकर्मन्हामः । तदाह गौतमः "अमानुषीषु गोवर्ण स्वौषु गमने कुभाण्डेघतोमः" इति। * पत्र, 'ry' इत्याधिक पाठः प्रायः सर्वत्र । 1 वस्त सन्त,--इति मु.। (१) प्रसूते इत्यतर्भूतगिणतया प्रसवप्रयोगकवावगतेः गर्भात्पादनपर्य- सलामः । प्रसूत इति पाठेऽपौत्यमेव व्याख्येयम् । (३) इत्यमेव पाठः सर्वच । मम तु, 'सर्वासा' इति पाठः प्रतिभाति । (३) तपाच, सिलिगममने कुमाखमनोमयव प्रायश्चित, असन्तु पवेदविविषयमिति भावः । कुमाखमभाववैत्तिरीयास्य पठिताः।

·]] प्रायश्चितकाण्डम् । पश्वन्तरेभ्योगोः प्रशसत्यात्तदभिगममेऽधिकं प्रायश्चित्तमाह,- गोगामौ च चिरावेण गामेकां ब्राह्मणो ददत् । इति । शुद्यतौति शेषः । एतच माद्गमने रेतः मेकात प्राइ निवृत्ती द्रष्टव्यम् । रेतःमेकाो तु मद्गमने सम्बन श्रार,-- "नरो गोगमने कुर्यात् कृच्ळू सान्तपन तथा"-दनि । श्रावृत्तौ जावासिराह,- "तकन्तु गां गत्वा परदारांस्तथैव । इतरेषां पशूनान्नु चक्रपादो विधीयत-दति ॥ बहुचौरादिगुणवत्यां गवि प्रावृत्तौ चतुविशतिमने दर्भितम्,- "मरो गोगमनं हत्या परेचान्द्रायणवतम्" इति । तचैव विषयेऽत्यन्ताभ्यासे विषाराह। "कुर्यात् परदारगमने गोवतं गोगमने च तिर्यगयोनावाकाशेऽमु दिवा गोयाने भवामाः वानमाचरेत्" इति । वेदविधिप्रसम्बन्धिन्या गवि गुणवत्थामत्यन्ताभ्याम गावलिखिता- वाहतुः । "तिर्यग्योनिषु गोवर्ण मलखातो व्यवसाहार गोम्यो- दद्यागोव्ववकीर्णः संवत्सरं प्राजापत्यश्चरेत्"-दति यथोऋविशेषण- विशिष्टायां सवनखविप्रयम्बन्धियां मवि गौतम पाह। "मसि- मयोनिमगोपभिश्वभार्यास खुषायां गवि च गुरुतन्यममः अवकीर्ण इत्येके” इति। गोसंधुकशकटादिवाइमेऽवस्थाय स्त्रियं भुषा- भय यमा सियावहारे, इति ।

·घराबरमाधवः। - "पदि गोभिः समाधुकं वानमान वे द्विजः । मैथुनं मेवते तत्र मनुः स्वायम्भुवोऽयौत् ॥ घिरा चपणं कृत्वा मन चानमाचरेत् । गोभ्यो थवाटकं दत्त्वा तं प्राय्य वियति"-इति ॥ मनुरपि,- "मैथुनग्नु समारोय पुंसि योषिति वा दिजः । गोयानेऽस दिवा चैव सवामाः वानमाचरेत्”-इति ॥ पूज्य महिव्या गमने यत्प्राजापत्यमु, नदभ्यामविषयम्। महाद- गमने विदानौमाह,- महिष्णुद्रौखरोगामौ त्वहोरात्रेण शुद्ध्यति ॥१४॥ इति। महिषौ च खडी च खरौ च, ता गश्तीति महियुद्धोखरी- गामी। स एकोपवासेन सद्यति इति । अथोक्तमत्रातिप्रसूताया मार्याचाहानसम्पर्क प्रायवि वा- व्यम्। तस चापदिषयबमभिप्रेत्यापद्विशेषानुवादेन तत्र तावत् पुरुषकर्तव्यमार,-- सामरे समरे वाऽपि दुर्भिधे वा जनक्षये। बन्दीबारेभयानीवासदास्वस्त्री निरीक्षयेत्॥१५॥रति। सामरः परमैन्याहतोपद्रवादिः। समरः सेनयोर्युम । दुर्भि वृषभावादिनानाभावः। बनमयः मारिकादेवनानिमित्त प्रधुरैः मारवारिणिमिती, विहा..।

·प्रायक्तिकादम्। - रोगविशेषः बहना प्रजानां मरणम्। वन्दौग्राहो बलात्कारेण खौणामपहारः। भवानियोरराजादिकृत उपद्रवः । एवंविधास पापन्यु पुरुषः सप्राणरचार्थं पक्षायमानोन स्त्रियमुपेशेत, कि तथा अपि यथा रक्षा भवति तथा निरौनल कुर्यात् । यदा पुरुषो रचितुमनकः, तदानीमापनायाः स्त्रियाः कथञ्चि- खण्डालसम्पर्क किं कर्तव्यमित्यत आह,- चण्डालैः : सह सम्पर्क या नारी कुरुते ततः । विप्रान दश परान् कृत्वा स्वकं दोष प्रकाशयेत् ॥१६॥ बाकण्ठसम्मिते कूपे गोमयादककदमे । सच स्थित्वा निराहारा त्वहोराबेगण निझमेत् ॥ १७ ॥ सशिखं वपनं कृत्वा भुनीयाद् यावादनम् । विराषमुपवासित्वा त्वेकराचं असे वसेत् ॥१८॥ शंखपुष्पौलसामूलं पचं वा कुसुमं फलम् । सुवर्ण पञ्चगव्यश्च कावयित्वा पिवेजलम ॥ १६ ॥ एकभक्तं चरेत्यश्चाद् यावत्पुष्यवती भवेत् । अनं चरति तदयावत तावत् वत्संवर्तते पहिः॥इतिा परान्, बेदवेदाङ्गेत्यादिमोकगुणविभिष्टार। तादृशान् दन- महाकान् विमान् परिषदं हवा तेषामो सकौयं पापमवचनेन निवेदवेत्। बदा, चातुर्वष त्यादिवपने प्रोकानां दशानां विमाण पये निवेदयेत् । तरतमाता प्रतमेवं समाचरेत् । कक्षामा ·परामरमाधवः। [१.प. - कूपंखावा मोदन गोमयेम तमापूर्य तकं दिन निरमारमवखा- योपोग्य परेधुर्निर्ग क्षेत्। निर्गत्य च धावकमन्नं भुचौत । ततो- दिनत्रयमुपोय चतुर्थ दिनमाकण्ठजले खित्वा, पञ्चमे दिने गङ्ग- पुष्यौमूलादिभिः पञ्चभिः सुवर्णन पञ्चगव्येन च काधितं जलं पिवेत् । ततः षष्ठदिनमारभ्य यावदृतदर्शनमेकभकं चरेत् । प्रत- दिनेषु न ग्रहेऽवनिष्ठते, किन्तु बहिरेव निवमेत् । यथोकमतचरणानन्तरकर्तव्यमार,- प्रायश्चित्ते सतथौड़ें कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् । गोयं दक्षिणां दद्याच्छुद्धिपाराशरोऽब्रवीत् ॥२१॥इति॥ अयश्च दक्षिणशिरकोव्रतविशेषः स्मत्यन्तरेऽपि दर्शितः,- "चण्डालेन तु सम्पर्क यदि गच्छेत् कथञ्चन । मशिखं वपनं कृत्वा भुनौथायावकौदनम् ॥ बिरात्रमुपवाम: स्यादेकराचं जले वमेत् । अात्मना मम्मिने कूपे गोमयोदककर्दमे ॥ तत्र स्थित्वा निराधारा घिराधन्तु ततः क्षिपेत् । मपुष्पौलतामूलं पुष्यं वा कुसमं फलम् ॥ होरं सवर्णमाथि काथयित्वा नतः पिवेत् । एकमा चरेत्पश्चात् यावत्पुष्यवती भवेत् ॥ वहितावच मिक्सेदयावचरति सा जतम्। प्राषिने तनो कुर्याद बाणभोजनम् ॥ गोडवं रविणं दद्यात् शाहिं सायम्भुवोऽप्रवीन्" इति । wo-wwwp- Hemy opan ।

·प्रायविवाहम्। . तदेतदकामातविषयम् । कामकते तु महदगममे सपाटकm "संपृका स्थादथानधैया मा कछान्द ममा चरेत्” इति। यद्याहितगर्मायाएव पञ्चाहण्डालादिव्यबाराः, तदा तेनैव विभेष- "अन्नववी तु युवतिः मंपृका चाम्ययो निना ! प्रायश्चित्तं न मा कुर्याद्यावद्गर्भाग निःसृतः ।। न प्रचारं ग्टहे कुर्य्याच चाङ्गेषु प्रसाधनम् । न योत ममं भर्चा न च भुनौत बान्धवः ॥ प्रायवि गते गर्ने विधिं कृच्छ्राब्दिकं वरेत् । हिरण्यमथ वा धेनुं दद्यादिप्राय दलिणाम्" इति ।। यदा तु कामतोऽत्यन्तसम्पर्क करोति, नंदामनमो द्रष्टव्यम्,- "अन्त्यजेन तु सम्पर्के भोजने मैथुन गते । प्रविशेसम्प्रदीप्तानौ मृत्युना सा विशुद्ध्यनि-दनि । रेतःसेकामस्य चण्डालगमनस्य प्रायश्चित्तमभिधाय रतःमेकात् पाङ् निवृत्तौ प्रायवित्तमार,- चातुर्वर्ण्यस्य नारीमा इच्छंन्द्रायणं स्मृतम् । पथा भूमिस्तवा मारी तस्मातांन तु दृषयेत् ॥ २॥इति - * संशमा स्यादधामधैर्या, इति पाठान्तरम् । । यदा वाशितगर्भायालतबहाबहोतायातनैव, इति मु.। 1 कामतोऽमयसम्प-विमु.।

·पराशरमाधवः। पण्डालगमनस्यात्यन्तं जगमितवादयोषितः परित्यागएव , तु अनेन द्विरित्याशय तामाशां निवर्मथितं भूमि दृष्टामा- मुपन्धस्थति । भूमिईि चण्डासादिवासेनोपहताऽपि वमनलेपना- दिभिः संशोध पुनः खौक्रियते । एवं योषिदपि परितव्रता पुनः खौकरौया । न तु तां दूषयेत्, न परित्यजेदिति यावत् । यद्यया चातुर्वचस्येति सामान्येनाभिहितं, तथाप्येतत् प्राणै- व्यतिरिमाविषये सोचनीयम् । प्राधाषा सम्बर्मन विशेषाभि- धामात्- "वडालं पुस्कस क्षेछ श्वपाकं पतितं तथा । प्रावणकामतो गत्वा चान्द्रायणचतुष्टयम् ॥ रजकव्याधौलवरेणु चोपजीविनः । प्राधयेतान् यदा गच्छेदकामादैन्दवस्यम्"-रति ॥ श्रापकाले चण्डालवताया नार्यारेतःमेकासेकयोः प्रायधि- समभिहितम् । ददामों प्रापबायाएव' बलात् शूद्रादिसम्पर्क मनि रेतामेकामेकयो: प्रायविनदयमार- वन्दीमारेख या भुक्ता हत्वा बडा बलाङ्गयात् । छत्वा सान्तपनं कच्छ मुद्धोत्पाराशरोऽब्रवीत् । २३। ससा तु या नारौ नेच्छन्ती पापकर्मभिः। प्राजापत्येन शुद्धत चतुप्रसवणेन च ॥ २४ ॥ इति रमादिभिर्वडा कादिभिसाइपिला भयनुत्पाद था बवाहमा Rules पाया पापा-विमु.।

·प्रायविचवायम्। - । भवति, मा सान्तपनं कृत्वा* एवेदिति पराशरम्य मतम् । प्रासाद- मार प्रेक्षते इत्यस्मिन्नर्थे प्रासादात् प्रेक्षते इति यथा पञ्चमी, तथा भयमुत्पाद्यत्यस्मिअर्थ भयादिति पचमौ द्रष्टव्या। द्वितीयवस्नेऽपि, इत्ला बबेधनुषञ्चमीयम् । ब्रावास्याः प्रातिलोम्येन विजातिव्यवाये सम्बत पाह- "ब्राह्मण्यकामाद्गच्छेतु क्षत्रियं वैत्यभेवता । गोमूत्रयावकर्मासात् तदर्धाच विप्रायति'-दति ।। ट्त्रिंशन्मतेऽपि । “प्राह्मणै वत्रियवश्यमेवायामतिकच्छं कृच्छ्रा- तिच्छं चरेत् । क्षषिययोषितो ब्राह्मणराजन्यवग्यसेवायां कच्छाई प्राजापत्यमतिकृच्छ । वैश्ययोषितो ब्राह्मणराजन्यग्य वायां कच्छ- पादः इच्छाई प्राजापत्यश्च । शूद्रायाः एसेवने प्राजापत्य, ब्राह्मण- राजन्यवैश्यमेवायामहोरा घिराचं कच्छार्द्धम्" इति । यदा वाहितगर्भव पश्चात् शूद्रादिभिर्व्यभिचरति, तदा गर्भपानाथा प्रसवोत्तरकाले एव प्रायश्चित्तं कुर्यात् । तथा च स्मृत्यन्तरे, "अन्तर्ववौ तु या नारी समेताऽऽक्रम्य कामिता। प्रायश्चित्तं न कुर्यात्सा यावद्गभी न निःसृतः ॥ जाते गर्ने प्रतं पश्चात् कुर्यान्भासन्तु यावकम् ! म गर्भदोषस्तपाति संस्कार्थः स यथाविधि"--इति । सा शिरोवपनं हत्वा सान्तयनेम, इति मु.। । मेदावन्ध कामिना, ति मु.। 36 ·[... - योषितापराधेम न केवलं तस्याः प्रायश्चित्तं किन्तु नगर्नुर- पौत्याह- पतत्यई शरीरस्य यस्य भार्या सुरां पिवेत् । पतिताईशरीरस्य निष्कृतिन विधीयते ॥२५॥ इति । यम्य विप्रम्य ब्राह्मण्यादिपु चतसृषु भार्यास्तु अन्यतमा या काचि- मुरां पिवेत्। तस्य विप्रस्य स्त्रीपुंसदयात्मकं यत् गरौरं, तस्य भरी- रस्थाई स्वोरूपं पतति । मिक्या श्रद्धेशरोरत्वं श्रुतिप्रमिकम् । "श्रद्धा वाएष श्रात्मनोयत् पत्नी"--इति । तत्र पतितस्या शरीरस्य स्त्रीरूपम्य सुरापानपोक्रवतव्यति- रिकन स्वपनतेन निष्कृतिः परिद्धिर्न विद्यते, किन्तु सुरापान- प्रतमेव तथा कार्यमित्यर्थः । यदा, पतितं स्त्रीरूपमर्द्धशरीरं यस्य पुरुषस्थामौ पतितार्द्धशरीरः । तस्य स्वयं सुरामपिवतोऽपि भार्थ्या- छतापराधेन निष्कृतिः परिद्धिः कर्माधिकारलक्षणा न विद्यते अतस्तदधिकारसिायं तेन प्रायश्चित्तमाचरितव्यम् । एतदेवाभिप्रेत्य मनुवसिष्ठाभ्यामेतदेव वचनं पठितम् । पोषिकबापराधेन पुरुषस्य यथा प्रत्यवाय:, तथा पुरुषानुष्ठि- नधर्मण योषितो निष्कृतिर्भविष्यतीति। न शनीयं, थनो थान- - सावित्वतापराधो न केवलं तम्याः प्रायचित्तमापादयति,- विवि मुग ·प्राषितवायम् । .२६ “पतिलोकं न मा चाति प्राणी या सरां पिवेत् । ददेव मा शुनी री शूकरौ चोपजायते" इति ॥ वसिष्ठोऽपि । “या ब्राह्मण सुरां पिवति न ना देवाः पति- लोकं मयन्ति। दहेव सा भ्रमति छोणपुगध्रा प्रायोका भवति शक्तिका वा" इति । पतितार्द्धधरौरेण पुरुषेण यत् कर्त्तव्यं प्रायश्चित्तं, सदाह,- गायचों अपमानस्तु कृच्छं सान्तपनं चरेत । इति । जपमान इति वर्तमानप्रयोगाद्यावतसमाप्रिस्तावमा कन्य- इत्यवगम्यते । सान्तपनस्यानेकधा भिवत्वादत्र विवचितं सातपनविशेष दर्थ- यति,- गोमूचं गोमयं क्षौरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ॥ २६ ॥ एकराबोपवासश्च कृच्छं सान्तपनं स्मृतम् । इति ॥ अत्र द्विराचं मनरा चेति विविधसान्तपनं निर्दियते)। तचोभयं प्रायसित्तकाण्डप्रथमाध्याये याचवस्क्यवचनद योदाहरणेन विभदौकृतम्। यथाकथञ्चित् परपुरुषेण संयुज्य तत उपरतायाअनुतापं गतायाः योषितो यथोचितं प्रायश्चित्तं पूर्वचाभिहितम् । अथानुतापरहि- ताया दुःसङ्गादनुपरतायाखागमा,- । - (१) गोमूचादिषटकमेवादिने पीला परदिने उपवसेदिति दिरा सात- पनम् । गोनूपादिक पर दिने प्रतिदिनमेकैकं पौषा साम- दिने उपपोरिति बारा वाजपनम् ।

·पराघरमाधव जारेण अनये मते व्यक्त गते पतौ ॥२७॥ सानयजेदपरे राष्ट्रे पतितां पापकारिणीम् । इति । पत्यो मते वा देशान्तरमञ्चारणाशाततया* गते वा या स्त्री मिरामा मती जारं स्खौलत्यापत्यमुत्पादयति। पापं कत्तुं गौल- मया इति पापकारिणौ न कदाचित् पापादपरता । अतएव पतिता तादृशौं स्वराष्ट्रादुरसार्या परराष्ट्रे प्रेषयेत् । ननु स्त्रीपनि- त्यागयत विमतिमते निषिद्धः,- "स्त्रीण नास्ति परित्यागो ब्रह्महत्यादिभिर्विना । तचापि ग्रहमध्ये तु प्रायश्चित्तानि कारयेत् ॥ परित्यका चरेत् पापं बशल्पं वाऽपि किञ्चन । तत्पापं समधा भुत्ला बान्धवाननुगच्छति ॥ यावन्ति मारौरोमाणि तत्प्रसूतिकुलेषु च । तावदर्षमासाणि परित्यागौ। म पच्यते । कुन्भौपाके महाघोरे जातयः पापकारिणः । वसति स्वोपरित्यागाद्यावदाभूतसंभवम् ।। पिटमापरित्यागौ भार्यात्यागौ सत्यजः । असिपषवनं चैव चहासानां मतं ब्रजेत्"-इति ॥ . चाववया, इति प्रा। । परिवामाद, इति मु.। जनसवा-इति मु.।

·प्रायचित्तबाहम्। २५ - - मैवम्। परित्यागनिषेधस्यानुतापितप्रायश्चित्ताधिकारिस्लौवि- षयत्वात् । प्रायश्चित्तानि कारयेदित्यभिधानात् । श्रपाकोपहतानां परित्यागस्य तचैवाङ्गौलतत्वात्,- "चतस्त्र एव सम्याज्याः पतने मत्यपि स्त्रियः श्वपाकोपहता या तु भर्दधौ पिटपुत्रगा'-इति ॥ वमिष्ठोऽपि,- "चतमस्त परित्याज्याः शिष्यगा गरुगा था। पतिनौ तु विशेषेण जुङ्गितोपगता र था"--इति ।। जुङ्गितो जुगुमितः श्वपाकादिः। याज्ञवल्क्योऽपि.-- "व्यभिचारादृतौ शुद्धिर्भ त्यागो विधीयते । गर्भभर्टबधादौ च तथा महति पातके'- इति । यत्तु मनुनोत्रम्,- "विप्रदुष्टा स्वियं भर्ता निरन्ध्यादेकवेग्मनि"- इति । न तत् मूलवचनेन समानविषयम्। भर्तरहिनस्वौ विषयत्वाम्मूल- वचनस्य । मनुवाक्येत निरन्ध्यादिति भर्दकर्त्तव्यता भिधामात् । तदुपरितमवाक्येन प्रायश्चित्ताभिधानाच। "यत् पुंसः परदारेषु तश्चैनां कारयेद्बतम् । सा चेत्पुनः प्रदुधेत सदृशेनोपमन्त्रिता । अच्छं चान्द्रायणं चैव सदस्याः पावमं स्मृतम्" इति । यदपि याज्ञवल्क्येनोकाम- "ताधिकारी मशिना पिण्डमानोपजीविनीम् । परिभूतामधामयां पारवेधभिचारिणौम्" इति ॥

·पराभरमाधयः। [१.० - *सदपि निरन्ध्यादित्यनेन समानविषयम् । तस्मात् यथोक्तस्थ खोपरित्यागस्य न किञ्चिदाधकमस्ति । जारेण जनयेदित्यनेम प्रमितव्यभिचारवतों प्रत्यभिहितम् । अथ शशितव्यभिचारां प्रत्याह,- ब्राह्मणी तु यदा गच्छेत् परपुंसा समन्विता ॥२८॥ सा तु नष्टा विनिर्दिष्टा न तस्या गमनं पुनः । स्त्रियास्तावद्रकाः याज्ञवल्क्येन परिगणिताः,- "रचेत्कन्यां पिता विना पतिः पुत्रस्तु वाईके । प्रभावे जातयस्तेषां स्वातन्त्र्यं न स्त्रियाः कचित्" इति । मनुरपि,- "पिता रचति कौमारे भत्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्त थाविरे भावे म स्वौ स्वातव्यमहति ॥ वास्ये पितुर्व तिष्ठेत् पणिग्राहस्य यौवने । पुत्रस्व स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातव्यमाईति" इति ॥ अत्र, प्रोकभ्यो रक्षकेन्यः पिवादिभ्यो व्यतिरिक्रः पुमान्, पर- इत्युच्यते। तेन पुंसा समन्विता, प्रौत्यतिशयद्योतकहास्यादिव्यवहार- पुरःसरं सम्यगग्विता, ब्राह्मण स्त्री यदा केनचियालेन पामामारं देशान्तरं वा गला निवसेत्, मा नष्टेति विनिर्देष्या बन्धुमथे प्रख्या- पनौया । न तु तथाः पुनः खम्टहागमनमस्ति । म्यहं प्रत्यागताऽपि निर्वासनीयेत्यर्थः । परपुषण सा यथोमसमचयाभावेऽपि सातमधेन रिं निर्गता खौ परित्वाच्यार- ·...॥ पायषितवायम्। कामामोसाद या तु गच्छेत् त्यक्ता बन्धून् सुतान् पतिम् ॥२९॥ सा तु नष्टा परे लोके मानुषेषु विशेषतः इति ॥ पन्ध्वादौनामन्यतमस्य समीपे स्थातव्यमिति स्वौधर्मः । तथा च सद्धर्मप्रकरणे याचवल्क्य आह,- "पिटमासुतभाश्वश्रूश्वरमातुलैः । होना म स्थाद्विना भा गईणीयाऽन्यथा भवेत्” इति ॥ एवञ्च मति या स्त्री कामाद्दा यथोकस्त्रोधमापरिज्ञानाचा बन्ध्वादौन परित्यज्य यामान्तरादौ चिरं वस्तुं गच्छत्, मा तु शासोकधर्मालग्नात् परलोके नष्टा नरकं प्राप्रोति। अथ कथञ्चित्कालान्तरे निर्विया प्रायश्चित्तं चरिला परलोकं जयेत्, तथापि मानुषेषु बध्वादिषु सर्वथा* प्रवेशं न लभते, इत्यभिप्रेत्य विशेषत इत्युकम्। उतार्थस्य निमित्तविशेषेणापवादमाह,- मदमोहगता नारी क्रुद्धा दण्डादिताड़िता ॥३०॥ अहितीया गता चैव पुनरागमनं भवेत् । --इति । मदः पतिश्शारादि तिरस्कारजनको मानमो दोषः। पत्यादि- mar+ me- सर्वदा,-ति मु.। बोधा-इति मुग + पतिरादि-इति मु.।

·पराभरमाथा एश्रूषा खोणं परमो धर्म इति एतादृशस्य विवेकथाभावोमोषः। सातदोषडयोपेतां मारौं शिक्षयितुं हद्धाः पत्यादयो यदा दण्डा- दिभिसाड्येयुः, तदा यथिता मा* यथोकबन्ध्वादिसहावं विना स्वयमेकाकिन्येव खेछया यद्यपि गच्छेत, तथापि स्वग्टहे पुनरा- गमनं प्राप्नुवादित्यर्थः । “भू प्राप्तौ"-दत्यम्माद्धातोस्तच्छन्दनिष्पत्तेः । एतच्च मनुनाऽप्यभिहितम्,- "अधिविना तु या मारौ निर्गछद्रुषिता रहात् । मा सद्यः मधिरोद्धव्या त्याच्या वा कुलमभिधौ” इति । नवचाधिवेदनं निर्गमननिमित्तमुपन्यस्तं, मूलवचने तु ताउम- मिति वैषम्यमिति चेत् । न । नस्याप्रयोजकत्वात् । निर्गमनभंगा- भावयोरुभयत्र तुल्यत्वात् । अतस्तादृशौ भारी मानवनादिना केनाप्युपायेन सहएव निरोद्धव्या। यदि कथञ्चिधिरोद्धुमध्य क्या, तदाऽपि कुलसविधौ त्याज्या; तद्दोषशान्तिपर्यन्तं बन्धुमध्ये स्थापनौयेति । यावत् पुनरागमनं भवेदित्यचागमने प्रतौलौयं कालावधि-- दशमे तु दिने प्राप्ते प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥३१॥ दशाईन त्यनेवारी त्यजेबष्टश्रुतान्तथा । इति । था तारिता मती निर्गता, तस्याः पुनरागमनप्रतीक्षा दस दिनानि कुर्यात् । दशमे दिने तया सई प्राप्त पति नेयं •बचमाया सो-वति मु.। । दामे दिवा मप्राप्ताबा सत्वां-तिपु.।

·प्राया LAAA भागात भधारोचितप्राय मानो तदोषयभिचाराचवणे परित्यजेता पहिलन पते. तदा दशाहमध्ये त्वक्षतमा चित्ता तो परित्यजेत् । अथ गष्ठों श्रुत्वाऽपि भावदियसां न परित्यजेयुः, नदा ते। प्रायश्चित्तमाह,- भर्ता चैव चरेत् छ मलाई चैव बान्धवाः ॥३२॥ स्पष्टार्थः । अकृतप्रायशिनाना दिौना रहे भोजनादिकमाचरनुपवा सेम शुद्धातौत्याह- तेषां मुला च पौत्वा च अहोरात्रेण शुद्ध्यति । इति मनु या ब्राह्मण परपुमा समश्चिता भवति, युक्रस्तस्थास्थान था तु ताडनेन वा निमित्तानारोग वा निर्गन्धपि म पुरुषानमा समन्वति, तखाः भान होगा? येन दाहादूई तस्या र त्यागो विधौषते, इत्यत - आनणी तु यदा मन परपसा विवर्जिता ॥३॥ गत्वा पुंसां शतं याति यस्तो तु गोषिणः । इति सोजदालौं पुरुषासारे ·- - अनि तयापि गला कालासरेण सतसयानो पुरुषु मारलीत मावा बोलवाणां परित्यजेयुः। ब्राह्ममा अपि बडपुरुषमधारिया गणिकावं भवति । तदा प्रभापतिः, "अभिगच्छति या भारी बहुभिः पुरुषैमिथः । व्यभिचारिणौति' साज्ञेया प्रत्यक्षणिकति "--इति ॥ पथोनाया प्राहाण्याश्चण्डालसमत्वमभिप्रेत्य ग्रहप्रवेशं निषेधति,- घुसी यदि गृहे गच्छेत्तदशुद्धं गृहं भवेत् ॥ ३४ ॥ पतिमातगृहं गच्छेज्जारस्यैवा तु तद्गृहम् । इति ॥ मेयं दुर्बाधणी खमिवासार्थ पन्युर्दा माता आरस्यान्यस्य वा, दाविषविषयस्य कस्यचिइन्धोर्ट हं प्रविशति, तद्ग्रहं चण्डालाथ- धितग्रसयदत्यसमपवित्रं भवति । "अविज्ञातस्तु चण्डालो यत्र वेश्मनि तिष्ठति"- रत्यादिना चण्डालवासे तत्प्रवेशे च यथा ग्रहशद्धिरभिहिता, नथा पुंचल्या ब्राह्मण्याः प्रवेशेऽपि स्टहशुद्धिः कर्त्तव्या । कुद्धिप्रकारमाऽधायपरिसमाप्नेर्दयति,- उलिस्य तु गृह पश्चात् पञ्चगव्येन से चयेत् ॥३५॥ त्यनेच मण्मयं पाचं वस्त्र काच शोधयेत् । सम्झारान शोधयेत् सर्वान् गोके च फोनवाना यभिचारीति,---इति मु.। र यस राजवैव, इति • बोता ·। ताचाणि पाचन कांस्यानि दश भस्मभिः । प्रायश्चित्तं चरेडियो बामणरुपपादितम् ॥३७॥ गोइयं दक्षिणां दद्यात् प्राजापत्यहवञ्चरेत् । इतरेषामहोराचं पञ्चगव्यश्च शोधनम् ॥३८॥ उपवासैवतैः पुण्यैः स्नानसध्याऽचेनादिभिः । नपहोमदयादानैः शुड्यन्ते ब्राह्मणादयः ॥३६॥ आकाशं वायुरनिश्च मेध्यं भूमिगतं जलम्। न दुष्यन्ति च दुर्भाश्च यज्ञेषु चमसायथा ॥ ४० ॥ उन्लेखनं भूमेः। तेन कुद्यादिलेपनादिकमुपलक्ष्यते । पञ्चगयः सेवन भूमौ कुद्यादिषु च समानम् । मृण्मयस्य भाण्डस्य त्यामएवं, म तु पञ्चगव्यसेचनादिभिः द्धिः । वस्त्रकाष्ठयोधात्वादिसम्भवा- नाच* द्रव्यागादि यथोक्रशोधनं कुर्यात् । नारिकेलकपित्या- लावुविस्वादिफचसम्भूतानां पात्राणं गोवालमार्जनम् । तापमान वादिना शद्धिः पूर्वमुक्का, अब पञ्चगव्येनेति विशेषः। कास्यपान चाणां दमकलोभसामा घर्षणम् । रहवामी तु परिषद्विनिर्दि मदक्षिणं प्राजापत्याइयं, परेत्। अन्येषान्तु तद्ग्रहवासिनामुपवास पञ्चगव्यप्राशनच। तदहवामिभिः सह व्यवहां ग्टहान्तरवासिनी बाह्मणादीनां निर्दिष्टेनोपवासादौनामन्यतमेन रद्धिः। सन् सम्बन्भिनामाकागादौनां निलंपत्वाच मन्पादनौया शुद्धिरस्ति। अति । विन्मुखमपणेऽपि चमसानां यथा, -- ·प्रदोषः, माखनुषा तेषां मियखभावात् , तहदाकाशादिव्बव- मलयम अप' चण्डालौन्यायस्याभिप्रेतबाचिरकाल विषयमिदं परिमोधनं दृष्टव्यम्। सहप्रवेशे तु मार्जनादिभिः इद्धिर्दिया। गम्येतराभिगमने सति निष्कृतिक मा यत्र माधुहितकारणमभ्यधायि । अध्यायमूर्जितमतिर्दशमं वयुल्या याख्यत्पराशरकताविहं माधवार्यः । इति श्रीमहाराजाधिराज-वैदिकमार्गप्रवर्तक-परमेश्वर-ौवौ- रसुलभूपास-माबाद-धुरन्धरस्य माधवामात्यस्य सतौ परामरम्मति- धास्थायां माधवीयायां दशमोऽध्यायः ॥०॥ 7 1

·अब एकादशोऽध्यायः।
नौसनौरदभिभं निरन्तरं
निर्जिताखिलनिभाचरं वयम् ।
मन्महेऽमखविभाललोचन
मारुतात्मअविभुं रघूदहम् * ॥
दामेऽध्याये छुपपातकविशेषस्यागम्यागमनस्य प्रायश्चित्तमनि
धाय तत्प्रसङ्गादगुरुतम्पादौनामपि प्रायश्चित्तमभिहितम् । एकाद
शाध्याये खभोल्यभोजनस्य प्रायश्चित्तं प्राधान्येनोपवण्येने। तमानुपा-
तमित्येके । सरापानममत्वेन मनुनोपवर्णनात् ।
"ब्रह्मोजमता वेदनिन्दा कूटसाक्ष्यं सुधः ।
गहितानाधयोर्जग्धिः सरापानममानि एट्" इति ।
उपपातकमित्यपरे। मनुमैव.-
"आत्मार्थं च कियारम्भोनिन्दितावादनं तथा"..
रह्मादिना कानिचिदनुक्रम्याने "नास्तिक्यं चोपपातकम्"
इति निगमनात् । पत्रायं निर्णयः। यस्मिन्नभक्ष्यविशषे गाँ
धिक्यात् कामतादयामाहा प्रायश्चित्तगौरवं स्मर्य्यते, तस्यामध्यस
भक्षणममुपातक, यत्र प्राथविताल्पत्वं तदुपपातकम्। यथा पूर्वजा-
गम्यगमनखोपाभिने रेशमि प्रायचित्ताल्पत्वात् पारदार्यमुपपा-
मानममियादिगमन प्राप इत्यादतिपातकमिति
मियान्योऽपि गौरवलाप
।
SR.COM

·R8 ब पराशरमाधव नादवान्तरविशेषोनियतव्यः । तत्रादौ तावदमेध्यादिभोजने प्राय- - নৰ মাৰ अमेध्यरेतागोमांसं वण्डालाबमथापि वा। : यदि भुक्तन्तु विप्रेण कच्छं चान्द्रायणश्चरेत् ॥ १॥ श्रमथं विषमूत्रादि, तदुपम्पृष्टम्यान्न भोजनममेध्यायोजनम । म चात्र केवलम्यामेष्यस्य विप्रेण भोजनं क्वचित् समावति । तदुपश्च- यासभोजमन्तु सम्भाव्यते । वानापन्यमहभोजनस्य प्रायगा लोके दर्शनात्। रेतोभोजनन्तु गलयोन्यादिव्याधिग्रस्तेषु सम्भावितम्। तथा गोमांमचण्डालानभोजनं वन्दोग्टहीतादिषु । चान्द्रायणेन शुद्धिः। अथवा । चतुर्विधं मेध्यं तद्विपरीतभमेयम् । तदाह देवलः,- "वक्ष्यतेऽतः परं मवें मध्यामेध्यममुद्भवम् । शुचि पूतं स्वयं माद्धं पवित्र ति केवलम् !! मेध्यं चतुर्विधं लोके प्रजानां मनुरजवौत् । दूषितं कमान दुळं वर्जितं चेति लिङ्गतः ।। चतुर्विधममेधञ्च मा व्याख्यास्यते पुनः । गवं वा निर्मलं वाऽपि चौति द्रव्यमुच्यते ॥ शद्धं पविचभूतन पूतमित्यभिधीयते । स्वयमेव दि यद् द्रव्यं केवलं धन्यतां गतम् ॥ - पास्यामस्थ, इस मु. रवं परत्र। समुचवमति मु.।

·प्रायविसकाण्डमः।
--
स्थावरं भामं वाऽपि स्वयं श्ाद्धमति सतिः ।
अन्यद्रव्यैरदुष्टं यत् स्वयमन्यानि शोधया :
हव्यकव्येषु पूज्यं यत् तत्पविमिति समति
अथ सर्वाणि धान्यानि माण्यामरा :
अवज्यं भक्षजातं वा शुचौन्येतानि का
इत्यादिना चतुर्विधं मेध्यं निरूपन, दूषितादिपविध संध्यमित्थं
निरूपितम्,-
“शुध्यप्यशचिमस्पृष्टं द्रव्यं दूषितमु शते
मानुषास्थिवमाविष्ठारेतोमवानवानि च :
कुष्पं घूयमित्येतत् कमालवाणुदातरम्
खेदाश्रुविन्दवः फेनं निरम् नवरोम २ ॥
प्राचारगित्येतद्दुष्टमाइढिातयः !
व्यङ्गः एतितचण्डालमियशूकरकुटैः ।।
श्वा व नित्यं विवाः स्युः पड़ते धर्मनः भला !
दुर्वर्णकृमिकाभूमिर्मिनोन्मत्तरजम्बला. :
मृतबन्धुरशद्धश्च वर्ण्यते च स्वकालन:'---इति ।
वच वर्णितेन चतुर्विधनामेथेनोपहतस्थानमा भद्धिमला
भोजने चान्द्रायणघरेत् । रेतोमूचादिभक्षणे धान्द्रायण वृहस्पति-
रयाह,--
4.
अन्यष्यैर दूष्यं,-इति ।
+ प्रेरणं सूतिकाभूमि, इति शा. । सत्रणः सूतको सलो...--
न्यष पाठ

·रसायन
.
"श्रलेखानामपेयागामभक्ष्याणाच भक्षणे।
रेतोमूत्र पुरोषाणां विश्वान्द्रायणं स्मृतम्" इति ॥
गोमांमादिभक्षणे चान्द्रायणं सम्पन पाह.--
“गोमांमं मानुषञ्चेव सूतिकस्तात् गमावलम् ।
अभयं तदद्दिजातीना भुक्ता चान्द्रायणचगेत् ॥
श्वविडालखरोट्रयां कपेगौमायुकाकयोः ।
प्राश्य मुचं पुगेर्ष वा 'परेसान्द्रायगवतम्" इति ॥
मनुरपि,-
"विहराइखरोष्ट्राणां गोमाया: कधिकाकयोः ।
माय मुचं पूरीषां वा दिजशान्द्रायणश्चरेत्”- इति ॥
मातातोऽपि.-
"गोमांसभक्षणे प्रायश्चित्तं पूर्वषिभिः कृतम् ।
मभयं यतकामेत्ततश्चादायाचरेत--दति !!
वृद्धपराशरोऽपि...
"श्रगम्यागमने चैव मद्यगोगांमभक्षणे ।
शी चान्द्रायणं कुर्थात् नदीं गला समुद्रगाम् ॥
चान्द्रायणे ततीर्ण कुर्याद् बाधणभोजनम् ।
अनजुमाहित गाश्च दद्याद्विप्राय दक्षिणाम्" इति ।
लिखितावपि । “टगालकुक्कुटदंडिकल्यादवानरखरोगा-
नाशिषिराहगोमानुषांसभक्षणे चान्द्रायम्" इति। चापड़ा-
मला पाश्रावणगिरा थाह,
अन्यावसाधिनामनामश्रीयादयधकामतः
-

·९१ त चान्द्रायणं कुर्यात् मानच्छिमा"... इति हारोतोऽपि, 'चाण्डालावं प्रमादेन यदि मुनीत यो नि ततश्चान्द्रायणं कुर्यात् मासमेकं प्रतं च - इति ।। यत्तु चतुर्विंशतिमतेऽभिहितम्,-- “विएमचभक्षणे विप्रथरेश्चान्द्रायणदयम् । श्वादौनाश्चैव विष्णाचे परश्चान्द्रायणवयम् । धकाकोपिष्टगोच्छिष्ट सिकौटादिगा : अमेध्यानां च सर्वेषां रचान्द्रायण" -कि तदेतदभ्यासविषयम् । मूलवचने चान्द्रायणरूपं कृच्छं परेदित्य- अन्य व्याख्यातम् । यदा तु वन्धमा चरेशादायाचदिति वभज्य व्याख्यायते, तदा कृच्छ्रमब्देन ऋषिकच्छमाजा- यानि तन्त्रणाभिधीयते। तब मधिक छमाहानिरा.:-- "अलेझानामपेयानामभक्ष्याणाञ्च भदणे । रेतोभूत्रपुरीषाणाषिष्कळू विभोधनम्" - ६ ति । तप्तमाह देवला- "रेतोमूत्रपुरोषाणां प्राशनेऽमतिपूर्वके । नानौयान्तु या मत्या तप्तका चरेनिः-- इति । प्रजापत्यमान सम्बना वेमचभक्षणे विभः प्राजापत्यं समाचरेन्" इति ! यस्वदचने मत्सर । अमत्या यहोपवाससाना-

·पराशरमाधव
ह, मन्येति तचाभिधानात् । यत्तु प्राजापत्यशवं, मझक्षितोद्गा-
रितविधयम् ।' अल्पव्रतत्वात् । ऋषिक, तु पूर्वोक्तचान्द्रायणदयेन
समामविषयम् । अत्र मर्वत्र प्रतानुष्ठानानन्तरं पुनः संस्कारः
कर्तव्यः । तदाह यमः-
"असुरामद्यपाने व कृत गोभक्षणेऽपिवा ।
नप्तकच्छपरिक्लिष्टी मौनौ होमेन सद्यति"-दति ।
मनुरपि,-
"अंज्ञानात् प्राश्य विएमूत्रं सुरामस्पृष्टमेवच ।
पुनः संस्कारमईम्ति योवा विजातयः-~-इति ॥
विष्णुरपि । “विड्राहग्रामकुकुटगोमांसभक्षणेषु सर्वेष्येतेषु
दिजानां प्रायश्चित्नान्ने पुनः संस्कारं कुर्यात्" इति । नत्र
विशेषमाह काश्यपः । “चौर्णान्ते प्राचामुदौथा वा दिगि गत्वा
यत्र ग्राम्यपशूनां शब्दो न श्रूयते तस्मिन् देशेऽनिं प्रज्वाल्ट
प्राक
प्रणौतेन विधिना पुनः संस्कारमईति"
दनि । यच वृहद्यमेनोक्रम्,-
“वराईकशफानाच काककुकुटथोस्तथा ।
क्रव्यादानाश्च सर्वेषामभक्ष्याय च कौर्तिताः
मौसमूत्रपुरोषाणि प्राश्य गोमांममेवच ।
गोमायकपीनां च सप्ता, विशोधनम् ॥
पोय हादयाहामि कुमाण्ड जया एतम"
अवामनमास्तौर्य
10
चौबीवी का
विति
HTTPSN'T

·तच कामतः तः, अभ्याचे तु कुमारितगक) इति
व्यवस्था । यत्तूशनमोक्रम् -
"नरमांसवमांमञ्च गोमांमञ्च तातच !
भुक्का पञ्चनखानाञ्च महाशान्तपरनवरेत्" इति ॥
नदकामविश्यम् । यत्पुनः मङ्खनोक्रम --
"भुक्का, चोभयतोदन्तान् तथैवेक शफानदि :
अहं गव्यं तथा भुक्का पामासान् प्रामा' इति ।
तत्कामतोऽत्यन्नाभ्यासविषयम् । यह सत्यलगाम.--
“जग्ध्वा मांमं नराधाच विद्वरा खरं नमः ।
गवानकुञ्जराष्ट्रात सर्वान् एमनवांमाया ।
क्रव्यादं कुखुटं ग्रान्यं कुर्यात् गंतइति ।
तदत्यमानवच्छिन्नाभ्यामविषयम् । ५६च्याणि सेनानम्-
"अभक्ष्याणामपेयानामले धाराव ।
रेतोमूत्रपुरोषाणां प्रायश्चित्तं कथं भवत् ।।
पोदुम्बर बिल्यानां कुशाश्वत्थपना मोः ।
एतेषामुदकं पौवा सप्तराचेण पायांतदति
* उगव्यं इति मु०॥
परप्यधिरचोक्तम् ---इति मु।
(२) उपाय बादशाशानीवनेम पराकोऽभिहितः । पराकारय दादशा.
भोपवासमत्वात् । तब मनुमोक्तम्,-
यतालीमलस द्वाराइमभोजनम् ।
गम वायसवपापपयाशनः".-हि।

·पराशरमाया। तदोषदभ्यामविषयम् । यदपि मनुनोत्रम्, "भुकाडतोऽन्यतमम्यानमत्या त यहं क्षपेत् । मत्या मुक्का परेल्टाछु तोविएमबमेवर"--इति । भ्रवुद्धिपूर्व छर्दनासम्भवे यहोपवामो द्रष्टव्यः । गोमांसभक्षण- स्थायनावृत्योर्यवस्थितं व्रतमाह प्रजापतिः,-- "चान्द्रायणत्रयं कुर्योदभवपशुमक्षणे । एकमेव मझुका चरेदाह प्रजापतिः"-इति ॥ मूलत्रचने भण्डाशाम्नमित्यनेन महापातक्यादौनामनभथुपल-- ध्यते। अतएव हारोतः, -- "यदन्नं प्रतिलोमस्य राष्ट्रजम्योचामवियाम । महापात किमयेव यदन्नं नौकायोः । श्रारूढ़पतितस्यैव अगोवामात्रेवच । पापण्डानाश्रिताना रानव तथेवर ॥ अतिवच्छं चरेबा प्रमादाद ब्राह्मणः सटात् । मत्या चान्द्रायणं कुादामझर्दधमेवच ।। तस्तभोजने शापि त्रिगुणं महभोजने । चतुर्गुणं तच्छिष्टे पानोये चा सेवच ।। इच्छाब्दपाददिष्टमन्यामादनभोजने । अत्यन्यासे तथा कुर्यात् त्रिंशत्र, विजोत्तमः" इति । Maitra.. सदभ्यासविषयम, सिमु.। है. एकमेक- माधानमोअने, ति: मुल ·মাৰিব । उत्तमस्तौ ब्राहाणी, तथा प्रातिलोम्येन शद्रादुरपन्नभण्डाः महापातको अशाचादिः। यद्यपि स्वौहत्यायां मायालयादिवढुष्टत्वं भास्ति, तथाप्यम्बदामाधिकाराभावात् तदोयमय मारयन्नवद्" अहितमेव। यस्तु परेणोपक्षतः सन् स्वयं म प्रायोति नाप्यनु- गोदते प्रत्युतापनस्थापकारिलमापादति, मनावः । उमाश्रम- मारु तं परित्याज्याधमाश्रमे उन्मा वा वनमानापतितः । यः अमानगोवामुदहनि, म मगोत्रामा । वेदिकालको असारदमार्ग- मुत्सृज्य जेनबौद्धादिमार्गे वर्तमानः, पाषण्डः। नाभिः सत्यपि भामर्थ नास्तिक्येन कश्चिदण्या श्रमं न प्राप्ताः । ए सामने ममार्ग प्रायश्चित्तम्। विस्थामेश्यादिभोजने प्रायश्चित्तमभिधाय वर्णाना नक्षा, तथैव क्षत्रियो वैश्योऽप्यई चान्द्रायणं परत् शूद्रोऽप्येवं बदा भुङले प्राजापत्यं समा चरेन ॥२॥ इति नथेवेत्यनिदिष्टस्योपदिष्टादल्पत्वेन दवियग्य पाद चान्द्रा- यणमवगन्तव्यम् । शूद्रोऽप्येव मित्यनेनामेध्यादिभोजनमा भिश्यते। भतु भोजनमाम्यं, भूतान्तरस्य नम विधानात् । प्रताको चतुवर्णानां कर्तव्यमाह,- पञ्चगव्यं पिवेत् शूद्रो ब्रह्मकुर्च पिवेदिजः । एकदित्रिचतुर्गा वा दद्याद विप्रादनुक्रमात् ५३५ प्रति उपमा ·३. परापरमाधवन पञ्चगव्यवहाकूर्चयोर्षिधानमुत्तरच वक्ष्यते। तत्र शूद्रस्थामन्त्रस्था- मन्त्रक पञ्चगव्यं, दूतरेषां समन्त्रकं ब्रह्मकूर्चम् । 'विप्रोगामेको दक्षिणां दद्यात् । जत्रियो वे, वैश्यस्तिस्मः, शूद्रशतसः। गवामसम्भवे सुवर्ण दद्यादित्यभिप्रेत्य वामन्दः पठितः। तब सुवर्णस्य गोप्रत्या- घायस्थ परिमाणमाह प्रजापतिः,- "गमलामे निक वा निष्कार्द्ध पादर्भववा"-दति । विग्रस्य शूद्रायत्रभोजने प्रायश्चित्तमार,- - शूद्रानं सूतकानञ्च अभोज्यस्यान्नमेवच । शङ्कितं प्रतिषिड्वान्नं पूर्वाच्छिष्टं तथैवच ॥४॥ यदि भुलान्तु विप्रेण अज्ञानादापोऽपि वा। शत्वा समाचरेत् छं ब्रह्मवचन्तु पावनम् ॥५॥ इति . अत्र शूद्राबस्य गस्तिताऽझिारसा प्रपश्चिना,- "श्राहिताग्निस्तु यो विप्रः शूद्राचं प्रतिग्टह्य तु। भोगात्सममतां याति तिर्यग्योमिं च गच्छति। यस्तु वेदमधीयानः भद्रानमुपभुचति । शुढे वेदफलं याति शद्रलं चापि गछति ॥ • निष्कं स्थात्, --इति शा० । अनवधन, ति मु.। । निधाबासा प्रपचिता-इति मु. पनि म

·--
११ प.॥
प्रायश्चिततामहम्।
आघ्रात्वा चोमणा चेव स्पृष्ट्वा च प्रतिमा ।
प्रशस्य स्वस्ति चेत्युक्त्वा भोक्रेव तु न भयः।
एते दोषा भवन्तौह शूद्रायम्य प्रतिमहे ।
अनुग्रहन्तु वक्ष्यामि मनुना चोदितं पुरा:
आमं वा यदि वा पक्कं शुट्रान्त्रमुपयाधत:
किल्विषं भजते भोका यम विप्रः पुरोहितः ।
गुर्व) यतिथौनान्तु महानान्न विपतः ।
प्रतिग्राह्य प्रदातव्यं न तु प्येत् स्वर नतः ।।
शूद्रानरमपुष्टस्य ह्यधीयानस्य नित्यशः ।
अपतो जुहतो वाऽपि गतिकडून दिद्यते ।
घमासानथ यो भुत शुट्रियाकं निरन्तरम् ।
जौवन्नेव भवेत् शूद्रो मृतः शा चाधि जायते ॥
श्रकृवैत्र निवृत्तिं यः भद्रामाभ्रियते विज. .
श्राहितामिविशेषेण म शद्रगतिभाग्भवेत्'-दति ।।
यामोऽपि,-
“शद्रानरसपुष्टस्य दिसोरपि च नित्यशः ।
यजतो जुकतो वाऽपि गतिरूट न विद्यते ।
मृतसूतकपुष्टाङ्गो द्विजः शूद्रानभोजनः ।
अहमेव म जनामि कां को योनि मिगस्कृति
ग्रनोद्दादश जन्मानि दश जन्मानि मूकरः ।
साकयेत्, इति मुन्।
+ गमिष्यतिति मुगा

·पराभरमाधान
॥
श्वा व मा जन्माणि इत्येवं ममुरुतवान् ।।
शट्रानोदरस्थेम यः कश्चिम्रियते दिजः।
स भवेत् सूकरो ग्राम्यस्तम्य ना जायते कुल्ले"--इति॥
श्रापम्तम्बोऽपि,---
"यस्तु भुनौत भूदानं मामभक निरनारम् ।
दह जन्मति गद्रवं मृतः वा वाभिजायते
भूदानं शूद्रभवः शूद्रेण च महामनम् ।
शुद्राग्ज्ञानायव चान्तमपि पातयेत् ।।
प्राहितारियन्नु यो विप्रः ट्राबेन प्रवर्तने ।
पञ्च तस्य यन्ति श्रात्मा ब्रह्म यो नया...इति ।
सुमन्तुषि,
"राजानं ते श्रादले शूद्रानं ब्रह्मवर्चमम् ।
श्रायः सुवर्णकारानं यशयमावतिनः ।।
कारका प्रजा हनि बलं निजकस्य ।।
मणानं गणिकानञ्च लोकभाः परिहन्तति ।।
रूपं चिकिसिकरूपानं पुंश्चल्याश्च तथा श्रियमः।
विटा वाषिकसान शस्त्रविक्रायणो मन्नम् ॥
* जम्मानीय मनुभवात्रह,-ति मु. ।
शूनसम्मकी,इति मु।
যয়নমনি, तिमु यशश्चम्मावकसिना, इत्यन्यत्र पाठः ।
प्यासामिप्रियम-अति मु०।
u

·११.१०.
.]
प्रायसिसकाराड़म्।
।
एतेभ्योऽन्ये त्वभोज्यानाः* क्रमशः परि को तिताः ।
तेषां त्वगम्थिरोमाणि वदनयन् मनो'.. इति ।
तदिदं गहिनं शूद्राबमजानादापत्याने या योन, म
ब्रह्मकूर्चमाचरेत् । तस्य पावनत्व, महम मन्त्री ! ARI ज्ञात्व
"द्रा भुके, म प्रजापत्यमाचरेत् । नाका....
"भुञानोऽन्यतमन्यान्नममत्या ami 2
मत्या भक्का चरेत् नि रेतीविना ' - इति ।
म ३ बमकृर्चस्यकोपकामरूपत्वात यमन मोह इति
गम् । तयोः कातिपयलात् । प्राय लिखि-
.
९ का वा धिकम्यानभासमरा
शाम् तु तथा भुक्का पामोति ।।
प्रजापतिक्षाव शवस्थितानि प्रसस ....
"ब्राह्मणस्यैव श ट्रान्नमभोज्य परिकार :
सहा का तदज्ञानाहाना साधनेत ।
अभ्यास च तदम्यम्येदाममनमगचित ।
मत्या चिरात्रं कुल्चौत सन्चसम्याना" - इति ।
जातागौचन हताशोचेभ वा भयुकर पुरस्कानम् ।
वजन्दा र मनमा दर्शिता,---
"सूतान्त्री रजकम्यान्नं चोरल्यानंतर ।
एतेभ्योऽन्यत्र भोज्याना,इति मु० ।
तिक्षानं.---इति मु.।
30

·सतके इतके चैत्र वर्गस्यमाप पातयेत्"-- इति । नटादिरसोज्यः । विप्रादान भोगचितुमनाईयात् । सयाच "ननकानासमर्म मार सुत्र ! स्थायिका मोजाबा: सिताः"-ति। याज्ञवल्क्यो धि, "कदार्थबोरामा रावतारिन । बगामाया का सार निम् ॥ चिकित्माराम भार दिया । कृरोग्रपतिबारदामि के निराक !' मोहनका म्याजिनामा विकटिकारावासाजिनाम् । नामगजामशानभयपजीदिना । नया मोरपति नाम: एमासनं र भोकमानविक्रार नया"-दति। अतिमित्यादिविधा TT विनिता, विषप्रापिका मानन- न्हावामा चति। नथाहि, केचित् को कट देशोषु प्रेतभुतमादिरू । म्नामभादेवताग्नोर्चायतुं नरवलं मन्या मनु बागारांचा प्रभा गुर विधं प्रक्षिपन्नोल्यम्ति भइतो पमिद्धिः। नादृशेषु रहे वि- गङ्गासम्भनाल कितमन्नाभयुशते । तन्तु म भोर्ल योग्यम्, "विषं पोपविषं भुवा चरचान्द्रायगावतम्'-दति * मासीदमई मु. पुल के ।

·११ च.] प्रायश्चित्तकागहम् । चतुर्विंशतिमते विषभोजननिन्दारमनाए : सर. केचिन् श्राद्धालवः शूद्रादयः स्वग्टई श्रोधियो में सुडो सायभिप्रेत्य शानिधान्तरम्टहे द्रव्यं दत्वा भोजयन्ति । नादाय को यान्तरस्थ टहे सिद्धसम्न निन्द्यत्वेन गाङ्कितम । प्रांतीय दास कोमामादि । मथाच याजदरूकाः,--- , सून- "गोधातन्तु शुनोच्छिष्टं था कि . उदयास्पृष्टभंजूष्टी पाया विनय - दि :: पाने पतितम्याचम्यादै मुस्खा MEम कार र यदि जाते. तदा नदन्न पुत्र विकसियान की हा पूलारिकालेषु पनर र प्रा. ३५००५ चल छौ तो। एकात्र थे नाम पनि गहन्यन्ते । सत्य याने ममन्तुनोत्रम् । "girl ,सन्याचिा- कालिकत्ता क्रिकध्वजिसवर्णकारने काय अन् गण- मणिकामानि चाभोव्यानि, मौका, पर्मकारा- मनोमानाप्रनिमाझाश, अपाननियहरोमाया ... इति । कामतान्यास विषयम् । यच गायनाकर "शट्रानं ब्राह्मणोभुक्ता तयार करणः । चिकिमकस्य क्रूरस्थ तथा स्वागत कर गबात शकुनोच्छि समुदिर,---इति म । संघरं. ति मु. । घगड, इति मु.। । स्टीम्टग भीविनः, इति मु ।

·५.८० परापारमाधवः । [११ था। षण्डस्य कुलटायाश्च तदणो रजकस्य च । केदर्यस्य नशंसस्य वेश्यायाः कितवस्य च । गणावं गणिकानञ्चो मगजीविश्वनिनाम् ।। मौनिकान्नं मृतिकानं भुक्ता मागं व्रती भवेत्" इति । एतच पूर्वण ममानविषयम् । मामव्रतस्य चान्द्रायणरूपत्वात् । यदपि वृहस्पपिनोक्रम्,-- "शौण्डिकावं नटस्यान्नं नौवदपिक्रयोरपि । दुष्टान्नमवशिष्टानं सोमविक्रयिणम्तथा ।। सूत्यन्नं सूतिकानञ्च वा षः पतिलस्य च । एतेषां बाहाणो भुक्ता द्वादशाहं यवान् पिवेत्" इति । यदपि प्रावलिग्विताभ्यामुकम्। “अभिगमनपतितरजकचाक्रिकते.. खिकग्रामयाजकाट्रमांवत्मारिककुलिकसुवर्णकारचर्मकारचित्रवृत्ति- घोषकतन्वायर लावतारिमानकूटशी गिडकबधीविनाक्यात्मनिक- यिवार्द्धषिकश्यावभटवृत्तित्रात्यतस्करानभोजनेय्वनिकळू चरेत्"- इति । एतदुभयं पूर्वाकविषये चान्द्रायणं कर्तुमशक्तं प्रति वेदित- व्यम् । यदपि वृहस्पतिना दर्शितम,- -- * घण्डस्य फूलटायाश्च तथा बन्धकरक्षिणः । बभिशास्य चोरस्य वीरायाः खियास्तथा । चर्मकारस्य फेनस्य मौवस्य पतितस्य च । सकाकारस्य तक्षाच रजकस्य च वार्डधेः-इति मु. । । भूमिपालान, इति मु.।

·११॥
प्रायसिसकागहम्।
"गान्धी लोहकारश्च मौनिकम्तन्तुवादकः ।
चक्रोपजीवी रजकः कितवस्तस्करस्तथा ।।
यजमानोपजीवी च शूद्राध्यापकसानको
कुलटश्चित्रकर्मा च वाईषिधविक्रय !!
ममधे पण्यमाहत्य महाधं यः प्रया
म वै वार्द्धषिको नाम यश्च या प्रयोगयत ::
वृथाऽऽरामाश्रमाणाञ्च भेदकः पयविकी ।
विक्रयो ब्रह्माणो यच योनिराङ्गारिक र
रनोपजीवौ कृटाशः कुरुको गमकदार
भिषजोगरदश्चैव रूपाजीको र सबका !
मोनिको वर्णि क्षेत्र निषादेन समा: सताः
कर्मणा तेषु यो मोहाद् ब्राह्मणी बनते भता ।।
प्रायश्चित्ते तु चरिते परिहायी भवेन हि ।
एते ब्राह्मणचण्डालाः सब्द बद्वारा किन ?
नम्माद् दैवे च पित्ये च बर्जिताम्तलादशिम: ।
एतेषामेव सर्वेषां प्रत्यायन्ति त !
भैहानमुण्भुनानो विजचान्द्राय चो।
एतेषां ब्राह्मणोभुक्ता दत्त्या कृत्वा पनियहम् ।।
प्राजापत्येन शयेत् तु तसान पायान्न #मय:"--पति ।
कुहकोगुरुगुप्तिकः, इति मु.।
। भिषक् च रजकचैव,-इति मु . !
। भवेहिः, इति मु।
। प्रत्यासत्तिस्तु,-ति मु।

·३१० पराशरमाधवः। [११ प. तत्र चान्द्रायणं पूर्वाचान्द्रायणेन ममानविषयम् । प्राजाप- त्यन्तु तस्मिन्नेव विषये वेदविदं प्रत्यवगन्तव्यं, ब्राह्मण इति विशेषा- भिधानात् । यचोकमङ्गिरसा, "प्रभोज्यानान्नु मम्नेषां सवा चानमुपस्कृतम् । अन्धावमायिनां भुला पादसा शायति'"---इति ॥ यपि विशुनो कम् ! "गणगणक स्तेनगाथनानानि भुक्का सप्त- रात्रं पयमा वर्तेत । तक्षान्नं चर्मक लुथा । वार्द्धषिककदादौक्षितबद्ध- निगला भिशस्तपण्डानाचा पंचलोदा भिकचिकित्सकलुब्धककूरोपिछ- भोगिनां च। अवोचत्रौन्वर्णकारमपानपतितानाच । पिनान्तवा- दिक्रतुधर्मसोमविक्रषिणाच । शैलूपतन्तुवा कृतघ्नरजकानां च । दर्भ कारनिषादरावतारिवण शस्त्रविक्रयिणाञ्च । श्वनौविशोपिकाते- लिकचेलनिर्णाजकानाञ्च । रजस्वलामहोपपतिवेश्मनां च भ्रूणनावेक्षि- तमुदक्यासंम्पष्टं पतचिणाऽवलोढं शुना संस्पृष्टं गवाघ्रातन। कामतः पादम्पृष्टमवचु च। नत्तकुवातुराणां च । अनर्मितं वृथामांमञ्च पाठी- नरोहितच राजिल मिहतुण्डं च सपाकव सर्वमम्यमांसाशने विरा- चमुपवमेत्" इति। तत्र त्रिरात्रोपचामोऽकामकृतमझदोजनविषयः । तस्मिन्नेव विषय मूनवचमोकब्रह्माकूर्यम्त्वगतं प्रति वेदितव्यः । * गयागयाक,--- इति नाति मु. पुस्तके। + चर्मकारवतंच, इति मु.। 1 तुमवाय,-इति म ६ वैद,-इति मु। || ब्रह्मकूमशह प्रति वदितव्यम्, इति म ।

·२१ घ.] प्रायश्चित्तकारम् । • ३११ मप्तरात्रपयोव्रतमकामकृताभ्यासविषयम् । भाकितननिषिद्धानयो:- रौत श्राह,- "मृतसूतकशद्रानं सदोषेणापि माला । शङ्कितं प्रतिषिद्धानं विद्विषोऽन्त्रमया श्वा । यदि भुनीत विप्रो यः प्रायशिनी ध्रुवं भवेत् । एकरावोपवासश्च गायत्र्यष्टात जोत् ।। प्राशयेत् पञ्चभिर्मन्त्रैः पञ्चगव्यं पृथक प्रयत् । एतेन शुयते विप्रो ह्यन्यैश्चाभोज्यभोजनति ॥ एतञ्च ब्रह्मकृर्चवद् व्याख्येयम् । प्रविष्टे तु मन्चकर्मसमान बतं स्मृत्यन्तरे दर्शितम्,- "स्वमुच्छिन्तु योभुने यो भुक्क भुक्तभाजने । एवं वैवस्वतः प्राह मुक्ता मान्नपन करेन्" ति ॥ पूर्वाच्छिष्टस्य पूनौजने व्रतचरणम भहितम् । नेद दृष्टान्तेन बालाधुच्छिष्टस्याभोज्यत्वमाशय स्वल्पाया भोज्यलमाह - बालैनकुलमारिरन्नमुचिष्टितं यदा । तिलदर्भोदकैः प्रोक्ष्य शुड्यते नात्र संशयः ॥६॥ उच्छिष्टितम् उच्छिष्टतामापादितम्। प्रोतम्या त्रस्य श्रद्धा- जड़म्योच्छिष्टत्वशङ्काऽनपापात् पूर्ण व्रतमाचरौमिति मायः स्यात् । * भवेत्, इति स० शा। | मुच्छेषितं,--इति मु० । । उच्छषितम्, इति मुः। 5 प्रोक्षितस्य भोजने,इति प्रा ।

·पराशरमाधवः। - अतो नात्र संशयः कर्त्तव्य इत्युक्रम् ! प्रोक्षणमहत्वा भुक्ने मति पञ्चगव्यं पातव्यम् । तदाह सम्वतः,- "श्वकाकोच्छिष्टगोच्छिभक्षणे तु यहं क्षिपेत्। विड़ालमूषकोच्छिष्टे पञ्चगव्यं पिवेविजः" इति । भास्त्रीयपञ्चगव्यपाने योऽशकः, तं प्रयुक्त सात्यन्तरे,-- "भुक्कोच्छिष्टन्तु काकानां विशोत अहोषितः । भुक्कोकिट विडालादेः पञ्चगव्यं पिर्व विजः” इति ॥ मनु:- । "विड़ालकाकाखच्छिष्टं जग्या श्वनकुलस्य च ! केशकौटावपनञ्च विप्रेबायौं सुवर्चस्लाम्-दति ।। विष्णुरपि । “विड़ालकाकनकुलाखुच्छिष्टभोजने माझौं सुवर्भला पिवेत्। स्वोच्छिष्टाशने दिनमेकमुपोषितः पञ्चगव्यं पिवेत् । पञ्चन- खविणमूबाभने त्रिराचं पयमा वर्त्तत ब्राह्माणः । शद्रोच्छिभोजने त्रिरात्रमुपवसेत्, दिनमेकं चोदके वसेत् । मधुमामाशने प्राजापत्यम् । सप्तरात्र वैयोच्छिष्टभोजने । पञ्चरात्रं राजन्योच्छिएभोजने । विराचं राजन्यः शद्रोच्छिष्टागौ, पञ्चरात्रं योच्छिष्टानो। चिरात्रं वैग्यः शूद्रोच्छिष्टाशी। चण्डालानं भुक्ता विरात्रमुपक्मेत् भिवानं भुक्का पराकम्"--इति । उशमाऽपि । “ब्राह्मणोकिट- काकोछियभक्षणे यह क्षिपेत्, विडानमूषकोच्छियभक्षणे पञ्च- गव्यं पियंदविजा-अति मु.। । सुवर्षसम्, इति शा. २० । एवं परत्र ।

·प्रायश्चितकाण्डम् । भोजने प्राणायामशतं कुर्यात् । क्षत्रियोछिभोजने प्राणा- याममहस्रम्। वैश्योच्छिष्टभोजने दशसहसं प्राण यामम् । मतिपूर्व प्राजापत्यमतिकच्छं हाच्छ्रानिकच्छं च। शुट्रोटिभोजने मनरात्रं यवागूपानं, मतिपूर्वं चेत् पराकः । एवं द्विजाल्युविष्टभोजने रुद्राणाञ्च। ब्राह्मणोच्छिष्टानामपां पाने घोडशप्राणायामं धारयेत् । 'वत्रियाणं विशद्वैश्यानाञ्चबारिश शद्राणां कुसवारिपानं व्यहम् । बुद्धिपूवं चेत्, यई चतुरहं मनरात्रभु पञ्चगमानं कमेपत। अन्य- जानामुच्छिष्टभोजनेऽबुद्धिपूर्व महामान्नपन, कहिये चान्द्राय- हाम्" इति। मनरपि,- “शूद्रोच्छिष्टञ्च पौत्वा तु कुमारि विवत् अनन् । अभोज्यानान्तु भुत्वाऽन्न स्त्रौ पट्रो सिष्टमेव ॥ अग्ध्वा मांसमभक्ष्यश्च मप्तरा थान पिवेतइति । जाकोऽपि,- "जम्बककाकमार्जारश्वगोधानाङ्गवामपि । मत्योकिष्टं दिजो भुक्का कच्छ भान्तपनं चरेत्" - इति ॥ याज्ञवल्क्योऽपि "विप्रार्द्ध चत्रियस्य स्थावैग्यानां च तदर्द्धकम् । नदर्द्धमेव शूद्राणां प्रायश्चित्तं विदुबंधाः''- इति । वृहद्दिष्णुः । "बाधण: शूद्रोपिछछा भने मारानं पञ्चगव्यं पिवेत् । वैश्योच्छिष्टाशने पञ्चरात्रं, राजन्योकिष्टाने बिराचं. ब्राह्मणोच्छिष्टाशने एकाइम्" इति। शङ्खः । "बामालोच्छिष्टाशने * कण्वोऽपि, ति मु.। 40

·३१७,
पराशरमाधवः।
[१११.।
-
-
महाव्याइति भिरभिमन्व्यापः पिवेत् । क्षत्रियोच्छिष्टाशने ब्राह्मणो-
रसपक्केन अहं चौरेण वर्त्तयेत् । वैश्योकिष्टभोजने त्रिराचोपोषितो-
ब्राझी सुवर्चला पिवेत् । शूद्रोच्छिष्टभोजने षड्राचमभोजनम्”-
इति। यमः,-
"भुक्ता मह ब्राहाणेन प्राजापत्येन शाति ।
भूभुजा मह भुकानं मप्तरात्रेण शुध्यति ॥
वैश्येन सह भुक्ताउन्नमतिकच्छेण शाति ।
शूद्रेण सह भुक्ताऽब चान्द्रायणमथाचरेत्" इति ।
आपस्तम्बः । “शूद्रोटिभोजने तु मनरावमभोजमं स्त्री-
णाच"-इति । गङ्खः-
"शूद्रोछिटाशने मामं पदमेकं तथा विशः ।
चत्रियस्य तु सप्ताहं ब्राह्मणानां तथा दिनम्" इति ॥
वृहद्यमः,
"माता वा भगिनी वाऽपि भार्या वाऽन्याश्च योषितः ।
म ताभिः मह भोकव्यं भुक्ता चान्द्रायणं चरेत्" इति ।
-
श्रापस्तम्बः,-
-
M
"अयानां भुकशेषन्तु भवयित्वा विजातयः ।
चान्द्रं कृच्छं नदई तु ब्रह्मक्षत्रविशा विधि:"--इति ।
अङ्गिराः,-
"चण्डाखपतितादौनामुष्टिामस्य भक्षणे ।
चान्द्रायणं परेविप्रः चचः मालपनं चरेत् ॥
षडापच निरामय वर्णयोरनुपूर्वशः" इति ॥

·११ छ.] प्रायश्चित्तवाहम् । - वृद्धशातातपः,- “पौतशेषन्तु यत् किश्चिमाजने मुनिःमृतम् ! अभोज्यं तद्विजानौयाद् भुक्ता चान्द्रायल सरे"- इति । शातातपः,- "शुद्रम्योच्छिष्टभोजी तु त्रिराजोपोधिनः प्रचि:* : सुराभाण्डोदकं पौला छर्द्धितो इतनकः । अहोराचोपवामेन शरद्धिमाप्नोति वै द्विजः-दति । पबिंशमते- "दीपौच्छिष्टन्तु यत्तैलं राधौ ग्धाहत यत् । अभ्यगाव यच्छिष्टं भुक्का नकेल शुद्भति" इति ॥ अत्र बालोच्छिष्टप्रसङ्गाददाइतेषु वचनेकसिविषय श्रूयमा- रणानां बहनां बतानामावृत्तितारतम्यविश्यत्वेन व्यवस्था वर्णनौश। भुक्रोच्छिष्टभोजने प्रायश्चित्तमभिधाय पछिटभोजने प्राय- श्चित्तमाह,- एकपङ्क्तयुपविष्टानां विप्राणां मह भोजने।' योकोऽपि त्यजेत्याचं शेषमन्नं न भोजयेत् ।। ७ ॥ मोहाड्नीत यस्तच पङ्क्तावुच्छिष्टभाजने। प्रायश्चित्तं घरेदिनः कच्छ सान्तपनं तथा ॥८॥ इति । * कचित्, इति मु। । पविशतिमते,-इति मु.। 1 घरेत्, इति मु.।

·३१६ घरापारमाधवः। [११ प.। एको विप्रः सहसा स्वभोजने ममाते वा भोजनमध्ये येन केनचिद् निघ्नेम वा भोजनपात्रं परित्यज्य इतरेषु विप्रेषु भुनानेष्वेव मत्सु खयमुत्थाय यदि गच्छेत्, तदा विप्रान्तरैः स्वम्वपात्रेषु भुक्रशिष्ट- मन्नं न भोकधम् । तमिमं शास्त्रीय निषेधमज्ञाया यो भुङ्के, भ सान्तपनं चरेत् । निमित्तभ्याल्पवादत्र द्विरात्रमान्तपनं वेदितव्यम् । श्रमिन्नेव विषये समानं व्रतं स्मृत्यन्तरे दर्शितम्,- “यस्तु भुड्के द्विजः पङ्कावुच्छिष्टायां कदाचन । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन यति" इति। वयादिव्यवधाने पछिष्टदोषो नास्ति । एतच्छाचार काण दर्शितम् । अभिनवचौरादिभोजने प्रायश्चित्तमाह ---- पीयूषं* श्वेतनशुनहन्ताकफलगञ्जनम् । पलाण्डुटष्टानिर्यासं देवस्वकवकानि च ॥ ६ ॥ उष्ट्रीशीरमविशौरमन्नानाद् भुञ्जते दिजः । चिरात्रमुपवासेन पञ्चगव्येन शुद्ध्यति ॥ १० ॥ इति। पीयूषत्वं पयमोऽभिनवत्वं, प्रमवकालीनत्वमित्येके। दशा हान्न:- पातित्वमित्यपरे। दशाहादूर्द्धमपि प्रमवप्रयुक्करकाद्यार्द्रतामडाव- कालीनत्वमिति केचित् । श्वेत गब्दो लशुनदृन्ताकाम्यां सम्बयते । पीयूषम्, इति म । एवं परत्र । किरकागि,इति मु. । एवं पर। J ·प्रायश्चित्तकाण्डम् । ११ . तेन रक्तस्लशुमकृष्णवृन्ताकादौ नेदं प्रायश्चित्तमित्युनं भवति । ग्टननं पत्रविशेषः। यदीयं चूर्णं गायकाः कण्टशा भवन्ति। विटाश्च स्वराद्यर्थम् । मूलविशेषो वा रञ्जनापरपर्यायः । पनाम: स्यूलाकन्दो- नशुनविशेषः । वृक्षनिर्याा हिङ्गकर्परादिव्यतिरितः । हिंग्वादौनां भोज्यत्वाभ्यनुज्ञानात् । देवतार्थमुपकल्पिते के बाद वानर देव- स्वम् । कवकं भूमौ त्राद्याकारे सोत्पन्न मिन्नी शब्दवाच्यम् । पौयूषादिभोजी चिरात्रमुपोग्य चतुर्थ दिवस पञ्चगब्धं पिवेत् । मतिपूर्व तु भोजने मनुराह,-- "छत्राकं विवराहश्च लशानं यामकुकुटम् । पलाण्डुग्यञ्जनं चैव मत्या जगध्या पनेदिन ति ॥ अतिपूर्व मएवाह,- "श्रमत्येतानि षड् जग्ध्वा कृच्छ मान्तपनं चरेत् । यतिचान्द्रायणं आऽपि शेषपबमेद ह...- दुति ।। तब मनराचात्मक मान्तपनं वदितव्यम् । द्धि पर्व मान्तपनं मप्ररात्रं वा"-दति गौतमेन मप्तरात्रोपवासमावि कल्यामरणात् । एवञ्च मति मूलवचनोक्तश्यहोपवामोभक्षितोड़ारित वश्यः द्रष्टव्यः । चान्दायणन्त्वात्तिविषयम्। शेषेषूपवभेद हरित्येतत् कुसम्मादिषु द्रष्टव्यम् । तथा चतुर्विंशतिमते, "पलाष्टुं श्वेतदृन्ताको कुसुम्भं तनकुकुटम् -- N : * वेश्याश्च मदाद्यर्थम्,-इति मु° । तुदमन्ताकम्, इति मु.।

·३१८ । पराशरमाधवा। [१९५० मालिका बास्नपुष्पच भुक्का दिनमभोजनम्" इति ॥ न चैतस्य पलाण्डा मूलवचनविरोधः शङ्कनौयः । श्रवान्तर- जातिभेदेन व्यवस्थापनात्। “पलाण्डोर्दश जातयः" इत्यभिधानात् । यत्तु सुमन्तुनो क्रम् । “लशनपलाण्डुग्यञ्जनभक्षणे माविष्टसहस्रेण मूट्टि सम्पतामयेत्” । तबलात्कारेणानिच्छतोभक्षण विषयम्। तदे- कसाध्यव्याध्युपशमार्यभक्षणविषयं वा । अतएवानन्तरं तेनैवोक्तम् । "एनान्येवातरम्य भिषक्रियायामप्रतिषिद्धानि भवन्ति । यानि चान्यान्येवंप्रकाराणि तेस्वप्यदोषः"-द्वति । यानि तु व्रतान्तराण्यानु- कान्तपीयूषादिविषये मुनिभिः स्पाय॑न्त, तेषु सर्वेषु व्रतगौरवानु- मारेणवृत्तिगौरवविषयत्वं कल्पनीयम् । व्रतान्तराणि तुलस्यन्ते। तत्र शातातपः, - "लानं ग्टननं जगध्वा पलाण्डु कृषणतन्तकम् । छत्राकं विद्धगहञ्च याम्यकुक्कुटभेवच ॥ उधों च मानुषौं वाऽपि रामभौशौरभोजनात् । उपनयनं पुनः कुर्यात् तप्तकच्छं चरेन्मुडः" इति ॥ याजवसक्यः,- “पल्लागडु विवाहं च छत्वाकं ग्रामकुकुटम् । लशन ग्टननं चैव जग्ध्वा चान्द्रायणं चरेत्" इति । वृहद्यमः,- "मालिकां मालिकरौञ्च भातकफलानि च । * बाईच तथा शुनौम्, इति मु.।

·प्रायश्चित्तकायहम्। ११प.] भूखणं शियुकश्चैव खट्टाङ्गं कवकं तथा ।। एतेषां भक्षणं कृत्वा प्राजापत्यं चरेविज.".-दति । विष्णुः । “एनां मांसाशने कवाक कवकाशने मान्तपनम् । यवगोधूमजं पयोविकारं स्नेहाक्रञ्च शुष्कखाडवस वर्गसिवा' पर्यु- षितं प्रायोपवसेत् । ब्रश्चनामेध्यप्रभवांच लोहितान् वृर्नियासान् तेलञ्च वृथा कमरञ्च यवपायमापूपशकुन्नौश्च देवान्नानि वौषि च गोऽजाविमहिषोवजी गर्बपयांसि चानिर्दमाईतान्यपि च स्य- न्दिनौमन्धिनौ विवत्माचौरच्चामेशभोजनञ्च दधिवजे केवलं भर्व- शुक्रानि ब्रह्मचर्याश्रमी श्रावाभने निराचमुपोत्, दिनभेकं चोदके वसेत्" इति । यमः,- “लनं च पलाण्डुच" स्टारनं कवकानि च । चतुणों भक्षणं कृत्वा तकण पद्यति"-दति ।। कूर्मपुराणे,- "अशा किंशकं चैव भुत्वाऽप्येतद् मतं परेन् । - * नेहातच वयित्वा, इति मु० । | गोऽजामधिौवनम्, इति शा० । + नास्त्ययमंशः स. शा. पुस्तकयोः । 5 श्रदधानः,-इति मु.। || भास्ययमंशः मु. पुस्तके । मा लण्डनं सपलाई च,-ति शा० स० । ** करकानि, इति शा.२० एवं परत्र । it बजावूम इति मु.।" Main.

·- पराशरमाधवः । [११ प. बादुम्बरच कामेन' तप्तकच्छ्रेण शुद्ध्यति"-इति ॥ शङ्खलिखितौ। 'नशुनपलाण्डुग्टनन क्रियाकूवकुसुम्भ भक्षणे द्वादभराचं पयः पिवेत् । कलचमिग्धोभातककोविदारघनच्छत्राक- अन्तकभक्षणे पञ्चगव्यं पिवेत्"-ति । चतुर्विंशतिमतेऽपि,-- "लानं ग्रञ्जनं देव हणराजगन्न तथा । वनों चैव दिलो भुक्ता परेच्चान्द्रायणव्रतम् ॥ कन्दमूलफलादीनि अनानाभक्षयेत्तु यः । उपवामो भवेन्तस्य पराशरवचो यथा ॥ स्त्रीचौरन्तु द्विजः पीत्वा कश्चित् काममोहितः । पुनः संस्कृत्य वात्मानं प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ अजोष्ट्रीसन्धिनौचौरं मृगाणां वनचारिणाम् । अनिईशाहगोश्चैव पौत्वा दिनमभोजनम्"-दति ॥ पूर्वत्र गोमांसस्यैव भचणे प्रायश्चित्तमुकं, न वन्यस्य । इदानों मांशान्तरस्य भक्षयो प्रायश्चित्तमाह,- मण्डूकं भक्षयित्वा तु मूषिकामांसमेवच । ज्ञात्वा विप्रस्त्वहोराचं यावकानेन शुड्यति ॥११॥इति॥ अजानकते मानक्षणे व्रतमिदमवगन्तव्यम्()। अमाझक्षणे नमोक्र दुम्बरच सकामेन,--इति गा । + केपातुभीक,~-ति शा० । + चिवारत-इति मु.। (९) मूलबचने भक्षयित्वा भावा इत्यभिधानात् अज्ञामतोभक्षणानन्तर मेतनिधिडावं मया भुक्तमिति जावेत्यर्थोऽवसेयः, न तु ज्ञान- पूर्वकमोननं तदर्थइति ध्येयम्।

·११च.] प्रायश्चितकालम् । . द्रष्टव्यम् । “बलाकप्लवहंसकण्टक चक्रवाकरवचरी टकयोतभार- चटकरकपादोलुकशुकमारसटिटिभमद्गुचाषभामजालपादनक्रकुधि- विकृतमत्स्यकव्यादामेध्यानी भक्षणे पशग पिरेन् विराजम्"-- इति । शङ्खलिखितौ मतिपूर्वं प्रत्याहतुः । "वक्रय लाकमनवचक्र- वाकखन्नरीटकाककारण्डवकटभार चट करटरकोतारकमानसटिट्रि- भमद्गभन्नकवक्रपाद जालपादचापकाममा परमारनामकर-- तिमितिमिङ्गिलनकुल विडाम्नमर्पमएडकम्पकवल्मौकादिमानभवने द्वादभाइमनाहारः, पिवेदा गोम्बयाउकम"-: ति काम- कृताभ्यामविषयम् । कामहतसहा वो त थाज्ञवलय साह,- "देवतार्थ हविः प्रिय लोहितान सन्मानया। अनुपातमांसानि विवानि कतकानि च ।। कव्यादपक्षिदात्यूहकप्रदष्टिद्रिभान । भारमैकशफान हमान् भदाय सामवासिनः ।। कोयष्टिभवचक्रायबलाकारकविकान्। वृथा कमरमंयावपायसापूपशावली: कल विंक व काकोलं कुररं रचनाकार : आस्वपादान खच्चरौटानज्ञातांच सद्विजान ।। * कण्टक, -इति नास्ति मु० पुस्तके। । टिट्टिभोलूकर तपाद,-इति मु' । + विविधानि,-दति मु.। ६ करकानि, ति मु.। ॥ दालकम, इविशा।

·( पराशरमाधषः। -- साषांश्च वक्रपादांश्च मौरं वापरमेवच । मात्यांश कामतो সমা सोपवासमत्यहं वसेत्' इति ।। विष्णुम्त जीवविशेषेण व्यवस्थितं प्रायश्चित्तमाह । “खरोष्ट्रका- कम्यहंसाशने चान्द्रायणं कुर्यात् । प्राध्याजातं सूनास्यं शकमांस । क्रयादमृगपत्तिमांसाशने तप्तहम् । कलविलवहमचक्राइ. भारमरक्षुबालकांदात्यूहशुकमारिकाबकबलाककोकिल खन्नरोटागने विरात्रमुपवसेत् । एकाफोभयदन्ताशने चौ"-इति । अस्तु भक्ष्या- भध्यविभागपुरःसरमभक्ष्येषु पाश्चित्तमाह,- “भुक्का पन्नापड, लशुनं मद्यञ्च कवकानि च । नारं शौनं तथा मांमं विवराहं खरं तथा ॥ गामश्वं कुञ्चरोष्ट्रौ च मान पञ्चमखांस्तथा । कव्यादं कुक्कुटं ग्राम्यं कुर्यात् मंवत्सरवतम् ॥ भक्ष्याः पञ्चनखाश्चैव गोधाकपाल्यकाः । खड्ग शाकं चैव ताम् भुक्का माचरेद् प्रतम । हमं मत्यञ्च काकोरनं काकं वा खचरोटकान्। मस्यादांय तथा मध्यान् बन्लाकाः कसारिकाः ।। चक्रवाकं सर्व काकं मण्डूको भुजगं तथा । रक्तपादांच,--इति मु.। + दालक, इति प्रा. । + मुनां मांसाशने च,--इतिहा। समुच,---इति शा। -इति भा। || कोक मरगूकम्, m-

·९१ प.
भाववित्तकाण्डम् ।
३२३
मासमेकं व्रतं कुर्याद् भूयश्च न च भक्षयेत् ।
राजीवाम् सिंहतुण्डांश्च सरकांच तथैवच ।।
पाठौनरोहितौ चापि भक्ष्या मास्येषु श्राद्धिकाः ।
ग्रामेचरान् जालपादाम्। प्रतुदान नसविकिरान् ।
रक्रपादांस्तथा जग्ध्वा सप्ताहं ब्रतमारपेत् ।
तिनिरिं च मयरं च लावकञ्च कपिलम् ।।
पाहौनश्चैव संवत्त भोज्यानाह यमः सदा ।
भुक्का चोभयतोदन्तांस्तथैवैकफानपि ।
दंष्ट्रिणश्च तथा भुक्ता माम मामं समारणेन ।
माहिषं चाजमौरभं माजीरं सौर्ममेवर ।।
भक्षमार्ग समुद्दिष्टं यश्च वै पार्षदं भवेत् ।
वाराहच ततो भुवा महारयनिवासिनम् ।।
मांसमज्ञानतो भुक्का मासं प्रोकं ममाचरेत् ।
राना मांस शुष्कमासमात्मार्थ च तया कृतम् ।
भुक्का मामत्रतं कुर्यात प्रयतः सममाहितः' इति ।
अत्र श्रुतव्रतविशेषाः पातितारतम्यविषयवेम व्यवस्थापनीयाः ।
यूट्रानं सूतकाचं चेत्या ब्राह्मणस्य शुद्रात्रभोजननिषेधमभिप्रेत्य
-..------
* शणलांच, इति मु.।
| जलेचरांच जलनान्, इति मु।
। मांसमधे तथा, इति मु०।
६ मत्था,इति मु.।

·३२० । पराभरमाधवः । [१५.। - तष प्रायश्चित्तमभिहितम् । तेनैव न्यायेन होमवर्णलभाम्यात् "राजानं हरते तेजः"-इत्यादिशास्त्राच चचियाइनभोजनेऽपि विप्रम्य प्रायश्चित्तं प्रसज्येत । अतस्तदपनुत्तये क्षत्रियाद्यन्नभोजन- मनुजानाति,- क्षत्रियश्चापि वैश्यश्च क्रियावन्ती शुचितता। तद्ग्रहेषु हिजैीज्यं हव्यकव्येषु नित्यशः ॥१२॥ इति ॥ क्रियावन्तौ विहिताध्ययनयजनादियुक्तौ । सचिवतो, प्रनं स्माती धर्मः, तञ्च यथाविध्यनष्ठितं यदि भवति, तद्युको शुचितौ । श्रौतस्मार्तधर्मनिष्ठयोः क्षत्रियवैश्ययोर्महेषु हव्ये कव्ये कर शिष्टेविप्रेमीकव्यम् । क्रियावन्नौ शन्त्रिताविति विशषणात् तदि- सरक्षत्रियादिविषयाणि तदननिषेधशास्त्राणीत्यवगन्तव्यम् । तथा च चतुर्विंशतिमते तदनभिषेधमभिप्रेन्य प्रायश्चित्तमभिहितम्,- "महसन्तु जपेद्देव्याः क्षत्रियस्यानभोजने । तथोपवाम* वैश्यस्य महसं मा मेवच"-दति ॥ चचियाबवत् शूद्रावस्थापि तादिद्रयविशेषरूपस्याभ्यनुजा- । पृतं तैलं तथा धोरं भक्ष्यं स्नेहेना पाचितम्। गत्वा नदीतटे विप्रोभुनीयात् शूद्रभाजनम्॥१॥इति॥ * एकोपवासं, इति मु.। राहतोग, इति शा।

·प्रायश्चित्तकागहम्। ३२५ - खेहपाचित* पूरिकाशकुल्यादि। भुज्यते इति भोजनं भोज्य- द्रव्यं, शूद्रस्य सम्बन्धि भोजनं शद्रभोजनम् । तादृशश्तादिकं यथा भोकव्यं भवति, तदा चचियादिग्रहेविन न शद्रग्रहे भोकव्यं, किं तर्हि तद्ग्रहोत्वा शूद्रग्टहात् निर्गत्य नदौतारादो भुनौत। एतच्च क्षत्रियादिवर्णनयभोजनस्याभ्यनुज्ञानं मार्ग प्रात्यादौ प्रवर्णसम्भवे वेदितव्यम् । श्रापदि यावता विना प्राणरक्षण न भवनि, तावदन- मनुज्ञायते। न तु ततोऽधिकम् । अतएव छन्दो' उौथपर्वण्युष- स्तिकाण्डे परमापदं प्राप्तस्योषस्तेर्गजोकिष्टाना पुनर्गपालोच्छि- टानां कुल्माषाणां जौवनाथ भवणं, ततोऽधिकस्य नदीयोच्छि- होदकपानस्य प्रतिषेधं चामननि।। "हन्तानुपानमिति, उच्छिष्ट वै मे पोतं स्यादिति होवाच, न खिदेतेऽप्य छ। इति म वाजौ- विष्यमिमानबादबिति होवाच, कामो मजदकानम्" इति । एतच्च, “मन्त्रिानुमतिश्च प्राणान्यये तर्णनात् रे, ३१० ४या. २८ सू०)"-इत्यस्मिन् वैयासिके सूबे मम्यङ् मोमांमितम् । स्मतिश्च भवति,- "जीवितात्ययमापनी योऽन्नमत्ति यतस्ततः । लिप्यते न स पापेन पनपत्रमिवाम्ममा"-- इति । याज्ञवल्क्योऽपि,- "भापगतः संप्रग्रहम् भुधानोऽपि यतस्ततः । -- * लैलपाधित, इति शा. इत्यमेव पाठः सर्वत्र । ममतु, यदा,-इति पाठः प्रतिभाति ।

·३२६ । पराशरमाधमः। [११ १०॥ लिप्यते नैनसा' विप्रोज्वलनासमो हिम:" इति ॥ एतदेवानेकोपाख्यानपुरःसरं मनुराह.- "सर्वतः प्रतिम्लीयाद् ब्राह्मणवनयं गतः । पवित्रं दय्यतीत्येतद्धर्मतो मोपपद्यते । नाध्यापनायाजनादा गर्हिताधा प्रतियहात् । दोषो भवति विप्राणां ज्वलनार्कसमा हिते। जौवितात्ययमापनो योनमन्ति यतस्ततः । श्राकाममिव पद्धेन न स दोषेण स्लिप्यते । अभौगतः सुतं हन्तुमुपासर्पबुभुक्षितः । म चालिप्यत दोषणा चुत्पतौकारमाचरन् । श्वमांसमिच्छमातीऽत्तुं धर्माधर्मविचक्षण: प्राणामां रक्षणार्थाय वामदेवो न लिप्तवान् । भरद्वाजः चुधार्तस्तु मपुत्री निर्जने वने । बकौगाः प्रतिजग्राह हस्तप्रज्ञो महातपाः ।। क्षुधाऽऽश्चिात्तुमभ्यागाद्विश्वामित्रः जापनीम् । पण्डालहस्तादादाय धर्माधर्मविपक्षण:"दति खेहपाषितेत्यमेनारमालादय उपलक्ष्यन्ते। तथा च यतः दिशानिमते,- "भारना तथा चौरं कौतुका दधिमकवः । . - mar- मी मलिप्यतेमसा, इति मु.। t पान, ति मु.। बालकवि मु.।

·प्रायाधत्तकाइहम्। . खेहपक तकश्च शूट्रस्थापि न दुनि"-दति ॥ अङ्गिराथ शूद्र प्रक्रम्याह,-- "मांसं दधि वृती धान्यं चौरमाज्यमयौषधम्(१) । गुडोरसम्तयोदश्विद् भोज्यान्येतानि नित्यशः ॥ प्राट्तचारनालश्च कान्दकाः मकवस्तिला. । फलानि माचौकमयो ग्राह्यमौषधमेवच"--इति । ताद्यन्नभोगने हेयोपादेयो शट्री विपिनफ़ि- मद्यमांसरतं नित्यं नौचकर्मप्रवर्तकम्। तं शूद्रं वर्जयेहिनः पाकमिव दूरतः ॥ १४ ॥ हिजशुश्रूपणरतान्मद्यमांसविवर्जितान ! स्वकर्मणि रतान् नित्यं न तान् शूद्रान् त्यो दिनः ॥१५॥ जातिशूद्राः, नौचाः प्रतिलोमत्राः मूतमागधादयः, तेषां कर्माश्वमारयादि, तस्य प्रवर्तकाः, तेन नौविताः । तादृशात् शूद्रात् श्वपाकादिव वृतादिकं न स्वीकार्यम् । ये तु मार्गवर्तिनः शुद्राः विहितपाकयज्ञादिकर्मणि निरताः, तान् शूद्रान् पृतादिभोजने न परित्यजेत्। शूदप्रतिग्रह,-इति मु.। । दधिकृते,-इति शा० स० । 1 पिण्याकमयो, इति मु.। 5 इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, सन्मार्गवर्तिनः,-इति पाठः प्रतिभाति । (१) चतुर्भिरेव यत् पूतं तदाध्यमितरतम्--इत्याच्या तयोर्भेदः । वृत्तशाब्द उदकपायोऽपि पठितो नै घण्ट्रक कारहे।

·घराशरमाधषः। [११ १०। शूद्रानं सूतकाम्नइत्यत्र भूतकानस्थ* सामान्येन प्रायश्चित्तम- भिहतम् । इदानों सूतक-जाति-विशेषामनद्या तत्र व्रतविशेषाम् प्रश्नपूर्वकमाह,- +- अज्ञानाद् भुन्वते विप्राः सूतके मृतकेऽपिवा। प्रायश्चित्तं कथं तेषां वणे वर्णे : विनिर्दिशेत् ! ॥१६॥ गायत्यष्टसहस्रेण शुद्धिः स्यात् शूनमतके । वैश्ये पञ्चसहनेण चिसहसेण क्षत्रिये ॥ १७ ॥ ब्राह्मणस्य यदा भुड्के हे सइसे तु दापयेत् । अथवा वामदेव्येन साम्बा चैकेन शुद्ध्यति ॥ १८ ॥ सूतकिनः शट्रस्यान्नं विप्रो भुक्काऽष्टा महमाणि गाय লন্। মুনৰূিলৗৰিয়াৰ ৰূা বন্ধুমাৰীলৈ কি क्षत्रिये मूतकिनि सति तदन्न भुक्ता निमहनगायचो ना कुर्यात् । सूतकिनो ब्राह्मणस्या यो भुत. तं प्रति द्विसहस्रगाव घौजपं विदध्यात्। कयानश्चित्र श्राभुवदित्यस्यामृत्युत्पन्नः मामगानों प्रसिद्धो गानविशेषो वामदेव्यं माम । तस्यै कम्य मानः सकल घे * सूतकानस्य,--इनि नास्ति मु. पुस्तके । 1 सूतकविशेषानन्ध,-इति मु० । + सर्ववर्ग,इति शा। मामयेत्, इति मु.।

·११ प.] प्रायश्चित्तकाण्डम् । • ३२६ दिमहसगायत्रौजपेन विकल्यते। ते च जपरूपा प्रताविरोधा अश- कविषये वेदितव्याः । शकन्तु प्रति छागलेय पाह,.. "अज्ञानाद् भुञ्जते विप्राः भूतके मृतके दथा। प्राणायामप्रतं कृत्वा शुद्यन्ते शस्तके । वैश्ये षष्टिर्भवेद्राज्ञि विमतिबा मा दा । एकाहं च ब्यहं पञ्च अन्तराममोजनम् ।। ततः शुद्धिर्भवेत्लेषां पञ्चगट पित्ततः"-fi !! ब्राह्मणादिकमेणैकाहय हादयो योज्या: । अयु मार्कण्ड ये- Lab "भुक्ताऽन्न ब्राह्मण गौचे योगा मान्तपनं दिजः । भुका तु दवियागोचे चने काम, तो हि !! घेण्याचे तथा भुक्का महामानयन चरेत् । शद्रागौचे तथा भुक्ता हिजवान्द्रायण सत्"- दुति । एतत्तु कामकारविषयम् । यच जनाकम,... “शूद्रस्य सूतके भुक्का षण्माभान् व्रतमा चरेत् । वैश्यस्य च तथा भुक्का चतुर्मामान् व्रतं चरेत् ।। क्षत्रियस्थ तथा भुक्का द्वौ मासो व्रतमा हरेत् : ब्राह्मणस्य तथाऽशौचे भुक्ता मामं ब्रा नरेन दूति । भुका तु, इति शा। बौन् भासान् व्रतमाचरेत्, इति मा० स० । | भवेत्, इति ।

·पराशरमाधवः। [११ च। सदभ्यामविषयम् । यदपि गर्गणोक्रम,-- "भावे च सूतके चैव मत्या भुक्कैन्दवं चरेत् । मत्याऽभ्यासे तथा कुर्यात् कृच्छं चान्द्रायणोत्तरम् । अहं चाकामतः कुर्यादभ्यासे कृच्छ्रमेवच ।। द्विगुणं विगुणं चैव चतुर्गुण मथापि च । लचविटाट्रिजातीनामा शोचे परिकीर्तितम् ॥ सवर्णानान्तु मवेषां विप्रवन्निष्कृतिः स्मता। क्रमाद्धं क्रमाडौनं होनभात्युत्तमं प्रति" ।। नदेतद्गुणाहीनसूतकिविषयतया योजनौयम् । गुणवमूतकि-- विषये तु मुन्नवसनो ट्रमन्यम् । मायौवोत्तरकालमेव' प्राय- चित्तं द्रष्टशम् । “बानादौनामागोचे यः सर्दवान मनाति तस्य नावदेवाशौचं यावत्तेषामाशौ चापगमे च प्रायश्चित्तं कुर्यान्"-दति विष्णुस्मरणात्। यच्च विष्णुनैव व्रतमुक्तम् । “भवर्णागौचे द्विा भुक्ता सवन्तौमासाद्य अस्यां निमग्नस्त्य घमर्षणं अवतीर्य माविश्यष्टात जपेत् । चत्रियाशीचे ब्राह्मणमिवरात्रोपोषितश्च । बामणा शौच राजन्यः चनियाशौचे वैश्यः स्तवन्तौमामाद्य गायत्रीगतपञ्चकं जपेत् । वैग्यच ब्राह्मणाशौचे माययष्टशतं जपेत् । शूद्राशौचे द्विजोभुक्का प्राजापत्यवतं चरेत् ॥ शद्रोवेभ्यो विजागौचे आधणा: स्नानमाचरेत् । --+Anima- सागौचकालाकारमेव, इति मु । नालीदम. मुं• पुसके।

·प्रायश्चित्तकारहम् । ३३१ - शुद्राशौचे द्विजः स्नातः पञ्चगव्यं पिवेत् भदा"--इति । एतन्मूलवचनेन ममानविषयतया योजनौयस् । यदपि वमिष्ठेन,- "श्राशौरे यस्तु शूट्रम्य भूतके वाऽपि मुत्रवान् । कृमि ला म देहान्ते तष्ठिानुपजीवत्ति ।। अनिगाहे पारशवे शूछान्नं भुकधान दिजः । म गच्छेवरकं घोरं तिय्यंग्योन्याञ्च आयते ।। द्वादश मासान् द्वादशार्द्धमामान् वा मंहिताश्ययनमधीयानः पूतो भवतीति विज्ञायते”--इति। तदेतदतान्ताभ्यासविष्यम्। ननून- गौत्या जातिविशेषेण प्रतविशेषाणां व्यवस्थितौ प्रत्यां ब्राह्मणादि- जातिविशेषविहितम्य । सामान्यसूत िकनः कस्यचिदभावात् शूट्रान्नं सूतकान्नं चेत्युकविषयः कोऽपि न लभ्यते । अत्र हि प्राजापत्यं ब्रह्मकुई चेति व्रतहयमभिहितम्। नरां दोषः : सामान्यतः प्रोकस्य प्राजापत्यस्य विष्णुप्रोतविशेष व्यवस्थापनात् । निः, -- "शट्रागौचे दिजो भुक्ता प्राजापत्यत्रत चरेत्" इति। ब्रह्मकूर्चन्तु गर्गप्रोफयहनतमभानविषयतया योजनीयम् । दशा- हविषये अङ्गिरा श्राह- "अन्तर्दशाहे भुक्काऽयं सूतके मृतक पिश"! याशीचे ब्राह्मणोयस्त, इति शा. | नियोगाद,-इति मु.। 1 इत्यमेव पाठः सर्वेषु पुस्तकेषु । मम तु, 'बनणादिजातिविशेषरहि. तम्य', इति पाठः प्रतिभाति । $ एतावमाधमेव सर्वेषु पुस्तकेषु । -

·३३२
'पराशरमाधवः ।
[११ अ.।
-
मूलवचनोकसूतकानभोजनप्रमोंन श्राद्धभोजने प्रायश्चित्तानि
लिख्यन्ने । तत्र विष्णुः,-
"प्राजापत्यं नवश्राद्धे पादोनं त्वाद्यमासिके ।
चैपक्षिके तदईनु पञ्चगव्यं द्विभामिके'-दूति ॥
ददचापविषयम् । अनापदि तु,-
"चान्द्रायणं नवश्राद्धे प्राजापत्यन्तु मिथके ।
एकाहन्तु पुराणेषु ।' प्रायश्चित्तं विधीयते"- दनि
हारौतोकं द्रष्टव्यम् । प्राजापत्यन्तु मिश्रके, इतोतदादमामि-
कविषयम् । जनमासिकादिषु पादोनप्राजापत्यादौनि कर्तव्यानि ।
तदुकं चतुर्विगतिमते,-
"प्राजापत्यं नवश्राद्धे पादोनं मा भिके तथा ।
चैपक्षिक तदर्द्ध स्थात्पादौ दो मामिके ततः ।।
पादोनं कृच्छ्रसुद्दिष्टं पाण्मासे चाब्दिके तथा।
बिग चान्यमामेषु प्रत्यब्दं चेद हः स्मृतम्"-दति ।।
तत्रियादिश्राद्धभोजने त्वनापदि तत्रैव विशेष उक्तः,--
"चान्द्रायणं नवश्राद्धे पादोनं मामिके स्मृतम् ।
क्षत्रियस्य नवश्राद्धे व्रतमेतदुदाहृतम् ।
वैश्यस्याद्धाधिकं प्रोक्र क्षत्रिय मनीषिभिः ॥
पराकोमामिक स्मृतः, इति मु० ।
(१) नवाई दमा हानि नवमिश्रन्तु धतून् । अतःपरं पुराणं स्वात.
-इत्यतदिशा नव-मिश्रक-पुरागामियागि।

·११.] मायश्चित्तकााण्डम् । शूद्रस्य तु नवश्राद्धे चरेच्चान्द्रायणहयम् । माई चान्द्रायणं मासे विपक्षे त्वेन्ददं म्हाताम् । मासदये पराकः स्यादूई मान्नपनं मातरम्'-दाँत । यत्त भडवचनम्.-- "चान्द्रायणं नवश्राद्धे पराको मामि के मान । पक्षत्रयेऽनिकच्छं स्यात् पाएमा आएवं त प्राब्दिके कृच्छ्रपादः म्यादेकाइ: पुनरान्दिन । श्रत ऊझे न दोषः स्वाच्छंग्वा वचनं यथा-दाले। तत्मादिमरणविषयम् । ये स्तनपतितकोवाः, -- दत्यपाङक्रय- विषयं वा । “चण्डालादुदकात् भान् ब्राह्मण है वारदा । दष्ट्रिभ्यश्च नखिभ्यश्च! मरणं पापक पतनानाशकैश्चैव विघोहन्धनकैम्तया । भवेषां षोड़शश्राद्धे कुर्यादिनत्र जि" इति “अपाङलेयान् यद् दिशा श्राझेकादक। ब्राह्मणस्तत्र भुक्त्वाऽयं शिवाचान्द्राय चमेस : श्रामश्राद्धे तथा भुक्ता तप्तकृच्छ्रेण जति " मङ्कल्पिते तथा भुक्का त्रिरात्रं क्षपणं भवेत-दुति +- सर्याभिहितविषयम्, इति पाए । पशुभ्यश्च, इति शा। | पतनानमनैश्चैव,- इति मु. ।

·पराशरमाधव:।.
[११ था।
-
भरहाजेन प्रायश्चित्तविशेषाभिधानात् । ब्रह्मचारिणस्तु वृहद्-
यमो विशेषमाह,-
"मासिकादिपु योऽनीयादसमाप्तवतो द्विजः ।
चिरात्रमुपवामोऽस्य प्रायश्चित्तं विधीयते ॥
प्राणायामगनं रूत्वा तं पाश्म विशुहाति"---इति ।
इदमन्नानविषयम । ज्ञानपूर्वके तु मावाद,--
"मधु मांसं च योऽनीयात् श्राद्ध मतकएकच ।
प्राजापत्यं चरेत् कृच्छं व्रतशेषं समापयत्---इति ।
श्रामश्राद्ध तु मलबार्द्धम् ।
"श्रामश्राद्धे भवेदई प्राजपत्यन्नु सर्वदा"--इति
पत्रिंगन्मतेऽभिधानात् । यत्तानमोक्रम्...
"दशकृत्व: पिवेदापो गायचा श्राद्धभुम् दिजः ।
ततः मन्ध्यामुपामौत शांच्च तदनन्तरम"--दति ॥
नदनुभप्रायश्चित्त याद्धविषयम्। मंकाराङ्गश्रादुभोजने च्यालेन
विशेष उक्रः,--
"निवृत्ते मूड़ होमे तु पाङनामकरणात्ततः ॥
चरेत् मान्तपनं भुक्का जातकर्मणि चैत्र हि ।
श्रतोऽन्येषु च भुवाऽन्न मंम्कारेषु द्विजोत्तमः ॥
नियोगादुपवामेन शयने निन्द्यभोजनात्" इति ।
। अमााडे, इति शाः। एवं परत्र पाती।
। प्रहत्ते,-इति मु.।

·११व.] प्रायश्चितकाण्डम्। ३३५ मौमनोनयनादिषु तु धौम्यो विशेषमाह,-- "ब्रह्मोदने च मोमे च मौमन्तोन्नयने तथा । जातश्राद्धे नवश्राद्धे भुत्वा चान्द्रायणं चरेत्" इति । तत्र ब्रह्मोदनाण्यं कर्माधानाङ्गत. सोममाहात् । यत्तु भरवाजेनोक्रम् - "भुक्तश्चेत् पार्वणश्राद्धे प्राणायामान पड़ाचरेत् । उपवासस्त्रिमासादि वत्सरान्त प्रकौनितम् !! प्राणायामवयं वृद्धवावहोराची पिाडने ! अमरूपी स्मृतं न व्रतपारण तथा ! द्विगुणं क्षत्रियस्यैव त्रिगणं वैग्यभोजने । माचाञ्चतुर्गुणं चैव स्मृतं शदस्य भोजनम्"--इति ॥ तदप्पापविषयम् । अनापद्यधिकमायश्चित्तस्या कन्वात् । वृतं तेल तथा दौर मित्यत्र शुद्रसम्वन्धिना एतादीनां भोजनम- भ्यनुज्ञातम् । इदानौं शतण्डुलादौनामभ्यनुज्ञानाति, शुष्कान्नं गोरसं स्नेहं शूद्रवेश्मन अागतम् । पकं विप्रटहे भुक्तं भाज्यं तनमनुरवीत् ॥१६॥ इति शुध्वान्नं बौहितण्डुलादि। गोरसः क्षौरादिः : स्ने हस्तैलादिः । ५ यदपि मत्यन्तरम्, इति भु० । + कुर्य्यादहोरात्रं,-इति मु.। । व्यसमाते, इति नु। ६ ते वा पावणे, इति मु.।

·पराशरमाधव तत् सर्व शूद्रग्रहादानीय ब्राह्मणग्र हे यदि पक्कं भवति, तदा तदन भोज्यम्। यस्लामपक्कयोः माधारण निषेधः पूर्वमुदापता, मोऽयम- मच्छद्रविषयः। अतएव, मद्यमांमरताः, इत्युक्तम्। पूर्वमज्ञानादापदोऽपि वेत्यत्रापत्रम्य विप्रस्थ शद्रात्रभोजने ब्रह्मा-- कृव्रतमभिहितम् । तदविदिषयम् । ददानों विद्वांसं प्रत्याह, - आपत्कालेषु विप्रेण भुक्तं शूद्रगृहे यदि। मनस्तापेन शुद्धोत द्रुपदां वा जपेच्छतम् ॥२०॥ इति । द्विविधा हि विद्या ; वेदपाटमात्रावमायिनी, तदर्थज्ञानानु - टानपर्यन्ता च । तयोर्मध्येऽनुष्ठाता श्राहितामिमनमा पेन पाझति । कंवलवेदपाठकस्तु द्रुपदादिव मुमुचान इत्येतामचं गायत्रोच्छन्दम शतकृत्वो जपेत् । मनस्तापस्य एद्धिहेतुत्वं याज्ञवस्क्योऽप्याच,- "पश्चात्तापोनिराहारः सर्वेऽमौ शद्धिहेतवः"--दुति । मनुरपि,- "ख्यापनेनानुतापेन तपमाऽध्ययनेन च। पापचन्मुच्यते पापात् तथा दानेन चापदि"--इति । बौधायनोऽपि,- "परित्यागस्तपोदानमनतापोऽनुकौतिनम् । विद्याभ्यामो झुपस्पर्श: सप्ताङ्ग पापनाशनम्"--इति । द्रुपदायाः पापविनाशकवं याजवल्क्येनोकम्,- सम्ध सव-इति मु.।

·- प्रायश्चितकाण्डम् । ३३० “द्रुपदा माम गायचौ यजुर्वेदप्रतिछिता सर्वपापहरा जप्तुमहतोऽप्येनमः स्मृतम्'--इति । द्विजशुश्रूषणे रतानित्यत्र भोज्यानाः शूद्राः मामा न्येन निर्दिष्टाः । तानेमानिदानों विशेषनो निर्दिशति,- दामनापितगोपालकुलमित्राईसौरिणः । स्ते शूद्रेषु भाज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥२१॥ इति । दामादय प्रात्मा निवेदकान्ता: पद भट्रा भोज्याना : दामादौनां लक्षणमाहv धुद्रकन्यासमुत्पन्नो ब्राह्मणेन तु संस्कृतः । संस्कारात्तु भवेदासः असंस्कारानु नापितः ॥२२॥ शुचियात् शूद्रकन्यायां सुतेो जायेत नामतः । स गोपाल इति ज्ञेया भाज्यो विप्रेने संशयः ॥२३॥ वेश्यकन्यासमुद्भूतो ब्राह्मणेन तु संस्कृतः : सद्यार्धिक इति शेयो भोज्योविन संशयः ॥२४॥ इति। ब्राह्मणः शूट्रिकन्यामूवा तम्यां यं चमत्थाननि, स यद्य - मन्त्र केनिषेकादिभिः संस्कारैः संस्कृतो भवति, नदा दाम इत्युच्यते; * यसंस्कारावेदासः सखारादेव मापितः, इति । यः सुतः,--इति मु.। -- समुत्पन्नस्त ·पराशरमाधवः । [११ का। संस्काराभावे तु नापिन इत्यभिधीयते । क्षत्रियः शूद्रकन्यामूवा तस्यां यं पुत्रभुत्पादयति, म नामतो गोपालेत्यत्र विवचितो म त्वर्थतः । गोरक्षणरूपस्यार्थस्य शय्यादिवश्यकर्मत्वात् । यद्यपि क्रमप्राप्तस्य कुलमित्रस्याच लक्षणं नोक्रं, तथापि प्राब्द- सामर्थ्यात् प्रक्रमबलादा तबक्षणमुन्नेयम् । प्राब्दमामयतः तावत, कुलस्य मित्रं कुलमिवमिति व्युत्पन्या पिद पितामहादिकमादायात- श्राप्तः शूट्र: कुल मित्र इत्यभिधीयते । प्रक्रमानुसारेण त्वेवमुप- संख्यातव्यम् । वैश्यः भाद्र कन्यामृट्वा तस्यां यं पुत्र मुत्पादयति, म कुलमित्र इति। ब्राह्मण: वैश्वकन्याम वा तस्यां यं पुत्रमुत्पायति, भंस्कृतः स नाम्ना भार्द्धिक इति वा अर्दुमौरोति वाऽभिधीयते। घन्तु वाचनाकार:- कर्मभिस्तवाहमित्यात्मानं निवेदयति, स श्रात्मनिवेदकः। यहा. अार्द्धिकमाहचय्यात् नत्रियायां ब्राह्मणेनोत्पादितः मंस्कृत श्रात्म- निवेदकः । अस्मिन् पचे यद्यस्यशट्रावर्द्धिकात्मनिवेदकौ, तथापि नौचजातित्वसामान्यनामोज्यानत्वशङ्कायां तदपनोदनायेदमभिधी- यते, --इत्यदोषः । दामादौना भोज्यानत्वं याज्ञवल्क्योऽप्याह.- “शूद्रेषु दामगोपालकुलमिचा सौरिणः । भोल्याचा नापितश्चेव यश्चात्मानं निवेदयेत्" इति । चतुर्विंशतिसतेऽपि,- "श्राद्धिकः कुलमित्रश्च गोपालो दाममापितौ। एते शूटेषु भोज्यानाः यश्चात्मानं निवेदयेत्"-रति ॥ दामादिवत् कुम्भकारोऽपि भोधानएव । तदाह देवता,-- ·३२६ प्रायश्चित्तकाण्डम् । ११ प] "खदासो'मापितो गोपः कुम्भकारः कृषीवलः । ब्राह्मणैरपि भोकव्याः पञ्चैते शुद्रयोनयः" इति ॥ मृत्यन्तरेऽपि। “गोपालनापिनकुम्भकारकुलमित्रार्द्धसोरिनि- वेदितात्मनोभोज्यानाः"--इति । पूर्ववाभोज्यानानां नटादौनामन्ने भुक्त प्रायश्चित्तमभिहितम् । इदानों तेषामेव जलादौ पौते प्रायश्चित्तं प्रश्नपूर्वकमाह,- भाण्डस्थितमभाज्येषु जलं दधि दृतं पयः । अकामतस्तु यो भुक्ते प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥२५॥ ब्राह्मणः क्षचिया वैश्यः शूद्रो वा उपसर्पति । ब्रह्मक/पवासेन याज्यवर्णस्य! निष्कृतिः ॥२६॥ शूद्रस्य नापवासः स्यात् शूद्रो दानेन शुद्ध्यति। ब्रह्मकूर्चमहाराश्वपाकमपि शोधयेत्॥२७॥ इति। अभोज्येष्वभोज्यान्नानां नटादौनां ग्रहेषु यद्भाण्डं तत्र स्थित जलादिकं पात्रान्तरव्यवधानमहत्वा भुकं चेत्, तदा ब्रह्माकूचे पातव्यम् । यथा सूतकाने ब्राह्मणादिवर्णभेदेन प्रतभेदा अभिहिताः, न तथा जलादिपाने; किन्तु चतुर्णामपि वर्णानां ब्रह्मकू समानमित्यभिप्रेत्य Mer-ammar---- सदासो,-इति मु.। + शुज्जयोनया, इति शा० । + योग्या वर्णस्य, इत्यशुद्धः पाठ भादपुलकेछ ।

·परापारमाधवः । [११ स० ~ आहाणाधुपन्यामः । उपसर्पति प्रायश्चित्तमनुजापयितुं परिषदमुप मादयतीत्यर्थः । अहोरात्रमुपोय्य दिनान्तरे ब्रह्माकूचे पातव्यम् । ब्रह्मकूर्चहेतुरुपवासो ब्रह्माकू पवामः, तेन यजनयोग्यम्य चैवर्णिकम्य निष्कृतिर्भवति। शूट्रस्य ब्रूपवासप्रत्याबायोदानम् । अतः शूद्रोदाम कृत्वा पश्चाङ्कमकूवं पिवेत्। तदिदमहोरात्रोपवामापूर्वक महाकूर्च पाकमगमत्यन्त पापकारिणमपि शोधयति, तत्र किम वक्तव्य अन्धमा पेन निषिद्धजन्नादिपानेनोपेतं गोधयतीति । ब्रह्माकूर्चस्थ द्रव्याण्याह.. गोमूचं गोमयं क्षौरं दधि सर्पिः कुशोदकम । निर्दिष्टं पञ्चगव्यन्तु पवित्रं पापशोधनम् ॥२८॥ इति । गोमूत्रादिकं पञ्चगव्यं, यच्च कुशोदकं, तभयं स्वतः पवित्र : अतः पाययोधनमिति धर्मशास्त्रेषु निर्दिष्टम । ब्रह्मकूर्चाङ्गभूतानां गोभूत्रादौनां पञ्चानां कारणभूताः था: पञ्च गावः, तामां वर्णविशेषानाह- गोमूत्र कृष्णवर्णीयाः श्वेतायाश्चैव गोमयम् । पयश्च ताम्रवर्णाया रक्ताया गृह्यते दधि ॥२६॥ कपिलाया एतं ग्राह्यं सर्व कापिलमेव वा । इति । विचित्रवर्णामां पचानां गवाममम्भवे गोमू बादिपञ्चकं ममपि कापिनमेव ग्राह्यम्। 2 परिषदमुपसे वैदित्यर्थः,-इति मु.।

·प्रायश्चितकागहम् । गोमूत्रादीनां कुशोदकान्तानां घमां द्रव्याणां प्रत्यक परिमाण- विशेषमाह,- मूवमेकपलं दद्यादङ्गुष्ठाय तु गामयम् ॥३०॥ शौरं सप्तपलं दद्यादधि चिपलमुच्यते । एतमेकं पलं दद्यात् पलमेकं कुशोदकम् ॥३१॥ इति। -- पर्वछ यो पेतमङ्गुष्ठं, तत्रोपरितनेन पर्वणा सभानपरिमाणं गोमयं राह्यम्। दध्यादौन्येक मिन् पलाशादिपात्रे' यथोकपरिमाणषड्- व्याणि निक्षिपेत् । तत्र पात्रं प्रजापतिराह,- "पालाश पद्मपत्र वा तानं वाऽथ हिरण्मयम् । ग्टहौत्वाऽऽसादयित्वा च ततः कर्म समाचरेत्"--इति। वृद्धपराशरस्तु गोमूत्रादौनां परिमाणान्तरमाह,- "गोमूत्र माषकान्यष्टौ गोमयस्य तु षोड़ा । चौरस्थ दादा प्रोक्ता दम्नस्तु दश कौर्तिताः। गोमूत्रवद् एतस्याष्टौ तदद्रं तु कुशोदकम्'--इति ॥ एतदानबास्नादिविषयं द्रष्टव्यम् । प्रजापतिस्तु प्रकारान्तरमाह- “गोमयाट्विगुणं मूत्र सर्पिर्दद्याश्चतुर्गुणम् । हौरमष्टगुणं देयं दधि पञ्चगुणं तथा"--इति । - ------ पलाशादिपचे, इति शा। समारभेत्, इति मु.। गोमूत्र, इति मु.।

·. परापारमाधवः। अत्र गोमयस्य परिमाणविशेषानभिधामात् वचनान्तरानुसा- रेणङ्गुष्ठाभ्रपरिमितं गोमयं वोकृत्य यथोकोत्तराभिवृड्या गोमत्रा- दौनि योजयेत् । एतत् च मलवचनोकपरिमाणन मह विकत्यते. वैषम्यस्याल्पत्वात् । गोमूत्रादौनां वात्मा प्रत्येक मन्त्रानाह,-- गायचाऽऽदाय गोमवं गन्धद्दारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति च शौरं दधिक्राबणस्तथा दधि ॥३२॥ तेजोसि शुक्रमित्याज्यं* देवस्थ त्वा कुशेदिकम् । पञ्चगव्यमुचा पूतं स्थापयेदग्निसन्निधौ ॥३३॥ इति ! सचेति पदं गाययादिभिः प्रत्ये कमभिसम्बध्यते । तेजोति देवस्य त्वयनयोर्मन्यत्वमाम्यादृक्कमुपचरितम्)। तेरेतेमन्त्रैर्ट दरीत पञ्चगव्यं होमार्थमनिमविधौ स्थापयेत् । तथा शुकमसी याज्यं,-इति मु.। । शुक्रमसि.-इति म । (२) पादव हामन्त्रा ऋचः । तथाध जैमिनिसूत्रम् । “तधाम्रगमन- वणेन पादच्यवस्थितिः (मी. ३१० १पा० ३५सू.)".--इति । एवञ्च गाययादीनां याद बहत्वात् (छन्दोबद्धत्वात् ) ऋक्त्यम् । जोसी. त्यादि मन्त्रहयन्त म ऋक्, पादबद्धत्वाभावात् । किन्तु यजुः, गद्य रूपत्वात् । तथाच जैमिनिसुषम् । “शेष यजुःशब्दः (मी० २५. १पा० ३७ सूत्रम्)".---इति। "या न गीतिन च पादबई, लन् प्रविष्ठपठितं यजुः"---इति शावरभाष्यम् । तथाचापत्रिन्यायेन यशुथभि ऋक् शब्दप्रयोग इति भावः ।

·प्रायश्चित्तकाण्डम् । स्थापयित्वा चालोड़नाभिमन्त्रणे कर्तव्ये इत्याह,-- श्रापोधिछेति चालोद्य मानतोकेति मन्वयेत् । आपोहिष्ठा,--इत्यादिकं व्यु विज्ञेयं, प्रायणस्तथा विनियो- गात्।१।। मानस्तोके,--दूत्येकैव सक् २) । अत्रावदानहोमसाधनाना नुवादौनामभावात् केनावदाय होतव्यमित्याकाङ्क्षायामाह,-- मनावरास्तु ये दर्भा अच्छिन्नाग्राः शुकत्विषः ॥३४॥ एतैरु बृत्य होतव्यं पञ्चगव्यं यथाविधि । इति । सप्तसंख्या प्रवरा अधमा येषां दर्भाणां, ते सप्नावराः। सप्ताष्टाधधि- कसंख्या ग्रहौतव्या, न तु षट्पञ्चादिन्यूनसंख्येत्यर्थः। शकवत् विट दौप्तिर्यषां, ते शुकन्विषः; हरितवर्ण इति यावत् । श्रार्द्राणां मानस्तोकेभिमन्त्र येत्, इति मु. । "च- (१) विशेषविधि विना चसूक्तानामादिप्रतीकमात्रीपादानेऽपि ऋक- वयस्यैव ग्रहणमिति नियमः। तथाच लाथायनसूत्रम् । सूतानामादिग्रहणेन विधिरनादेपो (६प्र० ३क. १सूत्रम्" इति । खामोहिष्ठित्यादि टचस्तव सामवेदसंहितोत्तराचिकविंशतितमा- ध्यायसप्तमखगडीयदितीयम् । (२) "मलविधिश्वादिग्रहणेन (१प्र. ९क०२ सूत्रम्)" इति लावायन- सूत्रेणादिमायोपादानेऽपि समस्तस्यैव मन्लस्य यहीयत्वादिति भावः।

·३४३ ८ पराशरमाधवः। [११ प.! छायाशुष्काणां वा भवति हरितत्वम्। नैर्दभैरवदाय पलाशपत्रणा होतयम् । तथा च प्रजापतिः,-- "स्थापयित्वाऽथ दर्भेषु पालाशैः पत्रकैरथ । नत्ममुद्धत्य होतव्यं देवताभ्यो यथाक्रमम्" इति । दर्भष्टित्यभिधामात् पत्रस्याधम्तादपि दर्भानाम्तणयात् । अथ होममन्त्रानाह, इरावती इदं विष्णुर्मानतोके तु शंवतौ ॥३५॥ एताभिश्चैव होतव्यं हुतशेषं पिवेद हिजः ॥ इति । रेत्यादीनि बौणि प्रतीकानि। शमित्येष प्राब्दो यस्याम्नचि अस्ति, मा प्रवती । समनिरग्निभिम्करदिति वा. नो देवोरगि.. ये इति वा, सा द्रष्टव्या । पतञानये स्वाहेत्यादीनामपि मन्च लामुपलक्षणम् । अतएक प्रजापतिः,-- "अग्नये चैव भोमाय माविश्यै च तथैवच । प्रणवेन तथा हत्वा स्विष्टकच्च तथैवच । एवं हुत्वा च तच्छेषं पित्रच्चैव ममाहितः"-दति ॥ पानस्थतिकर्तव्यतामाह.--- बालोद्य प्रणवेनैव निर्मन्थ्य प्रणवेन तु ॥३६॥ उदृत्य प्रणवेनैव पिवेच्च प्रणवेन तु॥ इति । + पात्रस्याधस्तादपि,-तिमु । | इसरावतीदं निष्णुश्च मानलो के च.-इति ॥ चाविया ध, इति गा ।

·प्रायश्चित्तकाण्डम् । ३४५ पालोउन हस्तेन, मिर्मन्थनं काष्ठेनेति तयोर्भदः । ननु गोबधादिषु यः प्रत्यवायः, म केवलादृष्टरूपत्वात् तस्य प्रायश्चित्तजन्येन सुकता पूर्वेण निवृत्तियुज्यते । अभक्ष्यभक्षणजन्यस्तु प्रत्यवायो न केवलभदृष्टरूपः, किन्तु दृष्टरूपोप । नम्याहारस्य वगस्थ्यादिरूपेण परिणतत्वात्। अतो न तस्य मतेन नित्तियुज्यते, इत्यत श्राह- यवस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति देहिनाम् ॥३७॥ ब्रह्मकी दहेत् सर्व प्रदीप्तामिरिवेन्धनम् ॥ इति । प्रभच्याणि यथा त्वगस्यादिरूपेण परिणतानि, तथा गोमूचा- दोन्यपि तेन रूपेण परिणमन्ति। परिणम्य चामिः काष्ठानोव खधि- रोध्यभक्ष्यपरिणामान् दृष्टमुखेनापि दिमाशयन्ति, न तु केवलमदृष्टे- नैव मुखेन। तस्माद्द्वमाकूर्चनाभक्ष्यभक्षणनिहात्तिरुपपद्यते । ब्रह्माकूर्चस्व कालविशेष प्रजापतिराह.--- "चतुर्दश्यामुपोय्याथ पौर्णमास्यां समाचरेत्" इति। जाबालिरपि,-- "अहोराघोषितो भूत्वा पौर्णमास्यां विशेषतः । पञ्चगव्यं पिवेत् प्रातः ब्रह्मकूच ततः स्मृतम्"--इति । देशविशेषं शातातप श्राह,-- ---------- ---yaka * इत्यमेव पाठः सर्वेषु पुस्तकेधु । | ब्रह्माकूर्थमिति,-इति मु.।

·। मरापारमाधवः। "नदीतीरेषु गोष्ठेषु पुण्येय्वायतनेषु च । तब गत्वा शुचौ देश ब्रह्मकूच समाचरेत्" इति । ब्राकृ“स्य सर्वपापदाहकत्वमुपपादयति,--- पवित्रं चिषु लोकेषु देवताभिरधिष्ठितम् ॥३८॥ वरुणश्चैव गोमूचे गोमये हव्यवाहनः । दनि वायुः समुद्दिष्टः मामः क्षौरे एते रविः ॥३॥ वरुणादिभिरधिडितलात् पापढाहकत्वमुपपत्रम। अभोज्यानानां भाण्डेऽवस्थितं जल्लादिकं पोन्ग व्रतं चरदित्युकम् । अथ जलस्य स्वमुखनिःमृतस्य पुनः पाने प्रायश्चित्तमाह,-- पिवतः पतितं तोयं भोजने मुखनिःसृतम्। अपेयं तद्दिजानौया त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥४०॥ अन्न पिवतः पुरुषम्य मुखनिःसृतं भोजनादिना पतितं यत। तत् चैवर्णिकः पुनर्न यम्। कथञ्चित् - पीते मति चान्द्रायणन प्रसद्धिः। यनु मुखं प्रविश्य न निःसृतं, किन्वेकसिमन् पात्रे अखें पोलाऽवाषितं; तस्य पाने चिराचोपवाममाह मङ्गः,-- "पौतावशेषितं पौत्वा पानीयं ब्राह्मणः क्वचित् । चिरात्रन्तु अतं कुर्याद् वामहम्तेन वा पुनः" इति । T * 'निःहत' स्थाने, निाखत,-इत्येवं पश्यते सर्वच मु• पुस्तके । + भाजने,-इति प्रा.।

·११ प.] प्रायवितकारहम् । . श्वश्टगालादिमरणोपहतकूपादिजजपाने वर्णविशेषेण प्रायश्चित्त- विशेषमाह,- -- कपे च पतितं दृष्ट्वा श्वशृगालौ च मकटम् । अस्थि चर्मादि पतितं पौत्वाऽमेध्या अपाहिजः ॥४१॥ नारन्तु कुणपं काकं विड्राहखरोष्ट्रकम् । गावयं सौप्रतीकञ्च मायरं खगकं तथा ॥४२॥ वैयाघ्रमाक्ष सह वा यदि निमजति । तटाकस्याथ दुष्टस्य पीतं स्यादुदकं यदि ॥४३॥ प्रायश्चित्त भवेत् पुंसः क्रमेणैतेन सर्वशः । विप्रः शुद्धोत् चिरात्रेण क्षत्रियस्तु दिनदयात् ॥४४॥ एका हेन तु वैश्यस्तु शूद्रो नक्तेन शुद्ध्यति । इति । कूपे पतित्वा मृतं श्वादिकं व्याघ्रादिकं स दृष्धा तादृशौरमेध्या अपः पौला प्रायश्चित्ती भवेदिति शेषः । नरस्थ मनुष्यस्य संबन्धि कुणपं नारम् । काकस्य सम्बन्धि काकम् । विवाहादिषु सम्बन्धिवाची तद्धितो नुप्तो द्रष्टव्यः। तथाच मति वैश्वराई खारं श्रौष्ट्रमित्युक्तं भवति। गवयस्य सम्बन्धि गावयम्। शोभनाः पुष्टाः प्रतीका अवयवा- यस्य गजस्य स सुप्रतीकः, तस्य सम्बन्धि मौप्रतीकम् । मयूरम्य सम्बन्धि मायूरम्। खड्गो मृगविशेषः, तस्य मम्बन्धि खड्गकम्। व्याघस्य सम्बन्धि वैयाघ्रम्। पक्षस्य मम्बन्धि आर्चम्। सिंहस्य सम्बन्धि मैंहम् । एतेषा- मन्यतमं पतितं कुएपं दृष्ट्वा तयुकयोः कूपतटाकयोः खानपाने यः ·परापूरमाधवः । कुर्यात् ; तदा तादृशम्य पुंमः सवर्णसम्बन्धिमः, एतेन-ममनन्तरं निर्दिश्यमानेन क्रमेण, प्रायश्चित्तं भवेत्। स च क्रमः त्रिरात्रोपवासा- दिः । यहादिवतचरणानन्तरं पञ्चगव्यं पिवेत् । तदाह विषणुः । “मृत- पञ्चनखात्कपादत्यन्नोपहतमुदकं पौत्वा ब्राह्मणत्याहमुपवसेद् यहं रा- जन्य एकाहं वैश्यः शूट्रोनक मर्चे चान्ने पञ्चगव्य पिवेयः -इति । यदा तु तत्रैव शवमुच्छूनतयोगिनं भवति. तदा हारीतो विशेषमा ह,- "कि भिन्ने प्रये तोयं तत्रस्थं यदि तपिवेत् । शुद्धौ चान्द्रायणं कुर्यात् तप्तकृच्छ्रम या पि वा । यदि कश्चित् तत्र मायान प्रमादेन द्विजोत्तमः । जपंस्त्रिषवणनायौ अहोरावण रायति"--दुति । दूदं चान्द्रायणं कामतो मानुषशवोपहत कूपजलपानविषयम् । अकामतस्तु षड़ा,- "किवं भिन्नं भवं चैव कृपस्थं यदि दृश्यते । पयः पिवेत् बिराचेण मानुषे विगुणं स्मृतम् -- इति देवलस्मरणात् । मद्यमाण्डस्थितोदकपाने यम पाह,- "सराभागइस्थिता पो यदि कश्चित् पिवेत् दिजः । कुशमविपक्वेन व्यहं चौरेण शुद्ध्यति । बादशाहं च पयमा पिवेद्बासौं सुवर्चलाम् । गायथास्तु मस्री वा जपं कुब्वौत मानसम्" इति । एतन्मतिपूर्वकाभ्यामविषयम् । अकामतोऽभ्यासे तु मनुराह,- * ततः,-इति मु.। | गायबरसहवं, ति मु.।

·११ .
प्रायश्चितकारारम्
"अप: सुराभाजमस्था मद्यभाण्डस्थिताः तथा।
पञ्चराचं पिबेत् पौवा गाव पुप्यौटत एय:'.--इति ।
यत्तु विष्णु क्रम् । “अपः सराभाजनस्था पीत्वा सप्तराचं शङ्ख पुप्पो-
टतं पयः पिवेत्" इति। तत् कामत सलत्याने प्रत्यम् । यत्तु
भातातपेनोक्रम् । “सुराभाण्डोट कपाने कर्दन ARE होरात्री-
पवासश्च"-दति। नत् एकसुरानाण्डन्होदकपानविश्यम् । नत्रैव
पर्षितोदकपाते तेनयोक्तम्,---
"मुरापानस्थ यो भाण्डे श्राप: पय्येषिताः पिवत् ।
शासपुष्पादिपक्कन् तौरं भ तु पिवेत् अहम्" इति ।
सुरापन्ध मुखगन्धाघ्राण तु मनुराइ,---
"ब्राह्मणास्तु सुरापश्य मुखमाघ्राय मोमपाः ।
प्राणानप्पु त्रिरायम्य एतं प्राग्य विशुद्याति" इति ।
त्याधुच्छिष्टपाने हारौत श्रार,--
"स्त्रियोच्छिष्टस्थिता पायो यदि कश्चिन् पिवेदिजः ।
शायुष्यो विपक्केन अहं चौरेश यति ॥
शद्रोच्छिष्टस्थिता पापी यदि कशित पिवेदिजः ।
कुशमलविपद्धेन अहं दौरेण पावयेत्'-दति ॥
थमः,-
"शनोच्छिष्टस्थिता पापो यदि कश्चित् पिवेदिजः ।
पपुष्पौविपद्धेम व्यहं चौरेण शुध्यति" इति ।
प्राह्मणेष्वेव केषाञ्चिदभोज्यानलमभिपेत्य तदनभोजने प्राय--
चित्तमा,-

·३५० पराशरमाधवः। (११ प.। परपाकनिरत्तस्य परपाकरतस्य च ॥४५॥ अपचस्य च भुक्ताऽन्नं विजश्चान्द्रायणं चरेत् । इति । परपाकनिवृत्तादीनां त्रयाणां स्वरूपं स्वयमेव वक्ष्यति । नदीयात्रभोजनं यद्यप्यल्पनिमित्तं', तथाप्यभ्यासाभिप्रायेण महत- मविरुद्धम् । अनभ्यासेन ईदृशानभोजने भरदाज आह "परपाकनिवृत्तस्य घरपाकरतस्य च । निराचारस्य विषस्य निषिद्धाचरणस्य च । अनं भुक्का दिजः कुर्य्या दिनमेकमभोजनम्"-दति ॥ अपचस्यान्त्रप्रदत्व नदनभोरेव प्रत्यवायोऽभिहितः। यदा वपचो. भुत इतरः प्रयच्छति, तदानौमुभयोः प्रत्यवाय इत्याह.- अपचस्य च यद्दानं दातुश्चास्य कुतः फलम् ॥४६॥ दाता प्रतिग्रहौता च तौ हौ निरयगामिनौ। इति । अपचम्य, अपचायेत्यर्थः । तम्मे यदानमन्गेन क्रियते, तस्मिन् दाने तस्य दातुदानफलं नास्ति । न केवस्न फलाभावः, किनवसौ दाना मह यहोचा नरकं यानि । परपाकनिवृत्तादीनां बयाणां क्रमेणा लक्षणमाह,- गृहीत्वाऽमिं समारोप्य पञ्चयज्ञान्न निर्वपेत् ॥४७॥ - • यद्यपि महतस्यानिमित, इति मु.। । भारतीदमा मुहितातिगिलपुस्तकेषु ।

·११ ब.] प्रायश्चित्तकाण्डम् । परपाकनिहत्तोऽसौ मुनिभिः परिकीर्तितः । पञ्चयज्ञान् स्वयं कृत्वा पराम्बेनोपजीवति ॥१८॥ सततं प्रातरुत्थाय* परपाकरतस्तु सः । गृहस्थधी यो विप्रो ददातिपरिवर्जितः ॥ ४ ॥ ऋषिभिर्धर्मतत्वरपचः परिकीर्तितः । इति । परस्य पुरुषान्तरस्य रहे क्रियमाण: पाकः परपाकः । तस्मा- भिवतः, परपाकनिवृत्तः । परान्नभोजनपरित्यागी ति थावत् । यता, वैश्वदेवाद्यर्थ क्रियमाण: पाक उत्कृष्टत्वात् परपाक इत्युच्यते। तस्मात् परपाकानिवृत्तः, पञ्चमहायज्ञरहित इत्यर्थः। तच्चोभयं, विवक्षितत्वात्तन्त्रेणेञ्चरितम् । तथाच मति पराचवर्जनस्य गुणत्वेऽपि पञ्चमहायज्ञादिराहित्यस्य दोषत्वादस्य पुरुषस्य निन्द्यत्वम् । अक्षरार्थस्तु, अग्निं ग्टहीत्वा विवाहं कृत्वा ममा नौ केवलमौपा- मनं कृत्वा तमात्मनि समारोपयति, न तु तस्विनौ वैश्वदेवादिक करोति। सोऽयं वैश्वदेवाद्यनुष्ठानरहितः पुरुषोऽन परपाकशब्देन विवक्षितः । एतस्मारिपनौतः परपाकरतः, उभयविधपरपाकरत- स्वात् । तत्र पञ्चमहायज्ञानुष्ठानस्य गणत्वेऽपि पराधभोजनम्य दोष- वात्तादृशस्य पुरुषस्य निन्द्यत्वम्। प्रतिदिन प्रातरुत्थाय यथाविधि पश्चमहायज्ञान् कृत्वा परानेनोपजीवतौति योजनौयम् । ram- * परपाकाशी,इति शा ! +विवाहं शत्या पात्मनि,-इति प्रा. स.।

·पराशरमाधवः। [११.। यस्तु विप्रोविधानेन गाईस्थं खौकृत्य अवदानादिवर्जितः केवलं खयमेव भुके, सोऽपच इत्युच्यते । तस्य निन्दा प्रत्यक्षश्रुता- वाचायते,- "नार्यमणं पुष्यति नो सखायं केवलाघो भरति केवलादी' - इति । ददातिपरिवर्जितः,--दूत्यत्र ददातीत्यर्थनिर्देशत्वादानक्रिया- माचष्टे । “ईचते शब्दम् (वे० ११ १ पा० ५सू०)".-रत्यस्मिन् व्यासमूत्र, “यजते: पूर्ववत्त्वम् (मौ ० ७० ४ मा ० १सू."--इत्य- स्मिन् जेमिनिसूत्रे चार्थनिर्देशेऽपि स्तिप्प्रत्ययप्रयोगदर्शनात् । "इस्तिपोधातुनिई ""-इत्येतत्तु वाररुसं वार्तिकं प्रचुरप्रयोगा- भिप्राय, न लर्थनिर्देशव्यवच्छेदकम् । परपाकनिवृत्तादिवथापाकादेरप्यन्नं न भोक्रव्यम्। तभोजने तु प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । तदाहतुः गातातपरहस्पती, "योग्टहीत्वा विवाहाग्निं ग्रहम्य इति मन्यते । अनं तस्य न भोक्तव्यं वृथापाको हि स स्मृतः ।। थापाकस्य भुक्तान प्रायश्चित्तं चरेद् दिजः । प्राणायामन्त्रिरभ्यस्य धुतं प्राध्य विद्याति"--रति । प्राणायामशतडाखेति पाठे वादत्सिविषयत्वं कन्नौयम्। वृथा- पाके यत्प्रायश्चिन, तदेव ब्राह्मण निन्दकादावपि द्रष्टव्यम्। निन्दा- वचने सहपाठात् । तथाच यामः,--- "पङ्गिभेदी वृथापाको नित्यं ब्राह्मणमिन्दकः । प्रादेशी वेदविक्रता पञ्चैते ब्रह्मधातकाः" इति ।

·प्रायवित्तकाण्डम् । • ३५१ -- बेदविक्रयिण: खरूपमाह शातातपः,- "प्रख्यापनं प्रत्ययनं प्रश्नपूर्वः प्रतियहः । याजनाध्यापने वादः षड्विधो वेदविक्रयः" इति । ननूकरीत्या कलियुगे सऽप्यभोज्यान्ना अभक्ष्यभक्षणाच; तथा सत्येतविषयं प्रायश्चित्तशास्त्रं निरर्थकं, कनेवि प्रावधिले पुनरपि सत्प्रवृत्तेः परिहर्तमशक्यत्वात्। प्रायश्चित्तविधायिकाया: परिषदो- ऽसंभवाञ्च । न हि पापप्रवृत्तानां परिषत्त्वं युक्त, सकर्मग्लविप्राणा- मिति नमाक्षणात् । न चाभक्ष्यभक्षणादिभ्यः पापेभ्यो निहलानां शिष्टाना परिषत्त्वं म्यादिति शङ्कनौयम्। तादृशम्य पुरुषस्य कस्था- प्यदृष्टचरत्यात् । अतः कलियुगे मर्वेषां निन्द्यत्वादेतदेव युगमुद्धिम्य प्रवृत्तस्य परागरधर्मशास्त्रस्य निर्विषयवादित्यायाह',-- युगे युगे तु ये धर्मास्तेषु तेषु च ये हिनाः ॥५०॥ तेषां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते हिजाः। इति ॥ अस्याचरार्थः प्रथमाध्याये वर्णितः । अयमाशयः। द्विविधा यधर्मप्रवृत्तिः; युगप्रयुक्रा, प्रमादालम्यादिप्रयुका च ! तच युगप्रयु- कायाः प्रवृत्तरपरिहार्यवान्न निरनये पराशरस्योधमः । या तु प्रमादालम्यादिप्रयुका प्रवृत्तिः, तव मावकाशं धर्मशास्त्रम् । तद्- यथा। अध्ययन विधिस्तावदर्थज्ञानपर्यन्तं गणवेदपाठमा (२) ! नच * इत्यमेव पाठः सव्वधु गुस्तकेधु । नम तु, निधियत्वभित्याश- ब्रह्माह,--इति पाठः प्रतिभाति दर्थज्ञानानुछानपर्यन्तं, इति प्रा० । (१) "खाध्यायोऽध्येतयः" इति तावदध्ययनविश्विर स्ति। तबाध्ययन किमक्षरग्रहणमालयं, किं वाऽवगतिपर्यन्तमसित मिति 45 ·३५४. पराशरमाधवः। [११.। कस्तौ युगे तादृशं विप्रं कञ्चिदप्युपलभाभहे। तथा, ब्रह्मचारिप्रकरण तदाश्रमधर्मा अध्ययमधमोर महस्रशः स्मर्यान्ते । म च तान् मान् यथावदनुतिष्ठन्माणवकः कोऽध्युपलभ्यते। यदाध्ययनस्यैव ईशौ गतिः, तदा कैव कथा भाग करनवेदार्थानुष्ठानस्य । तया मति मात्रौयमुस्यब्राह्मण्योपेतस्य कस्याप्यभावान्, क्षत्रियवैश्यजात्योश्च स्वरूपेणेवोपिनत्वात्, पाश्रूयथितत्यानां द्विजानामसम्भवे तत् प्राश्रूध-- कस्य मुख्यस्य शूद्रस्यान्यनाममााकनौयत्वात् , किं चातुर्वर्ण्यमुद्दिम्य प्रवृत्तं धर्मशास्त्र स्वरूपेणैर स्नुष्यता, किं वा मुख्यासम्भवेऽपि यथासम्भवं चातुर्वर्ण्यमा शित्य धर्मशास्त्र प्रवर्ततामिति मौमांमायां, स्वरूपस्नोपादरं ययामम्भवानुष्ठानमित्यभिप्रेत्य युगप्रवृत्तां मरण- वर्जनौयामधर्मप्रवृत्तिमदोषत्वेनाभ्युएगम्य, तेषां निन्दा न कर्नव्या,-- इत्युक्रम । ततः मम्भाविनाध्ययनाथुपेतानां क्यायां धर्मप्रवृत्तौ प्रमादालस्या दिरहितानाञ्च परिषत्त्वं कुतो न स्यात् । कृतप्रायशि तस्थ पुनः प्रमादालस्यादिवर्जनभ्य सुकरत्वात् प्रायश्चित्तशास्त्रञ्च सार्थकमिति । सन्दहे, अक्षरयामाचपाव विश्वजिनवायेन खर्गरव तत्फल अयम् । निष्फाचे प्रत्यनुपपप्तः । तथा चावार्थत्वापत्तिः । तस्माद- विगतिपय समेवाध्ययनम् । सत्रावगतिस्स दृशमेव फल मिति गादृष्टकल्पनादोषः। स्पमिदं खतजैमिनीयन्यायमाणाविस्तरे प्रथमाधिकरणयन। (२) हिशुश्रषये व शूद्राणां मुख्यत्वम्। बिजारव तु यदा केचिमुख्या न सन्ति केचित्र खरूपेणैवोबिचाः, सदा तच्छुश्रूषकरूपस्य मुख्य- अगस्य सद्भावः धिमपि न शक्यरति भावः । .

·प्रायश्चितकाण्डम् । इत्थमुपपातकविशेषस्याभक्ष्यभक्षणस्य प्रायश्चित्तमभिधाय जाति- भ्रंशकरस्य ब्राह्मणतिरस्कारस्य प्रायश्चित्तमाज.-- इसारं ब्राह्मणस्योक्का त्वङ्कारं च गरीयमः ॥५१॥ स्नात्वा तिष्ठन्नहःशेषमभिवाद्य प्रसादोन्। इति ॥ ब्राह्मणो वेदपारगो ब्रह्मविद्या । तं प्रनि लौकिक शास्त्रीये वा व्यवहारे तर्सनाय इकारं यः प्रयुके, यश्च वयमा विश्या दा ज्ये पुरुषं प्रति लमित्येकवचनं प्रयुके; सावुभौ स्नान! यात हस्तमवं निराहारौ स्थित्वा राबावभिवादनेन तं माधयेत् । निराशरत्य मनराह- "हङ्कारं ब्राह्मणस्योका बकार कल गरौयम, । स्वात्वाऽनमन्त्रहशेषमभिवाय प्रणादयः" इति । यमोऽपि,-- "हुङ्कारं ब्राह्मणस्योका वारश्च गरौयमः . घात्वा तिष्ठनःशेष प्रणिपत्य प्रमादयेत् ....इति ।। मोऽपि,- "कारं ब्राह्मणस्योका ल्वकार गरीयमः । दिनमेकं व्रतं कुर्य्यात् प्रयतः सुममाहितः" इति । * शोपि,-इति मु.। + प्रायश्चित्तं विधीयते,इति शा। बोरापोषितः बाला,-इति । ६ यमोऽपि,इलि मु.।

·पराशरमाधवः। [११५० एतदभ्यासविषयम्। ननु, ब्राह्मणस्य रुजावत्या,--इति आति- भ्रंशकरेषु परिगणनाद्रक्ष्यमाणं ताडनादिकमेव जातिभ्रंशकर, म इशारादिकमिति चेत् । न, इकारादिनाऽपि प्राहाणस्य मनमि रुजःसमुत्पादनात् । ताड़नादौ प्रायश्चित्तमाह,-- ताड़यित्वा तृणेनापि कण्टे बचापि बाससा ॥५२॥ विवादेनापि निर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत् । इति ॥ यद्यपि बताइनवस्त्रवन्धनविवादजयन पारोरोपघातः. तथापि प्रायश्चित्तं चरितमित्यपिशब्दस्यार्थः । प्रणिपातेनोपवाभोऽयुप- लक्ष्यते । तदाह वृहस्पतिः,-- "गरु वंकृत्य गर्वण विघं निर्जित्य वादतः । ताड़ायता हणेनापि प्रमाद्योपवसेद्दिनम्" इति ॥ याज्ञवल्क्योऽपि,--- "गुरुं त्वंकृत्य हत्य विप्रं निर्जित्य वादतः । बद्धा वा वाममा जिनं प्रमाद्यांपवमे दिनम्"--इति ॥ यत्तु बौधायनेनोक्रम,- "वादेन बाध जित्वा प्रायश्चित्तविधिमया । चिरात्रोपोषितः स्नात्वा प्रणिपत्य प्रसादयेत्'''--इति । क्षमापयेत् ---इति मु.।

·प्रायश्चित्तकागहम् । तदभ्यासविषयम् । पादस्पर्शादौ मएवाह,-- "पादेन ब्राह्मणं स्पृधा प्रायश्चित्ततिधिमया : दिवसोपोषितः स्नात्वा प्रणिपत्य प्रसादयेत् ।। श्रवाच्यं ब्राह्मणरयोक्ता प्रायश्चित्तं विधीयते : कृच्छातिक कृत्वा तु प्रलिपत्य प्रसादयत् । श्राक्रोशमनृतं कृत्वा कृच्छं कुर्वोर मानतः ---ति । ब्राह्मणावगोरणादौ प्रायश्चित्तमाह,-- अवयं त्वहोराचं चिरा क्षितिपातने ॥३३॥ अतिकृच्छ्रश्च रुधिरे कृच्छोऽभ्यन्तरशोणिते । इति ॥ अवगू> बधार्थं दण्डमुद्यम्य. दिनभे करपय नेत्। भूमौ निपात्य चिराचमुपवमेत् । प्रहारेण रूधिरे निर्गते अतिक, चरेत् । अनिर्गतं रुधिरमन्तरेकच घनौतञ्चेत्, नदा कृच्छं चरेत् । अव- गोरणदेः शतसंवत्सरादिनरक हेतुत्वोपन्यामपुर:मरं प्रतिषेधः प्रत्य- क्षश्रुतावुपलभ्यते । तथा च तैत्तिरीयब्राह्मणाः । “यो ऽवा रेन्, गतेन यातयात्, योमिहनेत् सहलेण यातयात, यो लोहितं करवत् यावतः प्रस्कन्ध यावतः पांशन मंग्टलात्तावतः संवानरान् पिटम्लोक न प्रजानादिति, तम्मानधणाय नावगुरेत् न निहन्यात् न लोहितं कुर्यादेतावता हेनमाऽयुको भवति"--इति । गौतमोऽपि। “अभिक्रु- द्यावगुरणं ब्राह्मणस्य वर्षशतमस्खग्य, निपाते! महलं. लोहितदर्शने यावतः प्रस्कन्ध पांशून् संग्रहीयात्"--इति । मनपि.-- * पन्तरे कुवचित्, इति मु। + निहते, इति ।

·पराएरमाधवः।
:
(११ प.।
"अवगूर्य वब्दातं महसमभिहत्य तु ।
जिघांमया ब्राह्मणस्य नरकं प्रतिपयते ॥
शोणितं यावतः पाशन संग्रहीयाट्विजन्ममः ।
तावश्यब्दमहसारित तत्कर्ता नरके वसेत् ।।
अवगर्दा समेत् कृच्छमतिरुच्छ निपातने ।
कृच्छानिवच्छो कुवात विप्रस्योत्पाद्य शोणितम्" इति ।
याज्ञवल्क्योऽपि,-
"विपदण्डोद्यम कृच्छ्रमतिकच्छ निणतने ।
क्रातिकोऽसकपाते क्रोऽभ्यन्तरगोणिते"-इति ।
थमः,-
"नाइने छेदने वेव शोणितस्य प्रवर्तने ।
अच्छ्रानिको कुवात चान्द्रायणमयाचरेत् ।
दशमख्याल गादधुरङ्गवंदा यदा भवेत्"-दूति ।
हम्पतिः,-
"काष्ठादिना ताड़यिचा त्वम्मेदं कृपक्रमाचरेत् ।
अस्यिभेद तिवच्छ्रस्तु पराकस्वङ्गकर्मने"-इति ।
पैटौनमिरपि। “त्यकारहवागवगोरणनिपातनलोहितप्रवर्तनो-
कारजयेषु प्रणिपत्यकराचोपवामा छातिकच्छचरित्वा प्रसादयेत्
यथासंख्यम्" इति । एतत् सय भजातीयविषयम्। विजातीये तु
प्रजापतिरा-
"द्विगुणं चिगुणं चैव चतुर्गुणामथापिवा ।
पत्रविद्रजालौनां ब्राह्मणस्य अधे बनम्” इति ।

·१९५० प्राषितकाडम्। - आक्रोशादौ शङ्खलिखितावाहतुः । “प्राक्रो रोऽनलवादे वा एक- राचं चिराचं चोपवामः' इति । सुमन्तुः । “देवर्षिगोब्राह्मणाचार्य- मापिटमरेन्द्राण प्रतिषेधने श्राको पाने जिकां दहेदिमयं दद्यात्" -इति । अतिकन च रुधिरे, इत्युक्तम् । कोऽमावतिकः ? इस्थाकाहार्या नस्वरूपमाह,- नवाहमतिकच्छः* स्यात् पाणिपूरानभाजनः ॥५४॥ चिराचमुपवासः स्यादतिकृच्छः स उच्यते : इति । अतिकच्छमाचरन् विप्रस्त्रिगत कभकनकायाचितदिनेषु नवस यावता पाणिः पूर्यते तावदेव मुजीत, उपवामदिनेष प्राजापत्य- वदुपवासमेव चरेत् । मोऽयमतिकृष्ण दत्तुच्यते । एनदेवाभित्य याजवलक्यः प्राजापत्यमुपदिश्य तस्यैव गणविकृतित्वनातिक निहिति, "अयमेवातिकच्छ्रः स्यात् पाणिपुरानभोजने' इति । गौतमोऽपि प्राजापत्यं प्रपश्यानन्तग्माह। "पतेनेदातिकच्छो- व्याख्यातो यत् सहदाददौत तावदनौयान्'-- इति। यहा, नेरन्तर्याण भवसु दिनेषु पाणिपूरानं भवा त्रिशु दिनेषु उपरवसेत् । तदाह यमः- - * इत्यमेव पाठः सबंध । मम तु, भवाइमतिकृपने-ति पाठः प्रतिभाति । +प्राजापत्यप्रतापनारमाह-इति मु.॥ 1 मनुः,-इति मु.।

·पराशरमाधवः। (९१ प.। -- "एकैकं पिण्डमनीयात् व्यहं कल्ये व्यहं निमि । अयाचितस्त्यहं चैव वायुभक्षः परं अहम् ॥ अतिवच्छ चरेदतत् पवित्रं पापनाशनम्" इति । अतिमानादतिक्रोधादित्यारभ्य कृच्छ्रोऽभ्यन्तरशोणिते, इत्यन्ते- वष्टस्खध्यायेषु नानाविधान् पापविशेषाननूय प्रायश्चित्तविशेषा निक- पिताः । यानि त्वन्यानि प्रतिपदोहप्रायश्चित्तरपितानि, तेषां माधा. र प्रायश्चित्तमाह । - A- सर्वेषामेव पापानां सङ्करे समुपस्थिते॥ ५५ ॥ दशसाहसमभ्यस्ता गायची शोधनं परम । इति । अयन गायचीजपः प्राजापत्यादीनामुपलक्षकः । तानि न प्रति- पदोकप्रायश्चित्तव्यतिरिकानि प्रतानि मुनिभिः प्रश्चितानि । सत्र मनुविष्णुविश्वामित्राः,- "अनुक्क निष्कृतीनान्त पापानामपनुत्तये । शक्रि चावेक्ष्य पापञ्च प्रायश्चित्तं प्रकल्प येत्'-दति । याजवमन्यः,- "देषां काल वयः पाकिं पापं चावेक्ष्य यवतः । प्रायश्चित्त प्रकल्प्यं स्याद् यत्र चोका न निष्कृतिः"-रति। प्रचलिखितौ। “অৰিহ্মঅহমানসনিয়ম ছিল- चित्तेषु सर्वेषु चान्द्रायणं प्राजापत्यश्च"-इति। स्मत्यन्तरे,- "भक्ष्याभध्यायनेकानि प्राणानां विशेषतः । नत्र भिष्टा यथा यस्तस्कर्तव्यमिति स्पतिः" इति।

·प्रायश्चितकाण्डम् । . ३ - शातातपः, "अनुकेषु विधिं ज्ञाला प्रायश्विन ममाचरेत् । सर्वच सर्वपापेषु विजचान्द्रायणं चरेत" इति । उशना, “यत्रोतं यत्र वा नोक्रमिह पातकनाशनम् । प्राजापत्येम अच्छेण रायते नात्र मंत्राय:---दति । अभोज्ये भोज्यत्वप्रमितिममिमंकन्य मनमा प्रमक्ति स्वाच्छन्द्यादिह विदधतः मंतिमतः । मतं प्रायश्चित्तं दधतमिममेकादशममा कार्योदध्यायं स्फुटविवरणं माधवकधीः ।। इति श्रीमहाराजाधिराज-वैदिकमार्गप्रत परमेश्वर-श्रीवीर-- वुक्कभूपाल-साम्राज्य-धुरन्धरस्थ माधवामान्यस्य कृतो परामरम्मति- व्याख्यायां माधवौयायां एकादशोऽध्यायः ॥ ॥ manokam.

·अथ द्वादशोऽध्यायः । श्राचारका चिभिरध्याययावन्त आचाराः प्रतिपादिताः, पाय- चित्तकाण्डे दाष्टभिरध्यायर्यानि प्रायश्चिमान्यभिहितानि , तेन्या- ऽतिरिकानां परिशिष्टानां शेषाञ्चिदाचाराणां प्रायश्चित्तानान विधानायायं बादशाध्याय प्रारभ्यते । तबादी दुःखमादिनि भित्तक स्नानमाह- दुःस्वप्नं यदि पश्येत तु वान्ते तु क्षरकर्मणि ! मैथुने प्रेतधूमे च स्नानमेव विधीयते ॥१॥ इति । स्वप्नाद्विविधः, सुखप्नो दुःस्वप्नश्च, तब यो दर्शनकाले द्रष्टुः सुखं अमयन् भावि श्रेयश्च मूचयति, स सुस्वनः। तस्योदाहरणं छन्दोगा- श्रामनन्ति,- 'यदा कर्मसु काम्येषु स्त्यिं स्वप्नेषु पश्यति । समृद्धिं तत्र जानौधात् तम्मिन् स्वप्ननिदर्शने"--इति। तवैपरौत्येन दर्शनकाले दुःखं जनयन् पुरुषस्य भावि चारिष्टं यः सूचयति, म दुःस्वप्नः । एतस्य तदाहरणं बकृताः पठन्ति । तहि मरणसूचकानि जागरणारिष्टानि बलन्यभिधाय अन्ते प्रत्यक्षदर्श- मानौत्युपसंहत्यानन्तरं स्वप्नारिष्टान्येवमावायन्ते। “अथ स्वप्नाः पुरुष कृष्णं कृषणदन्तं पश्यति स एनं हन्ति पराह एमं हन्ति मर्कट एन- मास्कन्दयत्याश वायुरेनं प्रवहति सुवर्ण खादिलाऽवगिरति मध्वाति ·१२ य.] प्रायश्चित्तकाण्डम् । ३६३ विसानि भक्षयत्येकं पुण्डरीकं धारयति ग्खरैवगाहेश यांति कृष्ण धेनुं कृषणवत्मां नलदमालौ दक्षिणभिमुम्ब जति इत्यादि। स्वाध्यायविदश्च स्वप्नस्य भाविसूचकं वचनमार,-. "श्रारोहणं गोपकुचराणां प्रामाद गोलायवनप्यतौनाम् । विष्ठानुन पोदितं तन्न स्वप्नेष्वगम्यागमनश धन्यम ।। रक्षणाम्बरधरा नारौ कृपागन्यानुलेपना। अवगृहति यं खप्ने मत्यु तस्य विनिर्दिीत् -- दुनि! एतत्सर्वमभिप्रेत्य स्वप्नाधिकरणे भगवान् वादरायणः सूत्र- यामास । “सूचकश्च हि श्रुतेरातत्तने च तद्विदः (व०३ श्र पा० ४ सू)".--दति । तत्र भायरि चके दरून दृष्टे मति प्रातरुत्थाय तबिमित्त स्वानं कर्त्तव्यम् । तथा, भुकेन वाले मति तदैव स्नातव्यम्। तया, क्षौरमैथुनप्रेतधूमा प्राणेषु च मान्माचरेत् । एवं दुर्जनम्पर्शनादावपि स्नानं द्रष्टव्यम् । तदान सम., "अजीर्णोऽभ्युदिते वान्ते दरकमेलि मधुने ! दुःस्वप्ने दुर्जनस्पर्ण स्थानमेव विधीयते--दति । वृद्धपराशरोऽपि,-- “दुःखप्ने मैथुने वान्ते विरिने जुरकर्मणि । चितियूपश्मशानानां स्पर्शने स्वानमाचरेत्"-दति । रुधिरं, इति मु.। उपगति, इति मु.। + ·१६५ पराशरमाधवः । (११ थ। -- मैथुने स्नानमृतकालविषयम् । तदाह गातातपः,-- "ऋतौ तु गर्भशंकित्वान् स्नानं मैयुनिनः स्मृतम् । अनृतौ तु यदा गच्छेत् शौचं मत्रपुरोषवत्'-दति । वमनादौ विशेषमाह मनुः,-- “वान्तो विरितः सात्वा तु एतप्राशनमाचरेत् । श्राचामेदेव भुक्ताऽन्नं स्वानं मैथुनिनः स्तम्" इति । भुक्ताऽबं अनन्तरं वान्तः श्राचादित्यर्थः । श्रथ प्रायचितिनः पुनः संस्कारनिमित्तान्याह, अज्ञानात् प्राश्य विएमचं सुरासंस्पृष्टमेव च । पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयोवर्णा विजातयः ॥२॥ इति । अयञ्च संस्कारो व्रतचरणानन्तरभावो। नत्र वचनानि च पूर्वाध्यायएत्र प्रायश्चित्तप्रसङ्गाददातानि । श्राद्यसंस्कारवत् पुनः संस्कारेऽप्यजिनादिप्राप्तावपवदनि,-- अजिनं मेखला दण्डो भक्ष्यचा व्रतानि च । निवर्तन्ते विजातीनां पुनः संस्कारकर्मणि ॥३॥ इति । अजिनादिवद् वपनमपि निवर्तते । तदाह विष्णुः । “सर्ववतेषु विजानां प्रायश्चित्तान्ते भूयः संस्कार कुर्यात् । वपनमंखलादण्ड- भेक्षचावतानि पुनः संस्कारकर्मणि वर्जनौयानि"---इति। व्रतामि सौम्यप्राजापत्यादौनि, मधुमांसाञ्जनादिवर्जनानि च । * तत्र पुरोषवत्,-ति शा० । वियपाक्षिवचनानि, इति प्रा | ·१२ प.] प्रायश्चित्तकागहम् । ३६५ पूर्वाध्यायादावमेध्यरेतोगोमांमविएमूत्रप्राशने चान्द्रायणमित्यु- कम् । तत्कामकारविषयम्। अतएव तत्र बालापत्यमहभोजनमम्मा- भिरुदादतम् । अत्र त्वकामतोविणसूत्रादिभोजने प्रायश्चित्तमाह,-- विगमूत्रभोजी शुद्ध्यर्थ प्राजापत्यं समाचरेत्। पञ्चगव्यञ्च कुवात सात्वा पौत्वा शुचिर्भवेत् ॥४॥ इति। प्राजापत्यं चरिला पश्चात् पञ्चगव्येनैव स्नानं कृत्वा तत्पञ्चगव्यं प्राध्य द्धो भवति । एतञ्च पुनः संस्कारात् प्रागेत कर्तव्यम् । “प्राय - चित्ताने भूयः संस्कारं कुर्यात्"--तिविषाचनात् । गले तु विणसूत्रीयहते कूर्मपुराणोक्तं द्रष्टव्यम्,- "पोमूत्रपुरौषाद्यैर्दूषिताः प्राणयेद् यदा । तदा सान्तपनं कृच्छ प्रतं पापविशोधनम्" इति ॥ चतुर्ष वर्णेषु यः कोऽपि स्वात्मघातार्थमुद्यम्य कथंचिहातान् प्रागेव विवर्त्तते, तस्य प्रायश्चित्तं प्रश्नपूर्वकमाह,- जलाग्निपतने चैव प्रवज्याऽनाशकेषु च । प्रत्यावसितवर्णानां कथं शुद्धिविधीयते ॥५॥ प्राजापत्यदयेनैव तीर्थाभिगमनेन च । वृषैकादशदानेन वर्णाः शुद्ध्यन्ति ते चयः ॥ ६ ॥ ब्राह्मणस्य प्रवक्ष्यामि वनं गत्वा चतुष्पथे। सशिखं वपनं कृत्वा प्राजापत्यदयं चरेत् ॥ ७ ॥ विण्मूत्रस्य च शुद्ध्यर्थ,-इति मु०॥

·पराशरमाधतः। गोदयं दक्षिणां दद्यात् शुद्धिं पाराशरोऽब्रवीत् । मुच्यते तेन पापेन ब्राह्मणत्वञ्च गच्छति ॥८॥ जलान्यादयः पञ्च मरणहेतवः । नदीत टाकादिप्रवेशेनाग्नि- प्रवेगेन भृगुपतनेन महाप्रस्थानगमने नानानेन च म्रियते । तत्र अलादिमरणं त्रिविधं. विहितं प्रतिषिद्धमनुज्ञान । विहितं च विविधं; काम्यतपोमा प्रायश्चित्तरूपञ्च। तत्र तपोरूपं कूर्मपुराणे नर्मदामाहात्म्य प्रदपतिम्,-- 'अभिनवेग यः कुर्यात् मोमतीर्थ नराधिप । जले पालापाके वाऽपि नामी मयाऽभिजायते"-दति ॥ तत्रैव प्रयागमाहात्म्य भिहितम्,--- "गङ्गायमुनयोर्मध्ये करोषाग्निं विणेत्तु यः । अहौनांगोह्यरोगच पञ्चन्द्रियममन्वितः । यावन्ति रोमकूपाणि तम्य गात्रेषु मानवः । नावद्वपमहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । जलप्रवेणं यः कुर्यात् मङ्गमे लोकविश्रुते ।। राहगम्धे यदा सोमे विमुक्र: मर्चपातकः । मोमलोकमवाप्नोति मोमेन सह मोदते"-दति । तदेतत्प्रायश्चित्तरूपं मरणम्। क्रोधादिना यजलादिमरणं, सत्प्रतिषिद्धम् । तथाचागौचप्रकरणे. क्रोधात् प्रायमित्यादिस्मति-- वाक्यमुदाइतम् । प्रबनरोगयम्तस्य यजलादिमरणां, न तद्विहितं (१) सोमतीर्थ नर्मदा । "रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा".---इत्युक्तः ।

·१२ ब.] प्रायश्चित्तकारहम् । ३१७ - मापि प्रतिषिद्धं; किन्तु शास्त्रेण केवन्नमन जातम । नत्र तमिन्नेव प्रकरणे दुश्चिकित्स्यैरित्यादिवाक्येनोदाइतम् । जयन जानस्यै- छिकत्वात्तत्र फलालाभमात्र केवलं भवति, न बम प्रायश्चित्ती योऽपि प्रायश्चित्तार्थ मर्तुमुधम्य ततो निवते, तम्बाचि पृर्वपापं न निवर्तते इत्येतावदेव : न तु तेन कर्तव्य किञ्चित् प्रायश्चि- नान्तरमस्ति। एवञ्च पनि प्रतिषिद्धमेव परिगियो । तत्रापि मर्तुमुद्यम्य मृतस्य दुर्मरणत्वेऽपि न संवेदं प्रायश्चिन, तत्कर्त- रेवाभावात् १ । यस्त द्यम्य मरणानिवर्तते, नम्वदं प्रायश्चित्तम् । मनु तम्यापौदं न युक्तम्, श्रात्महत्यायाः शास्वनिषिद्धविन तन्त्रि- वृत्तः शास्तौयत्वात् । वाढम् । न हि वयं नितिनिमित्तमिदं प्रायश्चित्तं ब्रूमः, किन्तु निषिद्धाचरणोद्यमनिमित्तम् । मात्रस्य निमित्तत्वादेव प्रायश्चित्तस्य स्वल्पत्वमुपपद्यते । जलाग्न्यादिषु मर्तुमुद्यम्य ततो निवृत्ताः प्रत्यावमिताः, तादृ- भानां चतुर्णी वर्णानां पृथक् पृथक् प्रायश्चित कक्रांति प्रश्न- वाक्यस्यार्थः । तत्र क्षत्रियस्य प्राजापत्यदयं, वैश्यस्य तीर्थयात्रा, शूट्रस्य वृषभमहितगोदशवादानं, ब्राह्मणात्य वनगमनादिव्रतम् । * इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, तच्च,-इति पाठः प्रतिभाति । वनगमनादि प्रपषितम्-ति मु° । (१) दुभरणं हि पापजनकम् । भर गात् परमेव दुर्मर मा में पापमु. त्पद्यते । एवम सति मतस्य पापभागित्वे पि न तस्य प्रायश्चित्त- कर्तवसम्भवः । जीवतएव तत्राधिकारादिति भावः ।

·३६० परापारमाधवः । [१२ च। अात्महननाद्यमेन ब्राह्मणत्वमपगतं, चण्डालत्वमायातम् । पुनर्वतार- रणेन चण्डालत्वनिवृत्तौ पुनः पूर्वमिद्धं ब्राह्मण्यं प्रतिपद्यते । तदाह वृद्धपराशरः, "अनाशकान्नित्तस्तु चातुर्वण्यव्यवस्थितः । चण्डालः म त विजयी वर्जनौय: प्रयत्नतः ।। लुप्तधर्माम्त चण्डाला: परिबाज कलापमाः । तेभ्योजातान्यपत्यानि चण्डालः मह वामयेत् ॥ जलाग्निपतने क्षेत्र प्रमज्यानाने तथा । प्रत्यावमितवर्णानां प्रायश्चित्तं कयं भवेत् ॥ ब्राह्मणानां प्रमादेन' तो भिगमनेन । गवाञ्च दादानेन वर्णाः द्यन्ति ते त्रयः ॥ ब्राह्मणस्य प्रवक्ष्यामि गत्वाऽयं चतुष्पथम् । मशिखं वपनं कृत्वा त्रिसन्धामवगाहनम् ॥ साविश्यष्टमहमन्त जपेञ्चैव दिने दिने। मुच्यते सर्वपापेभ्यो माह्मणत्वञ्च गच्छति ॥ भैज्ञार्थो विचरेद् ग्राम स्टहान् मप्त वने वसन् । तां च भिक्षा ममीयादब्दार्टून विद्यति"--दति ॥ अत्रैव तान्नराण्याच वमिधः,-- "जीवनात्मत्यागौ सच्छं द्वादशरात्रं चरेत् । + प्रवादेन, इति मु। । शतदामेन,---इति धा। , दप्ता,रति मु.।

·१२.
प्रायश्चित्तकाण्डम् ।
१६८
त्रिराषं वाऽप्युपवमेनित्यं खिग्धेन वाममा ॥
प्राणानात्मनि संयम्य त्रिः पठेदधमर्षणम् ।
अपिवेतेन कल्येन गायवौं परिवर्तयत् ॥
अपिवाऽग्निं समाधाय कुमाण्डेजुद्धयातम्"--इति ॥
तत्र अपाहोमो विद्वद्विषयो कन्यनोयो । बादशरात्रचिरात्रौ
त्वविदिचये शनायकभेदेन व्यवस्थापनोयो ।
मूलवचने प्रव्रज्याशब्देन पूर्व महाप्रस्थानगमनं व्याख्यातम् ।
अथवा परिव्रज्या तेन विवक्ष्यते। तथाच सति परिव्रज्यातः प्रच्युतस्य
ब्राधणस्य प्रायश्चित्तमुक्तं भवति । तदिदं श्रद्धालोः पुनरुपनयनादि-
पुरःसरं पारिवज्यं जिचोर्वेदितव्यम् । यस्तु पुनः पारिव्रज्यं न
जिवति, तस्य मरणान्तं राजदासत्वादिकम् । अत्र नारदः,-
"राजएव तु दासः स्यात् प्रव्रज्याऽवमितोद्विजः ।
न तस्य प्रतिशोधोऽस्ति न विद्धिः कथञ्चन"--इति॥
कात्यायन:-
"प्रव्रज्याऽवमिता यत्र वयोवर्णा विजातयः ।
निवामं कारयेदिप्रं दास्यं क्षत्रविशोर्नप:'-
'-दति ।
"पारिव्रज्यं महोत्वा तु यः स्वधर्म न तिष्ठति ।
श्वपदेनाङ्कयित्वा तं राज्याछौघ्रं प्रवासयेत्” इति ।
याज्ञवसक्यः,-
-
"प्रवज्याऽवमितो राजोदासः स्थात् मरणलिकम्" इति ।
2
प्राजापत्वं प्रायवित्तमुक्तं भवति,-इति मु.।
47

·परापारमाधवः । [१२ । - अथाचारकाण्डोषत्वेन स्नानभेदानाह,- स्नानानि पञ्च पुण्यानि कीर्तितानि मनीषिभिः । आमेयं वारुणं ब्रामं वायव्यं दिव्यमेव ॥८॥ इति । श्रानेयादौनामुद्दिष्टानां पञ्चानां क्रमेण तापं विविनति,.. आमेयं भस्मना मानमवगाह्य तु वारुणम् । आपोहिष्ठेति च ब्राह्मं वायव्यं गारजः स्मृतम् ॥१०॥ यत्तु सातपवर्षेण तत्स्वानं दिव्यमुच्यते । तत्र सात्वा तु गङ्गायां सातो भवति मानवः ॥११॥इति । भमानं विविधं, पादादिकं मादिकश्च । तब पादादिक विरक्तविषयं, महारक्रमत्वात् । तर कूर्मपुराण दर्शितम,- "श्रामेयं भाना पादमस्तकाद्देहधूलनम्'-दूनि । मूर्द्धादि लिङ्गपुराणे दर्शिम् - "ईशानेन शिरोद मुखं तत्पुरुषेण तु । उरोदेशमघोरेण गुहा वामेन सुबतः ।। मद्येन पादौ सर्वाङ्ग प्रणवन तु गोधयेत्”--दति । अनावगाहना पन्तु वारुणवानं, प्रथमाध्याये “मन्ध्या मनानं अपोहोमः"--इत्यत्र पञ्चितम् । बाह्यन्तु तिमृभिरापोहिष्ठेत्य॒ग्भिः') पादपदयमूर्द्धप्रदेशेषु कुशोदकर्मार्जनम्। सदुकं कूर्मपुराणे,- --- - (१) यद्यपि "बापोहिति"-इत्येतावमात्रमुक्त, तथापि पायोपिछे- त्यादि ऋभयमेव ग्राह्यम् । "चसूतानामादिग्रहणेन विधिर.

·१२.]
प्रायश्चित्तकाण्डम् ।
३७१
"बामन्तु मार्जनं मन्त्रैः कुशै: मोदकविन्दुभिः' इति ।
तञ्च विकृत्वोऽभ्यस्तेषु स्थानेषु कर्त्तव्यम् । नाकारय बौधा-
यनेन दर्णितः,-
"भुवि मूर्ड्सि तथाऽऽकाशे मू काशे तया भुवि ।
आकाशे मुवि मोति मन्त्रस्नानं विधीयते'- इति ।
मायंकाले गोषु मार्गम्यागच्छन्तोष वायुना मनु स्थिते गोपा-
दरजस्यवस्थानं वायव्यम् । श्रातपयुक्न वर्षादकेन देहस्याप्लावन
दिव्यस्नानम्। तदिदं पूर्वाभ्यः प्रशाम्तम् । एतेन यौगिकसारखते
अपि वें स्थाने उपलक्ष्येते। यौगिक योगेन विषणु चिन्तनम् ।
नदाह व्यासः-
"ब्राझमानेयमुद्दिष्टं वायव्यं दिव्यमेवच ।
वारुणं यौगिकं तद्वत् षोढ़ा स्नानं ममामतः ॥
वारुणं चावगाहन मानमं वात्मवेदनम् ।
यौगिकं स्नानमाण्यातं योगविष्णुविचिन्ननम्'--दति ।
विद्वदाशिषा मन्पादितं सारस्वतं स्नानम् । तदाह वृहस्पतिः,-
"वायव्यं गोरजः प्रोक्रमस्तं गवति गोपतो।
विद्यत्मरखतीप्राप्तं स्नानं मारम्वतं स्मृतम्" इति ।
विददुक्रिप्रकारमाह व्यास:-
"खयमेवोपपत्राय विनयेन द्विजातये ।
--
-
नादेशे (६,३, १,)"--इति साधायन सूत्रात् ! यापोहिछेति
सक्तच सामवेदीयोत्तरार्थिकस्य नवमप्रपाठकम्य हितोयाई पच्यते ।
सच तत्र दशमं सूतम् ।

·३७२ पराशरमाधवः। [१२५. - तज्ज्ञः सम्पादयेत् स्वानं शिष्याय च सुताय च। दाहायणमयैः कुम्भेम्बवनाझवौजलैः ॥ कृतमङ्गलपुण्याई: स्वानमस्तु तदर्थमाम् । भादौ तावत् प्रभासे बहुगुणामलिले मध्यमे पुष्करे वा गङ्गाद्वारे प्रयागे कनखलमहिते भद्रकणे गयायाम् । राजयस्ते च मोमे दिनकरमधिते मनिपात्यां विशेषा- देतैर्विख्याततौमित्रभुवनविदितः रसानमच्छिद्रभन्तु"--इति एतेषु सप्तधु खानेषु यारणं मुख्यमितराणि पगौण नि । मुख्यगौणभेदेन शमवचनभाचार काण्डएवोदाइतम् । तः गौण-- खानान्यशकविषयानि । तदुर कुर्मपुराणे,- "अप्रायत्य समुत्पन्ने स्नान मेवं ममाचरेत् । माहादीनि तथा को खानान्याहर्मनीषिण:'-इति। वारुणवाने तर्पणस्य पूर्वभावित्वं वस्त्रनिष्पीड़भस्योत्तरभाविव- मुपपत्तिपुरःमरं विदधाति,- मातुं यान् हिजं सर्वे देवाः पिढगणैः सह । वायुभूतास्तु गच्छन्ति वृष्णार्ताः सलिलार्थिनः ॥१२॥ निराशास्ते निवर्तन्ते वस्त्र निष्योड़ने कृते । तस्मान्न पौड़येहस्त्रमकृत्वा पितृतर्पणम् ॥१३॥ इति । चातुं गच्छसं येऽनुगच्छन्ति, ते मा पूर्व वस्त्रे निष्पौड़िते मति निरागाः गच्छनि,-इत्येवोपपत्तिः। अभिमवर्थ योगियाज- वयादिस्त्यमरवचनामि पृर्वमेवोहतामि ।

·प्रायश्चित्तकादम्।
तर्पणवेलायां तिलाः पाणितले विलोमप्रदेश पात्रान्तरे वा स्थापनौ-
याः,न तु मलोनिपाणिपृष्ठे, इत्यभिप्रेत्य तत्र स्थापने प्रत्यवायमाह,-
रोमकूपेष्ववस्थाप्य यतिलैसर्पयेत् पितृन् ।
तर्पितास्तेन ते सर्वे रुधिरेण मलेन च ॥१४॥ इति ।
अस्मिन्नर्थ देवलवचनं पूर्वमुदाहृतम्।
स्वानवेलायां केगधूननादि प्रतिषेधतिः--
अवधूनाति यः केशान् सात्वा प्रस्रवतादिजः ।
आचामेहा जलस्थोऽपि स वाह्यः पिढदैवतैः ॥१५॥ इति।
वावेत्येतत्पदं काकाचिवदुभयतः सम्बयते। तथा च मति यः
स्नानानन्तरमाान् केशानवधुनुयात्, यश्च स्नानानन्तरगा वस्त्रो-
मलमूवे विसृजेत्, यश्च नद्यादावस्नानकाले जस्लमध्ये स्थित्वा
श्राचामेत्, म चिविधोऽपि पुरुषः पिटभिः दैवतैश्च वाह्यः कृतः ।
पैटक दैविकं चानुष्ठानमनुष्ठातमनई इत्यर्थः ।
आचमनकाले शिरःप्रावरणादीनि निषेधति,--
शिरः प्रात्त्य कण्ठं वा मुक्तकच्छशिखाऽपि वा।
विना यज्ञोपवीतेन आचान्तोऽग्य शुचिर्भवेत् ॥१६॥इति।
वस्त्रेण शिरः कण्ठं वा प्रावृत्य नाचामेत् । तथा. मुझकच्छो-
वा मुक्रशिखो वा यज्ञोपवीतरहितो वा नाचामेत् ।
आचमने नियमान्तरमाह,
* इत्यमेव पाठः सर्वत्र । परमत. "यश्च स्नानानन्तरमावस्तीमलमूत्र
विजेत्" इति थाख्यादर्शनात्, प्रखते दिनः, इति पाठएव
समीचीनः प्रतिभाति ।

·३७४ पराशरमाधवः। [१२ १०। - जले स्थलस्थो नाचामेत् अलस्थश्च वहिः स्थले । उभे स्पृष्ट्वा समाचान्त उभयत्र शुचिर्भवेत् ॥१७॥ इति। योहि पद्भ्यां जलमस्पृष्टा सवस्थलएवोपविश्य प्रोजन एव विन्दून् पातयन्नाचमति, स जलस्यलयोम्भयोर्न शायति। यश्च नपरौत्येन अले पादद्वयमवस्याप्य स्थले विन्दून् पातयनाचामति, मोऽपि नोभयत्र उद्यति। श्रतस्तथा नाचान्तव्यं, किन्वे केन पादेन स्थलमपरेण जलं स्पष्ट्वा ममाचामेत् । तथा चोभयत्र शुद्यति । एतच स्वात्वा य श्राद्रवस्त्रस्तद्दिषयम् । दिराचमननिमित्तान्याह, स्वात्वा पौत्वा भुते सुप्ते भुत्वा रथ्याग्रसर्पणे । आचान्तः पुनराचामेहासाविपरिधाय च ॥१८॥इति। पाचमनप्रतिनिधित्वेन श्रोत्रम्प निमित्तान्याह, शुते निष्ठीवने चैव दन्तोच्छिष्टे तथाऽन्ते । पतितानाञ्च सम्भाषे दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ॥१६॥ इति । श्रोत्रस्पर्शम्य द्धिहेतुत्वमुपपादयति.- अग्निरापश्च वेदाश्व सोमर्यानिलास्तथा। मज़एव तु विप्रस्य श्रोत्रे तिष्ठन्ति दक्षिणे ॥२०॥ इति । अक्षणोदयात् पूर्व स्वामं निषेधति,- भास्करस्य करैः पूतं दिवास्वानं प्रशस्यते । अप्रशस्तं निशि स्नानं राहोरन्यच दर्शनात् ॥२१॥ इति। यहणवाने रात्रिनामस्य प्रतिप्रसवं विवचित्वा राहोरन्यत्र दर्ग- मादित्युक्तम् ।

·१२थ.] प्रायश्चित्तकाण्डम् । स्नानदृष्टान्तेन दानादौनामपि प्रतिप्रसवगाह,-- स्वानं दानं जपोहोमः कर्तव्योराहुदर्शने । अन्यदा त्वशुचौरात्रिस्तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥२२॥ इति। यद्यपि रात्री दानादिप्रतिषेधो न मलव बने प्रातः, तथापि भास्त्रान्तरमिद्धं प्रतिषेधं हृदि निधायायं प्रतिप्रसन इति द्रष्टव्यम् । अन्यदा राहुदर्शनरहिले काले राषिः मानादिवति:तस्मात् सानादिकं चिकीर्षुतां रात्रि परिवर्जयेत् । सोमयहणकालस्य दानाद्यहत्वमुपपादयति,- मारुतो वसवो रुद्रा श्रादित्याश्चैव देवताः । सर्वे सोमे प्रलीयन्ते तस्मादानन्तु संग्रहे॥२३॥ इति। राजदर्शनद्व खलयजादावपि रात्रिदानमभ्यनुजानाति,- खलयज्ञे विवाहे च संक्रान्तौ ग्रहणे तथा । शवयां दानमत्येव नान्यत्रैवं विधीयते ॥२४॥ इति । पुनरपि राजदर्शनं दृष्टान्तेनोदात्य पुत्रजन्मादौ राचिदान- मभ्यनुजानाति,- पुत्रजन्मनि यज्ञे च तथा चात्ययकर्मणि । राहोश्च दर्शने दानं प्रशस्तं नान्यदा निशि ॥२५॥ इति। प्रत्ययकर्म मरणम् । तस्मिन् प्रस्तुते सति गोदानतिलपात्रा- दिदानं निभ्यपि कर्तव्यम् । - ·परापारमाधवः । [१२ घ. नान्यदा निशोत्ययं निषेधो दानदव सानेऽप्यस्तोत्यभ्युपेत्य पूर्वपश्चिमयामयोः स्वानस्य प्रतिप्रसवमाह,- - महानिशा तु विज्ञेया मध्यस्थ प्रहरदयम्। प्रदोषपश्चिमौ यामौ दिनवत् वानमाचरेत्॥२६॥इति। निशिनिषेधो महानिशाविषयः। महानिशा शब्दश्च दितीय- हतीययामावभिधत्ते । तथाच मति प्रथमचतुर्थ यामौ दिनयत् स्नानादियोग्यौ। तमात्तत्र सानादिकमाचरेत्। एतच्चापदिष- यम् । अन्यथा भाम्करम्य कररित्यनेन विरुद्दीत । काम्यनैमित्तिके खाने तु महानिशाऽपि न निधियते । तदाह देवल', "महानिगा तु विजया मध्यस्थं प्रहरदयम् । तत्र वानं न कुर्बोत काम्यनैमित्तिकादृते"---इति । रात्री बानस्य निमित्तं राहदर्शनं पूर्वमुझम् । इदानों निमित्तान्तराण्याह,-- चैत्यक्षश्चितियूपश्चण्डालः सेोमविक्रयो। एतांस्तु ब्राह्मणः स्पृष्ट्वा सवासाजलमाविशेत्॥२॥ इति। चियोग्यं शानस्थानं चैत्यम् । तत्र समारोपितोवृक्षः चैत्यवक्षः । चित्यादय: प्रमिद्धाः। तेषां स्पर्शनं स्नानमिमित्तं सद्यदि कथञ्चित् रात्रौ सम्पद्यते, तदा रात्रावपि सातव्यमित्य- भिप्रायः। सानन्य मिमिन्तान्तरमाह- - ·१२१०] प्रायश्चित्तकारहम् । अस्थिसंचयनात् पूर्व रुदित्वा स्नानमाचरेत् । अन्तर्दशाहे विप्रस्य यूईमाचमनं भवेत् ॥२८॥ इति । प्रथमेऽहोत्यादिशाम्नैर्विहितानां टिनानां मध्ये यदाऽस्थिसञ्च- यनं क्रियते, ततः पूर्वस्मिन् काले रोदनं माननिमित्तम् । अस्थिमञ्चयनादूई रोदनं वाचमनम्यैव निमित्तं, न तु दानस्य । ननु मोमग्रहणे राचावपि म्हातव्यमित्युक्रम् । तद्युतम् । उदकस्य रायभावात् । तदाह पैठौनमिः,- "प्रपेयन्तु तथा तोय रात्रौ मध्यमयामयोः नानं चैव न कर्तव्यं तथैवाचमनक्रिया"-दति ॥ तस्माद्राचौ स्नानं कथमभ्युपगम्यते ? इत्याशय, मोमग्रहादि- व्यतिरिक्रतिषयेयमद्धिरित्याह.- सर्व गङ्गासमं तोयं राहुग्रस्ते दिवाकरे । सोमग्रहे तथैवोक्तं नानदानादिकर्मसु ॥२९॥ इति। सोमग्रहस्योपलक्षणत्वात् मंकान्या दिवपि नास्याविदोषः । सोमग्रहादौनां यथोदकप्राशस्त्यहेतुत्वं, तथा कुशस्थापौत्याह,- कुशपूतन्तु यत्नानं कुशेनोपस्पृशेद्दिजः । कुशेनोवृततोयं यत् सोमपानसमं भवेत् ॥३०॥ इति। कुशर्मार्जनं कृत्वा स्वानं क्रियते यत्, नत् कुशपतं स्वानम्। कुशाननामिकायां धृत्वा यदाचमनं, दत्कुशोदकोपस्पर्शमम् । सन्ध्यावन्दनादौ मार्जनार्थं कुशायैरुद्धृतं विन्दुआतं, कुशोतनोयम् । - ततोयं मोमपानवत् मास्तम् । 48 ·पराशरमाधवः। [१२.! अथ कृत्स्नवेदाध्ययनं कर्तुमशनभ्यैकदेशाध्ययनमभ्यनुज्ञातुमध्य- यनाभावं निन्दति,--- अग्निकार्यात् परिभ्रष्टाः सन्ध्योपामनवर्जिताः । वेदं चैवानधीयानाः सर्वे ते पलाः स्मृताः ॥३१॥ इति । -- उभयोः सन्ध्ययोब्रह्मचारिभिः समिदाधानमगिकार्यम् । तेन स्टचस्यानामोपासनमप्युपलक्ष्यते । अनिकाय्या दिर हितानां वृषलत्वं शुद्रादिममानत्वम् । कियदंगाध्ययनभभ्यनुजानाति,- तस्मादृषलभौतेन ब्राह्मणेन विशेषतः । अध्येतव्योऽप्येकदेशो यदि सर्च न शक्यते ॥३२॥ इति। न चाध्ययनन्यायनाग्निकार्यमन्ध्योपाभनघोरप्येक देशानुष्ठानं शङ्का- मोयम् । प्रयासरहितत्वेन तयोरशक्त्यमम्भवात्। क्वचित्तवर्जनस्य मास्तिक्यालस्यादिमूलकत्वात् । । वृषलभौतेन वृषलवाझौतेनेत्यर्थः । अथ मृद्रान प्रतिषेधति,- शूद्रावरसपुष्टस्याप्यधीयानस्य नित्यशः । अपनोजुहतोवाऽपि गतिरूर्वा न विद्यते ॥३३॥ इति । । - प्रदादिसमानत्वम्, इति नास्ति मु. पुस्तके। मातियादिमुगाकत्वाव,-इति मु० । 1 पुरस्य मधीयानस्य,-इति मु.।

·, प्रायश्चित्तकाण्डम् । अध्ययनजपहोमास्तावदोषपापक्षयहेतुतया पवित्रतामापादय- नौति धर्मशास्त्रेषु नियमः * । तथाच मनुः,- "केदाभ्यासोऽन्वई शत्या महायजक्रिया क्षमा । नाशयन्धाशु पापानि महापातकजान्यति" इति। हस्पतिरपि,- “यथा जातबलोवहिर्दहत्या नपि छमान् । तथा दहति वेदजः कर्मज दोषमात्मनः"---दति ॥ वमिष्ठोऽपि,- “यथाऽग्निर्वायना पूतो हविषा चैव दीप्यते । तथा अप्यपरोनित्यं । मन्त्रयुकः ममाहितः"--- इति । चतुर्विशतिमतेऽपि,- "वैश्वानरौं व्रातपतौं पवित्रेष्टिं तथैवच । तातौ प्रयुञ्जानः पुनाति दशपूरुषम्"-दूति ।। यस्तु नैरन्तर्येण शुद्रानं भुवानः तद्रसेन पुठो भवति, तं पुरुष यथोका अध्ययनादयोऽपि न प्रतयितुं चमाः । तस्मात् शूद्रानं यत्नेन वर्जयेदित्याशयः । शूद्रानं दृष्टान्तीकृत्य तदच्छूट्रसम्पर्कादौन प्रतिषेधति,- शूद्रानं शूद्रसम्पर्कः शूदेण तु सहासनम् । श्रद्राज्ञानागमश्चापि ज्वलन्तमपि पातयेत्॥३४॥ इति। डिगिहमा-इति मु.। । तथैवाध्यापकोनित्वं,--इति मु. ।

·३८. पारमाधवः। एकस्मिन् ग्टहे शूट्रेश मह वासः, शुद्रसम्पर्कः । तथ्यादिक कारयतां कृषौवले: शुट्रैः मह कदाचिदेकस्मिन् शकटादावुपवेशनं, सहासनम्। पुराणादिश्रवसा दिजातधर्माधर्मविवेकात् प्राज्ञात् शट्राडर्माधर्मप्राप्तिानागमः । एते भट्रान्नादयः ज्वलन्नं ब्रह्म- वर्चमेन विख्यातमपि एमपं नर के पातयन्ति । तस्माते वर्जनौयाः । वान्तरमाह,... यः श्रूया पाच येन्नित्यं शूद्री च गृह मेधिनी। वर्जितः पिटदेवेभ्यो गैरवं याति स हिजः ॥३५॥ इति । यो विप्रः केचिनिमित्तन परम्यनादौ निवमन्— स्वकीय- मेवान्नं शुम्विया पाचयत्। यम्य व ग्रामे निवसनोऽपि ऊढा- पुनढा वा शट्रा हिणी भवति। विविधोऽपि म विप्रोडव्य- कव्यानुछानायोग्यः मनरकमाप्नोति। मुद्रानवत् सुतकावं निन्दति,- मृतस्तकपुष्टादि शूद्रानभाजिनम् । अहन्तन्न विजामि कां कां योनिं गमिष्यति ॥३६॥ गृध्रा हादश जम्मानि दश अन्मानि स्वकरः । श्वयोनौ सप्त जन्मानि इत्येवं मनुरब्रवीत् ॥३७॥ इति । मृतागोचे जातागौचे वा प्रशोचिनोऽभमन्यो यो विनोदा- परस्थालादो मिवसम्, इति नास्ति मा । को वाति भु। म्भ म्यादि-इति ।

·प्रायविसकागहम् । ३१ ت खपि दिनेषु भुक्ता शरीरं पुष्णाति, सोऽयं शुद्रानपुष्टांगो- विप्रः* बहुषु कष्टयोनिषु जायते । कां का योनि गमिव्यतीत्येतत् न जाने इत्युका योनौनाभतिकष्टत्वं वर्णितं, न नु स्वाज्ञानं प्रकटौछतम् । अन्यथा ग्टधादिजम्मोदाहरणं व्याहन्येत । ग्रवादिवाक्यं मनुरप्रवौदित्यभिधानात् तत्पूर्वक, स्वाज्ञानमुपवर्णित- मिति शङ्कनीयम् । तदर्णनेन प्रयोजनाभावात् । मनुशब्दोदाह- रणं प्रामाण्यदायार्थम् । तथा च मति शुद्राखस्तकाबयोः कष्टत्व- स्थात्यन्नं प्रतिपादितत्वात् तदुभयं सर्वथा वर्जनौयमित्युक्तं भवति । मद्रार्थ होमानुष्ठानं प्रतिषेधति,- दक्षिणार्थन्तु यो विप्रः शूद्रस्य जुहुयाहविः । ब्राह्मणस्तु भवेत् शूद्रः शूद्रस्तु ब्राह्मण भवेत्॥३८॥ इति। यो विप्रः शूद्राद्दक्षिणामादाय तदीयं हविः मान्तिपुश्शादि- मिद्धये वैदिकैर्मन्त्रैर्जुहोति, तस्य ब्राह्मणौध तत्र प्रत्यवायः शूट्रस्तु होमफलं लभेदिति । श्रष्ट भोजनकाले मौनं विदधाति,- मौनव्रतं समाश्रित्य आसौनो न वदेद्दिजः । भुनाना हिवदेद्यस्तु तदवं परिवर्जयेत् ॥३॥ इति । यस्तु मौनेन भोकव्यमिति प्रतं तपोरूपेण स्खौलत्य वर्तते, *इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, सेोऽयं मतसुतकासार, यस्तु शुद्धानं मुका शरीरं पुषणाति सेोऽयं भूदासपुष्टाविमा, इति पाठो भवितुमुचित प्रतिभाति ।

·३२ पराशरमाधवः । [१२ १० - म भोळुमामोन उत्थानपर्यनं किमपि वचनं म वदेत् । यदि प्रमा- दादोजनमध्ये किञ्चिदाक्यं वदेत्, तदाऽवशिष्टमनं परित्यजेत् । भोजनपात्रेण जलपान निषेधति,- अ. भुके तु* यो विप्रः तस्मिन् पाये जलं पिवेत् । हतं देवं च पित्यश्च श्रात्मानं चापघातयेत् ॥४०॥इति। कांग्या दिपात्रे प्रजिप्तमन्नं भुक्ता भोजनसमाप्नेः प्रागेव तत्पात्र- मुद्धृत्य जलं य: पिवेत्, तेनानुष्टितं हव्यं कयं च देवान पिवत्र तर्पयेत् । तेन दोषेण स्वात्मानं नरके पातयित्वाऽवधातयेत् । पङमधुच्छिष्टकारित्वं प्रतिषेधति,- भुञ्जानेषु तु विप्रेधु योऽग्रे पाचं विमुश्चति । स मूदः स च पापिष्ठो ब्रह्मध्रश्च खलूच्यते ॥४१॥ इति । एकपञ्जयुपविष्टषु भुनानेषु मत्सु तन्मध्ये कश्चिदितरभोजनम.. माप्तेः पूर्वमेव स्वपात्र परित्यज्य भोजनान्तउदकं पोला तिष्ठति तस्य निन्दाऽतिमहतौ। तदर्थमेव मूढादिशब्दाः प्रयुक्ताः । श्राद्धकाले भोजनपात्रचलमात्पूवं स्वस्तिवाचन निषेधति,-- भाजनेषु च तिष्ठत्सु स्वस्ति कुर्वन्ति ये हिजाः । म देवास्तृप्तिमायान्ति निराशाः पितरस्तथा॥४२॥ इति। प. भुका तु,-इति मु.। +रूपति मु.। । चोपपातयेत्,-ति मु.।

·प्रायश्चित्तकागड़म् । १२१०॥ - श्रमातभोजनादिकं निषेधति,- अस्नात्वा नैव भुञ्जीत अजवाऽऽज्यमइय च । पर्णपृष्ठे न भुञ्जीत राबौ दीपं विना तथा ॥४३॥ इति । यद्यपि स्नानजपहोमानां भोजनकालात् प्राचीनकाले विहि- तत्वादनातभोजनादिकं न प्रमक', तथापि कदाचित् केनत्तिवि- मितेन स्वस्खकालेष्वननुष्ठितेषु यदि भोजनकाल: प्रायः स्यात् । तदा स्नानादिकमकृत्वा भोजनं न कुयोत । तथा, पत्रावल्या भुझान: पत्राणामन्तर्भागे भुनौत, मत पृष्ठभागे। तथा, रात्रा- बन्धमारे न भुलौत ! प्रथापहारादिना । धनार्जनं प्रतिषेधति, गृहस्थस्तु दयायुक्तो धर्ममेवानुचिन्तयेत् । पोष्यवार्थसिद्ध्यर्थ (१) न्यायवत्तौ तु बुद्धिमान् ॥४४॥ न्यायोपार्जितवित्तेन कर्तव्यं ह्यात्मरक्षणम्। अन्यायेन तु यो जौवेत् सर्वकर्मवहिष्कृतः॥४५॥ इति। ग्टहस्थः पुत्रमित्रकलत्रादयः सर्वथा रक्षणौया इत्य नया दयया युक्रोऽपि पोय्यवर्गपोषणरूपस्यार्थस्य मिद्धये धर्ममेव शास्त्रीयमेव याजनादिरूपं द्रव्यानोपायं चिन्तयेत् । एवञ्च मति न्यायवत्तौं - * दखावत्यादि यदुक्तं तन प्रस्त,-इति मु० । अथान्यायादिना, इति मु । (९) पोष्यवर्गक, "पिता माता गुरुर्धाता प्रनादीमाः समाश्रिताः । अभ्यागतोऽतिधियेय पोष्यवर्ग उदाहतः" इत्युक्तलक्षवः ।

·३९४ पराभरमाधवः। [१९१०। -- सन् परलोकविषयप्रधानत्वेन बुद्धिमान् भवति । तस्मात् न्यायोपा-- जितेनैव याजनादिमायेन वित्तेनात्मरक्षणं कर्त्तव्यम् । चस्व- न्यायेन चौर्यापलापादिना लधेन विजेन जौवेत्, म देवे पिये च कर्मण्यनही भवति । यत्तु मनुवचनम् - "वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशः । अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्त्तव्या मनुग्नवौत्".-इति ॥ तदापदिषयम् । अथ पुष्यवस्तुदर्शनं विधत्ते, - अनिचित् कपिला सत्री राजा भिक्षुमहोदधिः । दृष्टमाचाः पुनन्त्येते तस्मात् पश्येत नित्यशः॥४६॥ इति। दृष्टकाचयमभंस्कृतेनानिमा युकोऽग्रिचित् । कपिला कपिलवर्णा धेनु: । सबी दादशाहमारभ्य महस्रसम्बत्सरपर्यन्नेषु सत्रेषु यम्य कस्यचित् मत्रस्यानुष्ठाता । शास्त्रीयेन मार्ग प्रजानां पालको- राजा । चतुर्थाश्रमस्य यथावत् पानको भिक्षुः । महोदधिलवणा- समुद्रादिः। एते दृष्टाः सन्तो द्रष्टारं पुमन्ति। कुहिरण्यादयो- द्रव्यविशेषाः पुमन्तोऽपि धारणादिकमपेक्षम्ने, न सुदर्शनमात्रण पुनन्ति। अतस्तदैलक्षण्याय, दृष्टमापाः, इत्युकम् । रक्षणमाण सद्धिप्रदान पदार्थानाह,- भरणिं कृष्णमार्जार चन्दनं सुमर्षि एतम्। तिखान कृष्णाजिनं छागं गृहे चैतानि रश्येत्॥४७॥ इति। - ·'प्रायश्चित्तकाण्डम् । ३८५ यो ऽश्वत्थः शमोगर्भः, इत्यादिभिर्मनः संजतो वहिमथनो- पयुक्तः काष्ठविशेषोऽरणिः । समणि: पद्मरागादिः । अथ गोचर्मदानं विधातुं गोधर्मनिरूपणमान,- गवां शतं सैकषं यच तिष्ठत्ययन्त्रितम् । तत् क्षेचं दशगुणितं गोचर्म परिकीर्तितम्॥४८॥इति। - एकेन वृषेण महितं गोमतं सैकषम्। तच्च गोश नियन्त्रण- रहितं विश्रामाय यावन्तं भूप्रदेशमाक्रम्यावतिष्ठते, तावान् भूप्रदे- शोदशगुणितः सन् गोचर्मशब्देनाभिधीयते । मनुस्तु प्रकारान्त- रमाह,- "तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्द्धा वा ब्रौत्यस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्थो वितस्तिर्दादशाङ्गुला ।। वितस्तिद्वितयं हस्त इति स्वायम्भुवोऽप्रवीत् । दशहस्तेन दण्डेन त्रिशतन्तु समन्ततः । पञ्च चाभ्यधिकं कृत्वा एतदोधर्म कौर्तितम्" इति। वृद्धमनुः,- "सप्तहस्तेन दण्डेन त्रिंशद्दण्डं निवर्तनम् । तान्येव दश गोधर्म दात्या पापैः प्रमुच्यते"-इति । पापषषकामिना गोचर्मदानं विधत्ते,- - ब्रह्महत्वादिभिर्मयों मनावासायकर्मजैः । एतहोचमैदानेन मुच्यते सर्वकिरिवषैः ॥४६॥ इति । 49 ·परापारमाधवः । [१२ । मनोवाकायानां कर्माणि व्यापारा:, तेभ्योजातानि मनोवाक्- कायकर्मजानि । म चैतेषां त्रयाणामन्याधिकभावेन व्यवस्थितानां साधारणोनिवृत्तिहेतरयुक्त इति वाच्यम्। अत्यन्तावृत्ताना मान- सानामौषदादत्तानां वाचिकानां महतानां काथिकानां च मम-- विसम्भवत् । दानस्थ फस्ना नियतुं पाविशेषमाह,- कुटुम्बिने दरिद्राय श्रीचियाय विशेषतः । यदानं दीयते तम्में तहानं शुभकारकम् ॥५०॥ इति । विशेषतदति पदं कुटुम्वित्वादिम्मिभिर्विशेषांश: प्रत्यक माद- ध्यते। तथाद मति यस्य महत् कुटुम्न, दारिद्यश्वाधिक, बहु- वेदपाठेन श्रोनियन्वतिगायतं, तादृशाय दीयमानं साभस्य फन्ना- तिशयम्य कारकं भवति । परकौयभूम्यपहरण प्रत्यवायाधिक्यमाह, वापौपतटाकावाजपेयशतैरपि। गवां कोटिप्रदानेन भुमिहती न शुध्यति ॥५१॥ इति । वाप्यादौनामेकैकम्य पाहिहेतुत्वं शास्त्रामारेषु प्रमिद्धम्। तादृषौ- बहुभिरपि न गद्यतीत्यु]: प्रत्यवायाधिक्यं प्रतीयते । सर्वात्मना उद्धिनास्तोत्येवंपरमिदं वचनं, तथा मति सुवर्णम्तेयध- मेषु सम्भावितद्धिषु मध्ये नत्पाठानुपपत्तः । पच रजसताविषये कञ्चिविशेषमाइ,- - ·१२५.1] प्रायश्चित्तकाखम् । " अष्टादशदिनादवाक् स्नानमेव रजस्वला । अतऊ जिराचं स्यादुशना मुनिरब्रवीत् ॥५२॥ इति। रजोदर्शनमारभ्य चतुर्थ दिवमें स्नाता नागनार- भ्याष्टादशदिनााग्रजखला भवति, तदा नानमेवा सरेत् । न तु विरात्रागौरं कुर्यात् । अष्टादशदिनादूई रजोदने विराधा- गौवं कन्यम् । रजस्वलाप्रसङ्गन बुद्धिम्यानां चण्डालादीनां व्यवधाने देश- परिमाणमाद- युगं शुगद्दयं चैव त्रियुगञ्च चतुर्युगम् । चण्डालतिकादक्यापतितानामधः क्रमात्॥५३॥ इति । अधः क्रमात्, विपरीतक्रमादित्यर्थः । ततश्चैवं योजनौयम् । पतितस्य व्यवधानमेकेन युगेन, उदक्याथा युगद येन, सूतिकाया- युगक्षयेण, चण्डालस्य युगचतुष्टयनेति । युगपरिमाण लोकव्यवहा- रादवगन्तव्यम् । उक्रव्यवधानाभावे शुद्धिमाह,-- ततः सन्निधिमाचेण सचेलं स्नानमाचरेत् । सात्वाऽवलोकयेत् सर्यमज्ञानात् स्पृशते * यदि॥५४॥इति मावशब्देन स्पीव्यावर्त्यते। पाभावे नाममेव ! स्पऽप्यका- स्पृश्यते,-इति मु.। (९) युगोगथाहलाद्यों न इयोस्तु कृतादिषु । युग्मे हस्त चतुकेऽपि वृद्धि नामौषधेऽपि च,-ति मेदिनिः ।

·पराशरमाधवः। [१२१०। " महते खानं सूर्यावलोकन । कामकते द्वैगुण्यं, प्रयन्तरं वा द्रष्ट- थम्। सङ्कटादिषु सत्यपि भन्निधौ पर्णभावे नानाभावः, पथासम्भवव्यवधानस्थ सम्बत्तैनान्युपगतत्वात् ! "भकटे विषमे चैव दुर्ग व विशेषतः । हट्टपट्टनमार्गे च मम्भवन्तु यथा भवेत्” । अथ तटाकादौ पशुवत् मुग्नन जलपान निषेधति,-- विद्यमानेषु पापु* ब्राह्मणो ज्ञानदुर्वलः। तोयं पिवति वक्त्रण श्वयोनी जायते ध्रुवम् ॥५५॥ इति । "सानानि पञ्च पुण्यानि-इत्यारन्ध, “अयोनौ जायते ध्रुवम् इत्येतदनोन ग्रन्थमन्दर्भण योऽयमाचारशेषः। प्रतिपादितः, मम्ध तस्य प्रपञ्चः पूर्वकाण्ड़े प्रायेण कृत इति नात्र पुनः प्रपश्चितः । न चैवं सति पुनरक्तिः शनीया, मूलवचनेषु तत्र तत्र महौतार्थ- स्थान वितत्वात् । अथ प्रायवित्तकाण्डशेषः । तत्र केनचिबिमिलेन अपथ मुला- शितवतः प्रायश्चित्तमाह,- यस्तु क्रुद्धः पुमान् ब्रूयादा-या मागम्यताम्। पुनरिच्छति चेदेनां विप्रमध्ये तु श्रावयेत् ॥५६॥ श्रान्तः क्रुहस्तमोऽन्धोवा क्षुत्पिपासाभयादितः। दानं पुण्यमकृत्वा तु प्रायश्चित्तं दिनचम् ॥ ५७ ॥ होव,-इति मु.। विशेषः, इति मु.। । प्रपते, इति मु.।

·१२. प्रायश्चित्तकाण्डम्। उपस्पृशेत् विषवणं महानद्योस्तु सङ्गमे । चौर्णान्ते चैव गांदद्याद् ब्राह्मणान् भोजयेद्दश॥५८॥इति। यः केनचिनिमित्तेन क्रुद्धः मन् स्वभार्याया प्रगम्यतां प्रति- जानौयात् ; अतः परं त्वां न गमिष्यामि त्वं मम माता भगि- नौति, पुनरपि कालान्तरे फ्रोधोपसमे सति एनां गन्तुं यदि इच्छति, तदा परिषदने स्वकीयं पापं विनिवेदयत् । श्रहं शपय- प्रतिज्ञावेलायां ग्रामान्तरगमनेन वा ग्टहव्यापारेण का श्रान्तश्रामम् । मदौथवचस्युलहिते मति क्रुद्धाऽभूवम् । तस्या अपराधाभावेऽपि तममा भ्रान्या अन्वः परामर्शरहितोऽभूवम् । क्षुधा पिपासया राजादिभयेन वा पौडित श्रामम् । अतः श्रमादिदोषप्रयुक्रमिदम- गम्यत्वं प्रतिज्ञातं, न तु विवेकपूर्वम् । तस्मादम्य पापस्य प्रायश्चि- तमनुग्टशन्तु भवन्तः, इति । यथ दानं करिष्यामौ ति शपथपूर्व प्रतिज्ञाय तयैवाशया समागताय ब्राह्मणाय किमपि न प्रयच्छति । तथा, काशोथाचादिकं सङ्कल्प्य यथा कथञ्चित् * किश्चिदूरं गत्वा पश्चादश्रद्धा प्राप्तस्तत् पुण्यं न करोतितेषु चिषु । निमि- तेषु विनिर्दिष्टमिदं प्रायश्चित्तमाचरितव्यम्। दयोमहानद्योः मङ्गमे गत्वा विषवणस्नानपूर्वकं त्रिराचोपवासं कुर्यात्. चतुर्थदिने गां दद्यात्, दश ब्राह्मणांश्च भोजयेत्। एतेष्वाद्यनिमित्ते वर्णभेदेन प्रायश्चित्तमाह यमः,- -- -----... * यथाविधि, इति मु। + तेम्बतीतेषु;-- इति शा. स.।

·३९. पराशरमाधवः। [१२ ब.. - "स्वभार्यान्तु यदा क्रोधादगभ्येति नरो वदेत् । प्राजापत्यं सरेविप्रः इचियो दिवमानव ॥ षडावन्तु चरेदेश्यस्विरात्रं शूद्र पाचरेत् "-इति । 'एतस्य कार्यस्याकरणे चतुर्पु वर्णवन्यतमं हतवानम्मि'-दति शपथं कृत्वा यः तत्कायं न करोति, तस्य प्रायश्चित्तं यमएवाद- "विप्रस्य धर्मयुकं कृत्वा तु अपयं सपा । ब्रह्महा याक्कानेन व्रतं चान्द्रायणं चरेत् ॥ क्षत्रियस्य पराकन्नु प्राजापत्यं तथा विशः । वृषलस्य त्रिरात्रन्तु अतं शद्रहणश्चरेत् ॥ केचिदाहरपापन्त दृषलम्य बधं मृषा । नेतनाम मतं यस्मात् कृतस्तेन भवत्यमो"-दति ।। मनुरप्यन्तप्रायश्चित्तमाह,-- "वाग्देवतेस्तु चरूभिर्यजरस्ते मरस्वतीम् । अनृतस्यैनमस्तच कुर्वाण निष्कृति पराम् ॥ कुभाण्डैवाऽपि जुहुयातमनौ यथाविधि । उदित्यूचा च वारुपया बचेनाब्देवतेन च"-इनि प्रजापतिः,- "अनतो सोमपः कुर्यात् चिराचं परमं तपः । पूर्णाहुतीर्या जुळ्यात् सप्तवत्या एतेन तु".-इति । वैश्यस्विरात्रोपवासं पात्रं दधाचरेत्, इति शा. । अतस्तेन, इति मु.। + पूडिसिव जयात् सप्त तेन तेन हि-विमा ।

·शक्षितकाखम् । प्रतिश्रुत्यान्तोको हारौताह,- "प्रतिश्रुत्यानृतं ब्रूयात् मिया सत्यमथापिका । स तप्तच्छ्रसहितं चरेसान्द्रायणवतम्" इति ॥ ब्रह्मचारिविषय गर्ग आह,-- “चिरात्रभेकराचं वा अनृतोको प्रतं चरेत् । मांस भुक्ता ब्रह्मचारी पुनः मस्कारमाचरेत् ।। अभ्यासे चैन्दवं चैव नैष्ठिको द्विगुणं चरेत् । वनस्थस्त्रिगुणं कुर्यात् यतिः कुर्य्यात् चतुर्गुणम् ॥ मांसाशनेऽनतोकौ च गवनिर्हरणे तथा"-इति । क्वचित्तु निमित्तविशेषेणानृतमपि बुद्धिपूर्वकं वक्तव्यम् । तदाह याज्ञवल्करः,- "वर्णिनान्तु बधो यत्र तत्र साक्ष्यनृतं वदेत् । तत्पावनाय निर्वाप्यवरु: मारस्वतो दिमः"--इति ॥ सत्याभिभाषणे गुरुतरपापस्य वर्णिबधम्य निमित्तता प्रसज्येत । तत्यापं मा भूदिति स्वल्यपापभनृतं वक्रव्यम् । तस्य प्राद्धये मारस्वत- स्वरुनिष्प्यः । वर्णिबधवदात्मवधमाप्ताषयन्तं वदेत् । तदाह बाधा,- “यत्रोकावात्मनः पीडा मितान्तं भवतीति चेत् । सच वक्रव्यमन्तं व्याघ्रस्य वचनं यथा"-इति ॥ दुर्भाशणग्टहभोजने प्रायश्चित्तमाह,- । दुराचारस्य विप्रस्य निषिदाचरणस्य च । अर्व मुक्का दिजः कुर्यात् दिनमेकमभोजनम्॥५६॥इति ·परापारमाधवः । यद्वा. दुराचारवं विहिताननुष्ठानम् । यो विप्रो विहितं भामुति- छति निषिद्धं चाचरति, तस्य ग्टहे भुक्का दिनमेकमुपवमेत् । तदशको प्रायश्चित्तान्तरमाह,- सदाचारस्य विग्रस्य तथा वेदान्तवेदिनः । भुक्ताऽन्न मुच्यते पापादहोरात्रान्तगन्नरः॥६॥ इति । एकमिन् दिने सदमकदा दुर्जाह्मणरट हे भोजनेन कृतं यत्पापं, तस्य सदाचारविप्रन्टहे वेदान्तिटहे वा भोजनेन शुद्धिः । एकस्मिन् दिने नम्प्राप्तं यत् पिपीलिकावधादिजुट्रपापजातं, नत् सर्व शिष्टानभोजनेन प्राति । पविचम्टहासभोजनेन पापविशद्धि बोधायनोडप्याह- "भैशाहारोऽग्निहोत्रिभ्यो मानकेन शुद्यति । यायावरवनम्येभ्यो दशभिः पञ्चभिर्दिभः ॥ एकाहं धनिनोऽन्तम दिनेनकेन शुद्यति । कपोतव्रतनिष्ठन्य पौत्वाऽप: एयति द्विजः"--इति ।। मरणकालोपहतेः प्रायश्चित्तमाह,- जॉच्छिष्टमधोच्छिष्टमन्तरिक्षमतौ तथा । कृच्छ्वयं प्रकुर्वीत आशौचमरणे तथा ॥६१॥ इति । मरणकाले वामधादिकमूच्छिष्टं, मूषादिकमधोसिष्टम । तयोरन्यतरत् यदा मम्पद्यते, तदा मंका पुत्रादिर्धनादिना - ----------- पानोपाने, इति मु.।

·१२ ब. प्रायषित्तकामहम् । २९५ प्रत्यानायेन प्राजापत्यचयं कुर्यात् । मन्त्रादौ मरशमन्तरिक्षम- तिः। रजस्वलासूतिकामरणमागौचमरणम् । तस्मिन् दिविधे मरणे कृच्छ्रत्रयं कुर्यात् । प्राजापत्यकृच्छ्रस्य चतुरः प्रत्याम्नायानाह,- - कृळू देव्ययुतं चैव प्राणायामशतद्दयम् । पुण्यतीर्थेऽनाशिरःस्वानं द्वादशसंख्यया ॥२॥ द्वियोजने तीर्थयाचा कृच्छ्रमेकं प्रकल्पितम । इति । देवी गायत्रौ, तम्बा अयुतसंख्याकोजपो देव्ययुतम् । भएकः प्रत्याम्नायः । प्रणायामानां शतदयं द्वितीयः प्रत्याबायः। श्रना; शिरोयस्यामावनाईशिराः, तम्य स्नानमनाईशिरःसानम् । सकृत्स्ना- त्वा तदङ्गानुष्ठानञ्च विधाय केशान् शोषयित्वा ततो द्वितीयं स्नानमाचरेत् । एवंविधं स्नानद्वादशक पुण्यतीर्थे कृतं हतीयः प्रत्याम्नायः । पुण्यतीर्थमुद्दिश्य योजनदयगमनं चतुर्थः । तथोद- कवासादयोऽपि प्रत्याम्नाया अवगन्तव्याः। तदुक्तं चतुर्विंशतिमते,- “कृच्छ्रोऽयुतं च गायत्र्या उदवाम्स्तथैवच । धेनुप्रदानं विप्राय सममेतशतएयम् ॥ तिलहोमसहस्रग्सु वेदाध्ययनमेवा । विप्रा दादश वा भोज्याः पावकेष्टिम्तथैवर ।। • प्राजापत्याइय,-वि मु.। + वेदस्थाध्यायमेवच, इति प्रा. 50 ·३४४ पराशरमाधवः। (१२५० अन्यानि वा पविचाणि सामान्याधर्मनीषिणः" इति । अथ रेतःस्खलने प्रायश्चित्तमाह,- गृहस्थः कम तः कुर्याद्रेतसः सवननं भुवि ॥३॥ सहसन्तु जपेद्देव्याः प्राणायानः विभिः सह । इति । श्रकामते याज्ञवल्क्य बार "यन्मेऽध रेत इत्याभ्यां म्कवं रेतोऽभिमन्वयेत् । स्तनान्तरं ध्रुवोर्मध्यं तेनानामिकया स्योत्" इति ॥ यन्मेऽध रेत इत्येकम्या वचः प्रतीकमिदम् । पुनमामलिन्द्रिय- मित्युपरितनो मन्त्रः । तेनाभ्यां मन्त्राभ्यामनामिकया रे श्रादाय स्तनयोः ध्रुवोर्मध्यमुपस्पशेत् । यतीनां वनवा भिनां च प्रयत्नात्मर्ग कपवोतं द्रष्टव्यम्, "यनोमर्ग यही कृत्वा नामणौ भिरुपम्पृशेत् । वानप्रस्थो यतिश्चैव चरेचान्द्रायणत्रयम् -दति ।। खरे तु काश्यप पाह.-- "मूर्यस्य त्रिनमस्कार स्वप्ने भिवा ग्टही दरेत् । वानप्रम्यो यतिश्चैव त्रिः कुर्य्यादघमर्षणाम्" इति ॥ अह्मचारिणं प्रति मनुराह,- "स्वप्ने मिक्ता ब्रह्मचारी विजः शुक्रमकामतः । खात्वाऽर्कमयित्वा तु पुनमामित्यूचं जपेत्" इति ॥ भयादौ प्रजापतिराह,- - HARum- Pawwamream *चरेचान्द्रायबातम्, इति मु.।

·प्रायविनकाण्डम् । ३६५ "भये रोगे तथा स्वप्ने सिक्का शुक्रमकामतः । श्रादित्यमर्चयित्वा तु पुनर्मामैत्यूचं जन्"--इति । नैष्ठिकस्य हारीत पाहा- "उपकुर्वाणस्तु * यः कुर्य्यात् कामतोऽकामतोऽपिवा। तदेव द्विगुणं कुर्यात् ब्रह्मचारी च नैष्ठिक:"--दति ॥ अथ ब्रावधम्य महापातकस्य प्रायश्चित्तमाद, चतुर्विधोपपन्ने तु विधिवद् ब्रह्मघातके ॥ ६ ॥ समुद्रसेतुगमनं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् । इति । अगादयश्चतस्रो विद्याश्चतुर्विधाः, ताभिरुपपन्नस्तध्ययनानुष्ठा- नवान्। एतेन “चतुर्विद्योपपन्नेन द्वाभ्यां च"--इत्यादिरगिरमा प्रोता सर्वा परिषदुपलक्ष्यते । समुद्र दाशरथिना बङ्कः समुद्रसेतुः, नद्यात्री ब्राह्मणघातके पुरुषे यथाविध्यनुष्ठेयत्वेन निर्दिशेत् । विधिवदित्युक्तं, कोऽसौ विधिरित्याकाङ्क्षायां तदिनिकर्त्तव्य - सेतुः तामाह- सेतुबन्धपथे भिक्षा चातुर्वर्थ्यात् समाचरेत् ॥६५॥ वर्जयित्वा विकर्मस्थान छत्रापानदिवर्जितः । इति । चतुर्ण वर्णनां यानि कर्माणि शास्त्रविहितानि, तेभ्यो विरु- उपकुवँस्तु, इति मु। + समाचरम्, इति मु.॥

·परामरमाधवः। [१२५ हानि विकर्माणि । तेषु तात्पर्येण तिष्ठन्नौति विकर्मस्थाः । तान् वर्जयित्वा यथाशास्तं वर्तमानाचातुर्वर्थात् मेनुबन्धमार्ग भिक्षा चरेत् । कत्रोपानद्विवर्जित इति म केवलं भिक्षावेलायां, किन्तु गमनेऽपि द्रष्टव्यम् । भिचमाणेन दलव्य मुक्रिप्रकारमाह, अहं दुष्कृतका वै महापातककारकः॥६६॥ गृहहारेषु तिष्ठामि भिक्षार्थी ब्रह्मघातकः । इति ! पापप्रख्यापनस्य प्रायश्चित्ताङ्गत्वात् प्रतिभिवाग्टममई दकृतक- मत्यादि वाक्येन स्वपापं प्रख्यापरोन् । 'अप्रयापने ङ्गिराः,- "कृन्ना पापं न गृहेत गृह्यमानं विवर्द्धते"-दति । दुष्कृतकी महापातककारको ब्रह्मघातक इति पद त्रयम्य महासामान्यावान्तरमामान्यतद्विशेषाचित्वादन किः । अध्वश्रान्तम्यावस्थातुं देशविशेषमाह.-- बामाहा- * कर्तव्य, इति । (१) दुष्कृतकम्मा, इति पापत्य महासामान्यवाचि पदम् । महापातक- कारक इति महापामत्वरूपावान्तरसामान्यवाचि पदम् । अझ धावक इति बचावधपापत्वरूपावान्तरसामान्यविशेषवाचि पदम् । सामान्य प्राप्तस्त विशेषकथनमानयतमेव । "चाचार्याणामियं पीली यव सामान्येनाभिधाय तदेव विशेषेण विष्णोति"-इत्युक्तरिति भावः।

·प्रायश्चित्तकाडम्। गोकुलेषु वसेचैव ग्रामेषु मगरेषु च ॥६॥ तपोवनेषु तीर्थेषु नदीप्रश्रवणेषु च । इति । बहूनां गवां ग्रामे स्थापयितुमशक्यत्वेनारण्ये स्थापनाय कल्पि-- नो ब्रजप्रदेशो गोकुलम् । यत्र व्याघ्रादिभयात् गामावहिर्निवामो- ऽशक्यः, तत्र ग्रामे नगरे वा प्रविश्य गोगालादेवताऽऽयतनादौ पुण्यप्रदेशे निवसेत् । असति व्याघ्रादिभ्यो भये तपोवनादिषु निवसेत् । नदीप्रश्रवणेभ्योऽन्यानि तीर्थानि पम्पासरोवरादीनि । न केवन्तं भिक्षाग्रहेष्वेव पापप्रख्यापनं, किन्तु निवामस्थानेश्व- पौत्याह,-- एतेषु ख्यापयन्नेनः पुण्यं गत्वा तु सागरम् ॥८॥ दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ॥ रामचन्द्रसमादिष्टं नलसञ्चयसञ्चितम् ॥६॥ सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति । इति । यथोकप्रकारेण पापप्रख्यापनपुरःमरं याचां कृत्वा मेतौ दृष्टे मति तत्पापक्षयः । सेतुदर्शनानन्तरं कर्त्तव्यमाह,-- सेतुं दृष्ट्वा विशुद्धात्मा त्ववगाहेत सागरम् ॥७०॥ इति । स्पष्टोऽर्थः । सेतुं द्रष्टुमशकुवतो भूपतेः पक्षान्तरमाह,- यजेत वाऽश्वमेधेन राजा तु पृथिवीपतिः ॥ इति । - ·पराशरमाधवः॥ [१२५०। अश्वमेधेऽप्यशकस्य तदपाममं वेदितव्यम्। तथा च तैत्तिरीय- माह्मणे श्रूयते । “मचे वा एतेन पाभानं देवा अरबपित्रा एतेन ब्रह्महत्यामतरन्, सर्वं पाभानन्तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते यउ चैनमेवं वेद" इति । तदुपामनं च, "उषा वा अश्वस्य"--इत्यादौ वाजमनेयिबामणे तैत्तिरीयब्राह्मणे च प्रपञ्चितम् । मेतयात्रां ममाप्य पुन: प्रत्यागतस्य कर्त्तव्यमाह,--- पुनः प्रत्यागतो वेश्म वासार्थमुपसर्पति ॥ ७१॥ सह पुवकलवैश्च कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् ॥ गाथैवैकशतं दद्यात् चातुवैोषु दक्षिणाम् ॥७२॥ ब्राह्मणानां प्रसादेन ब्रह्महा तु विमुच्यते । इति ॥ ब्राह्मणानां प्रसादोनाम, विपापः शुद्धलममीत्येवमाद्युतिः । इदश्च प्रतं गुणहीनस्थ ब्राह्मणम्य बधे द्रष्टव्यम् । अस्मिन्नेव विष ब्रतान्तरमाह याज्ञवल्क्यः,--- -- "पाचे धनं वा पर्याप्नं दत्वा शद्धिमवाप्नुयात्" इति । विद्यातपोयुक्ने पात्रे गोभूहिरण्मादिकं जौवनोणयपर्याप्तं दद्यात् । वाशब्देन सर्वखं मपरिच्छदं ग्टहं वा दद्यात्। तदार admineravee-- * सपुत्रासह वैच,-इति मु. । चातुर्वेचे तु,-इति मु.।

·१२.॥ प्रायश्चितकादम्। ६८९ "भर्वखं वा वेदविदे प्राधणायोपपादयेत् । धनं वा औवनाथालं ग्रहं वा मपरिच्छदम्" इति ॥ अपुत्रस्य सर्वस्खदानं, सपुत्रस्य सपरिच्छदग्रहदानमनि व्यवस्था । अथान्यमुनिप्रणीतानां प्रतविशेषाण यवम्यां वर्णयामः । याज्ञवल्क्यः, "शिरःकपाली ध्वजवान् भिवाशी कर्म वेदयन् । ब्रह्महा दादगाब्दानि मितभुक् गद्धिमाप्नुयात्"-दति ।। खव्यापादितब्राह्मणमिनःकपालध्वजवान् । “कृत्वा शशिरो- ध्वजम्" इति मनुस्मरणात् । “ब्राह्मणो ब्राह्मणं घातयित्वा तस्यैव शिरःकपालमादाय तीर्थान्यनमञ्चरेत्"--इति मातालपम्मरणच्च । एतदुभयं पाणिनैव ग्राह्यम्, । “खट्टाङ्गपाणि:"-दति गौतम- स्मरणात् । खट्टाङ्गशब्देन दण्डारोपितशिरःकपालात्मको ध्वजो ग्टह्यते । भिवार्थ त्वन्यदेव मृत्कपालं ग्राह्यम् । “मृण्मयकपालपाणि: भिक्षायै ग्रामं प्रविशत्"-दति गौतमस्मरणात्। तथा शङ्खोऽपि । "ब्रह्महा परिषदाऽनुमतः खट्टाङ्गी गर्दभाजिनो मुण्मयपाचपतित- भिशानभोगौ स्वकर्मविख्यापनेन' चरेझेनमेककालाहारः शून्या- गारनदीपर्वतवृक्षमूलगुहानिकेतनः, मएवं दादशवर्षे शुद्धिमानोति" -इति । वनादिवासिमा तेन भवितव्यम् । यथाऽऽह मनुः,- "ब्रह्महा द्वादशाब्दामि कुटौं कृत्वा वने वसेत् । कृतवापनो वा निवसेद् ग्रामान्ने गोबजेऽपिवार * खकर्म विख्यापयन्, इति मु. ।

·एशशरमाधवः।
[११.।
श्राश्रमे वृक्षमूले वा सर्जभूतहिते रतः" इति ।
कृतवापनो वेति वाशब्देन जटाधारणेन मह विकल्पोऽवगम्यते ।
अतएव सम्वतः--
'ब्रह्माहा बादशाब्दानि वालवामा' जटौ ध्वजी"-दूति।
लोहितमएमयखण्डपरावेण भिक्षा ग्राह्या । तथा चापस्तम्बः ।
"लोहितकेन मृण्मयखण्डशारावेण भिक्षायै ग्राम प्रवित्" इति ।
अत्र भृष्टं लभ्यते इति सङ्कल्पमकृत्वा भेक्षमाचरेत् । तदाह वशिष्टः ।
"मप्तागाराण्यमकल्पितानि चरद्धेचमेककालाहारः"इति। इञ्च
भैचमणविषयन् । तथा त मम्वतः,-
"ब्रह्मनस्तु वनं गच्छेदनवामी जटो वजी।
वन्यान्येव फन्लान्यग्नन् मनकामतिवर्जितः ॥
भिक्षार्थों विचरेद्द्यामं वन्यैर्यदि न जीवति ।
चातुर्वण्य चरेद्रेचं खदाङ्गी मंयतः पुनः ॥
भैक्षं चैव ममादाय वनं गच्चत्ततः पुनः ।
वनवामौ झपः स्पयेत् सदाकालमतन्द्रितः ॥
ख्यापयन्त्रात्मनः पापं महाधः पापकृत्तमः ।
अनेन तु विधानेन दादशाब्दं व्रतं चरेत्" इति ॥
नियमान्तराण्याह यमः,-
"श्रथ वै ब्रह्माहत्यायां खट्वाङ्गी मितभोजमः ।
मएमयेन कपालेन खकर्म ख्यापयंस्तथा ॥
--------
*वस्यवासा, ति मु.।
श्रावयंखया,इति शा.।

·१२१०॥ प्रायश्चित्तकादम्। ४०१ ॥ ब्राह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि वर्जयेन् । शोचन विनिन्दवात्मानं संस्मरन् ब्राह्मणञ्च तम ॥ चरेद् व्रतं यथोद्दिष्टं देवब्राह्मणपूजकः । एवं दृढ़व्रतोनित्यं सत्यवादी जितेन्द्रियः ।। मन्त्रागाराण्यपूर्वाणि यान्यसङ्कल्पितानि च । অম্বানি মননিমুন স্বসি। ब्रह्मनो देहि मे भिवामेनोऽभिन्याय सञ्चरेत् । एककालं चरेझैवमलब्धोपवमेहिनम् ॥ एवं मञ्चरमाणस्तु ब्रह्माहत्यां ब्रुवन् सदा । पूर्ण तु दादो वर्ष ब्रह्महत्यां व्यपोहति" इति ॥ ब्रह्मादिनियममाह गौतमः । “खट्वाङ्गी कपालपाणिदिन संवत्सरान् ब्रह्मचारी भिक्षायै ग्राम प्रवियेत् कर्माचजाण: यथोप- कामेत्। सन्दर्भमादार्यस्य स्थानामनाभ्यां विचरन् सवनेषदकस्पर्णी एडोत्"--इति । काम्यपोऽपि,- “पवित्रपाणिर्दण्डौ च पचदन्तोरजस्वलः । तौर्थवासौ कुशाच्छादी जटिलो ब्रह्महा भवेत्" इति । इयं विद्धिरकामकृतघ्राह्मणबधविषया। तथा च मनुरेतद्- द्वादशवार्षिकमुपक्रम्य बहनि प्रतान्यभिधायान्ते निगमयति,- * भुक्तिवर्जितः,-इति शा० स० । बिधोपकमेत्,-इति मु। * करवोऽपि, इति मु.। 51 ·४०२ पराशरमाधवः। (१९प.। "इयं विशुदिदिता प्रमाण्याकामतो विजम् । कामतो ब्राह्मणबधे निष्कृतिर्न विधीयते"-इति ॥ श्रावृत्तब्रह्मबधे चतुर्यात् प्रागवतमप्यावर्तनीयम् । तदाहतमनु- देालो- "विधेः प्राथमिकादम्माहितीये दिगुण चरेत् । हतीये त्रिगुणं चैव चतुर्थ नास्ति निष्कृतिः ॥ यस्यादनभिमन्याय पापं कर्म मत् शतम् । तम्येयं निष्कृतिर्दृष्टा धर्मविद्धिर्मनीषिभिः" इति । तदेतद् देवलेन सकृदनुष्ठानस्य महरष्टतपापविषयत्वाभिधानान्, प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकमावर्त्तनीयमिति न्यायोञ्चावृत्तौ ईगुणादि- मिटिः । यस्तु न साक्षाद् ब्राह्मणं इन्ति ; किन्तु तिरस्कारादिद्वारा तन्निमित्ततामापद्यते, तं प्रति सुमन्तुराह,- "तिरस्कतो यदा विप्रो हत्वात्मानं मृतो यदि । निर्गमाः महसा कोधाद् ग्ट हक्षेत्रादिकारणात् ॥ वार्षिकं व्रतं कुर्यात् प्रतिलोमां सरस्वतीम् । गच्छदाऽपि विशुद्ध्यर्थं तत्यापस्येति निश्चितम्" इति ॥ निर्निमित्तं भर्तीने मएवाह,- "प्रत्यर्थं निर्गुणो विप्रो अत्यर्थं निर्गुणोपरि । क्रोधाद्वै म्रियते यस्तु निर्निमित्तन्तु भर्मितः ॥ वत्मरत्रितयं कुर्याबरः कळू विशुद्धये" इति। यदा पुनर्निमित्तौ अत्यन्तगुणवामात्मघातौ चात्यमनिर्गणः, तदेकवर्षमेव ब्रह्माहत्यानतं कुर्यात् । Me- ·१२१.] प्रायशिक्षकाण्डम् । 8०३ , "केशमश्रुनखादौनां कृत्वा तु वपनं वने । ब्रह्मचर्य चरन् विप्रो वर्षणैकेन शयति"--दति तेवाभिधानात् । यथा हन्ता प्रायश्चित्तौ, यथा वा निमित्तौ, तथैवानुमन्नादयोऽपि प्रायश्चित्तभाजः । तथाच पैठौनमिः,- "हन्ता मन्तोपदेष्टा च तथा सम्प्रतिपादकः । प्रोत्साहकः महायश्च तथा मार्गानुदेशकः ।। श्राश्रयः शस्त्रदाता च भनदाता विकर्मिणाम् । उपेक्षकः शफ्रिमांश्चेद् दोषवक्राऽनुमोदकः । अकार्यकारिणस्तेषां प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् । यथाशक्त्यनुरूपञ्च दण्डन्तेषां प्रकल्पयेत्” इति । एतेषां मध्ये यो यो बधस्य प्रत्यासन्नस्तस्य तम्याधिकं प्राय- चित्तं, विप्रकृष्टस्य तदपेक्षया न्यूनं प्रायश्चित्तं कल्पनीयम्। माया- कर्तुरपि वयो विशेषे प्रायश्चित्तस्य हासो भवति । तदाह यमः',- "अशौतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाऽप्युनषोडशः । प्रायश्चित्ता मर्हन्ति व्याधितश्च तथा स्त्रियः" इति । क्वचित्कर्तुः प्रतिनिधिमाह मएव,- "अपूर्णकादशाब्दस्य चतुर्वर्षाधिकस्य च । प्रायश्चित्तं चरेद् भ्राता पिताऽन्योवाऽथ बान्धवः"--इति । यत्तु तेनैवोत्रम्,- है मनुः, इति मु.। + स्त्रियोरोगियरब-इति मु.।

·पराशरमाधवः। म पुनः "श्रतो बालतरस्यास्य मापराधो न पातकम् । राजदण्डो न तस्याति प्रायश्चितच नेव्यते" इति ॥ तत् प्रायश्चित्ताल्पत्वाभिप्रायेण, मात्मना तदभावप्रति- पादमपरम् । "पादो बालेषु दानव्यः सवर्णव्वयं विधि:"--इति विष्णुमा बालस्य पादाभिधानेन बाम्नान्तरस्य ततोऽप्यनपत्लान- गमात् । यदा, माभूदालतरस्य पापं, वचनेन भावाभिवारणात् । म मस्ति वचनस्यातिभारः। यत्युनर्मध्धमाजिरोवचनम्, "गवां महसं विधिवत् पानन्धः प्रतिपादयेत् । ब्रह्माशाऽपि प्रमुध्थेत मर्वपापेभ्यएच' इति । "द्विगुणं सवनम तु ब्राह्मणे ब्रतमादिशेत्"- इत्येतदाक्यविहितद्विगुण प्रताचरणमाम्य वेदितव्यम्। प्रायश्चित्त- स्था निगुरुत्वात्। यदपि शव वनम् । “प्रमाप्य द्वादशसंवमरान षद्धि- माईसंवारं च ब्रतान्यादिशेत् । तेषामन्ने गोसहस्रं तस्या मद्धं च द- खात्, मर्वेषां वर्षानामानुपूर्पण"-दति । तदाचार्यादिहननविषयम्। तथा च ददः, "सममब्राह्मणे दामं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे । प्राचार्य शतमाहवं मोदर्य दक्मक्षयम् ॥ ममरिगुणमाइसमानन्यच यथा कमात् । दाने फसविशेषः स्थात् हिंसायां मरदेव घि"-रति ॥ मन्येवं वसमानारं मासिवमोदासत्व या विषयवस्खोचते, - ·] प्रायवित्तकालम् । । - तत्र माऽस्तु ; 'यत्र स्वन्तरेणैव वचमान्तर व्यवस्थोच्चते, तत्र स्व- कपोलकल्पिता कथं श्रद्धेयेति चेत्। मैवम् । सतिकार. कल्पनौ- यत्वाभिधानात् । तथा च देवलः,-- "आतिशक्रिगुणापेवं सहुद्धितं तथा । अनुबन्धादि विज्ञाय प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत्" इति । यदिदं, द्वादशवार्षिकं ब्रह्महत्यात्रतं, सद्वादशवर्षे सम्पूर्ण वा समापनीयम्, अम्विा नाचणबाणदिनिमित्तलाभे। तथा च शङ्खः। "दादशे वर्षे शुद्धिमाप्नोति, अमरा वा बाह्मणं मोचयित्वा, गदा दाद- शानां परित्राणात् सद्योवा अश्वमेधावभृथस्वानाहा पूनो भवति"- इति । एवं च मति यद् याज्ञवल्क्येनोकम,- "ब्राह्मणस्य परित्राणात् गवां द्वादशकस्य वा। तथाऽश्वमेधावभृथवामात् शुद्धिमवाप्नुयात् । दौर्घतीनामयग्रस्तं ब्राह्मणां गामथापिवा ।। दृष्ट्वा पथि निरातकं कृत्वा वा प्रमहा शुचिः । पानीय विप्रसर्वखं हतं घातितश्ववा ।। तविमित्तं क्षतः अस्वैौववपि न दुष्यति" इति । न तब्रतान्तराभिप्रायं, किन्तु समाप्तिकथनाभिप्रायम् । प्रता- माराणि मनुराह- "लक्ष्यं शस्त्रमतां वा स्थाद्विदुषामिछयाऽऽत्ममः । प्रास्त्रेदात्मानमनौ वा समिद्धे निरवाशिरा ॥ बजेत वाइसमधन खर्जिता गोसवेन वा । अभिजिविवियों वा पिताऽमिछुताऽपिवा ॥

·पराशरमाधवः। [१२५०। जपन् वाऽन्यतमं वेदं योजनानां शतं ब्रजेत् । ब्रह्महत्याऽपनोदाय मितभुनियतेन्द्रियः । मर्वखं वा वेदविद ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥ धर्म वा जौवनाया ग्टर का सपरिच्छदम् । हविष्यभुवाऽनुचरेत् प्रतिश्रोत: भरखतीम् ॥ अपेद्दा नियताहारम्तिर्वै वेदम्य महिताम्-इति । एते सर्व पक्षाः कामकाराकामकार विविध विषयलेन व्यवस्था- पनीयाः । कामहतात्यन्ताभ्यामे तु यशवमय आध-- "लोनभ्धः खा इत्येवं विलोमप्रति ने तनुम् । मजान्तं जुड़यावाऽपि मन्त्रैरेभिर्यथाक्रमम्'.. दति ॥ तबाही मचानार वमिष्टः । “लोमानि मृत्योहामि लोम- भिर्मत्युं नाशय' इति प्रथमम् । वर्ष मृत्योर्जुहोमि बचा मृत्यं माशय इति द्वितीयम् । लोहितं मृत्योर्जुहोमि लोहितेन मृत्यु नाशय इति हतीयम् । माम मृत्योर्मुहोमि मांमेन मृत्यु नाशय इति चतुर्थम् । मेदोमायोजामि मेदमा मृत्यु नाशय इति पञ्च- मम् । वायु मृत्योर्जुहोमि बावा मृत्यु नाशय इति षष्ठम्। अस्यौनि मृत्योर्जुहोमि अस्थिभिर्मत्यु नाशय इति सप्तमम्। ममा मृत्यो- जुहोमि मध्नया मृत्यु नाशय इत्यष्टमम्" इति । मरणालिकस्य सर्वस्य ब्रतस्य कामकारविषयत्वं मध्यमाझिरा आह,- - www.dam • वाय,तिमा एवं परत्र । + मरणान्तिवादशस्य, इति मु.।

·१२.] प्रायश्चितकाण्डम् । "प्राणान्तिकं च यत्प्रोकं प्रायश्चित्तं मनौषिभिः । तत्कामकारविषयं विज्ञेयं नात्र संशयः ।। यः कामतो महापापं नरः कुर्यात् कथञ्चन । न तस्य द्धिनिर्दिष्टा भावनिपतनादृते” इति ।। यत्तु सुमन्तुनोत्रम्। “ब्रह्महा संवासरं काम चरेत् । अधःशायौ विषवणम्नायी कर्मवेदकोभशाहारो दौयनदी पुलिनमङ्गमाश्रमगोष्ठ- पर्वतप्रस्रवणतपोवनविहारौ स्यात् स्थानवीरासनौ । संवत्सरे पूर्ण हिर- ण्यमणिगोधान्यतिलभूमिमा घि ब्राह्मणोभ्यो दद्यात्, पूतो भवति" --ति । तदपहन्तुर्मूर्खस्य धनवतोजातिमाचव्यापादने द्रष्टव्यम् । यत्पुनर्वमिष्ठवचनम् । “हादभरात्रमभचो द्वादशराबमुपवसेत्"-- इति । तन्मनोऽवसितब्रह्माहत्यस्य तदैवोपरत जिघांसस्य वेदितव्यम् । यत्पुनः षट्त्रिंशन्मतवचनम्,- "पण्डन्तु ब्राह्मणं हत्वा शूद्रहत्यावतं चरेत् । चान्द्रायणं प्रकुर्वीत पराकद्वयमेवच"-इति । तदप्रत्याने यपुंस्त्वस्य प्रत्ययबधे द्रष्टव्यम्। अप्रत्ययबधे तु वृह- स्पतिराह,-- "अरुणयाः सरखत्याः मङ्गमे लोकविश्रुते । मायेत् चिषणखायौ विरात्रोपोषितोदिजः" इति । एतानि द्वादशवार्षिकादिधनदानपर्यन्तानि ब्राह्मणस्यैव। पत्रि- यादेस्तु द्विगुणणदिकम् । यदाहाङ्गिराः,- "पर्षद् या ब्राह्मणानान्तु मा राज्ञां द्विगुष्ण मता। * कुर्यादिपा, इति मु.। Au ·पराशरमाधवः। [१२५. - वैश्यानां त्रिगुणा प्रोका पर्षदच्च व्रतं सातम्" इति । प्रजापतिरपि,- "विगुणं त्रिगुणां चैव चतुर्गणमथापिच । क्षविशाद्रजातीनां ब्राह्मणस्य बधे व्रतम्" इति ॥ यस चतुर्विंश निमतवचनम्,- "प्रायश्चित्तं यदानातं ब्राह्मणस्य महर्षिभिः । पादोनं क्षत्यिः कुर्य्यादधं वैश्यः ममाचरेत् ॥ शूद्रः समाचरेत्याटमशेषेवपि पामस' इति । तत्प्रातिलोम्यानुष्ठितचतुर्विधमाहमव्यतिरिक्रविषयम् ! मूां- बमिकादीमामपि दण्डवस्पायश्चित्तं सम्हनीयम् ! दण्डतारतम्यमा याज्ञवल्क्यः,- - "दण्डप्रणयनं काय वर्णजात्युत्तराधरैः" इति । एवं च मति मर्धावसिकस्य ब्राह्मणवधे क्षत्रियादूनमप्यर्द्धद्वादश- वार्षिकं भवति । अनयैव दृणा प्रतिलोम्धोत्पत्रामामपि प्रायश्चि- तमूहनौयम् । तथोशामिणामपि प्रायश्चित्ततारतम्यमङ्गिरसा दतिम्,-- "ग्टहस्योकानि पापानि कुर्वन्याश्रमिणो यदि । शौचवत् शोधनं कुर्युराक ब्रह्मनिदर्भमात्” इति ॥ प्रक्राकास्य प्रायश्चित्तस्य मध्ये विपत्तावपि पापचयो भवति । तथा चारीतः,- Momen. AN-H * शूद्राणान्त चतुर्गुणा,-ति मु• । क्षत्रियादूनमध्यवर्षे दशवार्षिकं भवति, इति शा. ।

·BE पायश्चितकाण्डम् । १२ प.] - "प्रायश्चित्ते व्यवमिते कर्त्ता यदि विपद्यते । पूतस्तदहरेव स्थादिह लोकपरत्र "-दूति ।। व्यासोऽपि,- "धर्मार्थ यतमानस्तु मृतश्चेत् कोऽपि मानवः । प्राप्तो भवति तत्पुण्यमच मे नास्ति मंशयः'-ददि ॥ बधोद्यमेऽपि बधप्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । तदाह या शबसक्यः,- "चरेत् व्रतमहत्वाऽपि घातार्थ चत् ममागतः' इति । यथावर्णमित्यनुवर्तते । अतएव स्मृत्यनारम्,- "अहत्वाऽपि यथावणे ब्रह्माहत्यानतं घरेत्" इति । मवनस्थस्वौषधम्य महापातकत्वमभिप्रेत्य प्रायशितमाह.- सवनस्यां स्त्रियं हत्वा ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ॥७३॥ इति॥ - -- श्राहिताग्नेर्जाया पनिता सवनस्था । श्रतएवाङ्गिराः,- 'श्राहिताग्नेदिजातस्य हत्वा पनौमनिन्दिताम् । ब्रह्म हत्यानतं कुर्यादात्रेयोनस्तथैवच" इति ॥ ब्रह्महत्यायाः प्रायश्चित्तमभिधाय मद्यपानस्य प्रायश्चित्तमाह, मद्यपश्च दिजः कुर्यान्नदीं गत्वा समुद्रगाम् । चान्द्रायणे ततश्चौर्णे कुर्यात् ब्राह्मणभोजनम् ॥७॥ अनडुत्सहितानां च दद्यात् विप्रेषु दक्षिणाम् । इति । पनमादिजन्यं मदकारणं द्रक्ट्रव्यं मद्यन् । तदाह पुलस्त्यः,- "पानमं द्राक्षमाधूक खारं तालमेघवम्। मधूत्थं सौरमाविष्टमेरेयं नारिकेलजम् ॥ - 52 ·. पराशरमाधवः। [१२. समानानि विजानीयान्मधान्येकादशैव तु"-इति। एकादयानामन्यतमस्य माम्य पाने महानदीतौरे चान्द्रायणश्च- रित्वा ब्राह्मणभोजनं कृत्वा दक्षिणां दद्यात् । तदेतत्कामकार- विषयम् । अकामकारे तु वृहस्पतिराह,- “पीत्वा प्रमादतो मद्यमतिकृच्छ्रश्चरेत् द्विजः । कारयेत्तम्य मंस्कारं पातया विप्रांतु भोजयेत्" इति । नदेतनाद्यपानप्रायश्चित्तं ब्राह्मणम्यैव, न तत्रियवैग्ययोः । मद्य पानस्य ब्राहाणं प्रत्येव निषेधात् । “यचरक्षःपिपाचा मामांमसुराउसवम् । तडाह्मणन नात्तव्यं देवानामनता हविः'-दति स्मरणात वृदिपार पि,-- "माधूकमनवं मैरं ताम्सखाāरपानसम् धस्वरशैव मा चौक मैरयं नारिकेलजम् ।। अमेध्यानि दगातानि निन्द्यानि बाह्मणस्य तु".. राजन्यवश्ययोमा मद्यपानमनुजानाति सहयाज्ञवल्क्यः,- "कामादपि च राजन्यो वेश्या वाऽपि कथञ्चन। मद्यमेव सुरां पौवा न दोषं प्रतिपद्यने"--इति ॥ व्यामोऽपि,- "उभौ मध्वासवं पौवा उभौ चन्दनचर्चितौ । एकपर्यायती दृष्टौ मे केशवाजमौ"--इति ॥ उपनयनात् पूर्व मद्यपाने प्रायश्चित्तं पिचादिभिः कर्तव्यम्। तदा आवकर्य, नमम । दति। m ·पायधिसकाण्डम् । ४११ "अनुपेतस्तु यो बाखो मा मोहात् पिवेत् यदि । तस्य कच्चयं कुर्यात् माता भ्राता तथा पिता' इति ॥ मद्यपानस्य प्रायश्चित्तमुक्ता सुरापानम्य प्रायश्चित्तमाह,- BAR सुगरापानं सत्कृत्वा अग्निवर्णां सुरां पिवेत् ॥ ७॥ स पातयेदथात्मानमिह लोके परव च । इति । -- पिष्टादिजन्यो द्रवद्रव्य विशेषः सुरा । तथा च मन्,- "गौड़ी पैष्टौ च माध्वौ च विजेया त्रिविधा सुरा । यवेका म पातव्या तथा सङ्घ द्विजोत्तमैः" इति । तत्र पैठ्यां सुरामब्दो मुख्यः। गोडोमायोर्गौणः। पुलम्त्येनैका. दशममधेषु गौडौमायावनुक्रन्य सुरायाः सकृत्पाने गौडौमाधोर- भुख्ययोरमकृत्पाने चाग्निसमानवर्णात्पत्तिपर्यन्तमन्तप्तामत्युषणां सुरां पौला प्राह्मणो म्रियतेत्यभिधानात् । तथाच हम्पतिः,- "सरापाने कामकते ज्वलन्तों चैव नां मुखे । क्षिपेत् तया विनिर्दग्धो मृतः शद्धिमवाप्नुयात्"-दति ॥ गौडौमायोरभ्यासे ततया मरणं व्याघ्र श्राह,--- "मत्या मद्यममत्या वा पुनः पौवा द्विजोत्तमः । ततोऽग्निवर्णा तांपौवा स्मृतः शयेत् स किल्विषात्" इति। कामकते भवत् पैष्टौपाने मूलवचनोकं मरणं द्रष्टव्यम् । अकाम- कते तुयाजवसक्य पाह- "बालवामा अटो वाऽपि ब्रह्माहत्यानतं चरेत् । पिण्याकं वा कणान् वाऽपि भक्षयेत् चिममा निमि"-दति ॥ mom ·११२ पराशरमाधनः। [१५ च. एतच वर्षचयपिण्याकादिभक्षणं कर्दनविषयम्। तथाच वर्षय- व्रतं असत्य व्यास प्रार,- "एतदेव व्रतं कुर्य्यात् मद्यपछईने कते। पञ्चगव्यश्च तस्योकं प्रत्यहं कायशोधनम्'-दति ॥ यत्तु मनुनोत्रम्,-- "कणान् वा भक्षयेदब्द पिण्याकं वा भकृत् निशि। सरापानाघनत्यर्थ वालवासा जटी ध्वजो".- इति । तत्तालुमात्रसंयोगे द्रष्टव्यम्। यदपि देवले लोकम् । “सुरापाने ब्राह्मणो रूप्यताम्रसीमानामन्यनामांकन पौत्वा शारीर परित्या- गात् पूतोभवति"- इति । यदाद मनुनोकम,--- “गोमूत्रममिवणं वा पिवेदकमेव वा। पयोतं वाऽमरणात् मोगकद्रसमेवच"-दति ॥ तदुभयं मूलपचनेन समानविषयम् । वेदविदं प्रत्याङ्गिरा- ma- "वृहस्पतिवनेष्ट्वा मुरापो ब्राह्मण: पुनः । ममत्वं ब्राह्मणेगच्छदित्येषा वैदिको हतिः"--इति ।। माहौजसुगपाने अधिरा श्राद,- "भूमिप्रदानं वा कुर्यात् सुरां पोखा द्विजोत्तमः । पुनर्न च पिवेत् जात मंशतः म विशाति"-इति ॥ यत्तु समन्नुनोक्रम् । “ब्राह्मणम्य सुरापस्य षण्मामानुवृतममुद्रो- दकसामं माविश्यष्टसहस्रं जुड्यात् प्रत्यहं निराधमुपवासः। तप्त- कण पूतो भवति अश्वमेधावमयसामेन -रति। सत्पात्र- ·१२.] प्रायश्चितकाखम्। ४१३ -- सहस्पतिम्वविषयएव द्रष्टव्यम् । सम्पत्यभावे वा द्रष्टव्यम् । यन् पुनः रहस्पतिनोक्रम्,- "गौडौं माधौं सुरां पैष्टौं पौत्वा विप्रः ममाचरेत् । सप्तक, पराकञ्च चान्द्रायणमनुक्रमात्'-दति ॥ तदनन्यौषधमाध्यव्याध्युपशमार्थपाने वेदितव्यम्। प्रायश्चित्त- स्थान्यत्वात्। अतएव हेतोः सङ्कल्पमात्रविषयतेन वा योजनीयम् । अथ सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तमाह,- - अपहृत्य सुवर्णन्तु ब्राझणस्य ततः स्वयम् ॥ ७६ ॥ गच्छेन्मुषलमादाय राजानं स बधाय तु। ततः शुद्धिमवाप्नोति राज्ञाऽसा मुक्तएवच ॥७७॥ कामतस्तु कृतं यत्स्यान्नान्यथा बधमर्हति। इति । - अत्र सुवर्ण शब्दः परिमाणविशेषोपेतहेमवचनः । स च परि. माएविशेषो याज्ञवल्क्यन दर्शितः,- "जालसूर्य्यमरोचिस्थं घसरणरजः स्मृतम्। तेऽष्टौ लिला तु नास्तिस्रो राजमर्षय उच्यते ॥ गौरस्तु ते अयः षट् ते यवो मध्यस्तु ते त्रयः । कृष्णलः पञ्च ते माषस्ते सुवर्णस्तु षोड़ा"-दति। उकपरिमाणविशिष्टं बाधणसुवर्ण योऽपहरति, स स्वयमेव राज- कर्वकं मरणं सम्पादयितुं प्रहारसाधनं मुषलमादाय राजममोपं गच्छेत् । गत्वा दुभं मां प्रहरेति निवेदयेत् । ततो राज- कर्डकात् सुषलाधमाइधादयं विश्वातौति । प्रय मुषल- ·४१४ परापारमाधवा। प्रहारेण न मृतः, तदा राजा मुक्रः शुद्धिं प्राप्नोत्येव । सथाप सम्वतः,-- "ततो मुषस्लमादाय मलद्वन्यात्तु तं स्वयम् । यदि जीवति स स्तेनस्ततः म्यादिमुच्यते"-इति ।। अथवा, मुक्तएवचेति पक्षान्तरमेवं व्याख्येयम् । यच स्तनेन ये पोप्यास्तदीयपुमित्रकलचादयो बयः मन्ति, तत्र स्तने मृते बहवो- विनश्यन्तौति मत्वा कृपानना राजा धनदण्डा दिएरःसरं म्तेनो- ऽमहतो मुच्येत, तदापि विद्यार्थिवेति । नन्नवं मति, "अनन्नम्मी राजा"-दति गौतमवचनान् राजा प्रत्यवायो म्यात् । न । तस्य पोथ्यवर्गादिकृपानिमित्तस्तेनव्यतिरिक्तविषयत्वेऽप्यपपनेः। मनु ब्रा- झणवधम्यानिनित्वात् मुकण्वेत्ययं पक्षस्तविषयायेम कुतो न व्याख्यायते! मनुवचनविरोधादिति ब्रमः । तयाच मनुः --- "मुवर्णम्तयकृतिमी राजानमभिगम्य तु। स्वकर्म ग्यापयन् ब्यान्मां भवाननुशास्विति । ग्टहीत्वा मुषलं राजा महत् कुर्यात् हतं वयम् । बधेन गुह्यति म्तेनो ब्राह्मणास्तपमेवच"--इति । प्रत्र वधपक्षोनामधारकमात्रविप्रविषयः। तपःपवस्तु मवनस्थत्वा- दिगुणोपेत पाहाण विषयः। न च तादृशस्य स्तेयममम्भावितमिति गइनौयम्। कदाचित् क्वचिञ्चित्तगततामसवृत्या लोभातिशयोदये मति तत्सम्भवात्। एवञ्च मति मुझएवंति पक्ष एतद्विषयत्वेनापि योजयितुं शक्यते। यच्चार्य कामकृतं स्यात्, तपायमुक्रोबधी द्रष्टव्यः। अन्यथा प्रामादिकचौर्य बध नाईति। न च कोभेकमूलस्य चौर्याय

·प्रावितकाखम्।
४१५
१२५०
-
प्रमादिकत्वमसम्भावितमिति मनीयम्। यदा वस्त्रयान्नथिनं
सुवर्ण सुवर्णत्वेनाज्ञात्वाऽपहरति, अपहत्य चान्यस्मै ददाति नाति
वा ; म पुनः स्वामिने प्रत्यर्पयति, तदा मम्भवत्येवाकामकोऽप्य -
पहारः । तादृशेऽपहारे सवनस्थनाहाणवत्तपमा द्रिष्टया ! तपमो-
विशेषस्तु मनुना दर्णितः,-
"तपमाऽपनुनुत्मस्तु सुवर्णम्तेयजं मलम् ।
बालवामा द्विजोऽरण्ये चरेशदाबधब्रतम्-दति ॥
सुवर्णात् न्यूनपरिमाणेषु हेमसु व्रतभेदाः षट्त्रिंशन्मते दधिनाः,--
"बालाग्रमाचे पाते प्राणायामं समाचरेत् ।
लिचमात्रेऽपिच तथा प्राणायामवयं
बुधः ॥
राअसर्षपमाचे च प्राणायामचतुष्टयम् ।
गायश्यष्टसहस्त्रच जपेत् पापविद्धये ॥
गौरसर्षपमात्र तु मावित्रौं वै दिनं जपेत् ।
यवमात्रसवर्णस्य प्रायश्चित्तं दिनदयम् ॥
मुवर्णकृष्णनं झेकमपदत्य द्विजोत्तमः ।
कुर्यात् सान्तपनं कृच्छं तत्यापस्थापनुत्तये ।।
अपत्य सुवर्णस्य माषमाचं द्विजोत्तमः ।
} गोमूचथावकाहारम्विभिर्मासै विशयति ।।
सुवर्णस्यापि हरणे वत्मरं यावको भवेत् ।
आई प्राणान्तिक ज्ञेयमथवा ब्रह्मव्रतम्" इति ॥
वत्सरयावकाशनं किञ्चिन्यूनसुवर्णापहारविषयम्। सुवर्णापहारे
दादभवार्षिकविधामात् । यत्तु चतुम्बिंगतिमतेऽभिहितम्,-
-

·४१६ पराशरमाधवः। (१२ प.. "श्रात्मतुल्यं सुवर्ण वा दद्यादिवाऽथवा ऋतम् । षडब्दं वा चरेत् कृच्छं जपयज्ञपरायणः । तीर्थाभिगमने विद्वान् तस्मात् स्तेयात् प्रमुच्यते” इति ॥ तत्रात्मतुल्यसुवर्णदानमत्यन्तधनिकविषयम् । क्रतुर्धनिको- त्रियविषयः । षड्यार्षिकन्तु तौर्य यात्रामहितं निर्द्धनोचियविषयम् । स्तेयप्रायश्चित्तं सर्वचापहतं धनं स्वामिने दत्वैव कार्यम् । "स्तेये ब्रहाखभूतस्य सवर्णादः कृते पुनः। खामिनेऽपश्तं देयं हा त्वेकादगाधिकम्" इति स्मरणात्। चदा त्या त्या राजा हन्तुमप्रवृत्तः, तदा वसिष्ठी द्रष्टव्यम् । “स्तेनः प्रकीर्णके यो राजानमभियावेत, नतस्तम्मे गाजा उडम्बरं शस्त्रं दद्यात्, तेनात्मान प्रभापयेत्, मरणात् पूतो भवति"--- इति । उडम्बरं ताममयम् । यदा सुवर्णमपत्य तदभुता तदानी- मेवानुतापेन प्रत्यर्पयेत्, तदाऽऽपस्तम्बोकं द्रष्टव्यम् । “चतुर्थकारण- मिताशनेन चिवर्षमवस्थानम्"--दति। मानमापहारे त सुमन्तु- राह । “सुवर्णस्तेयो दादारावं वायुभक्षः पूतो भवति"--इति । गुरुश्रोत्रिययागम्यत्वादिबजगुणोपेतबाह्मणद्रव्यम्य भयमोऽसादप- हारे वमिष्ठोकं द्रष्टव्यम् । “निष्कालकोत्ताभ्यको गोमयामिना पादप्रति श्रात्मानं प्रमापयेत् पूनो भवतीति विज्ञायते"---इति । इत्यं सुवर्णम्मयप्रायश्चित्तमभिहितम् । गुमत त्यगप्रायथितं इसमाध्याये मातरं भगिनौमित्यत्र अपश्चितम् । यस्तु पतित- प्रहादिभिः सा संवत्सरं संमगं कृत्वा स्वयमपि पतितस्तस्य प्रायश्चित्तं मनुराह- -- ·प्रायखिसकायहम् । १२१.] "योयेन पतितेनेषां समगें याति मानवः । स तस्यैव अतं कुर्य्यात् संसर्गस्य विपाय ---दति ॥ प्राचार्यस्तु, कलियुगे संसर्गदोपाभावभिप्रेत्या प्रायिक नाभ्यधात् । श्रतएब स्मृत्यर्थमारे कलौ वजीनामनुक्रमा भग दोषः पापेश्चित्युतम् । संमर्ग दोषस्य पातित्यापादकत्वाभावेऽपि पापमानापाद कायम- स्तोत्याह wee आसनात् श्यनाट्यानात्सम्भापात् सहभोजनात्॥७८॥ संक्रान्ति हि पापानि तैलविन्दुरिवाम्भसि ॥ इति ॥ यथा तेल विन्दुरम्मभि प्रतिप्तः सर्वत्र व्याप्नोति, तथा पतित- मंसर्गतं पापं समर्गिणं पुरुषं व्याप्नोति । सभर्गदोषव्याजेन पूर्वमनुकप्रायश्चित्तानां सर्वेषां माधारणानि प्रायश्चित्तान्याह,- चान्द्रायणं यावकच तुन्नापुरुप रवच ॥७६॥ गवाञ्चैवानुगमनं सर्वपापप्रणाशनम्। इति ॥ तुलापुरुषः कृच्छविशेषः । तत्स्वरूपमुपरिष्टाहत्यामः । यत्र यत्र प्रतिपदोकं प्रायश्चित्तत्रोपलभ्यते, तत्र मत्र पापगौरवलाघवान- सारेण चान्द्रायणादीन्यात्तानि चानुपानि। ततः मवाणि पापानि नश्यन्तौति सिद्धम्। घान्द्रायणादौनि तानि, इति मु. । 53 ·११९ परशरमाधवः । [१२ । इत्थं प्रायश्चित्तकापडे नवभिरध्यायैः प्रकीर्णकादौनां महा- पातकान्तानां पापानां यानि प्रायश्चित्तान्याचार्यणाभिहितानि, तानि व्याचक्षाणेरस्माभिस्तत्प्रसङ्गात् पठितानि स्मृत्यन्तराण्यप्यु- दाहत्य व्यवन्यापितानि ! श्रथ यानि पृर्वमनुदाइनानि, तान्युदा- हत्य धवस्थापयामः . तत्र विषणुप्रोका पाषानुक्रमणिकामाश्रित्य तदानुप्रयोमाय- चितवचनान्युदाहियन्ते । तब विष्णरादावनिपातकमनुक्रम्य तत्म्य- रूपमेवं विनिर्दिद ! "मागमनं दलिगमनं नवागमनमित्यति- पातकानि"-ति । तेषां चयाणां दामाध्याय, मातरं यदि गच दित्यासान् प्रकरणे प्रायश्चितानि निणातानि : प्रतिपानकानन्तरं महापातकमनुक्रम्ध तत्स्वरूपनिर्देशः एवनः। "ब्रह्महत्या सुरापानं ब्राह्मणासुवर्ण हरणं गरदारगमनमिति महा- पातकानि तसंयोगय"-दति । तत्र गुरुदरगमनव्यतिरिकाना चतुर्ण बादशाध्याय चतुर्विद्यत्यादिना मर्चयापप्रणानमित्यनं न ग्रन्येन प्रायश्चित्तान्युकानि । गुरुदारगमनग्य तु दशमाध्याय पिट- दाराम ममाझ्यन्यत्र प्रायश्चित्तमभिहितम् । महापातकानन्तरमनुपातकमनुक्रम्य तत्वकपमेवं निर्दिष्टम् । "यागन्दम्य क्षत्रियम्य बधः वैश्यम्य रजस्वलायाश्चान्तवन्याश्चात्रय- गोत्रया अविज्ञातस्य गर्भम्य पारणागतम्य च घातमं ब्रह्महत्या- ममानौति । कृठमाध्यं सुबइध इत्यतो मुरापानममौ। प्रामाण- भूम्यपहरणं सुवर्णस्तेयभमम्। पिढयमातामहमातुम्नश्वारनृपपन्य-- भिगमनं गुरुदाराभिगमनमदृशम् । पिछमारखसगमनं श्रोषिय- ।

·. प्रायश्चित्तकाण्डम्। ११६ १२१०॥ विगुपाध्यायमित्रपन्यभिगमनञ्च । वसुः मन्याः सगोत्राया उत्तम- वर्षायाः कुमा- रजखलायाः शरणागतायाः प्रजिताया निषि- तायाश्च-दति । तत्र प्रायश्चित्तं विष्णारेवाह - "अनुपातकिनस्वेते महापातकिनो यथ। अश्वमेधेन शान्ति तीयांनभरन का" - इति ॥ तबाश्वमेधः मार्बभौमराजविषयः । “गजा मार्बभौमोऽश्वमेधेन यजेन -इति श्रुतेः। तीर्थम्दानभितर विषयम्। तच माधारण प्रायश्चित्तम् । यत्र प्रतिपदो प्रायश्चित्तं नास्ति नोपलक्ष्यते वा, तत्रेदं साधारण द्रष्टव्यम्। यागम्पन्नचबधम्य तादृशवैश्यवधस्य च पठाध्याये वैश्य वा क्षत्रियं वाऽपौत्येतस्य ाख्यानप्रसके प्रायश्चित्तं दार्गतम् । तथा चान्तर्वन्या प्रत्रिगोत्रायाश्च बध तत्रैव प्रायश्चित्त- मभिहितम्। अविज्ञातगर्भबधे प्रायश्चित्तं चतुर्थाध्याये गर्भपातञ्च या कुर्यादित्यस्मिन् प्रमश वर्णितम् । परणागतबधः परिशिष्यते। मनुस्त्वन्यान्यपि ब्रह्महत्यानमान्याह,- “अन्तञ्च समुत्कर्षे राजगामि च पेशनम् । गुरोचालोकनिन्धः ममानि ब्रह्महत्यया"--दति ।। याज्ञवल्क्यवापराण्यप्यार,-- "गुरूणामध्यधिक्षेपो वेदनिन्दा सुरधः । ब्रह्माहत्याममं ज्ञेयमधौतस्य च नागनम्"--दति ।। अत्र शरणागतवधादिषु पादन्यनं प्रबाहत्यात तमगन्तव्यम् । समशब्दस्य राजममो मन्त्रीत्यादावौषन्यने प्रयोगदर्शनात् । मनुस्व- धौतत्यागादौना सुरापानसमत्वमा,- ·घरापारमाधवः। [१२१ . - "ब्रह्मोदा वेदनिन्दा च कूटमाक्ष्यं मुहद्दधः । गर्हितानाद्ययोजनिधः सरापानममानि घट्'-- इति ॥ नत्र महोज्झम्य प्रायश्चिनं दमिठ श्राह। "ब्रह्मोज्नः कृच्छ डादाराचं गरित्या पुनरुपयुकान के माचाम्यात्'-दति। इदञ्च प्रायश्चित्तं प्रमादकाध्यादिविषम् । मारिणतया तयागे पाद- न्यूनसुरापानवमिति मनभितम् । यदपि दमिनी का : “गुरो. रलोकनिक हादगात्रं चरित्या भने माला मादात् पुतो भवति-दलि ! मतिपय बदनाने दिलव्यम ! विष्णनाउनुकान्तस्य कोटमादाय दाद मालिक प्रायांनन । नथाच तर तानुबली यार,--- "कोटमाध्यतया का निपम इत्य च । एतदेव व्रतं स्यात् नयाचा गतम्" इति। यत्र मान्यन्ताद नेना बघणार, तहिषयमिदम् अपरमपि अाहत्याममं सिमान "ाकुरताडितो वापि नव्या दिश्यो जितः । यमुहिग्य त्यजेत् प्राणांस्तमार्गाघात कम्" इति ।। आक्रोशमादिनिमित्तामात्र मुतन्येव हत्यादोषः, न धेश्यस्य । तथाच मृत्यन्तरम, "कारणान्तु यः कश्चित् दिजः प्राणान् परित्यजेत् । तस्येव तत्र दोष: स्यात्र तु परिकौतयेत्"-दति ॥ सलमानतः, इति मु.। कोटसाच्यक्षातवचनं न, इति । -- ·१२.] प्रायश्चितकागरम्। ४२१ । - याज्ञवल्क्योऽपि सुरापानसमान्यदाजहार, "निषिद्धभक्षणं जयमुत्कर्ष च वो ननम् । रजस्वलामुखास्वादः सुरापानममानि तु"--इति एवमादिधु सर्वत्र येन माम्धं उद्यते, नौयं प्रायश्चित्तं किञ्चि- ज्ज्यभमनुष्ठेयम् । मा च न्यूनता निमित्तगौरवानवारिणो कल्पनीया। सवर्णस्तेयममे तु ब्राह्मणम्य हरणे मरणा निजमाथिनेषु न्यूमन्व- कल्पनाऽमम्भवाद्वादशवार्षिकादिव्रतानि यथायोगं कल्पनीयानि । याजवल्क्योऽन्यानि सुवर्णपणेयभमाच्चाह,- "अश्वरत्नमन प्याज भुधेनु हर तथा । नियस्य च स हि सुवर्ण म्यसमिातम्" इति । मनरपि,- "निक्षेपस्यापहरगं ना वर जनम्य च । भभिचमणीनान में श्मस्ते यभग समनम्"---दति : पिटयपत्यादिगमनानां गुरुतन्यसमानानां दर्भमाध्याय माह- स्त्र गमे चैवमित्यभिन प्रारणे अपश्चितम् । अनुपातकानन्तरं विषणम्पपात अन्न अन्य तत्वरूप मेवं निर्दिद। "अनृतवचनमुत्कर्षे रागामि पैन्यं गुरोचालोकनिर्बन्धो वेद- निन्दाऽधौतस्य च त्यागोऽग्निमालचितसुतदाराणाश्चाभोज्यान्नभक्षणं परस्वहरणं गुरुदाराभिगमनं याज्ययाजनं विकर्मणा जीवनमम- प्रतिग्रहः क्षत्रियविशद्रगोबधोऽनिक्रयविकयः परिवित्तिताइनुजेन ज्येष्ठस्य परिवेदनञ्च ब्राध्यता भूतकाध्यापनं भतादशयनादानं मची- करेय्वधिकारो महायन्त्रप्रवर्तनं द्रुमगुल्ममतौषधौनां हिंमा स्त्रिया H ·४२२ पराशरमाधवः। [१२ १०। जीवनं अभिचारमूलकर्मसु च प्रवृत्तिः प्रात्मार्थं च क्रियारम्भोडना- हिनामिता स्तेयो देवर्षिपिशामृणम्यानपाक्रिया श्रमच्छास्त्राधिगमनं नास्तिकता कुशोलता मधपस्तौनिषवणयपातकानि"-इति । याजवनकास्तु विपणनाइनान्यपि कानिन्दिपपातकानि स्णानप- क्रियादीन्युदाजमार,-- "गोयधोव्रात्यता स्तन्यणानां चानपक्रिया। अनाहिताशिनापण्यविक्रयः परिवेदनम् ॥ मतादध्ययनावान' मतकाधापन तथा । पारदाय पारिवियं बाई व्यं मवाण किया । सोशावितबधी निन्दितापजोनम । नास्तिकां व्रतलोपश्च मुलानचित्र विक्रयः ।। धान्यकुष्यपरम्तेयमयाज्यानां च याजनन् । पिटमारसुलत्यागस्तटाकारामविक्रयः ।। कन्या यु दूषणञ्चैव परिवेदक याजनम् । कन्याप्रटानं तम्यत्र कौटिन्धं बतानोपनम् !! श्रात्मनोऽर्य क्रियारमोमद्यपम्बोनिषवणम । स्वाध्यायानिमतत्यागो बान्धवत्यागण्वच ॥ इन्धनार्थ द्रुमच्छंदः स्त्री किंमौषधी वनम् । हिंसयंचविधानश्च यमनान्यात्मविक्रयः ।। शूद्राप्रेण्यं होनमभ्यं हीनयोनिमिषेवणम् । भमाध्ययनं चैव,इति शा. हो । माखोषः प्रा. एसके ।

·प्रायश्चित्तकाण्डम् । १२३ १२१.] तथैवान्याश्रमे वासः परात्रपरिपुष्टता || अमच्छ्रास्ताधिगमनमाकरेवधिकारिता। भार्याया विक्रयश्चैषामेकैकमुपपातकम्'-दति ।। यद्यम्यनृतवचनमुत्कर्ष इत्येतन्मनुना ब्रह्महत्यासमेछु घटितं, याज- वल्क्येन सुरापानसमेषु, विष्णुना उपपात ; तथापि विषयभेदेन वैविध्यं वक्तुं शक्यत्वात् न किञ्चिदसायंम् । विषयभेदस्च्यते। दृश्य पुरुषं राजसत्यादिभिर्मारयितुं तम्मिन्न विद्यमानमपि महान्तमप- राधमारोप्यानृतं चेद् ब्रूयात्, तद्ब्रह्महत्याभमम्। बधपर्यवभायित्वात् । यस्तु स्नाभपूजाण्यातिकामो राजसभादौ स्वम्मिन् अविद्यमानमपि चतुर्वदाभिज्ञत्वं प्रकटयितुमन्तं ब्रूते, तत्मुरापानममम्। अति- गर्हितत्वात् । यस्तु मुख्यगोष्ठ्यादौ परोपकारमन्तरेण वृथाऽनृतं ब्रूते, तस्यैतदुपपातकम् । तत्राययोः प्रायश्चित्तं पूर्वमेवोकम्। तृतीये तु कामकृते याजयरका पाह "अपि तेज इति छायां खां दृष्ट्वाऽम्बुगतां जपेत् । सावित्रीमानौ दृष्टे चापल्ये चानृतेऽपिच"--दति ॥ कामकृते तु मनुनोनं द्रष्टव्यम्,-- "सुधा चुत्वा च भुत्वा च निष्ठीयोक्वाऽनतानि च । पौत्वाऽपोऽध्येष्यमाणथ प्राचामेत्प्रयतोऽपि सन्'- इति । राजाग्रे माचात्परम्परया वा परदोषकथनं राजगामि पैशुन्यम्। गुरोवलौकनिर्बन्धी विविधः । तत्र राजम्यहादौ स्वयं समर्थः सन् * तथैवागाश्रमे, इति मु.। । मयि, इति मु.। - ·४२४ पराशरमाधवः । ६१२ । असमर्थम्य गुरोर्द्रव्यलाभाधुपरोधकारणं निर्जन्धं कतोति चेत्, मोरामन्नौकनिर्वन्धोब्रह्महत्याममयेन भनुमोकः। यच वाकवारुण्या- दिमात्रेण गुरोर प्रिथमुपजायते, मोऽयमलोकनिर्वन्ध उयपातकम्। वेदनिन्दा त्रिविधा, लाभापायायग्य वेदानामामाण्य प्रतिपादने निर्वग्ध एका निन्दा। मेवं बाजार वन ब्रह्महत्यागमेन- पवर्णिता । मत्यासपि वेद प्रमाणप्रबुद्ध जन्माक्ला दिनमा मनिाया श्रुतिस्मृत्युकन्या नखानसामा दिया जिदा न बासिय मनुराह- "योऽवमन्येत ते हा " .... में भाभिहिम का नाम: अयं चिन्दा माया मनोकामा यस्तु दिमानुतिमपि नात्यन्नं नात या कि भावाति जनाएवादभयान नागमति निन्दनि. निन्दोपपात एवमध्ययनत्यागादकत्रम्य बनियान तम्य गौरबलाप पयानोच्यावान्तरमंदः कल्पनायः। अधिमा दाराभित्यत्रा त्याग इति पदमति। अनफ्रान्नानामुपपातकानां प्रोमोम्योऽति नकमहापातकानपालवाभ्यो गत्याद पपातलम् । तद्नं समुत्यन्त र "महापानकतुज्यानि पापाकानि यानि तु । तानि पातकममानि तन्दगमुपपातकम्" इति ॥ तस्य चोपपातकजातम्य साधारणं प्रायश्चित्तं विषारा,- तिक बन्यते । -- A सि मु० ।

·१२.] प्रायविनकाडम्। "उपपातकिनाते कुटुंबान्द्रापर्ष मराः । पराकमथवा कुर्युर्यवेयुर्गीमयेन "दति ॥ ततेवामावृत्तानां महाते गोमवो द्रव्यः । एकैकम्या प्रति पराकः, शक्रं प्रति चान्द्रायणम । याजवलक्योऽपि आधार -- प्रायविसमाह- "उपपातकरद्धिः स्थादेवं चान्द्रायणेन का। पथमा वाऽपि मामेम पराकेपाथवा पुनः" इति । एवमित्यनेम पदेन प्रकृतं गोवधवतमतिदिभ्यते । अनिदेश. म्वोपदेशान्यूमविषयत्वाद् गोव्रताङ्गानि गोचर्मादौनि कामिसि- विषयानारेषु निवर्तन्मे । एतच्च प्रतचतुष्टयमकाभकारे सत्यपेक्षया विकस्थितं द्रष्टव्यम् । कामकारे तु, “एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिमो द्विजाः । अवकोणे तु शुद्धार्थ धरेचान्द्रायणं व्रतम्" इति मनुनो मासिकं द्रष्टव्यम् । एतब साधारणप्रायचित प्रति- पदोकप्रायधिसाभावे सदभुषलो वा द्रष्टव्यम् । प्रतिपादोसामि प्रायश्चित्तानि यथासम्भवमुदाहरामः । तत्र गुरोरणीकनिन्धस्योपपातकण्य प्रायश्चित्तं विष्णुराह ! “ममुस्कर्ष- ऽमृते गुरोरनौकनिर्वन्धे सदाचारणे क मासं पयसा वर्मत" इति। अनित्यागे भएवाच । “वेदाभ्युमादितविषवणमायभामायौ संवत्सरं मकडेषण वति" इति। मिठोऽपि। “योऽयौनपविजेत, सहवं बादभरावधरिला पुनराधेयं कारयेत्” इति। मनुरपि,- “ক্ষয়িত্ৰীৰিঙালী গাঙ্ক: জালাল? ।

·पराभरमाधवः। [१२७.। चान्द्राथम् चरेमा वौरहत्यासमं पिसत्। अमिहोयपविध्याग्नौमामादूर्धन्तु कामतः । हळू चान्द्रायणश्चैव कुर्य्यादेवाविचारयन्” इति । हारीनः । “संवत्सरोमनामिहोनी चान्द्राय शत्या पुनराद- ध्यात् । विवर्षात्मने मान्तपन पामायणञ्च कुर्यात् । चिसने संवन्म-- रतमभ्यस्य पुमराध्यान्"--इति । मङ्खोऽपि । “अन्युत्मादी भवत्मर प्राजापत्यं चरेत् गाय दद्यात्'-दूति : भरद्वाजः । “द्वादमाहानिक्रमे थइपवामः । मामा तिक्रमे द्वादशाहमुपवासः । संवत्सरानिक्रमे मामोपवामः पयोमक्षपां चदति । एतत्सर्यमालस्याग्निम्यागवि- षयनया' यथायोगमहनीयम् । यत्तु भरदामाटोऽभिहितम् । "प्राणायामशतमादारानं कुथ्योत् । उपवासमाविंशतिराचं कुर्यात् ! अतऊईमाषष्टिरावं तिस्रोरात्रीः उपवसेत् । श्रत अर्द्धमासंवसरात् प्राजापत्यं प्रतं परेत् । श्रत अर्द्ध कालबाहवे दोषबहुत्वम्" इति। तत्यमादाद मित्यागविषयम् । नास्तिक्यात् त्यागे तु याघ्र पाह- “योऽनि त्यति नाम्नियात प्राजापत्यं सरेटिनः । अन्यर पुमराधानं दाममेव तथैवच"-इति । प्राजापत्यस्योपशक्षणत्वात् त्यागकामस्य गौरवलाधवानुसारेहा प्रताकारान्यूहयामि । ब्रतानन्नरकर्त्तव्यमाह जावकर्यः,- "अतीतकार जुजयादनौ विप्रोथवामयम् । महेशी विधिवहयात् हत्वाऽधानं पुनदिजः"-ति । - •पामयादित्याविषयतया,-इति मु.। + मा पुनर्मिने, इति ।

·प्राषितमानम्। एतचौपासनामिविषयम् । दारत्यागे गातातप पाह। “कौमारदारत्यागौ मास पयो- भच: शुद्धाति" इति। अभोज्याभक्ष्यभक्षणप्रायश्चिन्नं वेकादशाध्याये अपश्चितम् । परखहरणे मनुराग- "धान्यानधनचौर्याणि कृत्वा कानाद् विभोत्तमः । मजातौयग्रहादेव झाब्देन नियति ॥ मनुष्याणान्तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्राटदस्य च । कृपवापोजलानाञ्च द्धिश्चान्द्रायणं स्मृतम् ॥ द्रव्याणामल्पमाराणां स्नेयं वाऽन्यवेशनः । परेत् शान्तपनं हळू तनिर्यात्यात्मउद्धये ॥ भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्याऽऽसनस्थ च। पुष्यमूलफलानाश पञ्चगव्यं विशोधनम् ॥ हपाकाष्ठद्रुमाणाश्च शकानस्य गुडस्य । चेस्तचर्मामिषाणाच बिराचं स्यादभोजनम् । मणिमुकामवालानां सायस्य रजतस्य च ॥ पयाकांम्योपालामाञ्च दादगाई कणाचता । कार्पासकौटजोर्णानां विशफेकशफम्य च ॥ पक्षिगधौषधौनाच रज्वाचैव यहं पयः" इति । एतेषां विषयाणां मथे धान्यस्य परिमाणविशेषेण व्रतविशेषः सत्यनारेऽभिहितः,- "धान्यं दामः कुम्भेन्यो हरतोऽयधिक बधः" इति।

·धराशरमाधक। यतु जावालिमोक्रम्,--- "तिसधान्याबवस्वाण शय्यानामामिषस्थ च। संवत्सराद्धं कुर्वात व्रतमेतत्समाहितः" इति । तदेतदकामशताविषयम् । अन्यत्वात् । भक्षस्य तु माहोजनपा- प्तिकस्थापहारे पैठौनमिराह । “भक्ष्यभोज्यानम्योढरपूरणमाहरणे चिरात्रं पञ्चगव्या हारः" इति । यानि त मनूषु विषयेषु अतान्तराश्यन्गभूनिभिर्दर्शितानि, तेषु प्रतेषु थामि भमाभि, न तत्र विवादः । न्यभानामकामकारविषयत्वं, अधिकानान्स कामताभ्याम- विषयत्वमिति विवेकः : तच वसनानि । “द्रव्यामामलासाराणां मामापनम् । भक्ष्यभोज्ययानशय्याऽऽसनमूहापुष्यफलानां हरो पञ्च- गन्यपानम । साकाष्ठद्रुमशुष्काबगुड्वस्वधर्मामिषाणां धिरापमुप- बमेत् । मणिमुकाप्रबालानां ताघरजताय:कांस्थामा हादशाहं कणा- मौ यात्। कापांसकोटमोर्णयपहरले बिराचं पयमा वर्तत । द्वि- गफैकशफहरणे चिराचमुपामेत् । पचिगन्धौषधिरावेदलानाम- पहरणे दिनमुपवसेत्" । "दत्वेवापत द्रव्यं धनिकस्थाभ्युपायतः । प्रायश्चिततः कुर्यात् कल्मषस्थापनुनये"-ति । जायाम्लिः,- "अश्वगोभूमिकन्यास त्या चान्द्रायां चरेत् । अपत्य पान खुट्रान् प्रजापत्यं ममापरेत् ॥ गुडकासिधान्यानि मर्पितवणमेवच । पकारनौवधं ते मा वाम उपानहो ।

·प्रायधिसकागहम् । grid ৰূয়াহাবী মা প্রজাকুন। उदके फलमूलेषु पुष्पवर्णसुगन्धिषु ॥ मदाण्डमधुमासेषु पच्छ्रपादो विधीयते । व्यापादनापहारेषु सन्नोव्य स्वामिनं तनः ॥ पापं निवेद्य विप्रेभ्यः प्रायश्चित्तेन युज्यते । अपत्य तु वर्णानां धनं विप्रः प्रमादतः ॥ प्रायश्चित्तच्च यत् प्रोनं ब्राह्मणानुमते चरेत् । राजखस्थापहरणे रमणीनां जनभ्य च ॥ धमायहरणे वैव कुर्यात् संवत्सरव्रतम्" इति । परदारगममस्य तु प्रायश्चित्तं दशमाध्यायेऽभिहितम् । अथान्य- याजमे मनुराह- "मात्यामां याजनं कृत्वा परेषामन्यकर्म च । अभिचारमहौनञ्च चिभिः कृच्छयंपोहति" इति ॥ यत्तु प्रचेतसा शूद्रयाजकादौननुक्रम्योकम् । “एते पञ्चतपोभूमी जलशयनाद्यनुष्ठेयम् । कमेण यौनवर्षा हेमन्तेषु मासं गोमूत्रयाव- कमन्नौयुः" इति । तत्कामताभ्यासविषयम्। यच यमेनोकम,- "पुरोधाः सवर्णस्य प्राधणोयः प्रवर्तते । शादप्रमाडा तस छळं विशोधनम्"-दति ॥ नदशक्षियम् । यातु गौतमेनोकम् । “निषिद्ध मन्त्र प्रयोगे मति मदीनां च जनस्य-इति मु.। + त्वमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, जगायनाचमुछाय,इति पाठः प्रतिभाति ।

·.
पराशरमाधव:
-
सहस्वानुवाकं जपेत्" इति। तत्कामतोऽभ्यासविषयम् । चतु
पैठि-
ममिनोकम् । “शूद्रयाजकः सर्वद्रव्यपरित्यागात् पूतो भवति । प्राणा-
यामसहस्रेषु दशकृत्वोऽभ्यस्तेषु-दति । तदकामतोऽभ्यामविषयम् ।
অনিষ্ট আত্মা স্বাস্থ,
"गोठे वसेद् ब्रह्मचारी मासमेकं पयोव्रतम् ।
गायबौअप्यनिरतः शयतेऽसत्प्रतिग्रहात्" इति ।
अच जएसंख्या मनुना दर्शिता,-
"अपित्वा चौणि मावियाः महम्माणि ममाहितः ।
मामं गोठे पयः पौत्वा मुच्यतेऽमन्प्रतिग्रहात्" इति ।
एतम दाहद्रव्ययोरुभयोरमस्ये वेदितव्यम् । अन्यतरस्थागचे तु
पट्विंशमते दर्शितम्-
"पविष्या विशुद्यन्ति मर्च घोगः प्रतिग्रहाः ।
विन्दवेन मुगारेमा कयाचिनिभवविन्दया ।
देव्यालक्षपेनैव पाहातेऽमत्प्रतिग्रहात्” इति ।
यतु वृद्धहारोतवचनम्,-
"राः प्रतिग्रहं कृत्वा मासममु सदा वमेत् ।
षष्ठे काले पयोभधः पूर्ण मामे प्रमुथते ॥
तथिला विजाम् कामैः मततं नियतवतः"-रति ।
सदापदि कुरक्षेत्रोपरागादौ कृष्णाजिनादिप्रतिग्रहविषयम् ।
अपद्रव्यपरिग्रहे हारीतः । “मणिवामोगवादीमा प्रतियो मावि-
sansamander
सहसानुवाति मु.।

·प्राषितकाडम् । . -- चमहलं जपेत्"-ति । षकिंमतेऽपि,- "भिखामाचे ग्टहीते तु पुण्यं मन्त्रसुदीरयेत्" इति । चतुर्विंशतिमतेऽपि,- "प्रतिषिद्धेषुपयेषु षष्ठां परिकल्पयेत्” इति । दानार्थमिति प्रेषः । विकर्मण औवने तु चान्द्रायणम् । तथाच मटादीन् विकर्मणा जौविताननुक्रम्य यम पाह- "एतेषामेव मर्वेषां प्रत्यापत्तिन्नु मृग्यताम् । भेलानमुपभुनानो द्विजश्चान्द्राधणं चरेत्"--इति ! भारदोऽपि,- "कर्मपण गहितेनैव यद्वित्तं समुपार्जितम् । तस्य त्यागेन शुह्यन्ति धर्मस्याग्वेषणेन वा ॥ अमु प्रास्येत तट्रव्यमन्यायेन यदागतम् । उपयुकानभिष्टच देयं वा ब्रह्मवादिने"-दति । शनियावधस्य प्रायश्चित्तं षष्टाध्याये वर्णितम् । गोवधस्य लष्टम- नवमाध्याययोस्तत् प्रपश्चितम् । अविक्रय विक्रयण चतुर्विशतिमते दर्भितम्,- "मराबाविक्रय कन्या चरेत् मौम्यचतुष्टयम् । शाचालवणमांसामा परेषाद्रायणप्रयम् ॥ मध्वाव्यलेखयोमानां चरेशान्द्रायणद्वयम् । पवाःपाषापूपानां परेशान्द्रायणवतम् ॥ दयाव्येपुरमानाच मुख्याहिक्किये।

·२
पराशरमाधः।
[११.
मषी क्षेपकानां पराकं तु समाचरेत् ॥
मिडामविक्रये विप्रः प्राजापत्यं समाचरेत् ।
उपवासन्तु तक्रस्य नकं काचिकविक्रये ॥
पूगीफलानि मनिष्ठा द्राक्षा खर्जरमेवच ।
एतेषां विक्रय कळं पनमम्य दिनभवम्
कदलौ नारिकेलं च नागरं बोजपूरकम् ।
एतेषां पादकृच्छः स्यात् जम्बौरादेस्तथैवच ॥
कस्तूरिकादिगन्धामा विक्रये हमाचरेत् ।
कर्पूरादेस्तदई स्वादिनं हिदि विक्रये।
तिलानां विक्रय कृत्वा प्राजापत्यं ममाचरेत् ।
यज्ञार्थ सषिजातांश्च दानलाच विक्रये ॥
रक्रपौतानि वस्वाणि कृष्णाजिनमथापि वा ।
एतेषां विक्रय कळू गर्गम्य वचनं यथा ॥
गोविक्रयं दिजः कुर्यात् लाभार्थं धनमोहितः ।
प्राजापत्यं प्रकुर्वान गजानामैन्दवं स्मृतम् ॥
खराबाजाविकानां च भरभाणाश्च विक्रये ।
पराकं तत्र बुझेन नृणां द्विगुणमाचरेत् ॥
मारोशं विक्रायं छत्वा परेचान्द्रायणं व्रतम् ।
विगुणं पुरुषाच्च बतमाहर्मणौषिणः म
चान्द्रावकं प्रकुरोंत एकाहं वेदविक्रये ।
बनानान्तु पराकं स्यात् मनौना समाचरेत्।
रविधामा परेत मालपन दिनः ।

·प्रायशिवबादम्। १९५ रहलपहराचा क; तच समाचरेत् । गाथाना मौतिमाखाणं प्राकृतानो नथैवच ॥ मासामेव विद्यानां पादक, समाचरेत् ! रौतोऽपि। “गुड़तिलपुष्पमुम्नफन्नपक्काम्नविक्रये सौम्यायनम् । लावालवणमधुमासतेलदधितकातगन्धर्मवासमामन्यतमविकये चा- ट्रायणम् । तथोर्णकेशरिभूधेनुवेश्मशास्त्रविकये च । मस्यमांमनाय्य- स्थिरङ्गनखशक्रिविक्रये तपसछम् । हिजगुग्गुवहगितालमन:- शिलाऽञ्जनगेरि कक्षारलवणमणिमुकाप्रवास्तवैणवम्ममयेषु च । धारा- मतटाकोदपामपुष्करिणौसुकृतविक्रये विषवणवाय्यधागायौ चतुर्थ- कालाहारो दशसहरू जपेड्रायवौं संवत्सरेण पूतो भवति । होम- मानोन्मानमवीर्णविक्रये च" इति । ईदृशेवेकविषयबनतेषु श्रम- कृत्पूर्वमुक्कानि यामि, तेषु यथा योगं व्यवस्था कम्पनौया । परिवित्यादीमां चतुणों प्रायश्चिनं चतुर्थाध्याये वर्णितम् । बायोमाम सावित्री पतितः । तस्य प्रायश्चित्नं मनुराह,- "येषां दिजानां माविरी मानच्येत यथाविधि । तांश्चारयित्वा चौन् कच्छ्रान् थथाविध्युपनाययेत्” इति । वसिष्ठोऽपि । “पतितमाविबौक उद्दालकवतं चरेत् । छौ मामौ धावके वर्तयेत् मासं पयमा ईमासमामिपया अष्टरा, छतेन पड़ावमयाचितं हविश्यं भुचौत चिरात्रमयभवोहोराचमुपवसेत् । अश्वमेधावस्थं वा बोन्। प्रात्यस्तोमेन वा यजेत" इति। तच मानवमापरिक्वं, सहायकजन लमापरिवषम् । यत्तु यमेनोक्रम "सावित्री पतितामय माथि पर च। 56 ·९० पराभरमाधवः। [११.। । मशिखं पवनं कृत्वा व्रतं कुर्यात् समाहितः ॥ एकविंशतिरात्रञ्च पिवेत् प्रसतियावकम् । हविषा भोजयेञ्चैव ब्राह्मणान् मत पञ्च च ॥ ततो यावकाशम्य तस्योपनयनं स्मृतम्" इति । तत् मनुप्तमानविषयम् । यस्य पित्रादयोऽप्यनुपनौताः, तस्याप- म्तम्बोकं द्रष्टव्यम् । “यस्य पिता पितामहदत्यनुपनौतौ स्थानां ते ब्रह्मन्नमंस्तुताः । तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिनि वर्जयेत् । तेषामिच्छतां प्रायश्चित्तं यथा प्रथमेऽतिक्रमे ऋतुरेवं संवासरः । अथोपनयनम् । ततः मंवत्सरमुदकोपम्पानं प्रतिपुरुषं संख्याय भवम- रान् यावन्तोऽनुपेता: म्यः । सप्तभिः पावमानौमि: यन्ति यस दूरकहत्येताभिर्यजु:पवित्रेण मामपवित्रेणाङ्गिरसेनेति । 'अथवा व्यास तिभिरेव । श्रथाध्यायः । यस्य प्रपितामहादे नुस्मर्यत उपनयनं, ते माशानसंस्तताः । तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति वळ येत् । तेषामिच्छतां प्रायश्चित्तम्। द्वादश वर्षाणि विधकं ब्रह्माचर्य चरे- दथोपनयनं तत उदकोपस्पर्धनम्" इति । भूतकाध्ययनाध्यापमयोहारोत आक्ष,- "भतकाध्यापनं गत्वा भूतकाथापितश्च यः । अनुयोगप्रदानेन धौम् पक्षास्त पयः पिवेत्-रति । दुमादिस्मिाया ममुराह "फलदाना वृक्षाणां वंदने जप्यम्मुमतम् । मुखावीचतानां च पुष्यितामा - वीरधाम । बरवानानौषधीना जाताना वयं बने । - ·१२५० प्रायश्चित्तकालम् । ६३५ -- वृथाऽऽसम्मेऽनुगच्छेद् मान्दिनमेकं पयोवतम्"- इति । एतच्च यज्ञार्थवच्छेदनादिव्यतिरिक्तविषयम् । अतएव याज्ञ- वसक्योऽपि तयेति विशिनष्टि,-- "वृक्षगुल्मलतावीरुच्छेदने जप्यम्मुकशतम् । स्यादोषधिवृथाच्छेदो सौराशौ गोऽनुगोदिनम्" इति । यतु हारौतेनोकम् । “स्थावरमरीपादौनां व यम्मेदं प्राण- मित्येतयाऽऽज वा तिलपात्र ब्राहगाय दद्यात्" - दति। तदश्व- त्यादिपुण्य स्थावरविषयम् ! महाफलप्रदस्थ पनमनारिकेलादिवृक्ष जातस्य च्छेदमावृत्तौ शङ्ख पाह, "संवत्सरबतं कुर्याच्छित्वा वृक्षं फलप्रदम्" इति । दृष्टार्थत्वेऽपि कर्षणाङ्गभूतहलाद्यर्थत्वे न दोषः । “फलपुष्पोमान् पादपान हिंस्यात् कर्षणकार्यार्थमुपहन्यात्"-दति स्मरणात् । मास्तिक्यन्तु वाचनिक चेत्तदुपपातकम्। ययाऽऽहुः पौराणिकाः,- "नास्तिकास्त्रिविधाः प्रोक्ता धर्मज्ञेस्तत्वदर्शिभिः । क्रियादुष्टो मनोदृष्टो वाग्दुष्टश्च तथैवच ।। उपपातको तु वाग्दुष्टो मनोदुष्टोऽनुपातको । अभ्यासातु* क्रियादुष्टो महापातक दृश्यते"-इति ॥ तत्रोपपातकमास्तिक्ये वसिष्ठ आह । "नास्तिकः कच्छं द्वादशरात्रं चरित्वा विरमेनास्तिक्यात्” इति। यत्तु शङ्खनो कम्। “नास्तिकोमा- सिकवृत्तिः कृतनः कूटव्यवहारौ मिथ्याऽभिशंसोत्येते पञ्च मंवत्सरं बा- वाणग्टहे भैषं परेषुः" इति । तदेतत् महापातकनास्तिक्यविषयम्। अभ्यासेन, ति मु.।"

·४२६ पराभरमाधवः। (१२५.। - व्रतलोपिनोऽवकौर्णिवतं याज्ञवल्क्य आह,- "अवकौौँ भवेद्गत्वा ब्रह्मचारी तु योषितम् । गर्दभं पश्मालभ्य नैऋतं म विशुद्धाति" इति ॥ मनुरपि,- "प्रवकोणे तु काणेन गर्दभेन चतुर्थ । स्थालोपाकविधानेन यजेत निति निशि ।। हुत्वाऽनौ विधिवद्धोममन्ततश्च ममित्यूचा । वातेन्द्रगु रुखकोनां जुहुयात् सर्पिषाऽऽतीः ॥ एतस्मिन्ननमि मा वसिवा गर्दभाजिनम् । मप्तागारान् चद् भै स्वकर्म परिकीर्तयन् ।। तेभयो लन भेक्षेण वर्तयन्नेककालिकम् । उपसा स्विषवणमब्देन स विधायति" इति । वमिठोऽपि । "ब्रह्मचारी चेत् स्त्रियमुपेयादरण्न चतुप्पथे लौकिकेऽसौ रक्षोदेवतं गर्दभं पशुमालभेत । नैश्तं वा घर निर्वपेत् । तस्य अझयात् कामाय स्वाहा कामकामाय स्वाहा रक्षोदेवताभ्यः खाहा"--इति । तब श्रोचियस्य पारश्रोत्रियस्य चरुरिति द्रष्टव्यम्। शसस्तु वर्णभेदेन प्रतविशेषमाह। “गुप्तायां वैश्यायामव- कौर्णी संवमरं विषवणमनुतिष्ठेत् क्षत्रियार्थी हे वर्ष अधण्या पौणि वर्षाणि" इति। यदङ्गिरमोक्रम,- "अवकौर्णिनिमितनु अयाहत्यानतं घरेन् । marative merementar-e- . पाकयचविधानेन इति मु.। शिमिचा, वि मु.।

·प्रायषितकादम्। म चौरवासास्तु षण्मासान् तथा मुच्येत किलिषात्'-दूति । तदोषयभिचारिणेविषयम् । अत्यन्तव्यभिचारिणीषु पुनः शङ्ख- पाह। “स्वैरिण्यां बांझण्यामवकीर्णः घडरात्रमुगोधितो गां दद्यात् । क्षत्रियायामुपोषितस्विरात्रं तपात्रं दद्यात् । वैश्यायां चतुर्थकाम्ला- हारी ब्राह्मणान् भोजयित्वा यवमभारं च गोमो दद्यात् । वृषन्धा- मवकीर्णः मलखात उदकुम्भ ब्राह्मणाय दद्यात् । गोजवकीर्णः प्राजापत्यं चरेत् । रण्डायामवकीर्ण: पल्लालभारं मममापं च दद्यात्" इति। अत्र स, बाह्मणम्यादै क्षत्रियस्य,--इलादिन्यायो- नास्ति, किन्तु समानमेव त्रयाणां वर्णानाम् । तदाह गाभिजल्ला:-- “अबकोणे द्विजोराजा वैचापि खरेण तु । दृष्ट्वा भैज्ञागिनोनित्यं प्रयन्यब्दात् समाहिताः" इति ॥ अभ्यामे कराव पाह,- "प्रथमे दिनभे राबावकोणे गर्दभेन यजेत। यो यथा कुम्तेऽभ्यासमब्दनैकेन शुद्यति"-दति ॥ तत्र विशेषमा गौतमः । “तस्था जिनमईवाले परिधाय लोहितपाचं सप्त ग्टहान् भैवं चरेत् कर्माचाण:"-दति । अव- कौर्णिलक्षणमा जातकर्य:- "खण्डितप्रतिमा येन रेतः स्याद्ब्रह्मचारिणा । कामतोऽकामतः प्राडरवकौर्णिनि तं बुधाः" इति । यतिवनखयोस्खधिकं ब्रतमाह माण्डिन्यः --- "वानप्रस्थोथतिवेव खण्डने पति कामतः । *इत्यमेव पाठ सर्वच । मम तु, रेवतिगप्रमचारिया, इति पाठः प्रतिभादि। AN ·४३८ पराशरमाधान [१२। - पराकत्रयमंयुक्रमवको र्णिव्रतं चरेत्" इति । यतेः पुनगाईस्थखौकारे सम्वत श्राह- "मंन्यस्य दुर्मतिः कथित् प्रत्यापत्तिं बजेद्यदि । म कुर्यात् इच्छमश्रान्तः धामामान् प्रत्यहं प्रतम्" इति । वृद्धपराशरोऽपि- "यः प्रत्यवमितो विप्रः प्रवज्यातो विनिर्गतः । अनापाकनिष्टतच गारस्यं च दिकौर्षति । चरेत् पाण्मामिक कळू नियतात्मा समाहितः । चरेत् चौणि च छाणि चौणि चान्द्रायणानि च । जातकर्मादिभिः सबैः मंस्कृतः यद्धिमाप्नुयात्'-दति । तत्र वाचणस्य पाएमामिकलच्छ्रः, क्षत्रियस्य चान्द्रायणत्रयं, वे ग्यम्य कृष्त्रयमिति व्यवस्था । अत्र पाएमामिकादिक्तत्रयं ब्राह्मणम्यैव मसभ्यासाद्यपेक्षया व्यवस्थापनौयमित्यन्। प्रतान्तरलो पेऽप्यवकौर्णि- प्रतमतिदिति मनुः,- "श्रकला भैक्षरणमामध्य च पावकम् । अमातुरः सप्तरानमत्रकौर्णिवतं चरेत्" इति । यत्तु याजवल्क्य आह,-- "भैवाग्निकार्य त्यका तु भतरात्रमनातरः । कामावकीर्ण इत्याभ्यां जुळ्यादातिदयम् । उपस्थानं ततः कुर्यात् सम्रा सिंचवनेन तु"-इति। होममन्त्रौतु, कामावकोणेऽस्यवकौणेऽमि कामकामाय स्वाहा, कामाभिदुग्धोऽस्यनिरधोऽसि कामकामाय स्वाहेति । एलच ·'१०॥ प्रायविकाडम्। 15 - गुरुलभूषादिकार्यव्ययतया करणे द्रष्टव्यम् । सुतादिविक्रये उपपातकसाधारणोकं प्रायश्चित्तं योज्यम् । यत्तु शङ्खनोकम् । “देवग्टहप्रतियोद्यानाराममभाप्रपानटाकयुष्यमेतुसु- तविक्रयं कृत्वा तप्तककं वरेत्" इति। यच्च वृद्धपराशरेणोक्रम्-- "विक्रीय कन्यकां गाञ्च कळू मान्नपनं चरेत्"--इति । तदापद्यकामतो द्रष्टव्यम् । यत्तु चतुर्विगतिमतेऽभिभिरम्,- "नारीणां विक्रयं कृत्वा चरेचान्द्रायणवतम् । द्विगुणं पुरुषस्यैव मतमाहर्मनीषिण;"-दति । तत्व कामतो ट्रष्टव्यम् । यत्तु पैठौनमिराह । “धारामतटा- कोदपानपुष्करिणीसुतस्तविक्रये त्रिषवणमाथ्यधः भायो ब्रह्मचारी चतुर्थकालाहारः संवत्सरेण पूतो भवति" इति । तदभ्यासविषयम् । कन्यादूषणे उपयातकमाधारणप्रायश्चित्तं विज्ञेयम् । यत्तु भङ्ख श्राह। “कन्यादूषो भोमविक्रयौ च कृच्छ्रान्नं चरेयाताम्"-इनि। यच्च हारोतः। 'कन्यादूषी मोमविक्रयो वृषलोपतिः कौमारदारत्यागी सुरामद्यपः शूद्रयाजको गुरोः प्रतिहन्ता नास्तिकोनास्तिकवृत्तिः कृतनः कूटव्यवहारौ ब्रह्मनः मित्रांनोमिथ्याऽभिगमौ पतितमव्यवहारी मित्रभुक् शरणागतघातौ प्रतिरूपकवृत्तिरित्येते पञ्चतपोभूजलश- नाधनुतिष्ठेयुः, यौनवर्षा हेमन्तेषु, मामं गोमत्रयावकमन्नौयुः" इति। तत् प्रातिखोम्येन कन्यादूषणे द्रष्टव्यम् । धूतादिव्यसनेष्वप्युपपातकसाधारणोक्तं प्रायश्चित्तं योज्यम्। यत्तु बौधायनः संवत्सरतमा । “अथाशचिकराणि द्यूतमभिचारोऽना- हितामेराम्यत्तिः समाप्त भैषचा पानाशं व गुरुकुले वाम- ·80 पराशरमाधवः। [११ प. अर्द्धश्चतोमामेभ्यो यश्चिरमध्यापनं नक्षचनिर्देशनं चेति । दादा- मासान् हादशा मामान् द्वादश द्वादशाहान् द्वादश धड़हान द्वादश यहान् अहमेकाहमिति अऽसिकरनिर्देश:"--इति । तदभ्यामविष- यम्। यदयाह प्रचेताः। “अनुतवाक् नस्करोराअभृत्यो वृक्षारोपक- त्तिर्गरदोऽग्निदश्च रथगजारोहणवृत्तिः रङ्गोपनीयो नगणिकः शुद्रो- पाध्यायो वृषलोपतिर्भाण्टिको नक्षत्रोपजीवी शवत्तिबाजीवो चिकित्सको देवलकः पुरोहितः कितवोमयपः कृटकारको पन्य वि- कयौ मनग्यपावित्रता चेति । तानद्धरेत्समेत्य न्यायतो बामणोव्यव- स्थया सर्व व्यत्यागे चतुर्यकान्नाहारा: भंवत्सरं विधवणमुपस्पशेयुः । तस्यान्त देवपित्तपणं गवाहिक चेत्येवं व्यवसायाः" इति । तद- भ्यासविषयम। अनाश्रमकामे हारौ म प्रायश्चित्तमुकम्। “अनाश्रमी संवत्मानं प्राजापत्यं वच्छं चरित्वाऽऽश्रममुपेयात्, द्वितीयेऽतिकच्छं, हतीये छातिकमत ऊई चान्द्रायणम्" इति । शूद्रसेवायां बौधायन श्राह । “ममुद्रयाने बामपन्यामापहरणे 'मापायय॑वहरणे भूम्यनुते शद्रसेवायाञ्च ट्रायामभिजायते तद- पत्यञ्च भवति । तेषाञ्च मिशचतुर्थकालं मितभोजमाः स्युः अपो- ऽधुपेयुः भवनानुकन्यस्थामासनाभ्यां विहराएते त्रिभिस्तदपति पापम्"-ति । तद्दनकाशाभ्यासविषयम् । उपपासकानसरं जातिभ्रंशकराणि विष्णुमाऽनुकान्नानि । “प्रा- अणस्य रणः करणं त्रयमधयोतिः ज्येच्यं पशषु मैथुनाचरणं चेति जातिधंकरालि ने साधारणं. प्रायश्चित्तं मनुविष्णू पाहतः, ·१९१०॥ प्रायश्चित्तबाहम् । ४११ --- "जातिवंशकरं कर्म शताऽन्यतममिछया ! चरेत् सान्तपनं हळू प्राजापत्यममिच्छया" इति अत्र, माहाणस्थ रुजः करणे प्रायश्चित्तमेकादायाभिहितम् । पशमैथुने दामाध्यायेऽभिहितम् । आतिबंशकरानन्तरं सङ्करीकरणान्यनुकान्लान विधाः । “ग्राम्या- रण्यानां पशूनां हिंसा मौकर -- दुति। तन्त्र साधारण प्रायश्चित्तं सदाह,-- "मरीकरणं मला माममौत यावकम् । कृच्छ्रातिकच्छमयवा प्रायश्चित्तन्नु कारयेत्”---इति । प्रतिपदन्तु षष्ठाध्याय भिहितम् । सङ्करीकरणानकारमपाचीकरणमनुकान्तवान् विष्णुः । “मिन्दि- तेभ्यो धनादाम वाणिज्यं कृषिजीवनममत्यभाषणं शुद्रमेवनमित्य- पात्रोकरणम्" इति। तस्य च साधारणं प्रायश्चित्तं मनुराह,- "पाचौकरणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति । गौतमक्रण वा शुद्धिर्महासान्तपनेन वा"-इति। अपात्रीकरणानन्तरं मसिमीकरणमनुकान्तवान् विष्णुः । “कमि- कौटधातनं मद्यानुगतभोजनमिति मलावहानि"-इति । तत्र साधारणं प्रायश्चित्तं भएवार, "मलिमीकरणीयेषु तप्तराष्ट्र विशोधन । कच्छातिकच्छमथवा प्रायश्चित्तं विशोधनम्"-- दूति । अथ प्रकीर्णकमायश्चित्तविशेषोऽभिधीयते । शरणमलत्यागे मनुराह- - Hamar । - 56

·४२.
প্রমুখ।
[१२.।
"शरणागतं परित्यज्य बेदं विसाव्य च द्विजः ।
मंवत्मरं यवाहारस्तत्यापमण्सेधति" इति ॥
पतितादिसन्निधावध्ययने वमिष्ठ ग्राह। "पतितचण्डालादि-
श्रवणे घिराचं वाग्यतोऽनम्ननामोनः भरपरमा वाचमभ्यस्य ततः
पूतो भवतीति विज्ञायते"-दति। एतद्धिपूर्वकविषयम्। अबुद्धि-
पूर्वके षट्त्रिंशन्मतेऽभिहितम् । “माडालश्रोत्रावका कने श्रुति-
स्मतिपाठे एकरात्रमभोजनम्" इति ।
मर्याद्यन्नरागमने तु यमः श्राह,-
"मर्पम्य नकुलस्थाथ अजमारियोस्तथा ।
मूषिकस्य तथोष्ट्रस्य मण्डकम्य स योषितः ।।
पुरुषस्वैडकस्थापि एनोऽश्वस्य खरस्य च ।
अन्तरा गमने मद्यः प्रायश्चित्तमिदं पण ॥
चिराचमुपवासच विश्वाभिषेचनम् ।
ग्राभान्तरं वा गन्तव्यं जानुभ्यां नात्र संशयः"--इति ।।
खरोष्ट्रयानारोहणादौ प्रायश्चित्तमाह याज्ञवल्क्यः,---
"प्राणायाम जले सात्वा खरयानोट्रयानगः ।
नमः सात्वा च भुक्ता च गत्वा चैव दिवा स्त्रियम्"--इति ॥
इदं चाकामकारविषयम् । कामकारे तु मनुराह,-.
"खट्रयानं समारध खरयानं च कामतः ।
भवासानसमानुत्य प्राणायामेन शानि" इति ।
अषु मूत्रपुरीपादिकरणे मनुराह,--
• पापापसीपति, ति मु।
--
Poster

·११.]
प्राधिकाण्डम् ।
४३३
--
-
"विनाऽगिरसु वाऽप्यातः गारोरं सन्निवेश्य तु ।
मचेखोबडधाऽभुत्य गामालन्ध विध्यति--रति !!
इदमकामकारविषयम् । कामकारे तु यमः श्रा,--
"पापगतो विना तोयं भारीरं यो निषेवते
एकाहं चपणं कृत्वा मचेलं स्नानमाचरेत्'-इति ।।
यचाह सुमन्तुः । “श्रखनौ वा मेहतस्तप्तकच्छं कायधिशोधमम्"--
इति । तदनानपरतया योध्यम् ।
श्रौतस्मातकर्मादिलोपे मनुराह,-
"वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिकमे
स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम्" इति
अत्रोपवासस्य प्रतिपदोकेष्यादिना समुच्चयः ।
पञ्चमहायजाधकरणे वृहस्पतिराह,-
अनिवर्त्य महायज्ञान् योभुङ्के प्रत्यहं ग्टही।
श्रमातुरः भति धने कृच्छ्रार्द्धन विशुद्यति ॥
श्राहिताग्निरुपस्थानं न कुर्याद्यनकर्मणि ।
सूतौ न गच्छदायर्या वा सोऽपि कच्छार्द्धमाचरेत् इति ।
एकपडाकुरपविष्टानां वैषम्येन दामादौ यमः,-
"न पङ्करी विषमं दद्यात् न याचेत् न च दापयेत् ।
प्राजापत्येन कृष्ण मुचते कर्मणस्ततः" इति ॥
पतितादिसम्भाषणे तु गौतमः । “न बेच्छाशशधार्मिकैः सह
सम्भाषेत । सम्भाव्य पुण्यकतो मनसा ध्यायेत् । प्राहाणेम वा
सम्भाषेत" इति।
-

·888
पराभरमाधवः।
[१२.
-
अहविभोजने भातातप पाह,-
"चोच्चार विजः कृत्वा अन्वा शौरमात्ममः ।
मोहाडवा' त्रिराचं स्थाडुला सानापमं चरेत्" इति ।
वृद्धगातासपोऽपि,-
"मूत्रथित्वा अजन्मार्गे स्मृतिभंगाजन्नं पिवत् ।
अहोरात्रोषितः स्नाला जुडथात् मर्पिषा तौः'--इति ।
व्याघ्रोऽपि,-
"अस्पृश्यस्पर्शनं कृत्वा यदा सुर ग्टहाश्रमी ।
अकामतस्विरात्रं स्यात् घडात्र कामतचरेत् ।
यतिश्चैव वमस्थश्व कुर्थानां तौ तदेव तु"-इति ।
उधानाऽपि,-
"चण्डामश्वपचैः स्पृष्टो विषमचोच्छिष्टएवच ।
चिरावण विशुद्धिः स्याहुकोच्छिष्टः पड़ावरे"-दति ॥
वृस्पतिरपि.-
'अखात्वा तु यदा मुझे पिण्ड दत्वाऽपि तद्वती।
स्पृष्टा शवमुदक्यां वा चण्डाल सूतिका तया ॥
अकामतस्विराचं स्यादुधा सान्तपनं घरेन्" इति ।
--
+-in-am-..---.-m
• मोहादसा-विमु।
बिराचन्तु कामत,-ति मु.।
पदापन,-ति मु.।
प्रभावित मु.।

·प्राचिनकालम् । ब्रह्मसूत्रं विना मूत्रपुरोषादिकरणे स्मत्यन्तरे प्रायश्चित्त- - - "विना यज्ञोपवीतेम यधुच्छिष्टो भवद्दिनः । प्रायश्चित्तमहोराचं गायत्र्यष्टगतं जपेत्".-. '---देति । इदं कामकारविषयम् । प्रकामतस्तु, "पिवतोमेहतचैव भुचतोऽनुपातिनः । प्राणायामत्रयं षडूं नक्तं च वितयं क्रमात्" इति। भोजनानन्तरमाचमनमकृत्ववासनादुत्थाने प्रायश्चित्तमाश्वमेधि- केभिहितम्,-- “यधुत्तिष्ठत्यनाचान्तो भुक्रवानमनात्ततः । सद्यः स्नानं प्रकुचीत मोऽन्यथाऽप्रथतो भवेत्" इति। अपाङ्गेयपङ्को भोजने मार्कण्डेय पाह, "श्रपालेयस्यां यः कथित् पङ्कौ भुते विजोत्तमः । अहोराबोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शाति----इति । नौलौरक्रवस्त्रधारणे वापस्तम्बाह,- "नौलौरतं यदा वस्त्रं ब्राह्माणोऽङ्गेषु धारयेत् । अहोरापोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्थति ॥ रोमकुपैयदा गच्छद्रसोनौल्यास्तु कम्यचित् । विवणेषु च सामान्यं तप्तकच्छ विशोधनम् ॥ मला वासनासत, इति मु.। नान्यथा प्रयतोमवेत,-इति मु.। पारेषतु इति मुः। । * +

·४६
पराशरमाधवः।
[१२५०।
पालमं विक्रयश्चैव तवृत्त्या खूपजीवनम् ।
पातकन्तु भवेदिप्रे त्रिभिः वयंपोहति ॥
स्वानं दानं अपोहोमः खाध्यायः पिटतर्पणम् ।
वृथा तस्य महायज्ञो नौलोसूचम्य धारणात् ।
नौलीमध्ये तु गच्छेता प्रमादाद् ब्राह्मणः क्वचित् ॥
अहोरात्रोषितोभूत्वा पञ्चगव्येन यति ।
नौलीदास्पदा भिन्नाद' ब्राणस्य गरीरतः ॥
शोणितं दृखते यत्र दिजचान्द्रायणं चरेत् ।
स्त्रीणां क्रीडार्थमभोगे शयनीये न दयति ।।
नौलौरकेन वस्त्रेण यदनमुपनीयते ।
दातारं नोपतिष्ठेत भोका भुनौत किल्विधम्" इति ।
भगुरपि,-
"म्लौता शयने नौलो आह्मणम्य न दुष्यति ।
नृपश्य वृद्धवैश्यस्य स्पो वर्धन्तु धारणम् ।।
कम्बले पट्टमूचे च नौलोरागो न दुष्यति" इति ।
ब्रह्मतरुनिर्मितखट्वाचारोहणे शाशः,-
"अध्यास्य प्रयनं यानमासनं पादुके तथा ।
द्विजः पलाशवृक्षस्य घिरावस्तु बतौ भवेत् ॥
चत्रियस्तु रणे पृष्ठं दत्त्वा प्राणपरायणः ।
संवत्सरं व्रतं कुर्याच्छित्वा वृक्षं फलप्रम् ॥
दौ विौ ब्राह्मणानौ वा दम्पती गोविनासमौ ।
* नीलीदार बदा विद्या, इति मु.।
PM

·प्रायधिशकाखम्। - अन्तरेण यदा गच्छेत् इच्छं मानापमं करेत् ॥ होमकाले तथा दोहे स्वाध्याये दारसंग्रहे। अनरेण यदा गच्छेत् दिजाश्चन्द्रायणं वरेत्" इति । दुःस्वप्नारिष्टदर्शनादौ सरवाह । “दुःस्वप्नारिष्टदर्शनादौ नं हिरण्यं च दद्यात्” इति। तीर्थयात्रामन्तरेण देशान्तरगमने देवन्तः प्रायश्चित्तमाह,- "सिन्धुमौराष्ट्रसौवीरान् तथा प्रत्यन्तवामिनः । अङ्गवङ्गकलिङ्गाद्यान् गत्वा संस्कारमहति" इति । सूर्योदयादिकालशयने प्रायश्चित्तमाह यमः,- "सूर्योदये तु यः ते सूर्याभ्युदित उच्यते अस्तं गते तु यः ते सूर्यनिर्मुक उच्यते ॥ ब्रह्मस्तेनावुभौ मम्यगहोरात्रोषितः शुचिः । गायथाः दशसाहस्रं कुर्यादेकाझिके बुधः'"--इति । मनुरपि,- "तञ्चेदभ्युदियात् सूर्यः शयानं कामकारतः । नियोचेदाऽप्यविज्ञानात् जपनपत्रभेद्दिनम्"- गौतमस्तु ब्रह्मचारिणो विशेषमाह । “सूर्याभ्युदितो ब्रह्मचारी तिष्ठेदहरभुजामोऽस्तमितश्च रात्रि जपेत् सावित्रौम्" इति । यतिवमस्थयोर्विशेषमाह वसिष्ठः, “वनस्यश्च यतिश्चैव सूर्येणाभ्युदितो यदि। . ammharramme * पृथक-इति शा. स.।

·पराशरमाधवः। [१५॥ माशिमो भूत्वा अपेतां प्रणवं लह" इति । दण्डकमण्डल्यादिनाशे प्रायश्चित्तमाह पैठौनमिः । “मष्टे दण्ड- काष्ठे मेहं गत्वा तद्दत्वा ब्राह्मणाय तदहरूपवसेत् । अन्यं प्रयच्छेद- गुरुः । कमण्डलावण्येवमेव । मष्टायां मेखला चिवृतमा- परेत्" इति। सन्ध्याग्निकार्यस्लोपे सम्वतः,-- "सन्ध्यामापदि नोपाते अग्निकार्य यथाविधि । माविश्यष्टमहस्रन्तु जपेत् स्यात्वा समाहितः' इति : खशवनिरीक्षपो प्रायश्चित्तमाह यमः,- "प्रत्यादित्यं न मेहेत म पश्येदात्मनः शकत् । दृष्या सूर्य निरीक्षेत गामग्निं बामणं तथा"-इति । भोजनकाले अशुचिले वृद्धशातातपः,- "यदा भोजनकाले तु अधिर्भवति दिजः । भूमौ निक्षिप्य तं ग्रामं स्नात्वा विप्रो विद्यति ॥ भवयिला तु तं पासमहोरात्रेण अद्यति ॥ अशिवा मलमेवावं चिरात्र विद्यानि"-दति। श्राद्धे निमन्त्रितस्य कालातिकमे यम पाह- "केतनं कारयित्वा तु थोऽतिपातयते दिजः । अधाहत्यामवाप्नोति शूद्रयोनौ प्रजाएते एतस्मिनमि प्राप्ते प्रायोमियतव्रतः । Arrangerometener -- •बामति मु.।

·प्रायश्चितकाखम् । ge A- यतिचान्द्रायणं चौा नतवान्द्रायणं चरेत्" इति। सचिवाद्युपसंग्रहणे हारीत आह । "क्षत्रियाभिवादने ऽहोराच- मुपवासः स्यात् । वैश्यस्यापि। शूट्रम्या भिवादने विरात्रमुपवासः । तथा, भय्यारुढ़पादुकोपानदारोपितपादोच्छिष्टान्धकारस्थश्राद्ध- ज्नपदेवतापूजाऽभिरताभिवादने बिरात्रभुपवास: स्यात् । अन्यत्र निमन्त्रितेनान्यत्रभोजनेऽपि त्रिरात्रमुपवाम:'"-इति । मिथ्याऽभिशंसने प्रायश्चित्तमाह याज्ञवलक्या, "महापापोपपापाभ्यां योऽभिमेन्मषा नरम् । अभयोमासमामौत म आपो नियतेन्द्रियः" इति । जपच शुद्धवतीनां कार्यः । तथाच वसिष्ठः । “ब्राह्मणमनते- माभिशस्य पतनौयेनोपपतनौयेन वा मासमभक्ष: शुद्धवतीरावरी- येत् । अश्वमेधावभृथं वा गच्छेत्" इति। हारीतोऽपि,- "अनृताभिसनाकोणे गुरूर्ण पैशुन्ये च । एकविंशतिराचन्तु पिवेदामों सुवीलाम्" इति । भवलिखितौ । “नास्तिकवृत्तिः कृतघ्नः कूटव्यवहारौ ब्राह्मण- वृत्तिनोमिथ्याऽभिशंभन इत्येते पञ्चसंवत्मरान् ब्राह्मणरहे भेक्षं चरेयुः। संवत्सरं धौतं भैलमन्नौयुः । षण्मासान् गा अनुगळयुः” इति । एतेषां वचनानां यथायोगं व्यवस्था द्रष्टव्या । । wee--- * ती-ति मु.। + भोजनेऽहोराचमुपवासा, इति मु.। * अजमतिमा, इति मु.। 5 अजमतिरावर्तयेत्, ति । 57 ·पराशरमाधवा। [१२५.। - अभिशस्तप्रायश्चित्तमाह याज्ञवलक्या, "अभिशस्तो मृषा इच्छं सरेदानेयमेव वा। निवपेत्तु पुरोडाशं वायव्यं परमेव वा"-इति ॥ यतु वसिष्ठवचनम्। “एतेनैवाभिजस्तो व्याख्यातः" इति । मतदैवातप्रायश्चित्तस्य द्रष्टव्यम् । यनु पठानसिनो कम्। "अनुते- भाभिशस्तः शच्छं चरन्मामं पातकेषु महापातकेषु द्विभामम्" इति सदपि वसिष्ठेम ममानविषयम् । तदेवं विष्णुनाऽनुकान्तानामतिपातकादीनां प्रकौर्णकान्नानां दशविधानां पापानां सामान्यतो विशेषतश्च प्रायश्चित्तानि प्रति- पादितानि। अथ रहस्यप्रायश्चित्तान्यभिधीयन्ते । यत्पापं कर्तव्यतिरिक्रमान्येन केनचिदपि न ज्ञातं, नट्रहस्यम् । तस्य प्रायश्चित्तमपि रहस्येव कर्त्तव्यम् । तथाच हारीतः । अथ बाधाणस्य श्रुतधर्मशास्त्रम्य रचस्यमनुक्रमिय्याभः । रहस्यकने रहस्यमेत कसंध, प्रकाशन प्रकाशमेव कर्त्तव्यम्" इति। रहस्यत्वादेव नामित परिषदनुमत्यपेक्षा। तदाहतुई हम्पनियाजवल्क्यो,- "विखातदोषः सौन पर्षदाऽनुमतं व्रतम् । अनभिग्यासदोषस्त रहस्यवतमा सरेत्" इति ॥ सविना परिषदं तमामाभाव इति मनीयम्। शासजस्य सविधामणसमय। इतरेणापि बुद्धिमता विद्गोच्या अनषि- re- ·प्रावधिकाडम्। ५१ -- ट ध्यानावगन्तुं शक्यत्वात् । यदि तदभिज्ञानाय परिषदोडगे पाएं प्रकटौकुर्यात्, तदा प्रायश्चित्तं बडलं भवति । विविधा शद्धिः पापेन जन्यते, ऐहिक्यामुभिको च। तयोरेहिकी शिष्टः सह मवहारं वारयति । श्रामुग्मिकौतु नरकं प्रापयति । तत्र चकटपापेषु विवि- धाद्धिसद्भावात्तचित्तये प्रार्थाश्त्तवाहन्छमपेक्षितम् । रहस्खे बंहिकाशाभावादामुग्लिकमावाशद्धिः स्वन्धेनापि जपोमादिना निवर्तते । एव मन्तुः प्राजापत्यादिवतानां जपादोनां च व्यव- स्थामाद, "एतेईिजातयः गोध्या अनेराविष्कनमः । अनाविष्कृतपापास्तु मन्त्रेहेभिश्च शोधयेत्” इति । नत्र रहस्यानां माधारणं प्रायश्चिनं मएवाह,- "वेदाभ्यामोऽम्वहं प्रात्या महायज्ञक्रिया क्षमा। नाशयन्धा पापानि महापातकनान्यपि ।। यथैधस्तनमा वह्निः प्राप्न निर्दहति क्षणात् । तथा जानकृतं पापं कास्नं दहति वेदवित् ।। सव्यातिप्रणवकाः प्राणायामास्तु षोड़श । अपि भ्रूणहणं मासात् पुनन्यहरहः कृताः" इति । वमिष्ठः,- "यद्यकार्यशतं मायं कृतं वेदय धार्यते । सर्वं तत्तस्थ वेदागिर्दहत्यनिरिवेन्धनम्" इति । - रपयेषु मापेव,-गाँव । प्राप्त-दवि मु.।

·१२ परापारमाधवः। [१२५०। चतुर्विंशतिमते,-- "तेच क्रियमाणेश करियलिन संशयः । ब्रह्म प्रतिष्ठत्येतावत् पावनाय अपेटिजः" इति । यमः,- "महसपरमा देवौं पातमध्यां दगावराम् । गायौं म अपेन्नित्यं महापातकनागिनीम् ॥ विराजं द्विगुणं जवा तद व विशुद्ध्यति । वामदेव्यं त्रिराव तद व विशुध्यति । पौरुषं मुकमावत्यै नुयते सकिल्विपात् । वृषभं पानधा अन्वा तदव वियति ॥ रूट्रैकादश जन्वा तदव विहाति" इति । विष्णुः । “अथातः सर्ववेदपवित्राणि भवन्ति । थेषां अपैश्च होमैश्च द्विजातयः पापेभ्यः प्रयन्ते। अधमर्षणां देवकृतं माधवत्यस्तर- ममन्दी धावति कुमाण्ड्यः पावमान्यो दुर्गामावित्रौ अभीषङ्गाः पदस्तोभा:सामानि व्याहतयों भारुण्डानि चन्द्रमाम पुरुषवते मामनौ अलिङ्गं वाहस्पत्यं गोसूकमावस मामनौ चन्द्रसूके घ गतरूद्रिय- मथर्वशिरस्त्रिसुपर्ण महाव्रतं नारायणीयं पुरुषसूक्तच,-- औण्याज्यादोहानि रथन्तरश्च अग्रेतं वामदेव्यं सहन । एतानि गौतानि पुनन्ति जननम् गानिस्मरत्वं लभते यदीच्छेत्" इति । पतविपतिमने,-

·মাঞ্চি।
६५९
"पावमानौसथा कौमं पौरुषं सूकमेवच ।
जवा पापैः प्रमुच्येत सपुत्रं मधुच्छन्दमम् ॥
मण्डलबाहाणं रुद्रं शुक्रियो मोतकम्तथा ।
वामदेव्यं वृहत्माम अधा पापैः प्रमुच्यते ॥
यशायज्ञौयमादित्यं ज्येष्ठमाम च राजनम् ।
पारच्छेपञ्च सामानि जप्ता मुच्येत किल्बिसात् ॥
श्रायशिरमं चैव पुरुषमूकं तथैवच ।
नौलस्ट्रं तथैवैन्द्रं जवा पापैः प्रमुच्यते ॥
पाथर्वणाथ ये केचित् मन्त्राः कामविवर्जिताः ।
ने सबै पापहन्तारो याज्ञस्क्यवदो यथा ॥
मंहोमे मन्युरित्येतदनुवाकं जपेद् दिजः ।
आधा पापैः प्रमुच्येत बौधायनवचो यथा ।
सुग्वेदमन्यसेद्यस्तु यजुःशाखामथापिया।
मामानि मरहस्यानि अथर्वाङ्गिरसम्तथा ।
माधणानि च कल्पांच षडङ्गानि तथैवव ।
श्राख्यानानि तथाऽन्यानि जवा पापेः प्रमुच्यते ॥
इतिहासपुराणनि देवतास्तवनानि छ।
जवा पापैः प्रमुच्येत धर्मस्थानम्तथा परैः” इति ॥
बौधायन:-
"विधिना शाखदृष्टेन प्राणयामान पड़ाचरेत् ।
-
समाचरेत्, इति शा..।

·पराशरमाधवः।
(१२.।
-
यदयम्यसतं पापं पयां वा यातं भवेत् ॥
बाहुभ्यां मलसा वाचा श्रोत्रत्वज्ञाणचक्षुषा"-दनि ।
मनु:-
"महापातकिनश्चैव धाश्चाकार्यकारिण: ।
तपसेव सुतप्न मुच्यन्न किल्विषात्ततः ॥
यत्किञ्चिदेनः कुन्नि मनोवाकर्मभिर्जनाः ।
तत् सबै निर्णदस्याए तपमव तपोधमाः' इति ।
पेठौनमिः,--
"सर्वपापप्रमकोऽपि ध्यायन् निभिषमच्युतम् ।
पुनम्तपस्नो भवति पतिपावमपावनः" इति ॥
कूर्मपुराणे,-
"जपस्तपस्तीर्थमेवा देवाह्मणपूजनम् ।
ग्रहणादिषु कालेषु महापातकशोधनम् ॥
पुण्यक्षेचाभिगमनं मर्चपापप्रणाशनम्।
देवताऽभ्यर्चनं नृणामशेषापविनाशनम् ॥
अमावास्या तिथिं प्राप्य यः समाराधयेद्भवम् ।
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु मर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
कृष्णाष्टम्यां महादेवं तथा कृष्ण चतुर्दशौम् ।
मम्पूज्य प्राधणमुखे सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।
पयोदश्यां सथा रात्रौ सोपहारं विलोचनम् ।
दृदेचं प्रथमे यामे मुथते मर्चपातकैः ।
एकादयो निराहारः ममन्वय॑ जनाईनम् ॥

·१२.
प्रायचित्तबाहम्।
१५५
द्वादश्यों शक्लपक्षस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
उपोषितचतुर्दम्या कृष्णपचे समाहितः ॥
यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च।
वैवखताय कालाय सर्वभूतनयाय च ॥
औडुम्बराय दध्नाय नौलाब परमेष्ठिने !
वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय ते नमः ।
प्रत्येकं तिलसंयुतान् दद्यात् सप्तोटकाऊलौन् ।
बावा नद्यां तु पू के मुच्यते सर्वपातकः" इति ।
चतुर्विंशतिमते,-
"हमारेष्टिः पवित्रेष्टिमित्रहवि: पावमान्यपि ।
दृष्टयः पापनाशिन्यो वैश्वाना ममन्विताः" इति ।
कृर्मपुराणे,-
"अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः ।
भविष्यन्ति महावाहो, वर्णाश्रमविवर्जिताः ।
नान्यत्पश्यामि जन्सूनां मुक्ता वाराणमौं पुरौम् ।
सर्वपापप्रशमनं प्रायविन कलौ युगे"--इति ।।
इति साधारणप्रायश्चित्तानि ।
अथ प्रतिपदोक्तानि प्रायश्चित्तानि ।
तर याज्ञवल्क्य:-
"घिराचौपेषितो जला प्रधा वधमर्षणम् ।
पार्जखे विराधेत गो दखापसिनीम"-दति ॥

·पराभरमाधवः। [१२५.। झलिखितावपि । “ब्रह्मा भिराधोपषितोऽन्तर्जलेऽघमर्षणं चिरावर्तयेत्” इति। एतर कामकारविषयम् । अकामकारविषये यमः । “एवं ब्रह्महतलासुरापानमुपर्णम्तेयगुरुतल्पेषु प्राणायामः श्रा- न्तोऽघमर्षणं जपेत्” इति । बौधायनः । “यामात् प्राचौमुदीचौं वा दिगमुपनिष्कम्य मातः शुचिम्टकाने स्यण्डिलमुपलिष्य मक्वत् निनवाभाः सकृत् पूतेन पाणिनाऽऽदित्याभिमुखोऽघमर्षणस्वाध्याय- मधीयोत प्रातः शतं मध्याहे शतं मायाहे शतं परिमितं चोदितेषु नक्षत्रेषु प्रसूतियावकमनीयात् । जानकृतभ्य उपपातवेभ्यश्च मस्त- राचात् प्रमुच्यते। हादभराचान्महापातकेभ्यः । एवं बाहत्यां सुवर्ण- स्तेयं सुरापानञ्च वयित्वैकविंशतिराण तान्यभितरति"--दति । मनुरपि.- "अरण्ये वा निरभ्यम्य प्रयतो बेदभंहिताम् । मुच्यते पातकैः मर्चेः पराकैः गोधित स्त्रिभिः" इति । द्विषारपि । “बमहत्यां कृत्वा प्राचौमुदीचौं वा दिशभुप- निष्कुम्य 'प्रभूतेनेन्धनेनामिं प्रज्वाल्याघमषर्ण नाटमहसमाज्याहती- गैंडयात् नदेतस्मात् पूनो भवसति"-दति । एतानि कामाकाम- कारादिभेदेन व्यवस्थापनौयानि । सुरापाने यम आह । “सुरापः कण्डमाघमुदकनवतीर्य सुतमोमात् प्रसूतिमादायोझारेणभिमग्थ्य पिवेत् । नतोऽभु मिमनोमानम्तोकौयं जपेत्”-इति । - "चिरागीपषितोडत्वा कुम्भाण्डीभिधृतं चिः" इति। wear-.-. कामासामधारभेदेन- मु.।

·"कौमं जपित्याऽपत्येमो वामिष्ठश्चेत्यूचं प्रति ।
माहिचं शद्धवस्यश्च सुरापोऽपि विशयति ।
मन्त्रैः भाकलहोमौयरब्दं कृत्वा तं द्विजः ॥
सुगुर्वष्यपहन्थेनो जवा वा नमदिन्युजम् ।
महापातकसंयुकोऽनुगच्छेद्गाः समाहितः ।
अभ्यस्थाब्दं पावमानौनाहारोविशनि"--इति ।
वसिष्ठः,--
“सुरां पीत्वाऽसु निर्मज्य चिः पठेदधमर्षणम् ।
यथाऽश्वमेधावभृथस्तादृशं मनुरब्रवीत्" इति ।
अत्र ज्ञानाज्ञानाभ्यासानभ्यासैवस्था द्रष्टया ।
सुवर्णस्तये मातातपः,-
"मद्यं पौत्वा गुरुदारांश्च गत्वा
स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा ।
भस्मनोभस्मशय्याशयनो-
रुद्राध्यायो मुद्यते मर्वपापैः"--इति ।
यमः। “बाह्मणः सुवर्णस्तेयं हत्वा हिरण्यं मालायां प्रसियामु
धातो पौवामाचसुदकं हिरण्यवर्णभिश्चतसृभिरात्माममन्युध्य पौन्
प्राणायामाम् त्वा तदेतस्मात्पापात् पूतो भवति"--इति ।
हाति:-
--
• मनाचम
58

·पराशरमाधवः।
[१२.।
"महनवास्वामौयं शिवसङ्कल्पमेव वा ।
अपहत्य सवर्ण वा तणावति निर्मल:"दनि ।
याज्ञवसक्यः,--
"ब्राह्मणवर्णहारौ तु रुद्रजापी जले स्थितः" इति ।
अपचकादशकृत्वः कार्य: । तदाह अधिः-
"एकादशगुणान् वाऽपि रुद्रानावर्त्य धर्मवित् ।
महापापैरपि स्पष्टो मुच्यते नाच मंशयः"--डानि ॥
गुरुतस्ये याज्ञवल्क्यः,--
"महल शौर्षजापौ तु मुचते गुरुतत्पगः ।
गौर्दया कर्मणोऽस्थान्ते पृथगेभिः पयस्वनौ"- इति ।
यमोऽपि । “अथ गुरुतम्यगमनं कृत्वाऽधमर्षणमन्नर्जले चिरावर्य
देतस्मात् पापात् पूतो भवति"-दति । मनुरपि,-
"विश्चन्तौरामभ्यस्थ न तमंह इतौति ।
जया च पौरुषं सूत. मुच्यते गुम्तन्पगः" इति ।
समर्ग. थेन सह संभगं करोति, तदीयमेव प्रायश्चित्तं कुर्य्यात् ।
"म नखेव प्रतं कुर्यात"..-इति पूर्वमेवोकत्वात् ।
अथोपपातकरहस्यप्रायश्चित्तानि ।
अब यमः,-
"दशप्रणवसंधुतः प्राथायामयतःमतः ।
सुचते बधाइयायाः किं पुमः शेषपातकैः"-ति।
पाहवयोऽपि
"पापाचामत कार्य सर्वपापापमुसवे।
-
MAP

·भावचितकालम् ।
-
उपपातकजातानामनादिष्य चैव हि" इति ।
मनुरपि,-
“एमां स्थूलसूक्ष्माण चिकीर्षवपनोदनम् ।
अवेत्वृत्तं जपेदब्दं यत्किञ्चेदमितौति च-इति ॥
अब मकदभ्यासादिभेदेन व्यवस्था द्रश्या ।
इति रहस्यप्रायश्चितम् ।
-
अथ व्रतल क्षणानि।
স্বনাঞ্জলি এবাম্বাই,
"ब्रह्मचर्यं दया क्षान्तिदान मत्यमकल्कता।
अहिंसाऽस्तेयमाधुयें दमश्चेति यमाः स्मृताः ॥
खाममौनोपवासेज्या स्वाध्यायोपस्थ निग्रहः ।
नियमा
যাঙ্গুয়া
शौचाकोधाप्रमादिता" इति ।
अत्र ब्रह्माचयं मन्द्रियनिग्रहः । उपस्थनियहो लिङ्गनिरोधः ।
तयोर्गापलीब न्यायेनापुनरुकिः । अकस्कत्वमकुटिलत्वम्।.ममुरपि,-
"अहिंसां सत्यमक्रोधमार्जवं च समाचरेत् ।
গিঞ্জি লিনিয়াস্ত্র বা সমাৰিয় ।
सौएद्रपतितांचव नाभिभाषेत कर्गिचित् ।
खानामनाम्यां विहरेदफ्रोधोऽधः शयोत वा ॥
मापारीमती र स्याद् गुरुदेवदिशार्चकः ।
भाषिौंअमेषियं पवित्राणि तिः ।
गमेश्चत प्रतिवेवं पापविनामाइताः" इति ।

·. पराशरमाधषः। अच प्राजापत्यवतस्लमणमाह हारोतः-- "यहं मायं व्यहं प्रतत्यक्षमधादयाचितम् । परं अहं वायुभन्च एष शान्छुः प्रजापतिः"-इभि । मनुरपि,- "यहं प्रातः थई भायं धहमधादयाचितम् । यहं परन्तु नाभीयात् प्राजापत्यं चरन् दिजः"- इति । अम्येवाधिकारिभेदेन प्रयोगान्तरमाह मिष्टः,- "श्रदः प्रातरहर्वक्रमहरेकमयाचितम् । अहः पराकं तक चतुरही परो । अनुग्रहार्थ विप्राणां मनुधर्मभृतां वरः । बामद्धातराणा शिकच्छमुवाच ---इति। एतदुभयमपि प्राजापत्यवच्छ दर्भयति । याजवश्यः -- "एकभन मन तथैवायाचिन । उपवासेम वेन पादाः प्रकीर्तितः ॥ बधाकश्चित् चिगुणः प्राजापत्योऽयमुच्यते"-दति । एकभन दिवेव सादोजनेन । नान रात्रौ सकझोजनेन । अयाचितेन, न विद्यते याचितं यस्मिन् भोजने, तदयाचितम्। तेन। अत्र काविशेषाप्रतीतेर्दिया राचौ वा माहोजनेम। अप- बासेन सोन एकमिन् दिनेऽनयनेन च पादकको भवति । अथ- मेव पाद: सद्यामविद्या वा दण्डकचितवदाण्या वा यचा कक्षित त्रिगुणः पिरभ्यः प्राजापत्य रत्युचने रत्यर्थः। एकभका- शासनमा चापाग दर्मिना ma Nautan ·e( १५१०॥ प्रायश्चित्तमायाम्। - - "मायं दाविंशतिर्यामाः प्रातः पविंगतिः स्मृताः । चतुर्विशतिरयायाः परं निरशनं स्मृतम्" इति । तत्परिमाणमपि तमेवोक्रम,- "कुक्कुटाण्डप्रमाणन्नु यथा वाऽऽस्यं विशे। सुखम्" इति । चतुर्विंशतिमते प्रकार।तरेण मङ्ग्या श्रूयते,- "प्रातस्त दादा ग्रामाः भायं पञ्चदशेव तु। अयाचिते च द्वावष्टौ परं वै मारतामनः" इति । अन शल्यपेक्षया व्यवस्था द्रष्टव्या । श्रापस्तम्बस्तु चतुरः पाद- अच्छान् कृत्वा तेषां वर्षभेदेन व्यवस्थामाह,- "अहं निरभनं पादः पादचायाचितं यहम् । सायं व्यहं तथा पादः पादः प्रातस्तथा व्यहम् ॥ प्रातःपादं घरेष्छूद्रः मायं वैश्वस्य दापयेत् । अयाचितंन्तु राजन्ये विराचं ब्राह्मणे स्मृतम्" इति । अर्द्धवच्छ्रपादोमवच्छ्रयोरपि खरूपं मएवाह,- "प्रायं प्रातर्दिनार्दू स्यात् पादोन नकवर्जितम्" इति। अयमर्थः । अयाचितोपवामयोख्यहइयामुष्ठानेनार्द्धच्छो भ- वति। नमध्यव्यतिरिक्तव्यहचयानुष्ठानेन पादानवको भवति । भईसमकारोऽपि धोकः- "माचं प्रातमधेवो दिनदयमयाचितम् । m चा इति मु.। चितिरिक्षयाने ·te परामरमाधव।। [१२. दिनदयन्तु नानौयात् सच्छार्द्ध सविधीयते"-इति । अवापि मत्यपेक्षया व्यवस्था द्रष्टव्या । यत्तु अपहोमादिवा- महितं प्राजापत्यहळू गौतमेनाभिहितम् । “हविय्यान् प्रातराणान् भुक्का तिस्रोराची भौयात् । प्रथापरं यह नर्क भुनौत । अथा- परं यहं म कश्चन याचेत । अशापर यहमु पवसेत् । निष्ठेदहनि रावावामौत। क्षिप्रकामः । मत्यं वदित । अनायं न मम्भाषेत । रौरवयौधाजये नित्यं प्रयुनौत। अनुभवनमदकोपम्पनिमापोहिष्टेति निभिः पवित्रवतौ भिर्जियित्वा हिरण्यवर्णाः शुचयः पात्रका- रत्यष्टाभिः । अथोदकतर्पणम् । नमोहमाय मंहमाय धुन्वते ताप- माय पुनर्वसवे । नमोमोळ्यायोभ्याय वसविन्दाय। नमः पराय महापराय परदाय पारयिष्णवे। नमो रुद्राय पापनये महते देवाय त्र्यम्बकायैकघरायाधिपतये हरायेश्वरायेशानायोग्राय वञ्चिणे मिने कपर्दिने। नमः सूर्यायादित्याय नमः मौलकण्ठाय शिति- केमाय । नमः ष्णाय पिङ्गालाय। नमः ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय वृद्धा- येन्द्राय हरिकेशायोर्द्धरतमे । नमः सत्याय पावकाय पावकसर्गाय । कामाय कामरूपाय । नमः दीप्ताय दोनरूपिणे । ममः तौक्षणाय तौणरूपिणे । नमः भौम्याय सपुरुषाय! मध्यमपुरुषाय उत्तम- पुरषाय प्राचारिणे । नमः पन्द्रलमाटाय क्षप्तिवाससे ! एतदेवा- -erre- • शितिकण्डाय,-इति मु. । । पावलवाय, इति मु.1 बौनाव वाग्यमाय. महापुरवाय,-ति मु.।

·१२.॥ प्रायश्चित्तकादम्। १६२ दित्योपस्थामम् । एता पाण्याइतयः। दादारावस्यान्ने चरुं अपयित्वै- तामोदेवताभ्यो जुहुयात् । श्रमये खाहा भौमाय स्वाहा अनौ- पोमाभ्यामिन्द्राय विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मणे प्रजापतये नये स्विष्ट- कृते इति। अन्ते ब्राह्मणभोजनम्” इति । इविथानित्याधुपवसेदित्यन्तेन प्राजापत्यस्य खरूपमुक्रम् । तिष्ठेत्यादिना तस्यैवेतिकर्त्तव्यतोच्यते। श्रहनि तिछेदित्यनेन भोज- माधविरुद्धकालेषु अहरुत्थितएव स्यात् । राचावीतेत्यनेन निट्राया अावश्यकत्वात् तामासौनएव सेवतेत्युक्तं भवति । चित्रकामोऽपि भवेत्, शौघं शुद्धः स्यामिति संजातकामोऽपि भवेदित्यर्थः । अथवा, गौघं शुद्धिकामोऽहनि तिष्ठेत् राचावासौतेत्यर्थः । एवं, सत्यं वदेदित्यायनकलापे क्षिप्रकामः,-इति अधिका- रिविशेषणममुषचनौयम् । अनेन, यः शनैः शनैः शुद्धोभवामौनि मन्यते । तस्य नायं नियम इति अवगम्यते । रौरवयौधाजये माममौ। ममोहमायत्यादयस्त्रयोदश मन्त्रास्तर्पणसूर्योपस्थामाज्यहोमेषु दृष्ट- व्याः। अथवा, सम्प्रदानविभक्त्यन्ताः षट्पञ्चाशमन्त्राः । तर्पणमनु- पवमं कर्तव्यम् । स्वानाङ्गत्वात् तर्पणस्य । तथा च मृगः,- "नित्यं नैमित्तिक काम्यं विविधं वानमुच्यते । सर्पणं विविधस्थानमेषएव विधिः मदा"-इति । श्रादित्योपस्थानाज्यहामौ तु प्रतिदिनं सकृत् महत् कर्त्तव्यौ प्रथोदकतर्पणमादित्योपस्थानमाज्यहोमवेति वाव्ये एतदेवादियो- पखान, एता पायाजनय पति प्रथमोगकरणात् । शिष्टं स्पष्टम् । एनहारीताकजपोमावा प्राजापत्यदयमाने वेदित- W-

·हा
[१२.।
-
व्यम् । बहुप्रचारमाध्यत्वेनातिगुरुत्वात् । अथवा, येषां शूद्रादीनां
मनवाधिकारोभोस्ति, तेषां जप होमादिरहितं प्राजापत्यं वेदितव्यम् ।
अतएवोकमरिमा,-
"तस्माच्छूद्रं ममामाद्य पदा धर्मपथे स्थितम् ।
प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं जपहोमविवर्जितम्" इति ।
येषां प्राह्मणादौमां अपहोमादिय्यधिकारः, तेषां गौतमोक्षं
वेदिताम् ।
অনিদ্ধ।
तस्य लक्षणमुकं चविंशतिमते,--
"एकैकं ग्राममनौयात् अहानि औणि पूर्वदत् ।
अइं चोपवसेनित्यमनिकच्छं चरन् द्विअ:"-दति ॥
एकभकनकायाचितदिवसेषु नवस्वके के ग्राममनीयात् । यहच्चो-
पवर्मत् । एवं चातिकच्छ्रोभवतीत्यर्थ: । यत्नु थाजवसक्येमोक्रम्,-
'अयमेवातिवः स्यात् पाणि पूराजभोजने" इति ।
अयमेव प्राजापत्यवच्छ एकभक्रमझायाचितदिवसेषु नवस पाणि
पृगबभोजनयुनोऽतिकच्छ्रो भवतीत्यर्थः । तदेतदमाविषयम् । पाणि-
पुरानस्य ग्रासपरिमितादनादधिकपरिमाणत्वात् ।
अथ आच्छातिवः।
तव्य पक्षणं याजवल्क्येनोत्रम्,-
शतिकच्छः पयमा दिवमानेकविंशतिम्" - AP
विष्णुरपि,-
पातिकतः पयसा दिवसानेकविंधतिम्" इति।

·प्रायश्चित्तकाण्डम् ।
५ .
१२००।
क्षपयेदिति शेषः । यत्तु गौतमः । “अब्भक्षस्तृतीयः कृच्छाति-
कृच्छ्रः" इति। एकभकमनायाचितदिवसेषु यो भोजनकाला,
तस्मिन्नेव काले केवलमुदकेन वर्त्तनं कृच्छानिछोभवतीति । तदे-
अच्छकविषयम् । अतिकृच्छ्रकृच्छ्रातिकृच्छयोरपि प्राजापत्यशच्छ्रोक्ने-
तिकर्त्तव्यता द्रष्टव्या। "एतेनैव हाच्छ्रानिच्छो व्याख्यातो"
गोतमवचनात् ।
पराकलक्षणमाह यमः,-
--
A
"द्वादशाहं निराहारो यातात्मा मितव्रतः ।
कृच्छ्रः पराकनामेष सर्वपापप्रणाशनः" इति ।
पर्णकृच्छ्रलक्षणमाह याज्ञवल्क्यः--
"पर्णादुम्बरराजीवबिल्वपत्रकुशोदकेः ।
प्रत्येक प्रत्यहं पातेः पर्णकाच्छ्र उदाहतः"---इति ॥
पलाशोदुम्बरारविन्दबिल्वाणानामे के केन' कथितमुदकं प्रत्यई
पिवेत् । पर्णकृच्छ्रस्थ लक्षणान्तरमाह यमः,-
"एतान्येव ममस्तानि चिरात्रोपोषितः शुचिः ।
काथयित्वा पिवेद द्भिः पर्णकृच्छ्रोविधीयता'-दूति ।
यदा पलाशादिपत्राण्येको कृत्यांभा क्वाथथिला विरात्रीपवा-
सान्ते क्वथितं तत् पिवेत्, नदा पर्णकृच्छो भवतीत्यर्थः ।
* इत्यमेव पाठः सर्वध । विषपर्णकुशानामेक केन,-इति तु भवितुं
युताम् ।
+इत्यमेव पाठ सर्वच । मम तु, पर्योऽभिधीयते,-इति पाठः
प्रतिभाति ।
59

·४६८ पराशरमाधवः। [१२ अ.। फलकच्छादौनां स्वरूपमाह मार्कण्डेयः,-. “फलामेन कथितः फलवक्रोमनीषिभिः । श्रीकृच्छ्रः श्रीफलैः प्रोक्रः पद्मानेरपरस्तथा । माझेनामलकैरेव श्रीलङ्गमपरं सप्तम् । पत्रैर्मतः पत्रकृच्छ्रः पुष्यन्तकृच्छ उच्यते ॥ मूलकच्छ्रः स्मृतोमूलेतीयकृच्छ्रो जलेन तु"-इति । यदा बिल्वादिफलान्भसा काथयिता मामभेकं तदसपिवति. तदा फलकृच्छ्रो भवति । यदा विपद्माक्षमनानामन्यतमम्य कायं मासं पिवेत्, तदा श्रीकृच्छ्रोभवति । यदा त्वेतेषां पत्रपुष्य- मूलानां नायं पिवेत्, तदा पत्रपुष्पमुलक छाणि भवन्ति । वारुण श्रीकृष्योर्लक्षामा यमः, "प्राचारौ जिनक्रोध श्रामिक्षोदकमकान् । पिच नियताहारः कृच्छं वारुणमुच्यते ॥ यई पिवेत् तु गोमूत्रं यह वै गोमयं पिवेत् । यहं वे यावक्रेनैव श्रीकन्ट्रं येतदुच्यते"-इति ।। मौम्यवच्छ्रस्वरूपमाह याज्ञवल्क्यः,-- "पिण्याकाचामतकाम्बुसक्तूनां प्रतिवामरम् । एकराजोपवासच सक्रः मौम्योऽयमुच्यते"-इति ।। श्राचामोदननिम्नावः। पिण्याकादौनां पञ्चामामेकैकं प्रति दिनमुपभुज्य बठेइन्युपवसेत्। एष मौम्यहाः। यत्तु जाबालेन परराज्यापी मौम्यताछ इत्युक्तम्,- “पुष्य पुण्यक्षपोचते, इति मु.। - सम- Ayurvemu- Mar- Roman-e-women ·प्रायवितकायहम् । ६७ "पिण्याकं मकवस्तकं चतुर्थेऽहन्यभोजनम् । वासोवै दक्षिणां दद्यात् मौम्योऽयं कृच्छ्र उच्यते” इति। तदेतदशाविषयम् । अथ तुलापुरुषः । तत्र जाबालिः, "पिण्याकञ्च तथाऽऽचामं तकं चोदकमक्रवः । चिराचमुपवासश्च तुलापुरुषउच्यते' इति ॥ मोऽयमदिवससाध्यः। याज्ञवस्क्यस्तु पञ्चदशदिवसमाध्यमाह,- "एषां चिराचमन्यामादेकैकस्य यथाक्रमम् । तुलापुरुषइत्येवं ज्ञेयः पञ्चदमाहिकः' इति ॥ एषां प्रतानां पिण्याकादीनां पञ्चद्रव्याणाम्। यमस्वेकविंश- तिदिवसमाध्यमाह, -- • "श्राचाममथ पिण्याकं तकं चोदकसकान् । अहं यई प्रयुञ्जानो वायभवत्यहृदयम् । एकविंगनिराचम् तुलापुरुषउच्यते” इति । तदेतत्चयं पापतारतम्यविषयतथा व्यवस्थापनीयम् । अत्रेति- कर्तव्यतामाह हारीतः । “अथातम्बिणयनोक्तस्य तुल्लापुरुषस्य कप्त्य व्याख्थायामः। अयाज्ययाजनं कवा प्राथ्य मूरपुरीषयोः । अप्रतियाधमादाय वाजयित्वा विनिन्दितान् ॥ विनायकोपराष्ट महाबाधिहतस्य च । एतत् क; तुलापुरुषं महापातकनाशनम् ॥ वर्गद्वारमिदं पुणं महादेवेन निर्मितम् ।

·पराशरमाधवः।
[१२ व
श्राचाममथ पिगया तक्रं चोदकसानुकान् ।।
अहं यहं प्रयुचानो वायुभवख्याहवयम् ।
वाचा कायेन मनमा कृतानि विविधानि च।।
आचामस्तानि निहन्ति नवश्राद्धश्च सूतकम् ।
भिचाच दारुणञ्चैता केशको र हतने यन् ॥
श्राखो चपुरीषञ्च महामाष्टमनच ।
पिण्याकम्तानि निहन्ति अभ्यि भिला तु यत् स्थितम् ।
आहारेषु च ये दोषाः स्नेहदोषाश्च ये कचित्
खरोष्ट्रमुखमंस्पृष्टमग्रमस्पृष्टमेवच ।
तक्रेण तानि मिर्हन्ति यच्चान्यत् श्वावलोक्तिम् ॥
कमकावतिलागावो मूभिराच्छादनं स्त्रियः ।
सचे पुनाति धर्मात्मा गई चोदकसकुभिः ।।
ब्रह्म हत्या भ्रूण हत्यां वर्णम्तेयं गुरुदाराभिगमनं कन्यादूषण
कौवाभिगमनमुदक्याभिगमनं वायभक्षः पुनाति ।
तचन्दनोशौरमयौ पुरुषो कारयेत् पटे ।
भदौमृत्तिकया वाऽपि पुरुषौ द्वौ च कारयेत् ॥
महापार्थिन गरेण विधी-
यदा शस्त्रमुभयतो यच्च लत्यम्।
तेनायमों सुशता कारयित्वा
मादेशमात्रामुभयतोजामशिक्याम् ।
मा
यहम् इति शा।
अति मु.

·१२ ब.] प्रायश्चित्तकाणम्। '४१६ मौवणे राजतौं वाऽपि तुला देवौं तु कारयेत् । अपि चन्दनक्षस्थ खदिरस्यापि कारयेत् ।। तस्यालाभे तुला कार्या यथा वाऽप्युपपद्यते । पुरुषं पिङ्गलं चकहस्तमुसलशनबज्ञपाणिमावाहयामि! स्वमरे- हि मातरेहि स्नुषाम एहि नाग एहि कृष्णा जिन एहि। स्वाग-- तमनुस्वागतम्। भगवते तुलापुम्माय महादवायदमामन मिदं पाद्यमिदमाचमनीयभिदं गन्धमान्यधूपदीपनवेशं प्रतिग्रहाण प्रमोद देव, तुभ्यं नमः। अक्रुद्धः समनाभव । अथ तुलामभिगनत्रयेत् । कृषिसत्यं ब्रह्ममत्यं देवमत्यं अन्तःसत्यं, तेन मलोन सत्यवादिनि, देशानां सम्पद ब्रूहि कं देशं वर्द्धयिष्यामि । राज्ञाश्च सम्पदं ब्रूहि किमस्माकं भविश्यति ॥ यदात्मानममत् कत्तुं तुम्नासमश्तं परम् । यदा च लघु मन्येत तदा कर्म समारभेत् ।। अपये पृथिव्यधिपतये स्वाहा । वायोऽन्तरिक्षाधिपतये स्वाहा । सूर्याय दिनाधिपतयः स्वाहा । सोमाय नक्षत्राधिपतये स्वाहा। वासुकये मागाधिपतये स्वाहा । कुबेराय यक्षाधिपतये स्वाहा। इन्द्राय देवाधिपतये स्वाहा । ब्रह्मणे चैलोक्याधिपतये स्वाहा । देये भगाधिपतये स्वाहा । हलकंटकाय स्वाहा । कुष्माण्डराज- पुवाय स्वाहा । विनायकाय साहा। महाविनायकाय स्वाहा । • कोदेशो-इति । प्रयसि इति मु.। दिव्याधिपतये, इति मुः +

·89.
पराशरमाधवः।
{१२ का ।
महामहाविनायकाय स्वाहा। वक्रतुण्डाय गणानां पतये स्वाहा ।
धर्माय स्वाहा । अधर्माय म्वाहा । तुलायै स्वाहा । सुलापुरुषाय
स्वाहा। देव्यै पुनरगमनाय स्वाहा । मकञ्चरिखा चिः पूतः
कर्मण्यो भवति। द्वितीयं चरित्वा गाणपत्यं प्रानोति। हनीयं
परित्या महादेवस्थावसथं प्राप्नोति । श्राषायां कार्तिक्या फामान्यां
वा पुण्यं भवत्रे एष विहितोधर्मः' इति ।
वारुणमाह यमः,-
"ब्रह्मचारी जितक्रोधो मारोऽयुद कमलकान्।
पिच्च नियताहारः एवं वारुणमुच्यते"--ति ।
अघमर्षणकृच्छ्रमात्र विषणुः । "अथ कृच्छाणि भवन्ति । अहं
नानौयात् । प्रत्यहं च विषवणं स्नानमाचरेत् । ममन्त्रिरघमर्षणं
अपेत् । दिवा स्थितम्ति द्राचावामौत। कर्मणोऽन्ने पयरिखनौं
दद्यादित्यघमर्षणम्" इति। गवस्तु प्रकारान्तरेणाह,--
"चहं विषवगनायो मौनी स्यादघमर्षणम्।
मनमा त्रिः पाठेदपु न भुनौत दिमत्रयम् ।
अघमर्षणमित्येततं सर्वाधसूदनम्" इति।
अथ यच्छ्रः । तचाङ्गिराः,-
"युकलिषवणलायी मयतो मौनमंस्थितः ।
प्रातःचानसमारम्भं कुर्य्यावयच नित्यशः ॥
भाविौं थाहतीखेव जपेदष्टमइनकम् ।
-
मावि भवन्ति । यई विधवशंकाममाचरेत-ति मु.।
निमाबिकवि मु.।

·प्रायविसबाहम् ।
'१०१
९२ च.
ॐकारमादितः कृत्वा रूपे रूपे तथाऽन्ततः !!
भूमौ वौरामने थुक्रः कु जप्यं सुमंयतः ।
श्रामौनय स्थितोवाऽपि पिवेगव्यं पयः मक़त् ॥
गव्यस्य पयसोऽलाभे गव्यमेव भवेद्दधि ।
दनोभावे भवेत्तकं तकाभावे तु यावकम् ॥
एषामन्यतमं यच्चेदपपोत तत्यिवेत् ।
गोमुत्रेण ममायुक्र यावकं चोपयोजयेत् ॥
एकाहेन तु वच्छोऽयमुक्तस्लङ्गिरमा स्वयम् ।
मर्वपापहरो दिव्योनाम्बा यज इति स्मृतः ॥
एतत्यात कयुक्तानां तथा चाप्युपपातकैः ।
महद्भिश्चापि युक्तानां प्रायश्चित्तमिदं शुभम्" इति।
देवकृतं कृच्छं दर्शयति यमः,-
"यवागू यावकं शाकं चौरं दधि हतं तथा ।
व्यहं व्यहन्नु प्राश्नीयाद्वायुभवः परं व्यहम् ॥
हळू देवकृतं नाम मकल्मषनापानम्।
मरुद्भि_सुभौस्तै रादित्यैश्चरितं धनम् ।
प्रतस्थास्य प्रभावेन विरजस्काहि तेऽभवन्" इति ।।
थावकहकमाइम:
"गोपुरोषयवाभ्यां मासमेकं ममाहितः ।
जतन्तु धावकं कुर्यात् सर्वपापापनुनये"-इति ॥
देवलोऽपि। “धवानामा माधिताना सप्तराचं पक्ष मासं वा प्राशन
कुर्याज्जप्यन्तु निवासि
-

·७२" परापारमाधवः। यावकः । एतेन यावकयायमोदकानि व्याख्यातानि । यावकमाय- मोदकानि प्राजापत्यविधानेन व्याख्यातानि भवन्ति" इति । अथ प्रसूतियावकः । तब रौनः । “यात्मवतैः कर्मभिर्गुरु- मात्मानं पश्येत्, आत्मार्थ प्रहातावर अपयेत् । ततोऽनौ जुयात् । 'तदेव वलिकर्म* ! टनं नामिनन्त्रयेत् । यवोऽमि धान्यराजो बा बामणो मधुमंशतः । निर्णदः सर्वपापानां पवित्र कधिनिः मतः । एतं यथा मधु यवा आपोहियातं यवाः । मध्य मुनगा मे पायं यन्मया दस्कृतं कृतम् ।। वाचा कृतं कर्महतं मनसा दुर्चिचिन्तितम् । अलन्मों कालकी च मध्ये पुनीत में यवाः ।। मातापिचोरषां यौरने कारित तथा । श्वशकरावलोटच उच्छिष्टोपहतं च यत् ।। सुवर्णम्यं प्रात्यत्वं बालवादात्मनस्तथा । प्राह्मणानां परोकादं मजे पुनीत मे यवाः ॥ वक्ष्यमाणां रवां कुर्यात् ! नमोरुद्राय भूताधिपतये द्यौः मावित्री मानस्तो केति पात्रे विनिषिच्य देवा मनोजातामनायजः सदना- दशपितरस्ते नः पान्तु ते मोऽवन्तु तेभ्योनमम्तेभ्यः स्वाहेत्यात्मनि जुर- यात् । त्रिराचमेवार्थार्थी, पापकृत् षडाचं पीत्वा पृतो भवति । मत- • नास्थयमंशामु पुस्तके । पवित्रमधिभिः, इति मु.। बियमा कारिवाति मु.। बांधिला पामलाया,इति मु.।

·१२ ] प्रायधिसवालम् । 80 रात्र महापातको। बादरा पौला सबै पुरुषचतं पापं मिति। निःसृतामां बवानामेकविंशतिरा पौवा गणान् पश्यति । गणाधि- पतिं पश्यति। विद्या पश्यति। विद्याऽधिपतिं पश्यति। योऽनौयाद्- यावकं पकं गोमूत्रषु समदधि चौरमर्पिः प्रमुच्यते मोहम: क्षा- दित्याह भगवान् मैचावरणि:- इति । इत्वं प्रबापत्यादिवतानि निरूपितानि । अथ व्रतग्रहणप्रकारः। तब विष्णुः- "मर्वपापेषु सर्वेषां व्रतानां विधिपूर्वकम् । यहणं संप्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्ते चिकौर्षिते ॥ दिनान्ते नखरोमादीन् प्रवाण्य स्नानमाचरेत् । भागोमयदारिपञ्चगव्यादिकल्पितः ।। मलापकर्षणं कायें वाह्यशौचोपसिद्धये ।। दन्नधावनपूर्वण पञ्चगव्येम संयुतम् ॥ व्रतं निशामुखे पानं वहिस्तारकदर्शने । पाचम्यातः परं मौनौ ध्यायन् दुष्कृतमात्मनः ।. मनःसन्तापनं तौबमुहहेच्छोकमन्ततः" इति । वहिः, ग्रामाविक्रयेत्यर्थः। पूर्वद्युर्निशामुखे प्रतं परिषदुद्दिष्ट- प्रकारेण संकल्य परेधुस्तिषवणखानप्रातह माद्यङ्गसहितं ब्रतमनु- हातुमारभेत । भान मागानि च बाबालेन दर्भितानि,- "भारको मर्मतका ममानौ र विशेषतः । •विधिरचते, इवि मु.। बाबी विसबवे, इति । 60

·898
पराशरभाधव
(११.।
-
-
भाज्येनैव हि मालाग्नौ जुहुयादातौः पृथक् ॥
श्राद्धं कुर्याद्वतान्ते च गोहिरण्यादिदक्षिणम्" इति ।
थमोऽपि,-
"पश्चात्तापो निवृत्तिश्च मानं चालतयोदितम् ।
नैमित्तिकानां मर्चयां बताना विधिपूर्वकम् ॥
गावाभ्यङ्गं शिरोऽन्यङ्गं साम्बनमनुलेपनम् ।
व्रतस्थोवर्जयेत् सव्वं यच्चान्यदलरागकत्" इति ।
ग्रौतस्य व्रतस्थाममापने प्रत्यवायमाह छागलेयः,-
"पूचं व्रतं ग्टहीत्वा तु नाचरेत् कामतो हि यः ।
जीवन् भवति चण्डालो मृतः वा चाभिजायते"-इति ॥
अथ पूर्वोकामा व्रतानां केनचिथिमि सेनानानाशको यथा-
योगं प्रत्याबाया उच्यन्ते । तत्र प्राजापत्यम्य प्रत्यासायासतविंशति-
मते दर्भिता:-
"इक्रोदेव्ययुतं दैव प्राणायामातव्यम् ।
तिलहोमसहसन्तु वेदपारायणां तथा ॥
विप्रा द्वादश वा भ्योज्याः पावकेष्टिमर्थवच ।
अथवा पावमामेष्टिः ममान्याजर्मनीषिणः" इति ॥
सत्यारेऽपि
"सोऽनन्त गायथा उदवास' स्तथैवच ।
धेनुप्रदान विप्राय सममेचष्टयम्" इति ।

·१२.॥ प्रायधि - "प्राजापत्य क्रियाऽमती धेनुं दद्याद्दिजोत्तमः । धेनोरभावे दातव्यं मूख्यन्तुल्यं न संशयः” इति ॥ मूख्य च यथाशक्कि देयम् । अतएव ब्रह्मपुराणे,-- "गवामभाव निम्कं स्यात्तद पादमेव वा"-इति । यत्र थावत्मजया प्राजापत्यान्यावर्तनौयानि भवन्ति, तत्र तावत् सङ्ख्यया गोदामान्यावर्तनीयानि । तदपि चतुविनिमते दर्शितम्.- "जन्मप्रभृति पापानि बहनि विविधानि च। अर्वाक् तु ब्रह्महत्यायाः षड़दं कृच्छ्रमाचरेत् ॥ प्रत्याबाये गवां देयं सागौति धनिनां शतम्। तथाऽष्टादशलक्षणि गायथा का जपेदुधः” इति । ननूकरोत्या दादभवार्षिकस्य प्रत्यावायत्वेन षट्त्रिंशलक्षसंख्या- कोगायचीजपः प्राप्नोति। कोटिसंख्याकस्तु चतुर्विशतिमते एव मर्यते,- "गायथास्तु जपन् कोटिं ब्रह्महत्यां व्यपोहति। लक्षाशौतिं जपेद्यस्तु सुरापानादिमुच्यते ॥ पुमाति महारं गायत्रौलसमाप्ततिः । गाययाः पष्टिभिलच्यते गुरुतस्पगः" इति ॥ तथा मति परस्परविरोधः स्थादिति चेत् । एवं तमयैवानुप- त्या कोटिजपोन प्रत्याचाचः, किन्तु द्वादभवार्षिकवतममामविष- तया विकल्यते इति कम्पनीयम् । चान्द्रायणदौनां प्रत्याधा- सिव दर्शिताः- -- *बादशवाधिकमानापचय, इदि मा।

·५०४ पराभरमाधवः। । - "चान्द्रायणं म्हगारेष्टिः पविषेष्टितथैवच । मित्रविन्दापहव बन्छामास तथा तिलहोमाथुतश्चैव पराकवयमेवर । गायश्या लवजयच्च ममान्याह रहस्पतिः । मित्यममित्तिकानाच काम्यामां व कर्मणाम् । दृष्टीना पशुवधानामभावे घरवः सताः । पराकततक्राणां स्थाने स्त्रयाँ चरेत् । ब्रतहोमादिकं वापि अल्पयेत् पूर्वकल्पवत्" इति। यम्नु नपस्थसमर्थ. धान्यमाद्धश्च, म सादिप्रतानि प्राधा- भोजनेन सम्पादयेत् । तदपि तत्रैवोमर,- “अच्छे पञ्चातिन्छे त्रिगुणमहरहस्विंग देवं हतीये चत्वारिंशच तप्ते त्रिगुणभगुणिता विमतिः स्यात् पराके । कच्छे मन्तापनास्ये भवति षड़धिका विंशतिः मेव हौमा दाभ्यां चान्द्रायणे स्वासपनि क्लवलोभोजवेदिप्रमुख्यान्'-रति अहरहरिति मर्चत्र सम्बध्यते । वतीयः कझातिकच्छः। यत्तु प्राजापत्यप्रत्यावायत्वेन, "विप्रादाद वा भोव्याः" इति पूर्वमुदा- इतम् । तत् निर्धनविषयम्। धनिक प्रतिदिनं पच पोति दाद- जस दिवदेषु पष्टिबाणभोजनविधानात् । अतएव सत्यारे,- "प्रामापत्वं परन् विप्रो यद्यमकः कवचन । पानि पाच विभाम्याम् भोजयेत् मन्धगोभिताम्" इति । - *मायन,इति मु.। साय, विशा. ..

·१२.]
प्रावधिसवालमा
सानापनादीनां मोदानप्रत्यावायतचैव दर्शितः,-
"प्राजापत्ये
त
गामेका
दद्यात् सान्तपने
इयम्।
पराकतनातिने तिसस्तितस्तु गास्तथा ।
अष्टौ शन्द्रायणे देयाः प्रत्याभायविधौ सदा ।
यथाविभवसारेण दानं दद्याविशद्धये"-इति ।।
या स्मृत्यन्तरे चान्द्रायणस्य गोदानत्रयमभिहितम्,-
"प्राजापत्ये तु गामेकामतिकच्छे द्वयं स्मृतम् ।
चान्द्रायणे पराके च तिस्रस्तादक्षिणा तया*.".--दति !
तन् निर्धमविषयम्। यथोकगोदानादाशको गोभ्यस्तुणं दद्यात् ।
तथा कएषः,-
“एकमध्ययनं कुर्यात् प्राजापत्यमथापिका ।
दद्यादा दशसाहस्त्रं गर्वा मुष्टिं विचक्षण:"- इति ।।
अध्ययनमपादौना पुरुषविशेषेण व्यवस्था चतुर्विं गतिमते
दर्भिता,-
-
“धर्मनिष्ठास्तपोनिष्ठाः कदाचित् पापमागताः ।
अपहोमादिकं तेभ्यो विशेषेण विधीयते ।
मामधारकविप्रा ये मूर्खाधी विवर्जिताः ।
अचान्द्रायजादौनि सेभ्यो दद्याविशेषतः ॥
भनिना दक्षिणा देवा प्रयत्नविहिता तु या ।
एवं नरविशेषेण पाबवितानि दापयेत्” इति ।
सता,-इति मु.।
धन,तिमु.।
है

·88 पराशरमाधवः। [१२५० अनयेव दिशा स्मृत्यन्तरे प्रसिद्धातीर्थयात्रादिप्रत्याबाया- यथायोगमुनेथाः । अतएव देवतः,- "अभिगम्य च नौ थॉनि पुण्यान्यायतमानि च । मरः पापात्प्रमुच्येत ब्राह्मणानां तपखिनाम् ॥ साः समुद्रगाः पुण्याः भवं पुण्यानगोत्तमाः । मळमायतनं पुण्यं मचे पुण्यावनाश्रयाः" इति ॥ नौनि, गङ्गा मरम्वतौ यमुना नर्मदा विषाणा वितस्ता कौशिकी नन्दा विरजा चन्द्रभागा सरयुः उत्पथवत्तौ मिन्धुः कृषणा वेणी गोणा तापो पारावती पाषाणको गोमतो गण्डकी बाहुदा पम्पा देविका कावेरी ताम्रपर्णी चर्मण्यतो वेत्रवती गोदावरी नगभद्रा मुसक्षुररुणा चेति महामधः पुण्यतमाः । गङ्गाहारं कमखसं शक्रावतारं सौकरं प्रयागो गङ्गासागरमिति एतानि गङ्गायातीर्थानि । साई प्रश्रवणं वृद्धकन्याकं मारवतमा- दित्यतीर्थं वदरौ पाश्चालं वैजयन्तं पृयूदकं नेमिषं विनयभं चा- पोखेदं प्रभास इति मारस्वततीर्थानि । कावेरौसङ्गमं सरखतौसङ्गम गन्धमादनमिति मामुद्राख्यतीर्थानि पुचतमानौति । पुष्कर मुर्द्ध गयागिरः कुरुक्षेत्रमिति पुण्यक्षेत्राणि । वाराणसी महाभैरवं देव- दास्वर्ण मौरं प्राचीनवाहः केदारं मध्यमं महारुद्रं महावसं महा- •उत्पघवी, विनास्सि प्रा. एसके। बिबवेवी, इति । समातीनिति नाति मु. पुलके।

·get १२. प्राषिकाखम्। सायं कुमारमहालयं रुद्रावतारं वङ्गवं विष्णुशिवं महाकालं पुरु- षोत्तम जम्बूमार्ग चेत्येतान्यायतनानि ! हिमवानुट्यो महेन्द्रो- विदुरः शतशः श्रीपर्वतो वेदपर्वतो विन्ध्यपर्वतः परियाघ- श्चेति पर्वताः पुरुषतमाः पापं नाशयन्ति ! अन्यानि क्षेत्रायतमपर्वता- श्रमतीर्थानि पुण्यतमानि भवन्ति। विश्वामित्रः,- "वच्छ्रचान्द्रायणादौनि शबन्धुदयकारणम् । प्रकाशे च रहस्ये चाप्यनुने मंायेऽस्फुटे॥ प्राजापत्यं मान्तपनं शिशुच्छ्रः पराककः । अतिकृच्छ्रः पर्णकच्छः मौम्यः कृच्छ्रातिककः ॥ महासान्तपनं शोध्येततकच्छस्तु पावनः । अपोपवामवच्छ्रस्तु ब्रह्माकूर्चस्तु शोधनः । एते व्यस्ताः समस्तावा प्रत्येकं होकतोऽपिवा । पातकादिषु सर्वेषु उपपातकेषु यत्रतः । कार्याचान्द्रायणयुताः केवला वा विशुद्धये ॥ उपवासास्विराचं वा मामः परस्तदर्धकम् । पड़ाहोदादशाहामि कार्या इद्धिः फलेविना ॥ उपपातकयुक्तानामनादिष्टेषु चेवहि। शमिजातिगुणान् दृष्ट्वा सञ्चधुद्धिकृतं लघु ॥ अनुबन्धादिकं दुमा कल्यं मध्वे यथाऽऽगमम् । चमलब, इति मुग +ोपम्मेतो देवपर्वतोमोपचार मु.॥

·.. पराशरमाधवः। [१२ प.। R प्रकाशाउ यत्किञ्चिविंशोभागो रहस्यके । शिवागः षष्टिभागः कस्यो जात्याद्यपेक्षया" इति । 'जमदमिः,- "तौर्य तु पादकृच्छ् म्यानधाम फलं लभेत् । विगुणन्तु महानद्यां सङ्गामे त्रिगुणं भवेत्”-दति ॥ इति प्रत्याभाया निरूपिताः । अथ कर्मविपाको निरूप्यते । यद्यपि लोके धर्मशब्दः सुकृतदुष्कृतयोः साधारण:, तथाणत्र प्रायश्चित्तस्य प्रकतत्वात्तनिवर्त्यतया दष्कृतम्यैव बुद्धिस्थत्वातत्रैव पर्यवस्थति। विशेषेण पचन विपाकः फलदशा। कर्मणां विपाकः कर्मविपाकः । स च विपाकम्विविधः, जम्म चायु गश्चेति । एतत् मध्य पतनलियोगशास्त्रे सूचयामाम । "मति मूले तद्विपाकोजा त्यायु गाः” इति । अस्य सूचस्थायमर्थः । अविद्याऽस्मितारागद्वेषा- भिनिवेशात्मकाः पञ्च शाः कर्मणां मूलम् । “गमल: कमी- भयः” इति सूचितत्वात् । मति तस्मिन् पथकेगात्मके मुले तानि कर्माणि विपश्यन्ते । दग्धक्लेभवौजस्य तु जीवन्मुक्रस्य न भश्चितानि कर्माणि फसमारभन्ने। भानामिना भभमान वयात् । यथा वितु- पोगौषि प्ररोहति। तद्वत्। तस्मात् बीजस्थानीयं क्लेमपञ्चकमुप- नौव्यैव कर्माणि अादिषयरूपेण विपश्यन्ते । नाशिन्यादि। "पतित पाजयित्वा तु किमियोनौ प्रजायते"- भाखवसंवा मुलके।

·{१२५०। प्रायश्चित्तकारहम् । ५ . इत्यादिस्मरणात् । प्रायः पञ्चदशवर्षादिकम् । "तम जीवति वर्षाणि दश पञ्च च वा विज,"--. इत्यभिधानात् । भोगोयमयातनादिः । “यमलोके तु ते घोरां लभन्ते परियातनाम्"--- इत्यादिस्मरणात् । नमेतं जात्यायुर्भागलक्षणं विषाकं सामान्यविशेषशास्त्रोदाहर- होन बहुधा प्रपञ्चयिष्यामः । ननु नायं विपाकोविधातुं प्रतिषेछु' वा शक्यते, अननुष्ठेय- यादवर्जनौवाच । श्रतएव तस्मिन् विधिप्रतिषेधपरेण शास्त्रेण नधिरूपणमयुक्तम् । नायं दोषः । प्रायश्चित्तार्थवादत्वेन तदुपयोगात्। अर्थवादस्तु विहिते प्रवर्तकल्लेन प्रतिषिद्धवानिवर्तकत्वेन च विधिप्रतिषेधैक्यता भजते इति न्यायविदां मर्यादा । अत्र च प्राआपत्याउनुष्ठानरूपस्य प्रायश्चित्तस्य क्लेशात्मकत्वाद्रा- गतः प्रवृत्तिन सम्भवतीति तत्र प्रवृत्तिमिडूये प्ररोचना कर्त्तव्या । मनु विहितेष्वग्निष्टोमा दिषु स्वर्गादिविपाकोपवर्णनेन प्ररोल- यितुं शक्यते। स्वर्गादौमामनुकूलफलत्वात्। क्षयरोगादौनां तु प्रतिकूलफलत्वेन तदुपवर्णनं न प्ररोचनायोपयुक्तम्। विषम उपन्यासः। तत्र हि स्वादिभाधने प्ररोचनमुत्पाद- नौयम् । न बच चयरोगादिसाधने प्ररोचनसुत्पाद्यते। किन्तर्हि क्षयरोगादिनिवर्तके प्रायश्चित्ते । लवित्तिसामुकूलं फलम् । नन्वेवमपि पयरोगादिनिहत्तिएव प्रायश्चित्तात्मकस्य कर्म- ·९८२ पराशरमाधवः। [१२ था। विपाकः प्ररोचकत्वेन वक्रव्यः । न तु ब्रह्महत्यादिविपाकः । तस्थाप्ररोचकलात् । मैवम् । दिविधा हि ब्रह्महत्यादयः, संचिताः मञ्चेष्यमाणाच। तत्र सञ्चथ्यमाणेधु प्रतिषेधविषयेषु ब्रह्महत्यादिषु क्षयरोगाद्युपन्यानो ब्राह्मणावगोरणादौ गतयातनादिवत् तम्भिवत- कार्थवादत्वेनाम्वेति । मंचितेषु प्रतिकूल फल्नं श्रुत्वा तन उद्विजमान- स्तनिवृत्त्युपायमाकांक्षतिः अत उद्वेगप्रयोजकतया प्रायश्चित्तेऽपि प्रवनकत्वं भवतीति प्रवर्तकनिवर्तक द्विविधार्थवादले नायं कर्मवि- पाकोपन्यास उपयुज्यते। तदेवं मञ्चितसंचेष्यमाणयोरुपयोगः। श्रारब्धफलेषु प्रतिकूम्नफ- लम्य प्रत्यक्षदर्शनादेवोदेगः सिद्ध्यति । प्रवर्नकन्तु व्याध्यादिनि- वृत्तिरूपम्य प्रायश्चित्तविपाकम्योपवर्णनम्। श्रतः क्षयरोगादिरूपस्त- वित्तिरूपश्च विषाकोऽत्र निरूप्यते । सत्र सामान्येन पापकर्मविपाक: शिवधर्मीत्तरेऽभिहितः,- "प्रथातः पततां घुमामधर्मः परिकीर्तितः । नरकादौ महाघोरे पतमात् पापमुच्यते"-इति । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि,- "पातिवाहिकमंशस्त देहो भवति भार्गव । केवलं तमनुस्था मृत्युकालउपस्थिते ।। वायमेरेमनुष्याणां तत् गरौरं भृगतम । नौयते थाम्यमार्गेण नान्येषां प्राणिनां दिन। मनुष्याः प्रतिपद्यन्ते स्वर्ग भरकमेववा ॥ मेवा प्राणिम: केषित् सर्व ते पालभोगिनः । - ·१२. प्रायधिसकायहम् । 88 भानामशभानाच कर्मणां भृगुनन्दन । मञ्चयः क्रियते लोके मनुष्यैरेव केवलम्। तस्मान्मनुष्यश्च मृतोयमलोकं प्रपद्यते ।। मान्यः प्राणी महाभाग, फलयोनौ व्यवस्थितः । याम्यलोकं प्रपन्नस्य पुरुषम्य तथा यमः ॥ योनीश्च नरकांश्चैव निरूपयति कर्मणा" इति । ब्रह्मपुराणेऽपि,-- "कर्मणा मनसा वाचा ये धर्मविमुखा नराः। यमलोके तु ते धोरां लभन्ते परियातनाम् । इहाल्पमपि कृत्वा तु नरः कर्माशुभात्मकम् । प्राप्नोति नरकं घोरं यमलोकेषु यातनाम्" इति । विष्णुपुराणेऽपि,- "पापछयाति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः । पापानामनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि तद्यथा' । तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्रानि परमर्षिभिः" इति । विष्णुधर्मोत्तरे- "प्रायश्चित्तेः सवं याति कृतं पापं न संशयः । प्रायवित्तविहीना घे राजभिवाप्यदण्डिताः ॥ मरकं प्रतिपयले तिर्यग्पोनि तथैवच । १ -ulmein * यामि च-इति मुरा + यथा-ति मु.॥

·8eg
पराशरमाधव
[१२ च ।
मानुष्यमपि चासाद भवन्तौह तथाऽजिताः ॥
प्रायश्चित्तमत: कायं कल्मषस्थायमुत्तये" इति ।
भविष्योत्तरेऽपि,-
"देवतिर्थङ्मनुष्याणामधर्मनिरतात्मनाम् ।
धर्मराजः स्मृतः गास्ता सुधारैर्विविधैर्विधः ।।
नियमाचार नकानां प्रमादान् स्खलितात्मनाम् ।
प्रायश्चित्तेर्गरः शास्ता न तु तैरिय्य ते यमः ।
पारदारिकचोराणामन्यायव्यवहारिणाम् !!
नृपतिः शासकः प्रोक्न: प्रच्छनानां च धर्मराट् ।
तस्मात् कृतम्य पापस्य प्रायश्चित्तं समाचरेत्" इति ।
ब्रह्मपुराणे,--
"नतश्च यातनादेह क्लोम प्रतिपद्यते ।
तत्
कर्म यातनार्थममातापितमम्भवम् ॥
तत्प्रमाणक्योऽवन्दासस्थानः प्राक्तनं यथा ।
विहाय सुमहागुप्तं मरौरं पाञ्चभौतिकम् ॥
अन्यत् गरोदमादसे यातमाथें खकर्मजम् ।
तम्या वगुणसंयुक्त नानात्मौयं स्वकर्मनम् ।
दृढं शरीरमाप्नोति सेखदुःखोपभुनाये ।
तेन भुक्का सकर्माणि पापकली मरो भृशम् ।
सुखानि धार्मिकोभुक्र इहानीतो यमक्षयात्" इति ।
ममुख मानमादिकर्मविशेषेण विपाकविशेषमाई,
Aध हलोऽयमुनोधर्मस्खथाऽनघ ।

·प्रायविसकाण्डम् । न. १२ सः कर्मणां फलनिनि शंस मस्तत्त्वतः पराम् । स नानुवाच धर्मात्मा महर्षोन्मानवी भृगः । अस्य सर्वस्य श्टणुतं कर्मयोगस्य निर्णयम् ॥ शुभाशुभफलं कर्म ममोवाग्देहसम्भवम् । कर्मजागतयो नणामुत्तमाधमनध्यमाः । तस्येह विविधस्यापि ह्यधिष्ठानस्य देहिनः । दशलक्षणयुक्तस्य मनो विद्यात् प्रवर्तकम् ॥ परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसाऽनिष्टचिन्तनम् । वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्म मानभम् ।। पारुष्यमन्तञ्चैव पैशुन्यश्चैव सर्वशः। अनिवद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुविधम् ।। श्रदत्तानामुपादानं हिंमा वैवाविधानतः॥ यरदारोपमेवा च शारीरं त्रिविधं स्मृतम् । मानसं मनमैवायमुप के प्रभाशुभम् ॥ वाचैव वाककृतं कर्म कायेनैव तु कायिकम् । भरौरजेः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः । वाचिकः परिगतां मानमरन्यजातिताम्" इति । हारौतोऽपि । “मभिच्यभक्षणमभोज्यभोजनमगम्यागमनम- याज्ययाजनमसत्प्रतिग्रहणं परदाराभिगमन परद्रव्यापहरणं प्राणि- हिमा चेति भारौराणि। पारख्यमनृतं विवादः श्रुतिविक्रयवेति वाचिकामि। परोपतापनं पराभिहोरोधी लोमोमोहा- रखेति मानवानि । तदेवाबहाव बरपाणि कर्माणि यमिन .

·.४६
पराशरमाधवः।
{१२५०
यस्मिन् करोति यः, म तम्मिम् तस्मिन् वयसि भारौरवाचिकमा-
मसानि प्राप्नोति । एवं शाह,-
यस्यां यस्याभवस्थायां यत् करोति शूभाशुभम् ।
तस्यां तस्थामवस्थायां तत्तत्फलमवाप्नुयात् ।
शरीरेणेव शासैर वाामयेन तु वाचिकम् ।
मानसं मनमैवायमुपभुत शुभाशुभम"-दति ।
आत्मन ईरखरूपत्वं प्रतिपाद्याह वाजवलक्या,
"यद्येवं म कथं ब्रह्मान, पायोनियु
पागयोनिय जायते
ईशूरः म कथं भावयनिष्टेः संप्रयुज्यते
करणैरनितम्यापि पृर्वज्ञानं कथञ्च न ॥
वेत्ति मर्चगतां कम्मात् म-गोऽपि न वेदनाम् ।
अमयपक्षिम्यावरतां मनोवाक्कायकर्मजे: ।
दः प्रयाति जीवोऽयं भवो निशतेषु च ।
अनन्ताय यथा भावाः पारौरेषु शरीरिणाम ।।
रूपाण्यपि तथैवेह मर्वयोनिषु देहिनाम् ।
विपाकः कर्मणां प्रेत्य केषाञ्चिदिह जायते ।।
दह चामुत्र 'लेकेषां भावम्तच प्रयोजनम् ।
परद्रयामयभिध्यायंस्तथाऽनिष्टानि चिन्तयन् ।।
वितथाभिनिवेशौ च जायतेऽन्यादियोनिषु ।
परषान्तमादौ च पिएमः पुरुषस्तथा ।
Ppatromitin
Ranama
than-whhamme
......
रवि मु.।
एवं प्राधातो, ति मु.।

·१२१०॥
प्रायश्चितकामहम्।
अनिवद्धप्रस्खापौ'मृतःपक्षिषु जायते ।
प्रदत्तादामनिरतः परदारोपसेवकः ।।
हिंसकवाविधामेन स्थावरेवभिजायते"-दति ।
मत्वा दिगुणविशेषेण विपाकविशेषं मएवाह,-
"श्रात्मजः शौचवान दान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः ।
धर्मकृवेदविद्याति माविकोदेवयोनिताम् ॥
असत्कार्यरतो धौर श्रारम्भौ विषयाचकः ।
म राजसो मनुष्येषु मतोजन्माधिगच्छति ।।
निद्रालुः क्रूरकृष्णधी नास्तिको याचकस्तथा ।
प्रमादवान् भिवपत्तो भवेत्तिर्यचु नाममः ॥
रजमा तममा चैव ममाविष्टो भ्रमन्त्रिह ।
भावैरनिटेः संयुक्तः संसारं प्रतिपद्यते"-दति ॥
भनुरपि,-
"मत्वं रजस्तमश्चेति चौन् विद्यादात्मनोगुणान् ।
येायेमान् स्थितो भावान्महान् सर्वानशेषतः ।।
यो यदेषां गुणोदेहे साकल्येनातिरिष्यते ।
स तदा तद्गुणप्रायं तं करोति गरौरिणम् ।
सत्वं ज्ञानं तमोऽज्ञानं रागद्वेषौ रजः स्मतम् ॥
एतद्व्याप्तिमदेतेषां सर्वभूताश्रितं वपुः ।
N
अनुबन्धौ प्रलापो,-इति मु.।
मम, इति.मू.

·१८७
पराशरमाधवः।
[१२ था।
देवत्वं माविकायामि मनुष्यनं हि राजमाः ॥
तिर्यक्त्वं ताममानित्यमित्येषा चिविधा गतिः ।
चिविधा विविधेवा तु विजया गौणिको गतिः ॥
अधमा मध्यमाऽय्या च कर्मविद्याविशेषतः ।
स्थावरा: क्रिमिकोटाच मत्स्याः मर्या: मरौसृपाः ।
पशवश्च ग्टगालश्च अघन्या ताममो गतिः ।
हस्तिनश्च तुरङ्गाश्च शूद्राने का विहिताः ॥
सिंहा व्याघ्रा वराहा मध्यमा नाममौ गतिः ।
चारणा सुपर्णाश्च पुरुषाश्चैव दाम्भिकाः ।।
रचामि च पिशाचाच ताममेषत्तमा गतिः ।
झमामलानटाचैव पुरुषाः शस्त्रहत्तयः ।।
धूतपानप्रमझाच अधन्या राजमौ गतिः ।
राजानः इत्रियाश्चैव राजाभव पुरोहिताः ॥
वादयुद्धप्रधामाश्च मध्यमा राजसी गतिः।
गन्धा गुह्यका यचा विविधानुवराश्य ये ।।
तथैवाप्सरसः माराजेमेषतमा गतिः ।
तायमा यतयोविप्रा थे च वैमानिकागणाः ।।
नवचाणि च दैत्याय प्रथमा माविको गतिः ।
चम्यान सषयो वेदा देवाज्योतींषि वारा: ॥
पितरदेव माध्याच द्वितीया माविको गतिः ।
Prime
सम-ति मु.।
ममाति ।

·१२.]
प्रायषिकाणम्।
-
प्रया विश्वसजोधर्मो महदयकमेवच ॥
उसमा मात्विकौमेत गतिमाजर्मनीषिणः ।
एष भर्चः समुद्दिष्टस्लिपकारस्य कर्मणः ।
विविधस्विविधः कस्नः मंसारः मार्वभौतिकः" इति।
अथ प्रेतत्वादिहेतुभ्यः मानाविधेभ्यः पापविशेषेभ्यो योनि-
विशेषाः अभिहिताः विष्णुधर्माचरे,-
"श्रसहिष्णुतयाऽन्यस्य. गुणानां कारणं विना ।
महत्यापं समुत्पनं तदस्य प्रेतकारणम् ॥
अध्यावहारिणश्वेते पापाः* प्रेतत्वमागताः ।
परदाररताः केचित् स्वामिद्रोहरताः परे।
मिचद्रोहरताः केचिद्देऽस्मिन् भृशदारुणे ।
स्वकर्मभिश्युताः सर्वे जायने प्रेतयोनिषु"-इति ॥
पपुराणे,-
"प्रयाब्धयाजकव याध्यानाच विवर्जकः ।
विरको विष्णुविद्यास स प्रेतो जायते नरः ।
सामान्यदक्षिणा सन्चा रक्षात्येको विमोचितः ।
नाशिषभावनिरतः स प्रेतो जायते नरः" इति ।
खान्दे चमत्कारमणे-
"चोभवेमानका बुद्रमाथा पैन्यकारकः ।
माधणावमभूतो हुषा मोबासकर वः ।
पापाका

·घरापारमाधवः ।
[१२ च.
प्राणिनां हिमकोनित्यं म प्रेतो आयते नरः ।
अक्षया देवकार्य यस्तथा च पिटतर्पणम् ॥
योऽनाति मृत्यवर्गेभ्योऽदत्वा प्रेतः म जायते ।
परदाररतथैव पर वित्तापहारकः ।।
परापवादसन्तष्टः म प्रेतो आयते नरः ।
कन्यां यच्छति वृद्धाय मोचाय धनलिमया ॥
कुरूपाय कुगौलाय म प्रेतो जायते नरः ।
देवस्लौगुवित्तानि ग्रहोला म प्रयच्छति ॥
विशेषाद्वाहाणेन्द्राणां सप्रेतो जायते नरः ।
दौयमानस्य वित्तस्य प्राधणेभ्वस्त पापकृत् ।
विनमाचरते यम्त म प्रेतो जायते नरः ॥
शूद्रानोदरस्थेन ब्राह्मणो सियते थदि ।
चिकालजो वेदवेदी धर्मज्ञोऽथ षड़जावित्।
चतुर्वेद्यपि यो विप्रः म प्रेतो जायते भरः ।।
शासकमा पन्धकली यधपि स्थात् पावित् ।
कुखदेभोषितं कर्म यथावाऽन्यन् समाचरेत् ॥
कामादा बदि वा मोक्षात् म प्रेतो जायते मरः ।
হিঃ বিমৰ গৰিলন ।
दिवाणिवत्यूमा तथा चैवात्मघानिमाम्।
न सत्यमेतत्र संग्रवा"-ति
C
र पितरं हूं जाति साधुजनाचा

·प्रायविकाडम्।
लोभात्यजति यस्खेतान् म प्रेतो जायते नरः ॥
कुज्योतिः कुत्सितो वैद्यः कुज्ञानौ च कुदेशिकः ।
शूद्रानुयकर्ता च म प्रेतो जायते नरः ।
निन्दको विजदेवानां गौतवाद्यरतः सदा ।
वृद्धं वालं गुरुं विप्रान् योऽवमत्य भुनति वै ॥
कन्यां ददाति कम म प्रेतो जायते नरः ।
न्यामापही मिवध्रुक यरणाकरतः भदा ॥
निर्दोषं सहदं भार्या मृतुकाले न याति यः ।
न सहेत याम्तेषां सप्रेतो आयते नरः ॥
हस्त्यश्वरथयानानि मृतशय्याऽऽममानि च।
कृष्णाजिनन्तु रक्षाति अनापदि तु यो द्विजः ॥
नथोभयमुखौं घोरां मौला मेदिनी विजः
कुरुक्षेचे च यद्दानं चण्डालात् पतितात् तथा ।
मासिके व नवश्राद्धे मुझन् प्रेतार्थमेवच ।
भूमिकन्याऽपहलीच म प्रेतो जायते नरः".-इति ।।
उमामहेश्वरमंवादे,-
"अपत्य व मर्चस्तं देवस्वं च तथापरम् ।
दत्तापहारदानाचा पेशाथं याति वे नरः ।।
थोनिकायंच यो देवि, अहितेन तु! कारयेत् ।
• त्यजन् काले न पाति या,-वि मु.।
दत्तापहारा दानाच-वि मु.।
नहितेन तु, सि मु.।
-
+

·४६९
पराशरमाधवः।
[१२.।
मोऽपि याति पिशाचवं स्वामिद्रोहेण मानवः ।
खामिद्रव्यं ग्रहीत्वा तु न यनेन ददानि ।
श्राममः पोषको मूढः पिशाचत्वं म गच्छनि।
मठापत्यच* यो देवि, कुरुते मदमोहितः ।
विनाशयेन्मठद्रव्यं निर्माल्यं यश्च भवति ।
परस्य योषितं इला प्राधापाखम्प्रहत्य ।
अरण्ये निर्जले देशे भवति ब्रह्मराक्षमः ।।
अधर्म धर्ममित्याहुर्य तु मोहबां गताः ।
हत्तारः परदाराणां चौर्यण बलतोऽपि वा।
अरमय निर्जले देश भवति नारामः" इति ॥
मनु:--
"मयोग पतितर्गत्वा परस्यैवच योषितम् ।
अपहत्य च विप्रवं भवति ब्रह्मारामः ॥
गुरु वं कृत्य इंकत्य विप्रं निर्जित्य वादतः ।
'परण्ये निर्जले देश भवति ब्रह्मराक्षमः ।।
प्राचार्यत्तिजव गुरुं चैव तपस्विनम् ॥
मुनींचाप्यवमन्यन्ते ते भवन्तौह राक्षमाः" इति ।
वामनपुराणे,-
"चहाशादायजादाऽपि प्रतिरशनि दक्षिणम् ।
पात्रको यजमानश्च स स्यान्तु स्थलकोटकः" इति ॥
मनापबति शा।

·१९१०
प्रायचिकाखम्।
Bes
-
स्वान्दै रेवाखो-
"बुभुषितेषु प्रत्येषु यएकोऽानि मानव ।
योनिस समामाच पण्डालो आयते भरः ।।
वेदोक्तं यः परित्यज्य धर्ममन्यं समाचरेत् ।
दश वर्षसहस्राणि श्योनौ जायते ध्रुवम् ॥
वेदार्थ निन्दका ये च ये च ब्राह्मणनिन्दकाः ।
दह अन्मनि शूद्रास्ते मृताः श्वानो भवन्नि ह"--इति ॥
प्रयापुराणे,-
"यदि पुत्रम शिष्यं गुरुर्जयादकारणम् ।
पात्मनः कामकारेण मोऽपि हिंसः प्रजायते ।।
पितरं मातरं चैव यस्तु पुत्रोऽवमन्यते ।
सोऽपि विमोमतोजन्तुः पूर्व जायेत गर्दभः ।
गर्दभवन्तु संप्राप्य नतो जायत मानवः ॥
ज्येष्ठ पिहसमं चापि भ्रातरं योऽवमन्यते ।
मोऽपि मृत्युमवाप्नोति क्रौचयोनौ च जायते ।
पाशाऽपही तु मरः किमियोनौ प्रजायते ।
विश्वासही तु नरो मौनोजायेत दुर्मतिः ॥
उपस्थिते विवाहेतु यज्ञे दाने महोत्सवे ।
मोहात्करोति बोविस तो जायते क्रिमिः ।
कतन्त्रस्त मुतो विप्रोवम विषयं गतः ।
apna
दामि-इति ।

·४६
पराभरमाधवः।
[१२१०॥
यमस्य विषये क्रूरैर्बन्ध प्राप्नोति दारणम् ॥
यातमाः प्राप्य तत्रम्थस्ततोबतीय भौद्विजाः ।
ततोगतः कृतनच समारं प्रतिपद्यते ।।
जलप्रवाहणं यस्तु भिन्द्यान्मत्स्यो भवेतु यः ।
अयोनिगो वृकोहि स्थादुलूकः फयवचनात् ॥
प्रतिश्रुत्य द्विजेभ्यश्चाप्यदखा मधुको भवेत् ।
सभेड्देवलको राज
यानि चण्डालमंजिताम् ॥
मृतस्यैकादशाहे तु भुजम् या चाभिजायते” इति ।
गबड़पुराण,-
"कौटमाध्यमदाः पापा अमेष्यक्रिमयश्चिरम् ।
भूत्वा भवन्ति मास्ते पिशाचाम्तदनन्तरम् ।।
गुरुमिबद्रहः पापा ये च स्वामिद्रुहो जनाः ।
दिनभिव्यहवेव कृतनामास्तिकास्तथा ॥
त्यागिनो बान्धवांनाच त्यागिनः शरणार्थिनाम् ।
'प्रमेष्यकिमयः मई मुगव्याधा भवन्ति च ॥
मुरारोमगणोपेताजायने शम्बुकाजले ।
चन्द्रार्कग्रहणे भुला जायते कुचरो नरः" इति ॥
शिवधर्मात्तरे,-
"विप्रः पचमहायजामहत्वा योऽनमश्रुते ।
विपराको भवेनित्यं कव्याशी थाधएवच ।
•द्वारा इति मु.।
भिवादया मधुरको, ति मु.।
Roard
-damme
Suw-a-mandala.

·प्रायश्चितकालम् ।
४९५
-
दिजस्लेकशफानाच विक्रयान्वायते मृगः ।।
मत्थोऽपि विकिमिशेव अवज्ञाकार्याधः क्रिमिः" इति ।
वायुमंहितायाम,-
"खरो वै बडयाचित्वात् काकोमन्त्रितभोजनात् ।
अपरीक्षितभोगौ स्यात् वामरो विजने वने ॥
अविद्यां यः प्रयच्छेत क्लौवो भवेत्तु मा ।
अवं पर्युषितं विप्रे दवा वै कुण्ठता प्रजेत्”-इति ।।
उमामहेश्वरसंवादे,-
"अग्निहोत्रं भवेद्यस्थ म कुर्यात् नस्य रक्षएम् ।
पातिक्रमकारौ तु मुगवं याति प्राणः ।
येदोपनीविकाः पापाः स्लोलोलाः सततं चये।
भवनित ह काका: स्युचिरं विजएवच ॥
पायस कृषरं चैव हवौंषि मधुराणि च ।
अदला पामिविप्रेभ्यः प्राशनाडुजगोभवेत्" इति ।
भारदपुराणे-
"भर्तुः मौख्येन था नारी सौत्वयुका न जायते ।
मा नौ जावते रावन, पौणि वर्षाणि पक्ष ।
वाचा कोषिका पादमविरुध पतिं ट्रिपा ॥
अकाय कारवेत्पापा बा. नारी वल्गुरी भवेत् ।
mamateupane
काकोनिमलितमोजमावति मा।
कुलतो, पण

·३९
पराशरमाधमः ।
भर्तुर हि या वित्तं विद्यमानं न यच्छति ॥
बौवितं वा वरारोह, विष्ठाया जायते किमिः।
क्रिमियोनिविनिर्मुका काष्ठकोटा भवेत्तु मा ।
म माधयन्ति कार्याणि प्रभूण ये विचेतसः ।
भूत्वा वेतनभोकारो जायन्ते भूलता हिते"-इति ।
वृद्धगौतमः,-
"मौज्यावेदोपदोष्टा च व्याघ्रो भाति मानवः ।
जम्बूको जायते जन्तुरननु शातपाठकः ।
शूद्रात् पतति चण्डालो ब्रह्मद्रव्योपजीवकः"-दति ।
याजवणक्योऽपि,-
"परट्रव्याथभियायंस्तथाऽनिष्टानि चिन्तयम् ।
वितथाभिनिवेशौ च जायतेऽन्यास योनिषु ।।
पुरुषोऽनतवादी च पिशमः पुरुषस्तथा ।
अनिबद्धप्रतापी । मुगपछिषु जायते ।।
अदनादाननिरतः परदारोपसेवकः ।
हिंसकवाविधानेन स्थावरेषु प्रजायते"-ति ।।
अध नामानिषिकर्मफलानि । उमामहेश्वरसंवादे,-
"पाकपुखमादीनां कुत्मिनानामचेतसाम् ।
समेनुन भिजायन्ते गुरुवावमानिमः ॥
गुरु अनजातो यो वेदाभ्यासमाचरेत् ।
प्रवाति विहीनेषु जापते भुवि मानवः ॥
रविन
Anamnaamanaparkaskar

·प्रायचित्तकादम्।
१२.०
अधर्म धर्ममित्यार्थ तु मोहवशं गताः ।
से च कामहतोद्योगाः मम्भवम्तौह मानुषे ।
निहाँमानिर्वषट्कारास्ते भवन्ति नराधमाः" इति ।
स्कान्दे नागरखण्डम,-
"प्राप्नुवन्ति कुदेशे च जन्म ये हेतुवादकाः ।
खामिद्रोहरता ये च कुक्कुटे जन्म चानुयुः ॥
प्रदत्वा ये तथाऽनन्ति पिटदेवद्दिजातिषु ।
दुर्भिने जनतापे च कुदेशे जन्म चामुयुः ॥
ये च कुर्वन्ति दम्पत्योर्विवादं सानुरागयोः ।
विरूपा भ्रममाणाश्च मर्वलोकविवर्जिताः।
दरिद्रा जायया भ्रष्टा भवन्ति विगतायुषः ।
कन्यादानेच विनं यो विक्रयं यः करोति वा ॥
म कन्याः केवल सूते न पुर्व केवलं कचित् ।
जायन्ते ताश्च बन्धक्यो विधवा दुर्भगास्तथा"-इति ॥
प्रभासखण्डे,-
"चैनं दत्तं मरैः किञ्चित्तेषां चिहं दरिद्रता ।
जायन्ते रोगिणोरौद्राहिंसाः कुनाथ वामनाः ॥
अचाः कलशकान्ताः परदारोपसेवकाः ।
महाराजा कर्माणः कुलाः कुभरौरिणः ।।
-
विगहिता, इवि मु.।
+बेवना, इति शा।
विद्याराषिक,ति मु.

·88
पराशरमाधवः।
[१२ प.
-
कुदण्डासपक्षालुधा मूर्खा निठुरभाषिणः ।
धनहोना* भवत्येते देवब्रह्मस्वभक्षकाः" इति ॥
कान्दे रेवाखण्डे,-
"पिता माता गुरुर्धाता अन्यो वा विकलेन्द्रियः ।
भवन्ति नादृता यैस्तु ते भवन्ति नराधमाः ।
दह मानुषलोकेऽस्मिन् दौनाधाम्ते भवन्ति च ॥
ये त्यजन्ति स्कका भाच्या मुहा: पण्डितमानिनः ।
ते यान्ति नरकं घोरं तामिश्र नात्र संशयः ।।
तत्र वर्षशतस्यान्ते इस मानुषतां गतः ।
दुष्कर्मा दुर्भगश्चैव दरिद्रः संप्रजायते ॥
आयते ग्रन्थिमंयुक्रः परभा-पमेवकः ।
गद्गदोऽनतवादौ स्यात् मूकश्चैव गवामते ॥
अन पुर्यषितं विप्रे दददै कुना व्रजेत् ।
मात्मर्यादपि जात्यन्धोद्वेषाच बधिरो भवेत् ॥
अदखा भक्ष्यमन्त्राति अनपत्यो भवेच्च म:"-इति ।
गरुडपुराणे,-
"अवमस्य च ये यामि भगवस्कोसनं मराः ।
माधिर्यमुपयानयार ते वै अम्मनि जन्मनि ॥
पश्यन्तो भगवद्वारं नामसास्तत्परिषदम् ।
चला तत्प्रणमादि ये यानि पुरषाधमाः ।।
चमातेऽभिजायोऽस्यामापरिग्रहाः ।
ट
दारोगा-इति धा।

·१२.
प्रायश्चित्तकादम्।
पङ्गवः पादहीनाथ कुहिनो भुवि 'ये नराः ॥
विष्णुच्छाया ध्रुवं तैस्तु लविता स्थात् न मंशयः !
तथाच भगवडाबछायामाक्रमते तु यः ॥
अरण्ये जायते पङ्गुः स वै रोगादिपीड़ितः” इति ।
विष्णुधर्मोत्तरेऽपि,-
"पिशुनः पूतिनामः स्यात् सूनकः पूतिवत्रकः ।
खल्वाटोममरी चैव नास्तिका वेदनिन्दकः ॥
भूयएव समाप्नोति तथा नास्तिकतां विजः ।
धूर्णिकस्तेलिकश्चैव अन्धो भवति मानवः ॥
प्रतिकृलं गरोर्यस्तु सोऽपस्मारौ च जायते।
मिष्टाग्येको महाभाग, वातगुल्मौ प्रजापते ॥
भगभवस्तु कुण्डाशी दौर्घरोगौ च पौड़कः ।
गुरुखामिदिजाकोशं वेदनिन्दां तथैवच ॥
श्रुत्वा भवति दुर्बुद्धिर्बधिरोमानवाधमः ।
देवदत्तेन दौपेन कृत्वा कर्म मुदुर्मतिः ॥
जायते बुडुदाक्षोवा नेत्ररोगयुतोऽपिवा ।
तथैव दौमरूपस तेन पापेन कर्मणा ॥
हीनवर्णस्तथा लोके भवत्यत्यन्तदुर्मतिः ।
विरूपएव भवति तथाऽविक्रय विक्रयो ।
• कृत्वा-इति सु.।
कम्माकि दुम्मेति, इति ।

·५..
पराशरमाधवः।
(१२ प...
विमाऽपराधेन तथा हवा पल्यधिवेदनम् ।
स राजामयमाप्नोति व्यवहारे तथैवच ॥
मृतकर्य तथा कृत्वा वशीकरणकारणात् ।
देख्यो भवति लोकेऽस्मिन् जगतो नात्र संशयः ॥
परिवेत्ता तथा लोके सर्वव्याधिममनितः ।
अयाज्ययाज कश्वेव जायते वर्णमङ्कारः ॥
वेदविक्रयिको मूर्खः कितवथैव जायते ।
भास्तिकस्तु दरिद्रः स्यात् मर्चकर्मविवर्जितः ॥
अतिमानप्रवृत्तस्तु आयते कुमिते कुले ।
श्वपाकपुस्कमादौमां कुत्सितानामचनमाम् ।
कुन्लेषु ऽभिभायन्ते गुरुवृद्धापवादकाः ।
श्वभ्रे तु मरणं लोके विषैः स्थावरजङ्गमः ।
परेषां चेतमः क्लेशकारी भवति मानवः ।
क्षयौ ज्वरौ प्रमोही च गुल्मी दाही भगन्दरौ ।
रजस्खलान्यतण्डालपापिष्ठपतितैः मह ।
व्यवहारौ पुष्पवयां भुक्ता कुष्ठौ ज्वरी भवेत् ॥
अनपत्यो दरिद्रश्च विश्वस्तस्य विषप्रदः ।
निषिद्धवस्तुभोगेन मोहयेयः पराम् पुमान् ॥
परोपदिष्टधामो वा भवेदनातकोऽपिवा ।
पणं दलाऽधिको वृद्धि योसळातौह मामवः ॥
.aaaaNaire
Hernann...+4.
बाRA-ति मु.।
1 बम, प्रायोति, वि पाठो भवितुं युधः ।

·५०१
२.]
प्रायश्चित्तकायहम्।
वै
॥
-
म भूत्वा धनिमा वंशे प्रजेद्देशान्तरं ततः ।
वाणिज्यलाभस्तत्रापि मास्ति तस्य नरस्य
प्रमुख्यमुख्यकारौ यः स वरौ श्वामकामवान् ।
सर्वाङ्गरोगः पापात्मा वेष्टा मृतममाङ्गभाक्" इति ।
उमामहेश्वरभंवादे,-
"सृष्टानेन य आत्मामं पोषयन्ति नराधमाः ।
बालानां वीक्षमाणनामददम्वन्ति निस्पृहः ॥
न कृतं न तपस्तप्तमदत्तं किञ्च आझणे।
प्रात्मैव पोषितो येन तत्यापं कथयाम्यहम् ।।
यत्र देश वनावृष्टिर्यच वायुममुद्भवः ।
तसिमन् देशे जुधाश्चि जायन्ते पापकर्मिणः" इति ॥
पद्मपुराणे,-
“यस्तु विप्रत्यमुत्सृज्य क्षत्रधर्म निषेवते ।
प्राण्यात्म परिभ्रष्टः क्षत्रयोमौ प्रजायते ।
वैश्वकर्मा च योविप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः ।
स द्विजो वैग्यतामेति शूद्रकर्म करोति यः !!
स्वधर्मप्रच्युतो विप्रः स हि एट्रत्वमाप्नुयात् ।
चपियोवा महाबाहो वैसो वा धर्मचारिणौ ।
सानि कर्माचपावत्य शर्कर्म भिषेवते ।
खसानाच परिषष्टो बाबते वर्षभरः।
प्राधणः चषियो वैमा पाहो वा धाति तादृशः ।
पदानोदरत विषी बदि एषक

·५०२
पराशरमाधवः ।
[१९१०।
-
-
बामणः शुद्रतामेति नास्ति तब विचारणा" इति ।
मार्कण्डेयपुराणे,-
"ब्राह्मणः पवियोवैश्यः स्ववर्ण पाणिसंग्रहम् ।
अकृत्वा वन्यथा पाणे: पतन्ति नप, संग्रहात् ।।
यश्च यथास्तु हौनाया: कुरुते पाणिमंग्रहम् ।
अकृत्वा वर्णमयोगं मोऽपि तदर्णभागभवेत्' इति ॥
अथ विशेषेण कर्मविपाकः ।
तक हिंसाविशेषायोनिविशेषः । तत्र मनुः,-
"यां यां योनिच जीवोऽयं येन येनेह कर्मणा।
क्रमशोनाति लोकेऽस्मिवेतत्सव निबोध मे ॥
बइन् वर्षगलाण घोरान् नरकान् प्राप्य तत्क्षणात् ।
संसारान् प्रतिपद्यन्ते महापातकिनस्विमान्
श्वशकरखरोट्राणां गोऽजाविनगपक्षिणाम् ।
पण्डालपुकसानाच ब्रह्महा योनिमुति" इति ॥
नन्दिपुराणे,-
"मरकेषु क्रमेणेव ब्रह्माहा पाच्यते नरः ।
कल्पं कम्यं ततवान्ते स्थावरच प्रजायते ॥
पगुल्ममतावलोवीनछुमविभेदतः।
अपभेदासगणिता गुल्मभेदास्तथा मताः ।
साभेदार निःसंख्यावसौभेदाम्तथैवच ।
लोकोदाखवाता असंख्या छुमजातयः ॥
नेवाब देनभेदेन पुनः कहलसुचते ।

·१२ १.
प्राचिनकादम्।
दंदिभ्यश्च नखिभ्यश्च पण्डालाहाबणत् तथा ।
ग्टहाधःपतमाञ्चैव द्रुमाधःपातनात् तथा ॥
गोभ्यश्च मरणं लोके विज्ञेयं पापकर्मणाम् ।
ताडितस्ताद्यते लोके हारितोहार्य तथा ॥
हला बधमवाप्नोति नात्र काय्यां विचारणा ।
यद्यत् परम्याचरति तत्तदस्योपजायते ॥
प्राप्नोति यादृगौं बाधां कर्मणा स्वकृतेन यः ।
तस्थापि तादृशौ बाधा ज्ञेया जन्मनि जन्मनि ॥
तस्मात् मर्वप्रयत्नेन परबाधां विवर्जयेत्” इति ।
महाभारतपि,-
"ये नास्तिका निष्क्रियाच गुरुशास्त्रातिल हिनः ।
अधर्मक्षा गताचारास्ते भवन्ति गतायुषः ॥
कुशौलाभिन्नमर्यादानित्यं मौर्णमैथुनाः ।
अन्यायुषो भवन्तौह नरानिरयगामिनः ।।
लोडमर्दो हणच्छेदौ नखखादी* १ योनरः ।
नित्योकिष्टः सूचकच नेहायुर्विन्दते महत् ॥
श्रायुरस्य निकतामि प्रभामन्याददे तथा ।
यः उशिष्टः प्रवदति स्वाध्यायं चाधिगच्छति ॥
यद्यानध्यायकालेऽपि मोवादभ्यमते विजः ।
प्रत्यादित्यं प्रत्यन प्रति गाश्च प्रति विजम् ॥
घे मेहयनि पचि ते भवनित गतायुषः" इति ।
सघाती, इति मु.

·पराभरमाधवः। [१९ शिवधर्मोत्तरे,- "देवद्रव्योपजीवी चम भवेदपबाडकः । देवद्रव्यं स्वयं येम भुकं यस्य सदा भवेत् । रमज्ञाविधुरः कुलः कण्डमणिदुःखितः ॥ देवस्पर्श नरः कृत्वा परप्रत्ययकारणात् ॥ मिथ्याऽऽचारं चरेत् पश्चादव॑दास्योनरो भवेत् । देवदामोधनं भुक्का वृहद्गुल्मौ च वै क्रमाम् ॥ मर्वाङ्गकुष्ठी तिमिरौ नरोभवति पापतः । दीपं देवग्टहाद्धृत्वा पङ्गश्चान्धो भवेन्नरः ।। मृछी भ्रमौ मुरद्वेष्टा पक्षपाती ज्वरी भवेत् । देवावमन्ना भवति मदा मैथने रतः ॥ मदाऽपहतमर्वय: कुत्मितः काममोहितः" इति। वृद्धगौतमः । “देवद्रष्योपजीवी पट्रोगौ । प्रतिज्ञाय माधण- स्थादानादस्पायुः। पनौयत्वे मत्येकारामः कौवः । स्वामिना धर्म नियुक: तदनुष्ठानाशकोजलोदरौ। दुलबाधे बलवतामुपेक्षा- यामाहौनः । व्यवहारपक्षपाते निहारोगी। स्वयं प्रवर्तितधर्मानु- हामछेदने प्रतिपवेष्टवियोगः । स्वयमप्रभुक शलरोगौ । परिचौ- पमित्रबन्धुखामिलणनावमन्ता परिभूतवृतिः । अतिथिं पश्यन्नतः कपासपडिका। सूर्यास्तकाले प्रतियादामादिष्टवियोगः। छद्मना गुरुखामिमित्रसुपारतः प्राप्तार्थपरिभ्रंशः । विमापारी सर्व- दुःखामोसकारौ गोनामहा। गोनिर्दयविपिटगायः। पचना- चाडदास्यो बोचरः, वि पाठामारम् । .

·प्रायश्चित्तकाण्डम् । น १२ थ. शको निस्तेजस्कः। सभायालगन्धी पुण्याचेपौ वक्रणामः । शिष्ट- चौर्णधर्मदूषकः केकराचः। माधुजनतपखिदेवद्दिजगुरुज्ञानयोगद्देष्टा वक्रास्यः । तटाकारामभेत्ता नेवाङ्गहीनः । कृतघ्नः मारम्भ- विकलः। परस्त्राभिलाषौ क्षयरोगी स्यात् । चौररक्षकः, व्यवहारेष्वमध्यस्थ चौरवृत्तिपरश्च य । वाणिज्यलाभोनो तम्य देशान्तरगतस्य च ॥ व्याधिः स्यात् प्राणसन्देहो तिस्तत्रैव पापिनः"-दति। शिवधर्मीत्तरे,- "एवं पापविद्धाश्च सावशेषेण कर्मणा । ततः चितिं समासाद्य जायन्ते देहिनः पुनः ।। तत्रानुभूय दुःखानि जायन्ते कौटयोनिपु । निष्कान्ता कौटयोनिभ्यः क्रमाञ्चायन्ति पक्षिण: संक्लिष्टाः पक्षिभावेन जायन्ते मृगयोनिषु । मृगदुःखमतिक्रम्य जायन्ते पशयोनिषु ॥ पायोनि समासाद्य पुनर्जायन्ति मानुषाः । एवं योनिषु सास परिक्रम्य फ्रमेण तु ॥ कासामारवशात् यान्ति मानुष्यमतिदुर्मभम् । उत्तमचापि मानुष्यं प्राप्यन्ते पुण्यगौरवात् ।। विचिवागतयः प्रोताः कर्मणां गुरुलाघवात् । ततो मानुषतां प्राप्य थाधिभिस्तत्र पौडते ॥ rease- * सावशेषेख.मम्मवाम-इति सु.।

·६
पराधारमाधवः ।
-
कुष्ठरोगेण घोरेण ब्रह्महत्या प्रयोजयेत्" इति ।
मार्कण्डेयपुराणे,-
"श्रशस्वं पुरुषं हत्वा मरः मंजायते खरः ।
कमिम्वीपरहन्ता च बालहा चोपायने ।
वृषम्य वृषणो च्छित्वा षण्डत्वं प्राप्नुयाम्बरः ।
परिचय ततो भूयो जम्मनामेकविंशतिम् ।
कमिकीटपतङ्गेषु स्थितम्नायमरेषु र ।
गोत्वं प्राप्य च चण्डालपुरकमादि जुगुपितः ।
पन्धधधिरः कुष्ठौ यमणा च प्रपौडितः ।
मुखरोगा िरोग रोगैरन्यैश्च साधते ।
अपस्मारौ च भवति शद्रत्वं चैव गच्छति ॥
एथएव क्रमो दृष्टो गोसुवर्णादिहारिणाम् ।
विद्याऽपहारिणाश्चैव निदेशभंशिनां गरौ"-दति ।
ब्रह्मपुराणे,--
'"यस्तु रौद्रसमाचारः मयंभूतभयङ्करः ।
हस्ताभ्यां यदि पन्या वा रब्बा दण्डेन वा पुनः ।।
लोः मतभेरुपायेा जन्मनाइयतेऽनिशम् ।
रिमार्थी मिकतप्रज्ञ उद्वेजनकरः सदा ।
एवं मौलसमाचारो मिरयं प्रतिपद्यते ।
मानुष्यतां गच्छेद यदि कामविपर्ययात् ।
अपवनपरिशिष्टः बुले जायेत मोऽधने ।
चोकहाधमः घुमा स्वयं कर्ममतः परः" इति।

·१२.] प्रावितकामहम् । ५३७ - हिंसाकर्मविशेषफलानि स्वजलिखिताभ्यां दर्शितानि। "त- अर्द्ध बहूनि वर्षसहस्राणि यमविषये कुम्भौपाकरौरवादिषु म्यानेषु दुःखान्यनुभयेह जातानामिमानि लक्षणानि भवन्ति। तद्यथा, ब्रह्महा कुष्ठी गोनचान्यः अनेकरोगिणथ"-दति। यमः,-- "श्रद्धानान्तु पापानां पतितानाच कर्मभिः । उत्तीर्णानाञ्च तिर्यक्वात् देहे भवति लक्षणम् ॥ इह दुचरितः केचित् केचित् पर्वतैस्तथा । प्राप्नुवन्ति दुरात्मानो नरा रूपविपर्ययम् ॥ द्विजनं कुष्ठिमं विद्यात् कुनखं स्वर्णहारकम् । व्यायाधर्मिणश्चैव जायन्ते प्राणिहिंमकाः" इति । हारोतः। “कुनखौ भ्रूणहा । ब्रह्मानः कुडौ। परदुःखदाथि- नोनित्यान्धाः । परदाराभिरतादौरोगिण: । दृष्यपहर्तारोऽन्धाः । श्रोत्रापहर्त्तारोबधिराः । वाचोऽपहारीमूकाः। एवं ह्याह,- यदनं पोछते येन तेन हौनोऽभिजायते । मारुत्वा समते किञ्चित् भं वा यदि वाशुभम्"-इति । कश्यपः,- m "क्ष्यो सात् क्षेत्रहरणे मवान् बधेऽपिञ्च । जलोदरचुतः स स्वात् स्वमारोणाच हिंमकः । कर्षभेता कर्णमूलौ पोष्ठरोग्योष्ठनामकः । दन्तपातमकती दमारोगी भवेत् मदा ॥ * स्वर्गहा, इति मुर नादवा,-ste maan

·५०
पराशरमाधवः।
(१२५०
उरःस्तस्तादुरुस्तम्भौ अनिरोग्यक्षिनाशकः ।
पदा त यस्ताड़यति विमौ म भवेन्नरः ।।
पौडामप्रियकर्ता च धनाधिर्धनुग्रहात् ।
पादकौली स भवति पादहन्ता च यो भवेत् ।।
असग्दरौ दारयति यो वृक्षानतिविस्तान् ।
शूलेन शलो भवति मनुष्याणाञ्च हिंसकः ॥
असग्दरी म भवति यस्तु हिंन्याहथा पशन्।
मकान्ध्यं जायते तम्य यो गवां नयमद्वये ।।
करोनि शूलप्रक्षेपं पूर्वभावप्रचोदितः" इति ।
व्यामोऽपि,-
"पिहा याति पैशाच्य जात्यन्धो मारघातकः ।
प्राप्य मृगशावं च हत्वा बन्ध्यो मृतप्रजः।
अमायरोगो बालनः कयौ स्यात् मर्यौवहा ।।
गारको व्रणौ श्वित्रौ विसरों परघातकः ।
भवरोगो भवेत् तस्य योऽन्येषां दृष्टिघातकः ।
परेषां रममाच्छेदाजिकाऽऽस्यव्रणवान् भवेत् ॥
सतप्रः स्फुटिताचोवा हतौयवरसंयुतः ।
चातुर्थकोष्णगौतोषावरी मात् ममतज्वरौ ।
पामे बने वा जननां श्वभिर्यो भौतिमर्पयेत् ।
भयोगकरोऽन्येषां पाषाणेनाथ घातकः ।
मूलभूजी ,ति मु.।
स्थिरोगी, इस मु.।
permisrmaane
Pe.hapa

·प्रायश्चितकाण्डम् ।
१२.]
५०६.
--
तलघातौ च सम्भूतः कुलेषु धनिनां नरः ।
गत्वा देशान्तरन्तेषां तच रागो महान् भवेत्"-दनि ।
वृद्धगौतमः,-
"वच्छेत्ता वृथा यस्तु म नाडीव्रणवान् भवेत्" इति।
वायुपुराणे,-
"भवेत् स्फुटितपादस्तु यो निहन्या वनस्पतीन् !
प्राणिहिंसाएरो अन्तुधाती वा मृतमन्ततिः ॥
मुखे कृष्णवणौ श्वित्रो बन्ध्योवा म्याद्धिमर्पवान् ।
बल्मौकन्तु खनिवा यो हन्ति वायुभुजोनरः ।।
गजचर्मा ज्वरौ च स्यादाज्ञया पूर्वकर्मणः ।
भ्रूणहा खिन्वहस्तः स्यादृहिणे दामपत्न्यपि” इति ।
विष्णुधमाकरे,-
"यं कधिहातयित्वा तु प्राणिनां भगनन्दन ।
मांस भुक्का तु धर्मज्ञ, भवतौह गदातरः"-दूति।
रति हिंसाविशेषकर्मफलानि ।
अथापेयपामाभक्ष्यभक्षणकर्मविशेषायोनिविशेषः ।
सप शिवधर्मोत्तरे,-
“समिकोटपतङ्गानां विभुजां चैव पक्षिणम् ।
सरापः प्राप्यते योनि पूर्वकर्मानुगारत:"- इति ॥
उमामहेश्वरसंवाद,-
"मद्ययमनिमोये ये मषं मेवयनित छ ।
शासान्तु कारयेदर्षन मधपानं ददाति यः ॥
-
-

·पराशरमाधवा।
[१२.
मद्यविक्रषिणोये च मधं ये कौणयन्ति ।
पिवन्ति ये मरा देवि, मर्च ते ममभागिमः ॥
ते शौण्डिका वा भण्डाम्ना नुब्धका मस्यघातकाः ।
दासवेनेव सुश्रोणि, जायन्त पुरुषाधमाः ।।
तिर्यचोऽपि समुत्पन्ना यथा मृत्युमुपागताः ।
मद्यपानरता ये व ग्राण तेषां गनिं गाभे ॥
पष्ठिवर्षभहस्राणि क्रमिभूत्वा महौतले।
ऋमियोनिक्षये भूते पापन्त कथयाम्यहम् ॥
वामयोनिशतं गच्छेत् अम्ब के पश्चशितिम् ।
मद्यपानरता तु को गति यान्ति सुव्रते ।।
पद्रस्य चेदृगं पापं मद्यपानरतस्य च ।
विप्रस्य कथयिष्यामि मद्यपम्य दरात्मनः ।।
काको भूत्वा चिरं देवि, विधामलम्त ओवति ।
वर्षाणां बाद लई म जीवेन्पापकर्मछन् ।
खमांम परमामन यो देही वृद्धिमच्छति ।
तस्य योनिमतं गत्वा गरौरं व्याधितं भवेत् ॥
थास योनिषु जायन्ते नरमांमस्य भनकाः ।
प्याधिरोगमतैर्युका जायने तास कर्मणा".- इति ।
ये
"मिकोटपतानां विभुजा व पक्षिणाम् ।
पाणी व समानां सरापो बाणो प्रोत्-रति ।
"अभीन्यावभवो किमिः"-रति। सगौतमः,-

·१२५.] प्रायधिसकामहम् । ५११ . "विप्रवृत्तिविलोपेम दर्दरः सप्तजन्मनि । निषिद्वाननु धो भुरे कर्कटः मोऽभिजायते ।। कौटाभौ सूतकानागी भरयाशौ याचितामभुक् । आमन्त्रण विना भुक्ता परानं काकतां प्रोत्" इति । अथापेयपानादिकर्मविरोधफलानि । सम हारीतः । “मुरापोबद्धजिकः । अभयभवः धाव- दनः" इति । स्कान्दे रेवाखण्डे, "पापणेषात् तु भवति सरापः स्यावदन्तकः"-दनि । शिवधर्मोत्तरे। "अभक्ष्यभक्षी गण्डमालो"-इति । लिखितौ । “अभक्ष्यभनौ गण्डमालो"-रनि । कम्यपः । “सुरापो- लोलजिहः" इति। अथ स्तेयकर्मविशेषाद् योनिविशेषाः । "लूताऽहिसरटानाच तिरश्चाचाम्बुचारिणाम् । हिंसाणां मपिणाचानां म्तेनो विप्रः महसशः । पंधोगं पतितर्गवा परस्यैव च योषिताम् । अपत्य विपखं भवन्ति महराक्षमाः ।। मणिमुकाप्रवासानि हत्या लोभेन मानवाः । विविधानिक जानि जायन्ते लोहकर्दषु॥ धान्यं वा भवत्यार का इंसोजलं भवः । मधुदंशः पयः काकोर या नबुलोचतम् । मांचं मनोवा महसवका बगः ।

·५१२
पगारमाधवः ।
[१२ प.
चौरवामस्तु लवणं बलाकः शकुनिर्दधि ॥
कौशेयं तित्तिरित्वा सौम इत्वा तु दर्दरः ।
काभिं तान्नवं क्रोनो गोधागां वाद्गुदोगुडम् ॥
कुकुन्दरौ शुभाम् गभान् पत्रं गाकन्तु तर्हितः ।
श्रावित् कृतान्नं विविधमकृतानन्नु शन्यकः ॥
वको भवति हत्वाऽग्निं ग्टहकारी झुपम्करम् ।
रक्रानि हल्ला वामांमि जायते जौनजीवकः ॥
वृकोमृगेभं व्याघ्रोऽयं फलपुष्यन्तु मर्कटः ।
म्वौमनस्तोककोवारि यानान्युट्रः' परमजः ।।
यदा तहा परद्रव्यमपत्य बनानरः ।
अवश्यं याति तिर्यवं जगला चवा अविः ॥
स्त्रियोऽप्येतेन कन्टन हत्वा दोघमावानुयुः ।
एतेषामेव जन्ना भार्यात्वमुपयान्ति ता:'"-दुति ॥
याज्ञवाक्या,
"हौनजाती प्रजायत पररवापहारकः ।
पत्रणाकं शिखौ त्वा गन्धाम् कुठुन्दरी भान् ॥
मूषिको धान्यधारो म्याद् यानमुष्टः फलं कपिः ।
असंभवः पयः काको सहकारी ग्रुपस्करम् ।।
मधु दंशः पलं टड्रो गाङ्गोधाऽग्निं बकमाथा ।
किती बारमंतु चौरी लवणहारकः ॥
AMANA
•n-me-x.-.- man
ARNAMAA-.
Pranam
मानाः, इति प्रा. स.।

·१२५.]
प्रायश्चित्तकाखम् ।
११३
प्रदर्शनार्थमेतत् तु मयो स्तेयकर्मणि' ।
द्रव्यप्रकारा हि यथा तथैव प्राणि जायते"-दनि
मार्कण्डेयपुराणे,-
"पुंमोऽपहर्ता नरकादिमुक्तो जायते कृमिः ।
धान्यं या स्तिस्लान्माषान् कुरुत्थान् मर्षपान चणान् ॥
मस्यान्यन्यानि वा हत्वा मोहाजन्तुर चेतनः ।
संजायते महावको मुषिको वनविभः ॥
भोजनं चोरथित्वा तु मलिका जायते नरः ।
इत्वा दुग्धं तु मार्जारो जायते नरकाच्च्युतः ।
तिलपिण्याकसम्मिश्रमन्त्रं हत्वा तु मूषिकः ।
एतं हत्वा तु नकुलः काको मुहरजामिषम् ॥
ज्येनो मार्गामिषं इत्ता चौरौ स्मवरणहारकः ।
घोरयित्वा पयश्चापि मन्नाका मंनभायते ।।
यस्तु चोरयते तेनं तेलपायौ म जायते ।
मधु पस्या नरोदंगो तं हत्वा पिपीलिका ॥
चोरयित्वा तु निष्यावान् जायते गलगण्डकः ।
पासनं चोरयित्वा तु तित्तिरिबमवाप्रयात् ॥
यो वा तु पापात्मा वायसः संप्रजायते।।
पते कांखेर हारोतः कपोतो रौप्यके इते ।।
जीवंजीवकता याति रमावस्खापानरः ।
शेषकम्मणि, इतिहा
+वायसव प्रपवते, इति ।
*
05

·.१७
परापारमाधया।
[१२.
।
कुकुन्दरौ एभान् गन्धान रसं* हवा मशो भवेत् ॥
पण्डः पखालहरणे कापावणकोटकः ।
पुण्यापाद् दरिद्रश्च पङ्गुनापहारकः ।
शाकहर्ता च हारीतस्तायहर्ता च चातकः ।
भहा नरकाम् गत्वा रौरवादीम् सदारुणान् ।
हणगुल्मसतावलीत्वमारतरुतां गतः"-दति ॥
गौतमः । “अनृतवागुम्बप्लोमुहुर्मुड: मंलग्नवार्क । जलोदरो-
दारत्यागौ। कूटमादौ श्रौपदी उकूनजवाचरण: । विवाहविघ्नकर्ता
छिनोष्ठः । अवगूरण: किन हस्त: । मानोऽन्धः । खुषागामी
वातवृषण: । चतुष्पथे विषमत्रविमर्भने मुत्रकृच्छौ। कन्यादूषकः
षष्ठः। पर्युषितभोजौ कमिः । ईनिर्मशकः। 'पिचोर्विवदमानो-
ऽपस्मारौ। न्यामापहार्यमपत्यः । रनायहायंत्यन्सदरिद्रः। विद्या-
विक्रयौ पुरुषहगः । वेदविक्रयो द्वौपी। बयाजको जलमयः ।
अयाव्ययाजको वराहः । अमिमनियतमोजी वायम: । मोकभोजी
वानरः । यतमातोऽअन् मारिः । कक्षवमदाही खद्योतः। दारका-
चार्यो मुखविगन्धः। अदत्तादायी बलीवईः। मत्सरौ पमरः
अन्धुझादी मपसकुष्ठौ । भूद्राचार्य स्वपाकः । गोहा सर्पः ।
वेशापारौ भयो। अमापहार्यौण। जानापहारौ मूकः ।
ससं-ति स. मा.
प्रचारधारे-ति प्रा ।
विधामा धंधान सन्ति मा. पुलने।
अमर-विमा..

·१२.] प्रायविकासम्। -- जलापहारी मास्यः । चौरहरी वलाकः । परद्रव्यापहारी परप्रेक्ष्यः'- इति । शङ्खलिखितौ। “वेमापहारौ ट्रिमर्पः । जन्नापहारी शिशु- मारः। संस्थापहारौ कपोतः। कव्यापहारी' वायसः । ताम्राप- हारी बलाकः । अपूपापहारी प्रेतः। शास्त्रापहारो जड़ः। छत्राप- हारी कारण्डः । गन्धापहारी पतङ्गः । ध्वजापहारौ लकलामः । शाकापहारौ पः । शय्याऽपहारो अययनः । पुष्यापहारौ दर्गन्धौ। फलापहार्य्यफली। दीपापहारौ कौशिकः । भूम्यपहारी नकुला- हिविडालाखुनामन्यतमः" इति। "यद्वा तदापि पारक्यं वन्यं वा यदि वा बड़। इत्वा वै योनिमाप्नोति तत्तड्डोगानुरूपतः" इति । स्तेयकर्म शेषफलानि । तच विष्णुधर्मोत्तरे,- "मणिमुकाप्रवालानि रबानि विविधानि च । अपनत्य मरा राजन्, जायन्ते हेमकर्तृषु ।। थदा सदा परद्रव्यमपत्य बलाबरः । प्राप्नोति भृगुशार्दूख, मानुग्थे भारवाहिताम् । धान्यचौरोजीमः स्यादत्यन्त मिश्रकोभवेत् । व्यापितवाना खान मान्मकोवागपहारकः ॥ माबामहारो,-ति सु.। | प्रखापहारी,-इति मु. बौदना, इति । पापहारी वपि .......

·पराशरमाधवः।
(११.
-
वस्त्रापहारी श्वित्रौ स्यात् पङ्गुचावापहारकः ।
अन्धो दौपापहारौ स्यात् काणो भिवापको भवेत् ॥
दरिद्रः परवित्तनः उन्मत्तश्चाशहस्तिनः ।
पङ्गुरेव तथा ज्ञेयः मळयानापहारकः ।।
श्रन्धश्च जायते लोके गां हत्वा च नराधमः ।
वस्त्रभोज्यापहर्तारौ तथा ननबुभुक्षितो।
रबापहारी भवति तथा कुष्ठौ नराधमः"-दति ॥
वायुपुराणे,-
"वातव्याधियतः त्यो तथा कुष्ठौ नरो भवेत् ।
ब्राह्मणस्वर्णहारौ च प्रमेही जायते नरः ॥
प्रखिमंपाणिपादः स्यादा हरेयोरमादिकम् ।
अनचौरी भवेदयतु सो कम्मामायते काः ॥
खरोपधातो वाक्यच धन्वा मर्त्यः प्रजायते"-दति ।
उमामहेश्वरसंवाद,
"धान्यचौरस्तु हौमाङ्गस्तृणहर्ता तु वा पुमः ।
परद्रयापहारी च भृत्यामा वृत्तिजीवकः ॥
खलं शेषं ई वाऽपि परद्रव्यं हरमिथे
सुवर्णमणिमुकानि वस्वायाभरणानि च ॥
पासनानि विषिषाणि धनधान्यमुपस्करम् ।
हरनिरा नित्यं परद्रव्याणि मोहिताः ॥
किंगतानाच तेषामेष विधिः मतः ।
गबादीनाः पुभाष कुरेका दुःखिताः सदा ॥
-
.

·१२.] प्रायश्चित्तकादम्। बन्धुभिः परिभूताच भोग्यभोगविवर्जिताः । सुखानि प्रार्थयन्तीह दाम इक्तिमुपागताः ॥ ये हरन्ति चाणि वाद्यानि विविधानि च । तेन पापेन ते देवि, निर्यक यान्ति मानवाः ।। इत्वा मट्वादिवाधानि झलरोपटहानि च । तेन पापेन ते मृढा वाधियं यान्ति मानवाः ।। कामिकं मुरजं बंशं वौण वनविल लाया । ये हरति च पापानि पिशाचरास्ते भवन्ति ।। पटई: लेपनश्चैव तथा सम्पुटिकाय थे । हरम्ति पुष्कर ये तु तेन ते यान्ति मकताम् ॥ प्रासादिषु च ये देवि. हरन्ति दीपिका नराः । ग्रहेषु हैव विप्राणां तेन ते यान्ति चान्धताम्" इति। शङ्खलिखितो। "सुवर्णस्तयो कुनखौ । वावापहारी वित्री ! हिरण्यापहारौ दद्रुण: । नेजमापहारौ मण्डल्ली। स्नेहापहारी क्षयामयौ । अमौर्णवामनापहारी। वागपहारौ मकः । स्टोदेव- द्रव्योपजीवकः । पाण्डुरोगौ दोपहारो। ब्राह्मण वृत्तिघ्नश्च दरिद्रः । कर्मफलविशेषेण कुअषण्डपङ्गुदरिद्राय जायने - इति । थमः- "द्रव्योषधापानी र दीर्घरोगियमानुयात् । * दान, इति मु.। + पापेन मधिराजे-ति मु.। 1 महवं,-इति मु.

·५१९
परापारमाधवः।
[११५।
Roma
धान्यचोरों प्रणौ च स्थात् कामौ भकापहारकः ॥
गलगण्डौ गलद्रव्यही भवति मामवः ।
विकृतिब्रह्माता च स्थानमांसस्थापहारक:"-रति ।।
स्कान्दे रेवाखण्डे,-
"मणिकुटं तलाकुटं कृटमाक्ष्य वदन्ति ये ।
नरके त्वन्धतामिश्र पपश्यन्ते नराधमाः ।
शतमाहम्मिकं कालमुषित्वा तत्र ते नराः ।
इह शत्रुग्टहें वहा भ्रमन्ते कालोपितम् ॥
कुनखौ स्वर्णहरणान्मूकः पुस्तक हारकः ।
फलान्याहरतोपत्वं म्रियते नात्र संशयः" इति ॥
प्रयागम्यागमन कर्मविशेषाद् योमिविशेषः ।
स्कान्दे रेवाखण्डे,--
"गुरुदाराभिमर्गी च चकनासो भवेद्बुवम् ।
राजौगामौ भवंडो वृश्चिको वृषलीपतिः'दति ॥
गौतमः। "चाण्डालोपुल्कमोगममेजिगरः । प्रबजितागमने
मापिमाः । पागमने दीर्घकोटः । सवर्ण भिगामौ दरिद्रः ।
गोगामौ मण्डूकः" - इति ।
मार्कोषपुराणे-
"परदाराभिगमने रकद्रोशस्त वायते ।
पष्टमाबेभगोषु समाजातिषु जायते ॥
-
Hin-1-MBAries --NAMANANAMRIDEVANA"
मिति मु.।
1 मबाबामरी,वि मु.।

·१२५.]
प्रायश्चित्तकादम्।
५१९
भ्रातभार्याञ्च दुर्बुद्धिाधर्षयति पापक्षन् ।
पुंस्कोकिस्तत्वमाप्नोति मपापो नरकाच्युतः ।।
मखिभा- गुरोभायां राजभार्या च पापकृत् ।
प्रधर्षयति पापात्मा मूकरो जायते नरः ॥
शूद्रश्च ब्रामणों गत्वा समियोनौ प्रजायते ।
तस्यामपत्यमुत्पाद्य काठान्तः कोटको भवेत ।।
मूकरः क्वमिको महुवण्डामश्च प्रजायते"-दनि ।
ब्रह्मपुराणे,-
"मखिभायां गुरोर्भायर्या शिव्यभार्थी' तथैवच ।
प्रधर्षयित्वा कामात्मा मृतोजायेत मूकरः ॥
सूकरः पञ्चवर्षाणि दशवर्षाणि वै वृकः ।
पिपलिका तु मांसास्त्रीन् कौटः स्याम्मासमेव तु ।
एतानामाद्य मंमारान् क्रिमियोनौ प्रजायते ।
मच जीवति मामांश्च कमियोनी चतुर्दश ॥
ततोऽधर्मक्षयं कृत्वा ततो जायेत मानवः ।
परदाराभिमर्श सु सत्वा जायेत वै वृकः ।
या सुगासस्तो रधो व्यासः काको वकस्तथा ।
भारभार्यान्नु पापात्मा थोधर्षयनि मोहितः ।
कोकिलालमवाप्रोति मोऽपि संवत्सरं दिनः ।
मनसाऽपि गुरोभाची व भिव्यो धाति पापकृत् ।
समाबीइति ।

·५२.
पराशरमाधवः।
[१२.
उयान् स यानि संसारानधर्मेणेह चेतमा ।
श्वयोनौ तु स सम्भृतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति ।
तचापि निरयं प्राप्तः कृमियोमो प्रजायते ॥
कमिभावमनुप्राप्य वर्षभेकन्तु जीवति ।
ततस्तु मिरयं प्राप्तो प्रयोनौ प्रजायते ।
वृषलो ब्राह्मणों गला कमियोनौ प्रजायते ॥
ततः सम्प्राप्य निधन जायते मूकरः पुनः ।
मूकरो जातमात्रस्तु रोगण मियते बिनाः ॥
श्वा ततो जायते मढ़ः कर्मणा तेन भो दिमाः ।
श्वा भूत्वा हकलामस्तु जायते मानवम्ततः ।
तचापायं ममुत्पाद्य ततो जायत षिकः" इति ।
नारदपुराणे.-
"चिन्तयेदोक्षयेदाऽपि जमनी वा सता र वा।
बधू वा भ्रारदारान् वा गुरुभायों मृपमित्रयम् ॥
स यानि नरकं घोरं मधिन्य श्वपचौमपि ।
दृष्क्षा हि प्रमदा घेता य: शोभं प्राते नरः ॥
तस्य पुरवं शतं मय वृथा भवति नान्यथा ।
पुष्णस्य मयात् पापं पाषायव भवेद्भुवम्"-रति ।
यभिचारिणें प्रति वराहपुराणे,-
"मतःली भवेत् पचात् सूकरौ ततः परम ।
कर्मण्ये ततः पचामानुषो कुस्मिता भवेत् ॥
नरौलमवाप्रोति तेन दुःखेन दु:खिता"-ति ।

·प्रायश्चित्तकादम्।
५२१
"वणगुल्मलतामाश्च क्रव्यादा दंष्ट्रिणामगि ।
क्रूरकर्मरतानाच क्रमशो गुरुतन्यगः ।
म्रिा भवन्ति व्यादाः किमयो भच्यभक्षिणः ।
परम्परादिनोमस्या: प्रेत्यामयम्मानिधेवका:"- इति ।
अगम्यागमनकर्मविशेषात् फनविशेष' पद्मपुराणे,-
"उदरत्याधियुक्रस्तु तथा गुर्चङ्गानागमे ।
प्राचार्यभाय्यांगमने भगन्दरयतो भवेत् ।
तथा पापेन महता गुल्मी स्यादन्यजागमे"-दति :
विषणधर्मानरे,-
"पण्डव जायते लोके दारातिकमकारकः ।
परपुंमि प्रसका न तस्य भाया तथा भवेत् ॥
कुष्ठो भवति धर्मज, अपहत्य तथा स्त्रियम् ।
लिङ्गव्याधिमत्रानोति नियोनौ मैपने रतः ।।
गां च गत्वा विजश्रेष्ठ, लिङ्ग नाशमवापुयात् ।
दृष्ट्वा पर म्बियं नमां नरो दष्टेन चतमा ।।
जात्यन्धत्वमवाप्नोति परलोके न मयः ।
प्रवकौणे च भवनि निङ्गव्याधिमममितः ।
प्रकीर्णमैथुने जन्नुः कौवो भवति वै द्विज'-दनि ।
परखियम्, ति मु.।
| भगोदुरेन चक्षुधा,-इति मु. ।
बियाधी न संशया-इति मु.।
66

·५२२ पराशरमाधवः । [१२ प.. । । जस्लिखितौ । “पर्वमैथुमे प्रमेहौ पुरुषव्याधिपौडितः । पर- दारगाम्यगुप्तदारकः। गोस्वककोणे दुधर्मा । खरावाभिगामी मधुमेहौ' । सगोत्राभिगामी मद्यपत्रौगामौ सौपदौ । मारपिन- भगिनोगाम्यबोजो। स्वदारादन्यत्र दोव्यतः केशाम्पत्वम् । गुरु- नस्पगो दृश्शर्मा। चपड़ायत्रकोण कन्यादृषी मगोचाभिगाम्यबौनौ । धर्मपन्यामास्ये प्रवर्तकः स्वल्पाटः । मावभगिनौगाम्यवको चौपदी बधौ मधुमेहौ च"-इति । हर्बौधायमः,- "गाङ्गत्वा मधुमेहौ स्यान्मूत्रन्छौ चतुष्पदम् । मधुमेही खराश्वादिगामो भवति मानवः । मवर्णागमनेऽदत्कः पिबदा पाण्डुरोग्यधः । अश्यागमने माया जायते नात्र मंायः"-रति । वृद्धगौतमः,-- "धर्मपनौं गुरोर्गवा श्चि कोभुजगस्तथा । पचिदंनिमगव्यानच्यादोऽपि ततोऽमात् । मथा मामुथना प्राप्तः सयौ कुष्टी मथा भवेत् । महोदरी प्रमेती र दुवर्मा स भगन्दरी बरानिवारी दाची च पाददाही किमित्रों। गला तु मारभगिनौं अलेषुः मधुमेजवान् ॥ wom Warra समभिमामी मूध मे हो,इतिहा। सपीति मु.। कुतिया.

·प्रायविसकाखम् ।
कन्यागाभ्यसरी मुली प्रमेही मूत्रकृच्छ्रापि।
कन्यां च गोषजां गवा बाडहौनो भवेवरः ॥
मगोत्रां च सवर्णाञ्च गत्वा स्थात् मोपदो नरः ।
मातरं च खमारं च गत्वा प्रौपद्यजोक।
अन स्थिपाणिपादः स्थात् श्वश्रूगः मम्विभार्यगः ।
मूत्रकृच्छ्रो तथाऽजितः खुधागोमुष्कद्धिमान ।
रजखलाऽभिगामौ च पण्डानौगमने रतः।
दाइन्धरौ भवेन्मर्यः अन्यजन्मस गुल्मवान् ॥
गत्वा तपखिनौं नारौं गुर्विौं मूत्रापि ।
स्थादामयावी भवति विधवागोऽमरीयतः ॥
प्रमेहो मुबाच्छौ च शती मोऽभिजायते ।
परदारा भिगामी व प्रमेही गुरुदारगः ॥
दासौगामा करका सदा कामरतो भवेत् ।
खजातिपरमारोग: कुष्ठो मयाऽभिजायते ।
वक्रमेथुनकर्मा व खमबाटो जायते नरः ।
गत्वा तु महिषौं राजः षण्डो भवति मानवः ।।
नेत्ररोगी भवेत् प्रेक्ष्य निसर्रा परयोषितः ।
गत्वा बिपदो परः, इति मु.!
+ बिपद्यपगोषका, इति मु.।
1 ममने पिकवि सु
मुरतरुपमा,-लि.
|| कामातुरो, ति मु।

·• '५२
पराशरमाधवः।
१२ ।
बहुत्वे योषितामेकां पुत्रौग: खचतां ब्रजेत् ॥
स्वदारेभ्योऽन्यतो दोव्यनन्यकता भवेन्नरः ।
पुंश्चल्यो योषितो बाम्नरण्डा धधिरात्तथा ॥
दाम्यो वा दीर्घरोगियो दृष्टिहीना भवन्ति ता:'- रति ।
महापुराणे.--
“परदारेषु यं चापि चतुष्ट' प्रयशते ।
तेन दुष्टस्वभावेन कौवत्वमुपयान्ति वे ॥
पांश्च ये विवजन्ति य सेव
गुरुतन्यगा:।
प्रकर्ण मैथना य च कोना जायन्त ते नराः"--दति ।
संदेवं का निमित् शास्त्राप्यदात्य कियानपि कम्मविपाको-
निकपितः । अनयैव दिशा विपाकान्तरानयानि । न हि नियम
केचिदुदाह शक्यम् । तदक विण धात्तरे-
"उका यथाशकि मया तिर
या योमयो यानि लजामि।
प्रयानि कायेन मया मक
या योमयथैव मराधमामाम्" इति ।
अभक्तिय कर्मानन्यान् । यद्यप्यतिपातकादौ नि प्रकोपकाम्नानि
पापानि दविधत्वेन विष्णुमा मलिनामि. मथानिपातकादि-
-
सत्यमुपयाम्लि ते, ति तु पाठ
• बारि, ति मु.।
1 नोवतमुगुमायते,इति मु.।
समीचौमा प्रतिमाति।
+निशान्ति-वि.

·१२. प्रायश्चित्तकामहम् । • ५२५. जात्युपाधावेव तत्सङ्कलनम् । पापव्यकौनां तु स्वरूपतोदेशकान्न- कर्त्तवस्यादिभेदाच' मेयत्ता । यदा कर्मणामवेयत्ता नास्ति, तदा नदिपाकानामियत्ता दुरापास्ता । एकैकम्य कर्मणा बहुविपाकम्मर - पात्। उदाहताय बद्धविपाकाभिधायिकाः शकत्यादि स्मृत्ययः । मथाच तेषां निगोषक यनं मनसाऽपि चिन्तयतमाक्यम् । अतो- दिमात्र प्रदर्शितम् । एतच विपाकाभिधानं सञ्चयमाणभ्यः एरुषं निवर्तयत् मश्चि- तेषु चोदंगं जनयनिषधेषु प्रायश्चित्त विधिषु चार्थवादतया वतीति पूर्वमभिहितम्। तत्र निषेधा पाचारकाण्ड प्रपशना: । प्रायश्चिन- विधयश्च प्रायश्चित्तकाण्ड । तानि च प्रायश्चित्तानि मश्तिविषयाणि प्रारब्धे तु विचारणीयम्। किं प्रायश्तिमस्ति, उत नंति । तत्र तावदस्तौति केचिदाः । उदाहरन्ति न वचनम्,- "पूर्वजन्मकृतं पापं व्याधिरूपेण बाधते । नच्छान्तिरोषधेदनिपहोमार्शमादिभि "--इति । मनु मैतद् किमहम् । तथाहि । निषिद्धम्य कर्मणः प्रायशित- मिवसनीयत्वम् । यदा फलमार, तदेव कर्मवद शामतीत्य फम्नत्व- दमायाँ प्रविष्टम् । न च फलस्य प्रायश्चित्त कचित् प्रसिद्धमस्ति । नायं दोषः। फलस्वदशायामपि कर्मवस्यायनिकनित्य- भावात् । अन्यथा पापकर्मणः फलमिति व्यवहारानुपपत्तेः । अथवा । प्रायश्चित्तबदमायः मास्सैकमधिगम्यः । शास्त्वं चेत् फल- *वावस्थाभेदाप,-ति शा.

·५२. যায়গায়। [१२.। 4. . . १पा. स्थापि प्रायविनं बने, किन्लव छिद्यते । उदाहतच भास्वं, तच्छान्तिरौषधरित्यादि । तस्मादारधफलस्याप्यस्त्येव प्रायश्चित्तम् । अपरे पुनर्मन्यन्ते । नास्त्येवारधफलस्य प्रायश्चित्तम्। कुनखित्वा- दिमित्यदर्शनात् । यद्यारधफलं प्रायश्चित्ताधिवते, तदा नेम- ठिकमपि कुनखित्वादिकं प्रायश्चित्तानिव-त । न त्वेवमुपन्नभा- महे। यथा मुक्रम्येषोर्लक्ष्यवेधोऽप्रतिममाधेयः, तथा प्रारब्धफल्ने न प्रतिममाधातुं शक्यम् । एतदेवाभिप्रेत्य भगवान् वादरायणः सूत्रयामाम । “अना- रथकार्य एव तु पर्व दतवधे: (शा. मी १५० ---दति । अन्यायमर्थः । य सुकृतदुष्कते तत्वज्ञाननि- वय॑न्वेम पूर्वयोरधिकरणयोः १) प्रक्षते, ते अनारधकार्य एव । न वारधफस्तयोः सुकृतस्कृतयोनिवृतिः । कुतः । तदवधेः । “तस्य तावदेव चिरम्" इति श्रुतायुत्पनजामम्यापि मोहं प्रति गरौर- पातावधिश्रवणादिति । एवं तर्षि तच्छाम्मिरित्यादेः का गतिरिति चेत् । उच्यते । मात्र प्रायश्चित्तमभिधीयते। तत्प्रकरणे पाठाभावात्। चिकित्सा- प्रकरणे हि पठितम् । नथाच यथा चिकित्सा रोगमिहोईष्ट- उपायः, तथा दानादिरपि दृष्टउपायः। तथा मनि चिकित्माव- हामादेन प्रायश्चित्तवम् । किन्तु रोगनिवर्तकं किञ्चित्पवनं सहता • किमयाववियते, इत्याद पन्त कब पाटलसमोधोमः । (१) वदमि उत्तराधयारिति इतरस्याप्येवमोषः इति पै. বাঘিবাঘি।

·१२.]
प्रायश्चित्तबाहम् ।
पूर्वमुत्पादयन्ति दानादयः। तच्च सुकृतं प्रवृत्तान्यपि फलानि
प्रतिबद्य वफलं प्रयच्छति । प्रतिबद्धश्च फल्लगेषः स्वप्नादौ जना-
न्तरे वोपयुज्यते । एतत्सर्वमुपपुराणे पराशरेण प्रपञ्चितम्,-
"परौरारम्भकं कर्म योगिमोऽयोगिनोऽपिच ।
विना फलोपभोगेन नेव नग्यत्यसंशयम् ॥
वर्तमानशरीरेण सम्पन्नं कर्म देहिनः ।
वह चामुत्र चाज्ञस्य ददाति वफलं एक ।
इहैव फलदं कर्म प्रारब्धं प्रतिबध्य च ।
फलं ददाति स्वप्ने वा जाग्रत्कालेऽथवाऽनघ ।
निवृत्तप्रतिबद्धन्तु प्रारब्धं कर्म सत्तम ।
निरुद्धांमफलं स्वने ददाति स्थिरमुत्तमम् ॥
निरुद्धांशममोभोगो यथोद्भुतश्च जाग्रति ।
तथा निरुद्धन्तेनैव मह कर्म ददाति वै
एवं निरुद्धभागन्तु स्वप्ने आयति वा फलम् ।
भारवस्थानगुण्येन भुक्के देही न संशयः ॥
अत्युत्कट रिहत्यैस्तु पुण्यपापैः भरौरझत् ।
प्रारब्धं कर्म विछिय भुक्ने तत्तत्फलं बुधः ।।
प्रारण विधि पुनर्देशान्तरेण तु ।
भुर देसी न नो भुवाति कः पुमान् ।।
अव म भोग प्रारमय पसं जनः ।
H
PAN
* इदं निराडमोगन्त, इति शा।
पियमनुभोसायं-ति म

·५२८ पराशरमाधवः । [१२. देहेनानेन* वाऽन्येन युगपदा क्रमेण वा ॥ श्वसूकरखरोष्ट्रादितिमद्धेविग्रहरपि । भोकाऽस्यैव फलम्येह शुक, कर्माणि च क्रमात् ॥ कारणानि भवन्तौह चक्रवत् परिवर्त्तने । पारभने क्रमणेव तेषां ना गम्नु भोगतः । सञ्चितेषु ममम्तेषु प्रचन्नं कर्म देहिनः । फलमारभते देहमपि तत्माधनं बुध । दुर्घटं सकलं पानिर्माया माहेरी जडा । घटयत्यत्र मन्देहो नाम्ति मा नादृगो गति:"-डाल । प्रवलेन कर्मणा प्रारब्धफल्मस्य प्रतिबन्धाङ्गीकारे नैसर्गिका: कुनखित्वादयोऽपि कचित् प्रतिवध्यरनिति चेत् । प्रतिवधन्नां नाम। यत्र प्रतिबन्धोन दृग्य ते. तत्र टोर्यन्धं कन्यनोयम् । प्रबन्ना यान्त वर-गापाख्या जन्मान्यथाभावोऽपि कचित् मार्यते । तथान स्कन्द- पुराणे व्याघ्र ईश्वरवरेणा गणेशार प्राप्त दायभिहितम् । महाभारते मावस्येन्द्रपर्दप्रेसोरगस्त्यशापेमाजगरवं प्राप्तमित्यभिहितम् । जातस्य देहस्यापि प्रबलेम निमित्तनान्यथाभावोऽस्ति, तदा किम याव्यं, कौनयादग्न्यथाभावः, इति । एवञ्च पति रोगमायादिप्रतिपादकानि मर्वाणि शास्त्राणि प्रारमभोगाविरोधेमानुग्रहौतानि भविष्यन्ति । रोगमानियौवधा- दिमाथा। नौषध्यान्यायुर्वेदप्रमिदामि। दानानि च बौधायन- यदा Amew mainvent NagaANEmmanm • देहकेग,तिमा !

·प्रायश्चितकारहम् ।
---
कम्पब्रह्माण्डपुराणदिव्ववगन्तव्यानि । अपस्तु शौनकादिशोक
सुम्विधानमामविधानादौ बहुधा अपश्चितः । तथा च चम्विधाने
प्रयंते,-
"मतस्येति अपेत् मूकं व्ययुतं विधा मन्दिरे ।
अश्वत्थे माघमामे च मूवीगो विनश्यति ।
वायोशको जपेत् सूकमशन्थ व्ययुतं नु चन्द !
बहुधा वातरोगोऽपि विनश्यति ग मायः ।।
बारुणं वा जपेत् सूक्रमयुतं धाचिनल के
वातादिव्याधिनाणे तु सुखी पश्चात् स्थितो भुवि
कद्रुद्राय जपेत् सूकं गौतचा विनाशनम् ।
लिङ्गं स्पष्वाऽयुतं धौमात्रीरोगः गौचनातया ।
इमां स्ट्राय तपसे जपत् मूकं शिवालय ।
उपाचरविनाशाय श्ययतं नात्र संशयः ।।
इमां रुद्राय सूकन्तु जपेच्छिवमन्दिरे ।
कामाला दिरोगनमयुतं नात्र संशयः ।।
बियनौ जपेत् सूतं लक्ष विल्वशिरोऽपि या !
कुष्ठमाशो भवेच्छौ माघमामे न मंशयः ।।
इंसम बपेटौमान् श्ययुतं विष्णमन्दिरे ।
अध्यं दद्यात् कुरोगौ सुवर्णसमतामियात् ।
Amirmalkamaate
घायुत,-इति मु।
जिले विल्वे विलेऽपि वा, इति मु.।
पियुतं, ति मु.।

·५३.
पराशरमाधबा।
[१२ १०
जपेच्छौबं* देवमन्त्रं शिरोरोगो विनश्यति ।
पायुर्घद्यादिकं पश्चादयुतं विष्णुमन्दिरे ॥
अमौवहा स्वप्नयुकं जपेत् सूकं शिवाम्नये ।
व्ययुतं चेत् कुष्ठरोगी स्वर्णवर्ण प्रयाति मः ॥
मित्रस्थेति जपेत् सूक्रमपस्मारो विनश्यति ।
महापातकयुकोऽपि नौरोगी भुनले स्थितः ॥
उदामा कुचिशलौ तु जपेत् मूकं शिवालये ।
अयुतं माघमामे तु मुच्यते नात्र मंशयः ॥
सूर्यण नो दिवः। सूत्रं प्रत्यब्दं पनपेशा ।
यदयान्तु विवर्षन्तु इयादियाधिनाशनम्"-इति ॥
भएते जपा विधाने भोनकेन प्रोकाः । होमचनब मएवाह,-
"नतच चिचमन्त्रण हामं कुर्यात् महसकम् ।
पण चिमधु कन्या मिरोरोगोविनश्यति ।
मप्तम्यां रवियुकायां जलमध्ये यथा तथा ॥
करवौरस्त गायथा होमं कुर्यात् सहस्रकम् ।
याधिनामो भोकौनं मृत्यु जयति सः पुमान्" इति ॥
बौधायनोऽपि,-
"माध्यच्याधिमा ग्रस्त उग्रेण प्राणहारिणा ।
अतिरौद्रेण. सूकन प्रत्यक्ष वाग्यतः पतिः ।
-
-
AutummaNausta
-A-..amramin
म विवि मु.।
योदये जप-ति मु.।

·१२ या प्रायवित्तकाडम् । पूर्वमाज्याहुनौईवा उपस्वाय र प्राङ्करम् । हविशेषेण वर्तत एकोत्तरमत मित्रतः ॥ पूर्ण मामि जयेन्मृत्यु रोगभ्यश्च विमुच्यते । होमकर्मण्य शाकानां जपम्त विगुणो भवेत्"-दति ॥ तैत्तिरीयकशाखायां च द्वितीयकाण्ड रोगनिवृत्त्या होमा- बहुधोपवर्णिताः । तत्र तावत् प्रथमने काम्यपण प्रकरण प्रथ- मानुवाके । “वायव्यं श्वेतमालभेन"--दति तपशानमनानुवृत्तौ श्रूयते । “वायवे नियुत्वत बालभेत ज्योगामयावी"-दसि । ज्योगा- मयावी दौर्घरोगी। वायोरश्वा नियतः, तद्वते नियुत्वते । फस्वं च वाक्यभेषे श्रुतम् । “मएवास्मिन् प्राणापानौ दधान्युत यदी- नासुर्भवति जोवत्येव"--इति । मएव नियुत्वान् वायुरेत्र। अमिन् दौर्घरोगवति । एतामुर्गतप्राणः । द्वितीयानुवाके श्रूयते । "यो वरुणमहोत: स्यात् म एतं वारणं कृष्णमेकभितिपादमामभेन-दति। वरूणहोतो जलो- दराख्यष्याधिग्रहीतः' इत्येके । अज्ञातरोगदत्यन्ये । एकः मिति: श्वेतः पादो. यस्य स एकशिनिपात् । “म एवैनं वरुणपाशादिमु- धति" इति फलम् । एव वरुणएव । वरुणयामाद करोगात् । समिक्षकानुवावे। “धाग्नेयं कृष्णयौवमालभेत मौम्यं बधं ज्योगा- मयावौ”-ति । बधुः पिङ्गलयर्थः । सत्फम्नन्तु "अग्नेरेवाम्य शरीर विकौणति सोमाद्रमत बदौतासर्भवति जोवत्येव"- इति । चतुर्थानुवाके । “पदि विभीषाहुबर्मा भविधामौति सामा- महोदरप्याधिमकीता, सिम। KRAMMmmam ·५३ पशपारमाधवः। ९ि२५० । पौष श्याममालभेत" इति । कग त्यादिभिः पूर्वभाविभिश्चि- कैर्भविष्यद्रोगं निथितवतः तस्माद्यं मम्भवत्येव । तत्फलन्नु । दुधमा भवति" इति। षष्ठानुवाके । "प्राजापत्यं परमानभेत यम्यावाजातमिन व्योगामयेत्" इति। परः रङ्गहीनः परः । तत्फम्नन्न । "मएवेनं तम्मान सामान्मुञ्चति"--दति । भएद प्रजापतिरेव । तस्मात् सामादस्पष्टात् दौर्धगेगात् । नवमामुवाके। "मेचं श्वेतमालभत वामण कृषण ज्योगामयावी"... इति। तत्पन्नन्नु । “माक्षादेव मं वरूणपा माननश्चति उन घटोताम- भवति जोवन्य'ति । एवमेत रोगनिवतका: पायः प्रथमप्रग्न- ऽभिहिता:। मथा द्वितीय प्रश्न काम्येष्टिप्रकरण प्रथमानवाके श्रूयते । "गये सुरभिमत पुगेडासमष्टाकपा नियंपेद् यस्य गावो वा पुरुषा वा प्रमौयरन् यो वा बिभायात्" इति । भयप्रतियोगी तु रोगात्मकः पूतिगन्धोऽवगन्तव्यः । वाक्य "प्रतिगन्धम्याप- हत्य-रति तत्फलकीर्तनात् । खतौयानुवाके । “अनय पवमामाय पुगेडागमष्टाकपा निर्व- पेत् अनये पावकायापये प्रत्ये व्योगामयायौ'-दति । तत्पशन्तु । "यदाये पवमानाय निर्मपनि प्राणामेवा समन तन दधाति । यद- प्रये पावकाष वारमेवामिन् तेम दधाति । पदप्रये शरये पाय- वामिन् तेन दधीनिखत यदीनासर्भवति जीवस्येव-ति। MANOHAma.miane गतिमिसि भु।

·१२ थ. प्रायश्चित्तकाएहम् .५३३ । तथा तचैव श्रुतम् । “एतामेव निर्बपञ्चमुकाम:-ददि । चक्षुष्कामोनेचरोगग्रस्तः । “यदनये नयं चक्षु येवाग्मिन् तेन दधात्युत यद्यन्धो भाति प्रैव पयनि-दति नन्फन्नश्रवणात् । अभयेव दिशा वाक्यान्तराष्ट्र युदाहरणीयानि । ऋग्वेद यजुर्व - दाश्रितो अपहोमो प्रदर्शितो। सामवेदायर्ववेदाश्रितावपि भाम- विधानादिप-लोचनया' प्रदशनी यो। अर्चनानि तु वदेपावाद्यागमादिषु अभिद्धानि। अनाद- भिरित्या दिशा देनार्यध्यानयोग प्राणायामादयो दृष्टादृयोपाया व्या- धिनिवर्तका अवगन्तव्याः । ते च योगशास्त्रादौ प्रसिद्धाः । अम्मा- भिर्धन्यविस्तर भिया न निग्यन्ले । म चोकषु जपादिष्वनुष्ठितव्वपि क्वचित् फलदिसंवाददर्शनात् न विश्रमप्रतिगिति गङ्गनौरम् । औषधेब्वयस्य न्यायम्य ममान- त्वात् । तत्रापि मा भूखियम्भ दति चेत् । इनवमायु-दोदक- जलाअलिः स्यात् । अथ मन्यसे, प्रयुज्यमानेम्वौषधेषु कम्मा चिदोषात् निवर्य- दोषप्रबलत्वादा निवर्तकौषधपयोगस्याभ्यासापेक्षितः,-दति । तर्सि जपादिबपि तुख्यमेतदुत्तरम् ! महत् कृते कृतः मास्वार्थः --दति न्यायमसदृष्टफलेब्वावगायो न दृष्टफलेषु । अतएवावधातादिम्बा- सक्तिः परिकल्यते। न सम्बनिष्यम्नेषु मण्डल्लेषु महत् मुभा- प्रहारेणावधातविधेचरितार्थतां मौमामझामन्यो । ताजुम्लनिष्पतिपर्यनोऽवधाताबामः, एवमशापि रोगनिसिप- सामवेदाभितापनि सामवेदपोशोधनया,वि हा .

·५३४. पराशरमाधवः । [१२ १०। र्यन्तो अपाद्यभ्यासा द्रष्टव्यः । यत्तु क्वचिज पादौमामल्पसङ्ख्याश्रवणं, तदन्पदोषविषयतया व्यव- स्थापनीयम् । एवञ्च मति न क्वापि विसंवादः । अयञ्च व्याधिप्रतीकारन्यायः मष्वपि अनिष्टषु प्रारब्यफल्नेष कर्मस योजनौयः। यदि जपादौनां प्रायश्चित्तत्वमङ्गौ कृत्य प्रारब्ध "वृत्तिरभ्युपेयते, यदि वा तदनङ्गीकारेण फलमात्रप्रतिबन्धः, सर्वथाऽपि विहित जपादौ चित्रमा प्रवृत्तिः । यदा भोगेकनिवर्त्यवशायक्रश्चपि प्रारब्धफल्ने व्यौदृगः प्रती- कारविश्रम्भः, तदाऽनारचफन्नेषु मांश्च तेषु कमस्य प्रायश्चित्तवनि- विअम्भोऽस्तोति किमु वयम् । तस्मात्, यथाक्रेषु प्रायश्चित्तषु निःसन्दिग्धः प्रतिव्यमिद शेषमतिमङ्गलम् । तदेवमयं भगवान् परागचार्य: काण्उदयन व्यवहारमूचन-- महितमाचारप्रायश्चित्तप्रपञ्चमभिधाय शास्त्रमुपमहरति, me एतत् पाराशरं शास्त्र श्लोकानां शतपञ्चकम् ॥८० ॥ हिनवत्या समायुक्त धर्मशास्त्रस्य सङ्ग्रहः । इति । परागरेण कस्यचिदुपपुराणम्या पि निर्मितत्वात् तम्य च जान- प्रधानत्वात् नव्यवच्छेत्तुमेतदित्युक्रम्। अथा तो शिमलाय, रम्य प्रपौतो बादशाध्याथात्मक ग्रन्थमन्दर्भः प्रशतवादनकन्दन पराम्सम्यते। पख प्रासमय कलिधर्मविषये प्रामाण्यातिशयं पूछा- मगुबारचित पराभरसम्बन्धोपवर्णनम्। माम्ब मन्दोऽप विधायक - MARPAN namNIN.. maham MMSOMPIraAnand ·१२ प.] प्रायश्चितकाण्डम् । 2३५ शाममात् शास्त्रमिति वचनमाचई। तात्पत्तः त्पन्तः । ननु मनात् शास्त्रमित्यपि तड्युत्पत्तिरस्ति । तद् पुराणे ---- "शाममात् मनाच्चैव शास्त्रमित्यभिधीयते-दति । वाढम् । सा व्युत्पत्तिमीचमाविषया। तभ्य सिद्धब्रह्मतवा- ख्यामरूपत्वात् । अत्र वनष्टयार्थक यनात् पृथ्वीकर व्युत्पत्ति: ममी- चौना। तदेवाभिव्ययितं पाम्वमित्यु कम् ! वचनान्तराणामोर दापनिवृत्तये मध्याऽभिधानम् । मन्वादिमतवादग्रन्थ वा हुन्याभावात् के पाश्चिद्धम्मालामनुक्रिमाशय तयवच्छदाय सह इत्युकन् । अस्य शास्त्रस्थार्थानुष्ठामप्रधानत्यात् पाठस्य स्वर्ग प्रत्य किश्चित्करत्व- माशय वेदाध्ययनवत् स्वर्गमाधनत्वमाह, यथाऽध्ययनकर्माणि धर्मशास्त्रमिदं तथा ॥८१॥ अध्येतव्यं प्रयत्नेन नियतं स्वर्गगामिना। इति । मिगदव्याख्यातमेतत् । मनु यासेन कम्तिधर्माणां स्पष्टत्वात्. कफी पराशर- मतिः-रति पराशरेणोत्तरितवास, परामरोकाः सर्वे कलि. धर्या एवेति वाव्यम् । किञ्च । शेषं मुनिविभाषितम्-दति इतरमुन्युतकलिनिषेधानामप्यभ्युपगतिः स्पष्टं वक्ष्यते । अतो- मूलोकाधमहोचादीनां मूसोनौतदूरयाधादौनामसिमन् युगे प्रह- सावप्रवृत्ती - विरोधो जागुरुकः । • यथाऽध्यायनधम्माधि-सि । " रतधिकोदोको पाशे यसलेषु म हात । nana agama

·५३६
पराशरभाधवः ।
{१२ प.।
!
मच बाल्यमाचेण स्मतेः कलिधर्मविषयत्वं कि म स्यादिति
वायम् । विभाजकनिमित्ताभावात् । निषेधवचनानां निमित्त
कृप्यादिकम्याध्यममुष्ठेयत्वापत्तेः। एतगुन्यो व्यनिरिक्रविषयाणां तेषां
मिमिनावे घमहोचादीनामपि कृष्यादिवदनयत्वापत्तेः । मंन्या-
माधाश्रम-सस्थादियतिरिकापत्ति मेत्यानानिरिक दुरयात्रा-
दौमामग्राम्यत्वापत्तेः । श्राचारस्य तथात्वे अतिप्रमापत्तेः । स्मनि-
यथ्यांपत्तेश्चेति चेत् ।
पत्रोच्यते । कलो परामरो तह चनोलौतन ममप्यन्यमेत,
नानुष्यं किचिदष्यति । किस्बनमाने विपी विधायते। मम..
घयबलात् । तथाहि । मिधाम युगप्रय कानुपपत्तिमनकाः ।
अन्यथा वित्पत्तिवेयात् । अनुपपत्तिय दृयादृष्टा पति वि-
विधा।
तत्र दृष्टानुपपत्तिमानकानामनामममनुष्टानशामिन्दि -
तम् । यवानन्यथामिद्धिप्रतिप्रमवविधिनायने, सत्र दृटामुपपत्ति:
कस्यते ।
“दुराश्योपगनं पातम्"
यनिहस्ते जयं दद्यात्"
'वैदेव उपस्थितम् "
चातुर्वर्गाश्रमागतम्"
'एकपिण्डास्त दाबाटा:
देशामारमतः कचित्
अहवारी येषाम

·१२ थ. प्रायशिकायहम्। R प्राहिताग्निश यो दिन राजच सूतकं नास्ति “यस्य कृति पार्थिवः मम्प्रणीनः भगाने" दामनापितगोपालक ममित्राई सारिण: " यत कामधन " दत्यायन्यथाऽन पपया दूरयावादिविधिक य. : "काशा- रुध्यतं विप्रः".- इत्यघमको चदिधिर्यायावर विषयवन दा, श्रीपा- मनाकापवादप्रतिप्रमविषयत्वेन वा. अन्यथामिद्धः । “नष्टे मृते प्रजिते"-दति पुनरूदाविधिः परिवेदनाद्यक्रमविवाहविषयत्वे- नान्यथामिद्धः । “दशव "-दत्यादि वनादिपुत्रभेदप्रदर्शन कुण्डगोलकप्रद नियत् प्रायश्चित्तार्थत्वनान्यथासिद्धम् ! न च दत्तो- रमयोरपि तथा म्यादिति वाच्यम् । ऋतुगमनप्रसंशनेन वैपरौत्य- मिन्दनेन च औरमम्येव लक्षणप्रणयनेन दत्तम्यापि विध्यभिप्राय- विषयत्वप्रतिपादनात् दनौरसकयनं न प्रायश्चित्तरूपमिति सौ-. कृतम्। "मंसर्गमाचविप्रः"--इत्यादि संमर्गप्राशितं विखवणा- याजनादिविषयत्वेनान्यथामिद्धम । 'श्रामनायनात्"-इति सू पापित्वमाधापादकत्येमान्यथासिद्धम् । अन्यत्र गोवधादौ पदष्टाऽनुपपत्ति: कल्यते । तेषाममुष्ठान मिन्दितम् । थप प्रत्ययोऽपूर्णविधिपते सध्यादौ, तम्बाननुष्ठाम निन्दितम् । तदितरविषयवेव निवधामा प्रभावात् । पूर्वोका- गमथामिद्धविधिविधायामप्येवमेव दापम । तेषामपि सविषयेषु

·भिमायेखेव ममपि पाखान
शिनमामयाचारमदान वितीय
मिनीला मभेदान
स
प्रवाधान
सबपदनमम पानकादी को ।
बन्न मोयादिबसविहितपसदं कर्मणो यो विपाक:
सातादमिदं शाधतं माधवेन ।
म
इति मीमहाराजाधिपादेवरवैदिकमार्गप्रासकीऔर
मायामात्यारापरमति-
मासपोया
सर्व प्राथा
TION
प्राचार

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.