·1222 BHA ISNO मा ॥ श्रीः ॥ अभिधानसंग्रहः नाम संस्कृतप्राचीनकोशग्रन्थसमुच्चयः। द्वितीयः खण्डः। अत्र हेमचन्द्रकृताः अभिधानचिन्तामणि-अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्ट- अनेकार्थसंग्रह-निघण्टुशेष-लिङ्गानुशासनकोशाः, जिनदेवमुनीश्वरविरचितः अभिधानचिन्तामणिशिलोञ्छश्च सगृह्यन्ते । काव्यमालासपादक पण्डितशिवदत्त काशीनाथाभ्या सशोधितः । सच शाके १८१८ वत्सरे मुम्बय्या निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरवयित्वा प्राकाश्य नीत । मूल्य सपादो रूप्यक ।

·ABHIDHÅNA-SANGRAHA. It is a matter of congratulation that vigorous efforts are latterly being made in all Jirections to rescue from ob_curity old Skuskrit literary works It does not, lorerer, appear, that adequate attention is paid to rescuing those old Sanskrit Lexicons, wireli alone cap furnish the real key to the store of knowledge contained in the old Sanskrit works A these lexicons are written in serse, they can be easily got np by heut, înd are readily accessible for uso whenever wanted. It is thus a duty of Cvery gentleman ylio feels pride in the ancient Sanskrit literature to have by liom such valuable lexicous Tradition ascribes tho existence of 66 such lexicons* Unfortunately a large number of these are remembered by in me only. Feaning that the few wich are at preseot obtainable, if not rescued in time, 111igit share thic ſite of others, we have saccceled, with great difficulty, in collecting a largo nutuber of them and are trying hard to get liold of others Instead of waiting till the whole collection of arulable noks is complete, ne taak it would serve the public better to publika as may works as we have silcceeded in laying our hands upon If all the worls we invo, aju pablished in one volume, it will tıke a long tune the book will be unwieldy, and the price very lieasy To suit the convenience of buyers, therefore we propose to publish one work full at tume If it happens to be too small for a roláme, we shall issue two or three works together in a bandy volume. The books will be priated on good paper and in good type Notice will be given from tinic to time as tlie volumes are ready the pages of erch Lexicon will be numbered separately In accordance with the arrangeraent above indicated, the First and Second Volumes are already printed The First Volume includes Inse Leticons, vis (1) Náunluoganus'asana (Avaralos'a) by Amarasimha, and its supplenieut (2) Trikandas'esla and I (3) Harivalı, (4) ELäkshara hos'a and (5) Disruprhas'a by Purushottrundeva Price Rupce 1 Pastago Annas The Second Volume includes Six Lexicons 213 (6) Ablidhånachintamanı (7) Abhidhậnacuintamant puis eskata, (8) Anekartlasangraha, () Niglantisesta, and (10) Linganus'asana by Heplachaudra and (II) Abudhanacluntamın: Silvachcliba of Jamudeyx Vaas', Prime Hupe 1, Portege 29423 The Third Volume will contain (19) Vis vaprakas'a and (13) Sabdabbed prakása of Males'ı ara Those gentlemen who want these books will kindly send their names and subscriptrous to us so that when the books are ready they will be inmediately despatched TUKARAJI JAVAJI, Proprietor, Nirnayn Sagara Press. • From the list giren elekbere it will be seen that tliese lexice zumber more thaa iv ·TITE ABHIDHANA-SANGRAHV OI! A COLLECTION or SANSKRIT ANCIENT Lexicons Nos. 6, 7, 8, 9, 10. TUC ABILIDITANA-CHINTAMANI, TIIC ABITIDN 18A- CHINTAJLANI-PARIS'ISIIZA, TUL AXCKÂRTII.- SAXGRAIT 1, TIC VIGILANTU S'ESH AND TIL IINGASUS Asia OF JIEMACILANIR.A.-'. AND No. 11. TUT ABILIDIÁNA-CIEINTAMAXI-SILOWICHITA. OH JINADEVA MUNISVARA. EDITED BY PAXDIT SIYADATTA AVD) KÁS'INÂTIL PÂNDURING PARAB. GA PRINTED AND PUBLISHED 11 THE PROPRIETOR OF TIIE NIRNIYA-SÅGARA TRESS. BOMBAY 1896. Price 1 RupCC ·॥श्रीः ॥ अभिधानसंग्रहः नाम संस्कृतप्राचीनकोशग्रन्थसमुच्चयः। तन (६,७, ८, ९, १०) श्रीमदाचार्यहेमचन्द्रविरचिताः अभिधानचिन्तामणि-अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्ट-अनेकार्थ- संग्रह-निघण्टुशेष-लिङ्गानुशासनकोशाः। (११) जिनदेवमुनीश्वरपिरचितः अभिधानचिन्तामणिशिलोग्छश्च । O- काव्यमालासंपादक-पण्डितशिवदस काशीनाथाभ्या मंशोधिता। ते च जाये १८१८ यत्सरे मुम्बथ्या निर्णयसागराख्ययमालये नदधिपतिना मुद्राक्षरैरकरित्या प्रामाश्य नीता । मृल्प मपादो रूप्यक ।

·हेमचन्द्रः। अयं श्वेताम्बरनैनाचार्यश्रीहेमचन्द्र कदा कतम भूमिमण्डल मण्डयामासेति जिज्ञासायामनेकग्रन्थपर्या लोचने प्रवृत्ते DIP Peterson महाशयाना rifth Report पुस्तके- 'तत्पट्टपूर्वाद्रिसहस्ररश्मि सोमप्रभाचार्य इति प्रसिद्ध । श्रीहेमनरेश्च कुमारपालदेवस्य चेद न्यगदचरित्रम् ॥ इति सोमपभाचार्यविरचितहेमकुमारचरित्रकायत , 'स्तुमन्त्रिसध्य प्रभुहेमरेरनन्यतुल्यामुपदेशशक्तिम् । अतीद्रियज्ञानविवर्जितोऽपि य क्षोणिभर्तुळधित प्रबोधम् ॥ सत्त्वानुकम्पा न महीभुजा स्यादित्येप कृप्तो वितथ प्रवाद । निनेन्द्रधर्म प्रतिपद्य येन श्लाघ्य स केपा न कुमारपालः॥ इति सोममभकथिते कुमारनृपहेमचन्द्रसवादे । जिनधर्मप्रतिबोधे प्रस्ताव पञ्चम प्रोक्त ॥' इति सोमप्रभविरचितकुमारपालभतिरोधकाव्यत , 'शिप्यो जम्बुमहामुने प्रभव इत्यासीदमुप्यापि च श्रीशय्यभव हत्यमुप्य च यशोभद्राभिधानो मुनि । सभूतो मुनिभद्रबाहुरिवं दो तस्य शिष्योचमी सभूतस्य च पादपद्ममधुलिश्रीस्थूलभद्रादयः ।। वशक्रमागतचतुर्दशपूर्वरत्नकोशस्य तस्य दशपूर्वधरो महर्षि । नाना महागिरिरिति स्थिरतागिरीन्द्रो ज्येष्ठान्तिपरसमजनिष्ट विशिष्टलब्धि । शिष्योऽन्यो दशपूर्वभृन्मुनिषो नामा सुहस्तीत्यरुट् यत्पादाम्बुजसेवनात्समुदिते राज्ये प्रबोधधिका । चक्रे सप्रतिपार्थिव, प्रतिपुरग्रामाकर भारतेऽस्मिन्नर्धे जिनचैत्यमण्डितमिलापृष्ठ समन्तादपि ॥ अजनि स्थित सुमतियुद्ध इत्यभिधयार्यसुहस्तिमहामुने । शमधनो दशपूर्वधरातिपद्भवमहातरुभञ्जनकुञ्जर ॥ महर्पिससेवितपादसनिधे प्रचारभागालवणोदसागरम् । महान्गण कोटिक इत्यभूत्ततो गङ्गाप्रवाहो हिमवद्रेिरिव ।। तस्मिन्गणे कतिपयेप्वपि यातवत्सु साधूत्तमेषु चरमो दशपूर्वधारी । उद्दामतुम्ययनपत्तग्वजयाखावज महामुनिरजायत वज्रमूरिः॥ दुर्भिक्षे समुपस्थिते प्रलयवद्धीम वभाज्यन्यदा भीत न्यस्य महापसघमभितो विद्यावदात पटे। योऽभ्युद्धृत्य कराम्बुजेन नभसा पुर्यामनैपीन्महा पुर्या मह सुभिक्षधामनि तपोधामामसीमा निधि ॥ तस्माजाभिधा शासभूत्कोटिकगणद्रुमे । उच्चनागरिकामुख्यशाखात्रितयगोचरा ॥ तस्या च वजशाखाया निलीनमुनिषट्पद । पुष्पगुच्छायतो गच्छश्चन्द्र इत्यारययाभवत् ।। १ अस्य जिनधर्मप्रतिवोधवाव्यस्य निर्मागसमयस्तु- शशितलधिसूयवर्ष गुचिमासे रविदिने सिताष्टम्याम् । जिनधर्म प्रतिबोध कुप्तोऽय गुर्जरेद्रपुरे ॥ इति वदता प्रथक्त्रव १२४१(A D 1184) विक्रमसवासरामक रक्क च' इति भवेत् ३ सुस्थित सुप्रतिबद्ध इति मनिद्वयम् ·हेमचन्द्रः । धर्मध्यानमुधासुधांशुरंमलः संघार्धरलाकरो भव्यांभोरुहमास्करः स्मरकरिमोन्माथकण्ठीग्यः । गच्छे तत्र बभूव संयमधनः कारुण्यराशियशोभद्रः सूरिरपूरि येन भुवनं शुद्धैर्यशोभिनिः ॥ श्रीमन्नेमिजिनेन्द्रपावितशिरस्पद्रो स संलेखनां कृत्वादौ मतिपन्नवाननशनं प्रान्ते शुभध्यानमाक् । तिष्ठन्शान्तमनास्त्रयोदशदिनान्याश्चर्यमुत्पादयन्नुचैः पूर्वमहर्पिसंयमकथाः सत्यापयामासिवान् ।। श्रीमान्प्रद्युम्नसूरिः समजनि जनितानेकभव्यप्रयोध- म्नच्छिप्यो विश्वविश्वप्रधितगुणगणः प्रावृटम्भोदवद्यः । प्रीणाति साखिलक्ष्मा प्रवचनजलधेरुद्धृतरर्थनीरे- गतत्य स्थानकानि श्रुतिविषयसुधासारसध्यश्चि विष्वक् ॥ सर्वग्रन्थरहम्यरलमुकुरः कल्याणवल्लीतरुः कारुण्यामृतसागरः प्रवचनव्योमानणाहस्करः । चारित्रादिकरलरोहणगिरिः मां पाययन्धर्मराट् सेनानीर्गुणसेनमूरिरभवच्छिष्यम्नीयम्नतः ।। मिप्यस्तस्य च तीर्थमेकमयनेः पाविश्यकृजंगमः स्याहानिदशापगाह्मिगिरिविश्वप्रबोधार्यमा । कृत्वा स्थानकवृत्तिशान्तिचरिते प्राप्तः प्रसिद्धि परां सूरि रितपःप्रभाववसतिः श्रीदेवचन्द्रोऽभवत् ।। आचार्यों हेमचन्द्रोऽभूतत्पादाम्भोजपट्पदः । तलासादादधिगतज्ञानसंपन्महोदयः॥ जिष्णुश्चेदिदशार्णमालवमहाराष्ट्रापरान्तं कुम्भन्सिन्धूनन्यतमांश्च दुर्गविषयान्दोर्यिशतया हरिः ।। चौलक्यः परमाहतो विनयवान्धीमूलराजान्वयी तं नत्वेति कुमारपालपृथिवीपालोऽब्रवीदेकना ॥ पापद्धिधूतमद्यप्रभृति किमपि यन्नारकायुर्निमित्र तत्सर्व निनिमितोपकृतिकृतधियां प्राप्य युप्माक्रमाज्ञाम् । न्यामिन्नुया निपिद्धं धनममुतमृतस्याथ मुक्तं तथाई- चत्यैरुसिता भूरभयमिति ममः संमतेः संप्रतीह ॥ असात्पूर्वसिद्धराजनृपतेभक्तिस्पृशो यान्नया साग व्याकरणं सवृत्ति सुगम चनुर्भयन्तः पुरा । गद्धेतोरथ योगशाम्बममलं लोकाय च द्याश्रयच्छन्दोलंकृतिनामसंग्रहमुखान्यन्यानि मामाण्यपि ॥ लोकोपकारकरणे स्वयमेव यूयं सजा स यद्यपि तथाप्यहमर्थयेदः । माइग्जनस्य परिबोधकृते [शलाका) पुंसां प्रकाशयत वृत्तमपि विपष्टेः ॥ तम्योपरोधादिति हेमचन्द्राचार्यः शलाकापुरुषेतियचय । धर्मोपदेशेकफलप्रधान न्यची विचार मिरां प्रपञ्चे ।। जम्बूद्वीपारविन्द कनकगिरिरसावश्नुते काणकात्वं यावयावञ्च यत्ते जलनिधिरवनेरन्तरीयत्वमुथैः । यावयोमायपान्यो तरणिनगधगे आम्यतम्तायदेत- काव्यं नागा शलाकापुरुषचरितमित्यन्नु क्षेत्र परित्र्याम् ॥' इत्याचार्यदेमचन्द्रविरचितगलाकारुपचरितप्रशस्तितश्च चौडक्यकुमारपालगञ्ये हेमचन्द्रानार्याणां मचाया अवगतः 'नृपस्य जीवामयदानदिण्डिमर्महीतले नृत्यति फीतिनतकी । श्रीहेमचन्दममुपादपमं यन्ने भयाब्धेतरणकपीतम् । ललाटपट्टान्तरकान्तगराधरायली गेन मम व्यलोपि ॥

·हेमचन्द्रः। बोधयित्वा महाराज देवलोकं जगाम यः । पश्चात्कुमारपालोऽयं शोकं गत्वा मुमूर्छ सः ।। तदनु धैर्यमवलम्ब्य धर्मध्यानं करोति ।। इति हेमकुमारचरित्रकाव्ये हेमचन्द्राचार्याणां देवलोकगमनस्योक्तेश्य कुमारपाल राज्यसमय एवाचा- यहेमचन्द्रसमयः; कुमारपालराजधान्येव भूमिमण्टलमित्यवोधमवंगतम् । विशेषकथा तु प्रवन्धकोश- प्रबन्धचिन्तामणिभ्यामवगन्तव्या । कुमारपालराज्यसमयम्तु-- 'ॐ नमः शिवाय । ब्रह्माद्वतधिया मुमुक्षुभिरभिध्यातस्य बद्धाक्षरिच्छाशक्तिमभिष्टवीमि जगतां पत्युः श्रुतीनां निधेः । या व्यापारितसंहृतेः ससमये ब्रह्माण्डपिण्डैनवैः क्रीडन्ती मणिकन्दुफैरिय सदा खच्छन्दमाहादते ॥ गीर्वाणींतगर्व दनुज्ञप्रिभवात्प्रार्थितनायकार्य वेधाः संध्यां नमस्यन्नपि निजचुलुके पुण्यगगाम्बुपूर्णे। सद्यो वीरं चुलुक्यायमसृजदिमें येन कीर्तिप्रवाहैः पूतं. त्रैलोक्यमेतन्नियतमनुहरत्येच हेतोः फलं श्रीः॥ नः कोऽपि ततो यभूय विविधाश्चर्यैकलीलास्पदं यस्मा मिभृतोऽपि वीतर्गणिता(णना): प्रादुर्भवन्त्यन्वहम् । 'यां यः प्रथितयतापमहती दधे विपन्नोऽपि सन्यो जन्यावधि सर्वदापि जगतो विश्वस्य दते फलम् ॥ वंशस्याम्य यशःप्रकाशनविधी निर्मूल्यमुक्तागणिः क्षोणीपालकिरीटकल्पितपदः श्रीमूलराजोऽभवत् । यो मूलं कलिदावदग्धनिखिलन्यायद्रुमोत्पादने यो राजेव करैः प्रकामशिगिरः प्रीति निनाय प्रजाः॥ यश्चापोत्कटराजराज्यकमलां सच्छन्दवन्दीकृतां विद्वद्वान्धवविप्रवन्दिमृतकव्यूहोपभोग्यां व्यधात् । यत्खनाअयिणी तदा श्रियमलं युद्धस्फुरद्विक्रमक्रीताः सर्वदिगन्तरक्षितिनुजां लक्ष्म्याश्चिरं भेजिरे ॥ सूनुस्तस्य बभूव भूपतिलकश्चामुण्डराजाहयो यद्गन्धद्विपदानगन्धपवनामाणेन दूरादपि । यिनश्यन्मदगन्धभमकरिभिः श्रीसिन्धुराजस्तथा नष्टः क्षोणिपतेर्यथास्य यशसा गन्धोऽपि निर्णाशितः ।। तस्मादल्लभराज इत्यभिधया क्ष्मापालचूडामणिर्जने साहसकर्मनिर्मितचमत्कारः क्षमामण्डले । यत्कोपानलजृम्भितं पिशुनयत्येतटायाणश्रुतिक्षुभ्यन्मालयभूपचक्रविकसन्मालिन्यधूगोद्गमः ।। श्रीमदुर्लभराजनामनुपतिनाताम्य राज्यं दधे शृङ्गारेऽपि निपण्णधीः परवधूवर्गस्य यो दर्लभः । यस्य क्रोधपरायणस किमपि भ्रूवल्लरी भगुरा सद्यो दर्शयति स्म लाटवसुधाभगस्वरूपं फलम् ॥ भीमोऽपि द्विपतां सदा प्रणयिनांभोग्यत्वमासेदिवान्क्षोणीभारमिदं(म) बभार नृपतिः श्रीभीमदेवी नृपः। धारापञ्चकसाधनैकचतुरस्तद्वाजिभि साधिता क्षिप्रं मालवचक्रवर्तिनगरी धारेति को विस्मयः ।। तस्माद्भुमिपतिर्वभूव वसुधाकर्णावतंसः स्फुरत्कीर्तिप्रीणितविश्वकर्णविवरः श्रीकर्णदेवाहयः । येन ज्याप्रधितखूनं च्युतशरं धर्म पुरस्कुर्वता न्यायजेन न केवलं रिपुगण. कालोऽपि विद्धः कलिः ॥ दृप्यन्मालवभूपबन्धनविधिनम्ताखिलक्ष्मापतिर्भत्तयाकृष्टवितीर्णदर्शनशिवो मूर्त प्रभावोदयः । सधः सिद्धरसानणीकृतजगद्गीतोपमा(तायदा नस्थिति ने श्रीजयसिंहदेवनृपतिः सिद्धादिराजस्ततः ॥ १, मूलराजरायम्-वि० सं०९९३-१.५३, २. यामुण्डराजराज्यम्-वि० स० १०५३-१०६६. ३. दुर्लभराजरा- --वि० सं० १०६६-१०५८. ४. भीमदेवराज्यम्-वि० सं० १०७०-१२०. ५. कर्णदेवराज्यम्-वि. स. २०-११५० १. सिद्वराजापरंपर्याय जयसिहराज्यम्-वि० रा ० १९५०-११९९.

·रे॥ ...................। .................... वः। हेमचन्द्रः। वश्या वेश्म रसातलं च विलसद्भोगि" "भोक्तुम"..."क्षत्राणि रक्षांसि च । यः क्षोणीधरयागिनी च सुमहाभोगां सिपेये चिरं हेलासिद्धरसा सदा क्षितिभुजः सिंख्या]तीतवितीर्णदाननिवहैः संपन्नपुण्योचयः क्रीडाक्रान्तदिगन्तराल: ...."कुलभूपावलाम्बकीडाकोड इयोद्दधार वसुधा देवाधिदेवाजया । देवः सोऽथ कुपारपालतृपतिः श्रीराज्यचूडामणियः खर्गादवतीर्णवान्हरिरिति ज्ञातः प्रभाराजनैः ॥ अर्णोराजनराधिराजहृदये क्षिप्त्वैक(ब) पाणवजं श्योतल्लोहिततर्पणादमदयञ्चण्डी भुजस्यायिनीम् । द्वारालम्वितमालवेश्वरशिरःपझेन यश्चाहरल्लीलापङ्कजसंग्रहल्यसनिनी चौलुफ्युराजान्वयः ।। शुद्धाचारनवापतारसरणिः सद्धर्मकर्मक्रमप्रादुर्भावविशारदो नयपथमखानसार्थाधिपः । यः संमत्यर्वतारयन्कृतंयुगं योगं कलेलंयन्म सहरति स भूमिवलयं कालव्यवसामपि ॥ प्रत्यू"....."खण्डिताङ्गुलिदलै पर्युल्लसत्पल्लयो नष्टोदीच्यनराधिपोज्झिसितच्छत्रैः प्रसूनोज्यलः । छिन्नप्राच्यनरेन्द्रमौलिकमले प्रौप्प(प्रोद्योफिलद्योतितरछायां दूरमवर्धयन्निजकुले यस्य प्रतापगुमः ।। आचारः किल तस्य रक्षणविधिविनेशनिर्णाि)शितप्रत्यूहस्य फलावलोकिशकुनज्ञानस्य स... देवीमण्डलखण्डिताखिलरिपोर्युद्धं विनोदोत्सवः श्रीसोमेश्वरदत्तराज्यविभवस्याडम्बरं वाहिनी ॥ राज्ञानेन च भुज्यमानसुभगा विश्वभरा विम्फुरंद्रलद्योतितवारिराशिरशचा शीताद्रिविन्ध्यस्तनी । एपाभूपयदस्विकुण्डलमिव श्रुत्याश्रयं. ""एता विनाणा नगराहयं द्विजमहास्थानं सुवर्णोदयम् ।। आब्रह्मादिऋषिमवर्तितमहायज्ञक्रमोत्तम्भितैयूंपैर्दरकरावलम्बनतया पादव्यपेक्षाच्युतः । धर्मोऽत्रैव चतुर्युगेऽपि कलितानन्दः परिस्पन्दते तेनानन्दपुरेति यय विबुधैर्नामान्तरं निर्मितम् ।। अान्तद्विजवर्गवेदतुमुलैर्याधिर्यमारोपितः शश्वद्धोमहुताशधूमपटलैरान्ध्यव्यथा लम्भितः । नानादेवनिकेतनध्वजशिसाघातैश्च सञ्जीकृतो यस्मिन्नद्य कलि सकालविहितोत्माहोऽपि नोत्सर्पति ।। सर्पद्विप्रवधूजनस्य विविधालंकाररनांशुभिः स्मेराः संततगीतमगलरवैर्वाचालतां प्रापिताः । अम्बार अा)न्लोल्सयलक्ष्यमाणविभवोत्कर्षप्रकाशस्थिती मार्गा, एव वदन्ति यन्न नृपतेः सौराज्यसंपल्गुणम् ।। अस्मिन्नागरवंशजद्विजजनस्त्राण करोत्यध्वरे रक्षा शान्तिरूपौष्टिकैविंतनुते भूपस्य राष्ट्रस्य च । मा भूतस्स तथापि तीव्रतपसो वाधेति भत्त्या नृपो वमं विमपुराभिरक्षणकृते निर्मापयामास सः ।। भगिन्यप्रगुणेन तोयनिलयाः प्रीणन्ति लोकं जलैः कामं क्षेत्रभुवोऽपि वमकलितास्तन्वन्ति धान्यश्रियम् । एवं चेतसि संप्रधार्य सफलब्रह्मोपकारेच्छया चक्रे वप्रविभूषितं पुरमिदं चौलुक्यचूडामणिः ।। पादाकान्तरसातलो गिरिरिय श्लाघ्यो महाभोगत' शृङ्गारीव तरहिणीपतिरिय समारोदयद्वारमः । उत्सर्पकपिशीर्पको जय इव क्रव्यादनाथद्विपा नारीवर्ग इवेष्टकान्तरुचिरः सालोऽयमालोक्यते ॥ भोगामोगमनोहरः फणगतैरुत्तुगतां धारयन्यातः कुण्डलिता च यन्नपुरुषस्याजावशैनागतः !.. रनवर्णमहानिधि पुरमिव त्रातुं स शेप स्थित माकार--सूधया सितोपलशिराः सलक्ष्यते वृत्तवान् ।। 1. कुमारपालराज्यम्-वि० : १९९-११३०. २ श्योराजय वीरधवलमहारानगितामह पति कोति. मुदीकाव्यस्य नरेन्द्रवंशपर्णनामक द्वितीयसग व्याम्नान एव भवन, 1 ·५ . हेमचन्द्रः । कामं कामसमृद्धिपूरफरमारामाभिरामाः सदा सच्छन्दवनतत्पर्द्विजयुलैरत्यन्तवाचालिताः । उत्सर्पगुणशालिवप्रवलयप्रीतैः प्रसन्ना जनरत्रान्तश्च यहिच संप्रति भुवः शोभाद्भुतं घिमति ॥ लक्ष्मीकुलं क्षोणिभुजो दधानः प्रौदोदयाधिष्ठितविग्रहोऽयम् । विभाउते नागरकाम्यष्टिर्वप्रश्च चौलुक्यनराधिपश्च ॥ यावत्पृथ्वी पृथुविरचिताशेपभूमृनिवेशा यावत्कोतिः संगरनृपतेविद्यते सागरोऽयम् । तावन्नन्द्याट्रिजवरमहास्यानरक्षानिदानं श्रीचौलुक्यक्षितिपतियश-कीर्तनं वम एपः ।। एकाहनिष्पन्नमहापगन्धः धीसिद्धराजपतिपन्नबन्धुः । श्रीपालनामा फविचक्रवर्ती प्रशस्तिमेतामकरोप्रशस्ताम् ।। संवत् -१२०८ वर्षे आश्विन शुदि (२) गुरौ लिखितं नागरब्रामणपण्डितबालणेन ॥.. इति काव्यमालापुग्नकान्तर्गतप्राचीनलेखमालाया G. Buhler Ph.D., L. L. D.,C. I. E. महाशयप्रेषित ४५ तमलेखतः विक्रमसंवत् १२०८ (A, D. 1151) रूपः स्फुटमेव प्रतीयते । एवं च द्वादशी निस्तशतिका हेमचन्द्रसचाधारभूतावगम्यते । अनेनाचार्यश्रीहेमचन्द्रेणेयन्तो मन्या निर्मिता इति निश्चितं नैव । परंतु तनिर्मितमन्थेपु-अने- फार्थफोपः, अनेकार्थशेष , अभिधानचिन्तामणि (नाममालाव्याख्या), अलंकारचूडामणिः (काव्यानुशा- सनव्यास्या), उणादिमूत्रवृत्तिः, फाव्यानुशासनम्, छन्दोनुशासनम्, छन्दोनुशासनवृत्तिः, देशीनाममा- ला सत्तिः, धाश्रयकाव्यं सवृत्ति], धातुपाठः सवृतिः, धातुपारायणं सवृत्ति, धातुमाला, नाममाला, नाममालागेपः, निघण्टुशेषः, [प्रमाणमीमांसा सवृत्तिः, पलावलसूत्रगृहद्वृत्तिः, यालभापाव्याकरणसूत्रवृतिः, योगशामम् , विधमसूत्रम्, [लिङ्गानुशासनं सवृत्ति, शदानुशासनं सवृत्ति, शेपसंग्रह', शेषसंमहसारो- द्वारः, एने प्रन्थाः Catalogus Catalogorum मन्थे Dr Thcodon Aufrecht महाशयैः प्रकाशिताः। एवमनेफलधात्मकमन्थकर्तृश्वेताम्बरजेनाचार्यश्रीहेमुचन्द्रकृतान्यभिधानान्येवास्मिन्पुस्तके संगृहीतानि । तदेतेपामभिधानानां मुद्रणायं भोधनसमये येषां सहृदयानां पुस्तकानि 'माप्तानि, तेषां नामानि धन्य- पादपुर सरं प्रकाश्यन्ते- १. अभिधानचिन्तामणिः (नाममाला) -वाराणसीमुद्रितः । -जयपुरराजगुरुश्रीलक्ष्मीदत्तभट्टात्मजश्रीदत्तानाम् । -जयपुरराजकीयपुस्तकालयतः । २. अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टंम् (नाममालाशेष)-अभिधानचिन्तामणितोऽस्माभिरुद्धृतम् । ३. अनेकार्थसंग्रहः -वाराणसीमुद्रित । -जयपुरराजगुरुश्रीलक्ष्मीदत्तात्मजश्रीदत्तानाम् । अनेकार्थकरवाकरकौमुदी- फरकौमुदी-:- -जयपुरराजगुरुपर्वणीकरश्रीनारायणभट्टानाम् । -जंगमयुगप्रधानवृहत्खरतरगच्छप्रधानमहारक- श्रीजिनमुक्तिसूरिणाम् । ४. निघण्टुशेषः -पुण्यपत्तनस्थपुस्तकालयतः। " " ·६ हेमचन्द्रः। ५. लिङ्गानुशासनम् -~-लचपुरीयविश्वविद्यालयाध्यापकदुर्गादपशालिणाम् । . -जंगमयुगप्रधानबृहत्खरतरगच्छप्रधानभट्टारक- श्रीजिनमुक्तिसरिणाम् । ६. अभिधानचिन्तामणिगिलोन्छः -खरतरगच्छस्योजीराममुनीनाम् । तदेवमेकानेकपुस्तकाधारेण शोधितमुद्रिताभिधानसंग्रहेऽस्मद्दोपादक्षरयोजकोपाद्वा यत्र कचनाशुद्धिः स्थिता जाता वा तत्र सहृदया. सौहार्देश समाधास्यन्ति । यत गच्छतः स्खलनं कापि भवत्येव प्रमादतः । हसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति सजना ॥ इति प्रार्थयतः- पण्डित-शिवदत्त-काशीनाथा । .

·॥श्रीः॥ अभिधानसंग्रहः। (६) श्रीहेमचन्द्राचार्यविरचितः। अभिधानचिन्तामणिः। प्रेणिपत्यार्हतः सिद्धसाङ्गशब्दानुशासनः । रूढयौगिकमिश्राणां नानां मालां तनोम्यहम् ॥ १ व्युत्पत्तिरहिताः शब्दा रूढा आखण्डलादयः । योगोऽन्वयः स तु गुणक्रियासंबन्धसंभवः ।। गुणतो नीलकण्ठाद्याः क्रियातः खट्टसंनिभाः । स्वस्वामिलादिसंबन्धर्तत्राहुर्नाम तद्वताम् ॥ ३ १. "प्रणिपत्याईत इति गङ्गलार्थम् । मङ्गलं चाविभेन शास्रस्य रामात्यर्थम्। गिद्ध प्रतिष्ठा प्रासंगान शब्दानुशासन यस्येति कर्तविशेषणम् । अङ्गानि लिङ्गधातुपारायणादीनि । एतावता शब्दानुशासनेन सहास्या एककर्तृकत्वमाह । एकपटुकरवख्यापन चान्योन्यसवादात्प्रतीतिदायोपदर्शनार्थम् । शब्दानुशासनस्य कीर्तन तदधीनः सर्वविद्यानां प्र. कर्ष इति प्रदर्शनार्थम् ।। यदाह-'वक्तृत्वं च कवित्वं च विद्वत्तायाः फलं विदुः । शब्दतानाहते तन्न द्वयमप्यु. पपद्यते ||' रूढादीनां शब्दानां नानां मालामभिधानचिन्तामणिनाम्नी तनोमि । अहमिति कर्तृनिर्देशः ॥" इति विवृतिः. २. "तब रूदाभाब्दान्च्याचष्टे-प्रकृतिप्रत्ययविभागेनान्वर्थवर्जिता व्युत्पत्तिरहिताः । शब्दा इत्यनु- वाद्यनिर्देशः । रूढा इति विधेयपदम् । आखण्डलादय इत्युदाहरणम् । नात्र प्रकृतिप्रत्ययविभागेन व्युत्पत्ति- रस्ति । आदिशब्दान्मण्डपादयः । यद्यपि 'नाम च धातुजम्-' इति शाकटायनमतेन रूढा व्युत्पत्तिभाजः, तथापि वर्णानुपूर्वीशानमानप्रयोजना तेषां व्युत्पत्ति , न पुनरन्वर्थार्थप्रवृत्तौ कारणमिति रूढा अव्युत्पन्ना एव ॥" इति विकृति . ३. “यौगिकाशब्दान्च्याचष्टे-शब्दाना परस्परमानुगमनमन्वयः स योगः। स पुनर्योगो गुणात्, क्रियायाः संबन्धान भवति । गुणो नीलपीतादिः । क्रिया करोत्यादिका । सबन्धो वक्ष्यमाणः संभवो यस्य स तथा" इति विवृतिः, ४. "गुणत्रियासभवयोगेन यौगिकानामुदाहरणम्-गुणतो गुणनिवन्धनो येषां योगस्ते शब्दा नी- लकण्ठायाः । नीलः कण्ठोऽस्य इति गुणप्राधान्यानीलकण्ठः शकरः । आदिशब्दात् शितिकण्ठः कालकण्ठः इ- स्यादि ॥ सख्यापि गुण एव इति त्रिलोचनः । तेन-पञ्चबाणः पण्मुखः अप्पश्रवाः दशग्रीवः इत्यादि संगृही. तम् ॥ कियातः क्रियानिवन्धनो योगो येषां ते स्रष्टप्रभृतयः । सृजति इति सर्जनप्राधान्याला ब्रह्मा । एवं धाता इत्यादयः ॥" इति विवृतिः, ५. "उन्ध व्याचप्टे-स्वम् आत्मीयम्, स्वामी यस्तन प्रभविष्णुः, तयोर्भावः स्वस्वामित्वम् । तदादिः सबन्धः । आदिशब्दाज्जन्यजनकभावादिपरिमहः ॥” इति विवृतिः ६. "तन स्वस्खा- मिभावसंबन्धे पालादयः शब्दा; स्वात्परे नियोजिताः तद्वतां खामिनां नाम आहुः ॥ मत्वर्थक इति,। मतुस्तद्धितः । तस्यार्थोऽस्यविशिष्टप्रकृत्यर्थेन सह देवदत्तादेः संबन्धः । तदाधारो वा 'तदस्यास्यस्मिन्निति मनुः' इति मनुप- त्ययविधानात् । मतोरथों यस्य स मत्वर्थकस्तद्धितो मतुना समानार्थ इत्यर्थः । स च इमणिकादिः । मत्वांव्यभिचा. रान्मतुरपि । आदिशब्दात्पादयोऽपि ॥'तनाहु म तद्वताम्' इति उत्तरेष्वप्यनुवर्तनीयम् ॥" इति विवृतिः।

·२ अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । ७ ८ खापालधनभुमेतृपतिमवर्षकादयः । भूपालो भूधनो भूभुग्भूनेता भूपतिस्तथा ॥ ..भूमाँधेति कविरूदया ज्ञेयोदाहरणावली । जैन्यात्कृत्कर्डस्ट्सविधातृकरसूसमाः ।। जैनफाद्योनिजरुहजन्मभूसूयणादयः । धार्यादुजालपाण्यङ्कमौलिभूषणभृग्निभाः ॥ शालिशेखरमवर्षमालिभर्तृधरा अपि । भोज्पाद्भुगन्धोत्रतलिट्पापिपाशाशनादयः ॥ पंत्युः कान्ताप्रियतमावधूप्रणयिनीनिभाः । कलत्राद्वररमणप्रणयीशप्रियादयः॥ संख्युः सखिसमा वाह्याद्गामियानासनादयः । ज्ञातः खसृदुहित्रात्मनामजावरजादयः ।। १. "क्रमेणोदाहरणान्याह-इतिशब्दः प्रकारार्थः । तेन भूपादयोऽपि ॥ कवीनां रूढिः परम्परा तया न तुक- विरूदयतिक्रमेण । यथा 'कपाली' इत्यादौ सत्यपि स्वस्वामिभावसंवन्धे 'कपाली' इति मत्वर्थीयान्त एव भवति, न तु 'कपालपालः, कपालधनः, कपालभुक्, कपालनेता, कपालपतिः' इत्यादि ।" इति विवृतिः. २. "जन्यजनक- भावसंबन्धे यया-जन्यात्कार्यात्परे दादयस्तदतां जनकानां कारणानां नाम आहुः । यथा-विश्वकृत, विश्वकर्ता, विश्वसट्, विश्ववष्टा, विश्वविधाता, विश्वकरः, विश्वसूः ब्रह्मा । तस्य हि विश्वं जन्यमिति रूढिः ॥ सम आद्यर्थः । तेन--विश्वकारकः, विश्वजनकः' इत्याद्यपि ॥ कविरूदया इत्येव । नहि यया चित्रकृदुच्यते सथा चित्ररः इति ॥" इति विकृतिः. ३. "तथा जनकात् परे योन्यादयः शब्दास्तद्वतां कारणवतां कार्याणां नाम आहुः ।। यथा-आत्मयो. निः, आत्मजः, आत्मरुहः, आत्मजन्मा, आत्मभूः, आत्मसूतिः, ब्रझा ।। तस्य छात्मा कारणमिति रूढिः ।। वक्ष्य- माणस्यादिशब्दस्याभिसंपन्धार संभवादयोऽपि गृहान्वे । अणादयस्तु-भृगोरपत्यं भार्गवः । दितेरपर्स देसः । वात्स्यस्यापत्यं वात्स्यायनः ॥ अत्रापि दि भार्गवादीनां भृग्यादयो हि जनका इति रूदिः ॥ 'कविरूदया' इत्येव । नदि-आत्मयोनिवत् 'आत्मजनकः, आत्मकारकः' इति भवति ॥” इति वितिः. ४. "धार्यधारकसंबन्धे यथा-घार्यवाचकात् परे ध्यजादयो धरान्ता धारकस्य नाम आहुः ।। यया-वृषध्वजः, शूलास्त्रः, पिनाकपाणिः, वृपाकः, चन्द्रमौलिः, शशिभूपणः, झूलभृत् । निममहणाचत्सष्टया वृपकेतन-शूलायुप-पलक्ष्म चन्द्रधिरस् च. न्द्राभरणादयो गृह्यन्ते । तया-पिनाकशाली, शशिशेखरः, शूली, पिनाकमाली । पिनाकं मलते धारयतीति कृत्वा पिनाकमा, गङ्गाधरः ॥ 'कविरूदया' इत्येव । तेन सत्यपि धार्यधारकसंबन्धे न सर्वेभ्यो धार्येभ्यो ध्वजार्थाः शब्दाः प्रयोज्या: 1 नहि भवति नृपध्वजवत शुलध्वजः, शूलायत् चन्द्रास्त्रः, पिनाकपाणिवत् अहिपाणिः, पृ. पाकवत् चन्द्राङ्कः, चन्द्रमौलिवत् गङ्गामौलिः, शशिभूषणयत् शूलभूषणः, शूलशालिवत् चन्द्राली, चन्द्रशेख- रखत् गद्गाशेखरः, शूलिवत् शूलवान् , पिनाकमालिवत् सर्पमाली, पिनाकमर्तृवत् चन्द्रमा, गङ्गाधरवद चन्द्र- धरः, इति ।" इति विवृतिः. ५. "मोज्यमोजकमावसंबन्धे यथा--भोज्यं मस्यं तदाचिन: शब्दात् परे मु. गादयः शब्दास्तद्वतां भोज्यवतां भोक्तृणां नाम आहुः ।। यया अमृतमुजः, अमृतान्धसः, अमृतमताः, लिहः, अमृतपायिनः, अमृतपाः, अमृताशाः, अमृताननाः, देवाः ॥ तेषां समृतं भोज्यम्' इति रूदिः ।। भा- दिशब्दस्तत्समानार्यभोजनादिशब्दपरिप्रहाय ।। 'कविरूद्ध्या' इत्येव । नहि यथा अमृतभुजः, तथा अमृतवल्मा इति भवति ॥” इति विवृतिः. ६. "पतिकलप्रमावसंबन्धे यथा--पतिरयिता सदाचकान्छब्दात् कान्तादि- सदृशाः शब्दाः तद्वतीनां पतिमतीनां भार्याणां नाम आहुः ।। यथा--शिवकान्ता, शिवप्रियतमा, शियवधूः, शिव प्रणयिनी, गोरी || तस्सा दि शिवः पतिः इति रुदिः ॥ निभप्रहणाद्रमणी बलमा-प्रिया-प्रमतयो गान्ते ]'क. विस्या' इत्येव । नहि भवति यया शिवकान्ता तथा शिवपरिग्रहः शति ॥ तथा--कलपवाचिन: शन्दापरे यरा- दयः शन्दास्तदतां कलपवतां वरपितॄणां नाम आहुः ॥ यय---गौरीवरः, गौरीरमणः, गौरीप्रणयी, गौरीशः, गौरीप्रियः, शिवः ॥ 'तस्य हि गौरी कलयम्' इति रूदिः ।। आदिशब्दात् तत्समानाः पत्यादयो रमन्ते ॥ 'कविरुध्या' इत्सेर । नहि मवति यया गौरीपरः शिवः, सया गडावरः' इति ।" इति विति: ७. "सखः संपन्धे यथा-सिवाना दाद परे सरिसमानाः ततो सत्पवतां नाम आहुः॥ यया-श्रीफष्टस्य रासा भीगण्ठससः पुर। मधुसषः फामः । समग्रहणात् मुद्ददादयो गृहमन्ते ॥ 'कविरुदया' इत्येव । नहि भवति यथा--- सीकष्टसको धनदः,वपा- धनदसखः भीकष्ट इति ॥" इति विकृति:. ८. "वाह्यवाहकमावदन्थे यथा-वाझाव वानवाधिनः शब्दात पो अमृत- ·, - - घुशया, १ देवाधिदेवकाण्ड । भाश्रयात्सअपर्यायशयवासिसदादय । वध्याद्भिहेपिजिद्धातिध्रुमिपुध्वसिशासना ॥ १० अप्यन्तकारिदमनदर्पच्छिन्मथनादय । विवक्षितो हि सवन्ध एकतोऽपि पदात्तत ॥ प्राक्प्रदर्शितसबन्धिशब्दा योज्या यथोचितम् । दृश्यते खलु वाह्यत्वे वृषस वृपवाहन ॥ खले पुनर्वृपपतिर्धार्य कृपलाञ्छन । अशोर्धार्यत्वेऽशुमाली स्वखेंऽशुपतिरंशुमान् ॥ १३ वध्यत्वेऽहेरहिरिपुर्भोज्यले चाहिभुक्शिखी । चिय॑क्तैर्भवेब्यत्तेर्जातिशब्दोऽपि वाचक || १४ तथागस्तिपूता दिग्दक्षिणाशा निगद्यते । अयुग्विपमशब्दौ त्रिपञ्चसप्तादिवाचकौ ॥ गामिप्रभृतय तद्वता वाह्यवता वाहयितॄणा नाम आहु ॥ यथा-वृपगामी, दृपयान वृषासन शभु ॥ तस्य हि वृपो यानम् इति रूदि ॥ आदिशब्दाद् वृषवाहन इत्यादयोऽपि ॥ 'कविरूद्या' इत्येव । नहि भवति यथा- 'नरवाहन कुर' तथा 'नरगामी, नरयान' इति ॥" इति विवृति ९ "हातेयसबधे यथा-शाति स्वनन तद्वाचिन शब्दात् परे स्वसादयस्तद्वता ज्ञातेयवता शातीना नाम आहु ॥ स्वस्रादीना च शातिविशेषवाचित्वाज्ञा तिविशेषादेव प्रयोगो यथा-यमस्वसा यमुना । हिमवदुहिता गौरी । चद्रात्मजो बुध । गदाग्रज इद्रावरजश्च वि ष्णु । यमादयो हि यमुनादीना भात्रादिज्ञातय इति रूढि ॥ आदिशब्दात्सोदरादयो गृह्यते ॥ यथा-कालिदी सोदरो यम ॥ 'कविरूब्या' इत्येव । नहि भवति यथा 'यमुना यमस्वसा', 'तथा शनिस्वसापि ॥" इति विकृति १ "आश्रयाश्रयिसाधे यथा-आश्रयो निवास तद्वाचिन सब्दात् परे समपर्याया शयवासिसदादयश्च तद्वताम् आश्रयवताम् आश्रिताना नाम आहु ॥ यथा—द्युसमान , धुसदना , दिवौक्स । दिवशब्दो वृत्ता वकारान्तोऽप्यस्तीति । धुवसतय , दिवाश्रया , युवासिन , घुसद, देवा ॥ द्यौ स्वर्ग, स च ते पामाश्रय इति रूढि ॥ 'कविरूढ्या' इत्येव । नहि भवति यथा ग्रुसद्मानो देवा , तथा भूमिसमानो मनुष्या इति ।" इति विवृति २ "वध्यवधकभावसबधे यथा-चथ्यो धात्य तद्वाचिन शब्दात् परे भिदादय अ न्तमायादयोऽपि तद्वता वधकाना नाम आहु ॥ यथा-पुरभित् , पुरद्वेपी, पुरजित्, पुरघाती, पुरभुक्, पुरारि , पुरध्वसी, पुरशासन , पुरा तकारी, पुरदमन , पुरदपच्छितु, पुरमथन , शिव ॥ 'तस हि पुरो वध्या' इति रूढि || आदिशब्दात्---पुरदारी, पुरनिहता, पुरकेतु , पुरहा, पुरसूदन , पुरा तक , पुरजयी, इति । यध्य इति वधामानेऽपि । तेन-फालियदमन , कालियारि , कालियशासन , विष्णु' इत्यादयोऽपि गृह्यते ।। 'क विरूदया' इत्येव । तेन कात्यिदमनादिवत् 'कालियघाती' इति न भवति ॥" इति विवृति ३. "उता स्व स्वामित्वादय सबधा । ते च यथा भिनद्रव्याश्रयास्तथैकद्रव्याश्रया अपि भवति इति दर्शयितुमाह-विव . धानिब धनो हि साध , तत एकस्मादपि नृपादे सबधिपदात् परे सबधा तरनिय धना वाहनादय शब्दा य थोचित प्रयुज्यन्ते ॥” इति विवृति ४ एतदेवाह-वाह्यवाहकभावसब घे विवक्षाया यथा--'वृषवाहनो रुद्र इति भवति । तथा स्वस्वामिभावसबविवक्षाया 'वृषपति' ॥ धायधारकभावस धाववक्षाया च 'वृपलान्छन । इत्यपि ॥ धार्यधारकसबविवक्षाया यथा-'अशुमाली रवि ' इति भवति । तथा-स्वस्वामिभावसबविवक्षा याम् 'अशुपति , अशुमान्' इत्यपि ।। तथा-~वध्यवधकमाषसरधे यथा---'अहिरिपुमयूर' । तया-भोज्यभो अकभावसमधे 'अहिभुक' इत्यपि भवति ॥” इति विवृति ५ "सब धनिर धना व्युत्पत्तिमुक्वा व्यु पत्यन्त न्तरमाह-चिहैविशेषणैर्व्यत्तनि सदेहर्जात्यभिधायकोऽपि शब्दो न्यत्तेर्वाचको भवेत् । व्यगेनीमता याती त्यथ ॥ तथाहीत्यादिनोदाहरणमाह-अगस्तिना मपिविशेषेण पृता स्वस्थित्या पविनिता इति व्यक्त चिदम् । तेन चिह्नितो दिक्' इति जातिशब्दो दक्षिणाशाया व्यत्तेरभिधायी भवति ॥ एव 'सर्पिपूता दिक उत्तराशा,' 'अर्नयनसमुथ ज्योतिश्चद्र' इत्यादयोऽपि ॥" इति विकृति ६ "प्युपत्त्यन्तरमाह-नि पञ्च सप्तादिस्थाने अयुग विषम शब्दौ निनादिपदेषु योजनीयो । यथा-त्रिनेन , अयुनेत्र , विपमनेत्रश्च शभु ॥ पञ्चेए , अयु गिपु , विषमेपुश्च काम । सप्तपलाश , अयुक्पलाश , विषमपलाशश्च सप्तपर्ण ॥ आदिशब्दात् नवशति , अयु मशत्ति , विषमशक्तिश्च शभु ॥ एव त्यक्ष पञ्चवाण सप्तच्छदादिष्यपि ॥” इति विवृति , - - . , - ·अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । त्रिनेत्रपञ्चेपुसप्तपलाशादिषु योजयेत् । गुणशब्दो विरोध्य) ननादिरितरोत्तरः ।। अभिधत्ते यथा कृष्णः स्यादसितः तितेतरः । वार्ष्यादिषु पदे पूर्व वाडवागन्यादिपूत्तरे ॥ १७ द्वयेऽपि भूभृदायेषु पर्यायपरिवर्तनम् । एवं परावृत्तिसहा योगाः स्युरिति यौगिकाः ॥ . २८ मिश्राः पुनः परावृत्त्यसहा गीर्वाणसंनिभाः । प्रवक्ष्यन्तेऽन लिँङ्ग तु ज्ञेयं लिङ्गानुशासनात् ॥ १९ देवाधिदेवाः प्रथमे काण्डे देवा द्वितीयके । नरस्तृतीये तिर्यथस्तुर्य एकेन्द्रियादयः॥ एकेन्द्रियाः पृथिव्यम्युतेजोयागुमहीरहः । कृमिपीलकलूतायाः स्युद्वित्रिचतुरिन्द्रियाः ।। २१ पञ्चेन्द्रियाश्चेभकेकिमत्स्याद्याः स्थलखाम्बुगाः । पञ्चेन्द्रिया एव देवा नरा नैरयिका अपि ॥ २२ नारकाः पञ्चमे साङ्गाः पठे साधारणाः स्फुटम् । प्रस्तोप्यन्तेऽव्ययाधात्र बँन्तायादी न पूर्वगौ ॥ २३ १. "ट्युत्पत्त्यन्तरमाह--गुणवाची शब्दो न:पूर्व इतरशब्दोत्तरश्च विरोधिनमर्थमभिधत्ते ॥ यथा-आसितः, सि- तेतरः, कृष्णः ।। एवम्---अकृशः, कृशेतरश्च स्थूल इत्यादि ॥' इति विवृतिः. २. "व्युत्पत्त्यन्तरमाह–चार्यादिषु शब्देषु पूर्वस्मिन्नेव पदे पर्यायस्य परिवर्तनं भवति ॥ ययायाधिः, जलधिः, तोयधिः ॥ आदिशब्दग्रहणात जलदः, तोयदः, नीरदः इत्यादि । वडवाम्यादिषु शब्देगु उत्तरस्मिन्नेव पदे पर्यायपरिवर्तनम् । यथा--बडवामिः, यह मानला, पडवावतिः ॥ आदिशब्दात् सरोजम्, सरोरुहम्, इत्यादि ॥ भूभदायेषु शब्देपु द्वयेऽपि पूर्वत्र उत्तरम च पदे पर्यायस्य परिवर्तनम् । यथा-भूभृत्, उर्वीभृत्, भूधरः, उर्वीघरः ।। आद्यशब्दात् सुरपतिः, देवराजः, इत्या- दयः॥" इति विवृतिः. ३. "एवमिति पूर्वत्र उत्तरत्र उभयत्र च पदे परावृत्ति पर्यायपरिवर्तनं सहन्ते क्षमन्ते परा- नृत्तिसहा वादियः शब्दा योगाद् अन्ययाद् भवेयुः इति यौगिकाः ॥" इति विवृतिः. ४. "गीर्वाणादयः शन्दाः पून उत्तरन च पदे पर्यायपरावृत्तिमसहमाना मिश्रा योगयुक्ता रूदिगन्तश्च अनाभिधानचिन्तामणौ नाममा- लायां प्रवक्ष्यन्ते ॥ संनिभग्रहणाद् दशरय-कृतान्त प्रभृतयः ॥” इति विवृतिः. ५. “लिङ्गमिति ॥ पुंलिङ्ग स्त्रीलिङ्गं नपुंसकलिङ्ग चास्मदुपज्ञलिङ्गानुशासनात् ज्ञेयं निर्णतव्यम् । अत एवास्माभिरमरकोशाभिधानमालाविव लिङ्गनि- यो नोक्तः । इह तु विनेयजनानुग्रहार्थे संदिग्धलिङ्गानां नानालिङ्गानां च शब्दानां लिङ्गनिर्णयो यश्यते ॥" इति विवृतिः. ६. "इह हि 'मुक्तगतिः, देवगतिः, मनुष्यगतिः, तिर्यग्गतिः, नारकगतिः' इति जीवानां पञ्च गतयो भवन्ति । तद्भदा जीवा अपि 'मुक्ताः, देवाः, मनुष्याः, तिर्यञ्चः, नारकाच इति पञ्चधा भवन्ति । ततोऽभिधास्यमानरूद- यौगिकमिशब्दविभागमुक्त्वा प्रथमादिकाण्डेवीभधास्यमानमुक्तादिनामक्रमनिर्देशमाह-देवाधिदेवा अर्हन्तो व. तमानातीतानागताः । तद्वाचकशब्दा अपि देवाधिदेवाः, वाच्यवाचकयोरभेदोपचारात् ॥ एवं वक्ष्यमाणदेवादि- ध्वपि योज्यम् ॥ साझा इति सर्वत्र संबध्यते ॥ ततः प्रथमे काण्डे गणधरायझैः सह देवाधिदेवाः सर्वप्राधान्यात्।। द्वितीये काण्डे देवाः साङ्गाः ॥ तृतीये काण्डे मनुष्याः साङ्गाः॥ चतुर्थे तियञ्चः साङ्गाः। ते च एकेन्द्रियादयः। तम एक स्पर्शनम् इन्द्रियं येषां ते एकैन्द्रियाः पृथ्वीकायादयः पञ्च । तत्र पृथ्वीकायोऽनेकविधः-शुद्धपृथ्वीरा- करावालुकादिः । अप्कायो हिमादिः । तेज:कायोऽशारादिः । वायुकाय उत्कलिकादिः । वनस्पतिकायः शैव- लादिः ॥ द्वे स्पर्शन-रसने, प्रीणि स्पर्शनरसनभाणानि, चत्वारि तात्येव चक्षुःराहितानि, इन्द्रियाणि येषां ते तथा || पतो द्वीन्द्रियाः कृम्यादयः, त्रीन्द्रियाः पीलकादयः, चतुरिन्द्रिया लूतादयः ॥ पच स्पर्शादीनि श्रोनसहितानि इन्द्रियाणि येषां ते पञ्चेन्द्रियाः । ते च विविधाः-स्थलचयः, खचराः, अम्युचराश्च । तत्र स्थलचरा हमाद्याः, खचराः कैफिप्रभृतयः, अम्बुचरा मत्स्यायाः ॥ देवा नरा नारकाच पञ्चेन्द्रिया एव 1 न मु तिर्यञ्च इब एकदि- त्रिचतुरिन्द्रिया अपि ॥ पञ्चमै काण्डे नारकाः साङ्गाः ॥ पष्ठे फाण्डे साधारणाः सामान्यवाचिनः ।। अव्ययाच अ• बेति पाठ एव काण्डे प्रस्तोष्यन्ते प्रक्रम्यन्त इति ॥” इति विवृत्तिः, ७. "तुशब्दोऽन्ते यस्याग त्वन्तः, अपशब्द आदिर्यस्याणयथादिश्च शब्दः पूर्वं न गच्छति । अप्रिमेण संबभ्यते' इत्यर्थः ॥ न्यायसिद्ध चैतत् । नुना पूर्वस्मादिशे- पद्योतनात् । अयराब्देन चार्थान्तरारम्भात् । यथा--'सादनन्तजिदनन्ता मुविधिसु पुष्पदन्तः' इति, 'मुशि- मोक्षोऽपवर्गोऽय मुमुक्षुः श्रमणो यतिः' इति ॥ भ्रान्तिस्थानविपये चैतत्' इति ॥" इति विवृतिः. .

·१ देवाधिदेवकाण्डः। २४ ३० अहञ्जिनः पारगतस्त्रिकालवित्क्षीणाष्टकर्मापरमेष्ठयधीश्वरः । शंभुः स्वयंभूर्भगवाज्जगत्प्रभुस्तीर्थकरस्तीर्थकरो जिनेश्वरः ॥ स्थाद्वाद्यभयदसार्वाः सर्वज्ञः सर्वदर्शिकेवलिनौ । देवाधिदेवयोधदपुरुषोत्तमवीतरागाप्ताः ।। एतस्यामवसपिण्यामृपभोऽजितशंभवौ । अभिनन्दनः सुमतिस्ततः पद्मप्रभाभिधः ॥ सुपार्श्वश्चन्द्रप्रभश्च सुविधिश्चाय शीतलः । श्रेयांसो वासुपूज्यश्च विमलोऽनन्ततीर्थकृत् ॥ धर्मः शान्तिः कुंथुररो मल्लिच मुनिसुव्रतः । नमिर्नेमिः पार्थो वीरश्चतुर्विशतिरहताम् ॥ ऋपभो वृषभः श्रेयान्श्रेयांसः स्यादनन्तजिदनन्तः । सुविधिस्तु पुष्पदन्तो मुनिसुव्रतसुप्रतौ तुल्यो । अरिष्टनेमिस्तु नेमिरिश्वरमतीर्थकृत् । महावीरो वर्धमानो देवार्यों ज्ञातनन्दनः॥ गणा नवास्यर्पिसंघा एकादश गणाधिपाः । इन्द्रभूतिरमिभूतिर्वायुभूतिश्च गौतमाः ।। व्यत्ततः सुधर्मा मण्डितमौर्य पुत्रावकम्पितः । अचलभ्राता मेतार्यः प्रभासश्च पृथकुलाः ।। ३२ केवली चरमो जम्बूस्वाम्यय प्रभवत्प्रभुः । शय्यंभवो यशोभद्रः संभूतविजयस्ततः ॥ भद्रबाहुः स्थूलभद्रः श्रुतकेवलिनो हि पट् । महागिरिसुहस्त्याद्या वान्ता दशपूर्विणः ॥ ३४ इक्ष्याकुकुलसंभूताः स्याहाविंशतिरहताम् । मुनिसुव्रतनेमी तु हरिवंशसमुद्भवो ॥ नाभिश्च जितशत्रुश्च जितारिरथ संवरः । मेघो धरः प्रतिष्ठश्च महासेननरेश्वरः ॥ सुप्रीवश्च दृढरपो विष्णुश्च वसुपूज्यराट् । कृतवर्मा सिंहसेनो भानुश्च विश्वसेनराट् ।। सूरः सुदर्शनः कुम्भः सुमित्रो विजयस्तथा । समुद्रविजयश्चाश्वसेनः सिद्धार्थ एव च ॥ मरुदेवा विजया सेना सिद्धार्था च मङ्गला । ततः सुसीमा पृथ्वी लक्ष्मणा रामा ततः परम् ॥ ३९ नन्दा विष्णुर्जया श्यामा सुयशाः सुव्रताचिरा । श्रीदेवी प्रभावती च पद्मा वप्रा शिवा तथा ||४० यामा त्रिशला क्रमतः पितरो मातरोऽर्हताम् । स्याद्गोमुखो महायक्षत्रिमुखो यक्षनायकः ।। तुम्वरुः कुमुमश्चापि मातङ्गो विजयोऽजितः । ब्रह्मा यशेट् कुमारः पण्मुखपातालकिनराः ॥ ર गरुडो गन्धर्वो यक्षेद् कुवेरो वरुणोऽपि च । भृकुटिगोमेधः पाश्चों मातङ्गोऽर्हदुपासकाः ।। चक्रेश्वर्यजितबला दुरितारिश्च कालिका । महाकाली रैयामा शान्ता भृकुटिश्च सुतारका ॥ अशोका मानवी चण्डा विदिता चाङ्कुशा तथा । कंदर्पा निर्वाणी यला धारिणी धरणमिया ॥ ४५ नरदत्ताध गान्धार्यम्बिका पद्मावती तथा । सिद्धायिका चेति जैन्यः क्रमाच्यासनदेवताः ॥ ४६ धृपो गजोऽश्वः प्लवगः प्रौश्चोऽन्जं स्वस्तिकः शशी । मकरः श्रीरत्सः सङ्गी महिपः सूकरलपार श्येनो वयं मृग छागो नन्द्यावर्तो घटोऽपि च ! कर्मो नीलोत्पलं शवः फणी सिंहोऽईतां ध्वमा १८ रक्तौ च पद्मप्रभवासुपूज्यौ शुलौ तु चन्द्रप्रभपुनदन्तौ । कृष्णौ पुनर्नेमिमुनी विनीलो श्रीमद्विशी कनकलिपोऽन्ये ।। ४९ " उत्सर्पिण्यामतीतायां चतुर्विशतिरईनाम् । केवलज्ञानी निवांगी सागरोऽध महायशाः ।। ५० विमलः सर्वानुभूतिः श्रीधरो दत्ततीर्घकृत् । दामोदरः मुनाच साम्यथो मुनिसुग्रतः ।। १. सर्वीय'. २. 'संभवौ'. ३. 'मी' नान्दो-पि. ४. विटा दलपि. ५. 'अच्युतदेवी' इत्यपि. ६. 'नवारा' इत्यपि. ७. 'कूष्माण्डी' इत्यपि. ४१ ·६० अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । सुमतिः शिवगतिश्चैवात्यागोऽथ निमीश्वरः । अनिलो यशोधराख्यः कृतार्थोऽथ जिनेश्वरः ॥ ५२ शुद्धमतिः शिवकरः स्यन्दनवाथ संप्रतिः। भाविन्यां तु पद्मनाभः शूरदेवः सुपार्श्वकः ॥ स्वयंप्रभश्च सर्वानुभूतिर्देवश्रुतोदयौ । पेढालः पोट्टिलश्चापि शतकीर्तिश्च सुव्रतः ॥ अममो निप्फपायश्च निप्पुलाकोऽथ निर्ममः । चित्रगुप्तः समाधिश्च संवरश्च यशोधरः ।। विजयो मल्लदेवी चानन्तवीर्यश्च भद्रकृत् । एवं सर्वावसर्पिण्युत्सर्पिणीषु जिनोत्तमाः ॥ तेषां च देहोऽद्भुतरूपगन्धो निरामयः स्वेदमलोज्झितश्च । श्वासोऽब्जगन्धो रुधिरामिपं तु गोक्षीरधाराधवतं ह्यविस्रम् ॥ आहारनीहारविधिस्वदृश्यश्चतार एतेऽतिशयाः सहोत्थाः । क्षेत्रे स्थितियोजनमारकेऽपि नृदेवतिर्यम्जनकोटिकोटेः॥ वाणी नृतिर्यक्सुरलोकभाषासंवादिनी योजनगामिनी च । भामण्डलं चारु च मौलिप्तप्टे विडम्बिताहर्पतिमण्डलश्रीः ।। साग्रे च गव्यूतिशतद्वये रुजावैरेतयो मार्यतिवृष्टयवृष्टयः । दुर्भिक्षमन्यस्वकचक्रतो भयं स्यानैत एकादश कर्मघातजाः ॥ खे धर्मचक्रं चमराः सपादपीठं मृगेन्द्रासनमुज्ज्वलं च । छन्नत्रयं रत्नमयध्वजोऽभिन्यासे च चामीकरपङ्कजानि ॥ वप्रत्रयं चार चतुर्मखाङ्गताश्चैस[मोऽधोवदनाश्च कण्टकाः । गुमानतिर्दुन्दुभिनाद उच्चकैर्वातोऽनुकूलः शकुनाः प्रदक्षिणाः ।। ६२ गन्धाम्युवर्षे वहुवर्णपुष्पवृष्टिः कचश्मश्रुनखाप्रवृद्धिः । चतुर्विधा मर्त्यनिकायकोटिर्जघन्यभावादपि पार्श्वदेशे ॥ ऋतूनामिन्द्रियार्थानामनुकूलखमित्यमी । एकोनविंशतिर्दैव्याश्चतुर्विंशच मीलिताः ॥ संस्कारवत्त्वमौदार्यमुपचारपरीतता । मेवनिर्धोपगाम्भीर्य प्रतिनादविधायिता ॥ दक्षिणलमुपनीतरागसं च महार्यता । अव्याहततं शिष्टलं संशयानामसंभवः ।। निराकृतान्योत्तरलं हृदयंगमितापि च । मियः साकाइता प्रस्तावौचियं तत्त्वनिष्ठता ॥ अप्रकीर्णप्रसृतत्यमस्वश्लाघान्यनिन्दिता । आभिजात्यमतिस्निग्धमधुरत्वं प्रशस्यता ॥ अमर्मवेधितौदार्य धर्मार्थप्रतिबद्धता । कारकाद्यविपर्यासो विभ्रमादिवियुक्तता ।। चित्रकृत्त्वमद्भुतलं तथानतिविलम्बिता । अनेकजातिवैचित्र्यमारोपितविशेपिता ।। सत्त्वप्रधानता वर्णपदवाक्पविविक्तता । अव्युच्छित्तिरखेदितं पचत्रिंशम वाग्गुणाः ।। अन्तराया दानलाभवीर्यभोगोपभोगगाः । हासो रत्सरती भीतिर्जुगुप्सा शोक एव व ॥ कामो मिथ्यालमज्ञानं निद्रा चाविरतिस्तथा । रोगो द्वेषश्च नो दोपास्तेपामष्टादशाप्यमी ।। महानन्दोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः । शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं प्रदा निर्वृतिः ।। महोदयः सर्वदुःखक्षयो निर्याणमझरम् । मुक्तिर्मोशोऽपचर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ ७२ वाचंयमो प्रती साधुरनगार ऋपिर्मुनिः । निर्गन्धो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ।। मोक्षोपायो योगो ज्ञानं श्रद्धानं चरणात्मकः । अभापणं पुनर्मोनं गुरुर्धर्मोपदेशकः ॥ १. 'भद्रः अपि. ६७ ७७ ·७ ७८ ८० ८४ ८७ ८८ २ देवमाण्ड । अनुयोगकृदाचार्य उपाध्यायस्तु पाव | अनूचान प्रवचने साङ्गेऽधीती गणिश्च स ॥ शिष्यो विनेयोऽन्तेवासी शैक्ष प्राधमकल्पिक | सतीास्त्रेय गुरवो विवेक पृथगामता ॥ ७९ एकनाप्रताचारा मिथ सग्रह्मचारिण । स्यात्पारम्पर्यमाम्नाय सप्रदायो गुरुषम ॥ बतादान परिव्रज्या तपस्या नियमस्थिति । अहिंसासूनृतास्तेपब्रह्माविंचनता यमा ॥ नियमा शौचसतोपौ स्वाध्यायतपसी अपि । देवताप्रणिधान च करण पुनरासनम् ॥ प्राणायाम प्राणयम श्वासप्रश्वासरोधनम् । प्रत्याहारस्विन्द्रियाणा विपयेभ्य समाहति ॥ धारणा तु धचिद्धयेये चित्तस्य स्पिरवन्धनम् । ध्यान तु विषये तस्मिनेकप्रत्ययसतति ।। समाधिस्तु तदेवार्थमानाभासनरूपकम् । एव योगो यमाघहैरष्टमि समतोऽष्टधा ।। श्व श्रेयस शुभशिव कल्याण श्वोवसीयस श्रेय । क्षेम भावुकभविस्कुशलमङ्गल्भद्रमद्रशस्तानि ॥ इत्याचार्यद्देमच द्रविरचितायामभिधानचिन्तामणी नाममालाया देवाधिदवाण्ड प्रथम ॥१॥ वर्गसिंविष्टप योदिवो भुविस्तविपताविपी नार | गौखिदिवमूर्ध्वोर सुरालयस्तत्संदस्त्वमरा ॥ देवा सुपर्वसुरनिर्जरदेवत हिर्मुग्वानिमिपदैवतनारिलेखा । वृन्दारमा सुमनसखिदशा अमर्त्य स्वाहावधाऋतुसुधा ज आदितेया ॥ गीर्वाणा मरुतोऽखप्ना विवुधा दानवारय । तेपा यान विमानोऽन्ध पीयूपममृतं सुधा ।। ८९ असुरा नागास्तडित सुपर्णा वह्नयोऽनिला स्तनिता । उदधिद्वीपदिशो दश भवनाधीशा कुमारान्तो ॥ स्यु पिशाचा भूता यक्षा राक्षसा निरा अपि । किंपुरुपा महोरगा गन्धर्वाश्चान्तरा अमी ॥९१ ज्योतिप्या पथ चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रतारका । वैमानिका पुन क्ल्पभवा द्वादश ते त्वमी ।। सौधर्मेशानसनकुमारमाहेन्द्रनसलान्तर्जा । शुक्रसहस्रारानतप्राणतजा आरणाच्युतजा ॥ कल्पातीता नव औरेयका पञ्च खनुत्तरा । निकायभेदादेव सुर्देवा क्लि चतुर्विधा । आदित्य सवितार्यमा खरसहस्रोणारिश रवि मर्तिण्डस्तरणिर्गभस्तिररुणो भानुर्नभोऽहमणि । सूर्योऽर्क किरणो भगो ग्रहपुप पूषा पतग खगो मार्ताण्डो यमुनाकृतान्तजनक. प्रद्योतनस्तापन ॥ १ 'त्रिपिष्टपम्' इति प्राच्या २ स्वर्गसद यौगिकत्वात् 'द्युसद्मान ' इत्यादयोऽपि ३ यौगिक्त्वात् 'स्व गिण , त्रिदिवाधीशा' इत्यादयोऽपि ४ 'भुज शब्द स्वाहादिना प्रत्येक सबध्यते, यौगिकत्वात् 'स्वाहाशना स्वधाशना , यशाशना , अमृतान्धस ' इत्यादयोऽपि ५ 'कुमार'शब्दस्य प्रत्येकमसुरादिभि साध ६ जश ब्दस्य सौधर्मादिमिरन्वय ७ 'ज'शब्दस शुक्रादिभिरन्वय ८ 'अशु शब्द प्रत्येक स्वरादिभिरन्वेति यौ गिकत्वात् 'खररश्मि , दशशतरश्मि , शीतेतररश्मि ' इत्यादयोऽपि ९ 'मणि'शब्द प्रत्येक नभआदिभ्यामन्वेति, यौगिकत्वात् 'व्योमरतम्, दिनरत्नम् इत्यादि १० 'जनक'शब्द प्रत्येकमन्वेति, यौगिकत्वात् 'कारिदीस , यमसू ' इत्यादयोऽपि , ·८ अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । ग्रनो हंसश्चित्रभानुर्विवस्वान्सूरस्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः। मित्रो ध्वान्तारातिरजांशुहस्तश्चक्रान्जाहान्धवः सप्तसप्तिः ।। दिवादिनाहर्दिवसप्रभाविभाभासः फरः सान्मिहिरो विरोचनः । महाजिनीगोयुर्पतिविकतनो हरिः शुचीनी गगनासुजायगौ ।। हरिदश्वो जगत्कर्मसाक्षी भाखान्विभावसुः । त्रयीतनुर्जगशास्तपनोऽरुणसारथिः ।। ९८ रोचिरुसरुचिशोचिरंशुगो ज्योतिरचिरुपधृत्यभौर्शवः । प्रमहः शुचिमरीचिदीप्तयो धामकेतुपूणिरश्मियः॥ पाददीधितिकरद्युतिद्युतो रुग्विरोककिरणलिपिलिपः । भा:प्रभावसुगभस्तिभानवो भा मयूखमहसी छविविभा ॥ प्रकाशस्तेज उद्दयोत आलोको वर्च आतपः । मरीचिका मृगतृष्णा मण्डलं तूपसूर्यकम् ।। १०१ परिधिः परिवेपश्च सूरसूतस्तु काश्यपिः । अनूरुविनतासूनुररुणो गरुडाप्रजः ।। रेवन्तस्त्वर्करेतोजः पूवगो हयवाहनः । अष्टादश माठराद्याः सवितुः परिपाचकाः॥ १०३ चन्द्रमाः कुमुदवान्धवो दशश्वेतवाज्यमृतसूस्तिथिप्रणीः । कौमुदीकुमुदिनीभदक्षजारोहिणीद्विजनिशौपधीपतिः ।। १०४ वातृकोऽध कलाशशैणच्छाया दिन्दुविधुरत्रिजः । राजा निशो रत्नकरौ च चन्द्रः सोमोऽमृतधेतहिमयुतिग्र्लीः ।। पोडशोऽशः कला चिह्न लक्षणं लक्ष्म लाञ्छनम् । अङ्कः कलकोऽभिज्ञानं चन्द्रिका चन्द्रगोलिका१०६ चन्द्रातपः कौमुदी च ज्योत्स्ना विम्बं तु मण्डलम् । नक्षत्रं तारका ताराज्योतिषी भमुड़ ग्रहः।।१०७ विष्ण्यमृक्षमपाश्विन्यश्वकिनी दस्रदेवता । अश्वयुग्वालिनी चाय भरणी यमदेवता ।। १०८ कृत्तिका बहुलाश्चाग्निदेवा ब्राह्मो तु रोहिणी । मृगशीर्ष मृगशिरो मार्गश्चान्द्रमसं भृगः ॥ इल्वास्तु मृगशिरःशिरस्थाः पञ्च तारकाः । आः तु फालिनी रौद्री पुनर्वसू तु यामको ॥ ११० आदियो च पुष्पस्तिथ्यः सिध्यश्च गुरुदैवतः । सार्पोऽश्लेपा मघा पिच्या फाल्गुनी योनिदेवता॥१११ सा तूत्तरार्यमदेया हस्त: सवितृदेवतः । त्वाष्ट्री चिन्नानिली स्वातिविशाखेन्द्रामिदेवताः ।। ११२ १. तालव्यादिरित्यन्ये. २. यौगिकत्वात् "तिमिरारिः' इत्यादयः. ३. 'हस्त'शब्द: प्रत्येकमब्जादिनान्वेति यौगि- फत्वात् पद्मपाणिः, गभस्तिपाणिः' इत्यादयोऽपि. ४. 'घान्धव' शब्दः प्रत्येक चक्रादिभिरन्वेति; यौगिकत्वात् 'नक- वाकबन्धुः, 'पद्मवन्धुः, दिनबन्धुः' इत्यादयः ५. 'कर'शब्दः प्रत्येकं दिवादिभिरन्वेति; यौगिकत्वात् 'वासरकृत, दिनप्रणीः, दिनकृत्,' इत्यादयः. ६. पतिशब्दः प्रत्येकं ग्रहादिभिरन्वेति; यौगिकत्वात्-ग्रहेशः, पद्मिनीशः, विपा. मीयः, इत्यादयोऽपि. ७. 'गगन'शब्दः प्रोकं ध्वजादिनान्वेति; यौगिकत्वात् 'नमःकेतनम् , नमःपान्यः' इत्या- दया. ८. 'साक्षिन्'शब्दः प्रत्येकमन्वेति. ९. अभीपुरिति गौडः, १०. पृष्णिरित्येके, वृष्णिरित्यन्ये. ११. यौगि- कत्वात् 'कैरवबन्धुः, कुमुदसुहृत्' इत्यादयोऽपि. १२. 'वाजिन्'शब्दः प्रत्येकमन्वेति; यौगिकत्वात् 'श्वेताश्वः, दशाश्वः' इत्यादयः. १३. 'पति'शब्दः कौमुद्यादिभिरन्वेति; यौगिकत्वात् 'ज्योत्स्नेशः, कुमुदतीशः, दाक्षायणीशः' इत्यादया. १४. समुद्रनवनीतमपि. १५. 'भृत् शब्दः प्रत्येक कलादिरन्वयः, यौगिकत्वात् 'छायाङ्कः' इत्यादया. १६. अभिनेत्रप्रसूतः इत्यादयः, १७. "निशा'गब्दः प्रत्येकं संयध्यते; यौगिकलात् निशामणिः, रजनीकर इत्यादयः. १८. 'द्युति'शब्दः प्रत्येकममृतादिभिः संवध्यते; यौगिकत्वात् 'मुधांशः, सितांशः, शीतांशुः इत्यादयः. . १९. 'इन्वका 'इत्यपि. , ·२ देवकाण्डः। ९ ११६ राधानुराधा तु मैत्री ज्येष्ठैन्द्री मूल आसपः । पूर्वाषाढा तु सोत्तरा स्याद्वैश्वी श्रवणः पुनः ॥ ११३ हरिदेवः अविष्ठा तु धनिष्ठा वसुदेवता । वारुणी तु शतभिषगजाहिर्बुध्नदेवताः ॥ ११४ पूर्वोत्तरा भाद्रपदा द्वय्यः प्रोष्ठपदाश्च ताः । रेवती तु पोष्णं दाक्षायण्यः सर्वाः शशिप्रियाः ॥११५ राशीनामुदयो लमं मेषप्रभृतयस्तु ते । आरो वक्रो लोहिताङ्गो मङ्गलोऽङ्गारका कुंजः ॥ आषाढाभूर्नवार्चिश्व युधः सौम्यः प्रहर्पुलः । ज्ञः पञ्चाचिः श्रविष्ठाभूः श्यामाङ्गो रोहिणीसुतः॥ ११७ बृहस्पतिः सुराचार्यों जीवश्चित्रशिखण्डिजः । वाचस्पति-दशाचिधिषणः फाल्गुनीभवः ॥ ११८ गीर्वृहत्योः पतिरुतथ्यानुजागिरसौ गुरुः । शुक्रो मघाभवः काव्य उशना भार्गवः कविः ॥ ११९ षोडशाचिर्दैत्यगुरुर्धिष्ण्यः शनैश्चरः शनिः । छापासुतोऽसितः सौरिः सप्तरर्ची रेवतीभवः॥ १२० मन्दः प्रोडो नीलवासाः स्वर्भाणुस्तु विधुतुदः । तमो राहुः सहिकेयो भरणीभूरथाहिकः ।। १२१ अश्लेषाभूः शिखी केतुर्धवस्तूत्तानपादजः । अगरत्योऽगस्तिः पीतान्धिर्वातापिद्विवटोद्भवः ॥ १२२ मैत्रावरुणिरामेय और्वशेयाग्निमारुती । लोपामुद्रा तु तद्भार्या कॉपीतकी वरप्रदा ॥ मरीचिप्रमुखाः सप्तर्पयश्चित्रशिखण्डिनः । पुष्पदन्तौ पुष्पवन्ताकोत्त्या शशिभास्करी ॥ १२४ राहुप्रासोऽर्केन्द्वोर्ग्रह उपराग उपप्लवः । उपलिङ्गं वरिष्टं स्यादुपसर्ग उपद्रवः ॥ १२५ अजन्यमीतिरुत्पातो वह्नयुपात उपाहितः । स्यात्कालः समयो दिष्टानेहसौ सर्वमूषकः ॥ १२६ कालो द्विविधोऽवसर्पिण्युत्सर्पिणीविभेदतः । सागरकोटिकोटीनां विंशत्या स समाप्यते ॥ अवसर्पिण्यां पटरा उत्सर्पिण्यांत एव विपरीताः। एवं द्वादशभिरविवर्तते कालचक्रमिदम् ॥ १२८ तत्रैकान्तसुषमारश्चतस्रः कोटिकोटयः । सागराणां सुपमा तु तिस्रस्तूत्कोटिकोटयः ।। १२९ सुषमदुःपमा ते द्वे दुःपमसुषमा पुनः । सैका सहर्वर्षाणां द्विचत्वारिंशतोनिता ॥ अथ दुःपमैकविंशतिरन्दसहस्राणि तावती तु स्यात् । एकान्तदुःपमापि ह्येतत्संख्याः परेऽपि विपरीताः ।। प्रथमेऽरत्रये मोखिम्येकपल्यजीविताः । त्रिव्येकगव्यूत्युच्छ्रायास्त्रिब्येकदिनभोजनाः ॥ १३२ कल्पद्रुफलसंतुष्टाश्चतुर्थे त्वरके नराः । पूर्वकोट्यायुषः पञ्चधनुःशतसमुच्छ्रयाः ॥ पञ्चमे तु वर्षशतायुषः सप्तकरोच्छ्रयाः । पष्ठे पुनः पोडशाब्दायुपो हस्तसमुच्छ्रयाः ।। एकान्तदुःखप्रचिता उत्सर्पिण्यामपीदृशाः । पेचानुपूर्ध्या विज्ञेया अरेपु किल पट्स्वपि || अष्टादश निमेपास्तु काष्ठा काष्ठाद्वयं लवः । कला तैः पञ्चदशभिर्लेशस्तहितयेन च । क्षणस्तैः पञ्चदशभिः क्षणैः षडिस्तु नाडिका । मा धारिका च घटिका मुहूर्तस्तहपेन च ॥ १३७ त्रिंशता तेरहोरात्रस्तबाहर्दियसो दिनम् ! दिवं दुर्वासरो घस्रः प्रभातं स्यादहर्मुखम् ।। ब्युष्टं विभातं प्रत्यूषं कल्यप्रत्युपसी उपः । काल्यं मध्याह्नस्तु दिवामध्यं मध्यंदिनं च सः ॥ १३९ दिनावसानमुत्सूरो विकालसबली अपि | सायं संध्या तु पिमृसूत्रिसंध्यं तूपवैणवम् ॥ श्राद्धकालस्तु कुतपोऽष्टमो भागो दिनस्य यः । निशा निशीथिनी रात्रिः शर्वरी क्षणदा क्षपा ।। १.४१ त्रियामा यामिनी भौती तमी तमा विभावरी । रजनी वसतिः श्यामा वासतेयी तमाखनी ॥ १४२ १. यौगिकत्वात् भौमः, माहेयः, धरणीसुतः, इत्यादयः, २. पतिशब्दः प्रत्येकमन्वेति. ३. सौरः' अपि. ४. 'पूर्वपदात्' इति णत्वम् . ५. विपरीतक्रमण इत्यर्थः. ६. यौगिकत्वात् 'यामवती' इत्याप. १३४ ·१५७ १५८ अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । उषा दोपेन्दुकान्ताथ तमिस्रा दर्शयामिनी ! ज्यौत्नी तु पूर्णिमारात्रिर्गणरात्रो निशागणः ॥ १४३ पक्षिणी पक्षतुल्याभ्यामहोभ्यां वेष्टिता निशा ! गर्भकं रजनीद्वन्द्वं प्रदोपो रजनीमुखम् ॥ . १४४ यामः प्रहरो निशीथस्त्वर्धरात्री महानिशा । उच्चन्द्रस्त्वपररात्रस्तमिस्र तिमिरं तमः ॥ ध्वान्तं भूछायान्धकार तैमसं समवान्धतः । तुल्यनतंदिने काले विपुवद्विषुवं च तत् ॥ १४६ पञ्चदशाहोरात्रः स्यात्पक्षः स बहुलोऽसितः । तिथिः पुनः कर्मवाटी प्रतिपत्पक्षतिः समे ॥ १४७ पञ्चदश्यौ यज्ञकालौ पक्षान्तौ पर्वणी अपि । तत्पर्वमूलं भूतेष्टापञ्चदश्योर्यदन्तरम् ।। १४८ स पर्व संधिः प्रतिपत्पश्चदश्योर्यदन्तरम् ! पूर्णिमा पौर्णमासी सा राका पूर्णे निशाकरे ॥ १४९ कलाहीने त्वनुमतिर्मार्गशीर्ष्याप्रहायणी । अमामावस्यमावस्या दर्शसूर्येन्दुसंगमः ।। १५० अमावास्यामावासी च सा नप्टेन्दुः कुहुः कुहुः । दृष्टेन्दुस्तु सिनीवाली भूतेष्टा तु चतुर्दशी ।। १५१ पक्षो मासो वत्सरादिौर्गशीर्पः संहः सहाः । आग्रहायणिकश्चाय पीपस्तपः सहस्यवत् ।। १५२ माघस्तपाः फाल्गुनस्तु फाल्गुनिकस्तपस्यवत् । चैत्रो मधुश्चत्रिकश्च वैशाखे राधमाधवौ ॥ ज्येष्ठस्तु शुक्रोऽथापाढः शुचिः स्पाच्छावणो नभाः । श्रावणिकोऽथ नभस्यः प्रोष्ठभाद्रपरः पैदः।।१५४ भाद्रश्चाप्याश्विने रवाश्वयुजेपावथ कार्तिकः । कार्तिकिको वाहुलोर्जी द्वौ द्वौ मार्गादिकावृतः ॥ १५५ हेमन्तः प्रशलो रौद्रोऽथ शैपशिशिरौ समौ । वसन्त इष्यः सुरभिः पुष्पकालो बलाङ्गका १५६ उष्ण उष्णागमो प्रीष्मो निदायस्तप अप्मकः । वास्तपात्ययः प्रावृण्मेकालागमौ क्षरी ।। शरद्धनात्ययोऽयनं शिशिरायैत्रिभित्रिभिः । अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः॥ स संपर्यं।जयो वर्षे हायनोऽब्दं समाः शरत् । भवेत्यैत्रं वहोरात्रं मासेनाब्देन दैवतम् ॥ २५९ दैवे युगसहस्र द्वे माझं कल्पौ तु तौ नृणाम् । मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ॥ १६० कल्पो युगान्तः कल्पान्तः संहारः प्रलयः क्षयः । संवर्तः परिवर्तश्च समसुप्तिजिहानफः ॥ १६१ तत्कालस्तु तदात्वं स्यात्तनं सांदृष्टिकं फलम् । आयतिस्तूत्तरः काल उदतनवं फलम् ॥१६२ व्योमोन्तरिक्ष गगनं धनाश्रयो विहाय आकाशमनन्तपुष्करे । अभ्रं सुराप्रोडुमरुपयोऽम्वरं खं द्योदिवौ विष्णुपदं वियन्नभः ॥ नभ्राट्तडित्यान्मुदिरो धनाधनोऽभ्रं धूमयोनिस्तनयित्नुमेयाः । जीमूतपर्जन्यवलाहका घनो धाराधरो वाहदमुग्धरा अँलात् ।। १६४ कादम्बिनी मेघमाला दुर्दिन मेघजं तमः । आसारो वेगवान्वर्षों वातास्तं वारि शीकरः ॥ वृष्टयां वर्षणवर्षे तद्विन्ने ग्राहप्रहाचैवात् । घनोपलस्तु करकः काठाशा दिग्धरित्ककुप् ॥ पूर्वा प्राची दक्षिणापाची प्रतीची तु पश्चिमा । अपराधोत्तरोदीची विदिक्चोपदिशं प्रदिक् ॥ १६७ दिश्यं दिग्भववस्तुन्यपागपाचीनमुदगुदीचीनम् । प्राक्प्राचीनं न समे प्रत्यत्तु स्याप्रतीचीनम् ॥ १६८ १. नि:संपातोऽपि. २. सतमसम्, अवतमसम्, अन्धतमसम्, ३. यौगिकत्वात् 'मार्ग: ५. प्रोष्ठपदः, भाद्रपदः, ६. 'वरिपा' इत्सपि. ७. मेघशब्दस्य प्रत्येकमन्वयः. ८. संवत्सरः, परिवत्सरः, अनुव- वत्सरः, उद्वत्सरः. ९ अन्तरीक्षामित्यपि. १०. 'पथ शन्दः सुरादिभिः संयध्यते; यौगिकत्वात् देववर्म, मेघवर्म, नक्षत्रवर्म, वायुवर्भ, इत्यादयः. ११. जलशब्दस्य वाहादिभिरन्वयः; यौगिकलात् वारिवाहः, पारिदः, यारिमुख, वारिधरः, इत्यादयः, १२. अवशब्दस्य प्रापहाम्यामन्वयः, १३, अवाचीत्यपि. ४. अन्तः.

·१२ अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । अलका वस्खोकसारा सुतोऽस्य नलकूवरः । वित्तं रिक्षं स्वापत्तेयं राः सारं विभवो वसु ॥ १९१ द्युम्नं द्रव्यं पृक्षमुक्थं स्वमृणं द्रविणं धनम् । हिरण्यार्थी निधानं तु कुनाभिः शेवधिनिधिः ॥ १९२ महापद्मश्च पद्मश्च शङ्को मकरकच्छपौ । मुकुन्दकुन्दनीलाच खर्वश्च निधयो नव ॥ १९३ यक्षः पुण्यजनो राजा गुह्यको वटवास्यपि । किंनरस्तु किंपुरुपस्तुरंगवदनो मयुः ॥ शंभुः शर्वः स्थाणुरीशान ईशो रुद्रोहीशी वामदेवो वृपाङ्गः । कण्टेकालः शंकरो नीलकण्ठः श्रीकण्टोग्रौ धूटिीमभौ ॥ १९५ मृत्युंजयः पञ्चमुखोऽष्टमूर्तिः श्मशानवेश्मा गिरिशो गिरीशः । पण्डः कपर्दीश्वर ऊर्ध्वलिङ्ग एकडिग्भालगेकपादः ॥ मृडोऽहासी धनवाहनोऽहिर्बुध्नो विरूपाक्षविषान्तकौ च । महाप्रती वनिहिरण्यरेताः शिवोऽस्थिधन्वा पुरुषास्थिमाली ॥ १९७ स्याद्व्योमकेशः शिपिविष्टभैरवौ दिकृत्तिवासा भवनीललोहितौ । सर्वज्ञनाट्यप्रियखण्डपर्शवो महापरा देवनटेश्वरा हरः॥ पशुपमपभूतोमातिः पिङ्गजटेक्षणः । पिनाकशूलखट्वाङ्गगङ्गाहीन्दुकपालभृग ।। १९९ गजपूषपुरानङ्गकालान्धकमखांसुहृत् । कपर्दोऽस्य जटाजूटः खट्वाङ्गस्तु सुखंसुणः ।। पिनाकं स्यादाजगवमञकावं च तद्धनुः | मायाद्या मातरः सप्त प्रमथाः पार्पदा गणाः।। २०१ लघिमा वशितेशित्वं प्राकाम्यं महिमाणिमा । यत्र कामावसायित्वं प्राप्तिरैश्चर्यमष्टधा ॥ गौरी काली पार्वती मातृमातापर्णा रुद्राण्यम्बिका त्र्यम्बकोमा । दुर्गा चण्डी सिंहयाना मृडानीकात्यायन्यौ देक्षजार्या कुमारी ॥ सती शिवा महादेवी शर्वाणी सर्वमङ्गला । भवानी कृष्णमैनाकसंसा मेनाद्रिजेश्वेरा ॥ २०४ निशुम्भशुम्भमहिपमर्दिनी भूतनायिका । तस्याः सिंहो मनस्तानः सख्यौ तु विजया जपा ॥ २०५ चामुण्डा चर्चिका चर्ममुण्डा मारिकर्णिका । कर्णमोटी महागन्धा भैरवी च कपालिनी ॥ २०६ हेरम्बो गणविग्नेशः पशुपाणिर्विनायकः । द्वैमातुरो गजास्यैकदन्तौ लम्बोदरौखुगौ ।। २०७ स्कन्दः स्वामी महासेनः सेनानीः शिखिवाहनः । पाण्मातुरो ब्रह्मचारी गङ्गोमाकृत्तिकासुतः ॥ २०० १. 'दृक्'शब्दः एकशब्देनाप्यन्वेति; यौगिकत्वात् एकनेत्रः, विषमनेत्रः. २. यौगिकत्वात् अब्दघाहनोऽपि. ३. द्वाभ्यां प्रथमैकवचनान्ताभ्यामेकं नाम; विभक्त्यन्तरेऽपि यथा-'अध्ये बुधाय नमोऽस्तु गणपतये', ४. वहिहि. रण्यशब्दाभ्यां परोऽरेतःशब्दः. ५. 'वासस्'शब्दो दिकृत्तिशन्दाभ्यां परः; यौगिकत्वात् दिग्वत्रः, चर्मवसनः, इ. त्यादयः. ६. तेन महादेवः, महानटः, महेश्वरः ७. पतिशम्दस्य पश्वादिभिरन्वयः; यौगिकत्वात् पशुनायः, भूतनाथः, गणनायः, गौरीनाथः, इत्यादयः. ८. पिङ्गशब्दस्येक्षणेनाप्यन्वयः. ९. 'भृत् 'पदस्य पिनाकादिभिरन्वयः; यौगिकत्वात् पिनाकपाणिः, शूली, खदानधरः, गङ्गाधरः, उरगभूषणः, शशिभूषणः, कपाली, इत्यादयः. १०. अ- मुहृत(द्विप)पदं गजादिभिरन्वेति; यौगिकत्वात् गजासुरद्वेषी, पूपदन्तहरः, निपुरान्तकः, कामध्वंसी, यमजित, अन्ध- कारिः, दक्षाध्वरध्वंसकः, इत्यादयः. ११. यौगिकत्वात् सिंहवाहना च. १२. यौगिकत्वात् दाक्षायणी. १३. शिवी. १४. 'स्वस'पदं कृष्णेनाप्यन्वेति. १५. 'जा'पदं मेनापदेनाप्यन्वेयम्, १६. मर्दिनीपदं निशुम्भादिनान्वेयम्. १७ ई. शपदं गणेनाप्यन्वेति यौगिकत्वात् प्रमथाधिपः, विघ्नराजः, इत्यादयः. १८. यौगिकत्वात् परशुघरः, इत्यादयः. १९. योगिकत्वात् मूपिरमोऽपि. २०. सुतपदं गनादिनान्वेति; यौगिकत्वात् गाङ्गेयः, पार्यतीनन्दनः, कार्तिकेयः, बाहुलेयः, इत्यादयः.

·२३७ अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः। बलदेवो बलभद्रो नीलवस्त्रोऽच्युतामजः । मुसलं खस्य सौनन्दं हलं संवर्तकाद्वयम् ॥ २२५ लक्ष्मीः पद्या रमा या मा ता सा श्रीः कमलेन्दिरा । हरिप्रिया पद्मवासा क्षीरोदतनयापि च ॥ २२६ मदनो जराभीरुरनगमन्मयौ कमनः कलाकेलिरनन्यजोऽङ्गजः। मधुदीपमारी मधुसारथिः स्मरो विषमायुधो दर्पककामहच्छयाः ।। २२७ प्रद्युम्नः श्रीनन्दनव कंदर्पः पुप्पकेतनः । पुष्पाण्यस्येपचापाखाण्यरी शंवरशूर्पको ॥ २२८ कैतेनं मीनमकरी बाणाः पञ्च रतिः प्रिया । मनःशृङ्गारसंकल्पात्मानो योनिः सुहृन्मधुः ।। २२९ सुतोऽनिरुद्धो झपाङ्क 'पेशो ब्रह्मसूश्च सः । गैरुडः शाल्मल्यरुणावरजो विष्णुवाहनः॥ २३० सौपर्णेयो चैनतेयः सुपर्णसारातिर्वनजिवनतुण्डः । पक्षिखामी काश्यपिः स्वर्णकायस्तार्क्ष्यः कामायुर्गरुत्मान्मुधाहृत् ।। २३१ बुद्धस्तु सुगतो धर्मधातुखिकालविज्जिनः । बोधिसत्त्वो महाबोधिरार्यः शाला तथागतः । २३२ पथज्ञानो पडभिज्ञो दशार्हो दशभूमिगः । चतुर्विंशज्जातकज्ञो दशपारमिताधरः ।। २३३ द्वादशाक्षो दशवलस्त्रिकायः श्रीघनाद्वयौ । समन्तभद्रः संगुप्तो दयाकूर्ची विनायकः ॥ २३४ मारलोफखजिद्धर्मराजो विज्ञानमातृकः । महामैत्रो मुनीन्द्रश्च युद्धाः स्युः सप्त ते लमी ॥ २३५ विपश्यी शिखी विश्वभूः क्रकुच्छन्दश्च काधनः । काश्यपश्च सप्तमस्तु शाक्यसिंहोऽर्कवान्धवः।।२३६ तथा राहुलसूः सर्वार्थसिद्धो गौतमान्वयः । मायाशुद्धोदनसुतो देवदत्ताजश्व सः ॥ असुरा दितिदनु ः पातालौकासुरारयः । पूर्वदेवाः शुक्रशिष्या विद्यादेव्यस्तु पोडश ॥ २३८ रोहिणी प्रज्ञप्ती वनसला कुलिशाङ्कुशा । चक्रेश्वरी नरदत्ता काल्यधासौ महापरा ॥ २३९ गौरी गान्धारी सर्वास्त्रमहाज्वाला च मानवी । वैरोट्याछुता मानसी महामानसिकेति ताः ]] २४० वाग्मामी भारती गौर्गीर्वाणी भाषा सरस्वती । श्रुतदेवी वचनं तु व्याहारो भापितं वचः ॥ २४१ सविशेषणमाख्यातं वाक्यं स्याद्यन्तकं पदम् । राद्धसिद्धकृतेभ्योऽन्ते आप्तोक्तिः समयागमौ ॥ २४२ आचाराङ्गं सूत्रकृतं स्थानाङ्गं समवाययुक् । पञ्चमं भगवत्यङ्गं ज्ञातधर्मकथापि च ॥ २४३ उपासकान्तकृदनुत्तरोपपातिकादशाः । प्रश्नव्याकरणं चैव विपाकश्रुतमेव च ॥ दोकादा. मोगङ्गायडानि. द्वादश पुनः । इशिवादो हादशाड़ी स्यादणिपिटकाया । परिकर्मसूत्रपूर्वानुयोगपूर्वगतचूलिकाः पथ । स्युष्टिवादभेदाः पूर्वाणि चतुर्दशापि पूर्वगते ॥ २४६ उत्पादपूर्वममायणीयमय वीर्यतः प्रवादं स्यात् । अस्ते नात्सत्यात्तदात्मनः कर्मणश्च परम् ॥ १. ई, आ, इति नामद्वयम् ; 'या' इत्यसण्ड च, २. यौगिकत्वात् मनसिशयः, ३. पुष्पेषुः, कुसुमबाणः, पुष्पचापः, कुसुमधन्वा, पुष्पास्त्रः, कुसुमायुधः, इति फलितम्, ४. तेन शंवरारिः, शुर्पकारिः. ५. तेन मीन- केतनः, मकरध्वजः, झपध्वजः, मकरकेतनः. ६. तेन पञ्चत्राणः, विषमेपुः. ७. तेन रतिवरः, रतिपति:. ८. तेन मनोयोनिः, चेतोमवः, शृङ्गारयोनिः, शृङ्गारजन्मा, संकल्पयोनिः, स्मृतिभूः, आत्मयोनिः, आत्मभूः. मधुसुद्दत्, चैत्रससः. १०. यौगिकत्वात् उपारमणः. १२. जित्पद मारप्रभृतिनान्वेति. १३. सुतपदं माययाप्यन्वेति; यौगिकत्वात् शौद्धोदनिः. १४. जपद दितिपदेनाप्यन्वेति यौगिकत्वात् दैतेयाः, दानवाः, इत्यादयः. १५. अन्तशब्दः प्रत्येक राद्धादिभ्यः परो योज्य. १६. तथा च उपायकद्दशा, अन्तकृद्दया, अनुत्तरी- पपातिफदशा. २४४ " ९. तेन ११. गहल:.

·२ देवकाण्ड । २४८ २५७ २६१ प्रत्यारयान विद्याप्रवादकल्याणनामधेये च । प्राणावाय च क्रियाविशारमध लोपरिन्टुसारमिति ॥ स्वाध्याय श्रुतिराम्नाय इन्दो वेदत्रयी पुन । ऋग्यजु सामवेदा स्युरपर्वा तु तदुदृति ॥ २४९ वेदान्त स्यादुपनिपदोङ्कारप्रणवौ समौ । शिक्षा कल्पो व्याकरण छन्दो ज्योतिर्निरुत्तय ॥ २५० परङ्गानि धर्मशास्त्र सास्मृतिधर्मसहिता । आन्वीक्षिसी तरविद्या मोमासा तु विचारणा ।। २५१ सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वशो मन्वन्तराणि च । वशानुवशवरित पुगण पञ्चलक्षणम् ॥ २५० पडगा वेदाश्चत्वारो मीमासान्वीक्षिकी तथा । धर्मशास्त्र पुराण च विद्या एताश्चतुर्दश ॥ सूत्र सूचनकृ-दाप्य सूत्रोत्ताप्रपञ्चकम् । प्रस्तावस्तु प्रकरण निरुक्त पदभञ्जनम् ।। २५४ अवान्तरप्रकरणविधामे शीघ्रपाठत । आह्निकमधिकरण लेसन्यायोपपादनम् ।। २५५ उत्तानुक्तदुरुत्तार्थचिन्ताकारि तु वार्तिकम् । टीका निरन्तरव्याख्या पञ्जिका पदभञ्जिमा ।। ०५६ निबन्धवृत्ती अन्वर्थे सग्रहस्तु समाहति । परिशिष्टपद्धत्यादीन्पयानेन समुन्नयेत् ।। कारिता तु स्वल्पवृत्ती यहोरर्थस्य सूचनी । कलिन्दिका सर्वविद्या निघण्टुनीमसग्रह ॥ इतिहास पुरावृत्त प्राहिका प्रहेलिया । जनश्रुति किंवदन्ती वाततिह्य पुरातनी ।। २५९ वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तोऽथाहयोऽभिधा । गोत्रसज्ञानामधेयाख्याहाभिख्याश्च नाम च ॥ २६० समोधनमामश्रणमाहान खभिमत्रणम् । आकारण हवो हूति सहुतिर्वहुभि कृता ।। उदाहार उपोद्धात उपन्यासश्च वाङ्मुखम् । व्यवहारो विवाद स्पाच्छपथ शपन शप ॥ २६२ उत्तर तु प्रतिवच प्रश्न प्रच्छानुयोजनम् । कथकपिस्ता चाप देवप्रश्न उपश्रुति ॥ २६३ चटु बाटु प्रियप्राय प्रियसत्य तु सून्तम् । सत्य सम्यक्समीचीनमृत तथ्य यथातथम् ॥ २६४ यथास्थित च सद्भूतेऽलोके तु वितधान्ते । अथ हिट सकुल च परसरपराहतम् ॥ २६५ सान्त्र सुमधुर ग्राम्यमशील स्लिप्टमस्फुटम् । टुप्तवर्णपद प्रस्तमवाच्य स्यादनक्षरम् ।। अम्यूत सधूत्वार निरस्त त्वरयोदितम् । आनेडित द्वित्रिरुत्तमद्ध तु निरर्थकम् ॥ २६७ पृष्टमासादन तद्यपरोक्षे दोपशीर्तनम् । मिथ्याभियोगोऽभ्यारयान सगत हदयगमम् ॥ २६८ परुष निठुर रूक्ष विक्रुष्टमध घोषणा । उचैर्घष्ट वर्णनेडा स्तर स्तोत्र स्तुतिर्नुति ॥ श्लाघा प्रशसार्थवाद सा तु मिथ्या विक्त्यनम् । जनप्रवाद कौलीन विगान वचनीयता ।। २७० स्थादवर्ण उपक्रोशो वादो नि पर्यपार्पर । गर्हणा धिदिया निन्दा कुत्साक्षेपो जुगुप्सनम् ॥ २७१ भानोशाभीपङ्गाक्षेपा शाप स क्षारणा ग्ते । विरुद्धशसन गालिराशीमङ्गलशसनम् ।। शेक कीर्तिर्यशोऽभिख्या समाज्ञा रुशती पुन | अगुमा वाक्शुभा क्ल्या चर्चरी चर्भटी समे२७३ य सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्या परिभाषणम् । माटच्चालाप सभापोऽनुताप स्थान्मुहर्वच ०७४ अन तु प्रलापो विलाप परिदेवनम् । उहाप कानागन्योन्योक्ति सलापसमधे ॥ निमलापो विरुद्धोत्तिरपलापस्तु निहव । सुप्रताप सुवचन सदेशवास्तु याचिकम् ॥ आज्ञा शिष्टिनिराडिभ्यो देशो नियोगशासने । अवसादोऽप्यपाहय प्रेपण प्रतिशासनम् ।। २७७ १ ऋडिदिका च २ यौगिकत्वात् असत्यम्, सत्येतरत्, इत्यादि तेन निवाद , परिवाद, अपवाद ४ गपि ५ जुगुप्सापि ७ रिशती ९ तेन निर्देश, आदेश, निदेश ६ समारया ८ कात्याच ·अभिधानसंग्रहः :-६ अभिधानचिन्तामणिः । २८७ संवित्संधास्थाभ्युपायः संप्रत्याभ्यः परः श्रवः । अङ्गीकारोऽभ्युपगमः प्रतिज्ञागश्च संगरः ।। २७८ गीतनृत्तवाद्ययं नाट्यं तौर्यत्रिकं च तत् | संगीत प्रेक्षणार्थेऽस्मिन्शास्रोते नाट्यधर्मिका ॥२७९ गीतं गानं गेयं गीतिर्गान्धर्वमथ नर्तनम् । नटनं नृत्यं नृत्तं च लास्य नाट्यं च ताण्डवम् ॥ २८० मण्डलेन तु यन्नृत्यं स्त्रीणां हल्लीसकं तु तत् । पानगोष्टयामुच्चतालं रणे वीरजयन्तिका ॥ २८१ स्थानं नाट्यस्य रङ्गः स्यात्पूर्वरङ्ग उपक्रमः । भङ्गहारोऽङ्गविक्षेपो व्यक्षकोऽभिनयः समौ ॥ २८२ स चतुर्विध आहार्यो रचितो भूपणादिना । वचसा वाचिकोऽङ्गेनाङ्गिकः सत्वेन सात्त्विकः ।।२८३ स्यान्नाटकं प्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः | व्यायोगः समवाकारो विथ्य हामृगा इति ॥ अभिनेयप्रकाराः स्युभीपाः पसंस्कृतादिकाः । भारती सात्वती कैशिक्यारभट्यौ च वृत्तयः।।२८५ वाधं वादिनमातोद्यं तूर्यं तूरं स्मरध्वजः । ततं वीणाप्रभृतिक तालप्रभृतिकं धनम् ।। २८६ वंशादिकं तु शुपिरमानद्धं मुरजादिकम् । वीणा पुनर्घोपवती विपञ्ची कण्ठकृणिका ।। वल्लको साप तनीभिः सप्तभिः परिवादिनी । शिवस्य वीणा नालम्बी सरस्वत्यास्तु कच्छपी ॥२८८ नारदस्य तु महती गणानां तु प्रभावती । विश्वावसोस्तु बृहती तुम्बरोस्तु कलावती ।। २८९ चाण्डालानां तु कण्डोलवीणा चाण्डालिका च सा । कायः कोलम्बकस्तस्या उपनाहो नियन्धनम् ।। दण्डः पुनः प्रवालः स्यात्ककुभस्तु प्रसेवकः । मूले वंशशलाका स्यात्कलिका कूणिकापि च ।। २९१. कालस्य क्रियया मानं तालः साम्यं पुनर्लयः । द्रुतं विलम्बितं मध्यमोघस्तत्त्वं धनं प्रमात् ।। २९२ मृदङ्गो मुरजः सोयालिङ्गयूर्वक इति विधा । स्याद्यशःपटहो ढका भेरी दुन्दुभिरानकः ॥ २९३ पटहोऽथ शारिका स्पारकोणो वीणादिवादनम् | Zङ्गारहास्यकरुणारौद्रवीरभयानकाः ॥ २९४ यीभत्सा तशान्ताव रसा भावाः पुनरिधा । स्थागिसात्त्विकसंचारिप्रभेदैः स्यादतिः पुनः ॥२९५ रागोऽनुरागोऽनुरतिहाँसस्तु हसनं हसः । घर्घरो हासिका हास्यं तत्रादृष्टरदे स्मितम् ।। चत्रोष्ठिकाथ हसितं किंचिदृष्टरदाकरे । किंचिच्छ्रुते विहसितमट्टहासो महीयसि ।। अतिहासस्त्वनुस्यूतेऽपहासोऽकारणाने । सोत्पासे बादुरितक हसनं स्फुरदोष्ठके । २९८ शोकः शुक्शोचनं खेदः प्रोपो मन्युः शुधा रुपा । कुत्कोपः प्रतियो रोपो रुट चोरसाहःप्रगल्भता । अभियोगोधी नीदिनोलः शिवदेतिका अध्यवसाय ऊर्थोऽथ वीर्य सोऽतिशफाधिनः।। ३०० भयं भी तिरातक भाराशा साध्वसं दरः । भिया च तचाहिभयं भूपतीनां स्वपक्षजम् ॥ अरष्ट वहितोयादेष्टं स्वपरचक्रजम् । भयंकरं प्रतिभयं भीमं भीष्मं भयानकम् ॥ २०२ भीषणं भैरवं घोरं दारुणं च भयावहम् । जुगुप्सा तु पृणाध स्पाद्विस्मयश्चित्रमद्भुतम् ।। नोद्याश्चर्ये शमः शान्तिः शमयोपशमावपि । तृष्णाक्षयः स्थायिनोऽमी रसानां कारणं क्रमान्||३०४ स्तम्मो जाइयं खेदो धर्मनिदापौ पुलकः पुनः । रोमायः कण्टको रोमविकारो रोमहर्षणम् ।।३०५ रोमोद्गम उद्धपणमुलुझसनमित्यपि । स्वरभेदस्तु कहत्वं स्वरे कम्मस्तु वेपयुः ।। येवण्य कालिकायात्रु याप्पो नेत्राम्वु रोदनम् । असमस्तु प्रलगस्त्वचेष्टतेसष्ट मात्त्विकाः ॥ ३०७ धृतिः संतोपः स्वास्थ्यं स्यादाध्या स्मरणं स्मृतिः । मतिर्मनीषण युधिर्धाधिपणाज्ञप्पिनेतनाः ॥ ३०८ प्रतिभापतिपत्मज्ञानेशानिदुपलब्धयः । संवित्तिः शेमुपी दृष्टिः सा मेधा धारणक्षमा ।। पण्टा सत्यानुगा मोक्षे झानं विज्ञानमन्यतः । गुथपा श्रवणं चैय महणं धारणं सपा ।। ३१० १. सेन संभवः, प्रविभवः, आभयः. २९७ ·३ मर्यकाण्डः। उहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः । ब्रीडा लज्जा मन्दाक्षं हीलपा सापत्र पान्यतः ॥३११ जाड्यं मौख्यं विषादोऽवसादः सादो विषण्णता । मदो मुन्मोहमभेदो व्याधिस्त्वाधी रुजाकरः ३१२ निद्रा प्रमीला.शयनं संवेशस्वापसंलयाः । नन्दीमुखी श्वासहेतिस्तन्द्रा सुप्तं तु साधिका ॥ औत्सुक्यं रणरणकोकण्ठे आयल्लकारती । हल्लेखोत्कलिके चाचावहित्याकारगोपनम् ॥ ३१४ शङ्कानिष्टोमेक्षणं स्याशापलं खनवस्थितिः । आलस्यं तन्द्रा कौसीयं हर्षश्चित्तप्रसन्नता ॥ हादः प्रमोद प्रमदो मुत्प्रीत्यामोदसंमदाः । भानन्दानन्द) गर्वस्त्वहंकारोऽविलसता ॥ दर्पोऽभिमानो ममता मानश्चित्तोन्नतिः स्मयः । सा मिथोऽहमहमिका या तु संभावनात्मनि ॥ ३१७ दारसाहोपुरुषिका स्यादहंपूर्विका पुनः । अहं पूर्वमहं पूर्वमित्युग्रत्वं तु चण्डता ॥ प्रबोधस्तु विनिद्रवं ग्लानिस्तु बलदीनता। दैन्यं कार्पण्यं श्रमस्तु लमः श्लेशः परिश्रमः॥ ३१९ प्रयासायासव्यायामा उन्मादश्चित्तविप्लवः । मोहो मौढ्यं चिन्ता ध्यानममर्पः क्रोधसंभवः ॥ ३२० गुणो जिगीपोत्साहवांनासस्वाकस्मिकं भयम् । अपस्मारः स्यादावेशो निर्वेदः स्वावमाननम् ॥ ३२१ आवेगस्तु खरिस्तूर्णिः संवेगः संभ्रमरवरा । वितर्कः स्यादुन्नयनं परामर्शो विमर्शनम् ।। अध्याहारस्तर्क होऽसूयान्यगुणदूषणम् । मृतिः संस्था मृत्युकालौ परलोकगमोऽत्ययः ।। ३२३ पचवं निधनं नाशो दीर्घनिद्रा निमीलनम् । दिष्टान्तोऽस्तं कालधर्मोऽवसानं सा तु सर्वगा ॥३२४ मरको मारित्रयस्त्रिंशदमी रयुर्व्यभिचारिणः । स्युः कारणानि कार्याणि सहचारीणि यानि च ॥ ३२५ रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः । विभावा अनुभावाश्च व्यभिचारिण एप च ।। ३२६ व्यक्तः स तैर्विभावाचैः स्थायी भावो भवेद्रसः । पात्राणि नाट्येऽधिकृतास्तत्तद्वेषस्तु भूमिका ॥३२७ शैलूपो भरतः सर्वकेशी भरतपुत्रकः । धात्रीपुत्रो रङ्गाजायाजीबो रङ्गावतारकः॥ नटः कृशाश्वी शैलाली चारणस्तु कुशीलवः । भ्रभ्रुभ्रूभृपरः कुँसो नटः स्त्रीवेपधारकः ॥ वेश्याचार्यः पीठमर्दः सूत्रधारस्तु सूचकः । नन्दी तु पाठको नान्याः पार्श्वस्थः पारिपाश्विकः।।३३० वासन्तिकः केलिकिलो वैहासिको विदूषकः । प्रहासी प्रीतिदवाथ पिङ्गः पल्लवको विटः ॥ ३३१ पिता बावुक आवृत्तभावुको भगिनीपतौ । भावो विद्वान्युवराजः कुमारो भर्तृदारकः ॥ ३३२ बाला वासूीर्ष आर्यो देवो भट्टारको नृपः । राष्ट्रीयो नृपतेः श्यालो दुहिता भर्तृदारिका ॥ ३३३ देवी कृताभिषेकान्या भट्टिनी गणिकाजुका ! नीचाचेट्रीसखीहतौ हण्डेहलेहलाः प्रमात् ॥ ३३४ अब्रह्मण्यमवध्योत्तौ ज्यायसी तु खसात्तिका । भार्यपुत्रो माताम्बा भदन्ताः सौगतादयः ॥ ३३५ पूज्ये तत्रभवानत्रभवांश्च भगवानपि । पादा भट्टारको देवः प्रयोज्याः पूज्यनामतः ॥ ३३६ इत्याचार्यहेमचन्दविरचितायामभिधानचिन्तामणी नाममालायां देवकाग्दो द्वितीयः ॥ १॥ मर्त्यः पञ्चजनो भूरटक्पुरुषः पूरुषो नरः । मनुष्यो मानुषो ना विट् मनुजो मानवः पुमान् ॥ ३३७ पालः पाकः शिशुढिम्भः पोतः शावः सनधयः । पृथुकाभोत्तानशयाः क्षीरकण्टः कुमारकः ॥३२८ शिशुत्वं शैशवं वात्यं वयस्थस्तरुणो युवा । तारुण्यं यौवनं वृद्धः प्रवयाः स्थविरो जान ।। ३३९ जरी जीणों यायामो जीनोऽध विनसा जरा। वार्धकं स्थाविरं ज्यायान्वीयान्दशमीसपि ॥ ३४० ३२८ १. तन्द्री इत्यपि. २. उत्कण्ठोऽपि, ३. ऊहापि. ४. राजीवः, जायाजीवः. ५. 'कुस'शब्दः प्रत्येक भ्रादि- नान्वेति. ६. मारियोऽपि, ७. यौगिकत्वात् स्तनपोपि. ८ यौगिकत्वात् क्षीरपोऽपि. ९. यौवनिकापि, ·अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । विद्वान्सुधीः कविविचक्षणलब्धवर्णा ज्ञः प्राप्तरूपकृतिकृष्टपभिरूपधीराः । मेधाविकोविदविशारदरिदोपज्ञाः प्राज्ञपण्डितमैनीषियुधप्रबुद्धाः ॥ ३४१ व्यक्तो विपश्चित्संख्यावान्सन्प्रवीणे तु शिक्षितः । निष्णातो निपुणो दक्षः कर्महस्तमुखाः कृतात् ।। कुशलश्चतुरोऽभिज्ञविज़वैज्ञानिकाः पटुः । छेफो विदग्धे प्रौढस्तु प्रगल्भः प्रतिभामुखः ॥ कुशाग्रीयमतिः सूक्ष्मदर्शी तत्कालधीः पुनः । प्रत्युत्पन्नमतिर्दूराद्यः पश्येदीर्घदर्यसौ ॥ २४४ हृदयालुः सहृदयश्चिद्रूपोऽप्यध संस्कृते । व्युत्पन्नाहतक्षुण्णा अन्तर्वाणिस्तु शास्त्रविन् । वागीशो वाक्पती वाग्म्मी वाचोयुक्तिपटुः प्रवाक् । समुखो वावदूकोऽथ वदो पक्ता वदावदः३४६ स्साज्जल्पाकस्तु वाचालो याचाटो बहुगवाक् । यद्वदोऽनुत्तरे दुर्वाकद्वदे स्यादयाधरः ॥ हीनयादिन्येडमूकानेटमूको खवाक्श्रुतौ । रवणः शब्दनस्तुल्यौ कुवादफुचरौ समौ ।। ३४८ लोहलोऽस्फुटवाड्यूकोऽवागसौम्यस्वरोऽस्वरः । वेदिता विदुरो विन्दुर्वन्दारुस्त्वभिवादकः ।। ३४९ आशंसुराशंसितरि कॅट्वरस्त्वतिकुत्सितः । निराकरिष्णुः क्षिप्नुः स्याद्विकासी तु विकस्वरः ॥ ३५० दुर्मुखे मुखराबमुखौ शल्कः प्रियंवदः । दानशीलः स वदान्यो यदन्योऽप्यथ यालिशः ॥ ३५१ मूढो मन्दो यथाजातो बालो मातृमुखो जडः । मूल्ऽमेधो विवर्णाज्ञो वैधेयो मातृशासितः।। ३५२ देवानांप्रियजाल्मौ च दीर्घसूत्रविरक्रियः । मन्दः क्रियास कुण्ठः स्याक्रियावान्कर्मसूद्यतः ॥ ३५३ कर्मक्षमोऽलंकर्मीणः कर्मशूरस्तु कर्मठः । कर्मशीलः कार्म आयःशूलिकस्तीक्ष्णकर्मकृत् ।। सिंहसंहननः स्वः स्वतन्त्रो निरवग्रहः । यथाकामी स्वरुचिश्च स्वच्छन्दः स्वैर्यपावृतः॥ यदृच्छा स्वैरिता स्वेच्छा नाथवान्निनगृद्धको । तत्रायत्तवशाधीनच्छन्दयन्तः परात्परे ॥ लक्ष्मीवांल्लक्ष्मणः श्रील इभ्य आढ्यो धनीश्वरः । ऋद्धे विभूतिः संपत्तिर्लक्ष्मीः श्रीऋद्धिसंपदः।। ३५७ दरिद्रो दुर्विधो दुःस्थो दुर्गतो निःस्वकीकटौ । अकिंचनोऽधिपस्वीशो नेता परिवृद्धोऽधिभूः ।। ३५८ पतीन्द्रस्वामिनाधार्याः प्रभुतेश्वरो विभुः। ईशितेनो नायकश्च नियोज्यः परिचारकः ।। डिगरः किंकरो भृत्यश्वेटो गोप्पः पराचितः । दासः प्रेप्पः परिस्कन्दो भुजिप्यपरिकार्मिणौ ॥ ३६० परानः परिपिण्डादः परजातः परैधितः । भृतके भृतिभुग्वैतनिकः कर्मकरोऽपि च ॥ ३६१ स नि तिः कर्मकरो भृतिः स्यान्निष्क्रयः पणः । कर्मण्या वेतनं मूल्यं निर्देशो भरणं विधा ।। ३६२ भर्मण्या भर्म भृत्या च भोगस्तु गणिकाभृतिः । खलपूः स्याद्वहुकरो भारवाहस्तु भारिकः ॥ २६३ वार्तावहे वैवधिको भारे विवधवीवधौ । काचः शिक्यं तदालम्बो भारयष्टिविहङ्गिका ॥ शूरश्चारभटो चीरो विमान्तश्वाथ कातरः । दरिद्रश्चकितो भीतो भीरुभीरुकभीलुकाः || विहरतव्याकुलौ व्यमे कांदिशीको भयट्ठते । उत्पिञ्जलसमुरिपञपिञ्जलामृशमाकुले । महेच्छे तूइटोदारोदात्तौदीर्णमहाशयाः । महामना महात्मा च कृपणस्तु मितंपचः ।। कीनाशस्तद्धनक्षुद्रकदर्यदृढमुष्टयः । किंपनानो दयालुस्तु कृपालुः करुणापरः ॥ ३६८ सूरतोऽथ दया शूकः कारुण्यं करुणा घृणा । कृपानुकम्पानुक्रोशो हिंसे शराण्यातुको । १. कवितापि, २. योगिफत्वात् धीमान् , मतिमान् , इसादयः. ३. तेन कृतकर्मा, कृतहस्तः, तमुगः यौगिकत्यात् शवकृत्यः, कृतार्यः, अती च. ४, कदर इत्यन्ये. ५. ययोद्गतोऽपि. ६. न परवन्धः, परायत्तः, परययः, पराधीनः, परन्छन्द, परयान्. ५. श्रीमान् श्लपि, ·३ मर्याण्ड । व्यापादन विशरण प्रमय प्रमापण निग्रन्थन प्रमथन कदन निवहणम् । निमूदन विशसन क्षणन परासन प्रोज्जासन प्रशमन प्रनिघातन वध ॥ प्रवासनोद्वासनघात निर्वासनानि मञप्तिनिशुम्भहिंसा । निर्वापणारम्भनिसूदनानि निर्यातनोन्मन्पसमापनानि । अपासन वर्जनमारपिता निष्कारणात्राथविशारणानि । स्यु कर्तने कल्पनवर्धने च च्छेदश्च धातोद्यत आततापी ।। ३७२ मशीर्षच्छेदिक शीर्षच्छेद्यो यो ववमर्हति । प्रमोत उपसपन परेतप्रेतसस्थिता ॥ ३७३ नामालेख्ययश शेपो व्यापन्नोऽपगतो मृत । परासुस्तदहे दान तदर्थमूर्ध्वदेहिकम् ॥ मृतस्नानमपस्नान निवाप पितृतर्पणम् । चितिचित्याचितास्तुल्या मजुस्तु प्राञ्जलोऽ अस ॥ ३७५ दक्षिणे सरोदारौ शेठन्तु निकृतोऽनृज । क्रूरे भृशसनिविंशपापा धूर्तन्तु वश्चक ॥ व्यसा कुहको दाण्डाजिनिको मापिजालियो । माया तु शठता शाठ्य कुमृतिनिष्कृतिश्च सा ॥३७७ कपट कैतव दम्भ कूट छोधिश्छलम् । व्यपदेशो मिप लक्ष निभ व्याजोऽथ कुकुटि ॥ ३७८ कुहना दम्भचर्या च पश्चन तु प्रतारणम् । व्यरीरमतिसाधन साधी सभ्यार्यसज्जना ॥ दोपैकहकपुरोभागी कर्णेजपस्तु दुर्जन । पिशुन सूचको नीचो द्विजितो मत्सरी खल ॥ २८० व्यसनास्तूिपरक्तश्वोरस्तु प्रतिरोधक । दस्यु पाटबर स्तेनस्तस्वर पारिपन्धिक ॥ २८१ परिमोपिपरास्वन्धैनागारिक्मलिम्लुचा । य पश्यतो हरेद स चौर पश्यतोहर । २८२ चौर्य तु चौरिका स्तेय लोप्न त्वपहृत धनम् । यद्भविष्यो दैवपरोऽथालस्य शीतकोऽलस ॥२८३ मन्दस्तुन्दपरिमृजोऽनुष्णो दक्षस्तु पेशल । पटूप्णोष्णकसूत्थानचतुराश्चाथ तत्पर ॥ आसक्त प्रवण प्रह प्रसितश्च परापण । दातोदार स्थूललक्षो दानशौण्डो बहुप्रदे ॥ दानमुत्सर्जन त्याग प्रदेशनविसर्जने । विहापित वितरण सर्शन प्रतिपादनम् ॥ विश्राणन निर्वपणमपवर्जनमहति । अर्थव्ययज्ञ सुकलो याचकस्तु वनीपक ॥ ३८७ मार्गणोऽर्थी याचनकस्तर्वागोऽधार्थनैपणा । अर्दना प्रणयो याच्या याचनाध्येपणा सनि ।। २८८ उत्पतिष्णुस्नूत्पतितालकरिष्णुश्च मण्डन । भविष्णुर्भविता भूष्णु समौ वतिष्णुवर्तनौ ।। ३८९ विस्मृत्यरो विस्मर प्रसारी च विसारिणी| लज्जाशीरोऽपत्रपिष्णु सहिष्णु क्षमिता क्षमी ३९० तितिक्षु सहन क्षन्ता तितिक्षा सहन क्षमा । ईर्ष्यालु कुहनोशान्तिरीयो पोधी तु रोपण ॥३९१ अमर्पण शोधनञ्च चण्डस्त्वत्यन्तकोपन । बुभुक्षित स्यात्क्षुधितो जियत्सुरशनायित ॥ ३९२ सुभुक्षायामशनाया निधसा गेचको रुचि । पिपासुस्तृपितस्तृष्णक्तृप्णा तोऽपलासिया ।। ३९३ पिपासा तृपोदन्या धीति पानेऽध शोषणम् । रसादान भक्षक्स्तु घरमरोऽमर आशिता ॥ ३९४ भक्तमन्न फरमन्धो भिसा दीदिविरोदन । अशन जीवनय च याजो वाज प्रसादनम् ॥ ३९५ भिस्मटा दग्धिया सर्वरसाम्य मण्डमन नु । दधिजे मस्तु भत्तो नि स्रावाचाममासरा ॥ ३९६ प्राणाविलेपी तरला यवागूरुष्णिकापि च । मूप स्यात्महित सूदो व्यजन तु घृतादिकम् ।। तुल्यौ तिलाने कृसरनिसरापथ पिष्टक । पूपोऽपूप पूलिया तु पोरिकापौरिपूपिका ॥ १ 'शेरशब्दो नामादिमि प्रत्येकमवेति २ औधदेहिकमपि ३ दाण्ठ ४ उपधापि ५ चौरोऽपि ६ पटचोपेऽपि ७ स्तै यमपि ८ भान्तिरित्यपि ९ कोपनोऽपि १० आशिरोऽपि ११ विरेप्यापि ३९७ ३९८ ·३९९ ४०७ ४०८ ४०९ अभिधानसंग्रहः :-६ अभिधानचिन्तामणिः । पूपलायेषत्पक्के स्युरभ्यूषाभ्योपपौलयः । निष्टानं तु तेमनं स्यात्करम्भो दधिसक्तवः ।। घृतपूरो घृतवरः पिष्टपूरश्च धार्तिकः । चमसी पिष्टवर्तिः स्याद्वटकस्त्ववसेकिमः ।। भृष्टा यवाः पुनर्धाना धानाचूर्ण तु सक्तवः । पृथुफश्चिपुटस्तुल्यौ लाजाः स्युः पुनरक्षताः ।। ४०१ गोधूमचूर्णे समिता यवक्षोदे तु चिकसः । गुड इक्षुरसः कापः शर्करा तु सितोपला ॥ ४०२ सिता च मधुधूलिस्तु खण्डस्तद्विकृति: पुनः । मत्स्यण्टी फाणितं चापि रसालायां तु मार्जिता ॥४०३ शिखरिण्यथ यूऍपो रसो दुग्धं न सोमजम् । गोरसः क्षीरमूधस्यं स्तन्यं पुंसवनं पयः ।। पयस्यं घृतदध्यादि पेयूपोऽभिनवं पयः । उभे क्षीरस्य विकृती किलाटी कूर्चिकापि च ॥ ४०५ पायसं परमानं च क्षीरेयीक्षीरज दधि । गोरसा तदघनं द्रप्सं पनलमित्यपि ।। घृतं हविष्यमाज्यं च हविराधारसर्पिपी । ह्योगोदोहोद्भवं हेयंगवीनं शरजं पुनः ॥ दधिसारं तमसारं नवनीतं नवोद्धृतम् । दण्डाहते कालसेयधोलारिष्टानि गोरसः ॥ रसायनमथार्धाम्बूदश्विच्छेतं समोदकम् । तत्रं पुनः पादजलं मथितं वारिवर्जितम् ॥ मापिकं दाधिकं सर्पिर्दधिभ्यां संस्कृतं क्रमात् । लवणोदकाभ्यानुदकलावणिकमुदश्विति औदश्वितमीदश्वित्कं लवणे स्यात्तु लावणम् । पैठरोख्ये उखासिद्धे प्रयतं तु सुसंस्कृतम् ॥ ४११ पके राद्धं च सिद्धं न भृष्टं पवं विनाम्बुना । भृष्टामिपं भटित्रं स्याभूतिर्भरूटकं च तत् ॥ ४१२ शूल्यं शूलाकृतं मांसं निष्कायो रसकः समौ । प्रणीतमुपसंपन्नं स्निग्धे मसणचिकणे ॥ ४१३ पिच्छिलं तु विजिविलं विज्जलं विजलं च तत् । भावितं तु वासितं स्यात्तुल्ये संमृष्टशोधिते ४१४ काश्चिकं काक्षिकं धान्याम्लारनाले सुपोदकम् । कुल्मापाभिपुतावन्तिसोमशुक्तानि कुशलम् ॥४१५ चुनं धातुनमुन्नाई रक्षोनं कुण्डगोलक्रम् । महारसं सुवीराम्लं सौवीरं म्रक्षणं पुनः ।। तैलं स्नेहोऽभ्यञ्जनं च वेपवार उपस्करः । स्यात्तिन्तिडीकं तु चुकं वृक्षानं चाम्लवेतसे ॥ ४१७ हरिद्रा काभनी पीता निशाव्या वरवर्णिनी । क्षवः क्षुताभिजननो राजिका गलसर्पपः ।। आसुरी कृष्णिका चासौ कुस्तुम्युरु धान्यकम् । धन्या धन्या धान्या मरीचं कृष्णमूषणम्४१९ कोलकं वेल्लनं धार्मपत्तनं यवननियम् । शुण्ठी महौषधी विश्वा नागरं विश्वभेपनम् ॥ वैदेही पिप्पली कृष्णोपफुल्या मागधी कणा । तन्मूलं प्रधिकं सर्वप्रन्धिकं चटकाशिरः ॥ ४२१ त्रिकटु यूपणं न्योपमजाजी जीरकः कणा । सहस्रवेधि वाहीक जतुकं हिशु रामटम् ॥ ४२२ न्यादः स्वदनं यादनमशनं निघसो वल्भनमभ्यवहारः । अग्धिक्षणभक्षणलेहाः प्रत्यवसानं घसिराहागः ॥ ४२३ सानावप्वाणविप्वाणा भोजनं जेमंनादने । चर्वणं चूर्णनं दनौजिहावादस्तु लेहनम् ॥ ४२४ कल्पवर्तः : प्रातराशः सम्धिस्तु सहभोजनम् | प्रासो गुडेस्कः पिण्डो गहोलः कवको गुडः ॥४२५ गण्डोलः कयलरतृप्ते लाप्रातसुहिताशिताः । तृप्तिः सौहित्यमामाणमप भुत्तासमुज्झिते ।। फेला पिण्डोलिफेली न स्वोदरपूरके पुनः । फुर्शिभरिराममरिगदरंभरिरप्यप ।। आघूनः स्यादौदरिको विजिगीराविजिते । उदरपिशाचः सर्वानीनः सर्यानमक्षकः ।। साकुलः पिशितायुन्मदिष्णुस्नून्मादसंयुनः । गृध्रुस्नु गर्धनस्तृप्यग्लिप्सुलुब्धोऽभिलापुकः ॥ ४२९ १. मातापि. २. पायमित्यपि. ३. चिकणमपि. ४.विजिपिलमित्यपि. ५. मनम्, उयन च. ६. थापाणोपि. ४१८ ४२७ ·२१ ४४२ '३ मर्यकाण्डः। लोलुपो लोलुभो लोभस्तृष्णा लिप्सा यशः स्पृहा । कासाशंसागर्धवाञ्छाशेच्छेहातृमनोरथाः ॥४३० कामोऽभिलापोऽभिध्या तु परस्खेहोद्धतः पुनः । अविनीतो विनीतस्तु निभृतः प्रश्रितोऽपि च ॥४३१ विधेये विनयस्थः स्यादाश्रवो वचनेस्थितः । वश्यः प्रणेयो धृष्टस्तु वियातो धृष्णुघृष्णजौ ॥ ४३२ वीक्षापन्नो विलक्षोऽधाधृष्टे शालीनशारदौ । शुभंयुः शुभसंयुक्तः स्यादहयुरहंकृतः ।। कामुकः कमिता कम्रोऽनुकः कामयिताभिकः । कामनः कमरोऽभीकः पञ्चभद्रस्तु विप्नुतः ।। ४३४ व्यसनी हर्षमागस्तु प्रमना हृष्टमानसः । विकुर्वाणो विचेतास्तु दुरन्तर्विपरो मनाः ।। मत्ते शौण्डोत्कटक्षीया उत्कस्तूत्सुक उन्मनाः । उत्कण्ठितोऽभिशस्ते तु वाच्यक्षारितदूपिताः ॥ ४३६ गुणैः प्रतीते बाहतलक्षणः कृतलक्षणः । निर्लक्षणस्तु पाण्डुरपृष्ठः संकसुकोऽस्थिरे । तूपणीशीलस्तु तूष्णीको विवशोनिष्टदुष्टधीः । बद्धो निगडितो नद्धः कीलितो यत्रितः सितः॥४३८ मंदानितः संयतश्च स्यादुद्दानं तु बन्धनम् । मनोहतः प्रतिहतः प्रतिवद्धो हतश्च सः ॥ प्रतिक्षिप्तोऽधिक्षिप्तोऽवकृष्टनिष्कासितौ समौ । आत्तगन्धेऽभिभूतोऽपध्वस्ते न्यकृतधिकृतौ ॥ ४४० निकृतस्तु विप्रकृतो न्यकारस्तु तिरस्क्रिया । परिभावो विप्रकारः परापर्यभितो भवः ।। अत्याकारो निकारश्च विपलब्धस्तु कश्चितः । स्वप्नक्शयालुनिद्राल णिते प्रचलायितः ।। निद्राणः शयितः सुप्तो जागरूकन्तु जागरी । जागर्या साज्जागरणं जागरा जागरोऽपि च ॥४.४३ विवगति विप्वयदेवव्यड्देवमञ्चति । सहाश्चति तु सम्पङ् स्यात्तिर्य पुनस्तिरोऽथति ॥ ४४४ मंशयालुः संशयिता गृहयालहीतरि । पतयालः पातुकः स्यात्ममौ रोचिष्णुरोचनौ ।। दक्षिणाईस्तु दक्षिण्यो दक्षिणीयोऽध दण्डितः । दापितः साधितोऽर्यस्तु प्रतीक्ष्यः पूजितोऽर्हितः४४६ नमस्यितो नमसितापचितावश्चितोऽर्चितः । पूजाणासपर्या! उपहारयली समौ ॥ विक्लबो विह्वलः स्थूल: पीया पीनश्च पीवरः । चक्षुष्यः सुभगो द्वेष्योऽक्षिगतोऽथांसलो वली ॥ ४४८ निर्दिग्धो मांसलचोपचितोऽथ दुर्वलः कृशः । क्षामः क्षीणम्तनुश्छातस्तलिनामांसपेलबाः ॥ ४४९ पिण्टिलो बृहकुक्षिस्तुन्दितुन्दिकतुन्दिलाः । उदर्युदरिले विखविखुविमा अनासिके । मतनासिकेऽयनाटोऽवटीटोऽवभ्रटोऽपि च ! खरणास्तु खरणसो न'क्षुद्रः क्षुद्रनासिकः ॥ ४५१ खुग्णाः स्यात्खुरणस उन्नसस्तूप्रनासिकः । पङ्गु. श्रोणः खलनिस्तु खेल्बाट पेन्द्रलुप्तिकः ॥ ४२२ शिपिविष्टो बभ्रुरय काणः कनन एकटक । भिरल्पतनौ कुब्जे मडुलः कुको कुभिः। ४५३ निखर्वः खट्टनः खर्वः खर्वशाखश्च वामनः । अकर्ण एडो बधिरो दुश्ची नु द्विनमः ॥ वण्डश्च शिपिविष्टश्च खोडवोरौ तु खनके । विकलाङ्गस्तु पोगण्ड ऊर्ध्वजुरुर्वजानुकः ॥ अज्ञश्चाप्यध प्रजुप्रज्ञौ विरलजानुके । संजुसंजौ युतजानौ यलिनो वलिभः समौ ॥ उदयदन्दन्तुरः स्यात्मलम्याण्डस्तु मुष्करः । अन्धो गताक्ष उत्पश्य उन्मुखोऽधोमुखस्वगइ ।। ४५७ मुण्डस्तु मुण्डितः केशी केशवः केशिकोऽपि च । वलिरः केकरो वृद्धनाभी तुण्डिलतुण्टिभौ ४५८ आमयाव्यपटु नो ग्लास्नुचिकृत भातुरः । व्याधितोऽभ्यमितोऽभ्यान्तो ददुरोगी तु दगुणः ॥ ४५९ पॉमनः कच्छुरस्तुल्यौ सातिसारोऽतिसारको । वातकी यातगेगी सान्लप्मल: श्लेष्मणः कफी ४६० १. होऽपि. २. मनोगवी च. ३. कमनोऽपि. ४. वेन दुर्भनाः, अन्तर्मनाः, विमना:. ५. आधारितोऽपि. ६. अनिष्टा दुष्टा च धीर्यस्य. ७. तेन पराभवः, परिभवः, अभिमनः. ८. जागरितोऽपि. १, सांशयिकोऽपि. १०. अपचायितोपि. ११. सलतो.पि. १२. न्युमोऽपि. १३. रोगितोऽपि. १४. 'पामरः' इत्येते. ४५४ ·२२ ४७० अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । क्लिन्न नेत्रे चिल्लचुल्ली पिल्लोऽपार्शोयुगसः । मूर्छिते मूर्तमू लौ सिध्मलस्तु किलासिनि ।। ४६१ पित्तं मायुः कफः श्लेष्मा पलाशः स्नेहभूः खटः । रोगो रुजा रुगालको मान्य व्याधिरपाटयम्॥४६२ आम आमय आकल्यमुपतापो गदः समाः । क्षयः शोपो राजयक्ष्मा यक्ष्माध क्षुक्षुतं क्षवः ॥४६३ कासस्तु क्षवशुः पामा खसः कच्छूर्विचिका । कण्डूः कण्डूयनं खर्जु: कण्याप क्षतं व्रणः।।४६४ अरुरीम क्षणतुश्च रूढप्रणपदं किणः । श्लीपदं पादवल्मीकः पादस्फोटो विपादिका ।। स्फोटकः पिडको गण्डः पृष्टप्रन्थिः पुनर्गडुः । श्वित्रं स्थारपाण्डुरं कुष्टं केश विन्द्रलुप्तकम्॥४६६ सिध्म किलासं बक्पुष्पं सिध्मं कोठस्तु मण्डलम् । गलगण्डे गण्डमाला रोहिणी तु गलाकुर:४६७ हिका हेका च हृल्लासः प्रतिश्यायस्तु पीनसः । शोधस्तु श्वयथुः शोफे दुर्नामाझे गुदाकुरः ॥ ४६८ उर्दै प्रच्छर्दिका छदिर्वमथुर्वमनं वमिः । गुल्मे स्यादुदरग्रन्थिरुदावर्तो गुदग्रहः ॥ गतिर्नाडीव्रणे वृद्धिः कुरुण्डश्चाण्डबर्धने । अश्मरी स्यान्मूत्रकृच्छ्रे प्रमेहो बहुमूत्रता ।। अनाहस्तु निवन्धः स्याद्हणी रुक्मवाहिका । व्याधिप्रभेदा विद्रधिभगंदरज्यरादयः ।। दोपज्ञस्तु भिपग्वैद्य आयुर्वेदी चिकित्सकः । रोगहार्यगदंकारो भेषजं तब्रमौषधम् ।। ४७२ भैपज्यमगदो जायुश्चिकित्सा रुकप्रतिक्रिया । उपचर्योपचारौ च लड़नं वपतर्पणम् ॥ जाङ्गुलिको विषभिषक्स्वास्थ्यं वार्तमनामयम् । सद्यारोग्ये पल्लाघवार्तकल्यास्तु नीरुजि ॥ कुसृत्या विभवान्वेषी पार्श्वकः संधिजीवकः । सत्कृत्यालंकृतां कन्यां यो ददाति स कूकुदः।। ४७५ चपलश्चिकुरो नीली रागस्तु स्थिरसौहृदः । ततो हरिद्रागगोऽन्यः सान्द्रस्निग्धस्तु मेदुरः ॥ ४७६ गेहेनर्दी गेहेशूरः पिण्डीशूरोऽस्तिमान्धनी । स्वस्थानस्थः परद्वेपी गोष्टश्वोऽयापदि स्थितः ॥ ४७७ आपन्नोऽथापद्विपत्तिविपत्निग्धस्तु वत्सलः । उपाध्यभ्यागारिको तु कुटुम्बव्यापते नरि ।। जैबातृकस्तु दीर्घायुस्खासदायी तु शङ्करः । अभिपन्नः शरणार्थी कारणिकः परीक्षकः ।। समधुकस्तु वरदो ब्रातीनाः संघजीविनः । सभ्याः सदस्याः पार्षद्याः सभास्ताराः सभासदः ॥ ४८० सामाजिकाः सभा संसत्समाजः परिपत्सदः। पर्पत्समयागोष्टयास्था आरथानं समितिघंटा ॥४८१ मांवत्सरो ज्योतिपिको मौहर्तिको निमित्तवित् । दैवज्ञगणकादेशिज्ञानिकाान्तिका अपि ॥ ५८२ विप्रश्रितक्षणिको च सैद्धान्तिकस्तु तान्त्रिकः । लेखकेऽक्षरपूर्वाः स्युश्चणजीवकञ्चत्रः ।। वार्गिको लिपिकरश्चाक्षरन्यासे लिपिलिविः । मपिधानं मपिकूषो मलिनाम्बु मंपिर्मसिः ।। ४८४ कुलिकस्तु कुलश्रेष्ठी सभिको द्यूतकारकः । कितवो द्यूतकृतॊऽक्षधूर्तश्चाक्षदेविनि ॥ दुरोदरं कैतवं स्थाद्दयूतमक्षवती पणः । पाशकः पासकोऽक्षश्च देवनस्तरपणो ग्लहः ॥ ४८६ अष्टापदः शारिफलं शारः शारिश्व खेलनी | परिणायस्तु शारीणां नयनं स्यात्समन्ततः ।। समादयः प्राणियूतं व्यालग्राह्याहितुण्डिकः । स्यान्मनोजवसस्ताततुल्यः शास्ता तु देशकः ॥ ४८८ सुकृती पुण्यवान्धन्यो मित्रयुमित्रवत्सलः । क्षेमंकरोऽरिष्टतातिः शिवतातिः शिक्करः ॥ श्रद्धालुरास्तिकः श्राद्धो नास्तिकस्तद्विपर्यये । वैरनिको विरागाह) चीतदम्भस्तकल्कनः ।। प्रणाय्योऽसमतोन्वेष्टानुपद्यय सहः क्षमः । शक्तः प्रभूष्णुर्भूतात्तस्त्राविष्टः शिथिलः श्लपः ॥ ४९१ १. नान्त आवन्तश्र. २. विस्फोटापि. ३, मण्डलकमपि. ४. आक्षपटलिकोऽपि. ५. पारिपया अपि. ६. मौ- हूतोऽपि. ७. नैमित्त-नैमित्तिकावपि. ८. मनोरमायां तु 'चुशः उकारद्वयवान्' इत्युजम्. ९. लिविकरोऽपि, १०. मपी, मसी. ११. शारिफलकोऽपि. ४८५ ४८७ ६८९ ·२४ ५२८ अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । प्राज्ञी प्रज्ञा प्रजानन्यां प्राज्ञा तु प्रज्ञयान्विता । स्वादाीरी महाशुद्री जातियोगयोः समे ॥ ५२ पुंगुज्याचार्याचार्यानी मातुलानी तु मातुली । उपाध्यायान्युपाध्यायी क्षत्रिय्यार्थी च शूद्यपि ॥ ५२९ स्वत आचार्या शद्रा च क्षत्रियाक्षत्रियाण्यपि । उपाध्याय्युपाध्याया स्यादर्यार्याण्यौ पुनः समे ॥५२४ दिधिपूस्तु पुनर्भूढेिरूढास्या दिधिपूः पतिः । स तु द्विजोऽप्रेदिधिपुर्यस्य सासैव गेहिनी ॥ ५२५ ज्येष्ठेऽनूढे परिवेत्तानुजो दारपरिग्रही । तस्य ज्येष्ठः परिवित्तिर्जाया तु परिवेदिनी || वृपस्यन्ती कामुकी स्यादिच्छायुक्ता तु कामुका । कृतसापन्निकाध्यूढाधिविन्नाथ पतिव्रता ॥ ५२७ एकपनी सुचरित्रा साध्वी सरसतीवरी । पुंश्चली चर्पणी बन्धक्यविनीता च पांशुला ॥ खैरिणी कुलटा याति या प्रियं साभिसारिका । वयस्यालिः सखी सधीच्यशिश्वी तु शिशु विना ५२९ पतिवनी जीवत्पतिविश्वस्ता विधवा समे । निर्वीरा निष्पतिसुता जीवत्तोका तु जीवसूः॥ नश्यप्रसृतिका नन्दुः सश्मश्रुर्वरमालिनी । कात्यायिनी वर्धवृद्धा कापायवसनाधवा ।। श्रवणा भिक्षुको मुण्डा पोटा तु सोनुलक्षणा । साधारणस्त्री गणिका वेश्या पण्यपणाङ्गना ॥५३२ भुजिया लञ्जिका रूपानीका चारवधः पुनः । सा वारमुख्याथ चुन्दी कुट्टनी शंभली समाः ।।५३३ पोटा वोटा च चेदी न दासी च कुटहारिका । नमा तु कोटवी वृद्धा पलिन्यथ रजखला ॥५३४ पुष्पवत्यधिरात्रेयी स्त्रीधर्मिणी मलिन्यवी । उदक्या ऋतुमती च पुष्पहीना तु निष्कला ॥ राका तु सरजाः कन्या स्रीधर्मः प॑प्पमार्तवम् । रजस्तकालस्तु ऋतुः सुरतं मोहनं रतम् ॥ ५३६ संवेशनं संप्रयोगः संभोगश्च रहो रतिः । ग्राम्यधर्मो निधुवनं कामकेलिः पशुक्रिया ।। व्यवायो मैथुनं स्त्रीपुंसोद्वं मिथुनं च तत् । अन्तर्वन्नी गुर्विणी स्याद्गर्भवत्युदरिण्यपि ॥ आपन्नसत्त्वा गुर्वी च श्रद्धालुदोहदान्विता । विजाता च प्रजाता च जातापत्या प्रसूतिका ।। ५३९ गर्भस्तु गरभो भ्रूणो दोहदलक्षणं च सः । गर्भाशयो जरायूल्वे कललोल्वे पुनः समे ॥ दोहदं दौर्हृतं श्रद्धा लालसा सृतिमासितु । वैजननो विजननं प्रसवो नन्दनः पुनः॥ उदहोऽङ्गात्मर्जः सूनुस्तनयो दारकः सुतः । पुत्रे दुहितरि तीखे तोकापत्यप्रसूतपः ॥ तुकप्रजोभयोर्धात्रीयो भ्रातृन्यो भ्रातुरात्मजे । स्वस्रीयो भागिनेयश्च जामेयः कुतपश्च सः ।। ५४३ नप्ता पौत्रः पुत्रपुत्रो दौहित्रो दुहितः सुतः । प्रतिनप्ता प्रपौत्रः स्यात्तत्पुत्रस्तु परम्परः ॥ पैतृप्यसेयः स्यात्पैतृप्वसीयश्च पितृष्वसुः । मातृप्यत्रीयस्तुग्मातृप्वसुर्मातृप्वसेयवत् ॥ विमातृजो वैमात्रेयो द्वैमातुरो द्विमातृजः । सत्यास्तु तनये सामातुग्वद्गाद्रमातुरः ॥ सौभागिनेयकानीनौ सुभगाकन्ययोः सुतौ । पौनर्भवपारणेयौ पुन परत्रियोः । दास्या दासग्दासेयो नाटेरस्तु नटीसुतः । वन्धुलो वान्धकिनेयः कौलटेरोऽसतीसुतः ॥ स तु फौलटिनेयः स्याद्यो भिक्षुकसतीसुतः । द्वावप्येतौ कौलटेयौ क्षेत्रनो देवरादिजः ।। स्वजाते त्यौरसोरस्यौ मृते भर्तरि जारजः । गोलकोऽधामृते कुण्डे भ्राता तु स्यात्सहोदरः ॥ ५५० समानोदर्यसोदर्यसगर्भसहजा अपि | सोदरा स तु ज्येष्ठः स्यात्पित्र्यः पूर्वजोऽप्रजः ।। जघन्यजे यविष्ठः स्यात्कनिष्टोऽवरजोऽनुजः । स यवीयान्कनीयांश्च पितृव्यश्यालमातुलाः ॥ ५५२ पितुः पत्न्याश्च मातुश्च भ्रातगे देवृदेवरौ । देवा चावरजे पत्यु मिस्तु भगिनी स्पसा ।। १. अवीरापि, २. अङ्गनाशब्दस्य पण्येनाप्यन्वयः. ३. नमिकापि. ४. कुमुममपि, ५. पशुधोऽपि. ६.ज. शब्दस्यानेनाप्यन्ययः, ७. नाटेयोऽपि. ८. अनिमोऽपि. ५४८ 1 ·३ मर्सकाण्डः। २५ ननान्दा तु स्वसा परयुननन्दा नन्दिनीयपि । पत्न्यास्तु भगिनी ज्येष्ठा ज्येष्ठश्वभूः कुलीचसा ५५४ कनिष्टा क्यालिका हाली यत्रणीकेलिकुञ्चिका । केलिईवः परीहासः क्रीडा लीला च नर्म च ५५५ देवनं कूदन खेला ललनं वर्करोऽपि च । वप्ता च जनकस्तातो धीजी जनयिता पिता॥ पितामहस्तस्य पिता तत्पिता प्रपितामहः । मातुर्मातामहाद्येवं माताम्वा जननी प्रसूः ।। सवित्री जनयित्री च कृमिला तु बहुप्रसूः । धात्री तु स्यादुपमाता वीरमाता तु वीरसूः ॥ श्वश्रूर्माता पतिपत्न्योः श्वशुरस्तु तयोः पिता । पितरस्तु पितुर्वश्या मातुर्मातामहा कुले ॥ पितरौ मातापितरौ मातरपितरौ पिता च माता च । श्वश्रूश्वशुरौ श्वशुरौ पुत्रौ पुत्रश्च दुहिता च५६० भ्राता च भगिनी चापि भ्रातरावध वान्धवः । वो ज्ञातिः स्वजनो बन्धुःसगोत्रश्च निजः पुनः॥५६१ आत्मीयः स्वः स्वकीयश्च सपिण्डास्तु सनामयः। तृतीयाप्रकृतिः पंण्डः पण्डः लीवो नपुंसकम् ५६२ इन्द्रियायतनमविग्रही क्षेत्रगात्रतनुभूघनास्तनूः । मूर्तिमरकरणकायमूर्तयो वेरसंहननदेहसंचराः ॥ धनो वन्धः पुरं पिण्डो वपुः पुद्गलवमणी । कलेवरं शरीरेऽस्मिन्नजीवे कुणपं शवः ॥ मृतक रुण्डकवन्धी लपशीर्षे क्रियायुजि । वयांसि तु दशाः प्रायाः सामुद्रं देहलक्षणम् ॥ एकदेशे प्रतीकाङ्गावयवापधना अपि । उत्तमा शिरो मूर्धा मौलिमस्तकमुण्डके ।। वराङ्गं करणत्राणं शीर्ष मस्तिकमित्यपि । तज्जाः केशास्तीर्थवाकाश्चिकुराः कुन्तलाः कचाः ॥ ५६७ वालाः स्युस्तत्पराः पाशो रचना भार उच्चयः । हस्तः पक्षः कलापश्च केशभूषस्लवाचकाः॥ ५६८ अलकस्तु कर्करालः खंखरचूर्णकुन्तलः । स तु भाले भ्रमरकः कुरुलो भ्रमरोलकः ।। ५६९ धमिल्लः संयताः केशाः केशवेशे कवर्यथा । घेणिः प्रवेणिः शीर्षण्यशिरस्यौ विशदे कचे ॥ ५७० केशेषु वर्त्म सीमन्तः पलितं पाण्डुरः कचः। चूडा केशी केशपाशी शिखा शिखण्डिका समाः५७१ सा थालानां काकपक्षः शिखण्डकशिखाण्डको । तुण्डमासं मुखं वर्क लपनं वदनानने ॥ ५७२ भाले गोध्यलिकालीफललाटानि श्रुतौ श्रवः । शब्दाधिष्ठानपैलूपमहानादध्वनिप्रहाः।। फर्णः श्रोत्रं श्रवणं च चेष्टनं कर्णशप्कुली । पालिस्तु कर्णलतिकाशको भालभवोऽन्तरे ॥ ५७४ चक्षुरक्षीक्षणं नेत्रं नयनं दृष्टिरम्बकम् | लोर्चेनं दर्शनं दृक्च तत्तौरा तु कनौनिका ॥ ५७५ वामं तु नयनं सौम्यं भानवीयं तु दक्षिणम् । असौम्येऽक्षण्यनक्षि स्यादीक्षणं तु निशामनम् ॥५७६ निभालनं निशमनं निध्यानमवलोकनम् । दर्शनं द्योतनं निवर्णनं चाचार्धवीक्षणम् ॥ ५७७ अपाङ्गदर्शनं काक्षः कटाक्षोऽक्षिविकृणितम् । स्यादुन्मीलनमुन्मेषो निमेपस्तु निमीलनम् ॥ ५७८ अक्ष्णोर्वाह्यान्तावपाङ्गौ भ्रूद्धे गेमपद्धतिः । सकोपभ्रूविकारे स्पाईवभूभृपरा कुटिः ।। ५७९ फूर्च कूपै ध्रुवोर्मध्ये पक्ष्म स्यान्नेत्ररोमणि | गन्धज्ञा नासिका नासा घ्राणं घोणा विकूणिका ॥ ५८० ननं नर्कुटकं शिद्धिन्योष्ठोऽधरो रदच्छदः । दन्तवलं च तवान्तौ सृक्वणी असिक सधः ।।५८१ भसिकाधस्तु चियुकं स्याद्गल्लः सृश्वणः परः । गलात्परः कपोलश्च परो गण्डः कपोलतः ।। सतो हनुः ३मधु कूर्चमास्सलोम च मासुरी । दाढिका दंष्ट्रिका दाढा दंष्ट्रा जम्भी द्विजा रदाः५८२ रदना दशना दन्ता दंशवादनमल्लकाः । राजदन्तौ तु मध्यस्था परिश्रेणिको क्वचित् ।। ५८४ रसज्ञा रसना जिष्ट्वा लोला तालु तु काकुदम् । सुधारवा घण्टिकाचलम्पिका गलशुण्डिका।।५८५ १. पण्डुरपि. २. चिहुराः. ३. शब्दग्रहोपि. ४. विलोचनमपि. ५. तारकापि. १. तेन 'प्रकुटि:' इत्यादयः. ७. द्राटिकापि. ५७२ ४ ·अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । कंवरा धनिया शिरोधिश्च शिरोधरा । सा निरेखा कम्युग्रीवावटुटा काटिका ॥ ५८६ कस्तु कंधरामध्यं कृकपाचौं तु बीतनौ । मोवाधमन्यौ प्रामीले पश्चान्मन्ये कलम्बिके ।। गलो निगरणः कण्ठः काकतकस्तु तन्मणिः। अंसो भुजशिरः स्कन्धो जत्रु संधिरोंऽसगः॥५८८ भुजो वाहुः प्रवेष्टो दोर्वाहाथ भुजकोटरः । दोमुलं खण्डिकः कक्षा पार्श्व स्यादेतयोरधः ॥ ५८९ कफोणिस्तु भुजामध्यं कफणिः कूपरश्च सः । अधस्तस्या मणिबन्धात्मकोष्ठः स्पास्कलाचिका ||५९० प्रगण्डः कूपरासान्तः पञ्चशाखः शपःशमः । हस्तः पाणि: करस्यादौ मणियन्धो मणिश्च सः ॥५९१ करभोऽस्मादाकनिष्ठं करशापामुली समे । अङ्गुरिश्वाङ्गुलोऽङ्गुष्टरतर्जनी तु प्रदेशिनी ।। ५९२ ज्येष्ठा तु मध्यमा मध्या सावित्री स्यादनामिका । कनोनिका तु कनिष्टावहस्तो हस्तपृष्ठतः ॥ ५९३ कामाखशो महाराज: करजो नखरो नखः । करशूकोभुजाकण्टः पुनर्भवपुनर्नवी ॥ ५९४ प्रदेशिन्यादिभिः सार्धमझुछे वितते सति । प्रादेशतालगोकर्णवितस्तयो यथाक्रमम् ॥ प्रसारिताङ्गुलौ पाणौ चपेटः प्रतलस्तलः । प्रहस्तस्लालिकस्तालः सिंहतालस्तु ती युतौ ।। ५९६ संपिण्डितागुलिः पाणिर्मुष्टिर्मुस्तुर्मुचुट्यपि । संग्राहलार्धमुष्टिः स्यात्खटकः कुन्जितः पुनः ।। ५९७ पाणिः प्रसृतः प्रसूतिस्तौ युतावअलिः पुनः । प्रसृते तु जलाधारे गण्डूषश्शुलुकलुः ।। हस्तः प्रामाणिको मध्येमध्यमाङ्गुलिकूर्परम् । बद्धमुष्टिरसौ रनिररनिनिष्कनिष्ठिकः।। ५९९ व्यामव्यायामन्यग्रोधास्तिर्यग्वाह प्रसारितौ । ऊर्वीकृतभुजापाणिनरमानं तु पौरुपम् ।। दन्नद्वयसमात्रास्तु जान्वादेस्तत्तदुन्मिते । रीढकः पृष्ठवंशः स्यात्पृष्टं तु चरम सनोः ॥ पूर्वभाग उपस्थोऽङ्कः मोड उत्सङ्ग इत्यपि । क्रोडोरो हृदयस्थानं वक्षो वत्सो भुजानतरम् ॥ ६०२ लनान्तरं हृदृदयं स्तनौ कुचौ पयोधरौ । उरोजौ च चूचुकं तु स्तनादृन्तशिखामुग्याः ।। तुन्दं तुन्दिगर्भकुक्षी पिचण्डो जठरोदरे । कालखण्दं कालखझं कालेयं कालकं यकृत् ॥ ६०४ दक्षिणे तिलकं श्लोम वामे तु रक्तफेनजः । पुप्पसः स्यादय प्लीहा गुल्मोऽधं तु पुरीतति ॥ ६०५ रोमारली रोमलता नाभिः स्यासुन्दपिका । नाभेरधो मूत्रपुटं वस्तिर्मूत्राशयोऽपि च ॥ मध्योऽवलमं विलमं मध्यमोऽध फटः कटिः । श्रोणि: फल कटोरंकाचीपदं ककुद्मती ॥ ६०७ नितम्नारोही स्रीकटवाः पश्चाजघनममतः । त्रिकं वंशाधरतलार्धपको तु फुकुन्दरे ॥ ६०८ पूतौ रिफजी कटिनोधी वराङ्गं तु च्युतिर्युलिः । भगोऽपत्यपभो योनिः स्मरान्मन्दिरकूपिके ॥ ६०१ स्वीचिह्नमय पुंश्चिह मेहनं शेपशेपसी । शिश्नं मे कामलता लिङ्गं च द्वयमप्यदः ।। गुहाप्रजननोपस्था गुह्यमध्यं गुलो मणिः । सीवनी तदधासूनं स्यांदण्ड पेलमण्डकः ।। ६२.१ मुप्फोऽण्डकोपो वृषणोऽपानं पायुमुद च्युतिः । अधोमर्म शहारं वियलीकवुलो अपि ॥ ६१२ विटपं तु महावीज्यमन्तरा मुफवगम् । ऊरसंधि गुणः स्यात्समध्यरुस्तस्य पर्वतु ॥ जानुनलकालोऽष्ठीवान्पश्चाद्धागोऽस्य मन्दिरः । कपोली सप्रिमो जड्डा प्रसूता नकिन्यपि ॥६१४ प्रतिजना वप्रजहा पिण्डिका तु पिचण्डिका । गुल्फस्तु चरणमन्भिर्युटिको घुण्टको घुटः ॥ ६१५ नाणः ऋमणः पादः पदंहिचलनः नमः । पादमूलं गोहिरं स्यात्पाणिन्तु युटपोरधः ॥ पादामं प्रपदं क्षिप्रं स्याटागुलिमध्यतः । पूर्व क्षिमस्योपहिस्कन्धः कुर्यशिरः मम ।। १. युरोपि. २. संहवाल इत्यापे. ३. चमोअपि. ४. यौगिरसादुरसिमपोजादय.. ५. स्तनयन्दसर. सादिभिरन्ययः ६. तेन स्मरमन्दिरं, स्मरपिरा. ७. पाटोपि. ८. पेटको पि. ९, मदिरांप.

·६२२ ३ मर्यकाण्ड । सलहृदयं तु तर मध्ये पादतरस्य तत् । तिलक कालस पिष्टुडुलतिलकाला । रसामृमासमेदोऽस्थिमज्जशुप्राणि धातव | सप्तैव दश वैरेपा रोमत्वक्स्नायुभि सह ॥ ६१९ रस आहारतेजोऽमिसभव पडसासव । आत्रेयोऽमृधरो धानुर्घनमूलमहापर ॥ ६२० रक्त रुधिरमानेय विस तेजोभव रसात् । शोणित लोहितमसृक्वामिष्ठ प्राणदासुरे ॥ क्षतज मासमार्यन मास पलर जाङ्गले । रत्तात्तेजोभवे अन्य काश्यप तरसामिषे ॥ मेदस्कृत्पिशित कीन पल पेश्यस्तु तल्लता । युका हृदृदय वृका सुरस च तदप्रिमम् ॥ ६२३ शुष्क वल्लूरमुत्तप्त पूयदूप्ये पुन समे । मेदोऽस्थिद्वपा मॅग्सात्तेजोजे गौतम वसा ॥ ६२४ गोद तु मस्तकस्नेहो मस्तिप्को मस्तुलुङ्गक । अस्थि कुल्य भारद्वाज मेदस्तेजश्च मज्जकृत् ।। ६२५ मासपित्त श्वदयित कर्मरो देहधारकम् । मेदोज पीकम सार करोटि शिरसोऽस्थनि ॥ ६२६ कपालसर्परौ तुल्यौ पृष्ठस्यास्थि वैशेरुका । शापास्धनि स्थानला पास्थि वत्रिपके ॥ ६२७ शरीरास्थि पर स्यात्कबारमस्थिपञ्जर । मज्जा तु पौशिक शुनपरोऽस्य स्नेहसभवौ ॥६२८ शुम तो यल वीर्य बीज मन्जसमुभवम् । आनन्दप्रभव पुरत्वमिन्द्रिय विवर्जितम् ॥ पौरुष प्रधानधातुर्लोम रोम तनूरुहम् । त्यविश्छादनी कृत्तिवाजिनममुग्धरा ॥ वनसा तु नसालायुर्नाड्यो धमनय शिरा । कण्टग तु महानायुर्मल फिट्ट तदक्षिजम् ॥ ६३१ दृषीवा दूपिका जेद्द कुलु पिप्पिका पुन । दन्य काणं तु पिचूप शिवाणो घ्राणसभवम् ॥ ६३२ सृणीका स्यन्दिनी लास्यासव कपर्चिका । मूत्र यस्तिमल मेह प्रस्रावो नृजल स्रव ॥ ६३३ पुप्पिया तु लिङ्गमलविड्डिष्टावस्कर शकृत् । गूध पुरीप शमोच्चारौ वर्चस्कवर्चसी ॥ वेपो नेपथ्यमारल परिसर्मागसस्निया । उद्वर्तनमुत्सादनमङ्गरागो विलेपनम् ।। चर्धिक्य समाल्भन ची स्यान्मण्डन पुन । प्रसाधन प्रतिकर्म मार्टि सान्मार्जना मृजा ॥६३६ वासयोगस्तु चूर्ण स्यापिष्टात पटवासर ।ग-धमाल्यादिना यस्तु सरसार सोऽधिवासनम् ॥ ६३७ निर्वेश उपभोग स्यास्नान सवनमाप्लव । कर्पूरागुरुग्योलकस्तूराचन्दनद्रवै ॥ स्याद्यक्षयर्दमो मिश्चैवर्तिर्गात्रानुरेपनी । चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमैस्तु चतु समम् ।। अगुर्वगग राजाई लोह कृमिजवशिके । अनार्यज जोगिक च मङ्गल्यामल्लिगन्धि यत् ॥ कालागुरु फालतुण्ड श्रीखण्डो गेहणद्रुम ! गन्धसारो मलयजश्चन्दने हरिचन्दने । तैलपणिक्गोशी पत्राङ्ग रत्तचन्दनम् । कुचन्दन ताम्रसार रअन तिलपर्णिका ॥ ६४० जातिकोश जातिफल कर्पूरो हिमवालुका । धनसार सिताभ्रश्च चन्द्रोऽथ मृगनाभिना ॥ ६४३ मृगनाभिगमद कस्तूरी गन्धधूल्यपि । कश्मीरजन्म बुरुण वर्ण लोहितचन्दनम् ।। वाल्हीन युङ्कुम वद्विशिख काल्यजागुडे । स कोचपिशुन रत्त धीर पीतनदीपने ॥ लवङ्ग देवकुसुम श्रीसजमथ कोलकम् । कोरस कोशफल कोरीया तु जापकम् ।। थक्षधूपो बहुरूप साल्वेष्टोऽग्निवल्लभ । सर्जमणि सर्जरसो राल सर्वरसोऽपि च ।। १ तन धनधातु, मूलधातु, महाधातु २ तेन रसतेज , रसभवम् ३ तेन रक्तेज , रतभवम् ४ तेन मासतेज , मासजम्, ५ कशारुका ६ तेन अस्थिस्नेह , अस्थिसभव ७ नाडिरपि ८ अशुचि च ९ आ सानोऽपि १० वाहिकमपि ११ सकोच पिशुनम् इति नामद्वयमपि १२ कालानुसार्यमपि ६४१ ६४४ .

·। २८ अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । धूपो वृक्षात्कृत्रिमाञ्च तुरुप्कः सिल्हपिण्डको । पायसस्तु वृक्षधूपः श्रीवासः सरलद्रवः ।। स्थानात्स्थानान्तरं गच्छन्धूपो गन्धपिशाचिका । स्थासकस्तु हस्तविम्बमलंकारस्तु भूषणम् ॥६४९ परिप्काराभरणे च चूडामणिः शिरोमणिः । नायकस्तरलो हारान्तर्मणिर्मुकुटं पुनः ॥ ६५० मौलिः किरीटकोटीरमुष्णीषं पुप्पदाम तु । मूर्ध्नि माल्यं माला सक्स्वगर्भकः फेशमध्यगम् ॥ ६५१ प्रभ्रष्टकं शिखालम्यि पुरोन्यस्तं लैलामकम् । तिर्यग्वक्षसि वैकक्षं प्रालम्बमृजुलम्नि यत् ॥ ६५२ संदर्भो रचना गुम्फः सन्थनं ग्रन्थनं समाः । तिलके तमालपत्रचित्रपुण्ड्रविशेषकाः ॥ आपीडशेखरोत्तंसा वतंसाः शिरसः नजि । उत्तरौ कर्णपूरेऽपि पत्रलेखा तु पंप्रतः॥ भगिवल्लीलताडुल्यः पत्रपाश्या ललाटिका । वालपाश्या पारितथ्याकर्णिका कर्णभूषणम् ॥ ताडवस्तु ताडपत्रं कुण्डलं कर्णवेष्टकः । उक्षिप्तिका तु कर्णान्दुर्वालीका कर्णपृष्ठगा । प्रैवेयकं कण्ठभूषा लम्बमाना ललम्बिका । प्रालम्निका कृता हेनोर सूत्रिका तु मौक्तिकैः ॥ ६५७ हारो मुक्तात.पालम्नस्रकलापावलीलता । देवच्छन्दः शतं साष्टं विन्द्रच्छन्द.सहस्रकम् ॥ ६५८ तदर्धेविजयच्छन्दो हारस्वष्टोत्तरं शतम् । अर्थ रश्मिालापोऽस्य द्वादश बर्धमाणवः ॥ द्विादशार्धगुच्छः स्यात्पञ्च हारफलं लताः । अर्धहारश्वतु पष्टिर्गुच्छमाणवमन्दरा' ॥ अपि गोस्तनगोपुच्छावर्धमर्ध यथोत्तरम् । इति हारायष्टिभेदादेकावल्येकयष्टिका ॥ कण्ठिकाप्यथ नक्षत्रमाला तत्संख्यमौक्तिकै । केयूरमगदं बाहुभूपाध करभूपणम् ।। ६६२ कटको वलयं पारिहार्यावापी तु कङ्कणम् । हससूत्रं प्रतिसर ऊर्मिका बङ्गुलीयकम् ॥ साक्षराङ्गुलिमुद्रा सा कटिसूत्रं तु मेपला । कलापो रशना सा रसनं काची च सप्तको ॥ ६६४ सा शृङ्खल पुंस्कटीस्था किंकिणी क्षुद्रघण्टिका । नूपुरं तु तुलाकोटिः पादतः कटकाङ्गदे ।। ६६५ मञ्जीरं हंसक शिजिन्यंशुकं वस्त्रमम्मरम् । सिचयो वसनं चीराच्छादौ सिक्चेलवाससी ॥ ६६६ पटः प्रोतोऽनलोऽस्यान्तो वर्तिस्तिश्च तद्दशा. । पत्रोणं धोतकौशेयमुप्णीपो मूर्धवेष्टनम् ॥ ६६७ तत्स्यादुद्गमनीयं यद्धौतयोर्वत्रयोर्युगम् । स्वक्फल कृमिरोमभ्यः संभवत्वाचतुर्विधम् ।। क्षीमकासकौशेयरामवादिविभेदतः । क्षौमं दुयूलं दुगूलं स्यारकार्पासं तु पादरम् ।। कौशेयं कृमिकोशोत्थं राइयं मृगरोमजम् । कम्नलः पुनरुर्णायुराविकौरभरसकाः ।। नवं वासोऽनाहतं स्यात्तप्रकं निष्पवाणि च । प्रच्छादनं प्रावरणं संव्यानं चोत्तरीयकम् ॥ ६७१ वैकले प्रावारोत्तरासगी वृहतिकापि च । यराशिः स्थूलशाट स्थापरिधानं खधाशुकम् ॥ ६७२ अन्तरीयं निवसनमुपसंव्यानमित्यपि । तद्ग्रन्थिरुन्जयो नीवीवरख्य|रुकांशुकम् ॥ ६७३ चण्डातक चलनकं चलनी चितरस्त्रिया. | चोलः कभुलिका फूसकोङ्गिका च कक्षुके ॥ ६७४ शाटी चोट्यप नीशारो हिमपातापहांशुके । फच्छा फच्छाटिका कक्षा परिधानापराचले ॥ ६७५ फक्षापटस्तु कौपीनं समौ नत्तककर्पटौ । निचोलः प्रच्छदपटो निचुलश्योत्तरच्छदे ॥ उत्सवे सुहृद्धिद्वलादाकृष्य गृहाते । वनमाल्यादि तत्पूर्णपानं पूर्णानकं च तत् ।। तत्तु स्यादाप्रपदीनं व्याप्नोस्यामपदं हि यत् । चीवरं भिक्षुसंघाटी जीर्णवस्वं पटवरम् ।। ६७८ १. तेन अधूप , निमधूप . २. यावनोऽपि. ३. चूष्टारत्नशिरोरले अपि. ४. ललाम नान्तमदन्त च. ५. चित्रामपि. ६. उत्तणवतसी. ७. तेनपत्रमनिः, पत्रपतिः, पत्राद्भुलिः, एव पयालरी-पप्रमरीत्यादयोऽपि. ८. मुचाशदात्पर प्रालम्बादिस्तान्ताः ९. परिहार्यमपि. १०. करणीयेके, ११. पादकटकम्, पादाइदम, Pr ·६८८ ३ मर्यकाण्डः। शाणी गोणी छिद्रवले जला क्लिन्नवाससि । पर्यस्तिकापरिकरः पर्यश्वावसक्थिका ।। कुथे वर्णपरिस्तोमप्रवेणीनवतास्तराः । अपटी काण्डपटः स्यात्प्रतिसीरा जवन्यपि ॥ तिरस्करिण्यधोलोचो वितानं कदकोऽपि च | चन्द्रोदये स्थुलं दूष्ये केणिका पटकुट्यपि ।। ६८१ गुणलयनिकायां सासंस्तरसस्तरी समौ । तल्पं शय्या शयनीयं शयनं तलिनं च तत् ।। ६८२ मश्चमश्चकपर्यङ्कपल्यङ्काः खट्या समाः ! उच्छीर्षकमुपाद्धानवौंपाले पतद्ग्रहः ॥ ६८३ प्रेतिमाहे मुकुरात्मदर्शादर्शास्तु दर्पणे ] स्याद्वेत्रासनमासन्दी विष्टरः पीटमासनम् ॥ ६८४ कसिपुर्भोजनाच्छादावौशिरंशयनाशने । लाक्षा द्रुमामयो राक्षा रङ्गमाता पलंकपा ।। जतु क्षतघ्ना कृमिजा यावालत्तौ तु तद्रसः । अञ्जनं कज्जलं दीपः प्रदीपः कज्जलध्वजः ।। ६८६ स्नेहप्रियो गृहमणिर्दशाको दशेन्धनः । व्यजनं तालवृन्तं तद्धवित्रं मृगचर्मणा ।। आलावत तु वस्त्रस्य कङ्कतः केशमार्जनम् । प्रसाधनश्वाथ बालक्रीडनके गुडो गिरिः ।। गिरियको गिरिगुडः समौ कन्दुकगेन्दुकौ । राजा राधिवीशक्रमध्यलोकेशभूभृतः ॥ महीक्षित्पाधियो मूध(भिषिक्तो भूप्रजानृपः । मध्यमो मण्डलाधीशः स सम्राट् शास्ति यो नृपान ६९० यः सर्वमण्डलस्पेशो राजसूयं च योऽजयन् । चक्रवर्ती सार्वभौमस्ते तु द्वादश भारते ॥ ६९१ आर्षभिर्भरतरतत्र सगरस्तु सुमित्रभूः । मघया पैजयिरथाश्वसेननृपनन्दनः ।। ६९२ सनत्कुमारोऽध शान्तिः कुन्धुररो जिना अपि । सुभूमस्तु कार्तवीर्य पद्मः पद्मोत्तरात्मनः ॥ ६९३ हरिपेणो हरिसुतो जयो विजयनन्दनः । ब्रह्मसूनुर्ब्रह्मदत्तः सर्वेऽपीक्ष्वाकुवंशजाः ।। प्रजापत्यस्त्रिष्टष्ठोऽथ द्विपृष्ठो ब्रह्मसंभवः । स्वयंभू रुद्रतनयः सोमभूः पुरुषोत्तमः ॥ शैवः पुरुषसिंहोऽथ महाशिरःसमुद्भवः । सापुरुषपुण्डरीको दत्तोऽमिसिंहनन्दनः ।। ६९६ नारायणो दाशरथिः कृष्णस्तु वसुदेवभूः । वासुदेवा अमी कृष्णा नव शुक्ला बलास्त्वमी ।। ६९७ अचलो विजयो भद्रः सुप्रभश्च सुदर्शनः । आनन्दो नन्दनः पो रामो विष्णुद्विपस्त्वमी ।। ६९८ अश्वग्रीवस्तारकश्च मेरको मधुरेव च । निशुम्भवलिप्रल्हादलङ्केशमगधेश्वराः ॥ : सह त्रिषष्टिः स्युः शलाकापुरुषा अमी । आदिराजः पृधुर्वैन्यो मांधाता युवनाश्वजः ॥७०० धुन्धुमारः कुवलाश्वो हरिश्चन्द्रखिशङ्खजः । पुरूरवा चौध ऐल उर्वशीरमणश्च सः ॥ ७०१ दौष्यन्तिर्भरतः 'सर्वदमः शकुन्तलात्मजः । हैहयस्तु कार्तवीर्यो दो:सहस्रभृदर्जुनः ॥ ७०२ कौशल्यागन्दनो दाशरपी रामोऽस्य तु प्रिया । वैदेही मैपिली सीता जानकी घरासुता । ७०३ रामपुत्रौ कुशलवावेकयोतया कुशीलवी । सौमित्रिलक्ष्मणो वाली यालिरिन्द्रसुतश्च सः॥ ७०४ आदित्यसूनुः सुग्रीवो हनुमान्वनकङ्कटः । मारुतिः केसरिसुत भाञ्जनेयोऽर्जुनध्वजः ॥ पौलस्त्यो रावणो रक्षो लड्देशो देशकंधरः । रावणिः शक्रजिन्मेघनादो मन्दोदरीसुतः।। अजातशत्रुः शल्यारिधर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । कङ्कोऽजमीढो भीमस्तु मरुत्पुत्रो यूकोदरः ।। १. पल्यतोऽपि. २. यमनीत्यपि. ३. प्रस्तरोऽपि. ४. तेन उपधानम्, उपपईः. ५. प्रतिमहोऽपि. ६. पतवाहोऽपि. ७. गिरिकोऽपि. ८. गिरीयकोऽपि. ९. गेण्डुकोऽपि. १०. मूर्धावसिक्तोऽपि. ११. 'प'शब्दस्य 'भू'प्रभृतिनान्वयः; यौगिकत्वात् भूपालः, लोकपालः, नरपाल:, इत्यादयः. १२. सर्वदमनोऽपि. १३. मुप्रीवाग्रजोऽपि. १४. हनूमा- १५. 'ई'शब्दस्य रचसाप्यन्वयः यौगिकत्वात् राक्षसेदाः, लङ्कापतिः. १६. दद्यास-दशशिरो- नपि. देशकण्ठा अपि.

·७०८ अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । किर्मारकीचकवकहिडम्बानां निसूदनः । अर्जुनः फाल्गुनः पार्थः सव्यसाची धनंजयः ।। राधावेधी किरिटन्द्रिजिष्णुः श्वेतहयो नरः । वृहन्नलो गुडाकेशः सुभद्रेशः कपिध्वजः ॥ ७०९ वीभत्सः कर्णजित्तस्य गाण्डीवं गाण्डिवं धनुः । पाचाली द्रौपदी कृष्णा सैरंधी नित्ययौवना ॥७१० वेदिजा याज्ञसेनी च कर्णश्चम्पाधिपोऽगराट् । राधासुतोऽर्कतनयः कालपृष्टं तु तद्धनुः ।। श्रेणिकस्तु भंभासागे हालः स्यात्सातवाहनः । कुमारपालचौलुक्यो राजर्षिः परमार्हतः ॥ ७१२ मृतवमोक्ता धर्मात्मा मारिव्यसनवारकः । राजयीजी राजवंश्यो वीजवंश्यौ तु वंशजे || साम्यमात्यः सुहृत्कोशो राष्ट्रदुर्गयलानि च । राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ।। ७१४ तत्रं स्वराष्ट्रचिन्ता स्यादावापस्वरिचिन्तनम् । परिसन्दः परिकरः परिवारः परिग्रहः ।। ७१५ परिच्छदः परिवहस्तत्रोपकरणे अपि । राजशय्या महाशय्या भद्रासनं नृपासनम् ॥ सिंहासनं तु तद्वैमं छन्नमातपवारणम् । चामरं घालव्यजनं रोमगुच्छः प्रकीर्णकम् ॥ ७१७ स्थगी ताम्बूलकरको भृङ्गारः कनकालुका । भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भः पादपीट पदासनम् ॥ ७१८ अमात्यः सचिवो मन्त्री धीसखः सामवापिकः । नियोगी कर्मसचिव आयुक्तो व्यापृतश्च सः॥ ७१९ द्रष्टा तु व्यवहाराणां प्राविवाकोऽक्षदर्शकः । महामात्रः प्रधानानि पुरोधास्तु पुरोहितः ।। ७२० सौवस्तिकोऽध द्वारस्थः क्षत्ता स्याद्वारपालकः । दौवारिकः प्रतीहारो वेव्युत्सारकदण्डिनः ।। ७२१ रक्षिवर्गेऽनीकस्थः स्यादध्यक्षाधिकृतौ समौ । पौरोगवः सूदाध्यक्षः सूदस्यौदनिको गुणः ।। ७२२ भक्तकार: सूपकारः सूपारालिकवल्लवाः । भौरिकः कनकाध्यक्षो रूप्याध्यक्षस्तु नैष्किकः स्थानाध्यक्षः स्थानिकः स्याच्छुल्काध्यक्षस्तु शौल्किकः। शुल्कस्तु घट्टादिदेयं धर्माध्यक्षस्तु धार्मिकः७२४ धर्माधिकरणी चाथ हट्टाध्यक्षोऽधिकर्मिकः । चतुरङ्गवलाध्यक्षः सेनानीर्दण्डनायकः ॥ ७२५ स्थायुकोऽधिकृतो ग्रामे गोपो ग्रामेषु भूरिषु । स्यातामन्तःपुराध्यक्षेऽन्तर्वशिकावरोधिकौ ।। ७२६ शुद्धान्तः स्यादन्तःपुरमवरोधोऽवरोधनम् । सौविदल्ला कक्षुकिनः स्थापत्याः सौविदाश्च ते ॥ ७२७ पण्डे वर्पवरः शत्रौ प्रतिपक्षः परो रिपुः । शात्रवः प्रत्यवस्थाता प्रत्सनीकोभियात्यरी ।। दस्युः सपत्नोऽसहनो विपक्षो द्वेपी द्विषन्वैर्यहितो जियांसुः । दुहृत्परेः पन्धकपन्धिनौ द्विट्प्रत्यर्थ्यमित्रावभिमात्यराती ।। ७२९ वैरं विरोधी विद्वेषो वयस्यः सवयाः सुहृत् । स्निग्धः सहचरो मिन्नं सखा सख्यं तु सौहृदम् ।। ७३० सौहार्दै साप्तपदीनमैत्रयजर्याणि संगतम् । आनन्दनं खाप्रच्छनं स्यात्सभाजनमित्यपि ॥ विपयानन्तरो राजा शत्रुमित्रमतः परम् | उदासीनः परतरः पाणिग्राहस्तु पृष्ठतः ॥ ७३२ अनुवृत्तिस्त्वनुरोधो हेरिको गूढपूरुपः । प्रणिधिर्यधाहवर्णोऽवसो मन्त्रवियरः ॥ वातीयनः पशश्चार आप्तप्रत्ययिती समौ । सन्निणि स्थागृहपतिर्दूत संदेशहारकः ॥ ७३४ संधिविग्रहयानान्यासनद्वैधाश्रया अपि । पङ्गुणाः शक्तयस्तिस्रः प्रभुखोत्साहमबजाः ॥ सामदानभेददण्डा उपायाः साम सान्त्वनम् । उपजापः पुनर्भेदो दण्डः स्यात्साहसं दमः ॥ ७३६ १. 'निसूदन'पदस्य किर्मीरेणाप्यन्वयः; यौगिकत्वात् किमारारित्यादयोऽपि. २. बीमत्सुरपि. ३. यौगिक- त्वात् कर्णारिरित्यादयोऽपि. ४. यौगिकत्वात् राधेय इत्यादयोऽपि. ५. सालवाहनोऽपि. ६. परिजनोऽपि. ७. ट. पतिरपि. ८. आन्तायुरिकोपि. ९. तेन परिपन्थकः; परिपन्थी. .

·। ३ मर्यकाण्ड । ३१ प्राभृत ढौवन लम्नोत्कोच कौशल्कामिपे । उपाचार प्रदान दा हारो ग्राह्यायने अपि ॥ ७३७ मायोपेक्षेन्द्रजालानि क्षुद्रेपाया इमे प्रय । मृगयाक्ष खिय पान वाक्पारुष्यार्थदूषणे ।। दण्डपारुष्यमित्येतद्धेय व्यसनसप्तकम् । पौरुष विक्रम शौय शौटीय च पराक्रम ॥ यत्कोपदण्डज तेज स प्रभाव प्रतापवत् । भिया धर्मार्थकामैश्च परीक्षा या तु सोपधा ।। ७४० तन्मश्राधषडक्षीण पतृतीयाद्यगोचर । रहस्सालोचा मना रहश्छन्नमुपहरम् ॥ ७४१ विवित्तविजनैकान्तनि शलामानि केवलम् । गुह्ये रहस्य न्यायस्तु देशरूप समञ्जसम् ।। ७४२ कल्याभ्रेपौ नयो न्याय्य तूचित युक्त साप्रते । लभ्य प्राप्त भजमानाभिनीतोपयिकानि च ॥ प्रनिया लधिकारोऽथ मर्यादा धारणा स्थिति । सस्थापराधस्तु मन्तुळलीक विप्रियागसी ॥७४४ बलि करो भागधेयो द्विपाद्यो द्विगुणो दम । वाहिनी पृतना सेना घल सैन्यमनीक्निी ।। ७४५ फटक ध्वजिनी तन्त्र दण्डोऽनीक पताकिनी ] वरूधिना चमूश्चन स्वन्धावारोऽस्य तु स्थिति ७४६ शिविर रचना तु स्याहृयूहो दण्डादिको थुधि । प्रत्यासारो व्यूहपाणि सैन्यपृष्ठे प्रतिमह ।।७४७ एकेभैकरपा उपश्वा पत्ति पञ्चपदातिका । सेना सेनामुख गुल्मो वाहिनी पृताना चमू ।। अनिकिनी च पत्ते स्यादिभ्यात्रिगुणै क्रमात् । दशानिदिन्येऽक्षौहिणी सज्जन तूपरक्षणम् ७४९ वैजयन्ती पुन केतु पैताका केतन ध्वज । अस्योचूलावचूाख्या/धोमुखकूर्चका ।। गजो बाजी रथ पत्ति सेनाङ्ग स्याच्चतुर्विधम् । युद्धार्थे चक्रवद्याने शताङ्ग स्पन्दनो रथ ॥ ७५१ सोडार्थ पुष्परयो देवार्थस्तु मरुद्रप । योग्यो रथो वैनयिकोऽध्वरण परियानि ॥ ७५० कर्णीग्य प्रवहण डयन रथगर्भक । अनस्तु शक्टोऽथ स्याद्गबीरम्बलियायकम् ॥ अथ काम्बलवानाद्यास्तस्तै परिवृते रथे । स पाण्डुकम्बली य स्यात्सत्रीत पाण्डुकम्पलै ॥ ७५८ स तु द्वैपो वैयाघ्रश्च यो वृतो द्विपिचर्मणा । रभाग रथपादोऽरि चन' धारा पुन प्रधि ।। नेमिरक्षाप्रकीले खण्याणी नाभिस्तु पिण्डिका । युगधर कूवर स्याद्युगमीशान्तवन्धनम् ॥ युगकीलकस्तु शम्या प्रासगस्तु युगान्तरम् । अनुकर्णो दाबंध स्थ धुर्वी यानमुख च ध || ७५७ रथगुप्तिस्तु वरूपो रथाङ्गानि त्यपस्करा । शिविका याप्ययानेऽथ दोला प्रेक्षादिका भात् ॥ ७५८ वैनीता परस्परावाहन शिविकादिकम् । यान युग्य पत्रं वाह्य वद्य वाहनधारण । ७५९ नियन्ता प्राजिता यन्ता सूत सव्यसारथी । दक्षिणस्थप्रचेतारौ क्षत्ता रथकुटुम्बिन ॥ ७६० रथारोहिणि तु रपी रथिके रथिरो रथी । अश्वारोहे श्ववार सादी च तुरगी च स ॥ हस्त्यारोहे सादियन्तृमहामातृनिषादिन । आधोरणा हस्लिपक गजाजावेभपारका ॥ ७६२ योद्धारश्च भटा योधा सेनारक्षास्तु सैनिका । सनाया ये समवेतारते सैन्या सैनिका अपि ॥७६३ ये सहस्रेण योद्धारस्ते साहस्रा सहस्रिण । छायारधार पताकी वैजयन्तिक ॥ ७६४ परिधिस्थ परिचर आमुत्त प्रतिमुक्तवत् । अपिनद्ध पिनद्धोऽथ सादो व्यूटकट ॥ दशितो वैर्मित सज्ज सनाहो धर्म कङ्कट । जगर करच दशस्तनुत्र माठ्युर छद ।। ७६६ निचोलक स्यात्कूर्पासो वारवाणश्च कक्षुक । सारसन (वधिकाङ्गहदि धाप सरभुकै ॥ शिरस्त्राणे तु शीर्षण्य शिरस शीर्षक च तत् । नामादमुदरताण जहात्राण तु मलुणम् ।। ७६८ १ तेन उपचार , उपप्रदानम, उपदा, उपहारा, उपग्राह्य , उपापनम् २ शिविरामत्य ये ३ पटामापि ४ कवचितोऽपि ५ तनुत्राणमपि ६ अधियाङ्गमित्येके धियानमित्य ये ७ खोलमपि ७६१ ·७७० ७७८ अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । वाहुनाणं पाहुलं स्याज्जालिका स्वगरक्षणी । जालपायापसी स्यादापुधीयः शस्त्रजीविनि.॥ ७६९ . काण्डपृष्टायुधिको च तुल्यौ प्रासिककौन्तिकौ । पारश्वधिकस्तु पारश्वधः परश्वधायुधः ॥ स्यु३लिंशिकशात्तीकयाप्टीकास्तत्तदायुधाः । तूंणी धेनु दानुष्कः स्यात्काण्डीरस्तु काण्डवान||७७१. कृतहस्तः कृतपुतः सुप्रयुक्तशरो हि यः । शीघ्रवेधी लघुहस्तोऽपराद्धपुस्तु लक्ष्यतः ॥ च्युतेपुर्दूरवेधी तु दुरापाल्यायुधं पुनः । हेतिः प्रहरणं शस्नमस्रं तच्च चतुर्विधम् ॥ मुक्तं द्विधा पाणियनमुक्तं शक्तिशरादिकम् । अमुक्तं शस्त्रिकादि स्याद्यष्टधाद्यं तु द्वयात्मकम्।।७७४ धेनुश्चापोऽसमिष्वासः कोदण्डं धन्व कार्मुकम् । द्रुणासौ लस्तकोऽस्यान्तरगं त्वर्तिरटन्यपि ॥७७५ मौर्वी जीवा गुणो गव्या शिक्षा वाणासनं दणा। शिञ्जिनी ज्या च गोधातु तलं ज्याघातवारणम् ॥७७६ स्थानान्यालोढवैशाखप्रत्यालौढानि मण्डलम् । समपादं च वेध्यं तु लक्ष्यं लक्षं शरव्यकम् ॥ ७७७ घाणे प्रपत्कविशिखी खगगार्धपक्षी काण्डाशुगप्रदरसायकपत्रवाहाः । पत्रीप्वजिह्मगशिलीमुखकङ्कपत्ररोपाः फलम्बशरमार्गणचित्रपुवाः॥ प्रक्ष्वेडनः सर्वलोहो नाराच एपणश्च सः । निरस्तः प्रहिते बाणे विषाक्ते दिग्धलिप्तको ॥ ७७९ याणमुक्तिर्व्यवच्छेदो दीप्तिर्वेगस्य तीव्रता । क्षुरप्रतद्वलार्धेन्दुतीरामुख्यास्तु तद्भिदः ।। पक्षो वाजः पत्रणा तभ्यासः पुवस्तु कर्तरी । तूणो निपङ्गस्तूणीर उपासङ्गः शराश्रयः ॥ ७८१ शरधिः कलापोऽप्यष चन्द्रहासः करयालनिखिंशकृपाणखङ्गाः। तरवारिकौक्षेयकमण्डलामा असिष्टिरिष्टी सरस्य मुष्टिः॥ ७८२ प्रत्याकारः परीवारः कोशः खड्गपिधानकम् । अड्डनं फलक चर्म खेटकावरणराः ॥ भस्य मुष्टिस्तु संग्राहः क्षुरी छुरी कृपाणिका । शरुयंसेर्धेनुपुत्र्यौ च पनपालस्तु सायता ॥ दण्डो यष्टिश्च लगुडः स्यादीली करवालिका । भिन्दिपाले सृगः कुन्ते प्रासोऽथ द्रुघणो धनः७८५ मुद्गरः स्यात्कुठारस्तु परशुः पर्युपर्थधौ । परश्वधः स्वधितिश्च परिघः परिघातनः॥ सर्वला तोमरे शल्यं शौ शूलेत्रिशीर्षकम् । शक्तिपदृिशदुःस्फोटचकाद्याः शस्त्रजातयः॥ खुरली तु श्रमो योग्याभ्यासस्तद्भः खलूरिका । सर्वाभिसारः सर्वोपः सर्वसंहननं समाः || ७८८ लोहाभिसारो दशम्यां विधि राजनात्परः । प्रस्थान गमनं व्रज्याभिनिर्याणं प्रयाणकम् ॥ यात्राभिषेणनं तु स्यात्सेनयाभिगमो रिपो । स्यात्सुहृद्धलमासारः प्रचक्र चलितं बलम् ।। ७९० प्रसारस्तु प्रसरणं तृणकाष्ठादिहेतवे । अभिक्रमो रणे यानमभीतस्य रिपून्प्रति ॥ अभ्यमियोऽभ्यमित्रीयोऽभ्यमित्रीणोऽभ्यरि ब्रजन् । स्यादुस्वानुरसिल उर्जस्युर्जखलौ समौ १७९२ सांयुगीनो रणे साधुजेता जिष्णुश्च जित्वरः । जय्यो यः शक्यते जेतुं जेयो जेतव्यमात्रके ॥ ७९३ वैतालिका बोधकरा अधिकाः सौखसुप्तिकाः । पाण्टिकायाक्रिकाः सूतो बन्दी मङ्गलपाठकः ॥ ७९४ मागघो मगधः संशप्तका युद्धानिवर्तिनः । नमः स्तुतिव्रतस्तस्य अन्धो भोगावली भवेत् ॥ प्राणः स्पाम तरः पराक्रमवलद्युम्नानि शौयौंजसी शुष्मं शुष्म च शक्तिरूँजसहसी युद्धं तु संख्यं कलिः । १. निपङ्गीत्यपि. २. यौगिकत्वात् धनुर्धरः, धन्वी, धनुष्मानित्यादया. ३. धनूरपि. ४. सरकोऽपि. ५. अ- सिधेनुः, असिपुनी. ६. तरवारिकेत्यन्ये. ७. पलियोऽपि. ८. सौसशायनिक सौसमुतिकावपि. ७८४ ७८७ . ९. ऊगपि.

·३ मर्यकाण्डः। ८०० ८०८ संग्रामाहवसंप्रहारसमरा जन्यं युदायोधनं 'संस्फोटः कलहो मृधं प्रहरणं संयद्रणो विमहः ॥ ७२६ 'द्वन्द्वं समाघातसमायाभिसंपातसंमर्दसमित्मघाताः । आस्कन्दनाजिप्रधनान्यनीकमभ्यागमश्च प्रविदारणं च ॥ समुदायः समुदयो राटिः समितिसंगरौ । अभ्यामर्दः संपरायः समीकं सांपरायिकम् ॥ ७९८ आमन्दः संयुगश्वाथ नियुद्धं तद्भुनोद्भवम् । पटहाडम्बरौ तुल्यौ तुमुलं रणसंकुलम् ॥ नासीरं स्वप्रयानं स्थादवमर्दस्तु पीडनम् । प्रपातस्त्वभ्यवस्कन्दो धाट्यभ्यासादनं च सः ॥ तद्रात्रौ सौप्तिकं वीराशंसनं त्याजिभीष्मभूः । नियुद्धभूरक्षवाटो मोहो मूळ च कश्मलम् ॥ ८०१ वृत्ते भाविनि वा पुढे पानं स्याद्वीरपाणकम् । पलायनमपयानं संदावद्रयविद्वाः ॥ ८०२ अपक्रमः समुत्प्रेभ्यो द्रावोऽथ विजयो जयः । पराजयो रणे भङ्गो डमरे डिम्बविप्लवौ ।। वैरनिर्यातनं वैरशुद्धिर्वैरप्रतिक्रिया । वलात्कारस्तु प्रसभं हटोऽथ स्खलितं छलम् ॥ पगपर्यभितो भूतो जितो भनः पराजितः । पलायितस्तु नष्टः स्यादृहीतदिक्तिरोहितः ॥ ८०५ जिताहवो जितकाशी प्रस्कन्नः पतितः समौ । चारः कारा गुप्तौ वन्द्यां ग्रहकः प्रापतो प्रेहः॥८०६ चातुर्वण्य द्विजक्षत्रवैश्यसन्द्रा नृणां भिदः । प्राचारी गृही वानप्रस्थो मिझुरिति क्रमात् ।। ८०७ चखार आश्रमास्तत्र वर्णी स्याब्रह्मचारिणि । ज्येष्ठाश्रमी गृहमेधी गृहस्थः स्नातको गृही॥ वैखानसो वानप्रस्थो भिक्षुः सौन्यासिको यतिः । कर्मन्दी रक्तवसनः परिव्राजकतापसौ । ८०९ पाराशरी पारिकाझी मस्करी पारिरक्षकः । स्थाण्डिलः स्थण्डिलशायी यः शेते स्थण्डिले व्रतात् ॥ ८१० तपालेशसहो दान्तः शान्तः श्रान्तो जितेन्द्रियः । अवदानं कर्म शुद्ध ब्राह्मणस्तु त्रयीमुखः ॥ ८११ भूदेवो पाडवो विप्रो ब्यमाभ्यां जातिजन्मजाः । वर्णज्येष्ठः सूत्रकण्ठः पट्कर्मा मुखसंभवः ।। ८१२ वेदगर्भः शमीगर्भः सावित्रो मैन एव सः । बटुः पुनर्माणवको भिक्षा स्याद्रासमात्रकम् ।। ८१३ उपनायस्तूपनयो वट्करणमानयः । अनीन्धनं स्वग्निकार्यमग्नीध्रा चामिकारिका । पालाशो दण्ड भाषाढो व्रते राम्भस्तु वैणवः । वैल्वः सारस्वतो रौच्या पैलवस्त्वौपरोधिकः ।। ८१५ ,आश्वत्थस्तु जितनेमिरोदुम्बर उलूखलः । जटा सटा वृपी पीठं कुण्डिका तु कमण्डलुः ।। श्रोत्रियश्छान्दसो यष्टान्वादेष्टा स्यान्मखे व्रती । याजको यजमानश्च सोमयाजी तु दीक्षितः८१७ "इज्याशीलो यापजूको यज्वा स्वादासुताबलः। सोमपः सोमपायो सारस्पपीतापटियार ॥ १९९८ सर्ववेदास्तु सर्वस्वदक्षिणं यज्ञमिष्टवान् । यजुर्विदध्वर्युम्विद्धोतोद्गाता तु सामवित् ।। यज्ञो यागः सवः सत्रं स्तोमो मन्युर्मखः क्रतुः । संस्तरः सप्ततन्तुश्च पितानं पहिरध्वरः ।। ८२० अध्ययनं प्रमयज्ञः स्याद्देवयज्ञ आहुतिः । होमो होत्रं वषट्कारः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ।। ८२१ तच्छाद्धं पिण्डदानं च नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् । भूतयज्ञो पलिः पञ्च महायज्ञा भवन्त्यमी ।। पौर्णमासश्च दर्शश्च यज्ञौ पक्षान्तयोः पृथक् । सौमिकी दीक्षिणीयेष्टिीक्षा तु व्रतसंग्रहः ॥ ८२३ वृत्तिः सुगहना कुम्बा वेदी भूमिः परिष्कृता । स्थण्डिलं चत्वरं चान्या यूपः स्याद्यज्ञकीलकः ॥८२४ चपालो यूपकटको यूपकर्णो घृतावनी । यूपाप्रभागेस्यातमारणिनिमन्धदारुणि ॥ ८२५ १. संस्फेटोऽपि. २. अवस्कन्दोऽथि. ३. द्रावशब्दस्य समादिभिरन्वयः, नरानमपि. ४. भूतराब्दस्य परादिभिरन्वयः. ५. महाब्दः प्रादिनान्वेति. ५. ह्यप्रशब्दो प्रत्येकं जास्यादिनान्वेति.

·८२७ ८२८ ८४० अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । स्युर्दक्षिणाहवनीयगार्हपत्यास्त्रयोऽग्नयः । इदमग्नित्रयं त्रेता प्रणीतः संस्कृतोऽनलः ।। ८२६ ऋक्सामिधेनी धाय्या च समिदाधीयते यया । समिदिन्धनमेधेमतर्पणैधासि भस्म तु ॥ सातिर्भसित रक्षा क्षारः पात्रं सुवादिकम् । घुव गधरा सोपभृज्जुहूः पुनरुत्तरा ।। ध्रुवा तु सर्वसंज्ञार्थ यस्यामाज्यं निधीयते । योऽभिमन्त्र्य निहन्येत स स्यात्पशुरुषाकृतः ८२९ परम्पराकं शंसनं प्रोक्षणं च वधो मखे । हिंसाथै कर्माभिचारः स्याद्यज्ञाहं तु यज्ञियम् ॥ ८३० हविः सानाय्यमामिक्षा शृतोष्णक्षीरगं दधि । क्षीरशरः पयस्ता च तन्मस्तुनि तु वाजिनम् ॥८३१ हव्यं सुरेभ्यो दातव्यं पितृभ्यः कव्यमोदनम् । आज्ये तु दधिसंयुक्त पृपदाज्यं पृपातकम् ॥ ८३२ दभा तु मधुसंयुक्तं मधुपर्क महोदयः । हवित्री तु होमकुण्डं हव्यपाकः पुनश्चरुः ॥ अमृतं यज्ञशेपे स्याद्विधसो भुक्तशेपके । यज्ञान्तोऽवभृथः पूर्त वाप्यादीष्टं मखक्रिया ॥ इष्टापूर्त तनुभयं यहि #ष्टिस्तु विष्टरः । अमिहोत्र्यमिविवाहितामावथामिरक्षणम् ॥ अध्याधानममिहोत्रं दी तु घृतलेखनी । होमाग्निस्तु महाज्वालो महावीरः प्रवर्मवत् ।। होमधूमस्त निगणो होमभस्म तु वैष्टुतम् । उपस्पर्शस्त्वाचमनं घारसेकौ तु सेचनम् ॥ प्रसासनं ध्यानयोगासनेऽथ ब्रह्मवर्चसम् । वृत्ताध्ययनद्धिः पाठे साहदाञ्जलिरञ्जलिः ।। ८३८ पाटे तु मुखनिःकान्ता विप्नुपो बहाविन्दवः । साकल्यवचनं पारायणं कल्पे विधिक्रमौ ॥ मूलेऽङ्गुष्टस्य स्याद्रानं तीर्थं कार्य कनिष्ठयोः । पित्र्यं तर्जन्यङ्गुष्टान्तर्दैवतं बगुलीमुखे ॥ अहात्वं तु ब्रह्मभूयं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि । देवभूयादिकं तद्वदथोपाकरणं श्रुतेः॥ ८४१ संस्कारपूर्व ग्रहणं स्यात्स्वाध्यायः पुनर्जपः । औपवस्त तूपवासः कृच्छ्रे सांतपनादिकम् ॥ प्रायः संन्यास्यनशने नियमः पुण्यकं व्रतम् । चरित्रं चरिताचारौ चारित्रचरणे अपि । वृत्तं शीलं च सर्वैनोध्वंसिजप्येऽधमर्पणम् । समास्तु पादग्रहणाभिवादनोपसंग्रहाः ॥ उपवीतं यज्ञसूत्रं प्रोद्धृते दक्षिणे करे । प्राचीनावीतमन्यस्मिन्निवीतं कण्ठलम्बितम् ॥ . प्राचेतसस्तु वाल्मीकिर्वल्मीककुशिनौ कविः । मैत्रावरुणवाल्मीको वेदव्यासस्तु माठरः ॥ ८४६ द्वैपायनः पाराशर्यः कानीनो बादरायणः । व्यासोऽस्याम्या सत्यवती वासवी गन्धकालिका ॥८४७ योजनगन्धा दाशेयी शालकायनजा च सा । जामदग्न्यस्तु रामः स्याद्धार्गयो रेणुकासुतः ॥ ८४८ नारदस्तु देवब्रह्मा पिशुनः कलिकारकः । वसिष्ठोऽरुन्धतीजानिरक्षमाला बरुन्धती ।। ८४९ त्रिशङ्खयाजी गाधेयो विश्वामिन्नश्च कौशिकः । कुशारणिस्तु दुर्वासाः शतानन्दस्तु गौतमः ।। ८५० याज्ञवल्क्यो हारात्रियोगेशोऽप्यथ पाणिनौ । सालातुरीयदाक्षेयौ गोनर्दीये पतञ्जलिः ।। ८५१ कात्यायनो वररुचिर्मेधाजिम पुनर्वसुः । अथ व्याडिविन्ध्यवासी नन्दिनीतनयश्च सः ॥ ८५२ स्फोटायनस्तु कक्षीवान्पालकाप्ये करेणुभूः । वात्स्यायने मल्लनागः कौटल्पश्चणकात्मजः ॥ द्रामिलः पक्षिलस्वामीविष्णुगुप्तोऽझुलश्च सः। क्षततोऽवकीर्णी स्याद्रायः संस्कारवर्जितः ॥ ८५४ शिश्विदानः कृष्णकर्मा प्रमवन्धुद्धिजोऽधमः । नष्टानिरिहा जातिमात्रजीवी द्विजग्रुवः ॥ ८५५ धर्मध्वजी लिङ्गवृत्तिर्वेदहीनो निराकृतिः । वार्ताशी भोजनार्थ यो गोत्रादि वदति स्वकम् ॥ ८५६ उच्छिष्टभोजनो देवनैवेद्यवलिभोजनः । अजपस्वसदध्येता शाखारण्डोऽन्यशाखकः ॥ १. शमनमित्यन्ये. २. आदिकविरपि. ३. भैश्नावरूणिरपि. ४. रेणुकेयोऽपि. ५. योगीशोऽपि. ६. कालोऽपि. ७. चाणक्योऽपि. ८४२ ८४४ ८५७ ·३५ ८७० ३ मर्मकाण्ड । शम्नाजीर काण्डपृष्ठो गुरुहा नरसीला । मलो देवादिपूजायामश्राद्धोऽथ मलिम्लुच ॥ ८५८ पञ्चयज्ञपरिभ्रष्टा निषिद्धैक्रुचि खर । सुप्ते यस्मिनुदेत्सोऽस्तमेति च कमेण तौ ।। ८५९ अभ्युदिताभिनिर्मुक्तौ वीरोज्नो न जुहोति प । अग्निहोनच्छलाद्याच्यापरो वीरोपजीविक ॥८६० चौरविप्लारको जुहद्धनै शूद्रसमाहितै । स्याद्वादवाद्याहत स्याच्छून्यवादी तु सौगत ॥ ८६१ नैयायिकत्यक्षपादो योग साख्यस्तु कापिल । वैशेषिक सादौलूक्यो यार्हस्पत्यस्तु नास्तिर ॥८६२ चार्गको लौगायतिमश्चैते पडपि तार्किका | क्षत्र तु क्षनियो राजा राजन्यो चासभन ॥ ८६३ अर्या भूमिस्पृशो वैश्या अरव्या अरजा पिश । वाणिज्य पाशुपाल्य च कर्पण चेति वृत्तय ।। ८६४ आजीवो जीवन वार्ता जीविका वृत्तिवेतने | उछो धान्यक्णादान कणिशादर्जन शिलम् ||८६५ का तहयमन्त कृष्टिर्मत तु याचितम् । अयाचित स्यादमृत सेवावृत्ति श्वजीविरा ॥ सत्यान्त तु वाणिज्य घणिज्या वाणिजो वणिम् । भयविनायिकपण्याजीपापणिग्नेगमा ॥ ८६७ वैदेह सार्थवाहश्च नायक ऋयिर क्यो । यदे तु विपूर्यास्ते मूल्ये वसाघवम्या ॥ ८६८ मूलद्रव्य परिपणो नीती लामोऽधिक फलम् । परिदान विनिमयो नैमेय परिवर्तनम् ॥ ८६९ व्यतिहार परा” वैमेयो विमयोऽपि च । निक्षेपोपनिधी न्यासे प्रतिदान तदर्पणम् ॥ सध्यमात्र प्रेय अग्य न्यस्त प्रयाय यत् । पणितव्य तु विक्रेय पण्य सत्यापन पुन ।। ८७१ सत्यकार सत्साकृतिस्तुल्यौ विपणवित्रयो । गण्य गणेय सख्येय सरया कादिका भवेत् ॥८७२ यथोत्तर दशगुण भवेदेको दशामुत । शत सहस्रमपुत रक्षप्रयुतकोटय ॥ ८७३ अर्युदमन पर्व च निसव च महाम्युजम् । शकुर्वाधिरन्त्य मध्य परार्धं चेति नामत ।। असग्दय द्वीपवादि पुङ्गलात्मानन्तकम् । सायानिक पोतवणिग्यानापान बहिनाम् ।। ८७५ घोहिल वहन पोत पोतबाहो नियामर । निर्याम कर्णधारस्तु नाविको नौस्तु मङ्गिनी ॥ ८७६ सरीतरिण्यो वेडी च द्रोणी काष्ठाम्वुवाहिनी । नौपदण्ड क्षेपणी स्याद्गुणवृक्षस्तु कृपा ॥ ८७७ पोलिन्दास्त्वनारादण्डा सान्मङ्गो मङ्गिनीशिर । अभ्रिस्तु काप्टरदार सेस्पान तु सेवनम्||८७८ येनिपात कोटिपात्रमरित्रेऽथोडुप पर । कोलो भेलस्तर नश्व स्यात्तरपण्यमानर । ८७९ झ्याजीयो द्वैगुणिको वाधुपिन पुसीदक । वाधुपिश्च कुसीदार्थप्रयागौ पृद्धिजीरने ॥ पृद्धि पलान्तरमृण तूद्धार पर्युदशनम् । याच्याप्त याचितक परिवृत्त्यापमित्यम् ।। ८८१ अधमों प्राहक स्यादुत्तमर्णम्तु दायर । प्रतिभूलना साक्षी सेय आधिस्तु धन्धा ॥ ८८२ सुलगी पौतर मान वर कुटवादिभि । पाय्य हस्तादिभिस्तन स्याहा पथ मापा ॥ से तु पोटश कर्पोऽक्ष पल वर्षचतुष्टयम् । पिस सुवर्णो हेग्नोऽभे पुरविम्नस्तु त परे ॥ ८८८ तुग पलशस तासा शिया भार आचित । शायट शायटीनथ शगले दशारित ॥ ८८५ ८८६ चतुर्भि मुड प्रस्थ प्रस्पैश्चतुभिराढा । तुभिराग सागे पोराभिश्च ने ॥ चतुर्विशत्याराना हस्तो दण्श्चतुपर । तसहस्र तु गब्यून पोतो तो नु गोरतम् ॥ गच्या गव्यूतगव्युनी चतुषोश तु योजनम् । पाशुशल्य जीरवृत्तिर्गामान्गोमी गंगावरे || ८८८ ८८९ गोपारे गोभुगाभीरगोपगोमययतया । गोपि दोऽधितो गोपु जायास्यजीरिस ॥ १ अनेकान्तायपि २ मो.पि ३ बमो-पि ४ रोकाविधिोए ५ मापोटी ६ गोभराजी ८८० ८८३ ८८७ ·अभिधानसंग्रहः :-६ अभिधानचिन्तामणिः । कुटुम्बी कर्षका क्षेत्री हली कृपिककार्षिकौ । कृषीवलोऽपि जिला तु हलिः सीरस्तु लागलम् ।।८९० गोदारणं हलमीपासीते तहण्डपद्धती । निरीपे कुटकं फाले कृपकः कुशिकः फलम् ॥ ८९१ दानं लवित्रं तन्मुष्टौ घण्टो मयं समीकृत्तौ गोदारणं तु कुदालः खनित्रं त्ववदारणम् ॥ ८९२ प्रतोदस्तु प्रवयणं प्राजनं तोग्रतोदने । योत्रं तु योक्रमावद्धः कोटि शो लोटभेदनः ।। मेधिर्मेथिः खले पाली खले गोवन्धदारु यत् । शुद्रान्यवर्णी वृपलः पद्यः पज्जो जघन्यजः ॥८९४ ते तु मूर्धाभिपित्ताद्या रथकृन्मिश्रजातयः । क्षनियायां द्विजान्मूर्धाभिषिक्तो विस्त्रियां पुनः ॥८९५ अम्बष्टोऽथ पारशवनिपादौ शूद्रयोपिति । क्षम्नान्माहिप्यो वैश्यायामुग्रस्तु घृपलखियाम् ॥ ८९६ वैश्यात्तु करणः शूद्रात्यायोगवो विशः स्त्रियाम् । क्षत्रियायां पुनः क्षत्ता चाण्डालो प्राहाणस्त्रियाम्८९७ चैश्यात्तु मागधः क्षम्यां वैदेहिको द्विजस्त्रियाम् । सूतस्तु क्षत्रियाज्जात इति द्वादश तजिदः॥८९८ माहिष्येण तु जातः स्यात्करण्यां रथकारकः । कारुस्तु कारी प्रकृतिः शिल्पी श्रेणिस्तु तद्गणे ॥८९९ शिल्प कला विज्ञानं च मालाकारस्तु मालिकः । पुष्पाजीवी पुष्पलावी पुप्पाणामवचायिनी ॥९०० कल्पपालः सुराजिवी शोण्डिको मण्डहारकः । वारिवास: पानवणिरध्वजो ध्वज्यासुतीवलः ॥९०१ मचं मदिष्ठा मदिरा परित्रुता कश्यं परिस्तुन्मधु कापिशायनम् । गन्धोत्तमा कल्पमिग परिप्लुता कादम्बरी स्वादुरसा हलिप्रिया ।। शुण्डाहाला हारहरं प्रसन्ना वारुणी सुरा । माकं मदना देवसृष्टा कापिशमधिजा।। मध्वासवे माधवको मैरेये शीधुरासयः । जगलो मेदको मद्यपङ्कः किण्यं तु नमः॥ नमहुर्मद्यबीजं च मद्यसंधानमासुतिः । आसवोऽभिपवो मद्यमण्डकारोत्तमौ समौ ।। गल्वर्कस्तु चपकः सात्सरकथानुतर्पणम् । शुण्डापानं मदस्थानं मधुवारा मधुक्रमाः ।। सपीतिः सहपानं स्यादापानं पानगोष्ठिका । उपदंशस्त्ववदंशश्चक्षणं मद्यपाशनम् ॥ नाधिमः स्वर्णकारः कलादो मुष्टिकश्व सः । तैजसावर्तनी मूपा भला चर्मप्रसेविका ॥ आस्फोटिनी वैधनिका शाणस्तु निकपः कषः । संदंशः स्यात्कङ्कमुखो भ्रमः कुन्दं च यत्रकम्॥९०९ चैकटिको मणिकारः शौल्विकस्ताम्रकुट्टकः । शादिकः स्यात्काम्यविकस्तुन्नवायस्तु सौचिकः ॥९१० कृपाणी कर्तरी कल्पन्यपि सूची तु सेवनी । सूचीसूत्रं पिप्पलिकं तकः कर्तनसाधने । पिञ्जनं विहननं च तूलस्फोटनकार्मुकम् । सेवनं सीवनं स्यूतिस्तुल्यौ स्यूतप्रसेवकौ ॥ ९१२ तन्तुवायः कुविन्दः स्यात्रसरः सूनवेष्टनम् । वाणियूँतिर्वाणदण्डो वेमा सूत्राणि तन्तवः ॥ ९१३ निणे कस्तु रजकः पादुकाकृत्तु चर्मकृत् । उपानत्पादुका पादू: पनद्धा पादरक्षणम् ।। प्राणहितानुपदीना बावद्धानुपदं हि या । नधी वधौ वरना स्यादारा चर्मप्रभेदिका ॥ ९२५ कुलालः स्यात्कुम्भकारो दण्डभृचक्रजीवकः। शाणाजीवः शस्त्रमा| भ्रमासत्तोऽसिधावकः॥ ९१६ धूसरश्चाक्रिकस्सैली स्यापिण्याकखलौ समौ । रंधकृत्स्थपतिस्त्वष्टा काष्ठतड्तक्षवर्धकी ॥ मामायत्तो पामतक्षः कौटतक्षोऽनधीनकः । वृक्षभित्राक्षणी वासी ऋकचं करपन्नकम् ।। स उद्धनो यत्र काप्ठे काष्ठं निक्षिप्य तक्ष्यते । वृक्षादनो वृक्षभेदी टकः पापाणदारकः । न्योकारः कर्मारो लोहकारः कूटं खयोधनः । ब्रश्चनः पनपरशुरीपीका तूलिकेपिका ॥ भक्ष्यकारः कान्दविकः कन्दुस्खेदनिके समे । रङ्गाजीवस्तौलकिकश्चित्रकृञ्चाथ तूलिका ॥ १. कृपकोऽपि. २. कोटीशोऽपि. ३. धावकोऽपि, ४. पादत्राणम् अपि. ५. तिलंतुदोऽपि. ६. रथकारोऽपि. ९०८ ९२० ९२१ ·९०० ४ तिर्यकाण्ड । निका निउमालेख्य पलगण्डस्तु लेप्या । पुल लेप्यादिम स्यान्नापितश्चण्डिल क्षुरी क्षुरमर्दी दिवासीर्तिमुण्डकोऽन्तायसाय्यपि 1 मुण्डन भद्राकरण वपन परिवापनम् ।। ९२३ क्षौर नाराची वेपण्या देवाजीवस्तु देवल । मार्दगिको मौरनिको वीणावादस्तु वैणि ॥ ९२४ येणुध्म स्याद्वैणविक पाणिघ पाणिवादर । स्यात्प्रातिहारिको मायाजीवी माया तु शाम्मरी||९२५ इन्द्रजाल तु कुहक जाल कुसूतिरियपि । कौतूहल तु कुतुक कौतुक च कुतूहलम् ।। ९२३ व्याधो मृगवधाजीवी लुधको मृगपुश्च स ! पापभृिगयाखेटो मृगव्याच्छोदने अपि ॥ ९२७ जालिसश्च वागुरिको धागुरा मृगजालिका । शुम्न घराटको रज्जु शुल्र तश्री वटी गुण ॥ ९२८ धीवर दाशवर्ती यडिश मत्स्यवेधनम् । आनायस्तु मस्यजाल फुयेणी मत्स्यबन्धनी ।। जीवन्ता शानियो चैतसिम्स्तु सौनिक [मासिक कौटिसश्वाथ सूना स्थान वधस्य यत् ।। ९३० सावन्धनोपकरणं वीतसो मृगपक्षिणाम् । पाशस्तु यन्धनप्रन्धिरवपातारटी समौ ।। उन्माष कूटयत्र स्याद्विवर्णन्तु पृथग्जन | इतर प्राकृतो नीच पामरो पर्यग्श्च स ॥ चण्डालेऽन्तायसाय्यन्तेवासिश्वपचपुकसा । निपादप्लवमातङ्गदिवाकीर्तिजनगमा ॥ पुलिन्दा नाहला निष्टया शयरा वरुटा भटा माला भिल्ला फिराताश्च सर्वेऽपि म्लेचजातय ||९३४ इत्याचार्यहेमव द्रविरचितायाममिधानचि तामणो नाममालाया मर्यकाण्वस्तृतीय ॥३॥ भूर्भूमि पृथिवी पृत्री वसुधोरू वसुधरा । धात्री धरित्री धरणी विश्वा विश्वभरा धरा ॥ ९३५ क्षिति क्षोणी क्षमानन्ता ज्या कुर्वसुमती मही । गौगोगाभूतधारी क्ष्मा गन्धमाताचावनि ।।९३६ सर्वसहा रनगर्भा जगती मेदिनी रसा । काश्यपी पर्वताधारा स्थिरेटा रत्नबाज, ॥ विपुला सागराधाने स्युर्नेमीमेखलाम्बरा । द्यायाधिव्यौ तु द्यावाभूमी द्यावाझमे भपि ।। ९२८ दियस्पृषिव्यो रोदस्यो रोदसी रोदसी च ते । उर्वरा सर्वसस्या भूरिरिण पुनरूपरम् ।। स्थल स्परी मरुधन्वा क्षेत्राद्याहत खिलम् ।मृन्मृत्तिमा साक्षारोपोमसा मृला च साशुभा॥९४० रमा रवणखानि स्यात्सामुद्र स्वण हि यत् । तदक्षीव वशिरश्च सैन्धर तु नदीभवम् ॥ ९४० माणिमन्ध शीतशिर रोमक तु रुमाभवम् । बसुन वस्तर तथ बिडपारये तु कृत्रिमे ।। सौवर्चलेऽक्ष रुचक दुर्गन्ध शूलनाशनम् । कृष्णे तु तर तिलक यवक्षारो ययामम || पवनाजर पाक्यश्च पाचनवस्तु टङ्कण | मागीतीरनो लोहश्शेपणो रसशोधन ।। समास्तु खनिकाक्षारसापोतसुखर्चिा । स्वनिस्तु खजिया सुमी योगवाही सुर्विया ।। ९४५ भरतान्यैराचतानि विदेहाश्य कुरून्यिना । वर्षाणि पर्मभूम्प स्यु शेपाणि पलभूमय ॥ वर्ष वर्षधराद्या विषयस्तूपवर्तनम् । देशो जनपदो नीद्राष्ट्र निर्गश्च मण्डलम् ॥ आर्यावर्तो जन्मभूमिभिनवार्धचमिणाम् । पुण्यभूराचारवेदी मध्य विन्ध्यहिमागयो । गङ्गागमनमोर्मध्यमन्तर्वेदि समस्थली । प्रमावर्त सरसत्या दृपदरयाश्च मध्यन ॥ प्रादि पुरुक्षेत्र पथरामहूदान्तरम् । धर्मक्षेत्र कुरक्षेत्र द्वादशयोजनापधि ॥ हिमपद्विन्धपोर्मर्ण पत्मारियनशानादपि । प्रसगेय प्रयागाण मध्यदेश स मध्यम ।। १ पोऽपि २ राहिकोपि ३ गावालोऽपि ४ भन्दो रलदेनापति ५ सागर"यसप्रे यादीनामग्य , यौगिकत्वात-गमुद्राना, समुद्रमेसा, पदसा, इत्यादय ६ माघ मरिच . .

·अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । देशः प्रारदक्षिणः प्राच्यो नदी यावच्छरावतीम् ।पश्चिमोत्तरस्तूदीच्यः प्रत्यन्तो म्लेच्छमण्डलम्९५२ पापलूदकृष्णनो भूमिः पाण्दकृष्णमृत्तिके । जंगलो निर्जलोऽनूपोऽभ्युमान्कच्छस्तु तद्विधः ॥९५३ कुमुद्द्वान्कुमुदावासो वेतस्त्रान्भूरिवेतसः । नडप्रायो नडकीयो नवांश्च नद्दलश्च सः || शाद्वलः शादहरिते देशो नद्यम्बुजीवनः । स्यान्नदीमातृको देवमातृको वृष्टिजीवनः ॥ प्राग्ज्योतिषाः कामरूपा मालयाः स्युरवन्तयः । त्रैपुरास्तु डाहलाः स्युश्चेद्यास्ते चेदयश्च ते ॥ ९५६ वङ्गास्तु हरिकेलीया अगाधम्मोपलक्षिताः । साल्वास्तु कारकुक्षीया मरवस्तु दशेरकाः ।। जालंधरास्निगर्ताः स्युस्तायिकास्तनिकाभिधाः । काश्मीरास्तु माधुमताः सारस्वता विकर्णिकाः ॥९५८ वाहीकाप्टकनामानो वाल्होका बल्हिकायाः। तुरुप्फास्तु साखयः स्युः कारूपास्तु वृहट्टहाः॥९५९ लम्पाकास्तु मुरण्डाः स्युः सौवीरास्तु कुमालकाः । प्रसप्रधास्त्वहिच्छत्राः कीफटा मगधाहयाः॥९६० ओड्राः केरलपर्यायाः फुन्तला उपहालकोः । प्रामस्तु वैसप: संनिप्रतिपर्युपतः परः ॥ पटकस्तु तदर्धे स्यादाघाटस्तु घटोऽवधिः । भन्तोऽयमानं सीमा च मर्यादापि च सीमनि ॥ ९३२ प्रामसीमा तूरशल्यं मालं पामान्तराटवी । पर्यंन्तभूः परिसरः स्यात्कर्मान्तस्तु कर्मभूः ॥ गोस्थानं गोष्ठमेतत्तु गोष्टीनं भूतपूर्वकम् । तदाशिवंगवीनं स्याद्गायो यत्राशिताः पुरा ।। ९६४ क्षेत्रे तु वप्रः केदारः सेतो पाल्यालिसंवराः । क्षेत्रं तु शाकस्य शाकशाकटं शाकशाकिनम्॥९६५ बेहेयं शालेयं पष्टिक्यं कौद्रवीणमौद्गीने । ग्रीह्यादीनां क्षेत्रेऽणव्यं स्यादाणवीनमणोः ।। भगय भाङ्गीनमौमीनमुम्यं यत्र्यं यवक्यवत् । तिल्यं तैलीनं माषीणं माप्यं भङ्गादिसंभवम् ॥ ९६७ सील हल्यं बिहल्यं तु त्रिसीसं त्रिगुणाकृतम् । तृतीयाकृतं द्विहल्याघेवं शम्बाकृतं च तत् ॥१३८ थीनाकृतं तृप्तकृष्टं द्रौणिकादकिपादगः । स्सुोणाढकयापादौ पलधानं गुनः सलम् ।। चूर्ण क्षोदोऽथ रजसि सुधूलीपांसुरेणवः । लोप्टे लोष्टुर्दलिलेष्टुर्वल्मीकः कृमिपर्वतः ।। वनीकूट वामलूरो नाकुः शमाशिरश्च सः । नगरी पू. पुरी द्रङ्गः पैत्तनं पुटभेदनम् ॥ निवेशनमधिष्टानं स्थानीयं निगमोऽपि च । शाग्यापुरं तूपपुरं पेटः पुराधविस्तरः ॥ स्कन्धावारो राजधानी कोदुर्ग पुनः समे । गया पूर्गपराग; कान्यकुन्गं महोदयम् ॥ कन्याकुच्छ गाधिपुरं कौशं कुरास्थलं च तत् । काशिर्वराणसी वाराणसी शिवपुरी न सा ॥९७४ साकेत कोशलायोध्या निदेहा मिथिला समे । त्रिपुरी चेदिनगरी कौशाम्बी वत्सपत्तनम ।। ९७५ उज्जगिनी स्थाद्विशालावन्तीपुष्पकरण्डिनी । पाटलिपुत्रं कुसुमपुरं चम्पा तु मालिनी । ९७६ लोमपादकर्णयोः पूर्देवीकोट उमावनम् । कोटीवर्ष याणपुरं स्याच्छोणितपुरं च सन् । मधुरा नु मधूपानं मधुराम गंजायम् । स्याद्वालिनपुर हस्तिनीपुरं हस्तिनापुरम् ॥ तामलितं दामलितं तामलिली तमालिनी । स्तम्पपूर्विष्णुगृहं न स्याद्विदर्भा तु कुण्डिनम् ॥ ९७२ द्वारयती द्वारिका स्यानिपधा तु नलस्य यू: । प्राकारो वरणः साले चो यतोऽस्य पीठभूः ॥ ९८० १. भूमधन्दः पाण्यादिमिरन्येति, एवं मृचिरशब्दोऽपि. २. जागलो.पि. ३. अन माग्योतिष माथ्य चेदि. य-ग-मगधा मान्या', गरवः पाल्याप मतीचाः, जालघर-सापिक-यम्मीर-याहीप-याल्दीफ गुरुक- माल. म्पार गोपीर-मत्समया उदीच्याः, ओड़ा: अन्तराय अपामाः इति. ४. 'यसपशब्दस्य रामादितः परमयोगः ५. पदनमपि. ६. 'पुर हादसोगपाद-गर्णान्यामन्ययः, ७, गजपुर नागनगर, ८. अग्निपुरम् अग्निापुरम्, + ·अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । कुसूलोऽनिस्तु कोणोणिः कोटिः पाल्यत्र इत्यपि । आरोहणं तु सोपानं नि:श्रेणिस्त्वधिरोहणी॥१०१३ स्थूणा स्तम्भः शालभञ्जी पाश्चालिका च पुत्रिका | काष्टादिघटिता लेप्यमयी त्वञ्जलिकारिका॥१०१४ नन्द्यावर्तप्रभृतयो विच्छिन्दा आढ्यवेश्मनाम् । समुद्गः संपुटः पेटा स्यान्मञ्जूषाथ शोधुनी।।२०१५ संमार्जनी पहुकरी वर्धनी च समूहनी । संकरावकरी तुल्यावुदूखलमुलूखलम् ।। प्रस्फोटनं तु पवनमवघातस्तु कण्डनम् । कटः किलिलो मुसलोऽ यो कण्डोलकः पिटम् ॥१०१७ चालनी तितउः शूर्प प्रस्फोटनमथान्तिका । चुल्लयश्मन्तकमुद्धानं स्पादधिश्रयणी च सा ॥ १०१८ स्थाल्युखा पिठरं कुण्डं चरुः कुम्भी घटः पुनः । कुटः कुम्भः फरीरश्च कलश: कलसो निपः॥२०१९ हसयगाराच्छकटीधानीपाच्यो हसन्तिका | भ्राष्ट्रोऽम्बरीप ऋचीपमृजीपं पिष्टपाकभृत् ॥ १०२० कम्बिदविः खजाकाथ स्यात्त रहस्तकः । वार्धान्यां तु गलन्त्यालूः कर्करी करकोऽथ सः||१०२१ नालिकेरज: करवस्तुल्यौ कटाहकर्परौ । मणिकोऽलिंजरो गगरीकलस्यौ तु मन्थनी ॥ १०२२ वैशाखः खजको मन्था मन्यानो मन्थदण्डकः।मन्धः क्षुब्धोऽस्य विष्फम्भो मीरः कुटरोऽपि च ।। शालाजिरो वर्धमानः शरावः कौशिका पुनः । मल्लिका चपकः कंसः पारी स्थापानभाजनम्॥१०२४ कुतूश्चर्मनेहपात्रं कुतुपं तु तदल्पकम् । इतिः खल्लश्चर्ममयी त्यालूः करकपात्रिका || सवैमावपनं भाण्डं पात्रामत्रे तु भाजनम् । तद्विशालं पुनः स्थालं स्यापिधानमुदचनम् ॥ १०२६ शैलोऽद्रिः शिखरी शिलोचयगिरी गोत्रोऽचलः सानुमा- न्मात्रः पर्वतभूधभूधरधराहार्या नेगोऽयोदयः । पूर्वाद्रिश्चरमादिरस्त उदगद्रिस्त्वद्रिराण्मेनका- प्राणेशो हिमवान्हिमालयहिमप्रस्थो भवानीगुरुः ।। १०२७ हिरण्यनाभो मैनाकः सुनाभश्च तदात्मजः । रजताद्रिस्तु कैलासोऽष्टापदः स्फटिकाचलः ॥ १०२८ क्रौञ्चः क्रुथोऽथ मलय आपाढो दक्षिणाचलः । स्यान्माल्यवान्प्रस्रवणो विन्ध्यस्तु जलपालकः।।१०२९ शQजयो विमलादिरिन्द्रकीलस्तु मन्दरः । सुवेलः स्यात्रिमुकुटस्त्रिकूटनिककुध सः ॥ १०३० उज्जयन्तो रैवतकः सुदारुः पारियात्रिकः । लोकालोकश्चकवालोऽप मेकः कणिकाचलः ॥१०३१ रस्नसानुः सुमेरुः स्वः स्वर्गिकाशनतो गिरिः । शृङ्गं तु शिखरं कूटं प्रपातस्त्वतटो भृगुः ॥ १०३२ मेखला मध्यभागोऽद्रनितम्बः फटका सः । दरी स्याकन्दरोऽपातयिले तु गहरे गुहा ।। १०३३ द्रोणी तु शैलयोः संधिः पादाः पर्यन्तपर्वताः । दन्तकास्तु यहिस्तिर्यक्मदेशानिर्गता गिरेः ॥ १०३४ अधित्यकोर्श्वभूमिः स्यादधोभूमिरुपत्यका । तुः प्रस्थः सानुरश्मा तु पापाणः प्रस्तरो पत् ॥१०३५ प्रावा शिलोपलो गण्डशैलाः स्थूलोपलान्च्युताः। स्यादाकरः खनिः खानिर्गा धातुस्तु गैरिकम।।१०३६ शुलधातो पाकशुम्ला कठिनी राटिनी खटी । लोहं कालायसं शखं पिण्डं पारशवं धनम् ॥ १०३७ गिरिसारं शिलासारं तीक्ष्णकृष्णामिपे अयः । सिंहानधूर्नमण्ड्रसरणान्यस्स किटके ।। १०३८ सर्व च तेजस लोहं विकारस्वयसः कुशी । तानं म्लेच्छमुग शुलं रक्तं व्यष्टमुदुम्बरम् ॥२०३९ म्लेच्छशापरभेदाख्यं मर्कटास्सं कनीयसम् । प्रवर्धन वरिष्ठं सीसं तु मीसपत्रकम् ।। २०४० नागं गण्दूपदभवं वर्ष सिन्दूरकारणम् । वन स्वर्णारियोगेष्टे यवनेष्टं सुवर्णकम् ।। १०४१ १. कुशूलोऽपि. २. परन्यापि. ३. अयोनिरपि. ४. अद्गारदाब्दः सकट्यादिनान्येति. ५ अगोऽपि. १. गिरि- शब्दः परादिनान्वेति.

·. ४ तिर्यकाण्डः। वङ्गं त्रपुः स्वर्णजनागजीयने मृद्वङ्गरङ्गे गुरुपत्रपिचटे । स्याचक्रसंज्ञं तमरं च नागज कस्तीरमालीनकसिंहले अपि ॥ . १०४२ स्याद्रूप्यं कलधौतताररनतश्वेतानि दुर्वर्णकं खरं च हिमांशुहमकुमुदाभिख्यं सुवर्ण पुनः । स्वर्ण हेमहिरण्यहाटकवमून्यष्टापदं काञ्चनं कल्याणं कनकं महारजतरैगाङ्गेयरुक्माण्यपि।। १०४३ कलधौतलोहोत्तमवडिवीजान्यपि गारुडं गैरिकजातरूपे । तपनीयचामीकरचन्द्रभर्मार्जुननिष्ककार्तस्वरकर्बुराणि ।। १०४४ जाम्यूनदं शातकुम्भं रजतं भूरि भूत्तमम् । हिरण्यकोशाकुप्यानि हेम्नि रूप्ये कृताकृते ॥ १०४५ कुष्यं तु तहयादन्यदृष्यं तहयमाहतम् । अलंकारसुवर्णं तु शृङ्गी कनकमायुधम् ॥ रजतं च सुवर्ण च संश्लिष्टे घनगोलकः । पित्तलारेऽधारकूटः कपिलोहं सुवर्णकम् ।। रिरी रीरी च रीतिश्च पीतलोहं सुलोहकम् । माझी तु राज्ञी कपिला प्रहरीतिर्महेश्वरी ॥ १०४८ कांस्ये विद्युत्प्रियं घोषं प्रकाशं वगशुल्वजम् । घण्टाशब्दमसुराह रवणं लोहजं मलम् ॥ १०४९ सौराष्ट्र के पश्चलोहं वर्तलोहं तु वर्तकम् । पारदः पारतः सूतो हरवीजं रसश्चलः ।। अभ्रकं स्वच्छपनं ख मेघाख्यं गिरिजामले । स्रोतोञ्जनं तु कापोतं सौवीरं कृष्णयामुने । २०५१ अथ तुत्थं शिखिग्रीवं तुत्थाअनमयूरके । मूपातुत्थं कांस्यनीलं हेमतारं वितुन्नकम् ॥ स्यात्तु कर्परिकातुल्लममृतासङ्गमञ्जनम् । रसगर्भ तार्यशैलं तुत्थे दारूग्सोद्भवे ।। पुष्पाञ्जनं रीतिपुष्पं पौप्पकं पुष्पकेतु च । माक्षिकं तु कदम्यः स्याश्चक्रनामार्जनामके ।। ताप्ये नदीजः कामारिलारारिविटमाक्षिकः । सौगाट्री पार्वती काक्षी कालिंका पर्पटी सती॥१०५५ आढकी तुबरी कंसोद्भवा काक्षी मृदाहया । कासीसं धातुकासीसं खेचरं धातुशेखरम् ॥ १०५६ द्वितीयं पुष्पकासीसं कंसकं नपनौषधम् । गन्धाश्मा शुल्वपामाकुष्ठोरिर्गन्धिकगन्धकौ ॥ १०५७ सौगन्धिकः शूकपुच्छो हरितालं तु पिञ्जरम् । विडालकं विस्रगन्धि खरे वंशपप्रकम् ॥ १०५८ आलपीतनतालानि गोद॑न्तं नटमण्डनम् । वङ्गारिर्लोमहवाथ मनोगुप्ता मनःशिला ॥ करवीरा नागमाता रोचनी रसनेत्रिका । नेपाली कुनटी गोला मनोहा नागजिहिका ॥ १०६० सिन्दूरं नागजं नागं गतं शृङ्गारभूपणम् । चीनपिष्टं हंसपादकुरुविन्दे तु हिॉलः ॥ १०६? शिलाजतु स्यागिरिजमय गैरैपमश्मजम् । क्षारः काचः कुलाली तु स्यायक्षुप्या कुलस्थिका।।२०६२ वोलो गन्धरसः प्राणः पिण्डो गोपरसः शशः । रनं वसु मणिस्तत्र वैदूर्य बालवायमम् ॥ १०६३ मरकतं त्वमगर्भ गामस्मतं हरिन्मणिः । पद्मरागे लोहितक लक्ष्मीपुष्पारुणोपेलाः ।। १०६४ नीलमणिस्त्रिन्द्रनीलः सूचीमुग्यं तु हीरकः । परारक रत्नमुख्यं वनपर्यायनाम च ॥ विराटजो राजपट्टो राजावतोंऽध विद्रुमः । रत्ताको रक्तकन्दश्च प्रवालं हेमकन्दलः ॥ सूर्यकान्त: मूर्यमणिः सूर्याश्मा दहनोपलः । चन्द्रकान्तश्चन्द्रमणिश्चान्द्रश्चन्द्रोपलप सः ॥ १०६७ १. चपलोऽपि. २. वैष्णवोऽपि. ३. अरिब्दः गुल्वादिभिरन्वेति. ४. गोपित्तमपि. ५. नेपाल्यपि. ६.नारमपि. ७. हिङ्गलुरपि. ८. गोपो रसो-पि. ९. शोणरत्नमपि. ६ ·अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । क्षीरतलस्फटिकाभ्यामन्यौ खस्फटिकाविमौ । शुक्तिजं मात्तिक मुक्ता मुक्ताफलं रसोद्भवम् ||१.०६८ इति पृथ्वीकायः । नीरं वारि जलं दकं कमुदकं पानीयमम्भः कुशं तोयं जीवनजीवनीयसलिलाणीस्यम्बु याः शंवरम् । क्षीरं पुष्करमेघपुष्पकमलान्यापः पयःपापगी कीलालं भुवनं वनं घनग्सो यादोनिवासोऽमृतम् ॥ कुलीनसं कैयन्धं च प्राणदं सर्वतोमुखम् । अस्थाधास्थागमताधमगाधं चातलस्टशि || १०७० निम्नं गभीरं गम्भीरमुत्तानं तद्विलक्षणम् । अच्छं प्रसन्नेऽनच्छं स्वादाविलं कलुपं न तत् ॥ १०७१ अवश्यायस्तु तुहिनं प्राले मिहिका हिमम् । स्थानीहारस्तुपारश्च हिमानी तु महद्धिमम् ॥ १.०७२ पारावारः सागरोऽवारपारोऽपारोदभ्यर्णवा चीचिमाली । यादः स्रोतोपानदीशः सरसान्सिन्धूदन्वन्तौ मितद्दुः समुद्रः ।। २०७३ आकरो मकरानाज्जैलान्निधिधिराशयः। द्वीपान्तरा असंख्यास्ते सौवेति तु लौकिकाः ।। १०७४ लवणक्षीरदध्यायसुरेशुस्वादुवारयः । तरङ्गे भङ्गवीच्यूर्युत्कलिफा महति त्विह ) लहर्युलोलकलोला आवर्तः पयसां भ्रमः । तालूरो वोलकश्चासौ चेला स्याहृद्धिरम्भसः ॥ डिण्डीरोऽधिकफः फेनो युद्रुदस्थासको समौ । मर्यादा कूलभूः कृतं प्रपात: कच्छरोधसी ॥१०७७ तट सीरं प्रतीरं च पुलिनं तज्जलोनितम् । सैकतं चान्तरीपं तु द्वीपमन्तर्जले तटम् ॥ १०७८ तत्परं पारमवारं त्वक्पात्रं तदन्तरम् । नदी हिरण्यवर्णा स्याद्रोधोवक्रा तरङ्गिणी ।। १०७९ सिन्धुः शैवलिनी वहा च इदिनी स्रोतस्विनी निम्नगा स्रोतो निर्झरिणी सरिश तटिनी फूलंकपा वाहिनी । कीपवती समुद्रदपिताधुन्यौ सवन्तीसर- स्वत्यौ पर्वतजापगा जलधिगा कुल्या च जम्मालिनी । २०८० गहात्रिपथगा भागीरपी त्रिदशदीधिका । त्रिस्रोता जाह्नवी मन्दाकिनी भीष्मकुमार ः ॥ १०८१ सरिद्वरा विष्णुपदी सिद्धस्वास्वर्गिखापगा | ऋपिकुल्या हैमवती स्वर्वापी हरशेखरा ।। १०८२ यमुना यमभगिनी कालिन्दी सूर्यजा यमी । रेवेन्दुजा पूर्वगङ्गा नर्मदा मेकलाद्रिजा ॥ गोदा गोदावरी तापी तपनी तपनात्मजा | शुतुद्रिस्तु शतदुः स्यात्कावेरी वर्धजाह्नवी ॥ १०८४ करतोया सदानीरा चन्द्रभागा तु चन्द्रका । वासिष्टी गोमती तुल्ये ग्रहमपुत्री सरस्वती ।। १०८५ विपाद्विपाशार्जुनी तु बाहुदा सैतवाहिनी । वैतरणी नरकस्था स्रोतोम्भःसरणं स्वतः ॥ १०८६ प्रवाहः पुनरोधः स्याद्वेणी धारा रयश्च सः । घट्टरतीर्थावतारेऽम्बुवृद्धौ पूरः प्लवन सः॥ १०८७ पुटभेदास्तु बैंक्राणि भ्रमास्तु जलनिर्गमाः । परीयाहा जलोच्छासाः कूपकास्तु विदारकाः ॥ १०८८ १. कं बन्धम् इति द्वे नामनी इत्येके. २. धूममहिषी, धूमिकाध्मयोऽपि. ३. ईशपदं यादःप्रभृतिभिर- न्वेति, यौगिकत्वात्-यादःपतिरित्सादयः. ४. आकरशब्दो रवान्ताभ्यामन्वेति, यौगिकत्वात्-मकरालयो रनराशि- रपि. ५. जलशब्दो निध्यादिभिरन्वेति, यौगिकत्वात्-वारिनिधिः वारिराशिरियादयः. ६. सूपदं भीष्मेणाप्यन्वेति. ७. आपगापदं सिद्धपदेनाप्यन्वेति. ८. कलिन्दतनयापि, ९. चान्द्रभागा च. १०.चक्राणि च.

·४ तिर्यकाण्डः। प्रणाली जलमार्गोऽथ पानं कुल्या च सारणिः । सिकता वालुका विन्दौ पृषत्षतविग्रुपः ॥१०८९ जम्बालेचिकिलो पङ्कः कर्दमश्च निपद्वरः । शदो हिरण्यवास्तु शोणो नदे पुनर्वहः ।। १०९० भिद्य उध्यः सरस्वांश्च द्रहोऽगाधजलो ह्रदः । कूपः स्यादुदपानोऽन्धुः प्रहिर्नेमी तु तत्रिका ॥१०९१ नान्दीमुखो नान्दीपटो वीनाहो मुखयन्धने । आहावस्तु निपानं स्थादुपकूपेऽथ दीर्घिका ॥ १०९२ वापी स्यात्क्षुद्ररूपे तु चूरी चूण्डी च चूतकः । उद्धाटकं घटीयनं पारावर्तोऽरघट्टकः ॥ अखातं तु देवखातं पुष्करिण्यां तु खातकम् । पद्माकरस्तडागः स्याकासारः सरसी सरः ॥१०९४ वेशन्तः पल्वलोऽल्पं तैपरिखा खेयखातके । स्यादालवालमावालमावापः स्थानकं च सः ।। १०९५ आधारस्वम्भसा बन्धो निर्झरस्तु झरः सरिः । उत्सः सवः प्रस्रवणं जलाधारा जलाशयाः ॥१०९६ इति जलकाय । वहिबृहद्भानुहिरण्यरेतसौ धनंजयो हव्यहविर्हताशनः । कृपीटयोनिर्दमुना विरोचनाशुशुक्षणी छागरथस्तनूनपात् ॥ १०९७ कृशानुवैश्वानरवीति होत्रा वृषाकपिः पावकचित्रभानू । अप्पित्तथूमध्वजकृष्णवाचिमच्छमीगर्भतमोनशुक्राः ॥ १०९८ शोचिष्केशः शुचिहुतवहोपर्बुधा. सप्तमत्र- ज्वालाजिह्वो ज्वलनशिखिनौ जागृविर्जातवेदाः। हिः शुप्मानिलसखवसू रोहिताश्वाश्रयाशी बहिर्कोतिर्दहनबहुलौ हव्यवाहोऽनलोऽमिः ॥ विभावसुः सप्तोदर्चिः स्वाहामेयी प्रियास्य च । और्वः संवर्तकोऽध्याग्निचीडवो बड़वामुखः॥११०० दवो दायों बनवह्निर्मघवहिरिरंमदः । छागणस्तु करीपामिः कुकूलस्तु तुपानलः ॥ संतापः संज्वगे बाप ऊष्मा जिह्वाः स्युरचिपः । हेतिः कीला शिखा ज्वालाचिलका महत्यपि ॥ स्फुलिङ्गोऽमिकणो लातज्वालोल्कालातमुल्मुकम् । धूमः स्याद्वायुवाहोऽभिवाहो दहनकेतनम् ॥११०३ अम्भःसूः करमालश्व स्तरीर्जीमूतवाह्यपि । तडिदैरावती विद्युचलाशम्पाचिरप्रभा ॥ ११०४ आकालिकी शतहूदा चश्चला चपलाशनिः । सौदामनीक्षणिका च हादिनी जलवालिका ॥ ११०५ इत्यमिकाय.। वायुः समीरसमिरी पवनाशुगौ नभःश्वासो नभखदनलश्वसनाः समीरणः । वातोऽहिकान्तपवमानमरुत्मकम्पनाः कम्पाङ्कनियगतिर्गन्धवहप्रभजनाः ।। ११०६ मातरिश्वा जगप्राणः पृषदश्वो महाबलः । मारुतः स्पर्शनो दैत्यदेवो झन्झा स दृष्टियुक् ॥ ११०७ प्राणो नासाग्रहनाभिपादाङ्गुष्ठान्तगोनर. । अपानपवनो मन्यादृष्टपृष्टान्तपाणिगः ॥ ११०८ समानः संधिहनाभिपूदानो हृच्छिरोन्तरे । सर्वत्वग्वृत्तिको व्यान इत्यङ्गे पञ्च वायवः ।। ११०९ इति वायुकाय । १. चिरकल्लोऽपि. २. उद्घाटनमपि, उद्धातनमपि. ३. तल्लमपि असनशब्दो हन्यापैरवति, योगिकरवान्- इव्यभुर इत्यादयः. ४. दमूना अपि. ५. जिह्वशब्दः ससादिभिरन्वेति. ६. व्यस्तं समस्त च. ७.क्षणममा च. ८, सदागतिरपि, ९. गन्धवाहोऽपि.

·अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । अरण्यमटवी सनं वाक्षे च गहनं झपः । कान्तारं विपिन कक्षः स्यात्पण्ड काननं वनम् ||१११.० दवो दावः प्रस्तारस्तु तृणाटव्यां झपोऽपि च । अपोपाभ्यां वैनं येलमागमः कृत्रिमे वने ॥ ११११ निष्कुटस्तु गृहारामो वाह्यारामस्तु पौरकः । आक्रीडः पुनरुद्यानं राज्ञां त्वन्तःपुरोचितम् ॥१११२ तदेव प्रमदवनममायादेस्तु निष्कुटे । वाटी पुप्पामृक्षाचासौ क्षुद्रारामः प्रसीदिका ॥ १११३ वृक्षोऽगः शिखरी च शाखिफलदावद्रिहरिदुर्दुमो जीर्णो द्रुर्विटपी कुठः क्षितिरुहः फारस्करो विष्टरः । नन्द्यावर्तकरालिको तरुवसू पर्णी पुलाक्यतिपः सालानोंकहगच्छपादपनगा रूक्षागमो पुष्पदः ॥ १११४ कुञ्जनिकुञ्जकुडङ्गाः स्थाने वृक्षैर्युतान्तरे । पुप्पैस्तु फलयान्वृक्षो वानस्पयो बिना तु तैः ॥ १११५ फलयान्वनस्पतिः स्यात्फलावन्ध्यः फलेपहिः । फलबन्ध्यस्त्ववकेशी फलवान्फलिनः फली ।।१११६ औषधिः स्यादोपधिस्तु फलपाकावमानिका । क्षुपो द्वस्वशिफाशाखः प्रततिर्बततिर्लता ॥ १११७ वलयस्यां तु प्रतानिन्यां गुल्मिन्युपलवीरुधः । स्यात्प्ररोहोऽङ्कुरोऽकरो रोहश्च स तु पर्वणः ॥१११८ समुत्थितः स्पाइलिशं शिखाशाखालताः समाः । साला शाला स्कन्धशाखा स्कन्धः प्रकाण्टमस्तके। मूलाच्छाखावधिण्डिः प्रकाण्टोऽथ जटाशिफा । प्रकाण्डरहिते स्तम्बो विटपो गुल्म इत्यपि ११२० शिरोनामा शिखरं मूलं चुनोहिनाम च | सारोमज्ज्ञि चि च्छल्ली चोचं वल्कं च वल्कलम्।।११२१ स्थाणी तु ध्रुवकः शङ्कः काष्ठे दलिकदारुणी । निष्कुहः कोटरो मामञ्जरिवहरिश्च सा ॥११२२ पत्रं पलाशं छदनं वह पर्ण छदं दलम् । नवे तस्मिन्किसलयं किसलं पल्लयोऽत्र तु ।। ११२३ नवे प्रवालोऽस्स फोशी शुङ्गा माढिदललसा । विस्तारविटपौ तुल्यो प्रसूनं कुसुमं सुमम् ।। ११२४ पुष्पं सून सुमनसः प्रसवश्व मणीवक्रम् । जालकक्षारको तुल्यौ कलिकायां तु कोरकः ॥ ११२५ कुमले मुकुलं गुब्छे गुच्छस्तयकगुत्सकाः । गुलुछोऽध रजः पोप्पं परागोऽथ रसो मधु ॥११२६ मकरन्दो मरन्दश्च वृन्तं प्रसववन्धनम् । प्रयुद्धोज्जृम्भफुटानि व्याकोशं विकचं स्मितम् ॥११२७ उन्मिपितं विकसितं दलितं स्फुटितं स्फुटम् । प्रफुल्होत्फुल्लसंफुल्लोच्छुसितानि विजृम्भितम् ।।११२८ स्मेरं विनिद्रमुन्निद्रविमुद्रहसितानि च । संकुचितं तु निद्राणं मीलितं मुद्रितं च तत् ॥ ११२९ फलं तु सस्यं तच्छुकं वानमाम शलाटु च | मन्धिः पर्व परुर्वीजकोशी शिम्या शमी शिमिः११३० शिम्बिश्च पिप्पलोऽश्वरथः श्रीवृक्षः कुञ्जराशनः । कृष्णावासो योधितरुः प्तक्षस्तु पर्फटी जटी॥११३१ न्यग्रोधस्तु यहुपास्याद्वटो वैश्रवणालयः । उदुम्बरो अन्तुफलो मशकी हेमदुग्धकाः ॥ ११३२ काकोन्दुयरिका फल्गुमलयुर्जघनेफला । आम्रवृतः संहकारः सप्तपर्णस्वयुक्छदः ॥ ११३३ शिमः शोभाअनोक्षीवतीक्ष्णगन्धकमोचकाः । श्वेतेऽत्र श्वेतमग्निः पुनागः सुग्पर्णिका ॥ ११३४ यफुल: केसरोऽशोकः फंकेल्लिः ककुभोऽर्जुनः । मालूर: श्रीफलो विल्वः किंकिरातः फुरण्टकः११३५ विपत्रयः पलाशः स्याकिशुको प्रदापादपः । तृणराजस्तलतालो रम्भा मोचा कदल्यपि ॥ ११३६ करवीरो हयमारः कुटजो गिरिमल्लिका | विदुलो चेतसः शीतो वानीरो वञ्जलो रपः ॥ ११३७ फर्कन्धुः कुबली कोलिर्षदर्यथ हलिप्रियः । नीपः कदम्बः सालम्नु सारिष्टस्तु फेमिलः ॥ ११३८ १. यनशब्दः पोपाभ्यामन्वेति. २. पाटीशब्द पुष्पाशाभ्यामन्वेति. ३. यौगिकत्वात्-कुलमहीमहादयः ४. धरणपोऽपि. ५. सचापि. ६. माकन्दोऽपि. ७. कुरुण्टकोऽपि; बुरुण्डक इत्यन्ये. ८. पन्धरपि.

·४ तिर्यकाण्डः। १५ निम्बोऽरिष्टः पिचुमन्दः समौ पिचुलझावुकौ । कर्पसस्तु वादरः स्यात्पिचव्यस्तूलकं पिचुः॥११३९ आरग्वधः कृतमाले वृषो वासाटरुपके । करअस्तु नक्तमालः स्नुहिर्वत्रो महातरुः ॥ ११४० महाकालस्तु किपाके मन्दारः पारिभद्रके । मधूकस्तु मधुष्ठीलो गुडपुष्पो मधुदुमः ॥ पीलुः सिनो गुडफलो गुग्गुलुस्तु पलंकपः । राजादनः पियालः स्यात्तिनिशस्तु रथद्रुमः ॥ ११४२ नागरगस्तु नारङ्ग इगुदी तापसद्रुमः | काश्मीरी भद्रपर्णी श्रीपम्लिका तु तिन्ति ही ॥ ११४३ शेलुः श्लेष्मान्तकः पीतसालस्तु प्रियकोऽसनः । पाटलिः पाटला भूों बहुत्वको मूदुच्छदः॥११४४ हुमोत्पलः कर्णिकारे निचुले हिज्जलेऽज्जलौ । धात्री शिवा चामलकी कलिरक्षो विभीतक.॥११४५ हरीतक्यभया पथ्या त्रिफला तरफलत्रयम् । तापिंछस्तु तमाल' स्यागम्पको हेमपुष्पकः ॥ ११४६ निर्गुण्डी सिन्दुवारेऽतिमुक्तके माधवीलता । वासन्ती चौड़पुष्पं तु जंपा जातिस्तु मालती ||११४७ मल्लिका स्याद्विचकिलः सप्तला नवमालिका । मागधी यूधिका सा तु पीता स्याद्धेमपुष्पिका ।।११४८ प्रियङ्गः फलिनी श्यामा पन्धूको बन्धुजीवकः । करुणे मतिकापुप्पो जम्बीरे जम्भगम्भलौ॥११४९ मातुलुङ्गो धीजपूरः करीरककरौ समौ । पञ्चाङ्गुलः स्यादेरण्डे धातक्या धातुपुष्पिका ।। ११५० कपिकच्छूरात्मगुप्ता धत्तूरः कनकाइयः । कपित्थस्तु दधिफलो नालिकेरस्तु लागली ॥ ११५१ आम्रातको वर्षपाकी केतकः क्रकचच्छदः । कोविदारे युगपत्रः शल्लकी तु गजमिया ॥ ११५२ वंशो वेणुर्यवफलस्वचिसारस्तृणध्वजः । मस्करः शतपर्वा च खनवान्स तु कीचकः ।। ११५३ तुकाक्षीरी यशक्षीरी खक्क्षीरी वंशरोचना । पूगे क्रमुकगूवाको तस्योद्वेगं पुनः फलम् ॥ ११५४ ताम्बूलबल्ली ताम्बूली नागपर्यायवल्लयपि । तुम्व्यलावूः कृष्णला तु गुञ्जा द्राक्षा तु गोस्तनी ॥११५५ मृवीका हारहरा च गोक्षुरस्तु त्रिकण्टकः । श्वदंष्ट्रा स्थलङ्गाटो गिरिकपराजिता ॥ ११५६ ध्यानी निर्दिग्धिका कण्टकारिफा स्पादधामृता । यत्सादनी गुडूची च विशाला विन्द्रवारुणी११५७ उशीरं वीरणीमूले हीवेरे चालकं जलम् । प्रपुन्नाडस्त्वेडगजो दन्नश्चक्रमर्दकः ॥ ११५८ लट्वायां महारजनं कुसुम्भं कमलोत्तरम् । लोने तु गालवो रोप्रतिस्वशावरमार्जनाः ।। मृणालिनी पुटकिनी नलिनी पङ्कमिन्यपि । कमलं नलिनं पद्ममरविन्दं कुशेशयम् ॥ परं शतसहस्राभ्यां पत्रं राजीवपुफ्फरे । विसप्रमूनं नालीकं तामरसं महोत्पलम् ।। ११६१ तज्जलारसरसः पङ्कात्परे डहजन्मजाः । पुण्डरीकं सिताम्भोजमय रक्तसरोरुहे ॥ रतोत्पलं फोकनदं कैरविण्यां कुमुद्वत्ती । उत्पलं स्यात्कुवलयं कुवेलं कुवलं कुवम् ॥ ११६३ श्वेते तु तत्र मुदं कैरवं गर्दभाइयम् । नीले तु स्यादिन्दीवरं हल्लक रक्तसंध्यके ॥ सौगन्धिकं तु कहारं धीजकोशो वराटकः । कर्णिका पद्मनालं तु मृणालं तन्तुलं विसम् ॥ ११६५ किंजल्कं केसरं संवर्तिका तु स्यान्नवं दलम् । करहाटः शिफा च स्यात्कन्दे सलिलजन्मनाम्।।११६६ ११६७ उत्पलानां तु शालूक नील्यां शैवालशेवले । शेवालं शैवलं शेपालं जलाच्छूकनीलिके ।। धान्यं तु सस्यं सीसं च त्रीहिः स्तम्बकरिश्च तत् । आशुः स्यासाटलो व्रीहिर्गर्भपाकी तु पष्ठिकः।। शालयः कलमाद्याः स्युः फलमस्तु कलामकः। लोहितो रक्तशालि स्यान्महाशालिः सुगन्धिक.११६९ १. वाशा च. २. अटरूपोऽपि. ३. प्रियालोऽपि. ४. नायनोऽपि, ५. विभेदकोऽपि. ६, तापिन्छोऽपि. ७. जपापि, ८. स्टप्रभृतयो जलादिभ्योऽनुयन्ति, यौगिकत्वात्-वारिजसरसीरहादयः. ९. मुदिन्यपि. १०. कुमुत् अपि. ११. जलशब्दस्य शूकादिनान्वय..

·४६ अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । यवो यप्रियस्तीक्ष्णशूकस्तोक्मस्वसौ हरिन् । मङ्गल्यको मसूरः स्यात्कलायस्तु सतीनकः ॥११७० हरेणुः खण्डिकाचाय चणको हरिमन्धकः । मापस्तु मदनो नन्दी वृष्यो बीजवरो बली ।। ११७१ गुद्गस्तु प्रधनो लोभ्यो क्लाटो हरितो हरित् । पीतेऽस्मिन्वसुखण्डीरप्रवेलजयशारदाः ॥ ११७२ कृष्णे प्रवरवासन्तहरिमन्धजशिम्बिकाः । वनमुद्दे तुवरकनिगूढककुलीनकाः ॥ ११७३ खण्डी च राजमुद्रे तु मकुष्टकमयुष्टको । गोधूमे सुमनो वल्ले निप्पावः सितशिम्बिकः ॥ ११७४ कुलत्थस्तु कालवृन्तस्ताम्रपृन्ता कुलस्थिका । आढकी तुवरी वर्णा स्याकुल्मापस्तु यावकः॥११७५ नीवारस्तु वनव्रीहिः शामाकश्यामको समौ । कगुस्तु कङ्गुनी कगुः प्रियङ्गुः पीततण्डुला ॥ ११७६ सा कृष्णा मधुका रक्ता शौधिका मुशटी सिता। पीता माधव्यथोद्दाल: कोद्रवः कोरदूषकः॥११७७ चीनकस्त काककॉर्यवनालस्तु योऽनलः । जूर्णाद्वयो देवधान्यं जोन्नाला बीजपुप्पिका ॥ ११७८ शणं भङ्गा मातुलानी स्यादुमा तु क्षुमातसी । गवेधुका गवेधुः स्याज्जतिलोऽरण्यजस्तिलः ।।११७९ पण्डतिले तिलपिञ्जस्तिलपेजोऽथ सर्पपः । कदम्यकस्तन्सुभोऽथ सिद्धार्थः श्वेतसर्पपः ।। ११८० मापादयः शमीधान्यं शूकधान्यं यवादयः । स्यात्सस्यशूकं किंशारः कणिशं सस्यशीर्षकम्॥११८१ स्तम्बस्तु गुच्छो धान्यादे लं काण्डोऽफलस्तु सः । पल पलालो धान्यत्वक्तुपो बुसे कडंगरः ॥ धान्यमावसितं रिद्धं तत्पूतं निर्वसीकृतम् । मूलपनकरीराप्रफलकाण्डाविरूहकाः ॥ ११८३ वक्पुप्पं कयक शाकं दशधा शिकं च तत् । तण्डुलीयस्तण्डुलेरो मेघनादोऽल्पमारिपः ॥११८४ पिम्बी रक्तफला पीलुपी स्यात्तुण्डिकेरिका । जीवन्ती जीवनी जीवा जीवनीया मधुस्रवा॥११८५ वास्तुकं तु क्षारपन्नं पालवयां मधुसूदनी । रसोनो लसुनोऽरिष्टो म्लेच्छकन्दो महौषधम् ।।११८६ महाक्रन्दो रसोनोऽन्यो गृञ्जनो दीर्घपनकः । भृगराजो भृङ्गरजो मार्कवः केशरमनः ॥ ११८७ काकमाची वायसी स्यात्कारिवेल्लः कठिल्लकः । कूष्माण्डकरतु फर्कारुः कोशातकी पटोलिका११८८ चिर्भटी कर्कटी वालुक्येर्वारुखपुसी च सा । अर्शोन्नः सूरणः कन्दः शृङ्गवेरकमार्दकम् ॥ १९८९ कर्कोटकः किलासप्नस्तित्तपन्नः सुगन्धकः । मूलकं तु हरिपर्ण सेकिमं हस्तिदन्तकम् ।। तृणं नडादि नीवारादि च शष्पं तु तनवम् । सौगन्धिक देवजग्धं पौरं कत्तृणरोहिपे ॥ ११९१ दर्भः कुशः कुपो पर्हिः पवित्रमथ तेजनः । गुन्द्रो मुनः शरो दूर्वा खनन्ता शतपर्विका ॥ ११९२ हरिताली रुहा पोटगलस्तु धमनो नरः । कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता गुन्द्रा तु सोत्तमा ॥ ११९३ वल्वजा उलपोऽक्षुः स्याद्रसालोऽसिपप्रकः । भेदाः कान्तारपुण्डाद्यास्तस्य मूलं तु मोरटम् ॥११९४ काशस्त्विपीका घासस्तु यवसं तृणमर्जुनम् । विपः क्ष्वेडो रसस्तीक्ष्णं गरलोऽथ हेलाहलः॥११९५ वत्सनाभः कालकूटो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः । सौराष्ट्रिकः शौकिकेयः काकोलो दारदोऽपि च ॥११९६ अहिच्छम्रो मेपशृङ्गकुष्टवालूकनन्दनाः । कैराटको हैमवतो मर्कट: करवीरकः ॥ १२९७ सर्पपो मूलको गौराईकः सत्तककर्दमौ । अकोल्सारः कालिङ्गः शृङ्गिको मधुसिक्यकः ॥ ११९८ इन्द्रो लागलिको विस्फुलिङ्गपिङ्गलगौतमाः । मुस्तको दालवश्चेति स्थावरा विपजातयः ॥ कुरण्ट्याद्या अप्रवीजा मूलजास्तूत्पलादपः । पर्वयोऽनप इक्ष्वाद्याः सन्धनाः सल्लकीमुखाः।।१२०० शाल्यादयो बीजरुहाः संमूर्छजास्तृणादयः । स्युर्वनस्पतिकायस्य पडेते मूलजातयः ।। इति वनस्पतिकायः । १२०१ १. सातीनोऽपि, २. कनिशमपि. ३. हालाहला, हालहलः अपि.

·१२०७ ४ तिर्यकाण्ड । नीलगु कृमिरन्तर्ज क्षुद्र कीटो पहिर्भव । पूलकास्तूमयेऽपि स्यु पीकसा कृमयोऽणव || १२०२ काष्ठकीटो धुणो गण्ड्पद मिचुलक कुसू । भूरता गण्ड्रपदी तु शिल्यस्रपा जलौकस ||१२०३ जलारोगा जलूका च जौमा जलसर्पिणी । मुक्तास्फोटाधिमण्डूकी शुक्ति कम्मुस्तु वारिज ॥ निरेख पोडशावर्त शहोऽथ क्षुद्रकम्बय । शसनका क्षुलयाश्च शम्यूमास्लम्जुमानना ॥१२०५ कपर्दस्तु हिरण्य सात्पणास्थिवराटयौ । दुर्नामा तु दीर्घकोशी पिपीलमस्तु पीलक ॥ १२०६ पिपीलिका तु हीनाङ्गी ग्राह्मणी स्थूलशीपिका । धृतली पिङ्गकपिशाधोपनिहोपदेहिका ॥ यभ्युपदीका रिक्षा तु रिक्षा यूपा च पट्पदी । गोपालिमा महाभीसर्गामयोत्था तु गर्दभी ।।१२०८ मस्तुणस्तु कोलकुण उद्दश मिटिभोत्कुणौ । इन्द्रगोपस्वग्निरजो वैराटस्तितिभोऽमिर ॥ १२०९ ऊर्णनाभस्ान्तुबायो जालिसे जालकारस । कृमिर्मर्कटको लूतालालास्रानोप्टपाच स ॥ १२०० कर्णजलौका तु गीटा शतपदी च सा । वृश्चिको द्रुण आल्यालिरल तत्पुर उपण्टा ॥१२११ भ्रमरो मधुकृट्टङ्गश्वथरी शिलीमुख । इन्दिन्दिरोऽली रोलम्बो द्विरेफोऽस्य पडद्य ॥१०१० भाज्य तु पुप्पमधुनी खद्योतो ज्योतिरिङ्गण । पतङ्ग शलभ क्षुद्रा सरघा मधुमक्षिका ॥ १२१३ माक्षिकादि मधु क्षौद्र मधूच्छिष्ट तु सिक्यकम्। वर्वणा मक्षिका नीला पुत्तिका तु पतङ्गिका१२१४ वनमक्षिका तु दशो दशी तज्जातिरल्पिका । तैलाटी वरटा गन्धोली स्पाचीरी तु चीरका १२१५ झिल्लीका झिल्किा वर्षकरी भृङ्गारिया च सा। पशुस्तिर्यड्चरिहिस्रेऽस्मिन्त्र्याल श्वापदोऽपि च १२१६ हस्नी मतङ्गजगजद्विपर्यनेकपा मातङ्गवारणमहामृगसामगोनय । स्तम्मेरमद्विरदसिन्धुरनागदन्तिनो दन्तावल करटिकुञ्जरकुम्भिपीलव ॥ इम फ्रेणुर्गोंऽस्य स्त्री धेनुना वशापि च । भद्रो मन्द्रो मृगो मिश्रश्वतस्रो गजजातय ॥१२१८ कालेऽप्यजातदन्तश्च स्वल्पाङ्गश्चापि मत्कुण । पञ्चवर्षो गजो बाल स्यात्सोतो दशवार्षिक ॥१२१९ विको विंशतिवर्ष सागरभनिशदब्दक । यूपनायो यूधपतिर्गत्ते प्रभिन्नजितौ ।। १२२० मदोक्टे मदकल समावुद्वान्तनिर्मदौ । सज्जित कल्पितस्तिर्यग्घाती परिणतो गज ॥ १२२१ व्यालो दुष्टगजो गम्भीरवेद्ययमताङ्कुश । राजबाह्यस्तूंपवाह्य सनाह्य समरोचित ॥ १२२२ उदप्रदन्नीपादन्तो बहूना घटना घटा । मदो दान प्रवृत्तिश्च वमथु करशीकर ।। १२२३ हस्तिनासा कर शुण्टा हस्नोऽस्याम नु पुष्करम् । अङ्गुलि कर्णिका दन्तौ विषाणी स्वन्ध आसनम् कर्णमूल चूलिका स्पादीपिका बक्षिकूटरम् । अपाङ्गदेशो निर्माण गण्डस्तु करट कट ॥ १२२५ अवग्रहो ललाट स्यादारक्ष कुम्भयोरध । कुम्भी तु शिरस पिण्डौ कुम्भयोरन्तर विदु ॥१२२६ वासकुम्भस्तु तस्याधो वाहित्य तु ततोऽप्यध । याहित्याध प्रतिमान पुच्छमूल तु पेचक ॥१२२७ दन्तभाग पुरोभाग पक्षभागस्तु पार्श्वक । पूर्वस्तु जहादिदेशी गात्र स्यात्पश्चिमोऽपरा ॥ १०२८ पिन्दुजाल पुन पद्म हलो निगडोऽन्दुर । हिजीरश्च पादपाशो वारिस्तु गजबन्धभू ॥१२२९ विपदी गात्रयोन्धि एकस्मिन्नवरेऽपि च । तोत्रं वेणुगमारान बन्धस्तम्भोऽङ्कुश णि ॥१०३० अपष्ठ बहुशस्याम यातमङ्कुशवारणम् । निपादिना पादकर्म यत वीत तु तहयम् ।। १ किंचुलुकोऽपि २ क्रिमिरपि ३ द्रुतोऽपि ४ इकारा तो नकारातो वा ५ तेन परपद , परति, पट्चरण, इत्यादय ६ तेन पुष्पलिट पुष्पधय , मधुव्रत , मधुलिट, मधुप , इति सिद्धम् ७ अपवाहोऽपि ८ अवरापि १२१७ ९ निगलोऽपि ·४८ १२४७ अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । कक्ष्या दूप्या वरना स्यात्कण्ठवन्धः कलापकः । घोटकस्तुरगस्ताय॑स्तुरंगोऽश्वस्तुरंगमः ॥ १२३२ गन्धर्वोऽर्वा सप्तिवीती पाहो वाजी हयो हरिः। वडवाधा प्रसूर्वामी किशोरोऽल्पवया हयः।।१२३३ जवाधिकस्तु जवनो रथ्यो वोढा रथस्य यः । आजानेयः कुलीनः स्यात्तत्तद्देशास्तु सैन्धवाः॥१२३४ वनायुजाः पारशीकाः काम्योजा याल्हिकादयः । विनीतस्तु साधुवाही दुर्विनीतस्तु शकलः ॥१२३५ कश्यः कशाों हृद्वावर्ती श्रीक्षकी हयः । पञ्चभद्रस्तु हृत्यष्टमुखपार्थेषु पुष्पित्तः ॥ पुच्छोरःखुरकेशास्यैः सितैः स्यादष्टमङ्गलः । श्वेते तु कर्ककोकाहौखोङ्गाहः श्वेतपिङ्गले ।। १२३७ पीयूपवणे सेराहः पीते तु हरियो हये । कृष्णवर्णे तु खुङ्गाहः कियाहो लोहितो हयः ॥ १२३८ नीलस्तु नीलकोऽथ त्रियूहः कपिलो हयः । वोहाहस्त्वयमेव स्यापाण्डुकेसरवालधिः ॥ १२३९ उराहस्तु मनापाण्डुः कृष्णजडो भवेद्यदि । सुरूहको गर्दभाभो वोरुखानस्तु पाटलः ।। १२४० कुलाहस्तु मनापीतः कृष्णः स्याद्यदि जानुनि । उकनाहः पीतरक्तच्छायः स एव तु कचित् १२४१ कृष्णरक्तच्छविः प्रोतः शोणः कोकनदच्छविः । हरितः पीतहरितच्छायः स एव हालकः।।१२:४२ पॉलः सितकाचाभो हलाहश्चित्रितो हयः । ययुरश्वोऽश्वमेधीयः प्रोधमश्वस्य नासिका ।। १२४३ मध्यं कश्यं निगालस्तु गल्लोद्देशः खुराः शफाः । अथ पुच्छं घालहस्तो लाङ्गलं लूम वालधिः१२४४ अपावृत्तपरावृत्तलुठितानि तु वेल्लिने । धोरितं वल्गितं प्लुत्युत्तेजितोत्तेरितानि च ।। १२४५ गतयः पच धाराख्यास्तुरंगाणां क्रमादिमाः । तत्र धौरितकं धौर्य धोरणं धोरितं च तत् ।। १२४६ वधुकइशिखिक्रोडगतिवद्वल्गितं पुनः । अप्रकायसमुल्लासात्कुश्चितास्यं नतत्रिकम् ।। प्लुतं तु लवनं पक्षिमृगगत्यनुहारकम् । उत्तेजितं रेचितं स्यान्मध्यवेगेन या गतिः ॥ १२४८ उत्तेरितमुपकण्ठमास्कन्दितकमित्यपि । उत्लुत्योमुत्य गमनं कोपादिवाखिलैः पदैः ।। आश्वीनोऽध्वा स योऽश्वेन दिनेनैकेन गम्यते । कवी खलीनं कविका कवियं मुखपत्रणम् ॥१२५० पश्चाङ्गी चक्रपट्टे तु तलिका तलसारकम् । दामाधनं पादपाशः प्रक्षरप्रखरी समौ ।। १२५१ चर्मदण्डे कशा रश्मौ वैल्गावक्षेपणी कुशा । पर्याणं तु पल्ययनं वीतं फल्गु हयद्विपम् ॥ १२५२ वेसरोऽश्वतरो वेगसरश्चाप क्रमेलकः । कुलनाशः शिशुनामा शलो भोलिममप्रियः ।। मेयो महाङ्गो वासन्तो द्विककुदुर्गलद्धनः । भूतन उष्ट्रो दाशेरो रवणः कण्टकासनः ॥ १२५४ दीर्घमीवः केलिकीर्णः करमस्तु त्रिहायणः । स तु शृसतको दारुमयैः स्यात्पादयन्धनैः ।। १२५५ गर्दभस्तु चिरमेही वालेयो रासभः खरः । चक्रीयाशङ्कुकर्णोऽथ ऋपभो वृपभो वृपः ॥ १२५६ पाडवेयः सौरभयो भद्रः शकरशाकरौ । उक्षानड्डान्ककुमान्गौलीवर्दश्च शांकरः ॥ १२५७ उक्षा तु जातो जातोक्षः स्कन्धिकः स्कन्धवाहकः । महोशः स्यादुक्षतरो वृद्धोक्षस्तु जरद्यः १२५८ पण्डतोचित आर्षभ्यः कूटो भमविपाणकः । इट्टुरोगोपतिः पण्डो गीपो मदकोहलः ॥ वत्सः शकृत्करिस्तो दम्यवत्सतरौ ममौ । नस्योतो नस्तितः पष्टवाट् तु स्याद्युगपार्श्वगः ॥ १२६० गुगादीनां तु वोढारो युग्यप्रासङ्गपशाकटाः । स तु सर्वधुरीणः स्यात्सवी वहति यो धुरम् ॥१२६? एकधुरीणैकधुराभावेकधुरावहे । धुरीणधुर्यधौरेयधौरेयकधुरंधराः ॥ १२६२ धूर्वहेऽध गलिर्दुष्टयपः शक्तोऽप्यपूर्वहः । स्थौरीपष्टयः पृष्ठवाह्यो द्विदन्पोडन्द्विपदौ ॥ वहः स्कन्धोऽसकूटं तु ककुदं नैचिकं शिरः। विपाणं कूणिका शृङ्गं माला तु गलकम्बलः १२६४ १. वल्गवागे अपि. २. मयुरित्येके. ३. इत्वर इत्येके. १२४९ ·अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । गोधा निहाकागौधेरगौधरौ दुष्टतत्सुते । गौधेयोऽन्यत्र मुसली गोधिकागोलिके गृहात् ।। १२९७ माणिक्या भित्तिका पल्ली कुड्यमत्स्यो गृहोलिका | स्पादअनाधिका हालिन्यानिका हलाहलः१२९८ स्थूलाञ्जनाधिकायां तु ब्राह्मणी रक्तपुच्छका | कृकलामस्तु सरटः प्रतिसूर्यः शयानकः ॥ १२९९ मूपिको मूषको वनदशनः खनकोन्दुरौ । उन्दुरुर्यप आखुश्च सूच्यास्यो पलोचने ॥ १३०० छुछुन्दरीगन्धमूष्यां गिरिका यालमूपिका । विडाल भोतुर्मार्जारो हीकुश्च धृपदंशकः ।। जाहको गात्रसंकोची मण्डली नकुलः पुनः । पिङ्गलः सर्पहा यवः सोऽहिः पवनाशनः ।।१३०२ भोगी भुजंगभुजगावुरगो द्विजिहव्यालौ भुजंगममरीसपदीर्घजिदाः । काकोदरो विपधरः फणभृत्पदाकुर्दकर्णकुण्डलिविलेशयदन्दशकाः ।। ५३०३ दर्वीकरः कभुकिचक्रिगूढपात्पन्नगा जिह्मगलेलिहानौ । कुम्भीनसाशीविषदीर्घपृष्ठाः स्याद्राजसर्पस्तु भुजंगभोजी ॥ चक्रमण्डल्यजगरः पारीन्द्रो वाहसः शयुः । अलगर्दो जलव्यालः समौ राजिलढुण्डभौ ॥ १३०५ भवेत्तिलित्सो गोनासो गोनसो घोणसोऽपि च । कुकुटाहिः कुकुटाभो वर्णेन च रवेण च ॥१३०६ नागाः पुनः काद्रवेयास्तेषां भोगावती पुगे। शेपो नागाधिपोऽनन्तो द्विसहस्राक्ष आलुकः ।।१३०७ मच श्यामोऽधवा शुलः सितपङ्कजलाञ्छनः । वासुकिस्तु सर्पराजः श्वेतो नीलसरोजवान॥१२०८ तक्षकस्तु लोहिताङ्गः स्वस्तिकाङ्कितमस्तकः । महापद्मस्वतिशुल्लो दशबिन्दुकमस्तकः ।। १३०९ शहनु श्वेतो बिभ्राणो रेखामिन्दुसितां गले । कुलिको चन्द्रमौलिवालाधूमसमप्रभः ॥ १३१० अथ कम्बलाश्वतरधृतराष्ट्रयलाहकाः । इत्यादयोऽपरे नागास्तत्तत्कुलसमुद्भवाः ॥ १३११ निर्मुक्तो मुक्तनिर्मोकः सविषा निर्विषाश्च ते । नागाः स्युर्दग्विषा लूनविपास्तु वृश्चिकादयः ॥१३१२ व्यानादयो लोमविपा नखविषा नरादयः । लालाविपास्तु लूनाद्याः कालान्तरविपाः पुनः ॥ १२१३ मूपिकाद्या दूपीविष खवीर्यमोपधादिभिः । कृत्रिमं तु विपं चारं गरश्चोपविषं न तत् ।। १३१४ भोगोऽहिकायो दंष्ट्राशीर्दी भोगः फट: स्फटः । फणोऽहिकोशे तु निर्बयनी निर्मोककञ्चकाः ॥ विहगो विहंगमखगौ पतगो विहंगः शकुनिः शकुन्तशकुनौ विवयः शकुन्ताः । नभसंगमो विकिरपन्नरचौ विहायो द्विजपक्षिविधिकरपतत्रिपतत्पतङ्गाः ॥ १३१६ पित्सन्नीडाण्डजोगौकाश्वभुश्चञ्चू सुपाटिका । त्रोटिश्य पत्रं पतत्रं पिच्छं वाजस्तनूरुहम् ॥ १३१७ पक्षो गच्छदश्चापि पक्षमूलं तु पक्षतिः । प्रडीनोड्डीनसंडीनडयनानि नभोगतौ ।। पेशी कोशोऽण्डे कुलायो नीडे केकी तु सर्पभुक् । मयूरवर्हिणौ नीलकण्ठो मेघसुहृच्छिखी ॥१३१९ शुल्लापागोऽस्य वाकेका पिच्छं यह शिखण्डकः । प्रचलाकः कलापश्च मेचकश्चन्द्रकः ममौ ॥३२० वनप्रियः परभृतस्ताम्राक्षः कोकिलः पिकः । कलकण्ठः काफपुष्टः काकोऽरिष्टः सकृयजः॥१३२१ आत्मघोपश्चिरजीवी चूकारिः करटो द्विकः । एकटग्वलिभुग्ध्वादो मौकुलिर्वायसोऽन्यभृत् ॥१३२२ वृद्धद्रोणदग्धकृष्णपर्वतेभ्यस्त्वसौ परः । वनाश्रयश्च काकोलो मद्दुस्तु जलवायसः ।। १३२३ धूके निशाटः काकारिः कौशिकोलूकपेचकाः । दिवान्धोऽध निशावेदी कुकुटश्चरणायुधः ॥१३२४ कृषवाकुस्ताम्रचूडो विवृताक्षः शिखण्डिकः । हंसाश्चकाङ्गवक्राङ्गमानसौकःसितच्छदाः ॥ १३२५ १. तेन गृहगाधिका, गृहगोलिका. २. 'प्रतिसूर्यशयानकः' इत्येक नामापि. ३.एककुण्डलोऽपि. ४. निलंयनीत्यपि, ५. जशब्दो नीडेनाप्यन्वेति. ६. तेन वृद्धकाक इत्यादयः.

·४ तिर्यकाण्ड १३३२ राजहसास्त्वमी चक्षुचरणैरतिरोहित । मल्लिकाक्षास्तु मलिनैर्धार्तरामा सितेतरै ।। १३२६ कादम्बास्तु क्लहसा पझै स्यादतिधूसरै । वारला वरला हसी वारटा वरटा च सा ॥ १३.७ दाघाट शतपन्न खरीटस्तु खनन । सारसस्तु लक्ष्मण स्पा पुष्परारय कुरकर ॥ १३२८ सारसी रेक्ष्मणाध त्रुझौधे चापे विकीदिवि । चातक स्तोकयो पापीह सारङ्गो नभोम्नुप १३०९ चक्रवाको रथाङ्गाह को द्वन्द्वचरोऽपि च । टिट्टिभस्तु कटुवाण उत्पादशयनश्च स ॥ १३३० चटको गृहवलिभुक्रविड्व युविका । तस्य योपित्तु चटका रुयपत्ये चटका तयो ॥ १३३१ पुमपये चाटकैरो दात्यूहे कालकण्टक । जलरङ्कुलरञ्जो वो कहो घकोटवत् ॥ कलाहक सादलाको घलाका विसकण्ठिमा । भृङ्ग कलिङ्गो धूम्यार कङ्कस्तु कमनच्छद ॥१३३३ लोहपृष्ठो दीर्घपाद करंट स्वन्धमल्ला । चिल्ल शकुनिरातापी श्येन पत्री शशादन ॥ १३३४ दाक्षाय्यो दूरदृग्गृधोऽधोक्रोशो मत्स्यनाशन । कुरर कीरस्तु शुगे रक्तपाद फादन ॥१३३५ शारिका तु पीतपादा गोराटी गोकिराटिका । स्याधर्मचटाया तु अतुमा जिनपनिया ॥ १३३६ वल्गुलिका मुखविष्टा परोप्णी तैल्पायिका | रेट करेटु स्यात्वरट कराटुक ॥ आतिराटि शरारि स्या कृष्णारौ समौ । भासे शकुन्त कोयष्टी शिखरी जलवुशुभ ||१३३८ पारावत कलरय पोतो रक्तलोचन । ज्योनाप्रिये चलचभुचकोरविषसूचका ॥ जीवनावस्तु गुन्द्रालो विपदर्शनमृयुक । व्याघाटस्तु भरद्वाज प्लवस्तु गात्रसप्लव ।। १२४० तित्तिरिस्तु बरसोणो हारीतस्तु मृदङ्कुर । कारण्डवस्तु मरुल सुराहश्चक्षुसूचिर ॥ १.४१ कुम्भारकुकुटस्तु ककुभ मुहमखन । पक्षिणा येन गृह्यन्ते पक्षिणोऽन्ये स दीपर ॥ १३४२ छेका गृह्याश्च ते गेहासत्ता ये मृगपक्षिण | मस्यो मीन पृथुरोमा झपो वैसारिणोऽण्डज ॥१३४३ सघचारी स्थिरजिद्द आमाशी सगुलक्षय | विसार शाली शल्की शवराऽनिमिपस्तिमि ॥१३४४ सहस्त्रदष्ट्र वादाल पाठीने चित्रवहिए । शगुल स्यालकोऽथ गडक शकुलार्भा ॥ १३४५ उलूपी शिशुने प्रोष्टी शफर श्वेतकोलो । नरमीनश्चिलिचिमो मस्यराजस्तु रोहित । मद्गुरस्तु राजङ्ग शृङ्गी तु मद्गुरप्रिया । क्षुद्राण्डमत्स्यजात तु पोताधान जलाण्डकम् ॥ १३४७ महामस्यास्तु चीरल्लितिमिगिलगिलादय । अथ यादासि नकाद्या हिंसा जलजन्तव ॥ १३४८ ना कुम्भीर आलास्य कुम्भी महामुखोऽपि च । तालुजिह्व शद्धमुखो गोमुखो जलसूकर १३४९ शिशुमारस्त्वम्युर्म उष्णवीर्यो महावस । उद्रस्तु जलमारि पानीयनकुलो यसी ।। १३५० प्राहे तन्तुस्तन्तुनागोऽवहारो नांगतन्तुणौ । अयेऽपि यादोभदा सुबहवो मकरादय ॥ १३५१ कुलीर वर्षट पिङ्गचक्षु पार्बोदरप्रिय । द्विधागति पोडशाभि कुरचिल्लो पहिश्वर ॥ १३५२ इच्छप कमठ कूर्म प्रोडपादश्चतुर्गति । पञ्चाङ्गगुप्तदौलेयौ जीवथ कच्छपी दुली ॥ मण्डूके हरिशाटूरप्लवभेमप्लवगमा । वर्षाभू प्लवग शालुरजिह्वव्यङ्गदर्दुरा ।। स्थले नरादयो ये तु ते जल जलपूर्वका । अण्डजा पक्षिसर्पाद्या पोतजा कुबरादय ॥ १३५५ रसभा मद्यकीटाचा मृगवाद्या जरापुजा । यूकाया खेदजा मत्स्यादय समून्छनोद्भवा ॥१३५६ १ लक्ष्मणीत्यपि २ किकी, दिवि इति द्वे नामनी अपि । किकिदिविरपि ३ टीटिम इयेके ४ दा योहोऽपि ५ बकेरुकापि ६ निशाटयपि ७ चिलीचीमोऽपि ८ शङ्कुमुखोऽपि ९ चरणपाशोऽपि ·५२ अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । उद्भिदः खअनाश्चोपपादुका देवनारकाः । रसयोनय इत्यष्टावृद्धिदुद्भिज्जमुद्धिदम् ॥ इत्याचार्यहेमचन्दविरचितायामभिधानचिन्तामणी नाममालाया तिर्यकाण्डश्चतुर्थः ॥ ४॥ स्युनौरकास्तु परेतप्रेतयालातिवाहिकाः । आजूर्विष्टिर्यातना तु कारणा तीनदेवना ॥ नरकस्तु नारकः स्यान्निरयो दुर्गतिश्च सः । धनोदधिधनवाततनुवातनभःस्थिताः ॥ रनशर्करावालुकापवधूमतमःप्रभाः। महातमःप्रभा चेत्यधोधो नरकभूमयः॥ १३६० क्रमा पृथुतराः सप्ताय त्रिंशत्पञ्चविंशतिः । पञ्च पञ्चदश त्रीणि लक्षाण्यूनं च पञ्चभिः ॥ १३६१ लक्षं पञ्चैव नरकावासाः सीमन्तकादयः । एतासु स्युः क्रमेणाथ पातालं वडवामुखम् ॥ यलिवेश्माधोभुवनं नागलोको रसातलम् । रन्धं विलं नियंधनं कुहरं शुपिरं शुषिः । छिद्रं रोपं विवरं च निमं रोक धपान्तरम् । गर्तश्वभ्रावटागाधदरास्तु विवरे भुवः ।। इत्याचार्यहेमचन्द्रविरचितायामभिधानचिन्तामणी नाममालायां नरकाण्डः पञ्चमः ॥ ५ ॥ स्थालोको विष्टपं विश्वं भुवनं जगती जगत् । जीवाजीवाधारक्षेत्रं लोकोऽलोकस्ततोऽन्यथा ॥१३६५ क्षेत्र आत्मा पुरुपश्चेतनः स पुनर्भवी । जीवः स्यादसुमान्सत्वं देहभृग्जन्यजन्तवः ॥ १३६६ उत्पत्तिर्जन्मजनुपी जननं अनिरुद्भवः । जीवेऽसुजीवितप्राणा जीवानुर्जीवनौषधम् ॥ १३३७ श्वासस्तु श्वसितं सोऽन्तर्मुख उच्छ्वास आहरः । आनो यहिर्मुखस्तु स्यान्निःश्वासः पान एतनः॥१३६८ आयुर्जीवितकालोऽन्तःकरणं मानसं मनः । हृयेतो हृदयं चित्तं स्वान्तं गूढपयोर्यले ॥ १३६९ मनसः कर्म संकल्पः स्यादयो शर्मनितिः । सातं सौख्यं सुखं दुःखं वसुख वेदना व्यथा॥१३७० पीडा बाधातिरामीलं कृच्छं कष्टं प्रसूतिजम् । आमनस्य प्रगाढं स्यादाधिः स्यामानसी व्यथा॥१३७१ सपत्राकृतिनिप्पत्राकृती वसन्तपीडने । क्षुज्जाठराग्मिजा पीटा व्यापादो द्रोहचिन्तनम् ॥ १३७२ उपज्ञा ज्ञानमा स्याञ्चर्चा संख्या विचारणा । वासना भावना संस्कारोऽनुभूताद्यविस्मृतिः ॥१२७३ निर्णयो निश्चयोऽन्तः संप्रधारणा समर्थनम् । अविद्याहंमत्यज्ञाने भ्रान्तिमिथ्यामतिभ्रंमः ॥ १३७४ संदेहद्वापरारेका विचिकित्सा तु संशयः । परभागो गुणोको दोपे त्वादीनवाश्रयो । १३७५ खादूपं लक्षणं भावश्चात्मप्रकृतिरीतयः । सहजो रूपतत्त्वं च धर्मः सर्गों निसर्गवत् ।। शीलं सतत्त्वं संसिद्धिरवस्था तु दशा स्थितिः । सेहः प्रीतिः प्रेम हार्दै दाक्षिण्यं त्वनुकूलता॥१३७७ विप्रतिसारोऽनुशयः पश्चात्तापोऽनुतापश्च । अवधानसमाधानप्रणिधानानि तु समाधौ स्युः ।। १३७८ धर्मः पुण्यं वृषः श्रेयः सुकृते नियतौ विधिः । दैवं भाग्यं भागधेय दिष्टं चायस्तु तच्छुभम् ॥१३७९ अलक्ष्मीनिर्गतिः कालकर्णिका स्यादथाशुभम् । दुष्कृतं दुरितं पापमेनः पाप्मा च पातकम् ।। १३८० किस्थिपं कलुषं किण्वं कल्मषं वृजिनं तमः । अंहः कल्कमघं पत उपाधिर्धर्मचिन्तनम् ॥ १३८१ त्रिवर्गा धर्मकामार्थाश्चतुर्वर्गः समोक्षकाः । वलतूर्याश्चतुर्भद्रं प्रमादोऽनवधानता । १३८२ छन्दोऽभिप्राय आफूतं मतभावाशया अपि । हृषीकमक्षं करणं स्रोत: खं विषयीन्द्रियम् ॥ १३८३ बुद्धीन्द्रियं स्पर्शनादि पाण्यादि तु क्रियेन्द्रियम् । स्पर्शादयस्वेिन्द्रियाँधी विषया गोचरा अपि ॥१३०४ १. यौगिकत्वात् नारकिक-नैरयिफ नारदीयादय , २. प्रभाशब्दः प्रत्येक रतादिमिरन्वय..३. दन्त्यादिरित्येके, ४. जीवोऽपि. ५. यौगिकत्वात्-देहमाक् शरीरीत्यादयः ६. अदन्तोऽपि. ७. जीवातुरपि. ८. अनिन्द्रियमपि. ९. विकल्पोऽपि. १०. शर्ममपि. ११. स्वशब्दो रूपादिभिरन्वेति. १२. विप्रतीसारोऽपि. १३. अर्या अपि.

·६ सामान्याण्ड । शीते तुपार शिशिर सुशीम शीतलो जड । हिमोऽयोध्मे तिग्मस्तीक्ष्णस्तोत्रश्चर खर पटु ॥ कोष्ण क्वोप्ण कदुष्णो मन्दोणञ्चेपदुष्णवत् ।निनुर कस्खट फर परुप कंश स्वर ॥१३८६ दृढ़ कठोर कठिनो जरठ कोमल पुन । मृदुलो मृदुसोमालसुकुमारा अकर्नश ॥ १२८७ मधुरस्तु रसज्येष्ठो गुल्य स्वादुमधूरक । अम्लस्तु पाचनो दन्तशठोऽथ लवण सर । १३८८ सर्वरसोऽध कटु स्पादोपणो मुखशोधन । वत्रभेदी तु तितोऽथ पायस्तुपरो रसा ॥ १३८९ गन्धो जनमनोहारी सुरभि णतर्पण । समारुपी तु निहारी स आमोदो पिदुग्ग || १३९० निमर्दोत्थ परिमोऽथामोदी मुखवासन । इष्टगन्ध सुगन्धिश्च दुर्गन्ध पूनिगन्धिा ॥ १३९१ आमगन्धि तु विस्र स्याद्वर्णा श्वेतादिका अमी । श्वत श्येत सित शुक्लो हरिणो विशद शुचि ॥ अवदातगौरशुभ्रवर क्षधवलार्जुना । पाण्डुर पाण्डर पाण्डुरीपत्पाण्दुस्तु धूसर ॥ १३९३ पापोतस्तु कपोताभ पीतस्तु सितरञ्जन । हारिद्र पीतलो गौर पीते नील पुनर्हरित् ॥ १३९४ पालाशो हरितस्तालमाभो रत्तस्तु रोहित । मानिष्ठो लोहित शोण श्वेतरत्तस्तु पाटल ।। १३९५ अरुणो वालसध्याम पीतरत्त स्तु पिअर । कपिल पिङ्गल श्याव पिशङ्ग कपिशो हरि ॥१३९६ बभ्रु कह कडारश्च पिने कृष्णस्तु मेचक । स्याद्राम श्यामल श्याम कालो नीलोऽसित शिति ।। रक्तश्थामे पुनधूम्रधूमलावथ कर्बुर । फिरि एत शबलश्चित्रकल्मापचित्रला ॥ १३९८ शब्दो निनादो निर्घोष स्वानो ध्यान खरो धनि । निहोदो निनदो हादो निस्वानो निखन स्वन ।। रवी नाद स्वनिर्घोष सल्याड्भ्यो राग आरव । वणन निकण काणो निकाणश्व क्वणो रण ॥ पड्ज स्पभगान्धारा मध्यम पञ्चमस्तथा । धैवतो निषध सप्त तत्रीकण्ठोद्भवा स्वरा ॥ १४०१ ते मन्द्रमध्यतारा स्युरुर कण्ठशिराद्भया । रुदित नन्दित क्रुष्ट तदपुष्ट तु गहरम् ।। १४०२ शब्दो गणानुगगोत्थ प्रणाद सीत्कृत नृणाम् । पर्दन गुदजे शब्दे वर्दन कुनिसभवे ॥ १४०३ खेडा तु सिंहनादोऽथ ऋन्दन सुभटध्वनि । कोलाहर क्लक्लस्तुमुलो व्याकुलो रव ॥१४०४ मर्मरो वसपत्रादेर्भूपणामा तु शिञ्जितम् । हेपा हेपा तुरगाणा गजाना गैजहिते ॥ विस्फारो धनुषा हभारम्भे गोर्जदस्य च । स्तनित गर्जित गर्जि स्वनित रसिलादि च ॥ १४०६ फूजित स्याद्विहगाना तिरश्चा रतवाशिते । वृकस्य रेषण रेपा युक्न भपण शुन ॥ पीडिताना तु कणित मणित रतनूजितम् । प्रकाण प्रक्कणस्तच्या मर्दलस्य तु गुन्दल ॥ १४०८ सीजन तु मोधमाना भेया नादस्तु दर्दुर । तारोऽत्युबैटर्मिन्द्रो गम्भारो मथुर क्ल १४७९ कोकली तु कल सूक्ष्म एकतालो लयानुग । काकुवंनिविकार स्या प्रतिश्रुत्तु प्रतिध्वनि ॥१४१० सघाते प्रकरौघवारनि करव्यूहा समूहश्चय सदोह समुदायराशिविसरवाता कलापो व्रज । कूट मण्डलचावालपटलस्तोमा गण पेटर वृन्द चनवदम्बके समुदग पुोग्रौ सहति ॥ १४११ समनायो निरम जाल निवहसचयौ । जात तिरश्चा तथ सघसार्थों तु देहिनाम् ॥ कुल तेषा सजातीना निकायस्तु सर्मिणाम् । वर्गस्तु सदृशा सन्धो नरञ्जरवाजिनाम् ।। १४१३ १४०५ १४०७ १४१२ १ मुपीमो-पि २ रावशन्द समादिमिरन्वेति ३ गजापि ४ मद्रोऽपि ५ कालिरपि ६ आकरो.पि ·अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । ग्रामो विषयगब्दात्रभूतेन्द्रियगुणाजे | समजस्तु पशूनां स्यात्समाजस्वन्यदेहिनाम् ॥ २४१४ शुकादीनां गणे शौकमायूरतैत्तिगदयः । भिक्षादेर्भेक्षसाहस्रगाभिणयौवतादयः॥ गोत्रार्थप्रत्ययान्तानां स्युरौपगविकादयः । उक्षादेरौक्षकं मानुप्यकं वार्द्धकमौष्ट्रकम् ॥ स्याद्राजपुत्रकं राजन्यकं राजकमाजकम् । वात्सकौरभ्रके कावचिक कवचिनामपि ॥ हास्तिकं तु हस्तिनां स्यादापूपिकाद्यचेतसाम् । धेनूनां धैनुकं धेन्वन्तानां गौधेनुकादगः ।। १४१८ केदारक केदारक कैदार्यमपि तद्गणे । ब्राह्मणादे ह्मण्यं माणव्यं वाडव्यमित्यपि ॥ १४१९ गणिकानां तु गाणिक्य केशानां कैश्यकैशिके । भश्वानामाश्चमश्वीय पशूनां पार्श्वमप्यथ ॥१४२० वातूलवात्ये वातानां गव्यागोत्रे पुनर्गवाम् । पाश्यांखल्यादि पाशादेः खलादेः खलिनीनिभाः॥१४२१ जनता बन्धुता भामता गजता सहायता । जनादीनां रथानां तु स्याद्रथ्या रथकट्यया ॥ १४२२ राजितेखा तती वीधी मालाल्यावलिपतयः । धोरणीश्रेण्युभौ तु द्वौ युगलं द्वितयं द्वयम् ॥ १४२३ युगं द्वैतं यमं द्वन्द्वं युग्मं यमलयामले । पशुभ्यो गोयुगं युग्मपरं पट्त्वे तु पडू गवम् ।। २४२४ परश्शताधास्ते येषां परा संख्या शतादिकार । प्राज्यं प्रभूतं प्रचुर बहुलं बहु पुष्कले ॥ १४२५ भूयिष्ठं पुरुहं भूयो भूर्यदभ्रं पुरु स्फिरम् । स्तोक क्षुलं तुच्छमल्पं दभ्राणुतलिनानि च ॥ १४२६ तनु क्षुद्रं कृशं सूक्ष्मं पुनः लक्ष्णं च पेलवम् । त्रुटौ मात्रा लचो लेशः कणो द्वस्वं पुनर्लघु ॥१४२७ अत्यल्पेऽल्पिष्ठमल्पीयः कणीयोऽणीय इत्यपि । दीघीयते समे तुङ्गमुच्चमुन्नतमुद्धरम् ॥ १४२८ प्रांशच्छितमुदग्रं च न्यङ्नीचं इस्वमन्थरे । खर्व कुटज घामनं च विशालं तु विशङ्कटम् ॥१४२९ पृथूर पृथुलं न्यूढं विकटं विपुलं वृहत् । स्फारं वरिष्ठं विस्तीर्ण ततं बहु महद्गुरुः ॥ १४३० दै_मायाम मानाह आरोहस्नु समुच्छ्रयः । उत्सेध उदयोच्छायो परिणाहो विशालता ॥ १४३१ प्रपञ्चाभोगविस्तारव्यामाः शब्दे स विस्तरः । समासस्तु समाहारः संक्षेपः संग्रहोऽपि च ।। १४३२ सर्व समस्तमन्यून समप्र सकलं समम् । विश्वाशेषाखण्डकृत्स्नन्यक्षाणि निखिलाखिले ॥ १४३३ खण्डेऽर्धशकले सिनेमशल्कदलानि च । अंशो भागश्च वण्टरः स्यात्पादस्तु तुरीयकः ॥ १४३४ मलिनं कच्चरं म्लानं कश्मलं च मलीमसम् । पवित्रं पावनं पूसं पुण्यं मेध्यमधोज्ज्वलम् ॥ १४३५ विमलं विशदं वीभ्रमवदातमनाविलम् । विशुद्धं शुनि चोक्षं तु निःशोध्यमनवस्करम् ॥ निर्णितः शोधितं मृष्टं धोतं क्षालितमित्यपि । संमुखीनमभिमुखं पराचीनं पराङ्मुखम् ॥ १४३७ मुख्यं प्रकृष्टं प्रमुखं प्रवह वयं वरेण्यं प्रवरं पुरोगम् । अनुत्तरं प्रामहरं प्रवेकं प्रधानमप्रेसरमुत्तमाये ।। १४३८ प्रामण्यप्रण्यग्रिमजात्याम्यानुत्तमान्यनवरार्णवरे । प्रेप्टपरायपराणि श्रेयसि तु श्रेष्टसत्तमे पुष्कलवत् ॥ १४३९ स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुंगवर्षभकुञ्जराः । सिंहशार्दूलनागाद्यास्तहजश्व मतल्लिका ।। १४४० मचचिका प्रकाण्डोद्धौ प्रशस्थार्थप्रकाशकाः । गुणोपसर्जनोपात्र्याण्यप्रधानेऽधमं पुनः ॥ १४४१ निकृष्टमणकं गमवद्यं काण्डकुत्सिते । अपकृष्टं प्रतिकृष्टं याप्यं रेफोऽवमं त्रुवम् ॥ १४४२ खेटं पापमपशदं कुपूर्व चेलमर्व च । सदासेचनकं यस्य दर्शनादृप्न तृप्यति ॥ १. ग्रामशन्दो गुणान्तैरन्वेति. २. विग्रहोऽपि. ३. नि:शेषमपि. ४. खण्डनमपि. ५. कल्मषमपि. ६. याव्यमपि. ७. रेपोऽपि.

·६ सामान्याण्ड । चार हारि रचिर मनोहर वल्गु कान्तमभिरामवन्धुरे । चामरुच्यसुषमाणि शोभन म मञ्जुलमनारमाणि च ।। १४४४ साधुरम्यमनोज्ञानि पेशल हृद्यासुन्दरे । काम्य कम्र कमनीय सौम्य च मधुर प्रिंगम् ।। १४४५ व्युष्टि फलमसार तु फल्गु शून्य तु रिक्तरम् । शुन्य तुच्छ वशिक च निविड तु निग्न्तरम् ॥१४४६ निविरीस धन सान्द्र नीरन्ध बहल दृढम् । गाढमविरल चाथ विरल तनु पेल्वम् ।। १४४७ नव नवीन सद्यस्क प्रत्यय नूननूतने । नव्य चाभिनवे जीणे पुरातन चिरतनम् ।। १४४८ पुगण प्रतन प्रन जरन्मूर्त तु मूर्तिमत् । उच्चावच नैकभेदमतिरिक्ताधि समे ॥ १४४९ पार्थ समीप सविध समीपाभ्याशसवेशान्तिकसनिकर्ष । सदेशमभ्यग्रसनीडसनिधानान्युपान्त निकटोपकण्ठे ।। सनिकृष्टसमर्यादाभ्यर्णान्यासन्नसनिधी । अव्यवहितेऽनन्तर ससत्तमपटान्तरम् ॥ १४५१ नेदिष्ठमन्तिकतम विप्रकृष्टपरे पुन । दूरेऽतिदूरे दविष्ठ दवीयोऽथ सनातनम् ॥ १४५२ शाश्वतानश्वरे नित्य ध्रुव स्पस्वतिस्थिरम् । स्थास्तु स्थेष्ठ तत्यूटस्थ कालव्याप्येकरूपत || १४५३ स्थावर तु जगमान्यज्जगम तु स चरम् । चराचर जगदिङ्ग चरिष्णुश्चाथ चञ्चलम् ॥ १४५४ तरल पम्पन कम्प्र परिप्लवचलाचले । चटुल चपल लोल चल पारिप्लनास्थिरे । मजावजिह्मप्रगुणाववाग्रेऽनतानते । कुञ्चित नतमाविद्ध कुटिले वत्र वेल्लिते ।। २४५६ वृमिन भङ्गुर भुममराल जिह्ममूर्मिमत् । अनुगेऽनुपदान्वक्षान्वश्येकाक्येय ऐक्क ॥ १४५७ ऐकात्तानायनसर्गाग्राण्यैगाम च तद्वतम् | अनन्यवृत्सकायतनगत चापाद्यमादिमम् ॥ १४५८ पौरस्त्य प्रथम पूर्वमादिरममपान्तिमम् । जघन्यमन्स्य चरममन्तपाश्चात्यपश्चिमे ॥ १४५९ मध्यम माध्यम मध्यमीय माध्यदिन च तत् । अभ्यन्तरमन्तराल विचाले मध्यमान्तरे ॥ १४६० तुल्य समान सदृक्ष सरूप सदृश सम । साधारणसधर्माणौ सवर्ण सनिभ सदृक् ।। १४६१ स्युरुत्तरपदे प्रख्य प्रकार प्रतिमो निभ । भूतरूपोपमा काश सनीमप्रतीत पर । औपम्यमनुकारोऽनुहार साम्य तुरोपमा । कक्षोपमानमर्चा तु प्रतर्मायातना निधि ॥ १४६२ छाया छन्द कायो रूप विम्य मानकृती अपि । सूर्मी स्थूणाय प्रतिमा हरिणी स्याद्धिरण्मयी ॥ १४६४ प्रतिकूल तु विलोममपसव्यमपधुरम् । वाम प्रसव्य प्रतीप प्रतिलोममपष्टु च ।। वाम शरीरेऽङ्ग तव्यमपसव्य तु दक्षिणम् । अवाशेच्छृङ्खलोहामा नियन्त्रितमनर्गलम् ॥ १४६६ निरङ्कुशे स्फुटे स्पष्ट प्रकाश प्रकटोल्बणे । व्यक्त वर्तुल तु वृत्त निस्तल परिमण्डलम् ॥ १४६७ यन्धुर तूनतानत स्थपुट विपमोनतम् । अन्यदन्यतरद्भिन्न खमेवमितरच तत् ॥ १४६८ करम्ब क्यरो मिश्र सपृक्त खचित समा । विविधस्तु बहुविधो नानारूप पृथग्विध ॥१४६९ स्वरित सवर तूर्ण शीघ्र क्षिप्र द्रुत ल्धु । चपराविम्बिते च झम्पा सपातपाटनम् ॥ अनारत खविरत ससत सततानिशे । नित्यानवरताजासत्ताधान्तानि सततम् ।। १४७१ साधारण तु सामान्य दृढसधि तु सहतम् । कलिल गहने सकीर्णे तु सकुलमालम् ॥ २ लडोऽपि ३ शाश्वतिकमपि ४ अवगणोऽपि ५ एक्शब्दस्य तानादिमिर वय ८ प्रते परत्र कृतिपर्यन्ता योज्या ९ निरगल्मपि ६ मध्यदिनमपि ७ काशशब्द समादिभ्य परो योज्य १० बहुरूप पृथमूप नानाविधा अपि १४७० १ रमणीयमपि ·अभिधानसंग्रहः-६ अभिधानचिन्तामणिः । कीर्णमाकीर्ण च पूर्ण स्वाचितं छन्नपूरिते । भरितं निचितं व्याप्तं प्रत्याख्याते निराकृतम् ॥ १४७३ प्रत्यादिष्टं प्रतिक्षिप्तमपविद्धं निरस्तवत् । परिक्षिते वलयितं निवृत्तं परिवेष्टितम् ।। १४७४ परिस्कृतं परीतं च यतं तूसृष्टमुज्झितम् । धूतं हीनं विधूतं च विनं वित्तं विचारिते ॥ १४७९ अवकीर्णे त्ववध्यस्तं संवीतं रुद्धमावृतम् । संवृतं पिहितं छन्नं स्थगितं चापवारितम् ।। १४७६ अन्तहितं तिरोहितमन्तर्धिस्त्वपवारणम् । छदनं व्यवधान्तर्धापिधानस्थगनानि च ॥ १४७७ व्यवधानं तिरोधानं दर्शितं तु प्रकाशितम् । आविष्कृतं प्रकटितमुचण्डं खवलम्बितम् ॥ १४७८ अनाहतमैवाज्ज्ञातं मानितं गणितं मतम् । रीदावज्ञावहेलान्यसूक्षणं चाप्यनादरे ।। उन्मूलितमाहितं स्यादुत्पाटितमुद्धृतम् । प्रेलोलितं तरलितं लुलितं प्रेसितं धुतम् ।। १४८० चलितं कम्पितं धूतं वेल्लितान्दोलिते अपि । दोलाप्रेतोलनं प्रेहा फाण्टं कृतमयत्नतः ॥ १४८१ अधःक्षिप्तं न्यथितं स्यादूर्ध्वक्षिप्तमुदञ्चितम् । नुन्ननुत्तास्तनिष्ठयूतान्याविद्धं क्षिप्तमीरितम् ।। १४८२ समे दिग्धलिप्ते रुग्णभुमे रूपितगुण्डिते ! गूढगुप्ते च मुपितमूपिते गुणिताहते ॥ १४८३ स्थानिशात शितं शातं निशितं तेजितं क्ष्णुतम् । वृत्ते तु वृत्तवावृत्ती ह्रीतहीणौ तु लज्जिते॥१४८४ संगूढः स्यात्संकलिते संयोजित उपाहिते । पके परिणतं पाके क्षीराज्यहविपां शृतम् ॥ १४८५ निप्पकथिते छुटपुष्टदग्धेपिताः समाः । तनूकृते बष्टतष्टौ विद्ध छिद्रितवेधितौ ॥ १४८६ सिद्धे निर्वृत्तनिप्पन्नौ विलीने विद्रतद्रुतौ । उतं प्रोते स्यूतमूतमुतं च तन्तुसंतते ॥ १४८७ पाटितं दारितं भिन्ने विदरः स्फुटनं भिदा । अङ्गीकृतं प्रतिज्ञातमूरीकृतोररीकृते । १४८८ संश्रुतमभ्युपगतमुररीकृतमाश्रुतम् । संगीण प्रतिश्रुतं च छिन्ने लूनं छितं दितम् ।। १४८९ छेदितं खण्डितं वृणं कृत्तं प्राप्तं तु भावितम् । लब्धमासादितं भूतं पतिते गलितं च्युतम्॥१४९० नस्तं भ्रष्टं स्कन्नपन्ने संशितं तु सुनिश्चितम् । मृगितं मागितान्विष्टान्वेपितानि गवेषिते ।। १४९१ तिमिते स्तिमितक्लिन्नसााात्ताः समुन्नवत् । प्रस्थापितं प्रतिशिष्टं प्रतिहतप्रेपिते अपि ॥ १४९२ ख्याते प्रतीतप्रज्ञातयित्ताधितविश्रुताः । तप्ते संतापितो दूनो धूपायितश्च धूपितः ॥ १४९३ शीने स्त्यानमुपनतस्तूपसन्न उपस्थितः । निर्वातस्तु गते वाते निर्वाणः पावकादिपु ।। १४९४ प्रवृद्धमेधितं प्रौढं विस्मितान्तर्गते समे । उद्वान्तमुद्गते गूनं हन्ने मीढं तु मूत्रिते ।। १४९५ विदितं घुधितं युद्धं ज्ञातं सितगते भवात् । मनितं प्रतिपन्नं च स्यन्ने रीणं स्त्रुतं स्नुतम् ॥ १४९६ गुप्तगोपायितत्रातावितत्राणानि रक्षिते । कर्म क्रिया विधा हेतुशून्या वास्या विलक्षणम् || १४९७ फार्मणं मूलकर्माथ संवननं वशनिया । प्रतिवन्धे प्रतिष्टम्भः स्यादास्या वासना स्थितिः ।। १४९८ परस्परं स्यादन्योन्यमितरेतरमियपि । आवेशाटोपी संरम्भे निवेशो रचना स्थिती ।। १४९९ निर्वन्धोऽभिनिवेशः स्यात्प्रवेशोऽन्तर्विगाहनम् । गतौ चीडा विहारेर्यापरिसर्पपरिक्रमाः ॥ १५०० वाटाट्या पर्यटनं चर्या वीर्या पथस्थितिः । व्यत्यासस्तु विपर्यासो वैपरीत्यं विपर्ययः ।। व्यययेऽथ स्फातिवृद्धौ प्रीणनेऽचनतर्पणौ । परित्राणं तु पर्याप्तिहस्तधारणमित्यपि ॥ १५०२ प्रणतिः प्रणिपातोऽनुनयेऽथ शयने क्रमात् । विशय उपशायश्च पर्यायोऽनुक्रमः क्रमे ॥ १५०३ परिपाट्यानुपूातृदतिपातस्त्वतिक्रमः । उपात्ययः पर्ययश्च समौ संवाधसंकटौ ॥ १. अवशब्दस्य ज्ञातादिभिरन्ययः, २. अवमाननावगणने अपि. ३. अंसूक्षणमपि. ४. आन्दोलनमपि. ५. चोदितमपि. ६. वित्तमपि. ७. अवशब्दारिसतगते बोध्ये. ८. अटाटापि, अट्यापि. १५०४ ·५७ ६ सामान्यकाण्डः। काम प्रकामं पर्याप्तं निकामेष्टे यथेप्सितम् । भत्यर्थे गाढमुद्गादं बाद तीनं भृशं दृढम् ॥ अतिमात्रातिमर्यादनितान्तोत्कर्षनिर्भराः । भरैकान्तातिवेलातिशया जृम्भा तु जम्भणम् ॥ १५०६ आलिङ्गनं परिष्वङ्गः संश्लेप उपगूहनम् । अङ्कपाली परीरम्भः क्रोडीकृतिरथोत्सवै ॥ १५०७ महः क्षणोद्धवोद्धर्षा मेलके सङ्गसङ्गमौ । अनुपहोऽभ्युपपत्तिः समौ निरोधनिग्रही । १५०८ विनेऽन्तरायप्रत्यूहव्यवापाः समये क्षणः । बेला वाराववसरः प्रस्तावः प्रकमान्तरम् ॥ १५०९ अभ्यादानमुपोद्धात आरम्भः प्रोपतः फ्रेमः । प्रत्युत्क्रमः प्रयोगः पादारोहणं त्वभित्रमः ॥ १५१० आक्रमेऽधिक्रमकान्ती व्युत्क्रमस्तूत्क्रमाक्रमौ । विप्रलम्भो विप्रयोगो वियोगो विरहः समाः १५११ आभाराढा विभूपा श्रीरभिख्याकान्तिविभ्रमाः। लक्ष्मीश्छाया च शोभायां सुपमा सातिशायिनी १५१२ संस्तवः स्यात्परिचय आकारस्विङ्ग इङ्गितम् । निमित्ते कारणं हेतु/जं योनिनिवन्धनम् ॥ १५१३ निदानमथ कार्य स्थादर्थः कृतं प्रयोजनम् । निष्ठानिर्वहणे तुल्ये प्रवाहो गमनं यहिः ।। १५१४ जातिः सामान्य व्यक्तिस्तु विशेषः पृथगारिमका । तिर्पक्साचिः संहर्षस्तु स्पर्धाद्रोहस्वपक्रिया १५१५ वन्ध्ये मोघाफलमुधा अन्तर्गडुनिरर्थकम् । संस्थानं संनिवेशः स्यादर्थस्यापगमे व्ययः ।। १५१६ संमूर्छनं त्वभिव्याप्तिधैंपो भ्रंशो यथोचितात् । अभावो नाशे संक्रामसंक्रमो दुर्गसंचरे ॥ १५१७ नीवास्तु प्रपामः स्यादवेक्षा प्रतिजागरः । समौ विनम्भविश्वासी परिणामस्तु विक्रिया ॥ १५१८ चक्रावर्तो भ्रमो भ्रान्तिर्धमिर्पूर्णिश्च घूर्णने । विप्रलम्भो विसंवादो विलम्भस्त्वतिसर्जनम् ॥ १५१९ उपलम्भस्त्वनुभव: प्रतिलम्भस्तु लम्भनम् । नियोगे विधिसपी विनियोगोऽर्पणं फले ।। १५२० लवोऽभिलावो लवनं निष्पावः पवनं पवः । निष्ठेवष्टीवनष्ठयूतठेवनानि तु थूत्कृते ॥ १५२१ निवृत्तिः स्यादुपरमो व्यपोपाझ्यः परा रैतिः । विधूननं विधुवनं रिवणं स्खलनं समे ॥ १५२२ रक्ष्णस्त्राणे ग्रहो पाहे व्यधो वेधे क्षये क्षिया । स्फरणं स्फुरणे ज्यानिजीर्णावथ परो वृतौ ॥१५२३ समुच्चयः समाहारोऽपहारापचयौ समौ । प्रत्याहार उपादानं वुद्धिशक्तिस्तु निष्क्रमः ॥ इत्यादयः क्रियाशब्दा लक्ष्या धातपु लक्षणम् । अथाल्ययानि वक्ष्यन्ते स्वः स्वर्गे भू रसातले ॥१५२५ भुवो विहायसा व्योग्नि द्यावाभूम्योस्तु रोदसी । उपरिष्टादुपyषं स्यादधस्तादधोऽप्यवार ।। १५२६ वर्जने वन्तरेणर्ते हिरुमाना पृथग्विना । साकं सत्ता समं सार्धममा सह कृतं त्वलम् ॥ १५२७ भवत्वस्तु च किंतुल्याः प्रेत्यामुत्र भवान्तरे । तूणी तूष्णीकां जोपं च मौनं दिष्टपा नु संमदे॥१५२८ परितः सर्वतो विष्वक्समन्ताच समन्ततः । पुरः पुरस्तात्पुरतोऽमतः प्रायस्तु भूमनि ॥ १५२९ सांप्रतमधुनेदानी संप्रत्येतद्यथाञ्जसा । द्राक्सागरं झटित्याशु मवहाय च सत्वरम् ।। १५३० सदा सनानिशं शश्वद्भूयोऽभीक्ष्णं पुनः पुनः। असन्मुहुः सायं तु दिनान्ते दिवसे दिवा ॥१५३१ सहसैकपदे सद्योऽकस्मात्सपदि तत्क्षणे । चिराय चिररात्राय चिरस्य च चिराचिरम् ॥ चिरेण दीर्घकाला कदाचिज्जातु कहिचित् । दोपा नक्तमुपा रात्रौ प्रगे प्रातरहर्मुखे ॥ १५३३ तिर्पगर्षे तिरः साचि निष्फले तुपा मुधा । मृषा मिध्यानृतेऽभ्यणे समया निकषा हिरुक॥ १५३४ शं सुखे पलवरसुष्टु किमुतातीव निर्भरे । प्राक्पुरा प्रथमे मंच परस्परं मियः || उपा निशान्तेऽल्पे किंचिन्मनागीपच किंचन | आहो उताहो किमुत वितर्फे किं किमूत च ॥१५३६ इनिह स्यात्संप्रदापे हेतौ पत्तद्यतस्ततः । संयोधनेऽ भोः पाट्याट् है है इंहोडरे रेऽपि ॥१५३७ १. ऋमान्द: प्रोपाम्यां परो योज्य:. २. रविशन्दः व्यादिगिरन्वेति.

·अभिधानसंग्रहः-६ अभियानचिन्तामणिः । श्रौषट्वीपट्वषट्स्वाहा स्वधा देवहविर्तुतौ । रहस्युपांशु मध्येऽन्तरन्तरेणान्तरेऽन्तरा ॥ १५३८ प्रादुराविः प्रकाशे स्यादभावे ल न नो नहि । हटे प्रसह्यमा मास्म वरणेऽस्तमदर्शने ।। १५३९ अकामानुगतौ कामं स्यादोमां परमं मते | कचिदिष्टपरिप्रश्नेऽवश्यं नूनं च निश्चये ॥ १५४० बहिर्वहिर्भवे ह्यः स्यादतीतेऽहि श्व एप्यति | नीचैरत्पे महत्युभैः सत्वेऽस्ति दुटु निन्दने ॥ १५४१ मनुच स्याद्विरोधोक्तौ पक्षान्तरे तु चेद्यदि । शनैर्मन्देऽवरे त्वर्वाग्रोपोक्तावु नतो नमः ।। १५४२ इत्याचार्यहेमचन्द्रविरचितायामभिधानचिन्तामणी नाममालायां सामान्यकाण्डः षष्ठः ॥ ६॥ इति श्रीहेमचन्द्राचार्यविरचितोऽभिधानचिन्तामणिः समाप्तः।

·॥ श्रीः॥ अभिधानसंग्रहः। (७) श्रीहेमचन्द्राचार्यविरचितः अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टः । ४ ७ ८ निर्वाणे स्याच्छीतीभावः शान्ति:श्चिन्त्यमन्तिकः । शिष्ये छात्रो भद्रे भव्यं काम्यं सुकृतसूनृते ॥ १ इन्याचार्यहेमचन्द्रविरवितेऽभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टे देवाधिदेवकाण्डः प्रथमः ॥१॥ फलोदयो मेरुपृष्टं वासवावाससैरिको । दिदिविर्दीदिविद्युश्च दिवं च स्वर्गवाचकाः ।। निलिम्पाः कामरूपाश्च साध्याः शोभाश्चिरायुषः । पूंजिता मलमहिताः सुधाला चायुभाः सुराः ॥ ३ द्वादशार्का वसवोऽष्टौ विश्वेदेवास्त्रयोदश । षट्त्रिंशत्तुपिताश्चैव पष्टिराभास्त्ररा अपि ॥ पत्रिंशदधिके माहाराजिकाश्च शते उभे । रुंद्रा एकादशैकोनपञ्चाशद्वायवोऽपि च ।। चतुर्दश तु चैकुण्ठाः सुशर्माणः पुनर्दश । साध्याश्च द्वादशेत्याद्या विज्ञेया गणदेवताः ॥ सूर्ये वाजी लोकवन्धुर्भानेमि नुकेसरः । सहस्राङ्को दिवापुष्टः कालभूद्रात्रिनाशनः ॥ पपीः सदागतिः पीतुः सांवत्सररथः कपिः । दृशानः पुष्करो ब्रह्मा बहुरूपश्च कर्णसूः ॥ वेदोदयः खतिलकः प्रत्यूपाण्डं सुरावृतः । लोकप्रकाशन. पीथो जगद्दीपोऽम्बुतस्करः ।। भरुणे विपुलस्कन्धो महासारपिराश्मनः । चन्द्रस्तु मास्तपोराजौ शुभांशुः श्वेतवाहनः । जर्णः सूमो राजराजो यजतः कृत्तिकाभवः । यक्षराडौषधीगर्भस्तपसः शयतो बुधः ॥ स्यन्दः खसिन्धुः सिन्धूत्थः अविष्ठारमणस्तैपा । आकाशचमसः पीतुः क्लेदुः पर्वरिचिल्लिदौ ।।१२ परिज्वा युवनो नेमिश्चन्दिरः स्नेहरेकभूः । भौमे व्योमोल्मुकैकाङ्गो गी:पतिस्तु महामतिः ।। प्रख्याः प्रचक्षाः वाग्याग्ग्मी गौरो दीदिविगीरथौ । शुक्रे भृगुः शनी पङ्गः श्रुतकर्मा महामहः ॥ १४ श्रुतश्रवोऽनुजः कालो ब्रह्मण्यश्च यमः स्थिरः । क्रूरात्मा चाथ राहौ स्यादुपराग उपप्लवः ॥ केतापूर्वकचो ज्योतीरथप्रहाश्रयो ध्रुवे । अगस्से विन्ध्यफूटः स्यादक्षिणाशारतिर्मुनिः ॥ सत्यामिर्वारुणिः क्वापिस्तापनः कलसीसुतः । व्युष्टे निशात्यय(न्त)गोस! निश चक्रभेदिनी ॥१७ निषहरी निशीथ्या निट् घोरा वासरकन्यका। शताक्षी राक्षसी याम्या घृताचिस्तामसी तमिः ॥१८ शार्वरीक्षणिनीनत्तापैशाचीवासुरा उशा | दिनात्ययः प्रदोष स्थावान्ते वृत्रो रजोवलम् ।। १. 'पूजिला: ख. २. 'वयुनाः ख. ३. 'भद्राः' ख.४. 'यमराजो' ख.५. 'स्तथा' ख.६. 'मेदुरेकभूः'ख, ७. 'गीपतिः' ख.८. 'निशि'ख.९. 'उमा' ख. ।

·२ २८ अभिधानसंग्रह: :-७ अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टः । रात्रिरागो नीलपङ्को दिनाण्डं दिनकेसरः । खपरागो निशावर्म वियतिदिगम्बरः ॥ पक्षः कृष्णः सितो द्वेधा कृष्णो निशाहृयोऽपरः। शुक्लो दिनाहयः पूर्वो मासे वांशको भवेत्॥२१ वर्षकोशो दिनमल: फाल्गुनालस्तु फाल्गुने । चैत्रे मौहनिकः कामसखश्च फाल्गुनानुजः ।। २२ वैशाखे सूत्सरो ज्येष्ठमासे तु खरकोमलः । ज्येष्ठामूलीय इति च कार्तिके सैरिकौमुदौ ॥ २३ हिमागमस्तु हेमन्ते वसन्ते पिकवान्धवः । पुप्पसाधारणश्चापि ग्रीष्मे तूष्मायणो मतः ॥ २४ आखोरपझो वर्षे तु ऋतुवृत्तिर्युगांशकः । कालप्रन्धिर्मासमलः संवत्सर्वर्तुशारदौ ।। वत्स इद्वत्सर इडावत्सरः परवाणिवत् । नक्षत्रवर्त्मनि पुनर्पहनेमिनभोटवी ॥ २६ छायापथश्व मेघे तु व्योमधूमो नभोध्वजः । गडयित्नुर्गदेयित्नुर्वार्मसिर्वारिवाहनः ॥ २७ खतमालोऽप्यथासारे धारासंपात इयपि । करकेऽम्युघनो मेघकफो मेघास्थि मिक्षिका ॥ "वीजोदकं तोपडिम्भो ववीजमिराचरम् । यथोत्तरेतरापाची तथापाचीतरोत्तरा ॥ २९ इन्द्रे तु खिदिरो नेरी यस्त्रिंशपतिर्जया । गौरावस्कन्दी बन्दीको वराणो देवदुन्दुभिः ।। किणालातश्च हरिमान्यामनेमिरसन्महाः । शापी विमिहिरो वदक्षिणो वयुनोऽपि च ॥ स्यात्पौलोम्यां तु शकाणी चारुरावा शतावरी । महेन्द्राणी परिपूर्णसहस्रचन्द्रवत्यपि ॥ जयन्ते यागसंतानो वृपणश्वो हरेहये । मातली हयंकपः स्यादैरावणे मदाम्बरः ।। ३३ सदादानो भद्ररेणुः पुरे बैन्द्रे सुदर्शनम् । नासिक्ययोस्तु नासत्यदस्रो प्रवरवाहनी ॥ गदान्तको यज्ञवाही यमे तु यमुनाग्रजः । महासत्यः पुराणान्त: कालकूटोऽथ राक्षसे ॥ पलप्रियः कैखापुत्रः कर्वरो नरविष्वणः । आशिरो हनुषः शङ्कवियुरो जललोहितः ।। उद्वरः स्तब्धसंभारो रक्तपीवः प्रवाहिकः । संध्यायलो रात्रिबलत्रिशिराः समितीपदः॥ वरुणे तु प्रतीचीशो दुन्दुभ्युद्दामसंवृताः । धनदे निधनाक्षः स्यान्महासत्त्वः प्रमोदितः ॥ रनगर्भ उत्तराशाधिपतिः सत्यसंगरः । धनकेलिः सुप्रसन्नः परिविद्धोऽलका पुनः ॥ वसुप्रभा वसुसारा शंकरे नन्दिवर्धनः । बहुरूपः सुप्रसादो मिहिराणोऽपराजितः ॥ कङ्कटीको गुह्यगुरुर्भगनेत्रान्तकः खरुः । परिणाहो दशयाहुः सुभगोऽण्वेकलोचनः । गोपालो वरवृद्धोऽहिपर्यः पांसुचन्दनः । कूटकृन्मन्दरमणिर्नवशक्तिमहीम्बकः ।। कोणवादी शैलधन्वा विशालाक्षोऽक्षतस्वनः । उन्मत्तवेपः शवरः सिताङ्गो धर्मवाहनः ॥ महाकान्तो वहिनेत्रः स्त्रीदेहा? नृवेष्टनः । महानादो नराधागे भूरिरेको दशोत्तमः ॥ "यौटी यौटीङ्गोऽर्धकूटः समिरो धूम्रयोगिनौ । उलन्दो जयतः कालो जटाधरदशाव्ययौ ॥ संध्यानाटी रेरिहाणः शङ्कुश्च कपिलाअनः ! जगहोरिर्धकालो दिशांप्रियतमोऽतलः ॥ जगत्स्रष्टा कटाटतः कटपूहीरहृत्कराः । गौतमी कौशिकी कृष्णा तामसी वाभ्रवी जया ॥ कालरात्रिमहामाया भ्रामरी यादवी वरा । यहिध्वजा शूलधरा परमब्रह्मचारिणी॥ ४८ अमोघा विन्ध्यनिलया पष्टी कान्तारवासिनी । जाडुली बदरीवासा वरदा कृष्णपिङ्गला ॥ १. 'दिवाइयः' ख. २. 'सैर ख. ३. 'नमोवटी' ख. ४. 'नमध्वजः' क. ५. 'गर्दयित्नु' क. ६. 'पु- झिका' ख. ७. 'जीवोदकम्' ख. ८. 'त्राय' क-ख. ९. 'शपीवि' ख. १०. 'वियुनो' ख. ११. 'यशवहौ' ख. १२. 'सपापुनः' ख. १३. 'विधुर: स. १४. 'मेकलोचनः' क. १५. 'महावुक' ख. १६. 'जोटी जो- टिको'ख. १७. 'यजतः' ख. १८. 'अर्धकलो स. ४२ ४४ ·२ देवमाण्ड । दृषद्वतीन्द्रभगिनी प्रगल्मा रेसती तथा । महाविया सिनीवारी रत्तदन्येकपाटला ॥ एकपर्णा बहुभुजा नन्दपुत्री महाजगा । भद्रकाली महागाटी योगिनी गणनायिया ॥ हासा भीमा प्रयूप्माण्डी गैदिनी वारुणी हिमा ! अनन्ता विजया क्षेमा मानरतोफा उहावती ॥५२ चारणा न पितृगणा कन्दमाता धनाअनी । गान्धर्वी पर्वरी गार्गी सावित्री ब्रह्मचारिणी ॥ ५३ कोटिश्रीमन्दरामासा पेशी मत्यवासिनी । कालापनी विशालाक्षी किराती गोकुलोद्भवा ।। ऐकानसी नारायणी शैला शाभिरीश्वरी । प्रमोणकेशी कुण्डा न नीरवस्त्रोप्रचारिणी ।। अष्टादशभुमा पौत्री शिवदूती पमरवसा । सुनन्दा विना रम्या जयन्ती नमुलामुरा ॥ विलका नैन्दिनी नन्दा नन्दगन्ती निरखना । यार जरी शतमुखी निराली क्रारिया ॥ विरजा पुरता जारी यहुपुत्री फुरेश्वरी । फैटभी यारदमनी दर्दुरा कुलदेवता ॥ ५८ रौद्री मुन्द्रा महारौद्री यालगमा महानिशा । पलदेवस्ससा पुत्री हीरी क्षेमारी प्रभा ॥ मारी हैमरती नापि गोरा शिपरवासिनी । चामुण्डाया महानण्डी चण्डमुण्डाप्ययाधुगे || ६० भिगर्भ प्रभिगो द्विशरीरखिधातुम् । हस्तिमहो त्रिपाणान्त सन्दे तु करवीरक ॥ ६१ सिदसैनो वैजयन्तो पारनों दिगम्बर । भृङ्गी तु चर्मी प्रमा तु क्षेत्रज्ञ पुरुष सनत् ।। नारायणे तीरंपाद पुण्यरोको वलिंदम | उरुममोरगायौ च तमोप्न श्रवणोऽपि ध ॥ उदारपितापर्ण समुद्र पासुजालिय । चतुर्ग्रहो नवव्यूहो नवशत्ति प्रगण्डजित्॥ ६४ द्वादशमूर शतको दशारतार एक । हिरण्यकेश सोमोऽहिनिधामा निरकुप्रिपात् ॥ मानजर पराचिद्ध पृश्निगर्भोऽपराजित । हिरण्यनाभ श्रीगो वृपोत्साह सहस्रजित् ॥ अर्धकर्मा यज्ञधरो धर्मनेमिरसयुत । पुरुषो योगनिद्रालु खण्डास्य शल्गाजिती ॥ काल मुण्टो वरारोह श्रीररो यापुगाहम । वर्धमानश्चतुर्दष्ट्रो नृसिंहवपुरव्यय ॥ कपिल भद्रापिर सुपेण समितिंजय । तुधामा वासुभद्रो यहुरूपो महानम ॥ विधाताधार एकाङ्गो तृषाक्ष सुश्रूषोऽक्षम । रन्तिदेव सिन्धुटपो जितमन्युटकोदर ।। बहुराङ्गो रनया पुष्पहासो महातपा । लाम्नाभ सूक्ष्मनाभो धर्मनाभ पराक्रम ॥ पग्रहासी महाहस पद्मगर्भ सुरोत्तम । शतवीरो महामायो ग्रंझनाभ सरीसृप । पृन्दाकोऽधोमुरगे धन्या मुधन्वा विश्वमुकिस्थर । शतानन्दरुश्चापि येयनारिप्रमर्दन । यजनेमिर्लोहिताश एकपाहिपद कपि । एयङ्गो यमशेल आसन्द शिवकीर्तन ॥ शट्ठवंश श्रीवराह सदायोगी मुयामुन । यलभद्रे तु भद्राङ्ग फालो गुप्तवरो बली ॥ प्रापी भद्रचलन पौर शेषाहिनामभृत् । लक्ष्म्या तु भर्भरी विष्णुशत्ति क्षीराभिमानुपी ॥ ७६ कामे तु यौवनोद शिखिमृत्युर्महोत्सव | शमान्तर सर्वधन्वी रौंगरज्जुप्रवर्तक । मनोदाही मघनश्च गरुडस्तु विपापह । पक्षिसिंहो महापक्षो महावेगो विशाला ॥ उन्नतीश श्वमुखसू शिलानीहोऽहिभुक्च स । युद्धे तु भगवान्योगी बुधो विज्ञानदेशन ॥ ७९ महासत्तो लोकनायो योधिरहन्सुनिश्चित । गुणाब्धिर्विगतद्वन्द्वो वचने स्यात्तु जल्पितम् ॥ १ 'गण्डिनी' स २ 'किरामी' ख ३ 'एकामसा' ख ४ 'मुम दाख ५ 'मदिनी मदामदयाती'ख ६ 'चिकसला' ख ७ 'करवारत 'ख ८ 'पडङ्गजित्' ख ९ 'मतधाना' ख १० 'वृषोदर' ११ सरु थापि' ख १२ 'यवनारिख १३ 'कशनेमि स १४ रागरज प्रकपक'ख १५ 'उदूतीश ख ६७ ६८ ७५ ७७ ७८ ·४ । ८७ अभिधानसंग्रहः :-७ अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टः । लपितोदितभणिताभिधानगदितानि च । हूतौ हकारकारौ च चण्डालानां तु वल्लकी ॥ काण्डवीणा कुवीणा च डकारी किंनरी तथा । सारिका खुसणी चाथ दर्दरे कलसीमुखः ॥ ८२ सूत्रकोणो उमरुकं समौ पणकिणौ । शृङ्गवाये शृङ्गमुखं हुडकरतालमर्दलः ।। काहला तु कुहाला स्याचंण्डको लाहला च सा | संवेशप्रतिवोधार्ध द्रगडद्रकटावुभौ ॥ देवतार्चनतूर्ये तु धूमलो वलिरित्यपि । क्षुल्लकं मृतयात्रायां मङ्गले प्रियवादिका ॥ ८५ रणोद्यमे वर्धतूरो वाद्यभेदास्तथापरे । डिण्डिमो झर्झरो मडुस्तिमिला किरिकिचिका ॥ लैंम्बिका टेहरी वेध्या कलापूरादयोऽपि च । भयंकरे तु.डमरमाभीलं भासरं तथा ॥ आश्चर्ये फुल्लक मोहो वीक्ष्यो लोतस्तु हग्जले । मिद्रायां तामसी सुप्ते सुप्वापः सुखसुप्तिका ॥ ८८ आकारगृहने चावकटिकावकुठारिका । गृहजालिकाथ सूत्रधारे स्याद्दीर्घदर्शकः ॥ ८९ पूज्ये भैरटको भट्टः प्रयोज्यः पूज्यनामतः ॥ इत्याचार्यहेमचन्दविरचितेऽभिधानचिन्तामगिपरिशिष्टै देवकाण्डो द्वितीयः ॥ २ ॥ छेकालच्छेकिलो छेके काहलोऽस्फुटंभापिणि । मूके जडकडी मूर्खे स्वनेडो नामवर्जितः ।। परतत्रे वायत्तावधीनोऽप्यप दुर्गते । क्षुद्रो हीनश्च दीनश्च भाटिस्तु गणिकाभृतौ ॥ ९२ झुत्रस्तौ तु चकितेऽथ क्षुद्रप्रखलौ खले । चोरे तु चौरडो रात्रिचरो याच्या तु भिक्षणा ।। ९३ अभिपस्तिर्मार्गणा च बुभुक्षायां क्षुधाक्षुधौ । भक्तमण्डे तु प्रसावप्रसवाच्छोदनानवाः ।। अपूपे पारिशालोऽथ करम्बो दधिसतुषु । इण्डेरिका तु वटिका शप्कुली खर्धलोटिका ।। पर्पटास्तु मर्मराला घृताण्डी तु धृतोपणी । समिता खण्डाज्यकृती मोदको लद्रुकश्च सः ॥ एलामरिचादियुतः स पुनः सिंहकेसरः । लागेपु भरुडोदूपसंदिकापरिवारकाः ।। दुग्धे योग्यं चौलसात्म्यं जीयनीयं रसोत्तमम् । सरं गव्यं मधुग्पेष्ठं धारोष्णं तु पपोऽमृतम् ॥ ९८ दनि श्रीधनमङ्गल्ये तके कट्टरसायणे । अर्शोघ्नं परमरसः कुल्माषाभिपुते पुनः ।। गृहाम्बु मधुरा चाथ स्यात्कुरतुम्धुरुरल्लुका | मरिचे तु द्वारवृत्तं मरीचं वलितं तथा । पिपल्यामोषणा शौण्टी चपला तीक्ष्णतण्टुला । ऊपणा तण्डलफसा काला च कृष्णतण्डुला ॥ १०१ जीरे जीरगजरणी हिङ्गी तु भूतनाशनम् | अगूढगन्धमत्युमं लिप्सी लालसलमटो । लोलो लिप्सा तु धनाया रचिरीप्सा च कामना । पूजा त्वपचितिरथ चिपिटो नमनासिके ।। १०३ पगुलस्तु पीउसी फिलोतस्त्वल्पवर्मणि | सर्वे ह्रस्वोऽनेटमूकस्त्वन्धे न्युजरत्वधोमुग्ये ।। पित्ते पलामिः पललज्वरः स्यादमिरेनकः । फफे सिंहानका बेटः स्याकूकुद तु फूपदः ॥ पारमितोऽथ कायस्थः करणोऽक्षरजीयिनि | क्षमे समर्थोऽलंभूष्णुः पादानपदगो समौ ।। जाम्यूलमालिकोद्वाहे परयात्रा तु दौन्दुभी । गोपाली वर्णके शान्तियात्रा परनिमन्नणे ॥ १०७ स्पादिन्द्राणीमहे हेलिरुलुलुमंगलध्वनिः ] म्पातु सस्त्ययनं पूर्णकलसे मनलादिकम् ।। १०८ शान्तिके मङ्गलयानं यारिपाट्ययारिणा | हसलेपे तु करणं हनयन्धे तु पीडनम् ।। १. 'टेरिणी' र. २. 'चन्द्र'. ३. 'शुताम्' 2. ४. 'शिका' ग. ५. 'दट्टी'... 'पीय: ग. ७. 'भटरफ' रति प्रतिमाति; 'महारफ' इति प. पुस्तके पाठः, ८. 'दानव नीचम' प. ९. 'अनु' फा १०. अमोटिया' म. ११ वोमणी' न. १२ गरिका' क. १३ पनगात्म्मम्' य.. १४ 'ऊपणा क. १५ 'उपमा' स. १६ 'जीरण'फ. १७ "किरा' क.. .

·३ मर्त्यकाण्ड । तच्छेदे समयभ्रशो धूलिभत्ते तु वार्तिकम् । कुलटाया तु दु शृङ्गी यन्धुदा क्लबूणिका ॥ ११० धर्पणी लान्छनी खण्डशीला मदननारिया । निलोचना मनोहारी पालि सश्मश्रुयोपिति ॥ १११ श्रमणाया भिक्षुणी स्याद्वेश्याया तु खगालिया। वारवाणि कामरेखा शुद्रा चेट्या गणेरुका॥११० वड़या कुम्भदासी च पुत्रे तु कुलधारस । सदायादो द्वितीयश्च पुञ्या धीदा समधुका ॥ देहसचारिणी चाप्यपले सतानसतती । नप्ता तु दुहितु पुत्रे स्यात्कनिष्ठे तु कन्यस ॥ ज्येष्ठभगिन्या तु वीरभवन्ती स्यात्तु नर्मणि । मुखोत्सवो रागरसो विनोदोऽपि फिलोऽपि च॥११५ वप्पो जनित्रो रेतोधास्ताते जानी तु मातरि । देहे सिन प्रजनुकश्चतु शाख पडङ्गकम् ॥ व्याधिस्थान न देहैकदेशे गात्र कचे पुन । जिनो वेल्लितामोऽस्रो धम्मिले मौलिभूटकौ ॥ ११७ परी तु कवयों स्यात्प्रलोभ्यो विशदे कचे। मुखे दैन्तालय स्पोन घन चैर घनोत्तमम् ॥ ११८ कर्णप्रान्तस्तु धारा स्यात्वर्णमूल तु शीलकम् । अणि रूपमहो देवदीपो नासा तु गन्धहत् ॥११९ नसा गन्धवहा नस्या नासिक्य गन्धनालिया । ओछे तु दशनोन्छिष्टो रसालेपी च वाग्दलम् १२० श्मश्रुणि व्यञ्जन कोटो दन्ते मुखग्युर खरु । दालुजिह्वा तु रसिका रस्ना च रसमातृका ।। ११ रमा कार्ललना च वदर तु तालुनि । अवटौ तु शिर पीठ कफ्णौ रनिपृष्ठकम् ॥ १२२ वाहूपमाहुसधिश्च हसे भुजदल सर । अथ व्यामे वियाम स्याद्वाचापरतनूतल ॥ १२३ हृद्यसह मर्मपरं गुणाधिष्ठानक सम् । स्तनौ तु धरणावने तयो पिप्पलमेचकौ ॥ १२४ जठरे मलुको रोमलताधारोऽथ श्लोमनि । स्यात्ताण्ड्य पुष लोममध नाभी पुतारिका ।। १२५ शिरामूल कटीकूपौ तूचलिङ्गौ रतावुके । शिश्भे तु रझुल शड्ड लाशूल शेफशेफ्सी॥ १२६ रो तु शोध्यकीलाले मासे तूद्ध समारटम् । लेपन च रोमणि तु लग्मल चालपुत्रा ॥ १२७ कूपजो मासनिर्यास परित्राणमय नसा । तबीनखारुतावान सधिनन्धनमित्यपि ।। १२८ अगरौ प्रवरं शृङ्ग शीर्षक मृदुल रघु । वरद्रुम परमद प्रबर गन्धदारु च ॥ चन्दने पुनरेगाङ्ग भद्रभी फरकीयपि । जातीफले सोमनस पुटय मदशौण्डकम् ॥ कोशफल कुडमे तु करट वासनीयकम् । प्रियङ्गु पीतकार घोर पुष्परजो वरम् ।। कुसुम्भ घ जवापुष्प कुसुमान्त च गौरवम् । वृक्षधूपे तु श्रीवेष्टो दधिक्षीरघृताय ॥ रचनाया परिस्पन्द प्रतियत्नोऽथ कुण्डले । कर्णादर्शो मेखला तु लालिनी कटिमालिया ॥ १३३ अथ सिविण्या घरी विद्या विद्यामणिस्तथा । नूपुरे तु पादशीली मन्दीर पादनालिका ।। १३४ पौदाङ्गुलीयके पादपालिका पादकीलिया । वले निवसन वस्न सत्र कर्पटमित्यपि ॥ १३५ दशासु वस्त्रपेश्योऽथ हिमवातापहाशुषे । द्विखण्डको वरकश्च चक्रवर्तिन्यधीश्वर ॥ अर्जुने विजगश्चित्रयोधी चित्राङ्गसूदन । योगी धन्धी कृष्णपक्षो नन्दिघोषस्तु तद्रथ ॥ प्रन्धिास्तु सहदेवो नकुलस्तन्तिपालक । माद्रेपाविमौ कौन्तेया भीमार्जुनयुधिष्ठिरा ।। १२८ द्वयेऽपि पाण्डवेया स्यु पाण्डवा पाण्डवायना राजच्छन्ने नृपलक्ष्म चमर स्यात्तु चामरे।। १३९ स्पान्यायद्रष्टरि स्थेयो हा स्थे द्वौ स्थितिदर्शक । क्षुद्रोपररणाना स्पादध्यक्ष पारिकर्मिक ॥ १४० ३ दन्तालयरतेर' ख ४ वर ख ५ 'शीलक ख ६ 'तनूनल ख.७ 'मर्मचरम्' क.८ 'पुनारिका' ख, ९ क्षिरामूलक १. 'प्रकार' क ११ 'अलकारशेसरश्च' इति पुस्तद्वयेऽप्यधिकगुपलभ्यते १२ 'द्वा स्थितदर्शक 'ख । १२२ ११० " १ "शिन ख २ स्त'ख ·६ अभिधानसंग्रह: :-७ अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टः । पुराध्यक्षे कोट्टपतिः पौरिको दाण्डपाशिकः । वेध्यं निमित्तं वाणे तु लक्ष्यहा मर्मभेदनः ।। १४१ धीरश्च वीरशङ्कुश्व कदम्बोऽप्यनकण्टकः । नाराचो लोहनालोऽस्त्रसायकोऽसिस्तु सायकः ।। १४२ श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजाकरः । धर्मप्रचारो धाराङ्गो धाराधरकरालिको । १४३ चन्द्रभासश्च शस्त्रोऽथ क्षुर्यस्त्री कोशशायिका | पलं च धेनुका पत्तपाले तु हुलमातृका ॥ १४४ कुट्टन्ती पत्रफलाध शक्तिः कासूमहाफला । अष्टतालायता सा च पट्टिसस्तु खुरोपमः ॥ १४५ लोहदण्डस्तीक्ष्णधारो दुःस्फोटाराफलौ समौ । चक्रं तु वलयप्रायमरसंचितमित्यपि ।। शतनी तु चतुस्ताला लोहकण्टकसंचिता । अयःकण्टकसंछन्नाशतने च महाशिला ॥ १४७ भुपुण्डी स्याहारुमयी वृत्तायःकीलसंचिता । कणयो लोहमानोऽथ चिरिका तु हुलाप्रका ॥ १४८ बराहकर्णकोऽन्वर्थः फैलपनापके हुलम् । मुनयोऽनशेखरं च शराभ्यास उपासनम् ॥ १४९ जिप्णी तु विजयी जैत्रः स्याच्छृगाली तु विप्लवे । करमध्ये सौम्यं तीर्थमथ स्यान्नियमे तपः॥१५० सत्यवत्यां गन्धवती मत्स्योदर्यथ वक्रये । भाटकोप साक्षिणि स्थान्मध्यस्थः प्राश्निकोऽप्यथ ।। १५१ कूटसाक्षी मृपासाक्षी सूची स्यादृष्टसाक्षिणि । पादुकायां पादरथी पादजङ्गुः पदखरा ॥ १५२ पादवीधी च पेशी च पादपीठी पदायता । नापिते प्रामणीभण्डिवाहक्षौरिकमाण्डिकाः ॥ १५३ इत्याचार्यहेमचन्दविरचितेऽभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टे मर्यकाण्डरसृतीयः ॥ ३॥ अथ पृथ्वी महाकान्ता क्षान्ता मेर्वद्रिकर्णिका । गोत्रकीला घनश्रेणी मध्यलोका जगदहा ॥ १५४ देहिनी केलिनी मौलिमहास्थल्यम्बरस्थली । गिरौ प्रपाती कुटार उर्वङ्गः कंदराकरः।। कैलासे धनदावासो हरादिहिमवद्वसः । मलयश्चन्दनगिरिः स्याल्लोहे धीनधीवरे ।। ताने पवित्रं कांस्पं च सीसके तु महावलम् । चीनपिष्टं समेलूकं कृष्णं च पुषन्धकम् ॥ १५७ पुणि श्वेतरूप्यं स्यात्सठं सलवणं रजः । परासं मधुकं ज्येष्ठं धनं च मुखभूपणम् ॥ १५८ रजते त्रापुपं वङ्गजीवनं वसु भीरुकम् । चभ्रं सौम्यं च शोध्यं च रूमं भीरु जयीयसम् ॥ १५९ सुवर्णे लोभनं शुक्रं तारजीवनमौजसम् । दाक्षायणं रक्तवर्ण श्रीमत्कुम्भं शिलोद्भवम् ।। वैणवं तु कर्णिकारच्छायं वेणुतटीभवम् ॥ इति पृथ्वीकायः । जले दिन्यमिरा सेव्यं कृपीटं घृतमकुरः । विपं पिप्पलपातालमलिलानि च कम्बलम् ॥ पावनं पसं चापि पल्लूरं तु सितं पयः । किट्टिमं तदतिक्षारं शालूकं पङ्कगन्धिकम् ॥ अन्धं तु कलुपं तोयमतिस्वच्छं तु काचिमम् । समुद्रे तु महाकच्छो दारदो धरणीप्लयः ।। महीमावार उर्वङ्गस्तिमिकोशो महाशयः । मुरंदरा तु मुरला सुरवेला तु नन्दिनी ॥ चर्मण्वती रन्तिनदी संभेदः सिन्धुसंगमः । नीका तु सारणी इति जलकायः। अग्नौ चमिर्दीप्रः समन्तभुक् ॥१६६ पर्परीकः पविर्घासिः पृथुर्घघरिराशिरः । जहुराणः पृदाकुश्च जुंपाकुर्हवनो हविः ।। १. 'धारश्च' ख. २. 'कलपत्रात्रके' ख. ३. समोलूकम्' ख.४. 'श्वभ्रं' ख. ५. 'साध्यं' ख. १. मलिनानि' क. ७. 'ममि:' ख. ८. 'कर्परीक: ख. ९. 'घरिराशिरः क. १०. 'कुपाकु:ख.

·१७० ४ तिर्यकाण्डः। ताचिर्नाचिकेतश्च प्रेष्ठो वश्चतिरञ्चतिः । भुजिर्भरथपीथौ च स्वनिः पवनबाहनः ॥ १६८ इत्यनिकायः। यौ सुरालयः प्राणः संभृतो जलभूपणः । शुचिर्वहालो घटः पश्चिमोत्तरदिक्पतिः ।। भङ्कतिः क्षिपणुर्मर्को ध्वजप्रहरणश्चलः । शीतलो जलकान्तारो मेघारिः समरोऽपि च ॥ इति वायुकायः । इक्षे खारोहकः स्कन्धी सीमिको हरितच्छदः । रुर्जन्तुर्वहिभूश्च इति वनस्पतिकायः। स्यात्तु श्वेतः कपर्दके ॥ १७१ खद्योते तु कीटमणिज्योतिर्माली तमोमणिः । परावि॒दो निमेषद्युत् ध्वान्तचित्रोऽथ कुअरे ।। १७२ पेचकी पुष्करी पद्मी पेचिल: सूचिकाधरः । विलोलजिहोऽन्तःस्वेदो महाकायो महामदः ।। १७३ शूर्पकर्णो जलाकाहो जटी च पटिहायनः । असुरो दीर्घपवनः शुण्डालः कपिरित्यपि ।। १७४ वशायां वाशिता कर्णधारिणी गणिकापि च । अश्वे तु क्रमणः कुण्डी प्रोधी हेपी प्रकीर्णकः।।१७५ पाकलः परुलः किण्वी कुटरः सिंहविक्रमः । मापाशी केसरी हंसो मुद्गभुग्गुढभोजनः ॥ १७६ वासुदेवः शालिहोत्रो लक्ष्मीपुत्रो मरुद्रधः । चामर्येकराफोऽपि स्यादवायां पुनरर्वती ।। मल्लिकाक्षः सितैर्नेत्रैः स्याद्वाजीन्द्रायुधोऽसितैः । ककुदी ककुदावर्तो निर्मुष्कस्चिन्द्रवृद्धिकः ॥१७८ शुनि क्रोधी रसापायी शिवारिः सूचको रुरुः । धनंतपः स्वजातिद्विकृतज्ञो भल्लहश्च सः ॥ १७९ दीर्घनादः पुरोगामी स्यादिन्द्रमहकामुकः । मण्डलः कपिलो ग्राममृगश्वेन्द्रमहोऽपि च ॥ महिपे कलुषः पिङ्गः कटाहो गद्गदस्वरः । हेरम्बः स्कन्धशृङ्गश्व सिंहे तु स्यात्पलंकपः ॥ १८१ शैगाटो वनराजश्व नभःकान्तो गणेश्वरः । शृङ्गोष्णोपो रक्तजिह्नो व्यादीर्णास्यः सुगन्धिकः॥१८२ सूकरे कुमुखः कामरूपी च सलिलप्रियः । तलेक्षणो वक्रदंष्ट्रः पङ्कक्रीडनकोऽपि च ॥ मृगे स्वजिनयोनिः स्यादपो भुजगभोगिनि । अहीरणी द्विमुखश्च भवेस्पक्षिणि चक्षुगान् ॥ १८४ कण्ठामिः कीकसमुखो लोमकी रसनारदः । वारङ्गिनाडीचरणौ मयूरे नित्रपिङ्गलः ॥ १८५ नृत्यप्रियः स्थिरमदः खिलखिलो गरवतः । मार्जारकण्ठो मरुको मेघनादानुलासकः ॥" मैयुको बहुलप्रीवो नगावासश्च चन्द्रकी । कोकिले तु मदोल्लापी काकजातो रतोद्वहः ॥ १८७ मधुघोपो मधुकण्ठः सुधाकण्ठः कुहूमुखः । घोपयित्नुः पोपपिनुः कामवालः कुनालिकः ॥ १८८ कुक्कुटे तु दीर्घनादश्चर्मचूडो नखायुधः । मयूरचटकः शौण्डो रणेच्छुश्व कलाधिकः ॥ आग्णी विकिरो बोधिर्नन्दीकः पुष्टिवर्धनः । चित्रवाजो महायोगी स्वस्तिको मणिकण्ठकः ॥१९० उपाकीलो विशोकश्च ब्राजस्तु प्रामकुकुदः । हंसेषु तु मरालाः स्युः सारसे दीर्घजानुकः ।। गोनों मैथुनी कामी श्येनाक्षो रक्तमस्तकः । गृधे तु पुरुषव्याघ्रः कामायुः कूणितेक्षणः ॥ १९२ सुदर्शनः शकुन्याजो शुकै तु प्रियदर्शनः । श्रीमान्मेधातिभिर्वाग्ग्मी मत्स्ये तु जलपिप्पिकः।। १९३ मूको जलाशयः शेवः पाठीने मृदुपाठकः ।। इत्याचार्य हेमचन्द्रविरचितेऽभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टे तिर्यकाण्दश्चतुर्थः ॥ ४ ॥ १. 'पृष्ठो' क. २. 'लघट:' का 'लघटः' ख. ३. 'उमः' ख. ४. 'प्रहभोजनः' ख, ५. 'मयो' ख. १ ·८ अभिधानसंग्रह:- :-७ अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टः । अथ रत्नप्रभा धर्मा वंशानुशर्कराप्रभा । साद्वालुकाप्रभा शैला भवेत्पङ्कप्रभालना ।। धूमप्रभा पुनारिष्टा माधव्या तु तमःप्रभा । महातमःप्रभा माधव्येवं नैरकभूमयः ॥ इत्याचार्यहेमचन्द्रविरचितऽभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टे नारककाण्डः पञ्चमः ॥ ५ ॥ भानुकूल्यार्थकं प्राध्वमसाकल्ये तुचिच्चन । तुहिचस्महवै पादपूरणे पूजने स्वती ॥ वद् वा यथा तथैवैवं साम्येऽहो ही च विस्मये । स्युरेवं तु पुनवेसर्वधारणवाचकाः॥ १९८ ऊं पृच्छायामतीते प्राक् निश्चयेऽद्धासाद्वयम् । अतो हेतौ महः प्रत्यारम्भेऽथ स्वयमात्मनि ||१९९ प्रशंसने तु सुष्टु स्यात्परश्वः श्वः परेऽहनि । अद्यात्राहयथ पूर्वेऽहोत्यादौ पूर्वेधुरादयः ।। समाने हति सगः स्यात्परे खति परेद्यवि । उभयधुस्तूभयेयुः समे पुगपदेकदा ॥ २०१ स्यात्तदानीं तदा तर्हि यदा यर्धन्यदैकदा । परपराउँपमोऽन्दे पूर्व पूर्वतरेऽत्र च ॥ २०२ प्रकारेऽन्यथेतरथा कपमित्यं यथा तथा । द्विधा द्वेधा त्रिधा त्रेधा चतुर्धा द्वैधमादि च ॥ द्विभ्यश्चतुःपञ्चकृल इसाद्यावर्तने कृते । दिग्देशकाले पूर्वादौ प्रागुदक्प्रत्यगादयः ।। इत्याचार्यहेमचन्द्रविरचितेऽभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टे सामान्यकाण्डः पष्टः ॥६॥ इति श्रीहेमचन्द्राचार्यविरचितोऽभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टः समाप्तः । २०३ २०४ ·॥ श्रीः ॥ अभिधानसंग्रहः। orpocies- (८) श्रीमदाचार्यहेमचन्द्रविरचितः अनेकार्थसंग्रहः। २ २ ध्यात्वार्हतः कृतैकार्थशब्दसंदोहसंग्रहः । एकस्वरादिषट्काण्ड्या कुर्वेऽनेकार्थसंग्रहम् ॥ अकारादि]मेणादावत्र कादिमोऽन्ततः । उद्देश्यवचनं पूर्व पश्चादर्थप्रकाशनम् ॥ यत्रैक एव रूढोऽर्थो यौगिकस्तत्र दर्शितः । अनेकस्मिस्तु रूदेऽर्थे यौगिक प्रोच्यते न वा ॥ पदानां भङ्गतो योऽस्मिन्ननेकार्थः प्रकाशते । प्रदर्शनीयो नैवासौ तस्यानन्त्यप्रसङ्गतः ।। को प्राण्यात्मनि रवौ मयूरेऽनौ यमेऽनिले । “के शीर्षेऽप्सु सुखे खं स्वः संविदि व्योमनीन्द्रिये॥५ शून्ये बिन्दौ सुखे खस्तु सूर्ये गौगदके दृशि । स्वर्ग दिशि पशौ रश्मौ वन्ने भूमाविषी गिरि ॥६ वग्वल्फले चर्मणि च न्यग्निने नीचकाययोः । रुक्शोभाकिरणेच्छासु वाग्भारयां वचस्यपि ।। ७ जूराकाशसरस्वत्यां पिशाच्या जवनेऽपि च । ज्ञः स्याद्विचक्षणे पद्मासने चान्द्रमसापनौ" ॥ सद्विद्यमाने सत्ये च प्रशस्तार्चितसाधुपु । भः शुके भमुडौ भांशी भूस्तु भूमिरिव क्षितौ ॥ स्थाने च मः पुनः शंभौ मा लक्ष्म्यां वारणेऽव्ययम् । किं क्षेपनिन्दयोः प्रभे वितर्के ज्या तु मातरि १० क्ष्मामार्योर्युदिने वह्नौ द्यौस्तु स्वर्गे विहायसि । रस्तीक्ष्णे दहने रास्तु सुवर्णे जलदे धने ॥ ११ * कामरूपिणि स्वर्णे धूर्यानमुखभारयोः । पू: शरीरे च नगरे श्रीलक्ष्म्यां सरल₹मे ॥ ૧૨ वेपोपकरणे वेपरचनायां मतौ गिरि | शोभात्रिवर्गसंपत्त्योः नूः सवे निर्झरेऽपि च ।। वः पश्चिमदिगीशे स्यादौपम्ये पुनरव्ययम् । द्यौः स्वर्गनभसोः स्वो ज्ञात्यात्मनोः स्वं निजे धने १४ इग्देष्टौ दर्शनेऽध्यक्षे विट्प्रवेशे नृवैश्ययोः । तृट् तृष्णावतर्पयञ्च भवेल्लिप्सापिपासयोः ॥ १५ त्विद् शोभायां जिगीषायां व्यवसाये रुचौ गिरि | भाः प्रभावे मयूखे च मास्तु मासे निशाकरे१६ इत्याचार्यहेमचन्द्रविरचितेऽनेकार्थसाह एकस्वरकाण्डः प्रथमः ॥१॥ अर्को दुभेदे स्फटिके ताम्र सूर्ये विडोजसि । अकं दुःखाघयोरङ्को भूपारूपकलक्ष्मसु ।। चित्राजौ नाटकाशे स्थाने क्रोडेऽन्तिकागसोः । एकोऽन्यः केवलः श्रेष्ठः संख्या कल्कोऽयविष्ठयोः १. 'नत्वा हरिम्' ख. २. 'क्रमोऽत्रादौ ककारादि ख, ३. 'मस्ततः' ग. ४. 'उद्देश' ख. ५. 'दयते' ग्व; 'दृश्यते' ग, ६. 'मास्यते' ख-ग. ७. नन्त' ख. ८. 'शीऽप्सु च ख, ९. 'ऋ' ख. १०. 'चान्द्रम- ११. इतः परम् 'ता जटायां च राक्षरया पतने दुर्भगस्त्रियाम्' इति .ख-पुस्तकेऽधिकः पाठः, १२. 'दुः' ग. १३. 'नगरे च' क, 'पनने च' ग, १४. 'वेक, १५. 'वये ग. १६.'च वौपम्ये' ख. १७. 'द्रष्टरि दर्शनेऽध्यसे' ग.१८, चित्रादौर ख. सायने' ख-ग.

·२० २७ २९ अभिधानसंग्रहः-८ भनेकार्थसंग्रहः । दम्भे पापिनि किट्टे च कङ्को ब्राह्मणलिगिनि । लोहपृष्ठे यमे कर्कः श्वेताश्वे देणे घटे ॥ कतनेऽग्नौ राशी च काकः स्यात्पीठसर्पिणि । द्वीपमानद्रुभेदेषु शिरोवक्षालने द्विके । काकं काकसमूहे स्याद्रतवन्धे च योषिताम् । काका तु काकजवायां काकोलीकाकनाशयोः॥२१ काकोदंवरिकाकाकमाचिकारक्तिकास्वपि । किप्कु; प्रकोष्ठे हस्ते च वितस्तो फुत्सितेऽपि च ।। २२ कोको वृके चक्रवाके खजूरीद्रुमभेदयोः । छेको विदग्धे विश्वस्तमृगनीडजयोरपि ॥ २३ टको नीलकपित्थेऽसिकोशे कोपेऽश्मदारणे | मानान्तरे खनित्रे च जट्टायां टेंकणेऽपि च ॥ २४ तर्को वितर्क काटापामूहकर्मविशेषयोः । त्रिका कूपस्य नेमौ स्यात्रिक पृष्ठाधरे त्रये ॥ तोकं संतानसुतयोद्धिकः स्यात्याककोकयोः । न्यकुर्मगे मुनौ नाकः स्वः खे नाकुस्तु पर्वते ॥२६ मुनिवल्मीकयोनिष्कः कर्षे हेमनि तत्पले । दीनारे साष्टसुवर्णशते वक्षोविभूषणे ॥ पङ्कोऽघे कर्दमे पाकः पचने शिशुदैत्ययोः । वको रक्षोभिदि श्रीदे शिवमल्लीवकोटयोः ।। भूकश्छिद्रे काले भेको मेघमण्डूकभीरुषु । मुष्को मोक्षद्रुमे सङ्घ तस्करे मांसलाण्डयोः । मूको दैत्यावाग्दीनेषु रङ्कः कृपणमल्लयोः । राका कच्टां दृष्टरजःकन्यायां सरिदन्तरे ।। पूर्णेन्दुपूर्णिमायां च रैकः शङ्काविरेकयोः । होनेऽपि रोकं जयणभेदे नावि विलेचरे ।। ३१ रोकोंऽशी लङ्का तु शाखा शाकिनी कुलटा पुरी । लोको विश्वे जमे वल्कं शकले त्वधि शल्कयत शको देशे राजभेदे शङ्का स्यात्संशये भये । शङ्खः पनशिराजाले संख्याकीलकशंभुपु ।। यादोऽस्त्रभेदयोमेंदू शाको द्वीपे नृपे द्रुमे । शत्तौ हरितके चापि शुको व्यासमकीरयोः ।। रक्षोऽमाले शुकं पेन्धिपणेऽरत्नुशिरीषयोः । शुल्क घटादिदातव्ये जामातुश्चापि बन्धके । शूकोऽनुकोशकिंशावोः शोकेऽभिषवशुङ्गयोः । शूका हृलेखे श्लोकस्तु पद्यबन्धे यशस्यपि ॥ ३६ शौकं शुकानां समूहे स्रीणां च करणान्तरे।सेका वाणोत्पलवातः स्तोकः स्याघातकाल्पयोः ॥३७ नखं पुनर्गन्धद्रव्ये नखः करजपण्ढयोः । न्युशः सामविशेषस्य पञकार्यामतिप्रिये ॥ पुनः स्यान्मङ्गलाचारे शराङ्गश्येनयोरपि । प्रेहा पर्यटने नेत्ते दोलायां वाजिनां गतौ ॥ मुखमुपाये प्रारम्भे श्रेष्ठ निःसरणास्ययोः । रेखा स्यादल्पके छद्मन्याभौगोप्लेनयोरपि ॥ लेखो लेख्ये दैवते च लेखा राज्यां लिपायपि । घीसा तु शकशिम्बायां गतिभेदेऽपि नर्तने ॥ ४१ शशः कम्यौ निधिभेदे स्यान्नख्यामलिकास्थनि । शाखा द्वमांशे वेदांशे भुजे पक्षान्तरेऽन्तिके ॥ ४२ शिखाममात्रे चूडायां के किचूडाप्रधानयोः । ज्यालायां लागलिकायां शिफाशाखाणिप्वपि ॥ ४३ सखा महाये मित्रे च सुखं त्रिदिवशर्मणोः । सुखा प्रचेतसः पुर्यामगः स्यान्नगवत्तरी ।। शैले सरीसृपे भानावगमन्तिकगात्रयोः । उपसर्जनभूते स्पादभ्युपायप्रतीकयोः ॥ १ 'दपंटे' ख. २. "विश्वस्ते' ग. ३. 'नीहकयो' ग. ४. 'टकने' ग. ५. कर्मविशेषः क्रियाविशेषः । उपहार दति यावत्' इत्यनेकार्थकैरवाकरकौमुदी. 'धर्मधिशेख, 'तविशे' ग. ६. 'भूकः काले हिने ग. ७. मोले' ग्व. ८ 'ऽस्मादृष्ट' स. ९. 'श्रीयते येन रालयणं दीनारादि' इत्यनेवारपाररकौमुदी. 'कृपण' ग, १०. इतः परम् 'वः पर्याणमागे स्यानदीभेदे च महुरे' पनि य-पुस्तकेऽधिरः पाठः. ११. 'यख्ने यग्वावलशिरडयो. ग. १२. 'शुना नवोद्धिमपलवकोशी' इत्यनेकार्यरवाकरपौमुदी. 'मुद्गयोः' ख, 'शृङ्गयोः' ग. १३. 'शृगारया. निरयेप्यपि । केसायुधभेदेऽपि इत्यनेयरवाकरकौमुदी. १४. 'तु गन्धद्रव्ये स्थानमः' व. १५. सण्डयो:' रव-ग. १६. 'नृत्ये' ग. १७. 'दोपे' ख. १८. 'न्याया' ग. १९. 'च' ख-ग. २०. "निधेर्मेदे' ख. ४४ ·३ ४८ . ६० २द्विस्वरकाण्ड । अङ्गा नीवृद्विशेपे स्युरिङ्गः स्पादिङ्गितेऽहुते । ज्ञानजङ्गमयोश्वापि खगोऽर्कमहपक्षिषु ।। शरे देवेऽपि खगोऽसौ खङ्गिशृङ्गे च गॅण्डके । टङ्ग खनिने जहास्योस्त्यागो वर्जनदानयों ४७ दुर्ग पुनर्गमे स्यादुर्गा तु नीलिकोमयो । नागो मतगजे सर्प पुनागे नागकेसरे । वैराचारे नागदन्ते मस्तके वारिदेऽपि च । देहानिरविशेपे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थित ॥ नागं रङ्गे सीसपने स्त्रीयन्धे करणान्तरे । पिङ्गी शम्या पिङ्गा हिड्नाल्या गोरोचनोमयो ॥५० पिङ्ग वालके पिशङ्गे पूगः क्रमुक्सधयो । फल्गुः काकोदुम्बरिकाक्षे निरर्थकेऽपि च ॥ ५१ भगोऽज्ञानमाहात्म्ययशोवैराग्यमुत्तिषु । रूपवीर्यप्रयरनेच्छाश्रीधर्मैश्वर्ययोनिषु ।। भङ्गम्तरङ्गे भेदे च रुग्विशेषे पराजये । कौटिल्ये भयविच्छित्योर्भङ्गा शणे भैङ्गिः पुन ॥ ५२ भत्तिवीच्योर्भागो रूपार्ध भाग्यैकदेशयो । भृङ्ग त्वक्पन्न भृङ्गास्तु खिगधूम्याटमार्कवा ॥ ५४ पटपदोऽथ भृगुः सानौ जमदग्निप्रपातयो । शुक्रे रुद्रे च भोगस्तु राज्ये वेश्याभृतौ सुखे ॥ ५५ धनेऽहिमायफ्णयो पालनाभ्यवहारयो । मार्गों मृगमदे मासे सौम्यःऽन्वेषणे पथि ।। मृगः कुरङ्गे याच्याया मृगयाया गजान्तरे । पशौ नक्षत्रभेदे च मृगी तु वनितान्तरे ।। युग हम्तचतुष्क स्याद्रथाद्यकृतादिवे । वृद्धिनामौषधे युग्मे योगो विस्रम्भघातिनि ।। अलब्धाभे सगत्या कार्मणध्यानयुक्तिषु । वपु स्थैर्यप्रयोगे च सनाहे भेपजे धने । पिप्यम्भादावुपाये च रङ्गः स्यानृत्ययुद्धवो । रागे रङ्गं तु पुणि रागः स्यालोहितादिषु ।। गान्धारादौ क्लेशादियेऽनुरागे मत्सरे नृपे । लगः सङ्गे च पिड़े च लिङ्ग मेहनचिह्नयो । ६. शिवमूर्तावनुमाने 'साख्योत्तविकृतारपि । वड्गः कर्पासे वृन्ताके वगा जैनपदान्तरे ॥ ६२ वह्न पुणि सीसे च वल्गुश्छागमनोज्ञयो । व्यङ्गो भेके च हीनाङ्गे वेगो रयप्रवाहयो ॥ ६३ रेत सिपाक्योश्चापि शाहू विष्णुधनुर्धनु । शुझ्यानाते वटे प्लक्षे शृङ्ग चिह्नविपाणयो ॥ ६४ भीडाम्बुयन्त्रे शिखरे प्रभुखोकर्पसानुषु । शृङ्गः कूर्चशीचे शृङ्गी वर्णमीनविशेषयो । विषायामृषभौषध्या सर्गस्यागस्वभावयो । उत्साहे निश्वयेऽध्याये मोहानुमतिसृष्टिषु ॥ अर्घ. पूजाविधी मूल्येऽघ दु खे व्यसनैनसो । उद्धो हस्तपुटे वहौ शिवाया देहजानिले ॥ ६७ ओघः प्रवाह सघातो द्रुतनृत्त परम्परा । उपदेशश्च मेघस्तु मुस्तके जलदेऽपि च ॥ मोघो दीने निष्फले च मोघा स्यात्पाटलातरौ । लघुः सृका लध्वसार इस्त्र चार्वगुरु द्रुतम् ॥६९ श्लाघोपास्तीन्छयो स्तोत्रेऽर्चा पूजा प्रतिमापि च । कचः शुष्कवणे केशे कन्धे पुत्रे च गी पते ७० कचा करेण्या काचोऽसिरोगे शिक्ये मणौ मृदि । काञ्ची गुन्नामेखलयो पुर्या कूर्ची विकल्पने७१ 'अङ्गो नी वृद्विशेपे स्यादिङ्ग' २ 'द्विशेषा, ख, ३ 'खड्ग' व 'कण्टके' ग इत प्रार 'गर्गो मुनिविशेपे स्यादृपे किंचुल्केिऽपि च इत्यधिक पाठ ख-ग पुस्तकयो ६ 'तुङ्ग पुनागनगयोधे स्यादुन्नतेऽपि च । तुझी प्रोक्ता हरिद्राया वर्वरायामपीष्यते ॥' इत्यधिक पाठ पुस्तकयो . तत्र ग पुस्तके 'उन्नतेऽन्यवत् इति पाठ 'कोटे दुख 'भवेदुर्गमे तु' ग ८ 'सानीलियो' ग ९ 'बलाके ग १० अनेकार्थकैरवाकरकौमुद्या तु 'मङ्गीभिरङ्गीकृतमानताङ्गया' इति भक्तो, 'भङ्गी भक्त्या विरचिततनु स्तम्भिता तजलीघ ' इति वीच्यामुदाहृतम् ११ 'चतुर्थे ग घ १२ सारयोत्ताया प्रकृते कार्यभूता विकृति । तत्र यथा-'रिङ्गालिङ्गामिवानुरूपचरित पुन स लेभे मुनि' इत्यनेकार्थकैरवाकरकौमुदी ११ 'प्रकृतावपि ख ग घ १४ 'जनपदा तरे पुभूग्नि' इति टीका २५ 'मरोत्सर्ग प्रभावे शृङ्गारमावेऽपि' इत्यनेकार्थकैरवापरकौमुदी १६ 'अपदेग' ख. ४ ग १ इत परम् सग ·अभिधानसंग्रहः :-८ भनेकार्यसंमहः । 'जडो मूर्खे हिमाघाते जडा स्याच्छूकशिम्बिका | ताडोऽद्रौ ताडने घोपे मुष्टिमेयतृणादिके ॥ १३३ ताडी तालीदलतरौ दण्डः सैन्ये दमे यमे । मानव्यूहमहभेदेप्वश्वेऽानुचरे मधि ।। प्रकाण्डे लगुडे कोणे चतुर्थोपायगर्वयोः । नाडी कुहनचर्यायां घटिकागण्डदूर्वयोः ।। नाले [णान्तरे सायौ नीर्ष स्थाने खगालये। पण्डः पण्डे पण्डा बुद्धौ पाण्डुः कुन्तीपतौ सिते १३६ पिण्डो वृन्दे जपापुष्पे गोले बोलेऽङ्गसिहयोः । कवले पिण्डं तु धेश्मैकदेशे जीवनायसोः॥ १३७ वले सान्द्रे पिण्ड्यलावूखर्जूोस्तगरेऽपि च । पीडार्तिमर्दनोत्तंसकृपासु सरलद्रुमे ।। भाण्ड मूलवणिग्यित्ते तुरगाणां च मण्डने । नदीकूलद्वयीमध्ये भूपणे भाजनेऽपि च ॥ मण्डो मस्तुनि भूपायामेरण्डे सारपिच्छयोः । शाके मण्डा त्वामलक्या मुण्डो मुण्डितशीर्पयो ।। राही दैत्यान्तरे रण्डा त्वाखर्फी मृतप्रिया । व्याडो हिंसपशौ सर्प शुण्डा करिकरः सुरा ।।१४१ जलेभी नलिनी वारस्त्री शुण्डो मदनिर्भरे । शौण्डी चविकपिप्पत्योः शौण्डो विख्यातमत्तयोः १४२ पडः पेयान्तरे भेदे पण्डः कानन इंड्रे । गूढं रहःसंवृतयोर्दाढा दंष्ट्राभिलापयोः ।। १४३ दृढः शत्ते भृशे स्थूले वाढं भृशप्रतिज्ञयोः । माढिदैन्यं पत्रसिरार्चा मूढस्तन्द्रिते जडे ॥१४४ राढा शुद्धोषु शोभायां व्यूढा यस्तोरुसंहताः। वोढा स्याद्धारिके सूते शण्ढपण्ढौ तु सौविदे १४५ वन्ध्यपुंसीवरे क्लोये सोढा मर्पणशक्तयोः । अणिराणिवदस्रौ स्यात्सीमन्यक्षामकीलफे ॥ १४६ अणुर्वीह्यल्पयोरुष्णा मीष्मदक्षातपाहिमाः । ऊर्णा भ्रूमध्यगावर्ते मेषादीनां च लोमनि ॥ १४७ ऋणं देये जले दुर्गे कणो धान्यांशलेशयोः । कणा जीरकपिप्पल्योः कर्णश्चम्पापतौ श्रुतौ ।। १४८ क्षणः कालविशेपे स्यात्पर्वण्पवसरे महे । व्यापारविकलत्वे च परतन्नत्वमध्ययोः।। १४९ कीर्णः क्षिप्ते हते छन्ने कुणिः कुकरवृक्षयोः । कृष्णः काफे पिके वर्णे विष्णौ व्यासेऽर्जुने कलौ १५० कृष्णा तु नील्यां द्रौपद्यां पिप्पलीद्राक्षयोरपि । कृष्णं तु मरिचे लोहे कोणो वीणादिवादने॥१५१ लगुडेऽश्री लोहिताङ्गे गणः प्रमथसंख्ययोः । समूहे सैन्यभेदेऽथ गुणो ज्यादतन्तुषु ।। १५२ रज्जो सत्त्वादी संध्यादौ शौर्यादी भीम इन्द्रिये । रूपादावप्रधाने च दोपान्यस्मिन्विशेपणे ।। १५३ गेष्णो नटे गायने च प्राणं तु प्रांतघोणयोः । घृणा तु स्याज्जुगुप्सापां करुणाषां घृणिः पुनः१५४ अंशुज्यालातरङ्गेषु चूर्णानि वासयुत्तिषु । चूंर्ण क्षोदे क्षारभेदे जर्णो जीर्णद्रुमेन्दुपु ।। जिष्णुः शक्रेऽर्जुने विष्णौ जित्वरेऽर्के वसुष्वपि । झुणिः मुकभेदे स्याहुष्टदेवश्रुतावपि ॥१५६ त्राणं त्राने रक्षणे च प्रायमाणोपधावपि । तीक्ष्णं समुद्रलवणे विपायोऽमरकाजिपु॥ आत्मत्यागिनि तिग्मे च तूणी नीलीनिपङ्गयोः । गुणः स्यादृश्चिके भृङ्गे दुर्ण चापकृपाणयोः ।।१५८ दुणी कुम्यो जलद्रोण्यां देष्णो दातरि दुर्गमे । द्रोणः पार्षगुरौ काके माने द्रोणी तु नीति ॥१५९ नोभेदे शैलेसंधौ च पणः कार्यापणे ग्लहे । विक्रव्यशीकादिवमुष्टौ मूल्ये भृतौ धने । १६० १. हिमाघाते' गन्ध. २. 'चर्चाया' ग-ध. ३. 'प्रणान्तरे ख. ४. 'पी' स. ५. 'इत्यो' ख. ६. 'व्यस्तो' स, ५. गोविदो' ग-घ. ८. 'कणोंऽरित्रे नृपे श्रुतौ' ख. ९. 'प्रथम' ग-ध. १०. 'सूत्र' ख, ११. 'रूपादो च प्रभाने ग-घ. १२. 'गादाम्यामेष्णक्' । पायलिङ्गः । द्वयोर्यपा-गेष्णो विष्णुचरित्रस्य' इसनेकार्थकैरया. फरफौमुदी. गेष्णुनटे' ख-ग-ध. १३. 'मातृमेययोः' ग. १४. 'चूर्णो निवासमुककोः' स. १५. 'चर्यन्ते रम चूर्णानि प्रायेण बहुवचनान्तः' इति टीका. १६. 'चूर्णः' ग. १७. “जी!' गन्ध. १८. 'जिण: ग-ध. १९. मणि:' य.ग. २०. 'देष्णुदांतरि दुर्दम' ख ग घ. २१. 'दौलभेदै ग-घ. २२. 'शायादिमुष्टो परे' ग.

·७ २ द्विस्वरकाण्डः। व्यवहारे च द्यूताद्युत्सृष्टे गण्डकविंशतौ । पर्णखिपत्रे पर्ण तु पत्रे प्राणोऽनिले वले ॥ हृद्वापी पूरिते गन्धरसे प्राणास्तु जीविते । पाणिः कुम्भ्यां चमूपृष्ठे पादमूलोन्मदस्त्रियोः ॥१६२ पूर्णः कृत्स्ने पूरिते च फाणिगुंडकरम्पयोः । वाणो वृक्षविशेष स्थाच्छरस्यावयवे शरे ॥ १६३ बलिपुत्रेऽप्यथ भ्रूणो गर्मिण्यां श्रोत्रियद्विजे । अर्भके बेणगर्भे च मणिरत्वभागलस्तने । मेदामेऽलिंजरे रने मोणः सर्पकरण्डके । वाने नक्रमक्षिकायां रणः कोणे फेणे युधि ।। रेणु ल्यां पर्पटके वर्णः स्वर्णे व्रते स्तुती । रूपे द्विजादौ शुक्लादौ कुथायामक्षरे गुणे ॥ भेदे गीतक्रमे चित्रे यशस्तालविशेषयोः । अङ्गरागे च वर्ण तु कुङ्कुमे वाणिरम्बुदे । यूती मूल्ये सरस्वत्यां धीणा स्पालकी तडित् । वृष्णिमेपे यादवे च चेणी सेतुप्रवाहयोः।।१६८ देवताडे केशवन्धे वेणुवैशे नृपान्तरे । शाणः कपे मानभेदे श्रेण्याल्यां कारसंहतो ।। शोणो नदे रक्तवर्णे श्योनाकेऽनौ हयान्तरे । स्थाणुः कीले हरे स्थूणा सो स्तम्भे रुगन्तरे१७० अन्तः स्वरूपे निकटे प्रान्ते निश्चयनाशयोः । अवययेऽप्यथार्हन्स्यात्पूज्ये तीर्थकरेऽपि च ॥ १७१ अस्तः क्षिप्त पश्चिमाद्रावर्तिस्त्वटनिपीडयोः। आप्तो लब्धे च सत्ये चाप्यातिः संबन्धलाभयोः१७२ ईतिरजन्ये प्रेवासे स्वादूतिः स्फूतिरक्षयोः । ऋतं शिलोच्छे पानीये पूजिते दीप्तसत्ययोः ॥ १७३ । ऋतिर्जुगुप्साकल्याणगतिस्पर्धास्वयो ऋतुः। स्त्रीणां पुष्पे वसन्तादावेतः कर्युर आगते ॥ १७४ क्षत्ता शूद्राक्षत्रियायां जाते सारथिवेधसोः । नियुक्ते दसिये द्वा रथे कन्तुः कामकुसूलयोः॥१७५ कान्तो रम्ये प्रिये प्राणि कान्ता प्रियङ्ग योषितोः । कान्तिः शोभाकामनयोः क्षितिगेंहे भुवि क्षये।। कीर्तिर्यशसि विस्तारे प्रेसादे कर्दमेऽपि च । कृतं पर्याप्तयुगयोविहिते हिंसिते फले ॥ १७७ कृत्तं छिन्ने वेष्टिते च केतुर्युतिपताकयोः । महोत्पातारिचिद्वेषु गर्तोऽवटे ककुन्दरे ॥ त्रिगतीशेऽप्यथ प्रस्तं जग्धे लुप्तपदोदिते । गतिर्वहणे जाने यात्रोपायदशाध्वसु ।। १७९ गीतिश्छन्दसि गाने च गीतं शब्दितगानयोः । गुंतं गूढे त्राते गुप्तिर्यमे भूगर्तरक्षयोः ॥ १८० कारायां घृतमाज्याम्धुदीप्तेप्वथ चिताचिती । मृतार्थदारुषु चये जगलोकेङ्गवायुषु ।। १८१ जातं जोयोऽधजनिषु जातिः सामान्यगोत्रयोः । मालत्यामामलक्यां च चुल्यां काम्पिल्यजन्मनोः।। जातीफले छन्दसि च झातिः पितृसगोत्रयोः । ततं वीणादिवाये स्वात्ततो व्याप्तेऽनिले पृथौ १८३ तातोऽनुकम्प्ये पितरि तिक्तस्तु सुरभौ से तिक्ता तु कटुरोहिण्यां तितं पर्पटकौषधे ॥ १८४ त्रेता युगेऽग्नित्रये च दन्तो दशमसानुनोः । दन्त्यौषध्यामथ दितिर्दैत्यमातरि खण्डने ॥ १८५ दीप्तं निर्भासिते दग्धे द्रुतं शीघ्रविलीनयोः । द्युतिस्तु शोभादीधित्योर्धाता वैधसि पालके ॥१८६ धातू रसादौ श्लेष्मादौ भ्वादिप्रावविकारयोः । महाभूतेषु लोहे शब्दादाविन्द्रियेऽस्थनि || १८७ १. 'दातापुत्राटे' ग-ब. २. पर्ण पलाशे' व 'पर्णस्त्रिपर्णे' ग-ध. ३. 'करण्डयो.' ग-घ, ४. 'माण: ख, ५. 'घुणे' ख. ६. 'सुतौ' ख. ७. 'सूतौ' ख. ८. 'द्रो वति' ग-ध. ९. 'प्रवाहे' ख. १०. 'स्यातिः' ग-ध, ११'दासजे ख-ग-घ. १२ 'कमनयोः' ख. १३. 'प्रासादे ख ग घ. १४. इतः प्राक् 'कुन्ती पाण्डुप्रियाया सात्सलक्या गुग्गुलुद्रुमे' इत्यधिक ख-पुस्तके. १५. 'चेष्टिते' ग-य. १६. दिचि'ग, 'अरि शत्रु.' इति टीका. १७. 'वृहद्रणे' ग-य. 'बद्रणो नाडीव्रण' इति टीका. १९ इत माक् 'गाता पुरकोकिले मृत गन्धर्षे रोपणेऽपि च' इति खे-ग-घ-पुस्तकेयु. २०. 'गूढ गुसे' ख. २१. 'इङ्ग जङ्गमम्' इति टीका. २२. 'जातोऽथ' ग-घ, २३. 'गारयोः' गन्ध. २४. 'जात,' ख. २५. 'निर्मासने ग-घ. २६. 'सदस्योः' ख, २७. 'लोहेषु' १७८ ख-गघ.

·अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्थसंग्रहः। धुतं त्यक्ते कम्पिते न धूतौ कम्मितत्सितौ । धूर्ते तु खण्डलवणे धूर्तो धत्तूरमायिनोः ॥ १८८ धृतिर्योगविशेषे स्याद्धारणाधैर्ययोः सुखे । संतोपाध्वरयोश्चापि नतस्तगरनम्रयोः ॥ नीतिर्नये प्रापणे च पंक्तिर्गौरवपाकयोः । पतिरछन्दःश्रेण्योः पत्तिः सेनाभिरपद्योर्गतौ ।। १९० प्राप्तिमहोदये लाभे पित्सन्पिपतिपन्यथा । पतनेच्छौ विहङ्गे च पीतो वर्णनिपीतयोः ॥ १९१, पीता हरिद्रा पीतिः पानेऽश्वे प्रीतिः स्मरनियाम् । प्रेम्णि योगमुदो पुस्तं शिल्पे लेप्यादिकर्मणि ॥ पुस्तके प्लुतमश्वस्य गतौ प्लुतखिमात्रके । पूर्त पूरितखाताद्योः पृपतवत्पृपन्मृगे ॥ बिन्दी प्रेतो मृते भूतविशेषे च परेतवत् । पोतः शिशौ प्रवहणे प्रोतं गुम्फितवाससोः ॥ १९४ भक्तमन्ने तत्परे च भर्ता पोष्टरि धारके । भक्तिः सेवागौणवृत्त्योर्भङ्गयां श्रद्धाविभागयोः॥ १९५ भास्वान्दीप्रे रची भ्रान्तिमिथ्याजानेऽनवस्थिती।भित्तिः कुडये प्रदेशे च भूतं सत्योपमानयोः१९६ प्राप्तेऽतीते पिशाचादौ पृळ्यादौ जन्तुयुक्तयोः । भूभृन्महीधरे पृथ्वीपतौ भूतिस्तु भस्मनि ॥१९७ मांसपाकविशेषे च संपदुपायोरपि । भृतिर्मूल्यभरणयोर्मतं तु संमतेऽचिते ॥ १९८ महट्टहति धीतले गज्ये मरुत्सुरेऽनिले । मतिर्युद्धीच्छगोर्माता गौर्दुर्गा जननी मही ॥ मातरस्तु ब्रह्माण्याद्या मितिरैयत्यमानयोः । मुक्ता मौक्तिकपुंश्चल्योर्मुकिर्मोचनमोक्षयोः ॥ २०० मूर्तिः पुनः प्रतिमायां फायकाठिन्ययोरपि । मृतं मृतौ याचिते च यन्ता सूते निपादिनि ॥२०१ यतिनिकारे विरतौ भिक्षौ युतोऽन्चिते पृथक् । युक्तिया॑ये योजने च रक्तं नील्यादिरक्षिते ॥२०२ कुङ्कुमेऽज्यनुरत्ते प्राचीनामलकेऽरुणे । रतिः स्मरत्रियां रागे रते रीतिस्तु पित्तले ॥ २०३. वैदर्यादौ लोहकिट्टे सीमनि वणे गैती । लतां ज्योतिप्मतीदूर्वाशाखावल्लीप्रियङ्गुष ।। २०४ स्पृकामाधव्योः कस्तूया लिप्तं भुक्तविलिप्तयोः । विपात्तो लूता तु रोगे पिपीलिकोर्णनाभयोः॥२०५ पर्तिर्गात्रानुलेपन्यां दशायां दीपकस्स च । दीपे भेषजनिर्माण नयनाञ्जनलेखयोः ।। २०६ व्यक्तो मनीपिस्फुटयोर्वार्ता वार्ताक्युदन्तयोः । कृप्यादौ वर्तने वार्ते लारोग्यारोगफल्गुषु ।। २०७ वृत्तिशालिन्यय व्याप्तिापने लम्भनेऽपि च । वास्तु स्याद्गृहभूपुर्यो"हे सीमसुरङ्गयोः ।। वित्तं विचारिते ख्याते धने वित्तिस्तु संभवे । ज्ञाने लाभे विचारे च वीतमङ्कुशकर्मणि ।। २०९ असाराश्वगजे शान्ते धीतिरश्वेऽशने गतौ । प्रजने धावने दीप्तौ वृत्तं वृत्ती दृढे मृते ।। २१० चरित्रे वर्तुले छन्दस्यतीताधीतयोथैते । वृन्तं स्तनमुखे पुष्पबन्धे वृत्तिस्तु 'वर्तने ।। २११ कैशिक्यादौ विवरणे वृतिवरणवाटयोः । शक्तिरायुधभेदे स्यादुत्साहादी वले स्त्रियाम् ॥ २१२ शस्तं क्षेमे प्रशस्ते च शान्तो दान्ते रसान्तरे | शास्ता जिने शासके च शान्तिभद्रे शमेऽईति॥ शितःशातौ कृशे तीक्ष्णे शितिर्भूर्जेऽसितेसिते । श्रीमान्मनोज्ञे तिलॅकपादपे धनवत्यपि ॥ २१४ शीतो हिमे च जिझे च चानीरवंडेवारयोः । शीतं गुणे शुक्तमम्ले 'पूतिभूते च कर्कशे || २१५ शुक्तिः शङ्खनके शो कपालखण्डगुजोः । नख्यश्वावर्तयोर्मुक्तास्फोटदुर्नामयोरपि ।। १. 'कम्पने' ग-घ. २. 'पति' ग-घ. ३. 'वारयोः' ग-घ. ४. 'दीसे' ख; 'दीसौ' ग-घ. ५. 'प्रभेदे ख. ६. 'पृथ्वादौ' ग-घ. ७. 'उत्पाद उत्पत्तिः' इति व्याख्या. ८. 'दुत्पातयो' ग-ध. ९. 'स्यात्' ख-ग-घ, १.. 'विरते' ख. ११. 'श्रवणे ख. १२. 'सवणं स्यन्दनम्' इति टीका. १३. 'लेपिन्यां' क. १४. 'असारेऽवगतो' ख. १५. 'वृत्ते' ख, १६. 'वे' ख, १७. 'वर्तिनि' ख. १८. 'तिलके' ख-ग-घ, १९. 'बहुवातयोः' ख. २० 'पूते भूते' ख-ग-घ. 'पूतिभूतं दुर्गन्धम्' इति रीका. २१. 'कपालखण्ड शिरोस्थिकलम्' इति टीका. 'कपाले खगमजोः' ख.

·९ २२९ २ द्विस्वरकाण्डः। श्रुतमाणिते शास्त्रे श्रुतिराम्नायवार्तयोः । पड्डाद्यारम्भिकायां च कर्णाकर्णनयोरपि ।। २१७ श्वेतं रूप्ये श्वेतो द्वीपे वर्णे शैले कपर्दक | श्वेता तु शहिनीकाष्ठपाटल्योः स्यात्सती पुनः।। २१८ कात्यायन्यां च माव्यां च सातिर्दानावसानयोः । सितस्त्रवसिते बढे वर्णे सिता तु शर्करा२१९ स्थित अधै सप्रतिज्ञे स्थितिः स्थाने च सीनि च । सीता जनकजागङ्गाभेदयोईलपद्धतौ ॥२२० सुतः पुत्रे नृपे मुप्तिः स्वापे स्पीज्ञतारुजि । सूतः पारदसारथ्योः प्रसूरितवन्दिषु ।। २२१ ब्राह्मण्यां क्षत्रियाज्जाते तक्षिण सृतिर्गतौ पथि । स्मृतिः स्मरणधीच्छासु शाखे सेतुस्तु संचरे॥२२२ नदीसंक्रमेऽथ हस्तः करे मानोडुभेदयोः । केशाकलापे शुण्डायां हरिद्दिशि तृणान्तरे ।। २२३ वर्णभेदेऽश्वभेदे च हितं पध्ये गते धृते । हेतिालाबसूर्यांशुप्पों हेती प्रयोजने ॥ २२४ निवृत्तौ विपये वाच्ये प्रकारद्रव्यवस्तुषु । आस्था यत्नालम्बनयोरास्थानापेक्षयोरपि । २२५ कन्था पुरे प्रावरणे काथो व्यसनदुःखयोः । ट्रैवनिष्पाकेऽथ कुथ: स्यादास्तरणदर्भयोः ॥ २२६ . कोथस्तु मथने नेत्ररुग्भेदे शंटितेऽपि च । ग्रन्थो गुम्फे धने शास्त्रे द्वात्रिंशद्वर्णनिर्मितौ ॥ २२७ ग्रन्थिर्ववादिवन्धे रुग्भेदे कौटिल्यपर्वणोः । ग्रन्थि तु अन्थिपणे स्याद्वाथा वाग्भेदवृत्तयोः ॥२२८ तीर्थे शास्त्रे गुरौ यज्ञे पुण्यक्षेत्रावतारयोः । ऋपिजष्टे जले सत्रिण्युपाये स्त्रीरजस्यपि ॥ योनी पाने दर्शने च तुत्थोऽनी तुत्थमञ्जने । तुत्था नील्यां सूक्ष्मैलायां दुःस्थो दुर्गतमूर्खयोः२३० प्रस्थः सानो मानभेदे पीथोऽर्के पीथमम्वुनि । पृथुर्विशाले भूपाले वापिकाँकृष्णजीरयोः ॥ २३१ प्रोयोऽश्वघोणावगयोः कटयां मन्थो रवी मथि । सातये नेत्ररोगे च यूथं तिर्यग्गणे गणे।।२३२ यूथी तु मागधीपुष्पविशेषयोः कुरण्टके । रथस्तु स्पन्दने पादे शरीरे वेतसद्रुमे ॥ २३३ चीथी वर्मनि पसौ च गृहाङ्गे नाट्यरूपके । संस्था स्पशे स्थिती मृत्यौ सार्थो वृन्दे वणिग्गणे२३४ सिक्थं नील्यां मधूच्छिष्टे सिक्थो भक्तपुंलाकके । अब्दः संवत्सरे मेघे मुस्तके गिरिभिद्यपि ॥२३५ अन्दुः स्पानिगडे भूपाभेदे ककुदवत्ककुत्। श्रेष्ठे पाङ्गे राहेि ऋव्यान्मांसाशिरक्षसोः।।२३६ कन्दोऽब्दे सूरणे सस्यमूले कुन्दोऽच्युते निधौ । चक्रभ्रमौ च माध्ये च क्षोदः पेपणचूर्णयोः२३७ गदः कृष्णानुजे रोगे गदा प्रहरणान्तरे । छदः पत्रे पतत्रे च प्रन्धिपर्णतमालयोः ।। २३८ छन्दो वशेऽभिप्राये च पत्तापाणमात्रके । निष्पेषणार्थपट्टेऽपि धीदा कन्यामनीपयोः ॥ २३९ नदो पहेऽब्धौ निनदे नन्दा संपद्यलिंजरे । तिथिभेदेऽपि नन्दिस्तु प्रतीहारे पिनाकिनः ॥ २४० आनन्दने च धूते च निन्दा कुत्मापवादयोः। पदं स्थाने विभक्त्यन्ते शब्दे वाक्येऽवस्तुनोः २४१ वाणे पादे पादचिह्ने व्यवसायापदेशयोः । पादो मूलोखतुर्याशादिषु प्रसन्तपर्वते ॥ भन्दं कल्याणे सौख्ये च भसद्भास्वरमांसयोः। भेदो विदारणे द्वैधे उपजापविशेषयोः।। २४२ मदो रेतस्यहंकारे मद्ये हभदानयोः । कस्तूरिकायां क्षैव्ये च मदी पकवस्तुनि ॥ मन्दो मूढे शनौ रोगिण्यलसे भाग्यवर्तिते । गजजातिप्रभेदेऽल्पे स्वैरे मन्दरते खले ॥ १. 'पगाद्यारम्भिकाया' ख. २. सचरे' ग-य. ३ 'मानोडुमानयोःख, 'मानढुभेदयो' ग-. ४. 'द्रव्य' ग-प. ५, 'घटिते' ख. ६. 'पृथ्वी च कृष्णजीरके' ख. ७. 'वापिका हिङ्गापर्णी' इति टीका. ८. 'संस्था नाशे व्यवस्थायां व्यक्तिसादृश्ययोः स्थिती। ऋतुभेदे समातौ च चरे च निजराष्ट्रगे ॥ सार्थो वणिग्गणे वृन्दे धनेन सहितेऽपि च ॥' ख-ग-घ. ९.पिलाकके' ख. १० 'विपाङ्गे' ग-घ. ११.हूदे' ख-ग-ध. १२. भेदे नदी सिन्धुर्नन्दिदास्ये' ख. १३ वाक्यैकवस्तुनोः' ग-, १४. 'अङ्के लक्ष्मणि' इति टीका. १५. 'भद्र' ग-य. १६. वैथे द्विधाकरणे' इति टीका, 'वेधे खगघ. १७. 'कृषकः कृषीवलः' इति टीका.'चषक' ख-ग-च. २४२ २४४ २४५ ·२४८ १० अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्यसंग्रहः। मृद्वतीक्ष्णे कोमले च रदो दन्ते विलेसने । विदा ज्ञानधियोविन्दुर्विट्जात्रो रदक्षते ॥ २४६ वेदिरझुलिमुद्रायां बुधेऽलंकृतभूतले । शब्दोऽक्षरे यशोगीयोर्वाक्ये खे श्रवणे ध्वनौ ।। शरद्वर्षात्यये वर्षे शादः कर्दमशष्पयोः । संवित्संभाषणे ज्ञाने संग्रामे नाम्नि तोपणे ॥ प्रियाकारे प्रतिज्ञायां संकेताचारयोरपि । संपट्टेदौ गुणोत्कर्षे हारे स्वादुस्तु सुन्दरे ॥ मृष्टे सूदः सूपकारे व्यञ्जनेऽपि च सूपवत् । स्वेदो धर्मे स्वेदने चान्धोऽन्धकारेऽक्षियजिते ॥ २५० अर्धः खण्डेऽध समांशेऽथाब्धिः सरसि सागरे। आधिर्मनोत्तौं व्यसनेऽधिष्ठाने यन्धकाशयो.।। ऋद्धं समृद्धे सिद्धान्ने गन्धः संपन्धलेशयोः । गन्धकामोदगर्वेषु स्याद्धः स्तालिप्सयोः ॥२५२ गोधा प्राणिविशेपे स्याग्ज्याघातस्य च चारणे । दिग्धो लिप्ते विपाक्तेपी प्रवृद्धस्नेहयोरपि ॥२५३ दुग्धं क्षीरे पूरिते च दोग्धा गोपालयत्सयोः । अर्थोपजीयककवी बन्ध आधौ च यन्धने ||२५४ बन्धुवान्धवयोर्वाधा दुःखनिषेधपोः । बुधः सौम्ये कवौ बुद्धः पण्डिते 'बुधिते जिने ॥२५५ बोधिर्षीदसमाधौ चाहद्धर्माप्तौ च पिप्पले । मधुश्चैत्र दैत्येषु "जीवाशीकमधूफयोः ।। २५६ मधु क्षीरे जले मद्ये क्षौद्रे पुष्परसेऽपि च । मिद्धं चिन्ताभिसंक्षेपे निद्रा सतयोरपि ॥ २५७ मुग्धो मूढे रम्ये मेधः मातौ मेधा तु शेमुपी । राघो वैशासमासे स्थानाधा विद्युद्विशाखयोः२५८ विष्णुकान्तामलक्योश्च गोपीवेध्यविशेषयोः । लुब्ध आका{िणि व्याधे वधो हिंसकहिंसयोः२५९ वधूः पत्न्यां सुपानार्योः स्पृकाशारिययोरपि । नवपरिणीतायां च व्याधो मृगयुदुष्टयोः ॥ २६० विद्धं सहग्वेधितयोः क्षिप्ते विद्धिमूल्ययोः । प्रकारे भानविधिपु विधिप्राविधानयोः ॥ २६१ विधिवाक्ये च दैवे च प्रकारे कालकल्पयोः । विधुश्चन्द्रेऽच्युते वीरुल्लतापां विटपेऽपि च ॥ २६२ वृद्धः प्राज्ञे स्थविरे च वृद्धं शैलेयरूढयोः । वृद्धिः कलान्तरे हर्षे वर्धने भेषजान्तरे ।। २६३ श्रद्धास्तिक्येऽभिलापे च श्राद्धं श्रद्धासमन्विते । हव्यकव्यविधाने च शुद्धः केवलपूतयोः ।।२६४ स्कन्धः प्रकाण्डे कायेंऽसे विज्ञानादिषु पञ्चसु । नृपे समूहे व्यूहे च संधा स्थितिप्रतिज्ञयोः।।२६५ संधिर्योनौ सुरङ्गायां नाट्याङ्गे 'श्लेपभेदयोः । साधुजैनमुनौ वा(पिके सज्जनरम्ययोः ॥ २६६ सिद्धो म्याड्यादिके देवयोनी निष्पन्नमुक्तयोः । नित्ये प्रसिद्ध सिद्धिस्तु मोक्षे निप्पत्तियोगयोः२६७ सिन्धुर्मझा गजमदेऽन्धी देशनदभेदयोः । सुधा गङ्गेष्टिकानुह्योर्मुलेपामृतेषु च ।। २६८ अन्नं भक्तेऽशितेऽश्वेिऽधमेऽध्वा कालवर्मनोः। संस्थाने सास्रवस्कन्धेऽर्थिनौ याचकसेवकौर६९ आत्मा चित्ते धृतौ यत्ने धिपणायां कलेवरे । परमात्मनि जीवेऽर्फे हुताशनसमीरयोः ॥ स्वभावेऽथेन ईशेऽऽथोऽन्नं क्लिन्ने दयापरे । ऊष्माणस्तु निदाघोप्णप्रीष्माः शपसहा अपि ॥२७१ कर्म कारफभेदे स्याक्रियायां च शुभाशुभे ! कामी स्मारकमने चक्रवाके पारावतेऽपि च ॥ २७२ १. 'मृदुतीक्ष्णे' ग-घ. २. 'सयमे' ख-ग-ध. ३. 'दृद्धौ' ख-ग-ध. ४. 'सिद्धान्ते' ख-ग-घ. ५. "सिद्ध सपनमन्न सिद्धानम् । तत्र यथा 'मुस्निग्धमृद्ध मधुर गुरुभ्यः' इति टीका. ६. 'गाधः स्यात्स्थानलिप्सयोः' ग-ध. ७. 'स्ताघे लभ्यतलस्पर्शे' इति टीका. ८. इतः प्राक् 'दधि गोरसभेदे स्मात्तथा श्रीवासवारयोः' इत्यधिक ख-ग-ध-पुस्तकेपु. ९. 'ऽनौ' ग-ध. १०, 'जीविनि' ग-घ. ११. 'योधिते' ख-ग-घ, १२. 'जीवाशाको डोडी- शाकः' इति टीका. १३. 'जीवाशोक' ख-ग-व. १४ 'चिन्ताभिसंक्षेपे' ख-ग-ध. १५. 'चित्ताभिसपश्चित्तव्याक्षेपः' इति टीका. १६. 'लसितयो' ख-ग-घ.१७. 'वेध' ख-ग-घ.१८."श्लेपे यथा-'सस्ताङ्गसधौ विगताक्षपाटवे रुजा निकाम विकलीद्धते रथे।' सधानसहितागुणविशेषा अपि श्लेपभेदा एव । भेदे विश्लेग्रे" इति टीका. ख-ग-घ. १९. 'जिने मुनौ' ग-ध; 'जैने मुनौ' न. २०. 'व्याघ्रादिके ख, 'व्यासादिके' ग-य. २७० - १ ·२ द्विस्तरकाण्डः। कृती योगे बुधे खड्गी गण्डके खगधारिणि । प्रायाश्मनि गिरौ गोमी फेरौ गोमत्युपासके ॥२७३ धनः सान्द्रे रढे दाव्य विस्तारे मुद्गरेऽम्बुदे [ संघे मुन्ते धनं मध्यनृत्तवाद्यप्रेकारयोः ॥ २७४ चर्म त्वचि रेफरे चर्मी भूर्जे फलकिभृङ्गिणोः । चक्री कोके कुलालेऽही वैकुण्ठे चक्रवर्तिनि ॥२७५ चिहमके पताकायां चीनो देशैणतन्तुषु । बीही वषे छद्म शाठ्येऽपदेशे घातिकर्मणि ।। २७६ छन्नं रहश्छादितयोश्छिन्ना स्यादमृतेवरी । छिन्न भिन्ने जनो लोके जग दे पृधग्जने ॥ २७७ जनी नुपावनितयोजिनोऽर्हद्रुविष्णुषु।ज्योत्स्ना स्याज्जोतिःसंयुक्तनिशि चन्द्रातपेऽपि च ॥२७८ ज्योत्स्नी पटोलीज्योत्स्नावन्निशोस्तनुर्वपुरत्वचोः । विरलेऽल्पे कृश दण्डी यमे द्वाःस्थसदण्डयोः२७९ दानं मतं गजमदे रक्षणच्छेदशुद्धिषु । विश्राणनेऽप्यथ द्युम्नं द्रविणवद्धनौजसोः ॥ २८० धनं वित्ते गोधने च स्याद्धन्व स्थलचापयोः ।धन्वा मरौ धन्वी पार्थे छेके ककुभचापिनोः।।२८१ धनुः शब्दः पियालद्री राशिभेदे धनुप्यपि । धाम रश्मौ गृहे देहे स्थाने जन्मप्रभावयोः ॥ २८२ धाना भृष्टययेऽङ्करे धान्याके चूर्णसक्तुषु । धेनः समुद्रे धेनी तु नद्यां नग्नो विवाससि ॥ २८३ मागधे च क्षपणकै नन्दी गिरिशवेत्रिणि । गर्दभाण्डे वटे न्यून हीनवञ्चोनगयोः ।। २८४ पर्व प्रस्तावोत्सवयोर्ग्रन्थौ विषुवदादिषु । दर्शप्रतिपत्संधौ च तिथिग्रन्थिविशेषयोः ॥ २८५ पक्ष्माक्षिलौग्नि तन्त्वादिसूक्ष्मांशे कुसुमच्छदे । गरुत्किनल्कयोश्चापि पन्नी काण्डे खगे द्रुमे॥२८६ रथेऽद्रौ रथिके श्येने प्रेम तु लेहनर्मणोः । ब्रह्मा तु तपसि ज्ञाने वेदेऽध्यात्मे द्विजे विधौ ।। २८७ कलिग्योगभिदोश्चाथ बुध्नो गिरिशमूलयोः । भर्म भारे भृतौ हेमि भानुरंशौ रवौ दिने ॥ २८८ भिन्नोऽन्यः संगतः फुल्लो दीर्णो भोगी भुजंगमे । वैयोवृत्सकरे राज्ञि प्रामण्यां नापितेऽपि च २८९ मानं प्रमाणे प्रस्थादौ मानश्चित्तोन्नती प्रहे ।.मीनो मत्स्ये राशिभेदे" मृत्स्ना मृत्सा तुवर्यपि २९० यानं युग्ये गतौ योनिः कारणे भगताम्रयोः । रतं स्वजातिश्रेष्ठे स्यान्मणौ राजा तु पार्थिवे २९१ निशाकरे प्रभी शत्ते यक्षक्षत्रिययोरपि । २९२ रास्तापर्णीसपाक्ष्यो रागी कामिनि रहरि । रोही रोहीतकेऽश्वत्थे वटे लग्नं तु लज्जिते ॥ २९३ राशोनामुदये सत्ते लक्ष्म प्रधानचिह्नयोः । वनं प्रखवणे गेहे प्रवासेऽम्भसि कानने ॥ वस्त्रं वस्त्रे धने मूल्ये भृतौ वर्म पुनस्तनौ । प्रमाणे सुन्दराकारे वर्म नेत्रच्छदेऽध्वनि ॥२९५ वर्णी पुनश्चित्रकरे लेखके प्रमचारिणि । वानं शुष्कफले शुष्के सीवने गमने कटे ॥ २९६ जलसंप्ववातोर्मिसरङ्गासौरभेपु च । वाग्ग्मी पटुवृहस्पत्योर्वाजी घाणे हये लगे ॥ विन्नं विचारित लव्धे स्थिते वृपा तु वासवे । वृपभे तुरगे पुंसि शाखी तु दुमवेदयोः ॥ २९८ राजभेदे शिखी खप्नौ वृक्षे केतुमहे शरे | चूडावति बलीवर्दै मयूरे कुक्कुटे हये ॥ शीनो मूर्खाजगरयोः श्येनः शुक्ले पतत्रिणि । स्वप्नः स्वापे सुप्तज्ञाने स्थानं स्थित्सवकाशयोः ३०० १. 'नृत्य' ख-ग-ध. २. 'प्रभेदयोः ख, ३. 'कटे' गन्ध. ४. 'प्योरली' ख-ग-घ. ५. 'शब्दे स्त्र-ग-ध. ६. 'धैना' ख-ग-घ, ७. गोरादित्वाड्डी' इति टीका. ८. 'स्याद्भारतीभिदि । धेनुर्गामानके दोग्भ्यां गवि नमो' खग-घ, ९. 'ध्याये ख. १० 'रंशेख. ११. 'वैयावृत्यकरः परिचारकः । व्यवहारिक इत्यन्ये' इति टीका. १२. इतः पर मुनिर्वाचयमोऽइति । पियालागस्तिपालाशे' इत्यधिक ख-ग-ध-पुस्तकेपु. १२. 'तोययोः ख-ग-घ. १४. 'ताम्र गुल्यम्' इति टीका. १५. शके ग-घ, १६. राख्ये ख. १७. 'रत्तरि' ख-ग-य. १८. 'मृतिः कर्मकरादीनां वेतनम्' इति टीका. १९. 'मृतौ' ग-घ. २०. समृत' ख-ग-घ. २१. 'शुले गुणे' इति टीका. २२. 'शुके'ग-ध. २३. "नित्याव' ख. २९४ २९७ ·३०३ अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्यसंग्रहः। सादृश्ये संनिवेशे च स्नानं लानीय आप्लवे । स्त्यानं स्यास्निग्ध आलस्ये प्रतिध्यानघनत्वयोः३०१ सादी तुरङ्गमारोहे निपादिरथिनोरपि । स्वामी प्रभौ गुहे सूनं पुप्पे सूना पुनः सुता ।। ३०२ अधोजिह्वा वधस्थानं सूनुः पुत्रेऽनुजे रवौ । हनुः कपोलावयवे मरणामययोरपि || हरिद्रायामायुधे च हली कृपकसीरिणोः । कल्यो विकल्पे कैल्पद्रौ संवर्ते ग्रहावासरे ।। ३०४ शास्त्रे न्याये विधौ कूपो गर्तेऽन्धौ गुणवृक्षके । मृन्माने कूपके क्षेपो गर्वे लङ्घननिन्दयोः॥ ३०५ विलम्बरणहेलासु गोपौ भूपालवल्लयो । प्रामौधगोष्ठाधिकृतौ गोपी गोपालसुन्दरी ॥ शारिवा रक्तिका तल्पमट्टे शय्याकलत्रयोः । त्रपा लज्जा कुलटयोस्त्रपु सीसकरङ्गयोः ॥ ३०७ तापः संतापे कुच्छ्रे च तापी तु सरिदन्तरे ! दर्पो मृगमदे गर्वे पुप्पं विकास आर्तवे ।। ३०८ धनदस्य विमाने च कुसुमे नेत्ररुज्यपि । वाप्प ऊपमाक्षिर्जलयो रूपं तु श्लोकशब्दयोः ।। पाशावाकारे सौन्दर्ये नाणके नाटकादिके । अन्धावृत्ती स्वभावे च रेपः क्रूरे विहिते ॥ ३१.० रोपौ रोपणेपू रोपं रोने लेपस्तु लेपने । अशने च सुधायां च यपा विवरमेदसोः ।। शप्पं तु प्रतिभाहीनतायां पालतृणेऽपि च । शापः शपथ आक्रोशे शिष्पं श्रुवे क्रियोचिते ॥ ३१२ स्वापो निद्रायां रुग्भेदे शपनाज्ञानमात्रयोः । गुम्फो दोभूपणे इन्धौ रेफोऽवधरवर्णयोः ।। ३१३ शर्फ खुरे गवादीनां मूले विटपिनामपि । शिफा मातरि मांस्यां च जटायां च सरिसपि ॥ ३१॥ केम्बिवंशलतादयोः कम्बुर्वलयशवयोः । गजे शम्बूके कर्चुरे प्रीवायां नलकेऽपि च ॥ ३१९ जम्बूमरुतरङ्गिण्या द्वीपवृक्षविशेषयोः । डिम्ब एरण्डभययोविप्लवे प्रीति पुष्फसे ।। विम्वं तु प्रतिविम्बे स्यान्मण्डले विम्बिकाफले। शम्बः पचौ लोहकाभ्यां स्तम्ब आलानगुल्मयोः३१५ बीयादीनां प्रकाण्डे च कुम्भो वेश्यापतौ घटे | द्विपाङ्गे राक्षसे राशी कुम्भं निति गुग्गुलौ ॥ ३१८ कुम्भ्युपायां पाटलायां वारिपर्यो च कट्फले । गर्भ कुक्षौ शिशौ संधौ भ्रूणे पनसकण्टके ।। ३१९ मध्येऽनावपवरके जम्भः स्याहानवान्तरे । दन्तभोजनयोरंशे हनी जम्चीरतूणयोः ।। जृम्भा जृम्भणे विकासे डिम्भो वैधेयवालयोः । दम्भः कल्के कैतवे में नाभिः क्षप्रधानयोः॥ चकमध्ये मृगमदे प्राण्यङ्गे मुख्यराजि च । निभः स्यात्सरशे व्याजे रम्भो वैणवदण्डके ।। ३२२ रम्भा त्रिदशभामिन्यां कदल्यां च विभुः प्रभौ । व्यापके शंकरे नित्ये शंभुमहाहतोः शिवे ॥ ३२३ शुभो योगे शुभं भद्रे स्तम्भः स्थूणागजाध्ययोः । सभा सभ्येषु शालायां गोष्ठयां गतसमूहयोः३२४ स्वभूविप्णी विधावामोऽपक्के रुग्भेदरोगयोः । उमा गौयी हरिद्रायां कीर्तिकान्यतसीप्वपि ।। ३२५ ऊर्मिः पीडाजयोत्कण्ठाभङ्गप्राकाश्यवीचिए । वनसंकोचलेसायां क्रमः कल्पादिशक्तिगु ॥ ३२६ परिपाट्यां क्षमः शत्ते हिते युक्तेः क्षमायति । क्षमा क्षान्ती क्षितौ कामं वाढेऽनुमतिरेतमो:३२७ कामः स्मरेच्छाकाम्येषु क्षुमा स्यानोलिकरतसी । क्रिमिः कृमिवलोक्षायां कोटे क्षेमस्तु मङ्गले ३२८ १. 'कल्पाद्री' ग-घ.२. "विलम्बरण' स.३. "ईरणे प्रेरणे' इति टीका.Y. 'जलयोः स्थापं श्लोक' ग-य. ५. इत: प्रार'शोफ औषधिभेदे स्याहते त्वग्विवर्धने' इत्यधिक ख-पुस्तके. ६. 'मध्यमे चाप' स-ग-ध. ७. "अग्लो यथा--'शशाम न शमीगर्भ:'" इति टीका. ८. 'हानी' स. ९. इतः परं 'दर्भो मन्थे कुशेऽपि च । दृग्भूः भास्वरे च' इत्यधिकं य-ग-ध-पुस्तकेयु. १०. 'पशि' स-ग-ध. ११. इतः परं 'शोभा फान्तीच्योर्मता । ल. म्भोगजाहये स्थूणायां सभा द्यूतममुहयोः ॥ गोष्टयां सम्या शालायां स्यभूविष्णौ विधावपि । स्तोमः स्यात्मा मपिच्छेदे हेलने स्तम्मनेऽपि च ॥ आमोऽपके रोगभेदे रोगे ध्मः मिद्धिदि । कामे वसन्ते काटे स्यादुमो न. गरपयोः ॥ इत्येवं साधिकः पाठः खग-ध-पुस्तकेतु. १२. 'ले' प. १३. 'म साधाया' ग. . " ·--- २ द्विस्तरकाण्डः। लब्धसंरक्षणे मोक्षे क्षेमोमा धनहर्यपि । क्षीमं स्पादतसीवरे दुफूलेऽट्टालकेऽपि च ॥ खम क्षौमे पौरुपे च गमोऽध्वातभेदयोः । सदृक्पाठेऽप्यप ग्रामो वृन्दे शब्दादिपूर्वकः ॥ ३३० पंड्यादौ संवराधे च गुल्मः सैन्गोपरक्षणे । रुकसैन्यघभेदेषु स्तम्ब गुल्मी पटौकमि ॥ आमलक्येलयोर्वन्यामय धर्मो निदाघवत् । स्वेदाम्भसातपे ग्रीष्मोप्मणोर्जाल्मस्तु पामरे ॥ ३३२ असमीक्ष्यकारिणि च जामिः स्वसृकुलखियोः । जिह्मस्तु कुटिले मन्दे जिह्म तगरपादपे ॥ ३३३ तोक्मं कर्णमले तोक्मः स्यादरिते हरिद्यये । दमः स्यात्कर्दमे दण्डे दॆमने दमधेऽपि च ॥ ३४ देस्मस्तु हव्यवाहे साद्यजमाने मलिम्लुचे । धर्मो यमोपमापुण्यस्वभावाचारधन्वसु ।। सत्सङ्गेहयहिंसादौ न्यायोपनिषदोरपि । धर्म दानादिके नेमस्त्वधैं प्राकारगर्तयोः ।। अवधी कैतवे काले नेमिः फूपत्रिकाप्रधिः । तिनिशोऽरिष्टनेमिश्च पद्मो व्यूहे निधावहौ ॥ ३३७ संख्याब्जयोः पद्ममिभयिन्दौ ब्राह्मी तु भारती । शाकभेदः पङ्कगण्डी हलिका सोमवारी ॥३३८ प्रमशक्तिर्भमस्तु सामणे वारिनिर्गमे । भ्रान्तौ फुन्दाख्यपत्रे च भीमो घोरे वृकोदरे ।। ३३९ हरेऽम्लवेतसे चापि भीप्मो गाङ्गेयरुद्रयोः । राक्षसे भीपणे भीमोऽङ्गारके नरकासुरे ॥ यमः कालयमजपोरहिंसादिषु पञ्चसु । संयमे थमने ध्यावे यामी प्रहरसंयमौ ॥ ३४१ रमः कान्ते रत्ताशोके मन्मथे च रमा श्रियाम् । रश्मिणिप्रप्रहयो रामः श्यामे हलायुधे ॥३४२ पशुभेदे सिते चारौ राघये रेणुकासुते । रामं तु वास्तुके कुठे रामा हिड्डुलिनीस्त्रियोः ।। रुक्मं लोहे सुवर्णे च रुमा सोल्लयणाकरे । सुप्रीवपल्या लक्ष्मीः श्रीशोभासंपत्प्रियगुपु ॥ ३४४ वमिर्वान्ते नले वामः कामे सव्ये पयोधरे । उमानाचे प्रतिकूले चारौ वामा तु योपिति ।।३४५ थामी शृगाल्यां करभीरासभीवडवासु च । शमी दुभेदे वल्गुल्यां शिम्यां श्यामोऽम्बुदेशितौ३४६ हरित प्रयागवटे कोकिले वृद्धदारके । श्यामं सैन्धवे मरिचे श्यामा सोमलतानिशोः ।। पारिवावल्गुलीगुन्द्रात्रिवृत्कृष्णाप्रियङ्गुषु । अप्रसूतस्त्रियां नील्यां श्रामो मण्डपकालयोः ॥ ३४८ सुप्ममोजसि सूर्ये च समं साध्वखिलं सदृक् । सीमाघाटे स्थिती क्षेत्रे सूक्ष्मोऽणौ सूक्ष्ममल्पके॥ अध्यात्मे कतके सोमस्वोषधीतद्रसेन्दुपु । दिव्यौपध्यां घनसारे समीरे पितृदैवते ॥ सुप्रभेदे सलिले वानरे किंनरेश्वरे । हिम तुपारे शीते च हिमश्चन्दनपादपे ॥ होमिः सपिपि यदी च स्यादर्यः स्वामिवैश्ययोः । अयं शिलाअतुन्यशालिनि न्याय्यविज्ञयोः३५२ अन्योऽसहशेतरयोरन्त्यस्त्वन्तभवेऽधमे । अर्यममिर्हिमास्यं मुखभवे मुखे ॥ मुखान्तरास्या तु स्थित्यामायौं सज्जनसंविदौ । आर्योमाछन्दसोरिज्या दाने सङ्गेऽर्चनेऽध्वरे ३५४ इभ्यो धनवतीभ्या तु करेण्या सल्लकीतरौ । कल्यं प्रभाते मधुनि सज्जे दक्षे निरामये ॥ कल्या कल्याणवाचि स्यात्कश्यं कशार्हमद्ययोः । अश्वमध्ये क्षयो गेहे कल्पान्तेऽपचये रुजि ३५६ १. 'क्षमे' ख, २, खङ्गादौ' ख. ३. 'दमन तर्णकादीनाम् । दमथ उपञ्चमः' इति टीका. ४. 'मदने' ग-घ. ५. 'दश्मस्तु' ख. ६. इतः प्राक् 'दुमलु पादप पारिजाते किंपुरुपेश्वरे' इत्यधिक ख- गन्ध-पुस्तकेपु. ७. 'हन्यहिंसायां ख. ८. 'जल' ख. ९. 'मामः क्रोधे रुची रखो । भीमो वृकोदरे धोरे शं. करेऽप्यम्लवेतसे । भीष्मो रुद्दे च गाझेये राक्षसे च भयंकरे । भूमिः क्षितौ स्थानमात्रे भीमो मङ्गलदैत्ययोः ॥' इति साधिकः पाठः ख-ग-घ-पुस्तकेपु. १०. 'काले च यमजे' ख. ११. हिगुलिनिस्त्रियोः' ग-घ. १२. 'तु लय' ख. १३. 'वामस्थिते हरे वक्रे' ख. १४. 'भासयोः' ख. १५. 'मर्थ्यः संप्राध्यै ख-ग-ध.

·१४ अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्यसंग्रहः। कन्या नायाँ कुमाया च राश्योपधिविशेषयोः । कक्ष्या गृहप्रकोष्ठे स्वात्सादृश्योद्योगकाश्चिषु ॥३५७ वृहतिकेभनाट्योश्च कार्य हेतौ प्रयोजने । कायः कदैवते मूर्ती संघे लक्ष्यस्वभावयोः ।। ३५८ कायं मनुष्यतीर्थे च काव्या सात्पूतनाधियोः । काव्यं अन्धे काव्यः शुक्र कांस्यं तैजसवाद्ययोः।। पानपात्रे मानभेदे क्रिया कारणचेष्टयोः । कर्मोपायचिकित्सासु निष्कृतौ संप्रधारणे ॥ भर्चाप्रारम्भशिक्षातु कुल्यं तु कुजलेऽस्थनि । सूमिपाष्टद्रोणीपु कुल्या सरिति सारणौ ॥ ३६१ कृत्यो विद्विपि कार्ये च कृत्या स्याद्देवता क्रिया |गव्यं,क्षीरादिके ज्यायांरागवस्तुनि गोहिते ३६२ गव्या गोयन्दगव्यूयोर्गुह्यः कमठदम्भयोः । गुह्यमुपस्थे रहस्यै गृह्यं तु मलवर्मनि॥ गृह्योऽस्वैरिणि पक्ष्ये च गृहासत्तामृगाण्डजे । गृह्या तु शाखानगरे गेयो गातव्यगायनौ ॥ ३६४ गोप्यौ दासेरगोप्तव्यौ चयः प्रोकारपीटभूः । समूहोऽप्यथ चव्या स्याञ्चविकाशपर्वयोः ॥ ३६५ चित्यं मृतकचैसे स्याच्चित्या मृतनितावपि । चैत्यं जिनौकस्तद्विम्ब चैत्यो जिनसभातरुः ॥२६६ उद्देश्यवृक्षे चोद्यं तु प्रेर्ये प्रश्नेऽहतेऽपि च | छाया पतौ प्रतिमायामर्कयोपिसनातपे ॥ ३६७ उस्कोचे पालने कान्तौ शोभायां च तमस्सपि । जयो जयन्ते विजपे जयोमा तत्सखी तिथिः ३६८ पध्या जयन्त्यग्निमन्धो जन्यो जामातृवत्सले । जनके जननीये च नवोढानुचरादिपु ॥ जन्यं कोलीने युध्य? जन्या मातृसखीमुदोः । त्रयी त्रिवेद्यां त्रितये पुरन्ध्यां सुमतावपि ॥ ३७० तार्यस्तु स्यन्दने बाहे गरुडे गरुडापजे । अश्वकर्णाहयतरौ स्यात्ताय तु रसाञ्जने ॥ ३७१ तिप्यः पुप्पवत्कलौ मे तिप्या लामलकीतरौ । द्रव्यं भव्ये धने क्षमादौ जतुद्रुमविकारयोः।। २७२ विनये भेपजे रीर्यां दस्युः प्रत्यधिचोरयोः । दायो दाने यौतकादिधने सोलुण्ठभाषणे ॥ विभक्तव्यपितृद्रव्ये दिव्यं बल्गुलवङ्गयोः । युभवे दिव्यामलक्यां दूप्यं वाससि तद्गृहे ।। दूपणीये चाथ दैत्योऽसुरे दैत्यासुरौपधौ । धन्यः पुण्ययुते धन्यामलक्यामुपमातरि । धान्यं तु घीही धान्याने धिष्ण्यं स्थानोडुवेश्मसायले धिष्ण्योऽग्नौ शुक्रे च नयः स्यान्नैगमादिपु ।। नीतियूँतभिदोः पथ्यं हिते पथ्या हरीतकी । पद्योऽन्त्यवर्णे स्यात्पद्यं श्लोके पद्या तु वर्मनि । प्रायो वयस्यनशने मृतौ पाहुल्यतुल्ययोः॥ ३७८ प्रियो वृद्धयोषधे हृद्ये पत्या पुण्यं तु सुन्दरे । सुकृते पायने धर्मे पूज्यः श्वशुरवन्धयोः ॥ ३७९ बल्यं रेतोबलकृतोभयं भीती भयंकरे । कुजकपुष्ये भव्यं तु फले योग्ये शुभेऽस्पनि ॥ ३८० सत्ये भाविनि भव्यस्तु कर्मरङ्गतरौ सति । भव्योमाकरिपिप्पल्योभीग्यं कर्म शुभाशुभम् ॥ २८१ मध्य न्याय्पेऽवलग्नेऽन्तर्मया दैयोष्ट्रचेसराः । मैयुर्मूगावमुखयोर्मन्युदन्ये ऋतौ क्रुधि । माल्यं मालाकुसुमपोः स्यान्माया शांवरी कृपा। दम्भो बुद्धिश्चमायस्तु पीताम्बरेऽम्बरेऽपि च ॥३८३ ३७४ -- १. इतः पर 'प्राम्यो ग्रामभवे जने।माम्यं रतवन्धेऽश्लोले' इत्यधिकं ख-ग-ध-पुस्तकेषु.२.'प्राकारपीठभूः माता- रमूटबन्धः' इति टीफा. ३. 'पीठयोः । समूहे' ख-ग-प.४. 'पर्वणोः ख-ग-ध. ५. "चित्य जनीक' ख-ग-य. ६. 'पृशयो' ख-ग-ध. ७. 'युद्धऽ?' ख-ग-घ. ८ इतः प्राक् 'जन्युः स्याग्जन्तुमारे च पावके परमेष्ठिनि' इत्यधिक ख-ग-य-पुस्तकेयु. ९. 'रीरी पित्तलम्' इति रीका.१०. रीत्या' ख-ग-घ, ११. दतः परं 'नाट्यं लास्ये तौर्यनिति चानित्यं ध्रुवे तते' इत्यधिक ख-ग-घ-पुस्तकेतु. १२. घदे ख-ग-य. १३. इतः प्रार 'पेयं पातव्यपययोः पेया भा. पाच्चमण्डयोः' इत्यधिकं रखना-घ-पुस्तके पु. १४. इतः प्राक् 'मत्स्यो मीनान्तरे मीन विराटेमि(मास्पयाद' इत्यधिक ख-गन्ध-पुरतरपु ·२द्विरसरसाण्ड । मूल्य पले वेतने न ययुर्पज्ञहगे हये । याम्यापाच्या भरण्या च योग्यो योगाई शतपणे ॥ ३८४ उपायिनि प्रवीणे न योग्यमृद्ध्याहयौषधी । योग्यायोपिसभ्यामे रम्यश्चम्परहयो । रम्या रानावध रथ्यो रवाशे रथयोढरि । रथ्या तु रभसंघाते प्रतोत्या पशि घरतो ।। ३८६ रूप्यमाहतहेमादी रजते रूपवत्यपि । लयलूर्यत्रयीसाम्ये सक्षेपणविरासपो ॥ ३८७ लभ्यं रन्धव्ये युत्ते च विन्ध्यो व्याधाद्रिभेदयो विन्ध्या तुटी लपल्या न वीर्य तेज प्रभाश्यो । शुक्रे शती च वीक्ष्यं तु द्रष्टव्ये विस्मयेऽपिच । वीक्ष्यस्तु लासो गाहे वेश्यं तु गणिरागृहे ॥३८९ वेश्या तु पण्यगोपाया शल्यः स्यान्मदनगुमे । नृपभेदेऽश्वारिधि च सीग्नि शमशलगायो ॥ ३९० शय्या राल्पेश दगुम्फे शून्यं विन्दी च निनने । शून्या तु नैलिया शार्य चारभट्या पलेऽपि च ।। सह्यमारोग्ये सोढव्ये सद्योऽद्री सव्यं तु दक्षिणे। यामे च प्रतियूले च सत्यं तु शपये पते ॥३९० राध्यै राति सत्यस्तु लोकभिरसख्यमाहये। संख्यादी विचारे च संध्या कालनदीभिदो ।। ३९५ मिन्साया सश्रये सीनि संधाने कुसुमान्तरे । साध्यो पोगे साधनी गणे देयतभिद्यपि ॥ सायः शरेऽपराहे च स्थेयोऽक्षदृक्पुरोधसो । सेव्यमुशीरे सेयाई सैन्यं सैनिक मैन्यपो ॥ ३९५ साम्यः सोमात्मजेऽनुप्रे मनोज्ञे सोमदैयते । सौम्याः पुनगक्षिर शिर था पथनारया ॥ ३९६ हार्यः कलिद्रौ हर्तव्ये हृद्य धवलजीरके । हस्प्रिये हद्धिते हज्जे हृद्या नु शृद्धिभेषजे ॥ हृयश्च यशवृन्मनेऽग्रं पुर प्रथमेऽधिके । उपर्यापम्पने श्रेष्ठ परिमाणे परस्य च ।। मिक्षाप्रकारे संपाते प्रान्तेऽप्यद्रिस्तु पर्वते । सूर्ये शासिनि चाभ्रं सुप्रिदिये गगनेऽम्युदे ।। ३९९ अनः शिरसिने कोणे स्पादनं शोणितेऽत्रुणि । अत्रे पापे प्रहरणेऽपहिः पाइहमूरगो ॥ ४०० अरो मिनेऽरं घनाले शीघ्रशीघ्रगयोरपि । आरो गरी शनि म आरा नर्मप्रभेदिनी ॥ ४०१ इराम्भोगास्तुराभूमिछिन्द्रः शकेऽन्तरात्मनि । आदिये गोगभेदे च म्याटिन्द्रानु पणिगर ४०२ उमः क्षग्रिगत शुद्रासूनागुलटरुद्रयो । उमा वनाछिपिक पोरना गगेपनियो । उन्नो मयूपे स्यादुष्ट्री मृलाण्टे परभस्रियाम् । ऐन्द्रिरिन्द्रसुते कारेऽप्योड़ा जनादान्नगे। ४०४ ओहो भने नपाक्ष करः प्रत्यापशुण्डयो । ग्रमी वर्पोरटे पाणी क्षरो मेपे क्षरं गरे ॥ ४०५ कदुः यनयरिङ्गे स्पारक तु नागमातरि । कारो यत्ती वधे पन्ने हिमाद्री निधरे पनी ।। कारा यन्धनशालाया पन्धे दूत्या प्रसेयये । सामयारियाणां च क्षारः पाचे रसे गुडे || ४०७ भरमनि धूने लवणे कारिः शिल्पी लियापि च । कारनु पारो शितो विधरमणि शिलिलनिः४०८ पीरः शु जनपदे क्षीरं पानीपदुग्धषो । धुरो गोभुरपे पोपिलाये ऐदनानुनि ॥ क्षुद्रो दरिद्रे पणे निकृष्टेऽत्पन्शसपो । धुद्रा यामीनटीव्यगामीमापास प| धारियाणा हिंसापा मक्षिपामाप्रयेइपयो । पुरः साशेदने मूगभेदे श्रीगण्टमागले ।। पुरा रशसयोगेष्णकटिना कृामहसि । गष्टे संतापने क्षेत्र भरवादी भगाणे ॥ पदारे सिदभूपयो क्रोष्ट्री क्षाग्दिारिणा । रागाटिया रानी पक्षामधुनीया ॥" २ 'लिका' गप भिनिता दम' या. यो पि निर्भमनाता' या ५ 'परे' ग-य. १. गुपग-प. रवि या. ८. प परिकाने सी ९.दीर-ग प. १.. मग प. २१. 'म' प. १२. 'दू समा' गप । २०० ३ ४ भाभगम ·४२० १६ अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्यसंग्रहः। खरो रक्षोन्तरे तीक्ष्णे दुःस्पर्श रासभेऽपि न । खरुः स्यादश्वहग्योदर्पदन्तसितेषु च ॥ खुरः शफे कोलदले गरस्तूपविपे विषे | रोगे गरं सात्करणे गात्रमङ्गशरीरयोः ॥ गजापदेशेऽध गिरिः पूज्येऽक्षिरुजि कन्दुके । शैले गिरियके गीर्णावपि गुन्द्रस्तु तेजने ॥ ४१६ गुन्द्रा प्रियङ्गी कैवर्तीमुस्तके भद्रमुस्तके । गुरुर्महत्याङ्गिरसे पित्रादौ धर्मदेशके ॥ भलघौ दुर्जरे चापि गृध्रो गृनौ खगान्तरे । गोत्रं क्षेत्रेऽन्वये छग्ने संभाव्ययोधवर्मनोः ॥ ४१८ वने नानि च गोत्रोऽद्री गोत्रा भुवि गवां गणे । गौरः श्वेतेऽरुणे पीते विशुद्धे चन्द्रमस्यपि ४१९ विशदे गौरं तु श्वेतसर्पपे पद्मकेसरे । गौर्युमाननिकोपु प्रियङ्गौ वरुणस्त्रियाम् ॥ रजन्यां रोचनीनद्योर्घस्रो वासरहिंसयोः । घोरो हरे दारुणे च चरः स्याज्जङ्गमे स्पशे ॥ ४२१ चले द्यूतप्रभेदे च चक्रं प्रहरणे गणे । कुलालाद्युपकरणे राष्ट्रे सैन्यरपाङ्गयोः ।। ४२२ जलावर्ते दम्भे चक्र: कोके चन्द्रोऽम्बुकाम्ययोः । स्वर्णे सुधांशी कपूरे कम्पिल्ये मेचकेऽपि च ४२३ चरुहव्याने भाण्डे च चारो धन्धासर्पयोः । गतौ पियालवृक्षे च चित्रं खे तिलकेऽद्भुते ॥ ४२४ आलेख्ये कर्युरे चित्रा त्वाखुपर्णीमुभद्रयोः । गोडम्याप्सरसोर्दन्त्यां नक्षत्रोरगभेदयोः ।। ४२५. चीरं वाससि चूडायां गोस्तने सीसपत्रके । चीरी केच्छाटिकाझिल्ल्योश्चक्ररत्वम्लेऽम्लवेतसे ४२६ वृक्षाम्ले चुनी नाङ्गे| चैत्रो मासाद्रिभेदयोः । चत्रं मृतकचैये च चौरो दस्युसुगन्धयोः ॥ ४२७ छनं सादातपत्राणे छत्रा मधुरिकोपधौ । धान्याके च शिलीन्भे च छिद्रं विवरभवत् ॥ ४२८ गर्ने दोपे जारस्तूपपती जायर्यापधीभिदि । जीरस्त्वजाज्यां खङ्गे च टारो लिङ्गतुरंङ्गयोः ॥ ४२९ तत्रं सिद्धान्ते राष्ट्रे च परच्छन्दप्रधानयोः । अगदे कुटुम्बकृत्ये तन्तुवाने परिच्छदै ॥ श्रुतिशाखान्तरे शास्त्रे करणे व्यर्थसाधके । इतिकर्तव्यतातन्त्वोस्तत्री स्यालकोगुणे ।। अमृतायां च नन्द्रयां च शिरायां वपुषोऽपि च । तरिर्दशायां वेडायां वस्त्रादीनां च पेटके ॥४३२ तन्द्री निद्रा प्रमीला च तारो निर्मलमौक्तिके । मुक्ताशुद्धावुभनादे नक्षत्रनेत्रमध्ययोः ॥ तारं रूप्ये तारा युद्धदेव्यां सुरगुरुस्त्रियाम् । सुप्रीवपढ्यां तावं तु शुल्ने शुल्बनिभेऽपि च ॥४३४ तीनं फटूप्णात्यर्षेषु तीब्रा तु कटुरोहिणी । गण्डदूर्वासुरी तीरो बङ्गे तीरं पुनस्लटे ।। तो वेणुके प्रतोदे दरः स्याद्भयगर्तयोः । दरी तु कन्दरे दम्रः खरो दसौ रवेः सुतौ ॥ ४३ द्वारं निर्गमेऽभ्युपाये धरः कूर्माधिपे गिरौ । फैसतुलेऽथ धरा मेदोभूमिजरायुपु ॥ धारो जलधरासारवर्पणे स्पाहणेऽपि च । धारोक खनाद्यप्रे सैन्याने वाजिनां गतौ ॥ जलादिपाते संतत्यां धात्री भुव्युपमातरि । आमलक्या जनन्यां च धीरो ज्ञे धैर्यसंयुते ॥ खैरे धीरं तु घुसणे नरो मर्नेऽच्युतेऽर्जुने | नरं तु रामकर्पूरे नकं नासामदारणोः ॥ नको यादसि नीनं तु वलीकवननेमिपु । चन्द्रे च रेवतीभे च नेत्रं वस्ने मथो गुणे ॥ मूलाक्षिनेतृपु परो दरान्यश्रेष्ठशत्रुषु । परं तु केवलं पत्रं यानं पक्षश्छदारी ॥ १. 'गैरीयके' ख-ग-य. 'गिरियको गिरिगुडः पाठादिमय फ्रीडनकम्' इति टीका. २. कैवत्या' ख-ग-घ. ३. 'दुर्धर' ख. ४. 'वसर्पयो।' कन्ग-घ, ५. 'कच्छाटिका पश्चाप्लम्बमानपरिधानपश्चादञ्चलम्' इति टीका. ६. लिङ्गः सङ्गः' इति टीका. ७. 'रङ्ग' ख-ग-ध. ८. 'स्वराष्ट्रचिन्तायां' ख. ९, 'शुल्हनिमो. ऽरुणः' इति टीका. १०. 'कर्पासमूले' ख. ११. 'नी' ख-ग-य. ४३० ४२५ ४३५ ४४२ .

·४४९ ४५२ २ द्विस्वरकाण्डः। गरं प्रान्ते परतटे पारी पूरपरागयोः । पायां कर्परिकायां च पादयन्धे च हस्तिनः। गानं तु कूलयोर्मध्ये पर्णे नृपतिमत्रिणि । योग्यभोजनयोर्यज्ञभाण्डे नाट्यानुकर्तरि ॥ पुरं शरीरे नगरे गृहपाटलिपुत्रयोः । पुरस्तु गुग्गुलौ पुण्डूः कृमौ दैत्येक्षुभेदयोः ।। ४४५ बासन्त्यां तिलके पुण्डरीके पुण्ड्रास्तु नीति । पुरुः परागे प्रचुरे स्वर्लोकनृपभेदयोः । पूरः स्यादम्भसां वृद्धौ घणसंशुद्धिखाद्ययोः । पोत्रं वखे मुखाने च सूकरस्य हलस्य च ॥ ४४७ पौरं कत्तृणे पुरजे बभ्रुः पिङ्गानिशलिपु । मुनी विशाले नकुले विष्णौ भद्रं तु मङ्गले ॥ मुस्तकश्रेष्ठयोः साधी काचने करणान्तरे । भद्रो रामचरे हस्तिजातो मेरुकदम्बके । ' गवि शंभी भद्रा विष्टौ नभःसरिति कट्फले। कृष्णानन्ता रास्तासु च भरोऽतिशयभारयोः ।। ४५० रुभर्तृकनकपोर्मारो दशशतीहये । पलानां वीवधे चापि भीरुयोपिति कातरे ॥ दूरि स्वर्णे प्रचुरे च मम्रो देवादिसाधने । वेदांशे गुप्तवादे च मरुः पर्वतदेशयोः ।। मारोऽनङ्गे मृतौ विने मारी चण्ड्यां अनक्षये।मानं खवधृतौ स्वार्थे कात्स्न्र्ये मात्रापरिच्छदे४५३ अक्षरावयवे द्रव्ये मानेऽल्पे कर्णभूषणे । काले वृत्ते च मित्रं तु सख्यौ मित्रो दिवाकरे ॥ ४५४ पात्रोत्सवे गतौ वृत्तौ राष्ट्रमुत्पातनीवृतोः । रुरुर्दैसे मृगे रैत्रं पीयूषपटवासपोः । रेतःसूतकयो रोधो लोधे रोध्रमधागसोः ।रौद्रो भीष्मे रसे तीने रौद्री गौर्यो वरो धृतौ॥ ४५६ विटे जामातरि श्रेष्ठ देवतादेरभीप्सिते । वरं तु घुसणे किंचिदिष्टे वरी शतावरी ॥ ४५७ वर्क पुटभेदे वक्रः कुटिले क्रूरभौमयोः । वक्रमास्ये छन्दसि च वप्रः प्राकाररोधसोः ॥ ४५८ क्षेत्रे ताते चये रेणौ वज्र कुलिशहीरयोः । बोलके वज्रा बमृता वर्धः सीसवरत्रयोः ।। व्यमो व्याप्टताकुलयोर्वारः सूर्यादिवासरे । महेश्वरायसरयो न्दे कुब्जाख्यपादपे ॥ ४६० वारं तु मदिरापात्रे वारि द्वीबेरनीयोः । वारियां मरस्वत्यां गजवन्धनभुव्यपि ॥ व्याघः कर शार्दूले रक्तरण्डतरावपि । श्रेष्ठे तूत्तरपदस्थः स्याव्याघ्री कण्टकारिका । वीरो भिने भेटे श्रेष्ठे वीरं शृङ्गयां न तेऽपि च । वीरा गैम्भारिकारम्भातामलक्येलवालुपु ४६३ मदिराक्षीरकाकोलीगोष्टोदुम्परिकासु च । पतिपुत्रवतीक्षीरविदारीदुग्धिकास्वपि ।। वृत्रो मे रिपो ध्वान्ते दानवे वासवे गिरौ । धेरै घुसृणवृन्ताकशरीरेषु शरं जले ॥ शरः पुनधिसरे कापडतेजनयोरपि । शनोऽर्जुनतराषिन्द्रे कुटजे शस्त्रमायुधे ॥ लोहे शस्त्री छुरिकायां शद्रिष्णिो 'डिलति । शरुः कोपे शरे वने शारः शवलवातयोः॥४६७ धूतस्य चोपकरणे शास्त्रं मन्थनिदेशयोः । शारिः कुञ्जरपणेि शकुनी द्यूतसाधने ॥ शिमुः शोभालने शाके शीघ्रं चक्राङ्गतूर्णयोः । उशीरे शुक्रस्तु शुक्ले ज्येष्ठमासेऽमिकाव्ययोः॥४६९ शुक्र तु रेतोऽक्षिरुजोः शुधं दीप्तेऽभ्रके सिते । शूरवारभटे सूर्ये सरौ दध्यप्रसायको ।। स्वरः शब्देऽर्चि पडूनादौ सत्रमाच्छादने ऋतौ । सदादाने वने दम्भे स्वरुः स्याद्यूपर्खण्डके ४७१ ४६२ ४६४ ४७० १. 'हस्तिनाम्' ख-ग-प.२.इतः प्राक् 'यन्त्रं दैवाद्यधिष्ठाने पात्रभेदे नियन्त्रणे' इत्यधिक ख-ग-घ. २. वेत्री ग-घ. ४. 'दिष्टौ' ग-य. ५. 'बालक हीवेरम्' इति टीका. ६. 'नेत्रयो" ख. ७. 'वन्द्यां' ख-ग-घ. 'घटी जलोदधनी' इति टीपा ८. 'वारी घटीमपन्धनी' ख. ९. 'नटे' ग-घ. १०. 'जम्मारिका' ख. ११. 'लुका' ग घ. १२. 'दघि सारे ख; 'दघिसारे' ग-घ. १३. 'जुने' ख. १४. 'तडित्सपि' ख-ग-य. 'वडिलान् मेपः' शनि टीका, १५. 'शुक' ग-घ. १६. 'पि सङ्गादौ' ख. १७. 'चापि स. १८. 'पण्डके ग-य.

·४७७ अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्थसंग्रहः। अध्वरे कुलिश वाणे सारो मज्जास्थिरांशयोः ।यले श्रेष्टे च सारं तु द्रविणन्याय्यवारिषु॥ ४७२ स्फारस्तु स्फरकादीनां बुद्गुदे विपुलेऽपि च । स्थिरो मोक्षे निश्चले च स्थिरा भूःशालपर्ण्यपि ४७३ सिमः स्वेदे सिमा नद्या सिरा नाड्यम्युवाहिनी। सिरस्तु पिप्पलीमूलं सीरः स्यादंशुमालिनि ।।४७४ लाङ्गलेऽथ सुरो देवे सुरा चपकमद्ययोः । सूत्रं तु सूचनाकारअन्धे तन्तुव्यवस्थयोः ।। स्वरो मन्दे स्वतन्त्रे च हरो सिमरुद्रयोः । वैश्वानरेऽप्यथ हरिर्दिवाकरसमीरयोः ।। यमवासवसिंहांशुशशाङ्ककपिवाजिषु । पिङ्गवणे हरिद्वर्णे भेकोपेन्द्रशुकाहिषु ।। लोकान्तरे च हारस्तु मुत्तादामनि संयुगे । हिंस्नः स्याद्धातुके हिंस्रा मांसी काकादनी वसा ४७८ हीरो बने हरे सर्व हीरा पिपीलिकाश्रियोः । होरा तु लग्ने राश्यर्धे शास्ररेखामभेदयोः ॥ ४७९ अलिः सुरापुप्पलिहोरम्लो रसेऽम्लवेतसे । अम्ली चाङ्गेमालं स्यादैनर्धहरितालयोः ॥ आलिः सख्यावलीसेत्वनर्धेषु विशदाशये । आलुर्गलन्तिकायां स्यादालु भेलककन्दयोः ॥ ४८१ इलोविाग्बुधस्त्री गौः कलं त्वजीर्णरेतसोः। अव्यक्तामधुरध्वाने कला स्यात्कालशिल्पयोः ॥ ४८२ कलने मूलरैवृद्धौ पोडशांशे विधोरपि । कलिविभीतके शूरे विवादेऽन्त्ययुगे युधि ।। ४८३ कालः पुनः कृष्णवर्णे महाकालकृतान्तयोः । मरणानेहसोः काली कालिकाक्षीरकीटयोः ॥ ४८४ मातृभेदोमयोर्नव्यमेघौधपरिवादयोः । काला कृष्णविवृन्नीत्योडिग्यां कीलोऽमितेजसि ।। ४८५ कफणिस्तम्भयोः शौ कीला रेताहतावपि । कुलं फुल्यगणे गेहे देहे जनपदेऽन्वये ।। ४८६ कूलं तटे सैन्यपृष्ठे तडागस्तूपयोरपि ! कोलो भेलक उरसङ्गेऽङ्कपाल्यां चित्रके किरौ ॥ ४८७ कोलं तु बदरे कोला पिप्पल्या चव्यभेषजे । खलः करके भुवि स्थाने झूरे करेंजपेऽधमे ॥४८८ खल्लो निम्ने वस्त्रभेदे चर्मचातकपक्षिणोः । खल्ली तु हस्तपादावमर्दनाढयरुज्यपि ॥ ४८९ गलः कण्ठे सर्जरसे गोल: स्यात्सर्ववर्तुले । गोला पत्राने गोदावों मख्यामलिञ्जरे ॥ ४९० मण्डले च कुनद्यां च बालक्रीडनकाष्टके । चिल्लः खगे से चुलश्च पिलयस्किन्नलोचने ॥ क्लिन्नाक्षिण चुल्ली तूझाने चेलं गर्हितवस्त्रयोः।छैल छमस्खलितपो छल्ली संतानवीरुधोः ॥ ४९२ वल्कले पुष्पभेदे च जलं गोलले जडे । हीवेरेऽम्बुनि जालं तु गवाक्षे क्षारके गणे ॥ दैम्भानाययोश्र जालो नोपे जाली पटोलिका । झला पुत्र्यामातपोर्मी झिल्ली तूद्वर्तनाशके ॥ ४९४ वातपरजोश्चीयों तलं ज्याघातवारणे । तलवपेटे तालद्री स्वभावाधारयोः त्मरी ॥ ४९५ तल्लो जलाधारभेदे तल्ली तु वरुणस्त्रियाम् । तालः कालक्रियामाने हस्तमानदुभेदयोः ।। करास्फोटे करतले हरिताले त्सरावपि । तुला माने पलशने सादृश्ये राशिभाण्डयोः ॥ गृहाणां दारुबन्धाय पीठ्यां तूलं तु खे पिचौ । ब्रझदारुण्यथ दलं शंत्रीछदेऽर्धपर्णयोः ।। ४९८ 1 उत्मेधववस्तुनि च नलो राज्ञि कपी नडे । पितृदेवेऽथ नलं स्यात्पने नेली मनःशिला ॥ ४९९ १. 'शालि' ख. २. 'कारि' ख-ग-घ. ३. 'नाशक' ख-ग-घ. द्वितीयटीकापुस्तके तु 'रुद्रेमसोः' इति दृश्य- ते. ४. "पिप्पलिकास्त्रियोः' ख. ५. 'दनल्प' ख-ग-घ. ६. 'दंशशिल्पयो:' ख. ७. 'पापे ख. ८. 'महाकाले रुद्रे' इति टीका. ९. 'हतौ' ख; रत' ग-घ. 'रताहतिः सुरतप्रहरणम्' इति टीका. १.. 'त्ये' ख. 'कुल्याः गजातीयाः तेषां गणे' इति टीका. ११. 'गिरौ' ख. १२. 'स इति चिह्नशब्दः' इति टीका. १३. इतः प्राक् 'चोलः कुपीसके देशे चौलं कर्मणि मुण्डने' इत्यधिक रख-ग-ध. १४. 'ली' ख. १५. 'कलने' ख. १६. 'दम्मानामययो' ग-ध. १७, 'तालुद्रौ' ख. १८. 'शस्त्रीच्छदे शस्त्रीमत्याकारे' इति टीका. १९. 'छैदे' २०. 'नाली' ख.

·२द्विरपरकाण्डः। नाले काण्डे मृणाले न नाली शासकदम्बके । नीलो वर्णे मणौ शैले निधिवानरभेदगो ॥ ५०० नील्यौपध्यां लाञ्चने च पलमुन्मानमांसयोः । पल्लिस्तु प्रामके कुट्यां पालि कास्रिपतिषु ॥५०१ जातश्मश्रुखियां प्रान्ते सेतो कल्पितभोजने । प्रशंसाकर्णलतयोरुत्सङ्गे प्रस्थचिद्वयोः । ५०२ पीलुः पुणे द्रुमे काण्डे परमाणौ मतङ्गने । तालास्थिखण्डेऽथ पुलः पुलके विपुलेऽपि च ॥ ५०३ फलं हेतुकृते जातीफले फलकसस्ययोः । त्रिफलायां च ककोले शस्त्राने व्युष्टिलाभयो.॥ ५०४ फली फैलन्यां फालं तु चैत्रांशे फाल उत्प्लुतौ । कुशिके च बलं रूपे स्थामनि स्थौल्यसैन्ययोः । योले वलस्तु बलिनि काके दैये हलायुधे । वला त्वौषधिभेदे स्याद्वलिदैत्योपहारयोः । करे चामरदण्डे च गृहदारूदरांशयोः । त्वक्सकोचे गन्धके च वालोऽज्ञेऽश्वेभपुच्छयोः ॥ ५०७ शिशौ होवेरकंचयोर्वाला तु त्रुटियोपिनोः । वाली भूपान्तरे मेधौ बिल उच्चैःश्रवोहये ॥ ५०८ विलं रन्भे गुहायां च भल्लो भल्लूकवाणयो । भल्ली भल्लातके भालं स्याललाटे महस्यपि ।। ५०९ भेलः प्वे मुनिभेदे भीरौ बुद्धिविवर्जिते । मल्लः कॅपाले बलिनि मत्स्ये पात्रे मलरत्वघे ॥ ५१० किट्टे कदर्ये विष्ठायां मालं तु कपटे वने । मालो जने स्पान्माला तु पनी पुष्पादिदामनि ।। ५११ मालुः स्त्रियां पत्रवयां मूलं पार्वाद्ययोरुडौ । निकुअशिफयोर्मेला त्वञ्जने मेलकेऽपि च ॥५१२ मौलिः किरीटे धम्मिल्ले चूलाकङ्केलिमूर्धसु । लीला केलिबिलासश्च शृङ्गारविजक्रिया ॥ ५१३ लोलश्चले सतृष्णे च लोला तु रसनाधियोः । वल्ली स्यादजमोदायां लतायां कुसुमान्तरे ॥५१४ व्यालो दुष्टगजे सर्प शठे श्वापदसिंहयो । वेला बुधस्त्रियां काले सीमनीश्वरभोजने ॥ अश्लिष्टमरणोऽम्भोधेस्तीरनीरविकारयोः शालो हाले मत्स्यभेदे शालौकस्तत्प्रदेशयो. ॥ स्कन्धशाखायां शालिस्तु गन्धोलौ कलमादिषु ।शालुः कषायद्रव्ये स्थाञ्चौरकाख्यौषधेऽपि च ॥५१७ शिलमुछ. शिला द्वाराधोदारु कुनटी दृषत् । शिली गण्डूपदी शीलं साधुवृत्तस्वभाषयोः५१८ शुक्लं रूप्ये शुलो योगे श्वेते शूलं रुगत्रयोः । योगे शूला तू पण्यस्त्री वधहेतुश्च कीलकः॥५१९ शैलो भूभृति शैलं तु शैलेये तायशैलके । सालः सर्मतरौ वृक्षमात्रप्राकारयोरपि ॥ ५२० स्थालं भाजनभेदे स्यात्स्थाली तु पाटलोखयो । स्थूल: पीने जडे हालः सौतवाहनपाधिरे ॥ ५२१ हाला सुरायां हेला तु स्यादवज्ञाविलासयो । हेलिगलिङ्गने सूर्येऽप्यविमूपिककम्पले ॥ ५२२ मेपे रयो पर्वते च स्यादूर्ध्व तु समुत्थिते । उपर्युन्नतयोः कण्वो मुनौ कण्यं तु कल्मषे ।। क्षवः क्षुते राजिकायां कविः काव्यस्य कर्तरि । विवक्षणे दैत्यगुरौ स्यात्कवी तु खलीनके ॥५२४ किण्वं पापे सुराबीमे क्लीयोऽपौरुपपण्ढयो । खइस्वी न्यग्यामनौ ग्रीवे शिरोधितच्छिरे॥५२५ छविस्तु रुचि शोभायां जयः स्याद्वेगवेगिनो । जवोडूपुप्पे जिहा तु वाचि ज्वालारसज्ञयो ५२६ जीवः स्थानिदशाचार्य द्रुमभेदे शरीरिणि । जीवितेऽपि च जीवा तु वचायां धनुषो गुणे ॥५२७ शिञ्जिते क्षितिजीवन्योवृत्तौ तत्त्वं परात्मनि । वाद्यभेदे स्वरूपे च द्रवो विवनर्मणो ।। ५२८ मद्राचे रसगत्योश्च द्वन्द्धः से द्वन्द्वमाहवे । रहस्ये मिथुने युग्मे दवदावी बनानले ।। १. 'जाति' ख. २. 'हेतुफ्ले' ग घ. ३. पालिन्या' ख ग घ ४.'वसने' ख, 'वाससि ग-घ, ५. 'वचयोः। ख. ६. 'मध्ये' ग घ. ७. 'कपोले' ख ग घ. 'पाल शिरोस्थि' इति टीका. ८. 'शिपयोः स्वीये शिलाया च वशीकृतौ । प्रतिष्ठायामयो मेला' ख. ९. 'घडा' ख ग घ. १.. 'भावजा' ग-घ. ११. 'शील' ख. १२. 'शात' ख, 'सीत' ग घ. १३. 'विद्रवे पलायने' इति टीका. १४. 'आसवे ख. 'प्रद्रावे प्रसवणे' इति टीका. १५. 'स इति समासस्य सज्ञा' इति टीका. - ·२०० ५३८ अभिधानसंग्रहः -८ अनेकार्थसंग्रहः। वने दी फणातवावी स्याद्देवदारुणि । हरिद्राद्वितये चापि दिवं खे त्रिदिवे दिने । देवं हपीके देवस्तु नृपतौ तोयदे सुरे । देवी कृताभिपेकायां तेजनीस्त्रयोरपि ॥ धयो धूर्ते नरे पत्यौ द्रुभेदेऽथ ध्रुवो वटे । वसुयोगभिदोरीतौ शङ्कायुत्तानपादजे ॥ स्थिरे निये निश्चिते च ध्रुवं खेऽजसतर्कयोः । ध्रुवा मूर्वाशालिपर्योः स्रग्भेदे गीतभिद्यपि ।। ५३३ नवो नव्ये स्तुतौ नीवी श्रीकटीवस्त्रयन्धने । मूलद्रव्ये परिपणे हवः प्तक्षे प्लुतो कपी । शरदे कारण्डवे म्लेच्छजाती भेलकमेकयोः । क्रमनिग्नमहीभागे कुलके जलवायसे । जलान्तरे प्लवं गन्धतृणे मुस्तकभिद्यपि । पकं परिणते नाशाभिमुखे पार्श्वमन्तिके ।। कक्षाधोवयवे नोपायपर्शसमूहयोः । प्राचं दूरपणे प्रद्दे यन्धे पूर्व तु पूर्वजे ।। भागमे द्रुतभेदे च भवः सत्ताप्तिजन्मसु । रुद्रे श्रेयसि संसारे भावोऽभिप्रायवस्तुनोः ।। स्वभावजन्मसत्तात्मझियालीलाविभूतिथु । चेष्टायोन्योर्युधे जन्तौ शृङ्गारादेश्व कारणे ॥ शब्दप्रतिहेतौ – रेवा मन्मथयोपिति । नील्यां मेकलकन्यागां लवः कालभिदि छिदि ॥ ५५० विलासे रामजे लेशे लेवा पक्षिकुसुम्भयोः । लघ्वी द्वस्वविवक्षायां प्रभेदे स्यन्दनस्य च ॥ ५४१ विश्वाः सुरेषु विश्वं तु शुण्ठयां भुवनकरलयोः । विश्वा विपायां शिवं तु मोक्षे क्षेमे सुखे जले॥ शिवो योगान्तरे वेदे गुग्गुलौ वालुके हरे । पुण्डरीके द्रुमे काले शिवा झाटामलोमयोः ॥५४३ फेरी शम्यां पध्याधात्र्योः शिविर्भूर्जे नृपान्तरे । शुल्वं ताम्ने यज्ञकर्मण्याचारे जलसंनिधौ॥ ५४४ सत्त्वं द्रव्ये गुणे चित्ते व्यवसायस्वभावयोः । पिशाचादावात्मभावे वले प्राणेषु जन्तुपु ॥ ५४५ सान्त्व सामनिदाक्षिण्ये युवा मूर्वा त्रुवः घुचि । हवस्तु सप्ततन्तौ स्यानिदेशाद्वानयोरपि ॥ ५४६ अंशुः सूत्रादिसूक्ष्मांशे किरणे चन्द्रदीधितौ । आशा कुकुभि तृष्णायामाशुस्तु ब्रीहिशीघयोः ५४७ ईशः स्वामिनि रुद्रे च स्पादीशा हलदण्डके । कौशस्तृणे रोगभेदे कीशः कपौ दिगम्बरे ।। १४८ कुशो रामसुते दर्भे पापिष्ठे थोकमत्तयोः । कुशी लोहयिकारे स्यात्कुशा वला कुशं जले ॥ ५४९ केशः शिरसिजे पाशपाणी होवेरदैसयोः । शो रोगादौ दुःखे च कोशः कोप झ्याण्डके ५५० कुमले चपके दिव्येऽर्थचये योनिशिम्बयोः । जातिकोपेऽसिपिधाने दर्शः सूर्येन्दुसंगमे ।। पक्षान्तेऽष्टौ दर्शने च दंशो धर्मणि मर्मणि । दोपे वनमक्षिकायां खण्डने भुजगक्षते ॥ दशा बर्ताववस्थायां दशास्तु वसनाञ्चले । नाशः पलायने मृत्यौ परिध्वस्तावदर्शने ॥ निशा हरिद्रायां रात्रौ पशुश्छागे मृगादिषु । प्रमधेऽपि च पाशस्तु मृगपक्ष्यादिवन्धने ॥ ५५४ कर्णान्ते क्षोभनार्थः स्यात्कचान्ते निकरार्धकः । छानाद्यन्ते च निन्दार्थः पेशी मांस्यसिकोशयोः ॥ १. 'तो' ग-घ. 'तर्दू रुहस्तः' इति टीका. २. 'भिदोः शंभौ' खना-घ. ३. 'आतिः शरारिः' इति टीका. ४. 'चकोपान्त' ग-घ. 'वक्रोऽनुजुरुपायः' इति टोका. ५. 'पशुसमूहयोः' ख. ६. 'प्रागिति दिग् देशः कालो वा । अमे प्रथमतोऽर्थे । श्रुतभेदे आगमविशेपे' इति टीका, ७. 'श्रुतिभेदे' ख-ग-ध. ८. 'च यवो धान्ये पृथवृतौ । यावोऽलक्ते पाकमैदे रेवा' ख-ग-घ, ९. 'तया किंजल्कपश्मणोः । गोपुच्छलोमस्वपि च लट्वा' ख. १०. बालके ख-ग-घ. चालुकमौषधिः' इति टीका. ११. 'अंशो विभाजने प्रोक्त एकदेोऽपि वस्तुनः । अंशु' ख-ग-घ. १२. 'कशा स्यादवताडन्यां रज्जो मुखगुणेऽपि च' इत्यपीत: प्राक् ख-ग-घ. १३. 'रोगादौ' ग-घ. 'रागादयोऽविद्यास्मिताद्वेपाभिनिवेशाः' इति टीका. १४. 'पक्षान्तेष्टिः पक्षान्तयागः' इति टीका. १५. 'ऽब्धी' ख-ग-घ. १६. 'छत्राद्यन्ते ख-ग-ध. .

·२ द्विस्वरकाण्डः। मण्डभेदे पलपिण्डे सुपक्कणिकेऽपि च । भूस्पृश्ये मान न राशिर्मपादिपुक्षयो. ॥ यशो जनस्टहासत्तेवायत्तत्वप्रभुत्वयोः । वशा नायौं पन्ध्यगव्या इस्तिन्यां दुहितर्यपि ॥ वंशः संवेऽन्यये येणौ पृष्टाद्ययवेऽपि च । येशो वेश्यागृहे गेई नेपथ्ये च पाशा पक्षा॥ ५५८ योले लो गभेदे च स्पशो हेरिफयुद्धयोः । स्पर्शी वर्गाक्षरे दाने स्पर्शने सही रजि ॥ ५६९ अक्षो ग्यस्यारयये व्यवहारे विभौतके । पाशके शकटे कर्षे ज्ञाने चात्मनि गवणी॥ अक्षं सौचनले तुत्थे हपीने सादुपा निशि पाणपुभ्यां च ऋक्षस्तु स्यानक्षत्राच्चभयोः ॥ ५६१ महीधरविशेपे च शोणके कृतवेधने । ऋपिदै मुनी कपः कर्षणे मानभिद्यपि ।। कक्षो वीमधिदोर्मूले कच्छे शुष्कवने तृणे । पापे कक्षा लिभरग्मी कायां गेहप्रकोष्टके ।। ५६३ भित्तो साम्ये रथभागेऽन्तीयपश्चिमाशले । उदाहण्यां च कर्पूस्तु तुपामा पिरल्ययोः ॥ ५६४ घोपः कारये बने गोपघोपका भीरपल्लि । घोपा नु शतपुष्पायां चोक्षः सुन्दरगीतगोः ॥ ५६५ शुचौ झपनु मारे घने माने झा पुनः । नागपलायां नुपस्नु धान्यरचि विभीतके ।। दक्षः प्रजापती रुद्रपभे कुकुटे पटौ । हमे दक्षा तु मेदिन्यां ध्यानुः काके योऽयिनि ।। ५६७ गृहे ध्याजी तु फकोल्यां न्यक्षः कार्यनिकृष्टयोः । जामदम्येऽपि पक्षस्तु मासा मुंहगाध्यताः ।। चुलोरन् यले पार्श्वे वर्ग फेशात्परश्वये । पिन्छे विरोधे देहाङ्गे सहापे राजकुञ्जरे ॥ प्पक्षोहीपे गर्दभाण्डेऽश्वर मटिनि पक्षके | प्रेक्षा धीरीक्षणं नृत्तं प्रेपी प्रेपणपीइने । पापो मामप्रभेदे स्यात्पी तु महयुद्धयो. । भिक्षा सेवामानयो तो मिभिनवरतुनि ॥ मापो माने धान्यभेदे मूर्खे स्वग्दोपभिवपि । मिपं व्याने स्पर्धने न मेपो गम्पन्तरे हुडी ॥५७२ मोक्षो निःश्रेयसे वृक्षविशेष मोचने मृतौ । यक्ष. श्रीदे गुटके घ रक्षा रक्षणभम्मनोः ॥ ५७१ रूक्षोऽस्निग्धपरुपयोलर्भ व्याजदारव्ययो । मंगवायामपि यपरतु गमाद्वीपांशष्टिपु॥ ५७४ धर्षयरेऽपि वास्तु प्रष्टश्यप विपं जने । वेडे विपा सतिपिपा पो गयाग्नुधर्मयो॥ पुंगशिभेदयोः राजपा पासके गुमालेऽपि न । श्रेष्ठ सादुरपच पी तु अतिरिष्टरे ।। घृपा पुनः फपिफमां शुपि. शुपिरशोपयोः । शेपोऽनन्ते यधै सीरियुगयुरोमोऽपि ॥ ५७१ शेपा निर्माल्यदाने स्याच्छोपः शोषणपक्ष्मणोः । अधिर्मपशिष्वपोरदोऽत्र र पात्र म ॥५७८ आगः सादेनीषद मन्तायाशीहितैरिणि । उरगरण न दंष्ट्रापामुपः मंश्याममातोः ॥ उरो यक्षसि मुम्रे सादोजी दीप्तिप्रकारापो अयष्टम्भे पले धानुनमस्याग्नु मनि ॥ ५८० भोकास्वाभयमाने पात्कंसनेमममानयो । पानराने दैत्यभेदै कासूः गरमागे न ॥ ५८१ पुदी यिफलगानि स्माद्दुरसः मम्पगुदुम्पोः । हाग्दे प्रन्धिपणे गोमो पोषिभानोः ॥ ५८२ पास पशुपक्षिभिदोश्छन्दः पोच्योः भूगो। ज्यायान्गदे प्रमाणे ज्योतिरादिनेशो:५८३ ·२२ अभिधानसंग्रहः-८ अनेकार्थसंग्रहः । प्रकाशे देशि नक्षत्रे तपः कृच्छादिकर्मणि । धर्म लोकप्रभेदे च तपाः शिशिरमाघयोः ॥ ५८४ तमो राही गुणे पापे ध्यान्ते तरो जये घले । त्रासो भये मणिदोपे तेजस्विट्रेतसोर्यले ।। ५८५ नवनीते प्रभावेऽगौ दासो धीवरभृत्ययोः । गृपले दानपात्रे च दासी झिण्ट्यपि चेट्यपि ॥ ५८६ धनुः शरासने राशौ पिपालद्री धनुर्धरे । नभो व्योम्नि नभा घ्राणे विसतन्तौ पतद्हे ।।. ५८७ प्रापि श्रावणे नासा घोणाद्वारोदारुणोः । पयः क्षीरे च नीरे च प्रसूरीश्वा जनन्यपि ॥ ५८८ वर्हिः कुशेऽग्नौ भासस्नु भासि गृध्रशकुन्तयोः 1 महस्तेजस्युरसवे च मिसिर्मास्यजमोदयोः ॥५८९ शतपुप्पामधुर्योश्च मृत्सा वासी सुमृत्तिका । रसः स्वादे जले वीर्य शृङ्गारादौ विषे द्रये ॥ ५९० वोले रागे देहधातौ तिकादी पारदेऽपि च | रसा तु रसनापाठामल्लकीक्षितिकङ्गुषु ॥ रहो गुह्ये रते तत्त्वे रजो रेणुपरागयोः । स्त्रीपुप्पे गुणभेदे च रासः क्रीडासु गोदुहाम् ॥ ५९२ भाषाशृङ्गलके वत्सा उरस्तुवर्पतर्णकाः । वयस्तारुण्ये वाल्यादौ खगे वर्चस्तु तेजसि ॥ गूथे रूपे वसुस्त्वमौ देवभेदे नृपे रुचि । योके सुँप्के वसु स्वादौ रने वृद्ध्यौपधे धने ।। ५९४ वपुः शस्ताकृतौ देहे व्यासो मुनिप्रपभयोः । वासो वेश्मन्यवस्थाने वासा स्यादाटरूपके ॥ ५९५ विद्वान् ज्ञात्मविदोः प्राज्ञे वेधा धातृज्ञविष्णुपु । शंसा वचसि याञ्छापां शिरो मूर्धप्रधानयोः ।। सेनामभागे श्रेयस्तु मङ्गले धर्मशस्तयोः । सहो चले ज्योतिपि च सहा हेमन्तमासयोः॥ ५९७ स्रोत: प्रवाहेन्द्रिययोर्हसोऽर्के मत्सरेऽच्युने । खरगश्वयोगिमत्रादिभेदेषु परमात्मनि ।। निर्लोभनृपतौ प्राणवाते श्रेष्ठेऽग्रतः स्थिते । हविः सपिपि होतव्ये हिंसा चौर्यादिके वधे ॥ ५९९ अहिः सर्प त्रे चने स्यादीहोद्यमवाञ्छयोः । कुहूर्नप्टेन्दुदर्श स्याक्कणिते कोकिलस्य च ॥ ६०० ग्रहो ग्रहणनिर्वन्धानुग्रहेषु रणोद्यमे । उपरागे पूतनादावादित्यादौ विधुतुदै ॥ ६०१ ग्राहो आहे जलचरे गुहः स्कन्दे गुहा पुनः । गहरे सिंहपुच्छयां च गृहा दारेषु सद्मनि ॥ ६०२ पोहो निपुणतर्के स्याद्गजाड्रिपर्वणोरपि । बह पणे परीवारे कलापे बहु भूयसि ॥ त्र्यादिकासु च संख्यासु महायुरसवतेजसी । मही भुवि नदीभेदे मोही मूर्छाविपर्ययौ ।। ६०४ लोहं कालायसे सर्वतेजसे जोङ्गिकेऽपि च । वही वृपस्कन्धदेशे वायौ वाहोऽश्वमानयोः ॥ ६०५ वृषे वाहा तु वाहौ स्याद्वयूहो निर्माणतर्कयोः । तमूहे बलविन्यासे सहःक्षमे बलेऽपि च ॥ ६०६ सहोव्यों सहदेवापां कुमार्यो नग्बभेपजे । मुद्गपर्यो न सिंहस्तु राशिभेदे मृगाधिपे ॥ श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थश्च सिंही स्वैर्भाणुमातरि । वासाबृहत्योः क्षुद्रायां स्नेहः प्रेम्णि घृतादिके ॥ ६०८ इत्याचार्य हेमचन्द्रविरचितेऽनेकार्थसंग्रहे द्विस्वरकाण्डो द्वितीयः । त्रिस्वरकाण्डः। अणुको निपुणेऽल्पे चाशोको कङ्केलिव लौ । निःशोकपारदौ चाप्यशोका तु कटुरोहिणी ॥६०९ अभीको निर्भये कनेऽप्यनीकं रणसैन्ययोः । अलीकमप्रिये भाले वितधेऽनूकमन्वये ।। १. 'दिशि ग-घ. 'गत्र कनीनिकामध्य: यन्महः' इति टीका. २. 'स्थात् ख. ३. 'यापे' ग-ध. ४. 'दासपात्रे' ग-घ. ५. 'धनुरिष्वासने ख. ६. 'प्रियालद्रौ' ख-ग-घ. ७ 'अश्वेति सगर्मा यडवा' इति टीका. ८. 'रोगे ख-ग-घ. 'रागोऽनुरागः' इति टीका. ९. 'तुम् अपत्यम्' इति टीका. १०. 'शुक्रे' ख. ११. 'स्वर्णे ख. १२. 'प्रासयोः' ग-ध. १३. 'योग' ख. १४. 'स्वर्भानु' ख-ग-घ. 'गूर्वपदात् इति णत्वम्' इत्यभिधानचिन्तामणिः ·F ६२० ३ त्रिस्वरकाण्डः । २३ शीलेऽनूको गतजन्मन्यंशुकं सूक्ष्मवाससि । उतरीये वस्त्रमानेऽप्यलकाचूर्णकुन्तलाः॥ अंलका तु कुबेरस्य नगर्यामन्तिकं पुनः । पार्थेऽन्तिका तु चुल्लयां स्यात्सातलाख्यौपधेऽपि च६१२ अलर्को धैवलार्के स्याद्योगोन्मादितशुन्यपि । अम्बिकोमापाण्डुमात्रोदेवताभिदि मातरि ॥ “६१३ अन्धिका तु कैतवे स्यात्सर्पपीमिद्धयोरपि । अम्लिका तिन्तिडीकाम्लोद्गारचाङ्गेरिकासु च ॥६१४ आलोको दर्शने र्धन्दिघोषणोद्दयोतयोरपि । आनकः पटहे भेर्या ध्वनन्मेघमृदङ्गयोः ॥ आन्तको रुनि शङ्कायां संतापे मुरजध्वनी । आह्निकं स्यात्पुनरहनिवृत्ते नित्यकर्मणि|| भोजने अन्यभागे चादका प्रस्थचतुष्टयम् । आढकी तुवक्ष्विाकुः कटुतुम्ब्यां नृपान्तरे ।। ६१७ दर्कस्तूतरकालफले मदनकण्टके । उष्णको धर्म उद्युक्तातुरयोरूमिका पुनः ॥ उत्कण्ठायां भृङ्गनादे वसभङ्गेऽङ्गुलीयके । वीच्यां च कनकं हेग्नि कनको नागकेसरे ॥ ६१९ थत्तरे चम्पके काञ्चनारकिंशुकयोरपि । करको दाडिमे पक्षिभेदे करे कमण्डलौ ॥ लवाकरअयोर्वर्पोपले च कटुकं कटु । कटुरोहिणी व्योपं च कञ्चकचोलचर्मणोः॥ वर्धापकगृहीताङ्गबसने वारवाणके । निर्मोके कटकस्त्वद्रिनितम्चे बाहुभूषणे ।। ६२२ सेनायां राजधान्यां च क्रमुको भद्रमुस्तके । गूवाके पट्टिकालो कण्टकः क्षुद्रवैरिणि ॥ ६२३ वेणौ गुमाङ्गे रोमाञ्चे कलकोऽङ्कापवादयोः । कालायसमले चापि कणिका कर्णभूषणे ॥ ६२४ वीजकोशे सरोजस्य करमध्याहुलावपि । कुहिन्यां हस्तिहस्ताग्रे कणिका सूक्ष्मवस्तुनि ॥ ६२५ भग्निमन्धे कामुकास्तु काम्यशोकातिमुक्तकाः । कारकं कर्तृकर्माचे कारिका यातना नटी ।।६२६ "कृतिविवरणश्लोको नापितादिककर्म च । काकः कुकुटे कोके पीतमुण्डेऽथ कार्मुकः ॥ ६२७ वंशे कार्मुकमिध्वासे कर्मठे क्षारको रसे । कोरके पक्ष्यादिपाशे कालिका योगिनीभिदि ॥६२८ स्वर्णादिदोपे मेघाल्या सुरागौर्योर्नवाम्बुदे । क्रमदेयवस्तुमूल्ये कार्यवृश्चिकपत्रयोः ।। रोमाल्यां धूमरीमारयोः काकीपटोलशाखयोः । किपाको वृक्षभियज्ञे कीटको निपुरे मौ ॥३३० कीचको ध्वनिमद्वंशे दैत्यभेदे दुमान्तरे । कुलकं पञ्चादिश्लोकसमन्वये पटोलके ॥ कुलकः कुलमधाने वल्मीके काकतिन्दुके । कुलिकस्तु कुलश्रेष्टे मनागविशेषयोः । कुशिको मुनिभेदे स्थाफोले सर्जे बिभीतके । क्षुल्लका पामरे स्वल्पे कनिष्ठे 'दुःस्थिते खले ॥६३३ कुंचिका क्षीरविकृतौ कुचिकायां च कुटनले । आलेख्यचिकासूच्योः कृपको फालकर्षको।।६३४ कोरकं तु कुमले स्यात्ककोलकमृणालयोः । कौतुकं नर्मणीच्छायामुत्सवे कुतुके मुदि ।। पारम्पर्यागतख्याते मङ्गलोद्वाहसूत्रयोः । गीतादौ भोगकाले च कौशिकः शक्रघूकयोः । कोशशे गुग्गुलावाहितुण्डिके नफुले मुनौ । कौशिकी चण्डिकानयोः खनकः संधिरारकरे ॥६३७ १. 'गतजन्मा परिणतक्याः' इति टीका, २. 'नाट्योक्ती ज्येष्ठभगिनी अन्तिका मोच्यतेऽपि सा' इत्यधिक मितः माक् ख-ग-घ. ३. 'भूपे श्वेतार्के योगो' ख-ग-ध. ४. 'सर्पप्या रात्रियोपितोः' ख, सर्पपीसिद्धयोः' ५. "मिद्धं निद्राकैतवम्' इति टीका. ६. 'वन्दिमाषणो' ख ग घ. ७. 'नदन्मे' ख. ८. 'उलूकः स्वाकाकशप्राविन्द्रे भारतयोधिनि । उष्ट्रिका मृद्माण्डभेदे करभस्य च योपिति ॥' इत्यधिकमितः प्रार ख-ग घ. ९. 'हस्ते' ख. १०. 'व्योषयोश्च' ग-घ. ११. 'क्मणोः' ख; 'वस्त्रयोः' ग-ध. 'चर्म कवचम् इति टीका. १२. 'वारवाणके निचोले' इति टीश. १३. 'कृतौ विवरणश्लोके नापितादिककर्मणि' ख. १४. कास्योः' ग-च. १५. 'अशो मूर्खः' इति टीका. १६. 'कृशे' ख. १७. 'फले ख. १८. 'दुःखिते' खना-घ. १९. 'कूपको गुणवृक्षे स्यालपाने क्कुन्दरे' इत्यधिकमितः प्राक् ख-ग-ध. ग-य. १२ ·अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्थसंग्रहः । मूपिके भूमिवित्तज्ञे खट्टिको मांसविक्रयी । महिपीक्षीरफेनश्च खल्लका स्वल्पनीचयोः ।। खोलकः पूगकोशे स्थाच्छिरने नाकुपाकयोः । ग्रन्धिकं पिप्पलीमूले प्रन्मिपर्णकभेपजे ॥ ६३९ ग्रन्थिको गुग्गुली दैवज्ञे मायकरीरयोः । गण्डको विन्ने विद्यायां संख्यावच्छेदखङ्गिधु ॥ ६४० गण्डकी तु सरि दे गणको प्रहवेदिनि । गणिकेभ्यां यूधिकायां तर्कार्या पण्ययोपिति ॥ ६४१ ग्राहको ग्रहीतरि स्याख्याधानां घातिपक्षिणि । गान्धिको लेखके गन्धवाणिजे गुण्डका पुनः॥६४२ कलौती भैलने धूलौ स्नेहपात्रेऽथ गैरिकम् । स्वर्णे धातौ गोलकस्तु जारतो विधवासुते ॥ ६४३ अलिअरे गुडे वापि गोरगुर्नभवन्दिनोः । खगे च चपको मद्ये सरके मद्यभाजने ॥ चलुकः प्रसूती भाण्डप्रभेदे चुलुको यथा । चारकोऽश्वादिपाले स्याद्वन्धे संचारकेऽपि च ॥६४५ चित्रकस्तु चित्रकाये दुमापविशेषयोः । चुम्बकः कामुके धूर्ते बहुगुश्मभेदयोः ।। चुलुकी कुण्डिकाभेदे शिशुमारे कुलान्तरे ।चूतकः कूप आने च चूलिका नाटिकाङ्गके ॥६४७ करिणः कर्णमूले च जनकः पितृभूपयोः । जम्बुको वरुणे फेरौ जतुकं हिङ्गुलाक्षयोः ।। ६४८ जतुका चर्मघटका जीयको वृद्धिजीविनि । क्षपणे प्राणके पोतसालसेवकयोर्दुमे ॥ ६४९ व्यालमाहे जीविका तु जीवन्त्यां वर्तनेऽपि च । झिल्लीका झिल्लिकावस्याधीपी रुच्यातपस्य च६५० विलेपनस्य च मले तक्षकस्तक्ष्णि पन्नगे । हुमभेदे तण्डकस्तु समस्तपदजातके ।। तरस्कन्धे वेश्मदारुमायावहुलयोरपि । फेनखानयोश्वापि तारकः कर्णधारके । ६५२ दैत्ये च तारकमुडौ नेवतन्मध्ययोरपि । तिलकोऽश्वद्रुमभिदोः पुण्डके तिलकालके ॥ ६५३ तिलकं रुचके हौग्नि त्रिशङ्खः शलभे नृपे । माजीरे च तुरुष्कस्तु देशे श्रीवाससिल्हयोः ॥६५४ तूलिका सूलशच्या स्वादालेख्यस्य च लेखनी । दर्शको दर्शयितरि प्रतीहारप्रवीणयोः । द्रावकस्तु शिलाभेदे स्यारोपकाविदग्धयोः । दारको भेदके पुत्रे दीपकं स्यादलंकृतिः।। दीपको दीप्तिकृद्दीपौ दीप्यकं वजमोदके । मयूरशिखायवान्योर्धनिको धान्यके धये ॥ . ६५७ धनाढ्ये धनिका वध्वां धेनुका धेनुभ्यपि । धैनुकं धेनुसंहला करणेऽपि च योपिताम् ॥ ६५८ नरको दैयनिरयौ नन्दका कुलपालके । हर्पके विष्णुखङ्गे च नर्तकः केलके नटे ॥ द्विप पोटगले चापि नर्तकी तासिका द्विपीनालीकोऽज्ञे शरे शल्ये नालीक पद्मद्विने।।६६० नायको मणिभिन्नेतृमधानेष्षय नालिका । नाले काले चुल्लिरन्धे विवरे वेणुभाजने ॥ निपाकः पचने स्वेदासत्कर्मफलयोरपि । निर्मीको व्योनि संनाहे मोक्षके सर्पकझुके । ६६२ १. 'खुलकः' ख-ग-घ. २. 'प्रन्थिलो' ख. ३. 'मलिने ग-घ. 'मलनं धारणम्' इति टीका. ४. पिण्डे ख- ग-घ. ५. 'चुलको' ख. ६. 'चतवी मशकों पुष्करिण्यन्तरेऽपि च' इत्यधिकमितः प्राक् ख-ग-घ, ७, 'चित्र. कारे' ख-ग-घ. 'चित्रकायः श्वापदविशेपः' इति टीका. ८. 'चुलकी' ग-घ. ९. 'भूषयोः ग-य. १०. क्षेपणे' ख, 'क्षपणः श्रमणः' इति टीका. ११. 'समस्तपदपुस्तके' ग-घ. 'समस्तपदजातके कृतसमासपदसमूहे इति टीका, १२. 'सालाङ्कः करपत्रे स्याम्छाकभेदेऽच्युतामजे। महालक्षणसंपूर्णपुरुषे कच्छपे हरे ॥' इत्यधिकमितः प्राक्का ख-ग-य. १३. 'लोग्नि' ग-य. 'होम हृदयस्य दक्षिणे उदयो जलाधारः' इति टीका. १५, 'स्वामी. पक' ग-घ. १५. 'पिका तूलिका स्मृता । नयनस्य मलेऽपि स्यादनिको' ख-ग-घ, १६. रित्यपि ख-ग-ध. १७. 'नमिकानृतुकन्यायां नमको जिनयन्दिनोः' इत्यधिकमितः प्राक् ख-ग-ध. १८. 'बन्धने खा 'वर्धने' ग-ध. १९. 'निराक: ग-घ, २०. 'नीलिका नीलिनीमुद्ररोगशेफालिकास्वपि' इत्यधिकमितः प्राद ख.

·. ६७२ ३ त्रिस्तरकाण्डः। पर्यको मञ्चपर्यस्त्योः प्रतीकोऽङ्गप्रतीपयोः । पताकाङ्के ध्वने शेती सौभाग्ये नाटकांशके.॥ ६६३ पातुको जलमातङ्गे पतयालुप्रपातयोः । प्राणको जीवकतरौ सत्त्वजातीययोलयोः ।। टको रोधसि ग्रामैकदेशेऽक्षादिपातके । वाद्यभेदे महाकिको मूल्यस्यापचयेऽपि च ॥ ६६५ लङ्कः शाकभेदे स्यात्सलक्यां वाजिपक्षिणि । पिनाकः शिवकोदण्डे पांशुवृष्टित्रिशूलयोः॥६६६ प्रेयकस्तु चश्चरीके नीपे कश्मीरजन्मनि | नियंगौ चित्रहरणे पीतसालतरावपि ॥ ६६७ पेंष्टको नेत्ररोगे स्याद्धान्यादिचममेऽपि च । पिण्याकः कुङ्कुमे हिङ्गो सिल्हके तिलचूर्णके।। ६६८ उलको गैजान्नपिण्डे रोमाञ्चे प्रस्तरान्तरे । असुराज्यां मणिदोपे गल्व: तालके कृमी ।। पुलाको भक्तसिधै स्यात्संक्षेपासारधान्ययोः । पुष्पकं मृतिकाङ्गारशकट्या रत्नकङ्कणे ॥ . ६७० कासीसे श्रीदविमाने नेत्ररोगे रसाञ्जने । लोहकांस्ये रीरिकायां पुत्रकः शरभे शठे ।। शैले वृक्षप्रभेदे च पुत्रिका यावतूलिके । पाश्चालिकादुहिनोश्च पूर्णकः स्वर्णचूडके ।। पूर्णिका नासिकार्छिन्यां पृथुकश्चिपिटेऽर्भके । पृदाकुश्विप्रकव्याघ्रवृश्चिकेषु सरीसृपे ।। पेचकः करिलाङ्गलमूले घूकेऽथ पेटकम् । मञ्जूषायां समूहे च बहुको जलखादके । ६७४ दात्यूहे कर्कटेऽके च बन्धूकः पीतसालके । वन्धुजीवे बन्धकस्तु सत्यकारेऽध बन्धकी ॥६७५ स्वैरिण्यां च करिण्यां च बालिका कर्णभूषणे । पिच्छोलायां बालुकायां बालायां भस्मक रुजि ६७६ विडङ्गे कलधौते च भ्रामकः फेरुधूर्तयोः । सूर्यावर्तेऽश्मभेदे च भालाङ्कः कच्छपे हरे ॥ ६७७ महालक्षणसंपूर्णपुरुषे करपत्रके । रोहिते शाकभेदे च भूतीक कट्फलौपधे ॥ ६७८ यवान्यां घनसारे च भूनिम्बे भूस्तृणेऽपि च । भूमिका तु रचनायां रूपान्तरपरिग्रहे ॥ ६७९ मशकः क्षुद्ररुग्जन्तुभेदयोर्मधुकं त्रपु । मधुयष्टिश्च मधुको वन्दिश्रीवदपक्षिणोः ।। ६८० मण्डूकी मण्डूकपर्यो मण्डूको भकशोणको । मल्लिको हंसभेदे स्यान्मल्लिका कुसुमान्तरे६८१. मीने मृत्पात्रभेदे च मातृका करणेश्वरे । मातृवर्णसमाम्नायोपमातृप्वध मालिका ॥ ६८२ पक्षिमले सरिदे प्रवेये पुष्पदामनि । मेचेका श्यामले कृष्णे तिमिरे धर्हिचन्द्रिके ॥ ६८३ मोचको मोक्षकदलीशिमुद्रमविरागिपु । मोदको 'हे'ले खाये यमको यमजे व्रते ॥ यमकं वागलंकारे याजको सजकुञ्जरे । याज्ञिके च युतकं तु यौतके युग्मयुक्तायोः॥ संशये चलनाये स्त्रीवस्त्रभेदे पटाञ्चले । रजको धावकशुको रसिका कटिसूत्रके ॥ रसनायां रसालायां त्रिकं पथरात्रके । रात्रकस्तु पणवधू गृहान्तर्वर्पवासिनि ।। राजिका पनौ रेखायां केदारे राजसपे । रुचकं तु मानुलुङ्गे निष्के सौवर्चलेऽपि च ॥ ६८८ १. 'पद्मकः स्यात्पझकाष्ठे बिन्दुजालकयोरपि । पक्षकस्तु पार्श्वद्वारे पार्धमात्रेऽपि कथ्यते ॥' इत्यधिकमितः प्राक् ख-ग-ध, २. बालयोः' ख. ३. 'पावकोऽमौ सदाचारे पहिमन्थे च चित्रके । भल्लातके विडढ्नेच शोषयितनरेऽपि च ॥' इत्यधिकमितः प्राक् ख-ग-ध. ४. 'पिटकः स्यात्तु विस्फोटे मपायामपीप्यते' इत्य- पिकमियः प्राक् ख-ग-प. ५. 'यशाङ्गखण्डे' ख. ६. 'अमुराज्यां' ग-ध. ७. 'रीतिकायां' ख-ग-ध. ८. 'छित्या' ग-घ. ९. 'बालकः पुनः । शिशौ मूवंऽश्वगजयोलिधौ' इत्यधिकमितः प्राक् ख-ग-घ. १०. 'श्रीपह' ख. ११. 'मण्ड्को भेकशोणयोः' ग-घ. १२. 'मामकं तु मदीये स्यान्मामको मानुले स्मृतः' इत्यधिकमितः प्राक् खग-ध. १३. 'के' ग-ध. १४. 'राजकुअरी भूपश्रेष्ठः' इति टीका. १५. 'चलनाने चण्डातकाग्रे इति टीका. १६. 'रलका कम्बले स्मृतः । तथैव कम्बलमृगे' इत्यधिकमितः माक् ख-ग-य.

·+ ७०२ २६ अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्थसंग्रहः। रूपकं नाटकायेपु काव्यालंकारधूर्तयोः । रेणुका तु हरेण्वां स्याज्जमदभेश्च योपिति ॥ लम्पाको लम्पटे देशे लासको केकिनर्तको । लूनकस्तु पशौ भिन्ने लोचको नीलवाससि ।। ६९० कन्जले मांसपिण्डेऽक्षितारे त्रीभालभूपणे । निर्युद्धौ कर्णिकामोचाज्यास भ्रूश्लपचर्मणि ॥ ६२१ वरका शोच्यरणयोर्वतकोऽश्वखुरे खगे। वञ्चको जम्बुके गेहनकुले खलधूर्तयोः ॥ ६९२ वैल्मीको नाकुवाल्मीक्यो रोगभेदेऽथ वर्णकः । विलेपने मलयजे चारणे वसुकं पुनः॥ ६९३ गेमके वसुकस्तु स्याच्छिवमयर्कपर्णयोः । व्यलीक व्यगवलक्ष्याप्रियाकार्येषु पीडने ।। वापिकं त्रायमाणायां वपीभवेऽथ वाल्हिकः । देशभेदेऽश्वभेदे च वाल्हिकं हिङ्गु कुङ्कुमम् ॥३९५ वाल्हीकवद्वार्धकं तु वृद्धत्वे वृद्धकर्मणि । वृद्धानां समवाये च बालुकं हरिवालुके ।। ६९६ वालुका तु सिकतासु वितर्कः संशयोहयोः । विपाकः परिणामे स्याहुर्गतिस्वादुनोरपि ॥ ६९७ विवेकः पुनरेकान्ते जलद्रोणीविचारयोः । वृपाङ्गः साधुभल्लातशंकरेषु महलके ।। वृश्चिकस्तु द्रुणे राशावापधे शूककीटके । वैजिक कारणे शितैले च वैजिकोऽङ्करे ।। ६९९ शङ्ककं वलये कम्बौ शङ्खकस्तु शिरोरुजि । शम्पाकस्तु विपाके स्याद्यावके चतुरङ्गुले ॥ शम्बूको दैसविशेपे करिकुम्भान्तशङ्खयोः । शलाका शारिका शल्यं श्वाविदालेख्यकर्चिका ॥७०१ छत्रपञ्जरकाष्ठीषु शल्लकी श्वाविधि द्रुमे । शार्ककः स्याहुग्धफेने शर्करायाश्च पिण्डके ।। शिशुकः पादपे वाले शिशुमारेऽध शीतकः । शीतकालेऽलसे स्त्ररथे शूकका प्रावटे रसे।।७०३ स्वस्तिको मङ्गलद्रव्ये गृहभेदचतुष्कयोः । स्यमीकः पादपे नाको स्यात्स्यमीका तु नीलिका।।७०४ सरको मदिरापाने मदिगपानमद्ययोः । सस्यको नालिकेरान्तः सस्याभमणिखगयोः ॥ संपर्कः सुरते प्रत्तो सायको वाणखङ्गयोः । स्थासको हस्तबिम्बे स्यात्स्फुरकादेश्व युद्बुदे ।। ७०६ सूतकं जन्मनि रसे सूचकः शुनि दुर्जने । कथके सीवनद्रव्ये मार्जारे वायसेऽपि च ॥ सूदाकुर्वने दावानौ प्रतिसूर्ये समीरणे । सेवकोऽनुगे प्रसेवे सेचकः सेतृमेघयोः ।। हारको गद्यविज्ञानभिदोः कितवचौरयोः । हुडुको मदमत्ते स्याहात्यूहे वाद्यभिद्यपि ।। हेतुकस्तु महाकालगणयुद्धविशेषयोः । गोमुखं वाद्यमाण्डे स्यालेपने कुटिलोकसि ॥ ७१० त्रिशिखो रक्षत्रिशिखं स्याकिरीटत्रिशूलयोः । दुर्मुखो मुखरे नागराजे वाजिनि वानरे ॥ ७११ प्रमुखं प्रथमे मुख्य मयूखा ज्वालरुक्विपः । विशिखा खनित्रिकायां रथ्यायां विशिखः शरे७१२ विशाखो याचके स्कन्दे विशाखा भे कठिसके । वैशाखः खनके रांधे सुमुखो गरुडात्मजे ७१३ पण्डिते फणिभेदे स्यादयोगः कठिनोद्यमे । विशेषे विधुरे कूटेऽपाङ्गो नेत्रान्तपुण्ड्रयोः ॥ ७१४ भङ्गहीनेऽप्यनङ्गं खे चित्तेऽनङ्गस्तु मन्मथे । आभोगः परिपूर्णत्वे वरुणच्छत्रपनयोः ॥ ७१५ आयोगो गन्धमाल्योपहारे व्यापृतिरोधयोः । आशुगोऽर्के शरे वायावुत्सर्गस्त्यागदानयोः ।।७१६ वर्जने सामान्यविधायुद्वेगं पूगिकाफले । उद्वेगस्तूद्वेजने स्याकलिङ्गो नीदन्तरे ॥ पूतीकरले धूम्याट स्यात्कलिङ्गा नितम्बिनी । कलिङ्ग कोटजफले कालिङ्गस्तु भुजङ्गमे ।। ७१८ द्विरदे भूमिकारौ कालिङ्गी रागकर्कटी । चक्राङ्गः श्वेतगरुति चक्राङ्गी कटुरोहिणी ॥ ७१९ १. 'नाटके प्रोक्तं' ख-ग-य. २. 'ज्याप्रलय' ख ग-ध. ३. 'व्यलीक व्यङ्गवैलक्ष्यामियाकार्येषु पीने दतीतः प्राय ख-ग-ध. ४. 'यारणे' ख. ५. 'महल्लकः सौचिदलः' इति टीका. ६. 'प्रवृद्धोऽवटः कूपः' इति टीका. ७. 'समीहा नु' ख. ८. 'मद्ययोः' ख. ९. 'हारको ख. १०. 'मासे ख. ११. "स्तिमिते थी- प्रगामिनी । उदाही च भयेऽपि स्यात्' इत्यधिकमितः प्राक् ख-ग-ध. .. ७०७ ७०८ ·२७ ७२९ ३ त्रिस्वरकाण्डः। जिह्मगो मैन्दगे सर्षे तुरगो वानिचित्तयोः । तुरगी त्वश्वगन्धायां धाराङ्गस्तीपंखङ्गयोः ॥ ७२० नरङ्ग शफे वरण्डे नारङ्गं विटजन्मिनोः । कणारसे नागरङ्गे निपङ्गस्तूणसङ्गयोः ॥ ७२१ निसर्गः सृष्टौ स्वभावे वगः कपिभेकयोः । अर्कसूते पन्नगस्तु पैद्यक्राटे भुजङ्गमे ॥ ७२२ परागश्चन्दने रेणौ गिरी ख्यात्युपरागयोः । मानीयपुष्परजसोः पतङ्गः सूर्यपक्षिणोः॥ ७२३ पारते शलभे शालौ पत्राझं रक्तचन्दने । भूर्जपद्मकयोश्चापि प्रयागो वाजिशकयोः ।। ७२४ गजे तीविशेपे च प्रयोगस्तु निदर्शने । कार्मणे च प्रयुक्तौ च प्रियङ्ग राजसपे ।। ७२५ पिप्पल्या फलिनीकङ्ग्योः पुन्नागः पादपान्तरे । जातीफले नरश्रेष्ठे भुजङ्गः सर्पषिङ्गयोः ॥ ७२६ मातङ्गः श्वपचो हस्ती मृदङ्गो धोपवाद्ययोः। रक्ताङ्गो भौमे रक्ताङ्गं कम्पलपे विद्रुमेऽपि च ७२७ रकाङ्गा जीवन्तिकायां रथाङ्गः कोकपक्षिणि । रथाङ्गं चक्रे वराङ्गं योनौ शीर्षे गुडत्वचि ७२८ कुअरे च विडङ्गस्तु स्यादभिज्ञकृमिन्नयोः 1 विसर्गो विसर्जनीये वर्चसि सागदानयोः॥ संभोगो भोगरतयोः शुण्डायां सर्वगं जले । सर्वगस्तु विभौ रुद्रे सारङ्गो विहगान्तरे।। ७३० चातके चञ्चरीके च द्विपैणशवलेषु च । अमोघः सफलेऽमोघा पुनः पथ्याविडङ्गयोः॥ ७३१ अनघः स्याद्गतपापे मनोजे निर्मलेऽपि च । उल्लाघो निपुणे हटे शुचिनीरोगयोरपि ।। ७३२ काचिघस्तु मूषके स्वाच्छान्तकुम्भे छमण्डके । परिघोऽस्ले योगभेदे परिघातेऽर्गलेऽपि च ॥७३३ पलिघः काचकलशे घटे प्राकारगोपुरे । प्रतिघौ रुट्प्रतीघातौ महाक़ लायकाण्डजे ।। महामूल्येऽप्यवधीचिस्त्वतर) नरकान्तरे । कवचस्तु तनुत्राणे पटहे नन्दिपादपे ॥ क्रकचः करपत्रे स्यादन्थिलाख्यतरावपि । कणीचिः पुष्पितलतागुञ्जयोः शकटेऽपि च ॥ नमुचिदितिजे कामे नाराचो लोहसायके । जलेभे नाराच्येषण्यां प्रपञ्चो विप्रलम्भने ॥ ७३६ विस्तारे संचये चापि मरीचिः कृपणे घृणौ । ऋषिभेदे च मारीचः ककोले योजकद्विपे ॥ ७३७ रक्षोभेदेऽयाण्डजः स्याक्किण्डेऽहौ खगे झपे | अण्डजा तु मृगनाभावङ्गजो मन्मधे सुते ७३८ मदे केशेऽङ्गाजं रक्त कम्बोजो नीवृदन्तरे । शहहस्तिभेदयोश्च करजो नखवृक्षयोः॥ काम्बोजः पुनरश्वानां भेदे पुंनागपादपे । वलक्षखदिरे चापि काम्बोजी माषपर्णिका ।। कारुजः कलमे फेने वल्मीके नागकेसरे । गैरिके शिल्पिनां चित्रे स्वयंजाततिलेऽपि च ।। ७४१ कुटजोऽगस्ले दुभेदे द्रोणे गिरिजमझके । शिलाजतुनि लोहे च गिरिजा मातुलुङ्गयुमा ॥ ७४२ जलजं फमले शवे नीरज पद्मकुष्ठयोः । परोऽसौ तैलयत्रे क्षुरिकाफलफेनयोः ।। बाहुजस्तु स्वयंजाततिले क्षत्रियकीरयोः । भूमिजो नरकाङ्गारी भूमिजा जनकात्मना । बलज गोपुरे सस्य क्षेत्रसंगरयोरपि । सदाकारे बलजा तु पृथिव्यां घरयोपिति ।। ७४६ १. 'मदने' ग-ध. २. 'नराङ्गः' ग-ध. ३. 'सर्गे' ग-ध. ४. 'नीलामुः कृमिजातिके । भम्भराल्यां प्रसूने च' इत्यधिकमितः प्राक् ख-ग-ध. ५. 'पद्मकोष्ठे' ख-ग-ध, ६. 'कर्मणि' ग घ. ७. 'सिङ्गयोः' ख.८. 'दुष्टे' ग. घ. ९. 'शेमण्डके ग-य. 'छमण्डकः प्रदेशविशेष' इति टीका, १०, 'वीचिस्तु तरङ्गे' ख; 'वोचिस्तर' ग-ध. ११. 'जलहस्ती' इति टीका. १२. 'याशिकद्विजे' ख. 'याजकस्य द्विप' इति टीका. १३. 'प्पण्डज: ख. १४. 'छरटे' ग-य. 'दक्किण्डः कृक्लास.' इति टीका. १५. 'मृगनाभ्यां साद' ख; 'तु मृगीनाभ्यो' ग-ध. १६. 'सुन्दरे च कम्बोजो' ख. १७. 'संगमयोर' ख. १. मेदिन्यामपि काचियः काञ्चनेऽपि स्थान्छेमण्डे मूषकेऽपि च' इत्येकारप्रथम एव दृश्यते. ७३९ ७४४ ·२८ अभिधानसंमहः-८ अनेकार्थसंग्रहः । वनजो. मुस्तके स्तम्बरमे वनजमम्युजे | वनजा तु मुद्गपापी सहजः सहसंभवे ।। ७४६ निसर्गे च सामजस्तु सामोत्ये फुअरेऽपि च । हिमजो मेनकापुने हिमजा पार्वती शदी ॥ ७४७ क्षेत्रज्ञावारमनिपुणो दोषज्ञः प्राज्ञवैद्ययोः । सर्वज्ञस्तु जिनेन्द्रे स्यात्सुगते शंकरेऽपि च ॥ ७५८ अघटः कूपखिलयोर्ग कुहकजीविनि ! अरिष्टो लशुने निम्बे फेनिले कङ्ककाकयोः ।। ७४९ अरिष्टं सूबगारेऽन्तचिो वन शुभेऽशुभे । अवटुर्गांन्धुपाटासूत्कटस्तीयमत्तयोः । उच्चटा दम्भचर्यायां प्रभेदे लशुनस च । करटः करिगण्डे स्पाकुसुम्भे निन्द्यजीवने ॥ काफे वाघे दुर्दुरुढे नवश्राद्धेऽध कर्कटः । कुलीरे करणे त्रीणां राशौ खगेऽथ कर्कटी।। ७५२ शाल्मलीफलवालुङ्कयोः कार्यटो जतुकार्यिणोः । कीटकः कृपणे निःत्वे देशभेदे तुरङ्गमे ॥ ७५३ कुरण्टो झिण्टिकाभेदे कुरण्टी दारुपुत्रिका | कुक्कुटः कुकुभे ताम्रचूढे वह्निकणेऽपि च ॥ ७५४ निपादशूद्रयोः पुत्रे कृपीटस्तूदरे जले । चक्राटो धूर्ते दीनारे विपवैद्येऽथ चर्पटः ।। चपेटे स्फारविपुले पर्पटे चिपुटः पुनः । पृथुके पिरटेऽपि स्याच्चिरण्टी तु सुवासिनी ॥ ७५६ तरुणी च जकूटस्तु वार्ताककुसुमे शुनि । यमले व्यगटो धौताअन्यां शिक्यभिदीश्वरे ॥ ७५७ त्रिकूटं सिन्धुलवणे त्रिकूटस्तु सुवेलके । त्रिपुटौ तीरसातीनौ त्रिपुटा त्रिदौषधौ ।। सूक्ष्मैलायां मल्लिकायां द्रोहाटो मृगलुब्धके । चतुष्पदीपभेदे च विटालतिकेऽपि च ॥ धाराटश्चातकेऽश्वे च निर्दटो निष्पयोजने । निर्दयेऽन्यदोपरते निप्युटो गृहवाटिका || ७६० केदारकः कपाटश्च पर्पटो भेषमान्तरे । पिसृविकृतौ परीष्टिः परीक्षापरिचर्ययोः ।। ७६१ स्यात्पर्कटी प्लक्षतरौ पृगादेर्नूतने फले । पिच्चटस्तु नेत्ररोगे पिचलं नसीसयोः ॥ चर्वटी व्रीहिभिद्वेश्या भीकूटः शैलमीनपोः । भौवाटो भावके साधुनिवेशे कामुकेऽपि च ॥ ७६३ मर्कटस्तु कपावर्णनाभे स्त्रीकरणान्तरे । मर्कटी करञ्जभेदे शूकशिव्यध मोरटम् ॥ सप्तरानात्परे क्षीरेऽड्कोटपुष्पेक्षुमलयोः । मोरटा तु मूर्विकायां मोचाटा कृष्णजीरके । ७६५ चन्दनै कदलीगर्भे वर्णाटश्चित्रकारिणि । गायने खीकृताजीवे वरटा हंसयोपिति ।। ७६६ गन्धोल्यां चाथ विकटः फराले पृथुरम्पपोः । वेकटो जाततारुण्ये मणिकारेऽप वेरटः ॥ ७६७ मिश्रीकृते च नीचे च वेरटं वैरीफले । शैलाटो देवले शुक्लकाचे सिंहकिरातपोः । ७६८ संसृष्टं तु संगते स्थाच्छुद्धे च वमनादिना । अम्बष्ठो विप्रतो वेश्यातनये नीवृदन्तरे । ७६९ १. 'शची' ग-घ. २. तश्चिद्दे' ख-ग-ध. 'अन्तचिदे भरणचिदे' इति टीका. ३. 'धूर्तदीनार- विप' ग घ. ४. 'पिच्चरे साद्यभेदै स्याद्विस्तृतावपि । चिरण्टी तु सुवासिन्या स्याहितीयवयःस्त्रियाम् । जट वार्ताकपुष्पे जकुटो मलये शुनि । अन्नट शिक्यभेदे स्याझौतासन्यामाप स्मृतम् ।' ख. ५. 'यमल युग्मम्' इति. टीका. ६. 'स्याचैव पिष्टविकृतौ परीधा' ग-प. ७. 'स्यात्पर्पटी' ख; 'स्यात्कर्कटी' ग-घ, 'पृच्यते पटी' इति टीका. ८. 'कार्यटः कान्तिपुञ्जके । वारुण्डे मकरे पोते भाकूटः' ख. ९. 'भार्याटः पटासीवे लोभास्वनीसमर्पके । भावाट' ख. १०. 'नटे' ख. ११. 'चौवा वानरी । चीन च राजकर्कट्या प्राचीनामल. कस्य च ।गवेधुकाफल चापि चकामी करजान्तरम् । मोरटं विभुमूले स्यादकोटकुसुमेऽपि च । सप्तरातात्परक्षीरे मो. रटा मूर्विका मता।मोचाटः कदलीगर्भ चन्दने कृष्णजीरके रवटो दक्षिणावर्तरावे जागलिकेऽपि च । रेवटो मोरटे रेणौ स्यादातूलवरायोः । वर्णाटो गायने निरकारे स्त्रीकृतजीवने । वरटा ईसयोषायां गन्धोल्यां विकटः यौ। कराले मुन्दरे चारे वेको जातयौवने । वैकटिके मणिकारे घेरटो मिश्रनीचयोः । वेरटं बदरीफले शैलाटोमृग. वैरिणि । शुक्लकाचे किराते च देवले गिरिवारिणि । संसृष्टं ख. 'पन्यां च मोरटम्' ग-ध. १२. 'मूले' गन्ध, १३. 'पृथुले ग-घ, १४. 'घरटी' ग-य. १५. 'हर्मटः कच्छपे प्रोक्तः सहसकिरणेऽपि च । अन्यष्टो' ख. - .

·७७२ ७७४ ওওও ३ त्रिस्तरकाण्डः। २९ अम्बष्ठा स्यादम्ललोण्यां पाठायूधिकयोरपि । कनिष्ठोऽल्पेऽनुजे यूनि कनिष्ठा त्वन्तिमा लौ||७७० कमठः कच्छपे दैत्यविशेपे मुनिभाजने । जरठः कर्कशे जोणे नर्मठौ पिङ्गच्चुको ।। ७७१ प्रकोष्ठः कूपराधस्तादपकक्षान्तरेऽपि च । हस्ते च विस्तृतकरे प्रतिष्ठा गौरवे स्थितौ ।। छन्दोजातो योगसिद्धौ मकुष्ठौ धान्यमन्धरौ । लघिष्ठो भेलकेऽयल्पे स्याद्वरिष्ठस्तु तित्तिरी ७७३ वरिष्ठं मरिचे ताने वरोरुतमयोरपि । वैकुण्ठो वासवे विष्णौ श्रीकण्ठः कुरुजाङ्गले ॥ शंकरे चाथ साधिष्ठोऽत्यायें दृढतमेऽपि च । कारण्डो मधुकोशेऽसौ कारण्डवे दलाटके || ७७५ कूष्माण्डौ गणकर्कारू कूष्माण्ड्यावम्पिफौपधी । कोदण्डः कार्मुके देशभेदे भूलतयोरपि ।। ७७६ गारुडं तु मरकते विपशावेऽथ तित्तिडः । दैत्यभेदे तित्तिडी तु कालदासे महीरुहे ॥ तिन्तिडी चुळे चिथायां निर्गुण्डी सिन्दुवारक । नीलशेफाल्यजकन्दः प्रचण्डः स्यात्मतापिनि।। वलक्षकरवीरेऽपि प्रकाण्डः स्तम्बशस्तयोः । स्कन्धमूलान्तरे च द्रो. पिचण्डोऽग्यये पशो:१७७९ उदरे चाय पूत्यण्डो गन्धणे गन्धकीटके । भेरुण्डी भीषणखगौ भेरुण्डा देवताभिदि ॥ ७८० मारण्डोऽण्डे भुजङ्गानां मार्गे गोमयमण्डले । मार्तण्डस्तरणौ कोडे वरण्डो वेदनामये ।। ७४१ अन्तरावेदी संधे च वैतण्डा शारिका क्षुरी | वतिर्वारुण्डस्तु कर्णदृग्मले सेकभाजने ॥ ७८२ गणिस्थराजे वितण्डा कच्छीशाके शिलाहये। करवीया यादभेदे शिखण्डो पहचूडयोः ॥ ७८३ सरण्डः स्यास्कृफलासे भूपणान्तरधूर्तयोः । अध्यूढ ईश्वरेऽप्यूदा कृतसापन्ययोपिति ।। ७८४ आपाढो मलयगिरौ 'बेतिदण्डं च मासि च । उपोढ ऊढे निकटेऽप्युदूढः पीवरोढयोः ।। ७८५ मरूदो औरठे युद्ध प्रगाढो दृढकृच्छ्यो । वारूढः शपले वखानलेऽसौ पारेरौ ॥ ७८६ विरूढोऽरिते जाते विगूढो गर्यगुप्तयोः । समूढः पुअिते सद्योजाते भुमेऽनुपाडते ॥ "संरूढोऽङ्करिते प्रौढेऽरुणोऽऽनूपिङ्गयोः । संध्यारागे 'धंधे फुटे निःशब्दान्यतारागयोः ॥ ७८८ अरुणा त्रिति श्यामामञ्जिष्ठातिविपासु च । अभीक्ष्णं तु भृशं नित्यमीरिणं शून्य ऊपरे ॥ ७८९ १. 'अम्बठा' ग घ. २. 'योग' ग-ध. ३. 'क्ष्माण्डी त्वम्बिकौषधी' ख, ४. 'विपोद्भवे । तरण्डो घिसिनीसूत्रबद्धवस्तुनि भेलके । तित्तिडो दैत्यभेदै स्याद्यमदासेऽथ तित्तिडी । कालदोघे पादपेच ति. न्तिडी चुचिञ्चयोः । द्रविडो वेधमुख्ये सानीदन्तररालयोः । निर्गुण्डी नीलोपाली सिन्दुवारो-. इन्जकन्दुकः । प्रचण्डो दुर्वहे श्वेतकरवीरे प्रतापिनि । प्रकाण्डो चिटपे शस्ते मूलस्सन्यान्तरे तरोः। पिचण्डो अठरे प्रोक्त पशोरवयवेऽपि च । पूत्पण्डः स्याइन्धमृगे सर्पभिद्गन्धकीटयोः । भेरुण्टौ' स. ५. तिन्तिडीके' ग.ध. ६. सिन्धुवारकः' गन्ध. ७. 'तरो: ग-ध. ८. 'मेरुण्डा' ग घ, ९. 'भारण्डस्तु मुजमाण्डे' स. १०. 'बदनव्यथा' स. ११. 'वैदिसंघी' स. १२. 'अपतनोतीति वतण्डा' इति टीका. वरण्डा' खना-च. १३. गणिराजद्वारपिण्ड्योर्वार्तण्डः पग उष्ट्रिणि । वितण्डा वादभेदे स्यात्कच्छीश शिलाइये । करीयामपि मोका शिखण्डो' ख. १४. 'सरति सरण्डः' इति टीका. 'शरण्डः' ग-य, १५. 'प्रतिनां दण्टे मासे म १८.सं. मलयाचले' ख, १६, 'जठरे' गध, १७. 'भररे' ख. भररि: पारम्' इति टीका, सूदो मंत्रिते घने । अभीक्ष्णं तु भृशे नित्येऽप्यरुणोध्नूरुपिनयोः । सप्या- . १९. 'कुटभेदे' ग-घ, २०. 'प्याकुले कपिले यणे रचवणेऽपि याव्यवत् । अरुणा' ख. २१. 'विवा' ख, २२. 'अरणितु मोदमिमन्ये निर्म- पदाणि । इन्द्राणी तु शचीसिन्दुवारयोः परणे स्त्रिया । ईरिणं परे इन्येऽपीक्षणं दर्शने इशि। उपणा फणाया सादूपणं मारने मनम् । एषणी मणमार्गानुशारिप्यां च नुगामिदि। फणं करमूगया इसने च शेषरे । कत्तण रोपि पङ्गा फल्याणं देशि माले। करणः शूधा विट्टु फरणं शेषगात्रयोः । गी- - ·७९४ ३० अभिधानसंमहः-८ अनेकार्थसंग्रहः । इन्द्राणी शच्यां निर्गुण्ड्यां स्त्रीकरणेऽप्यथोषणा । कणोपणं तु मरिचे करुणो रसयक्षयोः।।७२० करुणा तु कृपायां स्यात्करण क्षेत्रगात्रयोः । गीताङ्गहारसंवेशभित्सु फायस्थसंहती॥ ७९१ वर्णानां स्पष्टतादौ च योगिनामासनादिषु । हपीके साधकतमे ववादौ च कृतावपि ॥ १७९२ करणः शूद्राविट्पुत्रे कङ्कणं करभूषणे । मण्डने हस्तसूत्रे च कल्याणं हेन्नि मङ्गले ॥ कत्तृणं रोहिपं फङ्गा करेणुस्तु मतगजे । द्विरदस्य च योषायां कर्णिकारतरावपि ।। कारणं घातने हेतौ करणे कारणा पुनः । यातना कार्मणं मन्त्रादियोगे कर्मकारके ।। ७९५ काकणी मानदण्डस्य तुरीयांशे पणस्य च । कृष्णलायां वराटे च कृपाणी कर्तरी छुरी ।। ७९६ कृपाणोऽसौ क्षेपणी तु नौदण्डजालभेदयोः । कोकणः स्याज्जनपदे कोकणं त्वायुधान्तरे ॥ ७९७ ग्रहणं स्वीकृतौ वन्द्यां धीगुणे शब्द आदरे । महोपरागे प्रत्याये ग्रामणीः क्षुरमर्दिनि ॥ प्रधाने भौगिक पयौ ग्रामिणी पण्ययोपिति | ग्रामय्यां नीलिकायां च गोकर्णः प्रमथान्तरे ॥७९९ अङ्गुष्ठा नामिकोन्माने मृगेऽश्वतरसर्पयोः । गोकर्णी तु मूर्विकापां चरणो मूलगोत्रयोः ।। बढचादौ च पादे च चरणं भ्रमणेऽदने । जरणो रुचके हिङ्गो जीरके कृष्णजीरके ।। तरुणः कुनपुष्पे स्यादेरण्डे यूनि नूतने । तरणिस्तरणेऽऽशौ कुमार्योपधिनौक्योः ।। यष्टावधौ दक्षिणस्तु परच्छन्दानुवर्तिनि । दक्षेऽपसव्ये सरलेऽपाचीनेऽप्यथ दक्षिणा ।। दिक्प्रतिष्ठा यज्ञदानं द्रुघणः पशुवेधसोः । मुद्गरेऽप्यथ दुर्वर्ण कलधौतकुवर्णयोः ।। ८०४' दौर्वीणं मृष्टपणे स्याद्वरितालीरसेऽपि च । धरणोऽहिपती लोके स्तने धान्ये दिवाकरे ॥ धरणं धारणे मानविशेपे धरणी भुवि । धर्पणं रतेऽभिभवे धर्पणी लभिसारिका ।। ८०६ धिपणनिदशाचार्यों धिपणा तु मनीपिका | निर्याणं निर्गमे मोक्षगजापाङ्गमदेशयोः ॥ निर्वाणं मोक्षनिसोविध्याते करिमजने । निर्माणं सारनिर्मित्योः कर्मभेदे समक्षसे ॥ निःश्रेणिरधिरोहिण्यां खरीपादपेऽपि च । प्रघणोऽलिन्दके ताम्रकलशे लोहमुहरे ॥ ८०९ प्रयणस्तु क्षणे प्रढे ऋमनिम्ने चतुष्पथे । आयते च प्रमाणं तु मर्यादासत्यवादिनोः । प्रमातर्येकतेयत्तानिटोपु हेतुशास्त्रयोः । पत्तोर्ण धौतकोशेये स्यारत्तोर्णस्तु शोणके ॥ ८११ पक्षिणी पूर्णिमाखग्योः शाकिनीरात्रिभेदयोः । प्रयेणिणिफुपयोः पुराणं प्रत्नशाम्योः ॥ ८१२ ८०२ ८०३ ८०७ ८०८ - ताङ्गहारसंवेशभिक्षुकायस्यसंहती । वर्णानां स्पष्टतादी च योगिनामासनादिए । हुपीके साधकतमे यादो च शतावपि । करुणा नु कृपायां साकरुणो रसवमोः । फरेणुर्गजहस्तिन्यो यर्णिकारतरापि । कारणं' ख. १. "क्यते याकगिः । 'कफेणित्' इत्यगिः" इति टीका. 'काकिणी'ख-ग-ध. २. 'मानदण्ड स्यात्' ख. ३. 'हस्त' ग-ध. ४. 'प्रहमी तु गन्तरे। मामणी गिफे पत्यो प्रधाने शुरमर्दिनि । मामीः पप्पयो सा. लामेयी नीलिफापि च । गोकर्णोऽश्वतरे र मृगभेदे गणान्तरे । अङ्गुष्ठानामिकोन्माने गोकर्णी मूर्षिकांपधौ । चरणो वहचादौ स्यात्पादे च मूलगोपयोः । परणं भ्रमणे अशे रायमस्य घनायपि । जरणो' स. ५. 'प्राम: पेटकं संपरायो वास्यस्या प्रामिणी' इति टीका. 'मामणी' पग-य. ६. 'प्रामेयायां' ग-य, ७. 'द्रविण कारने धने । पराममे यलेऽपि रयादृपणः' ख. ८. 'पशु' ग-घ. ९. 'पृष्ट' म्व. १०. दिपती' ग-ध. ११. 'धराणः गतिले सगै परमेष्टिनि धर्मणः । सर्पमे उभेदे धर्षणी समिणरिका । धर्पणं स्थापरिमा भारणी नाटिकाभिदि । धारणा सातु योगा धारणं पहले मतम् । धिषण' प. 'परण' गप, १२. विमाने ख. विभान्ते' गन्ध, १३. 'भाव' ग घ. १४. 'पत्तोर्णः शोगकट्ठम न.

·८२२ ३ त्रिखरकाण्डः। पुराणः पोडशपणे पूरणं वानतन्तुषु । पूरके पिष्टभेदे च (पूरणी शाल्मलिद्रुमे ।। ८१३ प्रोक्षणं सेंकवधयोर्भरणं वेतने भृतौ । भरणी शोणके भे च) भ्रमणी स्यादधीशितुः ॥ ८१४ क्रीडादौ कारुण्डिकायां भीपर्ण सहकीरसे । भीपणो दारुणेाटे मत्कुणोऽश्मश्रुपूरुपे ॥ ८१५ उद्देशे नारिकेरे च निर्विपाणगजेऽपि च । मसृणोऽकटिने स्निग्धे ममृणा स्यादतस्यपि ॥ ८१६ मार्गणं याचनेऽन्वेपे मार्गणस्तु शरेऽपिनि । यन्त्रणं बन्धने त्राणे नियमे रमणं पुनः ॥ ८१७ 'पटोलमूले जघने रमणो रासभे प्रिये । रोपाणो रोपणे हेमघर्षे पारद ऊपरे ॥ ८१८ रोहिणी सोमवल्के भे कण्ठरोगोमयोगवि । लोहिताकटुरोहिण्योलवणो राक्षसे से ॥ अस्थिभेदे लवणा लिट् लक्षणं नामचिहयोः । लक्ष्मणं च लक्षणस्तु सौमित्री लक्ष्मणो यथा ||८२० लक्ष्मणः श्रीयुते लक्ष्मणौपधौ सारसस्त्रियाम् । वरुणोऽऽपती वृक्षे वरणो वरुणद्रुमे ॥ ८२१ प्राकारे वरणं वृत्यां धारणः स्यान्मतङ्गों । वारणं तु प्रतिपेधे ब्राह्मणं विप्रसंहतौ ॥ वेदे च ब्राह्मणो विप्रे वारुणी पश्चिमा सुरा । गण्डदूर्वा विपाणं तु शृड्ने कोलेभदन्तयोः ।।८२३ विपाणी मैपशृङ्गयां स्थाद्विपणिः पण्यहट्टयोः । पण्यवीथ्यां श्रमणस्तु निर्गन्धे निन्धजीविनि ॥८२४ श्रवणो नक्षत्रभेदे श्रवणं अवसि श्रुतौ । शरणं रक्षणे गेहे वधरक्षकयोरपि ॥ श्रीपर्णमनिमन्धेऽब्जे श्रीपर्णी शाल्मली हठे। संकीरें निचिताशुद्धौ सरणिः श्रेणिमार्गयोः॥८२६ सारणः स्यादतीसारे दशकन्धरमत्रिणि { सिंहाणं तु प्राणमलेऽयःकिटे काचभाजने ।। ८२७ सुपेणो विष्णुसुग्रीववैययोः करमर्दके । सुवर्ण काचने कर्षे सुवर्णाली मषान्तरे ॥ कृष्णागुरुणि विस्ते च सुपर्णः कृतमालके । गरुडे स्वर्णचूडे च सुपर्णा विनताब्जिनी ॥ हरणं तु हृतौ दोष्णि यौतकादिधनेऽपि च । हरिणौ पाण्डुसारङ्गी हरिणी चारुयोषिति ।। ८३० सुवर्णमतिमायां च हरितावृत्तभेदयोः । हर्पणस्तु श्राद्धदेवे हर्षके योगरुग्भिदोः ।। ८३१. हरेणुः कुलयोपायां रेणुकायां सतीनके । हिरणं हिरण्यमिव वराटे हेम्नि रेतसि ॥ अमृतं यज्ञशेपेऽम्बुसुधामोक्षेप्वयाचिते । अन्नकाथनयोर्जग्धौ खे स्वादुनि रसायने ॥ घृते हृद्ये गोरसे चामृतो धन्वन्तरौ सुरे । अमृतामलकी पथ्यागडूचीमाँगधीपु च ॥ ८३४ अनृतं कर्षणेऽलीके चाक्षतं स्यादहिंसिते । पण्डे लाजेवदितं तु वातव्याधौ हतेर्षिते || ८३५ अजितस्तीर्थकृद्धेदे बुद्धे विष्णावनिर्मिते । अच्युतो द्वादशवे केशवाभ्रष्टयोरपि ॥ अव्यक्तं प्रकृतावात्मन्यव्यक्तोऽस्फुटमूर्खयोः | अनन्तं खे निरयधावनन्तस्तीर्थकृद्भिदि ॥ ८३७ विष्णौ शेपेऽप्यनन्ता तु गडूची भूर्दुरालभा । विशल्या लागली दूर्वा सारिवा हैमवत्यपि ।। ८३८ १. धनुविद्यान्तःपाठो ग-घ-पुस्तकयो स्ति. २. 'अर्गाटोऽपामार्गः' इति टीका. 'गाढे' ग-घ. ३. 'उदंशे क्षुद्गजन्ती' इति टीका. 'उद्देशे' ख. ४. 'रुप्यति रोपाणः कल्याणपर्याणादयः इति साधुः' इति टीका. 'रोषणः क्रोधने' ख'रोषणोऽमर्पणे' ग-ध. ५. 'रोमोमयो' खः 'रोगान्तरे' ग-घ, ६. 'बले' ग-घ. ७. 'अधि' ख. ८. 'प्रामणी वाडवस्त्रियाम् । स्पृकायां पञ्जिकाया च वारुणी' ख, ९. 'श्रमणा मुलता मांसी मुण्डिनी च सुदर्शना । श्रवणो' ख, १०. निविडा ख. ११. 'सारणी स्वल्पसरिति प्रसा- रण्यौपधावपि । सिद्धाणं ख. १२. "विस्तः पष्टिः पलशतानि' इति टीका. वित्ते' ख-ग-घ. १३. 'सुवर्णः ग-ध. १४. 'यौतकद्रव्येऽप्यङ्गहारे भुजे हतौ' ख; 'च हतौ' ग-ध. १५. 'येपाम्बु' खः 'शेषे तु सुधामो- क्षाप्स्वयाचिते' ग-घ. १६. 'स्व' ग-घ, १५. 'माधवीपु' ख. १८. 'चिनिख, १९. 'स' ग-घ. ८२८ - ·८४० ८४८ अभिधानसंग्रह:- :-८ अनेकार्थसंग्रहः। अस्वन्तमशुभे क्षेत्र नुल्लयामनवधौ मृतौ । अमतिः काले चण्डे चाप्यङ्कतिर्वहिवेधसोः ॥ ८३९ अग्निहोत्रिण्यगस्तिमुन्योः स्याददितिर्भुवि । देवमातरि पार्वयामंहतिस्यागरोगयोः ।। आपातः पाते तत्कालेऽप्याहतः सादरेऽचिते। आख्यातं भापितेसादावामाते प्रस्तशिहिते ८४१ आलुतः स्नातके नातेऽप्यावर्तः पयसां भ्रमे । आवर्तने चिन्तने चानों जनपदे जने ॥ ८४२ समरे नृत्यशालायामाहतं तु मृपाके । गुणिते ताडिते चाप्याध्मातः शन्दितदग्धयोः ॥ ८४३ वातरोगेऽप्यथास्फोतः कोविदारापर्णयोः। आस्फोता गिरिक| च वनमल्लयामथाचित:८४४ छादिते शकटोन्मेये पलानामयुतद्वये । संगृहीतेऽप्यधायस्तः प्लेशिते तेजिते हते ॥ क्रुद्ध क्षिप्तेऽथायतिः स्याअभावोत्तरफालयोः । दैर्ये सङ्गेऽप्याकृतिस्तु जातौ रूपे वपुष्यपि।।८४६ आयत्तिर्वासरे लेहे वशित्वे स्थाग्नि सीनि च । आसत्तिः संगमे लाभेऽप्यापत्तिः प्राप्तिदोपयोः।। भापद्यपीङ्गितं तु साथेष्टायां गमनेऽपि च । उत्तप्तं चथले शुष्कमांससंतप्तयोरपि । उचितं विदितेऽभ्यस्ते मिते युक्तेऽप्यथोत्थितम् । सृद्धिमप्रोद्यतोत्पनेपूदितं तूगतोक्योः ॥ ८४९ उद्धृतं स्यादुत्तुलिते परिभुत्तोज्झितेऽपि च । उपितं व्युपिते गुप्टेऽप्युच्छ्रितं तूगजातयोः ॥ ८५० । प्रयुद्धे स्पादयोद्वान्त उद्गीर्णे निर्मदद्विपे । उदात्तो दातृमहतोहये च स्वरभिद्यपि ॥ उन्मत्तो मुचुकुन्दे स्यादत्तूरोन्मादयुक्तयोः । उदन्तः साधौ वार्तायामुद्धातः ममुपगमे ॥ ८५२ मुद्गरेऽभ्यासयोगाय कुम्भकादित्रयेऽपि च । पादरखलन उद्रङ्गेऽप्युन्नतिस्ताययोपिति ।। उदये च समृद्धायप्येधतुर्नरि पावके । क्रन्दितं रुदिते हुतौ फलितं विदिताप्तयोः । ८५४ किरातः स्यादरपतनौ भूनिम्बम्लेच्छयोरपि । किराती फुट्टिनी गङ्गा कृतान्तोऽक्षेमकर्मणि ॥८५५ सिद्धान्तयमदैवेषु गर्जितो मत्तकुअरे । गर्जितं जलदध्याने ग्रंथितं हतच्ययोः । आकान्ते घ गरुत्मांस्तु विहगे पन्नगाशने । गभस्तिः स्यादिनकरे स्वाहाकिरणपोरपि ॥ ८५७ गोदन्तो हरिताले स्यात्संनद्धे दंशितेऽपि च । गोपतिः शंकरे पण्डे नृपती विदशाधिपे ॥ ८५८ सहस्रकिरणे चापि ज्वलितौ दग्धभास्वरौ । जयन्तावैन्द्रिगिरिशौ जयन्त्युमापताकयोः ।। ८५९ जीयन्सोमिन्द्रपुध्यां च जगती छन्दसि क्षिती । जम्मूबने जने लोके जामाता दुहितुः पती८६० सूपवते वल्लभे च जीमूतो वासवेऽम्युदै । घोपकेऽद्रौ मृतिकरे जीवन्ती शमिवन्दपोः ॥ ८६१ आपन्यां च गडूच्यां च जीवातुर्जीवनौपधै । जीविते च जृम्भितं तु विचेष्टितप्रवृद्धयोः ।। ८१२ जृम्भायां स्फुटिते चापि त्वरितो गतद्वतोः। त्रिगर्तो गणिते देशे त्रिगर्ता फामुफस्त्रियाम् ८६३ घुपुर्यामर तृणता तृणत्वे कार्मुकेऽपि च । दंशितो मिते दष्टे प्रवन्ती द्रवन्त्यपि ॥ ८६४ नयामापधिभेदे च द्विजाति गणेऽण्डजे । दुर्जातं व्यसनासम्यग्जातयोरथ दुर्गतिः ।। ८६५ नरके निःस्यतायां च दृष्टान्तः स्यादुदाहृतौ । शास्त्रेऽथ निकृतं विपलब्ध विप्रकृमेऽधमे || ८६६ निरस्तः प्रेपितशरे संयने चरितोदिते । निष्ठचूते प्रतिहते च निमित्तं हेतुलक्ष्मणोः ।। ८६७ १. 'अरमन्त 'अश्चन्त' ग-घ. २. 'स्यादन्तिकविहवैधयोः' रा. ३. 'अमिहोने प्यगस्ति . ४. संधिनि' ग-घ, ५. साने' ख-ग-घ, ६. 'उमृच' ग-घ, ७. 'दलित' स. ८. 'उन्धे ग-प... 'उठो' स. १०. 'कपोतः पारापरो स्यात्कयकारसविहंगमे । कापोतं गजने यूपी कपोतानां सहयो। किरात:म. ११. 'प्रथित' ग-य, १२. 'त्यां हिपुम्या' ग-य. १३. 'गभेदे ना.१४. प्रादेच विहि' . १५. 'सुरिते' स. १६. 'तानितं स्वनिरो पारे याघमारे गए। निगा' न. १. रिपो:' घ. १८ वायन्यपि सा 'चन्द्रयत्सपि गन्ध, १९. 'दारिगे नर नापि' रा.

·८७० ८७७ ८७८ ८८० ३ त्रिस्तरकाण्डः। निवातो वातरहिते दृढसंनाह आश्रये । निर्मुक्तो मुक्तनिकिभुजङ्गे निष्परिग्रहे ।। ८६८ निशान्तं सदने शान्ते प्रभातेऽप्यथ निवृतिः। मोक्षे मृत्यौ सुखे सौख्ये निकृतिः शठशाध्ययोः॥ भर्सनेऽभिभवे क्षेपे निर्जतिनिरुपद्रवे । अलक्ष्म्यां दिक्पतौ चापि नियती देवसंयमी ।। प्रभूतमुद्गते प्राज्ये पसूतं जातपुष्पयोः । प्रतीतः सादरे प्राज्ञे प्रधिते ज्ञातहटयोः ॥ ८७१ महतं विस्तृतौ क्षुण्णे पलितं पड्कतापयोः । पक्रकेशे केशपाके पण्डितः सिल्हधीमतोः ॥ ८७२ प्रणीत उपसंपन्ने कृते क्षिप्ते प्रवेशिते । संस्कृताप्नौ पर्यावं तु शत्ते पूर्ण निवारणे ॥ थेष्टे प्रेसतस्त्वर्थीञ्जली वेगिविनीतयोः । तते च प्रसृता अड्वा प्रमीतं प्रोक्षितेऽमृते । ८७४ यस्तं तु हते बस्ते प्रपातः सौप्तिके भृगौ । पर्वतो गिरिदेवोः पक्षतिः प्रतिपत्तिधौ ॥ ८७५ क्षमूले प्रसूतिः स्यादपत्ये प्रसवेऽपि च | पद्धतिः पथि पसौ च प्रकृतियोनिशिल्पिनोः ।। ८७६ गौरामात्यादिलिङ्गेषु गुणसाम्यस्वभावयोः । प्रत्ययापूर्विकायां च मततिर्विसृतिलता ॥ प्रवृत्तिवृत्तौ वार्तायां प्रवाहे प्रार्थितं हते । याचिते शत्रुसंरुद्ध पार्वती द्रुपदात्मना । सल्लकी जीवनी गौरी पिण्डितं गुणिते धने । पिशितं मांसं पिशिता मांसिका पीडितं पुन:८७९ बाधिते करणे खीणां यत्रान्तर्मदितेऽपि च । प्रोक्षितं सिक्तहतयोर्भरतः शवरे नटे । क्षेत्रे रामानुजे शास्ने दोध्यन्तावृषभात्मजे । तन्तुवागे भारतं तु शास्त्रे द्वीपांशभिद्यपि ।। भारती पक्षिणीवृत्तिभिदोर्वाच्या भावितम् । वासिते प्राप्ते भासन्तो भे सूर्ये रम्यभासयोः ८८२ मथितं निर्जलघोले व्यालोडितनिघृष्टयोः । मोलती युवती काचयाच्या जातिविशल्ययोः ॥ ८८३ ज्योत्स्नायां निशि नद्यां च मुपितं खण्डिते हृते । मूर्छितं सोच्छ्ये मूढे रजतं दन्तिदन्तयोः८८४ धवले शोणिते हारे दुर्वणे ह्रदशैलयोः । रसितं स्वर्णादिलिप्ते रुतस्तैनितयोरपि ॥ ८८५ रेवती पलभार्यायां नक्षत्रभिदि मातृषु । रैवतः स्यादुजयन्ते सुवर्णालौ पिनाकिनि ।। ८८६ रोहितो लोहिते मीने मृगे रोहीतकद्रुमे । रोहितमजुशक्रास्त्रे धीरे ललितमीप्सिते ।। लडिते हारमैदे च लोहितो मङ्गले नदे । 'वर्णभेदे लोहितं तु कुड में रक्तचन्दने । गौशी रुधिरे युद्धे वधितं छिन्नपूर्णयोः । प्रसृते पनितं तु स्यात्मार्थिते सेवितेऽपि च ॥ ८८९ वनितोत्पादितायरोगनार्यपि नार्यपि । वसतिः स्यादवस्थाने निशायां सदनेऽपि च ॥ ८९० १. 'पुटौ' ख. २. 'सौस्थ्ये' ख. ३. 'केशस्य पाक. शीलयम्' इति टीका. शैलजाते' व. ४. 'नृती' ख; 'तृते' ग-ध. ५. 'कृच्छ्रे दोपे च पर्याप्ति. परिरक्षणे । प्राप्ती कामे प्रसृतो ख, ६. 'प्रयातः' ग-ध. ७. 'सौप्तिको रानिधारी' इति टीका. 'निहरे ख. ८. 'अवटे पतने कृच्छ्रे. पक्षतिः प्रतिपत्तियो । पचमूले पर्वतस्तु देवर्षों धरणीधरे । प्रसूतिः प्रसवोत्पत्तिः पुनेषु दुहितर्यपि । पद्धतिः' ख. ९. 'प्रवृत्तिवृत्तिवृत्तान्तप्रवाहेषु प्रवर्तते । प्रचित्तः शक्टोन्मेये पलानामयुतदये । प्रकृतं म प्रस्तुतेऽपि प्रकृतः प्रकृतिस्थिते । प्रार्थितं शत्रुसरुद्धे याचिते निस्तेष्टयोः । पार्वती सहकी गोरी जीवनी दुपदास्मजा । पिण्डितं गणिते सान्द्रे पिशितं मासवाचाम् । पिशिता मासिकाया स्वात्पीडितं करणे स्त्रियाः । बाधिते यन्त्रसमर्वे पुटित. स्मृतपाटिते । हस्तिपुटे पृषतरतु मृगे रिन्दो खरोहिते । श्वेतविन्दयुते:पि स्यात्प्रेपित मेरित गते । प्रोशितं' ख.१०. पार्वती' ग-घ.११. धने' ग-घ.१२. यन्त्रित मर्दिते' ग-य. १३. दौष्मन्त्री मर- तात्मजे ग-ध.१४. 'यांच्यथ' स.१५. महती नु वृहत्या स्याद्रीणाया नारदस्य च } मालती' ख.१६. 'मुहूतं. मल्पकाले स्याटिकाद्वितयेऽपि च । मूछित' ख. १७. 'स्वनित' ग-ध. १८. 'हरेऽसुरे' स. १९, 'यलभेदे। ग-ध. २०. 'वृद्धयोःख. ८८७ ८८८ ·३४ अभिधानसंग्रहः अनेकार्थसंग्रहः। व्रततिस्तु प्रतानिन्यां विस्तारेऽप्यथ वापितम् । वीजाकृते मुण्डिते च व्याघातो योगविनयोः ८९१ घातेऽथ व्यायतं दीर्चे व्यायतेऽतिशये दृढे । वासन्तः परपुष्टे स्यात्करभेऽवहिते पिटे ॥ ८९२ वासन्ती माधवीयूधी पाटलास्वथ वासितम् । खछन्ने ज्ञानमात्रे भावितेऽप्यथ वासिता ।। ८९३ स्वीकरिण्योर्विवस्वांस्तु देवे सूर्येऽथ विश्रुतम् । जाते हृष्टे प्रतीते च विदितं युधिते श्रुते ।। ८९४ विगतो निष्प्रभे वीते विविक्तो वैसुनन्दके । विविक्तं स्यादसंपृक्ते रहः पूतविवेकिषु ॥ ८९५ विधुतं कम्पिते सत्ते विकृतो रोग्यसंस्कृतः । वीभत्सश्च विनीतस्तु निभृते निर्जितेन्द्रिये ॥ ८९६ वाणिजे साधुवाह्यश्वे विनयमाहित हृते | विनतः प्रणते भुमे विनता पिटकाभिदि ॥ ८९७ सुपर्णायां विहस्तस्तु विद्दले पंण्डकेऽपि च । विश्वस्तः कृतविश्वासे विश्वस्ता विधवा खियाम्८९८ विजातो विकृते जाते विजाता तु प्रसूतिका । विवो नर्तने संघेऽपावृतौ विकृती रुजि ॥८९९ डिम्ये विकारे मैद्यादौ विपत्तिर्यातनापदोः । विच्छित्तिः स्यादङ्गरागे होवविच्छेदयोरपि ॥ ९०० विधाता द्रुहिणे कामे विनेता देशके नृपे । वृत्तान्तस्तु प्रकरणे कान्ये वार्ताप्रकारयोः ।। ९०१ वृहती क्षुद्रवार्ताक्यां छन्दोवसनभेदयोः । महत्यां वाचि वार्धान्यां वेल्लितं कुटिले धुते ॥ लुते वेष्टितं लसके रुद्ध स्त्रीकरणान्तरे । शकुन्तो विहगे भासे श्रीपतिर्विष्णुभूपयोः । शुद्धान्तः स्याद्रहः कक्षान्तरे राज्ञोऽवरोधने । संख्यावान्मितसुधियोः सरस्वानुदधौ नदे ॥९०४ संवर्तः प्रलयेऽक्षद्री संहतं मिलिते दृढे । स्खलितं छलिते प्रेशे संस्कृतं लक्षणान्यिते ॥ भूपिते कृत्रिमे शस्ते संघातो घातसंघयोः । "संहिता वर्णसंगोगे शास्त्रवेदैकदेशयोः ।। स्थपतिः सौविदेऽधीशे वृहस्पतीष्टियज्वनि । कारके च संततिस्तु तनये दुहितर्यपि ॥ परम्पराभवे पकौ गोत्रविस्तारयोरपि । संनतिः प्रणतिध्वन्योः संगतिीनसङ्गयोः ॥ संमतिर्वाञ्छानुमत्योः समितियुधि संगमे । साम्ये सभायोमीर्यादौ संवित्तियविवादयोः ॥९०९ स्थापितं निश्चिते न्यस्ते स्तिमिती लिन्ननिश्चली । सिकताः स्युर्वालुकायां सिकता सैकते रजि।। सुकृतं तु शुभे पुण्ये सुविधानेऽथ सुनता । सुखदोह्यसौरभेय्यां मुनतोऽहति सद्ते ।। सुनीति वमाता स्यात्सुँनयोऽप्यप सूनृतम् । मङ्गले प्रियसत्योक्ती हसन्ती शाकिनीभिदि ॥ ९१२ मल्लिकाङ्गारधान्योश्च हारीतो विहगान्तरे । मुनी छम्मन्यथाश्वत्थः पिप्पले गर्दभाण्डके ।। ९१३ १. "विस्तारे वहतुः पथि । गृपभे वहतिघेन्या सचिऽप्यथ यापितम्' ख, २. 'कोकिले मुद्द्रे' स. ३. शा. नमाने यथा-'वासितं पादपप्वपि' इति' इति टीका. 'गतमारेख. ४. 'भाविते विहगारवेवासिता परिणी. नार्यों विहितं तु ते भुते । विदितं स्वीकृते शाते वियस्यान्देवसूर्ययोः । विश्रुतं तु प्रतीते स्याशातहतियो. रपि । विगतो' ख. ५. 'यमुनन्दकः सुरकः' इति टीका. 'वल निन्दके ख; 'यमुनन्दने ग-य. ६. विधूत' ग-ध. ७. 'वास्यस्पे' ख. ८. 'पण्टकेऽकरे' ग्व. ९. 'मद्यादयो मयमांगनवनीतमधुदुग्धदाधितलपकानगुटरूपा । दश' इति टोग । 'गपादो' ग-य. १०. हावधिच्छेदयो' ग-घ, ११. 'देशिके' ग-ध. १२. 'युध. मितयोः' ख. १३. 'क्षुद्रो' ग-य. १४. 'नरके च समाप्तिः स्यादवसाने समर्थने । संहिता' ख. १५. 'पाक्यानु' स. १६.यो आदियस्यासी ईयर्यादिः । यदाह- -'या भाषेपणादाननिधेपोत्सर्गसंवाः । पञ्चान: - मितिः' इति इति टीका. 'सभायां संवित्तिः प्रतिपत्यविषादयोः' खग-घ.१७. मुनयः सुरतं पुनः मैने सुरता देवमाये च सुहितः पुनः । तृसानुक्ते मुधुरित मूनृतं मिसमन्यवा। मगलं च हमन्ती त मलिशाहारानिया स्मिताद्याशाकिनीभेदो हम्मितं शितदग्धयोः । हारीतो मुनिभेदे स्याफेत विहगान्तरे। हपितं विस्मि प्रीते. पते हुएरोमनि । अश्वत्यो गर्दभाण्डे स्पारिपप्पले मना जरे । अश्वत्व' ख. - ·९२७ ३ त्रिखरकाण्डः। अश्वत्थेषपौर्णमास्यामतिथिः कुशनन्दने । क्रुध्यागन्तावथोपस्थः पायुमेद्रायोनिषु ॥ ९१४ उन्मायो मारणे फूटयत्रघातकयोरपि । क्षवथुः कासे छिकायां कायस्थोऽक्षरजीवकः ॥ ९१५ परमात्मा च कायस्था हरीतक्यामलक्यपि । दमथो दॆमने दण्डे निर्ग्रन्थो निस्विमूर्खयोः ९१६ (श्रमेण च निशीथस्तु रात्रिमात्रार्धरानयोः । प्रमथः शंकरगणे प्रमथा तु हरीतकी । ९१७ मन्मथः कामचिन्तायां पुष्पचापकपित्थयोः)। रुदथः कुकुटशुनोर्वश्चथः पिककालयोः ॥ ९१८ वरूयं तु तनुत्राणे स्थगोपनवेश्मनोः । वयस्थो मध्यमवया वयःस्था शाल्मलीद्रुमे । माझी गडूची काकोलोसूक्ष्मैलामलकीपु च । वमथुर्वमने कासे गैंजस्य करसीकरे ॥ विदयो योगिनि प्राज्ञे शमथः सचिवे शमे । शपथः कार आकोशे शपने च संतादिभिः।। ९२१ शयथः स्यादजगरे निद्रालौ मरणेऽपि च । पड्ग्रन्धः करञ्जभेदे पड्ग्रन्था तु वचा सठी ९२२ समर्थः शक्तिसंपन्ने संवद्धार्थे हितेऽपि च । सिद्धार्थः सर्पपे शाक्यसिंहेऽन्त्यजिनवप्तरि ॥ ९२३ अर्बुदः पर्वते मांसकीलके दशकोटिपु । अर्धेन्दुः स्यादतिप्रौढस्त्रीगुह्याङ्गुलियोजने ।। गलहते नखारेऽर्धचन्द्रेऽङ्गदस्तु वालिजे । अङ्गदं तु केयूरे स्यादङ्गदा याम्यदिग्गजी || ९२५ आस्पदं कृत्यपदयोरामोदो गन्धहर्षयोः । आक्रन्दो दारुणरणे सारावरुदिते नृपे ।। ९२६ क्षणदं तोपे क्षणदो गणके क्षणदा निशि । कपर्दी पार्वतीभर्तुर्जटाजूटे यराटके ! कर्णान्दुः स्यात्कर्णपाइयुक्षिप्तिका कुमुदः कपी । दिग्नागनागोर्दयविशेपे च सितोत्पले ॥ ९२८ कुमुदा कुम्भीगम्भार्योः कुसीदं वृद्धिजीवने । वृद्धयाजीये कीमुदस्तु कार्तिके कौमुदीन्दुभा ॥९२९ गोविन्दस्तु गवाध्यक्षे वासुदेव बृहसतौ । गोप्पदं गोखंरचभ्रे गवां च गतिगोचरे ॥ जलदो मुस्तके मेधे जीवदो रिपुवैद्ययोः । प्रन्धिपणे तैमोनुत्तु शशिमोर्तण्डवदिषु ॥ दौरदो विपभेदे स्यात्पारदै हिड्डुलेऽपि च । दायादौ सुतसपिण्डौ धनदौ दातृगुह्यको || ९३२ नलदा मास्यां नलदमुशीरमकरन्दयोः । नर्मदा.रेवानिर्माल्योर्निपादः श्वपचे स्वरे ॥ निर्वादस्वतावादेऽपवादे च प्रमुदो मुदि । प्रमदा स्त्री प्रसादोऽनुग्रहस्वास्थ्यसत्तिषु ॥ ९३४ काव्यगुणे प्रल्हादस्तु निनादे दानवान्तरे । प्रतिपत्संविदि निधौ प्रासादो राजमन्दिरे ।। ९३५ देवतायतने चापि मर्यादा स्थितिसीमयोः । माकन्दः स्यात्सहकारे माकन्यामलकी फले ॥९३६ मुकुन्दः पारदे रत्नविशेषे गरुडध्वजे । मेनादः केकिनि च्छागे माजीरे वरदः पुनः ॥ ९३७ मसन्ने शान्तचित्ते च वरदा तु कुमारिका । विशदः पाण्डुरे व्यक्ते शारदो वत्सरे नवे ।। ९३८ शरद्भवे पीतमुद्रे शालीनेऽप्यथ शारदी । सप्तपर्णाम्बुपिप्पल्योः (नन्दा रोचनागना ।। १. 'गन्तावव्यथरतु व्ययाहीने च पन्नगे । अव्यथा तु हरीतक्यामुपस्थो योनिलिङ्गयोः । उत्सद्गुदयोश्चापि समीपस्थितवत्यपि । उन्मायो' ख. २. 'उदधस्तानचुडे स्यान्महेन्द्रमहकामुके । क्षवधुः' ख. ३. गोपन्धिल करीचे स्याद्गोष्ठे गोनितिकोषधौ । दमयो' ख. ४. 'दमके' ग-घ, ५. भिक्षुमूर्सयोः' ख. ६. धनुश्चिन्हान्तर्ग- सपाठो ग-घ-पुस्तकयोस्त्रुटित:. ७. 'वञ्चतीति वञ्चथः" इति टीका. 'वर्चथ' ख; 'यरूप.' ग. ८. 'मातघ्न य' ख. ९. धाकरे' ग, १.. 'श्रुतादि' ख; 'शपन सुतादियरीरस्पर्शः' इति दीका. ११. 'शययु' ग. १२. निद्रादौ' ख. १३. 'अन्त्यजिनो महावीरस्तस्य यता जनकः' इति टीका. 'व्यअनव' खः 'अपि जिनवसरि ग. १४. 'आहजा' ग. १५. 'रसे' ग, १६. 'तु भा' ख. १७. 'शुर' ख, १८. 'तमोमित्तु' ख. १९. 'मात ख. २०. इतः परमित्यधिकः पाठः-'तोयदो मुस्तके मेधे तोयदं नवनीतजे' न. २१.'दरदो वि' स. २२. 'दोहदो गर्भलक्षणे । अमिलापे तया गर्भ ख. २३. रोकवादे' ग. २४. 'प्रसादपु' ग. २५. उत्तपय॑म्बु' ग. २६. 'संभेदः सिन्धुसंगमे । पुष्पादीनां विवासेऽपि स्यात्सुनन्दा न रोचने ख, ।

·अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्थसंग्रहः । जननी बाहुबलिनोऽप्यगाधोऽस्ताघरन्ध्रयोः । अवधिः स्यादवधाने कालसीमविलेष्वपि । ९४० आनद्धं बद्धमुरजाधाविद्धः क्षिप्तचक्रयोः । आवन्धो भूषणे प्रेमिण वन्धेऽधोत्सेध उच्छ्ये ९४१ संहननेऽप्युपाधिस्तु कर्मध्याने विशेषणे ! कुटुम्बव्यापृते छान्युपधिर्व्याधिनायोः ॥ ९४२ कवन्धं तुन्दे रुण्डेप्सु कवन्धो राहुरक्षसोः । दुर्विधो दुर्जने निःस्वे न्यग्रोधो वटपादपे ॥ ९४३ शम्पां व्यामे न्यग्रोधी तु मोहनाख्यौषधीभिदि । वृषपण्यों निपंधस्तु पर्वते कठिने स्वरे ॥ ९४४ देशतद्राजयोश्चापि निरोधो नाशरोधयोः । प्रसिद्धो भूषिते ख्याते प्रणिधिर्याचने चरे ॥ ९४५ परिधिर्यजियतरोः शाखायामुपसूर्यके । मागधो मगधोते शुक्लजीरकवन्दिनोः ॥ ९४३. वैश्यतः क्षत्रियापुत्रे मागधी स्यात्तु पिप्पली । यूथी भाषाविशेपश्च विबुधः पण्डिते सुरे ॥ ९४७ विवंधोऽनुद्भटे शान्ते विश्वस्तात्यर्थयोरपि । विवधो वीवधो भारे पर्याहाराध्वनोरपि । ९४८ संवाधः संकटे योनौ संरोधः क्षेपरोधयोः । संनद्धो मिते व्यूढे समाधिः स्यात्समर्थने ॥ ९४९ चित्तकाम्यनियमयोमीने संनिधिरन्तिके । प्रत्यक्षे चाथ संसिद्धिः सम्यसिद्धिस्वभावयोः ॥९५० अयनं पथि गेहेऽर्कस्योदग्दक्षिणतोगतौ | अम्लानस्त्वमले झिण्टीभेदेऽर्जुनं तृणे सिते ॥ ९५१ नेत्ररोगेऽर्जुनः पार्थे "हैहेये 'केकिनि द्रुमे । मातुरेकसुते चार्जुन्युपा गौः कुट्टनी सरित् ॥ ९५२ अङ्गनं प्राङ्गणे यानेऽप्यङ्गना तु नितम्बिनी । स्यादपानं गुदेऽपानस्तु तद्वायावअनं मैशौ ।। ९५३ रसामनेऽक्तौ सौवीरेऽथाअनो दिमतगजे । अञ्जना हनुमन्मातर्यअनी लेप्ययोपिति ।। ९५४ अवनं रक्षणप्रीसोरर्यमा पितृदेवते । तरणी सूर्यभक्तायामशनिर्वविद्युतोः । अरनिः कूपरे पाणी सँप्रकोप्टतताङ्गुलौ । आसनं विष्टरे 'हस्तिस्कन्धे यात्रानिवर्तने ॥ ९५६ आसनो जीवकतरा वाँसनी पण्यवीथिका । ऑपन्नं सापदि प्राप्तेऽप्यादानं वाजिभूपणे ॥ ९५७ ग्रहणेऽथोत्थानं सैन्यपौरुपे युधि पुस्तके । उद्यमोद्गमहर्षेषु वारत्वन्तेऽगनचैत्ययोः ।। मॉलोत्सर्गेऽप्यथोत्तानः सुप्तोन्मुखागभीरयोः । उद्यानं स्यान्निःसरणे यनभेदे प्रयोजने ॥ ९५९ उद्धानमुद्गमे चुल्लयामुदानः पवनान्तरे । सर्पभियुदरावते कमनोऽशोकपादपे ॥ कामिकामाभिरूपेषु कठिनं निनुरोखेयोः । कठिनी तु खेटिका स्यात्कठिना गुडशर्करा ।। ९६१ कर्तनं योपितो तूलसेवने छेदनेऽपि च । क्रन्दनं रोदने ह्याने कल्पनं क्लप्तिकर्तने । कल्पनेभसज्जनायां कलापी प्लसकेकिनोः । कञ्चकी जोङ्गकतरी महल्ले पन्नगे विटे || काञ्चनं हेनि किझल्के काञ्चनो नागकेसरे । उदुम्मरे काञ्चनारे पुलागे चम्पकेऽपि च ॥ ९६४ काञ्चनी तु हरिद्रापां कानीनः कन्यकासुते । कर्णे व्यासे काननं तु ग्रहास्ये विपिने गृहे ॥९६५ कुहनो मुंपिके सर्प कुहना दम्भकर्मणि । कुण्डली परणे सर्षे मयूरे कुण्डलान्विते ॥ केतनं सदने चिढ़े कृत् चोपनिमन्त्रणे । केसर्यर्वणि पुन्नागे नागकेसरसिंहयोः ।। ९६७ १. 'बाहुबलिन आदिनाथपुनस्य' इति टीका. 'मर्यादया स्थिती नार्याम्' ख. २. 'अस्थायरन्ध्रयो.'ख. ३. 'वक' ख-ग. ४. 'धर्म' ख-ग. ५. 'चक्र' ख. ६. 'सलिले तुण्डे' ख; 'उदके' ग. ७. 'सोहनाख्योपधीभिदि' ग. ८. 'निषेध' ख. ९, 'श्वरे ख. १०. 'विश्रब्धोऽनु' ख-ग. ११. 'हैहये' खग. १२. 'ककुम?' ग. १३. 'कुहिनी' ख. १४. 'पशौ' ख; 'मस्तै' ग. १५. 'सको वितताइ' ग, १६. 'हस्तस्क' ग. १७. 'आसी- नी' ख. १८. 'आपन्नः' ख-ग. १९. 'चिस' खः २०. 'मलोस' ख-ग. २१. 'उन्मुखग' ख ग. २२. 'रोपयोः' ख-ग. २३. 'सट्टिका' ग. २४. 'शर्करी' ग. २५. 'कल्पने खना. २६. इभसज्जनायां हस्तिसज्ज- नायाम्. 'कल्पने भस्वज्ज' ख. २७. 'सौविदले नटेऽप्यहो' ख. २८. 'भूपके' स.

·९७४ ३ त्रिस्वरकाण्डः। कौपीनं गुददेशे स्यादकायें चीवरान्तरे । कौलीनं जनवादे हि पशुपाक्षशुनां युधि । ९६८ अकार्ये गुधकौलीन्ये गहनं वनदुःखयोः । गह्वरे कलिले चापि गन्धनं तु प्रकाशने ॥ ९६९ सूचनोत्साहहिंसास गर्जन ननिते क्रुधि । गृञ्जनं विपदिग्धस्य पशोमांसे रसोनके ॥ गोस्तनो हारभेदे स्यादोस्तनी हारहरिका । घट्टना चलनावृत्योश्चलनः पादकम्पयोः ॥ ९७१ चलनं कम्पे चलनीचारीभिरघधरी । चन्दनो वानरभिदि श्रीखण्डे चन्दनी नदी ॥ ९७२ चेतनः स्यात्सहृदयप्राणिनोश्चेतना तु धीः । चोलकी तु नागरङ्गे किकुपर्वकरीरयोः ।। छर्दनोडलम्बुषे निम्बे छर्दनं वमनेऽपि च । छदनं पर्णगरुतोश्छेदनं कर्तने भिदि ।। जयनं विजयेऽश्वादिसंनाहे जघनं कटौ । स्त्रियाः श्रोणिपुरोभागे जवनो वेगिवेगयोः।। ९७५ वेग्यश्वे नीति जवन्यपट्यामौषधीभिदि । जीवनस्तु 'पुत्रंजीवे जीवनं वृत्तिवारिणोः ।। ९७६ स्याज्जीवना तु मेदायां जीवनी तु मधुवा । तैलिनं विरले स्वच्छे स्तोकेऽथ तपनो रवी ।।९७७ भल्लाते नरके ग्रीष्मे तलुनो यूनि मारुले । तमोनो वह्निसूर्येन्दुयुद्धकेशवशंभुषु ।। ९७८ तपस्वी तापसे दीने तरस्वी घेर्गशूरयोः । तेमनं व्यअने लेदे तेमनी चुल्लिभिद्यपि ॥ ९७९ तोदनं व्यपने तोने देहनो दुष्टचेष्टिते । भहाते चित्रकेऽमौ च दमनो वीरपुष्पयोः ।। ९८० दर्शनं दर्पणे धर्मोपलव्ध्योवुद्धिशास्त्रयोः । स्वप्नलोचनयोश्चापि दंशनं वर्मदंशयोः ॥ ९८१ द्विजन्मा वौ रद विप्रे दुर्नामा पुनरर्शसि दुर्नामा दीर्घकोश्यों स्यादेवनोऽक्षेऽप देवनम् ॥९८२ व्यवहारे जिगीपायां क्रीडायां धमनोऽनले । क्रूरे भनाध्मापके च धमनी कंधरा सिरा ।। ९८३ दरिद्रा च धावनं तु गते शौचेऽथ नन्दनम् । इन्द्रोद्याने नन्दनस्तु तनये हर्षकारिणि ।। ९८४ नलिनं नलिकातोयाम्बुजेषु नलिनी पुनः। पद्माकरे गङ्गाजिन्यो निधनं कुलनाशयोः ॥ ९८५ निदानं कारणे शुद्धौ तपसः फलयाचने । वत्सदाम्न्यवसाने च पंधनं युधि दोरणे ॥ ९८६ प्रधानं प्रकृतौ युद्धावुत्तमे परमात्मनि । महामात्रे प्रसूनं तु प्रसूते फलपुष्पयोः ॥ प्रज्ञानं युद्धौ चिद्धे च स्याप्रसन्नं प्रसादवत् । प्रसन्ना तु मदिरायां पवनो वायुवल्लयोः ॥ ९८८ पवनं पुनरापाके पद्मिनी योषिदन्तरे । अजेऽजिन्यां सरस्यां च पावनं जलकृच्छ्रयोः ॥ ९८९ पावनः पावके सिंहऽध्यासे पावयितर्यपि | पावनी तु हरीतक्या पाठीनो गुग्गुलद्रुमे ॥ पाठके मीनभेदे च पिशुनः सूचके खले । केप्यास्ये पिशुना स्पृका स्यात्पिशुनं तु कुङ्कुमम् ।।९९१ पीतनं तु हरिताले पीतदारुणि कुङ्कुमे । पीतनः पुनराम्राते पूतना तु हरीतकी । वैध्या च वासुदेवस्य पृतनानीकिनी चमूः। सेना सैन्यविशेषश्च फाल्गुनो मासपार्थयोः ॥ ९९३ नदीजेऽर्जुनवृक्षे च फाल्गुनी पूर्णिमाभिदि । भवनं सदने भावे भण्डनं कवचे युधि । १. 'चाम्वरान्तरे' ग. २. 'कायगुह्ये च कौ' ख. ३. 'स्वनिते' ग. ४. 'दग्धस्य' ख. ५. 'तूरिका' ख. ६. 'कम्प्रयोः' ख. ७. 'वारीभिः' ग. ८. 'चोलना तु' ख; 'चोलन तु नागरङ्गम्' ग. ९. 'पणे गस्ते' ग. १०. स्त्रियः श्रेणि' ग. ११. 'भवेत्पुत्रे' ग-घ. १२. 'भया' ख. १३ 'तलन' ख. १४. 'वेगिशू' ग-ध. १५. 'दहनो दु' ख'दहने दु' ग-घ. १६. 'द्विजन्मानौ रदविप्रो' ग घ. १७. 'दुर्नाम' ग-य. १८. 'कोसी' गन्ध.१९. 'अनले' ग-घ, २०. "शिरा' म-घ. २१. 'प्रधान' ग-ध, २२ 'दाणे ख.२३. 'सिदे व्यासे' ग. २४. 'प्रार्थना याचने स्मृता । अभियाने रोपने च' इति ख-पुस्तकेऽपिकः पाठः. २५. 'कप्यास यपिमुखम्। इति टीका. 'कापसे' ग घ. २६. 'दुग्धदा या' ग-य. २७. 'फल्गुनीपू' ख. ९८७ ९९२ ·अभिधानसंग्रहः :-८ भनेकार्पसंग्रहः। खलीकारे भट्टिनी तु ह्मण्यां नृपयोपिति । भावना वासना ध्यान भुवनं लोकखाम्बुषु ॥ ९९५, भूतात्मा द्रुहिणे देहे मदनः सिक्थके स्मरे । राहे वसन्ते धत्तूरे मलिनं कृष्णदोषयोः ॥ ९९६ मलिनी रजस्वलायां मण्डनं तु प्रसाधने । मण्डनोऽलंकरिप्णी स्पान्मार्जनो लोप्रशाखिनि ॥९९७ मार्जन शुद्धिकरणे मार्जना मुरजध्वनी । मालिन्युमायां गढ़ायां चम्पावृक्षप्रभेदयोः॥ .९९८ मालक्यां मिथुनो राशी मिथुनं पुत्रियोयुगे । मुण्डनं रक्षणे क्षौरे मेहनं मूत्रशिनयोः ।। ९९९ मैथुनं रतसंगलोर्यमनं यमवन्धयोः । यापनं कालविक्षेपे निरासे वर्तनेऽपि च ।। योजनं तु चतुःक्रोश्यां स्याद्योगपरमात्मनोः । रसनं ध्वनिते स्वादे रसज्ञारास्नयोरपि ।। १००१ रञ्जनं रखके रत्तचन्दनेऽप्पथ रञ्जनी । मञ्जिष्ठारोचनानीलीगुंडासु रजनी निशि || १००२ लाज्ञानीलीहरिद्रासु राधन प्राप्तितोषयोः । साधने रेचनी गुण्डादन्ती रोचनिका त्रिवृत् ।। १००३ रोदनं त्वश्रुणि क्रन्दे रोचनः कूटशाल्मलौ । रोचना रक्तकहारे गोपित्ते परयोपिति ॥ १००४ लकनं भोजनसागे प्लवने क्रमणेऽपि च । ललामवल्लामाश्वे शृङ्गे चिदपताकयोः ॥ रम्ये प्रधाने भूपायां पुण्ढ़े पुच्छप्रभाययोः । ललना स्त्रीनौडिजिहा लान्छनं लक्ष्मसंज्ञयोः ॥१००६ लाङ्गली स्याद्वलभद्रे नालिकेरेऽध लेखनम् । भर्ने छेदे लिपिन्यासे व्यसनं निष्फलोद्यमे ॥१००७ दैवानिष्टफले सक्तौ वीपानमृगयादिषु । पापे विपत्तावशुभे व्यञ्जनं श्मश्रुचिद्वयोः । १००८ तेमनेऽवयवे कादौ चमनं छर्दनेऽर्दने । वसनं छादने वस्ने वर्जनं सागहिंसयोः । २००९ वर्धनं छेदने वृद्धौ वर्धनी तु गलन्तिका । वपनं मुण्डने वीजाधानेऽध वर्तनी पधि ॥ १.१० वर्तने तर्पपिण्डे च वनवा विर्भतारके । शार्दूले गन्धमाजोरे वामनो दिग्गजेऽच्युते ॥ १०११ खर्वे कोठे वाहिनी तु सेनात दसिन्धुषु । स्याद्वाणिनी तु नर्तक्यां छेकमत्तत्रियोरपि ॥ १०१२ वितानं कैंदके यज्ञे विस्तारे ऋतुकर्मणि । तुत्थे मन्दे वृत्तभेदे शून्यासरयोरपि ॥ १०१३ विज्ञानं फार्मणे ज्ञाने विलग्नं मध्यलमयोः । विक्लिन्ना जीर्णशीर्णाः विलीनी लीनविद्रुतौ॥१०१४ विपनः शिरीपतरौ विपना त्रिवृतामृता | विच्छन्नं तु कुटिले स्यात्समालब्धविभक्तयोः ॥१०१५ विमानं देवतायाने सप्तभूमिगृहेऽपि च । विधानं हस्तिकवले प्रेरणेऽभ्यर्चने धने ॥ १०१६ खेलनोविधि प्रकारे वैरकर्मणि । विपन्नो भुजगे नष्टे विश्वप्सा वह्निचन्द्रयोः ॥ ?०१७ समीरणे कृतान्ते च विलासी भोगेसर्पयोः । विषयी विषयासक्ते वैषयिकजने नृपे ॥ १०१८ कामे विपयि हुपीके व्युत्थानं प्रतिरोधने । विरोधीवरणे स्वैरवृत्तौ समधिपारणे ।। १०१९ वृजिनः केशे वृजिनं भुनेऽघे रक्तचर्मणि । वेष्टनं मुकुटे कर्णशकुत्युष्णीपयोस्तौ ॥ १०२० वेदना ज्ञाने पीडायां शयनं स्वापराय्ययोः । रते शमनस्तु यमे शमनं शान्तिहिंसयोः ॥ १०२१ श्वसनं श्वासे श्वसनः पवने मदनद्रुमे । शकुग्नं स्पादेवशंसिनिमित्ते शकुनः खगे॥ १०२२ शकुनिः खगे करणभेद कौरवमातुले । शतघ्नी तु वृश्चिकाल्यां शस्त्रभेदकरञ्जयोः । १०२३ १. 'खलिकारे ख. २. 'ब्राह्मण्यां' ख-ग-घ. ३. 'लोकनाकारखाम्बुषु' ग-य. ४. 'अरमरे' ग-य. ५. 'वृक्ष म' ख-ग. ६. 'निराधे' ख. ७. 'राजिनी' ग-घ. ८. 'लुहीपु' ख; 'गण्डासु' ग-घ. ९. 'गुन्द्राद' ग-घ. १०. 'रोचनका' ग-घ. ११. 'कलामा' ग-च. १२. 'नारी' ग-घ. १३. 'लाञ्चनं' ख. १४. 'लक्ष्यचिह' ग घ. १५. 'पीठे' ग-घ. १६. 'अपि प्रता' ख. १७. 'कोठे' ख; काण्डे' ग-ध. १८. 'कदक उलोचः' इति टीका. 'कल्लोले ख. १९. 'वसथयोः ख. २० 'सप्तभूमर' खः 'सार्वमीमर' ग-घ. २१. 'मोगिस' ख-ग-ध. २२. 'आचरणे ख-ग-प. २३ 'शान्तर्हि ग-ध.

·३ त्रिस्तरकाण्डः। शासनं नृपदत्तोव्या शास्त्राज्ञालेखशास्तिपु । शिखरी कोट्टकोयष्टयो?मेऽपामार्गशैलयोः॥ १०२४ शिखण्डी कुसुटे चित्रमेखले यहिवहयोः । भीष्मारौ बाणे शृङ्गारी सुवेपे क्रमुके द्विपे ॥ १०२५ श्लेप्मना स्यान्मल्लिकायां कम्पिल्यकफणिज्जयोः। शोभन: सुन्दरे योगे सवनं स्नानयागयोः १०२६ सोमनिर्दलने चापि सदनं जैलसद्मनोः । स्तननं कुन्धने मेघगर्जितध्वनिमात्रयोः ॥ १०२७ स्पर्शनं हृषीके दाने स्पर्श च स्पर्शनोऽनिले । स्यन्दनं सवणे तोये स्यन्दनस्तिनिशे रथे ॥१०२८ संच्यानं छादने वले समानो देहमारुते । वर्णभित्सत्समैकेषु संतानोऽपत्यगोत्रयोः ॥ संततौ देववृक्षे च संस्थानं त्वाकृतौ मृतौ । चतुष्पथे संनिवेशे सज्जनं घट्टगुल्मके ॥ १०३० सज्जनस्तु कुलीने स्यात्सज्जनापि च कल्पना । संधानं तु संघट्टनेभिपवे संधिनी तु गौः १०३१ वृपानान्ता कालदुग्धा (स्थापनं तु निवेशने | पुंसवने समाधी च] साधनं सिद्धिसैन्ययोः १०३२ उपायेऽनुगमे मेण्ढ़े निवृत्तौ कारके यधे । दापने मृतसंस्कारे प्रमाणे गमने धने । सुकर्मा योगभेदे स्यात्सत्निये देवशिल्पिनि । सुदामा पर्वते मेघे सुधन्वा त्वमृधन्विनोः ॥१०३४ सुपर्वा पर्वणि शरे त्रिदशे वंशधूमयोः । सूचना स्यादभिनये गन्धने व्यथने दृशि ॥ सेवन सीवनोपास्त्योः सेनानी: सैन्यपे गुहे । हायनोऽचिीहिर्व हादिनी वअविद्युतोः १०३६ हिण्डनं क्रीडारतयोर्यानेऽनूपस्तु सैरिभे । जलप्रायेऽप्पथावापः पानभेदालवालयोः ॥ प्रक्षेपे भाण्डपंचनेऽप्याक्षेपः परिभर्सने । काव्यालंकरणाकृष्टयोः स्यादाकल्पस्तु मण्डने ॥ १०३८ कल्पने चाप्युलपम्तु गुल्मिनीतृणभेदयोः । उडुपः प्लवंशशिनोः कलापो बहतूणयोः ॥ १०३९ संहतो भूपणे काश्यां कच्छपो मल्लयन्धके । कमठे कच्छपी वीणा सिपुर्भोज्यवस्नयोः ॥१०४० ग्कैकस्मिन्द्वयोश्चापि कश्यपो मुनिमीनयोः । काश्यप्यु| कुतपरतु छागकम्बलदर्भयोः ॥१०४१ वैश्वानरे दिनकरे द्विजन्मन्यतिथौ गवि । भागिनेयेष्टमाशेऽदो वाद्येऽथ कुटपी मुनौ ।। १०४२ निष्कुटे मानभेदे च कुणपः पूतिगन्धिनि । शवे जिहापस्तु शुनि व्याघ्र द्वीपिविडालयोः॥१०४३ पादपो द्रौ पादपीठे पादपा पादरक्षणे । रक्तपः स्याद्यातुधाने रक्तपा तु जलौकसि ॥ १०४४ विटपः पल्लरे लम्बे विस्तारे पिङ्गशाखयोः । सुरूपस्तु बुधे रम्ये प्राप्तरूपाभिरूपवत् ।। १०४५ कदम्बः सर्पपे नीपे कैदम्ब निकैरुम्बके । कलम्बो नालिकाशाके पत्के नीपपादपे॥ १०४६ कादम्बः कलहंसेप्नोनितम्बः कटिरोधसोः। स्त्रिया. पश्चात्कटौ सानौ प्रलम्बस्तु प्रलम्बनम् १०४७ दैत्यस्तालाङ्कुरः शाखा मालम्बस्तु पयोधरे । पुसे हारभेदे च भूजम्बूस्तु विकङ्कते ॥ १०४८ गोधूमायधान्ये च हेरम्बः शौर्यगर्विते । महिपे विनराजे चारम्भस्तु वधदर्पयोः ॥ १०४९ बरायामुद्यमे चाप्यात्मभूर्यमणि मन्मथे । ऋपभः स्यादादिजिने वृषभे भेपजे स्वरे ॥ कर्णरन्धे कोलपुच्छे श्रेष्ठे चाप्युत्तरे स्थितः । ऋपभी तु शूफशिम्ब्यां पुरुपाकारयोषिति ||१०५१ १. 'शान्तहिं ग-य. २. "चिनामलेखे वर्षिवहयो' ग-घ. ३. 'माध्मा' ग-घ. ४. 'शोचनः' ग घ. ५. 'जनस' ग-ध. ६. 'न्दिते' ख. ७. 'श्रवणे' ख. ८. 'वृशेषु' ग-घ. ९. 'उहिते' ग घ. १०. 'अभि- पेके' ख. ११. धनुचिहान्तर्गतपाठः ख-पुस्तके घुटितः. १२. 'उपगमे' ख. १३. 'मे' ख-ग-ध. १४. 'हापनोऽचित्रीहि' ग घ. १५. 'पवने' ग-घ. १६. 'पृवशीतांश्वोः' ख. १७. 'कशिपु ग-घ. १८. 'काश्य- पो मु' ग घ. १९. 'प्रतापस्तेजसि स्वेदे पादपो वृक्षपीठयोः' इति ख पुस्तकेऽधिकः पाठः. २०. 'रत्तपो रक्षो रक्तपा तु जलौका विटप पुनः' इति ख-पुस्तक एवं पाठ २१. 'पल्लवेऽपि च वृक्षे च विस्तारे पिङ्गशाखिनो.' ख-पुस्तक एवम्. २२. 'कदम्बे ख, २३. निकुरम्बके ग घ. २४. 'कलहंसेक्ष्योनि' ख, २५. 'त्रयुधे ग-प.

·४० अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्थसंग्रहः। विधवायां सिरालायां करभो मय उष्टके | अङ्गुलेश्च कनिष्टाया मणिवन्धस्य चान्तरे ॥ १०५२. ककुभो वीणाप्रसेवे रोगभेदेऽर्जुनद्रुमे । कुसुम्भं तु शातकुम्भे स्याहट्वायां कमण्डलौ ॥ गर्दभो रासभे गन्धे गर्दभी जन्तुरुग्भिदोः । गर्दभं कुमुदभेदे दुर्लभः कैच्छुरे प्रिये ॥ १०५४ दुष्पापेऽपि दुन्दुभिस्तु भेयाँ दितिसुते विपे । अक्षविन्दुत्रिकद्वन्द्वे निकुम्भः कुम्भकर्णजे ।।१०५५ दन्त्यां च बल्लभोऽध्यक्ष कुलीनाश्वे प्रियेऽपि च । वर्षाभूः पुनर्नवायां स्याद्गण्पदभेकयोः ॥१०५६ विष्कम्भो विस्तृतौ योगविशेषप्रतिबन्धयोः । योगिनां च बन्धभेदे रूपकावयवेऽपि च ॥ १०५७ विशम्भः केलिकलहे विश्वासे प्रणये वधे । वृपभः स्यादादिजिने पपुंगवयोरपि ॥ १०५८ सनाभि तिसदृशोः सुरभिर्हेम्नि चम्पके । जातिफले मातृभेदे रम्ये चैत्रवसन्तयोः । सुगन्धी गवि सल्लक्यामधमो न्यूनगर्ययोः। आगमस्त्वागतौ शास्त्रेऽप्याश्रमो व्रतिनां मठे १०६० ब्रह्मचर्यादिचतुष्केऽप्युत्तमा दुग्धिकोषधौ । उत्तमं तु प्रधाने स्यात्कलमः शालिचौरयोः ॥ १०६१ कुसुमं स्त्रीरंजोनेत्ररोगयोः फलपुष्पयोः । कृत्रिमं लवणभेदे कृत्रिमः कृतसिहयोः ।। १०६२ गोधूमो भेषजे नागरगबीहिप्रभेदयोः । गोलोमी वारयोपायां पड्मन्धासितदूर्वयोः ॥ गौतमो गणभृद्ध शाक्यसिंहर्पिभेदयोः । गौतम्युमायां रोचन्यां तलिमं तल्पखड्गयोः ॥ १०६४ विनाते कुट्टिमे चापि दाडिमः करकैलयोः । निष्क्रमो निर्गमे बुद्धिसंपत्तौ दुष्कुलेऽपि च १०६५ नियमः स्यात्प्रतिज्ञायां निश्चये यन्त्रणे व्रते । निगमाः पूर्वणिग्वेदनिश्चयावणिक्पधाः ॥ १०६६ नैगमो नयपौरोपनिषतिपु वाणिजे । प्रथमः स्यात्मधानाद्योः प्रक्रमोऽवसरे क्रमे ॥ पञ्चमो रुचिरे दक्षे पश्चानामपि पूरणे | रागभेदे पञ्चमी तु द्रौपद्यां परमः परे । १०६८ अप्रेसरप्रथमपोरोकौरे परमं पुनः । स्यादव्ययमनुज्ञायां [प्रतिमा प्रतिरूपके ॥ गजस्य दन्तवन्धे च] मध्यमो मध्यजे स्वरे । देहमध्ये मध्यदेशे मध्यमा कर्णिकालिः ।। १०७० रोका रजस्वला चापि व्यायामः पौरुपे श्रमे । वियामे दुर्गसंचारे विलोममरघट्टके । १०७१ विलोमो वरुणे सर्प प्रतीपे कुर्कुरेऽपि च । विलोमी स्यादामलक्यां विक्रमः शक्तिसंपदि१०७२ अन्तिौ च विद्रुमो वृक्षे प्रवालेऽप्यध विभ्रमः । शोभायां संशये होवे सत्तमः श्रेष्ठपूज्ययोः १०७३ साधिष्टे संभ्रमो भीतौ संवेगादरयोरपि । सुपीमः शिशिरे रम्ये सैंपुमं रुनिरे समे ॥ २०७४ सुपमा तु स्यात्परमशोभायां कालभिद्यपि । अत्ययोऽतिक्रमे दोपे विनाशे दण्डकृच्छ्रयोः ॥१०७५ अवध्यमवधा] स्यादनकवनस्यपि । अभयमुशीराभीयोरभया तु हरीतकी ॥ १०७६ अनयोऽशुभदेवे स्याद्विपद्व्यसनयोरपि । अश्वीयमश्वसद्धेऽश्वहितेऽधृष्यः प्रगल्भके ।। २०७७ अधृप्या निम्नगाभेदेऽहल्या गौतमयोपिति । सरोभेदेऽप्यभिख्या तु शोभायां कीर्तिसंज्ञयोः१०७८ अहार्यो हर्तुमशक्ये शैलेडथाशय आश्रये । भभिप्रायपनसपोरादित्यस्त्रिदशायोः ।। १०७९ १. 'भय उ' ख. २. 'रोगमे ग घ. ३. 'मधिष्ठाया क' ख. ४. 'कुमुदे श्वेते' ख; 'सितकुमुदे ग घ. ५. 'कच्छपे ख. ६. विशे' घ. ७. 'अर्धवि' ग-घ. ८. शशलक्याम्' ख-ग-घ, ९. 'राजन्याम् ग-घ. १०. 'पणि' ख. ११. 'इतिषु' ख-ग-घ. १२. 'आकारे' ख, 'अकारे' ग-घ, १३. 'प्रतिमः प्रनिरूपके' स; धनुश्विद्वान्तर्गतपाटो ग-घ-पुस्तकयोस्रुटितः. १४. 'कन्यार' ग घ. १५. 'कुकुरे ग-य. १६. 'तो' ख. १७. 'मावे' स. १८. 'सुपमम् ख. १९. "विक्रमे ख. २०. 'अश्वीयमश्वनिवहे तथाश्वस्य हितेऽपि च । भव्यय शब्दभेदेऽपि निर्यये परमेश्वरे | अगस्त्यो मुनौ द्रुभेदे स्यात्' इति ग-घ पुस्तफयोराधिकः पाटः. २१. 'अप्यारा पग-घ.

·१०८२ ३ त्रिस्वरकाण्डः। ४१ आत्रेयो मुनिरात्रेयी पुष्पक्त्यां सरिद्भिदि।आतिथ्योऽतिथौ तद्योगेऽप्यानाय कुल आगमे १०८० उपदेशे चेन्द्रियं तु चक्षुरादिषु रेतसि | उदयः पर्वतोन्नयोरूर्णायुरविकम्बले ।। ऊर्णनाभे च मेथे घेणेयमेणीत्वगादिके । रतवन्धभिदि स्त्रीणां कपायः सुरभौ रसे ॥ १०८२ रागवस्तुनि निर्यासे फ्रोधादिषु विलेपने । वर्णे कालेयस्तु दैत्ये कालेयं कुङ्कुमं यकृत् ॥ १०८३ कुलायः पक्षिणां स्थानगेहयोः क्षेत्रिया खियः अन्यदेहचिकित्साही साध्यरुक्पारदारिका १०८४ क्षेत्रिय क्षेत्रजतृणे गाङ्गेयं स्वर्णमुस्लयोः । कैसेरुण्यथ गाङ्गेयो गाङ्गवत्स्कन्दभीप्मयोः ।।१०८५ चक्षुष्यः सुभगे पुण्डरीकक्षे रसाअने । कनकेऽक्षिहिते चापि चक्षुष्या तु कुलत्यिका ॥ १०८६ चाम्पेयो हेग्नि किअल्के चम्पके नागकेसरे । जघन्यं शिने गर्थेऽन्त्ये जटायुर्गुग्गुलौ खगे १०८७ तपस्यः फाल्गुने मासे तपस्या नियमस्थिती|द्वितीया तिथिगेहिन्योद्वितीयः पूरणे द्वयोः १०८८ नादेयी जलवानीरे भूजम्बूनागरगयोः । काङ्गुष्टे च जपायां च निकायः सझसहयोः ।। १०८९. परमात्मनि लक्षेचणयः प्रेमयाच्चयोः । विश्रम्भे प्रसरे चापि प्रत्ययो ज्ञानरन्ध्रयोः ।।१०९० विश्वासे शपथे हेतावाचारंथितत्वयोः । अधीने निश्चये स्यादौ प्रणाय्यः कामवर्जिते ।। १०९१ असंमते प्रसव्यस्तु प्रतिकूलानुकूलयोः । प्रतीक्ष्यः प्रतिपाल्ये स्यात्पूज्ये च प्रलयो मृतौ ॥ १०९२ संहारे नष्टचेपत्वे पर्यायोऽवसरे क्रमे । निर्माणे द्रव्यधर्मे च पर्जन्यो गर्जेदम्बुदे । वासवे मेघशब्दे च पयस्यं तु पयोभवे । पयोहिते पयस्या तु काकोलीदुग्धिकापि च ॥ १०९४ प्रक्रिया तूत्पादने स्थादधिकारप्रकारयोः । पानीयं पेयजलयोः पारुष्यस्तु बृहस्पती ।। पारुष्यं पुरुषभावे संक्रन्दनवनेऽपि च । पौलस्त्यो रावणे श्रीदे भ्रातृव्यो भ्रातृजे रिपो॥१०९६ भुजिष्यः स्यादैनधीने किङ्करे हस्तसूत्रके । भुजिप्या गणिकादास्योर्मलंयः पर्वतान्तरे ।। १०९७ शैलाशे देश आरामे मलया त्रिवृतोपधौ । मङ्गल्यो रुचिरेऽश्वत्थे त्रापमाणे मसूरके ॥ १०९८ विल्वे मङ्गल्यं तु दनि मङ्गल्या रोचना शमी । शतपुष्या शुलवचा प्रियगुः शङ्खपुष्प्यपि॥१०९९ अन्धऍपी मृगयुस्तु फेरौ ब्रह्मणि लुब्धके । रहस्यं गोपनीये स्याद्रहस्या सरिदन्तरे ।। ११०० लौहित्योऽधी नदे ब्रीहौ ब्रह्मण्यो प्रेह्मणे हिते । शनैश्चरे व्यवायस्तु मैथुनव्यवधानयोः ।।११०१ वदान्यः प्रियर्थीग्दानशीलयोरुभयोरपि । वक्तव्यो वाच्ययद्यं वचोहहीनयोरपि ॥ वलयः कङ्कणं कण्ठरुग्यालेयस्तु गर्दभे । वल्पर्षे कोमलेऽङ्गारवलयी विजयो जये। ११०३ पार्थे विमाने विजयो मातत्सख्योस्तिथावपि | विषयो यस्य योऽज्ञातस्लत्र गोचरदेशयोः ॥ ११०४ शब्दादौ जनपदे च विस्मयोऽद्भुतदर्पयोः । विनयः शिक्षाप्रणयोविनया तु बलौषधौ ॥ ११०५ विशल्या लागलीदन्तीगड्चीत्रिपुटासु च | शल्येन रहितायां च प्रियायां लक्ष्मणस्य च ॥ ११०६ १. 'पर्वतोत्पत्योः' ग-ध. २. रतन्धादिषु स्त्री' ख. ३, 'त्रयः' ख-ग-घ. ४. 'कशेरु' ख. ५. 'गहिते शिमे ख. ६. 'अल्पे' ग-घ. ७. 'मासि' ख; 'पार्थे ग-ध. ८. 'दये ग-ध. ९. 'काङ्गण्या च' ख, 'व्यङ्गठे च' ग-घ. १०, 'निलयो स्तमये रहे । गोपनस्य प्रदेशेऽपि नेपथ्यं तु प्रमाधने । रङ्गभूमी वेपभेदे' इति ख- पुस्तकेऽधिकः पाठः, ११. 'विसम्मे' ग-घ. १२. 'प्रेपित' ख. १३. 'स्वादौ ग घ. १४. 'प्रसय्यस्तु' ख. १५, 'निर्वाणे' ख. १६. 'गर्जदम्बजे ख. १७. 'पयस्यस्तु' ख. १८. अधीने' ग-च. १९. 'हस्तसूचके' ख. २०. 'भुवन्यर्वद्रिसूर्ययोः । मलयादेश आरामे होला पर्वतान्तरे । मलया निन्मगल्यत्रायमाणे मसूर ।' इति ख-पुस्तकस्थः पाटः, २१. 'विश्वे' ग-ध. २२. 'पुष्पा' ग-य. २३. 'नहाणो हि' ग-घ.२४. 'वागुदारसी' ग-च. २५. 'गृह्ये ग-ध.

·अभिधानसंग्रहः-८ अनेकार्यसंग्रहः । श्वर्यो देवरे श्याले शाण्डिल्यः पावकान्तरे | बिल्वे मुनौ च शालेयं शतपुष्पाहयौषधौ ॥ ११०७ क्षेत्रे च शालिधान्यस्स शीर्पण्यं शीपरक्षणे । शीर्पण्यो विशदे केशे शैलेयं शैलसंभवे ।। ११०४ सिन्भूत्ये तालपो न शैलेयस्तु मधुवते । समयः शपथे भापासंपदोः कालसंविदोः ॥ ११०९ सिद्धान्ताचारसंकेत्तनियमावसरेषु च । क्रियामारे च निर्देशे संस्त्यायो विस्तृता गृहे ॥ १११० संनिवेशे संनयस्तु समवायानुसैन्ययोः । [सामर्थ्य गोग्यताशक्योः सौरभ्यं गुणगौरव ॥ १११? सौगन्ध्यं चारुतायां च हिरण्यं पुनरक्षये । प्रधानधातौ कनके मानभेदे कपर्दके ।। १११२ द्रविणाकुप्ययोश्चापि हृच्छयो मन्मथात्मनोः 1] हृदयं वक्षसि स्वान्ते गृकायाममरः सुरे॥ १११३ सुहीक्षेऽस्थिसंहारेऽप्यमरा त्वमरावती । स्थूणा दूर्वा गडूची चान्तरं रन्ध्रावकाशयोः ॥१११४ मध्ये विनार्य तादय विशेपेऽवसरेऽवधौ । आत्मीयात्मपरीधानान्तधियाह्येप्यथावरम् ॥ १११५ चरमेऽचरा तु गौरीगजजहान्यदेशयोः । अक्षरं स्यादपवर्गे परमग्रावर्णयोः ।। गगने धर्मतपसोरध्वरे मूलकारणे । अधरोऽवहीनोठेप्यम्बरं व्योमवस्त्रयोः ।। १११७ कसे सुरभिद्रव्येऽररं छदकपाटयोः । अङ्गुरो रोम्णि सलिले रुधिरेऽभिनवोदमे ॥ १११८ अजिरं दर्दुरे कापे विपये प्राङ्गणेऽनिले । अशिरोऽर्के राक्षसेऽनायगारो लातभौमयोः ॥ १११९ अण्डीरः शक्तानरयोरसुरः सूर्यदैत्ययोः । असुरा रजनीवास्योरगुरुस्त्वगरौ लधौ ॥ ११२० शिशपायमिथाहारो हार आहरणेऽशने । आसारो वेगवदर्षे सुहृद्वैलप्रसारयोः ॥ ११२१ आकार इङ्गिताकृत्योराधारो जलधारणे | भातशालेधिकरणेऽप्याकरो निकरे खनौ ।। ११२२ इतरः पामरेऽन्यस्मिन्नित्वरः क्रूरकर्मणि । पथिक दुर्विधे नीचे स्यादित्वर्यभिसारिका ॥ ११२३ ईश्वरः स्वामिनि शिवे मन्मधेऽपीश्वराद्रिजा । उदरं तुन्दरणयोरुत्तरं वरोर्ध्वयोः । ११२४ उदीच्यप्रतिवचसोरुत्तरस्तु विराटजे । उद्धारः स्थाणोदृत्योरुदारो दक्षिणो महान् । १२२५ दातोर्वरा तु भूमात्रे सर्वसस्थायभुव्यपि । ऋक्षरं वारिधारायामृक्षरः पुननिजि ॥ ११२६ एकानौ तद्गताव्यमाचौंशीरं शयनासने ! उशीर चामरे च दण्डे च कैररः सगे || ११२७ करीरे ऋकचे दीने करं काथने जले | कर्बुरो राक्षसे पापे शबले केन्दरोऽशे ॥ ११२८ विवरे च गुहायां च कर्करो मकुरै दृढे । कदरः श्वेतखदिरे ऋकचक्षुद्ररोगयोः ।। ११२९ कर्परस्तु काटाहे स्याच्छरभेदकपालयोः । कङ्करं कुत्सिते तने कडारो दासपिङ्गयोः ॥ ११३० कारः कुअरे सूर्ये जरठे द्रुहिणे मुनौ । करीरः कलशे वंशाङ्कुरवृक्षविशेषयोः ।। ११३२ कलत्रं श्रोणी भार्यागां दुर्गस्माने च भूभुजाम् । कटिनं तु कटीवले रसनात्रर्मभेदयोः ।। ११३२ कच्छुरः पुंश्चले पामासहिते कच्छुरा संढी । दुःसह शैकशिम्बी च कवरं लवणाम्लयोः ॥११३३ कवरी केशविन्यासशाकयोः कन्धरोऽम्बुदे । कन्धरा तु शिरोधौ स्यात्कशेरु पृष्ठकीकसे ||११३४ २. "विटे' ख. २. 'औषधे ख-ग घ. ३. 'शालिधैन्यस्य' स. ४. अनुचिहान्तर्गतपाठो गघ-पुस्त. कयोस्लुटित:. ५. 'भानभे' ख. ६, 'आत्मात्मीयप' ख, 'आत्मीयान्तःप' ग-घ. ७. 'अरामार्गे' ग-ध. ८. 'अम्बरे ख. ९. 'अन्तद्धि' ख. १०. कापसे मुरभिद्रव्ये रदच्छदकंपापयोः' ग घ. ११. 'रोग्नि' ग-ध. १२. 'रास्योः ग-घ. १३. 'अथावीरा नारीपतिसुतोकिता । रजसासंयुतायुक्ता' ख. ख. १५. 'प्रवणोपं' ग-घ. १६. 'ऋकरः' गन्ध, १७. 'पन्दुरेऽङ्करे' ग-प. १८. 'ककर' स. १९. धनुश्चिन्हान्तर्गतपाठः ख-पुस्तके शुटितः. २०. 'शढी' स; 'शटी' ग-प. २१. 'सूक' ख-ग-च. १४. 'वेल' ·११४४ . ३ त्रिस्वरकाण्ड । तैष्णजातो बन्दभेदे कणेरुस्तु गणेरुनत् । वेश्येभीकर्णिकारेषु कटपूरक्षदेवने ॥ ११३५ विद्याधरेऽस्रपे रुद्रे कान्तारं दुर्गवमनि । महारण्योपसर्गाद्यो कानने९विशेपयो । ११३६ काश्मीरं पुष्करमूले टङ्कामुमयोरपि । कारी तु हरिद्राया बेश्याया सरिदन्तरे ॥ ११३७ किर्मीरः शपले दैत्ये किशोरो हयशावके । सूर्ये यून्यथ किशारुर्धान्यशूके शरेऽपि च ॥११३८ कुहरं गहरे छिद्र कुखुरं ग्रन्थिपर्णो । कुक्कुरः श्वा बुरशु धनदे नन्दिपादपे । कुरौ जानुफ्फणी कुमारोऽश्वानुचारके । युवराजे शिशौ सन्दे शुके वरुणपादपे ॥ ११४० कुमारं जायफ्नो कुमारी खपराजिता । नदीभिःमतरणी कन्यमानवमात्युमा ।। जम्बूद्वीपविभागश्च कुटार फेरले रते । कुञ्जरोऽनेर देशे फुञ्जरा धातकीलुमे ॥ ११४२ पाटलाया कुठार कीशयो कूबरः पुन 1 कुब्जे युगधरे रम्ये केसरो नागकेसरे ॥ ११४३ नुरङ्गसिंहयो सन्धकेशेषु बकुरद्रुमे । पुन्नागवृक्षे किल्ले स्यात्केसर तु हिनि ।। केदारः क्षेत्रभिद्यालवाटे शवरशैलयो । केनारः कुम्भिनरके शिर कपालसधिषु ॥ ११४५ केटि: शमगोपे स्थानकुले पारशासने । 'कोट्टारो नागरे कूपे पुष्परिण्याश्च पाटये ।। ११४६ खेपरस्तरपरे भिक्षापाने धूर्तक पाल्यो । खपुरो मस्तके पूगे लसके खपुर घंटे ॥ ११४७ खजूर रूप्यफल्यो खजूरः कीटवृक्षयो । खण्डाभ्रमधारयो स्त्रीणा दन्तक्षतान्तरे ॥ १४८ खदिरी शारे खदिरो दन्तधारनचन्द्रयो । खितिरस्तु शिवाभेदे खट्वाङ्गे वारिवॉलके ॥ ११४९ खिंङ्गीरावद्वहुवे च गहरो विल्दम्भयो । बुझेऽथ गर्गरो मीने स्याद्गगरी तु मन्यनी ॥ ११५० गान्धारो रागसिन्दूरखरेषु नीकृदन्तरे । गायत्री खदिरे छन्दोविशेषे गोपुरं पुन ॥ ११५१ मुस्तके द्वारि पूरे घर्घरस्तु नदान्तरे । चलद्वारिध्वनौ घूके चन्दिरश्चन्द्रहस्तिनो ।। १२५२ चत्वर सात्पथा श्लेष स्थण्डिीङ्गणयोरपि । चड्कुरः स्पन्दने वृक्षे चतुरो नेत्रगोचरे ॥ ११५३ चौटुमारे चक्रगण्डावपि चातुरको यथा । चमरश्चामरे दैत्ये चमरी तु मृगान्तरे ॥ चिकुरोऽहो गृहे वभ्री केशे चञ्चलशैल्यो । पक्षिवृक्षभिदोश्चापि छिदिरोऽनौ परश्वधे ॥ ११५५ परवाले च रज्जौ च छिवरो वेरिधूर्तयो । छित्वरं छेदनद्रव्ये जठरः कुक्षिबंद्धयो ॥ १२५६ कटिने च जर्जर तु वासवध्वजजीर्णयो । जम्बीरः प्रस्थपुष्पाख्यशाके दन्तशठद्रुमे ॥ ११५७ जलेन्द्रो जम्भवे ऽम्भोधौ वरुणेऽप्यथ झझरः । वाद्ये नदे कलियुगे झलरीवत्तु झलरी ॥१५८ पायभेदे केशवने टवारे ज्योरवेऽद्धते । प्रसिद्धी चाथ टगरवणकराक्षपो । ११५९ टट्टरी खनृताख्याने लम्पापटहवाद्ययो । तमिस्र तिमिरे कोपे तमिस्रा दर्शयामिनी ।। १०६० १, 'शणजा' ग-ध, २ 'कचुर श• ताल्यो । कठोरौ पूर्णकठिनौ' ख ३ 'अन्ज' ग घ ४ 'पुष्करे मूले' ख; 'पोकरे मूले' ग-य ५ 'जानुककोणी' ग घ ६ 'समतरण्योषधि' इति टीका 'तरुणी' ख ग घ ७ 'कुटीर कम्बले' ख 'कुटीर' ग घ ८. 'कोशे' ख. ९ कोटयो ख १. 'केटदि केटिर हिग्रुग रुममेव दय' इति टीका ११ 'कैटिर श' ख; 'कोटिर श' मेदिन्याम् 'पुष्करिण्या नगर्या पाटके एक् देशे' इति टीका. १२ 'खर्पर' ख १३ 'घठे' ग १४. 'वास्तुके' ख १५ खिसिरा' ख'खिद्धिरी' ग घ १६ 'अगनयो' ग घ. १७ 'चाटुकारे बुधे चगण्डे चा' खः 'चटुका ग घ १८ 'छित्वरो दैल' ख: 'छिदुरो ' ग घ १९. 'वृद्ध' ख २०. 'बाये नदे कलियुगे झल्लरीवत्त झझेरी' खः 'वायभाण्डे करिम्यगे झहरीवत्तु झिलरी' ग घ. २१ 'केशवक्रे' ग घ २२ 'भवेद्ध' ख. २३. 'टकने केराक्षके' स, 'टकणेकेकराक्ष गघ ·अभिधानसंग्रहः :-~८ अनेकार्थसंग्रहः। तमस्ततिस्तिमिरं तु दृष्टिरोगान्धकारयोः । तित्तिरिः पक्षिणी मुनी तुपारो हिमदेशयोः ॥११६१ शीकरे हिमभेदे च तुम्बरी धान्यकं शुनी । तूबरो श्मश्रुपुरुषे प्रौढा शृङ्गानापि । ११६२ दहरो मूपिकास्वल्पभ्रात्रोर्डिम्भेऽथ दन्तुरः । उन्नतदन्ते विषमे दर्दुरो भैकमेघयोः ॥ ११६३ वाद्यभाण्डे शैलभेदै दर्दरं ग्रामजालके । दर्दुरोऽमा दईरः स्यादीपने गिरावपि ॥ १९६४ देण्डारी वहने मत्तवारणे शरयत्रके । कुम्भकारस्य चक्रे च द्वापरं संशये युगे । ११६५ दासेर उष्ट्र चेटे च दुर्द्धरस्त्यपभौषधौ । दुःखीर्ये धूसरस्तु रासभे स्तोफपाण्डुरे ॥ २१६६ नरेन्द्रो वार्तिके राज्ञि विषवैद्येऽथ नागरम् | शुण्ठीमुस्तकपौरेषु निर्जरस्वजरे सुरे॥ ११६७ निर्जरा तु तालपत्र्यां गुडूच्या तत्त्वभिद्यपि । निर्नरोऽश्वेि तुपामौ निकरः सारसङ्घयोः ॥११६८ न्यायदातव्यवित्ते च निर्वरं तु गतत्रपे । कठिने निर्भये सारे निकारस्तु पराभवे ॥ ११६९ धान्योत्क्षेप "नीवरस्तु वास्तव्येऽपि वणिज्यपि । प्रवरं संततौ गोत्रे श्रेष्ठे च प्रखरः पुनः॥ ११७० वेसरे हयसन्नाहे कुकुरेऽतिभृशं खरे । प्रकरः 'कीर्णे पुष्पादौ संहतौ प्रकरं पुनः ।। ११७१ जोगके प्रकरी बर्थप्रकृतौ चखरावनी । प्रस्तरः प्रस्तारे प्रॉव्णि मणौ च प्रदरः शरे । ११७२ भने रोगे प्रसरस्तु संगरे प्रणये जवे | प्रकारः सदृशे भेदे पङ्कारो जलकुजके ॥ ११७३ सोपाने सेवले सेतो पदारः पादधूलिपु । पादालिन्दे पवित्रं तु मेध्ये ताने कुशे जले ॥ ११७४ भ?पकरणे चापि पवित्रा तु नदीभिदि । मान्तरं कोटरेऽरण्ये दूरशून्यपथेऽपि च ॥ ११७५ पार्परो भस्मनि यमे जराटे नीपफेसरे । क्षयरोगे भक्तसिक्थे पामरो मूर्खनीचयोः । ११७६ पाटीरो मूलके वङ्गे तितौ वार्तिकेऽम्युदे । केदारे वेणुसारे च पाण्डुरो वर्णतद्वतोः ॥ ११७७ पाण्डुरं तु मरुवके पिण्डारो भिक्षुके द्रुमे । महिषी पालके क्षेपे पिठरं मधि मुस्तके ॥ ११७८ उसायां च पिअरस्तु 'पीतरत्तेऽश्वभिद्यपि | पिञ्जरं शातकुम्भे स्याप्पीवरः स्थूलकूर्मयोः ॥ ११७९ पुष्कर द्वीपतीर्थाहिखगरौगोपधान्तरे । तूर्यास्येऽसिफले काण्डे शुण्डाने खे जलेऽम्बुजे ।। ११८० यठरो वैशिठयोर्बन्धूरो रम्पनम्रयोः । बन्धुरस्तु तयोर्हसे यन्धुजीवविटङ्गयोः । ११८१ बन्धुरा पण्पयोपायां बैर्वरा नीदन्तरे । वैवरस्तु हझिकायां पामरे केशकले ॥ ११८२ पुष्ये च बर्बरा शाके वर्करः पशुनर्मणोः । वैदरा स्यादेलापण्यां विष्णुकान्तीपधानपि ॥ ११८३ बदरी कोलिकर्पास्यो ?रौ वक्रनश्वरी । भ्रामरं मधुदृपदोर्भास्करो पतिसूर्पयोः ॥ ११८४ भार्यारन्यस्त्रीपुत्रोत्पादके मृगशैलयोः । भृङ्गारी तु चीरिकायां भृङ्गारः कनफालुका ॥ ११८५ मत्सरः परसंपत्त्युक्षमायां तद्वति युधि । कृपणे मत्सरा तु स्यान्मक्षिका मकरो निधौ ॥ ११८६ नमे राशिविशेपे च मन्दरो मन्धपर्वते । स्वर्गमन्दारयोर्मन्दे पहले मधुरं रिपे । ११८७ मधुरस्तु प्रिये स्वादौ रसे च रसवत्यपि । मधुरा मथुरा पुर्या यष्टोमेदामधूलिषु ॥ ११८८ १. 'तुमरी धा' ख-ग-घ. २. "आन्तडिम्भे' ख. ३. 'भेदे' ग-घ. ४. 'भेदे' रा. ५. 'दण्डरो पाइने घ. ६. 'यन्त्रे' ख. ७. 'चेटे' ख. ८. "धैर्य ग-य. ९. 'अमुरे' स; 'निजेरे' ग-ध. १.. 'निझर: ग-य. ११. 'निसारः ग-य. १२. 'नीवारस्तु वास्तव्ये विपणियापि' ग्व. १३. कीर्ण पुष्पादौ' स ग घ. १४. 'पावगिम' ग-ध. १५. 'भीत' रा. १६. 'राजोप' स्व. १७. 'भूसंश' या 'अमष्ठस' ग-ध. १८. 'बन्धुरो र ग-ध. १९. 'यन्धरं नु' ग-ध. २०. 'धर्यरो नी' ग-य. २१. 'घर्षरस्तु दण्डिया' य3; 'यपंग पत्रिकाया' ग-य. २२. बाले' स. २३. 'वन्दर' ग. २४. 'यादरं न तो प्ले । यादर कपीसा- रिम स; 'पदरंनुग-प. २५. 'स्यादिलियामाम्' ग-प. 7 ·३त्रिस्वरकाण्डः। मधुकुकुटिकायां च मिश्रेयाशतपुष्पयोः । मन्दिरो मकरावासे मन्दिरं नगरे गृहे ।। १९८९ मन्थरः सूचके कोशे वक्र मन्दै पृथौ मथि।मन्थरं तु कुसुम्भ्यां स्पान्मन्दारसिदशगुमे ११९० पारिभद्रेऽपणे च मसूरो मसुरोऽपि च । मसुरा च मसूरा च चत्वारः पण्पयोपिति ॥ ११९१ तथा ब्रीहिविशेपेऽपि मर्मरो वसनान्तरे । शुष्कपत्रध्वनी चापि मर्मरी पीतदारुणि ॥ मयूरः केकिचूडाख्यौपधेऽपामार्गकैकिनोः । महेन्द्रो वासये शैले मञ्जरी तिलकद्रुमे ॥ ११९३ वल्लयां स्थूलमुत्तायां माठरो व्यासविप्रयोः । सूर्यानुगेऽथ मार्जारः स्यात्खटांशयिडालयोः॥११९४ मिहिरोऽर्केऽम्बुदे बुद्धे मुद्गरः कोरकास्रयोः । लोष्ठादिभेदने चापि मुहिरो मूर्खकामयोः॥११९५ मुदिरः कामुके मेघे मुकुरो मकुरो यथा । कुलालदण्डे चकुले कोरकादर्शयोरपि ॥ ११९६ मुर्मुरो मन्मथे सूर्यतुरगे तुपपावके । रुधिरं घुसृणे रत्ते रुधिरो धरणीसुते ॥ चल्लरं कुअमर्योः क्षेत्रेऽनम्भसि शाद्वले । वळूरं तु वनक्षेत्रे वाहनोपरयोपिति ॥ ११९८ शुप्कमांसे कोलमांसे वरना वर्तिकक्षयोः । वागरो वारके शाणे निरे वाडवे दृके ।। ११९९ मुमुक्षौ पण्डिते चापि परित्यक्तभयेऽपि च । वासरो रागभेदेऽति वारं कृमिने जले ॥ १२०० काकचिम्च्याश्ववीजे वाग्दक्षिणावर्त शहयोः । चीसुरा वासिताराज्योर्भुवि विष्टर आसने ॥ १२०१ पादपे कुशमुष्टौ च विस्तारौ स्तम्यविस्तृती। विदुरो नागरे धीरे धृतराष्ट्रानुभेऽपि च ॥ १२०२ विकारो विकृती रोगे विहारस्तु जिनालये। लीलायां भ्रमणे स्कन्धे विदारो युधि दारणे १९०३ विदारी रोगभेदे स्पाच्छालपर्णीक्षुगन्धयो । विधुरं स्यात्प्रविश्लप विकले विधुरा पुनः ॥१२०४ रसालायां विसरत समूहे प्रसरेऽपि च । शबरो म्लेच्छभेदेऽप्सु हरेऽथ शम्बरं जले ।। १२०५ चित्रे बौद्धनतभेदे शम्बरो दानवान्तरे । मत्स्यैणगिरिभेदेषु शम्बरी पुनरौषधौ ।। १२०६ शर्करा खण्डविकृती कर्परांशे रुगन्तरे । उपलायां शर्करायुग्देशे च शकलेऽपि च ॥ १२०७ शर्वरी निशि नापी च शक्करी सरिदन्तरे । छन्दोजातो मेखलायां शारीरं देहजे पे ॥१२०८ शार्वरं धातुके ध्वान्ते शावरो रोधपापयोः । अपराधे शार्वरी तु शूकशिम्ब्यध शाकरम् १२०९ छन्दोभिश्छाधारस्तूक्षा शालारं पक्षिपञ्जरे । सोपानहस्तिनखयोः शिखरं पुल काप्रयोः ।। १२१० पक्कादाहिमयीजाभमाणिक्यशकलेऽपि च । वृक्षाने पर्वतामे च शिशिरः शीतले हिमे ॥ १२११ ऋतुभेदे शिलिन्ध्रस्तु तरुमीनप्रभेदयोः । शिलिन्धं कदलीपुप्पे कयकत्रिपुटाख्ययोः ।। १२१२ शिलिन्ध्री विहगी गण्डूपदीमृदय शीकरः । वातास्तजलेऽम्युकणे शुपिरं वाधर्तयोः ।।१२१३ शुपिरोऽमौ सरन्धे च शृगारो गंजमण्डने ! सुरते रसभेदे च शृङ्गारं नागसंभवे" ॥ १२१४ चूर्ण लवङ्गपुष्पे च संस्तरः संस्तरे मखे । संगरोऽङ्गीकृती युद्धे क्रियाकारे विपापदोः ॥ १२१५ संगरं तु फले शम्पाः संभारः संभृतो गणे । संस्कारः प्रतियत्नेऽनुभवे मानसकर्मणि ॥ १२१६ गुणभेदेऽथ संकारोऽवकरेऽग्निचटत्कृतौ । संकारी भुक्तकन्यायां सामुद्रं लवणान्तरे ।। १२१७ १. 'राष्ट्रवाशवि' ख; 'सवाशवि' ग घ. २. 'च कुले' ग घ. ३. 'बहुरं कु' ग-घ, ४. निर्नये रविवरगः' इति टीका. 'नगरे पाडवेऽष्टके' या निर्नये वाड' ग-य. ५. 'स्याह' ग घ. ६. 'यासरा' ग घ. ७. 'गभेदे' स. ८. "चित्रचौ' ख... "शम्न्या च' ग-घ. १०. 'शार्करस्था' ग-घ. ११. गिरिशामाशामु' न. १२. 'शिलीन्ध्रस्तु' ग-य. १३. 'शिलीन्–' ग-ध. १४. "शिलीन्ध्री' ग घ. १५. 'वातास्तेडम्युमणे शारे' ख. १६. 'राज' ग-ध. १०. इतः परम् 'संस्कारः प्रतियने स्मात्समपेऽनुमवेऽपि च । सामुदं देहलाने समुद्रलवणेऽपि च स. १८. 'प्रस्वरेठघरे' ग-य. १९.'' ग-य. २०. 'सम्मा' ग-प. २१. ग.प. १३ ·। ४६ अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्थसंग्रहः । लक्षणे च शरीरस्य सावित्रस्तु महेश्वरे । सावित्री देवताभेदे सिन्दूरं नागसंभवे ॥ १२१८ सिन्दूरस्तु वृक्षभेदे सिन्दूरी रक्तचेलिका । रोचनीघातकी सुन्दर्यङ्गनायां इमान्तरे ।। १२१९ सुनारस्तु शुनीस्तन्ये सर्पाण्डे चटकेऽपि च । सैरन्ध्री परवेश्मस्पशिल्पकृत्स्ववशास्त्रियाम् ॥१२२० वर्णसंकरसंभूतस्त्रीमहल्लिकयोरपि । सौवीरं कालिकास्रोतोऽअनयोर्षदेरीफले ॥ १२२१ स्यादर्गलं तु कॅल्लोले परिधेऽप्यनलोऽनिले । यसुदेवे घसौ वगावरालः समदद्विपे ।। १२२२ वके सर्जरसे चौप्यवेलस्तु पादपहवे । अवेला तु पूगचूर्णेऽचलस्तु गिरिकीलयोः ।। १२२३ अचला भुव्यञ्जलिस्तु कुडवे करसंपुटे । अडलिः फरशाखापां कर्णिकापां गजस्य च ॥१२२४ आभीलं भीपणे कृच्छेऽपील्यलो मत्स्यदैत्ययोः । इल्वलास्तारकभेदेऽप्युपलो ग्रावरत्नयोः १२२५ उपला तु शर्करायामुत्पलं कुष्टभूरुहे । इन्दीवरे मांसशून्येऽप्युज्ज्वलस्तु विकासिनि ॥ १२२६ शृङ्गारे विशदे दीप्तेऽप्युत्तालस्वरिते कपौ । श्रेष्टोत्कटकरालेपूरफुलः स्त्रीकरणान्तरे ॥ १२२७ विकस्वरोत्सालयोश्च कमलं होनि भेपजे । पङ्कजे सलिले ताने कमलस्तु मृगान्तरे ॥ १२२८ कमला श्रीवरनार्योः कपिलो वहिपिङ्गयोः । कुर्कुरे मुनिभेदे च कपिला शिशिपातरौ ॥ १२२९ पुण्डरीककरिण्यां च रेणुकागोविशेषयोः । कपालं कुष्ठरुग्भेदे घटादिशकले गणे॥ १२३० शिरोस्थनि कन्दलं तु नेवारे कलध्वनौ । उपरागे मृगभेदे फैलापे कदली हुमे ॥ १२३१ करालो रौद्रतुङ्गोरुवणतैलेषु दन्तुरे । करालं तु कुठेरे साकम्बलः कृमिसानयोः ॥ १२३२ नागप्रभेदे प्राचारे वैकल्ये कम्बलं जले। कल्लोलोऽरी हर्पीच्योः कदली हरिणान्तरे ॥ १२३३ रम्भायां वैजयन्त्यां च कामल: कामिरोगयोः।मरुदेशेऽवतंसे च काकोलो मौकलो विपे १२३४ फुलाले काहलं तु स्यादृशे चौव्यत्तवाचि च ।शुप्फे च पाद्यभेदे च काहली तरुणपत्रिपाम् १२३५ किट्टालस्तु लोहगूथे ताम्रस्य कलशेऽपि च । कीलालं रुधिरे "नीरे कुशलं क्षेमपुण्ययोः।।१२३६ पर्याप्ती कुशलोऽभिजे" कुवलं पैदरीफले । मुक्ताफलोत्पलयोश्च कुम्भिलो झंपचौरयोः॥१२३७ श्लोकछायाहरे श्याले कुद्दालो भूमिदारणे । गुंगपत्रेऽथ कुटिलं भगुरे कुटिला नदी ।। १२३८ कुण्डलं वलये पाशे तोडके कुण्डली पुनः ! कौश्चनद्रौगुदूच्यां च कुन्तलो हलकेशयोः॥१२३९ कुन्तलाः स्युर्जनपदे कुकूलं तु तुपानले । शङ्कसंयुक्तगर्ते च कुलालो कपक्षिणि ।। १२४० कुकुभे कुम्भकारे च कुचेल: स्यात्कुवाससि।कुचेला यि पद्धकण्या केवलं त्वेककृत्नयोः।।१२४१ निर्णीते कुहने ज्ञाने केवली अन्धभिद्यपि । कोमलं मृदुले तोये कोहलो मुनिमद्ययोः ॥ १२४२ ग्रन्थिलो प्रन्थिसहिते विकतकरीरयोः । गरलं पन्नगविपे तृणपूलकमानयोः ॥ १२४३ गन्धोली वरटाशंध्योर्भद्रापामय गोकिलः । मुसले लाङ्गले चापि गोपालो गोपभूपयोः ॥१२४४ १. 'रोचना' ग घ. २. 'महलक' ख; 'महलीक' ग. ३. 'परी' ख. ४. 'दण्डोमि' ख. ५. 'या' गम. ६. इतः परम् 'अमला कमलायां स्यादमलं विशदेऽभ्रके' ख. ७. 'प्योग्नि' ख. ८. 'कुकुरे' खः 'कुकरे' ग-ध. ९. 'नवाकुरे कल' ख; 'नवाकुरे कर' ग घ. १०. 'कपाले कदली' ख. ११. 'ण' खः 'धूण' ग-ध. १२. 'कुठारे ग-घ. १३. 'भृदो खले' ग-घ. १४. 'असंव्यक्तवा' ख. १५. 'वरुण ख. १६. 'तोये ग-घ. १७. 'विने ग-य. १८. कदलीफले ग-घ. १९. 'चौरशालयोः गन्ध. २०. 'युगपात्रे ग-घ. २१. 'ताटो' ख-ग-ध. २२. 'काश्चनाद्रौ' ख. २३. 'कुफुभे' ग-घ. २४. 'स्यात्' ख; 'लविको च' ग-ध. २५. "निष्णा' ख. २६. 'शच्यो' ख; 'शुण्ठ्यो' ग-घ, २७. 'भूपगोपयोः' ख.

·३ निस्वरकाण्डः। स्पादौरिलर सिद्धार्थे लोहचूर्णेऽध चन्द्रिलीनापिते वास्तुकै रुद्रे चश्चलोऽनिलकामिनोः ॥१२४५ चञ्चला तु तडिलक्ष्म्पोश्चपलश्योरके चले । क्षणिके चिकुरे शोने पारते प्रस्तरान्तरे ॥ १२४६ मीने च चपला तु स्यापिप्पत्यां विद्युति श्रियाम् । पुंश्चल्यामय चात्वालो यज्ञकुण्डकगर्भयो, १२४७ चूडालश्डया युक्ते चूडालापि च चक्रला। छगलश्छागे छगली वृद्धदारकभेपजे ॥ १२४८ छगलं तु नीलवखे जगलो मदनढुमे । मेदके कितचे पिष्टमयेऽथ जटिलो जटी ॥ १२४९ जटिला तु मासिकायां जम्बूल: क्रकचच्छदे । जम्बूद्रुमेऽथ जम्बालं कर्दमे शैवलेऽपि च १२५० जङ्गलो निर्जले देशे पिशितेऽप्यध जम्भलः । जम्धीरे देवताभेदे जाङ्गलः स्यात्कपिञ्जले ॥१२५१ जाङ्गली तु शूकशिम्व्यां जाङ्गलं आलिनीफले । जाजुली विपविद्यायां तरलोभास्वरे चले १२५२ हारमध्यगणी पिङ्गे तरला मद्यमुष्टिका । तमालो वरुणे धुण्ड्रेऽसौ तापिच्छेऽथ तण्डुलः १२५३ विडङ्गे धान्यसारे च ताम्बूलं क्रमुको फले । ताम्बूली नागवल्लयां स्यात्तुमुलं रणसंकुले ॥१२५४ तुमुलो विभीतकद्रौ तैतिलं करणान्तरे । तैतिलो गण्डकपसौ दुकूलं सूक्ष्मवाससि ।। १२५५ क्षौमयस्त्रेऽथ धवलो महोक्षे सुन्दरे सिते । धवली गौर्नकुलस्तु पाण्डवप्राणिभेदयोः ॥ १२५६ नकुली कुकुटीमास्यो भीलं तूत्तमस्त्रियोः । वंक्षणे नाभिगर्भाण्डे नाकुली च व्यरातपोः १२५७ कुफुटीकन्दे निचूलस्विजलद्रौ निचोलके । निसलं तु धले वृत्ते निर्मलं विमलेऽनके ॥ १२५८ निर्माल्ये च निकलस्तु नष्टयाजे कलोज्झिते । नेपाली मनःशिला स्यारसुवहा नवमाल्यापि १२५९ पँचालो विद्रुमे वीणादण्डेऽभिनवपल्वे । प्रतलः पातालभेदे तताङ्गुलिकरेऽपि च ॥ १२६० पटलं तिलके नेत्ररोगे छदिपिसंचये । पिटके परिवारे च पश्चाला नोवृदन्तरे ।। पचाली पुत्रिकागीयोः पललं पङ्कमांसयोः । तिलचूर्णे पललस्तु राक्षसे पांवलोऽनले ॥ १२६२ अनिले राधनद्रव्ये पाकलो द्विरदज्वरे । पाकलं कुष्ठभैषज्ये पातालं घडयानले ॥ रसातले पाटलं तु कुसुमधेतरक्तयोः । पाटलः स्यादाशुत्रीही पाटला पाटलीद्रुमे ॥ पांशुलो हरखट्वाङ्गे पुंश्चले पांसुला भुवि । पातली मृत्तिकापात्रे नारीगगुरयोरपि ।। १२६५ पिप्पलं सलिले वरच्छेदभेदेऽप पिप्पलः । निरंशुले वृक्षपक्षिमेदयोः पिप्पली कॅणा ॥ १२६६ पिङ्गलः कपिले यही रुद्रेऽपारिपाश्विके । कपी मुनी निधिभेदे पिङ्गला कुमुदखियाम् ।। १२६७ फैरापिकायां वेशाय नाडीभेदेऽथ पित्तलम् । पित्तवत्यारकूद च पित्तला तोयपिप्पली ॥ १२६८ लिचुलो निनुले तोपकासे हथुिमदुमे । पिझतं स्मारकुशाग्ने हरिद्राभेर शिश्छिलः ॥ १९६१ . १. 'गैरिलस्तु' स. २. 'चन्दति चन्द्रिलः' इति टीका. 'चण्डिला' स-ग-य. ३. 'अचले' ग घ. ४. 'चथला' ग्व-ग-घ. ५. 'चाण्डालः' ख; 'चत्वाल:' ग-घ. ६. 'कुण्डल' ग-घ, ७. 'चूडात्यपि' ग-घ. ८. 'यला' ख. ९. 'दारुक' ख. १०. "निर्जले देशेख निर्जने देशे' ग-घ. ११. 'जालिनी लताभेदः' इत्यने- यार्यकरवाकरकौमुदी; 'जीलिनीफ्ले' ख; 'जलिनीफले ग-घ. १२. 'अचले' ग-ध. १३. मधुमक्षिका' ग-य. १४. 'गाम्भीर्य ग-ध, १५. 'इज्जलद्री जल्वेतसविरें इत्यनेकार्यरवाररकौमुदी. १६. 'वालगते' ख; 'तले मृत' ग-घ. १७. 'मुहबा' ख; 'मुहावा' ग घ. १८. इतः पूर्वम् 'पटोलस्त समाख्यातः पलयविशेषयोः' स. १९. 'पटिके' ख. २०. 'पाचयतीति पाचलः' इति टीका. 'पाकलः' प. २१. 'अनिले गय. २२. 'मनले ग-य. २१. 'कुकुमश्वेत' ग घ. २४. पातपति पातली' इति टीका. पाटली' ख; 'पातिली' ग-ध. २५. 'कारा' • स. २६. 'पारिपार्भके स; परिपार्श्वके' ग.घ. २७. 'क्रायिका पक्षिणीभेदः' इति टीका. 'काकाया गय. २८.'कामुक' ख.

·४८ अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्यसंग्रहः । विज्जले पिच्छिला पोतकिकायां सरिदन्तरे शाल्मली शिशिपायां च पिण्डिलो गणनापटौ १२७० स्थूलजचे पुष्कलस्तु पूर्ण श्रेष्ठेऽथ पुद्गलः । काये रूपादिमद्व्ये सुन्दराकार आत्मनि ॥ १२७१ पेशल: कुशले रम्ये फेनिलोऽरिष्टपादपे । फेनिलं मदनफले यदरे फेनवत्सपि ॥ १२७२ बहुलं भूरिविपतोर्वहुलः पावके र्शितौ । कृष्णपक्षे बहुला तु सुरभ्यां नीलिकैलयोः ॥ १२७३ बहुला सुकृत्तिकासु विडालो पदंशके । पक्षिभेदेऽक्षिगोले च मण्डलो विम्वदेशपोः ॥१२७४ भुजङ्गभेदे परिधौ शुनि द्वादशराजके । संघाते कुष्टभेदे च मञ्जुलं च जलाश्चले ॥ १२७५ रम्ये कुने मञ्जलस्तु दात्यूहे मङ्गलं पुनः । कल्याणे मङ्गलो भौमे मङ्गला श्वेतदुर्विका ।। १२७६ महिला नापी गुन्द्रायां मातुलो मदनद्रुमे । धत्तूरेऽहिनीहिभिदोः पितुःश्यालेऽपमाचलः॥१२७७ वन्दिचौरे रुजिप्राहे मुसलं स्यादयोगके । मुसली तालमूल्याखुकर्णिकागृहगऐधिका ॥ १२७८ मेखलाद्रिनितम्वे स्याद्रशनाखड्यन्धयोः । रसाल इक्षौ नूते घ रसालं चोलसिल्हयोः ।। १२७९ रसाला दूर्वाविदार्योजिहामार्जितयोरपि । रामिलो रमणे कामे लाडूलं शिश्नपुच्छयोः ॥१२८० लागलं तालहलयोः पुष्पभिट्टहदारुणोः । लाङ्गली जलपिप्पल्पां लोहलोऽस्फुटवादिनि ॥ १२८१ शृङ्खला धायें वञ्चलस्लशोके तिनिशद्रुमे । वानीरे चाथ 'चालः शरयुनौसनित्रयोः ॥ १२८२ वातूलो वातले वातसमूहे मारुतासहे । वामिलो दाम्भिके वामे विपुलः पृथ्वगाधयोः ॥ १२८३ विपुलार्याभिदि क्षोण्यां विमलोऽईति निर्मले । वृपलस्तुरगे शूद्रेशकलं रागवस्तुनि ॥ १२८४ वल्कले खचि खण्डे च शम्बलं मत्सरे तटे । पाये च शयालुस्तु निद्रालौ वाहसे शुनि ।।१२८५ श्यामलः पिप्पले श्यामे शार्दूलो राक्षसान्तरे । व्याने च पशुभेदे च सत्तमे तूंतरस्थितः।।१२८६ शाल्मलि: पादपे द्वीपे शीतलः शिशिरेऽहंति । श्रीखण्डे पुष्पफोसीसासनपर्योः शिलोद्भवे१२८७ शृगालो दानवे फेरौ शृगाली स्यादुपप्लवे । शृद्धलं पुस्कटीकाश्यां लोहरज्जौ च वन्धने ॥१२८८ शौष्कलः शुष्कमांसस्प पणिके पिशिताशिनि । पण्डाली सरसीतैलमानयोः कामुकस्त्रियाम् १२८९ सङ्कुलोऽस्पवचने व्याप्ते च सरलस्पृजौ । उदारे पूतिकाष्ठे च सप्तला नवमालिका ॥ १२९० सातला पाटला गुनासन्धिलौकः सुरङ्गयोः । नद्यां सिध्मलः किलासी सिध्मला मत्स्यचूर्णके १२९? सुतलोऽट्टालिकायन्धे पातालभुवनान्तरे । सुवेलः प्रणते शान्ते गिरिभेदेऽध हेमलः ।। १२९२ कलादे सरटे प्राभिद्यभायः पुनर्मूतौ । असत्तायामथाक्षीवं वशिरे मदव जिते ।। आहवः समरे यजेऽप्याश्रवो वचनस्थिते । प्रतिज्ञायां च लेशे च स्यादातवमृतूद्भवे ॥ १२९४ नारीरजसि पुप्पे चोद्धयः केशवमातुले । उसंचे ऋतुवह्नौ चोत्सवोऽमर्षे महेऽपि च ।। १२९६ इच्छाप्रसर उत्सेके कारवी कृष्णजीरके । दीप्ये मधुरात्वक्पयोः कितवः कनफाहये ॥ १२९६ .. १. "विज्जुले' ख. २. 'पदे' ख. ३. 'पूर्णश्रेष्ठे' ग-घ. ४. 'सितौ' ग-घ. ५. इतः परम् 'वारला धरला चापि गन्धोलीहंसयोषितोः । यार्दलं दुर्दिने मस्यां मण्डलं देशबिम्बयोः ॥' ग-घ. ६. 'जलाचलं सेवाले' इति रीका.'च जलान्तरे' खः 'मुन्दरेऽपि च' ग-घ. ७. 'थङ्गनायाम्' ख. ८. 'शाले' ख. ९. 'अयोग्रमायुधविशेप:' इति टीका. 'अयोग्रहे' ख. १०. 'मूर्विकाजियोरपि' ग-ध. ११. 'तिनिो द्रुमे ख. १२. 'यंषयोरालमन यं. रल्यते वा बवाल:' इति टीका. 'वण्टालः' ग-घ. १३. 'सूरणे ख. १४. 'हते' गन्ध. १५. 'पृथगायोः' ख. १६. वृत्तमः' ख. १७. 'काश्चीयताउपयो:' ग-घ. १८. 'चलीका' ख. १९. 'सारला' स. २०. दूविकावन्धे' ख. २१, 'पाताले भुवनान्तरे' ख. २२. 'संगरे' ख.

·३ त्रिस्तरकाण्डः। मत्ते च पथके चापि केशवः केशसंयुते । 'नागे वासुदेवे च कैतवं द्यूतदम्भयोः ।। कैतवः कितवे रात्री करवं शतपदने । कैरवी तु चन्द्रिकायां गन्धर्वस्तु नभश्चरे । १२९८ पुस्कोकिले गायने च मृगभेदे तुरङ्गमे । अन्तराभवदेहे च गालयो मुनिलोध्योः । १२९९ गाण्डीवगाण्डिवो चापमात्रे पार्यधनुष्यपि । ताण्डवं तृणभिन्नाध्यभेदयोरित्रदिवं तु से ॥१३०० स्वर्गे च त्रिदिवा नद्यां द्विजितः खलसर्पयोः । निहाः सादविश्वासेऽपला निकृतारपि||१३०१ निप्पावः पेवने शूर्पपवने निर्विकल्पके । बल्ले कटङ्गो शिम्यां प्रभयो जन्मकारणे ॥ आद्योपलब्धये स्थानेऽपांमूले मुनिभिद्यपि । प्रसवः पुष्पफलयोरपले गर्भमोचने ।। उत्सादे च प्रसवस्तु वीणाङ्गस्यूतयोती । प्रभावलेजसि शक्ती पाडवः किसले चले ॥ विटपे विस्तरेऽलत्तरागे शृङ्गारपिट्योः । पञ्चत्वं भावे पथानां प्राणानामत्यपेऽपि च ।। पाथियो नृपती भूमिविकारे पार्थिवी तुका । पुंगवी गवि भैपज्ये प्रधाने चौरस्थितः ॥ १३०६ फेरवो राक्षसे फेरी वान्धयो यन्धुमित्रयोः । भार्गवः परशुरामे सुधन्वनि मतगणे ॥ १३०७ दैत्यगुरौ भार्गयी तु कृष्णदुर्योमयोः श्रियाम् । भैरयो भीपणे रुद्रे रागभेदेऽथ माधयः ॥ १३०८ विष्णी वसन्ते वैशाखे माधयी मधुशर्करा । वासन्ती कुट्टिनी हाला राघयोऽब्धिझपान्तरे ॥१३०९ रघुनेऽप्यप राजीवो मीनसारङ्गभेदयोः । राजीवमो रौरवो भीपणे नरकान्तरे ॥ यल्लयः स्यात्सूपकारे गोदोग्धरि वृकोदरे । बडवाश्चायां खीभेदे फुम्भदास्यां द्विशप्रियाम् ॥११११ पाड करणे खीणां वडयौधे रसातले । वाडयो विप्र 'मोर्वे च विद्रवो धीः पलापनम् ॥१३१२ विभायः स्पायरिचये रत्यादीनां च कारणे । विभयो धननिभृत्योः शात्रयं संचये ॥ १११३ शत्रुले शात्रयः त्रिी "संभवः कारणे जनौ । आधेपस्याधारानतिरिक्त जिनेऽपि च ॥ १३१४ सचिव सहायेऽमासे मुपवी कृष्णजीरके । जीरके कारवेले च मैन्धयः सिन्धुदेशने ॥ १३१५ सिन्धूतले स्यादादर्शस्तु टीकायां प्रतिपुस्तके । दर्पणे चाप्पथोडीशचण्डीशे शापभिद्यपि ॥१३१६ उपांशुर्मपभेदे स्यादुपांशु विजनेऽव्ययम् ! कर्कशी निर्दये क्रूरे फैम्मित्यककृपाणपोः ॥ १११७ पक्षी साहसिके फासमदके परुपे दृढे । कपिशौ सिल्हकश्यावी कपिशा माधवी सरा ।। १३२८ कीनाशः क्षुद्रमयोः फर्षकोपांघातिनोः । कुलिशो मत्यभिपयोगिरीसो याममती हरे१११९ भदिरानेऽथ तुझीशः शशाई शशिशेषरे' निखिंशोनिपुणे खड्ने निर्देश: कपनाजयोः१३२० १. 'कोटयी चष्टिया मता । यस्मदीना २ पनिता' इति ग-पुरतोऽधिः पाठः. २. 'सिप' मग.प. २. 'गाऔ' रा. ४. ''रति टीका. 'मुसेग. ५. 'पायने रखें पयने ख. ६. 'यसो धान्यभेदः कारो युरो शिम्शे पीजोशी' इति टीका, बोदेपर के शिम्मी' ग-प. ७. 'भाया प्रथमा उपाधि दधनं गवादीनां सद मान पत्र' इति टीका. 'आयोगलम्मनस्था' या 'मायोपरम्पमुम्पाने ग-य,८. 'निराममपी' टीका. 'ती' ख... 'शिले पले' ग घ. १.. रिशयोः स. ११. वाशरोचना' इति टा. 'गा' सा'दमा' ग-घ. १२. 'चोदरः स्थित.'ग-प, ११. 'देलाचार. १४. 'मधु ग-य, १५. 'ममी' ग-प. २१. परिमये रसादीनां च प. १७. 'समरे प्र. १८. ''ग-प. १९, 'पारयो रागमान मंमयो अनने देतो मेरे पापजन्मनि' प. २०. 'समय' प. २१. 'मरे' ग. २१. 'भारत पर परामीयों पानगपिरे। चारमीये मैन्भय सिन्धुदेशेनरे से । मरिमन्मयादीस' ग. २१. '' मग य. २४. 'यशी' ग-य. २५. 'माधुरी ग-प. २१. भोय. २.. वपरम् सय सातों काटकाया मासकेप.

·. अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्थसंग्रहः । निर्वेशः स्यादुपभोगे मूर्छने वेतनेऽपि च । निवेशः सैन्यविन्यासे न्यासे ट्रैङ्गविवाहयोः ।।१३२१ निदेशः स्यादुपकण्ठे शासने परिभापणे । नीकाशो निश्चये तुल्पे प्रकाशः स्फुटहासयोः ॥१३२२ उद्योतेऽतिप्रसिद्ध च प्रदेशो देशमात्रके । भित्तौ मानविशेषे च पलाशः किंशुकेऽस्रपे ॥ १३२३ हरिते पलाशं पत्रे पिङ्गाशं जात्यकाश्चने । पिङ्गाशी मत्स्यपल्लीशौपिङ्गाशी स्यात्तु नीलिका १३२४ चालिशस्तु शिशौ मूर्ख भूकेशः शैवले वॅटे।लोमशो लोमयुक्तोऽवो लोमशा शाकिनीभिदि ॥१३२५ महामेदाकाकनवाशृगालीजटिलासु च । कासीसेऽतिवलाशूकशिम्बोमर्कटिकासु च ।। १३२६ विवशः स्यादव श्यात्मानिष्टदुष्टमतिश्च यः । विकाशो रहसि व्यक्त विपाशः पाशवर्जिते ॥१३२७ विपाशा तु सरि दे सदेशोऽन्तिकदेशयोः । सदृशं तूचिते तुल्ये संकाशः सदृशेऽन्तिके॥१३२८ संवेशः शयने पीठे सुखाशस्तु प्रचेतसि । शुभाशे राजतिनिशे हताशो निष्कृपे खले॥ १३२९ अध्यक्षोऽधिकृते तक्षेऽभीपुः प्रमहरोचिपोः । आरक्षो रक्षके हस्तिकुम्भाधश्वामिपं पले ॥१३३० सुन्दराकाररूपादौ संभोगे लोभलेथयोः । आकर्षः पाशके धन्वाभ्यासाङ्गे यूतइन्द्रिये ॥ १३३? आकृष्टौ शारिफलकेऽप्युप्णीपं लक्षणान्तरे । शिरोवेष्टि किरीटे , कलुपं लाविलाहसोः ॥१३३२ कल्मापो राक्षसे कृष्णे शवलेऽप्यथ किल्विषम् । पापे रोगेऽपराधे च कुल्मापं स्यात्तु कालिके १३३३ कुल्मापोऽर्धस्विनधान्ये गवाक्षो जालके कपौ । गवाक्षी सिन्द्रवारुण्यां गण्डूपो मुखपूरणे॥१३३४ गजास्ये च करामुल्यां प्रसृत्यां प्रमितेऽपि च । गोरक्षौ गोपनारङ्गी जिगीपा तु जयस्पृहा॥१३३५ व्यवसाये प्रकर्षश्च तरीपः शोभनाकृतौ । भेलेऽन्धी व्यवसाये च ताविपोऽब्धिसुवर्णयोः||१३०६ स्वर्ग च नहुपो राजविशेपे नागभिद्यपि । निकपः शाणफलके निकपा यातुमातरि ॥ निमेपनिमिपौ नेत्रमीलगे कालभिद्यपि ( प्रत्यूपः स्याद्वसौ प्रातः प्रदोषः कालदोषयोः ॥ ११३८ परुपं धूरे रुक्षे स्यानिमुरंवचस्यपि । पियूपममृते नव्यसूतधेनोः पयस्यपि ॥ १३३९ पुरुपस्नात्मनि नरे पुन्नागे चाथ पौरुपम् । ऊर्ध्वविस्तृतदोःपाणिपुरुषोन्मानतेजसोः ॥ १३४० पुंसः कर्मणि भावे च महिपी नृपयोपिति । सैरिभ्यामौपधीभेदे मारिपस्त्वार्यशाकयोः ॥ १३४१ मारिपा दक्षजननी मृगाक्षी मृगलोचना । त्रियामेन्द्रवारुणी च रक्ताक्षो रक्तलोचने ॥ १३४२ चकोरे महिपे रे पारावतेऽथ रोहिपः । मृगकत्तृणमत्स्येषु विश्लेपस्तु वियोजने ॥ विधुरे चीथ.शुश्रूपोपासनाश्रवणेच्छयोः । शैलूपः स्यान्नटे विल्वे संहर्षः पवने मुदि ॥ स्पर्धयां च समीक्षा तु अन्यभेदे समीक्षणे । अलसः स्याद्रुमे भेदे पादरोगे क्रियाजडे ॥ १३४५ अलसा तु हंसपायां नगौकोवदगोकसः । विहङ्गसिंहशरभा आश्वासः स्यात्तु निवृतौ ॥ १३४६ आख्यायिकापरिच्छेदेऽपीयांसोधन्यधन्विनोः । उच्वासःप्राणने श्वासे गद्ययन्धान्तरेऽपि च १३४७ उत्तंसः शेसरे कर्णपूरे चापि वतंसवत् । उचिरुत्भेऽमौ च कनीयाननुजेऽल्पके ॥ १३४८ १. 'द्रगो नगरम्' इति टीका. 'शिनिरोद्वाहयो:' ग-य. २. 'किंशुकः शटी ख. ३. 'हरिद्वों राशराश्च पलाश छदने स्मृतम् । पक्षीशो गरुडे विष्णो' ख. ४. 'नालिका' ग घ. ५. इतःपरम् 'भूकेशी वल्वनेषु स्यालोमशो लेममयुते । मुनिभेदे च मेपे च' ख, ६. 'कासीस धातुभेद.' इति टीका. 'काशीशे ख-ग-घ, ७. 'अरिष्ट' ग-ध. ८. इतःपरम् 'नष्टवान्छे हुताशस्तु पावके हुवमोजिनि' इति स-पुस्तकेऽधिकः पाठः. ९. 'सचये ग घ. २०. 'स्यादुत्प्रेक्षा व्यवधानके । काव्यालकरणे चापि' ख. ११."ययके चणकेऽपि च ख. १२. 'राग' ख. १३. 'कठिने ख. १४. 'स्वात्मनि ग-य. १५. 'सौरिभ्या' ग-य. १६. 'विशेपस्तु व्यचावयवेऽपि च । आ. धिक्ये चाथ ख. १७. 'विस' ख. १८. 'पीटासो' ग-ध. १९. 'पद्यान्त' ग-ध. २०. बही ख.

·३ त्रिस्तरकाण्डः। .. 21 22-2-५१ असियूनि कीकसस्तु कृमी कीकसमस्पनि । तामसः सर्पखलयोस्तामसी स्यानिशोमयोः ॥१३४९ निस्रोता जाह्नवीसिन्धुभिदोरथ दिवौकसौ । चातकविदशश्चापि दीर्घायुर्जीवके द्विके ।। १३५० मार्कण्डे शाल्मलितरौ नभसस्तु नदीपती । गगने ऋतुभेदे च पनसः कपिरुग्भिदोः ॥ १३५१ कण्टके कण्टफिफले प्रचेता वरुणे मुनौ । हप्टे पायसः श्रीवासे पायसं परमानके ॥ १३५२ बीभत्सो विकृते क्रूरे रसे पार्थे घृणात्मनि । बुक्कसी कालिकानील्योवुकसः श्वपचेऽधमे ॥१३५३ मानसं स्वान्तसरसो रभसो वेगहर्षयोः । राक्षसी कौणपी दंष्ट्रा रोद इव तु रोदसी ॥ १३५४ दिवि भुव्युभयोश्चापि लालसो लोलयाच्चयो । तृष्णातिरेक औत्सुक्ये वरीया श्रेष्ठयोगयोः १३५५ अतियून्यतिरिस्तीणें वायसस्लगुरौ द्विके । श्रीवासे पायसी काकोदुम्बरी कायमाच्यति ॥ १३५६ वाहसोऽजगरे वारिनिर्याणे सुनिपण्णयोः । विलासो हावे लीलायां विहायो व्योमपक्षिणोः१३५७ श्रीवासः स्यादृकधूपे कमले मधुसूदने । श्रेयसी गजपिपल्यामभयारानयोरपि ।। समासः समर्थनाया स्यात्संक्षेपैकपद्ययोः । सप्ताचिः करनेत्रेऽसौ साधीयानतिशोभने ॥ १३५९ अतिवाढे साहसं तु दमे दुप्फरकर्मणि । भविमृश्यकृतौ धाष्ट सारसं सरमीरहे । सारसः पुष्करास्येन्द्रोः सुमनाः प्राज्ञदैवयोः । जाला पुष्षे सुमेधास्तु ज्योतिष्मला विदुष्यपि१३६१ सुरसः स्वादौ पर्णासेऽप्यत्यूहश्चिप्रमेखले । अत्यूहा तु नीलिकायामाग्रहोऽनुग्रहे प्रहे ॥ १३६२ आसङ्गाकमणयोश्चाप्यारोहो दैर्ध्य उच्छ्ये । आरोहणे गजारोहे स्त्रीकट्यां मानभिद्यपि ॥ १३६३ कलहो भण्डने खड्गकोशे समररीयोः । कटाहः स्याकूर्मपृष्ठे कर्परे महिपीशिशौ ।। तैलादिपाकपात्रे च दात्यूहः कालकण्ठके । चातफेऽपि नयाहस्वाद्यतिथी नववासरे ॥ १३६५ निहो द्वारि निर्यासे शेखरे नागदन्तके । निरूहो निश्चिते तर्फे वस्तिभेदेऽध निग्रहः ॥१३६६ पन्धके भर्सने सीम्नि प्रग्रहः फिरणे भुजे । तुलासूत्रेऽश्वादिरश्मौ सुवर्णहलिपादपे ।। १३६७ धन्धने चन्द्यां प्रवाहो व्यवहाराम्ग्वेगयोः । प्रवहो वायुभेदे स्याद्वायुमात्रे बहिर्गती ॥ प्रमाहः स्यात्तुलासूचे पादीनां च बन्धने । पटहो वाद्य आरम्भे वैराहो नागके किरौ ॥१३६९ मेये मुस्तं गिरी विष्णौ वाराही गृष्टिभेपजे । मातर्यपि विदेहस्तु निर्देहे मैथिलेऽपि च ॥ १३७० विग्रहो युधि विस्तारे प्रविभागशरीरयो । संग्रहो वृहदुद्वारे प्राहसंक्षेपयोरपि । सुवहस्तु सम्यग्वहे सुवहा सैल्लकीगुमे । रानाशेफालियागोर्धापेवेलापर्णिकासु च ॥ १३७२ इत्याचार्यहेमचन्द्रविरचितेऽनेकार्थसंग्रहे निस्वरकाण्डस्मृतीयः । १. 'कोक्राकास्थिनि' घ-पुस्तक एय पाठ उपलभ्यते. २. 'तामस्ते स्यात्' ग. ३. मार्कण्डेये' ग घ. ४. पहले पायसः पापस श्रीवासपरमामयो.' ग-य पुस्तक एतादृश पाठ उपलब्ध . ५. 'विस्तारे' य. ६. 'कावमाना औषधीभेदे' इति टीस. 'काक्माची' स-ग घ.. 'दुष्कृत' ग घ. ८. 'दे' ग घ. .. 'पशिशीतावो.' ग. २०. स्वानुमधुरे सुरसा खौषधीभिदि । अत्यूहरतु मयूरे स्पादत्यूहा निम्किीपयौ । आप्रहोऽनुप्रधागतिप्र. हेप्याक्रमणेऽपि च। आरोहो देयं उपाये पीकट्या मानभिद्यपि ॥ आरोहणे गजारोहे गुस्साह. सूत्र उद्यमे । प-पुस्तकस्यो यं पाठ . ११. 'युवराटयो.' स. १२. 'रादो देशविशेष इत्यनेताकरवाकरकौमुदी.. हो दारि' ग घ. १४. 'रतामार " इति टीका. 'मुरणे परिपादपे' प. १५. 'पृणोतीति वराहः इति सका. वाराह ' ग-घ. १६. 'नाणक रूपादि' इति टीका. 'नाग' ग घ. १५. वापरम् पैदेही निष्पन्न सीतारोचनामु पीरिखपाम्' क-रा. १८. 'कोद्रुमे' ग-घ. १९. 'पोरीस.

·५२ अभिधानसंग्रहः-८ भनेकार्धसंग्रहः । चतुःस्तरकाण्डः । अङ्गारक उल्मकांशे महीपुत्रे कुरण्टके । अङ्गारिका विक्षुकाण्डे किंशुक्रस्य च कोरके ॥१३७३ अलिपकः पिके भृङ्गेऽलमकः पद्मकेसरे । मधुके कोकिले भेकेऽश्मन्तकं मालुकाछदे ॥ १३७४ चुल्यां चाक्षेपको व्याधिनिन्दके वातरुन्यपि । आकल्पकस्तमोमोहग्रन्थावुत्कलिकामुदोः ॥१३७५ आखनिकस्त्वाखुरिव किरावुन्दरचौरयोः । उत्कलिका तु हेलायां तरङ्गोत्कण्ठयोरपि ॥ १३७६ एडमूकोऽनेडमूक इवावाक्थुतिके शठे । कटिलकस्तु वर्पाभ्यां पर्णासे कारवेल्सके । १३७७ कर्कोटकोऽही विल्वे च कनीनिकाक्षितारके । स्यात्कनिष्ठाङ्गुलिरपि काकरूको दिगम्बरे॥१३७८ उलूके खोजिते दम्भे भीरके निर्धनेऽपि च ! कुरुवकः शोणाम्लानेऽरुणा पीता च झिण्टिका ॥१३७९ कृकवाकुस्ताम्रचूड़े मयूरकृकलासयोः । कोशातकः फॅचे कोशातकी ज्योत्स्नीपटोलिका ॥१३८० घोषकेऽथ कौलेयकः सारमेयकुलीनयोः । कौफुटीको दाम्भिके स्याददुरेरितलोचने ।। १३८१ गुणनिका तु शून्याङ्के नर्तने पाठनिश्चये । गोमेदकं पीतरत्ने काकोले पत्रकेऽपि च ॥ १३८२ गोकण्टको गोक्षुरके गोखुरैः स्थपुटीकृते । गोकुणिकः फेकरे स्थासकस्थगव्युपेक्षके ॥ १३८३ घर्घरिका भृपधान्ये किङ्कण्यां सरिदन्तरे । वादित्रस्य च दण्डेऽपि चण्डालिकौपीमिदि॥१३८४ किन्दरायामुमायां च जर्जरीक रत्तरे । बहुच्छिद्रेभ जैवातकः स्याद्रजनीकरे ।। १३८५ कृशायुष्मद्धेपजेपु तरीकं यहित्रके । पारगे त्रिवर्णकस्तु गोक्षुरेऽभ त्रिवर्णकम् ।। यूपणं त्रिफला तिक्तशाकस्तु पथसुन्दरे । वरुणे खदिरे दन्दशूकस्तु फणिरक्षसोः ॥ १३८७ दलाढकोऽरण्यतिले गैरिके नागकेसरे । कुन्दे महत्तरे फेने करिकर्णशिरीपयोः ।। १३८८ वात्यायां खातके प्रश्न्यां नियामको नियन्तरि । पोतवाहे कर्णधारे निश्चारकः समीरणे ॥१३८९ पुरीपस्य क्षये स्वैरे प्रचलाको भुजङ्गमे । शराधाते शिखण्डे च प्रकीर्णकं तुरङ्गमे ॥ १३९० चामरे विस्तरे ग्रन्थभेदे पिप्पलकं पुनः । चूचुके सीवनसूत्रे पिण्डीतकः फैणिज्जके ॥ १३९२ तगरे मदनद्रौ च पुण्डरीकं सिताम्युजे । सितच्छत्रे भेपजे च पुण्डरीकोऽमिदिग्गजे ॥१३९२ सहकारे गणधरे राजिलाहौ गजज्वरे । कोशकारान्तरे व्याघ्र पुष्कलकस्तु कोलके । कृपणे गेल्धमृगे च स्यात्पूर्णानकमानके । पात्रे च पूर्णपात्रे च फर्फरीकं तु मार्दये ।। २३९४ फर्फरीकनपेटायां बलाहकोऽम्बुदे गिरौ । दैत्ये तागे वर्वरीकः केशविन्यासकर्मणि || शाकभेदे महाकाले बकेरुका बैंलाकिका । वातावर्जितशाखा च भ्रमरको मधुवते ॥ १३९६ गिरिके चूर्णके केशे भयानकस्तु भीपणे । व्याने राही रसे भट्टारको राज्ञि मुनौ सुरे ॥ १३९७ . १. 'कुरुण्टकै ग- घ. २. 'नलिम्पतीति अलिपकः' इति टीका. 'अलिपिकः' ख, ३. 'अलमत्यर्थमति अलमकः' इति टीका. 'अलिमका' ख; 'अलिंम्पकः' ग-घ. ४. 'मालका छदो वृक्षः' इति टीका. 'मलि- कादि' ग-घ. ५. 'तु निर्वाणी श्रुतिके' ग-य. ६. 'कटतीति कटिलस्ततः कः' इति टीका, 'कचिल्लकः' ख कठिल्लक' ग-घ. ७. 'कठे' ग-ध.८. 'गोमेदकः' ग-ध. ९. 'किन्दरा चण्डालयादित्रम्' इति टीका. 'कन्द- रायाम् ख ग घ. १०. 'जरातुरे' ख. ११. 'तरति तरीकः 'कृपृवश' इति बहुवचनादीके साधुः' इति टीका. 'कर्तरीकम्' इति ख. १२. 'पत्रसुन्दरे' ख. १३. 'दलाउका ख.. १४. इतः परम् 'दासेरकरख पांचो। दासीपुत्रे च करमे' इत्यप्युपलभ्यते पाठः ख-पुस्तके. १५. 'फणिदहके गध. १६. 'गन्धहरिणे ख..१७. '4. लाधिका' ग-घ.

·५४ अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्थसंग्रहः । कङ्कगृङ्गाटयोश्चापि मलिम्लुचस्तु तस्करे । वाते काश्मीरजं फुटे कुङ्कुमे पौकरेऽपि च ॥ १४२४ काश्मीरजातिविपयां क्षीराधिज मौक्तिके वशिरे क्षीराधिजस्तु चन्द्रे क्षीराधिजा थिगाम् ।। ग्रहराजः शशिन्यर्फे जघन्यजोऽनुजन्मनि । शूद्रे च द्विजराजस्तु शेपे ताक्ष्य निशाकरे ॥१४२६ धर्मराजस्तु सुगवे श्राद्धदेवे युधिष्ठिरे । भरद्वाजः पक्षिभेदे बृहस्पतिसुतेऽपि च ॥ १४२७ भारद्वाजो मुनी भारद्वाजी वनपिनुदुमे । भृङ्गराजो मधुकरे मार्क विहगान्तरे ॥ १४२८ राजराजो नृपेशेन्द्वोः कुपेरेऽप सकृत्मजः। काके सिंहेऽथोच्चिङ्गटः कोपने मीनभिद्यपि ॥१४२९ करहाटः पद्मकन्दे देशदुमविशेषयोः । कार्यपुटोऽनर्थकारे क्षपणोन्मत्तयोरपि ।। कामकूटो वेश्याविभ्रमेष्टावध कुटन्नटः । शोणके कैवर्तीमुस्ते कुण्डकीटस्तु जारतः ॥ १४३१ विप्रीपुत्रे दासीपतौ चार्वाकोक्तिविशारदे । खञ्जरीटस्तु खञ्जनेऽसिधाराबतचारिणोः ।। १४३२ गाढमुष्टिस्तु कृपणे कृपाणप्रभृतावपि । चक्रवाटस्तु पर्यन्ते क्रियारोहे शिखातरौ ॥ तुलाकोटिनिभेदेऽद्युदै सानूपुरेऽपि च । नारकीटः स्वदत्ताशाविहन्तर्यश्मकीटके ।। १४३४ प्रतिशिष्टः पुनः प्रत्याख्याते च प्रेपितेऽपि च । प्रतिकृष्टं तु गुह्ये स्याद्विरावृत्त्या घ कर्पिते ॥१४३५ परपुष्टः कलकण्ठे परपुष्टा पणागना । वर्कराटस्तु तरुणादित्यरोचि:कटाक्षयोः ॥ १४३६ स्त्रीणां पयोधरोत्सङ्गकान्तदत्तनखेऽपि च । शिपिविष्टस्तु खल्वाटे दुश्चर्मणि पिनाकिनि ॥ १४३७ श्रुतिकटः प्राधलोहे प्रापश्चित्तभुजदयोः । कलकण्ठः पिके पारावते हंसे कलध्वनौ । १४३८ कालकण्ठनीलकण्ठौ पीतसारे महेश्वरे । दात्यूहे प्रामचटके खञ्जरीटे शिखावले ॥ कालपृष्ठं तु कोदण्डमात्रके कर्णधन्वनि । कालपृष्ठो मृगभेदे कङ्के दन्तशठः पुनः ॥ १४४० जम्बीरे नागरङ्गे च कर्मरङ्गकपित्थयोः । पूतिकाष्ठं तु सरले देवदारुट्टमेऽपि च ॥ १४४१ सूत्रकण्ठः सञ्जरीटे द्विजन्मनि कपोतके । होरिकण्ठः हारयुक्तकण्ठे परभृतेऽपि च ।। १४४२ अपोगण्डोऽतिभीरौ स्याच्छिशुके विकलाङ्गके । चक्रवाडंगणे चक्रवाडोऽद्रौ चक्रवालवत् ॥१४४३ जलरुण्डः पयोरेणौ जलावते भुजङ्गमे । देवताडो घोपकेऽमौ राही वातखुडा पुनः ।। १४४४ . वात्सायां पिच्छिलस्फोटे वागायां वातशोणिते । अध्यारूढः समारूढेऽभ्यधिकेऽङ्गारिणी पुनः १४४५ भास्करे यतदिक्षुल्योराथर्वणः पुरोधसि । अथर्वज्ञप्राहाणे चाप्यारोहणं प्ररोहणे ॥ समारोहे सोपाने च स्यादुद्धरणमुन्नये । भुक्तोज्झितोन्मूलनयोरुत्क्षेपणमुदश्चनम् ॥ १४४७ १. इत्यत्र 'शेपे ताये निशाकरे | अमृतादिसमूहे च भवेत्' ग-पुस्तकेऽधिकः पाठः. २. 'शशाइ गरुडेऽपि च' ख. ३. 'मुनो जीवमुतेऽपि च' ग घ. ४. 'भरद्वाजस्यापत्यं भारद्वाजः' इति टीका. 'भरद्वाजः' ख. कोष्ठान्तर्गतपाठो ग-य-पुस्तकयो स्ति. ५. 'द्विके' ख. ६. 'पुष्प' ख. ७. 'धये दास्याः'ख. ८. 'फल- के' ख. ९. इतःपरम् 'गन्धकुटी मदिराया बुद्धाद्यायतनेऽपि च' ख. १०. इतःपरम् 'चतुःपष्टिश्चतुंःपष्टि- कलामु पहुचेऽपि च' ख. ११. 'प्रतिशिष्यते प्रतिशिष्टः' इति टीका. 'प्रतिसृष्ट.' ग-ध. १२. 'श्रुति शास्त्रं करति श्रुतिकटः' इति टीका. 'श्रुतिकण्ठः' ग-घ. १३. 'हारी हारवान् मनोहरो या कण्ठो गलः स्वरो वा यस्य हारिकण्ठः' इति टीका. 'हारकण्ठः' ख. १४. 'जलं रुणद्धि जलरुण्ड' इति टीका. 'जलरण्डः'ग-ध. १५. 'अन अप्यधिकेऽप्यभिधेययत् । अङ्गारिणीह संत्या स्याद्भास्करत्यक्तदिश्यपि । आर्यणोऽथर्वविदि ब्राह्मणे च पुरोधसि । आरोहणं समारोहे सोपाने च प्ररोहणे । भातर्पणं तु सौहित्ये विन्द्यादालिगनेऽपि च । उत्क्षेपणं तु व्यजने घान्यमदनवस्तुनि | उदञ्चने चोद्धरणं स्यादुन्मूलन उन्नये। वाताने च कामगुणो विपयामोगयो रतौ । कापणः कार्षिकै स्यात्पणषोडशकेऽपि च । जीर्णपर्णस्तु निमे स्यात्सर्जूरी भूरहेऽपि च ।।' रख-पुस्तके एवं पाठः.

·. ४ चतुःसरकाण्डः। न्यजनं धान्यमलनवस्तु कामगुणो रतौ | विषयाभोगयोश्चापि कापणतु काप ।। १४४८ पणं पोडशके चीर्णपर्णः खजूरनिम्बयोः ! चूडामणिः माकांचाफले मूर्द्धमणावपि ॥ १४४९ जुहुराणोऽध्वर्युवइयोस्तण्डुरीणस्तु वर्वरे । तण्डुलाम्वुनि कोटे च तैलपर्णी तु सिल्हके ॥ १४५० श्रीवासे चन्दने दाक्षायण्युमायां च भेषु च । रोहिण्यां च देवमणिर्विष्णुवक्षोमणी हरे ॥ १४५१ भश्वस्य कण्ठावर्ते च नारायणस्तु केशवे । नारायणी शतावयुमा श्रीनिःसरणं मृतौ ॥ १४५२ उपाय गेहादिमुखे निर्वाणे निर्गमेऽपि च । निरूपणं विचारावलोकनयोनिदर्शने ॥ १४५३ निस्तरणं तु निस्तारे तरणोपाययोरपि । निगरणं भोजन स्यान्निगरणः पुनर्गले ॥ प्रकरणं सायस्तावे रूपकेऽथ प्रवारणम् । काम्यदाने निषेधे च पैरीणं तु पणि॥ १४५५ पर्णवृन्तरसे पर्णसिरायां घृतकम्बले । पेरायणं सादभीष्टे तत्पराश्रययोरपि । परवाणिधर्माध्यक्षे वर्षे पारायणं पुनः । कारन्ये पारगती सङ्गे पीलुपण्यौपधीभिदि ॥ १४५७ मूर्यायां विम्बिकायां च पुष्करिणी जलाशये। हस्तिन्यां कमलिन्यां च मीनामीणस्तु खाने ।। १४५८ दैदराने रकरेणुः पलाशकलिकोद्गमे । सिन्दूरे रागचूर्णस्तु खदिरे मकरध्वजे ।। रेरिहाणी वरे रुद्रे लम्बकर्णः पुनश्छगे । अकोठे वारवाणस्तु कूर्पासे कववेऽपि च ॥ १४६० विदारणं भेदने स्यात्संपराये विडम्बने । वैतरणी प्रेतनद्यां जनन्यामपि रक्षसाम् || १४६१ शरवाणिः शरमुखे पदाती शरजीविनि | शिखरिणी वृत्तभेदे रोमालीपेपभेदयोः ।। १४६२ खीरले मल्लिकायां च समीरणः फणिज्झके । पान्ये वायो संसरणं त्वसंवाधचमूगतौ ॥ १४६३ संसारे च समारम्भे नगरस्योपनिर्गमे । हस्तिकर्णः स्यादेरण्डे पलासगणभेदयोः ।। अवदातस्तु विमले मनोज्ञे सितपीतयोः । अपावृतोऽपरायत्तेऽपिहितेऽवसितं गती ॥ द्ध ज्ञानेऽवसाने चाप्यवगीतं विहिते । मुर्दष्टेऽपवादे चात्याहितं तु महाभये ।। १४६६ जीयनिरपेक्षकर्मण्यभिजातः कुलोद्भवे न्याय्ये प्राज्ञेऽभिनीतस्तु न्याय्येऽपिणि 'संस्कृते ॥१४६७ अभियुक्त परिरुद्ध तत्परेऽन्तर्गतं पुनः । मद्यप्राप्तविस्मृतयोरङ्गारितं तु भस्मिते ॥ १४६८ पलाशकलिको दे चातिमुक्तस्तु निष्कले। वासन्तिकायां तिनिशेऽप्यवध्वस्तोऽवणिते ।। १४६९ सक्तनिन्दितयोश्चाधिक्षिप्तौ निहितत्सितौ । अपचितिळये हानी पूजायां निष्कृतानपि ॥ १४७० अनुमितिः स्यादनुज्ञापौर्णमासीविशेषयोः । अनुशस्तिः पुनर्लोकापवादे प्रार्थनेऽपि च ॥ १४७१ उदास्थितश्चरे द्वाःस्थेऽध्यक्षे चोपाहितः पुनः । आरोपितेऽनलोातेऽप्युपाकृत उपद्रये ॥१४७२ मन्त्रेण प्रोक्षितपशावुल्लिखितं तनूकृते । उत्कीर्गे चोपरकस्तु वर्भानी व्यसनातुरे ॥ १४७३ राहमलार्कशशिनोरुपचितः समाहिते । द्धे दग्धेऽथोम्भितमत्फुले चेष्टितेऽपि च ॥ १४७४ उद्राहितमुपन्यस्ते बद्धमाहितयोरपि । उपसत्तिः सङ्गमात्रे प्रतिपादनसेवः ।। ऋप्यमोक्का शकशिम्व्यां शताययी वलाभिदि । ऐरावतोऽही नागर) लकुचे त्रिदशद्विपै ॥ १४५६ ऐरावतं तु शस्य ऋजुदीर्घशरासने | ऐरावती विवाद्विानिदोः शतदा यपा ॥ १४७७ १. 'तेल पणेऽस्मास्तैलपणी तिरीका, तिलपर्णी ग-घ. २. विश्रामे' गन्ध. ३. 'परीपण:' ख. ४. इतः परम् 'दण्डे में पारशाटे पर्वरीगं तु पी सि. ५. 'परोरणम्' ग-ध, ६. 'मीनानामवि मीनानीमः' इति टीका. 'मीनात्रीण' स; 'मीनाक्षीणः' ग घ. ७. 'दर्दगग्रो वृरभेः' इति टीका. 'दहूँ. से' ख: 'दराने ग-य. ८. 'अपरावे' य-द. ९. ' स. १... 'समरे स. ११. 'द ग-ध. १२. 'अद्रौप.१३. 'सरित्स. १ ·अभिधानसंग्रहः :--८ अनेकार्थसंग्रहः । कलधौतं रूप्यहेनोः कलधौतः कलध्वनौ । कुहरितं तु रटिते पिकालापे रतस्वने ॥ कुमुद्धती कैरविण्यां दयितायां कुशंस्य च । कृष्णवृन्ता माषपण्या पाटलाख्यद्रुमेऽपि च ॥ १४७९ गन्धवती मुरापुर्योः पृथ्वीयोजनगन्धयोः । गृहपतिगृही सत्री चन्द्रकान्तं तु कैरवे ॥ १४८० चन्द्रकान्तो रनभेदे चर्मण्यती नदीभिदि । कदल्या चित्रगुप्तस्तु कृतान्ते तस्य लेखके ॥ १४८१ दिवाभीतः काकरिपौ कुम्भिले कुमुदाकरे। दिवाकीर्तिनौपिते स्यादुलूकेऽन्तावसायिनि ॥ १४८२ धूमकेतू बहपुत्पातौ नन्द्यावर्ती गृहान्तरे । नगरेऽध नदीकान्ती निर्गुण्डीनिचुलाब्धिपु ॥ १४८३ नदीकान्ता लताजम्ब्बोः काजद्धौपधेऽपि च । नागदन्तो हस्तिदन्ते गेहानिःसृतदारुणि||१४८४ नागदन्ती श्रीहस्तिन्यां कुम्भाख्यभेपजेऽपि च | निनुपितं वजिते स्याद्धतत्वचि लघूकृते ॥ १४८५ निराकृतिरस्वाध्याये निराकारनिषेधयोः । प्रतिहतस्तु विद्विष्टे प्रतिस्खलितरुद्धपोः ॥ १४८६ मणिहितं तु संप्राप्तनिहितयोः समाहिते । प्रतिक्षिप्त प्रतिहते निपिढे प्रेषितेऽपि च ।। २४८७ प्रधूपिता क्लेशितायां रविगन्तव्यदिश्यपि । प्रबजिता तु मूण्टीयों तापस्यां मासिकौषधौ ।। १४८८ प्रजापतिर्महराज्ञो मातरि दिवाकरे । वही लष्टरि दक्षादी प्रतिकृतिस्तु पूजने ।। १४८९ प्रतिमायां प्रतीकारे प्रतिपत्तिस्तु गौरवे । प्राप्तौ प्रवृत्तौ प्रागल्भ्ये बोधे परिगतं गते । १४९० प्राप्तचेष्टितयोर्जीते पल्लवितं सपल्लवे । लाक्षारते तते पञ्चगुप्तश्चावीकदर्शने ।। कमठे परिवर्तस्तु कूर्मराजे पलायने । युगान्ते विनिमये च परिघातस्तु घातने । १४९२ अने चाप पशुपतिः पिनाक्रिनि हुताशने । पाशुपतः शिवमहयां पशुपत्यधिदैवते ।। पारिजातस्तु मन्दारे पारिभद्रे सुरनुमे । पारापतः कलरवे गिरौ मर्कटतिन्दुके । १४९४ पारापती तुलयलीफलगोपालगीतयोः । पुष्पदन्तस्तु दिमागे जिनभेदे गणान्तरे ॥ पुष्पदन्तौ च चन्द्रार्कावेकोत्तयाथ पुरस्कृतम्। पूजिते स्वीकृते सित्तेऽभिशस्तेऽप्रकृतेऽपि च ॥१४९६ भोगवती तु सर्पाणां नगरे च सरित्यपि । रङ्गमाता जतुचुन्द्योलक्ष्मीपतिर्जनार्दने । १४९७ पूगे लवङ्गवृक्षे च व्यतीपात उपद्रवे । योगभेदेऽपयाने च वनस्पतिर्दुमात्रके ।। १४९८ विना पुष्पं फलेऽद्रौ च विनिपातस्तु दैवतः । व्यसने चावपाने च वैजयन्तो गुहे धजे ॥ १४९९ इन्द्रालये वैजयन्ती त्वनिग्रन्थपाकयोः । जयन्त्यां चे समाघातस्वाहवे घातनेऽपि च ।। १५०० समाहितः समाधिस्थे संश्रुतेऽध समुद्धतः । अविनीते समुत्कीर्णे समुद्रान्ता दुरालभा ॥१५०१ कार्पासिका च सृका च सदागतिः सदीश्वरे । निर्वाणे पवमाने च सरस्वती सरदिदि ॥ १५०२ वाच्यापगायां स्त्रीरत्ने गोवाग्देवतयोरपि । सूर्यभक्तो बन्धुजीचे भास्करस्य च पूजफे ॥ हैमवत्यद्रिजा स्वर्णक्षीरी शुक्लवचाभया । अनीकस्थो रक्षिवर्ने युरखले वीरमर्दने । १५०४ चिहे गजशिक्षके चेतिकथा व्यर्थभाषणे । अश्रद्धेये नष्टधर्मेऽप्युदरथिविपन्मणौ ॥ •१५०५ १. 'मुरा औषधिः' इति टीका. 'सुरा' ख-ग-व. २. 'स्वाधिष्ठेग-घ. ३. 'भैपजे' ग-घ. ४. 'लाभे चेधितयोः' ख-ग-घ. ५. 'अस्त्रान्तरे ख. ६. 'पारमापतति पारापतः' इति टीका. 'पारावतः' ग-घ. ७. 'पारावती' ग. ८. 'चुन्दी कुहिनी' इति टीका. 'चेट्योः' ख. 'त्रुट्योः ग-घ. ९. अतः परम् 'शुभ्र- दन्ती पुष्पदन्तगजस्त्रियाम् । मुदन्त्या च' ख. १०. इतः परम् 'सेनापतिहेऽध्यक्ष हिमारातिः खगेऽनिले इत्यधिकः पाठः ख-पुस्तके. ११. 'युधः खलं रणभूमिः' इति टीका. 'पुश्चले वीरमर्दले ख; 'अप्यश्वत्थे वीरमदले ग-घ.

·4 ४ चतुःस्वरकाण्डः। अब्धौ चित्ररथो विद्याधरे गन्धर्वसूर्ययोः । चतुष्पथश्चतुर्मार्गसंगमे प्रामणेऽपि च || १५०६ दशमीस्थः स्थविरे साक्षीणरोगे मृताशने । यानप्रस्थो मधूकद्री किंशुकाश्रमभेदयोः ॥ १५०७ अष्टापदश्चन्द्रमल्लयां लूतायां शरभे गिरौ । कनके शारिफलकेऽभिमर्दो मन्थयुद्धयोः ।। १५०८ स्यादभिस्पन्द आश्रावनेत्ररोगातिवृद्धिषु । अववादस्तु निर्देशे निन्दाविश्रम्भयोरपि ॥ १५०९ उपनिपत्तु वेदान्ते रहस्पधर्मयोरपि । एकपदं तदात्ले स्यादेकपदी तु वर्मनि ॥ कटुकन्दः शृङ्गधेरे शोभाअनरसोनयोः । कुरुविन्दः पद्मरागे मुकुरनीहिभेदयोः ॥ १५१२ कुल्मारे हिङ्गुले मुस्ते कोकनदं तुरताके । अम्भोजन्मकुमुदयोचतुप्पदो गवादिषु ॥ १५१२ स्त्रीणां करणभेदे च रक्तपादो मतगने । स्पन्दने व जनपदः स्यात्पुनर्जनदेशपोः ॥ परिवादस्तु निन्दायां वीणावादनवस्तुनि । प्रियंवदः प्रियवादिनभश्चरविशेषयोः ।। पीठमर्दोऽतिवियाति नाटयोक्त्या नायकप्रिये । पुटभेदस्तु नगरातोद्ययोस्तटिनीमुखे ॥ महानादो वर्षाकाव्दे महाध्वाने शयानके । गजे च मुचुकुन्दस्तु द्रुभेदे मुनिदैत्ययोः ॥ १५१६ मेघनादो मेघशब्दे वरुणे रावणारमजे । विशारदो बुधे धृष्टे विष्णुपदं नमोव्जयोः ॥ १५१७ विष्णुपदस्तु क्षीरोदे विष्णुपदी सुसपमा । संक्रान्तिद्वारिका चापि समर्यादं तु संनिधौ ॥ १५१८ मयोदया च सहितेऽप्यनुवन्धोऽप्रयोगिणि । मुख्यानुयायिनि शिशौ प्रकृतस्यानुवर्तने ।। दोपोत्पादेऽनुवन्धी तु हिकायां दृष्यति कचित् । अवरोधस्तु शुद्धान्ते तिरोधाने नृपौकसि॥१५२० अपष्टव्धमविदूरे समाकान्तेऽवलम्बिते । अनिरुद्धश्चरे पुष्पचापसूनावनर्गले ॥ १५२१, आशावन्धः समाश्वासे मर्कटस्य च वौसके । इष्टगन्धः सुगन्धिः स्वादिष्टगन्धं तुवालुके॥१५२२ इक्षुगन्धा काशकोष्ट्री कोकिलाक्षेषु गोक्षुरे । उग्रगन्धा वचाक्षेत्रयवान्योश्छिकिकौषधौ ॥१५२३ उपलब्धिर्मती प्राप्तौ कालस्कन्धस्तु तिन्दुके । तमाले जीवकद्रौ च तीक्ष्णगन्धा वचौपधौ ॥१५२४ शोभाक्षने राजिकायां परिव्याधो द्रुमोत्पले । वेतसे महौषधं तु विपाशुण्ठ्यो रसोनके ॥ १५२५ ब्रह्मवन्धुनिन्द्यविप्रे वान्धवे ब्राह्मणस्य च । समुन्नद्धस्तूव॑षद्धे पण्डितंमन्यदृप्तयोः।। १५२६ अपाचीनं विपर्यस्तेऽपागर्थेऽभिजनः कुले । कुलध्वजे जन्मभूम्यामभिमानस्त्वहंकृतौ ॥ १५२७ हिंसायां प्रणये ज्ञानेऽवलमो मध्यलमयोः । अवदानमितिवृत्ते खण्डने शुद्धकर्मणि ॥ १५२८ अधिष्ठान प्रभावेऽध्यासने नगरचक्रयोः । अनूचानः साङ्गवेदकोविदे विनयान्विते ॥ १५२९ अन्वासनं स्नेहवस्ती सेवापामनुशोचने । अग्रजन्मापजे विप्रेऽन्तेवासी पुनरन्यजे ॥ १५३० शिष्यप्रान्तगयोचाप्यायोधनं समरे वर्धे । आराधनं पाकप्राप्त्योः साधने तोपणेऽपि च ॥ १५३१ आच्छादनं तु घसने संविधानेवारणे । आकलनं परिसंख्यालाइयोर्वन्धनेऽपि च ।। आतञ्चनं स्याज्जवने प्रीणनप्रतिवापयोः । आवेशनं भूतावेशे प्रवेशे शिल्पिवेश्मनि ॥ आस्कन्दनं तिरस्कारे संशोपणसमीकयोः । आत्माधीनः सुते प्राणाधारे श्याले विदूपके||१५३४ १. 'अतिवृद्ध' ख. २. 'म्रप्रभेदयोः' ख. ३. 'कमौ' ग-ध. ४. 'चतुष्पदं' ख. ५. 'रत्ता: पादा अस्य' इति टीका, 'चक्रपाद:' ख. ६. 'प्रतिधृष्' ख-ग-घ. ७. 'अम्बुदध्वाने ख. ८. 'शतदा तु विद्युति ।। वोऽपि च समर्यादं मर्यादामहितेऽन्तिके । अनुबन्धोप्रयोगे स्याच्छिशौ मुख्यानुयायिनि ॥ प्रकृतस्यानुवर्ते च दोषस्योत्पादनेऽपि च । भनुवा नृपा हिकावरोधस्तु नृपौकसि ॥ शुद्धान्ते च तिरोधाने गर्वादौ रोपनेऽपि च ।' ख-पुस्तकस्थोऽयं पाठः ९. 'तृपिने ग-ध. १०. 'अवलम्बिनि' गच. ११. 'गर्कटबासको लतापुटम्' इति टीका. 'वाससि ग-ध.१२. 'शुण्ख्या विषारसोनयोः' मन्य. १३. 'परिवेशे ग-ध, ·अभिधानसंग्रहः-८ अनेकार्थसंग्रहः। आरमयोनिः स्मरे वेधस्युदर्तनं विलेपने । अपावृत्तायुत्पतने सादुपासनमासने ॥ शुश्रूपायां शराभ्यासेऽप्युपधानं तु गण्डके । प्रते विशेष प्रणये स्यादुत्पनिमुलुतौ ॥ उत्पत्तायुदयनस्तु वत्सराने घटोगये । उत्सादनं सयुढेलोद्वर्तनोद्वाहनेप्थ ॥ १५३७ उद्वाहनं द्विसीये सादुद्वाहनी यराटके । कपीतना गर्दभाण्टशिरीपानातपिप्पलाः ।। १५३८ कलध्वनिः परभृो पारापतकलापिनोः । कात्यायनो वररुची कात्यायनी तु पार्यची कापायवत्रविधवार्धवृद्धमहिलापि प | कामचारी फलविवे स्वेच्छाचारिणि कामुके । १५४० कारन्धमी धातुचाँदनिरते कांस्यकारिणि । किष्कुपर्या पोटगले स्मादिक्षुलचिसारयोः ॥ १५४१ कुचन्दन शृक्षभेदे पत्राओं रक्तचन्दने । कुम्भयोनिद्रोणेऽगस्ती कृष्णवर्मा विधुतुदे । १५४२ दुराचारे हुताशे च गवादनीन्द्रवारुणी । पासस्थानं गवादीनां गदायित्नुः शरासने ॥ १५४३ जल्पाके पुप्पचापे च धनाधनो निरन्तरे । यासवे घातुके मत्तगजवर्युकवारिदे । १५४४ घोपयित्नुः पिके विप्रे चिरंजीवी तु वायसे । भजे च चित्रभानुस्तु हुताशनदिनेशयोः।।१५४५ जलाटनः कङ्कखगे जलाटनी जलौकमि । तपोधना तु मुण्डीपी तपोधनस्तपस्विनि ॥ १५४६ तपस्विनी पुनर्मासी कटुरोहिणिकापि च । तिक्तपर्वा हिलमोचीगडूचीमधुयष्टिषु ।। देवसेनेन्द्रकन्यायां सैन्ये दिविषदामपि । नागाधना नागयष्टौ द्विरदस्य ध मुद्गरे । १५४८ निर्यातनं धैरशुद्धौ दाने न्याससमर्पणे । निधुवनं रते कम्पे निर्वासनं तु मारणे ॥ १५४९ पुरादेश्च यहिष्कारे निरसनं नितूंदने । निष्ठीवने निरासे च निशमनं निशामनम् ।। निरीक्षणश्रवणयोनिर्भर्त्सनमलतके । खलीकारे प्रजनन अंगमे योनिर्जन्मनोः ॥ १५५१ प्रणिधानमभियोगे समाधानवेशयोः । प्रयोजन कार्यहेत्वोः स्यात्प्रवचनमागमे । १५५२ प्रकृष्टवचने प्रस्फोटनं सूर्पे प्रकाशने । ताडने प्रतिपन्नस्तु विजीतेऽशीकृतेऽपि च ।। १५५३ प्रतियत्नः संस्कारे स्यादुपमहणलिप्सयोः । प्रहसनं तु प्रहासाक्षेपयो रूपकान्तरे ।। १५५४ प्रतिमानं प्रतियिम्बे गजदन्तद्वयान्तरे । प्रसाधनी कवतिकासिद्धपोः प्रसाधनं पुनः ॥ १५५५ वेपे चलाकी सर्प मयूरेऽप पयस्विनी । विभावयाँ गोधेन्यां च पुण्यजनस्तु सज्जने ॥ १५५६ गुरके यातुधाने च पृथग्जनोऽधमे जडे | पृष्टशृङ्गी भीमसेने पण्डसैरंभयोर ॥ १५६७ महाधनं महामूल्ये सिल्हके पारुवाससि । महासेनो महासैन्ये सन्देऽप्यथ महामुनिः॥१५५८ अगस्तिकुस्तुयुरुणोर्मालुधानी लताभिदि । मालुधानो मातुलाही मातुलानि पुनः शणे॥ १९५९ फलापे मातुलपत्न्यां रसायनो विहङ्गमे । पक्षीन्द्रे रसायनं तु जराव्याधिजिंदौपधे ।। १५६० राजादनः पियालद्री क्षीरिकायां त्रिपनके । वर्धमानो चौरनिने स्वस्तिकैरङ्गविष्णुषु ॥ १५६१ प्रश्रभेदे शरावे च विरोचनोऽग्निसूर्ययोः । प्रह्लादनन्दने चन्द्रे विहेठनं विडम्बने ।। हिंसायां मर्दने विस्मापनाख्या कुहके स्मरे । गन्धर्वनगरे चापि विष्वक्सेनो अनार्दने ॥ १५६३ १. 'गण्डके ग. २. 'विशे च गन्ध. ३. 'लेल्यो' ख.४.' च'ख-ग-प. ५. 'द्वाभ्यां संगतं द्विसीत्वं विकृष्ट- मित्यर्थः' इत्सनेकार्यकरवाकरकौमुदी. ६. 'पारावत' ग घ.७. 'वादे ग घ. ८. 'मतगने ख-ग-घ, ९.'नागा- नामञ्चनमनया नागाञ्चना' इति टीका. 'नागाङ्गना नागपल्या' गन्ध. १०. निपूदने ख. ११. निदर्शने ग-घ. १२. 'प्रगमने यो ख; 'प्रगते योग-घ, १३. 'योनिजन्मयोग-च. १४,'प्रयोगयो। ग-य. १५, 'सो ख; 'पा' ग-घ. १६. 'विमान्ते' ग घ. १७. प्रचलाकः कलापोऽस्यस्येति प्रचलाका' इति टीकाकारः, १८. सैरिम' ख-ग-घ. १९. 'भिदौ' ग-ध. २०. त्रिपत्रकः किंमुकः' इति टीका. 'त्रिपक्षके' ग-ध. २१. 'वीरजने' ख. २२. 'कहकमिन्द्रणालम्' इत्यनेकार्थकरवाकरकौमुदी. २३. जनार्दनः ग-ध.

·में ४ चतुःस्वरकाण्डः। विष्वक्सेना तु फलिनी विश्नाणनं विहायिते । संप्रेषणे परित्यागे विहननं तु पिजने ॥ १५६४ वधेऽथ विश्वकर्माकै मुनिभिदेवशिल्पिनों: । विघ्नकारी विघातस्य कारके घोरदर्शने ॥ १५६५ विलेपनी स्याद्यवाग्वां चारवेषनियामपि । वृक्षादनो मधुच्छन्ने चलपत्रकुगरयोः ॥ वृक्षादनी तु बन्दायां विंदायाँ गन्धकोषधे । वृषपर्वा तु शृङ्गारहरदैत्यकशेरुषु ।। १५६७ विरोधनो रेविसुते सुगते बलिदानवे । श्वेतधामा घनसारे कलानाधाब्धिफेनयोः ॥ १९६८ लेप्मघना तु केतक्यां महयामथ समापनम् । परिच्छेदे समाधाने समाप्तिवधयोरपि ॥ १५६९ संमूर्छनमभिव्याप्ती मोहे सनातनोऽच्युते । पितॄणामतिथौ रुद्रवेधसोः शाश्वते स्थिरे ।। १५७० सदादानो गन्धगजे हेरम्येऽभ्रमतङ्गजे । संयमनं ते बन्धे संयमनी यमस्य पूः ॥ १५७१ समादानं समीचीनमहणे नित्यकर्मणि । समापन्नं वधे लिष्टे समाप्तपातयोरपि ॥ १५७२ संवदनं तु संवादे समालोचे वशीकृतौ । समुत्थानं निदानेऽभियोगे संवाहनं पुनः॥ १५७३ वाहनेऽङ्गमर्दने च संप्रयोगी तु कामुके । कलाकेलौ सुप्रयोगे सरोजिनी सरोरुहे ।। १५७४ सरोरुहिण्यां कासारे स्तनयित्नुः पयोमुचि । भृयौ स्तनिते रोगे च सारसनमुरश्छदे ॥ १५७५ काश्यां च सामयोनिस्तु समोत्थे दूँहिणे गजे । सामिधेनी समीदचोः सुयामनो जनार्दने||१५७६ वत्सराजे प्रसादेऽद्रिौदे चाप सुदर्शनः । विष्णोश्चक्रे सुदर्शन्यमरावत्यां सुदर्शना । १५७७ अज्ञायामौपधीभेदे मेरुजम्न्यां सेरीभिदि । सौदामिनी तडिद्भेदतडितोरप्सरोभिदि । १५७८ हर्षयित्नुः सुते स्वर्णेऽवलेपो गर्वलेपयोः । दूषणेऽप्यपलापस्तु प्रेमापहवयोरपि । उपतापो गदे तापे जलकूप्यन्धुगर्भके । सरस्यां जीवपुष्पं तु दमनके फणिज्जके ॥ १५८० नागपुष्पस्तु पुनागे चम्पके नागकेसरे । परिवापो जलस्थाने पर्युतिपरियारयोः । १५८१ पिण्डपुष्पं जपायां स्यादशोके सरसीरहे । बहुरूपः स्मरे विष्णो सरटे धुणके शिवे ॥ १५८२ मेघपुष्पं तु नौदेये पिण्डा सलिलेऽपि च । विप्रलापो विरुद्धोक्तायनर्थकवचस्यपि ॥ वृकधूपो वृक्षधूपे सिल्हकेऽथ वृषाकपिः । वासुदेवे शिवेऽनौ च हेमपुप्पं तु चम्पके ॥ १५८४ अशोकद्री जपापुष्पे राजजम्बूस्तु जम्युभित् । पिण्डराजूंरक्षश्चाप्यवष्टम्भस्तु फाचने “मेरम्भारम्भयोः स्तम्भे शातकुम्भोऽश्वमारके शातकुम्भ तु कनकेऽभ्यागमः समरेऽन्तिक॥१५८६ धाते रोधेऽभ्युपगमेऽनुपमस्तु मैनोरमे । अनुपमा सुप्रकिस्त्रियामुपगमः पुनः॥ अङ्गीकारेऽन्तिकगताधूपक्रमस्तु विक्रमे । उपधायां तदायाचिख्यासाचिकित्सयोरपि ॥ १५८८ आरम्भेऽथ जलगुल्मो जलावर्तेऽम्युचवरे । कमठे दण्डयामस्तु दिवसे कुम्भजे यमे ।। १५८९ प्रवङ्गमः कपो भेके पराक्रमस्तु विक्रमे । सामर्थे चाभियोगे च महापद्म पुनर्निधौ ॥ १५९० १. 'वेक्ष' ग-घ. २. 'विदारीगन्धयोरपि' ख. ३. रविविष्णुमुते च ग-ध. ४. 'समासीन' गन्ध, ५. स. मुत्थीयतेऽस्मिन्निति समुत्थानम्' इति टीका. 'समुत्याने' ग-ध. ६. 'मृतौ स्तमिदे' ग-य, ७. 'दुहिणो ग' ग.प. ८. 'सुखेन दृश्यते सुदर्शनः 'शासूमुघीयनः' पुंसि 'वाचष्पति'स्तु 'चत्रं सुदर्शनोऽस्त्रियामित्याद'-परा- सस्य नेष्यति वपुः पबन्धुसा बन्धुरेप जगता मुदर्शनः' इत्यनेकार्थकैरवाकरकौमुदी. 'सुदर्शनम्' ख-ग-य. ९. 'मुरा' ग-घ, १०. इत ऊर्वम् 'परिकम्मो भये कम्पे मातरूपोऽशरम्ययोः' इत्यधिकः पाठः ख-पुस्तके. १४. 'भवेदयम्' ग-ध. ११. 'भादे स्याद पिग-प., १२. 'विरोधोक्ता' ग-य. १३. 'सरम्मारयोः' ग-ध. १५. 'उपमार हितेऽनुपभेन्यामुप' 'ग-प. १६. 'पिगम'ख. १७. 'प्रवेण गमति प्रवङ्गमः' इति टीका. 'पद्मः' ख-ग-घ.

·अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्थसंग्रहः । नागसंख्याभिदोर्यातयामो भुक्तसमुज्झिते । जीर्णे च सार्वभौमस्तु दिग्गजे चक्रवर्तिनि ॥ १५९१ अनुशयः पश्चात्तापे दीर्घद्वेषानुवन्धयोः । अन्याहार्यममायास्पाश्राद्धमिष्टेश्य दक्षिणा ।। १५९२ अवश्यायो हिमे दऽप्यपसव्यं तु दक्षिणे । प्रतिकूलेऽन्तशय्या भूशय्या पिवनं मृतिः॥१५९३ उपकार्या राजगेहमुपकारोचितापि च | चन्द्रोदयौ शयुदयोल्लोचौ चन्द्रोदयौषधौ ॥ १५९४ जलाशयमुशीरे स्थाजलाशयो जलाश्रये ! तण्डुलीयः शाकभेदे विडङ्गतरुताप्ययोः ॥ १५९५ तृणमूल्यं मल्लिकायां केतकीशाखिनः फले । धनञ्जयो नागभेदे ककुभे देहमारुते ॥ १५९६ पार्थेऽमी निरामयस्तु स्यादिडिके गतामये । प्रतिभयं भये भीष्मे प्रतिनयः सभौकसोः ॥१५९७ परिपायः परिकरे जलस्थाननितम्बयोः । पाञ्चजन्यः पोटगले शझे दामोदरस्य च ।। पौरुपेयं पुरुपेण कृतेऽस्य च हिते वधे । समूहे च विकारे च फलोदयो पुलाभयोः ॥ १५९९ विलेशयो मूपिकेही भागधेयः पुनः करे । दायादे भागधेयं तु भाग्ये महालयः पुनः॥ १६०० ती विहारपरमात्मनोमहोदयं पुरे । महोदयः स्वाम्यमुक्त्योर्महामूल्यं महाके ॥ १६०१ पद्मरागमणौ मार्जालीयः शूद्रविडालयोः । शरीरशोधने रौहिणेयो वत्से बुधे चले ॥ १६०२ संमुच्छ्यो वैरोन्नयोः समुदायो गणे रणे । समुदपस्तूगमेडेपि संपरायस्तु संयुगे ॥ १६०३ आपद्युत्तरकाले च स्यात्समाक्ष्य आहवे । पशुभिः पक्षिभिर्दृते स्थूलोञ्चयो वरण्डके ॥ १६०४ गजानां मध्यमगते गण्डाश्माकाययोरपि । हिरण्मयो लोकधाती सौवर्णेऽभिमरो वधे ॥ १६०५ स्ववलसाध्वसे युद्धेऽवसरो परसरे क्षणे । अरुप्करं श्रेणकरे भल्लातकफलेऽपि च ॥ अश्वतरो नागभेदे घेसरेऽनुत्तरः पुनः । निरुत्तरे चै श्रेष्ठे चावस्करो ||गुह्ययोः ॥ १३०७ अभिहार- 'सनहने चौरिकोद्यमयोरपि । अवहारस्तु युद्धादिविश्रान्ती ग्राहचौरयोः ।। १६०८ निमन्त्रणोपनतव्येऽलंकारः कङ्कणादिषु । उपमादावकूपारः कूर्मराजसमुद्रयोः । अवतारस्तु नद्यादितीर्थेऽवतरणेऽपि च । अग्निहोत्रोऽनले हव्येऽसिपत्रो नरकान्तरे ॥ १६१० कोशकारेऽर्धचन्द्रस्तु गलहस्तेन्दुख्खण्डयोः । चन्द्रके याणभेदे चार्धचन्द्रा त्रिकृताभिदि॥१६११ आत्मवीरो बलवति थालपत्रे विदूपके । आडम्बरस्तु संरम्भे हिते सूर्यनिस्वने ॥ इन्दीवरं नीलोत्पलमिन्दीवरा शतावरी । उपकारस्तूपकृती विकीर्णकुसुमादिषु ॥ उपचारस्तु लेम्यायां व्यवहारोपचर्ययोः । उदुम्बरः कुष्ठभेदे देहिल्या पण्डके तरौ ॥ १६१४ उदुम्बरं ताम्र उपहरं रहसि संनिधौ । उद्दन्तुरः कराले स्यादुत्तुगोत्कटदन्तयोः ।। १६१५ औदुम्बरो यमे रोगभेदे कर्मकरोऽन्तके । भृतिनीविनि भृत्ये च कर्मकरी तु विम्विका ॥ १६१६ १. 'अनशय्या' ख. २. 'ऋतिः' ग घ. ३. 'ताप्यो पिटमाधिकः' इत्यनेकार्थकरवाकररीमुदी. ४. 'तृणैः शुल्यते तृणमूल्यम्' इति टीका. 'तृणमूल्यं' स; 'तृणशून्यं' ग-ध. ५. 'इडिकः शिशुवाहकः' इति टीका. 'एडके' ख; 'इडिके' ग घ. ६. 'अप्यवहिते' ख. ७. 'समुन्छ्यणं समुच्छ्यः' इति येका. 'समुच्छेयः' ग-ध.८. 'समुदयनं समुदयः' इति टीका. 'समुदायः' ग-य. ९. 'अपिशब्दाद्गणे रणेऽपि' इत्यनेकार्यक- रखाकरकौमुदी. १..इत उत्तरम् 'अजगरः स्मृतः सर्पभेदेऽपि कवचे बुधैः' इति ख-पुस्तकेऽधिकः पाठः. ११. 'अरुः करोति अरुष्करम, समासे समस्तस्येति षत्वम्' इति टीका, 'अरुस्कर' ग-ध. १२. 'दणकारे ख. १३. 'अविश्रेष्ठे च' ख. १४. 'गोप्य' ग-घ. १५. 'वंदनने ख. १६. 'चौर्यमयपयोरपि' गच. १७. 'विश्रामे' ग-ध. १८. निमन्त्रणोपनेतव्यं शर्करादि स्वादूकृतं मश्यम्' इति टीका. 'निमन्त्रऽपनेतव्ये ग घ. १९. 'श्या- लपुत्रे' खः 'श्याले पुरे ग-ध. २०. 'सेवायाम् ग-य. २१. 'चार्ययोः' ग-य. २२. 'देहल्यां' ख-ग-घ. २३. 'कर्मकारी' ग.ध.

·४ चतुःसरकाण्डः। मूर्वा च कर्णिकारस्तु कृतमाले द्रुमोत्पले । करवीरो हयमारे कृपणे दैत्यभिद्यपि ॥ १६१७ करवीरी पुत्रवत्यां सद्गन्यामदितावपि । कलिकारस्तु धूम्याटे पीतमुण्डकरञ्जयोः ।। १६१८ कर्णपूरः स्याच्छिरीपे नीलोत्पलवसन्तयोः । कर्टभरा प्रसारिण्यां गोलायां गजयोपिति ॥ १६१९ कलम्बिकायां रोहिण्यां वर्षाभूमूर्वयोरपि ! कालजरो भैरवायोयोगिचक्रस्य मेलके । २६२० कादम्बरं दधिसारे शीधुमद्यप्रभेदयोः । कादम्बरी कोकिलायां वाणीशारिकयोरपि ।। १६२१ कुम्भकारः कुलाले स्योत्कुम्भकारी कुलस्थिका । कृष्णसारः शिंशपायां मृगभेदे मुहीतरी॥१६२२ गिरिसारः पुनर्लोहे लिङ्गे मलयपर्वते । घनसारस्तु कपूरे दक्षिणावर्तपारदे ॥ १६२३ चर्मकारः पादूकृति चर्मकार्योषधीभिदि । चक्रधरो विष्णुसर्पचनिपु प्रामजालिनि ।। १६२४ चराचरं जगमे स्वादिङ्गविष्टपयोरपि । चित्राटीरो घण्टाकर्णवलिच्छागासविन्दुभिः ।। १६२५ अङ्कितभाले चन्द्रे च तालपत्रं तु कुण्डले । स्यात्तालपत्री रण्डायां तुङ्गभद्रो मदोत्कटे ॥ १६२६ तुङ्गभद्रा नदीभेदे तुलाधारस्तुलागुणे । वाणिजे तुण्डकेरी तु कर्पासी शिम्विकापि च ॥ १६२७ तोयधारो जलधरे सुनिषण्णाख्यभेपजे । दशपुरं पत्तने स्थान्मुस्तायां नीवृदन्नरे ।। दण्डधारो यमे राज्ञि दण्डयात्रा तु दिग्गजे । संयाने वरयात्रायां दिगम्बरस्तु शंकरे ।। १६२९ अन्धकारे क्षपणके स्पानरहितेऽपि च । दुरोदरः पुनछूते द्यूतकारे पणेऽपि च ॥ देहयात्रा यमपुरीगमने भोजनेऽपि च । द्वैमातुरो जरासंधे हेरम्बेऽथ धराधरः ।। १६३१ कृष्णेऽद्रौ धाराधरस्तु पयोदकरवालयोः । धाराङ्कुरः शीकरे सान्नासीरे जलदोपले ॥ १६३२ धार्तराष्ट्र: कौरवेऽहो कृष्णास्यौग्रिसितच्छदे । धुन्धुमारो गृहधूमे नृपभेदेन्द्रगोपयोः ॥ १६३३ पदालिकेऽप्यथ धुरंधरो धुर्षे धवद्रुमे । धृतराष्ट्र: खगे सर्व सुराज्ञि क्षत्रियान्तरे । धृतराष्ट्री हंसपद्यां नभश्चरः खगेऽम्बुदे । विद्याधरे समीरे च निशाचरस्तु राक्षसे ।। सपें घूके मुंगाले च निशाचरी तु पांसुला । निपद्वरः स्मरे पड़े निपद्वरी पुनर्निशि ॥ १६३६ नीलाम्बरो बलभद्रे राक्षसे क्रूरलोचने । प्रतीहारो द्वारि द्वाःस्थे प्रतीकारः समे भटे ॥ १६३७ प्रतिसरश्वमूपृष्ठे नियोज्यकरसूत्रयोः । मत्रभेदे घेणशुद्धावारक्षे मण्डने सजि ।। कङ्कणेऽथ परिकरः पर्यकपरिवारयोः । प्रगाढे गात्रिकावन्धे विवेकारम्भयोर्गणे ॥ परिवारः परिजनेऽसिकोशेऽथ परम्परः। मृगभेदे प्रपौत्रादौ परम्परान्यये वधे ॥ १६४० परिपाट्या परिसरः प्रान्तभूदेवयोती । पंक्षचरो यूथभ्रष्टपृथक्वारिगजे विधौ ।। पयोधरः कुचे मेघे कोशकारे कशेरुणि । नौलिकेरे पात्रटीरस्त्वपव्यापारमब्रिणि ।। १६४२ १६४१ १. 'करो वृक्षः' इति टीका. 'करण्डयोः' ग-ध.२. 'सीधु'ख, सिन्धु' ग-ध. ३. 'वीणाधा' ख; 'वाणीसा ग-घ.४. 'अहो' ग-घ. ५. 'इङ्गमद्भुतम्' इति टीका. 'इष्टवि' ग-घ. ६, 'घण्टाकर्णी यक्षरतस्य यलिनिमित्त यो हवरागस्तस्यासं रक्तं तस्य बिन्दवस्तावित भाल यस्य तरिमन्नित्यर्थः' इति टीका, :७. 'तुण्ड्यते तुण्डकेरी' इति टीका. 'तुण्डकारी' ख. ८. 'कर्षासी वमनी' इति टीका. 'कार्यासी' ग-घ, ९. 'तीय धरति तोयधारः इति टीका. 'तोयाधारः' ख. 10. 'धारां घरति धाराधरः' इति टीका. 'धाराधारः' स. १. 'मुनासीरे शीकरे जलदोपले' ख. १२. 'अध्यसित ग-च. १३. 'पदालिकमौषधीभेदः' इति टीका. 'पलादि ख; 'पादालि' ग-घ, १४. 'धुरा धारयति धुरंधरः, धारेधचेति खः' इति टीका. 'धुरंधुर: ख. १५. 'सगाले' ग-ध. १६. 'आरक्षे गजललाटममणि' इति टीका. व्रणशुद्ध चारक्षे' ग-ध. १७. 'पञ्चे चरति पक्षचर:' इति टीका. 'पक्षधर: ग-घ. १८. 'कसेरु' ख. १९. 'मारिकेरे' ग-य.

·अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्यसंग्रहः। लोहकांसे रजसाने सिद्धाणकहुताशयोः । पारावारः पयोराशौ पारावारं तटद्रये ॥ पारिभद्री तु मन्दारनिम्यो पीताम्बरोऽच्युते । नटेऽपि पूर्णपानं तु जलादिपूर्णभाजने || १६४४ वैपके बलभद्रस्त्वनन्ते यलशालिनि । वलभद्रा कुमार्यो सानायमाणोपायपि ॥ १६४५ चार्वटीरखपुण्याचारध्न्यकुरे गणिफासुते । विन्दुतन्त्रं पुनः शारिफालके चतुरङ्गके ।। १६४६ महावीरोऽन्तिमजिने परपुरे जराटके | ताक्ष्य फर्के पवौ शूरे सिंहे मसहुताशने ॥ १६४७ महामात्रः प्रधाने सादारोहकसमृद्धयोः । मणिच्छिद्रा तु मेदापापभारुपौषभायति ।। १६४८ रथकारस्तक्षणि स्पान्माहिप्यास्करणीसुते । रागसूत्रं पट्टसूत्रे तुलासूत्रेऽपि च कचित् ।। १६४९ लम्बोदरः स्पार्दुभ्याने प्रमधानां च नायके । लक्ष्मीपुत्रो ये कामे व्यवहारः स्थिती पणे ।। १६५० दुभेदेऽथ व्यतिकरो व्यसनव्यतिपङ्गयोः । चक्रनको खलशुको विश्वभरोऽध्युतेन्द्रयोः ॥ १६५१ विश्वभरा तु मेदिन्यां विभाकरोऽग्निसूर्ययोः । विश्वकदुस्तु मृगयाकुकुरे पिशुने ध्वनी ।। १६५२ वीरभद्रो चीरणेऽश्वमेधावे वीरसत्तमे । वीरतरो वीरश्रेष्ठे शेरे वीरतरं पुनः ।। १६५३ वीरणे वीतिहोत्रस्तु.दिवाकरहुताशयोः । शतपत्रो दार्वाधाटे राजकीरमयूरयोः । २६५४ शतपनं तु राजीवे संप्रहारो गतौ रणे । सहचरः पुर्नाण्टियां वयस्से प्रतिपन्धके । १६५५ समाहारस्तु संक्षेपे एकत्रकरणेऽपि च । समुद्रारुपीहभेदे सेतुबन्धे तिमिलिले ॥ १६५६ सालसारस्तरौ हिङ्गौ सुकुमारस्तु कोमले । पुण्ड्रेऽक्षौ सूत्रधारस्तु शिल्पिभेदे नटेन्द्रयोः ॥ १६५७ अतिवल: स्यात्प्रयलेऽतिरला तु बलाभिदि । अक्षमाला बक्षसूत्रे वसिष्ठस च योपिति ॥ १६५८ अङ्कपाली परीरम्भे स्यात्कोट्यामुपमातरि । उलूखलो गुग्गुलोदूखले कलकलः पुनः ॥ -१६५९ कोलाहले सर्जरसे कन्दरालो जटि हुमे । गर्दभाण्डेऽप्यथ कमण्डलू पर्कटिकुण्डिके ॥ १६६० कुतूहलं शस्तेऽद्भुते खतमालो बलाहके । धूमेऽथ गण्डशैलोऽद्रिच्युतस्थूलाइममालयोः ॥ १६६१ गन्धफली तु प्रियङ्गी चम्पकस्य च कोरके । जलाश्चलं तु शैवाले संतश्च जानर्गमे ।। १६६२ दलामलं पुनर्दमनके भरुषकेऽपि च । निलाला तु वल्लयां वेणुकाहलयोरपि । परिमलो विमर्दोत्थे हृद्यगन्धे विमर्दने । पोटगलो नलकाशे झपे बहुफलः पुनः ॥ १६६४ नीपे चहुफला फल्गौ भस्मतूलं पुनर्हिमे । प्रामफूटे पांसुवर्षे भद्रकाल्यौषधीभिदि । १६६५ गन्धोत्यां हरपल्यां च महाकालो महेश्वरे । किंपाके गणभेदे च मदकलो भैदिद्विपे ।। १६६६ मदेनाव्यत्तवचने महानीलो मणभिदि । नागभेदे भृङ्गराजे महाबलो वलीयसि ।। १६६७ वायो महावलं सीसे महावला बलाभिदि । मणिमाला हारे स्त्रीणां दशनक्षतभिद्यपि ॥ १६६८ १. 'पिङ्गले च हु' ख. २. 'नटे च पीतसारस्तु गोमेदकमणौ स्मृतः । मलयगे पू' ख-पुस्तक एवं पाठः. 'तटे च' ग-ध.३. 'वर्द्धनं वर्द्धस्तस्यातिरापको बर्दापकः' इति टीका. ४. 'वर्वदीरः' ख. ५.'च भारोह' ख... 'वैश्या- शुद्रायां जाता करणी' इति टीका, ७, 'उद्गता मानो वायुरस्य उभानः' इति टीका. 'आधुने' ख-ग-ध. ८. 'वन नासिकास्य वक्रनमः' इति टीका, 'वनानखौ ख. १. 'शग-च. १०. "शिण्टी औषधिः ११. 'समारोहः' ख. १२. 'सेतुभेदे' ख. १३. 'गुग्गुलौ कण्डने खः 'गुग्गुलोदुम्बरे' ग-ध. १४. 'कन्दरां लाति कन्दरालः' इति टीका. 'कण्डरालः' ग-प. १५. कण्डिके ग-घ. १६. 'चपकस्य' ग-य. १७. इतःपरम् 'चवालोऽद्रिभेदे त्याचक्रवालं तु मण्डले' इति स-पुस्तकेऽधिकः पाठः, १८. 'साताश्च ख. १९. 'दमनके तथा मह ख. २०. 'ध्वनि लालयति ध्वनिलाला' इति टीका. 'ध्वनिनाला' ग-ध. २१. 'बहुफली' ग-य. २२. 'पांशु' ग घ. २३. 'मदिदि मदवति दिपे' इति टीका. 'मददिपे ख-ग-ध, २४. स्त्रियां हारे खा हारे स्त्रीणां दाग-घ.

·६३ ४ चतु स्वरकाण्ड । मुकाफलं धनसारे मौक्ति के लवलीफले । मृत्युफलो महाकाले मृत्युफली पदल्यप ॥ १६६९ यवफलो मासिकाया फुटनलचि सारयो । वायुफल तु जलदोपले शकशरासने ।। वातकेलिः कलालापे पिङ्गाना दन्तलेखने । विचकिलो दमन मल्यामप वृहनलः ॥ १६७१ महापोटगले पार्थे सदाफल उदुम्बरे । नाटिकरे स्कन्धफले हस्तिमल्लः सुरद्विपे । १६७२ विप्रेशे हलाहलस्तु हेयलालोरगे विपे । ज्येष्ठेचा च हरिताली तु दूर्वागमनरेनयो ॥ १६७३ कृपाणलतियाया चानुभावो भावसूचने । प्रभावे निश्चये चापहवः नेहापलापयो । १६७४ अभिपवः ती मद्यसधाननानयोरपि । आदीननः पुनर्दोपे परिलिष्टदुरन्तयो । १६७९ उपप्लवो राहृत्पातौ फुशीलवस्तु पारणे । प्राचेतसे योचके च जलविल्वसु कर्कटे ।। २६७६ जरचत्वरे पश्चाङ्गे जीवञ्जीयः खगान्तरे । दुमभेदे चकोरे च धामार्गवस्तु घोपके ॥ १६७७ अपामार्गेऽप्यध परिश्लवावागुलवथलो । पराभवस्तिरस्कारे नाशे पारशवोऽयसि ।। १६७८ शूद्राया विप्रतनये तनपे च परखिया । पुटग्रीवस्तु गर्गपी तानस्य कलशेऽपि च ॥ १६७९ पलदेवस्तु कारिन्दीपणे मारिश्वनि । वलदेवा त्रायमाणा रोहिताश्वो हुताशने ॥ १६८० हरिश्चन्द्रनुपसुते सहदेवस्तु पाण्डवे । सहदेवा यलाचण्डोत्पल्यो शारिवौषधे ।। सहदेवी तु साक्ष्यामपदेशस्त पारणे । व्याने लक्ष्येऽप्यपभ्रंशो भाषाभेदापशब्दयो |॥ १६८२ पतने चाश्रयाशस्तु वतावाश्रयनाशके । उपदशोऽवदशे सान्मेहनामपयोरपि ।। १६८३ उपस्पर्शत्वाचमनमानयो स्पर्शमारके । खण्डपशुः शिवे राही भार्गवे चूर्णरेपिनि ।। १६८४ खण्डामल्क भैपज्ये जीवितेराः प्रिये यमे । जीवितस्वामिजीवाचोर्नागपाशस्तु योपिताम् ॥ १६८५ परणे वरुणाने च प्रेतिप्कशः पुरोगमे । वार्ताहरे सहाये च पुरोडाशो हविभिदि । १६८६ हुतशेपे सोमरसे घमस्या पिएफस्य च । अम्बरीपो नृपे सूर्ये युधि भाष्ट्रपिशोरयो । १६८७ आम्राते राण्डपरशायनुकर्पोऽनुकर्षणे । रपस्याधो दारुणि चीनिमिप सुरमत्स्यपो ॥ १६८८ अनुतर्पोऽभिलापे स्पापाचपक्योरपि । अलम्युपरछर्दनेऽलम्बुपास पैगयोपिति ॥ १६८९ गण्डीपी किंपुरुपस्तु किन्नरे रोगभिद्यपि । देववृक्षो मन्दारादौ गुग्गुटौ विषमच्छदे ॥ १६९० नन्दियोपो वन्दियोपे स्पन्दने च गिरीटिन । परिवेपः परिवृत्ती परिधौ परियेपणे ॥ १६९१ परियोप: स्यादवाच्ये निनादे जलदघनौ । परइपो यातुधाने पलङ्कपा तु किंशके ।। १६९२ गोधरे गुग्गुलौ राना लामामुण्डीदिकास च | भूतवृक्षस्तु शानोटे श्योनायररिपृक्षपो ॥१६९३ महाघोपी महाशब्दे स्यान्महायोपमापणे । महाघोषा गृझ्यौपध्या राजवृक्षः पिचारकै ॥१६९४ सुवर्णाटुनरी यातरूपः सनराशने । यातूटोरोचयोचापि विशालाक्षो महेश्वरे ॥ २ 'विष्यते विचफ्ट' इति टीका "विचिकिट 'गघ २ हपवाले हले 'गघ २ 'वृष्टी गघ ४ 'हरिताल पु तालपे। अनुभाव मभावे सानिमये भारसबने । अपहय पुन पडपटारे पो. रकमी'पपुस्तकरण पाठ ५ 'याचकोऽर्थी तिरीरा पावरे च पारि ग घ.. 'पषि यतीति परिमयी टीका 'परिप्लवा' ग घ ७ 'दण्डोल्प' राग घ ८ सादरोगेऽरिकी ९ 'प्रतिक्री प्रतिष्कश'शी टीका 'प्रतिष्ठाश' गय १. पथदशी पूर्णिमा । दर्श पादपाशी सदिकासामुदादा । याराकटप चारि पुरो' शी स धरऽधिक पाठ निमिपति अनिमिष टीका 'अनिमेष' ग घ. १२ 'तुमा चन. १५ 'पत्यका गम १४ ग विप दो गय ·अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्थसंग्रहः । ताक्ष्य विशालनेने च वीरवृक्षोऽर्जुनद्रुमे । भल्लाते सकटाक्षस्तु कटाक्षिणि धवद्रुमे ।। अधिवासः स्यानिवासे संस्कारे धूपनादिभिः । अवध्वंसस्तु निन्दायां परित्यागेऽवचूर्णने ॥ १६९७ कलहंसो राजहंसे कादम्ये नृपसत्तम । कुम्भीनसस्वही कुम्भीनसी लेवणमातरि ॥ १६९८ घनरसोऽप्सु कपूरे सान्द्रे सिद्धरसे द्रवे । मोरटे पीलुपर्णा च चन्द्रहासोऽसिमानके ॥ १६९९ दशग्रीवकृपाणे च तामरसं नु पङ्कजे । ताम्रकाश्चनयोदिव्यचक्षुस्त्वन्धे सुलोचने । सुगन्धभेदे च निःश्रेयसं कल्याणमोक्षयोः । नीलञ्जसा नदीभेदेऽप्सरोभेदे तडित्यपि ॥ १७०१ पुनर्वसुः स्यानक्षत्रे कात्यायनमुनावपि । पौर्णमासो यागभेदै पौर्णमासी तु पूर्णिमा ॥ १७०२ मैलीमसं पुनः पुष्पकासीसे मलिनायसोः । महारसः पुनरिक्षौ खरद्रौ कसेरुणि ।। १७०३ मधुरसा तु मूर्वायां द्राक्षादुग्धिकयोरपि । राजहंसस्तु कादम्ये कलहंसे नृपोत्तमे ॥ १७०४ रासेरसो रससिद्धिवलौ शृङ्गारहासयोः । पष्टीजागरके रोसे गोष्ठयां विश्वावसुः पुनः ॥ १७०५ निशि गन्धर्वभेदे च विभावसुस्तु भास्करे । हुताशने हारभेदे चन्द्रे स्वाश्रेयसं सुंखे ॥ १७०६ परानन्दे च भद्रे च सर्वरसस्तु धूणके । वाद्यभाण्डेयग्रहस्तु ज्ञानभेदे गजालिके । १७०७ प्रतिबन्धे वृष्टिरोघेऽप्यभिग्रहस्तु गौरवे । अभियोगेऽभिप्रहणेऽवरोहरतु लवोद्गमे ।। १७०८ तरोरङ्गेऽवतरणेऽप्यश्वारोहोऽश्वयारके | अश्वारोहाश्वगन्धायामुपग्रहोऽनुकूलने । १७०९ वन्धुपयोगयोश्चोपनाहो वीणानिवन्धने । व्रणालेपनपिण्डे च गन्धवही मृगेऽनिले ।। १७१० गन्धवहा तु नासायां तमोपहो जिने रचौ । चन्द्रेऽनौ तनूरहस्तु पुत्रे गरुति लोग्नि च ॥ १७११ प्रतिग्रहः सैन्यपृष्ठे प्रहभेदे पतद्गहे । क्रियाकारे दानद्रव्ये तद्गृहे स्वीकृतावपि ।। १७१२ परिग्रहः परिजने पल्या स्वीकारमूलयोः । [शोपेऽथ परिवाहोऽम्बूच्छासो राजाईवस्तुनि।।१७१३ परिवहः परिवारे पार्थिवोचितवस्तुनि |] पितामहः पद्मपोनौ जनके जनकस्य च ॥ १७१४ चरारोहो गजारोहे वरारोहा कटायपि । सर्वसहः सहिष्णो स्यात्सर्वसहा पुनः क्षिती |] १७१५ इत्याचार्यहेमचन्द्रविरवितेऽनेकार्थसप्रहे चतुःस्वरकाण्डश्चतुर्थः ॥ ४ ॥ पश्चखरकाण्डः। स्थादाच्चरितकं हासनग्वघातविशेषयोः । कक्षावेक्षकः शुद्धान्तपालकोद्यानपालयोः ।। द्वाःस्थे खिड़े कवौ रङ्गाजीवेऽथ कटखादकः । खादके काचकलशे गालबलिपुष्टयो: ।।१७१७ कृमिकण्टकं चित्रापामुदुम्यरविडङ्गयोः । स्थागोजागरिकं भक्ष्यकारके मगलेऽपि च ।। १७१८ १. सह कटावर्तते सकटाक्ष.' इति टीका. 'सङ्कटाक्षस्तु' ग-घ. २. 'लयणो राक्षसस्तस्य माता तलि- न्' इत्यनेकार्थकैरवाकरकौमुदी. ३. 'भील जस्यति नीलसा' इति टीका. 'नीलाजसा' ग-घ. ४. 'मलोऽस्सास्ति मलीमसम्' इति टीका, 'मलीमसः' ख-ग-घ. ५. रसगो' ग घ. ६. 'सर्वरासस्नु' ग-घ, ७. 'वाद्यभाण्डे च देशे च पडूसान्वितवस्तुनि । अव' खः 'वाद्यभेदेऽवन' ग-घ. ८. 'अवग्रहो ज्ञानभेदे अस्वातन्य ग' इति ख-पुस्तफस्य पाठः, ९. 'अनुकुलवान् ग-य. १०. 'गन्ध वहति गन्धवहः, लिहादित्वादक्' इति टीका. 'गन्धः वाह' ग-घ. ११. 'मूल्ये च समहे' ग-घ. १२. इति धनुश्चिहान्तर्गतपाटो ग-घ-पुस्तकयोटितः. १३. इत. प्राक् 'मदासहा स्यादम्लानकुसुमे पुण्यपि' इति ख-पुस्तकेऽधिकः पाठः. १४. इति धनुश्चिान्तर्गवपाठः ख-पुस्तके त्रुटित.. १५. 'पि ख. १६. शृङ्गारे वलिपुच्छयो: ग-घ. १७. 'उपकारिका पिष्टभेदोपकारेशवे. रमसु' इत्यधिकः पाठः ख पुस्तके.

·५ पशस्वरकाण्डः। चिलिमिलिका खद्योते कण्ठीभेदे तडित्यपि | जलङ्करङ्क: स्थान्मधे नालिकेरतरोः फले॥ १७१९ शङ्ख नैवफलिका तु नवे नवरजः खियाम् । नागवारिको गणिस्थराजे राजेमहरितपे ॥ १७२० चित्रमेखले गरुडेऽप्यप साद्वयवहारिका । लोकयात्रेमुदीवर्द्धनीष्वथ त्रीहिराजिकः ॥ १७२१ चीनान्ने कामलिकायामप्यथो शतपविका । स्याद्वैचादूर्वयोः शीतचम्पको दोपतर्पणौ ॥ १७२२ हेमपुष्पकश्चम्पके हेमपुप्पिका यूधिका । मलिनमुखस्तु गोलाकूले प्रेतेऽनले खले ।। १७२३ शीतमयूखः कपूरे चन्द्रेऽथ सर्वतोमुखः । विधावात्मनि द्रे च सर्वतोमुखमम्युखम् ॥ १७२४ कथाप्रसनो वांतूले विषस्य च चिकित्सके । नाडीतरङ्गः कोकोले हिण्डके रतहिण्डके ।।१७२५ रतनारीचो मन्मथे शुनि स्त्रीणां च सीत्कृतौ । ऋपभध्वजः प्रथमजिनेन्द्र शशिशेखरे ॥१७२६ मुनिभेप त्वैगस्तिपथ्यायां लड़नेऽपि च । दशनोच्छिष्टो निःश्वासे चुम्बने दन्तवाससि ॥१७२७ अवग्रहणं रीदायां रोधनेऽथावतारणम् । वस्राञ्चलार्चने भूतावेशेऽथ प्रविदारणम् ॥ १७२८ दारणे युधि च परिभाषणं तु प्रजापने । नियमे निन्दोपालम्भोक्तो चाधो मत्तवारणः ॥ १७२९ प्रासादवीधीयरण्डे मत्तहस्तिन्याश्रये । मण्डूकपर्णो रेलकक्षोणकयोः कपीतने ।। मण्डूकपर्णी मनिष्टाग्राहयो!जिविकोपधे । स्याद्रोमहर्पणाख्या तु"रोमोद्गमे विभौतके ॥ १७३१ वातरायणः कचे सायके शरसंक्रमे | निष्प्रयोजननरे चाप्यवलोकितमीक्षिते ।। १७३२ अवलोकितस्तु बुद्धेऽपराजितोऽच्युते हरे । अजितेऽपराजिता तु दुर्गाश्वेताजयन्त्यपि ॥ १७३३ उपधूपित आसन्नमरणे धूपितेऽपि च | स्याद्गणाधिपतिर्विननायके पार्वतीपतौ ।। १७३४ पृथिवीपतिस्तु भूपे कृतान्ते ऋषभौषधौ । मूर्दाभिषिक्तः अंधाने क्षत्रियक्षितिपालयोः ॥ १७३५ यादसांपतिः पोश्यब्ध्योर्वसन्तदूत ाम्रके । पिके पञ्चमरागे वसन्तदूत्यतिमुक्तके ।। पोटलायामथ सहस्रपादो यज्ञपूरुषे । कारण्ठसूर्ययोर्योजनगन्धा व्यासमातरि ॥ कस्तूरीशीतयोश्चातिसर्जनं वधदानयोः । अपवर्जन निर्वाणे परित्यागे विहायिते ॥ १७३८ अभिनिष्ठानस्तु वर्णे विसर्गेऽथानुवासनम् । नेहने धूपने चान्तावसायी श्वपचे मुंनो ।। १७३९ स्यादुपस्पर्शनं लाने स्पर्शचमनयोरपि । उपसंपन्नं पर्याप्त संस्कृतप्राप्तयोमती ॥ १७४० १. 'नारिकेर' ग-य. २. 'जललताया च जलनायको मत्स्यके । काकाच्या राजशपरे नवफलिका नूतने ॥ नयनातरजो नार्यामप्यथो नागवादिकः । गणिसराजे गरडे राजकुञ्जरहस्तिपे ॥ इति ख पुस्तकेऽधिकः पाठः. ३. 'गणिस्वराजो वृक्षः' इति टी. 'गणस्थरा' ग-घ. ४. 'के ग्रोक्तः स्यादयो व्य' ख. ५. 'मोहियद्धाजयोऽस्य मीहिराजिकः' इति टीका, 'नीहिराजकः' ग घ. ६. 'ऋचा' ग-घ, ७. दिनत' ग-ध, ८. 'अनिले' गघ. ९. 'भद्रे च' ग-घ. १०. 'वार्तायाम्' ग घ. २१. 'कङ्कोले ख. १२. "हिंसके ख. १३. 'अगति- पथ्या हरीतकीभेदः' इति टीका, १४. 'भूतावशेषे' ग-ध. १५. 'रत्नके शोणके च' क-ख. १६. 'रोमाञ्चे च' ख. १७. 'उन्मते निष्प्रयोजनपूरुषे । काण्डे च करपने च कटे च शरसंक्रमे ॥ समुद्धरणं वान्तान्ते जल्स्सोद्धरणे प्रहे: । अवलोकितस्तु बुद्धत्ववलोकितमीक्षिते ॥ स्यादपराजितो विष्णौ श्रीकण्ठे निष्पराजये । अपराजिता नु दुर्गा श्वेता चापि जयन्तिका।' इति ख-पुस्तकस्थः पाठः. १८. 'भूपाले प्रधाने धनियेऽपि च' इति ख पुसकसः पाट:. १९. 'रम्भोधौ प्रतीचीदिक्पतावपि' इति ख-पुस्तक एवम्. २०. 'चूते स्थापिकपञ्चमरागयोः' इति ख पु- स्तके. २१. 'वसन्तती पाटलायामतिमुक्ताभूहि । सहस्रपादः कारण्डे भास्करे यशपूरुषे ।। योजनगन्धा फस्यों सीताया व्यासमातरि ।' अत्रैव पाठः स पुस्तके. २२. 'मुवणे स. २३, इतः परम् 'अपसर्जनं तु दाने परित्यागेऽतिसर्जनम् । विश्राणने च हिंसायामादेशे सेवकस्य च ॥ इत्यधिकः पाठः स-पुस्तके. २४. 'ते' स.

·अभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्थसंग्रहः । कैलानुनादी चटके चचरीके कापिञ्जले । गन्धमादनः कप्यद्रिभिदोलिनि गन्धके । १७४१ गन्धमादनी सुरायामय जायानुजीविनः । वकाश्विननटदुःस्थाः स्याजूमकेतनोऽनले ॥ १७४२ प्रहभेदे च प्रतिपादनं वोधनदानयोः । पझलान्छनो धनदे लोकेशे रविवेधसोः।। १७४३ पद्मलाञ्छना तारायां सरस्वत्सां श्रियामपि । पीतचन्दनं स्यादरिद्रायां कश्मीरजन्मनि ।।१७४४ महारजनं कुसुम्भे स्वर्णेऽथ मधुसूदनः । भ्रंमरे केशवे मृत्युवञ्चनः श्रीफले हरे॥ १७४५ द्रोणकाकेऽप्यप घरचन्दनं देवदारुणि | कालेपे वरणिन्यङ्गनालामाप्रियङ्गुषु ।। १७४६ रोचनायां हरिद्रायामय स्थाच्छकुलादनी । केटामांसीपिचुलिकाजलपिपलिकासु च ।। १७४७ शालकायनो नन्प्योः स्याच्छेतवाहनः शशी । पार्षेऽथ सहप्रवेधी चुके सहस्रवेधि तु ॥१७४८ हिनौ चामरपुप्पस्तु केतके चूतकाशयोः । गोरक्षजम्बूर्गोधूमधान्ये गोरक्षतण्टुले । १७४९ धूलीकदम्बस्तिनिशे नीपे वरुणपादपे । शंगालजम्यूगोटुम्बे फले च यदरीतरोः ।। १७५० अभ्युपगमः समीपागमने स्वीकृतावपि । नक्षत्रनेमिः शीतांशुरेवत्यौत्तानपादिपु । १७५१ कालानुसार्य शैलेपे फालेये शिशिपातरौ । अथ स्पामुग्धतालीयं दुग्धाप्रदुग्धफेनयोः ।। १७५२ वृषाकपायी जीवन्यां शतावर्युमयोः श्रियाम् । उत्पलपत्रमुत्पलदले स्त्रीणां नखक्षते ॥ १७५३ कपिलधारा त्रिदशापगायां तीर्थमिद्यपि । तमालपत्रं तिलके तापिच्छे पत्रकेऽपि च ॥ १७५४ तालीसपत्रं तु तामलक्यां तालीसके कचित् । पादचत्वरः करके परदोपैकभापिणि ॥ १७५५ सैकते छगलेऽश्वत्पद्रुमेऽथ पांसुचामरः । वीपके प्रशंसायां दूर्वाधिततटी भुवि ॥ १७५६ पुरोटौ धूलिगुच्छे पीतकावेरं तु कुङ्कुमे । पित्तले वस्वीकसारा विन्द्रस्य धनदस्य च ॥ १७५७ 'नलिनीपुर्योर्विप्रतिसारस्वनुशये रुपि । कोकृत्ये सर्वतोभद्रस्वोकोभित्कायचित्रगोः ।। १७५८ निम्बेऽथ सर्वतोभद्रा गम्भार्या नटयोपिति । समभिहारस्वाभीक्ष्णे भृशाऽथासुतीवलः ॥१७५९ शौण्डिके यज्वन्युद्दण्डपालो मत्स्याहिभेदयोः । स्यादेककुण्डलो बलभद्रे किंपुरुषेश्वरे ॥ १७६० कृपीटपालस्तु केनिपाते जलनिधावपि । स्यात्पाण्डुकम्बलः श्वेतकम्बलमावभेदयोः ॥ १७६१ १. 'कलं मनोरामनुवदति कलानुनादी' इति टीका. 'कालानुनादी' ख. २. 'अलौ च' ग-ध. ३. 'नटा- श्विनबकदुःस्था:' ख. ४. 'इत्येतच्छातकुमकुसुम्भयोः । मधुसूदनसंज्ञा तु भ्रमरे यनमालिनि । स्यान्मृत्युवञ्चनः शंभी श्रीफलद्रोणकाकयोः । वरचन्दनमाख्यातं कालेये देवदारुणि । स्याद्वरवर्णिनी लाक्षाहरिदारोचनासु च । स्त्रीरत्ने च प्रियही च स्यादयो शकुलादनी ।' एवं पाठः ख-पुस्तके. ५. 'कटवीमांसीपिञ्चलिका' खा 'कटुमासी किञ्चलिका' ग-घ. ६. 'शालकायनशब्दः स्सादृचिभेदेऽपि नन्दिनि । शिवकीर्तनशब्दस्तु भृङ्गिरीटे मुरद्विपि । श्वेतवाहन इत्याख्या शशाके च घनंजये । स्यात्पष्ठिहायनो धान्यविशेपे च मतङ्गो । सहस्रवेधी चुके स्यात्स- हस्रयेधि रामठे । हरिचन्दनमाम्नातगोशी देवपादपै । हरिवाहन इत्युक्तो मारकरामरनाथयोः । भवेचामर- पुष्पस्नु के' इत्यधिक ख-पुस्तके पाठः. ७. धूलोकदम्योऽस्तिनिशे ग-च, ८. 'गोडम्ब औषधम्' इति टीका. 'गोडिने ग-ध. ९. 'कालानुसार्यः' ग घ. १०. 'दुग्धाने दुग्ध' स. ११. इतः प्रार 'भवेत्प्रवचनीयाख्या प्रवाध्ये च प्रवक्तार' इत्यधिकः पाठः -पुस्तके, १२. 'तापिच्छरतमाला' इति टीका. 'तापिन्छ गच. १३. 'पांशु' ग-ध. १४. 'वस्वौकसारा' ग-घ. १५. 'पुरीनलिन्योवि स्व. १६. 'गम्भारी श्रीपर्णीदृशः' इति टीका. 'गम्भीर्याम्' स. १७. 'भृशायें पौनःपुन्येऽपि कथ्यते । आसुतीवलशब्दस्तु यज्ञकर्तरि शौण्डिके । भवे. दुद्दण्डपालतु मत्स्यसर्पप्रभेदयोः । एककुण्डल इत्येष बलभद्रे धनाविषे । कृपीटपालशब्दस्तु केनिपाते पयो- निधौ । कूटपाकलो गजपित्तज्वरे पाकमारुते ॥' इत्यधिकः पाठः ख-पुस्तके. । - ·अन्यपाधिकारः। ६७ सुरतताली शिरसग्दूत्योरथाशितंभवः भन्नादौ तृप्तौ च नभश्चमसश्चन्द्रमाययोः ।। १७६२ चित्रापूपे हिइनिर्यासो हिङ्गुरसनिम्ययोः । हिरण्यरेता ज्वलने सहस्रकिरणेऽपि च ।। १७६३ इत्यावार्य हेमचन्द्रविरचिनेऽनेकार्थसंग्रहे पञ्चस्तरकाण्डः पञ्चमः ॥ ५ ॥ पट्सरकाण्डः। ग्राममहरिका युद्धशङ्गयोर्मातुलपुत्रका । धत्तूरकस्य च फले मातुलस्य च नन्दने । १७६४ लूतामर्कटकः पुत्रीनवमालिकयोः कपो । वर्णविडोलकः काव्यच्छयाहरसंधिचोरयोः ।। १७६५ सिन्दूरतिलको हस्ती सिन्दूरतिलकाङ्गना । दोहदलक्षणं गर्भ स्यात्संधी यौवनस्य च ॥१७६६ यौवनलक्षणं वक्षोरहे च लवणिनि च । अर्द्धपारापतचित्रकण्टे स्पात्तित्तिरारपि ॥ प्रत्युद्गमनीयमुपस्थेये धौतांशुकद्वये । विप्वक्सेनप्रिया त्रायमाणोपध्यां श्रियामपि ।। १७६८ इत्याचार्य हेमचन्द्रविरचितेऽनेकार्यसंग्रहे पट्रस्वरकाण्डः पठ- ॥ ६॥ १७६७ अव्ययाधिकारः। अधाव्ययानि वक्ष्यन्ते प्राग्वदेव स्वररामात् । अस्वल्पार्थेऽप्यभावेऽपि स्यादा स्मरणवाक्ययोः॥१७६९ आडीपदर्थेऽभिव्याप्ती क्रियायोगेऽवधावपि । आस्यादवकृतिस्मृत्योराः संतापप्रकोपयोः ।। १७७० इ स्यात्खेदे प्रकोपोर्तावी मोघे दुःखभावने । प्रत्यक्षे सनिधौ चाप्यु रोपोक्त्यामनणार्पयोः ॥१७७१ उत्प्राधान्ये प्रकाशे च प्रावस्यास्वास्थ्यशक्तियु । विभागे यन्धने मोक्षभावे लाभोलकर्मणोः ॥ १७७२ उ मोडलीकृतौ रोपेऽप्यूं प्रश्ने रोपवाचि च। ऋ कुत्सावाक्ययोरेऐ हेहैशब्दाविव स्मृतौ ॥ १७७३ आमन्त्रणाह्वानयोरों प्रणवेऽङ्गीकृतापि । ओऔशब्दौ तु होहौ च हतौ संबोधनेऽपि च ॥ १७७४ कु पापीयसि कुत्सायामीपदर्थे निवारणे । के सुखे वारिशिरसोः किं प्रश्ने कुत्सितेऽपि च ॥१७७५ । चान्योन्यासमाहारान्याचयेषु समुभये । हेतौ पक्षान्तरे तुल्ययोगिताविनियोगयोः।। १७७६ १. 'मन्त्रचूर्णलमिच्छन्ति वशीकरणवेदिनि । डाकिनीदोषमन्त्री कुशाम्बुप्रोक्षणेऽपि च । भवेत्सुरतताली तु दूतिवाया शिर.सजि । आशितंभवमन्नादावाशितंभवस्तर्पणे । स्यादापादभवो भीमे नवीनजलदेऽपि च । स्यान्नभश्चमसश्चन्द्रेचिवायूपेन्द्रजालयो । हिमुनिर्यास इत्येप निम्बे हिङ्गुरसेऽपि च।' इति ख-पुस्तकेऽधिकः पाठः २. शृङ्गया ग्रामयुद्धेऽपि कीर्यते । स्यान्मदनशलाका तु सा कामोदयौषयो । मातुलपुत्रको धतूरमले मातु. लात्म' इति स-पुस्तकेऽधिकः पाठः. ३. 'नानचिकित्सकचातुर्मास्यव्रतकरे नरे। स्नानचिकित्सकं प्रोक्त नारीपुष्पतपस्ययोः ।।' इत्यधिकः ख-पुस्तके. ४. 'यौवनलक्षणा' ख, ५. इत.परम् 'समुद्रनवनीतं स्यात्पीयूपे च सुधाकरे' ख. ६. 'अर्धन पारापतोऽर्द्धपारापत , द्वावपि पक्षिभेदौ' इत्यनेकार्थकैरवाकरकौमुदी. ७. विष्वक्से- नप्रिया लक्ष्म्या त्रायमाणोषघायपि ख, 'विश्वक्सन' ग घ.८. 'अस्थादभावे स्वल्पार्थे निष्णावेप वनव्ययम्' ख. ९. 'अभिव्यचौ क्रियाभेदे ग घ.१०. 'आ स्यादाक्येच सरणे स्यादा वेधस्सनव्ययम्' ख.११. 'कामदेवेखनव्ययम्। हदु समावने क्रोधे ईलदम्या स्यादनव्ययम् । उ सबुद्धी षोत्तौ च शिववाची वनव्ययम् । उत्प्राधाम्ये प्रकाशे च' ख पुस्तकस्थपाठोऽयम्, १२. 'मोशे' स. १३. 'ऊ रक्षणे रक्षके व सूच्या स्यूतावनव्ययम् । * कुत्साया च वाक्ये च देवमातर्यनव्ययम् । म वाक्यकुत्सयोर्दैत्यजमन्यामप्यनव्ययम् । ल. कुत्सापा विस्मये च लशब्दोऽपि तदर्थकः । देवमातरि वाराहा क्रमातावप्यनव्ययौ । एऐशब्दौ तु हेहैवस्मृत्यामन्त्रणहूतिषु । क्रमाचतुर्भुजे शभावेऐ प्रो. तावनव्ययौ । भोमित्यनुमिती मोक्त प्रणवे चाप्युपक्रमे । ओऔशब्दौ तु होहौवत्सबुयादानयोर्मती । विधा. तरि क्रमादिष्णावोऔशब्दावनव्ययौ।' इत्येव ख पुस्तकस्थः पाठः. १४. 'मुखे' ख.

·१७८८ भभिधानसंग्रहः :-८ अनेकार्थसंग्रहः । पादपूरणेऽवधृतौ तु विशेपेऽवधारणे । समुश्ये पादपूर्ती धिग्निर्भर्त्सननिन्दयोः ॥ १७७७ निस्यात्क्षेपे भृशा प नित्यार्भे दानकर्मणि । संनिधानोपरमयोः संशयाश्रयराशिपु ॥ १७७८ मोक्षेऽन्तभावेऽधोभावे वन्धने कौशलेऽपि च । नु प्रभेऽनुशयेऽतीतार्थे विकल्पवितर्कयोः ॥१७७२ नत्रीपदर्थे सादृश्ये तद्विरुद्धतदन्ययोः । व्यविक्रमे स्वरूपार्थे निषेधाभावयोरपि ॥ १७८० निनिश्चये फ्रान्ताद्यर्थे निःशेपप्रतिषेधयोः । प्राक्पूर्वस्मिन्प्रभाते दिग्देशकालेवनन्तरे ॥ १७८१ अतीतेऽप्रेऽप्यथ प्र स्याद्गताद्यर्थप्रकर्षयोः । वा समुच्चय एवार्थे उपमानविकल्पयोः॥ १७८२ वि श्रेष्ठेऽतीते नानार्थे वै हेतौ पादपूरणे । शं कल्याणे सुखेऽर्थ स्वित्सरिप्रभवितर्कयोः ॥ १७८३ सं संगार्थे प्रकृष्टापे शोभनार्थसमार्थयो । स्मातीते पादपूर्ती ह संबुद्धौ पादपूरणे ॥ १७८४ हा शुंग्दुःखविषादेषु हि हेताववधारणे । विशेष पादपूर्ती च ही विस्मयविपादयोः ।। १७८५ दुःखहेतौ च ह रोपभाषणेऽनुनयेऽपि च । हुं वितर्के परिप्रश्ने स्यान्मनागल्पमन्दयोः ॥ १७८६ अङ्ग संबोधने हर्षे पुनरर्थे च किं च तु । साकल्यारम्भयोस्तिर्यस्यात्तिरश्चीनवक्रयोः ॥ १७८७ हिरुग्मध्ये विनाऽति प्रकर्षे लङ्घने भृशे । स्तुतावसंप्रतिक्षेपेऽप्यस्तु पीडानिषेधयोः । असूयायामनुज्ञायामाराङ्करसमीपयोः । इति स्वरूपे मांनिध्ये विवक्षानियमे मते ।। २७८९ हेतौ प्रकारप्रत्यक्षप्रकाशेष्ववधारणे । एवमर्षे समाप्तौ स्यादुत प्रश्नवितर्कयोः ।। १७९० समुचये विकल्पे च तावद्यावदिवावधौ । कार्येऽवधारणे माने प्रतीभूतभागयोः ॥ १७९१ प्रतिदाने प्रतिनिधौ चीप्सालक्षणयोरपि । पश्चात्प्रतीच्यां चरमे वतामन्त्रणखेदयोः ॥ १७९२ धृलाश्चर्यानुकम्पासु यद्वत्प्रभवितर्कयोः । शश्वत्सह पुननिये सकृत्सहैकवारयोः । १७९३ स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ साक्षात्प्रत्यक्षतुल्ययोः। हन्त दानेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः १७९४ 'निश्चपे च प्रमोदे चाप्यथो अथ समुच्चपे । मङ्गले संशयारम्भाधिकारानन्तरेषु च ॥ १७९५ भन्वादेशे प्रतिज्ञायां प्रसाफल्यगोरपि । तथा स्यानिश्वये पृष्ठप्रतिवाक्ये समुच्चये ॥ १७९६ यथा निदर्शने 'द्वौ तूदेशे निर्देशसाम्ययोः । हेतूपपत्तौ च वृथा त्वविधौ सादनईके ॥ १७९७ अनु लक्षणवीप्सेत्यंभूतभागेषु संनिधौ । सादृश्यायामहीनेषु पश्चादर्थसहार्ययोः ॥ १७९८ नन्वाक्षेपे परिप्रश्ने प्रयुक्ताववधारणे । वाक्यारम्भेऽप्यनुनयामन्त्रणानुज्ञयोरपि ॥ १७९९ नानापिनोभयानेकार्थे तु स्थाने तु कारणे । युक्ते साम्येऽप्यप स्तेयेऽपकृष्ट वर्जने मुदि ॥ १८०० विपर्यये वियोगे च निर्देशे विकृतावपि । अपि संभावनाशकागहणासु समुचये ।। १८०१ प्रभ युक्तपदार्थेषु कामचारक्रियासु च । उपासनेऽधिके होने सादृश्यप्रतिपत्नयोः॥ १८०२ तद्योगव्याप्तिपूमासु शकावारम्भदानयोः । दाक्षिण्याचार्यकरणदोपान्यानात्ययेषु च ॥ १८०३ १. 'पूर्णेऽवधूती च मु' ग-य. २. 'सधये यथा, निरेकमेकोऽपि निराकरोति' इति टीका. संभयाभयराशिपु' खा-घ-पुस्तकसः पाठः. ३. 'अनुग' ख; 'अनुशाये तीर्य स्यात्' ग-ध. ४. 'विशेष' ग-य. ५. 'अवान्तरे' न-ग-च. ६. 'अपि वित्स्विल्सन' ग-ध. ७. 'मधेगा' स. ८. 'समुपयोः' ग-घ, ९. इतःपरम् 'सु पूजायां भृशावानुमतिकसमृदिश' इति स्व-पुस्तकेऽधिकः पाठोऽयम्. १०. 'मुस' ग-ध. ११. 'अनुशये ग-य. १२. है लजायां निवारणे । मनागपे च मन्दे माग संबोधनहषयोः । पुनरय चाय किं च सकल्पारम्मयो. मतम् । मियक्तिरो| य च रिहगादी सनसपम्' । इत्येवं स-पुसफे. १३. ' प्रपा प. १४.'नित श गावत्तावदिवारपो' ग-य-पुस्तकयोरेवं पाठः. १५. 'प्रमादे' ग-प. १६. हेतू' ख. १५. 'मरणोधमनायो: ना.

·अव्ययाधिकारः। अभि वीप्सालक्षणयोरित्थंभूताभिमुख्ययोः । स्यादमा संनिधानार्थे सहाऽलं निवारणे ॥ १८०४ अलंकरणसामर्थ्यपर्याप्तिप्मेवधारणे । एवं प्रसारङ्गीकारेऽवधारणसमन्वयोः ।। १८०५ कथं प्रभे प्रकारार्थे संभ्रमे संभवेऽपि च । काममसूयानुगमे प्रकामेऽनुमतावपि ॥ १८०६ किमु संभावनायां विमर्श जोपं सुखे स्तुती । मौनलङ्घनपोश्चापि नाम प्राकाश्यकुत्सपोः॥१८०७ संभाव्याभ्युपगमयोरलीके विस्मये मुधि । नूनं त निश्चिते च प्राध्वं नानुकूलयोः ।। १८०८ भृशं प्रकऽत्यर्षे च सामि त्वर्थे जुगुप्सिते ! अपि प्रभेऽनुनये स्यादये क्रोधविपादयोः ॥१८०९ संभ्रमे स्मरणे चान्तरन्ते स्वीकारमध्ययोः । उरगुरुरीवदूरी विस्तारेऽङ्गीकृतावपि ॥ १८१० पराभिमुख्य प्राधान्ये विमोक्षप्रातिलोम्ययोः । गतिधर्षणहिंसासु भृशा विक्रमेऽपि च ।। १८११ परि व्याधावुपरमे वर्जने लक्षणादिषु । आलिङ्गने च शोके च पूजायां दोपकीर्तने । १८१२ भूपणे सर्वतोभावे व्याप्ती निवसनेऽपि च । पुरा भविष्यदासन्ने चिरातीतप्रवन्धयोः ॥ १८१३ पुनरमधमे भेदे किल संभाव्यवार्तयोः । हेयरुच्योरलोके च खलु वीप्सानिषेधयोः ।। १८१४ जिज्ञासागामनुनये वाक्यालंकरणेऽपि च । अवालम्बनर्विज्ञानवियोगव्याप्ति शुद्धिषु ॥ १८१५ एवीपम्ये परिभवे ईपदर्थेऽवधारणे । उपा रात्रौ तदन्ते च दोपा निशि निशामुखे ।। १८१६ महक्षु शीघे भृशे तत्त्वेऽतो हेतोरपदेशवत् । निर्देशे पथभ्यर्थे चेतो यतश्च विभागवत् ॥ १८१७ पञ्चम्यर्षे नियमे च तत आदौ कथान्तरे । पञ्चम्यर्षे परिप्रभे तिरोऽन्ती तिरश्चि च ॥ १८१८ नीचैः स्वैराल्पनीचेपु प्रादुर्नामप्रकाश्ययोः।पुरोऽ प्रथमे च स्थान्मियोऽन्योन्यरहस्यपि ॥ १८१९ अहा धिगर्थे शोके च करणार्थविषादयोः । अह क्षेपे नियोगे चाप्यहो प्रभविचारयोः ॥ १८२० सह संबन्धसादृश्ययोगपद्यसमृद्धिषु । साकल्ये विद्यमाने च हीही विस्मयहास्ययोः ।। १८२१ ननु च प्रश्ने दुष्टोक्तौ सम्यग्वादे स्तुतावपि । अपठु चारौ निर्दोष किमुत प्रश्नवादयोः ॥ १८२२ विकल्पेऽतिशये चापि पुरस्तात्मथमेऽमतः । पूर्वस्यां च पुराचे चाभीक्ष्णं शीघ्रप्रकर्षयो. ॥ १८२३ पौनःपुन्ये संतते चावश्यं निश्चयनित्ययोः । इदानी सांप्रतं वाक्यालंकारे तद्दिनं पुनः ॥ १८२४ दिनमध्ये प्रतिदिने सांप्रतं तूचितेऽधुना । समयानिकपा चान्तर्निकटे चान्तरा पुनः ॥ १८२५ विनार्थे संनिधौ मध्येऽभितोऽभिमुखकामयोः । समीपोभयतः शीप्रेप्यग्रतःप्रथमाप्रयोः॥१८२६ अन्ततोऽवयवोप्रेक्षा पश्चम्यर्थेषु शासने । पुरतोऽप्राद्ययोः पूर्वेधुर्धर्माहप्रभातयोः ।। १८२७ अहहेत्यद्भुते खेदेऽन्तरेणान्तर्विनार्ययोः । अहो बतानुकम्पायां खेदामन्त्रणयोरपि ॥ १८२८ इत्याचार्यहेमचन्द्रविरचितेऽनेकार्थसाहेऽव्ययाधिकारः। इति श्रीहेमचन्द्राचार्यविरचितोऽनेकार्थसंग्रहः समाः। ~~2922- १. निरर्थको' ग घ. २. 'च वारणे' ख. ३. 'रोपमयोरगीकारेऽवधारणे' ख. ४. 'उ'ररी चोररी च ग-घ. ५. 'शुण्ठ्यासु' ग-घ. ६. इतःपरम् 'प्रागः प्राकाश्ये वृत्तौ स्यात्सभाव्येऽपि प्रयुज्यते' ख. ७. 'प्रतीपयोः' ग-, ८. 'विक्रान्त' ग-घ, ९. 'इवौ' ख. १०. इतःपरम् 'शनै शनैश्चरे खैरे संहः साहसतेजसो.' ख. ११. 'मपूज्जातः विपि, महा' इति टीका, 'अहो' ख-ग-ध. १२. 'नपूर्वाज्जहाते.:, 'अहं' इति टीका. 'आह' ख-ग-ध. १३. 'अनु च' ख. १४. 'मानार्थे ग घ. १५, 'समयो' ग-घ, १६. 'अवसितोप्रे ख, ·॥ श्रीः ॥ अभिधानसंग्रहः । (९) श्रीहेमचन्द्राचार्यविरचितो निघण्टुशेषः । विहितकानानार्थदेश्यशब्दसमुच्चयः । निघण्टुशेष यक्ष्येऽहं नवाईत्पादपकनम् ।। ....................................... ॥ .." । ........ ।........... •o' or"४, .................... ॥ ............................................ ....................................... .......... ................. ॥ ॥ .............. ............................................ ॥ ............. ............" ૨૨ ...........। ............ ........ ........... ............................................ ...""पुष्पः गुफवृक्षः शुकप्रियः । कपीतनः कर्णपूरो भण्डितः सामरकलः ।। पाटल्यां पाटला स्थाली मोघा तोयाधिवासिनी । वसन्तकामयोती ""कुन्ती कालन्तिका ।। १९ अन्यस्यां तब तु श्वेता पाटला काहपाटला । शीतला श्वेतकुम्भोका कुवेराक्षी फले रहा ॥ भगुरारगुहाई वंशिक विश्वरूपकम् । कृमिजं प्रवरं राजाई योगजमनाकम् ।। मलिगन्धेऽत्र मङ्गल्या कृष्ये तु काफतुण्डफः । श्रीखण्टे सान्मलयजं चन्दनं श्वेवचन्दनम || २२ गौशीर्षक गन्धसारं भद्रश्रीस्लैलपणिकम् । फलको सुरभिः सारं महाई रोहोरयम् ।।

·२७ २ अभिधानसंग्रहः-९ निघण्टुशेषः । अध वयंरके श्वेतं निर्गन्धं बर्बरोद्भवम् । स्याद्रक्तचन्दने क्षुद्रचन्दनं भास्करप्रियम् ॥ २४ ताम्रसारं रक्तसारं लोहितं हरिचन्दनम् । कुचन्दने तु पत्राई पत्तङ्गं पट्टरञ्जनम् ॥ २५ सुरङ्गकं रक्तकाष्ठं पत्तूरं तिलाणका । अथ द्रुमोत्पलव्याधः परित्याधः मुगन्धकः ।। निर्गन्धेऽस्मिन्कर्णिकारो निपीधः पीतपुष्पको । 'नागे तु महानागः केसरो रककेसरः ।। देववल्लभकुम्भीको तुङ्गः पुरुपनामकः । अयागस्त्ये वङ्गसेनः शुकनासो मुनिद्रुमः ॥. २८ करवीरे कणवीरः श्वेतपुप्पोऽश्वमारकः । प्रतिहासः शतप्राशोऽश्वरोधः कुमुदोद्भवः ।। २९ रक्तपुप्पेऽत्र लगुडचण्डातश्चण्डगुल्मको । कालस्कन्धस्तमाले स्यात्तापिच्छो रातो वसुः ।। तमालपत्रे वनाख्यं रोमशं तामसं दलम् । सूक्ष्मैलायां चन्द्रयाला द्राविडी निष्कुटियुटिः ॥ ३१ कपोतवर्णिका तुन्छा कोरङ्गी बहुला तुला । स्थूलैलायां वृहदेला भला खक्सुगन्धिका ।। त्रिदिवोद्भवा च पृथ्वीका कर्णिका त्रिपुटा पुटा । कर्पूरे धनसार: स्याद्धिमाहो हिमवालुकः ॥ ३३ सिताघ्रः शीतलरजः स्फटिकश्चन्द्रनामकः । ककोलके कटुफलं कोमकं मागधोत्थितम् ॥ कोलं कोषफलं कोरं मारीचं द्वीपमित्यपि । लवङ्गे शिपरं दिव्यं भृङ्गारं वारिज लवम् ॥ श्रीपुष्पं श्यावयं देवपुष्पं चन्दनपुष्पकम् । नलिकायां कपोताझिनिर्मध्या शुषिरा नटी। धमन्यजनकेशी च शून्या विद्रुमवल्लयपि । अतिमुक्ते मण्डकः स्यात्पुण्डूको भ्रमरोत्सवः ।। पराश्रयः सुवासन्ती कामुको माधवी लता । पिप्पले बोधिरश्वत्थः श्रीवृक्षवलपत्रकः ॥ ३८ मङ्गल्यः केशवायास: श्यामलो द्विरदाशनः ! गर्दभाण्डे कन्दराल छायावृक्षः कमण्डलुः ।। प्लसो वटप्लवः शुङ्गी सुपार्श्वश्चारुदर्शनः । कपीतने कपीनः स्यात्पीतनप्लवकावपि । कर्पटो पर्कटी प्लक्षः सतीदो लक्षणे नटी । वटे वैश्रवणावासो न्यग्रोधो बहुपार्द्धवः।। स्कन्धजन्मारक्तफलः क्षीरी शुङ्गो वनस्पतिः । उदुम्बरे जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः।। सदाफलो वसुवृक्षः श्वेतवल्को मशक्यपि | काकोदुम्बरिकायां तु फाल्गुनी फल्गुवाटिका ॥ ४३ फलारानी फलभारी फलयूर्जघनेफला । राजादने तु राजन्या क्षीरिका प्रियदर्शनः ॥ कपिनियो रढस्कन्धो मधुराजफलो नृपः । पियाले तु राजवृक्षो बहुवल्को धनुप्पटः ॥ सन्नकटुः खरस्कन्धश्चारस्तापसवल्लभः । आग्नातके वर्पपाकी कपिनूतः कपिप्रियः ॥ कपीतनः पीतनकस्तनुक्षीरोऽनपाटफः । ॥ अर्के विकीरण............................... । क्षीरापों राजार्के खलक गणरूपकः ।। एकाष्ठीलः सदापुप्पो मन्दारम्य प्रतापसः । त्रुट्यां वसो महावृक्षोऽसिपन्नः बुक्सुधा गुडा ॥ ४९ समन्तदुग्धा सेहुण्टः शण्डेरी चक्रकण्टकः । करमर्दै करमदः कराम्रकसुपेणको । स्थलपर्केट आविमः कृष्णपारुफलोऽपि च | जम्बारे जम्भलो जम्भो जम्भीलो दन्तहर्षणः ॥ ११ वफशोधी दन्तशटो गम्भीरो रोचनोऽपि च । करुणे तु छागलाख्यो मल्लिकाकुसुमः प्रियः ॥ ५२ वीजपूरे पीजपूर्णः पूरकः फलपूरकः । सपूरको मातुलुङ्गः केसराम्लोऽम्लकैसरः ॥ पराम्लो पीजको लुङ्गो रुचको मध्यकेसरः । कृमिनो गन्धकुमुमः फेसरी साधुपादपः ॥ मातुलुङ्गी वर्धमाना मधुरा मधुकर्कटी । मधुवही पूतिपुषा देवदूती महाबला ॥ अम्लिकायां भुफ्रिकाम्ला शुक्तिकाम्लो चिकाम्लिपायुक्रा विद्या तिन्तिडीका तिन्तिडीगुरुपुष्पिका।। ४२ ...................... ४८. ५० ·.. १ वृक्षकाण्डः। वृक्षाम्ले स्यादम्लपक्षस्तिन्तिडीको भहीरुहः । शाकाम्लमम्लशाकं चाम्लपूरो रक्तपूरकः ॥ अपाम्लवेतसे भीमो भेदनी रक्तपूरकः । रुधिरस्रावकशुक्रं मांसारिचर्चाभिकप्रियः ।। शाखाम्लो घेतसोऽम्लोऽम्लस्तिन्तिडीको रसाम्लकः स शङ्खद्रावको हीनो लौहद्रावक उत्तमः॥५९ तावेव तु शतवेधिसहस्रवेधिनी क्रमात् । कपित्ये वानरावासो गन्धपत्रः कपिप्रियः ।। ६० पुष्पफलो दधिफलो दधिरथमाहिमन्मथाः । अक्षिस्वंदो दन्तशठो राजामश्विरपाक्यपि । अश्मन्तके श्लक्ष्णपत्रः पाषाणावूक इन्द्रकः । अम्लपत्रस्ताम्रपत्रः कुशली यमलच्छदः ॥ ૬૨ नार) स्यानागरगरत्वमुगन्धो मुखमियः । ऐर यतो योगसारो योगी तमाधिवासनः || खदिरे स्थादकसारः कण्टकी दन्तधावनः । गायत्री चलपत्रश्च बहुशल्यः क्षितिक्षमः ।। सिंते तु तत्र कदरः काकः कुब्जकण्टकः ! सोमवत्को नेमिवृक्षः श्वेतसारः पधिद्रुमः ॥ ६५ विट्खदिरे विरिमिदो गोधास्कन्धो रिमेदकः । अहिमारो रिमः पूयरिमेदो मुखशोधनः ।। . ६६ शाल्मली तूलिनी मोचा पिच्छिला विरजाविता । कुकुटी पूरणी रक्तकुसुमा घुणवल्लभा ॥ कण्टकाढ्या नलफली पिच्छा तु तस्य वेष्टकः 1 फुरिसते शाल्मली प्रोक्तो रोचनः फूटशाल्मलिः ६८ शिशिपायां महाश्यामा पिच्छिला पाण्डुरच्छदा । कृष्णसाराङ्गारवर्णागुरुरल्पा तु शिशिपा ।। ६९ कुशिशिपा भरमगर्भा कपिला भस्मपिङ्गला । यदयी कुलिः कोलिः कर्कन्धुः फेनिलउदा॥ ७० राष्ट्रवृद्धिकरी कोली सौवीरी वशिल्पिका । घुटा घोण्टा कुहा घोहा व्याघ्रधनग्वीयपि ॥ ७१ शम्यां साफला लक्ष्मीः शिया तुङ्गामिपादपः । अजप्रिया भरमकाष्ठा शंकरः शिवंकीलिका । ७२ शिवलोमायतफला लोमपामविनाशिनी । मङ्गल्या शुचिपत्रा च फले तरयास्तु सागरः ।। इङ्गुन्द्यां तापसतरुर्मार्जारः कण्टकीटकः । बिन्दुकस्तिक्तमजा च पूतिपुष्पफलोऽपि च । गुग्गुलौ तु पुरो दुर्गों महिपाक्षः पलङ्कपः । जटायुः कालनिर्यासो वासवोलूकनामकः ।। मत्तंचरः शिवधूपः कुम्भोलूखलकः शिवः । पारिभद्रे निम्यतर्मन्दारः पारिजातकः ।। करीरे स्सात्तीक्ष्णसारः शाकपुष्पो मृदुफलः । मरुजन्मा तथा पत्रो प्रन्धिलककरावपि । विककते सुवाक्षो प्रन्धिलः खादुकण्टकः । केकणिः काफपादश्च व्याघ्रपादोपफण्टकः ।। विस्वे महाफलः याः शलादुः पूर्तिमारुतः । महाकपित्थं शाण्डिल्यः शैलूयो नीलमलिका ॥ ७९ श्रीवासः श्रीफलो हृद्यगन्धो मालूरकर्कटौ । हरीतक्यां जया पथ्या हैमवत्यभपामृता ।। कायस्था पूतना चेतक्यव्यथा श्रेयसी शिवा । विभीतके भूतवासो वासन्तोऽक्षो वहेटकः ।। ८१ संवर्तकः कर्षफलः कलियासः कलिद्रुमः । कर्पो दोयो मधुवीमो धर्मद्वेषी यिमेदयः ।। भामलक्यां शिवाधात्री वपस्या पदसामृता । पर्वकाच्या तिप्यफला माफन्दी श्रीफला च सा ८३ भरणावमिमन्धः स्यात्तारी वैजयन्तिका । जया जयन्ती नादेयी श्रीपर्णी गणिसारिका ।। तेजोमन्यो हविर्मन्पो........."वहिशोधनः । मरलो दुन्दको दीर्य..."न्सधार कुटनरः॥८५ सोनाकः शोपणो जम्मुः शुकनासः कटंभरः ३ मयूरनकट सहकः प्रिपनीरकः ॥ मण्डूकपर्णः परो! गोपवृक्षो मुनिद्रुमः । शिप्रो शोमाञ्जनस्लोरणगन्धो मूलारामः ॥ विध्यरातिः काक्षीवो मुखभन्नः सुमनः । शोभीरः सरङ्गी च मोषको मधुरजनः ।। तेऽत्र भेतमरि र तु मधुशिकः । तिनिशे रहनेमिसुरो रपसाथ फः ॥ ७७ ७८ ८७ ८८ ·अभिधानसंग्रहः-९ निघण्णुशेषः । दीर्घवृक्षश्च कचरो रचनामातिमुक्तकः । अश्मगर्भः सर्वसारः क्रमसंधारणोऽपि च ॥ पलाशे किंशुकः पर्णः......"त्रिपत्रकः । त्रिवृताख्यो रक्तपुप्पो वीजस्नेहः समिद्वरः ॥ क्षारश्रेष्टो बातपोधो याज्ञिको ग्रहपादपः। धवे भारोद्वहो गौरः सकटाक्षो धुरंधरः॥ ९२ कुलावो नन्दिनश्चापि सितः कृष्णश्च स द्विधा । श्रीपण्यो काश्मरी कृष्णा वृन्तिका मधुपर्णिका ९३ गम्भारी सर्वतोभद्रा कट्फला भद्रपर्णिका । विहीरा कुमुदाहारी महाकुम्भी च कश्मरी ।। नित्यभद्रा महाभद्रा काश्मयों मधुपर्ण्यपि । सप्तच्छदे शुक्तिपर्णो गन्धपुष्पः सवर्णकः ॥ स्थूलपर्णो दीपवृक्षः शारदो विपमच्छदः । मदगन्धिविशालत्वकुग्गजद्विदशाल्मलीदलः ॥ शिरोरुगेंहविटपः सुमनो ग्रहनाशनः । आरग्वधे कृतमाल: कर्णिकारः सुवर्णकः ॥ पीतपुष्यो दीर्घफलः शम्पाकचतुरङ्गुलः । व्याधिहा रेवतः स्थूलः प्राहो राजपादपः ॥ आरोग्यशिम्पिका कर्णी वर्णशेफालिकेत्यपि । बीजके प्रिंयकः शौरिौँरो बन्धूकपुष्पकः ।। कृष्णसों महासर्जः कल्याण: पीवरोऽसनः। महाशालः पातशालो जीवकः प्रियशालकः॥ १०० सुगन्धि लनिर्यासस्तिष्यपुष्पोऽलकप्रियः । स तु द्विधा शिखिनीयः श्रेष्ठो गोमूत्रगन्धकः ॥ १०१ अश्वकणे दीर्यपत्रः कपायः सससंबरः । सर्जक:...""शूरः कार्यशालो लवातरुः॥ अर्जुने ककुभः सेव्यः सुवर्णो धूर्तपादपः । देवशाकः शक्रतरनदीसोंऽर्जुनाभिधः॥ शाके कोलफलो हा दारुर्योगी हलीमकः । गन्धसारः स्थिरसारः स्थिरको ध्रुवसाधनः ॥ १०४ अभ्रं.."महापत्री बलसारो पलप्रभः । धर्मणे तु धनुर्वृक्षो गोत्रवृक्षो रुजासहः ॥ महायलो महाक्षी राजाहो धन्वनः फलम् । सादुफलो मृत्युफलः सारवृक्षः सुतेजनः ॥ १०६ सिल्लके तु सिद्धक्षः कोलिपत्रे तु जोरणः । महापत्रे लगादी स्याद्विपशङ्क: पलाशकः ।। पारिभद्रे दुफिलिम किलिमं देववल्लभः । दारु यस्नेहविदं च देवहः सर्गजो द्रुमः ।। •१०८ पीतपूतिमहादेवमनेन्द्रा काप्टदारुणी ! मधूके' शाकः स्यान्माधवो मधुको मधुः ।। मधुष्ठीलो मधुष्टालो मधुकाष्टो मधुस्रवः । रोभकोपमधगुडपुप्पो गोलफलोऽपि च | जलजेऽस्मिन्मधलः स्यादिग्जिो दीर्घपत्रकः । तीरपक्षो गौरशालो हस्वपुष्पफलोऽपि च ।। तिन्दुके रफूर्जकस्तुष्टः कालस्कन्धो विरूपकः । निःसन्दनः कालशाको द्रावणो नीलसारकः१११२ द्वितीयतिन्दुके फालस्तिन्दुर्मर्फटतिन्दुकः । काफेन्दुकः काकपीलुः फुपीलूकुलकावपि । १२३ रो लोभः सिते तत्र शायरसनुवल्कलः | उत्सादनो महारोमो नम्मः शयरपादपः ॥ रत्ते तु पट्टिका तिल्यः पट्टीलाक्षाप्रसादनः । तिरीटो मार्जनश्चिल्ली कानीनः अमुकः शिशुः ॥ ११५ स्थलयको वृहत्पत्रः कृष्णरोधे तु गालवः । मूमें भुजो बहुपटी मृदुवल्को मृदुश्छदः ।। रेखापत्रमत्रपत्रो याहुवचनर्मिणावपि । सेप्मान्तके भूतवृक्षः पिच्छितो द्विजकुरिसतः ॥ ११७ वसन्तपुसुमः शेलुः फफेलुर्नेसशाटकः । विपघाती बहुपारः शीत उहालकस्तथा ॥ ११८ यकले कण्टकोपन्धिफलाम्युपनमामहुः । लकुनः क्षुद्रपनमलनु स्यात्कुष्मकं फलम् ॥ भाने रसालो मान्दः कामाः पिफयान्धयः । वनपुष्पो शवभूतः परपुष्टमदोडवः ॥ १२० मधुदतो मधुफल: सुफलो मदिगमराः । वमन्तपादपोऽसौ तु सहकागेऽतिसौरमः ।। क्षुद्राने सास्कृमिरागलाक्षागृतो जतुटुमः । नुकोशको धनस्तान्धः केशाम्युथ मुरत्ततमः !! रहो नीलफपित्योऽन्यो राजपुत्रो नृपात्मजः । गम्व्यां महाफला रामजम्यूनीलाम्युकच्दा ॥१२३ ·-१ वृक्षकाण्डः।. सुगन्धिपत्रा सान्या तु काकजम्बूः कुजम्बुका । उशीरपत्रा नादेयी वैदेशी काकवल्लभा ॥ १२४ मदने छर्दनो राठः शल्यको विपनाशनः । करहाटो मरुषकः पिण्डी पिण्डीतकः फलः ॥ १२५ सूर्यपुत्रकर्कटको विपगन्धो रिपोदरः । मश्यान्तकफलो राजपुत्रकः कफवर्धनः ।। १२६ कुजके कामुकं श्यामसार: फुल्हो मिसिद्रुमः । निचुले तु नदीकान्तोऽम्बुजो हिज्जल इजलः ॥१२७ गन्धपुष्पो गुच्छफलोऽनुशकः फच्छकोल्यपि । वेससे विदुलः शीतो नदीकूलप्रियो रथः ॥ १२८ अभ्रपुष्पः पत्रमाली वाणीये व लोऽपि च । सादम्युवेतसे भी देयी बालभीरकः॥ विदुलो मरीनम्रः परिव्याधो निकुञ्जकः । वरुणे गन्धवृक्षः सात्तिक शाकः कुमारकः॥ १३० श्वेतपुप्पः श्वेतफलस्तमालो मारुतापहः । साधुक्षः श्वेतपक्षः सेतुरश्मरिकारिपुः ।। अकोटे स्यापातसारो दीर्धकीलो निकोपका अकोलफरताम्रफलो रेचको गन्धपुष्पकः ।। १३२ भल्लातके वीरतरुररुप्कोऽरुप्करो प्रणः । भौतिको भूतनुरिनेहः शोफकरो.धनुः ।। अमिमुखी बहुपत्रो भल्ली सूर्याग्निसंशकः । अरिष्ठे स्यात्कृष्णवर्णी रतीजोऽधसाधनः। शुभनामा पीतफेनः फेनिलो गर्भपातनः निम्ये तु सर्वतोभद्रः पारिभद्रः सुतिक्तकः॥ पिनुमन्दो यवनेष्टः गुफेष्टः शुकमालकः | अरिष्टो हिङ्गुनिर्यासो घेता नियमनोऽपि च ॥ १३६ महानिम्बे निम्बकश्च कार्मुको विपमुष्टिकः । रम्यकः क्षीयको वृक्षोऽक्षिपीलुः केशमुष्टिकः ॥ १३७ पीली खंसी सहस्राङ्गः शीतः करभवल्लभः । गुल्मारिगुंडफलश्याथास्मिस्तु गिरिसंभवे ॥ अक्षोटः कर्परालश्च फलस्नेहो गुहाशयः । पारावाते तु साराम्लो रक्तमालः परावतः ॥ आरेवतः सारफलो महापारावतो महान । कपोताण्डतुल्यफलो रुद्राक्षे तु महामुनिः ॥ स तु चतुर्मुखो ब्रह्मा द्विमुखस्तु वरार्गलः 1 पण्मुखस्तु कार्तिकेयः पञ्चमुखस्तु शंकरः ॥ १४१ माधवस्त्वेकवदनो विजयाशस्त्रधारणः । पुत्रंजीवे बक्षफलः कुमारजीवनामकः ।। कर जे स्थानक्तमालः पूतीकश्चिरयित्वकः । करजः श्लीपदारिश्च प्रकीर्यः कलिनाशनः ।। भेदास्वस्स अयस्तत्र पड्मन्था हस्तिवारुणी । मर्कट्यां तु कृतमाल उदकीयः प्रकीर्यकः ।। १४४ अङ्गारवल्या शास्था कासनी करतालिका । रोहीतके रोहितको रोही दाडिमपुष्पकः ।। रोहडकः सदापुष्पो रोचना प्लीहरक्तहा । कटफले तु मोमवल्कः कैटयों गोपद्रिका ॥ कुम्भी कुमुदिका भद्रा श्रीपर्णी भद्रवत्सपि । दाडिमे कुहिमः कीरवल्लभः फलपाण्डवः ।। १४७ करको दन्तपीजश्चाधोपुष्षे जपा जवा । धातक्यां तु धातुपुष्पी बहुपुष्प्यनिपुषिका ॥ १४८ ताम्रपर्णी सुभिक्षा च कुञ्जरा मद्यपावनी । सल्लयां वल्लकी हादा सुवहा सुरवा रसा ॥ १४९ अश्वमूर्तिः कुन्दरकी गजभक्ष्या महेरणा | गन्धवीरा गधकारी सुरभिर्वनकर्णिका ।। १५० एरण्डे तरुणश्चित्रो दीर्घदण्डो व्यडम्बकः । पञ्चाङ्गुलो धर्द्धमान आमण्डो रुवको रथः ।। व्याघ्रपुच्छो व्याघ्रतलश्चक्षुरुत्तानपत्रकः । गन्धर्वहस्तकश्चनुरादण्डो हस्तिमर्णकः ।। उरुबूको हस्तिकर्णः शुक्लो रक्तश्च स द्विधा । किपाके तु महाकालः काकः काफमर्दकः ॥ १५३ कम्पिल्लके सु काम्पिल्लो रक्ताङ्गो रक्तचूर्णकः । चन्द्राहयो रोचनक: कर्कशाहः पटोदयः ॥ फैतकच्छदनीयोऽम्युप्रसादनफलः कतः । कार्मास्यां तु समुद्रान्ता वदरा तुण्डिकेपि । सा तु वन्या भरद्वाजी भद्रा चन्दनवीजिका । वन्दायां स्यात्सरुरुहा शौरवर्यदरोहिणी ॥ वृक्षादनी वृक्षभक्ष्या जयन्ती कामपादपः । स तु क्षीरवृक्षभवो नन्दीवृक्षो जयद्रुमः ।। -- ·अभिधानसंग्रहः :-९ निघण्टुशेषः। आटरूपे वृषो वासा वाशिका वाजिदन्तकः । मिषङ्माता सिंहमुसः सिंहिका सिंहपर्णिका १५८ तुम्बरी सानुजः सौरः सौरभो वनजोऽन्यकः । वीक्ष्णवल्कस्तीक्ष्णफलतीक्ष्णपत्रो महामुनिः।। १५९ फदल्यां तु हस्तिविपा रम्भा मोचांशुमत्फला । काष्ठीला चारणवुशा स्पारकालीरस इत्यपि ॥ १६० तगरे कालानुसायं चनाख्यो मधुरो नृपः । तूले .... मदचारु ब्रह्मण्यं प्राकाष्ठकम् ।। ब्रह्मनिष्ठं च दापं च प्रामुकं ब्रह्मचारि च । मुष्कके मोक्षको घण्टा प्रान्दालो मोक्षमुञ्चको ।। १६२ पाटलिगोलिहः क्षारश्रेष्टः कृष्णः सितश्च सः । वंशे यवफलो वेणुः शवपर्वा तृणध्वजः॥ १६३ मस्करस्त्वचिसारस्वक्सारकर्मारतेजनाः । गाङ्गेरुक्यां विश्वदेवदेवाहस्वाङ्गवेधुका ॥ १६४ खण्डारिष्टा नागयला स्वरबन्धनिकेत्यपि । दार्वी दारुहरिद्रायां पीता फटकटेरिका ।। १६५ पीतद्रुमः पीतदारु पीतनं पीतचन्दनम् । पर्जनी कर्कटकिनी कालेयकः पचम्पचा ॥ प्रन्धिपणे लिष्टपर्ण विक्रीण शीर्णरोमकम् । कुकुरं च तथा गुच्छ शुकपुष्पं शुकच्छदम् ॥ १६७ स्थौणेयकं वद्विचूडा सुगन्धप्रन्धिकावपि । स्पृकायां प्रााणी पङ्कमुष्टिकापि श्वनावधूः ॥ १६८ समुद्रान्ता मरुन्माला निर्माल्या देवपुत्रिका | लड़ातिका कोटिवर्पा देवी पङ्कजमुष्टिका ॥ गोमी वर्णलतेन्द्राणी मरन्माला लता लघुः । विडङ्गे केरला मोघा तन्दुलः कृष्णतन्दुलः॥ १७० वेल्लकः कृमिहा जन्तुधातको मृगगामिनी । इन्द्राक्षे ऋपभो वीरः श्रीमान्पभनामकः ॥ १७१ धूधुरो गोपतिः शृङ्गी यन्धुरः पृथिवीपतिः । ऋद्वौ सिद्धिर्युगं योग्यं रथाङ्गं मङ्गलं तथा । ऋपिसृष्टसुखं लक्ष्मीद्धरप्याहया अमी । पद्मके मालकः पीतो रक्तश्रुसरुश्यवः ।। १७३ सुसभः शीतवीर्यश्च पाटलः पीतवर्णकः । कङ्कुऐ सात्काककुष्टः पुलकः काफपालकः ॥ १७४ रेचनः शोधनो हासो विडङ्गो रङ्गदायकः । परूपके स्वादल्पास्थिः परपो नीलपर्णकः ॥ १७५ परोऽपरः परश्वैप परिमण्डल इत्यपि । खजूरे खमुजः पिण्डी निःश्रेणिः स्वादुमस्तकः ॥ १७६ खजूरिकायां स्याभूमिखर्जूरी काफकर्कटी । ताले तलो लेख्यपत्रस्तृणराजो धजद्रुमः ॥ १७७ नालिफेरे रसफलो लागली फूर्वकेसरः । दाक्षिणात्यो दृढफलो नारिकेरो लतातरुः ।। १७८ पूगे गुवाकः मुकः पूगी च नीलवल्कलः । एतस्य फलमुद्वेगं चिकणे वन विकणम् ।। केतके तु रज.पुष्पो जम्यूतः अमुकच्छदः । हिन्ताले तु तृणराजो राजवृक्षो तताङ्कुरः॥ १८० वाल्यां तु मृत्युपुप्पा स्यादेफपत्रफलापि च । सर्जूरतालसर्जूरीतालीहिन्तालकेतकाः ।। १८१ प्रमुको नालिफेरश्च स्युरेते तृणपादपाः॥ १८२ इत्याचार्यश्रीहेमचन्दविरचिते निघण्टुशेषे प्रथमो वृक्षकाण्डः। सिन्दुवारे तु निर्गुण्डी सिन्दुको नीलसन्धिकः । शीतसहा च सुरसा मेन्द्राणी सिन्दुपारफा१८३ सा नीला बनशेफाली सुपुष्पा नीलमजरी । श्वेता तु श्वेतसुरसा गोलोमा भूतफेरपपि ।। १८४ शेफालिफायां सुपदा निर्गुण्डी नालिकासुता । सुरसा रक्तयन्ता च चित्री पुष्पवपिणी ।। १८५ सा तु शुक्ला भूतकेशी सत्यनाम्नी यहुक्षमा । प्रियही प्रिययः कटुः मियवली प्रियालता॥ १८६ विष्वक्सेना गन्धफली फारम्मा फलिनी फली । गुन्द्रा गोवन्दनी रयामा थोपाहापर्णमेदिनी१८७ मधुरापां यष्टीमपुखलक्षणा मधुम्नया । हीतक च जलगामी मधुपर्णी मधूलिका ।। १८८ अश्वगन्धायां तुरङ्गी फम्युकाश्वावरोहफः । अश्वफन्दो थाटुगन्धा पुत्रदा कोलफपंपि ।। १८९ ·२ गुल्मकाण्डः। मेपङ्गयामजङ्गी वर्तिका सर्पष्ट्रिका | सैव स्मादक्षिणावर्ता वृश्चिकाला विषाणिका ॥ १९० उष्ट्रधूमकपुच्छा च काली च विषयातिनी ! शृङ्गी तु कर्कटशृङ्गयां नताही शिशिरेफला।। १९१ कर्कटाहा महाघोपा वा मरिशिम्बिका । निदिग्धिकायां कण्टाली दुःस्पर्शा कण्टफारिका॥१९२ व्यायी क्षुद्रा दुष्प्रधर्षा धावनी हेमपुष्पिका । वृहत्यां क्षुद्रभण्टाकी वार्ताकी राष्ट्रिका कुली ।। १९३ विशदः सिंघनामान्ता महोटिका महत्सपि । विदापौ तु खादुकन्दा पुष्पकन्दा मृगालिका ॥ १९४ वृक्षादनी चर्मकपा भूकुष्माण्ड्यश्ववल्लभा । बिडालिका वृक्षपर्णी महाश्वेता परा तु सा ॥ क्षीरशुक्ला क्षीरकन्दा क्षीरवल्ली पपखिनी | ऋष्पगन्धेक्षुगन्धेक्षुयल्ली क्षीरविदारिका !! पृश्निपण्या पृषपर्णी लागली क्रोटुपुच्छिका | भृगालवर्णा कलशी तिला धावनी गुहा 11 १९७ सिंहपुच्छी चित्रपर्ण्यशिपर्णी तिलपण्येपि । गोक्षुरे स्थलङ्गालवनरङ्गाटगोक्षुराः ।। १९८ कण्टीषडङ्गी गोकण्टखिकण्टस्तु त्रिकग्निकः । इक्षुगन्धा व्यालदंष्ट्रः स्वदंष्टः स्वादुकण्टकः॥ १९९ पलङ्कपा कण्टफलः पडङ्गस्तूपुरः क्षुरः ] दन्त्यां शीघ्रा विशल्या च चित्रोदुम्बरपर्णिका ॥ २०० मकूलको रामदूती निकुम्भो धुणवल्लभा । नागदन्त्यां हस्तिदन्ती वारुणी चापि विभिटी ।। २०१ मृगादनी मृगैर्वाशर्मंगाक्षी भुजगस्फटा । श्वेतपुष्पा मधुपुष्पा पर्यपुष्पा विषौषधिः ।। २०२ अपामार्गे त्वधःशल्यः किणिही खरमञ्जरी । धामार्गवः शैखरिको वशिरः कपिपिप्पली ॥ २०३ कपिवल्ली मर्कटिका शिखर्याघाटदुर्महौ । प्रत्यक्पुप्पी पत्रपुष्पी केशवल्ली मयूरकः ।। २०४ पुनर्नवापां वृश्चीरो दीर्घपत्रा शिलाटिका । विशाखः क्षुद्रवर्षाभूः कटिल्लः भाषायणी ।। २०५ शोफी चापरा लेपा करमण्डलपत्रकः । श्वेतमूला महावर्षा भूर्वपकेतुरित्यपि । २०६ ज्योतिष्मत्यां स्वर्णलता कगुनी लवणाग्निभा । पारावतपदो पण्या ज्योतिष्का कटभीत्यपि ॥ मापपर्णा सूर्यपर्णी पाण्डुश्चापि महासहा । अश्वपुच्छा सिंहवृन्ता कम्बोजी कृष्णन्तिका॥ २०८ मुद्गपर्यो काकमुद्गा वन्या मार्जारंगन्धिका । शिवा क्षुद्रसहा हासी रङ्गणी सूर्पपर्णिका ।। २०९ भूम्यामलक्याममला बहुपुत्रा वितुनकः । तामलक्युज्झटा ज्ञायतालिका नुन्नमालिनी ॥ २१० हरिद्रायां वर्णवती काश्चनी वरवणिनी । निशाख्या रञ्जनी गौरी पोतिका मेहघातिनी ॥ वेश्या विटप्रिया पीता तथा हविलासिनी । प्रपुन्नाटे तु दद्रुमश्चक्राकश्चक्रमर्दकः ।। २१२ मेपाक्षो मेषकुसुमः पद्माटैडगजावपि । मुण्डयां मुण्डतिका भिक्षुः श्रावणी जीववोधिनी ॥ २१३ श्वमा भरणशीर्ण प्रजिता तपस्विनी ! महाश्रावणिकायां खव्यधा कदम्बपुष्पिका " प्रन्धिका लोभनीया च छिन्नमन्धनिकापि च । वाकुच्यां स्यात्कालमेषी दुर्गन्धा कुष्टनाशिनी ॥ २१५ पूतिपर्णी सोमराजी सुवही सोमवल्लिका । भवरगुजः कृष्णफला दुर्लेखा पूतिफल्यपि ॥ २१६. रामायां श्रेयसी रस्या रसनाविरसा रसा । एलापर्णी गन्धमूला सुवहा मारुतापहा । नाकुल्यां सर्पगन्धा तु सुगन्धा वारिपत्रका । गन्धनाकुलिकायां तु साक्षी विषमर्दिनी ॥ २१८ महासुगन्धा सुवहा छत्राकी नकुलमिया । फुठेरके वर्जकः स्यात्क्षुद्रपत्रः कुठिचरः ।। २१९ वैकुण्ठस्तीक्ष्णगन्धश्च द्वितीयो वटपत्रकः । पर्णासो विल्वगन्धश्च स तु कृष्णः सरालकः॥ २२० काकतालः कृष्णमही मालुकः कृष्णमालुकः । तुलस्यां सुरसा प्रेतराक्षसी यहुमारी।। २२१ यस्या गौरी शकपनी भूतनी देवदुन्दुभिः । फणिज्जके प्रस्थपुनः खरपत्रोऽत्रपत्रकः ।। मरूपको मरुपको जम्भीरो मारुतः फणी। जायन्ती त्रायमाणायां कृतवाणाशिसानुगा ।। २२३ २०७ २२२ ·अभिधानसंग्रहः-९ निघण्टुशेषः । वार्षिकं वदरावृष्टि वाराही बलभद्रिका । वलदेवा""सुत्राणां विष्वक्सेनप्रियापि च ॥ २२४ पचासके धन्ययासो यासो धन्वयवासकः । दूरमूलो दीर्घमूलो बालपत्रो मरुहवः ।। २२५ कुनाशकोऽधिष्टकण्टस्ताम्रमूली प्रचोदनः । दुस्पर्शः कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा । २२६ किराततिक्ते किरातो रामसेनः किरातकः । अनार्यतिक्तको हैमो भूनिम्बः काण्डतिक्तकः ॥ २२७ कुष्टे तु पाकलं रामं वानीरं वाप्यमुत्पलम् । वानीरज वापिभाव्य कौरवं व्याधिनामकम् ॥ २२८ वालके जलकेशाख्यं वर्दिष्टं दीर्घरोमकम् । हीवेरो दीच्यवज्जाणिपिङ्गमाचमनं रुचम् ॥ २२९ गढयां पलाशः पड्मन्था गन्धाली हिमजा वधूः । कवुरः सुघ्रता मन्धमूली पृथुफलाशिका ।। २३० एलावालुके वैलेयं वालुकं हरिवालुकम् । सुगन्ध्यालूकमेस्वालु दुर्वणप्रसरं दृढम् ।। २३१ कुङ्कुमे रक्तपर्यायं संकोचपिशुनं शुकम् । होरं कुमुम्भं घुसूण पीतं वाल्हीकपीतने ॥ २३२ काश्मीरजं वद्विशिखं वरं लोहितचन्दनम् । जात्यांतु प्पा मालती तेलभाविनी २३ प्रियंवदा हृद्यगन्धा मनोज्ञा सुमनालता । तस्यास्तु कलिकायां स्यात्पत्री सौमनसापिनी ॥ जातीफले जातिकोशं शालूक मालतीफलम् । मज्जसारं जायगृतं शौण्डं सौमनसंपुटम् ।। २३५ यूधिकायां पालपुष्पा मागधी शहयूथिका । गुणोहला पुण्यगन्धा चारुमोटा शिखण्डिनी ।। २३६ अम्बष्टा गणिका सा तु पीता स्याद्धमपुष्पिका । कुन्दे माध्यः सदापुप्पो मकरन्दो मनोहरः ॥२३७ अट्टहासो भृङ्गमित्रं शाल्योदनो यमश्वसः । स्यान्नवमालिकायां तु. मोमाली नवमालिनी ।।' . २३८ सत्सला सुकुरारातिः सुरतिः शिशुगन्धिका ! कान्ता विभावरी प्रीप्मा प्रैष्मिका शिखरिण्यपि॥२३९ मलिकायां शीतभीरुर्मदयन्ती प्रमोदनी । अपापदी तृणमूल्यं गवाक्षा भूपदीत्यपि ।। २४० वार्पिक्यां पट्पदानन्दी श्रीमती मुभगा प्रिया । सुवर्षा त्रिपुटा व्यससुरूपा मुत्तमन्धनात् ॥ २४१ कुमार्यों तु वणिचारफेसरा भृगसंमता । तरणी रामतरणिर्गन्धाढ्या कन्यका सहा ॥ अमिलाने स्यादम्लानी" 'महासहा । रक्तपुष्पः कुरुषकः पीतपुष्पः कुरण्टकः ॥ सैरेपफे सहचरी झिण्टी महावरश्च सः । स तु रक्तः फुरयकः स्थापीतस्तु कुरण्टकः ।। नील आर्तगलो दिसी घाण ओदनपाक्यपि । किंकिराते किंकिराटः पीतमद्रः प्रलोभ्यपि ॥ २४५ चित्रके वासरीव्यालः पाठीनो दारुणः कुटः । ज्योतिष्को जरणोऽभ्याख्यो वलिनी पिपाठिनः २४६ वासन्त्यां स्यात्प्रहसन्ती सुवसन्ता वसन्तजा | सेव्यालियान्धवा शीतसंवासा सीतलावसा॥२४७ नील्यां श्रीफलिका काला दोलामेलाविशोधनी । तूणी तुच्छा भारवाही रञ्जनी मधुपर्णिका ॥२४८ द्रोणी लीतकिका ग्राम्या नीलकेशी महारसा । दमने स्याहाझजट: मुनिदान्तपिपुत्रको ।। गन्धोत्कटः पुण्डरीफः पाण्डुरागस्तपस्व्यपि । धत्तूरे धूर्तधतूरी कितवो देवता शटः ॥ २५० घण्टापुष्पस्तलफलो मातुलः फनकाहपः । उन्मत्तो मदनश्वास्य फलं मातुलपत्रफम् ॥ २५१ राहपुष्पी क्षीरपुप्पी शिवप्रकिरीटिनी । मधुपुप्पी मधुगन्धा शहाहा शहमालिनी । धूमरच्यदना घेतपुष्पी वनविलासिनी । कनूरे द्रविडः काल्यो वैधान्पो गन्धमूलकः ।। मोबामस्लममोदायां मयूरो लोचमस्तकः । सरावा कारवी वस्वगन्धा हस्लिमपूरकः ।। दीगो वाली प्रसादी लोचमकंट इसपि । ययान्यां सादुमगन्धा यमनी ययमादयः ।। सहदेव्यां सपा दण्डोतला गोचन्दना वसा । गन्धवर्णा सितः पुष्पैविश्वदेवानुभाषणेः ॥ पर्यटके परतिको रगः करपनामफः । गोजिमायां शृगयेरो दार्षिका भूमिफालिफा ।। २४४ २४९ २५२ 12 ·२७० ३ लताकाण्डः। घलायां शीतपाकी साद्भवोदन्योदनाया । वाट्यालकस्तथा पाद्यपुप्पिका पीतपुष्पिका ।। २५८ देवसहा सहदेवातिबला बाह्यपुष्पिका। ऋष्या प्रोक्ता ऋष्यगन्धा कङ्कतों वर्षपुष्पिका ॥ वाट्यायिनी भूरिवला तिच्या वीर्या वृहदला । महागन्धा गन्धयली मङ्गल्यार्थमसाधनी ॥ मुसल्या तु तालमूली दुर्नामारिम"विपा | धृष्यकन्दा तालपर्णी समूला बलदा शिवा ॥ , २६१ हिङ्गी जतुकवाल्हीकागूढगन्धानि रामटम् । सहस्रवेधि सूतघ्नं जरणं सूपधूपनम् ।। २६२ हिगुपन्यां पृथुः पृथ्वी दीपिका चारिपत्रिका । जातूका रामठी वंशपत्रा पिण्डा शिवाटिका॥२६३ कारवी करवी तन्वी वाष्पिका बिल्वकेत्यपि । काकजवायां तु दासी लोमहीना प्रवाबलः ।। २६४ नदीकान्तो नद्यास्या च. पारावतपदीयपि । काकनासायां सुरङ्गा वायसी वायसाङ्गिका }] २६५ वारुणी तस्करलायुः काकतुण्डफला च सा । पापाणभेदे नगमिच्छिलाभिञ्चित्रपर्णकः ।। २६६ हमुपायां विसगन्धा यपुपा मत्स्यगन्धिनी । सान्याश्वरथफला ध्यासनामिका कच्छनाशिनी ॥२६७ घण्टारवायां स्यान्मल्यपुष्पिका श"घण्टिका | अलघण्टा वृहत्पुष्पी शणपुष्पी महाशणः॥२६८ शणे तु किंकिणी जाली जन्तुनन्तुर्महाशणः । शीधरोही बलवान्सुपुष्पः क्षेत्रमण्डनः ।। २६९ कुसुम्भेऽमिशिखं महारानं कमलोत्तरम् । शालपा दीर्घमूला त्रिपर्णी पोतिनी ध्रुवा । विदारि गन्धातिगुहा स्थिरा भौमांशुमत्यपि । भार्या वर्वरकः पमा वन्दकोऽङ्गारवल्लिका २७१ गर्दभशाकंचाहाण्यौ ही ब्राझणयटिका । आवर्तक्यां चर्मरग विभाण्डी पिच्छिका लता ॥ २७२ . रक्तपुष्पा दुकिनी स्यान्महाजालिनिका च सा । नाकुल्या स्मारक्षीपीडा वेत्रमूला विसर्पिणी ॥२७३ शहनी वृद्धपादा च पवतिक्तायसीश्वराः । तेजस्विन्या पारिजाता पीताश्वप्ना महौजसी । तेजोवती तेजिनी च तेजोहावल्कलेत्यपि । पथिकायां तु तुलसी तालपत्री लवङ्गकम् ॥ २७५ कन्दपत्रलचं पत्रा मलपत्रकमुत्तरा । मास्यां यशी कृष्णजटा नलदा जटिला जटा । २७६ तपस्विन्यामिपी हिंसा ऋच्यादी पिशिता वसा । गन्धमास्यां पुनः केशी भूतकेशी पिशाचिका ॥२७७ मुलोमशा भूतजटा भूतनाकेशिकेत्यपि } सुरायां सुरभिदैत्या गन्धाढ्यां गन्धमादनी ॥ २७८ भूरिगन्धा गन्धवती कुटी गन्धकदी वसा । प्रपौण्डरीके शौण्डय सानुजं पौण्डरीयकम् ।। २७९ प्रपोण्डरीकं चक्षुष्यं सत्पुष्पं सानुमानकम् । अतुकायां तु जतुका जनुकृञ्चक्रवर्तिनी ।। जन्तुका जतुकारी च सहर्षा जननीजनी । मांसरोहायां विकसा वृत्ता चर्मकपा रहा ॥ २८१ रक्तपाद्यां नमस्कारी समगाजलिकारिका । गण्डकाली शमीपत्रा रास्ता खदिरिका च सा || २८२ सद्विशेषतिपादी स्यात्सुपादी हंसपादिका विपन्धहसपदी वृतमण्डलिकानि च । २८२ अथ स्याजलपिप्पल्यां शारदी शकुलादनी । मत्स्यादनी मत्स्यगन्धा लागली तोयपिप्पली ॥ २८४ शिवमयां पाशुपतः सुब्रतो वसुको खुकः । कुलपुष्पः किण्वमूलः पाण्डुरोगप्रियः कुलः ॥ २८५ अतिविषायां तु विश्वा भगुरा श्वेतन्दिका । उपविपा श्यामकन्दा शृङ्गी प्रतिविपरुणा ।। २८६ मेदायां स्यान्मणिच्छिद्रा मधुरा शल्यपर्ण्यपि । महाभेदानां तु वसुच्छिन्द्रा देवमणिर्वसुः ।। इत्याचार्यधीहेमचन्द्रविरविते निषण्डशेचे द्वितीयो गुल्मकाण्डः । २७४ गुञ्जायां कृष्णला काविधिका काकणिन्दिका काकादनी काकनखी रत्तिाका फाकनन्तिका २८८ काफपीलुश्चक्रशल्या दुर्मपा तानिकांचटा । चूडामणिर्दुमोधा च शतपाकी शिखण्डिनी ॥ २८९ पाठायाँ श्रेयसी पापलिका वृद्धफर्णिका । वृकं तित्ता वरतिक्ता प्राचीना स्थायिनी पूफी ॥२९० ·१० भभिधानसंमहः-९ निघण्टुशेषः । एकाष्ठीला रसाम्बष्ठाम्यष्ठकी पृकदन्तिका । शतावर्षी यहुसुता पीवरीन्दीवरी वरी ।। २९१ शतमूला शतपदी शतवीर्या मधुसवा । नारायणी द्वीपिशत्रुद्वीपिकाभीरुपत्रिका ॥ २९२ महापुरुपदत्तोकण्टका वरकण्टका । सहस्रवीर्या""सुन्यभीरुः सवरणीयपि ॥ कटुकायां मत्स्यपित्ता रोहिणी कटुरोहिणी । अशोकरोहिणी कृष्णभेदा तिलकरोहिणी ॥ २९४ कटम्भरा काण्डरुहा गस्ना तिक्तकरोहिणी । तिक्तारिष्टा कटुमत्स्या चक्राङ्गी शकुलादनी ।। २९५ कपिकच्छा मद्यगुप्ता कण्डरा दुरभिग्रहा । अनहा मर्कटी व्यण्टा कच्छुरा फपिकच्छुरा ॥ २९६ ऋष्यमोका शुकशिम्पी लागली प्रावृपापणी । भार्यभी वहिपर्याया कपिरोमा दुरालभा ।। २९७ मझिधायां रक्तष्टिः समङ्गा विकसारुणा । भण्डारी मञ्जुका भण्डी जिङ्गी योजनवहापि ॥ २९८ कालमेषी कालगोष्टी मण्डूकपर्णिकापि च | मरिचे मलिनं कृष्णं वेल्लनं धर्मपत्तनम् ॥ पवनेष्टं शिरोहन्तं मूपणं कोलकं च तत् । पिप्पल्यां च पला कृष्णा वैदेही मागधी फणा ॥ ३०० शौण्डी श्यामोषणा कोलोपफुल्या कृष्णतन्दुला । तन्मूलं प्रन्थिकं सर्वप्रन्थिकं चटकाशिरः ॥३०१ समूलक कोलमूलं कटुपन्धिकमूषणम् । चविकायां तथा घव्यं चयनं कालवस्यपि ॥ तत्फले वसिरी हस्तिपिप्पली श्रेयसीसपि । गिरिपण्यामरस्फोता विष्णुकान्ता पराजिता:॥. ३०३ सा तु श्वेता""नामा फटभी श्वेतपुष्पिका । श्वेतस्पन्दा श्वखुरश्च कृष्णा खव्यक्त गन्धिका ।। ३०४ नीलस्यन्दा नीलपुष्पी महाश्वेतागवन्दना | स्यादिन्द्रवारुणी त्वैन्द्री विपादनी गवार्दनी ।। ३०५ इन्द्ररुः क्षुद्रफला गोगुवावगवाक्ष्यपि । द्वितीयेन्द्रवारुण्यां तु चित्रफला महाफला । आत्मरक्षा विशाला च पुसी तुम्बसीत्यपि । वचायामुग्रगन्धोपा जटिला शतपर्विका ॥ इक्षुर्णिका गोलोमी लोमशा सूतनाशिनी । अन्या श्वेतवचा मेध्या पड्मन्धा हैमवत्यपि ॥ ३०८ शारिवायां गोपकन्या गोपवल्ली प्रतानिका । गोप्पास्कोता लता श्वेता शरटा काटशारिवा ॥ ३०९ नागजिहाथ सा कृष्णभद्रा चन्दनशारिवा । भद्रवल्ली कृष्णवल्ली चन्दनोत्पलशारिवा ॥ भूर्वायां मोरटा देवी मधुश्रेणी मधूलिका । देवश्रेणी मधुरसा गोकर्णी तेजनी सवा ॥ धनुःश्रेणी यापगुणी पीलुर्ना तिकवस्कली । पीलुपर्णा स्निग्धपर्णी ........." ३१२ लागल्या हलिनी भन्दा विशल्या गर्भपातिनी | भनन्तामिशिखा शक्रपुष्पिका कलिहारिका ॥ ३१३ गुडूच्याममृता सोमवल्ली वत्सादनी धरा | छिन्नोडवा छिन्नरहा विपन्नी देवनिर्मिता ॥ ३१४ विशल्पा कुण्डली छिन्ना तत्रिका चक्रलक्षणा । देव्यनन्ता मधुपर्णी जीवन्त्यमृतयाध्यपि ।। देवताडे देवदाली वृत्तकोशा गरागरी । जीमूतकस्तालकच वेण्या सुविषघातिनी ॥ कोशातक्यां कृतच्छना जाली घोपा सुतितका । मृदङ्गफलि""क्षटा घण्टाली रक्तवेधना ।। ३१७ धामार्गवे पीतपुप्पो महाजला महाफला । कर्कोटकी कोशफला राजकोशातकीति च ।। ३१८ हस्तिकोशातकी त्वन्या विशाला कर्कशच्छदा।क्षीरिण्यां स्यात्कदुपर्णी धर्षणी पीतदुग्धिका ।। ३१९ फेनक्षीरा हेमक्षीरा पीतक्षीरा करीपणी। हेमाया हेमशिखी हेमवती हिमावती ॥ ३२० शसिन्यां स्यादनहरी तस्करी चोरपुष्पिका । किशिनी सन्धिका चण्डा श्चैतबुभा निशाचरी।।३२१ आखुपर्यो पुनश्रेणी न्यग्रोधा शम्बरी वृषा।चिनोपचित्रा रण्डाख्युः प्रत्यक्श्रेणी द्रवत्यपि ॥३२२ पनिन्यां तु महावली विसिनी बिसनामयः । पलासिनी नालकिनी नलिनी पुटकिन्पपि ॥ ३२३ कमले नलिनं पद्ममरविन्दं कुशेशयम् । परं शतसहस्त्राभ्यां पत्रं राजीवपुष्करे ॥ . 4 ·४ शाककाण्डः। ११ विसप्रसून नालीकं तामरसं महोत्पलम् । तज्जलासरसः पफानपरै महजन्मजः ।। ३२५ पुण्डरीक सिताम्भोजमध रक्तसरोरुहम् । रक्तोत्पलं कोकनदं कैरवेण्यां कुमुद्दती ।। ३२६ उत्पले साकुवलयं कुवेलं कवलं वलम् । श्वेते तु कुमुदं चैव कैरवं गर्दभाह्वयम् ॥ नीले तु सादिन्दीवरं हलकं रत्तसंधिकम् । सौगन्धिके तु कल्हारवीजकोशे वराटकः ।। ३२८ पानाले तु मृणालं......"तन्तुलं बिसम् । किझल्के केसरं नव्यदले संवर्तिका भवेत् ॥ ३२९ पाकन्दे करहाटशिफे शालूकमौत्पले । पद्मवीजे तु पद्माक्षं पद्मकर्कटिकेत्यपि ॥ पारिपयों तु पानीयपृष्ठगा कुम्भिका इटः । जलशूके जलनीली तथा शैवालशैवले ।। इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते निषण्टुशेषे तृतीयो ठताकाण्डः । शतपुष्पायां तु घोपा शताहा माधवी मिपि । अतिछत्रा छत्रपुष्पा वाक्पुष्पा कारवी सहा ॥३३२ भीरके तु कणाजाजी जरणः कणजीरकः । कृष्णेऽस्मिन्कारवी पृथ्वी सुगन्धा तुपवी पृपुः ॥३३३ उपकुश्वी कुश्चिका व कालोपकुश्चिकापि च । रसोने लशुनो म्लेच्छकन्दोरिष्टो महौषधम् ॥ ३३४ महाकन्दो पदोऽप्येप गृञ्जनो दीर्घपत्रकः । पलाण्डौ यवनेष्टः स्यात्सुकन्दो वकभूपणः ॥ ३३५ फरणः स तु हरितो लतार्को दुद्रुमोऽपि च । सप्तलायां बहुफेना सातला बिन्दुलामली ।। सारी.मरालिका दीसा फेना च मकिसा यवा । प्रसारण्यां चारुपी भद्रपर्णी प्रतानिका ॥ ३३७ भद्रवला भद्रलता भद्रकाली महाबला | सारणी सुप्रसारा च राजपला च सापि च ।। ग्रामी वयःस्था मस्याक्षी ग्राह्मणी सोमवल्लरी । सरस्वती सत्यवती सुख""ब्रह्मचारिणी ।। सूरणे कण्डुरः कन्दोऽशोंघाती चिन्नदण्डकः । वृद्धदारुके लावेगी जीर्णवालुकजुङ्गको। अजाण्टी ऋक्षगन्धा स्यादन्तकोटकपुष्प्यपि । सुवर्चलायां मण्डूकी पदरादित्यवालभा । मण्डूकपर्ण्यभक्तादित्यवली सुखोद्भिदा । भृङ्गराजे भृङ्गरजो भृङ्गारः केशरञ्जनः ।। अमारको भेकरजो भृङ्गो मार्फव इत्यपि । कासम वरिमर्दः कालं कतककर्कशः ॥ वास्तुके तु शाकश्रेष्ठः प्रवाल क्षारपत्रकः । शाकवीरो वीरशाकस्ताम्रपुष्पः प्रसादक. । पालकयायां तु पालकथा हुरिका मधुसूदनी । जीवन्त्यां स्याज्जीवनीयजीवनी जीववर्धिनी ॥ ३४५ माङ्गल्यनामधेया च शाकश्रेष्टा यशस्करी । स्सादम्ललोणिकायां तु चाङ्गेरी चुनिका रसा ॥ ३४६ अम्बष्ठाम्लोलिका दन्त शहाटोलाम्लटोलक. । नरेन्द्रमाता क्षुद्राम्ली चतुष्पर्णी च लोणिका ॥३४७ तन्दुलीये मेघनादस्तन्दुली तन्दुलेरकः । गण्डीरको रक्तकाण्डो विषहार्यल्पमारिपः ।। समण्ठो तु तोय वृत्तिर्गण्डीरस्तोयमञ्जरी । समष्ठीला शोपहरी जलापामार्गतुल्यकः ।। अन्यः सुस्थलगण्डीरः कर्यरष्टकदेशज. | काकमाच्यां काकमाची काकसाहा वृषायणी ॥ श्रीहस्तिन्यां तु भूरुण्डी कुरुण्डी काश्मरीरिपुः । सुनिपण्णे सुचिपत्रः स्वस्तिकः शिरिवारफमा३५१ श्रीवारकः शितियरो वितुन्नः कुक्कुटः शितिः । मूलके तु महाकन्दो रुविष्यो हस्तिदन्तफः ॥ ३५२ पुस्तिका नीलकण्ठश्च सेकिमो हरिपर्णकः । चाणाक्यमूलके शालमर्कटो मरुसंभवः ।।. विष्णुगुप्त" "तोमिश्रः स्थालयो मर्कटोऽपि च । हिलमोच्यां शङ्खधरा जलवामी च मोविका ॥३५४ कलम्ब्यां तु शतपर्या केलम्पूर्यायसी च सा । कारवेडयां तु सुपवी कटिल्ला मृदुपर्णका॥ कुलक. कर्कशच्छदः । राजीफलः कफहरो राजिमानमृताफलः ।। कझोटे तु किलासास्तितपर्वः सुगन्धकः । कूष्माण्डको तु कारः कलिङ्गयां बहुपुत्रिका ॥ ३५७ पटोले तु पाण्डुप ·। १२ अमिधानसंग्रहः-९ निघण्टुशेषः । तुम्ब्या पिण्डफलेक्ष्वाकुस्तिक्तवीजा महाफला । अलायूः क्षत्रियवरा कटुका लायुनी च सा ॥३५८ निर्मिटयां प्रपुसी घालुक्येारुयडिपत्रिका | ऊरिः कर्करः कर्कटीस्तवा"फलावरः ॥ ३५९ छर्दनीच विपाडुश्च तस्याः पकफलस्फुटी । कूर्चके शृगकः स! दीर्घायुः कूर्षशीर्षकः ॥ ३६० मङ्गल्पनामधेये प्रजीवकः प्रियजीवकः । हमाङ्गको मधुरकः प्राणकश्चिरजीव्यपि ॥ पुष्करमूले स्यान्मूलं वीरपुष्करनामकम् । पौष्करं पुष्करजटा कश्मीरं पद्मवर्णकम् ।। मस्तुगन्धायां तु गन्धा खरपुष्पा शाम्भरा । फर्वरी पर्वरी चुङ्गी पूतिमयूर इत्यपि ।। बिम्व्यां रक्तफला गोल्हा प्रवालफलघोपिका । ओछोपमफला तुण्डी तुष्टिका पीलुपयेपि ॥ ३६४ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते निघण्टुशेषे चतुर्षः शाककाण्डः । रोहिपं कामकं पौरं भूतिफ भूतिकतृणम् । स्तोगन्धिकं धिकं देवनग्धं शकलिपुद्गले ॥ भूस्तृणं रोहितं छन्नातिच्छत्रककटुम्बके । भूतिकं भूतिकतृणं माला तृणसुगन्धके । ३६६ दर्भ दभ्रः खरो पहिरास्तचीकुधः कुशः। सारीवानी रजो गुन्द्रा पवित्रा कुतसावपि ॥ ३६७ फाशे स्यादिक्षुगन्धेक्षुकाण्डश्वामरपुष्पकः । वायसेक्षुः पोटगलः कासेक्षुः कोकिमा क्षकः ॥ ३६८ उलपवल्वजो पालकेशी दृढलतापि च । इष रसालो गण्डीरी गण्डकी क्षुद्रपत्रफः ॥ सस्यैकादश भेदाः स्युः पुण्ड्रकान्तारकादयः । नले नडः शून्यमध्यो गमनो नर्तको नटः ॥ ३७० अरण्यनलको रन्ध्री पोटगलो विभीषणः । नलिनु मनलिका नाकुली लेसकाञ्चिता ॥ .. ३७१ शरे तु मुझो वाणाख्यः स्थूलदर्भः पितामहः । गुञ्जस्तजनको भद्रमुसो याजनकक्षुरः ।। ३७२ मुञ्जस्तु यजिको मध्ये दृढखग्नझमेखलः । अध घालणे शप्पं शुकं शालिकमगुलम् ।। तृणं स्यादर्जुनं घासे यवसं चारि इत्यपि । दुर्वायां तु शतपर्वा भार्गवी विजया जया ।। ३७४ मगल्या सादलानन्ता मरी मतानिका रुहा । सहस्रवीर्या श्यामानी हरिता हरिताल्यपि ॥ ३७५ श्वेतदूर्वा तु गोलोमी शतवीर्या शता लता । गण्डदूर्वायां गण्डाली वारुणी शकुलाक्षकः ॥ ३७६ मुस्तायां भद्रको भद्रमुस्ताराजकशेरुकः । गुन्द्री वरोदो गाङ्गेयः कुरुविन्दोऽम्युदाहयः ॥.. $99 फुटं नटे तु कैवर्तीमुस्तकं जीवनाद्वयम् । आकाण्डीरकं जीघुनं गोन गोपुरप्लवम् ।। ३७८ शतपुष्पं दारपुरं वानेयं परिपेलवम् । जलमुक्का मुस्तकाभं शैवालदलसंभवम् ।। वीरणे तु वीरतरं वीरभद्रं सुमूलकम् । मूलेऽस्योशीरमभयं समगन्धि रणप्रियम् ।। ३८० लामज्जके तु नलदममृणालं लवं लघु । इष्टकापथक शीघ्रं दीर्घमूलं जलाशयम् ।। .३८१ इत्याचार्यनीहेमचन्द्रविरचिते निघण्टुशेषे पश्चमस्टणकाण्डः । अथ धान्ये सस्पं सीयं प्रीहिः स्तम्बकरि अपि।भाशौ स्पापाटलो प्रीहिर्गर्भपाकिणि पष्टिकः ॥३८२ शालौ तु कलमाद्याः स्यु: कलमे तु कलायकः । लोहिते रक्तशालिः स्यान्महाशालौ सुगन्धिकः ३८३ यधै हयप्रियस्ताक्ष्येशूकरतोक्पस्तुसो हरित् । मङ्गल्यके स्यान्मसूरः कलाये तु सतीनकः ॥ ३८४ हरेणुः खण्डिकश्वाध चणके हरिमन्थकः । माघे तु मदनो नन्दी सरी वीजवरो यली ।। ३८५ मुद्ने तु प्रघनो लोभ्यो बलाटो हरितो हरिः । पीतेऽस्मिन्यसुखण्डीरः प्रवेलजपशारदाः ।। कृष्णे प्रवरवासन्तहरिमन्थजशिम्बिकाः । वनमुद्रे तु वरका निगूढककुलीमकाः ॥ ३८७ ण्डिको राजमुद्रे तु मकुटकमयुष्टको । गोधूमे सुमनो वल्ले निष्पावः शितिविम्बिकः ।। ૨૮ ·६ धान्यकाण्डः । कुलरधे तु कालवृन्तस्ताम्रयन्ते कुलस्थिका | आढक्यां तुररी वर्णा स्यारकुल्मापे तु पावकः॥ ३८९ नीवारस्तु वनग्रीहिः श्यामाके सामक समौ । कङ्गौ तु फगुनी का प्रियङ्गी पानतन्दुला ॥ ३९० सा कृष्णा मधुका रक्तता शेधिता मुशटी शिवा । पीलमाधव्यधोराले कोद्रर फोरदूपक' चीन के तु फाकफगुर्यगनाले तु पोनलः । जूर्णाहगो देवधान्यं जोर्णाला घोजपुष्पिका ।। ३९२ शणे भङ्गा मातुलानी पादुमात्रामानसी । गवेधुकायां गयेधुन्यतिले नु जानलः ॥ पद्धतिले तिलपिजस्तिलपेजोऽय सर्पपे । कदम्बस्तु तुभोऽध सिद्धार्थ श्वेतसर्पपः ।। मापादि तु शमीधान्यं शूकधान्यं पादयः । स्यात्सस्पशूके किंसारु. कणिशं सस्यशीर्षकम् ।।३९५ स्तम्बे तु गुच्छो धान्यादे लः काण्डोऽफले बिह । पलालो धान्यस्वचि तु तु वुसे फडगरः ॥३९६ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते निघण्टुशेपे पष्टो धान्यका। इति श्रीदेमचन्द्राचार्यविरचितो निघण्टुशेषः समाप्तः ।

·॥श्रीः॥ अभिधानसंग्रहः। (१०) श्रीहेमचन्द्राचार्यविरचितं लिङ्गानुशासनम्। १ ३ 'पुंलिङ्गं कैटणथपभमयरपसस्न्वन्तमिमनलौ किशितम् । ननको घघनौ दः किर्भावे खोऽकर्तरि च कः सात् ।। हैस्तस्तनौष्ठनखदन्तकपोलगुरुफकेशाध्वगुच्छदिवसर्तुपतगृहाणाम् । निर्यासनाफरसकण्ठकुठारकोप्टहैमारिवर्षविषयोलरधाशनीनाम् ॥ श्वेतप्लवारमगुरुजासिकफाभ्रपनमन्धविषां जलधिशेवधिदेहभानाम् । मानद्रुमाद्रिविषयाशुगशोणमासधान्याधराग्निमरुतां सभिदां तु नाम || बोऽच्छदेऽहिर्वप्रे प्रीधरन्योर्हायनवर्हिषौ । मस्तुः सक्तौ स्फटिकेच्छो नीलमित्रौ मणोनयोः ॥ ४ कोणेऽस्रश्वपके कोशस्तलस्तालचपेटयो । अनातोद्ये धनो भूमि दारमाणावल्वजाः ॥ ५ कान्तचन्द्रार्कमामायःपरो यानार्थतो युगः । यश्च स्यादसमाहारे द्वन्द्वोऽश्ववडवाविति ।। वकोत्तरा नक्तकरल्लकाङ्का न्युडोत्तरा सङ्गतरङ्गराः। परागपूगौ मृगमस्तुलुङ्गकुडङ्गकालिनतमङ्गमाः ।। १. वक्ष्यमाणं विशेष विधानमन्तरा पुलिङ्ग स्यादित्यन्वयः. २. अकारान्तेषु कोपधा आनकवराटकादयः, टोपधा विटकरहाटादयः, णोपया गुणक्षणादयः, थोपधा निशीथोपस्थादयः, पोपघाः क्षुपकल्पादयः, भोपधा दर्भनिकु- रमादयः, मोपधा गोधूमडिण्डिमादयः, योफ्धा लयतण्डुलीयादयः, रोपघाः कदंगरकुटरादयः, पोपधा गवाक्षयो. पादयः, सोपधाः पसिहसादयः, सकारान्ताः पुरुदशोदमूनाप्रभृतय., नकारन्ता प्रायसुपर्वादयः, उकारान्तास्त- भाषाया, अत्तारता जमालपर्यत्तटियालमितालदास मानवमाता पश्चिम दिमहदिमादया. अप). प्रत्ययान्ताः ममवनियमादयः, कि(क)प्रत्ययान्ताः पनिप्रभृतयः, रितप्प्रत्ययान्ताः पचतिभवत्यादया, नपत्य- यान्ताः यतस्वमप्रभृतयः, नड्प्रत्ययान्ता विभप्रश्नप्रभृतय., घप्रत्ययान्ताः प्रच्छदोरच्छदप्रभृतयः, घञ्प्रत्ययान्ताः पादरोगप्रमृतयः, दा()संज्ञकाद्विहितकिमत्ययान्ता आदिव्याधिप्रभृतयः, भावार्थकखप्रत्ययान्ता आशितभवमभृतयः, कर्तृभिनायककप्रत्ययान्ता आखूपविभप्रभृतयः. ३. सभेदाना हस्तादीना निर्यास्यादीना वेतादीनां जलध्यादीनां मानादीना च नाम पुलिङ्गं स्यादित्यन्वयः. ४. निर्यासनाम गुग्गुलुः श्रीवेष्ट इत्यादि. ५. रसनाम रसाः शृङ्गारा- दयसन्नाम. ६. किराततितो हैमश्च काण्डतिक किरातक:. ७. श्वेत: कपर्दस्तन्नाम. ८. चन्द्रकान्तः सूर्यकान्तः अयस्कान्त इत्यादि. ९. इतः परं खरान्तव्यञ्जनान्तक्रमेण शब्दानुदाहरिष्यन्ते. तत्र ककारोपान्त्यादिक्रमेणा- कारान्ता उदाहियन्ते. अनुवाकशयुवाकसूतवाकादयः १०. खान्तः, ११. गान्ताः, १२. तमङ्ग इन्द्रकोशः. १३. मनः धर्मः, नौशिरथ.

·८ १२ अभिधानसंग्रहः-१० लिङ्गानुशासनम् । वेगसमुद्गावपाङ्गव! घाघो मैश्वसपुच्छपिच्छगुच्छाः । चॉजीजकिलिमपुअमुञा भवटपट्टठप्रकोष्टकोप्टाः || अङ्गुष्ठाण्डौ लगुडप्रगण्डकरण्डकूष्माण्डगुन्डाः शिखण्डः । धरण्डरुण्डौ च पिचण्डनाडीग्रणी गुणभ्रूणमैलत्ताकुन्तौ ।। पोतः पिटातः पृपतश्चोत्पातवातावैयपदी । बगुदगदमगेदा मकरन्दो जनपदगन्धस्कन्धमगाधः ।। १० अर्धसुदर्शनदेवनमहाभिजनजनाः परिघातनफेनौ । पापूपी सूपकलापौ रेफैः शोफरतम्बनितम्याः 111. ११ शम्याम्बी पश्चिजन्यतिप्यौ पुप्यः सिचयनिकाय्यरीत्रत्र मनामित्रो कटप्रपुण्ड्राराः कैलोलोली च खल्लतल्लो ॥ कण्टोलपोटगलपुद्गलकालयाला वेला गलो अगलहिङ्गलगोलफालाः । स्यादेवलो यहुलतण्डुलपत्रपालवातूलतालजडुला भृमलो निचोलः ॥ कामलकुदालावयवस्थाः शिवगैरवयावाः शिवंदावी । माधवपणवादीनवहारध्रुवैकोटीशांशाः पशवंशी ।। कुशोटीशपुरोडाशपर्युत्मासनिकुहाः । अहनिर्वृहकलहाः पारीशिवरारपि । दुंदुभिर्वमतिवृष्णिपाण्यविज्ञातिरालिकलयोजलिर्वृणिः । अग्निवह्रिकृमयोद्विदीदिविप्रन्धिकुक्षियूतयोर्दनिर्ध्वनिः ।। गिरिशिशुजाको हाहाहूद्दश्व नमर्गर्मु । पादश्मानावात्मा पाप्मस्थेमोष्मयक्ष्माणः ।। १७ इति पुलिङ्गाधिकारः । स्त्रीलिङ्ग योनिमैदम्रीसेनावल्लितडिन्निशाम् । वीचितन्द्रावटुप्रीवाजिहाशस्त्रीदयादिशाम् ।। शिशपाधानदीवीणाज्योत्स्नावीरीतिथीधियाम् । अङ्गुलीफलसीकगुहिगुपत्रीसुरानसाम् ॥ १९ रानाशिलायवालालाशिम्याकृष्णोष्णिकाश्रियाम् । स्पृकापण्यातसोधाय्यासरघारोंचनाभुवाम् ॥ २० हरिद्रामांसिदूर्वालूप लाकाकृष्णलागिराम् । इत्तु प्राण्यङ्गवाचि म्यादी देकखरं कृतः ॥ २१ पात्रादिवार्जितादन्तोत्तरपदः समाहारे । द्विगुरनावन्तान्तो वान्यस्तु सर्वो नपुंसकः ॥ लिन्मिन्या न्यनिण्यणिरुयुक्ताः कचित्तिगल्पहूस्वकम् । विंशत्यांद्योशताइन्वे सा चैक्ये द्वन्द्वमेययोः ॥२३ १. घान्तः. २. चान्तः. ३ छान्ता:. ४.जान्ता:. ५. टान्ती. ६. ठान्ताः. ७.डान्ता...णान्ता:. ९. तान्ताः. १२. धान्ताः. २३. नान्ताः. १४. अहादेशान्ता::पूर्वाभप्रभृतयः. १५. पान्ताः. १६. फान्ती. १७.वान्ताः. १८.यान्ताः. १९. कृतसमासान्तरात्रशब्दान्ताः पूर्वरात्रप्रभृतयः.२०.रान्ताः. २१.लान्ताः २५. सान्तः, २६. शान्ताः. २७, अह इति रासाहप्रभृतयः, २८. अथेदन्ताः. २९. अयोकारान्ता:. ३०. समुदित दीर्घाकारान्तम्. ३१. अथ व्यञ्जनान्ताः. ३२. सभेदानां योनिमदादीना चीच्यादीना शिंशपायादीनामगुल्यादीना रास्तादीना स्पृक्कादीना हरिद्रादीना च नाम स्त्रीलि स्यात. ३३. शिशपादिराकृतिगणः. ३४. हिगुपनी कम्बोजी. ३५. नसो नासिकायाः, ३६. प्राण्याहवाचीकापन्तं यथा-गोधिपालिप्रभृतयः. ३७. ह्रीश्रीभ्रूप्रभृतयः. ३८. लक्ष्मीतरीक्त्प्रभृतयः. ३९. लिदादिप्रत्ययान्ता यया- जनता-गोत्रा भूमि-वेनि-अटनि-वाणि वेणि काकणि-भूति-चिकीपाप्रभृतयः, ४०. तन्तिप्रभृतयः. ४१.अल्पे हस्चे चार्षे कन्प्रत्ययान्ता यथा--ऋयिकापुटिकामभृतयः. १०. थान्त:. ११. दान्ताः २२. वान्ताः २३. शान्ता:. २४. पान्त:.

·२४ २७ २८ १० लिङ्गानुशासनम् । घुग्गीतिलताभिदि ध्रुवा विडनरि वारि घटीभवन्धयोः । शल्यध्यनिवाद्यभित्सु तु क्ष्वेडा दुन्दुभिरक्षयिन्दुषु ॥ गृह्या शाखापुरेऽश्मन्तेऽन्तिका कीला रताहतौ । रज्जी रश्मिर्यवादियॊपादौ गा सुरागृहे ॥ २५ अहंपूर्विकादिवर्षामधा अकृत्तिका वहौ । वा नु जलौकोप्सरसः सिकतासुमनःसमाः ।। २६ गायञ्यादय ईष्टका बृहतिका संवर्तिका सज़िका- दूपीके अपि पादुका झिरुकया पर्यस्तिका मानिका । नीका कथुलिकाल्लुका कलिकया राका पताकान्धिका सूका पूलिका त्रिका चविकयोल्का पजिका पिण्डिका ।। ध्रुवका.क्षिपका कनीनिका शम्बूका शिक्किा गवेधुका । कणिका केका विपादिका मिहिका यूका मक्षिकाष्टका ॥ कूर्चिका कचिका टीका कोशिका कोणिकोर्मिका जलौका प्राचिका धूका कालिका दीर्घिकोष्ट्रिका। शलाका वालुकेपीका विहङ्गिकेपिके उखा । परिखा विशिखा शाखा शिखा भैङ्गा सुरगया ॥३० जहा चचा कच्छा पिच्छा पिञ्जागुञ्जाखजा प्रजा। झंझा घंटा जटा घोण्टापोटा भिस्सटया छटा॥३१ विठा मञ्जिष्ठया काटा पाठा अँण्डा गुडा जडा । घेडा वितण्डया दोढा राढा रीढा च लीढया ॥३२ धुणोर्णा चर्वणा स्थूणा दक्षिणा लिखिता लता । तृणता त्रिवृतात्रेतागीता सीता सिता चिता ॥ ३३ मुक्ता वार्ता लूतानन्ता प्रसृता.मार्जितामृता । कन्या मर्यादा गदेडुंगन्धा गोधा स्वधा सुधा ॥ ३४ सांना सूना धाना पैम्मा झम्पा रम्पा प्रपा शिफा । फम्या भैम्भा सभा हम्भा सीमा पामारुमे उमा । चिया पद्या पर्या योग्या छाया माया पेया कक्ष्या। दूष्या नस्या शम्या संध्या रध्या कुल्या ज्या मङ्गल्या ॥ उपकार्या जलानॆरा प्रतिसीरा परम्परा । कण्डरा सृग्धरा होरा वागुरा शर्करा सिरा ॥ गुन्द्रा मुद्रा क्षुद्रा भद्रा भषा छत्रा यात्रा मात्रा । दंष्ट्रा फेला वेला मेला गोला दोला शाला माला ३८ मेखला सिध्मला लीला रसाला सर्वला बला । कुहाला शङ्खला हेला शिला सुवर्चला कला ।। ३९ उपला शारिवा मूर्या लट्वा खट्टा शिया देशा | कशा कुशेशा मैलपा शेषा मूपेषया सा ॥ ४० वनसा विनसा मिस्सा नासा हा गुहा साहा। फैक्षा मिक्षा रिक्षा क्षिा भैगयावल्यायत्तिस्रोटिः ४१ पेशिसिर्वसत्तिविपणी नौभिनाल्यालि पालिर्भल्लि पल्लियूंकुटिशकटी चर्वरिः शाटिभाटी । खाटितिम्रततिवमिशुण्ठीतिरीतिविदियिनी विच्छघिलिविशठि श्रेडिजात्याजिराजि ॥ रुचिः सूचिसाची खनिः खानिखारी खलिः कीलितूली लमिर्यापिधूली। . कृषिः स्पॉलिहिण्डी चुटिर्वेदिनान्दी किकिः कुकुटिः काकलिः शुक्तिपती ।। १ 38 . १. 'यवयवनारण्य हिमाद्दोपलिप्युरुमहत्वे' इति सूत्रोक्ता यवादय: गन्दाः, दोषादयश्वार्थाः. २. गायत्रीपरिप्र- भृतयः, ३. अथ कान्ता:. ४, खान्ताः, ५. गान्ताः. ६. घान्तः. ७. चान्तः. ८. छान्ती. ९. जान्ताः १०. झान्तः, ११.टान्ताः.१२. ठान्ताः, १३. डान्ताः. १४. ढान्ताः २५. णान्ताः १६. तान्ताः. १७. थान्त', १८. दान्तौ. १९. घान्ताः, २०. नान्ताः, २१, पान्ता:. २२. फान्तः, २३. बान्त:, २४. भान्ताः २५. मान्ता:. २६. यान्ता:, २७. रान्ता'. २८. लान्ताः २९. वान्ताः ३०. शान्ताः ३१. पान्ता:. ३२. सान्ताः ३३. हान्ताः, ३४. क्षान्ताः. ३५. रिक्षा यूकाण्डम् , लत्वे लिक्षा. ३६. राधा जतु; लत्वे लाक्षा. ३७. अथ इस्वकारान्ता द्वयोः समाहारः. ३८. भयाणा समाहारः. ३९, इतिशब्दा. ४०. जातिशब्दान्तः समाहारः, ·अभिधान संग्रहः-१० लिङ्गानुशासनम् । किखिस्ताडिकम्बी द्युतिः शारिरातिस्तटिः कोटिविष्टी पटिटिवीथीं। दरिलरिमारिः पुलिभेरी शरारिस्तुरिः पिण्डिमाढी भुपुण्डिः ॥ राटिराटिरटविः परिपाटिः फालिगालिजनिकाकिनि फानिः । चारिहानिवलमि प्रधिकम्पी जुल्लिण्डितरयोंऽतिशाणी ॥ सनिः सानिमेनी मरिर्मारिरयोषधी विद्रधिझलरिः पारिरधिः। शिरोधिः कविः कीर्तिगन्त्रीकयर्यः कुमार्याटकी खेदनी हादिनीली ॥ ४६ हरिण्यश्मरी कर्तनीस्थग्यपटयः फरीपैकपद्यक्षवत्यः प्रतोली। कृपाणीकदल्यौ पलालीहसन्यौ सी गृध्रसी घर्घरी कर्परी च ॥. फाण्डी खल्ली मदी घटी गोणी पण्डाल्पेषणी दुणी । तिलपर्णी फेवली खटी नद्रौरसवत्यौ चपातली ।। पाली गन्धोती काकली गोष्टयजाजीन्द्राणी मत्स्यण्डी दामनी शिझिनी च । शृङ्गी कस्तूरी देहली मौर्व्यतिभ्यासन्दी क्षैरेयी ६ पर्थ" कर्णान्दुकच्छू तनुरज्जुचच सायुर्जुवः सीमधुरौ स्फिगैर्वाक् । द्वाोदिवो उक्तगृचः शरद्वादिहरपामपदृशो नौः ।। इति स्त्रीलिदाधिकारः। .५० मैलस्तुतत्तसंयुत्तररुगान्तं नपुंसकम् । वेधभादीविनासन्तं द्विस्वरं मन्नकर्तरि ॥ धनरत्ननभोन्नहृषीकतमोधुसृणाङ्गणशक्तशुभाम्थुरुहाम् । अघगूधजलांशुकदारुमनोविलपिच्छधनुर्दलतालुहृदाम् ।। हलदुःखसुखागुरुहिङ्गुरुचवचभेपजतुत्थकुसुम्भदृशाम् । मरिचास्थिशिलाभवसृक्कयकृन्नलदान्तिकवल्कलसिद्मयुधाम् ।। सौवीरस्थानकद्वारप्लोमधौतेयकासृजाम् । लवणव्यञ्जनफलप्रसूनद्रवैतां सभिद् ।। ५४ पुरं सद्माङ्गयो त्रशीर्षयोः पुण्डरीकके । मधु दवे ध्रुवं शश्वतर्फयोः स्वपुरं घटे ॥ यूपे दैवेऽकार्यादौ युगं दिष्टं तथा कटु । असे द्वन्द्वं स्थले धन्यारिटमद्रुमपक्षिणोः ।। धर्म दानादिके तुल्यभागेऽधै ब्राह्मणं श्रुतौ । न्याय्ये सारं पद्ममिभचिन्दौ काममनुमतौ ।। खलं भुवि तथा लक्ष वेध्येऽहै: सुदिनैकतः। भूमोऽसंख्यात एकार्थे पैथैः संख्याव्ययोत्तरः ॥ ५८ १. चतुर्थों समाहार:. २. अथ दीकारान्ताः. ३. ईली खड्ग एकधारः. ४. हसन्त्यपि. ५. अतिमी. ६. अथ द्वखोकारान्ताः, ७. अथ दीपोंदन्ताः. ८. अथ योनौजिता हलन्ताः. ९. अर्वागित्यव्ययमपि. १०. धार इत्यस्य नपुंसकत्वमपि. ११. नान्ताः काञ्चनमित्यादयः, लान्ताश्चकवालमित्यादयः, स्त्यन्ता वस्तुमस्त्वित्यादयः, तान्ताः शीतद्वत्तप्रभूतयः, त्तान्ता भित्तपित्तप्रभृतयः, सयुक्तरान्ता अग्रप्रभृतयः, संयुक्तरशब्दान्ता असुमभृतयः, संयुक- यान्ता लक्ष्यद्रष्यप्रभृतयः, १२. कर्तृभिन्नार्थकमन्प्रत्ययान्ता भस्मसमप्रभृतयः. १३. धनादीनामधादीनां हलादीनां मरिचादीनां सौवीरादीनां लवणादीना भेदसहितानां नाम नपुंसकम्, १४. शिलाभवं शैलेयम्. १५. अमिसंयोगेन द्रवीभवतां सुवर्णादीनाम्. १६. छत्रे पुण्डरीकम्, शीर्ष कम्. १७. अयूपे युगम्, देवे दिष्टम् , अकार्यमत्सरदू- धणेषु कटु, १८. समाभिन्नेऽथे. १९. भुदिनाहम, एकाइम्. २०. पाण्डभूमम्, कृष्णभूमम्, इत्यादि. २१. दि. पथम्, विषयम्, इत्यादि.

·६७ १० लिङ्गानुशासनम् । द्वन्द्वैकलाव्यपीभावी, क्रियाव्ययविशेषणे । कृत्याः तानाः सल्झिदावे, आखात्त्वादिः समूहजः॥५९ गायत्र्याधण्वार्थेऽयत्तमेधानकर्मधारयः । तत्पुरुपो वा पहुनांचेच्छाया शालां विना सभा॥६० राभवर्जितराजाराक्षसादेः परापि च | आदायुपक्रमोपज्ञे कन्धोशीनरनानि च ॥ सेनाशालासुराच्छायानिशं वोर्णा शशापरा । भाद्गणो गृहतः रथूना संख्यादन्ता शतादिका ॥३२ मौक्तिक माक्षिकं सौप्तिकं क्लीतकं नाणकं नाटकं खेटक तोटकम् । आहिक रूपकं जापकं जालक वैणुकं गैरिक कारकं वासुकम् ।। रुचक धान्याकनिःशलाकालीकालिकाशल्कोपसूर्यकाल्कम् । कवककिवुकतोकतिन्तिडीकैडूकच्छत्राकत्रिकोत्मुकानि ।। माद्वींककदम्बके धुकचियुककुतुकमनूकचित्रके। कुब्जक मधुपर्कशीर्षके शालूकं कुलकं प्रकीर्णकम् ।। हल्लीसकपुष्पके खलिङ्गस्फिगमगप्रगचोयोपिनम् । रिष्टं फाण्टं ललाटमिष्टव्युष्टकरीटकृपीटचीनपिष्टम् ॥ शृङ्गाटमोरटपिटान्यथ ठगोटे भाण्डाण्डतुण्डशेरणग्रहणेरिणानि । पिङ्गाणतीक्ष्णलवणद्रविणं पुराणं त्राणं शर्ण हिरणकारणकार्मणानि || पर्याणर्णघ्राणपारायणानि श्रीपर्णाणे धोरणभूणभूतम् । प्रादेशान्ताश्मन्तशीनं निशान्तं वृन्तं तूलं वातवाहित्यमुक्थम् ॥ अच्छोदगोन्दकुसिदानि कुमीदतुन्दवृन्दास्पदं देवदनि सर्शिपतल्पम् । कूपत्रिपिष्टपपरीपवदन्तरीपरूपं च पुष्पनिकरुम्बकुटुम्बशुल्यम् ॥ प्रेसभतलभमाध्यात्मधामेर्म सूक्ष्म किलिमत्तलिमतोमं युग्मतिम त्रिसंध्यम् । किसलयशयनीये सायखेयेन्द्रियाणि द्रुवयभयलनद्वापरक्षेत्रसत्रम् ।। शृङ्गवेरमजिराभपुष्कर तीरमुत्तरमगारनागरे। स्फारमक्षरकुकुन्दुरादरमान्तराणि शिविरं कलेवरम् ७१ सिन्दूरमण्डूरकटीरचामरक्रूराणि दूररवैरचत्वरम् । उशीरपतिालमुलूखलौनवे सत्त्वं च सान्त्वं दिवकिण्वपतिवम् ॥ विश्वं देश पलिशर्पिशकिल्विपानुतोषिर्ष मिपमृचीपमृजीपशीर्षे । पीयूपसौध्वसमहानससाहसानि कासीसमत्सतरसं यवसं विसं च ॥ १. भावे कृत्यप्रत्ययान्ता एघनीयमभृतयः, भावे कान्ता हसितप्रभृतयः, भावेऽनान्ता हसनप्रभृतयः, भावे खल्- प्रत्ययान्ता दुर्भवदुराव्यभवप्रभृतयः, भावे नित्प्रत्ययान्ताः सारावीणसांकौटिनप्रभृतयः. २. 'ब्रह्मणस्त्वः' इत्यभि- व्याप्य भावार्थकप्रत्ययान्ता शुक्लत्व-शौक्लायं-सरव्य-रतेय कापेय-द्वैप-चापल-द्वैहायन-आचार्यक-प्रभृतयः. ३. गायत्रत्रैधु- मप्रभूतयः. ४. अध्यक्तलिङ्गकम्, ५. अथ 'अनकर्मधारयतत्पुरुषः' इत्यधिक्रियते. ६. शतम्, सहस्रम्, इत्यादि. ७. अय कान्ताः. ८. खान्ताः. ९. गान्ताः, १०, चान्तः, ११, जान्ती. १२. टान्ताः, १३. ठान्ती. १४. डान्ताः, १५. णान्ता:. १६. तान्ताः, १७, थान्तौ. १८. दान्ताः, १९. दं कलत्रम् ; प्रमदादयोऽपि, २०. नान्तः, २१. पान्ता:. २२. बान्ताः, २३. भान्तो. २४. मान्ताः. २५. यान्ताः, २६.. रान्ताः. २७. अररं कपाटम, २८. लान्ती. २९, वान्ताः. ३०. शान्ताः, ३१. पान्ताः. ३२. शान्ताः २५ ७२ ·७४ ७७ ७९ ८० ८१ ८२ अभिधानसंग्रहः-१० लिङ्गानुशासनम् । मन्दाक्षवीक्षमय सक्थि शैपातु पातु स्वाद्वाशु तुम्वुरु फशेरु शलालु चालु । संपत्ककुन्महदहानि पृपापुरीतत्पर्वाणि रोम च भसश जगल्ललाम ॥ इति नपुंसकलिङ्गाधिकारः। पुंस्त्रीलिङ्गश्चतुर्दशेऽङ्के शङ्कुनिरये च दुर्गतिः । दोर्मूले कक्ष आकरे गो भूहि वाणपिप्पलौ ।।७५ नाभिः प्राण्यङ्गके, प्रधिर्नेमो, कचन बलिहे कुटः । श्रोण्यौपध्योः कटो, भ्रमो मोहे, पिण्डो गृन्दगोलयोः ॥ भकनीनिकयोस्तारो भेऽश्लपहस्तश्रवणाः । कणः स्फुलिङ्गे लेशे च वराटो रज्जुशस्त्रयोः ।। कुम्भः कलशौ तरणिः समुद्राकौशुयष्टिपु । भागधेयो राजदेये मेरुजम्ब्यां सुदर्शनः ॥ फरेणुर्गजहस्तिन्योरल्याख्यापत्यतद्धितः । लाजवस्त्रदशौ भूम्नीहाद्याः प्रत्ययभेदतः ॥ शुण्डिकचर्मप्रसेवको सल्लकमलकवृश्चिका अपि । शल्यकधुटिको पिपीलिकश्शुलुकहुडुकतुरुप्कतिन्दुकाः ॥ शुङ्गोऽथ लँझ जसाटसटाः सृपाटः कीटः फिटरफटघटा वरटः किलाटः । चोटश्चपेटफटशुण्ड गुडाः सशोणीः स्यु रिपर्णफणतरयाजमोदाः ।। विधपफैलम्पमित्रबद्रीः सहचरमुद्गरनालिफेरहाराः । बहुकरकृसरौ कुठारशारौ वल्लरशफरमसूरकीलरालाः ॥ पटोलः कम्बलो भल्लो दंशो गैण्डूपवेतसौ । लालसो रमसो तिविरास्तिकुटयत्रुटिः ।। अमिशम्यौ रन्यरत्नी अवीचिलव्यण्याणिश्रेणयः श्रोण्यरण्यौ । : पाणिशल्यौ शाल्मलिर्यष्टिमुष्टी योनीमुन्यौ स्वातिगव्यूतिवस्त्यः ।। मेधिर्मेघिमशी मपीपुधी प्राष्टिपाटलिजाटली । पृश्निस्तिथ्यशनी मणिः सृणिौलिः केलिहलीमरीचयः ।। न्वाखूकर्कन्धुसिन्धुमृत्युमन्ववारूरुः । कन्दुः काकुः किप्कुर्बाहुगवेधू रौं गौ ः ॥ ८६ इति पुत्रीलिङ्गाः। पुनपुंसकलिङ्गोऽजः शङ्ख पोऽनसंख्ययोः । कंसो पुंसि कुशो पहिलो होवेरकेदायोः ॥ ८७ द्वापरः संशपे छेदे पिपलो विष्टरोत्तरौ । अब्दो वर्षे दरखासे कुफूलस्तुपपावके ।। परीवादपर्ययोजन्यतल्पौ तैपोधर्मवत्सानि माघोप्णहृत्सु । घटस्तुल्यतागोलभक्ष्येषु वर्णः सितादिस्वराघो रणे संपरायः ।। ८९ १. अकारान्ताः. २. अथोकारान्ताः. ३.अथ व्यञ्जनान्ताः. ४. 'एकदशशत-' इत्यादिगणनायां चतुर्दशेऽके. ५. अलेभेमरस्य नामानि. ६. अय कान्ताः. ७. गान्तः. ८. चान्तः, ९, जान्ताः. १०. टान्ताः. ११. डान्ताः १२. णान्ता. १३. तान्तः, १४. थान्ताः, १५. दान्तः. १६. घान्तः, १७, पान्तः. १८. बान्तः, १९. यान्त:- २०, रान्ता:. २१. लान्ताः. २२. शान्तः. २३, पान्तः. २४. सान्ता:. २५. अथ हखेकारान्ता यथालाभं टचन्ता अपि. २६. अयोकारान्ताः. २७. ऐकारान्त:. २८. ओकारान्तः. २९, व्यञ्जनान्त:, ३०. ययासंख्येन. २१. यथासंख्येन. ८४ '८८ ·२४ १० लिहानुशासगम् । सैन्धयो लवणे, भूतः प्रेते, तमो विधुतुदे । स्वदारी कस्वरे, कृच्छं व्रते, शुक्रोऽमिमासयोः ।। ९० कर्पूरस्वर्णयोश्चन्द्र उडायेक्ष छदे दलः । धर्मः स्वभावे रुचको भूपाभिन्मातुलुङ्गयोः ॥ ९१ पाताले वाडयो वः सीसे आमलकः फले । पिटजङ्गलसत्त्वानि पिटकामांसजन्तुषु । ९२ मधुपिण्डौ सुरातन्वोनाम शेवालमध्ययोः । एफाद्रात्रः समाहारे तथा सूतककूलको ॥ वैनीतकभ्रमरको मरको वलीकवल्मीकवल्कपुलकाः फरकव्यलीको । किंजल्ककल्कमणिकसयकायतङ्कवर्चस्कचूचुकतडाफतटाकतङ्काः ।। बालकः फलकमालकालका मूलकस्तिलकपकपातकाः ! कोरकः करककन्दुकान्दुकाः नीकनिष्कचषका विशेषकः ।। शाटककण्टकटइविटङ्का मञ्चकमेचकनाकपिनाकाः । पुस्तकमस्तकमुस्तकशाका वर्णकमोदकमूपिकमुष्काः ।। चण्डातकश्चरकरोचककञ्चकानि मस्तिष्कयावककरण्डकतण्डकानि । आतङ्कशकसरकाः कटकः सशुल्कः पिण्याकझर्झरकहंसकशङ्खपुडाः ।। नखमुखमँधिकाङ्गः संयुगः पद्मरागो भगयुगमध टङ्गोद्योगङ्गा निदाघः । प्रेकचकवचकुरियोछकच्छाः मैजमुटजनिकुशी कुखमूनाम्बुजाश्च ।। ध्वजमलयजफूटाः कालकूटारकूटौ कवटकपटखेटाः कर्पटः पिष्टलोप्टौ । नटनिकटकिरीटाः कर्वदः कुकुटाटी कुटयकुटविटानि व्यङ्गटः कोट्टकुष्ठाः ।। कमठो रुण्डखण्डपण्डा निगडाक्रीडनडप्रकाण्डकाण्डाः । कोदण्डतरण्डमण्डमुण्डा दण्डाण्डौ हेडेवारयाणवाणाः ॥ कार्षापणश्रवणमकणकंकणानि द्रोणापराहचरणानि तृणं सुवर्णम् । स्वर्णप्रणौ वृपणभूपणदूपणानि भाणस्तथा किणरणप्रवणानि चूर्णः ॥ तोरणपूर्त निकेतनिवाताः पारतमन्तयुतप्रयुतानि । वेडितमक्षतदैवतवृत्तैरावतलोहितहस्तशतानि ॥ प्रतोपवीतौ पलितो वसन्तध्वान्तायुतधूतधृतानि पुस्तः । शुद्धान्तवुस्तौ रजतो मुर्तहियूँथयूथानि वरूथगूधौ । प्ररथ तीर्थ प्रोमलिन्दः ककुदः कुकुदाधापदकुन्दाः । गुददोहंदफुमुदच्छदकन्दाटुंदसौधमयोत्सेधकबन्धौ ।। २०४ श्राद्धायुधान्धौपधर्गन्धमादनप्रस्फोटना लग्नपिधानचन्दनाः । वितानराजादनशिभयौवनापीनोदपानासनकेतनाशनाः ॥ १०५ नलिनपुलिनमौना वर्धमानः समानौदनदिनशतमाना हायनस्थानमानाः । धननिधनविमानास्ताडनस्तेनवसमा भवनभुवनयानोद्यानवातायनानि ।। .. न १, धने. २. नक्षत्रे ऋक्षम्. ३. यथासंख्येन, ४. यथासंख्येन. ५. अथ कान्ताः. ६. सान्ताः. ७. गान्ताः, ८.धान्तः, ९.चान्ताः, १०. छान्ता:.११. जान्ताः १२. टान्ताः. १३. ठान्ती. १४. डान्ता:. १५. दान्त: १६. णान्ताः, १७. तान्ताः.१८. थान्ता:. १९. दान्ता:. २०, धान्ता:. २१. नान्ता:.

·अभिधानसंग्रहः-१० लिङ्गानुशासनम् । अभिधानद्वीपिनी निपानः शयनं लशुनरसोनगृजनानि । सलिनखलीनानुमानदीपाः कुणपकुतपावापनापशूर्पाः ॥ १०७ स्तूपोडुपी पिटपमण्डपशप्पयाणद्वीपानि विष्टपनिपी शफदिम्यपिम्याः । जम्भः कुसुम्भककुभौ कलभो निभाउँमसंझाममंक्रमललामहिमानि हेमः ॥ उपमकामोद्यामाश्रमकुट्टिमकुसुमसंगमा गुल्मः । क्षेमक्षोमी कम्पलिवायो मेरेयतूपी च ॥ १०९ पूयाजन्यप्रमयसमया राजसूयो हिरण्यारण्ये संख्यं मलयवलयौ घाजपेयः कपायः । शल्यं कुल्याव्ययकवियवद्गोमयं फारिहार्यः पारावारातिखरशिसरक्षेत्रवस्रोपवस्त्राः ११० अलिंजरः कूवरकूरवेरनीहारहिनीरसहस्रमेदाः । संसारसीरी तुवरश्च सूत्रगृङ्गारपण्डान्तरकर्णपूराः ॥ १११ नेत्रं वफपवित्रपत्रसमरोशीरान्धकारा वरः केदारप्रवरौ कुलीरगिशिरावाडम्बरो गह्वरः । क्षीरं कोटरचक्रचुक्रशिमिरागारास्तुपारः शरः भ्राष्ट्रोपहरराष्ट्रतऋजठरार्द्राः कुञ्जरः पञ्जरः ॥ ११२ कर्पूरनपुरकुटीरविहारवारकान्तारतोमरदुरोदरवासराणि | कासारकेसरकरीरशरीरजीरमजीरशेखरयुगंधरवभवप्राः ॥ आलवालपलभालपलालाः पल्वलः खलचपालविशालाः। शूलमूलमुकुलास्तलतैलो तूलकुमलतमालकपालाः ।। ११४ कवलप्रवालयलशम्बलोत्पलोपलशीलशैलशकलाद्गुलाञ्चलाः । कमलं मलं मुशलसीलकुण्डला फललं नलं निगलनीलमङ्गलाः ॥ ११५ काकोलहलाहलौ हलं कोलाहलकदालवल्कलाः सौवर्चलंधूमले फलं हालाहलजम्बालखण्डलाः||११६ लागलगरलाविन्द्रनीलगाण्डीवगाण्डिवाः । उल्वः पारशवः पाश्वोपूर्वत्रिदिवताण्डवम् ।। ११७ निवप्रमीयशरायराबौ भायलीयशवानि । देवः पूर्वः पल्लवनल्यौपाशं कुलिशं कर्कशकोशौ ॥ ११८ आकाशकाशकणिशाङ्कुशशेपैवेपोप्णीपाम्बरीपविपरोहिपमापमेपाः । प्रत्यूपयूपमय कोपकरीपकर्षवपीमिपा ससेक्यसचिकसाच ॥ कर्पास आसो दिवसावतंसवीतंसमांसाः पनसोपवासी। निर्यासमासौ चमसांसकांसस्नेहानि वो गृहगेहलोहा॥ १२० पुण्याहदेहौ पटहस्तनूरहो लेदोऽररिस्थाणुकमण्डलूनि ।' चाटुश्चटुर्जन्तुकशिप्वणुस्तथा जीवातुकुस्तुम्युरुजानुसानु ।। १२१ कम्युः शङ्कीर्वगुरुवास्तुपलाण्डु हिड्छुः शिग्रुःस्तितनुः सीध्वथ भूमा । चेम प्रेम ब्रह्म गरुलोम विहायः कर्माष्ठीवत्पमधनुर्नाममहिनी ॥ १२२ इति पुनपुसकलिङ्गा। . १०. वान्ताः. १. पान्ताः, २. फान्तः, ३. वान्तो. ४. भान्ता:. ५. मान्ता:. ६. यान्ताः ७. सन्ताः. ८. लान्ताः. ९. तालव्यादिरपि. ११. श्चान्ताः. १२. पान्ता:.. १३. सान्ता:.. १४. हान्ताः, १५. क्षान्तः. १६. अररिरिकारान्तः, १७. अयोकारान्ताः. १८. दोपशब्दस्य व्यञ्जनान्तस्यापि मध्ये पाठश्छन्दो. नुरोधात्, १९. अथ व्यञ्जनान्ताः.

·4 १० लिङ्गानुशासनम् । स्त्रीकीययोर्नखं शुक्तौ विश्वं मधुफमौपथे ! माने लक्षं मधौ कल्यं क्रोडाङ्के तिन्दुकं फले ॥ १२२ तरलं पवाग्वां पुष्पे पाटलं पटलं चये । वसन्ततिलकं वृत्ते कपालं भिक्षुभाजने ॥ १२३ अर्थपूर्वपदो नावष्टयकर्बनटौ कचित् । चौद्यमनोज्ञाधककथानककशेरुके ।। १२४ वंशिकवक्रोष्टिककेन्यकुमपीठानि नक्तमयहित्यम् । रंशनं रसनाच्छोटनशुम्ब तुम्ब महोदयं कांस्यम् ।। १२५ मृगव्याचव्ये च वणिज्यवीर्यनासीरमायापरमन्दिराणि । तमिस्रशने नगरं मसूरवक्क्षीरकादम्बरकोहलानि.॥ १२६ स्थालीकदल्यौ स्थलजालपित्तलागोलायुगल्पो डिशं चदि च । अलाधुनम्यूडूपःसरःसदोरोदोर्चिपी दाम गुणे वयद्तपट् ।। १२७ इति स्त्रीनपुसकलिङ्गाः। स्वतरित्रलिङ्गः सरकोऽनुतर्षे शललः शले । करकोऽब्दोपले कोश: शिम्बाखगपिधानयोः॥ १२८ जीवः प्राणेषु, केदारे वलजा, पवने सलः । धेहुलं वृत्तनक्षत्रपुरायाभरणाभिधा । १२९ भैलातक आमलको हरीतकविभीतको । तारकाडकपिटकस्फुलिङ्गा विडतेटौ ।। पटः पुटो वटो वाटः कपाटशकटी कटः । पेटो मैठः कुण्डनीविषाणाम्तूणती ॥ 'मुस्तः कुंटुंद म्भदौडिमा: पिठरप्रतिसरपात्रकंदराः । नखरो वलूरो दरः पुरवछत्रः कुवलमृणालमण्डलाः ॥ १३२ नालप्रणालपटलार्गलशृङ्खलकन्दलाः । पूलावहेलो कैलशर्केटाही पैष्टि रेण्यिपु ।। इति खतनिलिगाः। + परलिङ्गो द्वन्द्वोऽशी, हेर्थी वाच्यवदेत्यमिति नियताः। अस्यारोपाभावे गुणवृत्तेराश्रयाद्वचनलिङ्गाः ।।. १. अर्धनावी अर्धनावम्. .२. 'वैदग्ध्य वेदग्धी, राजधानी राजधानम्, आस्थानी आस्थानम्' इत्यादयः. २. मोशाधनगडिग्यारहिन्यो पोकाप्रत्यक्सलामरिलाचारपीम्रपति, मागचहमिय५ कान्ता:. ५. जान्तः. ६/ठान्तः ७. तान्तः. ८. यान्ता:. ९. नान्ता:. १०. वान्ती. ११. योन्ताः. १२. रान्ताः. १३. लान्ताः. १४. शान्त:. १५. अकारान्त'. १६.अयोकारान्तः. १७. अथ व्यञ्जनान्ताः:१८. द्वयी द्वयम्, चतु- टयी चतुष्टयम्. १९. बटुले लक्ष्यानुसारेण. २०.अथ का-ताः. २१. गान्तो. २१. टान्ताः. २३. ठान्तः. २४.डान्तो. २५. णान्ती. २६. तान्ती. २७. थान्तः. २८. दान्तः. २९. भान्त:. ३०. मान्तः. ३१. गन्ताः. ३२. स्टान्ता:. ३३. दान्तः, ३४. हान्त;. ३५. इकारान्तः. ३६. उकारान्तौ. ३७.अशी तत्पुरुषो यथा-राजपुत्री, अर्धपिप्पली, द्वितीयभिक्षा, इत्येवमादयः. ३८. टेर्थधतुर्थ्यकोऽर्थशब्दोऽन्ते यस्य स वाध्यलिङ्गोयथा--द्विजार्यः स्पः, विजार्या यवागूः, द्विजार्थे पयः । डे(?)ग्रहणात् धान्येनार्थो धान्यार्थ इत्येव । अर्थग्रहणात् कुण्डलहिरण्यमित्येव. ३९. अपत्यादयो नियतलिङ्गा यथा--अपत्य दुहिता पुत्रश्च । रक्षः पुमान् स्त्री च । वेदाः प्रमाणम् , स्मृतयः प्रमाणम् । विद्या गुणः शौर्य गुणः ४०. गुणो विशेषण प्रवृत्तिनिमित्त तदाश्रया वृत्तिर्यस्य तस्य विशेष्यवाचनं लिहं च भवतः । प्रवृत्तिनिमित्तस्य गुणद्रव्यक्रियाभेदात्रैविध्यम् । गुणवाची शुक्लः शुक्ला शुलम, विद्वान् विदुषी विद्वत् ।

·१० अभिधानसंग्रहः-१० लिङ्गानुशासनम् । प्रकृतलिङ्गवचने याधन्ते स्वार्षिकाः धचित् । प्रकृतिहरीतक्यादिर्न लिङ्गमतिवर्तते ॥ वचनं तु खलतिकादियेऽति पूर्वपदभूता। स्त्रीपुनपुंसकानां सह वचने स्यात्परं लिङ्गम् ॥ १३६ नान्ता संख्या डतियुष्मदस्मच स्युरलिङ्गकाः । पदं वाक्यमव्ययं चेयसंख्यं च तद्वहुलम् ।। - १३७ निःशेषनामलिङ्गानुशासनान्पभिसमीक्ष्य संक्षेपात् । आचार्यहेमचन्द्रः समभदनुशासनानि लिङ्गानाम् ।। इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितं लिहानुशासनं समाप्तम् ॥ द्रव्योपाधि ---दण्डी दण्डिनी दण्डि । क्रियोपाधि:-पाचक: पाचिका पाचकम्। हत्यादि । अस्त्रीति किम्। धवनानो योगात्तद्भार्यायामध्यारोपैडप्याश्रयलिङ्गतैव प्रास्य भायां स एवायमित्यभेदोपचारेऽपि प्रष्ठी । एव वरुणानी इन्द्वानी इत्यादय'. १. यया-द्रखा कुड़ी कुटीरः. २. हरीतक्याः पलानि हरीतक्यः. ३. सलतिक्सादूरभवानि पनानि खलतिक वनानि. ४. बहा पूर्वपदभूता प्रकृतिर्वचन नात्येति । यथा-पञ्चालाः कुरवः, ५. स्त्रीपुक्षयोः पुंलिङ्ग यथा--स च झाटी च तौ । स्त्रीनपुसकयोर्नपुसकम् । पुनपुसकयोनपुसकम् ! स्त्रीपुनपुसकाना नगुसकम् ।।

·॥श्रीः॥ अभिधानसंग्रहः। (११) श्रीमजिनदेवमुनीश्वरविरचितः अभिधानचिन्तामणिशिलोञ्छः । १ २ ६ अहं बीजं नमस्कृत्य गुरूंणामुपदेशतः। श्रीहेमनाममालायाः शिलोछः क्रियते मया ॥ सर्वीय इत्यपि जिने संभवः शंभवेऽपि च । श्रीसुनते मुनिरपि नेमी नेमीयपीश्यते ।। पठे गणेशे मण्डितपुनोऽपि कथितो युधैः । मरुदेव्यपि विज्ञेया युगादिजिनमातरि ॥ चक्रेश्वर्यामप्रतिचक्राप्यजितापिः कचिभिरजितबला। श्यामा खच्युत देव्यपि सुतारिकोक्ता सुतारापि॥ भद्रकृद्भद्रकरोऽपि श्रमणः श्रवणोऽपि च । भद्र भन्द्रमपि प्राहुः प्रशस्तमपि कोविदाः ।। प्रवज्यापि परिमञ्या शिष्योऽन्तेपदपि स्मृतः । इति प्रथमकाण्डस्य शिलोञ्छोऽयं समर्पितः॥ व्योमयानमपि प्रोक्तं विमानं बुधपुंगवैः । स्यात्समुद्रनवनीतं पेयूपमपि चामृतम् ॥ . कथ्यन्ते व्यन्तरा वानमन्तरा अपि सूरिभिः । द्योतस्तथा दृष्णिमुप्णी प्रोक्ता रश्यभिधायकाः ॥ ८ समुद्रनवनीतं च विदुश्चन्द्रमसं बुधाः । चन्द्रिका चन्द्रिमापि स्यादिल्यला इन्वका अपि । अनुराधाप्यनूराधा गुरुः सप्तर्पिजोऽपि च ! सौरिः सौरोऽपि गहुस्तु प्रहफलोल इत्यपि ।। अभ्रपिशाचोऽपि तथा नाडिका नालिकापि च । रात्री यामयतीतुझ्यौ निःसंपातो निशीपयत् ॥११ तमः स्यादन्धतमर्स वर्षाः स्युर्वरिषा अपि । खेऽन्तरीक्षं सांसृष्टकमपि तत्कालने .फले ।। १२ मेघमाला कालिकापि चार्दलं चापि दुर्दिने । सूत्रामापीन्द्रे शतारः शतधारोऽपि चाशनीमा १३ आश्विनेयो स्वर्गवैद्यो हर्यक्षोऽपि धनाधिपे । अजगवमजगावमपि शंकरधन्यनि । गौर्या दाक्षायणीश्वर्या नारायणे जलेशयः। कौमोदकी कौमोदकी आर्द्रशन्दी नियां मती.।। कन्तुः कंदर्य सिद्धार्थः सुगते परिकीर्तिनः । अङ्गे व्याख्या विवाहा(दाभ्यां प्रजतिरपि पश्चमे ।। १६ दृष्टिपातो द्वादशाङ्गयां कल्याणेऽयम्ध्यमप्य । निन्दा गहीं जुगुप्साप्पाक्षारणा रतिगालियु ॥ १७ समाख्यापि समाज्ञावदुशतीवदुशत्यपि । काल्यापि कल्पा संधायां समाधिरपि कथ्यते ।। प्रोडः सूकामन्दाक्षं च हियामूहापि चौहवत् । तन्द्रिस्तन्द्री च निद्रायामप्रथामिकापि ॥ १९ अहंपूर्षिकायां केलीकिलोऽपि स्याद्विपके । मार्पयन्मारिपोऽपीनि शिलोचो देवकाण्डगः ॥ २० १. 'भद्रोऽपि इत्यभिधानचिन्तामणिः. २. 'धृष्णिरित्यन्ये' इत्यभिधानचिन्तामगि:. ३. 'बाटुलवादीरे-अ. न्धातमममित्यपि इत्यभिधानचिन्तामणि. ४. 'अहमप्रिया चरसभिधानचिन्तामणिः. , - ।

·२ अभिधानसंग्रहः-११ अभिधानचिन्तामणिशिलोग्छः । स्तनधये स्तनपश्च क्षीरपश्चाभिधीयते । तारुण्यं स्याद्यौवनिका दशमीस्थी जरत्तरः कवितापि कविः स्यात्कृतकर्मणि कृतकृत्यकृतिकृतार्थाश्च । कुटिलाशपोऽपि फुचरोऽन्धजडशठेवप्यनेडमूकस्तु ।। वंदन्यौ पृथगियन्ये दानशैलप्रिपंचदौ । मूर्खे यथोद्गतोश्रीभ्ये श्रीमानपि बुधैः स्मृतः ॥ विवधिकवीवधिकावपि वैवधिके प्रतिचरोऽपि भृये स्यात् । संमार्जको पहुकरे बहुपान्यार्जक इतीप्यते च परैः ॥ विहनिकायां च विहङ्गमायधौर्ध्वदेहिके । भौर्ध्वदैहिकमप्याहुरनृजौ शण्ठ इत्यपि ॥ २५ मायाविमायिकौ धूर्ते कपटे तूपधा मता । चौरश्वोरोऽपि विशेयः स्तेयं स्तन्यमपीप्यते ॥ २६ दाने प्रादेशनमपि क्षमा स्यात्क्षान्तिरित्यपि ।क्रोधनः कोपनस्तृष्णक पिपासितोऽपि कथ्यते ॥ २७ भक्षकः पादाशिरोऽपि मर्जितापि च मार्जिता । पेयूपमपि पीयूपं कूचिकापि च कूचिका ॥ द्रप्से द्रप्स्यमपि भोज विजिपिलं च पिच्छिले । व्योपे त्रिकटुक जग्धौ जमनं जवनं तपा॥ २९ आघ्राणोऽपि भवेत्तृप्तौ शौकलः पिशिताशिनि । मनोराज्यमनोगव्यावपि स्यातां मनोरथे । कामुके कमनोऽपि स्यादाक्षारितोऽपि दूपिते | संशयालुः सांशयिको जागरितापि जागरी। पूजितेऽपचायितोऽपि तुन्दिभोदरिकावपि । तुन्दिलो न्युजोऽपि कुब्जे खलतोऽप्यन्द्रलुप्तके ।। ३२ पामरोऽपि कच्छुरोऽतीसारक्यप्यतिसारकी । कण्डूतिरपि खजूतिविस्फोटो पिटके स्मृतः ॥ कोढे मण्डलकमपि गुदकीलोऽपि वार्शसि । मेहः प्रमेहबदायुर्वेदकोऽपि चिकित्सके.॥ आयुष्मानपि दीर्घायुः कथ्यतेऽथ परीक्षकः । स्यादाक्षपाटलिकोऽपि पारिपद्योऽपि सभ्यबत् ॥ ३५ स्पुर्नमित्तिफनैमित्तमौहर्ता गणके लिपौ । लिखितापि मंपी मेला कुलिके कुलकोऽपि च ।। अष्टापदे बुधैः शारिफलकोऽपि निगद्यते । मनोजवस्ताततुल्ये प्रभविष्णुरपि क्षमे ।। जाद्धिके जड़ाकरोऽपि चानुगोऽप्यनुगामिनि । पर्येपणोपासनापि शुश्रूपायामधीयते । आतिभ्योऽपतिषी कुल्येऽभिजो गोत्रे तु संततिः । महेला योपिता च सी तरुणी युवतीत्यपि ॥३. स्ववासिनी चरिण्टी च चिरण्टी च चरण्ट्यपि । वधूट्यां पत्न्यां कराती गेहिनी सहधर्मिणी ॥ ४० सधर्मचारिणी चापि स्नुपायां तु वधूट्यपि । प्रेमवत्यपि कान्तायां पणिमाहो विवोढरि ॥ परिणेतोपयन्ता च योतके दाय इत्यपि । दिधीपूदिधिपूर्जीवत्पत्नी जीवत्पतिः समै ॥ ४२ तुल्ये अवीरानिारे श्रवणाश्रवणे तथा । रण्डापि विधवा पुष्पवती स्यात्पुष्पितापि च ।। पुष्पे कुसुममप्युनं पशुधर्मोऽपि मोहने । सहोदरे सगर्भोऽपि सादप्रमवदनिमः ।। शण्ठः शठः पण्डुरपि क्लीयो माता जनित्र्यपि | चिहुरा अपि केशाः स्युः कर्णः शब्दग्रहोऽपि च ॥४५ नेत्रं विलोचनमपि सृक्कीसृकणी भपि । दाहिका द्राढिकापि स्यात्कपोणिस्तु कफोणिवत् ॥ ४६ कूपरे कुपरः सिंहतले संहतलोऽपि च । चलुकोऽपि चलो मुके स्वादाण्डः पेलकोऽपि च ॥ पलादभिश्व चरणे फोकसं हड्डमित्यपि । कपालं शकलमपि धास्पनि कशारुका ।। मजायामस्थितेजोऽपि नाडी भाडिनाटिके । शिहाणकोऽपि शिडाणः स्तृणीका स्तृणिकापि च ॥४९ १. 'दानशीलप्रियवाचौ वदान्यौ पृथक' इत्यभिधानचिन्तामगि: २. 'कुण्ठयत्यगम्' इत्यभिधानचिन्तामणि- स्थव्युत्पच्या द्वितीयान्तं लभ्यते. ३. 'आयुर्वेदिकः' इत्यभिधानचिन्तामणिः. ४. 'सणीका, सृणिका' इत्यभिधान. . ४३ . ८८ चिन्तामणिः ·४ ८४ ८३ ८८ ९३ अभिधानसंग्रहः-११ अभिधानचिन्तामणिशिलोन्छः । फूटय। पागयन्त्रं समौ चाण्डालपुक्कसौ । इति तृतीयकाण्डस शिलोकोऽयं समर्थितः ॥ ८२ रजस्ती भुवि दिवस्पृथिव्यावपि रोदमी । माणिवन्धं माणिमन्नं सैन्धवे वसुके वसु ।। टकनटङ्गण उपावर्तनं चापि नीति । जङ्गलः साजाङ्गलोऽपि मालवन्मालको मतः ॥ पत्तने पट्टनमपि कुण्डिने कुण्डिनापुरम् । स्यात्कुण्डिनपुरमपि विपणौ पण्यवीथिका ॥ ८५. सुरझायां संधिरपि गृहे धाममपि स्मृतम् । उपकार्योपकर्यापि प्रसादे च प्रसादनः ।। शान्तीगृहं शान्तिगृहे प्राङ्गणं वगणं मतम् । कपाटवत्कवाटोऽपि पक्षद्वारे बडकिका ।। फुसूलवकुशलोऽपि संपुटे पुट इसपि । पेटायां. स्सालेटकोऽपि पेडापि कृतिनां मते ।। पवन्यपि समूहिन्यामयोनि मुशलं विदुः । कण्होलके पिटकोऽपि चुह्यामन्तीति कथ्यते ॥ सजः सजाकोऽपि भधि विष्कम्भो कटकोऽस्य तु ।अगोऽपि पर्वते क्रोधः कोशवन्मन्यते युधैः९० करनट्यापि खटिन्यां स्यात्ताप्रमौदुम्बरं चिदुः । शातकुम्भमपि स्वर्ण पारदश्चपलोऽपि च ॥ रसजातं रसायं च तुत्थे दानीरसोद्भये । गौक्षिके वैष्णवोऽपि स्यारोपित्तं हरितालके ।। मनःशिलायां नेपाली शिला च मुधियां मता| गृङ्गारमपि सिन्दूरे फुरुपिन्दे तु हिहुलः ।। बोलो गोपरसोऽप्युत्तो रनं माणिक्यमित्यपि । पधारागे शोणिरनं चैराहो राजपट्टनत् ॥ नीलमणौ महानीलं कमन्धमपि वारिणि । धूमिकाधृममहिपी धूमर्यो महिकाः समाः ॥ भकूषारोऽपि जलधौ मकरालय इत्यपि । निन्नगाथा हादिनी स्याग्जहुरुन्यापि जाह्नवी । ९६ कलिन्दपुत्री कालिन्दी रेवा मेकलकन्यका । चान्द्रभागा चन्द्रभागा गोमती गोतमीसपि ॥ ९७ चकाण्यपि पुटगेदाः पङ्के चिसल्ल इत्यपि । उद्घातनोद्धाटने च घटीयने प्रकीर्तिते ॥ सरस्तडागस्तटाकोऽप्यप तहश्च पल्लले । आशयाशशुप्मवाहियहिरुत्वदमूनसः ॥ अमौ क्षणप्रभा विशुद्गन्धवाहसदागती । वायो.चरणपेऽपि दुस्पक्वचा सरके पुनः ।। गुलुम्चन्द्वपी माकन्दरसालायपि चूतवत् । किंकिराते कुरुण्टककुरुण्डकावपि स्मृतौ ॥ १०१ कर्कन्धरपि कर्कन्धौ हस्वादिश्चाटरूपकः । वाशा च नुहिः स्नुहापि पियालोऽपि प्रियालगत् ।। १०२ नार्यवोऽपि च नारझोऽक्षे निभेदक इत्यपि । भवेतमालस्तापिच्छो निर्गुण्डी मुन्दुवारयत् ।। १०३ जपा जवा मातुलुङ्गो मातुलिङ्गोऽपि कीर्तितः । धत्तूर इव धत्तूरो वंशस्त्रक्सार इत्यपि ॥ हीबेरं केशसलिलपर्यायैः स्मर्यरो युधैः । पङ्कजिन्यो कमलिनी युमुदिनी कुमुद्रुती ।। यिसप्रसूनं कमले युमुत्कुमुदवन्मतम् । शेपालं च जलनीली सातीनोऽपि सतीनयत् ।। १०६ फुल्मासयकुल्मापोऽपि गोधुका गीका । फणिशं कनिशं रिद्धे धान्ये सानासितं मतम् ॥ १०७ हालाहलं हालहले गुस्तायां मुराकोऽपि च । मिः क्रिमिरपि गण्ड्पदः किंचुनुकोऽपि च ॥१०८ . राम्भुका अपि सम्यका दृधिको द्रुत इत्यपि । भसलो मधुकरोऽनी पियो तिः फरिः फरी॥ १०९ व्यागेच्यारोऽप्यौपचासोऽप्युपयोऽपि रायराइले निगलो दुध कक्षा पक्ष्यापि पालिहफे ११० पारहीकोऽपि यल्गयागे सलिनं च पटीनयत् । मार्या पुष्टे गोपतो तु न इवर इलपि ॥ १११ मौरी रसूर्यपि फपदे फपुररुयुमिसपि । नैनिकं नैरिकी च सान्मलिनी पालभिणी ॥ पवित्रं गोमये छागे शुभोऽध मपयः शुनि । मेरमा देय शुन्यां च पमरपोऽपि सरिभे ॥ पारिन्द्र र पान्द्रः शम्भेऽपदोऽपि च । गगापरयुगालोऽपि नगः प्रागोऽपि च ॥ ११४ पानापुरपि पानापुमनरगेऽपि च मृपये । होपुगन्निटागेऽपि गोकर्णोऽपि भुजंगमे ।। .

·M . पृष्ठः काण्डः। जलव्यालेऽलीगर्दोऽपि शेषः स्यादेककुण्डलः । आशीराशी च दंष्ट्रायां निर्मोके निलयन्यपि ॥११६ पतन्त्री पतत्रिरपि पिच्छं पिञ्छमपि स्मृतम् । परपुष्टान्यभृतौ च पिके यहिणि यहिणः ॥ वायसे पलिपुष्टोऽपि द्रोणोऽपि द्रोणकाकनत् । सारसा लक्ष्मणी क्रौचा कुश्चा चापे दिविः तिकीः११८ किकिदीविरपि प्रोक्तरिट्टिभे टीटिभोऽपि च । कलविङ्के कुलिङ्गोऽपि दात्यूहे कालकण्टकः।। ११९ दायूहोऽपि वलामा च धकेविसकण्ठिका । मेधाव्यपि शुके तैलपायिकायां निशाटनी ॥ १२० कपोते वारावतोऽपि मत्स्ये मच्छोऽथ तन्तुणे | स्मृतो वरुणपाशोऽपि नशे शङ्खमुखोऽपि च ॥ १२१ उहारः फूर्म इत्येप तिर्यकाण्डः शिलोञ्छितः ॥ १२२ नारकास्तु नैरयिकाः पाताले तु तलं रसा । इति पचमकाण्डस्य शिलोच्छोऽयं समातः ॥ १२३ जीवोऽपि चेतने जन्ती प्राणी जन्मोऽपि जन्मनि।जीवातु वितेऽथायुःपुंस्युदन्तोऽपि चायुपि॥१२४ संकल्पे स्पाद्विकल्पोऽपि मनो नेन्द्रियमप्यथ। शर्म सौख्यं पीडा बाधा चर्चा चर्कोऽपि कथ्यते।।१२५ विप्रतीशारोऽनुशयेऽधार्या अपीन्द्रियार्थवत् । सुसीमस्तु सुषीमोऽपि कक्खटे खक्खटोऽपि च॥१२६ जरठे जरढोऽम्लेऽम्ब्लो रावो रव इव स्मृतः । निषादो निपधो गर्जो गर्जा मद्रोऽपि मन्द्रवत् १२५ आकरो निकरे युग्मे जकुटोऽथ कनीयसि । कनिष्ठं विप्रहः शब्दप्रपञ्चे निसिले पुनः ।। स्यानिःशेषमनूनं च सण्डलं चापि खण्डवत् । मलीमसे कामपं च निकृष्टे यापरेपसी ।। १२९ लडह रमणीयं च रम्ये नित्ये सदातनम् । शाश्वतिकं च नेदीय इत्यन्तिकतमे स्मृतम् ।। १३० एकाकिन्यवगणोऽपि प्रागप्यादौ प्रकीर्तितम् । मध्यमे मध्यंदिनं च निरर्गलमनर्गले ॥ बहुरूपीथमपनानाविधाः पृथग्यिधे । झम्पा झम्पो व्यवच्छिन्ने छादितं पिहितेऽपि च ॥ प्रकाशिते प्रादुष्कृतमवज्ञायामसूक्षणम् । बुधैरवमनानांवगणने अपि कीर्तिते ।। अन्दोलनमपि प्रेहायोदस्तमप्युदश्चितम् । भिदा भिच्चोदितमपीरितेऽथाङ्गीकृते पुनः ।। कक्षीकृतं स्वीकृतं च च्छिन्ने छातमपि स्मृतम् । प्राप्ते चिन्नं विस्मृते च भवेत्पस्मृतमित्यपि ।। १३५ अटाटाट्या पर्यटनमानुपूर्व्यमनुक्रमे । परीरम्भोऽपि संश्लेषे स्यादुद्दाताऽप्युपक्रमे ॥ जाती जातमपि स्पर्धा संघर्षोऽप्यप विक्रिया। विकारो विकृतिश्चापि विलम्मस्तु समर्पणम् ॥ १३७ दिष्टया समुपजोपं सर्वदा सदा सनत् सनात् । निर्भरे च स्वती हेती येन तेन च कीर्तितौ ॥१३८ अहो संबोधनेऽपीति पष्ट काण्डः शिलोञ्छितः ।। वैक्रमेऽध्दे निवस्सिन्दुमिते (1), राधाद्यपक्षती । मन्धोऽयं ददर्भ श्रीमजिनदेवमुनीश्वरः॥ १४० इति हैमनाममालायाः शिलोन्छः समर्धितः।

·विज्ञापनम् । प्राप्तकोपाः। अमरसिंहः- नामलिङ्गानुशासनम्, 'केशव:-क्ल्पद्रुः. जिनदेवमुनीश्वर:-अभिधानचिन्तामणिशिलोछ:. दुर्गादासः-शब्दार्णवा. धनंजयः-प्रमाणनाममाला. पुरुषोत्तमदेवः-एकाक्षरकोषः, विकाण्डशेषः, विरूपकोष:, शब्दभेदप्रकाशः, हारावली. भरतसेनमालिका-विरूपकोषः महीदासः-मातृकानिघण्टुः महाक्षपणकः-अने. . काध्यनिमसरी. महादेवः अव्ययकोपः. महेश्वर-विश्वप्रकाशः, शन्दभेदमकाशः. मेदिनिकरः-नानार्थ- शब्दकोशः. यादवः वैजयन्ती. वररुचिः-लिङ्गविशेषविधि:. विश्वशंभुः-एकाक्षरीनाममाला. वेणीदत्त पतत्त्वप्रकाराः शाश्वत: नानार्यसमुच्चयः. शिवरामः-लक्ष्मीनिवासः. हरिदत्ता-गणितनाममाला, हलायुधः- अभिधानरत्नमाला. हर्षकीर्तिः-धारदीनाममाला. हेमचन्द्रः-अनेकार्यसंग्रह', अभिघानचिन्तामणिः, अभिधान. चिन्तामणिपरिशिष्टम्, निघण्टुशेपः, लिलानुशासनम्. अप्राप्तकोषाः । अगस्त्यः-शब्दसंग्रहनिघण्टुः अजयपाल!-नानार्थरामहः अप्पयदीक्षितः-नामसग्रहमाला. अमरसिंहः-ए- काशरमाममाला.आदिनापकविवर्ग:-कविजनसेवधिः कालिदासः-प्रयुक्तपदमारी.काशिनाथः-शब्दार्णवः, केशवः-लघुनिघण्टुसारः क्षेमेन्द्रः-लोकप्रकाशः गदसिंहः-अनेकार्थचनिमारी.गोपिनाथः-शब्दमाला.गोव. धन. नामावली.गोविन्दशर्मा-शब्दसागर: चक्रपाणिदत्तः-शन्दचन्द्रिका. जटाधराचार्य:-अभिधानतन्त्रम्. जैमिनि:-निघण्टुः तीर्थस्वामी-कोमलकोयसमदः त्रिविक्रमाचार्यः-गीर्वाणभाषाभूपणम्, दण्डनापः नानार्थ- रनमाला. दुर्ग:-नाममाला. देवकीनन्दनः वैष्णवाभिधानम्,धरणिदासः-नानार्थसमुच्चयः धर्मराजः-कविजीव नम् नकिरफविः-बालप्रबोधिका, नन्दनभट्टाचार्यः पर्णाभिधानम्. नरसिहपण्डितः-राजनिघण्टुः नारायण दासः-राजवल्लभः नृसिंहमुनि -रहकोषः पद्मनाभः रिमयोगः. पुण्डरीकविठ्ठलः-शीमबोधिनीनाममाला. पुरुषोत्तमदेवः-वर्णदेशनम्, पृथ्वीधराचार्य:-रलकोपः..याणकविः-शब्दचन्द्रिका. याव्हिकेयमिश्रः- निघण्टुकैकाध्यायः बिहणः-त्रिरूपकोषः भार्गवाधार्यः-नाममहानिघण्टुा. भोजः-नागमाला. महः-गह- कोप.. मधुरेश:-शब्दशावली. मयूरः-पदचन्द्रिका. महीपः-अनेकार्यतिलका, शन्दरनाकरः. माधव:-- एकाक्षरनिघण्टु. मुरारि:-सुप्रसिद्धपदमअरी. रत्नमालाकरः-आयुर्वेदपर्यायरत्नमाला. राक्षसः-शब्दार्थनिर्णयः. रामः-कविदर्पणनिघण्टुः. रामशर्मा-उणादिकोशः. रामेश्वरः-शब्दमाला. रूपचन्द्रः-रूपमअरीनाममाला. वरदराजः-नाममातृकानिघण्टा वररुचिः-ऐन्द्रनिघण्टुः, वल्लभः कविमजरी. वामनभट्टः-शब्दर- शाकर:. विक्रमादित्यः-कविदीपिकानिघण्टुः विट्ठलाचार्यः-शब्दचिन्तामणिः, विश्वनाथः-कोपकल्पतमः, वेष्टः शब्दार्यकल्पतरुः, शाब्दिकविद्वत्कविप्रमोदक.. वेदान्ताचार्यः-दशदीपनिघण्टु शंकरः-सैयमि- नाममाला. शिवदत्तः शिवकोषः, श्रीहर्ष.-द्विरूपकोपः, श्लेषार्थपदसग्रहः. सदाचार्य:-एकाक्षरनिघण्टुः सारेश्वर,-लिङ्गप्रकाशः. सार्वभौममिश्रः-भुवनप्रदीपिका. सुन्दरगणिः-शब्दरताकरः, सोमभवः-अने. कार्यतिलका. सौभरिः एकार्थनाममाला, दूधक्षरनाममाला. १. एते कोपा अस्माभिरभिधानसमहे मुदिताः सन्ति.

·एतद्भिना• अमरदत्त-कात्य-गगाधर-चन्द्रगोमि-तारसाल-दामोदर-धर्मदास-घोपालित-भाग रि-भोगीन्द्र-मसल-मार्तण्ड-रन्तिदेव-रभसपाल-राजशेखर-रुद्र वाग्भट वाचस्पति-पामन- विक्रमादित्य-विश्वरूप-व्याडि-शुभाङ्क-सजन-साहसान-हट्टचन्द्र-हर-इत्यादिकृताः फोपा., अमर माला--असालतिप्रशाश-आनन्दकोष–एकवर्णसग्रह-एबाक्षरकोप-उत्पलिनी-ऊमविवेक-कल्पतरुकोप-ग्रहामिघा- न-जकारभेद-दण्डिकोप-धन्वन्तरिनिघण्टु-नक्षत्राभिधान-नानार्थमसरी--पद्मकोप-वकारभेद-चीनकोप-वृहदम- रकोप-महाखपटनकोप-राजकोपनिघण्टु-लिङ्गप्रकाश-वर्णप्रकाशकोप-यात्स्यायनकोप--शब्दत्तरङ्गिणी-शब्ददीपि- का-शब्दरत्नसमुच्चय-शब्दसारनिघण्टु-ससारावर्त-समलग्रन्यदीपिका-सकारभेद-सजीवनी-सन्मुसवृत्तिनिघण्टु-स रसशब्दसरणि-सरस्वौनिघण्टु-साथ्यकोप--सारस्वताभिधान-हनुमनिघण्टु प्रभृतय कोपाश्च सन्तीति श्रूयते । ते येषा सज्जनाना सग्रहे मन्ति, ते तपा प्रेपणेनामानुपकुर्वन्त्वित्यभ्यर्थना 4 अभिधानसंग्रहकर्तृणाम् ।

·अभिधानसंग्रह। - प्राचीन संस्कृत ग्रयों के उद्धारका कार्य आजकल चारों ओर बड़ी धूमपामसे चल रहा है, यह अ त्यात आनदकी बात है। तौभी सस्कृतभाषाज्ञान के मुख्य साधन प्राचीन बोपों की ओर जितना लक्ष्य होना चहिये उतना नहीं है । संस्कृत कोर सब श्लोकबद्ध होने के कारण कण्ठस्थ रह सकते हैं। और अरसर पर उनके श्लोकों की सद्य स्फूर्ति होती है। इसलिये प्रयेर सस्कृताभिमानी पुरप को कोषों का मग्रह अवश्य कर्तव्य है । प्राचीन प्रधान काप छप्पन है यह लोकपसिद्धि है। परतु उन में कईका तो आजकल नाममान ही शेष रह गया है । और जा क्वचित् उपरब्ध होते हैं उन के उद्धार गर्ने का भी यदि यत्न न किया जायगा तो उावे भी स पर न होजाने का विशेष समय है यह समझ कर, हमने बड यजम्म कइएक कोपों का समह आनतर किया है, और अवशिष्ट योगों की प्राप्ति के लिये भी यत कर रहे हैं। पस्तु इनकी प्रतीक्षा न कर्के साप्रत जितने उपलब्ध हैं उनकोही सब के उपयोग के लिये छापर प्रसिद्ध कना, और यही क्रम आगे भी प्रवृत्त रखना, ऐसा निश्चय क्यिा है। यह सब कोप युगपत् एक्हा पुस्तर मे छपि तो कार बहुन लगेगा, और पुस्तक भा बहुत बड़ा हो नायगा, और उसके अनुरूप पूय भी भविस होगा। इस लिये ग्राहनों के सौार्थ एसा नियम किया है कि जिस कोष के छापने का आरम्भ करें, उस को समाप्त करके ही सण्ड प्रकट करें। यदि छोटे छोटे कोप होप तो एक खण्डमें दो तीन करों। पुस्तक उत्तम कागदवे ऊपर सुन्दर छायी जायगी । जैसे जैस य य तयार होगें वैसी वैसी उस उम समयपर सूचना दी जापगी । प्रत्येक कोष के पृष्ठान पृथक् पृथक् रहेंग । इस नियम के अनुसार प्रथम और द्वितीय खण्ड छप कर तयार है । प्रथम खण्ड मे अमरसिंह रूत 'नामलि. हानुशासन(अमरकोप)', और उसी का परिशिष्ट पुरुषोत्तमदेव कृत 'त्रिकाण्डशेष', और 'हारावली', 'एका क्षरकोश' और 'विरूपकोश' ये पाच कोप सपूर्ण आये हैं । कीमत १ रुपया। आर टपालराचे २ आने है । द्वितीयखण्ड में हेमचन्द्रत 'अभिधानचितामणि', 'अभिधानचितामणिपरिशिष्ट', 'अनेकार्यममा', निघण्टुशेष' और 'लिलानुशासन' ये पांच कोष और मिनदेवमुनीश्वरकृत 'अभिधानचि तामणिशिटो' थे एक कोश सपूर्ण आये हैं। कीमत १॥ रपया । और टपारखर्च ३ आने है । तृतीयएण्ड मे महेश्वरस्त 'रिश्वप्रकाश' और 'शब्दभेदप्रकाश ऐ दो कोश आनेशले है। निन यों यह पुस्तकें रेनी हों वे अपने नाम और मून्य भे कि पुस्तके तयार होते ही भेनमें डाक पडे। तुकाराम जायजी। 'निर्णयसागर' लापेखाने के मारिक । 1 १ आगे यादी दी है उसपरम इन कोश उप्पनसे भी नाद ऐमा मालूम पडगा।

·अभिधानसंग्रह। -- प्राचीन संस्कृत ग्रन्याचा जीर्णोद्धार करण्याचे काम साप्रत चोहोंफडे मोठ्या सपाट्याने चालू झाले आहे हा मोठ्या आनन्दाची गोष्ट हाय । तथापि या अन्यातील ज्ञानाच्या प्राप्तीला उत्तम माधन असे जे प्राचीन मन्दवोश, त्याकडे जितके लक्ष रागावे, तितकें अद्यापि लागले नाहीं । हे कोशा पधरप असल्यामुळे मुग्योद्गत करण्याला फार सोईवार असून, पाहिजेल तेव्हां स्कृति उत्पन्न करण्याला फार चागले असतात तेव्हा अशा प्रन्याचा संग्रह करणे हें, सस्कृताभिमानी प्रत्येक गृहस्थाचे कर्तव्य होय । लोकवार्तेरून कोश छप्पन आहेत अमें समजते । तथापि त्यातील बरेच सापत नामशेष झाले आहेत । यास्नर, सवाई जे उपलब्ध आहेत त्याच्या उद्धाराकडे जर कोणाचे लक्ष रोकर न पोचले, तर तेही नष्ट होऊन बा ग्याचा फार मभव आहे हे जाणून, आमी मोठ्या प्रयत्नाने त्यातील बहुतेक कोशाचा ‘मग्रह बेल आहे, आणि राहिलेल्या इतर कोशाच्या प्राप्त्यर्थ यत्न चालविला आहे । तथापि त्या सर्वांची वाट पहात न राहता, साप्रत जितके उपलब्ध आहेत, नितकेच आधी सर्वान्या उपयोगारतत्र छापून प्रसिद्ध करावे, आणि तोच क्रम पुढे चालू ठेगावा, असा निश्चय केला आहे । एकसाली एकाच पुस्तकामध्ये हे छापि- ल्यास, काळ फार लागेल, ग्रन्थही अजड होईल, आणि तदनुरुप किंगती भारी होईल ! म्हणून माहे काच्या सोईकरिता असा बेत केग आहे की, जो कोश हाती घ्यायाचा, तो एका खेपेस पुरा कराया अपृर्ता ठेवायाचा नाही । ग्रन्थ लहान असल्यास, दोन, तीन, किंवा अविक पुरे ग्र-थ घेऊन त्याचे एक पुस्तक करायाचें । पुस्तमें चागल्या कागदावर सुरेख छापिली जातील 1: जसजसे प्रन्थ तयार होने जातील तसतशी त्याविषयी वेळच्यावेळी सूचना देण्यात येईल । प्रत्येक कोशाच्या पृष्टाचा प्रम वेग गळा येईल। पा नियमाला अनुमरून याचे प्रथम आणि द्वितीय खण्ड छापून तयार झाले आहे । प्रथम खण्डात अमरसिंहरूत 'नामनिङ्गानुशासन (अमरकोश)', आणि त्याचेच परिशिष्ट प्रपोत्तमदेवकृत निमाण्डशेष' आणि 'हारावी', 'एकाक्षरकोश' आणि 'द्विरूपकोश' हे पाच कोश संपूर्ण आले आहेत । किंगत । रपया । टपारखर्च २ पाणे। द्वितीय खण्डामध्ये हेमचन्द्रन 'अभिधानचिन्तामणि', 'अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्ट', समह', 'निघण्टशेष' आणि 'लिङ्गानुशासन' हे पाच कोश आणि जिनदेग्मुनीश्वरविरचित 'अभिधान चिन्तामणिशिलोञ्छ' हा एक कोश इतके आले आहेत। किंमत १ रुपया । टपालखर्च ३ जाणे ! तृतीय खण्डागध्ये महेश्वरकृत विश्वप्रकाश' आणि 'शब्दभेदप्रकाश' हे दोन कोश यावयाचे आहेत. या योणास ही पुस्तके ध्यावयाची अमतीर रयाही आपली नावे आणि वर्गणी आमचेरडेस पाठवावी, ह्मणने पुस्तकें तयार होताच त्यानकडे पाठविण्यास ठीक पहल । । 'अनेकार्य तुकाराम जायजी। 'निर्णयसागर' छापरगन्याचे मालक । १. दुसरीकडे दिवसा यादीपस्न है कोश सपन्नापेक्षाही अधिक आहेत असे दिसून येईल।