·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·th
सानमुक्तावळी
बीमांसा कौस्तुभः
गिनीय पासवारपारीणेन विद्वद्वरेण
खण्डदेवेनविरचितः ।
(प्रथमाध्याये द्वितीयःपादः ।)
श्रीकांची प्रतिषादि भयंकरम् - अनन्ताचार्येणार
হিঘিৰ
श्रीसुदर्शनमुद्राक्षरशालायां
अमुद्यत ।
KARAN
॥ श्रीकांची॥
अस्य पुनर्मुद्रणादिपु शोधकस्यै वाधिकारः )
इदानीमैतन्मूख्यम् रू.१-0-c

·No text on this page.

·मीमांसाकौस्तुभ प्रथमाध्याय द्वितीयपादस्थाना मधिकरणानां सूची ।
पृष्ठाकाः।
marpa
३०-३५
अर्थवादप्रामाण्याधिकरणम्-
औदुम्बराधिकरणम्-
हेत्वधिकरणम् -
मन्त्राधिकरणमू-
-

·प्रथमाध्याय द्वितीयपादस्थानां सूत्राणां अकारादिक्रमेण सूची। पृष्ठांका। अचेतनेर्थबन्धनात । (१.३ - ३७) अर्थस्तु विधिशेषत्वात् । (१ - २ - ३९) अर्थविरतिषेधात । (१.२ . ३८) अर्थवादोवा। (१ - २-४५) अन्यानर्थक्यात् । (१ - २ - २-४) अनित्यसंयोगात् । (१-२ . ६) अन्त्ययो यथोक्तम् । ( १ -२ - १८) अनित्यसंयोगा मन्त्रानर्थक्यात् । (१.३ - ४१) आवशिष्टस्त वाक्यार्थः । (१.२ - ४२) अविज्ञेयात् । (१.२-४०) अमालाचानुपपत्तिः। (१ - ३ . ९) अागिप्रतिषेधाच्च । (१ -२ . ५) अभिधानर्थवादः। (१.३.४८) अविद्यमान वनात् । (१ - २ - ३६) अव्यवस्था विधीनां स्यात् । (१.२ . ३२) अविरुद्धं परम् । (१ - २ - ४६ ) २२ ४२ २७ १ आकालिकेप्ला। (१.३.१४) आखायस्य क्रियार्थत्वात उपान्तु वाक्यशेषत्वम् । (१ -२ २३) उक्तश्चानित्यसंयोगः । (१.२-५२) उहः । (१.२.५४) ७६ गुणवादस्तु। (१-२ . १०) गुणा वापुनश्रुतिः । ( १ . २ - ४३)

·गुणा दविप्रतिषेधं स्यात् । (१-३ . ४९)
३
तथा फलाभावात । (१-३-३)
तदर्थशास्त्रात् । (१ - २ -३३)
तुल्यश्च साम्प्रदायिकम् ।। १-३ ८)
दूरभूयस्त्वात् । (१.३. १२)
नपूर्वत्वात। (१-२-११)
परिसंख्या (१.३.४४)
प्रकरणेच खम्भवन् । (१.२.१४)
फलस्य कर्मनिष्पत्तेः। (१.२.१७)
बुद्धशास्त्रात् । (१-३-३५)
यदिच हेतु रवतिष्ठेत । (१.२ . ३०)
रूपात्मायात। (१-२ -११)
लिङ्गोपदेशश तदर्थवत् । (१-३.५३)
लोकवदिति चेत् । (१ -२०१०)-
वाक्यनियमात् । (१-२ - ३४)
विद्याप्रशंसा। (१-२ - १५)
विद्यावचनमसंयोगात् । (१-३-५०)
विधि ल्या दपूर्वत्वात् । (१ - २ - १९)
विधिश्चानर्थकः क्वचित् । (१-३-२३)
विधौच वाक्यभेद स्स्यात् । (१.३.२५)
विधिशब्दश्च । (१-३.५५).
विधिनात्वेकवाक्यत्वात् । (१-२-७)
व्यर्थे स्तुति रन्याय्येति चेत् । (१.२-२८)
शास्त्रदृष्टविरोधाच। (१.२.२)
७८
१०
५

·३
२८
सतः परमविज्ञानम् । (१-३ . ५१)
सम्प्रेषे कर्म गर्दा । (१-२-१७)
सर्वत्व माधिकारिकम् । (१-२-१६)
सामान्यादिति चेत् । (१-२ -३१)
स्तुतिश्च शब्दपूर्वत्वात् । (१ ०३-२७)
स्वाध्यायवदवचनात् । (१-३-३९)
खयपराधा स्कर्तुश्च पुत्रदर्शनम् । (१०३.१३)
हेतुी स्यात् । (१-३-२६)

·श्रीः ॥ शास्त्रमुक्कावळी ॥ श्रीहयग्रीवायनमः। श्रीमतेरामानुजायनमः । ॥ मीमांसाकौस्तुभः ॥ । मीमांसाकौस्तुभे प्रथमाध्याये द्वितीयोर्थवादपादः ॥ ( अर्थवाद प्रामाण्याधिकरणम् ) विनध्वान्तनिवारणैकतरणि भक्तकचिन्तामणि विद्याकाननगाह नैकसरणि मचित्तभूषामणिः । भूयादेष कुतर्ककर्कशधियां हर्तापहती तथा मोहानां सुधियां सदैव सविता कात्यायनीशात्मजः ।। वृन्दाविपिनविहारी गिरिवरधारी स्वकीयसुखकारी । मञ्चित रंगचारी भूयान्नृत्यप्रियः कृष्णः ।। शश्वद्रोपतरंगा विद्यागंगोतमांके यस्य । श्रीरुद्रदेवलंज्ञं जनक वन्दे लदा स्फूर्थे । १ सूत्रम् - आम्नायस्य क्रियार्थवादानर्थ क्यमतदर्थानां तस्मादनित्यमुच्यते । ( पू - १ - ) " सो ऽ रोदीद्यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्गत्वं " वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता वाघुमेव रवेन भागधेयेनोपधावति सरवनं भूतिं गमयति" इ- त्यादयोऽर्थवादा धर्माधर्मयोः प्रमाणं नवेति सन्देहः । कलक्षणसंगति धर्माधर्मयोः प्रमाणनिरूपणसुलभैव । यस्यापि मते वेदप्रामाण्यनिरू पणमध्यायाधः , तस्याप्यस्मिन्नधिकरणे तावत्संगतिस्तुलभैव । पाद समानन्सरलंगतिस्तु विध्यतिरिक्त वेदवाक्यप्रामाण्य निरूपणात्स्पष्टा । नानधेयस्पच विध्यन्तर्भावस्य वक्ष्यमाणत्वा नातिप्रसंगः । वाक्यप- देन वा पदरूपस्य नामधेयादे निरासः। अनन्तरलंगतिरपि पूर्वाधिक لم ·२ शास्त्रमुक्तावळी । रणे विध्यर्थमपि निरूपिते अपौरुषेयत्वे कर्तृस्मरणाभावरूप युक्तिसा भ्या दर्थवादेषु प्रसक्ते तद्वदेव धर्मप्रमोत्पादकत्व मस्ति नवेति वि- चाराद्रष्टव्या । तत्राप्रमाणं धर्माधर्मयोरर्थवादा इति पूर्वः पक्षः, लथाहि- एते कि स्वातव्येण तयोः प्रमाण? विध्येकवाक्यत्वेन वा? आयोपि- किं स्वशनया? लक्षणाच्याहारादिभिर्वा? नाद्यः, सदसद्रूपसिद्धार्थबोधक त्वेन धर्माधर्मबोधानुत्पादनात् । नद्वितीयः, लक्षणादिकंहि तात्पर्यानु पपत्त्यावा स्यात, अन्वयानुपपत्त्यावा? नतावत्तात्पर्यानुपपत्तिः , धर्मा- तात्पर्यकत्वस्य प्रमाणान्तरेणासिद्धेः । नचाध्ययनविधिनवार्थज्ञाना विना-ययनं विदधता निष्प्रयोजनार्थज्ञानस्य भाव्यत्वानुपपत्तेः प्र- मोजदयदर्थज्ञानार्थत्व मध्ययनस्य बोधयतार्थवादानां धर्माधर्मयोस्ता वगम्यते । अतश्च स्वरसतस्तेषां विधिव तदनवानेः लक्षणा सिद्धिारति वाच्यम् । अर्थज्ञानार्थत्व मध्ययनस्य लोकतएव सिद्ध- भिति ईशे विधिवैफल्यात् । नचार्थज्ञाने उपायान्तरस्यापि पक्षे प्र प्राप्तत्वाध्ययननियमांशे विधे रर्थवत्तास्त्विति वाच्यम् । नियमस्या प्यध्ययने तत्कार्ये वाऽर्थज्ञानेऽनुपयोगेन विधिवैयर्थ्यात् । नचावधाता दिनियतवदपूर्वसाधनत्वोपयोगा दर्थवत्ता । अध्ययनविधे रनारभ्या- धीतत्वेन प्रकरणा पूर्वसाधनत्वानुपस्थितेः । नच पर्णतादाविवाव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धात्तदुपस्थानं ; अर्थज्ञान स्य ऋतुं विनाप्यध्यापनादिद्धारा द्रव्यार्जनोपयोगसम्भवेन व्यभिचारात् । नच नियमस्य पुरुषार्थत्वकल्पनया स्वार्थ पापक्षयार्थवा विधि रर्थवानस्त्वितिवाच्यं , एवमप्यध्ययनविधे रर्थज्ञानार्थत्वेनाध्ययनविधाने व्यापारोऽस्ति नवा ; आये विध्यानर्थक्यं, अन्त्ये अर्थवादानां प्रयोजन वदर्थतात्पर्यकत्वस्या ध्ययनविध्यधीनत्वाभावा तल्लक्षणासिद्धिः । अनधीयाना व्रात्याभवन्ती" तिवचना दध्ययनाकरणे प्र त्यवायावगतावपि भावनाया भाज्यापेक्षायां दृष्टत्वा त्प्रयोजनवदर्थज्ञानमे व भाव्यत्वेनाध्ययनविधि स्स्वीकरोतीत्यपास्तम् । अध्ययनविधे रर्थज्ञान एतेन " ·[अ-१,-पा-२] मीमांसाकौस्तुभः । भाव्यकत्वे तात्पर्यस्वीकारे लोकसिद्धत्वा द्रिध्यानर्थक्यं , अस्वीकारे भावनाया लोकदृष्टनान्तरीयकतया अर्थाने भाव्यतया सम्बध्यमानेप्य र्थवादकृतं भूतार्थज्ञानमेव भाव्यतया सम्बध्येत, नप्रयोजनवदर्थज्ञान- विधितात्पर्याभावात् । अतश्च लक्षणाया असिद्धिस्तदवस्थैव । किश्च सत्यामपि लक्षणादिसिद्धौ अनेकेश्वर्थवादेषु लक्षणाद्यपेक्ष याध्ययनविधे रेवैकस्या अदृष्टार्थत्वकल्पनोचिता । आवश्यकं चा- ध्ययनविधे रदृष्टार्थत्वं हुंफडायध्यनांशे । अत एवावरूप्या दर्थवादां शेप्यदृष्टार्थत्वमेव कल्प्यम् । नचैवं विध्यध्ययनस्याप्यदृष्टार्थत्वापत्ते स्तेषां धर्मे प्रामाण्यानाप तिः, तदध्ययनस्या दृष्टार्थत्वेपि स्वशक्त्यैव विधीनां प्रयोजनवदर्थप्र मापकत्वरूप प्रामाण्योपपत्तेः। अतोध्ययनविधि स्स्वर्गार्थ पापक्षयार्थ मेववाध्ययनं विधत्ते, यथाश्रुतार्थज्ञानार्थवा , अध्ययनमेववा समानप- दोपात्तत्वात् भावनाभाव्यमस्तु । नचैवमन्त्यपक्षद्धये प्रवृत्त्यनुपपत्तिः, अपुरुषार्थत्वादिति वाच्यम् । “अनधीयाना"इति वाक्येनाकरणे प्रत्यवाय बोधनादेव प्रवृत्तिसिद्धेः । एवंच सर्वधानाध्ययनविधि स्तात्पर्यग्राहक- इति सिद्धम् । तस्मा नतावत्तात्पर्यानुपपत्ति र्लक्षणाबीजम् । नाप्य- यानुपपत्तिः । “वायुर्वै क्षेपिष्ठे " " त्यादिपदार्थान्वयस्योपपन्नतरत्वा- त् । यद्यपि “ग्रावाणः प्लवन्ते ” “ यजमानः प्रस्तर " इत्यादिश्वन्वया नुपपत्ति धर्माधर्मलक्षणाबीजं शक्यते वक्तुं । तथापि धर्माधर्मयो नि- र्धारणाभावः। ग्रावाणोपि प्लवन्ते अतोऽन्येनचेतनेननप्लवितव्यं, अथ वा ग्रावाणोपि मूर्खा यत्र प्लवन्ते तत्रान्येन जानता कथं न प्लवितव्य मिति । यदितु निषेधकल्पनातो विधिकल्पनायां लाघवं नियामकं शं क्येत, तबो “नबाहुभ्यां नदीन्तरे" दित्यादि शास्त्रविरोधो वक्ष्य- माणो दुष्परिहरः। तस्मा दुभयधापि स्वातन्त्रयपक्षो ऽयुक्तः। अथ विधिनिषेधैकवाक्यताबलेन प्राशस्त्याप्राशस्त्य लक्षणया- मामाण्यमुच्यते, ततो वाक्यस्वारस्येन भिन्नवाक्यत्वप्रतीते नैक ·शास्त्रमुक्तावळी । वाक्यत्व एव प्रमाणं पश्यामः । नचान्यत् प्राशस्त्याप्राशस्त्यलक्षणायां- प्रमाणमस्ति । अध्ययनविष्यदृष्टार्थ वस्य स्थापितत्वात् । किंच किमिदं प्राशस्त्य मप्राशस्त्यंवा , तद्धि गुणवत्त्वं दोश्व वत्त्वंवा तच्छन्दवाच्यत्वेन लोके प्रसिद्धं , तद्यदि विधिनिषेधविषय त्वं इष्टानिष्टफलकत्वविशिष्टेतिकर्तव्यताकत्वं वा गुणदोषवत्त्वं? तद न्यतस्तिद्धत्वा ब्रार्थवादापेक्षम् । नच स्तुतिनिंदयो विधिनिषेधोपक रकत्वं सम्भवति , तद्धि इच्छानिच्छोत्पादकत्वेनवा स्यात् प्रवृत्ति निवृत्तिप्रतिबन्धकालस्योत्साहनिवर्तकत्वेनवा? नाद्यः ; विधिनिषेधाक्षि प्लेष्टानिष्टफलकत्वादेव तत्सिद्धेः । नान्त्यः , प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतविधि निषेधाभ्यामेव तत्सिद्धः । एतेन साक्षात्प्रवृत्तिहेतुत्वं प्रत्युक्तं ! अर्थ- वादोपात्तस्तुतिनिन्दाभ्यामेव तत्सिद्धेः विधिनिषेधवैयWशंकातु अ. थेवादेभ्य स्वरसत स्स्तुतिनिन्दयोरप्रतीतेः अध्ययनविधिवशेनच प्रयोजनवत्त्वावगमेपि स्तुतिनिन्दालक्षकत्व एव प्रमाणाभाका निराकर्त- व्या । किंच सत्यपि विधेः प्राशस्त्यापेक्षत्वे निरर्थवादकविधौ विधे रेव प्राशस्त्यप्रतिपादने दृष्टशक्तिकस्य प्राशस्त्यपरत्वोपपत्तो नादृष्टश क्तिकार्थवादापेक्षणं युक्तम् । एवंचानपेक्षितत्वा दयोग्यत्वाच्च विद्य मानोपि सनिधि कवाक्यत्वकारणमिति न धर्माधर्मयोः प्रमाण मर्थ बादः । नच धर्माधर्मयोः प्रामाण्यासम्भवेपि स्वार्थएव प्रामाण्यसाभ- वः, वायुक्षेपिष्ठत्वादीनां मानान्तरप्राप्तत्वेना नधिगतार्थगन्तृत्वरूपमु ख्यप्रामाण्यासम्भवात् । मावाणः प्लवन्त इत्यादौ याथार्थ्यलक्षणस्या प्यसम्भधाच्च । तस्मादप्रमाणमर्थवादाः । सूत्रन्तु, आम्नायस्य तद्भूता- धिकरणे अंशत्रयविशिष्ट भावनारूपक्रियाप्रतिपादकत्वेन प्रामाण्यस्य. स्थापितत्वात् अतत्प्रतिपादकाना मर्थवादानाम् , आनर्थक्यम् - प्रयो जनवदर्थराहित्यं , तस्मादप्रमाणमेवं जातीयक मर्थधादजात मिति- व्याख्येयम् । यत्तु मूले आदावर्थवादमन्त्रनामधेयानां त्रयाणां सा. मान्यतो ऽप्रामाण्यपूर्वपक्षं कृत्वा तथैव सिद्धान्तसूत्रे निराकरणं कृतं , तत् पृथगधिकरणे मन्वनामधेययोः पृथगप्रामाण्यस्य निराकरिप्य- ·- [अ-१,पा-२] मीमांसकौस्तुभः । माणत्वेन पुनरुक्त्तत्वा दनुपयुक्तत्वाञ्चोपेक्षितम् । मूलेतु शिष्यशि- क्षार्थ कृतमिति बेदितव्यम् ॥ १ ॥ २ सू – शान्त्रदृष्टविरोधाच्च । ॥ १ - २ - १ ॥ (पू - २ ) किञ्च वायुक्षेपिष्ठेत्यादौ धर्मप्रमानुत्पादनेपि स्वार्थेपि तावत्स- त्यत्वनिश्चयः, लौरोदीदित्यादावप्यतीतार्थकथनेन योग्यानुपलब्ध्य भावा न स्वार्थासत्वत्वनिश्चयः । “ स्तनम्मनोऽनृतवादिनी वागि " त्यत्रतु स्तेयमन्त वदनशीलत्वञ्च वाड्मनसयोरुच्यमानं योग्यानुपलब्भ्या स्पार्थेप्यप्रामाण्यमापादयति । यदित्वौपचारिकं स्तेनशब्दलक्षितं प्र- च्छन्नरूरत्वं मनसो वाचश्च प्रायिकमनृतवादिनीत्व मनूयेत, ततो- भूतानुवादा दप्रामाण्यम् । अथतु प्रामाण्यलिप्सया पूर्वोक्तदूषणगण- मभ्युपगम्याप्यध्याहारादिभि विधिः कल्प्येत वाङ्मनसे अपि यत स्तेनानृतवादिनी तस्मादन्येनापि पुंसा स्तेयं मृषोद्यश्च कर्तव्यमिति, तत्राप्यय मपूर्वविधिर्वा स्यात् परिसंख्याविधिः वाग्व्यवहारंवा कुर्वन् स्तेयातिरिक्तं मृषोद्यातिरिक्तश्चोपायं न कुर्वीते ति । नियमविधिर्वा स्तेयं मृषोद्यश्च कुर्वीतैवेति । नायः; प्राप्तार्थत्वा. त्, स्वर्गार्थत्वकल्पनेच गौरवापत्तेः, 'स्तेयं न कुर्यात् ' 'नानृतंवदे' दित्यादिशास्त्रस्यापूर्वविषयकत्वकल्पनाय संकोचरूपबाधापत्तेश्च । न- द्वितीयः, दोषत्रयापत्तेः; परिसंख्याफलकत्वस्य सत्यां गतावन्याय्यत्वा- छ । ब्राह्मणः प्रतिग्रहादिना द्रव्यमार्जयेत् सत्यमेव वदेदि त्यादिशा स्त्रविरोधश्च तदवस्थः । एवं यद्यपि गौरवत्रैदोष्यभिया 'ऋतौ भार्यामुपे या' दितिवनियमविध्याश्रहणं; तथापि "स्तेयं नकुर्या"दित्यादिशास्त्रविरो ध स्तदवस्थएव । नच ग्रहणाग्रहणवद्रिकल्पाः, क्लप्तकल्प्यत्वेन वै. पन्यात् । नच “ नतोपशौ करोती” ति वत् कल्प्यविधिप्राप्तेनागि- क्लपविधिविहितस्योपजीव्यत्वात् विकल्पोस्त्विति वाच्यम् । सददि ह निषेधस्य रागप्राप्तस्तेयानृतवादोपजीवनेन कल्प्यविध्युपजीवकत्वा- भावात् । अत शास्त्रविरोधापत्ते रप्यप्रमाणम् । द्रव्यार्जन .

·शास्त्रमुक्तावळी । किंच" धूम एवाग्ने दिवा ददृशे नाग्नि रचिरेवाग्ने नक्तं ददृशे न धूम इत्यादे ईष्टविरोधात् स्वार्थप्यप्रामाण्यं निर्विदं । एवं त दुपपादकस्य दिवाग्निरादित्यं गतो राबावादित्यस्त " मित्यस्या पि । अतश्च निरालंबनत्वा सिद्धान्त्यभिप्रेतस्तावकत्वेन विध्येकवाक्य. तापि दुरुपपादा । तथोदाहरणान्तरेपि " नचैतद्भिद्मो ब्राह्मणास्स्मो बयमब्राह्मणावे" त्यत्र दृष्टविरोधः । ननु नायं दृष्टविरोधः, सवणेभ्यस्सवर्णासु जायन्तेहि स जातय” इत्यादिशास्त्रगम्यत्वा ब्राह्मणत्वादीनां । ब्राह्मण मातापित संवन्धानभिज्ञस्य चक्षुस्सन्निकृष्टेपि ब्राह्मणे ब्राह्मणीय मित्यननुभवाच्च । नच ब्राह्मणमातापितृसंबन्धस्य ब्राह्मणत्वजात्यभिव्यनकस्यानुपस्थिते नक्षतिरिति वाच्यं, नैवोत्पादकब्राह्मणत्वजातिज्ञानस्य सहकारित्वमा त्माश्रयापत्तेः। वस्तुतस्तु ब्राह्मणत्वादिजातावेव मानाभावः, विश्वामित्रादौ सां कर्यप्रसंगात् । अतो विशुद्धमातापितजन्यत्वं, “शमोदमस्तपरशौचं स त्यमिन्द्रियनिग्रहः । ज्ञानविज्ञानमास्तिक्यं ब्राह्मकर्मस्वभावजम् ॥ " इ- तिस्मृतेर्वाशमदमादिजन्या दृष्टवत्त्वं ब्राह्मणत्वम् । तस्यच क्षागोचरत्वा त्कथं दृष्टविरोधोदाहरणत्वमिति चेन, ब्राह्मणोय . मित्यनुगतप्रतीत्या घटत्वादिजातिवत् ब्राह्मणत्वादिजातिस्वीकारे बा- धकाभावात् , न सांकर्यम् - विश्वामित्रे तपः प्रभावेन ब्राह्मणाधिकृत कमधिकारोत्पत्तावपि ब्राह्मणत्वादिजाते रस्वीकारात् । एवं " सेन शूद्रीभवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयादि" त्यादावपि न शूद्रत्वादि. जातिमत्ता, अत एव शूद्रीभवतीत्यभूततद्भाववाचि विप्रत्ययप्रयोगः । नचाभिव्यञ्जकाभावः, ब्राह्मणत्वजातिमन्मातापितृसम्बन्ध जन्यत्वस्या भिव्यञ्जकत्वात् । एकत्वेपि चोत्पादकव्याक्तिसम्बन्धित्वेनाभिव्यञ्ज कत्व मुत्पाद्य व्यक्तिसम्बन्धित्वेन चाभिव्यंग्यतेति न विरोधः । त- ञ्चाभिव्यंजकज्ञानं मातुः प्रत्यक्षेण अन्येषामाप्तोपदेशादिने त्येतावा- विशेषः । नत्वेताचताभिव्यक्षिक ज्ञानवत श्चक्षुषा ब्राह्मणत्वप्रत्यक्ष कश्चिदिरोधः। मा.

·७ - [अ-१,पा-२] मीमांसाकौस्तुभः । अत्र “वित्रास्वेषविधिस्स्मृत" इतिवचनादभिव्यंजके विवाहितपदं देयं तेन कुण्डगोळकयो र्व्यभिचारोत्पन्नयो नब्राह्मणत्वमितिकेचित् । वस्तुतस्तु गौरवापत्ते नविवाहितपददानं , गोर्गव्युत्पन्नस्य गो त्वव ब्राह्मणादाह्मण्यामुत्पन्नस्यैव ब्राह्मणत्वोपपत्तेः । विनास्विति व- चनन्तु ब्राह्मणाधिकार विहितकर्मानधिकारमात्र प्रतिपादनपरं। कु ण्डगोळकयोस्तु सत्येव ब्राह्मण्येवान्तरसंज्ञांकरणं कार्यविशेषविधाना र्थम् । अतएव श्राद्धे तयो निषेधो ब्राह्मणत्वेन प्रसक्तत्वा त्संगच्छते । नचोक्तविधाभिव्यंजकस्य स्पृष्टयाद्यब्राह्मगे ऽभावादव्यापकत्वं, भस्मन्मते प्रळयप्रतिपादकवचनाना मर्थवादत्वेन सृष्टयादे रनंगीकारात् । यत्तु शमादिवचनं, तन्न शमादिजन्यादृष्टवत्त्वं ब्राह्मणत्वमित्ये- तत्परं, गौरवापत्तेः । नापि शमादीनी तदभिव्यञ्जकत्वपरम् , शमा दिमत्यदुष्टशूद्रे व्यभिचारात् । अतः प्रायिकद्योतकत्वपरम् , शमा- द्यधिकारविधानार्थवति द्रष्टव्यम् । तस्माद्राह्मणत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वा त्तद्विरुद्धं " नचैतद्विद्म" इत्या दिवचनं स्वार्थे प्यप्रमाणम् । कोहितद्धेद यद्यमुष्मिन् लोके अस्तिवा नवेती" त्यादीनां स्वर्गसद्भावाज्ञानप्रतिपादना न स्वार्थेपि,प्रामा ण्यम् , "ज्योतिष्टोमेनस्वर्गकामोयजेते " त्यादिशास्त्रस्य ज्ञापकस्य स- त्वेन शास्त्रविरोधात् । अत्र शास्त्रविरोधदृष्टविरोधयो रुदाहर- जदयं परिहारहेतुभेदात् प्रदर्शितं । व्युत्क्रमश्च परिहारसूत्रक्रमा नुरोधेन, तत्कारणन्तु तवैव प्रदर्शयिष्यते । सूत्रं निगदाख्यातम् ॥२॥ " तथा १ - ३ सू - तथा फलाभावात् । ३ ॥ (पू - ३ गर्गविरात्रब्राह्मणं प्रकृत्यश्रयते-“शोभतेऽस्य मुखं यएवंवेद"इति । भत्र गर्गविराजब्राह्मणार्थज्ञानकाले उच्यमानाया वर्तमानमुखशोभाया योग्यानुपलब्धिबाधितत्वात् स्वार्थे ऽ प्रामाण्यं, नहि तज्ज्ञानकाले मुख शोभा दृश्यते, आयासेन विपरीतशोषदर्शनात् । अथ ज्ञानफलानु

·ज्ञानस्य
शास्त्रमुक्तावळी ।
वादः , तदपिप्रत्याविरुद्धं ; तदानी मजायमानत्वात् । नच कालांतरे
भविष्यती यत्र नियामकमस्ति । नव शोभतइत्यस्यैव विभक्तिव्यत्यये
न भविष्यदर्थकत्वं परिकल्प्य रात्रिसत्रवत्फलपरत्वलम्भवः,
गर्गविरात्रानुष्ठानयोग्यतासंपादनद्रारा तत्कर्टसंस्कारकस्य ' तीर्थे स्ना-
ती' त्यादिवत्परार्थत्वेन प्रयोजनानाकक्षित्वा त्फलपरत्वकल्पनानुपपत्तेः ।
अतश्च पर्णमयीन्यायेनैवास्य फलकल्पकत्वासम्भवादप्रामाण्यं । नच-
तेनगौनरुतयं - एतत्सूत्रे फलपरत्वासम्भवनानर्थक्यमाशंक्यते ,
ऋतुफलपरत्वासम्भवेनैवार्थवादत्वं सिद्धान्त्यत इत्यदोषः । सूत्रनिद-
त्रितम् ॥३॥
४ सू - अन्यानर्थक्यात् ।
॥ १ - २ - ४ ॥ ( पू - ४ )
"पूर्णाहुत्या सर्वान् कामा नवाप्नोति । पशुबन्धयाजीसर्वान् लो
कानभिजयति । अतिमृत्युं तरति । पाप्मानं तरति । तरति ब्रह्म-
हत्याम् , योश्वमेधेन यजते, यउचैनमेवेद इति-
अवापि पर्णमप्यधिकरणन्यायेन पूर्णाहुते राधानांगभूतकर्मरूप-
त्वात् प्रयाजादिवत्प्रयोजनानपेक्षत्वं । भूलेतु अग्निसंस्कारकत्वादित्यु-
क्तं । पशुवन्धस्यापि ज्योतिष्टोमांगभूतकर्मरूपत्वादेव नफलापेक्षत्वं,
अश्वमेवज्ञानस्यतु गर्गत्रिरात्रब्राह्मणज्ञानवत् कर्तृसंस्कारकत्वादेव प्र-
योजनानपेक्षत्वं, अतश्चानपेक्षत्वादेवतेषां फलकल्पकत्वासंभवः, अभ्यु-
पेत्यापितु फलकल्पकत्वं प्रामाण्यउच्यमाने यदि तावत्स्वतन्त्रफलार्थत्वं
ततो वाक्येन कल्प्येन प्रकरणावगतक्रत्वर्थत्वबाधः, अथायुरादिवदा
नुषंगिकफलार्थत्वं - ततः पूर्णाहुत्यादिनैव सर्वकामावाप्तौ जातायां त
दुत्तरभाविनां ऋतुविधीनामानयंक्यप्रसंगः । नहि पूर्णाहुतिमग्न्युत्पादका
धानांगभूतामकृत्वा अग्निसाध्येषु कर्मस्वधिकारस्तम्भवति । नचाश्री
घोमीयमकृत्वा ज्योतिष्टोमे सांगतास्ति, अश्वमेधज्ञानविना चाश्चमधा
करणमसामर्थ्यात् स्पष्टं । अतश्चपूर्वभाविभिः पूर्णाहुत्यादिभिरेव तत्त
स्फलावाप्ती तदुत्तरभाविनां ऋतुविधीना मानर्थक्यासंगो दुर्वारः !
सूत्रम् निर्मवतम् ॥ ४॥

·| కూ, అభాగి ప్రతిజ్రా || 19-* రూ! ఈ నకు విన్నామన్ని శ్రీ తప్పు కాంతం క్షీనది కుంతరిక్షీ వివాళి అభ్చంచవచ్చా కాళళాశ్నజాతి షీచంకకళ, ఎవరు దానివిగా కర్మభ్యం- అశం అదివిజ వృథివ్యాంళయన శనిశ్వలో రాశ దివశయళరు పేట శంకుభవిళీ మాశ్యణకారకు యధాభ్యసుకున్న జతయగం యమపృథివీ తయను దళళ్ళతీర్ణంకారయిశు | అతువఁరభు వాక్య సజీవదశిష్ భవియభ ఏవంచర్వురాకానుకగశిర విరుష్పవారులు నామాంతళ తయభద్రతి క్షీరాభమీవశదిశంగ శశ్వం శభాష కరిగిపళముది నచరు నారయణవ హరితవిభుధంక్ష శిషీభూభూతి వాళ్ళు వళ్ళుమళ్ళి శవానామపి ఇవ్వాది వాళ్ళ : లక్ష్యమనాగమజీవజాతకం: ద్రుక్షధ కళల్వా | శశజాతశ్యావళమీవి ఆధ్యాన్ని మన్ని మీకీశ్వాది వళ్ళద్వందకధక మానశ్రుళ్ళ కళ్యూటివక్ష రవాణాకర హరితరక్షక కశీభూత కాశి నాకు బుత్ర వీది మాశిత నిర్వచనారుతుక్రమాగత్యశీయచ్చని స్వమాతాళపత్ర నళీ నమాశివరావాలాబి రవి నిర్ణవ సముదాది జులశ దశమీ శక్వరూ అశవదాన్ని మాగమిళంత శాలయుప్పురా IT జీయాశీ వరం లుత్తరవీదార్లన్ని ఇవజనాదరు కళకడియా సముత్వం ముత్వం షణలు: శశ్రీ వశాత్తశభ స్వాతంత్యకం | ఆతళాశ్నీ బ్యాంకు నిదళా ప్రేక్పరర ఓ భార్య | రింకువీ జయవంజీ భక్ష్య కంచు మాయం తప్పక శక్తశయన పెళీః హిక్షిశరాజాదనాంకరః | ఆశః వచం శంకుతం ఖాళీ కళ్ళరూం , అడ్రక్షధ జారిత్రాల భువఃuku ఓ గ్రూ), అనిశకండిగా . ఈ ఇబరః పరం కళాపంతుత వారం కవది క్ష్యామి -శ్వత కందగదరళ్ళీ ఆవిశ్వకుంటే గఃకరంద్రథుశ సర్వనిశం బబర నాదూరం పురుషం ఈ జాదయశూజీదళ్ళ ద్వాళీ బ్రామాల్లో పశి, ఆంశాశ్వతంగా యంత కంతు

·ఇక్ష
1977 శతృవశచశషవంజ 'రాధరం తుది జ్ఞానానిక గిద్ధం
----
6 = దానాంశం కాకూడో సదారు బలరాచిక
₹7 -రభావాన్ల లక్ష్యంతరదిళురం యుళ మాత్రం శుక
- శంకరత్వం భర్త రవళకాని కర్మతో శబ్దరళకూ, 5..
* వాడా - 34, వంద సూత్రకు
12. --శ్రీ శారత సవిత శాంకు): 47---
సురలు - రక్ష , సగ్గ సుధకవాదానాం సరాభృశ్యాధయాగము
డమీరంతరం, కారక లక్షణయావశ్రీరూరళ్ళీ వళడుంటాడను ఒక
1917 వైరస్యం క్షణాయాం యరని నాచంకనుతరం వశం , తథ్యాదు మ
పరవళళతాత్పల మడక తతం తథా -క్కడ్వాంటిట్వేశతక
ఇతిరగరాశారీషుకున్నాక, A 1 శ్వయక్ష్యమనాలు
శశిక్షను కారకం యక్రధరణాత్మకళ్ళభము రోంతు రూడరా
- కవికంపూ సంశసముఠాయారం వీరళీ శశలక్షణయాళ
"తుడు శవ దశనాలుక యళీ, శశ్వాక్షకుళ్ళత్య సుళూలవా వోళకూరు
పడూశాకశాడు నాని ప్రకటన కనా' .. నా కన్నాయా - 1
1. ప్రళయాళ శకళ్ళక నారాం చుశాక శ్రీరాంజీ జాళీ లక్షణమున
కృగాళ్యంజీ కళ --శశాశులు శబ్ధు శgray -
4 95 9 వళ్ళు వెళళ్ళరూపకర్యభంళవాడాప్పర రూపంతనాళము .
శరాళయు భారత గరగదార్థాశాలకుం డ్రాళ్ళతదిళ్ల దః |
* క్వాంకుధ్య కర సంకశం:
ద్వాంకుళ్య కరణం కళ కండి బాకాంక్షాంకూలదు!
మృతంభ వేళ మరల సువళళీ, నాణ్యయ బళ్యం రక్తం ఆర్యజాసంక్రంతను
సమాశ్రయ సంభంగా నిరక్షరాసుకళ్ళూ రహాజనప్పుగాయా
ఈషరజాతం ప్రజలు కళ్ళుళ గగుళుక్యల శ్రీ కాళల్బరాక్ ఆకళ
యుజరహశీరము పశము 2 గు4 కోళూరు : కరా
గా , జాకం రాళంకుచబ్యాంకు కు జోగారి కాళవ ర్యాయాక్ష
|

·२२ appala 14 - 7 7 7 చకరకాదనపు బాగా ఎవరయ, విశిన నిషంగ ఆధ్వజ్ఞానస్వరం ఆనదంచరా పండుగ వత్తాకడ? విధిరవభూధము 1 - 20 కారణంగా ఇంకాధవా నా జాడ్యాభగవ్వు ప్రకళ శగవంచన లాక్షభూ కళాకళ్ళళ్ళ గౌణనామధ్యముచ్చటైనర్చకుల్ గత కళ్లు క్యాంకు విదిలాదవగమ్మతో ఆ యు-శిణీ-దరుయువర్చువల సభాపకాళకొళ్ళమూలవానాం జాశన లరవళాదిగా దృతీనక భవ దీపీ నాఠ్యయవాద్యాధరక ప్రాధ్యా యుక్యళుళత్తు న్యాయ నింతగవంగం చరిత్వళ యనాధకర జీళ్ళుతం శన్న జుత్తనిధయ కవిరతమ్యశ్యవపత్రైవినింగళచండీ శ్రమ కాశీ 1 కాశ్ళిళళ్ళం కళాశశీ చాదర్యంకర భంజికళకళ నాకు కళ్యాదరి కుమారు శోభ్యశ్వరము... | మంతృపణ్వాయకరంబార్య శ్రీకు శ్రీవరాశ్వుకళళా వివక్షావళ్ళీ • 1 శాబాశరాధిశరణాళ్పుత్వారికీ అబార్ధంతున విశిశగరనంగః | సజీళకక్షాయము ధాన్యాలను కశీనాయకి నాని తాళం లాది తరతరయాగశాయామాళాలు తరప్పుళశ్ళా వాళ్వర్యావరణ అనీశళాఖ్యాయతకర్యం వశి, "లక్టరుం వృశ2 శికన్యాద్యజ్ఞానాథణాద్యయా లుజాజీం శత్యవివహిళకు రిశ్వవం గలీవని కాళరిష్ట యుత్తు - విక ఆనాకు జనవళళ జ్ఞానాథఃళీక్మంతునశ్యణ్శక ట్రాక్టర్థాన్ని పదకర్యముత్రం , కళుళవదేశః-శాబ్దజేశంతన్న ఆశావు జ్ఞానశూరక మరకత శీ శుద్దకు, అభళామం విశుకల్లో వరి వర్యజ్ఞాన శారళ్ళ కురుక్ష ఇళ్ళ ద్వాదారాబినా గౌడు గిరుకాం ఆయన శి కురుక్షక జళ్ళవం కాణ భదశనాత 5 నశాకుంతరం మకరి శాశ్పళ్ళు నీ నానాభ్యళలి నారు శీతావరణ శీనగరం దూతల కు నూతూ వానాదంజూరజనశం, అంకుశా రాక్షస శరకృశం శత వసంత శారత్యంచురుకయరశారుశ్నయశ్రీ కుశదూవాదళజాహిళ్ళ్యకత మన వింతగా శార్పళ్ళము మా ·२२ అమూలుగా అరక్ష జవాళా నా మళనాళగళ్ళు జీవతి స్త్రీ కళకళకళ్ళ మిళి ఆరంభ కవితీవనకలళ్ళ వీదజాభణాకళ్ళ నిజాంకు ఇతిననశ్వవిదృక్పదళీ విళ ఒకళ్ళ మిశి | అరయ భవిధినావళీ భళ్ళీ రాయనా వాళయుజ్ఞ ఇది వారి గ్రంచాదర్యంము మధ్యణవగద్భుత నివకుశ ఇరి వళీ శద్భుశమివ | శాఙజ్ఞానమజ్జన్నందశి శాళ్ళళ్ళ క్లాక రకాళీ కుళాశ్చాదన పర్వతాక్లాజ కళాశారు: ది జశ్వశాబ్దచూళీ నా నాధద్ధతీత శక్త్యుకార గాల, నగరరు ,శ్య జారాజ్, నళళళూరజావకునాళాశనశాఖ చూడ శ్రావణనక కాళరా! వర్మళీ శూది కాళ్ళు వీళ్ళక శాకళ్ళరాణం శబ్ద నిష్టతరం జీవశావళ్ళు జ్ఞానవాకార్యళీ వళ్పురావాక్యం ! గౌర్పర్యజ్ఞానన్నా సీతాభమాదకరస్యశాబ్దు జిగనున్నారు? కార్యకర పశీనాస్మిక్మ శ్రీ విలాశవస విళిశుశ్యాణ్ అను నా సకలెకణణశం; శపిరటి గుజ్జుతో శత్య 77గం నాజీ నజి.శను కళ్ళు ర ఇవాళ న , అథశత శబ్దశకు - జీవశాశ్వళ్ళ కుళ్ళ మాయమూడు శదాత్రుళం యుశా దృష్పం శృతమచ్చయన విధినా | రాష్ట్ర అభ్యంతచండి - రదక్ష్యానశాస్త్రం. ముచ్చడ్డాడమి - యాగం కళ్ళు జీశారు. పది మీ నకిం జీశశ్ | అశవవం వరి రిశశహ - మధ్యా కరమూకుతువు ఇమళ్ళీ ప్రవృత్మళీ సమజాకారివదర్భమున ధరకంగళమీప గ్రహాజక సర్వమున స్వారరయ , శశలాక అధ్యవాడు జాశర్వశాశ్వతమూద్మం అరుదచంచలం సబిషు వనంద్రవరి - అవ్వకుళ విద్య రాజీ పివిధమతం రావాదేవదూకుకళ శ్రావణ రణసంచవా శధాళ్ళద్యణజీ వరంళవన్నానతి బాగుళుశ్వు యువ్య దర్శనాధారళ్యనశర్మల భ్యంగన విధిరణజ్ఞానవ వవవుంభూలాశాస్త్రము సాక్షలు గలదుకు మహా అయాళ నిప్పవలపోడయన పనియమః | వళద్దిగ కాపీని, శతుందంటారు యాభం నాధ కవళీ శర్మ ఆశాదు జంకూంగర మధ్యా వీర | | అశస్త్రదావస్యానించుచు భలక మదన పెరు కళన్న జీవ | నరం నామిళ్ళవటంతో నిరూచే కళనున్నారనంభం కాదిగం ఇది మంది ఈ భంశనా వృత్తి : "వయానా వ్రాశ్చ్యావని ” దాం ఉనూ కారణారః error 07-01 7 దశ వరకు నాళించినంత వరద .

·مرك ( 1 ) మచాగళులకు, t దశకంది -2006 పళి- కవిది వరకు 18 | అర ఆధారణేన నియముక కళ్లది అవాణా దవాదాలషువ ---నవదధకశా, వాళి అరు कृपा - డ --- తన వద కృతశ్చళదడం ముతు భూ చం అదభర్ కా దిగరాంశీ జాధకజ్ఞానాధం జవ నియమందిళతర వ్యాక అతుతం గళం వూరు నవజీవరణ సుగమాజధున వేళ్వళావధానం • ఆరణీ ప్రత్యకాయానింపిన వృత్తి నిక్షీరద్యులకు శమీవం కత్తశుతం , కర్తవృక్షశ్నలుక ద్వారకకు సంకకక కర రహితం .. - పశిశ్వశీశు-ధ్యాయుద్దారాయరాత్రు దక్ష్యా శ్రీవం రాతశకం 1 వాళజాతధరకాప్పీ నయనశర్వశతకచక చత రిరక్షర్థాణురయాజారవాడ పదిహరనాక్ష ధాత- 5 క్యారన్నా నా వళళ్ళబోదరాజీవబ్రాకు కుకశ్రీ : వశర్థాశ్వానం కఠంగాల్ | అశీరజాళ్ళీ కలకీ జనవడధ్వజానకారనంచూశం, కవర్యందునం ఏదీంత డ . 25-4 158 బంధముక విరున సాధకవాదేషుకలతో - న వడదార్ రాజ్ తరుణ | రజాదరంతరం శి సంచారూళమీజీ 8 విజజీ రాజీ పై శ్రళానికర{uళద్య సరళం చేతకళుళ తలు సందరవదశ్వనాని ఆమీక్షంకుర వివాదం , ఆ ఆజ్ఞతవసరం క్రదశి శంక కకత నాకు కక్కుడు కళకళల వేళయశీ, క్రమంగా వర్తీక శుద్ధయః | ప్రనగర్ గుదము కవవవశం - 8 (మం, ఇతివంత కళ || ఆధాద 12 వ ళ - నాళంకు శన, వాడి దళం విశ్వ దశద ప్రవరణశాన్య ః | ఆళీజగపినందనశం శి మరణం శుగనుభవార్తథను కవర్ కు అత్రక ఆజారశాం కాద'.9 కం || ధర చదంత సమళీశరవరం , ఆతక్షల వరకు తుని సన్నరకయి. గరుడ గమవీశతాజా వాచవరం పురుష ప్రపంచ పన వరకు పుడతా కయు పావులు యాం కురు ट నుక వ R శ్రవరయితురందుకు ని ధ్రువ నకు ·- 18 కవితా ! శ్రీకాకుళము వేళకలక చూర్ణవాజీ, గామంతి విప్పి హనుకూలాణార్పని తకృతి జీళుళీని శాశ్వత వృత్తి జీశు! ఈరోజా వాన్నారి సంగః భళరహేళీ శివాజరూక వురుక్షాళయంశీషః పీజీశు రుశాభావాల్ల కారిశబ్దని పవళ్యక్షులు ఓబా శాంహ్మణిశు మాజార శ్రీ హారం సామానయామళ్ళ మళన సిద్ధం శ్రీతుళం జాన ఉన కళ్ళచూశావాత్, అభిశుగ్రహిజళళ్ళు ఈశ్చలత కారత శ్రీ కృనాధనకొన్నాను న జ్ఞానవిషయళ్ళం | ప్రవరూరూదురా కరూజీ జ్ఞానేన సభాధనూనుమానాశ్, అసోయుక్తం సరుకు కపకా నాం ఇరు. తపతి చేరుళం, అశరతవరణాళానకాల ఇంకాయాం శళకూత్తరంగా విలారావాహాడావాజ్యాం పూజ దరువజీవవృద్ధవృవంశీ కళాదిరం వర్సయ్యా శకత్తి క్షీయ ॥ శ్రీ వద్ద కళ్ళవరణ ఉన్నారు కృతః - తళు ఆ శ్రీ విషయ నిరప ప్రేరణతకణతి వివేకః | కణం- ఆగరళీ శ్రాద్దాఔదారి త్రాః ప్రచశనం | అమగ్ర కారారు నుంూ ఇదజీ వారి భగణజీనాంధియళీ | అధీష్టం అన్నారు మాహి కళారః | అశ్రనానాధశరవందారాయ ద్రవరూళ్ళ కు శంకరరావస్వదరంథమార్థానివల్ 1 వత్తుగడులాక వాదన హూ వారిజాకళమే వశరణార్టీ దళం, వృత్తి నిరూవీళకశు వారు వభయాలళ ఆబ్పాశాడకం గాది నిర్వతి కళవళీ ప్రభ : కొత నష్టకంచుచశాలళమి శిద్రపర్వం ఆధగా విద్యాదిష్పతరుము వరకు వరకూ అతాఃళీచమణ రతనాళములుండి వారి న తతప్రయో రజావళీ దరహించుచుశంచూ కలుకీ, ఆడుకున్న విషయం నయా శాతం క్షీదరంజాక్వరంతో కరకరంబాంచన శాక ముగిశువకృష్ణం 5 నాళభదనుత్తరప్రత్యరావ్యం దృ 14 ఆబండివారితీవంత అజాది కుదశరణాహుత్వ దవ ఇతి శక్తం శతావిధ్యాదయ వవత రాజేష్ట జ్ఞానయాతోళ్ళద్దాలు సంక్రశ్న జాధవంద రిరిగిన ఆనశాను ?" | శశాంక కురు కాశీకాణాల ప్రజాదవ. 4. భూ వాశ నడవనారస శ్రీ నంది కనుక తలు ·सद ఉప రమణ నావిజీ శ రూంచమిజీగణ సంయోగాక నామళం * ఆశాజధర న్యాయ కబ్బు వచమ్మకాజ వ్యకత రథమ లొవగతీ.జీజీ, గుజారా హింద జాదపరచక గాజీర మళ్ళీ వ్యక్తి క్షమళ్ళీ భృతి ఇషయ్మన కూసుశకు: 11 జాలు - ప్రథత కళాక ధార. అదేళ్ళ క్యూ రవళీ ద్ధాంశ్య భారం | శకున శ్రీ కృష్ణ చేత దత్యం : - నగు 8:4 -దరెజ్, శ్రీ రాష్ట్ర దీపికా రాజయా వాద నారది: • నాశిరిశ తకూ తరకల్పనం, గదాధరి శతృద్భావ రళ్య ప్రస్వతి శ్రీ శుతం ఆళాదినిష్ట నల్లక్వత తళుక్షయత్పనా రవాద : 4 0 : - అళలాతువాదభ జాదనాణధానానుకూలకు: అథాసపోయా: అజాదిని యా: ప్రవృత్తి జీళుళం ఆజాదిలశ్వతంజరపు కవశ్రవరణ ఆజాదరణశాత్రతతి శీరు విద్యాదిచడాభీమాజీ1 శన్న శa శపతి లాకవీన ఇక వారసతశ్వకత, జీళుశ్రీ విక్షకులకు లక్వత మాత్ర తనయాత్రచరణాహితీ కళావశీజింగంమంకటేశ నుండ ఇక్షురాధనకన్యం కూడా నిశుశలజాది నిరాశావాదాగా జీర్రనిక్ష శ్రీమద్ర దరణత్థామరాజ్ తరశధాతువతకు శృద్ధాశరా షణాధవరకు కవరకనాలిజీ పళ్ళు కకలంకాపూరికళ్యాంకు ఆంజ్ఞాయాకా విద్ధర్థనలతో కండకశ్యయశీ శివ ఇకామాంధ్ర వరయతీక్షను కవాత చదరణజికళ భరిత కథ శ్రీ వాళ్ళ శ్వళద జీశుభ్రం ఇ కూరుకదాజ జీయశ్రీ విద్రకరణనాళన ఆది వాపుత్వ పరిశజ్జ వనరః నావిశేషజ్ఞ పదర్వాజ నా మూవిందాశ్ హైద్రశగళీ శ్రీవతతి శీ శు జాజీవి..... దళళ్ళళ్లకురాలజీ పీనశ్వవవరకనాహితీష శరవ శదాబాయకు వినిగ్గమణాలికలు చేవాళ్యం ఇళాకృతి పక్కననాని పెద్దకకడతణంతంత్యశ్వర్యకరణ దివదహశ్వర కల్పనలవరణనావిశేషళ్ళివదశ కళ్ళీ వినిగమశాలిరరన్నా వారణాశ్ | సళ్ళగా

·$
२६
-శికళనకుళమాత్రం ప్రతా భావాన్న శ్రీకాంతవృత్తి జీశుడు
శంగా తత్తరవిలాజాది తిరగర రచ్చళ్వు క్ | తస్మాత్ శక్తి విని
మసావిరజాజ్ఞ రకబళ్ళీపోశ్పుకున్నాను నశ్యవంతం
రశాటిలజాది నిప్పళ్ళ ఇళ్యాది నిష్ఠత బాదాయ గమగావిళలు: |
ఆ శబ్సైడీర
గార్టీ నజ్ఞాయి భూతం శ్రమజ్ఞానువరళీ : ( ఇదజీవ
శుభరాతరం రాష్ట్ర కావనీశ్వత, నవ కళంజం శంకర్ )
కళనకుళం విజీల్ ' ఇత్నా ప్రభళకూకట్నకగన్వాల
జార్వభం: 1 భావిళురుషష్ట నివృత్తి జీళు: నివశణు శుభమః |
ఆళపీనంజనతయాకుళ్ళ కుభవం ఒకరికశాశలిశాదయ
ఊర్మూంతరంచ నివారనా జీఈ జీధాకర కళామతి చేశ
శంకరణారు ! శరళీశావావిళ్ 4: 1 న శుద్ధాంతాలు ఊళ
కవవరణమురళీ, శునశ్ అమరవదళలో
'సం ఒళుళ్ళ మాత్ర | అజాదేశీవరు వశణయాళ ని
శూదలగాం జ్మిళకరకప్పు - సిద్ధరాత్ / ఆధారళీ కాంగా
ಕಕಕ್ಯಾ ಕಿತ ಕಣ್ಣ ತುಕರ್ಕನ ಕಲಾಸಕ್ಕೆ
కొడబాదవాఖీన శుభ,ళ్ళుధన వర!నా వాళళళ్పు మాభాలు
సవం - ఆలాది భమువ్వారా రాజావీత శగా శ్వాడా నివశంగా
కూ అద్రశః | శర్వాదశద్వీళ కప్పు రవళంగాళ్ళు,
ఆ మారిన నావిక్షళ కుశలకు నాకు కుళ్ళ ...
రదంతుకు ర్వాదం: 1 కళంజుళ జాతకళ్ళత
కూరాళముఁహూది వనా శ్రుతృరూ సమాన్నాళజా
ముద్దిశ్య ఆజా తమకల ప్రచార రూజావివరణనావిత
రశీ, నవాకుళతృళూశావహణ శ్రీ శ రజాక భూత
జావగా శంబాజీ విభావరణా చరకరకు రురం శుదలతో
-
.

·मांसा कौस्तुभः । श्वोद्देश्यत्वासम्भवात , हविरातिन्यायेन धात्वर्थतत्कारकयो सद्देश्या- न्तर्गत्या कृतिविशेषणत्वस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् , तद्विवक्षाया मपि कर्तृकर्मादि कारक निष्ठ लिङ्गसंख्यादि विशेषणाना मविवक्षा उद्दे- श्य विशेषणत्वा दुपपन्ना। नच-लिङः प्रवर्तनावाचित्वेन नत्र श्चाभाववाचित्वेन क्लप्त- स्य निवर्तनावाचित्वकल्पने गौरवापत्तेः प्रवर्तनाभाव एव निषेधाधि कारे वाक्यार्थोस्त्विति वाच्यम्- लिनिष्ठ प्रवर्तनाभावबोधेपि रागा दिना प्रवृत्ती प्रत्यवायाभाव प्रसंगात । नच-रागादिनिष्ठप्रवर्तनाभाव एव वाक्यार्थः , तस्या लोके वे देवा लिङादिवाच्यत्वेनाक्टः, तत्रापि शक्तिकल्पने गौरवताद- उस्थ्यापत्तः। एतेन "ननोऽभाववाचकस्यापि लिङादिसमभिव्याहारे सति निवर्त- नावाचित्वम् , अमानोनाविप्रतिषेध' इति प्रसिद्धेः प्रवर्तनावाचित्वेन कल्टप्तस्य , गौरवात् अतश्च रागा दर्थप्राप्तां पा. नादि प्रवर्तनां लिङदिनोद्दिश्य नजा निवर्तना विधीयते इत्यपा. रागादिनिष्ठप्रवर्तनाबाचित्वस्य लोके वेदेवा क्लुप्तत्वेना- नुवादायोगात , स्वनिष्ठ प्रवर्तनाया श्चाप्रामत्वेन लिङादिना ऽ ननुवादा- त् । विधाने वाक्यभेदो विकल्पापत्तिश्च । अत एवायं पक्षो वार्तिक' " ते [ ये] षा" मित्यादिनाऽन्यमतत्वेनोक्तः । केषांचि दत्र स्व मतत्वप्रमिति भ्रमएव । वस्तुतस्तु - लिङोपि न निवर्तनायां शक्तिः, किन्त्वनुकूलव्या. पारत्वे ऽखण्डोपाधौवा । तत्र यथा नमोऽभावे प्रवृत्तिनिरूपितत्वं सं. सर्गः, एवं नसत्त्वे प्रवृत्त्यभावनिरूपितत्व मिति नकिश्चि त्कल्प्यम् । अत्रापि निवृत्तिहेतुत्वंनाम प्रवृत्त्यभावप्रयोजकत्वमेव , नतु निवृत्तिः पदार्थान्तरं हेतुत्वं वा जनकत्वम् । प्रमाणाभावात् । प्रजोकत्वंच. १ नतु लिङः . . ३ ·शास्त्रमुक्तावळी । प्रवृत्त्यभावकारणीभूता निष्टसाधनत्वानुमितिजनक ज्ञान विषयत्वम् पूर्ववत् । अनिष्टसाधनत्वज्ञानस्या भावकारणताच योगक्षेमसाधार- णी, तत्त्वं चाभावप्रतियोगि प्रवृत्ति सामग्री विघटकत्वं । अनिष्ट- साधनत्वे हे बुद्धेऽ निष्टबोधा त्तद्गतं बलवत्त्वं झटिति बुद्धयत इति बलवदनिष्टानुबन्धित्वज्ञाना त्प्रवृत्तिकारणीभूतबलवदनिष्टानुबन्धित्वज्ञा- नाभावप्रतिप्रन्ध स्सुलभः । अत श्चात्रापि प्रवृत्ते स्तदभावस्यानु- कृष्टत्वस्य चान्यतएवभाना असो नातिरिक्ता निषेधस्थलेशक्तिः किन्तु विधिसाधारण्येना खण्डोपाधावेवेति सिद्धम् । तेन सिद्धा निषेधाधिकारोपि निवर्तनाविशेषरूप निवारणापरनामधेया शाब्दीभा. वना । चेतनप्रवृत्तिनिवृत्त्यो श्चेष्टानिष्टसाधनताज्ञानं विना ऽसम्भवा द्विधिनिषेधाभ्यां स्वसहकारितये ष्टानिष्टसाधनत्वं प्रवृत्तिनिवृत्तिविष. यस्या क्षिप्यते । तयोश्च शाब्दभावनया भर्भाव्यापेक्षाया माख्यातवा- च्या प्रवृत्ति विधिरूपायां नवाच्यावा तनिवृत्ति निषेधरूपाया भाव्यत्वेनान्वीयते । करणाकांक्षायांच प्रेरणानिवारणयो स्स्वरू- पेण प्रवृत्तिनिवृत्तिजनकत्वायोगा ल्लिङादिजन्यं तयो निमेवकरणं । केचित्तु लिङ्गावनयो स्सम्बन्धरूपशक्ति [ स्मरण ] ज्ञानमेव करणं, भावनाज्ञानं त्ववान्तरव्यापारः इत्याहुः । इतिकर्तव्यताकांक्षायां च स्तुतिनिंदयोर [ रेवा ] न्वयः । तथाहि - विधिनिषेधाभ्या मिष्टानिष्टसाधनत्वाक्षेपा प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतेच्छानिच्छोत्पत्तावपि ता- कालिकेष्टानिष्टसाधनत्वस्यापि प्रत्यक्षणावगते द्वेषोत्साहसम्भवेन प्र. वृत्तिनिवृत्त्यभावप्रसगा तदपनायकापेक्षायां लोके तदपनयनशक्त- त्वेनावगतस्य स्तुतिनिन्दाज्ञानस्या नुग्राहकत्वं परिकल्प्यते । ज्योति- टोमसुरापानादिरूपसाधनयो स्तदितिकर्तव्यतयोश्च द्वेषोत्साहौहि निसर्गसिद्धौ , तन्निवर्तकत्वश्च स्तुतिनिन्दयो रुचिद्वेषोत्पादनद्वारा व. हुक्षीरादिवाक्येषु लोकसिद्धमेव । अतः स्तुतिनिन्दाप्रतिपादकापेक्षा- यां प्रयोजनापेक्षिणा मर्थवादानामेव तल्लक्षकत्वं कल्प्यते । फलपदन प्रसाशस्तफलयुक्तत्वा द्विध्यादिपदेनवा निर्दोषविधि- नच ·. नच रा- मीमांसा कौस्तुभः । १९ निषेधविहितत्वा दितिकर्तव्यतापदेवी विशिष्टतिकर्तव्यताकत्वा प्रशस्तो ऽ प्रशस्त इत्येवं तत्प्रतिपादनसम्भवः, तेषां श्रौतफलादि. परत्वेन लाक्षणिकन्तुतिनिन्दागमकत्वकल्पनानौचित्यात । विसत्रन्यायेन फलादिपरत्वे प्याकांक्षितप्राशस्त्यादिकल्पनापरत्वस- म्भवः । प्रयोजनाकांक्षिभि स्सन्निहित रर्थवादै रेव तत्प्रतिपादन सम्भवेना नुपपत्त्यभावात् । यत्रतु सन्निधा वर्थवादाभाव स्तत्राप्या नुमानिक वचनातिदेशेन तत्प्राप्तिः । ननु - नार्थवादाना मतिदेशेन प्राप्तिः , साहि प्रयाजाद्यतिदेशेन वा स्याद ? भिन्नेन वा ? नाद्यः, अर्थभावनाया इति कर्तव्यताकां- क्षया कल्पितेनातिदेशेन प्राप्तानां प्रयाजादीना मर्थभावनासम्बन्धोत्तर काल मंशत्रयविशिष्टभावनागमेसति विधिप्रवृत्तौ प्राशस्त्यापेक्षायां विरम्यव्यापारत्वेन क्लप्तातिदेशस्य तत्मापकत्वानुपपत्तेः । नान्त्यः, विधेरेव प्रवर्तनावाचकस्यापि रात्रिसत्रन्यायेन प्राशस्त्यादिपरत्वोपप- तो स्वतन्त्रातिदेशकल्पने गौरवात् । इतिचेत् ? - प्रयाजादिप्राप्तेः पूर्वम प्युत्पत्तिवाक्य इष्टसामान्यव दितिकर्तव्यतासामान्येना प्यंशत्रय वैशिष्टयोपपत्त्या विधे भीवनासम्बन्धोपपत्तौ तस्य प्राशस्त्यापेक्षाया मवश्यकल्प्यनै केनैवातिदेशेनोभयप्राप्त्युपपत्तो विधेः प्राशस्त्यपरत्व कल्पनायां प्रमाणाभावात । शाब्दभावनाया स्सामाभावः । निर्वपति धातुम- दाक्यसम्बन्धित्वरूपस्य शब्दसादृश्यस्या भावनायामिव शान्दभाव- नायामपि तुल्यत्वात । नचैवम् - विश्वजिति ज्यौतिष्टोमिकार्थवादातिदेशे सति तत अव रात्रिसत्रन्यायेना थवादिकफलकल्पनोपपत्तौ विश्वजित्रयायभंग प्रसंगः । अप्राकृतकार्यकारित्यासंगेना र्थवादानां ग्वानापत्तेः । नच फलकलाक- ·२० शास्त्रमुक्तावळी । फलाकांक्षायां सत्या मप्राकृतकार्यकारित्वं न दोषः । यूपावटास्तरणबर्हिषोपि धर्माकांक्षायां बाह [ हि ] धर्माणां तत्कल्पनापत्तेः । अथ तत्र लौकिकोपाया क्षेपकल्पना सन्निवृत्तिः, तदा प्रकृतेपि स्वर्गकल्पनयति तुल्यम् । अस्तुवा यदि ज्योतिष्टोमे फलविधिलरू पार्थवादश्रवणं- तदा विश्वजि त्यतिदेशप्राप्तार्थवादिक फल कल्पनं । सर्वधा विश्वजिति स्वर्गएव फलं । तदधिकरणन्यायस्तु पिण्डपित- यज्ञादिविषयो भविष्यतीति न किंचि दनुपपन्नम् । तन्त्ररत्न न्यायसु- धयोस्तु प्राशस्त्यानतिदेशकथनेऽभिप्रायं न विद्मः । एवं नामातिदेशेपि नाम्ना निहोत्रधर्माणा मन्येषामिव प्राशस्त्यस्यापि तद्धर्मस्य लक्षणया प्राप्ति द्रष्टव्या । “ एतद्ब्राह्मणानि पंचवाषि” इत्यादौ वचनाति देशेतु तत्प्राप्ति रविवादैव । यवतु प्रकृतावेव दर्वीहामेषु चोपदेशाति देशयो रभाव स्तत्र विधे रेव प्राशस्त्तापेक्षत्वा तस्यैव प्राशस्त्यकल्प- कत्वमपि रात्रिखत्रन्यायनोचितम् , नतु फलादिपदानां , तेषां तदन- पक्षत्वात । यत्रतु सन्निधा वर्थवादाः पठिता स्तत्र विधे रुभयपरत्व कल्पने प्रमाणाभावा दर्थवादाएव प्रयोजनापेक्षालक्षणया प्राशस्त्य मप्राशस्त्यंवा विधिनिषेधापेक्षितं प्रतिपादयन्ति । तच्च प्राशस्त्य म. प्राशस्त्यं वा रुच्यरुचियोग्यत्वरूपं निर्वाच्यम् । रुच्यरुचियोग्यत्व ज्ञा. नस्यापि प्रवृत्तिनिवृत्ति प्रतिबन्धक रुच्यरुचियोग्यत्व ज्ञानविरोधित्वे- न प्रवृत्तिनिवृत्त्युपयोोगत्वात् । तत्त्वंच बलवदनिष्टा ननुबन्धित्वा नु- दन्धित्व योग्यत्वं । तज्ज्ञानस्य च प्रवृत्तिनिवृत्तिकारणत्व मविवा. दमेव । अत उक्तविधमेव प्राशस्त्य मप्राशस्त्यंवा सर्वत्रार्थवादै क्ष्य ते। योग्यतावच्छेदकीभूताः परं गुणदोषाः क्वचित् - " वायुबै क्षेपि- ठा" इत्यादी शक्त्या प्रतिपाद्यन्ते , क्वचित्त “ यजमानः प्रस्तरः " इत्यादौ गौण्यादिनेति विशेषः । रुच्यरुचि योग्यत्वरूप प्राशस्त्या प्रा- शस्त्य लक्षणातु सर्वत्राविशिष्टेति ध्येयम् ।।

·मीमांसा कौस्तुभः । २४ वाक्येचेयं लक्षणा नैकस्मिन्पदे , इतरपदानां वैयापत्तेः । ते षां तात्पर्यग्राहकत्वकल्पनेच विनिगमनाविरहः । लक्षण [णा] प्रका रश्च गुणवादसूत्रे स्पृष्टीकरिष्यते । तच्च प्राशस्त्य मप्राशस्त्यंवा शा. ब्दभावनयैवान्वेति , यागेन स्वग भावये प्रशस्तत्वात् , न सुरां पिबे दप्रशस्तत्वा दिति । अतश्च विध्यर्थवादयो रेकवाक्यत्व सिद्धिः। तत्रापि पदैकवाक्यतैव , विध्यर्थवादानां स्वस्वार्थबोधे समाप्तयभावा दित्युत्तराधिकरणे वक्ष्यते । अतश्चार्थवाद सत्त्वेऽ र्थवाद प्ररोचित मेव कर्माभ्युदयकारी त्यध्ययनविधिवशेन कल्पना नान्यत्प्ररोचनं काग मित्यपि नियमसिद्धिः । यत्रापि केवलार्थवादश्रवणं तत्रापि विधिकल्पनया प्रामाण्योपपत्ति रोदुम्बराधिकरणे वक्ष्यते । तस्मा सिद्धं साधनेतिकर्तव्यताविषय देषोत्साहनिवर्तक स्तु- तिनिन्दा लक्षकत्व मर्थवादानां , नतु स्वार्थपरत्वमापे, प्रमाणाभादा त्; युगप इत्तिद्वय विरोधापत्तेश्च । एवंच यत्र सुखनरकादिरूपफले निसर्गतएव रुच्यरुची, तत्र प्रयोजनाभावात् 'यत्र दुःखेन संभि- नं नच ग्रस्त मनन्तरं । अभिलाषोपनीतंच तत्सुखं स्वःपदास्पदं " इत्यादीनां न प्राशस्त्याप्राशस्त्य लक्षकत्वं, किन्तु विधिनिषेधापेक्षि- त स्वर्गनरकादि स्वरूपपरत्वमेव । एवं दूरस्थानामपि विनाशिदेहा दिव्यतिरिक्त नित्य कर्तृ भोक्तृरूपात्म प्रतिपादिकाना मुपनिषदां पर लोककमविध्यपेक्षितोक्तरूपात्म परत्वमेव । उक्त विधात्मज्ञानस्य चानाराभ्याधीतस्यापि सामर्थ्यात यदेव विद्यया करोति श्रद्ध- योपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति ” इति वाक्यादा क्रत्वंगत्वावि रोधः । असंसारि सगुण निर्गुणात्म प्रतिपादिकाना न्तुभयविधोपा- सना विध्यपेक्षितत्वेन स्वार्थपराणामेवा भ्युदय निश्श्रेयस हेतुत्व मिति वार्तिके व्याकरणाधिकरण उपपादयिष्यते । तेन सिद्ध मर्थवादानां प्रामाण्यम् ।

·२२ शास्त्रमुक्तावळी! सूत्रन्तु - विधीनां - विधेयानां, स्तुत्यर्थेन • स्तावकत्वेन, विधिनैः कवाक्यत्व सम्भवा दर्थवादाः प्रमाणं स्युरिति व्याख्येयम् ॥ ७ ॥ वाक्यप्रकरणाभ्या- ४ सू ) · तुल्यंच सांप्रदायिकम् ॥ १ - २ - ८ ॥ (सि - २) किंचा ध्ययनधर्माणां स्वाध्यायाध्ययनपरिपालनादीनां यथा प्र- माणभूतविध्यध्ययने क्रियमाणे 5 नुष्टानं वैदिकानां , तथार्थवादाध्यय. नपि । तषांहि न स्वातन्त्रयेण पुरुषार्थत्वं , फलाश्रवणात् ; पोविशेषै विविधै व्रतैश्च श्रुतिचोदितै । वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्य स्सर हस्यो दिजन्मना इति स्मरणेन धर्माणा मध्ययनांगत्वावगमा च । नचाध्ययने तत्काउँवा र्थज्ञाने धर्माणा मनुपयोगेना नर्थक्यात्त. त्पूर्वकज्योतिष्टोमादि कर्मागत्वं वक्तुं शक्यम् , मध्ययनांगत्वेना वधारितानां धर्माणां क्रत्वंगत्व प्रमाणाभावात् । उप- योग स्त्वध्ययन एव विघ्ननिवृत्यर्थत्वेनो पपन्न इति द्वादशे वक्ष्यते । तेनाप्रामाण्ये र्थवादानां तदध्ययन मध्ययनांगधर्मानुष्ठानंच साम्प्रदा यिक पदाभिवेयम् विधिवदतुष्टीयमान मनुपपन्नं स्यात् , अत स्तद्ध देव प्रमाणम् । पूर्वपक्षिणाऽप्रामाण्ये प्यर्थवादाना मध्ययनस्या दृष्टार्थ त्वांगीकारात् , धर्माणा मपि प्रयाजादिवद्धा विनसमाप्त्यर्थत्वेन वा ऽध्ययनांगत्वोपपत्त्या पूर्वव्याख्याया अयोगेपि - अर्थवादाना मर्थपर- त्वाभावे ऽ दृष्टार्थस्याध्ययनस्य सर्वोषधावधातव त्सकृत्प्रयोगापत्तः - आवृत्ते रविस्मरणप्रयोजनाभावेनच , धारणाध्यनत्य साम्प्रदायिक- पदाभिधेयस्या नुपपत्तिः , प्रयोजनवदर्थपरत्वहि ब्रह्मवघातव दावृ- त्ति धारणाध्ययनंच विधाविवोपपद्यते । तस्मा त्तदेवार्थपरत्वं । सूत्र व्याख्यातम् ॥ ८॥ अथवा - ९ (सू) - अप्राप्ताचानुपपत्तिः प्रयोगेहि विरोध स्स्यात् शब्दार्थस्व प्रयोगभूत स्तरमा दुपपद्येत ॥ ? २.६ ॥ (सि-३) - ·मीमांसा कौस्तुभः । २३ १ अनेन सूत्रण पूर्वपक्ष्युक्तानां शास्त्रविरोधादीनां सामान्यतः प. रिहारो ऽभिधीयते । या शास्त्रविरोधादिका ऽनुपपत्ति स्सा 5 स्मत्पक्ष मप्राप्ता, प्रयोगे - अनुष्ठानेहि , स्तेयादीना मुच्यमाने , विरोधस्स्यात, अस्माकं मते पुनः शब्दस्य श्रोतोर्थः , अप्रयोजनभूतः , उत्तरसूत्रोक्त रीत्या ऽ विवक्षित इति यावत् । तस्मात , प्रामाण्यं, उपपद्येत । अथ शब्दस्य - विधेः, अनुग्रहार्थ स्सोय मर्थवादः , अप्रयोगभूतः प्रयोग मप्राप्तः न प्रयोगं विधत्त इति यावत् । तस्मा त्प्रामाण्य मुपपद्यत । विधिकल्पकत्वे श्रीतार्थपरत्वे वा भवदुक्तदोषा स्स्युः, नतु स्तुत्यर्थत्व इति भावः । 'अप्राप्ता श्चानुपपत्ति' मिति पाठे - यानुप पत्ति स्ता मप्राप्ता म्मन्यामह इत्यध्याहारः । 'अप्राप्तं चानुपपत्ति मिति पाठे त्वस्मद्व्याख्यान मनुपपत्ति मप्राप्त मिति व्याख्येयम् ॥९॥ वा - १० ( सू) गुणवादस्त ॥ १ - ५ - १० ॥ ( सि ४ ) ननु -" सएवैनं भूतिं गमयति,” इत्यादिभिः पदैः स्तुतिप्रती- तावपि “ वायुर्वै क्षेपिष्ठा ." इत्यादिभि स्तदप्रतीतेः कथं तेषां स्तावक तासम्भवः? - उच्यते गुणागुणरूप स्तुतिनिन्दावादस्तु सर्वत्र यथासम्भवं कल्प्यः , कारणानुरूपत्वा कार्यस्य , क्षिप्रदेवताताध्यं कर्म क्षिप्र. मेव फलन्दास्यतीति सर्वेषामेव पदानां स्तुत्युपपादकत्वेना विरोधात । एवं " सोरोदी द्यदरोदी त दुद्रस्य रुद्रत्वं, यद श्रशीर्यत ] श्रुव्यशीर्यत तद्रजत [ तँहिरण्य]मभवत् , पुरास्य संवत्सरात गृहे रोदनं भवति, तस्मा दर्हिषि रजतं न देयम्" इत्यत्रापि बर्हिशब्दलक्षिते य- ज्ञे “ यथाश्रद्धं दक्षिणां ददाति ” इत्यादि सामान्यविहित दक्षिणा- के स्वेच्छाप्राप्त रजतदान निषेधस्याय मर्थवादः । इति तच्छब्देन तदग्नि न्यकामयत" इति पूर्वोपक्रान्तोऽग्निः परा. मृश्यते । तद्रजत' मित्यत्र तच्छब्देनाश्रु. अत्र 'पुरास्य संवत्सरा" तत्र स ·नच शास्त्रमुक्कावळी । दिति रजतदाननिन्दा । तदुपपत्तिश्च ‘सोरोदी' दित्यादिभिः । कारणानुरूपत्वा त्कार्यस्य रोदनप्रभवरजतदाना द्रोदनं भवतीति र- जतदाननिन्दा । अतो रजतदाननिषेधे दोषाभावरूपगुणवादोपपत्तिः । रुद्ररोदन रजताश्रुप्रभवत्व संवत्सरापूर्वरोदनादीनां प्रमाणा- भावा प्रत्यक्षविरोधाच्च निरालम्बननिन्दानुपपत्तिः । गौण्या वृत्त्या सर्वत्रालम्बनोपपत्तेः । तथाहि-रुद्रशब्द स्ताव याकरण रोदन कर्तृवाचित्वेन व्याख्यातः । सच रुद्रमानं प्रजाः प्राहुः त्यरुदत्यप्यग्नौ [ श्रुत्या ] कढ़या प्रयुक्तः , तबच तसिद्धिसूत्रोक्त न्यायेन रुद्रशब्दाभिधेयत्व सादृश्या द्रोदनकर्तृत्व मुपचर्यते , अश्रुण- श्च चक्षुग्राह्यवर्णसारूप्या दन्यत्रच कार्य समवायिकारणसादृश्यदर्शना द्रजते तत्प्रभवत्वोपचारः । धनत्यागेन चात्यन्तोदारस्यापि गृहे दु:- खदर्शना त्तत्सामान्येन रोदनोपन्यासः । अतएवासत्यार्थप्रतिपादना दप्रामाण्यं नाशंक्यं , असत्यार्थे तात्पर्याभावात् ; तात्पर्यविषयीभूताया श्च निन्दाया स्लत्यत्वात् । असत्यार्थोपादानन्तु लक्षणोपायत्वेन साधुत्वोपायत्वेनवा 5 सत्यक्लीबाद्यन्वाख्यानव नविरुद्धयते । नापा- ख्यानं स्वरूपस पाशस्त्याप्राशस्त्यज्ञान उपयुज्यते, अपितु तज्ज्ञानम् । रज्ज्वा सर्पज्ञानस्येव मसत्योपाख्यान- ज्ञानस्य प्राशस्त्याप्राशस्त्य ज्ञान कारणत्वं, तस्यच प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतु- स्वं नविहन्यते । यहि नज्ञानमात्रेणो पयोगः, यथा थंभावनांशेषु, तत्रापि ज्ञानमावोपयोगे वेदस्य निष्फलत्वेना प्रामाण्यापत्ते स्तवार्थ एव तात्पर्या सत्यत्वाश्रयणम् । शब्दभावनां शेषुतु ज्ञानमात्रोपयो गा नसाशोपायसत्यत्वादरः । अतएव लोकेऽर्थासत्यत्व एव स्तु- तिबुद्धिः, अर्थसत्यत्वेतु वक्तारो भवन्ति कात्र स्तुति निन्दावा सत्य मेवैतदिति । सत्यपि चासत्यत्वज्ञाने प्राशस्त्याप्राशस्त्यज्ञानस्य वे- देकृतत्वा प्रवृत्तिनिवृत्तिजनकत्वोपपत्तिः । अतएव लोके मेधादिहे- तुभूते वचादिभक्षणे मेधाद्यनिच्छन्तं पुरुषं प्रवतयिहूं तदभिप्रेतं सौ- अतश्च भयकारणत्व 4 .

·मीमांसा कौस्तुभः । भाग्य मसत्यम प्युपन्यस्य तं नियुंजते । सोपिच सौभाग्यासत्यतां जा- नन्नपि सर्वधा मामयं पुरुषार्थे प्रवर्तयतीति ज्ञात्वा प्रवर्तत एवेति सर्वस्व [ सर्वस्व ] संवेयं । तस्मा देवमादौ शक्यासत्यत्वाप गौ- ण्या वृत्त्या [ कथंश्चिदर्थसत्यत्व मापाय मिति लक्षणया ] निन्दोपपत्तेः प्रामाण्यं सिद्धम् । एवं स्तुत्यर्थवादेव प्यर्थसत्यत्वानादरो द्रष्टव्यः । एवं यत्रापि अन्यद्विधा वर्धवादेऽन्यच्च संकीत्यंते, यथा वेतसशाख- या ऽवकभिश्चाग्निं विकर्षति" इति, “ आपोवै शान्ता शान्ताभि रेवा स्य शुचं शमयति" इबिच । तत्रा प्यपां स्तुत्या उब्जन्यानां वेतलावका नां स्तुति लक्षितलक्षणया न विरुद्धयते । सूत्रन्तु - तसिद्धिसूत्रोक्तरीत्या गौण वृत्तिनकाररूपो गुणवाद स्तु विहेतु ईय इति व्याख्येयम् ॥ १० ॥ ११ (सू ) रूपा प्रायात् ॥ १- २ - ११ ॥ ( सि - ५) मतः परं पूर्वपश्युक्त स्तेनाद्यदाहरणेषु तसिद्धिसूत्रोक्तगौम वृत्ति प्रकार निरूपणार्थानि सूत्राणि । - हिरण्यं हस्ते भवति , अच गृह्णाति इत्यस्य विवे श्शेषः स्तेनन्ननो नृतवादिनी वाक् " इति । अत्र वाडू मनसयो निन्दा हिरण्यस्तुत्यर्था । अत्यन्तप्रशस्तयो रपि हि वाङ् मनसयोः स्तेनानृतवादयोगा द्धिरण्या दूनत्वं । अतो ' नहिनिन्दा निन्दितुं प्रवर्तते ऽपितु [ निन्दितादितरत्प्रशंसितुं] विधेयं स्तोतुं इतिन्यायेन हिरण्यस्तुतिः, नतु निन्दया स्वतन्त्रनिषेधोन्नयनम् । निषेधैकवाक्यताविरहे निन्दात्वस्यैवा सिद्धेः ; क्ल्लप्तविध्येकवाच्यत्व सम्भवे वाक्यभेदापादक निषोधोनयनस्या न्याय्यत्वाच्च । मनसश्च स्तेनस्येव प्रच्छन्नरूपत्वा सत्कार्यकारित्वं गौणतानिमित्तम् । वाच च प्रायशो नृतवादिनीत्वा द्भूमा ॥ ११ ॥ १२ ( सू ) - दूरभूयस्त्वात् ॥ १ - २ २ - १२ ॥ (सि - ६.)

·शास्त्रमुक्तावळी । धूमएव इत्यादिः, तस्मा दिवाग्नि रादित्यं गतो रात्रा वादित्यस्तं " इत्यादिश्चो, पपाधोपपादकरूपेण सर्वोऽ र्थवादः " अग्नि ज्योति ज्योति स्सूर्य स्वाहा ” इत्यादि मिश्रलिगकमन्त्र. पिधे श्शेषः । उभयो देवतयो रेकर सविधानेन चोभयदैवत्य होमस्तते रुपपत्तिः । वस्तुतस्तु केवललिंगक मिलिंगक मन्त्रविध्यो मध्येऽयं प. ठितोपि मिश्रलिंगविधेः उभाभ्यां सायं हूयते उभाभ्यां प्रात नंदेवताभ्य स्समदं दधाति इत्यर्थवादान्तराम्नानात् ज्योति ज्योति रनि स्स्वाहेति सायं जुहोति " इत्यादेः केवलम- स्त्रविधे रेवायं शेषः । यस्मा दिवाने रदर्शना दादित्यान्तर्गति स्सूर्यस्यैव चातो ज्योतिष्टुं , एवं रावा वप्यग्नेः । अतः केवलदै- वत्यावेव युक्ताविति , दूरस्थस्यच भूयस्त्वेन यदर्शनं तदर्शनं :- क्षयित्वा तद्विषयत्वाभावो ऽग्नयादौ नत्रा बोध्यत आदित्यं स्तोतु मिति पूर्वव द्भमैव गौग वृत्तिनिमित्तम् । " अग्नि वस्तुतस्तु नददृश' इति वाक्यस्य मुख्यो दर्शनाविषय आकाशादि रित्यर्थः । तद्गतस्य दूरवृत्ति भूयस्त्व प्रकारक दर्श- नाविषयत्व रूपस्य गुणस्यै कसम्बन्धिदर्शनेना परसम्बन्धिस्मरण मिति न्यायेनो पस्थितस्या नयादौ योगादेव गौणत्वोपपत्ते नगुणांशेपि लक्षणेति तत्वम् । एवमेव गौण्युपपत्ति स्सर्वत्रो पपादनीया ॥१३॥ १३ - (स) - स्वयपराधा त्कर्तश्च पुत्रदर्शनं नात् ] ॥ १ . ? -१३॥ ( सि - ७) नचतद्विद्म ” इत्ययं प्रवरानुमन्त्रणमन्त्रविधे श्शेषः । अ- ब्राह्मणस्यापि प्रवरानुमन्त्रणेन ब्राह्मण्य भवती त्येतत्स्तुत्यर्थ मुपपाद- यितुं स्वस्यैव ब्राह गत्वाज्ञार नोपन्यासः । पूर्वव चात्रापि ज्ञानगतं प्राशस्त्यं विदि' धातुना लक्षयित्वा तद्विषयत्वं नजा ब्राह्मणत्वे ·मीमांसा कौस्तुभः । २७ माता भस्त्रा - प्रतिषिद्धयते । सम्भवतिहि ब्राह्मणत्वस्य दुर्ज्ञानत्वं, मातु व्यभिचाररूपा- पराध सम्भवात् । नचापराधेपि “ बीजाद्योनि बलीयसी" इति प्रसिद्ध मातजात्यैव जातिनिश्चयः, पितुः पुत्रो [ यस्माजा] येन जातस्स एव सः” इति बीजावापकर्तुः पुत्र स्तम्भव- तीति स्मरणात् तस्यच नानाजातित्वोपपत्ते निश्चयायोगात । अत एव क्षेत्रजात्यापि नव्यभिचारोत्पन्ने जातिनिश्चयः । अतश्व ब्राह्मण- स्वस्य दुनित्वा दज्ञानवचनं गौणं , प्रशंसाच गौणी निमित्तम् ॥१६॥ १४ - ( सू) आकालिकेप्सा ॥ १ - २ - १४ ॥ (सि-८) "कोहि तद्वेद" इत्ययं “ प्राग्वंशे दिश्वतीकाशान् करोति" इत्यस्य विधे श्शेषः । सर्वस्य हि सद्यः फलं यथाभिमतं नतथा का. शान्तर भावि , अतश्चातीकाशकरणं सद्यो धूमनिर्गमफलकत्वेन प्रशं सितुं कालान्तरभावि स्वर्गनिन्दा । अत ऐहिकव दभिमततरत्वरूप प्राशस्त्यमेवा मुष्मिकफलपरामशिना तच्छब्देन तद्गतं लक्षयित्वा तस्या नवक्लप्तिः "कोहितद्वेद"इत्यनेनोच्यत इति प्रशंसैव गौणवृत्तिनिमित्तम् । सूत्रन्तु य तदानीमेवोत्पद्यते तदाकालिकं , तस्यैव चेप्सा सर्वस्याभिमता , अत स्तामभिप्रेत्यायं गुणवाद इति । अकालिकमिति पाठेपि, काले - विप्रकर्षे, भवं कालिकं , न कालिक मकालिकमिति व्युत्पत्त्याच सएवार्थः । १४ १५ . (सू) विद्याप्रशंसा ॥ १ - २ - १५ ।। (सि - ९) शोभते स्य मुखं” इत्यादिश्च गर्गविरात्रविधे शेष स्तत्सुत्य- र्थः , यज्ञानस्याप्येवं फलं, किमुत तस्य गर्गत्रिरावस्येति । शोभत ए- दहि शिष्यै रुदीक्ष्यमाणं ज्ञातु मुंगे मुखं । अत स्तदनुवादोयं प्रशंसा र्थः , नतु ज्ञान फलं तस्यासामथ्यति ; कवर्थकसंस्कारकत्वेन फ- हानपेक्षत्वस्य त्वयैवोक्तत्वात् । यद्यपि चेयं न शोभापदाभिधेया , - - ..

·शास्त्रमुक्तावळी । लावण्यादे रेव तत्पदवाच्यत्वेन लोकप्रसिद्धत्वात् । तथापि प्रीति- जनकत्वेन तत्कार्यकारित्वा गोण्या तदभिधानम् । सूत्र- या विद्या फलहेतुत्वेनोक्ता-सा प्रशंसति व्याख्यम् ॥१५॥ १६ - (सू ) सर्वत्वमाधिकारिकं ।। १ - २ - १६ ।। (सि - १० ) पूर्णाहुत्या सर्वान् " इत्यादयो ऽर्थवादाः , पूर्णाहुत्यादिविधीनां शेषाः , नतु स्वतन्त्रफलविधयः , पूर्णाहुत्यादीनां त्वदुक्तरीत्यैव फ- लानपेक्षत्वात । सर्वकामावाप्तिवचनंच सर्वकामजनक कर्माधिकार सम्पादना गौणम् । पूर्णाहुत्यादौ कृत एव हि तत्तदुत्तरकर्माधिकारः। यद्यपि चेहैव सर्वशब्दनुरोधा त्सुरकन्यागमनादिजनककर्माधिका. रः कथमप्यसम्भवी , तथापि सर्वमोदनं भुंजत इतिव त्सर्वत्व माधि कारिकं , सम्भवमात्रापेक्ष मित्यर्थः ॥ १३ ॥ १७ - (सू ) फलस्य कर्मनिष्पत्ते स्तेपां लोकव परिमाणतः फलविशेष स्यात् ॥ १-२-१७ ॥ (सि - ११) यद्यपिच पूर्णाहुत्यादे स्लर्वपलसाधनत्वं स्यात् , तथापि ना- न्यानर्थक्यं, कर्मतारतम्येन फलतारतम्योपपत्तेः। अवश्यं चान्यापि अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादि प्वक फलकेषु कर्म स्वल्पेनैव महतः फल स्याप्तौ महति कर्मणि समानपरिमाणत्वेपि निस्सारशमीमयत्वादिनैव तदाप्तौ ससारदिरण्मयस्नुक्करण प्रवृत्त्यनुपपत्ते विधिवैयर्थ्यप्रसंगा तफलता रतम्यम् कल्प्य । दृष्टंच लोकेपि वृष्टयादितारतम्येन फलतारतम्यं । " ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां नपरं पुण्यपापयोः " इतिस्मरणं, यद- ग्निहोत्रं जुहोत्यथ गृहमेधिन मानो त्येकया राज्या, अथ दशसंवत्स- रा नग्निहोत्रं जुहोत्यथ दर्शपूर्णमासयाजिन आप्नानि " , इत्याद्यर्थवा- दा श्चामुमेवार्थ गमयन्ति ॥ १७ ॥ १८ (सू ) अन्त्ययोर्यथोक्तम् ॥ १.३.८ ॥ (सि. १२)

·मीमांसा कौस्तुभः ।
२९
शुद्धपृथिवीचयन निषेधो हिरण्यं निधाय चेतव्य" मित्यस्य
विधे नहिनिन्दान्यायेन स्तुत्यर्थों नित्यानुवादेः । वाङ्मनसयोरिव त
दुपपादकत्वेन चेतरावपि प्रतिषेधौ नित्यानुवादी । यथाचान्तरि-
क्षे दिविवा चयनं न प्रसिद्धं, तथा हिरण्यरहितायां प्रथिव्यामपाति
हिरण्यस्तुतिः । अनित्यसयोगस्तु अर्थवादप्रामाण्ये स्थापिने “ परन्तु
श्रुतिसामान्यमानं ” इत्यनेन न्यायेन बबरशब्दस्य शब्दानुकारि
त्वं प्रावाहणीशब्दस्यच प्रकर्षण वहतीति व्युत्पत्ति मंगीकृत्य नित्य
वायुपरत्वांगीकारा तस्यच वाक्छब्दलक्षितध्वनिमात्रप्रवदन [कार यि.
तृत्वेन ] कर्तृत्वन स्तुत्युपपत्तेः परिहतः ।
प्रयोजनन्नु-
राविलो प्रतिष्ठा स्या दज्ञाने घृतसंस्थितिः ।
तथा श्येनादिशब्दानां नामता [त्वं ] भेदकारणम् ॥
वारुणेष्टयां तथा दानं वम [प] नं वैदिकं तथा ।
सोमयागपरत्वंच ज्योतिष्टोम पदस्य यत ।।
निवेशनंच धाय्याना [मि ] म्मध्यमान ऋगुत्तरम् ।
सोमविद्या प्रजानांच नित्यत्वं षष्ठसंस्थितं ॥
द्वयोः प्रणयनं मध्य पर्वणो स्सप्तमादितम् ।
अर्थवादगते लिंगैः प्रकृतित्वं तथाष्टमे ।।
स्थानापत्ति रिगदीनां रुद्रे रोदनवाच्यपि ।
उत्तराणां विधाधिक्य मृत्विक्च ब्राह्मणो भवेत् ॥
अर्थवादप्रमाणत्वे सर्व तदुपपद्यते ॥
सर्वसाधारणन्तु - पूर्वपक्षे प्रकारान्तरेणापि प्ररोचित मनुष्ठित म-
भ्युदयकारि, सिद्धान्ते त्वर्थवादपरोचितमेव [ मन्त्रव] तदिति द्रष्ट-
व्यम् ॥ १८ ॥
इति अर्थवाद प्रामाण्याधिकरणम् ॥ १ ॥

·शास्त्रमुक्तावळी । श्रीः । औदुम्बराधिकरणं । -- - १ (स्) विधिर्वास्या दपूर्वत्वा द्वादमात्रं ह्यनर्थकं ॥ १-२-१९ ॥ (पू १) औदुम्बरो यूपो भव त्यूर्वा उदुम्बर अर्पशव ऊर्जेवास्मा अर्ज पशू नाप्नो त्यूर्जीज्वरुध्यै " इत्यादिषु विधायकत्वेनवा प्रामाण्यं स्तावकत्वेन वेति सन्देहः । पादाध्यायसंगती स्पष्टे । आक्षेपकी त्वनन्तरा ऊर्जा - अन्नरूपेणौ दुम्बरेण साधनेन अस्मै यजमानाय, ऊर्जम्-अन्नरूपान्, पशून् , आप्नो त्यध्वर्युः । अतः पशुरूपान्नसमृद्धया औदुम्बरो यूपो भवतीति वाक्यार्थः । तत्र श्रीत प्रथमापेक्षिता नन्यलभ्य प्रधानभूत विधिपरत्वे सम्भ वति न लाक्षणिक विध्यवगमोत्तरापेक्षित सम्भावितान्यलाभ गुणभूत स्तुति परत्व मुपपत्तिमत् । नचास्य विधिव त्प्रयोजनव त्तरत्वमपि । अतो विधिरेवायम् । तत्र पशूनाप्नोती ति द्वितीयया पशूनां सा- ध्यत्वमात्रावगमेपि योग्यताया मीप्सितत्वस्या प्यवगमा द्भाव्यत्वसि- द्धिः । यस्य स्वीप्सितत्व [ मेव ] मपि द्वितीयार्थ स्तस्य कामश- ब्दादिकं विनैव भाव्यत्वावगमे नैव किंचि द्वाधक मस्ति । वस्तुतस्तु अविरुद्धया” इति तादर्थ्यचतुथ्या — रन्धनाय स्थाली' 'सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमाला ' वित्यादिव कामपदाद्यभावेपि भाव्यत्वावगमः स्प- ष्टः। ततश्च पशूनां भाव्यानां साधनापेक्षत्वा त्सनिधाना दिनैव तृ. तीयया यागादिव दौदुम्बरत्व जाति स्साधनत्वेन सम्बध्यते । सा- ध्यसाधनसम्बन्धस्यच क्रियागर्भवा द्दण्डेन घटो भवतीतिव द्रव नक्रियासम्बन्धे पुरुषव्यापाराविषयत्वेन वचन वैयर्खापत्ते लक्षणया न्तांतणिजथंकल्पनयावा भवतेः पुरुषव्यापारपरत्वं । तिपैव लक्षणया

·मीमांसा कौस्तुभः ।
३१
.
अतः
-
शक्त्यैववा भावनाप्रतीतिः । धातुस्तु साधुत्वार्थ मित्यपि वक्तुं शक्यं ।
सदयमर्थः, उदुम्बरत्वेन पशू न्भावयतीति । साध्यसाधनसम्बन्धज्ञानादेव
प्रवृत्तिसिद्ध नार्थों विधिना । यदितु विध्यभावे सन्निहिताया उदुम्बर-
ताया एव भावनोद्देश्यत्वापत्ते विध्याग्रहः
तदा
भवतीत्ययं पश्चमल.
कारस्स वि ध्यर्थको भविष्यति । नच फलविधिपक्षे ऽर्थवादसम-
भिव्याहाराभावे पञ्चमलकारत्वनिश्चायकाभावः, विध्येकवाक्यत्वं वि.
नार्थवादत्वानिश्चयेन तस्य तदनिश्चायकत्वात् ।
"कपिंजला
नालभत" इतिव दप्राप्तार्थकत्वेनैव तनिश्चयः । अस्तुवाऽर्थवादस्यैव
तनिश्चायकत्वं, तथापि"उर्वा उदुम्बर" इत्यादेः “ऊर्जवास्मा" इत्यन्तस्य
स्तावकत्वांगीकारा ददोषः । नचाश्रयाभावा दविधानं, फल औदुम्बर
तायाः, सोमा पोष्णं त्रैत मालभेत पशुकामः" इति प्रकृतयागस्या
श्रयत्वोपपत्तेः । यद्यपिच जाते स्साक्षा द्यागसाधनत्वा सम्भवः ।
तथापि व्रीहिदध्यादिव देव तदाक्षिप्तकाष्ठस्य प्रदेयत्वेन साधनत्वा-
विधातः । काम्यत्वादेव चोत्पत्तिशिष्ट पशुबाधकत्व मविरुद्धम् ।
यूपशब्दस्तु उपशयो यूपो भवती " तिव दर्थप्राप्त च्छेदनादि
धर्मव त [ 2 ] यैवानुवादः । यूपधर्मातिदेशार्थोवा । गुणफल-
विधौच भावनान्तरस्वीकारा दुभयविशिष्टभावनाविधाना दवाक्य
भेद इति द्रष्टव्यम् । अथवा ऽतिदेशप्राप्तयूपोत्पत्तिरेवा श्रयत्वेना-
न्वति ।
नच प्रकरणनैवा श्रयोपस्थितिः कार्येति नियम स्समस्ति ,
अतिदेशेनापि तदुपस्थापनसम्भवात । तस्मा द्विधायकत्वेनै वैवं
जातीयकस्य प्रामाण्यम् । सूत्रं व्याख्यातम् ॥ १ ॥
१- (सू) लोकवदितिचेत् ॥ १ - २ - २०॥ ( फू-२)
-
ननु यत्रापि लोके बुद्धिपूर्वकारिणो मात्रामपि निष्प्रयोजना
प्रयुंजते , तत्रा पीयं गौः क्रेतव्येत्यस्य बहुक्षीरा जीवदपत्येत्यादि-
ना स्तुतिरेव दृष्टा , नतु फले विधानं , अतः कथं स्तुत्यपेक्षया
विधे रर्थवत्त्व मिति चेत् ॥ २ ॥

·३२ शास्त्रमुक्तावली। ३. (सू) न पूर्ववान ॥ १ - २ - २१ (पू . ३ ) . युक्तम् लोके बहुक्षीरत्वादीनां विदितपूर्वत्वा क्रियाजन्यत्वाच्च फलविध्यसम्भवेना गत्या स्तुतिपरत्वं , वेदे त्वविदितफलजनकत्व- विधिसम्भवे विधिवलेनैव सम्भवल्ला [ भला ] क्षणिकस्तुतिपरत्व. कल्पनं कोनामा श्रयेत ॥ ३ ॥ ४- (स ) उक्तन्तु वाक्यशेषत्वात् ॥ १ - २ - २२ ( सि - १) सत्यम् फलपरत्वं युक्तं . नतु तत्सम्भवः । तथाहि - यद्यपि ताव स्पशूनां [ साध्यत्वं ] भाव्यत्वं शङ्कयेत [ गम्येत ], तथापि भावनायां विधिसमभिव्याहतायामपि सनिहितप्सितयूपपदार्थस्यैव • खादिरो यूपो भवती " तिव द्भाव्यत्वोपपत्तौ नविप्रकृष्टानां पू. शूनां तत्कल्पनं युक्तम् , यूपभवनाक्षिप्तायां भावनायां यूपस्यैव भाव्यचौचित्याच्च । एवंसत्यपि यदीन्द्रियकामादि [ पद ] व द. नन्यपरं फलश्रवणं भवे त [दा] तः सन्निहितातिलंघन माश्री- येत । नतु पशूनां भाव्यत्वे प्रमाण मस्ति । नहि द्वितीया भा- व्यत्वाभिधायिनी , जन्यत्वमात्राभिधायित्वात् । यद्यपि चेप्सितत्वा- भिधायिनी , तथापि " पशूनाप्नोती " ति वर्तमान निर्देशा दर्तमान फलस्य चानुपलब्ध्या बाधा द्भविष्यदर्थकल्पना 5 वश्यकी । राविसव तदंगीकारे प्यदोषः, [ औ ] उदुम्बरत्वादे यूंपार्थत्वेनैव नैराकांक्ष्येण रात्रिसव त्फलानपेक्षत्वा दिति पर्णमय्यधिकरणे वक्ष्यामः । नचैवं पुनरुक्तता अनेन फलमानपरत्वनिराकरणेन स्तुतिपरत्वे स्थिरीकृते तत्र रात्रितत्रव दर्थवादस्यैव सतः फलपरत्व माशङ्कय निराकरिष्यते । . यत्तु सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासा " वित्यादिव तादर्थ्यचतुथा फलप्रतिपादिकेत्युक्तम् , तदपि तादयें सति - 'देवाय पुण्यं ब्राह्म.

·आश्रयत्वस्य मीमांसा कौस्तुभः । ३३ णाय दुग्ध' मितिव प्राधान्यमात्रावगमेशि भाव्यत्वानवगमा दसाधक मिति भवदेवेनोक्तम् । " सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमाला " वित्यादौ त्वग- त्या लक्षणया भाव्यत्वावगतिः । किंच - आश्रयालाभादपि न गुणफलसम्बन्धोपपत्तिः । तथाहि- ने ताव पशु योगाश्रयः, तबहि प्रदेयपरिच्छेदकत्वेनवा गुणस्य सं. बन्धः प्रकरणान्तरेणवा ? नान्त्यः, अयोग्यत्वात् । आये यूपग्रहणा नर्थक्यं । नच यूपपदं धर्मातिदेशकं । तथासति यूपधर्मवा नुदुम्ब- रप्रकृतिक इत्यर्थावगमेपि विशेष्याश्रवणेन साकक्षित्वप्रसंगात् । अ- याहतविशेष्यस्यैव गुणद्वयवि.शष्टस्य विधौ गौरवप्रसंगाच्च । नच- प्रधानभूतयागस्या श्रयत्वासम्भवे — आनर्थक्यतदंग , न्यायेन यूपेड वतारः । ' आनर्थक्यतदंग' न्यायाविषयत्वेन रेवत्य- धिकरणे स्थापयिष्यमाणत्वात् । सत्यपि विषयत्वे यूपमावावतारे प्र- । नापि यूपोत्पत्तिः पशुनियोजनंवा ऽऽश्रयः , तयों. रातिदेशिकत्वेना प्रकृतत्वात् । अतिदेशस्य सर्वांगसाधारणस्यैक- त्वेन तयो विशिष्योपस्थित्यभावाच्च । साधारणोपस्थित्या चाश्रयत्वा गीकारे जुड्वादीनाम प्याश्रयत्वापत्तिः । इष्टापत्तीच यूपपदवैयर्थ्य वादवस्थ्यम् । अनेनैवच वाक्येन यूपस्या श्रयत्व उच्यमाने वाक्य भेदः । तेना श्रयाभावादपि न गुणफलसम्बन्धः । तेनातिदेशप्राप्तयूपो- द्देशेनैवी दुम्बरत्वविधिः । तत्स्तुतिश्च सर्वोय मर्थवादः । अत उत्त' रीत्या वाक्यशेषत्वमेव युक्तमिति सूत्रार्थः । स्तुत्यालम्बनंच पूर्णाहुति- ब प्रधानफलानुवादा द्रष्टव्यमू ॥४॥ ५ ( सू ) - विधिश्चानर्थकः क्वचि त्तस्मा स्तुतिः प्रतीयेत तत्सामान्या- दितरेषु तथात्व ।। १-२-२३ ॥ (सि-२) किंच तुल्यन्यायत्वा सर्व एव फलविधिस्वरूपव द्रव्यदेव- तोगुणक्रियाविधिस्वरूपा विधायकत्वेन नाशंकनीयाः, यथा - आणाभावाच्च य १ ·अप्सु यो- १ शास्त्रमुक्तावळी । जमानः प्रस्तरः " इत्यादयो द्रध्यस्य , भाग्नेयोधे ब्राह्मणः त्यादयो देवतायाः, यो विदग्ध स्स नैर्ऋतः " यो श्रित स्वरोद्रः ” इत्यादयो गुणस्य , " निधीतं मनुष्याणा मितिइस्माह बाजि मान्मे पश्चात "" वायुर्वै क्षेपिष्टा देवता' " निर्वा भवः, अप्सुजो वेतसः” इत्यादयः क्रियायाः। तत्र यद्यपि निवीतादिक्रियाविधिषु शक्यार्थविषयत्वं तथापि वायुघेतसादीनां क्षेपिष्ठा [प्मुज] जन्यत्वस्य स्वभावादेव सिद्धे रवादीच तस्य प्रय बेना प्यनिष्पत्ते रनर्थको विधिः , तस्मा स्तुतिः प्रतीयेत । स्तुतिप्रकार आ वायूदाहरणे पूर्वमेव प्रदर्शितः। वेतसाश्चयो स्वेवम् । “अप्सु यो. निर्वा अश्वो ऽरजा वैतसः , स्थएवैनं योनौ प्रतिष्ठापयति " इत्ययं "सकट यं चिनोति" इत्यस्य विधे श्शेषः। तब वेससे ऽ जन्यस्य स्य प्रत्यक्षरवा दश्वस्यापि पुराणे ग्धजन्यत्वप्रसिद्धः, कार्यकारणयो रभेदोपचारेण घेतसप्रकृतिभूता स्वप्नु चयना दश्वस्य स्वयोनौ प्रति ठापनं कृतं भवतीति चयनस्तुतिः । यद्यपिच - स्वयोनिप्रतिष्ठापन मात्रेण न काधि रस्तुतिबुद्धिः, तथापि " आपावै शान्ताः" इत्यर्थ बादान्तरे ऽ पां शान्तत्वेन यजमानकष्टशमयितृत्वावगमा देवंविधप्रा शस्त्यवती चप्सु प्रतिष्ठापनेन चयनस्य स्तुतिः प्रत्येतव्या । अतश्च त- सामान्या दितरेवपि सर्वविधिस [स्व ] रूपेषु तथात्वं द्रष्टव्यम् । नवं तत्सिद्धि' सूत्रादावपि विध्यर्थवादविचारस्य करियमाणत्या पो- नरुक्त्यं, तसिद्धिसूत्रस्य ताव द्गुणवादनिमित्तमात्र कथनपरावेना त्यस्यैव विद्ध्यर्थवादविचारस्य तदर्थ स्मरणात् । निधीता' य. धिकरणानितु कृत्वाचिन्तात्वेन व्याख्येयानि । अर्थवादवकथनन्तु तत्र कृत्वाचिन्तोद्घाटनम् । एवं पाष्ठमपि माषपाकाधिकरणं व्या. ख्येयम् । सूत्रं व्याख्यातम् ॥ ५ ॥ ६ (सू) - प्रकरणेच सम्भव नपकर्षः कल्प्येत विध्यानर्थक्यहि त- म्प्रति ॥ १-२-२४ ॥ (सि-३) - ·- नच प्रक " मीमांसा कौस्तुभः । - " यो विदग्ध " इत्यादौ यदिताव यच्छन्दानुरोधेन दर्शपूर्णमास्त्रप्रकरणस्थविदग्धत्वे निमित्तटो नित्यादिदेवतान्तर विधि स्तदा स्तापकत्वेन गतिसम्भवे नित्यस्या प्युत्पत्तिशिष्टदेवता. तरस्य बाधाख्यो । पकर्षः कल्प्येत । अथैत दोषभया यवहित- कल्पनयापि ' यो नैर्ऋत ' इति तद्धितान्त पदळक्षित निऋति- देवत्य यागीयद्रव्योद्देशेन विदग्धत्वविधानं, तदा पूषाप्रर्पिष्टभाग इतिव रप्रकरणा दपकर्षः कल्प्यः । दर्शपूर्णमासप्रकरणे नि- तिदेवताभावेन दर्शपूर्णमासकर्मप्रति विध्यानर्थक्यात् । रण एक कर्मान्तरविधि श्शनयः, यत्तच्छब्दान्वयानुपपत्तेः । भ[वि] दहता अपयितव्य इति विध्येकवाक्यत्वसम्भवे वाक्यभेदांगीकारायो गाञ्च । तथाचो तरसूत्रे वक्ष्यति - " विधौच वाक्यभेद स्स्यात् इति । तस्मा रस्तावकत्वमेव युक्तम् । सूत्रं व्याख्यातम् ॥ ६ ॥ ७ ( सू) - विधौच वाक्यभेद स्स्यात् ।। १-२-२६ ॥ (सि-४) इदम् सूत्रम् स्तुतिपरस्य ऊर्जावरुद्ध्या " इत्यस्य कक- परत्वे शतचमाने - यदिताव द्यच्छन्दानुरोधेन दर्शपूर्णमासप्रकरणस्थे विदग्धत्वे निमित्ते) भयमाणस्यैवो भयपरत्वं, तदा तपर्यानेकत्व [ निमित्तो ] कृतो वाक्यभेदः । राजिसत्रन्यायेन अतस्य शब्दस्य स्तुतिमात्रपरत्वेपि विहितस्यौ दुम्बरत्वस्य फळापेक्षायां कल्पितेन श. ब्देन फलविधौ शंक्यमानेतु गौरवलक्षणो वाक्यभेदः । यद्यपिधेयं शंका पर्णमय्यधिकरणे निराकरिष्यते, तथा प्यत्रापि प्रसंगा निराकृ- तेति मूले व्याख्यातम् । वस्तुतस्तु अनन्तरसूत्रानुगुण्या दिद- ग्धादिवाक्यवेव कर्मान्तरशंकानिराकरणार्थ वदितव्यम् । निराक- रणप्रकारश्च पूर्वमेव दर्शितः ॥ ७ ॥ इत्यादुम्बराविकरण ।। २ ॥ - ·६६ शास्त्रमुक्तावळी । श्रीः । अथ हेत्वधिकरणम् । १ (सू) - हेतुवास्या दर्थवत्त्वोपपत्तिभ्याम् ॥ १-२-२६ ॥ (पू - १) चातुर्मास्येषु शूर्पण जुहोति, तेनह्यन्नं क्रियते क्रियते " इति श्रुतम् । तत्र 'तेन ह्यन्नं क्रियत.' इत्यस्य हेतुविधायित्वेन प्रामा- ण्यं स्तावकत्वेन वेति सन्देहः । पादाध्यायसंगति स्पष्टैव । अं नन्तरातु पूर्वत्रं कामपदायभावा त्फलादिपरत्वं निराकृतम् , इहतु हेतुप्रतिपादक हि' शब्दश्रवणा हेतु [ परत्व ] विधित्व सम्भव इति पूर्वपक्षोत्थाना त्पूर्वाधिकरणसिद्धान्तहेतुप्रत्युदाहरणरूपा । अतएव नपौनरुक्त्यमपि । तत्राहि शब्दश्रुत्या प्रकरणत्वस्य हेतुत्व मुच्यते । देतोश्च सा- ध्यापेक्षायां सविधाना ल्लाघवाच्च होमसाधनत्वं साध्यत्वेन सम्बद्धय- ते । यद्यपिच पूर्व व्याप्तयवगम मन्तरेण लोके प्रायशो न हेतुत्वा वगमः, तथा प्यनवगतव्याप्तेरपि पुंसो धूमो वते हैंतु रित्याप्तोपदे- शा देव व्याप्तयनुमानव द्वेदावगतहेतुत्वान्यथानुपपत्त्या व्याप्तिवचनं कल्प्यते - यद्यदनकरणं तेनतेन होतव्यमिति । अस्तिच दर्वीपि- ठरशूर्पोदीना मन्नकरणत्वम्, पाकादिरूपव्यापारवत्त्वात , विप्रकृष्टला- ङ्गलाद्यपेक्षया साधकतमत्वाच्च भवच तच्छन्दन शूर्पपरामर्शेपि न तस्य हेतौ प्रवेशः, हिशब्दोपात्तहेतुत्वविधा वुद्देश्यस्य तृतीयोपा- तकरणत्वस्य प्रातिपदिकोपात्तेन शूर्पण विशेष्टु मशक्यत्वात । शू- र्पस्य पक्षत्वन तवृत्तित्वस्य हेतुतावच्छेदकत्वानुपपत्तेश्च । ण जुहोति , तेन ह्यन्नं क्रियते । इत्युभय [ वा] स्यापि वर्तमाननिदे- शा द्धोमसमानकालीनानक्रियाप्रतीते स्तादृश्या श्वासम्भवेन तनिरूप पितकरणत्वस्य होमसाधनत्वप्रति हेतुत्वासम्भवात् ' क्रियत ' इत्यत्र - . अत्र 'शू- ·ng मीमांसा कौस्तुभः । ३७ कृञा स्वार्थविषयिणी शक्ति लक्ष्यते तेन कर्तुं शक्यत इति । अन्न- क्रियाजनकशक्तेश्च सर्वदा वर्तमानत्वा न लटो ऽनुपपत्तिः । वस्तुतस्तु शक्ति प्रति तृतीयोपात्तस्य करणत्वस्या नन्वयापत्ते शक्तिव्यतिरिक्तकरणत्वाभावाञ्च शक्तिलक्षकत्वानुपपत्ते लटएव भूत- त्वे भावित्वेवा लक्षणा । आवश्यकीचेयं लक्षणा स्तुत्यालम्वनाथ सि द्धान्तिनोपि । तेन तादृशान्नक्रियाकरणत्वस्य हेतुत्वोपपत्तिः । अत्र च होमस्य “करम्भपात्राणि जुहोति ” इत्युत्पत्तिवाक्येनैव प्राप्तत्वा सदनुवादेना नकरणहेतुक मन्नकरणमात्रस्य दीपिठरादे स्साधनत्वं श्रुतानुमितैकदेशनिष्पन्नवाक्येन विधीयते । शूर्पपदंचा वयुत्यानुवादो नकरणमात्रोपलक्षणंवा । दीपिठरादीना मपि होमसाधनत्वसिद्धि- श्व व्याप्तिकल्पकस्य हेतोः प्रयोजनमिति नानर्थक्यम् । नचवं प्राश- सत्यसमर्पकाभावः, विधेरेवा प्राप्तिबललब्ध प्राशस्त्यलाभोपपत्तेः । हेतुसमर्पकस्यैववा रात्रिसत्रव दुभयपरत्वकल्पनया प्राशस्त्यपरत्वोपप तिः । तस्मा [१] हेतु विधि रेवायम् नावानूयाजान्यक्षक्ष्य] म्भवती" तिवत् । सूत्रं व्याख्यातम् ॥ १ ॥ २ (सू) स्तुतिस्तु शब्दपूर्वत्वा दचोदनाच तस्य ॥१. २ - २७ ।। ( सि. १) नैवम् , प्रथमोपस्थित विध्युदेशव य॑नन्यप्रयोजन शूर्पपदवैयर्थ्य प्रसंगात । अत शूर्प ताव दवश्यम् विधेयं । तेन प्रत्यक्षश्रुतेन शूर्पणा ऽनुमानिकै दादिभि न विकल्पः, नवा तस्य तै र्बाधः । स. मुच्चयोपि शूर्पस्य नैरपेक्ष्यबाधा दयुक्तः । तथाहि -" समर्थः पद- विधिः" इति सूत्रेण ताव त्पदमावसम्बन्धिविधौ सामर्थ्य विधीयत इति निर्विवादं । नचैतस्य समालप्रकरणस्थत्वा पदमात्रे नसामर्थ्य- विधायकत्वम् , एतस्य परिभाषारूपत्वेन प्रकरणेना नियमात् । अन्य धा तद्धितविधाव प्यस्य प्रवृत्त्यनापत्तेः । नत्र तत्र" समर्थानां प्रथ- - ·१ - शास्त्र मुक्तावळी । मादा” इति सूत्रेण सामर्थ्यापेक्षत्वविधिः, अस्य सूत्रस्य 'समर्था- नां पदावा ' मित्यनूश्च मथमादा प्रत्ययोत्पत्ति' रित्येतद्विधिपरत्वा- व । वस्तुस्तु नास्य सभासप्रकरणस्थत्वम् । अतस्समासव स्पद- स्म सतो विधिरि त्यर्थासम्भवपि प्रातिपदिका दनुशिष्टस्यापि सद्धि- तस्य पदसम्पादकत्वात् , उभयसाधारण्येन पदसम्बन्धिविधिमात्रम् । पदविधिशब्दार्थो महाभाष्ये प्रसिद्धः । एवंच सुप्तिविधेरपि धातु प्रातिपदिका दनुशिष्टत्वेन पदसम्बन्धित्वा सामर्थ्यापेक्षत्व मविरुद्धं । अत शार्पणेत्यत्रापि सामोपक्षरवा दन्यापेक्षात्वेच सामर्थ्यभंगापत्ते न समुच्चयः। ननु " समर्थः पदविधिः" इत्यत्र महाभाष्यकारेण द्विविध- सामर्थ्य मुक्तम् , व्यपेक्षाहक्षण मेकार्थीभावलक्षणंच । तत्र यदिता- व दन्योन्यापेक्षरव [व दन्योन्यनिरपेक्षत्व ] रूपं ध्यपेक्षालक्षणम् , यथा राजपुरुष इत्या राजपदस्यो स्थिताकांक्षत्वं पुरुषपदस्य चोत्थान प्याकांक्षत्वं, तथासति शूणेत्यत्र द्रध्यान्तरसाकांक्षत्वेपि प्रकृतिप्र- त्यययोः परस्परसापेक्षत्वा न विरोधः । नचैव मृद्धपदसाकक्षित्वेपि राजपुरुष इति समासापत्तिः, “ सविशेषणानां वृत्ति नेण्यते” इति वार्तिकेन तनिषेधात् । अथतु सूत्रकार्तिकयो रेकवाक्यतया पदान्तर- सापेक्षत्वे प्यखामर्थ्य स्यात् । तथापि शाब्दान्वयसापेक्षत्वएव तत् , नत्वर्थान्तराकांक्षवेपि सत्। ब्रीदादीना मवघातायपेक्षत्वेपि साम- भ्याविनातात् । अथैका भाव लक्षणं तद; तथापि समासवच्छूप करणत्वयों विशणविशेष्यभावमावेण कार्योपपते । न द्रव्यान्त सपेक्षवेपि सामर्थ्य भंगइति चेन्न; विशेषणत्वस्या न्ययोगव्यावृत्ति विना सम्भवेन द्रव्यान्तरखापेक्षत्वे विशेषणत्वस्यैवा नुपपत्ता धैका भाव लक्षणलामानुपपत्तेः । पपिचा योगध्यावृतिरूप नियमफलकत्वेनापि विशेषणत्वोप पत्तिः, तथापि चूपस्याविशेषा द्धोमीयसकलद्रव्याधारत्वेन विधाना ·मीमांसा कौस्तुभः । बचायोगव्यावर्तनरूपस्य नियमस्य द्रश्यान्तरध्यावृति मन्तरेणाति- हेर्न समुच्चयोपपत्तिः। एवञ्च - यपि “ समर्थः पदविधि " रिस्यनेन पदमात्रविधी सामर्थ्यविधि न स्यात् , तथापि द्रव्यषिधे नियमधिधिरया सस्वचो [ स्येवो ] क्तविधया ध्यान्तरव्यावृत्ति मन्तरेणासिद्धे ओवृत्सिता- पर्यावगते स्समुखयेच तदखिद्धे नपुरक्षेच्छामाश्रेण समुच्चयोपपत्तिः । भावृत्त्यापादनेनतु समुच्चयपक्षो गुणानुरोधेन प्रधानावृत्त्यथो- गा दयुक्तः । विस्तरेण चैत दुपपादितम् " समास स्सति सामध्ये सञ्चापीष्टं विशेषणे । विशेषणं ध्यवच्छेत्तृ विशेष्य च्यापियोच्यते ॥" इत्यादिना रधन्तराधिकरणे वार्तिककृता । तस्मान समुच्चयोपि । अतश्च प्रत्यक्षश्रुतेन शूर्पणैध होमस्य निराकांक्षरवात नानुमा- निकानां दऊपिठरादीना मन्वयः । नच शुर्पासम्भवे 5 नुकल्पना न्वय शक्यः, हिशब्हश्रुते रपेक्षितस्तुतिमात्रपरत्वसम्भवे 5 नपेक्षितहेतुपरस्यकल्पने प्रामाण्याभा- वेन दर्वीष्ठिराधन्वयविधायिव्याप्तिकल्पने गौरवात् । स्तुतिपरत्वे लक्षणापत्तिः, अपेक्षानुरोधेन तस्या भ- प्याश्रयणीयत्वात् । वस्तुतस्तु हिशब्दो हेतुत्वमेव वदन विधिप्रति हेतो रनपेक्षित तत्वात आमर्थक्यतदंगन्यायेन स्तुतिप्र त्याश्रीयते, भन्नकरणत्वा सशस्त इति । अतो विधिशब्दापेक्षापूर्वकत्वात् - स्तुतिरेव न्याय्या, यतो नकरणत्वस्य हेतुत्वेपि दर्वीपिठरादेः साधकतमत्वाभावेनाक- ·शास्त्रमुक्तावळी । रणत्वात् , साधकतमस्यच पाकादेः होमसाधनत्वायोगात , अचोद- नेत्येवं सूत्रार्थः । ३ (सू ) - व्यर्थे स्तुतिरन्याय्यतिचेत् ॥ १-२.२८ ॥ (सि-२) नन्वेवम् शूपि साधकतमत्वाभावात् स्तुत्यालम्बनरूपार्थरहिते स्तुत्यनुपपत्तिः । ४ (सू) - अर्थस्तु विधिशेषत्वा द्यथालोके ॥ १-२-०९॥ (सि - ३ ) अस्मत्पक्षे [ थ] त्वेतस्य विधिशेषत्वेना नुवादकत्वात , अनुवादस्यच यथाप्राप्ति वर्णनीयत्वात् , यादृशं लोके अर्पस्य ली- गलाद्यपेक्षायांतरंगत्वा दन्नम्प्रति साधकतमत्वं दृश्यते, तादृशस्यैव स्तुत्यालम्बनार्थ मनुवादो नानुपपन्नः । एवमेव वर्तमाननिर्देशोपि अनुवादत्वा दुक्तरीत्या करोते शक्तिलक्षकत्वेन लटोवा भूत- भविष्यकाल लक्षकत्वेन व्याख्येयः । अनुवादत्वादेवच लक्षणापि न दोषः । प्रत्युत स्तुत्युपपादकत्वा गुणएव । नहि भूते भा- विनि वा तादृशी प्रीतिः , यादृशी वर्तमाने । नवा वर्तमानशक्तिके तादृशी, याशी फलोपहिते । अतो वर्तमानशक्तिकं हेतु)कृतं करि- ध्यमाणंवा स्तोतु मस्मत्पक्षे 'क्रियत' इति निर्देशोपपत्तिः । हेतु वि. धिपक्षेतु प्रमाणांतर सिद्धार्थानुवादकत्वाभावा यथाश्रुता दीषद प्यन्य - थात्वकल्पनं दोषएव । अतएव यत्र हेतु विधिपक्षोप नलक्षणा । यथा. " आतिथ्यायां चतुर्गृहीता न्याज्यानिभवन्ति , नावानूयाजान्यक्ष्य- न्भवती " त्यत्र तत्र हेतुरेवा नूयाजाभावः चतुर्ग्रहीत बित्ववि धि फलीभूता टगृहीवगत ग्रहणचतुष्कनिवृत्तौ । अतश्च तत्र हेतु बलेन व्याप्तिकल्पनाया मातिथ्याव्यतिरिक्तायामपि खण्डेष्टा वसूया- जाभावेसति चतुर्ग्रहीतत्रित्वप्राप्ते रष्टगृहीत निवृत्तिसिद्धिः । प्रकृतील अष्टावुपभृतिगृहन्ति” इत्यत्र चतुष्कद्रयलक्षणाद्योतनार्थत्वा देतस्य ·मीमांसा कौस्तुभः । प्रवाजार्थ जुह्वां समानयने नियोगतो ईमेव समानतव्यमिति लभ्यते । अ- न्यथाहि प्रयाजानूयाजयो मिलित्वा पञ्च संख्याकत्वात ‘समस्यादश्रुत. त्वा' दितिन्यायेन प्रयाजद्वयार्थ किंचिदधिकनुवत्रयस्यैवा नयनं प्र सज्येत । यथाच न प्रकारान्तरेण चतुष्कद्वयसिद्धिः, तथा चतुर्थ- उपपादयिष्यते । अतश्च तत्र लक्षणाभावा हेतुविधित्वमेव, प्रकृते तु लक्षणाप्रसंगात् स्तुतिपरत्वांगीकारः ॥ २९ ॥ ५ (सू)- यदिच हेतु खतिष्ठेत निर्देशात् ।। १ - २ - ३०॥ (सि-४) यद्यपि चाय हेतुविधिस्स्यात् , तथापि शूर्पगतस्यैवा करणत्व स्य हेतुत्व मवतिष्ठेत , न दर्वीपिठरादिगतस्यापि, शूर्पस्यैव होमसाधन त्व निर्देशात् । नच शूर्पगत होमसाधनत्वे साद्धये ऽन्यगता नकर- णत्वस्यापि हेतुता सम्भवति, सामानाधिकरण्याभावात् । सन्निहि- संपरामर्शि सर्वनामोत्तर तृतीयाश्रवणेन पदश्रुत्या तगतस्यैवान्नकरण त्वस्याभिधानाञ्च । नचानकरणत्वस्य हेतुत्वंप्र त्युदेश्यत्वा द्विशेषणावि- वक्षा , अन्नकरणत्वस्य स्वरूपतो लोकावगतस्यापि सोमादिव द्विधेय त्वेना नुद्देश्यत्वात् । यत्त धूमादिव पक्षवृत्तित्वेन हेतो रविशेषणमित्युक्तम् । तत्र,धू- मादौ विशेषधर्मेण व्याप्तयनवगमा वक्ता धूमत्वादिना सामान्येन हेतु- | वेदेत प्रमाणान्तरेण व्याप्तयनवगमात् , विशेषत श्रुतहे- त्वन्यथा नुपपत्ते विशेषव्यानिकल्पनया प्युपपत्तौ न तपरित्यागे प्रमाण मस्ति । दृष्टंच लोकेपि विशेषत स्तृणधूमदर्शनात् तृणाग्ने रनु- मानम् । अतो यद्य दनकरणं शूर्यं तेनतेन होतव्यमिति व्याप्तिकल्प- ना दसमर्थशूर्पव्यावृत्तिः परं भवेत , नतु दादिप्राप्तिः । इदंच वस्तु. तो लक्षणाप्रसंगेन स्तुतिपरत्वस्यैवो क्तत्वा दभ्युपेत्यवादेनैवो क्तं ! तत्प्रयोजनंच नानूयाजाभावमात्रस्य हेतुत्वं, किन्तु बहुवचननवणातू ता १ ६ ·शास्त्रमुक्तावळी । अतो ऽवभू- वहनूयाजाभावस्या नूयाजसामान्याभावरूपस्य । थे बर्हिरनूयाजमात्राभावेपि न व्यभिचारः ॥ ३० ॥ - ६ (सू)- सामान्यादिति चेत् ॥ १ - २ - ३१ ॥ (सि • ६ अविशेषप्रवृत्त तृतीयारूप प्रत्ययश्रुत्यनुरोधेन पदश्रुति- वाधा दनकरणसामान्यस्यैव हेतुत्वं स्या दिति चेत् ? - || ३१ ।। ( सू) - अव्यवस्था विधीनां स्यात् ॥ १. २ - ३२ ॥ (सि-६) प्रत्ययश्रुत्यंगीकारेहि यद्यद्गृहीतं तस्य तस्य [काचि कदा- चि दन्ननिमित्ततास्त्येवे त्यनवस्थितत्वा यत्किश्चित् द्रव्यं दामे प्रसज्येत, तादृशस्यच होमाक्षेपादेव प्राप्तत्वा दनर्थकोड बकरणशब्दः, अतश्च प्रत्ययश्रुते रानर्थक्यप्रतिहतत्वा दुर्बलश्रुत्यनुरोधो न दोषाय ॥ ३२ ॥ इति हेत्वाधिकरणम् ॥ ३॥ श्रीः । अथ मन्त्राधिकरणम् । १ (सू) - तदर्थशास्त्रात् ॥ १ - २ - ३३ ॥ (पू - १) मन्त्रानर्थक्यस्य एकसूत्रत्वेपि व्याख्यासौकर्यार्थ खण्डशः प्रत्ये- के पंचम्यन्तसूत्रावयवो पन्यासः । इह मन्त्रा नुदाहत्य किं तेषां धम प्रामाण्य मुत नेति विचारः। अत्र पादाध्यायसगतो पूर्ववत् । तत्र यद्य प्यर्थवादवदेवा : ध्ययनविधिना ध्ययनसंस्कार्यता म. न्त्राणा मवसता, तथापि मन्त्राणा मुपयोगापेक्षायां -न सावत विधिव ·मीमांसा कौस्तुभः । १ DP स्वतो विधायकत्वेनो पयोगसम्भवः विधिचिहितार्थानुवादक त्वात ; यच्छब्दादिना विधिशक्तिप्रतिबन्धाञ्च। नापि स्तावकत्वेन, अर्थवादव प्रदेशान्तरविहितस्तुत्यसम्भवात् । तथाहि मन्त्राणां स्तावकत्व मर्थवादव त्पदैकवाक्यतयावा वाक्यैकवाक्यतयावा स्यात् ? नाद्यः, प्रदेशान्तरस्थत्वात् । नान्त्यः, पदार्थविधया लक्ष्यस्तुतिमारप्रति पादनेपि अर्थवादवदेव स्वार्थवाधे समाप्तयभावात् । अतो न स्तावक- त्वं । विस्तरेण चैत द्वितीये द्वयमपि निराकरिष्यते । अतएव अर्थवाद प्रामाण्यहेतु स्तावकत्व प्रत्युदाहरणरूपेण पूर्वपक्षोत्थाना दर्थवादविचार संगतिः। अनन्तराधिकरणद्वयस्य त्वाक्षेपसमाधानार्थ वेनार्थवादाधिकरण शेषत्वा दव्यवधायकत्वं । प्रकरणान्तरत्वेनचा नन्तरसंगत्यभावपि न दोषः । नापि स्मारकत्वेन, तथांगीकारे प्यनधिगतार्थ गमकत्वरूपस्य प्रमाकरणत्वरूपस्यवा प्रामाण्यस्य ताव दयोग स्तदवस्थएव । किं. च - इदं स्मरण माप यत्किचित्स्वार्थमावविषयकं कर्मसमवेतानुष्ठेया र्थविषयकंवा ? नाद्यः, अनुपयोगात् । साम्नां मंवत्वस्य द्वितीये व- क्ष्यमाणत्वा तेषांचा र्थाभावेना व्यापकत्वाच्च । नान्त्यः, अनुष्ठयार्थस्म- रणस्य ध्यानादिना प्युपपत्तौ मंत्रवैयात ; वाचकशब्दस्मरणस्या स्मरणाधीनत्वेन वैपरीत्याच्च । किंच - प्रोत्साहनानुभवणादि मंत्राणां "अगन्मसुव"रित्यादि नवागांच कर्मलमवेताथाभिवायत्वे प्यननुष्ठेयार्थक त्वा वस्मरणोपयोग इत्यव्यापकत्वं तदवस्थमेव । जपादिमंत्राणान्तु कर्मा- समवेतार्थाभिधायित्व मपि प्रायशी लक्ष्यते । एवं-यत्रापि करणमंबे समय ताभिधायित्वं -तवापि दिवाणामेव निर्वापादिपदानां तत्, नतु देवस्य त्वाऽऽदिपदानां, साममंत्राणान्तु गीत्यात्मकत्वनाऽवाचकत्वान्नाभिधायि- त्वमाप । अतः स्मारकत्वेना प्युपयोगासंभवात् , अद्धययनसंस्कृता. नां चोपयोगापेक्षायां प्रकरणपटिताना मनारभ्याधीतानांच यथालभवं अदिवास्याधिकाराख्य प्रकरणक्रमसमाख्यादिभिः प्रधानांगत्वना वग- तानां प्रधानविधिना मंत्रस्वरूपमेयं गीक्रियते, नतु - ब्राह्मणवाक्यव ·शास्त्रमुक्तावली । दर्थोपि , अनुपयोगात् । मंत्रस्वरूपस्यच स्वतारक्रियारूपत्वा यद्य- पि नेतिकर्तव्यतात्वेना न्वयो योग्यः; नापि स्वरूपेण प्रधानोपका- रकत्वसंभवः; तथापि प्रमाणान्तरावगत मंत्रस्वरूपांगत्व निर्वाहायो- चारणक्रियाद्वारेण ब्रीह्यादिव कारकत्वेना न्वयों गीक्रियते । प्रायश श्व वेदे मंत्राणा ' मित्याहो' पनिवन्धत्वा दुच्चारणक्रिया श्रुतैव । य. बहिर्देवसदनं दामी ” त्यादौ सा न श्रुता, तत्रापि परिशेषा सैव कल्प्या । नहि प्रत्यायनस्य पुरुषकृत्यसायस्य व्यापारत्वं घटते । अत उच्चारणमेव व्यापारः । तस्यचो क्तविधया दृष्टप्रयो- जनासम्भवा ददृष्टार्थत्वं । नचैवं अर्थपरत्वानावे स्वाध्यायाध्ययनविधे रदृष्टार्थतापत्तिः, हुंफडादिशब्दाध्ययनव न्मंत्राध्ययनस्यापि कर्मकाली- नोच्चारणमा शुभाव सिद्धयर्थत्वेन दृष्टार्थत्वात् । अत उच्चारण. क्रियाद्वारेण मंत्राणां प्रधानावनाग्रहणं । नच मंत्राणा मशाब्दत्वा च्छाब्दक्रतुभावनानन्वयः, क्रमादिकल्पितया अनेन मंत्रणास्य प्रधान- स्योपकुर्या दित्येवंविधया श्रुत्या मंत्राणामपि शाब्दत्वात् । एवंचा र्थ प्रत्यायनार्थत्वाभावा ल्लिंगेन तत्तदवान्तरकायें बर्हिलवनादौ विनियो- गायोगा दर्शपूर्णमासादिप्रकरणपठितानां सर्वेषां मंत्राणां यवक्वचि प्रयोगे प्राप्ते- केषांचि न्मंत्राणां क्रियाविशेषानुष्ठानकालीनोच्चारण विधायि शास्त्रस्या प्युपपत्तिः, अन्याहि लिंगादेवा नुष्ठेयक्रियांगत्व सिद्धेः पुनस्तदंगत्वप्रतिपादकस्य शास्त्रस्य वैयर्थ्य भेव स्यात् । " अभिरसि नारिरसी" त्यादयो ग्निप्रकरणाम्नाता श्त्वारो मंत्रा लिंगादेवा ग्न्यंगेष्टकार्थमृत्खननसाधनीभूताभ्रयादाने प्राप्ता इति तांचतुर्भिरादत्त ' इति वचनं व्यर्थ । नच चतुस्सयाविधानार्थ तत् ; सा ह्यादानोद्देशेनवा विधीयते मंत्रोद्देशेनवा ? नाद्यः, संख्याया स्तिस्रआहुती' रितिव त्कर्मसामानाधिकरण्याभावेन साक्षा दादा- नंसबन्धोयागात् । नच- अरुणकहायनीन्यायेन मंत्रसामानाधिकरण्या पपत्तिः । तत्रै कहायन्या ममाप्तत्वेन विधेयत्वा तत्परिच्छेदकापेक्षाया धा यथा ·मीमांसा कौस्तुभः । .. युक्तः पाष्टिक आरुण्येन सम्बन्धः । मंत्राणांतु लिंगादेव विक- ल्पेनै कसंख्यानां प्राप्तत्वेन परिच्छेदकानपेक्षत्वा न ग्रहकत्वव द्युक्त श्चतुस्संख्याया संम्बन्धः । नान्त्यः, स्वरूपेणैव मंत्राणां चतुस्सं- ख्यत्वेन वचनवैयर्यात् । आदानविशिष्टमंबोद्देशेन संख्याविधौ वि. शिष्टोद्देशे वाक्यभेदः । उभयविशिष्टादानविधिपक्षस्तु - आदानस्या र्थप्राप्तत्वा मंत्राणांच लिंगादेव प्राप्ते रमाशंक्य एव । अतो न संख्याविधिः । नापि समुच्चयविधिः, तद्वाचकशब्दाद्यभावात् । अस्मत्पक्षेतु चतुस्संख्याकमन्त्रोच्चारणस्था दानांगत्वसिद्धयर्थो विधि रर्थवान् । तथा निचयनप्रकरणाम्रात एव मन्त्रः इमा मगृभ्णन. शनामृतस्ये " त्वयं लिंगादेव तत्रत्याश्वरशनाग्रहणे प्राप्त इति पुन इत्यश्वाभिधानी मादत्त ” इति वचनं व्यर्थ नाव पूर्वव- त्किचिद्विधेयान्तरम प्याशंकितुं शक्यम् , आदानस्य स्वरूपेणा श्वा- भिधानीसंस्कारार्थत्वेनार्था न्मन्बस्वच लिंगादेव प्राप्तेः । स्या श्वाभिधान्यादान इव लिंगाविशेषेण गर्दभरशनादानेपि प्राप्ते स्त- परिसंख्यार्थ वचन मर्थव भविष्यतीति वाच्यम् । परिसंख्याहि प्रा. प्त्युत्तरकालं शाब्दीवास्यात् ? लैंगिकप्राप्तेः पूर्वमेवाश्चाभिधान्यादाने मन्त्रविधी कृते पश्चा द्विधेः फलत्वनवा ? आधे प्यादानविषयिणी मन्त्रविषयणीवा ? नाद्यः, गर्दभरशनादानाभावे गर्दभवन्धनासम्भवेन रशनावैयर्यप्रसंगात् । अश्वाभिधानीसम्बन्ध्यादानस्य तस्य सा- मादेव प्राप्ते रविधेयत्वा त्स्वार्थस्य विधेयत्वहानिः, गर्दभभिधान्या- दाननिवृत्तेश्च लक्षिताया विधेयत्वात् परार्थस्य विधेयत्वकल्पना, अर्थाक्षेपप्रमाणन प्राप्तस्य गर्दभरशनादानस्य बाधः, इति वैदोण्यापत्तश्च । दोध्यापत्यैव गर्दभाभिधानीतो मन्त्रविषयपरिसख्यापक्षोप निराकार्यः। अथ . लिंगस्या [ थी ] क्षेपस्यवा श्रुतिकल्पकत्वेन मन्धरप्र- सित्वा ततः पूर्वमेवा श्वाभिधान्यंगत्वेन मन्त्रविधी मन्त्रविशिष्टादानवि. धौवा स्वार्थस्यैव विधेयत्वात् , परार्थे चाकांक्षाविरहेण लिंगस्य अत्य- ·४६ शास्त्रमुक्तावळी । कल्पकत्वेन गर्दभरशनायां मन्त्रस्य प्रापकप्रमाणाभावे सिद्धत्वेना विधेयत्वात , अतएव प्राप्तयभावेन प्राप्तवाधस्याप्यभावात् , वैदोष्या- नापत्तेः फलतः परिसंख्यापक्षो' युक्त इति चेत् -; अश्वाभिधा- न्यंगत्वेन मन्त्रविशिष्टादानविधाव प्यश्वाभिधानीस्वरूप आनर्थक्यप्रसंगना पूर्वसाधनत्वरक्षगारां रशनादयस्या प्येकयाप्रणाड्या एकापूर्वसाधनत्या यवेधिवा वघातादे मन्त्रस्य गर्दभरशनायामपि प्राप्त र्दुरित्वात् । अतो द्विविधाया अपि परिसंख्याया असम्भवा मन्त्रस्य लिंगविनियोज्यत्व वचनापत्तिः ; अस्मन्मतेतु सत्यपि रशनाद्वयसाधारण्ये रश- नद्धयादानांगत्वेनैव मन्त्रा विधि रर्थवान् । दर्शपूर्णमास- प्रकरणान्नातः, • उरुप्रथस्वों रुते यज्ञपतिः पृथता" मित्ययं मन्त्रः लिंगादेव तत्रत्य पुरोडाशप्रथने प्राप्त इति पुनः “ इति पुरोडाश प्रथयती " ति वचनं व्यर्थ । नव पूर्वव न्मन्त्रस्यान्यनिवृत्ति रश- क्यते शंकितुं । लिंगेना न्यत्रमाप्तयभावात । .. तथा - लकावरूप ननु अत्र प्रथनमेव विधीयते , न मन्त्रः, लिंगादेब प्राप्तः । नच पुराडोशान्यथा नुपपत्त्या प्रथनमपि प्राप्तमेव, त्वराविशेषेणा प्रथित- स्यापि पिष्टपिण्डरूप पुरोडाशस्य निष्पत्तिदर्शनादिति भवदेवेनोक्त त्वात् । अतः प्रथनमात्रविधायके वाक्ये लिंगप्राप्तमन्त्रीपादानं " यज्ञ पतिमेव तत्मजया पशुभिश्च प्रथयती" स्यर्थवादकृत यज्ञपतिप्रथनफ- प्रथनस्तुत्यालम्बनापपादनार्थम् । मन्त्रेहि पुरोड शं प्रत्यध्वर्यु व्रते उरुते यज्ञपतिः पृथतामिति, यश्चैवं ब्रते समथयत्येव, अतोवर्यो राशीर्दानकर्तृत्वं यज्ञपतिप्रश्नोत्पादन कर्तृत्वेनो पचर्यते , अतः पुरोडाशप्रथनस्तुतिसिद्धिः । तेन मन्त्रपुनश्श्रवणस्यार्थवादा. र्थत्वा न वैयर्य मिति चेत्र ; मन्त्रोपादानाभावेपि लैंगिकविनियो- गेत मत्वस्य ताव त्याप्तत्वा त्वदभिनेतस्तुतिसिद्धेः , पुरोडाशप्रथन- स्या प्यर्थप्राप्तत्वेना विधेयत्वा दिधिशेषत्वायोगेना र्थव दत्वस्यैवा नुपपत्तेश्च । नच भवदेवोक्तविधया प्रथनविधि शंक्यः , अष्टाकपा - ·भीमांसा कौस्तुभः । लादिशब्दरेवा ष्टसंख्यावच्छिन्न कपालाधिकरण संस्कारसंस्कृत द्रव्यविधानाव कपालेषु पुरोडाशं अपयती " तिच ताशस्यै वाधिकरणत्वस्या नुवादा कपालाधिकरणत्वस्येव प्राप्तेः, तस्यच • प्रथनमन्तरेणायोगा प्रथनस्य प्राप्तत्वेन विद्धयनुपपत्तेः । नच पिष्टस्य द्रवतरत्वे सति स्वतएव प्रथनसम्भवात् तदनकूलकर्ट व्यापारविधानं , सदाहि तादृशमेव पिष्टं क्रियते येन प्रथयितव्यं भ- वतीति वाच्यम् । कपालोपरि निधाना त्पूर्वमेव “ मखस्यशिरोसी त्पाह यज्ञोवैमखः, तस्यैतच्छिरः - यत्पुरोडाशः” इति वाक्येन स मन्त्रक्रषिष्टपिण्डरूपपुरोडाशकरण स्योक्तत्वात , द्रवतरकरणेच पि- ण्डासम्भवाव स्वतः प्रथनासम्भवेन यावत्कपाळाधिकरणतालंपत्त्यै प्रथनकर्तव्यताया भपि नित्यप्राप्तत्वात् । अतो विधेयाभावेन तदर्थवाद त्वस्यैवा योगा तदर्थवेना व न्मत्रपुनश्श्रवण मिति दुर्घटे । भस्मन्मतेतु प्रथनानुवादेना पूर्षस्य मन्त्रस्य विधेयत्वात स्तुतित्वेनचा र्थवादत्व- स्यो पपत्तेः न किंचि दनर्थकम् । भतश्च मन्त्रप्रामाण्ये तेषां विनि- योजकरूपार्थशास्त्रवैयर्यप्रसंगा दुचारणमात्रदारेणच प्रधानोपकार- कत्वोपपत्ते रमामाण्यमेव युक्त मानयितुम् ॥ ३३ ॥ - २ (सू)- वाक्यनियमात् ॥ १ २ - ३४ ॥( पू - १) अग्निर्मधादिवः ककु" दि त्यादौ नियतक्रमकपदसमूहरूपवा- क्याम्नान मुञ्चारणार्थत्वपक्षे युक्रमेखत्यु [ त्यप्यु ] ञ्चारणजन्यादृष्टे प्रमा. णाभावा दर्थवत , अर्थप्रत्यायनार्थत्व पक्षेतु व्युक्रमेपि मूर्धाग्नि रित्यु- चारणा दर्थप्रत्ययस्याविशेषा नियतक्रमकपदसमूहरूपवाक्याम्मानमन- र्थकम् । नचार्थपराणामपि प्रकृतिप्रत्ययसमासादिपदानां जेत-इन्द्रामी - नीलोत्पलम्-राजपुरुषः-चित्रगुः-निकोशांवि "रित्यादी नां क्रमनियमो दृश्यत एवेति वाच्यं । तेषु विपर्यये ऽपशब्दत्वप्रसं. गात् । तथाहि - प्रत्ययस्य ताव त्परत्वं “प्रत्ययः परचे " स्यनेनैव प्रसिद्धं । इन्द्रशब्दस्यच “ अजाद्यदन्त "मित्यनेन पूर्वनियमः । नील- ·" शास्त्रमुक्तावळी । शब्दस्यच विशेषणत्वात् 'विशेषणं विशेष्येण बहुळ' मित्यनेनच प्र. थमानिर्दिष्टस्य विशेषणस्य "प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जन" मित्यनेनो- पसर्जनसंज्ञायं कृतायां, "उपसर्जनं पूर्व" मिति पूर्वनिपातः। राजशब्दस्य च षष्ठयन्तत्वात् “षष्ठी” त्यनेन प्रथमानिर्दिष्टस्य पूर्ववदेव निपातः । चित्रशब्दस्य विशेषणत्वात् "सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहा"कि त्यनेन पूर्वनि पातः । निरादीनांच "निरादयः क्रांताद्यथें पंचम्ये ” त्यनेन प्रथमानि- र्दिष्टानां पूर्वनिपातः । अत स्सर्वत्र विपर्यये ऽपशब्दत्वापत्तेः क्रम- नियमाश्रयणम् । यस्तु “अग्रीन्द्रा" वित्याश्वलायनसूत्रे प्रयोगः, स इंड शब्दस्यो क्तरीत्या पूर्वनिपातस्मरणा "देवताद्वंद्रेचे" ति स्मृतस्या नको प्यदर्शना च्छांदल एव । राजपुरुषादिषु त्वर्थान्यत्वा दपि क्रमनिय- माश्रयणम् । निष्कौशांकि रित्यादीच विपर्यये ऽर्थशून्यत्वादपि तत् । " अग्निमुंडे ” त्यादौतु विपर्यये प्यलाधुत्वादीना मभावा स्क्रमनिय- मानर्थक्यं । नचेहापि क्रमान्यत्वे अमंत्रत्वापत्तिः, नियमार्थवता हि मंत्रस्या खण्डत्वा क्रमान्यत्वे ऽमंत्रत्वं स्यात, तवतु ज्ञानार्थत्वान्मनोते मन्यते गूध पी पचि वचि यमि मनि तनि सदि च्छदि क्षिदि भ्य खः" इत्यौणादिक व प्रत्यये कृत मन्त्रशब्दव्युत्पत्ति रूपान्याख्याना- नुरोधेना यज्ञापकत्वातिरिक्तस्य मन्त्रत्वस्या भावाब , विपर्ययपि व तदनपाया दमन्त्रत्वानापत्तेः क्रमानर्थक्पं । नच ऋमनियमा ददृष्टं कल्प्यते । तथासति मन्त्रनियमा दृष्टस्या प्यर्थप्रत्यायनार्थत्वपक्षेत्र कल्प्य- त्वेन द्विरदृष्टकल्पनापत्तेः । अस्मन्मतेनु नियतक्रमोच्चारण्य देकमेवा - ष्टमिति लाघवम् ॥ ३४ ॥ ३ ( सू ) - बुद्धशास्त्रात् ॥ १ - २ - ३५ ॥ (पू. ३) अग्नीदग्नीन्विहर " इत्यादावाग्नीद्रेण स्थकर्तव्ये प्वग्निविहरणादिषु प्रयोगादहिरेवावधारितेषु पुनः श्रेषशास्वं पिष्टपेषणन्यायेना नर्थकं । नचा विद्विषयत्वेन प्रेषस्यार्थवत्ता, नह्य विद्धा विहितो स्ती स्यनन न्यायेन यजमानस्येव ऋत्विजाम यविदुषा मनधिकारात ·मीमांसा कौस्तुभः । नच -प्रयोगादहि रवबुद्धानामपि प्रयोगांतस्स्मरणार्थ प्रेषोपयोगः, ब्राह्मणाभ्यास जनित संस्कारादेव पूर्वपदार्थसमाप्युद्धा स्मरणोपपत्तेः, अस्मत्पक्षेतु नै तदोषप्रसक्तिः ॥ ३ ॥ " ४ - (सू ) अविद्यमानवचनात् ।। १ - २ - ३३ ॥ (पू - ४) " चत्वारि शृङ्गा स्त्रयो अस्य पादा " इत्यादौ चनुभंगत्वादिमतः कर्मणः तत्सम्बन्धिनाया द्रव्यादे. प्रकृती विकृतौवाऽप्रसिद्धे नतत्प्रकाशना र्थत्वेना स्यार्थवत्तासम्भवः । यद्यपिच गौण्या वृत्त्या होत्रादीनामेय यज्ञशृंग स्वाधपचर्य यज्ञाभिधानं, तथापि गौणरूपस्या नुष्ठेयत्वाभावान्नमृत्याकार्य । यज्ञप्रकाशनपिच प्रधानमात्रप्रकागनस्य याज्यादिनैवसिद्धत्वात प्रयोगप्र- काशनेच प्रयोगस्य विततत्वेना स्मिन्प्रदेशे ऽस्य प्रयोगइत्य नवधारणात् । प्रयोगोपक्रमस्यच कामनायनुरोधेनैव बुद्धिस्थत्वेन स्मारकानपेक्षत्वात् । वंदोच्चारणशंकानुपपत्तेः पाठक्रमानुरोधेनेचा स्योच्चारणापले ना- नुष्ठेयार्थप्रकाशनार्थत्वोपपतिः । एवम् मामाहिती, रित्याध प्य प्रसकायों हिंसायां हिंसाप्रतिषेधानर्थक्या दविद्यमानार्थक मुदा हर्तव्यम् ॥ ४ ॥ ५ - (मू ) अचेतनेर्थबंधनात् ॥ १ - २ - ३७ ।। ( पू - ५) नखलु " ओषधे वायस्वैन शृणोत ग्रावाणः इत्या- दीनां पशुत्राणविषये अचेतनस्य दर्भस्य प्रातरनुवाकश्रवणविषयेचा चेतनानां ग्राणा माभिमुख्यासम्भवेन सम्बोधनानहत्वा स्प्रेषरूपत्व मर्थविवक्षाया मुपपत्तिमत् ॥ ५ ॥ ६ - ( सू ) अर्थविप्रतिषेधान ॥ १ - २ - ३८ ॥ (पू - ६) अदिति यौँ रदिति रन्तरिक्ष " मित्यादा वदिते देवता- या शब्दरूपत्वेनैव तायें युत्वादि विप्रतिषिद्धं, पुनश्च एकस्या एव धु- स्त्र मन्तरिक्षत्वंच तथा । नच स्तुत्यर्थत्वेना विरोधः, आर्थवादिक. " ·शास्त्रमुक्तावली । स्तुतिव न्मान्त्रवर्णिक्याः स्तुतेः प्रदेशान्तरस्थत्वेन विधिना अयहणस्य द्वितीये वक्ष्यमाणत्वात् स्वतन्त्रायाः स्तुतेश्चा नुपयोगात् ॥ ६ ॥ ७ - (सू ) स्वाध्यायवदवचनात् ॥ १ - २ - ३५ ॥ (पू - ७) स्वादचायाद्धययनकालेहि यत् कर्म ण्युपयुक्त न्तस्या भ्यासः कार्यः, नान्यस्य । तद्यदि - अर्थप्रकाशनस्य उपयोगः, तदा त- देवाभ्यस्येत । अक्षराणामेव त्वभ्यासा तदुच्चारण मेवोपयोगीति निश्चीयते ॥ ७ ॥ " < - (सू ) अविज्ञेयात् ॥ १ - २ - ४ ० ॥ (पू - ८) अगम्यत्सात इन्द्रऋषि रस्मे " इत्यादी सामान्यत इन्द्र- स्तुतिरूपवाक्यार्थावगमे प्यगम्यादिपदार्थाज्ञानात् विशेषतो वाक्या- ज्ञानं । “ सृण्येव जरी तुर्भरी" त्यादौ सामान्यतोपि वाक्यार्थ- नवगमा दर्थप्रत्यायनार्थत्वपक्षे किमेते अभिदद्धयः ॥ ८ ॥ ९ - (सू) अनित्यसंयोगान्मन्त्रानर्थक्यम् ॥ १-२-४ १ ॥ (पू९) " किं ते कृण्वन्ति कीकटेषु गावो नाशिरं दुहे नच धर्म तपन्ति । आनोभर प्रमगदस्य वेदो नैचाशाख म्मघववन्धया नः इत्यादौ अनित्यार्थप्रतिपादनात् , तस्यचाकर्मागत्वा त्प्रतिपादन मन्- र्थकम् । तथाहि - एतस्यहि विश्वामित्र ऋषिः, तेनकिल इन्द्रः प्रार्थितः, भो मघवन् ? कीकटेषु - देशविशेषु, या गाव स्ताः तव, किं कृण्वन्ति । यतः, आशिरं सोमसंस्कारार्थ पयः, नदुहे, नच धर्म तपन्ति, अतः प्रमगदस्य राज्ञः, नैचाशाख नाम नगरं, वदः - धनंच, नः - अस्माकं, आभर, इत्येतन्नो मघ- रन्द्धया-साधयेति । दीर्घश्छान्दसः । अत्र नैचाशाखप्र- मगदादीना मनित्यानां संयोगा मन्त्रानर्थक्य मिति पूर्वः पक्षः ॥ ६॥ १० - (सू) अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः ।। १ - २ - ४२ ॥ (सि - १) O ते .

·उच्चारणस्य मन्त्र- मीनांसा कौस्तुभः । सिद्धान्तस्तु, नोच्चारणार्था मन्त्राः । तथाहि । तथाहि - उच्चारणम् प्रति मन्त्राणां विषयतासम्बन्धन कारणत्वात् जन्यत्वेपि तस्य ऋत्वनपेक्षितत्वेना दृष्टार्थत्वापत्तेः, दृष्ट सम्भव त्यह- टकल्पनस्या न्याय्यत्वाच्च, उच्चारणस्य दारत्वानुपपत्तेः मन्त्राणांच श्रु. त्यादिबोधितक्रत्वंगभावानां साक्षा व्यापारं विना ऋत्वंगत्वानुपपत्तेः, व्यापारापेक्षाया मर्थाभिधान मेव व्यापारत्वेनां गीक्रियते । उच्चारण स्य पुंव्यापारत्वेन मन्त्रनिष्ठत्वाभावा मन्त्रनिष्ठस्या र्थाभिधानस्यैव तयापारत्वकल्पनौचित्याच्च । अत श्वानुष्ठेयार्थ प्रतिपादकानां कर- णमन्त्राणांताव दनुष्ठानहेतुभूत स्मृतिजनकत्वात् कर्मोपयिकार्थाभिधा नस्य तेषु व्यारारत्वं सुलभमेव । यत्रापि मन्त्रा त्स्वरसतो नानुष्ठेयार्थावगतिः, इति करणादिनाच स्त्रो विनियुज्यते इषेत्वेति शाखामाच्छिनत्ति " " चतुर्होत्रा पौर्णमासी मभिमशेत," याज्यया यजती " त्यादौ; तत्रापि- शब्दस्था र्थाभिधानदारविना दृष्टविधया ऽन्यद्वारा करणत्वासम्भवा. दध्याहारादिनापि अर्थाभिधानस्यैव व्यापारत्वम् । क्रियमाणानुवादिषुतु युवासुवासा ” इत्यादिषु यद्य प्यर्थी भिधानं न स्वरसतः कर्मविध्यपेक्षितम् , तथापि यूपपरिव्याणादि क्रियाया अनेकक्षणव्यासक्तत्वेन कदाचि मध्येपि बुद्धिविच्छेदे सति स्मृतिसिद्धयर्थ स्मारकापेक्षोपपत्तेः, अनाकांक्षितत्वेपि वा मंत्राकांक्ष यैव कर्मणाम प्याकांक्षोत्थापन सम्भवात् , कर्मणो प्याकांक्षा परि- कल्प्या दुष्ठीयमान कर्मस्मृति दाढयहेतुत्वेन दृष्टविधयेव मन्त्रान्व- योपपत्ती भदृष्टार्थोच्चारणार्थत्व कल्पनानुपपत्ते , राभिधानस्यैव- व्यापारत्वम् । त्याह अतएव. युवा सुवासाः परिवीत आगा दित्याहे शब्दस्य ज्ञादेशत्वेन वच्यपरपर्याय नार्थ परिभापणरूपा भिधान ·५२. शार मुक्तावळी । परत्या दाहशब्देन विनियोगो प्यवकल्पते । अतएवा तुमन्त्रण ज. पादिमन्वेष्वपि वेदे प्रायश माह शब्दोपबधा दर्थाभिधानध्यापा- रकत्व सिद्धिः। - अतएवोक्तं तन्त्रसारे इत्याहोपनिबन्धश्च श्च मन्त्राणां दृश्यते विधिः । बनादेश श्चादृशब्द स्माभिधानाभिधायक " इति । न्यायासुधायामपि - अर्थसाधारणत्वेन विचारस्म प्रयोजनम् । कर्मकाले 5 नुसन्धेयो मन्त्राओं 5 र्थपरत्यत" इति । तवा नुमन्त्रणमंत्रेषु तावत् कृतस्यापि यागादे रकृतत्वशंकार्या " यदेव श्रद्वया करोती” त्येतद्धाक्यविहित श्रद्धाभावनिमित्त वर्ग ण्यापत्ते स्तनिवृत्यर्थ कृतप्रत्यवेशापेक्षत्वात् अनक्षत्वेपिवा पूर्वव- दाकांक्षो त्यापनेना नुष्टितकर्मस्मृतिदादर्य हेतुत्वकल्पनात दृष्टंविधयै- वा र्थाभिधानव्यापारकत्वं । अतएव मन्त्रमुच्चारयन्नेव मन्त्रार्थत्वेन संस्मरन् । शेषिणं तन्मना भूत्वा स्यादेत, दनुमन्त्रण " मिति तल्लक्षणमपि संगच्छते । एवंच यत् तन्त्ररत्ने ऽ नमाणमन्णा मह. टार्थत्वमुक्तं पंचभे, त दनादरा दिति तत्रैवोपपादयिष्यामः । एवं यथापि प्रमाणान्तरण करणमन्त्रादीनामपि तमुच्चयाबग- मः, तथाप्येकेन स्मृतिसिद्धा वन्येषां पूर्वव हादयार्थत्वकल्पना दृष्ट- विधयैवा भिधानव्यापारकत्वं । एवं प्रोत्साहनार्थानामपि । अगन्मसुब" रित्यादीनां श्रद्धाजन. नार्थ मननुष्ठेयस्यापि कर्मलमवेतस्य फलादे स्मृते रपेक्षितत्वा तद थत्वेन दृष्टविषयवो क्तव्यापारसिद्धि नवमे भाष्यएको पपादिता । स्पस्थानमन्त्रेषतु अभिधानार्थत्व सतमको पपादयिष्यते । .

·भवात्, मिति वाच्यम्। " . " ति स्म- मीमांसा कौस्तुभः । ५३ एवं - स्तोगशस्त्रमन्त्राणामपि गुणरूपस्तुत्यंगत्वेन क्रमादिना वगतानां स्पष्टमेवा भिधानार्थत्वम् । अभिधानरूपयोः स्तोत्रशस्त्र- योः पर मारादुपकारकत्वं द्वितीये साधितमि त्यविरोधः । नचैवं - " सूक्तं शंसतीत्यादी" सूक्तस्या भिधानंप्रति कर्मत्वास- अतएव शक्त्या अर्थप्राप्तयभावेन सत्तवादिव लक्षणया विनियोगभंगशंकानुपपत्ते रगत्या शंसते रुच्चारणलक्षकत्वावसाया- त, उच्चारणेच सूक्तादीनां कर्मत्वोपपत्ते रुच्चारणार्थत्वमेव युक्त- गा न्दोग्धि पय इत्यादिवत् दुह्याच्पच्दण्डुधि प्रच्छि चित्र शासु जि मथ् मुषाम् । कर्मयुक्स्यादकथितं तथास्या नी- हकृष्वहा मिति महावार्तिकात अकथितचे" ति सूचाच्च , दु. हादिधानूनों कर्मकारकेण युक्तस्यापि - अपादानादिकारकविशेष विवक्षितस्य कर्मसंज्ञास्मरणात् , अर्थनिबन्धनयं संज्ञ रणाच्च ब्रलमानार्थकस्य शंसतरपि कर्मकारकेण गुणेन युक्तस्य सूक्तादेः कर्मसज्ञापपत्ते द्वितीयाविरोधाभावात् । नच सूक्तस्या स्मिन्वाक्ये करणत्वरूपकारकविशेषस्य विव क्षितत्वात कर्मसंज्ञानुपपत्तिः; सूक्तम्य क्रमादिप्रमाणान्तरेण शस्त्र गत्वस्य सिद्धत्वा दस्मिन्वाक्ये 5 विवक्षायामपि बाधकाभावात् । शंसते रुच्चारणल.क्षकत्वे “देवता शसती” त्यत्र देवताना मुच्चा. रणकर्मत्वस्य कथ मप्यनुपपत्तश्च । अत उपपनं स्तोगशस्त्रमन्त्राणाम प्यर्थाभिधानार्थत्वम् । जपादीनान्तु “वैष्णवी मृच मनूच्य वाचं यच्छती" त्याऽनुच्ये ति चच्याभिधानार्थत्वस्य स्फुट मवगमोद', “ यापुरस्तादिति जप " दित्यादापि " जपध्यक्ताया वाची" 'त्यनेन वच्याभिधानार्थत्वाव गमात , अर्थस्यच कर्मासमवेतत्वेपि तदभिधानस्या दृष्टार्थावोपप- ते, न मन्वाणा मुच्चारणाथत्वं कल्पनीयम् । अतएव " मन्त्रो हीन ·. शास्त्रमुक्तावळी । स्स्वरतो वर्णतोवा मिथ्या प्रयुक्तो नत मर्थ माह " इत्यादीनि स्वरयुक्नजपादिमन्त्राणाम प्यर्थपरत्वलिंगानि सामान्यतःप्रवृत्तानि न संकोचितानि भवन्ति । यत्तु द्वादशे जपादीना मदृष्टार्थत्व मुक्तं, तन्मन्बसाध्यार्थाभि- धानस्या दृष्टार्थत्वाभिप्रायेण । अस्तुवा जपादीनां कर्मासमवेतार्थाभि धायिना मुच्चारणमात्रार्थत्वं नैतावता कर्मसमवेता र्थाभि- धायिना मपि करणमन्त्रादीनां दृविधयो पयोगसम्भवे अदृष्टार्थों च्चारणार्थत्वकल्पना युक्ता । नचानुष्ठेयार्थस्मृते र्यानाद्युपायान्तरे. यपि सिद्धे मन्त्रानर्थक्यं, मन्नानानानुपपत्त्या मन्त्रेणैव स्मर्तव्य मिति नियमकल्पनात् । तस्यचावघातनियमस्येव दृष्टासम्भवेना दृष्टार्थत्वकल्पनोपपत्ते रुपायान्तरनिवृत्तिसिद्धेः । यथाच क्रियाजन्या. दृष्टकल्पनापेक्षया नियमादृष्टकल्पने लाघवं, तथा द्वितीय उप- पादयिष्यामः । यत्त वाचकमन्त्रस्मरणस्या स्मरणाधीनत्वेन वैषरीत्य मुक्तम्, तत् - पूर्वपदार्थस्यैव मन्त्रस्मारकत्वोपपत्ते नावश्य मर्थस्मरणाधीनत्व मिति परिहर्तव्यम् । यदपि - करणमन्ये दिवाणा मेव पदानां कर्मसमवेतार्थाभिधा- यित्वेपी तरेषां “ देवस्यत्वे " त्यादीना मुच्चारणार्थत्व मावश्यक मिति । तदपि देवस्यत्वे " त्यादिपदानामेवो च्चारणमात्रार्थत्वे भित्रप्रयोजनकत्वेन निर्वपामि पदैकवाक्यताभंगापत्ते स्तदशा. देव. स्यत्वेत्यादिपदार्थविशिष्टनिर्वापप्रकाशनस्यैवा भ्युदयकारित्वकल्पनया तेषामपि स्वार्थाभिधायकत्वस्य नवमे वक्ष्यमाणत्या दकिंचित्करम् । तेन सिद्धं मन्त्राणा मर्थप्रत्यायनार्थत्वम् । नचैवम् - मन्त्राक्षरानुसन्धानमात्रेणैव मन्त्रार्थानुसन्धानसिद्धः कर्मकाले मन्त्रोच्चारणानापत्तिः, मन्त्राणां तदनुसन्धानस्यवा स्वतः ·मीमांसा कौस्तुभः । ५९ -- पुरुषध्यापारविषयत्वेन मन्त्रविनियोजकविधिविषयत्वायोगात विधिविष. यसिद्धयर्थ मन्त्रविषयस्यो च्चारणस्या वश्यं कल्पनीयत्वात् । नचैव मनुसन्धानानुकूल व्यापारस्यैव विधिविषयत्वं कल्पता, कि मुच्चारणेनेति वाच्यम् । उच्चारणस्य मन्त्रविषयत्वात , मन्त्रवि- षयकानुसन्धानजनकव्यापारापेक्षया प्रत्यासन्नत्वेन तस्यैव मन्त्रविनि- योजकविधिविषयत्वौचित्यात् । उच्चारणविधानाभावे उच्चारणैकान्ति- कोच्चेष्टवादि स्वरवि ध्यनुपपत्तेश्च । अतएव मिथ्याप्रयुक्त " इति प्रयोगरूपोच्चारणानुवादो प्यु. पपद्यते । तेन कर्मकाले उच्चारणसस्कृतानामेष ऋगादिमन्त्रा- णा मुपयोग इति सिद्धम् । साममन्त्राणांतु गीत्यात्मकत्वेना थीभावा तदभिधानद्धारो पयो. सम्भवेपि ऋगक्षराभिव्यक्तिद्वारा गुणाभिधानरूपस्तोत्रकरणत्वात् दृष्टविधयैवोपयोगसम्भवे ना 2दृष्टार्थोच्चारणप्रयोजनकत्वकल्पना-युक्ते. ति नवमे निरूपयिष्यते । अतएव लाम्ना स्तुवीते " ति तृ- तीयया साम्नः स्तोत्रं प्रति करणत्व मुक्तम् । नचैवम् साम्न स्सन्ध्यक्षरेषु विश्लेषरूपऋगक्षराभिव्यक्तिजनकत्वेपि तदभावएव सन्ध्यक्षरै गुणाभिधानरूपस्तोत्रजननात् कथं स्तोत्रकर- णत्वं साम्न. इति वाच्यम् । प्रगीतमन्त्रसाद्धयगुणसम्बन्धाभिधानव्य. क्तेरेवा भियुक्तप्रसिद्धया स्तोत्रपदवाच्यत्वात् । अन्यथा शस्त्रादा वपि गुणाभिधानस्य सत्वेन स्तोत्रपदप्रयोगापत्तेः । तादृशस्यच गीतिरूपसामाभावे अनिष्पाद्यमानत्वेन करणत्वोपपत्तेः । अतश्चार्था- भिधानविशेषकरणत्वं साम्नाम प्यव्याहत मेव । यश्चात्र स्तोभाक्षराधिरूढ़ो गीत्यंश स्तस्यार्थाभिधानकरणत्वास- म्भवा ददृष्टार्थत्वम् । अतश्च रधन्तरादिसाम्ना मायिकर्मव दुभयार्थत्वं । यानित्वनुकानि प्रजापति हृदयादीनि तेषां स्तोभाक्षराशिरूढत्वात ।

·शास्त्रमुक्तावळी। स्तोभाशराणां चाभिधेय शून्यत्वस्य नवमे वक्ष्यमाणत्वात् नाभिधान रूपस्तोत्रकरणत्व मिति अगत्या सामविनियोगानुसारेणो वारणमात्र दारा दृष्टार्थत्वमेव । नच तत्रापि स्तोभाक्षराभिव्यक्त्यवत्वेन साम्नो दृष्टार्थकत्वमेव, स्तोभाक्षराणामेव पर मुच्चारणद्वारा ऽदृष्टार्थत्वकल्पना स्विति वा- च्यन् ; स्तोयाक्षराणां गीतिकालपरिच्छेदकत्वेन दृष्टार्थत्वस्य नरमे वक्ष्यमाणस्य सामांतरेग्विवा नृक्सामस्वपि संभवनादृष्टार्थ त्वकल्पनायां प्रमाणाभावात् । नचविनिगमनाविरहः, अनृक्लाम्नां च घनादिकर्मणि विनियोगस्यैव विनिगमकत्वात् , अन्यथाहि स्तोभाना मेव विनियोगः क्रियेत, नलाम्नां, अर्थसिद्धत्वात् । त सिद्धं लवमं- त्राणां प्रयोजनवत्त्वम् । नन्वेवम् प्रयोजनवत्त्वे सिद्धपि कथं प्रामाण्य ? नताव दनादि मतार्थगन्तृत्वलक्षणम् , विधिना धिगतस्यैवा र्थस्य स्मरणात् । अत एवा नुभावकत्वाभावान प्रमाकरणमें इतिचेत् ? अब भवदेवः । न प्रतिवेदवाक्य मनधिगतार्थगन्तृत्व मुपपादनी- यम् । यएवं विद्धा पौर्णमासी यजते इत्यादा वनुषा दकत्वेन सदभावात् । किं तर्हि ? धर्मप्रमित्युपयोगित्वमू । तच्च विदाक्यस्येव मन्त्राणाम प्युक्तविधया सम्भवत्येवेति ना प्रामाण्य - शंकेति । . अतश्च तन्न, यद्यपि मन्त्रब्राह्मणसमुदायात्मके अन्धविशेषे वेदत्व मेकं, नप्रत्येकवाक्यवृत्ति, तथापि न त दनधिगतार्थगन्तृत्वप्रयोजकम् ; अपितु लौकिकवाक्यव दाक्यत्वमेव । तस्य प्रत्येकवृत्तित्वा द्विधिवाक्यस्या नधिगतार्थगन्तृत्वसिद्धावपि मन्त्रवाक्यस्य तदसिद्धे रप्रामाण्यप्रसंगः । वेदोखिलो धर्मभूल मित्यादिस्मृत्या अ- खिलवेदस्य धर्ममूलत्वस्मरणानुपपत्तिश्च । किञ्च-मन्त्रजन्यस्मरणस्य " ·मीमांसा कौस्तुभः । धोत्पत्युपयोगित्वपि न धर्मप्रमोत्पत्त्युपयोगित्वम् , तदनावेषि विधि- वाक्या धर्मप्रमोत्पत्ते जायमानत्वात् । अतो मन्त्राणां न परंपरया- पि धर्मप्रमोत्पत्सुपयोगित्वम् , विद्वाक्यस्य परंपरया धर्मनमोत्पत्त्यु पयोगित्वेपि साक्षाद प्यनधिगतार्थ गन्तत्वं समुदायप्रतीते रनन्य सभ्यत्वा दस्तीति वैषम्यम् । सोमेश्वरस्तु 'चर्हि देवसदनं दामी' त्यादा वपूर्वसाधनी भूतहिलवनांगत्वं मन्त्रसामर्थ्यादेवा धगम्यत इति मन्त्रः स्वांग त्व बोधे प्रमाणम् । कचिच्च मान्ववणिकद्रव्यदेवतायागादिकल्पनेपिप्र- माणम् । तच्च तत्रतत्राधिकरणे स्पष्टीभविष्यति । सर्वसाधारण्येनतु मन्त्रार्थानुसन्धानकर्तव्यताविषये प्रामाण्यम् । मन्मएवाहि स्वांगत्व सिद्धयर्थ स्वनिष्ठ मर्थाभिधानाख्यम् व्यापार कल्पयतीति तत्र प्रामा ण्यम् ।" इत्याह । तदपित, अर्थानुसन्धानजनकत्वेनवा मन्त्राणां प्रामाण्यं मन्यसे ? अर्थानुसन्धानरूपन्यापारकल्पकत्वनवा ? नामः, अनुसन्धानस्य जप. मन्त्रे बनधिगतविषयत्वेपि करणादिमन्त्रे ध्वधिगतविषयत्वात् स्मू- तिरूपत्वेन सजनकस्य प्रमाणत्वानुपपत्तेः । नान्त्यः, लिंगादिवि. नियुक्तेषु स्वयं तत्कल्पकत्वेपि स्तावशस्त्रादौ 'आहे ' स्येवम् विनि- युक्तेषुच स्वयैवा भिधानस्यक्लप्तत्वाभिधानेना व्यापकत्वात् । किंच- साममन्ने ध्वेवम प्यव्याप्ति र्दुवारा, तेषा मर्धाभावेन तदनुसन्धाना जनकत्वात् । अथ देवानपि प्रगीतमन्त्रसाद्धयगुणाभिधानरूपस्तोत्र लक्षणशान्दप्रमाजनकसामनयन्तर्गतत्वेन प्रामाण्यं , ततो प्यनुक्साम्नां तदभावा दप्रामाण्यापति स्तदपस्थैव । एतेन “ मन्त्राणां स्मारकत्वेना नुभावकत्वघटितप्रमाकरणत्वरूप प्रामाण्याभावपि यथार्थज्ञानकरणत्वलक्षगन् प्रामाण्यं संभवत्येव इति कश्चिदुक्त मपास्तम् । अनक्सामसु तरया प्यसम्भवात । " ८ ·- शास्त्रमुक्तावळी । अत एवं वाच्यम् - "सर्वत्र गामानयेत्यादौ संसर्गविषयकशाब्दबी- धं प्रति यथा शब्दः करणं, पदार्थज्ञान मवांतरव्यापारः, तथा पदा- र्थाएव करणं , शब्दस्तु पदार्थज्ञानं प्रति करणत्वेनोपक्षीण" इत्यपि मतांतर माचार्य स्तर्कपादे पदार्थानांतु मूलत्वं युक्तं तद्भावभावतः इत्यादिना उपपादितम् । नच भूतभाविपदार्थानां नियतपूर्ववृत्तित्वा- भावा करणत्वानुपपत्तिः, भूतभाविपदार्थानां स्वरूपेणा विद्यमाना- नामपि ज्ञानविषयत्वेन सत्त्वा ज्ज्ञाततायामिव शाब्दबोधं प्रत्यपि क. रणत्वोपपत्तेः । अतएवोक्तम् न्यायसुधाकृता ' अतीताना- गतयोर प्यतिक्रान्तदिवसादिगतसंख्यादिव ज्ज्ञाततायां करणत्वोप- पत्तिः, नैयायिकमते मौनिवाक्यस्थले शब्दस्या प्यविद्यमानत्वाच्च, अतश्च यथा ज्ञानविषयत्वेनैव शब्दस्य करणत्वोपपत्ति स्तथा मन्मते- प्युपपत्ति रिति । तेन पदार्थाना मपि शाब्दप्रमितिकरणत्वा सर्वमन्त्राणाश्च स्वविनियोगविधौ प्रयोगविधौच पदार्थत्वेना न्वया धर्मविषयशाब्दप्रमाकरणत्वोपपत्ते र्युक्तं प्रामाण्यम् । नचैवम् ब्रीह्यादीना मपि पदार्थविधया प्रामाण्यापत्तिः, इष्टा- पत्तेः । नच ' चोदनालक्षणो ऽर्थों धर्म' इत्यस्मिन् सूत्रे धर्मे चोदनारूपस्य वेदशब्दस्यैव प्रामाण्य मिति नियमकरणात ब्रह्याध- र्थस्य प्रामाण्यांगीकारेच तद्भङ्गापत्ति रिति वाच्यम् । तत्रत्यचोद- नाशब्दस्य चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं वाक्यम् चोदना चोपदेशश्च विधि श्चैकार्थवाचिन इति भाष्यवार्तिकस्वरसा द्विधि. मात्रवचनत्वेन तस्मिन् सूत्रे ईशनियमाकरणात् । अतएव तत्सूत्रं न प्रथमायायार्थप्रतिज्ञापरं, अपितु प्रथमपादव्युत्पाद्यविधिप्रामाण्य प्रतिज्ञापर मेवेति स्मृत्यधिकरणे वक्ष्यामः । नियमोपि तेनेश एव क्रियते - धर्मएव प्रमाणं चोदनेति । यद्यपिच चोदनैव प्रमाण मित्यपि नियमः क्रियते , तथापि प्राधान्येन सैव प्रमाण मित्येवंपरो- द्रष्टव्यः । नत्वतावता न्येषां प्रामाण्यनिषेधः। तस्मा सिद्धं प दार्थविधया सर्वमन्त्राणां प्रामाण्यं इति । , , ·मीमांसा कौस्तुभः । ५९ अस्तुवा मन्त्राणां प्रमाजनकत्वाभावेपि उक्तविधया प्रयो- जनवत्त्वमात्रणेवो पयोगो धर्मे, तावतैवा ध्ययनविधे रुपपत्ते रुपयोग-- विशेषविचारएव मन्त्राधिकरणशरीरम् । अर्थवादोपयोगप्रसंगाच्चा ध्यायासंगतो प्यों नासंगत इति द्रष्टव्यम् । सांगवेदोपयोग एव वा जिज्ञालितत्वा दध्यायार्थ इत्यपि सुवचम् । उपयोगोपि मन्त्रा- णां प्रायशो धर्मएव, नत्वधर्म इत्यपिच ध्येयम् ।” सूत्रन्तु • यथैव लोके वाक्यस्य वाक्यार्थप्रमापकत्वं दृष्टं, तथा- त मन्त्रेभ्व प्यविशिष्ट मिति व्याख्येयम् ॥ १०॥ यत्त लिंगादेव विनियोगोपपत्तौ पुनः क्वचि त्तद्विषये विनि- योजकशास्त्रवैयर्थ्य मिति । तन्नः तत्र शास्त्रस्य मन्त्रविनियो- जकत्वा नभ्युपगमात । "तां चतुर्भि रादत्त र्थप्राप्तत्वा नतु - तर्हि इत्यत्रा दानस्या त , मन्त्राणांच तत्र लिंगादेव प्राप्तः , संख्यायाश्चा दाने मन्त्रेवा विधातु मशक्यत्वस्य पूर्वमेवोक्तत्वात , विधेयाभावेन पुनश्श्रवणानर्थ- क्य मिति चेत ?। ११ ( सू) - गुणार्थावा पुनश्श्रुतिः ॥ १ - २ - ४३ ॥ ( सि-२; श्रतार्थानुपपत्तिरूपस्या क्षेपस्य श्रतिकल्पनाधीनप्रामाण्यस्य लिं- गस्यवा प्रत्यक्षश्रुत्यपेक्षया मन्धरप्रवृत्तित्वात् , ततः पूर्वमेव प्रत्यक्ष श्रुत्या या मन्त्रसंख्योभय विशिष्टादानविधानोत्तरं अरुणैकहायनीन्यायेन मन्त्रसंख्ययोः पाठिकान्वयोपपत्ता वर्था त्समुच्चयसिद्धेः । एतद्धि यभावेचा क्षेपमन्त्रलिंगाभ्या मादानमन्त्रयोः प्राप्तिसम्भवे तद्विषये - विधिप्रवृत्तिफले आलोच्यमाने : नन्यलभ्यसंख्याविधानार्थं तच्छ्रवण मिति फलावधारणात् । * इत्यधिकंक्वचि पुस्तकेस्ति ।

·६० शास्त्रमुक्तावळी । वस्तुतो विशिष्टविधिरूपत्वेपि फलतो गुणविधानार्था पुनश्श्रु- तिः । नचात्र चभि " रिति तृतीयया चतुर्णामपि मन्त्राणां क. रणमन्त्रत्वावगते राधमत्रत्रयजन्यस्मृतेश्च नष्टत्वनां तिममन्त्रोच्चारणा नन्तर क्रियमाणक्रियांप्रति करणत्वानुपपत्तिः, तुषपक्वा भवन्ती त्यादौ परम्परया करणत्वस्य बहुशो दृष्टत्वेना उद्यानां त्रयाणां संस्कार द्वारापि करणत्वोपपत्तेः ॥ ११ ॥ १२ - ( सू ) - परिसंख्या ॥ १ - २ - २ . ४४ ॥ (सि - ३) इमा मगृभ्ण नित्यादेच परिसंख्यार्थत्वेन न वैय- यम् । नच परिसंख्यायां वैदोयं, अप्राप्तपरिसंख्यांगीकारात् । त- थाहि - याव ल्लिंगन श्रुति कल्पयित्वा मन्त्रस्य रशनाद्वयादानांगत्व- मवगम्यते , ताव दश्वाभिधान्यंगत्वेन प्रत्यक्षया श्रुत्या मन्त्रस्य विनि- योगा न ताव स्वार्थस्य विधेयत्वहानिः ; अश्वाभिधान्पंगत्वस्य प्राग्व- चनादस्मा दप्राप्तेः। अतएव गर्दभाभिधान्यंगत्वनिवृत्तिरूप परार्थस्य विधेयत्वं न कल्प्यं, तस्याः प्रापकप्रमाणाभावादेव सिद्धेः। अतएव प्राप्तयभावा न प्राप्तबाधोपि । अतो त्राश्वाभिधान्युद्देशेनैव मन्त्री विधीयते । आदानं त्वर्थप्राप्त मनूद्यते। अतश्च पूर्वव द्विधिप्रवृत्तः फल आलोच्यमाने लिंगकल्प्यश्रुतिप्रतिवन्धद्वारा गर्दभरशनानिवृत्तेः फलत्वकल्पनात फूलतः परिसंख्येति भाष्यकाराभिप्रायः। वार्तिक कारस्तु' याव दादानमपि प्राप्यते ताव प्रत्यक्षया श्रुत्या मन्त्रवि- शिष्टादानस्यैवा श्वाभिधान्यंगत्वेन विध्युपपत्तौ न धातुपारायं । का- रकयोश्च मन्त्राश्वाभिधानीरूपयो रन्योन्यसम्बन्धोयुक्तः । नच वि. शिष्टविधौ षष्ठविधिप्रकारापत्ते भाष्यकाररीत्या चतुर्थविधिप्रकाराश्र यण मेव युक्तमिति वाच्यम् । आक्षेपतोपि पूर्व शीघ्रप्रवृत्तिकस्या : क्षेपप्रतीक्षाया प्रमाणाभावेन तस्या भवस्थाया मादानस्य प्रायभा. वन विशिष्टविधित्वोपपत्तेः । अन्यफलकावेना न्यस्य विशिष्टविधे दापरवाभाव.त् । अतो मनविशिरादानस्या श्वाभिधानी संस्कारा- ·. मीमांसा कौस्तुभः । धत्वेन विधाना विधाना गर्दभाभिधान्यादाने । प्राप्त स्त्रैदोध्याप्रसंगात् वस्तुतोऽ पूर्वविधित्वेपि पूर्ववत फलतःपरिसंख्यात्वव्यपदेशसिद्धिः। अतएव सर्वत्रा पूर्वविधित्वेपि यत्रैवाप्राप्तप्रापणं विधिप्रवृत्तेः फलं सएवा पूर्वविधिशब्देन व्यपदिश्यते । यत्र स्वप्राप्तांशपूरणं तस्याः फलं स नियमविधिपदेनाभिधीयते । अतएव वीही नवहन्ती" त्यत्र याव दक्षेिपा पुरोडाशनिष्पत्त्यर्थ वितुषीभाव जनकत्वेन [ख] विदळनादिसाधारण्येनावघातः पक्षे प्राप्यते, तावत्पूर्वमेव प्रत्यक्षया. श्रुत्या ऽवधाते विधीयमाने नतत्प्राप्तिरेव तब विधिप्रवृत्तेः फलम्, एतद्विद्धयभावेऽ क्षेपादेवा वघातस्य प्राप्तिसम्भवात् । किन्तु यथा. विघातोऽक्षेपा त्प्राप्यते, तथा विदळनादिक मपि विकल्पेन । अत पूरण श्च विदळनादिप्राप्तिपक्षे ऽवघातस्या प्राप्तत्वात् तप्राप्तांश प्रापणरू- पो नियमएव विधेः फलं । नच विदळनादिनिवृत्तिरेव विधेःफलं किन्नस्या दिति वाच्यम् । अप्राप्तांशपापणरूपस्य नियमस्या करणे उपायांत- राक्षेपस्य निराकर्तु मशक्यत्वात् करगेचा देवा न्यनिवृत्ते सिद्धयुपपत्ते रन्यनिवृत्तेः फलत्वायोगात , नियमस्य विधेयावघात गतत्वेन प्रत्यासन्नत्वाच्च । यत्रतु प्रत्यक्षविद्ध्यभावे द्वयोशेषयो रेकस्मिन्शेषिणि शषिद्धयवैकस्यशेषस्य नियता प्राप्ति दुर्बल प्रमाणेन सम्भाव्यते , यथा गृहमेधीये आज्यभागप्रयाजयो रतिदेशे. न, प्रकृतमन्त्रस्यवा श्वगर्दभरशनादानयो लिगेन, तब प्रत्यक्षविधेः प्रवृत्तत्वात वस्तुतो । पूर्वविधि वेपि " आज्यभागौ यजती" त्यनेन विहिताभ्यां क्लप्तोपकाराभ्या माज्यभागाभ्यामेव गृहमेधीया- कांक्षानिवृत्ते रतिदेशाकल्पनात् फलतः प्रयाजादिशेषान्तरनिवृत्तिः, इमा मगृभ्ण " नित्यस्यच प्रत्यक्षश्रुत्या ऽश्वरशनादानएव विनियुक्त स्य निराकक्षित्वेन लैंगिकश्रुत्यकल्पना दर्था गर्दभाभिधानीरूपशेष्यन्तर निवृत्तिः । अत्राहि विधेयस्य नियतप्राप्तवा नैतत्प्राप्ति नियमोवा फलं, अपि त्वन्यनिवृत्तिरेवा गत्या फलत्वेना श्रीयते । अतः फलतः परिसंख्यांगीकरणान्न त्रैदोयम् "इत्याहुः। यत्रतु प्रापकप्रमाणोत्तरं शास्त्र ।

·- कल्पना । तो नियम इत्युक्तम् । शास्त्रमुक्तावळी । प्रवृत्तिः यथा " पंच पंचनखाभक्ष्या" इत्यादौ, तत्र त्रैदोप्यम् ; तब भक्षणस्य रागमाप्तत्वात्, ततः पूर्वमेव विधाने फलकल्पनापत्तेः, अभक्ष्यप्रक्रमा, च्चाविधेयत्वात स्वार्थहानिः । पंचातिरिक्त पंचनख- भक्षणस्यापिच रागप्राप्तत्वा निवृत्तेश्शास्त्रमन्तरेणासिद्ध विधेयत् अतएव प्राप्तबाधोपि । प्रापकप्रमाणोत्तरं प्रवृत्तावपिच यत्र नजादिश्रवण मेवकारोवा , तत्र प्राप्तपरिसंख्यायामपि स्वार्थ- हानिपरार्थकल्पनयो रभावा न त्रैदोष्यम् । यथा - " नानृतं वदेत् " अत्र वा वपन्ती " त्यादौ । यत्तु - न्यायसुधाया मेवकारस्थले दत 'सत्यमेव वदे' दित्यादौ सत्यवचनस्य नियतप्राप्तयभावा देव कारल्या योगव्यावृत्त्यभिप्रायेण । यत्रतु नियता कर्तव्यस्य प्रा- व स्तबायोगव्यावृत्त्यसम्भवा दन्ययोगव्यावृत्यर्थकत्व मादाय श्रौत. परिसख्यात्व मावश्यकम् । अतएव विवृद्धस्तोमेषु “एकविंशेना ति. रत्रेण प्रजाकामं याजयेयु रित्यादिवाक्यविहितेषु क्रतुषु संख्यायाः पृथक्त्वनिवेशात् तत्सम्पत्तये अनियमेन सर्वस्तोत्रेषु साम्ना मृचांचा गमेना वापे प्राप्ते “त्रीणिहवैयज्ञस्योदराणि गायत्रीबृहत्यनुष्ट्व चाबह्येवावपन्ति, अतएवोपंती' त्यनेन गायव्यादिष्वेवा वापो नान्या स्विति परिसंख्या, अतश्च गायच्यादीनाम् पवमानेष्वेव सत्वात तद्विषयएवाय नावापः, नान्यस्तोत्रेषु ।. सोपि च साम्नामेव न चां, तासामृगधिकरणत्वस्यासम्भवत् । अतश्च तत्रागम्यमान सामा- धारीभूतगायच्यादीना मभ्यासएव । स्तोत्रान्तरेषुतु साम्नामपि ना वापः, किं त्वभ्यासेनैव संख्यासम्पत्तिः, । यद्यपि नायं सामावापो बहिष्पवमानेसम्भवति, तत्र सामैकत्वस्य प्रत्यक्षशिष्टत्वात् । पि माद्धयदिन पवमानार्भवपवमानयोरेव गायच्यादि सत्वा त्रिविशते । बहिष्पवमाने त्वेकस्य साम्नोऽभ्यासएव । ऋचांतु संख्यायाः प्रथत्त्वेन निवेशितत्वा तत्सम्पत्तये " पराग्वहिष्पवमानेन स्तुवत" इति ,रा- क्छन्दवाच्या नभ्यासविधानाचा गमएव । स्तोत्रांतरेषतु यद्यांप- तथा- A ·मीमांसा कौस्तुभः । संख्यासम्पत्तये न्यायेनागमएव प्रसक्तः, तथापि बहिष्पवमाने न्याय- प्राप्तऋगागमप्राप्तिफलकानभ्यासपुनर्विधिः स्तोत्रांतरे तदागमपरिसं- ख्यार्थ स्सम्पद्यतइति तेष्वृचा म प्यभ्यासएच। तत्सिद्धं “ अब्रह्मेवा पपेन्ती " त्यय स्तोत्रांतरे सामागमपरिसंख्यार्थ एवकारइति । एवं- यत्र [त्रापि ] विवृद्धस्तोमक्रतुशेषत्वेनौपदेशिक कोत्सादिलाम वि. हितम् , तब तस्य प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिन्यायेन सर्वस्तोत्रेषु प्रकृतसा. मबाधेनापि निवेशस्य नियमेन प्राप्तत्वा दवह्येवावपन्तीत्ययं पवमान- दयव्यतिरिक्तविषये परिसंख्यार्थएव । नच कौत्सादेः कण्वरधन्त रादिव स्वयोनिष्वेव गेयत्वप्राप्तेः प्राकृतगायच्यादिष्वप्राप्तत्वेन परिसंख्या नुपपत्तिः, कण्वरधन्तरयोनेर्हि वैश्यस्तोम प्रकरणपठितत्वेन तदंगत्वा वगमा प्राकृतऋगाधारत्वानुपपत्ति युक्ता, कौत्सादीनां त्वनारभ्या धीतत्वेन सत्यपि वचनेन क्रत्वङ्गत्वावगमे तदाधारभूताया योनःप्रक- रणपाठाभावेनां गत्वानवगमात् प्राकृतऋगाधारत्वस्य दशमे वक्ष्यमा णत्दात् । येत्व विवृद्धस्तोमकाः कृतवो यथा विवृदग्निष्टोमः" इत्यादयः, तेषु संख्यानुरोधेन प्राकृतसर्वस्तात्रेषु सर्वसामसुतदाधारभुतातु चऋशु निवृत्तासु यत्तदन्यत्वेनौ पदेशिककोत्सादिसाम्नां तन्निवेशार्थमनि- यमेनाप्राकृतसामोद्धापे प्राप्ते 'अतएवो द्वपन्ती' त्यनेन गायत्र्यादिभ्यएवे ति नियमकरणा सएव परं श्रौतो निवमः , नतु 'अब्रह्मेवा वपन्ती' त्ययं, किन्तु श्रीतः परिसंख्याविधिरेवेति सिद्धम् । वस्तुत स्त्वेवकारस्या न्ययोगव्यवच्छेदार्थकत्वेन श्रौतपरिसंख्या रूपत्वे तस्यानिषेधतुल्यतया नतौ पशौ करोती” तिव द्रिकल्पापत्ते नेयं श्रौती परिसंख्या, अपितु यावन्नयायेन सर्वत्र समागमः प्राप्यते तावत्पूर्वमेव गायत्रयाधारकत्वेन विधीयते , अतश्चाप्राप्तविधिरेवार्य परिसंख्याफलको नतु श्रौतीपरिसंख्या । यद्यपिच गायत्र्यादिषु सामावापविधौ कृते नस्तोत्रान्तरेषु तदा को शान्तिरिति प्रापकप्रमाण प्रतिबन्धाभावा न फलतः परिसंख्यात्वं शक्यते वक्तुं । तथाप्यत्रा वापविधौ कृते तत्प्रयोजन जिज्ञासायां " ·'नानु- ६४ शान्त्रमुक्तावळी । प्रयोजनांतरासंभवेन गमक विधया स्तोत्रांतरे प्वभ्यास विधिकल्प. नेन परिसंख्याफडकत्वोपपत्तिः । अतश्चावपन्तीत्यत्र धात्वर्थविधि रपि सम्पद्यते । एवकारस्तु फलप्राप्तानुवादो नतु स्वार्थविधायकति द्रष्टय। एवंचं रागप्राप्तएवार्थे यत्र एवकारस्य नोवा श्रवणं- तत्रैव प्रौती परिसंख्या नान्यत्र , अतएव श्रीतपरिसंख्याया तं वदे' दित्युदाहरणमुक्तं न्यायसुधाकृता । प्रकृततु लौंगकप्राप्तः पूर्व प्रत्यक्षश्रुतेः प्रवृत्तत्वात फलतः परिसंख्यैवे त्युक्तं । य त्वश्वाभिधान्युद्देशेन मन्त्रविशिष्टादानविधाने प्यश्वाभिधानी स्वरूपे आनर्थक्या दपूर्वसाधनलक्षणाया मेकया प्रणाळ्या एकापूर्व साधनत्वा द्यवेष्विव गर्दभाभिधान्यामपि मन्त्रप्राप्ति रनिवाति; तन्न- श्रीहीन्प्रोक्षती" त्यादौ व्रीहिपदेना पूर्वसांधनत्वे लक्ष्यमाणे प्रकृता पूर्वसाधनत्वमेव लाघवा लक्ष्यते, नतु प्रकृतापूर्व साधनीभूत व्रीहि- त्वमपीति युक्ता यवेषु धर्मप्राप्तिः , प्रकृते त्वपूर्वसाधनत्वमावलक्षणा यां लिंगकल्प्यअत्यविशेषेण प्रत्यक्षश्रुति वैयर्यापत्ते रगत्या प्रकृता पूर्वसाधनीभूता श्वाभिधानीतलक्षणाश्रयणा, न गर्दभाभिधान्यां म- त्रापत्तिः । नचात्रापि सर्वस्य यजुर्वेदस्या ध्वर्यवसमाख्याना द्यजुर्वेदविहित प- दार्थाना मध्वर्युकर्तृकत्वावगतेः प्रत्यक्षश्रुत्या ऽदानाविधाने तदसिद्ध स्त सिध्यर्थ मर्थप्राप्तादानविधानेन श्रुतेरर्थवत्वोपपत्ते रश्वाभिधानीत्वलक्षणायां प्रमाणाभावा गर्दभाभिधान्यां मन्त्र प्राप्ति रनिवार्येति वाच्यम् । रशना बन्धस्य प्रत्यक्ष श्रुति विहितत्वेना ध्वर्युकर्तृकावे सिद्धे बन्धनाथीदा- नस्या न्यकतकत्वानुपपत्ते रध्वर्युक हुंकत्वस्य विधिविनय सिद्धः । एतेन 'यदि यजुषो यज्ञो आतिमीया झुवइति दक्षिणे' त्यस्यापि प्रायाश्चित्तस्यो प्रक्रमानुसारेण वेदधर्मत्वस्य तृतीये व्यवस्थापयिष्यमा- णत्वा द्विध्यभावे अविज्ञातप्रायश्चित्ततापत्ते रेतत्प्रायश्चित्त प्रार्थों विधि रर्थवानिति परास्तं । आदान विध्यभावपि मन्त्रस्येव यजुर्वेद ·की मीमांसा कौस्तुभः । पठितत्वेन एतत्प्रायश्चित्त प्राप्युपपत्तेः । आदानभ्रेषेबन्धन भ्रषस्याप्यव- श्यम्भावेन तनिमित्त मेतत्प्रायश्चित्तस्योपपत्तेश्च । किंच -यथा “रथ- न्तरे प्रस्तूयमाने सम्मीलये बृहति प्रस्तूयमाने समुद्रं मनसा- ध्याये " दित्यादौ प्रतिनियतनिर्देशान्यथानुपपत्त्या ऽपूर्वसाधनीभूतर थन्तरत्वादिलक्षणापक्षस्याप्याश्रयणा धर्माणां सांकर्यमितिवक्ष्यते , सथात्रापि “ युञ्जाथारास युवमिति गर्दभं" इत्येवं प्रतिनियतनिर्देशान्य- थानुपपत्त्या ऽश्वाभिधानीत्वादेरेव लक्षणेति न मन्त्रांकर्यम् । नच- तत्रत्य मस्वरसकारणं कविरथन्तरादौ वृहद्रथन्तर धर्मलतिरूपम- वास्ति, अश्वाभिधानीकार्यापन्नस्य विकृतावसिद्धेः । अतोवृहद्रथन्तर- हक स्थलएकपरं पृष्ठस्तोत्रजन्यापूर्वैक्येपि बुहन्यन्तर लामाश्रय तत्तल तिपाद्यगुणाभिधान जन्यापूर्वरूपावान्तरकार्यलाधन लक्षणाश्रयणास्त्र- कृतौ धर्मव्यवस्थोपपत्तेः , कण्वस्थन्तरेच स्वाश्रय ऋग्वाच्यगुणाभिधान नस्य प्राकृतगुणाभिधान जन्यापूर्वार्थत्वस्यैव लावन हिरण्यगर्भमन्द्र त्वकल्पनात्प्राकृतकार्यापनत्वेन तत्वयुक्तधर्म प्राप्त्युपपत्तिः । प्रकृते त्ववान्तरकार्य भेदाभावा त्मतिनियत निर्देशवला दवाभिधानीत्वे ल- क्षणायामपि न किंचिवाधकमस्तीति युक्तेयं परिसंख्या ! অনন্য প্রতিষুি বিঘিয়েমীয়স্বস্ব হাই- मेर यतितव्यम् । यत्र निषेधावरपर्यापानिवृत्तिः शराः फलतोमा হাৰাৰখাৰঘৰীৰা, ৰবৰািনি: ভাষা অনন্ত । ম নিম্বঘমাংস মিমিথিল न्योवा भावरूपो ऽभावरूपोवा (उपाधि) यःकश्चिद्धोध्यः । तेनानृतवदन गर्दभाभिधानी प्रयाजादीनां नासंग्रहः । नवानेकाभाव प्राप्तावेकाभाव परि संख्यायाः। अभावस्य परिसंख्यायाश्च तमचान्यत्र च प्राप्तिरोत्सर्गि- की, नतुनियता, नानृतंवदे " दित्यादौ सत्यानृतयोरेकस्मिन्नर्था- वबोधे पक्षप्राप्तत्वेन नियतप्राप्तयभावात् । अतएवसा नलक्षणघटिका । वैवं "ब्रीहीनवहन्ती" त्यादा ववधाताभावव्यावृत्तेरपि तात्पर्यविषयत्वा- परिसंख्यालक्षणस्यातिव्याप्तिः, यत्प्रतियोगिकाभावत्वं यस्य शास्त्रस्य . आ ९ ·शास्त्रमुक्तावळी। तात्पर्यविषयतावच्छेदकता पर्याप्तयधिकरणं- तस्यशास्त्रस्य तत्परिसं- ख्या विधित्वमिति विवक्षितत्वात् । सर्वत्रहि परिसंख्याविधौ परि- संख्येय प्रतियोगिकाभावएव तात्पर्यविषयीभूतः । नियमविधीत्व क्या- वाभावाभावरूपोनियमः । अतएवाभावमभावत्वस्य तात्पर्यविषयतावच्छेद. ककोटिप्रविष्टत्वेपि पर्याप्त्यधिकरणत्वा भावान्नातिव्याप्तिः। अतएवशब्दतः फलतोवा पाक्षिकायांग व्यावृत्तिरूपो नियमो यस्य शास्त्रस्थ तात्पर्य विषयीभूत स्तनियमविधिः । उक्तोदाहरणेषु लक्षणसमन्वय स्स्फुटएव । पाक्षिकायोगश्च तन्मात्रविध्यप्रवृत्तिनिबन्धनो विध्यन्तराप्रवृत्तिसहितैत- द्विधाप्रवृत्तिनिवन्धनश्चे त्यादिप्रकारेण बोद्धयः । "ब्रीही नवहन्ती” त्या- दौ " उत्तरेहन् द्विरात्रस्य गृह्यत.” इत्यादौ चाद्यः । एतद्विध्य- भावे आक्षेपणा वघातस्या तिरात्रसंस्थाके द्वितीय द्विरावाहनिच षो. डशिग्रहणस्या तिदेशेन पक्षमाप्तत्वात् । व्रीहिभि यजेते " दो द्वितीयः, यवविध्यभावसहितेतद्विध्यभावे ब्रीहीणा माक्षेपेण पक्षप्राप्तत्वात् । नचैवं पाक्षिकायोगभेदेन लक्षणभेदा परस्पराव्या- प्यतिव्याप्तिप्रसंगेन विधिरसायनोक्तदूषणतादवस्थ्य विदळना- झुपायान्तरप्रसक्तिमसंजित यत्प्रतियोगिकाभावकूटाभावत्वं शास्त्रस्य तात्पर्यविषयतावच्छेदकता पर्याप्यधिकरणं, तस्य तनियम विधित्वमिति विवक्षांगीकारेण पाक्षिकत्वभेदस्य लक्षणकोटा वप्रवेशात् । त्या. वस्तुतस्तु अवघातत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावाभावत्व मेवोक्त लक्षणे प्रवेश्यत इति कूटाद्यप्रवेशा दपि लाघवम् । तथाच यद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाभावत्वं ताशावच्छेदकतापर्यापय. धिकरणं तस्य तद्धर्मवनियमविधित्वमिति निर्गळितोर्थः । तावतैव व परिसंख्याविधितोपि भेदसिद्धे नकूटादिप्रवेशस्यापि प्रयोजनम् । एवंच यद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वं यस्य शास्त्रस्य तात्पर्यविषयतावच्छेदकता पर्याप्त्यधिकरणम् तस्य शास्त्रस्य धर्मव परिसंख्याविधित्वम् । एवंच " ब्रीही नवहन्ती " त्यादौ ·अवघाताभावत्व मीमांसा कौस्तुभः । ६७ यच्छन्देना घघातत्वस्य ग्रहणे नियमविधित्वमेव । ग्रहणेतु परिसंख्याविधित्वांगीकारेपि नक्षतिः । वक्ष्यमाणविधया सांकर्यस्या निवार्यत्वात् । नचैवमपि वीही मोक्षती " त्याद्यपूर्वविधावपि प्रोक्षणा- भावाभावस्य प्रोक्षणस्यैव तात्पर्यविषयत्वादतिव्याप्तिः । निषेधमुख. प्रतीतिकतया 5 भावाभावस्या तिरिक्तस्य प्रतियोग्यात्मकत्वानंगीका. रेणा पूर्वविधौ लाघवा च्छ्रुतत्वाञ्च प्रतियोगिन एव तात्पर्यविषय- त्वांगीकारेणा भावाभावस्य तात्पर्यविषयत्वाभावात् । नियमविधौतु प्रतियोगिनः प्राप्तत्वात संसामान्याभावाभावएव तात्पर्यविषयीभूतः । यदितु सामान्याभावाभावो प्याक्षेपेण प्राप्त इत्याशंक्येत, तदा विदळ- नाद्यपायान्तरप्रसक्तिप्रसंजित सामान्याभावत्वावच्छिन्न प्रतियोगिता- काभावत्वं यस्य शास्त्रस्य तात्पर्यविषयतावच्छेदकता पर्याप्त्यधिकर. १२, तस्य शास्त्रस्य तद्धर्मावच्छिन्ननियमविधित्वमित्यादिरूपेण बोध्यम् । नतु कूटप्रवेशः । सामान्याभावे ह्यवघाताकरणप्रसंजितत्त्वव द्वि- दळनकरण प्रसंजितत्वमप्यस्तीति विशिष्टाभावप्रवशान कूटप्रवेशः । सावतैव विदळनाद्युपायान्तर प्रसक्तिप्रसंजितावघाताभाव कूटाभा- वस्यसिद्धे विदळनादिव्यावृत्तिसिद्धेश्च । यदितु सामान्याभावे विदळ- नकरणप्रसंजितत्वे प्रमाणाभावइति विभाव्यते; ततः पूर्वोक्तलक्षणमे- व साधीयः । मास्तुवा नियमविधौ पर्याप्तिविवक्षा । यत्तु दृष्टार्थत्वं नियमविधिलक्षणम् कैश्चिदुक्तम् , तत् “ उत्तरेह- न् द्विरावस्य गृह्यत" इत्यादावव्याप्तत्वादुपेक्षितम् । षोडशिग्रह- यागाभ्यासस्या दृष्टार्थत्वात् । एवंच नियमपरिसंख्यातिरिक्तफलक- विधित्व मपूर्वविधित्वमिति लक्षणम् । एवंच - याद्वषयकोविधिरुक्त फलद्धयातिरिक्त फलतात्पर्यकः, तत्वं तदपूर्वविधित्वम् । लक्षणस 'मन्वयस्तुसर्वत्रा प्यपूर्वविधौ सुधीभिरनुसंधेयः । तञ्चफलं " ब्राहीमो. क्षति " इत्यादौ विधेयमेव प्रेक्षणादि, " तमुक्थ्यन " त्यादीगुण- . - ·१ शास्त्रमुक्तावळी । कामप्रवृत्त्यादि विधेयचयनाद्यन्य दिति प्रकारभेदेपि न कश्चिद्विरोधः । एतेषां चोपाधीनां क्वचिदुदाहरणे विषयभेदेनवा विषयैक्येनवा सां. कर्येपि नकश्चिद्दोषः । न वंविधलक्षणलांकाँगीकारे दीक्षित- दण्डादन्योदण्डो मैत्रावरुणकर्तृके प्रैषानुवचने प्रसज्येते त्यादिदूषणा- नां प्रसंगलेशोप्यस्ति । " क्रीतेलोमे मैत्रावरुणायदण्डं प्र- यच्छती" त्यस्यानावे दीक्षितदण्डस्य यजमानधारणएव विनियोगाल्ली- किझस्यैव दण्डस्य नियमविधिः, 'दण्डी' त्यस्यैवाभावेच दीक्षितदण्डत्य मैत्रायणायदत्तस्य प्रयोजनापेक्षा मवलंय तया कार्यमाने समुचित्य प्राप्तौ दण्डीत्ययं प्रैषानुवचनातिरिक्त कार्यान्तरपरिसंख्याविधि स्लंपद्यते, ततश्च तदुभवांगीकारे लौकिक दण्डस्यापि अहणापत्तिरितिहिदूषण; त- ञ्चनयुज्यते, तार्किक फलानेकत्वेपि वस्तुतः"क्रीतेसोमे मैत्रावरुणायदाडं प्रयच्छती” त्यनेन क्षेत्रावरुणार्थत्वेन विनियुक्तस्य दीक्षितदण्डस्य प्रयो. जनापेक्षायां दण्डीपालन्याहे त्यनेन कार्यविधाना दन्यस्या प्रसक्तेः । एक- मन्यवान् । एतानिच लक्षणानि खुधीभि विधिरसायनोक्तोदाहरणेचु योज्यानि नचान्यत्र सुयोज्यत्वेपि यदिसोमं नर्विदेव पूतिकानभिपुणुया' दित्यादौ खोमागावे पूतीमाना मन्दसहशतया पाप्तयभावेन तब पूतीक- प्राप्नेरेव तात्पर्यविषयत्वात, तदभावामावस्य प्रोक्षणइव तात्पर्यविषय- त्वे प्रमाणाभावा नियमविधित्वानुपपन्तिः एतद्वचनस्य सुखदृशप्राचिन्याय मवृत्युत्तरप्रवृत्ती प्रमाणाभावेन पूर्व प्रवृत्तस्यास्य पूतीकप्रापकत्वानुपप- तेः । यत्रतु " हिरण्यगर्भ स्समवर्तताय इत्याघारमाधारयति " इत्यादौ हिरण्यगर्भप्रकाशकस्यमंत्रस्य ऐन्द्राघारे कथमपि प्राप्तयसम्भवः, तबसत्यपि क्लप्तनियमादृष्टजनकत्वेनोत्तराधार मात्रविधौ ‘औदुम्बरो यूपी भवतीति वत् अपूर्वविधित्वेपि न क्षतिः । 'सर्वे द्रव्यविधयोनियमविधय' इत्यादि वादस्तु हीषादीनां वृष्टयादिफलार्थत्वे अपूर्वविधित्वापत्ते रित्यादि व्यवहारा दौत्सर्गिक एव । अतएव सर्वेष्वेव वाक्येषु विषयभेदेन विषयक्यनवा क्रमेणयोगपधेनवा अनेकफलतात्पर्यकत्वेपि क्वचि केनचिद्व्यवहारो मूले नानुपपन्नः। तद्यथा प्रकृतौ 'सुवेणाधा रमाघारयती' ·मीमांसा कौस्तुभः । ६९ त्यत्रैवाप्राप्तहोमप्रापण मभ्युदयशिरस्कत्वं याजुर्वेदिकप्रायश्चित्तप्राप्ति रि- त्याद्यनेकफल तात्पर्यकत्वा दपूर्वविधित्वं, पुनश्च तस्मिन्नेव विषये अध्व- युकर्तृकत्वादिफल मादाय नियमविधित्वं, पुनश्च सूव विषये तदित्यनेक रूपता । नह्येषां मध्ये एकस्यैव तात्पर्यविषयता नान्येषां, अनुनिष्पन्नत्वा- दिति वाच्यम् । तात्पर्याभावे तदभाव प्रयुक्तवैगुण्यानापत्तेः । अत एवा प्राप्तप्रापक विधावपि न तद्विधि जन्यबोधस्या वश्यकत्वं सर्वेषा मिष्टं । एवं वातिकोक्ते "ब्रीहीन्प्रोक्षती" त्यत्रापि 'अग्नयेवो जुष्टं प्रोक्षामी' त्येतन्मन्त्रकल्प्यविधितः पूर्वप्रवृत्ते रप्राप्तमोक्षणप्रापकत्वं किकतत्प्राप्त्यालोचनोत्तरकालं त्वभ्युदय शिरस्कत्वं प्रायश्चित्तप्रा- प्ति रध्वर्युकर्तृकत्वं चेत्यादि फलप्रापकत्वादनेकरूपता । 'नीही नवहन्ती' त्यत्रापि आक्षेपतः पूर्वप्रवृत्ता वघातप्रापकत्वादपूर्व विधित्वं, तार्किक तत्माप्तयालोचने तु तन्नियमफलकत्व, वार्किक तन्मन्त्रवर्णकल्प्या वघात नियमप्राप्त्यालोचनेत्व भ्युदयशिरस्कत्वं, प्रायश्चित्तप्राप्तिच तद्विषया मंगी- वृत्यापूर्वविधित्व भध्वर्युकलुकत्वाद्यादायच नियमविधित्व मित्यादि तत्तदिधिष्वनेकरूपत्वेपि वचित केनचिद्रूपेण व्यवहारइति नात्र रूपान्तरलक्षणाति प्रसंगोद्भावनं युक्तं । वस्तुतस्तु - 'अवरक्ष' इति अवघातमन्त्रम्य नावधाते स्पुटं लिंग- मिति तेन नावघात नियमप्राप्तिः, अग्नयेवोजुष्टं प्रोक्षामी” ति- प्रोक्षणलिंगमन्त्रस्या प्याग्नेयांगभूत दर्भादिसाधारण्यापत्ते ब्रीहिमात्रविष- यतया प्रोक्षणप्राप्त्यनुपपत्तिः । " ब्राहीन्प्रोक्षती ” त्ययं दर्भादिप- रिसंख्यार्थ मित्यपि शक्यतेवक्तु मित्यपि ध्येयम् । नचैवं . प्रोक्षणावधातादिविधीनां यवादिपरिसंख्याफलकत्वस्या- प्यापत्तिः, संभावितेषु ह्यनेकेषु फलेषु यदेकमनकंवा प्रामाणिकं फलं तवैव शास्त्रस्य तात्पर्य, नतु प्रमाणबाधितेपि । प्रमाणवाधावाधौ तत्र तत्राधिकरणे स्फुटावेव । यत्रापि च न स्फुटौ तत्रापि स्वयमूह्यौ । यथाव यवादिप- रिसंख्यायां । व्रीहिपदेन ह्यपूर्वलाधनत्वमात्रमेव लाघवा लक्ष्यते , नतु तत्साधनीभूत व्रीहित्वजातिरपि, गौरवाद । अतश्च गौरवपरास्तत्वान्न ·शास्त्रमुक्तावळी । परिसंख्याफलकत्वं । " इमा मगृभ्णानि" त्यादौ "युजाथारासभं युव- मिति गर्दभ " मिति प्रतिनियत निर्देशान्यथानुपपत्त्या गौ- रवाश्रयणेनापि परिसंख्या फलकत्वं । नच लिंगादेव युजाथामिति मन्त्रस्य गर्दभांगत्वसिद्ध नीयप्रतिनियत निर्देशइति वाच्यम् , युव मिति पुरुषाश्चयो रुपादानेन लिंगसाधारण्यात् । अतः तत्रागत्यान्य- परिसंख्याफलकत्वांगीकारपि न प्रकृते तदाश्रयणं । अत एव यत्र प. रिसंख्यांगीकारेपि न गौरवं, तब वाक्यस्याभ्युदयशिरस्कत्वं याजुर्वे दिकप्रायश्चित्तादिप्राप्तिरूप फलान्तर तात्पर्यकत्वपि परिसंख्याफ- रकत्वं । यथा 'आज्यभागीयजती'त्यादौ । अत एव क्वचिदेवनियमविधित्व- संभवे ऽपूर्वविधित्वानंगीकारः, यत्रा पूर्वविधिन्वं गौरवपराहतम् । यथा हीपादौ- व्यवस्थार्थत्वसंभवगुणफलंसम्बन्धस्या दृष्टान्तर कल्पनापाद- कस्य, नतु सर्वत्र , "पुरोडाशंप्रथयती" त्यादौ अध्वर्युककत्व नियम. फलकत्वेपि याजुर्वेदिक प्रायश्चित्तप्राप्तिफलकन्वेना पूर्वविधित्वावश्य- म्भावात् । अत सर्वत्रैव प्रायशः फलसांकर्यसत्वेन मूले काचत् केनचियवहारस्यै च्छिकत्वा तत्रेतरलक्षणातिप्रसंगकथनं न युज्य- ते । अतश्चोक्तलक्षणानां तदुदाहरणानांच वार्तिकाद्यक्ताना मनुपप- त्यभावात् विधिरसायनोक्तलक्षणाक्षेप उदाहरणाक्षेपश्च न संगच्छे. ते। आक्षेपावेजप्रसंगेन न्यायशैधिल्यकरणन्तु तत्तदधिकरणप्रसंगेन तत्र तत्र प्रायशो निराकरिष्यत इति विधिरसायनोक्तदूषणाना मनवकाशः। १३ - (सू) - अर्थवादोवा ॥ १ - २ - ४५ ॥ (सि - ४ ) उरु प्रथस्वेति पुरोडाशं पृथयती " त्यत्र मन्त्रोपादानं "यज्ञपतिमेवे" त्यर्थवादालम्बनार्थ । आलम्बनप्रकारश्च पूर्वमेव प्रदर्शितः। यत्त - प्रथनस्याप्यर्थप्राप्तत्वेना विधेयत्वा दिधिशेषत्वाभावेनार्थ- वादत्वस्यैवा नुपपत्तिरिति, त त्मातस्यापि प्रथनस्या ध्वर्युकटकत्वार्थ , विधानोपपत्तेः परिहर्तव्यं । तस्मा द्यज्ञपतिप्रथन फलकत्वेन पुर डाशप्रथनं स्तोतुं मन्त्रोपादानम् । नचयज्ञपतिप्रथनस्य पुरोडाश- ·मीमांसा कौस्तुभः । मथनफलत्वज्ञापनार्थत्वेन रात्रिखत्रव मन्त्रोपादानंविनाप्यर्थवादोपपत्तिः, पुरोडाशप्रथनस्य पुरोडाशसंस्कारार्थत्वेन परार्थत्वा दर्थवादस्य फ- लकल्पकत्वानुपपत्तेः । नच सूक्तवाकन्यायेन मन्त्रादेव फलकल्प- नोपपत्तेः मन्त्रोपादानंविनाप्यर्थवादोपपत्तिः, वैषम्यात् ; तृतीययेति- करणेन वा यत्र मन्त्रविनियोग स्तत्र सकलस्य मन्त्रस्य क्रियांप्रति कर. णत्वावगमात् उत्सर्गत स्ताव दय मर्थः प्रतीयते . सकलेनापि क्रियैव प्रकाशनीयेति, तदसम्भवेचा वगतक्रियासम्बन्धं द्रव्यादि, तस्या प्यसम्भवे स्वार्थस्य क्रियासम्बन्धकल्पनं , तस्याप्यसं- भवेच समवेवमर्थ स्तोतुं स्वार्थस्य तदुपसर्जनत्व कल्पन- मिति । तद्यथा " सूक्तवाकंन प्रस्तरंप्रहरती ” त्यत्र सकलस्य सूक्तवाकस्य तृतीयावगतकरणतान्यथानुपपत्या प्रहरणक्रियाप्रकाश- कत्वावगतावपि तदसम्भवेऽवगतक्रियासम्बन्धप्रस्तगख्यं द्रव्यं “यदन इविषे”त्यादिपदैः प्रकाश्यते, अवशिष्टैश्चाग्न्यादिपदैःआयुरादिपदै श्चस्वार्थ- स्थ फलदेवतात्वेन सम्बन्धकल्पनं, तस्या प्यसम्भवे"इदंद्यावे"त्यादिपदा- नां समवेतद्रव्यदेवताफल स्तावकत्वमाबकल्पनमिति । एवं “ममाग्ने वर्षों विहवे ग्वस्त्विति पूर्वमग्निं परिगृहाती" त्यादविथति करणविनियुक्ते- प्यन्वाधानस्य वर्चःप्रभृत्यानुषंगिकफलकल्पनं द्रष्टव्यं । यत्रापिक्रमादि वि- नियुक्तो मन्त्रः, यथा उपांशुयाजादौ याज्यानुवाक्या रूपः, तत्रापि क्रिया- प्रकाशनासम्भवे स्वार्थस्य देवतात्वादिना क्रियासम्बन्धकल्पनमिष्टः मेव । तत्र त्वतावा विशेषः, यत्क्रमादिविनियोज्ये यागापेक्षित देवतायेव क्रियासम्बन्धित्वेन कल्प्यते, नतु सर्वमन्त्रप्रतिपाद्यं, एकसंबन्धकल्पनेना- पि मन्त्रस्य प्रयोजनाकांक्षानिवृत्तेः, तृतीयादिविनियुक्तव त्सकलमन्त्रक- रणत्वानवगमाञ्च । प्रकृतेतु "उरुप्रथस्वे"त्यस्यलिंगविनियुक्तत्वात प्रथन क्रियाप्रकाशकत्वेनैव मन्वनरकांक्ष्योपपत्तेः सूक्तवाकादिवत् सकलस्य करणत्वानवगमेन फलकल्पकत्वानुपपत्तिः । नचैवं “ममाग्ने वर्च" इत्य- स्पी न्धाना इति लिंगादेव विनियोगात् फलकल्पकत्वानापत्तिः, इन्धाना इति लिंगा दग्निधारणार्थत्वावगमेपि आद्याग्निधारणमात्रार्थ- ·शास्त्रमुक्तावळी । स्वस्य “इति पूर्व मग्निं परिगृहाती"ति विधिविनाऽसिद्धरितिकरणविनियु- क्तत्वेन फलकल्पकत्वोपपत्तेः । नहि पूर्वमितिपदं पूर्वाग्निरूपाहवनीयपरं, गार्हपत्येइन्धानस्य विनियोगात् , तत्वेपि वा इतिकरणविनियुक्तत्वात्फ- लकल्पकत्वे नकिश्चिद्धाधकं । प्रकृतेतु लिङ्गविनि युक्तत्वात न प्रथनफल. त्वं यज्ञपति प्रथनस्य कल्पनीयम् , किन्तु प्रथनफलानुवादकत्वमेव, "आयुअन्ने” इत्यादिवत् “ उरुते यज्ञपतिः प्रथता" मित्यस्य द्रष्टव्य । तस्मान्लान्नवर्णिक फलकल्पनानुपपत्ते रर्थवादालम्बनार्थ मुक्तविध यामन्त्रोपादान मर्थवदिति सिद्धम् । यद्यपिच मन्त्रोपादानाभावेपि ले- गिक विनियोगेन मन्त्रस्य प्राप्तत्वात तावतैव स्वाभिप्रेत स्तुत्यालम्बनलि- द्धिः । तथापि स्पष्टीकरणार्थमन्त्रोपादानम् । - १४ - (सू) - अविरुद्धं परम् ॥ ? - २ - ४६ ॥ (सि - ५ ) यत्त नियतक्रमाम्नानं, तदर्थपरत्वे नियमादृष्टकल्पनया प्यविरुद्धं । आवश्यवीच क्रमनियमादृष्टः ष्टकल्पना पूर्वपक्षिणोपि, क्रमान्यत्वोपे मंत्रोच्चारणे विशेषानवगमेनोञ्चारणादेवा दृष्टोत्पत्तौ वाधकाभावात् । प्रयाजादिक्रमव दुञ्चारणकमस्याप्यदृष्टार्थत्वा-वश्यम्भावात् । १५ - (सू) - संप्रैपे कर्मगर्हानुपालम्भ संस्कारत्वात् ।। २ - ३७ ॥ (सि - ६ याच "अग्नीन्विहरे"ति संप्रेषेबुद्धबोधासम्भवा दभिधानरूपकर्मा- हभिहिता, सास्वाध्यायकालीन ज्ञानस्यक्षणिकत्वेन नष्टत्वात स्मरणाख्या. संस्काररूपबोधसम्भवेन नोपालम्भः । प्रैषनियमाञ्च नोपायान्तरस्य पूर्व- पदार्थसमाप्तयादेःस्मारकत्वं । नचैवं “ विभूरसी” त्यादिमन्त्रान्तरस्यापि विहरणांगत्वेनानाम्नाना स्प्रैषानर्थक्यं, मन्त्रद्वयाम्नानबलात् स्मृतिदाढ़य- हेतुत्वेन प्रैषस्य वा सांगाग्निविहरणभावनास्मारकत्वात् “ विभूरसी त्यादेश्च अग्निविहरणमात्र स्मारकत्वात् , आग्निविहरणांगभूत मन्त्रस्मा- रकत्वनैव प्रैषार्थवत्वोपपत्तेः । " १ ·मीमांसाकौस्तुभः। . १६ - (सू, अभिधानेर्थवादः ॥ १.२.४८ ॥ ( सि - ७ ) चत्वारिशृङ्गे " त्यस्य कर्मसमवेतार्थप्रकाशनार्थ चतस्रो होत्राः, त्रीणि सवनानि, दे पत्नीयजमानी, सप्त छन्दांसि, त्रिभिः बेदैः, बद्धः, कामान्वर्षतीति वृषभः, रोरवीति-फलार्थ म्मह्यं कुरुते त्या. वेदयति, महोदेवः, मान-मनुष्यान् , अधिकारित्वेन स्वीकृतवानिति पौण्यावृत्त्यां यागस्तुतिरिति भाष्यकारेण व्याख्यातं । तद्विनियोगा ननुसारित्वात् वार्तिककृतान्यथा व्याख्यातं । अयंहि ऋग्वेदे विषुष संज्ञके एकाहे अतिदेशप्राप्तेषु होबादीना श्चतुर्णाः आज्यसंज्ञकेषु श. स्रेषु मध्ये होतु राज्ये 'आग्नेयं होता शंसती ' ति वचना दग्निस्तावके विनियुक्तोनिप्रकाशक इत्यविवादम् । विषुवतश्च "सूर्यदेवत्यं ह्येत दह" मिति श्रुते रादित्यदेवतात्वेन. संस्तवा त्तेजस्वसामान्या दा]दित्यरूपे णाने स्तुतिरूपं वर्ण्यते । चत्वारोदिवसयामा, त्रयः शीतोष्णवर्षकालाः, दे अयने, सप्त अश्वाः सः, सवनत्रये बद्धः, वृष्टि हेतुत्वात् वृषभः, रोरवीति गर्जितेन, “ महोदेवोमत्यानाविवेश " उत्सा हकारित्वात् । इति । अतश्च यद्यपि स्तोत्रशस्त्राणा मदृष्टार्थत्वा नास्य कर्मसमवेताग्नि प्रकाशनार्थत्वं, तथापि यो अस्य पादा इति सर्वना. म्रा सन्निहिताग्निपरामर्शेना ग्निस्तुत्यर्थत्वेना वधारणा बानर्थक्यम् । एवं ओषधे त्रायस्वैन" मित्यादावप्यचेतने स्तुत्यर्थं चैतन्याच्या रोपेण सम्बोधनरूपत्व मुपपादनीयम् । १७ - (सू ) गुणादविप्रतिषेधस्स्यात् ॥ १.२-४९ ॥ (सि-८) यस्तु अदितिौं रदिति रन्तरिक्ष " मित्यादा वर्थविन विधरशङ्कितः, स द्युत्वादीनां स्वरूपेणाविवक्षितत्वा द्वौण्यावृत्त्या स्तुत्यर्थ मेवोपात्तत्वा त्वमेवमाता. स्वमेवपितेत्यादिवत्रदोषाय। १० ·७४ शास्त्रमुक्तावळी । १८ - ( सू ) विद्याऽवचनमसंयोगात् ॥ १-२-६० ॥ (सि - ९. यत्तु - स्वाध्यायाध्ययनकाले ऽर्थप्रकाशनानभ्यासरूपं विद्याया- अवचनं, तत्कर्मकालएवार्थाभिधानस्या भ्यासमन्तरेणैव सौकर्यादि- ति द्रष्टव्यम् । १९ · (सू ) सतः परमविज्ञानम् ॥ १-२-६१ ॥ (सि - १०) यदपि - परमर्थाज्ञानाख्यं कारण मुक्तं, तत्सत एवार्थस्य प्रमा दालस्यादिना विज्ञेयत्वाद्रष्टव्यम्। अर्थसत्तावधारणं तु निगमनिरु- क्त व्याकरणाप्रकरण ऋषि देवतास्मरणादिना यथासम्भव मुपपादन नीयम्। तद्यथा-- " अम्यक्सात इन्द्रऋष्टिरस्मे सनेम्यभ्वं मरुतो जुनन्ति अग्निश्चिद्धि मातसेशुशुक्का नापोनदीपं दधतिप्रयांसि ॥ " इत्यस्यामृचि छन्दोमद्वितीयेहनि विनियुक्ताया मगस्त्येन ऋषि- णा इन्द्रोमरुत्वान् धनं प्रार्थितः। अतएव “ त्वन्तूनइन्द्रतं रयिन्दा” इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धा दय माँ वगम्यते । हे इन्द्र! ते, याऋष्टि -आयुधवि- शेषः, अम्यक् - अमा -खह अञ्चतीत्यम्यक् -नित्यं सहचारिणी अ- तिवल्लभापि सा, त्वत्प्रसादेन, अस्मे अस्माकमेव ; येपि मरुतः - मेघाः, सनेमि - पुराणं, अभ्वं - तोयं, जुनन्ति - क्षिपन्ति, ते प्यमी त्वत्प्रियसखाः, अस्मे - अस्माकमेव ; कीशी ऋष्टिः? अतसे- शुष्कतृणे, शुशुक्कान् । दीप्तवान् , अग्निरिव, हिस्मप्रसिद्धौ, चिद्धी त्युपमार्थः। कीदृशाश्च मेघाः ? ; नेत्युपमार्थे, आपो यथा, द्वीपम् पुळिनं प्रति, प्रयांसि - अन्नाधानि, दधति • धारयन्ति, तपते । एवं साधारणद्रव्योभवानस्माकं, रयिं धनं, दाः - दोह, इति ॥ HA SHADS ·मीमांसाकौस्तुभ द्वितीयाध्याय प्रथमपादस्थानां सूत्राणां अकारादिक्रमेण सूची । सूत्राणि- अर्थाच (३-१-४२) ९४ भर्थेनत्वपकृष्येत देवतानामचोदनाथ स्पारण सत्यार ( ३-१-१४) ७० अर्थैकत्वादेकं वाक्यम् (२-१-४५) ९५ अनर्थकश्च तद्वचनम् (३-१-३६ ) ७८ अनामनातेष्वमन्त्रत्वम् (२-१-३४) ८७ अनुषंगोवाक्यसमाप्तिः (३-१-४७ )१०३ अन्यश्चार्थःप्रतीयते (३-१-२७) ७९ अपिवाप्रयोगखामाद (२-१-३१ ) ८२ अपिवाश्रुतिसंयोगात् (३-१-२४) ७७ अभिधानश्वकर्मवत् (३-१-२८) ७९ आश्रितत्वारप्रयोगस्य (३-१-५) ८ गीतिषुबामाख्या (२-१-३६ ) ९० গানখান (२-१-१८) ७३ गुणार्थोव्यपदेशः (२-१-४३) ९४ चोदनापुनरारम्भः तञ्चोदकेषु मन्त्राख्या (२-१-३२ ) ८५ तथायाज्यापुरोरुचोः (३-१-१९) ७४ तदर्थत्वाल्लोक वत्तस्यच शेषभूतत्वात (२-१-११) ५९ तानिदैध गुणप्रधानभूतानि (३-१-७) ५० तुल्यश्रुतित्वादेतरै स्वधर्मस्स्यात् (२-१-१०) ५९ বাঘাষাল (३-१-३५) ८९ दृश्यते ३-१-२३) ७५ .

·FAL
द्रव्योपदरित्र
(२-१-११) ५९
* 'অন্তু ক্যালিন সাল
(२-१- ९) ५७
नरमातेषु
(२-१-२२ ) ७५
२. पिलधायित्वात्
(२-१-१६) ७३
अनावाचतुर्थस्त्यात
(२-१-३८) ९१
फनितिश्च
(३-१-२९ ) ८०
भामाशब्दातम्य क्रियामतीयेत
(२-१- १) १
यजूावातद्रूपत्वात
(२-१-४० ) ९२
अत्रान चाथवत्वात्स्यात्
(२-१-२१ ) ७४
यथान्तूतौ स्व योगेहपोपलब्धिस्तानिनामानि- (२-१- ३ ) ६
येषान्तूत्पत्तावर्थे स्वप्रयोगो न विद्यते-
(३-१-४) ६
यम्मुद्रव्यं नचिकीर्यते
(२१- ८ ) ५२
बचनामावशेषः
(२-१-४१ ) ९२
স্বার্থভাগ
(२-१-२०) ७४
वशावधारणा याद
(१-१-१५ ) ७०
विधिमन्त्रयोरकार्थ्यम
(२-१-३०) ३०
व्यपदेशभदाञ्च
(३-१-१७ ) ७३
व्यपदेशाच्च
(२-१-३९ ) ९२
व्यवायान्नानुषज्येत
(२१-४८ )१०७
शब्दपृथक्रवाञ्च
(२-१-२५) ७८
शषत्राह्मणशब्दः
(३-१-३३) ८६
शेषेयजुश्शब्दः
(२१-३७ ) ९१
समेषु वाक्यभेदस्स्यात
( ३-१-४६) ९८
सवामिति
(२-१-४४ ) ९४
सर्वेषां भावोइतिचे
(२-१-२) ६
स्तुलशस्त्रयो संस्कारो याज्यावद्देवताभिधानस्वाद (३-१-१३ ) ६९
आहत्यसूत्राणि ॥ १८ ॥

·मीमांसाकौस्तुभ द्वितीयाध्याय प्रथमपादस्थाना मधिकरणानां सूची । अधिकरणानि पृष्टांका: १ ३६ ५७ ६९ ८० १. भावार्थाधिकरणम् २. अपूर्वाधिकरणम् ३. कर्मणां गुणप्रधानभाव बिभागाधिकरणम् ४. सम्माधिकरणम् १, स्तोत्रादिप्रधान्याधिकरणम् ६. मन्त्राविधायकत्वाधिकरणम् ७. मन्त्रनिर्वचनाधिकरणम् ८. ब्राह्मणनिर्वचनाधिकरणम् ९. ऊहाद्यमन्त्रताधिकरणम् १०. ऋग्लक्षणाधिकरणम् ११. सामलक्षणाधिकरणम् ११. यजुर्लक्षणाधिकरणम् १३. निगदानां यजुष्ट्वाधिकरणमा १४. यजुःपरिमाणाधिकरणम् १५. वाक्यभेदाधिकरणम् १६. अनुषंगाधिकरणम् १७. २यवेताननुषंगाधिकरणम् ८९ ९० ९१ ९६ १०३

·No text on this page.

·श्रीरस्तु । श्रीमते हयग्रीवाय नमः । शास्त्रमुक्तावळी । मीमांसाकौस्तुभः । ( द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः ।) अपूर्वाधिकरणम् । १ - (सू ) भावार्थाः कर्मशब्दा स्तेभ्यः क्रिया प्रतीयेतैषयों वि [भि धीयते ॥ २ - १ - १ ॥ एव मुक्तेषु धर्मप्रमाणेषु अधुना प्रमेयभूतं धर्मस्वरूपं निरू- प्यते । तत्रापि धर्मप्रमाणेषू क्तेषु अर्था देतत्प्रमाणप्रतिपायो धर्म इत्येवं सामान्यतो धर्मस्वरूपावगतावपि कानयन तदनवगमा दिदानी धर्मस्वरूपस्य विशेषतो वगत्य तद्गतानेकत्वरूपो भेदो निरू प्यते । अतश्च उत्सर्गापवादाभ्यां भेद एवाध्यायार्थः। तत्रापि प्राधान्येन भावनाभेदो निरूप्यते । धात्वर्थभेदस्तु तत्सिद्धयर्थ, अवच्छेदकीभूतधात्वर्थभेदेन तदवच्छिन्नभावनाया भेदस्य शब्दान्त राधिकरणे वक्ष्यमाणत्वात् । इदं च प्रायिकं, अत एव धात्वर्थभेदा भावेपि गुणादिप्रमाणेना पतन् भावनाभेदोपि गुणफलाधिकारेंगी क्रियत एवेति वक्ष्यते । अपूर्वभेदस्तु भावनाभेदानुनिष्पादितया । सतिहि व्यापाररूपभावनाभेदे फलभेदाधीनत्वा व्यापारभेदस्य फल भूता पूर्वभेदसिद्धिः सुलभैव । अतश्च धात्वर्थभेदापूर्वभेदयो र्भाव नाभेदसिद्धयर्थत्वात्फलत्वरूपत्वेपि प्राधान्येन भावनाभेदस्यैव शब्दा न्तरादिभिः षभिः प्रमाणैः प्रतिपाद्यत्वात स एवैकोध्यायार्थः। तत्र च मानाधीना मेयसिद्धिरिति न्यायेन प्रमाणनिरूपणस्य धर्मस्वरूप ·२ शास्त्रमुक्ताबळी । निरूपणं प्रति हेतुत्वात तदनन्तर मेतदारम्भो नायुक्तः। अंगरवादि. निरूपणस्यापि प्रमाणाधीनत्वे सत्यपि भेदापेक्षत्वस्या प्यधिकत्वा दयमेव भेदनिरूपणावखरः। तत्रच प्रतिपाद्यस्य भावनाभेदस्या पूर्व भेदाधीनत्वात अपूर्वस्यच साक्षाद्भावनाजन्यत्वाभावेन द्वारीभूतधात्वर्थादि जन्यत्वप्रतीतेः तद्भदादेव भेदोवसीयते, नान्यथा, व्यापकाभावे व्याप्या भावस्य नियतत्वाव । धात्वर्थादीनांचा पूर्वजनकता धीनेसि प्रथम फलसम्बन्धएव किं धात्वर्थस्य, उत सोमादिद्रव्यस्ये. ति विचार्यते। फलकरणत्वा बगतेः, “ यधपिच "बीही न वहन्ति, बीही मोक्षति" इत्यादेः द्विती ययैव ब्रीह्यादेः कर्मत्वावधारणात् परिशेषेणैव धात्वर्थस्य करणत्वा दना जुहोति दन्द्रियकामस्य जुहुयात् " ন্যা होमस्य प्राप्तत्वेन भविधेयत्वात विधेयस्य गुणस्यैव करणत्वावगते स्सन्देहाभावेन नोदाहरणत्वम् अतएव एतदधिकरणापवादभूते- " तानि दैध " मित्यादौ इन्द्रियकामाधिकरणेच तयो रुदाहरणत्व मिष्टम् ; तथापि "सोमेन यजेत" सौर्य चळं निर्वपेत् ब्रह्मवर्च सकाम" इत्यादौ कि होमादीनां फलभावनाकरणत्वं उत धात्वर्थ- स्यैव तदिति विचार्यते । গণধ - अपूर्वभेदोपयोगिचिन्तनस्य पादार्थत्वा दपूर्वभेदस्य चाभ्यायार्थभूत भावनाभेदफलत्वात् पादाध्यायसंगती स्पष्टे । अनन्तरातु नुवाद्यवदानानां कार्यविशेषेनिरूपितेसंप्रति स्वर्गादिरूपकार्यस्य करण विशेषनिरूपणा द्रष्टव्या। एतद्विचारोपोद्घातत्वेनापि किं सर्वेषामेव फलभावनाकरणत्वं, उस इतरपदार्थविशेषितस्यैकस्यैवेति चिन्तनीयम् । तत्र प्राथमिकभावनासम्बन्धस्य हि तावत्सर्वेषामेव पदानां खि शान्तिनोपि सम्मतत्वात् पाष्टिकः फटान्वयोपि सर्वेषामेवा गृह्यमा. णविशेषत्वा दक्तुमुचितो नत्वेकस्यैव फलान्वय इतरेषान्तु तदर्थ- ·मीमांसा कौस्तुभः । स्वमिति । नहि गृह्यते विशेषो यदेकस्यैव करणत्व नेतरेषामिति, समानपदश्रुत्या धात्वर्थस्य कारकक्षुत्या सोमादीनामपि चाविशेषण फळभावनाकरणत्व प्रतीतेः, सति सम्भवे प्रधानान्वय[बाधस्या] स्य न्याय्यत्वाच । एकस्य फलान्वयिनः फलगुणान्वये वेरूप्यस्य मत्वर्थ. लक्षणाया वा प्रसंगापत्तेश्च । भतश्च सर्वेषां फलसाधनत्वादेकेनापि वाक्येन तत्तत्करणभेदभिन्न भावनाविधानोपपत्तेः सत्रे एक. कस्य फळभोक्तृत्ववदेकेकस्य प्रत्येकमेव फलसाधनता, तावत्फलार्थि नस्तु वह प्रयोगेपि नक्षतिरितिकेचित् । भित्र प्रयोग विधिविहितानां सहप्रयोगे प्रमाणाभावेन एकार्थानेकार्थत्वेन काम्यकर्मणामिव विकल्पएवे त्यन्ये । वस्तु तस्तु द्रव्यक्रियादिरूपेणकरणानां भेदेपि तेषां परस्प- रसापेक्षत्वाद भावना भेदकत्वानुपपत्ते रेकस्यां च भावनायां तृती. यादि बलेन करणानां नैरपेक्ष्यावगमेप्य रुणेकहायन्योरिव द्रव्यक्रिययोः परस्परापेक्षत्व स्वाभाव्येन तृतीयायवगत नैरपेक्ष्यस्य चोपादेयतावत्कर- णातिरिक्त विषयत्वाभ्युपगमात् दर्शादिवच्चैकपदोपादानाभावे प्येक वाक्योपादानात् साहित्यप्रतीते स्तस्योपादेयगतत्वेन विवक्षितत्वा समुचित साधनस्वाभावेपि साधनानां समुच्चयोपपत्तिरित प्राप्ते भनेकादृष्टकल्पनापत्ते न सर्वेषां फलसम्बन्धः । तथाहि- फल तद्भावनाभेदांगीकारे ताव पक्षद्धये प्यदृष्टभेद स्पष्टएव । भावनैक्यांगी. कारेपि सत्यपि परमापूर्वैक्ये तत्त करणजन्योत्पत्त्य पूर्वभेदावश्यभावा दनेकादृष्टकल्पना । नच -करणानां परस्परसापेक्षत्वेन ऋमिकत्वा भाग देकमेवोत्पत्त्यपूर्व कल्प्यतामितिवाच्यम् , तृतीयादिनावगतस्या न्योन्य निरपेक्षकरणत्वस्य कार्यनिरूपितत्वावश्यंभावात फले फला पूर्वेवा सदसम्भवेनोत्पत्त्यपूर्व निरूपितत्वावगते स्तद्भेदस्या परिहार्य स्वात् । अत एव दधिपयोयागयोः ऋमिकत्वाभावेप्युत्पत्तिवाक्यावगत नैरपेक्ष्यवलादेवोत्पत्त्य पूर्वभेदोंगीकृतः श्रीगुरुचरणैः । अतोनेकादृष्ट ·१ शास्त्रमुक्तावळी । कल्पनापत्तेरमत्या प्रधानसम्बन्धत्यागो मत्वर्थलक्षणांगीकरणच न विक्ष यते । तेन धात्वर्थविशिष्टसोमादिविधानं सोमादि विशिष्टधात्वर्थविधान वा नानुपपन्न । तथाहि - धात्वर्थात्फलपक्षे तस्मादेवापूर्व, सोमादीनान्तु दृष्टविधयैव धात्वर्थागत्वम् । एवं सोमादिभ्य: फलपक्षे तेभ्यएवापू- वै, धात्वर्थस्तु निर्यापाराणां सोमादीनां फलजनकत्वानुपपत्तेः आश्रय रखेन दृष्टविधयैव सोमाद्युपकारकः।विशिष्टविधिना सोमाद्यंगत्वत्त्वीका- राञ्च आश्रयस्य प्राकरणिकत्वाभावेपि न क्षतिः। तेना नेकाष्टकल्प नाभावादितरविशिष्टस्यैकस्यैव फलसम्बन्धः । नच विनिगमनाविरहात्सर्वेषामेव फलसम्बन्धसिद्ध रनेकादृष्ट कल्पनमपि फलमुखत्वा न दोष मावहतीति वाच्यम् , भावार्थाधि. करण वक्ष्यमाणरीत्या विनिगमकस्य सत्त्वात । तस्मा देकस्यैव फ. लसम्बन्धइति सिद्धम् । यदाचैकस्य, तदा कि धात्वर्थस्य, उत उपपदार्थस्य ? इति विचार्यते । फलस्य साध्यत्वालिद्धरूप साधना पेक्षायां योग्यत्वा त्सोमादेरेव करणत्वेनान्वयो न त्वसिद्धस्य धात्व- र्थस्य, साध्यस्य साध्येन तत्त्वेनासम्बन्धात् । भतश्च योग्यतारूपलिंगा सावत्सोमादेरेव करणत्वम् । - शब्दगतप्रत्यासत्त्या धात्वर्थस्यैव कथंचि त्स्वकारक सम्पादनेन योग्यता मापनस्य करणत्वावगतेः पदश्रुत्या लिंग बाध्ये तेति वाच्यम् , फलपदापेक्षया द्वयोरपि पदान्तरोपात्तत्वेन फल- सम्बन्धे पदश्रुत्यभावात् । प्राथमिकभावनासम्बन्धे विद्यमानाया अपि तस्या विरोधाभावेन सोमाद्यन्वय बाधकत्वाभावाच । नहि प्राधमि को भावनान्वय स्लोमादीनां सिद्धान्तिनो नभिमतः, सप्तमायाधिकर णे सर्वेषां भावनान्वयस्य व्युत्पाद्यमानत्वाद ।

·मीमांसा कौस्तुभः । ५ . - रूपा, यस्य यस्य भावनासम्बन्धे यवत्प्रमाणं तद्गतबलवत्त्वे नैव पाटिकफलसम्बन्धे निर्णयांगीकरणात् धात्वर्थस्यच पदश्रत्या भावनान्वयात् तस्यैव फलसम्बन्धोपपत्ते लिंगबाधोपपत्तिरिति घा च्यन् ; तर्हि सोमाद्यन्वयबोधिकायाः कारकश्रुतेः पदत्यपेक्षया पि प्रबलत्वेन तथा लिंगोजीवनात । तथाहि • पदश्रुतिर्हि सनिधानत्या त् स्थानरूपा भवेत् ,[बोधक एकवाक्यगत सविधानत्वा दाक्य उभयधापि अत्यपेक्षया दौर्बल्यम् अस्तु एकपदत्वात श्रुतिरूपत्वम् , संखोन्यसंसर्गव- संसर्गविधया भासते, तथासति प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सह भूत इति साहित्यरूप संसर्गाशे अनुशासन यैयर्थ्यांपत्तेः, अपितु पदार्थविधयैव शत्या निरूड़लक्षणया वा, अतश्च यद्यपि एकपदस्थळे सामान्यतो न्वयस्याप्युपात्तत्वा च्छ्रुतिरूपत्वं, तथापिलोमादौ करणतापविशेषस्य तृतीयया शक्त्यैवोपात्तत्वात कारकश्रुते बलवत्वमिष्टमेव, अतश्च तदुप जीवितेन लिंगेन सोमादीनामेव पाठिकफलसम्बन्धावगमात् धात्वर्थों यथैव स्वर्गकामाधिकणन्यायेन भाव्यत्वात्प्रच्यावित स्तथैव करणत्वा दपीति पदश्रुत्या इतिकर्तव्यतांशे निपततीति सिद्धं धात्वर्थविशिष्टस्य सोमादेरेव फळकरणत्वं । इति प्राप्ते- अभिधीयते, न होमादेः फलसम्बन्धः । सहिभावनान्वय नरपे. क्ष्यणवा भ्युपगम्यते, उत तदन्वयोत्तरकालंवा । नाद्यः, कारकाण परस्परान्धया नंगीकारात् । भावनावाचिनः कृजोहिसम्बन्धयर्थकेण्वुलादि प्रत्ययेकृते कारकादिशब्द व्युत्पत्तेः क्रियासम्बन्धित्वमेवकारकत्वं, त- दसति क्रियासम्बन्धे बाध्येत, अतो नकारकाणां परस्परसम्बन्धः। सो- मादिपदानां फलपदान्वये फळपदस्य च भावनापदान्वये फलपदाति रिक्त सुबन्तार्थप्रकारक शाब्दबोधत्वावच्छिन्नंप्रति फलपदजन्योप स्थितिः कारणं, फलप्रकारक शब्दिवोधत्वावच्छिन्नं प्रतिच प्रत्ययज ·६ शास्त्रमुक्ताबळी । न्योपस्थिति रित्यनेक कार्यकारणभावकल्पना गौरवापत्तेश्च । भती लाघवाद सर्वेषां कारकाणां भावनाया मेवान्वया बतावत्खोमादे स्तद. न्वय नरपेक्ष्येण फलान्वयो भ्युपगमन्तुं युज्यते । तेन भावनान्धयो त्तरं पाटिकफलान्वयोवाच्यः । सचासो भावनावच्छेदकीभूतस्य धात्वर्थस्यैव वक्तुमुचितो न तदनवच्छेदकीभूतानां द्रव्यगुणादीनां । अतो धात्वर्थस्यैव फलसम्बन्धोयुक्तः । सूत्रन्तु -ये भावनावच्छेदार्थाः, कर्मशब्दाः-धात्वर्थाः, इति यावद , तेभ्य एव, अपूर्वोत्पत्तिरूपाचा फलोत्पत्तिरूपाया क्रिया, प्रतीयत, कुतः? एषार्थो विधेयफळभावनावच्छेदकत्वेन सम्बद्धयते, नतु द्रव्यगुणा- दिरूपः,इति व्याख्येयम् । २ - सू - सर्वेषां भावोर्थ इति चेत् । । १ . १ . १ ॥ ननु धात्वर्थस्यापि न कारकत्वातिरिक्तसम्बन्धेन भावनावच्छे दकता, पचति- पाकंकरोति पाकेनकरोत्योदनमित्येवं प्रकारेणैव विवरणाद, कारकत्वं द्रव्यगुणादिश्वप्य विशिष्टमिति भावनावच्छेदकत्वा विशेषात् सर्वेषामेव फलसम्बन्धप्रसक्तो यो. ग्यवारूपलिंगात् द्रव्यादेरेव फलसम्बन्धोपपत्तिरिति चेत् ? ३ - सू - येषा [मु] न्तुत्पत्तौ स्वे प्रयोगे रूपोपलब्धि स्तानि नामानि तस्मा त्तेभ्यः पराकांक्षाभूतत्वात् [स्वे प्रयोगे] ॥ २ . १ . ३ ॥ ४ - सू - येषां तूत्पत्तौ अर्थे स्वे प्रयोगो न विद्यते तान्याख्यातानि तस्मा त्तेभ्यः प्रतीयेत [ रन् ] [ताश्रितत्वा प्रयोगस्य] ॥ २ - १ न लोमादेः फलसम्बन्धः, तथात्वे प्रतिपदाधिकरणोक्तस्या नेकाष्टकल्पनप्रसंगस्या निवारणात । तथाहि - सोमातावदेक मपूर्व मावश्यकं, यागस्यापि नदृष्टविधया खोमोपकारकत्वमिसि ततोप्यपरंकल्प्यम् । यागस्याश्रयत्वेन दृष्टविधयैव सोमोपकारकत्वमितिचे ? किमिदं भाश्रयत्वनाम ? भवान्तर व्यापार ·मीमांसा कौस्तुभः । रूपत्वंवा, जन्यत्वमावा, संस्कारकरवंदा नायः, तथा सति यागस्यापि फळजनकत्वावश्यम्भावात् तस्यचापूर्वमन्तरेणानुपपत्तेः। नाह यागसो. मयो रेका पूर्वजनकरवं भवति । अपूर्वस्य शक्तिरूपत्वेन शक्तिमतेंदे भेदस्यावश्यकत्वात् । नद्वितीयः, यागानुष्ठानस्य निष्प्रयोजनस्वापत्तेः । नझस्येन्द्रियकामादिहोमव प्रयोजनान्तरं क्लप्तमस्ति । अतश्च तस्य फलान्तरकल्पने पुनरदृष्टान्तरकल्पना बदवस्थैव । नापितृतीयः यागल्यावघातादिव संस्कारकत्वायोगेन प्रोक्षणादिव ददृष्टद्धारकत्वा- वश्यम्भावात् । अतश्च यागस्यफळसम्बन्धे तस्मादेवापूर्व । सोमादेस्तु सत्यपि प्राथमिके भावनाकरणत्वे पार्टिकफलसम्बन्धांगीकारे अपूर्वा- न्तरकल्पनापत्ते दृष्टविधया यागसम्बन्धएव पाठकोंगीक्रियते, तना दृष्टकल्पना लायवार्थ धात्वर्थस्यैव फलसम्बन्धः । । ७ अयमेवचार्थो धातूपपदार्थस्वरूपनिरूपणद्वारेण[मुखेन] सूत्रकृतोक्तः। मे[ए]षामुच्चारणएव स्वेवाच्ये स्विवाक्ये निष्पन्नरूपस्योपलब्धिः,तानि ना. मानि,तस्मात्तेभ्यस्साधनाकांक्षा-परा-दूरे,नास्तीतियावत् । तदुच्चारणकाळ एव तदर्थानां सिद्धत्वप्रतीते स्त खाधनत्वेन यागादिविधान नदृष्टविधयोपयुज्यत इत्यदृष्टं कल्प्यम् । येषान्तूत्पत्तौ उच्चारणकाले, स्वेर्थे- प्रयोगोन विद्यते स्वार्थोनविधतहतियावत्, तान्याख्यातानि, तस्मात्तदर्थेभ्यो निम्पन्नरूपत्वेन प्रतीयमानेभ्य स्साधनाकांक्षा झटिति प्रतीयेत । अतस्तस्साधनत्वेन विधीयमानं सोमादि दृष्टविधयेवों पयुज्यत इति भनेकाष्टकल्पनाभावा द्धात्वर्थादेव फळमिति भावः । ननु सम्भवस्यपूर्वाख्या वान्तरव्यापारद्धारा फलकरणत्वे क्रियारूपाश्रय व्याप्यत्वं विना फलकामनायां सत्यां स्वतएवा पू. धोत्पत्तिद्धारा फलोत्पत्तिप्रसंगेन विधिवेयर्यप्रसंगात् माश्रयाकांक्षो पपत्ते राश्रयस्यापि गुणनिष्ठ कृति फळजनकतानिर्वाहार्थत्वेन दृष्ट- विधयेव इन्द्रियकामहोमव त्फलान्तराभावेपि सोमाद्यंगत्वोपपने नी नेकादृष्टकल्पना, खत्यामपिचा नेकादृष्टकल्पनायां सत्यपिच गुणनि- - ·८ शास्त्रमुक्तावळी । कार्यतानिरूपित यागनिष्ठ करणत्वकल्पनाकृते गौरवे सोमादीना- मपि भावनावच्छेदकत्वा विशेषा प्रथमस्त्रोक्तं धात्वर्थस्यैव भावना वच्छेदकत्वं नैवोपपादितं,इत्यत माह • ५ - सू - आश्रितत्वा प्रयोगस्य ॥ २ - १ - ५ ।। यद्यपि ताव प्राथमिकभावनासम्बन्ध वेळायां सोमादे रपि करणत्वमविशिष्टम् । तथापि पाठिकः फलसम्बन्धो य. द्गतं प्राथमिकभावनासम्बन्ध बोधकप्रमाणषलवत्त्वं तस्यैव वक्तु मुचितो नान्यस्य धात्वर्थस्य तपाहि यंगपि तावत्सोमा- देः करणरवं श्रुत्या, लक्षणयाच धात्वर्थस्य । तथापि प्रत्ययार्थस्य भावमायाः प्रकृत्यर्थ प्रति "तयोस्तु प्रत्ययाः प्राधान्येने ति स्मृत्या प्रा. धान्यस्या नुशासितत्वात् ब्रीही नवहन्तीविवत् प्राधान्ये वगते. या. गस्य श्रुत्यैव तदंगत्वोपपत्तिः। नच - प्राधान्यस्यानुशासनेपि प्रत्ययस्य भावनामात्र एव शक्तिक- ल्पनेन तत्प्राधान्यस्य लक्षणादिनापि भानोपपत्तौ तत्र शक्त्यकल्प- नाव बीही न वहन्तीतिव प्राधान्यस्य श्रीतत्वेनांगस्य श्रौतत्वमिति वाच्यम् । सत्यपि प्राधान्यस्य लाक्षणिकत्वे परिपूर्ण पदं पदान्तरे- णान्वेतीति न्यायेन सोमादिपदानां भावनापदान्वये तस्य परिपूर्ण- त्वापेक्षणात् ततः पूर्वमेव यागादेरंगत्वावगतेः तदुत्तरभाविनः सो. माधंगत्वस्य दौर्बल्यात् । भतश्च यथैवाग्नेयादिवाक्ये ऽष्टाकपालादीनां करणत्वस्य लाक्षणिकत्वेपि उपजीव्यत्वेन पूर्वभावित्वा तदुत्तरभाधि श्री. तमपि व्रीहिभिर्यजेते त्यादौ ब्रीहीणां करणत्वं परम्परासम्बन्धेनैव निर्वाह्यते, एवं सोमादे रपीति सिद्धं धास्वर्थस्यैव फलसम्बन्ध स्तो मादीनां तदर्थतेति । प्रयोजनंनु सर्वेषां फळसम्बन्धपक्षे विहितयोः क्रियाद्रव्ययो रसम्भषे, काम्ये संकल्पोसरं नित्ये ततः पूर्वमपि न ·- मीमांसा कौस्तुभः । प्रतिनिध्युपादानं, उभयो रदृष्टार्थत्वेन प्रयाजादिवत् प्रतिनिध्यभावात् । मारन्धप्रयोगा परिसमापननिमित्तदोषपरिहारार्थन्तु यत्किञ्चिदनियत द्रव्यक्रियोपादानेन प्रयोगसमापन मिष्टमेव । नचैतावता तस्य प्रति निधित्वं, सदृशनियमे प्रमाणाभावेन प्रतिनिधित्वानुपपत्तेः । एवं सोमादेः फलसम्बनापक्षेपि तस्या दृष्टार्थत्वात् तदप[वादे]चारे न तत्प्र- तिनिध्युपादानं । प्रक्रान्तसोमप्रयोगस्तु यत्किचिदसदृशमपि द्रव्यं गृ. हीत्वा समापनीय एव । प्रधानाभावे कथं प्रयोगसमाप्तिः? शिष्ट गहणान्यथानुपपत्या प्रयोगसमाप्ति प्रति कामनादिव प्रयोगप्रक्रमस्या प्यनुष्ठापकत्वस्य षष्ठे वक्ष्यमाणत्वेन प्रधानसत्त्वासत्त्वयो किंचित्कर स्वात् । नत्र प्रधानफलं स्वर्गा उत्पद्यते, यत्प्रधानाखत्त्वे नोत्पद्यते त्याशंस्येत, दस्यतु सांगादेवोत्पत्ते ने ताशे विषये उत्पत्तिसम्भवः । नित्यस्थले प्रत्यगायध्वंसादि, तत्कामं प्रधानाभावे नोत्पद्यता नत्वेतावता शिष्टगहणान्यथानुपपत्तिकल्पित दोषपरिहारार्थ प्रयोगो ने समापनीयः, प्रयोगारंभस्यैवानुष्ठापकस्य सत्वाद ; अतो यकिश्चिद्रव्यमुपा दाय प्रयोगसमापनं युक्तमेव । नचैतावता प्रतिनिधित्वं, सशनियमे प्रमाणाभावेन तत्वानुपपत्तेः । सिद्धान्तेतु सोमादे दृष्टार्थत्वेन युक्त स्त दपचारे प्रतिनिधिः । यत्त . यत्त मूले “श्येनोद्भिदादिपदानां नामतासिद्धिरपि विचारप्रयों जनम् , श्येनादिपदार्थस्य फलसम्बन्धे धात्वर्थसामानाधिकरण्या स म्भवा न श्येनादिपदानां नामत्वं, अतएव तद्विचारोप्यर्था देतदधिक रणोत्तरं द्रष्टव्य" इत्युक्तम् । स दनादरात् । तथाहि- न तावद्गुणषिधित्व निराकरणार्थानां मत्वर्थलक्षणादिहेतूनां एतदधिकरणा पूर्वमसम्भ यः, एतदधिकरणपूर्वपक्षिणोपि यागवता सोमेनेत्येवं मत्वर्थलक्षणा- या विशिष्टविधिगौरवादेश्च सोमादिवाक्ये अवश्यांगीकार्यत्वेन त. द्भिया उद्भिदादिवाक्ये उद्भिपदार्थस्यापि यागरूपत्वांगीकारौचित्याद ·तत्प्रख्य शास्त्रमुक्तावळी । अतश्च उद्भिपदार्थस्यैव फलभावनाकरणावं यजिपदं त्वर्थविशेषग्रा हकमिस्येवं विधः परं पूर्वपक्षोस्तु । नत्वेतावता नामवसिद्धिः, मत्वर्थलक्षणादिदोषस्य सिद्धान्तवत पूर्वपक्ष प्यविशेषाद येतु धातुपारायवाक्यभेद तद्भयपदेशादि हेतवः, वे नधात्वर्थकरणत्वापेक्षा इति तन्निरूपणोत्तरमिव ततः पूर्वमप्यु- द्भावयितुं शक्याएव! यदपि - धात्वर्थस्य करणत्वासिद्धौ तृतीयान्तनामपदानां धा- तुखामानाधिकरण्याभावात् न तन्निमित्त नामधेयत्वोपपत्ति रि- युक्तम् । त दुक्तहेतुभिः गुणविधिवासम्भवे सिद्धे अग्निहोत्रं जुहोती বিন্ন মলিখালাম্নীৰ নামৰ লগন ভাগালাগু तात्पर्यग्राहकस्य यजेः करणत्वलक्षकत्वांगीकारा दुपेक्षणीयम् । तस्मा पूर्वोक्तमेव प्रयोजन ज्यायो नतु सुबकुत शून्यहदयतापा दिका नामत्वसिद्धिरपीति सिद्धम् ।। प्रयोगस्य- मयुज्यमानाया भावनायाः, समानप. दोपात्तेन धात्वर्थेनैव पूर्वम् , आश्रितत्वात् ", फलान्वयो प्यौत्तरकालिका तस्यैव स्याद त्येवं व्याख्येयम् ॥ ननु - सर्वमिदं धात्वातिरिक्त भावनासद्भावे समंजसम् , नतु तस्यामेव प्रमाणं पश्यामः । तथाहि - पच्यादिधातवस्तावत् विक्लत्यादिरूपफले तजनक व्यापारेच शक्ताः, नतु फलमात्र त- जनकव्यापारमात्रेवा, इत्यविवादम् । अन्यथा ग्रामो गमनवा नि- त्यादि प्रतीत्यापत्तेः फलानुकूल व्यापारारम्भेपि स्पाद दशायो पाको भवतीति प्रयोगापत्ते श्च ; व्यापारापगमेपि फळसत्तादशायां पाकोविद्यतइत्यस्या प्यापत्तेश्च । नच घज्ञन्तधातोः फलानुकूले व्यापारे शक्तिः, अन्यस्य फलमात्र इति कल्पना नोक्तदोषा- पत्तिारवि वाच्यं; अमेक शक्तिकल्पनापत्तेः । नच तर्हि घनएव ध्या - ·मीमांसा कौस्तुभः । पारशक्तिः धातोस्तु फलरवेतिवाच्यं ; घनाभाषप्रत्ययत्वेन धात्वर्थी तिरिक्तार्थ बाचित्वानुपपत्तेः, पच्योंविद्यत इत्यादिप्रयोग स्यैवंकल्प नायामपि निवारयितु मशक्यत्वाञ्च । अतो न तावरफलमा धात्वर्थ इति मण्डनमतं युक्तम् । नापि व्यापारमात्रम् त्यजिगम्योः पर्यायवा पत्तेः । अतोविक्लत्यादिफळे तजनकव्यापारेच तत्तद्धातूनां शक्तिः । सापि च न फलविशिष्ट व्यापार एका, तथात्वे फलस्य पदार्थैकदेशत्वा स्पदार्थान्तरेणान्वयानुपपत्तेः, अपितु प्रत्येकमेव । तयोस्तु खाध्यलाध, नभाव स्संसर्गवललभ्य इति न तत्रा प्यतिरिक्ता शक्तिः । शक्तता वच्छेदकश्च तत्त द्धातुत्वं, शक्यतावच्छेदकमपि तत्तत्फलावं तत्त यापारत्वं च । यथा-पचतीत्यत्र विक्लतिः फलं तदनुकूल व्यापारश्ची भयं पच्यर्थः । व्यापारश्चानात्मनिष्टः प्रयत्नो धिश्रयणफूरकारादिकंच शरीरगतं, सर्वस्य विक्लत्यनुकूलत्वेन व्यापारत्वाविशेषात । शक्तिश्च फूत्कारत्वाधस्सन्तापनत्व यत्नत्यादिना प्रत्येकमेव, नतु सर्वानुगता, अवच्छेदक मन्तरेण तस्य निर्वक्तुमशक्त! नचैवं - सर्वकारक व्यापाराणां तत्त्वेन पच्यर्थत्वे नानार्थकत्वा पत्तिः, तदाश्रयत्वेन च सर्वकारकाणां कर्तृत्वापत्ते स्तृतीयाद्यनापत्तिश्चेति वाच्य ; सत्यपि नानार्थवे तदादाविव बुद्धिस्थत्वस्य पविवक्षाया एव नियामकत्वात् । अतश्च यत्कारकव्यापारो यदा पच्यर्थत्वेन विव क्षितः, तदा तदाश्रयस्य कर्तृत्वं विवक्षितं । अतएव काष्ठं पचति स्था. लीपचतीत्यादि प्रयोगोपि संगच्छते । यदातु तद्व्यापारो नविवक्षितः, सदा तदाश्रयस्य काष्ठादे धातूपात व्यापारजनकत्वेन करणत्वस्यविध- क्षितत्वात काष्ठैः पचतीत्यादि प्रयोगोपिनासंग्रतः । अतस्विद्धं पच्या दि धातूनां फल तव्यापारवाचित्वम् । किंच यत्राप्यस्ति भवति विलियती त्यादौ फलमेव स्पष्टंप्रतीयते, नतु तज्जनकोव्यापारः, तत्रापि व्यापारवाचितवं धातो रव्याहतमित्युक्तं अस्त्यादावपि कर्वशे भाव्यस्त्येव हि भावनेत्येवं वद्भि वैयाकरणः,वाति ·१२ शासमुक्तावळी। ककृताच, सदा कश्शक्त स्सर्वजनानुभवसाक्षिकतया पच्यादी प्रतीय- मानस्य व्यापारसमूहस्य वाच्यत्वकल्पना मपह्रोतुम् । अतश्च सर्व स्यापि फलानुकूलस्य यत्नादे र्धातुनवोक्तत्वा दाख्यातार्थत्वासम्भवेन प्रत्ययवाच्याया धात्वर्थातिरिक्तभावनाया असम्भवः । नचैवं तिह. र्थाभावः, फलव्यापाराश्रयस्यैव कर्मकादिरूपस्य तिर्थत्वात । वापि फलव्यापारयो (तुलभ्यत्वा दाश्रयत्वमेव लाघवा च्छक्य तावच्छेदकम् । एव मेकत्वादिसंख्यापि तिङाद्यर्थः, वर्तमानादि कालच लडाधर्थः, प्रवर्तनाच लिङाद्यर्थः । तत्र फलं व्यापार प्रति विशेषणं, कर्म च फळं प्रति, कर्ता व्यापार प्रति, संख्या कर्ट कर्मविशेषणं, कालादिकन्तु व्यापार एव, तथैवानुभवात् । सर्वत्र व्यापारविशेष्यक एव बोधः । नचैवं प्रकृतिप्रत्ययौ प्राय यार्थ बह ब्रत स्तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्ये ने" ति स्मृत्या प्रत्यया र्थस्य प्राधान्यावगतः कथं प्रकृत्यर्थस्य व्यापारस्य विशेष्यतेति वाच्य "भावप्रधान माख्यातं " इति निरुक्तस्मृत्या भावशब्दवाच्यव्या- पारस्य प्राधान्याचगसे: , तस्य च " धात्वर्थः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयत" इति वैयाकरणस्मृत्या धातुवाच्यत्वावगतेः , विशेष स्मृत्यनुरोधेन सामान्यरूपायाः प्रत्ययार्थप्राधान्यस्मृते स्तुबादिविषय स्वेन व्याख्यानात् । अतक्ष वस्तुतस्तु नेयं प्रत्ययार्थप्राधान्यस्मृतिः प्रत्ययार्थत्वाप- च्छेदेन प्राधान्यनियामिका, लिंगसंख्यादेः प्रत्ययार्थत्वेपि प्रा- धान्यानगीकारात् । नापि प्रधानस्य सतः प्रत्ययार्थीवनियमपरा, सत्त्वप्रधानानि नामानी" ति स्मृत्या लिंगसंख्यादीन्प्रतिप्रधान- स्थापि प्रातिपदिकार्थस्य प्रत्ययार्थत्वाभावात् । किन्तु यत्रैव प्रमा- णान्तरेण सुबर्थस्य करणत्वादेः प्रातिपदिकार्थ प्रति प्राधान्यं प्रसि द्धम् , तदनुवादमात्रमियं स्मृतिरिति नानया व्यापारस्य धात्वर्थवे पि विशेष्यताप्रतिबन्धः। एवंच पचतीति का ख्यातस्थले ·मामांसा कौस्तुभः । १३ श्रयको विक्लत्यनुकूलों वर्तमानो व्यापारइति बोधः । पच्यत इति कर्माख्यातस्थलेच एकाश्रयका या विकल्ति स्तदनुकूला भावनेति । प. चति देवदत्तः पच्यते तण्डुल इत्यादौ देवदत्ततण्डुलयोः प्रथमान्त योः यथाक्रम माख्यातोपात्ताभ्यां कर्तृकर्मभ्या मभेदान्वयः । इतर. कारकाणान्तु यथायोगं साक्षा त्परम्परासम्बन्धेन व्यापाररूप धात्व र्थ एवान्वय इति ध्येयम् । चैत्रेण स्थीयत इत्यत्र भावाख्यातेतु कर्तृकर्मणो रप्रतीतेः संख्याऽनन्वितव, धात्वान्विता वा । नचैवं धात्वर्थस्य द्वित्वादि विवक्षायां द्विवचनाद्यापत्तिः, अनुशासनवदेन एकवचनस्यैव साधु त्यात । यत्त उष्ट्रासिका भास्यन्त इति भावेपि बहुवचनं, तद्भा- प्यकारवचना दवैव साध्वित्यवगन्तव्यम् । अतश्च क्वचिदप्याख्या तस्य भावनावाचित्वाभावात् कथं तस्यां समानपदश्रुत्या व.रणत्वा वगति रिति चेन्न; - धातोः फळे तदनुकूल व्यापारे च शक्तिकल्प नाया मपि धात्वर्थातिरिक्ताया आख्यातवाच्याया भावनाया अनपढ़वात् । तथाहि - अनुकूलव्यापारो धात्वर्थ इति वदतोनुकूलत्वं किं जन कत्वमात्र मभिप्रेतं? प्रयोजकत्वसाधारणं वा? नायः, विक्लतिरूपफळजनकीभूत शरीरगतक्रियाविशेषजनक स्यात्मगतस्य प्रयत्नादे रुपक्षीणस्य फलाजनकत्वेन असंग्रहापत्तेः । नच तस्य पचतीत्यतो ननुभवादेव तदसंग्रहोप्यदोषः, पचति पाके यतति इत्येवंविधविवरणा देवानुभवस्या पट्टोतु मशक्यत्वात नद्वितीयः , कृष्यादीनामप्यत्यन्तव्यवहितानां विक्लति प्रयोज: कत्वेन संग्रहापत्तेः । नच फलकारण तत्कारणीभूतव्यापारयो रेव प्रहणमित्यत्रापि किंचिनियामक मस्ति, उभयप्रवेशस्य गौरवग्रस्तत्वात् ।

·शास्त्र मुक्तावळी । नच फलानुकूलत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वानंगीकरणात स्वाधस्तन्तपनत्वादीनां तत्त्वेन शक्यतावच्छेदकत्वांगीकाराव यावत्सु व्यापारेषु पचेः प्रयोगप्रतीती तावतामेव वाच्यत्वकल्पना नातिप्रसंग इति वाच्य ; एवं तर्हि पचति पाके यतते पाकं करोति पार्क भावयती त्यादिविवरणाचनादीनां पाका स्पृथक्करणेन यत्नादीनां पची संग्रहानुपपत्तेः। .. नच धादिसमभिव्याहतपच्यादेः फलमात्रबोधकत्वकल्पनादेव व्यापारस्य पृथग्विवरणोपपत्ति रिति वाच्यम् । तथात्वे व्यापारबोधक सामग्रीतो व्यापारबोधप्रसक्ती तदाधं प्रति घनादिसमभिव्याहारस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पना गौरवापत्तेः। तिवादिसमभिव्याहतधातुत्वस्यैव व्यापारशक्ततावच्छेदकत्वकल्पने कार्यकारणभावद्धयकल्पनस्य शक्ततावच्छेदकगौरवस्य चापत्तेः । धजादिसमभिव्याहतधातुतः व्या पारानुभवापलापापत्ते श्च । नच विवक्षितस्यैव कारकव्यापारस्य पचिनोपादानात् यत्नादी नां विवक्षाविरहादेव पृथक्करणोपपत्ति रिति वाच्यम् । देवदत्तः पचति देवदत्तः पाके यतते इत्यत्र देवदत्तनिष्ठयत्नादे विवक्षावश्यं म्भावात् , अन्यथा भवन्मते धातूपात्तव्यापाराश्रयत्वाभावा देवदत्तस्य प्रथमान्तत्वानुपपत्तेः । मन्च देवदत्तनिष्ठव्यापारान्तरविवक्षया तदुप पत्तिः, तथा सति पचतीत्यत्र भवन्मते पत्नबोधक शब्दाभावेन विवर णवेळायां यत्नानुवादानुपपत्तेः । अतो वश्यं पचतीत्यत्र भासमानोपि यत्नादिः न पच्यर्थ इत्यभ्यु पगन्तव्यम् । क स्तर्हि पच्यर्थ इति चेत् ? फलावच्छिन्नो व्यापार विशेष यो वस्तुतः फलजनकः । फले तज्जनकव्यापारविशेषेच त्वदुक्त रीत्यैव वा अतिरिक्ता शक्तिः, तयोस्तु जन्यजनकभाव संसर्गबल- लभ्यः । अस्मिश्च पक्षद्धये द्वितीयार्थः फलाश्रयत्वं, नतु फलमपि , तस्य धातुनैव लाभात । १ ·भीमांसा कौस्तुभः । अथवा व्यापारविशेषएव धातोशक्तिः, नतु फलाप, गारवा ; द्वितीयायास्तु फलमर्थः, नत्वाश्रयत्वमापि, तस्य प्रकृतिप्रत्यय समभि ध्याहारादेव बोधोपपत्तेः । नन्ववं त्यजिगम्योः पर्यायत्वापत्तिः, खं. योगानुकूलं हि कर्म गमेरर्थः, विभागानुकूकंत्यजेः, तद्यदिकर्ममा धा- स्वर्थः फलसामान्यं च द्वितीयार्थः तदार जिगम्योः पर्यायत्वापत्तिः , तथा च ग्रामंगच्छतीति वक्तव्ये ग्रामन्त्यजतीति प्रयोगापत्तिरिति चेत ? गमिधातु समभिव्याहत द्वितीयाया संयोगरूपफलविशेषबोधकत्वं त्यजि समभिव्याहतायाश्च विभागबोधकत्वमिति व्युत्पत्तिकल्पनेन उ. तातिमलंग निराखात् । १ ७ वस्तुतस्तु विजातीय फलानुकूलताय व्यापारविशेषनिष्ठा क. छानुकूलान्तिमव्यापारनिष्ठाया यागस्वादिजाति रखण्डोपाधिरेव वा तत्तत्फलजनकतावच्छेदकतया सिद्धा तत्त द्धातुशक्यतावच्छेदिका सती तत्त द्धात्वर्थः । एवं कर्मत्वकर्तृत्वादिकमपि क्रियाजन्यफलशालि स्वादि समनियतं जातिरूप मखण्डोपाधिरूपं वा सामान्यमंगीकृत्य तस्यैव द्वितीयार्थताव गन्तव्या। अतएव व्यासज्यवृत्तिकर्तृत्वं देवता- त्वचेति सिद्धान्तोपि संगच्छते, अन्यया आश्रयभेदेन कृति व्यक्ति भेदस्यावश्यकत्वात् कर्तृत्वैक्योपपादनानुपपत्तेः । तस्य च ललम्बन्धि कत्वांगीकारात् निरूपकापेक्षायां करणादिना निरूपकेणान्वयोपि नातु पपन्नः । अस्मिश्च पक्षे फलानुकूल व्यापारार्थकेषु पच्यादिषु प्रयोज्य व्यापाररूपस्य फलस्य नावश्यं शब्देनैव भावनापेक्षा, पाकत्वादिलमा नियतस्य विक्लत्यनुकूलत्वादिधर्मस्या क्षेपेणैव भानोपपत्तेः । एवं प्रयो. ज्यव्यापाररूपफलवाचिश्वपिधातुषु भवति विल्लियतीत्यादिषु वाच्येन विक्लतित्वादि सामान्येन स्वसमनियतस्य प्रयोजक व्यापारजन्यत्व, स्याक्षेपेणैव बोधोपपत्ते न तदंशे शब्द व्यापारकल्पना युक्ता । अतएवो भयत्र विवरणेन नियमेन तेषामुल्लेखः । नहि पचतीत्यस्य विक्लत्या विलियतीत्यस्य वा कृत्या विवरणं कचि बियतं दृश्यते । तस्मात्प्रयो.

·शास्त्रमुक्तावळी । ज्यप्रयोजकव्यापारयो रन्यतरवाचिषु धातुधु इतरप्रतीति राक्षेपेणैवेति न तस्मिन्नाप शन्दव्यापारकल्पनावसरः । अत एवोक्तं वार्तिककृता कदाचि दभिधीयमानकर्माशक्तयाक्षिप्तप्रयोज्यव्यापार स्वंयमा. क्षिप्त प्रयोज्य व्यापारं च प्रयोजकव्यापारमात्रं . विवक्ष्यते, घट करोत्योदनं पचतीति, कदाचि दाक्षिप्तप्रयोजकव्यापार प्रयोज्यव्यापार मात्र घटोभवति विक्लयन्ति तण्डुला " इति । तत्सिद्धं फलानुकूल यावदयापारविशेषवर्ति अन्तिमव्यापारवर्तिधा पाकत्वयागस्वादिजातिर खण्डोपाधिर्वा तत्तद्धातुशक्यतावच्छेदकं, शक्ततावच्छेदकं च तत्तद्धातु स्वमिति । अतश्च फलानुकूलव्यापारसमूहस्य पच्यर्थत्वेपि तदनुकूलस्य यत्नादेर्धात्वर्थात पृथक् क्रियमाणस्य धात्वर्थत्वायोगात् , विवरणवेळाया श्च भासमानस्य भानकारणजिज्ञासायां धातोरन्यत्रव्यापृतत्वात , पारिशे प्यात् तिवादरेव तद्धोधकत्वमितिनिश्चीयते! तवे पचति.पाकं भावयतीति अनुकूलव्यापारवाचिणिजन्त भूधातुना विवरणात्संग्राहकलाधवाचानुः कूलव्यापारएव तिर्थों नतु यत्नमात्र, रथो गच्छतीत्यादौ रथे यत्रा सम्भवेन अव्यापकत्वात् । अत स्सर्वसाधारण्येना नुकूलव्यापार एव तिङर्थः । नच पाकं करोतीति यत्नार्थकेन कृत्रा विवरणात् तिङोप यत्नार्थकत्वं, करोतर्भावयति पर्यायत्वेन यत्रार्थवासिद्धः । बथैवाहि घटोभवतीत्यादौ भवनकतत्वं प्रतिपन्नेम्य घटस्य तमपरो भावयती श्यादी भावयतिकर्मत्वं, एवं तमपरः करोतीत्यत्र करोतिकर्मत्वमपि । अतश्च भवत्यर्थ कर्वकर्मकत्वाविशेषात करोतिर्भावयति पर्यायो नयना र्थकः । अतएव रथो गच्छत्तीत्यत्रापि करोतिना विवरणमविशिष्ट । किंच यतार्थकत्वे करोते र्यततरिवा कर्मकतापत्तिः । भतश्च स कर्मकत्वाकर्मकत्वरूपधर्मभेदात्रकरोतियत्योः पर्यायत्वं, अपितु भाव पति पर्यागत्वमेवेति, - तदिवरण मप्यनुकूलव्यापारवाचित्वएव विक खाधकम् ।

·भौमांसा कौस्तुभः । - व्यापारत्व यत्त पचति पाकेयनते इत्येवं यत्नेनविवरणं, तत् लाक्षणिकम् , संग्राहकलावबानुरोधेन अनुकूलध्यापारे शक्ती गृहीतायां यत्नत्वेन तद्धोधस्य लक्षणयांगीकारात् । वरंच सामान्यवाचकस्य पदस्य लक्ष णयापि क्वचिद्विशेषपरत्वं, नतु यत्नादिविशेषवाचकस्य रथादिनिष्ठवि शेषलक्षकत्वं, जहस्वार्थलक्षणापत्तेः । अनोविक्लतिरूपफलोद्देश्यकः पाकानुकूलो व्यापारलमूहएव तिर्थः । तत्रच सर्वानुगतस्यान्योत्पाद क व्यापारत्वस्यैव शक्यतावच्छेदकत्वात् तेन रूपेणाख्याता दोधेपि तत्तद्विशेषरूपेण तत्तदिति कर्तव्यताविधिभ्यो बोधा न तेषामपि वेय यमिति पार्थसारथिमतानुयायिनः । वस्तुतस्तु तत्तजन्यभेदेन तत्तदुत्पादकभेदेनच भेदादेशस्यतावच्छेदकामावेन लवानुलेकशक्तिकल्पनानुपपत्ते स्तत्त द्विशेषविषयकतत्तच्छक्तिकल्पनच तत्तदिति कर्तव्यताविधीना वैया पत्त स्वां तात्पर्यग्राहकतांगीकारेच अनेकशक्तिकल्पनस्य सावदर्य भावात् लाघवादेकत्रैव शक्ति रन्येषां लक्षणादिना विध्यन्तरेण वा बोध इत्यंगीक्रियते । नच क शक्तिः क लक्षणेत्यत्र नियामका पचति पाके यतते पाक कोलीत्यादिविवरणस्यैव यत्न शक्तिमाहकत्वात् । সাক্ষাদ্বাৰীৰ अनेकशक्ति कल्पना युक्ता. गंगारदस्थापि सारे तदापत्तेः । यत्रापि गुरु भूतक शक्यतावच्छेनकाबुरोधेन एकशमिशन, तत्रापि लघुभूते লাইক লঙ্কান্না কাক্ট কাজ मन्याय्यमेव । संग्राहाणामवच्छेदकप्रतायुत्तरप्रतीतिकत्वेन तनिष्टगौरव स्य कलमुखत्वेना प्रामाणिकत्वात् । अतश्च ययस्य जातिरूपत्वेन लघुत्वाच्छक्यतावच्छेदकत्वं । नच यनत्वेन रूपेण भानाभावः, पत्र तिपादयतते पाकंकरोतीति विवरणस्यानुभाषिकत्वात् । यत्त कृत्रो नयनार्थकारवं, भावयतिपर्यायवादित्युक्तं; तन्त्र, ख्यातवत् करोतेरपि यत्नार्थत्वस्यैव लाघवेनांगीकारातू । नत्र श ३ ·शाखामुक्तावली । क्यतावच्छेदकस्य पदा दनशीयमानस्य कसपितु मशापरवा एक करोते यत्रार्थकत्वं, प्रयत्नाभाषे वातरोगादिना स्पन्दमाने चैत्रे स्प- न्दानुकूलविजातीयवायुखंयोगरूपन्यापारवत्यपि नायं स्पन्दं करोतीति भयोगदर्शनात् यत्नार्थकत्वमतीते पिारजन्यत्वाविशेषेपि यत्नजन्य वाजन्यत्वाभ्यामेव घटाकुरयोः कृताकृतव्यवहारदर्शनाच । बीजेनांकुरः कृतः रधो गमनं करोति स्थाळीपाकं करोतीत्यादी अचेतनेपि प्रयोगात् अनुकूलव्यापारवाचित्वं, उभयविधव्यवहारसत्वे शक्यतावच्छेदकलाघवस्यैव नियामकत्वात् । भचेतने कृत्याभयाव व्यवहारस्तु अनुकूलव्यापारे लाक्षणिकः । भन एवं भन एव चैत्रस्वाय प्रतीतावपि शोभन: पाकं करोतीत्यादौ शोभनाश्रितः पाकानुकूलो या इत्येव प्रतीयत इति कैश्चिदुक्तम् । भतो यन एव कार्थः । यत्तु कृञो यनार्थकत्वे यतते रिवाकर्मकतापत्तिः । धिकरणब्यापारवाचकत्वं हि धातोस्सकर्मकत्वम् । यथा - पच्यादौ, फळस्थोदननिष्ठत्वात् व्यापारस्य च देवदत्तादिनिष्ठत्वात । भकभकेतु शपनासनादौ क्रियाफलयो रेक वृत्तित्वात् न सकर्मकत्वम् । भत श्व पत्नजन्यफलस्य कर्मण्यभावाद्ययैव यतति रकमकः, तथैव कृतोपि भथ ज्ञानजन्यस्य ज्ञातताख्यफलस्येव कृतिजन्यस्या प्युत्पत्ति रूपस्य तस्य कर्मणि स्वीकाराव ज्ञाधातुवदेव कुञापि सकर्मकत्वं? ततो यतते रपि तदापत्तिः । ततश्च देवदत्तेन क्रियते घट इति वत् यतति धातोरपि कर्मणि लकारापत्तिः । यतति वदा कोपि तदनापत्तिः । घटं करोतीस्यादी घटे द्वितीयानापत्तिश्च । कृञोप्य कर्मकरवांगीकारे कर्मघत्कर्मणा तुल्यक्रियः" इत्येतरसूत्रविहितय गाधनापत्तेः क्रियते घट स्वय मेवेत्यनापत्तिश्च । सद्धदेव वा पततेरपि तदापत्ति रित्युक्तम :- तन्न, वस्तुतो यः फलव्यधिकरणो व्यापार स्तदाचित्वं धातो स्सकर्मकस्य मभिप्रेतं? किंवा फलम्यधि कर गरमेन च्यापारवाचकता भिप्रेता ? स्यात्। " ·मीमांसा कौस्तुभः । १९ भाषः, पच्यादेरपि फलाविवक्षाया मकर्मकस्वांगीकारात् इन फलज्यधिकरणवस्व वस्तुत संवा दतिव्याप्तः । नत्र धेवक्षिका कर्मकरवखरषेपि स्वाभाविकाकर्मकस्थानंगीकारात् स्वाभाविकसकर्म कत्वलक्षणाच्याहतिः , एवमपि यतत्यादी स्वाभाविकाकर्मके उत्पत्ति रूपस्य फहस्य यत्रयधिकरणत्वेना तिव्याप्ते रनिधारणात् । नच धारवयंभूतफलसामानाधिकरण्यवैयधिकरण्ये एव तत्पयो लके, उत्पत्तिश्च न यतते रथोऽपितु फलसमानाधिकरणक्रियेवेति वा- च्यम ; तथात्वे करोतेरपि उत्पत्तिवाचित्वेन फलभेदोपपत्त्या उक्त दोषाप्रसंगेन यता फलवाचिावे वाधकाभावात । भासनशयनादीना मपि कालादिकर्मयोगेन स्वाभाविकसकर्मकरवस्य चत्रेणास्यते इत्यादिप्रयोगसिद्धयर्थ मंगीकृतरवात तत्र चफलंध्यापारयो रेकनिष्ठस्वा दुक्तकक्षणाव्याप्तश्च । । ATE । अत एव न द्वितीयोपि; फलष्यधिकरणवस्य वस्तु स्वभाववक सभ्यरन वाच्यतांगीकारे गौरवाञ्च । अतो नेयं सकर्मकाकर्मकाययो निरुक्तिः । किन्तु भविषक्षाविरहविशिष्ट कर्माकांक्षधातुस्वं सकर्म- कत्वम् । अस्तिचेदं घटं करोतीत्यादौ , कृज्ञोनियमेन विवक्षार्या सत्यां कर्मपदसाकांक्षस्वात् । नतु पर्यायपि यततेः,आकांक्षाया शब्द विशेषधर्मस्वेन पर्यायरषा बाधकत्वात् । अतश्च यथैव कर्मत्वमित्येत स्पदं नानयतिपदापेक्षं, किन्तु समानार्थकलेपि द्वितीयैव तत्साकांक्षा, तथा पर्यायत्वेपि कृत्र एव कर्माकांक्षा नयततेः । भत्र च कर्माविषक्षायां पच्यादेर कर्मकत्वम विषक्षाविरह वैशिष्टयाभावा दव्याहत्तं । आ. सनादीनांच कालादियोगविशिष्टानां कर्माकांक्षत्वादविरुद्धं सकर्मकत्वम् । एवं यत्रैक एव धातुरन्तरे सकर्मकोर्थान्तरे चा कर्मकः तत्रा. प्येकस्यैव तत्तदर्थ प्रतिपादकत्वरूप धर्म पुरस्कारेण कर्मसाकांक्षस्व तदनाकाक्षरवे द्रष्टव्ये यथा गृधातोः प्रधनार्थकस्य प्रध्यमान .

·२ शास्तमुक्तावळी । व्यापारवाचिरखे अकर्मकत्वं, अधित व्यापारवाचित्वे च सकर्मकता भत एव यत्र कर्मद्रयताकाक्षावं तत्र द्विकर्मकत्वमपीति प्रांचः । वस्तु तस्तु द्विवीयकर्मणो मुख्यकर्मस्वाभावेपि कर्मकारकसम्ब धित्वधिवक्षायां अपादानादि कारकान्तराविवक्षायां च पारिभाषिक कर्मवस्य व्याकरणे प्रतिपादनात् नतस्याधकर्मतुल्यस्वमिति द्रष्टव्यम् ! अतश्च कृलोयत्नपर्यायवेगि सकर्मकत्यक्षतेः युक्तः सन्निमित्त द्वितीयाकर्म लकारादियोगः, कर्मवरकर्मणेति सूत्रविहित यगादि योगश्च । तत्रत्वयंविशेषः, य प्राप्पकर्मातिरिक्त कर्मान्तराकांक्षद एव सः, नतु प्राप्यकर्मण्यपि । अत एव जायतेघटः स्वयमवेत्येवं न भवति, भवति छ स्वयमेव क्रियते घटइति । न तावतायततरपि कर्मकर्तरिप्रयोगः, तस्य शब्दस्वाभाव्येनैव कर्मानाकांक्षत्वात् । अब्द स्थभावेन कर्माकांक्षादेवधातोः कर्मत्वाविवक्षापूर्वकं तस्यैव कर्तृत्ववि. यक्षायां यगादिविधानात् । , नन्वेषापि ॥ कर्मवकर्मणातुल्यक्रिया " इति सूत्रेण कर्मनिष्ठे यापारएष कर्तृत्वविवक्षायां यगादिविधानात् यत्नस्यच देवदत्तनिष्ट- स्वेन मोदननिष्टधाभावात् पच्यते मोदनस्वयमेवेति प्रयोगानुपपत्ति মুন্স ताशरथल्ले कृआदे रप्युत्पत्त्यादिरूपफल लक्षकारांनी कारात । लक्षणांविना प्युपपत्तिमग्रे निरूपयिष्यामः । ७ . तसिद्धं कुत्रो यमवाचिरवात सेन यततिना च विवरणा दाख्या तस्य यत्नवाधिवम् । मत एव न्यायसुधाकारो प्यमुमेव पक्षं सं क्षेपेणानुसृतवान् । यत्त पचति पार्क भावयतीत्यनुकूल व्यापारवाचि णिजन्तभूधातुना विवरणं, तच्छक्यतावच्छेदक गौरवापत्ते.क्षिणेकार्थविषयं व्याख्येयम् ।

·मीमांसा कौस्तुभ. । २१ एवं रोगच्छति चैत्रोजानातीच्छति करोतीत्यादौ भनुकूल व्यापारे गमनाद्याश्रयत्वएक्वा लक्षणेत्यपि द्रष्टव्यम् । नश्यतीत्यादौ प्रतियोगित्व इत्यपि । शक्ततावच्छेदकंच करोति समानाधिकरणतिवादिकम् । अतश्च घटोभवतीत्यादो तदभावा लाभानेपि संख्यादिभानार्थमेव ति. कादि प्रयोगइति मूलानुयायिनः । - वस्तु तस्तु लाघवा तिवादिकमेव शक्ततावच्छेदकम् । अतश्च घटोभवतीत्यादापि भवनाश्रयत्वएव लक्षणा । नचाश्रयत्वस्य संव- न्धविधयवमानोपपते लक्षणावेयर्थ्यम् , नामार्थ थात्वर्थयो भैदान्वयस्या व्युत्पन्नत्वात । भन्यथा चैत्रः पचति हण्डुलः, चैत्रः पच्यते तण्डा इत्यादा यन्वय बोधापत्तेः । क्वविद्धात्वर्थे कारकान्वयः क्वचिच्चाख्या तार्थ इति व्युत्पत्तिचित्रय कलनापत्तेश्च । आख्यातना श्रयत्वलक्ष- णायान्तु तत्रैव भावनावरकारकान्वयोपपत्तेः न व्युत्पतिवैचित्रयम् । अव तिपवादिकमेव शक्ततावच्छेदकं, नतु स्थानिभूतल ट्यादि, तस्य साधुत्वबोधनार्थ कल्पितत्वेन स्वतोविद्यमानत्वात् । प्रतिव्याकरणं तेषा. मननुगतत्वाच्च । यत्र गच्छेत्यादौ दिडोलोपः, तत्र शवादि किरण स्यैव तद्वाचकत्वम् । नच तिहादिलोपज्ञानं तद्वोधकं, तज्ज्ञानाभा- बेपि तद्बोधस्यानुभाविकत्वात् । तसिद्धमाख्यातस्य यतोवाच्यइति । सच रात्नः कृज्धात्वभिहितइव भाख्याताभिहितोपि नित्यकर्मला. कांक्षएव प्रतीयते, विशेषेणतु विध्यादि समभिव्याहारे सतीप्सित कर्मकः । अतएव स्वास्थयकामशयीत इत्यादौ शयनादेरकर्मकत्वपि स्वास्थ्यस्यभावनाकर्मत्वोगपत्तिः । अतश्चाख्याताभिहितस्य यत्नस्य वस्तुतः फलभावनानुकूल व्यापारत्वात भावनापदवाच्यत्वोपपत्तिः । साच सकलकारकान्वयित्वा दसति बाधके मुख्यविशेष्यतयैव प्रतीयते । तथाहि - न तावत्प्रथमान्तं प्रतिभावनाया संख्याचद्विशेषणत्वा भ्युपगमेन प्रथमान्तस्य मुख्यविशेष्यत्वम् , तथाच सति भावना ·२ शास मुक्ताबकी। प्रकारकशादलुद्धिवावच्छिन्नं प्रति प्रथमान्तपदजन्योपस्थितिः कारणमिति नियमः फलितः । नम्बाखौ सम्भवति, काष्ठ: पचति दभेन्द्रिय कामस्य जुहुया दित्यादौ प्रथमान्तपदाभावेग व्यभिचारात् । गचायाहारेण तत्सम्पादनं, अध्याहारापेक्षया 5 नुशासनिकनिकढ़ लक्षणाया रघुवेनाख्यातेनैव कर्तृकर्मरक्षणौचित्यात् । नधन दध्रा जुहोतीतियत् स्वर्गकामपदानुषंग श्शंकितुं शक्यते, येन लक्षणातोपि लायव माशंक्येत, इन्द्रियकामपदस्या नन्वयापत्तेः । यस्त्वत्राख्यातना ध्वर्युः कर्ता लक्ष्यते, नासौ पूर्व प्रथमान्तपदोपात्तः, योनुपज्येत । अतो लक्षणैवाख्यविन कर्तृकर्मणो स्तत्रैवाभेदान्वय क्षेत्रादिपदानां । युक्त चैतत् - संख्याया स्तमानपदश्रुत्यैव कर्नाद्यन्वयोपपत्तेः । इतरधा भिन्न पदोपात्तचैत्राचन्वये गौरवात् । किंच विभावय मृगो धावतीत्यादौ महाभाष्यकाराभ्युपेतक वाक्यता साधुतापि प्रथमान्त विशेष्यकत्वनावकल्पते । तथाहि न ताव दत्र मृगस्व विभावनं प्रति कर्मत्वं, द्वितीयान्तावापत्तः । नच द्वितीयान्तपदाध्याहारेण कर्माकांक्षापूर्तिः, वाक्यभेदापत्तेः । अबो धावन मावनाया एवं कर्मत्वं वाच्यम् । तञ्च सदोपपद्यते , यदि तस्त्र नान्यत्र प्रकारतयान्वयः । अन्यथा सकृ दुच्चारिताया उभयत्रान्वयानुपपत्तेः । भावनायाः प्रथमान्तं प्रति विशेष्यत्वेतु कर्म तासंसर्गेण तस्या विभावनभावनां प्रति अन्वयोपपत्तिः। नच तदापि तत्र द्वितीयापत्ति शंक्या, स्वादिविभक्तीनां प्रातिपदिकपरत्वस्य नियतत्वेनाख्यातपरत्वशंकानुपपत्तेः । नच मृगात्मगतयत्नस्य नित्यानु मेयत्वेन भवन्मतेपि साक्षात्काररूपविभावनकर्मत्वानुपपत्तेः कथ मेक वाक्यत्वोपपत्तिरिति वाच्य विभावनस्य साक्षात्कारघटितावाभावेन नित्यानुमेयकर्मवस्या प्युपपत्तेः । घटिवत्वपि वा भावनाश्रयत्व करूपात लक्ष्यार्थस्यैव विभावनकर्मत्वोपपत्तेः । अतोस्मन्मते एकवा ·मीमांसा कौस्तुभः। ११ क्यत्वोपपत्तिरिति मुख्यविशेष्यैव भावना । एतेन भावनाया मुख्याविशेष्य स्वे पाकभावनाजायत इत्यस्मिन्नर्थे पचति भवतीति प्रयोगापत्तिरिति दूष- गमिष्टापत्यैव निरस्तम् । अतरवोक्तं वाक्यपदीये “ बहुवापि तिक. न्तेषु साकांक्षवेकवाक्यता" इति । किंच भवन्मते सर्वकारकाणां धात्वर्थे तस्य कालादेश्वभावनायो संख्याभावनयोश्च प्रथमान्तपदोपस्थाप्ये अन्दप स्वीकागद्व्युत्पत्ति वैचि अयकल्पनापत्तिः । तदरं वक्ष्यमाणरीत्या सर्वेषां भावनान्वयांगीकार- देकव व्युत्पत्तियुक्ताकल्पयितुम् । एतेन प्रथमान्त पदोपस्थाप्ये भावनान्वयानंगीकारेपि आयातल्ल- श्यकतरि कर्मणिधा तदन्वयइति न भावनाया मुख्य विशेष्यत्र मि त्यपास्तं, व्युत्पति वैचित्रयतादवस्थयात् । किंचास्मिन् पक्षे "भावप्रधानमाख्यातं” इलि स्मृतिविरोधः । तथाहि - न तानदियं स्मृतिः भावशब्दवाच्य भावनामाधान्यं प्रकृ त्यर्थापेक्षया विधत्ते, तस्य प्रकृतिप्रत्ययाविति स्मृत्यवसिद्धः । किन्तु यदाख्यातं शक्तिलक्षणासाधारण्येन भावनासंख्या कालकत्रादिपरं तत्र भावनायाः प्राधान्यं, नतु कर्नादेरित्येवं परम् । अतएव “ धात्वर्थः केवलशुद्धो भावइत्यभिधीयत" इति व्याकरणस्मृत्या धात्वर्थस्यभाव परिभाषणेपि नास्था निरुक्तस्मृतौ भावशब्देन तद्ग्रणम् । तथासति धातोरव भाव प्रधानत्वापत्त्या आख्यातशब्दस्य भावप्रधानत्वानुपपत्तेः । किन्तु णिजन्तस्य भुवोजन्तत्व व्युत्पत्त्या भाख्यातार्थभावनायाः । वैया. करण परिभाषणन्तु तच्छास्त्र विहितकृत्यविषयं, न निरुक्तविषयमपि, तस्य परिभाषारूपत्वेनान्यत्राप्रवृत्तेः। तदपि च नपुंसके। भावेक्तइत्यादी तुशुद्धधात्वर्थ ग्रहणमेव नतु त्वलर्थभाव ग्रहणमित्येतदर्थम् ; नतु भावपद शस्यनियमार्थ, प्रवृत्तिनिमित्तादे स्तदनुपपत्तः। नच "सर्वमाख्यातजनामे" तिरुक्तकारेणाभिधानात् माख्यावशब्देन धातु रेजोच्यतइति वाध्यं, ·३ शामुक्तावठी। कृदन्तधाती चापात पदप्रयोगाभाबेन भाख्याबपदस्थ धातुवाचित्वानुपये ते निरुस्तेन्नई चने चाख्यातशब्देन लक्षणयाख्यातान्तस्यधातोर्मह णं नानुपपन्न ! अतएव तान्याख्यातानीति जमिनिसूत्रेपि चाख्यातशब्दे न लक्षण ध्यासान्तधाताम्रहणम् । एतावांस्तुविशेषः, य जैमिनिसूत्रे भाख्यात विशेषणं, तनतिमत्तस्वधाताग्रहण । निरुक्ततपलक्षणं, तेन तिङन्तधातु स्वरूपस्यैत्र । नत्वेतावता तशब्दस्यधातु पाचिलं, कृदन्तधातो. पाक इत्यादी तत्पदप्रयोगामा तद्वाचिस्वानुप पत्तेः । अपितु तिखाचित्यमेव । महः आयात प्रतिपाद्यनिक पदार्थ विषये कस्व प्राधान्यमिविजिशालायां भावनामाधाम्यमनया स्मृत्यानिय म्यते । एवं " सत्यप्रधानानिमामा " नीत्यत्रापि भनेकार्थप्रतिपादो घु प्रातिपदिकापरनामधेयेषु नामसुपाचकोलाबकइत्यादिषु विभनयुपार संख्यान्वयबोगिनस्खत्वपदाभिधेयस्य कर्तुरेव प्राधातु पाककृते रित्ययमोंवगम्यते । मामत्वाविशेपेपि च यत्र घटादिपदे घटघटस्वरूप योरुभयोरपि भर्थयोविभक्त्युपातलंख्यान्वययोगित्वरूपालवता तत्रोभयो रपि शब्दत्तः प्राधान्यं । अतएव आकृत्यधिकरणेभिहितं " यत्त[स]ती त्या यादी जातेरेय संख्याकारकान्वयोन्यत्र लक्षितव्यक्तेः जातिव्यक्तयों श्व नवैशिष्टयावगाटेकोबाधः । किन्तु बोधयं शक्तिलक्षणाजन्य"मिति । अतस्तत्रोभयोस्लत्वभूतत्वादुभयोरपि प्राधान्यं । तदेवं, भाख्यातेनाम सुच अनेकार्थप्रतिपादकेषु अनया स्मृत्या प्राधान्य नियम्यते । सुवादिषु स्वनेकार्थप्रतिपादकेषु प्रधानभूतक्रियान्वयित्वात्कारकादेरेवप्राधान्यम् । नतु लिंगसंख्यादेः । प्रवानभूतक्रियान्वयित्वं च क्रियान्वयिस्थविरहे कारकत्वव्याघातात् । क्रियायाः प्रधानत्वंच क्रियापदं विनाकारकाणां नैराकांक्ष्यादर्शनात । अतः प्रधानभूतक्रियान्वयित्वात सुवर्थेकारका. देरेव प्राधान्यम् । लिंगसंख्वादेस्तु समानाभिधान श्रुत्या तन्वयि स्वम् । तच्च साक्षादयोग्यमिति पदश्रुतेर्योग्यतारूपलिंगाच पाठिकः प्रातिपदिकार्थ अन्वयइति प्रातिपदिकार्थस्यापि लिंगसंख्येप्रति प्रा.

·मीमांसा कौस्तुभैः। २५ धान्यम् । भतएव विभक्त्युपात्तसंख्यान्वययोग्यस्वरूपासत्वताप्यस्थ पाठिकान्वयमादायैव निर्वाह्या । सर्व चैत त्पश्चैकरवाधिकरणे वक्ष्यते । प्रातिपदिकार्थस्तु प्रधानभूते कारकरूपे प्रत्ययान्वति, " प्रकृति प्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सहवतस्तयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्येने" ति स्मृत्या प्रत्यया र्थस्य प्रकृत्यर्थ प्रति प्राधान्यावगमात । सामान्यस्मृदिरपीयं प्रमाणान्तरानु सारात कारकादिविषयैव । नतु संख्यादिविषयापि। अन्यथा प्रातिपदिका धस्य खरवसमाख्यानुपपत्तेः । कारकादिरूपसुवर्थस्तु प्रधानभूते प्रत्ययार्थे भावनाया मन्वति, नतु धात्वर्थे प्रत्ययान्तरे वा, तेषा मुपसर्जनस्वाद प्रधानान्धयस्थ चाभ्यर्हितत्वात् । कारकाणां धात्वर्थे तस्य च भावनाया मन्वय इति व्युत्पत्तिद्वयकल्पनापत्तेश्च । भवो लाघवा सर्वेषो भावनायामेवान्वयो युक्तः। सच यद्यपि वीक्षा दयोग्यः, तथापि पाठिकान्वयलभ्यधावदारक इवि निश्चीयते । एवं प्रथमान्तस्यापि क्षेत्रादिपदस्या भिहितकर्वकर्मकारकवाचिनी प्रथमेति मते कर्तृकर्मवाचकरवात् कर्तृत्वादे युक्त एव भावनान्वयः । तिपदिका प्रथमेति मतेतु प्रातिपदिकार्थस्यैव कर्तृत्वकर्मत्वाधि कारित्वान्यतमसंसर्गेण भावनाया मन्वयो नानुपपन्नः । एवं सम्बो धनान्तस्यापि द्रष्टव्यम् । एवं निमित्तादेः कारकरवाभापि अनुष्ठापकत्वावगमात् विधि बदेवानुष्ठेपायर्या भावनाया मेवान्वयः । एवं सवाप्रत्ययादीनां क्रियासम्बन्धलापेक्षाणां क्रियाभ्यावृत्तिवि हितानांच कृत्वसुजादीनां भावनायामेवान्त्रयः, पाठिकान्वयः पर धारवादी । इदंच तत्रतत्रोपपादयिष्यते । षष्ठयास्तु 'सम्बन्धसामान्याभिधायिन्याः कारकविभक्तिस्वाभावगत भावनांविनाप्य न्यन सम्बन्धो न विरुद्धयते । भतश्च. तस्याधात्वर्थ कारकादिभि रप्यन्वयो नानुपपन्नः, इसिमलानुकाविनः । - ·३६ शास्त्रमुक्तावळी । वस्तुतस्तु तत्रापि साक्षात्परम्पराखाधारण्येन भावनायामेवान्वयः, अधानान्वयस्याभ्यहितत्वात् । धात्वर्थस्यतु भावनायामेवान्वयः, प्रकृत्यर्थ श्वात् कारकत्वेन विवरणाच्च । किश्च धात्वर्थस्याप्यत्र कारकत्वेनान्वयाभावे तृतीयान्तानां ज्यो विष्टोमादीनामनन्वयापतिः । नच साधुत्वार्था अभेदलक्षणार्थावा तृतीयेतिवाच्यं, करणत्वरूप श्रीतार्थाविवक्षायां कारणाभावात् । अभे दलक्षणार्थाया स्तृतीयायाश्छन्दसिक्काप्यदर्शनाच्च । धान्येनधनवानित्यादा वपिच नधान्याभिन्नधनवानित्यर्थः, धान्यस्यधनसम्बन्धोत्पत्ति प्रतिकरण त्वोपपत्तेः दण्डेनघटोभवतीतिवत् लक्षणायां प्रमाणाभावात् । अत एष भासमानापि धनधान्याभेदः पाठिकान्वयलभ्यएवेति न तदर्थ मपिलक्षणा । अतोलक्षणायाः काप्यदर्शनात् तृतीयान्तनामधेयानुरोधे नापि धात्वर्थस्य करणव मवश्यमंगीकर्तव्यं । अतएव चान्यकरण स्वस्य पदार्थविधयाभासमानत्वात् धात्वर्थस्यापि करणत्वं नसंसर्गबल लभ्यं । अपितु धातुलभ्यमेव । अतश्च धात्वर्थों यागादिः करणत्वेना न्वेति । तञ्चकारकत्वात् भावनायामित्यपि द्रष्टव्यम् । एवं डादिवाच्यः कालोपि पाठिकान्वयलभ्य धात्वर्थद्वारावा साक्षात्सम्बन्धेनैववा भावनान्वयी । एवं विधिरपि प्रवर्तनारूप: प्रधानभूतायां तस्यामेव भावनाया मन्वेति जनकत्वसम्बन्धेन । संख्यायास्तु प्रतीत्यनुरोधात अनुशाल नानुराधाच्च भावनाक्षिप्त कर्तृत्वकर्मत्वान्यतरयोगित्वं । भावनाहि कर्तृत्वकर्मत्वे अखण्डोपाधिरूपे आक्षिपति । तेच स्वाश्रयमाक्षिपतः । कर्तृत्व कर्मवयोश्चाक्षेपलभ्ययोरपि शाब्दत्वसिद्धयर्थ लक्षणा, नतुत दाश्रयस्यापि । सर्वचैतत् विस्तरेण कधिकरणे निरूपयिष्यते । तत्र शमादिविकरणस्थले तिवाच्या संख्या कर्तृत्वान्विता । यगादिविकरणस्थले क्वचित्कर्मत्वान्वितापि । ननुवत्तदाश्रयान्विता, ·मीमांसा कौस्तुभः । तस्याशाब्दत्वात् । अतएव दर्शपूर्णमाखादावाश्रयभेदेपि कर्तृत्वैक्यादेक धचनं । क्षोमेवसानावित्यत्र प्रमाणान्तरानुसारात् अधिष्ठानलक्षणा मंगीकृत्य संख्यान्षय भाश्रयएवेति विशेषः। अतस्संख्यायाः कर्वक माख्यातस्थले तावत् तत्रैवान्वयइति मूलानुयायिनः । वस्तुतस्तु प्रधानान्वयस्या भ्यर्हितत्वात सुस्मृित्यभिहित संख्याया इवास्या अपि पाठिकान्वयलभ्य कर्तृत्त्वद्धारकः कर्मवद्धारकोवा परं परासम्बन्धेन भावनायामेवान्वयः । भावाख्यातस्थलेतु भावनाया मेवान्वयस्संख्यायाः। यथा चैत्रेणसुप्यते स्थीयते इत्यादौ । अत्रहि स्वापादिकृति स्तिों खण्डोपाधिरूपः कर्तृत्वन्तु तृतीयार्थः । अत एव चैत्रेणकिंक्रियते इति प्रश्ने सुप्यत इत्युत्तरंसंगच्छते। अतः प्रती- त्यभावात नात्र कृति स्तिर्थइति परमत मपास्तम् । अतस्तत्र भाव नायां साक्षासम्बन्धेनैव संख्यान्वयः । नचैवं तस्याद्वित्वादिविवक्षायां द्विवचनापत्तिः, एकवचनस्यैव तत्र साधुत्वस्मृतेः तेनैव विवक्षितसंख्या लक्षणोपपत्तेः । नचैवं साक्षासम्बन्धेन विभत्त्युपात्तसंख्या योगिरवरूप सत्वतापत्तेः भावप्राधान्याना तिः, सत्वतास्वीकारेपि भावत्वानपायात् । अस्याहि स्मृतौ भावस्य प्राधान्यमिति नियमः क्रियते नतु सत्वातिरिक्तस्ये ति संख्यादेरपि प्राधान्यासंगात् । अतो भावत्वानपायात संख्या न्वयेपि न प्राधान्य क्षतिः । अस्तु वा कर्तृकर्मान्वयवद्धात्वर्थान्वयः पाष्टिक स्संख्यायाः । अतो भावाख्यावस्थळेपि साक्षात्सम्बन्धाभावनि धात्वर्थ दारव भावनान्वयोपपत्तिः । यवतु गगने न स्थीयत इत्यादौ यत्नस्य बाधः तत्र घटो भवती त्यादौ प्रथमान्तपदान्वयस्येवाश्रयत्वलक्षणायां कारणाभावात् धात्वर्थ एव संख्यान्वयो नन्वितावा खेति केचित् । वस्तुतस्तु भाचप्रधानस्मृत्या आख्यातत्वावच्छेदेन भावनाप्राधा न्यस्य विहितत्वात् वदन्यथानुपपत्ति रेवानाश्रयत्वलक्षणाबीजम् ।

·शास्त्रमुक्तावळी । एवं कारकान्वये प्यरूप्यं भविष्यति । इतरधा कचि धाव क्वचिदाख्यातार्थ इति व्युत्पत्तिद्वयकल्पनापत्तेः । अस्मन्मतेतु वृत्त्या ख्यातपदगम्ये सर्वत्र कारकान्वय इत्यवैरूप्यम् । कर्तृत्वकर्मत्वयोड स्तु भावनाया मेवान्वयः । तत्र कर्तृत्वस्य भावनाया मन्वयो विवाद एव । कर्मवस्य तु कर्माख्यातस्थले यत्नवाचिना तिला यत्र प्रयोज्यफळलक्षणात् तत्रान्वय इति मूलानुयायिनः । एवं कर्मकर्तृ स्थलेपि पच्यते भोदन स्स्वयमेधेत्यादौ कर्मण एव स्वव्यापारे कर्तृत्व विवक्षणा फललक्षणा द्रष्टव्या । केचित्त कर्माख्यातस्थले फल मात्मनेपदशक्यं, नतु कृतिः, शबादिसमभिव्याहततिङ एव तत्र शक्तिमहात् । माना कृतिः परं तृतीयार्थः, औदनस्तु फल एवान्वेतीत्याहुः । तन्त्र, लाधवेन तिङ्वस्यैव शक्ततावच्छेदकत्वौचित्यात् ; मोदनान्वयार्य फलस्य लक्षणयापि बोधोपपत्तेश्च । तृतीयाया अपि कर्तृत्वरूपा खण्डोपाधावेव शक्ति नतु कृतौ। तथात्वे तत्रापि कारकान्वयापत्तेः । भत स्तत्र भास . IA रात वस्तुतस्तु कर्माख्यातेपि न फललक्षणा, कृतावेवाखण्डरूपस्य कर्मत्वस्य स्थसमानाधिकरणफलप्रयोजकत्वसम्बन्धेना न्वयांगीका- । अत एक कर्मकाख्यातस्थलेपि कर्मवरूपा खण्डोपाधे रविवक्षणात् कर्तृत्वरूपा खण्डोपाधे रेवौदननिष्ठस्य उक्तपरम्परा सम्बन्धेन कृतावन्वयोपपत्ते न फललक्षणा । नचैवं एतादृशस्थले देवदत्तस्य साक्षासम्बन्धेन प्रथमानापत्तावपि तृतीयापत्तिः स्या देवेति वाच्यं, देवदत्तनिष्ठ कर्तृत्वस्य तिङानभिधानेपि कृतिनिरूपि. तकर्तृत्वस्य तिङभिहितत्वा दनभिहिताधिकारविहिततृतीयाया मा पादयितु मशक्यत्वात् । नच प्रथमैव तापयेत, प्रथमाया स्ति- पात्तसंख्यान्वयवाचित्वव्याप्तत्वेन व्यापकाभावे मापादयितु मशक्य स्वात् । अत स्सम्बन्धसामान्यवाचिनी षष्ठयेव तत्र युक्ता ।

·भीमांसा कौस्तुभः । तदेवं वर्षकारकाणि प्रति भावनायाः प्राधान्ये तिकुपात्तकादि प्रतिसुतरां प्राधान्यापत्तेः, तदनंगीकारे भावप्रधान माख्यातमिति स्मृतिविरोधस्य दुष्परिहरवा द्भावनाया एव मुख्यविशेष्यत्वमिति सिद्धम् । पक अतएव भावप्राधान्यस्मृत्या भावनायाः प्राधान्यावगमात अ- प्रधानभूतयोः कर्तृकर्मणो स्तल्लक्ष्यत्वम् । अन्यथा ते कृदन्तवदेव त. दाच्ये स्यातां नतु तल्लक्ष्ये । तथाहि- यत्रैकस्मात्पदादनेकार्थ प्रतीति स्तबानेक शक्तिकल्पनागौरवभिया एकत्रैवशक्ति रपरवलक्षणेति अ. घश्य मभ्युपगन्तव्यम् । तत्र च नियामकापेक्षायां प्रथमं तावत्प्रधा. नस्य लोकेवेदेच गुणभूताक्षेपकत्व दर्शना प्राधान्यमेव शक्तिनिया. मक मवसीयते । तदिह भावनाया: प्राधान्यपक्षे तदपेक्षितयोः गुणभूतयोः कर्तृकर्मणो राक्षेपेणैव बोधोपपत्ते ॥तिरिक्तशक्तिकल्प नावसरः । अत एव यत्र व्यभिचारानाक्षेपकत्वशक्तिः, यथैकत्वादी, तत्रानेक शक्तिकल्पनमपि । यदितु तयोरेव प्राधान्यं तत स्तयो रेव शक्यत्वापत्ते भर्भावनाया श्च गुणभूताया स्ताभ्यामेवाक्षेपसम्भवा व तस्या वाच्यत्वं युज्यते । अत एव कृदन्तस्थळे पाकः मित्यादी पचिधातोः पाकमात्रवाचित्वेपि प्रत्ययस्य कृतिकादि रूपानेकार्थबोधकस्य क्व शक्तिरिति नियामकापेक्षायां खत्त्वप्रधा नानि नामानीति सत्त्वरूपस्य कदिरेव प्राधान्यावगमात् तत्र श. क्ताववधारितार्या गुणभूतायाः कृते राक्षेपेणैव बोधोपपत्ते नाति रिक्तशक्तिकल्पनम् । नचैवं तस्या मशाब्दत्वेन पाकादिरूपकार कान्वयानापत्तिः, आख्याते एकत्वान्वयार्थ कर्तृकर्मणोरिव कृदन्तस्थळे कारकान्वयार्थ कृते लक्षणांगीकाराव । नचैवमपि लाघवात् कृता वेव शक्ति रस्तु, लाघवस्याप्यंगनिष्ठस्य दीक्षणीया मुख्यत्वस्येवांग गुणविरोधन्यायेन अकिंचित्करत्वात्, प्रधानस्य पुरस्स्फूर्तिकस्वेन तत्र शक्ता ववधारिताया मनवच्छिन्नाया श्शक्ते रयोगा दवच्छेदः कापेक्षायां तद्गत गौरवादे रुत्तरकाल प्रतीविकत्वेन फलमुखत्वाच्च ।

·अतः ३० शास्त्रमुक्तावळी । अतएवानेकार्थ प्रतिपादकेपि घटादिपदे यत्रान्यतरार्थ प्राधान्य निया- मकाभाव स्तत्रैव लायवस्या कृत्यधिकरण व्युत्पादितस्य नियामकत्वम् । नाहि घट घटस्वयोः प्राधान्य नियामकं किंचिदस्ति, पूर्वोक्तविधयो भयोरपि सत्वभूतत्वेन स्मृतेर नियामकत्वा दुभयोरपि ऋमिकत्वेन बोधयांगीकारेण वैशिष्टयानवगाहनात प्रतीतेरप्य नियामकत्वाच्च । कृरसुतु पूर्वोक्तविधया प्राधान्यस्यैव नियामकत्वाद्यक्ता कर्नादौशक्तिः, नहु कृतौ । भावकृत्सुतु पाकइत्यादौ पाकपदमात्रेण कृतिप्रतीतो पाकः क्रियत इति पृथक्कृति वाचकपद खमभि व्याहारानुपपत्ते र्धात्वर्थ भात्र प्रतीतावपि कारकान्वयार्थ काष्ठेरोदनस्य पाकइत्यादावपि जायते क्रियत इति वा क्रियापदाध्याहारेण वाक्यपूरणं द्रष्टव्यम् । युक्तश्चैतत् , धात्वर्थस्यापि स्वजनकीभूत व्यापाराक्षेपकत्व सम्बन्धात् । कृदन्तस्थले कृतिप्राधान्याभावात् अवाच्यत्वव तिङन्तस्थलेपि भाव नाप्राधान्याभावे अवाच्यत्वापत्तिः । नचेष्टापत्तिः, भावप्राधान्यबोधक स्मृतिविरोधापत्ते रुक्तत्वात् । किश्चास्मन्मते निपातोपसर्ग प्रातिपदिकातिरिक्त शब्दगम्योय स्तुबुपातलिंगसंख्यातिरिक्तोर्थः तत्यकारकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रति लिंगानन्वयिभावनाविशेष्यतासम्बन्धेन पदजन्योपस्थितिः कारणमिति एकयैव व्युत्पत्त्या बहूनां संग्रहाल्लाघवं । अन्यथाहि तत्तत्कारकादीनां धात्वर्थे तस्यच कालादीनांच भावनायां तस्यास्खंख्यायाश्च प्रथमांत इत्यनेकव्युत्पत्तिकल्पनागौरवम् । अवच कार्यतावच्छेदके निपातोपसर्गाणां समभिव्याहतार्थान्वयं विना स्वार्थाबोधकरवा दायं विशेषणम् । अतएव तेषु क्रियासमभिव्याहारेसति तयैवान्वयः, यथानिषेधेषु नञः, अन्यलमभिव्याहारे त्वन्येनापि । प्रातिपदिकार्थस्थापि घटघटत्वादे स्तुवर्थ प्रत्येवान्वयात द्वितीयम् ।

·मीमांसा कौस्तुभः । यत्रतु दधीत्यादौ सुब्लोप स्तत्र प्रातिपदिकान्वयस्यैव दधिक मरवादे व्युत्पत्त्यन्तरेणेव भावनान्वयेपि नक्षतिः । अत्रचाग्नेयोष्टाकपाल इत्यादौ तद्धितोपात्तस्य देवतात्वरूपस्य कारकस्य तद्धितोपात्तद्रव्या स्वयंविनापि क्रियान्वयिनः प्रातिपदिकार्थन्वेपि व्युत्पत्त्यन्तरेण तदंगी कारा नोक्तव्युत्पत्तिभंगः । अतएव कारकत्वातिरिक्तसम्बन्धन यत्र तद्धितसमासादिवृत्तिः यथा उपगवः राजपुरुषइत्यादौ तत्र क्रियान्व याभावेपि पुरुषादायन्वयोनानिष्टः । यवतु कारकत्वसम्बन्धेन वृत्तिः यथा आग्नेयइत्यादी तत्र प्राथमिक क्रियान्वयं विना कारकत्वायोगात् वृत्तेश्च पाष्टिकसम्बन्धनापि निर्वाहोप पत्तेः नादावेवाष्टाकपालसम्बन्धोपि तु भावनासम्बन्धद्धारक एवाली विवरिष्यते चैतत्पौर्णमास्यधिकरणे वाक्यभेदोपपादनार्थ । सुबुपातलिंग संख्ययो स्सुवर्थकरणवाद्यन्वयिन उक्त विधशब्दगम्यत्वा त्तनिवृत्त्यर्थ तृतीयम् । प्रथमान्तस्थलेच प्रातिपदिकार्थस्यापि प्रथमयोपस्थितस्यैवान्व यांगीकारा नातिप्रसंगः । एवं षष्ठयादीनामपि कारकत्वातिरिक्तेनापि सम्बन्धेन निमि तवद्भावनान्वयांगीकारा दतिप्रसंगो निराकर्तव्यः । अर्थपदं च पदजन्योपस्थितिविशेष्यपरं । तेन योगादेः करणत्वान्व यिनो भावनानन्वयपि न क्षतिः । कारणतावच्छेदकेपि कारकाणां भाव नापदोपस्थापितभावनान्वयापत्ते स्तद्वयावृत्त्यर्थ लिंगानन्वयीति विशेषणं । अत एवोदनं भुक्त्वा व्रजतीत्यादौ क्त्वाप्रत्य योपात्तभावनाया मोदनादे स्सम्बन्धेपि तस्यालिंगानन्वयित्वात नोक्तव्युत्पत्तिविघातः । नचैव मेक स्मिन् वाक्ये भावनाद्वयसत्त्वात् कस्यां केषां कारकाणामन्वय इत्यत्रापि नियामकाभावः योग्यताया आसत्ते स्तात्पर्यस्य च नियामक स्वात् । एवं गच्छेत्यादौ प्रत्ययार्थस्यापि शबादिविकरणार्थभूतायामेव तस्यामन्वयः तस्मादेकयैव व्यापत्त्या बहूनां सग्रहाल्लाघवम् । अस्तु वा प्रकारीभूत तत्तदर्थभेदेन व्युत्पत्तिभेदः । तथापि परिपूर्ण पदं पदान्तरेणान्वेतीति न्यायेन प्रथमावगतयागादिव्युत्पत्तिवेळायां भावना ·३ शास्त्रमुक्तावळी । विशेष्यत्वस्य उपस्थितस्वेन तत्रैव विशेषणज्ञानरूपसामग्रीखत्त्वात स्वर्गादिपदार्थान्तराणामपि प्रकारतया अन्वयव्युत्पत्तिकल्पना, नत्वन्यत्र, अन्यगतमुख्यविशेष्यत्वस्या नुपस्थितत्वेन विशेषणज्ञानाभावात । अत एवंविधलाघवा दपि भावनायामेव साक्षात्परम्परया वा योग्यतानुसारेण सर्वेषा मन्वयः । परम्परासम्बन्धस्थलेतु पाष्ठिको धात्वर्थादिसम्बन्ध इति न कोपि दोषः । नच पाष्टिकबोधस्यापि श्रतशब्दजन्यत्वादयुत्पत्त्य न्तरकल्पनातादवस्थ्यम् पाटिकबोधस्य योग्यतत्तत्समस्तपदकल्प नया अनुमितपदजन्यत्वेन व्युत्पत्त्यन्तरकल्पनानापत्तेः। निरुक्तपदा ध्याहारं प्रतिश्रुतशब्दस्य कारणत्वन्तु तवापि सम्मतमेव । इतरधा अयं घटोस्ति जल मानेय मित्यतो घटकरणकजलानयन मित्येवं विधार्थप्रतिपादकपदाध्याहारानापत्तेः । पदान्तरकल्पनाकृतन्तु गौरवं कार्यकारणभावकल्पनाभावात फलमुखत्वा च न दोष मावहति । तत्राप्याकांक्षायोग्यता तात्पर्यादिवशात् तत्तत्पदार्थ एव पाठिकान्वय स्तत्तत्पदार्थस्येति नाव्यवस्थापि । स्पष्ट श्वाय माँ भावार्थाधिकर जादौ तत्र तत्र । नचैवं राजपुरुषो स्वीत्यत्र क्रियान्वयोत्तरं पार्टिकस्तात्पर्यादि सत्त्वे राजपुरुषयो स्वस्वामिभावादिरूपो भेदसम्बन्धोपि बुद्धयेतेति वाच्यम्, अनुभवानुरोधेन नामप्रयोज्य तदर्थप्रकारक तदविशे व्यकान्वयबोधस्या भेदविषयत्वमिति नियमांगीकारात् । राजपुरुषयोः पाठिकान्वयबोधस्या प्यस्मन्मते नामजन्यत्वाभावेपि स्वजन्यशाब्दबोध अनुमेयशब्दजन्यत्वेन नामप्रयोज्यत्वमस्तीतियुक्तम् तस्या भेदविष यावम् । वरं च नामार्थयो स्तदभेदान्वयव्युत्पत्तिकल्पनापेक्षया निरुक्त व्युत्पत्तिकल्पनं, प्रयोज्यत्वस्य जन्यत्वापेक्षया लघुत्वात् । राज्ञः पुरुषोस्तीत्यादौ तु षष्ठयर्थनामार्थयो रन्वयस्य पाटिकत्वा ब्राभेदविषयत्वप्रखंगः । अत एव तत्र भेदस्य बाधितत्वादेव षष्ठय ·, मीमांसा कौस्तुभः । ३३ भी नाभेदसम्बन्धेन पुरुषेन्वेति, अपितु भेदसंगणैव । अभेदभ्रम दशायां परं तादृशवाक्या त्पाठिकाभेदबोधवारणार्थ सुप्रयोज्य तदर्थ प्रकारक नामार्थविशेष्यकबोधस्य भेदसंसर्गविष रत्वम् । स्तो पचतीत्यादी अभेदबोधार्थ व सुश्रयोज्य तदर्थप्रशारक धात्वविशे चकबोधल्या भेदविषयत्वम् , दधि पश्यतीत्या भेदसंवर्ग:भार्थ হাবিবা সবাই বন্ধু সাবক धात्वर्थविशेष्यकबोधस्य विषयत्व, मित्याउनुभवानुसारेण बनू । নামঃলিঃ হহহাব জিষিতি হল, অলিয়ন व परेषा मिव नांगीक्रिरत इति पाव्य, संबधिमालक व्युत्पत्तीनां तुल्यवेषि र जिपितासाशिवानपुर सीना भेटामात .... नच भवधि पसलमान माना साव, इनरवा होरम भरिस एपला प्रत्येक हावामा पाभर पत्ते रिति वा पत्य पोषाहपूर्वक का विशेष प्रकारता तस्य निकालाका सदुतसोपेन्या कारवाल। अत ए वस्त्र एईपासहिसल्टीयोशे पापा का विशये प्रक्षारसा तस्वैव परमरपलायमरी सासरी भावं, या कहायन्यादे हि स्वामी प्रतिलिपि उशादेव प्रकारत्या न तृतीयबोधे सोमारुपये प्रति सकारता । पितु लोभालण्यधारेव परम्परया भावनां क्रयं प्रशिच प्रकारयोः परपरा कायम याग कहायनी वा प्रति प्रकार, समोश्च पहलादेव विशेष्यत्वम् । इत रधा लोमारुण्यादिगत परम्परासम्बन्धनिर्वाहा । प्रकारस्य विशेष्यान्वये यो वस्तुतः परम्परान्धरूपः स्वैव तत्त्वे नावगत्यै तबटकपदार्थन पाठिफोन्स शब्देनावगम्यते, नतु या प्रत्वम्यायन । अत एव राज्ञः पुरुषोरतीत्यत्र प्रातिपदिकार्थ अत पय यस्य " ·1 ३४ शास्त्रमुक्ताकळी । भूतस्य राज्ञ षष्ठयर्थे निरूपकतासंगणे प्रकारतयान्वितस्य नायो. ग्यतानिश्चयाभावदशायां पुरुषेणाभेदान्वयः पार्टिकः, निरूपकता संसर्गस्याभेदाघटितत्वात् । अत एवारुण्याकरणत्वस्य द्रव्यपरिच्छेद द्वारैव ऋयं प्रति प्रकारत्वाव तस्यैवैकहानी प्रति पाष्टिकोन्वयः , नत्वारुण्यस्य समवायसम्बन्धेन एकहायनी प्रति, तस्य स्ववृत्तिकरणत्वं प्रति आधेयतासम्बन्धेनान्विततया करणत्वनिरूपिताधेयताया एकहायनी समवाया घघटितत्वात् । अतएव तादृशस्थळे आरुण्यस्यैक हायनीसमवे तत्वबोधः परमनुमानादिना, नतु तदर्थे तद्वाचकशब्दानुमानम् । यदितु न प्रकारतानियामकव्युत्पत्तितः संसर्गनियामकव्युत्पत्तीनां भेदेनकल्पनं, अपितु सुवर्थप्रकारक भेदसंसर्गक शाब्दत्वावच्छिन्नप्रति विशेष्यता सम्बन्धेन धातुपदजन्योपस्थितिः कारणमित्येवमादिक्रमेण एकएवेत्या शंक्येत, तथापि धात्वर्थस्यभावनायाः कालस्थ विधेश्च पृथक्कार्यकारण भावकल्पना दस्मन्मत्तएव लाघवमिति । उच्यतेचपरैरपि क्लप्तव्यु. त्पत्तितः श्रुतशाब्दबोधे वृत्ते पश्चातनिर्वाहार्थ मर्थान्तरविषयमनुमान, यथा तिङर्थेषु सामान्यसाधनस्व विशेषणीभूते इष्टे प्रथमान्तपदोपस्थाप्य स्वर्गकामविशेषणीभूत स्वर्गाभेदस्य । नहि नैयायिकमते स्वर्गसाध नत्वं लिङर्थः, अपिविष्ट सामान्यसाधनत्वमेव ; नवाकामशब्दविशेषणं स्वर्ग पदमिष्टाभेदं प्रतिपादयितुमलम् । অস্ত্র হামলাসুন नुकूलकृतिमान् स्वर्गकामइति शान्दबोधे वृत्ते पश्चादेव स्वर्गाभिनष्ट साधनं यागइतित्यनुमानमिति ममापि श्रुतशाब्दबोधे लघुव्युत्पत्तितो वृत्ते पश्चादेव यथानुभवं पार्टिकोबोधो नुमितशन्दा दनुमानाद्वा इति न कश्चिद्विरोधः । तसिद्धं सर्वकारकाणां भावनायामन्वयात् तस्या मुख्य विशेष्य. त्वमिति । नचैवं द्वितीयान्तस्यापि भावनायामेवान्वयात धातोरसकर्मकरवा कर्मकत्व व्यवस्थानापत्तिः, यद्धात्वर्षस्य पाटिकान्वये कर्मण आकां ·मीमांसा कौस्तुभः । - क्षा तडातोसकर्मकत्वांगीकारात् । पाठिकान्वयलभ्य धात्वर्थ कर्मत्वमा. दायैव चोदनादौ द्वितीयोत्पत्तिः, नतु भावनाकर्मत्वमादाय । अन्यथा स्वास्थचंशयीतेत्यपि प्रयोगापत्तेः । पार्टिकान्वयलभ्य सकर्मकत्वादि व्यवहारषदेव स्तोकं पचतीत्यादौ क्रियाविशेषणानामपि भावनारूपक्रिया सम्बन्धोत्तरकाललभ्यो धात्वर्थेनाभेदान्वयो द्रष्टव्यः तस्मारिसद्धा धात्वर्थाविरेकिणी प्रत्ययवाच्या मुख्यविशेष्या प्रयवरूपा भावनेति । तत्रच पूर्वोक्तयायेन कर्माकांक्षत्वा द्विधिसमभिव्याहाराच्च तस्यां स्वर्गकामाधिकरणन्यायेनप्सितं जन्यं स्वर्गादिभाव्यत्वेनान्वेति, भावा- र्थाधिकरणन्यायेनचयागादिः करणत्वेन । नच तस्य यत्नरूपभावना जन्यत्वात्कथं तस्यामेव करणत्वमिति वाच्यं, भावनाफलजनकत्वेन पारिभाषिकस्यैव भावनाकरणत्वस्यांगीकारात । तस्याश्च स्वजन्य करणेन फळे जन्यमाने नुग्राहकापेक्षयां प्रकरणाधिकरणन्यायेन प्रया- जादी तिकर्तव्यतात्वेनान्वीयते । अतएव निर्यापारस्य द्रव्यस्या. तुम्राहकत्वायोगात् व्यापारानाविष्टं द्रव्यमपि नेतिकर्तव्यतारवेन ज्ञायते, व्यापारसम्बन्धोत्तरन्तु तस्येतिकर्तव्यतात्वेन बोध इत्यपि तत्र तत्र बक्तव्यं भविष्यति । पार्थसारधिमतेतु व्यापारसामान्यस्यैव भावनात्वात् प्रयाजादीनांच तद्विशेषाणां व्यापारविशेषाकांक्षारूपतिकर्तव्यताकांक्षया तत्वेनान्वयो नत्वनुग्राहकत्वेन । अतएव व्यापारानाविष्टस्य द्रव्यस्य तद्भिशेषत्वा योगान तत्त्वेन ग्रहणमिति विशेषोपि प्रकरणाधिकरणे निरूपयिष्यते । नचैवं भावनायां साध्यसाधनेति कर्तव्यतान्वयेपि समानप्रत्ययोपादा नश्रुत्या शुद्धायामेव तस्यां विध्यन्वयात्तदुत्तरकालीनस्य तदंशत्रयस्य विधिसंस्पर्शाभावेन ग्रहकत्ववदविवक्षापत्तिः, अंशत्रयान्वयोत्तरं तद्विशि टायां भावनायां विधिसम्बन्धाभ्युपगमेन पदपर्यवसानोपपत्तेः, पश्चा ·शास्त्रमुक्तावळी । त्रिर्धारणायां विध्यन्वयाभ्युपगमेतु परिपूर्ण पदं पदान्तरेणान्वेतीति न्यायभंगापत्तिरितिवाच्यम् । शुद्धस्य यत्नस्य विधिविषत्वानुपपत्तेः । सामा न्यतो यत्किचिदाक्षिप्तांशत्रयोपैतभावनाया विधिसम्बन्वाभ्युपगमेनच पर्यवसानोपपत्तेः । पश्चानिधारणापेक्षायां तत्तत्पदर्विशेषनिर्धारणोपपत्तेः । तस्मात्सिद्धांशत्रयान्विता प्रत्ययवाच्याभावना । धात्वर्थस्यैव करणत्वं शीघ्र प्रमित्तमिति पार्टिकफलसम्बन्धवेळायां तस्यै धान्वयो नतु द्रव्यादरितिलिई । अतश्च पलसम्बन्धनिर्वाहार्थ कल्प्य চান সালম৭ি জুলাৰ । दव्यत्यागाछुतवहनुख क्षेपणाच्यातिश (क्ता) स्ता निष्प्रत्यूह विधिपरिचिता भावनेयं चकास्ति। यस्या रसंगादतिशयफलप्रापि यागादिजातं तामद्याई सुररिपद्धन्दपने पयामि ॥ है! इति भावार्थाधिकरणम् ॥ ३॥ (अपूर्वश्या रूपातप्रतिपाद्यत्वाधिकरणम् । ! আজ অমূলাহিত্য। १ ॥ १ ॥ रमू - चोदनापुनरारम्भः ॥२ एवं सावदपूर्व सिद्ध ही त्या तजनके विचारितं रसदाब एष त्यधुनाबिचार्यले शिमम्त्यपूर्व उपमेति । अवधापूर्वसद्धावस्या স্বালিয়ে যাওয়া দুষ। ধাৰিহ্মাননা। सन्त्र प्रमाणाभावामापूर्वमस्ति । तथाहि, नसावत्र प्रत्यक्षादिक प्रवर्तके, पाग स्वर्गसाध्यसाधनभावहधा पूर्वेपि तस्याप्रवृत्तेः । नापिशब्दः, उदडपलम्भात् । सच शुतयागस्वर्गसायसाधनभावान्यथानुपपत्तिरेव হংকাৰ, লালখাতা শান্তা মানি নাভানা मुपपद्यते, अताप्रमाणान्तराभावेपि शुतार्थापतिरेवापूर्वसद्भावे प्रमाण ·याग मीमांसा कौस्तुभः । मितिवाच्यम् ; साध्यसाधनभावस्यान्यथानुपपत्तावपि अपूर्वस्य तदुप पादकत्वाभावात कल्पनानुपपत्तेः । नापूर्वेकल्पिते तेनैव स्वर्गजनना दपूर्वोत्पत्तिं प्रति अन्यथासिद्धस्य यागस्य स्वर्गजनकता सम्भवति । नच अपूर्वस्य शक्तिरूपत्वा दवान्तरव्यापारत्वादा ज्वालादिभिरिवनतेन यागस्यान्यथासिद्धिः, शक्तिव्यापारयो शक्तिमव्यापारवनिष्ठत्वनियन शक्तिमति व्यापारवतिच यागे नष्टे शक्तिव्यापारयोरवस्थानानुपपत्तेः । नच अपूर्वस्य फलबलकल्प्यस्य यागनिष्ठत्वासम्भवपि यागाश्रय भूतात्मनिष्ठत्वकल्पनेनापि शक्तिव्यापारघोपपत्तिरिविवाच्यम् , गुरुभूता पूर्वकल्पनां विनापि यागस्वर्गसाध्यसाधनभावस्योपपन्नतरविनतादृश कल्पनायां प्रमाणाभाषाव । तथाहि यद्यपि तावत क्षणिको साक्षादेव कालान्तरभावि स्वर्गजननाय नालं तथापि स्वजन्य ध्वं- खद्वारा समर्थएव । तस्यहि यागजन्यत्व मावयोः क्तत्वात केव लं फलजनकत्वमा कल्प्यमित्यवान्तरव्यापार तुलमन्न् । अपूर्वस्यतु सद्भावस्थायित्वं यागजन्यत्वं स्वर्गजन यावं त्यानेकपदार्थकल्पनान्न तत्सुलभम् । यागस्यविनाशित्व प्रतिउन्धानोत्तरकालनेव च द्वारकल्प नेन विनाशस्य उपस्थितावाच्च । नन्वेवं ध्वंसस्यैव व्यापारत्वे तस्य नित्यादेन कीर्तनप्राय श्चित्तादिना नाशानुपपत्तेः धर्मः क्षति कीर्तनात ' प्रायश्चित्तेन नश्यन्ति पापानि सुमहान्त्यपी । त्यादिशास्त्रविरोधः, मानयोः ज्योतिष्टोमब्रह्महत्यानाशकत्वसम्भवः, तयोराशुतरविनाशि চুল লাহাজানদংৰাৰ । नापि तज्जन्यसुखदुःखनाशकत्वं, तयोरनुत्पन्नत्वेन नाशायोग्यावात् । अतः कीर्तनप्रायश्चित्तादिनाश्यं यागा दिजन्यमपूर्वमावश्यकमिश्चेित् ? पलप्तध्वंसस्यैव व्यापारत्वे ऽवधारिते कीर्तनादीनां फलोत्पत्निप्रतिवन्धकत्वस्यैव स्वजन्यध्वंसद्धारा साक्षादे १ ववा कल्पनात ।

·शास्त्रमुक्तावळी । अतएव . यागध्वंलस्य नित्यत्वेन स्वर्गोत्पत्त्यनन्तरमपि स्वर्गा न्तरोत्पत्ति प्रसंग इत्यप्यपास्तम् स्वर्गध्वंसस्यापि तत्प्रतिवन्धकत्व कल्पनात् । नच कीर्तनादिध्वंसस्य प्रतिबन्ध चकल्पने प्रयोगान्तर जन्यस्यापि फलस्प प्रतिबन्धापत्तिः, तद्यागव्यक्तिकीर्तनजन्यध्वंसस्य तद्यागव्यक्तिजन्यफलप्रतिबन्धकत्वकल्पनात । नचैवं गौरवापत्तिः, वस्य फलमुखत्वात ; अपूर्वपक्षेपि समानत्वाच्च । अथवा न कीर्तन ध्वंसस्य प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते, गौरवात, अपितु कीर्तनात्यन्ताभाव विशिष्टज्योतिष्टोमव्यक्तित्वेन कारणत्वकल्पना न कीर्तनस्थले यागध्वंसमात्रा फलसिद्धिः । अत्र च तद्भयक्तित्वान्त मवश्यं विवक्षणीयम , अन्यथा एकव्यक्तिकर्तिने व्यक्तयन्तरेभ्योपि फलानिष्पत्ति प्रसंगात् । नच कीर्तनवाक्ये कीर्तनमात्रश्रवणात् ज्योतिष्टोमवाक्येच तन्मा श्रवणा दुक्तविधकारणतावच्छेदकबोधकाभावः, तस्य वाक्यैक वाक्यतो तर मनुमानविधया बोधोपपत्तेः । नहि ज्योतिष्टोमादिवाक्येपि ज्योतिष्टो- मत्वादि रूपस्य कारणतावच्छेदकस्य वाक्येनबोधः, कार्यतावच्छे- दकबोधविना कारणतावच्छेदक बोधानुपपत्तेः । नपत्र स्वर्गवं कार्यताव च्छेदकं, अपितु विजातीयस्वर्गत्वम् । नच वैजात्यस्यवाचकंपदमत्रास्ति । स्वर्गपदेनैवतल्लक्षणायां प्रमाणाभावात् । अतो वाक्येन सामानाधिकर- ग्यनैव जन्यजनकभावबोधिते पश्चादेवानुमानविधया विजातीयस्वर्ग: त्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वेकल्पिते पश्चादेव ज्योतिष्टोमत्वादेरिवोक्तवि. धस्यापि कारणतावच्छेदकस्य कल्पयितुं शक्यत्वात अतो युक्तं ध्वंसस्यैव व्यापारस्वं नत्व क्लुप्तस्यापूर्वस्य । एतेन "तृप्तएवैन मिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयती ” त्यर्थवादोपात्तस्य देवताप्रसादस्यैव रात्रिसत्रन्यायेन द्वारत्वोपपत्ते नानुपस्थितापूर्वकल्पनं युक्तमिति वेदान्ति मतमपि प्रत्युक्तम् , ततोप्युपस्थिततर ध्वंद्वारकत्वेनैव नैराकांक्ष्ये रात्रि सत्रन्यायानवतारात । देवताप्रसादस्यापीच्छाविशेषरूपस्य क्षणिकत्वेन ·यत्त वार्तिके मीमांसा कौस्तुभः । ३९ व्यापारान्तरापेक्षणाच्च । तस्य ध्वंसद्धारकरवांगीकारे च तस्यान्तर्ग डुकत्वापत्तेः वरं यागध्वंसस्यैव व्यापारत्वकल्पनम् । ध्वंसस्य फलकारणत्वे यागस्य कारणीभूताभाव प्रतियोगित्वेन प्रतिवन्धकत्वा पत्तिः ? यस्मिनभावे संसर्गाभावत्वेन कारणता तादृशाभाव प्रतियोगित्वस्यैव प्रतिबन्धकत्वांगीकारात् । प्रकृते तु ध्वंसत्वेन कारणता, नतु संसर्गाभावत्वेनेस्यदोषः । नच ध्वंसस्याभाव रूपत्वात् कथं फलजनकत्वं, अभावस्य कापि कारणत्वादर्शनादिति वाच्यम्; अभावस्यापि कारणत्वांगीकारे बाध काभावात् । अतएवानुपलब्धे रभावरूपाया एव घटायभाव ग्राहक स्वमंगीकृतम् । एवं सन्धयावन्दनायभावस्य च प्रत्यवायजनकत्वम् । ॥ नैवाभावस्य कचिदपि कारणत्वं दृष्टं, यदितु सन्धयावन्दनादौ क्वचिदुद्भाव्येत ततो निमेषादिरूपस्य तत् कालक्रियमाणस्य भावस्यैव कारणत्वकल्पना दप्रयोजक" मित्युक्तम् , यच्च न्यायसुधाकृता अभावस्य कारणत्वेपि भावसहकृतस्यैव तस्य कारणता - नशुद्धस्य- क्वचिदपि तथा अदर्शनाद , बन्धयावन्दनाकरण स्यापि च विध्यवज्ञारूपभावान्तरसहकृतस्यैव प्रत्यवायजनकत्वादि " त्युक्तं, तदतिशयार्थः शुद्धस्याभावस्यापि कारणत्वांगीकारे बाधकामा बाद । अतो भावस्यापि कारणस्वांगीकारायुक्तं ध्वंसस्यापि द्वारत्वम् । - वार्तिके यागध्वंसविशिष्टादात्मनएव फलोत्पत्युपपत्ता पूर्वक ल्पनायुक्तेति पक्षान्तरमुपन्यस्तं, तदात्मनोनित्यत्वेन अवान्तरव्यापारत्वा योगा दिशिष्टस्य व्यापारत्वांगीकारपि वा लाघवेन ध्वंसस्यैव व्यापारतोप- पत्ते रात्मनोपि व्यापारान्तः प्रवेशे गौरवादुपेक्षितं । सर्वधानास्त्यपूर्वमिति प्राप्त- भभिधीयते, फलन्तावत प्रधानकालान्तरभावीति निर्विवादम नहि " यन्न दुःखेन " इत्यादि वाक्यशेषावगत निरतिशयसु यत्तु- ·. शास्त्रमुक्तावळी खदुःखरूपयो स्स्वर्गनरकयो रस्मिन् जन्मन्युपभोग स्तम्भवति विहितस्यापि वृष्टिपश्वादे स्वांगप्रधानजन्यस्य न प्रधानमात्रोत्तर मु- त्पत्तिसम्भवः, अतः कालान्तरभाविफलोत्पत्ति न क्षणिकात् " कर्मणो व्यापार मन्तरेण सम्भवतीति व्यापारापेक्षायां न तावत् ध्यंजस्य व्यापारत्वं सम्भवति, स एवहि व्यापारः कल्पनीयो य श्श्रुताविरोधी तदिह यथैव निरतिशयमुखरूपे स्वर्गाख्यफले श्रुखे तस्येह न्यसम्भवेपि जन्मान्तरीयत्वमेव कल्प्यते नतु पुत्राद्यपेक्षया पेक्षिय निरतिशयत्व मादाय सार्वभौमत्वादिकं घुमते- स्वर्गशब्दस्यौपचारि कत्वांगीकरणे कारणाभावात् , जन्मान्तरीयत्वकल्पनस्य च फलमुख লালাৰ , নথি ভুল ধরি জুমলা মালিন লং न्ति पापानि सुमहान्स्यपि इति कीर्तनप्रायश्चित्तादीनां नाशकरवश्रवणा नाशाह किश्चिदवश्यं कल्पनीयम् । सम्भवति, नच नाशशब्दस्य फलोत्पतिप्रतिबन्धे कारणीभूतावच्छेदक घटकी भूतात्यन्ताभावे वा लक्षति वाच्यम् लक्षणायां णाभावात् । अत श्च तबलद्वारकत्वकल्पनापेक्षया पूर्वकल्पनस्य गुरुभूतत्वेपि तस्य फलमुखत्वा दवश्यं प्रायश्चित्तादिनाश्य मपूर्व मेव कल्प्यं । तेन यथैव निषादस्थपतिपदे लक्षणापादकसमासानंगीकरणेन औतकर्मधारयमेव अंगीकृत्य पश्चा दापद्यमानं विद्या तदुपायाक्षेपकत्वं फलमुखत्वा दंगीकृतं, तथैव नाशपदस्य श्रौतार्थलिप्तयाऽपूर्व मंगी कर्तव्यमेव । किंच कीर्तनादेः फलप्रतिबन्धकत्वांगीकारे बध्यतावच्छेदकस्य तव्यक्तित्वस्या प्रसिद्धत्यादेवानुपपत्तेः विजातीय स्वर्गवादिना प्रतिबध्यतांगीकारे च प्रयोगान्तरतोपि फलानापत्ति प्रसंगः । कीर्तनात्यन्ताभावविशिष्ट ज्योतिष्टोमव्यक्तित्वेन कारणत गीकारे गौरवं, अनेककार्यकारणभावकल्पनापत्ति श्च । अस्मन्मतेतु याग स्वल स्तन स्तत्फलं तावत् प्रति ·मीमांसा कौस्तुभः । सत्यपि तत्कीर्तनत्वेन तद्धयक्तिजन्या पूर्वनाशस्वेन कार्यकारण भावानेकत्वे कारणतावच्छेदके गौरवाभावात् धर्मः क्षरति कीर्तना दिति शास्त्रीजीतत्वेन प्रामाणिकत्वा च न दोषः । . क किच ध्वंसस्य प्रधानव्यापारत्वे तुल्यन्यायत्वा दंगेष्वपि स व्यापारोंगीकर्तव्यः,ततश्च तस्य नित्यत्वा द्विकृतिप्रयोगवेळायामपि सत्त्वा द्विकृतरनां पशुपुरोडाशवत्प्रासंगिकत्वोपपत्तेःप्रयोग गाभेदेपि तजन्यस्यो पकारस्य लब्धत्वा न पृथगंगानि कर्तव्यानि स्युः । तथाच विकृती प्रयाजे कृष्णलं जुहोतीति दर्शनानुपपत्तिः । अस्मन्मते रवंगा पूर्वाणां पूवरेत्पत्त्यनन्तरं नाशा द्विकृत्य पूर्वसिद्ध्यर्थ पुन रंगकरणोपपत्तिः । अपि च अस्मिन् पक्षे নানা योगः ? न तावत्प्रधाने, तस्य प्रयाजायजन्यत्वात् । नापित- बुंखे, तस्य तानि विनापि जायमानत्वात् । नापि फले, प्रधानत्वापत्तेः । अतोवश्य मंगप्रधानव्यवस्थाखिद्धयर्थ मध्यपूर्व कल्पनीयम् । तथाहि-प्रधा नेनापूर्व जननीये अंगानामपि सहकारित्वकल्पनाव प्रधानएववा योग्यता विशेषजनना दस्ति तेषामुपयोगः । तस्मादवश्यं यागस्य ध्वंसातिरिक्तो व्यापारी वाच्यः । नच यागस्यैव तहि फलं यावत्स्थायित्वं लाघवा दस्तु, किं व्यापारकल्पनयेति वाच्यम् । तृतीयादिक्षणे प्रत्यक्षतापत्तेः । लागव्यक्तिप्रत्यक्षे तबागव्यक्ति द्वितीयक्षणस्य कारणत्वकल्पने चा नन्तकार्यकारणभाव कल्पनापत्तिः । नचैतस्य फलमुखत्वं, विषय प्रत्यक्षयोः कार्यकारणभावस्य लोकसिद्धरवेन स्वर्गसाधनत्व ज्ञानान पेक्षत्वात् । कीर्तनापूर्वव्यक्तयो नाश्यनाशकमावानेकत्व कल्पनातु धर्मः क्षरतीति शाब्दबोधोतरकालीनत्वा त्फलमुखेति विशेषः । अत्तोवश्यं व्या- पारोवाच्यः । खोपिच न देवताप्रसादरूपः, तस्य देवतानिष्ठत्वेन फल व्यधिकरणस्य फलजनकत्वानुपपत्तेः । देवताया श्चैतन्यं विग्रहः प्रसादस्तस्य च स्थायित्वमित्यनेकार्थ कल्पनापत्तेश्च ! विशिष्यचा यं नयमे निराकरिष्यते । अतः परिशेषादपूर्वमेव करप्यम् । । ६ ·शास्त्रमुक्तावळी । यागेनापूर्व कृत्वा स्वर्ग कुर्यादिति श्रुतार्थापत्तिकल्पित वैदिकशब्दगा म्यत्वादेव नाप्रामाणिकं । नचैवं श्रुत यागस्वर्ग साध्यसाधनभावव्याघात, अपूर्वस्य शक्तिरूपत्वेन व्यापाररूपत्वेन वा कल्प्यमानत्वा च्छक्ति व्यापाराभ्यांच ज्वालादिवच्छक्तिमतो व्यारवतोवालाधनत्वा विघातात् । नचैवं शक्तिमति व्यापारवतिवा यागेनष्ट तनिष्ठापूर्वस्यापि नाशाप तिः, अपूर्वस्य यागीयत्वेपि फलबलकल्प्यत्वेन यागनिष्ठत्वाकल्पनात् । यथैव ह्यनुभवव्यापारस्थापि संस्कारस्य नानुभवनिष्ठत्वं किन्तु फलक- लेन स्मृति समानाधिकरणस्वसिद्धयर्थ मात्मनिष्ठत्वमेव, तथावापि अपूर्वस्यापि फलखामानाधिकरण्यसिद्धयर्थ फलबलेन फलभोक्तनिष्ठत्व मेव कल्प्यतइति न विरोधः । अतएव गयाश्राद्धादौ यत्रपितुः पुत्रस्य च फलभोक्तृत्वं शास्त्रान्तरप्रमितं तत्रोभयनिष्ठा पूर्वद्वयकल्पनं । अपूर्व द्वयमपि च तत्र कीर्तननाश्यमेव । एवं दम्पत्योरुभयोरपि भोक्तृत्वादुभ- यनिष्ठमपूर्वद्वयं, तत्रापि तत्त निष्ठकीर्तनस्यैव तत्त निष्ठापूर्वनाशकत्वम् । यो तरस्यैव रोगादिनिवृत्त्यर्थ दर्शपूर्णमाखाद्यनुष्ठानं तव सत्यपीत रस्य व्यासज्यवृत्तिकर्तृत्वे फलभोक्तृत्वाभावान्न तनिष्ठापूर्वान्तरकल्पनं, अपितु भोक्तनिष्ठमेव । अत एव तत्रेतरस्य सत्यपि कर्तृत्वे फलभोक्तृत्वाभा वान्न फलिसंस्कारावपनादयः। एवं जातेष्टयादौ पुत्रस्यैव फलभोक्तृत्वं,नतु पितुस्तत्रापूर्व फलिसंस्कारोवा। याज्ञिकास्तु पितर्यपि फलिसंस्काराननुति छन्त्येव । नचैवं पुत्रस्य भोक्तृत्वसत्त्वा तत्र फलसंस्कारा अप्यपूर्ववदभ्यु पगम्येरनितिवाच्यम् , वपनादीनां कर्तुनिष्ठ फलाधानयोग्यताजननार्थत्वा त्पुत्रस्यकर्तृत्वाभावेन वपनादिप्राप्त्यभावात् । वपतइत्यादिषुहि आत्मने पदानुरोधेन पुरुषप्राधान्याधगते पनादेवघातादिवत्संस्कारत्वावगमा द्वपनेन प्रधानफलाधारत्वयोग्यतासम्पादनद्वारा पुरुषं संस्कुर्यादित्यर्था वगतेः संस्कारस्यच भूतभाव्युपयोगापेक्षायां कर्तृत्वद्वारेण यागापूर्वखं बन्धावगते रपूर्वजनकयागकर्तारं यागजन्यफलाधारस्व योग्यतासम्पा ·मीमांसा कौस्तुभः। दनद्वारा वपनेन संस्कुर्यादित्यर्थः प्रतीयते । भतश्च पुत्रस्य कर्तृत्वा भावा दप्राकृतकार्यकारिणि तस्मिन् न वपनादिधर्मप्राप्तिः । नच सं स्कार्यस्यापूर्वजन्यफलाश्रयत्वसम्बन्धेनैवा पूर्वसम्बन्धोपपत्ते न वश्यं कर्तु त्वेनैव सविवक्षणीयइतिवाच्यम् , वरतइत्यात्मनेपदेन वपनकर्तरि वप नजन्यफलोत्पत्त्यभिधाना दपनस्य चांगत्वेन प्रधान विधिविधेयस्य प्रधा नकव कर्तृनिरूपणा पनवाक्ये कर्तृतासम्बन्धस्यव शीघ्रोपस्थितिक लात् । विस्तरेणचायमर्थ स्तृतीये निरूपयिष्यते । तस्माज्जातेष्टिस्थ ले फलसंस्कराभावेपि पुत्रनिष्ठमेवापूर्व नपितनिष्ठं । तस्मिस्तु निमित्त बला दकरणएव दुःखजनकीभूतं प्रत्यवायरूप मपूर्वमिति विशेषः । तसिद्धं नष्टेपि प्रधाने फलवलेनात्मनिष्ठापूर्वकल्पनम् । एवमंगानामपि प्रधानगतफलजननयोग्यतासम्पादनफलकानामने केषां युगपद्योग्यतालंपादकत्वानुपपत्ते रवांतरव्यापाररूपापूर्वकल्पना नष्टे चप्यंगेश्वात्मगलापूर्वसिद्धिः । तत्रच परंपरासंबन्धेन प्रधानगतयोग्यताया अपि सत्त्वात्फलसामानाधिकरण्यलाभः । तत्र त्वयं विशेष:-आरादुपका रकाणान्तावत्समिदादीनां प्रकरणाद्यवगतयागांगभावानामपि प्रधानयाग स्वरूपस्य तदजन्यत्वा तत्रोपयोगकल्पनानुपपत्तेः तजन्योत्पत्त्यपूर्वाणां च प्रधानाव्यवहितोत्पत्तिकानां प्रधानापूर्वोत्तरकालवर्तिभि शरादुप कारकै रुत्पत्यम्भवा तत्राप्यनुपयोगेपि तेष्वेव तज्जन्यापूर्वजननानुकूला. योग्यता जन्यते । नच उत्तरांगानामेव परमापूर्वजननानुकूल योग्यता संपादकत्वमस्तु, पूर्वांगानांतूत्पत्त्यनुकूल योग्यताजनकत्वमेवास्त्विविवाच्यम् ; लाघवादास दुपकारित्वावच्छेदेनैव परमापूर्वोपयोगित्वस्य कल्पनात् । नच-उत्पत्यपूर्वे ध्वनुपयोगेपि प्रधानापूःपरमापूर्वे जननीयंगानामपि स्वस्वावांतरापूर्वद्वारा सहकारिकारणत्वमस्त्वितिवाच्यम् । तथासति फलइव परमापूर्वेपि जनक त्वाविशेषेण प्रधानतुल्यतापत्तेः । अतो योग्यातासम्पादनमेवतैरुत्पत्त्यपूर्वेषु क्रियता योग्यैश्चतैःपरमापूर्वजननमितिद्रष्टव्यम् । अतएव प्रधानापूर्वानेकावे ·शास्त्रमुक्तावळी । क्रमेण सर्वेषु तेषु ते रेवापूर्फे योग्यतासम्पादनमिति द्रष्टव्यं ।, अस श्वान्तिमप्रधाना पूर्वनिष्ठयोग्यताजननानन्तर मेव तेषां नाशः। योग्य साचेय मुत्पत्त्यपूर्वाव्यवहिता पूर्वजननानुकूला । तच्च कचि दक्ष्यमाण रीत्या समुदायापूर्व क्वचिच्च परमापूर्वमिति विशेषः । अत एव प्रकृतौ समु दायापूर्वस्यैवाव्यवहितस्य सौर्यादावभावपि परमापूर्वस्यैवा व्यवहितत्वा नदनुकूलैवयोग्यता । सुत्याकाळीनांगानांच प्रकृतावव्यवहितपरमापूर्वानु कूलयोग्यताजनकानां द्वादशाहे अव्यवहिततत्तत्सुत्यासमुदायापूर्वी तुकूलयोग्यताजनकावम् । युक्तंचैतत् - करणस्या नुग्रहापेक्षारूपति कर्तव्यताकांक्षाख्य प्रकरणादिनावयतांगभावानां प्रयाजादीनां साक्षात्प्रधान वदपूवार्थत्वयो रसंभवे तदव्यवहितापूर्वार्थत्वस्यैव कल्पनात् । अत श्चोत्पत्त्य पूर्वाव्यवहिता पूर्वजननानुकूल योग्यतासम्पादन मुत्पत्त्यपूर्व निष्ठ मारादुपकारकाणां स्वावान्तरा पूर्वद्धारा फलमिति सिद्धम् । यत्रतु " वाजपेयेनेष्वाबृहस्पतिसवेनयजेत" इत्यादी बृहस्पतिस- वादीनां वाजपेयेनेति तृतीयावलेन बृहस्पतिसवव्यतिरिक्त सर्वांगयुक्त वा जपेयानुष्ठानेन तज्जन्यपरमापूर्व निष्पत्त्यनन्तरं क्रियमाणानां न परमा पूर्व निष्पत्ताव प्युपयोगसम्भवः तत्र परमापूर्वस्यैव वृहस्पतिल वाकरणे नाशकल्पना स्परमापूर्वस्थापकत्वं वैमृधस्य च पौर्णमासी समुदायापूर्वस्थापकत्वमिति मूलानुयायिनः । वस्तुतस्तु बृहस्पतिसवापूर्व वाजपेयपरमापूर्वावस्थानं यावत् स्था यि नवा? आद्य प्रसंगसिद्धयापत्तेः वाजपेय प्रयोगान्तरे पुन बृहस्पतिसक करणानापत्तिः। नान्यः, बृहस्पति सवापूर्वनाशे वाजपेयापूर्व व्यवस्थाना नुपपत्तेः। नच-बृहस्पतिसवापूर्वानुत्पत्तेरेव तन्नाशकत्वकल्पनान्नदोषइति वाच्यम्,प्रयाजाय पूर्वानुत्पत्तेराप दर्शाद्यपूर्वोत्पत्ति प्रतिबन्धकत्व कल्पना पत्त्या तस्यापि स्थायित्वानापत्तो पशुपुरोडाशेपि प्रसंगसिद्धय नापत्तेः । अपूर्वानुत्पत्तेरश्रुताया गुरुभूतायाश्च कारणत्वाकल्पना व्याजाद्यपूर्वाणां प्रधानापूर्वनिष्पत्तिपर्यन्तं स्थायित्वं कल्प्यते १ ततो १ ·मीमांसा कौस्तुभः । बृहस्पतिसवाकरणस्यापि नाशकारणत्वाकल्पना स्थापकत्वसिद्धिः । अतो वाजपेयपरमापूर्वएव वाजपेयफलानुकूल योग्यतासम्पादनं बृह स्पति सवापूर्वेण क्रियतइति वेदितव्यम् । एवं परिधानीये कर्मण्यपि सादनादिपात्र प्रतिपत्त्यपूर्वस्यापि अव्यभिचरित ऋतुसम्बन्धोपस्थापिता मुष्मिकफलसाधन ऋतुजन्य परमापूर्वनिष्ठयोग्यता फलानुकूला प्रत्येक जनकत्वं बोध्यम् । नचा विशेषप्रवृत्त प्रतिपत्त्यनुरोधेन कार्यादि जन्यवृष्ट रप्यामुष्मिकत्वकल्पना; भाहिताग्निजनक पवमानेष्टयनुरोधेन प्रतिपत्तरहिकातिरिक्त ऋतुविषयत्वस्यावश्यकत्वे नैवंविधकल्पनस्या न्याय्यत्वात् भत एव पवमानेष्टयनन्तरएवकरणे नदक्षि- णहस्तादिनियमः । याज्ञिकास्तु लादनस्य दाहांगत्वमभिप्रेत्य तमनु तिष्ठन्ति । दाहस्यतु संस्कारेषु पाठा दामुष्मिकंफलोपयोगिसंस्कार प्रत्यपि जनकत्वा पवमानेष्टयनन्तरं करणेपि न विरोधः । आहिताग्नि शरीरप्रतिपत्तिस्तु आनुषंगीकीति तदभावेपि नक्षतिः। नचैवं- दर्शा ग्रुत्पत्त्यपूर्वेष्वेव फलजननानुकूल योग्यताया उत्तरांगैस्सम्पादनोपपत्ते स्समुदायापूर्व, परमापूर्वयोः कल्पनानुपपत्तिः, तत्र वा तत्कल्पने वाजपेयेपि परमापूर्वजन्या पूर्वान्तरस्वीकारापत्तिरिति वाच्यम् । अपूर्वा न्तर स्वीकारेमानाभावात् । यथा च समुदायापूर्व परमापूर्वयोः क- रूपनोपपत्ति स्थतीत्तरत्र निरूपयिष्यामः । तखिद्धारादुपकारकाणा मुपयोगः । सनिपत्योपकारका णान्तु श्रुत्याद्यवगतनीह्याचंगभावानां ब्रह्मादिस्वरूपे आनर्थक्य प्रसंगेन तण्डुलादिपरम्परया प्रधानपर्यन्तं गमनात्तत्राप्यानर्थक्यप्रसक्त रुत्पत्त्यपूर्वजनमानुकूल वद्गत योग्यतासंपादनमेव फलमवसीयते । भत एव तत्त दुत्पत्त्यपूर्व जननानुकूल तत्तत्प्रधानानुगत तत्त द्योग्यता सम्पादनपर्यन्तं प्रोक्षणादिजन्या वान्तरापूर्वस्यावस्थानम् । नच-व्रीहिगत योग्यताजननमेव प्रोक्षणादेः फलमस्तु, किं प्रधानगत येतिवाच्यम् , व्रीहिगताह योग्यता किं तण्डुलादि जनिकावास्यात् ·४६ शास्त्रमुक्तावळी अपूर्वजनिकावा ? नाद्यः, तण्डुलाद्यत्पत्ते लॊकसिद्धत्वेन प्रोक्षणाधजन्य त्वाव अवघात जन्यत्वेपि तनियमाजन्यत्वस्य तुल्यत्वाच्च । नान्त्यः, वीहीणा.मपूर्वाजनकत्वात् । परम्परासम्बन्धांगीकारेपि विवक्षितरीत्या प्रधानतदपूर्वजनकस्यैव अदृष्टोपाया पेक्षितत्वेन तत्रैव प्रोक्षणादीनां योग्यताजनकत्वस्य कल्पनीयत्वात् । अत उत्पत्त्यपूर्वजनकप्रधानगतयो ग्यतासम्पादनफल कानां प्रोक्षणादीनां साक्षा तत्तत्फलजनकत्वायोगात अवान्तरोपकारद्वारेण तदित्याश्रीयते।सचावान्तरोपकारः क्वचिददृष्टरूपः, यथा प्रोक्षणादिषु । क्वचिदृष्टरूपः, यथा अवघातादिषु । यत्रापि दृष्टरूप स्तत्रापि नियमांशेऽ दृष्टरूपोस्त्येवेति वक्ष्यते । उभयविधोपकार श्चायं व्रीह्यादिगत क्रियाजन्यातिशयशालित्वरूप कर्मवनिर्वाहाय व्रीह्यादि गतएवकल्प्यते । नतु प्रयाजादि क्दात्मनिष्ठः। अतएव वपनादिज स्पस्या दृष्टस्यात्मगतत्वेपि खंस्कार्यत्वा दात्मनः कर्मात्वाविघातः । दृष्ट रूपस्यतु वितुषीभावादः ब्रीह्यादिनिष्ठत्वं प्रत्यक्षसिद्धमेव । अवघातादिनि यमादृष्टस्यापि यदर्था क्रिया तदर्थो नियम इति न्यायेन व्रीह्यर्थतावधारणा दीहिनिष्ठत्व मेव । नचैवं - ब्रीह्यादिनाशे तन्नाशापत्तिः ब्रीहिनाशेपि तददृष्टस्य व्रीह्यवयव निष्ठत्वकल्पनात् । अतः पुरोडाशवृत्तिप्रोक्षणादि जन्य मपूर्व विषयतासम्बन्धेन पुरोडाशयागवृत्ति उत्पत्त्यपूर्वानुकुलो यो ग्यतामादधातीति सिद्धं । ननु-उक्तन्यायेने अवघातनियमादृष्टस्यो पयोगसम्भवेपि दधिव्रीह्या दिनियमादृष्टाना न तत्सम्भवः, तद्धि यागे कृते नियेमेनोत्पद्येत, अतश्च प्रथमक्षणे यागोत्पत्तिः, द्वितीयक्षणे अदृष्टं, तृतीयक्षणेच तेन योग्यता, तेन चतुर्थक्षणे यागस्यनष्टत्वात नापूर्वोत्पादकत्व सम्भवइतिचेन्न:-नियमादृष्टंहि न नियमजन्यं, किन्त्ववधातजन्यमेव । वितुषीभावेतूद्देश्यता प्यधिकेति परं वक्ष्यते । अत श्च तुल्यन्यायत्वा दध्यादिभिर्यागे जन्यमाने तस्मिन्नेव क्षणे रदृष्टमपि द्वितीयक्षणे तेग यागे योग्यता तृतीयक्षणेच योग्येन तेनो पत्त्यपूर्व यागनाशश्चेति न किंचि दनुपपन्नम् ।

·मीमांसा कौस्तुभः । अत एव तददृष्टस्य न दध्यादिनिष्ठता, तस्य यागसमानकाल एव प्रक्षिप्यमाणत्वेन तन्नाशे नाशापत्तेः । अपितु यागनिष्ठता आत्मनिष्ठता वा। येषांतु प्रधान समकालानां तदुत्तरभाविनां वा प्रक्षेपस्विष्टकृदादिभक्षानां प्रतिपत्तित्वेन नोत्पत्त्यपूर्वोत्पत्त्युपयोगिप्रधानगत योग्यताजनकत्वसम्भव स्तेषामपि परमापूर्वजननानुकूलोत्पत्त्यपूर्वगतयोग्यताजनकत्वेन वा उत्पत्त्य पूर्वस्थापकत्वेन वोपयोगो द्रष्टव्यः । अत एव तन्नियमापूर्व मप्यात्मगत मेव, नतु संस्कार्यत्वपि द्रव्यगतं, तस्थ प्रतिपत्तिनाश्यत्वेना पूर्वाधार त्वानुपपत्तेः । संस्कार्यत्वं च तत्र दृष्टरूपसंस्काराश्रयत्वादेवोपपन्न मिति न कश्चि द्विरोधः । तदेव मंगानां प्रकारभेदे सत्यपि सर्वेषां साक्षा त्परम्परया वा करणानुग्राहकत्वा दिवि कर्तव्यतात्वोपपत्तिः। तसिद्धं नष्टेपि व्यापारिणि फलबलेनाश्रयान्तरकल्पनोपपत्तरपूर्वव्या पारेणैव यागादीनां फलजनकत्वमिति । तद्यत्र एकमेव प्रधानं पूर्वो तसंगविशिष्टं फलसाधनं तत्र प्रधानानन्तरक्षणे एक मपूर्व मपरंच सर्वांगसमाप्त्युत्तरं परमापूर्वम् । एवं यत्र प्रधाना न्यनेकानि तत्रापि तावन्त्युत्पत्यपूर्वाणि एकं परमापूर्व मित्युत्तर्गः। यत्रतु दर्शपूर्णमासादौ पौर्णमास्यां दर्श च सांगत्रिकद्वयानुष्ठानम्, तत्रैकस्मिन् समुदाये उत्पत्त्यै पूर्वत्रयेण सर्वांगकरणात रेकैकं समुदायापूर्व जन्यते; तत श्व समुदायद्वयान्ते ताभ्या मेकं परमापूर्वमिति विशेषः । अत एवारादुपकारकांगाना मपि तत्तत्समुदायापूर्व एवोपयोग कल्प ना त्समुदायद्धयेपि पुनः पुनरनुष्ठान मंगानां न विरुद्धयते । नच दिरंगानुष्ठानस्य परमापूर्व एवोपयोगसम्भवा समुदायापूर्वकल्पने मानाभाव:, पौर्णमास्यां पौर्णमास्यां यजेत" " ममावास्यायां यजेत" इति वाक्यद्धयावगतकरणत्रयसाहित्यस्यैव मान स्वात् । यद्यपि चोत्पत्तिवाक्ये प्रत्येकमेव करणत्वा दवापि न त्रिक निष्ठ व्यासज्यवृत्त्येकं तत; तथापि करणताश्रयसाहित्यस्योपादेयगतस्यैक कार्यनिरूपितत्व मावश्यकं, अन्यथा चित्रासौर्यादाविव साहित्यव्यवहारा . अमावास्याया ।

·शास्त्रमुक्तावळी । नुपपत्तः, अत एव समुच्चित्यैककार्यकारित्व , मेव साहित्यपदार्थः । इदं च न फलनिरूपितम् , करणषट्कसाहित्यस्यैव तदंगत्वात् । मत एव न परमापूर्वनिरूपितं । नाप्युत्पत्त्यपूर्वनिरूपितम् , तस्यैक करणजन्यवाद । अत स्तत्तद्वाक्ये करणत्रयसाहित्यस्यापि कार्यापेक्षा- यां समुदायापूर्वद्धयसिद्धिः। सानाध्य दधिपयखी स्तम्प्रतिपन्न देवता कत्वेन सहानुष्ठाना देकमेवापूर्व मस्वित्यपास्तम् दुत्पत्तिवाक्ये निरपेक्षकरणत्वस्य निरूपकापेक्षाया मन्यालम्भवेनैवा पूर्वद्वयसिद्धः । एत मग्निहोत्रचातुर्मास्यादिष्वपि सायं प्रातरादि वाक्येषु करणत्वेन प्रयोगविधाना समुदाया पूर्वसिद्धिः । अंत तत्त अग्निहोत्रेतु सत्यपि कर्मैकत्वे देवतासमुच्चयायनुरोधेना भ्यासा दुत्प त्यपूर्वभेदायगमा त्काळभेदेन समुदायापूर्वभेदात्तदुत्तरं परमापूर्वोत्पत्ति रिति द्रष्टव्यम् । सोमेतु सत्यप्यभ्याला दुत्पत्यपूर्वभेदे समुदायापूर्वाभावा तंदुतरमेव परमापूर्वोत्पत्तिः । द्वादशाहादौतु तत्तदह क्यगतकरणत्व बलेन तत्तत्सुत्या पूर्वाण्यपि तत्तद्ब्रहयज्यभ्यासोत्पत्त्यपूर्वजन्यानि कल्प्यन्त इति ते रेव परमापूर्वसिद्धिः । ननु कल्प्यन्ता तब तत्रोत्पत्त्यपूर्वाणि करणत्ववलेन वा समुदाया पूर्वाणि, परमापूर्वेतु नैव किंचित्प्रमाणं पश्यामः । तथाहि यत्र तावदस्ति समुदायापूर्व तबारादुपकारकाणां तत्रैवोपयोगानातिरिक्ता पूर्वातर कल्पनायां प्रमाणमस्ति । यत्रापि च न समुदायापूर्व तत्राप्युत्तरांगै रुत्पत्त्यपूर्वेष्वेव फलजननानुकूल योग्यतासम्पादनोपपत्ते नातिरिक्तापूर्व कल्पनं । यत्र नैवारादुपकारकाणि उत्तरांगाणि सन्ति तत्र परमापूर्व कल्पनायो किं प्रमाणं । यदि चांगवैयानुपपत्त्या परमापूर्वकल्प्ये त, ततो विकृतिषु परमापूर्वकल्पनाभावेन द्वारळोपा नांगानि प्राप्नुयुः। अतः किं परमापूर्वसद्भावे प्रमाणमितिचेन्ना- दर्शपूर्णमासादौ तावत्फल ·मीमांसा कौस्तुभः । तेः वाक्ये साहित्यविशिष्टानां षण्णां यागकरणदानां फलनिरूपितत्वाव गमा तस्यच व्यापारमन्तरेणानुपपत्तेः तदपेक्षायां परमापूर्वकल्पनोपप । नहि तंत्रोत्पत्त्यपूर्व समुदायापूर्वयो ापारत्वं सम्भवति । तेषां षट्लाहित्यावच्छिन्न जन्मत्वाभावाद । फलनिरूपकतावच्छेदका वच्छिन्न जन्यस्यैव व्यापारत्वौचित्यात । यद्यपि चात्र प्रतियागं करणताभेद स्तवच्छेद कानि चाग्नेयादीनि भिन्नान्येव, तथापि सर्वा सु करणतासु एका फलनिरूपकता, फलस्यैक्यात् । तदवच्छेदकश्च षट् साहित्यं । नच सदवच्छिन्नजन्यत्वमुत्पत्त्य पूर्वादीनां सम्भवति । अतस्तेषां व्यापारत्वायोगात परमापूर्वसिद्धिः । नचैवं, समुदायादिवा क्येष्वपि करणावश्रवणा तस्यच कार्यनिरूपितत्वा स्कार्यरूपापूर्वकल्प नवत् व्यापारापेक्षायां व्यापाररूपाणा मध्यपूर्वातराणां कल्पनापत्तिः; अनेकापूर्वकल्पनाभिया समुदायादिवाक्येषु साधकतमत्वापरपर्यायानन्तर कार्योत्पादकत्वरूपस्यैव करणत्वस्य विवक्षितत्वात् । अनुशिष्टव हि ताशकरणतायां तृतीया पाणिनिनापि । फलवाक्येतु फलस्य का. लान्तरभावित्वेन तादृशकरणत्वस्य बाधा व्यापारवसाधारणकारण स्वरूपा करणता वाच्या । नचासो व्यापार मन्तरेण सिद्धयती स्युक्तविधया परमापूर्वसिद्धिः । एव मंगाना मपि परस्परहितानामेव प्रयोगविधिबलेन प्रधानो पकाररूपफलजनकत्वावगमा तस्यचा व्यवधानेनानुत्पत्ते ापारापेक्षाया मवान्तरोपकारकाणां साहित्यावच्छिन्नाजन्यत्वेन व्यापारत्वायोगा स्परमापूर्वस्थानापन्न मेक मपूर्व व्यापारत्वेन कल्प्यते । पार्थखारधे स्त्वेतदनिच्छतः परमापूर्व मपि न सिद्धये दिति ध्येयम् । यत्र त्वेकमेव प्रधानं पूर्वोत्तरांगविशिष्टं फलजनकत्वेन अयते, तत्र फलस्य कालान्तरभावित्वेन व्यापारापेक्षायां कल्पितस्यापूर्वस्यापि सांगप्रधानोत्तरकालोत्पत्तिकरवावगते युक्ता तत्रापि परमापूर्वसिद्धिः ।

·शास्त्रमुक्तावनी।
नच तनावश्यकत्वेनोत्पत्स्यपूर्वेणैव फळखिद्धयुपपत्ते रपूर्वान्तर
कल्पने गौरवमिति वाच्यम् , सोमस्य फळजनकत्वश्रवणान्यथानु
पपत्त्या कल्पितस्या प्यपूर्वस्य सांगप्रधानानन्तर मेवोत्पत्त्यसम्भदेन
गौरवस्यापि प्रामाणिकत्वात् ।
नच भोत्तरकालिकेनापि गौरवप्रतिसन्धानेन पूर्वप्रमितस्यापि
सांगमधानानन्तर्यस्य बाध एव कि न स्यादिति वाच्यम् , तथास्वे
भुताया स्वांगफलकरणताया एष बाधापत्तेः ।
अस्तु पाताहशस्थळे उत्पत्त्यपूर्वादेव फळं, अंगानां च फळानुकू
छयोग्यताजनकत्वम् । नचैव-विकृतिषु परमापूर्वाभावा दतिदेशानापत्तिः,
प्रकृवा पुत्पत्त्यपूर्वगता व्यवहितकार्यजनमानुकूळयोग्यताजनकत्वस्यैवा
रादुपकारकांगकार्यवेन विवक्षितत्वात् । सञ्चोत्पत्यपूर्वव्यवहितं
क्वचिरसमुदायापूर्व कचित्परमापूर्व कचित्फल मेवेति युक्तोतिदेवाः । उक्त
बायमपि पक्षो वातिककृता "केचिदाहु" रित्यादिना । अत एव दर्शपूर्ण
माखादिग्वपि परमापूर्व विनैव क्लतापूवरेव फलसिद्धेनं तस्कल्पन
मित्यपि मुवचम् । सर्वधा सिद्ध मपूर्वम् ।
भस्य चाधिकरणस्या क्षेपसमाधानरूपत्वा स्वातन्त्र्येण प्रयो
जनकथने यतितव्यम् । सूत्रन्तु भारभ्यत इत्यारम्भो पूर्व, तत्पुन रुपाचते
यागेन। यवोयागस्वर्ग साध्यसाधनभावस्य वाक्येन चोदनेति व्याख्येयम् ।
॥ इत्यपूर्वाधिकरणम् ॥ २॥
॥ अथ कर्मणां गुणप्रधानभावविभागाधिकरणम् ॥
॥ १ ॥ सू • तानिद्वैधं गुणप्रधानभूतानि ॥ २ . १.७॥

·मीमांसा कौस्तुभः । ११ एवं तापसिद्धमपूर्व, तञ्चधात्वर्थादेवत्यपि धात्वर्थस्या पूर्वजनकत्वेन द्रव्यादेस्तदर्थस्वमित्यपि च । इदानी तदपवादः प्रस्तूयते । "वीही न वहन्ति" "तण्डुला पिनष्टि" इत्यादाव वघातपेषणादीनां स्थतन्त्रापूर्वा र्थत्वं ब्रीडादे स्तदर्थत्वं? उत तेषां वितुषीभावादिरूपप्रयोजनलाभा बादृष्टार्थत्वम्, ब्रीडादेस्तु भवघातादीन्मति प्राधान्यादेव तदर्थत्वम् ? इति विचार्यते । सति च दृष्टार्थस्वे धात्वर्थभावनाभेदसत्त्वे प्यपूर्वभेदाभावाद अपूर्वभेदोपयोगिचिन्तनात्मकत्वेन पादाध्यायसंगत्यविधातः । वत्रावहन्तीत्यवघातभावनाया अन्योत्पादकस्वभावत्वेन जन्यमाच्या पेक्षायां उत्यपि ब्रीह्मादीनां द्वितीयया कर्मत्वावगमे तेषा मवघाताचजन्य स्वेन भाव्यरवायोगात्र ताव दवघातीनीह्यर्थः । नच स्वरूपेण तीहीणा मजन्यत्वेपि तुष्यविशिष्टरवेन भाव्यत्वोपपत्तिः, वितुषीभावजनकत्वेना घघातस्य लोकद एवं प्राप्तत्वेन तदंशे विधिवेयाद । नच लोकतो विदळनादेरपि प्राप्तरवेन तत्रिवृत्तिफलकस्य नियमस्येवायं विधि रसिथति वाच्यम् , सहि नियमेन वितुषीभावस्या व्यजनना नहे- शिष्ट्यरूपेणापि बीहीणां नियम प्रति भाव्यतानुपपत्तेः । नहि नियम प्रति वितुषीभावविशिष्टत्वेन भाव्यतानुपपत्ता वयदृष्टविशिष्टत्वेन भा. व्यवोपपत्तिः, अशान्दनियमा दृष्टकल्पनापेक्षया शान्दावधातादेव तरकल्पनस्योचितत्वात् । नचास्तु वविधातादेव व्रीहिनिष्ठा ददृष्ट कल्पनमिति नवीहीणा मवघातार्थत्वसिद्धिः भदृष्टे आत्मनिष्ठरवेन प्रयाजादिजन्यादृष्टवदनपेक्षिताश्रये ब्रह्माश्रयत्वकल्पनापेक्षया अपघात एव द्रव्यापेक्षबीहिरूप द्रव्यविधिप्रतीतेः । अत एवापेक्षितविधि खामाय प्रयाजशेषाभिधारण इव लक्षणया द्वितीया विभक्तिः करण स्वपरा अनप्सितकर्मस्वपरा वा नीयमाना न दुष्यति । नच तवापि प्रीहिविध स्तनियमविधे ी अवघातविधिवदे पानुपपत्ति स्तुल्येति वाच्यम् , भवथावजन्यादृष्टं प्रत्येव व्रीहिनियमविधे रुपयोगानुप ·. - ५२ शास्त्रमुक्तावळी पत्तेः । त्वया स्वघातस्य ब्रीहिसाध्यापूर्व प्रत्युपयोगांगीकारे व्रीहि साध्यस्य यागजन्यापूर्वस्य यागभावनायामेव भाव्यत्वेनान्वया ब्राध घातभावनायां भाव्यत्वेन शदन्वयइति अवघातजन्येप्सितरूप भाव्या भावप्रसंगः । तस्माद्वीहि विशिष्टोवघातएव प्रयाजादिवद दृष्टार्थों विधीयतइति प्राप्ते- अभिधीयते ; यत्र दृष्टप्रयोजनं नसम्भवति तत्र युक्ता अदृष्टस्यापिकल्पना, आत्मनिष्ठस्यापि । यत्रतु दृष्टप्रयोजनसंभवः यथा प्रकृते, न तत्र आत्मनिष्ठादृष्टकल्पना । अत एवोभयत्र क्रियां प्रति द्रव्यस्य यथा यथं गुणत्वं प्राधान्यंच, क्रियायाश्च द्रव्यम्प्रति प्राधा- म्यंगुणत्वंच । अतो धात्वर्थरूपक्रिया प्रतिपादका न्याख्यातान्तानि पदानि यथा सम्भवं गुणप्रधानभावेन द्विविधानि वियानीति सूत्रार्थः । २ ॥ सू - यैस्तु द्रव्यं न चिकीर्ण्यते तानि प्रधानभूतानि द्रव्यस्य गुणभूतत्वात् ॥२ १.८ नन्वेवमपि कष्टप्रयोजनासम्भवेन प्रथानकर्मता, कातरसम्भवन गुणकर्मत्व, मित्याशंक्य पूर्धपक्ष्युक्तप्रयाज दृष्टान्तवैषम्य प्रदर्शनार्थचानेन सूत्रेण कर्मणो लक्षणमुच्यते । येषांहि यागीय द्रव्यदेवतादि संस्का रार्थत्वं सदंगता बोधकममाणामावन नेष्यते तानि कर्माणि स्वतन्त्रात्म निष्ठादृष्टजनकानि सन्ति द्रव्यादिमतिपादनभूतानि । द्रव्यादीनिच तत्र सिलाध्यलमभिव्याहारे सिद्धसाध्यतयोपयुज्यते इतिन्यायेन तृतीयाश्रु स्पैचवा क्रिया प्रतिच गुणभूतं, येस्तु द्रव्यंचिकीर्ण्यते गुणस्तत्र प्रतीय्येत तस्य द्रव्यप्रधानत्वात् । येषान्तु यागीयद्रव्यदि संस्कारार्थत्वं प्रमाण वशेन नितिं तेषां दृष्टप्रयोजनासम्भवे व्रीहीन प्रोक्षतीत्यादौ भदृष्ट द्वारापि यदाद्रव्यसंस्कारार्थत्वं प्रोक्षणादे रभ्युपगम्यद्रव्यं प्रतिगुणकर्म व मुत्तराधिकरणे उपपादयिष्यते, तदा कोनामनीहीनवहन्तीत्यादी पुरोडाशनिष्पत्त्योपयिक वितुषीभावरूप द्रव्यप्रयोजनलाभसम्भवे अह टकल्पनया प्रथानकर्मत्वमापापयितुं समर्थः । अतएव तत्र भावना ·मीमांसा कौस्तुभः । ५३ भाव्यमपि वितुषीभावविशिष्टत्वेन ब्रीहयएव । चतुर्विधहि सर्वप्रभाग्य मिष्यते । किंचित्स्वतएवोत्पाद्यस्वेन । यथायवनेनपिण्डः । किंचिदा प्तिविषयत्वेन । यथादोहनेनपयः । किंचिद्धिकारविशिष्टत्वेन, यथाव घातेनवीहयः, तत्र वितुषीभावाख्यो विकारोजन्यते । किंचिच्च वं स्कारविशिष्टत्वेन । यथातएव प्रोक्षणेनादृष्टरूप संस्कारजननाद । भतश्च वीहीणां स्वरूपेणभाध्यत्वायोगेपि युक्ता वितुषीभावविशिष्टत्वन भाव्यता । नच वितुषीभाषसाधनत्वस्य लोकतएव प्राप्तत्वा द्विधि वैयर्थ्य, लोकस्यान्यभिचारितान्वयव्यतिरेकग्रहसापेक्षवेन विळम्बितत्वा ततः पूर्वमेव विधिवाक्येन तद्विधानाद । तत्प्रयोजनंच विदळनादि व्यावृत्तिफलको नियमः। तस्यापि च प्रयोजनं दृष्टाभावाददृष्टं । तस्य चादृष्टस्य वितुषीभाव फलावघातोपजीविनियमजन्यत्वात्र कृष्णलचरी वैतुष्यासम्भवे नियमावघातप्रयोजकत्वं । यदित्व शाब्दस्यनियमस्या टजनकत्वानुपपत्तिराशंक्येत, ततो विधेयादेव अदृष्टं कल्प्यते । तच्च वितुषीभाषस्य मुख्यफलत्वे प्यानुषंगिकत्वेन कल्प्यने, नत्वनुष्ठापक स्व रूपमुख्योद्देश्यतया, गौरवापत्तेः । भतरव कृष्णलचरौ वैतुष्य भावनादृष्टानुरोधेनावघातानुष्ठानं । उद्देश्यतावैजात्याच्च नोद्देश्यानेकत्व निमित्तको वाक्यभेदोपि । आर्थिकविध्यन्तर फलत्वाद्वानसः भदृष्टस्याननुष्ठापकतापि चैताशी, यद्वैतुष्याभावे तस्याननुष्टापनं नतु वैतुष्यसम्भवेपि, विदळनादे रप्यनुष्ठानापत्तेः । अतएव तद्भया वृत्तिफलक नियमफलकत्वा नियमादृष्ट व्यवहारः । . ननु नवमाधिकरणन्यायेन व्रीहिपदे अपूर्वसाधनत्वलक्षणाया आवश्य कत्वादवघात विधे वितुषीभावस्वरूपेवा नर्थक्यपि तज्जन्य प्रधानापूर्वस्या वघातविनानुत्पत्ते स्तदुत्पत्त्यर्थत्वेनावघातविधिलार्थक्यात्कृतं नियमादृष्टेन, ·शास्त्रमुक्तावळी । नियमादृष्टकल्पने वा सेनैवानर्थक्य परिहारोपपत्तेः कृतमपूर्वसाधनरव लक्षणयेति चेन्न:- अवघातं विना विदलनादिना वितुषीभावखत्वेना पूर्वानुत्पत्ती प्रमाणाभावात नचावघाताभावे वजन्यवितुषीभावा भावा खाममयभावः, भवघातविदळनजन्यवितुपीभावव्यक्त्यो बैं. जात्य प्रमाणाभावेनावधाताभावेपि तजन्यवितुषीभावसस्वा सामग्रय भावासिद्धः। नच कार्यकारणभावे व्यभिचारपरिहारार्थमेव वैजाय कल्पना, अनेककार्यकारणभावादि कल्पनामारवभिया दयोरेकशक्ति मत्त्वेन कारणतांगीकारात। यत्रतु बीहियवादिवाक्ये कारणताद्वयं प्रमाण सिद्धं तत्रैव परमानेयादौ वैजात्यकल्पनमिति तेषामधिकरणेवक्ष्यते , नत्वत्र भतश्चा पूर्वसाधनस्वलक्षणाया मध्यवघातविधिवेयर्यस्य तदषस्थ स्वादवश्यमवघातेन वैतुभ्यवददृष्टमपि बीहिनिष्ठमाधेयम् । अन्यथा भव घातस्या पूर्वसाधनस्वानुपपत्तेः । नचैवमपूर्वसाधनस्वळक्षणावैयर्थ्य, निय- मादृष्टस्यापि व्रीहिरूपे अनुपयोगित्वेन प्रधानापूर्थित्वावश्यंभावाद । अवस्सिद्धा अवघातस्य नियमादृष्टजनकत्वेपि दृष्टवितुषीभावदारा बाह्यर्थता, योग्यताकपलिंगाव । द्वितीयावे नियमविधिलायवाच । एवं द्वितीयविधि प्रकारांगीकरणा लाघवम् । इतरधा विशिष्टविण्या श्रयणा स्पंचमप्रकारांगीकरणे गौरवस्यात् । तस्मावावधातारप्रयोजनी भूताष्टकल्पनं ।अतश्वेताशस्थळे धात्वर्थभावनाभेदसत्वेपि नप्रयोजनाभ सापूर्वभेदः। प्रयोजनंपूर्वपक्षे प्रेय्यंगवश्वर्भवतीत्येत दाक्यविहितेयाने यागीयहविः प्रकृतिभूतवीह्मभावे प्यविदेशमाप्तावघातांगत्वेन ब्रीहय स्खम्पाना एव । यथातिदेशप्राप्तयाजाधंगरवेनाज्यं । नच प्रकृतीनिर्वा- पोत्तरकाळ मवघातानुष्ठाना दषघातस्य परप्रयुक्तबीयुपजीविस्वावगतः प्रैय्यंगवचरौ सदभावे अवघातस्याननुष्ठानमेव स्या न तदनुरोधन ·मीमांसा कौस्तुभः । व्रीहिसम्पादनमिति वाच्यम् । अवघातस्य वाजिन न्यायाविषय रखेन परप्रयुक्ती पजीविस्वासिद्धेः । तथाहि न तावदाजिनन्याय विषयत्वं, दध्यानयनस्य शामिक्षार्थत्वं बाक्यीयं न वाजिनार्थस्वं । अत भामिक्षाप्रयुक्तदध्यानयनानुनिष्पनत्वा दाजिनस्य नदध्यानयनप्रयोजकतेति न्यायः । नचासो प्रकृते समस्ति, ब्रीहीणां यागांगत्वस्ये वाचावांगत्वस्यापि वाक्यीयत्वाविशेषा दाजिनवदषयातस्या नुनिष्पन्नत्वाभावाच । नापि पदकर्मन्यायः, तत्रहि वेनाक्षमुपज्यिादिति तच्छन्दस्य सप्तमं पद मध्वर्यु रंजलिनागृहातीस्यत्र च पदशन्दस्य सापेक्षत्वायुक्तंपरप्रयुक्तक्रयांगभुतेकहायनीनयनोपजीवित्वं, प्रकृतेतु ब्रीहिशब्दस्य प्रकृतानपेक्षत्वा न यागीयब्रीदपजीवितेति विशेषः । पुरोडाशकपाले नेविवञ्च प्रयोजकयुक्ताभिधानाभावा अपुरोडाशकपाल न्यायः । व्रीहिशब्दस्य ससम्बन्धकरवाभावा बोत्तरार्धन्यायोरि। निनयनन्यायस्तु प्रतिपत्तित्वाभावा देवानाशंक्यः । नच गुणस्य दोहनादेः परमयुक्ताश्रयोपजीवित्वेना श्रयाप्रयोजकत्वाद घातस्यापि यागप्रयुक्तबीहाश्रयत्वा सदप्रयोजकत्वमिति वाच्यम् । प्रणयनादे हि गुणांगरचे प्रमाणाभावेन गुणस्य तस्मयोजकत्वानुपपने र्युक्ता वस्य परप्रयुक्तोपजीवकता, ब्रीहीणांतु यागांगरवस्येवाव घातांगत्वस्यापि वाक्यीयत्वाविशेषा दिनिगमनाविरहेणैकस्येतर प्रयुक्तोपजीवकत्वानुपपत्तेः । नच निर्वाण व्रीहीणां यागीयत्व निश्चयाचागप्रयुक्तरवावगते विनिगमनसत्वेन सदुत्तरभाविनोवघातस्य तदुपजीवकत्वोपपत्तिः, एतरपूर्वपक्षे निर्वापस्याप्या रादुपकारकत्वेनाव पाततुल्यत्वा सेन ब्रीहीणों यागीयरवनिश्चयानुपपत्तेः । भव नच निर्वा- ·१६ शास्त्रमुक्तावळी । पार्थ मुपाताना त पादानलाघवेन ग्रहणोपपत्ते रवघातस्यान्यानाक्षेप करवं, निर्वापसाधनानां तदवशिष्टानां च सन्निहितत्वाविशेषेणोपा दानलाघवस्य नियामकत्वात् । निर्वापे कृते तसाधनतानामपि लौकिकत्वाविशेषाच्च । भत एव क्लप्तसामान्यसम्बन्धवा दानेय न्यायेन निर्वापसाधनाना मेघ यहण मित्यपास्तम् , निर्वापे कृते तस्खाधनीभूत व्यक्तिविशेषस्य लौकिकत्वाविशेषण सामान्यखम्बन्धा क्लप्तेः । व्रीहिजातीयस्थतु सामान्यसम्बन्धोनिर्वाप वाक्यइवावधात वाक्येपि तुल्यएव । आग्नेयीवाक्येहिन मन्त्रविशेषोपादनं, अपितु स्तोत्रा दिसम्बन्धेनैव । प्रकृतेतु यथैव निर्वापवाक्ये ब्रीयुपादानं तत्तथैवाव घातवाक्येपीति नावाग्नेयीन्यायप्रवृत्तिः । नचैवमर्पि सिद्धान्तवत्पूर्वपक्षेपि प्रकरणेन प्रकृतव्रीहिग्रहणोपपत्तिः ! प्रकरणंहीति कर्तव्यताकांक्षारूपं व्रीहिपदसंकोचकत्वेनाभ्युपगम्यते ? अधिकारात्मकंवा? नाद्यः, विनियोगातिरिक्त अप्रवृत्तेः । इतिकर्तव्यतांकाक्षया हीति कर्तव्यत्व मेवावगम्यते, नतु पदसंकोचाधपि । न द्वितीयः, तस्य तुल्येषु नाधि कारस्स्यादित्यत्र नैराकांक्ष्ये सत्यसंकोचकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अत एव यत्रोपादानेवपि तेनाक्षमुपज्यादित्यत्र सर्वनाम्नस्साकांक्षत्वं तत्रे एमेव प्रकृतगृहणं, प्रकृतेतु व्रीहिपदस्यानपेक्षत्वाधिकारेण संकोचइति प्रकृतीननिर्वाप यागावघातानामेक व्रीहिप्रयुक्त नियतमिति प्रैय्यंग वचरौ यागार्थ ब्रीहिरूपेपि सिद्धं निर्वापावघाताधर्थ व्रीहिलम्पादनं । सिद्धान्तेतु ब्रीहीणामवघावं प्रतिसंस्कार्यत्वा दीहिस्वरूपार्थत्वे चाव घातस्यानर्थक्यापत्ते रपूर्वसाधनस्वापेक्षायां व्रीहिपदस्य सल्लक्षकत्व अधिकाराख्यप्रकरणस्य तात्पर्यग्राहकत्वांगीकारा प्रकृतग्रहणोपपत्तिः । प्रकृतीचयागीय हविः प्रकृति द्रव्यसंस्कारस्या घघातस्य प्रेयंगधचरौ तस्थ ·मीमांसा कौस्तुभः । भतिदेशेन प्राप्तस्य स्थानापत्त्या प्रियंगुष्वेवानुष्ठाना न तदर्थ व्रीहि सम्पादनम् । पूर्वपक्षे चादृष्टार्थत्वा दवघातस्य सर्वोषधावघातव स्वकृदेव करणम् : सिद्धान्तत्वातण्डुळीभावात् । अन्यच्च पूर्वपक्षे यागीयहविःप्रकृतिद्रव्यस्या बघातं विनापि तण्डुलीभावः, प्रकृती च प्रयाजादिवदवघातस्य सानाययोपांशुयाजांगत्वा तद्विकारेश्वष्यतिदेशः, यवपक्षेपि ब्राहीणा मेवावघातः, त्रयाणा मेव च तेषां कपिञ्जलाधि करणन्यायेन स इति प्रयोजनम् । सिद्धान्तेनु यागीयद्रव्ये वघात नियमः, प्रकृती चौषधद्रव्यकयागांगत्वा तद्विकारे ववातिदेशः, यव पक्षेपि च तेष्वेवावधाता व तदर्थ ब्रीहिसम्पादनं, चतुर्मुष्टिपरिमि- ताना मेव च यागसाधनत्वा तावता मेवावधातः, इति तत् । सूत्रं निगदव्याख्यातम् । ॥ इति कर्मणां गुणप्रधानभावविभागाधिकरणम् ॥३॥ ॥ अथ सम्माधिकरणम् ॥ ॥१॥ सू - धर्ममात्रेतु कर्मस्यादनिवृत्तेः प्रयाजवत् ॥ २-१-९॥ एवं ताव दृष्टोपकारकत्वलाभा गुणकर्मत्वे प्रसाधिते, अधुना दृष्टोपकारकत्वासम्भवेपि तदस्ति नवेति विचार्यते । - खुच स्तम्माष्टि" दर्शपूर्णमासयो श्रयते परिधीन् स- म्माटि "" पुरोडाशं पर्यग्निकरोति ब्रीहीन् प्रोक्षती" ति । तत्र सम्मार्गादिकं किं नगादिसंस्कारार्थत्वेन विधीयते, अत श्च गुणकर्म ? उत बुगादिसाधनक स्वतन्त्रादृष्टार्थ सत्प्रधानकर्मेति विचार्यते । ८ ·शास्त्रमुक्तावळी । अब च सिद्धान्ते सुगादिनिष्ठाधेय शक्तिरूपातिशयसद्भावपि तस्यात्मनिष्ठादृष्टपदवाच्यत्वाभावा दपूर्वाभावेन पूर्ववदेवापूर्वभेदोपयोगि चिन्तनात्मकत्वा त्पादाध्यायसंगतिः । प्रोक्षणादे संस्कारकर्मत्वे प्रति पुरोडाश मपूर्वकल्पना [त्पादभे] तद्भेदोपयोगित्वेन सा ! अनन्तरातु पूर्वाधिकरणसिद्धान्तहेतुभूत दृष्टोपकारकत्वप्रत्युदाहरणरूपेण पूर्वपक्षो त्थानाद्दष्टव्या । तत्र - पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षन्यायनैव सुगादे स्सम्मार्गाद्यजन्यत्वेन भाव्यत्वायोगा, दवधातवच दृष्टोपकारविशिष्टत्वेनापि तदसम्भवाद, सुगादिविशिष्टसम्मार्गादिविधान मेव प्रयाजादिवत स्वतन्त्रक्रनूपका- रभाव्यकं युक्त माश्रयितुम् । नचावधातवद्योग्यतारूपलिंगारखम्मार्गादे गुणकर्मत्वासम्भवेपि द्वितीयया सुगादीनां प्राधान्यावगमा दर्थात्सम्मार्गा दीनां तद्गुणत्वावगते दृष्टोपकाराभावे च तदलेनैवादृष्टस्य द्रव्य निष्ठस्य कल्पनोपपत्तेर्न सुगादिविशिष्टसम्मार्गादिविधानमिति वाच्यं, द्विती यायाःप्राधान्यवाचित्वाभावेन गुणकर्मत्वासिद्धेः। तथाहि-प्राधान्यवाचित्वं किंप्रयोगानुसारादभ्युपगम्यते, अनुशासनानुरोधादा? नाद्यः, "बल्बजान् शिखण्डकान् कुरु " सक्तून् जुहोती " त्यादी करणत्व एव द्वितीयादर्शनेन तदसिद्धः । नात्र बल्बजादीनां कर्मत्वं सम्भवति, करोते दिकर्मकत्वाभावेन शिखण्डककर्मावरुद्ध तस्मिन् बल्बजादीनां कर्मत्वेना-वयस्य वक्तुमशक्यत्वात् । जुहोतेश्च देवतोद्देश्यक प्रक्षेप द्रव्य त्यागसमुदायवाचित्वेन सक्तूनां समुदायकर्मत्वानुपपत्ते ससक्तू- नामनीप्सितत्वे नैकदेशकर्मत्वस्याप्यनुपपत्तेश्च । अतोत्र बल्बजादीनां द्वितीययाकरणत्वमेवांगीकर्तव्यम् । ततश्चान्वय व्यभिचाराद्वितीयायाः करणत्व एव शक्ति प्राधान्ये । तथा प्रयाजशेषेणेत्यादौ द्वितीयाभा- वेपि प्राधान्यदर्शनेन व्यतिरेकव्यभिचारादपि तथात्व निश्चयः । नचैवं घटं करोतीत्यादौ करणत्वासम्भवेपि द्वितीयादर्शनात्तवापि व्यभिचार तादवस्थ्यमितिवाच्यम् , विषयतासम्बन्धेन घटादेनिमतिकरणत्ववस्कृति ·मीमासा कौस्तुभः । प्रत्यपि तदुपपत्तेः; अतोऽ व्यभिचारात्करणत्व मेव द्वितीयार्थः, नतु प्राधान्यमिति प्रयोगानुसारेण निर्णीयते । अत एव प्रयोगविरुद्ध मनुशासनमपि कर्मणि द्वितीये' त्यादिकं न प्राधान्ययाचित्र प्रमाणम् । अतो न सम्मागांदीनां द्वितीयया गुणकर्मविप्रतीतिः । नापि सप्रयोज- नत्वमात्रेण पुरोडाशकपालादीनां सप्रयोजनत्वेपि तुषोपवापसंस्कार्यत्वा भावात् । अतो गुणकर्मत्वावेदकप्रमाणाभावा त्पूर्वाधिकरण पूर्वपक्ष न्यायेन सुगादिविशिष्टसम्मार्ग विधिरेवायम् । सूत्रन्तु- "धर्ममात्रै". दृष्टोपकाराजनक सागादिरूपे, 'प्रयाजादिव ' प्रधानकर्मवस्यात् , द्रव्यनिष्ठोपकारस्य तेना 'निवृत्ते' रिति व्याख्येयम् । ॥२॥ सू • तुल्यश्रुतित्वा द्वेतरै स्सधर्मस्स्यात् ॥ २-१-१० ॥ सत्यं दृष्टोपकारकत्वेन नास्यावघाततुल्यत्वं, तथापि द्वितीयाश्रुति तुल्यत्वात् अवधातादिवद्गुणकर्मत्वं सम्भवत्येव । तथाहि- द्वितीया प्राधान्याभिधायिनी ब्रीहीणामिव सुगादीनामपि प्राधान्यंप्रतिपादयंत्य दिवघातस्येव सम्मादीनामपि गुणत्वंगमयति, अवश्च दृष्टोपका- रकत्वाभावेपि द्वितीयावगतगुणकर्मत्वनिर्वाहार्थ द्रव्यनिष्टादृष्टोपकारकल्प नेपि नक्षतिः । ॥३॥ सू - द्रव्योपदेश इतिचेत् ॥ २-१-११ ॥ यत्त - द्वितीयायाः प्राधान्यवाचिावे प्रमाणाभावा प्रयोगानुसारेण करणत्वावगतेः सक्तुवस्तुगादि द्रव्यस्यैव सम्मार्गादि प्रत्युपदेशो विधानमित्युक्तम्, तत्रोच्यते- ॥४॥ सू - तदर्थत्वा ल्लाकव त्तस्य च विशेषभूतत्वात् ॥२-१-१२॥ न करणत्वधाचिनी द्वितीया , प्रमाणाभावात् । अपितु 'कर्मणिद्ध. तीये' त्यनुशासना कर्मत्वपरा । नचतस्यनिर्मूलत्वं, घटकरोतीत्यादि प्रयोगस्यैव मूलत्वात । नासत्याप घटाय विषयता सम्बन्धेन कृति ·शास्त्रमुक्तावळी । करणत्वे तदवभासते, अपितु कर्मत्वमेवेतिसर्वस्य स्वसंवेद्यम् । अतश प्रयोगानुगृहीलस्मृत्या कर्मत्वमेव द्वितीयार्थः । नचैवं 'कर्तुरीप्सित तमकर्म' 'तथायुक्तं चानीप्सित' मित्यादि स्मृत्या कर्मत्वस्यानेकविधवा वगते रेकत्रैव शक्ति रपरवलक्षणेत्यस्य विनिगमनाविरहेणासंभवात् सर्वेषामेव वाच्यत्वा पत्तौ शक्यतावच्छेदकैक्याभावे नानेकशक्ति कल्प नापत्ते गौरवामतिवाच्यम्, लाघवेनेप्सिता नीप्सित साधारण्येन व्याज्य स्वापरपर्यायस्य क्रियाजन्य चतुर्विध फलान्यतम फलाश्रयत्व रूपस्य कर्मत्वस्य तत्समनियताखण्डोपाधेर्वा द्वितीयावाच्यत्वा वधारणात् । इप्सितस्वानीप्सित त्वयोस्तु प्रमाणान्तर लभ्यत्वेन तत्रापि शक्तयं गीकारे गौरवात । नचैवं व्याप्यं कर्मत्येव स्मरणापत्तया सूत्रद्धय वैय्य पित्तिः , 'वारणार्थाना मीप्सित' इतिसूत्रादग्ने माणवकं वारय तीत्यत्रो भयोर निमाणवकयो व्याप्यत्वे ईप्सितत्वे चाविशिष्ट तनि- मित्तककर्मसंज्ञाबाधेनापादानसंज्ञापत्ते माणवके तां वारयितुमीप्सित तमे तस्मिन् कर्मसज्ञाविधायकस्याद्यसूत्रस्यावश्यकत्वेसति, द्वध्योदा- सीनसंग्रहार्थ तथायुक्तसूत्रस्यावश्यकत्वात् । एतेन सूत्रद्वयमैया पत्तेः प्रथमोपस्थितत्वा दीप्सितकर्मत्व एव शक्तिः, तथा युक्तसूत्रंतु अकथितादिसूत्रादिव लाक्षणिकानुशासनमिति न्यायसुधाकारोक्तम- पास्तम्, शक्यतावच्छेदकलाघव संग्राहकलाघवाभ्यामीप्सितानीप्सित खाधारण्येन व्याप्यत्वएव शक्तिकल्पनेनेप्सितत्वेपि तदकल्पनात् । अक थितादिसाधरण्येनतु शक्यतावच्छेदकालाभा दगत्या अकथितादि सूत्रस्य लाक्षणिकानुशासनत्वमिति विवेकः । नचैवं सुगादीना मीप्सितत्वानवगमे कथं प्राधान्यसिद्धिः? द्वितीयया तदनवगमेपि विध्यपेक्षितत्वा तदवगमोपपत्तेः । विधिर्हि चेतनप्रवर्तनात्मा अनीतिफले ब्यापारे तं प्रवर्तयितु मशक्नुवन् भावनाया- मीप्सितजन्यव मवगमयति, अत श्चेप्सितजन्यापेक्षायां द्वितीपया जन्यरवेनावगतानां सगादीनां जुद्दा जुहोतीति शास्त्रान्तर ·मीमांसा कौस्तुभः । प्रमितेप्सितभावानां भावनाभाव्यत्वेन स्वीकारो नानुपपत्रः। अत एवं यत्र सक्तून् जुहोतीत्यादौ न शास्त्रान्तरेण विनियोगः सक्तूनां तत्र द्वितीयया व्याप्यत्वमात्रावगमेपीप्सितस्वस्य बाधा व भावना भाव्यत्वसम्भवः । म ननु तत्रापि द्वितीयावगतव्याप्यवनिर्वाहार्थ विध्यपेक्षया च सक्तूनां भूते भाविनि वा ज्योतिष्टोमे उपयोगः कल्प्यः? नच निया पारत्वा सक्तूनां प्रकरणग्रहणायोगेन कथ मुपयोगकल्पनं, व्यापा रान्तरासम्भवेपि संस्कारकत्वेनो पस्थितस्य होमस्यैवार्था व्यापारत्वो पपत्तेः । नानीषोमीयं पशुपुरोडाश मित्यत्र तद्धितश्रुत्या गुण भूताया अपि देवताया अर्था संस्कार्यवांगीकारव दिहापि तथांगी कारे कश्चि द्विरोधः । अत सक्तुष्वपि श्रुतव्याप्यतादिनिर्वाहार्थ मुत्तरकालं विनियोगकल्पनेपि बाधकामावा त्कथं प्राधान्यासम्भव इति चेवर- ईप्सितकर्मत्वशक्तिवादिनो ह्ययं दोष स्यात् । तन्मते हीप्सितत्वस्यापि द्वितीययाभिधाना तनिर्वाहार्थ विनियोगोपि कल्प्येत । इयत एव हि श्रुतस्वर्गादिसाभ्यतानिर्वाहार्थ स्वर्गसत्ता ! साध्यत्व मात्रार्थकत्ववादिन स्तु यथैव द्वितीयया सक्तूनां तदभिहितं तथैव धातुसामा द्धोमस्यापि बाध्यत्व मवगत मेवेति न तद्धलेनेप्खितत्व कल्पनायां प्रमाण मस्ति, प्रत्युत होमस्यैव विधिप्रत्याखनवाद व्या- पारान्तरानपेक्षत्वा चारा दुपकारकत्वविधया ईप्सितत्वकल्पन मु- चितम् । एवं च सक्तूनां भूतभाव्यसमुच्चारणन्यायेन होमारवाय- धारणा द्वितीयापि विषयतासम्बन्धिकरणत्वलक्षणार्थैव द्रष्टव्या। अतएव संस्कारविधेः प्राक् संस्कार्यस्य विनियोगानवगमेपि यत्र लौकिकप्रमाणेनैव क्रियाजनकत्वमात्र मवगन्तुंशक्यं, यथा ' अध्वर्य वृीते " " स्वाध्यायोध्येतव्यः" अष्टवर्ष ब्राह्मण मुपनयीते " स्पादो, तब सत्यपि वरणादिविधितः प्राग वर्वादीनां विनियोगे ·६२ शास्त्रमुक्तावळी । सामर्थ्यमात्रेणैव तेषां तक्रियाजनकत्वावगमायुक्तं त्तत्तत्संस्कारविधौ तत्त क्रियासाधकत्वेन रूपेणोद्देश्यतामध्वर्वादीना मंगीकृत्य तत्त क्रिया. सु विनियोगकल्पनम् ; सक्तूनान्तूत्पत्ति शिष्टसोमाद्यवरुद्ध ज्योतिष्टोमे खाधनत्वस्यासम्भवा ददृष्टविधयोपकारकत्वस्य च लौकिकप्रमाणागम्य- त्वा शक्यं संस्कारविध्यन्यधानुपपत्त्या विनियोगकल्पन; द्वितीया सक्तुगतकरणत्वाथैव । अतश्च -- पाश्चात्य ननु सक्तूनां विनियोगकल्पनायोगेपि न द्वितीयाकरणत्वलक्षणार्था, अननुशिष्टलक्षणायां गौरवात् , किं त्वनीप्सितकर्मत्वार्थिका, अतश्च सक्तूनां कर्मत्वेनैवान्वयः, सचयद्यविधात्वर्थे प्रथमतएवासभवी, तथा सति पश्वैकवाधिकरण पूर्वपक्षन्यायेन सक्तूनाम विवक्षापनेः , तथापि भावनाया मेव सोमादिव परम्परासम्बन्धेन कर्मत्वेवगते इत्यवगन्तव्यम् ; नचैव मुद्दश्यानेकावं शंक्यम् , सक्तूनां कर्मत्वेप्यु द्देश्यत्वा नंगीकारात् । अतस्तक्तूना मनीप्सित कर्मत्वेनैवा न्वोप पत्ते नकरणत्वलक्षणेतिचेन्न:-भावनावाचिप्रत्ययस्य नित्यं सकर्मकत्वेप्येक कर्मकत्वेन कर्मातरम्या न्वयानुपपत्तेः । अन्यथा तत्समानार्थकस्य करोते रपि द्विकर्मकतापत्तिः, अथकरोते रेककर्मकत्वेपि भावनावाचितिप् प्रत्ययस्य द्विकर्मकत्व मुच्येत , ततोत्रीहीनवहन्तीत्यादौ कर्मातराभावा त्प्रत्ययानुपपत्तिः । अतएव यत्रलोके तृणं स्पृशतीत्यादौविध्यभावेनेप्सित कर्मानादर स्तवैव तुणादीना मनीप्सित स्वेनान्वयः, तद्विषयमेव च तथायुक्तसूर्य विधिसत्वेपि पाठिकधारा स्वयविषयं । भावनान्वयस्तु विधिसत्त्वेकरणत्वेनैव , आवश्यकीच धात्वर्थान्वयेपि करणत्वरक्षणा बल्बजान् शिखण्डकान् कुर्वित्यादी करोते रेककर्मकत्वेन कर्मात रान्वयानुपपत्तेः । अतश्च सर्वत्रविधिसत्वे भावनान्वयो द्वितीयस्यकर्मणः करणत्वेनैव । अतएव मैत्रावरुणायदण्डं प्रयच्छतीत्यादौ मैत्रावरुणस्ये वोद्देश्यत्वेन भावनान्वया इण्डस्य करणत्वेनैव तदन्वयो नत्वनीप्सित कर्मत्वेनेतिध्येयम् ।

·मीमांसा कौस्तुभः । यत्त - तन्वरने तन्त्रसारन्यायसुधयोश्च यच्छते स्सकर्मकत्वात् युक्तोदण्डस्या नीप्सित कर्मत्वेना न्वयः, जुहोतेस्त्वकर्मकत्वात् सक्तूनां द्वितीयया करणत्वलक्षणे' त्युक्तं ; तन्न , हुतोहुतः पर्यावर्तत इत्या- दो कर्मणिनिष्ठादर्शनेन जुहोतेरकर्मकावासिद्धः । कमणि तृतीया चकाराद्वितीया चस्यादित्यर्थकेन तृतीयाच होछन्दसीति सूत्रकारव्य वहारेण सकर्मत्वावगतेश्च । तस्मादुक्त एवप्रकारः श्रेयान् । अत एव गुणफलाधिकारे इन्द्रियकामाद्यवरुद्धायां भावना होमस्यानीप्सितकमत्वरूपा श्रयत्वेनैव क्रियान्वयोगीकृतः । अन्यथा तत्रा पि तथात्वसम्भवे विशिष्टभावनाविधाने वाक्यभेदाभावा जित प्राभाक. रेण । तस्मादुक्त प्रकारेणैव सक्तुषु करणत्वलक्षणा मंगीकृत्य सक्तु विशिष्ट होमविधान मारादुपकारकतयेतिसिद्धम् । सुगादीनान्तु प्रयोजनवत्त्वस्य प्रमाणान्तरेणा वगतत्वात्तेषामेव भाव्यत्वोपपत्तेर्युक्तं संस्कारार्थत्वं सम्मादीनामिति । नचैवं सर्वत्र सप्रयोजनत्वनिष्प्रयोजनत्वकृतमेव द्रव्यस्य क्रियां प्रति गुणप्रधानत्वमिति कृतं द्वितीयातृतीयाभ्यामितिवाच्यं, ऐन्यागाई पत्यमुपतिष्ठत' इत्यत्राहि सत्यप्येन्द्रीगाईपत्ययोः क्रतुसम्बन्धित्वेन प्रगजनववे द्वितीयव गार्हपत्यप्राधान्येप्रमाणम् । नचतत्रापि द्विती याया नियामकमात्रत्वेपि कथं प्रमाणत्वमिति वाच्य, द्वितीयाभावे मन्त्रस्थालंगा दिंद्रार्थत्वस्यैवावगमा तस्यानियामकत्वाभावात् , गाह पत्यप्रातिपदिकमात्रसमभिव्याहारस्य च लिंगविरोधे सामीप्यनिरूप कत्वेनाप्युपपत्तेः । अतो लिंगबाधेन गार्हपत्य प्राधान्यं द्वितीयाममा कमेव । तथा सूक्तवाकप्रस्तरप्रहरणयो रुभयोरपि प्रयोजनववा विशेषे केवल तृतीयाकृतमेव सूक्तवाकस्य प्रस्तरप्रहरणांगत्वं । अतश्च सत्यपि द्वितीयाश्रुतिप्रामाण्यनिष्प्रयोजनवा सक्तुभ्वपवादः । सत्यपिच तृतीयाप्रामाण्ये दृष्टार्थत्वा त्सयाजशेषाभिधारणस्थळे पवादः । अत स्सिद्ध मदृष्टार्थत्वपि सम्मादीनां गुणकर्मत्वम् ।

·30 - शास्त्रमुक्तावळी। सूत्रन्तु नद्वितीया गुणस्वपरा, आपितु प्राधान्यपरा, तदर्थत्वेन स्मृत्या नुशिष्टत्वात् , 'लोकवत्' लोकसिद्ध घटादिपदव दनुशिष्टार्थ प्रतिपादकत्वस्योपपत्तेः, नवं सक्तुष्यपि तदापत्तिः, तपानिष्प्रयोजन कत्वात ; प्रकृते तु तेषां सुगादीनां कृतौ शेषभावावगमात् प्रयोजन वत्स्व सिद्धे युक्तं गुणकर्मत्वमिति व्याख्येयम् । प्रयोजनं सुगुदाहरणपूर्वपक्षे सम्मागसाधनीभूत सुचां प्रकृती विवक्षितसंख्यत्वा स्कपिंजलाधिकरणन्यायेन त्रित्वस्यैव शास्त्रीयत्वा त्पश्चादी सुग्धिवृद्धावपि तिम्झएव समाष्टव्याः, सिद्धान्तेतु संस्कार्य- स्वा स्वर्वाएव सम्मा:व्याः; परिध्युदाहरणेप्येकस्यैव परिधेः पूर्वपक्ष खम्मार्गः, तेत्तिरीयशाखास्थ बहुवचनान्तवाक्योदाहरणेतु त्रयाणां, बिद्धान्तेतु यावत्परिधि; अनेरपि पूर्वपक्षएकस्यैवाहवनीयस्य, सिद्धां तत्वा हवनीयवृद्धौ सर्वेषाम् । यत्त वार्तिके 'पूर्वपक्षे अग्नि मुप- निधाय स्तुवतइतिव लौकिकस्याग्नेस्तम्मार्गः, सिद्धान्तत्वाहवनीया दीनां सर्वेषा' मिति प्रयोजनमुक्तम्, तदग्निं सम्मा त्यस्य कल्प মুনুন্ধাৰন দুষ্টমুনা মানাযমান যিথিতামি- प्रायेण; यदातु सेनाहवनीयमात्र विषयेण सामान्यवाक्यस्योपसंहारः तदा सिद्धान्तवत् पूर्वपक्षेप्याहवनीयस्यैव सम्मागासिद्धान्तेपि च गाई पत्यादीनाम सम्मार्गारपूर्वोक्तमेवप्रयोजनं द्रष्टव्यम् । एवं पुरोडा. शोदाहरणेपि पूर्वपक्षेएकस्यैव, सिद्धान्तेतु सर्वेषां पर्यमिकरणमिति द्रष्टव्यम् । तथा शाक्यानामयनेतरखमया स्लवनीयाः पुरोडाशाभव. तात्यत्र पूर्वपक्षे पयंनिकरणार्थरवेन पिष्टमय पुरोडाशस्सम्पादनीयः, नच तत्रापि पुरोडाशाद्देशेन मांसविधानात्लवनीय पुरोडाशवत् पर्य मिकरण पुरोडाशेपि मांसप्राप्त्युपपत्ते न पिष्टमयोत्पादनं, तृतीये पुरोडाशपदस्य जघन्यस्य धानादिपंचके लिंगसमवायेन वृत्तिमंगीकृत्य सवनीयमात्रोदेशनवेतर संविधानस्य वक्ष्यमाणत्वेन पर्यमिकरणपुरोडाशे ·भीमांसा कौस्तुभः । तिदप्राप्तेः । नचैवमपि सवन मध्यवर्तिदैन तस्यापि सवनीयं पदाभिधेयत्वोपपत्ते मांसप्राप्त्युपपत्तिः, सवन मध्यवर्तिनि दक्षि णादानादौ सवनीय पदप्रयोगाभावा द्योगरूड्या लवनी पदस्य धानादियागपंचक वाचित्वाव गतः । अतश्च पर्यनिकरण पुराडाशे मांस प्राप्ते रभावा पुरोडाशपदस्यच लोके पिष्टपिण्डवाचित्वा पिण्डरूप एव पुरोडाशस्संपादनीयः । तत्रापि च नव्रीहिमयत्वं यवमयावा नियतं, प्रकृतै ब्रह्मादिवाक्यै योगीयपुरोडाशोद्देशनैव तद्रियावाद ! सिद्धांत क्लप्त दर्शपूर्णमासप्रकृतिक सवनीययागपंचकोशेन मांसविधा नात् प्रदेयपुरोडाशादिस्थानापन्नत्वाद्धर्मप्राप्तः पुरोडाशादि चतुष्टय स्थानापन्ने मासे पर्यनिकरण भवत्येव । यद्यपि च प्रदेयत्वेन मालविधाना दर्थलोपाच नावधातपेषणादिधर्म प्राप्तिासे संभाव्यते, तथापि प्रकृतौ पर्यग्निकरणस्य प्रदेय पुरो डाशधर्मत्वावगते माले प्राप्नोत्येवतत् । नचैवं पेषणप्राप्यभावे तद ाधिवापमंत्रस्य धान्यमसीत्यस्यो हान हचिंता नवनिराकरिष्यमाणा निर्विषयापद्यतेतिवाच्यं, तस्याः कृत्वाचिंतात्वेनोपयतेक्ष्यमाणत्वात् । यत्त न्यायसुधाकृता सवनीयपदापेते वाक्ये अधिवापप्राप्त्यभावेपि छान्दोग्यशाखास्थे एतेनवै गौरतीति शाक्यतरसमय पुरोडाशोपच्या वृत्त्या सर्वामृद्धिमानदिति वचने खबनीय पदाभावा त्युरेडाश पनवच तत्कार्योद्देशे लक्षणापत्त्या पुरोडाशमात्रोद्देशन मांस विधागते मसिन च पिष्टपिण्डकप पुरोडाशस्य कामशक्तचाप सरस पुगेंडाशमन लंगधा दिति छान्दोग्य कृद्धचनादब्रमिश्रितेन पुरोडाशोपपत्ते स्तबचाधिवार पाप्ती तन्मन्बोहानूह चिन्तोपपत्तिरित्रकं । तन्न, पुरोडाशपदनाध पिण्डमा वा प्रतिपाद्यते लक्षणया, पिष्टपिण्डोदा? नायः, लक्षणापतेः । नद्धि तीयः, तस्यानमात्रीपादानस्य मांसप्रकृतिकत्वानुपपत्तेः । तस्मास्पिष्ट पिण्डप्रकृतिकस्यैव मांसंबंस्कारकत्वेन विधीयते । ततश्च पयसाम बावरुणं श्रीणाती " ति वरसंस्कारके तस्मिन् प्रदेयप्रकृतिधमाणां ·शास्त्रमुक्तावळी । . पेषणादीना मप्राप्तेनोहचिन्तोपपत्तिः । अतश्च कृत्वाचिन्ता वनव सदधिकरणोपंपत्तिः । ततश्व सवनीयपदापेतवाक्ये पेषणाद्यप्राप्तावपि पर्यनिकरणप्राप्तिसत्त्वा प्रयोजनोपपत्तिः । यत्त भाध्यकारेण सुगुदाहरणे पूर्वपक्षे वरुणप्रघासेषु शमीमय्य स्खुचोभवन्ति हिरण्मय्योवेतिवाक्योक्त शमीमयत्वादीनां प्रधानांग भूतसुगनुवादेनैव विहितत्वा त्सम्मागांगभूतसुक्क्षु प्रकृतिप्राप्तनाना वृक्षीयत्वं, सिद्धांतेतु संस्कार्यत्वाच्छमीमय्यादीनामेवसंमार्ग इति प्रयोज नमुक्तम् । तन्न, सुङ्मात्रानुवादेन शमीमयत्वविधाना प्रधानसुविश्व व खमार्गसुक्ष्वपि शमीमयत्व प्राप्तेः । नच प्रियंगुवत्प्रकरणा प्रधा नमात्रलाभः, प्रकरणस्य वाक्य संकोचकत्वानुपपत्तेः । प्रियं गूनांतु च रूद्देशेन विहितानामपि चरोः प्रधानमात्रसंबंधित्वेन विधानायुक्तं प्रधानमात्र गामित्वम् । अतश्च यथैव वेद्यां हवींच्या सादयतीत्यादी प्रधान प्रकरणेन हविश्शब्द संकोचायोगा दानर्थक्य परिहारस्योप स्थित्यविशेषा दंगप्रधानसाधारणा पूर्वसाधनी भूतहविर्मात्र लक्षणया प्युपपत्ते नवेद्यादेः प्रधानमात्रगामित्वं, तथैव प्रधान प्रकरणेन सुक्छन्द संकोचायोगा दति देशतहकृतेन च प्रधानवाक्येनोभयो रुपस्थित्यवि शेषा दुभयांगत्वं शमीमयत्वादीनां । नचातिदेशन संमार्गस्य क्लप्तोप मानावृक्षीय सुग्विशिष्टस्यैव प्राप्तत्वा तदबाधाय सुक्पदवं कोचोपपत्तिः, प्राकृत नानावृक्षीयत्वा बाधाय सुक्पदसंकोचांगीलारे भग गुणविरोधन्यायेन प्रधानसुक्षु नानावृक्षोयत्वानुग्रहेण सम्मागादित्रुत्वे व शमीमयत्वादि निवेशोपपत्तेः । कार वस्तुतस्तु " अस्वववृधेनचरन्ती" ति वदुपदेशेन प्रधानगता स्विव सम्मार्गगतास्वपि वृक्षु शमीमयत्वादि विधानात प्रयाजादिगता स्विव तद्गतास्वपि प्राकृतनानावृक्षीयत्व बाधोगुणएव । नहींद मुद्गात वेदस्थ श्वनप्राकृतांगषद्गातकर्तृकत्वव त्प्रयोगविधिद्धारकं प्रधानाधि तमंगेववतरति, येनातिदेशापेक्षया दौर्बल्यंशक्येत । अंगप्रधानसाधा ·अतश्व . मीमांसा कौस्तुभः । ६७ रण बुङ्मात्रानुवादन विधाना दपामिवास्या प्योपदेशिकरमाप्राबल्य मिष्टमेव । अतश्च यथैव प्रयाजादिनुक्षु शमीमयत्वप्राप्ति रुपपादनी या, तथा सम्मार्गसुक्ष्वपीति नास्य प्रयोजनत्वोपपत्तिः । यत्र वार्तिकेभ्युपगम्यापि यथा कथंचि च्छमीमयत्वादेः प्रधान सम्बन्ध न सम्मार्गसुक्षु नानावृक्षीयत्व प्राप्तिस्तम्भवति, प्रधान सुम्भिरेवां गानामपि प्रसंगा कार्यसिद्धे स्वतन्त्रलगाक्षेपकत्वानुपपत्तेः, यथैव दक्षिणास्सोमस्येति वचनात्प्रधानमात्रांगभूतयापि दक्षिणया प्रसंगा स्कार्यसिद्धे नागभूतेष्टिपशु स्वातिदेशिकान्वाहार्यदक्षिणाप्राप्ति रिति द्वादशे वक्ष्यते, तथैव प्रधानसुम्भिरेव प्रसंगसिद्धेर्नसम्मागार्थ नाना क्षीयसुगुत्पादनमितिदूषणान्तरमुक्तं । तन्त्र, सौमिकपात्रैरैष्टिकपान कार्यस्ये व शामित्राग्निना पौरोडाशिकाग्निकार्यस्य पाकस्येवाब सम्मार्गस्य प्रधाननु भिस्सियनुपपत्तेः । दक्षिणायाह्यानतानां कर्तृणा मंगप्रधान साधारण्या दानतिरूप कार्यसिद्धेः प्रत्यक्षरवा द्यक्ता तस्साधनीभूतान्याहार्यनिवृत्तिः, प्रकृतेतु सुग्भिः प्रधाननिष्पत्त्या सम्मानिष्पत्ते स्खम्मार्गस्य पृथगनुष्ठेय त्वाद्युक्तमैष्टिकपात्रवत्स्वांगभूतसुगाक्षेपकत्वम् । नच यथा सोमांगभूत महावेधैवैष्टिक हविरासादनादिकार्यस्य पृथगनुष्ठेयस्याप्यनुनिष्पादना तदंगभूतदार्शपूर्णमासिक वेदिनिवृत्ति दशे वक्ष्यते तथात्रापिसम्मा गस्य पृथगनुष्टयत्वपि प्रधान सुम्भिरेव निष्पादनोपपत्ते ननानावृक्षीयत्व प्राप्तिरिविवाच्यम् । सौमिकवेदेशत्वेनांगप्रधानार्थत्वस्य तृतीयेव क्ष्यमाणत्वा द्धविरासादनादिकार्यागत्वेन तस्या एवमाप्तेः अतिदेशि कैष्टिक देरुपदेशेन वाधोपपत्तेः । नवं वेदस्तंत्रत्वापत्ते दशोक्त प्रसंगानुपपत्तिः, तस्य इयतिशक्ष्यामहेस्यां कर्तुमित्यार्थवादिक कर्तृग मनागमनादि रूपप्रचारार्थत्व कृत्वाचिंतया कर्तृपचारार्थायाः वेदेहवि रासादन सिद्धयंगीकारेण वक्ष्यमाणत्वात् । नचैवमपि पात्रन्यायेन हविरासादनरूपस्य कार्यस्य पृथगनुष्ठेयत्वा प्रसंगोपपत्तिः, कर्तृप्रचा रार्थमनुष्ठितेनैव सौमिकवेदिकरणेना दृष्टविशेषावछि छन्नाहवनीय प्र ·. ६८ शास्त्रमुक्तावळी । त्यग्देशपाया वेदेस्जिद्धावा दैष्टिकवेदिकरण निवृत्त्याप्रसंगोपपादनात् । नौष्टिक सौमिक वेदिचारणभेदे वेदिभेदस्खमस्ति, प्रत्यग्देशस्य प्रत्यक्षे जैकरवा देविषमस्व नानार्थकत्व कल्पनायोगात् अदृष्टस्या प्येकस्यैव कल्पनाच । अतएव तत्तत्क्रत्वपूर्वखाधनीभूतवेदिरूपादृष्टत्वेनैव तत्तद्वेदि करणं प्रति कार्थत्वा व्यभिचारसंकरोबा नाशंक्यः । पात्रषुतु सौमिका पेक्षया ऐष्टिकानां भेदस्य लम्बादयितुं शक्यत्वा प्रसंगइति वैषम्यम् । अतश्चपानन्यायेन प्रधानसुगपेक्षया संमार्गसुचोभेदेन क शक्यत्वान्न प्रलं गोपपत्तिः । नाच प्रसंगासंभवेप्याग्नेयीमान प्रकृतानामेवा पोदानाशंका, तस्थ प्रकृतिप्राप्तनाना वृक्षीयत्व बाधकृत वैगुण्यप्रसंगनानुदयात् । अतश्च वार्तिके प्रसंगापादनमनास्थ यैवेति द्रष्टव्यम् । इदंत्विहवक्तव्यं, कथंचि च्छमीमयत्वादेः प्रधानमात्र संबन्धा भ्युपगमे प्रकृती नानावृक्षीयत्वस्यापि प्रधानमात्र संबंधापत्ते स्तम्मार्ग लुक्क्षु नानाजुक्षीयत्वस्यैदा भावा भाष्योक्तप्रयोजनानुपपत्तिरिति । एतेन यदपि परिध्युदाहरणे बाणवंतः परिधयोभवंतीत्यत्र पूर्व पक्षे सम्मार्गाथै पालाशाउत्पादयितव्याः, सिद्धान्तेबाणवतामेव सम्मार्ग इत्युक्तं प्रयोजनमपास्तं; बाणवत्त्वस्यांग. प्रधानसाधारण्येन विधाना दन्यथापालाशत्वस्यापि संम्मार्ग परिधिष्वप्राप्तेः किंच परिधीन् सम्मा त्यत्र परिधिशब्देन परिधीयते अनेनेति व्युत्पत्त्या अग्निपरिधानो पळक्षित द्रव्याभिधाना त्पुरोडाशकपालन्यायेन. पाल पालाशाप्रयोजकत्वा नोक्तायोजन सिद्धिः । यदपि चाग्न्युदाहरणेः अप्स्ववभृधेन चरंतीत्यत्र पूर्वपक्षे सम्मार्गोग्नेः कर्तव्यः सिद्धान्ते स्वपामिति प्रयोजनमुक्तम् ; तदपि अव भूधे तस्यापूर्ववेन तदर्थ श्रयमाण प्रयाजानूयाजाद्यर्थवा आरादुपकारक सम्मार्ग प्राप्त्यभावाद्यथाकथंचित्लाप्यंगीकारोपि तृतीयांतेन अवभृधपदेन सांगत्यैवकरण स्वावगमाचरन्तीत्यनेन च सांगस्यैव प्रयोगविधाना दपा ·मामांसा कौस्तुभः । ६९ चदेशत्वा त्सांगप्रधानविषयत्वस्यकादशे वक्षमाणत्वात् सम्मास्यापामेव प्राप्तरुपेक्षणीयम् । अतः पूर्वोक्तान्येव प्रयोजनानि द्रष्टव्यानि ! इति सम्मार्गाधिकरणम् ॥ ४ ॥ अथ स्तोत्रादि प्राधान्याधिकरणम् । ॥ १ ॥ सू - स्तुतशश्नयो संस्कारो याज्यावद्देवताभिधानत्वात् ॥ ॥ २ - १ - १३ ॥ इह स्तोत्र शस्त्राण्युदाहरणं ! तत्र प्रगीतमंत्रसाध्यं गुणगुणिसंबंधकी तनं स्तोत्रं, शस्त्रं च तदेवाप्रगीतमंत्रसाध्यं । तब किं तयो रारादुप कारकत्वं प्रयाजादिवद , उतदेवतादिरूप गुणिस्मरणार्थत्वेन सन्निपत्यो पकारकत्वमिति विचारः । अत्रा पूर्वभेदोपयोगिचिंतना त्पादाध्यायसं गतिः पूर्ववत् । अनंतरातु पूर्वाधिकरणे श्रुतिग्रहणस्य द्रव्यांगताबोधक प्रमाणमात्रोपलक्षणत्वादिहापिगुण्यंगताचोधकलिगसद्भावेन पूर्वपक्षकरणा दापवादिकी। तत्र यद्यपिविषयतासंबंधेन गुणगुणिनोरुभयोराप संबन्ध कीर्तनाख्य स्तोत्र शस्त्रं प्रति करणत्वमस्ति, तथापि प्रयोजनापेक्षायां दृष्टविधया कर्मा नुपयुक्तगुणप्रकाशनार्थत्वायोगेपि कर्मोपयुक्तगुणिम्मरणार्थत्वसंभवे अह टार्थत्व कल्पनानुपपत्ते गुणिस्मरण रूपसंस्कारार्थत्वमेव याज्यादिव स्तो शस्त्रमंत्राणामंगीकर्तव्यम् । नचात्र स्तौतिशंसतिभ्यां विनियोगेन या ज्यादिवलक्षण्ये स्तोतिशंसत्योश्चगुणविशेश्यक गुणिसंबंधकीर्तनवाचित्व स्य लोके प्रसिद्धत्वा गुणिप्रकाशनार्थत्वे च तस्यैव विशेष्यत्वेन. तयोर्लक्ष जापत्ति रितिवाच्यम् , अयाजशेषण हवींध्यभिधारयतातिवदृष्टार्थत्वानुरी ·शास्त्रमुक्तावळी । धेन लक्षणांगीकारस्य न्याय्यत्वाइ । अतस्तत्रिपत्योपकारकत्वमेव स्तोत्र शस्त्रयोरपि । सूत्रनिगदव्याख्यातम् । ॥२॥सू – अर्थेनत्व पकृष्येत देवतानामचोदनार्थस्य गुणभूतत्वात् । ॥ २ - १ - १४ ॥ अस्तुताव मूलयुक्तिभूतः श्रुतिविरोधो लिंगस्य बाधकः, अभ्युञ्चय युक्तिरूपो दुर्बलप्रमाणवाधप्रसंगएव तावदादावभिधीयते । यदिहिस्तो तिशंसत्योः प्रकाशनलक्षणार्थता मंगीकृत्य तन्मंत्राणां गुणिस्मरणार्थत्वमि ध्यते , ततोमहेंद्रदेवताकयागाभ्यासक्रमपठितयो रैंद्रमंत्रयो महेन्द्रप्रकाश नाशक्त रिंद्रस्यच यागानंगत्वेन प्रकाशनान हत्वा प्रकरणेन यत्रंद्रोदेवता तत्रोत्कृष्येत पूषानुमंत्रण मंत्रवत् । ततश्च यजुर्वेदविहितग्रहयागाभ्यास क्रमेण सामवेदांतर्गतोत्तरा ग्रंथपठिताना मृचां यथाक्रमंपाठनाव गतांगमा वानां मध्येऐन्द्रमन्त्रयो स्तदनंगीकाराक्रमबाधापत्तिः । पादं पुनरा रमतइति वचनावगतस्य चाद्यामृचं सकृत्पठित्वा तस्यांत्यपादनसहद्धिती याद्याधर्च पठित्वा तदंत्यपादन सहद्वितीयांत्याध र्चपठनरूपस्य प्रअध नस्य माहेन्द्रग्रहसनिधावाम्नातस्य तदंगत्वानंगीकारा सनिधिवाधश्च । अतश्च दुर्बळयो रपि क्रमसन्निध्योः प्रबळेनापिलिंगेन सहाबाधेनैवोपपत्ती बाधायोगा नसनिपत्योपकारत्वं स्तोवशस्त्राणां । सूत्रंतु देवतापदं प्रति गुणस्वेन संयुक्ता यदि स्तुतिभावना ततार्थेन प्रयोजनानुरोधेन माहेंद्रन हयजितोपकृष्येतेंद्रीस्तुतिः, तस्याः प्रयोजनभूतां देवतां प्रतिगुणत्वादिति व्याख्येयम् । ॥ ३ ॥ सू - वशावद्वागुणाथै स्यात् ॥ २ - १ - १५ ॥ नापकृष्येतेंद्रीस्तुतिः,इन्द्रशब्देनैव प्रकृतग्रहयागीयेंद्र प्रकाशनोप पत्तेः; यद्यपि च तत्र महत्त्वगुणविशिष्टस्यैवेन्द्रस्य माहेन्द्रमिति त द्वितेनदेवतात्वमुक्तं, तथापिविशेष्यस्यैव मंत्रण प्रकाशनोपपत्तेः विशे ·मामासा कौस्तुभः । षषांशस्यचमंत्राभावेपि ध्यानाद्यपायांतरेण स्मृतिसिद्ध पिकर्षापत्तिः । नहि "सावा एषासर्वदेवत्यायदजावशा वायव्यामालभेते"ति पाक्येन वशात्वगुणविधानपि विशेष्यमावस्य छागस्यवपायामेदस इतिमंत्रे गाभिधानं नेष्टं । नत्रमहेंद्रशब्दस्यैव देवतात्वं, येनेन्द्रशब्दस्य ततोभि नत्वेना पकर्षश्शंक्येत, तथासति महेंद्रशब्दस्यार्थवत्त्वाभावन प्रातिपदिक संज्ञाभावात्तद्धितानुत्पत्ति प्रसंगात् । अतएव चेतनाचेतन साधारण्येनार्थ स्यैव देवतात्वं दशमे वक्ष्यते । एवं सत्यपि यदिमहेंद्रशब्दोरूढ़या अ. तरवचनःस्या तमोत्तरवचनेने शब्देन नाभिधीयते तदर्थ इत्युत्कृ ध्येतेंद्रांमन्त्रः, प्रोक्षणीशब्दवत् क्लप्तावयवं योगेनोपपत्तो नार्थातरक ल्पनायां प्रमाणमस्ति । ननु तद्धितसमासरूपवृत्ति द्वयानुपपत्तिरेव रूढ़िकल्पनायां प्रमा णं भविष्यति । तथाहि - नतावदेकस्यैवेन्द्रशब्दस्य युगपत्तद्धितसमा सरूपवृत्तिद्वयसम्भवः, अन्यतरसापेक्षत्वेनैकस्या अपि वृत्तेरनुपपत्तेः, स मासवृत्त्यर्थ मिन्द्रशब्दस्य सुबन्तत्वकल्पना तद्धितवृत्त्यर्थ चा सुचन्त त्वमिति युगपद्धृत्तौ युगपरसुबनवा सुबन्तत्वविरोधापत्तेश्च । नापिक्रमेण, सकृच्छ्रुतस्येन्द्रशब्दस्या वृत्त्यापत्तेः । तद्धितपूर्वप्रवृत्तौमहेन्द्र मित्युत्तर पदवृद्धि महत्त्वस्यप्रधानभूतद्रव्यविशेषणत्वं बाधकं प्रसज्येत । अतो वृत्तिद्वयानुपपत्त्या अश्वकर्णादिशब्दव दृढिकल्पनोपपत्ते रिन्द्रान्महेन्द्रस्य भेदावगमा इन्द्रशब्देन प्रकाशनानुपपत्ते रुत्कर्षानिवारणमिति चेत् ? समासवृत्त्युत्तरकालं तद्धितवृत्त्यंगीकारात । नचैव मिन्द्रपदावृत्तिः, वृत्तिद्रयविवरण वेळायां पौरुषेयेन्द्रपदावृत्तावपि वैदिकमाहेन्द्रपदेनानावृत्त नैव महत्त्वगुणविशिष्टेन्द्रदेवतात्वविध्युपपत्तेः । अतएव तद्धितवृत्तेः पूर्व द्धन्दादि समासांगीकारात् आग्नावैष्णव " मित्यादौ देवताद्वन्द्वादि निमित्तकानङाद्युत्पत्ति रांजस्येनोपपादिता भविष्यति । अतश्चक्रमेण वृ तिदयस्याप्युपपत्तेः प्रोक्षणीशब्दवत्क्लप्ता वयवयोगेनोपपत्ते रूढ़िकल्पना ·शास्त्रमुक्तावळी। नवकाशात्सत्यपि गुणविशिष्टस्येंद्रस्य देवतात्वे वशावदिंद्रशब्देनविशे ध्यमात्र प्रकाशनोपपत्ते नोत्कर्षापत्तिः। वस्तुतस्तु महेन्द्रप्रतिपदिकेन महत्त्वविशिष्टे इन्द्रे उत्तेपि राजपुरु षरशोभन इति वद्विशेष्यमात्रस्यैव तद्धितेन देवतात्वावगमाद्विशेषणस्यच महत्पदस्य विशेष्योपलक्षणार्थत्वेन स्तावकत्वेनोपपत्ते देवताभूतस्य शुद्धस्येन्द्रस्यन्द्रेण प्रकाशनोपपत्तौ नोत्कर्षापत्तिः । सूत्रन्तु अगुणार्थ स्यादित्यकार प्रश्लेषेण व्याख्येयम् । ॥ ४ ॥ सू - नश्रुतिसमवायित्वात् ॥ २ . १ . १६ ॥ नेन्द्रशब्देन प्रकृतग्रहसम्बन्धिदेवताभिधानं, प्रकृतग्रहेमाहेन्द्रमिति तद्धितसहकृतेन विधिना महेन्द्रपदस्यैव देवतात्वविधानात् । हि- तद्धितेनदेवतात्वविशिष्टद्रव्याभिधानात् देवतात्वस्यच त्यज्यमानह विरुद्देश्यत्वेन वृद्धव्यवहारे प्रसिद्धस्यानुच्चार्यर्थे 5 सम्भवात तद्धिता भिहितोद्देश्यत्वान्वयार्थ महेन्द्रप्रातिपदिकेन लक्षणया महेन्द्रपदमेवाभि धाय तस्य त्यज्यमानहविरुद्देश्यताख्यं देवतात्वं विधीयते । महेन्द्रशब्दे पदलक्षणायाश्च शक्यसम्बन्धविनानुपपत्ते महेन्द्रपदशक्य श्वेताचेतन साधारण्येन दशमे वक्ष्यमाणोर्थोपि नासंगतः । अतश्च महत्त्वगुण विशिष्टे न्द्रवाचकमहेन्द्रपदस्यैव देवतात्वावलाया द्विशिष्टवाचकबृहञ्चकादि पदा न्तरप्रयोग सुतरां शुद्धन्द्रपदप्रयोगायोगा नेन्द्रपदेन प्रकृतग्रह सम्बन्धिदेवताप्रकाशनोपपत्तिः । तथा यत्त - न्यायसुधाअन्धस्वारस्या प्रातिपदिकेनार्थवाचिना प्युद्देश्या न्वयार्थ पदविशिष्टार्थलक्षणामंगीकृत्य तत्र तद्धितवाच्य देवतात्वान्वयां गीकाराच्छब्दोपहितार्थो देवतेतिप्रतीयते, तत्पदविशिष्टथै उच्चार्यत्वाख्यो द्देश्यत्वस्य बाधाद्विशेषणीभूतपदान्क्यस्य चान्योपसर्जनमन्येन नान्वे तीतिन्यायेना व्युत्पन्नत्वा दुपेक्षणीयम् । एतेनार्थस्यैव देवतात्वेपि तस्यत्रीह्यादिव स्वरूपेण यागोपयोगा भावा च्छन्दोच्चारणद्धारणवोपयोगावगते शब्दविशेषापेक्षायां का ·। मीमांसा कौस्तुभः । घवादुपस्थितस्य विधिगतशब्दस्यैव नियमइंति पक्षोपिप्रत्युक्तः, तद्धिता र्थस्य स्यज्यमानहविरुद्देश्यत्वाख्यस्यार्थे बाधेनान्वयानुपपत्तः, स्यज्यमान हविरुद्देश्यभूतशब्दाभिधेयत्वलक्षणातु प्रधानभूते तद्धिते लक्षणापत्त रयु तैव । तदरं प्रातिपदिकएव गुणभूते पदलक्षणेति । किश्चैवं “ अग्नयेपावकाये" त्यादा वेकस्यैव पदस्योच्चारणनियमो पपत्तन पदद्धयोच्चारणापत्तिः, अतो महेन्द्रपदस्योच्चार्यत्वेन देवतात्वा नेन्द्रमन्त्रणाभिधानोपपत्तिः, अतश्चोत्कर्षापत्ति स्तदवस्थैव । सूत्रन्तु-श्रुत्या-विधिगत शब्देनैव, देवतायाः, कर्मणि, समवाया- लम्बन्धादिन्द्रशब्देन महेन्द्रप्रकाशनानुपपत्ते नी तुत्कर्ष सम्भवति व्याख्येयम्। ॥ ५ ॥ सू - व्यपदेशभेदाच ॥ २ - १ . इतश्च नेन्द्रपदेन महेन्द्राभिधानं । अन्यथा सानाध्ये “बहुदुग्धीन्द्राय देवेभ्यो बहुदुग्धि महेन्द्रायदेवेभ्य " इति दोमन्त्रयो स्तमानातयो रन्योन्य प्रकाशकत्वे विकल्पापत्तिः । अस्मन्मते त्वैन्द्रेण सात्राय्य गतेन्द्र प्रकाशना माहेन्द्रेणच तहतमहेन्द्रप्रकाशना न्मन्त्रद्वयव्यदेशव्यवस्थति न विकल्पः । अतश्चे न्द्रमहेन्द्रयो रधिष्ठानक्यपि विशेषणांशभेदादुद्दे श्यशब्दभेदाच भेदावर नेद्रमन्त्रेणाभिधानानुपपत्ते सत्कर्षा निधारणम् । ॥ ६ ॥ सू · गुणश्चानर्थक रस्यात् ॥१-१ - १८॥ यदप्युक्तं महेन्द्रप्रातिपदिकेन महत्त्वविशिष्ट इंद्र भिहितपिरा जपुरुषशोभन इतिव द्विशेष्यमावल्यैव तद्धितार्थान्वय इति । तत्र, तथा उति गुणवाचिमहत्पदानर्थक्य प्रसंगात् । नहि तस्य राजपदवदर्थ द्वारणोयलक्षकता संभवति, देवताधारस्वरूपेण कर्मण्य संबन्धात् । किंतुशब्दोच्चारण द्वारातदुपकारकत्वात् । महत्पदस्यापि तद्वारेवो पलक्षकता वाच्या । ततश्च तस्याप्युच्चार्यवान् देवतात्वा तर्गत्यवगते नमहत्त्वरहितस्येन्द्रस्य तद्धितार्थान्वयस्खंभवति । किंच संभवति वि धेयेंद्र विशेषणत्वेनार्थवत्वे उपलक्षणत्वस्य स्तावकत्वस्य चान्याय्यत्वान्न ·- ||७|| सू शाखमुक्तावळी । शुद्धस्येंद्रस्य देवतात्वं । राजपुरुषरशोभन इत्यादौतु प्रमाणांतरानुरोधेन तथांगीकरणमिति न किंचिदेतत् । अतएव च सानाय्ये"ऐद्रं दध्य मावास्यायामैपयोमावास्यायां माहेंद्रं दध्यमावास्यायां माहेंद्रं पयोमा वास्याया"मिति व्यपदेशभेदः । अन्यथा तत्रापि महत्पदानर्थक्यम् । तथा याज्यापुरोरुचोः ॥२ . १ - १९॥ तथासानाय्य एवेंद्र महेंद्र देवत्ययाज्यापुरीनुवाक्ययो भैदेनाम्नान मपींद्रमहेंद्रयो भैद एवावकल्पत, अन्यथा एकेनकार्यसिद्धेरितराम्नान मन र्यकं विकल्पोवा प्रसज्येत । नच भवन्मतेप्येकापूर्वसाधनस्वा विंद्रमा हेद्रयो धर्मखांकर्यापत्ते विकल्शनिवारणम् , सम्मीळनादिव स्प्रतिनियत निर्देशन सांकर्यानापत्तेः । वस्तुतस्तु - मन्त्राणां लिंगेन मुख्यएवार्थे विनियोगा दीहिणां मेधसुमनस्यमान इति वदेकापूर्वखाधनीभूते प्यर्थान्तरे अमाप्तत्वेन सांकर्यप्रसंग एव नास्ति । अतो याज्यापुरोनुवाक्ययो भेंदाम्नानमापि देवता भेद साधकम् । सूत्रे पुरोरुक्छन्द शस्त्रगत मंत्रविशेषवाच्य पि लक्षणया पुरोनुवाक्यापरो द्रष्टव्यः । - ॥ सू · वाया मर्थसंयोगात् ॥ २ - १ यस्तु वशात्व गुणविशिष्टद्रव्यविधानोप, छागशब्देन विशेष्य मात्र प्रकाशनं दृष्टमित्युक्तं, तदशात्वस्य स्वरूपतएवोपकारकत्वा दुपा यांतरेणापि स्मृत्याकर्मण्यनुष्ठानोपपत्ते न वश्यं शब्दोच्चारणापेक्षा । प्रकृतेतु महत्त्वस्य महत्पदोच्चारण द्वारेणैवोपकारकत्वा ब्रानुचरितस्य साधनत्वं संभवतीति विशेषः । ॥९॥ सू · यत्रेतिचार्थ वत्त्वात्स्यात् ॥२ . १ - २१॥ - ननु - यत्रमाहेंद्रग्रहसन्निधावयं मैंद्रः प्रगाधः पठितः, तत्रैवास्य म मोतास्थाग्निपदवल्लक्षणया महत्त्वविशिष्टेद्र प्रकाशकत्वेन निवेशकल्पनाद ·मीमांसा कौस्तुभः । यवत्त्वोपपत्तिः । वस्तुतस्तु नेहशस्थले' लक्षणा यागवेळायां महेंद्रपद प्रयोगपि मवेविशेष्यभूतेन्द्रमात्र प्रकाशनेन मंत्रस्या पूर्वीयदेवतास्वाश्रयभू तेंद्र प्रकाशनार्थत्वेनाध्युपपत्ते, मनोतास्थाग्निशन्देतु देवतावाचि म. नोतापदसामानाधिकरण्येन लक्षणांगीकरणमित्युक्तं मंत्राधिकरणे । त श्व यथापठितस्याप्युपपत्ते नोत्कर्षापत्तिः । अथवा पूषानुमंत्रणमत्रधदुर्बल प्रमाणबाधेनोत्कर्षागीकारेपि न क्षतिः । नच तत्र यागानुमंत्रणमंत्रमा ख्या दिह सम्बन्धसामान्यबो[वा]धक प्रमाणाभावनो स्कर्षस्था प्यनुपपत्ते रानर्थक्यापत्तिः, एद्रयागांतरेतदभावेपिज्योतिष्टोमप्रकरणस्थेंद्रग्रहाभ्यास प्रकरणस्यैव सामान्यसम्बन्धयो[बा]धकस्य सत्त्वेनोत्कर्षोपपत्तेः । अतश्च यत्र प्रकरण एवेंद्रयाग स्तबास्य प्रगावस्यो स्कर्षे प्यर्थवरवोपपनिरिति । नत्वाम्नातेषु ॥२- १. ११ ॥ नचेंद्रस्य प्रगाधस्य प्रकरणे उत्कर्षसंभवे प्यन्येषु तत्तद्गहा भ्याससबिधा वाम्नातेषु मंत्रेषु याम्याश्शंखति शिपिविष्टव तीरशंसति पितृदेवत्या शंखति कुतुंभकसूक्त मन्वाह अक्षि सूक्तमन्वाहमूषिकसूक्तमन्वाहे"त्यादिविधिविहितेषु प्रकरणेपि यमादीनाम भावा तत्रोत्कर्षानुपपत्तेः, प्रकरणबहि त यमादिदैवत्यकर्मणि च सा मान्यसम्बन्धबोधक प्रमाणाभावेनो स्कर्षानुपपत्तेः, कुसुन्भकादीना चान्यत्रापि देवतात्वाभावेन सुतरी तदनुपपत्ते नार्थवयोगपत्ति रिति वाच्यं, ॥११॥ सू - दृश्यते ॥२ दृश्यते ॥२ . १ . १३॥ ॥१०॥ सू सर्वेषा मेवार्थवत्वोपपत्तिः तथाहि मण्डूकमुक्तस्य तावत्" मण्डूकेनाग्निविकर्षती" ति विहितमण्डूक प्रकाशकत्वेनाना बुग्यागः । नच तस्या नारभ्याधीतत्वेन सामान्यसम्बन्धबोधक प्रमा णाभावः; मण्डूकसूकस्य प्रकरणाज्ज्योतिष्टामसंबंधे अवगत मानर्थक्य तदंगन्यायेन तदंगभूतेचयने निवेशोपपतेः । “एवं भूषिकास्तस्यापि ·शालमुक्तावळी । प्रकरणाज्योतिष्टोमांगभूत यूपैकादशियां निवेशः । तत्र च यद्यप्या মাল ৰানি:, খাস্তুহাইব “ ৰা যুথাঃ ছাগল। अथोपशयएवा पशुरि"त्युपक्रम्य द्वेष्याभावे आखुस्ते पशुरिति ब्यादि"ति मंत्रविधानेनासुस्मृति द्वारा लक्षणया तत्सम्बंयुपशयस्तुतिरिविद्रष्टव्यन् । যন্ত আমার মা লৰি নিৰক্ষৰনীঙ্কা योगा दन्यवसामान्यसम्बन्धबोधक प्रमाणाभावेनैव तदप्रसक्त रगत्या प्रकृतहदेवतैव लक्षणथैवतैः प्रकाश्यते । प्रयोगाभावेन निषिद्धल क्षणानंगीकारेतु जपादिमन्त्रव द्याम्यादिमंत्राणा मप्यदृष्टार्थ मुच्चारणं प्रक तग्रह यागांगत्वेन वीधीयते । अस्मिश्च पक्ष स्तौतिशंखत्यो गुणिवि शेष्यक प्रकाशनलक्षकत्वाभावेपि लक्षणयोच्चारणपरत्व मेव द्रष्टव्यम् । यदि स्वस्मिन् पक्षे ऽदृष्टार्थत्वस्या वश्यकत्वे लक्षणांगीकार प्रमाणाभाव श्शक्यंत, ततो याम्यादिविषये गुणविशेष्यक गुणिसम्बन्धकीर्वनात्मक स्तोत्र शस्त्रविधान मेवा दृष्टार्थ मंगीक्रियते । नचैतावता सर्वत्र तथा प्रसगः, अनुपपत्तेरभावात् । नच याम्यादिमंत्रेषु तत्तन्मात्रव. णिकदेवतांगीकारेण तदैवत्ययागांतरस्यैव कल्पयितुं शक्यत्वात् किमिति सिद्धान्त्यभिमेश स्तोत्र शस्त्रादृष्टार्थतांमीकरणमिति वाच्यम् , याम्यादि मंत्र स्तुतिभागित्वरूप देवतात्व कल्पनेप्याधारवद्रव्य संबंधाभावे हविर्भागित्वरूप देवतात्वाकल्पनात् सदेककल्प्य यागानुमानानुपपत्तेः। अतएव जादिमंत्रेषु न यागान्तरकल्पनम् । किन्त्वदृष्टार्थत्वमेव । नचान्येषु जपादिमंवेष्व दृष्टार्थषेप्यत्र "यद्यज्ञस्य साधनताव्यापधेत अतो देवाअवंतुन इतिजपेत अपिवान्यांवैष्णवीमि त्यादी विष्णु मंत्रस्योपांशुशागांगत्वेन विद्धवाक्य विहितकर्मणि मांववर्णिक देवताकल्पकत्वेनोपपत्तः किमित्यदृष्टार्थत्वांगीकरणमिति वाच्य, विधिवाक्यादेवेतस्य मंत्रस्य यज्ञसाधन लोपनिमित्त वैगुण्यसमा धानार्थत्वे नावगतत्वादर्थान्तराकांक्षानुपपत्तेः । अतोजपादि मंत्रवदेवया म्यादिमंत्राणाम दृष्टार्थत्वसिद्धान्त्यभिप्रेतं स्तुतिरूपत्वमेववांगीकर्तव्यम् । प्रकाशकस्य ·मीमांसा कौस्तुभः । । यत्त्तु- मूले" वाचस्तोमे सर्वा ऋचस्सर्वाणि यजूंषि सर्वाणि, सामानिपारिप्लवंशंखती"ति विहिते शस्त्रे सर्वेषां मंगणां विनियो गाद्याम्यादीनामपि तत्रैवोत्कर्षः । यद्यपि च तत्र दृष्टविधयानोपयोगः, तथाप्य दृष्टदारैव तदुपपत्ति "रित्युक्तं । तद्वाचस्तोमेप्य दृष्टार्थताव श्यकत्वे याम्यादीनामपि सान्निध्यावाधार्थ प्रकृतग्रहएव अदृष्टार्थत्वस्य न्याय्यत्वादुपेक्षितम् । यदितु वचने न सानिध्यबाधान प्रकृतग्रहसंबन्ध इत्याशंक्येत, ततो दर्शपूर्णमास प्रकरणपठितानां जपादिमंत्राणामन्येषां च लिंगादिविनियुक्तानां वचनेन लिंगादिवाधापत्तेन तदंगत्वसभव. । अथनु वाक्यस्यापि सामान्यविषयस्य विशेषनिष्ठलिंगादि बाधकत्वायोग उच्यत, ततस्सन्निधावपितुल्यम् । तस्मात्पूर्वोक्त विधयैवार्थवत्त्वदर्शनं व्याख्येयम् । ॥१२॥सू - अपिवाश्रुतिसंयोगा प्रकरणे स्तौतिशंसती क्रियोत्पत्ति विद ध्याताम् ॥२.१.२४॥ जेंद्रस्य प्रगावस्यो.परसंभवी। सहिनतावत्प्राकरणिक एवेन्द्र यागे, तस्यावान्तराधिकारविहित भत्रांतरावरोधेन सत्रास्य मंत्रस्यानव काशात् । नापि ऋतुप्रकरणबहिभूते इंद्रयागांतरे, तत्र सामान्य संबंधबोधक प्रमाणाभावनोत्कर्षा नुपपत्तेः । इंद्रशब्देन मनोतास्थाग्नि शब्दव महेंद्र प्रतिपादनंतु लक्षणाभियात्वयैव निरस्तम् । अवशिष्यते तावद्यागवेळायां विशेषणयुक्त प्रकाशनेपि मंत्रे विशेष्यमात्र प्रका शनं ना नुपपन्नमिति ; तत्रेदेवाच्यं, स्तोतिशंसत्योऐणि प्रकारक गुण विशेष्यकबोधानुकूल व्यापारवाचित्वस्य गुणिनिष्ठ गुणतात्पर्यक बोधा नुकूल व्यापारवाचित्वस्य वा वक्रकेशांतो देवदत्त इत्यादाविवावधा रणात् , गुणिप्रकाशनार्थत्वे लक्षणापत्ते स्तौतिशंसति वाच्यस्यैवार्थस्य विधेयत्वावगमा तस्य च दृष्टार्थत्वासंभवे अदृष्टार्थत्वकल्पनस्य फलभु खत्वेन प्रामाणिकत्वान्ना नुपपत्तिरिति । लोके वक्रकेशो देवदत्त इत्यत्र देवदत्ते वक्रकेशप्रतिपादनएव स्तुति द्धितत्पद्यते, न.. पुनर्वकेश

·शास्त्रमुक्तावळी ।
स्वस्य देवदत्तविशेष्यता प्रतिपादने । तेन स्तौतिशंसति पदशक्ति
पर्यालोचनया प्रकाशनार्थत्वावगमाद दृष्टार्थत्वांगीकारेणापि गुण
प्रकारक गुणिविशेष्यक शाब्द बोधानुकूल व्यापाररूपस्तुति विधायि
स्वमव युक्तम् । नच प्रयाजशंषणतिव दृष्टार्थत्वानुरोधेन लक्षणां
गीकरणमप्यदोषः, प्रकाशनस्य लिंगकल्पश्रुतिबलनैव प्राप्तिसम्भवे
लक्षणयैव तत्प्रतिपादनेपि विधिवय्यात । किंच दृष्टार्थत्वं किंत्वया
मंत्राणामभ्युपगम्यते, स्तुतेर्वा ? नायः, ममापि स्तुतिनिष्पादकत्वेन तत्स
स्वाद । नात्यः, स्तुतिस्वरूपस्यैवहानापत्तेः। तस्माद्धातु अतिसंयोगात्मक
रण एवस्तौतिशंसती स्तुतिरूप क्रियोत्पत्तिं विदध्यातामिति सत्रार्थः ।
॥१३॥ सू
-
शब्दपृथक्त्वाच्च ॥ १.१.२५ ॥
द्वादशस्तोत्रोग्निष्टोमो दादश शस्त्रोग्निष्टोम” इति श्रुतं दाद
शत्वं न प्रकाशनलक्षणार्यवेवकल्पत्ते, प्रकाशनानां प्रत्यूचं प्रतिपदं
वाभिन्नस्वेन द्वादशत्वानुपपत्तेः । प्रकाशनत्वेनैक्यांगीकारे सुतरांत
दनुपपतेश्च । भस्मन्मतेतु सत्यपि प्रत्यूचं स्तुतिव्यक्तीनां भेदे विधि
भेदेन विधेयतत्तदनेकस्तुतिव्यक्ति वृत्तिविधेयतावच्छेदकीभूते वैजात्या
वश्यंभावा तज्जातिगत द्वादशत्वोपपातिः । तवतु प्रकाशनस्य सामर्थ्य
प्राप्तत्वेना विधेयत्वा वैजात्यकल्पने प्रमाणमस्ति ।
किंचास्मन्मते वैजात्याकल्पनेपि तत्तद्विधिभेदेन विधेयभावना
भाव्यस्या नेकस्तुतिजन्या पूर्वस्य भेदावश्यंभावा तद्गतद्वादशत्वेनापि
स्तोत्रादि द्वादशवोपंपत्तिः । प्रकाशन पक्षेतु तस्य दृष्टार्थत्वेना पूर्वा
नंगीकाराव दृष्टमयोजनस्यस्य च प्रत्यक्षवाधितत्वेन द्वादशत्वानुपपत्तिः ।
अतोद्धादशशब्देन स्तोत्राणां शस्त्राणां च पृथक्वाक्षेपादपि न प्रका
নাসা।
॥१४॥ सू
अनर्थकंच तद्वचनम् ॥२.१.१६॥

·मीमांसा कौस्तुभः । प्रकाशनार्थस्वपक्षे भग्निष्टुति “आग्नेया ग्रहामवंती "ति वचनेन माकृतग्रहानुवादेनाग्निदेवताविधी कृते प्राकृतदेवतावाधव प्रकाशक मंत्रबाधेनाग्निप्रकाशकमत्रांतराणां न्यायादेव प्राप्ते राग्नेयीषुस्तुव तइति वचनवैयापत्तिः । नचास्य प्राकृतमंत्रेवग्निपदोहमसक्ती मंत्रान्तरविधानेनार्थवत्त्वमिति वाच्यम् , “पूयतिवाय एतहचोक्षरं यदे नमूहयति तस्मादृचंनोहेदि " ति ऋगृहनिषेधा दर्थप्रकाशनरूपकार्य बले नाग्नेयमंबान्तरस्यैव प्राप्तिः । अस्मन्मवेतु सत्यपि ग्रहाणामाग्ने यत्वे कर्मासमवेतगुणिनिष्ठस्यापि गुणस्यकीर्वनेन स्तोत्र शस्त्रजन्यादृष्ट संपत्त्युपपत्तेः प्राकृतानामिव मंत्राणा मुच्चारणे प्रवक्ते अनिवृत्त्यर्थमाग्ने यीषु स्तुवत इति सार्थकम् । ॥१५॥ सू - अन्यश्चार्थः प्रतीयते ॥ २ - १ . २७ ॥ खम्बद्ध स्तोत्रं शस्त्रंचेति श्रुत्या स्तोत्रशस्त्रयो स्संबन्ध प्रतीते संबंधस्यच भेदखाधनत्वा स्तोत्र शस्त्रयोस्स्वरूपतः फळतोभेदे बैजात्य कल्पनया भेदोवधार्यते । नचासौ प्रकाशनार्थत्वपक्षेसंभवति। नच स्तोत्रा दावपि प्रगाणा प्रगाणकृतं संभवत्येवेतिवाच्य, स्वरूपतः फलतोवा भेदा संभवे प्रगाणाख्यांग कृतभेदस्या न्याय्यत्वात् । ॥१६॥ सू - अभिधानंचकर्मवत् ॥२. १ . २८॥ यदिदं स्तोत्रशस्त्रादिरूपं सामान्याभिधानं यच्चाज्यप्रोगादिरूपं विशेषाभिधानं तदुभय मप्यारादुपकारकत्वपक्षे उपपद्यते, नतु संस्का रकर्मत्वपक्षे, संस्कारस्य संस्कार्यनिरूपणाधीन निरूपणीयस्य संस्का येणेवावच्छेदखिद्धौ अवच्छेदकीभूतसंज्ञानपेक्षवाद । एवं सत्यपि यद्यारादुपकारकत्वग्राहक स्तौति शंखति धातुरूप अतिसंयोग संस्कारकर्मवाधकोनस्या, ततोलिंगन संस्कारकर्मत्वस्यैवावधारणात "अंशुगृहात्यदाभ्यं गृहाती" ति वदगत्यासत्यव्यवच्छेदकांतरे संज्ञावच्छि ब्रमेव ज्ञातं कृतं कर्माभ्युदयकारिभवतीति कल्पनया संज्ञाप्यंगीकि येत, नवेतदस्तीत्यत भारादुपकारकत्वमेव युक्तमुत्पश्यामः ।

·शास्त्रमुक्तावळी । ॥१७॥ सू - फलनिर्वृत्तिश्च ॥२ . १ . १९॥ स्तुतस्य स्तुतमस्यूर्जस्वल्पयस्वत् आमास्तोत्रस्य स्तोत्रं गम्या दिद्रियावंतोवनामहेधुक्षीमहि प्रजामिषं सामे सत्याशीर्यज्ञस्य भूयादि " तिमंत्रे भावनिष्ठांतेन स्तुतपदेन स्तोत्रक्रियोपादानात् , स्तोत्रस्य मध्ये स्तोत्रमसि तदेवं भूतं स्तोत्रस्योर्जस्वल्पयस्वद्भूत्वा मामगम्याइ , इंद्र वंतः इंद्रोपलक्षित देवतावंतो वयं, त्वां याचामहे प्रजामिषं भजामहे इतिसेयं यज्ञपदलक्षितस्य स्तोत्रस्या शीस्लत्या भूयादित्यर्थकेन स्तोत्रा देव फलं प्रार्थितं, न देवतायाः । यद्यपि च नेदं स्तोत्रस्यफलं करणविभक्ति संयोगाभावना वगतक्रत्वंगभावस्य स्तोत्रस्य मांत्रवर्णिक फलकल्पनानुपपत्तेः; तथापि प्रधानफलमेवेदं परंम्परासंम्बंधेन स्तोत्रा प्रार्थितलक्षणयावा स्तोत्रफलमेव ऋतूपकाराख्यम् । अतश्च स्तोत्रक्रि यातः फलप्रार्थनात्तस्या एव प्राधान्यम्, न देवतायाः । इतरथाहि देवतातएवफलं प्रायंत, प्रधानत्वात, नांगभूतात्प्रकाशनात् । किं च प्रकाशनस्य दृष्टफलकत्वेन तत्फलस्य प्रत्यक्षगम्यत्वान्न प्रार्थनाहवं, स्तोत्रफलस्यत्व दृष्टत्वात्तदर्हत्वमिति विशेषः । अत आरादुरकारकाण्येव নিম্নাঙ্গীৰিাৰ । प्रयोजनं प्राकृत ग्रहानुवादेन विकृतौ देवतांतरविधाने आग्नेयीषु स्तुवतइत्येवंविधवचनाभावे प्राकृतानां मंत्राणामविकारेण प्रयोगःसिद्धांते, पूर्वपक्षे प्राकृत ऋग्बाधेन वैकृतदैवत्य ऋगंतरागम इति दशमें वक्ष्यते । १ इति स्तोत्रादिप्राधान्याधिकरणम् ॥५॥ अथ मन्त्राविधायकत्वाधिकरणम् । ॥१॥ स् – विधिमन्त्रयोरैकार्य मैकशब्द्यात् ॥३-१----२४॥

·मीमांसा कौस्तुभः । "भावार्थाः कर्मशब्दास्तेभ्यः क्रिया प्रतीयतैषार्थोविधीयते " इत्य नेनोपक्षिप्तानां विधायकाख्यातानां तानिदैध " मित्यादिना दैविध्य मुक्त्वा इदानी प्रसंगादाख्यातस्यापि क्वचिद्विधायकत्व नास्तीति प्रतिपाद्यते । नतानशंतिनदभाति तस्करोनालामामित्रो व्यधिरादधर्षति । ज्योगित्ताभिस्वचत गोपति सह देवांश्च याभिर्यजतेददाति च" इत्या दिमंत्रे “ यस्योभय हविरातिमार्छ" दित्यादी ब्राह्मणेच येयच्छन्दादि समभिव्याहता आख्यातशब्दा स्ते कि विधायकाः उतनेतिसंशयः । अत्राप्य पूर्वभेदोपयोगिनएव विचार्यमाणत्वा त्पादाध्यायसंगतीस्पष्टे । प्रासंगिकीप्यनन्तरा । तत्राईदित्यादौ असन्दिग्धलिङ्गवणा द्यजतेददाति चेत्यादा वीप स्तुत्युनीत लेडन्तत्वावधारणा धजेतस्वर्गकामइतिवदेव विधाय कत्वाविधतः । नच यच्छन्दादिना प्रतिबंधः, यच्छब्देन गोपदा थस्य सिद्धत्वद्योतनेपि “ यदाग्नेयोष्टाकपाल " इतिव यागसाधनत्वेन विध्युपपत्तेः । अतएव कर्तृसमानाधिकरणस्य यच्छब्दस्यैव प्रतिबंध कता न कर्मसमानाधिकरणस्येति सिद्धान्तिनोपि प्रवादः । - व्याघातः वस्तुतस्तु गुणभूतेन यच्छब्दादिना प्रधानभूतविधिशक्ति प्रतिवं धस्यान्याय्यत्वा स्कर्तृसमानाधिकरणे यच्छन्देखत्यपि न विधित्व किं च यच्छन्दादिकं प्राप्तिद्योतय प्रतिबंधक वाच्यम् । सायदिप्राप्तिः प्रमाणान्तरेणास्ति तदातेनैव प्रतिबंधसिद्धः कृतंयच्छन्दादिना । यदिनास्ति तदा यच्छन्दसद्भावेपि “यएवं वि द्वानग्निचिनुत” इतिव दप्राप्तार्थकत्वादेव विध्युपपत्ते नयच्छब्दादेः प्रतिबंधकतासंभवति । वस्तुतस्तु एतस्य मंत्रस्य गोद्रव्यकानूबन्ध्य पशुपुरोडाशानुनिर्वा प्य दैविकहविर्यागे बरुद्रव्यके गोदैवत्ये याज्यात्वेन विनियुक्तत्वात्तत्र ·शास्त्रमुक्तावकी। चरुद्रव्यकत्वा ड्रोद्रव्यकस्वाभावेन तत्रविनियुक्तस्याप्यस्या प्राप्तस्वतंत्रगो द्रव्यक यागविधायकश्योपपत्तिः । नच साक्षाच्छेषिणिदेविकाहविर्यागेगो द्रव्यकावाप्राप्तावपि तच्छेषिण्या मनबन्ध्यायां गोद्रव्यकत्वस्य प्राप्तत्वाद विधायकत्वोपपत्ति रितिवाच्यम् , एवं यथाकथंचि प्राप्तिसंभवे प्यभ्या साकर्मान्तरत्वोपपत्तेः । अतश्च यजेतस्वर्गकाम इत्याख्यातव न्मवगत स्याप्याख्यातस्य विधिरूपेकप्रयोजनकत्वमेव, विधायक शब्दत्वस्योभ यत्र समानरवादिति सूत्रार्थः । अत्र च मंत्रग्रहणं यच्छब्दादि समभिव्याहताख्यात मात्रोप लक्षणम् , नतु स्वतंत्रम्, “ वसंतायकपिश्चला ना लभेते" त्यादावभि युक्त प्रसिद्धया मंत्रत्वेपि विधायकत्वांगीकारात् । यस्योभयमित्यादौ च ब्राह्मणे यच्छन्दादिखमभिव्याहारे तदनंगीकाराच्च । अतश्च सर्वस्याप्य त्रोदाहरणत्वेपि प्रायशो यच्छन्दादि समभिव्याहारस्य तेष्वेवसत्त्वात्सूत्र मन्त्रग्रहणम् । सिद्धान्तमाह- वा - ॥३॥सू -- अपिवा प्रयोग सामर्थ्य मन्त्रोभिवानवाचीस्यात् ॥२-१-२४॥ नैतेविधायकाः, “यजते" इत्यादीनांलट्लेट् साधारणत्वेन विध्यर्थक निश्चयातू नच स्तुत्यातन्निश्चयः, विधेरभावे स्तुतेरेवा निश्चयेन तस्या अतन्निश्चायकत्वात् । नच “वसंतायकपिजलानालभेते" त्यादिवदप्राप्तार्थकत्वमेव तन्निश्चायकं, गोद्रव्यकस्य यागदानादेरनुबंध्यादि रूपस्य तदन्यस्यवा बहुशः प्राप्तत्वेन तदसिद्धेः । अतएव न विधि पुनश्श्र वणरूपादभ्यासात्कर्मासरत्वं शक्यं, विधित्त्वस्यैवा निश्चयेनाभ्यासस्वरूपा भावाद । विध्यभावपि पुनश्श्रुतिमात्राद्भेदस्तु पुनश्श्रुतेस्स्मरणार्थत्वेनाप्युप पत्तेरनन्यपरत्वाभावादयुक्तः। किंच यद्यप्यत्रविधायको लिङादिरोष्यत तथापि यच्छन्दादिना विधिशक्तिप्रतिबंधा नास्य विधायकत्वोपपत्तिः । तथाहि - यार स्ताकस्वसमभिव्याहतार्थस्य सिद्वतांद्योतयन् प्राप्ति ·मामांसा कौस्तुभः । मपेक्षते । अस्तिचावला । अतोगोद्रव्यकयागदानादरनद्यमानस्या ज्ञात ज्ञापनेक स्वभावविधिविषयत्वायोग स्पष्ट रव नच यच्छन्दस्व स्वार्थमाने सिद्धताद्योतकत्वा दोस्वरूपानुवादेपि तम्य साधनत्वेनविध्यु पपत्ति रितिवाच्यम्, यः पाकंकरोति भुक्तइत्यादौ यत्तच्छब्दयो स्वसमभिव्याहतमात्रे सिद्धत्व द्योतकताव्यत्पत्तेः । अक्ष याभिर्यजतेयाश्च गाददाति ताननश्यंति, नच तस्करोदभ्नोति, माइलाः भामित्रोव्य धिरादधर्षति व्यधया अभिभवति, गोस्वामीच ताभिसहाचे नंदतीति यच्छन्देन समभिव्याहते गोद्रव्यके यागदानादावपि सिद्धताप्रतीते न विधेयतोपपत्तिः । यच्छन्दस्य समभिव्याहत वृत्ति सिद्धताद्योतकत्वा देवच यत्रकतसमभिव्याहारस्तत्र कृत्याश्रयत्वरूपकर्तृत्वस्य सिद्धता प्रतीतो कृतेरपि तत्प्रतीते विधेयत्वानुपपत्त्या विधिशक्त्यनुपपत्तिः । यत्रतु कर्ममावसमभिव्याहतो यच्छन्द स्तच्छन्दसमीभव्याहतश्च विधि स्तत्रसत्यपि कर्मस्वरूपस्यानुवादे कर्तव्यत्वन विधानोपपत्तः न विधिशक्ति प्रतिबंधकता यच्छब्दस्य ! प्रकृतेतु विधेर्यच्छब्देनैव स मभिव्याहाराहाता प्रतिबंधकतेति विशेषः । एवं सत्यपि यदिकथं चिदप्यालोच्यमाने प्राधिनसंभाव्यत ततो यदाग्नेयोष्टाकपाल इति वद्य च्छब्दस्य स्वार्थमात्रसिद्धत्वद्योतकता मंगीकृत्य विधे विधायकत्वोपपत्ते नशक्तिः प्रतिबद्धयेत । नत्वेतदस्ति, गोद्रव्यकस्य यागदानादेबदुशः प्राप्तत्वात्। यत्तु- सत्यपि यच्छन्दस्य विधिविरोधित्वे प्रधानभूतत्वा द्विध्य नुग्रह एवन्याय्यः, न गुणभूतयच्छब्दानुग्रह, इत्युक्तम् । तदुच्चैऋचा क्रियत इत्यादौ प्रधानभूतस्या प्युपसंहारस्थस्यविधे रुपक्रमस्थेन गुणभू लेनाप्यर्थवादेन बाधस्य वक्ष्यमाणत्वा दकिंचिरकरम् । वस्तुतस्तु-विधिवदेव यच्छब्दस्यापि प्रधानभूत भावनात्वयित्वा त्रविधि प्रतितस्य गुणत्वम् । यदि परं पदांतरत्वा तदपेक्षया विम कर्षशंक्येत, ततः " ऐन्द्रपंचशराव" मित्यनेन वाक्यभेदापत्त हेतुर्हेतुम तोरित्यनुशसन वैय्यर्खापत्तेश्च विधिशक्तिप्रतिबंधोनुसंधेयः ।

·शास्त्रमुक्तावळी । एवंयदिशब्दस्यापि निमित्तपरत्वेन प्राप्तिद्योतकत्वा विधिवि रोधित्वं द्रष्टव्यम् । अतश्चोभयत्रापि लिशवणं हेतुहेतुमतोरिति स्मृ ते हेतुरूपनिमित्तत्वादिपरम् । यजतेददातीत्यत्रत लिङो श्रवणाल्लडंत स्वस्यैव निश्चयः । एव 'मग्नीदग्नीन्विहरे" त्यत्रसंबोधन विभक्तेर्वत्र भिमुखश्रोतृमात्रविषयत्वा देदेचवक्तुरभावा द्विधेश्चाभिमुखानभि मुखसर्व पुरुष साधारणत्वा द्विरुद्धस्वभावेना मंत्रणेन विधिशक्ति प्रतिवधः । अतश्चलोडप्यत्रनालौकिक विध्यर्थकः । किंतु . प्रेषतिसर्गप्राप्तका लेषु कृत्याश्चे" ति चकारात प्रैषार्थक एव, लौकिक प्रवर्तनार्थकोवा । यातु न्यायसुधाकृता संबोधन विभक्ति समभिव्याहतस्य लि. ङादः प्रमाणांतर प्रवृत्तपुरुषप्रवर्तकत्वावगमा दप्रवृत्त प्रवर्तनात्मक विधिशक्ति व्याघात इत्युक्तम् , तल्लोके प्रमाणांतरा नधिगमपि दे वदत्तगामानयत्यादौ संबोधन विभक्ति प्रयोगदर्शनादुपेक्षितम् । एवं ददामिगृहामीत्यादौ तावल्लडंतत्वादेव न विधिशत्तिः । विशेषतश्चास्म दर्थविषयोत्तम पुरुषांतत्वेन परप्रवर्तनात्मक विधिविरोधित्वम् । अ- तश्च यत्रापि अहं ददामीत्यादौ लिङः श्रवणं उत्तमपुरुषे तत्रापि लिङः स्वनिष्ठप्रवर्तना परत्वमेव लक्षणया, नतु परप्रवर्तनात्मक विधिवाचि त्वमिति विवेकः । अतश्च यच्छन्दादि चतुष्टयभ्य प्रतिबंधकत्वाद तत्समभिव्याहतस्य लिङादेः न विधायकत्वम् , अपितु प्रमाणांतर सिद्धा नुवादकत्वमेव । नचैवमानर्थक्यं, ब्राह्मणगतानां निमित्तादि प्रतिपादकत या विध्यपेक्षितोद्देश्यसमर्पणेनवोपयोगस्य वक्ष्यमाणत्वात् । मंत्रगतानांतु यद्यपि विधेयसमर्पणेनवा उद्देश्यसमर्पणेनवा नविध्युपयोगः नापि स्तावकत्वेन, दूरस्थानां पदेक वाक्यत्वेन तावत्तस्यानुपपत्तेः, पदार्थवि धया स्तुतिमात्रलक्षणायामपि स्वार्थबोधेसमाप्तिसंभवेन वाक्यैक वा- क्यत्वेनाप्यनुपपत्तेच; तथापि परिशेषाद , मंत्राधिकरणन्यायेन प्रयोगकाले अर्थाभिधायकत्वेनैव । अर्थापि च यत्र प्रयोगसमवेत स्त्र तदभिधानं ·मीमांसा कौस्तुभः । दृष्टार्थ, नोचे ददृष्टार्थ मिति विवेकोपि तवैवद्रष्टव्यः । सूत्रेचापिया शब्देन मंत्रब्राह्मणसाधारण्येन विधायकत्वे निरस्ते ब्राह्मणगताख्याते निमित्तपरत्वं वक्ष्यमाणत्वादुपेक्ष्य मंगते तस्मि ब्रर्थाभिधानव्यापा रकत्वं मंत्राधिकरणसिद्धमेव स्मारितमिति द्रष्टव्यम् । प्रयोजनंस्पष्टम् । इति मन्त्राविधायकत्वाधिकरणम् ॥६॥ अथ मन्त्रनिर्वचनाधिकरणम् । - । ॥ १॥ सू तब्बोदकेषु मन्त्राख्या ॥ २-१.२५ ॥ पूर्वाधिकरणे उपलक्षणतयां मंत्रशब्दप्रयोगा दुपस्थितस्यमंत्रस्येहल क्षणप्रसगादुच्यते । तरच " अहेबुधिय मंच मेगोपाय""यहषयलयीविदो विदुः""ऋचस्सामानियनॅषि" "साहिश्रीरमृतासना" मिति मंत्रप्रयुक्तस्य मंत्रपदस्थाकथना देदवाक्यार्थविचारवत् पदार्थविचारस्यापि शास्त्रे कर्तव्यत्वेन प्रतिज्ञाना च्छास्वसंगत्युपपत्तिः। मंत्रनियमादृष्टरूपा पूर्वभेदो पयोगि मंत्रभेदसिद्धयर्थत्वाच पादाध्यायसंगती । यद्यपि तत्तददृष्टत्वाव च्छिन्नं प्रति तत्तदानुपूकित्वेनैव कारणता, तथापि यद्विशेषयोः कार्य कारणभाव स्तत्वामान्ययोरपीति स इत्यभिप्रेत्येदं । प्रासंगिकीत्वनंतरा। तत्र यथाश्रुतस्वारस्या तावत्प्रयोगकाले अर्थप्रकाशकत्वं मत्रत्वमिति लक्षणं प्रतीयते । अत्रप्रयोगकालइति विशेषणानविधावतिप्रसंगः । जपे विष्यदृष्टार्थमर्थप्रकाशनानाव्यापकत्वम् । वस्तुतस्तु-प्रत्रकाण्डे समाम्राते वसंतायकपिञ्जलानालभेतेस्यादौ मैत्रेविधायकत्वांगीकारेणा व्यापकत्वा पत्तेः ब्राह्मणस्यापि च मंत्राभावस्मारकत्वस्य पंचमेवक्ष्यमाणवेन तत्रातिव्याप्त्यापत्तेः, अनुक्सामादिमंत्रेषु कथमप्यर्थ प्रकाशकत्वायोगेना व्यापकत्वाञ्चत ल्लक्षणायोगेना भियुक्तानां मंत्रपदवाच्यत्व प्रकारको यो ।

·शास्तमुक्तावळी । निश्चयस्तद्विषयत्व मत्रत्व मिति लक्षणमेव सर्वव्यापकं सूत्रकृदभिप्रेत मितिप्रतीयते । वेदत्ववत् मन्त्रत्वस्थ ननु तत्रापि मत्रपदवाच्यता बच्छेदकानिश्चये वाच्यत्वप्रकारक निश्चयायोगेन कथ लक्षणसिद्धि, नहि मंत्रत्वं नाम जातिः, यन्मत्र पदशक्यतावच्छदकत्वेन निश्चीयेत, तथात्वे वेदत्वऋक्त्वादिवदेव गत्वादिना सांकर्यापत्ते.; अनेकवर्णाभिव्यक्तीनां योगपद्याभावेन मंत्र त्वस्याभिव्यक्त्यनापत्तेश्व । नाप्युपाधिः, सहियदिमंत्रपदवाच्यत्व प्रका रकप्रसिद्धि विषयत्वाख्य स्ततोन्योन्याश्रयता । यदित्वन्यः, ततस्तस्यैव लक्षणत्वोपपने नॆतस्य सूत्रकृदभिप्रेततेतिचेन्नः अखण्डोपाधि रूपस्यैव मन्त्रपदवाच्यतावच्छेदकत्वां गीकारात् । अतश्च तदवच्छेदेनवाच्यत्वे वधारिते तत्प्रकारकनिश्चयवि षयावस्यलक्षणत्वोपपत्तिः । ततश्चसूत्रं तदर्थाभिधानं चोदकं प्रयो जकं येषां तेषां मन्त्राख्येत्येवं यथा श्रुतमाभासमानमपि, तब्बोदकेषु मन्त्राध्यतृषु या मन्त्राख्या मन्त्रपदवाच्यत्व प्रकारिकाप्रसिद्धिः से वविषयतासम्बन्धेन मन्त्रलक्षणमिति व्याख्येयं । यानितु वार्तिककारे णास्यन्तत्वत्वान्तत्वादीनि मन्त्रलक्षणान्युक्तानि तानि अस्यन्तत्वस्यत्वान्ते स्वान्तत्वस्यचास्यन्तभावेना व्यापकत्वापत्ते र्भाष्यकारेणैव दूषितानीति ग्रन्धगौरवभया नेह प्रपंच्यन्ते । इति मन्त्रनिर्वचनाधिकरणम् ॥७॥ अथ ब्राह्मणनिर्वचनाधिकरणम् ! ॥१॥ सू - शेषेब्राह्मणशब्दः ॥ २-१-२६ ॥

·मामासा कौस्तुभः লঙ্কসমমান एतद्राह्मणान्येव चहषि इत्यत्र वैदेप्रयुक्तस्य ब्राह्मणशब्दस्यार्थ परिज्ञानार्थ ब्राह्मणलक्षण मुच्यते- मन्त्रातिरिक्तवेदत्वं ब्राह्मणत्वमिति । अतश्च विधिवाक्यान्यर्थ वादवयं उप निषदश्च सर्वमपि ब्राह्मणं । भत्रच ब्राह्मणत्वमपि मन्त्रत्ववदेवा खण्डोपाधि रूपं ब्राह्मणपदशक्यतावच्छेदकं । अन्यथा मन्त्रातिरिक्तवेदत्वरूपब्राह्मण स्वस्येव ब्राह्मणातिरिक्तवेदत्वरूपस्य मंत्रत्वस्यापि वक्तुं शक्यत्वन विनिगम नाविरहात् । अतश्च यत्राभियुक्तानां ब्राह्मणमिति प्रसिद्धिस्तद्राह्मणमिति लक्षणस्यापि मन्त्रवक्तुं शक्यत्वेपि रुचिचिण्या न्मन्त्रातिरिक्तवेदत्वेनै व ब्राह्मणं सूत्रकृतालक्षितं । अथवा नैवेदं सूत्रं लक्षणाभिधानार्थ । अपितु शेषे- मंत्रातिरिक्त वेदभागे ब्राह्मणशब्दस्य यन केनचिल्लक्षणेन सुज्ञानत्वा नमयालक्षण वाच्यमिति लक्षणावक्तव्यत्वाभिधानार्थमव व्याख्येय । अतएवाग्रे मन्त्रप्रस्तावोपि संगच्छते । अत्रापि यानिवृत्तिकारणेति करण बहुजवादीनि ब्राह्मणलक्षान्युक्तानि तान्यव्यापकरवापत्ते भाष्यकारणव दूषितानोति नेह प्रपच्यन्त । Kary इति ब्राह्मणनिर्वचनाधिकरणम् ॥८॥ अथ ऊहाधमन्त्रताधिकरणम् । ॥१॥ मू-अनाम्नातेष्वमन्त्रत्व मान्नातेषुहि विभागरस्यात् ॥ २-१-२७॥ तञ्बोदकेषु मंत्राख्येत्यनेन लक्षणद्वयसूचना कस्य मुख्यत्वं कस्यवा भ्युच्चयतेति विवेकायेदमधिकरणं । प्रकृतितोऽतिदेशेन प्राप्ते "अग्नयेजुष्टं निर्वपामी" ति मंत्र कार्यवशेनविकृती प्रक्षिप्यमाण मग्निपदस्थाने सूर्यादि पदमूहः, "भाषेयं वृणीत" इतिविधिवशादुच्चार्यमाण काश्यपादिः प्रसरः, यजमानस्य नामगृहातीत्यादि विपितउच्चार्यमाणं देवदत्तपदं नाम! तदेता ·शाख मुक्तावळी । न्यूह प्रवरनामधेयानि कि मंत्राः उतनेतिविचारः । केचित्तु मंत्रना ह्मणात्मक वदस्य बैराश्ये निरूपिते प्रसंगात्प्रत्यक्षपटितएयवेदे बैराश्यनत्वनु भिल इतिवक्तुमूहादीनां रायबहिर्भावोनेन प्रतिपाद्यत इत्याहुः । ते- धामनाम्नांतेष्वमत्रत्यागमतिवद ब्राह्मण वमित्याप सूनापत्तेः उपेक्षवयुक्ता। तवप्रयोगकाले अर्थाभिधायकस्यैव मंत्रपदवाच्यत्वादहादीनां चार्थाभि धायकत्वस्य स्पष्टत्वात मंत्रपटएकवाक्यत्वाच्चैषां मंत्रत्वम् । अन्यथाह्य मंत्र कवाक्यतापन्नानां मंत्राक्षराणामपि श्लोकैकवाक्यतापत्र मंत्राक्षरवद मंत्रत्वापत्तिः । ऊहेतु मंत्रान्तर्गताग्निपदत्यागादप्यवशिष्टाक्षरेषु सा । म स्मन्मतेतु मत्रभूताग्नि पदयुक्तानामिव मंत्रभूतसूर्यादि पदयुक्तानामपि मंत्रत्वोपपत्ते यंदोषः । तस्मादूहादीनामपि मंबत्वमिति प्राप्तेभिधीयते - प्रपूर्वसूत्रव्युत्पादिता व्याप्त्यादिदूषणवशेनैतल्लक्षणायोगस्य स्पष्ट स्वा दभियुक्त प्रसिद्धिविषयत्वस्यैव तल्लक्षणत्ववाच्यं । अवश्चोहादीनां तद भावेन मन्त्रत्वायोगस्पYएब । नचैतावता तदेकवाक्यतापनमन्त्राक्षरा णाममन्त्रत्वापत्तिः, मन्त्रस्वप्रत्यभिज्ञानस्य दृढत्वात । अतएव कर्मकालेया ज्यान्तः प्लुतिकरणीप न मन्त्रत्वहानिः । यत्रतु श्लोकायेकवाक्यता पत्र द्विवमन्त्राक्षरेषु न मन्त्रत्वप्रसिद्धिरभियुक्तानां तत्र मन्त्रत्वे प्रमा णाभाव स्पष्टएव । अतश्चोहादि व्यभियुक्तप्रखियभावेन अमन्त्रत्वे पि तदेकवाक्यतापत्रानामक्षरान्तराणां, बत्तस्वात मन्त्रत्वोपपत्तिः । एवश्वैरं कृत्वोद्यमित्यादौ इरापदस्य मन्त्रस्वप्रसिद्धयभावना मन्त्रत्वे पि तदेकवाक्यतापत्राक्षरान्तराणां मन्त्रत्वोपपत्तिः । इरापदेमन्त्रत्वम सिद्धिस्तु अध्ययनकाले पारायणादौ चोपयुज्यतइतिद्रष्टव्यम् ।। यत्त कार्तिकेइरापदस्य ऐरमितिविधिवाक्ये तद्धितान्तर्गतत्वे ना म्नातस्वादस्त्येव मन्त्रत्वमित्युक्तं, तदाह्मण समाम्नातस्यापि मन्त्रप्रसिद्ध्य विषयत्वेन मन्त्रत्वायोगात वसन्तायकपिञ्जलाना लभेतेत्यादिवन्मन्त्रका ण्डपाठाभ्युपगमेपिता ऐरपदस्पैव पठितत्वेन मन्त्रत्वापत्ते स्तद्विधेयस्ये रापदस्यवस्तुतः पाठाभावेन मन्त्रावानुपपत्ते रतिशयार्थमितिद्रष्टव्यं । -- ७ ·मीमांसाः कौस्तुभः । एवं यत्रापि सूक्तवाकादौ "आशास्तेयं यजमानोसाविति सर्वनामसंयुक्त मन्त्राम्नानं तत्राप्यसावित्यस्य स्वाध्यायकाले मन्त्रस्यापि कर्मकाले त स्पदस्थाने पठनीयस्य देवदत्तादिपदस्य स्वरूपेणा पाठादभियुक्तप्रति द्धिविषयवानुपपत्ते रमन्त्रत्वम् । नच सर्वनाम्नि मन्त्रताप्रसिद्ध स्तत्रान थंक्ये तदनुमेय देवदनादिपदविषयत्वकल्पना मन्त्रत्वोपपत्तिरितिवाच्यं, सर्वनाम्न्यपि मन्त्रत्वप्रसिद्ध स्वाध्यायोपयुक्तत्वात् । अतोत्रापि देवदत्ता दिपदे मन्त्रत्वोक्तिरतिशयाथैव वार्तिकेद्रष्टव्या । तस्मादभियुक्त प्रसिद्धय विषयत्वाधक्तमूहादीला ममन्त्रत्व प्रयोजनपूर्वपक्षे काहादिभ्रेषे मन्त्र पनिमित्तं प्रायश्चित्तं । सिद्धान्तत्वंगभेष निमित्तकमेव । मन्त्रत्वनिमि सकशब्दविकारादिसदसद्भावश्च । सूत्रं रूपटन् । । इति ऊहाद्यमन्त्रताधिकरणम् ॥९॥ अथ ऋग्लक्षणाधिकरणम् । 1॥१॥ स - तेषाम् ग्यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था ।। २.-१-२८॥ एवं लक्षणस्थिरीकरणेन मन्त्रपदेव्युत्पादितेधुना प्रसंगासदवान्तर भेदरूपस्य ऋगादेः “अहेबुनियमन्त्र मेगोपाये" ति वेदस्थ अगादिपदार्थ ज्ञानार्थ लक्षण मुच्यते । तेषां मन्त्राणां मध्ये यत्र पादव्यवस्था विपदा गायत्री चतुष्पदाबहतीत्यादिका साऋक् । अथवास्मिन्नक्षरे पादसमाप्ति नास्मिनिसि पादब्यवस्थायत्रसाऋक् , वृद्धव्यवहारे तादृशमन्त्रएवऋक्श ब्दप्रयोगात् । लाच पादलमाप्तिः कनिदर्थवशेन । यथा अग्निनीळे पुरोहित मित्यत्र । नचात्र ऋगर्थापर्यवखाना स्कथ मर्थवशेन पादस्प समाप्तिः ? ऋगापर्यवसानेपि ईळइत्याख्यातपदादवान्तरार्थ पर्यवसानोपपत्तेः । एवं भएरयोरपि पादयो देतदाख्यातानुगवार्थपर्यवसाने द्रा ! अन्ही ·९ शाखामुक्तावळी । युक्तार्थवशेन पाव्यवस्था । कचिच "अग्निःपूर्वेभिऋषिभि"रित्यादी लघु गुर्वक्षरखाम्याख्यवृत्तवशेन, अग्निमीळ'इत्यादौ चाक्षरसंख्यानियमलक्षण छन्दोवशेन,“तमुन्ना मिन्द्रंनरेजमान"मित्यादौ चाल्पवैषम्येणैव, पादब्यव स्था। भतएव सूत्रे अर्थवशग्रहणं वृत्तवशादेरुपलक्षणार्थ । तदपिचन लक्ष णान्तर्गतं, पाव्यवस्थावन्मन्त्रस्व रूपस्यैव लक्षणस्या नतिप्रसक्तत्वात् । इति ऋग्लक्षणाधिकरणम् ॥१०॥ अथ सामलक्षणाधिकरणम् । ॥१॥ सू • गीतिषुसामाख्या ॥ २-१-१९ ॥ अत्र तेषामित्यनुवृत्त्य मन्त्रगतगीतिरवस्य खामशब्दार्थतालभ्यते। भवनलौकिकगीतावतिप्रसंगः । अभियुक्त व्यवहाराचास्यापि शब्दार्थ स्वावधारणं । नचैवं वैदिकगीतिविशिष्टमन्त्रभियुक्त प्रयोगा मन्त्रस्या पि वाच्यतापत्तिः, मन्त्राणां व्यक्तिन्यायेन लक्षणयापि भानोपपत्ती अतिरिक्तशक्तिकल्पने प्रमाणाभावाद । विस्तरेणचेतत्सममे उपपादयि ज्यामः । नवं पोनरुक्त्यम् , खामशब्दस्य गीतिमात्रवाचित्वेतद्विशि टमन्त्रवाचित्वेवा उभयथा ऋग्यजुभ्यो विधेकोपपत्तेः गीतिमात्रधाति स्वस्य इहानुपयोगेन अवाच्यवाद सप्तमएव ऋगन्वर अविदेशसि यर्थ अवश्यवाच्यत्वात् । इह सप्तमसिद्धस्यैव गीतिमात्रवाचिरवस्य অনাগবাধাগল হিস্থিবার্থ হৃথল বনকনাথ। तस्य नाकृस्यधिकरणेन पौनकरयं सथा सप्तमएव उपपादपिण्यामः ! यथाव ·मीमांसा कौस्तुभः । यत्त नवमे पुनर्गीतिमात्रवाचित्वकथनं तदुत्तरविवक्षार्थ स्मरणार्थ मिति बैव वक्ष्यते । इति सामलक्षणाधिकरणम् ॥११॥ अथ यजुर्लक्षणाधिकरणम् । ॥ १॥ सू • शेषेयजुश्शब्दः ।। २.१.३० ॥ ऋक्सामभित्रं यस्मश्लिष्टाक्षरमन्त्रजातं तद्यजुः । स्तोभाक्षरामा मपि यजुष्टानातिव्याप्तिः । इति यजुर्लक्षणाधिकरणम् ॥ १२ ॥ अथ निगदानायजुष्ट्वाधिकरणम् । ॥१॥ सू • निगदोवा चतुर्थम्स्या धर्मविशेषात् ॥ ३.१-३१ ।। शेष यजुरशब्द इत्येतदाक्षेपणेदमारभ्यते । सन्ति निगदानाम प्रा यशः परसम्बोधनार्थामन्त्राः अग्निदग्नीन्विहरेत्यादयः । ते किं यजूंव, उतभिन्नाइतिविचारः । तत्र निगदानां यजुष्ट्र "उपांशु यजुषे"ति वचननो पांशुखप्राप्तः " उच्चै निगदेने " ति वाक्यविहितोच्चस्त्वानुपपत्तिः । नच विशेषविहितेनसामान्यविदितम्यवाधः, विशेषविध स्वविषयवृत्तिभेद बोधनेनाप्युपपत्तो सामान्यस्यापि वाक्यस्य संकोचेप्रमाणाभावात् । नच परस्यायनरूपकाविरोधेनोपांशुत्वषिधे संकोचार्निगदेनेत्यस्यान ·१२ शास्त्रमुक्ताबळी! वादकत्वोपपत्ते नभेद धोधकतेतिवाच्यं, मन्त्रगतलिंगप्रमाणकारप्रत्या यनरूपकार्यानुरोधेन वाक्यस्यापि ब्राह्मणगतस्य संकोचायोगात् । “नमः प्रवऋदेवेद्धोमन्वित्थ" इत्यादीनां परसम्बोधनार्थत्वस्याध्यभावाच्च । सत्य पि परसम्बोधनार्थत्वे उपांशुत्वव्यतिरिक्तमन्त्रादिस्वराणामपि पक्ष प्राप्तत्वादुम्बैस्त्वानुवादानुपपत्तेश्च । अतश्चोच्चैर्निगदेनेत्यस्य विधित्वावश्य भावाद्भेदबोधनादपिच तदुपपत्ते नसामान्यस्यापिवाक्यस्य संकोचक ल्पनावसरः । तस्मादर्थान्तरं निगदाः । सूत्रस्पष्टम् । ॥ २ ॥ सू – व्यपदेशाच्च ॥ १-१-३२॥ इमेनिगदाः इमानियतॄषीति संज्ञाभेदादरपि ज्योतिरादिवद्भेदकतोप पत्तेरर्थान्तरं । एवच “मन्त्रएक्स्वयं निगदभूतोभवति तस्माद्यजु" रिति सुब्रह्मण्यावाक्यशेषे निगदस्य यजुष्टसंकीर्तनयोगेन यागसाधनत्वमात्र परम् , सुब्रह्मण्यमानस्यैववा यजुष्टज्ञापकमिति द्रष्टव्यम् । ॥शा सू - यजूषिवातद्रूपत्वात् ॥ १-१-२३ ॥ नैतदेवं, "अहेबुनिये" ति मन्त्र मन्त्रावान्तरभेदाना मृगादिमन्त्राणां त्रयाणामेवानुकीर्तनेन निगदस्य भेदेना ननुकीर्तनात ; मन्त्रएव स्वयं निगदभूतो भवतीत्यत्र ऋक्सामभिन्नमन्त्रत्वस्य सुब्रह्मण्यानिगदेयजुष्ट साधकत्वेनोक्तस्य निगदान्तरेष्वपि सत्त्वाच्च । नचात्रयौगिको यजु शब्दः, जपादिसाधनमन्त्ररि प्रश्लिष्टपठिते यजुश्शब्दप्रयोगेण तस्यरू ढत्यावगमा द्यौगिकार्थबोधकत्वानुपपत्तेः । तस्माद्यजूरूपप्रत्यभिज्ञाना यजुष्टमेव ! यत्तु विरुद्धधर्मकत्वा देदइति तत्रोत्तरम् ॥४॥ सू - वचनाद्धर्मविशेषः ॥२-१-३४॥ "वेदोवा प्रायदर्शनादि" त्यत्र तृतीये वेदोपक्रमानुरोधेनोच्चस्त्वादेः ऋग्वेदादि विहितकर्माग मन्त्रमात्रांगत्वम्य स्थापयिष्यमाणत्वेन भवन्म तेप्युच्चै निगदेनेत्यस्यो पांशुयजुषेति वाक्यसंकोचकत्वावश्यं भावा ·मीमांसा कौस्तुभः । द्वेदानुमापकत्वानुपपत्ते, स्सत्यपिचोच्चैस्त्वादे ऋगादिधर्मत्वे परप्रत्यायन रूपकार्यानुरोधेनोपांशुत्वानुपपत्तेः उपांशुयजुषेत्यस्य निगदविषयत्वानु पपत्तेः, सत्यपि निगदानां यजुष्ट उच्चैर्निगदेनेत्यस्य निगदेषु पक्षप्राप्तमन्द्रा दिव्यावर्तन फलकोच्चैस्त्वनियामकत्वोपपत्ते भैदानुमापकत्वायोगाच्च । नच लैंगिक परप्रत्यायनार्थत्वस्य ब्राह्मणवाक्यगतेन वाक्यप्रमाणकेना पिबारिशंक्यः , लैंगिकस्यापि प्रधानभूतस्य परप्रत्यायनस्यांगभूतेनो पांशुत्वेनबाधायोगात् । उक्तं तत्प्रमाणबलाबलापेक्षया प्रमेयबला बलं ज्यायइति । अतश्च लिंगेनैवोपांशु यजुषेत्यस्य संकोचितत्वानोच्चै निगदेनेत्यस्य संकोचकता । किंच नावश्यं लिंगस्यैव विधिसकोचे व्यापारः, अपितु विधिवाक्यस्यापि स्वनिष्ठगौरवपरिहारार्थ सः। तथाहि- उपांशुयजुषेत्यस्य निगदेवत्यन्ताप्राप्तोपांशुता विधायित्ना पूर्ववि धित्वापत्ते स्तस्य चा दृष्टोद्देश्यकत्वेन गौरवापत्तिः । पुनश्च निगदभि वमन्त्रान्तरे पक्षप्राप्तोपांशुतानियामकत्वेन नियमविधित्वादरूप्यम् । अतो निगदातिरिक्तवेव दृष्टपदार्थोद्देश्यकतालाघवार्थ स्वरविशेषनियामक स्वांगीकरणात्स्वयमपि विधिस्स्वसंकोचेव्याप्रियते । अतश्चीपांशुत्वाविषयी भूतेषु निगदे बैर्निगदेनेत्यनेन स्वरनियमोनानुपपन्नः । यत्तु -मूले उच्चैर्निगदेनेत्यस्य परप्रत्यायनरूपकार्यबलप्राप्तोच्चस्त्वा नुवादकत्व मुपांशुत्वविधिप्रशंसाफलकमंगीकृतम् , तदतिशयार्थी मन्द्रा दिस्वरान्तराणामपि पक्ष प्राप्तत्वेन नित्यवदनुवादायोगात् । परप्रत्यायन रूपकार्यरहितानामाप निगदानां सत्त्वेन तेषूपांशुत्वस्यापि पक्षमा प्रया सुतसं तदयोगाच्च । नचैव मुपांशुयजुषेत्यत्र वस्तुतो वेदोप क्रमाधिकरणन्यायेन वेदलक्षणावन्निगदपदेपि यजुर्वेदलक्षणापत्ते यजुर्वेद विहितकांगभूतमन्त्रेषू चैस्त्वोपांशुत्वविकल्पापत्तिः, वेदोपक्रप्रस्यैकत्र व लक्षणातात्पर्य ग्राहकत्वेनोपपत्ता भयत्र तदंगीकारे प्रमाणाभावाद। नच नियामकाभावः, "वायो यजुर्वेद" इति यजुःपदसमभिव्याहृत वेदपदोपक्रमस्य यजुः पदलक्षणायामेव तात्पर्यग्राहकत्वेन तदखिड़ेः ।

·९४ शास्त्र मुक्तावळी । अतश्चागंशुत्वस्य वेदधर्मत्वे प्युच्चैर्निगदेनेत्यस्य निरर्थवादकस्यैव निगदमावोहेशेन विशेषविधया पक्षप्राप्तोच्चस्त्वादिनियामकत्वोपपते नानु वादकत्वसम्भवः । अतश्च निगदानां यजूरूपत्वेपि परप्रत्यायनरूपकार्यानु रोधेनोपांशुत्वामातया तेषूचस्त्वविधानोरपत्ते नधर्मविरोधाद्भेदसिद्धिः । ॥६॥ सू अर्थाच्च ॥ २-१-३५ ॥ नन्वग्नि दग्नीन्विहरेत्यादेर्लोटः प्राप्तकालताया मयुपपत्तेः प्रेषस्य नियामकाभावेन परप्रत्यायनार्थत्वाभावात् नवाचनिकोपांशुत्व बाधो युक्तइति चेत् ? एवमपि सामान्यविहितोपांशुत्वस्य विशेषविहितेनोस्त्वे नबाधेपि बाधकाभावात् । वस्तुतस्तु प्राप्तकालत्व लोटो अदृष्टार्थत्वापत्तेः दृष्टार्थत्वानुरोधेने प्रेषत्वावसाया युक्त रवोपांशुत्ववाधः। यत्तु - संज्ञाभेदाढ़ेद इत्युक्तं तत्रो । - - गुणार्थोव्यपदेशः ॥ ३.१.३६ ॥ योयंगजुष्टेसत्यपि निगदव्यपदेश सम्राह्मणत्वे सस्यपि परिवा जकत्वव्यपदेशव स्परप्रत्यायनरूपकार्यवशेनोपांशुत्व निवृत्तौ नित रांगदनरूपगुणयेगेनोपपन्न एव । अतएवोपांशुस्वाभाष मात्रकृत प्रकर्ष बळेनवोच्चैर्निगदेनेत्ये तद्वाक्ये निगदानुवादेनोच्चत्स्वविधानात्तद्विधेः पूर्व मेव प्रयुज्यमानस्य निगदशब्दस्य शक्यतावच्छेदकावगति सिद्धिः । भतश्च मूळे उच्चैस्वरूप प्रकर्षस्य शक्यतावच्छेदकत्वोक्ति रविशयाथैव। ॥७॥ सू - सर्वेषामितिचेत् ॥२.१.३७ ॥ उपांशुवभिन्न स्वरोच्चारण विषयत्वस्यैव निगदपदशक्यता बच्छे दकरवे ऋच्यपि तत्संभवानिगदपद प्रयोगापत्तिः । अतोरुढत्वावसाया ब्रिगदयजुस्खायो भेदकरवं ज्योतिरादिवदुपपन्न मेवेतिचेव ?

·मामासा कौस्तुभ. । ॥८॥ सू ऋग्व्यपदेशात् ।। २.१-३८ ॥ Aap गदतेरपादवद्धाक्षर समूहवाचकत्वात् निशब्दस्य च पवाचित्वात अवयवयोगेनोपांशुत्वभिन्न स्वरयुक्तापादबद्धमंत्राक्षरत्वस्यैव शक्यतावच्छेदकत्व प्रतीतेः ऋच्यतिप्रसंगाभावेन रूढत्वकल्पने प्रमाणाभावात् । अनेनैवाभिप्रायेण “याज्यावनिगदाः ऋचेवयजती" ति निगदानां ऋग्भेदव्यपदेशोपिलंगच्छते । तस्मानरूढावेन ज्योतिरादि पदवद्भेदकत्वं संज्ञायाः । वस्तुतस्तु नमः प्रवऋइत्यादि निगदेषु बचनेनैवोपांशुख प्रति प्रसवा दवयवयोगबाधे नाश्वकर्णादिव द्रूढ़े रावश्यकत्वेपि निगदत्व स्या खण्डोपाधिरूपस्य यजुष्टावांतरव्याप्यस्यैव निगदपद शक्यताव छेदकत्वेन कल्प्यत्वात् मनुष्यब्राह्मणसंज्ञयोरिव व्याप्यव्यापी धेन निगद यजुस्संज्ञयो रेकस्मि अप्युपपत्ते नभेदकत्वापत्तिः । तस्मा यजूंध्येव निगदाइति सिद्धं । प्रयोजनं वाचस्वोमे “सवां ऋत्र स्खणि यजूंषि सर्वाणि सामानि पारिप्लवंशंसन्ती " ति विहिते शंखने निगदानां यजुष्टेशंखन, भेदेन नेरिद्रष्टव्यम् । इति निगदानायजुष्ट्वाधिकरणम् ॥१६ ॥ अथ यजुःपरिमाणाधिकरणम् । ॥१॥ सू- अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकांक्षंचे द्विभागेस्यात् ॥२.१.३९॥ तदेवं यजुष्ट्वाश्रये निरूपिते अधुना प्रसंगाघजुष्ट्वं कियत्सुपदस महेषु व्यासज्यवर्तते किया था पर्याप्नोतीति विवेकार्थ मिदमारभ्यते ।

·शास्त्र मुक्तावळी । । यावति पदसमूहे लोके वाक्यत्वप्रसिद्धि स्तावत्येव यजुष्ट्वं नतु वाक्य समूहे, तस्यैकार्थ प्रतिपादकत्वाभावेन विनियोगा नहत्वात । लोकेच यत्रै कार्थकत्वं विभज्यमाने साकांक्षत्वंच तावत्येव वाक्यत्व प्रसिद्ध स्ताव. त्येव यजुष्ट्वमित्यवगम्यते । ननु किमिदमर्थैकत्वं? नतावत्पदाकत्वं, तेषां गामानयेत्यादि वाक्ये नेकत्वात् । नापि वाक्याथै कत्वं ? तस्यापि संसर्गरूपत्वेन प्रतिपदार्थ भेदात नापि प्रयोजनकत्वं, तद्यदिशोषि रूपप्रयोजनकत्वं विवक्षितं ततस्लौर्य चरुमित्यादौ द्रव्यदेवते प्रतियागः यागंच प्रतिफलमित्यनेकार्थत्वा दर्थैकत्वानापत्तिः; " सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासा" वित्यादी चाअिथमुख्य विशेष्यप्रयोजनकत्वं? तदा "दर्श पूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामोयजेते" त्यादावाग्नेयादिभावनानां मुख्य विशे या णां भिन्नत्वा तदेकत्वानापत्तिः ! अथ मुख्यविशेष्यप्रतिपादकशन्दैकत्वं, ततो व्रीहियव वाक्ययो भंगोवां विभजस्वित्यादीच तत्प्रतिपादकशब्दभेदे नाथूकत्वानापत्तेःविभज्यमानसाकांक्षत्व रूपविशेषणोपादान वैय्यर्थ्यमिति चेन्न-भिन्नप्रतीतिविषयाने कमुख्यविशेष्यगहित्यमर्थकत्वं। अस्तिचगामान येत्यादौतत् , आनयनभावनाया मुख्यविशेष्यभूताया एकत्वात अस्तिचेदंद र्शपूर्णमासवाक्येपि,अनेकासामाग्नेयादिभावनाना मेकेन प्रत्ययेनोपादानात भित्रप्रतीति विषयत्वासिद्धेवीहियवादिवाक्ययो भंगोवां विभजस्वित्यादौ च सत्यपि भिन्त्रप्रतीतिविषयत्वे मुख्यविशेष्यस्य यागविभाग भाव नांदेरेकत्वा दर्थंकत्वोपपत्तिः। नत्र "आयुर्यज्ञेनकल्पतां प्राणोयज्ञेन कल्प ता" मित्यत्र क्लुप्तिभेदे "क्लप्तीर्वाचयती "ति बहुवचनव द्विभागभेदे प्रमाणमस्ति, यतीर्थभेदश्शंक्येत । अतस्सत्यपि ब्रीहियववाक्ययोः “भगो वांविभजतु अर्यमावां विभजतु पूषावां विभजत्वि" त्यादौ चोक्तविधार्थे कत्व विभज्यमानसाकक्षित्वाभावा द्वाक्यभेदसिद्धिः । विभज्यमानसाको क्षत्वं चान्वीयमानयोः पदार्थयोरनन्वये अनिवृत्ताकांक्षत्वं । यथागामा नयेत्यत्र गोशब्दस्प । नच भगोवामित्यत्रार्यमावामित्यस्यानन्वये साकां ·मीमांसा कौस्तुभः । क्षत्वमस्ति, स्ववाक्योपात विभजत्यन्वयनैव निराकक्षावात । अतोस्त्येवाविभज्यमानसाकांक्षस्व विशेषणसार्थक्यम् । अथैकत्वविशेषणसा र्थक्यंतु"स्यानंते सदनं करोमी"त्यस्यापितस्मिन् सीदत्यनेनानन्वये तच्छ सदस्य साकांक्षावेन विभज्यमानसाकांक्षत्वा देकवाक्यतापते द्रष्टव्यम् , तत्र. विभज्यमानताकांक्षत्वे प्यर्थैकत्वाभात् । नाहिसदनकरण प्रतिष्ठा पन भावनयो रेक पदोपादानमस्ति, यनैकप्रतातिविषयत्व माशंक्येत । सदनकरणभावनायाः प्रतिष्ठापनभावनाय प्रकारत्वांगीकारेण मुख्यवि शेष्य भेदशहित्य शंकातु आख्यातां तस्यापि मुख्यविशेष्यता प्रतीने तच्छब्दस्य च च वाक्यांतरोपांच सदनकरणप्तकाशकत्वेनाप्युपपत्ते क्यिनलिंगवाधायोगादयुक्ता । अवार्यकत्वाभावादेव तवैकास्य स्वाभावः । देवस्यत्वेत्यादिवाक्ये तूभय सत्वा युक्तं निर्वपामीत्यंतस्यै कवाक्यत्वम् । अतश्च तावत्येवयजुष्टमपि, तावत एवार्थप्रकाशकत्वेन यामसाधनत्वात् । न च नयागसाधनत्वमात्रेण यजुष्टम् , ऋच्यपितदा पत्ते, जपादिसाधनेषु सदनापत्तश्च; · किंतु ‘मन्त्रत्वावान्तर धर्मरूप मखण्डं तदित्यगीकर्तव्यं तस्य च वेदत्ववत् सर्वमन्त्रेषु व्यासक्ति कल्पनापि यजुरवयवस्यैव विनियोगेन प्रकाशकत्वोपपत्ते नयजुष्ट्वस्य पर्याप्तिकल्पने प्रमाण मस्तीतिवाच्य- "मन्वएवं खल्धये निगद भूतो भवति तस्माद्यजु" रित्यादौ वाक्यपि यजुशब्दप्रयोगा स्प याप्ति वृत्तितोपपत्तः । अन्यथाहि सर्वेषु मन्त्रवाक्येषु व्यासक्ते यजुः घट्वे एकस्मिब्रिगदे यजुरवयवत्वा यजुरशब्दप्रयोगोपपत्तिः । अतो बाक्य पर्याप्तं यजुष्टंवम् । एवं मन्त्रत्वमपि वाक्ये मन्त्रशब्दप्रयोगापर्या तमेव । वेदत्वन्तु एकस्मिन् वाक्ये अधीते वेदोधीत इति व्यवहारा भावा यासज्यवृत्त्येवेति वक्ष्यते । नचैवं मन्त्राव यजष्ट्ययो वाक्यमाच तित्वे किंचिन्यूनेपि तस्मिन्मन्त्रत्वाद्यनापत्तिः, गार्गडुनिजातविषाणेषा भग्नेगोस्वप्रत्यभिज्ञान बलेन गोत्वव दिहापि तथांगीकार बाधकामावात । अतएव यत्र नप्रत्यभिज्ञा, यथा श्लोकायेकवाक्यतापन्न दिवमन्नाश ।

·शास्त्रमुक्तावळी । रेषु, सत्र नैव मन्त्रत्व मित्युक्तं प्राक् । सस्मा खिद्धं वाक्यमात्रवृत्ति यजुष्ट्वमिति । सूत्रन्तु यद्विभज्यमान साकांक्षं पदजातं तदर्थैकत्वे स त्येक वाक्यमित्येवं लोकेप्रसिद्ध , अतस्तादृशवाक्यवृत्त्येव यजुष्ट्वमि स्थेवमध्याहारेण व्याख्येयं । नतु यथा श्रुतमेव वाक्यलक्षणपर मेक वाक्यावलक्षणपरंवा, पूर्वोक्तमन्त्रप्रस्तावेनासंगतत्वापत्तेः । अतोमन्त्रावा तरविभागेपूर्व निरूपित अधुना तदवान्तरभेदस्य यजुषःपरिमाणं निरूप्य तइति द्रष्टव्यं । अतएव ऋक्सामरूपयो स्वदवान्तरभेदयो रध्ये अखिदमरिमाणरक्षा त्तदनिरूपणोपि नक्षतिः । इति यजुःपरिमाणाधिकरणम् ॥ १४ ॥ अथ वाक्यभेदाधिकरणम् । ॥१॥ सू समेषुवाक्यभेदस्स्यात् ॥ २ - १ - ४०॥ देवं विभज्यमानखाकक्षित्वविशिष्टायकत्वकृतवाक्यकत्वेन यजुः परिमाणे चिंतिते, अधुना विभज्यमानसाकक्षित्वादिकमेव कियत्सु पदेषु व्यासक्तामति विचार्यते । दर्शपर्णमासयोः “इत्योर्जेवावायवस्थे" त्यादि समाम्नाश्ते । तत्रवायवस्थेत्यादेस्तावलापाकरणे विनियुक्तस्य स्थति क्रियापदसत्त्वा द्वायुवच्छोघ्रगामिनो भवतमातृसमीपंपुनरागामिनो भवते युक्तचार्थादपाकरणप्रतीर्देवस्यत्वेति मनवदेव सुज्ञानं परिमाणं, 'इपत्वे' त्याद स्वेकवचनांतस्य शाखाच्छेदनादौ विनियुक्तस्य वायवस्थेत्यनेनैक वाक्यस्वासभवात्ततोभिन्नत्वेनावगतस्यापि स्ववाक्ये आख्यातपदावणा बज्ञानं परिमाणमिति चिन्त्यते कियदेकं यजुरिति । तथा वाजपेयें पठितं ·भीमांसा कौस्तुभः । ९९ "आयुर्यहनं कल्पना प्राणोयनकल्पतां अपानोयन कल्पता" मित्यादि । तत्रापि कियदेकं यजुरिति चिनयते । तदर्थ चाकरव विभज्यमानसा कक्षित्वे किया पर्याप्त इत्यपि चिन्तनीयं । तत्रेषेत्वेत्यादावाख्यातपदा श्रवणेपि साकांक्षवा सतावदवश्य कल्पनीयं । नच साकांक्षार्थज्ञानस्यापि मन्त्रजन्यस्यादृष्टार्थत्वेन जपादिव दुपपत्ते नाध्याहारावश्यकस्वमितिमाच्यं, 'इषेत्वेति शाखांच्छिनति ऊर्जे स्वेत्युन्माष्र्टी"तीतिकरणन च्छेदनाचंगत्वेन मन्त्रविनियोगा मन्त्र इतिकर णावगतकरणत्वस्य चाभिधानं विनानुपपत्तेः छेदनादिप्रकाशकत्वावगमेन छिनमीत्यादि पदाध्याहारावश्यकत्वप्रतीतेः । अतश्चाश्रयमाणस्यैकस्यैवा ख्यातस्य कल्पनोपपत्तौ अनेककल्पने प्रमाणाभावा दिवोर्जेवेति पदचतु यांते एकमेव तदध्यातियते । यद्यपिच विनियोगभेदात्पूर्वपक्षेपि छिनधि उन्मामीत्याद्याख्यातद्वयकल्पनमावश्यकं, तथापीत्वेत्यस्य सामर्थ्यामा करणिकसर्वयोग्यक्रियार्थत्वस्यावगतस्या न्यक्रियाविषये बाधे प्युन्मार्जन विषयेपि बाधे प्रमाणाभावेन समस्तस्यैवैकत्रविनियोगावगते रेकवाक्य स्वोपपत्तिः। नचोर्जेत्वस्युम्ना त्यस्येवपदद्धयमन्त्र विनियोजकस्य ब्राह्म जवाक्यस्य सामर्थ्यप्राप्तषेत्वेतिपदद्धयबाधकरवं, तस्य प्रतीकग्रहणेनापि समस्तविनियोजकत्वोपपत्ती सामर्थ्यवाधे प्रमाणाभावात् । नचेषत्वेति शाखां छिनत्तीत्यस्यादिप्रतीकेन समस्तविनियोजकत्वोपपत्ता वप्यूर्जेवे त्यस्य कथम्मध्यप्रतीकन समस्त विनियोजकत्वमिति वाच्यम, "आनःप्राण एतुपरावत आंतरिक्षादिवस्परि आयुःप्रथिव्या अध्यमृतमसि प्राणायत्वे" तिमन्त्रस्य “प्राणायत्वेति हिरण्यमभिव्यनीती" स्यनेनातिमप्रतीकेनापि विनियोगस्य संकर्षेवक्ष्यमाणवाद, तन्यायनात्र मध्यमप्रतीकेनापि समस्तविनियोगोपपत्तेः । अवश्च समस्तस्यैकाख्यातकल्पकत्वेनैकार्थ स्वा तस्मिश्च सर्वेषामनन्वये अनिवृत्ताकांक्षत्वेन विभज्यमानसाकांक्षावा देकवाक्यतालाभेन यज्युष्टोपपत्तिः । क्लुपयादिमन्त्रेतु यद्यपिकल्पा ·शास्त्र मुक्तावळी । मत्याख्यातंश्रुतम् , . तथापि विभागवत्स्लप्तिभेदे प्रमाणाभावेनै कर वोपपत्तिः । न वायुरादिकारकभेदादेवलुप्तिभेद., भगादिवत्तेषा स्वतोऽसमवेतत्वेन स्वतिमात्रोपयोगितया एकस्यामपिक्रियामा निके शलभवेना भेदकत्वात् । नच क्लप्तीवर्वाचयाति संख्ययाक्लाप्तिभेदः, वाचयते रुच्चारणानुकूलप्रयोजकव्यापारवाचिकेन तदतर्गतवचनकर्मत या अर्थरूपायाः क्लुप्तेरन्वयायोगेन क्लप्तिपदस्य कल्पतामितिपदलक्षा कत्त्वावगते संख्यायास्तनिष्ठत्वेन क्लप्तिरूपानिष्ठत्वाभावात्तद्भेदक त्वानुपपत्ते । नचैवमेकार्थत्वोपपत्तावपि विभागवदेव विभज्यमान सा- कक्षित्वाभावा कवाक्यत्वोपपत्तिः, एतेषांप्रोत्साहनार्थत्वेन दृष्टार्थी नामपि क्लुप्तीर्वाचयतीत्यनेन समुच्चयावगमा देकस्मि प्रोत्साहनार्थ क्लप्तिप्रकाशनाख्येकायें अनेकेषामपि कल्पतामितिपदानां परस्परसा हित्यावगमेन विभागेऽनिवृत्ताकांक्षत्वोपपत्तः । विभागमत्रेषुतु मंत्राणां दृष्टार्थत्वेन विकल्पा साहित्यानवगते विभागेपि परम्परानाकांक्षत्वाद्भित्र वाक्यत्वोपपत्तिः । अतश्च क्लप्तिमंत्रेप्यर्थंकर विशिष्टविभज्यमानसा कोशत्वकृतवाक्यैकत्वसत्त्वा धक्तं यजुरेकावमिति । केचित्त क्लप्तिमन्चे वास्तव मेकवाक्यत्व मुपपादयितु मखमर्था:- उदाहरणद्धयेपि मंत्राणामार्थत्वमंगीकृत्य अदृष्टस्यैकस्यैव कल्पनयो पपत्ता वनेककल्पनायोगा ददृष्टरूपैकार्थत्वं परिकल्प्य तस्मिन् विभ ज्यमानसाकक्षित्वादेकवाक्यावं कथयन्तः “यद्यपिच नपूर्वसूत्रेवास्तवं प्रयो जनैकत्वेनकार्थत्वं विवक्षितम्, किंतु मुख्यविशेष्यभूतशाब्दप्रयो जनकत्वेनैवतत् , तथाप्यज्ञाताभिप्रायस्यैवायं पूर्वपक्ष" इत्याहुः तदा स्तवैकवाक्यत्वस्यापि क्लप्तिमंत्रे उपपादितत्वात , अदृष्टार्थत्वांगीकारेच प्रमाणाभावात् , तदेक्यस्यच विनियोगभेदेन शब्दोच्चारणकमिकत्वेनच कल्पनानुपपत्तेः, कल्पितेपि तस्मिन्नितरपदार्थानामन्वयानुपपत्ते, अ सक्नान्वयांगीकारेपि च . साकक्षित्वाभावादेकवाक्यत्वकल्पनानुपपत्ते, ईहशेकवाक्यत्वस्य पूर्वसूत्रे अनभिप्रेतत्वाच्छोपेक्षितम् । .

·तस्मात्पूर्वोक्तविधयवेकवाक्यत्वं। इतिप्राप्तभिधीयते-नाकवाक्यावं तथाहि-मायोदाहरणे तावद्विनियोगभेदेनेवार्थभेदान्नार्थैकत्व । नच मध्यांत प्रतीकेन समस्तस्यैवोभयत्र विनियोगानप्रत्येकमर्थभेद.? तब्रह्मादिमध्यान्त प्रतीकेनविनियोगः, यत्रमंत्रस्वरूपाम्नानवेळायामेव ‘पदानां परस्पराकांक्षा त्वम् , यथासंकर्षोंदाहतमंत्रे! तहि “प्राणायत्वेतिहिरण्यमभिव्यनिमी" त्युक्ते कथं हिरण्याभिव्यननस्य प्राणप्राप्त्यर्थतेत्यपेक्षिते परावतोदूरदेशा दन्तरिक्षादिवश्च परिसर्वतः प्राणः अस्मानागच्छतु यच्चधिव्याधि उपरि आयुः तदप्यागच्छतु यतस्तवामृतत्वेन प्राणदानसामादित्यन्योन्या कक्षित्वं मंत्रस्वरूपाम्नानवेळायामेवप्रतीयते । अतस्तत्रयुक्तोमध्यां त्यप्रतीकेनापिविनियोगः । प्रकृतेतु मंत्रस्वरूपालोचनवेळाया मिषे स्वेत्यस्योत्वत्यनेन निराकक्षित्वप्रतीतेः पश्चादवगम्यमान विनियोग एकोपि नप्रतीकग्रहणायालं, पूर्वावगतनरपेक्ष्यभंगापत्तेः । किमुतयदा यथापेक्षितोविनियोगभेद एक्स्पष्टतरोवधार्यते तदाकः प्रसगोम ध्यांत्यप्रतीकेन समस्तविनियोगस्य । किंचाख्यात कल्पकतावच्छेदकं सधगुरुभूतम् । पुनश्चकार्यकारणभावद्धयेपि कारणतावच्छदकैक्या व्यभिचारप्रसंगः । यत्त-सामर्थ्यवलन इत्येत्यस्योन्मार्जनोगत्वावगमात्तदवाधार्थ सम स्वविनियोग इत्युक्तं । तत्वामीकल्स्य श्रुतेः पूर्वमेक- प्रत्यक्षश्रुत्या छेदनांगत्वन विनियोगेवगते सामर्थ्यस्य श्रुत्यकल्पकत्वा दुन्मार्जनांग ताबोधकप्रमाणाभावे नापेक्षणीयम् । तस्मादर्थे कत्वविशिष्टविभज्यमान साकांक्षस्वाभावाद भित्रमा क्यताप्रतीते युक्तो यजुर्भेदः। द्वितीयोदाहरणेतु सत्यप्यथैकत्वे विभज्यमानसाकांक्षवाभावान विभागमन्त्रधदेकवाक्यत्वं । नच क्लती चियती त्यनेन सर्वेषां कल्पता मितिपदानां समुचयविधाना देकस्मिन् क्लप्तिप्रकाशने साहि

·१०२
शास्त्रमुक्ताबळी
त्यावगते विभज्यमानसाकक्षित्वोपपत्तिः, सकृदुचरितस्यैव पदस्यक्ल
मिबोधजनकत्वनक्लप्तिबोधनेकपदसाहित्यस्य बाधितत्वात् ।क्लप्तीर्वाच
यतीत्यत्र च न क्लप्तिपद कल्पतामिति पदपर, तद्घटितमन्त्रपरंवा,
लक्षणाप्रसगाइ । अपितु क्लासरूपार्थपरमेव । नच क्लप्तिरूपार्थ
परत्वे तस्योच्चारणानुकूल व्यापारवाचि वाचयत्यन्तर्गत पांचकर्मत्वा
नुपपत्तिः, वचपरिभाषणइत्यनुशासनवलेन वचरभिधानार्थत्वा वसाया
तं प्रत्यर्थस्य कर्मत्वोपपत्तेः । अतएव काचित्को वचेरुच्चारणे प्रयो
गो लाक्षणिकइत्यनुसन्धेयं । एवच क्लप्तिपदस्यार्थपरत्वावसाया त
स्याश्च बहुत्वसंख्यया भेदावगते रर्थभेदो प्यत्रसुलभएव । युक्तश्चोत्त
राधिकरणन्यायेन यावत्प्रथमान्तं क्लप्तिभेदइति न कपिञ्जलाधिकरण
न्यायेन त्रित्वमात्रपर्यवसानाशंका । विभागमन्त्रेतु बहुवचनाभावा
स्कारकभेदस्यच स्वरूपेणा समवायितया एकस्यामपि क्रियायां स्तुति
मात्रार्थत्वेनोपपत्ते न भेदकतेति विशेषः ।
भतश्च क्लप्तीर्वाचयतीत्यस्य क्लप्तिभेदकतयाप्युपपत्तं स्तन्मंत्र
समुच्चयस्य च मंत्राणां भिन्नार्थत्वादेवसिद्धे रर्थभेदावगमाद्विभज्य
मानसाकांक्षस्वस्य च दूरभ्रष्टस्वादाक्यभदावगमेन यजुर्भेदोपपत्तिः ।
प्रयोजनं प्रथमोदाहरणस्पष्टमेव । द्वितीयेतुयावन्मंत्र ऋष्यायनुस
न्धानमेकमंत्रभ्रेषेवा तत्तन्मन्त्रोच्चारणंसिद्धान्ते । पूर्वपक्षेतु सकृदेवतदनुस
धानं समस्तोञ्चारणंचतिद्रष्टव्यम् ।
सूत्रंतु-समन्वन्योन्य निराकांक्षेषु वाक्यभेदस्स्यादितिस्पष्टम् ।
इति वाक्यभेदाधिकरणम् ॥१५॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.