·पुस्तकातील मजकर जसजसा लिहून तयार होत गेला तमतमा तोप वेळ तपासून नतर छापावयास द्यावयाच, हीदी निरसनाची सामान्य मरी प्रस्तावना. सुमारे पधरा वर्षांपूर्ण व्यवहारज्योतिप या नावाचे ज्योतिषविषयात्मक एक लहानसे पुसक मी प्रसिद्ध केले होत त्या पुस्तकाच्या एक हजार प्रति माझ्या अदमामापेक्षा फारच अल्प काळात सपल्यावरून ती माझी कृति लोगाला बहु ताशी पसत पडली असें आता अनुमान करण्यास काही हरमत नाही. त्यानंतर त्याच पुस्तकाची द्वितीयावृत्ति काढावी असा माझा बहुत दिवस सकरप होता, परतु अनेक अपरिहार्य अडचणींमुळे माझे मनोरथ जागच्याजागीच राहून आज पर्यंत त्या पुस्तकाची पुनरावृत्ति निघण्याचा योग आला नाही पुढे पुढे तर त्या पुस्तकाच्या प्रति अगदीच दुर्मिळ झाल्या व पुस्तके पाठविण्याविषयी लोकाच्या मागण्याही वारवार येऊ लागल्या, हे पाहून मूळ पुस्तकात थोडा फेरफार करून कसे तरी ते एकदा छापून काढावे असाही मी निश्चय केला, आणि तदनुसार फेरफार करण्यास आरमही केला, इतक्यात, त्याच नावाचे आणखी एक पुलक, थोड्या दिवसापूर्वीच अन्यत्र प्रसिद्ध झालेले, माझ्या अवलोकगात आले । तेव्हा एकाच विषयावर एकाच नावाची दोन पुस्तके असल्याने नामसादृश्यामुळे लोकाच्या समजुतीत घोटाळा उत्पन होण्याचा सर्वथैव सभव आहे असे वाटल्यामुळे, व्यव- हारज्योतिष हे नाव जरी मूळ माझ्याच पुस्तकाचे होते, तरी ते बदलून, या पुस्तकाला नवीनच नाव देणे मला भाग पडले आणि त्याप्रमाण ब्यवहार- ज्योतिप ह पहिले नाव रद्द करून या पुस्तवाचे ज्योतिर्मयूम असे नवे नाव ठेविलें परतु एक्दा नाव बदलल्यानतर पुसकाचे मूलरूप तसेच अमू देणे हेही मला ठीच दिसेना! ह्मणून आरभापासून पुस्तक निराळ्याच पद्धतीने लिहन समग्र पुस्तकात एक्दर विषयव्यवस्था पूर्वीपक्षा अगदीच मित केली ह सणण, माझे पूर्वीचे व हे पुस्तक साची तुलना केली असता, वापराचा सहज रक्ष्यात येईल साराश, ह्या पुस्तकाची ही प्रथमावृत्तीच आहे असे सट अमता अधिर असो, ह्याची रचना सुलम व पद्धतीर करण्याविषयी जरी मी शक्य तेवढी खबरदारी घेतली आहे तरी एक्दर्गन माझ्या मनाप्रमाणे ती झाल्द नाही, ₹ मी प्राजरपणे कबूल करितों! या मुख्य शग्ण असे आहे शी 5 पाठवून एक एव फार्म मी छापवून वाहिश नम्य पुनर प्रथम ·२ जर मी स्वीकार केला असता, तर हे पुस्तक अधिक निषि व अधिक व्यवस्थित झाले असते हे खरे, पण तसे करण्याचा यत्न केला असता तर तो यन ह्या रूपाने लोकावलोकनात आला असता किंवा नाही याविषयी मला बरीच शका आहे असे होण्याची दुमरी अनेक कारणे आहेत ती येथे रिहन वाचकाला कळविण्यात ताश महत्व नाही इनके मान सरे आहे की, एक फार्म छापून तयार झाल्यानतर त्याच्या पुढील फार्माकरिता मजकूर पाठविण्यासाठी छापखान्यां तून धारवार माझ्या मागे नेट असल्यामुळे, "अरणान्मदकरण श्रेय " या न्यायाने हैं पुस्तक माझ्या हातून पुरे होऊन वाचकाच्या हाती पडत आहे. आतां वर निर्दिष्ट केलेल्या कारणांमुळे या पुस्तकात न्यूनाधिक असण्याचा मार बराच समय आहे परतु त्या भयास्तव, पुस्तक प्रसिद्ध न करणे ही गोष्ट मात्र मरा इष्ट बाटली नाही कालेकरून जर या पुस्तकाची पुनरावृत्ति काढण्याचा सुयोग आलाच तर ही माही प्रस्तुत कृति त्यापी मा पुष्कळ साखभूत होईल व तिला आता अधिक नीटनेटके रूप देण्याला फारसे प्रयास पडणार नाहीत असा मला पूर्ण भरंवसा आहे असो, आता पुसवातील मनकुराविषयी दोन शब्द लिहिणे अगत्याचे आहे व्यवहारात नित्य रागणारे कारणापुरतें ज्योतिष शिक्षकाच्या साहाय्यावाचून स्वतला शिकता यावे यार केवळ उद्देशाने हे पुस्तक तयार केले आहे. मराठी भापत फल योतिपावर अनेक प्रथ हही उपलब्ध आहेत, परंतु ते सर्व एक् देशीय असून असावे तितके मुरुम नसल्यामुळे सामान्य जनसमूहास त्याचा सर्वप्रसगी सारखा उपयोग घडत नाही ही उणीय असत तरी या पुसकानें दूर होईल अशी मला पूर्ण आशा आहे हे पुसक ज्योतिषविषयावर मणून जरी मी लिहिले आहे तरी याचा न्योतिषास काही सबध नाही असे, दुगरेही अनेक व्यरहा रोपयोगी विषय पुद्धिपुर सर यात घानले आहेत. त्यांपैकी काही विषय रित्येकास कदाचित् अप्रामगिकही वाटतील, परतु हा पुसराची योजना नवीन शिकणान्यां करिता असल्यामुळे तसे करणेच मग इष्ट दिसले बहुतेक स्थळी समजण्यास य ध्यानात ठयण्यास मुभ अमे आधागकरिता निरनिराळ्या अथान मुमारे पाचशाहा अधिक सार देउन गाली सास भावार्थ दिला आहे. गणित विषयाचा जेधे समय आला आहे. तेथे मात्र मूळ ओक पारिभाषिकसमायुक्त अत्यामुळे शिरशम्याग अक्पड बाटनील असे समजून, त्याचा या पुसवात मावेश न सरिता, मुमता भास दिला आहे. रित्ययास या पुगवाना विप उपयोग म्हावा या हेतूने शेवटी गोरे व उपनावे यासव माहिती दिली आहे. है, या पुस्तकांत .

·माश्या पदरचे किंवा अगदी नवे असे मी फारसे लिहिले आहे असे नाही. इत- स्ततः जी माहिती निरनिराळ्या प्राचीन व अर्वाचीन ग्रंथांतून मला आढळली तिचे एकीकरण मी या पुस्तकांत केले आहे. वस्तुतः या जगात नवीन असे काहीच नाही. जसें, तूप, साखर, गहूं इत्यादि पाकसामग्रीचे पदार्थ जरी जुनेच आहेत, तरी त्यांची ताजी ताजी पकानें, भोजनसमारंभांतील वृद्ध तरुण भोक्त्यांच्या रुचीप्रमाणे मृदु कठिन अशी सिद्ध केलेली असली झणजे जशी त्यांना ग्राह्य होतात, त्याचप्रमाणे या पुस्तकांत जरी प्राचीन ग्रंथकारांचाच अनु- बाद मी केलेला आहे, तरी सर्व अनभिज्ञ वाचकांच्या रुचीला ग्राह्य व्हावें ह्मणून है पुस्तक सुलभ पद्धतीने लिहिण्याचा प्रयत्न केला आहे, तो कितपत साधला आहे याचा निर्णय करणे सुज्ञ व बहुश्रुत याचकांकडे आहे. है पुस्तक ज्या अनेक ग्रंथांच्या साहाय्याने लिहिले आहे त्यांची संख्या बहुत असल्यामुळे त्या सर्व ग्रंथांचा स्थलसकोचास्तव येथें निर्देश न करितां फक्त मोघम रीतीने त्या त्या प्रथकाराचे व त्यांच्या प्रकाशकाचे मी मनःपूर्वक आभार मानितो. तसेच, या पुस्तकाची मुद्रित तपासण्यास मला स्वतःला अमावा तितका अवकाश नसल्यामुळे, माझे स्नेही रा. रा. सीताराम बापाजी गुर्जर यांनी केवळ मित्रकार्य ह्मणून बहुतेक सर्व मुद्रितें तपासिली, याकरिता त्यांचेही आभार मी येथे मानितों. शंवर्टी याचकांस एक मविनय सूचना करावीशी वाटते ती ही की, ज्योतिप हा विषय कादबन्या किया नाटके इत्यादि विषयाप्रमाणे अर्थातच मनो- रंजक नाही; ह्मणून न कटाळतां अत्यत लक्षपूर्वक एकवार हे पुस्तक समग्र वा- चले असतां ह्यांत किती उपयुक्त विषय आले आहेत व पुस्तक संग्राह्य आहे किंवा नाही, याविषयी त्यांची सहज सात्री होईल. तसेंच, ज्यांच्या ज्यांच्या हाती है पुस्तक जाईल त्या सर्वास अशी एक आणखी नम्र विनंति आहे की या पुस्तकांत हस्तदोषाने वगैरे जै न्यूनाधिक्य पडले असेल ते यांनी मित्रत्याने मला कळनि- ण्याची कृपा करावी हाणने पुढील आवृत्तीत त्याचा विचार करता येईल. उदरनिर्वाहाच्या साधनांत सर्वस्वी गुंतून गेल्यामुळे ग्रंथरचनेसारख्या कामास हवा तसा वेळ मला मिळत नसताही हे कार्य ज्याच्या कृपाकटाक्षाने निर्विघ्नपणे सिद्धीस गेले, त्या जगत्सूत्रधाराला, शेवटी, कृतज्ञताजुद्धिपूर्वक अनेक प्रणाम . करून हा लेख येथे संपार्वतों शीव-मुंबई, आषाढ शुद्ध ११ ११] गोविंद रामचंद्र मोघे. तारीख ७ जुलै मन १९११. शके १८३३.

·२ पृष्ठ विषय ८७ ४७ णात दोप ४८ ५३ अनिष्ट मगळ ७. विवाहारा जन्ममा. विपय पृष्छ। पिपय पृट प्रहण ४६ बन्याविवाहकाल ५९ जन्मनक्षन्नायरन नाडी- प्रहणाचा वैध व स्पर्श ४५/ वधूचे रक्षण गणादिकांचे कोष्टत्र ८१ शुभाशुभग्रहण ४६ सप्रवर ६६ वधुवराच्या गुणाच ग्रहणातील कृलें ४५ कन्याकयविक्रयाया वोटर ८३ अनादिवस्तूचा प्रह- दोप ६७ वधूपराच्या मैत्रीच्या विवाहास निषिद्ध गुणाचा विचार कन्या ६८ जातर क्विा वर्गमैत्री ८७ सक्राति विवाहाचे प्रकार ६० अववाचक सक्रातीचा पर्वकार ग्रामविवाहाचे लक्षण ६८ दुष्टनाडीयूटादिकाची समानीची सुभाशुभ माधर्व विवाहाचेंरक्षण ६९ शाति ८९ ४८ वधूवराच पनिशा- विवाहसवधी ज्येष्ठ- पचाग पाहण्याचीरीति ४९ गेल्न मासाचा दोष ९० वेळामुहूर्त कालमानाच कोष्टक ५४ मगळाचादोष परिहार १ साचा निषेध दिवस किती आला आश्लेषादि जन्मनक्ष जन्ममासाचा अपवाद ९० ते पाहणे ५४ प्राची फळ ७१ विवाहसवधी शास्त्रार्थ ९. इमती तारिखेचा वार आश्लेषादिनक्षनाचे प्रतिवूलाचा निर्णय वाढणे अपवाद ७२ बलात्कारान केलेल्या विवाहादिसंस्कार वर्णविचार विवाहाचा निर्णय ९२ प्रकरण २ ५६ वश्यविचार तारावल प्रहाचे अखोदय आणि ७३ हरिद्रादि कृत्य बाल्यवृद्धत्य नक्षनाच्या योनि ५६ महावैरयोनि व योनि विवाहारा रविचदगुरु गुरगुकाच्या अस्तो यल दयाचा काल राशींचे स्वामी वाल्यवृद्धत्वाचे त्याज्य प्रहाचा शत्रुमित्र बहुल्याच प्रमाण दिवस ७५ कन्यामात्रजोदोप- गुरुगुकालात पर्य निर्णय ७७ विवाहारा मास व मिंहस्थगुरुचा दोष नक्ष मिहस्थ गुरुविषयी राशिफूटमैनी ७८ पचविचार ५८ राशिगचे गुण ७९ उदयातशुद्धि पुरुषविवाहाल ५९ नाडी ८.कातिमाम्यनामर दोष ७२ विवाहापूर्वीची तर मंत्रीचे गुण ५७ मटपाच प्रमाण .. ९ विचार प्रहमैत्रीचे गुण ५८ गणविचार ५० गणाचे गुण ७८ अपवाद.

·३ विषय. ९८ वाढदिवस. माडणे. ९९ विद्यारभ विषय. पृष्ठ विषय. पृष्ठ पृछ. नक्षत्रांच्या विषयटी व दुग्धपान, भूम्युपवै- लग्नसायनाची रीति. १२४ त्यांचा अपवाद. शन व जलपूजा. १०८ लग्नसाधनाची स्थूल वर्गोत्तमनवांश. ९० कान व नाक टोचणे. १०९ रीति. विवाहास वय २१ अन्नप्राशन. १०९ द्वादशभावसाधन. १२८ महादोष. ११. लग्नकुंडलीत ग्रह विवाहास लेनी शुभा. चौलसस्कार १११ शुभग्रह. १११'भावचलित कुंडली. १३७ दोपपरिहारक प्रह. उपनयनास शुभाशुभ.११२ पड्गविचार. १३९ गोरजमुहूर्ताची वेळा. १०० वर्णसामी व शासा होराकुंडली • गोधूलिमुहूर्ताची प्रशंसा. १०० सामी. ११३ होरासाधन कोटक, १४० १४१ सर्वशुभकृत्यास त्याज्य- उपनयनास गुस्वल. ११३ नवमाराकुडली. काळ १०१. उपनयनास जन्ममा नवमाशसाधन- यरातीस मुहूर्त १०२ ११४ कोष्टर १४२ प्रथमवर्षी वधून पति | उपनयनास शुभा. द्वादशाशमाधन- गृही राहण्याचे शुभ ग्रह. कोप्टर १४३ मास, निशाशसाधन. द्विरागमनास मुहूर्त. १०३ निर्णय. ११५ पड़र्गवलाच उदाहरण १४६ सन्मुख शुक्राचा सोडमुंजीस मुहूर्त विचार. जातकप्रकरण ३. ११६ विवाहादिमुहूर्तास पोडशसंस्कार. १०४ स्पष्टग्रह करण्याची स्पष्टसूर्य. १४७ प्रथमरजोदर्शनी रीति ११६ नयाशावरून लाव १०४ चंद्र स्पष्ट करण्याची घटी याचं साधन.१४७ गर्भाधानास मुहूर्त. १०५ रीति प्रहाच्या दशा पुंसवन आणि सीमं. स्पष्टजन्मलनसाधन १२१, तोनयन. ( अष्टोत्तरी) अयनाश. १२१ १४९ जन्मकाळी अशुभ योग. ग्रह सायन करण्याची १०६ रीति. १२१ अतर्दशा जातकर्म वनाम पलभा आणि चरपंड १२२महान्या अतर्दशा. १५. करण वालकाचं नाव ठेवणे लंफोदयावरून खदै १०७ शीय राशीचे विंशोत्तरी गहादशेतील पडले ते पाहणे. १०४ उदय. पाळण्यात घालण्यास लंकेतील राशीचे योगिनीच्या अंतर्दशा.१५४ दिवस. १०८ पलात्मक उदय. १३ कुइलीविचार. १०२ मातृरजोदोप १११ लनमौजीस उक्ताश १४६ अशुभ अष्टोत्तरी महादशा व विंशोत्तरी दशा जन्मनक्षन कोठे अतर्दशेच कोष्टक.१५३ * ·पृष्ट लक्षणे १६१ भाग्यस्थान १६१ राभस्थान १६४ द्विप्रहयोग विषय. विषय. पृष्ट.. विषय पृष्ट. रनकुंडलीची तनुम्यान १७० प्रयाणाम दिशापरत्वें द्वादशस्थान १५६धनस्थान चंद्रमुस द्वाददाराशींचा विचार १५९ सहजस्थान, १७४ पवाड मुहूर्त राशीचे देह, खभाव, मुहत्स्थान. १७५ भइरभ्रमण व जाति व तत्त्वे १५९ 'मुनविद्यास्थान. ईवर योग. रिपुस्थान द्वादश जन्मरमाची १९९ १७०/ व्यंक मुहतं. २०० १७९ घातचन १५९ जायास्थान. हमदरीच्या मृत्युस्थान. १८१ गादिऋषिमते प्रया- केंद्रादिसा णास मुहूर्त. द्वादशस्थानाच्या दशमस्थान. १८४ प्रयाणाम दिशापरत्वे पर्यायसहा. वारदोष. व्ययस्थान मेपादिराशीच्या २०१ १८६ प्रयाणाम में पर्यायसहा मेषादिरीशुभाशुभ गमनाम रनी शुभा. प्रह १८७ राशीचे बानी शुभ ग्रह महाचा विचार १८९ प्रस्थानविचार. प्रहाच्या प्रति, काला खानातक १.९ प्रस्थान ठेवण्याचे वयव, खभाव,जा प्रहाच्या दमाची फ्लें १९१ स्थळ. नि, तत्त्वे, वर्ण व लमकुदलीवरून जन्म प्रयाणसमयी शकुनाचे गुण कार सागणे. महत्व. प्रहाची लक्षणे १६६ गोचरी प्रह. १९२ शुभशन २.३ यहांची उचनीयस्थान १६६ गोचरीचे शुभाशुभ अगुमगन ग्रहाच्या अवस्था १९३ अपशकुनाचा परिहार.४ प्रहाचे कर्तृत्व १६७ प्रहाचा परदायक स्थानवरो विश्वरी व राचा निषेध, वर्तरिग्रह १६० मह कोणत्या पायी आहे चाम्नुमुहूर्त विचार. ०५ ग्रहाचे शत्रुमित्रत्व. 10 हैं पाहणे ९९४ गृहारंभाग मास- महाच्या दृष्टि १९९, शनीची साडेसाती १९७ तिथि नक्षत्र प्रहाचे राशीमध्ये जन्मटिप्पणाचा यातव्य. १६९ नमुना चर पल पाण्याचे मुहूर्तादि मिश्र घराचा पाया राण. स्थल नियम. द्वादशभावाची परें. १७. प्रयाणाम मुहर्त ण्याम महत १९७४ पाया शेपमुस, प्रयाणसंबधी नवमवा. गृहारमाग पवाग्नु १६९ प्रकरणम् ४.

·२१७वशासमाम-अक्षयत. विषय. पृष्ठ विपय विपय. पृष्ठ. कोणशिलास्थापन. २०७ धान्य मळण्याम मु.२१५/ काक्शन्दशन. स्तंभस्थापनास कूर्मचा कोठारात धान्यसग्रह. २१५ नेनस्फुरण. २२७ व आध्यास मुहूर्त २०७ नसानभक्षणास पालीपतन, गृहारभास लमशुद्धि. २०८ मुहूर्त. २१५/ स्वप्नविचार १२८ गृहाची द्वार. २०८ बाग करण्यास मुहूर्त. २१५ प्रकरण ५. द्वाराची चौक्ट वस- गलवताचा मुहूर्त. २१५/ तिथिनिर्णय, विण्यास नक्षने. २०८ आषध करणे व घेणे २१६ चैनगारा वर्षप्रतिपदा, गृहाची विभाग- दत्तकपुन घेण्यास. २१६ देवीनवरान योजना. २०८ उसवतेल याचा आदोलनगौरीव्रत.२३१ रामनवमी, हनुमन्न- वास्तु वगरे शावीस व घाणा २१६ यंती, दमनारोपण.२३२ गृहप्रवेशास मुहूर्न.२०९ मंनदीक्षाग्रहणा० गृहम वामगत मुद्राकरण, छाप- तीया, परशुराम- सूर्य साना ०१७ जयती, सिहज- गृहप्रवेशास क्लश नोकर ठेवण्या० २१५ यती २३२ चक २१. पालखी गाडी घोडा २१८ ज्येष्टमास, दशाहार शातीस अग्निव चारणीवर गुरू पाठ०२१८ वटसावित्री आहुति २१० वैद्य वगाडी विद्या० २१८, आपाढमास, कस- देवालय, मठादिआरंभास | अग्निहोन घेण्या० ०१९ काति, कोग्लिा- नक्षत्र २११ नारायण व नागवली २१९ व्रत देवप्रतिष्टेस मुहूर्त. २११ सर्व शुभकार्यास श्रावणमास-सोम- विहिरी तलावादिकास २१२ राशुद्धि २१९ वार, मंगलागौरी, नूतननघालंकार साटेतीन मुहूर्त २१९ नागपंचमी, पोव- धारणास. २१२ प्रश्नविचार. ती, धावणी. शिल्पविद्यारभारा मु. २१२ पंधाप्रश्न ऋग्वेयाच्या घ यजु- २२० याच्या भावणी- गीतगृत्वारभास गु. २१३ कार्यप्रश्न चा निर्णय. पशूचा क्यविक्रय क० २१३ नष्टवस्तुप्रभ, २२२ रक्षाबंधन, कृष्णजन्मा- घर, भूमि विकत घे०२१३ गर्भिणीप्रश्न. ष्टमी. व्यापार दुकान इ० २१३ रोगसबधी प्रश्न २२४ भाद्रपदमास-हरितालि- भूमि नागरण्यास मु० २१३ जनावर चुकल्याचा का, गणेशचतुर्था, नागरण्यास हलच० २१४ प्रश्न धान्य पेरणे व लावणी २१४ दुष्टि, उपाय धान्य बापण्यास मु.२१४ शिकाप्रश्न, द्वादशी, अनंतचतु- दशी. ऋषिपंचमी, वामन- ·६ २४१ जन विपय पृष्ठ विषय विषय महालय २३८दत जयती २४१ एप्रिल आश्विनमास नवराना पापमास, मकरम में २४८ रैभ, रलितापच क्राति मी, महाक्षयष्टमी माघमास, वसतपच दिनयादशमी, मी, रथमप्तमी, आगष्ट फोनागरी महाशिवराति २४१,समवर नरकचतुदशी, लक्ष्मी पाल्गुनमाम, हो आक्टोवर २५३ पूजन नोववर धातिस्माम पनि सक्ष्टचतुर्थी ०४२ डिमवर २५५ प्रतिपदा यमद्वितीया एकादगी २४. आशो निर्णय नुल्माविवाह वैकुट एमावळापत्रक चतुदशी पालमै ४३ (कहाड प्राह्मणाची रवाष्टमी २४० नानुभारी २४४ गोतावनी मार्गशीर्पमास, चा पवारा ०४५ कोरणम्म ब्राह्मणांची पष्टी ४० माच २४६ गोत्रावा २७५ ·॥ श्री ॥ अथ ज्योतिर्मयूखप्रारंभः। मंगलाचरण. प्रणम्य पार्वतीपुत्रं भारती भास्करं भवम् । वैकुंठवासिनं विष्णुं सानंद सकलान् सुरान् ॥ १॥ ज्योति व्यवहारार्थ ग्रंथान सशोध्य यत्नतः। क्रियते वालयोधाय गोविदेन यथामति ॥ २॥ आरभी गणपति, सरस्वती, सूर्य, शकर, विष्णु इत्यादि सर्व देवताला मोरया मानदाने नमस्कार करून माझ्या अरपमतीप्रमाणे अनेक प्रथाच्या माधाराने ज्योतिपनिपप ज्यास अपरिचित जाहे त्याच्यासाठी मी ज्योतिर्मपूषनामक प्रय लिहितो. ज्योतिःशास्त्र मणजे काय. ज्योति शास्त्रात कालाचे विधान सागितलेले असते ज्योनियम 'ज्योति 'धा सस्कृत शब्दावरून मूळ निघाला आहे. ज्योति था शमा अर्थ तेज किया प्रकाशकारक अवयय असा आहे, शाणि त्यावरूनच मराटीन ज्योत असा शब्द झाला आहे. दिव्याप्रमाणे जे प्रकाशामक पदार्थ कई स्यांच्या प्रकाशकारक भवपवास भापण ज्योत म्हणतो, ह सर्वास र आकाशातील गोलरूप चद्रसूर्यादिक तेत पुन तारा दिया तेजस्वी आणि प्रकारादायक असल्यामुळे तम निकम लागले असावे, असे दिसते शास्त्र यादाश मा किया नियम असा आहे. तेव्हा को शिक्षा श) विम ते ज्योति शास होय ज्योतिशाबाद मरच. यथा शिक्षा मनाए मनानां मणयो यया । वढेदायोतिष मूर्धनि Kि ·૨ शिक्षा, रूप (सूर), व्याकरण, निरन, छंट आणि ज्योतिष अशी वेदार्टी सहा अंग आहेत, म्हणून घेदाला पडंगवेद असे म्हणतात. या सहा अंगांपैकीच जरी ज्योतिप हे एक अंग आहे तरी इतर शाखांहून ज्योति शास्त्राचे महत्व मोठे मानिलेलें आहे. ऋग्वेदज्योतिषाच्या शेवटच्या म्हणजे सातच्या खंडातील जो लोक वर दिरा आहे त्याचा अर्थ असा आहे की, मोराची शिखा म्हणजे तुरा जसा सर्वांगांत प्रधान अंगजे मस्तक या मम्नकावर शोभतो, किंचा सर्यमणि जसा सपांच्या फणेमध्ये असतो, त्याप्रमाणे वेदाची जी सहा अंग म्हणजे शास्त्रे आहेत स्या सर्वाच्या शिरोभागी ज्योतिपाची गणना आहे. यावरून ज्योति शास्त्राचे महत्व प्राचीन कालापासून फार मोटें मानिलेलें आहे हे स्पष्ट दिसते. ज्योतिःशास्त्राच्या शाखा. सिद्धान्तसंहिताहोरारूपं स्कंधत्रयात्मकम् । घेदस्य निर्मलं चक्षुज्योति शास्त्रमनुत्तमम् ॥ ४॥ सिद्धान्त, संहिता आणि होरा असे ज्योनि.शास्त्राचे नीम स्कंध म्हणजे तीन शाखा आहेत. ही तीन अगें मिळून झालेले ज्योति शास्त्र वेदाचे फेवळ नेग्न होत. सिद्धान्तमधात महाच्या यक्षा म्हणजे त्यांचे भ्रमणमार्ग, ग्रहादिकांच्या स्पष्टगनिस्थिति म्हणजे अमुक वेळेस अमुक ग्रह आकाशात कोटे असेल है ठरविणे, इत्यादि गोष्टींचा गणिताच्या सहाय्याने निर्णय करेला असतो, म्हणून सिद्धांतम्बंधाला गणितरक्ध असेही म्हणतात. संहिताग्रंथात धूमकेतु, ग्रहणे, महादिकाचे उदयास इत्यादि आकाशस्थ गोरांच्या स्थितीमुळे जगाला होणाऱ्या पन्यावाईट फ्लाचे वर्णन केलेले असते, आणि होरास्मात एकाद्या मनुष्याच्या जन्मकाळच्या प्रहनक्षलशादिकांवरून त्यारा साच्या जन्मांत कायकाय सुखदु.में होतीर इत्यादि गोष्टींचे कपन पेलेले असते. होरास्वधाला जातकस्कंध अमेही म्हणतात. ह्याप्रमाणे ज्योति शास्त्राच्या नीन शाखा भाहेत. जातकाची ताजिक म्हणून एक पोटशासा आहे. तानिस्प्रथांत वर्षफलाची माहिती सांगितलेलं असते. एकाद्याच्या जन्मकाळी आकाशात जितक्या राशीअंशादिवायरस असेल तितश्या राशीअंशादिकांवर तो पुन: आला म्हणजे त्या मनुष्याच्य आयुष्याचे कोणतेही एक वर्ष पूर्ण होते. त्या वेळेच्या एलकुंटलीवरून र पांत स्याला काय काय सुखदु से होतीर हे समजते. त्या कुंडलीरा वर्षफरू कुडली म्हणतारा. -- १. शिक्षा कल्पो व्याकरणं नैहत छंदो ज्योतिष मिति पड़गानि भवन्ति गर संह..

·३ ग्रहज्योतिष आणि फलज्योतिपा अप्रत्यक्षाणि शास्त्राणि विवादास्तेषु केयलम् प्रत्यक्ष ज्योतिष शास्त्रं चंद्राळवेव साक्षिणी ॥ ज्योनिपाचे दोन प्रकार आहेत. एर प्रहज्योतिष घ दुसरं फलश्योनिप. ग्रह ज्योनिपाला राज्योतिष म्हणजे आकाशज्योतिए असेही म्हणतात. चंद्र, सूर्य, ग्रह, नक्षत्र य इतर तारा आकाशांत रोज उदयान्न पावून ज्याची प्रत्यक्ष साक्ष देत आहेत ते सगोल किंवा महज्योतिप होय. महज्योतिषाच्या आधाराने अमुक योग भयतां अमुक पडेल, स्यापासून अमक्याला अमुक प्रकारचे सुख किंवा दु.स होईल बिया अमुफ दिवसांनी अमक्याची पीडा दूर होईल इत्यादि गोष्टींचं शान स्वानुभवायरून विद्वान् अपनी जे अनेक ग्रंथांतून लिहन टेपिले आहे ते फलज्योति.शान होय अमक्या योगाची अमुक फटें असें ज्या ग्रंथांत सांगितलेले भमते स्या ग्रंथाला फर ग्रंय असे म्हणतात, अंकसंजा. पं.पं. भूमीदुरूपं द्वावधिपक्षाक्षिदोयमाः । घयः क्रमग्रामरामपुरलोकगुणाग्नयः ॥ ६॥ चत्वारोन्धिथुनियुगकृताः पंचेपुवाययः । भूताक्षी पंडरसांगतोः सप्तर्षयः स्वराः ॥ ७ ॥ तुरंगपर्वती चाटी यसर्पमतंगजाः । यसरया नंदरंध्रनिधिगोदनभश्चराः ॥ ८ ॥ दशीशा शून्यम, स्यादेशादेश महेश्वराः। ढादेशास्तिथा विश्वे त्रयोदश चतुर्दश ॥ ९ ॥ मन्चिंद्रभुवनं पंचदशातिथ्योथ पोदेश। फलाहिराजोऽथापिर्धनाः सप्तदश स्मृताः ॥ १० ॥ अदिश धृतिश्चातिधृतिरेकोनविंशतिः। पिशतिः स्युः गतिनखांगुलयोधकविशतिः ॥ ११ ॥ प्रतिनास्त्रद्धांविशैतिजातिरातिः । विकृतिय प्रयोपिशेत् संरुतिश्चाईदित्यपि ॥ १२ ॥ जिना सिद्धाश्चनुविंशतिसंच पंचविशतिः। पंचपिरास्त्यतिरतिः पदिशतिरिहोगतिः ॥१३॥ म्युः सप्तविंशतिमानि द्वाप्रिंसदशना द्विजाः। अखिशामुरास्नान ऊनपंचाशदित्यपि ॥ १४ ॥ ग्लोपियाजे Astronomy सानिपलज्योतिष म्हणजे Astrology ·पर्यायशम्दैरपि कल्पनीयाः संख्यांकसंज्ञा सुधिया धियासाम्। सामान्यसंझामभिधाय तो तो विशेषसंज्ञामधुनाभिधारये ॥१५॥ ज्योतिषग्रंधात संख्या दाखविण्याकरिता अंकांच्या पारिभाषिक संज्ञा योनि- तात. ही योजना फार सोयीची आहे. कारण तिच्या योगाने तद्विषयक पचें वरीच भाटपशीर होतात. आणि त्यामुळेच बहुतेक ग्रंथकारांनी ही पनि स्वीकारलेली आहे. या पुस्तकांत आलेली पये निरनिराळ्या ग्रंथांतून घेतलेली असल्यामुळे अर्थात् अनेक ठिकाणी त्यांत ह्या संज्ञा आलेल्या आहेत. म्हणून वाचकांच्या समजुतीकरितां आरंभीच त्याविषयी माहिती देणे योग्य दिसते. तथापि वाचांचा घोटाळा होऊ नये म्हणून बहुतेक संस्थादर्शक कठिग शब्दांवर ती ती संख्या माहिली आहे. या सर्व संज्ञा अन्वर्थक आहेत. उदाहरणार्थ, इंदु किंचा भूमि हे शन्द्र एक या संख्येचे पाचक रविलेले आहेत. याचे कारण इदु म्हणजे चंद्र एकच आहे किंवा भूमि म्हणजे पृपी एक्च आहे म्हणून एक ही संख्या दाखविण्याकरितां इदु, भूमि इत्यादि शब्द योजितात. तसेच, वेद पार आहेत किंवा युगे चार आहेत म्हणून चार ही संख्या दासविण्याकरिता युग, वेद इत्यादि शब्द घेतले आहेत. त्याचप्रमाणे त्या त्या शब्दाचे दुसरे पर्यायशब्द घालण्याचाही परिपाठ आहे. उदाहरणार्थ, इषु म्हणजे पांघ. पण अपु या शब्दाचे समानार्थक दुसरे शब्द याण, शर हे होत म्हणून पांच ही संरया दापविण्याकरिता इपु, बाण, शर किंवा या अर्थाचे दुसरे शब्द घालण्याची रीति आहे. याचप्रमाणे इतर अंकांचे जाणाव. संख्या कशा चाचितात किंवा मांडितात है पुढे दाखविले आहे. प्रथम अंकसंझा सांगतो. (1) एक, भूमि, इंदु, रूप, कु. इ० (२) द्वौ अश्वि, पक्ष, अक्षि, दो, पम इ. (३) प्रय, क्रम, प्राम, राम, पुर, लोक, गुण, अग्नि इ. (१) चत्वार', अधिः, धुति, युग, त, वेद इ. (4) पंच, वायु, भूत, इपु, अक्ष, माण, इंगिय इ० (१) पद, रस, ऋतु, अंग, तर्क ह. (७) सप्त, ऋषि, स्वर, नुरग, पर्वत, मुनि, अश्व इ. अष्ट, यसु, सर्प, मतगज, नाग इ. () नय, संख्या, नंद, रंध, निधि, गो, अंक, मह, संग, नमक्षर १० (10) दश, भाशा, दिशा, (6) शुन्य, आकाश, ख, अंबर इ. (11) एकादश, महेश्वर, रद, शिव ३० (१२) द्वादश, अर्क, आदित्य, सूर्य इ. (1) प्रयोदश, विश्व, इ० (१४) चनुदंश, मनु, इंद्र, भुवन इ. (१५) पंचदश, तिथि, इ. (14) पोडा, कला, अष्टि, राज इ. (१७) सप्ता, धन, भस्यष्टि इ.

·" " (14) अष्टादश, प्रति इ० (१२) अतिरति, एकोनविंशति इ० (२०) विंशति, कृति, नस, अंगुलय इ०(२१) एकविंशति प्रकृति, मूछनास्वः३० (१२) द्वाविशति, जाति, आकृति १० (२३) योविंशति, संकृति, अरहत् इ० (२४) चतुर्विशति, जिन, सिद्ध इ० (२५) पंचविंशति, सत्य, अतिकृति इ. (२६) पड्विंशति, अहोकृति इ० (२७) समविशति, भानि, नक्षत्राणि इ. (३३) द्वात्रिंशन् , दान, द्विज इ. (३३) त्रयस्त्रिदान, मुर इ. (५१) ऊनपंचाशत् , ताग इ. कार्यप्रकाशक चिन्हें. + हूँ बेरजेचं चिन्ह आहे. उदाहरणार्थ, ९१२-१३ येथे नऊभारण वजाबाकीचे चिन्ह आहे. दोन या अंकांमध्ये + है चिन्ह आहे, x, गुणाकाराचं म्हणून त्यांची बेरीज करावयाची. याच. , भागाकाराचे प्रमाणे इतर चिन्हांविषयी जाणा %D , उत्तर दासविणारे चिन्ह आहे. संख्या मांडण्याची रीति. अंकानां यामतो गतिः। संस्कृतांत अंकांची गति उलट असते. मराठीत जभी संरया दावीकडून उजवीकडे मांडितात आणि तशीच वाचितात तसा प्रकार संस्कृत भाषेत नाही. कोणतीही संख्या संस्कृतांत उचारिताना उजवीकडून शेवटचा अंक प्रथम उचारितात व मांडितानाही अंकांचा उच्चार केल्याप्रमाणेच उजव्या हाताकडून डाव्या हाताकडे मोडित येतात. उदाहरणार्थ १९५३ ही संख्या घ्या. हे अंक संस्कृत पाहनीप्रमाणे उच्चाराययाचे म्हणजे ३, ५, ९, आणि ३ या अनुक्रमानें उशारिले पाहिजेत. जसे, "गुणाणग्रहेंदु" गुण म्ह० ३ बाण म्ह० ५ ग्रह म्ह० ९ आणि इन्दु म्ह० १ हे मराठीप्रमाणे मांडिले तर ३५९१ होतील पण तसे मांडावयाचे नाहीत. अंकांचा उच्चार केल्याप्रमाणे प्रथम ३ हा अंक मांडावा आणि नंतर तिहीच्या पुढील उचारिलेला अंक ५ तो पुढे न मांहितां तिहींच्या मार्गे मांडावा. तसंच, ९ पांचांच्या मागे आणि ' हा नवांच्या मागे मांडिला म्हणजे १९५३ झाले. युगांचे प्रमाण. दाधिशाङ्गः सहस्रश्च युक्ते लक्षचतुष्टयम् । प्रमाणं कलिवर्षाणां प्रोतं पूर्वमहर्षिभिः ॥ १६ ॥ युगाना एतमुरयानां क्रमाम्मान प्रजायते । कलेमानं क्रमानिनं चतुरिद्विमितैस्तदा ॥ १७ ॥ .

·६ पर्यायकरून पुन पुन होणारे जे कारमान लास युग म्हणतात ही युगे चार आहेन. १ कृतयुग किंचा सत्ययुग, र ग्रेतायुग, द्वापारयुग आणि कलि. युग. कलियुगाचे प्रमाण ४,३२,००० वर्षे आहे. या संस्थेला चोहानी गुणिलें म्हणजे सत्ययुगाची, तिहीनी गुणिलं म्हणजे त्रेतायुगाची आणि दोहोनों गुणिलें म्हणजे द्वापारयुगाची वर्षे निघतात. म्हणजे कृतयुगाची १७,२८,००० वर्षे, प्रेतायुगाची १२,९६,००० वर्षे आणि द्वापारयुगाची ८,६४,००० वर्षे होतात. चार युग म्हणजे एक महायुग होते, आणि एक हजार महायुगें मिटुन एक पल्प होतो प्रस्तुत कल्पाची एकंदर २७ महायुगे पुरी होऊन २८ च्या महा- युगातील कृत, प्रेता आणि द्वापार अशी नीन युगें गद होऊन सात चपथ फलियुग चालले आहे म्हणून पूजेच्या वगैरे नित्य संकल्पांत अष्टाविशतितमे कलियुगे असे म्हणतात प्रत्येक युगाचे लक्षावधि यांचे प्रमाण असल्यामुळे काही तरी दीर्घकाळ असा अधीही व्यवहारात युग शब्दाचा उपयोग करितात, येदागम्योतिपात पचवारमक कालाला युग अशी सज्ञा दिलेली आहे. गतकलीचे प्रमाण खगोलंदुरामाये ३१७९ शाकेदास्ते कलेगताः। तैविहीनं कलेमानं शेषे शेपकलेर्मितिः ॥ १८ ॥ शालिवाहन शक सुरू प्राला त्यावेळी कलियुगाची ३१०९ वर्षे गत झाली होती म्हणून शालिवाहन शकामध्ये ३१७९ मिळवून जी बेरीज येईल ती सग्या गेलेल्या कलियुगाच्या दर्शचे प्रमाण होय आणि तीच भेरीज करियुगाच्या एकंदर वर्षमख्यतून वजा केली असता राहील ती सण्या शेप क्लीचे प्रमाण होय उदाहरणार्थ, शारिवाहन शके १८३२ हा सारी कसरीची किती वर्षे गेली माहेत काढावयाचे आहे म्हणून वर लिहिल्याममाणे १८३२ त ३१७९ मिळविले म्हणजे ५० ही बेरीज झारी. है गतवलीचं प्रमाण झाले, आणि हीच साया म्हणजे ५०11 एक्दर क्लीच्या वर्षसंख्येनून म्हणजे ४,३२,००० या मख्येसून पजा केली म्हणजे बापी ४,२६,९८९ वर्षे रहातात १८३२ साली फलियुगाची यायी भोगावयाची राहिली असे समजाय. शकते. युधिष्ठिरो विक्रमशालिवाहनी ततो नृपः स्यामिजयाभिनंदनः । ततस्तु नागार्जुनभूपतिः कली फरकी पडेते शककारकाः स्मृता ॥१९॥ फलियुगांत एकदर सहा शक्य होतील असें विद्वान् कपांनी लिहून टेविलें भाहे त्या सहातून तीन होऊन गेले आणि तीन भचापि व्हावयाचे ·... ... ३,०४४ व. ... " 7 ... " ते शककर्ते कोणते व कोणाचा शक कीटें स्थापित होऊन किती यप चालेल है साली दिले आहे. पहिला-इंद्रप्रस्थ म्हणजे दिल्ली येथे युधिष्टिरशफ दुसरा-उजयिनी घेथे निमामाक (संवत्) तिसरा-पैटण येथे शालिवाहनशक ...१८,००० चपथा-वतरणेच्या काठी विज्ञयामिनंदनशक १०,००० पांचवा-बंगाल देशांत धारातीर्थी नागार्जुनशक ...१,००,००० सहापा-कर्नाटकांत करवीरपत्तनी कल्कीशक एकंदर कलियुगाची घ...४,३२,००० हली शालिदाहनाचा शक चाल,आहे. शालिवाहनशक. शक या शब्दाचा अर्थ व्यवहारांत काल असा समजतात, पण वामविक अर्थ निराळा आहे. प्राचीन काळी शक्कुलोत्पन्न राजे होते. त्यांच्या वर्षास शकराल किंवा शकपकाल ग्हणजे दशककुलांतील राजांची वर्षे असे म्हणत असत. त्यांचा काल संपल्यानंतर पुढे शालिवाहनाचा काल मुरू झाला, त्यास शालिवाहनाचा पाल असे न म्हणतां काल शन्दाऐवजी पूत्रांचा शक शब्द कायम ठेवून लोक शारिचाहनाचा शक असे हाणू लागले. सुमारे ४०० पपांपूर्वी शालिवाहन- शकालाही शककाल किंवा शकनुपकाल असे म्हणत असत. सारांश, शक हैं वस्तुत प्रथम एका कुलाचे नांव असून हल्ली तो शब्द फालयोधक समजतात. गोदातीरी पैठणक्षेत्रामध्ये शालिवाहन या नांवाचा राजा होता. त्याने वि. क्रमाच्या शकानंतर १३५ वपांनी आपला शक सुरू केला म्हणून त्याच्या शकास त्याच्या नांवावरून शालिवाहनशक असे म्हणतात. ह्या शहराचा वर्षारंभ चैनल शुक्ल प्रतिपदेस होतो म्हणून त्या दिवसास वर्षप्रतिपदा म्हणतात. शालिवाहन- शाक नर्मदानदीच्या दक्षिणेकडे म्हणजे महाराष्ट्रांत फार नचारांत आहे. शालि. वाहनशक आणि इसवीसन ह्यांमध्ये ७८१ वर्षांचे अंतर भाहे, विकमसंवत्. उज्जयिनीस विक्रमादित्य नांवाचा राजा होऊन गेला. त्यानं इसवीसनापूर्वी मारे ५६:५७ वर्षे आपला शक सुरू केला. याच्या शकास संवत असें म्हणा- त. संवत् हा संवत्सर हा शब्दाचा अपभ्रश आहे. या शकाचा पारंभ [र्तिकशुक्ल प्रतिपदेस होतो. व्यापारी लोकांचे व्यापारसंबंधी या दिवशी ६ बदलतें. गुजरायंत कित्येक ठिकाणी ह्या वर्षांचा आरंभ चैत्रांत व कित्येक काणी आपाढांत होतो. ' नर्मदेच्या उत्तरेकडे म्हणजे गुजराथप्रांतांत विमम्- ·८ संपत् फार प्रचारांत आहे. गर्मदेच्या दक्षिणेकडे व्यापारी रोक मात्र आपल्या च्यापारसंबंधी लिहिण्यांत संवत् मानिनात. शालिवाहनाशकांत १३५ मिळविले म्हणजे कार्तिकांत शुक्ल प्रतिपदेस होणान्या वर्षारंभाचा संवत् निघतो. युरोपियनशक. इंग्रजी राज्यामुळे तिथीपेक्षा तारिसेची गरज अलीकडे विशेष लागते म्हणून लोकांच्या सोयीसार्टी पंचांगांतून इंग्रजी तारिसा च महिने वगैरे लिहिण्याची चाल पडली आहे. म्हणून त्याविषयी साली संक्षिप्त माहिती देतो. युरोपिअनांच्या म्हणजे सिन्नी लोकांच्या शकास इसवीसन असे म्हणतात. सन हा शब्द मूळचा यवनी आहे आणि इसा हा कदाचित् येशूशब्दाचा अप- भ्रंश असेल. या शकाचा आरभ येशूखिम्ताच्या जन्मापासून धरिला आहे. आणि त्याचा वारभ ज्यान्युआरी महिन्याच्या पहिल्या ताररोस होतो. शालि- वाहनशांत ७८ मिळविले किंचा विमममंवतांतून ५६ वजा केले म्हणजे इसवीसन निघतो. ह्याचा अर्थ असा की, शालिवाहनशक इसवीसनानंतर ७० वर्षांनी सुरू झाला व विक्रमसंवत् ५६ किंवा ५७ वर्षे इसवीसनापूर्वी मुरू झाला. ह्याच सौरमानाचे म्हणजे ३६५ दिवसांचे वर्ष आहे. सूक्ष्म मानाने ३६५ दिवस ६ तास आणि ९ मिन्युटें इतक्या काळाच एक सौरवर्ष होते. व त्यांच्या वाचे दिवस फक्त ३६५ असतात; आणि वरचा ६ तास ९ मिन्युटांचा परक नाहीसा हावा, म्हणून दर चार वर्षांनी फेबुआरीचे २९ दिवस धरितात. त्यांच्या यारा महिन्यांचे दिवस सारखे नसतात. ज्यानुभारी ३१ फेबुआरी २८ मार्च ३३ एप्रिल ३० मे ३१ जून ३० जुलई ३१ आगस्ट ३१ सप्टेंबर ३० ऑक्टोबर 1 नोव्हेंबर ३० डिसेंबर ३. याप्रमाणे असतात. ज्या वर्षी फेब्रुभारीचे २९ दिवस भरितात त्या वर्षास लीप म्हणजे अधिकाहवर्प म्हणतात. ज्या सनास चोहोंनी पूर्ण भाग जातो तें लीपवर्ष होय. उदाहरणार्थ १८९२, १८९६ इत्यादि. पण जेव्हा सनाच्या शेवटी दोन शून्ये असतात, तेव्हां जर त्या सनाला ४०० नी निःशेष भाग जात असेल तर मात्र ते लीपवर्ष समजावे. उदाहरणार्थ सन १७००, विचा १९०० हा सनाला ४०० भी भागिले अपना निशेष भाग जात नाही म्हणजे भागाकाराची पानी शून्य रहात नाही म्हणून यापर्वी कोणतेही लीपवर्ष नव्हे. पण सन १६०० किंधा २००० याला ४०० नी भागृन पूर्ण भाग जातो म्हणून ही लीपवर्षे होत. याप्रमाणे प्रत्येक १०० वर्षात तान दियस वजा होतात. याचं कारण असे आहे की, दर चार पपांनी फेब्रुअरी महिन्याचा जो एक दिवस अधिक धरितात त्यांत हिदोयापेक्षा मुमारे पाऊण तास अधिक धरिला जातो; म्हणजे दर धारशे घान तीन दिवस ज्यान मोजले जातात. ही चूक नाहीशी हावी म्हणन दर चारों वपान तीन दिवस वजा कराये लागतात. -- ·यवनी शक. मुंबई, पुणे इत्यादि ठिकाणच्या पंचांगांतून काही यवनी शा दाखवितास याकरिता त्यांची संक्षिप्त माहिती येथे सांगतो. हिजरी सन-हिजरा या यवनी शब्दाचा अर्थ पळून जाणे, असा आहे. महंमद पैगंवर इसवी सन ६२२ तारीख १५ जुलई रोजी मक्केहून मदिना येथे पढ्न गेला आणि त्या दिवसापासून ह्या शकाची सुरुवात झाली, म्हणून त्यास हिजरी सन म्हणतात. ह्या सालाचा वर्षारंभ मोहरम महिन्याच्या पहिल्या तारिखेस होतो. त्याचे चांदनासाचं वर्ष आहे. अमावास्येनंतर ज्या रात्री प्रथम चंद्रदर्शन होईल तो महिन्याचा प्रथम दिवस समजतात. चंद्रदर्शन झाल्यावेळेपासून महि- न्याची सुरवात होत असल्यामुळे वाराचा प्रारंभ अर्थात् रात्रीपासून होतो. म्हणजे आपली शनिवारची रात्र ती त्यांची आदित्यवारनी रात्र असते महिन्याच्या दिवसाला पहिला चन्द्र, दुसरा चंद्र असे म्हणतात; किंवा तारीख शब्दाचाही उपयोग करितात. त्यांचे बारा महिने हिंदूंच्या चांद्रमासाबरोबर असून सर्य महिन्यांचे दिवस साररी नसतात. म्हणजे आपल्या महिन्याच्या जशा की २९ आणि कधी ३० तिथि होतात, त्याप्रमाणेच त्यांच्या महिन्यांचे कधी २९ आणि कधी ३० चंद्र होतात, आणि वर्षाचे दिवस ३५४ भरतात पण मुसलमान लोक आपल्याप्रमाणे अधिक महिना धरीत नाहीत, त्यामुळे त्यांच्या वर्षाचा सौरवशी मेळ नसतो. ज्या घी आपला अधिकमास येतो, त्या वर्षी त्यांचा मोहरम एक महिना मागे जातो. ह्याप्रमाणे दर तिसन्या वर्षी एक महिना मागे गेल्यामुळे दर वर्षांनी त्यांच्या सनाचा एक अंक वाढतो त्यांच्या बारा महिन्यांची ना:- : मोहरम २ सप्फर ३ रबिलावल ४ रविलासर ५ जमादिलावर जमा- दिलाखर ७ रज्जय ८ साधान ९ रमजान १० सवाल १५ जिसका १२ जिल्हेज. २ फसली सन-पेरणीचे सुमाराम ह्या सनाचा वर्षारंभ होतो म्हणून याला फमलीसन म्हणतात. फसल शब्दाचा अर्थ पेरणे, शेत करणे असा माहे. दक्षिण हिंदुस्थानात शहाजान नावाच्या बादशहाने इसवी सन १६३६ रा या सनाची मुरवात केली; पण त्यापूर्वीच सुमारे ८० वर्षे अकबराने उत्तर हिंदुस्थानात हा सन प्रचारांत आणिला होता. फसलीस फारशी असे सांप्रत म्हणतात. पंचांगांतून फारशी तारणा असतात, त्या फसली महिन्यांच्याच होत. पारशी व फारशी सन निराळे आहेत पण महिन्यांची नांवे एकच असतात. मुंबई प्रांताच्या पंचांगांतून फसली सनाचा फक्त वर्षारंभ दासरिनात, पण तारखा दाम्पपीत नाहीत. हा वारभ जून महिन्याच्या सुमारे सातव्या तारसेम असतो. थोड्या वांपूर्वी माजी निजामसरकारांनी जुन्या फसलीच्या तारबत फेरफार करून आजर महिन्यापासून 'सनाचा आरंभ ठरविला आहे. तो भाद्रपद किंवा आश्विन या महिन्यांन असतो. २ ज्यो. ३२ किंवा

·१०
फारशी महिन्यांची नावं-आजूर ३० दय २९ वहमन ३० इसपिंदा१३० फरषदी
३१ आर्दिवेहस्त ३६ खुद ३. तीर ३१ अमरदाद ३१ शहरेवार ३, मेहेर ३०
भावान ३० ह्याप्रमाणे एकंदर वर्षाचे दिवस ३६५ असतात. दर वांत पूर्ण वर्षाचा
काल भरण्यास सुमारे सहा तास कमी पडतात म्हणून इग्रजी पद्धतीममाणे
ज्या फसली मनाच्या अंकांम चार या संरयेने नि.शेप भाग जातो त्या साली दय
महिना ३० तारखेचा धरितात. या सनाचा मूळ प्रारंभ इसवी सन ५९० किंवा
शके ५१२ या वर्षी झाला फसली माल हिजरी सालाप्रमाणे चांद्रमानाचे नसून
सौरमानाचं असल्यामुळे दर ३३ वपांनी त्या दोहोंत एक वर्षाचे अंतर पडते.
३ आरपी सन-ह्याला मुरमन किंचा शाहुरसन म्हणतात. ह्या सनाचा
आरम इसवी सन ५९९ या वी म्हणजे फसली सनानंतर नऊ वर्षांनी पाला.
फसली सनाप्रमाणेच मृगनक्षत्री सूर्य जातो त्या दिवशी याचा वार होतो.
याचें वर्ष सौरमानाचे आणि महिने चांद्रमानाचे आहेत, त्यामुळे दर निसन्या
वी एक वर्ष तेरा महिन्याचे होते.
पारशी शक.
पारदी रोमांच्या शकाला एजदीजर्द असे म्हणतात. हाही आपल्या पंचांगांत
दाखवितात हा शालिवाहन शकाच्या ५५२ घांनंतर किवा इसपी सनाच्या ६३०
यानंतर मुरू झाला हा सन परशिांत (इराणांन) सुरू झाल्यानंतर सुमारे
४०१५० वपांनी पारशी रोक हिंदुस्थानांत आले. ते परशिभा देशातून आले
म्हणून त्यांस पारशी म्हणतात पारशी लोकांला हिंदुस्थानात येऊन सुमारे
१२५० वर्षे होऊन गेली. यांचा महिना सावन म्हणजे पूर्ण तीस दिवसांचा
असतो. अर्थात् वर्षाचे दिवस ३६० होतात. परंतु सौरवर्षाशी मेळ बसावा
म्हणून हे लोक वर्षाच्या शेवटी पांच दिवस अधिक धरतात, सास गाथागंबर
असे म्हणतात. हे दिवस पारशी रोक फार महत्वाचे समजतात. त्यांच्या
महिन्यांची नावः-1 फरवर्दीन २ आर्दहिन ३ खोरदाद ४ तिर ५ अमरदाद
६ शरवर ७ मेहर ८ भावान ९ भादर १० देहे । हमन १२ अस्पंदादमाद.
संवत्सरांची नांवें.
प्रभवो विभवः शुलः प्रमोदोऽधं प्रजापतिः।
अंगिरा श्रीमुखो भायो युवा धाता तथैव च ॥ २०॥
ईश्वरो यहुधान्यश्च प्रमाथी विक्रमो
वृषः
चित्रभानुः सुभानुश्च तारणः पार्थियोऽव्ययः ॥२१॥
सर्वजित्सर्यधारी च विरोधी विकृतिः खरः।
.
गन्दनो विजयर्थच जयो मन्मधदुर्मुखौ ॥ २२ ॥

·हेमलंबी विलंबी व विकारी शार्वरी लकः । शुभकच्छोभत्कोधी विश्वावसुपराभवौ ॥ २३ ॥ प्लवंग. कीलकः सोम्यः साधारणविरोधात् । परिधावी प्रमादी स्यादानंदो राक्षसो नल. ॥ २४ ॥ पिंगल कालयुकश्च सिद्धार्थी रौद्रदुमती । दुंदुभी रुधिरोदारी रक्ताक्षी कोप्रना क्षयः ॥ २० ॥ पष्टिसंवत्सरा होते क्रमेण परिकीर्तिताः। स्वाभिधानसमं शेयं फलमेषां मनीषिभिः ॥ २६॥ • सम्+ यसति+ तब म्हणजे चागले मतु ज्यात आहेत असे जे कारगणनेच प्रमाण त्यास सवत्सर असे म्हणतात ऐकिवात दुसरी एक सवत्सर शब्दाची प्युत्पत्ति अशी आहे की, वत्स म्हणजे वासरू आणि तत्समधी काळ तो वरसर. गाईम्हशीला सुमारे १२ महिन्यानी एक येत पिया चासरू होते त्यावरून वत्सर या शब्दाची ना कदाचित् निघाली असावी. पृथ्वीची सूर्यासभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण होण्यास सुमारे एक वर्ष लागते त्यापरून पुढे यत्सर हा शब्द घर्षाचा पाचक समजला गेला असो आपल्या ज्योति शास्त्रात साठ वपांच एक मडळ करपून प्रत्येक सवरसरास एवेक नाव अशी साठ सवत्सरास निरनिराळी साठ नाव दिरेली आहेत हीच नांव मवरसरास पर्यायकरून पुन पुन येतात. त्याची फले त्याच्या नावाप्रमाणे जाणावीं ती नाव येणप्रमाण - प्रभव २ विभव १६ चित्रभानु १७ सुभानु १८ तारण ३१ हेमएपी ३२ विल्पी ३३ विकारी ३५ शायरी ४ प्रमोद ५ प्रजापति ६ अगिरा श्रीमुस ८भाव ९युध १० धाता ३६ शुभकृत् ४६ परिधावी ४७ प्रमादी ४. आगद ४९ राक्षस ५० नल ५१ पिगल ५२ कारयुक्त १९ पार्थिव २० व्यय २१ सर्वजित् २२ सर्वधारी २३ विरोधी २४ विकृति ७ ३७ शोभत् ३८ मोधी ३९ विश्वावमु ५३ सिद्धार्थी ४० पराभव १श्वग २६ नदन १२ बहुधान्य २७ विजय ५५ दुर्मनि ५६ दुदुभी ५७ रधिरोदारी ५. रताक्षी ५९ गोधन ६० क्षय ५२ कीलक ४३ सौम्य १३ प्रमाथी १४ विक्रम २८ जय २९मन्मथ १५ वृष ३. दुर्मुस ४४ साधारण ५५ विरोधका

·१२
संवत्सराचं नांव काढण्याची रीति.
शाको द्वादशभिर्युकः पटिहद्वत्सरो भवेत् ।
रेवाया दक्षिणे भागे मानाख्यः स्मृतो युधैः ॥ २७ ॥
स एव नवभिर्युक्तो नर्मदायास्तथोत्तरे।
यो चै वाचस्पतमध्यराशिभागेन कथ्यते ॥२८॥
शालिवाहनशकांतील ज्या संवत्सराचे नांच पाहिजे असेल त्या पावन धारा
मिळवावे, आणि त्या बेरजेस साठानी भागाव; जी धाकी राहील तो अंक त्या
संवत्सराचं नांव समजाये तसेंच, विक्रमसंवतात नऊ मिळवून सा बेरस
साठांनी भागाव आणि जो अंक वाकी राहील ते विक्रमसंवत्सराचे नांव होय.
उदाहरण-शके १८३२ या सघत्सराचे नांव पाहिजे आहे. घर रिहिलेल्या
रीतीप्रमाणे त्यांत १२ मिळविले म्हणजे १८४४ झाले घा बेरजेस साटांनी
भागिले म्हणजे यारी ४४ राहिली. वर संवत्सरांच्या नांगंच जे कोप्टक दिले
आहे त्यात ४४ अंकासमोर 'साधारण' असे नाव आहे म्हणून शके १८३२ मा
वर्षास 'साधारपानामसंवत्सर' भमें म्हणावं. याममाणे पाहिजे त्या वर्षांचे नाव
काढिता येते. तसेंच, विक्रमसंवत् १९६६ यांत नऊ मिळविले. म्हणजे १९७५
झाले. हा घेरजेस साठानी भागून यायी ५५ रहाते. वरील कोष्टकात पचा-
वताच्या संवत्सराचे नाव दुर्मति असे आहे. म्हणून तेच १९६६ या साहाचे
विक्रमसंवत्सराच नांव होय.
संवत्सरांची फलें.
प्रभवाद् द्विगुणं त्या विभिन्यूनं च फारयेत् ।
सप्तिभिस्तु हरेडाग शेपं यं शुभाशुभम् ॥ २९ ॥
एक चत्वारि दुर्भिक्ष पंचद्वाभ्यां मुभिक्षक।
निषष्टे तु समं शेयं शून्यं पीडा न संशयः॥ ३०॥
अर्थ-प्रभव म्हणजे पहिल्या सवरमरापासून चालू संप सरापयंस मोजून
जितके अंक होसील स्याची दुप्पट फरूम त्योत सीम पता कराये, यापी.राहील
त्या संरयेस सातानी भागा. शेप : फिया ४ असतो त्या पषी महागाई
होईल, २ हिया ५ भसतो सनाई होईल किया र असता साधारण सम
राहील आणि या शून्य राहिली सर रोग उपप होगीए.
अयन,
भानोमकरसंघांते पण्मासा उतरायणं ।
तद्देव दिवसस्तत्र शुभ कार्य मशस्ते ॥३॥

·कर्कादिराशिप पण्मासा दक्षिणायनं । देवरानिस्तदेवान प्रोक्त कार्य प्रसिद्ध्यति ॥ ३२ ॥ अयने दोन आहेत १ उत्तरायण व ३ दक्षिणायन शिशिर, वसत आणि प्रीम या तीन ऋतूत म्हणजे मकर सक्रातीच्या भारभापासून तो फर्फ समातीच्या आरभापर्यंत सूर्याची गति म्हणा नाण उत्तरेकडे असत, म्हणून त्या फारास उत्तरायण विना उदगयन म्हणतात, आणि वर्षास्तु, शरस्तु व हेमतरतु हा तीन मतत म्हणजे कर्व समातीच्या आरभापासून तो मकर समात रागेपर्यंत सूर्याच जाण दक्षिणेकडे असन म्हणून त्या कालास दक्षिणायन म्हणतात मकरसमात पौष महिन्यात म्हणजे प्राय जान्युआरीच्या बाराव्या किंचा तेराच्या तारखेस य फर्क सकात आपादात म्हणने यहुसकरन जुलाईच्या पधराव्या किंवा सोळाव्या तारखेस येते, म्हणजे उदगयनारा पापात व दक्षिणायनाला आपाढात भारभ होतो ह्याप्रमाण सहा महिने उत्तरायण व सहा महिने दक्षिणायन असतं वसम्यग हर देवाचा निर आणि दक्षिणायन ही देवाची राय हिपलेली भाहे उत्तरायणांतील कृत्ये. गृहप्रवेशस्त्रिदशप्रतिष्ठा विवाहचोर व्रतवन्धदीक्षा । सोम्यायने कर्म शुभं विधेय यदहित तत्रालु दक्षिणे च ॥ ३३ ॥ उत्तरायण ह प्राय पप कायांस उक्त मानिलेश आहे नव्या घरात जाण, देयानी अर्चा म्हणन प्रनिष्ठा करण, विवाह, चौर, उपनयन मत्र, तत्र शिक्षण इत्यादि सब कृत्य उत्तरायणात करानी याशिवाय अन्य कृत्य दक्षिणायनात कराचौं तथापि मागशीर्प मासान दक्षिणायन असूनही विवाह करण उक्त आहे. मतु आणि त्यांचे काल. घसंतो प्रीप्मसाश्च ततो वर्षा तत शरत् । हेमत शिशिरश्चैव पड़ते मतव स्मृता ॥३४॥ मीनमेपगते सूय घसत परिकीर्तित । वृषभे मिथुने नीप्मो वर्षा सिंहेथ कर्यटे॥ ३५ ॥ शरत्कन्यातून योग्य हेमतो वृश्चिक धने । शिशिरो मकरे कुभे पड़ेवमृतव स्मृत ॥ ३६॥ शाचा सबध सूर्याच्या गतीशी आहे जसजसा सूर्य शातिवृत्तातून फिरतो ससतसे नस्नु बदरतात हे ऋतु सहा आहेत वसत, मीप्म, बी, भारत, हेमाप्त आणि शिशिर सूर्य कोणत्या राशीस आला म्हणजे कोणता तु असतो है साली लिहित्यावरून ध्यानी येइल

·संवत्सराचें नांव काढण्याची रीति.
शाको द्वादशभिर्युक्तः पष्टिद्वत्सरो भयेन् ।
रेचाया दक्षिणे भागे मानवाच्यः स्मृतो बुधैः ॥ २७ ॥
स एव नवभियुक्तो नर्मदायास्तथोत्तरे।
यो वै वाचस्पतमध्यराशिभागेन कथ्यते ॥ २८ ॥
शालिवाहनशकांतील ज्या संवत्सराच नार पाहिजे अमेल सा शांत बारा
मिळवाये, आगि त्या वरजेम साठानी भागावं, जी धाकी राहील तो अंक त्या
संवरमराचे नार समजावे तसेच, विक्रममवतांत नऊ मिळवून त्या पेरनेस
साठांनी भागावे आणि जो अंक वायी राहील ते विक्रमसंवसराचें नांव होय.
उदाहरण-दशके १८३२ या मवत्सराचे नांव पाहिजे आहे वर लिहिलेल्या
रीतीप्रमाणे त्यात १२ मिळविले म्हणने १८४४ झाले ह्या रजेस सायरानी
भागिले म्हणजे याची ४५ राहिली. पर सवस्मरांच्या नांगाचे जे कोष्टक दिले
आहे त्यात ५४ अंकासमोर 'साधारण' असे नाव आहे म्हणून शके १८३२ या
वर्षास 'साधारणनामसंवासरे' असे म्हणाचे ह्याप्रमाणे पाहिजे त्या वर्षांचे नांव
कादितां येते. तसेच, विक्रमसंवत् १९६६ यांत नऊ मिळविले म्हणजे १९७५
झाले. ह्या घरजम साठानी भागून बाकी ५५ रहाते. वरील कोष्टकांत पंचा-
पसाच्या सवत्सराचे नाव दुर्मनि अमे आहे. म्हणून तेच १९६६ या सालाचे
विक्रमसंवत्सराचे नाव होय
संवत्सरांची फलें.
प्रभयाद् द्विगुणं कृत्या प्रिभिन्यूनं च फारयेत् ।
सप्तिभिस्तु हरेगागं शेपं शेयं शुभाशुभम् ॥ २९ ॥
एक चत्वारि दुर्भिक्षं पंचद्वाभ्यां मुभिक्षकं ।
त्रिपाठे तु समं शेयं शून्यं पीडा न संशयः ॥ ३० ॥
अर्थ-प्रभव म्हणजे पहिल्या मंवत्सरापासून घाल संवत्सरापयंत मोजून
जित्तके अंक होतील याची दुप्पट करून त्यात तीन वजा करावे, वाकी.राहील
त्या संस्थेस सातांनी भागावे. शेप किया ४ असता त्या वी महागाई
होईल, किंवा ५ असतां स्यनाई होईल, ३ दिया ६ अपतां साधारण सम
राहीए आणि यावरी शुन्च राहिली तर रोग उत्पन्न होनार,
अयन,
भानोमकरसंक्रांतेः पण्मासा उत्तरायणं ।
तद्देय दिवसस्तत्र शुभ कार्य प्रशस्यते ॥ ३६॥

·फर्कादिराशिष क पण्मासा दक्षिणायनं । देवरात्रिस्तदेवात्र प्रोक्तं कार्य प्रसिद्ध्यति ॥ ३२ ॥ अयने दोन आहेत. १ उत्तरायण व ३ दक्षिणायन, शिशिर, वसंत आणि प्रीम ह्या तीन ऋतूंत म्हणजे मकर संमातीच्या आरंभापासून तो कर्क संक्रांतीच्या आरंभापर्यंत सूर्याची गति म्हणजे जाणं उत्तरेकडे असते, म्हणून त्या कालास' उत्तरायण किंवा उदगयन म्हणतात; आणि वर्षाऋतु, शरहनु व हेमंतरतु हा तीन मत म्हणजे कर्क संक्रांतीच्या आरंभापासून तो मकर संक्रांत लागेपर्यंत सूर्याच जाणे दक्षिणेकडे असते म्हणून त्या कालास दक्षिणायन म्हणतात. मकरसंक्रांत पोप महिन्यांत म्हणजे प्रायः जान्युभारीच्या बाराव्या किंवा तेराव्या तारखेस य कर्क संक्रांत आपादांत म्हणजे बहुतकरून जुलईच्या पंधराच्या किंवा सोळाच्या तारखेस येते; म्हणजे उदगयनाला पोपांत व दक्षिणायनाला आपाढांत आरंभ होतो. ह्याप्रमाणे सहा महिने उत्तरायण व सहा महिने दक्षिणायन असते, उत्तरायण हा देवांचा दिवस माणि दक्षिणायन ही देवांची रान कल्पिलेली आहे. उत्तरायणांतील कृत्ये. गृहप्रवेशस्त्रिदशप्रतिष्ठा विवाहचौलव्रतवन्धदीक्षा । सौम्यायने कर्म शुभं विधेयं यहर्हितं तत्खलु दक्षिणे च ॥ ३३॥ उत्तरायण है प्रायः सर्य कार्यास उक्त मानिलेले आहे. नव्या घरांत जाणे, देवाची अची म्हणजे प्रतिष्टा करणे, विवाह, चौल, उपनयन, मंत्र, तंत्र शिक्षण इत्यादि सर्व कृत्ये उत्तरायणांत करावी. हाशिवाय अन्य कृत्य दक्षिणायगांत कराची. नापि मार्गशीर्ष मासांत दक्षिणायन असूनही विवाह करणे उक आहे. ऋतु आणि त्यांचे काल. वसंतो ग्रीप्मसंशश्च ततो वर्षा ततः शरत् । हेमंतः शिशिरश्चैव पडेते मातवः स्मृताः ॥ ३४॥ मीनमेषगते सूर्य वसंतः परिकीर्तितः। वृषभे मिथुने प्रीप्मो वर्षाः सिंहेथ कर्कटे ॥ ३५ ॥ शरत्कन्यातूलयोश्च हेमंतो वृश्चिके धने । शिशिरो मकरे कुंभे पड़ेवमृतयः स्मृतः ॥ ३६॥ तूंचा संबंध सूर्याच्या गतीशी बाहे. जसजसा सूर्य प्रांतिवृत्तांतून फिरतो तमतसे ऋतु बदलतात. हे ऋतु सहा आहेत. वर्षत, प्रीप्म, वर्मा, शरत, हेमंत आणि शिशिर. सूर्य कोणत्या राशीस भाला म्हणजे कोणता मतु असतो हैं साली लिहिल्यावरून ध्यानी येईल.

·राशी नातु राशी धातु मीन व मेप -यसतमत कन्या घतूळ-भारत वृपम व मिथुन-प्रीष्मस्तु वृश्चिक व धन-हेमतमतु कर्क व सिंह -ऋतु मकर व कुभ-शिशिरमन ह्याप्रमाणे सूर्याने दोन समाति क्विा राशि भोगिल्या म्हणजे चैत्रादि करून धारा महिन्यांत सहा ऋतु पूर्ण होतात राशि किंवा समाति म्हणने काय ह येय सागितले पाहिजे ज्या मागांतून सूर्य फिरतोसा दिसतो त्या मागांचे म्हणजे क्रानिवृत्ताचे पारा भाग कल्पिलेले आहेत ते वारा भाग याच यारा राशि होत सूर्य एका वपांत सर्व मातिवृत्तावरून म्हणजे यारा राशीवरून जातो था ठिकाणी सूर्य फिरतो असें रिहिले आह ने केवळ विषयाच्या मम जुतीकरिता लिहिलं आहे वाम्नबिक सूर्य फिरत नाहीं पृथ्वी सूर्याभोवनी फिरते भाणि त्यामुळे सूर्यच फिरतो आहे असे भासने एका भागातून दुस-या भागात ज सूर्याच जाण त्यास समाति म्हणतात हर बारा राशींची किवा सक्रातीची निरनिराळी नाव आहेत ती येणप्रमाणे मेपो वृपोथ मिथुन फर्क सिंहोथ कन्यका । तुलाथ वृश्चिको धन्धी मकर कुंभमीनी ॥ ३७॥ १ मेप २ वृपा ३ मिधुन ४ क ५ सिह ६ कन्या ७ तूळ ८ वृश्चिक ९ धन १. मकर ११ कुभ आणि १२ मीन महिने. मासश्चेषोऽथ घेशासो ज्येष्ठ आपाढसंशय । ततस्तु श्रावणो भाद्रपदोऽधाविनसंमक ॥ ३८॥ कातिको मार्गशीर्षश्च पीपो माघोऽथ फारगुन । एतानि मासनामानि चत्रादीनां प्रमाद्विदु ॥ ३९ ॥ महिने बारा आहेत त्याची नाव-चन, पैशास, ज्येष्ट, आपाढ, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, मार्गशीर्ष, पीप, माघ आणि फाल्गुन यस्मिन्मासे पोर्णमासी येन धिष्ण्येन संयुता। तन्नक्षत्राहयो मास पोर्णमासी तदाहया ॥४०॥ चैत्र, वैशाख इत्यादि मासनामे प्रथम नक्षत्रापरून उरपन झाली, म्हणजे प्रत्येक महिन्यात ज्या मक्षयाजवळ चद्र पूर्ण होतो त्या नक्षत्रावरून त्या महिन्याच नार आकाशात चद्र सूर्य ज्या रियमित चर्तुळ मागानं पिरतात असं दिसत सास मातिवृत्त म्हणतात जाति म्हणने जाण आणि वृत्त म्हणज वर्तुळ + ·चैत्र............ .... ...... पडले. पूर्णिनेस पूर्ण चंद्र असतो है सास माहीत आहेच; तेव्हा प्रत्येक महिन्याच्या नांवाचे नक्षत्र सुमारे त्या महिन्याच्या पार्णिमेस किंवा पौणिमेजवळ असते. याप्रमाणे बारा महिन्यांची निरनिराळी यारा नाय पडली ती अमी:-- महिन्याचे नांव. नक्षत्राचे नाव. महिन्याचे नांव. नक्षत्राचं नांव. ...चित्रा. आश्विन... अश्विनी. वैशाख.... ........विशामा. कार्तिक कृत्तिका. ज्येष्ठ .........ज्येष्टा. मार्गमी ......गृगशीर्ष. आपाड... ..उत्तरापाढा. पोप.... पुप्य. श्रावण.........श्रवण, माघ मघा. भादपद.........पूर्वाभाद्रपदा. फाल्गुन......... उत्तराफाल्गुनी. पण नेहमीच ही स्थिति असते असे नाही. कधी कधी दोन किंवा तीन नक्षसुद्धा पौर्णिमेच्या मागेपुढे होतात. ही नक्षत्रांची अनियमित स्थिनि ज्योनियांच्या ध्यानी आल्यावरून त्यांनी माससंज्ञेचा दुसरा एक असा नियम मांधिला की, मीनादिस्थो रवियपामारंगे प्रथमे क्षणे । भवेत्तेच्दाश्चांद्रमालाश्त्राद्या द्वादश स्मृताः ॥४१॥ म्हणजे ज्या चांद्रमासाची गुल मनिपदा भीग मानीत सूर्य असतांना होईल तो चैत्र. ज्याची मेप संक्रांतीत होईल तो पैशास. याप्रमाणे चैत्रादि द्वादया मासाविषयी जाणा. पण याचा अर्थ असा मात्र कोणी समजू नये की, त्या प्रतिपदेच्या आरंभक्षणीच त्या त्या संक्रांतीचा उदय झाला पाहिजे, किया संपूर्ण मासपर्यंत मीच संक्रांत असली पाहिजे. केवळ त्या महिन्याची प्रतिपदा वरील नियमाममाण त्या त्या संक्रांतीत असावी म्हणजे झाले. मग प्रतिपदेच्या दुसन्या दिवशी सूर्य पुढील राशीत जात असला तरी चालेल. चांद्रमास. 'चैत्रादिसंज्ञाश्चांद्राणां मासानां संप्रकीर्तिताः। व्रतयज्ञादिकं चांद्रे मासे परिणयः कचित् ॥ ४२ ॥ चांद्रस्तु द्विविधो मासो दर्शातः पौर्णिमांतिमः । देवार्थ पौर्णमास्यतो दर्शातः पितृकर्मणि ॥ ४३ ॥ आपले चैत्र, वैशास हयादि वर सांगितलेले बारा महिने हेच चांद्रमास हो घ्रते, हवनें, शांति, विवाह इत्यादि धर्मशास्त्रांतील बहुतेक कृत्ये सांमत घोहमा साप्रमाणेच होतात. चांदमास दोन प्रकारचे आहेत. एक पूर्णिमांत मास आणि दुसरा अमांत मास. एका पूर्णिमेपासून दुसन्या पूर्णिमेपर्यत जो महिना मो. जितात, तो पूर्णिमांत मास; आणि एका अमावास्येपासून दुमाया आमावास्ये- ·असतात पर्यंत जे तीस दिवस, तो अमात मास होय पूर्णिमात मास देवकायांस उक मानिलेला आहे, म्हणून कार्तिकस्नान क्विा माघधान घोरे पूणिमात मासाप्रमाण करितात, म्हणजे आश्विन कृष्ण प्रतिपदेपासून कातिकगुक्ल पूर्णिमपर्यंत कार्तिक महिना समजतात याचप्रमाण इतर मासाविषयीं समनाचे जातो चैत्र, वैशाख इत्यादि महिन्याला चादमास म्हणतात त्याच कारण असे आहे की, हे महिने चद्वाच्या गतावर आपणास समनतात चद्राच्या क्लाचा पूर्ण क्षय होऊन ज्या रात्री चन्द्र आपल्या दृष्टीस पडत नाही, त्या रात्रीपासून पुन तो तसा दिसेनासा होईपर्यंत, म्हणन एका अमावास्येपासून दुस-या अमावास्येपर्यंत, अथवा चद्राच्या क्राची पूर्ण वृद्धि होऊन ज्या रानी चद्र आपणास पूर्ण दिसतो, त्या रात्रीपासून पुन तो आपणाला पूण दिसे पयंत, म्हणजे एका पूर्णमेपासून दुस या पूर्णिमेपर्यंत मध्य ज तास दिवस जातात, त्यासच आपण एक महिना समजतो ह आपणास चद्राच्या योगानें समन्त म्हणून त्याच नाच चादमास चाद्रमासाचे दिवस म्हणज लघि आपण सास धारतों परतु वास्तविक त्या २९॥ याप्रमाण यारा चादमासांचे म्हणने एका चादवपचे ३५४ दिवस भरतात सौरमास. मेषादि सौरमासास्ते भवति रविसमात् । मधुश्च माधयश्चैव शुक्र गुचिरथो नभ ॥४॥ नमस्यश्चेप ऊर्जश्च सहचाथ सहस्यक । तपस्तपस्य प्रमत सोरमासा प्रकीतिता ॥४५॥ सौरो मासो विवाहादो यशादो सायन मृत । आन्दिके पितृकार्ये च चान्द्रो मास मशम्यत ।। ४६ ॥ जे मास सूर्याच्या गतीच्या अनुरोधाने मोतले जातात त्यास सौरमास म्हण मागे मेपादिक ज्या पारा समा सागितल्या आहेत तेच पारा सौरमास होत पण त्याच्या मज्ञा निराळ्या आहेत स्या येणप्रमाण - मधु २ माधव ३ शुक्र । शुचि ५ नभ ६ नभय . प ८ जन ९ सह. सहस्स" पण व्यवहारात मधुमाम रिंका माधवमास अम कोणी म्हणत नाहीं मेप सक्रात क्विा वृषभ सत्रात असच म्हणतात ह्या पारा सौरमा माचे दिवस सारखे नसतात एकाद्या महिन्याचे तीस आणि एकाचा महिन्याचे पवतीस ममतात धारा मौरमाम मिळून स्थूर मानाने एका सौरवर्षांचे ३६५ दिवस भरतात भगाल्यात घ मलवारीत व्यवहारान सौरमासघ धरितार आपरी विवाहादि धमकृस्य मौरमासाप्रमाण झाला पाहिजेन पण हही तो चोद तात तप १२ तपस्य + ·१७ मासाप्रमाणेच होतात. पितृमर्याला मान चांद्रमास प्रशम्न धरिलेला भाहे. यज्ञयागादि कम सावनमासाप्रमाणे करावी. साचन व नाक्षत्रमास. निशदिनः सावनिको नाक्षत्रो विधुभभ्रमात् । पूर्ण तीस दिवसांचा जो एक महिना त्यास सावनमास म्हणतात. घारा सावनमास मिळून एका सायनवांचे दिवस ३६० भरतात. अश्विनीपासून रेवनीपर्यंत सत्तावीस नक्षत्र चंद्राला भोगण्यास लागणारा जो काल त्यास नाक्षत्रमास मणतात. नाक्षत्रमासाचे दिवस २७ असतात. अधिकमास. असंक्रांतिरमांतो यो मासश्चेत्सोधिमासका। मलमासाहयो शेयः प्रायश्चैत्रादिसप्तमु ॥४७॥ द्वाविंशद्भिर्गतैर्मासर्दिनैः पोटशभिस्तथा । घटिकानां चतुष्केण पतत्यधिकमासकः॥४८॥ चांदमान किंवा सौरमान या दोहोंचा मेळ असाया, म्हणून मध्ये ज्या एकाद्या अमात महिन्यात संक्रांत गणली जात नाही, त्या महिन्याला अधिकमास किंवा मलमास म्हणतात. चैत्रापासून भाश्विनापर्यंत जे सात महिने त्यांपैकीच बहुत- करून एकादा अधिकमास असतो. कचित् फाल्गुन पण येतो. माघमास मात्र कधी अधिकमास किंवा क्षयमास नसतो. स्थूलमानाने बत्तीस महिने, सोळा दिवस आणि चार घटिका इतका काळ गेल्यानंतर, म्हणजे दर तिसऱ्या वर्षी, अधिकमासाचा संभव होतो. एकदा आलेला अधिकमास प्रायः पुनः १९ चपानी येतो. अधिकमास धरण्याचे कारण असे भाहे की, चांदवर्षाचे दिवस ३५४ व सौरवर्षीचे दिवस ३६५ असतात, म्हणजे चांद्रमामाचे वर्प व सौरमानाचं वर्ष ह्या दोहोत अफरा दिवसांचे अंतर असते. हे अंतर भरून यावे व चांदवर्षाचा आणि सौरवर्षाचा मेळ अमावा म्हणून सुमारे ३३ महिन्यांनी एक अधिकमहिना धरितात. अधिक महिन्यासं त्याच्या पुढील महिन्याचें नांव देतात. दर तीन वर्षांनी येणारा अधिकमास शुभ कमांस वर्ग सांगितला आहे; परंतु ज्या वर्षी क्षयमास येतो, त्या वर्षी दोन अधिकमास येतात. त्यां- पैकी क्षयमासापूर्वी येणारा जो अधिकमास, ज्याला संसर्प म्हणतात, तो शुभ कार्यास चज्य नाही. मागाहून येणान्या अधिकमासास अंहस्पति म्हणतात, तो मान्न शुभ कार्यास यम्य आहे. अधिकमास काढण्याची रीति. शाकोनोकभूतष्टो क्षाल्पोभूनो दशाल्पकः । घूनश्चत्रात्स एवाधिमासो नैवान्यथा भवेत् ॥ १९ ॥ ३ ज्यो.

·१८ शालिवाहनशरास दारांनी गुणून त्या गुणाकारास एकोणिसांनी भागावे. आणि शेवटी जी याची राहील ती जर नऊ किंवा नवांच्या आतील एकादा अंक असेल तर त्या चपी अधिकमास पढेल असे समजावे. तसेंच, ग्रादि वारा महिन्यांतून कोणता महिना अधिकमास होईल हे समजण्याची रीति अशी आहे की, भागाकाराची वाकी जर पांच किंवा पांचापेक्षा अधिक असेल तर त्यातून दोन वजा कराये, आणि पांच अंकांच्या प्रांत अमेल तर एक वजा करावा. वासी जो अंक राहील तो त्रापासून मोजून अधिस्माप्त समजावा. उदाहरणार्थ, शके १८३६ या वषी अधिकमासाचा संभव आहे पी नाहीं ॥ असेल तर कोणता अधिकमास येईल हे सिद्ध करावयाचे भाहे, म्हणून वरील रीतीप्रमाणे १८३४४१२२२००८-१९-११५८ भागाकाराची याकी ६ राहिली. ही धाकी नऊ अंकाच्या आत आहे म्हणून १८३४ या वर्षी अधिकमास आहे हे प्रथम निश्चित झाले तसेच, यापी ६ राहिली आहे, याकरिता रीतीममाणे त्यातून २ वजा करिता बाकी ४ राहिली. म्हणून चैत्रापासून चवथा महिना जो भाषाढ तो अधिकमास होईल तथापि ही रीति स्थूलमानाची आहे. या रीतीने कधी कधी थोडा फरक पडतो. उदाहरणार्थ, शके १८३१ मा परी घरील रीतीने भाद्रपद हा अधिक्मास येतो पण या वी सूक्ष्म गणिताने श्रावण अधिकमास आला होता. म्हणून शके १८३४ पासून पुढील शंभर वर्षातील अधिकमासांचें फोटक साली दिले आहे. अधिकमासाचे कोष्टक. १८३१ १८३४ १८३७ १८३९ १८४२ धावण आपाद शास भाद्रपद धावण १८४५ १८४८ १८५० १८५३ १८५६ ज्येष्ठ चन श्रावण थापाट वैशाख १८५८ १८६१ १८६४ १८६७ १८६९ भाद्रपद श्रावण ज्येष्ठ श्रावण १८७२ १८७५ १८७७ १८८. १८८३ आपाद चैशारा भाद्रपद श्रावण ज्येष्ठ १८८६ ૧૮૮૮ १८९१ १८९४ धावण आषाढ वैशास भाद्रपद १८९९ १९०४ १.१० थापाढ ज्ये आश्विन श्रावण ज्येष्ठ १९१५ १९१८ १९२१ १९२३ सार माद्रपद आपात ज्यष्ठ आश्विन १९२९ १९३७ धारण ज्ये वशारा भाद्रपद आपाद चत्र ·१९ याशिवाय क्षयमासामुळे शके १८९५ आणि १९०४ या चपी अनुक्रमें आश्विन व फाल्गुन हे अधिकमास होतील. क्षयमास. निसंक्रांति क्षयारया स्यात् कदाचित् कार्तिकरये। युग्माण्ये सतु तत्राब्दे ह्यधिमासद्वयं भवेत् ॥ ५० ॥ एका महिन्यांत दोन संक्रांति येतात तेव्हां क्षयमास होतो. कार्तिक, मार्ग- शीर्य किंवा पोप या तीन महिन्यांपैकीच एखादा क्षयमास असतो. याचे कारण असे आहे की, या नीन महिन्यांत सूर्याची गति शीघ असते, म्हणून पृश्चिक, धन आणि मकर या तीन राशि चालून जाण्यास सूर्यास नेहमीप्रमाणे तीस दिवस न लागता कमी काळ पुरतो. अशा वेळेस एका महिन्यांत दोन संक्रांनि येण्याचा संभव कधी कधी असतो, म्हणून क्षयमास होतो. क्षयमास येतो तेव्हा क्षय. मासाच्या पूर्वी पुक, आणि क्षयमासानंत एक, असे दोन अधिक महिने येतात, व त्या वर्षी तेरा महिन्यांचे वर्ष असते. क्षयमास एकदा येउन गेला म्हणजे बहुतकरून १५१ वर्षांनी किंवा १९ वर्षांनी पुनः येतो. मागें कि १७३४ या वर्षी मार्गशीप क्षयमास आला होता; आता पुढे शके १८८५ आणि १९०४ या वी अनुक्रमें मार्गशीर्ष व पाए हे क्षयमास होतील. तिथि. प्रतिपय द्वितीया थ तृतीया तदनंतरं । चतुर्थी पंचमी पष्ठी सप्तमी चाष्टमी तथा ।। ५१॥ नवमी दशमी चैकादशीच द्वादशी ततः । त्रयोदशी ततो झेयास्ततः प्रोक्ता चतुर्दशी ॥ ५२ ॥ पौर्णिमा शुक्लपक्षे सा कृष्णपक्षेत्वमा स्मृता । अन्योन्यं चंद्रसूर्यो तो यदा तद्दर्श उच्यते ॥ ५३॥ तिथि तीस आहेत. प्रतिपदा, २ द्वितीया, ३ तृतीया, १ चतुर्थी, ५ पंचमी, ६ पष्ठी, ७ सप्तमी, अष्टमी, ९ नवमी, १० दशमी, " एकादशी, २ द्वाद- शी, ३३ नयोदशी, १४ चतुर्दशी, १५ पौर्णिमा आगि ३० अमावास्या. पौर्णि- मेच्या पुढल्या म्हणजे सोळाव्या तिथीस पोडशी किंवा साध्या तिथीस ससदशी अशी नावे नसून प्रतिपदा, द्वितीया असंच म्हणण्याची चाल आहे, तिसाव्या तिथीस मात्र अमावास्या किंवा दर्श म्हणतात. तिथि ह्या मुरवत्वेकरून चंद्राच्या गतीवर अवलंबून आहेत. चंद्र व मूर्य है महिन्यांतून एकदा एके ठिकाणी जमतात. ज्या दिवशी ते एकन असतात त्या ·२० दिवसास अमावास्या म्हणतात. अमा म्हणजे एका माणि वर म्हणजे राहणे असा अमावास्येचा अर्थ आहे. चंद्र माणि सूर्य एकत्र मिळाल्यानंतर दोघेही चालत असतात. चंद्राची गति सूर्यापेक्षा फार जलद असल्यामुळे चंद्र नेहमी सूर्यापुढे जात असतो. प्रत्येक बारा अंश सूर्यापुढे जाण्यास चंद्रास लागणारा जो काळ त्याच तिथि होत. उदाहरणार्थ, अमावास्येस चंद्रसूर्य एके ठिकाणी जमून नंतर दोघेही चालू लागले असे समजा. चंद्र वेगगतीने सूर्यापुढे जाऊ लागला की, पहिल्या तिथीस म्हणजे प्रतिपदेस आरंभ झाला. पूर्ण वारा अंश सूर्यापुढे चंद्र गेला की प्रतिपदा संपली. बारा अंशांच्या पलीकडे गेला की द्वितीयेस भारंभ झाला, व हे दुसरे वारा अंश संपले की द्वितीया संपून तृतीयेस आरंभ झाला. याचप्रमाणे इतर तिथींचे जाणावें. एका निथीचे यारा अंश म्हणजे ३० तिथींचे ३६० अंश होतात. तिधींच्या संज्ञा. नंदा भद्रा जया रिता पूर्णाश्च तिथयः कमात् । वारवयं समावर्त्य तिथयः प्रतिपन्मुखाः ॥ ५४ ।। नंदा, भद्रा, जया, रिता, आणि पूर्गा अशा निधींच्या पांच संज्ञा आहेत. याच संज्ञा प्रतिपदेपासून अनुक्रमाने पुनः पुनः येतात. जसे, प्रतिपदा, पटी, एकादशी त्या नंदा तिथि होत. द्वितीया, सप्तमी, द्वादशीशा भन्दा तिथि सृतीया, अष्टमी, प्रयोदशी या जया तिथि होत. चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी रित्ता आणि पचमी, दशमी आणि पूर्णिमा ह्या पूर्णा नियि होत. शुभाशुभतिथि. द्वितीया पंचमी चैव तृतीया सप्तमी तथा । दशम्येकादशी कृष्णा प्रतिपश्च प्रयोदशी ॥ ५५॥ पौर्णिमा तिथयो घेताः सर्वकार्यशुभावहाः। अन्यास्तु तिथयो नेप्टाःमोक्तरुत्यशुभा मताः॥५६॥ दोन्ही म्हणजे शुल्ल व कृष्ण पक्षांतील द्वितीया, तृतीया, पंचमी, सप्तमी, शमी, एकादशी, प्रतिपदा (ही फक्त कृष्णपक्षांतील) त्रयोदशी आणि पौर्षि ह्या तिथि सामान्यतः सर्य शुभ कार्याला उक आहेत. याशिवाय ज्या या निधि राहिल्या त्या म्हणजे चतुर्थी, षष्ठी, अष्टमी, नवमी, द्वादशी, चतुर्दशी अ भमावासा हा अशुभ निशि होत. तथापि संकटकाळी एढे सांगितल्याप्रम भारमाच्या काही घटिका सोडून या निधीवर शुभकृपये करावी. .

·२१ अशुभ तिधींच्या त्याज्य घटिका. वेदपट्रवसुनंदाशके तिथिपु त्यजेत् । वसुनंदेद्रतत्वाशापंचनाड्या मामात्सदा ॥ ५७ ॥ कृष्णा चतुर्दशी शुक्ला प्रतिपद्दर्शसंशिकाः। पता: शुभेषु कार्येषु चर्जनीया प्रयत्नतः ॥ ५८ ॥ चतुर्थी, पष्टी, अष्टमी, नवमी, द्वादशी आणि शुक्ल चतुर्दशी या तिथीपर कोणतेही कृत्य करावयाचे असेल तर त्या निथींच्या अनुक्रमाने पहिल्या आठ, नऊ, चवदा, पंचवीस, दहा आणि पांच घटिका सोडाव्या. म्हणजे चतुर्थीच्या मारंभापासून पहिल्या आठ घटिका, पष्टीच्या नऊ घटिका, अष्टमीच्या चवदा घटिका नवमीच्या पंचवीस, द्वादशीच्या दहा आणि चतुर्दशीच्या (शुक) पांच घटिका सोडून बाकी राहिलेल्या तिथींवर शुभकृत्ये करावी. कृष्ण पक्षांतील चतुर्दशी, शुक्र प्रतिपदा आणि अमावासा या तिथि मान्न संपूर्ण वर्य कराव्या. तिथींची क्षयवृद्धि. मागे सोगितलेच आहे की चांदवर्षाचे दिवस ३५४ असतात, व तिथि ३६० याचा अर्थ असा की, ३५४ दिवसांत ३६० तिधि भुक्तः होतात. म्हणजे सहा तिथीचे अंतर क्षयवृद्धि होऊन निघून जाते. ज्या वेळेस निर्थी, प्रमाण माठ पदिकांपेक्षा ज्यास्त असते, त्या वेळेस तिथीनी वृद्धि होते च साठ घटिकापेक्षा कमी असते त्या वेळेस तिथीचा क्षय होतो, वृद्धि म्हणजे पावणे माणिक्षय म्हणजे कमी होणे. वृद्धीचे उदाहरण. प्रतिपदा रविवारी ५७ घटिका आहे असे समजा. म्हणजे रविवारी सूर्योदयापासून इतका काळ गेल्यानंतर प्रतिपदा संपून द्वितीयेस भारंभ झाला. द्वितीयेचे प्रमाण ६५ घटिका आहे, अशी कल्पना करा. म्हणजे प्रतिपदेनंतर चंद्राला थारा देश सूर्यापुढे जाण्यास इतका काळ लागला. तेव्हा प्रतिपदा संपल्यानंतर रविवारच्या राहिलेल्या ३ घटिका, सोमवारच्या सर्घ दिच. साच्या १० घटिका र मंगळवारी सूर्योदयानंतर २ घटिका, अशा एवंदर ६५ घटिका जातील तेव्हां द्वितीया संपेल, या उदाहरणांन सोमवारी व मंगळयारी आशी दोन विषम सूर्योदयी शिनी Herg पंचनांत केन नियम लिहिली पाहिजे, म्हणून येथे दिवीयेची वृद्धि माली. क्षयतिथीचे उदाहरण. रविवारी १ घटिका प्रतिपदा आहे अशी यल्पना करा. नंतर द्वितीपा लागली. वितायेचें ममाण फक्त ५४ पटिका आहे, म्हणजे प्रतिपदेनंतर धंगाण बारा अंत सूर्यापुरे जाग्यास इतकाच काळ पुरला. रविवारी असतात.

·२२ . प्रतिपदेच्या २ घटिका व द्वितीयेच्या ५४ घटिका असा एकंदर सूर्योदयापासून ५६ घटिका काळ गेल्यानंतर म्हणजे दुसन्या दिवसाचा सूर्योदय होण्यापूर्वीच तृतीया लागली. या उदाहरणात रविवारी प्रतिपदा व सोमवारी तृतीया लिहावी लागेल. द्वितीया सूर्योदयाला कोणत्याही दिवशी नव्हती, म्हणून ती पंचांगांत दाखविण्याचे कारण नाही. कारण सूर्योदयीं जी निधि किंधा नक्षत्र घरे असते तेंच पंचांगांन दाखवितात. येथे द्वितीयेचा क्षय हारा, म्हणजे द्वितीया मुळीच नाही असा अर्थ नव्हे, तर ती-सूर्योदयाला मात्र कोणत्याही दिवशी महती इतकेंच. तिधींच्या क्षयवृद्धींचा दोप. तिथीनां नितयं चारमेकं स्पृशति यत्र थे। अवमं तद्दिनं शेयं शुभकार्येषु संत्यजेत् ॥ ५९ ॥ याराणां त्रितयं यत्र तिथिमेकां स्पृशेद्यदा। वृद्धिस्पृक् चेति सा रयाता न माद्या मंगलादिपु ॥६॥ कोणत्याही तिथीचा क्षय होतो तेव्हा एका पारी तीन निधि असतात. आणि वृद्धि होते तेव्हां तीन धारी एक तिथि असते. वर क्षयनिथीचे उदाहरण दिले आहे, स्यांत रविवारी प्रथम २ घटिका प्रतिपदा, नतर ५४ घटिका द्वितीया आगि नंतर ४ घटिका तृतीया होती, म्हणजे रविवारारा प्रतिपदा, द्वितीया आणि तृतीया अशा तीन निथींचा स्पर्श झाला. तसेंच, वृद्धीचे उदाहरण पहा. प्रतिपदा रविवारी ३ घटिका, सोमवारचा सर्व दिवस आणि मंगळवारच्या २ घटिका याप्रमाणे रविवार, सोमवार आणि मंगळवार भशा तीन धाराला प्रतिप. देचा स्पर्श झाला, म्हणून एका पारी तीन तिथि किंवा तीन वारी एक तिथि भसा तिहींचा संबंध असल्यामुळे धर्मशास्त्रकारांनी क्षयवृद्धीचे दिवस शुभ- कार्याला वर्य मानिले आहेत. पक्ष. शुब्लरुष्णावुभौ पक्षौ दैवे पिये च कर्मणि। माछौ तथा शुभं सर्य शुक्लपक्षे प्रशस्यते ।। आदौ शुक्लः प्रवक्तव्यः केचित्कृप्णोपि मासकम् ॥ ६१ ।। महिन्याच्या नियि तीस असतात हे मागे सागितलेंघ भाहे. पंधरा तिथींचा एक भाग असे तीस तिथींचे म्हणजे महिन्याचे दोन भाग फलिपलेले आहेत. स्यांस पक्ष विया पंध्रवडे म्हणतात. एक शुद्ध म्हणजे चांदण्याचा पक्ष, य दुसरा कृष्ण म्हणजे काळोखाचा पक्ष, प्रतिपदेपासून पूर्णिमेपर्यत जे पंधरा दिवस तो शुक्लपक्ष, व पूर्णिमेनतर अमावास्येपयंत जे पधरा दिवस तो कृष्णपक्ष, शुहप- ·२३ क्षांतील प्रत्येक तिथीस रात्रीच्या भारंभापासून चंद्रोदय होऊन तिथीच्या दुपटी- इतक्या घटिकांपर्यंत चांदणे असते. उदाहरणार्थ, प्रतिपदेस दोन घटिका चांदणे असते. द्वितीयेस चार घटिका, भष्टमीस सोळा घटिका, आणि पूर्णिमेस तीस घटिका म्हणजे सारी रान चांदणे असते. या वेळेस चंद्राच्या कला पूर्ण होतात. नंतर कृष्णपक्षास आरंभ झाला म्हणजे प्रत्येक तिथीस चंद्राचे चांदणे दोनदोन घटिका कमी होत जाते; म्हणजे रोज तिथीच्या दुपटीइतक्या घटिका उशीरा चंद उगवतो. उदाहरणार्थ, प्रनिपदेस दोन घटिका रात्री, चतुर्थीस आठ घटिका रात्री, अष्टमीस सोळा घटिका रानी चंद्रोदय होऊन चांदणे पडते, व अमावास्येस सारी रात्र काळोस असतो. यावरून हे स्पष्ट झाले की, शुक्लप- क्षात तिथींच्या दुपटीइतक्या घटिकांस रात्री चंद्र मावळतो, आणि कृष्णपक्षांत पूर्णिमेपासून गेलेल्या निधींच्या दुपटीइतक्या घटिकांनी तो रात्री उगवतो. उदाह- रणार्थ, शुक्ल अष्टमीस सोळा घटिका रात्री चंद्र मावळतो, आणि कृष्ण अष्टमीस सोळा घटिका रात्री तो उगवतो. याचं कारण मागे सांगितलेच आहे की, प्रत्येक तिथीस चंद्र वारा अंश पुढे जातो म्हणजे भाजच्या तिथीस जेथे तो उगवेल त्या वेळच्या यारा अंश मागाहून उद्या उगवेल हे स्पष्ट आहे. पृथ्वीला आपणा. सभोवती फिरण्यास ६० घटिका लागतात या हिशेवाने १२ अंशाला म्हणजे एका तिथीला २ घटिका पाहिजेत. शुक्लपक्षांत चंद्राच्या कलांची वृद्धि होत असल्या. मुळे रोज दोनदोन घटिका चांदणे अधिक पडते व कृष्णपक्षांत क्षय होत असल्या. मुळे रोज रानीच्या आरंभीच्या दोन दोन घटिका चांदणे कमी पडते. नर्मदेच्या उत्तरेकडील प्रदेशांत पूर्णिमान्त मास धरितात; म्हणजे आपण जसा आपला महिना अमावास्येस संपतो असे समजतो त्याप्रमाणे त्यांचा महिना पूर्णि: मेस संपतो असें ते समजतात. यावरून कित्येकांची अशी समजून झालेली असते की, आपला जो शुक्लपक्ष तो त्या लोकांचा कृष्णपक्ष असतो. या म्हणण्याचा अर्थ असा झाला की, आमच्या येथे ज्या रानी चांदणे त्या रानी त्यांच्या प्रदेशांत काळोख. पण असे होणे अशक्य आहे. कारण ज्या रात्री एके ठिकाणी चांदणे असेल त्या रात्री पृथ्वीच्या एका गोलाधीपर कोठेही गेले तरी चांदणेच आढळेल. तेव्हा आमचा शुक्लपक्ष तो त्यांचा कृष्णपक्ष किंवा त्यांचा कृष्णपक्ष तो आपला शुलपक्ष कसा होईल? तसेच, स्फटिकासारखें शुभ्र असें आल्हादजनक पौर्णिमेचे चांदणे पाहून कित्येक असे म्हणतांना आवळतात की, परमेश्वराने प्रतिराग्नी अशा चांदण्याची योजना का फेली नाही ? परंतु, जसा प्रतिदिनी सूर्याचा पूर्ण प्रकाश असतो त्याप्रमाणे, प्रतिरात्री जर चंद्राचे पूर्ण चांदणे असते तर, आज ज्या असंख्य तान्यांचा शोध लागला आहे, तो लागला असता काय ? चंद्रप्रकाश असतांना बहुतेक तारे दिसत नाहीत हे जसे आपण पहातो तसेंच, अमावास्येच्या सी ·२४ अगणित तारे आपणांस दृष्टिगोचर होतात है ही आपण पहातो. याशिवाय ही अशी व्यवस्था करण्यांत परमेश्वराचे दुसरे भनेक महत्वाचे हेतु असतील. तात्पर्य, इंधरकृति परिपूर्ण व निर्दोष आहे. तीत सुधारणेला लेशही भवकारा नाही. चार. आदित्यश्चंद्रमा भौमो वुधश्चाथ वृहस्पतिः। गुमाः शनैश्चरश्चैव घासराः परिकीर्तिताः ॥ १२ ॥ गुरुश्चंद्रो वुधः शुभा शुभा वारा शुभे स्मृताः। रास्तु फरत्येषु ग्राह्या भौमार्कसूर्यजाः ॥३॥ यारदोषाश्च ये प्रोका रात्रौ न प्रभवति ते । शनिभौमार्कवारेपु विशेषादिति केचन ॥ ६४॥ 'उदयादुदयंवारः' म्हणजे एका सूर्योदयापासून दुसन्या सूर्योदयापर्यंत मध्ये जाणारा जो काळ त्यास चार अशी संज्ञा आहे. हे वार सात आहेत त्यांची नांचे येणेप्रमाणे- आदित्यवार, रविवार किंया भानुवार, २ सोमवार, इंदुवार किंवा चंद्रयार, ३ मंगळवार किंवा भौमवार, ४ युधवार किंवा सौम्यवार, ५ बृहस्पतिवार किंवा गुरुवार, ६ शुक्रवार किंवा भृगुवार, ७ शनिधार किंवा मंदवार. पृथ्वीवर सर्प देशांत सातच धार असून ते याच अर्थाचे आहेत. एके ठिकाणी जो चार असेल, तोच पृथ्वीवर कोटेही गेले तरी असेल. पाराला यासर असेही म्हणतात. पर लिहिलेल्या सात वारांपैकी सोमवार, बुधवार, गुरवार आणि शुक्रवार हे चार वार सर्व कार्यास साधारणपणे शुभ मानिलेले आहेत. मंगळ आणि शनि हे क्रूर वार आहेत, म्हणून त्या पारांवर दूर कृत्ये मात्र करावी. उदाहरणार्थ, शिकार करणे, शस्त्रप्रयोग, भेद, युद्ध इत्यादि. दुष्ट पाराचा दोप रात्री नसतो. शनि, भीम आणि रवि हे जरी र पार भाहेत तरीही त्यांचा रानी दोप नाही, असे कित्येक ग्रंथकार म्हणतात. वारांच्या नांवांची उत्पत्ति. शनिजीपः कुजश्चैव रयिः शुक्रबुधेन्दयः । एवं क्रमेण विशेयाः कालहोरेश्वरा ग्रहाः ॥ ६५ ।। दिवसाच्या प्रथम होयच ज नाव तेच त्या धाराचे नाव असते. याचा स्पष्टार्थ असा आहे की, वारंवार प्रहांचे भाधिपतिरव आहे. अहोरामाचे २४ विभाग करपून प्रत्येक विभागास होरा अशी संज्ञा दिलेली आहे. येथे समजु- सीकरितां आपण होन्यारा पाहिजे सर तास किंवा पलाक म्हणू पृथ्वीसों- ·१५ पती फिरणारे सात मह हे त्या तासांचे किंधा होन्याचे अधिपति मानिलेले माहेत. त्यांचा मम परील श्लोकांत दिल्याप्रमाणे प्रथम शनि, नंतर त्याच्या खाली अनुक्रमाने गुरु, मंगळ, रवि, शुक्र, बुध आणि चंद्र असा आहे. पाच सात ग्रहांचे पुनः पुनः फेरे होतात. म्हणजे मह • आणि अहोरात्राचे होरे २४ म्हणून अहोरानांत २४-३ याप्रमाणे सात ग्रहांच्या तीन आवस्या होऊन घवध्या आवृत्तीचे तीन ग्रह होतात. ह्यगजे घयथ्या फेन्याचा चवथा ग्रह, जो दुसन्या दिवसाच्या पहिल्या होन्याचा किंवा तासाचा अधिपति असतो, तोच वार होय. उदाहरणार्थ, पानीपासून होन्याचा आरभ धरिला म्हणजे त्यापासून चवथा रवि येतो, म्हणून शनीच्या पुढील रविवार होय. त्याचप्रमाणे रवीच्या पुढे अवथा चंद्र, चंद्रापासून धवथा मंगळ इत्यादि. वारांची उत्पत्ति होऊन सुमारे पांच हजार वर्षे झाली असावी, असे विद्वान् ज्योतिष्याचे म्हणणे आहे. माये- दासारख्या प्राचीनतम ग्रंथांत याच प्रमा वारांची नावं आढळली तर वारांची उत्पत्ति याहूनही प्राचीन टरेल. नक्षत्रं. अधिनी भरणी चेय शक्तिका रोहिणी मृगः । आर्द्रा पुनर्वसुः पुण्यस्तथालेपा मघा ततः ॥६६॥ पूर्वाफाल्गुनिका तस्मादुत्तराफाल्गुनी ततः। हस्तश्चिना तथा स्वाती विशाखा तदनंतरम् ॥१७॥ अनुराधा ततो ज्येष्ठा ततो मूलं निगद्यते । पूर्वागढोत्तरापादा त्यभिजिटवणस्ततः ॥ ६८ ॥ घनिष्ट शतताराव्यं पूर्वाभाद्रपदा ततः। उत्तराभाद्रपाश्चैव रेवत्येतानि मानि च ॥ ११ ॥ 'नक्षरति तत् नक्ष' में इन नाही ते नक्षत्र. पदाच्या गदीचे प्रमाण १ एप्रियागंडातील तुर्कस्थानांत मिस नदीचे पोटी मोमल भावाचे शहर आहे. साचे गमारने पाय जमिनीत निनन्हे ( Nineseh) मन शहर पिलं, या गेली तेंये ज्या जुनाट वस्तु गांपडत्या, खान तेथील मार्वजनिक पुस्तकालयात एक ज्योति दानायरचा एर ग्रंथ गापटरा, त्याचे नाव "Oixervation of Pal." माशों " याने केलेले " असे धान खाणे भाग आहेत. खांदान अमे म दिगते की, ररियागपासून शानदारापर्यंत या प्रमाने इयर आधिपत आहे सादगार का ६.सनाः २५०० वर्मा नाग होते. -निमा परम्पवार. ४ग्यो

·त्या विभाग
अविण्याकरिता प्रातिवृत्ताचे सत्तावीस विभाग कल्पिलेले आहेत
पैकी प्रत्येक विभाग चालून जाण्यास चद्रास रागणारा जो काळ त्यास नक्षत्र
म्हपातात
नक्षले अर्थात् सत्तावीस आहेत त्याची नाव -१ अश्विनी २ भरणा
३ कृत्तिका ४ रोहिणी ५ मृगशीर्ष ६ आदी, ७ पुनर्वसु ८ पुष्य ९ आश्लेषा १०
भषा ११ पूर्वा किंवा पूर्वाफाल्गुनी १२ उत्तरा किंवा उत्तराफाल्गुनी ३ हम्म १३
चित्रा १५ स्वानी १६ विशाखा १७ अनुराधा ३८ ज्येष्ठा १९ मूळ २० पूर्णपाटा
२१ उत्तराषाढा २२ श्रवण २३ धनिष्टा २४ शततारका २५ पूर्वाभाद्रपदा २६
उत्तराभाद्रपदा २७ रेवनी तिन्ही पूर्ग म्हणने पूषा, पूर्वाषाढा आणि पूर्वाभाद्र-
पदा आणि तिन्ही उत्तरा म्हणजे उत्तरा, उत्तरापाढा भाणि उत्तराभाद्रपदा भरर
समजाव निधींची क्षयवृद्धि मार्ग सागितली आहे, त्याममाणच नक्षत्राची
देखील क्षयवृद्धि कधी कधी होते
अभिनित् म्हणून एक अठ्ठाविसावं नक्षत्र आहे, त उत्तरापाढा आणि प्रवण
याच्यामध्य मोजतात पचागात रोजची जी चदाची नक्षने दिलेली असतात,
त्यात हनसत याच कारण असे की, चद्राच्या कक्षेत म्हणज भ्रमणमार्गात
ह नसून त्याच्या अगदी याहेर म्हणजे उत्तरेकडे आहे सूर्यनक्षन (ह्याविषयी
पुढे माहिती सागितली आहे) जी पचागात दाखविलेही असतात त्यात ह
दाखवितात, परतु इतर नक्षनातून फिरण्यास सूर्यास जसे तेरा किवा चवदा
दिवरा रागतात, त्याममाण ह्या नक्षत्रांतून सूर्याला जाण्यास इतका काळ में
लागतो फक्त चार साडेचार दिवस पुरतात म्हणजे अभिनिस् नक्षत्राला आरभ
झाल्यापासून सुमार चार दिवसानी दुसर सूर्यनक्षत्र लागते अमिरित् नक्ष
नाचा धास्तविक भोग्य काळ म्हणजे "वैश्यात्यपाद श्रुत्याद्यतिथ्यशश्चाभिजि
भवेत् । यत्राटा विशतिर्भाना गण्योय यत्र नान्यथा ॥" वैश्व म्हणजे उत्त
रापाढा नक्षत्राचा अंत्य चरण आणि श्रवण नक्षत्राचा पहिला पधरावा अंश मिलन
जितका काळ होईर, नितका धरावा आणि जेय अहारीस नक्षत्रे घेण असतील
तेथेच अभिजित् नक्षन्न धराघ, अन्यन ह्याचे ग्रहण करू नये
शुभाशुभ नक्षत्रे.
मधा मृगशिरो हस्त स्वाती मूलानुराधयो ।
रोहिणी रेवती चैय उत्तराणां त्रयं तथा ॥ ७॥
आवाहे च विवाहे च पन्यासंवरणे तथा ।
वापयेत्सर्वधीजानि गृह ग्राम प्रवेशयेत् ॥ ७१ ॥
पुप्याऽश्चिनी तथा चिना धनिष्ठा श्रवणं पसु ।
सर्याणि शुभकार्याणि सिद्ध्यत्येपु च भेषु च ॥ ७२ ॥

·२७ मघा, मृग, हम, स्वाती, मूल, अनुराधा, रोहिणी, रेवनी, उत्तरा, उत्तरापाडा आणि उत्तराभाद्रपदा भशी भरा नक्षने कोणत्याही शुभ कार्याचे भारंभास, विवाहास, कन्या बरण्यास, शेतांत यी पेरण्यास, काही वस्तु संग्रह करण्यास, गृहप्रवेश आणे ग्रामप्रवेश करण्यास प्रशन्न मानिली आहेत. तसेंध अधिनी, पुष्य, चिया, धनिष्ठा, श्रवण आणि पुनर्वसु ही सहा नक्षत्र देखील शुभ कार्यास उस, मानिलेली आहेत. परंतु या नक्षत्रांवर विवाह मात्र करूं नये. याशिवाय राहिलेल्या नक्षत्रांपैकी तिन्ही पूर्वा, ज्येष्टा, आदी आणि शततारका ही मध्यम नक्षत्रे होत. आणि भरणी, कृत्तिका, आश्लेशा ही तीन नक्षत्रे अत्युम होत, म्हणून ही शुभ कार्याला सर्वथा घर्ष करावी, नक्षत्रांच्या विशेष संज्ञा. स्थिरनक्ष ध्रुवस्थिरमिति स्यातं रोहिणी चोत्तरात्रयम् । तमामरगृहप्रामामिपेकायाः स्थिरक्रियाः ॥७३॥ चरनक्ष श्रवणादिनिभ स्वाती पुनर्वसु चरं चलम् । तस्मिन्याजिगजारोहो वाटिका गमनादिकम् ॥ ७ ॥ मृदुनक्ष० मृगशिानुराधा च रेवती मृदुमैप्रकम् । तन गारफीडा मित्र कार्यविभूषणम् ॥ ७५॥ लघुनक्ष० पूपाश्चिन्यभिजियस्तं लघुक्षिप्रमुदाहृतं । तस्मिन्पण्यरतिमानं भूतीपधकलादिकं ॥ ७६ ॥ प्रतक्षक रमुग्रमिति स्यातं त्रिपूर्वाभरणी मघा । विषनाग्निधानादि तपच्छेदविनाशनं ।। ७७ ॥ दारुणनक्ष० ज्येप्टा मूलमारलेषा तीक्ष्णं दायणमुच्यते । तर भेदोयधो धंधो मंत्रभूतादिसाधनं ॥ ७८ ॥ मिश्रनक्ष विशारवाहात्तिकालाम्य मिधं साधारणं म्भृतं । पोरसगाग्निकार्य च मिथ तम च सिध्यति ॥ ७९ ॥ भृय किंवा स्थिर नक्षत्रा-गोरिलो भागि निन्दी उतरा म्हणजे उत्तरा, रापामा मानि उसराभाद्रपदा मा चार नक्षाला प चिया पिर नक्ष म्हणतात. या भक्षयोदर देवालय दिवा पर बांधणे, नवा गांव वसपिण, राज्याभिषेक, पागवाया करणं इत्यादि घृण फरापी, गाय, फार दिवय टिकीपाहिजेर ila काय पिरनक्षत्रांवर मरायी. घरचा चल नक्षत्र:- -भग, पनिष्टा, तारका, न्यानो लागि पुनमु. नांवर घोडा हलो, रसादि पानापर यमणे, टपरान विहाराय ज्ञान, इस्पारो की ·मृदु किंवा मैन नक्षत्र: :--मृग, चित्रा, अनुराधा आणि रेवती. सांवर गायन, क्रीडा, वस्त्रालंकार, मिग्रमार्य, इत्यादि कृत्ये करावी. लघु किंवा क्षिप्र नक्षत्र:-पुष्य, अश्विनी, अमिजित् आणि हम्न. यांवर धस्तूंची देवघेव करणे मंग्रतंत्र शिकणें, चित्रे काढणे, इत्यादि कृत्ये करावी. ऋर किया उन नक्ष:-तिन्ही पूर्वा, भरणी आणि मघा. यावर शाख्य किंवा र कृत्ये करावी. तीक्ष्ण किंचा दारुण नक्ष:-येष्टा, भार्दा, आश्लेषा आणि मूळ. ह्यांवर जारणमारणकलहादि कृत्ये करावी. मिध किंवा साधारण नक्षत्र:-विशाखा आणि कृत्तिका, खांवर पो. पसर्ग, अग्निहोनादि कृत्ये करायी. याशिवाय नक्षनाला ऊर्घमुख, अधोमुख, अंधलोचन, मध्यलोचन इत्यादि दुसन्या संज्ञा आहेत, त्यांविषयी माहिती सांगतो. ऊर्ध्वमुखाधोमुखादि नक्षत्रे. ज्युत्तरा रोहिणी चैव पुष्यार्दा श्रवणत्रयम् । एतान्यूमुखान्यत्र प्रासादगृहतोरण ८० ॥ मूलाग्लेषामधापूर्वा विशाखा भरणीद्वयम् । अधोमुखानि भान्यत्र यापीकूपादि सिध्यति । ८१॥ पुनर्वस्वनुराधारयं ज्येष्टाहस्तत्रयं मृगः। रेवतीद्वितयं तिर्यग्यक्रमत्र रथादिकान् ॥ ८२ ॥ ऊर्यमुख नक्ष:-तिन्ही उस०, रोहि०, पुष्य, आद्रो, श्रव०,धनि० गतसा.. अधोमुख नक्षत्र:-मृळ, आश्ले०, मघा, निन्ही पूर्वा, विशा० भर०, कृत्तिका तिर्यमुख नक्षत्र:-पुनर्वसु, भनुराधा, ज्येष्ठा, हस्त, चिना, स्वाती, मृग, रेवती, अश्विनी. अर्ध्वमुख नक्षत्रावर घर, पाडा, देवालय घगरे गांधणे; अधोमुख नक्षत्रापर विहिरी, सळी घगरे खणणे आणि तिर्यमुख नक्षत्रांवर गाडी, घोटा घेणे, मांगर फरणे, गरे पृरये करावी. नक्षत्रांच्या लोचनसंज्ञा. अंधकं मंदनेनं च मध्यचक्षुः सुलोचनम् । रोहिणी गणयेत् पूर्व साभिजिय पुनः पुनः ॥ ८३ ।। ही नक्षत्रे सगजण्याची अशी रीति आहे की, रोहिनक्षणापासून मोजण्याम भारंभ कराया, जसे, प्रथम रोहिणी हे अधरोचन, मृग हैं मंदलोचन, नवर ·पुष्य. मघा. उत्तरा . भाद्री है मध्यलोचन भाणि शेवटी पुनर्वसु है सुलोचना ह्याच क्रमाने पुन:पुनः मोजीत जायें. ही नक्षत्रे मोजतांना अभिजित् नक्षत्रसुद्धा मोजावें. साली या नक्षनॉर्च कोटक दिले आहे त्यावरून सर्व नक्षत्रांच्या लोचनसंज्ञा स्पष्ट कळतील. धनक्षने. मंदनक्षने. मध्यलोचननक्षत्रे. सुलोचननक्षत्रे. रोहिणी. मृग. मार्दा पुनर्वसु.. माक्षेपा. पूर्वा. चित्रा. स्वाती. विशाखा. अनुराधा ज्येष्टर पूर्यापाढा. उत्तरापाढा. अमिजित्. श्रवण. धनिया. शततारका. पूर्वाभाद्रपदा. उत्तराभाद्रपदा. रेवती. अश्विनी भरणी. कृत्तिका. पुष्यनक्षत्रवर्णन. सिंहो यथा सर्यचतुष्पदानां तथैव पुष्यो बलवानुगां ।। चंद्रे विराऽप्यथ गोचरेऽपि सिध्यंति कार्याणि शतानि पुष्ये ॥ ८ ॥ ज्याप्रमाणे मर्प चतुष्पाद जनावरांत मिह वख्यान अतएव |ए आहे, त्याम माणं सर्य नक्षत्रांत पुष्य नक्षत्र घेष्ट आहे. कोणत्याही कार्यसमयीं चवथा, भाठा किरा पारावा, असा जरी स्वराशीला भनिष्ट चंद्र असेल, भाणि त्या दिवशी पुष्पनक्षत्र असेल, नरी अनिष्ट चंद्रामुळे कायोस कोणत्याही प्रकारचे विम म येसो पुष्य नक्षत्राच्या योगानं निश्चयपूर्वक कार्यसिद्धि होते. पुण्यनक्षत्र विवा- हाला मान अनिए मानिले आहे. सूर्यनक्षत्रे. पंचांगांत प्रत्येफ निथीम जी नक्षत्रं लिहिटली असतात, तो चंद्रात्री नस्य आहेत; म्हणजे या नक्षत्रांजपळ सा दिवशी चंद्र अपनी, नांय दिन किंया दिवस नक्षत्रं असंही म्हणतात. जी ही चंदाची, नगीच मृपा नक्षत्र आहेत. मय नक्षत्रांतून सूर्य एषा वर्षात पदा हिलो. एका नत्रांडून फिरण्यास सूयाला तेरा किंवा चवदा दिवस लागताव, म्हणत मुमार नेग मद्रा दिवसांनी प्रत्येक मूर्यनक्षत्र यदरने. सूर्यनशवाला महाननत्र अनही नार आहे. पंचांगांत मर्य कोटकांच्या बाहेर 'भरण्यकः' 'कृत्तिका:' 'मृगा:' 'पुष्यक:' 'उत्तराक' वगरे जी नक्षने लिहिलेली अमवान, नाच सूर्यनमय होत. या ना ज्या नक्षत्रांचयन सूर्य भाला रणजे पारम पश्या, त्या नभनय पाय- साची नक्षत्रे असे म्हणतात. ती आदांपासून चिनांपर्यन ना आहेत. कोणी ·" मृगापासून हस्तापर्यंत नऊ धरितात. ही नऊ सूर्यनक्षत्रं मान पावसामुळे शेत- परी गरे सर्व लोकांस टाऊक असतात. मृगनक्षन ज्या वारी असते, त्याच वारी बहुतकरून पावसाची सर्व पुढील नक्षत्रे असतात. ह्या पावसाच्या नऊ नक्षत्रांविषयीं अशी एक आख्यायिका आहे की, एका गृह- स्थाने सत्तावीस नक्षत्रे मनांत आणून एका मुलाला विचारिलें, की सत्ताविसांतून नऊ गेले तर बाकी काय राहील? मुलाने, वाकी अठरा राहील, असे बरोबर उत्तर दिले. तथापि तो गृहस्थ म्हणाला, "मुरा, तूं चुकास." नंतर त्या गृहस्थाने मुलाला समजावून सांगितले. तो म्हणाला, मुला, सत्ताविसांतून नऊ गेले तर वाकी मृत्तिका राहिली." याचा अर्थ असा की, सत्तावीस नक्षत्रातून पावसाची नऊ नक्षत्रे फुकट गेली, म्हणजे जर पाऊस पडला नाही, तर जगांत मातीवांचून दुसरे काय सांपडणार ! दिवसनक्षत्र काढण्याची रीति. चैत्रादि द्विगुणं कृत्वा मिश्रितं तिथयो गताः । फारयेत् त्रीणि हीनं च शेष दिवसभं ध्रुवं ।। ८५॥ ज्या महिन्यांतील नक्षत्र पाहिजे असेल त्या महिन्यासुद्धा चैत्रापासून सर्व महिने मोजून त्याची दुप्पट करावी; अधिक महिना असेल तर तोहि मोजावा. नंतर ज्या तिथीचे नक्षन्न आपणास पाहिजे असेल, त्या लिथीचे अंक, महिन्याच्या दुप्पट केलेल्या अंकांत मिळवाचे. कृष्णपक्षांतील तिथि असेल तर त्या निधीत शुष्ट पक्षातील पंधरा निथि मिळवून नतर ते अंक महिन्याच्या दुप्पट पेलेल्या अंकात मिळवावे. त्या बेरजेतून तीन वजा करावे. बाकी जो क राहील तें नक्षत्र जाणावें. बाकी राहिलेला अंक सत्ताविसापेक्षा ज्याम्न असेल तर स्यांतून सत्ताविस वजा करून जो अंक राहील, ते नक्षत्र समजायें. ही रीति सुमाराची भमन्यामुळे या रीतीने कधीकधी सुमारे पाच नक्षनाचा म्हणजे पंधरावीम घटि- कांचा फरक पडेल. परंतु हा फरक ज्या तिथीचे नक्षत्र पाहिजे असेल त्या तिथीपूर्वी त्या महिन्यांत एपाचा तिथीची किंवा चार नक्षत्रमालेपी म्हणजे अश्विनी नक्षत्रापासून पुसाधा नक्षत्राची क्षयवृदि असेल तरच बहुधा पद्धतो. भशा घेळेस तिहींच्या जागी दोन बना केले तर हा फरक माय पडत नाही; तथापि ही रीति स्थूल मानाची आहे, हे ध्यानांव टेवावे. नक्षत्रांचे स्वामी. नासस्यांतकवद्विधातृशशभृगुद्रादितीज्योरगा प्रशाः पितरो भगोर्यमरवित्वष्टाशुगाध क्रमात ॥ क ..

·स्वाती -वायु शनानीसलु मित्रशकनितिक्षीराणि विश्थे विधि- गोविंदो वसु तोयपाजचरणाऽहिर्युभ्यपूपाभिधाः ॥ ८६ ॥ वरील श्लोकांत अश्विनीपासून रेक्तीपर्यंत सत्तावीस नक्षत्रांचे स्वामी अनुक्रमें सांगितलेले आहेत ने येणेप्रमाणे:- नक्ष स्वामी नक्षत्र स्थामी नक्षत्र स्वामी। नक्षत्र स्वामी अधिनी-जासत्व पुष्य अभिजित् -विधि भरणी -यम आपा-सर्प विशासा-इंद्रानी श्रवण -विष्णु कृषि-अग्नि मघा -पितर अनुराधा -मित्र धनिष्टा वसु रोहिणी -धाता पूर्ण | ज्येष्ठा -इंद्र शततारका-बरण मृग उत्तरा -अर्यमा मूळ -राक्षम | पू०भा० -अजचरण भादर -रद्र पू०पाढा-जरु उ०मा० -अहिवंध्य पुनमु -अदिनि चित्रा -प्रष्टा उ०पाढा-विश्वेदेव रेवती -पूपा एफाटा टिकाणी नक्षत्रांच्या नावाचा उपयोग न करिता त्या ऐवर्षी त्यांच्या म्यामीच्या नांवानेही नक्षमें व्यक्त करण्याचा परिपाट आहे. जसे, आक्षेपहर सर्प, रेवतीयद्दल पूरा इत्यादि योग. योग म्हणने पंहसूपांच्या विवक्षिण गर्नीची पेरीज नक्षमादिकांप्रमाणे भाका- नील स्थितीनी योगांचा मात्र काही मध माया असे दिसते. हे योग मत्तायीस आहेत. साय नाव:- विष्मः प्रीतिरायुष्मान सामाग्यः शोभनस्तथा । अतिगंडः मुकाधृतिः शूलस्तथैव च ।। ८७ ॥ गंडो निर्धयश्चय व्याघातो हर्पणस्तया! यजं सिद्धियंतीपातो वरीयान् परिधः शिवः ।। ८८ ॥ मितिः सायः शुभः शुलो ब्रह्मा चन्द्रोऽय धृतिः सप्तयिातियोगानां स्वनामसदृशं फलम् ॥ ८॥ १५ पन्न २२ माण २ श्री गिदि १३शुभ ३भायुष्मान चापान २४ गुह ४मामाग्य दि १८ परीपान २५ ग्राला गोमन १९ पग्धि १२व्यापान २० यधनि गुम्मा २. मद्धि . -- भनिगट . ११६ ·अशुभयोग. वैधृतिव्यतिपातारयो संपूर्णी वर्जयेच्छुभे। वज्रविष्कंभयोश्चैव घटिकानयमादिकं ॥ ९ ॥ परिघाध पंच शूले व्याघाते घटिका नव । गंडातिगंडयोः पट्र च हेयाः सर्वेषु कर्मसु ॥ ९१ ॥ घरील सत्तावीस योगांची त्यांच्या नांवांप्रमाणे फळं समजावी. व्यतीपात व वैधनि हे दोन योग अगदी अशुभ आहेत. हा योगावर काहीच शुभकार्य करू नये. काही योग असे आहेत की, त्यांच्या कारभापासून काही घटिकांपर्यंत मात्र त्यांचा दोष असतो. ते योग येणप्रमाणे. विष्वंभ माणि घन या योगांचा दोप आरमापासून तीन घटिकापर्यंत असतो.. परिघयोगाचा पूर्वाध संपेपर्यंत, शूलयोगाच्या पहिल्या पांच घटिकापर्यत, व्याघातयोगाच्या नऊ घटिकापर्यंत आणि गड आणि अनिगंड योगांच्या पहिल्या सहा घटिकापयंत दोप असतो. म्हणून तेवढ्या घटिका सोडून त्या त्या योगांवर शुभकार्य करण्यास काही हरकत नाही. करणविचार. तिथि च द्विगुणीरुत्य एकहीनं च कारयेत् । सप्तभिश्च हरेन्गागं शेष करणमुच्यते ॥ ९२॥ घयश्च यालयश्चैव फौलवस्ततिलस्तथा। गरश्च यणिजो पिष्टिः करणानि जगुयुधाः ॥१३॥ अंते कृष्णचतुर्दश्यां शकुनी दशभागयो। क्षेयं चतुष्पदं नागं फिस्तुमं प्रतिपहले ॥ ९४॥ करण म्हणजे निधीचा अर्ध भाग, अर्थात् एका निधीस दोन करणे भोगतात. तिधीच्या ज्या घटिका असतील त्यांची दुप्पट करून त्यांत एक फमी परापा. यापी अंक राहतील त्यांस सातांनी भागा. जो अंक याची उरेल ने करण समजावे. करण एकंदर अकरा भाहेत. पब २ थाल्य ३ कालव ४ सनिल ५ गर ६ वणिज - विष्टि ८ शकुनी ९ चतुष्पाद १० नाग आणि "रिन यपि शनी करण हैं नेहमी कृष्णाचतुर्दशीच्या उत्तरभागांत मान येते; इतर दिवशी भसत नाही. चतुष्पाद आणि माग ही फन अमावास्येच्या दिवीच भाणि विस्नुस है नित्य गुहमतिपदेच्या पूर्वगागांत मान असते. गुलप्रतिपदेपा उत्तर भागांन पत्र, पुदिनीयेस यालय आणि कौरव, सुनीयेस सतिल आणि गर याप्रमाणे धरणांची शिल्य स्थिति अरते. असतात.

·नक्षत्रावरून चंद्र किंवा राशी पहाण्याची रीति. सपाद इयं भोगो मेपादीनामनुक्रमात् ॥ मागे सांगितलेच आहे की, नक्षत्र सत्ताधीस आहेतच राशी पारा माहेत. अधात् सवादोन नक्षत्रं मिळून एक राशि होते. म्हणजे सवादोन नक्षत्रं संपरा सपियंत चंद्र एकाच राशीस असतो. एकाद्या मनुष्याच्या जन्मकाळी ज्या रानीस चंद्र अंसतो, तीच सा मनुष्याची राशि (रास) होय असे समजावे. रोज कोणत्या राशीस चंद्र असतो, है पंचांगात शेवटच्या कोष्टांत दाखविलेले असते. प्रत्येक नक्षनाचे घार भाग म्हणजे चार चरण झल्पिलेले आहेत. चरणाला पाद अशीही संज्ञा आहे. उदाहरणार्थ, एक पाद म्हणजे पावनक्षन, द्विपाद म्हणजे अर्धनक्षत्र, त्रिपाद म्हणजे तीन चतुधांश नक्षत्र याप्रमाणे समजावे. मेपोऽश्विी च भरणी कृत्तिका प्रथम दलम् । त्रिी कृत्तिका रोहिणी च मृगार्द्ध वृषभस्तथा ॥ ९५ ॥ मृगार्दाि पुनर्यस्वत्रिपादमिथुनाभिधः। वस्वंत्यचरण पुप्यो शारीया फर्कटामिधः ॥ ९६ ॥ मघापूर्वोत्तरापाद सिंहराशिः प्रकीर्तितः। उत्तरा त्रितयं हस्तश्चित्रार्थ कन्यका स्मृतः ॥ १७ ॥ चित्रा, स्वातिनक्षत्रं विशाखात्रितयं दला। विशीपांत्यानुराधा च ज्येष्ठांतं वृश्चिकाभिधः ॥ १८ ॥ मूलपूर्वोत्तरापाटा पादमेकं धनुः स्मृतम् । नफरुर्युपादा श्रवणं धनिष्टाधैं तथैव च ॥ ९९ ॥ गुंभो धनिष्ठा तारा च पूमापादयं यथा। पादं भी उभा रेवत्यंत मोनः प्रकीर्तितः ॥ १० ॥ सपन परण. तिगचे शेवटने तीन चरण. ३ यमुः म्ह पुनमु. निशानचा शेवटया परन. ५मार, विजागर. सनरापदांव तीन घरज. पूर्वाभाद्रपदा. सराभारादा. ५ज्यो,

·नक्षत्रे.
नक्षत्रे.
नक्ष.
चंद्र,
अश्विनी
पूर्ण
भरणी
पूर्ण
कृतिका
है
कृत्तिका
Jan
रोहिणी
पूर्ण
मृग
m
वृपभ
मृग
وم
भाद्र
पुणे । पुनर्वसु
मिथुन
पुनर्षमु
पुष्य
आक्षेपा पूर्ण
कर्क
an
मघा
पूर्ण
पूर्वा
पूर्ण
सिंह
उत्तरा
पूर्ण
चित्रा
a-
कन्या
है
३
चिता
स्वाती
पूर्ण
विशाखा
m"
विशाखा
अनुराधा
पूर्ण
ज्येष्टा
पूर्ण
वृश्चिक
मूळ
पूर्ण । पूर्वापाढा
पूर्ण उत्तरापाढा
उत्तरापाढा
ofw
श्रेषण
धनिष्ठा
मकर
धनिष्ठा
३
कुंभ
शततारका पूर्ण पूर्वाभाद्रपदा है
उत्तराभाद्र पूर्ण रेयनी
पूर्ण
पूर्वाभाद्र
मीन
कोणत्या राशीस कोणती नक्षत्रे किती भुन होतात, हे वरील कोष्टकापरून
ध्यानात येईल. उदा० अश्विनी नक्षत्र पूर्ण, भरणी पूर्ण, आणि कृसिधा एक चरण
भशी सवादोन नक्षत्रे संपली, म्हणजे मेष राशीचा चंद संपला. याचप्रमाणे
इतर राशीचे समजावे. सर्सेच, एकाद्याच जन्मनक्षत्र समजलं म्हणजे त्यावरून
स्याची कोणती राशी असावी हेही घरीर कोएकावरून सहज समजेल.
चंद्रयल किंचा शुभाशुभ चंद्र.
स्वजन्मराशिमारभ्य चंद्रराशिस्थितं फलम् ।
आये चंद्रः श्रियं कुर्यात्मनस्तोपं द्वितीयके ॥ १०१॥

·तृतीये धनसंपत्तिश्चतुथै कलहागमम् ।
पंचमे कार्यनाशश्च पष्ठे संपत्तिदत्तमा ॥ १०२॥
सप्तमे राजसमान दुःखदं चाष्टमे तथा ।
नयमे च भयं यं दशम मानसेप्सितम् ॥ १०३ ॥
एकादशे सर्वलाभं द्वादशे हानिमेव च ।
शुक्लपक्षे शशिः श्रेष्ठो द्विपंचनयमेष्वपि ॥ १०४ ॥
सर्व कार्यास चंद्रवल पहावे असे सांगितले आहे, म्हणून ज्या दिवशी भाप-
स्याला काही कार्य करावयाचे असेल किंवा को जावयाचे असेल त्या दिवशी
ज्या राशीला चंद्र असेल ला राशीपर्यंत आपल्या जन्मराशीपासून राशी मोजा.
प्या, आणि पुढे लिहिल्याप्रमाणे शुभाशुभ चंद्र समजाया. पहिला चंद्र असेल तर
लक्ष्मी, दुसरा मनाला संतोप, तिसरा धनसंपत्ति देणारा, चवथा कलहोत्पादक,
पांचया कार्यनाशक, सहाया संपत्तिप्रद, सातवा राजमान देणारा, आठवा दु.ग्य
देणारा, नववा मयदायक, दहावा मनाची इच्छा पूर्ण करणारा, अकरावा सर्व
लाभ करून देणारा आणि बारावा हानि करणारा, याममाणे जाणा, चवथा,
पाठवा, माणि पारावा चंद्र सर्व कार्यास वर्य करावा. अकरावा चंद्र सर्वात
उत्तम मानिलेला भाहे. शुक्लपक्षातील दुसरा, पांचया आणि नववा दे शुभचंद्र
सानिलेले आहेत.
कार्यपरत्वे इतर ग्रहांचे पल.
रविर्नुप विलोकने सुरगुरुर्विवाहोत्सये।
रणे धरणिनंदनो भृगुसुतः प्रयाणे पली।
शनिश्च खलु दीक्षणे सफलशास्त्रोधे बुधः
शशी सफलकर्मसु ध्रुवमुदा हताः सूरिभिः ॥ १०५ ।।
राजदर्शनकाली रयीचें, विवाहास गुरूचं, युद्धकार्यास मंगळाचे, भयाणकाळी
शुक्राचे, मंग्रदीक्षाग्रहणास शनीचे, विद्यारंभास बुधाचे, प सर्व कार्यास चंदा,
याप्रमाणे कार्यपत्र प्रहयल असाचे असे ऋपिमत आहे.
अमृतसिद्धियोग.
रयो हस्तो मृगचंद्रे गुरी पुप्योऽश्विनी पुगे ।
अनुराधा बुधे शुक्रे रक्ती रोहिणी शती ॥ १०६॥
अमृतः सिद्धियोगः स्यात्सर्वकार्यार्थसिद्धिदः॥
यथा सूर्यस्तमो हंति दोपसंघांस्तथास्ययम् ॥ १० ॥

·अमुक पारी अमुक नक्षम आले तरच अमृतमिद्धियोग होतो. जसे, रविवारी हम्न, सोमवारी मृग, मगळवारी अश्विनी, बुधवारी अनुराधा, गुरपारी पुष्य, शु. मवारी रेवती माणि शनिवारी रोहिणी सारी लिहिरेरा अपवाद खेरीज करून अमृतसिद्धियोग सर्व कायांस शुभ मानिलेला आहे अनिष्ट अमृतसिद्धियोग. गुरुपुष्यं विवाहे च प्रयाणे शनिरोहिणीम् । भौमाश्विनी प्रवेशे च त्यजेदेतत्प्रयत्नतः॥ १०८॥ पंचम्यादि तिथौ स्याज्या हस्तार्काद्याः क्रमाच्छुभे । योगश्चामृतसिद्धाख्यो अन्ये सर्वार्थसाधकाः ॥ १०९ ॥ गुरवारी पुष्यनक्षत्राच्या योगाने झालेला अमृतमिद्धियोग विवाहाम वर्म करावा शनिवारी रोहिणी नक्षत्रामुळे होणारा अमृतसिद्धियोग प्रयास पर्य परावा आणि मगळवारी अश्विनीनक्षत्र आल्यान जो अमृतसिद्धियोग होतो तो गृहप्रवेशास चर्य फरावा कारण हे योग अत्यत निंद्य मानिलेले आहेत तसेच, आदित्यवारी पचमी, सोमवारी पष्टी, मगळवारी सप्तमी, बुधवारी अष्टमी, गुर. वारी नवमी, शुक्रवारी दशमी, आणि शनिवारी एकादशी ह्या तिथि त्या त्या धारी असून अमृतसिद्धियोग असेल तर तोही वय कराया उदाहरणार्थ, रविवारी हस्त नक्षम भाले तर प्रथम लिहिल्याप्रमाण सर्व कार्याला शुभ असा अमृतमिद्धियोग होतो खरा, पण त्याच दिवशी पचमी तिथि असेल तर तोच योग निय होतो, पाचप्रमाण इतर धारनिर्थीविषयी समजावे. हे अपवाद खेरीज करून याकी सर्व अमृतसिद्धियोग शुभ होत. मृत्युयोग. अनुराधा रचौ सोमे उसरापाढभं त्यजेत् । धेऽश्विनी मृगो जीये शुकालेपा शना कर । भोमे शतभिषक् चायं मृत्युयोगोऽर्धनाशकः॥ १० ॥ रविवारी अनुराधा नक्षत्र आले तर मृत्युयोग होतो. तसेंच, सोमयारी उत्त. राषाढा, मगळवारीं शततारका, बुधयारी अश्विनी, गुरवारी मृगशिर, शुमचारी भाषा आणि शनिवारी हन, असे योग भारे म्हणजेही मृत्युयोग होतो. तो प्रयाणाम विधा कोणत्याही शुभकार्यास घार्य करावा. दग्धयोग. द्वादश्य विधी रद्रा भीमे पच उधेऽग्नयः । गुरी पष्टयटमी गुदग्घारयो नरमीशनी ॥ ११ ॥ एस.

·C रविवारी द्वादशी, सोमवारी एकादशी, मंगळवारी पंचमी, बुधवारी तृतीया, गुरुवारी पाठी, शुक्रवारी अष्टमी, भाणि शनिवारी नवमी असे योग आले म्हणजे दग्धयोग होतो; तो सर्व शुभ कायांस बर्य कराया. यमघंटयोग. मघार्कचारे च विधी विशाया आर्द्रा कुजे चैदुसुते च मूलम् । यन्हेिगुरी शुक्रदिने विधाता हस्तं च सौरे यमघंटयोगः ॥ १९२॥ गृहमवेशश्च सुरमतिष्ठा तथा प्रयाणं यमघंटयोगे। प्राप्नोति कृत्वा भयमेव नित्यं जात शिशुः संततरोगवान्स्यात् ११३ रविवारी मघा, सोमवारी विशाररा, मंगळवारी आदी, बुधवारी मूळ, गुरु- वारों कृत्तिका, शुक्रवारी रोहिणी आयिो शनिवारी हस्त असे योग आले म्हणजे यम. घंटयोग होतो. यमघंटयोगावर प्रयाण, गृहप्रवेश, देवाची स्थापना ही कृत्यं करूं नयेत केली असता संकट उत्पन्न होतात. यमघंटयोगावर जन्म झाल्यास बाल- काला शेश होतात, परंतु शानि केली असता तो दोष दूर होतो. कल्याणी. अपम्यां पूर्णिमायां च भद्रा पूर्वदले स्मृता। एकादश्यां चतुथ्यां च शुक्लपक्षे परे दले ॥११४ ॥ सप्तम्यां च चतुर्दश्यां विष्टिः पूर्वदले भवेत् । दशम्यां च तृतीयायां कृष्णपक्षे परे दले ॥ ११५ ॥ देवदैत्यांच्या युद्धसमयी एके वेळी शंकरांनी भापल्या अंगातून भडानामक राक्षसी उत्पन्न केली. हिला फ्ल्याणी, भद्रा किंवा विष्टि अशी नावे आहेत. ही मुलप- क्षांत घार घेळ घ कृष्णपक्षांत चार येळ अशी महिन्यांतून नेहमी आठ वेळ असते. म्हणजे धकृपक्षांत भष्टमी च पूर्णिमा या नियींच्या पूर्वभागांत आणि एकादशी माणि चतुर्थी या तिथीच्या उत्तरभागांत कल्याणी असते. तसेंच, कृष्णपक्षांत सहमी भाणि चतुर्दशी या तिथींच्या पूर्यभागी आणि दशमी आणि तृतीया झा तिथींच्या उत्तरभागी कल्याणी असते. पूर्वभाग म्हणजे निथीच्या मारंभापासून तीस घंटिका आणि उत्तरभाग म्हणजे शेवटच्या तीस घटिका समजाव्या. भद्रेचें मुख. शेफामुनितिधिदिगोशानिमिते तिथौ। प्रथमादिपु याम्येषु पंचनाड्यस्तु वै क्रमात् ॥ भद्रामुखं परित्यज्य शुभकर्मसु सर्वदा ॥ ११६॥ १ कृत्तिका. रोहिणी. "शुकदिने च मै" असाही एक मतभेद माइनो. लाना अर्ध शुरुवारी अनुराधा.

·प्रत्येक महिन्यांत आठ वेळ कल्याणी असते हे वर सांगितलेच आहे. त्या तिर्थीच्या आरंभापासून काही नियमित प्रहरांच्या पहिल्या पांच घटिकांना कल्या. गीचे मुख अशी संज्ञा आहे तें अत्यंत अशुभ होय. कोणत्या निधीच्या कितव्या महराला मुख म्हणांव हैं खाली दिले आहे. कृ. शु. कृ. सु. शु. कृ. शु. कृष्ण. १०,११,३ महर, २, उदाहरणार्थ, कृष्णचतुर्दशीच्या पहिल्या प्रहराच्या पांच घटिका, शुक्ल अष्टमीच्या दुसन्या महराच्या पाच घटिका इत्यादि. याप्रमाणे कल्याणीचे मुख वर्य करा. तिथि १४, ८, ८ भद्रे, पुच्छ. सर्पः सप्तस्तिथिः शक्रो दिक्केद्रामिश्रृंतिस्तिथौ । प्रथमादिपु याम्येषु क्रमादत्यघटित्रयम् ॥ पुच्छं विष्टेविंजानीयात्सर्वकार्येषु मंगलम् ॥ ११७ ॥ तिथि , ४ ८ . २, ३, उदाहरणार्थ, शुक्ल अष्टमीच्या पहिल्या प्रहराच्या शेवटच्या तीन घटिका, कृष्ण सप्तमीच्या दुसन्या प्रहराच्या शेवटच्या तीन घटिका, इ. याममाणे भने, पुण जाणादें. सर्व कार्याला प्रशन मानिसें भाहे. चंद्रपरत्वें शुभाशुभ कल्याणी. मेपनये वृश्चिकऽदी स्वर्गे भद्रा प्रकीर्तिता। कन्याद्वये धनुर्युग्मे चंद्रे भद्रा रसातले ॥११८॥ कुंभे माने तथा कर्फे सिंहे चंद्रे भुवि स्थिता। भूलरेफस्या सदा त्याज्या स्वर्गपातालगा शुभा ॥ ११९ ॥ मेष, वृषभ, मिथुन प्राणि पृश्चिक या घार राशीस चंद्र असता स्याणी असेल तर ती स्वर्गलोरी आहे असे जाणाषे. तसेंच, कन्या, तूळ, धन भाणि मकर या राशीचा चंद असतो कल्याशी पासाठी माहे अमे समयावे. भाणि कुंभ, भीम, कर्क य सिंह या राशीम चद्र बसता भूलोकी आहे असे जाणार्य. भूलोकी कस्यागी असतां निचं फळ अमुभ कल्पिलेले आहे, म्हणून मी मई काया घर्य करावी. कल्याणी म्बर्ग पाताळ या लोकी भसतो निचे फळ शुभ, म्हणून मी मात्र होय अमे जाणाव. पंचागांत भदाप्रवृति (म.प्र.)

·म्हणजे कल्याणीचा भारभ व भवानिवृत्ति (भ०नि०) म्हणजे कल्याणीची समाप्ति ही दासविलेली असतात. कल्याणीच्या दोपांचा अपवाद. तिथेः पूर्वार्द्धजा रात्री दिने भद्रा परार्द्धजा। भद्रा दोपो न तन स्यात्कार्यत्यावश्यक सति ॥ १२० ॥ ज्या तिथींच्या पूर्वाधी भद्रा असते असे वर लिहिले आहे, तो पूर्वाध जर रात्रीमध्ये असेल तर, क्यिा ज्या तिथींच्या उत्तराधी भद्रा असते असें वर सांगि- तले आहे, तो उत्तरार्ध जर दिवसाचे ठायीं असेल तर कल्याणीचा दोप शुभ फायांला मानू नये. प्रदोपाचे दिवस. राधी यामढयादाक् सप्तमी वा प्रयोदशी। तथैव नयनाडीपु चतुर्थी यदि दृश्यते। प्रदोपः स तु विशेयः सर्वविद्यापिगर्हितः ॥ १२१ ।। पष्टीच्या दिवशी अर्धरात्रीच्या आंत मतमी, फिया द्वादशीच्या दिवशी अर्थ. राशीच्या आत प्रयोदशी असेल तर, अथवा तृतीयेच्या दिवशी नऊ घटिका रानीच्या भांत चतुर्थी असेल तर त्या रानी प्रदोप नसतो, या प्रदोपनियि पेदाध्ययनाला पज्यं कराव्या, असे सागितले आहे. धनिष्ठापंचक. धनिष्ठापंच त्याज्यं तृणकाष्ठादिसंग्रहे । दक्षिणस्यां प्रयाणे च गृहाणाच्छादने तथा । भयेत्पंचगुणं चान जातं लन्धं मृतं गतम् ॥ १२२ ॥ धनिया नक्षत्राच्या आरमापासून तो रेवती नक्षनाच्या समाप्तीपर्यंत जी पांच पक्ष स्यांस धनिहापंचव भसे म्हणतात. दर महिन्यास हे पचक असतंच, परंतु से कोषी मानीत नाही. शासकृष्णपक्षांत पटी ससमीचे सुमारास जे धनिष्टा- पंचरु येते, ते मार रित्येक टिकाणी मानितात. मुंबई प्रातात या पंचकास मपंचक अमें म्हणतात. निशपांत लाकंट किंवा गयत यांचा साठा फरण, घर शिवण, दक्षिणेकरे गमन करणे इत्यादि कृत्य करू नयेत. विवाहादि शुभ कार्य पपकान करण्यास काही निषेध नाही, असे कित्येक ग्रंथकारांचे मत भादे, परनु जसा देशाधार असेल त्याप्रमाणे करा, धनिष्ठापंचवयोगावर जन्म, राम सिंघा मृत्यु सारा तर पाच घेळ तसे होते, असे मानिरलें मारे. म्हणून पनिपकांत मृत्यु प्रदेश तर पानि करायी, म्हणजे पंचनाची दोप- निषि होते.

·४२ कपिलाषष्ठी. भाद्रे मास्यसिते पक्षे भानौ चैव करे स्विते । पाते कुजे च रोहिण्यां सा पठी फपिला भवेत् ॥ १३१॥ भाद्रपदमहिन्यांत कृष्णपक्षात पष्टी, मंगळवारी असून त्या दिवशी रोहिनीन- क्षत, व्यतीपात व सूर्यनक्षत्र हस, इतके योग असतील तर कपिलापष्टी होते. अमा योग साठ वांत एकदा आला तर येतो. या दिवशी दान, होम, प्राड वगैरे केले असता कोटिगुण फळ मिळतें हैं सूर्यपर्व असल्यामुळे दिवसास है योग असले पाहिजेन. गजच्छायायोग. अमावास्यां नभस्य तु सूर्यचंद्रो करस्थिती। सा विझया गजच्छाया थाघऽक्षय्यफलप्रदा ॥ १३२॥ भाद्रपद कृष्णपक्षात अमावास्येचे दिवशी हसनक्षत्र असून सूर्यनक्षत्रही इसप असेल तर त्या पर्यगीला गजच्चाया म्हणतात. त्या दिवशी श्राद्धादि कृत्ये पेली असतो अनत फराची प्राप्ति होते, असें मानिलेलें आहे. अर्धोदययोग. पोपे मासि रवौ दर्श व्यतीपाते श्रवान्यिते। अ|दयाभिधो योगः सूर्यपर्वशताधिकः । अयं शस्तो दियायोग किंचिदूनो महोदयः ॥ १३३ ॥ पोप मासांत रविवारी अमावास्या असून त्या दिवशी व्यतीपात आणि प्रवण नक्षत्र असे योग असतील तर त्या पर्पणीला भ|दय म्हणतात. ही पर्वणी सूर्यग्रहणापेक्षा शतपटीने फल देणारी भाहे. हा योग दिवसास असेल तरच प्रशम्न मानिलेला आहे. या योगांत एकादा योग न्यून असतो याला महोदय म्हणतात माघमासांतही हे योग असतो भोंदययोग होतो, असे कित्येकाचे मत आहे. दिनमान व रात्रिमान. सूर्योदयापासून सूर्याम्नापयंत जो काळ जातो, त्यार भापण दिवस म्हणतो, स्था मान ते दिनमान होय, व सूर्य मावळल्यापासून सूर्याचा पुनः उदय होई. पर्यत जो काळ जातो, सास भापण रात्रि म्हणतो, तिचं मान ने रातिमान होय. प्रचाराम महाराण म्हणजे दिवस रात्रमिदन एक दिवस समजतात. उदाह- रणार्थ, एका भाग्यच्याचे दिवस सात, असे आपण म्हणतो, पण समजताना भाटपदा म्हणजे सात दिवम व सात रानी असे समजतो. यावरून एका दिव.

·साचे जे दोन विभाग दिवस व राव यांचे मान सार असावे असे वाटणे साह. जिक भाहे. परंतु ते सर्वकाळ तसे असत नाही. याचे कारण असे आहे की, सूर्याचे जाणे काही दिवस उत्तरेकडे व काही दिवस दक्षिणेकडे असल्यामुळे दिनमान व रानिमान कमी अधिक होते. पृथ्वीच्या मध्यरेषेवर सूर्य भाला म्हणजे दिनमान व रानिमान सारखे म्हणजे तीस तीस घटिकांचे असते. मार्च महिन्याच्या एकविसाव्या तारिखैस सूर्य मध्यरेपेपर येनो, म्हणून दिवस व राम ही त्या वेळी सारखी असतात. सूर्य मध्यरेषेपासून उत्तरेकडे जाऊ लागल्यापासून दिवस वाढत जातो, तो करना- घर जाईपर्यंत वाढत असतो. जून महिन्याच्या एकविसाच्या ताररोम सूर्य क- वृत्तावर जातो, म्हणून या वेळेस दिनमान वादण्याची पराकाष्ठा होते. यान दिनमान सुमारे ३२ घटिका ५० पळे असते. पर्ववृत्तापासून सूर्य मार्ग पर जाऊ लागला की, दिनमान थोटे थोड पुन कमी होऊ लागते, तें मनाया तेविमाया तारिसेस म्हणजे सूर्य मध्यरेषेवर आरा की, वरोवर पुनः स.. कचि होते. मध्यरेषेपासून सूर्य दक्षिणेकडे जाऊं लागरा की, द्विदन्तर कर होऊ लागते, तें तो मकरवृत्तावर जाईपर्यंत कमी असते. दिनेदरका पाद- साव्या तारिस सूर्य मकरवृत्तावर जातो, म्हणून या देंटस बम प्रहार असतात. या वेळेस दिनमान सुमारे २७ घटिका १० पटें - - कडून मध्यरेषेकडे सूर्य पुनः परत येऊ लागला की, द्विग्नत्र दरदरें, मध्यरेषेवर येईपर्यंत वाढत असने मार्च महिन्याच्या परिः सूर्य मध्यरेषेवर येतो या पेळेस दिनमान पुनः सर्टमा सहा महिने उत्तरेकडे व सहा महिने तिरंदर - र फिरण्यास त्यास जो काळ लागतो, दान गट, द का फिरण्यास जो काळ लागतो, त्यास किरदन्ट, दिदायर साठ घटिका असतात, म्हणून मदर टेररari म्हणजे याकी राहील ते राडिनर मन, म दे देवर टे.* रात्री सहान असतात, पाय दार देन्ट ·चंद्रग्रहण, सूर्यग्रहण फक्त अमावास्येस व चंद्रग्रहण फक्त पूर्णिमेस येतं. सूर्य स्वयंप्रकार असल्यामुळे वस्तुतः सास ग्रहण कधीच नाही; पण सूर्याच्या भाड चंद्र येऊन चंद्राची छाया पृथ्वीवर पडते व त्यामुळे सूर्य दिसेनासा होउन, स्याचा प्रकाश अगदी अंधक होतो, तेव्हां सूर्यास ग्रहण लागले असे आपण समजतो. यावरून सूर्यमहण होण्यास सूर्यचंद्र एका राशीस वरखारी असले पाहिजेत, ते अमावास्येस माग्न तसे येतात, म्हणून समावासेसेरीज इतर निधींस सूर्यग्रहण होत नाही. चंद्रग्रहण होण्याचे कारण असे आहे की, याची माया चंद्रावर पडून चंद्र आपणास दिसेनासा होतो, असे झाले म्हणजे चंद्रास ग्रहण लागले असें भापण समजतो. तेव्हां चंद्रग्रहण होण्याम म्हणजे चंद्रावर पृथ्वीची छाया पडण्याम चंद्र व पृथ्वी या दोहोंच्या मध्ये भा परिघाइतर्फे म्हणजे सहा राशीचे अंतर असले पाहिजे. इतकें अंतर पूर्णिमेस मात्र असते म्हणून चंद्रम- हण पूर्णिमेस मात्र होते. यावरून दर अमावास्येस किंवा दर पूर्णिमेस ग्रहण का होत नाही अशी शंका कदाचित् कोणी घेईल सर, त्याचे उत्तर असे आहे की, ग्रहण होण्यास चद्र व पृथ्वी यांच्या कक्षा एकाच पातळीत असल्या पाहिजेता परंतु चंद्र, सूर्य व पृथ्वी ही एकाच रेत येणे, हे योग दर अमावास्येस किंवा दर पूर्णिमेम असत नाहीत, म्हणून दर पंध्रवध्यास पूर्ण ग्रहणे होऊन दिसत नाहीत. सूर्यग्रहण पूर्वेकडून कर्धीही लागत नाही व तसेंच चंद्रग्रहण पश्चिमेकडून लागत नाही. राहु घदास मामतो, व फेतु सूर्याम मासतो, व त्यामुळे महणे होतात, अशी जी कल्पना आहे, ती कविनिर्मित आहे. अलीकडील ज्योतिप्यांची फार प्राचीन काळी आमच्या विद्वान् अपींनी वेदांत लिहून ठेविलेली महणांविपयांची फरुपना एकच आहे. राहू हा उपरागारा कारण नाही, हे वर दिलेल्या घराह- मिहिराच्या मतावरून स्पष्ट कळेल. राहून चंद्राम व फेतूनें सूर्यास प्रालिलें म्हणजे मनुस्में चंद्र व सूर्यग्रहण होते. स्या करपनेचा पुराणाशी संबंध असावा असे दिसते. देवदैत्यांनी समुद्रमंधन करून ज्या वेळी चादा रमें कादिली त्या वेळी त्या रमापकी अमृत कोणी प्या, शाविषयीं देवदैत्यांत भयंकर वाद उत्पन्न मारा. तेव्हां विणूने मोहिनीचे फपटरूप धारण करून देवदसापाशी येऊन मारखी वाटणी करण्याचे कपल येते. मंतर, मोहिनी एका हातांत अमृत व दुस-या हातांत मच पेजन देवांकडे अमृत य दैत्यांकडे मध घाई हागली. राहून घ वेसून हे पपट पाहून, आपल्याला अमृताचा लाभ व्हावा म्हणून, ने दैत्यांच्या पतीन्न उटून देवांच्या पंजीत चंद्र सूर्याच्या मागे भलक्षित येऊन बसले. मोहिनी अमृत पाढण्यारिता देवांकडे आली, तेव्हां दोघांनीही आपापले हात पुढें पेले. मोहिनीने धुवन राष्ट्र- ध्याही हातावर अमन घातल्यायरोपर चंद्राने नेत्रमंकेताने ही गोष्ट मोहिनीर ·फळविली. गायरोबर मोहिनीने आपल्या सुदर्शनाने राहूचा शिरच्छेद केला; परंतु अमृत फंटांतून खाली गेले असल्यामुळे त्याचे घड व शिर ही जीवंत राहिली. केतु, सूर्यामागे बसला होता त्यासही अर्थात् अमृतलाभ झाला नाही. असे होण्यास कारण चंद्रसूर्य झाले म्हणून राहुवेतु गाणि चंद्रसूर्य यांच्यात वैम- नस्य पदले ! व त्यावरून राहु चंद्रास व केतु सूर्यास प्रासितो अशी अहणासं- बंधी नामक कल्पना निघाली असायी असे वाटते. वराहमिहिरानंतर ही पिल- क्षण कल्पना प्रचलित झाली असली पाहिजे हैं उघड आहे. म्हणजे आज जवळ जबळ तिला चौदा शतक होऊन गेली; तरी ती अद्यापि तशीच कायम आहे, याचे आश्चर्य वाटते. तसंच, पृथ्वीवर पाप फार होऊ लागले म्हणून अलीकडे ग्रहणे फार होतात, असे कित्येक लोक म्हणतात, परंतु त्यांतही काही अर्थ नाही. महणांचे प्रमाण पहिल्यापासून आहे तेच आहे, असे अनेक ज्योतिप्यांनी सिन्द्र केले आहे आणि पृथ्वीवरील लोकांच्या धन्यावाईट आचरणाचा व आकाशातील स्थितीचा परस्परांशी काहीएक संबंध नाही. ग्रहणाचा वेध व स्पर्श. सूर्यग्रहे तु नाश्नीयात्पूर्व यामचतुष्टयम् । चंद्रनहे तु यामांस्त्रीन् थालवृद्धातुविना ॥ १३६ ॥ चालवृद्धातुराणां तु याममेकं न भोजनम् । चंद्रसूर्यग्रहे भुक्त्वा माजापत्येन शुद्ध्यति ॥ १३७ ।। ग्रहण लागण्यापूर्वी ग्रहणाचा वेध लागतो, असे धर्मशास्त्रकारांनी मानिले आहे. या एक व्यावहारिक कारण असे दिसते की, ग्रहण लागले म्हणजे पृथ्वीपर सूर्याचा पुरेसा प्रकाश न पडल्यामुळे हवा दृपित होऊन त्या योगाने पचमावि क्रिया परोयर घडत नाही माणि त्यामुळे प्रायः रोग उत्पन्न होण्याचा संभव असतो म्हणून शास्त्रकारांनी अहणापूर्वी काही काळपयंत भोजनाचा निषेध सांगितला आहे. तसेच, ज्या प्रमाणान चंद्रस्यांच्या प्रकाशाचे पृप्त्रीवर कमी अधिक परिणाम होतात, तदनुरोधाने भोजनाच्या निषेधाचा काळही कमीअधिक टरविलेला आहे. तो असा की, चंदग्रहणाचा ग्रहणमहराच्या पूर्वी नीन प्रहर म्हणजे नऊ तास व सूर्यग्रहणाचा प्रहपहराच्या प्वी चार प्रहर म्हणजे बारा तास येध लागतो. उदाहरणार्थ, दिवमान्या पहिल्या प्रहरांत सूर्यग्रहणा असेल तर आदट्या दिवशी रात्री पहिल्या प्रहरापासून चैध लागतो. तसेंच, पहिल्या मही रात्री चंद्रग्रहण असेल तर दिवसाच्या दुसन्या प्रहरापासून घेध रागतो. दिवसाचे प्रहर मोजणे ते सूर्योदयापासून मोजाय व रात्रीचे प्रहर मोजणे ते सूर्याम्नापामन मोजाये. तीन तासांचा एक प्रहर होतो. वेध लागल्यापासून ग्रहण सुटेपर्यंत ·४६ याच- भोजन वगैरे करू नये. वेलें असता एक दिवस उपोषण करावे असे सांगितले भाहे. लहान मुले, म्हातारी माणसे आणि रोगी यांनी ग्रहण रागण्यापूर्वी यथाशक्ति दीड प्रहर म्हणजे साडे चार तास किंवा निदान सहा घटिका म्हणने सुमारे अडीच तास मात्र भोजन करू नये. कित्येक धर्मशाखकाराच्या मते हा घार प्रहराच्या घेधाचा भोजनाविषयींचा नियम केवळ सग्रास ग्रहणालाच लागू आहे म्हणजे पूर्ग मडल ग्रास असेल तरच चार प्रहर घेध समजावा. रून ग्रास असेल तर ३ प्रहर, मधमास असेर तर अर्धा म्हणने २ प्रहर घेध व असेर तर १ प्रहर वैध समजून नितका काळ भोजन करू नये, ममा ध्वनितार्थ निघतो. ग्रहण रागू लागले म्हणजे महणाचा स्पर्श झारा असे म्हणतात, व ग्रहण मुटले म्हणने ग्रहणाचा मोक्ष झाला असे म्हणतात ग्रहणाचा स्पर्श झाल्यापासून मोक्ष होईपर्यत जो मधरा काळ त्यास पर्वकाळ म्हणतात प्रहणसमयीं विषाचा नितका भाग आच्छादित होतो, तितका ग्रास झाला असं समजतात कोणत्या दिशेने ग्रहणाचा स्पर्श व मोक्ष होतो हे पचागात दाखविरेले असते तसेच, किती वाजता होतो, हही घटिकापळानी व कलाकमिन्युटांनी दाखविलेले असते शुभाशुभग्रहण. ग्रहणं जन्मभात् श्रेष्ठं दशैकादशत्रिकम् । मध्यमं पंचसप्ताश्विनवमस्थानसंस्थितम् । मेष्टमंत्याष्टतुर्यस्थं जपाच्छांतिर्भविष्यति ॥ १३८॥ ग्रहणदिवशी ज्या राशीस चद्र असेल त्या राशीस ग्रहण आहे असे समजावे. आपल्या जन्मराशीपासून तिसन्या, सहाध्या, अकराग्या किंश दहाव्या राशीस पर ग्रहण असेर तर शुभ भाहे असे समजावें दुसन्या, सातव्या, माया, किंवा पांचच्या राशीस असेल तर मध्यम, आणि आपल्या राशीस किंवा रोशीपा. सून चयच्या, भाटव्या किंवा बाराव्या राशीस विधा जन्मनक्षत्री असेल तर भनिष्ट आहे असे जाणाद ग्रहण आपल्या राशीस भनिष्ट असेल आणि सामध्ये असेल तर सुवर्णाच विष करून ते, घ कास्यपायात तूप घालून तिष्ठ, वस आणि दक्षिगा यांसह सत्पात्री दान द्या, असे धर्मशास्त्रकार म्हणतात परतु जपानेही केश दूर होतात अमें मानिले आहे प्रत्यक्ष ग्रहण कोणीच पाहू नये सांत ज्यांच्या राशीम भनिष्ट असेल त्यांनी किंवा गर्भपनी लियोनी मुनींच पाहू नये, इतरांस पाहणंच असेल तर घर, उदक किवा कार यांतून पहाये पाहिले नाही म्हणजे स्वराशीस भनिष्ट असताही ग्रहणाचा दोष लागत नाही दृष्टीने प्रहण ·४७ ग्रहणांतील कृत्य. रविग्रहः सूर्यबारे सोमे सोमनहस्तथा । चूडामणिरिति रयातस्तन दत्तमनन्तकम् ॥ १३९ ।। सूर्यैदुग्रहणं यावत्तापरकुर्याजपादिकम् । न स्वपेन च मुंजीत नात्या भुंजीत मुक्तयोः ॥ १० ॥ चंद्रग्रहण असो अथवा सूर्यग्रहण असो, जोपर्यंत ते डोळ्यांनी दिसत असेल तोपर्यंत त्याचा पुण्यकाल असतो. रविवारी भालेले सूर्यग्रहण व सोमवारी भालेले चंद्रग्रहण यांस चूडामणिग्रहण अशी संज्ञा आहे. चूडामणिग्रहणांत सरपानी म्हणजे विद्वान् व धार्मिक मालगाला व अंध पंग थोटे इत्यादिकाला दान केले असता अनंतफलमाप्ति होते. ग्रहण लागल्यायरोयर सान, मध्ये जप देव. पूजा वगैरे घ सुटण्यास आरंभ झाला म्हणजे दान व सुटले म्हणजे पुनः स्नान, याप्रमाणे करावे असे धर्मशास्त्रकार म्हणतात. ग्रहणांत समुद्रस्नान फार पुण्य- कारक मानिले आहे. समुद्रस्नान घडणे अशक्य असेल, तर तीर्थाच्या ठिकाणी मान करा, तीर्थम्रान घडणे शक्य नसेल तर एखाद्या नदीचे मान करावं. तेही न घडेल, तर निदान शीतोदकाने मान करावे. अशक्तांनी उष्णोदकानें सान करावे. सुवासिनी स्त्रियांनी गळ्याखाली स्नान करावे, असा शास्त्राचा भाधार आहे, तथापि शिष्टांच्या स्त्रिया प्रणांत डोकीवरूनच खान करितात असे प्रायः सर्वत्र आउठते. सुव्हेरांत किंवा मुतकांत महणसंबंधी नान, दान वगैरे अवश्य केलेच पाहिजे. अन्नादिवस्तूंचा ग्रहणांत दोप. भारनालं पयत्त धिनेहाज्यपाचितं । मणिकस्थोदकं चैव न दुप्येन्द्रा सूतके ॥ १४१ ॥ महणापूर्वी तयार केलेले भक्षणाचे पदार्थ ग्रहणानंतर दूषित होतात असे मानिलेले आहे, परंतु कांजी, दूध, ताक, दहीं घृतपाचित फराळाचे सर्व पदार्थ, मोठमोठ्या माठांतील पाणी इत्यादि वस्तु प्रणाने अपवित्र होत नाहीत. अर्थात् "अन्नं पक्कमिहं त्याज्यं" या वचनाच्या आधारे ग्रहणापूर्वी शिजविलेले भर मात्र ग्रहणानंतर सेवन करू नये. इतर पदार्थावर ग्रहणांत तुलसीपन, दर्भ किंचा तीळ ठेवण्याचा परिपाठ आहे त्यास "विल ने दुष्यति' असें निर्णय- सिवंत दिलेले अन्य प्रथातील पचन आहे. संक्रांति. पूर्व परित्यज्य यदा प्रहाणां राशि परं प्रत्ययनं स कालः । संक्रांतिवाच्यो यमतिप्रशस्तः भाने च दाने च रवेषिशेपात् १४२ ·कोणत्याही ग्रहाचे एका राशीतून दुसन्या राशीत जाणं यास संमोनिकाल म्हणतात. हा सानदानाविषयी फार प्रशस्त मानिलेला आहे. त्यातल्या त्यांत सूर्यसंप्रमणाचा फाल विशेष पुण्यदायक आहे. मेष वृपम आदिकरून सूर्याचे पारा संतिकाल आहेत परंतु धर्मशासकारांनी एवं आगि मकर संक्रांतीला इतर संप्रांतीपेक्षा विशेष महत्व दिले आहे. त्यांतही मारमंप्रमणाचा काल विशेष पुण्यदायक मानिला आहे. याचं कारण असे आहे की, या दोन्ही दिवशी आकाशात सूर्याची गति यदरते. म्हणजे संक्रांतीचे दिवशी दक्षि- णायनारा च मकरसंप्रांतीचे दिवशी उदगयनाला आरंभ होतो, हे मागे सांगित- लेच आहे. उत्तरायणाचा काल धर्मशास्त्रातील सर्व शुभ कृष्य करण्यास उक्त भसल्यामुळे आणि त्या कालाचा आरंभ मकरसंक्रांतीपासून होत असल्यामुळे मकरसंक्रमणाचा काल त्यांतल्या त्यात विशेष पुण्यदायक मानिलेला आहे. संक्रांतीचा पर्वकाळ. पुण्याः पोडश नाड्यस्तु पराः पूर्वास्तु संक्रमात् । त्रिशत्कर्नाटके पूर्व चत्वारिंशत्परी मृगे॥ १४३॥ अस्तादृध्य तु मकरे रात्रौ संक्रमणं रवः। तदोत्तरदिनं पुण्यं मध्यावत्प्राक् प्रकीर्तितम् ॥ १४४ ॥ कोणत्याही संकातीचा भारंभापूर्वी सोळा घटिका आणि नंतर सोळा घटिका- पयंत पर्यकाळ असतो. परतु कर्कसंप्रांतीचा प्रवेश होण्यापूर्वी तीस घटिकापर्यंत आणि मकरसंगांतीचा संक्रांनिप्रदेशानंतर चाळीस घटिकांपर्यंत पर्यकाळ असतो. काही ग्रंधकार मकरमंत्रांतीचा वीस घटिकांपर्यंतच उत्तम पर्वकाळ असतो असे म्हणतात. सूर्याम्नानंतर रात्री केव्हाही मकरसंक्रांतीचा प्रपेश होईल तर दुसन्या दिवशी मध्याह्नकालपर्यंत पर्वकाळाप्रीत्यर्थ सानादानादि कृत्य फराधी. दिवसामध्ये केव्हाही संक्रांतिप्रवेश झाला असता तत्काल पर्वकाळ- प्रीत्यर्थ सानदान करणे हा उत्तम पक्ष होय. कर्कसंक्रांतीच्या पर्वकाळाविषयों पुढे तिथिनिर्णयप्रकरणांत माहिती दिली आहे. संक्रांतीची शुभाशुभ फलें. यस्य जन्मक्षमासाद्य तिथो संक्रमणं भवेत् । तन्मासाभ्यंतरे तस्य धेरलेशं धनक्षयः॥१५॥ जन्मनक्षत्रावर, जन्ममासांत चिंचा जन्मनिधीवर संक्रांत झाली तर अनु- में वैर, इंश आणि धनक्षय अशी फ्ले त्या महिन्यांत होतात. तसेच, १ 'मारे विंशतिः परे अमाही पाठ आहे. याच्या अर्थ नंतर वीरा घटिकापर्यत.

·सका पागात मकरसफातीची फले सागून त्याच्या यादी 'अथ जन्मक्षयशाफ्ल' या सदराखाली सहा कोटक दिलेली असतात त्या सहा कोष्टकांत सर्य नक्षने लिहिलेरी असतात आपले ज जन्मनक्षत्र असेल त सहा कोष्टका पैकी कोणत्या कोष्टकात आहे ह पहाव से 'भोग' 'वस्त्र' 'विपुल धन' या कोष्टकात असेल तर घागर फल, आणि 'पथा' 'व्यमा हानि' घा तीन कोटकात असेल तर ममा तीच आपल्याला वाईट फळ आहे असे समजाय ज्या वाहनावर सक्रात बसली असेर किंवा ज्या वस्तु सतीन धारण केल्या असतील, त्या सर्व वस्तु महाग होतात किवा त्याचा नाश होतो मकातीची वाहन, उपवादन, भक्षणाचे व धार जाये पदार्थ पधागान लिहिलेले असतात, ते सर्व यययालवादि करणावरून दरलेले आहेत सक्रात अमुक दिशेकडे जाते मिचा अमुक दिशेकडे पहाते, ह वारावरून ठरविलेल आहे. म्हणजे रविवारी किया शुक्रवारी सम्हात असता दक्षिणेकडे सोमवारी किया शनिवारी असता उतरेकडे, मगळ आणि बुध या पारी पश्चिम कडे आणि गुरवारी अमता पूर्वेकडे जाते अग मागिलेल आहे ज्या दिशेकडे समातीच गमन त्याच्या समोरच्या दिशेकडून आगमन आणि ज्या दिशेकडे मुस त्याच्या उजव्या हाताकडील उपदिशेकडे दृष्टि असते उदाहरणाथ, उत्तरेकडे गमन असेल तर दक्षियोकडून आगमन आणि ईशान्येकडे अवलोकन असत तीची घोरा, ध्वाक्षी, महोदरी, मदाकिनी, नदा मिन्ना, राक्षसी अशी रविधारादि सात वाराची अनुक्रमेण निरनिराळी सात वारनावे आहेत म्हणजे रविवारी सकासि असता घोरा, सोमवारी असता धाक्षी इत्यादि हीच नक्षनाम होत ती उग्र, क्षिप, चर, मैत्र, स्थिर, मित्र आणि दारण ह्या सात प्रकारच्या नक्षत्राची सात नाव समजावी उदाहरणाथ, उपनक्षनी समाति असता घोरा, Yि मक्षनी असना ध्वाक्षी इ. उपक्षिमादि नक्षत्रे कोणता हे माग नक्षत्राच्या विशेप सशा लिहिल्या आहेत त्यात सांगितलं आहे पंचांग पाहण्याची रीति, तिथिरिश्च नक्षत्रं योग करणमेव च एते पंचमिरगै संयुत पंचागमुच्यते ॥ १४६ ॥ तिथि, वार, नक्षत्र, योग आणि करण ही काराची पाच मुग्य अंगे ज्यात दाख विलेला असतात, सास पचाग असे म्हणतात खा पाच अगारोरीज ज्याचा ज्योतिपाशी मुळीच सबध नाही अशा पुपळ उपयुक्त गोष्टी पचागात दाखाचे ण्याचा अर्गकडे प्रचार पडला आहे पचाग बहुतकरून सनांस पाहता येते, परतु ज्यास ने पाहण्याची पद्धति ठाऊक नसेल त्याच्या करिता पुढील माहिनी दिली आहे ग्यो ·मुंबई किंवा पुणे येथील पंचांग घ्या आणि कोणताही महिना काढा. पंचा गांत शिरोभागी पहिल्या आडव्या ओळीस दाव्या हाताकडे शक, महिना छ पक्ष ही दाखविलेली असतात; य उजया हाताकडे अयन व मत ही दासनिलेली असतात. पंचांगांत उभी कोष्टके पुष्कळ आहेत. त्यांपैकी पहिल्या कोप्टांत एक, दोन, तीन असे जे भनुश्माने अंक दिलेले आहेत स्या तिथि होन. दुसन्या कोटकांत पार लिहिलेले असतात. वाराचे पूर्ण नांव न लिहितो फक्त पहिले अक्षर लिहितात. निसन्या व चरभ्या कोष्टकांत अनुभमें निधीच्या घाँटेका घ पळें ही दाखविली असतात. पांचच्या कोष्टकात दिवसाचे क्षत्र लिहिलेले असते. बाराममा नक्षता देखील फक्त पहिलेच अक्षर लिहिण्याचा प्रचार आहे. सत्तावीस नक्षत्रापैकी ज्यांची आद्याक्षरे सारखीच आहेत, मी काही नक्षत्रे आहेत. उदाहरणार्थ, 'अ' म्हणजे अश्विनी किंवा अनुराधा होईल. 'मा'म्ह आदा दिवा आक्षेपा होईर 'पु' म्ह. पुनर्यमु किंचा पुष्य होईल, 'पू' म्ह० पूर्वा, पूर्वापादा किंवा पूर्वाभादपदा होईल आणि 'उ' म्हणजे उत्तरा,उत्तरापादादिचा उत्तराभाद्रपदा होईल. अशा ठिकाणी धुपी होण्याचा संभव आहे म्हणून नक्षत्र पाहते घेळी मागचे पुट नक्षम पाहून ननर दिवसनक्षय ठरयावं. पांगकारांनी या ठिकाणी थोडीशी मुधारणा केली तर बरे होईल. संशयाची स्पर्ट असतील तेथे नभयाचं एक अक्षर न लिहिता दोनदोन अक्षरें डिहा ज, अनुराधांगल अनु. उसरापा. दोयल उ. पा , इत्यादि सहाव्या व सातव्या कोष्टकोत भनुश्में नक्षत्राच्या घटिका य प लिहितात. आटल्या कोष्टकान योग दाखविलेरा जमतो. मवच्या पदहाच्या कोष्टकांत योगाच्या अनुन में परिका घपले ही दापविलेली असतात. अकराया कोएवान वरण व बाराव्या कोष्टकांन करणाच्या घटिका असतात. करणाची प दाखविण्याचा बहुतकरून प्रचार नाही. सेराया कोष्टांत दिन. मान दाम्पवितात. ह्या कोष्टकाच्या परवी दि. (दिनमान) भनिहिलेले असते. पंधवड्याच्या पहिल्या प शेवटच्या दिवशी मात्र दिनमानाच्या पटिका व पने ही दाखविलेली असतात. मधल्या दिवशी पण पप डिहिलेली असतात. म्हणून एमाया मधल्याच दिवसाचे दिनमान पाहिजे असल्याप प्रतिपदेच्या दिनमानाच्या घटिका धराया. पयदा, पंधरा य योसा मा कोष्टम अनुनम पारशी, मुमर. मानी, घ इंग्रजी तारिणा लिहितात. सतराव्या प भटराध्या कोष्टान अनुप्रमें १ श्याममा दिनमानाच्या पोटाच्या शिरोभागी दिनमान या शब्दाचे आर. धार दि है सूरनाय हिलेले क्षमते, राप्रमाः निधिनक्षत्राकांचा सांचा घटिकापळाच्या पोटावरही प्रत्येकाचे सायाक्षर चिहिण्याची पति पंचांगवार गुरू परतील तर फार मोईचे होईल, ·१ रयीच्या उदयाचे व रवीच्या अस्ताचे तास व मिनिट ही दिलेली असतात, एको- मिसाध्या कोटकांत या दिवशी कोणत्या राशीचा चंद्र असतो, हे लिहितात. ही कोष्टक संपल्यानंतर त्यांच्यापुढे यऱ्याच रुंदीचे एक कोटक असते, त्यात ज्या दिवशी काही विशेप असेल ते त्या दिवसाच्या पुढे लिहितात. उदाहरणार्थ, 'संकष्ट ४' 'प्रदोष' शिवरात्र' 'मिथुनेकः' इत्यादि, तसेंच, या पुस्तकाच्या प्रथ- मावृत्तीत सूचना केल्यावरून म्हणा किंवा काही अन्य कारणामुळे म्हणा पंचांगांत ज्ञानदेव, तुकाराम घरे साधुपुरुषांच्या, व शिवाजीसारख्या प्रसिद्ध कर्तृत्वधान पुरुषांच्या पुण्यतिथींचे दिवस दाखविण्याचा प्रघात पंचांगकारांनी पाडिला ही गोष्ट फार सोयीची झाली आहे. तसेंच, मुकेश्वर, श्रीधर, मोरोपंत आदिकरून कवींच्या पुण्यतिथींचे दिवस पंचरंगांत लिहिले असतांही महाराष्ट्रीयांस हे पसंत पडेल. पंचांगाच्या उजव्या बाजूस यरच्या कोपन्यांत एक कोष्टक असते, त्यांत रवि, चंद्र वगैरे प्रहांची नावे संक्षेपानं देऊन प्रत्येक ग्रहाच्या खाली काही अंक लिहि- लेले असतात. हे अंक पंध्रवड्याच्या शेवटच्या दिवशी सकाळी आकाशांत ते ते ग्रह कोणन्या ठिकाणी आहेत, हे दाखवितात. उदाहरणार्थ, रवीच्या साली २३।३८३२ असे आंकडे आहेत, अशी कल्पना करा. याचा अर्थ असा की, रवीने पंधवड्याच्या शेवटच्या दिवशी सकाळी एक राशी पूर्ण भोगून दुसन्या राशीपैकी २३ अंश आणि ३८ कला आणि ३२ विकला भोगिल्या आहेत, म्हणून कुंडलीत तो दुसन्या राशीस दाखविलेला असेल. याचप्रमाण इतर ग्रहांच जा. णावं. या आंकट्यांच्या साली दुसरे आंकडे दिलेले असतात. ते ग्रहांच्या गतीचे प्रमाण दाखविणारे आंकडे असतात. उदाहरणार्थ, रवीच्या खाली ५१२ असे अंक आहेत, याचा अर्थ असा की, रवीची गति ५७ प व १२ विपळे इतकी आहे. कित्येक ग्रहांच्या खाली हे अंक देऊन शिवाय 'च' असं अक्षर लिहिलेले असते याचा अर्थ तो ग्रह धक्री आहे, असे समजावे. त्याचप्रमाणे गनीच्या कोट- कांत ग्रह अनंगत असल्यास "अ" असे पंचागकार लिहितील तर सोईचे होईल. पंचांगांत उन्नव्या बाजूस खालच्या कोपन्यांत पारा गृहांचे एक चतुष्कोण चक्र असते, त्यास कुंडली म्हणतात. ह्या कुंडलीत पंध्रपड्याच्या शेवटच्या दिवसाचे प्रातःकाळचे ग्रह दाखविलेले असतात. म्हणजे पूर्वीच्या चवदा दिवसांत ग्रहांत जो फेरफार होतो, तो कुंडलीत दाखवितात. उदाहरणार्थ, मिथुन राशीचा शुक्र नवमीस २२ घटिका २३ पळांनी फर्कराशीस गेला आहे, म्हणून तो कुंडलीत कर्क राशीस दासविलेला तुम्हांला आढळेल. परंतु त्याच पंध्रवड्यांत शुक्र कर्क- राशीस गेला सापूर्वी, एकाद्या घेळेची कुंडली जर तयार करणे असेल, तर पंचांगांतील कुंडलीप्रमाणं फर्फराशीस न दारावितां तो मिथुन राशीसच दास- विला पाहिजे. असो; जी चाल संक्रांत असेल म्हणजे सूर्य ज्या राशीस असेल ·त्या राशीचा अंक बुडलीतल्या मध्यगृहात लिहितात, च स्याच्या पुढील सारे अंक डाव्या हाताकडील गृहात लिहितात पचागांतील कुहटी म्हणने पनव व्याच्या शेवटच्या दिवसाची सूर्योदयाच्या वेळेची रुग्नकुदली होय कारण जी चाल समात असेर तेच दिवसाचे पहिरें रम होय, व पचागात मध्यगृहात तेच दाखवितात कुडलीसबधी ह्या पुस्तकाच्या तिमया प्रकरणात अधिक विचार फेलेला आहे, म्हणून त्याविषयी येथे विशेष निहोत नाही पचागात आणखी अनेक गोष्टींचा समावेश केलेला असतो, त्यापैकी मुख्य मुरय येथ लिहितो पचागांत आरभी वर्षफ्ले दिलेली असतात सांत त्या वर्षात राजा कोण, मनी कोण, वगरे सागितलेले असते स्याचा नियम असा आहे की, चत्रादो मेपकादातुलाफार्मुफयासरा.। नृपो मत्री धान्यतोयरससस्याधिपा प्रमात् ॥ १४७ ॥ हागजे चैत्रशुलप्रतिपदेस जो पार बसेर तो त्या वर्षाचा राजा, मेषसानि ज्या वारी होईल तो मत्री, आप्रवेश ज्या चारी होईल तो मेघेश, कर्कसमाति ज्या वारी होईल तो अग्रधाग्येश, धनमनि ज्या यारी असेल तो पश्चाद्धान्येश, दूलममाति ज्या वारी होईल तो रसेश, आणि सिहसमाति ज्या पारी होईल तो सेनेश, याप्रमाणे जाणावे अमक्याचा स्वामी अमुक असतां अमुक प्रकारची पल्प्राप्ति होते, हैं राजागलि आणि परपलतानाम प्रधात दिले आहे, त्यांत चर, घुध, गुरु आणि शुम याची फल घागरी असतात बाकी प्रहांची परे वाईट असतात 'अथ विशोपका' या सदराखाली पदार्थांची व विकारांची वगरे १०५ नाव देऊन त्याच्या पुढे काही आंकडे माडलेले असतात ते सर्व विसाच्या आमटे असतात याचे कारण असे आहे की, मयेक पदार्थाची किंवा विकाराची इयत्ता धीस विभाग करपून त्यापैकी निरनिराळ्या वर्षात त्या पदार्थांची विधा विकाराची किती उत्पत्ति अमते, त्या संकांवरून समनाव उदाहरणार्थ, वृष्टि १५ याचा अर्थ असा की, पावसाची हयत्ता घोम विभाग टरविरेले आहेत, परतु त्या विसा गून १५ हिस्से वृष्टि होईल, म्हणने पाऊस जितका पडणे योग्य आहे, त्याचा तीनधनुधांश पढेर याचप्रमाणे इतर पदार्थाच समजाय प्रत्येक पदार्थ वि सानी विभागला आपल्यामुळे यारा 'विशोपक' असं म्हणतात वाचतांना वृष्टि १५विश्व धान्य विधे अस वाचण्याचा प्रचार आहे राशीचे आय आणि व्यय हे पचांगांतून दिलेले असारत आय म्णजे शाम शाणि व्यय म्हणन सच कोणत्या रानीला किती राम आणि किती खर्च त्या सरसरति होईल, हे मागितलेल असत्त त्यावरून आपल्यारा वर्ष से जाइल याचे अनुमान ज्याचं त्याला काढता येते ते असे- ·यसिन्वर्षे दीर्घ भायः प्रदीप्टस्तस्मिन्वये लाभश्चातिसौख्यं । लशो हानिधार्थनाशो व्ययश्चेदेतत्सर्वं चिंतयेदष्टमूले ॥ १८ ॥ आय आणि व्यय या दोहोंचे अंक सारसे असल्यास त्या वर्षात प्राप्ति व खर्च या दोहोंचे प्रमाण सारखे असेल असे समजावे. आयस्थानचा अंक ज्याम्न असून रायस्थानाचा जितका कमी असेल, तितक्या प्रमाणाने सर्च कमी होऊन त्या संवरसरांत सुख होऊन काही तरी संग्रह होईल असे समजावे. लाभस्थानांपेक्षा ध्ययस्थानांतील अंक न्यास असेल तर त्या संवत्सरांत लाभापेक्षा खर्च ज्यात होईल आणि वेश होतील असे समजावे. याशिवाय धारीकसारीक गोष्टी पंचांगांत पुष्कळ असतात; परंतु स्थलमंकोचाम्तव त्या सर्व येथे देता येत नाहीत. त्यांपैकी काही गोष्टी या पुम्नकोत अन्यन्न आल्याच आहेत. वेळामहतं. दिवसाचे ८ व रानीच ८ असे अहोरात्राचे १६ विभाग कल्पून प्रत्येक विमा. गाला निरनिराळी संज्ञा दिलेली आहे. प्रत्येक विभाग किंवा वेळ ३) घटि- कांची म्हणजे १॥ तासाची असते. खाली जे वेळा-मुहूर्त दिले आहेत त्यांपैकी काळ व रोग हैं मुहूर्त अशुभ आहेत. ते सर्व कायांस घग्य करावे. याकीच्या धेळांची त्यांच्या नावाप्रमाणे फळे समजावी. ही माहिती पंचांगांत असत्ते. दिवसाच्या वेळा. घटिका. ९-१०॥ रवि. चंद्र. मंगळ बुध गुर. शुक्र. शनि. ३॥ उद्योग. अमृत. रोग. लाभ | शुभ. चंचल, काळ. ७-९ ३॥ चंचल काळ उद्योग, अमृत, रोग, लाम. शुभ. | लाभ, शुभ. चंचल. काळ, उद्योग अमृत. रोग. १००-१२ ३॥ अमृत. रोग. लाभ. शुभ चंचल, काळ. उद्योग | काळ. उद्योग. अमृत. रोग. लाभ. शुभ. चंचल. शुभ. चचल, काळ. उद्योग. अमृत. रोगालाम. रोग लाभ, शुभ चंचल. लाभ उद्योग, अमृत. ३॥ उद्योग अमृत. रोग. | लाभ. शुभ. चंचल, काळ. * सूर्योदय सहा वाजता होतो असे साधारण मान धरून वर तास (कलाक) दिले असल्यामुळे सर्व काळी ते बरोबर भराणार नाहीत, थोडा फरक पडेल. कारण, दिन- मान सर्वकाल तीस घटिकाचे असत नाही, हे मागे सागितलंच आहे. हाणून दरर ज्या वेळेस जितकी मिनिट सहाच्या पूर्वी असेल ला वेळेस तितकी मिनिटे प्रत्येक वेळ वर दिलेल्या तासाच्या पूर्वी मुरु होईल व बदलेल, व सूर्योदय जितकी मिनिटे सहाच्यानंतर असेल तितकी मिनिट प्रत्येक घेळ नंतर सुरू होईल व नंतर बदले, असे रामनाये. याचप्रमाणे रात्रीच्याही वेळा समजाव्या.

·५४ घटिका. घटिका. लाभ BEE ४ा-६ ६. पळे..... ...... रात्रीच्या वेळा. रवि. चंद. मंगळ. बुध. गुरु शुक्र गति. शुभ. चल, काळ, उद्योग. अमृत. रोग ममृत. रोग. लाभ, शुभ चिंचल काळ उद्योग. चचल. काळ. गुम. अमृत. रोग. लाभः शुम. १०-१२ ३॥ रोग. लाभ उद्योग.'पंचल काळ. उद्योग. अमृत. काळ उद्योग अमृत. रोग लाभ. शुभ. (चंचल. ३10 लाभ. शुभ. वचल काळ.उद्योग भमृत. रोग. ३-४॥ उद्योग अमृत. रोग. लाभ. शुभ. चंचल काळ. शुम चंचल.' काळ 'उद्योग अमृत. रोग. लाभ. कालमानाचे कोष्टक. मराठी. इंग्रजी. ६. त्रिप.. .......... पळ. १ पळ............ २४ सेकदा १ घटिका ६० सेकंद किंवा २॥ पजें मिनिट. २ घटिका........ १ मुहूर्त. २४ मिनिटें........... पटिका. ३० मुहूर्त किं. ६० प० । अहोरात्र. १५ अहोरान......... १ पक्ष. २॥ घटिका........... शास. २ पक्ष कि. पंधवडे, मास, ३ तास किंवा २माप्त.............तु. o, घटिका ३मातु, ......... अयन. ८ महर किंवा दिवस. २४ तास । (महोराम) दिवस किती आला ते पहाणं. छाया पादैरसोपेतैरेविंशशतं भजेत् ॥ लब्धांके घटिका शेया शेषांके च पलानि च ॥ १४९ ॥ अलीकडे सर्वध घट्या झाल्यामुळे घेळ समजण्याचा मुलभ मार्ग झाला भआहे. परंतु पूर्वी जेव्हा ही नाही तेव्हा कधीही बंद न पक्षणारे व शीघ्रमंद न चालतो नियमित गतीने घालणारे असें अखिल जगताचे जे एक अत्यंत विक्ष सनीय अनादिसिद्ध जे घड्याळ त्यावरूनच लोक येळ मोजीत असत. ते घड्याळ १ मुंबईस लोहचुंयधर्म समजण्यावरितां वैधशाळा आहे. त्याचप्रमाणे मद्रास येथे एक ज्योतिपवैधशाला आहे. या ठिकाणी आकाशस्थ ज्योतीच्या वेधावरून २ अयनें.. ...... , वर्ष

·भापली छाया
म्हणजे उच्चस्थानी असलेला व देदीप्यमान भगवान् सविता होय. त्याच्या
सायाने कालमापन करता येते. ते असें की, उन्हांत उभे
यापल्या पावलांनी मोजावी. जिनकी पावले होतील, त्यांत सहा मिळवाये
वस्या बेरजेनें।२१ या अंकास मागायें, जो भागाकार येईल त्या घटिका,
जी बाकी राहील ती पलं समजाची. सकाळची वेळ असल्यास तितक्या घटिका
दिवस आला, व संध्याकाळची घेळ असल्यास तितवया पटिका दिवस राहिला
असे समजावे. भापली छाया पापल्या पावलांवालीच असली, म्हणजे यरोवर
मध्याह झाला असे समजावें.
इंग्रजी सारिखेचा धार काढणे.
कोणत्याही तारिसेचा धार काढण्याकरिता प्रथम प्रत्येक महिन्याचे क्षेपक अंक
सांगत--जानुआरी २३, फेचुआरी ३, मार्च, २०, एप्रिल, मे २४, जून ४,
शुलई., आगष्ट ६, सप्टेंबर १६, अक्टोबर १२, नोवेंबर २०, डिसेंबर १६.
पुढील रीतीप्रमाणे उदाहरण करून प्रथम पहिल्या तारखेचा वार काढावा म्हणजे
नंतर पाहिजे त्या तारखेचा वार काढिता येईल. ज्या महिन्याच्या १ ल्या तार-
खेया पार पाहिजे असेल त्या महिन्याचा वर दिलेला क्षेपक अंक सनांत मिळवावा.
खास चोहोनी भागा आणि भागाकाराचे अंकही त्यांतच मिळवाये व सा मिळ-
वणीत एक वजा करावा. ( भागाकाराची बाकी सोडून द्यावी.)जी बजावाकी
येईल त्या अंकांस सातांनी भागावं, येथे जो अंक याकी राहील तो या महि-
न्याच्या पहिल्या तारिखेचा वार होय. याकी १ असली म्ह० रबि, २ म्ह० सोम,
३ म्ह. मंगळ, ४ म्ह. बुध, ५ म्ह० गुर, ६ म्ह• शुक्र आणि अन्य म्ह शनि असे
१
ज्याळे लावितात आणि त्यावरून मग सर्वत्र खरा चेल. समजतो. पण वास्तविक
हाही रारा वेळ नव्हे. कारण सर्व ठिसणी सूर्योदय व सूर्यास्त एकाच वेळी होत
नाहीत, म्हणून प्रत्येक ठिकाणचे घज्याळ तेथील उदयास्तावरून लाविल्याशिवाय किवा
अक्षांशरेयांशावरून स्थानिक वेळ सिद्ध केल्याशिवाय जन्मपत्रिकेतील लमसाधन
बिनचूक होणार नाही. उदाहरणार्थ, मुंबईस सूर्य मध्याही येतो त्याच्या पूर्वी पुण्यास
चार मिनिटें मध्याही येतो, म्हणून पुण्याचे घव्याक मुंबईचे पल्मायापेक्षा चार मिनिटे
पुढे पाहिजे. याचप्रमाणे इतर ठिकाणांविषयी समजावे.
*जानेवार्यादिमास प्रतिउदयदिनी वार पाहे क्रमाने ।
इखी अंकात जोडा त्रिविसे गुण नैखें शत्य चोवीस माने ।।
चारी शून्याट सो रवि विम तुभू घालुनीयां सवाई।
करणे रेपेपिना सा नगहत करुनी शेप वारांक येई॥१॥

·आणाये पहिल्या तारखेस जो बार तोच 6, १५, २२, २९ या तारखास असतो स्त्यावरून इष्ट तारिखेचा चार काढाया उदा०-सन १९१० मे ता०१२ रोजींचा चार पाहिजे आहे म्हणून १९.०+ महिन्याचा क्षेपक अंक २४-१९३४-१८४८३ हा भागाकार, सन आणि क्षेपर अंकाच्या बेरनन मिळवा म्हणून १९३+४८३-२४१७-१-२४१६-७-३४५ हा भागाकार आरा बाकी राहिली (येथ भागाकाराच्या अंकाचे आप गाला कारण नाही) हा अंक रविवाराचा दर्शक असल्यामुळे पहिल्या तारि खेस रविवार होता व तोच आठव्या तारखेस असेर आगि वाराच्या तारिखेस गुरवार येईल दुसरी रीति-सनांतून १८७६ वना करून बाकी रीति वरच्याप्रमाण उदा०-सन १९१० मेच्या १२ तारखेचा वार काढावयाचा आहे म्हणून १९१०-१८७६-३४+ क्षेपक अक २४-५८-४-१४ याकी २ सोडा आता ५८+१४७२-1309-03. हा भागाकार आला याचे आपणाला कारण नाहीं बाकी राहिली. म्हणून रविवार हा पहिल्या सारखेचा आणि गुरवार हा धाराव्या तारिखेचा वार होय विवाहादिसंस्कारप्रकरणम् २ ग्रहांचे अस्तोदय आणि पाल्यवृद्धत्व. रविणा सात्तरन्येपा ग्रहाणामस्त उच्यते । ततोर्वाग्याक प्रोक्तमू पाल्यं प्रकीर्तितम् ॥ १॥ प्रथम दिसत असलेला कोणताही मह सूर्यासन्निध येऊन सूर्याच्या तेनोमय किरणात लुप्त होगा दिसेनासा झारा म्हणजे त्या ग्रहाचा अन झाला असे म्हणतात आणि सूर्यापासून पार अतरावर गेल्यामुळे पुन दिसू लागला म्हणजे स्याचा उदय झाला असे म्हणतात तसेंच, कोणत्याही प्रहाच्या अन्नापूर्वीच्या काही नियमित दिवसारा सा ग्रहाचे वार्धक्याचे दिवस म्हणतात भतरच्या काही दिवसाता शिगुवाचे किंधा यालायाचे दिवस अमें म्हणतात सर्प ग्रहनक्षमादिकाला उदयाल आहेच, परंतु गुरशुक्रांच्या अम्तोदयाचा मात्र आपल्या विवाहादि सस्कारांशी ५ इनर धर्मकृत्यांशी सबंध आहे, म्हणून त्यावि षयी येथ माहिती देतो मगल, बुध आणि शनि याच अन्न कोणत्याही प्रत्यारा प्रतिकूल मानिलेले नाहीत आणि उदया ·गुरुशुक्रांच्या अस्तोदयाचा काल, मालमेकं गुरोरस्तं प्रायो भवति ना पुनः । खांद्यग्निदिनपर्यंतमुदयात्, कथ्यते बुधैः ॥ २॥ प्राच्यामस्तंगतः शुक्रः प्रतीच्यां द्विस्वरदिनैः । दृश्यते,नोदयाचास्तं खेदो दिवसान खलु ॥३॥ पश्चिमस्यां यदाऽस्तं चेत् प्राच्या दयते भृगुः । गायोदशदिनादूर्ध्वमेवं छयो विचक्षणैः ॥ ४ ॥ गुरूपा अम्न २५ पासून ३० दिवसपर्यंत असतो आणि एकदां उदय झाला म्हणजे पुनः मुमारे ३७० दिवसपर्यत अस्त होत नाही. शुमाचा पूर्वेस अस्त झाला म्हणजे ७२ दिवसांनी पश्चिमेस उदय होतो. पण कधी कधी हा अस्तु ५८ पासून ७५ दिवसपयंतही असतो. आणि शुक्राचा एकदा उदय झारा म्हणजे पुनः २५० दिवसपर्यंत अस होत नाही. तसंच, पश्चिमेस अस झाला म्हणजे सुमारे ८ पासून १० दिवसांनी पूर्वेस उदय होतो. पूर्वेस अन पाला म्हणजे पश्चिमेस उदय आणि पश्चिमेस अस्त झाला म्हणजे पूर्वस उदय असें नेहमी असते. पश्चिमेस अन असतो तेव्हा नेहमी शुक्र वैत्री असतो य उसट प्रसंगी मार्गी असतो. पूर्वेस उदय किया पूर्वेस अम्ल होतो म्हणजे तो प्रह पूर्वदिदोडे दफ्लो किंवा दिसेनासा होतो. याचप्रमाणे पश्चिमेच्या उदयासाविषयी जागा. थाल्यवृद्धत्वाचे साज्य दिवस. स्यजेद्दशाहं शिशुवृद्धयोश्च सितेज्ययोश्चेति वदति गाः। फालांशतुल्यानि दिनानि चैक सप्ताहमन्येवर नियम गुरशुकांच्या अतांत गर्भाधानादि संस्कार करने में दो बार पूर्वी काही दिवस, म्हणजे स्था महाच्या दृटापट कसकर कंट दिवस, म्हणजे त्या महाच्या यास्यावयेत नी हवसायम रेट आहे. या नियमांविषयी यराच मनमदी. गुनुमंथा व्दार यास्याचे भागि वृद्धत्याचे उभयपक्षी दहा दहा इन लोदा बमें गाना १ जेव्हा एखाद्या प्रहाची गति हट भने (इन्त्र निरादून मरमान, मर पून अश्विनीत इ. ) तन्हां सो मं भाई करतात. यात ५ पुना सरळ पार्टी लागल्यावर (सने सपनन नरोउ, नर जून तिचा १.) तो प्रह मार्गी शाला भने मातात. मंगड, पुर, गुरु, शुध, शनि मा पा प्रदाच्याच गतीत हा प्रसार माटो. ग्यो.

·मत आहे. स्त्येिकांच्या मते कालांशनुल्य दिवस म्हणजे गुरुचे अकरा आणि गुझाचे नऊ दिवस सोडावे असे आहे; रित्येकांच्या मते बालवृद्धवाचे सात दिवस सोहावे असे आहे; आणि तीन तीन दिवस सोडावे असेंही पुष्कळांचे मत आहे. तेव्हां गुरशुमाव्या उद्याससमयों पूर्वपश्चात् निदान तीन दिवस सोडून शुभकृत्य केले असतो हरक्त नाही. गुरुशुक्रांच्या अस्तांत वर्णकृत्ये. धापीकूपतडागयशगमन चौलं प्रतिष्टावतम् । विद्यामंदिरकर्णवेधनमहादानं गुरोः सेवनम् ।। तीर्थस्नानविवाहकाम्यहवनं मंत्रोपदेशं शुभम् । दूरेणैव जिजीविपुः परिहरेदस्तं गुरोर्वं भृगोः ॥६॥ विहीर, तलाव इत्यादि खणणे; यज्ञ करणे, याला जाणे, चौल करणे, देवर. लिघा, विद्यारंभ, न घर बांधणे किंया नव्या घरांत रहावयास जाणे, मुलांचा कान टोचणे, प्रथम गुरूपदेश घेणे, तीर्थस्नान, विवाह, कामनिक हवन, मंत्रतंत्र शिकणे इत्यादि कृत्ये गुरशुक्रांच्या अस्तांत करूं नयेत , असे सांगितले आहे. सिंहस्थ गुरूचा दोप. उद्यानचूडाव्रतवन्धदीक्षा विवाहयात्रा च वधूप्रवेशः। तडागपत्रिदशप्रतिष्ठा बृहस्पती सिंहगते न कुर्यात् ॥ ७ ॥ गुरशुभांच्या प्रस्तांत जी कृत्ये करूं नयेत म्हणून वर लिहिले भाहे, ती कृत्य सिंहराशीस गुरु असतांनाही करूं नयेत. सिंहस्थ गुरूविषयी अपवाद. सिंहे गुरौ सिंहलवे विवाहो नेटोथ गोदोत्तरतश्च यावत् । भागीरथीयाम्यतटे हि दोपो नान्यत्र देशे तपनेऽपि मेपे ॥ ८॥ सिहराशीला गुर असून सिहराशीच्या नवांशी असेल त्या घेळी मात्र विवाह करूं नये, म्हणजे इतर राशीच्या नवांशात गुर असून विवाह पेला असतो सिह- स्थाचा दोष नाही. गोदावरी भागि भागीरथी हा दोन नद्यांमधील प्रदेशांत मात्र विवाहादि शुभकायांला सिंहस्थाचा दोष आहे. इतर देशांत नाही. तसेंच सिह- स्थति मेपराशीला सूर्य असता सिंहस्थाचा दोष नाही, असे सिंहस्थाचे नीन भप- याद आहेत. परंतु देशाचाराप्रमाणे आचरण करावे. देशाचाराची म्हणजे समा- जाची संमति असेल तर शास्त्राची हरकत नाही.

·पुरुपविवाहकाल. पुरपाचा विवाह भमक्याच वपी कराया असा शास्त्राचा फारसा निबंध नाही. तरी धीस घपयंत मुलाचं पान करूं नये असा शास्त्रकारांचा हेतु दिसतो. कारण शाश्वलायनगृह्यसूत्रांत 'अष्टमे च ब्राह्मणमुपनयेत् । आपोडशाड्राह्मण- स्थानतीतः कालः' । म्हणजे ग्राह्मणाच्या उपनयनाचा मुरय काल माठवें वर्ष पगोणकाल सोळा वर्षेपर्यत असतो, असे सांगितले आहे. उपनयन झाल्यानंतर घारा वर्षे किंया अध्ययन पूर्ण होईपर्यंत प्राचर्य रायाय व नंतर इष्ट वाटल्यास गृहस्थाश्रम घ्यावा, असे मनुस्मृतीत तिसन्या अध्यायांत आरंभीच दिले आहे. शिवाय, इतर स्मृतिग्रंथांतून वराचे वय अठरापासून तीसपर्यंत असावं, असा उठेरा पाढळतो. यावरून पुस्पाचं लग्न लहानपणी म्हणजे विद्यार्थिदशेत करणे ही गोष्ट शासचिरन्द्र नसली तरी शानोक्तही नाही, असे म्हणण्यास काही हरकत नाही. सांप्रत, मुलाचे अल्पवयात लग्न करणे इष्ट नाही, ही समजूत अनेक कार- णांमुळे दिवसेंदिवस अधिक रूढ होत चालली आहे. कन्याविवाहकाल. कन्येच्या विवाहकालाविषयी दोन प्रकारची मनें आदळतात. धर्मसिंधुकर्ते, मरीचि, दक्ष, इत्यादि ग्रंथकारांचे मत आठ वांपुढे आणि दहा वर्षांचे आंत कन्येचा विवाह कराया असे आहे. आणि त्यावरून फिरायेकांनी अशी एट सम- जूत झालेली दिसते की, हा पपांपुढे कन्येचा विवाह करणे ही गोष्ट भगदी शाखबिर माहे; पण ती यथार्थ नाही. दहा वर्षानंतर आणि ऋतुकालापूर्वी किंवा स्या सुमारास मन्येचा विवाह पेला असतां सर्वथैव धर्मशास्त्रसंमत आहे, हे साली दिलेस्या निरनिराळ्या श्रुनि, सूत्र, स्मृति प पुराण प्रांतील पचनांवरून ध्यानी येईल. जर यकृष्ट वर म्हणजे पय, विधा, वैभव घगैरे गुणांनी युक्त, असा वर मिळत असेल, तर मान भारच्या चपाही मुलीचे एम उरएन ध्यावं, अमा मन्वादि स्मृनिकारांचा भभिप्राय माहे. असो, भाता प्रौदविवाहाच्या समर्थनार्थ प्रथम एक दोन धुतिवचन देना. कोणतीही गोष्ट करण्याविषयी किंवा न करण्याविषयी पदांमध्ये स्पष्ट मामा योटेंच आदळत नाही; तथापि ममश्याने अमुक प्रमंगों अमुक पेलें, भता अयांची पयन मात्र पुफळ आढळतात; सांवरुन वेदकालीन रोनीमातीचा निर्णय प्रविणं भयुम होगार नाही. साली दिटेरा कत्र ऋग्वेदमहिनेतील आठव्या अष्टमया निसन्या अध्यायांनील "ससेनोचनिया मामक सूत्रांतील माहे. है पंचवां मा सून. विवाहवि:--- गौगहराची पूजा करीत भमन माझगांनी पठन परादर अन.पर पस्न मंगराट म्हनानी, अमा प्रयोग है.

·६० सोमों वधूयुरभवदश्चिनास्तामुभा बरा । सूर्यां यत्पत्ये शंसती मनसा सविता दढात् ।। ३० ३ ३० २१ था मनावरील सायणाचायांचे भाष्य आहे ते असें सोम. वध्यु: वधूमामा घरः अभवत् । तसिन् समये अधिना श्विनी उभा उभी बरा बरी आस्ताम् । यत् यदा सूर्यो पत्ये शंसंती पति कामयमानां पर्याप्तयौवनामित्यर्थः । मनसा सहिताय सोमाय घराय सविता तत्पिता अददात् दित्सां चकार ॥ अर्थ-आपणारा स्त्री असानी अशी इच्छा सोमाच्या मनात उत्पस झाली त्यासमयी अश्विनीकुमारही लग्नासाठी वर तयार होते, परतु आपल्या सूर्यानामक कन्येवर मोमाचें मन वसर आहे असे पाहून, पतीविषयी घासना उत्पन झाली आहे जिला, अशी जी पर्याप्तयौवना म्हणजे यौवनपूर्ण झालेली कन्या सूर्या, तिला तिच्या बापाने सोमाम देण्याच ररविले यावरून सूर्या विवाहापूर्वी मतुमती असली पाहिजे, ह स्पष्ट दिसत्तें याच अर्थाचा दुसराही मत्र आहे कामधुचं विमदायोहथुर्युवम् । ऋग्मे० अL० ८ भ० व० " भाष्य-फामधुवं कामस्यदीपनी घेनपुत्री विमदायपेये युवं अहधु. मापयथा अर्थ-कामजागृति करणारी घेनरानाची कन्या मुम्ही विमदपीला दिली येथे कामस्य दीपनी या पदार्ने येनकन्या विवाहसमयी अनुमती असली पाहिने हेच सिद्ध होते. माहविवाहविधि करिताना सक्षपदीच्या प्रसी जे मन म्हटले जातात ने देखील प्रौढ वधूलाच उद्देशून आहेत त्यापपी एकच मुख्य येय देशों अमोहमस्मि सात्वं सा त्वमस्य मोहम् । सामाहमस्मि करत्वं धौरहं पृधिचीत्यम् । तावह विवहायहै सह रेतो धावहै । प्रजा प्रजनयावहै पुत्रान् विदायहै यहुन् । या मनात "प्रजा प्रजनयायहे" म्हणने आपण प्रता निर्माण करू वगैरे माहे ते पाठदहा वर्षांच्या मुलीरा समजण सास कठिण आहे. तसेच, जवळ जवळ पाच अर्थाचे "प्रजाभ्यः पंचपदी मव" वगैरे मन आहेत, त्या मनावरून मासीवना यधूचाच विवाह कराया, असे योधित होते. असो मातो सूत्रकार एनसमयीं कन्येच्या वयाची कार इयत्ता रवितात ते पाह पनामुनान वधू अमुक वयाची पापी, असे जरी निधिरप वचन नाही, जरी पुढील पावभावरन मी माइप असली पाहिजे, असा गभिता निघतो JA आधला ·T अत ऊधमक्षारलवणाशिनी ब्रह्मचारिणावलं खुणावध शायिनी स्याताम् त्रिरात्रं द्वादशरात्रम् । संवत्सर वैकमपिर्जायत इति । विवाह विधि झारपानरार वधूवरांनी त्रिरात्र किंवा द्वादशातपयन भ्रझचर्य रासाचे, तथापि दृढ मनोनिग्रह असेर तर एक वर्षपयंतही ब्रह्मवर्षवृवान यानी रहाव म्हणने ऋषीप्रमाणे तेजस्वी पुत्र होईर येय विवाह प्राच्यावर दीन रात्री- नतर स्त्रीसमागम करण्यारिपयों मूत्रकारानी मोकळीक रेविटी वाई. वन्न विवाहसययी वधू उपभोगाई म्हणने तुमीच अमली पान, अमें मिट होने ती आठ किंश दहा यांची भसून चालावयाचे नाही अट तर मग निदान चार पाच वर्षे तरी यध्वाला ग्रहयं पारद लाट अन्य दाच्या सांण्यायनसूत्रांत देखील अशाच भांचा टहन आहे, ना नपा- विरात्र ब्रह्मचर्य चरेयाताम् । अथ चतुर्थीम विषय निन स्थालीपाकस्य जुहोति । त्रिरात्र प्रवर्य पाळून दोन कम्न अनुर्थीकन कराय चतुर्थीपर्म म्हणजे पनिपीसमागम होय कायापी पनिपी समागम शास्त्रात निषिद्ध सागिवला आई, य न्यामधी धतुर्कर्म का में सारयायनमत नाह आणि विनाशलता प्रवल्याच रात्री अतुर्थीम करावयाचे असते, त्या अर्थी विवाहका या तुमनी अमल्या बाय गायनरम नहीं. हिरण्यकेशी सूपातही भमन मई सजातानग्निकांप्रचारिणी माया मुपयच्छेत् । येथ अनग्निटा र अनुमना भागी मभोग काया म्हटल आहे हिरण्यक यात्रा या मुग्रान अनु कम दागिनभयन्या. मुळे तो विधि विगाहाना नया गनींच होगाई या बाई पारागर सूत्रातही हच मागित3 अरे संयम न मिथुनमुपयाताम् । द्वादश. रात्र पानिराप्रमन्नत । गच्या मात्रमाण विवाहानंतर निदान एक मयरसरपर्यंत तग बाण पाय मयं रागाय अस आहे पण भारप नसेल तर यारा, मामा मान तीन रात्रीपर्यंत सरी प्रहापर्ययुगीन रहार, अमं ही सो सरी पन यय नीन रानींचा नियम हा गोणपक्ष आहे, भी जरी को सारा वर्ग या वियाहपमयी भासतातया असापी भाठ वर्षांची असु , मायने भाता या विषयामयपी स्मृतिवपने पाय भात पाह उत्रनिकाय गय समाय च। अप्रातामीता ढाकामा दद्याधयायिधिशामनु०७०९शे मार रवयर असा पर मिगम अमेट गर अाला म्हणतो Pासाचनमाया र सांगा कर ददा फराप. ये ""मल पाना १८ ·૬૨ अप्राप्ता या पदाचा अर्थ 'कामस्पृहा यस्या नोत्पन्ना' म्हणजे जिला कामेछा. उत्पन्न झाली नाही, असा केला आहे, यावरून प्रौढ कन्येचाच विवाह कराया असा अर्थ ध्वनित होतो. त्रिंशद्वपदहेकन्यां हृद्यां द्वादशयापिकीम्। मनु० अ० ९ शे० ९५. वीस यांच्या मनुष्याने स्वतःला पसंत अशी यारा यांची कन्या घरायी. अतो रजोदर्शनं घिवाहात्पूर्व यथा न भवति तथा पुर्यादित्युक्तं भवति ॥ संस्कारमयूखकार. विवाहापूर्या रजोदर्शन होणार नाही अशी तजवीज (पित्याने किंवा पालकाने) टेवावी म्हणजे रजोदर्शनापूरी लग्न करावे. एवं च यावद्रजोदर्शनं न भवति तावत्कन्योद्वाहो न विरुद्ध इत्युक्तं भवति । स्मृनिचंद्रिकाकार. कोणीकडून तरी रजोदर्शनापूर्वी कन्येचा विवाह केला असता शास्त्रविरद्ध होत नाही. प्रयच्छेन्नग्निकां कन्यामृतुकालभयात्पिता। मातुमत्यां हि तिष्ठन्त्यां दोपः पितरमृच्छति ॥ १०॥ वसिष्ठ. कन्येला ऋतुप्राप्ति होईल या भीतीने रजोदर्शनापूर्वी तिचे दान करावे. कारण तुमती कन्या अविवाहित टेविली असता तिच्या बापाला दोष लागतो. तस्मादुद्वाहयेतकन्यां यावन्नर्तुमती भवेत्-यम. म्हणून कन्येला अनुप्राप्ति होण्यापूर्वी तिचा विवाह कराया. ऊर्य दशाब्दाया कन्या प्राग्रजोदर्शनात्तु सा। गांधारी सा समुद्राधा चिरंजीवितुमिच्छता ॥११॥ प्रयोगपारिजात. दहा वर्षानंतर व रजोदर्शन होण्यापूर्वी कन्येसा गांधारी अशी संज्ञा आहे. ज्याला चिरंजीव व्हावं अशी इच्छा असेल, त्याने अशा कन्येशी विवाह करावा. घर दिलेल्या वचनांवर कदाचित् एक शंका निघण्यासारखी आहे ती अशी की, 'दशवी भरकन्या अत ऊर्च रजस्वला' या पराशरययनाममाणे दहा यानंतर कन्येला रजस्वला अशी संज्ञा प्राप्त होते आणि म्हणूनच दहा वर्षापुढे कन्येचा विवाह अयुक्त मानिला आहे; परंतु या वाक्याचा अर्थ स्मृतिचंद्रिका घ संस्कारमयूख या प्रथांत असा दिला आहे की, दहा वर्षापासून कन्येला रजस्वला ही संज्ञा प्राप्त न होता दहा वर्षांनंतर काहीं कालाने प्राप्त होते. कारण १ नग्निकां तु वदेत् कन्यां यावन्ननुमती भत्-जोपर्यंत पन्येला ऋतु प्राप्त झाला नाही तोपर्यंत तिला नमिश झणतात.

·. 'अत ऊर्ध्व रजस्वला' असे म्हणून नंतर लागलंच 'प्राप्ते तु द्वादशे घर्ष यः कन्यांन प्रयच्छति' असे पचन पराशराने ग्रथित केले आहे व अकराव्या पांचा काहीच उल्लेस त्याने केला नाही, त्यावरून अकराच्या वपी रजस्वलारव दोप नाही हे सहज ध्वनित होते आणि तेच प्रायः सर्वत्र अनुभवाशी जुळते. विवाहे वितते तंत्र होमकाल उपस्थिते । कन्यामृतुमती दृष्ट्वा कथं कुपैति याशिकाः ॥ १२ ॥ नापयित्वा तु तां कन्यामर्चयित्वा यथाविधि । गुंजानामाहुतिं दत्वाततस्तन्त्र प्रवर्तयेत् ॥१३॥ यज्ञपाव. नि. सिं० विवाह विधि चालला असता कन्या भानुमती होईल तर तिला हविष्मतीने स्नान घादन व दुसरे घनालंकार देऊन 'युंजागानेति' मनाने होमात आहुती देऊन नंतर पुढील विवाहनिधि करावा. यावरून समांत आसनातया किंवा नहाण आलेली वधू असली तरी चालेल असा अर्थ निघतो. येथे कन्येच्या पित्याला प्रायश्चित्त वगैरे काही सागितलेले नाही. वरील दोन लोक किंचित् पाठ- भेदाने आपस्तमस्मृतीत पठण केले आहेत, त्यावरून आपसंयाही मत, समांत आसनातवा वधू असली तरी चालेल, असे दिसते. रजोदर्शनानंतर कन्येचा विवाह पेला असता पित्याने प्रायश्चित्त ध्यावे असे आश्वलायनस्मृतीत सांगितले आहे; तथापि काही ग्रंथांतून प्रायश्चित्त न सांगतां संकटकाली ऋतुदर्शन झाल्या. पर देखील कन्येचा विवाह केला तरी चालेल, अशी पचने आढळतात; ती खाली दिली माहेत. फाममामरणात्तिष्ठेगृहे कन्यतुमत्यपि । न चैधनां प्रयच्छेत्तु गुणहीनाय कर्हि चित् ॥१४॥ मनु० भ० ९ श्लो० ८९. ऋतु प्राप्त झाल्यावर देखील कन्या पित्याच्या घरी अविवाहित राहिली तरी चिंता नाही; परंतु गुगहीन म्हणजे वय, विद्या वपु इत्यादिकांनी वधूला अयोग्य असा पराला ती कधीही देऊ नये. ऋतुदर्शनेपि न दद्याद्यावहुणवान्यरो न प्राप्तः। मेधातिथि. या दिलेल्या मनुषचनायर मेधानियीची ही टीम आहे; त्याचा अर्थ वाच्याच प्रमाण माहे. स्मृतिकारांचा या संबंधाने असा सए भाशय दिसतो की, सुस्थळ न मिळाल्यामुळे कन्या ऋतुमती झाली तरी चालेल; परंतु रतनलार दोपाना भवाने भस्साच पोग्य वराला ती देऊन राकू नये. तथापि उहामरगाने ऋतुदानानंतर फया भवियाहिच टेवू नये. पचापयते कन्यां नमिकां ब्रह्मचारित। अपि पा गुणहीनाय नोपरचाजस्खलाम् ॥

·कराया ममिका म्हणजे जिला मतुदर्शन झाले नाही अशी कन्या सद्गुणी घराला धारी. तसा वर न मिळाल्यामुळे तिला अतुदर्शन झाले तरी हरकत नाही. पातु मूख वराला ती कदापि देऊ नये. दशवर्षाध्य विधाहो निपिद्धः । तथापि दातुरभावे द्वादशपोड- शाब्दे शेये रजोभाचे इदम् ॥ निर्णयसिंधु कन्येचा विवाह दहा वपांनतर निषिद्ध होय, तथापि योग्य दात्याचा भमाय असेल तर रजोदर्शन झाल तरीही धाराव्या किंवा सोळाव्या वती कन्येचा विवाह तथापि, ही १६ धपांची सवड शास्त्रकारानी भदचणींपुरतीच टेविली भआहे, हे विसरू नये. याशिवाय तुप्राप्ति झाल्यानंतर तीन घपयंत पित्राशेची वाट पाहून चवथ्या वषी कन्येनें स्वत योग्य वर घरावा, अशाविषयीं मनु, पौधायन इत्यादिकाची वचनें आहेत, त्यातून काही येथे देतो. श्रीणि वाण्युदीक्षेत कुमार्यतुमती सती । ऊर्ध्व तु कालादेतस्माद्विन्देत सदृशं पतिम् ॥ १६ ॥ मनु भास झाल्यानतर धाप आपलं दान करितो किंवा नाही याची तीन वर्षे घाट पाहून, नंतर कन्यने भापल्याला योग्य पति शोधून त्याच्याशी विवाह कराया. श्रीणि वर्धाप्यतुमती यः कन्यां न प्रयच्छति। स तुल्यं भ्रूणहत्यायै दोपमृच्छत्यसंशयम् ॥ १७ ॥ नयाचत चेदेवं स्याद्याचते च पृथक् पृथस् । ततश्चतुर्थे वर्षे तु चिन्देत सशं पतिम् ॥ १८॥ पौधायन. कन्या ऋतुमती झाल्यानतर तीन वर्षांचे आंत मुलगी मागण्याकरितां कोणी आला असून जर चाप तिचे दान करणार नाही, तर प्रत्येक मतूला त्याला भ्रूण- हत्येचे पातक लागते. परतु कोणी याचमानध नसेल तर मात्र पित्याला मुळीच दोप नाही. कन्येच्या घरी जाऊन वराने किंवा त्याच्या पिलाने मुलगी मागावी भसा प्रघात शास्त्राला अनुसरून पूर्वी असे. मुटीने अतुदर्शनानतर तीन व- पर्यत पाप आपलें दान करितो की नाही पाहून नतर स्वत. घर पोधावा. असो, याप्रमाणे भनेक स्मृतिकाराची प्रौढ विवाहाविषयी भनुशल मनें माहेत. भाना, प्राचीन काली प्रौढ पधूचेच निदाह होत असत भशारिपयों पुराणातील फाही आधार देतों- मधुरायां यदुधेष्ठो दाशाह इति विश्रुतः। कृतोदाहः सराजेन्द्रः संप्राप्य निजमंदिरम् । रानी तो शयनारूदः संगमाय समाहयत् ॥ १९ ॥ स्कंदपु० मझो. - ·मासीदियं पूर्वभवे काचिद्राह्मणकन्यका। सा भर्तारमनुमाप्य नवयौवनशालिनी। कंचित्कालं शुभाचारा रेमे बंधुभिरावृता ॥२०॥ स्कंदपु० ग्रहो स शीलयर देवयानी कन्या संप्राप्तयौवनाम् । पुष्पैः फलैः प्रेपणैश्च तोपयामास भारत ॥ २१॥ महाभारत. भशी ही तीन पौराणिक उदाहरणे दिली आहेत. त्यांत पहिल्या उदाहरणांस विवाहकाली पधू गोद असून पतिसमागमाला योग्य होती. दुसन्यांत मपयोव. नशालिनी म्हणजे नुकतीच यौवनदशेने युक्त झालेली होती. तिसन्या उदाहर. गांत शुझाची कन्या देवयानी ही प्रासयौवनाच होती. याशिवाय पुराणकाली शद यधूंचेच विवाह होत असत, अशी वर्णने पुराणांत सर्वत्र आहेत. सारांश, प्रौढ वधूंचे विवाह शारनविरत नाहीत, है घर दिलेल्या श्रुतिस्मृतिपुराणोक्त वध. नांवरून सिद्ध होते. आतां ज्या स्मृतिकारांनी भाठव्या वर्षापासून दहाव्या वर्षा- पर्यत कन्येचा विवाह करावा असे लिहिले आहे, त्यांचा आशय इतकाच भामला पाहिजे की, काही झाले तरी कन्येला विवाहापूर्वी स्तुदर्शनाचा दोष लागू नये. म्हणून ऋतुदर्शनाचा जो सामान्य काल पपरा किंवा सोळावें वर्ष त्यापूर्वी निदान चार पांच वर्षे तरी मुलीचं ला करावे असे त्यांनी ठरविले असावे. आणि त्यामुळे कन्याविवाहाच्या वयाची इयत्ता आंच मत येत जाऊन मोवी दहावं वर्ष हा लग्नाचा अतीत काळ त्यांनी ठरविला असावा, पण ही घालवि. याहाची रूदि भस्तित्वात येत गेली त्याच्या बरोबर आपनिही उत्पड झाल्या आहेत, असा सध्या अनुभव आहे. तसेच स्त्री पुष्पवती झाल्यानंतर तिला अवि. पाहित रेविल्यामुळेही भलसाच आपत्ति उत्पन्न झाल्याची उदाहरणे आहेत. पासाठी समंजस आईपापांनी ऋतुदर्शन कालाचे सुमारास कन्येचा विवाह करापा हेच युक्त आहे. सूत्रकारांच्या किंवा बौधायनाच्या अनुशासनाप्रमाणे संकटकाळी भाममातया किंवा अनुमती पधूंचे विवाह केले असता, निदान पाठपासून परदा वांचे भांतील पालविधवा आपल्या समाजांत रष्टीस पडणार नाहीत. धर्मशास्त्र म्हणजे धार्मिक कायदे, हे विद्वान, तेजस्वी य नीतिमान् पुरुषांनी पण मनुष्या- नींध फैले असल्यामुळे ते ईश्वरकृतीप्रमाणे सर्वथैव निर्दोष व सर्वकाली अबाधित असणे पाक्य नाहीं; च या कारणामुळेच समकालीन नमणान्या स्मृतिकारांची या विएमासंबंधी एकाक्यताही नाही. जम्मान कालानुरोधाममाणे समाजाच्या मोयी- करिता धार्मिक नियमांतही अत्यंत विचारपूर्वक फेरफार होणे भगवाचे असते. परंतु भनिरेक न होऊ देण्याविषयी जपले पाहिजे. ९ग्यो ·वधूचे लक्षण. कुलमग्ने परीक्षेत ये मातृतः पितृतश्चेति । आश्व० सूत्र, अनन्यपूर्विकां कान्तामसपिडा यवीयसीम् । अरोगिणी भ्रातृमतीमसमानापंगोत्रजाम् ॥ २२ ॥ याज्ञवल्य. कन्येच्या मातृवंशांची व पितृवंशांची परीक्षा करून नंतर त्या कन्येशी विवाह करावा, म्हणजे सुकुलांनील कन्या परावी. तसेंच, दान किंवा उपभोग यासंबंधी जिचे ग्रहण दुसन्याने पेले नाही, आपल्याशी जिचे सापिट्य नाही, आपल्यापेक्षा घयाने व शरीरानें कमी, निरोगी, सोदर नाते असलेली, आपल्या गोत्राहून मिल गोग्रांत उत्पन्न झालेली आणि भापल्याशी सप्रवर नाही अशा फुलांतील कन्येशी विधाह करावा साममाणेच 'जनपदधा प्रामधर्माश्च तान् विवाहे प्रती. यात्' या आश्वलायनसूमोतीप्रमाणे देशाचार, मामाचार व कुलाचार यांचाही विवाहकाली अवश्य विर करावा. . सप्रवर. असमानप्रवरैर्विघाहः । स्वगोरोपन कन्येशी विवाह होत नाही हे वर सांगितलेच आहे. परंतु ज्या गोत्रांचा परस्पर शरीरसंबंध होत नाही अशी काही गोन आहेत. कारण, त्यांचे प्रवर सारखे असतात. म्हणून तसा संबंध घडल्यास तो दोपाई असून त्यास सप्रवर म्हणतात. ती गोने कोणती है त्यांच्या प्रघरांसह साली सांगतो. भारद्वाजाश्च गार्याः कपिकुलमिलिता जामदग्याच धत्साः। चाभ्रव्याः कौशिकाः स्युः प्रवरसमयुता विष्णुवृद्धानितुदाः ।। पासिष्ठा फौडिणेयाः पुनरपि मिलिताः काश्यप शांडिलेया। शेया विद्वद्भिरेते परिणयसमये वर्जनीया प्रयत्नात् ॥ २३ ॥ पुढे जी कोप्टके दिली आहेत त्या प्रत्येकात असलेल्या गोमांचा परस्परांश विवाहसंबंध होत नाही असे समजाय, गोग्रभूत जो पुरप त्याचा साप, माजा पणजा हेच प्रवर होत. १ साविध्यासंबंधी माहिती सापिज्यदीपिश, धर्मसिन्धु इत्यादि पंपात पहावी हा विषय दुर्बोध अमल्यामुळे येथें विस्तृत रीतीने लिहावा लागला असता, हाणून विस्तारभयास्तव या लहानशा पुस्तकात त्याचा समावेश करितो माला नाही.

·६७ गोन प्रवर भारद्वाज आगिरस वार्हस्पत्ल भारद्वाजेति. १. गाय आगिरस सैन्य माम्यति. कपि, भांगिरस आमझ पौरक्षेति. जामदत्य भागच च्यावनातवान भाब जामदायेति. २ चरस याभ्रव्य विश्वामित्र अबदल याभ्रव्येति. ३ कौशिक वैधामित्राधमा कौशिकेति. विष्णुवर्धन | आंगिरस पौत्सवासदस्येति. नित्युदन पासिष्ठ वामिद प्रमदा भरद्वम्विति कोडिण्य वासिष्ठ कौडिण्य मैनावरुणेति. काश्यप काश्यपावत्सारामितेति. किवा, काश्यपावत्मार नैध्रुवैति शाडिल्य. शाडिलासितदेवलेति. थनि आनयाचनानस यावाश्चति र अनिगोनाचे कोणलाही गोत्राशी जमते झणून "भत्रीची सर्वत्र मैत्री" अशी ह्मण पडली आहे ) कन्याक्रयविक्रयाचा दोप. न फन्यायाः पिता विद्वान् गृहीयाच्छुल्कमण्यपि । गृह्णन शुल्कं हि लोभेन स्यानरोऽपत्यविक्रयी ॥ २५ ॥ स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति बांधयाः। नारीयानानि यत्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम् ॥ २५ ॥ अपस्यविक्रय करून त्याचे द्रव्य घेणे ह्यास मनन शुल्क असे म्हटले आहे. आणि जो बाप कन्याविक्रय करून द्रव्य घेईल किंवा उपजीविकेकरिता स्त्रीधनाचा अपहार करील, तो अधोगतीस जाईल असेंही सांगितले आहे. मुलाचा हुंश पेण हा देखील मनूच्या मताममाणे अपत्यविझयच होय. परंतु हुंडा घेणे ही गोट लोकांत घाइंट समजली जात नाही! आणि कन्याविक्रयमान लोक निय समजतात! तयापि शास्त्रदृष्टया शुल्क किया हुंडा घेणारे दोपही सारखेच दोषी आहेत. तसेच कोणत्याही पुरपाने वधू विकत घेऊन विचे पाणिग्रहण करूं नये. कारण मन्ने असे सांगितले आहे की, "प्रायक्रीता च या कन्या पत्नी सान विधीयते"। वधू विकत घेऊन जिच पाणिग्रहण केले असता ती वधू, पती या पवित्र संजेला पान होत नसून दासी होते. आणि धर्मकृत्याला दासी यार्य मानि- टेली माहे. यासाठी विचारी पुरुषाने पधू विकत घेऊन तिच्याशी विवाह करूं

·६८
नये म्हणने त्या योगानें कन्याविक्रयाच्या पातकाला उत्तेजन दिल्याचा दोष
लागणार नाही, दासीच्या पाणिग्रहणापासून घडणारे पातरही टळेल, असे
दोन अर्थ साधिता येतील
विवाहास निपिद्धकन्या.
भानुः सपन्या भगिनीं तत्सुतां च विवर्जयेत् ।
पितृव्यपत्तीभगिनी तत्सुतां च विवर्जयेत् ॥ २६ ॥
पेतृपसेयी भगिनी स्वस्रीयां मातुरेय च।
पतास्तिस्रस्तु भार्याथें नोपयच्छेत बुद्धिमान् ॥ २७ ॥
मातुलस्य सुतामूदा मातृगोत्रां तथैव च ।
समानप्रवरां चैव सपत्या चांद्रायणं चरेत् ॥ २८ ॥
वधूचे रक्षण पूर्वी सागितले आहे ते ध्यानात देवून, त्याशिवाय भातेयहीण,
मावसबहीण व मामेबहीण याच्याशी विवाह करू नये रित्यक टिकाणी मामे
बहिणीशी एस करण्याचा परिपाठ आहे, पण तो गौण पक्ष होय आपल्या पाय-
कोच्या बहिणीची कन्या, चुलत्याच्या बायकोची बहीण, घ निची कन्या, सापन
मातेची पहीण व त्या यहिणोंच्या कन्या छाबरोबर विवाह करू नये तसेच, ज्येष्ठो
भ्राता पितु सम' म्हणजे वडील भाऊ यापाप्रमाणे होय, असे वचन असरया
मुळे, ज्येष्ठ प्रात्याच्या पलीची बहीण ती भापणाला मावशीप्रमाणे होते, म्हणून
तीही बर्य कराधी, असे कित्येक म्हणतात माध्यदिन शाखेच्या प्राह्मणांनी मामाचं
गोत्र धर्य करावे असे सागितरं आहे, म्हणजे त्या गोनानील बिया या गोत्राच्या
समान भवरानील कन्येशी विवाह करू नये किंवा त्या गोत्रात कन्या देऊ नये
तथापि अरचणीच्यावेळी केवळ मामाचे गोत्र पाला प्रवराचा विचार कर
पयाची जरूरी नाही, असे शास्त्रमत आहे
विवाहाचे प्रकार.
ब्राह्मो देवस्तथैवार्य प्राजापत्यस्तथासुरः।
गांधयों राक्षस पैशाचश्चाष्टमोऽधम ॥२९॥
माह्य, २ देव, ३ आर्ष, ४ माजापत्य, ५ भासुर, ६ गांधर्य, ७ राक्षम आणि
पशाच असे आठ प्रकारचे विवाह माहेत. त्यापैकी साग्रत प्राहा आणि गाय
असे दोन प्रकारचे विवाह मात्र प्रचारात आहेत याची क्षण येथ सांगतो
ब्रामविवाराचे लक्षण.
आच्छाध चार्चयित्वा च श्रुतिशीलयते स्वयम् ।
माहुय दानं कन्याया ब्राह्मो धर्मः प्रकीर्तितः ॥ ३०॥

·६९ । विद्वान आणि गुणवान् भिसा पर भापल्या घरी भापण बोलावून आणून, वस्त्रांनी भाच्छादित आणि अलंकारांनी यथाशक्ति विभूषित केलेली आपली कन्या त्यास विधियुक्त दणे अशा प्रकारच्या विवाहाला माहाविवाह म्हणतात. गांधर्वविवाहाचे लक्षण. इच्छयान्योन्यसंयोगः कन्यायाश्य परस्य च । गांधः स तु विशेयो मैथुन्यः कामसंभवः ॥३१॥ कन्या आणि वर यांच्या परस्पर प्रेमाने च विषयाच्या लालसेने होणारा जो विवाह स्वास गांधर्य किंवा प्रीतिविवाह म्हणतात. सर्व विवाहांत विपयाचा बना भाहेच आहे, तेव्हां वरील श्लोकांत 'कामसंभवः' है पद विदोषकरून घाल- पयांत मंथकाराचा इतकाच उद्देश दिसतो की, कामेच्छा उत्पन्न होऊन विवाहाची आवश्यकता भासण्याइतके मार दंपत्य असायें; म्हणजे परस्परांच्या संमतीने हा विवाह म्हावा. तथापि दात्याची म्हणजे पिता किंवा पालक यांचीही संमति स्याला अवश्य पाहिजे. कारण, यावांचून विवाह ससान होत नाही. अमो; हर मीनिविवाह भसल्यामुळे अर्धान पत्रिका पाहून घटित जमविण्याची आवश्य- फता नाही. मागीयांचून हसर यशला मरम गांधशेनियाहाची मोकळीक रख- फारानी टेबिटी आहे. वधूवरांचे पत्रिकामेलन. वों घश्यं तथा तारा योनिग्रहगणस्तथा। भकूट नादिमैत्री च इत्येता चाटमैत्रिका ॥ ३२॥ पफैकवृद्धितो शेया वर्णादीनां गुणाः फ्रमात् । विवाहे शुभदास्तेपांगुणे त्यष्टादशाधिक ॥ ३३॥ यधूवरांचं टिप्पण जमविणे हाला ज्योतिपात घटित किंवा मैनी जमविणे असे म्हणतात. ही मैत्री जन्मनक्षय आणि मराशि ह्यांबरून जमपितात. ती समविल्याशिवाय पधूवरांचा सिपाह करूं नये असे धर्मशास्त्रकारांनी लिहिले आहे. तिचे माठ प्रकार आहेत ते असे:-1 वर्ण २ वश्य ३ तारायल ४ योनि ५ममी गमग्री राशिफूट भाथि नाही. या माठ भेदांचे अनुश्में- मरून एक दोन मीन असे पूर्ण गुण परावे. म्हणजे शुभवणांचा गुण वयाचे गुण २ शुभवारावलाये । पोनीचे ग्रहमग्रीये ५ गणाचे ६ राशिटाचे ७ भाणि मारीये ..मात्रमाणे सर्व गुम मसता एरंदर छत्तीस गुण येतात. हा जीस गुगारकी भटरापेक्षा अधिक गुण माले म्हणजे ती मैत्री माय माहे, असे साजावे. ही मंत्री जन्मपरिषयस्नप अपिली पाहिजे. जन्मपत्रिका नसली म्हणजे ·किरयेक लोक वधूपराच्या व्यावहारिक नावावस्नच घटित जमवितात, परंतु असे करणे शाखविन्द आहे कारण, असे सागितले आहे की, विवाहे सर्वमागत्ये यात्रादो ग्रहगोचरे। जन्मराशे प्रधानत्वं नामराशि न चिंतयेत् ॥ ३४॥ म्हणजे विवाहकारा, इतर मगरकायांत, यात्रादिप्रयाणसमयी मुकृतं प चाल, अह हे जन्म राशीवरूनच पहाचे व्यावहारिक नावाचा उपयोग करू नये भसो ही आठ प्रकारची मैत्री जमविण्यापूर्वी वधूवरास अनिष्ट मगळ किंवा दुष्टनक्षत्रांवर त्यांच्या जम आहे की काय, हे याला सागतस्याममाण प्रथम पहाय अनिष्ट मंगळ. लग्ने तुर्येऽएमे भौमे समऽत्यच जन्मनि । भर्तुयोपिद्विनाश स्थात् खियामतीविनाशनम् ॥ ३५ ॥ एशरि फुजे मंरये विवाहो स कदाचन । कार्यों या गुणयाहुल्य बुजे घा तादृशे द्वयोः ॥ ३६॥ जन्मरी रिवा लमापासून चवथा, सातवा, आठवा भाणि धारावा असा पांच स्थानी मगळ असेल तर तो अनिष्ट मगळ होय यवरांतून एकाला अनिष्ट मगळ असून दुस याला तमा नसेल तर ते ग्राह्य माही वधूवरापैकी एकाला ज्या स्थानातील मंगळ असेल त्याच स्थानी दुसन्याला असला पाहिजे असें नाही फक्त पाच स्थानापनी कोणत्या तरी एका स्थानांनील असावा तसेंच एकाच्या सप्तम स्थानांत मगळ असून दुस याच्या सप्तम स्थानात शनि असेल तर तेही प्रास धरून विवाह करावा अस रित्येकाच मत आहे तसेच, कित्येक ज्योतिष्यांच्या मत, सप्तमेश य असेल त्या स्थानापासून पर 111010 १२ या स्थानी मगळ असेल, तर मात्र तो अनिष्ट मगळ समजावा अस आहे तथापि दोन्ही नियम अपवादात्मक आहेत असा अनुभव आहे गुणाची सरया पूर्ण असतां कुज दोप कमी होतो येश एप भयश्य सांगिवले पाहिने थीं, माळ धगैरे पाहणे असेल तर जन्मपनिका मात्र भरपत विश्वसनीय म्हणजे जन्म काल यरोयर साधन केली असली पाहिजे घड्याळाशिवार अनुमानानं ऐक ठरवून त्याप्रमाण कुडली तयार केलेली असेल तर ती व्यय होय कारण पाच दहा मिनिचा फरक पडला तरी देखील सर्व कुडली यदलते अशा पेळेस आपण चवथा मगळ म्हणून जो उरयाया तो निसरा दिया पाचचा दपीर असू पावेल याकरिता आपण केरेली फुइटी विश्वसनीय आहे अशी भापती पदी सावी असेल तरच कुटलीत अनिष्ट मगळ असल्यास, याचा विचार करावा ·७१ शनि आदिकरून इतर पापग्रह विशेष दोपास्पद न मानितां विवाहकाली मंगळ मुख्यत्वेकरून कां अमंगळ मानिला आहे हे कळत नाही. मुहूर्तचिंतामणि, गुहूर्तमातद, बृहन्नातक, सारायली वगैरे ग्रंथातून विवाहपटिताचा विस्तृत विचार केलेला आहे, परंतु सांत मंगळाविषयी काही उल्लेख नाही. घधु, सप्तम व अष्टम स्थान सलमहाने दूषित नसांचे इतकेच स्यांत सांगितलेले आहे. यावरून असे दिसते की, ही कुजदोपाची पल्पना अवाचीन म्हणजे शें दोनशे वपांची असावी. भाधाराकरितां घेतलेले उपरिनिर्दिष्ट दोन श्लोक मुहूर्तगणपनि नामक ग्रंथांतील असून तो ग्रंथ गुर्जरप्रांतस्थ ज्योतिर्विदाने रचिलेला आहे, त्यावरून गुजराथ प्रांतांतून ही कुजदोपाची कल्पना आली असावी असे कित्येकांचे मत आहे. शिवाय हा भीमदोष पाहण्याचे दोन तीन मकार मादळतात. कोणी चंद्रापासून म्हणजे जन्मलग्नकुंडलीत जेथे चंद्र असेल तेथपासून मंगळ मोजतात; कित्येक ससमेश जेथे असल तेथून मंगळ मोजतात आणि कोणी जन्मलमापा. सून मोजतात. यापैकी अधिक विश्वसनीय प्रकार कोणता है निश्चितपणे कोणी टरपिटेले नाही. सारांश सलमहांचा विचार कर्तव्य असेल तर पत्रिका सूक्ष्म- गणिताने सिद्ध केलेली व विश्वसनीय तरी असावी. मंगळाचा दोपपरिहार जामिने च यदा सौरिलो वा हिवुकेऽथया । नयमे द्वादशे चैय भौमदोषो न विद्यते ।। कुंडलीत सप्तमस्थानी, ली, चतुर्थस्थानी, नवमस्थानी किंधा द्वादशस्थानी शनि अमता भीमदोप मानू नये. आलेपादि जन्मनक्षत्रांची फळें. आलेपाण्यसमुत्पन्नो भ्यर्थ कन्यासुतौ हतः। मूलजी यधुरं हंति ज्येप्टोत्या स्वघयामजम् ॥ ३७॥ साली लिहिलेले अपवाद सेरीनकरून मालपानक्षत्रावर जन्मलेली कन्या अथवा पुन ही आपल्या विवाहानंतर आपल्या सासूला वाईट असतात. मूलन- क्षत्री जन्मलेली कन्या किंवा पुन सामन्याला पाईट असतात. ज्येष्टानक्ष गोपन कन्या आपल्या पडील दिराश पाइंट आणि विशासनक्षत्री जन्मलेली कन्या धारच्या दिराला वाईट असते, असें गानिलेले आहे. वाइंट म्हणजे हा देगारी अपनात भरी समजावे.

·आलेपादि नक्षत्रांचे अपवाद, आश्लेपाप्रथमः पादः पादो मूलांतिमस्तथा। विशाखाज्येप्टयोराधास्त्रयः पादाः गुमायहाः ॥ ३८॥ आश्लपांचा पहिला धरण, मूळनक्षत्राचा शेवटचा चरण आणि विशाखा व ज्येष्ठा या दोन नक्षत्रांचे पहिले तीन चरण यांवर कन्या किंवा पुर यांचा जन्म झाला असतां शुभ होय; म्हणजे त्यांच्या ठिकाणी पर लिहिलेले दोष नसतात असे समजा. अनिए मंगळ व दुष्टनक्षत्री जन्म हे प्रथम पाहन नंतर भष्टमैत्री पहावी. ती पाहण्याची रीति आतां सांगतो. वर्णविचार. कर्कवृश्धिकमीनारया ब्राह्मणा अथ यादुजाः। मेपसिंहधनुष्काच्या वृपकन्यामृगा विशा ॥ ३९ ॥ तुलाद्वंद्वघटाः शूद्राश्चैते वर्णाश्च राशिजाः। वर्णाधिक्ये घर: श्रेष्ठो न कन्या पूर्णतोधिका॥ ४०॥ कर्क, वृश्चिक भाणि मीन या राशींचा प्राह्मणवणे होय. मेप, सिंह भाणि धन या राशींचा क्षत्रिय, वृषभ, कन्या आणि मकर यांचा वैश्य आणि तूळ, मिथुन य कुंभ यांचा शूद, याप्रमाणे राशीचे वर्ण जाणावे. हे वर्ण ध्यानांत टेवण्याची सोपी रीति अशी आहे की, मीनापासून कुंभापर्यंत बारा राशींचे अनुक्रमाने प्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शुद्र हेच पूर्ण पुनः पुनः जाणावे. असें, मीनर. शीचा विप्रवर्ण, मेपराशीचा क्षत्रिय, वृपभराशीचा पैश्य, आणि मिधुनराशीचा शूदः पुनः कर्कराशीचा विप्र याप्रमाणे पुढे कुंभराशीपयंत वर्ण मोजाये. दोषांचा एक घणे किंवा घराचा प्रयवर्ण असेल तर गुण एक. वधूचा उधपर्ण भसयो गुण शून्य. पाच्या उच्चतेसंबंधाने माह्मण, क्षत्रिय, वैश्य पाणि शूद्र हा मम जाणावा. चक्ष्यविचार. द्वंद्वीपटफयंकातुला मानवा अजवृपो चतुष्पदी। कमीनमकरी जलोद्भवाः फेसरीवनचरोलिकीटकाः ॥४१॥ धैरभक्ष्ये गुणाभायो द्वयोः साम्ये गुणद्वयम् । वश्यवरे गुणश्चैको घश्यभक्ष्ये गुणार्धकम् ॥ ४२ ॥ घरील लोकामध्ये शन्दावर जे अंक दिले आहेत ते राशीचे अनुश्मांक आहेत. मिथुन, धन, कुंभ, कन्या भागि तूळ या मनुष्यराशी होत. मेप, पम या ·. ० ० D २ २ २ चतुष्पादराशी होत. कर्क, मीन आणि मकर खा जलचरराशी होत. सिंह ही वनचरराशि आणि घृश्चिक ही कीटकराशि आहे असे जाणावे. ह्या परस्पर राशीच मित्रस्य किंवा वैर वगैरे व्यवहारावरून ठरवाय. तथापि याजूस गुणांचे फोटक दिले आहे, त्यावरूनही उरविता येईल, चतु मा. जल,वन.सीट. ज्या परसर राशीचं साम्य आणजे मैत्री आहे, चतु. २१ स्याचे २ गुण आहेत. ज्यांचं पश्यपैर आहे मान, २ साला १ गुण आहे. ज्यांचा वश्यभक्ष्य संबंध जल. आहे त्यांचा .. गुण आहे. ज्यांचा वैरभक्ष्य संबंध आहे त्यांचा शून्य गुण आहे. परस्पर कीट वैरभक्ष्य संबंध म्हणजे, उदाहरणार्थ, जलचरराशी या मानवराशीचे भक्ष्य आहे | मानपराशीच जलचरांशी वैर आहे म्हणून हा परस्पर धरभक्ष्य संबंध होय. पाच- प्रमाणे वश्यवर, वश्यभक्ष्य इत्यादि मागायें. वधूवरांच्या समानप्रकृतीच्या राशी असता २ गुण दोघांतून एकाची चतुप्पाद व दुसऱ्याची मानव असतां । गुण; जलचर भसता गुण यनचर किंवा कीटक असतां शून्य गुण याममाणे सर्व कोटक पहा. विन. . 0 २ २ क o D २ . ताराबल. कन्याभं घरमाद्पयं वधूभाद्वरमं तथा। नयहच्छेप नेप्टे सप्तपंचविसंख्यके ॥४३॥ शुभा चदेकतस्तारा तदा सार्धगुणोदयः। शुभा चेत्स्युनयः शून्यं चोभयोश्चेत्रयोऽशुभा ॥४४॥ घराच्या जन्मनक्षत्रापासून धूच्या जन्मनक्षत्रापर्यंत नक्षने मोजावी यास भवांनी भागावे; याकी ३५७ राहिले नर अशुभ माणि (६० राहिले तर शुभताराबल आहे, असे समजायें. तसंच, यधूनक्षत्रापासून वरनक्षत्रापर्यर मक्ष मोजून नांनी भागावं आणि परयाममाणेच गुभाशुभ समजावं. दोघांची शुभ सारा भाली तर गुण तीन. एक गुभ घ दुसरी अशुम असतां गुण दीड व दोन्ही अशुभ असतो शून्य गुण पराग, नक्षत्रांच्या योनि. अभ्यो गजो मेपसपो सर्पः श्यानो पिडालकः। मेपो विडालमधेय म्पको म्पकच गौः ॥ ४५ ॥ 1.ज्यो.

·महिपीच ततो व्यानो महिषी व्याघ्र एय च । मृगो मृगः सारमेयो वानरो नफुलस्तथा ॥ ४६॥ नकुलश्च कपिः सिंहस्तुरगा केसरीच गौः। मतंगजः क्रमादेवं भानां प्रोनास्तु योनयः ॥ ४७ ।। वरील लोकांत अश्विनीपासून रेवतीपर्यंत २७ नक्षतांच्या अनुभमें २७ योनि सांगितल्या आहेत त्या सालील कोष्टकांत पहा. अश्विक पुष्य. मेप । स्थानी. हस आले. माजर विशा. कृत्तिः मेष मघा रंदीर अनु. हरिण धनि. सिंह रोहि० सर्प पूर्वा संदीर ज्येष्टा. हरिण मृग सर्प मूळ पू. भा. सिंह 'आदी हत हस वानर पुनर्व० मार्जार चित्रा ज्यान ! उ. पा, अश्व अभि. नकुल भर० गज प्रव० वानर शत० अश्व उत्तरा गाय स्वान धान उ.भा.गो | रेव. गज महावैरयोनि व योनिमैत्रीचे गुणा. गोव्यानं महिपाश् च श्वैणं मार्जारमूपकम् । सिंहेभं कपिमेषं च वैरं तु नकुलोरगम् ॥ ४८ ॥ एकयोन्यां गुमं विद्याद्भिनयोन्यां तु मध्यमं । अधर्म शनुयोन्यां स्थान्महावरे न कहिँचित् ।। ४९ ॥ अतिमै तु चत्वारो योन्योमैत्रे प्रयो गुणा । औदासीन्ये द्वयं चैकं घेरं संचातिशात्रघे ॥ ५० ॥ गाय आणि याप, दस आणि योढा, कुना आणि हरिण, मानार आणि उंदीर, सिंह आणि हत्ती, घानर आणि मेप प मुंगूस आणि सर्पशा परस्पर योनीच महा- पैर आहे असे समजावे. कोणत्या जन्मनक्षत्राची कोणती योनि असते है घर दिलेच आहे. वधूवरांची एक योनि असेल तर गुण चार, अभयतांच्या योनीच र असतां गुण ३, एकमभाद अमन गुण , शगुन मसल र गुण आणि महावर असता शून्य गुण जाणापा. वधूवरांचा परस्पर योनिमैत्रीचे किती गुण परावे है सालील गुणांच्या कोप्टकावरून ध्यानी येईल, ·. C योनि अवगज मेप सर्पवान माजार मूपक गौ महिप ध्यान मृग वानर नकुल सिंह १ २ १ . olololo २ ३ . مامو २ . १ ollar ololo २ २ . ० २ १ १ । . १ म १ ० २ २ १ अक्ष ४ २ . गज २ ३ मेप[२३४२ १ २ सर्प १ धान २ २ ४ २ १ २ माजोर ४ २२ | भूपका २/२/११ ४ २ २ २ ३ महिप २ २ ४ व्याघ्र १ १ . १ मृग । ३२१२२ .३ । २३ २ यानर ३३० २।२१३ २ नकुल २२३०१ २ २ १२.१ - २ . १ २/२ २ १ ४ २ २ १ १ १ २ २ ३ २ ४ १ २ ४ स्पष्टीकरण-परील फोटकांतील पहिली ओळ पहा. वधूवरांदून एकाची अश्वयोनि व दुसन्यानीही अश्चयोनीच असेल तर ४ गुण धरावे. एकाची अश्व व दुसन्याची गज किंवा मेप असता २ गुण धरावे. याप्रमाणे सर्व कोप्टक पहायें, राशींचे स्वामी. भीमः शुक्रो धुधश्चंद्र सूर्यः सौम्यो भृगुः कुजः । गुरुः शनैश्चरो मंदो गुरुमै पादिराशिपाः ॥ ५१ ॥ परील श्लोकांत मेपापासून मीनापर्यंत अनुक्रमें बारा राशींचे बारा स्वामी सांगितले भाहेत. त्यांचे कोष्टक खाली दिले आहे त्यावरून स्पष्ट कळेल. राशी खामी. राशी म्वामी. स्वामी./राशी खामी मेष मंगळ. कर्क तूळ मकर शनि. वृषभ-शुक्र सिंह वृश्चिक-मंगळ. कुंभ शनि. मिथुन-बुध. बुध. धन मीन ग्रहांचा शत्रुमित्रविचार. चंगुमं रविमित्राणि, चुसमो, शशु वैरिणौ । चंद्रमित्रे रघु, समाःशशुमंगु, न वैरिणः ।। ५२ ॥ - - रवि.

·रा म्हणजे राक्षसगण या परिभाषेने सत्तायीस नक्षांचे गण समजावे. या श्लोकांत अभिजित् नक्षत्र सोहिले आहे. देमरामदमंदेदे राराममदादरा। देराराममदरारा ममदेति गणाः स्मृताः॥६०॥ गणाचे गुण. मानुप्यां च स्त्रियं देवे परे तुल्यं गुणेपि पट् । पंचान्यथा स्त्रियं दिव्यामेको रक्षोगणे बरे ॥ ११ ॥ यदि रक्षोगणा कन्या वरश्येमृगणो भवेत् । सदोद्वाहो गुणाधिक्ये कार्यस्त्वावश्यके सति ॥ १२॥ मैत्र्यां राशीशयोरंशस्वामिनोर्वरकन्ययोः। न तत्र गणदोपः स्थाद्विवाहः शुभदो मतः ॥ ६३ ॥ गणाचे पूर्ण गुण सहा. वधूवरांचा एक्च गण असेल किंवा वराचा घ यधूचा मनुष्यगण असेल तर पूर्ण म्हणजे सहा गुण धरावे. पधूचा ५५॥ घ घराचा मनुप्यगण असल्यास पांच गुण धरावे. दोघांपैकी एकाचा राक्षस व दुसन्याचा देवगण असेल तर एक गुण धरावा. राक्षस आणि मनुष्य गणांचा शून्य गुण होय. दोघांचा एक गण असेल तर परस्परांचे परस्परांपर उत्तम प्रेम राहील. मनुष्य आणि देवगण यांची मध्यम प्रीति राहील. देवगण भाणि राक्षसगण यांचा नित्य क्लह होईल. मनुष्य आणि राक्षसगण असल्यास त्याज्य होय. तथापि वराचा राक्षसगण असून वधूचा मनुप्यगण असेल तर संकटकाली माध धरून विवाह परावा असे वचन आहे. तसेंच, घराचा मनुष्यगण आणि वधूचा राक्षसगण असून पुष्कळ गुण येत असतील तरीही विवाह कराया. तसेंच, कन्येच्या आणि घराच्या राशिस्वामींचे बिया राशीच्या नवांश स्वामीचे मित्रत्व असता दुष्टगणांचा दोष मानूं नये. नांशाची माहिती पुढील प्रकरणांत सांगितली आहे. राशिकृटमैत्री. चतुर्थों दशमधेय तृतीयैकादशः शुभः। उभयः सप्तमः साम्यमेकर्स शुभमुच्यते ॥ ६ ॥ वधूवरांच्या राशीमधील अंतर त्यास राशियूट म्हणतात. हे अंतर किती असले म्हणजे तुम क्विा अशुभ आहे, हे समजण्याची रीति अशी आहे की, वधूचे राशीपासून घराची राशी किंवा घराचे राशीपासून वधूची राशी मोजून पवी किंवा दहायी, निसरी किंवा अकरायों, किंवा परस्पर सातरी असतां शुभ होय. याला अनुकौ चतुर्थदशम, सृतीयएकादश सिंत्रा उभयसप्तम म्हणतात.

·९ मवधी किया पांचवी असतो नवपंचक, दुसरी किंवा पारापी असतां द्विद्वादशक, आणि सहायी किंचा भाची असतां पडाष्टक म्हणतात, हे पढाएक दोन प्रका- रचे आहे. १ प्रीतिपडाष्टक आणि २ दुष्टपडाष्टक. पांतून पहिले शुभ आणि दुसरे अशुभ आहे. तसेंच नवपंचक आणि द्विाशक याचेही शुम भागि अशुभ असे दोन प्रकार आहेत. दुष्ट म्हणजे अशुभपडाटक असतां विपत्ति, दुष्टनवपंचकामुळे अनपत्यस्व व दुष्टद्विादशकामुळे निर्धनत्य घडते असें करिप- लेलें आहे; तथापि दान करून हे दोष परिहार होतात, असेही सांगितले आहे. म्हणजे दानशांतीने है दुष्टस्टाचे प्रकार संकरका ग्राह्य धरण्यास हरकत नाही असे समजावे. वधूवरांच्या राशीमधील. जे परस्पर अंतर असते त्या दोन्ही अंकांची बेरीज नेहमी १५ असते. या पदाष्टकादि राशींचे पाली कोप्टक दिले आहे सावरून शुभाशुभ राशीफूट कोणत है कलेल. पडाएक. नवपंचक. द्विादशक. अशुभ शुभ अशुभ शुभ सिंह, मीन मेप, कन्या मेप, सिंह कर्क, Zधिक मीन, मेप कुंभ, मीन तूक, पभ तूर, मीन उपभ, कन्या कन्या, मर सिंह, पन्या | मेष, उपभ कुंभ, कन्या मिथुन,वृश्चि मिथुन, तूल कुम, मिधुन सिंह, वर्क मिथुन, कर्क मिथुन,मकर मरर, सिंह सिंह, धन मीन, कर्क मकर, कुंग तूळ, धिक मेप, पृश्चिक कुंभ, कर्क तूल, कम (तूळ, क्न्या मकर, धन धन, पभ वृश्चिक, मीन पन, मेष मकर,पभ धन, कर्क धन, वृश्चिक उपभ, मिथुन राशिकूटाचे गुण. राश्यैक्ये भिन्नभे पंच सप्तायन भकूटके । सत्कूटे योनिवरत्वे नरदूरे पड़ीरिताः ॥ ६५ ॥ कन्या दूरेपि चत्वारो गुणा प्राधा न चाधिका ।। अनयोयोनिमैत्रस्त्री दूरयो गुणः सदा ॥६॥ अन्याया वर दूरे कन्या दूर हि तुझ्छुभम् । वरभागीरुदूरं तद्विवाहे न शुभप्रदम् ॥ ७ ॥ आतो राशिकूटाचे गुण सांगतो. उभयतांचे जन्मनक्षत्र भिन्न व राशि एक असून नक्षत्राचा चरण भिन्न असतां ५ गुण धरावे. तसेच, सरकूट झणजे उम- १ याच प्रकरणात दुष्टनाडीकूटादिकांची शाति हा विषय पहा.

·यमतम, चनुदशम अथवा तृतीयएकादश असेल तर गुण धरावे. परंतु अशा प्रकारचे साकूट असूनही परस्परांच्या योनीचे बैर असेल किंवा चादूरस्व असेल तर ६ गुग धरावे. योनिमंत्री असून खोदूरव असतां पाटक, न. पंचक किया द्विादशकादि फूटाचे गुण ४ परंतु वरदूरत्व असता ५ धरावे, योनिमन्त्री किंवा स्वीदरम्य यांतून एक असतां दुष्टकूटाचा ! गुण धरावा. उभ- यतांचं एकच जन्मनक्षत्र व एकच चरण असेल तर शून्य गुण धरावा. नाडी. पूभा शतभिषा मुलं ज्येष्ठा हस्तः पुनर्वसुः। भाद्रीऽश्विनी चोत्तराच आधनाडीयमीरिता ॥ ६८॥ चित्रा पुप्योऽनुराधा च धनिष्टा भरणी मृगः । पूर्यापादा उभा पूर्वा मध्यनाडी प्रकीर्तिताः ॥ ६९ ॥ रोहिणी कृत्तिकाऽश्लपा मधास्वातीद्वयं तथा । रेवती चोत्तरापाढा श्रवणश्यांत्यनाडिका ॥ ७० ॥ नाडीभेदे गुणवाट तदेवान्यपि सार्थकाः। अजागलस्ततायते नाट्यस्ये सकला गुणाः ॥ ७१ ॥ एकराशौ पृथक् धिष्ण्ये पृथप्राशी तथैकमे । गणनाडीनुदूरत्वं प्रहरं न चिंतयेत् ।। ७२ ॥ आद्यनाडी-अधिक, आा, पुन०, दत्ता, हम्त, ज्येष्टा, मूळ, मास०, पूभा.. मध्यनाडी-भरक, मृग, पुष्य, पूर्वा, चित्रा, अनु०, पू. पा०,धनि०, उ०मा०. अंत्यनाडी-त्ति०,रोहि०, माझे. मघा, स्वाती, विशा०, ३०पा०, प्रकारेय. कोणत्या नक्षत्रांची कोणी नाही असने हे पर दिले आहे. स्थावरून वधू- घरांची नाडीमंत्री पाहून बाली लिहिल्याप्रमाणे शुभाशुभ जाणा. दोघांची मिन नाही असेल तर तें प्राह असून याचे पूर्ण म्हणजे माठ गुण धराधे. पण दोघांची एक नाडी असेल तर ते त्याज्य समजून त्यांचा विवाह करूं नये. परतु स्थास एक असा अपराद आहे की, जर यध्वरांच्या राशी एक असून जन्मनक्षत्र मित्र असेल गिदोघांचे जन्मनक्षत्र एपच असून राशी भित्र असनील य जन्मनक्षयाचा भिवरण असेल वर अगा वेळी एक नाहीचा, बारावाचा, किंवा उमयांच्या राशीम्यामांच्या प्रत्याशा दोए न मानिना यांचा विवाह करावा. १ घधूच्या रागापासून वरामी राशी दूर भगतां वरदाव होते आी वाच्याराशी. पासून यधूची राशी दर बगना स्त्रीरत्व होते, जमें, वराची राशी मेप आणि वधूची धन अगर मैपापासून धन नववी असून येथे बौदूरत्व हारें.पलुहर उलट अगला परदुरव होईल. वरदूरव गाण मानिलेलं माहे. २ पूर्वाभाद्रपदा. उतरामापदा.

·दुसरा एक अपवाद असा आहे की, "आद्यांशेन चतुर्थाशं चतुर्थाशन चादिमं । द्वितीयेन तृतीयं तु तृतीयेन द्वितीयफं। एवं भांशव्यधो येषां जायते घरकन्ययोः। तेषां मृत्युनं संदेहः शेषांशा अल्पदोपदाः ॥" म्हणजे वधूवरांची नक्षत्र एक नाडीची असून त्या दोन नक्षत्रांपैकी एका नक्ष- आधा प्रथम चरण आणि दुसन्या नक्षत्राचा चतुर्थ घरण असेल तरच किंवा एका नक्षनाचा द्वितीय चरण व दुसन्या नक्षन्नाचा तृतीय चरण असेल तरच एक नाडीचा दोप मानावा. याचा स्पार्थ असा की, वधूवरांच्या नक्षयांपैकी एका नक्षत्राचा प्रथम चरण असून दुसन्या नक्षत्राचा द्वितीय किंवा तृतीय चरण असेल तर एक नाहीचा दोष मानूं नये. तसंच, वधूवरांच्या नक्षत्रांतून एका नक्षत्राचा द्वितीय चरण असून दुसन्या नक्षत्राचा प्रथम किंवा चतुर्थ चरण असता एकप्नाडीचा दोप नाही. खालील कोष्टक पहा याशिवाय येणारी जी एक नाडी ती मात्र सर्वथा वर्ज करावी. कारण एक नाडी असून कितीही गुण आले तरी ते अजागलम्नना- प्रमाणे निष्फल होत. वर नक्षत्राचे घरण २ १ संधु नक्षत्राचे चरण ३ प्राह्य वज २ ام ای سی ای দায় प्राध प्राह्य वर्ज माझ प्राध बर्ज प्राद्य पर्ज पाह्य मार माय प्राह्म ·८२ जन्मनक्षत्रावरून नाडीगणादिकांचे कोष्टक. घटितचक्र. नक्षत्रपरत्वें. राशिपरत्वे. मनुष्य मध्य देव । मध्य मियु. बुध पूर्वा पागु योनि. । वैरयो. नाधी. राशी. खानी. वर्ग. 'वाय. अश्विनी ट्रैस । आय मेप मंग/पति चतु. भरणी मिह कृत्तिका मेष वानर राक्षस अन्य वृष शुक वैश्य चतु. रोहिणी सर्प नकुल मनुष्य अन्य मृग मर्प शहामानव भाद्री भान हरिण मनुष्य आय पुनर्वसु । मारि उन्दिर । देव साय मेष पुष्य पर्क चंद्र विप्र जलचर मध्य वानर आषा मार्जार उन्दिर | राक्षस अन्त्य मघा । उन्दिर माजीर राक्षस । अन्य सिंह रवि क्षति वनच. उन्दिर माजार मनुष्य । मध्य उत्त.फाल्गु । ध्यान । मनुष्य : आय अव । देव पाय कन्या युध वैश्य मान- चित्रा ब्बान गाय राक्षसामध्य स्वाति अभ । देवयन्स शुद्ध मान. विशाखा व्याघ्र गाय राक्षस अन्य अनुराधा हरिण भान देव मध्य थि- मंग• विप्रदीट. राससआय मूल हरिण राक्षस | आय धन गुरु क्षति 'मान पूर्वापाडा मेष ।मनुष्य मध्य उत्सरापाडा अभिजित नकुल सर्प मनुष्पागन्य मरर पानि वैश्य जल भवण कपि । मेष देव अन्य धनिया गज राभमा मध्य दाततारका दम राक्षम बन्य| कुंभ धनि पर पूर्वाभाद्रप. सिंह गज मनुष्य भाष उत्तरामप। गौ ध्यान मनुष्य मध्य मीन गुरु विप्रबल रेवती सिंह । देव पन्त ज्येष्टा धान वानर नकुल सर्प मनुष्य सन्त्व मान.

·वधूवरांच्या गुणांचे कोष्टक T-1 मि.क.क.क.सि.सि.मि. कक . पू.उ.स.ह. .:. २४/१५1०११ मप। ५४ १ . मेषग ३४२७/२०१८१७१५१८२६/२६३१२३/२५/११/१७२४/१२/१५ १.. १ XX १७२८२८/१८१०१७/२०१२०२०२५/१७२३१६.१९/२०१५/१४ भेष कृ. . . १९/११/१९२८,१९२७१७१७१७२१२३१५५९/२१/२२/२010 वृप... ०१ १.१ १.१... २४/२४११२०२८३६२४२३२२२६२७१२११२५२७२६२६) - २४.१५/१९२८३५०८११५२४२२२११९२१२०१६/२५/१२/१६ वृप.ग. ११ मिथु । मृ. २०१८ २२ १९ २० २०.२०३३३२१९१२/१४२३/११/२ १९२४२२१९२४२६.३४२४२५/१२२१/५२/१२/२०११२५/२५ मि. १,आ ११ १९२६,२२ १९२२२२२२२४२७१४२११६२२/२६/२०/२४/२५ मि. पु १ यय/१११ क. २५२00112419ritalianardan | कक'१पु. १ . १९१९१६११०१७२१२१२०१७,१९१६ १५ सिह १/म . १९२७२६२३१७१५१०२८१४,२४२१ सिंह ११ ६२५९.३०३१२५१८२०२०२५२६१६३७१११११५ १ 1११२११६३०२४/१२/२३४३२,२४,१८२१3480030am क.उ.] १११ १११११२१/१४२५१२१९२४१२७२२/१६२११५११३८ x १.१ १३.५११२३१५१११०३१२५/२०१२.२६/२१५ . -- ·कोटकअनु चधूवरांच्या गुणांचं कोएक. कातू तू तू.[५ व ध ध ध म (मम कु (कु / कुमामी मी unt111111111111111 चिचि खा वि विभज्ये मूपूजउधश पूरे १३.२२/२८१२२१९२५/१३/१३२५,२३/२५/१६/२०१०/१५/१६१५/२४२१॥ व १४/१२/२०/२१/१९/१०/२०२०१८२६२०२६/१०/१०/१०२३२३१७२६ २ . 1१८२७१४१९/१७२०२६/२५/२०१२/१४/१४२५/२५/२६/१६/१०/२०११ ३ चाव २३/२२९/१४/२२२५३११२,१५,७१२/११/३१२९/३०२३/२.२२/१३॥ x व10 १९/१८१५८ १५३०२४१४,१११११६१८१९२५२४२४२११४१५ १ १२/११/२५१५२४,२२२५१५१०,१७२२/२६१२१८२५२०२५१८२७ ६ . १३ २७२० १३/१११४ १३५२५२०२४१०१२२१२३/२४.१७२६ ७ १७२०२७२०,१४१९४१५२८१७२२२३१७१९३२/१७१९२६/२६) ८ चx २४२०,२५२११५२१ ०.१४/२५२५२२,२२१७१९/१२/१६/१०/२०१६) x Pantarpal.17.00atmalsina ४ . व . . . २०२४१११६२१ 1३२/१४१५४५१८३४२५१८१८१५/१२) १३ १ ६/१३५१७.२४२३२५१५१७२४१४/९/१४.१०७/२४/२४१७.२५ १५ XIX २०२६/१७२३/३/१५1०२५२५२०२०/१२.१८1१11६२०२५ xx १५१७२६७१८२६.१२/१४३०३.२४,२४101010१५१७२८/२६॥ १६ २०२४/२015/२०११४१५२०२१.२१२४१०१९1111४1६२६११६॥ २७११९२१२७११२ १७१५१६१४१७१५4095 ·वधूवरांच्या गुणांचे फोटक. राम मे मे मिमि मिकब सिमिसिक क चर2121222222}" राचरन सभ ककरो मृम आपु पुआ मापू उज ह २२/१४२८२३१९/११/१२/२६/११/१९११२५,२५११/१८१८२० २१/२०१११११४२४२६२६/२७२०२६,१३,१३,२४२६२६, २८ (२९२२/२०१५/९/१७,15२०२०१२१२११७१५१९१८१८१९ तू.वि . 19/1७१५२०१४२२/११/१३५१३/१८१८१५/२५/२३/१२/१७१९ वृ०१ २४/१५/११/२४२८२१/१०/१५२०/२५१७२०२५,२१२९२४२५ १ [x १०१८,२४/२२/२३३०/१२/२/१०/१९२५४३१२४ १६,११/११ १०१ज्ये . १२१५/२५२०१३/२०१११४ १२/७१८२३,२४१८२०/१३111 घ०१मू २६१८२०१४/११११११/२६ २७२३/१५१७१९१७२५९९२७ ध०.१.पु x १ २४/२६,१२/६१०१७२५२६२७२३२३१६/९ २४/२५,२९/२९ घउ व २०२९/१५१२१६२३,२०/२५२२/२८/२८,१४/५/२०२११२४६२४ म०113 x म. १२८२७१५१२१७२६१२३/२०२२ २०२८५४ XX२३२४ ॥ध/१०/११/२६२४१६/११८,१६१५२११३२७/११५.११/१६/१७ प ४ कु०॥ध १२०११२६३०/२६/१८/१११९/१७१२/४/१०२५११७/१८,१९ वावा. कु०११/श/१५/२१२७३१२२७२०/१२/१२/७१३/१४/२६११२/११११ कु०पू (१८२५/३०२४१३०३०२४,१७१७१२२०/१२/१४२५/१४१६/१६ x १५२२/१७१९,२५/२५/२४१८१८/१७,२५१८१७२३/१५.१६/१६ . . मी-१२४१६/२६१८१७२५/२५ २६/११/२०१८/१५२६/२७ २६ मीरे २५.२४११/१३/१७/२६२५२४२५२५२६/१२/१२/२३/२३/२४ २५ व ·वधूवरांच्या गुणांचे कोष्टक. क.तू तू तू ... पृ.ध.प.प. म. म.म.कु. कु कु.मा.मी 'मी मनुक्रमांक चि.चि.वा.वि. वि. अ.ज्ये म् उ.उ.श्र.ध.प.श. पू.पू. उ. २०२५२५३४२३१७२१२५१३२१२१२५/२३/११२६/११.२३/१२ १ २११२८२८२०१२२/१७२३२५११२२/२३,२६२१२२२५१११११११ ११ २६३१९२७१६१६२२/२७२१११६१५(३.२४२६/२०१४/१५४४ । २० . २६.२२७ १५ १ २७२०३२२२,१६११ १९/१८/१० २२ ११/७२११६२८२८,३११६१४/१२/२५२६१ २०२५/२४/१७२६॥ १ २४/२०१५४३०,२८१४१७/१७२०२० २५/२४१५१०१.२.२० २४ १ २६/२६२१,२६२३/२४.१६ २७ २८१६ १४ १५२०२९४२२१५/१५,२५२६ १ १२/१२,२७ २०१५१६१८२०२८,३४२२,२३६१५२३)२९३०२२/३०) १ . १ १ . २०(२०११९१२१ २०१८२६३५२८१६१५१४२३२४,२५३०३१,२३ २७ १ १६१२३३२२१५/१२,२७ २६१६१७२२.१०३१२३ २८ १ १७२४.१५१२२७२११४,२३१५ २७१७१८२१२२३०/१२९ २६/१२/२६२१४/१५२६२७१७१७२३/१८1१६२३ ३० १८२०२५ ११.२५३१६२४१७१८१८२७३३२८1१४ ३१ १५/२१२६२७.२०१८२१७१८२४१३२८ २९८१४१६१३२ १८/११/२१/२.२१,२७११,१६३०३.२३२३.१.१२७११/२0१६२२२० ३३ १ ...१.१ 11019/१९५३१५२५.१.१५२९२९२९२१२५१११५१५२७३३३३० 'axi ३४ ५२/ 19/101010111१३.३.३०५५६११५२१३३२६१३४ ३५ ११/१२१०४१२६२१,२६२९२११४२२२३४.१६१८11०२५ ३६ ·८७ चधूवरांच्या मैत्रीच्या गुणांचा विचार. वधुवरांच्या अविधा मग्रीच्या गुणांची माहिती पूर्वी स्था त्या विषयाखाली दिलीच आहे. परंतु पधूपरांचे जन्मनक्षत्र चरणभेदाने समजल्यानरोयर अनायासे गुणसंएयेचा बोध व्हावा, म्हणून तरसंबंधी कोष्टक घर दिले आहे; भीमा ते कसे पहाचे हे सांगतो. उदाहरणार्थ, पराचे जन्मनक्षत्र हस्त आहे आणि वधूचे उत्तरा असून घरग चवथा य रास कन्या आहे. याचे गुण काढावयाचे असता, उनक्षत्राच्या कन्याराशीच्या उभ्या कोष्टकांत ज्या कोष्टकासमोर भाडव्या सगेतील कोटकांत हसनक्षम असेल तेथे पहावं. म्हणजे गुणांचा अंक सांप- डेल. या उदाहरणांत २६ गुण येतात. याचप्रमाणे इतर कोष्टके पहावी. तसेंच १८ गुणांहून अधिक गुण असतां ग्राह्य धराय, असे जरी पूनी सांगितले आहे तरी गुणसंख्या १८ पेक्षा अधिक येत असून त्यांत एकनाडीसार- दोप भाहेत ते कळावे म्हणून गुणांच्या अंकांखाली मुण्यमुरुप दोपदक चिन्हें पातली आहेत. ती अशी:- म्हणजे एकनाडीदोप: म्हणजे मनुष्य य राक्षस गणदोप,x म्हणजे अशुभ पडाटकदोप भाणि ' म्हणजे वैरयोनिदोप, याप्रमाणे जाणावें. पण १८ गुणांहून जेथे कमी गुण आहेत तेथे, ते त्याज्य म्हणून, ही चिन्हे केली नाहीत. तसेंच, धैरयोनीसारिऐ दोप असूनही इतर कारणांमुळे जे प्राय मानि- लेले आहे तेथेही कोणतेच चिन्ह मांदिले नाही. अध्यां गुणायद्दल पूर्ण गुण धरिला आहे, म्हणून १९ गुणांपासून माह्य धरा. सथापि केवळ गुणसंख्येवरून देखील धूवरांची मैत्री ग्राह्य किंवा त्याज्य ठरवून घालावयाचे नाही, हेही ध्यानात देवाय. कारण, एकनाडी, मनुष्यराक्षसगण अथवा वैरयोनि इत्यादि दोष असून स्यांसही अपवादक नियम आहेत. आणि मागे दिलेल्या कोएकांत स्या सर्प अपवादक नियमांचा विचार केलेला नाही, याकरिता नाहीगणादि अष्टविधा मैग्री जमनिताना, यथास्थली जे जे अपवाद सांगितले आहेत, त्या सर्वाचा अवश्य विचार करावा. कित्येक ठिकाणी केरळ गणगोत्रच पाहण्याचा प्रघात आहे घ कित्येक ठिकाणी तर गोत्रप्रवर मान पाहतात. तेव्हां या संबंधाने देशाचाराप्रमाणे व्यवस्था करावी. मुख्यत्वे जन्मलमकुंडलीतील इष्टानिष्ट मह प्रथम पाहून नंतर एकनाडीचा वगैरे विचार करावा. काही लोक अनिष्ट प्रहांकडे दुर्लक्ष्य करितात य गुणसंख्या १८ हून अधिक असली म्हणजे टिप्पण जमलें असें मानितात. पण हा एकदेशीय विचार होय. तसेच, पत्रिका अत्यंत विश्वसनीय भत्ताची म्हणजे बरोवर फल येईल व शास्त्राकडे दोष येणार नाही. जातक किंवा वर्गमैत्री. गणनाडी भाविकरून वर आउ.प्रकारची मैत्री सांगून कोणत्या मैत्रीचे किती ·गुण असतात हेही सांगितले आहे. याशिवाय वधूवरांच्या विवाहसमयी त्यांच्या जन्मनक्षत्रांच्या आद्याक्षरांवरून वर्गमैत्री पाहतात, त्याविषयी येथे माहिती सांगतो. पूर्वोक्त अष्टविधा मैत्रीचे जसे कमी अधिक गुण ठरविलेले आहेत, तसे वर्गमैग्नीला गुण वगैरे मात्र काही नाहीत. वर्गमैत्रीला कित्येक लोक व्यवहारांत जातक असेही म्हणतात. याचा विशेष दोष मानीत नाहीत. अवों गरुडः प्रोक्तो मार्जारस्तु कवर्गकः। चवर्गः केसरी शेयो टवर्गः श्वा प्रकीर्तितः ॥७३॥ तवर्गः सर्पसंशः स्यात्पवर्गों मूषको मतः । यवों हरिणाख्यश्च शवों मेप उच्यते ॥७४॥ गरुडोरगयो मिथ आविडालयोः । शार्दूलमृगयो तथा मेपासुनोरपि ॥ ७५ ॥ म पासून भः पयंत (क्र, ऋ, र, ल, पेरीज करून) जी १२ अक्षरें तो भवर्ग; क ख ग घ ९, हा कार्ग; च छ जस अ, हा पवर्ग; ८ ४४ दण, दा टवर्ग: स थ द ध न, हा तवर्ग; प फ ब भ म, हा पवर्ग; य र ल य, हा ययर्ग; आणि शपसह, हा वर्ग; याप्रमाणे ८ घर्ग आहेत. या प्रत्येक वर्गाचा स्वामी निराळा कल्पिलेला आहे. जसे, अवर्गाचा स्वामी गरड, कवर्गाचा मार्जार, चवर्गाचा सिंह, टवर्गाचा श्वान, तवर्गाचा सर्प, पवर्गाचा भूपक, यवर्गाचा हरिण, भाणि वर्गाचा मेप, याप्रमाणे जाणावें. कोणत्याही धर्गाच्या स्वामीचे त्याच्यापासून पांचव्या वर्गाच्या स्वामीयरोवर वैर प पवघ्यायरोवर मित्रत्व असते. जसे, अवर्गाचा स्वामी गरड भाणे अवर्गापासून पांचवा सवर्ग, स्याचा स्वामी सर्प; म्हणून गरड आणि सर्प या परस्परांचे घर समजा. या नियमानु. सार गरः भाणि सर्प, माजीर आणि उंदीर, सिंह भागि मृग, मेप आणि श्वान, या परस्परांचे धैर भाहे असे जाणावें. वधूवरांच्या राशीचे परस्पर वैर असता पलहोपादक आहे, असे मानिलेले आहे. मावाच्या आधाक्षरावरून है पर ठरवितात. उदाहरणार्थ, गौरी आणि पद्मनाभ यांचे पररपर घरजातक येने. कारण, गारीमा नांवांतील भाधाक्षर कवर्गातील भरन त्याचा स्वामी मानार आहे घ एमनाम हे पवांतील असून त्याचा स्वामी मूपक आहे आणि मामार य मूषक या परस्परांचे शत्रुत्व आहे म्हणून है परजातक होय. म्हणून गारी व एननाम यांची परस्सर मैत्री नाही. जातकमैग्री जमविणे ती जन्मनक्षत्रांवरूनय जमयाधी. व्यावहारिक नावाचा उपयोग करूं नये. प्रत्येक नक्षत्राची निरनिराळी धरणाक्षरं आहेत, याविषयी आता माहिती सांगतो. एका नक्षमाच्या भारंभापासून, ते नक्षत्र संपेपर्यंत, जितश्या घटिका असतील त्यांचे चार भाए कराये, मयेक भाग हार नक्षलांचा धरण होय.

·८९ नक्षत्रांची चरणाक्षर, (अवकहढा चक्र.) -------- फेफोहाही पुनर्भस्यात् हेहोडा च पुण्यभम् ।। ७७ ।। डीहडेडो तथालेपा मामीमूमे मधा स्मृता । मोटाटीटू तु पूर्वारया टेटोपापी तथोत्तरा ॥ ७८ ॥ पूपाणाठा तथा हस्तः पेपोरारी तु चित्रिका। हरेरोता भवेत् स्वाती तीतूतेतो विशासिका ॥ ७९ ॥ नानीनूने चानुराधा ज्येष्ठा नोयायियू मता। येयोभाभी मूलतारा पूर्वापाढा भुधाफेडा ॥ ८॥ भेमोजाजी उत्तरापा जूजेजोखस्तथाभिजित् । सीसूरीखो व अवर्ष गागीगूगे धनिष्ठिका । ८१ ॥ गोसासीद शतभिषा सेसोदादी तु पूर्वमा । दूधशमोत्तराभाद्रा देदोचाची तु रेवती ।। ८२ ।। चूचेचौला, अश्विनी इहेहोडा, पुष्य रोता, खाती जूजेजोसा, अभिजि०) लीलरेलो, भरणी डीइडेडो, आश्ले. तीतूतेतो, विशा० सीसूखेस्रो, श्रवण आईऊए, कृत्तिका मामीममे, मघा नानीन्ने, अनुरा० गागीगूगे, धनि. ओवावीवू, रोहिणी मोटाटोह, पूर्वानोयायीयू, ज्येष्ठा गोसासीसू,शतता. विवोकाकी, मृगशी टेटोपापी, उत्तरा योभाभी, मूळ सेसोदादी, पूर्वाभा. सुघडछ, आद्रा पाणाला, हस्त भूधाकडा, पूर्वापायझन, उत्तरा कियोहाही, पुनर्व पेपोरारी, चित्रा भिभोजाजी, उ०पादा०देदोचाची, रेवती प्रत्येक मानाचे चार चरण असतात आणि प्रत्येक चरणा भिन्न अक्षर ठरचि. लेले आहे. मऊ चरणांची म्हणजे सवादोन नक्षत्रांची एक राग होते. नांवाचें जें आद्याक्षर असेल यावरून जन्मनक्षत्र कोणतं असायें किया जन्मनक्षत्राचा अमुक धरण असला काय नाय येईल हैं वर दिलेल्या कोष्टकाच्या साह्याने सहज ठरविता, येते. जन्मनक्षत्रावरून रास कशी काढायी हैं पहिल्या प्रकरणांत सांगि. तलेच आहे. दुष्टनाडीकूटादिकांची शांति. पडाएको गोमिथुनं प्रदयात्कासं सरौप्यं नवपंधमे च । नाड्यां सुधेन्यन्नसुवर्णवस्त्रं द्विादशे वाहाणतर्पणं च ॥ ८३॥ दुष्टराशिकूट किंवा एकनाडी इत्यादि दोपांच्या परिहारार्थ काही दाने सांगितली आहेत, ती अशी:-दुष्टपटाप्टक असतां दोन गोप्रदानें, दुष्टनवपंचक असता १२ ज्यो.

·कांस्य व रौप्य यां, दान, एकनाडी असता मुवर्ण, वन व गो यांचे दान मागि
दुष्टद्विादशक असना माझपसंतर्पण करावे, असे राजमार्टड ग्रंथांत आहे,
प्रत्यक्ष गोमदान करणे शक्य नसेल तर यथाशक्ति हिरण्यद्वारा करायें.
विवाहसंबंधी ज्येष्ठमासाचा दोष.
ज्येष्ठस्य ज्येष्ठकन्याया विवाहो न प्रशस्यते ।
तयोरन्यतरे ज्येष्ठ ज्येप्टो मासः प्रशस्यते । ८४ ॥
द्वी ज्येष्ठौ मध्यमौ प्रोक्तायेकं ज्येष्ठं शुभावहम् ।
ज्येष्ठत्रयं न कुर्यात विवाहे सर्वसंमतम् ॥ ८५ ॥
ज्येष्ठ कन्या आणि ज्येष्ठ वर यांचा ज्येष्ठ मासांत विवाह करूं नये. परंतु कन्या
किंवा वर यांतून एक ज्येष्ट असतां ज्येष्टमासांत विवाह केला नरी घालतो; कारण
हा द्विग्येष्ठ योग होतो, ज्येष्टवर, ज्येष्ठकन्या आणि ज्येष्टमास असा त्रिज्येष्ठ योग
विवाहास निपिद्ध मानिलेला आहे.
विवाहाला जन्ममासाचा निपेघ.
जन्मः जन्मदिवसे जन्ममासे शुभं त्यजेत् ।
आद्यगर्भस्य, नो दोपो द्वितीयजनुपोः शुभे ।। ८६॥
प्रथम गौरपर कन्या किंवा पुत्र यांचा विवाह मात्र जन्मनक्षत्रांवर जन्म-
दिवशी आणि जन्ममासांत करू नये. द्वितीयादि गर्भोरपस कन्या किंवा पुन
यांचा विवाह स्याच्या जन्ममासांत किंवा जन्मवारादिकांवर केला, तरी त्याचा
दोप नाही.
जन्ममासाचा अपवाद.
जन्ममासे तियो मे च विपरीतदले सति ।
कार्य मंगलमित्याहुर्गर्गभार्गवशीनकाः ॥ ८॥
व्यावहारिक अडचणीमुळे जन्ममासांत किंचा जन्मनक्षत्रादिकांवर घटील
कन्यापुत्रांचा विवाह कर्तव्य असेल तर त्या नक्षत्रादिकांच्या विपरीताधांत करावा.
म्हणजे पूर्वार्धात जन्म असेल तर उत्तरापात आणि उत्तराधांत जन्म असतो
पूर्वाधांत मंगल कार्य काणे दोपयुक्त नाही, अरों गर्ग, भार्गव आणि शौनक
ऋपांचे मत आहे.
विवाहसंबंधी शास्त्रार्थ.
पुत्रोद्वाहात्परं पुनीविवाहो न ऋतुप्रये।
भेदादब्दस्य कुर्वीत नतु प्रयविलंघनम् ॥ ८८ ॥

·" फुळे ऋतुप्रयार्वाक मंडनानतु मुंडनम् । प्रवेशानिर्गमो नेष्टो न कुर्यान्मंगलत्रयम् ॥ ८॥ एका अविभक्त कुटुंबांत (विभक्त असतां दोष नाही) मुलाच्या विवाहानंतर सहा महिन्यांचे आंत मुलीचा विवाह करूं नये. कारण, वधूप्रवेश झाल्यानंतर म्हणजे नयीन सून प्रथम आपल्या घरी आणिल्यानंतर निर्गम म्हणजे आपल्या घरांतून कन्येला प्रथम सासरी पाठविणे अनिष्ट मानिलेलें आहे. परंतु संपरसर बदलत असेल तर मात्र सहा महिन्यांचा नियम बाधक नाही. उदाहरणार्थ, फाल्गुनांत एका मुलाचा विवाह झाला असतां चैत्रांत कनिष्ठ मुलाची मुंज किंवा वैशाखांत कन्येचा विवाह करणे दोपास्पद नाही. तसेच, तीन मंगलकार्य एकदम करूं नयेत. एका भविभक्त कुटुंबांत मंडनानंतर म्हणजे विवाहादि संस्कार केल्यानंतर सहा महिने पर्यंत अनैमित्तिक मुंढन म्हणजे धौल, उपनयन, भागवली, तीर्थयात्रा इत्यादि संस्कार करूं नयेत, असें बहुमत माहे; तथापि विवाहानंतर उपनयन पाहिजे तेव्हा करावे असे कात्यायनाचे मत आढळते. मातृयुगे स्वस्युगे भ्रातृस्वस्युगे तथा। न कुर्यान्मंगलं किंचिदेकस्मिन्मंडपेऽहनि ॥ २०॥ चतुर्दिनांतरे चापि संकटे तु दिनांतरे । एकाहे विप्रकुर्वीत सरिदिरिगृहांतरे ॥ ९१ ॥ पृथड्यातृजयो कार्यो विवाहस्त्वेकवासरे ॥ सल्ल्या भावांचे, सख्ख्या बहिणींचे किंवा सख्ख्या बहीणभावांचे सारखे संस्कार म्हणजे मुंजी अथवा विवाह ही एकाच वेळी करूं नयेत. चार दिवसांच्या, निदान एका दिवसाच्या अंतराने तरी करावे. फार अडचण असता एकाच दिवशी फतव्य असतील तर भिन्न स्थळी किंवा भिन्न मंडपांत किंवा मिन लग्नावर म्हणजे भिन्न चेळी करावे. सावत्र बहीणभावांचे संस्कार एकाच वेळी केले भसतां दोय नाही. प्रत्युछाहो नैव कार्यो नैकसै दुहितद्वयम् । नैकजन्ययोः पुंसोरेकजन्ये तु कन्यके ॥ ९२ ॥ सपिंडा नैव कुरिल्मंडपोत्थापनावधि । नैकसिन्वत्सरे कार्यो गृहोद्धाही कदाचन ॥ ९३ ॥ पिपाहवतचूडासु वर्पमधं तदर्धकं । अतिलं तर्पणं कुर्याच्छाद्धं कुर्यादपिंडकम् ॥ २४ ॥ आपली कन्या ज्याचे पुत्रास दिली याची कन्या आपल्या मुलास करूं नये. शाला प्रत्युद्वाह म्हणजे 'बदलवर्ग' किंवा 'साटेलोटें' म्हणतात., दारिद्य वगैरे - ·पंटुकन्याजन्मराशेत्रिकोणायद्विसप्तगः । श्रेष्ठो गुरुःखपळ्याचे पूजयान्यत्र निदितः ॥ १० ॥ चराला रविवल, वधूला गुस्पल ५ उभयतांला चंद्रयल अवश्य पाहिजे. जन्म- राशीपासून ९।५।१११२१७ या स्थानी गुरु असतां, कन्येला विवाहास किया बटूला प्रतयंधासाठी, गुरुयल आहे असे समजावे. १०६३१ या स्थानी असतां गुरु मध्यम होय आणि २ या स्थानी गुरु असतां विवादास चर्य होय. तथापि अडचण असता अशा समयी दोन वेळ पूजा करून गुरल लाभते, असें कित्येक ग्रंथकार म्हणतात; व तसे करण्याचा सांप्रदायही आहे. मंडपाचे प्रमाण. मंडपो गृहमानेन पोडशद्वादशामिः। हस्तैर्मितश्चतुरस्तोरणादयोऽत्र वेदिका ॥ १०२ ॥ घर लहान मोठे असेल त्याप्रमाणे मंगलकार्याकरिता मंडप करणे तो सम- संख्यायुक्त म्हणजे सोळा, थारा किंवा भाठ हात असून समचौरस असावा. त्याला चार द्वारे असावी. व तो मंडप तोरणांनी विभूपिन करून त्यात बहुले करावे. विवाहापूर्वीचे ३२९९ हे दिवस वय करून शुभ नक्षी मंडप घालावा. बहुल्याचे प्रमाण, हस्तोच्छ्रितां चतुर्हस्तैश्चतुरस्रां मुवेदिकाम् । स्तंभैश्चतुर्भिः सुलक्षणां धामभागे तु सद्मनि ॥ १०३ ॥ विवाहांत पराच्या हाताने च उपनयनांत आचार्याच्या म्हणजे थटूच्या पित्याच्या हाताने एक हात उंच, चार हात साय व चार हात रंद अशी समचारस येदी म्हणजे बहुले असावे. ते घराच्या डाव्या याजूम म्हणजे घरांत मातांना उजव्या हाताकडे असून पूर्वाभिमुख किंवा उत्तराभिमुख असावें. कित्येक ग्रंथकार विवा- हास कन्येच्या व माजीस घटूच्या हाताचे प्रमाण घेऊन चेदी करावी असे म्हणतात पण ती घेदी फार संकुचित होते. मुहूर्तमातंडकारांनी "वेदीमा प्रवणा चतुर्वरकरा" असें वेदीसंबंधाने स्पष्ट म्हटले आहे. कन्यामातरजोदोपनिर्णय. नांदीश्राद्धोतरं कन्यामाता यदि रजस्वला। कन्यादानं पिता कुर्यादित्यांगिरसभापितम् ॥ १०४॥ विवाहांत नांदीश्राद्ध होऊन गेल्यानंतर जर कन्येची माता रजस्वला माली हर मापानेच कन्यादान करून विवाहकृत्य समाप्त करायें असें मागिरसपी पषन आहे. कित्येक ऋपौवें मत, माता शुद्ध झाल्यानंतर पुढील कृत्य करा ·किंवा पुढे अडचणच असेल तर शास्रोक्त श्रीपति करून नंतर तात्काल माल. कृत्य करावे, असे आहे. विवाहास मास, वार व नक्षत्रे. वैशाखः फाल्गुनो माधो ज्येष्ठश्चैते शुभपदाः । मासा उम्रहने माग मध्योन्ये त्वशुभा मताः ॥ १०५ ॥ मिथुनस्थे यदा भानौ आपाढेपि शुभप्रदः । पष्ठी दर्शाष्टमी रिता कृष्णपक्षांत्यपंचके ॥ १०६॥ शुक्ला च प्रतिपन्नेष्टास्तिथयोऽन्ये तु शोभनाः । सौम्यवाराः शुमा मध्यौ सूर्यमंदो कुजोधमः ॥ १०७ ॥ व्युत्तरा रोहिणी हस्तोऽनुराधा रेवती मया । स्वाती मूलमृगक्षेषु शोभनं करपीडनम् ।। १०८ धनिष्ठा श्रवणं चित्रा अश्विनी पाणिधीइने । नक्षत्राणि शुभान्याह हरदत्तोऽधिकानि तु ।।१०९ माघ, फागुन, वैशाख आणि ज्येष्ठ हे महिने विवाहाकरिता शुभ धरिलेले आहेत. मार्गशीर्ष मध्यम आहे मिथुनसंकरत असेल तेथपर्यंत भाषाढांतही विवाह करणे शुभ आहे कित्येक ठिकाणों वृश्चिकराशीसमूर्य आल्यानंतर कार्तिक मासांस देखील विवाह होतात पडी, अमावास्या, अधमी, रित्तानिषि म्हणजे चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी, कृष्णपक्षातील शेवटच्या पांच तिथि, आणि शुक्लमनि- पदा या निधि विवाहास वज्र्य कराव्या असे मुहूर्तगणपतिप्रथात सागितले आहे. तथापि पटी, अष्टमी व शुक्ल चतुर्दशी हा निर्धीवर विवाह करण शुभ आहे, असे कित्येक ग्रंथकार म्हणतात. अमावास्था मात्र सर्वथा निध आहे पारांपैकी, म. ताधिक्याने सर्व चार विवाहास शुभ आहेत. सिन्ही उत्तरा, रोहिणी, हस्त, अनु. राधा, रेवती, मघा, स्वाती, मूल आणि मृग भी भरा नक्षनें विवाहास मशम्न मानिलेली आहेत. याशिवाय धनिष्ठा, श्रवण, चित्रा आणि अश्विनी ही आणली चार नक्षत्र हरदत्ताच्या मदाने विवाहास शुभ भाहेत. पंचकविचार. ( मालिनी.) गततिथियुतलग्नं नंदहच्छेपकं च । चयमयुगपक्षोणिसंख्या क्रमेण ।। रुगनलनुपचौरं मृत्युदं पंचकं स्यात् प्रतगृहपमार्गोवाहके धर्जनीयम् ॥ ११०॥ ज्या मुहतांवर विवाह करायाचा त्या वेळी पंचक नसावे. म्हणून है घेळापंचक पाहण्याची रीति येथे सांगतो. ज्या वेळी पंचक पहावयावे असेल त्या वेळेपर्यंत ·शुक्लपक्षाच्या प्रतिपदेपासून गततिथि मोजून त्यांत त्या वेळी में सम असेल या हमाचे अंक मिळवावे. त्या बेरजेस नवांनी भागा. बाकी दाश असे अंक असतां क्रमानें रोगपंचक, अमिपंचक, राजपंचक, चोरपंचक आणि मृत्युपंचक आहे असे समजावे. झणजे १ वाकी असता मृत्युपंचक, ते विवाहास वर्य करावे; २ बाकी असतां अमिपंचक, तें गृहारंभास वज्य; ४ ले तर राजपंचक, ते राजकार्यास वज्य; ६ उरले तर घोरपंचक ते प्रयाणास वर्य आणि ८ उरले तर रोगपंचक ते व्रतबंधास वर्य करावे. यावांचून कोणताही अंक शेष असतां निप्पंचक आहे असे जाणावें. ते सर्व कार्यास प्रशस्त मानिलेले आहे. हा पूर्ण घलवान असतो पंचकाचा दोष नाही. उदयास्तशुद्धि. (शिखरिणी.) यदा लग्नांशेशोलवमथतनुं पश्यति युतो भवेद्वायं घोदुःशुभफलमनल्पं रचयति लयद्यूनस्वामी लयमदनभं लग्नमदनं । प्रपश्यद्वा वध्वाः शुभमितरथा शेयमशुभम् ॥ १११॥ उदय म्हणजे लग्न आणि अस्त म्हणजे लग्नापासून सप्तमस्थान, यांची जी शुद्धि ती उदयास्तशुद्धि होय. विवाहाला जे लग्न प्यावयाचे ते लस किंवा त्याचा इष्ट नवांश हे स्वस्वामीनी इष्ट किंवा युक्त असणे याला उदयशुद्धि म्हणतात. तसेच लम किंवा इष्ट नवांश यापासून सप्तम एम किंवा सहम नयांश हे स्वस्वामींनी ए किंवा युक्त असणे यारा अलशुदि म्हणतात. उदयाम्नशुद्धि विवाहाला अवश्य असावी. निदानपक्षी दोहोंतून एक तरी असावी. उदयशुद्धि घराला आणि मस्तशुद्धि कन्येला सुसारिणी आहे. क्रांतिसाम्यनामक महापातदोप. मेपसिंही तुलाकुंभी गोनको कर्फवृश्चिको । कन्यामीनी धनुर्युग्मो तत्रान्योन्यं स्थितावुभौ । रविचंदी तदा शेयः क्रांतिसाम्यस्य संभवः ॥ ११२ ।। ह आणि मेप: २ तूळ माणि कुंभ, ३ वृषभ माणि मकर; ४ कर्क आणि वृश्चिक;५ कन्या आणि मीन, व धन आणि मिथुन; या परस्पर राशीतून प्रयीला चंद्र घ दुसरीला सूर्य असता ऋतिसाम्य नांवाचा महापात होतो. उदाहरणार्थ, सिंहराशीस सूर्य य मेपराशीस चंद दिया मैपराशीस सूर्य य सिंहराशीस चंद असणे. याचप्रमाणे इतर राशीचे जाणावें. हा महापातदोष कोणत्याही मंगल- त्यास वयं सांगितलेला आहे.

·Tre १०उमा२४॥ नक्षत्रांच्या विपघटी व त्यांचा अपवाद. पंचीश जिन खानय श्ल पाहता आखंडला मूर्च्छना। शिद्विशरदो परीम नस धृत्ये फौश्विनो विशतिः॥ शकेंद्रो दर्श वासंवा रसशेराः सिदा नया शा दिशो। धृत्येष्टी जिने सानयोश्चित इमाभ्योऽग्नेऽन्धि नाड्यो विपम्॥१३॥ चंद्रो विषघटीदोष हति केंद्रनिकोणगः । लग्नंयिना गुभेदए. केंद्रे वा लग्नपे तथा ॥ ११४ ॥ अश्चि ५.मृग १४ आले ३२ इस्त २१अनु १०उ पा २० पू.मा १६ भर, २४ आदी २१ मघा ३० चिना २० ज्येष्ठा १४ श्रव कृत्ति ३० पुन. ३० पूर्वा २० साती १३मूळ ५६पनि १० व ३० रोहि ४० पुप्य २. उत्त १८ विशा १४पू पा २४शत १८)अभि. वरीष श्लोकात अश्विनीपासून रेवतीपर्यंत २७ नक्षत्राचे अनुभमार्ने घटिकात्मक शुयाक सागितले आहेत त्याचा अर्थ असा की, त्या त्या नक्षत्राच्या तितक्या घटिका गेल्यानतर पुढील घार घटिका विपपटी असतात, या सर्व शुभकार्याला चज्य कराव्या. कोणत्या नक्षत्राच्या किनी घटिका गेल्यानतर विपघटी घराच्या है वरील कोष्टकावरून स्पष्ट समजेल. दिवस नक्षत्र पूर्ण ६० घटिका असता मात्र वरील नियमाममाणे विपघटी धराव्या परतु ते ६० घटिकाहून कमी किया अधिक असेल तर राशिकरीतीने पुढे लिहिल्याप्रमाणे विपपटी पाहाव्या. रीति -ज्या नक्षत्राच्या विपघटी फालावयाच्या असतील त्या नक्षाव्या ध्रुवाकानी स्थाच नावाच्या एकदर भुक्तभोग्य घटिकाला गुणून साटांनी भागाव जो भागा- कार येईल तितक्या घटिका गेल्यानतर रिपघटीला आरम होईल असे समजाव. 'सेंच, नक्षत्राच्या भुक्तभोग्य घटिकाला चौहानी गुणन साठानी भागावं, जो भागाकार येईल तितत्रया पटिका विषधी होत उदाहरण-मघानक्षत्र धुध. पारी ४८ घटिका आहे, आणि पूर्वदिवशी भाश्लेषा नक्षत्र ४ घटिका होते हणजे ४४ घटिकानतर मघानक्षत्राला आरभ झाला म्हणून ६०-४४-१६ या मघा नक्षयाच्या मगळवारच्या घटिका होत, त्यात बुधवारच्या ५८ घटिका मिळविल्या म्हणजे एकदर ६५ घटिका झाल्या, ह्या मघानक्षत्राच्या भुक्तभोग्य घटिका होत रीतीप्रमाणे, ६ ध्रुवांक ३०-१९२०-६०-३२ इतना घटिका गेल्यानतर विपघटी धराव्या भाता या क्तिी परित्या पाहिजेत हे पाहू. रीनीममाणे, ६४४५=२५६-६०७४ पटी १६ पळे इतक्या स्पष्ट विषघटी झाल्या झणून या उदाहरणात मघा नक्षत्राच्या ३२ घटिका झाल्यानतर ५ टी १६ पल या कामाला ज्यो ·विषघटी म्हणावं. या विपघटीच्या दोषाविषयीं एक अपवाद आहे तो असा की, ज्या राशीचे स्वामी शुभग्रह आहेत त्या राशीला चंद्र असतां किंवा गुममा हाची सा चंद्रावर दृष्टि असता किंवा ९५ या स्थानी चंद्र किंवा लग्नास्वामी असतां विपघटीचा दोप रहात नाही. योत्तमनांश. आधश्चरे नयांशस्यात्स्थिरे राशौ तु पंचमः। नवमो द्विस्वभावाप्यो गुभो चर्गोत्तमोद्ययम् ॥ ११५ ॥ में लग्न असेल त्याच राशीचा नवांश असला म्हणजे त्यास वर्गाचम म्हणतात.. घरली म्हणजे, मेष, कर्क, तूळ, आणि मकर या लमी पहिला नाश बर्गोत्तम असतो. स्थिरलनी म्हणजे वृषभ, सिह, वृश्चिक, आणि कुंभ या रमी पांचवा नवोश वर्गोत्तम असतो. आणि मिथुन, कन्या, धन, आणि मीन या लनी नघवा नवांश धर्मोत्तम असतो. नवांशाची माहिती तिसन्या प्रकरणांन दिली आहे. विवाहास वर्ण्य एकवीस महादोप, दुःपंचांगशष्टमोसृक् सविधुसलतनुः पण्मृतीदुः सितोरौ। संक्रांतिगण्डदोपः ससलभदिनजौ चक्रचक्रार्धपाती। रन्धं लग्नं कुचोस्तगखलउदयास्ताशुचिः रवेधः । फर्तर्यकार्गलांघ्रिग्रहणभकुलवो दुःक्षणोत्पातभे च ॥ ११६ ॥ ज्या दिवशी विवाह करावयाचा त्या दिवशी पुढे लिहिलेले एकवीस प्रकारचे दोष नसावे. १ दुःपंचांगी म्हणजे दुपतिथिवारनक्षप्रयोग इत्यादि दोपांनी युक्तः दवस असणे म्हणजे पंचागशुद्धि ज्या दिवशी नाही असा दिवस २ अष्टमोसूर मेष, वृषभ आदिकरून ज्या नगी विवाह करणे असेल त्या लमापासून अटम स्थानी मंगळ असणे: ३ सविधुसलतनुः म्ह० लमी चंद्रप पापग्रह असणे ४ पट सौंदुः हा. लमापासून सहावा किया आटया चंद्र असणे ५ सितोरी म्ह. लहापा- पासून सहावा शुक्र असणे; ६ संघांतिः म्ह० एका राशीतून दुसन्या राशीत सूर्याचे संक्रमण होतें तो दिवस; ७ गंडदोष झा तिथिगंडांत, नक्षगंदांत च लमगंडांत असणे: ८ सखलम म्ह० रननक्षत्र पापग्रहाने युक्त असणे, ९ दिनज म्ह० कुलिक माळवेळादि दुमडूते असणे; १० चमचार्धपाती म्ह० मानिसाम्यनामक महापात. दोष असणं रंधर झवधूवरांच्या राशीपासून भाठव्या राम विवाह करणे, १२ वर्ग म्हणजे होग, द्वेष्काण, सतांश, नवमांश, द्वादशांश आणि प्रिंशांश या पशु- गर्पिक दोहोतून भाधिक वर्गपापग्रहानायुकभरणे; १३ अनगसल म्हणजे समापा- मून विवा चंद्रापासून किंवा इष्टलनाच्या इष्ट नवांशापासून मतमस्थानी पापमह १ षट्वीची अधिक माहिती पुढील तिसन्या प्रकरणात दिली आहे.

·૬૬ असणे यालाध जामित्र दोष हणतात. ११ उदयास्ताशुचिः म्हणजे उदयासाधी शुद्धता नसणे; १५ पूरवेध म्ह० नक्षत्राला पापग्रहांचा वेध असण; १६ कर्तरि दोप म्ह० लापासून किंवा चंद्रापासून दुसन्या स्थानांत पापग्रह असून तो वक्री असणे घद्वादश स्थानीही पापग्रह असणे; १७ एकागलांनि म्ह० विष्कंभादि सत्तावीस योगा- तून जे दुपयोग आहेत ते ज्या नक्षनी असतील, त्या नक्षत्रापासून असिजिवनक्षन- मुखा मोजिले असतां सूर्यनक्षत्र विषम अंकी येणे; १८ महणभ ह. ज्या नक्षत्री पूर्वी सहा महिन्यांत ग्रहमा झाले ते नक्षत्र, १९ कुलब हा लगी पापग्रहाचा नवांश असणे, २० दु:क्षण हा यामार्धदोप असणे; २१ उत्पातम म्ह० पूर्वी पण्मा- सांत धरणीकंप झाला असल्यास ज्या नक्षत्री तो झाला असेल ते नक्षत्र, असे एकवीस प्रकारचे दोष नसतील तो दिवस विवाहास शुभ होय. पंचांगांत जे विवाह- मुहूर्त दिलेले असतात ते मायः वरील दोपांनी विवर्जित असतील असेच दिवस असतात; हाणून ज्या मेपादि लग्नी वियाह करावयाचा या लग्नास शुभग्रह बाहेन फी नाही, ह्यावांचून इतर गोष्टी पहाव्या लागत नाहीत. परंतु विवाहाला दिवस टरवितांना किती गोष्टींचा विचार करावा लागतो याची थोडी तरी कल्पना पाचकाला असावी ह्यासारी घरील माहिती दिली आहे. याशिवाय विवाहमुहूर्न निधिरा करितांना आणखी पुष्कळ गोष्टी पहावयाच्या असतात; परंतु प्रथाविस्तार- मयाम्नव स्या सर्थ येथे देता येत नाहीत. विवाहास लगनी शुभाशुभग्रह (शिखरिणी.) निषष्ठाऽस्विकैरिजलधनगोजाः क्षितिसुत. स्त्रिपष्ठस्थाशंज्यौ व्ययनिधनवज्यों भृगुसुतः ॥ द्वितीयान्धिपानतनुपु रिपुन्यष्टसु शनि- स्तमः केतुश्चाये भवति सुसहेतुश्च सकलः ॥ ११७ ॥ रविर्लमे चंद्रस्तनुरिपुमृतिस्थः क्षितिसुतो. एलग्नामेनेज्यौ निधन उशनाध्यएरिपुषु ।। शनिः शेपी लग्ने तनुपतिरथार्यष्टमगृहे विधाहे स्युः सय मदनसदने नैव शुभदाः ॥ ११८ ।। शुभप्राह-मेपादिकरन द्वारा एमापरी ज्याली विवाह करापयाचा असेल त्या एमापासून १६ फिश ८ या स्थानी रवि असार २६ किया २ या म्यानी चंद्र भसापा. ३१६ मा स्थानी मंगळ असापा. १२८ ही स्थाने सीन करून अन्य स्थानी पुधगुरु असाये. रा१५१९११११ या स्थानी मुक १ सप्राममहण भराता राहा महिने, अर्धग्राम भगतां तीन महिने व एक चतुर्थाश पाम भगना एक महिनापर्यंत ते ननन वज्र्य करावे, .

·असावा. ६।३८ या स्थानी शनि, राहु च फेनु असावे. आणि एकादास्थानी असणारे सर्वच ग्रह विवाहास शुभ जाणाचे. अशुभग्रह-एमी रवि, १९१८ या स्थानी चंद्र, 12. या स्थानी मंगळ, बुध, गुर अष्टमस्थानी, ३१६८ या स्थानी शुक्र, लग्नी शनि, राहु व केतु, समाधि- पनि ६१८ या स्थानी, आणि ससमान असणारे सर्व ग्रह विवाहास बन्यं कराये. दोपपरिहारक ग्रह. (शिखरिणी.) त्रिकोणे केंद्रे या मदनरहिते दोपशतक । हरेत्सौम्या शुक्रो द्विगुणमपि लक्षं सुरगुरुः । भवेदाये केंद्रे गपउतलवेशो यदि तदा। समूह दोषाणां दहन इव तूलं शमयति ॥ ११९ ॥ विवाहास इप्टलग्नापासून त्रिकोणांत ह्मणजे ९५ या स्थानी, आणि सप्तम स्थान खेरीजकरून केंद्रांत म्हणजे 11 या स्थानी, वुध असता तो इतर शंभर दोपांचा नाश करितो. त्याच स्थानी गुम असतो तो दोनों दोपांचा भागि गुर असतां तो लक्ष दोपांचा नाश करितो. इष्टरमापासून 1800 या स्थानी रमस्वामी किंवा लग्नाच्या इष्टनवांशाचा स्वामी असता, ज्याप्रमाणे अनि कापु. साचा नाश करितो, त्याममाणे तो अनत दोपाचा नाश करितो. गोरजमुहर्ताची चेला. अर्धास्तात्पूर्वमप्यूचे घटिकाई तु गोरजः। अर्धर्विवात्परं फेचिद् घटीद्वयमितं जगुः । स कालो मंगलःश्रेयान् विवाहादी शुभप्रदः ॥ १२० ।। सायंकाळी सूर्याचा अर्ध अस्त झाल्यानंतर अलापूर्वीची १५ पळें घ अस्तानतर १५ पळं मिळून अर्ध घटिका, म्हणजे २ मिनिटें इतक्या काळाला गोरज मुहूर्त म्हणतात. कित्येकांच्या मते सूर्याचे अर्धबिय अनंगत झाल्यानंतर पुढे २ घटिका म्हणजे ४८ मिनिटपयंत गोरजमुहूर्त असतो. हा विवाहास शुभ आहे. गोधूलिमुहर्ताची प्रशंसा. (मंदाक्रांता.) नास्यामृक्षं न तिधिकरणं नैव लग्नस्य चिंता। नोवा धारो मच लयविधिों मुहर्तस्य चर्चा ।। नेवायोगो न मृतिभवनं नैव जामिनदोषो। गोधूलिः सा मुनिभिरदिता सर्वकार्येषु शस्ता ॥ १२१॥ गोहणजे गाई आणि धलि म्हणजे पळ, पामरें पाजण्याकरिता सायंकाळी रानातून गाई घरन उस्कंठेने परत धावत येत असता, त्यांच्या पायांनी शुरला ·5653 उठत असतो म्हणून अशा समयाला गोधूलि किंवा गोरजमुहूर्त म्हणतात. या मुहूताला नक्षत्र, तिथि, लग्न, धार, नवांश, कुयोग, जामिनदोष इत्यादि दोषांचा विचार करण्याचं मुळीच कारण नाही. म्हणून ही गोरज घेळा सर्व कार्याला शुभ मानिली आहे. येथे गोधूलिमुहूर्ताची प्रशंसा केली आहे, तथापि अमावा- स्यादि महादोष असता किंवा विवाहोत नक्षत्रादिकावांचून गोरजमुहूर्न शुभ आहे असे मान समजू नये. सर्व शुभकृत्यांस त्याज्य काळ. यामा कुलिकं दिनदिमवमं पूर्व दलं पारिघं । विष्टि वैधृतिपातसंक्रमगणं गंडांतमेकार्गलम् । कृष्णानंगचतुर्दिनं रविशशिकांसोः समत्वं खलां । होरां रात्रिदिनार्धके क्षयदिनं पित्रोर्जनन्यातवम् ॥ १२२ ॥ मासाद्यं जनिसंभवं ग्रहणभं चंडायुधं दुःक्षणं । ज्येष्ठं पूर्वभवस्य पापयुगितेप्याणि विद्धं च भम् ॥ अनाख्याधिकमासको युतिः विव्याशवगंडांतिपु। व्यंकाांकरसर्तुपूर्वघटिकाभानां विषारया घटीः ॥ १२३ ॥ लत्तापंचकपापवर्गमशुभं चंद्रं दशारिष्टकं । जन्मेशेज्यसितास्तमंगशशिनो कुरोद्भवां कर्तरीम् ॥ रिष्टं गोचरसंभवं ग्रहजनिनांतोद्भवं सूतकं । दुश्चिलानि मनोविभंगमपि च व्याधि शुभे संत्यजेत् ।।१२४॥ यामाध, कुलिक, तिथींची क्षयवृद्धि, परिघयोगाचा पूर्वार्द्ध, भद्रा, वैधति, म्यतीपात, संक्रांतीचा दिवस, तीन प्रकारचे गंडांत, एकागल, कृष्णप्रयोदशीपासून शुलप्रतिपदेपर्यंत चार दिवस, चंद्र व सूर्य यांच्या प्रांतीचे साम्य, पापग्रहांचे होरे, मध्यरात्र व मध्यान समयाच्या पूर्वीची दहा य नंतरची दहा मिदन वीस पलें, मातापितरांचे प्राद्धदिवस, संस्कारसमयी मातेच्या भरपृश्यत्वाचे दिवस, जन्ममास, जन्मतिथि, जन्मनक्षत्र, पूर्वी पण्मासांत महण झाले असेल तर ग्रहणदिवशीचं नक्षत्र, चंडायुध, दुर्मुहूर्त; प्रथम अपत्याला ज्येष्टमास, पापग्रहयुक्त नक्षत्र व त्याच- प्रमाणे त्याच्या मागील व पुढील एक एक नक्षम मिदन एकंदर तीन नक्ष, पापग्रहाने विद्धनक्षय, अधिकमास य क्षयमास, निष्कंभाच्या ३, ध्याघाताच्या १, शूलाच्या ५, पन्नाच्या ९, गंडाच्या ६, आणि भनिगंदाच्या ६, याममाणे प्रत्येक वि.म. विश्वंग. व्या. म्ह० व्याघात. व. म. शुल इ०. मारणांत मागे सागितले आहे. ३ पहिल्या प्रकरणात पहा. ४ विवाहास ज्य २१ महादोष सांगितले आहेत लात पहा. २ या ·योगाच्या आरंभीच्या घटिका, अधिन्यादि नक्षत्रांच्या विपघटी, एता, पंचक, पाप- वर्ग, अशुभ चद्र, जन्मराशीच्या स्वामीचा व गुरशुक्र यांचा भन, एमापासून विचा चद्रापासून द्वितीय अथवा द्वादशस्थानी शूर ग्रह असणे, (याला परि दोष ह्मणतात ) जन्मराशीला दुराग्रहाची संख्या अधिक असणे, ग्रहणवेध, मुर, सूतक कार्यारंभसमयीं अपशकुनादि दुश्चिन्हें, मनाला उल्हास नसणे, अगात मरादि विकार असणे, ह्या सर्व गोष्टी कोणत्याही शुभकृत्याला वज्र्य कराव्या वधूप्रवेशास (वरातीस ) मुहूर्त. विवाहमारभ्य वधूप्रवेशो युग्मे तिथो पोडशवासगन्तात् । ऊय ततोऽब्दे युजि पंचमान्तादत परस्तानियमश्च नास्ति ॥ १२५ ॥ हस्तद्वयग्रह्मयुगे मघायां पुष्ये धनिष्ठाश्रयणोत्तरेषु । भूलानुराधाहयरेवतीपु स्थिरेषु लग्नेषु वधूप्रवेश ॥ १२६ ॥ साप्रत विवाहाच्या रात्रीच यहुतेक ठिकाणी वधूप्रवेश करितात, म्हणून त्यास निराळा मुहूर्त पाहण्याचे कारण नाहीं तथापि वप्रवेशाच्या समयी निष्पचक असून स्थिर म्हणजे वृपभ, सिंह, वृश्चिक व कुभ यापैकीच एकाद ला असायें पचासबधी माहिती याच प्रकरणांत पूर्वी सागितली आहे, त्यात निप्पचक म्हणजे काय हे सागितले आहे कित्येक ठिकाणी विवाहापासून चवथ्या रात्री यरात नेण्याचा प्रचार माहे. त्यासही स्थिरला व निष्पचक असरम घ त्या समयीं पैति व्यतिपातादि कुयोग नसावे अडचणीमुळे विवाहाच्या रानी वधूमपेश झाला नाही तर विवाहापासून सोळा दिवलपयंत सम म्हणजे २०६८ इत्यादि दिवशी किंवा विषम दिवसापैकी फक ५७९ या दिवशी रात्री मुमुहूती यरात न्यानी यधूप्रदेशास हम्न, चित्रा, रोहिणी, मृग, मघा, पुष्य, धनिष्टा, भवण, तिन्ही उत्तरा, मूळ, भनुराधा, अश्विनी आणि रेवती ही नक्षग्ने उक्त आहेत सोळा दिवसांमतर धधूपयेश करण असल्यास विषमदिवशी घविषममामी घरील नक्षग्रोवर रिक्तानिधि, रवि च मगलवार घ इतर फुयोग धर्य करून अन्य दिवशी करावा प्रथमवर्षी वधून पतिगृही राहण्याचे मास. उद्वाहात्प्रथमे शुची यदि घसेनतुग्रह फन्यका । हन्यात्तजननी क्षये निजतनुं ज्यष्ट पतिज्येष्ठ । पीप च यशुरं पति च मलिने चो स्वपिनालये। तिष्ठती पितरं निहंति न भयं तेपामभावे भवेत् ॥ १२७॥ विवाहानतर कन्येने पहिल्या वर्ण काही महिन्यांत मासरी व काही महिन्यांत माहेरी राहू नये भमा शासकारोनी नियंध ठरविर। भाहे, वो भमा-मापद ·१०३ महिन्यांत कन्या सासरी राहील तर ते तिच्या सासूला अनिष्ट, ज्येष्टमासांत राहील तर ते घडील दिराला भनिष्ट, पीपांत राहील तर सासन्याला अनिष्ट आणि अधिकमासांत राहील तर ते पतीला अनिष्ट जाणावें. तसेंच विवाहानंतर प्रथम. वपी चैत्रमासांत कन्येनें पितृगृहीही राहू नये. सासू, सासरा वगैरे नसतील तर मात्र त्या त्या महिन्यांत सासरी किंवा माहेरी राहिले असतां दोप नाही. द्विरागमनास मुहूर्त. (पंचचामर.) चरेदथौजहायने घटालिमेपगे रवी। रवीज्यशुद्धियोगतः शुभग्रहस्य वासरे ॥ नृयुग्ममीनकन्यकातुलावृपे विलग्नके । द्विरागर्म लघुधुवे चरे सपे मृदुडुभिः॥१२८ ॥ विवाह झाल्यानंतर एक वेळ सासरी राहुन कन्या माहेरी आल्यावर दुसन्या खेपेस तिने सासरी जाणे याला द्विरागमन म्हणतात. ते मुहूर्तावांचून करूं नये असे सांगितलं आहे, म्हणून साली लिहिलेल्या मुहूर्तावर द्विरागमन करायें. विषम म्हणजे प्रथम यपी किंवा तिसन्या पपी; कुंभ, वृश्चिक किंवा मेप ह्या राशीला सूर्य असता; पराला रवि आणि गुरु शुभस्थानी असता, शुभ धारी; मिथुन, मीन, कन्या आणि तूळ या पानी व अश्विनी हल, पुष्य, रोहिणी, तिन्ही उत्तरा, श्रवण, धनिष्ठा, शततारका, पुनर्यसु, स्वाती, मूळ अनुराधा, रेवती, मृग आणि चित्रा ह्या नक्षत्री, पधूचे द्विरागमन शुभ मानिलेले आहे. वर लिहिलेले महताचे सर्यच योग इष्टकाळी साध्य नसतील तर निदान शुभवारी, शुभनक्ष- यांवर, शुभलमी द्विरागमन करावे. विवाहापासून १६ दिवसांच्या आंत सम- दिवशी द्विरागमन करी असतां शुभ जाणावे. १६ दिवसांनंतर मात्र विषम दियशी किंवा पिममासी करापं. बुधवारी द्विरागमन करूं नये, असे कित्येक ग्रंथकार म्हणतात. सन्मुख शुक्राचा विचार. संगुसे दक्षिणे शुक्रे नो गच्छेतु कदाचन । गाभणी तु विगी स्यानयोढा वंध्यतामियात् ॥ १२९ ॥ पित्रागारे यदि स्त्रीणां स्तनपुप्पोमो भवेत् । गमन प्रतिगुनोऽपि प्रशस्तं पतिवेश्मनि ॥ १३०॥ मन्मुस रिचा उजवीर शुक्र असतां गर्भिणी किंवा नवीन विवाहित यधू ह्यांनी गमन कसं नये असें मांगितलेले भाहे. कारण, त्यामुळे गर्भिणीला गर्भस्रावाचे य नयया यध्यता येण्याचे भय असते. पूर्वेकडे किंवा पश्चिमेकडे मात्र, उदित असतो, शुक्र भाकागांत दिसत असतो. जेन्हां रेंकडे तो दिसत असेल तेन्दा ·. पुरेंकडे गेले असतो तो जाणाराला सन्मुरा होतो य उत्तरेकडे गेले असतां उजवा होतो; घ जेव्हां पश्चिमेकडे दिसत असेल तेव्हां पश्चिमेरडे जाणारारा सन्मुग्र व दक्षिणेस जाणाराला उजवा होतो. अशा समयीं उलट दिशेने गेले असता माय दोप नाही. याविषयी आणखी अपवाद आहे तो असा की, मनुमनी कन्या असता तिला पतिगृही जाण्यास, किंवा कोणाही स्वगृही प्रवेश करण्यास, किंवा भृगु, अंगिरा, वत्स, वसिष्ट, कश्यप, अनि, माणि भरद्वाज या गोगांतीर मनुप्यास सन्मुस शुनाचा पधीही दोष नाही. पोडशसंस्कार. गर्भाधानं पुंसवनं सीमंतोन्नयनं तथा। जातकं नामसंस्कारो निक्रमश्चान्नभोजनम् ॥ १३१ ।। चौलकर्मोपनयनं वेदप्रतचतुएयम् । देशांतः स्नानमुद्वाह संस्काराः पोडश स्मृताः ॥ १३२ ॥ धर्मशाप्रकारांनी सोळा संस्कार अविले आहेत त्यांची नावं, गांधान, २ पुसवन, ३ सीमंतोमयन, ४ जातकर्म, ५ नामकरण, ६ निपमण, . भ. प्राशन, ८ चार, ९ उपनयन,११-१३ चार वेदाचे अध्ययन, (हे चार संस्कारच धरिलेले आहेत.) १४ केशवंडन, १५ समावर्तन आणि १६ विवाह. या पोट- शसंस्कारांतूत सांप्रत उपनयन आणि विवाह है दोन संस्कार मात्र सर्व रोक करितात. गर्भाधान संस्कारही बहुतेक करितात. इतर संस्कार मान फारच चित होतात. प्रत्येक संस्कारात माय. होमवहन हा मुख्य विधि भाहे. प्रथम रजोदर्शनसमयीं अशुभ. आद्यौ पौषशुक्रोर्जमधुगुचिनभस्याः कुयुक्पापवारा। रिकामाकटिपध्यः परगृहकुपदे राभिसंध्यापराह्नाः। मिश्रोग्रामूलतीक्ष्णं विवरमनरणाल्पाधिका गराष्टो. त्पातः पापस्य लग्नं न सदरुणजरनीलचित्रांबरं ॥१३३॥ आधती म्हणजे पहिल्या रजोदर्शनाच्या घळी, पुढे लिहिलेले सर्व योग, अशुभ समजाये. जसे, पौष, शुक्र म्हणजे ज्येष्ठ, ऊज म्हणजे कार्मिक, मधु म्हणजे चैत्र शुचि म्हणजे आपाढ आणि मम म्हणजे भादपद हे महा महिने, क्युट म्हणजे विषम, शूल, गंड, अतिगंड, व्याघात, पत्र, व्यतीपात, परिघ आणि वैधति है नऊ दुए योग; पापवारा म्हणजे रवि, माळ, शनि हे घार, (१ रोगी, २ पतिव्रता, ३.दुःखी. ४ पुत्रिणी. ५ भोगमागिनी. ६ पतिग्निना. सेवाभारी. सूर्यदारादिषु क्रमात् ॥ अशी रविधारादि सात वारांची अनुत्र में साव फळे माहेत.) रितामाष्टपष्टर रिता म्ह० चतुर्थी, गरमी, चतुर्दशी, अमावाला, ·१०५ द्वादशी, भष्टमी भाणि पष्ठी ह्या तिथी; दुसन्याच्या घरी आणि कुपदे म्हणजे वाईट जागेत रात्री दिवस आणि रान यांच्या संधिसमयीं; तसेंच, अपराहकाळी म्हणजे दुपारी १ पासून तीन वाजेपर्यंत मिश्र, उग्र, तीक्ष्ण इत्यादि नक्षत्री म्हणजे कृत्तिका, विशाखा, निन्ही पूर्वा, भरणी, मघा, माश्लेपा ज्येष्ठा, आः, अशा दहा नक्षत्रावर, विवर म्ह० तिथि किंवा नक्षन्न यांची संधि; अनरण म्हणजे भारत. रगाहून मित्र रजोरग; तसेच, विदोष अल्प किया विशेष अधिक रज; गरकरणा. पासून आठ करण; उत्पातज्यांचे स्वामी पापग्रह आहेत अशी लमें; म्ह० मेष, सिंह, वृश्चिक, मकर आणि कुंभ; तसेच, मरण म्हणजे तांबडे, जर म्हणजे फाटके, नील म्हणजे नितं आणि चित्र म्हणजे अनेक रंगांचं, अशी वस्त्रे अंगावर असणे; हातांत केरसुणी, सूप, अग्नि, तृण, काष्ट असणे, इत्यादि सर्व योग प्रथम रजोद- शनसमयी अशुभ होत. प्रथमरजोदर्शन खेरीज करून रजस्वलेने तांबूलभक्षण, तैलाभ्यंग, डोळ्यांत काजळ घालणे इत्यादि वर्ण्य करावी, गर्भाधानास मुहर्त. गंडांतं त्रिविधं त्यजन्निधनजन्मदं च मूलांतक। दानं पोष्णमघोपरागदिवसान्पातं तथा चैधृतिम् ॥ पित्रोः श्राद्धदिनं दिवा च परिघाधर्थ स्वपत्तीगमे । भान्युत्पातहतानि मृत्युभवनं जन्मर्शतः पापमम् ॥ १३५ ।। भद्रापष्ठीपर्वरिक्ताच संध्या भौमार्कार्की नाधरात्रीश्च तस्रः । गर्भाधान व्युत्तरेखर्कमैत्रनामस्वातीविष्णुवस्त्रंघुपेसत् ॥ १३५ ॥ पुढे लिहिलेले सर्व दिवस वज्र्य करून गर्भाधानसंस्कार कराया. जसे, तीन प्रकारचे गंडांत, (प्रकरण पहिले पान ५० पहा) निधनक्षं झणजे जन्मनक्षता- पासून ससमनक्षत्र, जन्मनक्षत, मूळ, भरणी, अश्विनी, रेवती आणि मघा ही नक्षय; ग्रहणदिवस, व्यतीपात, चैरति, मातापितरांचे श्राद्धदिवस, परिघयो- गाचा पूर्वाध, पूर्वी पण्मासांत उत्पात झाला असता ती नक्षत्रे; जन्मलमापासून य जन्मराशीपासून अष्टमलम, पापमहान युक्त नक्ष, तसेंच, स्याशी ज्या निधीला असते अशा तिथी, पष्टी, पर्वतिथी म्हणजे चतुर्दशी, अष्टमी, अमा. पासा, पूर्णिमा, संप्रानि; रिमा म्ह० १९९५ या तिथी; मंगळ, रवि, शनि है भार: रगोदर्शनापासून पहिल्या चार रानी हे सर्व दिवस पवीगमनास म्हणजे गांधानास यय करावे. तिन्ही उत्तरा, मृगशीर्ष, हग्न, अनुराधा, रोहिणी, स्थानी, श्रवण, धनिष्ठा, शततारका ही नक्षत्रे गर्भाधानास उत्तम होत. चित्रा, पुनर्यमु, पुष्य, अधिनी ही नक्षने देखील सामान्यत: शुभ आहेत. गर्भाधान- दिवशी उभयतारा चंद्रवल असावे. मनुदानापासून १६ रात्रीचे भांत गभी- ·धान करावे. त्यांत कित्येकांच्या मते व ३ मा रानी निंध आहेत. शुभ- काली प्रथम ऋतुदर्शन होणे हे कोणाच्याही स्वाधीन नाही. म्हणून एखादा अशुभ योग असतां तहोपपरिहारार्थ गर्भाधानसंस्कारसमयी प्रथम भुवनेश्वरी- नामक हानि करण्याचा सर्थन प्रचार आहे. ज्या दिवशी ती शांति करावयाची भसेल त्या दिवशी अप्ति व आहुती असावी. अग्निभाहुतीची माहिती पुढें मुहूर्त- प्रकरणांत सांगितली आहे. पुंसवन आणि सीमंतोन्नयन. द्वितीये वा तृतीये वा मासि पुंसवनं स्मृतम् । मासे पष्ठेष्टमे पाद्यं गर्भे सीमंतकं चिदुः॥ १३६ पुनर्वसुद्वये मूलश्रयणे मृगहस्तयोः । गुरुभौमार्कचारेपु प्रोकं पुंसवनादिकम् ॥ १३७ ॥ प्रथम समयीं खो गर्भवती असता दुसन्या बिया तिस-या महिन्यांत पुंसवन भाण सहाव्या किंवा आठम्या महिन्यांत सीमंतोसयन हे मंस्कार कराये भने सांगितलेले आहे. हे संस्कार प्रनिगर्भसमयीं कराये असें रियेक अंधकार म्हणतात. पुनर्षमु, पुष्य, मूल, श्रवण, मृग, हम झा सहा नक्षत्रांवर व गुर भीम आणि रवि या वारी हे संस्कार कराये. जन्मकाळी अशुभयोग. गंडांतः परिघः शूलं व्यतीपातोय वैधृतिः। मूलाग्लेपा तथा ज्येष्ठा यमघंटोसंक्रमः ॥ १३८॥ धनगंडी मृतिर्भदा व्याधातो दग्धवासरः। अमा चतुर्दशी कृष्णा तातसोदरजन्मभे ॥ १३९ ॥ अपमं प्रहणं निचं जन्मकाले शिशोस्रिकम् । तद्दोपपरिहाराय शांति कुर्यायधाविधि ॥ १४० ॥ तीन प्रकारचे गंत परिघ, धूल, ध्यतीपात, पनि हे योग, मूळ, मालेगा आणि ज्येष्ठा ही नक्षने, यमघंटयोग, सूर्यमंत्रमणाची घेळ, वनयोग, गंहयोग, मृत्युयोग, कल्याणी, व्याघातयोग, दग्धयोग, अमावास्या, कृष्णचनुर्दशी, पिता, भाता यांचे जन्मनक्षत्र, क्षतिमि व ग्रहण हे सर्व योग जन्मकाळी अशुभ मानिलेले आहेत. तसेंच, तीन पुत्रानंतर कम्येचे जनन किंचा सीन फन्यांच्या पाटीयर यया पुन होणे हेही अशुभ होय. तथापि शांतीने शासवांचा संपूर्ण दोष परिहार होतो असेही सांगितले आहे.

·१०७
नामकरण
जातकर्म व नामकरण.
जातमात्रकुमारस्य जातकर्म विधीयते ।
स्तनप्राशनतः पूर्वं नाभिकर्तनतोपि वा ॥ १४१॥
द्वादशैकादशे चापि जन्मतोपि त्रयोदशे ।
पुनर्चसुद्वये हस्तत्रये मैत्रद्वये मृगे ॥ १४२॥
मूलोतराधनिष्ठामु शिशोनाम कृतं शुभम् ।
स्थिरे लग्ने शुभे वारे कालातिक्रमणे विदुः ।। १४३ ॥
पुत्रजन्म झाल्याबरोबर नालछेदनापूर्वी जातकर्मसंस्कार करावा.
अकराव्या, पारान्या किंवा तेराच्या दिवशी करावे. या दिवशी नक्षम वगरे पाह-
ण्याची गरज नाही. तथापि अमावास्या, ग्रहण, धैरति, व्यतीपात धगरे कुयोग
नसावे. कारणपरत्वे १२११३ या दिवशी ते न घडेल तर पुनर्वसु, पुष्य, हस्त,
पिना, स्वाती, अनुराधा, ज्येष्टा, मृग, मूळ, तिन्ही उत्तरा, धनिष्ठा, या नक्षी व
शनि, मंगळ खेरीज करून इतर वारी, स्थिर लमावर बालकाचे नांव टेवावें.
बालकाचे नांव ठेवणे.
ज्या नक्षत्रावर बालकाचें जन्म झाले असेल, त्या नक्षत्राच्या आरंभापासून
समातिपर्यत परिका मोनून त्यांचे चार भाग करावे. प्रत्येक भागाला चरण
अशी संज्ञा आहे. ज्या चरणावर जन्म झाला असेल त्या चरणाचे जे नक्षत्रा
अक्षर असेल (याच प्रकरणांत मागे नक्षत्राचे अवकहताच दिले आहे में
पहा.) ते नांवाचे आद्याक्षर असायं. उदाहरणार्थ, शततारका नक्षत्र एकंदर
६४ पटिका आहे व सा नक्षत्राच्या ५ घटिका गेल्यानंतर म्हणजे पहिल्या घर-
णावर पालकाचा जन्म झाला आहे असे समजा. शततारका नक्षत्राच्या प्रथम
चरणाचे भक्षर "गो" असे आहे म्हणून मुलगा असल्यास "गोपाळ" व मुलगी
असल्यास गोदावरी चंगेरे नांय टेवावी. जन्मकाळी ज्या राशीला चंद्र असतो
सीच या मनुष्याची रास जाणाधी.
जन्मनक्षत्र कोठे पडलें तें पहाणे.
शीप प्रीणि मुपे प्रयं च रविभादेकेकभं स्कंधयो.
रेकैफ भुजयोस्तथा फरतले धिप्पयानि पंचोदरे॥
नाभी गुडतले च जानुयुगले चेकैपमृक्षं क्षिपे.
जंतोः फेचिदिति वर्वति गणकाः शेषाणि पादद्धये ॥ १४४॥
प्रिम भूमि मुसे सतस्तनयोरष्टमं हदि ।
भि नाभौ निमं नारीचके गुथे त्रिभंन्यसेत् ॥ १४५ ॥

·सूर्यनक्षत्रापासून जन्मनक्षनापयंत (जन्मनक्षग्रसुदा) नक्षत्रे मोजून पुढे
लिहिल्याप्रमाणे त्यांची स्थाने जाणाधी. पहिली ३ नक्षत्रे मलकावर, दुसरी ३
मुसायर, प्रत्येक खांद्यावर 1, वाहूंवर ॥ तलहातांवर , हृदयावर ५,
नाभीयर 1, गुह्यावर 1, प्रत्येक जानूवर ११ व प्रत्येक पावलावर २३ याप्रमाणे
२७ नक्षत्रांची व्यवस्था जाणारी. उदाहरणार्थ, सूर्यनक्षत्रापासून जन्मनक्षत्रा-
पर्यत नक्षत्रं झारी, अशी कल्पना करा. यांतून ३ मस्तकावर, ३ मुखावर,
अशी ६ नक्षत्रे गेरी. सात नक्षत्र कंधावर भाले म्हणून जन्मनक्षत्र स्कंधावर
पडले असें जाणावे. स्त्रियांची नक्षत्र विभागणी निराळी आहे, ती अशी ३
मनकावर, ७ मुखावर, ८ स्तनांवर, ३ हृदयावर, ३ नाभीवर व ३ गुशायर.
जन्मनक्षत्र तलहस्तावर, गुह्यायर व पावलांवर पडले असता अशुभ व अन्यस्थानी
पडले असतां शुभ मानिलेले आहे.
पाळण्यांत घालण्यास दिवस.
आंदोलाशयने पुंसो द्वादशो दिवसः शुभः ।
प्रयोदशस्तु कन्याया न नक्षत्रविचारणा ॥ १४६॥
पोडशे दिघसे वापि द्वात्रिंशे दिवसेपि वा।
मैत्रक्षिपस्थिरापु कुर्यादान्दोलनं शिशोः ।। १४७ ।।
रविभात्पंचमे सौरयं ततः पंचदशस्वपि ।
अशुभं च ततः शेपे शुभं दोलाधिरोहणम् ॥ १४८ ॥
पाळण्यांत घालण्यास मुलारा वारावा दिवस व मुलीला तेरावा दियस
प्रशस्त मानिला आहे. ह्या दिवशी अडचण असेल तर फिवा अमावास्यादि
विशेप,कुयोग असतील तर सोळावा, अठरावा, याविसावा पिंधा बत्तिसावा है
दिवस घ मृग, चिया, अनुराधा, रेवती, पुनर्वसु, पुप्य, अश्विनी, हम्न, रोहिणी,
मृग आणि तिन्ही उत्तरा ही नक्षत्रे सांगितलेली आहेत. तसेच, सूर्यनक्षना-
पासून पहिली पांच आणि शेवटची सात नक्षत्रे शुभ होत व धानी राहिलेली
१५ नक्षत्रै दोलारोहणास कार्य करावी असे कित्येक ग्रंथकार म्हणनात. पूर्वेकडे
मलक करून शिशूम प्रथम पाळण्यात घालावे.
दुग्धपान, भूम्युपवेशन व जलपूजा.
एकत्रिशहिने चैव पयः शंखेन पाययेत् ।
अन्नप्राशननक्षत्रे दिवसोदयरात्रिषु ॥ १४ ॥
शुभाहे पंचमे मासि भौमोप्यत्र विशेषतः ।
दोलारोहणनक्षत्रे घालकं चोपवेशयेत् ॥ १५ ॥

·पुनर्वसुद्धय हस्ते मृगे मूलानुराधयो।
अवे गुरौ बुधे चंद्रे सतिया जलपूजनम् ॥ १५१ ॥
गुगै शुक्रेस्तगे चैने पोपे या मलमासके।
मासपूर्ती विरुद्धाहे न युर्यात्तु जलार्चनम् ॥ १५२ ॥
जन्मापासून एकतिसाव्या दिवशी आणि अनप्राशनाला जी नक्षत्रे पुढे सांगि-
सही आहेत त्या नक्षत्रावर, शयामध्ये दूध घालन ते वारकाला प्रथम पाजीव
या मुहूर्ताचा अर्थात् सनपानाशी सत्र नाही. तसेंच शिगूला पाळण्यान
धारण्यास जी नक्षने पर सागितली आहेत त्या नक्षत्रावर, शुभदिवशी, विशेषत
सगळवारी, पाचव्या महिन्यांत कटिसूत्र बाधून, पृथ्वीची य वराहाची पूजा करून
चालकाला प्रथम भूमीवर बसवाय प्रसूत झालेल्या स्त्रीने जलपूजा करण्याचा
कित्येक ठिकाणी प्रचार आहे ही जर पूजा प्रसूतीरा एक महिना झाल्यानतर
चा, पौष व मलमास वय कस्न कोणत्याही महिन्यांत, गुरु, बुध किंवा सोम-
पारी गुरशुभास्त नसेल तेव्हा रितिथि वयं करून इतर तिला पुनर्वसु,
पुप्य, हन, मृग, मूल, अनुराधा, श्रवण ह्या सात नक्षत्रावर, शुभ आहे
असे जाणावे.
कान व नाक टोचणे.
शुभे पारेहि जन्माहादूद्वादशे पोडशे दिने ।
कर्णवेधोऽथवा मासे पष्ठे सप्ताष्टमेपि वा ॥ १५३ ।।
रंवतीद्वितये पुप्ये पुनर्वस्वनुराधयो ।
श्रवणद्वितये चित्रामृगे हस्ते शुभे तिथौ ॥ १५४ ॥
युम्माब्दं जन्ममासं च पोपं चैनं हरे. शयम् ।
जन्मतारां विहायाथ व्युत्तरेपि च केवन ॥ १५५ ॥
जन्मदिवसापासून १२ व १६ ह्या दिवशी किंवा ६७८ ह्या महिन्पात, बुध,
गुर, शुक व सोम या पारी, रेवती, अश्विनी, पुष्य, पुनर्यमु, अनुराधा, श्रवण,
धनिष्ठा, चित्रा, मृग आणि हल या नक्षन्नी यालकाचे कान टोचाये हेच दिवस
कन्येचे नाक रोचण्यास विषम वी म्हणजे ३५१७ या वीं शुभ होत समवयं,
जन्ममास, पीप, चेट, क्षयतिथि, चातुर्मास्य, जन्मनक्षम ही कान व नाक टोच-
ण्यास पार्य करावी. कित्येकाच्या मते तिन्ही उत्तरा या कार्यास पर्य कराव्या.
अन्नप्राशन.
रेवती द्वितये पुष्ये पुनर्वस्वनुराधयोः ।
श्रवणादित्रये हस्तत्रितये रोहिणीमृगे ॥ १५६ ॥

·उत्तरायां सुभे लग्ने मीनमेपालिभिन्नगे। पष्ठान्मासि समे पुंसः पंचमाद्विपमे स्त्रियः ॥ १५८ त्यक्त्या रिक्तां क्षयं नंदां द्वादशीमष्टमीममाम् । शनिभौमार्कचारांश्च, प्रधमानाशनं शुभम् ॥ १५८ ॥ रेवती, अश्विनी, पुष्य, पुनर्वसु, अनुराधा, श्रवण, धनिष्ठा, शततारका, हन्न, चित्रा, स्वाती, रोहिणी, मृग, आणि तिन्ही उत्तरा या नक्षत्रांवर, मीन, मेप आणि वृश्चिक ही रने धर्य करून मुलाला सहाव्या महिन्यापासून सम म्हणजे ६1८11०1१२ ह्या महिन्यात व कन्येला पांचव्या महिन्यापासून विषम म्हणजे ५७९११ सा महिन्यांत अन्नप्राशन म्हणजे उष्टावण करावी. रितातिथि, म्ह. १९१११, क्षयतिथि, नदातिथि म्ह० मा अष्टमी, अमावास्या, द्वादशी या तिथि वर्ण्य करून व रवि, मंगळ व शनिवार खेरीजकरून इतर दिवशी अम. प्राशनाचा संस्कार करावा. अन्दपूर्ति. ( चाढदिवस.) सर्वश्च जन्मदिवसे सातैर्मगलवारिभिः । प्रतिसंवत्सरं यतात्कर्तव्यश्च महोत्सवः॥ १५९ ॥ ज्या दिवशी जन्म झाला असेल तो दिवस पुन. दुसन्या वर्षी आला म्हणजे त्याला वाढदिवस म्हणतात. दर वर्षास जन्मतिथीचे दिवशी याददिवस करावा. वर्षपर्यंत प्रतिमासी करावा जन्मनिथीचा दोन दिवस योग असतां जन्मनक्षम- युक्त जी तिथि असेल ती घ्यावी. जन्मनक्षत्राचाही दोन दिवस योग असेल तर जी तिथि सूर्योदयाला असून चार घटिकांहून अधिक असेल ती घ्यायी. असा योग नसेल तर प्रथम दिवसाची निधि घ्यावी. च्यवहारांत सामान्य रोक फक्त लहान मुलांचाच वाढदिवस करितात. फार श्रीमंत लोक मोठ्याचाही वाढदिवस करितात. वाढदिवसाचे दिवशी अंगाला सुवासिक तेल घगरे लावून उप्पोदकाने मंगलस्नान फरितात. धर्ममिधूमध्ये याविषयों असे सांगितले आहे की, पाददिवसाचे दिवशी नान झाल्यानंतर एका रहानशा तंदुलराशीवर सुपारी टेवून ती माकंडेयरूपी देवता आहे असें कल्पून प्रथम पुर देवतेचे य तसेच, अश्वत्थामा, घली, व्याम, हनूमान, विभीपण, कृप, परशुराम इत्यादि चिरंजीयर्याचे स्मरण करून नंतर माकंडेयरूपी देवतेची पूजा करावी, आणि शेवरी पुढील मंत्राने प्रार्थना करावी. मार्कंडेय नमस्तेस्तु सप्तकल्पांतजीयन । आयुरारोग्य. सिद्ध्यर्थे प्रसीद भगवन्मुने ॥ चिरंजीवी यथा त्यं तु मुनीनां प्रघर द्विज । कुरुष्व मुनिशार्दूल तथा मां चिरजीविनम् ॥ असो वाढदिवसाचे दिवशी श्मश्रु, करह, मांसभक्षण वगैरे करूं नयेत.

·चौलसंस्कार जन्मतो गर्भतो घान्दे प्रथमेऽथ द्वितीयक । तृतीये पंचमे पापि चौलकर्म प्रशस्यते ॥ १६० ॥ माधफाल्गुनपैशासज्येष्ठे मासि शुभं स्मृतम् । जन्ममासऽधिमासे न ज्येष्ठे ज्येष्ठस्य नो भवेत् ॥ ११ ॥ द्वितीयाथ तृतीया च पंचमी ससमी शुमा। दशम्येकादशी घापि त्रयोदश्यपि शास्यते ॥ १६२ ॥ भ्रषणादित्रये हस्तत्रितये रेवतीमृगे। पुप्याश्चिन्यऽदित्यृक्षेपु चूडाकर्म गुभावहम् ॥ १६३ ॥ सुनोर्मातरि गर्भिण्यां चूडाफर्म न फारयेत् । पंचान्दात् मागयोचं तु गर्भिण्यामपि कारयेत् ।। १६४ ।। जन्मकालापासून किंवा गर्भधारणापासून विषम म्हणजे १३१५/७ या कपी, व फेचिन्मकरून दुसऱ्या वर्षी; माप, फाल्गुन, वैशाख व ज्येष्ठ या महिन्यांत व कित्येकांच्या मते मार्गशीर्ष महिन्यांत युध, गुर, शुक्र, चंद्र या चारी, २३५७० ११११३ ह्या तिथीला, श्रवण, धनिया, शततारका, हम, चित्रा, स्वाती, रेवती, मृग, पुष्य, अश्विनी, पुनर्वसु पा नक्षत्रांवर मुलाला चंद्रपल पाहन चूडाकर्म म्हणजे जायवळ करणे शुभ मानिले आहे. माता रजस्वला असता मुलाचे चौल करूं नये. सरया भावांचे चौल एकाच दिवशी करूं नये. नसेंच, माता गर्भवती असून पांच महिन्यांहन अधिक महिने झाले असतील तर चालसंस्कार करू नये. परंतु मुलाचे वय पाँच वर्षाहून अधिक असेल तर मात्र मातेला पांचांहून अधिक महिने गेले असताही चील करणे दोषास्पद नाही. माता ऋतु- मती असता तिच्या पुग्नाचें चौल किंवा कोणताही सस्य संस्कार करू नये, ज्येष्ठ अपत्याचे ज्येष्ठ मासांत कोणतही मंगल करू नये. विद्यारंभ. सौम्यायने शुभे मासि स्वाध्यायदिधले शुभे। स्वस्थ जीवबुधे गुफ्र लग्ने खेटबलान्विते ॥ १६५ ॥ रेवतीद्वितये पुष्ये पुनर्वस्यनुराधयोः। आद्राख्ये श्रवणे हतं स्वाती चित्राभिधे तथा ॥ १६६ ॥ हेरवविष्णुवाग्देवी तथाभ्यध्यप्टदेवताः। पंचमाच्दे नरः कुर्याद्विद्यारंभ सदा वुधः ॥ १६७ ॥ उत्तरायणांत, शुभ मासांत म्हणजे माघापासून पुढे पाँच महिन्यांत, स्वाध्याय.

·११२ . दिवशी म्हणजे ८५/३० या निधि धन्यं करून गुरु, युध, शुक्र, या धारी, २२५/१०1111१२।१३ ह्या निर्थीला, व रेवती अश्विनी, पुष्य, पुनयंमु, अनुराधा, भाद्री, श्रवण, हस्त, चित्रा, स्वाती ही नक्षत्रे व शिवाय मुहूर्तचितामणिकारांच्या मतें धनिष्टा, शततारका, तिन्ही पूर्वा, निन्ही उत्तरा, मूळ, आश्लेषा ही नक्षत्रे देखील विद्यारंभास प्रसस्त आहेत. वृषभ, मिथुन, कन्या, धन, मीन या शुभ- ग्रहांच्या लगी, त्रिकोणी म्ह० ५९ घ केंद्री . या स्थानी शुभमह असतां, मुलाच्या पाचव्या वषी गणपति, सरस्वती, विष्णु व कुलदेवता इत्यादि देवतांची पूजा करून पालकाकडून प्रातःकाळी विद्यारंभ करावा. उपनयनास शुभाशुभ. गर्भाप्टमेन्दे कुर्यात ब्राह्मणस्योपनायनम् । गर्भादेकादशे राज्ञो गर्भाध द्वादशे विशः॥ १६८ ॥ आपोडशाद्वाविंशाच चतुर्विंशाच यत्सरात् । ब्रह्मक्षत्रविशां कालो द्यौपनायनिकश्च सः॥ १६९ ।। माधादिपंचमासेपु मेसलाबंधनं शुभम् । द्विन्येकादशदिक्पंचद्वादशीममिते तिथी मौजीवन्धः शुभः सोमे भृगुजीचशभास्करे ॥ १७० ॥ मघा च भरणी ज्येष्ठा विशाखा चैच कृत्तिका । नक्षत्रपंचकं माझेन प्राचं व्रतबंधने ॥ १७१ ॥ कृष्णे प्रदोपेऽनध्याये शनी निश्यपराण्के । प्रासंध्यागजिते नेटो व्रतबंधो गलग्रहे ॥ १७२ ॥ गांपासून किंवा जन्मापासून भारव्या वर्षी प्राह्मणांचा, अकराव्या घी क्षति- यांचा वयाराव्या वर्षी वश्यांचा प्रतबंध करावा. तथापि अडचणीच्या प्रसंगी माह्मणाला १६ वपर्यत, क्षत्रियाला २२ वर्षेपर्यंत, २ वैश्यांला २४ उपयंत मुंजीचा गौणकाळ सांगितलेला आहे. परंतु कमाने हीन होत जातो. तसंच, माहाणाला पांचवे किंवा सातवें वर्षही अपनयनाला उक्त आहे. माघा- पासून ज्येष्ठापर्यंत पांच महिन्यांत उपनयन करावे. द्वितीया, तुनीया पंचमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी ह्या तिथीला व कृष्णपक्षांतील पंचमीपर्यंत सर्व तिथी- घर आणि सोम, बुध, गुरु, शुक्र भागि रवि या वारी प्रतबंध करावा. मघा, भरणी, ज्येष्ठा, विशारा आणि पृत्तिका ही पांच नक्ष पर्य करून इतर २२ नक्ष- मांवर, उपनयन करणे शुभ जाणावें, कृष्णपक्षांत पष्टीपासून पुढील तिर्थीवर, प्रदोषाचे दिवी, अनध्यायदिवशी, शनिवारी, रानीस, अपराहकाळी, प्रातःकाळी मेघगर्जना हाली अगता स्या दिवशी, आणि गलग्रह निर्धीवा (प्रयोदशीपासून ४ ·तिथि, सप्तमीपासून ३ तिथि य चतुर्थी अशा आठ तिर्थीवर) उपनयनसंस्कार करणे अशुभ मानिलेले आहे. वर्णस्वामी व शाखास्वामी. 'जीयशुको तु विप्रेशो भूभुजां रविमंगलौ। चिशोजो शश्च शुदाणात्यजानां पतिः शनिः ॥ १७३ ॥ ऋग्वेदेशो गुरुः प्रोक्तो यजुषां भार्गवः पतिः। सामवदेश्वरो भोमः पतिश्चाथणे बुधः ॥ १७४ ॥ शाखाधिपतियारश्च शाखाधिपचलं तथा। शाखाधिपतिलग्नं च दुर्लभं त्रितयं व्रते ॥ १७५ ॥ बाहाणवणांचे शुक्र व गुरु है दोन स्वामी आहेत. क्षत्रियांचे मालक रवि, वैश्यांचा चंद, शूदांचा दुध आणि अग्रजांचा शनि असे मिन्न वर्णाचे भिन्न स्वामी. शस्पिलेले माहेत. तसेच, मावेशवा खामी गुरु, अजुशवा शुरु, सामवेदाचा मंगळ आणि अथर्ववेदाचा वुध असे निरनिराळ्या शाखेचेही निरनिराजे. स्वामी आहेत. आपल्या वर्णाचा व शायेचा जो स्वामी असेल त्याचा वार, तो ज्याचा स्वामी आहे असें लग्न किया तो शुभस्थानी असणे ही भतबंधाला अत्यंत शुभ मानिलेली आहेत. म्हणून ज्याप्रमाणे रवि, चंद्र, व गुर यांच बदला पाहिजे याचप्रमाणे वर्ण व शाखा यांच्या स्वामीचेही बल असणे शुभ- कारक आहे. उपनयनास गुरुवल. यटुकन्याजन्मराशेसिकोणायद्विसतगः । श्रेष्ठो गुरु पपट्ट्याधे पूजयान्यत्र निंदितः ॥ १७६ ॥ शुभोतिकाले तुर्याष्टव्ययस्थो द्विगुणाचनात्। चैत्रे मीनगते भानी अनिशोपि गुरुः शुभः ।। १७७ ।। स्वोये स्वभे स्वमैत्रे वा स्वांशे वर्गोत्तमे गुरुः। रिसफाएतुर्यगोपीयो नीचारिस्थः शुभोप्यसन् ॥ १७८ ॥ बटूच्या जन्मराशीपासून ज्या राशीला गुरु असेल त्या राशीपयत्त मोजावे. आणि नववा, पांचवा, अकरावा, दुसरा, व सातवा या स्थानी गुरु असला झणजे गुस्थल उत्तम आहे असे समजून बटूचा घतबंध करावा. १०६।३.१ या स्थानी असता गुरबल मध्यम समजून गुरूची पूजा करावी व नंतर प्रतबंध करावा, ४८३२ या स्थानी असणारा गुरु निंद्य आहे; तथापि उपनयनाचा काल होऊन गेला असेल तर दोन वेळ गुरूची पूजा करून ब्रटूची मुंज करायी; परंतु बल १५ ज्यो ·मुनीचा कालरातिकम होऊ देऊ नये शाशिवाय आणखी गुरसलाविषयीं दुसरे अपवाद आहेत ते असे की, चैत्र महिन्यात मीनराशीस सूर्य असेल तर अनिष्ट गुरूवा दोप मानू नये, किंवा उच्चीचा म्हणने २ राशीस असता, स्वक्षेनीचा म्हणने धन किंवा मीन राशीरा असता, मिमगृहींचा ह्मणने मेप आणि वृश्चिक राशीला असता, स्वामी म्हणजे कोणत्याही राशीस असून धन किंवा मीन राशीच्या नवाशी असता, वर्गोत्तम म्णने ज्या राशीला गुर असेल त्याच राशीच्या नाशामध्ये म्हणजे मेष राशीस असता, मेपाच्या नवाशी, वृषभ राशीस असता वृषभाच्या नवांशी इत्यादि कोणताही प्रकार असता, जरी अनिष्ट ह्मणने जन्मराशीपासून १२।८।४ या स्थानी गुर असेल तरीही नो शुभ मानावा तसेंच नीचस्थानी ह्मणजे मकर राशीला ध शत्रुक्षत्री झणजे मिथुन, कन्या, तूल व पभ या राशींस असून जरी पटूसरा शुभस्थानी गुरु असेल तरीही तो निध होय, असेही काही प्रकार हणतात उपनयनास जन्ममासाचा विचार जन्मक्षमासलग्नादौ मते विद्याधिको प्रती। आद्यगर्भपि विप्राणां क्षत्रादीनामनादिमे ॥ १७९ ॥ जन्मनक्षत्र, जन्ममास, जन्मल्न आणि जन्मतिथि इत्यादि योगांवर व्रतबंध सस्कार केला असता तो घटु अधिक विद्वान् होतो यास्तव माह्मणानी प्रथम गोपन किंवा इतर मुलाचा प्रतस्थसस्कार अवश्येकरून जन्मनक्षत्रादिकांवरच करावा क्षत्रिय आणि धेश्य ह्यानी प्रथम गर्भारपरा पुयाचा पतवध जन्मनक्ष नादिकायर करू नये, परतु इतराचा मान अवश्य करावा उपनयनास शुभाशुभ ग्रह. प्रतबंधेऽपिडि फैवर्जिता शोभनाः शुभा ॥ त्रिपडाये खला पूर्णी गो वर्कस्यो विधुस्तनो ॥ १८० ॥ जीवेंदुभृगुलग्नेशा व्रते नेष्टा पडष्टगा.। शुदुव्ययगाविष्टौ खरा लगाएपंचगा ॥ १८ ॥ ज्या मेपादिनी उपनयन करावयाचे असेल त्या इष्टलमापासून ८1१२ या स्थानी शुभमह नसाये यावाचून इतर सर्व स्थानी गुभग्रह प्रतबधासा इष्ट मानिरे ले भात ३२६, या स्थानों पापमह असाये वृषभ किंवा कर्क राशीला शुद्ध पक्षातील चद असू तो एमी असापा गुरु, चद्र शुक आणि समस्यामी है ६८ या स्थानी अमता भनिष्ट होत तसच, गुक्र, चद्र हेद्वादश स्थानी नसाये, आणि रमी, अष्टमस्थानी प पचमस्थानी पापग्रह भसता अनिए मानिलेले आहे ·११५ मातरजोदोपनिर्णय. मातू रजस्वलादोपे नांदीश्रादोत्तरं तदा । आवश्यक मतं चौलं शांति कुर्याद्वते गृही ॥ १८२॥ नांदीश्राद्ध म्हणजे पुण्याहवाचनादि देवकप्रतिष्ठा झाल्यानंतर अहवी माता किया ज्याने नांदीश्राद्ध केले असेल त्याची पली रजस्वला झाली तर धर्मशासांत सांगितल्याप्रमाणे श्रीशांति करून त्याच मुहावर चौलमतबंधादि संस्कार केट असतां दोष नाही. शांतीवांचून संस्कार करणे मान अशुभ मानिलेले आहे. सोडमुंजीस मुहर्त. नतोक्तदिवसादौ हि समावर्त नमिप्यते । विभौमभानुजे वारे नक्षत्रे च व्रतोदिते । चंद्रताराविशुद्धौ च स्यात्समावर्तनक्रिया ॥ १८३ ॥ माजीस जो मुहूर्त मागे लिहिला आहे याच मुहूर्तावर समावर्तन म्हणजे सोऽमुंग करावी. मंगळवार व शनिवार सेरीजकरून प्रतयंधास जी नक्षने सांगितली आहेत त्या नक्षत्रांवर चंद्रयल पाहून समावर्तन करावं. हल्ली मॉजी- बंधन झाल्या दिवसापासून चार किंवा आठ दिवसांच्या आतच समावन म्हणजे सोडमुंग करितात. परंतु विद्यार्जनाकरितां वारा वर्षेपर्यरा ब्रह्मचर्य पालन मंतर समावर्तनविधि करावा अशी शास्त्राज्ञा आहे. ब्रह्मचर्य पाळणे म्हणजे सर्वथा शुचिर्भूत राहणे, शुचिर्भून राहून विद्यार्जन केले असता तेज, पल भाणि मनो- निमाह ही वृद्धिंगत होतात. ब्रह्मचर्यवृत्ति रासण्याचा लोप झाल्यामुलें प्रस्तुत- काठी विद्याथ्यांची तेजोवलविवेकविहीन अशी शोचनीय स्थिति दृष्टीस पडते.

·जातकप्रकरण ३. या प्रकरणात जन्मपत्रिकेत येणा या विषयासबधी सक्षिप्त विचार केला आहे म्हणने स्पष्टप्रह, स्पष्टलन, लपकुइली, भावचरितकुडली, दशा, प्रहाची पल इत्यादिकाविषयी लिहिलं आहे पत्रिक्त गणिताचा भाग पुष्कळ असतो, याचा ह्या लहानशा पुस्तकात स्थलमकोचालव सविस्तर विचार करिता येत नाहीं तथापि विषयप्रवेश होण्यापुरती आवश्यक तेवढी माहिती येय दिली आहे गणितविषय स्वभावत मनोरजक नसल्यामुळे सकृद्दर्शनी पुष्कळास तो कठिण चाटेल हे खरे, परतु बाम्नविक तो तितका कठिण आहे असे नाही पुन पुन घाचरा असता इतर विषयाममाण हाही सहन समजण्यासारखा आहे असो भाता प्रथम ग्रह कसे स्पष्ट करावे हे सागतो स्पष्टग्रह करण्याची रीति. कोणताही ग्रह स्पष्ट करण म्हणजे तो इष्टकाळी आकाशात किती अशादियां घर आहे हे गणिताच्या साहाय्याने सिद्ध करण या कृत्यास प्रहांस पालन देण असेही म्हणतात मागें 'पचाग पहाण्याची रीति', या विषयासाठी सागितलेच भाहे की, पर्चागांत उजव्या बाजूच्या कोप यात फुटलीच्या घरच्या बाजूस प्रत्येक पूर्णिमेचे आणि अमावास्यचे सूर्योदयींचे स्पष्टमह दिरेरे असतात, प त्या अंकासाली त्या त्या ग्रहाच्या गतींचे अंक दिलेले असतात स्या गर्तीवरून खाली लिहिलेल्या रीतीप्रमाणे पाहिजे स्वर येळेचे रपएग्रह सयार करिता येतात तथापि ही रीति स्थूलमानाची पाहे यापेक्षा ग्रहलाघवापरून तयार केलेले ग्रह भधिक सूक्ष्म असतात परतु तं गणित परेच करिण आहे असो चद्र खेरीजकरून इतर सर्व मह स्पष्ट करण्याची रीनि एकच आहे अलीकडे विश्येक पोगांतून रोजचे सूर्यादयींचे स्पष्टप्रह दिरेले असतात, त्यावरून एकाळचे स्परग्रह सयार करण है कमी श्रमाचे आहे रीति-ज्या गावचे स्पष्टयह तयार करावयाचे असतील त्या ठिकाणी जे पांग चालत असेल त्याचा उपयोग करावा ज्या पळेचे आपणास स्पष्टमह फराययाचे असतील त्या घेळेपासून पूर्णिमेच्या बिया अमावास्येच्या सूर्योदया पयंस दिवस मोजावे अंक बाद नयेत म्हणून पूर्णिमा किंवा अमावास्या यांपैकी जो दिवस जवळ असेए तो यावा रितके दिवस, घटी आणि पळ होतीर स्याला महांच्या गर्दीच्या अंकांनी गुणाव हे गर्नीचे अंक फरा आगि विकला असतात म्हणून त्यांच्या विश्रा करून नतर गुणाष मेईल साला एका दिवसाधी पल ३६.० यानी भागावं मवर वाघे संश, जो गुणाकार ·- . ११७* पा, ५ माई करावी. जर मागील पंध्यत्याच्या कोष्टकांतील महाति घेऊन उदाहरण केले असेल तर त्या सा ग्रहांच्या शांत है अंक मिळयाचे माणि चालू पंधरवड्याच्या कोटकावरून गणित केले असेल तर या अंकातून वजा करावे. पंचांगांतील प्रह राश्यात्मक भसतात; झणजे राशी मंशा कसा आणि विकला असतात भाणि आपला गुणाकार फक्त अंशात्मक आहे; म्हणजे अंश, फला आणि विवला आहेत; म्हणून या परस्परांची बेरीज किंवा वजाबाकी करितेवेळी राशीसाली शुन्य व अशासाली अंश वगरे मांडाये. एकाद्याचा जन्म पूर्णि. मेच्या किंवा अमावाच्या सूर्योदयायरोबर झाला असेल तर पंचागस्य सप्टग्रह हेच त्याच्या जन्मकाळचे स्पष्टग्रह होस. साली उदाहरणपूर्वक एक दोन महर स्पष्ट करून दाखविले आहेत, त्याप्रमाणे इतर सर्व मह स्पष्ट करावे. चंद्र स्पष्ट करण्याची रीति निराळी भाहे, वीही पुढे दिलीच आहे. राहूची गति नेहमी ऋण म्हणजे उलट असते म्हणून पंचांगस्य सप्टग्रहात मिळवणीच्या ठिकाणी राहू, चालन नेहमी वजा द्यावे आणि वायाकीच्या ठिकाणी मिळवावं. तसेच, कोणताही ग्रह बनी भसता त्याची गति देखील उलट भसते; म्हणून वझी प्रहाचे उदाहरण राप्रमाणेच करावे. उदाहरण पहिले-शके १८३२ वैशासकृष्ण ३ शुफार ता. २७ मे १९१० या दिवशी दुपारी । पानून ३७ मिनिटांनी एकाचा जन्म झाला भाहे त्या वेळेचा स्पष्ट सूर्य करा. या दिवशी रवीचा उदय ५ वाजून २५ मिनिटांनी आहे. म्हणजे सूर्योदयापासून ८ लास व १२ मिनिटांनी जन्म झाला आहे. आता प्रथम ८ तास घ १२ मिनिटे यांच्या चटिका च पळ केली पाहिजेत. म्हणून, ८x२॥८२० घटिका व १२४२॥३० पळे म्हणजे गुरुवारी सूर्योदयापासून २० घरका ३० पळांनी जन्म झाला. या ठिकाणी पूर्णिमा जवळ आहे, म्हणून मागील पंधरवड्याच्या कोष्टकांतील गतीवरून उदाहरण करू. प्रथम दिवस मोजा. पूर्णिमेचा सर्प दिवस, प्रतिपदेचा सर्व दिवस, द्वितीयेचा सर्व दिवस आणि तृतीयेला २० घटिका ३० पळांनी जन्म झाला आहे. म्हणून एकंदर ३ दिवस २. घटिका आणि ३. पळे इतका काळ झाला. याला सूर्याच्या गनीने गुणा. १ज्या वेळी मागील पंधरवड्याच्या कोष्टकातील महगतीवरून पुढील दिवसाचा प्रह तयार करावयाचा असेल त्या घेनी तो पंधरवज्याचा शेवटचा सर्व दिवस हिशे. घात धरावा. परतु पुढील दिवयाच्या ग्रहातीरस्न मागील दिवसाचा ग्रह तयार करिताना सा पंधरवन्याचा दिवस हिशेषात धरूं नये. वारण पंचाग प्रहगति त्या त्या दिवसाच्या सूर्योदयाच्या वेळेच्या आहेत. ह्मणून दिवरा मोनशे ते एका ठिकाणी सूर्योदयापासून व दुसन्या ठिकाणी सूर्योदयापर्यंत मोजले पाहिजेत है ध्यानात ठेवावे.

·११८ या सर्याच्या १ १ वयाचे आहे. सूर्याची गति ५७ क्ला आणि २० विकरा आहे विकला करा. ५७४६०-३४२०+२०-३४४० हो विक्लारमक एका दिवसाची सूर्याची गति झाली. आतां ३ दिवस २० घटिका आणि ३० पळ या सर्वांची पळे करावयाची भाहेत, म्हणून ३४६१८० घटी+२० घटी =२०० घ०४६० १२००० पर्क +३०-१२०३० पळे याला ३४४० यानी गुणा,घ एका दिवसाची म्ह० ६० घटिकाची पळे ६०४६०=३६०० यानी भागून मागाकार पलारमक येईल त्याचे घटी, अश वगैरे करून ते अक पचागातील राश्यादि अंकात मिळवा म्हणजे इष्ट काळचा स्पष्ट रवि येईल खाली उदाहरण करून दाखविले आहे ते पहा पौर्णिक पचा० स्पष्ट सूर्य १२०३० -६०) ११४९५ रा० अंक०वि० ४३५४० भागा० १९१ बा० ३५ वि० -३६००) ४१३८३२०० -६०)*०३ बा.११कला +. ३ ११४९५ ६ घाकी १२०० प्रति विकरा सोडा हा वैशाखकृष्णतृतीयेचा इष्टकाळचा स्पष्ट सूर्य झाला भैराशिक रीतीनेही है उदाहरण करिता येईल जसे-एका दिवसास म्ह० ३६०० पळास जर ३४४० विकला गति तर ३ दिवस २० घ. ध ३० प०-१२०३० पळास किती? वस्तुत याच रीतीने वरील उदाहरण केले आहे मागील पंधरवड्याच्या कोटकातील गतीवरून पुढील दिवसाच्या ग्रहास चालन देण्याचे हे एक उदाहरण झाले आता घालू पधरवड्याच्या कोष्टकांतील गतीवरून मागील दिवसाचा ग्रह तयार करण्याचे आणखी एक उदाहरण करून दाखवितों उदाहरण दुसर-शके १८३२ पैशासकृष्ण १२ शनिवारी दुपारी । पाजून ३५ मिनिटानी एकाचा जन्म झाला आहे, त्या वेळेचा स्पष्ट सूर्य करा या दिवशी ५ वाजून २५ मिनिटानी सूर्योदय आहे म्हणजे सूर्योदयापासून ६ तास व १० मिनिटानी म्हणजे ( ६४२॥ व १०४२॥) १५ घटिका २५ पळानी जन्म झाला आहे म्हणून, स्था घेळेपासून अमावास्येपर्यंत दिवस मोजा अमावास्या मगळवारी आहे अहोरात्राच्या घटी ६० यांतून उणे जन्मापूर्वीच्या शनिवारच्या १५ घटिका घ २५ पळे =४४ घटिका ३५ पळे हा शनिवारच्या जम्मानतरच्या शेप घटिका झाल्या आता रवि आणि सोमवार हे सपूर्ण दोन दिवस व शनिवारच्या ४५ घटिका प ३५ पळ मिळून ३ दिवस ४४ घटिका च ३५ पले हा जन्मवेळेपासून अमावास्येच्या सूर्योदयापर्यंत इटकाल झाला हा घेळी सूर्य किती अशावर होता है सिद्ध करावयाचे आहे एका दिवसाची ·४८ ८ १ २० सूर्याची गति ५७ कला आणि विकला आहे. या सर्वाच्या विकला करा. जसे, ५०४६०=३४२०+१=३४३, विकला झाल्या. या अंकांनी, २ दिवस १५ घटिका भाणि ३५ पलें म्हणजे (२४६०-१२०+४४-१६५४६०-९८४०+ ३५) एकंदर २८७५ पळे, याला गुणून एका दिवसाची पळे ३६०० यांनी भागा. उत्तर पलात्मक येईल त्याला ६० नी भागून त्याचे अंश वगैरे फरून पंचांगस्थ रवीच्या अंकांत वजा द्या. म्हणजे इष्टकाळचा स्पष्ट सूर्य झाला, पाली उदाहरण करून दाखविले आहे ने पहा. अमावा० पंचा० सूर्य. -६०) ९४१ रा. सं. क. वि. ४३४३१ भागा० १५६ या०५१ वि०१ ૨૨ *३६००) ३८८११२५ ६०) अं०२वा०३६कला.-. २ ९४११ वा. १२२५ १२२५ प्रति विकला सोडा. हा वैशाखकृष्ण १२ शनिवारचा दुपारचा स्पष्ट सूर्य झाला. आता काही पंचांगांतून प्रत्येक दिवसाचे प्रातःकाळचे ग्रह दिलेले असतात, त्यावरून इष्ट काळचे मह कसे सिद्ध करावे, ते सांगतो. ज्या पंचांगांतून रोजचे सूर्योदयींचे स्पष्टप्रह दिलेले असतील तेथे आजचा सूर्यो. दयींचा ग्रह व उद्यांचा सूर्योदयींचा ग्रह या दोघांची वजायाफी करावी. म्हणजे प्रहाची एका दिवसाची गति येते. वरील उदाहरणांतील जन्मकाळ घेऊन मंगल तयार करा. प्रथम मंगळाच्या गतीचे प्रमाण आपणाला काढले पाहिजे. म्हणून:- दि. वैशासकृष्ण चतुर्दशीचा मंगळ:-- पैशाखकृष्ण त्रयोदशीचा मंगळ- २६ ही मंगळाची एका दिवसाची गनि होय:- २२ या सर्वांच्या विकला करा. जस-३६४६०२१६०२२-२१८२ विकला झाल्या. आता सूर्योदयापासून १५ घटिका २५ पळांनी जन्म झाला माहे. म्हणून या सवांची पळे करून (१५४६०-९००+२५=९२५) त्या पळांनी मंगळाच्या गतीला म्हणजे वर दाखविल्याप्रमाणे २१८२ यांला गुणा व त्या गुणा- काराला एका दिवसाची प→ ३६०० यांनी भागून, भागाकार पलात्मक येईल, त्याच्या घटी, अंश वगैरे करून ते अंक दुसन्या दिवसाच्या स्पष्ट ग्रहांत पजा द्या किंवा आदल्या दिवसाच्या स्पष्टप्रहात मिळवा. पुढील उदाहरण पहा. २१८२ ६०)५६० दुसन्या दिवसाचा मंगळ ९-२० ३६००) २०१८३५० क. वि. उणे- २० ५६० धा. २३५० उत्तर २ रा. २ २ क. ४९ २७ २७ . . x९२५ . ९ २७ १० ·१२० हा वैशाखकृष्ण त्रयोदशीचा दुपारी १५५० २५ पळांग स्पष्ट मगळ होय. याचप्रमाणे चद् खेरीज करून इतर सर्व ग्रह स्पष्ट करावे चंद्र स्पष्ट करण्याची रीति.. ज्या वेळेचा भापणास स्पष्ट चन्द्र करावयाचा असेल त्या वेळेपयंत, त्या विच साचे ज नक्षत्र असेल, त्या नक्षत्राच्या भारमापासून जितक्या घटिका व पळे गेरी असतील त्या सर्वांची पळे करून त्यास साटानी गुणाव आणि त्या गुणा कारास त्याच नक्षत्राच्या भारमापासून समाप्तिपर्यंतच्या एकदर घटिकापळांची पळ करून सानी भागायें जो भागाकार येईल ते अंश होत बाकी राहील त्याच्या फला आणि विकला कराव्या नतर हे अंशाचे अक, त्या दिवसाच्या नक्षत्रापूर्वीची तितकी नक्षनें गत झारा असतील त्या गत नक्षत्रांच्या अनुक्रमां काला साठानी गुणून जो अंशात्मक गुणरकार येईल, त्यांत मिळवाये जी येरीज येईल त्या बेरा दोहोंनी गुणून मवानी भागाव, जे उत्तर येईल ते अंशक लामक येईल हे अश तिसापेक्षा अधिक असतील तर तिसानी भागून त्याच्या राशि कराव्या म्हणजे स्पष्ट चद शारा तसेंच, १८००० या सरयेरा वक्षमाच्या घटिकानी भागिले म्हणजे घराची गति काढिता येते उदाहरण-शके १८३२ पैशाख कृष्ण १३ रविवारी प्रात काळी ६ वाजून १३ मिनिटानी जम झाला आहे त्या दिवशी सूर्योदय ५ वाजून २५ मिनिटानी आहे म्हणने सूर्योदयापासून ४८ मिनिटानी म्ह० २ घटिकानीं जन्म झाला आहे, त्या घेळेचा स्पष्ट घर फरा शनिवारी अश्विनी नक्षन्न ४५ घटिका ७ पळ होतें नतर भरणानक्षन लागले अहोराजाच्या घटिका ६. यातून उणे अश्विनीनक्षत्र ४४ घ० ७५०-१५ घ० ५३ ५० था शनिवारच्या भरणीनानाच्या घटिका झाल्या रविवारी २ घटिकानीं जन्म झाला भाहे, ह्मणून त्यात २ घटिका मिळवा म्हणजे भरणीनक्षत्राच्या भारभापासून इष्टका लापर्यंत १० घ.५३ १० गेली या सर्वाची पळे करा १०x१०-१०२.१५३ रीतीप्रमाण याला ६.नीं गुणा २०७३४६०-६५३८० साता या गुणाकारास भरणीनक्षत्राच्या एकदर घटिकापळानी भागावयाच आहे म्हणून शनिवारच्या भरणीनक्षत्राच्या १५५० ५३ प. व रविवारी भरणी नक्षत्र ३९घ० ५९ पळे आहे म्हणने भारभापासून समातिपयंत एकदर ५५ ५० ५२ प. भरणीनक्षत्र माहे याची पळे करा ५५४६०-३३००५५२३३५२ पळ भरणीनक्षत्रांत पद होता भाता ६४३८. या सरयेला ३३५२ या सरयेने भागा खाली भागाकार केरा आहे तो पहा ३३५२) ६४३८० (१९* ३३५२) ४३५२० (१२ ३३५२) १७६०(३नि ६५२४१०४१५२० १२९६४६०७७७६० आता भरणीनक्षत्रापूरी एकच नक्षत्र गत झार होत म्हणून रीतीप्रमाण १०७३ पळ झारी ·. d ७२ १२१ १४६०-६० अंश यात परीर भागाकाराचे अक मिळवून त्या बेरजेरा दोहोनी गुणून नयांनी भागाययाच आहे म्हणून येय तिसापेक्षा अस कमी आहेत म्ह ६० णून • राशी १७ अश३६ का ५ नि +९ १२ २३ फरा इतका स्पष्टचद झारा १२ २३ शुन्य असल्यामुळे पहिल्याच म्हणजे मेष ४२ राशीत नद्र आहे असा अर्थ झारा -९) १५८ २४ या रीतीप्रमाण स्पष्टचद् कराया येथ ar१७५ १६ वि ५ १७ अंशाच ठिकाणी ५७ अम असते तर ५७-१०%32रा १७०१ ३६५ दि इतका स्पष्टच झाला असता स्पष्टजन्मलग्नसाधन. जन्सलन सिद्ध करण्याकरिता भयनात, सायनमह, परमा, घरगई एकोद गावर न स्वदेशीय मेपादि एनाचे उदय तयार करण, इत्यादि माधन लागतात म्हणून ही पूरये का करावी याविषयी प्रथम माहिती सागतो अयनांश सारिवाहन शकातून ४४४ वा कराये काकी जे अस राहनीर तितश्य परा ममान पाय सायानी भागाय जो भागाकार येइर, ते अंश आणि पायी राहीर त्या पण होन झापच अयनाश म्हणतात उदाहरण-शवे १८३२ या यांचे भयनांश वाढावयाचे आहेत म्हणून मीप्रमाण १८३२- ५५५ १३००-६०-२३ सशक है ॥३२ या चपाचे अयनाश झाले पारधि मेषसपातीच्या पेठेचे अयनांश हार म्हणून मेपसानीपासून मिदियमापर्यंत दिपम मोपून राशिक मान अपनास काहा निरयण अपमारिीर महिन्याच्या सुमार १२ तारपैस होन उदाहरणार्थ, एकाचा अम मच्या ३० तारिसेम आहे रण मेषममातीपासून १५ दियमानी आहे अशी कनारा पायेलचे अयनांश पाढाययाचे भादेत म्हणून ३६५ दि ४९ दि. ८निषा हे विकराम अयनारा मेपसशनीच्या चोच्या पर अपनांशी मिळपिरो भणजे ज्यदर २५ अंश करा आणि विश्रा मसच अपनाश सारे ग्रा सायन करण्याची रीति. रभिपन सायन निर+अयन निरयण अयनापासहित जे महरो सायन मा1ि माग अयनारा नाहीन ते निरगण प्रह होर मागे रबि, चद पटकन दापति माहात मिरयण प्रह माहे म्हणून त्यात भयनांश मिर हि भगा लेप सायन एमा होनीर माल उदाहरणापी रवीन पहिउदाहरगाया ·क. - १ . ८ ८ अं. वि.' निरयण स्पष्ट रवि. +अयनांश २३ -सायन स्पष्ट रवि याच रीतीने सर्व मह सायन करितात. पलभा आणि चरखं.. मेपादिगे सायनभागसूर्य दिनार्धजा भा पलभा भवेत्सा। विस्था हतास्युर्दशैभिर्भुजंगैर्दिभिश्चरार्दानि गुणोदतात्या ॥१॥ ज्या दिवशी सायन रवि, • राशि • अंश कला होऊन सायन मेपसमा तीला आरभ होतो त्या दिवशी (एप्रील तारीस २१) मध्याह्रीं सूर्य असतां सपाट जागेवर बारा अंगुळे उंचीचा शंकु (मेख) टेवून त्याची जी छाया पडते निला पलभा अशी संज्ञा आहे. मुंबईची पलभा ४७ म्हणजे ४ अंगुले आणि ७ व्यंगुले आहे पुण्याची बरोबर ४ अंगुले आहे. याप्रमाणे प्रत्येक टिका- णी परभा निराळी असते म्हणून काही प्रसिद्ध शहरांच्या पलभा येथे देतो, आपल्या गांवनी पलभा ठाऊक नसल्यास आपल्या गावानजीक असलेल्या एग्माया गांचाची घ्यावी. तसे केल्याने दोन चार व्यंगुसांचाच फरक पडेल. परभा , पलभा शहराच नांव शहराचे नांव पलभा शहराचे नांव * व्यं. अमदाबाद ५- ५जपरपूर ५-८ मिरज अयोध्या २-१७. मुंबई अहमदनगर ४- ९द्वारा ४-५५ रवागिरी ३-३० आग्रा ६-१० दिल्ली इंदूर ५- नागपूर ४-३९ रायपूर उजयनी ५- नामिक ४-२१ लंदन उमरावनी ३-४८ लाहोर औरगाबाद ४-२१ प्रयाग ५-४॥ श्रीरंगपट्टण करकमा ४-पुणे ४- सागर काशी ५-४३/ योदा ४-५५ सातारा काश्मीर ८-६बेळगांव कोल्हापूर ३-३६ भुसावक ४-३० सोलापूर ५-१०हरदा. ४-५९ ग्वारेर ५-५५ मथुरा ६-१५ हेदरामद नि०३-४५ गावं । ३-२० मद्राय २-१७/ हैदराबाद मिध. - १ प्रत्येक स्थाचे जे पल्क ये रिसे आहेत यात दोन चार व्यगुलाचा फरक अराण्याचा सभव माहे. परंतु त्यामुळे शेवरी पारमा फरक पडणार नाही. ६-३३, रामेश्वर गया ५-३२ भोपाल ·१२३ चरखंड-आपल्या गांवची पर भा तीन ठिकाणी माडून तिरा अनुक्रमे १०, ८ आणि १० ह्या अंकानी गुणाचे. जे तीन गुणाकार येतील यास अनुक्रमे पहिले, दुसरे व तिसरे चरखड म्हणावं तिसऱ्या चरखडास मान तिहीनी भागावे लागते. खालील उदाहरणे पहा मुबईची चरसड पुण्याची चरसंडे पहि० तिस० तिस. पहि. ३ ४ ४ १७ Xto X८ X10 X१० ४११७० ३४५६ ३)१-१० १३२० ६० व्यगुले म्हणजे १ अंगुर होते. ५० व्यगुलापेक्षा अधिक व्यगुले अस ल्यास त्याबद्दल एक सपूर्ण अगुल धराव पण त्यापेक्षा कमी व्यगुले असतीए तर ती हिशेबात धरू नयेत कारण ती सोडिल्यामुळे शेवटी म्हणण्यासारिपा फरक पडत नाही. लंकोदयावरून स्वदेशीय राशींचे उद्य. मेपापासून मीनापर्यंत १२ राशींचे रकेतील उदय पाली दिले आहेत, ती पठे आहेत मेप, वृषभ आणि मिथुन या तीन राशीच्या उदयाची जी पळ तीच उलट क्रमाने कर्क, सिह, कन्या या राशीच्या उदयाची पळ होत तसेच, कन्याराशीपासून उलट मेपराशीपयंत अनुक्रमाने जी पळें नीच तूळ राशीपासून मीनराशीपयंत सहा राशीच्या उदयाची पलं समजावी याचा अर्थ असा की मेप च तूळ, कन्या व मीन, वृपभ, सिंह, वृश्चिक व कुभ, आणि मिथुन, कर्क, धन व भकर या राशीचे परात्मक अक सारसे असतात पुढील राश्यक पहा लंकेतील राशींचे पलात्मक उदय. मेष २७८ पर्क ३२३ तूळ २७८ मकर ३२३ वृषभ २९९ सिह २९१ वृश्चिक २९९ कुभ मिथुन ३२३ धन ३२३ मीन २७८ आता लकोदयावरून वारा राशींचे स्वदेशीय विया स्थानिक उदय कसे तयार परावे हे सागतो ज्या गावचे उदय तयार करावयाचे असतीर सा गावची चरखड मागे लिहिलेल्या रीतीप्रमाणे तयार करून, ती अनुक्रमाने मेप, वृपभ आणि मिथुन या राशीच्या रकोदयाच्या पळातून वजा कराची, आणि तीच चर सद उपट प्रमान कर्क, सिंह, पन्या या तीन रागींच्या परत मिळवावी म्हणजे २९९ कन्या २७८ ·%3D २३८॥ " ३३६॥ :- ४० मेपापासून कन्याराशीपयंतये उदय तयार झाले आणि हेच उदय उलट प्रमाने तूळराशीपासून मीनराशीपर्यंतचे उदयकाल समजावे उदाहरणाकरितां पलभा ४. धरून त्यावरून येणारी चरखड घेऊन ग्वार्टी उदय तयार करून दाखविले आहेत, ते पहा म्हणजे ध्यानात येईल कोदयपळे चरखड म्बोय किंवा स्थानिक पंक मेप ३ घ. ५८ पळ मेप वृषभ २९९ ३२ २६७ ४१०२७ प वृपम मिथुन ३२३ ५५.१० पळ मिथुन ३२३ + ५५०३६ पळ कर्क सिह २९९ + ३२ ५१०३१ पळ सिह कन्या २७८ + ५ घ०१८ पळ कन्या. आतां उलट प्रमाने म्हणजे कन्येपासून मेपराशीपयंत जे पलामक उदय, तेच अनुकमान तूळराशीपासून मीनराशीपर्यंत होतात, असं वर लिहिले आहे, म्हणून तूळ ३१८ घृश्चिक ३३. धन ३३६ मकर ३१. कुम २६७ मीन २३८ आता वारा राशीचे स्वोदय, निवा स्थानिक उदय तयार झाले ते असे मेष पभ २६७ सिह ३३१, वृश्चिक ३३३ कुम मिथुन ३१० कन्या ३१८ धन २३८ लग्नसाधनाची रीति. ज्या वेळेचे स्पष्टजन्मरन सिद्ध करावयाचे असेल त्या घेळेचा स्परवि करून त्यात भयनाश मिळवावे जी बेरीज येईल नीतून राशीचा अंक वाजस टेवावा थाकी जे अशक्लादि अंक राहतील, ते याजूस टेविलेल्या राशीच्या पुढील राशीचे भुक्तांश होत तीस अंश म्हणजे एक राशी होतो, म्हणून हे भुनारा तिसातून वजा कराये म्हणजे त्याच राशीचे भोग्यांश येतील ज्या राशीचे हे भोग्या असतील त्या राशीच्या (स्थानिक) उदयाच्या पलानी लोस गुणून निसांनी भागायें ज उत्तर येईल त त्या राशीची भोग्य पले होत ही भोग्य पळे, मूर्योदयापासून जन्मकारपयंत जितक्या घटिया व पळ गेली मनाए स्या सवांची पळ करून, त्यातून घरा द्यावी जी यापी राहील तून, ज्या राशीच्या उदयान गुणरे असेल, त्याच्या पुढील राशीचे नित उदय पता आतील तितके वाय आणि नसर जी पररात्मक यायी राहील निता तिसानी गुणाई त्या गुणाकारास अशुद्धोदयाने म्हणने ज्या राशीचा उदय यजा गेश नसेर या उदयान भागाव उत्सर संपावताविक्रामक आणाय यांत मेष राशीपासून नितक्या रागीचे उदय वा गेले असनील निनके राश्यय मिळवाय स्था मेरजतून अयनाश या कराये म्हणजे निरयण स्पष्ट झाले, ३३६ मीन ·To १ ८ ८ 4 २ ४६ क. 0 a १४ २४ उदाहरण-शके १८३२ वैशाख ३ शुक्रवारी २० घटिका ३० पलांनी एकाचा जन्म झाला आहे. या वेळेचं स्पष्टला सिद्ध करावयाचे आहे. या वेळेचा स्परवि मागे दिला आहे तो ( उदाहरण पहिले) पहा आणि त्यांत अय- नांश मिया, येथे राशीचा अंक २, म्हणजे युपमराशि आहे तो बाजूस ठेवा. ० ० बाकी ५ अंश ५६ कला १२ ३८ ६ सप्टरवि. आणि १५ विकला हे धूपम সম্বনার, राशीच्या पुढील राशी भी १५ सायन स्पष्टसूर्य. मिधुन तिचे भुतांश होत. हे अंक ३० अंशांतून वजा द्या म्हणजे मिथुनराशीचे भोग्यांश निघतील. अंग वि० आता हे भोग्यांश २४ अंश ११ कला ३० आणि ४६ विकला इतके आहेत. याला ४६ मिथुगराशीच्या स्थानिक उदयाच्यापलानी गुणा. मिथुन राशीचे स्थानिक उदयाचे पलांक ३१० आहेत. म्हणून. ५६ X३० ६०) १४२६० २३७-१०याकी +७१ ६०) १९६० ७५११ अंश ७१-७ बाकी ७५.११ अंश ७ कला आणि ५० विकला उतर आले. येथे कला व विमला सोडू धा आणि अंशाला ३.नी भागा. ७५11-३०-२५० भागाकार भाला. मिथुनसमाघे भोग्यांश होन. आता इष्टकाळ २० घटिका ३० पळे आहे. याची प पारा २०४६०-१२००+३०-१२३० पळें डाली. वर मिथुनराशीन पळांनी गुणिलं आहे. म्हणून मिधुनराशीचे भोग्यांश व त्याच्या पुदील रा जी क सापासून जितक्या रानींचे रदय १२३० पळांतून वजा जातील नितके । पाजूस वजाबाकी करून दाएपि -२५० मिथुन राशीचे भोग्यांश आहे ती पहा. याको ३३ हिली.. तीतून कन्या राशीच्या -३३६ कर्कोदय पर याची प. ३१८ वजा जात नाई म्हणून कन्यालन उम्मी ३३३ सिहोदय पळ है सिद्ध झाले. आतां सिहो वज्ञा जाऊन याकी ३१३ राहिली ७३४० +२७ ·१२६ क० वि० ८ ८ ६ हिला रीतीप्रमाण निसांनी गुणा आणि अगुवोदयाच्या म्हणने ज्या एमाची पळ वजा जात नाहीत त्या कन्योदयाच्या पळानी भागा जसे, ३१३४३० -९३९०-३१८-२९ अंश ३१ कला आणि ४१ विकला इतके कन्याएनाच अंश अंग उदित होने यातून भयनाश यज्ञा या २९ आणि मेपराशीपासून कन्याराशीचा अ अय०-२३ नुनमा ६ हा अंशाचे अंकामागे मांडा २३ म्हणजे ६ रागि ६ अदा २३ क्ला आणि ३३ निकला इतक निरयण स्पष्टएन आर आता भोग्यकालाहन इष्टकाल कमी असता स्पष्टरप्त को साधाव है सागतो जन्मकालाचे परामक अंक कमी असून भोग्यकालाचे अक अधिक असतील तेव्हा समकालाच्या परामक अकाला ३० नी गुणून सायनसूर्य ज्या राशीम असेल त्या राशीच्या स्थानिक उदयात्मक पानी भागावें जो अंशामक भा गानार येईल तो त्या घेनेच्या स्पष्टसूयामध्य मिळवावा म्हणजे तात्कालिक स्पटलन होत व त्यातून अयनाश वजा केले म्हणजे निरयण स्पष्ट हन होते यरचच उदाहरण घ्या सायन स्पष्ट रवि २ रा०५ ० ४६ क. १४ विकला येथपासून मागील उदाहरणात तयार फेरेला भोग्यकाल २५० पके आहे आता जन्मकाल सूर्योदयापासून १ घटिका १५ पळानी आहे अस समजा याची पळ ७५ झाली या इष्टकारातून भोग्यकाल २५० पळ धना होत नाही, म्हणून रीतीप्रमाण ७५४३० २२५० याला मिथुनराशीच्या उदयाच्या पळानी कारण सायनसूर्य मिथुनराशीला आहे २२५०-३१०-५ अश १५ क्ला २९ विकला इतका भागाकार आला हे अशादि अंक सायन स्पष्टसूपार मिळवा सायन स्पष्टसूर्य २ रा०, ५०, ५६ क०, १५ वि०,०रा०, ७ ०, १५ क०, २९ वि० २ ०, १३ अंक०, ४३ वि०, इतकं स्पष्ट रम प्रार्दै यातून अयनाश २३ अ०८ क. ८ वि० वजा करा म्हणजरा० १९६० ५३ क. ३५ वि० इनके इष्टकारचे निरयण स्पष्ट लग्न झाले लग्नसाधनाची स्थूल रीति. मेपे भीने चतुर्नाड्य सार्द्धाश्च वृषकुभयो । मिथुने मकरे पंच शेषा सार्दा प्रकीर्तिता ॥२॥ मे मीने पलान्यष्टी नवक वृपकुभयो । मिथुने मरे दिन शेषा रद्रा प्रकीर्तिता ॥३॥ इष्टकाळचं स्म को साधाव याची सूक्ष्म रीनि घर दिलीच आहे आता लासाधनाची स्थूल रीति सांगतो प्रश्न वगैरे पहावयाचे असनील म्हणजे भागा ·१२७ ज्या वेनेस लग्नाचे भुक्तभोग्यारा वगैरे लण्याची विशेष आवश्यकता नसर भशा वेळी स्थूल रीतीने रम साधार म्हणज भोड्या घेळात काम होइन स्थूल रीतीने रन सिद्ध करण्याकरिता मेपादि रत एकदर किती घटिका भोग तात, व प्रत्येक दिवशी साची किती पळे मुक्त होतात ह समजर पाहिजे, म्हणून त्याविषयी प्रथम लिहितो मेप व मीन ही दोन हम चार घटिका भोगतात वृषभ व कुभ साडेचार घरिका भोगतात गिधुन व मकर ही पांच घटिका व बाकीची म्हणजे कर्क, सिह, कन्या, तुल, पृश्चिक आणे धन ही साडेपाच घटिका भोगतात एखाया रमाच्या जितक्या एकदर भोग्य घटिका असतील त्या घटिकाच्या दुप्पट पले रोज त रन कमी होत जात जस मेप व मीन रोज ८ पळ अपभ प कुम रोज ९ पळ मिथु व मकर रोज १० पळ व बाकीची म्हणने पार, सिंह, कन्या तूळ, वृश्चिक आणि धन ही रोज २१ पळ भोगतात रीति--ज्या घेळेच रग्न पाहिज असेल त्या वेळेपर्यंत त्या दिवसाच्या सूर्योदया पासून रिती घटिका व पळ गत झाला आहेत हे प्रथम काढाव घास इकाळ म्हणतात नतर जी चाल, सकात असेल तिरा भारभ होउन तितके दिवस झाले असतील तितक्या दिवसाला त्या सकातीची प्रतिदियवी भोगण्याची जी पंळ असवाल त्यानी गुणाय जो गुणाकार येईल ना पळ होत श्याला ६०नी भागृन परिका कराव्या स्था घटिका या सकामाच्या एकदर पविकातून यमा कराव्या याकी जी रहीर तितकी सात भोगावयाची राहिली अप्स समजाव जी चार सभात असेल तच दिवसाय प्रथम लभ होय नतिक भोगावयाचे राहिलं असेर शिक्के माडून त्याच्या खाला अनुग्मान त्याच्या पुढील एनाच्या घटिका गाडीत जान्या ज्या रशाच्या घटिकास आपा इष्टकाळ येईल व न्या पळच एम होग उदाहरणाक्ष सहाव्या तारखेस सायकाळी साडेपाच वाजता कोण रम्न आहे स काढावयाच आहे. त्या दिवशी सूर्योदय बरोबर साडेसहा पाजता झाला आहे म्हणजे सूर्योदयापासून एकदर १३ तास म्हणजे २५ परिका ३० पकझारा हाइएकाळाश आता चालू सत्रात कन्या आहे असे निला पहिस्या तारखेस सकाळी साडेसहा वाजता आरभ झाला आहे. पहिल्या तारखेपासून इष्टकाळपर्यंत म्हणजे सहाच्या तारखेच्या दिवशी सापकाली साडेपाच वाजेपर्यंत एकदर ५॥ दिवस झाले म्हणून रीतीप्रमाण ५nxit (कन्यालनाची प्रतिदिवशी भोगण्याची पळ) ६-१ घटिका ५ पळ अध पळ सोडाघ -1 घटिका कन्याग्न इएकाळपयन मुक्त झाल कन्यारमाया एकदर पदिका ५।- मुक्त घटिका २४॥ घटिका म्हणजे घटिका ३० पजे ·१२८ घ. प० ३० धन ५ ५ . इतकं कन्यारम भोगावयाचं राहिले. आतां आपल्याला २७॥ घटिका दिनसास फोण लम चन्या ४ आहे ने पहावयाचे आहे म्हणून याजूम दाख- निल्याप्रमाणे सकलम २६ घटिका दिवसास वृधिक ५ संपून नंतर पुढे कुंभलन ॥ घटिका म्हणजे ३० ३० घटिका दिवसापर्यंत आहे व आपला मर इष्टकाळ २७॥ घटिका आहे म्हणजे २६ घटि- यांपुढे व ३० घटिकांच्या भांत आहे म्हणून इष्टकाळी कुंभलम आहे असें जाणायें. द्वादशभावसाधन. ज्या इष्टकालचे भाव साधावयाचे असतील त्या वेळेचे लग्न पूर्वी सांगितल्या. प्रमाणे साधाचं म्हणजे तोच प्रथमभाव होतो. दशमभावांतून सप्तमभाय उणे करून याकी राहील तिला निहींनी भागृन भागकाराचे राश्यादि अंक प्रथम. भायास मिळयाचे म्हणजे द्वितीयभाव होतो. दशमभाषांतून सप्तमभाव पना करून जी बजायाकी येईल तिला तिहींनी भागा. जो भागाकार येईल त्याची दुप्पट करून ती प्रथमभावाय मिळवावी म्हणजे तृतीयभाव होतो. दशमभा- वास ६ राशी मिळविल्या म्हणजे चतुर्थभाव होतो. दशमभावांतून सप्तमभाव चना वरून त्या बजायाकीस निहींनी भागावे. जो भागाकार येईल तो २ राशी • अंश • क्रा यांतून उणे करावा. जे शेषांक राहतील ते चतुर्थभावास मिळ. वाये म्हणजे पंचमभाव होतो, व त्याच शेषांकाची दुप्पट करून चतुर्थभायास मिळवावी म्हणजे पठभाव होतो. प्रथमभाव, द्वितीयभाव आणि सूनीयभाव यास सहा सहा राशी मिळविण्या म्हणजे अनुममें सप्तमभाच, अएमभाष आणि नवमभाय तयार होतात. तसंच, पंचमभावास सहा राशी व पधमा- यास सहा राशी मिळवित्या म्हणजे अनुश्मे एकादशभाव आणि द्वादशभाय तयार होतात. आतां दशमभाव साधनाची रीति सांगतो. सन्वादि द्वादश- भाव साधनाचा प्रकार किंचित् कठिण आहे. त्यांतल्यात्यांत दशमभाव साधणे थोई अधिक कारण आहे. दामभाव तयार झाल्यानंतर इतर भाव तयार करणं मान बरंच सोपे आहे. असो. दशमभाव साधण्याकरिता ननोपत कादाय लागत म्हणून तमपंधी आतां लिहितो. पण नतोसत म्हणजे काय हैं यये प्रथम सांगितले पाहिजे. नतांश स्वस्वम्निकारासून मोजितात. मापाया डोकीवर समोरासमोर आवाशांतील नो बिदु स्यारा पस्वस्तिक म्हणतात. पस्व. निविदु हाच एंडीतील दशमभाव होय. सम्बनिक यिदूत मध्याही मूर्य अगतो. अर्थात त्याच्यापूर्वी नो पाली असेल हे उघष्ट आहे, परंतु तो मिनी साली आहे म्हणजे नतांश किती भादेत, है, दिनाधांतन इष्टकाल में पराया ·म्हणजे समजत तात्पर्य, मध्याह्रींचा सूर्य आणि इकार या दोहोंमधील जे आकाशातील अंतर दिया जो कोन स्वासच नताश अशी सज्ञा भाहे निक बिदुच्या समोरासमोर (लनापासून पतुर्थस्थान) म्हणजे भापल्या पाया खार या आकाशातील जो विदु ते अध खनिक होय या ग्रिदूत मध्यरानी पाताळात सूर्य असतो. आकाशस्थ इष्ट यस्तु व प्रहाची क्षिनिशापरीर उची या दोहोंमधील जो कोन याप्त उसतारा म्हणतात दिवसा मध्याह्नापूर्वी जन्म असत्यास सूर्योदयापासून निवश्या घटिकानी जन्म असेल तितक्या परिका दिनमानाचे अर्ध करून त्यांतून वजा फेरपा म्हणजे दिवसपूर्वनत होत दिवसा मध्याह्यानतर जन्म असल्यास सूर्योदयापासून जितक्या घटिकानी जन्म असेल तितक्या घटिका दिनमानातून वजा चाव्या व बाकी राहीर ती दिनाधीतून वजा करावी म्हणजे दिवसपश्चिमनत होत. मध्यराजीनतर जन्म असल्यास जन्मकालापासून पुढे जी शेप रात्र राहिली अखेर निला दिना मिळविले म्हणजे रानिपूर्वनस होतें मध्यरात्रीपूर्वी इष्टकालपर्यत जी गतरात असेल तिला दिनार्ध मिळविर म्हणजे रानिपश्चिमनत होत मत काल ३० घटिकातून वजा केला म्हणजे उन्नतकाल होतो पूर्वत वजा केले असल्यास त्यास पूर्वान्नसकाए म्हणतात, व पश्चिमनत बना पेले असल्यास पश्रिमोन्नतकार म्हणतात पूर्वनत असेल तर पूगेनतकाल करून त्यासच इटकाल करपून सारकालिक स्पष्ट सूर्य करून त्यास ६ राशी मिळवून र कोदयानी पूर्वोक्त रीतीप्रमाण लम साधाब म्हणजे तोच दशमभाव होतो आणि पश्चि ममत असेल तर नतकाल हाच इकाल कल्पून तात्कारिक स्पष्ट सूर्य करून लकोदयानी पूर्वी सागितल्याप्रमाणे लम साधाव, म्हणजे तोच दशमभाव होतो परोयर मध्याही जन्म झाला असता तात्कालिक स्पष्ट सूर्यच दशमगाव होतो भाणि बरोबर मध्यरानी जन्म झाला तर तात्कालिक सूर्य हाच चतुथभाव होतो उदाहरण--वैशाख शुक्ल ८ सोमबार जन्मकार ५ घटिका ३० पळ दिन मान ३२ घटिका १६ पके याचे दिवसपूर्वनत काढा दिनमानाचे अर्थ १६ मटिकापले यातून उण जन्मकाल ५ घटिका ३० पले =100 ३८ पळे है दिवसपूर्वनत होप जर मध्याह्नानतर जन्मकाल असेल तर दिवसपश्चि मनत काढून दशमभाव साधन केले पाहिजे उदाहरणार्थ, जन्मकाल २४ घ. १२ पळानी साहे या घटिका दिनमानातून म्हणजे ३२ धरिका १६ पळातून चजा फरिता बाकी ८ घटिका ५ पळे राहतात ही पटिका पके दिनाांतून म्हणजे १६ परिका ८ पळातून वजा जाता धाकी ८ घटिका १ पले राहतात ह दियसपश्चिमनत झाले एकाचा जन्म रात्री सूर्योदयापासून ५५ घ०५ पकानी आहे, म्हणून देशमभावसाधनार्थ येय रानिपूर्वनत काइले पाहिजे. १७ ज्यो ·रीतीममाणे इटकाळ ५५ घटिका ५ पळे ही अहोरात्राच्या परिका ६० यांदन बजा करितां शेष ४ घ० ५५ ५० राहतात, ही दिनमाना ० १६१०८ यांत मिळवितां घ० २१ प० ३ इतकी वेरीज भाली. हे रात्रिपूर्वनत होय. गतरात्र घ० १० १० १२ या वेळी म्हणजे मध्यरात्रीपूवी एकाचा जन्म आहे म्हणून दशमभाव साधण्याकरिता येथे रानिपश्चिमनत काढले पाहिजे. म्हणून गतराज घ० १० १० १२+ दिनार्ध घ० १६ २० ८-५० २६ प० २० है रात्रि. पश्चिमनत होय. आतां द्वादशभाव तयार करून दाखविनों. उदाहरण-शके १८३२ वैशाख शुक ८ सोमवार तारीख १६ मे १९९० या दिवशी ७ वाजून ४० मिनिटानी एकाचा जन्म झाला आहे त्या घेळेचे भाव साधावयाचे आहेत. या दिवशी सूर्योदय ५ वाजून २८ मिनिटांनी आहे, म्हणून इष्टकालपयंत २ तास आणि १२ मिनिटे म्हणजे ५ घटिका ३० प माली. या चेळचा स्पष्टसूर्य १ रा. ० ५० क० २६ विकला आहे. यांत २३ अंश ८. ८वि० इतके अयनांश मिळवा. बेरीज १ रा. २४ अं०५८ कर ३४ वि० इतकी माली हा इष्टकालचा स्पष्टसूर्य झारा. याचे अंशादि अंक ३० तून वजा करा. बाकी ५.१ क. २६ वि० इतकी आली. इष्टकालचा रवि वृपम राशीस आहे म्हणून या पाकीला सृपभोदय प २६७ यांनी गुणा. गुणाकार १२४१ अश २६ क० ४२ वि० इतका भाला. येथं कला व विकला सोडून द्या आणि अशाला ३० नी भागा. १३४-३०-४५ हा भागाकार हा रविभोग्यकाल झाला. इष्टकाल घ०५५० ३०-३३० पळे आहे, यांतून रविभोग्यकाल बजा करा. ३३० उणे ४४ याकी २८६ प राहिली. घांतून मिथुनोदय प ३१० वजा जात नाहीत म्हणून मिथुनोदय हा भमुद्रोदय झाला. भात २८६४३०८५८० याम अशुद्धोदय जो मिथुनोदय याची पजे ३१. यांनी भागा. भागाकार २७ ०४.० ३० वि० इतका भार. येथे अशुद्धोदय मिथुन आहे म्हणून त्याच्या पूर्वीचा यूपभ राशीचा अंक २ हा भंशांच्या मागे राशिस्थानी मिळविरा तेव्हां २ रा० २७ २०४० क. १८ वि. है सायन हसनाले. यांतून अयनांश • रा. ०३ अं. ८ का ६ वि. वजा केले म्हणजे २ रा० ४ ० ३२ क. ३. वि. हैं इष्टकालचे निरयण स्पटलमशालें. थाला ६ राशी मिळविल्या म्हणजे रा० ५ ० ३२ क. ३०विक्ता हा ससमभाव झाला. भाता दशमभाव साधनाचे उदाहरण करून दाखविनों. जन्मकाल सूर्योद. मापासून ५ घटिका ३० पळांनी भाहे. या पेळचा दशमभाव मिद करावयाचा भाहे. जन्मकाल मध्याहापूर्वी आहे म्हणून येथे दिनपूर्वनन केले पाहिजे. दिन. मान ३२ घटिका ६ पळे भाहे. याचे अर्ध १६ घटिका ८ पळ यातून सण ५ आला. हा प्रथमभाव झाला.

·१३१ १ ८ घटिका ३० पळ-१०५० ३८ ५० हैं दिनपूर्वनत झाले. है ३० सून वजा केले म्हणजे १९:२२ है दिनपूर्वोचत झाले. आतां १९५० २२ ५० इएकाल करपून लपात्रमाणे दशमभाव साधितों, इष्टकालचा सायन स्पसूर्य राशी १ अंश २४ कर ५८ नि० ५५ इतका आहे यास ६ राशि मिळवा म्हणजे राशी अंश २५ क. ५८ वि० ५५ इतकी बेरीज होते. याचे भोग्य अंश काढावयाचे आहेत म्हणून राशीचा अंक ७ हा वाजूस टेकुन बाकीचे अंशकलादि अंक ३. दून बना करा. ०३० क०० वि०० यांतून उणे अं० २४ क० ५८ वि० ३४-५ अंक. २६ वि० इतकी वजाबाकी आली. हिला २२९ अंकांनी गुणाः कारण, याजूस टेविलेला अंक ७ हा तूळ राशीचा दर्शक आहे वयाच्या पुढील राशि वृश्चिक आहे व लंका वृश्चिकोदय पॐ २९९ आहेत. गुणाकार ५०२ अंक क० वि० अं० ८ ० ३४ वि० इतका आला. येथे कला य विकला यांचे अंक सोडून धा किंवा X२९९ याबद्दल १ अंश धरूं म्हणजे १५०३ अंदा १५०२ झाले. साला ३०ती भागा. भागाकार ५० आला. हा भोग्यकाल झाला. आता हा भोग्यकाल उनतकालरूप इष्ट घ० १९ पलें० २२ याची पळे करून सांनून वजा करा. १९४६०-११३०+ २२-११६२ यांतून उणे भोग्यकाल प ५. याको ११२ राहिली. यांतून बजा लंका धनोदय पलें ३२३. बाकी ७८९ राहिली. यांतून वजा लंका मकरो- दय प ३२३ बाकी ४६६ राहिली. यांतून लंका कुभोदय पळे २९९ वजा जाता बाकी १६७ राहिली. यांतून का मीनोदय प २७८ वजा जात नाहीत म्हणून हा अशुद्धोदय होय. याकी १६७ राहिली तिला ३० नी गुणिले. १६७४३० गुणाकार ५०१० आला. यास अशुद्धोदय जो मीन त्याच्या उदय- पलांनी म्हणजे २७८ नी भागिले. तेव्हा भागाकार १४ अंक०७ वि. इतका आला. यांत अशुद्धोदयाच्या पूर्वीचा राशि २१ मिळविला तेव्हां १ राशि १८ अंश १ ० १७ वि० इतकी प्रेरीज झाली. यातून अयनांश २३ १० कवि० उणे केले तेव्हां वजाबाकी ३० स०२४ अं० ५३ ० ९ वि. इतकी झाली. हा दर्शसभाव झाला. आता दशमभायामध्ये सप्तमभाव पजा करा. दशम भाव १०रा० २४ १३.कि दिन यो सामा तास मला३.निजपी २ रा० २० अं० २० के० ३९ वि० इतकी आली. या याकीचा तृतीयांश • रा० २६ ०४६ क० ५३ वि० इतका आहे. (येथे राशीचा अंक २ याचा तृतीयांश काढितांना तिहींनी भाग जात नाही म्हणून तिसांनी गुणून राशीचे अंश करून नंतर भागिले आहे. जसे २४३६०+२००८०-३-२६ इत्यादि) ·१३२ हा प्रथम म्हणजे तनुभावामध्ये मिळवा. प्रथमभाव २ रा० ४ ० ३२ क... ३.वि. रा. २६ अं० १६ फ० ५३ वि० या दोहोंची बेरीज ३१९२३ इतकी आली. हा द्वितीयमाघ माला, पूर्वी आणिलेल्या हनीयांशाची दुप्पट । अं० २६।४६५३४२-रा० १।२३।३३।४६ हे अंक तनुभावांत मिळविले म्हणजे रा० ३।२८६६१६ इतकी बेरीज आली. हा सृनीयभाष झाला. घर दिलेल्या दवामभावांत ६ राशी मिळविल्या तेव्हां ॥२॥५३९ हा चतुर्थभाव झाला. आता पूर्वी आणिलेला तृतीयांश दोन राशीत वजा करा. नसें, २ रा० . अं. • क..वि. यातून वजा ० रा. २६ अं० ५६ क. ५३ विकला याकी १ रा०३ भ० १३ क० ७ वि० इतकी राहिली. ही चतुर्थभावास मिळविली सेडहां ५।२८।६।१६ इतकी बेरीज आली. हा पंचमभाव झाला. मानां २ राशीतून तृतीयांश वजा करून जी याकी म्हणजे १।३।१३।७ राहिली हिची दुप्पट शक्षा२६।१४ ही चतुर्थभावात म्हणजे १२१५३१९ या अंकात मिळविली म्हणजे ७१०१९।२३ इतकी घेरीज आली हा पभाव झाला. ससमभाव वर उदाह- रण करून दाखविलाच आहे. द्वितीयभावास म्हणजे ३११४५९/२३ या अकात ६ राशी मिळविल्या म्हणजे ९०१९।२३ हा अएमभाव झाला. तसेंच, तृतीय- भावास ६ राशी मिळवित्या म्हणजे ९।२८।६।१६ इतकी पेरीज आली हा नवम- भावाला. दशमभाव वर उदाहरण करून आणिसाच आहे. पंचमभावास ६ राशी मिळविल्या तेव्हां ॥२८६१६ इतका एकादशभाव झाला. आणि पभावास म्हणजे १९९२३ या अंकात ६ राशी मिळविल्या तेव्हां ॥९२३ हा द्वादशभाव म्हणजे व्ययभाव झाला. याप्रमाणे द्वादश भाव तयार करितात. भाता भावसंधिमकार सांगतो. तनुभाव म्हणजे प्रथमभाव आणि धनमाव म्हणजे द्विनीयभाय या दोहोंची बेरीज करून अधे पेले म्हणजे तनुभावाचा विरा. मसंधि आणि द्वितीयभावाचा भारंभसंधि होतो. द्वितीयभाय भाणि तृतीयभाय या दोहोंची बेरीज करून अर्ध फेले म्हणजे द्वितीयभावाचा विरामसंधि आणि नृनीयभायाचा आरभसंधि होतो. याचा अर्थ असा की, पूर्वीच्या भावाचे भाणि स्थाच्या पुढील भावाचे जे राश्यादि अंक, त्या दोहोची बेरीज करून त्या बेरजेस दो. होनी भागिले म्हणजे जे रम्य येईल ते पूर्वीच्या भाषाचा विरामसधि य पुढील भावापा आरभसधि होतो. याचप्रमाण द्वादशभावांचे संधि तयार करावे. शेवटचा म्हणजे व्ययभाव आणि प्रथमभाव या दोहोची मेरीज करून तिचे अर्ध कले गहणजे व्ययभावाचा विरामसधि च सनुभावाचा आरंभसंधि होतो. भात पूर्वी तयार फ्लेले द्वादशभाव घेऊन भावसंघीचे उदाहरण करून दाखवितों प्रथमभाव २ रा० ४ २०३२ ० ३० वि० भाणि हिमीयभाव रा.*० ·१९क० २३ वि० या दोहोंची बेरीज ५ रा० ५ अं० ५१ क ५३ वि० इतकी झाली. या भेरजेचं अर्ध केले तेव्हां २रा०१७ अं० ५५ क. ५७ वि. हा तनुभावाचा विरामसंधि य द्वितीपभावाचा मारंभसंधि झाला. दिनीयगाय ३र० ३०१९क० २३ वि० आणि नृतीयभाव ३ रा. २८०६ क. १६ वि. यांची बेरीज ६ रा० २९ अं० २५ २०३९ वि० इसकी झाली. हि अध केले तेव्हां ३ रा १४ अं० ५२ क०४९ वि० हा द्वितीयभावाचा घिराम- संधि व तृतीयभावाचा आरंभसंधि भाला. तृतीयभाव ३ रा०२८ अं० ६ १० १६ वि० आणि चतुर्थभाव ५२० २१ ० ५३ क० ९ वि० यांची बेरीज ८ रा. २२ अं० ५९ क० २५ नि० इतकी झाली. हिचे अर्थ वेलें तेन्हां । रा० ११० २९ ३० ५२ वि० हा तृतीयभावाचा विरामसंधि आणि चतुर्थभावाचा आरंभसंधि झाला. चतुर्थभाव ४ रा. २४ अं० ५३ क. ९ यि. आणि पंचमभाव ५ रा. २८०६.१६ कि. यांची बेरीज १०रा०२२ अं० ५९क०२५ वि. इतकी झाली. हिचे अर्ध ५ रा. १७०२९क० ४२ वि० हा धतुर्थभावाचा विरामसंधि व पंचमभावाचा आरंभसंधि झाला. पंचमभाव ५ रा० २८ अं० ६ का १६ वि० आणि पटभाव ७ रा ० १९क० २३ वि० या दोहोंची धेरीज १२ रा० २९ अं० २५ क० ३९ वि० इतकी झाली. या बेरजेचे अध फेले म्हणजे रा.१४० ४२ क. ४९ वि.हा पंचमभावाचा विरामसंघिय पठभाचाचा आरंभसंधि झाला. आता परभाव रा.१० १९०२३ वि० आणि सप्तमभार ८ रा. ०३२ २० ३०वि० यांची बेरीज १५ रा. ५० ५१ २० ५३ वि० इतकी झाली. हिचे अर्ध केले तेव्हां ७ स. १७ अं० ५५ का ५६ नि० हा पठभावाचा विरामसंधि व सप्तमभावाचा आरंभसंधि झाला. सहमभाव ८ रा० ४ ० ३२ २०३०नि० थाणि अष्टमभाय ९ रा० ० १९ क. २३ त्रि० यांची बेरीज १७ ० ५ ० ५१ क० ५३ वि० इतकी झाली. हिचे अर्थ केले तेन्हा ८ रा. ३०० ५५ ० ५६ वि. हा सप्तमभावाचा विरामसंधि आणि अष्टमभावाचा आरंभसंधि झाला, अष्टमभाव रा. १० १९क० २३ चि० आणि नवममाव ९ रा० २८ ० ६ का १६ वि. या दोहोंची भेरीज १८ रा. २९ अं०२५ का ३९ वि० इतकी झाली. हिचे अधं करें तेव्हां ९ रा० ११ १०१२ क० १२ वि० हा अष्टमभावाचा विरामसंधि च नय. मारा भारंभतथि झाला. नवसमा १ रा० २८ अं० ६.१६ वि० आणि देशमभाव १०रा०२४ अं०५३ क० ९ वि० यायी बेरीज २०रा०२२ अंक ५९ क. २५ वि० इतकी झाली. हिचे अर्ध केले तेव्हां १० रा. ११० २९क० ४१ वि० हा नवमभावाचा विरामसंधि व दशमभावाचा आरंभसंधि झाला. दशमभाव १०रा० २४ अं० ५३ क० १ वि० आणि एकादशभाव " ·१३४ रा. २८ अं०६फ. १६ वि० यांची बेरीज २२ रा २२ अं. ५९क०२५वि०,' इतकी झाली. हिचे अर्ध केले तेव्हां ११ रा० ३१ अं० २९ फ० ४२ वि० हा दशम भावाचा विरामसंधि आणि एकादशभावाचा भारंभसंधि झाला. एकाद. शभाव ११ रा. २८ अं० ६ क. १६ वि० आणि द्वादशभाव रा०५ *. ५९ क२३ वि० या दोहोंची बेरीज • रा० २९ अं० २४ क. ४९ वि० इतकी झाली. हिचे अर्ध केलं तेव्हां ० रा. १४ अं० ४२ क० ४९ वि० हा एकाद- शभाषाचा विराममंधि व द्वादशभावाचा आरभसंधि झाला. आतां द्वादशभाव १०१ अं० १९क० २३ वि० आणि प्रथमभाव २ रा. ४ ० ३२ कर ३० वि० यांची बेरीज ३ रा०५ अं० ५. क. ५३ वि० इतकी झाली. हि अर्ध केले तेव्हां रा०५७ अं० ५५ क० ५६ वि० हा द्वादश म्हणजे व्ययमायाचा विरामसंधि व प्रथम म्हणजे तनुभावाचा आरंभसंधि झाला. येथे जे तन्वादिद्वादशभाव तयार करून दाखविले आहेत त्यांचे कोष्टक पुढे भावचलितकुंडली या विषयाखाली दिले आहे. त्या कोष्टकांत द्वादशभावाचे राश्यादि अंक मांडण्याची रीति अशी आहे की, पहिल्या कोष्टकांत तनुभावाचे अंक मांडून त्याच्या बाजूच्या दुसन्या कोष्टकांत तनुभावाच्या विरामसंधीचे अंक मांडावे. तसेंच, तिसन्या कोएकांत धनभावाचे व शेजारच्या म्हणजे चवथ्या कोष्टकांत धन- भावाच्या विरामसंघीचे अंक मांडावे. याचप्रमाणे सर्व कोष्टकांत द्वादशभावाचे अंक लिहाये. या अंकांचा उपयोग भावचलित कुंडलीत ग्रह मांडितांना होतो. आतां लमकुंडलीत ग्रह कसे मांडाये हैं प्रथम सांगतो; म्हणजे भावचलित कुंड. लीत मह मांडण्याची पद्धति सुलभतेने समजेल. लग्नकुंडलीत ग्रह मांडणे. बाजूस द्वादशगृहारमक जी चतुष्कोण आकृति दाखविली आहे तिला कुंडली म्हणतात. कुंडली वर्तुलाकृतीनही दाख- वितात. कुंडलीत बारा कोष्टक किंवा घरै असावी हा मुरय मुद्दा आहे. कुंडलीतील प्रत्येक गृहास स्थान, क्षेत्र, भुवन किंवा भाव अशा संज्ञा आहेत. अमुक वेळी अमुक ग्रह आकाशांत कोणत्या ठिकाणी आहे हे तारकालिक कुंडलीवरून समजते. कुंडलीतील मध्यगृहांत समाचा दिया राशीचा दर्शक अंक प्रथम मांडून डाव्या बाजूकडील कोटकांन त्याच्या पुढील अंक मांडितात कुर्सत साची नोंद लिहीत नाहीत. फक्त राज्ञेचा अनु- क्रमांक लिहितात. जसे, मेपराशीयद्दल , पभराशीयल २ इत्यादि. वर जी ७ ·मम समजावे उदाहरणार्थ कुडली दाखविली आहे तीत मध्यगृहात पाच हा अक लिहिला आहे आणि मे पराशीपासून पाची रास सिंह माहे, म्हणून ही फुदली सिह रमाची पिया सिंह राशीनी आहे, म्हणजे जन्मकाली सिंहराशी क्षिनिजात उदित होती मध्यगृह है कुइलीनीर प्रथमस्थान होय उदाहरणार्थ, यरील पाच हा अक ज्या कोष्टकात आहे तें प्रथमस्थाग, सहा आहे ते द्वितीयस्थान सात भाहे ते हनीयस्थान इत्यादि, आणि चार हा अफ जेय आहे ते द्वादशस्थान होय म्हण जन्मलगाया किंवा जन्मराशीचा अक मध्यगृहात लिहिल्यानतर त्याच्या दाया बाजूच्या कोष्टकात पुढील अक अनुमाने लिहिले आहेत भातां कुडलीत यह माइण्याची रीति सागः ज्या पधरवट्यातील जन्मरमडली भापण तयार केली असेर त्याच पधर- पत्याच्या पचागांतील कुडलीत जे ग्रह दाखविरेले असतात, तेच ग्रह त्या त्या राश्यकश्यानी आपण तयार पेरोल्या कडलीमध्य लिहावे इतक मान अपश्य रक्ष्यात टेवाद फी पचागस्थ कुदरीत जे ग्रह दाखविरेले असतात, ते पधरव- ख्याध्या शेवटच्या दिवशी प्रात काळचे ग्रह असतात म्हणून जन्मकाळानतर व पधपत्याच्या शेवटच्या दिवसापर्यत मध्ये एखाद्या ग्रहात जर फेरबदर द्वारा असेल तर त्याप्रमाण भापल्या कुइरात मागीर शिवा पुढील स्थानी तो लिहावा. उदाहरणार्थ, सहमीस सायकाळी एकाच जन्म झाल अशी कल्पना करा त्या पेली वृश्चिकराशीस युधशुष आहेत, नतर दोन दिवसानी म्हणजे नवमीस ते धनु राशीस गेले, या उदाहरणांत पांगातीर कुदलात ते धनुराशीस दासविरेसे असगील परतु भापल्याला ते युधिक म्हणजे राशीसच दासविले पाहिजेत तमच, घद ही २० दिवसांनी यदलणारा असत्यामुळे तो पचागस्य कुटलीप्रमाण नये ज्या दिवशी जन्म झाला असेल या घेळी ज्या राशीस घद असेर या राशीम तो रिहाया चद्र कोणत्या राशीस असतो किंचा एका राशीतून राशीच वो येण्या जातो पागानीए शेवटच्या कोप्टरांत दाररमिरेले असते याप्रमाण दलीत ग्रह माहून जन्मकुदली तयार कराधी पनि- फेरा सालीच्या शेजारी राशिदी माडितात राशिकुडलीत एमड दहीन प्रहांशी राशिस्थान एकच असतात परतु एमश्रात जमा मध्यगृहात म्दगी मपमपानी उमाधा दर्शक अफ रिहितात त्याप्रमाण राशिकुदलीत, ज्या राय म असेल त्या राशीया दर्शक भE, प्रथमम्यानी लिहितात व यापु दील राषक अनुमामाने दाथा पाकडील गृहात माहितात उहाहरणार्थ पारी किशटल्या पहा. . , ·१३६ जन्मलमकुंडली. राशिकुंडली. २रराबु १२ शु ११ १६. १२.N १० १० याचे घरील पहिली कुंडली जन्मलग्नाची असून तीत मध्यगृहांत प्रथमस्थानी ३ हा अंक आहे म्हणून मिथुनरमावर जन्म झालेल्या मनुष्याची ती कुंडली आहे, असे समजा. त्याच्या बाजूची दुसरी कुंडली जन्मराशीची असून तीत प्रथम स्थानी ५ हा अंक आहे म्हणून त्या मनुष्याची सिंह राम आहे असे समजावे. दोन्ही कुंटल्यांत ग्रहांची राशिस्थाने एकच माहेत. जसे, वृषभ राशीरा म्हणजे २ अंक आहे त्या स्थानी रवि आहे. ५ अंक आहे तेथे चंद्र आहे, ३ अंक आहे तेथ म्हणजे मिथुनराशीला मंगळ आहे. याचप्रमाणे सर्व ग्रह आहेत. परंतु हमकुंडलीत मंगळ पहिला आहे व राशीकुंडलीत तोच अकरावा आहे. कारण उघड आहे की, एका ठिकाणी मिथुनराशीपासून व दुसन्याठिकाणी मिह- राशीपासून प्रथमस्थान धरून मोजावयाचे आहे. म्हणजे दोन्ही कुंडल्पांत प्रथ- मस्यानाचा राश्यक भिन्न आहे, म्हणून प्रहांची अनुश्मस्थाने मिन्न झाली. जन्मकाळचे स्पष्टग्रह. बाजूच्या कोप्टशत सूर्यादि नवग्रहांचे रर.च.म. बु गु शु श रा.क राशी-अंशकलादि अंक दिले माहेत त्यांच. साबरून ग्रहांची स्परस्थिति समजते; म्हणने .१५/१६१५,१७६६६] इष्टकाळी आकाशांत ते ते ग्रह कोणत्या रा- ५.१९/४३/१२/४७३/३०४|४|शीस किती अंशांवर भाहेत हैं कळतं आणि 1४६1000३६१२२३१३३.३२] त्याप्रमाणेच कुंडीत ग्रह मांडितात. ह्या- वरून कुंडली म्हणजे भाकाशस्थ उदित प्रहांची स्थाने दाखविणारा एक नकाशाच होय असे झाले. माती परीक्ष एमकुंडलीमध्ये जे ग्रह लिहिले भाहेत त्यांचे स्पष्टीकरण करितों, स्वांत रचि घुपभराशीस म्हणजे जेथे २ हा अंक आहे तेथे लिहिला आहे. कारण, रवीने राशि भोगून दुसन्या राशीच्या । अंत ५० कलांवर भाकाशात तो जन्मकाळी आहे, म्हणून तो दुसन्या म्हणजे ऋषभराशीस मांडिला माहे. २ हा अंक लास्था- नापासून द्वादशस्थानी माहे म्हणून जन्मलमी रवि बारावा आहे असे समजावे. चंद्राने ४ राशी भोगून पांचच्या, म्हणने सिहराशीच्या १९ क्लावर तो जन्म. . १ व ·४ ५ ८ ९ १०॥ काठी आहे म्हणून ५ हा अंक जेथे आहे तथ चंद्र लिहिला. कुंडली, तृतीय स्थान पहा. मंगळाने २ राशी भोगून तिसन्या म्हणजे मिथुनराशीचे १५ अंश ४३ कला भोगिल्या आहेत म्हणून लग्नकुंडलीत मिथुनराशीस मंगल लिहिला आहे. याच रीतीने बाकीचे सर्व ग्रह म्हणाने बुध वृषभ राशीस, गुरु कन्याराशीस, शुक्र मीनराशीस, शनि मेपराशीस व राहु वृपभराशीस, लिहिले आहेत. राहु च केतु हे परस्पर समोरासमोर नेहमी आकाशात सातव्या स्थानी असतात, म्हणून राहूपासून सातव्या स्थानी केतु लिहिला आहे. भावचलिल कुंडली. ससंधि द्वादशभावचक्र. भावचलित कुंडलीत मह मां- २ इण्याची रीति लमकुंडलीपेक्षा त.सं. घ. सं. स स मम । मुसरि 'सं निराळी आहे, ती अशी. को. २१२/१३/४/५/५/६१ ७. नाही ग्रह आपल्या स्थानाच्या ४१७/११४२८/११/२४११२८१४ ११५ आरंभसंघीपेक्षा जेव्हां संशक- (३२/५५१९४२ ६ २९५३२९६४२/१९ लादिकांनी कमी असेल संन्हां ३-५७/२३४९१६४२/५४२/१६२९२३६५६ त्या ग्रहाची स्थापना मागील १२ स्थानी करितात. जेव्हां नीच जा स.मुसि. ध सकस आसव्य.स ग्रह घिरामगंधीपेक्षा संगरुळा- ८/९/९/१०१०११/११. ४१७१४२८/११/१४,११२८१दिकांनी अधिक घसट नम्हां दो (३२५५/१६/२/६/२९/५३२९६४२/१९५५ पुढील पानी मान्टिग्ज.बर ३०५४२३४९/१६४२/९ ४१ १६:४९२३५६) जेव्हां कोगताहीद आया भावाच्या भारंभसंधीपेक्षा अधिक व विरामसंधीपेक्षा कमी असंह दोनो त्याच स्थानी मांडितात. ह्या पद्धतीने आतां भाववि ई-मन दाररवितो. मागे जी जन्मलमली माहिती आहे कान ली महावी. म्हपाजे मध्यगृहात प्रथमस्थानी हारिमाललाई साव्या वानूच्या सर्व कोष्टकांत अनुश्माई. भात नंतर पुढे सांगितलेल्या रीतीप्रमाणे जमीर बनें, व समदत १११५०१४६ इतक्या अंशादिकांवर दामाशा मया air art. वृषभरपती, य. ममानाय भारत, आणि विरामसंधि 11७/५५६न समविदाशमाया | रवीचे राशि अंशकलादि संवा अभावाया MIfy. संपीपेक्षा अधिक असून व्यवहार का दिनमा कमी आनएन रवि मागील या पुदीही पार ग १८ ज्यो. ८ ·१३८ व्ययभवनींच केले. चंद्र ४०॥९१८ राशी भोगून पांचव्या म्हणजे मिहरा- शीच्या पहिल्या अंशांत आहे. जन्मलमकुंडलीमध्ये सिंहराशि तृतीय स्थानी आहे. तृतीयस्थानाचा आरंभसंधि ३१४१४१५९ आहे आणि विराममंधि ३११२१६४२ आहे. म्हणजे चंद्राचे राशी शक्लादि अंक, भारंभसंधीपेक्षा अधिक असून विरामसंघीपेक्षा कमी आहेत म्हणून चंद्र त्याच म्हणजे तृतीयस्थानांत मांडिला. मंगळ ११५/५३१७ असून तनुस्थानी म्हणजे प्रथमभावात मिथुन राशीम आहे. प्रथममायाचा आरमसंधि ११७१५५/५६ आहे आणि विरामसंधि ११७५५/५७ आहे. म्हणजे मंगळ हा प्रथमभावाच्या आरंभसंधीपेक्षा अधिक असून प्रथम- भावाच्या विराममंघीपेक्षा कमी आहे म्हणून मंगळ प्रथमस्थानीच माहिला. बुध ११६।१२।३६ असून घृपभराशीला व्ययस्थानी आहे. व्ययभायाचा भारं- भसंधि 11४१४६४९ आहे आणि विरामसंधि १५५/५६ आहे म्हणजे बुध हा व्ययस्थानाच्या आरंभसंघीपेक्षा अधिक आहे व चिरामसंधीपेक्षा कमी आहे म्हणून बुध मागें रिचा पुढे जाऊ शकत नाहीं; याकरितां बुधाचे स्थापन व्ययम-' चनीच केले गुरु ३५/४७/१२ आहे म्हणजे कन्याराशीच्या १६ व्या शांत असून लमकुंडलीत चतुर्धस्थानांत आहे. चतुर्थस्थानाचा आरंभसंधि २९१४२ आहे आणि विरामसंधि ५/११॥२९॥५२ इतका आहे म्हणजे गुर हा चतुर्थभावाच्या आरभसधीपेक्षा अधिक असून चतुर्थभावाच्या निरामसंधीपेक्षा कमी आहे, म्हणून गुरु तेथेच म्हणजे चतुर्थस्थानी मांडिरा. शुक्र ११७३२ आहे, म्हणजे मीनराशीच्या १८ व्या अंशांत आहे. मीनराशि कर्मस्थानी म्हणजे एमापासून दशमस्थानी आहे. दशमस्थानाचा आरंभसंधि १०१११२९१४२ भाहे ध विरामसंधि 19118२९।४२ इतका आहे, हणजे मुक्र हा कर्मभावाच्या आरंभसंधीपेक्षा अधिक असून धर्मभावाच्या विरामसंघीपेक्षाही अधिक आहे; म्हणून तो पुढील म्हणजे एकादश भावांत भावचलित कुंडली. मांडिला. शनि ०१६।३०३३ इतका म्हणजे मेपराशीत. च्या अंशावर आहे. मेप. राशि एकादशस्थानी आहे. एकादशस्था- नाचा आरंमसंधि ११२११४२ इनका भसून विरामसंधि १४९४२१४९ इतका भाहे म्हणजे शनीचे राश्यादि अंक एकादश भावाच्या भारंभसंघीपेक्षा अधिक असून विरामसंधीपेक्षा कमी आहेत; म्हणून शनाचं स्थापन लाभस्थानींच पेलें. राहु ॥६॥४॥३३ इतका आहे म्हणजे धुपम- राशीच्या मातच्या अंशांत आहे. रसकुडलीत वृपभराशि द्वादशस्थानांत आहे. द्वाराधानाचा आरंभसंधि of४२१४६ माहे आणि विरामसंधि ५५/५६ ४ १२ १० ·आहे हाणजे राहूचे राश्यादि धक, ज्या स्थानी लो आहे, त्या द्वादशम्यानच्या भारभमीपेक्षा अधिक असून निराममधीपेक्षा कमी आहेत झणून राहु द्वादश- स्थानीच माडिला राहचे समोर ७ व्या राशीस नेहमी पेगु असतो झणून कसूत्र स्थापन पृश्चिकराशीस रियुमायात मेरे. या रीनीने सर्प मह कुदरीत माये वर भायचलितकुडली माडिसी भाहे नी पहा, लगजे स्पष्ट पडेल. पहर्गविचार. गृहं होरा च नेफाणो नयांशो द्वादशांशकः। निशांशश्चेति परास्ते सौम्यग्रहना. शुमा० ॥४॥ त्रिंशदागात्मकं लग्नं होरा तस्यार्धमुच्यते। लसाविभागोद्रेष्काणो नयांशो नवमांशकः । द्वादशांशो द्वादशांशसिंशांशस्त्रिंशदंशका. ॥ ५ ॥ १ एन स्वामी २ होरा ३ देवाण ४ नवाश ५ द्वादशांश माणि ६ निशांश मना सहा मकारच्या राशीच्या भागाच्या समुदागास पद्दा लणतात अर्थात् प्रत्येक भागास वर्ग अशी मसा आहे शुभमहाचा गरे पद, युध, गुर आणि शुद्ध यांी कोणत्याही ग्रहाचा वर्ग शुभ आणि यावाचून इतर हायाने पापग्रहाचा वर्ग अशुभ होय रमाचे गिरा राशीचे अस ३० असतात, प्रहाची जी राशि ते त्याचे क्षेत्र होय उदाहरणार्थ, धनराशीचा किया मीन राशीचा स्वामी गुर आहे, म्हणून धन विद्या मीन यानून कोणती सा इष्टकाळी असून तेथ गुर असतां नो म्यक्षेत्री असून हा स्वामीचे यर' आहे असे समनाव राशीच्या अर्धभागाला होरा म्हणाचे पुढे होराकुडली माइन दापविली आहे तेथे होमासयधी अधिक माहिती दिली आहे राशीचे तीन गाय फस्न मयेर भामाशा देकाण म्हणतात राशीचे अंश ३० अपतात म्हणून प्रग्येक दे'काश १० अशाचा होतो राशीचा जो स्वामी तोच प्रथम काणाचा स्वामी होय भ्याच राशीपासून पाचच्या राशीचा जो म्यामी तो द्वितीय द्वेषाणाचा स्वामी होय आणि नवव्या राशीचा स्वामी तोच तृतीय ट्रेफाणाचा स्वामी होय उदाहर. पार्थ, एलन पिह असून त्याचे १८ अंश मुक्त आहेत अशी कल्पना करा म्हणजे येथ सिहल. अशांपुढे र २० अंशाचे भात असल्यामुळे मिहसमाया द्वितीय काण येतो सिहरानीपासून पाचरी हाशि धन बाहे व धनाशीमा स्वामी आहे म्हणून हा गुरूया काण येतो, पेय सिंह • शघि भान असते तर राशिस्वामी जो रवि त्या रवीचा काश अमवा आणि २. ant- शुद्ध असत तर सिंहापासून नव्या म्हणने मेघराशीचा जो सामी मगर तो तृतीय काणाचा स्वामी अगता याचप्रमाण सर्व राशीचे देमाश आणा गाली ज्या ·१४० श शा च माणस्वामीच कोष्टक दिल आहे, त्यावरून स्पष्ट कळेल मूर्य, मगळ, भाणि शनि या देवाण अगुभ व इतर ग्रहाचे गुभ होत, असे जाणाच अश मे | मि की सि मया तू । 36 ध कुमी १० म गु! | चं र । गु म गु गु म गुमधु गु युच र । युगु में नवाश म्हणजे राशीचा नववा भाग होय राशीचे अंश ३० असतात, म्हणून मयेक नवारा ३ अश २० क्राचा होतो नवाशाची अधिक माहिता पुढे नवाशकुडलीविषयी लिहिलं आहे तेथ सागितली आहे द्वादशारा म्हणजे लग्नाचा चारावा भाग होय म्हणजे २ अश ३० कराचा एक द्वादशाश होतो तसंच त्रिशाश म्हणजे राशीचा तिसावा भाग होय अर्थात् प्रत्येक निशांश एक अशाचा असतो याच समनिशाश आणि विषम प्रिशाश असे दोन भेद आहेत, ते पुढ सागितले आहेत याप्रमाण पवर्ग जाणाचे होराकुंडली. राशीच्या अर्धमागाला होरा म्हणतात हं घर सागितरेंच आहे राशाचे अंश तीस असतात म्हणून १५ अशांचा एक होरा होतो व दोन होयाची एक राशि होते विपमराशीरा म्हणने १ मेप ३ मिथुन ५ सिह ७ तूळ ९ धन व ११ फुभ या राशीला, पहिला होरा सूर्याचा असतो व दुसरा होरा घद्राचा असतो सम राशीरा, म्हणजे २ उपभ ४ कर्क ६ कन्या ८ वृश्चिक १० मकर न १२ मीन या राशीला, विपमराशीच्या उलट प्रकार असतो म्हणजे पहिल्या होयाचा स्वामी चद्र व दुसया हो याचा स्वामी रवि असतो १५ अशाचे आत कोणतेही रम असता त राशीच्या पहिल्या होत्यात आहे व १५ अशापुढे असता राशीच्या दुस-या हो यात आहे असे समजाव खारी होरासाधन कोएक दिलं आहे स्थावरून होराकुडली सुलभतेने मांडिता येईल होरासाधन कोष्टक. ११1१२ म वृ मि |क सिं क ध मी ४ पूर्वाद्ध सिकसिक । सिकसि १५३० ४ ५ ४ ४ ५ ४ उत्तराद्ध सिकसि क सिंक ! सिकसि क सि भाता होराकुडलीत ग्रह मांडण्याची रीति सौगों पूर्वी जी लमही १ २ ३ ह ६ ८ ९ 1. अश तु ११५ ५ ४ ४ ४ .

·- मांडिली आहे त्याच वेळची होराकुंडली मांडून दापवितो. त्या वेळचे स्पष्टलग २ रा. अं.३२ क. ३. वि. इतके आहे. म्हणजे वृषाला संपून मिथुन ल. शाचे ४ अंश मुक्त होऊन पांचया अंशांत मिथुन लग्न आहे. हे विषमलम अ. सून १५ अंशाचे आंत आहे म्हणजे पहिल्या होन्यांत आहे. विषमलनी पहिरा होरा रवीचा असतो, हे वर सांगितलेच आहे. रसीपी राशि सिंह आहे म्हणून समाधानी म्हणजे प्रथमस्थानी सिहराशीचा दर्शक अंक ५ हा मांडिला, च पु. दील अंक कुडलीतील दाच्या बाजूकडील कोष्टकांत अनुमाने माहिले. प्रथम रवि कोणत्या स्थानी मांडिला पाहिजे हे पाहूं. माग स्पष्टप्रहांच कोप्टक दिल आहे त्यांत रवि वृपमराशीच्या दुसन्या अंशांत म्हणजे पूर्वाद्धांत आहे. पुपम राशीचा पूर्वाधं किया पहिला दोरा चंद्राचा असतो व चंद्राची राशि कर्क माहे म्हणून रवि कर्क ४ राशीला धाराध्या स्थानी मांडिला. चंग सिहराशीच्या पहिल्या अंशांत म्हणजे १५ अंशाचे आत असल्यामुळे पहिल्या होन्यांत आहे. सिंहराशीचा पहिला होरा रखीच आहे व रखीची राशि सिह आहे म्हणून चंद्र सिहराशीस प्रथमस्थानी मांडिला. मंगळ मिथुनराशीस सोळाव्या अंशांत म्हणजे दुसन्या होन्यांत आहे . मिथुनराशीचा दुसरा होरा चंद्राचा असतो. चंद्राची राशि कर्क आहे म्हणून कराशाय द्वादशस्थानी मगळ लिहिला बुध उपभराशीस १७ च्या अंशांत म्हणजे दुसन्या होत आहे वरील कोष्टकांत वृपभराशीचा दुसरा होरा सिह आहे म्हणून सिहराशीस बुध लिहिला. गुरशुरु हे समराशीस म्ह• णजे अनुममें कन्या व मीन राशीस १५ अंशापुढे म्हणजे दुसन्या होन्याल मा. देस. वरील होरासाधन कोष्टकांत समरा होराकुंडली. शीचा दुसरा होरा सिह आहे म्हणून मिहराशीस गुरुशुक माहिले. शनि विषम बुगुपशुश राशीच्या पहिल्या होन्यात आहे म्हणून तोही सिदराशीस मांडिला. राहु समराशीस दु- सन्या होन्यांत आहे म्हणून तो सिहराशीसत्र माडिरा. होराकुंडलीत प्रायः केतु माडित नाहीत; कारण त्याचे विशेष महत्त्व नाही. होराहलीत नेहमी सर्य ग्रह र रिया सिह या दोन राशीसच असतात. नवमांशकुंडली. नाश म्हणजे राशीचा नववा भाग होय. राशीचे अंश ३० म्हणून (३०५ ५-३ अं. २० क.) प्रत्येक भाग ३ अंश २० फरांचा असतो. मेशदि यारा राशीचे नयांश मोगाश्यारे भरतां अनुयमररून मेप, मकर, तूळ आणि कर्क पा राशीपासून पुन:पुनः मोजण्याची प्रत्ति आहे. म्हणजे मेपास मेणापासून, १४म च रा ९ १० १२ ·१४२ १ ३ ९ वृपभास मकरापास्न, मिथुनराशीस तूलारासून ध फकास यापासून मोति तात तसेंच, पुन सिंहराशीस मेपापासून, कन्याराशीस मकरापासून इ त्यादि. याचे कारण असे आहे की, मेपराशीचे ९ भाग पूर्ण झाल्यानतर . वा भाग म्हणने दहायी राशि मार हा दुसन्या म्हणने वृपभालीचा पहिला न. पाश होतो म्हणून पभाम मकरापासून मोमितान तसेंच, ही पारा राशी- ची पहिली आवृत्ति पुरी माटी व पहिल्या राशीपासून मोनण्यास पुन भारंभ फेरा म्हणजे मिथुनराशीचा पहिला नयाश मुळाचा व राशीस कर्माचा येतो या रीनीने पुन सिहराशीस मेपराशीचा, कन्याराशीम मकराचा, इत्यादि बारा राशींचे प्रथम नवाश पुन पुन अनुक्रमाने मेप, मार, तूळ आणि कर्क असतात साली नवमाश साधन कोष्टक दिले आहे त्यापरून हे स्पष्ट ध्या नात येईल नवमांशसाधन कोष्टक. २ ६ राशि १३अ१६ अ २३ २६.३० १० २० २०४०५ २०४० २०४० मेप १म २२३ ४ च ५२ दुगु में यूप 1107 ११२ गुमश ४ चर गुम गु१००११२ १२ गुम गु वर्ष 17 च ५२ ६ युसुम गु१०२११२ म २२ बु च ६ यु ७८म गु कन्या १०श ११ १२ गु १म१२ ३ ४ च र तूळ शु८मगु,१०० ११श१२गुम २गु याध ४ च ५र६ युगु म ९ गु १०/१ १२ धन १ म २/३ बु ४ च ५२ ६ बु. तुम १० ११२१२गुम/२४३ घु/४ च ५र कुग ७८म गु१००११२ १२गुम२गु मीन ४ च ५ र ६ वुशुम ९गु १०० १२ | १२ गु घरीर कोष्टकात पहिल्या आडव्या ओठीस पासून ९ पर्यंत जे अनुक्रमाक आहेत ते राशीचा पहिला नवाश, दुमरा नवाश, तिसरा मपाश इत्यादि दर्श- विणारे आहेत कोणत्याही राशीचा पहिरा नवाश ३ अश २० करापर्यंत असतो, दुसरा नवाश ६ ४० कलापर्यंत असतो, निसरा नवास १० अंशापर्यंत असतो, इत्यादि दर्शविणारे दुसर कोप्टक भाई मेपासीसमोर आडमा ओलील पहिल्या सदरात म भस लिहिल भाहे साचा अर्थ मेपराशीचा पहिला नवारा रा. शीचा म्हणजे मेपराशीचा असून याचा स्वामी मगज, दुस-या आडव्या ओळीस मिधु १२ गु मक ·१०र २४ नाहे त्याचा अर्थ मेघराशीचा दुसरा नवांश २ म्ह० वृपाराशीचा असून स्याचा स्वामी शुक्र आहे अस जाणाव याप्रमाण सर्व फोटक पहाव माता न पमाडलीत लग्न व ग्रह कसे माढाये हे सागतों भाप इष्टकाळचे रस मिथुन असून ते पाचव्या अंशात आहे म्ह. दुसया नवाशात आहे मिथुन राशीसमोर दुसरा गयमाश वृश्चिकराचा आहे म्हणून येष नवमाशकुडली, एम सृधिक होय असे समजाय याच रीतीने सर्व नवाशकुडली माडितात असे, रवि १ राशि भोगून दुसन्या राशीत । अं ५० कला भाहे म्हणजे धृपभ राशीच्या दुस-या अशात आहे (मागील स्पष्टग्रहाचे कोष्टक पहा ) राशीचा पहिला नयाश ३ * २० क. पयंत असतो म्हणून रवि वृपभराशीच्या पहिल्याच नयाँशोत आहे. असे झाले वरील नवमाश कोष्टकात वृपभराशीचा पहिला नवाश मकर राशीचा आहे म्हणून रवि मकरराशीस माहिला चन सिहराशीच्या पहि- त्याच अंशात आहे म्हणून तो पहिल्या नवमाशात आहे सिंहराशीचा पहिला नवाश मेपराशीचा भारे मेपराशीचा दर्शक अक नवमाशकुइसी १ आहे म्हणून नवमारा फुडलीत सेय चद्ग माहिला मगळ मिथुनराशीच्या १६ व्या देशात आहे म्हणजे घरध्या नयाशापुदप पांचव्या भयमाशाचे आत आहे मिथुन राशीचा पाचवा नवमाश कुभ आहे म्हणून १२ शुभराशीस मगर माहिला बुध वृपभरा शीच्या १७ च्या अंशात म्हणजे ६ च्या नवमांशात आहे वृपभराशीया ६ पान धमाश मिथुन आहे म्हणून मिथुनराशीचा दर्शक अंक जो ३ तय बुध माडिला पुर कन्याराशीच्या १६ अंशान म्हणजे पाचव्या नवमाशात जाहे कन्या राशीचा पाया नया वृषभ आहे म्हणून वृषभराशीचा दर्शक अक जो २ तेथ गुरु भीनराशीच्या १८ व्या अशात म्हणजे ६ च्या नवाशात आहे भीमराशीचा ६ बा नवाश धन आहे म्हणून नेथ शुक्र माडिरा शनि मेपराशीच्या ६।३० अंशात आहे दुमरा नवाश ३१२० पासून ६० अशा पर्यंत असतो म्हणून मेपराशीव्या दुस-या नाशात सनि आहे असे झाले मेपराशीचा दुसरा यारा पभ आहे म्हणून तेय शनि रिहिला राहु घृपभरा. शीच्या दुम या नराशात आहे वृषभराशीचा दुसरा नवा फुभ आहे म्हणून सेष राहु रिहिला राहुपासून सहमशानात नेहमी केतु असतो, म्हणून राहच्या सप्तमस्थानी पतु माडिला पाप्रमाण विमासकुडलीव ग्रह माढाये द्वादगांश साधन कोष्टक. द्वारा म्हणने साचा याराया भाग होय या राशीचे सरा ३० म्हणून १च गुर माहिला ·१४४ २ अंश ३० घराचा म्हणजे अडीच अंशांचा २॥x१२-३० एक द्वादशा होता साला द्वादशाश कोटक दिले आह त्यावरून हे ध्यानी येईर या को र | अश) मेष, वृष | मिथु एक सिंह क तुर वृश्चि धन मर कुभ मीन २॥१ म २गु ३ युव च ५र६ युगुम ९ १० ११ १२ग ५/२/३ यु४च र६७८ मगु/१०/११ १२गुम ७॥३४ च ५ बु गु ८ म ९ गु/१०।११११-गु१ मा १०४ च ५र६ गुम ९गु १०श १११ १२गु/१ म २३ १२॥५र६ गु८ म ९गु १०-११।१२गुम २३ १५/६ बु गु म ९ गु १०।११ १२ १ म शु३४ १७0 गुमरगु१० ११ १२ गुम २०८ म ९ गु १० ११ १२ गु१ म २गु ३ यु। २२॥ ९गु १०/११श १२ गुम २३ बु ( ७,८म २५१०१११श १२गु१ में २ गुयु गु गु २७॥ ११ १२ गु१ म २ गु ३ ० ४ च ५ र खुशुम गु१०० ३०१२गु १ म २ गु ३ यु १ च ५ र ६ ७ ८ म ९ गु/१०११) टकात मयेक राशीसमोर उभ्या ओळीस १२।३ असे अक भाहेत ते राशींचे ५ शेक अंक आहेत प्रयेक राशीचा पहिला द्वादशांश अमुक राशीचा व त्याचा स्वामी अमुक हे ह्यावरून क्कत उदाहरपाथ, इष्टकाळी मेपलम अमून याचे १७ अश भुक्त झाले आहेत अशी कल्पना करा त्या वेळी कोणत्या राशीचा किंवा ग्रहाचा द्वादश आहे हे पहावयाच असल तर वरील कोटकात १५ * शापासून १७॥ अशापयंत ७ व्या म्हणजे तूळराशीचा स्वामी शुक त्याचा द्वाद शार आहे असे लिहिले आहे म्हणून इष्टकाळी शुक्राचा द्वादशाश आहे असे स मजावें माता द्वादशाशकडली कशी माशायी ह सागता न मिथुन असून त्याचे अश ४१३२ आहत म्हणन २॥ अशापुढ य ५ अशाच आंत आहे म्हणने मिथुनराशीच्या दुस-या द्वादशाशान आहे वरील कोटकात मिथुनराशीचा दुसरा द्वादशाश ४ म्हणजे द्वादशाश कुडता फर्क आहे, म्हणून द्वादशांश दुदलीचे ३३ एर कर्क होय रवि वृषभराशीत २॥ भ शाचे आत आहे ६ म्हणजे वृपभराशीच्या पहिल्या द्वादशांशात आहे वृषभराशीचा पहिला द्वादश वृपभराशीचाच आहे म्ह ८ शु गून २ राशीस रत्रि माडिला याच पद्धतीनं द्वादशांग फुटलीत सप ग्रह मांडाये भाप इष्टकाळच ·१३५ निशांशसाधन. प्रिशाश म्हणजे राशीचा तिसावा भाग होय म्हणजे १ अंशाचा १ निशांश होतो त्रिशांश दोन प्रकारचे आहेत समत्रिशाश आणि विपमनिशाश सहा ममराशीचे निशांश ते समनिशश आणि सहा जिपमराशीचे निशाश ते विपम विषमनिशा कोष्टक निशाश होत. अश३० आणि प्रत्येक भागात राशी इसणून प्रत्येक राशीचा अश मेप मिथु सिंह तूळ धन कुभ पाचपाच अशाचा त्रिशाश असावा ५.१म म१म१म१में १म असे वाटणे साहजिक आहे, परतु तसे १०.१११११११११श ११श ११श नाहीं. निपमराशीतील निशाशाचा १८.९गु गु गु गु ९ गुगुम असा आहे की, पहिले ५ अश २५.३ ३ ३ ३ ३३ , मगलाचे, त्याच्या पुढील ५ अश 1200/07/शुशुशु शनीचे, त्याच्या पुढील ८ गुरुचे, समलिशारा कोएक त्याच्या पुढील ७ बुधाचे व शेवटचे अश पर कन्या दृधि मवर मीन ५ अ शुक्राचे जाणाचे विपमराशि म्हणजे मेष, मिथुन, पिह, तूळ, .०२४२२ शु२२ शु२४ १२.६६,६] धन प कुभ सा होत समराशीचा २०.१२गु १२गु'१२गुगु १२गु १२गुकाम ह्याच्या उलट आहे. म्हणजे (२५०१० १० १० १० १० १०० पहिले , अश शुक्राचे, त्याच्या ३०.८ म ८ म म म ८ म ८ म पुढील ७ अश बुधाचे, त्याच्यापुडीर ८ अश गुरचे, त्याच्या पुढील ५ अंश शनीचे य शेवटचे ५ मगळाचे असतात. कर्क, पन्या, वृश्चिक, मकर व मीना समरागी होत बाजूच्या कोष्टका- वरून विपतिशासव सतिशाश याचे स्वामी व राशि स्पष्ट पनीर त्रिशांश कुडली मारण्याची पद्धति नाश किया द्वादशाशधलीप्रमाणेच आहे. उदाहरणार्थ, इएकाळी मिधुन एम ४॥३२ आहे म्हणजे ५ अशाचे प्रांत आहे मिथुन ही विपमराशि आहे म्हणून विपत्रिशाश कोष्टकात पहा मिथुन राशीच्या सदरात ५ अंशांसमोर मैपराशि विशाश तुदली. आहे म्हणून विशारा पुडलीचे मेपलग्न गुरगु होय तपच रवि यूपम राशीच्या ५ ३ १च ११॥ अशोत आहे समविशासकोटकात पभ. राशीच्या सदरात ५ अशासमोर वृषभ आहे, म्यासी पाराशीस माहिरा. यापपर्माने बाकीचे ग्रह माजाचे यूपभा १९ ज्यो ·१४६ पड़गवलाचे उदाहरण. इष्टकाळी मकरलग्न १५ अं० ३ ० ११ विक्ला आहे अशी वपना करा आणि त्या वेळचे पवर्ग काढा. १ मकरलग्नाचा स्वामी शनि भआहे म्हणून गृहेश शनि होय २ समरमी १५ अशाचे आत चंद्राचा होरा असतो, ह्मणून इष्टकाळी चंद्राचा होरा येतो ३ मकरसन १० अशापुढे भागि २० अंशाचे आत आहे ह्मणून दुसरा द्वेष्काण शुक्राचा येतो ४ नवमांशसाधनकोष्टकात १३।२. पुढे व १६।४० पर्यंत मकरलग्नासमोर ५ च्या सदरांत वृपभराशीचा नवाश आहे वृपभराशीचा स्वामी शुक्र आहे ह्मणून इष्टकाळी शुक्राचा नवाश माहे. त्याच. प्रमाणे ५ बुधाचा द्वादशांश आणि ६ गुरुवा पिशास येतो. यांत गृहेश हणजे रामस्वामी शनि खेरीजकरून इतर ५ वर्ग शुभ आहेत असें जाणावें समास पवर्गातून शुभग्रहाचे ४ वर्ग असावे, निदान ३ तरी असावे म्हणजे ते एन बलिए असून प्राहा होय तथापि तीन शुभवर्ग असणे हा अगदीच कनिष्ट पक्ष होय. लग्नमौजींस उक्तांश. मेपे पष्ठघटी वृपे निगिना द्वंद्वेद्रिगोयग्नयः। कीटेऽध्यंगनवाद्योभवनेगांश्वास्त्रियां व्यर्कपट् ॥ जूकेद्रिखगा अली गवगपट् चापे त्रिपदगोढ़यो। नकेशाख्यरुणा घटे झपयूपी मीनेद्रिगोपट्टुभाः॥६॥ अमुक दिवशी उपनयन शि रिवाहमुहूर्व माहे हैं पंचागत सागितलेले असते परतु अमुच वेळी ती कृत्य करावी हे सर्वच पचागातून दिरेरे नसते याकरिता तत्संबधी थोडीशी माहिती येथे सांगतों हममुहूर्त साधारणपणे दि. यसा मध्याकाळापर्यंत म्हणजे सूर्योदयापासून अठरा घटकापर्यत, गोरज किंवा रात्री प्रथम प्रहरापर्यंत असावा असे मताधिक्य आहे व व्यवहारष्टयाही तेच सोईचे आहे मुजीचा मुहूर्न पूर्वाहकाली झणजे सूर्योदयापासून सात घटिका पर्यत गुम प पुढे मध्याहवारापर्यंत मध्यम मानिलेला आदे है शुभाशुम मुहूर्त मेपादिलनी जसे गुभाशुभ पवर्ग असतील त्यावरून ठरवितात, ह्मणने ज्या सभी पदांपैकी अधिक शुभवर्ग असतील नो मुहूर्त उत्तम असे मानिलेर नो रमाश ज्या घटिवेला असेल ती घटिका विवाहादि शुभकृत्याय घ्यावी. मेषादि द्वादश रमाला अमुक अमुक राशीचे नवमाश असतील त्या धेरी शुभकृत्य वेरे ह्मणते पदातून दिान चार गुभयगांचे बल येते. ने राशीचे उत्तांग येणेप्रमाणे आहे झणून ·लग्न उक्तांश लग्न उकांश एन्न उक्तांश मेप . कन्या, तूळ सिह तूळ, कन्या धन मिथु कन्या सूनापन वृष०. घृप०मिथु०मीन कन्या . मिथु तूळ,मीन मा... मिथु०मीन मिधु मिळाधन,मीन तूल तूळ,धन,मीन कुभ वृश्चिमीन कर्क कर्क,कन्या,तूळ,धन वृश्चि० धन,तळ,पन्या मीन कन्या, तू, धन विवाहादिमुहर्तास स्पष्टर्य. विवाहादिमुहूर्तसाधनास स्पष्टसूर्य स्थूलमानाने तयार करावा साची रीति अशी ज्या घटिकेचा स्पष्टसूर्य करावयाचा असेल त्या वेळेपर्यंत, चार सभा तीच्या भारभापासून जितके दिवस, घटिका व पळे होतील त्याला या राशीच्या गतीच्या अकानी गुणाव व ६० नी भागांव (मेप व सिंहराशींचे गतीचे जक ५८ पळे, धूपभ, मिथुन व कर्क ५७, कन्या ५९ तूळ व कुभ ६०, वृश्चिक, धन य मकर, ६.२ मीन ५.) भागाकार अश कलात्मक येईल त्याच्या मार्गे चालू समातीच्या मागीर राश्यक माडाये, लणजे पटसूर्य झाला उदाहरण -चैसास शुक १० बुधवारी सूर्योदयापासून ७ घटिकाचे वेळेचा स्पष्टसूर्य करावयाचा आहे वृपभसक्रात त्याच पधयश्यांत शुद्धपष्टीस ९ १० १५ पळांनी शनिवारी झाली आहे अहोरानाच्या घटी ६. यातून उण ९घ० प०-५० घ० ४६ ५० या शनिवारच्या घटिका झाल्या, भाता रविचारापासून त्रुधवारपर्यंत मधरे दिवस ३ व धुधवारच्या इयदिका ७ व सकात झाली त्या दिवसाच्या ५० ५० ५० ५६ मिळून ३ दिवस ५७ घ० ५० ४६ इतका येथ गतकाळ झाला याला वृषभाची स्पष्टगति ५७ ह्यांनी गुणून गुणाकार २२९ कला ५० वि० २८ प्रति वि० आला. येथ प्रतिधिकला सोडा आणि २२५ क० ९वि० याला ६०नी भागा भागाकार ३ ० ४५ क० इतका मारा इष्टकाळी वृषभराशीला सूर्य आहे म्हणून त्याच्या पूर्वीची राशि जी मेप तिचा दर्शक अफ १ हा अशाचे मार्ग माडिला) रहणजे १रा० ३ अ० ४५ क० इतका उद्दिष्ट समयींचा स्पष्टसूर्य झाला नयांशावरून लग्न व इष्टघटी यांचे साधन. तनोरिटाशझात्पूर्वनपाशा दशसंगुणा । रामाप्ता लब्धमंशाचं तनोर्वर्गादि साधनम् ॥ ७ ॥ उपनयनास किवा विवाहास जो अश ग्रावयाचा असेल ा अशाच्या पूर्वांचे जितके अश गत असतील त्या अकास दहानी गुणून निहींनी भागाव येईल ते अशादि लान होय उदाहरणार्थ, मेपलानी कन्याराशीच्या नघाशावर गुहूत द्यावयाचा आहे अशी करपना करा मेपास मेपापासून मोजण्याची प्रवृत्ति असल्यामुळे इशारा जो कन्याश तो मेषापासून सहाया आहे म्हणून त्यापू ·१५० एसाद जन्मनक्षत्र असेल त्याला आरभी रवीची दशा आहे असे समनावे आणि मघा, पूर्वी किंवा उत्तरा या तीन नक्षत्रातून एग्या नक्षत्र असता चद्राची दशा आहे असें जाणाव जे सौम्य ग्रह आहेत साना तीनच नक्षत्रे आहेत व र ग्रह आहेत त्याना धार आहेत रवि, भीम, शनि आणि राहु हे प्रूर व अशुभ फल उत्पत करणारे ग्रह आहेत भाणि चद्र, बुध, गुरु व शुभ हे सौम्य ग्रह असून शुभपल देणारे आहेत आता जन्मनक्षत्रावरून दशेचा भोग्यकार घ भुक्तकार क्सा काढावा है सागतो ज्या नक्षयावर जन्म तारा असेल ते नक्षत्र कोणत्या ग्रहाच आहे ने पुढील कोष्टकांत पाहून त्याच कोष्टकात एका का ० . . . वर्ष १ ७ . . . . 0 . . . ..घ. अष्टोत्तरी महादशा व अंतर्दशा. सूर्यमहादशावर्षे ६ मध्ये अन्तर्दशा चद्रमहादशाय १५ म अन्तर्दशा आदीं, पुनर्षम, पुष्य, आश्लेषा मघा, पूर्वा फा०, उत्तरा फा० सूचामाबु,श गुरा शु च मधुश गुरामू २ १२. वि० ८ २ मास ४४ ८११०मा० ०१.१०/२०२० दिवस ०१.१०.२०/२० . ० घ. स्थूलमानाने भादि सर्व नक्षत्रास स्थूलमानाने मघादि ३ नक्षत्रांस एका एका घटकेस दिवस ९ व एका | घटियेस दिषस ३० व एका नक्षत्रास नक्षनास वर्ष १ एकदर घर्ष ६ वर्षे ५ एकदर वर्षे १५ भौममहादशावर्षे ८ मध्य भन्तदशा पुधमहादशावर्षे १७ मध्ये अन्तर्दशा हन, विमा, स्वाति, विशाखा अनुराधा, ज्येष्ठा, मूर मधु गुराशु सूच सुश गुराशुसूच म यो १, ०८ ७.३८४१०६ ५१ मा . ८/६/११०३मा. ३३२६२६२०२०/30/10/दि. ३२६/२६२०२०/४०० २०२०४०४० ००० २०/४०fuol ol. २०.घ. स्थूलमानाने हम्मादि सर्व नक्षत्रास स्थूलमानाने सर्व नक्षनाम एका पटि पका एटिवेस १२ दिवस घ. एका पेस ३५ दिवस य पर नक्षत्रात नक्षत्रास थर्षे २ एक्दर वर्षे वर्ष ८ माम एक्दर पप १७ . १ ·१५१ . . १ . १ ८८१०१० ४ शनिमहादशावर्षे १० मध्ये अन्तर्दशा गुरमहादशावर्षे १९ मध्ये अन्तर्दशा पूर्वापाढा,उत्तराषाढा,अभिजित् ,नवण, धनिष्ठा, शततारका, यूर्वाभाद्रपदा. श. गु. रा.शु.सू./चं. म.दु. गु. रा.गु.सू. चं. म .श.] ११००५/०१० ८. मा. ४११८ ७४/११' मा. ३१०१०२०२०/२६२६ ३ दि. २०२० ० ०/४०४० घ.२० ० ० ० ०/४०४०२० घ. पू०पाढा एका घटिकेस दि०१५,३०पा० स्थूलमानाने सर्व नक्षमांस : घटि. घ. दि० २०, अभि० १ घ० दि०४७ केस दि० ३८ एका नक्षत्रास वर्ष ६ घ० २२, श्रव० घ.दि. १६५०म० ४ एकंदर व १९. | एका नक्षत्रास वर्षे २ एकंदर वर्षे १०. राहुमहादशाय १२ मध्ये अन्तर्दशा शुक्रमहादशाक्य २१ मध्ये अन्तर्दशा उत्तराभाद्रपदा,रेवती,अश्विनी,भरणी. | कृत्तिका, रोहिणी मृगशीर्ष रा.सू.च. म. बु. श. गु. शु. सू.च.म.बु. श. गु.रा. १२.व. ૧ ૨ ૧ ૨ ૧ ૩ ૨ ૪ ૦ ११मा. ४ मा. ०२०२०१०१० दि. ०२०/२०१०/१० दि. घ. ००००० स्थूलमानाने सर्व नक्षत्रांस एका घरि- स्थूलमानानं कृत्तिकादि तीन नक्षत्रांस केस दि०१० एका नक्षत्रास वर्षे ३ एका ३० ३३ दिवस, एका नक्षनास एकंदर वर्षे १२. घ ७ एकंदर वर्षे २१. नक्षत्राची चर्पसरया पहावी. जी वर्षसंख्या असेल तिला नक्षत्राचे आरंभा- पासून जन्मालापर्यंत ज्या घदिका गत असतील त्यांला गुणावे. आणि त्याच नक्षत्राच्या एकंदर घटिकांनी भागाउँ, जो भागाकार येईल तो त्या नक्षत्राचे वर्ष- संरयेतून वजा करावा. जी वजाबाकी येईल तितकी त्या नक्षत्राची दशा भोगा- वयाची राहिली असे समजावे. नंतर जन्मनक्षत्राच्या पुढील नक्षत्र जितकी कोटकात शेप असतील त्याला त्या ग्रहाच्या वर्षसंख्येने गुणा, पनी चपै येतील ती मागील वजाबाकीत मिळावी म्हणजे नी त्या ग्रहाची भोग्यदशा होय, ही भोग्यवर्षे एकंदर वर्षसंरयेतून घशा केली म्हणजे त्या ग्रहाच्या दशेची भुक्तवर्षे निपतात. उदाहरण-एकाचा जन्म पुनर्वसु नक्षन्नावर त्या नक्षत्राच्या आरंभापासून २० पटिकांनी झाला आहे तर साची भुक्तभोग्यदशा काढा. . . . 0). घ.

·૨૨ त्याच्याच सा- पुनर्वसु नक्षत्र आरमापासून समाप्तिपर्यत एकंदर ५८ घटिका आहे वरील दशाकोष्टकात पुनर्वसु नक्षण सूर्याच्या दशेच्या कोप्टकात आहे एका नक्षग्रास १॥ वर्ष म्हणून लिहिले आहे म्हणून रीतीप्रमाणे पुनर्धमु नक्षनाच्या आरमापासून जन्मकारापर्यंत गतटि २०४-३०-५८, येथे तिसारा ५८ या अंकानी भाग जात नाही म्हणून निसांग यारानी गुणून महिने करून नतर भागिलें आहे जसे, ३०x२-३६०-५८ मास १२ शिवम ही भुक्तदशा होय हे अंक एका नक्षवानी दशा वर्प ॥ स्यांतून वा करा समें, 10 वर्ष--१८ महिने यातून उणे ६ म०१२ दि० म. १८ दि हा पुनर्घमु नक्षत्राचा भोग्यकाल होय एका नक्षमास एकदर भोग्यकाल व ॥ म्हणून कोप्टकातील पुनर्वसु नक्षत्राच्या पुढील नक्षत्रे २x10-३ व+पुनर्धसूचा भोग्यकाल ११ म० १८ दि०-३ वर्ष ११ म० १८ दि० इतकी सूर्याची दशा जन्मणारास भोगावयाची आहे म्हणजे जन्मकालापासून नितके वय होईपयंत ती दशा राहीर ही वर्षे सूर्याच्या एकदर वर्षसरयत्न वना करा सूर्यमहा दशा एकदर वर्षे ६ यातून बना भोग्यदशा ३ व० ११ म० १८ दि० १०२ ब . म १२ दि ० घ० इतरी सूर्याची एक्दर दशा भुन झाटी त्याचप्रमाणे नक्षत्रावरून सर्व ग्रहाच्या भुक्तभोग्य दशा काढाव्या जन्मकारी जी दगा असेल ती सपत्यानतर त्याच्या पुढीर ग्रहाची दशा मागील कोष्टकात दाखविल्या प्रमाण सुरू होते अमो ही स्थूलमानाची रीति आहे परतु मुलभ आहे म्हणून तीच येथ दिली आहे रपटचद्द करून म्ह. त्याच्या कला क्रस्न, एका नक्षनारा म्ह० ८०० क्लांना जर अमुक व तर स्पष्टचद्राच्या जितक्या क्ला होतील ति तक्या क्लाला किती? इत्यादि राशिक पद्धतीने मुक्भोग्यदशा काढणे अधिक सूक्ष्म आहे सिंशोचरीच्या देखील भुक्तदशा वरील रीवानेच काठाच्या ग्रहांच्या अंतर्दशा. ज्या एपाद्या ग्रहाच्या महादरांतील ज्या दुसया प्रहाची अंतर्दशा कादाय याची असेर त्या दोहोंच्याही महादशेच्या वर्षसत्येचा गुणाकार करावा, व त्यास ज उत्तर येईल तितकी वर्षमासादि अतर्दशा जाणावी उदाहरण रवीच्या अंतर्दशेत चद्राची अतदशा काढावयाची आहे म्हणून रवीची महादशा धर्षे ६xचद्रमहादशा वर्षे १५८९०-१०८% (९०x१२८१०८०). महिने ही रयीच्या महादशेतील चद्राची अतर्दशा झाली घद्गाच्या महादशेत रखीची अतदंश इतकीच असणार हे उघड भाहे १०८नी भागावें ·विंशोत्तरी दशा. कोणत्या जन्मनक्षत्राला कोणत्या ग्रहाची दशा असते व ती किती वर्षे असते है पुढील कोटकावरून ध्यानी येईल. त्या कोटकांत मुख्यत्वेकरून प्रत्येक সন্ধ্য महादशेतील प्रत्येक ग्रहाचा संतर्दशाकाल दासविला भाहे. या अंतर्दशा वाटण्याची रीति अष्टोत्तरीप्रमाणेच भाहे. परंतु घर लिहिल्याप्रमाणे येथे १०८ नीनभागितां १२० नी भागाचं. विंशोत्तरी महादशेतील अंतर्दशेचे कोष्टक. सूर्यमहादशा वर्ष ६ चद्रमहादशा वर्ष १०। माममहादशा चर्प ७ कृति. उत्तराफा. बारापा. रोहिणी, हम्न, श्रवण. मृग, चित्रा, धनिष्ठा. अंतर्दशा. अंतर्दशा. अंतर्दशा. दि० व मा च. मा० . मा० ३ ६ १८/चं. १० २७ . . मं. . ७ ..रा. १ . १८ ६ . ४ १ ६ . रा. . २४. गु. १ १ १ ११ १ ११ . ९ ९ २७ 14. . 0 .के. . १ २ 0 १ ८ ₹. O ४ ६ १ . . . ६ . ७ राहूची महाद० धप १८ गुरमहादशा वर्ष १६ । शनिमहादशा वर्षे १९ आड़ी, सानी, शतता. पुनर्य०, विशा०, पू० भा० पुष, अनु०, उ० भा०. अंतर्दशा. अंतर्दशा. अंतर्दशा. मा० मा० दि. १२ गु. २४. २ ६ १२. २ च व. २ १ . ८ २ २ २ २ १ ९ . ३ २ . ० २ २८ शु. .. ८ ० २. . . १२ . ९ र. १ . . .मं. १ . . ९ ६ . २ - १८रा. २ ५ ६ १२ २. ज्यो ·१५४ . ० . . . . . ० १० . ७ . O - . . ० म 6 क २७ . . २ २ ६ ३ ८ . बुधमहादशा घर १७ वसुमहादशा बरें मुत्रमहादशा य २० माले०, ज्येष्टा, रेवः मया, मूग, अधिक १०फा, पू०पा०, भा. अंतर्दशा अंतर्दशा अंतर्दशा प. मा० दि. व. मा. दि. य. मा० २ ६ ३ १ २ १ शु ४ ८ र म २ ४ श रा १ १८ २ ८ रा " ६ श २ गु ६ श १ १ यु २ १० ९ ૨૭ व १ २ योगिनीदशा. पोगिनी ८ आहेत त्याची माघ मगला, पिगरा, धन्या, भ्रामरी, भद्रिका, उल्का, सिद्धा व सकटा भी आहत त्याच्या दशा काढण्याची रीनि अशी आहे पी, ज जन्मनक्षय असेर त्यात तीन अंक मिळवावे आणि त्या बेरजेप आटानी भागाव, यारी : अंक उरला तर मंगलेची दशा जाणायी २ उरले तर पिगलेची, ३ उररे तर धन्या, ४ उररे तर भ्रामरी, ५ उररे तर भद्रिका, ६ उरले तर उल्का, ७ उरले तर सिद्धा, व ८ उरते तर सक्टा, याप्रमाण योगिनीदशा जाणाव्या ज्या योगिनीचा जो अनुग्रमांक असेल तितरी वर्षे त्या योगिनीधी दशा जाणायी बसें, मगरेच १ वर्ष, पिगरेची २ व, धन्येची ३ वर्षे इत्यादि ह्या योगिनीदशेची एका फे याची ३६ वर्षे होतात व पुन पुन अनुश्मानं त्याच उदाहरण, एकाच जन्मनक्षन विशाखा मणने १६ आहे यात ३ मिकरा बेरीज १९ झाली त्याला भाटानी भागिलें, यामी ३ राहिली तिसरी योगिनी धन्या आहे म्हणून धन्यायोगिनीची दशा जन्मकाळी आहे असे जाणावे पूर्वी अष्टोत्तरी दशेत सागितल्याप्रमाणच योगिनीदशेची जन्मकाळची भुराभोग्य व काढावी अतर्दशाही त्याच रीनीने काढाव्या उदाहरण, पिंग रेच्या महादशत भामरीची अंतर्दशा किती त सागा पिगरेची वसस्या २, धन्या ददोची वर्षसरया ३ व एकदर योगिनीदशाची वर्षसरया ३६, भाता राशिक रीतीने उदाहरण मांडा ३६ रा जर २ घ, तर ३ वर्षाला किती दिवस येतार २४३६ वर्षे -३६ वर्षे याचे माहने करा ६४१२-७२ -३६२ महिने हा पिगतामहादशेतील धन्याअंतर्दशेचा काल झाला मगलादि ८ योगिनीच अंतर्दशार्च कोटक दिले आहे त्यावरून स्पष्ट कळेल दशा येतात ·य. . . ० . . . ० ४५० . १ . योगिनींच्या अंतर्दशा. मंगरांतर्दशा वर्ष । पिगलांसदशा व २ मं.पि.ध. भ्राभ. उ.सि. सं.पि.ध.प्रा. भ. उ.सि.सं. म. . म.. ११.२२१२ १२.२३ दि.१०२० १०२०/०/१०२०१०.२०१०/०२०१०/२० भन्योतर्दशा व ३ भ्रामरी अंतर्दशा व ४ घ. भ्रा म.उ. गि.सं. मंपि.ना.म.उ.मि. म.म.पि.घ. . म.३७५६.८११२ १०२०'०१.२०१०/२०० भद्रिकातर्दशा व ५ उल्कांतर्दशा वर्षे भ. उ.सि में म.पि.घ. ना.' उ.सि । म. म पि.घ.मा.भ. घ... 110 0 . . . क . BEBERRB . . ० . . . . . . -- . . . 0 . ० ०० . . . . १ ७ 010 ९ २ ५,८१०१४ ६ दि.० २०१०२०१० ०२० मिद्धांतर्दशा य. संकटांतदंशा वर्षे सि म. म. पि.ध.प्रा. भ. उ. मं में पि ध प्रा. भ. उ. मि. य".. १.। म.४६२४७ ९११२ दि.१०२०१०२०० १०२० . १०२०१०'० २०1०1०२० घरील कोष्टापिकी दाम्या हाताकडील उभ्या कोष्टकांतील दशा म्हणजे मंग पन्या, भदिया य मिदासा शुभफलदायक भाहेत व याकीच्या म्हणजे पिर भामरी, वल्का पकिराया अशुभ फलदायक आहेत असें जाणायें. कुंटलीविचार. फुली पाहन ग्रहांची फले सांगणे ही गोष्ट फलज्योतिषशासांत विशेष पानी भावे यहीं पन्याच लोकांचे हकडे लक्ष्य लागले आहे म्हणून विपी मोफस्न पे लिहितो. कुंदली पाहणारास ज्या काही गोष्टी । शिमपूर माहिनी पाहिजेत या यथानुभम पानी लिहिल्या आहेत. गद्य पर पानांन ठेवपास सोईन असल्यामुळे कुंछली पाहगारोनी काही मह पभाम्प दिलेले सुम्म भोक दिपार कराये म्हणजे त्यामुळे फुल्ली ग्याम पुरळ मदत होईल. मुली पाहून फ९ सांगणे ही गोष्ट फेवळ ·३ T 4 B म भवाची असल्यामुळे त्याविषयी येथे सविनर लिहिणे शक्य नाही. म्हणून मी येथे फक्त मूलतत्वच लिहिणार आहे. जसजशा अधिक कुंदस्या दृष्टीपासून जातील तसतशी बरोबर फरें सांगण्याची अधिक पानता अंगी येत जाईल. असो. कुंडली म्हणजे जन्मकाळी आकाशातील ग्रहांची स्थिति दाखविणारा एक नकाशा आहे है पूर्वी सांगितलेच आहे. कुंडलीत बारा स्थाने असतात, त्यांची निरनिराळी नावं आहेत व प्रत्येक स्थानावर किंवा घरावर निरनिराळ्या गोष्टींचा विचार करतात. ही स्थाने, जन्मरन्न हे प्रथमस्थान धरून, तेथून मोनितात. जन्मकाळी जी राशि क्षितिजांत उदय पावत असेल ते जन्मलन होय. इष्ट. काळची आकाशातील प्रहस्थिति समजण्याकरितां लमकुंडली जमिनीवर क्रांनि- वृनाच्या पातळीत लंबसंस्थ धरावी, म्ह. णजे पूर्व दिशेकडे रमाचे स्थान व पश्चिम दिशेकडे सप्तमस्थान होईल, कुंडलीचं दशम- स्थान हा आकाशातील डोकीवरचा मध्य बिदुव चनुर्धस्थान, हा पायाखालील पाता- कांतील मध्यविदु होय. कुडली आप- ल्यासमोर धरिली म्हणजे उजव्या बाजूचे कुंडलीच अर्ध हे दिवसाची आकाशस्थ ग्रहांची उदित स्थिति दाखनील व दाविडील अर्ध हैं राग्रीची अम्नस्थिति दासगील. बाजूची कुडली पहा. लग्नकुंडलीची दादशस्थाने (गीति). तनुधनसहजसुहृत्सुतरिपुजायामृत्युधर्मकर्मायाः । व्यय इति भावा द्वादश तेषां गणनं प्रसव्यतो लग्नात् ॥ ८ ॥ वरील गीतीमध्ये जन्मलग्नापासून म्हणजे प्रथमस्थानापासून द्वादशभावाच्या संज्ञा अनुक्रमाने सांगितल्या आहेत. जसे प्रथमभावाला तनुस्थान म्हणतात. दुसरे धनस्थान, तिसरं सहज किंवा पराक्रमम्यान, मुहत स्थान किया मातृस्थान, पांचवं मुतस्यान आणि विद्याम्यान, सहावे रिपुस्थान, सात जाया- स्थान, भाठवै मृत्युस्थान, नववे धर्मस्थान किंवा भाग्यम्यान, दहावं कर्मस्थान, पितृस्थान किंचा राज्यपदस्पान, भरराव आयस्थान किंचा लाभस्थान, आणि या. रावें व्ययस्थान. ह्याप्रमाणे द्वादशभावांची निरनिराळी नाचे माहेत. ती हल- स्थानापासून अमदक्षिण म्हणजे दावीकडून उजरीकडे मोजावी. ही पारा था- नांची बारा ना रेलया तत्वावर ठेवण्यात झाली आहेत याविषयों हली उप. रब्ध असलेल्या ज्योतिपप्रधांत कोटे काही लिहिलेले निदान माझ्या तरी पाह. पयांत नाही. तिसन्याच स्थानाला परामस्थान कां म्हणावें विना एकादरा चये ·स्थानालाच लाम स्थान हो मंज्ञा का असावी, याची सयुकिक उपपत्ति लागल्यास पाशाखाचे महाव अधिक वाढेल. तथापि, कुंडलीचा घेदांत आणि व्यवहार अशा उभय दृष्टीने विचार केला तर यासंबंधी एक विशेष गोष्ट ट्रोस्पत्तीस येने नी अशी स, कुंडलीवघ्या कोणत्याही स्थानापासून सप्तमम्यान, हे जेथून मोजावे त्या धानाचे परिणामदर्शक किंवा कारशदर्शक असते. मग ती कार्यकारणस्थिति स्वताच्या कल्पनेप्रमाण प्रेयस्कर वियर अश्रेयस्कर भासू शकेल. उदाहरणार्थ, पहिले तनुम्यान, यापासून जे सप्तमस्थान त्याला जायास्थान में नांव दिलेले आहे. सूक्ष्मदृष्टीने विचार केला तर जाया ही तनूच्या तेजोवलाला क्षयकारक नाही किंवा संसारांत जाया ही गृहस्थाश्रमाला भूपण नाही असे कोण म्हणेल? तसंच, द्वितीयस्थानाला धनस्थान म्हणतात. धनस्थानापासून ससमस्थान है मृत्युस्थान. धनापासून तनूचा नाश झालेली उदाहरणं चारंवार घडतात, है अनेक प्रसंगों जगांत धीम पडते. आता याचे कारण तेथे अशुभमहाची रधि असेल किंवा ते अशुभप्रहाचे स्थान असेल इत्यादि कांही असो. अथवा पारमार्थिक दृष्टया जरी विचार केला तरीही धन है घातकच आहे; आणि याचसाठी मुमुक्षु- जन स्वाचा तिरस्कार करितात. नृतीय स्थान हे पराकमम्यान आहे. तेथपासूत. सप्तमस्थान है भाग्यस्थान. पराक्रम अंगी असल तरच मनुष्य भाग्य कादील, पिचा इष्ट वस्तु साध्य करून घेईल हे निश्चित आहे. पर्थस्थानाला मातृस्थान म्हणतात. हे पितृस्थानाचे म्हणजे दशमस्थानाचं जायास्थान झाले. जायास्था. नाचे परिणाम यर लिहिलेच आहेत किंवा दशमलान हे राज्यपदस्थान धरून चतुर्धस्थानाचा म्हणजे सुसाचा विचार पेला तर राज्यामागे म्हणजे मोठेपणा. मागे सन्या मुसानी हानि हालीच असे समजावे. नमंच, पंचमस्थानापासून म्हणजे विद्यास्थानापासून सातव्या स्थानाला लाभस्थान म्हणतात. विद्या म्हणजे ज्ञान, ते असेल तरच इष्ट वस्तूचा लाभ होईल है उघा आहे. रिपुस्था- माचे जे ससमयान व्ययम्यान. शबूपासून सनु, मन र धन माला कसा क्षय लागतो हैं, कोटात ज्यांचे भाऊरंदकीचे संदे चालले असतात सांना विचारावे म्हणजे समजेल. किंवा रियु म्हणजे पनि धरिले तरी त्यापासूनही सरकारें व्यय म्हणजे क्षयच होणार हैं उपद आहे. याप्रमाणे मत्लेक स्थानाचा साध्या सातव्या स्थानाशी काही तरी परिणामसंबंध किंवा कारगमबंध आहे असे दिसते. अशाच प्रकारच्या याही वावर ही द्वादशन्धानना पडली भपताल पते याटतं. अमो. आता या स्थानांस कार काय विचार फेरामा हे सांग ·पी काय, तील याचा विचार; सदाचरणी किंवा दुराचरणी याचा विचार व आयुर्दा- याचा विचार इत्यादि गोष्टी पहाव्या. याचा अधिकार शिरावर असतो. धन. स्थानावर सुवर्णरतादिकांची माति, द्रव्यसंग्रही किंवा खर्चिक, कुटुंवसारय, वाणीत दोप आहे की काय म्हणजे तोतरे वगैरे वोलणे याचा विचार, घडिरो. पार्जित गुन्यलाभ इत्यादिकांचा विचार करितात. याचा अधिकार वाणी व नेत्र यांच्यावर असतो. तृतीयस्थानाघर भाऊ किती आहेत, बहिणी किती आहेत. स्यांपासून सुखदुःख, म्बत.चा पराम, साहसपणा, चाकरांच सौरय, प्रवासयोग इत्यादि गोष्टींचा विचार करितात. या स्थानाचा अधिकार कान व गळा यांचेवर असतो चतुर्थस्थानावर मातृमंधी मुखाचा विचार, चतुष्पदापासून सुखदुम, घर बांधणे होईल किंवा नाही, मित्रसुख, भूमिलाम, वडिलार्जित द्रव्यलाभ इत्यादि गोष्टी पहाव्या याचे हृदयावर स्वामित्व आहे. पंचमभवनावर धुद्धि, विद्यामाप्ति, शास्त्रज्ञान, ग्रंथकर्तृत्व, मंत्रतंत्र जाणण, स्त्रीचेठाई गर्भधारणमपंधी दि. धार, पुनकन्या यांची संख्या व त्यापासून सुखदुःख इत्यादिकांविषयी विचार करावा. याच म्यामित्व उदर घ कुक्षि यांचेवर आहे. पष्ठभवनाधर शत्रु उत्पन्न होतीर त्यांची वृद्धि किवा नाश, रोगोत्पत्ति, प्रणादिकांचा उद्भव, मानुलपक्षाचे मुखदुःख इत्यादि गोष्टींचा विचार करावा. याचा अंमल कटिभागावर आहे. सप्तमस्थानावर विवाहयोग, भायां सुंदर किंवा कुरूप, निजपासून मुखदुःख, निची शरीरप्रकृति व स्वभाव, महायात्रादि योग इत्यादि गोष्टी पहाव्या. यांचा अंमल ओटीपोटावर आहे.अष्टमभवनाघर आयुर्दायविचार,मनोव्यथा, अपमृत्यु, भारमहत्यादि भनिष्टमरण, ज्वरादि रोगोद्भव इत्यादि गोष्टी पहाव्या. याचे गृहो. द्वियावर स्वामिरव आहे. नवमभवनायर यानादिकांचा विचार, स्वधर्माधर निष्ठा, सस्कम म्हणजे लोकोपयोगी कृत्ये, योग्यस्थानी दानधर्म, भाग्योदयाचा काळ व तो कोणत्या प्रकारचा आहे इत्यादि पहावे. याचा अधिकार माडीवर भाहे. दशमस्थानावर राजाश्रय, राजापासून विशेष अधिकारप्राप्ति, व्यापारांत या किंवा अपयश, पुण्यवृद्धि, पितृसंबंधी मुमदु ख, पित्याचा मृत्यु इत्यादि गोष्टी पहाव्या. याचा अधिकार गुहध्यावर आहे. एकादयस्थानी धनधान्य, पशु भादिकरून सर्व वस्तूंच्या लाभाविपयों य कुटुंगसुसाविषयी विचार करावा. याचा अंमल पोटन्यांवर आहे. द्वादशस्थानी आयुष्यात होणान्या सचारियों म्हणजे फार सर्च होऊन पैशाची उणीव भासेल की काय, समय दिया अपव्यय म्हणजे भावश्यक गोटीन किंवा व्यसनांत द्रध्य राचे होईल इत्यादि गोष्टी पहाया. याचे स्वामिन्य पावलावर असते.

·द्वादशराशींचा विचार मेपो वृपोथ मिथुन कर्कः सिंहोथ कन्यंका। तुलाय वृश्चिको धन्धी मकर: कुंममीनको । राशयस्तु क्रमादेते पुंखियो अरसौम्यको ॥९॥ मेपवृपमादिकरून सशी वारा आहेत हे पूर्वी सांगितलेच आहे. वरील श्लोकांत प्रत्येक राशीच्या नांवावर अंक घातले आहेत ते राशींचे अनुक्रमांक आहेत. हे कुंडली पाहणारास पाठ पाहिजेत. कारण कुंडलीत राशींची नावे नलिहितां राशीचे अनुक्रमांक लिहितात, जन्मकुंडलीच्या मध्यगृहांत २ हा अंक असतां वृपभलनावर जन्म आहे, ७ असतां तूळलमापर आहे, ९ असतां घनलमावर आहे इत्यादि एकदम ध्यानांत आले पाहिजे. राशीचे देह-मेप, वृपम व कुंन या हस्वदेही राशी, मिथुन, कर्क, धन, मकर च मीन हा मध्यमदेही राशी आणि सिह, कन्या, तूळ व वृधिक ह्या दीर्घदेही राशी होत. राशींचे स्वभाव-विपमरानी कर आणि समराशी सौम्य होत. मेप, मिधुन, सिंह, तूळ, धन व कुंभ या रिपाराशी होत. आणि पाकीच्या म्हणजे घृपभ, कर्क, कन्या, वृश्चिक, मरर व मीन ह्या समराशी जाणाव्या. राशीच्या ज्ञाति-विषमराशी ह्या पुरपजाति व समाशी या स्त्रीजाति होत. राशींची तत्व-मेष, सिंह, धन हा अग्निराशी होत. वृषभ, कन्या, मकर सा भूमिराशी होत. मिथुन, तूल, कुंभ या चापुराशी आणि कर्क, वृश्चिक व मीन या जलराशी होत. द्वादश जन्मलग्नांची लक्षणे. जन्मकाळी ज्या राशीत सूर्य असतो तें जन्मणान्या जन्मलम व चंद्र असतो ती जन्मरास होय. अमक्या लग्नी जन्म असता अमुक लक्षण असतं हे आता सांगता. १ मेपलम-रकरण, चांधा मध्यम, परंतु हाउापेरांनी मनचूत, वट सोड, सापट स्वभाव, चंचलाति, पित्तवातप्रकृति, अल्पनीसंग करणारा, भरपसंतति पारे. २ वृपभलम-शुध्रयणं, टंगणा, गर्विष्ट, अविचारी, पराक्रम- हीन, र, रामायणारा परंतु मिया, शरीराने मजवृत, मान य ओंठ जाड, मध्यम श्रीमंग, मध्यम संतति, वातप्रकृति, रंदर नाक तोंट, पादाद बारे. ३ मिथुनलम-यांपाउंच, सरळ गृत्ति, हिरवट वर्ण, शरीराने मजयत, माधारण मांसल ·शरीर, उष्णप्रकृति, मध्यम स्त्रीमग व मध्यम मतति, विद्यायामगी, नाक तोड सांरट व भरद व धारणाशक्ति उत्तम, जर स्त्री असेल तर नेत्र उत्तम, वोरण घारण डौलदार, जयरदम्न धोरणी, सुबुद्ध वगैरे ४ कलग्न-वर्ण फिकट गोरा, बाधा कृश, दिमण्यात अशक्त व कफप्रति, दाताची कवटी जरा पुढे, गुप्तकार स्थानी, विद्येची अमिरचि परनु अपुर विद्यार्जन, भित्रा वगैरे. ७ सिंह-वा तपित्तप्रकृति, भव्य शरीर, घट्टास्टा, छाती दड वगरेमनयूत, शूर व मानीस्वभार, वर्ण ताम, उम्र चेहरा, मोकळ्या मनाचा व निधड्या छातीचा, गर्विष्ट, बोल्यणत दुस पावर टाप बसविणारा वगैरे कन्यालग्न-शीतप्रकृति, वाधा साधारण उच व नीटसर, काळे देश, यग निमगोरा, स्वभार पाना व मायावी, घालण हत्ती प्रमाण मद य डरत, पुटेंपुढे करण्याचा हाँस परनु पराश्म घेताचा, बुद्धि पागली, हळू अडखळत बोलणारा, क्षणिक पित्ताचा, विद्यामिरापी इत्यादि तुळलग -उष्णप्रकृति, सत्यप्रिय, न्यायी, बाधा नीटनेटका उच, राबट तोड, वर्ण साधारण गोरा परतु पुढ वृद्धापकाठी तात्रुम दिसणारा, दोळे काळसर व सुदर, आपरें खर करणारा, अत्पमतनि वगैरे वृश्चिक्लन-पप्रकृति, मध्यम बाधा, शरीराने मनबूत, नाक फुगीर, ही स्वभावाचा, सयाळ, बडबड करणारा, स्वत विषयी फाजीर गर्व, फाजील योलणारा, वण तावृम, फेंगडे पाय, बहुसतति इत्यादि वृश्चिक व मकर रमावर जन्मलेली बहुतेक मनुप्ये लोकप्रिय नसतात धनलग्न- उच व शरीराने दाडगा गौरवण, छाती रद, राबट चेहेरा, उत्तरवयात टकल पडणे, उणपित्त प्रकृति, अतिस्त्रीसग, शिकार, घोडे याची हौस, आहार मोटा धगैरे मररलग्न-वातप्रकृति, पिगटचर्ण, उच शरीर, चेहेरा, मान घ हनुवटी ही लावट व ओबडधोयड, स्वभावाने आपमतलबी, स्वल्पनीसग, स्वल्पसतनि गरे कुंभलग्न-शरीराने उच, मनवृत, देखणा, उष्णप्रकृति, निरोगी, हापट ताडवळा, शास्त्रा परतु वनृव बेताच, समय पाहून तापट, स्वायसाधक, कुटुपसास्य अल्प, शहाणा, गुणवान् , आपमतस्यी, परोपकारी वगैरे मीनलग्न-टगणा साधा, हातपाय आखूड, पिक्ट, मासल व दसरा चेहेरा, वर्ण गोरा, पाय पंगडे, अति सग, अनिमननि, सौम्यस्वभाव, पाली मान करून चालणारा, प्रयाही पदार्थाची आवड वगैरे याप्रमाण द्वादश रमाचे हे स्थूल वणन आहे परतु ततसो तत मिळेरच असे मात्र समनू नये कारण इतर ग्रहयोग जसे अमनील स्थान माण फलयोगही बदनात उदाहरणाध, तनुस्थानी मिहलन आहे परनु त्यावर शनि, मगळ, राहु इत्यादि पापग्रहाची रष्टि असल पिया साचा स्वामी अनिष्ट स्थानी विवा पापग्रहयुक्त असेल तर वर दिल्याप्रमाण फळ असणार नाही ता पर्य, नी स्थाने ज्याप्रमाण शुभाशुभ ग्रहांनी युक्त किंवा इष्ट भमनीए त्याप्र- माण पळ समावी ·. लग्नकुंडलीच्या केंद्रादिसंज्ञा. (स्रग्धरा) आय नुय कलत्रं दर्शममिह बुधैः केंद्रमुक्तं, त्रिकोणं । पुत्र धर्माख्यमुक्तं, पणफरमुदितं मृत्युलाभात्मजार्थं ॥ धर्म चापोलिमास्य व्ययरिपुसहजं फंटफाल्यं हि केंद्र। चतचातुष्टय स्याग्निकमिह गदितं वैरि रिसफांतकाख्यं ॥ १० ॥ लाइंडलीतील १३० या चार स्थानांला केंद्रस्थाने म्हणतात. श५५८१ ला पणफर स्थाने म्हणतात. ३३६१९११२ घाला आपोहिमस्थाने म्हणतात. ही केंद्रादिरथाने ध्यानात ठेवण्याची सोपी युक्ति अशी आहे की, एमापासून शेवटपर्यंत केंद्र, पणफर, आपोहिम, ह्या अनुक्रमाने पुनः पुनः ती मोजावी. प्रत्येक केंद्रस्थानापासून दुसरे स्थान ते पणफर व तिसरे स्थान ने आयोतिम होय. केंद्रस्थानाला कंटकस्थाने असेही म्हणतात. प्रथमस्थानापासून ९ भागि ५ या स्थानांसा त्रिकोण असे म्हणतात. ६२ यांला विम्याने म्हणतात. २६1111 या स्थानाला उपचयम्याने म्हणतात. २१७ या स्थानांला गारकस्थान म्हणतात. यांतून केंद्र पत्रिकोण ही स्थाने विशेष शुभ आणि निफ्स्थाने अशुभ जाणावी. द्वादशस्थानांच्या पर्याय संज्ञा. इंग्लीतील द्वादशस्थानाला तन, धन, सहज इत्यादि संज्ञांशिवाय ज्या भाणपी अधिक मंशा आहेत स्पाही येथे सांगतो. प्रथमस्थानाला ला, मूर्ति, अंग, तनु, उदय, यपु, भाय आणि कल्प अशी ८ नावे आहेत. द्वितीयस्थानाला स्थ, कोश, अर्थ, कुटुंय आणि धन अशी ५ नायें भाहेत. नृतीयस्थानाला सहज, भानु प दुश्चिषय अशी ३ नावे आहेत. अंया, पाताल, तुर्य, हिबुक, गृह, सुदन, याहन, थान, यंशु, अंतु, नीर आणि जल ही १२ नावं चतुर्थस्थानाला भादेस. तनय, बुद्धि, रिया, भारमन, पंचम, पारस्थान प तनुज ही ७ मात्र पंचमस्थानाची आहेत. रिपु, देप, बैरी, क्षत घ पर ही ५ नांव परस्थानाची आहेत. जानिय, अस, सर, मदन, मद, धून पयाम ही नाव धायास्पानाची भाहेत. रंभ, आयु, छिद्र, पास्य, निधन, लयपद, अष्टम भागि गुन्यु ही ८ नांवें अधमस्थानाला आहेत. गुर, धर्म, शुभ, नवम, तप प मार्ग हो । नपि भाग्यस्थानाय भाहेत. दशमस्थानाला तात, मात्रा, मान, कर्म, भासद, गगन, नभ, म्योम, मेपूरण, मध्य, च्यापार आणि दशम अशी १० नौ आदेत. भाप, आय, मागम माणि प्राप्ति ही नांय लाभस्यानाची आहेत. भौस्य, निम, द्वादश भागिरिःफ ही ४ नार्य व्ययस्थानाला आहेत. नाममाते से योग सा सा पानी पहावे. २॥ ज्यो ·१६२ मेषादिराणीच्या पर्याय संज्ञा. मेप, वृषभ आदिकरून वारा राशीलाही दुसन्या संज्ञा आ करिता येथे सागतो. १ मेप-अज, विश्व, तुंबर, आद्य, (ग्यि).२ वृषभ- वृप, उक्ष, गोकुळ, (वायुरी). ३ मिथुन-द्वंद्व, न्युग्म, युग, तृतीय, (जि. तुम). ४ फर्क-कर्कर, कर्नाटक, (कुटीर). ५सिंह-कंटीरव, मृगेंद्र, हरि, (लेय). ६ कन्या-रमणी, योपिता (पायोन). ७ तूळ-तौलि, पणित, (जूक): ८वृश्चिक-अलि, कीट, (कार्य).९ धन-चाप, धनी, शर, कामुक, ( तौक्षिक). १० मकर-मृग, नक, मुगास (भाकोरेर). १६ कुंभ-घट, तोयधर, हृद्रोग. १२ मीन-मत्स्य, पृथुरोम, अप, अत्यम, शाप्रमाणे राशींच्या संज्ञा जाणाच्या. घर कंसांत जी राशींची नांवें दिली आहेत ती ग्रीक भातील आहेत.असे समजावे. उदाहरणार्थ-निय, २ ताबुरी इत्यादि. याशिवायही ज्योतिप ग्रंथांत काही ग्रीक शब्द आलेले आहेत. उदा- हरणार्थ-होरा, द्रेष्काण, सुनफा, अनफा, दुरधर, फेमद्रुम इत्यादि. हे शब्द आमच्या प्राचीन ज्योतिर्विदांनी ग्रीक ग्रंथांतून घेतले आहेत. ह्यावरून अमें दिसते की, हे शब्द ज्या विशिष्ट योगांचे दर्शक आहेत त्या योगांचा त्यांस पूर्ण अनुभव आला असला पाहिले आणि म्हणूनच ने योग त्यांनी प्रथित केले असावे. राशींचे स्वामी. सिंहस्याधिपतिः सूर्यो कर्कटस्य तु चंद्रमाः । मेषवृश्चिकयो मः कन्यामिथुनयोर्बुधः ॥ ११ ॥ तुलावृषभयोः शुक्रः शनिर्मकरकुंभयोः । धनुर्मीनोभयोजीवश्चैते राशीश्वर स्मृताः ॥१२॥ कोणता ग्रह कोणत्या राशीचा स्वामी आहे हे एवी पान ७३ मध्ये सांगितलेच आहे परंतु वाचकाचे सोईसाठी द्विरक्ति दोष पत्करून पुनः येथे देतो. रवि चंद्र मंगळ बुध शुक्र शनि सिंह वर्क मेष मिधु वृपः मर वृश्चिक मीन कुंभ राहु हा कन्या राशीचा स्वामी आणि केतु हा मीनराशीचा स्वामी होय. जो प्रद ज्या राशीचा स्वामी ने त्याचं स्वगृह किंवा स्वक्षेत्र होय. काही प्रहाला एक घ काहीना दोन क्षेत्र आहेत. जसे, सिह राशीचा स्वामी रवि, कराशीचा चंद्र, मेश अधिक का हर तशा मेपल सम्प्स इजर सपरिये मी जणायो यावरून वाचकांचे ध्यानात हे सहज येईल की, सूर्याला व चंद्राला एक एक राशि असून इतर महाला मान दोन दोन राशिस्थाने आहेत. व ती स्थाने सूर्यमालेत धन ·१६३ सुगनम गति प मंगळ ज्याममाणे ग्रहाचा अनुक्रम दृश्यमान आहे त्याप्रमाण वाटला गेली आहेत उदाहरणार्थ, सर्प राशीत पराक्रमाने घेष्ठ अशी जी सिह रास तिचे स्वामित्व देदी सूर्यमालेची दृश्यमान आशति. प्यमान व जगाचे उत्पत्ति भजन स्थान असा मुख्य ग्रह जो सूर्य स्याच्याकडे आले हैं ठीकच आहे. सूर्याच्या सालोसार चदाच तेन असल्यामुळे सूर्या च्या शेजारच स्थान जीकर्क रास विचें आधिपत्य चद्राकडे आलं नतर इतर महाची स्थान अशा तत्त्वावर ठरली आहेत की, चद्राच्या राशीमा गची नुक्रमाने एक रास व सूर्याच्या राशीपुढची अनुक्रमाने एक एक अशा दोन दोन राशी इतर ग्रहाला स्थाच्या (ग्रहाच्या) अनुक्रमस्थानाप्रमाण प्राप्त झाल्या आहेत उदाहरणार्थ, बाजूच्या आकृतांत सूर्याजवळ बुध आहे म्हणून कर्क राशीच्या मागील एक रास म्हणजे मिथुन, पसिहाच्या पुढील एक रास म्हणजे कन्या, अशा दोन राशी प्रथम बुधाच्या झाल्या बुधाच्या नतर शुक्र आहे म्हणून बुधाच्या ज्या दोन राशी मिथुन य कन्या त्याच्या मागील एक व पुढील एक म्हणजे पभ व तू अशा दोन राशीवर वरील न्यायानं शुक्राच स्वामित्व ठरल शुक्राच्या मतर मगळ आहे म्हणून शुक्राच्या मागील पुढीर एक एक रास म्हणज मेप व वृश्विक अशा दोन राशी गगळाच्या झात्या मगळानतर गुरु आहे म्हणून मेपाच्या मागील एक व वृश्चिकाच्या पुढील एक म्हणजे मीन व धन अशा दोन राशी गुरूच्या झारया शेवर्टी शनि आहे म्हणून मीनाच्या मागील राम कुभ च धन राशीच्या पुढील रास मकर अशा दोन राशीवर स्वामित्व ठरलं सरोसर ही रचना पाहून मनास अत्यानद घाटतो ज्योतिपात अशा त हुंचे सयुक्तिक व धम कारिक प्रकार अनेक असतील, किंबहुना प्रत्येक गोष्टी विपी असे माजेच काहींना काही तरी असेल परतु आपल्या अरप बुद्धीस स गम्य नाही इतपंच शिवाय आमच्या प्राचीन विद्वान् ज्योतिविदानी जरी अनेक शोध करून मूल्यवान् विचार अधित करून टेविरे आहेत तरी से असावे तितके सोपपत्तिक माहीत य हलांच्या काळात तशा प्रकारचे ·१६४ कोणी शोधक विद्वान् निपजत नाहीत, म्हणून इनर शास्त्रांप्रमाणे फलज्योतिप- शास्त्राची भाज प्रगति नाही. असो. वर दिलेल्या सूर्यमालेच्या आकृतीवरून है सहज समजण्यासारखे आहे की, सूर्य हा मध्यवती असून त्याच्या सभोवते बुध शुक्र फिरत आहेत. आपली पृथ्वी ज्या कक्षेतून परिभ्रमण करिते तिच्या अंतर्भागी शुक्राची कक्षा आहे व तिच्या आंत दुधाची कक्षा आहे. पृथ्वीच्या पहिर्भागी अनुक्रमाने मंगळ, गुर आणि शनि यांच्या कक्षा आहेत. बुध, शुक्र हे भूक्क्षेच्या अंतभागी असलेल्या भापआपल्या कक्षातून सूर्यासभोवती फिरतात म्हणून त्यांना अंतर्यती ग्रह म्हणतात. आणि पृथ्वीच्या क्षेच्या बाहेर मंगळ, गुरु, शनि आणि हर्शल यांच्या कक्षा असल्यामुळे त्यांस बहिर्षी ग्रह म्हणतात. ग्रहांचा विचार सूर्यः सोमो महीपुत्रः सोमपुत्रो वृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चैते ग्रहाः स्मृताः ॥१३॥ ग्रह या धातूचा अर्थ 'घेणे' असा आहे. त्यामुळे सूर्यापासून प्रकाश घेणारे जे मुख्य तारे त्यांस ग्रह अशी संज्ञा प्राप्त झाली. हे मह नऊ माहेत, स्यांची नाव.-सूर्य, चंद्र, मंगळ, (महीपुत्र) बुध, (सोमपुत्र) गुरु, शुक, शनि, राहु आणि केतु राहु व केतु हे वस्तुतः प्रह नाहीत. ज्या पर्नुल मार्गाने पृथ्वीसभोवती चंद्र फिरतो तो मार्ग आणि ज्या मार्गाने पृथ्वीची प्रदक्षिणा सूर्यासभोवती होते तो मार्ग, हे दोन्ही मार्ग परस्परांस आका. शांत ज्या दोन मिस स्थळी मिळतात, त्यांपैकी एका छेदनबिंदूस राहु प त्याच्या समोरील छेदनबिंदूस केतु असे म्हणतात. हे बिंदु समोरासमोर असल्यामुळे अर्थात् कुंडलीतही नेहमी परस्परांच्या सप्तमस्थानींच म्हणजे समोरा. समोर असतात. याशिवाय हर्शल घ नेपच्यून असे आणखी दोन ग्रह इंग्रजी ज्योतिष्यांनी शोधून काढिले आहेत. त्यांस आमच्या अर्वाचीन ज्योनिविदांनी अनुत्र में प्रजापनि आणि वरण अशी नांवें दिली आहेत. मजापति हा प्रह हर्शलनामक ज्योतिप्याने शोधून कादिल्यामुळे त्यास त्याचेच नाव दिले गेले आहे. हर्शल हा सूर्यापासून फार दूर भाहे. त्याला युरेनस असेही म्हणतात. या हरापासूनही नेपच्यून फार दूर म्हणजे सूर्यापासून सुमारे १७७ कोटी मैल आहे. हे दोन्ही ग्रह इंग्रजी ज्योतिप्पांनी भलीकडेघ (इ. स. मध्ये हर्शल व नंतर काही वर्षांनी नेपच्यून) शोधून काढिले असल्यामुळे आ. मच्या ज्योतिषग्रंथांत त्याविषयी काही नसणारच, हे उघट आहे. नेपच्यूनसंबंधी इंग्रजी ग्रंथांतही फारसे काही नाही. कारण तो अतिदूर भसल्यामुळे दुर्बिणीनेही १७८.

·दृश्यं नाही. हलाविषयी मात्र लिहिलेले आहे. हल हा ग्रह ८३ पात १२ राशीतून एकदा फिरतो. म्हणजे एका राशीतून दुस-या राशीत जाण्यास त्याला ७ वर्षे लागतारा, इसका तो मंदगति आहे. तो प्रतिलोमाति म्हणजे आकाशांत मागे मागे चालतो आहे असे दिसते. त्याचे फल शनीममाणेच वाईट आहे असे लिहिलेले आहे. जन्मलनी ज्याच्या हर्शल असतो तो मनुष्य हेकेखोर, तन्हेवाइका, स्वच्छंदी, जुन्या गोष्टीला नरीन कल्पनेचे पक्षण देण्याविषयी यद करणारा, सर्वांचे विरुद्ध चागणारा असा असतो. नेपच्यूनही अशुभ ग्रह असून एका राशीत १३॥ वर्थ असतो. असो. चंद्र, बुध, गुरु, शुक्र हे शुभारह आहेत घ रवि, मंगळ, शनि, राहु व केनु है पापग्रह आहेत. शुभ प्रहांची शुभ फलं पभशुभ ग्रहांची अशुभ फले समजावी. शिवाय रवि मंगद हे शूर ग्रह मानिलेले आहेत. हे अनिष्ट असतील तेव्हां मनुष्याची हानि करितात. बुध शुभप्रहा. बरोबर असतो शुभ फल देतो आणि अशुभ ग्रहांबरोबर असतो अशुभ फल देतो.. पापग्रह उचीचे किंवा स्वक्षेत्री असता सौम्य होतात व शुभ फल देतात. प्रहांच्या प्रकृति-सूर्य, मंगळ, गुरु हे पुस्पप्रकृति ग्रहशुक, चंद्र है स्त्रीप्रकृति ग्रह आणि बुध शनि हे नपुंसक ग्रह होन. ग्रहांचे कालावयव-रवि हा भामा, चंद्र मन, मंगळ सत्य, बुध वाचा, गुरु हा जीव, शुक्र काम आणि शनि है दुःख याप्रमाणे बृहज्जातकांत सांगितलेले आहे. दरमध्येही अशीच कल्पना केलेली आहे. परवेद सौरसूक्तांत 'सूर्य आत्मा जगतः' असे सूर्याविषयी आणि पुरुषसूक्तांत 'चंद्रमा मनसो जातः' भसे चंदाविपर्या म्हटलेले पुकांस माहीत आहेच. ग्रहांचे स्वभाव-रवि, स्थिर; चंद्र, चंचल; मंगळ, उम; घुध, मिश्र, गुरु, क्षिम, शुक्र, मृदुः शान, दारण; याप्रमाणे ग्रहांचे स्वभाव आहेत. हे प्रहांचे स्वभाव पर जे अवयवरूप मह कल्पिले आहेत त्यांच्या स्थितीला अनुरूप आहेत. प्रहांच्या जाती-गुरु शुक्र माह्मण, रवि मंगळ क्षनिय, चंद्र बुध वैश्य, शनि अंशज आणि राहु केतु मातंग याप्रमाणे ग्रहांच्या जाती आहेत. ग्रहांची तत्वे-रविमंगळ अग्नितत्व, चंद्रशुक जलतत्व, बुध शूगितस्य, गुरू भाकारातत्व आणि शनि वायुसत्य याप्रमाणे महांची तत्वं ठरविलेली आहेत. ग्रहांचे वर्ण-सूर्याचा धारक किंश काळसर वर्ण, चंद्राचा गौरवर्ण, मंग- ळाचा तांबूस, बुधाचा सांवळा, गुरूचा गोस, शुक्राचा शुभ्र किंवा सांवळा आणि वानीचा काळा याप्रमाणे प्रहांचे रंग समजाये. प्रहांचे गुण-सूर्य, चंद्र, गुरु हे सत्वगुणी, युध, शुक रजोगुणी, मंगल, मानी तमोगुणी याप्रमाणे महांचे गुण जाणावे.

·ग्रहांची लक्षणे-घाटोला व मध्यम वाधा, अस्पष्ट पाचा, पिचप्रकृति, पिगट नेत्र व अल्पकेश ही सूर्याची रक्षण; टंगगा व देखणा याघा, मधुर धाचा, समरस, साम्यदृष्टि, वातकफप्रकृति, ही चद्राची लक्षणे, राष्टि, पित्तप्रकृति, उदार, गुप्त रीतीने कार्य कारणारा, चपळ, पराक्रमी व तामसी ही मगळाची रक्षण, सदा हसतमुख, वातपित्तका ही सारखी, बुद्धिवान् , सदिभाषण ही धुधाची रक्षण, जड शरीर, पिगट केश, घारे किंवा पिगट डोळे, विद्वान् , प्रयकर्ता व वाचण्याची होम ही गुरूची रक्षण, सुखी, तेजस्वी, उत्तम नेत्र, कफप्रकृनि, कुरळे घ काळे पेश, ही शुक्राची रक्षण, आळशी, घारे डोळे, कृश, उच, राठ व लाय पेश, मोटे दात, चातप्रकृति, दाध अवयव ही शनीची लक्षणे, याप्रमाणे ही ग्रहाची लक्षणे आहेत ही रक्षण विशेषत ते ते ग्रह एग्नी किंवा रमस्वामीने युन किंवा नवांशी असता अनुभवास येतात ग्रहांची उच्चनीचस्थान. मेपो वृपस्तथा नत्र फन्याकझपास्तुला। सूर्यादीनां क्रमादेते कथिता उच्चराशय ॥ १४ ॥ सूर्यादीना कमानीचं स्वोच्चभायं च सप्तमम् । राहोस्तु कन्यका गेहं मिथुन स्वोच्चमं स्मृतम् ॥ १५ ॥ मेपराशीला रवि अपरा म्हणजे तो उच्चीचा आहे असे म्हणतात तसंच, वृपभराशीला घद्र मकरेचा मगळ, कन्येचा घुध, फर्कचा गुर, मीनराशीचा शुक्र व तूळेचा शनि याप्रमाण ग्रहांची उच्चम्पाने जाणावी कोणत्याही प्रहाच्या उच्च राशीपासून सातवी रास ती त्या प्रहाचे नीचस्थान होय उदाहरणार्थ, मेपरा शीचा रवि असता तो उच्चीचा, असें वर लिहिले आहे आणि मेपापासून सातमी रास तूळ आहे म्हणून तूळेचा रवि असता तो नीचीचा आहे असे समजाव याचप्रमाणे, वृश्चिकेचा चद्र, केक्चा मगळ, मीनेचा बुध, मकरेचा गुरु, कन्येचा गुक आणि मेपराशीचा शनि ही ग्रहाची नीच स्थाने जाणावी राहूचे स्वग्रह कन्या, उच्चस्था मिथुन व नीचस्थान धन आहे तसच, केतूच स्वगृह मीन, उशस्थान धन प नीचस्थान मिथुन आहे रवि मेप राशीच्या १० अंशात असला म्हणजे तो परम उच्च व तूळ राशीच्या १० अंशात असतो परम नीच समनाया याप्रमाण कोणता ग्रह कोणत्या राशीस मिती अंशात असतां परम उच्च व नीय समजावा ह स्वातील कोष्टकावरून ध्यानी येईल उच्चीचे ग्रह शुभफलदायक - परमोच त्याहून अधिक गुभफल देणारे असतात, तथापि ते स्वगृहींच्या महान भधिक गुभ आहेत असे मात्र समजू नये नीच ग्रह असतो निवली घ परम नीच असतां निपलसाणाचे ·१६७ चंद्र ग्रह कन्या उच्च २० २७ ५ २८ ३ मकर कन्या मेव २० १५ ५ २८ रवि मगळ बुध शनि मेष वृपम मकर कर्क मीन परमोचांश । १० १५ नीच वृश्चिक फर्क मी परमनीचांश १० ३ ही ग्रहांची उशनीच स्थान (राशी) कोणत्या तत्वावर उरली आहेत हे सम- जत नाही. तथापि अनुमानाने असे वाटते की, कोणताही ग्रह पृथ्वीजवळ आल्या- मुळे किंवा सूर्याच्या दुररयामुळे त्याचं तेज पृथ्वीवर अधिक पडू लागले, आणि पृथ्वीवरील मनुष्यादिकांशी त्याचा अधिक संबंध पाँचू लागला म्हणजे तो ग्रह उच्चीचा, अतें कल्पिलेले असावे. आणि याच्या उलट स्थिति असली, म्हणजे कोणत्याही कारणाने ग्रह तेजोहीन होऊन मृथ्वीवरील वस्तुमानावर त्याचा कमी प्रभाव असला म्हणजे तो ग्रह नीचावस्थेचा अशी समजूत झाली असावी. ग्रहांच्या अवस्था--कोणताही ग्रह उच्चीचा असता त्यास दीप्त म्हणतात घ नीचीचा असतां दीन म्हणतात. ग्रह स्वक्षेत्री असतां स्वस्थ म्हणतात; मित्रक्षेत्री असतां मुदित किंवा हर्पित म्हणतात; पूर्णउदित ग्रह असता त्याला शक म्हणतात आणि अस्तंगत असतां विकल म्हणतात. तसेंच, शुभग्रह पापग्रहाने युक्त असतां खलग्रह आणि पापमहान विद्ध असतां पीडित म्हणतात. शुभ- ग्रहाचे पड्वगांत ग्रह असता त्याला शांत म्हणतात. तसेच, समराशीच्या पहिल्या सहा अंशांत कोणताही ग्रह असतां साला घाल म्हणावें. ६ अंशां. पासून १२ अंशांपर्यंत असता कुमार, १२ अंशांपासून १८ अंशांपर्यंत युया, १८ अंशांपासून २४ अंशांपर्यंत वृद्ध, आणि २४ अंशांपासून ३० अंशांपर्यंत असतां मृत म्हणावे. विषमराशींत याच्या उलट स्थिति असते. म्हणजे पहिल्या ६ अंशांत मृत, ६ पासून १२ पर्यंत वृद्ध, १२ पासून १८ पर्यंत युवा, १८ ते २४ कुमार भागि २५ अंशांपासून ३० अंशापर्यंत याल म्हणावें, ग्रहांचं कर्तृत्व-ज्याप्रमाणे ग्रह इष्ट किंवा अनिष्ट असेल त्याप्रमाणे ग्रहांची पुढील इष्टानिष्ट फलें अनुभवास येतील असें जाणावें. रवि-पितृसुखदुःख, शारीरसुरा, पुण्याई, मनाची रचि, वैद्यशास्त्रज्ञान इत्यादि गोष्टी रवीच्या योगाने प्राप्त होतात. चंद्र-मातृसुखदुःख, यशप्राप्ति, शरीरकांति, सौदर्य, व ज्योतिष इत्यादि गोष्टी चंद्राच्या योगान प्राप्त होतात. मंगळ-मित्रमुस, पराक्रम, फीनि, साहसी स्वभाव, धनुर्विद्या, शस्त्रक्रिया इत्यादि गोष्टी मंगळापासून होतात. बुध-पुनसुखदुःस, मातुर सुस, गणित, येदात, शिल्पशास्त्र, ग्रंथलेखन, वक्तृत्व ही युधापासून प्राप्त होतात गुरु-मातृमुख, संपत्ति, बहुविध विद्वत्ता, कार- ·१६८ स्थान, ध्यावरण, या गोष्टी गुरूपासून होतात. शुक्र-स्वीसुम, गायन, वविय, कांति, कलाकौशल्य घ विषयसुख ही शुधापासून मिळतात. शनि-नीचविधा, नोकर चाकरांचे सुखदुःख, निर्दयी व घातक स्वभाव, दारिम, मृत्यु, कारागृह- चास ही शनीपासून प्राप्त होतात. राहूपासून गारडी विद्या व पेतूपासून गुप्त मंग्रतंत्र ही माप्त होतात. स्थानवली, दिग्बली च कर्तरी ग्रह-स्वक्षेत्री, उचराशीत, मित्रक्षेत्री, त्रिको- णांत ग्रह असतां तो स्थानवली म्हणावा, बुध गुरु पूर्वस म्हणजे कुंडलीत मय- मस्थानी, सूर्यमंगळ दक्षिणेस म्हणजे दशमस्थानी, शनि पश्चिमेस म्हणजे सप्तम. स्थानी व चंद्रशुक्र उत्तरेस म्हणजे कुडलीत चतुर्थस्थानी, याप्रमाणे ग्रह अमता ते दिक्वली मह म्हणावे. कोणत्याही ग्रहाच्या मागील व पुढील स्थानी ग्रह आता मधला ग्रह हा मागील व पुढील अशा दोन ग्रहांच्या कर्तरीत आहे, असे म्हणतात. ग्रहांचं शत्रुत्व, मित्रत्व व समत्व. रः ससायो गुरुभौमचंद्राः, शत्रू सितार्की, च युधः समः स्यात् । विधोर्न शनुः, सुहृदी रविशी, शनीज्यभौमोशनसः समाः स्युः ॥ १६ ॥ शोऽरिः, फुजस्यार्कहिमांशुजीया मित्राणि, मंदोशनसौ समौ च । मस्याशुक्रौ सुहृदौ, कुजेज्यमंदाः समाः स्युस्तु रिपुर्हिमांशुः ॥ १७ ॥ गुरोरिपू शुक्रबुधौ, ससायो रवींदुभौमास्तु, शनिः समः स्यात् । भृगोः सखायो शनिचंद्रपुत्री, शत्रू रवींदू, च समौ कुजेज्यौ ॥ १८ ॥ मंदस्य शुक्रंदुसुतौ सखायो, गुरुः समदुकुजास्तु नेपाः । राहोः सखायो बुधमंदगुमा गुरुः समो:दुकुजास्तु नेप्याः ॥ १९ ॥ मागे दुसन्या प्रकरणांत ग्रहांचे शत्रुमित्रत्वाचे कोष्टक जरी दिले आहे तरी सौकाम्नव ते पुनः येथे देतो. शिवाय राहूच्या शामिग्नवासंबंधी तेथे काहीच सांगितले नाही तेही येथे सांगतो. शारीरीज येथे आधारभूत घेतलेली पही मित्र आहेत. मित्र. मित्र. शत्रु. रचि.. गु.म.चं शनि, मुक. घुध गुरु...र.च मं. बुध, शुक्र, पनि, चंद्र...सू.. राहु. मं.गुगु.स. शुक्र..... रवि, चंद्र. म.गु. मंगळ...र च गु. उध. शु. रा. शनि...गु.यु. रवि,घद,म. गुर. बुध...र. चंद्र. मं. गु श. राहु...श घु शु. रवि. म. गुर. वेतूचे शत्रुमित राहुप्रमाणेच समजावे. शत्रुस्य किंवा मिनत्व याचा व्यावहारिक अर्थ उघडच आहे तेव्हां त्याविपी लिहिण्याचे काही कारण नाही. समन्द याया अधं औदासिन्य. अर्थात् शत्रु . सम. सम.

·वही नन्हे आणि मित्ररयही नम्हे. अशी स्थिति असण्याचे कारण असे भादे पी, चंद्र सूर्य रीज करून इतर मह दोन दोन राशीचे स्वामी माहेत, ते एका राशीच्या स्वामित्वाचे पेगी फी भिन्न असतात आणि दुसन्या राशीच्या स्वामित्वाचे वेळी तेच शनु भसतात. परंतु अशा पेठी पहिला मह दुसन्याशी शत्रुभाव किंवा मित्रभाव न दाखवितां फेवळ उदासीन राहतो असें मानिलेले आहे. यालाच समरव म्हणतात. ग्रहांचे शत्रुमिमत्व कसे पहावं याविषयी अधिक स्पष्टीकरण मागे दिलेच आहे. ग्रहांच्या दृष्टि पदिकष्टिदर्शमे तृतीय द्विपादपिनवपंचमे था । निपारदृष्टिश्चतुरटमे च संपूर्णदृष्टिः समसप्तमे च । त्रि में, धीधर्म, चतुगंजेपु पश्यंति पूर्ण शनीजीवभौमाः॥२०॥ शानीवांचून इतर कोणताही मह स्वस्थानापासून तिसन्या व दहाव्या स्थाना. घरटष्टीने पाहतो. गुरूवांचून इतर कोणताही ग्रह स्वस्थानापासून पांचम्या पनवव्या स्थानायर ई टीने पाहतो. मंगळायांचून इतर कोणताही प्रह स्वस्थानापासून चवथ्या व आटच्या स्थानायर रष्टीने पाहतो. आणि सर्प ग्रह स्वस्थानापासून सातव्या स्थानावर संपूर्ण दृष्टीने पाहतात. ह्याशिवाय जे बाहिर्तीि ग्रह आहेत त्यांची विशेष दहिस्थाने आहेत. जसें, शनि स्वस्थानापासून तिसऱ्या व दहाच्या स्थानांघर, गुर पांचव्या व नषश्या स्थानांवर आणि मंगळ चवथ्या व भारव्या स्थानांवर संपूर्ण पीने पाहतात. म्हणून शनीला एकपाद टि नाही, गुरूला द्विपाद *ष्टि नाही आणि मगळाला निपाद दृष्टि नाही, असें जाणावं. ग्रहांचे राशीमध्ये वास्तव्य. मासं शुफबुधादित्या, साईमासं तु मंगलः। प्रयोदशान गुरुव सपा द्विदिने राशी ॥ २१ ॥ राहुरष्टादशामासान् निशन्मासान् शनैश्वरः । राहुयत्केतुरुक्तस्तु राशिभोगाः प्रकीर्तिताः ॥ २२ ॥ प्रत्येक राशीत रवि, बुध व शुक्र हे सुमारे एक महिनापर्यंत, चंद्र सपादोन दिवप, मंगल दीदमासपर्यत, गुरु तेरा महिने, शनि ३० महिने म्हणजे अडीच व आणि राहु य केतु अठरा महिनेपर्यंत राहतात. इशंक ५ वर्षे व नेपग्पून सुमारे १३॥ च प्रत्येक राशीवर असतो. फले पहाण्याचे स्थूल नियम. कुंडलीतील ग्रहांची फलं सांगताना पुढे सांगितलेले साधारण नियम ध्यानांत है. चामे, कोणत्याही स्थानाधा स्वामी शुभमह असेल, किंवावक्षेत्री, मिनक्षेत्री, आपल्या २२ ज्यो. * ·१७० उच्चराशीत, केंद्रात अथवा त्रिकोणांत असेल आणि पापग्रहाची त्याजवर दृष्टि नमेल किंवा पापग्रहांनी युक्त नसेल तर ज्या स्थानाचा तो स्वामी असेल त्या स्थानासंबंधी तो शुभफल देईल असे समजायें. कोणत्याही स्थानाचे स्वामी परस्परांस पहात असतील किंवा परस्परांच्या स्थानी असतील तर त्या भावासंबंधीही शुभफल मिळेल असें जाणावें. कोणताही पापग्रह जर स्वस्थानी, मित्रगृहांत, आपल्या उच्चराशीस किंवा शुभग्रहाच्या राशीस असेल तर तो शुभफलदायक होतो. कोणत्याही स्थानाचा स्वामी जर स्वस्थानापासून ११४७३०५९ या स्थानी असेल तरीही, ज्या स्थानाचा तो स्वामी असेल, त्या स्थानासंबंधी शुभफल मिळेल. कोणत्याही स्थानाचा स्वामी पापग्रह असेल, पापग्रहाने युक्त असेल किंवा दृष्ट असेल, किंधा शुभग्रह असूनही नीषस्थानी असेल, शाक्षेत्रांत असेल, किवा लमापासून अथवा स्वस्थानापासून ६।८।१२ या स्थानी असेल तर त्या स्थानासंबंधी अशुभफल मिळेल. तात्पर्य, या रीतीने सारा- सारविचार करून फलनिर्णय करावा. गुरु ज्या स्थानी असतो त्या स्थानाची हानि करतो परंतु तोच स्वगृहींचा असेल तर मात्र नाश करीत नाही. ज्या स्था- नांवर गुरूची दृष्टि असेल त्या स्थानांची तो वृद्धि करितो. तसेंच, शनि ज्या स्थानी असतो त्याची वृद्धि करितो आणि ज्या स्थानावर पहातो त्याचा नाश करितो; परंतु स्वगृहावर पहात असेल तर मात्र भशुभफल देत नाही. मंगळही याचप्रमाणे शुभाशुभ जाणाचा. पापग्रह उपचपस्थानी असता बलवान् जाणावे. तिसन्या किंवा अकराव्या स्थानी असणारा कोणताही ग्रह बलिष्ठ समजावा. कोणताही ग्रह विस्थानी निर्बल होय. बलवान् ग्रह आपल्या महादर्शत शुभफल देतात. सारांश, कोणत्याही भावाचे फल सांगताना, त्या भावाच्या सप्तमांत कोणते ग्रह आहेत, त्या भावाचा स्वामी शत्रुक्षेत्री किंवा मित्रक्षेत्री आहे, उच्चीचा आहे की नीचीचा आहे, शुभग्रहांनी किंवा पापग्रहांनी युक्त आहे, किंवा दोन पापग्रहांच्या तरीत आहे, किंवा अन्योन्य क्षेत्रसंबंध आहे की काय, म्हणजे मेपराशीचा स्वामी सिंहराशीत व सिंहराशीचा स्वामी मेपराशीत (हा योग शुम भाइ) इत्यादि गोष्टींचा विचार करून फले सांगावी. फलं सांगता येणं ही गोष्ट वेवळ अनुभवाची आहे हे मागे लिहिलेच माहे. म्हणून सर्व योगांची फले कोणत्याही मोठ्या प्रघांत सुद्धा लिहिलेली असतील असें स. मजू नये. ती केवळ आपल्या घुद्धियलानेच ठरविली पाहिजेत. तथापि विपयाची दिशा समजून तत्संबंधी काही विचार ठरविता याये म्हणून तन्वादि द्वादशभा- यांची आतां सामान्य फलें सांगतो. द्वादशभावांची फलें. १ वनुस्थान-मस्वामी शुभग्रह असून केंद्री, मिन्न क्षेत्री, उचीचा, शुभ- ·ग्रहांनी युक्त किंवा दृष्ट असेल व त्यावर पापग्रहाची दृष्टि नसेल किंवा तो पापग्रहाचे राशीस नसेल तर मनुष्य सत्वगुणी, सुरूप, विद्वान , धनी व निरोगी होईल. लमस्वामी कुंडलीत कोटही नीचीचा, पापग्रहयुक्त किंवा धात्रुलेती असता अंतर्गळादि गुह्यविकार उद्भवतात. सनी चंद्र असतां मनुष्य रोगट असतो. जन्म- लग्नकुंडलीमध्ये कोणताही र किंवा पापग्रह आपल्या शत्रुगृही असेल तर मण उत्पन होतात. रवियुक्त मंगळ, यापमहयुक्त मंगद किंवा समोरासमोर परस्प- रांच्या सप्तमांत रविमंगळ निर्बल असता तोंडावर देवीचे व्रण राहतात, प अनेक वीळ अंगावर असतात. लमस्वामीवर दोन किंवा तीन शुभग्रहांची दृष्टि असतां मनुष्य शत्रुहीन भाणि दीर्घायु होतो. रत्रिमंगळाच्या योगापासून किंवा लनी राहु, चंद्रावर शनिमंगळाची दृष्टि यापासून रक्तदोष उद्भवतात. जन्म- ही बुधचंद्रयोग असतां मनुष्य शासप्रवीण असतो. तसेच, चंद्र शुभस्थानी च शुभग्रहांनी घट असतां मनुष्य शांतस्वभावाचा निपजतो. रविचंद्र एकत्र असता किंवा शनिमंगळ समोरासमोर असतां पाण्यात बुद्धपयाचा अपघात होतो. मिथुन, सिंह, धन आणि कुंभ या लमी जन्म असून २६१२ या स्थानी शनि चंद्र असता उदराचे विकार उद्भवतात. रविमंगळ समोरासमोर सक्षमांत असता धातरोग उद्भवतात. जन्मलग्नावर गुरशुझाची पूर्ण दृष्टि असतां मनुष्य पाटो च्या तोंडाचा, सुरूप, पुण्यशील व दुसन्यावर आपली छाप बसविणारा होतो. कमी उच्चीचा बुधगुरु किंवा शुक्र असतां अतुल विद्या आणि धन ही प्राप्त होतात. लग्नाचा स्वामी पट, अष्टम व दादास्थानी असेल तर मनुष्य अंती निर्धन होतो. लगायर मंगळाची दृष्टि असेल तर मनुष्य अत्यंत मत्सरी होतो. लमी शनि राहु (उचीचे, मित्रक्षेत्रीचे व स्वगृहीचे खेरीज करून) असतां किवा लसावर त्यांची दृष्टि असतां मनुष्य व्यंग असतो. लमाधिपति अथवा चंद्र ज्या स्थानी असेल त्या स्थानचा स्वामी विकू म्हणजे ११२ या स्थानी असतां मनुप्य वातुलदेही असतो. लमेश लमी असतां मनुष्य निरोगी, स्वेच्छाचारी, व पराक्रमी होऊन त्याला द्विभार्यायोग घडतो. सास्वामी द्वितीय भुवी असतां धनाची चिंता; तृतीय स्थानी असता असंत पराक्रमी, सुसंपज्ञ, व अनेक खियाशी रत असणारा, चतुर्थस्थानी असता मानृसुख व गुणरूपयुक्त, पंचमस्थानी असतां मध्यमपुत्रसुख व प्रथम आपल्याला भय पक्षात असतां रोगी; ससमांत असतां स्त्रीला क्लेश, विरक्त, प्रवास घ निधन, अष्टमति असा कुर्मी, नवमस्थानी असतो भाग्यवंत दशमस्थानी असता पितृसुख घ राजमान, एकादश स्थानी असता सुसी, मानी व धर्मशास्त्रयेत्ता भाणि द्वादशस्थानी असतां जुगारी व कुमार्गी होईल असे जाणावें. घृपभ, कर्क, किंवा मीन खमी जन्म असून कुंदलीत शनि चंद्र पाप- महयुक्त असता तो मनुष्य सुजा होतो. शनि ध मंगळ या दोन महांनी युक, ·कुंटलीत को निर्दली रवि असेल तर फुट उत्पन होतें. लोश, पुध, मंगळ किंवा चंद्र हे कोठेही राहुकेतुयुक्त असतां श्वेतकुष्ट होते. लग्नाधिपनि व मूर्य ६२ या स्थानी असतां गंडरोग होतो. लमी चंद्र असतो विलासी व उधळ्या होतो. सप्तमांत निर्यली शनि असता मूर्ख निपजतो. लप्मी बुध व सप्तमांत गुर असतो सदा हसत बोलणारा होतो. मेपेचा चंद्र लमी असतो मुखरोगानें तोडास दुगंधी येते. उशीचे ग्रह केंद्री म्हणजे 11४11१० या स्थानी असता दीसनामक योग होऊन मनुष्य अति श्रीमान् होतो. लनस्वामी चतुर्थस्थानी असता विद्वान् व परस्थानी असतां हतवीर्य होतो. लग्नेश मुभमह असून त्याची पूर्णचंद्रावर दृष्टि असेल तर धन व कीर्ति ही मिळतात. रमावर रमेश पूर्ण दृष्टीने पाहील अथवा स्नेश परमोच्चांशांमध्ये असून सप्तमेशाची त्याजवर दृष्टि असेल किंवा सप्तमेशाने युक्त असेल किंवा सप्तमेश स्वगृही, उच्चीचा किंवा स्वगृहाला पाहत असेल किंवा केंद्री सर्य शुभग्रह असतील तर सौभाग्ययोग होतो. हा स. प्रकारे मनुप्याला मुखी टेवितो. लग्नी चंद्र असून पापग्रहांनी र असेल तर मनुष्य रोगी होतो. लमी शनिराहु असतां मनुष्य भांग, गांजा इत्यादि व्यसनांनी युक्त असतो. जुन्या भावंडांच्या कुंडीत धन, कन्या, मिथुन किंवा मीन लम असून ली पहुधा राहु भसतो. तनुस्थानी बुधगुरशुक्र हे तीन प्रह रयियुक्त असतो महान् भगवदन होतो. आतां तनुस्थानस्थित सूर्यादिग्रहांची फलं सांगतो ही फले ते ते मह त्या स्थानी किंवा त्या स्थानाचे स्वामी असता प्रायः सारखीच अनुभवास येतात. तनुस्थानी म्हणजे एमी सूर्य असतो आळशी, रागीट, शरीराने धिप्पाड, विषयी व निर्दय असतो. एमी चंद्र असतां उन्मत्त, कृशांग, विलामी घ रोगी असतो. मेप, वृपम व कर्क लग्नी जन्म भसून लप्ती चंद्र असतां संदर घ गुणी असतो. लग्नी मंगळ असतां शरीरावर मग, अमिष्ट, भटकणारा प साहसी असतो. लमी बुध असतां शांत, नम्र, उदार, सदाचरणी, विद्वान् व पुत्रवान असतो. हनी गुरु असता बुद्धिमान् , लोकप्रिय, उपकारी व मुंदर असतो. लमी शुक्र असतां कलाकुशल, सुंदर, रोकमान्य य विषयी असतो. हामी स्वगृहींचा किंवा पलधान शनि भसतो तो पुरष उंच, सद य धार्मिक असून फार श्रीमंत असतो. या व्यतिरि शनि असतो मनुष्याला निर्धन, अमंगल घ रोगी करितो. एमी राहु असतां तो पुरष दुष्टबुद्धि, लोकोला फसविणारा, मस्तकशूल असलेला व विषयी असतो. लग्नी फेतु असतां रोगी, मित्रा, देगी व स्त्रीचिंता असणारा असतो. परजी सूर्यादि प्रहांची फले सागितली भाहेत, सी ते ते ग्रह रचीचे व बलवान् भसतां मान पूर्ण अनुभपास येतात. स्वक्षेनी घ मित्रक्षेत्री असतां भी फलें व शत्रुक्षेत्री असतां चतुर्थांश फले मिळतात. आणि ग्रह असंगत असतां निष्फल होत असें जाणावे.

·१७३ २ धनस्थान-जन्मकाळी धनस्थानी सूर्य, मंगळ, शनि किंवा क्षीणचंद है ग्रह असतील तर तो मनुष्य धनहीन होतो. धनस्थानी सूर्य असतां संपत्ति मिळते परंतु पावर शनीची दृष्टि नसावी. धनस्थानी गुरु किंवा शुक्र असणे हा श्रीमंतीचा योग आहे. धनस्थानी बुध किंवा चंद्र असताही संपत्तिलाभ होतो परंतु चंद्राची दृष्टि बुधायर किंवा बुधाची दृष्टि चंद्रावर असतां संपसिनाश होतो. धनस्थानी चंद्र मंगळ असून तेथे शनीची दृष्टि असेल तर त्या मनुष्याला ने. विकार होतो. चंद्राने युक्त किया मूर्याने पुक्त शुक व लमेश किया बंदमंगळशनि हे ६९ या स्थानी असतील तरीही ने अधिकार होतो. धनस्थानी शनि असून स्थावर बुधाची दृष्टि असणे हा योग धनदायक आहे. धनस्थानी चंद किया शुक्र पापमहाने युक्त किंवा रष्ट असतो सो पुरुष बहुत कामी य परसीरत होतो. मकर किंवा कुंभ लग्नी मंगळयुध असून त्यावर सूर्याची दृष्टि नसतां तो पुरष विनोदी होतो व मोठमोठ्या लोकांस हंसवून सूप करितो. धनभुवनीं राहुशुक्र असतो मनुष्य द्रव्यसंग्रही होतो परंतु त्याच ठिकाणी केनु कोणताही पापग्रहाने युक्त असतां सर्चिक होतो. धनस्यानी रवि, बुध, गुर किंवा शुक्र असतां वक्ता होतो, परंतु तेथेच मंगल, शनि राहु इत्यादि पापग्रह शत्रुक्षेत्रींचे किंवा नीचीचे असता मनुष्य तोतरा होतो किंवा पाणीमध्ये दुसरा काही दोष असतो. धनेश पापग्रह असून ६०८११२ या स्थानी असतां पाणीमध्ये मोठाच दोष असतो. द्वितीयस्थानाचा सामी शुभग्रह असून लमी असतां धनवान् । द्विनीयस्थानी असतां द्विभार्या योग तृतीयस्थानी असतां पराक्रमाने द्रव्यार्जन करणारा; चतुर्धस्थानी असता परस्त्रीरत, लोनी व नाम्निक; पंचमस्थानी असतां विद्वान् घ संततिवान् ; पठांत असतां गुह्मरोगी, शची पीडा; सामांत असतां स्त्रीसुखाचा नाश; अष्टमस्थानी असतां भूमिलाम, पज्येष्ठ सहोदरांचं घ स्त्रीचे सुख अल्प; नवमांत असतो उद्योगी व श्रीमंत; दशमस्थानी असतां पंडित, अभिमानी, कामी व अल्प संत- निवान् , एकादशस्थानी असतां श्रीमंत आणि द्वादशस्थानी असतो निर्धन होईल असे. जागा. राहु किंवा सूर्य यांनी युक्त द्वितीयस्थानी नीचीचा शुक्र असेल तर मनुष्यास कुटुंबापासून सुख मिळत नाही. धनस्थानाचा किंवा भा- ग्याचा अधिपति भाग्यांत, केंद्रात किंवा त्रिकोणांत, किंवा भाग्येश शुभग्रह असून हाभस्थानी व तसाच लाभेश भाग्यस्थानी किंवा केंद्राधिपति भाग्यांत किंवा खामांत असणे हे सर्व योग श्रीमंतीचे आहेत. धनस्थानी रवि असा मनुष्य निर्धन य बुद्धिहीन होतो.. धनस्थानी चंद्र असता सुखी, नन्न व पुत्रवान् होतो. मंगळ असतां धनहीन, कुसंगतिप्रिय, घ नास्तिक होतो. धनस्थानी चुध भसता सुशील, चतुर, सुखी व कांतिमान होतो. धनस्थानी गुरु असतां सुंदर, विद्यागुणकीर्तियुक, वैर न करणारा, सुशील व संपत्तिमान् होतो. धनस्थानी ·शुक्र असता अनेक विद्यापरिपूर्ण, वत्ता व निरंतर पशुवाहनादिकांचा उपभोग घेणारा होतो. शनि असतां परगृही वास करणारा, व्यसनयुक्त, देशांतर कर. णारा व राजमान्य होतो. राहु असतां गुप्तगोष्टींचा स्फोट करणारा व भटक- णारा होतो. द्वितीयस्थानी स्वगृहींचा, शुभग्रहाचे क्षेत्री किंवा बलवान् केनु असतां अत्यंत सौरय मिळतं. तशी स्थिति नसतां फेतूच्या योगाने कुटुंयविरोध, धननाश किंवा मुखरोग होतो, ३ सहजस्थान-तृतीयस्थानाला पराक्रमस्थान म्हणतात. तृतीयस्थानी जितके अधिक शुभग्रह असतील तितका मनुष्य अधिक पराक्रमी, दैवशाली व परोपकारी होतो. तृतीयस्थानी चंद्र असतां श्रीमंत व मंगळ असतां पराक्रमी, युक्ति प्रयु. क्तीने द्रव्य संपादन करणारा परंतु शीघ्रकोपी होतो. चंद्रमंगळाची जोडी ३।५।९।११ या स्थानी असते तो पुरप बहुगुणी असतो. तृतीयस्थानी मंगळ, शनि आदिकरून पापग्रह असतील किंवा त्या स्थानाचा स्वामी पापग्रहानेयुक्त किंवा इष्ट असेल किंवा त्या स्थानापासून ६८११२ या स्थानी असेल तर धंधुभगिनीचे सौस्य फारच अल्प असते. परंतु तृतीयस्थानाचा स्वामी स्वगृही, मिग्रक्षेत्री किवा गुरशुमानें एट किंवा युक्त किंवा उच्चीचा असतां बंधुसौरय होईल. सृतीयाधिपति धनभवनी आणि धनाधिपति मृतीयस्थानी असा भन्योन्य क्षेत्रसंबंध किंवा तृतीय आणि दशमस्थान यांचा स्वामी एकच असून धनस्थानी असेल तर तो मनुष्य स्वपराक्रमानें बहुत संपत्ति मिळशील. तृतीयस्थानी उच्चीचा सौग्य ग्रह असेल तर तो मनुष्य युसीने दुसन्या मनु यावर आपले वर्चस्व टेवील. व तोच उधीचा पूर ग्रह असेल तर भरारी स्वभावाने वर्चस्व रासील व तोंडपूजेपणा करणे निद्य मानील, तृतीय. स्थानी शनि, पठस्थानी राहु व दशमात मंगळ किंवा तृतीयस्थानी रविमंगळ किवा पनि हे बलवान् असतील तर मरेन किंवा मारीन असा पुरप निपजतो. तृतीय- स्थानाधिपति शुभमह असेल किंवा शुभग्रहाने दृष्ट असेल तर त्या मनुष्याला उपजीविकेचे उत्तम साधन अनायासेंकरून मिळेल. तृतीयस्थानी सीन पापग्रहांनी युक्त चंद्र असेल व त्याला कोणताही पापग्रह पाहत नसेल सर भावंडांना भनिष्ट होय. नयमस्थानी रवि स्वगृहींचा असतांही भावंडांना भनिष्ट होय. तृतीयस्थानाचा मालक श्रीमह असेल किंवा तृतीयस्थानी शुक्र किंवा चंद्र हे स्त्रीग्रह असतील तर जन्मगाराला पाठीवर पहिणी अधिक व पुरुषप्रद विषमराशीत असतां भाऊ अधिक असतात. तृतीयस्थानी जो राशि असेल तत्परिमित किंवा तृतीयेश ज्या राशीत असेल सपरिमिस, किंवा मंगळ ज्या राशीत असेल तपरिमित भावंडांची संख्या सांगावी. तथापि हा अनुभव अपवादात्मक आहे. तृतीयाधिपनि केंद्री, उच्चीचा गुरयुक्त असेल किया तृतीयेशापासून पांचव्या किंवा नयव्या स्थानी मंगळ असेल तर पुष्कळप ·१७५ भावह होतील तृतीयस्थानाचा स्वामी लझी असता पराक्रमी, साहसी व स्वच्छदी, दुसन्या स्थानी असता केशवान्, तिस या स्थानी असता पराक्रमी य दन्यवान् , चवथ्या स्थानी असता सुखी, पाचव्यांत असतां सुबुद्ध, सहाव्यात असता भावडापासून प्रास य मानुलसुखाचा अभाव, सातव्यात असता दुपी, आठव्यात असता कुकर्मी, नवव्यात असता स्त्रियापासून द्रव्यलाभ, पिता कुकर्मा च दैन्य दाबविणारा, दहाव्यात व अकराव्यात असता धनवान व पराक्रमी आणि धाराव्यात असता निधन होईल असें जाणाव ज्या पुस्पाच्या तृतीयस्थानी रवि অথবা ক্লান্ত মত লাউ বীণা মান স্বীয যার মাৰৱামায়ূন विभक्त असतो शिवाय त्याची भावड अरपायुपी असतात लमापासून तृती. यस्थानी रवि असता तो मनुष्य प्रियभाषण करणारा, उत्तम मनाचा, सपत्तियुक्त, वधुसौरयरहित, कणरोगी व बलवान असतो तृतीयस्थानी चद्र असता मनुष्य गविष्ट, कृपण, निर्भय व निर्दय होतो तृतीयस्थानी मगळ असता पराक्रमी, उदार, धनवान व मधुसौर यरहित असतो तृतीयस्थानी बुध असता चतुर, इच्छित काय मोपटास नेणारा, साहसी, मुखरहित य फुच्या मनाचा होतो तृतीयस्थानी गुरु असता कृपण, कृतन, स्वीपुत्र याची प्रीति नसलेला व अग्नि- मांद्यान दुर्बळ असतो तृतीयस्थानी शुरु असता शरीराने कश, कृपण, अत्यत विषयासक्त, पाषाणहृदयी व खोड्या करणारा होतो तृतीयस्थानी शनि असता पराक्रमी, लोकप्रिय व त्याच्या कनिष्ट भावडाचा नाश होलो राहु असता यशस्वी सुरसविलास भोगणारा, पराम्मी पापासून कार्यसाधक व वधुबाधवाना मारक होतो तृतीयस्थानी केतु असना शत्रुनाश, करह अधुनाश, प बाहुपीदा होते ३१९ मा स्थानी समोरासमोर रविमगळशनि असता क्णरोग होतो ४ मुहरस्थान-चतुर्थस्थानाधा स्वामी केंद्रात, त्रिकोणात, धनभुवनी किंवा एकादशात असता मनुष्य सपत्तिमान होतो चतुथस्थानेश लमस्वामीन विचा गुरशुक्राने युक्त किंवा इए स्वगृहीं, मिग्रक्षेत्री, उच्चीचा किवा पराक्रमस्थानी असेल किंवा भाग्येश व समसामी शुभग्रह असून एकय असतील व ११ मा स्थानी नसतील किंवा भाग्यभुवनावर म्हणजे नवमस्थानावर भाग्येश किया गुर पूर्ण दृष्टीने पाहत असेल तर तो मनुष्य स्वपराक्रमा गृह सपादन करील चनुथस्थानेश नयमाधिपतीने युक्त असता किवा चतुथस्थानाधिपति रमी किया एकादशस्थानी असून गुरून इष्ट असता किया गुरूची चतुथस्थानावर पूर्ण दृष्टि असून चतुर्थ स्थानाच्या स्वामीचं व गुरूच मिनय भसता अथवा चद्र नवघ्या स्थानीय मगळ एकादशस्थानी असता तो मनुष्य राजपूज्य होऊन लाला जन्मभर इष्ठित्त वाहनादिकाचे सौरय मित भगळ उच्चीचा शुभमहानी अवलोक्ति अ सता किया तो चतुर्थस्थानाचा मालक असता त्या मनुष्मास गृहमासीचा योग होतो ·चतुर्थ स्थानी चंद्र किंवा चतुर्थस्थानाधिपति गुरमुफ्रांनी युन किंवा अवलोक्ति असेल तर गाड्याघोडे वगैरे प्राप्त होतात. चतुर्थस्थानाचा स्वामी पूर्णचद्राने युक्त असून नवमस्यानाचे स्वामीवर गुरुची दृष्टि असेल तर त्या मनुष्याचे हातून लोकोपयुक्त कृत्ये घडतात. चतुर्थस्थानी कोणताही निर्बली पापग्रह असेल किंवा चतुर्थस्थानेश शनि, मंगळ क्यिा राहु यांनी युक्त असेल तर त्याच्या मातेला लेश होतील. चतुर्थस्थानी शुभग्रह असेल अथवा चतुर्थस्थानेश शुभ- महाने युक्त असेल तर त्याला पुष्कळ मातृमुख मिळेल. चतुर्था चतुर्थस्थाना- पासून ६८॥१२ या स्थानी असतां पितृसुखापेक्षा मातृसुस कमी असते. चतुर्थ किंवा अष्टमस्थानी मगळ असतो मनुष्याला शेतवाडी इत्यादिकांचे वतन असते. चतुर्थस्थानी शनि किंवा शनीची दृष्टि असता प्रायः सापसमातेचा योग घडतो. चतुर्थस्थानचा स्वामी रमी असतो फार विद्वान् होऊनही अंगी सभाधीटपणा नसतो. चतुर्थेश द्वितीयस्थानी असतां कुटुंबी व संपत्तिमान्, नृतीयस्थानी असतां अपयशी व चितातुर, चतुर्थस्थानी असता मुखी, पंचमांत असतां देव- भक्त आणि सवांस प्रिय, सहाध्यांत असतां सापनमातेचा योग व कुक, कर णारा, सातव्यांत असतां विद्वान् व दानशूर, आठव्यांत असतां दु.पी, पंढस्व आणि स्त्री दुःशील, नवव्यांत असतां स्वपराक्रमाने द्रव्यार्जन करून सुख भोगणारा, दहाव्यांत असतां राजपूज्य व अनेक सुखांचा भोक्ता, अकराव्यांत असतो रोगी आणि वाराज्यांत असतो केश भोगणारा होईल. हाकुंडलीत चतुर्थस्थानी एकाहून अधिक शुभग्रह असल्यास भाऊबंद सोयरेधायरे इत्यादि बहुत असतात. पण त्यांवर पापग्रहाची दृष्टि असल्यास त्यांच्याशी पटत नाही. एमापासून चतुर्थस्थानी रवि असता पोटदुखीचा विकार असून त्यास पधादिकांचे सुख मिळत नाही. चतुर्थस्थानी चंद्र विवा चतुर्थेश चंद्र असता जलाश- यापासून धन संपादन करणारा, शेतवाडी, भार्या व पुत्र यांनी युक्त व श्रद्धावान् होतो. चतुर्थस्थानी किंवा चतुर्थेश मंगळ असतां प्रवासी, आप्तजनांपासून ग्रास पावणारा य पर हीन होतो. बुध असतां धनधान्यसंपन्न, नृत्यगायनाची आवड असणारा, सुविद्य व देशांतर करणारा होतो. धनुर्थस्सानी गुरु असता लोकमान्य, धनवाहनयुक्त व राजानुग्रहाने संपत्ति संपादणारा होतो. शुक्र असता तो पुरष सर्वांचा स्नेही, उत्तम घरदार असलेला, ईश्वरोपासक प निस्या- नंदी असतो. चतुर्यस्थानी शनि असतां भाळशी, घरहीन, तटी घ मलीन असतो. राहु असता मुखरहित, भासांपासून अपयश य नित्य भटक्णारा असतो. चतुर्थस्थानी घेतु असतां आप्तइष्टांचे च मातेच सुख नसून पित्तविकाराने जर्जर होतो. ५ मुत-विद्या-स्थान-जन्मकाळी पंचमस्थानी किंवा केंद्री सर्व ग्रह भसता ।

·पताका नामक योग होऊन मनुष्य धनी, पुत्रवान् घ धार्मिक होतो पचमस्था नायर शनिराहूची रट असता कन्या पुष्कळ होऊन दत्तकाचा योग असतो पचमेश फेंद्री निया त्रिकोणी असून पापमहान इष्ट नसेल तर पुनसतात अधिक होईल पचमस्थानी नियंती मह असून तेथे शनीची पूर्ण दृष्टि असता पुत्रहीन होतो घ मगळाची ष्टि किया मगळ तेथ असता पुत्रशोक होतो पचमस्थानी गुरु असून तेथ पापमहानी दृष्टि नसेल तर तीस यापुढे पुन होईर, भाणि पूर्व यांत पुग्न झालाच तर निविंद्य, रोगी, किंवा घरोत तटे करणारा होइल जर होश मारी, द्वितीय दिया तृतीयस्थानी असेल तर त्या मुरपारा प्रथम पुग्न होइल य जर एमेश फिया परमेश चतुर्थस्थानी असेल तर प्रथम कन्या होईल लगी किंवा धनस्थानी पद, मगळ विधा शुक्र यांतून कोणताही ग्रह असतो निश्चय करून प्रथम पुर होईल किरयेक प्रकार अस म्हणतात की, पचमस्थाना पर जितक्या शुभप्रहाची टि असेल त्याच्या दुप्पट पतति होईल तसेंध जितपया अधिक पुरपग्रहाची दृष्टि असेल निसकी पुनमस्या अधिक प नीम होगी अधिक दृष्टि क्षमता कन्याधिक्य असेल सुतस्थान है पापमहाची एफादी राशी असेस य तेथ शुभग्रहाची दृष्टि नसेल तर तो पुरुष सतनिहीन भयया भरप ससानयुक्त होतो मुतस्थानी घुघशुक्राचा विश पदाचा नवांश असेल अयथा तेय शुगदाची रधि असेर तर कन्या पुष्कळ होतीर पचमस्थाना पासून सातव्या म्हणजे एकादयानी पापग्रह अमना गर्भपात, उपगत मुल मरण, इत्यादि प्रकार घातात पचमस्थानी स्वगृहींचा शनि असेर तर पाच मुलगे हो सील मकरराशीचा मगळ भसता कन्या अधिक होतात म्यगृहीचा गुर असून पापनहानी हट नसतां निदान पांच पुत्र होतात सतिस्थानी सिंह, कुभ य मेप राशि असता अल्पससनि होते मुगयरयकरून मनि स्थानावर पापमहाची नष्ट ममेल तरच मीसोप्प होतें सतनि भमुरघ होईए है ताण पस्तुत परिण आहे, तथापि सारासार विचाराने काही सागता येन विद्यपाहा विचार पधम रवानायर करितात पचमस्थानी गुर सक्षेत्रांचा असतां विद्वान व प्रथरता होतो पचमस्थानी मेरा गुभग्रह असेल किंवा पगृहींचा शुभमह असेल तर विद्वान् होतो धनस्थानांत बुधगुर Raat भाषामिह आणि घसा होतो मित्रोत्री, गृहीं किया उधीश असया कवि, गायक किंवा या बाज विशारा होतो शुक्रापा सयप गारठविधा, पर्ने य चिन यांच्याशी आहे पचमेना चंयुक्त पिया पधम भयदा नयमस्थानी गुम य म असतो उत्तम गापक होतो शनि फेमात, अशी, हींचा, मिग्रक्षेत्राचा पिा एकादास्थानी पलिष्ट असून पापमहानी पुष नसून गुभनहोनी रट असेल सर मनुष्य पील प कायदेपडित दोनो बानीया मयप फायपास असतो मकरराशीपा शनि किंवा पृश्रिषेचा २३मो.

·पनि केही घ विशेषतः १।२।११।३.९ या स्थानी म्वगृहींचा शनि किंवा भाग्यस्थानी चंद्रगुरूची जोडी बलवान असतां तो मनुष्य वकील होतो. निकोणांत, एकादशस्थानी किंवा धनस्थानी बुधशुक्र असतां मनुष्य घेदांती होतो. पंचमस्थानी व लाभस्थानी पुष्कळ ग्रह असतील तर मनुष्य कारस्थानी होतो. बुध व मंगळ समोरासमोर सप्तमात असतां मनुष्य इंजीनिअर होतो. दुसऱ्या किंवा तिसन्या स्थानी रवि, बुध किंवा चंद्र असतां मनुष्य गणिती होतो. सिहलमावर जन्म असतां व चंद्र मंगळ समोरासमोर म्हणजे परस्परांच्या सप्तमांत विदोपतः ३ व ९ या स्थानी असता मनुष्य उत्तम गणिती होतो. कुंभराशीत किंवा मिथुनराशीत रविशनीच्या योगाने निरतर शास्त्राचा व्यासंग घडतो. पंचमेश पापग्रहांनी दृष्ट, निवळी, नीचीचा, शत्रुक्षेत्री असतां मनुष्य निर्विय होतो. मिथुनलग्नी किंवा मिथुन राशीत शुभग्रह असतां मनुष्य शास्त्री व पंडित होतो. पंचमेश लम्ती असतां कपटी घ लोभी, दुसन्या स्थानी असतां श्रीमंत, तृतीयस्थानी असतो लोभी, चतुर्थस्थानी असतां मातृमुख, पंचमांत असतां संततिसौख्य घेताचे, सहाव्यात असतां संत- भीचा नाश व दत्तक पुत्राचा योग, सातव्यांत असतो पराममी घ धनधान्, भष्टमांत असतो छातीत रोग, नवमांत असतो ग्रंथकर्ता, दशमात असतो सुविद्य व सुविद्य संतनि, अकराव्यांत असतां पंडित, ग्रंथकर्ता आणि पंचमेश बाराव्यांत असतां संततिनाश याप्रमाणे जाणावें. ज्यांच्या पंचमस्थानी रवि किवा पंच- मेश रवि असेल तो मनुष्य अल्प संतनिमान् , दांभिकपणाची आवड धरणारा, सदाचरणापासून पराभुख व अस्थिर मनाचा असतो. तोच रवि सिंहराशीचा असेल तर मनुष्य बुद्धिमंत परतु गर्विष्ट होतो. पंचमस्थानी चंद्र किंवा पंचमेश चंद असतां जितेद्रिय, सरवक्ता, प्रसन्नचित्त, मुखी व सुशील असतो. मंगळ असतो कफरक्तदोपपीडित, सीपुांचे सुख नसणारा ध घ्यवहार असतो. पंचमस्थानी किंवा पंचमेश बुध असतो पुत्र व मित्र यांपासून मुख पावणारा, सुशील, कुशल व मंत्री असतो. गुरु असता सन्मित्र व सुसंगनि अस. गारा, श्रीमंत, घक्ता व विद्वान् निपजतो. पंचमस्थानी किंवा पंचमेश शुक्र असतां कवि, राजमान्य प संपत्तियुक्त असतो. पंचमस्थानी शनि असतां दुर्बल, दीन दुःशील असतो. राहु भसतां मित्रसुख नसणारा, पोटशूलाच्या व्यथेनें पीडित व भ्रमिष्ट असतो. पेतु असतां वंधु, संतति । स्त्रीसुखविरहित घ वीर्य- युक्त असतो. गुरशुक्र परस्पर नवपंचमात असतां पूर्णज्ञानी होतो. ६ रिपुस्थान--पष्टस्थानचा स्वामी पापग्रहांनी युफ भसून एमी अथवा अष्टमस्थानी असेल तर शरीरावर प्रण किंवा फोड होतात. जर पष्ठाधिपति रवि असून तो ली किंवा अष्टमांत असेल तर मनकापर, चंद्र भसतां मुखामध्ये, मंगळ असतो कंटाचे टायी, बुध असेल तर हृदयावर, गुरु अमता भाभीवर, शुक्र .

·१७९ अयसरे नेनावर, दशनि असतां पायापर आणि राहुरेतु असतो ओटापर मणादि- कांचा उभय होतो. मंगळाच्या किंवा युधाच्या गृहांत समाधिपति असून त्यावर युधमगंळाची टि असेल तर तो मनुष्य नेत्ररोगी होईल. पशि ली अपया मृतीयस्थानी भरता तो मनुष्य पानूचा पाडाय करणारा होतो. पटेश द्विती. पस्थानी असता कटोर हृदयी भसून बकर असतो व त्याला पुनांपासून दव्यांचे साहाय्य मिळतं. सोश व अष्टमेश पठस्थानी असेल तर यामनेग्नाला आणि एकदा शुक्र पटांत किया अष्टमांत असेल तर दक्षिण मेनाला पीडा होते. राहु फेतु पष्टांत आसतां दंतरोगी व शनि मंगळ पटात असतां नानाप्रकारचे यातरोग • होतात. परस्थानी पापग्रहयुक्त चंद असतां मनुष्य रोगी होऊन त्याच्या हातून शत्रूचे निवारण होत नाही. लम पुरपराशी भसून पटेश उधीचा, पापमहांनी युक्त किया हट असेल तर गुह्मरोग होईल. सिंहराशीचा रवि पटांत भारवाही गुप्तरोग होतात. परेश सूर्यानं किंवा राहूनें युक्त, द्वादास्थानी असता नीच. वृत्ति करणारा होईल. पष्टस्थानावर मानुलसुखाचा विचार करितात, तो असा. मापला जो लमेश असेल त्यापासून किंया चंद्रापासून किया वुधापासून जे पारम्यान स्माचा स्वामी शुभप्रद असेल किंवा ते शुभग्रहयुक्त असेल तर मातुसमुप होतं. बुध य चंद्र है मातृमुसाचे कारक ग्रह आहेत म्हणून त्यांचा मातुलनुप पाहतांना विचार फरितात. एमापासून रवि पठस्थानी असतो किया पष्टेश रवि असतां तो मनुष्य निरतर सुसी, पलवान, पूज्य, पराक्रमी व शाहीन होतो. पस्थानी किया परेश चंद्र असतां तो मनुष्य आणशी, रोगी, निर्दय ध शयुग होतो. मंगळ असता शत्रुनाश करणारा, सरसंगनि घरणारा, व विषयी होतो. युध भारतां यसमिय, रोगी, निपुर, शत्रुपीवायुन, य आळशी असतो. पष्ठम्यानी किया परेश गुरु असतो सगीताखोत प्रवीण, कोतिप्रिय, भारंभपूर यशशु- नाश करणारा होतो. शुरु भसतां निर्यळ, स्त्रियांला अप्रिय व क्षीगीयं होतो. पष्टश्यानी शनि अमता रिया पटेश शनि असतो तो पुरष शगुनाश करणारा गुणी, मुल, पुष्टांग य मसरी भसतो. राहु असनां करिशूलाची पीडा भमरेला, म्लेमा घटेरणारा, गयुनाश करणारा, यल्यान् य पनिक होतो. पष्टम्यानी पंतु असता मामुल मुख नसलेला, निरोगी य सदा दायलाम असणारा असतो. एटा 110 या स्थानी असतां शुभ य भन्यत्र अमता मनाला प्रास, सागरात दुःग होते, १७२ सा पानी शनिममोर रमिंग भमता अप. मार होतो. ७ जायास्थान--सप्तमस्थानी सुपरळ अमाह मम है मुश सक्षम भाई. सप्तमेश मित्रगृहीं, उचीया किया गया ग्यानी श्रम मनुष्य पराममी होतो. मतमेग रशीचा भगतों पराणी व गंमारदा मानिने पतु मप्तमेशनि द भसगसी मानी मानि परपड जसेत यगर शुममा भगना ·मनमिळाऊपणाने ससारान वागेल सप्तमात शुभग्रह भसता मनुष्य वीर्यवान् होतो सप्तमेश रविमगळाने युक्त, किंवा चद आणि गुफ हे शनि, मगळ किंवा राहु यानी युक्त असता नीच व विधवा खियाचा सग त्या पुरपाला घडतो सप्तमस्थानी चद्र, गुरु, शुक्र क्विा सप्तमस्थानावर त्याची पूर्ण दृष्टि असता सुशील य पतीच्या अनुमतानं वागणारी भार्या मिळते सप्तमस्थानी शुक्र, मगळ किंवा राहु असत्ता किंवा सप्तमेश शनि असतां मनुष्याला परस्त्रीसग घडतो सप्तमस्थानी शत्रुक्षेत्रीचे पापग्रह असता हीनध्रियांशी आणि स्वगृहींचे असता उच्च विचा स्ववर्ण स्त्रीशी स मागम घडतो सप्तमस्थानाचा स्वामी एकादशस्थानी असता किंवा सप्तमात शनि चद असता किंवा त्यांची दृष्टि तेथ असतां मनुष्य परखोरत होतो चदानें एट असा लग्नेश सप्तमात व सप्तमेश लमी असताही मनुष्याला परस्त्रीसग घडतो मिथुनराशीचा शुक्र असता मनुष्य अनिकामी होतो कोणत्याही बलिष्ठ पाप प्रहाने युक्त असा शुक्र असतां मनुष्य व्यभिचारी होतो बुधभुशचाही योग तसाच माहे गुरच्या अथवा सप्तमस्थानाच्या दोन्ही बाजूस पापग्रह पडले तर नपुसक व प्राप्त होत जन्मकालीं विषमराशीला मगळ आणि समराशी व रवियुन असून परस्परास पाहत असतील किवा समराशीला शनि आणि विषम राशीला धुध असून परस्पर दृष्ट असतील तर त्या मनुष्याला निश्चयेकरून पदव प्राप्त होते रवि, पद, बुध, यांवर मगळाची दृष्टि असता नपुसक्रव प्राप्त होते सप्तमस्थानी पापग्रहयुक्त राहु, मगळ किंवा शनि भसता किंवा त्या प्रहाची तेध दृष्टि असता मनुष्याला द्विभार्यायोग घडतो व स्त्रीचे वर्तन पनीच्या मताप्रमाणे नसत सतमेश नीघ किंवा पापग्रहाच्या राशीस असता किवा एमेश अष्टमात असताही द्विभार्यायोग होतो रमापासून प किंवा द्वादशस्थानी रवि विचा घद्र असता त्या मनुष्याचा एकच विवाह होतो लगी, सप्तम, बिा द्वादश स्थानी पापग्रह भसता किवा पचमांत चद्र असतां विशहयोग उशिरा पढतो विवा विवाहसमयीं अहचणी उत्पन्न होतात सप्तमस्थानाचा स्वामी लग्नी असतां दूर ध मेदोरोगी, द्वितीयस्थानी असता परस्त्रीसभोग, तृतीयस्थानी सतनीच मुख कमी, चतुर्थस्थानी असता सुशील भायेंधा राम, परमात असतां शान, मानी व धनी, पष्टात असता भाषा रोगी, सप्तमेश सप्तमातच असेल तर परदार पट, अष्टमोत अयता नीसवीं दुस, नवमात असता स्वखियेविषयी भादर, दशमात असता धामिक व सत्यवना, अकराव्या स्थानी असतो सततीया अपाय च द्वादशस्थानी असेल तर निधन य रूपण होईल सप्तमेश जेथ असेल तेथपासून 191911१२ सा स्थानी फोणताही पापमह, विशेषत मगळ असता बहुभायोयोग घडतो सप्तमेश शत्रुक्षेत्री, नीचीचा भयया भन्नगत असेल तरीही त्या पुरपाचे अनेक विवाह होतास सलमेश पचमस्थानी असता मनुष्य निपु ·१८१ त्रिक व विधुर होतो. लग्नावर मंगळाची दृष्टि आणि सक्षमस्थानावर गुरूची दृष्टि असता मनुष्य परस्त्रीविषयी पराभुख होतो. तसेच सप्तमस्थानावर रवि, चंद्र बुध घ गुरु यांची दृष्टि असेल किंवा हेच ग्रह सप्तमस्थानी असतील तर मनुष्य अधिक कामी असूनही परस्त्रीविषयी परामुख असतो. द्विस्वभावराशीस रवि चंद्र शुक्र असता तो पतीचा त्याग करितो. सप्तमेश उच्चस्थानी असून ससमस्थानावर पापमहाची दृष्टि मसेल तर अनायासे सुंदर स्त्रियांची माप्ति होते. सप्तमस्थानी वृषभ किंगा तूळराशीस शुभ चंद्राची युति असतां बहुत बियांचा समागम होतो. २१७ या स्थानांचे स्वामी किया लमेश आणि षष्ठेश, हे पापप्रहार्ने युक्त असतां मनुष्य कामी होतो. दा. या स्थानांचे स्वामी पापग्रहयुक्त असून ६७ या स्थानापासून नयमांत असतां मनुष्य विषयी होतो. लपापासून सप्तमस्थानी किया सप्तमेश रचि असतां तो पुरष परद्रव्यापहारी, दुःशील घ रोगी होतो. सप्तमस्थानी किया सप्तमेश चंद्र असतो तो मनुष्य अभिमानी, कृशांग, कामी, र धनविनयरहित असतो. मंगळ असतां सो पुरुष सदा चिंतायुक, य शमुयुक्त असून त्याला स्त्री आणि गृह यांचे सौख्य कमी असत. सप्तमस्थानी किंवा सप्तमेश नुध असतो तो पुरुप मोठा धीमंत, सुशील, सत्यवादी व नित्य पर्यटन फरणारा असतो. गुरु असतां शास्त्राभ्यासासक्त, नत्र, संततिसंपसियुम, मंत्री य करि असतो. शुक्क असतो कलायुसल, रनिकुशल, नित्य पर्यटन व स्त्रि. याशी नेह करणारा असतो सप्तमस्थानी किंवा सप्तमेश शनि असतां बलहीन, मैदोरोगी, अल्पयीयं, नीचांती मह टेवणारा व आळशी असतो. राहु असतां स्या पुरुषाला चार्ययोग, द्विभार्यायोग आणि क्लहप्रिया स्त्रियेची प्रालि पढते. फेतु असता मदा प्रवासी, धनक्षय, व पाण्यापासून भय असा योग भरतो. तोच फेतु वृधिक राशीचा असता निरतर लाभदायक होतो; परंतु मनाला व मार्यला पीडा होते. सप्तमस्थानी रविशनि फिवर द्वितीयस्थानी राहु असता स्त्रियांचा पगडा पतीवर असतो. हाच योग स्त्रीला असता ती पनीला श्यि असते. ८ मृत्युस्थान-अष्टमेश पापग्रह असून नीचीचा असेल व कोणत्याही शुभ. महांनी युक्त किया दृष्ट नसेल किंवा स्वक्षेत्रींचा नसेल तर तो मनुष्य भरपायु होतो. अष्टमेश शुभग्रह असून शुभमछानी युक्त वष्ट असतो मनुष्य दीर्घायु होतो. अष्टमाधिपति एकादशस्थानी अथवा निकोत असतां बाल्यावस्थेत मनुष्य दु.सी होऊन नंतर मुरा भोगितो. अष्टमेश अष्टमस्थानी असता किंवा नुसता शनि अष्टमस्थानी असतां मनुष्य दीर्घायु होतो. अहमेवर पर विचा द्वादशस्थानी पापग्रहयुक्त असेल किंवा लग्नेशाने युक्त असेल अश्या कमी विधा भष्टमांत क्षीण चंद्र असेल तर मनुष्य अस्पायु होतो. लग्नापासून ५/७१९ या स्थानी पूर्ण अंशांत गुरु असता, लग्नेशाने युक्त केंद्री रिचा विरोणी ·१८२ शुक्र, बुध असता व इतर ग्रह ३२६१ या स्थानी असता मनुष्य दी धीयु, गुणी व धनवान् होतो नवम पचमस्थानी शुभग्रह असून रमी फर्केचा गुर असणे हा योग मनुष्याला दीर्घायु करितो केंद्री गुरुशुर व एकादश स्थानी चद् असता मनुष्य पुष्कळ वर्षे वाचतो रनाधिपनि भष्टमस्थानी असून रमावर पापमहाची दृष्टि असेल किवा रग्नेश नीचीचा असेल तर मनुप्य मध्य मायु होतो अष्टमेश भीमयुक्त असता किंवा रग्नेशावर मगळाची दृष्टि असता किवा राहु, सूर्य व चन्द्र रानी किंवा केद्री असता किवा अष्टमस्थानी राहु, बुध ध मगळ ममता किंवा पापग्रहानी युक्त चद्र ६८ या स्थानी असता, सप्तमस्थानी शनि मगळ असता किंवा द्वादशस्थानी गुर राहु असता मनुष्य पचितच दीर्घायु होतो परेश व द्वादशेश हे स्वगृही, रमी किया परम्पराच्या गृहीं असतो मनुष्य दीर्घायुपी होतो. समाधिपनि उच्चीचा, चद् एकादशस्थानी व गुर अष्टमात असता मनुष्य दीर्घायु होतो अष्टमस्थानचा स्वामी ली असता प्रण होऊन मनुष्य व्याधियुक्त होतो अष्टमेश द्विनीयस्थानी असतां निधन, तृतीयस्थानी असता अशक्त, धनुर्थस्थानी असता मातृपितृसुख अल्प, पचमस्थानी असता पुनसतान अल्प व स्थिरवृत्ति, पष्ठस्थानी असता पाणी व सर्प यापासून भीति, सप्तमात असता द्विभार्यायोग, अष्टमात असता स्वत कुकर्मा च स्त्री इच्छेविरद्ध धागणारी, नवमात असता पातकी, परस्त्रीरत व अल्प सतनि, दशमात असता दुखी व फर, एकादशात असता सर्वकाल द्रव्याचा व्यय आणि द्वादास्थानी असतां रोगी, दुखी व अल्पायु होईल अष्टमस्थानी पापग्रह असून त्यावर मगळाची रष्टि असतां अपरायु घडतो ज्या बारकाला रवियुक्त बुध किंवा चन्द व्ययस्थानी असेल ते मूल अल्पायु होत अष्टमेशाची रसस्वामीवर दृष्टि असता ते मूल अल्पायु होते अष्टमेश व चदराहु हे लनों असता अपघाताने मृत्यु येसो भष्टमस्थानी रवि असता किंवा अष्टम स्थानाधा स्वामी रवि असता तो मनुष्य लोधी, बारीक नेवाचा, शनु वाढविणारा य कृत शरीराचा असतो सष्टमेन किंवा भष्टम स्थानी चद्र भसतो तो मनुष्य क्षीण, अति घाम येणारा, निधन, शत्रुपीडायुक्त व उद्विग्न असतो मंगळ असता नेत्रपीडा, रक्तदोष, नीच कर्मा, गुह्मरोगी घ अत्यत निदक असतो युध असता राजानुग्रहाने धन मिळविणारा, गविष्ट व साशी विरोध करणारा असतो अष्टमस्थानीयवा अष्टमेश गुरु असता अतिशय मरीन, विनयरहित, भाळशी व स्थूल, परतु शक्तिहीन असतो शुक असतां प्रसन्नचित्त, धर्म, निशक, राजमान्य व स्त्रीपुर्याची चिता भसणारा असतो शनि असतो रमदोपानी पीडित, निर्भय, असन्तुष्ट घ आळशी असतो राहु असतां गुमंद्रियाला पीडा होते घ भष्टमस्यानी केनु असतां गुह्मस्थानी पीडा असते भाणि त्याला निरतर दललाभ होतो ·१८३ ९ भाग्यस्थान-भाग्येश भाग्यस्थानी, कद्री किंवा तिकोणांत असेल किंवा भाग्यस्थानावर भाग्येशाची रष्टि असेल किंवा शुभग्रहाने युक्त किंवा दृष्ट असेल तर तो पुरुष फार भाग्यवान् होतो. लग्नी, नृतीयस्थानी व पंचमस्थानी कोण- ताही ग्रह असून तो जर बलवान् असेल आणि भाग्यस्थानावर पहात असेल तर तो पुरुष मोठा भाग्यशाली, संपत्तिमान व विलासी असा होतो. भाग्येश पापग्रह असून साची, विशेषतः मंगळाची, भाग्यस्थानावर दृष्टि असतां मनुष्य चार्यकर्मान, भन्यायाने अथवा लांच खाऊन पुष्कळ द्रव्य मिळवितो; परंतु उत्तरवयांत धार्मिक होतो. पूर्णचंद्राने युक्त असा शनि किंवा मंगळ भाग्यस्थानी बलवान असेल तर तो पुरुष मंत्री होतो व सल्लामसलत देउन पुष्कळं व्यसंपादन करितो. एकादशस्थानचा स्वामी भाग्यभुवनी असतां मनुष्य विद्वान् होतो. परंतु तोच पापग्रहांनी युक्त असतां मनुष्यास दुःखी करितो. मवमस्थानी नीचीचा गुरु, राहुयुक्त असून त्यावर शनि व मंगल यांची टि असतां मनुष्य दुफमैं करितो. नवमेश च धनेश एकन केंदी असून त्यावर लग्नेशाची रहि असतां मनुष्याला मोठा धनलाभ होतो. भाग्यस्थानी पांच ग्रह एकत्र असतां घोर अधिकार आणि अपार संपत्ति प्राप्त होते. गुरु नवमांत असून त्यावर रवि शनीची दृष्टि असतां मनुष्य अत्यंत गुणी व संपत्तिमान होतो. भाग्यस्थानी चंद्र, मंगळ व बुध यांची दृष्टि असतो कीर्तिमान् , सुखी व श्रीमंत होतो. शुक्राची दृष्टि असतां विद्वान् होतो. नयमस्थानी चंद्र असून त्यावर शनि, बुध व मंगळ यांची दृष्टि असतां संपत्तिवान् व कर्तृत्ववान् होतो. नवमांत शुक्रचंद्र असतां प्रतापी परंतु भनीतीची कम करणारा होतो, व शनिचंद्र असतां अभक्ष्याभक्ष्य करणारा होतो. नवमांत शुक्रमंगळ असतां द्विभार्यायोगही घडतो. नवमांत चंद्र, बुध व शुक्र भ. सता सापत्नमातेचा योग असतो. नवमांत अनेक पापग्रह असतां पापकर्मी होतो. नवमांत शानि नसतां दीर्घायु व भांडसोर होतो. नवमांत गुरूने युक्त पूर्णचंद्र असता किंगा नवमेश दशमांत असतो किंवा राहु नवमांत भसून नवमेश स्वनवांशी भसतां मनुष्य तीर्थयात्रादि पुष्पकमें करितो. नवमेश गयमांत असतो यज्ञादि प्रय घडतात. नवव्या स्थानापासून दुसन्या किंया चवथ्या स्थानांत मंगळ असून नयमेश नीवीचा किंवा पापमहाने युक्त असतां जन्मणाराचा पिता निधन असतो. नवमेरा उचीचा, फेंदी शुक्र, ध नयमांत गुरु असता पिता दीर्घायुषी य श्रीमंत असतो. नवमेश दशमात घ दशमेश नयमांत असा भन्योन्य क्षेत्र संबंध असतां पिता कीर्तिमान् असतो. भष्टमेश नवांत, द्वादशेश समांत, पटेश पंधांत प ८२ या स्थानी सूर्य भसतां जन्गापूर्वी किंवा पासपी पिता गन्यु पावतो. नवमेश लमी असता गुग्गी य पराम्बी, दुसन्या स्थानी ममता भाग्योदयाची चिता, नृतीयस्थानी असता धनी, गुणी, समी व लोकप्रिय, ·चतुर्थस्थानी असतां वक्ता, संतोषी, पंचमान असतो गुरमक्ति करणारा व बुद्धिमान् , सहाव्यांत असतां भाग्यहीन, मसमांत असतो अपयशी, अष्टमांत असतां भाग्यहीन, नवमांत असता धनी, गुणी व कातिमान् , दशमांत असता मंनी, याम्बी, 4 पुण्यकर्म आचरणारा, एकादगांत असतां सुदैवी व लोकप्रिय माणि बाराव्यांत असता भाग्यहीन याप्रमाणे जाणावे. नवमस्थानी एकदा रवि असतो किया नवमेश रवि असतां तो मनुध्य धार्मिक, सन्मतियुक्त, पुअमित्रांचे मुस असणारा घ मातुल पक्षाशी विरोध करणारा असतो. नवमस्थानी किंवा नवमेश चंद्र असतां धन व कुटुंब यांच्या सुराने युन, कथा पुराणे आवडणारा सदाचरणी व तीर्थयात्रा करणारा होतो. मंगळ असतां भांडसोर, पापकर्माची पर्वा न करणारा, राजमान्य आणि अन्यायाने इव्य मिळविणारा असतो. युध भसता उपकारी, विद्यामिरापी, धनपुप्रयुक्त, नित्य प्रवासी प दाता असतो. नवमस्थामी गुरु किंवा नवमेश गुरु असतां तो पुरुष राजमंत्री, सरकार्य कर्ता, ईश्वरभक्त व थोरांचा भादर करणारा होतो. शुक्र असता ईश्वराविषयी भाव, गुरु य अतिथि याचा आदर करणारा, तीर्थयात्रा करणारा व पीरमाणे शांत स्वभावाचा होतो. शनि असता शरीराने मुद्ध, धार्मिक, मरसरी, प दुसन्यापर अंमल गाजविणारा असतो राहु असतां धर्म व दव्य यांचा नाश, बंधुसौख्य, भल्प भ्रमण व शरीरपीढा होते केतु असतो ऐशनाश, म्लेंच्छांपासून भा. ग्यवृद्धि होते. ९।१०।२।५ या स्थानी रविशनिराहुमंगळ असतो लाघखाऊ होतो. १० दशमभाव-दशमेश निर्यल असतां मनुष्य वाईट आचरणाचा व बंचर बुद्धीचा होतो. दरामात रवि किवा राहु असतो किवा दशमेश सुनयुक्त केंद्री असतो महायाना घडते. दशमांत पापमह निर्यली असतां मनुष्य साहमी व जुगाराचे व्यापार करितो. लग्नेश व दशमेश हे एकच असतील किंवा एकन्न असतील तर स्वकष्टाने द्रव्य संपादन करून मनुष्य पुण्यकम करितो. ध शुन हे ज्या राशीस असतील त्या राशीचे स्वामी यलहीन असतां मनुष्य भामुरी कृत्ये करितो. दशमेश चंद्रयुक्त नवांत असतो त्या मनुष्याचे हातून जीर्णोद्वार भासात. दशमेश भाग्यस्थानों, किंवा उच्चीचा, किंवा शुभ ग्रहानी युक्त केंद्री किंवा निकोणी असेल तर त्या मनुष्याला व्यापारांत यश येऊन तो महकमे करितो. दशमाधिपनि ६८०२ मा स्थानी असतां सत्कृस्योंविषयों नेहमी परास होतो माणि ५।९।१० या स्थानाचे स्वामी व एमेश हे शुभग्रह असून पलयान् भसतील तर तो मनुष्य ज्ञानी घ घेदांतो होतो. धुधाने टेष्ट किंवा दशमाधिपतीने युक्त असा शनि दशर्मात असता किंवा शनीची दृष्टि असलेले बुध य चंदवशमान असतो हरिपद प्राप्तीसाठी मनुष्य संन्यास घेतो. चंदापासून दशमस्थानी बुध गुर शुरु हे प्रह भसताही संन्यास योग घडतो. ५/९१३० किंवा २ मा स्थानी ·सूर्य, मगळ, गुर व शनि असे चार ग्रह असता मनुष्य परब्रह्माचसायी निमा होतो तीन ग्रहापेक्षा अधिक शुभग्रह कद्री, निमोणी, स्वक्षेत्री, मिरक्षेत्री, किया दशमात एकत्र असता प्रमज्या योग होऊन तो मनुष्य यति रिचा यतिस्थमा वाचा होतो. दशमेश द्वितीय अथवा साम स्थानी असेर किंवा त्याच्या स्वामीन युफ असेल तर मनुल्य विषयी होतो दशमेश किरा दशमन्यानी बुध असता दुकानदार होतो दशमेश लग्नी किरा नेशान युक्त असता कवि होऊन उत्तर वयात सुखी होतो दशमेश धनस्थानी असता बचा, तनीयस्थानी असता स्वच्छदी, चमुर्थस्थानी असता सुखी, पचमात असता पुत्रवान् , सहाध्यात जनता पी व मात्रुतापाने पीडित, सप्तमात असता स्वरब्दी, अष्टमात असता दुखी, नयमात असना भाग्यवान , दशमात असत्ता सत्यपाला व ईश्वरभक्त, एकादश स्थानी असता सोपी व धनरान् आणि द्वादशस्थानी असता दुखी व अपयशी दशमस्थानी गगळ असता त्या मनुष्यास यढिसार्जित भूमीची चिता असते नवम, पपम य सप्तमस्थानी गुर असता पुत्रमवधी चिता असते दशमेश निर्वली असेल तिचा ८१२ या स्थानी असेल तर आयुष्यात सुस होत नाही दशमस्थानी रघि रिया दशमेश रवि असता तो पुरप युद्धिमार, पुत्रवान्, श्रीमान् , राजाश्रय असलेला, उपकारी असतो दशमशानी चंद्र रिया दशमेश पद असता राजमान्य, कीर्तिवान् , परधान मतोषी व मुदील असतो मंगळ असतो अत्यत सतोपी, साहसी व धनमचयी होनो युध्र असता ज्ञानी, पराक्रमाची कामे करणारा, सपत्तियुक्त व मधुरभापणा असतो ज्याचे दशमस्थानी गुर पिया दशमेश गुरु असेर तो पुरण राजमान्य, मित्र, पुन, घा य स्त्रीमुख यानी सपत्र व यशम्बी असतो गुन असता सन्मान पावणारा, सानध्यान करणारा, धनसपन्न व कुटुयावर मीति करणार असतो शनि असता रानमधान, चार्ययोग, व कारस्थानी असतो दशमस्थानी विवा दशमेश राष्ट्र रिका केतु असता याला पित्यापासून मुख होत नाही व यातपीडा हारे ११ लामस्थान रामेश रामस्थानी असता गुपर नामक योग होऊन मनुष्य अस्सत सुखी व मुशील होतो राभरान शुभग्रहीनी युक्त असेल किया सम्यमहाची त्यावर दृष्टि असेल तर मनुष्य ज्ञानी, व्यारामित असून साहसाचे व युतीरे उघोग परत प्रयाग परितो लाभस्थानी गुर अश्या गुरची रष्टि असता तो पुरुप चिद्वार, सजनसगनि करणारा, अंतकरणाचा दयाल च सपत्तिमान होतो लाभस्थानी शुक असता देशातर घड्न स्त्रियापासून दश्यप्राप्ति होते एकादशम्यानी, द्रात रिचा प्रिोणात लग्नेश, अष्टमश व लामेश अमीर तर तो मनुष्य दीर्घायु होतो ॥१११ या धानी पारमह सा मध्यायु जसको 13 या सानी निवली प्रिया शत्रुतींचे २४ ज्यो.

·पापग्रह असवां पारवार शरीराला केश होतात चतुर्थेश पष्टस्थानी शानियुक असता गाडीघोडा इत्यादिकावरून पडून अपघात होतो रामस्थानी शुभग्रह असता किंवा रामेश शुभग्रहयुक्त असतां मनुष्य सरकमनि द्रव्य सपादन करितो तेच पापग्रह असता असत्कर्माने व शुभपापग्रहांचा सयोग असेल तर मिश्रमार्गाने द्रव्य मिळवील रामेश रविचद् असता राजाश्रयाने, मगल भसमा वरिष्ठाच्या साहाय्याने, व शेतकीच्या योगान, उध, गुर व शुक्र असता विद्या व स्वपराक्रम थापासून व शनि असता कुमार्गान द्रव्य मिळने राभेश केंद्री चा त्रिकोणी असता मनुप्य श्रीमत होतो एकादशस्थानचा स्वामी एग्नी असतां वत्ता, आनदी प साविक, द्विनीयस्थानी असता सुखी, तृतीयात असता बुद्धिमान् व पराक्रमी, चतुथस्थानी असता सुस भोगणारा, पचमात असतां पुत्रवान् , पठस्थानी असतां प्रवामी व रोगी, सप्तमात असता स्त्रीला भनिष्ट, अष्टमात असता अविद्वान् । नवम व दशमस्थानी असना भाग्यवान् व रानपूज्य, एकादशात असता वक्ता व पवि आणि द्वादशात असता धर्मभ्रष्ट होईर ज्याच्या एकादशस्थानी रवि विचा एकादशस्थानाधिपनि रवि असेल तो मनुष्य गाण्याचा शोकी, सस्की, धनवान आणि कीर्तिमान होतो चद्र असतो असा चित्ताचा, सद्गुणी व वि रासी होतो मंगळ असता मुवर्ण, रौप्य, प्रवाळ इत्यादि वस्तूचा संग्रह कर णारा, अधिकारी, व राजमान्य होतो बुध असता विद्याव्यासगी, भोगासक्त, मुशील व परवान असतो लाभस्थानी किंवा हाभेश गुरु असता तो मनुष्य सामर्थ्यवान् , मपनियुक्त विद्वान् व अधिकारी असतो शुक्र असतो सगीत व मृत्य आवडणारा, व धर्मश्रद्धावान् होतो शनि असता काळ्या रंगाच्या वस्तु, घोडे व वाहन याची आवड व कायद्याच झाा असतें राहु असता चतुष्प दाचा लाभ व निगय ही प्राप्त होतात केतु असता नेनपीडा र गुह्मरोग हो सात व तो मनुष्य उधळ्या असतो १२ व्ययभाष-व्ययस्थानी शुभग्रह असेल, सुभग्रहाच्या राशीस असेल क्यिा शुभग्रहाने दृष्ट असेल अथवा व्ययस्थानाचा स्वामी शग्रुक्षेत्री, निर्यली किंवा नीचीचा भसेर तर सो मनुष्य फार खर्चिक नसतो व्ययेश शुभ नवांशी असता योग्य सर्च करणारा व अशुभ नवाशी असता अयोग्य खर्च करणारा होतो व्ययेश व्ययांत वर वान् असता धननाश होतो पष्टेश पिया अष्टमेश पूर प्रह असून व्ययस्थानी असता किंवा व्ययस्थानी राहु अमता भूमि व धन याचा नाश होतो ध्ययेश बुध, गुरु किया गुर भसून व्ययस्थानींच असेर किवा त्यांची व्ययस्थानावर दृष्टि असेर तर शय्यादि मुख मिळतात ध्ययस्था भायर भाग्येश पाहील तर मनुष्यास रखमृपित मचराचे मुख मिलने स्थानचा स्वामी कमी असता मधुर भापण करणारा, मुदर परतु निधन असतो ·द्विवीयस्थानी असता सरायता व गुणी, तृतीयस्थानी असता आपल्पोटरा, चनुात असता निधी, पत्रमान असता मनी, परस्थानी असता शाषी, पापी व मानि- पासून दुस, सप्तमात असता ग्रीचे अप सुम्प, अष्टमात य नवमांत अमता धामिक तीर्थयात्रा करणारा, दशमात असता पाउन पिउन सुपी, एकादशान असतां अप पुनमुग आगि द्वादशात असतो पास्त्रीरत होईर द्वादशम्यानी प्रिया द्वादोश रवि असता त्या पुराचे नेग्र निम्नेज क्षसून तो पिगृविरोधी असतो चंद्र असतो कुमानि करणारा व मेनरोगी होतो मंगळ असता मिनदोही, धार्ययोग, व रागीट असतो घुध असना मलीन, भानहीन परतु स्वकार्यदक्ष व धूर्त असतो व्ययरवानी गुग असतां चितायुक्त, पापरमांकडे प्रवृत्ति य शोधयुक्त असतो शुभ असता विपपासत, निपुर, विरोधी व सस्य पराधुरस असतो शनि अयता निर्दय, निधन, नित्य आशीय मारयरहित असतो. राह असता ने उसेगी, पायोला निवार व मध्यस मनीनी गोरी करणारा असतो केतु असता उधळ्या, गुह्यरोगी व भानदरहित असतो मेपादिलग्नी शुभाशुभ नर. समस्या एनी अगुक ग्रह शुभ व अगुव अशुभ अमे भरी पुढे लिहिले आहे, री प्रहाची स्थिति पाहून शुभाशुभ पर सागावी मेपरी जन्म असता एम ध, शुम शनि हे भनिष्ट असतात, कारण जुध हा पश, शुक्र मारपेश व शनि 'भिश असतो रनि व गुर है विरोणाधिपति अलण्य शुभ होत परतु व्ययेशही रु आहे म्हणून गुरूचे स्थान पाहून शुभाशुभ फल उरचाव मेप सनी जन्मस्थ वि, चतुर्थस्थानी गुर, सप्तमात शनि व दामथानी मराळ असता राजयोग होतो, गरण हे चार ग्रह पदी असून उशीचे असतान वृपभ रूनी जन्म असा द, गुरप शुर हे अशुभ होत कारण चद्र हा तृतीयेश हा क्षीणपरा मी, गुर अष्टमेश व तोच रामेश, आणि शुक हा पटेश नसतो भाग्येमा तोच 'शमेश शनि असल्यामुळे राजयोग करणारा आहे. मिथुनरी रवि, गगळ | गुरु है अनिष्ट होन कारण रवि हा तृतीयेश, मगर पष्ठेश व गुर हा मार- "श होय येथे शनि गुर याचा योग मारक होय कारण शनि अष्टमेश व मारवेश आहे शुक्र पचमेवा असल्यामुळे शुभ होय येय धुधगुन कन असता राजयोग होतो कारण बुध हा कदाधिपति व शुष शिकोणा घेपलि आहे कर्कल्नी जम अपना उध, शुभ व शनि अगुभ जाणारे गरण बुध हा तृतीयेश व तोच व्ययेश असनो शुग हा सुथे वयन टमेश म्हणजे लामेश नोच असतो शी हा मारक्श व अमापि माह [पमह बैंदात अमता शुभ होत, म्हणा गगळ शुभ जाणाया शिवाय मा ·१८८ हा निमोणाचा व दशमाचा म्यामी असल्यामुळे राजयोगाचं फल देणारा आहे. कम्लग्नी जन्मस्थ गुर, चवथा शनि, सानया मंगळ व दशमांत रवि हा राजयोग होतो. सिहलग्नी जन्म असतां बुध, शुक्र हे अनिष्ट फलं देतात. कारण बुध हा मारवंश असून तोच लाभेश आहे. शुक हा तृतीयेश असून तृतीयस्थानाचे जे मृत्युस्थान म्हणजे दशमस्थान त्याचाही तोच स्वामी आहे. मंगळ हा पार शुभ आहे. कारण तो केंद्राचा व भाग्याचा अधिपनि आहे. कन्यारी मंगळ व गुर है अनिष्ट होत. कारण मंगळ हा तृतीयेश असून तृतीयस्थानाचे जे रिपुस्थान म्हणजे जन्मरमाचे मृत्युस्थान त्याचाही तोच स्वामी आहे. गुर मारकेश आहे. चंद्रही लाभेश असल्यामुळे अनिष्ट होय. युधशुक्र याचा योग राजयोग करणारा आहे. कारण बुध दशमेश व शुक्र भाग्याधीश आहे. तूळलग्नी जन्म असतां रवि, मंगळ व गुर हे अशुभ होत. कारण रवि हा लाभेश, मंगळ मारकेश, व गुर हा तृतीयेश असून तोच पारस्थानचा स्वामी आहे. शनि बुध हे त्रिकोणाधिपनि असल्यामुळे शुभ होत. बुधचंद्रांचा योग राजयोग करणारा आहे. कारण युध नवमेश व चंद्र दशमेश आहे. सूळरमी जन्मस्थ शनि, चरथा मंगळ, सातवा रवि आणि दहावा गुर हा राजयोग होतो. वृश्चिक रनों जन्म असतो मगळ, व घुध हे अशुभ होत. कारण मंगळ विस्थानचा अधिपति असून मंशही तोच आहे. बुध हा लाभेश आहे परंतु तोच मृयुस्थानचा स्वामी आहे. दानि मध्यम आहे. गुरु व चंद्र हे निको. णाधिपनि असल्यामुळे शुभ होत. रविचंद्रयोग हा येधे राजयोग होतो. गुरु शुक्र हे मारकेश आहेत. म्हणून त्यांच्या स्थिनाप्रमाणे ते इष्टानिए जाणावे. धनरनी शुक्र अनिष्ट होय. कारण तो लाभेश आहे परंतु त्रिवधानाचा स्वामी- ही तोच आहे. रवि बुध हे शुभ होत. कारण रवि हा भाग्येश व धुध हा ससमय दशम या स्थानांचा स्वामी आहे. येधे रविवुधाचा योग हा राजयोग होतो. मकर रमी चंद्र व गुरु हे अशुभ फल देणारे आहेत. च्ययेश व चंद्र हा मारकेश आहे. शुष हा दशमाचा व निकोणाचा घ घुध त्रिकोणाचा अधिपति आहे म्हणून बुध प शुक्र शुभ होत. मकररामी जन्म असतो जन्मस्थ मंगळ, चपधारवि, मामांत गुरु व दशमस्थानी शाति, भशी स्थिति असता उत्तम राजयोग होतो; कारण हे चारी मह दी येऊन उच्चीचे असतात. फुभएनी गुर चंद्र हे पापफलें देणारे आहेत. कारण चंद्र हा पटेश व गुर हा मारकेश आहे. शुत्र त्रिकोणाचा व पेंद्राचा स्वामी असल्यामुळे शुभ होय. गुरु मंगळाचा येथे राजयोग जाणाया. भीनलमी जन्म असंतो रवि, शुभ व शनि हे अनिष्ट फले देतात. कारण रवि पठेश, शुक अष्टमेश प शनि व्ययेश आहे. मंगळ न रमेश घ गुर समेश असल्यामुळे गुरमंगळांचा योग राजयोग कारण गुरु ·उापन करणारा आहे. तसेच चंदमंगळ त्रिकोणाधिपति असल्यामुळे शुभ होत. याप्रमाणे द्वादारसी शुभाशुभ ग्रह जाणावे. सामान्यतः कर्क, मिह, कन्या च तून या एमी जन्मणार पुरुप पराक्रमी असतात. एमी, त्रिकोणांत विचा दशमांत चंद्र, भगक किंवा गुरु असण हा योग मोदा अधिकार व मोठा पगार प्राप्त करून देणारा आहे. पराक्रमी पुरपाचे कुदलात प्रायः तिस-या किंवा महान्या खानी मंगळ असतो. पंचमस्थानी विचाराभस्थानी अनेक मह असतां मनुष्य मुत्सद्दी असतो. कुडलीतल्या कोणत्याही एकास्थानापासून, विशेषत' धनस्था. नापासून, पुढील प्रलोक म्यानी कोणीतरी मह असणे हा योग मनुष्याल गजांत- हमी देणारा आहे. ३१॥ या स्थानांचे स्वामी शुभमह असले तरी अशुभ फल देतात. द्विग्रहयोग. जन्मर मरंदलीत दोन ग्रह एक्य असता काय काय फले उत्पन्न करितात माता सांगता. रविचंद्र-कार्यकुशल, कपटी व यंत्रादियाविषयी आप. रधिमं- गळ पुस्पायी, उद्धट, साहनी व शीघ्रकोपी. रविबुध-प्रियवक्ता, दास्यवृत्ति करणारा, शास्त्रज्ञ व संपत्तिमान. रविगुरु-मंत्री, मपय, चतुर व परोपकारी. रविशुक्र-गायनवादनपटु व शाखाभ्यामी. रविशनि-व्यापाराविषयी प्रेम, गुणज्ञ, श्रन्द्वापान व धनमपस चंद्रमंगळ-बुटिर, पराक्रमी, भादसोर में मानपिननिरोध करणारा, चंद्रबुध-बमा, सुदर, दयाल व नग्न चंद्रगुरु- अयरा कारस्थानी, विद्वान् । निरनर कार्यात निगम य रोकोपकारी चंद्रशुभा- व्यापागंत चतुर, व्यसनी, अत्तराचा शोकी चंद्रशनि-अनेक त्रिपाशी सभोग करणारा, दुर्यर्तनी, धोरणी व आळशी मंगळबुध-व्यापारी, धैद्यकी परणारा, अनेक स्त्रियांची इच्छा करणारा मंगलगुर-मनशानार्थज, कुशल, व गांवांत श्रेष्ट मंगळशुक्र-स्त्रियाचा शोकी, सोडनी व जुगार याची आवड, गर्यिष्ट वसाशी विरोध करणारा. मंगळशनि भाइखोर, अन्यायाने द्रव्य मिळवि. णारा र सुपरहित बुधगुरु-संगीतज्ञ, नीतिमान् , प्रसन्नचित्त, व उदार, युधशुक्र वियेकी, गुणी, कुटुरपालक व योरमा बुधशनि-चचाल वृत्ति, भांडसोर व दयालु गुरुशुक्र-विद्वान् प सर्वप्रकारे सुखी. गुरुशनि-पर, सपत्तियुक, यशम्नी व गावात अंध. शुभाशनि-कलाकुशल घ मल स्त्रीजातक. म्यलसंकोचाम्नय येथे समग्र श्रीजातकाविषयी लिहिता येत नाही; म्हणून ब्रियाना विशेष इष्टानिष्ट योग योणते इतरंच मान येथे सांगती. ज्या वीच्या सप्तमस्थानी एकाहून अधिक शुभह पिया शुभमहापी ष्टि असेल निचा पनि श्रीमत होए. एकच शुभमह विगा शुभमदानी ये एष्टि भयता सी सी पनीचर ·प्रेम करणारी होइंल दोन किंवा दोहोहून अधिक पापग्रह किया त्यांची दृष्टि असतां ती स्त्री पतीरा क्लेशदायक होते ससमस्थानी शनि, मगळ, राहु तिचा नीचीचा एखादा पापग्रह असण हा योग नियाला अनिष्टकारक आहे सप्तमस्थानी किंवा सिंहराशीस शनियुक्त मगळ असणे हाही योग तसाच मनिष्ट आहे रिच्या पष्ट किंमा अष्टमस्थानी चद्र किंवा चट्टाची दृष्टि असते तिचा विवाहयोग जमतांना फार प्रयास पडतात ज्या खोच्या सप्तमात उच्चीचा किंवा यर वान् बुध, गुरु फिवा शुभ असेल ती पतिप्रिय होऊन पतीच वैभव वृद्धिंगत करील जन्मर नापासून किवा चदापासून २१७११२ ह्या स्थानी पापग्रह असणे हा योग खि याला निद्य आहे अष्टमस्थानी गुर शुक्र असता ती मृनप्रजा व पापग्रह असता पनिमुसहीन होईल जन्मकाळी भएम दिया द्वादशस्थानी पापग्रहयुक्त मगळ घरी राहु, केतु किंवा सप्तमेश अष्टमस्थानी च अष्टमेश सप्तमस्थानी असता मी कन्या जन्मभर दुखी होईल जिच्या सप्तमस्थानी उच्चीचा मगळ, बुध किंवा असेल ती अत्यत लावण्यवती दिसेर मगळ व गुर हे उच्चीचे किंवा पूर्णा शयुक्त स्वगृहींचे असगीर किंवा चतुथस्थानी शुक्र किंवा शनियुक्त शुक्र असेल घर ती खी अत्यन सपन्न अशा चरारा वरील सनी चद्र, बुध किंवा शुक्र असतां ते कन्येरा सुसमाभाग्य देणारे आहेत तात्पर्य, एमी, सप्सग घ अष्टमस्थानी स्त्रियाना पापग्रह नसाये किंचा तेथ पापग्रहाची दृष्टि नसावी त्सेंच, पचमस्थान शुभग्रहानीयुत्त निया दृष्ट असाव आता विपकन्यायोग सांगतों रविवारी किवा शनिवारी द्वितीया तिथि व आश्लेषा नक्षत्र असता, शनिवारी सप्तमी तिथि व कृत्तिका नक्षत्र असता, मगळवारी सप्तमी क्विा द्वादशी तिथि व शततारका नक्षत्र असता भथर। रनियारी विशाखा नक्षन द्वादशीयुक्त असता अशा योगावर, ज्या कन्येचा जन्म होईल निरा विषकन्या म्हणावी तसेंच रशी शनि, पचम- स्थानी रनिय नवमस्थानी मगळ असे ग्रह असता किंवा री एक पापग्रह तेथच दोन शत्रुक्षेत्रींचे शुभग्रह भपा योग असतां ती विपकन्या जाणायी विषकन्या योग असता ती स्त्री शोकमतरा, मृतसतति व भाग्यहीन होते असे मानिलेले आहे परतु याला एक अपवाद आहे तो असा की, जन्मरमापागून क्षिा जेध चन्द्र असेल त्या स्थानापासून सप्तम स्थानाचा स्वामी शुभग्रह असेल, सप्तमात असेल किंवा स्वक्षेनीच असेल तर विपकन्या दोष, अनपत्यस्व किया वैधव्य दोष या सर्वाचा तो परिहार करितो जिचे जन्मरम समराशी असून नेथ परिध चद्र, बुध, गुरु व गुफ है ग्रह अपनीर ती म्बी अत्यत श्रद्धावान् घ ग्रहाशाली होईल हेच प्राकली असतील नानी म्यो. निश्यपते. समदिन होईर निच्या ससमस्थानी शुक्र असेल किंवा कर्कराशीचा मगढ़ असेल किंवा शुन मगळ हे परस्पराच्या प्रशांत अमनील पिया साम्यामी शी किंवा मगम ·भल किंया सम अथवा चंद्र पापग्रहांच्या करीत असेल किया रमेश व सप्तमेश हे पापयाचे असतील तर ती स्वी अवश्य कुमार्गगामी होईल. ज्या स्त्रीला चतुर्थस्थानी रवि किंवा शनि असतो तिला दृध कमी असते व चंद्र किंवा दुध असतो तिचे पीनम्तन अमतात. ग्रहांच्या दशांची फलं. सूर्याच्या ददोमध्ये प्रवास, बंधुयोग, द्विाना, रोगभय व संचित भनाया नाश होतो. चंद्राच्या दर्शन ऐधर्मलाभ, शचा भात, यलाची वृद्धि मागि विविधभोगसौख्य मास हॉलें. मंगळाच्या दौत परभय, चिंता, बट, अग्नि- पासून पीडा, द्रव्यव्यप इत्यादि मकार घडनात. राहच्या दशेत दैन्य चित्ता, कटघ बंधन ही प्राप्त होतात. गुरूच्या दर्शत स्थिरचित्तवृत्ति, धर्मश्रद्धा, सुसंगति, शामाध्ययन, आरोग्य व धनधान्यसमृद्धि होते. शनीच्या दर्शत मिथ्मापवाद, आसइष्टांशी कलह, २ धननाश होतो. बुधाच्या दर्शत सुंदरणी. मोरय, विलासभोग, धनप्राप्ति व ईश्वरध्यान घडते. केतच्या दर्शत स्त्रीवियोग द्रव्यहानि, प्रवास व शरीरकट होतात. शुक्राच्या दर्शत अधिकाराची प्राति, पनसमृद्धि, पुत्रपौत्र व शरीरसाग्य ही मिळतान, महादशा घ अंतर्दशा यांची फलं सारखीच शुभाशुभ जाणाची लग्नकुंडलीवरून जन्मकाल सांगणं. कुंडली पाहिल्यावरोवर गणिताच्या सहाय्याने जन्मकालाचे अनुमान करितां येते. ही गोष्ट फारशी कठीण आहे असे नाही. पुष्कळ लोक है सहज सांगं शकतात. परंतु ज्यांस ने सांगता येत नाही त्यांच्यासाठी पुढील गाहिती देतो. जन्मकाल दिवसा आहे की रात्री आहे हे प्रथम ठरवावं. ही गोष्ट रवीवरून रविता येते. कुंटलीच्या दशमस्थानांत मध्यान्हीं सूर्य असतो व चतुर्थस्थानांत मध्यरात्री पाताळात असतो. हे पूर्वी सागितलेच आहे. त्या मानाने कुंडलीच्या प्रथमस्थानी उजाडता रवि असेल घ सप्तमस्थानी सूर्याम्नसमयीं असेल हे उघड आहे. हावरून प्रथमस्थानी सूर्य असतो सूर्योदयाचे सुमारास, द्वादशस्थानी असतां सकाळी आठाचे सुमारास, एकादशस्थानी असता दहाचे सुमारास, दशमस्थानी असता मध्यान्हीं, नयमस्थानी असता दुपारी दोन वाजता, अष्टम- स्थानी असतबर काजता, सप्तमस्थानी असतो सूर्यास्ताचे सुमाम, पानी असता रानी आठ वाजता, पंचमस्थानी असता रात्री दहा वाजतां, चतुर्थस्थानी असतां मध्यरात्री, तृतीयस्थानी असतां पहाटे दोन वाजता व द्वितीयस्थानी रवि अमत पहाटे चार वाजतां जन्म सांगाया. परंतु हैं सलमान आहे एवढे मात्र ध्यानात ठेवावे. आतां जन्मतिथि कशी काढायी हे सांगतो. अमावास्येस चंद्र- ·सागावा मूर्य एकत्र असतात व सूर्यापुढे चद्र जात असतो है पूा मागितरेंच आहे तसेच, एका राशीस चद् रा दिवस म्हणजे सुमार । नियि असतो हेही मागे मागिनलंच आहे म्हणून सूर्य व चद्र याच्यात तितकी स्थान अतर असेल त्याच्या सुमारे २० पट तिथि जन्मकाळी होऊन गेल्या असल्या पाहिजेत है स्पष्ट आहे याप्रमाणे जन्मतिथि काढानी सूर्यापासून पुढे सहा राशी म्हणने सातव्या राशीवर पौणिमेस चद्र असतो म्हणून कुडलीत सूर्यापासून सातव्या स्थानाच्या आत चद्र अमता गुपक्षात व त्याच्यापुढे असता कृपापक्षास जन्म ह्याप्रमाण एकदा पोणिमा ठरली म्हणने महिना काढना येतो कारण चिना नक्षत्री चैत्र पूर्णिमा, विशाखावर वैशाख पूणिमा होते इत्यादि माग सागितलेच आहे व नक्षत्रापस्न चदाची रास समजते जस, चनी पूर्णिमा कन्याराशीवर, वैशाख पूणिमा तूळराशीवर, ज्येष्ठ पूर्णिमा वृश्चिक राशीवर, आपाढपूणिमा धनुराशीवर, श्रावण पूर्णिमा मकर राशीवर, भाद्रपद पूर्णिमा कुभराशीवर, आश्विन पूणिमा मीन किवा मेपराशीवर, कातिकी पूणिमा मेष क्विा वृपभराशीयर, मागशीर्प पूर्णिमा वृषभ अथवा मिथुन राशीवर, पौष पूर्णिमा मिथुन किंवा कर्कराशीवर, माघ पूणिमा कर्कराशीवर, व फाल्गुन पूणिमा सिंह राशीवर होते ह्याप्रमाण कुडलात सूर्याचे स्थानापासून सातव्या स्थानी जी राशि असेल तिचा वरील नियमाप्रमाण विचार करून महिना काढावा गुरु शनि व राहु ह्यावरून जन्मशक ठरवाया गुरूरा एका राशीतून दुसया राशीन जाण्यास सुमार एक वर्ष, शनीला अडीच वर्षे घ राहूला दीद वर्ष गर्ने साप्रमाण तीन महाचा प्रदक्षिणा काल विचारात घेऊन च चालू सासराच्या पचागात ते से ग्रह कोणत्या राशीस आहेत हे पाहून जमराक सागावा एक्याच ग्रहावरून मात्र जन्मशक ठरवू नये कारण तसे फ्ल्याने एखाद्या प्रमी केरेल अनुमान समूळ चुकण्याचा सभय आहे, म्हणून जन्मशक सागताना विशेष धोरण ठेवाव रागने धाममाण स्वत च्या कुडलीवरून आपली जस वेळा प्रथम ठरवारी, म्हणजे घरील रीति चांगली ध्यानात राहून दुस-याचा जन्मकाळ बिनचूक सागता येईल गोचरीचे (चाल) ग्रह. गौरादित्यस्तस्य चारश्चंद्रादेरपरक्षणात् । तत्फलं गोचरफलं ग्रहा यच्छति जन्मभात् ॥ २३ ॥ गो म्हणजे सूर्य, आणि घर म्हणने सचार म्हणून सूर्यादि नयग्रहाच्या स. चाराने म्हणजे परिभ्रमणानं ज पल मिळन त्यास गोचरफ्र म्हणतात गोचर या शब्दात चद्रादि ग्रहांच्याही उपर क्षणाचा अतर्भाव होतो गोचरीचे म्हणने चालू ग्रह पाहण्याची पद्धति अशी माहे की, आपली जी राशी असेल त्या राशीचा ·२९३ अनुक्रमांक ई प्रथमस्थान घरून चाल पचागातील चाल पध्वस्याच्या कुंडली- वरून मह मोजावे हा महाची फले पचागांत शेवटी दिलेली असतात त्यात पहिला रवि असतां स्थाननाश म्हणजे गमन, दुसरा रवि असता भय, इत्यादि लिहिरेले असतें थलसकोपासपी सर्व फल येथे दिली नाहीत. परतु कोणता मह कोणत्या स्थानी शुभफलदायक असतो है सामान्यत पुढे लिहित्याप्रमाणे जाणाच गोचरीचे शुभाशुभग्रह. सूर्यः पटू निदशस्थित त्रिदशपद सप्ताद्यगश्चंद्रुमाः जीवः सप्तनवद्विपंचमगतो वकार्की पटनिगौ ॥ २३ ॥ सौम्यः पइद्विचतुर्दशाष्टमगतः सर्वेप्युपाते शुभाः शुक्रः सप्तमपट्दशक्षसहितः शार्दूलवत् त्रासयत् ॥ २४ ॥ जन्मराशीपासून ६।३।२० या स्थानी सूर्य असता, ३११०१६७१ मा स्थानी 'चंद्र असता, ७.९१२।५ या स्थानी गुरु, ६३ ह्या स्थानी मगळ व शनि असताक दा२।४।१०८ या स्थानी युध असतां शुभफलदायक होय. कोणताही ग्रह जन्म- राशीपासून अकराव्या स्थानी असता विशेष शुभ जाणावा शुक ७६11०ह्या स्थानी असता सिंहाममाण मयजनक होतो म्हणून तो अशुभ समजाया स्यावाचून अन्यत्र असता शुभफलप्रद होतो याममाण जरी प्रहाची शुभस्थाने पेथे सांगितली आहेत तरी ती ती स्थाने पुढे लिहिल्याप्रमाणे दुसन्या महाच्या घेधाने बिद्ध नसतील तरच शुभ फल देतात असे समजाद पितापुत्राचा मान परस्परास वेध नसतो जसे सूर्याचा पुत्र शनि आणि चद्वाचा पुत्र इध होय हाणून सूर्य- पानीचा किंवा चद्धाचा परस्परास वेध नाही इतर सरांचा वेध परस्परास होतो शुभस्थान, वैधस्थान, शुभस्थान घेवस्थान शुभस्थान पेघस्थान ३ ५ १ ८ .. ५ २ ७ . ५ ६ ३ प ४ ... ९ शुक्र ५ मगक शनि राहु केत ९ ८ ... ९ ५ १३ ६ ३ १२... ३ ६ .. ૨ गुरु . ३ ३ ... चुप ...

·१९४ स्पष्टीकरण-६ वा रवि शुभस्यानाखाली लिहून त्याच्या समोर त्याचे धैध स्थान १२ असे लिहिले भाहे. याचा अर्थ असा की, जन्मराशीपासून सहाया रवि जरी शुभ आहे तरी बाराव्या स्थानी कोणताही ग्रह (अर्थात शनीवांचून) नसेर तरच तो रवि शुभ फल देतो. शनीचा आणि रयीचा पितापुन संबध असल्यामुळे रवीला शनि कधीही येधकारक होत नाही, म्हणून येथे अर्थात् शनीवांचून' असे म्हटले आहे तसेंच, वेधस्थानी एखादा ग्रह असून शुभन्या नहीं वेधकारक कोणी ग्रह असता वेधस्थानी अशुभ ग्रह असला तरीही तो शुभ फल देतो याला घामवेध असें ह्मणतात. उदाहरणार्थ, धारामा रवि अशुभ आहे तरी पटस्थानी वेधकारक ग्रह असतां तो वामवेधामुळे शुभफल देतो याचप्रमाणे इतर सर्व प्रहांविषयी जाणावे. शुकृपक्षात २२५१९ था स्थानी चद्र असता शुभ होय त्याला घेवस्थाने नाहीत. ग्रहांचा फलदायक काल. सूर्य. पंचदिनं शशी निघटिकां भौमोष्ट वै वासरं। समाहं घुशना बुधश्च त्रिदिनं मासद्वयं वै गुरुः ॥ २५ ॥ पपमासान् रविजस्तथैव सततं स्वर्भानु मासद्वयं । केतोश्चैव तथाफलं परिमितं शेयं ग्रहाणां फलम् ॥ २६ ॥ रवि कोणत्याही राशीत गेल्यावर पहिल्या ५ दिवसांत फल देतो. पद शेवटच्या ३ घटिका फल देनो मंगळ पहिल्या ८ दिवसांत, बुध सर्वकाल, गुरु मध्यभागी दोन महिने, गुफ मध्यभागी ७ दिवस, शनि शेवटचे ६ महिने प राहु केतु अंतीचे २ महिने शुभ किंवा अशुभ फळे देतात. ग्रह कोणत्या पायी आहे हे पाहणे. जन्मे रसे रदसुपर्णपादो द्विपंचनंदा रजतः शुभः स्यात् । निःसप्तदिक् चेद्यदि ताम्रपादश्चतुर्थमाष्टम लोहपादः ।। २७ ।। सौरी लोहः शुभः प्रोक्तो हेमपादश्च वै गुरुः ॥ रजते चंद्रशुक्रौ च बुधश्चान्य तानके ॥२८॥ ज्या दिवशी एका राशीतून कोणताही ग्रह दुसन्या राशीत जात असेल त्या दिवशी घद्र ज्या राशीस असेल त्या चद्राच्या राशीपर्यंत आपल्या राशीपासून मोजाय आणि जी संरया येईल त्यावरून पालटणारा ग्रह आपल्याला कोणत्या पायी आहे हे पहाये. जसे-आपल्या राशीपासून पहिए, सहाया किंवा अफ- राधा चंद असतां एखादा ग्रह यदरला तर पारटणारा मह भापल्याला सो- न्याध्या पायरी आहे असें जाणाव दुसरा, नववा व पांचवा चंद्र असता रयाचे पायीं, निसरा, सातवा व दहावा चंद्र असतां तांब्याचे पायर्या भाणि ·आपल्या राशीपासून चवथा, आदवा पयारावा चंद्र असतां ग्रह बदलेल तर लोखंडाचे पायाने मह आला असे जाणा. सामान्यतः रौप्य आणि ताम्र पादाने आलेला ग्रह शुभ, वर्णपायीं मध्यम व लोहपदी आलेला ग्रह काटदायक होय. परंतु शान लोसंडाचे पायीं, गुरु सोन्याचे पायी, चंद्र, गुरु, व बुध हे रुप्याचे पायीं आणि रवि, मंगळ व राहुस्तु हे तांब्याचे पार्टी आले असता शुभफलदायक होतात. हा ग्रह पाहण्याचा प्रकार कोणत्याही प्राचीन ज्यो- तिष ग्रंथांत असेल असे वाटत नाही. कारण, वरील पद्यरचनेचा विचार केला तर ती एसाद्या सामान्य मनुष्यानं रचलेली असावी असे दिसते. परंतु अशा रीतीनें ग्रह पाहण्याचा कित्येक लोकांचा सांप्रदाय आहे. आणि तो मर्यथैव निराधार आहे असेही म्हणता येत नाही. कारण चंद्रपलाव्या आश्रयाने सर्व ग्रह असतात, ह्या प्राचीन मतानुसार वरील कल्पना अगदी बरोबर आहे. या संबंधी पसिष्टोक्ति अशी आहे की, (गीति) हिमकरवीर्याद्वीय संनित्यैव ग्रहाश्च साधुफलं । दधतींद्रियाणि मनसा सहितानि यथा स्वकार्यदक्षाणि ॥ २९ ॥ अर्थ-जशी सर्व इंद्रिये गनाच्या आश्रयाने मापापली कार्य करण्यांत प्रवृत्त असतात त्याप्रमाणे संपूर्ण ग्रह चंद्रयलाशयाने शुभफल देतात. या कल्पनेम अनुसरून वरील श्लोक असतील असे वाटते. शनीची साडेसाती. ज्या राशीला शनि असतो त्या राशीला जशी तो पीडा देतो, त्याचप्रमाणे त्या राशीच्या मागची एक रास व पुढची एक रास अशा दोन राशींवर त्याची रष्टि असते; म्हणजे तो एक्या राशीत असून एक्या वेळी तीन राशीला पीड़ा देतो. शनि प्रत्येक राशीत अडीच वर्षे असतो हे मागे एकदा सांगितलेच आहे; अर्थात् प्रत्येक राशीला शनीची पीडा साडेसात वर्षे असते, ह्मणून शनीच्या ह्या फेन्याला साडेसाती ह्मणतात. उदाहरणार्थ, एकाची मेष रास आहे असे समजा. जेम्हां मीनराशीला शनि असेल तेव्हां मेपराशीच्या साडेसातीला प्रारंभ होतो, आणि मीन, मेप आणि वृषभ अशा तीन राशीतून मिथुन राशीत शनि जाईपर्यंत मेपराशीला साडेसाती असते, झणजे कोणत्याही राशीपासून बारावा, पहिला व दुसरा पानि असता त्या राशीला साडेसाती आहे असे समजावे. एकदा साडे- साती येऊन गेली म्हणजे तीस धपांनी त्याच राशीला पुनः पेते. शनि हा प्रह सर्व ग्रहांमध्ये तेजानं च गतीने अत्यंत मंद आहे आणि म्हणूनच शनिवाराला मंदवार अशी संज्ञा आहे. तेव्हां पायांचा नड, तेजाने मंद य रंगाने काळा श्रमा हा शनिराया ज्याव्या राशीस येतो याची सर्वस्वी हानि करती है त्याच्या ·स्वभावाला अनुरूपच माहे. साहेसानीमध्ये कोणाचा धननाश, कोणाचा सी. नाश किंवा कोणाचा पुननाश असे काहींना काही सरी विदशेप दुःखजनक घड ल्यावांचून रहात नाही, असा पुष्कळ अनुभव आहे. परतु जन्मकुंडीत शानि शुभस्थानी असतां सा मनुष्याला साडेसातीची पीडा सौम्य होते. साडेसातीत भारंभी किंवा शेवटी १७ महिने शनि शुभाशुभ फल देतो. जन्म टिप्पणाचा नमुना. पाके १८३२ माघशुक्ल ५ शनिवार रानी ७ वाजून १० मिनिटांनी एकाचा जन्म झाला भाहे असें कल्पून पुढील जन्मटिप्पण लिहिले आहे, श्री. श्रीगणेशायनमः ॥ म जयति सिंघुरवदनो देवो यपादपंकजस्मरणम् ॥ वासर मणिरिवसमस राशीलादायति विनानाम् ॥ ॥ अय स्वस्ति श्रीममुपविक्रमार्कस. भयानीतसंवत् १९६७ दुंदुमिनामसंवत्सरे तथाच श्रीमनृपशालिवाहन राफ १६३२ साधारणनामसंवत्सरे उसरायणे शिशिरतों माघमासे शुक्लपक्षे नियौ ५ पयः १२ पानि ४८ पर पष्टी जन्मतिथौ शनिवासरे रेवती जन्मनक्षत्रे प.४७ प.४१ साध्य जन्मयोगे घ. ५१ प. ४० तात्कालिके कौलवकरणे मीनराशिस्थितेचंद्र गजे. योनी देवगणे विप्रवणे सिंहवर्गे श्रीसूर्यभाद्दिन पुरपाकारचक्र मुखस्थिते पूर्वभा. गयुंजायाँ पारिहसके अंत्यनाडीस्थिते श्रीफणीश्वरचक्रे मकरसंक्रांतर्गतांश: २१ कलाः ४१ विकलाः ५१ एवं पंचांगशुद्धापनदिने श्रीमन्मातंटमंडरोदयादिष्टय. ३. प. ३३ सदा रानिगतामु घटिपु ३ पलेपु २० समये सिंहलने वहमानायामस्या शुभमहानिरीक्षितकस्याणवतीवेलायो बाह्मणकुलोत्पनस्स मेघश्यामशर्मणः भार्यो- भयकुलशुदकी सौदामिनी नाती कुक्षौ पुत्ररतमजीजनत् । भस्थ शिशोः रेवती १पत्रिकेत आरंभी लिहावयाची मंगलाचरणाची पयें जाताभरणांत अनेक दि. लेली आहेत. २ सूर्योदयी जी तिथि असेल ती जन्मकालापूर्वीच सपली भसा प्रथम सूर्योदयाच्या वेळची तिथि पटिकापळांसह दाखवून नंतर पुढील जन्मतिथि पत्रिकेत लिहितात. याचप्रमाणे नक्षनयोगाविषयी जाणावें. ३ कोणला नक्षनाचा कोणता गण, नाडी वगैरे असते हे या पुस्तकात मागे पृष्ठ ७९ मध्ये सागितलं आहे. ४ रे. वीपासून मृगापर्यत ६ नक्षत्रे पूर्वभाग, पुढे अनुराधापर्यत ११ नक्षत्र मध्यभाग व शेवटी उत्तराभाद्रपदापर्यंत १ नक्षत्रे अत्यभाग याप्रमाणे नक्षत्रांच्या युजा जाणाव्या. खास वचन-'अंत्यमाद्रसभंपूर्वा रोदाद्वादशमध्यमा ! ज्येष्टादेवभान्यंत्यायुजयं निर्विधा मसा' ५ मेपापासून मीनापर्यंत अनुक्रमाने अमि, भूमि, वायु आणि जल हीच १२ राशीची तत्वें पुन: पुन: मोजावी. त्यास वचन-'मेपादमिर्मही वायुनीरं चेति ययामम् । गणयेदारमवर्गे च सुहृदेरमतोऽन्यपा'।

·जन्मनक्षत्रस्य तृतीय चरणानुगमयकहतीचक्रानुसारेणानिधानं चारुदत्तः । अस्स पालकस्य घातबारः शुकः, घासतिथयः ५११५ धातनक्षत्रं आश्लेषा, धातचंदः १२. पूतानि प्रयाणनूतनवसालंकाराविधारणेषु वयम् । असी देवप्रसादाहालको दीघायुभूयात् । शुभंभवतु ॥ वंशो पिसरतां यातु कीर्तियांतु महद्यशः ॥ आयुर्विपुलता यातु यस्यैपा जन्म- पत्रिका ॥ शुभंभवतु ॥ मुहादिमिश्रप्रकरणम् ४. ध्यवहारातील प्रत्येक कृत्य करण्याविषयी मामच्या धर्मशास्त्रकारांनी ज्या काही नियमित घेला ठरविल्या आहेत त्यांस मुहूर्त अशी संज्ञा आहे. आणि उन्न मुहूतीवर विवक्षित कृत्ये केली असता इष्टफलप्राप्ति होते, असे सांगितलेले आहे; म्हणून मुहूर्त पाहून प्रत्येक महत्वाचे कृत्य करावे. पुढे निरनिराळ्या कार्याकरिता जे मुहूर्व सांगितले आहेत, यांत ज्या ठिकाणी फक्त नक्षत्रंच दिली असतील या ठिकाणी असे समजावे की, इलर कुयोग म्हणजे व्यतीपात, वैधनि, दग्धयोग, मृत्युयोग, मंगळवार, शनिवार, रित्तातिथि, अमावासा इत्यादि नसतील तरच ती ना त्यात्या कार्यास उक्त आहेत. कोणत्याही कार्यास मुहूर्त पहाणे असल्यास पहिल्या प्रकरणांत सांगितल्याप्रमाणे शुभाशुभ तिथिधारमक्षादिक पाहून नंतर मुहूर्त ठरवावा. सात्पर्य, सर्व कार्यास पंचांगशुद्धि असावो. प्रयाणास मुहूर्त. महत्वाच्या कामाकरिता एका स्थलाहून दूर दुसन्या स्थली जाण याला प्रयाण म्हणतात. प्रयाणास खाली लिहिलेल्या तिथि, नक्षत्रे व चार उक्त आहेत असे जाणावं. एका दिवसाच्या प्रवाणास मुहूर्ताची आवश्यकता नाही. नक्षत्रे-धनिष्ठा श्रवणो हस्तोऽनुराधा रेयतीद्वयम् मृगः पुनर्वसुः पुष्यः श्रेष्ठान्येतानि भानि च ॥१॥ मुलं पूर्वात्रयं ज्येष्ठा रोहिणी शततारका। उत्तराणां त्रयं याने मध्यान्येतानि भानि च ॥२॥ चित्रात्रयं मघापा कृतिका भरण्यपि । घर्जान्येतानि धिण्यानि यात्रायां जन्ममं तथा ॥३॥ यार-अ क्लेशमनर्थकं च गमने सोमे च बंधुप्रियं । चांगारेऽनलतस्करज्वरभयं मामोति चार्थ बुधे ॥ क्षेमारोग्यसुखं करोति च गुरुलांमं च शुफा सुमो। मंदे बंधनहानिरोगमरणान्युक्तानि गर्गादिभिः ॥४॥ १ अपक्डाचन पृष्ठ ८६ पहा. २ पुढे मुटूनप्रकरणी पातना पहा., ·१९८ तिथि-न पष्ठी नच द्वादशी नाष्टमी नो। सिताद्यातिथिः पूर्णिमामानरिका । धनिष्ठा, श्रवण, हल, अनुराधा, रेवती, अश्विनी, मृग, पुनर्वसु, पुष्प, ही नर नक्षत्रे प्रयाणास उत्तम मानिलेली आहेत. तसेच मूळ, निन्ही पूर्वा, ज्येष्टा, गोहिणी, पाततारका आणि तिन्ही उत्तरा ही नक्षत्रे मध्यम होत. यावांचून याफी जी नक्षत्रे राहिली म्हणजे चित्रा, स्वाती, विशाखा, मघा, आश्लेषा, कृत्तिका, भादो, भरणी व तसेंच जन्मनक्षत्र ही मात्र प्रयाणास वयं करावी. परतु विशेष अडचणीच्या प्रसंगी ह्या कनिष्ठ नक्षत्री जाणे असतां निदान पहिल्या २१ घटिका तरी पर्य करून नंतर प्रयाण करावं. प्रयाणारा मोम, बुध, गुरु आणि शुक्र, हे चार अगस्त होत. ह्यावांचून इतर वारी प्रयाण करणे अनिष्ट मानिलेले आहे. तसेंच, आपल्या घातवारीही प्रयाण क्रूं नये. घातचनाची माहिती याच प्रकरणांत पुढे दिली आहे. कित्येक ठिकाणी बुधवारी प्रयाण करण भनिष्ट समजतास, परतु ज्योति शास्त्रांत बुधवार शुभ मानिलेला आहे. जरूरीच्या प्रसंगी अशुमचारी प्रयाण करणे असल्यास राजी प्रयाण करावे, म्हणजे वाराचा दोष रहात नाही. तिर्थापैकी पष्ठी, अष्टमी, द्वादशी, शुक्लप्रतिपदा, पूर्णिमा, अमावास्या आणि रक्तानिधि म्हणजे ४१९।१४ इतक्या तिथि प्रयाणास नेहर्मी चर्य कराव्या. प्रयाण दिवशी आपल्या जन्मराशीला चद्भवल असावे. चंदयाविषयी पृष्ठ ३४ मध्ये मागे लिहिले आहेच तसंच वैधति, व्यतीपात, दग्धयोग, मृायुयोग, इत्यादि वर्ण्य करून पचागशुद्धि असेल त्या दिवशी प्रयाण करावे. म्हणजे कार्यसिद्धि होऊन मनुप्य मुखाने स्वस्थानी रयकर परत येतो. प्रयाणास दिशापरत्वे चंद्रमुग्य. मेपे च सिंहे धनु-पूर्वमागे पे च कन्या मकरे च याम्ये । तुले च कुंभे मिथुने प्रतीच्या कालिमीने विधुरुत्तरस्याम् ॥५॥ संमुखोद्यर्थलाभाय दक्षिणे सुखसंपदे । पृष्ठतः प्राणनाशाय चामे चंद्रे धनक्षयः॥६॥ प्रयाणदिवशी कोणत्या राशीस चंद्र आहे हे प्रथम पहावं मेष, सिंह, धनु या राशीचा चंद्र असला म्हणने पूर्वेस असतो. वृषभ, कन्या, मकर या राशीचा दक्षिणेस, कुंभ, तूळ, मिथुन यांचा पश्चिमेस; आणि कर्क, वृश्चिक आणि मीन या राशीचा चंद्र दक्षिणेस असतो. सन्मुख चंद्र असतां प्रयाण केले तर अर्धलाभ व सौरयमाप्ति, उजव्या बाजूस चंद्र असतो मुखमंपदा, पृष्ठभागी चंद्र असता प्राणनाश पडाव्या बाजूम चंद्र असतां प्रयाण पेलें तर धनक्षय होतो, याकरितां चन्द्रमुख पाहग गमन करा. संमुराचंद्र म्हणजे ज्या दिशेम ·आपणाला जावयाचे असेल त्या दिशेचा चंद्र असला म्हणजे तो संगुस घर होतो. उदाहरणार्थ, प्रपाण दिवशी धनु राशीचा चंद्र आहे, व भापणास उत्तरेकडे जावयाचे आहे, असे समजा. धनुराशीचा चंद्र पूर्वेस असतो है वर सांगितलेच आहे, तेव्हा उत्तरेकडे जाणान्या मनुष्याला पूर्वेचा चंद नव्या वाजूस आला किंवा पूर्वेसच जाणं असेल तर संमुस आला. याचप्रमाणे इतर दिशांचे चंद्र पहाये. संमुख चंद्र असतां प्रयाग केले तर नक्षत्र, वार व इतर कुयोग यांचा दोष रहात नाही. घयाडमुहूर्त. सूर्याभागणयेचांद्रं भिगुणं तिथिमिश्रितम् । नयभिस्तु हरेद्भागं त्रीणि शेपं घयाडकम् ॥ ७ ॥ सूर्यनक्षत्रापासून दियसनक्षमापर्यंत मोजून जी नक्षत्रं येतील त्यांची तिप्पट करावी. त्या अंकांत त्या दिवशी जी निधि असेल ती मिळयाथी भाणि स्या मेरजेस नवांनी भागावे. याकी तीन उरले तर घया मुहूर्त आहे असे सम- जावे. घबाडमुहूर्तावर प्रयाण केले असतां कार्यसिद्धि होऊन मोठा लाभ होतो. अडल, भ्रमण आणि हैवर योग. रविभासाभिजियांद्रे सप्तहृद्यद्रिशेपके । आडलोथ त्रिपशेपे भ्रमो नेप्टौ गमे स्विमौ ॥ ८॥ चंद्रभं सूर्यभाधुक्तं पक्षादितिथिवासरः नवाप्तं सप्तशेपे तु हैवरैः स्याच्छुभागमे ॥९॥ सूर्यनक्षत्रापासून दिवसनक्षत्रापर्यंत भमिजित्नक्षत्रासह नक्षाने मोजून जितके अंक होतील त्या संस्थेला ७ नी भागावें. याकी २ अथवा ७ राहिली तर अडलदोष आणि ३ किंवा ६ बाकी असतां भ्रमणदोष आहे असे समजावं. प्रयाणाला भ्रमणदोप अशुभ आणि अटलदोप मध्यम जाणाचा. सूर्यनक्षत्रापासून दिवस नक्षत्रापर्यंत नक्षत्रे मोजून त्या अंकात चार पंध्रय. व्याच्या प्रतिपदेपासून तिथि आणि वाराचे अंक मिळवून त्या बेरजेला ९नी भागावं. बाकी ७ राहिली तर हेवरनामकयोग होतो. हा योग प्रयाणास फारच शुभ मानिलेला आहे. येथे बाराचे अंक मोजणे ते रविवार : सोमवार २ या पद्धतीने मोजाये. श्यक मुहूर्त तिथयः पक्षगुणिताः सप्तभिर्भाजिताश्च ताः।- वाराः स्युर्याद्विगुणिता वसुभिश्चैय भाजिता ॥१०॥ .

·२००
चतुर्गुण्यानि भान्यंगभाजितानि यथाक्रमम् ।
पीडा स्यात्प्रथमे शून्य मध्यशून्ये महद्भयम् ।
अंत्यशून्ये तु मरणं व्यंके च विजयो भवेत् ॥ ११ ॥
ज्या तिथीस प्रयाण करणे असेल त्या निधीची दुप्पट करून त्या अंकांस सातांनी
भागावे. त्या दिवशी जो वार असेल त्याची तिप्पट करून त्या अंकांस भाठांनी
भागावं. नंतर त्या दिवशी जे नक्षत्र असेल त्या नक्षत्रासुद्धा अधिनी नक्षत्रापा.
सून नक्षत्रे मोजून जे अंक येतील त्यांची चौपट करून त्या अंकांस सहांनी भागावे.
जी याफी राहील तिची फळे. तिथीला भागतांना बाकी शून्य असेल तर मा.
गांत पीडा, वाराला भागतांना यून्य राहिले तर भीति आणि नक्षत्राला भाग-
तांना शून्य राहिलें तर मृत्युसम दुःख प्राप्त होईल असें जाणाचे; परंतु निन्ही
ठिकाणी बाकी अंक राहिले तर त्यास घ्यंक मुहूर्त म्हणतात. स्थावर प्रयाण
केले असतां विजय प्राप्त होतो.
घातचक्र.
घातचंद्रो घातवारो घातनक्षत्रमेव च ।
यात्रायां वर्जयेत्प्राज्ञो ह्यन्यकर्मसु शोभनम् ॥ १२ ॥
घातचंद्र, घातवार, पाततिथि घातनक्षत्र ही भयाणाला व नवीन वस्त्र, नवीन
अलंकार इत्यादि धारण करण्याला वज्र्य करावी. कोणत्या राशीचा कोणता
घातधार वगैरे असतो है साली दिलेल्या कोष्टकावरून ध्यानात येईल.
मेपे रविर्मघा मोक्ता पष्ठी प्रथमचंद्रमाः।
वृषभे पंचमो हस्तश्चतुर्थी शनिरेव च ॥ १३ ॥
मिथुने नयमः स्वाती अष्टमी चंद्रवासरः।
कर्क द्विरनुराधा च चुधः पष्ठी प्रकीर्तिता॥१४॥
सिंहे पष्ठश्चंद्रमाश्च दशमी शनिमूलके ।
कन्यायां दशमश्चंद्रः श्रवणशनिरएमी ॥१५॥
तूले गुरुादशी स्यात् शतं तृतीयचंद्रमाः।
वृश्चिके रेवती सप्त दशमी भार्गवस्तथा ॥ १६ ॥
धने चतुर्यों भरणी द्वितीया भार्गवस्तथा।
मृगेएमो रोहिणी च द्वादशी भौमवासरः ॥१७॥
कुंभे एकादशश्चार्दा चतुर्थी गुरुवासरः ।
मीने च द्वादशः सार्प द्वितीया भार्गवस्तथा ॥१८॥

·२०१ राशि. मेष वृषभ मिधुन व सिंह, कन्या तळ पृश्चिक धन मकर कुंभ मीन ८ १२ ५ ९ २ ६ ४ २ तिथि। ८ ५०३ वार रवि | शनि सोम युधशनि शनि गुरु शुक्र गुफमंग. | गुरु शुक नक्षत्र मघा हल खाती अनु मूळ श्रवण शत, रेव. भर. रोहि. आदी आले. ८१२ १० १२ गर्गादि ऋपिमा प्रयाणास मुहूर्त. उपः प्रशस्यते गर्गः शकुन च वृहस्पतिः । अंगिरा मनउत्साहं विप्रवाक्यं जनाईनः ॥ १९ ॥ सूर्योदयाच्यापूर्वी पहाटेच्या ज्या पांच घटिका त्याला उपःकाल अशी संज्ञा भाहे, त्या वेळी गगंम्पीच्या मताप्रमाणे प्रयाण करणे शुभ होय. वृहस्पतीच्या मताप्रमाणे गमनकाळी शुभ शकुन होणे हाच मुहूर्न होय. अगिरारपीच्या मताने मनाला उत्साह वाटेल तीच वेळ गमनास प्रशस्त समजारी. आणि जनादनमते विप्रवाक्यानुसार प्रयाण करावें. प्रयाणास दिशापरत्वे वारदोप. न मंदेंदुदिने प्राची न गच्छेद्दक्षिणां गुरौ । शुकार्कयोन प्रतीची नोदीची युधभौमयोः ॥ २० ॥ शानि आणि सोम या वारी पूर्वदिशेस गमन करूं नये. गुरवारी दक्षिणेस प्रयाण करूं नये. शुक्र माणि रवि वा वारी पश्चिम दिशेकडे गमन करू नये. बुध आणि मंगळ ह्या वारी उत्तरेस जाऊ नये. ज्या दिशेस ज्या वारी गमन करू नये असे सांगितले आहे त्या वारी या दिशेस वारशूलाचा दोप असतो असं जाणावे. प्रयाणास लग्ने. चरलग्ने प्रयातव्यं द्विस्वभावे तथा नरैः। लग्ने स्थिरे न गंतव्यं यानायां क्षेममीप्लुभिः॥२१॥ घरलग्ने म्हणजे मेप, कर्क, तूळ, मकर; आणि द्विस्वभाव म्हणजे मिथुन, कन्या, धन, मीन; अशी भाठ लमें कोटेही गमन करण्यास प्रशस्त आहेत. याकी रा. हिलेली चार लग्न म्हणजे वृपभ, सिह, वृश्चिक, कुंभ ही स्थिरलो आहेत म्हणून त्या लग्नांवर प्रयाण करूं नये. विशेषतः कुंभलनी किवा कुंभांशावर मुलींच जाऊ नये. अमुक वेळेस अमुक रन आहे हे समजण्याची रीति मागे तिस-या भकरणांत दिली आहे. प्रयागसमयीं निप्पचक लग्न असावें. निदान चोरपंच व मृत्युपंचपरहित अशा एमी गमन करावे. पंचक पाहण्याचा प्रकार माग निषाहनफरणी पृष्ठ ९२ मध्ये सांगितला आहे. २६यो 5653 ·२०२ गमनास लग्नी शुभाशुभ ग्रह. हित्वा सप्तमगं शुक्रं केंद्रकोणे शुभा शुभाः। पापाश्थोपाय शस्ता याने नो दशमः शनिः ॥२२॥ चंद्रस्तु गमने नेटो लग्नारिव्ययरंध्रगः। घूने पष्टाष्टरिःफस्थो लग्नेशोपि न शोभनः ॥ २३ ॥ ज्या लग्नी प्रयाण करावयाचे असेल त्या रमापासून केंद्रीं (11011०) आणि कोणी (१५) शुभग्रह भयतां प्रयाणाला इष्ट होत. परंतु शुक्र सप्तम स्थानी अशुभ होय. तसेंच पापग्रह उपचयस्थानी (110) इष्ट होत; परंतु दशमस्थानचा शनि अशुभ जाणावा. १६८५१२ मा स्थानी चंद्र असतो अशुभ समजावा; आणि सप्रस्वामी १६८१२ या स्थानी अनिष्ट होय. प्रस्थानविचार, यज्ञोपवीतकं वस्रं मधु च स्थापयेत्फलम् । विप्रादिक्रमतः सर्च स्वर्णधान्यांवरादिकम् ॥ २४ ॥ राजा दशाहं पंचाहमन्योहिप्रस्थितो वसेत् । अंग प्रस्थानके पूर्ण वस्तुप्रस्थानकेऽर्धकम् ॥२५॥ आवश्यकतेमुळे अमक्याच दिवशी गेले पाहिजे असे असेल आणि वो दिवस भयाणाम प्रशस्त मानिलेला नसेल तर शुभदिवशी पूर्वी प्रस्थान टेवायें, पुढे लिहिलेल्या वस्तु दुसन्या ठिकाणी टेवून, न्या जातेवेळी गमन वयाने बरोबर घेऊन जाणे या विधीला प्रस्थान म्हणतात. प्रस्थानपस्नु जानिपर हरविलेल्या भाहेत. जसे, ब्राह्मणांनी यज्ञोपवीत, क्षत्रियांनी शस्त्र, पक्ष्यांनी मघ आणि शूद्रांनी नारळाचें फळ टेवावें. अथवा कोन्या वसांत स्वर्ण, धान्य, सुपारी बांधून टेवणे हा प्रस्थानाचा दुसरा प्रकार आहे. हा ग्राह्मणादि सर्व जातीस प्रशम आहे. राजांनी ठेविलेले प्रस्थान दहा दिवस व इतरांनी टेविलेले पांच दिवस उपयोगी पढनें. अंगप्रस्थान (घर सोडून अन्यत्र राहणे) फेल्पास संपूर्ण फलमाति व वस्तुमस्थान केल्यास अर्धफल मिळत. प्रस्थान ठेवण्याचे स्थळ. गगों गेहांतरंगेहात् भृगुः सीमांतरं जगुः । प्रस्थानं तु भरद्वाजो याणविक्षेपणावधिम् ॥ २६ ॥ पुरावहिर्यसिष्ठोऽन्ये धनुपां शतपंचकम् । केविच्छतद्वयं चैके धनुर्दशमितं जगुः ॥ २७ ॥ ठेवावे याविषयी निरनिराळी मते भाद्देत. आपल्या घरा• च्या माहेर एखाद्या ठिकाणी प्रस्थान देवा भसें गर्गाचार्याचे मत आहे. प्रस्थान किती ·गांवाच्या सीमेपलीकडे ठेवावे असे भृगुमपीचे मत आहे. साधारणपणे थाण नित्तरा दूर गातो तितके दूर प्रस्थान ठेवायें असें भरद्वाज म्हणतात. पसिष्टाचे मत नगराबाहेर प्रस्थान असावे असे आहे. आणि मिरयेकांचं मत तर पांचा, दोनों, निदान दहा धनुष्यांवर प्रस्थान असावे असे आहे. ४ हात म्हणजे , धनुष्य होते. यात पहिले गर्गमपीचं मत सोईचे दिसते, म्हणून प्रस्थान घराच्या बाहेर सुडस्पली ठेवावें म्हणजे झालें. प्रयाणसमयीं शकुनांचं महत्व. नक्षमवारैस्तिथिभिश्च लग्नैः कार्य न किंचिच्छकुने विरुद्ध । दोपेपि तेषां शकुनेऽनुकूले सदैव सिद्ध्यंति समीहितार्थाः ॥ २८ ॥ मक्षय, वार, तिथि, ला इत्यादि योग शुभ असून निघते घेळी जर अशुभ "शान झाले तर त्या शुभ योगांचा काहीच उपयोग होत नाही आणि नक्षत्रया- रादि पंचांगशुद्धि नसूनही जर गमनसमयी शुभ शकुन झाले तर त्या वाकुनाया सूबनेन इटकाय घडून येत; म्हणून शुभाशुभ शकुनाविषयी काही सांगतो. शुभशकुन. विनाश्वभफलानदुग्धदधिगोसिद्धार्थपमांवर। वेश्यायाद्यमयूरचापनकुला य?कपश्यामिपं ॥ सद्वाफ्यं कुसुमेचपूर्णकलशच्छआणि मृत्कन्यका। रनोप्णीपसितोक्षमद्य ससुतस्त्री दीप्तवैश्वानराः॥ २९ ॥ आदीजनधीतवस्त्ररजका मीनाज्यसिंहासनं । शाय रोदनधर्जितं ध्वजमधुच्छागास्त्रगोरोचनम् ॥ भारद्वाजनृयानयेदनिनदामांगल्यगीतांकुशा । दृष्टाः सत्फलदाः प्रयाणसमये रिक्तो घटः स्यानुगः ॥ ३०॥ एकाहून अधिक माहाण, अश्व, हत्ती, फळे, शिजलेले अन्न, दुध, दही, धेनु, सिद्धार्थ म्हणने शुभ्र शिरस, कमल, पांढरे धन, घेश्या, पाये, मोर व चापपक्षी, मुंगुस, बांधलेला पशु, मांस, शुभवाक्य कानावर येणे, फुलें, ऊंस, भरलेला कलश, छत्र, ओलीमाती, कन्या, रत्ने, उष्णीस म्हणजे पागोटे, पांढरा बैल, मद्य, सवस्य सुवासिनी स्त्री, प्रदीप्त अभि, भारसा, काजळ, धृतवस्त्रांसह परीट, मासे दए, सिहासन, बरोबर असलेले लोक रडत नसतील असें प्रेत, पताका, मध, भाग म्हणजे श्रोफड, धनुप्यादि अने, गोरोचन, भारद्वाजपक्षी, मेगा, पालखी वगैरे नरयाने, वेदघोष, मंगल पदार्थ, गायन, हत्तीचा अंश, इत्यादि शकुन गमन समयीं शुभ होत. गगनकांच्या मागे रिकाम्या पागरी आल्या अस- नाही शुभ होत. हे सकुन भापोआप झाले असतां निश्चयकरून इष्ट फलदायक होतात आणि मुद्दाम घडवून आगले असतां मात्र गौण समजावं.

·२०४ अशुभ शकुन वंध्या चर्म तुषास्थिसपलवणांगारेधनल्लीवविद् । तैलोन्मत्तवसौपचारिजटिलप्रावृतृणव्याधिताः ॥ नग्नाभ्यकविमुक्तकेशपतितव्यंगक्षुधार्ता असृक् । स्त्रीपुष्पं सरदः स्वगेहदहनं मार्जारयुद्धं क्षुतं ॥ ३१ ॥ कापायीगुडतक्रपंकविधयाकुटजाः कुटुंये कलिः। वस्त्रादेः स्खलनं लुलायसमरं कृष्णानि धान्यानि च । कार्पासं चमनं च गर्दभरवो दक्षेतिर गर्भिणी । मुंडावरदुर्यचाऽधयधिरोदफ्या नटा गुमाः ।। ३२ ॥ वंध्या स्त्री, पश्चादिकोच चर्म, धान्याचा कोंडा, सांड, साप, मीट, अर्धपट विझा- लेले निखारे, लोक., नपुंसक, विष्टा, नेल, मद्यादिकांनी उन्मत्त झालेला, पायी, औपच, आपला शत्रु, जटा वाढविलेला, संन्यासी, गवन, रोगी मनुष्य, नम मनुष्य, अंगाला तेल लावलेरा, वेश मोकळे असलेला, जानिभ्रष्ट, ध्यंग, भुके. लेला, रन, खियांचे भानव, सरडा, स्वगृहाचे दहन, मांजरांचं भांडण, शिक, भगवं घर परिधान केलेला, गुड, तक, चिखल, विधवा स्त्री, कुबडा मनुष्य, फुटुंबांत मोडण, वसात पाय अडखळणे, रेड्याचे युद, काळे धान्य, कापूस, बांती, उजवीकडे गाढवांचा शब्द, अकसात् कोणी रागावणे, गर्भवती स्त्री, क्षार केलेला, ओलें वस्त्र नेसलेला, दुष्ट भाषण योलणे किंवा ऐकणे, आंधळा, बहिरा, रजम्बला सी इत्यादिकांचे दर्शन ही प्रयाणकाळी अशुभ होत. अपशकुनांचा परिहार. आयेऽपशकुने स्थित्या प्राणानेकादश प्रजेत् । द्वितीये पोडशप्राणांस्तृतीये न कचिद्रजेत् ॥ ३३॥ भयाणाला निघतेसमयी प्रथम अपशकुन झाला तर " प्राणापर्यत थापून नंतर, अवश्य गेलेच पाहिजे असे असेल तर, जावं. १. दीर्घ मरें उधार ज्यास जो अवधि लागतो सास "प्राण" असे म्हणतात. दुसन्या सेपेस अपरा. कुन झारा असतो. प्राणांपर्यंत थांबून नंतर जावं. निसन्या खेपेस अपशकुन झाला असता मान कधीही जाऊ नये. कित्येकांच्या मते पहिल्या खेपेस . घ दुसन्या सेपेस १६ प्राणायाम हातपाय धुवून कराये व नंतर जावे. प्रणयपू. बैंक निरावृत्ति गायत्रीमंत्र पठन केला असता एक प्राणायाम होतो. कित्ये. कांच्या मते 'धाराणस्या दक्षिणे भागे कुकुंटोनाम ये द्विजःतस्प स्मरण. मात्रेण भयेमापुनः शुभं ॥ या मंत्राचा जप करावा म्हणजे दु-शनांचा परिहार होतो. भपशकुन माला भसतां निदान विष्णुम्मरण करून नंतर १ पुढे जायें.

·२०५ 'प्रयाणसंबंधी नवम.वाराचा निषेध. प्रवेशानिर्गम तस्मात्प्रवेश नवमे तिथौ। नक्षत्रे च तथा बारे नैव कुर्यात्कदाचन ॥ ३४॥ • प्रयाण करून पुनः घरी परत येणे ते प्रयाग दिवसापासून नवव्या दिवशी, नवव्या नक्षत्रावर आणि नवव्या तिथीवर येऊ नये. निदान नवव्या पारी तरी गृहप्रवेश करूं नये. तसेंच पहिल्या प्रयाणदिवसापासून किंवा प्रयाणाहून घरी परत आल्या दिवसापासून नपच्या वारी, नवव्या तिथीस व नवव्या नक्षी पुनः मयाग करूं नये. वास्तुमुहर्तविचार. मामयोजना. स्वनामराशितो ग्रामराशिर्यकेपुदिशिवः । संमितश्चेत्तदा स्वस्य तद्रामे वास उत्तमः ॥ ३५ ॥ एकमे सप्तमे प्रामे वैरं हानिस्त्रिपष्टगे। तुर्याप्टद्वादशे रोगो मामराशौ स्थनाममात् ॥ ३६ ॥ घर बांधणाराच्या व्यावहारिक नांवाच्या राशीपासून, ज्या गांवांत घर बांधाव- याचे असेल, त्या गावाच्या राशीपर्यंत मोजून ९७५1०1११ इतकी संख्या माली असता तो गांव घर बांधावयास शुभ होय १७ असतां वैर, ३०६ असतां हानि भाणि ८२ असतां रोगोत्पत्ति याप्रमाणे जाणावं. गृहारंभास मासतिथिनक्षत्रे. वैशाखे फाल्गुने पापे धावणे मार्गशीर्षके । गृहारंभप्रवेशा स्ता स्तंभोच्छायश्च शस्यते । ज्येष्ठकार्तिकमाघांश्च शुभदान्प्राह नारदः ॥ ३७॥ त्यक्त्वा चतुर्दशी पष्ठी चतुर्थीमष्टमीममाम् । नवी च रवि भौमं गृहारंभो विधीयते ॥ ३८ ॥ पुष्ये मृगेऽनुराधायां धनिष्टायुगुलोत्तरे । हस्तनये च रोहिण्यां रैवत्यां गृहमारभेत् ॥ ३९ ॥ वैशास, फागुन, पीप, श्रावण, मार्गशीर्ष हे महिने प्रथमतः गृहारंभ कर- प्यास, गृहप्रवेश करण्यास आणि घराचा सांब उभा करण्यास, प्रशस्त होत. त्याचप्रमाणे ही कृत्ये करण्यास ज्येष्ध, कार्तिक व माघ हेही महिने शुभ होत असें नारदमत आहे. चतुर्दशी, पष्टी, चतुर्थी, अष्टमी, अमावास्या आणि नवमी द्या निधि वयं करून अन्य तिथीला व रवि आणि मंगल हे चार चर्य ·२०६ करून अन्य वारी गृहारंभ करावा पुष्य, मृग, अनुराधा, धनिष्ठा, शततारका तिन्ही उत्तरा, हस्त, चिना, स्वाती, रोहिणी भागि रेवती ही नक्षत्रं गृहारभास शुभ होत वैधति, व्यतीपात, दग्ध, यमघट व मृत्युयोग इत्यादि वय करून चद्बल असेल तो दिवस गृहारभास प्यावा. गृहारंभास घृपवास्तुचक्र. रधिभात्सप्त नेष्टानि शुभान्येकादशाटमात् । दश शेपान्यनिष्टानि साभिजित् वृषवास्तुनि ॥ ४० ॥ सूर्यनक्षत्रापासून दिवसनक्षमापर्यंत नक्षत्रे मोजावी त्यात पहिली ७ नक्षत्र अशुभ, त्याच्या पुढील ११ नक्षत्रं शुम आणि खापुढील १० नक्षत्रे अशुभ होन. येथ अभिजित् नक्षत्र सुद्धा मोजाघ गृहादिकांच्या आरभाला जी नक्षत्रे उक आहेत ती, ह्या बृपवास्तुचनाप्रमाणे शुभ असतील तरच योजावी घराचा पाया ग्वणणे इत्यादिकांस मुहूर्त. अधोमुखमैंर्विदधीत सातं शिलास्तथा चोर्ध्वमुखैश्च पह। तिर्यमुखैभरकपाटयान गृहप्रवेशो मृदुभिर्भुवः ॥४१॥ अधोमुख नक्षत्रावर म्हणजे भरणी, कृत्तिका, आश्लेषा, मघा, तिन्ही पूर्या, विशासा, आणि मुळ द्या नक्षत्रावर, इतर दुष्ट योग वर्य फरून, घराचा पाया तसेंच, शुभ वारी व शुभ तिथीला असलेली अर्धमुप नक्ष, म्हणने आद्री, पुष्य, श्रवण, निन्ही उत्तरा, शततारका आणि रोहिणी ही नक्षत्रे पायाची पहिली कोणशिला बसविण्यास शुभ होत तसेंच, ज्येष्ठा, पुनर्वसु, हम, अश्विनी, भृग, अनुराधा, रेवती, स्वाती व चिना ही नक्षत्रे घराची द्वारें च खिडक्या करण्यास प्रशस्त होत आणि गृहमवेश करण्यास मृदु नक्षत्रे म्हणने मृग, चिना अनुराधा, रेवती आणि ध्रुवनक्ष म्हणजे रोहिणी व निम्ही उतारा सणावा ही शुभ होत. पाया ग्वणण्यास शेपमुग्व पाहणे पन्यासिंदे तुलायां भुजगी शंभुकोणेऽग्निसातं। घायव्ये स्यात्तदास्यं त्वलिधनमफरे ईपखातं चदंति ॥ पुंभे मीने च मेप नितिदिशि मुसं सातवायव्यकोणे । चाग्नेकोणे मुखं चै घृपमिथुनगते फर्फटे रक्षखातम् ॥ ४२॥ कन्या मिह आणि तूळ ह्या एमी सूर्य असता दोपाच मुख ईशान्येच्या कोप- च्याकडे भरते म्हणून त्या o पाया खणावयाचा असता प्रथम आनेय दि. शेच्या कोणी पाया सणावा वृश्चिक, धन घ मकर या एमी शेषमुपास्यव्येस ·२०७ अमने हाणून ईशान्य कोणी सणाव कुम, मीन व मेप या एनी शेपमुस ननि दिशेस भसते हणन वायव्येस सणावं वृषभ, मिथुन, व कर्क या एप्ली शेपमुप आमेय दिदोस असते हाणून नकति दिशेस सणाच. तात्पर्य, शेषाच्या मुबाकडे पाया न राणा पृष्टभागी सोदावा कोणशिलास्थापन. (गीति.) दक्षिणपूर्व कोगे त्या पूजां शिलां न्यसेत् प्रथमाम् शेपा प्रदक्षिणेग स्तंभाचे प्रतिष्ठाप्याः ॥४३॥ भुव दृष्ट्वाऽथया स्मृत्या कर्तव्यं वास्तुरोपणं । सायाहरज्यं दिवसे रात्री स्वरत्वा महानिशा ॥ १४ ॥ दक्षिण दिशेच्या अलीकडीर योप-यात ह्मणने आग्नेयेच्या कोणावर प्रथम शिलेनी पूजा करन ती तेथे पुरावी यायीच्या शिया सशाच मागें पूर्पको अमवीत याय खणजे पूर्व, उत्तर, पश्चिम या अनुमान शिलाम्थापन कराये आणि दक्षिणदिशेकडील शिला शेवटी यसवाच्या शिलाधापन करिते घेळी ध्रुवाकडे पहा अधया साचे सारण कराय शिलास्थापन मात काळी कराये सायका भथया रात्री करू नये. स्तंभस्थापनास कर्मचक व आवास मुहत. तिधिस्तु पंचगुणिता रत्तिमावृक्षसंयुता। तथा द्वादशमिथाय नमभागेन भाजिता ॥ ४५ ॥ जले चेदामुनिश्चंद्रस्यले पचद्वयवम् । प्रिपतनचाकाशे त्रिविधं कमलक्षणम् ॥ ४६ ।। जले लाभस्तथा मोक्तः स्थले हानिस्तथैव च । आकाशे मरणं प्रोक्तमिदं कृर्मस्य चमारम् ॥४७॥ ज्या निमिरा रामस्थापना कापयाची भरोए या निथिला ५नी गुणाय. आत कृतिश पक्षांपासून दिवसनक्षमापर्यंत नक्षत्रं मोजून ते संक सात मिटाये नतर त्या बेरजेत १२ मिळयाये आणि त्या सर्व येरजेला नवानी भागाय, गारी असल सा पूर्म जलान आह तमंच यापी असता पर्म पृष्णीवर आहे य सा९ असता फर्म मायामात आहे असे जाणायं. पोन्स पूर्ग जल भसता शुभ अन्यत्र असता हानिकारक होय. अपम तभागी पूजा करन थापा उग्री पौधन मुमुहावर आरोयदिशेर सिरय गमधी riभ उभा कराया. भार घारण्याकरिता सूर्यनक्षमापागून दिवस नापार गक्ष मोनायी. सात पहिली ३ मा अनुम, पुढील १३ शुभ,

·२०८
पुढील ८ अशुभ व शेवटची ३ शुभ याप्रमाणे मोजून त्यामध्ये शुभफटारमक
नक्षत्रे असतील त्या दिवशी व गृहप्रयेशोत नक्षत्र याहून आडे घालावं.
गृहारंभास लमशुद्धि.
लग्ने शुक्रे गुरी, पष्ठे भौमसूर्यो मुसे भृगा।
त्रिंगे मैदे रची, ट्रेने बुध, या पंचमे गुरी ॥१८॥
फेंटे गुरो, बुधै चंद्र योमे, लामे रखो तथा ।
मंदे कुजे, कृतं तिष्ठेन्मंदिरं शरदां शतम् ॥ ४९ ॥
शुक्र स्वोचे तनौ वापि, गुरौ पातालगेऽथवा।
शनी स्योचे लाभगे या लक्ष्म्यायुक्तं गृहं चिरम् ॥ ५० ॥
चरल सेरीज करून स्थिर आणि द्विसमाव एमांवर गृहारंभ करावा.
गृहारभसमयीं लप्नी गुरु किया शुक्र, पटस्थानी मंगळ किंवा रनि, धनुर्थस्थानी
शुक, सृतीय स्थानी शनि किंवा सूर्य सप्तमस्थानी बुध किंवा पंचमस्थानी गुरु असे
प्रद असावे. अथवा केही गुर, दशमस्थानी बुध चंद्र, एकादशस्थानी रबि,
शनि किंवा मंगळ अमा योग असतांही ते घर दीर्घकाल टिकते. रमी उशीचा
शुक्र, चतुर्थस्थानी उच्चीचा गुर किंवा एकादशस्थानी उच्चीचा शनि पसे मह
गृहारंभसमयौं असतां ते घर चिरकाल रक्ष्मीयुक्त नांदतें. बंद १६८१२ या
“स्थानी नसावा. १६५७ या स्थानी पापमह शुभ होत.
गृहांची दारे.
द्वारस्योपरि यट्ठारं द्वारस्यान्यच्च संमुसम् ।
व्ययदं तु यदा तच्च न कर्तव्यं शुभेप्सुभिः ॥५१॥
तळमजल्यावरील एका द्वारावर माडीवरचे दुसरे द्वार किंवा घरामध्ये कोटेही
समोरासमोर द्वार टेवणे हा योग व्ययदायक होय असें मानिलेले आहे; ह्मणून
स्वहितेच्छु जनांनी अशी द्वार घरारा टेवू नयेत.
दाराची चौकट बसविण्यास नक्षत्रे.
अश्विन्यामुत्तराहस्तपुष्यश्रुतिमृगेषु च ।
रोहिण्यांस्वातिभेते च द्वारशासां प्ररोपयेत् ॥ ५२ ॥
अश्विनी, निन्ही उत्तरा, हस्त, पुष्य, श्रवण, मुग, रोहिणी, स्वाती व रेवती
या नक्षत्री शुभवारी व स्थिरलग्नी प्रथम द्वाराची चौक्ट चसवावी.
गृहाची विभागयोजना.
स्नानागारं दिशि प्राच्यामाग्नेयां पंचनालयम् ।
याम्यायां शयनागारं नैत्रीत्यां शस्त्रमंदिरम् ॥ ५३॥

·वायव्यां पशुगेहं च प्रतीच्यां भोजनालयम् । भांडकोशं चोत्तरस्या ईशान्यां देवमंदिरम् ॥ ५४॥ घराच्या पूर्वदिशेस मानानी जागा असायी. आग्नेय दिशेस स्वयंपाकगृह, दक्षिणेस शयनस्थान, नमत्य दिशेस शेतकीची व संसारोपयोगी हत्यारे वेव- ण्याची जागा, पश्चिमेस जेरावयास बसण्याची जागा, वायव्येस गुरांचा गोठा, उत्तरेस भांडार य धान्याहि वस्तुसंग्रह करण्याची जागा व ईशान्येस देवमंदिर असावं. वास्तु वगैरे शांनींस घ गृहप्रवेशास मुहर्त. युत्तरा रोहिणी हस्त धनिष्ठा शततारका । पुनर्वसु मघा स्याती अश्विनी रेवती श्रुतिः ॥ ५५ ॥ पुण्यानुराधा मोक्तानि ऋक्षाणि शांतिकर्मणि ॥ माधफाल्गुनवैशापज्येष्ठाः रास्ता नवे गृहे ॥ ५६ ॥ प्रवेशे श्रावणो मार्ग: कार्तिकोपि प्रशयते ॥ चैयो मासः कुजाको च रिक्तादग्धास्त्वमा मृतिः ॥ ५७ ।। दुष्टचंद् इमे त्याच्या नवगेहप्रवेशने । चर लग्ने चरांशस्थे प्रवेशो न शुभावहः ॥ ५८॥ शुभैः केंद्रत्रिकोणायद्विगैरायत्रिपाठगैः। पापैः शुद्धधमे तुर्य विजनु एमेगके ॥ ५९॥ निन्ही उत्तरा, रोहिणी, हल, धनिष्ठा, शततारका, पुनर्वसु, मघा, स्वानी, अश्विनी, रेयती, श्रयण, पुष्य व अनुराधा ही नक्षत्रे वास्तुशांतीस किवा इतर कोणत्याही शांतीस शुभ होत. तसंच, माघ, फागुन, वैशाय, ज्येष्ट, धावण, मार्गशीर्ष व कार्तिक हे महिने शुभ होत. चत्रमाम, मंगळ व रविधार, रिका. पि, दग्ध य मायुयोग, अमावास्या, दुष्ट चंद्र, जन्मस्थ चंद्र व जन्मरम है योग नव्या घरात जाण्यास फारच वाईट आहेस. तसंच, घर म्हणजे मेष, कर्क, गुरु य मकर ही हमें वहांचे नवांश गृहप्रवेशास अशुभ होत. गृहमयेश ज्या wi रामपाया या सनापासून शुभमद फेंद्रात, ग्रिकोणांत, किंवा ॥२३ या ३०१ या स्थानी पापग्रह अमाये व ८ या स्थानी एकही महनमाया. गृहप्रवेश दिवसा करणे शुभ होय, म्हणून रात्री नव्या घरांत जाऊ नये, दिया मुहने नसतां अडचणीच्या प्रसंगी मात्र राम्री समुहतोपर गृहप्रवेशास वामगत मर्य. रंधारमजकुंदगापापंचमे भास्करे स्थिते। पूशादि गृदे श्रेष्ठं कमाद्वारा सुनो रनिः॥१०॥ स्थानी असाये. गृहप्रवरा कराया. १७ च्यो ·२१० प्रयेशाच्या इष्टलनापासून १९ १२ सा पांच स्थानी सूर्य असतो पूर्वेकडील द्वाराने गृहांत प्रवेश करणाराला तो चामगत होतो. तमेच, दक्षिणद्वार असलेल्या गृहात प्रवेश करणारारा ५६७८९ या पांच स्थानी सूर्य असता पश्चिमाभिमुख गृहांत प्रवेश करणाराला २२३४५६ या ५ स्थानी सूर्य असता आणि उत्तरद्वार असलेल्या गृहांत १३१२१२३ या पांच स्थानी सूर्य असतो तो धामगत असतो असें जाणावे. पामगत सूर्य गृहप्रवेशसमयीं शुभ जाणावा. गृहप्रवेशास कलशचक्र. प्रवेशे कलोऽर्कात्यैवैनाष्टिषदकमात् । मनुभं च गुभं शेयमशुभं च सुमं तथा ॥ ६१ ॥ कृत्वा वामतो गेहे विधायाने द्विजन्मनः । जलपूर्ण घटं धृत्वा मांगल्येन गृहं विशेत् ॥ १२ ॥ गृहप्रवेशसमयी कलशचक्र असावं. सूर्यनक्षत्रापासून दिवसनक्षत्रापर्यंत नक्षत्रे मोजून पहिली ५ नक्षत्रे अशुभ. त्यापुढे ८ नक्षत्रे शुभ. पुढील नक्षत्रे अशुभ व पुढील ६ नक्षत्रे शुभ होत. यालाच कल्सचा म्हणतात. पूर्वोक्त नक्षत्रांपैकी गृहप्रवेशास जे नक्षत्र घ्यावयाचे ते कलमाचकयुक्त असाधं. गृहप्रवेशसमयी घर लिहिल्याप्रमाणे सूर्य वामभागी करून, पुढे अनेक सदा. धरणी व विद्वान् ब्राह्मण असून हातात जलपूरित घागर घेऊन मंगलमंत्रय मंगलवाद्ययुक्त गृहाधिकारी पुरपान पत्रीमह घ कुटुंयजनांसह प्रथम गृहप्रवेश कराधा. गृहप्रवेश केल्यानंतर घर यांधणारे शिल्पकार य इतर जग आणि पुरोहित यांची यथाशक्ति संभावना करावी असे सांगितलेले आहे. शांतीस अग्नि व आहुती पाहणे. संका तिथिवारयुता एताप्तात् शेपे गुणेऽने भुघि पहिषासः । सौरयाय होमे शशियुग्मशेपे प्राणार्थनाशी दिवि भूतले च ॥६॥ ज्या तिथीला एमादी शांति करावयाची असेल त्या तिथीपर्यंत शुक्ल प्रतिपदे. पासून सर्य तिथी मोजून जी मंख्या येईल तीमध्ये मिळवावा आणि त्या मिळवणीत वाराचे अंक मिळवावे व त्या मेरजेस चोहानी मागाव, भागाकारानी भावी किंवा • भसतां अग्नि भूरोकी भमून साचं पळ मुखप्राप्ति असे जाणा. दोष एक उरला सर अनि भामाशांत आहे व २ उरले सर पाताळी असूम दोहों. चही पल हानिकर होय अमें जागा म्हणन आकाशी विया पाताही अमि असतो शाति करू नये. कोणतीही शांति करावयानी अमता या दिवशी ·२११ अनि व माहुति असावी. निदान दोहोंतून एक तरी योग असावा. आतां आहुनि कशी पहायी हैं सांगतो. रखी बुघे भृगौ मंदे चंद्रे भौमे गुरौ तमे । केतौ च सूर्यभात् झेयं प्रत्येकं भत्रयं न्यसेत् । होमाहुतिः खले नेपा शुभदा शुभखेचरे ॥ ६ ॥ मूर्यनक्षत्रापासून दिवसनक्षत्रापर्यंत नक्षत्र मोजून पुढील अनुक्रमाप्रमाणे प्रत्येक ग्रहाला तीन तीन नक्षत्रं विभागून द्यावी, म्हणजे ९ विभाग होतात. प्रहाचा अनुत्रम सूर्य, बुध, शुक्र, शनि, चंद्र, मंगळ, गुरु, राहु व केतु याप्रमाणे जाणावा. रपि, शनि, मंगळ, राहु व केतु यांच्या मुखांत आहुनि असतां अशुभ होय म्हणून त्या दिवशी शनि करू नये. उदाहरण; सूर्यनक्षत्र ज्येष्ठा आहे व दिवसनक्षत्र शरातारका आहे असे समजा. म्हणजे ज्येष्ठापासून शततारकापर्यंत एफंदर ७ नक्षत्रे होतात. त्यांत वरील अनुक्रमाप्रमाणे पहिली तीन नक्षत्रं सूर्याची, पुढील तीन बुधाची व नंतर तीन शुक्राची होत. आपले नक्षन्न निसन्या विभागात आहे म्हणून शुनमुखांत आहुति येते ती शुभ होय, असे जाणाय. शांनीच्या दिवशी पापग्रहाच्या मुखी आहुति नसावी. देवालय व मठ इत्यादिकांच्या आरंभास नक्षत्रे. गृहारंभोक्तनक्षत्रैमठ कुर्यात्नु साविभः । सर्वदेवालयं तैस्तु पुनर्भश्रवणान्वितैः ॥ १५ ॥ अश्विनी नक्षत्र आणि गृहारंभास सांगितलेली सर्व नक्षत्रे यांवर मठाचा भारंभ करावा. गृहारंभाची नक्षत्रे भाणि पुनर्वसु घ श्रवण यांचर देयालयाचा देवप्रतिष्ठेस मुहत. प्रतिष्ठा सर्यदेवानां वैशाखज्येष्ठफाल्गुने । चैने तु स्याद्विकाल्पेन माय विष्ण्वन्यमूर्तिपु॥६६॥ सौम्यायने शुभा प्रोक्ता निन्दिता दक्षिणायने । देव्या माघेऽध्यिने विष्णोः शस्ता चत्रेऽयिने नमे ॥ १७ ॥ हस्तप्रय मित्रहरित्रये च पौणद्वयादित्यमुरेज्यभेपु । तिम्रोत्तराधातृशशांकभेषु सर्यामरस्थापनमुत्तमं स्यात् ॥ ६८॥ वैशाख, ज्येष्ठ, कारगुन या महिन्यांत सर्व देवांच्या अचा करणे प्रशाम होय. शियेकांच्या मते घन महिनाही शुभ होय. माघ मामांत विष्णुमूनावांचून अन्य देवनेची प्रतिष्ठा करावी. देवप्रतिष्ठा उत्तरायणांत फरणं शुभ आहे. देवीच्या प्रतिगेला माघ य आधिन आणि विष्णमूनाच्या अर्चेला चन, माधिन व श्रावण भारंभ करावा.

·२१२ हे महिने प्रसस्त सांगितलेले आहेत. हन्त, चित्रा, स्वाती, अनुराधा, श्रवण, धनिष्ठा, शततारका, रेवती, अधिनी, पुनर्वसु, पुष्य, निन्ही उत्तरा, रोहिणी घ मृग ही नक्षत्रं कोणत्याही देवप्रतिष्ठेस उत्तम आहेत, रिता निधि व अमावास्या वर्य करून इतर निधीला व मंगळवारसेरीज इतर सर्व घारी थिरलमांवर देषांची प्रची करावी. विहिरी तलावादिकांस मुहूर्त, चित्रास्यातिपुनर्वसमृगशिरो मूलाश्विनी रोहिणी । हस्तः पुप्यधनिष्ठकं शतभिपमित्रोत्तरा रेवती ।। एतेषु श्रवणान्वितेषु मकर लग्ने च कुंभे झपे । वापीकृपजलाशयादिखननं शस्तं प्रशस्ते दिने ॥ ६९ ॥ चिना, स्वाती, पुनर्षमु, मृग, मूळ, अश्विनी, रोहिणी, हल, पुष्य, धनिष्टा, पाततारका, अनुराधा, तिन्ही उत्तरा, रेवती या नक्षत्रांघर, मकर, कुंभ प मीन या लमों व पंचांगशुद्धि असेल अशा शुभ दिवशी विहिरी, सराव इत्यादि खणण्याम भारभ करावा. तसंच, याच नक्षयांवर आणि २१३१५11000१७ या निधींस, दुधगुरगुम ह्या यारी, मेष, सिंह भाणि धन ही तीन हमें घर करुन इतर ली; माघापासून पुढील महा महिन्यात किंवा मार्गशीर्ष महिन्यांत विहीर वापी, सळी इत्यादि जलाशयाचा संस्कार करून नंतर ते पाणी प्यावे असे सांगितलेले आहे नूतन वस्त्रालंकारादिवस्तुधारणास नक्षत्रे. हस्तादिपंचके पुप्ये धनिष्ठा रेवतीद्वये । व्युत्तरे च पुनर्वसौ रोहिण्यां च गुभे तिथौ ॥ ७० ॥ बुधशुक्रेज्यवारेपु नूतनांयरधारणम् । मागुक्तधिष्ण्ययारेषु स्वर्णाद्याभरणादिकम् ॥ १॥ हल, चित्रा, विशारा, अनुराधा, पुष्य, धनिया, रेयती, अश्विनी, निन्दी उत्तर, पुनर्यमु, रोहिणी हा नक्षमावर, अमावासा, रिकातिथि, पष्टी या तिधि मोडून इतर शुभतिथीस घुध, गुरु घ शुक्र ह्या धारी नवीन घने, नवीन दागिने धारण करावे. नवीन शय्या, नवीन आसन इत्यादि नवीन वस्तूचाहि साच मुहू- पिर मंग्रह करावा. शिल्पविद्यारंभास मुहूर्त. हस्तत्रये ध्यन्या ज्युत्तरे रोहिणी मृगे। रेवत्यामश्विनीपुप्ये पुनर्यस्खनुगधयोः । शस्ते तिथौ शुभे धारे शिल्पविद्यां समाचरेत् ।। ७२ ।।

·करावा.
हम, चिना, स्वानी, प्रयण, पलिया, शातारका, निन्ही उरा, रोहिणी,
गुग, रेवती, भधिनी, पुष्य, पुनर्वसु, अनुराधा ह्या नक्षत्रावर शुभ तिथीला
माणे आमवारी शिरपवियेचा म्हणजे कोणताही कारागिरीध्या विवंचा आरंभ
लहान मुलांस विद्यारंभ करण्याविषयी मार्ग १०८ पृष्टामध्ये मुहूर्त
सांगितला आहे. किंवा पुढे दिलेल्या साडेतीन मुहतातून एकादा दिवस प्यावा.
गीतनृत्यारंभास मुहूर्त.
रेवत्यामनुराधायां धनिष्ठादिद्वये फरे।
रोहिणीयुगुले पुष्ये व्युत्तरे गीतनतने ॥ ७३ ॥
रेयनी, अनुराधा, धनिष्ठा, शततारका, हम्न, रोहिणी, मृग, पुष्य, व निम्ही
उाराच्या नक्षत्रधर गायनविधेस आरंभ कराया.
पशूचा क्रयविक्रय करण्यास नक्षत्रे.
विशापा रेवती पुष्ये धनिष्ठा शतभेश्चिमे।
हस्ते पुनर्वसुज्येष्ठ पशूनां प्रयविक्रयो || ७ |
विशापा, रेवती, पुष्य, धनिष्ठा, शततारका, अश्विनी, हम्न, पुनर्यस, व ज्येष्टा
या नक्षत्रांवर पाचा विक्रय कराया.
घर, भूमि विकत घेण्यास व विकण्यास मुहूर्त,
जीये शुफे च नंदासु पूर्णायां मूलभे मृगे।
पूर्वाग्लेपामघांत्ये च विज्ञासाहितये तथा ॥
पुन: मुनिभिः प्रोनं क्रयविक्रयणं भुवः॥ ७५॥
गुरुवार व शुक्धार, नंदा म्हणजे ॥६॥ य पूणी म्हणजे ५1१०1१५ च्या
नियर्थीला, मूळ, मृग, तिन्ही पूर्वी, आश्लेषा, मघा, रेयनी, विज्ञाया, अनुराधा
भाति पुमर्षमुमा नक्षत्रावर गृहम भूमि सोचा क्रपत्रिकय कराया.
व्यापार दुकान इत्यादिकांस मुहर्त.
अनुराधोतरापुप्ये रेवतीरोहिणी मृगे।
हस्तचित्राश्यिमे पुर्याद्वाणिज्य दिवसे शुभे ॥ ७६ ॥
भनुराधा, सरा, पुष्य, रवनी, रोहिणी, मंग, दम, चिना, अधिनी,
नागोर चंद्रयायुन शुभदिया यागिज्य, उदीम इत्यादिकांचा भारंभ कराया.
भूमि नांगरण्यास नक्षत्रं.
पुनर्पसुद्धये मुले म्युचरे रोहिणीतये ।
हस्नययेनुराधायां रेयां धयपाये।
तिमी पारमेऽस्मिन्यां हलमवहां शुभम् ॥ ७ ॥

·पुनर्वसु, पुप्य भूळ, तिन्ही उत्तरा, रोहिणी, मृग, हस, चिना, स्वाती, अनु. राधा, रेवती, श्रवण, धनिष्टा, शततारका आणि अश्विनी या नक्षत्रांवर शुभनिधींस म्हणजे रिक्तानि यि व ६८३० हा वज्र्य करून, अन्य तिथीवर प्रथम भूमि नांगरणे शुभ होय. वृपभ, मिथुन, कन्या, वृश्चिक, धन घमीन हा लमी भूमि नांग- रापी. तसेंच भूमि नांगरण्यास खाली लिहिल्याप्रमाणे हलचक्र पहावें. नांगरण्यास हलचक्र. सूर्यस्य भुक्तनक्षत्राद्रामाएकनार्टकम् । अशुभं च शुभं शेयं हलचके क्रमेण भम् ॥ ७८ ॥ ज चालू सूर्यनक्षम असेल त्याच्या पूर्वीच्या नक्षत्रापासून (म्हणजे सूर्यनक्षत्र रोहिणी असतां कृत्तिकापासून) दिवस नक्षनापर्यंत नक्षत्रे मोजावी. त्यांत पहिली ३ अशुभ, पुढे ८ शुभ, पुढील ९ अशुभ व शेवटची ८ नक्षत्रं शुभ होत, धान्य पेरण्यास व लावणीस नक्षत्रे व फणिचक्र. हस्तत्रये मघापुप्ये त्र्युत्तर रोहिणीद्वये। धनिष्ठारवतीयुग्मे तथा मूलानुराधयोः ॥ ७९ ॥ शुभे वारे तिथौ श्रेष्ठा चीज़ोप्तिस्त्वथ राहुभात् । अष्टमीदुयं चैक अयचितुष्टयम् । असच्छुभं क्रमाशेयं दिनई फणिवागम् ॥ ८॥ हम्न, चिया, स्वाती, मघा, पुष्य, निन्ही उत्तरा, रोहिणी, मृग, धनिष्ठा, रेवती, अश्विनी, मूल, अनुराधा ह्या नक्षत्री घ शुभतिथीला व शुभवारी सर्व प्रकारचं बीज पेरणे शुभ जाणावं, बीज पेरण्यास फणिचक्र पहातात ते असें. राहु ज्या नक्षी असेल त्या नक्षत्रापासून दिवर नक्षत्रापर्यंत नक्षत्रे मोजून पहिली । अशुभ, त्यापुढील ३ शुभ । भशुम ३ शुभ ! अशुभ ३ शुभ अशुभ ३ शुभ अशुभ या अनुक्रमाने फणिचक्र जाणावे. सस्यारोपणास हणजे एकाठिका णाहून दुसरीकडे धान्य नेऊन रावण्यासही घरील नक्षच उक्त भाहेत. याला कोकणांत तरवा बिया लावणी ह्मणतात. धान्य कापण्यास नक्षत्रं. पूर्वोत्तरामघालेपाज्यष्टाधवणद्वये । भरणीद्वितये मूल मृगे पुप्ये करप्रये । धान्यच्छेदः गुमो रिक्ता हित्वा भीमशनैश्वरी ॥ ८॥ तीन्ही पूर्वा, तीन्ही उत्सरा, मघा, आक्षेपा, स्पेष्टा, भाद, श्रवण, धनिया, भरणी, कृत्तिका, मूल, मृग, पुष्य, हस्त, चित्रा, स्वाती सा नक्षत्रावर धान्य कापावें. रिमानिधि य भीम आणि शनिवार पर्य परावे.

·धान्य मळण्यास नक्षत्रं.
अनुराधाथचोमूले रेवत्यां च मघात्रिमे।
ज्येष्ठायां चैव रोहिण्यां शुभं स्यात्कणमर्दनम् ॥ ८२ ।।
अनुराधा, श्रवण, मूळ, रेवती, मघा, नीन्ही पूर्वा व तीन्ही उत्तरा, ज्येष्ठा व
रोहिणी या नक्षनावर धान्य मळावं.
कोठारांत धान्यसंग्रह करण्यास मुहतं.
पुनभै मृगशीर्पन्त्येनुराधा श्रवणत्रये ।
हस्तमयेऽश्विनीपुप्ये रोहिण्यामुत्तरात्रये ।
गुरौ शुक्रे रवींद्वोः सत्कोप्टादो धान्यरक्षणम् ॥ ८३॥
पुनर्वसु, मृग, रेवती, अनुराधा, श्रयण, धनिष्ठा शततारका, हम्न, चित्रा,
स्वाती, अश्विनी, पुष्य, रोहिणी, तिन्ही उत्तराखा नक्षत्रांवर आणि गुरु, शुक्र
रवि सोमवारी कोठारांत धान्य संग्रह करावा.
नवान्नभक्षणास नक्षत्रं.
हस्तचिमानुराधांत्ये रोहिणीश्रवणद्वये ।
मृगाश्चिन्युत्तरास्वके शुभे धारे तिथापि ।
नवानस्य विधानं च प्राशनं फलमूलयोः ॥ ८४ ॥
पम्न, चित्रा, अनुराधा, रेवती, रोहिणी, श्रवण, धनिष्टर, मृग, अश्विनी,
निन्ही उसरा ही मक्ष व रविचार आणि इतर शुभवार व शुभतिधि पाहून
धान्य नये मक्षग पराव. कोकणनांनी आश्विनशुर पौर्णिमेस नयास भक्षण
करण्याचा सर्वत्र प्रचार भाहे.
पाग करण्यास मुहत.
हस्तचिनोत्तरामूलेनुराधारेवतीहये ।
विशाखारोहिणीपुष्येप्यारामोतिर्मगे शुभा ॥ ५॥
हम, चित्रा, निन्ही उारा, मूल, अनुराधा, रेवती, अश्विनी, विशापा, रोहिणी,
अध्य, या नक्षयी उदगयनांत मंगळ व शनिवार आणि अमावास्या य सिा निधि
कार्य करून नवीन शाह लायाची.
गलयताचा मुहूर्त.
उपयोभयं निशारा रोहिणी भरणीयम् ।
आरोपांच विहायान्यनक्षक गुरी भृगा।
सलमे सत्तिथी नाची घट्टनं तारणं शुभम् ॥ ८६ ॥

·२१८ पालखी, गाटी, घोडा, हत्ती इत्यादि वाहनांस नक्षत्रे. युत्तरारोहिणीयुग्मे पुष्ये हस्तत्रये तथा । श्रवनयेऽनुराधायां ज्येष्ठायां च पुनर्वसी ॥ ९६ ॥ शनिमौमान्यवारेषु शुभ लग्ने शुभे तिथौ । गजाश्वरथमुरयानां शियिकायाध रोहणम् ॥ ९७ ॥ तिन्ही उत्तरा, रोहिणी, मृग, पुष्य, हम्न, चिना, स्वाती, श्रवण, धनिष्ठा, रात- तारका, अनुराधा, ज्येष्टा, पुनर्वसु द्या नक्षत्रापर, शनि व भीम हे वार खेरीज- करून स्थिरलनी शुभनिधींवर गाडी, घोडा, हत्ती पारसी इत्यादि वाहनाचा प्रथम उपयोग करणे शुभ होय. गाडी व पालखी वाधण्यास हीच नक्षने उक्त होत. चारणीवर गुरं पाठविण्यास, सूर्यभादुडुगणं पुनःपुनर्गण्यतामिति चतुष्टयं त्रयम् ॥ अंतरंगवहिरंगसंज्ञकं तन कर्म विधीत तादृशम् ॥ ९८॥ सूर्यनक्षनापासून दिवसनक्षत्रापर्यंत नक्षत्रे मोजावी. त्यापैकी पहिली पार नक्षने आंतचालीची व नंतर तीन नक्षनं बाहेरचालीची होत, या प्रमाने जितकी नक्षने असतील तेथपर्यंत मोजीत जावें. मांतचालीची नक्षत्रे चारणी- परून गुरू घरी आणण्यास व बाहेर घालीची नक्षत्रे चारणीवर गुरु पोहोचवि- ण्यास उक्त आहेत. उदाहरणार्थ, सूर्यनक्षनापासून दिवसमक्षनापर्यंत एकंदर तेरा नक्षत्रे झाली असे समजा. यापैकी पहिली चार नक्षत्रे भातचाटीची, पुदली तीन नक्षत्र बाहेरचालीची, पुन. चार नक्षने आंतचारीची व तीन बाहेर. चालीची याप्रमाणे चवदा नक्षने झाली, म्हणजे बाराव्या नक्षत्रापासून धव- दाव्या नक्षनापर्यन जी तीन नक्षत्रे ती बहिरग नक्षनें असल्यामुळे चारणीवर गुरूं पाठविण्यास उक्त होत. शुभनिथींस व शुभवारी वरील रीतीप्रमाणे नक्षत्र मोजून पशु चारणीवरून भाणाचे किंवा चारणीवर पाठवावे. वैद्य व गारुडीविद्यारंभास नक्षत्रं. हस्तरयेनुराधायां पुनर्भ श्रवणत्रये । मूले चांत्येऽश्विनीपुप्ये ज्येष्ठालेपाईभे मृगे। वैद्यविद्या कुजेब्जे ज्येष्ठाहीनेत्र गारुडी ।। ९९ ॥ हन, चिया, स्वाती, अनुराधा, पुनर्यमु, श्रवण, धनिष्टा, शततारका, मूल, रेवती, अश्विनी, पुष्य, ज्येष्ठा, आश्लेषा, भाद्री, मृग ही नक्षत्रं वैद्यधी शिकण्यास व वैद्यकी घद्याचा भारभ करण्यास शुभ होत. गारडीविद्या शिकण्यास ज्येष्ठा नक्षन सोडून हीच नक्षत्रे उक्त होत.

·२१९ अग्निहोत्र घेण्यास नक्षत्रे. व्युत्तरारेवतीपुप्ये विशाखाकृत्तिकाप्रये । सौम्यायने च ज्येष्ठायां अत्याधान गुमे तिथौ ।। १०० ॥ उसरायणांत, रिका व अमावास्या तिथि पर्य करून तिन्ही उत्तरा, रेवती, पुष्य, विसासा, कृत्तिका, रोहिणी, मृग, आणि ज्येष्ठा या नक्षत्री प्रथम अमिहोन घ्यावे. नारायणपलीस व नागवलीस मुहूर्त. पलिर्नारायणारयो पंचभ्यां श्रवणेऽथवा। एकादश्यां च शुलायां नरैः कार्यो सुतेप्मुभिः ॥ १०१ ॥ भालेपानक्षयुक्तायां नवम्यां पंचीदिने । पौर्णमास्याममावास्यां कार्यो नागवलि शुभः ।। १०२ ॥ शुक्ष लथवा कृष्णपक्षांतील पंचमी, किंवा शुह एकादशी, या दिवशी किंवा श्रवण नक्षत्री पुरेलु मनुष्याने नारायणपलि करावा. तसेंच, नवमी, पंचमी, पौर्णिमा किंवा अमावास्या या दिवशी किंवा भाश्लेषा नक्षी भागल करावा. हे विधि केले असता संततिप्रतिबंधक पिशाचोपद्रव दूर होऊन दीर्घायु मुसंतति होते असे सांगितलेले आहे. सर्वशुभकार्याची लग्नशुद्धि. व्ययारशुद्धोपचये लग्नगे शुभटग्युते । चंद्र त्रिपदशायस्ये सरिंभा प्रसिध्यति ॥ १०३ ॥ ज्या समो काही कृत्य करावयाचे असेल त्या रसापासून १२६८ सा दोन स्थानी कोणाही मह नसावा. तसेच, उपचय म्हणजे २६ ह्या स्थानी शुभमह विशेषतः चंद्र, भाणि लभी, केंद्री व निकोशी गुममह असून तेथे पापग्रहांची दृष्टि नसतो कार्यसिद्धि होते. साडेतीन मुहर्त. प्रतिपदासरादियां तृतीयाक्षय्यसंशिका । दशमीविजयाप्या च मुहारनय रिताः ॥ १०४॥ प्रतिपत्कार्तिक गुलर स मुहतासंमयः । सयांमदा इमेधासासामा १७५ परशु प्रतिपदा, मारय नीया भागि बिजमावशी (शारा) हे पूर्ण बोन मुहून प कार्तिकार मनिपटाहा भयो महा भर्म साहनीन ममिर सहन माहेस. म्हणजे या दिवशी कोगनंदी वर्म परायपाम पंचगंगशुद्धि पाहण्यानी भारयाना नाही. या दिवमी वारपांगहन विचारंभ ram.

·२२० गावाजवळ प्रश्नविचार. गांवाहन मनुष्य किंवा पत्र येण्याचा पंथाप्रश्न. तिथिः प्रहरसंयुक्ता तारकावारमिश्रिता। सप्तभिस्तु हरेगागं शेपं तु फलमादिशेत् ॥ १०६ ॥ एकशेपं तथा स्थाने द्वितीय पथि वर्तते । तृतीयेऽप्यर्धमार्गे तु चतुर्थे प्राममादिशेत् ॥ १०७॥ पचमे पुनरावृत्ति षष्ठे व्याधियुतं यदेत् । शून्यं मेयं सप्तमे चै चैतत्प्रश्नस्य लक्षणम् ।। १०८॥ रीति पहिली-ज्या तिथीरा प्रश्न केला असेल त्या तिथीसुद्धा निधि मोजून त्या अकांत प्रसकाळचा प्रहर, पार ६ नक्षत्र याचे अनुश्माक मिळवून स्या सर्व वेरजेला नी भागावे, आणि भागाकारादी जी वाकी राहील निचे पल पुढे लिहिल्याप्रमाणे जाणाव. शेपाक १ असता स्वस्थानी, २ असतां घर सोडून मार्ग चालू लागला, ३ असता अर्धमार्ग चालन भाला, भारा, ५ असल्यास परत गेला, ६ असता व्याधिनस्त आणि पूच असता एवर येणार नाही असें जाणा पग्रसयी प्रश्न पाहते वेळी ५६० बाकी राहिली तर पर लवकर येणार नाहीं असें जाणावें. वर्तमानं च नक्षनं गणयेत्वृत्तिवादितः। सप्तभिश्च हरेद्भागं शेपं प्रश्नस्य लक्षणम् ।। १०९ ॥ रीति दुसरी-प्रश्भकाळी जे नक्षत्र असेल त्या नक्षत्रापासून कृत्तिकापर्यंत मक्षने मोजून त्या अंकास सातानी भागाव आणि जी वाकी राहील तिचे पळ घरव्याचप्रमाणे जाणाव. सातांनी भाग जात नाही अशी सख्या असेल तर तीच भागाकाराची वाकी समजून फळे पहावी प्रश्नाक्षरं रद्रयुक्तं सप्तभिर्भाजित तथा। फलमेव माझेयं सर्वेषां हि शुभाशुभम् ॥ ११०॥ रीति तिसरी-प्रभाची अक्षरे मोजून त्यात १ मिळवून त्या बेरजेस . नी भागावें. जी याची राहील निचे फल वर पहिल्या प्रकारोत लिहिल्याप्रमाणे जाणावे रीति चवथी-भकाळची एमडली माडावी आशिडीत ला किंवा द्वितीयस्थानी गुम, तृतीय किवा चतुर्थस्थानी गुरु अथवा धुधचद एकाच स्थानी असला, कार्यसिद्धि होऊन मनुष्य किंवा पत्रोत्तर शीघ्र येईल प्रभलनी शुभाइ असून धनेश घ पराक्रमेश यानी दृष्ट असतो, ५/७ या स्थानी चद्रयुक्त गुरशुक्र असता, घरमी सूर्य, बुध, शुष किवा यातून कोणीही ग्रह असता प्रवासी अथवा ·मेचे ५, पायव्येचे ६, उत्तरेचे ७, आणि ईशान्येचे ८ याप्रमाणे मोजावे. *दिशाचे अंक मोजणे ते पूर्वेचा १, अमेयीचे २, दक्षिणेचे ३, नेत्येचे ४, पश्चि- २२१ पयोत्तर मागांत असून शीघ्र येईल. प्रश्नकाळी स्थिरलग्न असून वरीलप्रमाणे प्रहयोग असेल तर अवकाशाने येईल. द्विस्वभाव लग्न असतां येण्याचा बेत रहित झाला असें जाणावे. ह्या रीतीने प्रश्न पाहिला असतांबराच अनुभव येतो. कार्यप्रश्न. *दिशामहरसंयुक्ता तारकायारमिश्रिता । अष्टभिस्तु हरेद्भागं शेपं प्रश्नस्य लक्षणम् ॥ १११ ॥ पंचैके त्यरिता सिद्धिः पतुर्ये च दिनत्रयम् । त्रिसप्तके विलंयश्च द्वौ चाटी नच सिद्धिदौ ॥ ११२ ॥ रीति पहिली-गृच्छाकाचे मुख ज्या दिवोस असेल त्या दिशेचे अंक, तसेंच प्रश्न समयींचे प्रहर, नक्षत्र आणि वार या सर्वाचे अंक एकत्र करून त्या बेरजेस भाटांनी भागावे. बाकी १ किंवा ५ उरले तर त्वरित कार्यसिद्धि होईल, ६ किंवा ४ उरले तर तीन दिवसांनंतर कार्य होईल, ३१७ उरले तर विलयेकरून कार्य होईल, व २१८ उरले तर कार्य होणे कठीण असे समजावं. सप्तत्रयांके कथयंति वार्ती नवैकापंचत्वरितं वदंति । अष्टौद्वितीये नहि कार्यसिद्धी रसाश्च वेदा घटिकामयं च ॥११३॥ रीति दुसरी बाजूस दाखविल्याप्रमाणे एक नवगृहात्मक यंत्र करून त्यांतील एका अंकावर पृच्छकाला हात टेवण्यास सांगावा. हात ठेवलेला अंक ७ अथवा ३ असले तर कार्यसिद्धीबदल वार्ता ऐकण्यांत येईल. १५ असले तर कार्य लवर होईल. १ असले सर कार्य होणे कठीण, आणि ४६ असले तर तीन घटिकांनी कार्य होईल. अष्टोत्तरशतांकेपु प्रश्निकोन्यूनमाचरेत् । सवं द्वादशभिर्भक्तं शेपं चैव शुभाशुभं ॥ ११४ ॥ एकं दुर्गासप्तके थै विलयश्चांगेतुयेदिक्षुभूतेऍनाशः सट्रेसिद्धिः कार्यवृद्धिश्च नेत्रे'शीघंकार्यस्यानिपवादशेषु ॥११५॥ रीति तिसरी-प्रश्न करणान्या मनुष्यास १०८ अंकांतून एका अंकाचें नांव ध्यावयास सांगाय व त्या अंकांस मारांनी भागून बाकी जी राहील तिची पुढे लिहिल्याप्रमाणे समजावी. ११७९ उरले तर विलंबाने कार्य होईल. २ ।

·२२२ EMAIL५ उरले तर कार्यनाश आणि सशक्षा उरले तर शीन पार्यसिद्धि होईल असे समजावें. अंकं द्विगुणितं हत्या फलनामाक्षरैर्युतं । त्रयोदशयुतं कृत्वा नवनिर्मागमाहरेत् । शेषांके विषमे सिद्धिः समे नाशश्च जायते ॥ ११६ ॥ पृष्च्याला नऊ अंकांतून एका अंकाचे नांव घ्यावयास सांगावे. त्या अ- काची दुप्पट करून त्यांत एखाद्या फळाच्या नांपाची अक्षरे मिळवावी व त्यांत दुसरे १३ मिळवावे. त्या बेरजेस नवांनी मागावें. बाकी विपम अंक असेल तर कार्यमिद्धि आणि सम असेल तर कार्यनाश भमें जाणावें. रीति पांच -चंद्र व लमस्वामी है चर राशीस भसतो किंवा त्यांची पूर्ण दृष्टि लग्नावर असतां त्वरित कार्यमिद्धि होईल व इतर लमी अशी स्थिति असतां विरुधकरून कार्य होईल. प्रनकाबधा लमस्वामी, धनेग घ चंद्र है परस्परयुक्त किंवा दृष्ट असतील किंवा साया स्थानांवर त्यांच्या त्यांच्या स्वामींची किंवा चन्द्र, पुध, गुरु, शुक्र किंवा लग्नेश यांची दृष्टि असेल तर कार्य- सिद्धि लवकरच होईल. नष्टवस्तुप्रश्न. अंधके लभते शीघ्रं मंदके च दिनत्रयम् । मध्यके च चतुःपष्टी न मानोति सुलोचने ॥ ११७ ॥ अंधके पूर्वतो वस्तु मंदके दक्षिणे तथा । पश्चिम मध्यनेत्रे च उत्तरे नु सुलोचने ॥ ११८॥ रीति पहिली-अंधनक्षनों वस्तु नष्ट झाली असता शीघ मिळेल. मंदन- क्षी हरवली असता प्रयत्नेकरून तीन दिवसांनंतर मिळेल. मध्यलोचन नक्षी सांडली तर दोन महिन्यांनी दीर्घ प्रयय येले तर सांपडेल. आणि सुलोचन नक्षत्री वस्तु गेली तर मिळणे अत्यंत कठीण. तसेंच, अंधनक्षी पूर्वेस, मंदन- क्षनी दक्षिणेस, मध्यनक्षत्री पधिमेस घ सुलोचननक्षत्री वस्तु गेली असता उत्तरेस पहावी. मघादिअर्यमांतं च समीपे यस्तु दृश्यते । हस्तादिधसुपर्यंतमन्यहस्ते च दृश्यते ॥ ११९ ।। शतताराद्यमांतं तु स्वगृहे वस्तु दृश्यते । मन्यादिसापपर्यंतमहष्एं दूरगं तथा ॥ १२० ॥ रीति दुसरी-जर मधानक्षत्रापासून उत्तरानक्षत्रापर्यंत यस्तु मांडली सर जवळच दृष्टीस पडेल. हननक्षमापासून धनिष्टापर्यंत मांडली सर परहनी ·२२३ रष्टीम पढेर शततारकापासून भरणापर्यंत साढली असता स्वगृहात सांपडेल, कृत्तिकापासून आश्लेषापर्यंत हरवली असता सापडणार नाही असें जाणाव. तिथिवारं च नक्षतं ग्रहरेण समन्वितम् । दिक्सम्यया हतं चैव सप्तभिर्विभजेत्पुन ॥ १२१ ।। एफेन भूतले द्रव्यं यं चेद्गांडसंस्थितम् । तृतीये जलमध्यस्थ अतरिक्षे चतुर्थ ॥ १२२ ॥ तूपस्थ पचमे तु स्यात्पष्ट गोमयमध्यगम् । सप्तमे भस्समध्यस्थ इत्येतत्प्रश्नलक्षणम् ॥ १२३ ॥ तिसरीरीति-प्रभासमयींची तिथि, नक्षत्र प महर ह्याचे अंक एकन मिळवून त्या बेरजेस जाठानी गुणून सातानी भागाय बाकी १ असता तामि- नीवर, २ नसता भांड्यारा, ३ असता जताच्या आश्रयाला, ४ असता पर देवि रती, ५.६० असता तूस, शेण, माती इत्यादि ठिकाणी कच यामध्ये पस्तु भाहे भरों जाणाव अम पाणाय लनाचंद्रो भवेद्यत्र तत्र चोरगृदं भवेत् । लग्ने तये च जामिने दशमदुम मेणत पूर्वे सोम्ये पधिमे च याम्ये नष्ट व वदेत् ॥ १२४ ॥ चवथी रीति-प्रश्नकाली जा असेल त्या रमापासून ज्या दिवोस चन्द्र बसेर स्या पावूस चोरीस गेरेली वस्तु आहे भस जाणाव तसेंच रसापासून ३ स्थान घद असता पूर्येस, चतुर्थस्थानापासून सप्तमस्थानापर्यंत असतां उत्तरेम, सप्तम य दशम यांच्यामध्य चद्र असना पश्चिमेस व त्यापुढे असता वस्तु दक्षिणेत आहे प्रभरमापासून १॥३॥५७ झा म्यानी मगळ, गुरु, शनि, राहु यौतन कोणीही ग्रह भसतां नष्टयस्तु मिवेल 1३11०५४४१९ मा म्यानी शुभ मह असून पापग्रह नसार तर नष्टधन परत मिळल १२५1८1९11.झा स्थानी पापग्रह भमता नष्टवस्तु मिळग भायत दुलभ होय प्रमर्गी उस समयी भावी पदरच द्रध्य नाग्याचा सभय असतो प्रारमापासून धनेश ससम. स्थानी भरोल शिया धनम्वामीयर शुत्रांनी टि असेल तर चोरी करणारी गो भार असें गांगायें घनेश सप्तमम्पाना नसता पुरण घोर भाई अम सांगाय मनलमापा म्वामी पनमगळ दुध किंपा गुम अमेल सर चोराच पप मुमार २० याच भात, गुरु समता मुमार ३० वपांच भास प इनर माह महतो पयोद चोर आहे मग सांगाय एसम्मामी बुध पिया शनि भमत दीन पगाणा पसर ग्रह भमना उपयश पोर आहे ममें मानाय प्रदरता र पारदीवार मोसार उमे, रामायापलिमहर मगत ५ दुराप्रहर ER ·२२४ गर्भिणीप्रश्न, तत्पच्छलग्ने रविजीवभौमास्तृतीयसप्ते नवपंचमे च । गर्भः पुमान्दै ऋपिमिः प्रणीतश्चान्यग्रहे स्त्री विबुधैः प्रणीता ॥१२५॥ पहिली रीति.-गर्भिणीसंबंधी ज्या वेळी कोणी प्रश्न करील त्या वेळची स्मकुडली तयार करन ग्रह पहावे. ३१५७९ ह्या स्थानी रवि, भीम अथवा गुर असता पुत्र व अन्य ग्रह असतां कन्या होईल. नामाक्षराणि गर्भिण्याः कृत्या त्रिगुणितं तथा । तिथिर्देशयुतं चैव अभ्यनामाक्षरैर्युतं । अष्टभिस्तु हरेङ्गागं समे स्त्री विपमे सुतः ॥ १२६ ॥ दुसरी रोति गर्भिणीच्या नावाच्या अक्षरांची तिप्पट करून त्यांत शुहमति- पदेपासून तिधि मोजून प्रभसमययींची तिथि मिळवावी. त्या अंकात एखाद्या देशाच्या नावाची व अश्वाच्या नावाची अक्षरं मिळवावी. आणि ह्या सर्व वेरजेस आठानी भागृन घाफी सम अंक झ० २४१६ राहिले तर कन्या आणि विषम अंक स. १६३१५१७ असना पुन होईल असें जाणावे. रोगसंबंधी प्रश्न. तिधिवारंच नक्षत्र लग्नं प्रहर एव च । अष्टभिस्तु हरेद्भागं शेपं तु फलमादिशेत् ॥ १२७ ॥ हयानी देवतावाधा पैत्री वै नेत्रदंतिपु। पंद्र.नुर्पु भूतबाधा न याधा एफपंचके ॥ १२८ ॥ प्रश्न समयींची तिथि, वार, नक्षत्र, एम्न व प्रहर या सर्वांची बेरीज करून त्या धेरजेस आठानी भागावं ७.३ उरले तर देवतेची बाधा, ६ उरले तर पितृबाधा किंवा पिशाचवाधा. ११५ उरले तर दुसरी काहीं बाधा नसून देवळ शरीरपीडा आहे असे जाणाय आ, आश्लेपा, पूर्वा, स्वाती, अनुराधा, ज्येष्ठा, पूर्वाषाढा, पूर्वाभादपदा आणि रेवती या नक्षत्रांवर, तसेंच १६९ १४१३० हा निर्थीवर आणि रवि, भौम, शनि घायारी, व व्यतीपात, वैधति इत्यादि कुयोगांवर प्रथम ज्वरादि रोग उत्पन्न झाल्यास रोग दूर होण्यास कष्ट पडून दीट महिन्यानी रोगी बरा होईल उत्तरापाढा पिया भृग या नक्षत्री रोगोत्पत्ति झाली असेल तर एक महिना पीडा भोगायी रागेल मघा नक्षत्रावर प्रथम रोग उत्पम झारा असेल तर वीस दिवस, हस्त नक्षत्रावर पंधरा दिवस, अश्विनी, कृत्तिका, रिशाखा, भूळ आणि धनिष्ठा या नक्षत्रांवर नऊ दिवस, भरणी, चिया, नयण आणि शतसारका या नक्षत्रावर भकरा दिवस, आणि उत्तरा, उत्तराभाद्रपदा, पुष्य, पूर्वा, अमिजित् या नक्षत्री रोग उत्पन्न झाला असेल तर सात दिवस ·૨૨૬ पीडा भोगावी लागेल. सोमवारी फिया बुधवारी रोग उत्पन्न झाल्यास यारा दिवसांनी, गुरुवारी उत्पन्न झाल्याम दहा दिवसांनी व शुक्रवारी उत्पन्न झाल्यास तेवीस दिवसांनी पीड़ा दूर होईल. जराची शांति होण्यास ज्वरशांति किंवा शंकरावर अमिपेक करवावा. रोग प्रबल असेल तर मृत्युंजयाचा जप किंवा सप्तानीचा पाठ विद्वान्, सच्छील व सदाचरणी माह्मणाकडून करवावा असे धर्मशास्त्रग्रंथांत लिहिलेले आहे. जनावर चुकल्याचा प्रश्न. धुमणिभानवभेपु बने पशुं तदनु पसुतु कर्णपथे स्थिरम् । अचलभेपु गतं गृहमागतं द्वयगतं गतमय मृतं त्रिषु ॥ १२९ ॥ सूर्यनक्षत्रापासून दिवसनक्षमापर्यंत नक्षों मोजावी. दिवसनक्षत्र नऊ नक्ष. प्रांच्या भात असेल तर गुरूं रानांत आहे. मा नक्षयांच्या पुढे व पंधरा नक्ष- नांच्या आंत असले तर गुरूं रस्त्यांत आहे. सोळापासून यावीसांच्या भाव असले तर परी कर परत येईल, याचीस नक्षयापुढे तीन नक्षत्रे म्हणजे पंचयीस नक्षयांपर्यंत सांपडण्यास धम पड़तील व पंचविसापुढच्या दोन नक्षत्रांत दिवस नक्षत्र मसेल तर गुरू संकटांत आहे. कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा याहुमहनवान् । तस्य स्मरणमात्रेण गतं नष्टं च लभ्यते ॥ १३०॥ ह्या लोकाचा अष्टोत्तरशत गप पेला अमता कोणतीही हरयलेही चरतु एवफर सांपडते असें ग्रंथांतरी लिहिलेले भाहे. दुष्टदृष्टि लागल्यास उपाय. पालकाला मनुष्याची रष्टियाधा झाली असता सायकाळी हातपाय धुवून पुदील मंत्राने विभूत अमिमंन साला रायायी, असे धर्मसिधु प्रयांत लिहिले आहे. मंत्र- 'पापुदेयो जगप्नायः पूतनातर्जनो हरिः ॥ रक्षतु त्वरितो यालं मुंच मुंच कुमारक ॥ रुष्ण रक्ष शिशंपमधुकैटभमदन ॥ प्रातःसंगयमध्यान सायाद्वेषु च संध्ययोः । महानिशि मदा रक्ष कंसारिएनीपूदन ।। यहो. रजः पिशाचांच प्रदान मातृमहानपि॥धालमहान् निशेपेणचिंधिडिधि महामयान् ॥ त्राहि त्राहि हरे नित्यं वद्रक्षाभूपित शिY' ॥ या मरून भमिमंगण पेस्टेल् मण धारकाच्या कपाललाय सांगारा लायाय. विभून गयणे ती प्रथम शनिवारी मये. अधया रक्ष रक्ष महादेव नीलग्रीय अराधर ॥ महस्तु सदितो रक्ष मुंच गुंच फुमार' ॥ हा मंत्र भूपनावर २१ यो ·२२६ लिहून ते भूर्जपत्र काळ्या सुताने गांधून तो काळा दोरा धुपवून घातबार वगैरे वज्र्य करून मुलाच्या उजव्या व मुलीच्या डाव्या याहस बांधावा असें फ्ले भसता दुष्टदृष्टि रागली असेल तर नी पीडा दूर होते व मुलांचे रडणे बंद होते.. शिंकाप्रश्न. बुधैर्दिछमारवं श्रुत्वा पादच्छायां च कारयेत् । प्रयोदशयुतां कृत्वा चाटभिर्भागमाहरेत् ।। १३१॥ लाभः सिद्धिानिशोको भयं श्रीदुःखनिष्फले । क्रमेणचं फलं शेयं गर्गेण च यथोदितम् ॥ १३२॥ आसने शयने चैय दाने चच तु भोजने । वामांग पृष्ठतश्चैव पछिकाश्च गुभावहाः ॥ १३३ ॥ आपली छाया आपरया पावलानी मोजावी. जितकी पावले होतील त्यांची तिप्पट करून त्यांत तेरा मिळवावे त्या बेरजेस आटांनी भागावे. पाकी राह उरले तर राम आणि 14100 उरले तर कार्य होणार नाही असे समजा. आसनावर, शयनस्थानावर, दान देतेवेळी, भोजनाचे घेळी, डाव्या बाजूस किंवा पाठीमागे अशा सहा ठिकाणच्या शिंका शुभ मानिरया आहेत. आपण मह- स्वाची गोष्ट योलत असतां कोणी शिंक्ले तरच प्रश्न पहावा. एका शिक्षेपेक्षा अधिक शिंका एक्याच वेळी आल्यास प्रश्न पाहु नये. शिकाप्रश्नं प्रवक्ष्यामि पूर्वस्यामशुभं फलं । आग्नेयां शोकदुःसं स्यादरिएं दक्षिणे तथा ॥ १३४ ॥ नात्यां च शुभ प्रोक्तं पश्चिमे मिष्टभक्षणं । यायव्ये धनलाभस्तु उत्तरे कलहस्तथा ॥ १३५ ॥ ईशान्यां च शुभं शेयमात्मशिका महङ्ग्यं । अभ्यं चैव शुभं शेयं मध्ये चय मरयम् ॥ १३६ ॥ दिशापरत्वे शिकाफळ-पूर्वेची शिका अशुभ, आग्नेयीची दुःखकारण, दक्षिणेची रिकारिणी, नस्येची शुभ, पश्चिमेची मिष्टान भक्षण देणारी, यायव्येची धनदायक, उत्तरेची करहकारिणी, ईशान्येची शुभ, आपल्याला शिक आली तर भीति, अर्थ (घर) झाली तर गुम, माणि मध्य झाली तर मोटें भय याप्रमाणे समजा. काकशब्दशकुन. कापन्य वचनं भुन्या पादाछायंच कारयेत्। प्रयोदशयुतां कृत्या पवि भागमाहरेत् ॥ १३७ ।। .

·सुद्धा)मान करावे. आणि शंकराचे देवळांत जाऊन तुपाचा दिवा लावून 'ॐ २२७ लाभः खेदस्तथा सौख्यं मिष्टान्नं च धनागमः । अशुभं च क्रमेणैव गर्गस्य वचनं तथा ॥ १३८ ॥ मस्तके वायसस्पर्श दारिद्यं मरणं कलिः । योषितां मस्तके भर्तुररिएं वा सुतस्य च ॥१३२॥ वृक्षाघो चाय सिद्धानभश्ये दध्यादियोगतः। फाफस्पी न दोषाय न पश्येत् काकमैथुनम् ॥ १४० ॥ आपण एखादी महत्वाची गोष्ट बोलत असतां फायळा ओरडला तर प्रभ पहावा. तो असा की, आपली छाया पावलांनी मोजून त्यांत १३ मिळवाये आणि त्या बेरजेस सहानी भागावं; शेप राहील याचें फळ. १ उरेल तर लाभ २ खेद ३ सौख्य ४ भोजन ५ धनलाभ आणि शून्य उरले तर अशुभ जाणावें, अतें गर्गरपीचं मत आहे. प्रत्यक्ष कोणाला काकस्पर्श घडेल तर त्यापासून धनचिंता, रोग किंवा कलह ही उत्पन्न होतात. नियाच्या मस्तकाला काकस्पर्श होईल तर पतीला किंवा अपत्याला अनिष्ट होय. परंतु शिजलेले अन्न भक्षण करीत असता किंवा दहीं इत्यादि पदार्थ घेऊन जात असतां काकस्पर्श घडेल तर मात्र दोष नाही, काकर्मथुन दृष्टीस पडेल तर ते अत्यंत अनिष्ट होय. म्हणून . स्याबद्दल शांति करावी असें शांनिग्रंथात सांगितले आहे. नेत्रस्फुरण. नेत्रस्यो– हरति सकलं मानसं दुःखजालं । नेत्रोपाते लभति च धनं नासिकाते च रोगः। नेत्रस्याधः स्फुरणमसत्संगरे भंगहेतुः। मे चनत्फलम विफलं दक्षिणे चैपरीत्यम् ॥ १४१ ॥ थोडा वेळपयंत थांबून थांबून जर डोळा लवत असला तरच प्रभ पहावा. कधीकधी दोनतीन दिवसपयंत देखील एकसारखा डोळा लवत असतो तो बहुत. करून वातविकाराने लवत असतो. अशा वेळेस प्रश्न पाहूं नये. नेत्राच्या वरील पापण्या स्फुरण माल्या तर मनाचं दु.सहरण किंवा धनप्राप्ति, भिवयाचा मध्य स्फुरण होईल तर प्रियाची भेट, नासिकाजवळची पुरण झाली तर रोग व अधर. प्रांत स्फुरण झाल्यास अपजय, असे जागावे. पुस्पाचा उजया होम लयत असला तर ही फळे घ्यावी; डाचा लवत असला तर याच्या उलट फळे घ्यावी. तसेच स्त्रियांचा दावा लवत असला तर शुभ, आणि उजवा लपत अमला र अशुभ होय असें जाणावें. पल्लीपनन. अंगावर पाल पडली तर संचल ( त्यावेळेस अंगावर जी यो असतील त्या ·२२८ लाभ पंधन नमः शिवाय' या षडाक्षरी मनाचा अकराशे निदान १०८ जप करावा, म्हणने दोप दूर होतो असे प्रथातरी सागितरेरे आहे शरीरस्थानपरत्वे शुभाशुभ फले-म --मनुप्य प्रयाणास निघाला असता जर अंगावर पार पडली तर त्याची फळे साली लिहित्याप्रमाणे समजा. अशुभ फळ असता प्रयाण करू नये शीप राज्यप्राप्ति लन दुर्भाग्य उजन मणगट धनक्षय कपाळ दधुदर्शन उदर आध्रयमाति डावमणगट धनवीतिलाभ भिवया रानसम्मान दक्षिणबाहु रानाप्रय नखें धान्याभ. घरील ओठ धनक्षय वामयाहु राजशोभ. मुख मिष्टासभोजन. खालचा ओठ ऐश्वर्याम पाठ बुद्धिनाश गुरफ बधन.. नासिक, ध्याधि ढोपर, पोट या . शुभ केश रोग उनवा कान. आयुष्य दोन्ही हात वस्खलाम दक्षिणपाद: मार्ग धारण डावा कान विजय वामपाद यघुनास बहुधन. |पावराचा मध्य स्वीनाश, पठ..शत्रुनाश मांडया वाहन लाभापावरांचा अंत . रोग स्वमविचार. सद्रियव्युपरतो मनोनुपरतं यदा । विषयेभ्यस्तदा स्वप्नं नानारूपं प्रपश्यति ॥ १४२ ॥ स्वर या सस्तृत धातूपासून स्वम शम्द यापन झारा आदे स्वर धातूचा अर्थ झोप घेण असा माहे अथात् ज्या अवस्थेचा झोंपेशी सबंध आहे ते स्वप्न झोपत मानेंद्रिये व दिये ह्यांचे व्यापार वद पडून मनाचे व्यापार मात्र जेव्हा सुरू असतात तेव्हांच स्वमें पढतात वस्तुत प्रत्येक क्षणी आपरयारा स्वम पर. तच असतात, परतु इद्रियाचे व्यापार चालत असताना त्यात मन मा अमल्या- मुळे त्यापळी त्याच ज्ञान मनाला होत नाहीं परनु आपल्या मेमध्ये जी विधु रक्ति आहे तिच्या प्रभावान, प्रत्येक क्षणी घडणान्या क्रियेचा किंवा सस्काराचा मेंदूवर उमा उमटून रहातो, आणि मनाचा व मेंदूचा परस्पर निकट सबंध असल्या. मुळे जेम्ही मन व्यापारमुन होऊन स्वस्थ असते तम्हा म्हणजे झोपेत स्या प्रियांची मेंदूच्या सहाय्याने मनाला स्मृति होते, लाच स्व में तसेच अतिशय साण्याने अपचनामुळे, शरीराच्या अम्वास्थ्यामुळे, मनाचताप्रत किया विधारमा असल्या मुरे किंवा काही अन्य कारणामुळे शरीरामध्यं निदाविघातक प्रिया पस होऊन इद्रियांना पासनाजागृति किंवा पूर्व साराच स्मरण होते म्हणून स्वमें पहात स्वप्नांची मुरवात होण्यापूर्वी मनुष्य प्रथम मघट जागा होतो, व स्वमें पडू सागरी मणने पुन भवंघट असरली जागृति भवम्या जाउन, झोप अधिक प्रबल होते मनाची प्रवृत्ति नेहमी इंद्रियांकहेस असल्यागुल इनियवासना.

·अलंकार घासाटेरया घनश्यम परिपाम यानिपा या भरोकन, सिंह, मांम, कमलपुणे यांनी प्राति मसान उगाहानाम गलेला पहाण, ૨૨૨ - - विपयक जे जे मनाला गन्य असत ते सारं स्वप्नांत दिसतं. उदाहरणार्थ, पोटांत मनसंचय प्रमाणापेक्षा कमी असल्यामुळे जर झोपेत क्षुधा लागली तर भक्ष्य पदायांचं मनाला सरण होऊन पूर्वी पाहि टेल्या भोजनसमारंभाची स्वमें पडतात. किंवा कोट्यांत जलसंचय पुरेसा नसल्यामुळे झोपेत तहान लागली तर तृपेचा विषय करपने पुढे येऊन तहान भागविण्याची सर्य साधने म्हणजे घरांतील रोजची पाणी पिण्याची भांडी विहीर, आसपासची नदी किंया पाण्याचा पाट ही दिसू लागतात. जर तृपा प्रबल होऊन कंठ सुफला किंवा क्षुधा प्रसर होऊन पोटात दाह झाला तर मात्र या विसरांपुढे प्रौपच मावस्य अगदी न चालून मनुष्य एक. दम जागाच होतो. अशाच प्रकारच्या काही कारणांनी इतर स्वों पडतात. या अल्प विवेचनावरून स्वमांची उत्पत्ति इंद्वियवारानेमुळे होते हैं वाचकांच्या ध्यानांत येईलच. जे पूर्वी कधी जागृतावस्थेत आपण पाहिलेले, चितिलेले किंवा ऐकिलेले असते नेच बहुतेक प्रसंगी स्वमात दिसते. असे आहे तरी काही स्वमें अगदी अपूर्ण असून भविष्यसूचकही असतात व अनेक प्रसंगी ती सरी ठरतात असा पुष्कच्छ अनुभव आहे. आणि त्यामुळेच त्या विषयाचा उहापोह आमच्या आर्यलोकांनी करून आपले अनुभव प्रथित करून टेविले आहेत. तसेच इतर राष्ट्रांतील काही विद्वान् शोधकांनीही या विषयाकडे लक्ष पुरविले आहे. हा विषय मानस. शास्राचा असल्यामुळे त्याचे निवेचन करण्याचे हे स्थळ नव्हे, म्हणून त्याविषयी ये अधिक लिहीत नाही. असो. प्रकृतीच्या अभ्यास्थ्यामुळे किंवा गाद मॉप न सागन जी स्वप्ने पडतात त्यांचा कोणी विचार करूं नये. उत्तर रात्री म्हणजे पहा. टेस बिया अरणोदयायरोवर गाद शोपित जी बने पनीर त्याची पुढे लिरिल्या. प्रमाणे शुभाशुभ फले पहारी. जे मिताहारी असतात घ कफवातपित्त ह्या निदोषापी एसाचा दोपाने ज्यांची प्रकृनि रिशेप दृपित नसते यांला मात्र फमी मने पडतात आणि त्यांचीच काही म्बमें यहुधा मरिष्यसूचक भगतात. भाणि ज्यांस अन्नपचन यरोवर होत नाही, त्याला निस्य भनेक निरर्धक ममें पE. आणि जेयल्यायरोवर निजूं नये अमें म्हणतात त्याचे कारण सरी हुँच. अमो. शुभस्व-नदी, समुद्र, तसाय वारे पाहणे किंवा तरण: सूर्यचंद मंडळ यांचे दगंन मोठ्या राजवाड्यार, माहीवर किया पर्वतारर घढणे; मद्यपान, मांसम- Anा विष्ट पारे अंगाम लागण; रसाचे मान; दहीमासाचे य सिरीचे भोजन, पांदरे या, गंध, पुणे, रसे, भएंकार ही समास पाहिला अमर्गा मोटा मान निळून फागि होते. देष, माग, राजा, हनी, घोडा, मोने टनम साना अध, पल, पपंरा, उंयर, गाइमा प र पछयुष, वृक्ष थापा चढणे; भारता, ·पाण्यात उभे असता सुसर चावण, तसेंच विंचू वगरे चावणे, आपल्यास दाय रेले पहाण, शरीर, घर, पारपी, गाढी, इत्यादिवाना आग लागलेटी पाहण, कोयडी, चेडूक, मोर वगैरे दृष्टीस पडण, जगरात भटकणे इत्यादि गोष्टी स्वमात पाहिल्या असता धनराभ, स्त्रीलाभ व कार्यसिद्धि होते रोदन, वीणावादन, मौत घसणे, आपल्या शरीरातून तसाव पहाण, जरनान करण, आपरा मृत्यु, दाप, धान्य, कन्या, पक्षी याचे दर्शन, गाय, म्हैस, व्याघ्री, सिंही याचे दुग्धपान, राजदर्शन, तृष्ण, दूर्वा असलेल्या भूमीवर चालण, पिता माता व मिन यांच दर्शन ही स्वमें आनदजनक होत निरभ्र आकाश, स्वत चे नाचणे, पुलावरून न अड सळता पार चालत जाणे, प्रेतदर्शन, मेजवानीचा समारभ फक्त पहाण, स्वत धावणे, स्वणप्राप्ति, दुसन्यास फाशी देताना पाहणे, घर बाधणे, जिना, सिडी यावर चदण, गायनवादन ऐकण, पशुचा कळप पाहण, ही स्वप्न पाहिला असता मनाप्रमाण कार्यसिद्धि होते मुग्या पाहण, स्वत उत्तम पोशाख केलेला पाहण, आपल्याला पकडलेल पाहण, धान्य, कापड खरेदा करण, विहा पहाण, ही गुभसूचक स्वमें होत कापूस, भस, भात, ताक यावाचून इतर सर्व पांढरे पदाधं स्वर्मात दृष्टीस पडले असता घागले आणि गाय, देव, ब्राह्मण भाणि हत्ती थावाचून इतर सर्व काळे पदाथ स्वमात वाईट समाये अशुभस्यमें-पळस, वारुळ व फटुनिय यावर घटणे, तेल, होखत व कापूस याचा लाभ ही स्वमात पाहिला असता शरीराला झेश होतात, लाम विवा घड्याळ यद पडलेले पाहिले असता कोणाची तरी मृत्युवार्ता ऐकण्यात येते कोळसे, तावड वस्त्र व तावत्या फुलांच्या माला, आकाशातून तारे पडण, घृत, तेल अंगास लावण, केश व दात गळणे, वान, गर्दम, उट, टोणगा, म्हैस, दुकर याच दर्शन, प्रेताचे आलिंगन, कृष्ण व नग्न पुरष यांचे दर्शन नाक कान मुटणे, पाण्यात व चिखलात पुडण या गोटी म्यमांत पाहिल्या असता धनहानि, सकट विवा शरीराला देश ही प्राप्त होतील असे समनाय इमभु करविण, नसछेदन, पक्रासमोनन, काळे पुरप पाहण, अमगळ घ कृष्णवनयुक्त नियेचे दर्शन किया 'आलिंगन, कोणाचे पत्र येण, कावळा, कोल्हा, घुपट, गिधाड व माजार या दर्शन, उचावरून खाली पडणे, आपल्यापासून कोणी वखार कार व पलपुरें हिरावून घेतलेली पाहण, ऊन पाणी पिणे, प्रादपिदान करण,म्बत गाण, हसणे, रागावणे व झोराळयावर यसण, दग आरेरे पाहण, रानद्वारी दढ होणे, गुहेच किवा अंधकारांत साणे, याळतिणीच्या खोलीत किंवा स्वयपाकगृहात जाण इत्यादि गोष्टी स्वप्नात पाहिल्या असता हानिप्रद होत मधमाशा उद्याना पाहणे, भूमीवरील दन्य गोळा करण, कन घेण, बटुकीचे आगत ऐकणे, धान्या सांडगे, हातात घार घेण, ही सर्व मम दुससूचक जागावी. ज्या मनुष्याचा मृत्यु स्वमात पीस पडेल या मनुष्याला में शुभ पाणावं ·२३१ दुष्ट स्वास पडले असता सतातीचा पाठ, विष्णुसहयनाम किंवा महाभारता- तील गजेंद्रमोक्ष या नोयांचा पाठ करावा, किंवा दुसन्याकडून वाचवून भाषण ~ श्रवण करावं म्हणजे दुष्टम्यागदोपपरिहार होतो, असे सांगितले आहे. , प्रकरण ५. तिथिनिर्णय. स्थलसंकोचालय येथे सर्घ तिथींचा सविस्तर निर्णय न देतां फर प्रत्येक महिन्यांतील विशेष कृत्यांच्या तिर्थीची माहिती दिली आहे. आतां प्रथम दिव. साचे विभाग सांगतो. मारा: २ संगघ ३ मध्याह्न ४ अपराह आणि ५ सायास असे दिवसाचे पांच विभाग कल्पिलेले आहेत. दिनमानाच्या घटिकाला पांचांनी भागून ज्या घटिका येतील नितक्या घटिकांचा ह्मणजे सामान्यतः सहा घटिरांचा विभाग होतो. प्रदोपयापिनी तिथि म्हणजे सूर्याम्नापासून सहा घटिका रात्र होईपर्यंत असणारी तिथि. सूर्योदयच्यायिनी म्हणजे सूर्योदयसमयी असणारी निधि. पूर्वाहयापिनी म्हणजे सूर्योदयापासून १२ घटिकापर्यंत, मस्या- दव्यापिनी म्हणजे सूर्योदयापासून सुमारे १८ घटिकांपर्यंत व अपराहव्यापिनी म्हणजे २४ घटिकांपर्यंत असणारी निधि होय. निशीथव्यापिनी म्हणजे मध्यरा- श्रीला असणारी व अरणोदयच्यापिनी म्हणजे २५ घटिका रात्रीपुढे व सूर्योदया. पर्यत भसगारी तिथि याप्रमाणे जाणार चैत्रमास:. वर्षप्रतिपदा प्रतिपद्वत्सरारंभे ग्राह्या पूर्वैव सर्वदा। सा सूर्योदय. व्यापिनी माहा । मलमासो यदा चत्रो वर्षमस्तदा मले । नतु गुथे । सूर्योदयाला जी प्रतिपदा असेल ती वर्षप्रतिपदेशरितां प्यायी. दोन्ही दिवस तशी असेल किंवा नसेल तर प्रथम दिवसाचीच घ्यावी. ज्या वर्षी चर अधिकमास असेल त्या वषी अधिकमहिन्यांतच धारंभ म्हणजे वर्ष- प्रतिपदा करावी. याशिवाय इतर सर्व कृत्ये मात्र शुद्धधनांत करावी. देवीनवरात्रं--अमायुका न फतव्या प्रतिपञ्चंडिकार्यने । मुहर्नमात्रा कर्तव्या द्वितीयादिगुणान्विता ॥ कित्येकांच्या कुलोत चैत्र शुद्ध प्रतिपदे- पासून देवीचे नवरात्र करण्याचा प्रचार आहे. त्याला प्रतिपदा घेणे ती मुहूर्तमान म्हणजे दोन घटिका असली तरी द्वितीयायुत ध्याची. अमावास्यायुक्त मेऊ नये. यांदोलनगौरीवतम्-चैत्रशुमातृतीयायां शिवगौरी प्रपूजयेत् । याव- न्मासो भयेन्नित्यं नारी पत्तिमती सदा || मुहर्तमावसत्वेपि दिने गौरीवत परे । चतुर्थीसंयुता साह्या द्वितीयासहिता त्यजेत् ॥ चैत्र ·२३२ म्हणतात. पण अष्टमी. तृपीयेपासून वैशासशुक्ल तृतीयेपयंत एक महिनाभर सुवामिनी स्त्रियांनी गौरीची पूजा करावी असे स्कंद पुराणांत सांगितले आहे. दोन दिवस नयीयेचा योग असतां दुसन्या दिवसाची म्हणने चतुर्थीयुन असेल ती घ्यावी. ती मुहूर्तमान म्हणजे दोन घटिका असली तरी चालेल. पण हिनीयायुक्त जी मृतीया ती निपिद्ध म्हणून कदापि घेऊ नये. रामनवमी-चैत्रगुले तु नवमी पुनर्य- सुयुता यदि । सैव मध्याहृयोगेन महापुण्यतमा भवेत् ॥ नवमी चाष्टमीविद्धा त्याज्या विष्णुपरायणैः । उपोपणं नवम्यां च दशम्यां चैय पारणम् ॥ इयं मलमासे न कार्या ॥ प्रभुक्ल नवमीला रामजयंती ह्या दिवशी जगदीशाने रामावतार घेतला, दोन दिवस नवमीचा योग असतां पुनर्वसु नक्षनयुक्त मध्याहव्यापिनी जी असेल त्या दिवशी रामजयंनी करावी. दोन दिवस तशी असंल तर दुसऱ्या दिवसाची ध्यावी. युक्त असेल ती घेऊ नये. कारण नवमीच्या उपोषणाचे पारण दशमीत व्हा. अधिक चैत्र असतां शुद्धचत्रात नवी करावी. हनुमजयंती-सा सूर्योदय- ध्यापिनी ग्राहा । सामान्यनिर्णयात् प्राधा पौर्णमासी परैव च ॥ ही सूर्योदयाला असेल ती म्यावी दोन्ही दिवस तशी असेल तर दुसन्या दिवसाची ध्यावी. दमनारोपण-ऊजें व्रतं मधौ दोला धावणे तंतु पूजनम् । चत्रे च दमनारोपमकुर्वाणो बजत्यधः ॥ कार्तिकामध्ये प्रताचरण, चत्रात आंदोलन, भावांत पावती आणि चैत्रांत दवणा वाहणे ही कृत्ये जो भापल्या कुलदेवतेसंबधाने प्रतिवर्षी करीत नाही तो अधोगतीला जातो असे सांगि- तलेले आहे. दवणा वाहणे तो गौरीला तृतीयेस, गणपतीला चतुर्थीम, देवीला अमीस किंवा नवमीस, विष्णूला द्वादशीस व शकराला धनुर्दशीस पहावा. कित्येक ठिकाणी चैत्री पौणिमेस कुलदेवतेला दवणा वाहण्याची चाल आहे. या पूजनाला तिथि घेणे ती सूर्योदयापासून निदान ६ घटकांपर्यंत असणारी तिथि घ्यावी. साला गुरुशुमानाचा दोप नाही. अधिक मासांत मात्र करूं नये. वैशाग्वमासः. अक्षय्यतृतीया-वैशाख शुक्लपक्षे तु तृतीया रोहिणीयुता । पूर्या- हव्यापिनी ग्राह्या, परा यदि दिनद्वये । दुर्लभा बुधयारेण सोमे- नापि युता तथा । रोहिणीवुधयुक्तापि पूर्वविधा विवर्जिता । 2. शाग्य शुरुतृतीयेला पेलेले दान अक्षय्य राहने म्हणून हिला अक्षय्यमृतीया म्हणतात. हा साडेतीन मुहूतांपकी एक मुहून आहे. ही तृतीया पहिल्या- पिनी म्हणजे सूर्योदयापासून निदान यारा घटिकांपर्यंत असेल ती घ्यावी. दोन्ही दिवस पूर्वाहव्यापिनी असेल तर दुसन्या दिवसापी घ्यावी. रोहिणी नक्षत्र, बुधवार किंवा सोमवारादि योगांनी युक्त असेल तर ती फार पुण्यकारक आहे. re ·करा. शुद्ध ज्येष्टांत करूं नये. घटसावित्री-ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे अधिक ज्येहातच पण रोहिणी, घुधवार ह्या योगांनी युक्त असून जर द्वितीयायुक्त आहे तर मान घेऊ नये; दुसन्या दिवसाची चतुर्थीयुक्त असेल तीच व्यावी. परशुराम- जयंती-पैशाखस्य सिते पक्षे तृतीयायां पुगसौ। निशायाः प्रथमे यामे रामाख्यः समये हरिः । स्योश्चगैः पनहैयुक्ते मिशुने राहु- संस्थिते । रेणुकायास्तु यो गर्भादवतीणों प्रभुः स्वयम् ।सा प्रदोषव्या. पिनी ग्राधा। दिनद्वये तद्याप्तावव्याप्ती समव्याप्तौ च परा। अन्यथा पूर्वप। अक्षय्यतृतीयेच्या दिवशी रात्री प्रथम प्रहरी पुनर्वसु नक्षनावर रेणुकेच्या उदरीं परशुरामाने अवतार घेतला ह्मणून ही परशुरामजयंतीची तृतीया होय. दोन्ही दिवस तृतीया प्रदोपच्यापिनी असेल किंवा सारपी असेल तर जयंतीकरिता दुसन्या दिवसांची घ्यावी. असें नसेल तर प्रथम दिवसाचीच उक्त होय. नृसिंहजयंती-पैशाप शुक्लपक्षे तु चतुर्दश्यां निशामुसे । जातो . सिंहो भगवान् दैत्यानां मर्दनाय च । सा प्रदोपण्यापिनी प्राया। दिन- द्वये तयाप्तावव्याप्ती समव्याप्तौ च परा। स्यातीनक्षत्रयोगेन शानिसो. मेन संयुता । प्रशस्ता सिद्धियोगेन वणिजेन तथैव च ॥ वैशाखशुक्ल. पक्षामध्ये चतुर्दशीच्या दिवशी प्रदोषकाळी नुसिहायतार झाला. ही चतुर्दशी प्रदोपव्यापिनी प्यायी. दोन्ही दिवस तशी असेल, नसेल किंवा सारखी असेल तर दुसन्या दिवसाची घ्यावी. शनिवार, सोमवार, स्वाती नक्षत्र, सिद्धि योग आणि वणिज करण इत्यादि योगांनी किंवा यांपैकी एखाया योगाने युक्त असेल तर ती प्रशस्त होय. ज्येष्टमास:. ज्येष्ठ शुक्ल दशमी दशहरा इति प्रसिद्धा। हरते दशपापानि तस्मा- दशहरा स्मृता ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशम्यां बुधहस्तयोः । व्यती- पाते गरानन्दे कन्याचंद्रे वृपे रचौ । दशयोगे नरः सात्वा सर्व- पापैः प्रमुच्यते । यत्रैव योगवाहुल्यं गाया यदि दिनद्वये । अत्र दशमी- प्यतीपातयोर्मुख्यत्वं । मलमासे यदा ज्येष्ठे इयं तत्रैय कारयेत् ॥ ज्येष्ठ- शुक्ल दशमीला दशहरा ह्मणतात. ह्या तिथीचे वहा योग सांगितले आहेत ते असे:- ज्येष्टमास २ शुकृपक्ष ३ दशमी ५ बुधवार ५ दमनक्षत्र ६ प्यतीपारा ७ गरकरण ८ आनंदयोग ९ कन्येचा चंद्र आणि 1. पभराशीचा सूर्य अशा दश योगांनी युक्त सी दशमी तिचेठायीं गंगासान केले असता महरपुण्यकारक मानिलेलें आहे. दोन दिवस वशमी असेल तर वरील योगांपैकी अधिक योगा। युक्त जी दशमी असेल ती व्याधी. त्यांत दामी भाणि व्यतीपात है दोन योग आहेत. ज्येष्ट अधिकमास असतां दशहरामत, ३. ज्यो ·२३४ पूर्णिमायां वटवतम् । पूर्वविद्वैव सावित्रीव्रते पंचदशी तिथिः । नाड्योप्टादशभूतस्य स्युश्चेतश्च परेहनि । अत्र निरामयते पूर्णिमा सूर्यास्तात्माक् त्रिमुहूर्तापि ग्राहा । त्रिमुहूर्तेन्यूनावे परैय । अन्न रजस्वलादिदोपे पूजादिव्राह्मणद्वारा च स्वयमुपवासादिक कार्यम् । ज्येष्ठशुद्ध पौर्णिमेला वटपूर्णिमा म्हणतात. त्या दिवशी सुवासिनी खियांनी पक्षाची पूजा करावी. कोणी गिरावत करितात, निराजनताकरितां पूर्णिमा घेणे ती सुर्यास्तापूर्वी सहा घटिका जरी पाणिमा लागत असेल तरी तीच घ्यावी. हणजे त्या दिवसापूर्वी त्रिरामताला दोन दिवस आरभ करावा, केवळ पूजेकरितां पूर्णिमा घेणे ती जर दोन दिवस पार्णिमेचा योग असेल तर प्रथम दिवसाचीच घ्यावी. तथापि चतुर्दशी अठरा घटिकांहून ज्यास्त असून नतर लागणारी पूर्णिमा मात्र प्रथम दिवसाची घेऊ नये. अशा वेळी दुसन्या दिवसाची घ्यावी. स्त्री रजस्वला घोरे असेल तर तिनं पाह्मणद्वारा पूजा करवून आपण उपोषण माय करावें. आपाढमास.. फर्कसंक्रांतिः-'निशकटके पूर्व इति वचनात् फर्कसंधांती पूर्व विशमाड्यः पुण्यकालः । तत्रापि संफ्रांतिसन्निहिता नाडयः पुण्यतमाः। रात्रौ तु निशीथात्माक संक्रमपि पूर्वदिने पुण्यकालः । तदूर्वं परदिने पंचनाड्यः पुण्यकालः । फर्कसंत्रांतीचा पर्वकाळ संघात लागण्यापूर्वी तीस घटिका असतो. तथापि संशतिकालाच्या जवळच्या पांच घटिका विशेप पुण्यकारक आहेत. मध्यरामीच्या पूर्वी संक्रांत निघत असेल सर पूर्व दिवशीच पर्वकाळ धरावा. मध्यरात्रीनंतर निघत असेल तर दुसऱ्या दिवशी सकाळी पांच घटिकापर्यंत पर्यकाळ समजावा. कोकिलानतम्- आपाढी दो यदा स्यातां कोकिलायास्तदार्चनम् । शुद्धापादे तु कर्त- व्यमवश्यं पुण्यकारकम् ॥ ज्या वषी दोन भापाद असतील त्या घरी पुर आपाढांत कोकिलामत करावे. श्रावणमास:. सोमबारः-सोमवारव्रतं कार्य धावणे पै यथाविधि शतेनोपो- पणं कार्यमथवा निशिभोजनम् ॥ श्रावण मासात सोमवारी उपोपण करावे. प्यांस अहोरात्र उपोपण करवणार नाही त्यांनी सायंकाळपर्यंत उपोपित भोजन करावे. मंगलागौरी-श्रावणे मंगलागौरी पूजयद्विधिना प्रती। भयमे वत्सरे मातु हे कर्तव्यमेव च ॥ ततो भर्तगृहे कार्यमवश्यं स्त्रीमि. रादरात्।पंचमे घत्सरे प्राप्ते कुर्यादुद्यापनं शुमम् ।। हम साल्यानंतर प्रथम पोपासून मुलींनी प्रावणातील प्रत्येक मंगळवारी मंगलागौरीचे पूजन कराई.

·कारण याज्ञवल्क्यस्मृतीमध्ये भाचाराध्यायांतील घातकधर्मप्रकरणांत बसें २३५ श्रावणी--श्रावणमहिन्यांत प्रवणनक्षप्रयुक्त दिवशी अथवा पूर्णिमेस एक विशेष केवळ पंचगम्य पेऊन व नवीन यज्ञोपवीत घाट्न संवत्सरकृतं पापंपासून आपण पुनीत होऊ असे काही लोक समजतात, पण वी समतुन यथार्थ नाही. या विधीचे परं रहस्य न समजून प्रथम यपी ही पूजा माहेरी करावी. हे व्रत पांच वपयंत करून पाचव्या पपी उद्यापन करावे असें भविष्य पुराणांत सांगितले आहे. अधिक श्रावण असतां त्योरा मंगलागौरीचे पूजन करूं नये. शुद्ध श्रापणांत करावे, अलिकडे प्रौढकन्यांचे विवाह होऊ लागल्यामुळे लग्नानंतर फक्त प्रथम वर्षी पांच मंगळवारीच मंगलागौरीचे पूजन करण्याचा प्रघात कित्येक ठिकाणी पडत चालला आहे. नागपंचमी-श्रावणे पंचमी शुझा संप्रोक्ता नागपंचमी । चतुर्थी- सहितां त्यक्त्वा ग्राहा पठीसमन्विता । वल्मीके पूजयेन्नागान् दुग्धं चैव तु पाययेत् । सा त्रिमुहूर्तव्यापिनी पष्ठीयुता प्राया। परेास्त्रिमुहूर्त- न्यूना यदि दिनद्वये सति तथा उदयात् पंचमी पूर्वघुरिनमुहर्तन्यूना चतुर्थीविद्धा तदा पूर्वंय । त्रिमुहूर्ताधिकचतुर्थीवेधे द्विमुहूर्तापि परैय । श्रायणशुक्ल पंचमीला नागपंचमी म्हणतात. त्या दिवशी वारुळाची पूजा करून सर्पाला दूध पाजावं असे सांगितले आहे. त्याकरितां पंचमी घेणे ती, दोग दिवस पंचमीचा योग असतां सूर्योदयापासून सहा घटिकापर्यंत असणारी पठीयुक्त घ्यावी. चतुर्थीयुक्त घेऊ नये. तथापि दुसऱ्या दिवशी पंचमी महा पटिकांपेक्षाही कमी असेल व जर पूर्व दिवशी चतुर्थी सहा घटिकांपेक्षा श्र- धिक नसेल तर मात्र पूर्यदिवसाची घेतली असतां चालेल. पण चतुर्थी सहा धदि- कांहून अधिक असून नंतर लागणारी पंचमी केव्हाही घेऊ नये. अशा वेळी दुस- या दिवशी पंचमी दोन मुहूर्त म्हणजे चार घटिका जरी असली तरी तीच घ्यावी. पोवती यहाण्याचा निर्णय-श्रायणशुक्ल द्वादश्यां विष्णोः पवित्रा. रोपणम् । शिवस्य चतुर्दश्यां देव्याः अष्टम्यां गणेशस्य चतुर्यो सर्वेषां देवानां पौर्णमास्यां वा कार्यम् । पवित्रारोपण विनाच्छावणे न भवे- यदि । कार्तिक्यावधि शुक्रास्ते कर्तव्यमिति नारदः ॥ अत्र सूर्योदयात त्रिमुर्तव्यापिनी तिधिनाया। प्रावण शुक्ल द्वादशीस निष्णूला, चतुर्दशीस शंकराला, भष्टमीस देवीला व चतुर्थीस गणपतीला याप्रमाणे पोवनी यहावी किंधा सर्प देवांला पावती वहाण्याला पौर्णिमा ही उक्त आहे. याविषयी जसा कुलाचार असेल त्याप्रमाणे करावें.. काही अडचणीमुळे श्रावणांत पावन वहाणे पडले नाही तर कार्तिकपूर्णिमेपर्यंत पवित्रारोपण करावे. पोवती जय निथीला पहावयाची ती तिथि सूर्योदयापासून सहा घटिकापर्यंत तरी असावी. विधि करितात त्याला श्रावणी ह्मणतात.

·लिहिले आहे की, अध्यायानामुपाकर्म धावण्यां ध्रवणेन पा । हलेनौष. ध्यभावे या पंचम्पां धावणस्य तु । वनस्पति उगवल्या म्हणजे भावांत अवगनक्षनयुक्त दिवशी किंवा हसनक्षत्री वेदाध्ययनारा यारम करावा. वनस्पनि उगवत्या नाहीत तर भाद्रपदमामी उपाकर्म करून साडेचार महिनेपर्यत अध्ययन चालू टेवा व नंतर उत्सर्जन करावे, ही सरी भावी होय. परतु वतमानकाली त्या विधीला पापविमोचनविधि समजतात. असो. ऋग्वेद्यांच्या श्रावणीचा निर्णय:-गृधसूत्रे । श्रवणेन धावणस्य पंचम्या हस्तेन था। श्रावण शुक्लपक्षे प्रवणनक्षत्रं मुण्यकालः । तद. भाये पंचमी हस्तसंयुता । तदभावे फेवलपंचमी वा देवलहस्तः । इति यहचानां कालत्रयम् । श्रवणय दिनद्वययोगे धनिष्टायुक्तं मुहर्त. अयं न्यून या परैव प्राहाम् । उत्तरापाढासंयुतं न माहाम् । पंचमी हस्त इति कालद्वयं तु यौदयिकं मुहर्तनयव्यापि मुख्यम् । तदलामे पूर्ववि. धमपि । एवं भाद्रपद शुक्लपक्षेपि श्रवणं पंचमी हस्त इति कालप्रय. निर्णयो शेयः यद्यर्धरात्रादाक्नु संक्रांतिमहणं तथा । उपार्म न कुर्वीत धावण्यांश्रवणेऽपि वा । धावण शुक्लपक्षात प्रवण, पंचमी भाणि हसत भसे तीन काळ ऋग्वेद्याना पाकर्मास म्हणजे प्रावोस सागितलेले भाहेत, यांत अदा नक्षत्र मुख्य आहे. श्रवण नक्षत्र न मिळेल वर पचमीयुक्त हन किंवा केवळ पघमी किंवा फेवक हम घ्यावे. दोन दिवस धवणाचा योग असता दुसन्या दिवशी सूर्योदयापासून सहा घटिका किंवा त्याहून कमी असेल तरी धनिष्टायुक्त जे भवनक्षन तेच उपाकर्मास प्या. इसरासदायुक्क घेऊ नये पंचमी व हख देखील, दोन दिवस योग असतो, सूर्योदयापासून सहा पटि- सापर्यंत असतील ते घ्यावे. सहा पारेकाहून कमी असता पूर्व दिवसाचे प्यावे. याचप्रमाणे भाद्रपदातील प्रवग, हस, पचमी हे काल संकटकारी भग्वेदी यांस थावणी करण्याम उफ आहेत. पौर्णिमेस धावांच्या दिवशी मध्यरात्रीच्या पूर्वी महण किंवा संझानि असेल तर त्या दिवशी भावगी करू नये. पशुवैद्यांच्या पापणीचा निर्णयः-हिरण्यकेशितत्तिरीयकाणां था- पण्या पौर्णमास्यां या हस्ते उपार्म कार्यम् । तम धायणपौर्णमासी सर्वेषां यानुपाणां मुख्यः कालः । श्रावण शुक्लपंचमी तत्तत्सूत्रेऽनुतेर्न माहा । एवं श्रावणे प्रहपसंक्रांतिदोपात् मादपदेपि कालद्वपमिति।उ. पाकर्मणि सूर्योदयमारभ्यपूर्णिमा प्राधा! यदि पूर्वदिने पूर्णिमा मुहूर्ताच. नंतरं मवृत्ता च द्वितीयदिने पण्मुहर्तव्यापिनी सति वदा उत्तय ।

·२३७ वृद्धियोगापूर्वव । हिरण्यकेशी य सैतिरीप शासेया लोकांनी प्रापणपणिमा वा हम्न नक्षा यांवर धावणी करावी. स्यांत श्रावणपौर्णिमा हा काल सर्य यापूर्वेधांना मुख्य आहे. स्यांच्या सूत्रांत पंचमी मुळीच सांगितलेली नाही; म्हणून त्या दिवशी त्यांनी श्रावणी करू नये. श्रावणात पौर्णिमेच्या दिवशी महणाधी, संक्रांतीची किंवा दुसरी व्यापहारिक अडचण भाल्यास भाद्रपदमासी पौणिमेस किंवा हसनक्षत्रावर प्रावणी करावी. सापणीकरिता पूर्णिमा घेणे सी सूर्योदयाला असेल अशी व्यायी. दोन दियस पौर्णिमेचा योग भसून प्रथम दिवशी तीन चार पदियांनी पोर्णिमा लागत असेल य दुस-या दिपशी सूर्यो. दयाशसून निदान यारा घटिकापर्यंत असेल तर दुसन्या दिवशीच श्रावणी करायी. पणमेची वृद्धि असून जर दोन्दी दिवस सूर्योवी पूर्णिमा असेल तर प्रथम दियसाचीच प्यायी. सागवेदीश्रावणीचा निर्णयः-माद्रपद शुक्लपक्षे हस्तनक्षत्रे उपाकर्म कार्य । संक्रांत्यादिदोपेण तत्रासंभषे श्राय- मासे हस्तो प्रातः । सामवेदी यांच्या उपाकांचा मुख्य कार मापदण:- पक्षामध्ये ज्या दिवशी हस्त नक्षम असेल तो दिवस होय, मंग्राति घगरे दोपनि भाद्रपदांगाल हम लक्षात दूषित अपतो पायांतील हम स्यायें. नूतन. श्रावणी-सिंदस्य गलमासे च अस्ते च गुण्गुफयोः । प्रथमोपाय- तिन यात्रतं कर्म विनाशयन् ॥ सिंहराशीम गुर असता, मलमासामध्ये किंवा गुण्याच्या भसामध्ये नवीन मोजी दालेल्या मुलांचे उपाकर्म कर नये. पोवती: श्रावणशुलायम्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां या यथाकुला. चार पबिधारोपण कार्य पीणिमायां तु संयंपा निहितं । पत्र निमु. हुताधिकोदयव्यापिनी तिथिमहरा । प्रायणशुद्ध मुदंगी, भी, गा. fणमा या दिवशी पायती करितारा. याविषयी जमा पृष्ठापार भाग गये काय. तथापि पोपही करण्यास शायणपाणिमाकाट गर्योग उनादे. गवती ध्या तीथीला करणे श्रमतील नी तिथि सूर्योदयस्यालिनी अगून पहा घटियांपेक्षा जास्त असावी. रक्षाबंधनम्-श्रावणपूर्णिमायां भद्रारहितायां त्रिमुहा. धिकोदयच्यापिण्यामपराह प्रदोषे या कार्यम् । इदं प्रदणसंक्रांतिदि. नेपि कर्तव्यम् । श्रावणपूर्णिमेला भरपा प्रदोपकार्टी रक्षापंधन करा. त्याला सूर्योदयापासून सहा घटिकाहून अधिक य मदारहिन पूर्णिमा प्याथी. या दिवशी ग्रहण किंवा संशोनि भयवाही रक्षाबंधन करण्यास प्रत्ययाय माही. कृष्णजन्माष्टमीः-इयं निशीथव्यापिनी पूर्या या पग प्राधा । उम. येयुः निशीधयोगे परय । अन्या रोहिणीनशनयोगे धमोमयारगोगे च ·२३८ फलातिशयः । ही दोनमहररात्रीला असेल ती ध्यायी, मग पूर्व असो किंवा परदिवशी असो. दोन्ही दिवस अशी असेल तर दुसन्या दिवसाची घ्यावी. रोहिणीयुक्त किंवा बुधसोमधारयुक्त अएमी असेल तर अवश्य घ्यावी. भाद्रपद. हरितालिका:-मुहर्तमानसत्वेपितृतीयापरा प्राहा क्षयवशाभाये द्वितीयायुक्ता प्राहा । तृतीयेचा दोन दिवस योग असतां दुसन्या दिवसाची दोन घटिका असली तर घ्यावी. तृतीयेचा क्षय भसतां द्वितीयायुक्त व वृद्धि असनां चतुर्थीयुक्त घ्यावी. गणेशचतुर्थी.-सा मध्याह्नव्यापिनी प्राहा। दिनद्वये साफल्येन मध्याह्नण्यासौ अव्याप्तोघा पूर्वा । धैषम्येण च्या. सावधिकव्यापिनी चेत्परेति । अस्यां चंद्रदर्शने मिथ्याभिदूषणं दोपः। ही मध्याहव्यापिनी प्यायी. दोन्ही दिषस सारखी तशी असेल किंवा नसेल तर पूर्व दिवसाची प्यायी. कमी अधिक व्याप्ति असतो दुसन्या दिवसाची अधिक असेल तर ती प्यावी. गणेशचतुर्थीच्या दिवशी चंद्र पाहूं नये. कारण चोरीचा आळ येतो असे सांगितलेले आहे. परंतु चुकून चंद्रदर्शन झाले असता 'सिंहाप्रसेनमवधीत् सिंहो जांययता हतः सुकुमारक मा- रोदीस्तव शेप स्यमंतक' ह्या मंत्राचा जप करावा. म्हणजे दोष परिहार होतो. ऋषिपंचमी: :--सा मध्याह्वव्यापिनी प्राहा । दिनद्वये मध्याहव्याप्ती तव्याप्तौ च पूर्वी । ही मध्याहव्यापिनी प्यायी. दोन्ही दिवस मध्याही असता किंवा नसतां पूर्व दिवसाची घ्यावी. घामनद्वादशी-मध्याह ध्यापिनी श्रवणयुता प्राहा । उभयदिने श्रवणयोगे पूर्वय । द्वादश्याः सर्वथा श्रवणयोगाभावे एकादश्यामेव । मध्याही श्रवणयुक्त द्वादशी असेल ती घ्यावी. दोन्ही दिवस तशी असता पूर्यदिवसाची घ्यापी. द्वादशीला मुळीच श्रवण नक्षम नसून एकादशीला असेल तर एकादशीश मत करावें. अनंतचतुर्दशी-तत्रोदये त्रिमुहर्तव्यापिनी प्राधा । तदभावे दिमुहर्ता प्राधा । द्विमुहर्तन्यूनत्ये पूर्वव । अत्र पूर्वानो मुरयः तदभावे मध्या- होपि । सूर्योदयव्यापिनी असून सहा घटिकांपेक्षा अधिक असेल ती ध्यानी. दोन्ही दिवस तशी असेल तर पूर्वदिवसाची घ्यावी. पूर्व दिवशी सूर्योदयघ्या. पिनी नसेल घ दुसन्या दिवशी - असून चार घटिकापेक्षाही कमी असेल तर पूर्वदिवसाचीच प्याधी. या मताविषयी पूर्वाहवाल मुल्य आहे. महालय.

·२३९ पितृश्राद्ध अपराव्यापिनी तिथिाहा । पितृकार्याकरिता तिथि घेणे तो अपराह काली म्हणजे सूर्योदयापासून अठरा पटिकांपेक्षा जास्त असेल ती घ्यावी. आश्विनमासः नवराधारमः । उदये तु निमुहर्तव्यापिनी प्रतिपत् ग्राह्या। अमायुक्ता न फतव्या प्रतिपश्चंडिकाने । उदये द्विमुहर्तापि मासा सोदयगामिनी। मुहर्तन्यूनत्ये क्षये वा अमाविद्धापि ग्राहा । गृद्धौ दिनये सूर्योदयच्या. पिन्या पूर्णत्वात्पूर्वव । मलमासे न कार्य । नयरानाकरिता प्रतिपदा घेणे ती सूर्योदयापासून सहा घटिकापर्यंत असेल अशी दुस-या दिवसाची पायी. दोन घटिका राशी असता ताही शवी परंतु अमावास्यायुग घेऊ नये. मतिपदेचा क्षम असेल तर अमावास्यायुक्त प्रतिपदा ध्यावो. वृद्धि असतां पूर्व दिवसाची म्यायी. ललितापंचमी-अपराव्यापिनीमाधादिनद्वये अपराहव्याप्त पूर्वय । ही अपराहव्यापिनी पानी. दोन दिवस तशी भसेल किया नसेल तर पूर्वदिवसाची ध्याची. महामी इयं घटिकामानाप्यौदयिकी नवमीयुता ग्राहार । सप्तमीसंयुता सर्वथा यया । भीमवारेऽतिप्रशस्ता । आधिन. शुश अष्टमीला महाष्टमी म्हणतात. जी अष्टमी सूर्योदयाघा असून नवीयुक्त भसेल तो हवनाला यावी. सप्तमीयुक्त असेल ती सर्वथा त्याज्य होय. जी अमी मंगळवारी असेल ती अति प्रशन होय. विजयादशमी-इयं श्रवण- सहिता नवमीयुता चापराव्यापिनी प्राधा । दिनद्वये श्रवणयो. गेपि नवमीयुतैव । उत्तरदिन एव श्रवणयुता तदा तूत्तरेव । श्रवणना- प्रयुक्त दशमी ध्यावी. श्रवणयोग असता किंवा नसता नवमीयुत अपराहव्या. पिनी घ्यापी. दुमन्या दिवशी अयणपुफ दशमी असता दुसन्या दिवशी करावी, ही दशमी साडेतीन मुहूर्तापैकी एक मुहूर्त असून देशांतरी प्रयाण करण्यास, वि. चारंभास किंवाप्रस्थान टेवण्यास कार मरास्त आहे. त्यांत श्रवण नक्षप्रयुक्त असतो विशेष प. या दिवशी शमीची पूजा करतात. त्याचा मंत्र-शमी शमयते पाई शमी शधिनाशिनी । धारिण्यर्जुनवाणानां रामस्य प्रियवादिनी ॥ समीचा वृक्ष नसतां आपश्याच्या झाडाची पूजा करतात. त्याचा मंत्र- भदमंतक महावृक्ष महादोषनिवारण । इष्टानां दर्शनं देहि शत्रूणां च विनाशनम् ॥ फोजागरी पौर्णिमा--निशीथव्यापिनी प्राथा । दिनद्वये. प्येय निशीथास्पर्श वा परा। ही पौर्णिमा मध्यरात्रीला असेल की शुभ होय, ·२४० दोन्ही दिवम वशी असता किंवा नसता दुसन्या दिवसाची ध्यावी. नरक- चतुर्दशी-चंद्रोदयव्यापिनी ग्राधा। दिनद्वयेप्येव चंद्रोदयव्याप्त्यलाभे पा अरुणोदयव्यापिनी पूर्वविद्धा माया । तनाप्यलामे चतुर्थयामव्यापिनी प्रयोदशीयुता प्राहा । ही धंद्रोदययापिनी असेल त्या दिवशी मान करावं. दोन्ही दिवस तशी असतां अथवा नसतां अरणोदयव्यापिनी पूर्ण दिवसाची घ्यावी. तशीही नसतो चौथ्या महरी असणारी प्रयोदशीयुक्त ध्यावी. लक्ष्मीपूजा-लक्ष्मीपूजादौ पदोपन्यापिनी अमावास्या प्राधा । दिनमये सत्वे च परा । अत्र प्रदोपच्यात्यमा पूर्वा । पश्मीपूजनाला अमावास्या प्रदीपन्यापिनी घ्यावी. दोन्ही दिवशी तशी भसतां दुसऱ्या दिवशी आणि दोन्ही दिवस तशी नसतां पूर्व दिवशी लक्ष्मीपूजन करावे. कार्तिकमासः. पलिप्रतिपदा सूर्योदयव्यापिनी प्राधा-ही सूर्योदयाला असेल ती नाना. दिकृत्याला घ्यावी. यमद्वितीया-अपराह्नव्यापिनी प्राधा । दिनद्वयेप्ये. वाव्याल्यादि या परैय । ही द्वितीया अपराहयापिनी पावी. दोन्ही दिवस तभी असता किंवा नसतां दुमया दिवसाची यादी. यमुनेने आपला भाऊ जो यम त्याला या दिवशी भापल्या घरी योलावून भोजन वगरे दिले म्हणून या द्विती. येला यमद्विनीया किंवा भाऊबीज म्हणतात सादिवशी बहीण किंवा बहिणीसमान खिपांच्या हातचें भोजन करून खोचा सत्कार करावा. तुलसी विवाह-कार्ति कशुलकादश्यादिदिनपंच विवाहनक्षत्राणि, विशेषस्तु रेवतीनक्ष, काल उक्तः। तथापि सर्वत्र द्वादश्यामेर अनुष्ठीयते। कार्तिक शुक्लएकादशी पासून पौणिमेपर्यत पांच दिवसात विवाहनक्षप्रयुक्त दिवशी, विशेषतः रेवती. नक्षत्र असेल त्या दिवशी, मुलसी विवाह करावा. तथापि द्वादशीच्या दिवशी गुलसीविवाह करण्याची प्रायः सर्वत्र पद्धति आहे. चैकुंठचतुर्दशी-कार्तिक गुहाचतुर्दश्यां पूर्वघुरूपवास त्या अरुणोदयव्यापिन्यां चतुर्दश्यां शियं संपूज्य । पूर्वदिवशी उपोपण करून भर मोदयापापिनी मापदंशीमध्य शिवपूजन करावं. पालभैरपाएमी-सा प्रदोपच्यापिनी प्राधा। दिन. दये चेत्पूर्वा-कार्तिकरणाष्टमीच्या दिवशी कालभैरवाची पूजा करितात. ही प्रदोपरयापिनी प्यावी उभय दिवशी राशी असता पूर्ण दिवसाची घ्यावी. मागशीर्षमासा. चंपापष्टी.-सा शततारकारविभौमयारयधृतीनां मध्येऽधिकों.

·२४१ गैत्रिमुहाधिकव्यापिनी माद्या । ही सूर्योदयापासून सहा पटिकांपर्यंत असेल ती घ्यावी. उभय दिवशी अशी असतां रविवार, भौमवार, शततारका, वैधति इत्यादि योगांपैकी अधिक योगांनी युक्त असेल ती घ्यावी. दत्तजयंती:-इयं प्रोपच्यापिनी प्राहा। मार्गशीर्षपूर्णिमेला रविवारी सन्म झाला. ही प्रदोपच्यापिनी असेल त्या दिवशी दत्तजयंती करावी. पोपमासः मकरसंकातिः । मकरसंक्रमे संक्रांसनंतरं चत्वारिंशमाड्यः पुण्याः। माधधमत तु पिशतिः परा। प्रदोष हार्वरात्रे या मानं दानं परहनि । तत्राप्युत्तरदिने सूर्योदयोत्तरं पंचनाध्यः पुण्यतमाः । या संशांनीचा संक्रमणानंतर चाळीम घटिका पर्षकाद असतो. माधवाच्या मते वीस घटिका- पयंत उत्तम पर्वकाळ होय. प्रदोपकार्टी किंवा रात्री संक्रांति प्रवेश अwai दुसन्या दिवशी मध्याह्नकाळापर्यंत पर्यकाळ परावा. त्यांत सूर्योदयापासून पहिल्या पाच घटिका उत्तम पर्घकाळ होय. माघमासः माघशुक्लपंचमीति वसंतपंचमी सा पूर्वाहव्यागिनी ग्राहा । दिनहये तथा सत्ये पूर्वा. माघशुक्लपंचमीला वसंगपंचमी म्हणतात. ही पूल- व्यापिनी याची. दोन्ही दिवस तशी असतां पूर्वदिवसाची घ्यावी. या दिवशी किसक ठिकाणी रति च मदन यांनी पूजा करून मोठा उत्सव करितात, रथसप्तमी-सा अरुणोदयव्यापिनी ग्राहा । दिनद्वयेप्येय पूर्वा । माघ• शुरू सप्तमीला रथसक्षमी म्हणतात. हो अरणोदयव्यापिनी ध्याधी. दोन्ही दिवस तशी ममता पूर्वदिवशी करावी. ही सप्तमी भरणोदयौं असून तीर्थमान केले असतां सूर्यग्रहणासारवें फल आहे. महाशिवरात्रिः-सा निशीथव्यापिनी पाहा । दिनद्वययोगे परा। रविभामचारसहिता प्रशस्ता । ही मध्यरा. श्रीला असेल त्या दिवशी उपोपण करापं. दोन दिवस राशी असता दुसन्या दिवशी उपोषण करावं. रविमंगळवारयुक असतां प्रशम्न होय, फाल्गुनमास: फाल्गुनी पौर्णिमा प्राह्या प्रदोषव्यापिनी सदा। तस्यां भद्रामुखं त्यात्वा दिनहये प्रदोषव्याप्ती समन्यातायेकदेशव्याप्ता अन्यासी था परा । फाल्गुनी पूर्णिमेला होठीचे पूजन सूर्याम्नायरोयर करा. त्यास ३. ज्यो ·२४२ पौर्णिमा प्रदोपव्यापिनी असेल ती घ्यावी. दोन्ही दिवस तशी असता किंवा नसतो किंवा एक भागों असतां दुसरे दिवसाची घ्यावी. संकष्टचतुर्थी-सा चंद्रोदयच्यापिनी ग्राहा। दिनदये चंद्रोदये सत्वे पराप्राह्या । दिनद्वयपि चंद्रोदये न स्यात् तदा प्रदोषव्यापिनी। केचितु तृतीयायुकैव प्राोत्याहुः । संकष्टचतुर्थी चंद्रोदयीं असेल ती घ्यावी दोन्ही दिवस तशी असतां तृतीयायुक्त दुसऱ्या दिवसाची व्यावी. दोन्ही दिवस चद्रोदयारा नसतो प्रदोपण्यापिनी घ्यावी. कित्येकांच्या मते नृतीयायुक्त चतुर्थी प्रशस्त होय. एकादशीः मातांनां शुद्धावि?कादशीवृद्धौ पूर्वद्यरुपवासः । वैष्ण- घानां अरणोदयवेधे आधिक्ये या सर्वन एकादशी विहाय द्वादश्या. मुपवासः । सात आणि वैष्णव असे एकादशीचे दोन भेद आहेत. याविष- यींचा शास्त्रार्थ निर्णयसिंधु व धर्मसिंधु या प्रथांत विस्तारैकरून सागितला आहे. त्याचा सारांश असा आहे की, सातानी शुद्ध किंवा विद (सूर्यादयीं दशमीनि- थीर्ने युक्त ती विद्ध व सूर्योदयीं दशमीतिथीच्या स्पर्शाने रहित दी शुद) अशा एकादशीची वृद्धि असता पूर्वदिवशी उपोपण करावं. आणि वैष्णवानी भरणोदयीं दशमीचा पलमान वेध किंवा आधिक्य असता ती एकादशी टाकून द्वादशीचे दिवशी उपोपण करावें ·२४३ पुरवणी ५. लग्नवेळापत्रक. मुंबईच्या पंचांगांतील सूर्योदय आणि सूर्यास्त काल व प्रत्येक संक्रांतीचा एकंदर भोग्यकाल प्रमाणभूत धरून तदनुरोधाने गणित करून स्टैंडर्ड टाइमाप्रमाणे पुढील स्थूलमानाचं लमपत्रक तयार केले आहे. या लपपत्रकावरून प्रत्येक इंग्रजी महिन्याच्या प्रत्येक तारिरीला कोणत्या वेळी कोणते लग्न आहे हैं सहज कळेल. कोणत्याही इंग्रजी तारिरोचे सूर्योदयास्ताचे काल किंवा सूर्याचे अंदा प्रतिवर्षों जवळ जवळ सारखेच असतात; तसेच सूर्मासभोवती पृथ्वीची एक प्रदक्षिणा होण्यास, म्हणजे मेपादि सौरमासांची एक आवृत्ति पूर्ण होण्यास इंग्रजी वर्षाप्रमा- णेच ३६५ दिवस ६ तास व ९ मिनिटें इतका काल लागतो. अर्थात् तारिखा या सौरतियि होत. एका सौरतिथीला ज्या स्थळी म्हणजे क्रांतिवृत्ताच्या ज्या भागांत सूर्य असेल त्याच ठिकाणी स्थाच वारियेला दुसन्या वपी असेल हे उघड आहे. म्हणून तारिसांवरून तयार केलेल्या लापनकांत म्हणण्यासारखें अंतर पडणें पाक्य नाही. संवत्सराचें पंचांग बदलले म्हणून सूर्याची स्थिति बदलते असे नाही. तात्पर्य, तारिखाव सूर्याची स्थिति यांत बराच नियमितपणा आहे. असो. पुढील ल. मरेळापन्नक में मुंबई शहराचे लग्नवेळापत्रक आहे म्हणून एखाद्या गांवचे सूर्योदयार व मुंबईतील सूर्योदयास्त यांत जर काही मिनिटांचे अधिक उणे अंतर असेल तर तितकें अंतर मात्र पुढील पत्रकातील उदयानकालाच्या लमवेत पडेल, म्हणून अशा वेळी जर स्थानिक सूर्योदय मुंबईपेक्षा पूर्वी होत असतील तर तितकी मिनिटे प्रत्येक लमवेत मिळवावी व मागाहून होत असतील तर कमी करावी, म्हणजे लगवेळा बरोयर येईल. आता पुढील पन्नकांतील लग्न पाहण्याची रीति सांगतो. जानुभारी तारीख पहिली या दिवसाचे उमें कोटक पहा, मेपलमासमोर स५० असे अंक आहेत. त्याचा अर्थ २ वाजून ५० मिनिटें होत तोपर्यंत मेष. ला, त्याच्यापुढे ८५८ पर्यंत वृषभला, नंतर म्हणजे १.१८ पासून ६-५६ पर्यंत मिथुनलम याप्रमाणे मेपादि द्वादशलमांची प्रत्येक तारिखेची परिभाषा समजावी. तसेंच सूर्योदयींचे म्हणजे सकाळचे तास समजण्याकरिता "" (उदय) भर्से अक्षर लिहिले आहे व अससमयींचे तास समजण्यासार्टी "" (अस्त) असें भक्षर लिहिले आहे त्यावरून उदयासकाळचे ला कळेल, परंतु पापा अर्थ त्या त्या वेळी उदयास्त होतात, असा मात्र समजू नये. तर उदयकाळापा- सून व्या घेळेपर्यंत ते से लम आहे असे आणावे. हाच नियम असलमासंबंधी जाणावा. उदयकालचे लम धरून नेहमी सातच्या लग्नी सूर्यास्त होतो.

·M , १ ७ ७ . अ . १ ९१०११२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३०३१ ता ५ ६ ७ ૨ ૨ ૨ ૨ ૨ ૨ ૨ ૨ ૨ ૨ ૨ २ २ २ २१ १ १ 1 में |५०४६४२३२३६३२२९२१ २२ १९१६१२ ४ १७३३८६३३८३३ २४ २५ २० १६१३१०५ . ४ १४ ४ ४ ४ ४ ३ २ २ २ २ २८५४०३६ ३२२०२६ २०१६ १२८ ५ ० ५६ ५२४॥४४४०३६३२२८२४ २०१६१२. ४ १९४५०४६ ५ ५ ५ ५६५२४८४४ ४०३६३३ ३०२७ २८ २०१६ १२ ४ १६ ५२ ४८४४ ४०३६३२ २८ २४ २०१५१२ । ध अअअअअअअअअअ अ अ ... , ८ ८ ८ ८ . ८ ९ ७ ७ ७ ७ ७ ७ ७ ४क १२ ४ ० ५६५२४८४४४०३६३२ २८ २४ २०१६ १२ । ४ ० ७६ ५२४८४४४०३६ ३२ २४ २५ २०१६१२ अ अ अ अ अ अ अ अ अ 33 अअअ अ अ अ 1191११११११११११०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१० ९ ९ ९ २५१२१८१४१०७ २५.५४ १०४१४२३८३३९२४ २०१६१२. ३ ५५५१४७४३३९३२३२२८२३ ११ १ १ १ १ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२१११११११११११११111 ३० २१ २२१८१३ १०६ २०५४ .४६११३८३४३०२६ २२१८१४१०६ २ ५ ४५०४६४२३८३४ २९ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २१ ५२३४३४३०२६ २२ १८१४१०६ २॥१४५०४६४२ ३.३४३०२६ २२१८१४१०७ ४ . ५६२४७४२ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ३ ५५२८४५४२३८३४ ३५२५२११७१३ ९४ .५११७४२३९३.३०२६ २२१९१६१२. ५ द ७ ७ ७ ७ ७ ७ ७ ७ ३५ ५५ ५०४६ ४१३६ ३२२८२३१८१४०६२५८५३ ५०४१४१३७ ३३ २९ २० २१ १७१३ . ४ 3 7 T ९ ८ ८ . . . . ८ ८ ८ ८ . ८ . ५६ ५२१४४४०३६३२२०२४ २०१६१२ । ४ उ ज T 3 १११११११११११११११११० १००१००१०१०१००१०१०१०१०१०९ ९ ९ ९ ९ ९ ११ २४४ ४४४०२६३२२० २१७१२ । ३ . ५९.४११०३५३२ २भी । 11१२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२२ १२ १२ १२ १११११११११११११११११1111" १२ ४ क ५२३८४४०३६३२ २८ २५ २०१५ १०५ ११५० ४६४२३०३४००६२११७१६१० २४४ . o ७ ७ . 3 उ 3 3 ब 3 sant ·३.८५५२४८४४४०ः ५५०२५२१ १६ १२ ८३५८५४ ५०४५४२३८३५३०२६ २२१८१५११ ता १ मे. ७ फेब्रुवारी. ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ १ २ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १११११११११११११११११११११११११११११११० ४६४२३८३३ २९ २५ २२ १९१४ ११८ ५ ० ५६ ५२४८४४४०३५ ३२ २८ २५ २०१६१२७ ३ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २३ १ १ १ ។ १ १२ १२ १ ४२३८३३३०२६ २२१८१५१२९ ६ २ ५८ ५४५० ४५ ४२ ३८३५३०२६ २२ १८१५१०६ २५८५८ ४४ ४ ४ ४ ४ ४३ १४ ४१ ४ ५७ ५३४९४६ ४२३८३३ २९ २५ २२ १९१५१०५ . ५५ ५२ १९४११०३६३२ २९ २५२२ १८१५१०६ ५ ७ ७ ५९ ५१ ० ४६ ५२३८३५३२२९ २६ २२ १८१४१० ६ २५८५४ ५० ४५ ४२ ३८३५ ३०२५ २२ १९ ७ अ. अ.अ.अ.अ. अ. अ.अ अ.अ अ ५ ९ ९ ९ ८ ८ ८ ८ ८ ८८ ८ ८ ८ ८ द ७ ८ ८ ७ ७ ७ ७ १८१५१२९ ० ५६ ५२४८४४१० ३६ ३२ २०२५ २० १६ १२ अ. अ.अ अ अ अ अ अ अ अ अ अ. अ अ अ अ अ. ११११११११०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१० ९९ ९ ९ ९ ९ .५७ ५४ ५.४५४२३८३४ ३०२६ २२ १८१४१०६ २ ५८५५०४६ ४३४०३५ . प १ T १ १ १ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ ११११११११ ८ ४ ५६ ५२४८१४४०३६३२ २८२५२१ १७१२ ८ ४ ५६ ५२४९४६ ३ ३३ ३ ३ ३ ३३ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ १८३५३०२६२२१८१४१०६ २ ५८ ५४ ५०४६ ४२३८३४ ३० २६ २२१८१४१० . ४ ४ ४ ॥ ४४ ४ ६ ४४ • ५६ ५२४८४४ ४० ३६ ३२२८२५२१ १७ १३१० ८ ७ ७ द ५ ०५६ ५२४८४४४०३६ ३२२८ २३ २०१६ १२ ८ उ. उ. प 4 ८ ८ ८ ८ द ८ ८ ७ ७ ७ ७ ७ ७ . ५६ ५२ १०४४ ४० ३६ ३२२८२४ २०१६ १२६ ४ 3. उ. . उ ९ २४५ ७ २५.१९२८४ 11 ३६३२२८२४ २०१६१२ ३ ५०४६ ८ Va४४४०३५३०२५२२ १८१४ १०५ ७ २८ ३४३०२५२११७१३९७ १६१२८ 11120101016 १० ९९.९९२ ·७ ७ ७ ७ . ९१०१ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ३१ ता १०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०९ ९ ९ ९ ५२१८५४४०३५३२२८२४ २०१६१२८ ४ ० ५६ ५२४४४४ ४०३६ ३२ २०२४ २०१६ १२८ ४ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२२१११११११११११११११११११११११११११११०१०१० २४२४४ ३९ ३६ ३२२०२४ २०१६ १३ १०६ ३. ५६ ५२ ४.४८ ४० ३६ ३२ २४ २५ २० १६ १२८ ३२ २ २ २ २ २ २ २२ २ २ २ २ २ २ २ ११ १ រ १ १ १ १ १ १ १ १ १५६५३४९४६५२ ३०३४ ३०२६ २२१८१५ १२८ ३ ० ५६ ५२४७ ४३ ३९ ३४३०२६ २२ १८१५११६ २ a ४ ४ ४ ४४ ४ ४ ४ ४ ४ १५ ९ ४ .५८५४ ५० ४६४३ ३९३१३१२७ २३ २०१६ १२८ ट ० ५६ ५२४८४३३९३५३२२८२४ २०१५ ७ ७ ७ ७ ४ ० ५५ ५२४८४४४०३६ ३२ २८२४ २०१६१२८४ ० ५६५२४८४४४०३६३२२८२४ अ अ अ अ अ अ अ अ अ अ अ ९ ९८८ ८८८८८ ८ ८ ८ ७ ७ ७ ६क ३०२६ २२१८१४१०६ २५९ ५५५१ ४० ४४ ४०३६३३२७ २३ १९१५११७३ ५९५५५१५८५४३०३६३३ अ अ अ अ अ अ अ अ अ अ भ भ अ अ अ अ अ.अ अग ११११११११११११११११११०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१० ९ ९ ९९ ९ तू २३८३४३०२६ २२ १८१४ १०६ २५.५४ १५० ४६ ४२३८३३ ३०२६ २२ १८१४ ९ ५१ ५८५४ ५०४६४२ प १११२१२१२१२१२१२१२१२१२ १२ १२ १२ १२ १२१२११ ५६५२१८४४४०३६३२२८२४ २०१६१२८ ४ .५६ ५२४८४४४०३६ ३२२८२४ २०१६ १२८ ४ ९ध ४४ ३ ३ ३ ३ ३३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३३ ३२ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ ५२५८५४५०४६४२३७३२२८२३ १९१६१२८५ ०५१५०४६४२३८३३३०२६२३२०१६१२८४ ४४ ४ ५४५०४६४२३८३४३०२६ २२१८१४१०६ २ ६७८५५५२४८४४४०३५३१२६२२१८१४१०६२ ५८ ७ कुं ३२ २०२४ २०१६१२८ ४ .६५२४८४४४०३६ ३२२८२४ २०१६ १२८ ४ • ५६५२४८४४ ५०३६ ३२ 3 ८८ ८ ८८८८ ८ ८ ८ 6 ८ १२मी ७३. "६५२४८४४ ४० ३६३२२०२४२० १६१२८४ ० ५६ ५२४८४४४०३६३२२८२४ २०१६ १२८ उ उ स उ. २४६ ७ ७ ७ ७ ड उ ७ ७ ७ ७ ७ ७ ७ प उ ·U ७ ७ ७ छ 4 . - . ४८ एप्रिल. ६ १ १०.२१३१४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ८ ९ ८८८ ८ ८ द ८ ८ ८ ७ ७ ७ ७ ४८.३६२०२ २३ २०१६१२८ ४ • ५६५२ ५८१४४०३६ ३२२९ २५ २१ १७१३ ९ उ . 1.00०.१.१०१.१.१०१०१०१० ९ ९ ९ ९ ९ ९ ९ ९ ९ ९ ९ ९ ९ ९ ९ ८ द १७ ३४०१५३१७२३१११५१२८१ ० ५६ ५२ १८४४ ४० ३६ ३२ २८ २४ २०१६ १२ ८ ४ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२२ १२ १२ १२ १२ १२ ११५ ११११११११११११११११११११ ५८४५.४६४२३८४३०२६ २२१८१४१०७ ४ . ५६५१८४४ ४०३६ ३२२८ २५ २० १६१२ ८ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ १२८ २०१५५२२८५४४०३६ २३ २४ २५ २० १६१२८ ४ ५१५२४८४४४०३६३२ २०२४ २०१६ ५५ ५ ५ ५ ५ ५४४४४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ २.६१२८५ ५२५८४४४०३६ ३२२८२४२०१७ १४१०६ १ ५६ ५२१८४४४०३६३३३०२६ 0 . ७ २८ २४ २०१६२८५ .५६५२४८४५४०३६३२२८२४ २०१६ १२८ ४ • ५६ ५२४८४४ ३९ ३६ ३२ MM... अ. अ.प्र अ अ.x ८ ८८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ७ ४३.२१ २२१८५१.. ४ .५६ ५२ ४८५४४०३६ ३२२८२४ २०१६१२ 4 ४ ० ५६ ५२८४५ Xxअ अ अ भ ब अ अ अ अ. अ अ. अ.अ.अ. अ. अ. अ. 11111111111111111१११११११ १०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१० १२४८४.३६३२२८२४२०१६१२८ ४ . ५६३५० ४६ ४२२८३४३०२६ २२ १८१४ १०५ . ११११ १ १२१२१२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ .५२१८४५०५३३ २०२४२०१६२ ८ ५६५२४८४४४०३६३२२८२४ २०१६१२८ ४ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ ५.२३८३४३.२६.२२ १८४. ५६ ५२ ४८४४४०३६३२ २८२४ २०१६१२८ १ ४४ ४ ४ ४ ४ ४ ४४५ ५२.६१३८४ ५६५२४४५४ १०३६३२ २९ २६ १८१५१ ३ ५५ ५१ ४६ ४२३८३५ ६ "६५२१८४४०३६३२२८२४ २०१६१२८ २ ५८ ५४०४५ १०३६३२ २८ २५ २० १६ १२८ .. 4 PRM o 11 प . स T ·. G . ७ . ७ ७ ७ . , ९ ""01111111111१.०२१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३०३ ४४ में ॥४.३६३०२५२५२१.३ ५ ५ ५४०४६४०३.३४३०२६२२।१०६ २५८५५० T T 1 ७ ४१४१४०३५३०४२४.१६०८४ .५६५२४९ ५४ ५.८३४३०२६ २२१८१४१०६ २५८ ४५० T T । T उ ब "01.01.1.10.1......1.९५ ९. ३ मि. .०५.४८४४०३६३२२८२५७६०८५.६०% १६४० ३८३४३००६२२१८१४१५ ० १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२०२२० १२१1111111111111111111 २८. .५६ ५२४८४४१० ३६ ३२ २०२४७१६१३१०६ २८५४०२६४० ३८३४३०२६२२०१४ ३३३३३३ २ २ २ ३ २२० २ २ २ २ २ २२ २११ १ २३८४1.५२०५४ ५.६४२३८३४३०२६ २०11९.६ ३८४०१४.३५३१२७२३ L . - ne २४८ . अ . ---- 2 x ---- २४ २५ २०१६१२. ४.६५२४० १०.३६३२२८४२११८५1०६ २०५४ ५.१६१३.३४३० ७ ५.५० ३१ ३२२८२० २.१६१२८५ .५६५२४८४४४०३६३२ २५ २६ २७1०१३ ९ ५ १ ५७५२१८९७ 4 XXX. x , म ८८८८८८८८८८८८८७७ ५३७५७३६३३ ३.२५ २२७४.६२५८५११४७५३०३.३१२७ २३११५१७२८५४ अ. अ 4 अ. असे अअ.अ अ.अ. १३111111""""""111111111100100101010101010101010०१० .५५२४८४६०३६३२२८२४०१६१२४ ०१३ ०४६४२३०३४ ३०२६ २२८१३९ ५.२ J १ १ १ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२२ १२ १२ १२1111 ५०८४.३.१२८२१२०१६२८ .०६ २२८४१३८३४ ३०२.२०१३.९. ४ ..६५२ ३ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २२२ १ १ ११ ३.२६२२८31.६ २५४४५०४६४२३८३.३० २६२३ २०१६१३८ ६६५२८१३३९३५३३ ४ .१५.३५२१1३1३२९५२१०१३ . २४७२३८ ३१७३८.10 ६ -- - १ A ·७ - २३ ४ ९१.११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ३१ २२ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ १११११ १ ११२१२ ४१४४४०३७३३ २४ २५ २११४१०६२ ४ .४७४३०३६३२ २०२४ २०१६०. १ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ १३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ २ २ २ ४. ४४४०३६ ३२२०२४ २०१६ १२८ ४ ० ५७५४५.४७४३३९ ३५३० २६ २३ १९१५१०६ २०५४ ५० . उ T ७ ७ ७ ७ ७ ७ T उ उ उ उ उ उ उ OF0 ३मि .११५२ १८४४०३६३२२०२० २०१६ १२ १ ५२५८५४७०४६ ४२३१३४ ३०२७ २३ २०१६१२८१ 3 उ T 3 3 ९ ८८ ८. ८ ७ १२. ० ५६२५८४४४०३६ ३२२० २१ २११४१०६ ३ . १५५२०४०३६ ३२ २०२४ २० र T 3 १११११११११११११००१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१० ९ ९ ९ ९ ९ ९ ९ २०११४१०६ २५५२४४४०३५३१२७२४२०१६ १२८ ४ . ५६५२४८४४४१३७३३२९२५ १११११११ १२१२१२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२० १२११११११११११११११ २०२४ २०१६१२ . ४ . ५६५२५८४१४२३१३४ ३०२६ २२९१५११७३ .५६१२४॥४४४०३६३२ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २२ २ १ १ १ ४०३५३२२८२४ २०१६१२८४ .५६५२१४४४०३६३३३० २६२२११४१०६ २ ५८ ५५५०७१३ ४ ४ .३४४०३७ ३४३०२६२२१४१०६ २५.५५ ५२४४४०३६३२२८२४२०१६१३९ . ७ .६१२११४४४०३६ ३२२०२४ २०१६१३ ९ ५२५५११७४४४०३६ ३२२४२४२०१६१२८ अ अ अ ८ ८ ८ , "म५२३० ४४४०३६ ३२०२४२०१६१२८१ • ५६५२४४४०३७३३३०२६ २२१८१४१०७ ४ अअअअ अ अ अ अ अ अ अ अ अ अ अ ११११११1911 19 १०१०१००१०१००१०१०१०१०१०१०१०१०१० ९ ९ ३०२६ २२१८१४१०६ २ ४५१४७५३ ३९३५३२२८२४ २०१६ १२ । ४ ० ५० ५३ ५०४६४१३०३४ १ १० मी २१२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२१११११११११११११११११११११११११ ५ १३४१४४२३१३१३०२६ २२१४१०७३ . १६५२४४४१०३९३२ २०२४ २०१६१२ ८ ७ ७ ७ ७ ७ ७ . । अ " क ·.. . ७ ७ उ. W ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३०३१ ता. १ २ २ ७ ८ १२१२१२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १११११११११११११११११११११११११११११११०१०१० 1मे. १८४४४०३६ ३२२९ २६ २२ १८१४ १० ६ २ ५७ ५३४९७५४१ ३३ २९२५२११८१४१०६ २५८५५ ५० ० २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ १ १ १ १२ १२ १२ २५. १६ ४२३८३४३०२६ २३ २०१७१३९ ४ ५५ ५२ ४८४१ ११३६ ३२२८२४ २०१७ १३ ९ ४ • ५६ ५२१८ ५ ४ ४ द १ ४ ४ ४ . ५६५२४८४४०३६ ३२२८२४ २०१६ १२८ ५७ ५३ ५९ ४५४१३७ ३२ २१ २५ २११७१४१० ६ १ २ ६ ६ १५७ ५३५९४५ ४२३८३५३०२६ २२१८१५ .५६ ५२४८४४४१३७ ३३२९ २५ २६ १७ १३ ९ १२ उ. उ.3. उ. 3. उ ५ ५ ९ ९ ९ ९ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ८८८ ८ ८ ८ ८ ७ ७ ७ सि.१२९१७ १३९ ५१५७ ५४५० ५६ ४२ ३८३४ ३० २१ २२ १८ १४ १० ६ २ ५८ ५४ ५१ ४७ ५३ ३९ ३५ ३० २६ २३ उ. उ उ उ. उ. उ. उ. उ.उ. उ. १११११११११११११1११०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१० ९ ९ ९ ९ ९ २८२४ २०१६ १२८४ ०५७५४ ५० ४६ ४२३८ ३४३०२६ २२.१८१५ १०६. २ ५८५४५०४६ ४२३८३५ ३० १११११ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२१२१५१११११११ ३९३५३१ २८ २४२०१६ १२८ ४ ५६ ५२ ५८४४४०३६ ३२२८२४ २०१६ १२८ ५ १५७ ५३४९४५" २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ १ १ ५३ ४९ ४५ ४२ ३८ ३४ ३०२६ २२ १८१५१० ६२५८५३ १९.४६ ४२३८३५ ३०२६ २२ १९१६ १२. ८ ४ ४ ४ ४ ४ ९ध. ४ ४ ४४ ५६ ५२४८४४४०३६ ३२२८२५२. १७३९ . ५७ ५३ ४९ ५५ ५०३७ ३३ २९ २५ २११७ १३९ ५ २ ७ ७ ७ ७ ७ ७ ६ 10 म./५१४७४३३०३६३२२८२४ २०६१२८ ४ . ५६ ५२ ४८७५४०३६३२२८२५ २० १६१२ ४ ५६ ५३ अ.अ. अ.अ. अ. अ. अ.अ अ. अ. अ. अ अ ५ ९ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ७ ६ २५८ ५९५१ ४७ ४३ ३९ ३५३१ २७ २३ १९१५ ११८ १ ० ५६५२४८४४ ४०३६३२ अ. अ अ अ अ अ. अ. अ. अ. अ. अ अ. अ. अ. अ. अ. अ. ११. १०१०१०१००१०१०१०१०१०१० १० १० १९९९ ९ ९ ५७५३ १९४५ ४२३८३४ ३०२६ २२ १८१४१०६ २ ५८५४५० ५६ ४२३८३४ ३०२६ २२१८१४१० ६ O यू. . . ७ ७ ७ भ २९२५२१ १७१३१० १२ मी .

·मा. मे. २ १ 1 १ ७ छ १२ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० १.१.१.१०१०१०१०१०१०१०१.०९ ९ ९ ९ ९ ५६४२८३३०२६ २२१८१४१०६२५८५५५२४८४४४०३६३२२८५ २० १६१२८४ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२११११११११११११११११११११११११११११११०१०१० ४४४०३१३० २०२४ २०१६१२८३ ० ५.५० ५०४६ ४२ ३०३४ ३०२६ २२ १८५४ १०६ २ ५८ ५४ ५० २२ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ १ १ ८४५०५३४२३८३६३०२६२१८१४१०६ २५८५४५०४६४२३८३४३०२६ २२१८१४१०६ २. ५ ५ ५४ ४ ४ ४४ ४ ४ ४ ४ ४ १०६ २०४५१४७४३३९३६३२२८२४ २०१६१२८१ . ५६ ५२ १८४५४०३६३२२८ २४ २०१६ ७ १२१५1१७४ ०५६५२४८४४५०३६३२२८२४ २० १६१२८४ ०५६ ५२ ४८४४ ४०३६ ३२२८२४ 7 7. T उ 3.3.1 ९ ९. ८८ ८८८८८८८८८ . ८ २६२२१८१४११७३।९५४५०४७४४४०३५३१ २०२३ १९.१५११८ ४ .०६५२१८४४४०३६३२ 3.3.3.3.3 T.TT. ""११११११1991१११११०१०१०१०१०१०१० १०१०१०१०१०१०१०९ ९ ७३३०२६ २०१८४१०६२ १८५४०४६ ४२३८३४ ३०२२ २३, १९१५११७३ ५९५५५०४६४२ १ प १ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२.१२११ ५१४७४३ ३९.३५३१२७२३ १९१५११७ ४ .६५२८४४४०३६३२ २०२४ २०१६१२८४ ० ५६ ३३३३३३३३३३३३३३३२२ २ २ २ २ २२२२२२२२२ ५८५३ ५.४५४२ ३८३४ ३०२६२२ १८१४१०६ २०५४५० ४७१३३९३५३१०७ २३ १९१५११७३ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ३ ४१४११०३३ ३०२५२३1०1४10 ६ २५८४५०४६४३३९३५३१२७ २३१०.१५११७ ७ ७ ७ ७ २०२५ २० १६१२८४ . ५६५.४८४४४०३६ ३३२९ २४ २०१६१२९५ १५.५३.४९ ४३५० ३६३२ भ.अ.अ. अ.अ.अ.म.अ.अ.भ.अ.अ. अ. अ. ८ ८ ८ ८८८८ ८ ८८८ ८ ८ ८ 4 ८ ७ • ५६ ५२४८४४१०३६३२२८२४ २०१६१२ ८ म अ. अ प्र, अ. अ. अ. अ अ. अ. अ. अ.अ. भ. २५२ 4 MMS Haram- ७. ९ध. "म. ७ RA छ ७ ७ १० मी . अ म ·७ ७ ८ ७ ७ ८ अ. . ४ अक्टोबर सा. २ ३ ४ ५ ६. ९ १७२१३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ८८८८ ८ ७ १.८४६ ४०३६ ३२२८२४ २०१७३८५ १५७५३ ४२४५४२३८३४ ३०२६ २२३८१४१०६ २ ५८ ५४ ५० अ. अ. अ. अ. अ. अ. अ. अ. अ. अ. अ. अ अ. अ, अ.अ. १०१०१०१०१००१०१००१०१०१०१०९ ९ ९ ९ ८ ८ ८ २.२३८३४०२३ २४ २०१६ १२८ ५. ५६ ५२४८४४ ४०३६ ३२२८२४ २०१६ १२८ ४ १२ १२ १२ १२ १२ १२२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १११११११११११११११११११११११११११ १८५५ '१००१४४०३६३२२८२४ २०६६१२८ ० ५६५२४८४१४०३७३३२९ २५ २० १७१३१०६ २ २३ ३३२२२२२२२ २ २ २ २ २ २ २ २ १ १ ८ ४ ०५६ ५२ ४८४४ ४० ३६३२२८२४२११७१३ ९ ६ २ ५८४५०४६४२३८३४३०२६ २२१८५४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ २० १६१३८५१०५३५४१४१ ३८ ३४ ३० २६ २२ १८१४१०६ २ ५८५४ ५० ४६५२२८३४३०२७ २३ ७ ७ ७ ५ २०२४ २०१७१२८१ . ५६५२ १८४४ ४०३६ ३२ २८ २५ २२ १८१४१०६२ ५८ ५४५०३६४२३८ ३४ ३० 3.3 उ, ८८ ८८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ०.८३४३०२६ २३ १९१५११७ ३ ५६ ५२८४४४०३६३२ २९ २५ २० १७१३ ९ ५ ० ५६५२४८४४१ T 7.3.3.3. . 191111111111११११११११११११०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०९९ ५२४८४२०३६३२२८२४ २० १६३१०६ २५८ ५४ ५० ४६ ४२३८३४ ३. ७२४ १९१५११. २ 1 १ 1 १ १ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२२१२१२ ० ५५ ५२१८४४०३६३२ २८ २४ २०१७ १२८ ०५७५३ ५०५६४२३८३४ ३०२६२८१४१०६ २ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ ५.० ४५ ४० ३६३२२८२४ २०६१२ ०५२४८४४४०३६३२२८२४२०१६१२९५ १५६५३ ४ है ४३ 21 कु. २९ २५ २२ १ ३५० ४६ ४२ ३८ ३५ ३० २६ २३ १९१५ ११ ५ ३ . ५६५२४७१३४०३५३२ रिमी क १ ५६५२४८४५ ४० ३६३२ २८ २५ २२ 11 १२ ८ ४ ५८५० ५.४६ १२३८३५ ३२२८२५ २०१६". अ.अ.अ.अ.अ. अ. अ. अ. अ. अ. अ. . २५३ ७ . ७ ७ ७ उ. T ८ . . १०म.

·७ ८ ७ ८ अ ना. १ . ३३ ९ १०११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ६ ४ २६४२३८३.३१ २० २२ 16१५११७३ ५८५.५१४७ ४३३९३.३१ २७ २३ १९११२ ८ ४ अ अ अ अ अ अ. अ.अ अ अ अ अ अॅ ८ । ८ ७ ७ ७ ७ २ ४४४०३३३२२८२८ २०१६ १२८४ १५६५३ ५०४६४२३८३४ २९ २५२१०१३ ९६ २५८५४ ५० अ अ अ अ अ अ अ अ अ अ १०१०१०१० १०१०१०१०१०१०१०१०१०१० ९ ९ ९ ९ ९ ९ ३मि १ ५७.३ ४२४५४१३७३३२९२५२२१८१४१०६ ३८१४५०४६ ४२२८३४ ३०२७ २४ २०१६१२ ७ ११ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२१११११११११११११११११११११ १० ६२ ५९ ५.५१४७४२३०३५ ३० २१ २२ १९ १५१७३ ५९ ५.५२४८४४ ४०३६३२ २०२५ २० १६ ३३३ ३ ३ ३ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २२ २२११ १ १९१५११ ७ ३ .५६५२४८४४४०३६३२२८२४ २०१६१२८४ . ५६२४८४४४०३६३० २०२४ ५ ५ ५५५४४४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ २६२२१८१४१०६ २५८५४५०४६१२३०३४३०२६२२१८१४१०६ २५८५४५०४६५३४० ३५३२ ७ ७ ७ ७ ७ ६ ३० ३३२९२२२१७१३९ ५२५८५४५.४६५२३८३४ ३०२६ २२१८१४१०६ २७८५४५०४६४२ T.3. ₹ उ T. उ. 3. T. 3.3. ९ ९ ९ ९ ९८ ८ 4 १४.५३ ३९ ३५३१२७ २३ १९१५ ७ ३ . ५५२४८ ४० ३६ ३२ २८ २५ २० १६ १२.४ २ ५६ 3.3.3.73 7.3 1.1 3 7. 3 11१११११११११११११११११११११११११०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१० ५४५४५०४६४० ३८३६३०२६ २२१८१४१०६२५८५४५०४६४२३८३४३०२६ २२१८१४१०७३ १ १ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२१२११११ ४२५४१३७३३२९२५ २२१८१५१० २५८५४ ०५६४२३८३५ ३०.२६ २२.१८१४१०६ २८५४ " ३३३३३३३ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ १ २७ २३१११६१२८ ५२५६५२४८४४१०३६३०२८२४०६२८४ ५६५२४८४४४०३७३३ ४ १ ३.०५.१७२३३९३५३१२०२२ १९१५१०७ • ५६५३४४४५०३६३२४५२०१६ १२८ 86 ७ ७ ७ ७ ७ 1 3 उ RA १ .

·2 क ७ ७ छ ७. . डिसेंबर. 4६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९३०३१ ना....२३ १४४१४५४ ४५४४ १ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३३३ 1०५४०३६३२२०२४ २०१६१२८ ५६५२ ५८ ५४४०३७३३३० २७४२० १६१२ ५७५४ ५ ४ . पु.४६५२ ३८३५ ३०२६ २२ १८१५१०६ २५८ १९५३ १७ ३ ३९ ३४ २५ २६ २२८५२ ९ ६ २ ५८ ५५ ५२ x.x.अ.म.अ.अ. अ. अ. अ .. अ. ८ ८ ८ ८ है 4 ३.मि.२५:५१७४३ ३९३६ ३२२८२५ २० १६१२८ . ५६५२१८४४४० ३६३२२८२४ २०१६१३९ ५ अ. अ. अ. अ अ.अअ. अ. अ. अ. अ.अ.अ. अ.अ.अ. भ.अ. 191111११०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१० २ ९ ९ ९ ९ ९ ९ ५ १२८ ५_०.६५२४८४४१०३६३२२८२४ २०१६१२ ८ ४ ०५६ ५३४८५४०३६३२२८२५२१६८९५ 111१२१२१२ १२ १२ १२ १२ १२ १२२१२१२२२१२१११११११११११११११११११ २०१६१२८.६५२४८४४ ४१७१३. २५२५ २० १६१२ ८५ 4 ५७ ५३०० ४६५२६८३४३०२६२२ ३३३३३३३३२२२२२ २३ २ २ २ २ २ ૨ ૨ १ 1२००२.१६२८४.५६५२४८४४४०३६३२२८२४ २०१६ १२८ • ५६ ५२५८२४५१३५३२२७ ४ ४ ४ ५ ४ 100 २६ २२ 1८11०६२५८५५१४७ १०३८ ३४ ३०२६ २२ १८१४१० ६ २५८५४ ५.४७४३,३९ ७ ८.५२१८४० ३६३२२८२५ २०१६१२८ द ० ५६७२५८४४०३६३२२८२५ २० १७११११८ 11..T... ९ ९ ९ ९ ८ ८ ८ ८ ८ 4 ८८ ८ 4 ८ ८ ८ .५५२१८७०२६ ३२२०२४ २०१६ १२८४ . ५६ ५२५८४४४०३७ ३४३१२८२५ २२ १९१६१३,10 33 ब T. T. """"11111111111१११११११११०१०१०१००००१०१.1010101010०९ १.म.'३३८३५२३ २४ २५ २० ११ १२८ ४ ५५१२ १८४८ ३९३५ ३० २६ २३२०१७ १२११ ८ २५९ 11111२२२१२१२ १२ १२ १२१२१२२१२२ १२२ १२ 111१५१ १११ ३०२६.२२ १८१४१० ६ २८५४०४६१२३८३४ ३०२६ २२ १८१४१०६ ३ ०५०५४ ५१ ४८४५४२ ३९. २ ३ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ प .५६५२४८४११०३६३२ २२२५२०१६१३ ९ १ ०५६ ५२२८४५४२३९२६६३०२७२४२११८१५ T प २मी ·नाम.. ९.11 १२ १३ १४ १५ १६.१८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ना.।" २ ४ ७ . . " भ -- ७ ७ ७ ७ ७ ----- V६ ५२ ३०१७३३२७ २२ १०५१७ ३८.५१०४३ ३९३.३.२०३१२५ १२ ४ अ अ. म भ अ अ अ. * अ 49 ८ ८ ८८ ८ ८ ७ ४.४०३६३२ २०२० २०१६ १२. ४ १५६५३ ५.४५४०३.३४ २९ २१२१1010 में अ अ अ अ अ अ अभ अ अभ... १.०१.१.१.१०.१०१०१.०१.१.१.१.९ ९ २ ९ ९ ९ ९ ९ ९ ९ ५७.३४२५४१३७३३ २१.२१ २२ १८५१०६३ ५८५४०४६४० ३८३०३.२०२४ २०१६ १२ १० १२० १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२0१२१११११११११११११११११११११ ३ ५५५५१४.५२३८३४३० २१ २२ १२१५१७३५२१५५ ५२४८४४४०३६३२२८२४ २०१६ ३३३३ ३ ३ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २. २ २ १ १ १ .६५२५८४४०३६३२२०२५ २०१६१२८ ४ . ५६ ५२४४४०३६३२२८२४ मि २५४ ७ ७ २१२२.१.६२५८५५ '५०४६४२३०३४ ३०२६ २२१८१४१०६ २०५४ ५०५६४३४०३५३२ ७ ३०३३ २९२.२11.13 ९५ २०५४ ५० १६४०३०३४१०२६२२१८१४१०६ २४४.०४६ ४२ 7.7 T 1. 1 1 . ५1०५३३१३५३१ २०२३ १९५१७३.५६५२०४० ४०३६३२२८२४ २०१६१२८५ २५६ 7.7 T, T. 13. 1.7.T . 3 17. "1111111111111""""११११.१.१.१.१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१० ५४५०४१४०1८३१३०२६ २०१४ 1.६ ०५४५०४६४२३८३४ ३०२६०१८१४१०७३ ............०२१२१२१२१२१२१२२ १२ १२ १२ १२ १२१२११११ ४९४९७७२३२२२५२२१८१४१० ६ २ १८४१०४६४२३८३४३०२६२२१८१४1०६ २५४५४ - - --- १०म . ७२३१२०८४५१५०८५४ ४०३६ ३०२८२४२०१६ १३ ८५.५६ ५२४४४०३७३३ ४ ४ ४ ४१ ३५५५ ५००133९३५१२७२३ १९.०७३ .६.२४४४०३५ २०२५ २० ११ १२८ ·७ . हिमेंबर. १.११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ३१ १ ८ २ १ 1४४५४ ४ ४ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ २ २ ५ ४ ४ ४ । 1५८५४ ४०३६३२२८२४ २०५६३२८ ०५६ ५२ १८४४४०३७३३३०२७ २४ २०६१२ ८.४ ५७ ५४ ६ द २.४६ ५२ ३०३४ ३०२६ २२ १८१४१०६ २५८५५५१ ४७ ५३ ३९ ३४ २५ २६ २२ १८१५१२ ९ ६२ ५० ५५ ५२ अ.अ.अ.अ.अ.अ. अ. अ. अ. अ.अ. अ. ८ ८ ८ ८ ८८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ८ ७ ७ ३ मि.१९५५५१ ७७ ४३ ३९ ३६ ३२२८ २४ २०१६ १२ ८ ४ ० ५६ ५२ ४८५४०३६३२ २८२४ २० १६१३ ९ ५ अ.अ. भ.अ अ अ. अअ. अअ. अ. अ. अ. अ. अ. अ अ.अ. अ. १११११११०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१०१० ९ ९ ९ ५ ९ ९ ९ ९ ९ ९ ४ क. ४ ० ५६५२१८४४४०३६ ३२२८२४ २०१६ १२८ द ०५६ ५२४८४४४०३६३२२८२५२११८१५ ११ १ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १११११११११११११११११११ ५मि. २.१६१२८ है • ५६ ५२१८४४ ४१३७ ३३ २९ २४ २०१६ १२८ .५७ ५३ ५०४६ ४२ ३८३४ ३०२६ २२ ।३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २२ १ १ ६क. १२८२४ २०१६१२८ ५ ० ५६ ५२४८४४०३६३२ २८ २४ २०१६१२८ ४ . ५६ ५२४८१४४१३७३२२७ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ १५ २०३५३०२६ २२१८१४ १०६ २५८५५ ५१४७४२३८३४ ३०२६ २२१८१४१०६ २५८५४ ५०१७ ४३ ३९ ७ ७ ७ ७ ८. ५२४८४६५०३६३२ २८ २४ २०१६ १२८ ४ ५६ ५२२८४५ ४०३६३२ २८२८ २०१७ १४११ ८ ५.२ ५९ T. उ उ ९ १ ८ ८ ८ ८८ ८८ ८ . ५६५२४८४४०३६३२२८२४ २०१६ १२८ ४ . ५६ ५२४८४४४०३७ ३४३. २८ २५ २२ १९१६१३१० 3. 7 ज . ११ ११ १११११११११११११११११११११११०१०१०१०१० १० १० १० १० १० १० १० १० १० १० १०९ ५० ५६४२३८३५२३ २८२४ २०१६ २८ ४ ५५ ५२४८४४ ३९३५ ३०२६ २३ २०१७१४११८ ५ २ ५९ १ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ ११११११११११११११ ३०२६१२२ १८१५३० ६ २५८५४०४६४२३८३५ ३० २६ २२१८१४१०६ ३ ५७५४५१८४५४२३९ १२ मी. ३ ३ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ २ १११ १ १ ०५६ ५२ १८ १४४०३६३२ २९ २५ २०१६ १३१ ५ • ५६ ५२४८४५ ४२ ३९ ३६ ३३३०२७ २८ २११८१५ ७ ७ . ८ इ उ उ उ. दा उ ·आशौचनिर्णय. सामान्य नियम. सुवरं, सूतक आणि रजस्वला स्त्री हांच्या प्रथम दिवसाचा निर्णय- रात्रीचे जनन, मरण किंवा खीरा रजोदोष घडला असता रात्रीचे तीन विभाग करारे पहिल्या दोन भागात जननमरणादिक होईल तर जो चालू दिवस तो आशौचाचा प्रथम दिवस व तिसन्या विभागांत होईल तर उजाडता दिवस तो प्रथम दिवम समजावा. पुढे जेथे जेथे दहा दिवस किवा तीन दिवस आशौच धराप असे लिहिले भाहे तेथ तेथे दहा किवा नीन दिवसाच्या भात केव्हाही आशौच समजले तर, अपशिष्ट काळान, म्हणजे दहा दिवा नीन दिवस पूर्ण होण्याला जे दिवस धामी राहिले असतील तेवख्या दिवसांनी शुद्धि होते, असे समजावे. उदाहरणार्थ, दहाव्या दिवसाचे रात्री आशौच फळ तरी दुसऱ्या दिवशी उजाटता दहा दिवसाचे अशौच जाते पुनाला पित्याचेही, दहा दिवसाचे आत, याचप्रमाणे भाशीच जाणाव दशाहातील मृत पुरषादिकाचे दहा दिवसानतर कोणी किती दिवस अशीच धराव, याविषयी पुढे टीप २३-२८ मध्ये लिहिले आहे. प. क्षिणी-जर दिवसास केव्हाही मनुष्य मृत होईल किंवा आशीच फळेल तर तो दिवस, नी राय च दुमच्या दिवशी नक्ष प्रदर्शनाएयंत जो पारा प्रहरांचा काळ त्यास पक्षिणी झणाव, किया रात्री केव्हाही मृत असेल तर ती रात्र, दुसरा दिवस व दुसरी रात्र मिळुन पक्षिणी समजाची रात्री मृत असतो किंवा आशीष फळरे असतां दुसन्या दिवशी नक्षत्रदर्शनापर्यंत जो काळ त्यासही कित्येक अंथकार पक्षिणी असे म्हणतात, तेही सयुक्त आहे एक दिवस-दिवसास किंश मध्यरात्रीच्या पूर्वी केव्हाही माशीच समजले तरी उजाडेपर्यंत भाशीच धरिरे म्हणजे पूर्ण एक दिवस आशीच धरिले असे होते जेथे तीन दिवस, पक्षिणी भथया एक दिवस मूळ आशौच सागितले असेल तेथे मरणापासून तितका १ राति हत्या विभागां तु द्वा भागी पूर्व एव च । उत्तराश प्रभादन युज्यते. मुतसूता । • विगत तु विदेशस्य भृणुयाद्यो निर्देशम् । यच्छेष दशानस्य नाडा देवाशुचिर्भवेन् । पुत्रादेरपि शेषदिनरेव शुद्धि । ३ द्विदिवा रातिरेका च पक्षिणी. त्यभिधीयते । ४ निर्दश ज्ञातिमरण श्रुत्वा पुत्रम्य जन्म च । सवासा जतमाश्चत्य शुद्धो भवति मानव ।

·- काळ निघून गेल्यावर आशौच समजले तर नानाने शुद्धि होने. ज्या देहन न करितां खनन (भूमीद पुरण) फेले असेल अशा कोणत्याही नात्यांचे बालक मृत असतां आईयापांसेरीज इतरांस खानाने शुद्धता होते. दोन वर्षे होत तों. पर्यंत मृत असतां पनन व पूर्ण दोन वांपासून पुढे मात्र दहन अवश्य आहे. पुढे जेथे देशांतर सांगितले आहे तेथे सुमारे पेशी कोसांच्या पलीकडील प्रदेश असे समजावे. वस्तुतः देशांतर याचा खरा अर्थ येथे प्रामांतर अप्ताच होतो. कारण हिमालयाच्या उच्च शिखरापासून तो दक्षिणेस कन्याकुमारी- पर्यत सध्या एकर देश समजतात. असो. ज्या दोन देशांमध्ये मोठी नदी, समुद्र किंवा पर्यंत असेल अथवा भाषा निराळी असेल तेथेही देशांतर होते; परंतु त्या दोन देशांतील अंतर निदान ऐंशी कोसांपेक्षा कमी नमावे. नाही तर महानदीच्या अलोकहीस व पलीकडील तीराला रहापारे किंवा एखाद्या पर्वताच्या अलीकडील प पलीकडील बाजूला रहाणारे यांच्या मध्येही देशांतर घडेल, म्हणून देशांतर होण्यास वीस योजने झणजे ८० कोस तरी दोन देशांत अंतर असावे असा निधंध बहुतेक ग्रंथकारांनी ठरविला आहे. मुंज न झालेला हाचा अर्ध संस्का- रयुक्त चूडाकर्म शालेला किंवा चूडाकर्म झाले नसतां तीन किंवा पांच वर्षाचा असा समजावा. सनिध-या पदाचा अर्थ एका गांवांत असणे, असा समजाचा. सपि वगैर-स्यकुशांत वपन झालेले जे पहिले व पुढील सात पुरुष ने आप- स्पाला सपिंड होत. व्यवहारोत सपिडोस दशाहांतील असें ह्मणतात. आठव्या पिढीपासून पदाच्या पिढीपर्यंत ते समानोवक होत, य पुढील सात पिढीतले पुरुष ते सगोत्र होत. सपिंडाचे दहा दिवस आशीच, समानोदकांचं नीन दिवस व सगोत्रा, स्नान, याप्रमाणे सुर व सूतक यांविषयीं नियम जागावा. जननाशौच सुवेर]. भाग दोन प्रकार आहे. एक गमनाशीच झणजे मुपैर व दुसरे मृताशीच हणजे सूतक. ह्यापैकी प्रथम मुचेराविषयी माहिती सांगतो. ५ द्विवर्षस्य सननं मुख्यं । पूर्णद्विवर्षीय दाहो मुरयः । रानने तु पानात् शुद्धिः । (महानतरं यत्र गिरिया व्यवधायकः । वानो यत्र विभियते तद्देशोतरमुच्यते। देशातरं तु विप्रस्य विंशतिर्योजनातरम् । ७ अनुपनीतपदेन रत्तचूदय चूड़ाया माये 'तृतीये पंचगे चापि चौलकर्म' इति वचनान् विपाध्यः पंचवर्षाध्ववयस्को या प्राधः । ८ मपिटता तु पुरुपे सप्तमे विनिवर्तते । रामानोदकमावस्तु निवर्तेत चतुर्दश । एक. विशतिपर्यंत सगोत्राः पुरपाखतः । ९ मपिंडाना दशाहं च सोदकानां व्यहं भवेत् । नासौर्य नु मगोमाश्यामिति साधारण स्मृतम् । १० जाताना मनाशीनं चागीचं द्विविध भवेत् । ३१ ज्यो ·'२६० नानानं शुद्धि होते अमें विज्ञानेश्वराचे मत आहे; आणि ते सध्याच्या परिस्थितीला ग्राह्य आहे. माधवाच्या मताप्रमाणे दहा दिवपांनंतर सपिदाचे मरण झालेले कळेल तर दीड महिनापयंत तीन दिवस, सहा महिनेपयंत दीड दिवस, वर्षपर्यंत एक दिवस व नंतर सानाने शुद्धता जाणावी. परंतु हे भविभक्त कुटुंबांतील सपिडांविषयी असेल, असे विज्ञानेश्वराचे मतावरून वाटते. विवाहित कन्या बापाच्या घरी मृत होईल तर आईयाय व सावत्र आई यांस तीन दिवस. सररी भाऊ, सावन भाऊ व चुलते एकाच घरांत असतील तर एक दिवस, नाही तर सानेकरून शुद्धि होते. विवाहित कन्या एकाच गांवांत पतीच्या घरी मृत असतां आईवाप व सावत्र आई चांस नीन दिवस, विवाहित कन्या दुसन्या गांवांत पनिगृहीं मृत होईल तर आईदापोस पक्षिणी व पंधूस फक्त सान. विवाहित मुलीस, आईवाप, भाजा वचुलते यांच-आईयार व सापत्र आई मृत असता कन्येस दहा दिवसांच्या आंत तीन दिवस. परंतु नवव्या किंचा दहाव्या दिवशी कळले असता इतरांबरोबर अकराव्या दिवशी शुद्धि होते. दहा दिवसांनंतर वर्षाने किंवा केव्हाही कळले तरी पक्षिणी. आजा, काका इत्यादिकांचे फम सान. वहीणभाऊ व बहिणीयहिणी-रन शालेली बहीण किया मुंज झालेला भाऊ ही परस्परांच्या घरीं मरतील तर परस्परांस (बहीणभावांस) विरात्र. दुसन्या गांवांत मरतील तर एक दिवस. याचप्रमाणे सावन यहीणभावांचे जाणावे. मुंज न झालेला भाऊ मरण पावला असतां बहिणीस स्रानाने शुद्धि होते. मामौ च मामी यांचें-मुंज झालेला मामा मेला असतां मायास घ १९ यातूद्राहिता कन्या पितृगेहे प्रमीयते । पिनोलिदिनमन्येषामेगह इति देवलः । ३० ऊदाया. पन्यायाः पतिगृहे मरणे पिनोः सापनमानुध निरानं । ३१ पितृगेहादतोन्यत्र यदि कन्या प्रमीयते । पक्षिणी तन पित्रो. स्थानान्येषामिति निधयः । (पडशीता) ३२ पिनोरुपरमे स्त्रीणामूढानां तु कथं भवेत् । निरागैव शुद्धिः स्थादित्याह भगवान् यमः । दशाहानंतर पुत्री पक्षिण्याशीचभाग्भवेत् । अढकन्यायाः पितामहपितृव्यादिमरणे लानमेव । ३३ भगिनी निलये भ्राता यद्वा भ्रातृरहे वसा । परस्परम्य निदिन सूतकं मरणे तदा । अन्यत्र मृती परस्परस्पैकाहः । अनुपनीन- भ्रातृमरणे भगिन्या मानान् शुद्धिः । ३४ मातुलमरणे भगिन्यपत्यस्य पक्षिणी । खगृहे मातुलमरणे वा निरानम् । प्रामांतरे अनुपनीनमातुलमरणे चैकरात्रम् । सापन मावलमरणेप्येयम् ।

·भाचीस पक्षिणी. भाच्याचे घरी मामा मृत झाला तर भाच्यास तीन दिवस. दुसन्या गांची मृत होईल किंवा मुंज झालेला नसेल तर एक दिवस. सावत्र मामाचं याचप्रमाणे. मामी मेली असता भाचा व भाची यांस पक्षिणी. सावत्र मामीचें म्हणजे आईच्या सावत्र भावाच्या बायकोचे सूतक नाही. भाची व भाची यांच-मुंज झालेला भाचा मामाच्या किंवा मावशीच्या घरी मृत होईल तर मामास व मावशीस तीन दिवस व ग्रामांतरी मृत असतां पक्षिणी. पांच वपांहून अधिक असा चूडाकर्म झालेला भाचा गृत असतां मामा व मावशी यांस पक्षिणी व चूडाकर्म न झालेला भाचा मृत असतां साम. भाची मृत असतां स्नान. भावाचा मुलगा मृत झाला तर आत सानाने शुद्ध होते. आईचों बाप व आईची आई. -नातवास व नातीस माजा मृत असता सन्निध असेल तर तीन दिवस. सविध नसेल तर पक्षिणी. आजी मृत असतां नातवास व नातीस पक्षिणी. मुंलीची मुले-मुंज झालेला नातु मृरा असतां आजा व भाजी यांस जवळ असतां पक्षिणी. कित्येकांच्या मते तीन दिवस. नात मृत असतां मान. सासूसासांचे जावयास-सासूसासरा मृत असतां सन्निध असेल तर तीन दिवस. जवळ नसल्यास पक्षिणी. दुसन्या गांवीं मृत असतां एक दिवस. बायको मेल्यामुळे संबंध तुटलेल्या सासूसामन्यांचे जावयास एक दिवस, जांवयाचे" सासूसासन्यांस-जावई सासन्याच्या परी मृत होईल तर सासूसासन्यांस तीन दिवस; आपल्या घरी मृत भसतां धानेकरून शुद्धि होते. मेहुँणा च मेहुणी-मुंज झालेला बायकोचा भाऊ मृत असतां एक दिवस. मुंज झाली नसेल किंवा प्रामांतरी मृत भसेल तर स्नान, मेहुणी मृत असता स्नान. बहिणीचा नवरा एका गांवात गृत असतां सान. ३५ मातुलानीमरणे भर्तभगिन्यपत्यस्य पक्षिणी। सापनमानुलानीमरणे तुनाशीयम् । ३६ खगृहे उपनीतभागिनेयमरणे मातुलस्य मातुलभगिन्याच त्रिरा । प्रामातरे घा अनुपनीतभागिनेयमरणे मानुलस्य मातुतभगिन्याश्च पक्षिणी । भागिनेयीमर- तु स्नानमात्रम् । ३७ मातामहमरणे दुहित्रपत्सस निरानम् । प्रामांतरे पक्षिणी। मातामह्या मृताया दुहितपयस्य पक्षिणी । ३८ दौहित्रमरणे मातामहस्य मातामह्याम पक्षिणी । उपनीतदौहिनमरणे निराधमिति फेचित् दौहित्रीमरणे तु मानमेव । ३९ श्वश्रूश्वशुरयोमतो जामातुः सन्निधी तु निरानं । भरानिधी तु पक्षिणी प्रामारे । ४० वगृहे जामातरि मृते तु चैरात्रम् थश्रूवशरयोस्त्रिरात्रम् । अन्यथा भानात् शुद्धिः । ४१ उपनीवे शालके मृते भाग- नीभरेकाहः । अनुपनीते वा मामातरे शासके मृते स्नानम् । शालिवाया मृताया " णे । भार्यामरणेग निनसबंधयोरेकाहः मानं । भगिनीभर्तमरणे सनिया तु मानमेव ।

·मानाने 'शुद्धि होते असे विज्ञानेश्वराचे मत आहे; आणि ते सध्याच्या परिस्थितीला ग्राह्य माहे. माधराच्या मताप्रमाणे दहा दिवपांनंतर सपिंडाचे मरण झालले कळेल तर दीड महिनापयंत तीन दिवस, सहा महिनेपयंत दीड दिवस, वर्षपर्यंत एक दिवस व नतर भ्रानाने शुद्धता जाणावी. परतु हे भविभक्त कुटुंबांतील सपिडांविषयी असेल, असें विज्ञानेश्वराचे मतावरून वाटते. विवाहित केन्या बापाच्या घरी मृत होईल सर आईबाप व सावत्र आई यांस तीन दिवस. सरसे भाऊ, सावन भाऊ व चुलते एकाध घरात समतोल तर एक दिवस, नाही तर सानेकरून शुद्धि होते. विवाहित कन्या एकाच गांवांत पतीच्या घरी मृत असतां आईबाप व सावत्र आई चांस तीन दिवस, विवाहित कन्या दुसन्या गावांत पनिगृही मृत होईल तर आईवापास पक्षिणी व बंधूम फक्तस्रान. विवाहित मुलीस, आईचाप, आजा व चुलते यांचं-आईबाप व साधन आई मृत असतो विवाहित कन्येस दहा दिवसांच्या आंत तीन दिवस. परंतु नवव्या किंवा दहाव्या दिवशी कळले असता इतरांबरोबर अकराव्या दिवशी शुद्धि होते. दहा दिवसांनतर वर्षाने किंवा केव्हाही कळलें तरी पक्षिणी. आजा, काका इत्यादिकांचे फक्त सान. वहीणभाऊ व बहिणीवहिणी -रन झालेली यहीण किंवा मुज झालेला भाऊ ही परस्परांच्या घरी मरतील तर परस्परांस (पहीणभावास) निरान. दुसन्या गावात मरतील तर एक दिवस. याचप्रमाणे सावत्र बहीणभावांचे जाणावें. मुंज न झालेरा भाऊ मरण पावला असतां बहिणीस सानार्ने शुद्धि होते मामी व मामी यांच-मुज झालेला मामा मेला असता भाभ्यास व १९ यरतूद्राहिता कन्या पितृगेहे प्रमीयते । पिनोखिदिनमन्येपामेकाह इति देवल. । ३. ऊढाया फन्याया• पतिगृहे मरणे पिनोः सापनमातुश्च निरानं । ३१ पितृगेहादतोन्यन्न यदि कन्या प्रमीयते । पक्षिणी तन पिनो स्थानान्येषामिति निश्चय । (पडशीती) ३२ पित्रोरुपरमे वीणामूढाना तु कथं भवेत् । निरानेणध शुद्धि' स्पादित्याह भगवान् यम । दशाहानंतर पुनी पक्षिण्याशौचभाग्भवेत् । ऊढकन्याया पितामहपितृव्यादिमरणे स्नानमेव । ३३ भगिनीनिलय भ्राता यद्वा भ्रातृगृहे स्खमा । परस्परस्म निदिनं सूतकं मरणे तदा । अन्यत्र मृती परस्परस्यैकाहः । अनुपनीत- भ्रातृमरणे भगिन्या स्नानान् शुद्धि । ३४ मातुलमरणे भगिन्यपत्लस पक्षिणी । खरहे मातुलमरणे धा निराधम् । प्रामातरे अनुपनीतमातुलमरणे चकरानम् । सापन्न- मानुलमरणेप्येवम् ।

·. मुजझाली नसेल किंवा ग्रामांतरी मृत असेल तर खान. ३६ सगृहे उपनीतभागिनेयमरणे मातुलस्य मातुलभगिन्याथ त्रिरात्र । ग्रामातरे ३५ मातुलानीमरण भईभगिन्यपत्यस्य पक्षिणी। सापनमातुलानीमरणे तुम वा अपनीतभागिनेयमरणे मातुलस्य मातुलभगिन्याय पक्षिणी । भागिनेयीमर- तु मानमानम् । ३५ मातामहमरणे दुहिपत्यस्त्र भिरात्रम् । मामातरे पक्षिणी। मातामह्या मृताया दुहिनपत्यस्य पक्षिणी ३८ दाहिनमरण मातामहरा मादामनाथ पक्षिणी । उपनीतदौहिनमरणे निराग्रामिति केचित् दाहिनीमरणे तुमानमेव । २९ वभूषशुरयोमूत। जामः सनिधी तु निराम । अतनिधी व पश्चिमा मामातरे चारानम् । भार्यामरणेन नितसवोरकाहःसाद जामानार मृत तु यथारयोतिरानम् । अन्यथा सानात् शुद्धि । ४१ डावशाल भूत भगि- भाचीस पक्षिणी. भाच्याचे यी मामा मृत झाला तर भाज्यास तीन दिवस. दुमच्या गांवीं मृत होईल किंवा मुंज झालेला नसेल तर एक दिवस. सापत्र मामाचे याचप्रमाण. मामी मेली असतां भाचा व भाची यांस पक्षिणी. सावन मामीचं म्हणजे आईच्या सावत्र भावाच्या बायकोचे सूतक नाही. भाची व भाची यांचं-मुंज झालेला भाचा मामाच्या किंवा मावशीच्या परी मृत होईल तर मामास प मावशीस तीन दिवस व प्रामांतरी मृत असतां पक्षिणी. पांच वपाहून अधिक असा चूडाकर्म झालेला भाचा मृत असतां मामा य मायशी यांस पक्षिणी व चूडाकर्म न झालेला भाषा मृत असतां नान. भाषी मृत असतां स्नान. भावाचा मुलगा मृत झाला तर आत सानाने शुद्ध होते. आई बाप व आईची आई --नातवास व नातीस माजा मृत असतां सनिध भसेल तर तीन दिवस. सविध नसेल तर पक्षिणी. भाजी मृत अमतां नातवास व नातीस पक्षिणी. मुंलीची मुले-मुंज झालेला नानु मृत असतां भाज्ञा घ आजी यांस जवळ असता पक्षिणी. कित्येकांच्या मते तीन दिवस. नात मृत असतो मान. सासूसासन्यांचे जावयास-सासूसासरा मृत असतां सन्निध असेल तर तीन दिवस, जवळ नसल्याप्त पक्षिणी. दुसच्या गावी मृत असता एक दिवस यायको मेल्यामुळे संबध तुटलेल्या सासूसासन्याचे जावयाप एक दिवस. जावयाच" सासूसासन्यास-जावई सासच्याच्या घरी मृत होईल तर सासूमासांस तीन दिवस, भापल्या घरी मृत्त असता सानेकरून शुदि होते. न मेहुणी मृम असता मान. बहिणीचा नवरा एका गावांत मृत असतो वान. सुनाशीचम्। anालिकायां भूताया नीमतुरेवाहः । अनुपनी वा ग्रामातरे शालके मृते मानं । भांगनीभर्तृमरणे सनिधी तु मानमेव ।

·२६४ सूतकांत दुसरे दहा किंवा कमी दिवसाचे सूतक प्राप्त होईल वर पहिल्या सूतकावरो- घर मागाहून प्राप्त झालेल्या सूतकाची शुद्धि होते तीन दिवसाच्या सूतकांत तीन दिवसाच सूतक किंवा मुरेर जातो पक्षिणी सूतकांत दहा दिवसांचा सुबेर जात नाही परतु तीन दिवसाच्या सूतकात तो जातो असे काही प्रयकारांचे मत आहे एका सूतकामध्ये सुचेर प्राप्त झारा तर सूतकशुद्धियरोवर सुघर जातो परनु सुराबरोबर सूतकशुद्धि होत नाहीं तीन दिवसाच्या सूतकात दहा दिवसाचे सूतक जात नाही, याचा साधारण नियम असा आहे की अधिक दिवसाच्या आशौचात कमी दिवसाचे भाशीच जाते, परतु कमी दिवसाच्या आशेचांत अधिक दिवयाच्या आशौचाची निवृत्ति होत नाही दहाव्या दिवसाच्या रात्री नव दहा दिवसांचें मूतक उत्पन्न झाले तर दोन दिवस अधिक सूतक धरावें ५६ शावाशीचे समुत्तम सूतक तु यदा भवेत् । शावन शुध्यते सूतिन सूति गाय- शोधिनी । मृतेन शुध्यते जात न मृत जातकेन तु । इतिषटत्रिंशन्मते । ५५ वल्पाशी. चस्य मध्ये तु दीपांच भवेद्यदि । न पूर्वण विशुद्धि स्यात्स्वकारेनव शुध्यति । दशाहात्यरात्री यदि दशाह सूतकमुपस्थित भवति तदा दिनद्वयमधिक कार्यम् - ·कन्हाडे ब्राह्मणांची गोत्रावळी. गोग्र. गोन उपनांव उपनांय. गोत्र. उपनांच. करमलसर करमेटकर कलावंत पर्षे फशेळकर कशेटवर । कशेळकर भारद्वाज भारद्वान काशि० कास्यप भारद्वाज कौशिक वानि. कोशि. अनि काइय. जाम अनि मार. अनि यानि कारय. पासिष्ठ यानिष्ठ पाविष्ट गौतम पाश्यप कळके अनि पाजरेकर कारे भारद्वाज ग्राणीकर कानडे अधिकारी यासिष्ठ आंबेकर अध्यापक अनि आवेकर अमृते जामद. आपकर अयाचित भारद्वाज आयकर सरायडेर काश्यप आवटेकर आगटे गाग्य आपरेपर भागगर जामद आंवळकर आगवेकर वासिष्ठ उपाध्ये आगळे पार्थिव उपाध्ये भापरले कर वाशिष्ठ उपाध्ये आचार्य आचार्य जाम. उंबरे 2 यापिट एकाडे ज्ये याश्यप भाठले भोरादे काश्यप भाटलेकर मोझरकर गाडिवरेकर कौशिक मोझे भाम यो पाश्य- ओततीकर जाम मोविडेयर आमोणकर अनि मायनेर भोळकर भार. बर ओळकर पाख- भार भारदा. अतरकर धारांपरर भार. भासणी कमलाकर भारद्वाज काश्यप काश्यप भारद्वाज पन्य कानिटपर कानिटर कानवर पापडी लोहितास यारसानीस फाब भार. जाम अग्रि० कौशिक जाम अनि वाशिष्ठ फास्यप जाम. गाय गानम फाशिक . काळे पाळे पाले पाळे पाळे फाटेलर काटेरे काढले 2.26 भागिन यागि भनि काश्य नेधुव भारद्वाज शिक वाशिम साहित्य सार भारद्वाज भारद्वाज धाश्य. शनि मन पर काटये १४ ज्यो.

·उपनाव गोत्र उपनाव. गोन. उपनांव गोन गाग्र्य गौतम वासिष्ठ भारद्वा. भारद्वा. जामद वासिष्ठ भारद्वा. कौशिक चिरमुले चिरपुटकर चिंचळकर चिंचळकर चिंचुरे काश्य. भारद्वा० वासि. नध्रुव कौशि. कोशि. चुनेकर चौक्कर जटार भारद्वात जडे पाटदरे जाम. साडेकर यादले काश्यप खेर कामतेकर काश्यप खणकर कामतेकर अनि गगनप्रास पिरपिरे भारद्वा० गणपते नधुव गर्दै किराणे बासिष्ट गर्द किलासकर भारद्वा० गर्दै फिजवडेकर काश्य. गलगरे फीसने काश्य. गलाडे वातिष्ठ गागलकर फुळकरणी अनि गुर्जर फुवकरणी काश्यप गुर्जर पुपलेकर काश्य गुणे केळकर अनि गोटणकर बेळकर गोठणकर कोटिभास्कर जामद. गोडे कोटिभास्कर वासि. गोरे कोनका गोसावी कोलधेर भारद्वा० गोळवलकर चोले भार. गोवीस्वर कोवाई गौतम घगवे कोटकर वासिष्ठ घगवे कोळवेकर भारद्वाज घिरे कोळवेकर फुत्स घाटे कोळवेकर थति घाटे सानवलकर बन्य घुगरे खानवलपर अनि चणेकर खालीकर जामद चादोरकर साडेकर चांदोरवर पाटेकर भारद्वा० पिणे घाश्य. भुष भार. गौतम भार० भार० जाम जाम पौशिक कौशिक कौशिक जन्ये काश्यप जानवेर नैध्रुव जायदे अनि जायदे जामद. जावडेकर धासिध जावडेकर वाश्यप जाभकर काश्यप जोशी भारद्वा. जोशी काश्य. झाशीचाले वासिष्ठ टणकर शाडित्य टिकेकर ध्रुव टिकेकर भारद्वाज ने अनि कौशिक जामद टोळ काश्य. टोळे भार. टोकवर जाम. ठकार भारद्धा. ठाकूर मार्य महल गौतम अनि जाम. पासि. जाम दासिक अनि जाम जाम अनि कादय. वाय.

·२६७ गोत्र गोत्र. उपनाव. वपनाय. गोत. उपनाव. कौशिक उपमन्यु दामोळे दाभोळे दुमाले टाकूर अनि देसाई तुळसुलकर काशि. भारद्वा० ठाकूर भारद्वा. तुळमुले आमिरस वासि० वासि. धामणकर ठाकूर गोताडे वाशिक धुपकर काश्य. तोफखाने नैध्रुव टाकूर काश्यप पौशि. अत्रि टाकूर दत्ते धुपकर दगळे वासिष्ठ भार.. दक्षिणदास वासि० घुपकर डागे भार० वासि० धोपेश्वरकर दाणे पाश्य कौशिक घोपेश्वरपर अनि डिकेकर काश्यप यासिक वैन्य धोपेश्वरकर हिक्ये यासिष्ठ वासि. दीक्षित धोटे डिंगणकर अनि दुवळे काशिक धोंडे जामद. टेगवेकर घोडे भारद्वा० यासिष्ठ काश्य डेंगशे अनि दुवेदे (द्विवेदी) अति घोडे कौशिक होंगरे अनि देऊसकर पौशिक नमशे जामद डोंगरे यासिक देऊसकर गार्य नवरे भारद्वा डोंगरे नभुय देऊसकर भारद्वा० नवाथे वासिष्ठ दवले वासिष्ठ दिउळकर जाम नाईक अमि अनि देव वासि नासरे अनि टोरे अग्नि देव काशिव छोले जाम. देवदार कात्य | नाटेवर भारद्वा० नोरे वासिक देवघरकर कादय नादगावर काश्यप होकर जाम. देवमक भारद्वा. नानल अनि उपरकर पागि. देवसकर यामि जामद तय्यरकर कौशिक देवगीवर याति. नानिवटेवर अनि देवेकर वासिक देवस्थली अनि अनि तळेवर अनि देवग्यटी जाम नारगनवदी ताटकर मारदा देवेश्वर नारदार जादम. तारो काश्य. देगाई पाय. नारिंग सार जाम भारद्वा. नारलेवर भारद्वार ताये दमाई जामद. नायटेकर जामद. गार्य देसाई काशित नावटेकर वासिष्ट कोशि० नाग्ये वामिष्ट वासिष्ट ·२७० उपाय गोत्र उपनाव गोत्र उपनाव सांगलकर साइ माह काश्य. जामद भार. वाति जाम. साहे माडे सातवळेकर सावरेकर सादरेकर वासि० चायचे विश चेनेवर वनेकर चेटवर वैद्य वैद्य शहाणे शहाणे शिवेकर शिदेकर হবোৰ शेजवलकर शेणोरकर शेवडे शेवडे शेवडे शेवडे शेववणेकर शवकर शेवेकर नध्रुव शेवर भार. गौतम शौचे वाति पाशि श्रीसडे काश्य. योनी भार० अग्नि गाय पान्वल्यु अनि काशि. सरदेशकुळकर्णी काश्य. ध्रुव० सरदेसाई अनि काय. सरदेसाई कौशिक दशाडि सप्त अनि काश्य. सप्रे अनि अति सबनीस अनि याशि. सरमळकर काश्य अनि | सरमोकादम वन्य कौशिक सरवटे वानि. सरवटे कौशिक भार. सर्वापे पानि जामदमि सासरे अनि वाति साधले अनि नाम० सायनेकर भार. जाम. सारमाडलीक जाम कादय. सारमोडले जाम. अनि नैध्रुव वासि गम गीत. भार कौशिक फारय. अनि सोनाल हरडीवर हयग्रीव हप हळदे हळवे हळवे हाउप हाइप हातिवलेकर हिंगणवर हुउरबानार हेरलेकर कौशिक वासिक पार्थिव भनि काइय. भारद्वा. एकंदर गोने -भत्रि भागिरस, उपमन्यु, काश्यप, कुत्म, कौडिन्य, कौशिक, गाग्य, गीनम, जामदमि, नैध्रुव, पार्थिव, बादरायण, भार्गव, भारद्वाज, मुद्गल, रोहिताभ, वत्स, वासिष्ठ, चन्य, विश्वामित्र, शाडिल्य ·. कोकणस्थ ब्राह्मणांची गोत्रावळी.. . कौशि० १कौशिक गार्य सगरे खजणे १कोशि० १ कपि गोग्र. उपनांय गोल उपनाव, गोत्र. उपनाव. शाडि केवर वरचे शाडि भगिहोनी जाम गाग्र्य कोडे "चासिक करवे अभ्यकर * वासिः वासि० कोकणे आराये करजे चासिक १भार. कोसरेकर शादि यासिक आगरकर वत्स | कास्तकर योपरकर कौडि. वाशि० आगरावे १ नित्युदन वाकेतकर आगाशे काणे शाठि. कोरहटकर कौशिक आगिटवर गाग्य कातरणे वाइय. सरे आचवल भार. शाडि. कानडे आचार्य कानिटकर काश्य कौशि. गार्य आचारी सैटि. काहेरे फाश्य. साइविलर वाश्य. आठवले अनि कापशे काश्य साडीलकर काश्य. आधिटकर गार्य काफरेकर यपि सावेट कपि आपटे कामाठी | सासगीवाले १ कपि आवेकर शाडि. कारवर १ वासि० सुळे कौशिक आमदेवर शाडि काशीकर वासि० गणपुले য়ারি उशिडवे वत्स काले शाडि. गद्रे १ कौशिक उपाध्ये शाडि वासि० गागल भार ओक वासि. काळे यपि गागल १शाडि ओंकार १वासि० काळे गागल वासि. ओगले काश्य. किड मिडे विष्णुव. पागल वत्स भोळकर विष्णुव० मिण किये काश्य गागरेयर वत्स कटके कोहि किणकिणे विष्णुव. गार्गेवर वत्स कण्याचे भार० कुठे •जाम. गाडगीळ करदीवर १ कपि पासि. गाधारे भार. करगरकर काइय. कुटुवळे शाडि. गानु १काय परवीर शाडि. केतकर गाग्य गानु शांडि ज्या गोनामागे १ हा अर लिहिला आहे ती गोने हिरण्यकेशी शाखेची आहेत असे समजाव काळे वरस गाग्र्य ·૨૭૨ उपनाय. गोन उपनाव गोन. उपनाव. गोत्र १ अपि दातार १ौमिक दातीर दाते गानु गोटे गोखले गोगटे गोडयोले गोडशे गोडशे गोंधळेकर गोरे गोरे गोरे गोरे गोवढे गोळे घनवटकर घागरेर पागुरडे पार घारपुरे पारे वामिष्ठ जामदार १वाविष्ट जोग १ पाप जोगदेव १ काश्यप जोगदा १ कौशिक जोगळेकर वामिल जोशी शाडि जोशी यासिक जोशी शाडि जोशी गार्य जोशी घत्स जोशी कौशिर जोशी वासिष्ठ जोशी भार टकले शाडि टिळक वत्स टेणे भार- टोळे गार्य ठोसर १ वासि डागरे हमारे शाडि. तामनकर गार्य तिरहे भारद्वाज तिरके कपि | तिवरेर अनि तुळपुळे अनि थत अनि थोरान १भार १ कौशिक शांडिल्य देशमुस १वाश्यप दातार वाशिष्ठ १काश्यप दातार शादिस्य १वामिष्ठ काश्यप क्षति १ वामिष्ठ दावरे गाय काश्यप दाभोळकर शाडिल्य पत्स दामले शाहिल्य भार. दामोदर वास्यप गार्य दारशेतकर काश्यप कमि दिवेकर यामि वत्र शाहिल्य धाशिक विष्णुव. अत्रि देवल कोशि. शाडिल्य देवपर शाडिल्य भार. दोणवर १ पासिष्ट गाय धामणर साहित्य काश्यप १पासिष्ठ शांडिल्य १ कपि नरवणे शाडिल्य शाडिल्य नाईक फपि १वासिष्ठ नातु १ वासिष्ठ कौशिक नामजोशी शांडिल्य साहित्य नित्सुरे शांडित्य शाडिल्य नेणे शांडिल्य नेवरे घास गाग्य विष्णुवर्धन कपि पटवर्धन कादिण्य भार. एगदेव सस्थप वासिष्ठ पये शाडिल्य काश्यप परचुरे पांडिल्य धारप १वामित कौशिक घेघोळ घसास चक्रदेव चाफेसर चितव चिपळुणकर चीवर चोटर छुने जाईल फाट्य. दांडेकर दातार पार ·२७३ १ यापि १ वासिष्ट नाशिक भुसाटे भेडे भांगरे शाडि १ काशि १ वारि मराटे गोन. गोत. उपनाव. उपनाव गोन उपनाच पाशिक पराजपे विष्णु भाये पाठे पर्व वासि० मिडे १ विष्णुव. यापट पळणीटर १ शाठि. यापये धौशिक १ नित्युद. पाउलवुद्धे गार्य गार्य बाम पागे १ काश्य बाळ बाम्र० याश्या शांडि. पागुल शिवरपर काश्य. भरख चरम शाडि. पाटणकर वेडेर गार्य ग्रादि. पाथेकर वासि. वेटेकर भार० । मंटलीस विष्णुप पावगी १शादि बंदरे याभ्रव्य यासि. पावशे शाडि मधुमते पारि. पार १ काश्य. वेहेरे यात्र० मनोहर १मार पाबादे वोडस मन्ये पिटर गार्य बोरकर काशि० मर्थ शाडि पिंपररारे १ नित्युदन भट वास्य. १ वासि. भट १ वाति मरर पेटकर कौशिक भट (पेशवे) गार्य महारळ यामि० पंडसे भट यपि माईल दादि. पोतदार गाय भवाने १ वासि० माईल पौगशे चासिक भस्से मासलकर काश्य. फडके अनि भागणे यादि. | माटे पपाशे भागवत गार्य | माटे फणसूबर भागवत कपि | मायदेय यापि भागवत जाम. मायदेव गर्य कौशि. भागवत बौशि० मायले पत्रा ਹਨ काश्यप भाटे वण बराळकर गार्य भादे दपि. | मेहंदळे १ विष्णु १ काश्य. भाडभोळे अनि बर्य याश्य. काश्य. भाडभोके १ नित्युदन | मोटक वरप १ वासि कोशि. भातसडे बासि मोने अनि धारचर विष्णु भानु काश्य. मोनदे अनि बागुल भामे १ यासिक गार्य कपि गार्य जाम बपि.. १वासि काहिर गाय १ कौशिक काशि माडि० मारसे मेढेर पासि.

·रामग, भारमाज, यरस, पारिए, विष्णुवर्धन, शाडिल्य, . रसोरे, पानशे विज्ञ कषि धरणार वेहेर सहस्रबुद्धे सहस्रबुद्धे १ नित्यु . , .. पापा गोमे-भत्रिपरि, वाश्यप, कोटिण्य, वाशिम, गाग्ये, जामदनि, २७४ उपमाष. गोत्र. उपनाम गोन. उपनांव पपि गाग्य शेवडे १ वर्षि 1 मिमुं. विज्ञ वासि० शेवढे वल भार. पनि शेवडे का राज विश्वस शादि. शेवडे १ को रामापीर गाय विध्वंस शाचे १ काय. श्रीसंडे वाति पातिक ग्णर वाशि सटकर कोहि सो पपि येराडकर १ वासि. शाह १ काय. या. विनोदे १ वासिष्ठ साठे १ चामि वासि० वामि याशि. य भार. १ नित्युन माने भारता धेय गाय कपि साफळे पाति वर्शपायन १ नित्युद बान आई शोजि. १ वासि ध्यास काश्य. पारे पा. प्यास कौशि पर शारंगपाणी १ वासि. काश्यन सुकुरे मागे पारंगपाणी १ कौडि. काश्य मुतारे गार्य M पास्यप, शिंगटे शाडि. मुनाके पाश्य. शिंत्र काश्य. सोमण काश्य. पादित शिंग्रे शादि सोहनी गारी शिधये वरस शिधोरे १ काश्यप R स्वयपाकी गार्य शिवणेकर १ पाश्य. हरघुडे पासि. शंडे हसबनीस १ पौशि. पारिक शेरकर शांडि. शेरगे शाडि भगि शेवडे साठये साडमानी सावरकर शाडि सासते {मुकाइकर शाटि. सोहनी भार. १ कौशिक १ बागि अनि वत्स १ कौशिक १ वात्रि घस. na वत्स