·Inredota Oxoniensia
CHARITA
THE BUDDHA-KARITA
OF ASVAGHOSHA
UNIVE
NA
EDITED, FROM THREE MSS.
LIBRARY
BY
E. B. COWELL, M. A.
PROFESSOR OF SANSKRIT AND FELLOW OF CORPUS CHRISTI COLLEGE, CAMBRIDGE
D HON. LL.D. OF THE UNIVERSITY OF EDINBURGH
DOM MINA
NVSNIO
ILLY MEA
Oxford
AT THE CLARENDON PRESS
1993

·02
Ca
688
--
London
HENRY FROWDE
OXFORD UNIVERSITY PRESS WAREHOUSE
AMEN CORNER, E.C.
BAHREEN
DOLCUINA
NVS. TIO
ΣΙΣΜΕΑ
New York
MACMILLAN & CO., II2 FOURTH AVENUE
1

·.
Elphinston College
CONTENTS
PREFACI
111.-XV
ERRATA
xvi
THE BUDDHA-KARITA or ASVAGUOSIA: Books I-XVII
I 166
APPENDIX: NOTES TO THE SANSKRIT TEXT
167-169
INDEX OF PROPER NAMIS,
171-175
b
III. 7.]

·PREFACE THE poem called thc Buddha-karita is at present known to us only in three MSS., all, I believe, copies from an original, which is inaccessible in Nepal. The curious differences between them would naturally suggest a difference in their archetype; but there appears to be only one extant MS. From this Mr. Hodgson's copy was made, which was originally prepared for Burnouf, and is now in the National Library at Paris; the second copy belongs to the Wright Collection of MSS., now deposited in the University Library at Cambridge; and the third, which is in my own possession, is quite a recent transcript, inade two years ago by a native Pandit at Kathmandu at Professor Bendall's request. I explain their differences by supposing that the original is full of marginal and textual corrections which have puzzled the transcribers. We find a curiously parallel case in Dr. Stein's description of the Kashmirian codex archctypus of the Sârada MSS. of the Ragra-taramgini. He says, Another important fact, brought to light by a careful examination of the archetypus, explains the numerous and often not inconsiderable discrepancies found in the various Särada MSS. and the Devanagari transcripts, which can all be proved to have been copied directly or indirectly from this identical archetype. Throughout the whole text written by Râganaka Ratnakantha variae lectiones have been written down by at least three successive hands. In copying from the MS. the scribes have followed indifferently the readings of the text or those of the annotators; hence the marked discrepancies in these later copies.' Of these three transcripts of the Buddha-karita, only one, that in the National Library at Paris, is a Devanagari transcript,--the other two are in the Nepalese character. This cxplains, I think, the inaccuracies in the Paris MS., for I have generally noticed that transcripts from Nepal in the Devanagari were more inaccurate than those in the b% ·PREFACE. iv Nepalese, from the imperfect acquaintance of the Hindu scribe with the foreign character. My edition of the text has been chiefly made from the two MSS. in Cambridge-that in the University Library, which I call C, and my own, which I call D. These two hardly ever differ, and I have only noted their variations; consequently the readings of C must be understood to include those of D, unless a difference is mentioned; but I have also used a careful transcript of the Paris MS. (P), made by Professor Max Müller's Japanese pupils Kasawara and Bunyiu Nanjio. M. Sylvain Lévi, who published a careful edition and translation of the first book in the Fournal Asiatique, but who generously gave up his intention of publishing the Sanskrit text of the rest of the poem as soon as he heard that I had begun printing my edition, kindly lent me his transcript of Books ii-vii, and I have used this to test the transcript of my Japanese friends, but I found that their work could generally be relied upon with perfect confidence. My text has thus been founded on a collation of the three MSS., but I have naturally inclined to follow the two Nepalese transcripts, partly because they were constantly at hand for reference, but still more because they appeared to me free from the additional errors introduced into the text by the P scribe's uncertainty in transcribing the puzzling Nepalese characters. The Paris MS. was copied for Mr. Hodgson in the year 950 of the Nepalese era, i. e. 1830 A.D.,--the scribe seems to call himself Amritananda?; the colophon runs, khavånamkamite varshe agrahayanike site i yames mritärando likha (slikhat?),-apparently an unfinished couplet. My own MS. D has no general colophon nor mention of any date, but ends abruptly with the colophon of the seventeenth sarga. The Wright MS. C has after this colophon two slokas which give, but in different words, the same date and the same scribe's name as the Paris MS.,--but I shall return to this point presently. The Buddha-karita is called in the colophon of each of its seventeen sargas a mahâkâvya, and is ascribed to Asvaghosha. A solitary sloka is quoted in the commentary of Rayamukuta on the Amarakosha i. I. I. 2, and also by Uggvaladatta in his commentary on the Unådi-sútras i. 156. 1 I believe that Amritànanda only made the original copy (now in Nepal), which he annotated in the margin. C ·PREFACE. V These lines are found in Book viii, sl. 13, 'The city without him has no charms for us, like heaven without the lord of the Maruts when Vritra was slain.' Several slokas are quoted from Asvaghosha in the Subhashitâvali, published by Professor Peterson, but none of them occur in that part of our poem which is preserved. Asvaghosha's own date is uncertain. Hiouen Thsang, who left India in A.D. 645, in the 'Mémoires sur les contrées occidentales,' Book xii. (vol. ii. p. 214 of Julien's transl.), says, speaking however of a former epoch which he does not definitely fix, . À cette époque, dans l'orient, on remarquait Ma-ming (Asvaghosha); dans le midi Ti-p'o (Deva); dans l'occident Long-meng (Nâgârdjouna); dans le nord Thong-chcou (Koumâralabdha). On les avait surnommés les quatre soleils qui éclairent le monde. I-tsing visited India in 673, and he also names Asvaghosha among the ancient teachers, and even places him before Någârguna, Aryadeva, &c. He expressly praises him as a poet, and mentions his hymns which were used in the Buddhist ritual, and also his Buddha-karita-kavya? Whether he could be the contemporary and spiritual adviser of Kanishka in the first century A.1). is not yet proved, though it appears very probable; but at any rate his Buddha-karita seems to have been translated into Chinese carly in the fifth century. This must imply that it cnjoyed a great reputation among the Buddhists of India, and justifies our fixing the date of its composition at least one or two centuries earlier. The Buddha-karita was also translated into Tibetan in the seventh or eighth century; the Tibetan translation, like the Chinese, consists of twenty-eight chapters. The Tibetan agrces much more closely than the Chinese with the original; in fact, from its verbal accuracy we can often easily reproduce the Sanskrit words; since certain Sanskrit words are always represented by the same Tibetan equivalents, as for instance the prepositions prefixed to verbal roots. The Chinese version appears to be much more vague and diffuse. This can be explained, I suppose, from the fact that the standard of literary taste differed more widely in India and China than in India and Tibet, as See M, Fujishama, Journ. Asiat. 1888, p. 425. I am indebted to Dr. H. Wenzel for all my information about the Tibetan.

·vi PREFACE. the latter country had not the same fixed national canons of taste and therefore accepted more readily the foreign importation. The first chapter in the Tibetan corresponds generally with the Chinese, but both omit the first twenty-four slokas of the Sanskrit text, which contain the very rhetorical description of the city of Kapilavastu. From this point up to the end of the thirteenth chapter the Tibetan (and to a less extent the Chinese) agrees fairly with the Sanskrit, and much of the fourteenth is the same in all three, but towards the end of the fourteenth the Sanskrit diverges widely; and Books xv, xvi, and xvii in the Sanskrit have no direct relation to the corresponding books in the Tibetan or the Chinese. Now here, I think, comes in the importance of the two slokas written in the Cambridge MS. on the last page after the colophon of the seventeenth sarga. Instead of the lame and imperfect attempt at a couplet in the Paris MS., the Cambridge MS. has a revised and completed version, as follows: शून्यवाणांकयुवर्षे मार्गे मासेऽसिते स्मरे । अमृतानंदेन लिखितं बुद्धकाव्यं सुदुर्लभं ॥१॥ सर्वत्रान्विष्य नो लब्ध्वा चतुःसर्ग च निर्मितं । agt jaCİ HET WCti aut il 211 In the year marked by a cipher, the (five) arrows, and a nine, in the month Mårgasîrsha (Nov.-Dec.), in the dark fortnight, and on the day ruled by the seventh astrological house Smara”, the poem about Buddha, very difficult to obtain, was written by Amritânanda. [950=A.D. 1830.] Having searched for them everywhere and not found them, four cantos have been made by me, the fourteenth, fifteenth, sixteenth, and seventeenth.' Then follow on the last page of the MS. twenty-four anonymous lines of Hindi, which are written partly in the text and partly in the margin round the four sides, in praise of Srî Râgendra-vikrama, his son Sri Surendra-vikrama, and their minister Bhîmasena. We learn from Dr. Wright's 'History of Nepal' (p. 284) that Srî Râgendra-vikrama was made king of Nepal in A.D. 1816, while Bhîmasena, who had received the titles of General and Kâzî, acted as prime minister. This king was Yama is the deity of the seventh lunar asterism, Bharani or Smara.

·PREFACE. vii ! deposed in 1847, and his son Surendra-vikrama, who had been born in 1829, was raised to the throne. One of the Hindi lines curiously confirms this account, as it says of Bhîmasena, 'So hi ganaral-nâmdharak, buddhisagar bîr hai.' But who was Amritânanda ? An Amritânanda is mentioned in Râgendralal Mitra's Nepalese Buddhist Literature as the author of three treatises, the Khandosmritalatâ (p. 79), the Kalyanapamkavimsatikâ (p. 99), and the Vîrakusåvadâna (p. 274); the two first arc in Sanskrit, the last is in the Newarî language. There is a copy of the second work in the Royal Asiatic Society's Library, with the colophon amritananda-virakita; and the same name occurs as the copyist of another MS., a MS. of the Karunapundarika-mahâyârasutra (amritånandendlikhat), associated with the date 916 of the Nepalese Samvat, i. e. A.D. 1796. We may therefore assume that his activity as a copyist and author lasted at least from 1796 till 1830. He was probably the father of the old Pandit of the Residency, Gunânanda, whose son Indrananda holds the office at present. Dr. D. Wright informs me that the family seem to have been the recognised historians of the country, and keepers of the MS. treasures of sundry temples. Now may we not suppose this Amritânanda to have been the author of these four last sargas? In the third line the Cambridge MS. originally had sargatrayam, but katuh-sargam is written over as a correction. My conjecture is that the three last sargas, which have nothing corresponding to them in the Tibetan and Chinese versions, are entirely his composition; but that the first portion of the fourteenth, which does agree in part with the Tibetan and Chinese, is taken from some imperfect copy of the original and completed by this modern editor. style of the three last sargas differs in a marked way from that of the thirteen earlier books. It is totally devoid of all attempt at ornament, and it is often grammatically and metrically incorrect. The metre of the fifteenth and sixteenth is mainly the same as that of the fourteenth, the epic sloka, but with many instances of an additional short syllable; that of the seventeenth consists of various forms of the dandaka, as the kusumastavaka with four sets of nine anapasts, or the mattamatamgalilakara with four sets of nine amphimacers. This last sarga was certainly written in Nepal, as in sloka 28 we read that www.

·viii PREFACE, Buddha commands Râhula and Gautami and others to practise the vow of fasting called ahorâtra, the Lakshakaitya ceremony, the rite called Srimgabherî, and that called Vasuindhârikâ,—these four rites are all especially described in Nepalese books mentioned in Râgendralâl Mitra's 'Nepalese Buddhist Literature. Thus in p. 221, we have the ahorâtravratânusamsâ with a legend to give it honour; in p. 275, in the account of the Vratavadâna-mâlâ, we have the legend of Suvarnavarna to glorify the rite lakshakaitya-vrata; in p. 229, there is an account of a special treatise called Srimgabherî, which explains the rite as consisting of dedicating one more cowdung, clay, sandstone, or metal model kaitya daily, till the number reaches a hundred thousand,with the accompaniment of music from a golden horn and other instruments; the same rite without the musical part is called kaitya-samvara. The Vasumdhara-vrata is similarly described in p. 271, as performed at early dawn on the second day of the moon with tântric ceremonies. Again, in the twenty-ninth sloka we have the twelve sacred books of the Northern Buddhists, as given in Burnouf's Introduction, the Geya, Gâthâ, Nidâna, Avadâna, Sûtra, Vyâkara (wrongly for Vyakarana), Ityukta, Gâtaka, Vaipulya, Adbhuta", Upadesa, and Udânaka. The last sloka is evidently intended to close the poem, and leaves no room for any additional books such as must have followed in the original Sanskrit, as they are found alike in the Chinese and the Tibetan translations. It runs thus, The glory of the Avadâna of the birth of the lion of the Sâkyas has thus been described by me, at length and yet very concisely; it must be corrected by Pandits wherever anything is omitted,- my childish speech is not to be laughed at, but to be listened to with pleasure; whatever virtue I may have acquired from describing the king of the Law, the deliverer from mundane existence, who assumes all forms—may it become a store of merit for the production of right activity and inactivity in others, and for the diffusion of delight among the six orders of beings. I have examined the MS. of Amritananda's Kalyanapamkavimsatika in the Library of the Royal Asiatic Society: it was translated by Wilson many years ago, and his translation was republished in the second volume 6 ? Adbhutadharma in Burnouf, ·PREFACE ix of his collected Works; but the Sanskrit text has never been printed. Its colophon runs, iti srî-naipâliyadevatákalyanapaikavimsatikâmritânandavirakitâ samâptâ It is written in the Sragdharâ metre, and the style, though fairly correct, is not free from errors of grammar; thus in sloka 13 we find abhyagami used as 'he came.' The best stanza in the poem is the twenty-fourth: शीर्षात् प्रागत्य योऽसौ सहितपरिजनश्चंद्रहासासिनादि छित्त्वा शोषे ह्रदेऽस्मिन् पुरवरमकरोल्लोकवासाय रम्यं । स्वस्थीभूताजसंस्थं सकलजिनवरं प्राभजन्मंजुनाथः कल्याणं वः क्रियात्स क्वचिदपि सरतां तिष्ठतां नौम्यहं तं ॥ May Mañgunâth, who, having come from the Sîrsha mountain with his disciples, divided the mountain with his scymitar bright-flashing like the moon, and in the dried-up lake erected a city, pleasant for the residence of men, and worshipped the best of all Ginas who sits on the self-sustained lotus, be propitious to you wherever you move or stand.--I adore him.' This is superior to anything in the three last sargas of the Buddhakarita ; but the remainder of the poem, as it cnumcrates the various deities and sacred places of Nepal, generally maintains one flat level of dulness. The two compositions, in point of literary mcrit, may be fairly ascribed to the same author. Each, for instance, abounds with vara at the end of a word, (often added merely to fill up the metre,) as in puravaram and sakalaginavaram in this stanza; in both we find Maitriya for Maitreya If my conjecture as to the recent origin of these concluding books be correct, we can only claim Asvaghosha's authorship for the first thirteen sargas and part of the fourteenth; and to these therefore I would confine my critical remarks. A peculiar interest attaches to them from their importance in establishing Professor Bühler's views as to the successful cultivation, in Northern India, of artificial poetry and rhetoric-kavya and alamkara-in the carly centuries of our cra. Asvaghosha seems to be entitled to the name of the Ennius of the classical age of Sanskrit poetry. His style is often rough and obscure, but is full of native strength and beauty; his descriptions are not too much laboured, nor are they mere purpurei panni,--they spring directly [TIT. 7.)

·х PREFACE. from the narrative, growing from it as natural blossoms, not as external appendages. In this way I would venture to explain the remarkable parallels to be found between certain episodes of the Buddha-karita and some of the most admired passages in the great works of classical Sanskrit literature. I pass over the description of the glories of the city Kapilavastu at the commencement of the first sarga, (which might easily be illustrated by parallel passages in later poems,) because these verses may be of later date, as they are not found in either the Tibetan or the Chinese translation; but this objection will not apply to the other examples. Readers of the Raghuvamsa will well remember the description in the seventh book, slokas 5-12, of the ladies of the city crowding to their windows to see prince Aga as he passes by from the svayamvara, where the princess Bhogyâ has chosen him as her husband. There is a striking parallel to this episode in the third book of the Buddhakarita, slokas 13–24, where the young prince makes his first entry into his father's capital,—that expedition, during the course of which he is to make his first acquaintance with old age as the inevitable shadow which dogs the steps of youth. I can hardly doubt that Kâlidâsa's finished picture was suggested by the rough, but vigorous outlines in Asvaghosha; he was the Buddhist Ennius, who gave the first inspiration to the Hindu Virgil. We must not forget here, that in Kalidasa the description only belongs to an episode in the main poem,-in the Buddhist author it is a natural incident in one of the most important chapters of the whole work. Kalidasa merely brings in a few characteristic details, as he is hurrying on to the marriage and the subsequent attack by the disappointed rivals; Asvaghosha dwells in a more leisurely way on the various attitudes and gestures of the women, in order to bring out in bolder relief the central figure of his hero. One verse certainly in Asvaghosha seems to me to have been directly taken and amplified by Kalidasa. Asvaghosha says, iii. 19, The lotus faces of the women gleamed while they looked out from the windows, with their ear-rings coming into mutual proximity, as if they were real lotuses fastened upon the houses. Kalidasa develops this crude sketch into a more finished ·PRZFACE. xi 6 --- picture, 'The lattices, whose apertures were crowded with the intensely curious faces of the women, perfumed with wine, while their bee-like eyes fluttered restlessly,--seemed as though they were adorned with lotuses.' We can prove that Kalidasa was not insensible to Buddhist influences, for in the twelfth book of the Raghuvamsa we have (sloka 21) that remarkable trace of Buddhism, where it is said, in the description of Râma's journey with Satâ in the forest, 'He every now and then fell asleep from fatigue on Sîtâ's lap, resting under a tree whose shadow was motionless through his divine power.' This well-known miracle of Buddha's childhood does not occur in Asvaghosha, but it is given in the Lalita-vistara (ch. xi). Again, in the Ramayana (Bomb. cd. v. io. 34-49), there is an account how the monkey Hanumat enters Ravana's palace by night and sees his wives all aslecp in the scraglio, and their various attitudes are described, as they lie unconscious of a stranger's presence. There is an exactly parallel description in the fifth book of the Buddha-Karita (slokas 48-61), where the prince, on the night of his leaving his home for cver, sces the women of his seraglio suddenly cast by a divine spell into a deep sleep, and he gazes on them as they lie with their limbs and gestures all distorted. Here again in the Ilindu poem it is nierely a purposclass episode, only introduced for the sake of ornament; in the Buddhist poem it is an essential element of the story,-it is the final impulse which stirs the Bodhisattva to makc his escape from the world. In the Ramayana the similarity is more evident, as the description there is only a continued repetition of two stanzas in the Buddha-Karita (v. 50), ' Another woman was sleeping, embracing her drum as a lover, with her two arms tender like the shoot of a young lotus, and bearing their bracelets closcly linked, blazing with gold;' or (v. 55), ' Another damsel lay sound aslccp, embracing her big lute as if it were a female friend, and she rolled it about, while its golden strings trembled, with her own face bright with her shaken car-rings.' The Rama myth is several times referred to in the Buddha-karita. Thus the charioteer Klandaka, in vi. 36, says to the prince, 'I cannot go to the city with my soul thus burning, leaving thee behind in the forest, as Sumitra left the son of Raghu-Sumitra here represents the с2 ·xii PREFACE. 3 Sumantra of our present text of the Râmâyana; so in viii. 8, The people of the city shed tears in the road, as when in old days the chariot of the son of Dasaratha came back;' or ix. 9, 'Leaving his chariot, the family priest then went up to the prince with the counsellor, as the saint (Agastya), the son of Urvasî, went with Vâmadeva, wishing to see Râma when he dwelt in the forest;' or ix. 59, 'So Râma, seeing the earth oppressed by the base, came forth from his hermitage and ruled it again.'. But these references are vague, and do not necessarily imply the previous existence of our present Râmâyana. In the thirteenth book we have the description of Buddha's temptation by Mâra and his three daughters; and as Mara is distinctly identified with Kama the flower-armed god, we are at once reminded of the similar scene in the Kumâra-sambhava, where Kama discharges his arrow against Siva. Mâra says to Buddha, xiii. II, This arrow is uplifted by me,-it is the very one which was shot against Suryaka, the enemy of the fish. So too, I think, when somewhat probed by this weapon, even the son of Idà, the grandson of the Moon, became mad; and Sâmtanu also lost his self-control,-how much more then one of feebler powers, now that the age has become degenerate!' Mâra is described in xiii. 7, 8, in very similar terms to the description of Kama in the Kumâra-sambhava, ' Then having seized his flower-made bow and his five infatuating arrows, he drew near to the root of the Asvattha tree with his children,-he the great disturber of the minds of living beings. Having fixed his left hand on the end of the barb and playing with the arrow, Mâra thus addressed the calm seer as he sat on his seat, preparing to cross to the further side of the ocean of existence.' We may surely compare those lines in the Kumâra-sambhava iii. 64, where Kama is described उमासमक्षं हरबद्धलक्ष्यः शरासनज्यां मुहुराममर्श ॥ In the presence of Umâ, fixing his aim at Hara, he repeatedly fingered the bow-string. When these sensual temptations fail, Mâra tries to frighten Buddha's constancy by an onset of all kinds of monsters and demons,-a scene which is imitated in Arguna's trial in the Kirâtârgunîya.

·PREFACE. xiii -- The Buddha-karita is always called in the colophons of the different sargas a mahâkâvya, and it certainly shows an acquaintance on its author's part with the teachings of the Hindu rhetoric or alanıkâra. Of course the common figures upamå, utprekshi, and rupaka occur everywhere; but we find now and then specimens of more elaborate ornament. Thus in viii. 37, when Buddha's queen Yasodharà finds that her husband has abandoned her, she bursts out, 'These lines of palaces seem to weep aloud, flinging up their dovecots for arms, with the long unbroken moan of their doves.' We have also curiously long-spun instances of 'allegory' or aprastutaprasamså in such slokas as i. 76, The thirsty world of living beings will drink the flowing stream of his law, bursting forth with the water of wisdom, enclosed by the banks of strong moral rules, delightfully cool with contemplation, and filled with religious vows as with kakravâka birds;" or xiii. 65, 'The tree of knowledge, whose roots grow deep in firmness and whose fibres are patience --whose flowers are moral actions and whose branches are memory and thought, and which gives out righteousness as its fruit,- surely, when it is growing, it should not be cut down.' So we have often rhetorical contrasts well worked out, i be as in iii. . Gazing down upon the prince in the road, the women appeared as if longing to fall to the earth; gazing up to him with upturned faces, the men seemed as if longing to rise to heaven;' Or viii. 56, That body which deserves to sit or lie on the roof of a palace, honoured with costly garments, aloes, and sandalwood,-how will that manly body live in the woods, exposed to the attacks of the cold, the heat, and the rain?' So viii. 30, in the description of the palace after the prince's flight, As the women pressed their breasts with their hands, so too they pressed their hands with their breasts.-dull to all feelings of pity, they made their hands and their bosoms inflict mutual pains on each other.' We have a very artificial verse, with the figure yathåsamkhya in it, in v. 26: * The prince, whose form was like the peak of a golden mountain,- 6 ·xiv PREFACE. 6 whose eye, voice, and arm resembled a bull, a cloud, and an elephant, -whose countenance and courage were like the moon and a lion:' गजमेघर्षभबाहुनिस्वनाक्षः। शशिसिंहाननविक्रमः प्रपेदे ॥ Or again, v. 42, where he is described, Bright like a golden mountain and bewitching the hearts of the noble women, he enraptured their ears, limbs, eyes, and souls by his speech, touch, form, and high qualities : श्रवणांगविलोचनात्मभावान् । वचनस्पर्शवपुर्गुणैर्जहार॥ In iii. 51 we have rasåntara employed in its technical sense as a counter emotion made use of to cancel one already prevailing, where the king determines to divert his son's melancholy by an expedition outside the palace- रसान्तरं स्वादिति मन्यमानः। in accordance with the definition in the Sahityadarpana (220) रभसत्रासह देः कोपभ्रंशो रसान्तरं। 'By a "diversion of feeling” (rasåntara) we mean the banishing of petulance by some violent fear, joy, or the like.' I have also noticed a curious point of resemblance between Asvaghosha and Kalidasa in the occasional references to the festival of Indra's banner, which is, I believe, peculiar to Western India. Kalidasa refers to it in Raghuvamsa iv. 3, His subjects with their children rejoiced as they beheld his new rising, with their long rows of uplifted eyes, as at the raising of Indra's banner in the festival for rain.' So in Asvaghosha i. 63 the seer Asita says that he is come with a longing to see the banner of the Sâkya race as if it were Indra's banner being set up; And again in viii. 73, 'Having heard of the arrival of Khandaka and Kamthaka, and having learned his son's fixed resolve, the lord of the earth fell struck down by sorrow, like the banner of Indra when the festival is over.'

·PREFACE. ху 6 The style of the poem is peculiar, as there is often a mixture of roughness and rusticity which, unless we can account for it by corruption of the text, does not harmonise with the frequent attempts at ornament and polish. Some of the words used are only known to us from the early lexicons, as the Amarakosa, &c., as c.g. dhishnya, 'a dwelling,' which is a favourite word, and occurs four or five times ; krisana, 'gold,' ii. 36 ; gantrî, 'a cart' (Amarakosa, Hemakandra), ii. 22; Lekharshabha (Amarakosa), 'Indra,' vii. 8. I may also mention samgrâhaka, 'a charioteer,' iii. 27, which occurs in Pali; rasa, the carth, v. 5; yâkitaka, 'a loan,' xi. 22, which occurs in Panini iv. 4, 21, and the Amarakosa ; dushkuha, i. 18, hard to be roused to wonder, incredulous,' which occurs in the Divyâvadâna; dharinan is used for dharma, 'custom,' in v.77 and xi. 20. The Buddha-karita will tell us little new about Buddhism and its history, but it is full of information for those who are interested in the history of Sanskrit literature; and I am sure that other and younger eyes than mine will bring many points of interest to light which I have failed to see, as I was too much cngrossed with minute varicties of reading and difficulties of interpretation to have always had leisure or insight for these larger questions. After all, I have been obliged to leave many passages which arc obscure from some undetected corruption in the text. The inaccuracy of the Nepalese MSS. must be my plea, as I submit this cditio prima of the Buddha-karita to the criticism of Sanskrit scholars. An English translation will shortly appear in a volume of the Sacred Books of the East.' E. B. C. CAMBRIDGE, October 23, 1898.

·ERRATA. vii. 29. " ii. sd. xi. 27b. " i.se. Add note, 'अनष्टां P.' 83d. सारवत्तां? i.56d. Read अापन्न यावत् परां ऊोमुखा. उपेष्यतीति पालोक्य 1.50. तथापरा? यदृष्ट्वा vi. 40 a. Read तैक्षण्यं अभिसंधिः ix. 7b. आमंत्र्य बांधवेभ्यः 630. भवेध 64 d. क्रियया यदिष्यते ex conj. यावत् xiii. 62 d. प्रनष्टे xiv. 62d. वांछिभिः Ib. स्तूयमानः " xii. II7d.

·ADDITIONAL ERRATA.
i. 50c.
iii. 64 c.
"
"
iv. 20b.
Read शौरेः
दीर्घिकं
महत्तपः
असंविग्रेन
तिष्ठनिषीदेवा?
v. Iod. Read अनास्त्रव०
xi. 23 b. परिपांति
42 b. शीते-घ
68d. चंचलाः
विष्वखवौ
550(note).
59.
"
xiii. 29.
"
1 Prof. Kielhorn's correction.
Cowell's Buddha-karita.]

·THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSH A. BOOK I. ओं नमः सर्वक्षाय*॥ श्रियं पराया विदधद्विधातृजित तमी निरस्यन्नभिभूतभानुभूत् । नुदन्निदाघं जितचारुचंद्रमाः स वंद्यतेऽहनिह यस्य नोपमा ॥१॥ आसीविशालोनतसानुलक्ष्म्या पयोदपंक्त्येव परीतपार्श्व । उदयधिष्ायं गगणेऽवगाढं पुरं महर्षेः कपिलस्य वस्तु ॥२॥ सितोनतेनेव नयेन हत्वा कैलासशैलस्य यदभ्रशोभां। भ्रमादुपेतान वहदंबुवाहान- संभावनां वा सफलीचकार ॥३॥ रत्नप्रभोद्भासिनि यत्र लेभे तमो न दारिद्यमिवावकाशं । परायपोरैः सहवासतोषात कृतस्मितेवातिरराज लक्ष्मीः ॥४॥ यवेदिकातोरणसिंहकफ्रनैर्दधानं प्रतिवेश्म शोभा । जगत्यदृष्ट्व' समानमन्यत्स्पर्धा स्वगेहेर्मिय एव चक्रे ॥५॥ रामामुखेंदून परिभूतपद्मान 'यबापयातोऽयविमान्य भानुः । ओं नमो रत्नचयाय ॥ P. 1 Ex conj. "धिष्णोर्गगणे 0; "धिष्टोर्गगने P. कैलाश 0P. 8 कर्णे P,-दधानां C P. अदृष्ट्वैव P. यचोपयातो. 2 Sic CP. (For dhishnya, cf.iv. roz; viii. 40; ix. 2.) वश्वहान P. + वहदं- 8 B [III.1.]

·THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. संतापयोगादिव' वारि वेष्टुं पश्चात्समुद्राभिमुखः प्रतस्थे ॥६॥ शाक्यार्जितानां यशसां जनेन दृष्ट्वांतभावं गमितोऽयमिंद्रः । इति ध्वजैश्चारुचलत्पतकिर्यन्माटुंमस्यांकमिवोदयच्छत् ॥७॥ कृत्वापि रात्रौ कुमुदप्रहासमिंदोः करैर्यद्रजतालयस्थैः । सौवर्णहर्येषु गतार्कपादैदिवा सरोजद्युतिमाललंबे ॥६॥ महीभृतां मूर्ध्नि कृताभिषेकः शुद्धोदनो नाम नृपोऽर्कबंधुः । अध्याशयो वा स्फुटपुंडरीकं पुराधिराजं तदलंचकार ॥९॥ भूभृत्परायोऽपि सपक्ष एवं प्रवृत्तदानोऽपि मदानुपेतः । ईशोऽपि नित्यं समदृष्टिपातः सौम्यस्वभावोऽपि पृथुप्रतापः॥१०॥ भुजेन यस्याभिहताः पतंतो विषड्डूिपेंद्राः समरांगणेषु । उहांतमुक्ताप्रकरैः शिरोभिर्भक्त्येव पुष्पांजलिभिः प्रणेमुः ॥११॥ अतिप्रतापावधूय शत्रून्महोपरागानिव तिग्मभानुः । 'उद्योतयामास जनं समंतात्प्रदर्शयन्नाश्रयणीयमान ॥१२॥ धर्मार्थकामा विषयं मिथोऽन्यं न वेशमाचक्रमुरस्य नीत्या । विस्पर्धमाना इव तूयसिद्धेः सुगोचरे दीप्ततरा बभूवुः ॥१३॥ उदारसंखैः सचिवैरसंख्यैः कृतायभावः स उदयभावः । शशी यथा भैरकृतान्यथाभैः' शाक्येंद्रराजः सुतरां रराज ॥१४॥ तस्यानिशोभाविसृतातिशोभा रविप्रभेवास्ततमःप्रभावा। समयदेवीनिवहायदेवी बभूव मायापगतेव माया ॥१५॥ यादि च. पोद.. वीR. बोव-P. fame P (and C pr.n) ३ सरोज 0 (not D). * अंगनेषु P. 7 Should we road यथा भैरहतान्यथाभः?

·BOOK I. 3 3 प्रजासु मातेव हितप्रवृता गुरौ जने भक्तिरिवानुवृत्ता। लक्ष्मीरिवाधीशकुले कृताभा जगत्यभूदुतमदेवता या ॥१६॥ कामं सदा स्त्रीचरितं तमिस्रं तथापि तां प्राप्य भृशं विरेजे। न हींदुलेखामुपगम्य शुभ्रां नक्तं तथा संतमसत्वमेति ॥१७॥ अतींद्रियेनात्मनि 'दुष्कुहोऽयं मया जनो योजयितुं न शक्यः । इतीव सूक्ष्मां प्रकृतिं विहाय धर्मेण साक्षाद्विहिता स्वमूर्तिः॥१८॥ च्युतोऽथ कायातुषितात् त्रिलोकीमुद्योतयन्नुत्तमबोधिसत्वः । विवेश तस्याः स्मृत एव कुक्षौ नंदागुहायामिव नागराजः ॥१९॥ धृत्वा हिमाद्रिधवलं गुरु षड्डिषाणं दानाधिवासितमुखं द्विरदस्य रूपं । शुद्धोदनस्य वसुधाधिपतेर्महिथाः कुक्षिं विवेश स जगद्व्यसनक्ष- याय ॥२०॥ रक्षाविधानं प्रति लोकपाला लोकैकनाथस्य दिवोऽभिजग्मुः। सर्वत्र भांतोऽपि हि चंद्रपादा भजंति कैलासगिरी विशेषं ॥२१॥ मायापि तं कुक्षिगतं दधाना विद्युविलासं जलदावलीव दानाभिवर्षेः परिती जनानां 'दारिद्यतापं शमयांचकार ॥२२॥ सांतःपुरजना देवी कदाचिदथ लुंबिनीं। जगामानुमते राज्ञः संभूतोत्तमदोहदा ॥२३॥ शाखामालंबमानायाः पुष्पभारावलंबिनीं। 1 देवताभा P. The last letters have been altered in C to या; या D. 3 So D; अनिद्रिये P; C has अतींद्रि' corrected to अनींद्रि दुःकहो P. 5 कैलाश 0 P. दारिद्रP. बभूव ०. आखंव्यमानायाः P. 2 °अं P. 6 of CP. 7 B2 ·4 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. । देव्याः कुदिक्षं विभिद्याशु बीधिसलो विनिर्ययो॥२४॥ 'ततः प्रसनश्च बभूव पुष्यस्तस्याश्च देव्या व्रतसंस्कृतायाः । पात्सुतो लोकहिताय जज्ञे निवेदनं चैव निरामयं च ॥२५॥ प्रातः पयोदादिव तिग्मभानुः समुद्भवन्सीऽपि च मातृकुक्षेः। स्फुरन्मयूखैर्विहतांधकारैश्चकार लोकं कनकावदातम् ॥२६॥ तं जातमात्रमथ कांचनयूपगौरं प्रीतः सहस्रनयनः शनकैरगृ- लात्। 'मंदारपुष्पनिकरैः सह तस्य मूर्ध्नि खान्निर्मले च विनिपेततुरं- बुधारे ॥२७॥ सुरप्रधानैः परिधार्यमाणो' देहांशुजालैरनुरंजयंस्तान् । संध्याचजालोपरिसंनिविष्टं नवोडुराजं विजिगाय लक्ष्म्या ॥२८॥ ऊरोर्यथौर्वस्य' पृथोश्च हस्तान्मांधातुरिंद्रप्रतिमस्य मूर्धः । कक्षीवतश्चैव भुजांसदेशातथाविधं तस्य बभूव जन्म ॥२९॥ क्रमेण गर्भादभिनिःसृतः सन् बभौ गतः खादिव योन्यजातः। कल्पेष्वनेकेष्विव भावितात्मा यः संप्रजानन सुषुवे न मृढः ॥३०॥ दीप्ता च धैर्येण श्रिया रराज बालो रविभूमिमिवावतीर्णः । तथातिदीप्तोऽपि निरीक्ष्यमाणो" जहार चयूंषि यथा शशां- कः॥३१॥ 2 3 From this point the Tibetan and Chinese versions begin to agree more or less closely with the Sanskrit text. D om. 25-45. तीग्म0; तीरभानुः P. समुन्न- वेत्सो . र:0. हून् 0; हृत् P. मांदार.. "मानो CP. After this sloka the MSS. repeat sloka 25. यथोर्वस्य 0 P. "मुबांश P (et. v. 56). 5 6. 9 11 मो.

·BOOK I. 5 ". स हि स्वगात्रप्रभयोज्ज्वलंत्या दीपप्रभां भास्करवन्मुमोष । महार्हजांबूनदचारुवर्णो विद्योतयामास दिशश्च सर्वाः ॥३२॥ अनाकुलान्यजसमुद्रतानि निष्पेषवंत्यायतविक्रमाणि । तथैव धीराणि पदानि सप्त सप्तर्षितारासदृशो जगाम ॥३३॥ बोधाय जातोऽस्मि जगद्धितार्थमंत्या' तथोत्पतिरियं ममेति । चतुर्दिशं सिंहगतिर्विलोक्य वाणी च भव्यार्थकरीमुवाच ॥३४॥ खात्मसुते चंद्रमरीचिशुभे वे वारिधारे शिशिरोष्णवीर्ये । शरीरसौख्यार्थमनुत्तरस्य निपेततुर्मूर्धनि तस्य सौम्ये ॥३५॥ श्रीमद्विताने कनकोज्ज्वलांगे वैडूर्यपादे शयने शयानं । यगौरवात्कांचनपद्महस्ता यक्षाधिपाः संपरिवार्य तस्थुः ॥३६॥ मायातनूजस्य दिवौकसः खे यस्य प्रभावात्मणतः शिरोभिः । 'आधारयन पांडरमातपत्रं बोधाय जेपुः परमाशिषश्च ॥३७॥ महोरगा धर्मविशेषतर्षाड्डुचेष्वतीतेषु कृताधिकाराः । यमव्यजन भक्तिविशिष्टनेत्रा मंदारपुष्पैः समवाकिरंश्च ॥३॥ तथागतोत्पादगुणेन तुष्टाः शुद्धाधिवासाश्च विशुद्धसत्वाः । देवा ननंदुर्विगतेऽपि रागे मग्नस्य दुःखे जगतो हिताय ॥३९॥ यस्मिन प्रसूते गिरिराजकीला वाताहता नौरिव भूश्चचाल । सचंदना चोत्पलपद्मगभी पपात वृष्टिगंगणादनचात् ॥४०॥ वाता ववुः स्पर्शसुखा मनोज्ञा दिव्यानि वासांस्यवपातयंतः। s Ex conj. °मान्त्या 0%; °मांत्या P. So in P and in the marg. of 0; 0 originally had सौख्यमत्यंतराय. 5 °कोज्वलांगे 0P. 6 संपदिवार्य P. अधा०P. 8 तथागतोत्यायदगुणेन 0; तथागतोन्याद° P. Ex conj. हितो यः P. ... .. 1 अज्ज.P. 2 चातो P? 7 9 10 गगनाद् P.

·6 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. सूर्यःस एवाभ्यधिकं चकाशेजज्वाल सौम्यार्चिरनीरितोऽमिः॥४१॥ प्रागुत्तरे 'चावसथप्रदेशे कूपः स्वयं प्रादुरभूसितांबुः । अंतःपुराण्यागतविस्मयानि यस्मिन क्रियास्तीर्थ इव प्रचक्रुः॥४२॥ धर्मार्थिभिर्भूतगणैश्च दिव्यैस्तद्दर्शनार्थ बलमाप पूरः। कौतूहलेनैव च पादपैश्च प्रपूजयामास सगंधपुष्पैः ॥४३॥ पुष्पद्रुमाः स्वं कुसुमं पुफुल्नुः समीरणोद्भामितदिक्सुगंधि । सुसंधमजुंगवधूपगीतं भुजंगवृंदापिहितातवातं' ॥४४॥ क्वचित् कणसूर्यमृदंगीतवीणामुकुंदामुर्रजादिभिश्च । स्त्रीणां चलकुंडलभूषितानां विराजितं चोभयपार्श्वतस्तत्॥४५॥ यद्राजशास्त्रं भृगुरंगिरा वा न चक्रतुर्वेशकरावृषी तो। तयोः सुतौ तौ च ससर्जतुस्ताकालेन शुक्रश्च वृहस्पतिश्च ॥४६॥ सारस्वतश्चापि जगाद नष्टं वेदं पुनर्य ददृशुर्न पूर्व । व्यासस्तथैनं बहुधा चकार न यं वशिष्ठः कृतवानशक्तिः ॥४७॥ "वाल्मीकिनादश्च ससर्ज पद्यं जग्रंथ यन्न च्यवनो महर्षिः। चिकित्सितं यच्च चकार नाविः पश्चातदात्रेय ऋषिर्जगाद ॥४॥ यञ्च द्विजवं कुशिको न लेभे तत्साधनं सूनुरवाप राजन् । वेलां समुद्रे सगरश्च दधे नेक्ष्वाकवो यां प्रथमं बबंधुः ॥४९॥ आचार्यकं योगविधौ द्विजानामप्राप्तमन्यैर्जनको जगाम । " Ex conj. बलमाप्रपूरैः P. Ex conj. प्रफुल्लुः 0; पफेलुः P. 'वृंदोपिहितान्तवातं P. 11 1 Exeonj. वावशथ.3 वावसथ. P. 4 पेच. 5 3 Pom. यंधिः P. 8 मुरुज. CP. 10 सारवत.. चरत् . रावं P. 11 Ex conj. arsita CP. 12 लो.

·-- BOOKI. 7 1 ख्यातानि कर्माणि च यानि शैरैः शूरादयस्तेष्वबला बभूवुः॥५०॥ तस्मात्प्रमाणं न वयो न कालः कश्चिक्वचिच्छैष्ठ्यमुपैति लोके। राज्ञामृषीणां च हितानि तानि कृतानि पुरैरकृतानि पूर्वेः ॥५१॥ एवं नृपः प्रत्ययितैर्दिस्तैराश्वासितश्चाप्यभिनंदितश्च । शंकामनिष्टां विजहौ मनस्तः प्रहर्षमेवाधिकमारुरोह ॥५२॥ प्रीतश्च तेभ्यो द्विजसतमेभ्यः सत्कारपूर्व प्रददौ धनानि । भूयादयं भूमिपतियथोक्तो यायाज्जरामेत्य वनानि चेति ॥५३॥ अथो निमित्तैश्च तपोबलाच्च तज्जन्म जन्मांतकरस्य बुवा शाक्येश्वरस्यालयमाजगाम सद्धर्मतर्षादसितो महर्षिः ॥५४॥ तं ब्रह्मविद्ब्रह्मविदां ज्वलंतं "ब्राया श्रिया चैव तपःश्रिया च। राज्ञो गुरुगौरवसत्क्रियाभ्यां प्रवेशयामास नरेंद्रसन ॥५५॥ स पार्थिवांतःपुरसंनिकर्ष कुमारजन्मागतहर्षवेगं । विवेश धीरो बलसंज्ञयैव तपःप्रकर्षाच्च जराश्रयाच्च ॥५६॥ ततो नृपस्तं मुनिमासनस्यं ' पाद्यार्थ्यपूर्व प्रतिपूज्य सम्यक् । निमंत्रयामास यथोपचारं पुरा वशिष्ठं स इवांतिदेवः ॥५७॥ धन्योऽस्यनुग्राह्यमिदं कुलं मे यन्मां दिदृशुर्भगवानुपेतः। आज्ञाप्यतां किं करवाणि सौम्य शिष्योऽस्मि विश्रभितुमर्ह- सीति ॥५॥ एवं नृपेणोपनिमंचितः सन्सर्वेण भावेन मुनिर्यथावत् । i 3 1 नं. 2 श्रेष्ठ्यं 0P. कतानि पूर्वैरकतानि पुत्रैः P. "विदां 0 P, corrected in C to "विदं (D विद). ब्रह्मा P. वातिदेवः 0, but ef. ix. 20, 60. नृपेन C. 4 तो P. 7 पाद्या P. . 8 . - ·8 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. सविस्मयोत्फुल्लविशालदृष्टिगंभीरधीराणि वांस्युवाच ॥५९॥ महात्मनि त्वय्युपपन्नमेतत् प्रियातिथौ त्यागिनि धर्मकामे । सत्वान्वयज्ञानवयोऽनुरूपा स्निग्धा यदेवंमयि ते मतिःस्यात्॥६०॥ एतच्च नद्येन नृपर्षयस्ते धर्मेण सूक्ष्माणि धनान्यपास्य । नित्यं त्यजतो विधिवबभूवुस्तपोभिराढ्या विभवैर्दरिद्राः ॥६१॥ प्रयोजनं यतु ममोपयाने तन्मे शृणु प्रीतिमुपेहि' च त्वं । दिव्या मया दिव्यपथे श्रुता वाग्बोधाय जातस्तनयस्तवेति ॥६२॥ श्रुत्वा वचस्तच्च मनश्च युक्त्वा ज्ञात्वा निमित्तैश्च ततोऽस्युपेतः । दिदृक्षया शाक्यकुलध्वजस्य शक्रध्वजस्येव समुच्छितस्य ॥६३॥ इत्येतदेवं वचनं निशम्य प्रहर्षसंभ्रांतगतिर्नरेंद्रः । आदाय धायंकगतं कुमारं संदर्शयामास तपोधनाय ॥६४॥ चक्रांकपादं स तथा महर्षिीलावनद्धांगुलिपाणिपादं । 'सोर्णधुवं वारणवस्तिकोशं सविस्मयं राजसुतं ददर्श ॥६५॥ धायंकसंविष्टमवेक्ष्य चैनं देव्यंकसंविष्टमिवाग्निसूनुं । बभूव पक्ष्मांतरिवांचिताश्रुर्निश्वस्य चैवं चिदिवोन्मुखोऽभूत् ॥६६॥ दृष्ट्वासितं त्वश्रुपरिप्लुताक्षं स्नेहातु पुत्रस्य नृपश्चकंपे। सगद्गदं वाष्पकषायकंठः पप्रच्छ च प्रांजलिरानतांगः ॥६७॥ स्वल्पांतरं यस्य वपुर्मुनेः स्याबद्भुतं यस्य च जन्म दीप्तं । यस्योत्तमंभाविनमात्य चार्थ तं प्रेक्ष्य कस्मातव धीर वाष्पः॥६॥ 1 उपेहि 0 P. 2 Sic O P. Should we read opfa:? 3 पाणिं P (cf. Beal, i.83). + Ex conj. स्वर्ण C P. [Tibetan has sorna, H. W.] पक्षांतविरंचितात्रु C P (C "श्रूण). 6 सगर्गदं . kने P; C has वपुर्सरे खा बह with t profixed to v in a later ink. Query वपुः सुरैः? 6 Ex conj. 8. P.

·BOOK I. + अपि स्थिरायुर्भगवन कुमारः कच्चिन्न शोकाय मम प्रसूतः । लब्धः कथंचित्सलिलांजलि, न खल्विमं पातुमुपैति का लः ॥६॥ अप्यक्षयं मे यशसो निधानं 'कच्चिङ्वो मे कुलहस्तसारः । अपि प्रयास्यामि सुखं परत्र 'सुप्तेऽपि पुत्रेऽनिमिषेकचक्षुः ॥७० 'कच्चिन्न मे जातमफुल्लमेव कुलप्रवालं परिशोषभागि । क्षिप्रं विभो ब्रूहि न मेऽस्ति शांतिः स्नेहं सुते वेत्सि' हि बांध वानां ॥७१॥ इत्यागतावेगमनिष्टबुड्या बुड्डा नरेंद्रं स मुनिर्बभाषे। मा भून्मतिस्ते नृप काचिदन्या निःसंशयं तद्यदवीचमस्मि ॥७२ नास्यान्यथात्वं प्रति विक्रिया मे स्वां वंचनां तु "प्रति विक्लव ऽस्मि । कालो हि मे यातुमयं च जातोजातिक्षयस्यासुलभस्य बोद्धा॥७३ विहाय राज्यं विषयेष्वनास्थस्तीत्रैः प्रयत्नैरधिगम्य तत्वं । जगत्ययं मोहतमो निहंतुं ज्वलिष्यति ज्ञानमयो हि सूर्यः ॥७४ दुःखार्णवाद्याधिविकीर्ण फेनाज्जरातरंगान्मरणोयवेगात् । उतारयिष्यत्ययमुह्यमानमा जगज्ज्ञानमहाप्लवेन ॥५॥ प्रज्ञांबुवेगां स्थिरशीलवप्रां समाधिशीतां व्रतचक्रवाकां । 1 Ex conj. कश्चिन्न 0 P. We might rend कच्चिच्च. चातुं । O seems originally to have hnd Tİ, which lus boen altered and to inserted in th कश्चिद्रूवो 0 ; कश्चिद्युमो P. * Ex conj. Tafa gert fato CP कश्चिन्न 0P. 7वेनि D P and Opr.m. 8 मुनींद्रं P. Appendix. 10 विक्रया C. 11 Pom. प्रति. 12 विकवी P. [III.7.] लब्धा CP. 4 margin. 8 Sic CP. Of. noto 13 कास्ट P.

·10 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. अस्योत्तमांधर्मनदी प्रवृत्तां तृष्णादितः पास्यति जीवलोकः ॥७६॥ दुःखार्दितेभ्यो विषयावृतेभ्यः संसारकांतारपथस्थितेभ्यः । आख्यास्यति ह्येष विमोक्षमार्ग मार्गप्रनष्टेभ्य इवाध्वगेभ्यः ॥७॥ विदह्यमानाय जनाय लोके रागाग्निनायं विषयेंधनेन । प्रह्लादमाधास्यति धर्मवृष्ट्या वृष्ट्या महामेघ इवातपांते ॥७॥ तृष्णार्गलं मोहतमःकपाटं वारं प्रजानामपयानहेतोः। विपाटयिष्यत्ययमुत्तमेन सद्धर्मताडेन दुरासदेन ॥७९॥ स्वैमोहपाशैः परिवेष्टितस्य दुःखाभिभूतस्य निराश्रयस्य । लोकस्य संबुध्य च धर्मराजः करियते बंधनमोक्षमेषः ॥१०॥ तन्मा कृथाः शोकमिमं प्रति त्वं तत्सौम्य शोच्ये हि मनुष्यलोके। मोहेन वा कामसुखैर्मदावा यो नैष्ठिकं श्रोति नास्य धर्म ॥१॥ भ्रष्टस्य तस्माच्च गुणादती मे ध्यानानि लब्ध्वाप्यकृतार्थतैव । धर्मस्य तस्याश्रवणादहं हि मन्ये विपत्तिं त्रिदिवेऽपि वासं ॥२॥ इति श्रुतार्थः ससुहृत्सदारस्त्यत्वा विषादं मुमुदे नरेंद्रः । एवंविधोऽयं तनयो ममेति मेने स हि स्वामपि सारमतां ॥३॥ आर्येण मार्गेण तु यास्यतीति चिंताविधेयं हृदयं चकार । न खस्वसौ न प्रियधर्मपक्षः संताननाशनु भयं ददर्श ॥४॥ अथ मुनिरसितो निवेद्य तत्वं सुतनियनं सुतविक्तवाय राज्ञे । सबहुमतमुदीक्ष्यमाणरूपः पवनपथेन यथागतं जगाम ॥५॥ 'कृतमतिरनुजासुतं च दृष्ट्वा मुनिवचनश्रवणेऽपि तन्मतौ च । 3 तव P. 4 शौविन हि P. मानरुपOP. manote प्रमावं. ०न. तमितिर DC ( is written in C sec. m. over the r). Dadds 5 Ex conj.

·- . BOOK I. II . बहुविधमनुकंपया स साधुः प्रियसुतवविनियोजयांचकार ॥१६॥ नरपतिरपि पुत्रजन्मतुष्टो विषयमतानि विमुच्य बंधनानि । कुलसदृशमचीकरद्यथावत्मियतनयं तनयस्य जातकर्म ॥७॥ दशसु 'परिणतेष्वहःसु चैवं प्रयतमनाः परया मुदा परीतः । अकुरुत जपहोममंगलाद्याः परमतमाः ससुतस्य देवते ज्याः॥८॥ अपि च शतसहस्रपूर्णसंख्याः स्थिरबलवतनयाः सहमशृंगीः । अनुपगतजराः पयस्विनीः स्वयमददात्सुतवृद्धये द्विजेभ्यः ॥१९॥ बहुविधविषयास्ततो यतात्मा स्वहृदयतोषकरीः क्रिया विधाय । गुणवति दिवसे शिवे मुहूर्ते मतिमकरोन्मुदितः पुरप्रवेशे ॥२०॥ द्विरदरदमयीमथो महाही सितसितपुष्पभृतां मणिप्रदीपां । अभजत शिविकांशिवाय देवी तनयवती प्रणिपत्य देवताभ्यः॥९१॥ पुरमथ पुरतः प्रवेश्य पत्नी स्थविरजनानुगतामपत्यनाथां । नृपतिरपि जगाम पौरसंधैर्दिवममरैर्मघवानिवाच॑मानः॥१२॥ भवनमथ विगाह्य शाक्यराजो भव इव षण्मुखजन्मना प्रतीतः। इदमिदमिति हर्षपूर्णवक्तो बहुविधपुष्टियशस्करं व्यधन ॥९३॥ इति नरपतिपुत्रजन्मवृया सजनपदं कपिलायं पुरं तत् । धनदपुरमिवाप्सरोऽवकीर्णं मुदितमभून्नलकूवरप्रसूतौ ॥४॥ इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्ये भगवत्प्रसूतिनीम प्रथमः सर्गः ॥१॥ 1 परिमितेषु P. 2 ररमतवा 0 D. (0 originally had परमतवा.)

·BOOK II. आ जन्मनो जन्मजरांतकस्य तस्यात्मजस्यात्मजितः स राजा। अहन्यहन्यर्थगजाश्वमित्रैर्वृद्धिं ययौ सिंधुरिवांबुवेगैः ॥१॥ धनस्य रत्नस्य च तस्य तस्य कृताकृतस्यैव' च कांचनस्य । तदा हि नैकात्मनिधीनवापि मनोरथस्याप्यतिभारभूतान ॥२॥ ये पद्मकल्पैरपि च विट्रेन मंडलं शक्यमिहाभिनेतुं । मदोत्कटा हैमवता गजास्ते विनापि यत्नादुपतस्थुरेनं ॥३॥ नानांकचिहेर्नवहेमभडैिरभूषितैलंबसटैस्तथान्यैः संचुक्षुभे चास्य पुरं तुरंगैबलेन मैया च धनेन चाप्तः ॥४॥ पुष्टाश्च तुष्टाश्च तदास्य राज्ये साध्योऽरजस्का गुणवत्पयस्काः । उदयवसैः सहिता बभूवुर्बह्यो बहुक्षीरदुहश्च गावः ॥५॥ मध्यस्थतां तस्य रिपुर्जगाम मध्यस्वभावः प्रययौ सुहत्वं । विशेषतो दायमियाय मित्रं वावस्य पक्षावपरस्तु नाशं ॥६॥ तथास्य मंदानिलमेघशब्दः सौदामिनीकुंडलमंडितांगः । विनाश्मवर्षाशनिपातदोषैः काले च देशे प्रववर्ष देवः ॥७॥ 1 2 Ex conj. छताछतखेव P. निधीन्नवापि P. 3 मनोरथस्या- तिवमारभूतान P. वडिपें• P. Ex conj. भाति: CP. Sic D P. साधो . Ex conj. उदग्रवत्सासहिता C P. नासCpr.m.; ना D. 10 विनास्व . 5 हैम P. 6 7 8 ·BOOK II. 13 रोह सम्यक् फलवद्यर्थतु तदाकृतेनापि कृषिश्रमेण । ता एव चैवौषधयो रसेन सारेण चैवाभ्यधिका बभूवुः ॥६॥ शरीरसंदेहकरेऽपि काले संग्रामसंमर्द इव प्रवृत्ते । स्वस्थाः सुखं चैव निरामयं च प्रजज्ञिरे गर्भधराश्च नार्यः ॥९॥ यच्च प्रतिभ्वो विभवेऽपि शक्ये न प्रार्थयंति स्म नराः परेभ्यः । अभ्यर्थितः सूक्ष्मधनोऽपि चायं तदा न कश्चिद्विमुखो बभूव ॥१०॥ नाशो वधो बंधुषु नाप्यदाता नैवाव्रतो नानृतिको न हिंसः । आसीनदा कश्चन तस्य राज्ये राज्ञो ययातेरिव नाहुषस्य ॥११॥ उद्यानदेवायतनाश्रमाणां कूपप्रपापुष्करिणीवनानां । चक्रुः क्रियास्तत्र च धर्मकामाः प्रत्यक्षतः स्वर्गमिवोपलभ्य ॥१२॥ मुक्तश्च दुर्भिक्षभयामयेभ्यो हृष्टो जनः स्वर्गमिवाभिरेमे । पानी पतिवा महिषी पतिं वा परस्परं न व्यभिचेरतुश्च ॥१३॥ कश्चित्सिषेवे रतये न कामं कामार्थमर्थ न जुगोप कश्चित् । कश्चिद्धनाथ न चचार धर्म धर्माय कश्चिन्न चकार हिंसां ॥१४॥ स्तेयादिभिश्चाप्यभितश्च नष्टं स्वस्थं स्वचक्रं परचक्रमुक्तं । क्षेमं सुभिक्षं च बभूव तस्य पुराण्यरण्यानि' यथैव राष्ट्रे ॥१५॥ तदा हि तज्जन्मनि तस्य राज्ञो मनोरिवादित्यसुतस्य राज्ये । चचार हर्षः प्रणनाश पाप्मा जज्वाल धर्मः कलुषः शशाम ॥१६॥ एवंविधा राजसुतस्य तस्य सर्वार्थसिद्धिश्च यतो बभूव । - 8 Ex conj. 1 यथार्त्त D P; यथार्तुं c. 2 चैवोषधयो 0P. प्रतिभ्यो P. 4 नासौवधो . 6 Should we read स्वर्ग Ex conj: अरण्यस्य 03 अरण्यांनि P. 8.षं? 5 नायुषस्य 0 P. इव? 7 ·14 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. ततो नृपस्तस्य सुतस्य नाम सर्वार्थसिद्धोऽयमिति प्रचक्रे ॥१७॥ देवी तु माया विबुधर्षिकल्पं दृष्ट्वा विशालं तनयप्रभावं । जातं प्रहर्ष न शशाक सोढुं ततोऽविनाशाय दिवं जगाम ॥१८॥ ततः कुमारं सुरगर्भकल्पं स्नेहेन भावेन च निर्विशेषं । मातृष्वसा मातृसमप्रभावा संवर्धयामात्मजवबभूव ॥१९॥ ततः स बालार्क इवोदयस्थः समीरितो वहिरिवानिलेन । क्रमेण सम्यग्ववृधे कुमारस्ताराधिपः पक्ष इवातमस्ले ॥२०॥ ततो महाहीणि च चन्दनानि रत्नावलीश्चौषधिभिः सगीः। मृगप्रयुक्तावथकांश्च 'हैमानाचक्रिरेऽस्मै सुहृदालयेभ्यः ॥२१॥ वयोऽनुरूपाणि च भूषणानि हिरण्मया हस्तिमृगाश्वकाश्च । रथाश्च गावो वसनप्रयुक्ता गंत्रीश्च चामीकररूपचित्राः ॥२२॥ एवं स तैस्तैर्विषयोपचारैर्वयोऽनुरूपैरूपचर्यमाणः । बालोऽयबालप्रतिमो बभूव धृत्या च शौचेन धिया श्रिया च ॥२३॥ वयश्च कौमारमतीत्य मध्यं संप्राप्य बालः स हि राजसूनुः । 'अल्पैरहोभिर्बहुवर्षगम्या जयाह विद्याः स्वकुलानुरूपाः ॥२४॥ नैःश्रेयसं तस्य तु भव्यमर्थ श्रुत्वा पुरस्तादसितान्महर्षेः । कामेषु संगं जनयांबभूव वृद्धिर्भवच्छाक्यकुलस्य राज्ञः ॥२५॥ कुलाततोऽस्मै स्थिरशीलसंयुतात्साध्वीं वपुह्रींविनयोपपन्नां । 1 हेमानू . 2 सौ DP. 3 "मृगाच कोकाः P. 5 Ex conj. चासोहर MSS. not clear. 6DP om. rest of line. रूपानि C P. The 1977: of O is written at: in D P. Rest of line only in C and uncertain. अन्य P. 8 ·BOOK II. 15 - '. यशोधरां नाम यशोविशालांतुल्याभिधानां श्रियमाजुहाव॥२६॥ 'अथापरं भूमिपतेः प्रियोऽयं सनत्कुमारप्रतिमः कुमारः। सार्धं तया शाक्यनरेंद्रवध्वा शच्या सहस्राक्ष इवाभिरेमे ॥२७॥ किंचिन्मनःक्षोभकरं प्रतीपं कथंच पश्येदिति सोऽनुचिंत्य । वासं नृपो ह्यादिशति स्म तस्मै हर्योदरेष्वेव न भूप्रचारं ॥२८॥ ततः शरतोयदपांडरेषु भूमौ विमानेष्विव रंजितेषु । हम्र्येषु सर्वर्तुमुखाश्रयेषु स्त्रीणामुदारैर्विजहार तूर्यः ॥२९॥ कलैहि चामीकरबद्धकौनारीकरामाभिहतैर्मृदंगैः । वरासरीनृत्यसमैश्च नृत्यैः कैलासवत् तद्भवनं रराज ॥३०॥ वाग्भिः कलाभिललितश्च हारैमैदैः सखेलैमधुरैश्च हासः। तं तच नार्यों रमयांबभूवु वंचितरर्धनिरीक्षितेश्च ॥३१॥ ततश्च कामाश्रयपंडिताभिः स्त्रीभिर्गृहीतो रतिकर्कशभिः । विमानपृष्ठान्न महीं जगाम विमानपृष्ठादिव पुण्य कमी ॥३२॥ नृपस्तु तस्यैव "विवृद्धिहेतोस्तगाविनार्थेन च चोद्यमानः । शमेऽभिरेमे विरराम पापाङ्गेजे दमं संविबभाज साधून ॥३३॥ नाधीरवत् कामसुखे ससंजे न संरंजे विषमं जनन्यां । धृत्येंद्रियाश्वांश्चपलान् विजिग्ये बंधूंश्च पौरांश्च गुणैर्जिगाय ॥३४॥ नाध्यैष्ट दुःखाय परस्य विद्यां ज्ञानं शिवं यतु तदध्यगीष्ट । स्वाभ्यः प्रजाभ्यो हि यथा तथैव सर्वप्रजाभ्यः शिवमाशशंसे ॥३५॥ 9 3 1 यशोधरा C P. तामाभि D P. For this half-line D P have only कैलाशवत् C P; पूयापरेण ; and so C originally, but adds the line in margin. रसयां P. विष्टब्धिP? Pomits 30, ab. 5 Corrected in C to हावैः. तद्भाविता P. समे C P. 6 7 8 ·16 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. 1 तं भासुरं चांगिरसाधिदेवं यथावदानर्च तदायुषे सः । जुहाव हव्यान्यकृशे कृशानौ ददौ विजेभ्यः कृशनं च गाश्च ॥३६॥ सस्नो शरीरं पवितुं मनश्च तीर्थीबुभिश्चैव गुणांबुभिश्च । वेदोपदिष्टं सममात्मजं च सोमं पपौ शांतिसुखं च हार्दै ॥३७॥ सांत्वं बभाषे न च नार्थवद्यज्जजल्य तत्तं न च विप्रियं यत् । सांत्वं ह्यतत्वं परुषं च तत्वं हियाशकनात्मन एव वक्तुं ॥३॥ इष्टेष्वनिष्टेषु च कार्यवत्सु न रागदोषाश्रयतां प्रपेदे। शिवं सिषेवेऽव्यवहारलब्धं यज्ञं हि मेने न तथा यथावत् ॥३९॥ आशावते चाभिगताय सद्यो देयांबुभिस्तर्षमचेच्छिदिष्ट । युद्धादृते वृत्तपरश्वधेन विदर्पमुद्धृत्तमबेभिदिष्ट ॥४०॥ एकं विनिन्ये स जुगोप सप्त सप्तैव तत्याज ररक्ष पञ्च । प्राप त्रिवर्ग बुबुधे त्रिवर्ग जज्ञे हिवर्ग प्रजही हिवर्ग ॥४१॥ कृतागसोऽपि प्रतिपाद्य वध्यानाजीघननापि रुषा ददर्श । बबंध सांत्वेन फलेन चैतांस्त्यागोऽपि तेषां ह्यनपायदृष्टः ॥४२॥ आपाण्यचारीत्परमव्रतानि वैराण्यहासीच्चिरसंभूतानि । यशांसि चापद्गुणगंधवन्ति रजांस्यहासीन्मलिनीकराणि ॥४३॥ न चाजिहीपींडलिमप्रवृत्तं न चाचिकीषीत्परवस्वभिध्यां । न चाविवक्षीविषतामधर्म न चाँदिधक्षीबृदयेन मन्युं ॥४४॥ तस्मिंस्तथा भूमिपती प्रवृत्ते भृत्याश्च पौराश्च तथैव चेरुः । 2 1 "देवं C; चापि न साधिदैवं P. सकन्न.P. and no f For the Tibetan, see note in Appendix. Ex conj. चाविधतीद् ( P (P not clear). 3 The MSS. have futa अहांसीत् 0 (2 aor. of हन्?). 4 ·BOOK II. 17 2 'शमात्मके चेतसि विप्रसन्ने प्रयुक्तयोगस्य यथेंद्रियाणि ॥४५॥ काले ततश्चारुपयोधरायां यशोधरायां सुयशोधरायां । शौद्धोदनेराहुसपत्नवक्तो जज्ञे सुतो राहुल एव नाम्ना ॥४६॥ अथेष्टपुत्रः परमप्रतीतः कुलस्य वृद्धिं प्रति भूमिपालः । यथैव पुत्रप्रसवे ननंद तथैव पौत्रप्रसवे ननंद ॥४७॥ पौत्रस्य मे पुत्रगती ममैव स्नेहः कथं स्यादिति जातहर्षः । काले स तं तं विधिमाललंबे पुत्रप्रियः स्वर्गमिवारुरुधन ॥४८॥ स्थित्वा पथि प्राथमकल्पिकानां राजर्षभाणां यशसान्वितानां । शुक्लान्यमुक्त्वापि तपांस्यतप्त यज्ञे च हिंसारहितैरयष्ट ॥४९॥ 'अजाज्वलिष्टाथ स पुण्यकमी नृपश्रिया चैव तपःश्रिया च । कुलेन वृत्तेन धिया च दीप्तस्तेजः सहस्रांशुरिवोसिसृशुः ॥५०॥ स्वायंभुवं चार्चिकमर्चयित्वा जजाप पुरस्थितये स्थित श्रीः । चकार कर्माणि च दुष्कराणि प्रजाः सिसृष्टुः क इवादिकाले॥५१॥ तत्याज शस्त्रं विममर्श शास्त्रं शमं सिषेवे नियमं विषेहे। वशीव कंचिद्विषयं न भेजे पितेव सर्वान्विषयान ददर्श ॥५२॥ बभार राज्यं स हि पुचहेतोः पुत्रं कुलार्थ यशसे कुलं तु । स्वर्गीय शब्दं दिवमात्महेतीधर्मार्थमात्मस्थितिमाचकांक्ष ॥५३॥ एवं स धर्म विविधं चकार सद्भिर्निपातं श्रुतितश्च सिद्धं । दष्ट्वा कथं पुत्रमुखं सुतो मे वनं न यायादिति नाथमानः ॥५४॥ 2 शौद्धोदनो P. 3 Sic O P. 1 समात्मके 0P. ६ तप्तं P. 9 समं शिषेके P. 6 Query यश्च? 4 भानां CP. विममर्ष P. 7 अजज्व० CP. 10 नियातं 0 P. [III. 7.]

·18 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. रिरक्षिषतः श्रियमात्मसंस्था' रक्षति पुत्रान भुवि भूमिपालाः। पुत्रं नरेंद्रः स तु धर्मकामो ररक्ष धर्माद्विषयेष्वमुंचत् ॥५५॥ वनमनुपमसत्वा बोधिसत्वास्तु सर्वे विषयसुखरसज्ञा जग्मुरूत्पन्न- पुत्राः। अत उपचितकर्मा रूढमूलेऽपि हेतौ स रतिमुपसिषेवे बोधि- मापनयावत् ॥५६॥ इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्येऽन्तःपुरविहारो नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ 1 Should we read आत्मसंस्थां? १ संज्ञा . 3 "शिषेवे 0 P.

·BOOK III. पिता का ततः कदाचिन्मृदुशाहलानि पुंस्कोकिलोनादितपादपानि । शुश्राव पद्माकरमंडितानि शीते निबद्धानि स काननानि ॥१॥ श्रुत्वा ततः स्त्रीजनवल्लभानां मनोज्ञभावं पुरकाननानां । वहिःप्रयाणाय चकार बुद्धिमंतर्गृहे नाग इवावरुद्धः ॥२॥ ततो नृपस्तस्य निशम्य भावं पुत्राभिधानस्य मनोरथस्य । स्नेहस्य लक्ष्म्या वयसश्च योग्यामाज्ञापयामास विहारयात्रां ॥३॥ निवर्तयामास च राजमार्गे संपातमार्तस्य पृथग्जनस्य । मा भूत्कुमारः सुकुमारचितः' संविग्नचेता इव मन्यमानः ॥४॥ प्रत्यंगहीनान विकलेंद्रियांश्च जीणीतुरादीन कृपणांश्च भिक्षून। ततः समुत्सार्य परेण साम्मा शोभां परा राजपथस्य चक्रुः ॥५॥ ततः कृते श्रीमति राजमार्गे श्रीमान विनीतानुचरः कुमारः । प्रासादपृष्ठादवतीर्य काले कृताभ्यनुज्ञो नृपमभ्यगच्छत् ॥६॥ अथो नरेंद्रः सुतमागताश्रुः शिरस्युपाघ्राय चिरं निरीक्ष्य । गच्छति चाज्ञापयति स्म वाचा स्नेहान्न चैनं मनसा मुमोच ॥७॥ ततः स जांबूनदभाँडभृद्भिर्युक्तं चतुर्भिनिभृतैस्तुरंगैः । अल्लीवविद्युछुचिरश्मिधारं हिरण्मयं स्यंदनमारोह ॥१॥ ततः प्रकीर्णोज्ज्वलपुष्पजालं 'विषक्तमाल्यं प्रचलत्पताकं । 1 2 HTA O sec. m., D. So D. गर्भ: C P, but corrected in C in marg. विध्यछुचि P. 4 विसक्त P. : 8 D2 .

·20 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. मार्ग प्रपेदे सदृशनुयात्रश्चंद्रः सनक्षत्र इवान्तरीक्षं ॥९॥ कौतूहलात्स्फीततरैश्च नेचैनीलोत्पलाभैरिव' कीर्यमाणः । शनैः शनै राजपथं जगाहे पोरैः समंतादभिवीक्ष्यमाणः ॥१०॥ तं तुष्टुवुः सौम्यगुणेन केचिद्ववंदिरे दीप्ततया तथान्ये । सौमुख्यतस्तु थियमस्य केचिद्वैपुल्यमाशंसिषुरायुषश्च ॥११॥ निःसृत्य कुब्जाश्च महाकुलेभ्यो व्यूहाश्च कैरातकवामनानां । नार्यः कृशेभ्यश्च निवेशनेभ्यो देवानुयानध्वजवत् प्रणेमुः ॥१२॥ ततः कुमारः खलु गच्छतीति श्रुत्वा स्त्रियः प्रेष्यजनात्मवृत्तिं । दिदृक्षया हयंतलानि जग्मुर्जनेन मान्येन कृताभ्यनुज्ञाः ॥१३॥ ताः 'मस्तकांचीगुणविनिताश्च सुप्तप्रबुद्धाकुललोचनाश्च । वृत्तांतविन्यस्तविभूषणाश्च कौतूहलेनापि भृताः परीयुः ॥१४॥ प्रासादसोपानतलप्रणादैः कांचीरवैपुरनिस्वनैश्च । विधामयंत्यो गृहपक्षिसंघानन्योन्यवेगाच्च समाक्षिपंत्यः ॥१५॥ कासांचिदासां तु वरांगनानां जातत्वराणामपि सोत्सुकानां । गतिं गुरुत्वाज्जगृहुर्विशालाः श्रोणीरथाः पीनपयोधराश्च ॥१६॥ शीघ्रं समर्थापि तु गंतुमन्या गतिं निजयाह ययौ न तूर्ण । हिया प्रगल्भानि निगूहमाना रहः प्रयुक्तानि विभूषणानि ॥१७॥ परस्परोत्पीडनपिंडितानां संमर्दसंशोभितकुंडलानां । तासां तदा सस्वनभूषणानां वातायनेष्वप्रशमो बभूव ॥१८॥ वातायनेभ्यस्तु विनिःसृतानि परस्परोपासितकुंडलानि । सारिव . विपुल्यं . प्रमान: 0P. Ex comj. प्रसमो : प्रचमो P (E). 3 श्रष्ट..

·BOOK III. 21 स्त्रीणां विरेजुर्मुखपंकजानि सक्तानि हर्येष्विव पंकजानि ॥१९॥ ततो विमानैर्युवतीकलापैः कौतूहलोद्घाटितवातयानैः । श्रीमत्समंतानगरं बभासे वियद्विमानैरिव साप्सरोभिः ॥२०॥ वातायनानामविशालभावादन्योन्यगंडार्पितकुंडलानि । मुखानि रेजुः प्रमदोतमानां बद्धाः कलापा इव पंकजानां ॥२१॥ तस्मिन कुमारं पथि वीक्षमाणाः स्त्रियो बभुमिव गंतुकामाः। ऊोन्भुखाश्चैनमुदीक्षमाणा नरा बभुधामिव गंतुकामाः ॥२२॥ दृष्ट्वा च तं राजसुतं स्त्रियस्ता जाज्वल्यमानं वपुषा श्रिया च । धन्यास्य भार्येति शनैरवोचशुद्धैर्मनोभिःखलु नान्यभावात्॥२३॥ अयं किल व्यायतपीनवाहू रूपेण साक्षादिव पुष्पकेतुः । त्यत्वा श्रियं धर्ममुपेष्यतीति तस्मिन हिता गौरवमेव चक्रुः ॥२४॥ कीर्णं तथा राजपथं कुमारः पौरैर्विनीतैः शुचिधीरवेषैः । तत्पूर्वमालाक्य जहर्ष किंचिन्मेने पुनीवमिवात्मनश्च ॥२५॥ पुरं तु तत्स्वर्गमिव प्रहृष्टं शुद्धाधिवासाः समवेक्ष्य देवाः । जीर्ण नरं निर्ममिरे प्रयातुं संचोदनार्थ क्षितिपात्मजस्य ॥२६॥ ततः कुमारो जरयाभिभूतं दृष्ट्वा नरेभ्यः पृथगाकृतिं तं । उवाच संग्राहकमागतास्र्थस्तत्रैव निष्कम्पनिविष्टदृष्टिः ॥२७॥ क एष भोः' सूत नरोऽभ्युपेतः केशैः सितैर्यष्टिविषक्तहस्तः । भूसंवृताक्षः शिथिलानतांगः किं विक्रियैषा प्रकृतिर्यदृच्छा ॥२८॥ इत्येवमुक्तः स रथप्रणेता निवेदयामास नृपात्मजाय । 1°करासैः. 3 °कुंडलानां C. भिर्खलु C P. 2 द्यातित P. 4क्ष्यमानाः P. 5 मनो- विशक्त ; विसक्त P. 6 आगताः स्थ. P. 7 भो CP.

·22 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. संरक्ष्यमयर्थमदोषदर्शी तैरेव देवैः कृतबुद्धिमोहः ॥२९॥ रूपस्य ही व्यसनं बलस्य शोकस्य योनिनिधनं रतीनां। नाशः स्मृतीनां रिपुरिद्रियाणामेषा जरा नाम ययैष भन्नः ॥३०॥ पीतं ह्यनेनापि पयः शिशुत्वे कालेन भूयः परिमृष्टमुया । क्रमेण भूत्वा च युवा वपुष्मान क्रमेण तेनैव जरामुपेतः ॥३१॥ इत्येवमुक्ते चलितः स किंचिद्राजात्मजः सूतमिदं बभाषे। किमेष दोषो भविता ममापीत्यस्मै ततः सारथिरभ्युवाच ॥३२॥ आयुष्मतोऽयेष वयाप्रकर्षानिःसंशयं कालवशेन भावी। एवंजरांरूपविनाशयित्रीं जानाति चैवेच्छति चैष लोकः ॥३३॥ ततः स पूर्वाशयशुद्धबुद्धिर्विस्तीर्णकल्याचितपुण्यकर्मा । श्रुत्वा जरां संविविजे महात्मा महाशने?षमिवांतिके गौः ॥३४॥ 'निःश्वस्य दीर्घ स शिरः प्रकंप्य तस्मिंश्च जीर्णे विनिवेश्य चक्षुः। तां चैव दृष्ट्वा जनतां सही वाक्यं स संविग्नमिदं जगाद ॥३५॥ एवं जरा हंति च निर्विशेष स्मृतिं च रूपं च पराक्रमं च । न चैव संवेगमुपैति लोकः प्रत्यक्षतोऽपीदृशमीक्षमाणः ॥३६॥ एवं गते सूत निवर्तयाश्वान् शीघ्रं गृहाण्येव भवान्प्रयातु । उद्यानभूमौ हि कुतो रतिर्मे जराभवे चेतसि वर्तमाने ॥३७॥ अधाज्ञया भर्तृसुतस्य तस्य निवर्तयामास रथं नियंता। ततः कुमारो भवनं तदेव चिंतावशः शून्यमिव प्रपेदे ॥३८॥ यदा तु तत्रैव न शर्म लेभे जरा जरेति प्रपरीक्षमाणः । ततो नरेंद्रानुमतः स भूयः क्रमेण तेनैव वहिर्जगाम ॥३९॥ धमानः C P. ३ प्रपरीक्ष्यमाणः PC (°नः 0). वि.

·BOO.K III. 23 अथापरं व्याधिपरीतदेहं त एव देवाः ससृजुर्मनुष्यं । दृष्ट्वा च तं सारथिमावभाषे शौद्धोदनिस्तद्गतदृष्टिरेव ॥४०॥ स्थूलोदरः श्वासचलच्छरीरः सस्तांसंबाहुः कृशपांडुगाचः । अंबेति वाचं करुणं ब्रुवाणः परं समाश्वियं नरः क एषः ॥४१॥ ततोऽब्रवीत्सारथिरस्य सौम्य धातुप्रकोपप्रभवः प्रवृद्धः । रोगाभिधानः सुमहाननर्थः शक्रोऽपि येनैष कृतोऽस्वतंत्रः ॥४२॥ इन्यूचिवान राजसुतः स भूयस्तं सानुकंपो नरमीक्षमाणः । अस्यैव जातः पृथगेष दोषः सामान्यतो रोगभयं प्रजानां ॥४३॥ ततो बभाषे स रथप्रणेता कुमार साधारण एष दोषः । एवं हि रोगैः परिपीड्यमानी रुजातुरो हर्षमुपैति लोकः ॥४४॥ इति श्रुतार्थः स विषण्णचेताः प्रावेपतांबूर्मिगतः शशीव । इदं च वाक्यं करुणायमानः प्रोवाच किंचिन्मृदुना स्वरेण ॥४५॥ इदं च रोगव्यसनं प्रजानां पश्यंश्च विशंभमुपैति लोकः । विस्तीर्णविज्ञानमहो नराणां हसंति ये रोगभयैरमुक्ताः ॥४६॥ निवर्त्यतां सूत वहिःप्रयाणानरेंद्रसमेव रथः प्रयातु । श्रुत्वा च मे रोगभयं रतिभ्यः प्रत्याहतं संकुचतीव चेतः ॥४७॥ ततो निवृतः स निवृत्तहर्षः प्रध्यानयुक्तः प्रविवेश सद्म। 'तं विस्तथा प्रेक्ष्य च संनिवृत्तं पुर्यागमं भूमिपतिश्चकार ॥४॥ 1 2 3 सस्तांश P; अस्तांश C. समासृत्य 0. ईच्यमानः०; ईच्यमाणः P. * So DP. THIGTIC. Should we read TATOTT or Twiat? The Tibetan favours तद्विस्तथाः D; तद्विस्तरः C, but corrected and °था written in the margin ; तद्विस्तरं P. पूर्या° C P. the latter. 5 8 ·THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. श्रुत्वा निमितं तु निवर्तनस्य संत्यक्तमात्मानमनेन मेने। मार्गस्य शौचाधिकृताय चैव चुक्रोश रुष्टोऽपि च नोयदंडः ॥४९॥ भूयश्च तस्मै विदधे सुताय विशेषयुक्तं विषयप्रकारं । चलेंद्रियत्वादपि नापि शक्तो नास्मान्विजह्यादिति नाथमा- नः ॥५०॥ यदा च शब्दादिभिरिंद्रियार्थैरंतःपुरे नैव सुतोऽस्य रेमे। ततो वहिादिशति स्म यात्रांरसान्तरं स्यादिति मन्यमानः ॥५१॥ नेहाच्च भावं तनयस्य बुड्दा संवेगदोषानविचिंत्य कांश्चित् । योग्याःसमाज्ञापयतिस्मतत्रकलास्वभिज्ञा इति वारमुख्याः॥२॥ ततो विशेषेण नरेंद्रमार्गे स्वलंकृते चैव परीक्षिते च । व्यत्यास्य सूतं च रथं च राजा प्रस्थापयामास वहिः कुमारं ॥५३॥ ततस्तथा गच्छति राजपुत्रे तैरेव देवैर्विहितो गतासुः । तं चैव मार्गे मृतमुह्यमानं सूतः कुमारश्च ददर्श नान्यः ॥५४॥ अथाब्रवीद्राजसुतः स सूतं नरैश्चतुर्भिहियते क एषः । दीनर्मनुथैरनुगम्यमानो यो भूषितोऽश्वास्यवरुद्यते च ॥५५॥ ततः स शुद्धात्मभिरेव देवैः शुद्धाधिवासैरभिभूतचेताः । अवाच्यमप्यर्थमिमं नियंता प्रव्याजहारार्थविदीश्वराय ॥५६॥ बुद्धींद्रियप्राणगुणैर्वियुक्तः सुप्तो विसंज्ञस्नुणकाष्ठभूतः । 'संबथ्य संरक्ष्य च यलवद्भिः प्रियाप्रियैस्त्यज्यत एष कोऽपि ॥७॥ 555804 3 1 मिवित्तं P. Query अपि नाम सतो? तस्य सुतस्य P. Exconj. माबमान. नाथमानः P. Ex conj. भूषितोश्वाप्यवरुद्यते । भूषितचावरचते P. is not clear in the MSS. संवद्या . 5 6 The वृ ·BOOK III. 25 3 .. .. इति प्रणेतुः स निशम्य वाक्यं संचुर्भे किंचिदुवाच चैनं । किं केवलस्यैव जनस्य धर्मः सर्वप्रजानामयमीदृशोऽतः ॥५६॥ ततः प्रणेता वदति स्म तस्मै सर्वप्रजानामयमंतकी । हीनस्य मध्यस्य महात्मनो वासर्वस्य लोके नियती विनाशः॥५९॥ ततः स धीरोऽपि नरेंद्रसूनुः श्रुत्वैव मृत्यु विषसाद सद्यः । अंसेन संश्लिष्य च कूवरायं प्रोवाच निहादवता स्वरेण ॥६०॥ इयं च निष्ठा नियतं प्रजानां प्रमाद्यति त्यक्तभयश्च लोकः । मनांसि शंके कठिनानि नृणां स्वस्थास्तथा ह्यध्वनि वर्तमा- नाः॥६१॥ तस्माद्रथं सूत निवर्त्यतां नो विहारभूमौ न हि देशकालः । जानन्विनाशं कथमार्तिकाले सचेतनः स्यादिह हि प्रमतः॥६२॥ इति ब्रुवाणेऽपि नराधिपात्मजे निवर्तयामास स नैव तं रथं । विशेषयुक्तं तु नरेंद्रशासनास पद्मखंडं वनमेव निर्ययौ ॥३॥ ततः शिवं कुसुमितबालपादपं परिश्रमत्ममुदितमतकोकिलं । विपानवत्सकमलचारुदीर्घकिं ददर्श तदनमिव नंदनं वनं ॥४॥ वरांगनांगणकलिलं नृपात्मजस्ततो बलाइनमभिनीयते स्म तत्। वरासरीनृत्यमलकाधिपालयं नवव्रतो मुनिरिव विघ्नका- तरः ॥६५॥ इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्ये संवेगोत्पत्तिनीम तृतीयः सर्गः ॥३॥ 1 सर्वचजानां P. 2 इदं for अयं . 3 अंशेन 0 P. भूमिं . .. 6 4 श्चरेण . कथिनानि 0P. Ex conj.; the MSS. read of aita:. The Tibetan has nam thag dus-su, "at the time of oppression (as by misfortune).'. वरांगणा O P. नृत्यं C P. Should we read °नृति or °वृतं? [III.7.] 8 9 E ·BOOK IV. ततस्तस्मात् पुरोद्यानात् कौतूहलचलेक्षणाः । प्रत्युज्जग्मुर्नुपसुतं प्राप्तं वरमिव 'स्त्रियः ॥१॥ अभिगम्य च तास्तस्मै विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । चक्रिरे समुदाचारं पद्मकोशनिभैः करैः ॥२॥ तस्थुश्च परिवार्यैनं मन्मथाक्षिप्तचेतसः । निश्चलैः प्रीतिविकचैः पिवंत्य इव लोचनैः ॥३॥ तं हि ता मेनिरे नार्यः कामो विग्रहवानिति । शोभितं लक्षणैर्दी पैः सहजैर्भूषणैरिव ॥४॥ सौम्यत्वाच्चैव धैर्याच्च काश्चिदेनं प्रजज्ञिरे । अवतीर्णो महीं साक्षात सुधांशुश्चंद्रमा इव ॥५॥ तस्य ता वपुषाक्षिप्ता नियहीतुं जजूंभिरे । अन्योन्यं दृष्टिभिर्गत्वा शनैश्च विनिशश्वसुः ॥६॥ एवं ता दृष्टिमात्रेण नार्यों ददृशुरेव तं। न व्याजहुर्न जहसुः प्रभावेणस्य यंत्रिताः ॥७॥ तास्तथा तु निरारंभा दृष्ट्वा प्रणयविक्लवाः । पुरोहितसुतो धीमानुदायी वाक्यमब्रवीत् ॥८॥ सर्वाः सर्वकलाज्ञाः स्थ भावग्रहणपंडिताः । 'सुधांसुरिव चंद्रमाः P. निगृहीतुं 0 P. 1पिकः P. बिरावा. 3 ना. CP.

·BOOK IV. 27 ॥ रूपचातुर्यसंपन्नाः स्वगुणैर्मुख्यतां गताः ॥९॥ शोभयत गुणैरेभिरपि तानुतरान कुरून् । कुवेरस्यापि च क्रीडं प्रागेव वसुधामिमां ॥१०॥ शक्ताश्चालयितुं यूयं वीतरागानुषीनपि। अप्सरोभिश्च कलितान् यहीतुं विबुधानपि ॥११॥ भावज्ञानेन हावेन चातुर्याद्रूपसंपदा । स्त्रीणामेव च शक्ताः स्थ संरागे किं पुनर्नृणां ॥१२॥ तासामेवंविधानां वो नियुक्तानां स्वगोचरे। इयमेवंविधा चेष्टा न तुष्टोऽस्म्यार्जवेन वः ॥१३॥ इदं नववधूनां वो हीनिकुंचितचक्षुषां । सदृशं चेष्टितं हि स्यादपि वा गोपयोषितां ॥१४॥ यद्यपि स्यादयं वीरः श्रीप्रभावान्महानिति । स्त्रीणामपि महतेज इति कार्योऽत्र निश्चयः ॥१५॥ पुरा हि काशिसुंदा वेशवध्वा महानृषिः । ताडितोऽभूत् ‘पदन्यासाहुर्धर्षों दैवतैरपि ॥१६॥ मंथालगौतमो भिक्षुर्जघया बालमुख्यया। पिग्रीषुश्च तदर्थाथै व्यसून निरहरन् पुरा ॥१७॥ गौतमं दीर्घतपसं महर्षि दीर्घजीविनं । योषित संतोषयामास वर्णस्थानावरा सती ॥१॥ ऋष्यशृंगं मुनिसुतं तथैव स्त्रीष्वपंडितं । 1 गृहीतुं 0P. Ex conj. fagatai CP, 3 Ex conj. Trifo CP. पदाभ्यासादुर्धर्षों 0. । गोतमो. B Should we read तदर्थाय? 2 The Tibetan has 'wives of cowherds," E2 ·28 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. उपायैर्विविधैः शांता जग्राह च जहार च ॥१९॥ विश्वामित्रो महर्षिश्च विगाढोऽपि महत्तपाः। दशवर्षाण्यरण्यस्थो घृताच्याप्सरसा हृतः ॥२०॥ एवमादीनृषीस्तांस्ताननयन विक्रियां स्त्रियः । ललितं पूर्ववयसं किं पुनर्नृपतेः सुतम् ॥२१॥ तदेवं सति विश्रब्धं प्रयतध्वं तथा यथा । इयं नृपस्य वंशश्रीरितो न स्यात्पराङ्मुखी ॥२२॥ या हि काश्चिधुवतयो हरंति सदृशं जनं । निकृष्टोत्कृष्टयोभीवं या 'गृहंति तु ताः स्त्रियः ॥२३॥ इन्युदायिवचः श्रुत्वा ता विद्या इव योषितः । समारुरुहुरात्मानं कुमारग्रहणं प्रति ॥२४॥ ता भूभिः प्रेक्षितर्भावैर्हसितैललितैर्गतैः । चकुराक्षेपिकाश्चेष्टा भीतभीता इवांगनाः ॥२५॥ राज्ञस्तु विनियोगेन कुमारस्य च मार्दवात् । 'जहुः क्षिप्रमविश्रंभ मदेन मदनेन च ॥२६॥ अथ नारीजनवृत्तः कुमारो व्यचरद्वनं । 'वासिनायूथसहितः करीव हिमवदनं ॥२७॥ स तस्मिन् कानने रम्ये जज्बाल स्त्रीपुरःसरः । आक्रीड इव बधाजे' विवस्वानसरोवृतः ॥२६॥ मदेनावर्जिता नाम तं काश्चितत्र योषितः । AEx conj. विक्रियान् 0; विक्रयान् P. 'बहुषि c. "Exconj. वासित; वासितं P. ३ गृहूंति C. हाव.. 7 विधाजे .

·BOOK IV. 29 कठिनैः पस्पृशुः पीनैः संघट्टैल्गुभिः स्तनः ॥२९॥ 'सस्तांसकोमलालंबमृदुबाहुलताबला। अनृतं स्खलितं काचित्कृत्वैनं सस्वजे बलात् ॥३०॥ काचित् ताम्राधरोष्ठेन मुखेनासवगंधिना। विनिशश्वास कर्णेऽस्य रहस्यं श्रूयतामिति ॥३१॥ काचिदाज्ञापयंतीव प्रोवाचाद्रीनुलेपना। इह भक्तिं कुरुष्वेति हस्तं संश्लिष्य लिप्सया ॥३२॥ मुहुर्मुहुर्मदव्याजसस्तनीलांशुकापरा। आलक्ष्यरसना रेजे स्फुरविद्युदिव क्षपा ॥३३॥ काश्चित्कनककांचीभिर्मुखराभिरितस्ततः। *बचमुर्दर्शयंत्योऽस्य श्रोणीस्तन्वंशुकावृताः ॥३४॥ चूतशाखां कुसुमितां प्रगृह्यान्या ललंबिरे। सुवर्णकलशप्रख्यान दर्शयंत्यः पयोधरान ॥३५॥ काचित्पावनादेन्य सपद्मा पद्मलोचना। पद्मवक्तस्य पार्श्वेऽस्य पद्मश्रीरिव तस्थुषी ॥३६॥ मधुरं गीतमन्वर्थ काचित्साभिनयं जगी। तं स्वस्थं चोदयंतीव वंचितोऽसीत्यवेक्षितैः ॥३७॥ शुभेन वदनेनान्या भ्रूकार्मुकविकर्षिणा । प्रावृत्यानुचकारास्य चेष्टितं वीरलीलया ॥३॥ पीनवल्गुस्तनी काचिदातांचूर्णितकुंडला। 3 1श्रतांश 0P. 2 रंभ P (2). 5 Ex conj. वासाघूर्णित° C ; °वास्थपूर्णित° P. हस्त 0 P. वभ्रामु P.

·30 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. उच्चैरवजहासनं समाप्नोतु भवानिति ॥३९॥ अपयान्तं तथैवान्या बबंधुमाल्यदामभिः । काश्चित्साक्षेपमधुरैर्जगृहुर्वचनांकुशैः ॥४०॥ प्रतियोगार्थिनी काचिगृहीत्वा चूतवल्लरीं। इदं पुष्पं तु कस्येति पप्रच्छ मदविक्लवा ॥४१॥ काचित्पुरुषवत्कृत्वा गतिं संस्थानमेव च । उवाचैनं जितः स्त्रीभिर्जय भोः पृथिवीमिमां ॥४२॥ अथ लोलेक्षणा काचिज्जिय॑ती नीलमुत्पलं । किंचिन्मदकलैवाक्यैर्नृपात्मजमभाषत ॥४३॥ पश्य भर्तश्चितं चूतं कुसुमैर्मधुगंधिभिः । हेमपंजररुद्धो वा कोकिलो यत्र कूजति ॥४४॥ अशोको दृश्यतामेष कामिशोकविवर्धनः । रुवंति धमरा यत्र दह्यमाना इवाग्निना ॥४५॥ चूतयट्या समाश्लिष्टो दृश्यतां तिलकद्रुमः । शुक्लवासा इव नरः स्त्रिया पीतांगरागया ॥४६॥ फुलं कुरुवकं पश्य 'निर्मुक्तालक्तकप्रभ । यो नखप्रभया स्त्रीणां निर्मित इवानतः ॥४७॥ बालाशोकश्च निचितो दृश्यतामेष पल्लवैः। योऽस्माकं हस्तशोभाभिर्लज्जमान इव स्थितः ॥४॥ C adds on the margin here & corrupt version of the nândî in the Någånanda (dlhydinary gam). विता 0. मदगंधिमिः P. Sic OP. Eu conj. forgat CP 6 निधन्तितः P. 2 3 ·bei denen BOOK IN. 31 --- दीर्घिकां प्रावृतां पश्य तीरजैः सिंदुवारकैः । पांडरांशुकसंवीतां शयानां प्रमदामिव ॥४९॥ दृश्यतां स्त्रीषु माहात्म्यं चक्रवाको ह्यसौ जले। पृष्ठतः प्रेथवद्भायर्यामनुवृत्यानुगच्छति ॥५०॥ मतस्य परपुष्टस्य रुवतः श्रूयतां ध्वनिः । अपरः कोकिलोऽनुत्कः प्रतिश्रुत्येव कूजति ॥५१॥ अपि नाम विहंगानां वसंतेनाहिती मदः । न तु चिंतयतश्चित्तं जनस्य प्राज्ञमानिनः ॥५२॥ इत्येवं ता युवतयो मन्मथीद्दामचेतसः । कुमारं विविधैस्तैस्तैरुपचक्रमिरे नयैः ॥५३॥ एवमाक्षिप्यमाणोऽपि स तु धैर्यावृत्तेंद्रियः । मर्तव्यमिति सोबेगो न जहर्ष न सिस्मिये ॥५४॥ तासां तलेन वस्थानं दृष्ट्वा स पुरुषोत्तमः । ससंविग्नेन धीरेण चिंतयामास चेतसा ॥५५॥ किं विना नावगच्छंति चपलं यौवनं स्त्रियः । यतो रूपेण संपन्नं जरेयं नाशयिष्यति ॥५६॥ नूनमेता न पश्यंति कस्यचिद्रोगसंप्लवं। तथा दृष्टा भयं त्यक्ता जगति व्याधिधर्मिणि ॥५॥ अनभिज्ञाश्च सुव्यक्तं मृत्योः सापहारिणः । तथा स्वस्था निरुवेगाः क्रीडंति च हसंति च ॥५॥ 5 3 °मानी 1 Ex conj. सिंदुवारजः 0 P. * Ex conj. प्रतिश्रुक्लेव कूजितः C P. 4 Sic OP असंवि न? न. 6 OP.

·32 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. जरां मृत्युं च व्याधिं च को हि जानन सचेतनः। स्वस्थस्तिष्ठन निषीदेवा 'सुपेवा किं पुनर्हसेत् ॥५॥ यस्तु दृष्ट्वा परं जीणे व्याधितं मृतमेव च । स्वस्थो भवति नोट्विनो यथाचेतास्तथैव सः ॥६०॥ वियुज्यमानेऽपि तरौ पुष्पैरपि फलैरपि । पतति छिद्यमाने वा तारन्यो न शोचते ॥६१॥ इति ध्यानपरं दृष्ट्वा विषयेभ्यो गतस्पृहं । उदायी नीतिशास्त्रज्ञस्तमुवाच सुहृत्तया ॥६२॥ अहं नृपतिना दत्तः सखा तुभ्यं क्षमः किल । यस्मातयि विवक्षा मे तया प्रणयवतया ॥६३॥ अहितात् 'प्रतिषेधश्च हिते चानुप्रवर्तनं । व्यसने चापरित्यागस्त्रिविधं मित्रलक्षणं ॥६४॥ सोऽहं मैत्री प्रतिज्ञाय पुरुषार्थात्पराङ्मुखं । यदि त्वां समुपेक्षेयं न भवेन्मित्रता मयि ॥६५॥ तवीमि सुहृद्भूत्वा तरुणस्य वपुष्मतः । इदं न प्रतिरूपं ते स्त्रीष्वदाक्षिण्यमीदृशं ॥६६॥ अनृतेनापि नारीणां युक्तं समनुवर्तनं । तहीडापरिहारार्थमात्मरत्यर्थमेव च ॥६॥ संनतिश्चानुवृत्तिश्च स्त्रीणां हृदयबंधनं । स्नेहस्य हि गुणा योनिर्मानकामाश्च योषितः॥६॥ Sic CP. पि P. 3 प्रतिवेध. P. * पेयेयं .

·BOOK IV. 33 नदर्हसि विशालाक्ष हृदयेऽपि पराङ्मुखे । रूपस्यास्यानुरूपेण दाक्षिण्येनानुवर्तितुं ॥६९॥ दाक्षिण्यमौषधं स्त्रीणां दाक्षिण्यं भूषणं परं । दाक्षिण्यरहितं रूपं निष्पुष्पमिव काननं ॥७॥ किं वा दाक्षिण्यमात्रेण भावेनास्तु परियहः । विषयान दुर्लभालँब्ध्वा न ह्यवज्ञातुमर्हसि ॥७१॥ कामं परमिति' ज्ञात्वा देवोऽपि हि पुरंदरः । गौतमस्य मुनेः पानीमहल्यां चकमे पुरा ॥७२॥ अगस्त्यः प्रार्थयामास सोमभायी च रोहिणीं। तस्मात् तत्सदृशं लेभे लोपामुद्रामिति श्रुतिः ॥७३॥ औतथ्यस्य च भायर्यायां ममतायां महातपाः । मारुत्यां जनयामास भरद्वाजं वृहस्पतिः ॥७४॥ वृहस्पतेर्महियां च जुहृत्यां जुहतां वरः । बुधं विबुधधर्माणं जनयामास चंद्रमाः ॥७॥ कालीं चैव पुरा कन्यां जलप्रभवसंभवां । जगाम यमुनातीरे जातरागः पराशरः ॥७६॥ मातंग्यामक्षमालायां गर्हितायां रिम्सया । कपिंजलादं तनयं वशिष्ठोऽजनयन्मुनिः ॥७७॥ ययातिश्चैव राजर्षिर्वयस्यपि विनिर्गते । विश्वाच्याप्सरसा साधु रेमे चैत्ररथे वने ॥७॥ 2 2 औतस्थ्यस्य C P. 1 "मितं . वययेऽपि 0 P. 3 Ex conj. समतायां C P. 4 Ex conj. F [III.T.]

·34 THE BUDDHA-KA RITA OF ASTAGHOSHA. स्त्रीसंसर्ग विनाशांतं पांडुज्ञात्वापि कौरवः । माद्रीरूपगुणाक्षिप्तः सिषेवे कामजं सुखं ॥७९॥ करालजनकश्चैव हृत्वा ब्राह्मणकन्यकां । अवाप ,शमयेव न तु त्यजेच्च ममथं ॥१०॥ एवमाद्या महात्मानो विषयान गर्हितानपि । रतिहेतोर्बुभुजिरे प्रागेव गुणसंहितान् ॥१॥ त्वं पुनन्यायतः प्राप्तान बलवान रूपवान् युवा । विषयानवजानासि यत्र सक्तमिदं जगत् ॥१२॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्य लक्ष्णमागमसंहितं । मेघस्तनितनिर्घोषः कुमारः प्रत्यभाषत ॥३॥ उपपन्नमिदं वाक्यं सौहार्दव्यंजकं त्वयि । अब च त्वानुनेयामि यत्र मा दुष्ठु मन्यसे ॥१४॥ नावजानामि विषयाञ्जाने लोकं तदात्मकं । अनित्यं तु जगन्मत्वा नात्र मे रमते मनः ॥५॥ जरा व्याधिश्च मृत्युश्च यदि न स्यादिदं त्रयं । ममापि हि मनोज्ञेषु विषयेषु रतिर्भवेत् ॥१६॥ नित्यं यद्यपि हि स्त्रीणामेतदेव वपुर्भवेत् । ससंवित्कस्य कामेषु तथापि न रतिः क्षमा ॥७॥ यदा तु जरया पीतं रूपमासां भविष्यति । आत्मनोऽप्यनभिप्रेतं मोहातत्र रतिर्भवेत् ॥ मृत्युष्याधिजराधर्मो मृत्युव्याधिजरात्मभिः । बंसमध्येवं c. a Fic P. न तु त्यजेन C. Query न तु तत्याज? Namdastressteadeantrastaantava उपायP. 4 मी? + .

·BOOK II. 35 रममाणोऽप्यसंविग्नः समानो मृगपक्षिभिः ॥९॥ यदयात्थ महात्मानस्तेऽपि कामात्मका इति । संवेगोऽत्र न कर्तव्यो यदा तेषामपि क्षयः ॥१०॥ माहात्म्यं न च तन्मध्ये यत्र सामान्यतः क्षयः । विषयेषु 'प्रसक्तिवी युक्तिवी नात्मवतया ॥१॥ यद्ययात्थानृतेनापि स्त्रीजने वर्यतामिति । अनृतं नावगच्छामि दाक्षिण्येनापि किंचन ॥९२॥ न चानुवर्तनं तन्मे रुचितं यत्र नार्जवं । सर्वभावेन संपर्को यदि नास्ति धिगस्तु तत् ॥९३॥ 'अनृते श्रद्दधानस्य सक्तस्यादोषदर्शिनः । किं हि वंचयितव्यं स्याज्जातरागस्य चेतसः ॥१४॥ 'वंचयंति च यद्येव जातरागाः परस्परं । ननु नैव क्षमं द्रष्टुं नराः स्त्रीणां नृणां स्त्रियः ॥९५॥ तदेवं सति दःखात जरामरणभोगिनं । न मां कामेष्वनार्येषु प्रतारयितुमर्हसि ॥९६॥ अहोऽतिधीरं बलवच्च ते मनश्चलेषु कामेषु च सारदर्शिनः । भयेऽपि तीव्रविषयेषुसज्जसे निरीक्षमाणो मरणाध्वनि प्रजाः॥९॥ अहं पुनीरुरतीवविक्लवो जराविपयाधिभयं विचिंतयन् । 'लभे न शंतिं न धृतिं कुतो रतिं निशामयन दीप्तमिवाग्निना जगत् ॥९॥ 2 3 4 1 प्रशक्तिी C P. अनृतेः C P. वंचयति C P. 5 कामेषु नार्येषु . Ex conj. Tº CP. Ex conj. 6 निरीक्ष्य CP. 7 लेभे 0P. F2 ·36 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA, असंशयं मृत्युरिति प्रजानतो नरस्य रागो हृदि यस्य जायते । अयोमयीं तस्य परैमिचेतनां महाभये रक्षति यो न रोदिति ॥९॥ अथो कुमारश्च विनिश्चयात्मिकां चकार कामाश्रयघातिनी कथां। जनस्य चक्षुर्गमनीयमंडलोमहीधरं चास्तमियाय भास्करः॥१०॥ ततो वृथाधारितभूषणम्रजः कलागुणैश्च प्रणयैश्च निष्फलैः । 'स्व एवभावे विनिगुह्य मन्मथं पुरं ययुर्भग्नमनोरथाःस्त्रियः॥१०१॥ ततः पुरोद्यानगतां जनश्रियं निरीक्ष्य सायं प्रतिसंहृतां पुनः । अनित्यतां सर्वगतां विचिंतयन् विवेश धिष्ण्यं क्षितिपाल- कात्मजः ॥१०२॥ 3 ततः श्रुत्वा राजा विषयविमुखं तस्य तु मनो न शिश्ये तां रात्रि हृदयगतशल्यो गज इव । अथ श्रांतो मंत्रे बहुविविधमार्गे ससचिवो न सोऽन्यत्कामेभ्यो नियमनमपश्यत्सुतमतेः ॥१०३॥ इति श्रीबुद्धचरित महाकाव्ये स्त्रीविघातनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥४॥ 1 Ex conj. from the Tibetan. स एव 0 P. [The Tibetan reads raigi sems-la yid dkrug dod-pa-mans smad-nas, 'in their own mind heart-troubled blaming the desires,' or ' blaming the heart-troubling desires.' It seems to have read sva eva bháve vinigarhya manmatham. H. W.] 2 Ex conj. स्त्रियं 0 P. 3 Ex conj. CP omit गत..

·BOOK V. स तथा विषयैर्विलोभ्यमानः परमोहैरपि शाक्यराजसूनुः । न जगाम रतिं न शर्म लेभे हृदये सिंह इवातिदिग्धविद्धः ॥१॥ अथ मंत्रिसुतैः क्षमैः कदाचित्सखिभिश्चित्रकथैः कृतानुयात्रः । वनभूमिदिदृक्षया 'शमेसुर्नरदेवानुमतो वहिः प्रतस्थे ॥२॥ नवरुक्मखलीनकिंकिणीकं प्रचलच्चामरचारुहेमभांडं । अभिरुह्य स कंठक सदश्वं प्रययौ केतुमिव टूमाजकेतुः ॥३॥ स निकृष्टतरां वनांतभूमिं वनलोभाच्च ययौ महीगुणेच्छुः । सलिलोमिविकारसीरमार्गी वसुधां चैव ददर्श कृष्यमाणां ॥४॥ हलभिन्नविकीर्णशंष्पदी हतसूक्ष्म क्रिमिकांडजंतुकीणी । समवेक्ष्य रसां तथाविधां तां स्वजनस्येव बधे भृशं शुशोच ॥५॥ कृषतः पुरुषांश्च वीक्षमाणः' पवनाकौशुरजोविभिन्नवान् । वहनक्लमविक्लवांश्च धुर्यान परमार्यः परमां कृपां चकार ॥६॥ 'अवतीर्य ततस्तुरंगपृष्ठाच्छनकैगी व्यचरत शुचा परीतः । जगतोजननव्ययं विचिन्वन कृपणं खल्विदमित्युवाच चार्तः॥७॥ मनसा च विविक्ततामभीप्सुः सुहृदस्ताननुयायिनो निवार्य । समेप्सुः P. 6 Ex couj. °कण्ठजन्तु° D P; (°कण्ड° 0.) 8 Ex conj. waar CP. 1 2 कंथकं . 5 शव्य. P. ३ विकृष्ट . 4 Ex conj. गुणाच्छ: C P. 7 वीक्ष्य 0 P. So Tibetan. JHTC; TOT P. 9 10 Ex conj. विचिंतयन् ( P.

·38 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. 'अभितारलचारुपर्णवत्या विजने मूलमुपेयिवान् स जंवाः॥८ निषसाद च पत्रखोरवत्यां भुवि वैदूर्यनिकाशशाहलायां । जगतः प्रभवव्ययौ विचिंत्य मनसश्च स्थितिमार्गमाललंबे ॥९॥ समवाप्तमनःस्थितिश्च सद्यो विषयेच्छादिभिराधिभिश्च मुक्तः । सवितर्कविचारमाप शांतं प्रथमं ध्यानमनाश्रवप्रकारम ॥१०॥ अधिगम्य ततो विवेकजं तु 'परमप्रीतिसुखं समाधिं । इममेव ततः परं प्रदथ्यौ मनसा लोकगतिं निशम्य सम्यक् ॥११॥ कृपणं वत यज्जनः स्वयं सन्नरसो व्याधिजराविनाशधर्मः । जरयादितमातुरं मृतं वा परमज्ञो विजुगुप्सते मदांधः ॥१२॥ इह चेदहमीदृशः स्वयं सन विजुगुप्सेय परं तथास्वभावं। न भवेत्सदृशं हि तत्क्षम वा परमं धर्ममिमं विजानतो मे ॥१३॥ इति तस्य विपश्यतो यथावज्जगतो व्याधिजराविपतिदोषान् । बलयौवनजीवितप्रवृत्तौ विजगामात्मगतो मदः क्षणेन ॥१४॥ न जहर्ष न चापि चानुतेपे विचिकित्सां न ययौ न तंद्रिनिद्रे । न च कामगुणेषु संररंजे न च दिवेष परं न चावमेने ॥१५॥ इति बुद्धिरियं च नीरजस्का ववृधे तस्य महात्मनो विशुद्धा । पुरुषैरपरैरदृश्यमानः पुरुषश्चोपससर्प भिक्षुवेशः ॥१६॥ नरदेवसुतस्तमभ्यपृछहद कोऽसीति शशंस सोऽथ तस्मै । 1 3 Es conj. WHAT CP. - Ex conj. विजमूलं C P. Sic CP (the MSS. seem to have yatra). Should we read पत्रकोरवत्यां? The Tibetan would imply सोच शौचवत्वां. वैडूर्य c. 5 विचिन्वन C sec. m. Ex conj. °मना:- सिता P. - This line lacks two syllables. C originally.read परमप्रीतिसुख- Ex conj. न वि विद्वेष ; न च विद्वेष P. 6 ·BOOK P. 39 'सच पुंगव जन्ममृत्युभीतःश्रमणः प्रव्रजितोऽस्मि मोक्षहेतोः॥१७॥ जगति क्षयधर्मके मुमुक्षुर्मूगयेऽहं शिवमक्षयं पदं तत् । अजनोऽन्यजनैरतुल्यबुद्धिर्विषयेभ्यो विनिवृतरागदोषः ॥१८॥ निवसन क्वचिदेव वृक्षमूले विजने वायतने गिरौ वने वा। विचराम्यपरिग्रहो निराशः परमार्थाय यथोपपन्नभिक्षुः ॥१९॥ इति पश्यत एव राजसूनोरिदमुक्वा स नभः समुत्पपात । स हि तवपुरन्यबुद्धिदर्शी स्मृतये तस्य समेयिवान दिवौकाः॥२०॥ गगणं खगवद्गते च तस्मिन नृवरः संजहषे विसिस्मिये च । उपलभ्य ततश्च धर्मसंज्ञामभिनियाणविधौ मतिं चकार ॥२१॥ तत इंद्रसमो जितेंद्रियश्च प्रविविक्षुः परमाश्वमारुरोह । परिवयं जनं त्ववेक्षमाणस्त त एवाभिमतं वनं न भेजे ॥२२॥ स जरामरणक्षयं चिकीर्षुर्वनवासाय मतिं स्मृतौ निधाय । प्रविवेश पुनः पुरं न कामावनभूमेरिव मंडलं विद्रः ॥२३॥ सुखिता वत निवृता च सा स्त्री पतिरीदृक्त्वमिवायताक्ष- यस्याः। इति तं समुदीक्ष्य राजकन्या प्रविशंतं पथि सांजलिर्जगाद ॥२४॥ अथ घोषमिमं महाघोषः परिशुश्राव शमं परं च लेभे। श्रुतवांश्च हि निवृतेति शब्दं परिनिर्वाणविधौ मतिं चकार ॥२५॥ अथ कांचनशैलशृंगवी गजमेघर्षभवाहुनिस्वनाक्षः । 'क्षयमक्षयधर्मजातरागः शशिसिंहाननविक्रमः प्रपेदे ॥२६॥ 1 3 10CP. Query नरपुंगव? - Ex ccnj. जम् C P. अवेक्ष्य ग्वमिहा°C; तमिहा. P. 5 चांजलि P; रांजलि.. निश्चराक्षः C; निश्चलाक्षः P. गृहं in C P in margin. 4 Ex conj. 6 Ex conj. 7 ·40 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. मृगराजगतिस्ततोऽभ्यगच्छन्नृपतिं मंत्रिगणैरुपास्यमानं । 'समितो मरुतामिव ज्वलंतं मघवंतं त्रिदिवे सनत्कुमारः ॥२७॥ प्रणिपत्य च सांजलिर्बभाषे दिश मह्यं नरदेव साध्वनुज्ञां । परिविव्रजिषामि मोक्षहेतोर्नियतो ह्यस्य जनस्य विप्रयोगः॥२८॥ इति तस्य वचो निशम्य राजा करिणेवाभिहतो द्रुमश्चचाल । कमलप्रतिमेजलौ गृहीत्वा वचनं चेदमुवाच वाष्पकंठः ॥२९॥ प्रतिसंहर तात बुद्धिमतां न हि कालस्तव धर्मसंश्रयस्य । वयसि प्रथमे मतौ चलायां बहुदोषां हि वदंति धर्मचया ॥३०॥ विषयेषु कुतूहलेंद्रियस्य व्रतखेदेष्वसमर्थनिश्चयस्य । तरुणस्य मनश्चलत्यरण्यादनभिज्ञस्य विशेषतोऽविवेकं ॥३१॥ मम तु प्रियधर्म धर्मकालस्त्वयि लक्ष्मीमवसृज्य लक्ष्यभूते । स्थिरविक्रम विक्रमेण धर्मस्तव हित्वा तु गुरुं भवेदधर्मः ॥३२॥ नदिमं व्यवसायमुत्सृज त्वं भव तावन्निरतो गृहस्थधर्मे । पुरुषस्य वयःसुखानि भुक्त्वा रमणीयो हि तपोवनप्रवेशः ॥३३॥ इति वाक्यमिदं निशम्य राज्ञः कलविंकस्वर उत्तरं बभाषे । यदि मे प्रतिभूश्चतुषु राजन भवसि त्वं न तपोवनं श्रयिष्ये ॥३४॥ न भवेन्मरणाय जीवितं मे विहरेस्वास्थ्यमिदं च मे न रोगः । न च यौवनमाक्षिपेज्जरा मे न च संपतिमपाहरेविपतिः ॥३५॥ इति दुर्लभमर्थमूचिवांसं तनयं वाक्यमुवाच शाक्यराजः । त्यज बुद्धिमिमां गतिप्रवृत्तामवहास्योऽतिमनोरथक्रमश्च ॥३६॥ Ex conj. वृपतिर्मवि० 0 P. Ex conj. शमितो C P. (श corrected in C.) प्रविष्यामि CP. Ex conj. TTT: CP. संपत्तिं समाहरेत् . 2 5 3688 ·BOOK V. 41 अथ मेस्गुरुर्गुरुं बभाषे यदि नास्ति क्रम एष नास्ति वार्यः । शरणाज्ज्वलनेन दह्यमानान्न हि निश्चिक्रमिषु क्षमं ग्रहीतुं ॥३७॥ जगतश्च यथा ध्रुवो वियोगो न तु धर्माय वरं वयं वियोगः । अवशं ननु विप्रयोजयेन्मामकृतस्वार्थमतृप्तमेव मृत्युः ॥३॥ इति भूमिपतिर्निशम्य तस्य व्यवसायं तनयस्य निर्मुमुक्षोः । अभिधाय न यास्यतीति भूयो विदधे रक्षणमुत्तमांश्च कामान् ॥३९॥ सचिवस्तु निदर्शितो यथावबहुमानात् प्रणयाच्च शास्त्रपूर्वं । गुरुणा च निवारितोऽश्रुपातः प्रविवेशावसथं ततःस शोचन॥४०॥ चलकुंडलचुंबिताननाभिर्घननिश्वासविकंपितस्तनीभिः । वनिताभिरधीरलोचनाभिगशवाभिरिवाभ्युदीक्ष्यमाणः ॥४१॥ स हि कांचनपर्वतावदातो हृदयोन्मादकरो वरांगनानां । श्रवणांगविलोचनात्मभावान वचनस्पर्शवपुर्गुणैर्जहार ॥४२॥ विगते दिवसे ततो विमानं वपुषा सूर्य इव प्रदीयमानः । तिमिरं विजिघांसुरात्मभासा रविरुद्यन्निव मेरुमालरोह ॥४३॥ कनकोज्ज्वलदीप्तदीपवृक्षं वरकालागुरुधूपपूर्णगर्ने । अधिरुह्य स वजभक्तिचित्र प्रवरं कांचनमासनं सिषेवे ॥४४॥ तत उत्तममुत्तमाश्च नार्यों निशि तूर्यैरुपतस्थुरिंद्रकल्पं । हिमवच्छिरसीव चंद्रगौरे द्रविणेंद्रात्मजमप्सरोगणोघाः ॥४५॥ परमैरपि दिव्यतूर्यकल्यैः स तु तेनैव रतिं ययौ न हर्षे । 1 3 5 निश्चिक्रमितुं o (C sec. m. °j); निश्चमितुं P. 2 गृहीतुं 0P. वचनं OP. * शि. P. Ex conj. हिमवनिरिसीरि (सीर०) चंद्रगौरे 0 P. । रतिर्ययो म हर्षः . [III. 7.]

·THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. परमार्थसुखाय तस्य साधोरभिनिश्चिक्रमिषा यतो न रेमे ॥४६॥ अथ तच सुरैस्तपोवरिष्टैरकनिष्ठुर्व्यवसायमस्य बुड्डा । युगपत्ममदाजनस्य निद्रा विहितासीहिकृताश्च गावचेष्टाः ॥४७॥ अभवच्छयिता हि तत्र काचिद्विनिवेश्य प्रचले' करे कपोलं। दयितामपि रुक्मपत्रचित्रां कुपितेवांकगतां विहाय वीणां ॥४॥ विवभौ करलग्नवेणुरन्या स्तनविसस्तसितांशुका शयाना। 'अजुषट्पदपंक्तिजुष्टपद्मा जलफेनप्रहसन्तटा नदीव ॥४९॥ नवपुष्करगर्भकोमलाभ्यां तपनीयोज्ज्वलसंगतांगदाभ्यां । स्वपिति स्म तथा पुरा भुजाभ्यां परिरभ्य प्रियवन्मृदंगमेव ॥५०॥ नवहाटकभूषणास्तथान्या वसनं पीतमनुत्तमं वसानाः। अवशा वत निद्रया निपेतुर्गजभग्ना इव कर्णिकारशाखाः ॥५१॥ अवलंब्य गवाक्षपार्श्वमन्या शयिता चापविभुग्नगाचयष्टिः । विरराज विलंबिचारुहारा रचिता तोरणशालभंजिकेव ॥५२॥ मणिकुंडलदष्टपत्रलेखं मुखपद्मं विनतं तथापरस्याः। शतपत्रमिवार्धचक्रनाडं स्थितकारंडवघट्टितं चकाशे ॥५३॥ अपराः शयिता यथोपविष्टाः स्तनभारैरवमन्यमानगात्राः । उपगुह्य परस्परं विरेजुर्भुजपाशैस्तपनीयपारिहार्यः ॥५४॥ महतीं परिवादिनी च काचिदनितालिंग्य सखीमिव प्रसुप्ता । विजुपूर्व चलासुवर्णसूत्रां' वदनेनाकुलकर्णिकोज्ज्वलेन ॥५५॥ प्रबले. 3 +oपक्ति.P. "विवस्तशितां.. ऋजु not clear in P. पुरा तथा P. 1 Ex conj. मालभंजिकेव 0P. कर्डिकोज्वखेन P; °कर्णयो केन c (1) D. 8 पूचा. प्रसुप्ता: 0.

·. BOOK V. 43 : . . .. पणवं युवतिर्भुजांसदेशादवविखंसितचारुपाशमन्या। सविलासरतांततांतमूर्वोर्विवरे कांतमिवाभिनीय शिश्ये ॥५६॥ अपरान बभुर्निमीलिताक्ष्यो विपुलाक्ष्योऽपि शुभभुवोऽपि सत्यः। प्रतिसंकुचितारविंदकोशाः सवितर्यस्तमिते यथा नलिन्यः ॥५७॥ शिथिलाकुलमूर्धजा तथान्या जघनम्रस्त विभूषणांशुकांता । अशयिष्ट विकीर्णकंठसूत्रा गजभग्ना प्रतिपातितांगनेव ॥५॥ अपरास्त्ववशा हिया वियुक्ता धृतिमत्योऽपि वपुर्गुणैरुपेताः। विनिशश्वसुरुवणं शयाना विकृताक्षिप्तभुजा जजूंभिरे च ॥१९॥ व्यपविद्धविभूषणस्रजोऽन्या विसृताग्रंथनवाससो विसंज्ञाः। अनिमीलितशुक्लनिश्चलाक्ष्यो न विरेजुः शयिता गतासुक- ल्पाः ॥६०॥ विवृतास्यपुटा विवृद्धगात्रा प्रपत_क्तूजला प्रकाशगुह्या । अपरा मदघूर्णितेव शिश्ये न बभाषे विकृतं वपुः पुपोष ॥६१॥ इति सत्वकुलानुरूपरूपं विविधं स प्रमदाजनः शयानः । सरसः सदृशं बभार रूपं पवनावर्जितरूणपुष्करस्य ॥६२॥ समवेक्ष्य ततश्च ताः शयाना विकृतास्ता युवतीरधीरचेष्टाः । गुणववपुषोऽपि वल्गुभासो' नृपसूनुः स विगर्हयांबभूव' ॥६३॥ अशुचिर्विकृतश्च जीवलोके वनितानामयमीदृशः स्वभावः । वसनाभरणैस्तु वंच्यमानः पुरुषः स्त्रीविषयेषु रागमेति ॥६४॥ 1 भुजांश° C P. 2 मूर्धजास्तथा° 0 P. गनेव C. 5 गात्री . 8 ०वक्र. P. "कुलानुरूप = P; कुलानुरूपं = C. भासा. 3 कांता: 0P. 4 पतिपातां- रूपं supplied from the Tibetan. चकार . स्वभागः P. 8 9 10 G 2 .

·THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. 'विमृशेद्यदि योषितां मनुष्यः प्रकृति स्वप्रविकारमीदृशं च । ध्रुवमत्र न वर्धयेत्यमादं गुणसंकल्पहतस्तु रागमेति ॥६५॥ इति तस्य तदंतरं विदित्वा निशि निश्चिक्रमिषा समुबभूव । अवगम्य मनस्ततोऽस्य देवैर्भवनहारमपावृतं बभूव ॥६६॥ अथ सोऽवततार हर्म्यपृष्ठायुवतीस्ताः शयिता विगर्हमाणः । अवतीर्य ततश्च निर्विशंको गृहकक्ष्यां प्रथमं विनिर्जगाम ॥६७॥ तुरगावचरं स बोधयित्वा जविनं छंदकमित्यमित्युवाच । हयमानय कंथकं त्वरावान् अमृतं प्राप्नुमितोऽद्य मे यियासा॥६॥ हृदि या मम तुष्टिरद्य जाता व्यवसायश्च यथा धृतौ निविष्टः। विजनेऽपि च नाथवानिवास्मि ध्रुवमर्थोऽभिमुखः स मे य इष्टः ॥६॥ हियमेव च संनतिं च हित्वा शयिता मत्प्रमुखे यथा युवत्यः । विवृते च यथा स्वयं कपाटे नियतं यातुमनामयाय कालः॥७०॥ प्रतिगृह्य ततः स भर्तुराज्ञां विदितार्थोऽपि नरेंद्रशासनस्य । मनसीव परेण चोद्यमानस्तुरगस्यानयने मतिं चकार ॥७१॥ अथ हेमखलीनपूर्णवक्तुं लघुशय्यास्तरणोपगूढपृष्ठं । बलसखजवत्वरोपपत्रं स वराश्वं तमुपानिनाय भर्ने ॥७२॥ प्रततत्रिकपुच्छमूलपाणिं निभृतं हस्वतनूजपृष्ठकणे । विनतोबतपृष्ठकुक्षिपार्श्व विपुलप्रोथललाटकटगुरस्कं ॥७३॥ 'विमृषेद . 3 This sloka not in P. नःP. 5 वयं CP. C: बवखोप DP. 6 खं P. चकार CP, but बभूव sec. m. Ex conj. जवत्वलो- 7 inone ·BOOK V. 45 उपगुह्य स तं विशालवक्षाः कमलाभेन च शांत्वयन करेण । मधुराक्षरया गिरा शशास ध्वजिनीमध्यमिव प्रवेष्टुकामः ॥७४॥ बहुशः कलिशववो निरस्ताः समरे वामधिरुह्य पार्थिवेन । अहमयमृतं परं यथावतुरगश्रेष्ठ लभेय तत्कुरुष्व ॥७॥ सुलभाः खलु संयुगे सहाया विषयावाप्नसुखे धनार्जने वा। पुरुषस्य तु दुर्लभाः सहायाः पतितस्यापदि धर्मसंश्रये वा ॥७६॥ इह चैव भवंति ये सहायाः कलुषे धर्मणि धर्मसंश्रये वा। अवगच्छति मे यथांतरात्मा नियतं तेऽपिजनास्तदंशभाजः॥७७॥ तदिदं परिगम्य धर्मयुक्तं मम नियाणमतो जगद्धिताय । तुरगोत्तम वेगविक्रमाभ्यां प्रयतस्वात्महिते जगद्विने च ॥७॥ इति सुहृदमिवानुशिष्य कृत्ये तुरगवरं नृवरो वनं यियासुः । सितमसितगतिद्युतिर्वपुष्मान रविरिव शारदमभ्रमारुरोह ॥७९॥ अथ स परिहरन्निशीथचंड परिजनबोधकरं ध्वनि सदश्वः । विगतहनुरवः प्रशांतहेषश्चकितविमुक्तपदक्रमो जगाम ॥१०॥ कनकवलयभूषितप्रकोष्ठः कमलनिभैः कमलानि च प्रविध्य । अवनततनवस्ततोऽस्य यक्षाश्चकितगतेदेधिरेखुरान करायैः ॥१॥ गुरुपरिघकपाटसंवृता या न सुखमपि हिरदैरपावियते । व्रजति नृपसुते गतस्वनास्ताः स्वयमभवन विवृताः पुरः प्रतो- ल्यः ॥२॥ पितरमभिमुखं सुतं च वालं जनमनुरक्तमनुत्तमां च लक्ष्मी। 1 2 Explained in margin of C अमिद्युति. चकितपदन्यमुक्तक्रमो P. ३ प्रविध्यः . करान खुरागः P. 5 Ex conj. °पाध्रियंते P.

·THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. कृतमतिरपहाय नियंपेक्षः पितृनगरात् स ततो विनिर्जगाम॥३॥ अथ स 'विकचपंकजायताक्षः पुरमवलोक्य ननाद सिंहनादं । जननमरणयोरदृष्टपारी न पुनरहं कपिलायं प्रविष्टा ॥४॥ इति वचनमिदं निशम्य तस्य द्रविणपतेः परिषद्गणां ननंदुः । प्रमुदितमनसश्च देवसंघा व्यवसितपारणमाशशंसिरेऽस्मै ॥५॥ हुतवहवपुषो दिवौकसोऽन्ये व्यवसितमस्य च दुष्करं विदित्वा । अकुरुत' तुहिने पथि प्रकाशं धनविवरप्रसृता इवेंदुपादाः ॥६॥ हरितुरगतुरंगवतुरंगः स तु विचरन मनसीव चोद्यमानः । अरुणपरुषभारमंतरीक्षं 'सरसबहूनि जगाम योजनानि ॥७॥ इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्येऽभिनिष्क्रमणी नाम पंचमः सर्गः ॥५॥ 2 Sic OP. 3 Ex conj. fam C; farº P. परमाक्म? Sic D and Csec. m.; सचस. P and C pr. m. Sic OP. Query ·. BOOK VI. ततो मुहूर्तेऽभ्युदिते जगच्चक्षुषि भास्करे । भार्गवस्याश्रमपदं स ददर्श नृणां वरः ॥१॥ सुप्तविश्वस्तहरिणं स्वस्यस्थितविहंगमं । विश्रांत इव यदृष्टा कृतार्थ इव चाभवत् ॥२॥ स विस्मयनिवृत्त्यर्थे तपःपूजार्थमेव च । स्वां चानुवर्तितां रक्षन्नश्वपृष्ठादवातरत् ॥३॥ अवतीर्य च पस्पर्श निस्तीर्णमिति वाजिनं । छंदकं चाब्रवीत् प्रीतः स्नापयन्निव चक्षुषा ॥४॥ इमं ताोपमजवं तुरंगमनुगच्छता। दर्शिता सौम्य मद्भक्तिर्विक्रमश्चायमात्मनः ॥५॥ सर्वथास्यन्यकार्योऽपि गृहीतो भवता हृदि । भर्तृस्नेहश्च यस्यायमीदृशः ‘शक्त एव च ॥६॥ अस्निग्धोऽपि समर्थोऽस्ति निःसामोऽपि भक्तिमान। भक्तिमांश्चैव शक्तश्च दुर्लभस्त्वविधो भुवि ॥७॥ तत्पीतोऽस्मि तवानेन महाभागेन कर्मणा । दृश्यते मयि भावोऽयं फलेभ्योऽपि पराङ्मुखे ॥४॥ 1 मुहूर्ताभ्युदिते . ३ तार्च 0 P. 5 निःसामर्थों P. : 2 पश्यन् P. 4 Ex conj. सत्ता P.

·THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. को जनस्य फलस्थस्य न स्यादभिमुखो जनः । 'जनीभवति भूयिष्ठं स्वजनोऽपि विपर्यये ॥९॥ कुलाथै धार्यते पुत्रः पोषार्थ सेव्यते पिता । आशयाश्लिष्यति जगन्नास्ति निष्कारणास्वता ॥१०॥ किमुक्ता बहु संक्षेपात्कृतं मे सुमहत्मियं । निवर्तस्वाश्वमादाय संप्राप्तोऽस्मीप्सितं वनं ॥११॥ इन्युक्त्वा स महाबाहुरानृशंसचिकीर्षया । भूषणान्यवमुच्यास्मै संतप्तमनसे ददौ ॥१२॥ मुकुटोद्दीप्तकर्माणं मणिमादाय भास्वरं। ब्रुवन् वाक्यमिदं तस्थौ सादित्य इव मंदरः ॥१३॥ अनेन मणिना छंद प्रणम्य बहुशो नृपः । विज्ञायोऽमुक्तविशंभं संतापविनिवृत्तये ॥१४॥ जरामरणनाशार्थ प्रविष्टोऽस्मि तपोवनं । न खलु स्वर्गतर्षेण नास्नेहेन न मन्युना ॥१५॥ नदेवमभिनिष्कांतं न मां शोचितुमर्हसि । भूत्वापि हि चिरं श्लेषः कालेन न भविष्यति ॥१६॥ ध्रुवो यस्माच्च विश्लेषस्तस्मान्मोक्षाय मे मतिः । विप्रयोगः कथं न स्याद्भूयोऽपि स्वजनादिभिः ॥१७॥ शोकन्यागाय निष्क्रांतं न मां शोचितुमर्हसि । Sic CP (bout P has tarafa). Should we read Fit Hafa, 'a common Ex comj. खमहत 0; स्वमहत PD. १ दधौ ; दशै P. म.P.

·BOOK VI. 49 शोकहेतुषु कामेषु 'सक्ताः शोच्यास्तु रागिणः ॥१८॥ अयं च किल पूर्वेषामस्माकं निश्चयः स्थिरः । इति दायादभूतेन न शोच्योऽस्मि पथा व्रजन ॥१९॥ भवंति ह्यर्थदायादाः पुरुषस्य विपर्यये । पृथिव्यां धर्मदायादा दुर्लभास्तु न संति वा ॥२०॥ यदपि स्यादसमये यातो वनमसाविति । अकालो नास्ति धर्मस्य जीविते चंचले सति ॥२१॥ तस्मादद्यैव मे श्रेयश्चेतव्यमिति निश्चयः । जीविते को हि विशंभो मृत्यौ प्रत्यर्थिनि स्थिते ॥२२॥ एवमादि त्वया सौम्य विज्ञायो वसुधाधिपः । प्रयतेथास्तथा चैव यथा मां न स्मरेदपि ॥२३॥ अपि नैर्गुण्यमस्माकं वाच्यं नरपतौ त्वया । नैर्गुण्यात्त्यज्यते स्नेहः स्नेहत्यागान्न शोच्यते ॥२४॥ इति वाक्यमिदं श्रुत्वा छंदः संतापविक्लवः । वाष्पयथितया वाचा प्रत्युवाच कृतांजलिः ॥२५॥ अनेन तव भावेन बांधवायासदायिना । भतः सीदति मे चेतो नदीपंक इव विपः ॥२६॥ कस्य नोत्पादयेवाष्पं निश्चयस्तेऽयमीदृशः । अयोमयेऽपि हृदये किं पुनः स्नेहविक्लवे ॥२७॥ विमानशयनार्ह हि सौकुमार्यमिदं क्व च । 2 ३ अकाले P. + प्रवैरिणि C in margin.. 1शताः CP. यथा CP, इमं P. चित्तं P. 5 H [III. 1.]

·. 50 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. F खरदीकुरवती तपोवनमही क्व च ॥२६॥ श्रुत्वा तु व्यवसायं ते यदश्वोऽयं मया हृतः । बलात्कारेण तनाथ देवेनैवास्मि कारितः ॥२९॥ कथं ह्यात्मवशो जानन व्यवसायमिमं तव । उपानयेयं तुरगं शोकं कपिलवस्तुनः ॥३०॥ तबार्हसि महाबाहो विहातुं पुबलालसं । स्निग्धं वृद्धं च राजानं सद्धर्ममिव नास्तिकः ॥३१॥ संवर्धनपरिश्रांतां द्वितीयां तां च मातरं । देव नार्हसि विस्मर्तु कृतघ्न इव सक्रियां ॥३२॥ बालपुत्रां गुणवती कुलश्वाध्यां पतिव्रतां । देवीमर्हसि न त्यक्तुं 'क्लीवः प्राप्तामिव श्रियं ॥३३॥ पुत्रं याोधरं शाध्यं यशोधर्मभृतां वरः । बालमर्हसि न त्यक्तुं व्यसनीवोतमं यशः ॥३४॥ अथ बंधुंच राज्यं च त्यक्तुमेव कृता मतिः । मां नार्हसि विभो त्यक्तुं त्वत्पादौ हि गतिर्मम ॥३५॥ नास्मि यातुं पुरं शक्तो दह्यमानेन चेतसा। वामरस्ये' परित्यज्य सुमित्र इव राघवं ॥३६॥ किं हि वक्ष्यति राजा मां त्वदृते नगरं गतं । वक्ष्याम्युचितदर्शित्वाकिं तवांतःपुराणि वा ॥३७॥ यदयात्वापि नैर्गुण्यं वाच्यं नरपताविति । OP. 3 वास्तुनः P. भारसे P. कुलवती P. क्लीवप्राप्तां P.

·BOOK VI. 51 किं तहक्ष्याम्यभूतं ते निर्दोषस्य मुनेरिव ॥३॥ हृदयेन सलज्जेन जिया सज्जमानया। अहं यद्यपि वा ब्रूयां 'कस्तच्छ्रवातुमर्हति ॥३९॥ यो हि चंद्रमसस्तै क्ष्क्षय कथयेच्छद्दधीत वा। सदोषांस्तव दोषज्ञ कथयेच्छ्रद्दधीत वा ॥४०॥ सानुक्रोशस्य सततं नित्यं करुणवेदिनः । स्निग्धत्यागो न सदृशो निवर्तस्व प्रसीद मे ॥४१॥ इति शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा छंदस्य भाषितं । स्वस्थः परमया धृत्या जगाद वदतां वरः ॥४२॥ महियोगं प्रति छंद संतापस्त्यज्यतामयं । नानाभावो हि नियतं पृथग्जातिषु देहिषु ॥४३॥ स्वजनं यद्यपि स्नेहान्न त्यजेयं मुमुक्षया । मृत्युरन्योन्यमवशानस्मान संत्याजयिष्यति ॥४४॥ महत्या तृष्णया दुःखैर्गर्भणास्मि यया धृतः। तस्या निष्फलयत्नायाः क्वाहं मातुः व सा मम ॥४५॥ वासवृक्षे समागम्य विगच्छंति यथांडजाः । नियतं विप्रयोगांतस्तथा भूतसमागमः ॥४६॥ समेत्य च यथा भूयो व्यपयांति वलाहकाः । संयोगो विप्रयोगश्च तथा मे प्राणिनां मतः ॥४७॥ यस्माद्याति च लोकोऽयं विप्रलभ्य परस्परं । 2 दोषास्तव CP. 3 गर्भन C P. 1 कस्तं श्रद्धातुं CP. C in marg. वंचयित्वा. मया P. H2 ·52 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. . ममत्वं न क्षमं तस्मात्स्वप्नभूते समागमे ॥४॥ सहजेन वियुज्यते पर्णरागेण' पादपाः । अन्येनान्यस्य विश्लेषः किं पुनर्न भविष्यति ॥४९॥ तदेवं सति संतापं मा कार्षीः सौम्य गम्यतां । लंबते यदि तु स्नेहो गत्वापि पुनराव्रज ॥५०॥ 'ब्रूयाश्चास्मास्वनाक्षेपं जनं कपिलवस्तुनि । त्यज्यतां तद्गतः स्नेहः श्रूयतां चास्य निश्चयः ॥५१॥ क्षिप्रमेथति वा कृत्वा जरामृत्युक्षयं किल । अकृतार्थों निरालंबो निधनं यास्यतीति वा ॥५२॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा कंथकस्तुरगोतमः । जिहया लिलिहे पादौ वाष्पमुष्णं मुमोच च ॥५३॥ जालिना स्वस्तिकांकेन वक्रमध्येन पाणिना। आममर्श कुमारस्तं बभाषे च वयस्यवत् ॥५४॥ मुंच कंथक मा वाष्पं दर्शितेयं सदश्वता । मृथतां सफलः शीघ्रं श्रमस्तेऽयं भविष्यति ॥५५॥ मणिसरुं छंदकहस्तसंस्थं ततः स धीरो निशितं गृहीत्वा । कोषादसिं कांचनभक्तिचित्रं विलादिवाशीविषमुबबह ॥५६॥ निष्कास्य तं चोत्पलपत्रनीलं चिच्छेद चित्रं मुकुटं सकेशं । विकीर्यमाणांशुकमंतरीक्षे चिक्षेप चैनं सरसीव हंसं ॥५७॥ पूजाभिलाषेण च बाहुमान्यादिवौकसस्तं जगृहुः प्रविद्धं । राब P. 'ब्रूयाचाCP. 3 निरारंभो . 4 कंठकः P.

·BOOK VI. 53 यथावदेनं दिवि देवसंघा दिव्यैर्विशेषैर्महयां च चक्रुः ॥५॥ मुक्ता त्वलंकारकलपवतां श्रीविप्रवासं शिरसश्च कृत्वा । दृष्ट्वांशुकं कांचनहंसचित्र वन्यं स धीरोऽभिचकांक्ष वासः॥५॥ ततो मृगव्याधवपुर्दिवौका भावं विदित्वास्य विशुद्धभावः । काषायवस्त्रोऽभिययौ समीपं तं शाक्यराजप्रभवोऽभ्युवाच॥६०॥ शिवं च काषायमृषिध्वजस्ते न युज्यते हिंसमिदं धनुश्च । तत्सौम्य यद्यस्ति न सक्तिरत्र मह्यं प्रयच्छेदमिदं गृहाण ॥६१॥ व्याधोऽब्रवीत्कामद काममारादनेन विश्वास्य मृगान् निहत्य । अर्थस्तु शक्रोपम यद्यनेन हंत प्रतीच्छानय शुक्लमेतत् ॥६२॥ परेण हर्षेण ततः स वन्यं जयाह वासोऽशुकमुत्ससर्ज । याधस्तु दिव्यं वपुरेव बिभ्रत् तच्छुक्लमादाय दिवं जगाम ॥३॥ ततः कुमारश्च स चाश्वगोपस्तस्मिंस्तथा याति विसिस्मियाते। आरण्यके वाससि चैव भूयस्तस्मिन्नकाटी बहुमानमाशु ॥६४॥ छंदं ततः साश्रुमुखं विसृज्य काषायसंविइँतकीर्तिभृत्सः । येनाश्रमस्तेन ययौ महात्मा संध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः ॥६५॥ ततस्तथा भर्तरि राज्यनिःस्पृहे तपोवनं याति विवर्णवाससि । भुजी समुक्षिय ततः स वाजिभृशं विचक्रोश पपात च क्षितौ ॥६६॥ विलोक्य भूयश्च रुरोद सस्वरं हयं भुजाभ्यामुपगुह्य कंथकं । ततो निराशे विलपन्मुहुर्मुहुर्ययौ शरीरेण पुरं न चेतसा ॥६७॥ 1 चिहूं 0. 'संविद्धृत P. 3 The Tibetan reads कामसाराद्, 2 Ex conj. शक्तिः P. 4 अकाष्टां CP. 5 6 see Appendix. गृह्य .

·54 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. क्वचित्मदथ्यौ विललाप च क्वचित् क्वचित्मचस्खाल पपात च क्वचित् । अतो व्रजन भक्तिवशेन दुःखितश्चचार बहीरवशः पथि क्रि- याः ॥६॥ इति श्रीबुद्धचरिने महाकाव्ये छंदकनिवर्तनं नाम षष्ठः सर्गः ॥६॥ 16नो . :

·BOOK VII. ततो विसृज्याश्रुमुखं रुदंतं छंदं वनच्छंदतया निरास्यः । सर्वार्थसिद्धो वपुषाभिभूय तमाश्रमं सिद्धमिव प्रपेदे ॥१॥ स राजसूनुर्मुगराजगामी मृगाजिरं तन्मृगवत् प्रविष्टः । लक्ष्मीवियुक्तोऽपि शरीरलक्ष्म्या चढूंषि सर्वाथमिणां जहार॥२॥ स्थिता हि हस्तस्थयुगास्तथैव कौतूहलाच्चक्रधराः सदाराः। तमिंद्रकल्पं ददृशुर्न जग्मुधुयर्या इवाधीवनतैः शिरोभिः ॥३॥ विप्राश्च गत्वा बहिरिध्महेतोः प्राप्ताः' समित्पुष्पपवित्रहस्ताः । तपःप्रधानाः कृतबुद्धयोऽपि तं द्रष्टुमीयुन मठानभीयुः ॥४॥ हृष्टाश्च केका मुमुचुमयूरा दृष्ट्वांबुदं नीलमिवीनमंतं । शष्याणि हित्वाभिमुखाश्च तस्थुर्मूगाश्चलाक्षा मृगचारिणश्च ॥५॥ दृष्ट्वा तमिक्ष्वाकुकुलप्रदीपं ज्वलंतमुद्यंतमिवांशुमंतं । कृतेऽपि दोहे जनितप्रमोदाः प्रसुमुवुझेमदुहश्च गावः ॥६॥ कश्चिदसूनामयमष्टमः स्यात्स्यादश्विनोरन्यतरश्नुतोऽत्र । उच्चेरुरुच्चैरिति तत्र वाचस्तदर्शनाविस्मयजा मुनीनां ॥७॥ लेखर्षभस्येव वपुर्द्वितीयं धामेव लोकस्य चराचरस्य । स द्योतयामास वनं हि कृस्त्रिं यदृच्छया सूर्य इवावतीर्णः ॥६॥ 4 1 2नि P. 3 OP omit:. प्रशुश्रुवुः 0. + लेषर्षभस्येव C D P, with देवर्षभस्य in marg. in C D.

·56 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. ततः स तैराश्रमिभिर्यथावदभ्यर्चितश्चीपनिमंत्रितश्च । प्रत्यर्चयां धर्मभृतो बभूव स्वरेण भाद्रांबुधरोपमेन ॥९॥ कीर्ण ततः पुण्यकृता जनेन स्वाभिकामेन विमोक्षकामः । तमाश्रमं सोऽनुचचार धीरस्तपांसि चित्राणि 'निरीक्षमा- रणः ॥१०॥ तपोविकारांश्च निरीक्ष्य सौम्यंस्तपोवने तत्र तपोधनानां । तपस्विनं कंचिदनुव्रजंतं तत्वं विजिज्ञासुरिदं बभाषे ॥११॥ तत्पूर्वमद्याश्रमदर्शनं मे यस्मादिमं धर्मविधिं न जाने । तस्माद्भवानहति भाषितुं मे यो निश्चयो यं प्रति वः प्रवृत्तः॥१२॥ ततो द्विजातिः स तपोविहारः शाक्यर्षभायर्षभविक्रमाय । क्रमेण तस्मै कथयांचकार तपोविशेषं तपसः फलं च ॥१३॥ अमाम्यमन्त्र सलिलारूढं' पर्णनि तोयं फलमूलमेव । यथागमं वृत्तिरियं मुनीनां भिन्नास्तु ते ते तपसां विकल्याः ॥१४॥ 'उंछेन जीवंति खगा इवान्ये तृणानि केचिन्मृगवच्चरंति । केचिद्भुजंगैः सह वर्तयंति वल्मीकभूता इव मारुतेन ॥१५॥ अश्मप्रयत्नार्जितवृत्तयोऽन्ये केचिस्वदंतापहतान्नभक्षाः । कृत्वा परार्थे श्रपणं तथान्ये कुर्वति कार्य यदि शेषमस्ति ॥१६॥ केचिजलक्लिनजटाकलापा ट्विः पावकं जुहति मंत्रपूर्वं । .. 1 धर्मभृतां P. * Ex conj. Eisigo C; 71° P; Figigº D (contra metr.). 'निरीच्यमाण: PC (न: C). 4 सौम्य तपो• P. 5 Cadds in marg.युष्मान प्रति. 'तपोविशेषां तपसः . 7 Ex conj. सलिलं प्ररुढं 0 P. छीन CP.

·BOOK VII. 57 मीनैः समं केचिदपो विगाह्य वसंति कूर्मोल्लिखितैः शरीरैः॥१७॥ एवंविधैः कालर्चितैस्तपोभिः परैर्दिवं यांत्यपरैर्नृलोकं । दुःखेन मार्गेण सुखं क्षियंति दुःखं हि धर्मस्य वदंति मूलं ॥१॥ इत्येवमादि द्विपदेंद्रवत्सः श्रुत्वा वचस्तस्य तपोधनस्य । अदृष्टतत्वोऽपि न संतुतोष शनैरिदं चात्मगतं जगाद ॥१९॥ दुःखात्मकं नैकविधं तपश्च स्वर्गप्रधानं तपसः फलं च । लोकाश्च सर्वे परिणामवंतः स्वल्पे श्रमः खल्वयमाश्रमा- णां ॥२०॥ श्रियं च बंधून विषयांश्च हित्वा ये स्वर्गहेतौ नियमं चरंति । ते विप्रयुक्ताः खलु गंतुकामा महत्तरं स्वं वनमेव भूयः ॥२१॥ कायक्कमैर्यश्च तपोऽभिधानः प्रवृत्तिमाकांक्षति कामहेतोः । संसारदोषानपरीक्षमाणो' दुःखेन सोऽन्विच्छति दुःखमेव ॥२२॥ त्रासश्च नित्यं मरणात्मजानां यत्नेन चेच्छंति पुनः प्रसूतिं । सत्यां प्रवृत्तौ नियतश्च मृत्युस्तत्रैव मनो यत एव भीतः ॥२३॥ इहार्थमेके प्रविशंति खेदं स्वार्थमन्ये श्रममाप्नुवंति । सुखार्थमाशाकृपणोऽकृतार्थः पतत्यनर्थे खलु जीवलोकः ॥२४॥ न खल्वयं गर्हित एव यत्नो यो हीनमुत्सृज्य विशेषगामी। प्राज्ञैः समानेन परिश्रमेण कार्य तु तद्यत्र पुनर्न कार्य ॥२५॥ शरीरपीडा तु यदीह धर्मः सुखं शरीरस्य भवत्यधर्मः । धर्मेण चाप्नोति सुखं परब तस्मादधर्म फलतीह धर्मः ॥२६॥ 1 चित्तैः P. दुःखास्मकं 0 P. 7 अपरीच्यमानो C P. 3 4 O adds 2 क्षिपंति P; क्षति 0. 5 °मानां CP. 6 आकांच्यति P. marg. note फले. I [III. 7.]

·58 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. यतः शरीरं मनसो वशेन प्रवर्तते वापि निवर्तते वा । युक्तो दमश्चेतस एव तस्माञ्चिन्नादृते काष्ठसमं शरीरं ॥२७॥ आहारशुद्ध्या यदि पुण्यमिष्टं तस्मान्मृगाणामपि पुण्यमस्ति । ये चापि वाह्याः पुरुषाः फलेभ्यो भाग्यापराधेन परामुख- त्वात् ॥२॥ दुःखेऽभिसंधिस्त्वथ पुण्यहेतुः सुखेऽपि कार्यों ननु सोऽभिसंधिः। अथ प्रमाणं न सुखेऽभिसधिदुःखे प्रमाणं ननु नाभिसंधिः ॥२९॥ तथैव ये कर्मविशुद्धिहेतोः स्पृशंत्यपस्तीर्थमिति प्रवृत्ताः । तत्रापि तोषो हृदि केवलोऽयं न पावयिष्यंति हि पापमापः॥३०॥ स्पृष्टं हि यद्यद्गुणवद्भिरंभस्तत्तत्पृथिव्यां यदि तीर्थमिष्टं । तस्माद्गुणानेव' परैमि तीर्थमापस्तु निःसंशयमाप एव ॥३१॥ इति स्म तनहुयुक्तियुक्तं जगाद चास्तं च ययौ विवस्वान । ततो हविधूमविवर्णवृक्षं तपःप्रशांतं स वनं विवेश ॥३२॥ अभ्युद्धृतप्रज्वलिताग्निहोत्रं कृताभिषेकर्षिजनावकीर्ण । जायस्वनाकूजितदेवकोष्ठं धर्मस्य कर्मातमिव प्रवृत्तं ॥३३॥ 'काश्चिनिशास्तच निशाकराभः परीक्षमाणश्च तपास्युवास । सर्वे परिक्षेय तपश्च मत्वा तस्मातपात्रतलाजगाम ॥३४॥ अन्ववजबाश्रमिणस्ततस्तं तद्रूपमाहात्म्यगतैर्मनोभिः । देशादनारभिभूयमानान्महर्षयो धर्ममिवापयातं ॥३५॥ ' पुस्थमिष्टं P. पराङ्मुखांधाः * Ex conj. तस्माद्गुणान्येव 9 परीक्ष्य P. न्यूजवन (D has ias a correction orer न्व). मृगानाम. •मिकायों P. 3 P, and so O D sec. m. 6 Pomits. Ex conj. af CP. 10 तपांसि P.

·BOOK VII. 59 ... ततो जटावल्कलचीरखेलांस्तपोधनांश्चैव स तान्ददर्श । तपांसि चैषामनुबुध्यमानस्तस्थौ शिवे श्रीमति मार्गवृष्टो ॥३६॥ अथोपसृत्याश्रमवासिनस्तं मनुष्यवर्य परिवार्य तस्थुः । वृद्धश्च तेषां बहुमानपूर्व कलेन साम्बा गिरमित्युवाच ॥३७॥ त्वय्यागते पूर्ण इवाश्रमोऽभूसंपद्यते शून्य इव प्रयाते । तस्मादिमं नाहसि तात हातुं जिजीविषोर्देहमिवेष्टमायुः ॥३॥ ब्रह्मर्षिराजर्षिसुरर्षिजुष्टः पुण्यः समीपे हिमवान हि शैलः । तपांसि तान्येव तपोधनानां यत्संनिकीबहुलीभवंति ॥३९॥ तीर्थानि पुण्यान्यभितस्तथैव सोपानभूतानि नभस्त लस्य । जुष्टानि धर्मात्मभिरात्मवद्भिर्देवर्षिभिश्चैव महर्षिभिश्च ॥४०॥ इतश्च भूयः क्षममुत्तरैव दिक्सेवितुं धर्मविशेषहेतोः। न हि क्षमं दक्षिणतो बुधेन पदं भवेदेकमपि प्रयातुं ॥४१॥ तपोवनेऽस्मिन्नथ निष्क्रियो वा संकीर्णधी पतितोऽशुचिी। दृष्टस्त्वया येन न ते विवत्सा तब्रूहि यावदुचितोऽस्तु वासः ॥४२॥ इमे हि वांछंति तपःसहायं तपोनिधानप्रतिमं भवंतं । वासस्त्वया हींद्रसमेन साधु वृहस्पतेरभ्युदयावहः स्यात् ॥४३॥ इत्येवमुक्ते स तपस्विमध्ये तपस्विमुख्येन 'मनीषिमुख्यः । भवप्रणाशाय कृतप्रतिज्ञः स्वं भावमन्तर्गतमाचचक्षे ॥४४॥ ज्वात्मनां धर्मभृतां मुनीनामिष्टातिथित्वात्स्वजनोपमानं । एवंविधैर्मी प्रति भावजातैः प्रीतिः परात्मा जनितश्च मार्गः॥४५॥ 1 अनुरुध्य००. 2C adds as a marginal note वेदेन. 4 नृपर्षिC. Cadds as a note युक्तं. 3 Ex conj. fofTH OP. Cf. 6 धर्मे P. मनस्वि. P. vii. 51. 12 ·60 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. * स्निग्धाभिराभिर्हृदयंगमाभिः समासतः स्नात इवास्मि वाग्भिः । रतिश्च मे धर्मनवयहस्य विस्पंदिता संप्रति भूय एव ॥४६॥ एवं प्रवृत्तान भवतः शरण्यानतीव संदर्शितपक्षपातान् । यास्यामि हित्वेति ममापि दुःखं यथैव बंधूंस्त्यजतस्तथैव ॥४७॥ स्वर्गीय युष्माकमयं तु धर्मो ममाभिलाषस्त्वपुनर्भवाय । अस्मिन वने येनन मे विवासा भिन्नःप्रवृत्त्या हि निवृत्तिधर्मः॥४॥ तनारतिर्मे न परापचारो वनादिती येन परिव्रजामि । धर्मे स्थिताः पूर्वयुगानुरूपे सर्वे भवंतो हि महर्षिकल्पाः ॥४९॥ ततो वचः सूनृतमर्थवच्च सुश्चक्ष्णमोजस्वि च गर्वितं च । श्रुत्वा कुमारस्य तपस्विनस्ते विशेषयुक्तं बहुमानमीयुः ॥५०॥ कश्चिहिजस्तच तु भस्मशायी प्रांशुः शिखी दारवचीरवासाः । आपिंगलाक्षस्तनुदीर्घघोणः कुंडोदहस्तो गिरमित्युवाच ॥५१॥ धीमचुदारः खलु निश्चयस्ते यस्त्वं युवा जन्मनि दृष्टदोषः । स्वर्गापवर्गौ हि विचार्यसम्यग्यस्यापवर्गेमतिरस्ति सोऽस्ति ॥५२॥ यज्ञैस्तपोभिर्नियमैश्च तैस्तैः स्वर्ग यियासंति हि रागवंतः । रागेण सार्ध रिपुणेव युवा मोक्षं परीप्सति तु सत्सवंतः ॥५३॥ नबुद्धिरेषा यदि निश्चिता ते तूर्णं भवान् गच्छतु विंध्यकोष्ठं । असौ मुनिस्तत्र बसत्यराडो यो नैष्ठिके श्रेयसि लब्धचक्षुः ॥५४॥ तस्माजवाञ्छोथति तलमार्ग सत्यां रुचौ संप्रतिपत्स्यते च । वापः P. सखि. 'विविवारी * Ex conj. कुंडेवहस्तो ; कुंडोवहस्तो P. वियाखंति CP. रागेन C. गिरिमP. 7 हि P. 6 ·BOOK VII. 61 यथा तु पश्यामि मतिस्तवैषा तस्यापि यास्यत्यवधूय बुद्धिं ॥५५॥ पुष्टाश्वघोणं विपुलायताक्षं ताम्राधरोष्ठं सिततीक्ष्णदंष्ट्रं । इदं हि वक्तं तनुरक्तजिहं ज्ञेयार्णवं पास्यति कृत्स्नमेव ॥५६॥ गंभीरता या भवतस्त्वगाधा या दीप्तता यानि च लक्षणानि । आचार्यकं प्राप्स्यति तत्पृथिव्यां यनर्षिभिः पूर्वयुगेऽयवाप्तं ॥५७॥ परममिति ततो नृपात्मजस्तमृषिजनं प्रतिनंद्य निर्ययो । विधिवदनुविधाय तेऽपि तं प्रविविशुराथमिणस्तपोवनं ॥५॥ इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्ये तपोवनप्रवेशो नाम सप्तमः सर्गः ॥७॥ 1 2 3 यथानु P. "जिह्यं 0. या००P.

·BOOK VIII. .. ततस्तुरंगावचरः स दुर्मनास्तथा वनं भर्तरि निर्ममे गते । चकार यत्नं पथि शोकविग्रहे तथापि चैवाश्रुन तस्य चिक्षिपे॥१॥ यमेकरात्रेण तु भर्तुराज्ञया जगाम मार्ग सह तेन वाजिना। इयाय भर्तुविरहं विचिंतयंस्तमेव पंथानमहोभिरष्टभिः ॥२॥ हयश्च' सौजस्वि चचार कंथकस्तताम भावेन बभूव निर्मदः । अलंकृतश्चापि तथैव भूषणैरभूतश्रीरिव तेन वर्जितः ॥३॥ निवृत्य चैवाभिमुखस्तपोवनं भृशं जिहेषे करुणं मुहुर्मुहुः। क्षुधान्वितोऽयध्वनि शष्पमंबु वा यथा पुरा नाभिननंद नाददे॥४॥ ततो विहीनं कपिलायं पुरं महात्मना तेन जगद्धितात्मना । क्रमेण तो शून्यमिवोपजग्मतुर्दिवाकरेणेव विनाकृतं नमः ॥५॥ सपुंडरीकैरपि शोभितं जलैरलंकृतं पुष्पधरैर्नगैरपि । तदेव तस्योपवनं वनोपमं गतप्रहर्न रराज नागरैः ॥६॥ ततो धमद्भिर्दिशि दीनमानसर्रनुज्ज्वलैवाष्पहतेक्षणैनरैः । निवार्यमाणाविव तावुभौ पुरं शनैरजःस्नातमिवाभिजग्मतुः ॥७॥ निशम्य च सस्तशरीरगामिनौ विनागतौ शाक्यकुलर्षभेण तो। न 2 C sec. m. Sic C! स्वौजस्वि P. 3 कंठकः P. अभिमुखं- खपो.. s Ex conj. पुराभिन ननंद P. 6 नगैरिव C, but corrected in margin. अनुज्जरैः . निवार्थमाना. P. स्रष्ट. न CP. 9 10 ·BOOK VIII. 63 मुमोच वाष्पं पथि नागरो जनः पुरा रथे दाशरथेरिवागते ॥१॥ अथ ब्रुवंतः समुपेतमंयवो जनाः पथि च्छंदकमागताश्रवः । क्व राजपुत्रः कुलराष्ट्रवर्धनो हृतस्त्वयासाविति पृष्ठतोऽन्वयुः ॥९॥ ततः स तान भक्तिमतोऽब्रवीजनानरेंद्रपुत्रं न परित्यजाम्यहं । रुदन्नहं तेन तु निर्जने वने गृहस्थवेशश्च विसर्जिताविति ॥१०॥ इदं वचस्तस्य निशम्य ते जनाः सुदुष्करं खल्विति निश्चयं ययुः । पतविजहुः सलिलं न नेत्रजंमनो निनिंदुश्च फलार्थमात्मनः॥११॥ अथोचुरद्यैव विशाम तहनं गतः स यत्र हिपराजविक्रमः । जिजीविषा नास्ति हि तेन नो विना यथेंद्रियाणां विगमे शरीरिणां ॥१२॥ इदं पुरं तेन विवर्जितं वनं वनं च ततेन समन्वितं पुरं। न शोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्वता वृत्रबधे यथा दिवं ॥१३॥ पुनः कुमारो विनिवृत्त इत्यथो गवाक्षमालाः प्रतिपेदिरेउंगनाः। विविक्तपृष्ठं च निशम्य वाजिनंपुनर्गवाक्षाणि पिधाय चुक्रुशुः॥१४॥ प्रविष्टदीक्षास्तु सुतोपलब्धये व्रतेन शोकेन च खिन्नमानसः । जजाप देवायतने नराधिपश्चकार तास्ताश्च यथाश्रयाः क्रियाः॥१५॥ ततः स वाष्पप्रतिपूर्णलोचनस्तुरंगमादाय तुरंगमानसः । विवेश शोकाभिहतो नृपालयं क्षयं विनीते रिपुणेव भर्तरि ॥१६॥ विगाहमानश्च नरेंद्रमंदिरं विलोकयन्नश्रुवहेन चक्षुषा । स्वरेण पुष्टेन रूराव कंथको जनाय दुःखं प्रतिवेदयन्निव ॥१७॥ 1 2 आगतात्रवः CP. पुरराष्ट्रनंदनी c. 3 नां . 5 कंठको P. यन्ति च . (corrected in C). * परि० 0D 6 ·64 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. ततः खगाश्च क्षयमध्यगोचराः समीपबद्धास्तुरगाश्च सत्कृताः। यस्य तस्य प्रतिसस्वनुः स्वनं नरेंद्रसूनीरुपयानशंकिताः ॥१८॥ जनाश्च हर्षातिशयेन वंचिता जनाधिपांतःपुरसंनिकर्षगाः । यथा हयः 'कंठक एष हेषते ध्रुवं कुमारी विशतीति मेनिरे॥१९॥ अतिप्रहर्षादथ शोकमूर्छिताः कुमारसंदर्शनलोललोचनाः । गृहाविनिश्चक्रमुराशया स्त्रियः शरत्पयोदादिव विद्युतश्चलाः॥२०॥ विलंबवेश्यो मलिनांशुकांबरा निरंजनैवाष्पहतेक्षणैर्मुखैः । कृष्णा विवीजनया विनाकृता दिवीव तारा रजनीक्षया- रुणाः ॥२१॥ अरक्ततामैश्चरणैरनूपुरैरकुंडलैरार्जवकर्णिकैर्मुखैः । स्वभावपोनर्जयनरमेखलैरहारयोक्तर्मुषितैरिव स्तनैः ॥२२॥ निरीक्षिता वाष्पपरीतलोचनं निराश्रयं छंदकमश्वमेव च । विवर्णवक्ता रुरुदुर्वरांगना वनांतरे गाव इवर्षभोज्झिताः॥२३॥ ततः सवाष्पा महिषी महीपतेः प्रनष्टवासा महिषीव वत्सला। प्रगृह्य वाहू निपपात गौतमीविलोलपणी कदलीवकांचनी॥२४॥ हतत्विषोऽन्याः शिथिलात्मबाहवः स्त्रियो विषादेन विचेतना इव। न चुक्रुशुनीश्रु जहुर्न शश्वसुर्न चेतना उल्लिखिताइव स्थिताः॥२५॥ अधीरमन्याः पतिशोकमूर्छिता विलोचनप्रसवणैर्मुखैः स्त्रियः । *गृह written in Corer क्षय. संनिकर्षाः CP, corrected in C to °कर्षगाः. 6 आशयम्वियः P. SicCP. CP omit:. अलक्त० P. Sic OP. Qer निरीक्ष्य ता? Es conj. O C; OT P. Ex conj. विषर्ण ; बिधम्म P. °णा. ण.0P. 12 Ex conj. शश्वन्न चेलरा मूखिखिता : शश्वन चेतना सूविखिता P. 13 प्रश्रवनैः . 9 11 ·BOOK VIII. 65 'सिसिंचिरे प्रोषितचंदनान स्तनान धराधरः प्रस्रवणैरिवोप- लान् ॥२६॥ मुखैश्च तासां नयनांबुताडितः रराज नद्राजनिवेशनं तदा। नवांबुकालेबुदवृष्टिताडितैः सवज्जलैस्लामरसैर्यथा सरः॥२७॥ सुवृत्तपीनांगुलिभिनिरंतरैरभूषणैर्गुढशिरैर्वरांगनाः । उरांसि जन्नुः कमलोपमैः करैः स्वपल्लवैवीतचला लता इव ॥२॥ करप्रहारप्रचलैश्च ता बभुर्यथापि नार्यः सहितोनतः स्तनैः । वनानिलाघूर्णितपद्मकंपितः रथांगनाम्नां मिथुनरिवापगाः॥२९॥ यथा च वक्षांसि करैरपीडयंस्तथैव वक्षोभिरपीडयन करान। अकारयंस्तव परस्परं व्यथाः करायवक्षांस्यबला दयालसाः॥३०॥ ततस्तु रोषप्रविरक्तलोचना विषादसंबंधकषायगद्दं । उवाच निःश्वासचलत्पयोधरा विगाधशोकाश्रुधरा यशोधरा॥३१॥ निशि प्रसुप्तामवां विहाय मां गतः क्व स च्छंदक मन्मनोरथः । उपागते च त्वयि कंथके च मे समं गतेषु त्रिषु कंपते मनः॥३२॥ अनार्यमस्निग्धममित्रकर्म मे नृशंस कृत्वा किमिहाद्य रोदिषि । 'नियच्छ वाष्पं भव तुष्टमानसोन संवदत्यच च तच्च कर्म ते ॥३३॥ प्रियेण वश्येन हितेन साधुना त्वया सहायेन यथार्थकारिणा । "गतोऽर्यपुबोह्यपुनर्निवृत्तये रमस्व दिष्ट्या सफलःश्रमस्तव॥३४॥ वरं मनुष्यस्य विचक्षणो रिपुर्न मित्रमप्राज्ञमयोगपेशलं। 12 1 2 श्रव०. Sic CP. चंदनास्तनान् . प्रश्रवणैः P. 6 निश्वास० 0 P. अवसां. कंठके P. 11 प्रियेन. 12 गतार्यपुत्रो P. 10 Ex conj. सवद° 0 P. 5 णा: CP. 9 निगच्छ . [III. 7.]

·। " 65 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. ... . . मुहृड्डवेण ह्यविपश्चित्ता त्वया कृतः कुलस्यास्य महानुपप्लवः ॥३५॥ इमा हि शोच्या व्यवमुक्तभूषणाः 'प्रसक्तवाष्याविलरक्तलोचनाः। स्थितेऽपि पत्यो हिमवन्महीसमे प्रनष्टशोभा विधवाइव स्त्रियः॥३६॥ इमाश्च विक्षिप्तविटंकबाहवः प्रसक्तपारावतदीर्घनिस्वनाः। विनाकृतास्तेन सहैव रोधनै शं रुदंतीव विमानपंक्तयः ॥३७॥ अनर्थकामोऽस्य जनस्य सर्वथा तुरंगमोऽपि ध्रुवमेष कंथकः । जहार सर्वस्वमितस्तथा हि मे जने प्रसुप्ते निशि रत्नचौरवत् ॥३०॥ यदा समर्थः खलु सोढुमागतानिषुप्रहारानपि किं पुनः कशाः । गतः कशापातभयात् कथं त्वयं श्रियं गृहीत्वा हृदयं च मे समं॥३९॥ अनार्यका भृशमद्य हेषते नरेंद्रधिष्ण्यं प्रतिपूरयन्निव । यदा तु निर्वाहयति स्म मे प्रियं तदा हि मूकस्तुरगाधमो ऽभवत् ॥४०॥ यदि बहेषिष्यात बोधयञ्जनं खुरैः क्षितौ वाप्यकरिष्यत' ध्वनिं । हनुस्वनं वाजनयियदुत्तमं न चाभविष्यन्मम दुःखमीदृशं ॥४१॥ इतीह देव्याः परिदेविताश्रयं निशम्य वाष्पग्रथिताक्षरं वचः । अधोमुखः साश्रुकलः कृतांजलिः शनैरिदं छंदक उत्तरंजगौ॥४२॥ विगर्हितुं नार्हसि देवि कंथकं न चापि रोषं मयि कर्तुमर्हसि । अनागसौ स्वः समवेहिसर्वशोगतोनृदेवःस हि देविदेववत्॥४३॥ अहं हि जाननपि राजशसनं "बलात्कृतः कैरपि दैवतैरिव । : *- --- 1 प्रशक्तCP. 3 एव P. 4 अनार्य मा CP. कंठ P. ण CP. तुरगाधमाभवः P. श्वः P. त्वया P. 7 अकरिष्यता C P. चलात्कृतः P. 5 Ex conj. 8 परिदे- 3 11 12 देव० .

·: BOOK VIII, 67 उपानयं तूर्णमिमं तुरंगमं तथान्वगच्छं विगतश्रमोऽध्वनि॥४४॥ व्रजन्नयं वाजिवरोऽपि नास्पृशन्महीं खुरायैर्विधृतरिवांतरा। तथैव देवादिव संयताननो हनुस्वनं नाकृत नाप्यहेषत ॥४५॥ यदा वहिर्गच्छति पार्थिवात्मजस्तदाभवहारमपावृतं स्वयं । तमश्च नैशं रविणेव पाटितं ततोऽपि दैवो विधिरेष गृह्यतां ॥४६॥ यदाप्रमतोऽपि नरेंद्रशासनागृहे पुरे चैव सहस्रशो जनः । तदास नाबुध्यत निद्रया हृतस्ततोऽपि दैवो विधिरेष गृह्यतां॥४७॥ यतश्च वासो वनवाससंमतं विसृष्टमस्मै समये दिवौकसा । दिवि प्रविधं मुकुटं च तद्धृतं ततोऽपि दैवो विधिरेष गृह्यतां ॥४॥ तदेवमावां नरदेवि दोषती न तत्पयातं' प्रतिगंतुमर्हसि । न कामकारोमम नास्य वाजिनः कृतानुयात्रःस हि दैवतैर्गतः॥४९॥ इति प्रयाणं बहुधैवमद्भुतं निशम्य तास्तस्य महात्मनः स्त्रियः । प्रनष्टशोका इव विस्मयं ययुर्मनोज्वरं प्रव्रजनातु लेभिरे ॥५०॥ विषादपारिप्लवलोचना ततः प्रनष्टपोता कुररीव दुःखिता। विहाय धैर्य विरुराव गौतमी तताम चैवाश्रुमुखी जगाद च ॥५१॥ महोर्मिमंती मृदवोऽसिताः शुभाः पृथक्पृथग्मूलरुहाः समुद्रताः। 'प्रचेरितास्ते भुवि तस्य मूर्धजा नरेंद्रमौलीपरिवेष्टनक्षमाः ॥५२॥ प्रलंववाहुगराजविक्रमो महर्षभाक्षः कनकोज्ज्वलद्युतिः । विशालवक्षा घनदुंदुभिस्वनस्तथाविधोऽप्याश्रमवासमर्हति ॥५३॥ 1 2 3 एव P. * "तिं . 5 6 तथान्वगच्छंन्विगत° P; तथानुगच्छन्वि० ०. निःसृष्टं C. ण CP. Sic MSS. (cf. Füii. 75). The Mahâbh. has praverita (pra tvá+irita). 7 परिवेथ्यमक्षमाः . K 2 ·THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. म अभागिनी नूनमियं वसुंधरा तमार्यकर्माणमनुत्तमं प्रति । गतस्ततोऽसौ गुणवान हि तादृशो नृपः प्रजाभाग्यगुणैः प्रसूयते ॥५४॥ मुजातजालावततांगुली मृदू निगूढगुल्फो विषपुष्पकोमलौ। वनांतभूमिं कठिनां कथं नु तो सचक्रमध्यौ चरणोगमिष्यतः॥५॥ विमानपृष्ठे शयनासनोचितं महाहवस्त्रागुरुचंदनार्चितं । कथं नु शीतोष्णजलागमेषु तछरीरमोजस्वि वने भविष्यति॥५६॥ कुलेन सत्वेन बलेन वर्चसा श्रुतेन लक्ष्म्या वयसा च गर्वितः। प्रदातुमेवाभ्युदितो न याचितुं कथं स भिक्षां परतश्चरिष्यति ॥५७॥ शुचौ शयित्वा शयने हिरण्मये प्रबोध्यमानो निशि तूर्यनिस्वनैः। कथं वत स्वप्स्यति सोऽद्य मे व्रती पटैकदेशांतरिते महीतले॥५॥ इमं विलापं करुणं निशम्य ता भुजैः परिष्वज्य परस्परं स्त्रियः। विलोचनेभ्यः सलिलानि तत्यजुर्मधूनि पुष्पेभ्य इवेरिता लत्ताः ॥५॥ ततो धरायामपतद्यशोधरा विचक्रवाकेव रथांगसाहया। शनैश्च तत्तहिललाप विक्लवा मुहुर्मुहुर्गद्गदरुवया गिरा ॥६०॥ स मामनाथां सहधर्मचारिणीमपास्य धर्म यदि कर्तुमिच्छति । कुतोऽस्य धर्मः सहधर्मचारिणीं विना तपो यः परिभोक्तुमि- छति ॥६१॥ शृणोति नूनं स न पूर्वपार्थिवान महासुदर्शप्रभृतीन पितामहान्। । 4 • Ex conj. पतिं : पति P. महधार्म C. कथिनां . 3 Ex conj. भौ C P.

·BOOK VIII. 69 - वनानि पानीसहितानुपेयुषस्तथा स धर्म मदृते चिकीर्षति ॥६२॥ मखेषु वा वेदविधानसंस्कृतौ न दंपती पश्यति दीक्षितावुभौ। समं बुभुक्षू परतोऽपि तत्फलं ततोऽस्य जातो मयिधर्ममत्सरः॥६३॥ ध्रुवं स जानन मम धर्मवल्लभो मनः प्रियेऽयाकलहं मुहुर्मिथः। सुखं विभीमीमपहाय रोषणां महेंद्रलोकेऽप्सरसो जिघृक्षति॥६४॥ इयं तु चिंता मम कीदृशं नु ता वपुर्गुणं बिभ्रति तत्र योषितः। वने यदर्थ स तपांसि तप्यते श्रियं च हित्वा मम भक्तिमेव च ॥६५॥ न खल्वियं स्वर्गसुखाय मे स्पृहा न तज्जनस्यात्मवतोऽपि दुर्लभं । सतु प्रियो मामिह वा परब वा कथं न जह्यादिति मे मनोरथः॥६६॥ अभागिनी यद्यहमायतेक्षणं शुचिस्मितं भर्तुरुदीक्षितुं मुखं । न मंदभाग्योऽर्हतिराहुलोऽप्ययं कदाचिदंके परिवर्तितुं पितुः॥६७॥ अहो नृशंसं सुकुमारवर्चसः सुदारुणं तस्य मनस्विनो मनः । कलप्रलापं द्विषतोऽपि हर्षणं शिशुंसुतं यस्त्यजतीदृशं स्वतः॥६॥ ममापि कामं हृदयं सुदारुणं शिलामयं वाप्ययसापि वा कृतं । अनाथवच्छीरहिले सुखोचिते वनं गते भर्तरि यन्न दीयते ॥६९॥ इतीह देवी पतिशोकमूर्छिता सरोद दध्यौ विललाप चासकृत् । स्वभावधीरापि हि सा सती शुचा धृतिं न सस्मार चकार नो हियं ॥७॥ ततस्तथा शोकविलापविक्लवां यशोधरां प्रेक्ष्य वसुंधरागतां । महारविदैरिव वृष्टिताडितैर्मुखैः सवाष्पैर्वनिता विचुक्रुशुः ॥७१॥ 1 2 ०* P; Ex conj. बुभुक्षुः परितोऽपि C P. The Chinese supports paratah. (वत्सलो C pr. manu, but not D.) उपहाय P. दुल्लभं C P. 3 4 5 वच्चसः P.

·70 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. 1 'समाप्तजाप्यः कृतहोममंगलो नृपस्तु देवायतनादिनिर्ययो । जनस्य तेनातरवेण चाहतश्चचाल वजध्वनिनेव वारणः ॥७२॥ निशम्य च छंदककथंकावुभौ सुतस्य संश्रुत्य च निश्चयं स्थिरं। पयात शोकाभिहतो महीपतिः शचीपतेर्वत इवोत्सवे ध्वजः ॥७३॥ ततो मुहूर्त सुतशोकमोहितो' जनेन तुल्याभिजनेन धारितः । निरीक्ष्य दृष्ट्या जलपूर्णया हयं महीतलस्थो विललाप पा- र्थिवः ॥७४॥ बहूनि कृत्वा समरे प्रियाणि मे महत्वया कंथक विप्रियं कृतं । गुणप्रियो येन वने स मे प्रियः प्रियोऽपि सन्नप्रियवत् प्रचे- रितः ॥७॥ तदद्य मां वा नय तत्र यत्र स व्रज द्रुतं वा पुनरेवमानय । श्ते हि तस्मान्मम नास्ति जीवितं विगाढरोगस्य सदौषधा- दिव ॥७६॥ सुवर्णनिष्ठीविनि मृत्युना हृते सुदुष्करं यन्त्र ममार "सुंजयः । अहं पुनर्धर्मरतौ सुते गतेऽमुमुक्षुरात्मानमनात्मवानिव ॥७७॥ विभोर्दशक्षवकृतः प्रजापतेः परापरज्ञस्य विवस्वदात्मनः । प्रियेण पुत्रेण सता विनाकृतं कथं न मुह्येद्धि" मनो मनोरपि॥७॥ अजस्य राज्ञस्तनयाय धीमते नराधिपायेंद्रसखाय मे स्पृहा । गते वनं यस्तनये दिवंगतो नमोघवाष्पः कृपणं जिजीव ह ॥७९॥ न P. 8 r समाप्य. So CP here and x. 3. 4 ०कंठक. P. TWENTIETÀ P: Tialfeat c with the res dotted above. Sic.CP. Ex conj. वनेष P; चनेष C. Sic MSS.; cf. sup. 52. विगाधP. PEx conj. संजयः C P. 11 मुह्येवि . 7 8 12 ०नं.

·। . BOOK VIII. 71 प्रचक्ष्व मे भद्र 'तदाश्रमाजिरं हृतस्त्वया यत्र स मे जलांजलिः। इमे परीसंति हि ते पिपासवो ममासवः प्रेतगतिं यियासवः ॥१०॥ इति तनयवियोगजातदुःखं क्षितिसदृशं सहजं विहाय धैर्य दशरथ इव रामशोकवश्यो बहु विललाप नृपो विसंज्ञकल्यः॥१॥ श्रुतविनयगुणान्वितस्ततस्तं मतिसचिवः प्रवयाः पुरोहितश्च । अवधृतमिदमूचतुर्यथावन्न च परितप्तमुखौ न चाप्यंशोकौ ॥२॥ त्यज नरवर शोकमेहि धैर्य कुधृतिरिवार्हसि धीर नाश्रु मोक्तुं । 'सजमिव मृदितामपास्य लक्ष्मी भुवि बहवो हि नृपा वनान्य- भीयुः ॥१३॥ अपि च नियत एष तस्य भावः स्मर वचनं तदृषेः पुरासितस्य । न हि स दिवि न चक्रवर्तिराज्ये क्षणमपि वासयितुं सुखेन शक्यः ॥४॥ यदि तु नृवर कार्य एव यत्नस्त्वरितमुदाहर यावदव यावः । बहुविधमिह युद्धमस्तु तावतव तनयस्य विधेश्च तस्य तस्य ॥५॥ नरपतिरपि तौ शशास तस्माहुतमित एव युवामभिप्रयातं । न हि मम हृदयं प्रयाति शांतिं वनशकुनेरिव पुत्रलालसस्य॥६॥ परममिति नरेंद्रशासनातौ ययतुरमात्यपुरोहितौ वनं तत् । कृतमिति सवधूजनः सदारो नृपतिरपि प्रचकार शेषकार्य ॥७॥ इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्ये अंतःपुरविलापो नामाष्टमः सर्गः ॥1॥ 1 तम् P. 2 श्रजं . प्रयांति C.

·BOOK IX? ततस्तदा मंत्रिपुरोहितो तौ वाष्पप्रतोदाभिहती नृपेण । विद्वौ सदश्वाविव सर्वयात्नात्सौहार्दशीघ्रं ययतुर्वनं तत् ॥१॥ तमाश्रमं जातपरिश्रमौ तावुपेत्य काले सदृशानुयाची। राजईिमुत्सृज्य विनीतचेष्टांबुपयतुभार्गवधिष्ण्यमेव ॥२॥ तौ न्यायतस्तं प्रतिपूज्य विप्र तेनार्चितौ तावपि चानुरूपं । कृतासनौ भार्गवमासनस्थं छित्त्वा कथामूचतुरात्मकृत्यं ॥३॥ शुद्धौजसः शुद्धविशालकीर्तेरिक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः । इमं जनं वेतु भवानधीरं श्रुतयहे मंत्रपरिग्रहे च ॥४॥ तस्येंद्रकल्पस्य जयंतकल्यः पुत्रो जरामृत्युभयं तितीर्घः । इहाभ्युपेतः किल" तस्य हेतोरावामुपेतो भगवान वैतु ॥५॥ तौ सोऽब्रवीदस्ति स दीर्घवाहुः प्राप्तः कुमारो न तु 'नावबुद्धः । धर्मोऽयमावर्तक इत्यवेत्य यातस्वराडाभिमुखो मुमुक्षुः ॥६॥ तस्माततस्तावुपलभ्य तत्वं तं विप्रमामंत्त्य तदैव सद्यः । खिन्नावखिन्नाविव राजपुत्रः प्रसस्रतुस्तेन " यतः स यातः ॥७॥ यांतो ततस्तौ "सृजया विहीनमपश्यतां तं वपुषा ज्वलंतं । १४ 4 This cock bar several lacunae. ०न. 3 वेष्टौ . धिल्यमेव P. जराजन्म०P. Ex conj. af CP. [The Tibetan has grag,“it is reported,' HW. चाव.P. 5 तस्मादतस्तो P. यतुः स यात्र:Cr. mant Sic C P. Query स्रजया? 9 10 प्रसस्त्रतुः P. : यामै . 12 ·BOOK IX. 73 'नृपोपविष्टं पथि वृक्षमूले सूर्य धनाभोगमिव प्रविष्टं ॥१॥ यानं विहायोपययौ ततस्तं पुरोहितो मंत्रधरेण साध । यथा वनस्थं सहवामदेवो रामं दिदृशुर्मुनिरौर्वशेयः ॥९॥ तावर्चयामासतुरहतस्तं दिवीव शुक्रांगिरसी महेंद्रं । प्रत्यर्चयामास स चाहतस्तौ दिवीव शुक्रांगिरसौ महेंद्रः ॥१०॥ कृताभ्यनुज्ञावभितस्ततस्तौ निषीदतुः शाक्यकुलध्वजस्य । विरेजतुस्तस्य च संनिकर्षे पुनर्वसू योगगताविवेंदोः ॥११॥ तं वृक्षमूलस्थमभिज्वलंतं पुरोहितो राजसुतं वभाषे । यथोपविष्टं दिवि पारिजाते वृहस्पतिः शक्रसुतं जयंतं ॥१२॥ त्वच्छोकशल्ये हृदयावगाढे मोहं गती भूमितले मुहर्त । कुमार राजा नयनांबुवर्षों यत्वामवोचत्तदिदं निबोध' ॥१३॥ जानामि धर्म प्रति निश्चयं ते परैमि तेऽच्याविनमेतमर्थ । अहं त्वकाले वनसंश्रयाते शोकाग्निनाग्निप्रतिमेन दो ॥१४॥ तदेहि धर्मप्रिय मत्प्रियार्थ धर्मार्थमेव त्यज बुद्धिमतां । अयं हि मा' शोकरयः प्रवृद्धो नदीरयः कूलमिवाभिहंति ॥१५॥ मेघांबुकक्षाद्रिषु या हि वृत्तिः समीरणाकाग्निमहाशनीनां । तां"वृत्तिमस्मासु करोति शोको विकर्षणोच्छोषणदाहभेदैः॥१६॥ तर्भुव तावदसुधाधिपत्यं काले वनं यास्यसि शास्त्रदृष्टे । सेयः P. Ex conj. 6०धे P. 7 8 1 Ex conj. नृपोवविष्टं C P. - Ex conj. सूर्याघना C P. अर्हतौ तं P. 5 परिजातो . ०ध:C. तेवाविनिमेत° C P. 10 Ex conj. gfs: CP. वृत्तम् . 11 9 मे P. वृद्धिम् P; [III.T.]

·. THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. अनिष्टबंधौ कुरु मायुपेक्षां सर्वेषु भूतेषु दया हि धर्मः ॥१७॥ न चैष धर्मो वन एव सिद्धः पुरेऽपि सिद्धिर्नियता यतीनां । वुद्धिश्च यत्नश्च निमित्तमत्र वनं च लिंगं च हि भीरुचिहूं ॥१॥ मौलीधरैरंसविषक्तहारैः केयूरविष्टब्धसजैनरेंद्रैः । लक्ष्म्यंकमध्ये परिवर्तमानैः प्राप्तो गृहस्थैरपि मोक्षधर्मः ॥१९॥ ध्रुवानुजौ यौ' बलिवजवाहू वैभ्राजमाषाढमयांतिदेवं । विदेहराजं जनकं तथैव पाकद्रुमं सेनजितश्च राज्ञः ॥२०॥ एतान् गृहस्थान् नृपतीनवेहि नैःश्रेयसे धर्मविधौ विनीतान । उभेऽपि तस्माद्युगपङ्गजस्व चित्ताधिपत्यं च नृपश्रियं च ॥२१॥ इच्छामि हि त्वामुपगुह्य गाढं कृताभिषेकं सलिलार्द्रमेव । धृतातपत्रं समुदीक्षमाणस्नेनैव हर्षेण वनं प्रवेष्टुं ॥२२॥ इत्यब्रवीद्भूमिपतिर्भवंतं वाक्येन वाष्पयथिताक्षरेण । श्रुत्वा भवानर्हति तत्मियार्थ स्नेहेन तस्नेहमनुप्रयातुं ॥२३॥ शोकांभसि त्वत्प्रभवे ह्यगाधे दुःखार्णवे मज्जति शाक्यराजः । 'तस्मातमुत्तारय नाथहीनं निराश्रयं मग्नमिवार्णवे गां ॥२४॥ भीष्मेण गंगोदरसंभवेन रामेण रामेण च भार्गवेण" । श्रुत्वा कृतं कर्म पितुः प्रियार्थं पितुस्त्वमप्यर्हसि कर्तुमिष्टं ॥२५॥ संवर्धयित्रीं च समेहि देवीमगस्त्यजुष्टां दिशमप्रयातां । म 3 मायुष्यैतां . 2 q CP. अंशविशक्त C P (P has अंशु०). * Ex comj. ध्रुवा जौयौ C P, with hiatus marked. 5 Ex conj. या डुमसे°C; या द्रुमं से P, with histus marked. G Sic CP! ०च्यमान: 03 क्ष्यमाण: P. तस्मात्त्वम् P. गौः . न P. 7 न्टेP. 10 11 ·. BOOK IX. 75 3 प्रनष्ट वत्सामिव वत्सलां गामजसमाती कलितुं न चाहसि॥२६॥ हंसेन हंसीमिव विप्रयुक्तां त्यक्तां गजेनेव वने करेणुं । आती सनाथामपि नाथहीनां चातुं वधूमर्हसि दर्शनेन ॥२७॥ एकं सुतं बालमनहंदुःखं संतापसंतप्त तं राहुलं मोक्षय बंधुशोकादाहूपसर्गादिव पूर्णचंद्रं ॥२६॥ शोकाग्निना त्वहिरहेंधनेन 'निःश्वासधूमेन तमःशिखेन । त्वदर्शनार्यर्छति दह्यमानः सोऽतःपुरं चैव पुरं च कृत्स्नं ॥२९॥ स बोधिसत्वः परिपूर्णसवः श्रुत्वा वचस्तस्य पुरोहितस्य । ध्यात्वा मुहूर्त गुणवद्गुणज्ञः प्रत्युत्तरं प्रश्रितमित्युवाच ॥३०॥ अवैमि भावं तनय प्रसक्तं' विशेषतो यो मयि भूमिपस्य । जानन्नपि व्याधिजराविपझो भीतस्त्वगत्या स्वजनं त्यजामि॥३१॥ द्रष्टुं प्रियं कः स्वजनं हि नेच्छेन्नासौ यदि स्यात्मियविप्रयोगः । यदा तु भूत्वापि भवेवियोगस्ततो गुरुं स्निग्धमपि त्यजामि॥३२॥ मधेतुकं यतु नराधिपस्य शोकं "भवानहति न प्रियं मे। यत्स्वप्नभूतेषु समागमेषु संतप्यते भाविनि विप्रयोगैः ॥३३॥ एवं च ते निश्चयमेतु बुद्धिर्दृष्ट्वा "विचित्र विविधप्रचारं । संतापहेतुर्न सुतो न बंधुरज्ञाननैमित्तिक एष तापः ॥३४॥ .. 1 3 5 6 ०°0P. 2 Glossed in C as त्यक्तुं ? A hiatus here in CP. C gives only संतापसंत. The तं of c not in C. 4 निश्वास P. A blank in the MSS. between °ना and च्छति. The MSS. have a blank between °मान and पुरं चैव. Ex conj. The MSS. read ari with a blank after it. s Ex conj. भूमिपश्च 0 P. Ex conj. भूखापि योग००P. 11 Ex conj. भवानार्हति P; भवानार्हसि . 12 So P (perhaps प्रवारं); विचि प्रचारं . 7 9 ---- 10 गुरु 0 P. L2 ·16 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. यदाध्वगानामिव संगतानां काले वियोगो नियतः प्रजानां । प्राज्ञो जनः को नु भजेत' शोकं बंधुप्रियः सन्नपि बंधुहीनः॥३५॥ इहति हित्वा स्वजनं परत्र प्रलभ्य चेहापि पुनः प्रयाति । गत्वापि तत्राप्यपरत्र गच्छेत्येवं जनो योगिनि कोऽनुरोधः ॥३६॥ यदा च गात्मभृति 'प्रजानां नुबधाय मृत्युः। कस्मादकाले वनसंश्रयं मे पुत्रप्रियस्तत्र भवानवोचत् ॥३७॥ भवत्यकालो विषयाभिपत्तौ कालस्तथैवाभिविधौ प्रदिष्टः । कालो जगकर्षति सर्वकालानचर्हि के श्रेयसि सर्वकालः ॥३०॥ राज्यं मुमुक्षुर्मयि यच्च राजा' तदप्युदारं सदृशं पितुश्च । 'प्रतिग्रहीतुं मम न क्षमं तु लोभादपथ्यान्नमिवातुरस्य ॥३९॥ कथं नु मोहायतनं नृपत्वं क्षमं प्रपतुं विदुषा नरेण । सोवेगता यत्र मदः श्रमश्च 1° परोपचारेण च धर्मपीडा ॥४०॥ जांबूनदं हर्म्यमिव प्रदीप्तं विषेण संयुक्तमिवोतमान्नं । याहाकुलं च स्थि[] ॥४१॥ इत्यात्मविज्ञानगुणानुरूपं मुक्तस्पृहं हेतुमदूर्जितं च । श्रुत्वा नरेंद्रात्मजमुक्तवन्तं प्रत्युत्तरं मंबधरोऽप्युवाच ॥४२॥ यो निश्चयो मंत्रवरस्त वायं नायं न युक्तो न तु कालयुक्तः । 11 3 4 1 Ex conj. मजेत्स; भजेच्च P. 2 Ex conj. बंधु हीनः C P. Corrupt? For the Tibetan see note in Appendix. OP have a hiatus after 7 down to नुबधाय. O P have a hiatus before स्तथैवाविधौ. I conjecture abhividhav (cf. Par. iii. 3.44). प्रविष्टः CP, but O has a marginal correction प्रदिष्टः. Exconj. राज्य राज्यं P. प्रतिगृहीतुं C P. न CP. परापचारेण C P. 11 ति P. Here follows a long hiatus in C P. It occupies 719-734 in Beal's translation. स्पृशं . 8 9 10 Ex conj. -- ·BOOK IX. 77 शोकाय हित्वा पितरं वयःस्थं स्याधर्मकामस्य हि ते न धर्मः॥४३॥ नूनं च बुद्धिस्तव नातिसूक्ष्मा' धर्मार्थकामेष्वविचक्षणा वा । हेतोरदृष्टस्य य फलस्य यस्त्वं प्रत्यक्षमर्थ परिभूय यासि ॥४४॥ पुनर्भवोऽस्तीति च केचिदाहुनीस्तीति केचिनियतप्रतिज्ञाः। एवं यदा संशयितोऽयमर्थस्तस्मात् क्षमभोक्तुमुपस्थिता श्रीः॥४॥ भूयः प्रवृत्तिर्यदि काचिदस्ति रंस्यामहे तब यथोपपत्तौ। अथ प्रवृत्तिः परतोन काचिसिद्धोऽप्रयत्नाज्जगतोऽस्य मोक्षः॥४६॥ अस्तीति केचित्परलोकमाहुर्मोक्षस्य योगं न तु वर्णयंति । अग्नेर्यथा ह्युषणमपां द्रवत्वं तत्प्रवृत्ती प्रकृति वदंति ॥४७॥ केचिस्वभावादिति वर्णयंति शुभाशुभं चैव भवाभवौ च । स्वाभाविकं सर्वमिदं च यस्मादतोऽपि मोघो भवति प्रयत्नः॥४॥ यदिंद्रियाणां नियतः प्रचारः प्रियाप्रियत्वं विषयेषु चैव । संयुज्यते यज्जरयातिभिश्च कस्तत्र यानो ननु स स्वभावः ॥४९॥ अगिर्हताशः शममभ्युपैति तेजांसि चापो गमयंति शोषं । भिन्नानि भूतानि शरीरसंस्थान्यैक्यं च " दत्वा जगदुवहति ॥५०॥ यत्पाणिपादोदरपृष्ठमूना" निर्वर्तते गर्भगतस्य भावः । यदात्मनस्तस्य च तेन योगः स्वाभाविकं तत्कथयति तज्ज्ञाः॥५१॥ कः कंटकस्य प्रकरोति तैक्षण्यं विचित्रभावं मृगपक्षिणां वा । स्वभावतः सर्वमिदं प्रवृत्तं न कामकारोऽस्ति कुतः प्रयत्नः ॥५२॥ सर्ग वदंतीश्वरतस्तथान्ये तत्र प्रयत्ने पुरुषस्य कोऽर्थः । 1 2 3 oभवं P. 4 Ex conj. चापः शमयंति C P. शूच्मा C. वदत्वा P. नियत: C. 'मू निर्वर्तते . 5 ·78 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. - य एव हेतुर्जगतः प्रवृत्तौ हेतुर्निवृत्तौ नियतः स एव ॥५३॥ केचिदंत्यात्मनिमितमेव प्रादुर्भवं चैव भवक्षयं च । प्रादुर्भवं तु प्रवदंत्ययत्नाद्यनेन मोक्षाधिगमं ब्रुवंति ॥५४॥ नरः पितृणामनृणः प्रजाभिर्वेदैर्ऋषीणां क्रतुभिः सुराणां । उत्पद्यते सार्धमृणैस्त्रिभिस्तैर्यस्यास्ति मोक्षः किल तस्य मोक्षः॥५५॥ इत्येवमेतेन विधिक्रमण मोक्षं सयानस्य वदंति तज्ज्ञाः । प्रयत्नवंतोऽपि हि विक्रमेण मुमुक्षवः खेदमवाप्नुवंति ॥५६॥ तत्सौम्य मोक्षे यदि भक्तिरस्ति न्यायेन सेवस्व विधिं यथोक्तं । एवं भविष्यत्युपपत्तिरस्य संतापनाशश्च नराधिपस्य ॥५७॥ या च प्रवृत्ता भवदोषवुद्धिस्तपोवनेभ्यो भवनं प्रवेष्टुं । तत्रापिचिंता'तव तातमाभूत पूर्वेऽपिजग्मुःस्वगृहं वनेभ्यः॥५॥ तपोवनस्थोऽपि वृतः प्रजाभिर्जगाम राजा पुरमंबरीषः । तथा महीं विप्रकृतामनायैस्तपोवनादेत्य ररक्ष रामः ॥५९॥ तथैव 'शाखाधिपतिर्दुमाक्षो वनात्ससूनुः स्वपुरं प्रविश्य । ब्रह्मर्षिभूतश्च मुनेर्वशिष्ठाभ्रे श्रियं सांकृतिरंतिदेवः ॥६०॥ एवंविधा धर्मयश:प्रदीप्ता वनानि हित्वा भवनान्यभीयुः । तस्मान्न दोषोऽस्ति गृहं प्रवेष्टुं तपोवनाधर्मनिमितमेव ॥६१॥ ततो वचस्तस्य निशम्य मंत्रिणः प्रियं हितं चैव नृपस्य चक्षुषः । अनूनमव्यस्तमसक्तमद्रुतं धृतौ स्थितो राजसुतोऽब्रवीवचः॥६२॥ -- - 1 2 3 तव ता omitted in P; तात not clear in C%3 तामत D. साकृति P. See note in Appendix. प्रयातुं . शक्त°C; अव्यक्तमशक्त P. साख० . Ex conj. अव्यस्तम- 5 ·BOOK IX. 79 . इहास्ति नास्तीति य एष संशयः परस्य वाक्यैर्न ममात्र निश्चयः। अवेत्य तत्वं तपसा शमेन वास्वयं ग्रहीष्यामि यदव निश्चितं॥६३॥ न मे क्षमं संगशतं हि दर्शनं 'ग्रहीतुमव्यक्तपरं पराहतं । बुद्धः परप्रत्ययतो हि को व्रजेज्जनोऽधकारेऽधइवांधदेशितः ॥६४॥ अदृष्टतत्वस्य सतोऽपि किं तु मे शुभाशुभे संशयिते शुभे मतिः । वृथापि खेदोऽपि वरं शुभात्मनः सुखं न तत्वेऽपि विगर्हिता- त्मनः ॥६५॥ इमं तु दृष्ट्वागममव्यवस्थितं यदुक्तमाप्तिस्तदवेहि साध्विति । प्रहीणदोषत्वमवेहि चाप्ततां प्रहीणदोषो ह्यनृतं न वक्ष्यति ॥६६॥ गृहप्रवेशं प्रति यच्च मे भवानुवाच रामप्रभृतीन निदर्शनं । न ते प्रमाणं न हि धर्मनिश्चयेष्वलं प्रमाणाय परिक्षतव्रताः॥६७॥ तदेवमयेव रविर्महीं पतेदपि स्थिरत्वं हिमवान गिरिस्त्यजेत् । अदृष्टतयो विषयोन्मुखेंद्रियः श्रयेय न वेव गृहान पृथग्जनः॥६॥ अहं विशेयं ज्वलितं हुताशनं न चाकृतार्थः प्रविशेयमालयं । इति प्रतिज्ञांस चकारगर्वितो यथेष्टमुत्थाय च निर्ममो ययौ॥६९॥ ततः सवाष्पौ सचिवविजावुभौ निशम्य तस्य स्थिरमेव निश्चयं । विषयवक्तावनुगम्य दुःखितौ शनैरगत्या पुरमेव जग्मतुः ॥७०॥ तस्नेहादथ नृपतेश्च भक्तितस्तौ सापेक्ष प्रतिययतुश्च तस्थतुश्च । दुर्धर्ष रविमिव दीप्तमात्मभासा तं द्रष्टुं न हि पथि शेकतुन मोक्तुं ॥७१॥ " 1 2 3 गृ° C P. देशिकः . हुतासनं . सनशयिते CP. अवैहि C P. 5 अवि P. निर्यमो P. 10 साक्षेपं P. 6 विशेषं 0. यथैष्टं .

·80 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. तौ ज्ञातुं परमगतेर्गतिं तु तस्य प्रच्छन्नांश्चरपुरुषाञ्छुचीन विधाय। राजानं प्रियसुतलालसं नु गत्वा द्रक्ष्यावः कथमिति जग्मतुः कथंचित् ॥७२॥ इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्ये कुमारान्वेषणो' नाम नवमः सर्गः ॥९॥ 1 1 Sic c P; °णं?

·BOOK X. स राजवासः पृथुपीनवशास्तौ हव्यमंचाधिकृतौ विहाय । उत्तीर्य गंगां प्रचलतरंगां' श्रीमद्गृहं राजगृहं जगाम ॥१॥ शैलैः सुगुप्तं च विभूषितं च धृतं च पूतं च शिवैस्तपोदैः । पंचाचलां नगरं प्रपेदे शांतः स्वयंभूरिव नाकपृष्ठं ॥२॥ गांभीर्यमोजश्च निशाम्य' तस्य वपुश्च दीप्तं पुरुषानतीत्य । विसिस्मिये तत्र जनस्तदानीं स्थाणुव्रतस्येव वृषध्वजस्य ॥३॥ तं प्रेक्ष्य योऽन्येन ययौ स तस्थौ यश्चात्र तस्थौ पथि सोऽन्वगच्छत् । द्रुतं ययौ यः सदयं सधीरं यः कश्चिदास्ते स्म स चोत्पपात ॥४॥ कश्चित्तमान जनः कराभ्यां सत्कृत्य कश्चिच्छिरसा ववंदे। स्निग्धेन कश्चित्वचसाभ्यनंदनैवं जगामाप्रतिपूज्य कश्चित् ॥५॥ तं जिहियुः प्रेक्ष्य विचित्रवेशाः प्रकीर्णवाचः पथि मौनमीयुः । धर्मस्य साक्षादिव संनिकर्षान्न कश्चिदन्यायमतिर्बभूव ॥६॥ 'अन्यक्रियाणामपि राजमार्गे स्त्रीणां नृणां वा बहुमानपूर्व । तदेव कल्यं नरदेवसूत्रं निरीक्षमाणा" न तु तस्य दृष्टिः ॥७॥ ध्रुवौ ललाटं मुखमीक्षणं वा वपुः करौ वा चरणौ गतिं वा । 1 2 3 4 °कर्षे न PD, तुरंगां . So C P here and viii. 73. and so C perhaps pr. m. 5 अन्यक्रियानां . of C to सूतं, D has सूतं. निरीक्ष्यमाणा C P. स्थान 0. 6 सूचं corrected in margin 7 M [III.7.]

·82 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. यदेव यस्तस्य ददर्श तत्र तदेव 'तस्यानुबबंध चक्षुः ॥८॥ दृष्ट्वा शुभोर्णभुवमायता ज्वलच्छरीरं शुभजालहस्तं । तं भिक्षुवेशं क्षितिपालनार्ह संचुशुभे राजगृहस्य लक्ष्मीः ॥९॥ श्रेण्योऽथ भती मगधाजिरस्य वाह्याद्विमानाविपुलं जनौघं । ददर्श पप्रच्छ च तस्य हेतुं ततस्तमस्मै पुरुषः शशंस ॥१०॥ ज्ञानं परं वा पृथिवीश्रियं वा विप्रैर्य उक्तोऽधिगमिष्यतीति । स एव शाक्याधिपतेस्तनूजो निरीक्ष्यते प्रव्रजितो जनेन ॥११॥ ततः श्रुतार्थो मनसा गतार्थो राजा बभाषे पुरुषं तमेव । विज्ञायतां व प्रतिगच्छतीति तथेत्यथैनं पुरुषोऽन्वगच्छत् ॥१२॥ अलोलचक्षुर्युगमावदर्शी निवृत्तवाग्यचितमंदगामी। चचार भिक्षां स तु भिक्षुवर्यो निधाय गात्राणि चलंच चेतः॥१३॥ आदाय भैक्षं च यथोपपन्नं ययौ गिरेः प्रसवणं विविक्तं । न्यायेन तत्राभ्यवहृत्य चैनन्महीधरं 'पांडवमारोह ॥१४॥ तस्मिन्वने लोध्रवनोपगूढे मयूरनादप्रतिपूर्णकुंजे । काषायवासाः स बभौ नृसूर्यो यथोदयस्योपरि बालसूर्यः ॥१५॥ तवमालोक्य स राजभृत्यः श्रेण्याय राज्ञे कथयांचकार । संश्रुत्य राजा स च बाहुमान्यातत्र प्रतस्थे निभृतानुयात्रः ॥१६॥ स पांडवं पांडवतुल्यवीर्यः शैलोतमं शैलसमानवी । 2 Es conj. 1 Ex conj. तस्यान्प्रववंध; तस्याद्ध ववंध D; तस्माच्च ववंध P. (Cf. i. 65, c.) Tai CP. [The Tibetan has 'smin-ma mjod-spu-dan beas,' i.e. bhru-arna-anvita. H.W.] Ex conj. विप्रेय P. 4 निवीक्ष्यते . 5 ची P. प्रश्रवणं . पांडरं P, cf. sloka 17. अन्याय CP. 3 6 9 पांडरं P.

·BOOK X. 83 मौलीधरः सिंहगतिसिंहश्चलसटः सिंह इवारुरोह ॥१७॥ चलस्य तस्योपरि शृंगभूतं शांतेंद्रियं पश्यति बोधिसत्वं । पर्यंकमास्थाय विरोचमानं शशांकमुद्यतमिवाभ्रकूटात् ॥१८॥ तं रूपलक्ष्म्या च शमेन चैव धर्मस्य निर्माणमिवोपदिष्टं । सविस्मयः प्रश्रयवान नरेंद्रः स्वयंभुवं शक्र इवोपतस्थे ॥१९॥ तं न्यायतो न्यायवतां वरिष्ठः समेत्य पप्रच्छ च धातुसाम्यं । स चायवोचत्सदृशेन साम्ना नृपं मनःस्वास्थ्यमनामयं च ॥२०॥ ततः शुचौ वारणकर्णनीले शिलातलेऽसौ निषसाद राजा। 'नृपोपविश्यानुमतश्च तस्य भावं विजिज्ञासुरिदं बभाषे ॥२१॥ प्रीतिः परा मे भवतः कुलेन क्रमागता चैव परीक्षिता च । जाता विवक्षा सुत या यतो मे तस्मादिदं स्नेहवची निबोध ॥२२॥ आदित्यपूर्व विपुलं कुलं ते नवं वयो दीप्तमिदं वपुश्च । कस्मादियं ते मतिरक्रमेण भैक्षाक एवाभिरता न राज्ये ॥२३॥ गानं हि ते लोहितचंदनाह काषायसंश्लेषमनहमेतत् । हस्तः प्रजापालनयोग्य एष भोक्तुं न चाहः परदतमन्नं ॥२४॥ तत्सौम्य राज्यं यदि पैतृकं त्वं स्नेहात्मितुर्नेच्छसि विक्रमेण । न च म मर्षयितुं मतिस्ते भुत्वार्धमस्मद्विषयस्य शीघ्रं ॥२५॥ एवं हि न स्यात्स्वजनावमर्दः कालक्रमेणापि शमश्रया श्रीः । 1 3 5 चलन्सट:CP. 2 So D; नृपोऽपविश्य 0; नृपाः प्रविश्य P. परात्मा Opr. m.; परामेत्मा D. 4 भवतां P. Ex conj. याता CP. भैच्याक. 7 संलषं P. कालक्रमेणस्य P; क्रमेणास्य C pr. m., but corrected to णापि in marg.; क्रमेणापिस्य D. 6 8 हस्त.. M 2 ·84 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA, तस्मात्कुरुष्व प्रणयं मयि त्वं सद्भिः सहीया' हि सतां समृद्धिः ॥२६॥ अथ विदानी कुलगर्वितत्वादस्मासु विथंभगुणो न तेऽस्ति । व्यूहान्यनेकानि विगाह्य वाणैर्मया सहायेन पराजिगीष ॥२७॥ नडुद्धिमत्रान्यतरां' वृणीष्व धर्मार्थकामान विधिवङ्गजस्व । व्यत्यस्य रागादि ह हि त्रिवर्ग प्रेत्येह विभ्रंशमवाप्नुवंति ॥२६॥ यो ह्यर्थधौ परिपीड्य कामः स्याद्धर्मकाम्ये परिभूय चार्थः । कामार्थयोश्वोपरमेण धर्मस्त्याज्यः स कृत्स्नो यदि कांक्षितार्थः॥२९॥ तस्मात्रिवर्गस्य निषेवणेन' त्वं रूपमेतत्सफलं कुरुष्व । धर्मार्थकामाधिगम ह्यनूनं नृणामनूनं पुरुषार्थमाहुः ॥३०॥ तनिष्फलौ नार्हसि कर्तुमेतो पीनौ भुजौ चापविकर्षणाहौं । मांधातृवज्जेतुमिमौ हि योग्यी लोकानि हि चीणि हि किं पुनी ॥३१॥ स्नेहेन खल्वेतदहं ब्रवीमि नैश्वर्यरागेण न विस्मयेन । इमं हि दृष्ट्वा तव भिक्षुवेशं जातानुकंपोऽस्यपि चागताश्रुः ॥३२॥ तर्भुव भिक्षाश्रमकाम कामान्कालेऽसि की प्रियधर्म धर्म । यावस्ववंशप्रतिरूपरूपं न ते जराभ्येत्यभिभूय भूयः ॥३३॥ शक्नोति जीर्णः खलु धर्ममाप्तुं कामोपभोगेष्वगतिर्जरायाः । 5 2 Ex conj. परा 1 Sie C P. Should we read सहीयो (neut.) for सहीयसी? 3 तरं . fority CP o: P), hut in the u of shu is in later ink and faint. + विधंसं CP. Es conj. TEN ETHT CP ( OP). s So CP. कामौ? निषेवनेन C P. कर्षनाही c. Sic C; P omits fe. Should we read लोकानि ? 10 रागन C P. 11 कंप्यो 0P. 13 Ex conj. कामात्काले C P. 14 °धर्म ; धर्मः P. 9 12 भुक्ष्व P.

·BOOK. 85 अतश्च यूनः कथयति कामान्मध्यस्य वितं स्थविरस्य धर्म ॥३४॥ धर्मस्य चार्थस्य च जीवलोके प्रत्यर्थिभूतानि हि यौवनानि । संरक्ष्यमाणान्यपि दुर्घहाणि कामा यतस्तेन यथा हरंति ॥३५॥ वयांसि जीर्णानि विमर्षयंति धीराण्यवस्थानपरायणानि । अल्पेन यत्नेन शमात्मकानि भवंत्यगत्येव च लज्जया च ॥३६॥ अतश्च लोलं विषयप्रधानं प्रमतमक्षांतमदीर्घदर्शि । बहुच्छलं यौवनमभ्यतीत्य निस्तीर्य कांतारमिवाश्वसंति ॥३७॥ तस्मादधीरं चपलप्रमादि नवं वयस्तावदिदं व्यपैतु' । कामस्य पूर्वं हि वयः शरव्यं न शक्यते रक्षितुमिंद्रियेभ्यः ॥३॥ अथो चिकीर्षा तव धर्म एव यजस्व यज्ञ कुलधर्म एष । यज्ञैरधिष्ठाय हि नाकपृष्ठं ययौ मरुत्वानपि नाकपृष्ठं ॥३९॥ सुवर्णकेयूरविदष्टबाहवो मणिप्रदीपोज्ज्वलचित्रमौलयः । नृपर्षयस्तां हि गतिं गता मखैः श्रमेण यामेव महर्षयो ययुः॥४०॥ इत्येवं मगधपतिर्बभाषे' यः सम्यग्वलभिदिव ध्रुवं बभाषे । तच्छुत्वा न स विचचार राजसूनुः कैलासो' गिरिरिव नैकचि- वसानुः ॥४१॥ इति श्रीबुद्धचरित महाकाव्येऽश्वघोषकृत श्रेण्याभिगमनो' नाम दशमः सर्गः ॥१०॥ । ofति P. कामां C. "दुस्सहानि ('pr. m., hut written in the margin ; दुर्गहानि D. नानि C. व्यपेतु CP. So C (it originally had magudhipatir, but the i is struck out); इत्येवं स मगधाधिपतिर्वभाव P. The line in C wants two syllables,- could we real इत्येवं मगधमहीपतिर्बभाष ? 7 शो C P. So OP: नं? 8 .

·--- BOOK XI. अथैवमुक्तो मगधाधिपेन सुहृन्मुखेन प्रतिकूलमर्थ । स्वस्थोऽविकारः कुलशौचशुद्धः शौद्धोदनिवाक्यमिदं जगाद ॥१॥ नाश्चर्यमेतद्भवतोऽभिधातुं जातस्य हर्यककुले विशाले। यन्मित्रपक्षे तव मिचकाम स्यावृत्तिरेषा परिशुद्धवृत्तेः ॥२॥ असत्सु मैत्री स्वकुलानुरूपा न तिष्ठति श्रीरिव विक्लवेषु पूर्वैः कृतां प्रीतिपरंपराभिस्लामेव संतस्तु विवर्धयति ॥३॥ ये चार्थकृच्छेषु भवंति लोके समानकायोः सुहृदां मनुयाः । मित्राणि तानीति परैमि बुद्या स्वस्थस्य वृद्धिष्विह को हि न स्यात् ॥४॥ एवं च ये द्रव्यमवाय लाके मित्रेषु धर्मे च नियोजयंति । अवाप्तसाराणि धनानि तेषां भ्रष्टानि नांते जनयंति तापं ॥५॥ सुहृत्तया चार्यतया च राजन विभाव्य मामेव विनिश्चयस्ते । अचानुनेष्यामि सुहृत्तयैव ब्रूयामहं नोत्तरमन्यदव ॥६॥ अहं जरामृत्युभयं विदित्वा मुमुक्षया धर्ममिमं प्रपन्नः । बंधून्प्रियानश्रुमुखान विहाय प्रागेव कामानशुभस्य हेतून ॥७॥ -- । "वृत्तः . - Ex conj. विहाय प्रागेव C P, which breaks the metre and 3 मेष्यामि . seems borrowed from sloka 7. For the Tibetan see notes. 4 विहिखा P.

·BOOKXI. 87 '. नाशीविषेभ्योऽपि तथा बिभेमि नैवाशनिभ्यो गगणाच्युतेभ्यः। न पावकेभ्योऽनिलसंहितेभ्यो यथा भयं मे विषयेभ्य एभ्यः॥४॥ कामा ह्यनित्याः कुशलार्थचौरा रिक्ताश्च मायासदृशाश्च लोके आशास्यमानाअपि मोहयंति चितं नृणां किं पुनरात्मसंस्थाः॥९॥ कामाभिभूता हि न यांति शर्म बिपिष्टपे किं वत मर्त्यलोके । कामैः सतृष्णस्य हि नास्ति तृप्तिर्यथेंधनैवीतसखस्य वहूः ॥१०॥ जगत्यनर्थो न समोऽस्ति कामैर्मोहाच्च तेष्वेव जनः प्रसक्तः तत्वं विदित्वैवमनर्थभीरुः प्राज्ञः स्वयं कोऽभिलषेदनथें ॥११॥ 'समुद्रवस्त्रामपि गामवाय पारं जिगीषंति महार्णवस्य । लोकस्य कामैन वितृप्तिरस्ति पतद्भिरंभोभिरिवार्णवस्य ॥१२॥ देवेन वृष्टेऽपि हिरण्यवर्षे छीपान्समुद्रांश्चतुरोऽपि जित्वा । शक्रस्य चाधीसनमप्यवाय मांधातुरासीविषयेष्वतृप्तिः ॥१३॥ भुक्त्वापि राज्यं दिवि देवतानां शतक्रतो वृनभयात्मनष्टे । दपीन्महर्षीनपि वाहयित्वा कामेष्वतृप्तो नहुषः पपात ॥१४॥ ऐडश्च राजा त्रिदिवं विगाह्य नीत्वापि देवीं वशमुर्वशीं तां। लोभादृषिभ्यः कनकं जिहीर्घजगाम नाशं विषयेष्वतृप्तः ॥१५॥ बलेर्महेंद्रं नहुषं महेंद्रादिंद्रं पुनर्ये नहुषादुपेयुः । स्वर्गे क्षितौ वा विषयेषु तेषु को विश्वसेद्भाग्यकुलाकुलेषु ॥१६॥ चीरांवरा मूलफलांबुभक्षा" जटा वहतोऽपि भुजंगदीघीः । 9 5 3 एव. 1 बिभैमि CP. गगन P. 4 अनीः P. प्रशक्तः P. 7 A gloss in C adds समुद्रमेव वस्त्रं यस्याः सा. एड०C P. 10 o CP, the anus vâra is added in later ink in C. हि न C P. गणष्ट C P. 6 11 9 भत्या P.

·88 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. --- यैरन्यकाया मुनयोऽपि भग्नाः कः कामसंज्ञान मृगयेत शचून॥१७॥ 'उयायुधश्चोयधृतायुधोऽपि येषां कृते मृत्युमवाप भीष्मात् । चिंतापि तेषामशिवा वधाय तवृतिनां किं पुनरव्रतानां ॥१॥ आस्वादमल्यं विषयेषु मत्वा संयोजनोत्कर्षमतृप्तिमेव । साश्च गही नियतं च पापं कः कामसंज्ञं विषमाससाद ॥१९॥ कृष्यादिभिर्धर्मभिरन्वितानां कामात्मकानां च निशम्य दुःखं । स्वास्थ्यं च कामेष्वकुतूहलानां कामान विहातुं क्षममात्मवद्भिः॥२०॥ ज्ञेया विपत्कामिनि कामसंपत्सिद्धेषु कामेषु मदं युपैति । मदादकार्य कुरुते न कार्य येन क्षतो दुर्गतिमभ्युपैति ॥२१॥ यानेन लब्धाः परिरक्षिताश्च ये विप्रलभ्य प्रतियांति भूयः । तेष्वात्मवान याचितकोपमेषु कामेषु विवानिह' को रमेत ॥२२॥ अन्विष्य चादाय च जातती यानत्यजतः परियांति दुःखं । लोके तृणोल्कासदृशेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥२३॥ अनात्मवंतो हृदि यैर्विदष्टा विनाशमर्छति न यांति शर्म कुद्धोयसर्पप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥२४॥ अस्थि क्षुधाती इव सारमेया भुत्वापि यानैव भवंति तृप्ताः । जीर्णास्थिकंकालसमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥२५॥ ये राजचौरोदकपावकेभ्यः साधारणत्वाज्जनयंति दुःखं । तेषु प्रविद्यामिषसंनिभेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥२६॥ उग्रायुषश्च० . 2 Es conj. HATC CP. 3 Es conj. otron OP. Ex conj. गही CP. C (not D) corrects this to आददीत. चते CP. ' Ex conj. इहि C P. 6 Ex conj. - ·BOOK XI. 89 यत्र स्थितानामभितो विपतिः शत्रोः सकाशादपि बाधवेभ्यः । हिंस्रेषु तेष्वायतनोपमेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥२७॥ गिरौ वने चाप्सु च सागरे च यद्भशम त्यभिलंघमानाः । तेषु द्रुमप्रायफलोपमेषु' कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥२८॥ यानर्चयित्वापि न यांति शर्म विवर्धयित्वा परिपालयित्वा । अंगारकर्षप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥२९॥ तीर्थः प्रयत्नैर्विविधैरवाप्ताः क्षणेन ये नाशमिह प्रयांति। स्वप्नोपभोगप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥३०॥ विनाशमीयुः कुरवो यदर्थ वृष्ण्यंधका मैथिलदंडकाश्च । शूलासिकाष्ठप्रतिमेषु नेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥३१॥ सुंदोपसुंदावसुरौ यदर्थमन्योन्यवैरप्रसृतौ विनष्टौ। सौहार्दविश्लेषकरेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥३२॥ कामांधसंज्ञाः कृपया व के चक्रव्यात्सु नात्मानमिहोत्सृजति । सपानभूतेष्वशिवेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥३३॥ 'कामांधसंज्ञः कृपणं करोति प्राप्नोति दुःखं वधबंधनादि । कामार्थमाशाकृपणस्तपस्वी मृत्युश्रमं चाहति जीवलोके ॥३४॥ गीतहियते हि मृगा वधाय रूपार्थमग्नौ शलभाः पतंति । मत्स्यो गिरत्यायसमामिषार्थी तस्मादनर्थ विषयाः फलंति ॥३५॥ 8 1 Ex conj. मलोपमेषु C P; cf. Beal's Chinese transl. 866. 3 Ex conj. ORIE: CP. 4 कृपपावके च C P. रात्मानं P. 6 Ex conj. कामार्थ C P. नं. 9 Ex conj. गिरन्यायसं CP. * यदर्थे P. 6 Es conj. 8 Sic CP. N [III.]

·90 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. कामास्तु भोगा इति यन्मतं स्याजोग्या न केचित्परिगण्यमानाः। वस्त्रादयो द्रव्यगुणा हि लाके दुःखप्रतीकार इति प्रधायाः ॥३६॥ इष्टं हि तर्षप्रशमाय तोयं शुन्चाशतोरशनं तथैव । वातातपांबावरणाय वेश्म कौपीनशीतावरणाय वासः ॥३७॥ निद्राविघाताय तथैव शय्या यानं तथाध्वश्रमनाशनाय । तथासनं स्थानविनोदनाय स्नानं मृजारोग्यबलाश्रयाय ॥३॥ दुःखप्रतीकारनिमित्तभूतास्तस्मात्मजानां विषया न भोग्याः । अनामि भोगानिति कोऽभ्युपेयात्माज्ञः प्रतीकारविधौ प्रवृ. तान् ॥३९॥ यः पित्तदाहेन विदह्यमानः शीतक्रियां भोग इति व्यवस्येत् । दुःखप्रतीकारविधौ प्रवृत्तः कामेषु कुर्यात्स हि भोगसंज्ञा ॥४०॥ कामेष्वनैकांतिकता च यस्मादतोऽपि मे तेषु न भोगसंज्ञा । य एव भावा हि सुखं दिशंति त एव दुःखं पुनरावहंति ॥४१॥ गुरूणि वासांस्यगुरूणि चैव सुखाय गीते ह्यसुखाय धर्मे । चंद्रांशवश्चंदनमेव चोष्णे सुखाय दुःखाय भवंति शीते ॥४२॥ "इंद्वानि सर्वस्य यतः प्रसक्तान्यलाभलाभप्रभृतीनि लोके । अतोऽपि नैकांतसुखोऽस्ति कश्चिन्नैकांतदुःखः पुरुषः पृथि- व्यां ॥४३॥ दृष्ट्वा च मिश्रां सुखदुःखता मे राज्यं च दास्यं च मतं समानं । 1 4 अनाति P. तः P. कोपीन 0 P. 3 Ex conj. ET C P. 6 Ex conj. ETT CP. 6 Ex conj. PSİ OP. : इंदानि C. प्रश००. पि P. 8 ·. BOOK XI. 91 नित्यं हसत्येव हि नैव राजा न चापि संतप्यत एव दासः॥४४॥ आज्ञा नृपत्वेऽभ्यधिकेति यस्मान्महांति दुःखान्यत एव राज्ञः । आसंगकाष्ठप्रतिमो हि राजा लोकस्य हेतोः परिखेदमेति ॥४५॥ राज्ये नृपस्त्यागिनि वंकमित्रे विश्वासमागच्छति चेविपन्नः । अथापि विशंभमुपैति नेह किं नाम सौख्यं चकितस्य राज्ञः॥४६॥ यदा च जित्वापि महीं समयां वासाय दृष्टं पुरमेकमेव । तचापि चैकं भवनं निषेव्यं श्रमः परार्थे ननु राजभावः ॥४७॥ राज्येऽपि वासे युगमेकमेव शुत्संनिरोधाय तथान्नमात्रा। शय्या तथैकासनमेकमेव शेषा विशेषा नृपतेर्मदाय ॥४॥ तुष्ट्यर्थमेतच्च फलं यदीष्टमृतेऽपि राज्यान्मम तुष्टिरस्ति । तुष्टौ च सत्यां पुरुषस्य लोके सर्वे विशेषा ननु निर्विशेषाः ॥४९॥ तन्नास्ति कामान् प्रति संप्रतार्यः क्षेमे शिवं मार्गमनुप्रपन्नः । स्मृत्वा सुहृत्वं तु पुनः पुनमी ब्रूहि प्रतिज्ञां खलु पालयंति ॥५०॥ न ह्यम्यमर्षेण वनप्रविष्टो न शत्रुवाणैरवधूतमौलिः । कृतस्पृहो नापि फलाधिकेभ्यो 'गृह्णामि नैतड्वचनं यतस्ते॥५१॥ यो दंदशूकं कुपितं भुजंगं मुक्ता व्यवस्येद्धि पुनर्यहीतुं । दाहात्मिकां वा ज्वलितां तृणोल्कां संत्यज्य कामान्स पुनर्भ- जत ॥५२॥ अंधाय यश्च स्पृहयेदनंधो बद्धाय मुक्ती विधनाय वाढ्य उन्मन्नचित्ताय च कल्यचितः स्पृहां स कुर्याविषयात्मकार 5 1 Ex conj. ETE: CP. 2 Ex conj. तथानमात्रा CP. मे c. Ex conj. कृतस्पृहा CP. गृहामि . 5 6 भजत् 82 .

·92 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. भिक्षोपभोगी वर नानुकंप्यः कृती जरामृत्युभयं तितीर्घः । इहोत्तमं शांतिसुखं च यस्य परत्र दुःखानि च संवृतानि ॥५४॥ लक्ष्म्यां महत्यामपि वर्तमानस्तृष्णाभिभूतस्त्वनुकंपितव्यः । प्राप्नोति यः शांतिसुखं न चेह परच दुःखं प्रतिगृह्यते च ॥५५॥ एवं तु वक्तुं भवतोऽनुरूपं सत्वस्य वृत्तस्य कुलस्य चैव । ममापि वोढुं सदृशं प्रतिज्ञां सत्वस्य वृत्तस्य कुलस्य चैव ॥५६॥ अहं हि संसाररसेन विद्धो विनिःसृतः शांतमवाप्नुकामः । नेच्छेयमाप्तुं त्रिदिवेऽपि राज्यं निरामयं किं वत मानुषेषु ॥७॥ विवर्गसेवां नृप यत्तु कृत्रितः परो मनुथार्थ इति वमात्थ मां। अनर्थ इत्यार्थ ममार्थदर्शनंक्षयी त्रिवर्गो हि नचापि तर्पकः॥५॥ पदे तु यस्मिन्न जरा न भीरुता' न जन्म नैवीपरमो न वाधयः। तमेव मन्ये पुरुषार्थमुत्तमं न विद्यते यत्र पुनः पुनः क्रिया ॥५९॥ यदयवोचः परिपाल्यतां जरा नवं वयो गच्छति विक्रियामिति । अनिश्चयोऽयं चपलं हि दृश्यते जरायधीराधृतिमञ्च यौवनं ॥६०॥ स्वकर्मदक्षश्च यदा तु को जगवयासु सर्वेषु च संविकर्षति । विनाशकाले कथमव्यवस्थिते जरा प्रतीक्ष्या विदुषा शमेप्सुना॥६१॥ जरायुधो व्याधिविकीर्णसायको यदांतको व्याध इवाश्रितः स्थितः । प्रजामृगान् भाग्यवनाश्रितांस्तुदन" वयःप्रकर्ष प्रति को मनो- रथः ॥६॥ । . 1 भैषो. 3 4 * Ex conj. भिर (?) नानु° 0 (not clearly written); भिररानु° D; वरणानु. P. Should we read वत? यन्तु C; यन्न P. Ex conj. इत्यर्थ c P. * Ex conj. Es CP. "दवस्तु P. व. श्रितान्सुदन C P. 5 वर्ग चार्थ P. 10 समे० P. 9 11 ·BOOK XI. 93 सुतो युवा वा स्थविरोऽथवा शिशुस्तथा त्वरावानिह कर्तुमर्हति । यथा भवद्धर्मवतः कृपात्मनः प्रवृत्तिरिष्टा विनिवृत्तिरेव वा॥६३॥ यदात्थ वा दीप्तफलां कुलोचितां कुरुष्व धर्माय मखक्रियामिति। नमोमखेभ्यो न हि कामये सुखं परस्य दुःखक्रिययापदिश्यते ॥६४॥ परं हि ‘हंतुं विवशं फलेप्सया न युक्तरूपं करुणात्मनः सतः। क्रतोःफलं यद्यपि शाश्वतं भवेत् तथापि कृत्वा किमुपक्षयात्मकं॥६५॥ भवेच्च धर्मो यदि नापरो विधिव्रतेन शीलेन मनःशमेन वा। तथापि नैवाहति सेवितुं क्रतुं विशस्य यस्मिन परमुच्यते फलं ॥६६॥ इहापि तावत्पुरुषस्य तिष्ठतः प्रवर्तते यत्परहिंसया सुखं । तदप्यनिष्टं सघृणस्य धीमतो भवांतरे किं वत यन्न दृश्यते ॥६७॥ न च प्रतार्योऽस्मि फलप्रवृतये भवेषु राजन रमते न मे मनः । लताइवांभोधरवृष्टिताडिताः प्रवृत्तयः सर्वगता हि चंचला॥६॥ इहागतश्चाहमितो दिदृक्षया मुनेरराडस्य विमोक्षवादिनः । प्रयामि चाद्यैव नृपास्तु ते शिवं वचः क्षमेथाः शमतत्वनिष्ठुरं॥६॥ अथेंद्रवद्दिव्यव शश्वदर्कवद्गुणैरव श्रेय इहाव गामव । अवायुरायैरव सत्सुतान"अवश्रियश्च राजनवधर्ममात्मनः॥७०॥ हिमारिकेतूद्भवसंप्लवांतरे यथा ट्विजो याति "विमोक्षयंस्तनुं । ... 7 8 1 विनिष्ठत्तिरेव P. दीप्तिफलां P. 3 "दिष्यते C; क्रिययोपदिश्यते P. 4 Ex conj. हंत विवशं 0; हंताविविवशं P. 5 विधिवतेन . समेन 0. वृत्ति P. Ex conj. समतत्व००%; समतन्व. P. 9 Ex conj. THT: OP. 10 °आयैरव C. The Tibetan has aryaih. शत्सुतान् CP. Es conj. द्भवसंभवांतरे C P; of. the same mistake infra, xii. 24 as compared with xii. 28. 13 विमोक्षयस्तनुं . 11 12 ·94 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA, हिमारिशचं क्षयशत्रुघातिनस्तयांतरे याहि विमोचयन्मनः॥७१॥ नृपोऽब्रवीत्सांजलिरागतस्पृहो यष्टमाप्नोति भवानविघ्नतः । अवाय काले कृतकृत्यतामिमां ममापि कार्यों भवता वन- ग्रहः ॥७२॥ स्थिरं प्रतिज्ञाय तथेति पार्थिवे ततः स वैश्वंतरमाश्रमं ययौ। परिव्रजंतं समुदीक्ष्य विस्मितो नृपोऽपि च प्रापुरिमं गिरिं' व्रजन ॥७३॥ इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्येऽश्वघोषकृते कामविगर्हणो' नामैकादशः सर्गः ॥११॥ 1 2 याति P. शत्रु P. 3 Sic OP. 4 गिरि . व्रजं03 व्रजत P. (Cf. Mahabh. iii. 16745.) 6 °णं? .

·BOOK XII. ततः 'शमविहारस्य मुनेरिक्ष्वाकुचंद्रमाः। अराडस्याश्रमं भेजे वपुषा पूजयन्निव ॥१॥ स कालामसगोत्रेण तेनालोक्यैव दूरतः । उच्चैः स्वागतमित्युक्तः समीपमुपजग्मिवान् ॥२॥ तावुभौ न्यायतः पृष्ट्वा धातुसाम्यं परस्परं । दारव्योर्मेध्ययोर्वृष्योः शुचौ देशे निषीदतुः ॥३॥ तमासीनं नृपसुतं सोऽब्रवीन्मुनिसत्तमः । बहुमानविशालाभ्यां दर्शनाभ्यां पिवन्निव ॥४॥ विदितं मे यथा सौम्य निष्क्रांतो भवनादसि । छित्वा स्नेहमयं पाशं पाशं दृप्त इव विपः ॥५॥ सर्वथा धृतिमञ्चैव प्राज्ञं चैव मनस्तव । यस्त्वं प्राप्तः श्रियं त्यक्त्वा लतां विषफलामिव ॥६॥ नाश्चर्य जीर्णवयसो यज्जग्मुः पार्थिवा वनं । अपत्येभ्यः श्रियं दत्वा भुक्तोछिष्टामिव नजं ॥७॥ इदं मे मतमाश्चर्य नवे वयसि यद्भवान् । अभुत्वेव श्रियं प्राप्तः स्थिती विषयगोचरे ॥१॥ 3 श्रियं P. 1 सम.P. Sic OP; cf. supra, ix. II; Mahâbh. iii. 14650. Ex conj. अभुक्तव; P omits 8 b, 98.

·96 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. तविज्ञातुमिमं धर्म परमं भाजनं भवान् । ज्ञानपूर्वमधिष्ठाय शीघ्रं दुःखार्णवं तर ॥९॥ शिष्ये यद्यपि विज्ञाने शास्त्रं कालेन वर्तते । गांभीर्यायवसायाच्च सुपरीक्ष्यो भवान् मम ॥१०॥ इति वाक्यमराडस्य विज्ञाय स नराधिपः । बभूव परमप्रीतः प्रोवाचोत्तरमेव च ॥११॥ विरक्तस्यापि यदिदं सौमुख्यं भवतः परं । अकृतार्थोऽप्यनेनास्मि कृतार्थ इव संप्रति ॥१२॥ 'दिदृशुरिव हि ज्योतिर्यियासुरिव दैशिकं । 'वद्दर्शनादहं मन्ये तितीर्घरिव च प्लवं ॥१३॥ तस्मादर्हसि तवक्तुं वक्तव्यं यदि मन्यसे । जरामरणरोगेभ्यो यथायं परिमुच्यते ॥१४॥ इत्यराडः कुमारस्य माहास्यादेव चोदितः। संक्षिप्तं कथयांचवे स्वस्य शास्त्रस्य निश्चयं ॥१५॥ श्रूयतामयमस्माकं सिद्धांतः शृण्वतां वर । यथा भवति संसारो यथा वै परिवर्तते ॥१६॥ प्रकृतिश्च विकारश्च जन्म मृत्युर्जरैव च । ततावाससमित्युक्तं स्थिरसव परेहि नः ॥१७॥ तत्र तु प्रकृति म विद्धि प्रकृतिकोविद । पंच भूतान्यहंकारं बुद्धिमव्यक्तमेव च ॥१॥ . Es conj. fafcg: CP. खदर्शना P. सत्यमित्युक्तं P. 3 Ex conj. जरा C P.

·BOOK XII. 97 विकार इति 'बुद्धिं तु विषयानिद्रियाणि च । पाणिपादं च वादं च पायूपस्थं तथा मनः ॥१९॥ अस्य क्षेत्रस्य विज्ञानात् क्षेत्रज्ञ इति संज्ञि च । क्षेत्रज्ञ इति चात्मानं कथयंत्यात्मचिंतकाः ॥२०॥ सशिष्यः कपिलश्चेह प्रतिबुद्ध' इति स्मृतिः । सपुत्रः प्रतिबुद्धश्च प्रजापतिरिहोच्यते ॥२१॥ जायते जीर्यते चैव बध्यते म्रियते च यत् । तयक्तमिति विज्ञेयमव्यक्तं च विपर्ययात् ॥२२॥ अज्ञानं कर्म तृष्णा च ज्ञेयाः संसारहेतवः । स्थितोऽस्मिंस्त्रितये यस्तु तत्सत्वं नाभिवर्तते ॥२३॥ विप्रत्ययादहंकारात्संदेहादभिसंप्लवात्। अविशेषानुपायाभ्यां संगादभ्यवपाततः ॥२४॥ तत्र विप्रत्ययो नाम विपरीतं प्रवर्तते । अन्यथा कुरुते कार्य मंतव्यं मन्यते ऽन्यथा ॥२५॥ ब्रवीम्यहमहं वेद्मि गच्छाम्यहमहं स्थितः । इतीहैवमहंकारस्त्वनहंकार वर्तते ॥२६॥ यस्तु भावेन संदिग्धानेकीभावेन पश्यति । मृत्पिंडवदसंदेह संदेहः स इहोच्यते ॥२७॥ चैव P. 4 6 1 बुद्धिस्तु P; बुद्धिमतु . 3 Ex conj. ufagfs fa CP. 5जीयते CP. Sic P and Cpr. manu, but t has been altered to °बुद्धमतु; °स्तु D. Ex conj. श्रियते P. 75स्मिन्त्रि C. 8 Ex conj. (cf. sloka 28). अपि संभवात् P; अपि संभवा C. 9 मस्यते ; मंसते P. 10 Ex conj. देहः C P. [III.7.]

·98 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. य एवाहं स एवेदं मनो बुद्धिश्च कर्म च । यश्चैवं स गणः सोऽहमिति यः सोऽभिसंप्लवः ॥२८॥ अविशेष विशेषज्ञ प्रतिबुद्धाप्रबुद्धयोः । प्रकृतीनां च यो वेद सोऽविशेष इति स्मृतः ॥२९॥ नमस्कारवषट्कारौ प्रोक्षणाभ्युक्षणादयः। अनुपाय इति प्राज्ञैरुपायज्ञ प्रवेदितः ॥३०॥ सज्जते येन दुर्मेधा मनोवाकर्मबुद्धिभिः । विषयेष्वनभिष्वंग सोऽभिष्वंग इति स्मृतः ॥३१॥ ममेदमहमस्येति यदुःखमभिमन्यते । विज्ञेयोऽभ्यवपातः स संसारे येन पान्यते ॥३२॥ इत्यविद्या हि विद्वांसः पंचपर्वा समीहते । तमो मोहं महामोहं 'तामिस्रवयमेव च ॥३३॥ तबालस्यं तमो विद्धि मोहं मृत्यु च जन्म च । महामोहस्त्वसंमोह काम इत्यवगम्यताम् ॥३४॥ यस्मादव च भूतानि प्रमुाति महांत्यपि। तस्मादेष महाबाहो महामोह इति स्मृतः ॥३५॥ तामिसमिति चाक्रोध क्रोधमेवाधिकुर्वते । विषादं चांधतामिस्रमविषाद प्रचक्षते ॥३६॥ अनयाविद्यया बालः संयुक्तः पंचपर्वया । 1 'वाग्वुद्धिकर्मभिः . Comits:. 3 Ex conj. पंचपीन्समीहते 0P (f.slokai). 4 तामिश्र 0P. 5 Ex conj. मोह 0; मोहो P. मोहो P. तामिश्र P. °द दश्च P. 8 ·BOOK III. ५५ संसार दुःखभूयिष्ठे जन्मस्वभिनिषिच्यते ॥३७॥ द्रष्टा श्रोता च मंता च कार्य करणमेव च । अहमित्येवमागम्य संसारे परिवर्तते ॥३॥ इत्येभिर्हेतुभिधीमन तमःस्रोतः प्रवर्तते । हेत्वभावे फलाभाव इति विज्ञातुमर्हसि ॥३९॥ तत्र सम्यग्मतिर्विद्यान्मोक्षकाम चतुष्टयं । प्रतिबुद्धाप्रबुद्धौ च व्यक्तमव्यक्तमेव च ॥४०॥ यथावदेत विज्ञाय क्षेत्रज्ञो हि चतुष्टयं । आर्जवं जवतां हित्वा प्राप्नोति पदमक्षरं ॥४१॥ इत्यर्थ ब्राह्मणा लोके परमब्रह्मवादिनः । ब्रह्मचर्य चरंतीह ब्राह्मणान वासयंति च ॥४२॥ इति वाक्यमिदं श्रुत्वा मुनेस्तस्य नृपात्मजः । अभ्युपायं च पप्रच्छ पदमेव च नैष्टिकं ॥४३॥ ब्रह्मचर्यमिदं चर्य यथा यावच्च यत्र च । धर्मस्यास्य च पर्यंत भवान व्याख्यातुमर्हति ॥४४॥ इत्यराडो यथाशास्त्र विस्पष्टार्थ समासतः । तमेवान्येन कल्पेन धर्ममस्मै व्यभाषत ॥४५॥ अयमादौ गृहान्मुला भैक्षाकं लिंगमाश्रितः । समुदाचारविस्तीर्ण शीलमादाय वर्तते ॥४६॥ संतोषं परमास्थाय येन तेन यतस्ततः । 10षिच्यते . 4 ३०श्रोतः P. Ex conj. व C P. 2 कार्य . पर्यस्तं P. 5 6 ता. 02 १ ·IO0 THE BUDDHA-KARIT, OF ASVAGHOSHA. । विविक्तं सेवते वासं निवः शास्ववित्कृती ॥४७॥ ततो रागानयं दृष्ट्वा वैराग्याच्च परं शिवं। 'निगृह्णनिंद्रियग्रामं यतते मनसः श्रमे ॥४॥ अथो विविक्तं कामेभ्यो व्यापादादिभ्य एव च । विवेकजमवाप्नोति पूर्वध्यानं 'वितर्कवत् ॥४९॥ तच्च ध्यानं सुखं प्राप्य ततदेव वितर्कयन् । अपूर्वसुखलाभेन हियते बालि जनः ॥५०॥ शमेनैवंविधेनायं कामद्वेषविहिणा। ब्रह्मलोकमवाप्नोति परितोषेण वंचितः ॥५१॥ ज्ञात्वा विद्वान वितकीस्तु मनःसंक्षोभकारकान् । तवियुक्तमवाप्नोति ध्यानं प्रीतिसुखान्वितं ॥५२॥ हियमाणतया प्रीत्या यो विशेषं न पश्यति । स्थानं भास्वरमाप्नोति देवेष्वाभासुरेष्वपि ॥५३॥ यस्तु प्रीतिसुखात्तस्माद्विवेचयति मानसं । तृतीयं लभते ध्यानं सुखं प्रीतिविवर्जितं ॥५४॥ 'तत्र केचियवस्यंति मोक्ष इत्यपि मानिनः । सुखदुःखपरित्यागादव्यापाराच्च चेतसः ॥५५॥ यस्तु तस्मिन्सुखे मग्नो न विशेषाय यानवान् । शुभकृस्नैः स सामान्यं सुखं प्राप्नोति दैवतैः ॥५६॥ . . : --- 1 2 3 शमे? 5 निगृह . विवेकवत् P. न. नस्तया. Sic CDP (C corrected in margin to OTE #:). ? Sloka 55 is enclosed in brackets here and reinserted after sloka 57, in C; D inserts it twice. देवतः 0 P. 8 ·BOOK KII. तादृशं सुखमासाद्य यो न रज्यन्नुपेक्षते'। चतुर्थ ध्यानमाप्नोति सुखदुःखविवर्जितं ॥५७॥ अस्य ध्यानस्य तु फलं समं देवैर्वृहत्फलैः । कथयंति वृहत्फलं वृहत्प्रज्ञापरीक्षकाः ॥५॥ समाधेर्युत्थितस्तस्मादृष्ट्वा दोषांग्छरीरिणां । ज्ञानमारोहति प्राज्ञः शरीरविनिवृत्तये ॥५९॥ ततस्तयानमुत्सृज्य विशेषे कृतनिश्चयः । कामेभ्य इव सत्माज्ञी रूपादपि विरज्यते ॥६०॥ शरीरे खानि यान्यस्य तान्यादौ परिकल्पयन् । घनेष्वपि ततो द्रव्येष्वाकाशमधिमुच्यते ॥६१॥ 'आकाशसममात्मानं संक्षिय त्वपरो बुधः । तदैवानंततः पश्यन विशेषमधिगच्छति ॥६२॥ अध्यात्मकुशलेष्वन्यो 'निवात्मानमात्मना। किंचिन्नास्तीति संपश्यन्नाकिंचन्य इति स्मृतः ॥६३॥ ततो मुंजादिषीकेव शकुनिः पंजरादिव । क्षेत्रज्ञो 'निःसृतो देहान्मुक्त इत्यभिधीयते ॥६४॥ एत तत्परमं ब्रह्म निर्लिंगं ध्रुवमक्षरं । यन्मोक्ष इति तत्वज्ञाः कथयति मनीषिणः ॥६५॥ इत्युपायश्च मोक्षश्च मया संदर्शितस्तव । 2 3 1 Ex conj. यो न रज्यत्युपेक्षते C P. तमात्मानं . 4 निर्वत्य° C P. दशीकेव C P. 7 निसृतो . विनिवर्तये C. प्रकाश 5 आकिंचिन्य C (cf. infra, sloka 83). 6 १ ·102 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. ॥ यदि ज्ञातं यदि रुचि यथावत्मतिपद्यतां ॥६६॥ जैगीषव्योऽपि जनको वृद्धश्चैव पराशरः । इमं पंथानमासाद्य मुक्ता ह्यन्ये च मोक्षिणः ॥६७॥ इति तस्य स तद्वाक्यं गृहीत्वा न विचार्य च । पूर्वहेतुबलप्राप्तः प्रत्युत्तरमुवाच सः ॥६॥ श्रुतं ज्ञानमिदं सूक्ष्म परतः परतः शिवं । "क्षेचेष्वस्यापरित्यागादवैम्येतदनैष्ठिकं ॥६॥ विकारप्रकृतिभ्यो हि क्षेत्रज्ञं मुक्तमयहं । मन्ये प्रसवधर्माणं वीजधर्माणमेव च ॥७०॥ विशुद्धो यद्यपि ह्यात्मा 'निर्मुक्त इति कल्प्यते । अत्यंतस्तत्परित्यागः सत्यात्मनि न विद्यते ॥७१॥ हित्वा हित्वा चयमिदं विशेषस्तूपलभ्यते । आत्मनस्तु स्थितियत्र तत्र सूक्ष्ममिदं वयं ॥७२॥ "सूक्ष्मत्वाच्चैव दोषाणामव्यापाराच्च चेतसः । दीर्घवादायुषश्चैव मोक्षस्तु परिकल्प्यते ॥७३॥ अहंकारपरित्यागो यश्चैष परिकल्प्यते । सत्यात्मनि परित्यागो नाहंकारस्य विद्यते ॥७४॥ संख्यादिभिरमुक्तश्च निर्गुणो न भवत्ययं । तस्मादसति नैर्गुण्ये नास्य मोक्षोऽभिधीयते ॥७५॥ 1 So D; °बुध्धतां P; (C has प्रतिवुपद्यतां.) मुतो P. 4 Sic CP. ? क्षेत्रखाखापरित्यागात्? निमुक्त . आश्रित्य P. 3 Ex conj. 6 So OP. Should we read 5 7 शू० 0P. शू०P. 8 HasirmadAAAAAAdarta ...

·BOOK XII. 103 गुणिनी हि गुणानां च व्यतिरेको न विद्यते । रूपोष्णाभ्यां विरहितो न ह्यग्निरुपलभ्यते ॥७६॥ प्राग्देहान्न भवेद्देही प्राग्गुणेभ्यस्तथा गुणी । 'कस्मादादौ विमुक्तः सञ्शरीरी बध्यते पुनः ॥७७॥ क्षेत्रज्ञो विशरीरश्च ज्ञो वा स्यादज्ञ एव वा'। यदि ज्ञो ज्ञेयमस्यास्ति ज्ञेये सति न मुच्यते ॥७॥ अथाज्ञ इति सिद्धो वः कल्पितेन किमात्मना । विनापि ह्यात्मनाज्ञानं प्रसिद्ध काष्ठकुड्यवत् ॥७९॥ परतः परतस्त्यागो यस्मातु गुणवान स्मृतः। तस्मात्सर्वपरित्यागान्मन्ये कृत्स्नां कृतार्थतां ॥१०॥ इति धर्ममराडस्य विदित्वा न तुतोष सः । अकृत्स्नमिति विज्ञाय ततः प्रतिजगाम ह ॥१॥ विशेषमथ शुश्रूर्षुरुद्रकस्याश्रमं ययौ । आत्मयाहाच्च तस्यापि जगृहे न स दर्शनं ॥१२॥ संज्ञासंज्ञित्वयोर्दोषं ज्ञात्वा हि मुनिरुद्रकः । आकिंचन्यात्परं लेभे संज्ञासंज्ञात्मिकां गतिं ॥३॥ यस्माच्चालंबने सूक्ष्मे संज्ञासंज्ञे ततः परं । नासजी नैव संजीति तस्मातत्र गतस्पृहः ॥४॥ यतश्च बुद्धिस्तत्रैव स्थितान्यत्राप्रचारिणी। 3 1 Ex conj. TETCE OP. कृतां--. सन् शरीरी; स शरीरी P. सा. शुश्रूषू रुद्र' P. (Cf. Burnoul, Intr., 4 5 6 7 वा P. p. 386.) 8 शू०.

·I04 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. 'सूक्ष्मापादि ततस्तत्र नासंज्ञित्वं न संज्ञिता ॥५॥ यस्माच्च तमपि प्राप्य पुनरावर्तते जगत् । बोधिसत्वः परं प्रेप्सुस्तस्माद्द्रकमत्यजत् ॥६॥ ततो हित्वाश्रमं तस्य श्रेयोऽर्थी कृतनिश्चयः । भेजे गयस्य राजर्षेनगरीसंज्ञमाश्रमं ॥७॥ अथ नैरंजनातीरे शुचौ शुचिपराक्रमः । चकार वासमेकांतविहाराभिवती मुनिः ॥८॥ पंचोपतस्थुर्दृष्ट्वाच भिक्षवस्तं मुमुक्षवः । पुण्यार्जितधनारोग्यमिंद्रियार्थी इवेश्वरं ॥९॥ संपूज्यमानस्तैः प्रहर्विनयानतमूर्तिभिः । तवंशस्थायिभिः शिथैर्लोलैर्मन इवेंद्रियैः ॥९०॥ मृत्युजन्मांतकरणे स्यादुपायोऽयमित्यथ । दुष्कराणि समारेभे तपांस्यनशनेन सः ॥९१॥ उपवासविधीन नैकान कुर्वन् नरदुराचरान वर्षाणि षटुर्मप्रेसुरकरोत्कार्यमात्मनः ॥९२॥ अनकालेषु चैकैकैः सकोलतिलतंडुलैः । अपारपारसंसारपारं' प्रेप्सुरपारयत् ॥१३॥ देहादपचयस्तेन तपसा तस्य यः कृतः । स एवोपचयो भूयस्तेजसास्य कृतोऽभवत् ॥१४॥ 1 Ex conj. शूक्ष्माऽपदी (?) CP; °द्वी D. 2 Ex conj. सत्त्वं ( P. तस्माद्रुद्रक° C P here (C has been altered). अभिवतिर्मुनिः . प्रबैस्तैः P. ६ षट्कमप्रेप्सुः 0 P. (°कर्म from the 'Tibetan.) संपारपारं P. भवेवत् ; D omits ; भवेत् P. 3 4 5 7 8 Es conj.

·BOOKXII. 105 कृशोऽयकृशकीर्तिश्रीह्नादं चक्रेऽन्यचक्षुषं । कुमुदानामिव शरच्छुक्लपक्षादिचंद्रमाः ॥५॥ त्वगस्थिशेषो निःशेषर्मेदःपिशितशोणितः । क्षीणोऽप्यक्षीणगांभीर्यः समुद्र इव स व्यभात् ॥९६॥ अथ कप्टतपःस्पष्टव्यर्थक्लिष्टतनुर्मुनिः । 'भवभीरुरिमां चक्रे बुद्धिं बुद्धत्वकांक्षया ॥९७॥ नायं धर्मो विरागाय न बोधाय न मुक्तये । जंबुमूले मया प्राप्तो यस्तदा स विधिध्रुवं ॥९॥ न चासौ दुर्बलेनाप्नुं शक्यमित्यागतादरः । शरीरबलवृद्यर्थमिदं भूयोऽन्वचिंतयत् ॥९॥ शुत्पिपासाश्रमलांतः श्रमादस्वस्थमानसः । प्राप्नुयान्मनसावायं फलं कथमनिर्वृतः ॥१००॥ निर्वृतिः प्राप्यते सम्यक्सततेंट्रियतर्पणात् । संतर्पितेंट्रियतया मनःस्वास्थ्यमवाप्यते ॥१०१॥ स्वस्थप्रसन्नमनसः समाधिरुपपद्यते । समाधियुक्तचित्तस्य ध्यानयोगः प्रवर्तते ॥१०२॥ ध्यानप्रवर्तनाद्धमाः प्राप्यते यैरवाप्यते । दुर्लभं शांतमजरं परं तदमृतं पदं ॥१०३॥ तस्मादाहारमूलोऽयमुपाय इतिनिश्चयः । 1 + Ex conj. भवभी- महत P. करिमां CP. " श्रीहादं . Sic CP. प्राप्तं . अवाप्नुयात् P. त [III. 7.]

·106 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. 'असूरीकरणे धीरः कृत्वामितमतिर्मतिं ॥१०४॥ स्नातो नैरंजनातीरादुततार शनैः कृशः । भक्त्यावनतशाखायैर्दतहस्तस्तमैः ॥१०५॥ अथ गोपाधिपसुता दैवतैरभिचोदिता। उद्भूतहृदयानंदा तत्र नंदवलागमत् ॥१०६॥ सितशंखोज्ज्वलभुजा नीलकंबलवासिनी। सफेणमालानीलांबुर्यमुनेव सरिहरा ॥१०७॥ सा श्रद्धावर्धितप्रीतिर्विकसल्लोचनोत्पला। शिरसा प्रणिपत्यैनं याहयामास पायसं ॥१०॥ कृत्वा तदुपभोगेन प्राप्तजन्मफलां स तां । बोधिप्राप्तौ" समर्थोऽभूत्संतर्पितषडिंद्रियः ॥१०९॥ 1" पर्याप्ताप्यानमूर्तश्च सार्धं सुयशसा मुनिः। कांतिधेयकमारकः शशांकार्णववबभौ ॥११०॥ आवृत्त इति विज्ञाय तं जहुः पंचभिक्षवः । मनीषिणमिवात्मानं निर्मुक्तं पंचधातवः ॥१११॥ व्यवसायद्वितीयोऽथ शाहलास्तीर्णभूतलं । सोऽश्वत्थमूलं प्रययौ बोधाय कृतनिश्चयः ॥११२॥ 13 ह ३ नी० . 8 1 Ex conj. आसूरकरणे O P (आशू P). मतिः P. + Ex conj. तीरो उत्ततार C P. 5 देवतैः C P. 6 Ex conj. शमत् ; श्रमे P. - Ex conj. श्रद्धाविधित C P. नात्परा. 9 प्रतपत्येनं . 10 Ex conj. जन्यफलासतां जन्यफलाशतं P. 11 Ex conj. प्राप्तो ; प्राप्त P. 12 पर्याप्तध्यान P. सार्धसुयससा . 14 Ex conj. °वर्द्धयोः 0 P. 15 Es conj. : CP. 13 ·BOOKXII. 107 ततस्तदानीं गजराजविक्रमः 'पदस्वनेनानुपमेन बोधितः । महामुनेरागतबोधिनिश्चयो जगाद कालोभुजगोतमःस्तुतिं ॥११३॥ यथा मुने त्वच्चरणावपीडिता मुहुर्मुहुनिष्टनतीव मेदिनी । यथा चते राजति सूर्यवत्प्रभाध्रुवं त्वमिष्टं फलमद्य भोक्ष्यसे॥११४॥ यथा भ्रमंत्यो दिवि वायपंक्तयः प्रदक्षिणं त्वां कमलाक्ष कुर्वते। यथा च सौम्या दिवि वांति वायवस्वमद्य बुद्धो नियतं भवि- ष्यसि ॥११५॥ ततो भुजंगप्रवरेण संस्तुतस्तुणान्युपादाय शुचीनि लावकात् । कृत प्रतिज्ञो निषसाद बोधये महातरोर्मूलमुपाश्रितःशुचेः॥११६॥ ततः स पर्यकमकंप्यमुत्तमं बबंध सुप्तोरगभोगपिंडितं । भिनद्मि तावद्भुवि नैतदासनं न यामि तावत्कृतकृत्यतामिति॥११७॥ ततो ययुर्मुदमतुलां दिवौकसो ववासिरे न मृगगणा न पक्षिणः । न सस्वनुर्वनतरवोऽनिलाहताः कृतासने भगवति निश्चला- त्मनि ॥११॥ इति श्रीबुद्धचरित महाकाव्येऽश्वघोषकृतेऽराडदर्शनो नाम बादशः सर्गः ॥१२॥ 2 3 Ex conj. 1 Es conj. पदस्वमेना.0; पदस्वामना P. राजनि CP. 4 Ex conj. ध्रुवत्वं C P. used here for fa. निस्तन CP. वायु P; चाय C; वाय seems 5 P 2 ·BOOK XIII. . --- तस्मिंश्च बोधाय कृतप्रतिज्ञे राजर्षिवंशप्रभवे महौं । तत्रोपविष्टे प्रजहर्ष लोकस्तवास सद्धर्मरिपुस्तु मारः ॥१॥ यं कामदेवं प्रवदंति लोके चित्रायुधं पुष्पशरं तथैव । कामप्रचाराधिपतिं तमेव मोक्षविषं मारमुदाहरंति ॥२॥ तस्यात्मजा विभ्रमहर्षदीस्तिस्रो रतिप्रीतितृषश्च कन्याः । पप्रच्छुरेनं मनसो विकारं स तांश्च ताश्चैव' वचो बभाषे ॥३॥ असौ मुनिर्निश्चयवर्म बिभ्रत सत्तायुधं बुद्धिशरं विकृष्य । जिगीषुरास्ते विषयान्मदीयान तस्मादयं मे मनसो विषादः ॥४॥ यदि ह्यसौ मामभिभूय याति लोकाय चाख्यात्यपवर्गमार्ग' । शून्यस्ततोऽयं विषयो ममाद्य वृत्ताच्युतस्येव' विदेहभर्तुः ॥५॥ तद्यावदेवैष न लब्धचक्षुर्मगोचरे तिष्ठति यावदेव । यास्यामि तावडूतमस्य भेतुं सेतुं नदीवेग इवाभिवृद्धः ॥६॥ ततो धनुः पुष्पमयं गृहीत्वा शरांस्तथा' मोहकरांश्च पंच । सोऽश्वत्थमूलं ससुतोऽभ्यगच्छदस्वास्थ्यकारी मनसः प्रजानां ॥७॥ - ---- 1 Ex conj. तांश्चैव C P. 2 Ex conj. भ्युभाष C; बभाष P. 3 Ex conj. धर्म C P. 4 विकारं CD, corrected in C to विषादः. 5 °मार्ग 0; मोचं P. वृत्तायुतस्यैव P. * स्यैव . कावदेव P. शराक्तगं . conj. सुसुतो C P. अस्वास्थ.. 8 10 Es 11 ·BOOK XIII, 109 अथ प्रशांतं मुनिमासनस्थं पारं तितीषु भवसागरस्य । विषज्य 'सव्यं करमायुधाने क्रीडशरेणेदमुवाच मारः ॥६॥ उत्तिष्ठ भोः 'क्षत्रिय मृत्युभीत वरस्व धर्म त्यज मोक्षधर्म । वाणैश्च * * विनीय लोकान् लोकान परान प्राप्नुहि * वासवस्य ॥९॥ पंथा हि नियातुमयं यशस्यो यो वाहितः पूर्वतमैनरेंद्रैः। जातस्य राजर्षिकुले विशाले भैक्षाकमवाध्यमिदं प्रपतुं ॥१०॥ अथाद्य नोतिष्ठसि निश्चितात्मा' भव स्थिरोमा विमुचः प्रतिज्ञां। मयोद्यतो ह्येष शरः स एव यः सूर्यके मीनरिपौ विमुक्तः ॥११॥ पृष्टः स चानेन कथंचिदैडः सोमस्य नप्तायभवविचितः । स चाभवच्छांतनुरस्वतंत्रः क्षीणे युगे किं वत दुर्बलोऽन्यः ॥१२॥ तन्क्षिप्रमुनिष्ठ लभस्व संज्ञां वाणो ह्ययं तिष्ठति लेलिहानः। प्रियाभिधेयेषु रतिप्रियेषु यं चक्रवाकेष्वपि नोत्सृजामि ॥१३॥ इत्येवमुक्तोऽपि यदा निरास्थो नैवासनं शाक्यमुनिर्बिभेद । शरं ततोऽस्मै विससर्ज मारः कन्याश्च कृत्वा पुरतः सुतांश्च ॥१४॥ तस्मिंस्तु वाणेऽपि स विप्रमुक्ते चकार नास्थां न धृतेश्चचाल । दृष्ट्वा तथैनं विषसाद मारश्चिंतापरीतश्च शनैर्जगाद ॥१५॥ शैलेंद्रपुची प्रति येन विद्धो देवोऽपि शंभुश्चलितो बभूव । न चिंतयत्येष तमेव वाणं किं स्यादचित्तो न शरः स एषः ॥१६॥ 2 8 1 सव्यकरं . क्षेत्रिय C. A hiatus here in OP, 5 भैच्याकं . Ex conj. oft fagfe CP. तात्मना C. 9 Ex conj. देयश्वि ; देयश्चि P. * यसस्यो. 8 सर:. 6 ·IIO THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. तस्मादयं नाहति' पुष्पवाणं न हर्षणं नापि रतेर्नियोगं। अर्हत्ययं भूतगणैरशेषैः संबासनातर्जनताडनानि ॥१७॥ सस्मार मारश्च ततः स्वसैन्यं विध्वंसनं 'शाक्यमुनेश्चिकीर्षन् । नानाश्रयाश्चानुचराः परीयुः शरद्रुमप्रासगदासिहस्ताः ॥१८॥ वराहमीनाश्वखरोष्ट्रवक्ता व्याघ्रसिंहतिरदाननाश्च । एकेक्षणा नैकमुखास्त्रिशीषी लंबोदराश्चैव पृषोदराश्च ॥१९॥ अजासु सक्ता घटजानवश्च दंष्ट्रायुधाश्चैव नखायुधाश्च । कबंधहस्ता बहुमूर्तयश्च भग्नार्धवक्ताश्च महामुखाश्च ॥२०॥ ताम्रारुणा लोहितविंदुचिचाः खटांगहस्ता हरिधूम्रकेशाः । लंबस्रजो वारणलंबकर्णाश्चमीबराश्चैव निरंबराश्च ॥२१॥ श्वेतार्धवक्ता हरितार्धकायास्तामाश्च धूम्रा हरयोऽसिताश्च । व्याडोत्तरासंगभुजास्तथैव प्रघुष्टघंटाकुलमेखलाश्च ॥२२॥ तालप्रमाणाश्च' गृहीतशूला दंष्ट्राकरालाश्च शिशुप्रमाणाः । उरभ्रवक्ताश्च विहंगमाश्च माजीरवक्ताश्च मनुष्यकायाः ॥२३॥ प्रकीर्णकेशाः शिखिनोऽर्धमुंडा रज्ज्वंबरा व्याकुलवेष्टनाश्च । प्रहृष्टवक्ता भृकुटीमुखाश्च तेजोहराश्चैव मनोहराश्च ॥२४॥ केचिडूजतो भृशमाववल्गुरन्योऽन्यमापुत्रुविरे' तथान्ये । चिक्रीडुराकाशगताश्च केचित्केचिच्च चेरुस्तमस्तकेषु ॥२५॥ ननर्न कश्चिद्भूमयंस्त्रिशूलं "कश्चिद्ध पुस्फूर्ज गदां विकर्षन् । 2 3 1 Ex conj. of CP. * शाक्यमुने चि°C. नाच. 8 प्रमानाः . 5 -- 6 लद्रुमप्राश c. रतो नियोगं C. विध्वंशनं P; विघ्नं समे C. धूम्रहरयो ( P. ° Ex conj. °लुतिरे C P. 10 Ex conj. af CP. । प्रमा- ·BOOKXIII. III हर्षेण कश्चिदृषवन्ननत कश्चित्प्रजज्बाल तनूरुहेभ्यः ॥२६॥ एवंविधा भूतगणाः समंतातंबोधिमूलं परिवार्य तस्थुः । जिघृक्षवश्चैव जिघांसवश्च भर्तुर्नियोगं परिपालयंतः ॥२७॥ तं प्रेक्ष्य मारस्य च पूर्वराने शाक्यर्षभस्यैव च युद्धकालं । न धौश्चकाशे पृथिवी चकंपे प्रजज्वलुश्चैव दिशः सशब्दाः ॥२८॥ विश्वग्ववौ वायुरुदीर्णवेगस्तारा न रेजुर्न बभौ शशांकः । तमश्च भूयो विततार रावेः सर्वे च संचुक्षुभिरे समुद्राः ॥२९॥ महीभृतो धर्मपराश्च नागा महामुनेर्विघ्नममृष्यमाणाः । मारं प्रति क्रोधविवृत्तनेत्रा निःशश्वसुश्चैव जजूंभिरे च ॥३०॥ शुद्धाधिवासा विबुधर्षयस्तु सद्धर्मसिद्यर्थमिव प्रवृत्ताः । मारेऽनुकंपां' मनसा प्रचक्रुर्विरागभावात्तु न रोषमीयुः ॥३१॥ तबोधिमूलं समवेक्ष्य कीर्णं हिंसात्मना मारबलेन तेन । धर्मात्मभिलोकविमोक्षकामैर्बभूव हाहाकृतमंतरीक्षं ॥३२॥ उपप्लुतं धर्मविदस्तु' तस्य दृष्ट्वा स्थितं मारवलं महर्षिः । न चुक्षुभे नापि ययौ विकारं मध्ये गवां सिंह इवोपविष्टः ॥३३॥ मारस्ततो भूतचमूमुदीणीमाज्ञापयामास भयाय तस्य । स्वैः स्वैः प्रभावैरथ सास्य सेना तबैर्यभेदाय मतिं चकार ॥३४। केचिच्चलकविलंबिजिहाँस्तीक्ष्णोगदंष्ट्रा हरिमंडलाक्षाः । 3 1 Ex conj. (ef. sloka. 32). तं वो° C P. 2 ०शापि P. प्रज्ववलुः . 5 महामुनिर्वि॰ c. Comits:. 7 °कंपा C P. 6 निशश्व० ; विनिश्वसु P. 8 समवीक्ष्य P. ° C omits द in °विदस्तु. [The Tibetan reads धर्मविधेः. 10 "जिह्वा ती• P. , ·II? THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. विदारितास्याः स्थिरशंकुकर्णः संत्रासयंतःकिल नाम तस्थुः॥३५॥ तेभ्यः स्थितेभ्यः स तथाविधेभ्यो रूपेण भावेन च दारुणेभ्यः । न विव्यथे नोद्विविजे महर्षिः क्रीडन सुबालेभ्य इवोचतेभ्यः॥३६॥ कश्चित्ततो रौद्रविवृत्तदृष्टिस्तस्मै गदामुद्यमयांचकार । तस्तंभ बाहुः सगदस्ततोऽस्य पुरंदरस्येव पुरा सवजः ॥३७॥ केचित्समुद्यम्य शिलास्तरूंश्च विहिरे नैव मुनौ विमोक्तुं । पेतुः सवृक्षाः सशिलास्तथैव वजावभग्ना इव विंध्यपादाः ॥३॥ कैश्चित्समुत्पत्य नभो विमुक्ताः शिलाश्च वृक्षाश्च परश्वधाश्च । तस्थुर्नभस्येव न चावपेतुः संध्याभ्रपादा इव नैकवर्णाः ॥३९॥ चिक्षेप तस्योपरि दीप्तमन्यः कडंगरं पर्वतशृंगमाचं । यन्मुक्तमा 'गगणस्थमेव तस्यानुभावाच्छतधा बभूव ॥४०॥ कश्चिज्ज्वलन इवोदितः खादंगारर्वषं महदुत्ससर्ज । चूर्णनि चामीकरकंदराणां कल्पात्यये मेरुरिव प्रदीप्तः ॥४१॥ तब्बोधिमूले प्रतिकीर्यमाणमंगारवर्ष तु सविस्फुलिंगं। मैत्रीविहारादृषिसत्तमस्य बभूव रक्तोत्पलपत्रवर्षः ॥४२॥ शरीरचित्तव्यसनातपैस्तैरेवंविधैस्तैश्च निपात्यमानैः । नैवासनाच्छाक्यमुनिश्चचाल स्वं निश्चयं बंधुमिवोपगुह्य ॥४३॥ अथापरे निर्जगलुर्मुखेभ्यः सान्विजीर्णेभ्य इव द्रुमेभ्यः । ते मंत्रबद्धा इव तत्समीपे न " शश्वसुर्नोत्ससृजुर्न चेलुः ॥४४॥ 1 ग्वीः P. 2 रूपेन . 5 3 स्यैव 0 P. 4 Ex conj. EGERT OP. शिलातरूंश्च CP. Ex conj. च नाव० P. गगन० . वफाल written under बभूव in C P. Ex conj. निपत्यमानैः P. 10 निर्जगिलुः . 6 7 8 9 11 सस्वसुः .

·BOOKXIII. II3 भूत्वापरे वारिधरा' वृहंतः सविद्युतः साशनिचंडघोषाः । तस्मिन् द्रुमे तत्यजुरश्मवर्ष तत्पुष्पवर्ष रुचिरं बभूव ॥४५॥ चापेऽथ वाणो निहितोऽपरेण जज्वाल तवैव न निष्पपात । अनीश्वरस्यात्मनि धूर्यमाणो दुर्मर्षणस्येव नरस्य मन्युः ॥४६॥ पंचेषवोऽन्येन तु विप्रमुक्तास्तस्थुर्नयत्येव मुनी न पेतुः । संसारभीरोर्विषयप्रवृत्तौ पंचेंद्रियाणीव परीक्षकस्य ॥४७॥ जिघांसयान्यः प्रससार रुष्टो गदां गृहीत्वाभिमुखी महर्षेः । सोऽप्राप्तकालो विवशः पपात दोषेष्विवानर्थकरेषु लोकः॥४॥ स्त्री मेघकाली तु कपालहस्ता कर्नु महर्षेः किल मोहचितं । बभ्राम तबानियतं न तस्थौ चलात्मनो बुद्धिरिवागमेषु ॥४९॥ कश्चित्प्रदीप्तं प्रणिधाय चक्षुर्नेचाग्निनाशीविषवद्दिधक्षुः । तत्रैव नासीतमृषिं ददर्श कामात्मकः श्रेय इवोपदिष्टं ॥५०॥ 'गुर्वी शिलामुद्यमयंस्तथान्यः शश्राम मोघं विहतप्रयत्नः । निःश्रेयस ज्ञानसमाधिगम्यं कायक्लमैर्धर्ममिवाप्नुकामः ॥५१॥ तरासिंहाकृतयस्तथान्ये प्रणेदुरुच्चैर्महतः प्रणादान । सत्वानि यैः संचुकुचुःसमंताबजाहता द्यौः फलतीति मत्वा ॥५२॥ मृगा गजाश्चातरवान" सृजतो विदुद्रुवुश्चैव निलिल्यिरे च । रात्रौ च तस्यामहनीव दिग्भ्यः खगा रुवंतः परिपेतुरानीः ॥५३॥ नेषां प्रणादैस्तु तथाविधैस्तैः सर्वेषु भूतेष्वपि कंपितेषु । 2 1 वारिधरान C P. निहतो . 5 देवेष्विव P. 6 Ex conj. oafug: CP. 9 Sic D; ये :; यः P. आत्तरवान् CP. 3 °मानो . गुर्वी CP. 4 "खैव . मौघं C P. 7 10 [III. 7.]

·114 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. . - मुनिन तत्रास न संचुकोच रवैर्गरुत्मानिव वायसानां ॥५४॥ भयावहेभ्यः परिषद्गणेभ्यो यथा यथा नैव मुनिर्बिभाय । तथा तथा धर्मभृतां सपानः शोकाच्च रोषाच्च ससार मारः ॥५५॥ भूतं ततः किंचिददृश्यरूपं विशिष्टरूपं गगणस्थमेव । 'दृष्ट्रर्षये टुग्धमवैररुष्टं मार बभाषे महता स्वरेण ॥५६॥ मोघं श्रमं नार्हसि मार कर्तुं हिंसात्मतामुत्सृज गच्छ शर्म। नैष त्वया कंपयितुं हि शक्यो महागिरिमरुरिवानिलेन ॥७॥ अयुष्णभावं ज्वलनः प्रजह्यादापो द्रवत्वं पृथिवी स्थिरत्वं । अनेककल्याचितपुण्यकर्मी न वेव जह्याद्यवसायमेषः ॥५॥ यो निश्चयो ह्यस्य पराक्रमश्च तेजश्च यद्या च दया प्रजासु । अप्राप्य नोत्थास्यति तस्वमेष तमांस्यहत्वेव सहस्ररश्मिः ॥१९॥ काष्ठं हि मथून लभते हुताशं भूमिं खनन विंदति चापि तोयं। निबंधिनः किंच न नास्य साध्यं न्यायेन युक्तं च कृतं च सर्वे॥६०॥ तल्लोकमा करुणायमानो रोगेषु रागादिषु वर्तमानं । महाभिषमाहति विघ्नमेष ज्ञानौषधार्थ परिखिद्यमानः ॥६१॥ हते च लोके बहुभिः कुमागैः सन्मार्गमन्विच्छति यः श्रमेण । स 'दैशिकः क्षोभयितुं न युक्तं सुदेशिकः सार्थ इव प्रणष्टे ॥६२॥ सत्तेषु नष्टेषु महांधकारैज्ञानप्रदीपः क्रियमाण" एषः । आर्यस्य निर्वापयितुं न साधु प्रज्वाल्यमानस्तमसीव दीपः॥६३॥ 2 1 दृष्ट्वार्षये P. निर्वेधनः P. 3 नोच्छास्यति C. + विदन्ति . 6 न. देशिकः P. 7.न. remonyms ·BOOK IIII. II5 दृष्ट्वा च संसारमये महौघे' मनं जगत्पारमविंदमानं । यश्चेदमुत्तारयितुं प्रवृत्तः कश्चिन्नयेतस्य तु पापमार्यः ॥६४॥ क्षमाशिफो धैर्यविगाढमूलश्चारित्रपुष्पः स्मृत्तिबुद्धिशाखः । ज्ञानद्रुमो धर्मफलप्रदाता नोत्पाटनं एहति वर्धमानः ॥६५॥ बद्धां दृढैश्चेतसि मोहपाशैर्यस्य प्रजां मोक्षयितुं मनीषा। तस्मिन जिघांसा तव नोपपन्ना श्रांते जगबंधनमोक्षहेतोः॥६६॥ बोधाय कर्माणि हि यान्यनेन कृतानि तेषां नियतोऽद्य कालः। स्थाने 'तथास्मिन्नुपविष्ट एष यथैव पूर्वे मुनयस्तथैव ॥६७॥ एषा हि नाभिर्वसुधातलस्य कृस्नेिन युक्ता परमेण धाम्ना । भूमेरतोऽन्योऽस्ति हि न प्रदेशो वेशं समाधेर्विषयो हितस्य॥६॥ तन्मा कृथाः शोकमुपेहि' शांति मा भून्महिम्ना तव मार मानः। 'विश्रंभितुं न क्षममध्रुवा श्रीश्चले पदे किं पदमभ्युपैषि ॥६९॥ ततः स संश्रुत्य च तस्य तबचो महामुनेः प्रेक्ष्य च निष्प्रकंपतां। जगाम मारो विमना हतोद्यमः शरैर्जगच्चेतसि यैर्विहन्यसे" ॥७॥ गतमहर्षी विफलीकृतश्रमा प्रविद्धपाषाणकडंगरदुमा । दिशः प्रदुद्राव ततोऽस्य साचमूर्हताश्रयेव द्विषता विषच्चमूः॥७१॥ द्रवति "सपरपक्षे निर्जिते पुष्पकेतौ जयति जिततमस्के नीरजस्के महाँ। Sic O P. 6 9 1 महोघे . 2 स्थितास्मिन् P. 3 परमेन 0P. स्य. QYT OP. 7 उपैहि 0 P. ४ विस्रंभितुं . अभ्युपैमि C P. 10 Ex conj. wata#: CP. Sic OP. Ex conj. Fufcua CP. Q2 Ex conj. 12 तो P. 11 13 ·116 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. युवतिरिव सहासा द्यौश्चकाशे सचंद्रा सुरभि च जलगर्भ पुष्पवर्ष पपात ॥७२॥ तथापि पापीयसि निर्जिते गते दिशः प्रसेदुः प्रबभौ निशाकरः। दिवो निपेतुर्भुवि पुष्पवृष्टयो रराज योषेव विकल्मषा निशा॥७३॥ इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्येऽश्वघोषकृते मारविजयो नाम त्रयोदशः सर्गः ॥१३॥ . म 1 धौ चकारी C. जलवगर्भ . 3 देशः P. 4 योषिव C P. .

·BOOK XIV. ततो मारबलं जित्वा धैर्येण च शमेन च । परमार्थ विजिज्ञासुः स दध्यौ ध्यानकोविदः ॥१॥ सर्वेषु ध्यानविधिषु प्राप्य चैश्वर्यमुत्तमं । सस्मार प्रथमे यामे पूर्वजन्मपरंपरां ॥२॥ अमुवाहमयं नाम* च्युतस्तस्मादिहागतः । इति जन्मसहस्राणि सस्मारानुभवन्निव ॥३॥ स्मृत्वा जन्म च मृत्युं च तासु तासूपपत्तिषु । ततः सत्लेषु कारुण्यं चकार करुणात्मकः ॥४॥ कृत्वेह सुजनोत्सर्ग पुनरन्यत्र च क्रियाः । अत्राणः खलु लोकोऽयं परिभ्रमति चक्रवत् ॥५॥ इत्येवं स्मरतस्तस्य बभूव नियतात्मनः । कदलीगर्भनिःसारः संसार इति निश्चयः ॥६॥ द्वितीये वागते' यामे सोऽद्वितीयपराक्रमः । दिव्यं चक्षुः परं लेभे सर्वचक्षुष्मतां वरः ॥७॥ ततस्तेन स दिव्येन परिशुद्धेन चक्षुषा ददर्श निखिलं लोकमादर्श इव निर्मले ॥६॥ 10मः . 2 3 Ex conj. कृत्वेहं ( P. 4 क्रिया CP. नामा CP. निश्चितः P. 6 सारतः . वागमे C.

·118 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. सत्वानां पश्यतस्तस्य निकृष्टोत्कृष्टकर्मणां । प्रच्युति चोपपत्तिं च ववृधे करुणात्मता ॥९॥ इमे दुष्कृतकर्माणः प्राणिनो यांति दुर्गतिं । इमेऽन्ये शुभकर्माणः प्रतिष्ठते बिपिष्टपे ॥१०॥ उपपन्नाः प्रतिभये नरके भृशदारुणे । अमी दुःखैर्बहुविधैः पीड्यंते कृपणं वत ॥११॥ पाय्यंते क्वथितं केचिदग्निवर्णमयोरसं। आरोणते रुवंतोऽन्ये "निष्टप्तस्तंभमायसं ॥१२॥ पच्यते पिष्टवकेचिदयस्कुंभीष्ववाङ्मुखाः । दह्यते करुणं केचिदीप्तेष्वंगारराशिषु ॥१३॥ केचितीक्ष्णैरयोदंष्ट्रभक्ष्यते दारुणैः श्वभिः । केचिदृष्टैरयस्तुंडैवायसरायसैरिव ॥१४॥ केचिद्दाहपरिश्रांताः शीतच्छायाभिकांक्षिणः । 'असिपचं वनं नीलं बडा इव 'विशंत्यमी ॥१५॥ पाट्यंते दारुवत् केचित्कुठारैर्बहुबाहवः । दुःखेऽपि न विपद्यते कर्मभिर्धारितासवः ॥१६॥ सुखं स्यादिति यत्कर्म कृतं दुःखनिवृत्तये । फलं तस्येदमवशैर्दुःखमेवोपभुज्यते ॥१७॥ सुखार्थमशुभं कृत्वा य एते भृशदुःखिताः । 3 1Comits:. निस्तप्त ( P. नीलबहा CP (P°वने). 5 विसं• P. • Ex conj. ofT9TO CP. भक्षते CP. * Ex conj. असिपत्रवन- 6 -निपिपद्यते . 'ताशवः P. 7 ·BOOKXIV. 119 'आस्वादः स किमेतेषां करोति सुखमखपि ॥१॥ हसद्भिर्यत्कृतं कर्म कलुषं कलुषात्मभिः । एतत्परिणते काले क्रोशगिरनुभूयते ॥१९॥ यद्येव पापकर्माणः पश्येयुः कर्मणां फलं । वमेयुरुष्णरुधिरं मर्मस्वभिहता इव ॥२०॥ शारीरेभ्योऽपि दुःखेभ्यो नारकेभ्यो मनस्विनः । अनार्यैः सह संवासो मम कृच्छ्रतमो मतः ॥२१॥ इमेऽन्ये कर्मभिश्चिश्चितविस्पंदसंभवैः । तिर्यग्योनौ 'विचित्रायामुपपन्नास्तपस्विनः ॥२२॥ मांसात्वग्बालदंतार्थ वैरादपि मदादपि । हन्यते कृपणा यत्र बंधूनां पश्यतामपि ॥२३॥ अशक्नुवंतोऽयवशाः क्षुत्तर्षश्रमपीडिताः। 'गोऽश्वभूताश्च वाह्यते प्रतोदक्षतमूर्तयः ॥२४॥ वाह्यते गजभूताश्च बलीयांसोऽपि दुर्बलैः । अंकुशक्लिष्टमूर्धानस्ताडिताः पादपार्णिभिः ॥२५॥ 'सत्स्वप्यन्येषु दुःखेषु दुःखं यत्र विशेषतः। परस्परविरोधाच्च पराधीनतयैव च ॥२६॥ खस्थाः खस्थैहि बाध्यंते जलस्था जलवारिभिः । स्थलस्थाः स्थलसंस्थैस्तु प्राप्यते चेतरेतरैः ॥२७॥ 1 3 पु. 6 आश्वाद.. 2 Ex conj. Hafa CP. 4 Ex conj. विचि- घायम C; विचित्रोयम P. Ex conj. गौश्च० ० P. तादिता . सत्सुप्य.. Ex conj. वाह्यते C D, corrected in C to वाध्यंते; वाधंसे P. १ प्राप्यरे ; प्राप्यते P. 8 ·I20 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. उपपन्नास्तथा चेमे मात्सयाक्रांतचेतसः । पितृलोके निरालोके कृपणं भुंजते फलं ॥२६॥ 'सूचीछिद्रोपममुखाः पर्वतोपमकुक्षयः । नुत्तर्षजनिते१ःखः पीड्यंते दुःखभागिनः ॥२९॥ पुरुषो यदि जानीत मात्सर्यस्येदृशं फलं। सर्वथा शिविवद्दद्याच्छरीरावयवानपि ॥३०॥ आशया समभिक्रांता धार्यमाणाः स्वकर्मभिः लभंते न ह्यमी भोक्तुं प्रवृद्धान्यशुचीन्यपि ॥३१॥ इमेऽन्ये नरकं 'प्राय गर्भसंज्ञेऽशुचिहदे। उपपन्ना मनुष्येषु दुःखमर्छति जंतवः ॥३२॥ अथान्ये तापसाः स्वर्ग गच्छंति पुण्यकारिणः । चक्रवर्तिपदं प्राप्य केचिद्भूमौ चरंति च ॥३३॥ केचिन्नागालये नागा निधानेश्वरतां गताः । स्वकृतं कर्म भुंजाना भ्रमंति भववारिधौ ॥३४॥ तद्रात्रेः पश्चिमे यामे ध्यात्वा चैवं व्यचिंतयत् । वतायं कृच्छमापन्नो लोकः सर्वोऽपि विभ्रमन् ॥३५॥ निःसरणं न जानाति दुःखस्कंधालयाद्भवात् । यदुतेदं जगत्सर्वं जायते जीयतेऽपि च ॥३६॥ नियते च्यवते भूयोऽप्येवं समुपपद्यते । कस्मिन्सति जरामृत्युर्भवतीति स ऐक्षत ॥३७॥ 1 चैमे C. 2 3 शू० 0 P. 5 या P. ना: CP. 4 Ex conj. पश्येद्गर्भ० C P. ' Sic C pr. m. and D; केचिद्रसातले P, and so marginal correction in C. . .

·BOOK XIV. I2I जात्यां सत्यां जरामृत्युर्भवतीति समक्षात । कस्मिन्सति पुनर्जीतिरिति चासौ व्यचारयत् ॥३॥ ['भवे सति पुनर्जा तिर्भवतीति समैक्षत । कस्मिन्सति भवोत्पत्तिरिति चासो व्यचारयत् ॥३९॥] उपादाने भवोत्पत्तिरित्येवं स व्यबुध्यत । कस्मिन्सति ह्युपादानमिति चासो व्यचारयत् ॥४०॥ तृष्णायामिति विज्ञाय पुनरेवं व्यचिंतयत् । कस्मिन्सति च तृष्णा हि जातेति स व्यचारयत् ॥४१॥ वेदनायां समुद्भूता तृष्णेति स समैक्षत । कस्मिन्सति च संजाता वेदनेति व्यचारयत् ॥४२॥ स्पर्श सति समुद्भूता वेदनेति ‘समैक्षत । कस्मिन्सति च संजातः स्पर्शोऽपीति व्यचारयत् ॥४३॥ षडायतन उत्पन्नः स्पर्शो हीति समक्षत । षडायतनमुत्पन्नं कुत्रेति स व्यचिंतयत् ॥४४॥ नामरूपे समुत्पन्न मिति चासो व्यबुध्यत । नामरूपं कुहोत्पन्नमिति चापि व्यचिंतयत् ॥४५॥ विज्ञाने हि समुत्पन्नमिति च समपश्यत । विज्ञानं च कुहोत्पन्नमिति स समचिंतयत् ॥४६॥ संस्कारेषु 'समुत्पन्नमिति च समबुध्यत । 1 2 एव. This sloka omitted in CP. It has been conjecturally supplied. 3 समैच्छत C. 4 समैच्छत 0 P. विचारयन् . ' समुद्भूतं . 6 Sic OP. R [III. 7.]

·122 THE BUDDHI-KIRIT. OF ASTAGHOSIL.1. -- संस्काराश्च कुहोत्पन्ना इति ध्यात्वा विचारयन' ॥४७॥ अविद्यायां समुत्पन्ना इति सम्यगबुध्यत। इत्येवं स महाप्राज्ञो बोधिसत्वो मुनीश्वरः ॥४॥ मत्वैवं च समाधाय ध्यात्ववं समचिंतयत् । अविद्यायाः समुत्पन्नाः संस्काराः प्रचरंत्यपि ॥४९॥ संस्कारवृत्तिसंजातं विज्ञानं संप्रवर्तते । विज्ञानं नामरूपस्य संपरीक्ष्य' प्रवर्तते ॥५०॥ नामरूपे समुत्पन्नं पडायतनमुच्चरेत् । षडायतनसंस्पर्शीवेदना संप्रजायते ॥५१॥ वेदनायाः समुत्पन्ना तृष्णाभिसंप्रर्वतते । तृष्णोद्गतमुपादानमुपादानभवो भवः ॥५२ ।। भवे जातिः समुत्पन्ना जातेजरारुजादयः । जरारोगाग्निसंतप्तं मृत्युना ग्रस्यते जगत् ॥५३॥ मृत्योः शेकाग्निसंतप्ने महहुःखं प्रजायते । एवमस्य महदुःखस्कंधस्याभ्युदयो ह्ययं ॥५४॥ इत्येवं स महासत्वः परिज्ञायाभिवोधितः । भूयोऽपि च समाधाय ध्यात्वैवं समचिंतयत् ॥५५॥ जरारोगनिरोधाद्धि मृत्युरपि निरुध्यते । जातेहि संनिरोधाच्च जरारोगो निरुध्यते ॥५६॥ भववृत्तिनिरोधाद्धि 'जानिरपि निरोधिता। 1 Sic CP. (?) * तप्ते CP. मृत्धुरा (. + जातेरपि CP. 5 ०धता P.

·BOOK XIV. 123 . .. उपादाननिरोधाच्च भववृत्तिनिरोधिता' ॥५७॥ तथा तृष्णानिरोधाच्च ह्युपादानं निरुध्यते । वेदनाया निरोधाच्च तृष्णापि नापि जायते ॥५॥ स्पर्श निरुध्यमाने हि वेदना नैव जायते । षडिंद्रियनिरोधाच्च संस्पर्शोऽपि न जायते ॥५९॥ नामरूपनिरोधाच्च षडिंद्रियं निरुध्यते । विज्ञानसंनिरोधाच्च नामरूपं निरुध्यते ॥६०॥ संस्कारसंनिरोधाच्च विज्ञानं नाभिवर्तते । अविद्यासंनिरोधाच्च संस्काराः प्रभवंति न ॥६१॥ एवमस्य महदुःखस्कंधस्य मूलमुच्यते । अविद्या सर्वबुद्धेस्तनिरोध्या मुक्तिवांछिभः ॥६२॥ तदविद्यानिरोधाद्धि सर्वेषां भवचारिणां । सर्वाण्यपि च दुःखानि निरुद्धानि चरंति न ॥६३॥ एवं विज्ञाय विज्ञोऽसौ बोधिसत्वोऽभिबोधितः । भूयोऽप्येवं समालोक्य ध्यात्वा च समचिंतयत् ॥६४॥ इदं दुःखमयं दुःखसमुदयो जगत्स्वपि । अयं दुःखनिरोधोऽपि चेयं निरोधगामिनी। प्रतिपदिति विज्ञाय यथाभूतमबुध्यत ॥६५॥ एवं स भगवांस्तच दुममूले तृणासने। समाश्रित्य स्वयं ध्यात्वा संबोधिमभ्यगच्छत ॥६६॥ ततो भिंदनविद्यांडं संप्राप्य प्रतिसंविदः । 1 निरोधता P. R2 ·124 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. संबोधिपाक्षिकान्धमान सर्वान्समभिप्राप्तवान् ॥६॥ संबुद्धो भगवानहन धर्मराजस्तथागतः । साकारज्ञताप्राप्तः सर्वविद्याधिपोऽभवत् ॥६॥ तत्समीक्ष्य सुराः खेस्था मिथश्चैवं बभाषिरे । अवकिरत पुष्पाणि संबुद्धेऽस्मिन्मुनीश्वरे ॥६॥ पूर्वमुनींद्रवृत्तिज्ञाश्चान्येऽमरा बभाषिरे। तावन्मा 'किरत पुष्पाणि निमितं नाभिदर्शितं ॥७॥ बुद्धोऽथो खे सप्ततालमाचे सिंहासनस्थितः । निर्मितान बोधिसत्वांस्तानभ्यभाषत भासयन् ॥७१॥ भो भो भवंतः शृखंतु बोधिप्राप्तस्य मे वचः । पुण्यैः संसिध्यते सर्व तत्पुण्यं चिनुताभवं ॥७२॥ यदहं प्राचरं दाता शुद्धशीलः क्षमी कृती। ध्यानी प्राज्ञश्च तैः पुण्यैर्वोधिसत्वोऽभवं सदा ॥७३॥ सर्वं संबोधिसंभारं पूरयित्वा यथाक्रम । सांप्रतं बोधिमासाद्य संबुद्धोऽहन जिनोऽभवं ॥७४॥ तथा मे प्रणिधिः सिद्धा' तज्जन्म सफलं मम । यत्प्राप्नं पूर्वकैर्बुबैज्ञानं भद्रामृतं च मे ॥७५॥ सद्धर्मतो यथा सस्वहितं कृतं तथा मया । आश्रवा मे परिक्षीणा दुःखानामंतकोऽस्मि हि ॥७६॥ निर्मलामा प्रेषयेऽहं धर्मदीपैर्जगल्लयं । 4 5 ज्ञा अन्ये. प्रावरं P. 2 Sic CP. भवे P. Sic CP. ३से . संशुध्यते . ऽस्यह P. (अस्म्यहं ?) 8 ·BOOK XIV. 125 इत्याज्ञपंतमभ्यर्च्य तेऽन्तर्दधुर्जिनात्मजाः ॥७७॥ देवास्तेऽथ मुदा दिव्यैः पुष्पैरर्च्य ववंदिरे। मुनींद्रे चाथ संबुद्धेऽभवच्छुभमयं जगत् ॥७॥ ततोऽवतीर्य भगवांस्तस्मिन् वृक्षासने स्थितः । संबोधिमिह प्राप्नोऽस्मीति सप्ताहं व्यलंघयत् ॥७९॥ बोधिसत्वेन संप्राप्ते सर्वज्ञत्वे महासुखाः । सत्वा आसन महत्तेजोभासिता लोकधातवः ॥१०॥ प्रचचाल मही सर्द्धिः षट्टा नारीव हर्षिता । स्वस्वालया बोधिसत्तास्तं तुष्टुवुः समागताः ॥१॥ उत्पन्नः सर्वसत्वाग्यः सर्वज्ञोऽहन विचक्षणः । 'ज्ञानतडागसंभूतः पद्मोऽलिप्तो रजोमलैः ॥१२॥ मेघः क्षमाजलवहः सद्धर्मामृतवर्षकः । वर्धिष्णुः पुण्यवीजानां भैषज्यांकुररोहणः ॥१३॥ 'शतकोटिमारजिष्णुरेकक्षमास्त्रधारकः । चिंतामणिः कल्पतरुर्भद्रघटश्च कामधुक ॥४॥ मोहांधकारजिनास्वानिंदुः क्लेशादितापहृत् । नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु तथागत ॥५॥ नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते दशपारग। नमस्ते पुरुषवीर धर्मराज नमोऽस्तु ते ॥६॥ स्तुत्वा नवा समभ्यर्च्य प्रत्याययुः स्वमाश्रमं । 1 पुष्पैरभ्यर्च्य वंदिरे P. 5 शतकोटी C P. 2 आसन् सत्त्वा P. एक: CP. 3 Es conj. Hifs: CP. क्रमास्त्र.. 6 ज्ञानसरसि C.

·126 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. बहु' प्रदक्षिणीकृत्य वर्णनामनुवर्णयन् ॥७॥ अथ कामावचराश्च शुद्धावासाश्च भास्वराः । ब्रह्मकायिकदेवाश्च मारात्मजाः सुपाक्षिकाः ॥९॥ परनिर्मितवशवर्तिनिर्माणरतयस्तथा । तुषिता यामास्त्रयस्त्रिंशदेवा लोकाधिपाः परे ॥९॥ अंतरीक्षचरा देवा भूमिचरा वनेचराः । स्वस्वाधिपतिसंयुक्ता बोधिमंडपमाययुः ॥१०॥ स्वस्वाधिकरणोपेतैः पूजांगैरर्य तं जिनं । स्वस्वबुऱ्यानुसारैश्च स्तोत्रैः स्तुत्वा ययुगुहं ॥९१॥ इति श्रीबुद्धचरित महाकाव्येऽश्वघोषकृते ऽभिसंबोधनसंस्तवनं' नाम चतुर्दशः सर्गः ॥१४॥ 1 2 त्रायस्त्रिंशद्देवा C P. 4 बहुश: C. म : संस्तव P. 3 भूमी० . बुद्धानुसारैश्च P.

·BOOK XV. प्रत्यहमथ संबुद्धः स्तयमानः सुरादिभिः । प्रीत्याहाराभिधं सप्ताहमेवं तदलंघयत् ॥१॥ द्वतीयकं च सप्ताहं बोधिसत्वादिभिः सुरैः । अभिषिच्यमानः पूणीबुकलशैरभ्यलंघयत् ॥२॥ तार्तीयमथ सप्ताहं सागरेषु चतुषु सः । स्नात्वा भद्रासनासीनोऽलंघयदृष्टिबंधकृत् ॥३॥ चातुर्थिके च सप्ताहे 'ह्यनेकाकृतिमाचरन् । वैनेयसत्वमुद्धृत्य तस्यौ भद्रासने कृती ॥४॥ समंतकुसुमाभिज्ञो देवः पुष्पोपहारकः । कृतांजलिमहाबुद्ध व्यजिज्ञपत् कृतासनं ॥५॥ किं नाम भगवन्नस्य समाधेर्येन संयुतः । चतुःसप्ताहमेवं त्वं ध्यात्वा विहरसे मुदा ॥६॥ अयं देव महाप्रीत्याहारव्यूहो निगद्यते । यथाभिषिक्तो नृपतिः शत्रुजिन्स्वस्तिमानहो ॥७॥ इत्युक्त्वा पुनरयाह दशबलः प्रमोदितः । अतीता अपि संबुद्धा द्रुमराजं त्यजति न ॥८॥ 1 अनेका°C. 2 Omitted in P.

·130 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. 1 पुनः संमतमाधाय इंद्रजालिन्य एव ताः । ज्यायांसं रूपमाधाय मोहयितुमुपाययुः ॥२६॥ 'दासावतारे गहने भ्रमंत्यो वयमागताः। बुद्धावतारोऽस्ति भवान् वृद्धा बौद्धे नियोजय ॥२९॥ करुणायमाना ज्यायस्यो मृत्युभयविमोहिताः । नैाणे स्थापनीयास्तत्पुनर्जन्मनिवर्तके ॥३०॥ जालिनीनां वचस्तेन श्रुतं न च प्रकोपितं । वृद्धावस्थाधिष्ठितास्ताः किंतु ऋद्धिप्रकाशने ॥३१॥ सुमेरुवनिष्प्रकंपं ध्यानलीनं विलोक्य ताः । विमुखीभूय तारुण्यं धारितुं नैव शेकिरे ॥३२॥ पादौ नत्वाथ जीणगाः पितरं तं व्यजिज्ञपुः । कामधात्वीश्वरस्ताताधिष्ठापय स्वरूपिकाः ॥३३॥ प्रियाः पुयो न शक्तोऽपि बुद्धाधिष्ठानमन्यथा । कर्तुं तत्तस्य शरणं गच्छतेति पिताब्रवीत् ॥३४॥ ततः सुचित्राः संबुद्धं प्रार्थयामासुरानताः । क्षमापराधमस्माकं यौवनोन्मतचेतसां ॥३५॥ मौनी क्षमाकरः शास्ता प्रत्यधिष्ठापयच्च ताः । नत्वा मुहुस्सं मुदिताः प्रशस्य स्वालयं ययुः ॥३६॥ अथ मारः कामधात्वीश्वरोऽसौ निस्त्रपः पुनः । 1 Sic OP. 5 "ष्ठिता च. प्रशंस्य P. ? Ex conj. ZTETT CP. प्रकाशते P. 3 वर्तते P. 7 Sic CP. 4 न नो P. न तु P. 6 8 9 ------------ ·BOOK XV. I31 धृत्वा कौलेश्वरं रूपं गगणस्थस्तमभ्यधात् ॥३७॥ भविष्यसीति बुद्धस्त्वं पूर्वं त्वां प्रणतोऽस्यहं । अस्मदाशीर्भिरद्य वं बुद्धस्तथागतोऽभवः ॥३॥ यथागतोऽसि स्वाराज्यात्मत्यागत्य तथागतः। यथार्थनामत इति राजतथागतो भव ॥३९॥ तद्राज्याश्रममाश्रित्य रत्नत्रयमनुस्मरन् । मातरं पितरं 'पुथ रमयित्वा यशोधरां ॥४०॥ सहसपुत्रसंयुक्तो जगदुद्धरणक्षमः । यामाद्यभुवनाधीशः क्रमानुक्रमतो भवः' ॥४१॥ बोधिसत्वाधीश्वरोऽपि भूत्वा निवृतिमाप्स्यसि । तत्पुत्रजनने धीमन कपिलाश्रममुपाश्रय ॥४२॥ यथा भवान धर्मराजः पुवा अपि तथागताः । प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च त्वदधीना भवेज्जिन ॥४३॥ इत्युक्तवंतं तं प्राह सर्वज्ञः शृणु निस्त्रप। मारोऽसि त्वं नो कुलेशः शाक्यवंशप्रवर्धनः ॥४४॥ त्वादृशाः कोटिशो नो मां विहेठयितुमशक्नुवन् । यास्यामि राज्यं क्रमशश्चारयिष्यामि निवृतौ ॥४५॥ पराजितोऽसि नमुचे स्वालयं प्रतिगच्छतात् । वाराणस्यामितो गंता धर्मचक्रप्रवर्तने ॥४६॥ आदिष्टमित्यसौ श्रुत्वा हा हतोऽस्मीति निःश्वसन । 3 अद्यस्त्वं 0 P. 5 Ex conj. पोष्य C P. 1 2 गगन CP. स्मि हि . रा:P. राजा तथा. P. ०क.. 6 7 S भव: P. S 2 ..

·132 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. विषादितो निःसहायो विहायसालयं ययौ ॥४७॥ ततोऽसौ मारजिन्नस्मानद्रासनात्समुत्थितः । गंतुं वाराणसी पुण्यामेकाकी प्रस्थितोऽचरत् ॥४॥ छादितं गगणं' मेघैस्तदा दृष्ट्वा मुनीश्वरं मुचिलिंदो नागराजः प्रार्थयामास भक्तितः ॥४९॥ सर्वज्ञो भगवंस्त्वं हि सप्ताहं दुर्दिनं भवेत् । वातवृष्टिश्चांधकारस्ततोऽस्मदाश्रमे वस ॥५०॥ महर्द्धिकोऽपि भगवान् संसारिकमनुस्मरन् । तद्रनासनमासीनो ध्यानलीनो व्यतिष्ठत ॥५१॥ सर्वरक्षाकरं बुद्धं वृष्टिवातांधकारतः । ररक्ष नागराजोऽसौ फणावेष्टितविग्रहं ॥५२॥ ततः सप्ताहनियाते नवा नागे विनिर्गते । अजपालवनोपांते नदीतीरे ययौ जिनः ॥५३॥ तत्रस्थं सुगतं रात्रौ देवो न्यग्रोधनामकः । भासयन्समुपागत्य व्यजिज्ञपत्कृतांजलिः ॥५४॥ नृजन्मनि बुद्धनाम्ना न्यग्रोधो रोपितो मया । पापप्रमोचने योऽसौ बोधिदुरिव वर्धितः ॥५५॥ तत्पुण्येनाहमपि स्वर्गस्थो वर्धितोऽस्यहं । मदनुग्रहतो ह्यत्र सप्ताहं विजयस्व भोः ॥५६॥ तथास्विति भक्तवांछाकल्पद्रुर्मुनिपुंगवः । 2 नामतः . 3 4 1 गगनं C P. ग्रहतस्तत्र C pr. m. in C in margin. 5 भी C P. Sic O P. So DP, and C sec. m.; भक्तवत्सलः D and C pr. m., but corrected 6 ·BOOK XV. 133 --- न्यग्रोधेऽस्थाद्यानलीनः पूर्णदुरिव भासयन् ॥५७॥ तत्र सप्ताहमाश्रित्य ततोऽसौ क्षीरिकावने । तालमूलमुपासीनो ध्यानलीनो न्यमीलत' ॥५॥ तत्र तत्र सप्तसप्तदिवारानं महामुनिः । ध्यात्वा ध्यात्वा निराहार उद्धरिष्णुः समाचरत् ॥५९॥ अथोतरोत्कलदेशीयौ वपुषभल्लिकाभिधौ । सार्थवाही पंचधुरशतैर्युक्तौ महाधनौ ॥६०॥ प्रेतदोषाविनिर्मुक्तो बुद्धाय ददतुर्मुदा । त्रिमधुपायसं तस्माल्लेभतुश्च शुभाशिषः ॥६१॥ चैत्यार्थ नखकेशानि प्राय व्याकरणं ततः । शिलां च प्राप्स्यथ इति जग्मतुस्तौ ततोऽन्यतः ॥६२॥ 'क्षीरिकावनवासिन्या देवतया समर्पितं । 'प्रत्यगृह्मास्पिंडपात्रमाशीर्भिस्तां व्यवर्धयत् ॥६३॥ चतुर्महाराजदत्तं पात्रचतुष्टयं जिनः । एकमेवमधिष्ठाय पायसं बुभुजे मुदा ॥६४॥ अथैकस्मिन्दिने तत्र शक्रदतां हरीतकीं। भुक्त्वा वीजं समारोप्य प्रारोहयतरं जिनः ॥६५॥ देवराजो देवलोकाञ्छावयामास तां मुदा' । प्रदक्षिणीकृत्य सिषिचुर्देवा मांश्च दानवाः ॥६६॥ . 3 व्यतिष्ठत P. 2 उद्धरितुः P. Ex conj. तस्मालमिरे च C pr. m., corrected to तस्मालेमतुश्च; तस्माल्लभतुश्च P; D has some words wanting. 4 क्षीरिंका प्रत्यगृहात 0. बुद्धः प्रारोहयत्त P. सिषिदुः C P. 5 6 7 CP. S पुनः P.

·I34 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. श्रुत्वा हारीतकी वाती स्मृत्वा पूर्वानुभौतिकां'। *गोपूर्विका देवकन्या भद्रिकाख्याययौ दिवः ॥६॥ शाखावलंबितं पांसुकूलं वस्त्रं वहञ्जिनं । विज्ञापयामास देवकन्या सा ससखी स्मिता ॥६॥ विज्ञापयामि किं बुद्ध पांसुकूलं गृहाण मे। यस्यानुभावान्नाकेऽहं भद्रिका नाम कन्यका ॥६९॥ एतद्धर्मविपाकेन बोधिसत्लो भविष्यसि । इत्याशीर्वचसा शास्ता पांसुकूलमुपाददे ॥७०॥ जीर्ण दृष्ट्वा पांसुकूलं ही हीति विस्मयान्विताः । खस्था देवाश्चिक्षिपुस्तं दिव्यपट्टांबराणि ह ॥७१॥ श्रमणाहीणि नेमानि इत्येकमपि नाग्रहीत् । ऐश्वर्याहीणि चैतानि गार्हस्थ्यानीति निःस्पृहः ॥७२॥ मलप्रक्षालनार्थ च चकांक्ष प्रस्तरं जलं। चखान तत्क्षणे शक्रो जलप्रायां महानदीं ॥७३॥ चतुर्भिश्च महाराजैनीयते तं' चतुःशिलाः । एकस्यां स्वयमासीन एकस्यां क्षालनं व्यधात् ॥७४॥ एकस्यां शोषणं तस्य एकां खे चाक्षिपच्छिलां। शिलोज्ज्वलपुरं प्राप्ता लोकान् व्यस्मापयच्छिला ॥५॥ बहुशो मान्य वपुषभल्लिको चैत्यमुत्तमं । 1 भूतिकां P. 2 Ex conj. गवापूर्विका C; गौपूर्विका P. (Cf. Mahabh. v. 1553) ३ पांशु० C P. 4 Ex conj. हो C P. नदीपरां . न P. कृतं D and so C pr. m. 5 निस्पृहः C P. 6 8 ·- : BOOK XV. 135 यथाविधि प्रतिष्ठाय शिलागर्भमिति व्यधात् ॥७६॥ शिलात्रयं चैत्यभूतं सिषेवे ततपोधनाः । पुण्या नदीति विख्याता ववाह सरिदुतमा ॥७॥ पुण्यां स्नात्वा समभ्यर्च्य शिलाचैत्यं भजति ये। बोधिसत्वा महात्मानो निर्वृतिं प्राप्नुवंति ते ॥७॥ अथ तालायनासीनो भगवान्समचिंतयत् । मया संबुध्यते ज्ञानं गंभीरं दुरनुबोधकं ॥७९॥ इमे कषायिता' लोका न जानंतीममुतमं । अप्रबुद्धाश्च निंदंति मां च ज्ञानं प्रगल्भिताः ॥१०॥ धर्म किमुपदेष्यामि विद्यात एव जायते । विविक्त एवमाश्रित्य जगदुद्धर्तुमुत्सहे ॥१॥ पूर्वप्रतिश्रुतं स्मृत्वा पुनरेवमचिंतयत् । व्याख्यास्यामीति निश्चित्य जगदुद्धरणार्थतः ॥१२॥ ऊणीकोशात्प्रभां रात्रौ विनिष्काश्य व्यराजत । जगत्संचोदयन बुद्धो ध्यानलीनो मुनीश्वरः ॥१३॥ ब्रह्मादयः प्रभातायां भुवनाधिपतयोऽपरे । सुगतं प्रार्थयामासुर्धर्मचक्रप्रवर्तने ॥४॥ तथास्विति जिने तूष्णीभूते ते स्वालयं ययुः। शाक्यसिंहोऽपि तत्रैव ध्यानलीनो 'वसन बभौ ॥५॥ देवता धर्मरुच्याद्याश्चतस्तस्तं व्यजिज्ञपुः । 1 शिलागभैति तयधात् . ATT O pr. m. ०का P. 2 सिषेविरे तपोधनाः? (शिषेवे C.) 5 प्रगंभिताः P. Sic CP. s महती 'वभौ वसन् . 4 6 ·136 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. क्व भगवान धर्मचक्र प्रवर्तयेज्जगद्गुरो ॥६॥ मृगदावे धर्मचक्र वाराणस्यां प्रवर्तये । चतुर्थासन आसीनो देवता जगदुद्धरे ॥७॥ व्यचिंतयञ्च तत्रासौ भगवाञ्छाक्यपुंगवः । कस्मै प्रवर्तये धर्मचक्र प्रथमतोऽप्यहं ॥८॥ विचार्य रुद्रकाराडो निर्वातौ श्रीघनोऽपरान । पंचकान भद्रवर्गीयान् काशीस्थानस्मरत्पुनः ॥१९॥ अथ प्रतस्थे बुद्धोऽसौ काशीं गंतुं प्रमोदितः । विविधां मागधीं चया प्रकाशयन्महर्धितां ॥९०॥ आजीवकं संप्रसाद्य मार्गे धर्मप्रभावतां। ययौ प्रकाश्योतरतो गयायाः श्रीघनो दिशं ॥९१॥ सुदर्शनाख्यनागेशभवने निशि योगतः । प्रातः पंचामृताहारो वर्धयन्नाशिषा ययौ ॥१२॥ वणारानिकटे चैकतरुच्छायामुपाश्रितः । ब्रह्मणि स्थापयामास नंदिसंज्ञं विजाधमं ॥९३॥ वणारायां गृहपतेर्गेहे रात्रौ निवासितः । प्रातः पायसमाहार्य तद्दताशीस्ततोऽगमत् ॥९४॥ 'बुंदवीराभिधे ग्रामे बुंदाख्ययक्षासद्मनि । वसन प्रातरशन क्षीरं ददन्नाशिषमाययौ ॥५॥ 3 1 प्रवर्तयेधर्म 0 P. 2 Sic O P (cf. xii. 86). correction; but D and C pr. m. have मुदा चरन. rection ; D and C pr. m. नंदि नाम. Sic OP? Sic P, and C by marg. Sic P, and O by marg. cor- 4 5 6 अनन् ?

·BOOK XV. 137 रोहितवस्तुकं नामोद्यानं तब कमंडलुः । नागाधिपः सपोरेयोऽभ्यर्चयामास तं तथा ॥९६॥ तत्र तत्र समुद्धृत्य लोकानसौ दयामयः । गच्छन् गंधपुरं गंधयक्षेणाभ्यर्चितो मुनिः ॥९७॥ सारथिं पुरमासाद्य सारथ्यं चक्रिरे प्रजाः। ततो गंगां समासाद्य तर्तुं नाविकमब्रवीत् ॥९॥ साधो तारय मां गंगां संतु ते सप्त वृद्धयः। तरपण्यं विना कंचितारयामि न तामिति ॥९॥ निःस्वोऽहं किमु दास्यामीत्युक्लागाखाल्खगेंद्रवत् । 'बिंबिसारस्तदारभ्याजहात्मण्यं विरागिणां ॥१००॥ वाराणसी प्रविश्याथ भासा संभासयन जिनः । चकार काशीदेशीयान कौतुकाक्रांतचेतसः ॥१०१॥ शंखमेधीय उद्याने ध्यानलीनो निशेशवत् । आह्लादयन विस्मितांश्च क्षपां निनाय धर्मराट् ॥१०२॥ यामहये परेधुश्च याचित्वा पिंडमाहरन् । हरिरिवाहितीयोऽसौ मृगदावमुपासरत् ॥१०३॥ पंचका भद्रवर्गीयास्तं समीक्ष्य मिथोऽब्रुवन् । गौतमोऽयमिहायातः श्रमणो भ्रष्टसंवरः ॥१०४॥ बाहुलिकोऽविशुद्धात्मा शैथिल्योऽनिष्ठितेंट्रियः । सुखल्लिकानुयोगाभिरक्तो विहरतेऽधुना ॥१०५॥ तदस्य कौशल प्रश्नं प्रत्युत्थानं च भाषणं । 3 1 दयाकुल: . 2 अप्यर्चितो P. विवि० ( P. [III.7.] T ·138 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. -- आमंत्रणं चासनं च कर्तव्यं नो प्रवेशनं ॥१०६॥ मवा तेषां क्रियाबंधं स्मिताननः प्रभासयन् । खिक्खिरीपात्रधृग्बुद्धः क्रमानिकटमभ्यगात् ॥१०७॥ विस्मरंतः क्रियाबंधं तत्प्रभावाच्च पंच ते । अग्निदग्धाः पंजरस्था उतस्थुरिव खेचराः ॥१०॥ गृह्य पात्र खिक्खिरौं च पाद्यााचमनं ददुः । प्रणम्य च व्यजिज्ञपुरायुष्मन कौशलं तव ॥१०९॥ कुशलं सर्वतोऽस्माकं प्राप्ता बोधिः सुदुर्लभा । इत्युक्त्वा भगवानाह पंचकान भद्रवर्गिकान् ॥११०॥ किंतु मामायुष्मानिति मा ब्रूत विधि मां जिनं । युष्मभ्यं प्रथमं धर्मचक्रं दातुमिहासरं प्रव्रज्यामनुगृह्मध्वं निर्वाणपदमाप्स्यथ ॥१११॥ ततस्ते पंचकाः शुद्धचितास्ते याचिरे व्रतं । तेषां शिरः स्पृशन बुद्धः प्रव्रज्यायां समग्रहीत् ॥११२॥ विज्ञप्ने भिक्षुभिरसौ पुष्करिण्यां मुनीश्वरः । स्नात्वा सामृतमाहार्य धर्मक्षेत्रमचिंतयत् ॥११३॥ मृगदावं जिनक्षेत्रमति समनुस्मरन् । सह तैर्मुदितो गच्छन भद्रासनान्यदर्शयत् ॥११४॥ त्रीण्यासनानि नत्वासौ चतुर्थासनमैच्छत । Sic OP. Cf. Divyâvadâna, p. 570, 1.7, var. lect. 2 पाद्याचीच. C P here, but P has arghya in i.57. 3 This line is written again in the margin of C, व्यजिज्ञपुः प्रणखा चेत्यायुष्मन् कौशलं तव ।, but D agrees with the text. पुनस्तान पंच भद्रिकान् P. Sic CP. 1 4 5 ·BOOK XV. 139 पृष्टे च भद्रवीयैरकथयविनायकः ॥११५॥ भद्रकास्पिकबुद्धानामासनानां चतुष्टयं । त्रयो बुद्धा गता ह्यस्मिंश्चतुर्थो दशबलोऽस्मि भो ॥११६॥ इत्युक्त्वा श्रीधनस्तान मणिखचितशिलादूष्य पट्टांवराढ्यं नत्वा धर्मासनं तत्कनकगिरिनिभं संधृतं राजराजैः । आषाढस्याद्यपक्षे सुरगुरुदिवसे विष्णुतिथ्यां शुभेच योगे भे चानुराधे विजयसमभिधेऽस्थान्मुहूर्ते बियामे ॥११७॥ वर्गीयाः पंचकास्ते प्रमुदितमनसस्तस्थिरेऽये कृताचीः ध्यानं शौद्धोदनेयः सकलभुवनसंचोदनाख्यं व्यधावत् । ब्रह्माद्याश्चागतास्तेऽनुचरपरिवृताश्चोदिताः स्वस्वलोकात् मैत्रीयस्तौषिते यैः सह विबुधगणैरागमधर्मचक्रे ॥११॥ एवं दिग्भ्यो दशभ्यो जिनजसुरगणे संनिपाते ऽभ्यगाच्च श्रीमान् धर्मादिचक्राभिधजिनजवरो धर्मचक्रं दधानः । प्राचुर्य स्वर्णरत्नैः प्रणमितशिरसा तत्पुरोधाय बुद्ध संपूज्य प्रार्थयो कुरु सुगतकृतं धर्मचकं मुनोंद्र ॥ ११९॥ इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्येऽश्वघोषकृते धर्मचक्रप्रवर्तना- ध्येषणं नाम पंचदशः सर्गः ॥१५॥ । 1 So P, and this is the marginal reading of C, but with प्रागमद् : C pr. m. and D सहितपरिचरैः प्रा. 2 धर्माद्य P. 3 नं. T 2 ·BOOK XVI. मैत्रीयवर्गीयमुखां सर्वावती च पार्षदं । स सर्वज्ञः शाक्यसिंहो धर्मचक्रमवर्तयत् ॥१॥ शृणु मैत्रीयवर्गीय पार्षद्गणसमन्वित । यथातीतैस्तैर्मुनींद्रयाख्यातं तन्मयाधुना ॥२॥ हाविमौ भिक्षवोऽतो हि प्रव्रजितस्य संवरे । यः काममुखसंरक्ती ग्राम्यः पार्थग्जनोऽपि च ॥३॥ यश्चात्मक्लेशसंतापदुःखातिवेदनाहतः । एतौ प्रव्रजितस्यांतो ह्यनायर्यानर्थसंरतौ ॥४॥ एतौ न ब्रह्मचर्यायां न विरागे न संवरे । न निदे निरोधे च विमुक्तिसाधनेऽपि न ॥५॥ नाभिज्ञासु न बोधौ च न निर्वाणेऽभिवर्तिनौ । यः कायक्लमदुःखानुयोगानर्थोपसंहितः ॥६॥ दृष्टधर्मे सुखे दुःखे आयत्यां निरतोत्सवः । मध्यां प्रतिपदं ह्येतामनुगम्य जगद्धिते ॥७॥ तथागतो जगच्छास्ता सद्धर्म समुपादिशेत् । यदार्यसत्यमारभ्य सद्धर्मसंप्रकाशनं ॥४॥ 1 Ex conj. °त: C P. 2 प्रार्थग्जनो .

·BOOK XVI. I41 . आयाष्टांगिकमार्ग च संबुद्धः समुपादिशेत् । तथाहमपि संबुद्धस्तथागतोऽधुना भवे ॥९॥ तदार्यसत्यमारभ्य देशेयं धर्ममुत्तमं । आयाष्टांगिकमार्ग च संबुद्धज्ञानसाधनं ॥१०॥ उपदिश्य जगल्लोकं दर्शयेयं सुनिर्वृतिं । तदार्यसत्यमादौ तच्छ्रोतव्यं ज्ञेयमात्मना ॥११॥ तत्परिज्ञाय साक्षाच्च कर्तव्यं ब्रह्मचारिभिः । यन्मयात्र स्वयं बुद्धं सर्वबुद्धप्रसादतः ॥१२॥ ज्ञात्वायर्याष्टांगमार्ग च धृत्वा साक्षात्कृतं मुदा । तथाहं प्रथमं वोऽत्र विमुक्तिपदसाधनं ॥१३॥ आर्यसत्यं समारभ्य समुपाख्ये सुसंवरं । तदन सर्वधर्माणामार्यसत्यमिदं वरं ॥१४॥ आर्याष्टांगिंकमार्ग च धृत्वा चरध्वमाभवं । एतद्धि परमं धर्ममार्यसत्यं सुमुक्तये ॥१५॥ मत्वायर्याष्टांगमार्ग च धृत्वा चरत संवरं । एतदन्येऽपरिज्ञाय प्रवादिनोऽभिमानिकाः ॥१६॥ संसारसाधनं धर्म प्रवदंति निजेछया। केचिदात्मैव संपाल्यस्तत्पुण्यं मुक्तिकारणं ॥१७॥ केचिस्वाभाविकं सर्व केचित्पूर्वकृतं फलं। केचिच्चापीश्वराधीनमित्येवं प्रवदंत्यपि ॥१॥ 10तं. 2 आर्याष्टांगमार्ग c. प्रमादिनो P.

·142 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. H आत्मनश्चेत्सुखाहुःखात्पुण्यं पापं प्रजायते । कथं न भद्रता नित्यं धर्माभावेऽपि देहिनां ॥१९॥ रूपसौभाग्यभाग्यादिभेदः कथमिहेष्यते । यदि पूर्वकृतं नास्ति कथमत्र शुभाशुभे ॥२०॥ कर्मणां कर्म हेतुश्चेत्कोऽत्र सारं प्रकल्पयेत् । स्वाभाविकं जगस्याच्चेत्कः कर्मस्वकतां वदेत् ॥२१॥ सुखं हेतुसुखं स्याच्चेद्दुःखं दुःखस्य हेतु हि। तपसा दुष्करेणैव कथं मुक्तिर्भवेद्भवात् ॥२२॥ ईश्वरः कारणं केचिदबुधाः संप्रचक्षते । कथं न समता लोके समवर्तीश्वरी हि सः ॥२३॥ इत्येवमबुधाः केचिदस्ति नास्ति प्रवादिनः । कुदृष्टिकर्मतो हीना जायते नरकेष्विह ॥२४॥ सुदृष्टिकर्मतो भद्रा आर्यज्ञानप्रवेदिनः । स्वर्गलोके गताः संतः कायवाचितसंयमात् ॥२५॥ सर्वो भवरतो लोकः क्लेशसंधैर्निहन्यते । जराव्याधिविपद्धातो मृतः पुनः प्रजायते ॥२६॥ संत्यत्र बहवः प्राज्ञाः संवृत्तिधर्मवादिनः । एकोऽपि विद्यते नात्र सुनिर्वृतिविधानवित् ॥२७॥ पंचस्कंधमयं देहं पंचभूतसमुद्भवं । शून्यमनात्मकं सर्व प्रतीत्योत्पादसंभवं ॥२६॥ 1 भोग्यादि P. 2 Ex conj. faqaat CP. Should we read faugat? 3 परभूत P.

·BOOK XVI. 143 । तत्पतीत्यसमुत्पादं संवृत्तिधर्मसाधनं । 'तत्क्रमसंनिरोधं हि निवृतिपदसाधनं ॥२९॥ इति विज्ञाय यः कर्तु जगद्धितं समिच्छति । स प्रतीत्यसमुत्पादं धृत्वा संबोधिमानसः ॥३०॥ बोधिचयावतं धृत्वा चतुर्ब्रह्मविहारभृत् । सर्वसत्वहितं कुर्वन संचरतां सदा भवे ॥३१॥ ततोऽहन सकलान दुष्टाञ्जित्वा मारगणानपि । विविधां बोधिमासाद्य संयास्यति सुनिवृतिं ॥३२॥ अथ योऽत्र विरक्तात्मा संसारगतिनिःस्पृहः । स प्रतीत्यसमुत्पादं क्रमेण संनिरोधयेत् ॥ ३३॥ संनिरुद्दे क्रमेणास्मिन प्रतीत्योत्पादसंभवे । निरंजनो निरालंबः सुनिवृतिं समाप्नुयात् ॥३४॥ शृणुत श्रेयसे सर्वे यूयं निर्मलमानसाः। तत्प्रतीत्यसमुत्पादं वक्ष्यामि वो यथाक्रमं ॥३५॥ अविद्यावासनैवेयं दुःखस्कंधस्य भूयसः । संसारविषवृक्षस्य मूलबंधविधायिनी ॥३६॥ तत्प्रत्ययास्तु संस्काराः कायवाङ्मानसात्मकाः। संस्कारोत्थं च विज्ञानं मनःषष्ठंद्रियात्मकं ॥३७॥ तत्प्रत्ययं नामरूपं संज्ञासंदर्शनाभिधं । मनःषष्ठंद्रियस्थानं घडायतनमयतः ॥३८॥ .. 1 तत्क्रमात्संनिरोधं P. 2 कुर्वत् C P. ३ स्यन्ति P.

·I44 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. व - . . - षडायतनसंश्लेषः स्पर्श इत्यभिधीयते । षट्स्पर्शानुभवो यश्च वेदना सा प्रकीर्तिता ॥३९॥ तया विषयसंक्लेशरागस्तृष्णा' प्रजायते । कामादिषु तदुद्भूतमुपादानं प्रवर्तते ॥४०॥ उपादानोङ्गवः कामरूपारूपमयो भवः । नानायोनिपरावृत्त्या जातिर्भवसमुद्भवा ॥४१॥ जरामरणशोकादिसंततिजातिसंश्रया। अविद्यादिनिरोधेन तेषां व्युपरतिक्रमः ॥४२॥ प्रतीत्योत्पादोऽयं बहुगतिरविद्याकृतपदः' स चिंत्यो युष्माभिर्विजन" विश्रामशमिभिः । परिज्ञातः सम्यग्व्रजति किल कालेन तनुतां तनुत्वं संप्राप्तः सुखतरनिवृत्तिश्च भवति ॥४३॥ इति विज्ञाय युष्माभिर्भवबंधविमुक्तये । अविद्या दुःखमूलं संछेदितव्यं प्रयत्नतः ॥४४॥ ततो यूयं विनिर्मुक्तभवचाराभिबंधनाः। अर्हतो निर्मलात्मानो निवृतिं समवाप्स्यथ ॥४५॥ इत्यादिष्टं मुनींद्रेण श्रुत्वा सर्वेऽपि भिक्षवः । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च संसारस्याभिमेनिरे ॥४६॥ तनिशम्य तदा तेषां पंचानां ब्रह्मचारिणां । 2 4 1 Should we read संश्लेष? 'रागत्तृष्णा C (?). 3 रूपारूप्यमयो . SicCP. The line wants two syllables; should we read fas19990? ०प्सथः P. 6 ·BOOK XVI. 145 -- संबोधिज्ञानसंपाल प्रज्ञाचक्षुर्विशोधितं ॥४७॥ षष्टीनां देवकोटीनां धर्मचक्षुर्विशोधितं । अशीतिब्रह्मकोटीनां ज्ञानचक्षुर्विशेधितं ॥४॥ अशीतिनुसहस्राणां धर्मचक्षुर्विशोधितं । सर्वेषामपि सवानां धर्मोत्साहं विरोचितं ॥४९॥ अपाया अपि सर्वत्र सर्वेऽपि प्रशमं गताः । सद्धर्मसाधनोत्साहं प्रावर्तत समंततः ॥५०॥ अंतरीक्षेऽपि सर्वत्र विदशाः साप्सरोगणाः । एवं भद्र महोत्साह निर्घोषं संव्यसारयन ॥५१॥ मैत्रेयोऽथ महाभिक्षो भगवंतं व्यजिज्ञपत् । कियदूपं भगवता धर्मचक्र प्रवर्तितं ॥५२॥ इति संप्रार्थितं तेन 'मैत्रेयेण महात्मना । श्रुत्वा स भगवान पश्यन्मैत्रेयमेवमादिशत् ॥५३॥ गंभीरं दुर्दृशं सूक्ष्मं धर्मचक्र प्रवर्तितं । यत्र सर्वे न गाहंते तीथिकाः परिवादिकाः॥५४॥ निःप्रपंचमनुत्पादमसंभवमनालयं । विविक्तं प्रकृतिशून्यं धर्मचक्र प्रवर्तितं ॥५५॥ नानाप्यूहमनिषूहमंनिमितमलक्षणं । समताधर्मनिर्देशं चक्रं बुद्धेन वर्णितं ॥५६॥ . 15भि० 0. यत् C P. 4 मैत्रीयेन C; मैत्रेयेन P. 8 Ex conj. afara OP. 3 After this line P inserts yatra sarte &c., 54 b. 5 मैत्रीयम् . 6 शूक्ष्मं P. 'समुत्तमं . Ex conj. निर्देशचक्रं C P. [III...] 9 ·146 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. मायामरीचिस्वप्नाभं जलेंदुप्रतिनादवत् । प्रतीत्यधर्ममुनानमनुच्छेदमशाश्वतं ॥५७॥ सर्वदृष्टिसमुच्छिन्न धर्मचक्रमिति स्मृतं । आकाशेन सदा तुल्यं निर्विकल्पं प्रभास्वरं ॥५॥ अनंतमध्यनिर्देशं धर्मचक्रमिहोच्यते । अस्तिनास्तिविनिर्मुक्तमात्मनैराम्यवर्जितं ॥१९॥ प्रकृत्या जातनिर्देशं धर्मचक्रमिदं स्मृतं । भूतकोटिमकोटिं च तथतातत्वभावकं ॥६०॥ अहयधर्मनिर्देशं धर्मचक्रमिति स्मृतं । चक्षुःस्वभावतः शून्यं श्रोत्रं घ्राणं तथैव च ॥६१॥ जिहाकायमनःशून्यमनात्मकं निरीहकं । इदं तदीदृशं धर्मचक्र मया प्रवर्तितं ॥६२॥ बोधयत्यबुधान्सीस्तेन बुद्धो निरुच्यते । स्वयं मयानुबुद्धोऽयं स्वभावधर्मलक्षणः ॥६३॥ ते परोपदेशेन स्वयंभूस्तेन कथ्यते । सर्वधर्मवशिप्राप्तो धर्मस्वामीति संस्मृतः ॥६४॥ नयानयज्ञो धर्मेषु नायकस्तेन कथ्यते । यथा भवंति वैनेया विनयत्यमिताञ्जनान् ॥६५॥ विनयपारमिताप्राप्तस्तेन प्रोक्तो विनायकः । सत्स्वानां नष्टमार्गाणां सन्मार्गोत्तमदेशनात् ॥६६॥ 3 1 ०कायं CP. शयते (?) c. 4 गवते D; ' प्रदर्शितं P. 5 विनयंति CP. अबुद्धान P.

·BOOK XVI. 147 सन्नयपारमिताप्राप्तः सर्वधर्मविनायकः । संग्रहवस्तुज्ञानेन संगृह्य सर्वप्राणिनः ॥६७॥ संसाराटविनिस्तीर्णः सार्थवाह इति स्मृतः । वशवर्ती सर्वधर्मे तेन धर्मेश्वरो जिनः ॥६॥ सर्वधर्माधिराजेंद्रो धर्मचक्रप्रवर्तनात् । धर्मदानपतिः शास्ता धर्मस्वामी जगत्पतिः ॥६९॥ यष्टयज्ञः सुसिद्धार्थः पूर्णाशः सिद्धमंगलः। आश्वासकः प्रेमदर्शी वीरः शूरो रणंजयः ॥७०॥ उत्तीर्णसर्वसंग्रामो मुक्तः सर्वविमोचकः । जगदालोकभूतः सत्मज्ञाज्ञानप्रभंकरः ॥७१॥ अज्ञानध्वांतसंहती महदुल्काप्रभंकरः । महावैद्यी महाज्ञानी सर्वक्लेशचिकित्सकः ॥७२॥ सर्वक्लेशाभिविद्वानां क्लेशशल्यसमुद्धरः। सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वव्यंजनमंडितः ॥७३॥ समंतभद्ररूपांगः 'शुद्धाचारविशुद्धधीः । दशबली महाधीरो वैशारद्यविशारदः ॥७४॥ सर्वावेणिकसंपन्नो महायानसमाश्रितः । सर्वधर्माधिपो नाथः सर्वलोकाधिपः प्रभुः ॥७५॥ सर्वविद्याधिपो विज्ञः सर्ववादिमदांतकः । सर्वज्ञोऽहन महाभिज्ञो महाबुद्धो मुनीश्वरः ॥७६॥ दुष्टमारमदोत्साहनिहता विजयी कृती। 1 Ex conj. रणंजहः C P. 3 2 Sic C P. प्रभाकरः? श्रद्धा P. U 2 १ ·148 . THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. संबुद्धः सुगतः प्राज्ञः सर्वसत्वहितार्थभृत् ॥७७॥ कृतज्ञोऽवयवादी सद्भद्रश्रीसद्गुणाकरः । सर्वदुर्वृत्तिसंहती 'सर्वसङ्घतिचारकः ॥७॥ जगन्नाथो जगनती जगत्स्वामी जगत्प्रभुः। जगद्गुरुजंगच्छास्ता जगधर्मगुणार्थभृत् ॥७९॥ सर्वदुःखाग्निसंतापशमपूर्णसुधाकरः । सर्वदुःखमहाभोधिशोषणतीक्ष्णभानुभूत् ॥१०॥ सर्वधर्मार्थसंभती भद्रश्रीसद्गुणाश्रयः । बोधिमार्गाभिदेष्टा सन्निवृत्तिमार्गदेशकः ॥१॥ निरंजनो निरासंगो निर्विकल्यस्तथागतः । एष संक्षेपनिर्देशो धर्मचक्रप्रवर्तने ॥१२॥ तथागतगुणोद्भावः परीतो वर्ण्यते मया। बुद्धज्ञानमनंतं हि यथाकाशमनंतकं ॥३॥ प्रभाषन क्षेपये कल्पं न तु बुद्धगुणक्षयं । एवं मयाच संबुद्धसद्गुणोऽभ्यनुवर्ण्यते ॥४॥ श्रुत्वानुमोदनां कृत्वा संचरध्वं सदा शुभे । इदं माषी महायानं संबुद्धधर्मसाधनं सर्वसत्वहिताधानं सर्वबुद्धैः प्रचारितं ॥५॥ यथेदं धर्मपर्यायं विस्तारितं सदा भवेत । तथा यूयं सदाभाथ संचारयितुमर्हथ ॥६॥ योऽपि मार्षा इमं धर्मपर्यायं श्रीशुभाकरं । 1 Ex conj. सर्वसंवृत्ति° C P. °मदांभोधि० P. 2 3 समाभाष्य P.

·BOOK XVI. 149 .. ---- -. "- इमानष्टौ श्रुत्वा दृष्ट्वानुमोदित्वा सांजलिः प्रणमिष्यति ॥७॥ स समुत्कृष्टरूपांगं लप्स्यते बलमुत्तमं । सज्जनपरिवारं च प्रतिभानं समुत्तमं ॥४॥ अविनसुखनैष्कम्य' समुत्कृष्टवरेंद्रियं । शुद्धप्रज्ञावभासं च भद्रसमाधिसंपदं ॥९॥ समुत्कृष्टान सद्धर्मान्स लभेडुवं । श्रुत्वेमं यः प्रसन्नात्मा दृष्ट्वा च सांजलिर्भवेत् ॥९॥ यश्चाप्येतन्महाधर्मभाणकस्य महामतेः । धमासनं सभामध्ये प्रज्ञपयेत्प्रमोदितः ॥९१॥ स हि साधुर्लभेवून महाश्रेष्ठजनासनं । गृहपत्यासनं चापि चक्रवर्तिनृपासनं ॥२॥ लोकपालासनं चापि शक्रासनमपि ध्रुवं । वशवासनं चापि ब्रह्मासनं समुत्तमं ॥३॥ बोधिमंडगतस्यापि बोधिसत्वस्य संमते । बोधिप्राप्तस्य सद्धर्मदेशकस्य सभासनं ॥४॥ इमान्यष्टौ स शुद्धात्मा प्रालभेदासनान्यपि। यो धर्मभाषमाणस्य प्रज्ञपयेन्मुदासनं ॥५॥ य इमं धर्मपर्यायं भाषमाणाय साधवे। साधुकारं समालोक्य संप्रदयात्प्रसादितः ॥१६॥ स सत्यशुद्धवादी स्यादादेयवचनोऽपि च । 1 नैष्क्रम्यं C P. समते C P. प्रज्ञापये P.

·150 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. मनोज्ञयायवाक्योऽपि वक्ष्णमधुरनिस्वनः ॥७॥ कलविकस्वरश्चापि गंभीरमधुरस्वरः । शुचिब्रह्मस्वरश्चापि सिंहघोषमहास्वरः ॥९॥ संबुद्धसत्यवाद्येतदष्टी वाचो 'गुणांल्लभेत् । सद्धर्मभाषमाणस्य साधुकारं ददाति यः ॥९९॥ यश्चमं धर्मपर्यायं लिखित्वा पुस्तके गृहे । प्रतिष्ठाप्य सदाभ्यर्च्य सत्कारैनियन भजेत् ॥१००॥ अस्य च वर्णमुच्चार्य प्रचारयेत्समंततः । लप्स्यते स महासाधुः स्मृतिनिधानमुत्तमं ॥१०१॥ महाप्रतिनिधानं च गतिनिधानमुत्तमं । सुधारणीनिधानं च निधानं प्रतिभानकं ॥१०२॥ बोधिचित्तनिधानं च धर्मनिधानमुत्तमं । प्रतिपतिनिधानं च सद्धर्मगुणसाधनं ॥१०३॥ इमान्यष्टौ निधानानि लप्स्यते स महामतिः । लिखित्वेदं मुदा यश्च प्रतिष्ठाय सदा भजेत् ॥१०४॥ यश्चमं धर्मपयायं स्वयं धृत्वा प्रवर्तयेत् । स पुमान दानसभारं संपूरयेज्जगद्धिते ॥१०५॥ ततश्च शीलसंभारं श्रुतसंभारमुतमं । ततः शमथसंभार तथा विपश्यनाभिधं ॥१०६॥ सद्धर्मपुण्यसंभारं ज्ञानसंभारमुत्तमं । 1 3 JUTERA C; P not clear. महामति? or महाप्रीति ? - यश्चेदं . 4 °भाणकं P. Sic CP; should we read यश्चेदं CP. 5 ·BOOK XVI. 151 महाकारुण्यसंभारं संबुद्धगुणसाधनं ॥१०७॥ स संभारानिमानष्टौ लप्स्यते संप्रमोदितः । य इमं धर्मपयायं स्वयं धृत्वा प्रचारयेत् ॥१०॥ यश्चमं धर्मपयायं परेभ्य उपदेक्ष्यते । स महत्पुण्यशुद्धात्मा भवेच्छ्रीमान्महर्द्धिकः ॥१०९॥ चक्रवर्ती नृपेंद्रः स्याल्लोकपालाधिपोऽपि च । शक्रो देवाधिपश्चापि यामलोकाधिपोऽपि च ॥११०॥ तुषिताधिपतिश्चापि सुनिर्मिताधिपोऽपि च । वशवतीश्वरश्चापि ब्रह्मलोकाधिपोऽपि च ॥१११॥ महाब्रह्मा मुनींद्रोऽपि प्रांते बुद्धो भवेदपि । इमान्यष्टौ सुपुण्यानि लप्स्यते स विशुद्धधीः ॥११२॥ यश्चमं धर्मपर्यायं भाष्यमाणं समाहितः । श्रोथति सुप्रसन्नात्मा श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥११३॥ स सुनिर्मलचितः स्यान्महामैत्रीप्रसन्नधीः । महाकारुण्यभद्रात्मा महानंदप्रमोदितः ॥११४॥ सदोपेक्षाप्रसन्नात्मा चतुर्थ्यानाभिनंदितः । समारूप्यसमापत्तिसंप्राप्तोऽभिहतेंद्रियः ॥११५॥ पंचाभिज्ञपदप्राप्तो वासनासंधिघातकः । शूरंगमसमाधिसंप्राप्नो भवेन्महर्दिकः ॥११६॥ इमा अष्टौ स शुद्धात्मा सर्वनिर्मलता लभेत् । यत्रायं धर्मपर्यायः प्रचरिथति सर्वतः ॥११७॥ 1 Ex conj. संग्राप्ताभिहतंद्रियः C P.

·152 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. + 1 तत्रापि राज्यसंक्षोभभयं नैव भवेक्वचित् । दुष्टचौरभयं चापि दुष्टव्याडभयान्यपि ॥११॥ ईतिदुर्भिक्षकांतारभयं चापि भवेन हि । विवादविग्रहोत्पन्नं भयं चापि सरेन हि ॥११९॥ सर्वदेवमयं चापि नागयक्षादितो भयं । सर्वोपद्रवभयं च भवेनैव कदाचन ॥१२०॥ नेमान्यष्टौ भयान्यत्र चरेडर्ममिदं यतः । संक्षेपात्कथ्यते माषी यदेतद्धारणादिनं ॥१२१॥ पुण्यं महत्तरं श्रेष्ठं सर्वबुद्धैर्निगद्यते । यद्यपि प्राणिनः सर्वे भवेयुर्ब्रह्मचारिणः ॥१२२॥ तान सर्वान पूजयेत्कश्चित्सत्कृत्य श्रद्धया सदा । तस्मादिदं महत्पुण्यं विशिष्टं कथ्यते जिनः ॥१२३॥ यश्चैकं पूजयेदेकं प्रत्येकसुगतं मुदा । 'भवेयुस्ते प्रत्येकबुद्धास्तान कश्चित्पूजयेत्ततः ॥१२४॥ पुण्यं विशिष्टमेकस्य बोधिसत्वस्य पूजनात् । ते सर्वे बोधिसत्वाश्च भवेयुः कश्चिदर्चयेत् ॥१२५॥ तस्माविशिष्टं पुण्यं च बुद्धस्यैकस्य पूजनात् । जिना भवेयुः सर्वे तान पूजयेकश्चिदानतः । तविशिष्टं लभेद्यश्च शृणुयाच्छावयेदपि ॥१२६॥ यश्चापि सद्धर्मविलोपकाले स्नेहं विहाय स्वशरीरजीवे । ब्रवीत्यहोरावमिदं सुभाष्यं विशिष्यते पुण्यमिदं हि तस्मात् ॥१२७॥ . र 1 Sic CP.

·BOOK XVI. 153 योऽभीच्छते पूजयितुं मुनींद्रान प्रत्येकबुद्धांश्च सदाहतोऽपि । दृढं समुत्पाद्य स बोधिचित्तमिदं सुभाथं च ब्रवीतु धर्म ॥१२॥ रत्नं विदं सर्वसुभाषितानां यद्भाष्यते सत्वहिताय बुद्धैः । गृहे स्थितस्तस्य तथागतोऽपि तिष्ठेदिदं यत्र सुभाषितं तत् ॥१२९॥ प्रभां स प्राप्नोति शुभामनंतामेकं पदं वा समुपादिशेद्यः । न व्यंजनापृश्यति नापि चार्थाद्ददाति यः सूबमिदं परेभ्यः॥१३०॥ अनुत्तरोऽसौ नरनायकानां सत्लो न कश्चित्सदृशोऽस्ति तस्य । भवेत्स रत्नेन समोऽक्षयश्रीः श्रुत्वापि यो धर्ममिमं प्रसन्नः ॥१३१॥ तस्मादिदं धर्ममुदारकामाः शुगवंतु नित्यं शुभपुण्यहेतुं'। श्रुत्वानुमोद्य प्रणिधाय बोधौ भक्त्या विरत्नं सततं भजंतु ॥ १३२॥ इति श्रीबुद्धचरित महाकाव्येऽश्वघोषकृते धर्मचक्रप्रवर्तनं नाम षोडशः सर्गः ॥१६॥ 1 पीछते P. 3 2 Sic O P; should we read इमं? Sie CP. III. 7) ·BOOK XVII. . शाक्यसिंहोदितं धर्ममाहात्म्यकं ब्रह्ममुख्याः सुरा बोधिसत्वा- स्तपस्यापरे ते समाकर्ण्य दुर्लभ्यमेतत्पुनः श्रोतुकामाः पुरं जग्मुरेवं प्रसा- द्यार्चयन। कृष्ण आषाढमासे तिथावग्मिदैवे च भे कर्णसंज्ञे च चंद्रे दिने सन्क्षणे बुद्धलोकाननुस्मृत्य सर्वाञ्जनान् उद्धरिष्णुः प्रजास्तातपूर्वाः स- मिछन प्रतस्थे ॥१॥ 1 These opening stanzas are very confused in the MSS. O, on fol. 108 b, reads (after sākya-pratasthe) enclosed in brackets and not numbered, the lines (see 6, 7) श्रीघनो-पुरी, then काशिराज-भक्तितः । and then a fragment of sloka 25 कोटिशो-अंधकान् कुंब्जिकान् ; the rest of this sloka with sloka 30 is given on fol. II5 a, which was originally numbered 109 a (ff. 110-114 having been inserted afterwards) ; C thus originally had only these five slokas of Book xvii. The MS. now proceeds regularly on fol. 109 a with our (2) numbered as (I), our (3) as (2), our (4) as (3), our (5) as (4), स्वस्तिको-as (54), नाविको as (5b), our (8) as (6), &c. D begins with (1) and (2) both numbered (I), (3) as (2), (4) as (3), (5) as (4), स्वस्तिको- and hifaa-as (5 a and 6), &c. Domits the lines anit-y, and (1) altogether. Our printed text follows P in its order of the slokas. Ex conj. तपस्याः परे P. CDP have this sloka here, but not numbered with the others. C adds here the lines beginning srighano and käsirágam, see infra. D omits them. - 2 3 ·BOOK XVII. 155 . मृगवनगतकाशिकान्वागता ब्राह्मणा गोष्टिकास्त्रिंशसंख्येयका भि- क्षवः श्रीमुनींद्राबभुः चिदिवभुवनमागमत्काशिका काशिदेशीयवेश्यार्चयित्वा जिनं सं- नियोज्यात्मजाञ्छीघने। मुदितहृदययाज्ञिकान काशिदेशीयकांस्त्रिंशतः श्रावकांल्लोकजि- त्माकरोबोधिचर्या ददन द्विजगणगुरुमैचमैत्रायणीपुचपूर्णाभिधः प्राप्य बोधिं बभूवार्य- भिक्षुर्मुनींद्रादथो ॥२॥ मरकतनिगमावनीपालयष्टाऽजयाख्यो ट्विजस्तासुतो नालका- ख्यः श्रुतिं धारकः सोतरः धृतिसमभिधतापसो विंध्यवासी तथा चाजितः संजयी शिष्य- वर्गान्वितो ब्राह्मणस्तापसः । शरणमभिगतान मुनींद्रोऽकरोतांश्च भिखून करेण स्पृशंश्चक्रचि- हून विंध्याचले वासिनः मुनिवरपदमाश्रितश्चैलपत्रोऽपि नागो बभौ शांतचर्यान्वितो रत्नमालाभिरर्चयन्सन ॥३॥ त्रिकव्यंगिका नाम संन्यासिका माथुरीया च विद्याकराख्यश्च विप्रो बभूव तयोरात्मजः श्वेतवालार्कदेशीयसभ्याभिधी ब्रह्मचारी सुविज्ञोऽभि- मानी। 1 व्याजिकान P. 2 °लोकजित्तांचकाराशु दत्वार्यकं P. 3 नी CP. 4 वौद्धीं; वोद्धी D; वौद्धं P. 5 Metre incorrect. Omâlâbhir an rarkayan?

·156 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. वने मार्गदावे गतश्चोत्तरानिक्षुवयाविबुद्धोपमानी महाबोधि- कामः स सर्वज्ञमभ्यर्थयन्नार्यची बभूवोतमः सभ्यभिक्षुः प्रसिद्धः सभासु ॥४॥ वरणातटसंभववृक्षवरार्चनतो जनितो ललिताप्रबुधात्मभवः स यशोद इति प्रथितो भुवने सुरराजवचोऽमृतसिंचनतो विबुधः। समनुस्मृतपूर्वकथो मृगदाववनं ससखोऽभ्यगमद्यशसा सहितः भगवानपि तं स्वकरेण मृजञ् शिरसि प्रचकार महोत्तमभिक्षु- गुरुं ॥५॥ श्रीधनोऽसौ महाबुद्धनामा प्रतस्थे समं भिक्षुभिर्भट्रवगीयक- श्वान्वितः चंक्रमाख्यां च यात्रां जगद्रक्षणार्थ महईि प्रकाश्याविशकाशि- काख्यां पुरीं। स्वस्तिको नाम वाराणसीयो दरिद्रो द्विजः श्रीघनस्य प्रसादा- प्रद्रव्यो दिवो शासभूयं जिने शासने संनियोज्यानुप्रायाभवद्भिक्षुरर्हन्मुनींद्रा- चरीं ॥६॥ काशिराजं दिवोदाससंज्ञं सुवर्णीयधान्यादिभिर्वधयन पौरलो- कांस्तथा 2 1 P inserts these two lines here, D omits them, C inserts them after I a, see supra. in line I C in its version reads ततः for समं, and in line 2 पंचकैः for भिक्षुभिः. * दिवा P. Apparently for Töft, cf. sloka 13. 3 ·BOOK XVII. 157 देशदेशांतरे कानने गहरे पर्वतेऽस्मिन्विहारे वसन्नागमज्जाहूवीं। नाविको जाहूवीं पारयित्वा जिनं पूजयामास पूजोपचारर्ददौ पायसं तत्प्रसादाच्च भिक्षुर्बभूवाथ वासं जिनस्याज्ञया प्राप बौद्धाश्रमे कानने ॥७॥ जाहूवीमुत्तरज्छीधनः काश्यपस्याश्रमं चोरुविल्वाभिधानं गया- यां ययौ तत्र चर्द्धि प्रकाश्योरुविल्वादिकान काश्यपाशिष्यसंधैः सह- साधिकैरन्वितान् । भिक्षुवयोश्चकाराशु तान् बोधिचर्यासु संयोजयित्वा प्रवृत्तेनि- वृत्तौ पुनः शिष्यसंधैः शतानां विभिः संयुतश्चोपसेनाभिधो मातुलस्याज्ञ- याभूतिः ॥॥ धर्मसंज्ञाटवीसंस्थितान सप्तसंख्याशतांस्तापसान्नित्तान संव्य- धाच्छ्रीधनः यामिकास्ताः सुजातादिका नंदिकस्यात्मजा भिक्षुणीश्चाकरोद्ध- मराटपौर्विकाः। राजगेहाभिधे पत्तने बिंबिसारं नृपं बुद्धिसारायजन्मानुमेयं विभुं बोधयित्वा प्रवृत्त्या निवृत्त्याकरोबुद्धसेवापरं बोधिसत्वं सकृद्रा- मिनं ॥९॥ 1 P inserts these two lines here, D omits them, C inserts them after I a, see supra. 2 Ex conj. धाने C P. O reads the last words as vasan nirmite bhaktitah. 3 चाचि C P. विम्व. P.

·158 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. ततोऽन्यत्र ग्रामे च नारद्यसंक्षे विजो धर्मपाली च शाल्याभिधा ब्राह्मणी च तयोरात्मजः सप्तमश्चोपतिष्याभिधोऽभूच्चतुर्वेदपारंगती बौद्धभिक्षुः। तथा कोलतयामवासीयधान्यायनाख्यो । महापंडितोऽभूविजस्त- सुतश्च स मौद्गल्यनामा च शालीसुतोऽसौ मुनींद्रश्चकाराशु तो भिक्षु- वटै सुशियौ ॥१०॥ मातुलं शालिपुत्रस्य दीर्घानखाभिज्ञकं तीक्ष्णबुद्धिं चकाराथ भिखं वरं मागधे वैषये संचरच्छीजिनो मागधैः पूजितः पिंडपाबादिभि- श्वोद्धरन । जेतनामर्षिणा संप्रदत्ते विहारे वसन्नाश्रमस्थान्बहून संनियो- ज्यात्मनि मैथिलेयं तथानंदसंज्ञं सहायान्वितं भिक्षुवर्यं च कृत्वावसद्ध- त्सरं ॥११॥ विजः काश्यपाख्यो धने यक्षराजो गुरुर्वेदविद्यासु राजादिगे- हाख्यदेशी सुचित्तः पटं चैकवास्यं समाधाय सर्वान विहायागमतापसे बोधिमीप्सुः। यदा बोधिवृक्षाश्रितोऽसौ कुमारस्तपः प्राचरदुष्करं तत्षडब्दं महात्मा 3 1 द्विजो वेदपारंगतस्तत्सुतोऽभूत् P. 2 दीर्घनखा. P. 3 Or सुवित्तः? 4 °सं D.

·BOOK XVII. 159 ततोऽवाप्तबोधिं मुनींद्रं समाभवत्काश्यपोऽसौ यतीशोऽर्हता- मग्रगण्यः ॥१२॥ नरदत्तमुनिर्हिमशैलनिवासपरः समनुस्मृतमातुलपथ्यवचाः सुगतं समगात्सहशिष्यगणो भगवानपि तानकरोज्जिनशासन- गान्। अथ शत्यभिधा कमला विजशक्तिवरे ययतुः सुगतं प्रणिपत्य च तं स्थित अग्रत एव ततो मुनिनाऽकृत ते वरखिक्खिरिपात्रधरे सुभगे ॥१३॥ शतसप्तकरुद्रकतापसशिष्यगणा गुरुवाक्यमुदारमनुस्मरिताः जिनशासनतः श्रमणाः परितो व्यचरनुपकारपरा धृतखिक्खि- रिकाः। अथ रैवतसंज्ञ ऋषिर्मुदितः स्तुतिकृत्समवाय चरी समभूच्छुमणः गुरुभक्तिपरः समकांचनमृत् ससमाधिसुधारणिभृत् विविषाद्य- पहृत ॥१४॥ पूर्णसंज्ञादिकाञ्छावतीयान् गृहस्थान विधायानुगाञ्छावकान पिंडपाचान्वितान दुःखिनोऽनेकशः श्रीदतुल्यांस्तथा चांगहीनान सुपुष्टाननाथाद्य- पिंडादिकान् । देशयित्वा च धर्म समुद्धारयञ्जतकारण्यमाश्रित्य वर्षड्वयं श्रीघनः जेतसंज्ञं मुनिं बोधयित्वा पुनः पूर्णभिर्यु ततः स्थापयित्वा प्रतस्थे ततः ॥१५॥ 1 समा? Sic!

·1бо THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. अथ प्रस्थितः श्रीघनश्चोरसंघेभ्य एतानवन सार्थसंघानिधा- नोनवैः स्वैः ततः संचरन पिंडपात्रं गृहीत्वा वणिक्संघदतं ययौ राजगहो- पकंठे। अथो वेणुसंज्ञे वने शालपूर्णे च चौरैर्धनाढ्यैः प्रदत्तं जघासा- यभोज्यं तथा सप्तसंख्याशतांश्चौरसंघानकार्षीच्छमण्यांश्च तान पिंडपा- वादि दवा ॥१६॥ आमंत्रणे बुद्धपुत्रस्य शुद्धोदनो वार्तिको प्राज्ञपच्छंदकोदायि- नावेव चद्दर्शनाशाश्रितो मातृतातो यशोधृक्प्रमुख्या महिथः सुतो बालकोऽसौ च। संसाररक्षापरस्त्वं हि तातेति' बुद्या किमु ज्ञापयामीत्यहं तौ च जग्माते नौ वेणुसंज्ञे विहारे श्रितं बुद्धमानम्य जिज्ञापयां' चक्रतुः सा- श्रुनेत्रौ तत् ॥१७॥ छंदकोदायिनी मंत्रणे संमतौ बुद्धमाहात्म्यतुष्टावभूतां यतीशौ परौ चौ पुरोधाय तस्माइनासंप्रतस्थे जिनेंद्रः सह श्रावकर्भिक्षुभिः साधुभिः । 3 -- 1 2 राजगेहांतिके कानने OD. Ex conj. afda: CP. 3 नविष P; नविच . Sic O P. Query featafa ? बुध्वा D; बुद्धः P; not Slear in C. 6 वने संस्थितं P. Sic CP. 5 7 ·BOOK XVII. 16I देशदेशांतरे संक्रमन् संवसन्नुधरन वर्धयञ्छावकांश्चैरिकानहर्तः प्राप निग्रोधसंज्ञं वनं भासयंस्तेजसा कंपयन्मेदिनीं नाशयन दीनतां ॥१॥ चोदयामास भूयः प्रजा बुद्धसंदर्शनेऽथो ययौ संगतैलोकसंधैस्ततः मुंडितान भिक्षुकानध्वगान पिंडपाचार्थिनो दर्शयन् देवदत्तानु- बोधस्ततः। वारयामास भिक्षून पुरीसंगमेऽथो स्वयं प्रागमद्राजगेहं प्रति स्वैः सह पर्षदि हापरेऽस्थो नृपोऽथो जिनो भिक्षुवातीभिबोधो यति प्राज्ञपद्धोधने ॥१९॥ जिनशासनतोऽभ्यगमन्नगरे कपिले यतिराट् स उदाय्यभिधी थ च नृपत्तिं सदसि स्थितमष्टशतईिवरं समदर्शयदृद्धिवतामधिपः । गगणादवतार्य च तं नृपत्तिं चतुरार्यकसत्यकथामकथाससभं प्रतिपूज्य च तं नरराडनुबुद्धमनाः सजनः समगात्सहपूज्य- विधिः ॥२०॥ मुदितो नृपतिर्जिनदर्शनतोऽष्टशतोपकरैः प्रतिपूज्य ववंद पदौ सुगतोऽप्यगमद्गणे ह्यथ विश्वमयाकृति रूपमदर्शयदेकतनुः । प्रथमं ज्वलनी ह्ममृतं मृगराड् द्विरदो हयराट शिखिराट् खगराड् मघवा 1 चैरिकांनहतः C P. 'द्वापरेस्थो DP; द्वापरोस्थो c. २०नCP. न्ने CP. III..]

·162 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. यमराजमुखा दशलोकवरा दिनपो निशिपो भगणा विधिवि- ष्णुमृडाः ॥२१॥ दितिजा' धृतराष्ट्रमुखाश्चतुरो द्रुमसिद्धमहीपतियोगिगण यतयः वसवो मनवो वनजा मकरप्रमुखा जलजाः खचरा गरुडप्रमुखाः। तुषिताधिपतिप्रमुखा भुवननेष्वपि मर्त्यपुरे बलिसद्मनि ये ह्यधिपाः 'यतर वने विलसत्यखिलं भगवानदधात्' खलु विश्वमयः सकलं ॥२२॥ विज्ञप्यमाने नृपे 'सत्यलोकेऽवतीणों तरीक्षास्व' आसीन एवं मुनीशो ऽकथद्वादशाकारधर्म पुनौतमी लोचनाढ्यां विधायानुगोपादि- कास्ताश्व। कृत्वा मुदाढ्याश्च सर्वाः प्रजा मोदयामास चक्रे निवृतौ परांश्चापि धर्मेषु आनंदपूर्णोऽथ शुद्धोदनः प्राकरोन्मंत्रणां संघभोज्ये च तूष्णी- मभूत्सोऽथ ॥२३॥ आमंत्रितः शाक्यसिंहोऽथ साधु स्वसंधैर्महत्यातिहार्य प्रकाश्या- गमद्देशे भूमिस्तदाकंपयत्पुष्पवृष्टिश्चजातादिशः संप्रकाशाववौ वायुरेवंच। दितिजो C D P. 2 यागि. D. s Ex conj. प्रमुखो भुवनेट् स्वरि 0 D P. 4 Sic MSS. • Ex conj. अदधत् C D P. सकल: . 7D सत्य, CP सभ्य सप्रकाशा 6 8 भोज्यं D. ?

·BOOK XVII. 163 शेषस्य पृष्ठे पदं संदधाना विधीशाच्युतेंद्रांतकापांपतिश्रीदभूतेश- वायव्यनै त्यसप्तार्चिराद्याः सुरास्तान पुरोधाय खेऽनृत्ययन देवगंधर्वान ॥२४॥ कोटिशो भिक्षुकाञ्छावकानहतः प्राज्ञिकांश्चैरिकानीपवासान प्रकुर्वंस्तथा अंधकान् कुन्जकान पंगुकानुन्मदानंगहीनांस्तथा द्रव्यहीनान यथोद्धारयन्। तुर्यवर्गीयलोकान्नियोज्य प्रवृत्तौ निवृत्तौ त्रियाने चतुःसंग्रहे अष्टांगिक चंक्रमश्वंक्रमन्नुद्धरन्वर्धयन भिक्षुकानद्वादशेऽब्दे पुरं स्वां ययौ॥२५ प्रत्यहं वर्धयन भिक्षुकान संघभोज्यं च कृत्वा मुहूर्ते शुभे लुंबि- नीयाचिका प्राचरद्भिशुभिर्ब्रह्मरुद्रादिभिः पौरलोकैः समं सो महोल्लासवा- द्यादिभिः। सक्षवृक्षं ददर्शाथ जन्मानुभूतं स्मरन्संस्थितः संस्मितो वक्तूतो निर्गता रश्मयो द्योतयित्वा भुवं वेविशुः संप्रसाद्याथ देवीं वनस्थाम- वादीत्कथां ॥२६॥ पौर्विकां राहुलीयां तथा गोपिकां मैचकन्यां स्वकीयां च तां सौधनी कौशिकां 3 * कुब्जिकान् C D P. Sic MSS. So D; BEUTTT CP. समितो? 5 केविशुः C D P. 4 ·164 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. लुंबिनीप्लक्षमाश्रित्य चाथो तडागे वसत्याभिधेऽसौ प्रियां मा- नृपौषीं कथां। एकांगी महाकौतुकीयां पुनः सोतसोमी' निययोधसंज्ञे बने संवदन सुंदरानंदमुख्यान स्ववंश्याञ्शतं सप्त प्रावाजयत्पौरलोकान- पि ॥२७॥ बुद्धधर्मानुभावं प्रकाश्यायसौ स्तूपविम्ब विनिमीय राज्याभिषेकं ददन सौनवे प्रेषयन भूपतिं चैत्यभट्टारकाये वने धर्मधातुं समभ्यर्चयन। राहुलं गौतमी गोपिकाद्याः स्त्रियः खिक्खिरीपाचहस्ता महा- मुंडिता भिक्षुणीः चारयित्वा ह्यहोरात्रसंझं व्रतं लक्षचैत्यं पुनः शाईभैये वसुंधा- रिकां ॥२६॥ अष्टसाहसिकानैगमागेयगाथेनिदानावदानौ महायानसूत्राभिधं व्याकरेन्युक्तके जातकं वैपुलाख्यागुते चोपदेशं 'तथोदानक द्वादशं । पाठयंश्चारयज्श्रावकं चापि प्रत्येकयानं महायानिकं संप्रका- श्याभितः सार्धमर्धत्रयोदश्यभिक्षाकसंधैः परैः कापिलाद्देशतो निर्ययौ लो- कजित् ॥२९॥ .. 5 1 So D; सौतसौमी C P. P inserts here चारयन्. 2 SO OPD. ३०? द्वादश OPD. तथोद्दानकं C PD. 6 Roma ·BOOK XVII. 165 दर्शयन प्रातिहार्य पुरे कापिले तातमानं तथा राहुलाद्यान विधायातः भिक्षुणीगौतमीगोपिकाद्याश्च रामाश्चतुर्वर्गिकाश्चक्रवासने सौ- नवं । स्थापयित्वा जिने शासने नाञ्जनान् नायित्वा दरिद्रांधकार स्मरन्मातरं श्रीस्वयंवर्चने चोत्तरादिङ्मुखः संप्रतस्थे समं भिक्षुभिर्ब्रह्मवि- धावीश्वरैः ॥३०॥ शाक्यसिंहस्य जन्मावदानस्य माहात्म्यमेवं मया भूरिशो वर्णितं स्वल्पशः पंडितैः शोधनीयं यदव च्युतं बालसंभाषणं नोपहास्याय हर्षाय भोः । विश्वरूपाकृतेर्धर्मराजस्य संसाररक्षाकृतो वर्णनाकौशलं यन्मम अस्तु तत्पुण्यपुंजं प्रवृत्तौ निवृत्तौ जनानां प्रमोदाय षड्योनिषु स्थायिनां ॥३१॥ इति श्रीबुद्धचरिते महाकाव्येऽश्वघोषकृते लुंबिनीयात्रि नाम सप्तदशः सर्गः ॥१७॥ 1 °कांश्चक्र. C PD. 'जिनान् CP D. This sloka is afterwards repeated in C, not in D (cf. var. lectt. in the note on sloka 1), reading as line 3, TAFECT भोCPD. प्रवृत्तौ निवृत्तौ जनान्नाशयित्वा दरिद्रांधकारं प्रकाश्य स्मृतिं. Padds खवाणांकमिते वर्षे आग्रहायनिके सिते ॥ यमेऽमृतानंदो लिख.

·166 THE BUDDHA-KARITA OF ASVAGHOSHA. C alone adds here on the last page the following important lines : शून्यवाणांकयुग्वर्षे मार्गे मासेऽसिते स्मरे । अमृतानंदेन लिखितं बुद्धकाव्यं सुदुर्लभं ॥१॥ सर्वत्रान्विष्य नो लब्ध्वा चतुःसर्ग च निर्मितं । चतुर्दशं पंचदशं षोडशं सप्तदशं तथा ॥२॥ Then follow on the same page of C, twenty-four lines of Hindî (which are written partly in the text and partly in the margin round the four sides) in praise of Sri Ragendra-vikrama, his son Sri Surendra-vikrama, and their minister Bhîmasena. This has been discussed in the Preface. 1 This gives the date 950 = A.D. 1830, as the Newâr era commenced in A.D. 880. 2 Written pr. m. trifazi, but yg:#if written over as a correction. 'श. 3 ·APPENDIX. NOTES TO THE SANSKRIT TEXT1. i. ). For Turkilat kdydit of. Tushite devanikdya upapannd, in Divyávad. p. 83. i. 33 a. M. Sylvain Levi proju80% proforable reading for this obscure line, amgasım ulgatóini. i. 44. Serpents are called váyubhuksha, see Ind. Sprüche, iii. 4738, Raghu V, xiii. 12; cf. also infru vii. 15. i. 66. Slutatuld we resul आचिताश्रुः for अंचिताश्रुः? 1. 68. Tho rounding of Pmune is the best, i.72. 'Amahan ityarthdnyayan;' cf, tho example quoted in Mallinâtha's note, Kirktary, iii. 6. Nunduri niismi dilye. ii, agad. Could this mean the intorests of the king of the present Sakya race Hought to turn the prince to seznal pleasures ? ii. 39. [The Tibetan roudis dygu'vui thanud gèan-ma la ni bsfien gyar la, "followink tho wolfure pure from Huinone." Did thoy read vyavahara-suddham?' Should we truuninto aryuvaháram, 'without litigation ?' Prof. Max Müller would rond ryavahäralubdham, 'ho pursued ull blisy which could be attained by cyaraháru,' i, o, in the lower bydrahdrika sphero. ii. 40. Dpularpam, "polliceaod of double pride,' cf. (visavasam (madam), Rig-veda ix. 104. 3. ii. 41. The Tibetan, like the Chinoso, givos no help here. *Tho Tibetan Heems to have rond rugåintarenad thar-phyin-na, " having come to tho one of illness." » H. W. iv. 14. Dr. Wonzol givos tho Tibetan as 'this your bohaviour, which is like that of a new bruto who from whanno contracts hor eyes, is worthy of the wives of the cowherds' (ha klankyou'gi chunnai (w). iv. 73. Cf. Riu-vedla i. 179: Muhabh. iii. 97. 11.W.] As an English translation will shortly appear in a volume of the Sacred Books of the East," these notes are chictly confined to difficulties in the Sanskrit text. The information regarding the Tibetan translation has txeen kindly furnished by Dr. H. Wenzel.

·168 APPENDIX. v. 3. V. II C. vi. 3- 27 2) H.W.] Correct the text to kamthakam as this is the more common reading in the MSS., and I have adopted it elsewhere, except in viii. 19, where all the MSS. have mth. Compare the Pâli form, and the gana gargadi, Pân. iv. I, 105. For imam we should read idam (cf. a similar confusion in vi. 25 a and vị. 39 ). v. 62.' [ The Tibetan has de·ltar sems•pa dan ni rigs kyi rjes'groi gzugs," thus mind and race after-going shape.' "' H. W.] This would suggest anurúparúpa. The Tibetan has the obscure ran gi rjes-su bsrun.va la =+75+ 779?' H. W. vi. 9. Could gang-bhavati be used as a quaint expression for paragano bhavati (even one's own people commonly become mere strangers in a reverse of fortune')? (The Tibetan reads pha'rol skye*vor,--this might mean paragana, “man of another party; svagana had been just before translated ranogi skye-vo.' H.W.] vi. 62. I take árát as a wrongly-formed aorist. [The Tibetan seems to have read Icúmasárát, dod pa sſiin po las, "from essence of desire.' viii. 78. Dasakshatrakrit is an obscure phrase. [' The Tibotan renders it by rgyal'rigs bcu byas, “king-raco ten made;" rgyal'rigs is the ordinary translation of kshatriya. H.W.] ix. 14. Akydvinam is conjoctural; we might read vydpinam. [The Tibetan ronders b, khyod kyi , byur var „syur var don'ni çes pao, “ I know thy purposo which is about to arise (or which has arisen) in thy mind.' Cun they have read भाविनं or भावितं?' H.W.] ix. 20. For Antideva soe i. 57 and ix. 6o. My reading pakadrumam is puroly conjectural, 'king Senagit's son, his tree of ripe blessing,' cf. Mahabh. xii. 6524 &c. [The Tibetan has vrtan pai (9) nu vo, “the firm ono's younger brother (?);” it also has .gro dan ljon•çin can for 47 H,“ having a tree of — ??? -?" It takes Hafa ET: as acc. plural.' H.W.] ix. 36. [* The Tibetan has for yeni rabtu bslas nas, " having deceived." S H.W.] Of. Horace, 'vivons moriensque fefellit,' [ The Tibetan has for the fourth pada de ltar (va).dor Idan skyoʻla rjes su rten rnam ci, “ thus what kind of reliance is there ou man who is of a leaving disposition."' II. W.] Should we road in the Sanskrit, इत्येवं जने त्यागिनि कोऽनुरोधः ॥ ? ix. 60. This might moan Antideva (cf. i. 57, ix. 20) the son of Samkriti, but in Mahâbh. xii. 10I3 we have Rantideva the son of Samkriti ; cf. Burnouf on. Rudraka and Udruka, Introd. p. 386. [The Tibetan takos rief as sbyin'sreg'dan bcas, together with burnt-offering."" H.W.] Would this imply an old reading #Tifa? (G ·NOTES TO THE SANSKRIT TEXT. 169 ix. 72. The reading kumárânveshano in the colophon here and in the subsequent hooks is correct, cf. tho colophone in the Kirâtârguniya and St. Petersb. Dict. varnana. X. 26. 'The Tibetan translates d, dam pa'rnama dan bcas pas dampai dpal thello," by being with the good the prosperity of the good increases."'S H. W. xi. 61. This line does not scan, and seems corrupt. [The Tibetan reads khyod: kyi (a) nos *pa (fafty) gan zhig bdag*la dmigsópa di, "whatever a determination of thine imagines of me, to this answering I would say)."' H. W.] xi. 70. This verse is obscure, and the division of the clauses uncertain. The Chinese translation gives only six, but ava soems to occur eight times; the Tibetan has its equivalent sruus nine times. It renders aváyur dryaih by cho sruns ophags'pa'yis, ' lifo protect by the noble.' Of Boul's Chinese transl., vv. 012-915 throw some light on this hard Peshugo; it sooms to mean, " As in the midst of it sudden catastrophe arising from the Name of (liro) tho onemy of cold, a bird, to deliver its body, betakes itself to the enemy of fire (water). ---80 do thon, when occasion culls, betako thyself, to delivor thy mind, to those who will destroy the evenios of thy home,' i.o. he is to destroy the passions, the onomies of the sumuin boun, by their oppositos (cf. Manu vii. 158). xii. 92. I have printed shut karmaprepsuh instead of tho shatkam aprepsuh of the MSS., as it is supported by the Tibetan, las ni thob.bzhed lo drug-tu, 'wishing to obtain (the fruits of good) works, during six years.' xiii. 33 Tho Tibetan rooms to rond uifaei, as it has chos*kyi cho'ga de'ni, (injuror) of that rito of dharna." H. W. XV. 13. Cf. Lalitu-Vistura xxiv (Onlc, od. p. 490), ratiskdratiska trishnd ka. xi. 71. [ITT. 7.]

·- INDEX OF PROPER NAMES 1. xii. I. Akanishihas, the, v. 47, Ârati, xv. 13, 20. Akshamalâ, iv. 77- Âshâdha, ix. 20. Agastya, iv. 73 ; ix. 26. Agni, iv. 76; vii. 17. Ikshvakavas, the, i. 49; vii. 6; ix. 4; Agnisanu, i. 66. Amgiras, i. 46; ix. 10. Indra (Maghavat, Sakra, &c.), i. 7, 27, Agra, viii. 79. 29, 63, 92; ii. 27; iv. 72; V. 22, 27, Agapala-vana, xv. 53. 87; vi. 62; vii. 3, 43; viii. 64, 73, Agaya, xvii. 3. 79; ix. 5, 10, 12; X. 19, 39, 41; xi. Atri, i. 48. 13, 14, 16, 70; xiii. 9, 37. Anugopa, xvii. 23. Amtideva, i. 57; ix. 20, 60. Isvara, ix. 53; xvii. 30. Amelhakhh, the, xi. 31. Apsaras, i. 95; iv. 11, 28, &c. Ugrâyudha, xi. 18. Ambarisha, ix. 59. Uttare kuravah, the, iv, 10. Arada, vii. 54; ix. 6); xi. 69; xii. 1-81; Udayagiri, x. 15. XV, 89. Udâyin, iv. 8, 24, 62; xvii. 17, 18, 20. Alaka, iii. 65. Udraka, xii. 82-86 (cf. Rudraka). Asvinau, the, vii. 7. Upatishya, xvii. 10. Asita, i. 54, 67, 85; ii. 25; viii. 84, Upasumda, xi. 32. Asta, iv, roo; vii. 32. Upasena, xvii. 8. Ahalya, iv. 72. Uruvilva, xvii. 8. Urvasî, xi. 15 -- Rishyasringa, iv. 19. Âkimkanyan, xii. 63 (cf. 83). Atreya, i. 48. Ânanda, xvii. 11. Âbhasurâh, the, xii. 53. Ekasângî, xvii. 27. Elapatra, xvii. 3. *This Index omits some of the obscure names in the last book.

·- 172 INDEX OF PROPER NAMES. Aida, xi. 15; xiii. 12. Gayâî, xv. 91; xvii. 8. Garuda, xvii. 22. Autathya, iv. 74. Garutmat, xiii. 54. Aurva, i. 29. Gopikâ, xvii, 27, 28, 30. Aurvaseya, ix. 9. Gautama, iv. 18, 72; xv. 104. Gautami, viii. 24, 51 ; xvii. 23, 28, 30. Ka, ii. 51. Kakshivat, i. 29. Ghritaki, iv. 20. Kamthaka, v. 3, 68; vi. 53, 55, 67; viii. 3, 17, 19, 32, 38, 43, 73, 75. Kamdramas, iv. 75. Kapingalâda, iv. 77. Kaitraratha, iv. 78. Kapila, i. 2, 94; xii. 21. K'yavana, i. 48. Kapilavastu, i. 2 (?), 94 ; v. 84; vi. 30, 51; viii. 5 ; xvii. 20, 30. Khamda, Khamdaka, v. 68; vi. 4, 14, Kamandalu, xv. 96. 25, 43,65; vii. r ; viii. 9, 23, 32, 42, Kamalâ, xvii. 13. 73; xvii. 17, 18. Karâlaganaka, iv. 8o. Kâma, iii. 24; iv. 4 ; xiii. 2. Ganaka, i. 50; ix. 20; xii. 67. Kâmâvakarah, the, xiv. 88. Gayamtiz, ix. 5, 12. Kârttikeya (shanmukha), i. 93. Ginakshetra, xv. 114. Kâla, xii. 113. Guhvati, iv. 75. Kâlâma, xii. 2. Geta, xvii. 11, 15. Kali, iv. 76. Getakâranya, xvii. 15. Kasika, xvii. 2. Gaigishavya, xii. 67. Kâsisumdari, iv. 16. Käsi, Käsi, xv. 89, 90, 101; xvii. 2, 6. Târkshya, vi. 5. Kâsyapa, xvii. 12. Tushita, Tushitah, the, i. 19; xiv. 89; Kâsyapâh, the, xvii. 8. xvi. III. Kuravah, the, xi. 31. Trish, xiii. 3. Kuvera, i. 94; iv. 10; v. 45, 85; xvii. 15. Trishuâ, xv. 13, 17, Kusika, i. 49. Trayastrimsadl-devâh, xiv. 89. Kailâsa, i. 3, 21; ii. 30; X. 41. Trikavyamgika, xvii. 4. Kolata, xvii. ro. Kaurava, iv, 79. Damdakah, the, xi. 31. Dasaratha, viii. 81. Gamgâ, ix. 25; xv. 98; xvii. 7. Dasarathi, viii. 8. Gamdha, xv. 97. Divodása, xvii. 7. Gamdhapura, xv. 97. Dîrghinakha, xvii. 11. Gaya, xii. 87. Devi, i. 66.

·INDEX OF PROPER NAMES. 173 Drumasiddha, xvii. 22. Puramdara, iv. 72; xiii. 37. Drumâksha, ix. 6o. Pushya, i. 25. Drumâbgaketu, the Moon? v. 3. Purna, xvii. 2, 15. Prithu, i. 29. Dharmakakra (ginaga), xv. 119. Paurvikâ, xvii. 27. Dharmapalin, xvii. 10. Pragâpati, xii. 21. Dharmaruki, xv. 86. Prîti, xiii. 3. Dharmâtavî, xvii. 9. Dhânyâyana, xvii. Io. Balabhid (Indra), . 41. Dhritarashtra, xvii. 22. Bali, xi, 16. Dhriti, xvii. 3. Balamukhyâ, iv. 17. Bimbisára, XV. 100 (cf. Srenya); xvii. 9. Namdana, iii. 64. Buddhâh (atîtâh), i. 38; xiv. 75; XV. 8. Namdabalâ, xii. 106. Budha, iv. 75. Namdâguhâ, i. 19. Bodhidruma, xii. 112, 116; xiii. 7, 27, Namdika, xvii. 9. 32, 42, 68; xiv. 90; xvii. 12. Namdin, Xv. 93: Bodhisattva, i. 19, 24; ii. 56; ix. 30 ; Namuki, xv. 25, 46. X. 18, &c. Naradatta, xvii. 13. Brahmakâyikâh, the, xiv. 88. Nalakúvara, i. 94. Brahman, i. 1; xii. 42, 51, 65; XV. 18, Nahusha, ii. 11; xi. 14, 16. 84, 118; xvi. 93, 111; xvii. 1, 24, 30. Nalaka, xvii. 3. Nigrodha-vana (niyagrodha), xvii. 18, 27. Bhadravargîyâh, the five, xii. 89, III; Nirmânaratayah, the, xiv. 89. XV. 104, 115 (cf. Pamka-bhikshavah). Nirmitâ bodhisattvah, the, xiv. 71. Bhadrâsanani, xv. 114. Nairamganâ, xii. 88, 105. Bharadvâga, iv, 74. Bhava, i. 93. Pamka-bhikshavah pamka-vargîyâh, the, Bhârgava, vi. 1; ix. 2, 3. xii. 89, III; XV. 89, 104, 118 (cf. Bhîshma, ix. 25; xi. 18. Bhadravargîyâh). Bhrigu, i. 46. Padma, ii. 3. Padmakhamda, iii. 63. Magadhân, the, X. 10, 41; xi. 1; xvii. Paranirmita-vasavartinah, the, xiv. 89. Parâsara, iv. 76; xii. 67. Maghavat, see Indra. Påmdava (mountain), x. 14, 17. Mathura, xvii. 4. Påmdavah, the, x. 17. Manu (Vaivasvata), viii. 78. Pamdu, iv. 79. Mamthalagautama, iv. 17. Punarvasü, ix. II. Mamdara, vi. 13. II.

·174 INDEX OF PROPER NAMES. Râgageha, xvii. 9, 12, 1h. Râma (Dâsarathi), viii. 81; ix. 9, 25, 59, 67. Râma (Bhârgava), ix. 25. Rahu, ii. 46; ix. 28. Rahula, ii. 46; viii. 67; ix. 28; xvii. 27, 28, 30. Rudraka, xv. 89; xvii. 14 (cf. Udraka). Raivata, xvii. 14. Rohini, iv. 73 Rohitavastuka, xv. 96. Mamatâ (?), iv. 74. Marakata, xvii. 3. Marutvat (Indra), viii. 13; X. 39. Maruts, the, v. 27. Mahakautuka, xvii. 27. Mahâragâh, the, xv. 64, 74; xvii. 22. Mahâsudarsa, viii. 62. Mahendra, see Indra. Mahoragâh, the, i. 38. Mâdrî, iv. 79. Mâmdhâtri, i. 29; X. 31; xi. 13. Mâyâ, i. 15, 22, 37; ii. 18. Mâra, xiii. 1-73; XV. II, 37. Marakanyâh, xiii. 3, 14; xiv. 88; xv. 13-36. Mârutî, iv. 74. Mrigadâva, xv. 87, 103, 114; xvii. 5- Meghakalî, xiii. 49. Meru, v. 37, 43; xiii. 41, 57; XV. 32. Maitra, xvii. 2, 27. Maitrậyanî, xvii. 2. Maitrîya, xv. 118; xvi. 1. Maitreya, xvi. 53. Maithalâh, thc, xi. 31. Maudgalya, xvii. ro. Lumbini, i. 23; xvii. 27. Lopamudrà, iv. 73. Yakshadhipa, i. 36. Yamuna, iv. 76 ; xii. 107. Yayâti, ii. 11; iv. 78. Yasoda, xvii. 5. Yasodrih, xvii. 17, Yasodhara, ii. 26, 46; vi. 34; viii. 31, 60, 71. Yâmâh, the, xiv. 89; xvi. 110. Vagrabâhu, ix. 20. Vanârî, xv. 94, Varana, xvii. 5. Vasavartinah, the, xvi. III. Vasishah, i. 47, 57; iv. 77 ; ix. 60. Vasavns, the, vii. 7. Vaimulevil, ix. 0. Vârâmasi, xv. 87, TOX; xvii. 6. Valmiki, i. 48. Vasava (Indra), xiii. 9. Videhal, the, ix. 20. Vidyakara, xvii. 4. Vindhya, xiii. 38; xvii. 3. Vindhya-koshtha, vii. 54. Vivasvat, iv, 28. Visvaki, iv. 78. Visvâmitra, iv, 20. Vislın, xvii. 30. Vumila, XV. 95. Vumladvira, xv. 95- Vritra, viii. 13; xi. 14. Vrishnayah, the, xi. 31. Vrihatphala), the, xii. 58. Rati, xiii. 3, 17; XV. 13, 14. Raghava, vi. 36. Râgagriha, x. I, 9.