·रामानन्दसरयता। दानन्तर्यमेव माधन चतुपृयसंपल्यानन्तर्यम् । अर्थान्माक्ष- कामोऽधिकारी सूच्यत । अतःशब्देन साधनचतुझ्यस्य संभावना प्रमजिज्ञासत्यननाज्ञातत्वेन विषयत्व ज्ञात- त्लेन प्रयोजनत्वं च ब्रह्मण उक्तं भवति । एवं च प्रेक्षाव- त्पवृत्यङ्गभूताधिकार्यादिसमर्पकत्वन ममन्ययाधखिलपि- चारोपोद्धातत्त्वादादावस्य सूत्रस्य सङ्गतिः । श्रयणवि. धिविषयवेदान्तवाक्यैः स्वार्थनिर्णयायास्यापेक्षणात् श्रु- लिसङ्गतिः । एवं सर्वेषां सत्राणां श्रुतिसङ्गतिः । विशेषता ब्रमपरवाश्यतात्पर्यनिर्णायकन्यायसूचकत्याद्रमविचारा- त्माशास्त्रसङ्गतिः। एवमग्रेऽपि शास्त्रसङ्गतिवार । “अ- थातो ब्रह्मजिज्ञासे"त्यादिभिस्सूत्रः सर्च वेदान्ताघ्रह्मपरा इति समन्वयप्रतिपादनापामाऽध्यायं समन्वयाध्या- यसङ्गतिः। प्रथमपादे स्पब्रह्मलिङ्गानां वाक्यानां विचा- यत्वादापादं पादसङ्गतिः । प्राथम्यादस्य सूत्रस्याधिकरण- सनतिन पेचिता । एतदानन्तर्य वितरेपामपेक्षितम् । तच तत्तदधिकरणप्रस्ताये वक्ष्यामः ॥ तत्र तावत् "आत्मावाऽरे द्रव्यः श्रोतव्या मन्तच्या निदिध्यासितव्यः" इति वाक्यं "द्रपृष्य" इत्यात्मसाक्षा- कारफलमनूद्य तत्साधनत्वेन श्रवणं विदधाति । अथएं नाम सर्वेपामुपनिपवाक्यानामद्वितीय ब्रमणि तात्या- वधारणानुकूलन्यायविचारः । ताशविचारात्मक वेदा- न्तशास्त्रमारम्भणीयं न वेति सन्देहः । सर्वत्र पूर्वोत्तरप- क्षयुक्तिमयं संशयपीज द्रपृश्यम् । तत्र पूर्व पक्षः । शास्त्रं नारम्भणीयं विषयप्रयोजनशून्यत्वात् । तथाहि संदिग्धं विषयः । ब्रह्म तु जीयात्मना व्रमात्मना वा न संदिग्धम् थहंमत्ययन "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" ति वाक्येन ·ब्रह्मामृतप्रिणी। च निश्चितत्वात् । न च तत्त्वमस्यादिवाक्येनैक्यप्र- तिभासनादहंमत्ययेन भेदावभासनात्संशयः । अया- धिताहंमत्ययचिरोधेनैक्यश्रुतेरुपचरितार्थत्वात् । न चा- ध्यस्तास्मविषयत्वमहंप्रत्ययस्य, स्वयंप्रकाश यात्मन्यध्या- मायोगात् । नापि प्रयोजनं, उक्तरूपब्रह्मज्ञानेऽपि मुक्तर- दर्शनात् । तस्माच्छास्त्रं नारम्भणीयमिति प्राप्ते राद्धान्तः । शास्त्रमारम्भणीयं विषयप्रयोजनयोस्सम्भवात् । श्रुत्यहं- प्रत्ययविरोधेन जीवाभिन्नब्रह्मणस्संदिग्धत्वेन विषय- स्वात् । न च श्रुनेरुपचरितार्थत्वमुपक्रमादितात्पर्य लिङ्ग- सहकृतानेकवाक्यानामुपचरितार्थत्वायागात् । मनुष्यो:- हमित्यादी परैरपि भ्रमत्येन स्वीकारात्कर्तृत्वाधशऽपि झुलिपलाझमत्वमास्थेयमिति नाध्यासानुपपत्तिः। किञ्च। न केवलं संदिग्धत्वेन, अपितु विपर्यस्तत्वेनापि विप- यत्वम् । ननु स्वयंप्रकाश अात्मनि कथं सन्देहादिरिति चेन । अनाद्यविद्यावशात्तादृशेऽप्यात्मन्यासस्यानुभ- बसिहतया स्वरूपज्ञानस्य तदविरोधित्वात् । नापि फ. लाभाव, यथारस्वरूपसाक्षात्कारस्यैदानीसम्भयेऽप्य. सम्भावनादिशहाकलसितत्वेनाविद्यानिवर्तकत्वाभावेऽ- पि श्रवणमनननिदिध्यासनैशङ्कायां निरस्तायां ब्रह्मसा- क्षात्कारेणाविद्यानिवृत्ती प्रतिवन्धकाभावात् । तथा च श्रुतिः "तरति शोकमात्मवित्" "एतद्योवेदनिहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह साम्य" इति । तस्मादिपयफलसम्भवाच्यास्त्रमारम्भणीयम् । अन कृ- स्मशास्त्रमतिपायं मल, अध्यायैस्तु प्रतिपाद्यानि समन्य- याविरोधसाधनफलानि । तदुक्तम् । "शास्त्रं ब्रह्मविचारख्यमध्यायाः स्युचतुर्विधाः ।

·४ " गमानन्दसरस्वतीकता । समन्वयाविरोधादौ साधनं च फलं तथा ॥” इति । सत्र विवरणमतानुसारिणस्सूत्रे "कर्तव्ये" ति पदमध्या- हुर्तव्यमिति पदन्ति । तथाहि "द्रपृष्य” इति परमपुरुषा- साधनज्ञानमनूच तत्र "मासुपर्ण" त्यादिना वेद ब्रह्मैव भवती" त्यादिना च भिन्नाभिन्नात्मविचा- रयोः साधनत्येन पक्षमाप्तौ "श्रोतव्य" इत्यनेन प्रकृति- लक्षणयाभिन्नात्मविचार एव साक्षा कारसाधन मिति नियम्यते "नीहीनयहन्ती" तिवत् । एवं च "नावेद- चिन्मनुते तं बृहन्तं तं त्वापनिपदं पुरुपं पृच्छामी" त्या- दिना प्रमणि प्रमाणान्तराभाषान्मनननिदिध्यासनसह- कृतविचारितयेदान्तवाक्यमेव साक्षात्कारहेतुरिति स. म्पद्यते। तथा च विचारविध्यपेक्षिताधिकार्यादीनामाग- मिकत्वेऽपि न्यायेन निर्णयार्थमिदं सूत्रम् । तस्यानुवांद- कत्व आनर्थक्यं स्यादिति कर्तव्यपदाध्याहारः शास्त्रे पुरुषप्रवृत्तिसिद्धये श्रुतिसारूप्यायचा एवं सति जिज्ञासे त्पन्न प्रकृत्या ज्ञानमाम्रपरया साध्यज्ञानमजल्लक्षण्या योध्यते, प्रत्ययेनेच्छासाध्यविचारो जहल्लक्षणया योध्यत इति नवीनमतम् । विवरणटिप्पण्यां तु प्रकृतेस्सिरज्ञा- नमात्रवाचकत्वमङ्गीकृत्य साध्यज्ञानेऽपि जहल्लक्षणैवेत्यु- कम् । तथाचापं सूत्रस्थ श्रोतोऽर्थः साधनचतुझ्यसम्पन्नस्य भ्रमज्ञानाय विचारः कर्तव्य इति । ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वं घेदान्तानां विचार्यत्वं चाल्लभ्यते । तथाचोक्ताधिका- रिण मोक्षसाधनब्रह्मज्ञानाय चेदान्तवाक्यविचारः कर्त- ब्य इत्यार्थिकार्थ इति । मिश्रमतानुसारिणस्तु श्रुतिसूत्रः योरकरूप्यनियमाभावं विषयप्रयोजनज्ञानादेव पुरुषप्रवृ. तिसिद्धिं श्रवणविध्यसम्म सामन्यानाः "कर्तव्ये" ·५ ब्रह्मामृतपिणी । तिपदं नाध्याहर्तव्यमिति वदन्ति । तेषां मते साधनचतु- टयसम्पत्त्यनन्तरं ब्रह्मज्ञानेच्छा भवति, कर्मफलस्यानि- त्यवाद ज्ञानात्परमपुरुषार्थश्रवणाचेति श्रीतोऽर्थः। ज्ञा- नस्य विचारसाध्यत्वाद्विचारकर्तव्यताऽक्षिप्यत इति । विचारकर्तव्यताऽर्थिक्येवेत्यत्र विचारानारम्भवादिन उ- पायान्तरसाध्या मुक्तिरिति फलम्, सिडान्तिनस्तु वि- चारसम्भवा ब्रह्मज्ञानसाध्यैवमुक्तिरिति फलफलिभावो द्रव्यः॥ एवं प्रथमसूत्रे ब्रह्ममीमांसायाः प्रतिपादितत्या- तस्याश्च लक्षणप्रमाणसमन्वयाविरोधसाधनफलविषयत- या ऽनेकविधित्वे.पि प्रथमं ब्रह्मणः प्राधान्यातल्लक्षणार्थ- मिदं सूत्रम् । जन्माद्यस्य यतः॥ १।११२॥ अस्य पूर्वाधिकरणेन सन्दिग्धत्वाद्ब्रह्म विचार्यमि. त्युक्तमयुक्तम् जन्मादेरन्यनिष्ठत्वेन ब्रह्मणा लक्षणाभावेन स्वरूपस्यैवाभावादित्येवंरूपाक्षेपसङ्गतिः । एवं पूर्वाधि- करणसिहान्तयुक्तिमुत्तराधिकरणपूर्वपक्षयुक्ति चायेक्ष्य यथासम्भवमाक्षेपसङ्गतिस्तन्त्रतत्रोहा । दृपान्तप्रत्युदाहर- णसङ्गती च सर्वत्र सम्भवतः । प्रकृते तु यथा सन्दिग्ध- त्वेन हेतुना ब्रह्मविचार्यमेवं जन्मायन्पनिष्ठत्वेन हेतुना ब्रह्मणो लक्षणं नास्तीति हान्तसङ्गतिः । यथा विचार्यत्वे हेतुन तथा लक्षण सद्भावे हेतुरस्तीति प्रत्युदाहरणसङ्गतिः। पूर्वसूत्रस्थब्रह्मलक्षणपरीक्षणात्तदेवात्र फलम् । अस्येदं विप- पवाक्यम् :" यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जाता- नि जीवन्तिर यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तविजिज्ञासस्व । तद्रोति":"पन्ति,".नियमाणानीत्यर्थः । तथा च .

·६ रामानन्दसरस्वतीan नियमाणानि सन्त्यभिसंविशन्तीति पाक्यार्थः । अत्र श्रूयमाणं जन्मादिकं ब्रह्मलक्षणं न चेति सन्देहः। जन्मादेः प्रपञ्चनिष्ठत्वेन ब्रह्मसम्बन्धाभावान्न तल्लक्षणत्वमिति मा. तम् । न च "सत्यं ज्ञान" मित्यादिवाक्यस्यं सत्यादिकं लक्षणं भवत्विति याच्यम् लोकसिद्धभिन्नार्थानामेकन- ह्मलक्षणत्वेनाप्रसिद्धत्वादितिप्राप्ऽभिधीयते। जगजन्मा. दिकारणत्वं ब्रह्मणे लक्षणं तटस्थम् । सत्यादिकं स्वरूप- लक्षणम् । न च लोकसिद्धभिन्नार्थत्वात्सत्यादीनामेफन- मलक्षणत्वमप्रसिद्धमितिवाच्यम्, सत्यादिपदानामख- एडार्थत्येनकब्रह्मपर्यवसायित्वेन सत्यादीनां लक्षणत्वस- म्मवादिति । सूत्रार्थस्तु । जन्मादिर्यस्येति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । जन्मस्थितिमङ्ग समासार्थः । पूर्वसूत्रस्यब्रह्म पदानुपगस्तच्छन्दाध्याहारः । तेनास्य प्रत्यक्षाशुपस्थितस्य प्रपञ्चस्य जन्मस्थितिभङ्ग यतो भवति तद्रमेत्यर्थः । यद्य- प्यभिचाराजन्मादिकारणत्वं प्रत्येकं लक्षणं सम्भवति तथाप्युत्पादकत्वमानं निमित्तेऽपीत्युपादानसिद्यर्थ त्रित- यग्रहणम् । न च लयग्रहणेनैय तसिंडी शेषं वैयर्थ्य- मिति वाच्यम् । न ह्युपादानत्वं कुलधर्मतयोच्यते, किन्तु प्रकृतिधिकारन्यायेनाद्वितीयतामसिद्ध्यर्थम् । एवं च भवतु प्रामोपादानं, कुलालवदधिष्ठाताभ्य एयास्तु, राज्यस्थिता राजवच्चान्यएव स्थिती कर्तास्त्वित्याशङ्कामा भूदिति त्रितयग्रहणं कृतमिति । एवं जगत्कारणत्वेन ब्रह्मणः सर्वज्ञत्यमर्यादतम् । तथार्षिक सर्वज्ञत्वं हेत्वन्तरेण समर्थयितुमाह ।। १ ·ब्रह्मामृतदिणी। शास्त्रयानित्वात् ॥ १।१।३॥ शास्त्रं वेदः, तद्योनित्वं तकर्तृत्वम् । सर्वज्ञकल्पवे. दकर्तृत्वादपि ब्रम सर्वज्ञमित्यर्थः पत्र सर्वज्ञत्वानिर्धारणं पूर्वपक्षफलं, तन्निर्धारणं सिद्धान्तफलम् । अथवा वेदस्य नित्यत्वाइह्मणो विश्वयोनिता नेति शङ्कामपाकर्तुं शा- स्त्रयोनित्वमुच्यते । अस्मिन्पक्षे श्रोतप्रतिज्ञयैव सङ्गतिः, पूर्वसूत्रोक्तजग कारणत्वस्यैव समर्थनात् । "अस्प महतो भूतस्य निश्वसितमंतग्वेदोयजुर्वेदस्सामवेद" इत्यादिया- क्यमस्य सूत्रस्य विषयः । अस्य नित्यसिद्धस्य ब्रह्मणा नि- भ्वास इवानायासेनैव वेदस्सिद्ध इत्यर्थः । अत्र ब्रह्म वेदं करोति न करोति धेति सन्देहे, न करोति "वाचा विरूप नित्यये" ति नित्यत्वश्रवणात् । अस्मिन्मन्त्रे "विरूपे" ति देवतांसम्बोध्य नित्ययावाचा स्तुतिं प्रेरयेति प्रार्थ्यते । "अनादिनिधना नित्या वागुन्हा स्वयंभुवा। आदी वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ।।" इति स्मृतेः । श्रतो न वेदकत्वं ब्रह्मण इति न जगद्यानित्व- मिति प्राप्त ब्रूमः । निश्वसितत्यायन वेदोत्पत्तिभवणात् । "तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचस्सामानि जजिर" इति सवै- याहूयमानाद्यज्ञशब्दवाच्याब्रह्मणो जज्ञिर इति वेदक- तृत्वमतीतेर्विश्वयोनित्यम् । एतदनुरोधेन "वाचे" त्या- दिश्रुतिस्मृत्योरर्थवादत्वम् । न च चेदस्य सकर्तृत्वे पौरुषे- यत्वम्, उपलभ्यविरचितत्यानङ्गीकारादिति । श्रस्य सूनस्य दितीयं वर्णकं पूर्वसूत्रे जन्मादिकार- पत्वकयनेन "अङ्गुरादिकं सकर्तृकं कार्यस्याघटव" दि- त्यनुमानमपि ब्रह्मणि प्रमाणमित्याशङ्का स्यात्तन्माभू- दिसीदमुच्यते । ब्रह्म न.मानान्तरवेद्यम् । कुतः । ।

·८ रामानन्दमरस्त्रसीकता | स्त्रयोनिस्वात्" । शास्त्रं वेदो योनिः प्रमाणं पस्य तस्या. दित्यर्थः । “तत्वोपनिषदं पुरुपं पृच्छामी" त्युपनिषदेद्य- त्वप्रतीते "नावेदविन्मनुते तं बृहन्त" मिति अत्या स्प- मानान्तरनिषेधाचानुमानं त्वनुकूलतर्कतयैवोपयुज्यते न स्वातव्येणेत्यभिप्राय: । ननु "पनो वाचो निवर्तन्त" इति श्रुतेर्वेदवेद्यत्वं कथमिति चेन्न । लक्षणया वृत्तिविषय- स्वेन शाखयोनित्वं चैतन्याविषयत्वेनाप्रमेयत्वमित्यवि- रोधात्॥ पूर्वसूत्रे दितीयवर्णकं ब्रह्मणः शास्त्रपमाणकत्व: भुक्तं. तदाक्षिप्य समाधीयते । तथाचाक्षेपसङ्गतिः। फलं | तु पूर्वपक्ष उपनिपरसु मुमुक्षुप्रवृत्यनुपपत्तिः, सिद्धान्त प्रवृत्तिसिद्धिरिति । वेदान्ताः कर्मशेषभूतकादिपरा उत नित्यशुद्धबुद्धमुक्तबमपरा वेति संशय, न ब्रमपरा अहे- पानुपादेयसिडनायपरत्वे निष्प्रयोजनत्यसापेक्षत्वयोः प्र. 'सङ्गात्तदुभयनिवारणाय कर्तृदेवतादिप्रतिपादनद्वारा कर्म- परत्वमितिमा सिद्धान्तः । तत्तु समन्वयात् ।। १ । १ । ४ ॥ "तु" शब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्यर्थः । तद्रव वेदान्तेषु तारण प्रतिपाद्यते । कुतः । समन्वयात् । सम्यगन्धयः समन्वयस्तस्मात् । अन्वयस्य सभ्यरावं तात्पर्यत्वम् । घेदान्तान कोदितिपादका भिन्नप्रकरणस्यत्वात् । न च प्रकरणाभेदादुपासनाविधिपरा इति वाच्यम्, "तत्वमस्या"दीनां विधिरहितानां पहुन्नमुपलव्धेः स्वरू- पज्ञानादपि " मायं सर्व" इति वदननिवृत्त: प्रयोजन स्य सद्भावादपि विधिशेपत्वकल्पनाऽयोगात् । न च सा- पेक्षित्वं, रूपादिविहीनस्य ब्रह्मएः प्रमाणान्तरागम्यत्वेन) ·" " ब्रह्मामृतषियी। तत्यतिपादकवेदान्तानां सापेक्षित्वाभावात् । तस्मादुपक- मादिलि र्वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वमेवेति । उपक्रमादिकं च दृश्यले “सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवामितीयम् "आत्मावा इदमेक एवान आसीत" "तदेतत्मापूर्वम- नपरमनन्तरमबाह्यमपमात्मा ब्रह्मसर्वानुभः" "ब्रह्मवेद- ममृतं पुरस्तात्" इत्यादिश्रुतीनामयमर्थः। “सदि" त्य- स्तितामात्रं बोध्यते। "एवे" त्यवधारणे । किं तदवधियते तदाह इद" मिति । यदिदं व्याकृतं जगत्त "दन उत्पत्तः :प्राक् सदेवासीत् । अव्याकृतं सत्कारणात्मकं सदे- वासीदित्यर्थः । हे "साम्य" प्रियदर्शनेति पित्रा पुत्रः संयो- ध्यते । बुद्धिग्राह्य स्थूलं पृथिव्यादि प्रागुत्पत्तेर्मादन्यत्वे महदादिसूक्ष्ममासीदेवेति नेत्याह "एक"मिति । सतो- ऽन्यत्कार्य नासीदेवेत्यर्थः । तथापि मृदो घरकारपरिणा- मपितृकुलालयजगन्निमित्तं सतोऽन्यदासीदित्याशङ्याह "अद्वितीय"मिति। सतोऽपिचित्वं विना प्रधानमनहेतुते- त्याशय श्रुत्यन्तरमुदाहृत मात्मा वा' इति । आमा- तीत्यात्मा मूलकारणम् । “वै" शब्देन प्रागवस्या स्मार्यते। अवशिमुक्तार्थम् । तस्य निर्विशेषत्वार्थ श्रुत्यन्नरं "तदेत" दिति । तत्"शब्देन इन्द्रो मायाभि" रिति प्रकृतात्मा. कः। विधेयं ब्रामापेक्ष्य नपुंसकम् । एतत्तवत्यर्थः । तस्किंलक्षणक तबाह “अपूर्व" मिति । पूर्व कारणं यस्य नास्ति तदपूर्वमकार्यमित्यर्थः । अपरं कार्यं वास्तवं पस्य नास्तीत्पनपरमकारणमित्यर्थः। अन्तरं जात्यन्तरमन्तराले | यस्य नास्तोत्यानन्तरमेकरसमित्यर्य: । तथाविधमन्यदपि तदस्थमस्तीति किं नेत्याह "अयार" मिति । यासमना- | स्मभूतमेपं विधमत्प. नास्तीत्पयाममयितीपमित्यर्थः ।

·। रामानन्दसरस्वतीकता। तस्यापरोक्षतामाह "अय" मिति । तत्सर्वसिद्धार्थ चित्स्व. रूपमाह "सर्वे" ति । ब्रह्मात्मना सर्वमनुभवतीति सा- नुभूः । अनुभाव्यस्य पृथक्त्वान्नाद्वैतमित्याशय अत्यन्तरं "ब्रह्मे" ति । यत्पुरस्तात्पूर्वस्यां दिश्यत्र वाविदुषां भाति तत्सर्वमिदममृतं ब्रह्मैव वस्तुत इत्यर्थः। " एवं लैकिकवाक्यानां सिद्धार्थे प्रामाण्यमभ्युपगच्छ- तां वेदान्तेषु विधिपरत्वं विनाऽनपेक्षत्वं फलवत्त्वं च न लभ्यत इति वदतां तेभ्यो ब्रह्मसिद्धिमनङ्गीकृर्वतां मतं ब्रह्मणो मानान्तरागम्यत्वात्सिद्धवस्तुज्ञानात्फललाभाच प्रत्युक्तम् । सम्प्रति सिडे व्युत्पत्तिमनिच्चतामुपास्तिवि- घिद्वारा येदान्तेभ्यो ब्रमसिडिमिच्छतां मतनिरासाय वर्णकान्तरमारभ्यते । तत्र वेदान्ता विधेयोपासना विष- यत्वेन ब्रह्म समर्पयन्त्युत साक्षादिति सिन्ह. व्युत्पत्य- भावभावाभ्यां संशथे पूर्वपक्षः। प्रवृत्त्यादिलिङ्गाभावान्न सिद्ध व्युत्पत्ति सम्भवति । न सिन्नापरावेदान्ताः । किं च प्रवृत्तिनिवृत्तिपरस्यैव शास्त्रत्वेन सिब्रह्मपरत्ये शास्त्रत्वं च न सम्भवति । नापि प्रयोजनयत्वं अहं ब्रह्मा- स्मी" ति ज्ञाने सत्यपि प्रयोजमस्यादर्शनात् ।.यग्रेचं भूतज्ञानात्प्रयोजनसिद्धिस्तहि मननादिविधानं न स्यात् । तस्मात् “आत्मेत्येवोपासीत" ब्रह्मवेद ब्रह्मव भवति ब्रह्ममवत्कामा ब्रह्मवेदनं कुर्यात्" इत्येवमादिषु विधियु कोसावात्मेत्याकांक्षायां, तत्समर्पकत्वेन सर्वं वेदान्ता उपयुज्यन्ने, उपासनासाध्यश्च मोक्ष इत्युच्यते । “ततु समन्वयात्" ! तय साक्षादान्नप्रतिपाय, कुनः सम- न्वयादित्यपः । न तावपासनासाध्यो मोक्ष। उपासना- यास्तारतम्येन तत्साध्यमाक्षस्यामि तारतम्यमनिस्यत्वं च " ·घम्हामृतर्पिणी। स्यात् । विधेयकर्मफलभोगदशायां शारीरस्यावश्यकत्वेन माक्षेपि शारीरं स्यात् । किञ्च “अशारीरं धावसन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत" इति मुक्तस्य प्रियाप्रियस्पर्शनिपेयो न स्यात् मोक्षस्य धर्मफलत्वेन तस्यैव प्रियस्य विद्यमान- त्वात् । श्रुत्पर्यस्तु वस्तुतोऽ शारीरं सन्तमात्मानं वैपषिके सुखदुःखे नैव स्पृशतः "वावे" त्यवधारणादिति । ननु धर्मजन्याशारीरत्वाख्यमोक्षातिरिक्तसुखादिनिपेधप- रमिदं वाक्यमिति चेन्न, "अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेव- पस्थितं महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति" "समाणामनाः शुभ्रः" "असगोह्ययं पुरुषः" इत्या- दिश्रुतिभ्योगशारीरत्वस्य स्वाभाविकत्वावगमात् । श्रुती- नामयमर्थः । वस्तुतो नास्ति स्थूलशरीरं हेतु “रशरीरं शरीरेष्वि" ति । अनवस्थेप्वनित्येष्वव- स्थितं नित्यम् । तत्रैव हेत्वन्तरं "महान्त" मिति । आपेक्षिकं महत्त्वं वारयति "विभु” मिति । मन्तमन्त. व्यभेदं प्रत्याह "आत्मान" मिति । ईदृशमात्मानं मत्या धीरो भवति । नहि तन्नतिं चिना धीरत्वम् । स च शो- कोपलक्षितं संसारं नानुभवतीत्यर्थः । सूक्ष्मशरीराभावे श्रुत्यन्तरं प्रमाणयति “अप्राण" इति । क्रियाशक्तिमा- न्प्राणोऽस्य वस्ततो नास्तीतितनिषेधात्तत्प्रधानानि सार्था- नि कर्मेन्द्रियाणि निपिडानि तदमि प्रायेण 'हि"शब्दः । ज्ञातशक्तिमन्मनोऽस्य वस्तुलो नास्तीति तग्निपेधात्तत्म- धानानि ज्ञानेन्द्रियाणि सार्थानि निपिडानि । अत एव शुभ्रः शुद्ध इत्पर्यः। 'सयत्तत्रकिधित्परयत्पनन्यागत- स्तेन भवती ति स्वमादिकृतकर्मस्वकर्ताऽऽत्मेन्युरीय हेतुरुच्यते "असङ्ग" इति श्रुत्या मूर्त मूर्तान्तरेण युज्य- ·१२ " " आनन्द d. रामानन्द सरस्वतीता। मानं स्पन्दते आत्मा तु पूर्णत्वान्न मूर्तेन स्थूलसूमशरीरा- दिना केनचिद्युज्यते, तेनाकतेत्यर्थः । एवं स्वाभाविकाश- रीरत्वापरपर्यायमोक्षाख्यनमणि सुखादिसंस्पर्शाभावे श्रु- त्यन्तरमपि “अन्यन्न धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रामाकृताक- तात् । अन्यत्र भूताच भव्याच यत्तत्पश्यसि तबदे" ति। "धर्मा "तत्फलाच सुखा “दधर्मा " त्तत्फलाटुःखा 'स्कृता" कार्या"दकृता" कारणा'द्भूता"दतीता' व्या" दा. विनः 'च" शब्देन वर्तमाना 'दन्यत्रा"न्यदित्यर्थः। एतत्स- वा संस्पर्शीतियावत् । एवं भूतं यत्पश्यसि तबदेति मृत्यु प्रति नचिकेतसो वचनम् । अपि च मोक्षस्य कर्मफलत्वे स्व. | गाँदिवन्मुमुक्षुपादेयत्वं न स्यात् । “ब्रामवेद ब्राह्मण भवति" 'दीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दपे परावरे ब्रह्मणों विद्रान्न बिभेति कुतश्चनेति""अभयं वै जनक प्राप्तरे- ऽसि" "तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मासीति समातत्सर्वमभ- वत् ""तत्र को मोहः काशीक एकाधमनुपश्यतः । “नी. तत्पश्यन्नुपिर्वामदेवः प्रतिपदेऽहं मनुरभवं सूर्पश्चे" त्येव- | मादीनां ब्रह्मविद्याकालएव मादं दर्शयन्तीनां याघश्च स्यात्कर्मफलानां कालान्तरभाषित्वनियमात् । श्रुतीना- मर्थस्तु । यो ब्रह्म प्रत्यावेन घेद साक्षात्करोति स तदेव | वेचं प्रम भवति । तसिम्परमात्मनि परं कारणमवरं कार्य तद्पे तदधिष्ठाने प्रत्यत्तयेन साक्षात्कृते सत्पस्य विदु- पोऽभुक्तफलानि कर्माणि क्षीणानि भवन्ति । ब्रह्मणो रूपमानन्दं विद्वान्भयहेत्वमावानियाभवति । “इति" शब्द रलोकपरणार्थः । हेजनक त्यमभयं प्रासोसि तत्य. साक्षात्कारपलापदम्मिन्देहे जले सूर्यपत्मविएं ब्रह्म जीवाल्यं तदाचार्येण पोधितमात्मानमेव सर्वकल्पनाती- ·१३ प्रहलामृतर्षिणी। तमवेद्विदितवान् । कथम् । अहं ब्रह्माद्वितीयमस्मीति । तम्माज्ज्ञानादज्ञानकृतासर्वज्ञत्वादिनिवृत्या तहमपूर्णा- त्मना स्थितमासीत् । “अस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मै- बाभूद्विजानत' इति यः सर्वात्मभावो विद्याव्यङ्ग्यत्वे. मोक्तस्तत्रात्मनि तत्कालेवा तदात्मैक्यमुपदेशेनाऽनुप. श्यतः शाकाद्युपलक्षिनः संसारो नेति । तत्तत्पदलक्ष्य ब्रह्म तदात्मत्वेनावस्थितमहमस्मीतिपश्यत । अस्मि देव- दर्शनाषिर्वामदेवाख्यः परब्रह्मविद्याध्वंसद्वारा प्रति- पेदे प्रतिपन्नवान्किलेति । "ह" शब्दोव्यवधानेन सम्य- ध्यते । स पामिन्दर्शने स्थितः सात्मभावप्रकाशकान "अहं मनुरभव" मित्यादीन्मन्त्रांश्च ददर्श । इतश्च ब्रह्म- धीन विधेया, तत्फलं च नवैधमिति गम्यते । तथाहि । "त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परंपारंतारयसि "श्रुतं होवमेव भगवदृशोभ्यस्तरतिशोकमात्मविदिति" सो- ऽहंभगवः शोचामि तं मां भगवान शोकस्य पारं तारयतु "तस्मै मृदितकपायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान्सन- कुमारः" इत्याद्याः श्रुतयोव्रह्मविद्याया अविद्यानिवृत्ति- द्वारा मोक्षहेतुत्यं दर्शयन्ति । अविद्या निवर्तकत्वं च प्रमा- पवस्तुपरतन्त्रज्ञानस्यैवेति न विधेया ब्रह्मविद्या तत्फलं च न विधेयसाध्यमिति । श्रुतीनामेपोऽर्थः । भरद्वाजादयः पदृषयः परविद्यामदं पिप्पलादाख्यं गुरुं विद्यानिष्कया- धमन्पदननुरूपं पश्यन्तः पादयोः प्रणम्योचिरे "त्वं हिनः पिते"तिवं खल्वस्माकं पिता ब्रामदेहस्याजरामरणस्य विषयाजनपितृत्वात्। पितरोतु हेयदेहमानमेव जनयतः। जनपितृत्वमपि सिंद्धस्पैवाविधानिरासादित्वात् । यस्त्व. " ·१४ " रामानन्दसरस्थतीता। ममानविद्यामहोदधेः परं पारमपुनरावृत्तिरूपं पारं तार यसि विद्यालवे नेति । "श्रुतंही" त्यादि "तारयत्वि" त्यन्तमुपक्रमस्य शेषमुपसंहारस्थमितिभेदः मेमया भगव- दृशीभ्यो भगवतुष्पेभ्यः श्रुतमेष यदात्मविच्छा मनस्ता- पमकृतार्थधुद्धि तरतीति । सोऽहमनात्मविच्छोमामि । अतस्तंमांशोचन्तं शोकसागरस्य पारमन्तं तारयतु प्रापयतु भगवानात्मज्ञानोपेनेति नारदेन प्रेरितः सनत्कुमारस्तस्म नारदाय मृदितफपायाय पैराग्यादिना क्षालितरागादिस. मस्तदोपाय योग्याय तमसोऽविणायाः पारं परमात्मताचं दतियानिति । ननुव्रायविधेपमस्तु मुणः फलस्य स- स्यात् । नच प्रामणाकारकत्वादविधेयता "वायदे स्पादिना फर्मत्यप्रतीतेरिति पेन । फलासम्भवस्तोता- त्वादामणः कृतिसाध्यत्याभावेन पिधेयापानुपपताना- पि फर्मत्यम् । किं मियाकर्मत्यमुतापासनाकधम् । नाव: "अन्यदेव तदिदितादयो अयिदितादपि " 'पेनेदं सर्व पिजानाति स पनविजानीया" दित्यादिना विधि क्रियाफर्मत्यनिषेधात् । न मितीयः "सदेय प्रायर यिसि नेदं यदिदमुपासत" इत्युपासमाफर्मत्यप्रतिषेधात् । श्रुत्पर्यस्तु । काम विदितारकार्यादन्यदेप । भयोऽपि. दिसाकारणादमान्यदेय । “भधि " उपरियादयादिगि येन प्रमादं सर्प वस्तु सोको जानाति संपन परमन जानीयात्करणस्य पविषयत्याग्नातर्यप्रवृतः । सम्मान शाता शेयः फिन्तु साक्षीति । "पमाधानम्युदितं पेन पाग. भ्युपत" इत्यपिपपत्यमुराया "पदये "सि प्रमानादः कल्पनामपयात्मभूतं प्रासमहाममिति, पिद्धि या पाधिपिपिएं देयतादिकमिदमित्युपासले जनाई। -- ·ब्रह्मामृतर्षिणी। ब्रह्म त्वं विद्धीत्यर्थः । इतश्च ब्रह्मणो ऽकर्मत्वं गम्यते। 'यस्यामतं तस्यमतं मतं यस्य न वेदसः अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्" नहारं पश्ये- नविज्ञानेर्विज्ञातारं विजानीया" इत्यादिश्रुतयोवि- पयत्वं बोधयन्ति । यस्य ब्रह्मामतमविपय इति निश्चयस्त- स्य तन्मतं सम्यग्ज्ञातम्। यस्यतु मतं विषयतया ज्ञातुं शक्यं ब्रह्मतिधी सौ तद्वेद भेद्धीमत्त्वात् । एवमेवेतिनियमार्थ- मुक्तार्थमनुवदति "अविज्ञात” मिति श्रुतिः । विषय- तया ऽज्ञातमेव ब्रह्मसम्यग्ज्ञातं विरोपज्ञानवताम् । ज्ञान. मेव विपयतया यथावदविजानतामिति । बुद्धिमान्वि- पयतया न विजानाति मूर्खस्तु विषयतया जानातीति तात्पर्यार्थः। दृप्टेश्चक्षुर्जन्यायाः कर्मभूताया द्रारं स्वभाव- भूतनित्यदृष्ट्या व्याप्तारं दृश्यमानया दृष्ट्या न पश्यः । विज्ञातेवुद्धिधर्मस्य निश्चयस्य विज्ञातारं साक्षिणं तयैव वेद्यया विज्ञात्या विज्ञातारं न विजानीया इति मैत्रेयीं प्रति याज्ञवल्क्यवचनम् । नन्वविषयत्वे कथं शास्त्रममा- पकत्वमितिचेन्न । तज्जन्याविद्याभ्रान्तिध्वंसरूपातिशय- त्वेन तद्विपयत्वसम्मवादिति । किञ्चन तापविधेयक्रिय- योत्पाद्यत्वं मोक्षस्य. स्वरूपत्वेनानादित्वात् । नविकार्य: "अविकार्योऽयमुच्यत" इति स्मृतेः । नाघ्याप्यो नित्या- सत्यात् । नाऽऽपि संस्कार्यो निर्गुणत्वेन गुणाधानलक्षण- संस्काराभावात् । नापि दोषापनयः संस्कारः सम्भवति. नत्मणि क्रियाया अभायेन स्वनिष्ठक्रियया दोपापगमा. पोगादन्यनिष्ठक्रिययाऽन्यत्र संस्कारायोगात् । न च देह- निष्ठक्रिययात्मनि संस्कारो दृप इति वाच्यं. देहादिसं- हतनिक्रियया तस्यैव संस्कार्यत्वं तत्फलमाक्तत्वं वेत्यः ·५६ . पमानन्दसरस्वतीकता। वगमात् । तथा च श्रुति: "अात्मेन्द्रियमनोयुक्तंभाक्त- त्पाहुमनीषिणः' इति । आत्मीयं शरीरमात्मेत्युच्यते । तथा च शरीरादिसंयुक्तमात्मानं भोक्तति मनीषिण बाहुरित्पर्यः । यदा त्मेति भाक्तत्याहुरितिसम्बन्धः । इन्द्रिये "त्यादि क्रियाविशेषणम् । अात्मनि देोपाभा- वाचन दोषनिवृत्तिः संस्कारः सम्भवति । निर्गुणत्वे निःपत्ये अनिरचमानम् । तथाहि "एकोदेवस्सर्व- भनेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा 1 फर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेताः फेवलो निर्गुणश्च""सपर्य- गाच्छुक्रमकायमवणमस्नाविरं शुद्धमपापपविद्ध" मिति । अनयोर्मयोरयमर्थः । मृर्तित्रयस्य ब्रह्मरुद्राचा मनो भेदं प्रत्याह "एक" इति । जाड्यं प्रत्याह “देव" इति । ज्ञान- धन इत्यर्थः ।,आदित्यादिवैपम्यमाशाह "स"ति। सहि किमिति न प्रतीयते तत्राह “शूद्र"इति । अनादिमा- ययाच्छन्न इत्यर्थः । तत्तद्ममतावच्छिन्नत्वेन परिच्छिन्नत्व नेत्याह "सर्वव्यापी"ति निभावत्ताटस्थ्यं वारयति "सर्व- भूते"ति । सर्वेषु भूतेष्वन्तस्थितस्य तत्तकियाकर्तृत्व नास्तीत्याह "मैं 'ति । सर्वकर्मसाक्षीत्यर्थः । .सर्वभूते- | वित्यादिना भूतानां पृथगुक्तस्सदितीयत्वमारायाह "सर्व' ति। सर्वेषां भूतानामधिवासोऽधिष्ठानम् । न घ कल्पितमधिष्ठानादीन्तरमित्यर्थः । न केवलं कर्मणामेधा- ध्यक्षः, अपि तु तत्कर्तृणामपत्याह "साक्षी"ति । सा- क्षित्वे हेतुमाह "चेता" इति । चिस्वभावहत्यर्थः । "के- चलो" दृश्यवर्जितोऽदितीयः । "निर्गुणो"ज्ञानादिगुपरः हितः । चकारोदापामावसमुचयार्थः। गुणदोषाभावे म- बान्तरं "सपर्यगा" दिति । स यस्मिन्सवाणिभूतानी" ·१७ ब्रह्मामृतार्पणी।। ति प्रकृतात्मा परितः समन्तादगात्सर्वतो गत इत्यर्थः । शुक्रमित्यादिशब्दाः पुंलिङ्गत्वेन नेयाः स इन्युपक्रमात् । "शुमो' दीप्तिमान । "कायो लिङ्गशरीररहितः । “अ- व्रणः"अक्षतः । “अस्नाचिरः" अस्नायुशिरः । आभ्यां स्थूलशरीराभाव उक्तः । “शुद्धो" रागादिगुणरहितः "अपापविद्धो" धर्माधर्मविधुर इति । तस्मान्न संस्का- यो मोक्षः । तस्मान्न कर्तव्यविधिशेषतया ब्रह्मोपदेशसं- म्भवः । यतु सिद्धे प्रवृत्त्यादिलिङ्गाभावान शक्तिप्रह इति तन्न । प्रवृत्तिनिवृत्तिवृत्तिरेव लिङ्गमिति निबन्धः "पुत्रस्तेज़ात". इत्यादी हादिलिङ्गेनापि शक्तिग्रहसम्भवात् । यत्तु प्रवृत्त्यादिपरस्यैव शास्त्रत्व- मिति तदपि न. हितशासनादेदान्तानां शास्त्रत्वा- पपत्तः । नापि फलाभायो ब्रह्मात्मसाक्षात्कारस्य मोक्षफलकत्वात् । तादृशमाक्षात्कारार्थ मननादिसार्ध. क्यम्चेति न कथञ्चिदपि विधिप्रवेशः । ब्रमात्मागतेः प्रवृत्यादिनिरपेक्षाया मोचहेतुत्वं श्रुतिरपि दर्शयति "यात्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुपा,किमिच्छन्क- म्पकामाय शरीरमनु संज्वरे "दिति । अयं परमात्माऽह- मस्मीत्यपरोक्षनया यदि कश्चित्पुरुपा विजानीयात् । मात्मसाक्षात्कारदौलपंधोतयति 'चेत्' शब्दः । स स्वा तिरिक्तमात्मनः किं फलमिच्छन्कस्य वा पुत्रादेः कामाय फलाय तदलाभेन शरीरंतप्यमानमनु तदुपाधिस्सन संज्वं. रेत्तप्यतेति । नन्वशरीरत्वाख्यमोक्षस्य स्वाभाविकत्वं सिद्धयत्कृत्य न धर्मजन्यत्वमित्युक्तं तदयुक्तं शरीरदशा- यामशरीरत्वाभावेन धर्मजन्यत्वसम्भवादिति चेन्न स. शरीरत्वस्प मिध्यात्वेनाशरीरत्वस्य स्वाभाविकत्यात् ।

·“ रामानन्दमरस्वतीयता। तथा च ब्रह्मविद्विपया श्रुतिः "तद्यथाऽहिनिययिनी पल्मीकेमृता प्रत्यस्ताशयीतैवमेवेदं शरोरं शेतेऽधायमश- रीरोऽमृता प्राण ब्रह्मैव तेज एवे"ति "स वक्षुरचक्षुरिब सकरणोऽकरणइव सवागवागिव समना श्रमना इय सप्राणप्राणइवे "ति च । अनया श्रुत्याऽहं ब्रह्माऽस्मी- तिज्ञाने सत्यपि मुक्ति दृश्यते किन्तु यधापूर्व संसारित्व- मेवेति शाऽपि परिहता भवति । अत्यारयस्तु । ब्रह्म समरनुन" इति पूर्ववाक्ये जीवन्मुक्तिका सजीव. न्मुक्तो देहज्ञोऽपि पूर्ववन्न संसरतीत्यत्र प्रान्तमाह. "त. यथे" ति । “तत्" तत्र जीवन्मुक्रोदेहे। ईदृशे देहे। पान्ता "यथेति । यथा लोके हिनियमिनी सचिमु- तत्वावल्मीके प्रत्यस्ता प्रक्षिप्ता भूतपूर्वमिव सर्वेणात्म' त्वेनाऽगृहीता वर्तत एवमेवेद विदुषः शरीरं मागिवात्म- त्वेनागृहीतं तिष्ठतीत्यर्थः । त्वचा साम्यं शरीरस्यारता। सर्पसायं विदुपो दर्शयति "अर्थ ' ति । तथाऽर्थको s"4" शब्दः । पथा प्रत्यस्तांत्वचमटिरहमितिनाऽभिमन्यते तथाऽयं जीवन्मुक्तो देहज्ञोऽपि न तवाहंधियमादधातीत्य- शरीरः । अशरीरत्वादेवान्तः । देहाऽभिमानवता हि मृतिः । निरुपाधिका सन्माणिति जीयतीति माणः सा. तीस च ब्रह्मव तच्च तंजो विज्ञानज्योतिः ।अनया स्थूलदेहस्य मिध्यात्वं दर्शयित्वा " सचक्षुरचक्षु 'रिक्ति श्रुत्या लिङ्गशरीरस्य मिध्यात्यं दर्शयति । वस्तुतोऽक्षु रपि बाधितचक्षुराद्यनुवृत्वा सचक्षुरिबत्या दियोजना। तस्मादेदान्ता: साक्षादेय ब्रह्मापि समनुगतान विधिदा. रेति सिद्धम् । ब्रह्म स्वतन्त्रमेव शास्त्रप्रमाणमिति ।।

·१९ बलामृतर्षिणी। एवं चतुर्भिस्सूत्रैः सर्वज्ञं सर्वशक्ति जगत्कारणं वेदा- न्तप्रतिपाद्यं ब्रह्मत्युक्तम् । वस्तुतस्तच्चेतनमचेतन वेति संशयः । तत्र सांख्या:, कूटस्थब्रह्मणो ज्ञान क्रिया. शक्त्यमाचान्न जगत्कारणत्वं प्रधानस्य तु तत्सत्वा- ज्जगत्कारणत्वं मत्वगुणमादाय ज्ञानशक्तिमत्त्वं, त्रिगुण- स्वालियाशक्तिमत्त्वं, ब्रह्मण एकत्वान्न क्रियाशक्तिः, तस्मात्सर्वजं सर्वशक्ति प्रधानमेव, तदनुवादकावेदान्ता- इति वदन्ति । तन्मतनिरासार्थमिदं सूत्रमारभ्यते । ईक्षतेनीऽशब्दम् ॥ १ ॥ १ ॥ ५॥ सांख्यपरिकल्पितं प्रधानं जगत्कारणं न भवति । तनहेतु "रशब्द' मिति । हेतुगर्भनिरोपणमेतत् । अशब्द- स्वादयेदप्रमाणकत्वादित्यर्थः । वेदाप्रमाएकत्वे हेतु- "रीक्षले 'रिति । धातुवाचकेक्षतिशब्दो लक्षणया धात्वर्थे- क्षयपरः । ईतितृत्वश्रवणादित्यर्थः । अस्य चाऽऽक्षेपसग- तिः फलं च प्रधानैक्यसम्पदुपास्तिः पूर्वपक्षे, सिद्धान्ते तु ब्रक्यामितिरितिविकः । एवं हि श्रूयते " सदेव सान्येदमग्रमासीदेकमेवाद्वित्तीय" मित्युपक्रम्य "तदक्षत बहुम्यां प्रजायेये"ति । तत्र प्रधानस्यैवोपक्रम ईक्षितत्य. श्रवणं विरुध्येतेक्षणस्य चेतनधर्मत्वात् । न च ब्रह्मणो ज्ञानक्रियाशक्त्यभावः, अविद्यामहिम्ना सर्वस्याप्युप- पत्तेः । सत्यप्रधानपरमाणुप्रेरकईश्वरः सद्वितीय ईक्षतेति पातशलादिमतनिराकरणार्थ श्रुताचेकमितिपदम् । उपा. दानस्य चेतनत्यार्थ "तदक्षने"ति । उपादानस्वार्थ तु "प. हुस्या' मिति । एवमेवैतरेयश्रुतिः " आत्माया इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किनिमिपत्सईक्षत लोकान्नु सृजा- ·रामानन्द सरस्वतीता। इति स इमान्लोकानसूजते'. तीक्षणपूर्विकामेव सृपिमा- चष्टे । "मिय" च्चलत्सत्वाकान्तमितियावत् । एवं सर्वक्षणपूर्वकमष्टिश्रवणाद्रीच जगत्कारणमिति ॥ नन्वीक्षणमात्रेण न व्रतजगत्कारणमिति निश्चयः "तत्तेज ऐक्षन सा श्राप ऐक्षन्ते " त्यचेतनयोरप्पप्तेजसो: रीक्षणश्रवाणात् । नस्समभिव्याहारात्प्रधानपीक्षति गणेति प्राप्ते उच्यते । गौणश्चैन्नात्मशब्दात् ॥ १।१।६॥ अपतेजसोरिव प्रधानेऽपीक्षतिगेणेति चेन्न । कुतः । 'श्रात्मशब्दा” दात्मशब्दस्य श्रवणादित्यर्थः। सदेव सो- म्येदमग्रयासी ” दित्युपत्रम्य “तदक्षत तत्तेजोऽसृजते'. ति तेजोऽयन्नानां पिमुक्त्वा तदेव प्रकृतं सदीक्षित तानि च तेजोऽपन्नानि देवताशब्देन परामृश्याह “सेयं देवतैक्षन हन्ताहमिमास्तिस्रोदेवना अनेन जीवनात्म. नानु प्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी"ति श्रुतिः । तत्र यद्य. चेननं प्रधानमेवेक्षित तदा सेयं देवतक्षतेति तस्यैव पराम. शात्तदात्मत्वेन जीवकीर्तनमनुपपन्नं स्यात् । श्रात्मादि स्व. रूपम् । न च चेतनो जीवोऽचेतनस्यात्मा । ब्रह्माणितु जीव- विषय यात्मशन्द उपपद्यते। "सय एपोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स प्रात्मा तत्वमसि श्वेतकेतो" इति श्वेत. केनोर्जीवस्यात्मनातादात्म्योपदेशात्। नहि चेतनस्य घेत. नाभेदेशका । न चाप्नेजसाणेक्षणभषणात्तत्प्रायपठि. तन्वेन तदैचने"त्यादी गोणेक्षणमेवेति वास्यम् । संश. परवलय प्राय सवस्य निश्वासपात्रहले तुमौषमुख्य योणिस्य जयन्यत्येन संशयाभावात् । अत एव भगवा ·" ब्रह्मामृतषिणी। जैमिनिः ‘विषये प्रायदर्शना"दिति संशयस्थले प्रायद- शनस्य निश्चायकत्वमाह । अप्तेजसास्तु नै मुख्यत्वे किविकारणमस्तीति गौणमीक्षवं 'कूलं पिपतिपती' तिवत् । श्रुत्यर्थस्त्वाकाशं वायुं च सृष्टात "त्सदेवे"त्यु- पकान्तसच्छन्दवाच्यं ब्रह्म तेजः स्पृवदिति ।. प्रकृतं सदात्मापरामृश्यते 'सेय' मिति । सन्निहितेक्षितपरा- मी । देवते 'ति । अलाफिकमुक्तमीक्षणमभिनयति 'हन्ते'ति । पिवाक्येनोक्तानि तेजोऽवनानि परामृ- शति “इमा" इति । सूक्ष्मभूतास्तिस्रो देवता मया सुधा इत्यर्थः । सूक्ष्मत्वेन परोक्षत्वाद्देवताशब्दप्रयोगः। तासां व्ययहाराङ्गत्वं कथमित्यत याह "थनेने" ति । अनेन पूर्वसूपृषनुभूतन प्राणधृतिहेतुना जीवेनाऽऽत्मना तपणोक्तदेवतासानन्तरं नामरूपं चेति विसपृ "मा" समन्तात्करवाणीति परा ऽघिदेवतेक्षिनवतीत्यर्य: तस्सदाख्यास एपोऽणिमाऽणुरित्यर्थी दुर्विज्ञेय इतियावत् ! "एतदात्म्य 'मेतदात्मकं भावभक्त्रिोरभेदात् । परं सूक्ष्म सर्वात्मकं तदेव सत्यं पारमार्थिक तत्वम् । स एप सर्वस्या- ऽऽत्मा निरुपचरितस्वरूपः । हेश्वेतकेतो त्वच संसारी नासि किन्तु तदेव ब्रह्मेत्यक्षरयोजना ॥ नन्यात्मशन्दो ऽपि प्रधाने गौणोऽस्तु नानाऽर्थकत- या मुख्यो वेत्यत आह । तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ १।१। म प्रधानमात्मशब्दवाच्यं "तत्सत्यं स प्रात्मे" ति प्रकृतं सदणिमानमादाय "तत्वमसिश्वेतकेतो" इति श्वेतकेतोश्चेतनस्य मोक्षमितव्यस्य तनिष्ठतामुपदिश्य ·रामानन्तस्थित nial "थाचार्यवान्पुरुपो येद तस्य तायदेवचिरं यापन धिमेक्ष्येि ऽसंपत्स्य"इति मोक्षोपदेशात् । यदि सातनं प्रधानं सच्च- ब्दवाच्यं मुमुक्षु श्वेतकेतुं न “तत्त्वमसी" ति गात्रं ग्राहयेत् " हश्वेतकेतो पेलनाचेतनाऽसी"ति सदा शारत- प्रामाण्पादचेतनामीति ध्यायमानो मोक्षायाहन्ना न चयात् । तथा शास्त्रमुपतप्रलापो भयंत् । मानि- पृम् । तस्माचाऽऽत्मशब्दरचननपर इति । एषपापरोक्षपति- पन्धभिगृत्तिमाह श्रुति “राचार्यया" मिति । साम- मित्या सर्प पन्धनितया देवादि हटेरपि निनि:माया ! आरग्धर्मणा तदष्ट्याऽनुतिमाह "मस्य" ति । क नहिं मारधर्मनिगृत्तिरित्याशय भोगादिपार "ur. प"दिति । मारमध्यस्तायपि कथं देहादियंस इस्पाय. रूपाप्रतिपन्धादिपा "स"सि । उरामपुरपस्तुभयन प्रथमपुरुपे पान्दसत्यादिति ॥ मनु स्यूलामन्धतीन्यापन प्रधानापदशहारामाप- देशोऽपमस्तु समाss- हेयत्वाऽवचनान्न ॥ २ ॥ २ ॥८॥ गधनात्मेच प्रमानं मान्दया"म भारमा गय. ममी"तीहपदिष्टं म्यारम मदुपदेशनपादनाममा तमिठो मामुदिति मुगणमान्मानमुपविशरिष शाग्नंगा हेपत्यं पार । नागीदिदर्शपिपुग्नाममीयता- रायगय प्रतं नादिग: । पिनानासविता. नाममपिरोयममुपायं "" शब्द: मEि "Trn समादेशममा पनाऽभून पुन भागम मरमपिता पितानमिनिकनु भगा.म.पादंगा मयति । पत्रा 4 ·ब्रक्षामृतवर्षिणी। साम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्यादाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमेवं साम्य स आदेशा भवती"ति वाक्य एकविज्ञानात्सर्वविज्ञानोपक्रमः श्रूय. ते । स विरुध्येत प्रधानज्ञानात्तविकारज्ञानेऽपि भाक्तवर्ग- विज्ञानासम्भवादिति। श्रुत्यर्धस्तु । हे श्वेतकेता येन श्रुसेन शाम्नतोऽन्यदश्रुतमपि श्रुतं भवति,येन मतेन तर्कतोय. दमतमपिं मतं भवति, येन विज्ञानाऽन्यदविज्ञातमपि विज्ञातं भवति, तमादेशम् । आदिश्यत इत्यादेशः शास्त्रा- चार्योक्तिगम्यं वस्तु । अप्रायः पृष्टवानसि त्वमाचार्यमि- ति पितृवाक्यार्थः । अन्यज्ञानादन्यन्नज्ञेयमिति पुत्रो ब्रूते "कथं नु भगव" इति । कार्यस्य कारणान्नान्यत्वमित्याह "यथेति । ज्ञाते.पि मृत्पिण्डे कथं तद्विकारधीरित्यत्रा- ऽऽह "चावे" ति। यो विकारस्स वाचारम्भणमुच्यते, परं न वस्तुताऽस्तीत्यर्थः । तत्र हेतु "नीमधेय " मिति नाममात्रमेव नार्थतास्तीत्यर्थः । तर्हि मृद्घदयोरभे? घटनाशे मृदापि नाशः स्यादत आह "मृत्तिके" ति i. घटो भृङ्गिन्नत्वेन निर्यक्तुं न शक्यत इति । सततोऽभिन्न- एव । मृत घदाद्भिद्यत इति न दोप इति । "सदेव साम्ये" ति सच्छन्दवाच्यं प्रधानमितो न भवतीत्याह- स्वाऽप्ययात् ॥ १ । १६॥ तदेय सच्छन्दवाच्यं कारणं प्रस्तुत्य श्रूयते । “यत्रैत. त्पुरुषः स्वपिति नाम सत्ता सोम्य तदासम्पन्नो भवति स्वमपीता भवति तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षने स्वं पपीता भवती "त्येपा.ध्रुतिः पुरुस्य लोकप्रसिद्ध स्वपितिनाम- ·रामानन्दसरस्वतीकता । निर्वक्ति । स्वशब्देन सच्छन्दवाच्यात्मा परामृश्यते । स्वं प्रत्यपीताभवति लीनो भवति । अपि पूर्वस्येतैर्लयार्थत्वा- त्सुपुप्त्यवस्थायामुपाधिकृतविशेषाभावात्स्यात्मनि प्रली. न इवति "स्वं ह्यपीता भवती "त्युच्यते । तथा च सूत्रार्थ: स्वस्मिन्प्रकृते सच्छन्दवाच्यान्मन्याप्ययाल्यश्रवणादिति। तत्र यदि प्रधानमेव सच्छब्देनोच्यत तदा चेतनमचेतनं उप्येतीति विरुद्ध स्यात् । श्रुत्यन्तरं च "तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिप्वक्तो न बाह्य किचन वेद न चान्तरमेव- मेवाऽयं पुरुषाप्राज्ञेनाऽऽत्मना सम्परिष्वक्तो न पाह्य किञ्चन वेद नाऽन्तर"मिति सुपुप्त्यवस्थायां चेतनेऽप्ययं दर्शयति। अतोऽस्मिन्नप्ययः सर्वेषां चेतनानाम् । तचेतनं सच्छन्द- वाच्यं कारणम् ॥ किच- गतिसामान्यात् ॥ १।१। १० ॥ गतेस्सर्येषु वेदान्तेषु चेतनकारणायगतेः सम- स्वादित्यर्थः । न हि कचिदपि विरुममुपलभ्यते कुबचिवा- क्ये चेतनं कारणं कुत्रचिदर्वतनमिति । किन्तु सर्वत्र घेत. नमेव कारणमुपलभ्यते। "यथाजनेलतः सी दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरनेचमेचैतस्मादात्मनः सर्व प्राणा यथाऽऽयतनं विमतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका इति, "तस्मामा एतस्मादात्मन याकाशः सम्भूत आत्मन एवेदं सर्व"मिति, "श्रात्मन एप प्राणोजायन' इत्याचा श्रुतय श्रात्मन एव कारणत्वं दर्शयन्ति । आत्मशब्दभेत- मर इत्युक्तः। "यधाग्ने" रित्पादेरयमर्थः । विस्फुलिङ्ग- प्रसगार्थ ज्वलत" इति। "मितिष्ठेरन"नानागतित्वेन " ·ब्रह्मामृतपिणी। दिशो विप्रस्ताः स्युः । “प्राणा" श्वशुरादयो ‘पधाऽऽय- तनं" यथागोलकं "विप्रतिष्ठन्ते" विविधमुपगच्छन्तीति यावत् । प्राणेभ्योऽनन्तरमादित्यादयो देवास्तदनुग्राहका- स्तेभ्याऽनन्तरं । लोक्यन्त इति लोका विपया भवन्ती- त्यर्थः । माणोहिरण्यगर्भः ।। किच्च- श्रुतत्वाच्च ॥११॥ ११ ॥ म्वशन्देनैव सर्वजेश्वरो जगतः कारणमिति श्रूयते । श्वेताश्वतराणां मन्त्रीपनिपदि "ज्ञा कालकालो गुणी सर्व- विद्य" इति सर्वज्ञमीश्वरं प्रकृत्य "सकारणं करणाधिपा- धिपो म चाऽस्य कश्विननिता न चाधिप" इति । 'ज्ञः" सर्वज्ञः । 'सकारण "मिति कारणत्वोक्तः सर्वज्ञता । विशेषतः सर्वविद्यः । "स"सर्वज्ञः "कारणम् । तस्य सर्वेश्वरत्वमाह 'करणे' ति । करणानीन्द्रियाणितेपामधि- पा: स्वामिनो जीवास्तेपामधिपः परमेश्वरः । तस्य सर्व- हेतुत्वमाह “न चे"ति । सर्वजीवाप्रतीश्वरत्वं हिरण्य- गर्भस्याऽप्यस्तीति ततो विशेषमाह 'न चाधिप" इति । तस्य नियन्ता स्वयं न स्वस्थ नियन्ताऽस्तीत्यर्थः। तस्मात्स- यज्ञं ब्राह्म जगत्कारणं नाऽचेतनं प्रधानमन्यदेति सिद्धम् । अस्मिाधिकरणे गुणसूत्राणि पट् । नन्वेप ' मधा- ऽत्त" इत्यारभ्य श्रुतत्वाचे"त्येतदन्तैस्सूत्रः सर्वपां वेदा- न्तानां सर्वज्ञसर्वशक्तिब्रह्मपरत्वं समर्थितं, किमवशिष्टं यदर्थमुत्तरसूत्रसन्दर्भ इति घेदुच्यते । निर्विशेषव्रह्मणः स्वरूपेणापर्दगाऽयोगाविधिपाध्युपहितत्वेनोपदेश इति पक्तव्यम् । तन कस्मिन्वाक्य उपाधिवितिनः कस्मि- वाक्ये नपिपक्षित इत्याकांक्षायां तश्वेिचनार्थमुत्तरसून.

·रामानन्द सरस्वतीझता। सन्दर्भोऽर्थवानिति । तथैव सविशेष निर्विशेपं च ब्रह्म श्रूयते । “यत्र हि दैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यत्य- थ यत्राऽन्यत्पश्यत्यन्यच्छणात्यन्यद्विजानाति तदल्पं यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्प तन्मय॑म् ' "सर्वाणि रूपाणि विचित्यधीरों नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्त" इत्यादि. सविशेषवाक्यानि, 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाऽभूत्तत्केन के पश्येत्” “यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणाति नान्यद्विजा- नाति स भूमा निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवयं निर. जनम् । अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम् " स पप नेति नेत्यात्मा""अस्थूलमनणु"त्यादिनिर्विशेषवाक्या- नि ब्रह्मणो द्विरूपता दर्शयन्ति । तत्र कानिचित्क्रममुत्तयः थान्युपासनानि कानिचिदभ्युदयार्थीनीति बोध्यम् । शु. त्यर्थस्तु । यत्र यस्यां खल्वविद्याऽवस्थायां तुच्छमपि दैतं सदिव भाति तत्रेतरः संसारी सनितरं पश्यति पवादि- गोचरमुपाधिमदेस्तु वदतीत्यर्थः । यस्मिन्नात्मनीव्यादि- चक्षुरादिनानुसन्धत्ते तदएं परिच्छिन्नमुपहितमिति याव- त् । भूनोह्यस्य च विशेषान्तरमा 'योवा" इति । 'अ. थे" ति घोतितो विशेषाऽनेन प्रकटितः । सर्वज ईश्चरो नामरूपादिकं विश्व निर्माय तत्र प्रविश्य जीवरूपेणाभि- वदनादिकुर्वन्योऽवतिष्ठतेऽन्तयामी तं विद्यानि वामृतो भवतीत्यर्थः । यत्र यस्यां विद्याऽवस्थायामस्य विदुपासर्व कीद्यात्मातिरेकेणासदेवाऽसीत्तत्र केन करणेन किं विषयं को वा कती पश्येदित्याक्षेपादव्यवहार्यमनोपाधिक तस्वामित्यर्थः । पत्र भूग्निस्थिती विद्यानन्यद्रव्यं चतु- पान पश्यत्यन्यच्चोतव्यं श्रोत्रेण न शृणोति न चान्यन्म- न्तव्यं ज्ञातव्यं मनसा बुद्या ता.मनुते जानाति स ममा AP H ·२७ ब्रह्मामृतपिणी । दृयाद्यगोचरो निरतिशयमहत्त्वसम्पन्नः परमात्मेत्यर्थः। 'निष्कलं 'निरंशमत एव । निस्क्रियं" निष्क्रियत्वादेव 'शान्तं" परिणामरहितमत एव “निरवचं' रागादिर- हितं :निरज्जनं" धर्मादिरहितमित्यर्थः । यहा निष्कल- त्वान्निरञ्जनं जडसम्बन्धशून्यमित्यर्थः । यथा मृद्दारुमय- स्सेतुर्नदीकूलादिपरकूलमातेरुपायस्तथा संसारसागरस्य परं पारं परं ब्रह्मतद्धावस्याऽमृतस्य वाक्योत्थवुड्यभिव्यक्तं सत्साधन सेतुवदवस्थितम् । वाक्यात्वज्ञानस्य कथं नाश- स्तत्राह 'दग्धे' ति । यथा दग्धेन्धनो वहिश्शाम्यति तथा ज्ञानमपीत्यर्थः । “इती" दमर्थे । इदं नेदं नेति निषेधाव- धिभूत आत्मेत्यर्थः । तथा सविशेपनिर्विशेषपरं वाक्या- न्तरमपि “न्यूनमन्यस्थानं सम्पूर्णमन्य 'दिति । अस्था- ऽ निष्पपञ्चादन्यदुपास्यं गुणानां स्थानं न्यून परिच्छिन्नं ततो ऽन्यनिष्प्रपञ्चं मुक्तोपरप्यं विधापरिच्छेदशन्यं स- चिदानन्दात्मकं सम्पूर्णमपरिच्छिन्नमिति । एवं च यत्र स- गुणवाक्ये गुणविवक्षा तत्रोपासनामतिर्यत्र तु श्रूयमाणा- ऽपि गुणोन विवक्षितस्तवाक्यं जेयब्रह्मपरमिति निर्णया- धमुत्तरसूत्रसन्दर्भ इति फलितम् ॥ श्रानन्दमयोऽभ्यासात् ॥ ११ ॥१२॥ पूर्व तावत्सर्वेषां येदान्तानां निर्गुणब्रह्मपरत्वमुत्स गतस्सिद्धम्।तत्सगुणवाक्यदर्शनेमाऽपाह्य सगुणवाक्यवि- चारः प्राप्तः । तमपाझेदमधिकरणं निर्गुणविचारात्मक- मारभते । यद्यप्यपवादापवादकत्वादस्य सगुणविचारा- नन्तयं युक्त तथाऽपिपूर्वाधिकरणे संशयाऽभावात्यायपा- ठोन निश्वायक इत्युक्त न्योऽन्तरात्माऽऽनन्दमय" इत्पत्र ·रामानन्दसाantar . मयटो विकारे प्राचुर्ये च मुख्यत्वात्संशये विकारमायपा- ठो निश्चायकोऽस्त्यिति पूर्वाधिकरणसिद्धान्तयुक्त्यभावेन प्रवृत्तत्वात्प्रत्युदाहरणलक्षणसङ्गतिरस्तीति सगुणविचारा- मागिदमारभ्यते । पूर्वपक्षे जीवस्याऽनन्दमयत्वेनोपास्ति: फलम्, सिद्धान्ते निर्गुणवत्मप्रमितिरिति सिद्धान्तगत्यां । एकदेशिमते तुभयत्रोपास्तिरिति विवेकः । तैत्तिरीयकेऽन्न- मयमाणमयमनामयविज्ञानमयकोशचतुष्टयानन्तरं तस्मा- द्वा एतस्माद्विज्ञानमयादन्योऽन्तरात्माऽऽनन्दमय इति श्रू. यते। तत्र संशयः किमानन्दमयशब्देन 'सत्यं ज्ञान "मिति प्रकृतं परं ब्रह्मोच्यत उताऽन्नमयादियिकारवरह्मणा- न्तरं जीव इति । तत्राऽन्नमयादिविकारप्रायपाठा "त्तस्य प्रियमेव शिरो मोदोदक्षिणः पक्षः प्रमोद उत्तरःपक्ष आन- न्द प्रात्मा ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठे" त्यादिना प्रियाद्यवयवयो. गा"त्तस्यैष एव शारीर आत्मे"ति शारीरस्वश्रवणाच जीव इति प्राप्तम् । तस्य पूर्वोक्तस्य विज्ञानमयस्यैप धान- न्दमय एव शारीर आत्मेति श्रुत्यर्थः । एवं प्राप्त उच्यते । "आनन्दमयोऽभ्यासात्" । आनन्दमयः परमात्मा भवि- तुमर्हति । कुतः । अभ्यासात् । आनन्दमयशब्दस्य ब्रह्म एयेव पहुकृत्योऽभ्यासादित्यर्थः । तथा छानन्दमयं प्रस्तु- त्य "रसो चै स"इति तस्यैव रसत्वमुच्यते । रसं होवा- ऽयं लब्ध्वाऽऽनन्दीभवति कोह्येवान्याकः प्राण्याचदेप श्राकाश आनन्दो मस्यादेपोधा ऽनन्दयाति"'सैपानन्दस्य मीमांसा भति" 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति" प्रानन्दं ब्रह्मणोविद्वान्न यिति कुतश्चनेति" "आनन्दा ब्रह्मति व्यजाना"दिति पहुधाऽभ्यासः भूयते । नचाऽऽन- न्दपदस्यैवाभ्यासो नानन्दमयपदस्येति वाच्यम्। "वसन्ते ·ट .. ब्रहामृत्य पणी। वसन्ते ज्योतिषा यजेते' त्यत्र ज्योतिः पदस्य ज्योतिपोम- परत्ववदानन्दपदस्यानन्दमयपरत्वात् । श्रुत्यर्थस्तु रसः सार आनन्द इत्यर्थः । अयं जीवः पूर्णानन्दः सर्वसाक्षी सर्वप्रेस्को नस्याचेत्तर्हि प्राणादेरचेतनस्य चेपा न युक्तत्याह 'कोही" ति । 'अन्यात् " जीवेत् "प्राण्यात्" निम्वसेत् । 'यत् ' यदि "श्रानन्द' इत्यनन्तरं प्रेरक इति शेप: आनन्दयितृत्वादपि परमानन्दत्वमित्याह एपही' ति। आनन्दयतीत्यर्थः । 'याती"तिदीर्घ छान्दसम् । स्वयं धनी परं धनिनं करोति लोके तद्वत्स्वयमानन्दः परमान्द- यतीति । यत्तु प्रायपाठादानन्दमयस्य विकारित्वमिति तन, स्थूलारुन्धतीन्यायेनाऽन्नमयादिविकारामुख्यात्मप्रद- शनस्थात्मज्ञानार्थत्वेनाऽऽनन्दमयस्य सन्तिरत्वात् । स एवाऽs मेत्ययधारणादनन्तरमन्यस्यात्मनोऽनुपदेशात्सा- न्तरत्वमवगम्यते । विज्ञानकोशवशादापाधिक्रप्रियाद्यवय- घयोगोन विरुध्यते । ब्रह्मणोऽन्नमयादिकोशपरंपरया शा- रीरत्वमध्युपपन्नमेव शारीरजीपमतिबिम्पत्वादीश्वरस्य । तसादानन्दमयःपरमात्मा ॥ विकारशब्दान्जेतिचेन्न प्राचुर्यात् ॥ १।१ । १३ ॥ मनु नाऽऽनन्दमयं ब्रह्म ।कुतः विकारार्थकमयमत्य- याब्रमणश्चाऽऽनन्दविकारत्वानुपपत्तरितिचेन्न । कुतः । "प्राचुर्या"न्मयटः प्रकृत आनन्दप्राचुर्यवाचकत्यादित्यर्थः। मयटा प्राचुर्यर्थिक वेहेत्वन्तरमाह- तद्धेतुव्यपदेशाच्च ॥ ११॥ १४ ॥ तमानन्दं प्रति ब्रह्मणोहेतुत्वव्यपदेशादित्यर्थः । 'एपोषानन्दयती" ति ब्राह्मण आनन्दहेतुन्वं व्यपदिश्य- ते । योऽन्यानानन्दयति स.भचुरानन्द इति प्रसिद्धम् ।।

·" गमानन्दमरस्वतीकृता। इतश्चा ऽनन्दमयः परमात्मेत्याह - मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १1१1१५॥ यत् "ब्रह्मविदाप्नोतिपर" मित्युपक्राय " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहाया मित्यस्मिन्म- न्त्रे सर्वान्तरं ज्ञेयत्वेनोक्तं तन्मान्त्रवर्णिकं ब्रह्माऽन्या- अन्तरात्माऽऽनन्दमय" इति गीयते । मन्त्रब्राह्मणयोरेक्या. ाद्यद्यप्यन्न व्याख्यानपाख्येयभावाभावेन न मन्त्र. ब्राह्मणभावस्तधाऽपि ब्राह्मणस्प व्याख्यानरूपेण व्याख्ये- यमन्त्रं प्रत्युपायत्वात्मकृते ऽप्युपेयोपायभायो ऽस्तीति मान्त्रवर्णिकमित्युक्तम् ॥ इतश्चाऽऽनन्दमयः परमात्मा न जीव इत्याह- नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ ११ ॥ १६ ॥ ईश्वरादितरो जीयो नाऽऽनन्दमयः । कुतः । अनुप- पत्तेः । “सोऽकामय"दिति सृष्टेः पूर्वमीक्षणं पहुस्यां प्रजा- ये ये ति स्पृयात्मकत्वं सतपाऽतप्यत स तपस्तप्त्वेदं स. मसृजते' ति सपिहेतुत्वं च श्रयते, तत्सर्वस्यानुपपत्ते रिति सूत्रार्थः । जीवज्ञानस्य शरीरसाध्यत्वादीक्षणानु- पपत्तियोध्या । श्रुती तपाशब्द ईक्षणपरः ।। किञ्च, भेदव्यपदेशाच॥११११११ ॥ नानन्दमयो जीवः । कुतः । जीवानन्दमययो:- देन व्यपदिश्यमानत्यादित्यर्थः । तथा च श्रूयते " रसेवैि- सरसं होवाऽयं लब्ध्वाऽऽनन्दी भयती' त्यानन्दमयस्य लब्धव्यत्वेन जीवस्य लब्धृत्वेन व्यपदेशः । नहि लधैव लब्धव्यो भवति ।।

·३१ बसारतापनी। नन्वानन्दमयशब्देन प्रधानमुच्यताम् । तत्राद कामाच नाऽनुनानाऽनेक्षा १ । १ ॥ १८ ॥ अनुमीयत इत्यनुमानमनुमानै कगम्यं प्रधानमित्यर्थः । आनन्दमयत्वेन कारणत्वेन वा प्रधानस्य नाऽपेक्षा न स्वी- कारः । कुनः । “कामा दानन्दमयाधिकारे"सोकामयते" ति कामयितृत्वश्रवणादित्यर्थः । नह्यचेतने प्रधाने कामः सम्भवति । “ईक्ष ने ऽशब्द मित्यत्र निराकृतमपि प्रधानं गतिसामान्यम्पच्तमाय पुनर्निराकृतमिनि पोद्धव्यम् ॥ अस्मिन्नस्यचतद्योगं शास्ति ॥ ११ ॥ १६ ॥ इतश्च न जीवे प्रधाने यानन्दमयशबदो यमाद- स्मिन्नानन्दमये प्रकृत अात्मनि प्रवुद्धस्य जीवस्य तद्योगम् । तदात्मना योगस्तद्योगस्तद्भावापत्तिर्मुक्तिरित्यर्थः। तंशा- स्ति शास्त्र तस्मादित्यर्थः । “पदापिएतस्मिन्नदृश्येऽना- स्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दतेऽध सोऽभयं गतो भवति यदापिएतमिन्दरमन्तरं पुरुनेऽध तस्य भयंभवती"तिशास्त्रम् । अस्याऽर्थः । यस्यामैक्यज्ञाना- वस्थायामेप विद्वानंतसिन्तामणि पञ्चीकृतभूतपश्च- केन तत्कार्येण समस्थूलदेहेन विराजा दृश्यशब्दा- स्मन तादात्म्यहीनेऽनात्म्ये निष्कृप्यात्पयन्त इति निमक्तानि भूतसूक्ष्माणि तेश्याभेदवर्जितेऽनिरुक्त नि: शंपलपस्यान निलयन सकलकार्यसंस्काराधाराविद्यातद- भैदशन्ये प्रर्पण स्थितिं पुनरावृत्तिरहितां लभते। अभ- यथा स्यादित्युक्तं व्यक्ति 'अये नि । जानफलमुरत्या जानाऽभाव दोपमा झुति "यंदाही"ति । यद्यस्लिमान- न्दमये ब्राह्मण्यरुपमप्यन्तरमतादात्म्यम्वरूपं पश्यति तदा संसारभया निवर्तत इत्यर्थः । इदं शास्त्रं प्रधानपरि- ·. . रामानन्दसरस्वतीयता। ग्रहे जीवपरिग्रहे वा न घटत इति। तस्मादानन्दमयः पर- मात्मेति सिद्धम् । इदं त्वेकदेशिमतम् । भगवत्पादास्त्वभ्यस्यमानान- न्दपदस्याऽऽनन्दमये लक्षणा, "अन्योन्तरात्माऽऽनन्दमय" इत्यत्रानन्दमयपदस्य प्राचुर्यार्थकत्वे ब्रह्मणि दुःखलवम- सङ्ग स्थादिति प्रचुरानन्दे लक्षणा, "ब्रह्मपुच्छतिष्ठ" त्यत्र ब्रह्मपदस्यावययविशेष लक्षणेति मुरुपधिनयल हुन विकारप्रायपाठपरित्यागश्चैकदेशिमते स्यात्, स्वपक्षेतु मित्यत्र पुच्छपदस्यावयवपायपाठपरि त्यागमात्रमिति मन्याना श्रानन्दमय इति मयडधिका- रार्थक एवेति वदन्तः सूत्राण्यन्यथाव्याचक्रुः । अधिक- रणरचनातु । "ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठे" त्पत्र किमानन्द मयावयवत्वेन ब्रह्माच्यत उत स्वप्रधानत्वेनेति ब्रह्मपु. च्छशब्दाभ्यां संशयः । ईक्षत्यधिकरणे संशयाभावा- प्रायपाठस्य न निश्चायकत्वम्, इह तु पुच्छपदस्याऽवय- वाधारत्वयोर्लक्षणासामान्यात्संशयेऽवयवपायपाठस्य नि- श्चायकत्वमिति मत्युदाहरणसङ्गतिः । प्रयोजनंच पूर्वमुक्तम् । तत्र पुच्छशब्दावयवत्व प्राप्त उच्यते । "आनन्दमयोऽभ्यासात्" । आनन्दमयशब्देनानन्दमय- वाक्यस्थ "ब्रम पुच्छ प्रतिष्ठे' त्यत्र विद्यमानं घ्राणपदमु. पलपते । तद्ब्रह्मपदं स्वप्रधानब्रह्मपरम् । कुतः । अभ्या- सात् । 'अमनवसभवत्यसवाहाँतिवेदचेदस्ति ब्रह्मति चे. देदे' त्यादी ब्रह्मपदस्याभ्यासात् । यत्तु पुच्छशब्दादव पयपरत्वमिति तबाह । "विकारशब्दान्नेतिचेन्न प्राधुयीत् । विकारशन्दादवयवपरपुच्छशब्दान्न तत्समा नाधिकरणनमपदं स्थमधानब्रह्मपरमिति चेन्न कुतः।माधु- पीदवपयशंघदोपपत्तः । प्रापुर्वचामायज़मायप्रयोगः ।

·३३ ब्रसामृतपिणी । एवं चान्नमयादीनां पुच्छान्तानचयवानुत्तवाऽऽनन्दमय- स्थापीतरावयवोक्ता पुच्छस्य वुद्धौ सन्निधानादपुच्छमपि ब्रह्म पुच्छमित्युक्तं श्रुत्या । न हि ब्रह्मणो मुख्य पुच्छत्व- मानन्दमयस्य परमात्मत्वपक्षे युक्तं, स्वं प्रति स्वस्य पुच्छत्वानुपपत्तः । तस्माद्ब्रह्म पुच्छवत्पुच्छं सर्वाधिष्ठान प्रतिष्ठा परायणं लोकिकस्यानन्दजातस्याधार इत्यर्थः । सर्वाधारस्वात्प्रतिष्ठापदसमभिव्याहारादाधारलक्षणा यु- क्तति । इतश्च पुच्छशब्देनाधारो लक्ष्यतइत्याह । "त- हेतुव्यपदेशाच" | तस्य ब्रह्मणो विकारजातं प्रति हेतु- त्वेने "दं समजते"ति वाक्यव्यपदेशादित्यर्थः । न हि स्वविकारमानन्दमयं प्रति व्रह्मणोऽवयवत्वं सम्भवति । मुग्यत इति स्वभधानं ब्रह्म पुच्छं ज्ञेयत्वेन विवक्षितमिति । "मानवर्णिकमेव च गीयते" । य"त्सत्यं ज्ञान"मित्या- दिमन्नवर्णप्रकाशितं व्रम त"ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठे"ति ब्राह्मणवाक्येस्वप्राधान्येनगीयते मनचाह्मणयोरेक्याधादि- त्यर्थः । इतवानन्दमयोऽत्र न प्रतिपाधस्तस्य वैपयिकप्रि- याद्यययययोगेन सट्टत्वाचनुपपत्तेरित्याह । “नेतरोऽनु- पपत्तेः" 1. "ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठे"त्यत्र ब्राह्म स्वमधानं नेतरत्. कुतः अनुपपत्तेः । ब्रह्मणोऽवयवत्वेऽवयव्यानन्दः, मयोऽनप्रतिपाद्य इति वक्तव्यम् । न हि तत्सम्भवति सावयवस्याग्रिमवाक्योक्तस्रष्टत्त्वाचनुपपत्तरित्यर्थः यतो ब्रह्म स्वमधानम् । इतवान पुच्छवाक्ये व्रह्म स्वप्रधानमि- त्पाद | "भेदव्यपदेशाच"। "रसंहीवायं लब्ध्याऽऽनन्दी- भवति":। अयमानन्दमपोजीयोरसशान्दितं ब्रह्मानन्द प्रतिपिम्पित लध्वाऽऽनन्दीभपातीति लन्धृतधन्यरूपेण भेदव्यपदेशादित्यर्थः । इस नामपुच्छक आनन्दमपोऽत्र- ·३४ रामानन्दमरस्वतीयता। न प्रतिपाद्य इत्याह । “कामाचनानुमानापेक्षा" काम्यत- इति काम प्रानन्दस्तस्य ब्रह्मत्वदृष्टेनानुमानेनानन्दमय- स्थापि ब्रह्मत्वमपेक्षितव्यं विकारार्धकमविरोधादिपर्धः। अनुमानप्रकारस्तु । श्रानन्दमयशब्दो ब्रह्मपर अानन्दम यंशब्दत्वा "दानन्दो ब्रह्म"त्यनत्यानन्दशब्दवदिति । इतोऽपि ब्रह्मपुच्छवाक्ये ब्रह्मस्वप्रधानमित्याह "असिनस्य च तदोगंशास्ति"। अस्मिन्पुच्छवाक्योक्तं ब्रह्मणि प्र- इस्यानन्दमयस्य जीवस्य “यदाहोवैप एतस्मि"नित्यादि शास्त्रं तद्योगं मुक्तिं शास्तीत्यर्थः । तस्मादानन्दमयस्या- त्राऽप्रतिपाद्यत्वात्पुच्छं ब्रह्मव स्वप्रधानं निर्विशेष जेय- मिति सिद्धम् ॥ अन्तस्तदुमोपदेशात् ॥ १।१।२० ॥ पूर्वत्र ब्रह्मपदमानन्दमयपदपदाम्पासा चेति मुख्य त्रितयात्मकयहुप्रमाणवशानिर्गुणब्रह्मनिर्णयो यथा त द्रूपवत्वादिबहुप्रमाणात्संसारीहिरण्मयः पुरुषोऽस्त्विति पूर्वसिद्धान्तयुत्तथा पूर्वपक्षोत्थानादृष्टान्तरूपावान्तरस- लत्या पूर्वसिद्धनिर्गुण ब्रह्मणस्समन्वया पवादकमिदमार भ्यते । फलं च पूर्वोत्तरपक्षयोरूपास्तिरेव पादसमाप्तिपर्ष- न्तम् छान्दोग्ये श्रूयते "श्रय यएपोऽन्तरादित्येहिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकश श्रामणखात्सर्व एव सुवर्णस्तस्य यथाकप्यासम्पुण्डरीकमेवाक्षिणी तस्यो दिति नाम स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्यउदित उदेतिर सर्वेभ्यः पाप्मभ्योय एवं वेदेत्यधिदैवतमथा।ऽध्यात्मम. श्रय एपान्तरक्षिणि पुरुपो दृश्यत"इत्यादिः । उपास्ति: प्रस्ताचार्योs""शब्दः । य एप शाखप्रसिद्ध आदित्य. मण्डलमध्यवर्ती । स्थानाद्यतयवकथन परमारमन उपा- ..

·ब्रह्मामृतर्षिणी। स्यर्थ द्रव्यम् । हिरण्मयो ज्योतिर्मयः । तत्रावहितधि- यामनुभवं प्रमाणयति "दृश्यत" इति। हिरण्यपद ज्योति:- परं सुवर्णपद्मपि । आप्रणखान्नखाग्रात् । चक्षुपोविशेष- माह "तस्य"ति । कर्मर्कटस्यासः पृष्ठभागन्यन्तं तेज. स्वी, तत्तुल्यं पुण्डरीकं तथाऽत्यन्तं तेजस्वि, तथाऽस्य देव- स्याक्षिणीनेत्रे । ध्यानार्थमेव नामकरोति "तस्येति । नामनिक्ति "स"इति । उदितउद्गतस्सकार्यसर्वपापा- स्प इत्यर्थः । ध्यानफलमाह "उदेति" । अधिदैवतं देव- तामधिकृत्योपास्तिवाक्यमित्यर्थः । अधिदैवतध्याना- रायनन्तरमात्मानं देहमधिकृत्याऽपि तदुत्तरीत्याऽऽह "अ. थे"ति । एतादृशं स्थानव्यर्थ पुरुषमधिकृत्य रूपवत्व- श्रुत्या सर्वपापास्पर्शश्रुत्या च संशयः। किमयं पुरु विद्याकर्मातिशयवशात्माप्तोत्कर्षः कश्चित्संसारी, उत नि. त्यसिद्धः परमेश्वर इति । किंतावत्प्राप्त संसारीति। कुतः। हिरण्यश्मश्रुरित्यादिरूपवयश्रवणात्, अक्षिपुरुपस्यापि "तस्पैतस्य तदेवरूपं यदमुष्यरूप"मिति श्रुत्यारूपवत्व- श्रवणात्, "येचामुष्मात्पराचोलोकास्तेषां चेप्टेदेवका- मानांचे"स्यादित्यपुरुषस्य "स एपयेचैतमार्पाचोलोका- स्तेषां चेप्टेमनुष्यकामानां चे"त्यक्षिपुरुषस्य चैश्वर्यमर्यादा- अवणाच । न हि परमात्मनोमर्यादाक्दैश्वर्य युक्तं "स एप सर्वेश्वर" इति श्रुतेः । स आदित्यपुरुषोऽमुप्मादादि- स्यादृर्वगानां लोकानामीशिता देयकामानां देवभोगानां घेत्यर्थः । एतस्माचक्षुपोग्गितानां लोकानामीशिताs- चिपुरुपो मनुष्यभोगानां चेत्यर्पः । तस्मानादयादित्ययोः रन्ता पुरुषः परमेश्वर इति प्राप्ते, उच्यते । "अन्तस्तरमा पदेशात् । "प एपोऽन्तरादिन्ये""प एपोऽन्तरविणीति ..

·रामानन्दसरस्वतIARI । च भूयमाणः परमेश्वर एव न संसारी । कुतः । तद्धमी. पदेशात्तस्य परमेश्वरस्य ये धर्मास्तेपामस्मिन्यास्य उपदे. शादित्यर्थः। तद्यथा। "तस्यादिति नामे"त्यादिना सर्वपा. मंविरहेणादित्यपुरुषस्य नामोक्त्वा तदेव नामाक्षिपुरुष स्थानिदि शती "यनामतन्नामेति । तत्सर्वपापरहित्यं नहाधर्मः । एवं "सैव अक्तत्साम तदुक्तधजस्ती" स्यगाद्यात्मत्वं निधारपति श्रुतिः। तत्र सर्वात्मकं ब्राह्मण उपपद्यते । "सैवगि"त्यादेरयमर्थः । तच्छन्दन पुरुपपरा- मर्शः विधेयापेक्षयान्यलिङ्गव्यपदेशः । उक्धं शास्त्रवि- शेषः । तत्साहचर्यात्सामस्तोत्र मुस्यादन्पच्छास्त्रम् । बार- ग्वलनपोवेदा इति । एवं सर्पगानगीयमानत्यं श्रुती मि. दिष्ट "तय हमे धीणापां गायन्त्येतमेव ते गायन्ती"त्या. द हिरण्यरमभुकेशादिकं मायिकं परमेश्वरस्य लोकानुन- हामुपपद्यत इति न तेन विरोधः । तस्मादयादित्पपो. रन्तः परमात्मा। किच्छ- । भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥ १।१।२१॥ धादित्यादगारन्तः भूयमाणः पुरुष श्रादित्यशरी- राभिमानिनो जीवादन्यः । कुतः । भेदव्यपदेशात् । प्रा. दित्यशरीराभिमानिनो जीवादन्यस्य परमात्ममोऽन्तया- मितयाऽन्तपीमिनालणे भेदेन व्यपदेशादित्यर्थः । "य आदित्यतिनादित्यादन्तरोपमादित्यो न घेद यथा- दित्यः शरीरं य थादित्यमन्तरी यमपरंप प्रारमा: तर्याम्पमृत" इत्यादिश्रुत्यन्तरे तगार्मेदव्यपदेशादाय तर शन्दनुत्या प्रत्यभिज्ञानात्परमेश्वर एवादयादित्ययो. पास्य इति सिद्धम् ॥ . १ ·प्रसामृतषिणी। आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ १।१।२२ ॥ पूर्वमव्यभिचारिब्रह्मलिङ्गेनापहसपाप्मत्वादिना रूप- पवादिकमन्यथा नीतम् । इह तु लिङ्गादाकाशशब्द- श्रुतिरन्यथानेतुं न शक्यते, लिनापेक्षया श्रुतेः प्रबलत्वा दिति प्रत्युदाहरणसङ्गत्येदमारभ्यते । छान्दोग्ये श्रूयते "अस्य लोकस्य कागतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि- (एथा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशोहोवेभ्यो ज्यायानाफाशः परायण" मिति । तम्रोभयत्राकाशशब्दप्रयोगदर्शनासंशयः, किं भूताकारोऽनाकाशशब्देनाभिधीयत उत परं ब्रह्मेति । "यदेप आकश आनन्दो न स्या"दित्यादिवेदे नापाका- शशब्दप्रयोग भूताकाशी रूढ इति । विषयवाक्यार्थस्तु । शालावत्यनामकः कश्चिदपिजैवलिं राजानं पृच्छत्य "स्ये" ति । सर्वस्य प्रपत्रस्य किमधिकरणमिति प्रश्नार्थ: । जैव- लिरुत्तरमाहा "काश" इति । कथंभूत श्राकाशस्सर्वजग- | मतिष्ठा, तनाऽह "सर्वाणी"ति। भूताकाशव्यावृत्तये है. स्वन्तरमाहा काशो ही"ति । तनवहेत्वन्तर "माकार" इति । अयं सिद्धान्तार्थः । तत्र रूढया भूताकाशइति युक्त न च पाक्यशेषानुपपत्ति "राकाशाद्वायु"रित्यादी तस्या- ऽपि चाय्यादिकारणत्वश्रवणात्, तस्माद्भूताकाशइति प्राप्त नमः । “आकाशस्तहिङ्गास्" । श्राकाशशन्देन ब्रामणो ग्रहणं युक्तम् । कुतः । तल्लिङ्गात्तस्य ब्रह्मण पलिझं महा- भूतस्रष्दृत्वादिकं तस्यास्मिन्वाक्ये पृत्वादित्यर्थः नन्धिदं भूताकाशस्थापि पारवादिकारणत्वं दर्शितमिति पेश । मूल कारण प्रमणेऽपरिग्रहे"आकाशदे"त्यपधारणं "स वाणीति च विशेषणं "आकाशं प्रत्यस्तं पन्तीति ·रामानन्दमावतीता। कारणे लयमदर्शनं चाननुकूलं स्यात् । ज्यायस्त्वपरायण- त्वमदर्शनं च प्रमण्येव समन्जसम् । अत्यन्तरं च स्प ब्रामण एवं परापपत्वं दर्शयति "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म राते दीतुः परायण"मिति । राते निस्स दातुर्यजमानस्य । "राति"रिति पाठे रातिपन्धुरिस्पधः। किन स एपपरो. परीयानुद्रीयः स एपोऽनन्त" इत्पनीय घाफाशरूपदेवता- धर्मन्परत्वादीनुपसंहरतिजैवलिः । सप्ताकाशे न युउप- ते। न हि तस्यानन्त्यं सम्भवति । श्रुती परत्यं गुणत उपत्यं परीपस्त्वं कालता पस्तुतमापरिचिधारवमन तत्पं देशनोऽपरिचिएनत्यं पृष्पम् । पशु सिङ्गाप्ति पलीयसीति. तर । "त्यजेदेकं पुलम्या" इति न्यायन यहीनामनवकारालिश्रुतीनामनुग्रहापैकरपा माफारा - सर्यायस्य युक्तस्यात् । सम्मादामागगन्द प्रावधानदेयता द्रीय उपास्पति सिद्धम् ।। अत एव प्रायाः ॥ ११११२३ ॥ मन पातिदेशवास परमसत्यपेक्षा । पमा पूर्व प्राकाशभ्रतेरपभिचारिमामलिलोपहितवादाधीयुक्तः, इतु अपमाणसम्पेशनादिलिदास माणेऽपि सम्भधेना. प्पभिपारिबालिग सहपाराभापायापनियाधानयुक्त इति प्रायुदाहरपामानिः याकाशवाणानन्तरं प्रपन उनी प्रस्तोतपदेपमा प्रस्तापमापसातादपिटा प्रमाणसि गाने विपतिपतीति तमागावतेति माण इति होवाच पापिहया इमानि भूतानि प्रायमे এমবিয়লি মাহমশ্রন ঘাব্য প্রকা मपापो"रयादि प्रत्यापी । उनीमाधिकारे मामहिक प्रस्तावप्यानमिति पामट्टीप हायुलम र शिपिमा.

·महामृतपिंकी। फ्रायणनामा धनाय राज्ञायझंगत्वाज्ञानवैभवं स्वस्थ प्रकटय प्रस्तोतारमुवाच । हे प्रस्तोतयादेवता प्रस्ताव सामभक्ति- विशेषमन्वायत्ताऽनुगता सा। प्रस्तोताऽधीतस्सन्चामायणं पप्रच्छ "कसमें"ति । तस्य प्रतिवचनं "प्राण"इति। मुख्य प्राणवायुं व्यावर्तयति "सर्वाणी"ति। सस्विशान्ति ली- नानि भवन्तिलयकाले। अभ्युबिहते जन्मकाले प्राणम- भिलक्ष्योगच्छन्तीति । तत्र "पाणयन्धनं हि सौम्यं मना प्राणस्य प्राण"मित्यादी ब्राह्मणि प्राणशन्दप्रयोगात्माण- पाया च मसिहतरत्वात्संशयः, किमत्रमाणशब्देन ब्रह्मा- भिधीयत उतवायुविकार इति । मनः शब्दलक्षितं तत्सा- क्षिचैतन्य प्राणं परस्मिन्नक्येनस्थितमित्यर्थः । प्राणस्य पञ्चवृत्तवायुविकारस्य प्राणसत्तास्फूर्तिदमात्मानं येविदु- स्ते ब्रह्म जानन्तीत्यर्थः । तत्र प्रसिद्धियलाद्वायुविकारइति प्राप्त श्राकाशन्यायमतिदिशति भगवान्सूत्रकारो "तएव- प्राण" इति । अत एव पूर्वसूत्रोक्त "तल्लिङ्गा"दिति हेतो- रेच प्राणशब्दं ब्रह्मत्यर्थः "सर्वाणिहवा इमानि भूतानि माणमेवाभिसम्बिशन्ती"त्यादिना महाभूतसम्वेशनादिक ब्रमलिङ्गं प्राणवाक्ये भ्रूयते । न चवै "यदा पुरुषः स्वपिति माणं तर्हि बागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं मनः प्राणं श्रोत्रं स यदा प्रतिबुध्यते प्राणादेवाधि पुनीयन्त"इति श्रुत्या- घायुविकारेऽपि सम्वेशनादि श्रूयत्त इति वाच्यम् । नहि तन्न महाभतसम्वेशनादिश्रूयते, किन्विन्द्रियसंवेशनादि- कमेव । श्रुत्यर्थस्तु । तर्हि सस्यां सुषुप्त्यवस्थायामित्यर्थः । वाक्पदानुक्तकर्मेन्द्रियलक्षकम् । चक्षुः श्रोत्रे धीन्द्रिया. पामुपलक्षणम् । तस्मादनन्यथासिडबालिगात्माण शन्द- वाच्यं ब्रह्मवेनास्यं प्रस्तांचे देवतेति सिडम् ।।

·४० समानावसाश्यतीता। ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ १।१ । २४ ॥ पूर्व प्राणवाक्ये ब्रह्मलिङ्गसत्त्वावंतु ब्रह्मपरता । इहास्य वाक्ये तदभावान्न ब्रह्मपरतेति प्रत्युदाहरणसर त्येदमारभ्यते । छान्दोग्येश्रूयते "अध यदतः परो' दिवा ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठप्वनुत्तमेषत्तमेषु लोफेष्विदं वायतदिद मस्मिन्नन्तः पुरुपज्योति"रिति । अस्यार्थः । गायत्र्युषाधिव्रह्मोपास्त्यनन्तरमुपास्त्यन्त त्यर्थोऽधशब्दः । अतो दिवोद्युलोकापरः परस्ताद्यज्यो- तिर्दीप्यते तदिदमित्यादरज्योतिप्यध्यस्यते । कुत्रतबी. प्यते तबाह "विश्वत' इति । विश्वमात्माणिवादुपरी त्यर्थः। विश्वशब्दस्य कतिपयार्यकत्वं व्यावर्तयति "सर्वत" इति । सर्वस्माद्भुरादिलोकात्सर्वसंसारमण्डलादुपरीत्यर्थः । | उत्तमानविद्यन्ते येभ्यस्तेऽनुत्तमास्तप । इदंशन्दार्थ स्फुट- यति “यदि"ति ! लोकवेदयोभौतिकतेजसिब्रह्मणि च प्रयोगात्संशयः, किमिह ज्योतिश्शन्दनादित्यादिकं तेजे. ऽभिधीयत उतब्रह्मेति । किन्तावत्रयुक्तिः । भौतिक मिति । कुतः । प्रसिद्धत्वा "दतो दिव" इत्यादिना मया: दादिश्रवणाच । न हि सर्वव्यापिनो ब्रह्म मपीदादिर्क युक्तम् । तस्माद्भौतिक ज्योतिरिति प्राप्ते घूमा "ज्योति- भरणाभिधाना"दिति । अत्र ज्योतिशब्दग्राह्य ग्रहोय । कुतः । चरणाभिधानात्पादाभिधानादित्यर्थः । तथा हि ज्योतिर्वाक्यात्पूर्ववाक्पे चतुष्पाद्यनिर्दिश्यते "तावा. नस्य महिमा ततो ज्यायांश्चपुरुपः पादोख सा भूना. नि त्रिपादस्या मृतं दिवी"ति। एतदर्धस्तु: "गायत्री वा इदं सर्व" मित्यत्र भूतपृथिवी शरीरहृदयवाक्माणैः पड़ विधा चतुष्पदागायत्रीति यदुक्तं तद्द्वायत्र्युपाधिब्राह्मण महिमा विभूतिस्ता.. वान्यावा - नय स्पना स्वयं - ·४५ मलामृतपिणी। पुरुषस्ततोज्पाया। तदेवाह"पाद"इति । सर्वाणिभूता. न्यस्यैकः पादएकदेशः ! त्रिपादमृतं दिविद्योतनवति स्वात्मनि स्थितमिति एवं च "यदतः पर" इत्यत्र गच्छं- ब्दस्य सर्वनामत्वेन प्रसिद्धार्थवाचकत्वारपूर्ववाक्ये घुस- म्बन्धित्वेन प्रसिद्ध ब्रह्मानापि धुसम्पन्धाधच्छब्देनप्रत्य- भिज्ञायते, न प्रकृत लौकिक तेजः। अतः पर"इत्यादिना श्रुत ब्रह्मणोमर्यादादिकमुपासनार्थमित्युक्तम् । ज्योति- रशब्दो ब्रह्मण्यपि प्रसिद्धो वेदान्तेषु । तस्मादिह ज्योति- शब्दं ब्रह्म ॥ छन्दोऽभिधानाचेति चेन तथा चेतर्पणनि- गदात्तथा हि दर्शनम् ॥ १ । १ । २५ ॥ यदुक्त सर्वत्रगायत्र्याख्यच्छन्द उपाधिकब्रह्मण उक्त- स्वात्तदत्र प्रत्यभिज्ञायत इति तन्न, "गायत्रीचा इदं सर्व भूत यदिद किच्चे ति गायच्याख्यच्छन्दसः प्रकृतत्वा- त्तस्यैव "पादोऽस्य विश्वाभूतानी"ति भूतपादव्यपदेशन ब्रह्मण इति । पूर्ववाक्ये छन्द एवाभिधीयते नब्रह्मेति चेन्न, गायत्र्याख्यच्छन्दोद्वारेण तदनुगतनमणिसात्मकत्वं प्र- तिपाद्यते । “गायत्री वा इद सर्व"मित्यादिना न बक्षरस- निवेशमायाया गायन्याःसात्मकत्वं समन्जसम्। तमा- गायत्र्यांविकार यदनुगतं ब्रह्म तदेव गायत्री वाइदं सर्व" मित्यादिना प्रतिपाद्यत इति। निष्कृष्टार्थस्तु । छन्दोऽभि- धानागायच्याख्यच्छन्दस एवपूर्ववाक्ये प्रकृतत्वान ब्रह्म- पः प्रकृतत्वमिति घेत। कुनः। तया छन्दोद्वारेण तदने ब्रह्मणि वेतोर्पणस्य चित्तसमाधानस्य निगदादभिधानात्। तत्र दृशान्तः । संथा हि दर्शनम् । अन्यत्रापि विकारा- ·४३ रामानन्दसरस्वतीता। रेण नमोपासनं दृश्यतइति। दर्शनं दृषमित्यर्थः । "एतं होव यहचा महत्युक्थेमीमांसन्तएतमनावध्यर्यवगतं महावृत्तै छन्दागा" इति । तदर्थस्तु। एतमेवात्मानमृग्वेदिनों मह- त्युक्थे प्रधाने शास्त्रे तदनुगनमुपासते,यजुर्वेदिनोग्नाती, सामवेदिनो महावृत्ताख्येतो तदनुगतं ब्रह्मानुसन्धत इत्यैतरेये पृमित्यर्थः । एवं गायत्रीशब्दो ब्रह्मलक्षकइति पूर्ववाक्ये ब्रह्मनिर्दिम् । यहागायत्रीशब्दो ब्रमणि गाण। तया च सूत्रे सिद्धान्तभागस्यायमर्थः । यथा गायत्री पड. क्षरः पाश्चतुष्पादेवं ब्रह्माऽपि चतुष्पादिति गायत्रीशब्देन भिधीयते। चतुष्पात्वं गुणयोगात्। तथा गायत्री सादृश्येना चेतोऽर्पणस्य ध्यानस्य निगदाद्विधानादिति तथा हिदर्शन" मिति छन्दोऽभिधायिशब्दस्य सादृश्यादन्यत्र प्रयोगे दृधा- न्तः तथा हि "तेचा एते पञ्चान्ये पञ्चान्येदश सन्तस्त- स्कृत" मित्युपक्रम्याह "सैपा विराडि"ति। अस्पार्थः। स. म्वर्गविद्यायामधिदैवमग्निसूर्यचन्द्राम्भांसि पायौलीपन्ते. अध्यात्म माणे वाक्चक्षुः श्रोत्रमनासीत्युक्तम् । ते घायुना सहपञ्चाधिदैविका अध्यात्मिकेभ्यः प्राणादिभ्योऽन्ये, तथा माणादयः पञ्चाधिदैविकेभ्योऽन्ये । एवं ने सर्वे दश सन्त: कृतमिन्युच्यन्ते । कृतापरपर्यायचतुरायनामकबूतगत. चतुरङ्कायश्चत्वारः पदार्थाः प्रकृते सन्ति, व्यङ्कायवनयो, द्यायची, एकाङ्कायवदेकश्च । एवं कृतेदशके सी- तर्भावासजये सर्वजयो भवति । यथा कृतेजिते त्रेतादि संज्ञानिध्यक्षायादीनिजितानि भवन्ति, तसत्र चतुराय- कापरपाय चतुरझायनाममद्यतस्य कृतमिति संज्ञाास च चतुरडाघोदशात्मकचतुर्वषु भ्रयाणां, त्रिषु धपो, स्नयोरेकस्य घान्तर्भावात् । वारवादयोऽपि. दशा तथा - ·४३ प्रलापृतर्षिणी। च दशवसंख्यासाश्यावारवादयः कृतमित्युच्यन्ते । एवमेव "दशाक्षरा विरा"डिति श्रुत्या "विराट' नाम- कच्छन्दसादशात्मकत्वाद्वारयादी विराटशब्दप्रयोग इति यथा तदद्रह्मणश्चतुष्पात्त्वसाम्याद्वायत्रीशब्दप्रयोग इति दृप्रान्तार्थः । तस्मात्पूर्ववाक्ये ब्रह्मैव निर्दिष्ट न च्छन्द इति सिद्धम् ॥ भूतादिपादव्यपदेशापपत्तेश्चैवम् ॥ १।१।२६ ॥ इतच गायत्रीवाक्ये ब्रह्मैव प्रतिपाद्यमित्यभ्युपग- न्तव्यमित्येव' शब्दार्थः । कुतः। भूतादिपाव्यपदेशा- पपत्तेः । भूतपृथिवीशरीरहदयै श्चतुष्पदागायत्रीति क्षपदे- शस्य ब्रह्मण्येवोपपत्तेरित्यर्थः । न यक्षरसन्निवेशरूपगा. यत्रयां भूतादिपाव्यपदेशः सम्भवति । किञ्च "तेवा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषा"इति श्रुतिः पूर्व ब्रह्मणः प्रकृतत्वे सङ्ग- च्छते । तथा हि गायच्याख्य ब्रह्मा हादस्योपास्त्यङ्गत्वेन द्वारपालादिगुणविध्यर्थ "तस्य हवा एतस्य हृदयस्य पञ्च- देवसुपय इत्यादि पाक्यम् । तत्र "ते वा एते पञ्च ब्रह्म- पुरुषा इति श्रुतम् । तथा चोपास्त्यङ्गानां द्वारपालानां हृद्यच्छिस्थितानां प्राणादिवायूनां ब्रह्मपुरुषत्वोक्त हृदयच्छिद्रेष्वपि ब्रह्मसम्बन्धोऽवगम्यत इत्यतोऽस्ति पूर्व- पाक्ये ब्रामप्रकृतम् । न हि गायत्रीमानस्यैवोपास्यत्वे तद- गानां महापुरुपत्वं युक्तम् । अतो हदयच्छिद्रेपु ब्रह्मसम्ब- न्धात्तत्रस्थवायूनां ब्रह्मपुरुषत्वमिति ब्रह्मपुरुषभुत्युपपत्ते रिति । श्रुत्यर्थस्तु । हृदयस्य पञ्चदेवच्छिद्राणि । आदि- त्यादिनामक प्राणादिवायुभिर्देवैः परिपाल्यत्वाच सुषिरवं छिद्राणामुपचर्यते । तानि हृदयच्छिद्राणि हृदय रूप प्रामुखदक्षिणमुखात्पमुस्वादमुग्वार्ध्वमुग्वरूपाणि ।

·बलातदेिखी। स्वातयं जनकत्वेन, वाक्यार्थप्रतीतेर्गुणत्वं तजन्यत्वेनेति बोध्यम् । अस्तिकापीतकीनात्मणोपनिषदि "इन्द्रप्रतर्द- नाख्यापि का प्रतर्दनो हवैदैवादासिरिन्द्रस्य प्रियं धामो- पजगाम युद्धेन च पारुपेण चे"त्यारभ्यामाता । तस्यां श्रूयते "सहोवाच प्राणेऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामापुरमृतम्: पस्वे"ति । तयोत्तरत्रापि “अथ खलुपाण एवं प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयतीति तथा न चाचं विजिज्ञासीत चक्तारं विद्या"दित्यादि । अन्ते च "स एप प्राण एव प्रज्ञात्माऽऽनन्दोऽजरोऽमृत" इत्यादि । अस्यार्थः । दिवा- दासस्थापत्यं पुमान्दैवादासिः प्रियं प्रेमास्पदं धामगृहम् । तगती हेतु 'युद्धने ति । तत्कारणेन पुरुपकारप्रदर्शनेन च प्रतर्दना राजेन्द्रस्य गृह जगामेन्यन्धयः । तं दृष्ट्वेन्द्रउवाच "प्रतर्दन परन्ते ददामि" । सहोवाच प्रतर्दनो "हे इन्द्र न्धमेववरं वृणीप्वयं त्वं मनुष्यायहिततमं मन्यस" इति । तत इन्द्र उवाच "प्राणेऽस्मी"ति । मुख्यप्राणं व्यावर्तयति "प्रज्ञामे"ति । निर्विशेषचिन्मानं व्यावर्तयति "तं मा" मिति । इदं च माणस्येदंरूपदेवतात्वेलिङ्गम् । प्राणस्य मुख्यप्राणरूपवेलिङ्ग "मथ खल्वि"त्यादि । वागादीनां देहधारणशत्तयभावनिश्चयानन्तर्य "म" शब्दार्थः । प्रा. एवायोर्देहधारणं तदुत्थापनं च कार्यमिति प्रसिद्धमिति "खल्वि"त्युक्तम् । माणस्य जीवत्येलिङ्गं "न वाच"मिति । प्राणस्य परमात्मत्वेलिङ्ग"स एप" इत्यादि । एव च प्राप- शब्दस्येन्द्रमाणवायुजीवपरमात्वपुरत्वेन लिङ्गानां विद्य- मानत्वात्संशय: फिंपरः प्रापशब्द" इति । तत्र प्रसिद्ध- त्वात्प्राणवायुपर इति प्राप्त उच्यते "माणस्तथाऽनुग- मात्तत्रामाणे नव । कुतः । तयाऽनुगमात्तथा ·रामानन्दसरस्वती ब्रलपरत्वेनाऽनुगमात् । अवगमादित्यर्थः । तथाहि प्रतर्दनः खलु हिततमं पुरुषार्थ पृथगन । तस्य परमपुरुषार्यका- मस्य प्राण उपास्यत्वेनापदिश्यते "प्राऽस्मी"स्यादिना । एवं च परमपुरुषार्थत्येनोपदिश्यमानः प्राण कथं प्राण- वायुः स्यात् । तथा "सयोहमां वेद न हवै तस्य केन चन कर्मणा लोकोमीयते न स्तेयेन न भ्रूणहत्यये"त्यादिवल- परिग्रहे घटते, "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्परा- पर"इत्पादिना ब्रह्मज्ञानिनः कर्मक्षपश्रवणात् । तदर्थस्तु योऽधिकारी मां ब्रह्मरूपं साक्षादनुभवति तस्य विदुषो लोको मेक्षिो न मीयते न हिंस्यते महातापि पापेन, ज्ञान- माहात्म्येनसर्वस्यापि पापस्य दग्धत्वादिति भावः। एवं म. ज्ञात्मत्वं च ब्राह्मण एव युक्तम् । एवमुपसंहार "अानन्दोऽ- जर" इत्यपि ब्रह्मपरत्वे घटते । तया "सनसाधुना कर्मणा भूयान्भवति नो एवासाधुना कनीया नेपहोव साधुकर्म- कारयत्येपतएवा साधुकर्म कारयत्येप लोकाधिपतिरेपला- कपाल एप लोकेश"इति च ब्रह्मण्येव समससम् ।.अत्र हि धर्माद्यसंस्कृत्यं तत्कारपितृत्वं तदीशितृत्वं च ब्रम- पोऽसाधारण लिङ्गमस्तीति । तस्मात्पूर्वपरपालोचनया ब्रह्मपरमेव प्राणपदमिति ॥ न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्ध- भूमाह्यस्मिन् ॥ १॥ १ ॥ २६ ॥ ननु यदुक्तं प्राणो ब्रह्मति सद्युक्तमिति नम:! कृतः । चतुरात्मोपदेशादतुरिन्द्रस्यात्मत्वेनोपदेगादि- त्यर्थः । तथाहि । वका हीन्द्रो नाम कम्धिविग्रहवान्दे- बताविशेषः स्वमात्मानं प्रतर्दनायोपदिशति "म मेर ·५० लामर्पिणी। विजानो ही"त्युपक्रम्य "प्राणोऽस्मिप्रज्ञात्मे"त्यहकारवा. | देन । किञ्च देवतायाः माणत्वे लिङ्गान्तरमस्ति "अरुन्मु. खान्यतीन शालावृकेभ्यः प्रायच्छ"मिति | "रुन्"वेदान्त- वाक्यं तपां मुखेन वर्तते तेऽरुन्मुखाः । शालावृकेभ्यो- रपयश्वभ्यः । न हीदं ब्रमणो युक्तम् । एवमिन्द्रपरत्व इतरधशासम्पन्धं योजनीयमिति । अनोच्यते "अध्या- स्मसम्बन्धभूमाह्यमि"निति । हि यस्मादस्मिन्नध्याघेऽध्या- त्मसम्पन्धस्य भूमावाहुल्यमुपलभ्यत इत्यर्थः । तद्यथा "यावासिन शरीरे प्राणोवसति तावदायु"रिति प्रमाण स्यैव प्रज्ञात्मनः परमात्मभूतस्यायुःप्रदानोपसंहारयोः स्वातयं दर्शयति, न पराचीनस्येन्द्रस्य । एवमस्ति वे "प्राणानां निश्रेयस" मिति श्रुतिरात्मानमिन्द्रिय श्रयं प्राएं दर्शयति । प्राणस्यास्तित्वे स्थिती प्राणानामिन्द्रि- याणां निश्रेयसंस्थितिरिति इत्यर्थः । एवमेव 'न वाचं विजिज्ञासीवक्तारं विद्या दिति परमात्मानं वक्तारमुप- प्रम्य "तद्यथारथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एप माण एव प्रज्ञात्माऽनन्दाजरोऽमृत" इति वाक्यं विषयेन्द्रियव्यवहारानभिभूतं प्रत्यगात्मान- मेवोपसंहरति । श्रुत्यर्थस्तु। तत्तत्रभूतमात्रादीनां नानात्वं नेत्यन्तः । यथालोके प्रसिद्धस्य रथस्यारेषु मध्यर. तिपुशलाकासु धोपान्तनेमिरर्पिता, नामाचक्रपिण्डका- पामरा अर्पितास्तम्भूतानि पिच्यादीनि । मात्राः शब्दा. दियो विषयाः । मीयन्त इनि मात्राः । प्रज्ञामात्रासुस्व- स्वपोषकविन्द्रयेषु बुद्धिदारार्पिताः । कर्मेन्द्रियेप्पपि तभिषया मर्पितास्तदधीनत्वात्तापहारस्य । ताम्य प्रज्ञा- .

·४ रामानन्नप्रस्थतीता। मात्रामाणे परस्मिन्नर्पिताः। प्राणस्य ब्रह्मत्व लिङ्गं "स एप" इति । तसादध्यात्मसम्यन्ययाहुल्यात्मापात्मकन- झोपदेश एवायं न देवतात्मोपदेश इति मिडम् ॥ कथं लर्हि वक्तुरात्मापदेश इत्याशझ्याह । शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशशोवामदेववत् ॥११॥३०॥ इन्द्रस्य यत्तुर्मामेय विजानीही त्युपदेशः शास्त्र- ध्या ज्ञातव्यः । श्रमेव परंब्रनि शास्त्रदृपया पश्यनेव- मुक्तयानित्यर्थः । "यामदेवव"दिति । यथा यामदेवः शास्त्रहपृपा "अहं मनुरभयं सूर्यश्चे"त्याह तदित्यर्थः । यदुक्तमिन्द्रोपती" नित्यादिदेवतापरत्वे लिमिनि, तन्न । यछेदान्तवाक्योत्यक्षानप्रभावादरमेयं भूतोऽमीती । दृशावेदान्तवाक्यान्यध्येयानि, नाचेदरण्यश्वभ्यः प्रायच्छ- मित्येतदर्धकत्वेनाविरोधात् । तमामापात्मकब्रह्मपर- मतदारममिति सिद्धम् ॥ जीवमुख्यप्रणालिङ्गानेति चेन्नोपासात्रैवि- ध्यादाश्रितत्वादिहतद्योगात् ॥ १।१॥ ३१ ॥ ननु यदक्तमध्यात्मसम्बन्धबाहुल्यान्न देवतात्मापाप इति तत्सत्यम् । तथापि न ब्रह्मपरमेवेदं वाक्यं किं तु जीवमुल्य प्राणवायुपरमपि । कुतः । जीयलिङ्गान्मु- | रूपप्राणलिझाय। "नपाच्य विजिज्ञासीबक्तारं विद्या- दि" ति जीवलिङ्गं वागादिकरणैर्वेषितस्य यत्तुजीवस्य मुविशेषत्त्व पलभ्यते । पूर्व माण पर प्रशारमेद शरीरं परिग्रहोत्यापयती." ति प्राणलिङ्ग, देहवार एस्य प्राणलिङ्गत्वात् । तथाहि पाएगादे श्रूयते। " C ·ब्रह्मामृतावणी। वागादयस्सर्व प्राणा: प्रत्येकं श्रेष्ठतामात्मनो मन्यमाना. | स्तनिधारपिपया मजापतिमुपजग्मुः । स च तानुवाच "यस्मिन्नुकान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव भवति सयुष्मा मध्ये श्रेष्ठ" इति । तस्मिन्प्रजापतावेवमुक्तवति वागादि- पूत्कान्तप्वपि मूकादिभावं शरीरं स्वस्थमस्यात् । मुख्य- प्राणस्याचिकमिपायां तु वागादीनां व्याकुलत्वात्ताप्रति प्राण उवाच 'मा महिमापद्यथ यतोऽहमेवैतत्करोमि"! कि तत् । पञ्चप्राणापानादिभेदेनात्मानं विभज्यैतद्वा- एवं शरीरम् । वाति गच्छतीति यान पानमेव पाएमस्थिर शरीरमिति यावत् । तदयपृभ्य विधारयामीति श्रवणा- हधारणं प्राणलिङ्गमेव । अर्थतोऽनुकान्तनुतिस्तु "मा महिमापद्यथाहमेवैतत्पश्वधाऽऽत्मानं विभज्यतहाणमवY. भ्य विधारयामी "ति । प्राणवायोः प्रज्ञात्मत्वं कथमिति चेत्, ज्ञानेन्द्रियाश्रयत्वादिति चूमः । सस्यादुपक्रमादिप- लोचनया ब्रह्मरूपैकवाक्याप्रतीतावपि तस्याजीव मुख्यमाणरूपपदार्थप्रतीतिजन्यत्वेन गुणत्वात् पदार्थम- तीतेश्च नजनकतया प्रधानत्वादेकवाक्यार्थमतीतिभपाय वाक्यभेद एव न्याप्प इति जीवमुख्यमाणब्रह्मणां क्या- णामुपास्थानां प्रत्येक स्वातध्येण वाक्यार्थत्वमिति त्रीणि वाक्यानि नैक ब्रह्मयाक्यमिति चेन्न । उपासात्रैविध्यात्री- एपासनानि प्रसज्येरग्नित्यर्थः । पक्रॉपसंहारा. भ्यां ब्रापरत्वेनैकवाक्यत्वं सम्भवति । वाक्यभेदी न युक्तः। न च पदार्थप्रतीतेर्मुख्यत्यं, तस्या पाक्यार्थप्रतीति शेषन्वेन तस्या एवं प्रधानत्वात् । न हि जनकत्वमात्रैणैध माधान्यं युक्त, सन्निपस्योपकारकाणामपि प्रधानताssप- ते। अत एव प्राण इत्यत्रान्यन्त्र ब्रह्मलिङ्गवशामा- पशब्दस्य ब्राह्मण प्रवृत्तत्रितत्वाच, इहापिहिततमोप.

·रामानन्दसरस्वतीता। न्यासादिब्रामलिङ्मयोगाहह्मण एकायमुपदेश इति । यतु जीवादित इमस्तीति तत्परत्यमिति नन्न, प्राएव्यापार- स्थापि परमेश्वरायत्तत्वेन देहधारणस्यापि ब्रह्मण्युपरितुं शक्यत्वेनानन्यथा सप्राणगालिझाभावात् । तथा ध श्रुतिः "न प्राणेन नापानन मया जीयति कश्चन । इमरण तु जीवन्ति यस्मिनेतायुपानिता"चिलि प्राणादिव्यापार- स्पेश्वरायत्तत्यमाह । नापि "नवाचं विजिज्ञासीत"त्या. दिजीवलिङ्गाविरोधः । जीवस्य ब्रह्मानन्यत्वेन सर्योपाधि- परित्यागेन जीवस्य स्वरूप ब्रह्मदर्शयितु "न वाचं पिजि- ज्ञासीते"त्यादि प्रत्यगात्माभिमुग्नीकरणार्थ उपदेश न विरुध्याले । "यद्याचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते तदेव ब्रह्म- त्वं विद्धी"ति भुत्पन्तरं यागादिव्यापृतस्य वा धात्वं दर्शयति । तस्मातालपरमेवेदं वाक्यं न माणादित्रितयपर म् । एकदेशिनस्तु "नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह त- योगा" दित्यस्यार्थान्तरमाचक्षते । तथा हि । न ब्रह्मया- फ्ये जीयमुख्यप्राणलिङ्गयोर्विरोधः । कुतः । उपासनान- विध्यात्। जीयधर्मेण भागधर्मेण मामधर्मेण च सहित- स्य विविधस्योपासनस्यैकस्य विचितत्वादित्यर्थः । अतो न पाक्यभेद इति । तत्र "आयुरमृत"मिति, "उपासा वायुः'प्राण"इति, “इदं शरीरं परियोत्थापयती"ति, "तस्मादेतमेवोक्यमुपासीते"ति प्राणधर्म: 1 "अय पधारपे प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तदाख्यास्याम"इत्यु. पक्रम्य "बागेवास्या, एकमङ्गमदूदहत्तस्यै नाम परस्तात्म- तिविहिता भूतमात्राप्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्याती"त्यादिजीवधर्मः | "ता वा एता दशैय भूतमात्रा अधिन दश प्रज्ञामान्ना अधिभूतं यद्धि भूत- ·खात्यगी। yo .. मात्रा न स्युन प्रज्ञामावास्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रान स्युन भूत- मात्रास्स्युन हन्यतरतो स्पं किचन सिध्येन्नो एतन्नाना तथा रथस्यारेपु नेमिर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमे- वैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिता: प्रज्ञामात्राः प्राणे- ऽर्पितास्स एष प्राण एव प्रज्ञात्मे"त्यादि ब्रह्मधर्मः। एत- दर्धस्तु । "प्राण हि भूतानामायु"रिति श्रुत्यन्तरेण प्राण- स्यायुष्व सिद्ध जीवनस्य तदधीनत्वात् । तस्मात्माणस्थैव देहाद्युत्थापकत्वादेहादिकमुत्थापयतीत्युक्थं प्राणः । एच- मायुष्ट्वामृतत्वोक्थत्वं प्राणधर्म इत्यर्थः। "सहवासासहो- तक्रान्तिश्चे"त्युत्तयानन्तर्य"मथ"शब्दार्थः । अस्या जीवा- ख्यमज्ञायास्सम्बन्धीनि भूत्वा सर्वाणि भूतानि तदृश्य- त्वन कल्पितानि वस्तुतो यथैकं भवन्ति तथा तबस्तु या. ख्यास्याम"इत्युपत्र म्योक्तं "चागेवे"ति। बुड स्साभासा या: स्वरूपतोसाध्यत्वेऽपि विषयत्वरूपपूर्णशरीरमि- न्द्रियसाध्यम् । तत्र नामप्रपञ्चधिपयित्वमर्धशरीरं वुद्धर- हधारलक्षणाया तथा रूपमपञ्चविपयित्वमशरीरम् । तथा च कर्मेन्द्रियेषु मध्ये वागेयास्याः प्रज्ञाया देहार्धमेक- मङ्गमदृहद्रेचितवती पूरयामासेत्यर्थः । नामात्मकमप- चे वारद्वारा प्रविटा बुद्धिर्नामप्रपक्षविपयित्वलक्षणमर्थ- शरीरमामातीति यावत् । तस्याः प्रज्ञायाः पुन"म"कि. ल "परम्ता"दपरभागे रूपनपद्धयिषयित्वलक्षणेऽर्धशरीरे चक्षुरादिना प्रतिविहिता समुपस्थापिता भूतमात्रा शब्द- रूपायर्थरूपा कारणं भवतीत्यर्थः । चक्षुरादिना प्रकाशितो अर्धप्रपञ्च पुढेरितरभागं रूपप्रपक्षविपयित्वलक्षणं पूरया- मासेति यावत् । एवं वागिन्द्रियेणार्धपपञ्चेन च जीवा- पप्रज्ञापूर्ण घियित्वलनणं शरीरं प्राप्य दृश भवतीति

·५२
रामानन्दसरस्वतीकता।
सिद्धम् । तदुपहितचैतन्यदारा स्वरूपे पृत्वापासमाइ
"प्रज्ञये"तितिया द्वारा पापं करणं प्रतिचिदात्माऽहं
वक्त त्यध्यासमनुभूए वाया करणेन सर्वाणिमामानि वक्त
व्यत्येनामाति, चक्षुषा सर्वाणि रूपाणि पश्यतीत्येवं
द्रष्दृत्वमनुभवत्तीत्यर्थः । सर्वभूतविषयिकत्वमात्मनि द्रष्ट
त्वादिसम्पादकत्वं च बुद्धधर्म इति फलम् । "यक्षुरेवा-
स्था" इत्यादिपर्णपान्तरायोऽपि संगृहीतः । सर्वाधार
त्वानन्दत्वादिधर्म इत्याह "ता वा" इति । भूतानि
पृथिव्यादीनि पच्च, मात्राश्च शब्दादयः पन्च, एता दश
भूतमात्राः, "अधिप्रज" प्रज्ञा इन्द्रिपाणि तदुत्वज्ञानानि
वाऽधिकृत्य प्रवर्तन्ते । दश प्रज्ञामानाः पञ्चन्द्रियाणि तदु.
स्थयुद्धपश्चा"धिभूत" भूतानि पिण्यादीनि शब्दादीनि
चाधिकृत्य प्रवर्तन्ते । एवं भूतमात्राणां दशानां प्राह्यत्वेन
प्रज्ञामात्रात्मकग्राहकापेक्षत्वमुक्तम् । प्रज्ञामाप्रापां दशा-
मां ग्राहकाणां ग्राह्यभूतमात्रापेक्षत्वं चोक्तम् । इदमेव
मिधासोपेक्षत्वं ग्राहाग्राहकयोः साधयति "यडी'ति ।
तदेव स्पपति "न हो"ति । प्रासादग्राह्यं न, सिध्यति,
किन्तु ग्राहकादेव । एवं ग्राहां विना ग्राहक न निर्वहती-
त्पन्पोन्यसापेक्षत्वमित्यर्थः । इदं ग्रासग्राहकइयं वस्तुतो
न भिन्नमित्याह "नो" इति। किं त्वेकस्मिन्नारमन्यारोपि
तमिति शेषः । "तय"त्यादि कृतव्याख्यानम् । तस्मार
ब्राह्मण एव धर्मनयेणोपासनमेकं षिवक्षितम् । अन्यत्रापि-
"मनोमयः प्रापशरीर"इत्यादानुपाधिधर्मेण ब्रह्मण उपा.
समस्याऽश्रितस्वादिहाऽपि तयुज्यते । तस्मादलवायमि-
ति । इदमेकदेशिमतमयुक्तम् । तथा हि । किमोपासा.
त्रयविशिष्टं ब्रह्म विधेय, उत नसषिशिशेशासाश्रयं, कि

·ब्रह्मामृप्रिंणी। वा ब्रह्मानुपादेन तदानितोपासात्रयम् । नाद्यो ब्रह्मणः सिद्धत्येन विध्ययोगात् । नाऽपि द्वितीयो वाक्यान्तरेण | ब्रह्मणो ज्ञातत्वात् । नाऽपि तृतीयो ब्रह्मानुवादेनोपा- स्तिवियावेत शोsपा वशीकारादुपास्तीनां मियोऽसम्य- न्धात्मत्युपास्तिविध्या वृत्त्या वाक्यभेदत्य दुरपयत्वात् । तस्माचथाव्याख्यातमेव रमणीयम् ॥ एकादशन्याया अस्मिन्पादे सूत्राण्यकत्रिंशत् ।। इति प्रयमाधयस्य प्रथमः पादः ॥ R- - एवं प्रथमे पादे स्पष्ट समलिङ्गानि वाश्यानि सर्व- सर्वशक्तिजगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणब्रह्मपरतया मोता. नि । कानि चिदाक्यान्यस्पपृब्रह्मलिङ्गानि सन्दिधमानानि वितीयतृतीयपादाभ्यां प्रापरतथा नीयन्ते । तत्र द्विती- पपादे मायश उपास्यवनपराणि विचार्यन्ते, तृतीये ज्ञेयपराणीति विभागः॥ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । १।२।१॥ पूर्वभिम्पादे सर्वज्ञत्वादिगुणस्य ब्रह्मणा सिद्धावा- जदुपजीव्योत्तरस्योत्थानाद्धेतहेतुमद्भावः सङ्गतिः पूर्वोत्त- रयो । पूर्वाधिकरणेनास्याधिकरणस्थावान्तरसङ्गतिस्तु । यथा पूर्व जीवादिलियाध्या ब्रह्मपरत्वमुक्त ब्रालिङ्गव- शात्, न तधेह ब्रामलिङ्गमस्ति, किंतु प्रलपः प्रकरणत्व- मेष । तथा च प्रकरणापेक्षया लिङ्गस्य पलवस्याजीवस्य | मनोमयत्वादिलिनमस्तीति तत्परमेवास्त्विति प्रत्युदाहर- सङ्गतिः । यदा पादान्तरत्वानावान्तरसहत्यपेक्षेति । सर्वत्राधिकरणे सविशेपवाक्यविचाररूपे पूर्वोत्तरपक्षपो- पास्तिरेव लम् । ग.तु निर्विशेषवाक्यविचारतत्र ·रामानन्दसरस्वती पूर्वपक्षे तदुपास्तिः सिडान्ते प्रमितिरिति भेदः । छान्दो. ग्ये श्रूयते "सर्वं खल्विदं ब्रह्म तबलानिति शान्त उपा- सीत, अथ खलु ऋतुमयः पुरुपो यथा प्रातुरस्सिन्लोके पुरुषोभवति तथेतः प्रेत्य भवति स ऋतु कुर्वीत मनाम- या प्राणशरीर"इत्यादि । श्रस्थार्थः । सर्व जगायेत्यत्र हेतुमाह "त"ति । तस्माजायत इति तजम् । तस्मिंश्च- लीयत इति तल्लम् । तस्मिन्ननति चेपूत इति तदनम् । तज्ज च तल्लं च तदनंच तजलान् । अवयवलोपरछान्दसः । इति' शन्दा हेतर । यस्मादेवं तस्मात्सर्य जगद्रौवेत्यर्थः । “स ऋतु कुर्वीते"त्पत्र विहितमुपासनमनूद्य शान्तिरूपं गुणं विदधाति "शान्त"इति । यता ब्रह्मातिरिक्त किञ्चिन्ना- स्ति, तो इप्यादीनामभावाच्छान्तः सन्नुपासीतेत्यर्थः । गुणं विधाय गुणिविधित्सया पुभयनसाध्योपासनायाः फलमाह "श्रथे"ति। "पुरुषो"ऽधिकृत उपासका "तु. मय:" संकल्पमपः । तन हेतु"धे"ति । ज्ञानं कर्म वा यथाऽस्सिन्देहे स्थितः सकल्पयति तथा तदनुसारेण फलं परत्र लभते । तेन सेोऽधिकृतः "ऋतु" ध्यानं कुर्वीत । किं ध्यायेदित्याकांक्षायामाह "मनोमय" इति । विभक्ति- व्यत्ययेन मनोमयं प्राणशरीरं परमात्मानं ध्यायेदित्यर्थः । यत्र मनोमयत्वादेः प्रकृतब्रह्मसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वाभ्यां संशयः, किमत्र मनोमयत्वादिगुणकः शारीर उपास्यत्वेन गृहते, किंवा परमात्मेति । किमत्र युक्तं, शारीर इति । कुतः । “प्रमाणा यमनाः शुभ"इत्यादिना लक्षणा मना- दिसम्बन्धनिरासाजीवस्य मनआदिसम्पन्धस्य सर्वत्र सिद्धत्वात् । तस्मान्मनोमयत्वादेः प्रकृतव्रह्मनिरपेक्षत्वा- तद्गुणकशारीर एवोपास्य इति प्राप्ते मा "सर्वत्र मसि- + ·ब्रसासर्पिणी। दोपदेशात्" । अत्र परमेव ब्रापास्यत्वेन परिगृह्यते । कुतः । सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्सर्वेषु वेदान्तेषु यत्म सिई ब्रह्म जगत्कारणं तस्यवान "सर्व ग्वल्विदं ब्रो"त्यादिनो पदेशादित्यर्थः। पदुक्तं मनोमयत्वादि प्रकृतमसम्बन्धी- ति तन मनोमयत्वादेविशेष्याकांक्षायां य 'त्सर्वं खल्विदं ब्रो"ति प्रकृतं तदेवान्वेति, नामकृतो जीवः; अन्यथा प्रवृतिहानिप्रसङ्गात् । न च तदसम्भवः सर्वात्मत्वेन स. वस्याप्युपपत्तेरिति ॥ -- विचा विवक्षितगुणपिपत्तेश्च ॥ १।२१२॥ विवक्षिता उपासनाणमुपादेयत्येनोपदिशा ये गुणाः सत्यसकल्पत्वादयस्तेषां ब्रह्मण्येवोपपत्तरित्यर्थः । "म- नोमयः प्राणशरीरो भास्पः सत्यसङ्कल्प आकाश धारमा सर्वकमा सर्वकाम"इत्यादिनोपदिशः । यद्यपि मनोमय- | त्वादि जीपस्थासाधारण तथाऽपि सत्यसकल्पत्याउनुरो | धेन सर्वात्मके ब्रह्मणि मनोमयत्याद्युपपत्तिः । जीवधर्मा- ब्रह्मणि दर्शय च श्रुतिः 'स्वं खी त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी त्वं जीणों दण्डेन वञ्चमि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुख"इति । जीर्णः स्थविरो भूत्वा दण्डेन वञ्चति गच्छसि सोऽपि त्वमेवेत्यर्थः । “अप्राण"इत्यादि श्रुलिस्तु निगुएनाविषयत्यचिरोधः॥ एवं सत्यसक्षल्पत्वादीनां ब्रमण्युपपत्तिमुत्तवा जीवे नेपामनुपपत्तिमाह अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ १॥ २ ॥ ३ ॥ "तु शुन्दीवधारणाः अत्र मनोमयायादिगुए ·रामानन्दसरस्वतीयता ब्रह्मयोपास्य, न तु शारीः कृतः। "अनुपपत्ते" सत्य- सङ्कल्पत्वादीनां जीच याञ्जस्येनानुपपरित्यर्थः ।। शारीरस्य मनोमयत्वादिगुणकत्वाभावे हेत्वन्तर- माह कर्मकर्तव्यपदेशाच्च ॥ १।२।४ ॥ न शारीर इत्यनुपङ्गः । न शारीरो मनोमयत्वादिगु- णक इहोपास्यः । कुतः । कर्मकर्तृव्यपदेशात् । “पतमितः प्रत्याभिसम्भवितास्मी"ति । एतमिति प्रकृतं मनोमय. स्वादिगुणकमुपास्यं कर्मत्वेन व्यपदिशति । "अभिसम्भ- वितास्मि प्राप्तास्मीतिशारीरमुपासकं कर्तृत्वेन व्यपदिश- ति । न च सत्यां गत्यावेकलि-शारीरे कर्मकर्तृभाष पात्र- स्पेनोपपद्यते । तस्मान शारीर उपास्यः ।। फिच शब्दविशेषात् ।। १।२।५॥ मनोमयत्वादिगुणः परमात्मैय न शारीरः । कुतः। "शब्दविशेषा"मनोमयत्वादिपिशिषपरमात्माभिधाय- कस्य मथमान्तशब्दस्य सत्वादित्यर्थः । तथा हि समानम- करणे "बीहिवा ययोवारयामाको वा श्यामाकतण्डला वा एवमयमन्तरात्मन्पुरुपो हिरण्यमय" इत्यादी पुरुषो हिरण्यमय इति प्रथमान्तशब्देन परमात्माभिधानं, अन्त. रात्मन्निति समस्यन्तेन शरीराभिधानं मिति । इहाऽपि प्रथमान्तत्वेन श्रुती मनोमयइत्यादिशब्दः परमात्मपर एवेति ॥ ननु कर्मकर्तृव्यपदेशको न सम्भवति जीवनमपोर. मंदादित्यारामाह ·ब्रह्मामृतर्पिणी। स्मृतेश्च ॥ १।२।६।। स्मृतिवशाजीवपरमात्मनो द इत्यर्थः। "ईश्वरः सर्वभूतानां देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यत्रारूढानि मायया ॥" इत्याद्या स्मृतिः कल्पितं भेदं दर्शयति । अतः कर्मकर्तृव्यपदेश उपपदात इत्यर्थः । अर्भकोकारवारमपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॥ १।२।७॥ ननु मात्र परमात्मापास्यः । कुतः। अर्भकाकस्त्वा- त् । अर्भकमल्पमोकः स्थानं यस्य सोऽर्भकाकास्तस्य भाव- स्तत्त्वं तस्मादित्यर्थः। "एपम आत्मान्तह दय" इति हृद- यरूपपरिच्छिन्नायतनत्वादित्यर्थः । विच्च तापदेशाच स्वशब्देनैवैप: "अणीयान्त्रीहा यवाद्वे"त्यणीयस्त्वस्य व्यदेशादाराग्रमात्री जोव इहोपास्यो न सर्वगतः परमा- त्मेति चेन्न । "निचाय्यत्वादेव मेवमर्भकाकस्त्वाणीय- स्त्वादिविशिकृत्येन रूपेण परमात्मन इहनिचाय्यत्वादुपा- स्यत्वादित्यर्थः । सर्वगतस्य हल्पदेशगतत्वं कयाचियपेक्ष- या सगच्छते, यथा सर्वलोकाधीशः परमात्मा श्रीरामच- न्द्रोऽयाध्याधीश इति पदिश्यते । एवं शालग्रामे विष्णुपु. विवद्धृदयपुपरीके परमात्माऽर्भकोकरस्वादिगुणक उपा. सनापेक्षया व्यादिश्यते । नैतावता सर्वगतत्यहानिः । तत्र दृप्रान्ती "व्योमवदिति । यथा सर्वगतमपि व्योम ची. पाशाधवच्छेदेनाकोकोऽप्पणीयोऽपि व्यपदिश्यते तद्र- हमापीत्यर्थ:।। सम्भोगप्रापितरिति चेन्न वैशेष्यात् ॥ १।२।।

·रामानन्दसरस्वतीता! नन्वीश्वरस्य व्योमवत्सर्वगतत्वे चेतनत्याविशेषाजी- ववत्सुखदुःखानुभधरूपसम्भोगमाप्तिरिति चेन।"वैशे- प्या"जीवपरमात्मनोरत्पन्तं धिशेषादित्यर्थः जीवः कती भोलादिधर्मवाश्येति तस्य सुखदुःखसम्बन्धो युक्तः । परमात्मा तु सदिलक्षण इति न तस्य सम्भोगप्रातिरिति । विशेष एव वैशेव्यम् । स्वार्थे प्यङ् विशेपातिशयतिमा- ?या । न च जीवपरमात्मनोरभेदाात्कृत्वादिलक्ष. ण्यमपि न स्यादिति वाच्यम्, पिम्पप्रतिविम्ययोः परस्प- रघमासार्यस्यायालसिद्धत्वादिति । तसान्मनोमयत्वा- दिगुणक: परमात्मैवोपास्यो न शारीर इति सिडम् ॥ अत्ता घराघरग्रहणात् ॥१२॥६॥ पूर्व प्रामणो भोकृत्याभाव उक्तः । तर्हि तमदत्तृत्व- मपि जीवस्य न ब्राह्मण इति शान्तसनत्येदमारभ्यते । थन पूर्वपक्ष उपास्तिः फलम, सिद्धान्ते निर्विशेषनामप्रमिति- रिति विवेकः । कठयालीपु भूपते “यस्य ग्राम घ क्षत्रं पामे भवत ओदनो मृत्युपस्योपसेचनं क इत्या वेद यत्र म" इति । यस्यार्थः । यस्य परमात्मनो प्रस्म च क्षघ्नं धामे जात्या प्रसिडे अन्नपदादनः, यस्य च मृत्युः सर्वमारक उप सेचनमादमिश्रपुतं भवति ससर्पस्याता परमात्मा कार- णामा पत्र वर्तन तं निर्विरीपमात्मानं "नापिरता दुसरि- ना"दिति मनोरोपायवान्पधावेद, इत्यमन्य उपायरहि- तो न वेदेति कारुधः । अनीदनापसेगनन सूनितः फमि. दत्ता प्रतीयते। सम्र किमग्निरत्ता, उत जेय, आहास्थि. परमात्नेति संशयः। प्रपामप्यस्मिन्यन्य प्रश्नोपन्या. मा संशयपीजम् । कि तायत्मासममिरिति । कृतः । ". मिरमाद"इति श्रुतिप्रसिधिभ्याम् । जीसायास्यासपी- ·बहामृतवर्षियी। रन्या पिप्पलं स्वाहत्ती"ति श्रुतेः । न परमात्मेति प्राप्त ब्रमः । अत्ता चराचरनहणात् । अत्तेश्वरो भवितुमर्हति । कृतः । चराचरग्रहणाचराचरयोः स्थावरजङ्गमयोरचत्वेन ग्रहणाचणादित्यः । मृत्यूपसेचनत्वेन सर्वप्राणिमात्र- | स्याऽद्यत्वेन प्रतीयमानत्वात् । ब्रह्मक्षत्रग्रहणमुपलक्षणा र्थम् । न हि सर्वसंहर्तुः परमात्मनोन्यस्य जीवादेश्वराच- | रात्तृत्वं युक्तम् । तस्मादत्तेश्वर एव ।। प्रकरणाच्च ।।१।२।१०।। इतश्वेश्वर एवात्ता । कुतः । प्रकरणात्परमा मनः प्रकृतत्वादित्यर्थः । "न जायते म्रियते पा विपश्चि दि- त्यादिना परमात्मनः प्रकृतत्वात् । “क इत्या वेद पत्र स" | इति च दुर्विज्ञेयत्वं ब्रह्मणोऽसाधारणलिङ्गं द्रधुन्यम् ॥ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥१।२।९९॥ पूर्व ब्रह्मक्षत्रशन्दस्य मृत्युपदसान्निध्यादनित्यवस्तु- परत्ववदिहापि पियच्छब्दस्य सन्निहितगुहाप्रवेशादिना बुद्धिक्षेत्रज्ञपरत्वमस्त्विति शान्तसङ्गत्यास्थारम्भः । पूर्व- पक्षे युद्धिभिन्नजीवज्ञानं फलम्, सिद्धान्ते तु निर्गणनाम- ज्ञानमिति विभागः । अत्तृत्ववाफ्यानन्तरं कठवलीपु पठ्यते "ऋतं पिबन्ती सुकृतस्य लोके गुहां प्रवि] परमे परार्थे छायातपो ब्रह्मविदो बदन्ति पच्चासपो ये च त्रिणाचिके | ताः इति । अस्याः । ऋतमावश्पर्क कर्मफलं पियन्ता भुञ्जानी जीवपरमात्मानौ । धिणो गच्छन्तीतिवदेकस्य | जीवस्य भाक्तत्वेन ब्रमणाऽपि भारतृत्वेन व्यपदेशः । सु- कृतस्य धर्मस्य कार्य देहरूपे लोक यतमाना पराये परस्य ब्राह्मणोऽर्थ स्थानमहतीति.परा हदयं तमिपरमे श्रेष्टे ·रामानन्दमावतीता या गुहा नभोलक्षणा तां प्रविश्य स्थिती मायानपवन्मिया विरुद्ध कर्तृत्वादितद्वैलक्षण्याभ्याम् । ता ब्रह्मविदः ए- कामयः कर्मिणश्च वदन्ति । त्रिणाचिकेतोऽनिधितो यैस्ते त्रिणाचिकेतास्तेऽपि वदन्तीत्यर्थः । तत्र संशयः किमिह बुद्धिजीवी निर्दिशायुत जीवपरमात्मानाविति । बुडिजी- वापिति प्राप्तम् । कुतः । जीवस्य बुद्धिभिन्नत्वेन ज्ञानार्थ प्रश्नदर्शनात् । “येयं ते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके एतद्विद्यामनुशियस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीय"इति । मनुष्ये प्रेते मृते सति पेयं विचिकि- सा संशयः परलोकगामी मोक्ता जीवोऽस्तीत्येक भास्ती- ति चान्येऽतस्त्ययापदिशोऽहमेतं निर्विचिकित्सं तवं ज्ञा- तुमिच्छामीति मृत्यु प्रति नचिकेतसा वचन मितिमधिल कंता मृत्यु प्रति वरबघ ध्यानस्वपितुः सामनस्यमग्निवि- धामविद्या चेति । तेषां वरण मध्य एप तृतीया वर इत्यर्थः । एवं च बुद्धिजावयोः पृषालापान निर्दिश्ये- ते। किं च गुहाप्रवेशस्य ब्रह्मणोऽसम्भवाहतपानासम्भ- वाच पुद्धिजीचापिति प्राप्त घूमः । गुहां प्रविषारमाना हि तदर्शनात् । गुहां मषिशायिह जीवपरमात्मानावेव । कुतः । श्रात्माना हि । हि यमादात्मानौ सम्मादित्यर्थः । "तं पिपन्ता"विति कर्मफलभोगप्रवणेनैकस्ताबदाम्मे- ति वितीयोऽध्यात्मपति ज्याप्पः । तत्र हेतुमाह "दर्श- ना"दिति। संख्याश्रवणे हि संख्यावतोरकरूपत्वस्थ लोके दर्शनादित्य तया" गोदितीरोऽन्वेश्व्य" इत्युक्त गौरव द्वितीयोऽन्वेन्यो नाश्वो न वा मनुष्य एवमिहा- ऽपि चेतनत्वसाम्याजीवपरमात्मानावेव । बुद्धिविलक्षण जीषप्रश्नस्थान्यदेवोत्तरम् । तदाक्येनाऽपि गुहाप्रवेशानु- .

·६१ प्रक्षार्पिणी। पपत्ति- “यो घेद निहितं गुहाया"मित्यादा बहुलं गुहाप्रवेशश्रवणात् । न चर्तपानानुपपत्तिश्छनिन्यायस्य दर्शितत्वादिति। तस्माजीवपरमात्मानावेव गुहां प्रविधौ।। किच विशेषणाच ॥ १।२ । १२ ॥ जीवपरमात्मनारेवासिन्ग्रन्थे गन्तृगन्तव्यभावेन मन्तमन्तव्यभावेन च विशेपितत्वादित्यर्थः । "आस्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव चे"त्यादिनाऽनन्तरेण अन्धेन रथादिकल्पनया विज्ञानात्मानं रथिनं संसारमोनोर्गन्ता. रंकल्पयति । "सोऽध्वनः परमामोति तद्विष्णः परमं - द"मिति परमात्मा गन्तव्यं कल्पयति । तथा "नं दुर्दर्श गृहमनुपविधु गुहाहितं गहरे;पुराणमध्यात्मयोगाधिगमेन देव मत्वा धीरो हर्पाको जहाती"ति पूर्वस्मिन्मन्थे मन्त- मन्तव्यत्वेन तावेव विशेषिता । स जीवोऽध्वनः संसार- मार्गस्य । पारमेव विशिनपि "त"दिति । व्यापनशीलस्य ब्रह्मणः स्वरूपं परमं कार्यकारणातीतं पदं तदेव पारं ज्ञेयं मान्यदित्यर्थः । दुर्दर्श सूक्ष्मत्वा सीनमत एवं गूढमनुप्र- विमाच्छादितरूपेण विद्यमानम् । कुत्रेत्यत थाह "गु- हे"ति । गुहायां बुद्धावाहित निक्षिप्तं गहरे बहुविधानपं- सकटे देहे स्थितं पुराएं पुरातनं तमीश्वरमध्यात्मयोगः प्रत्यगात्मन्येव चित्तसमाधानं तत्सहकृतामाक्यादधिगम- साक्षात्कारस्तेन "सोऽहमेवे"ति निश्चित्य धीरो विवा- न्दाधुपलचितं सारं जहातीत्यर्थः । तथा"समाने क्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुहामानो जुएं यदापश्य- स्थन्यमीशमस्य महिमानमिति चीतशोक"इति मत्रान्तरे- ऽपि जीवपरमात्मालावेष,विशिष्टिमन्तमन्तव्यभावेन ·६२ रामानन्दसायलीला पात्मेश्वरयोः समानस्तुल्पो रक्षो देहः । पुरुपो जीयो निम- भनो "मनुष्योऽह"मित्यभिनिवेशवाननीशयाऽयिद्यया.मु. ह्यमानस्तत्वमजानन्ननिश शोचति संसारमनुभवति । तुएं ध्यानादिना सेवितं यदा तत्पर्षदशायामन्यं विम्बभूत- मीश्वरं प्रत्यक्त्वेन पश्यति तदा स एवात्मत्वेन दृश्य महिमानं स्वरूपं पामोति, ततश्च वीतशोको भवति । तत्र हेतु"रिति' शब्देनोक्तः । बन्धातोरविद्याया दग्धत्वादि- स्यर्थः । न ह्यविद्याध्वंसानन्तरं यन्धकल्पन युक्तं, "न हि वा एवंविदि किञ्चन रज आध्वंसते"इति श्रुतेः । रजी. विद्या विद्यपि किचनेपदापि स्वकल्पितं नापंसते न संपा. यति स्वस्या एवाभावादित्यर्थः । तसापूर्वसिपर. स्मिंश्च अन्धे जीवपरयोरेव विशेपितत्वासावेव गुहां प्रवि- प्राविति जीयत्यादिधर्मपिनिर्मुक्तः परमात्मा ज्ञेय इति सिद्धम् ॥ अन्तर उपपत्तेः ॥ १।२ । १३ ॥ . पूर्व "पियन्ता"विति प्राथमिकद्वित्वश्रुत्या चेतन- त्वेन तुल्यजीवपरदृष्ट्यानुसाराचरमचुता गुहाप्रवेशादयो नीताः। तहि, तदेव "दृश्यत" इति माथमिकमत्यतत्वो- 'नयाक्षिमतिविम्बात्मागत्यनुरोधाचामभुना अमृत. स्वादयः स्तुत्पर्थत्वेन कथञ्चिन्नेया इति दृष्टान्तसङ्गत्या: ऽस्थारम्भः । पूर्वपक्षे प्रतिबिम्बोपास्तिः, फल, सिद्धान्त ग्रामोपास्तिरिति । उपकोशलचिथायां धान्दोग्य श्रूयते "य एपोक्षिणि पुरुषो दृश्यत एप.श्रात्मेति होवाचेनद मृतमभयमेतद्रोति तथद्यप्पसिनसर्वोिदकं वा सि. अन्ति पर्मनी एवं गच्छत्ती"रणदि। अस्यार्थः । पुरुषः परमात्मा.दृश्यते शास्त्रतो न स्विन्द्रियत इति शेषः । एष .

·ब्रह्मामृतविणी। श्रात्मे"त्युपकोशलं प्रत्याचार्य उवाच । प्रतिविम्बात्मक- छायाव्यात्यर्थमाहै ""दिति । इत्युवाचेत्यन्वयः । अक्षिरूपस्थानस्य ब्रह्मसारूप्यमाह ""दिति । वर्मनी पक्षस्थाने इति द्वितीयाद्विवचनम् । ब्रह्मणे निर्लेपत्वाच- क्षुपाऽपि निलेपत्वात्सारूप्यमित्यर्थः । तत्राक्षिण्यन्तर उपदिश्यमानः परमात्मात प्रतिबिम्बादिरिति संशये, "दृश्यत" इति वचनात्सर्वगतस्याक्षिस्थानत्वानुपपत्तेश्च न परमात्मा किन्तु प्रतिविम्यादिरिति मायूमः । अन्तर उपपत्तेः । अन्तरोऽक्षिमध्यगतः परमात्मैव । कुतः । उप- पत्रात्म वामृतत्वाभयत्वादीनामिहारतानां परमात्मन्ये- चोपपत्तेरिन्यर्थः । न च "दृश्यत इत्यनेन विरोधो, दर्श- नस्य शास्त्रीयत्वेनाविरोधात् । किञ्च, "एतं संयद्वाम इत्याचक्षत एतं हि सर्वाणि घामान्यभिसंयन्त्येप उ एच वामनी रेपहिसर्वाणि चामानि नयत्येप उ एव भामनी- रेप हि सर्वेषु लोकेषु भाती"त्यत्र निर्दिपृसंयबामत्वादिगु- णानां परमात्मन्येवोपपत्तेरन्तरः परमात्मैव । तदर्थस्तु । संघद्वामशब्दार्थमाह, "एतं ही"ति । वामानि कर्मफला- न्येतमक्षिपुरुष हेतुमाश्रित्याभिसंयन्त्युत्पद्यन्ते । संयन्ति वामान्यस्मादिति वा संयद्वामः सर्षफलोदयहेतुरित्यर्थः । चामनीरप्ययमेवेत्याह, "एप"इति । वामनीशब्दार्थमाह, "एप ही तिवामानि शोभनानि जनं प्रापयति, जनस्य | सर्वशुभप्रापकोऽप्ययमेवेत्यर्थः । भामनीरप्ययमेवेत्याह, "ए" इति । भामनीपदार्थमाह. एप ही"ति । भामानि भानानि नयतीति भामनीः । अयमेव सर्वप्रकाशक इत्य- र्थः । न हि प्रतिविम्यस्यान्यस्य वैतादृशा गुणाः सम्भवन्ति । तस्मादयन्तरं पुरुषः परमात्मा ।

·रामानन्दसरस्वतीra!
कथं पुनः सर्वगतस्याल्पपक्षियान व्यपदिश्यत
इत्पन्नोत्तरं पठति ।
स्थानादिव्यपदेशाच ॥ १२॥ १४ ॥
ईश्वरस्पाल्पस्थानादिव्यपदेशो नानुपपन्नः । कुतः ।
| स्थानादिव्यपदेशात्, “पश्चक्षुपि तिट नित्पादावीश्वर-
स्य चक्षुःस्थानव्यपदेशस्य कृत्वादित्यर्थः । "आदि"पदेन
रूपयायपरिग्रहो शन्तत्वेनोक्तः । "हिरण्यश्म "रि-
स्यादा रूपवत्वस्योपासनार्थत्वेनापादनादिहाप्युपासना.
धमल्पस्थानव्यपदेशो न विरुध्यत इति भावः ।।
अपिच
सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥१२॥ १५ ॥
श्रक्षिपुरुषः परमात्मैव । कुतः । मुम्वविशिष्ाभि.
धानात् । एक्कारेण नात्र संशयः कार्य इति सच्यते ।
सुखविशिएं ब्रह्म पाक्योपक्रमे अपने, तस्यैवेहाभिधाना-
दित्यर्थः । तथाहि गुरुगृह प्राचार्याज्ञया चिरकालं धर्तमा-
अमुपकोशलं गाई पत्याधमय अचुः "प्राणो प्रत्य के ब्रा
र्ष वाले तितत्र शन्दो वैषयिकमुखे रूठा, खं शन्द-
याकाशे रूढः । इति परस्परमदे प्राप्त श्रुतिराह "यहाव
के सदेव खं पदेव संतदेव क"मिति । एवं परस्परवैगि.
प्यप्रतिपादनासुखविशिएं ब्रह्म याक्यापकर्म श्रुतमिति ।
तस्पैवान ग्रहणं युक्तं नामकृतरुणापादेरिस्पदपन्तः पर.
मात्मा ॥
किन
श्रुतोपनिषत्कस्य गत्यभिधानाञ्च ॥१॥२॥१६॥

·वस्मातरिणी। इतवादयन्तरः परमात्मा । कुतः । श्रुतोपनिषत्कस्य गत्यभिधानात् । श्रुनाभ्यनोपनिपद्रह्मविद्या येन स श्रुनोपनिपकः। तस्य या गतिरचिरादिरूपा तस्याः प्रकृते ऽभिधानादित्यर्थः। "अयोत्सरेण तपसा ब्रह्मचर्येण विद्यया श्रद्धयाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्त एतदै प्राणाना- मायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमेतमानपुनरावर्तन्त" इति, स्मृतावपि । "अग्निज्योतिरहः शुक्ल पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाला गच्छन्ति प्रम ब्रह्मविदो जनाः ॥ इति या गतिमचिदा दर्शिता, सैवाक्षिपुरुषविदा प्रपत्रे "अथ यदुचैवामियं कुर्वनि यदुचनार्चिपमेवाभिस- म्भवन्नी 'त्युपकन्य "आदित्यायन्द्रमसं चन्द्रमसे विद्युतं तत्पुरुषोडमान तान्ना गमयतीत्येष देवपो ब्रह्मपथ पतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्त इति । तदर्थस्तु । अथ देहपातानन्तरं ब्रह्मचर्यादितपसा हेतुना- ऽऽत्मानमनुसन्धायतदिद्यया ध्यानाख्ययोत्तरमार्गमर्चिरा- ग्रुपलक्षितं प्राप्य तेनादित्यादिद्वारा कार्य ब्रह्म प्राप्नुवन्ती त्यर्थः। कार्य प्राविशिनष्यतदिति । व्यष्टिसमस्तेन्द्रियाणां समयभिमानिहिरण्यगर्भस्थानमित्यर्थः । तस्य धास्त स्वरूपमाहैतदिति । तद्विशेषणसियर्थ हेतुमाहेतमा- दिति । स्मृतावरन्यादिश दैरतिवाहिकास्तदभिमानिन्या देवता गृह्यन्ते । यधेत्युक्तार्यम् । अस्मिन्नुपासके मृते यदि पुत्रादयः शव्यं शवसम्यन्ति मस्कारादिकर्म कुर्वन्ति यदि या न कुर्वन्न्युभयथाऽप्यप्रतिहतोपास्निफ्लास्त उपा- सका चिराभिमानिनी देवता प्रामुवन्त्यर्थियोऽहर्दे- यतांततःशुलपक्षदेवतां ततः पण्मासोपलक्षितोत्तरायण. देवतां ततः मंयुत्सरदेवतांततश्चादित्यं ततचन्द्रमसंततेर ·६६ रामानन्दसरस्वतीमा - विद्युतमामुपन्ति सतस्तत्र स्थितानुपासकान्नामलोकादा- गत्यामानवा मनुस्मशवनुत्पन्न ब्रह्मलोकभव इति यावत् । स पुरुपो गन्तव्यं कार्य नाम गमयति प्रापयतीति । अर्चि- रादिदेवर्नेतृभिरुगलक्षितत्वावधः । गन्तव्येन नहातो. पलक्षितत्याद्रपथः । एतेन यथाकार्य नहपतिपद्यमाना: पुनरिमं मानयं मनाः सर्गजन्ममरणाद्यादत्तियुक्तवादा- वर्तरूपं नावतन्ते न प्रविशन्ति । तस्मादक्षिपुरुषः पर- मात्मा॥ इनश्वानिपुरुषः परमात्मा न प्रतिविम्बात्मत्याह । अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः॥१२॥ १७ ॥ इतरदछापापुरुषादिरक्षिगत इति म युक्तम्। कुतः। अनवस्थि नेपासकस्य सर्वत्राक्षिणिछायासम्पादकविम्य- भूतपुरुपान्तरस्यानवस्थानादित्यर्थः । असम्भवाचामृत- त्यादिगुणानां छायापुरुषासम्भवादित्यर्थः । तस्मात्परमा. स्मैवाक्षिसान उपास्य इति सिडम् ॥ अन्तर्याम्यधिदेवादिपु तदुर्मव्यप- देशात् ॥ १॥ २ ॥१८॥ पूर्व स्थानादिव्यपदेशाधे"ति सूत्रे "यः पृधियां ति"नित्यायन्तयामिब्राह्मणस्ध"यश्चपि तिष्ठ"नित्या. दिवाक्यमन्तामिण ब्रह्मर सिद्धयत्कृत्यादाहृतम् । तदाक्षिप्य समाधीयत इत्यापसनात्पदमारभ्यते । पूर्व- पक्षे यत्परतया वाक्यं नीयते तदुपास्त: फलं. सर्वत्र सविशेषविनारे द्रष्टव्यम्, सिद्धान्ते नलोपास्तिरेवेति । इहापि तथा फलंद्रयम् । अन्तर्यामिनामाणे अयते "य इमं च लोक परं च लोकं सर्वाणि य रातानि योऽन्तरे ·ब्रह्मामृतपिणी । यमपती"त्युपक्रम्य "यः पृथिव्यां तिष्ठन्तधिव्या अन्त पं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृधियोमन्तरो | यमयत्येप त श्रात्माऽन्तयाम्यमृत" इत्यादि । अन्न पृथि- व्यां तिष्ठन्नन्तर्यामीत्युक्त स्थावरादिरिति शहा वारयत्ति "पृथिव्या"मिति । तद्भिमानिदेवतां प्रत्याह "य"मिति। अशारीरस्य कथं नियन्तृत्त्वमित्याह “यस्येति । नियम्य- कार्यकारणसंघातेनैव नियन्तृत्वमिति फलितमाह "य" इति । तस्य भिन्नत्वनमं चारय"त्येष" इति। ते मम चेत्यर्थः । एवं यः पृथिव्यां तिष्ठ नत्यायधिदैवतानन्तर यस्सर्वेषु लोकप्वित्यधिलेोकं, यस्सर्वेषु वेदेष्वित्पधिवेद | यस्सर्वेषु पजेस्वित्यधिप, यस्सर्वेषु भूतेचित्यधिभूतं, | यामाणियित्यादि य आत्मनीत्यन्तमध्यात्म व कश्चिद् न्तरोऽवस्थितो यमपिताऽन्तर्यामी श्रूयते, स किमधिदैवा. घभिमानिनी देवतात्मा, किं वा प्रामाणिमाद्यैश्वर्पः कभियोगी, किंचा परमात्मेति संशयः । किं तावत्माप्त (देवताऽऽत्मेति । कुतः । “पृथिव्येव यस्वायतनमग्निलोको मनो ज्योति"रित्यादिना कार्यकारणसंघातस्य देवतायां श्रुतत्येन तस्या नियन्तृत्वोपपत्तः । यस्य देवस्य पृथिव्या- यतन शरीरम् । अग्निताको लाश्यते ऽनेन रूपादिरिति लोकश्चक्षुः ज्योतिरेव मन इत्यर्थः । न ाथरीरस्येश्वरस्य नियन्तृत्वं युक्तं, तस्माद्देवतात्मा योगी वेति प्राप्ते घूमः "अन्तर्याम्पधिदेवादिषुप्तहमव्यपदेशात्" अधिदेवादिषु श्रूयमाणान्तर्यामी परमात्मैय । कुतः। तदर्मध्यपदेशात् । तस्य परमात्मनो धर्माणामिह व्यपदेशादित्पः । सर्या- न्तपमित्यमात्मत्वममृतत्वमपृत्वं चेह परमात्मनो:- स धारणधर्मा दाहतवाक्ये द्रपृष्पाः । न चाशरीरस्य ·६९ 4 ब्रह्मामृतर्विशी। नमेवादृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः स्यादिति मन्युदाहर- पसरत्याऽस्यारम्भः आथर्वणवाक्पमानायते "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तददृश्यमग्राहमगोत्रमवर्णमय- क्षोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्षनं तद- व्पयं सद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धोरा" इत्यादि। अस्याः । पूर्वमपरर्वेदादिलक्षणाऽविधोक्ता । तदानन्तर्यमधशब्दा. र्थः । यया तदक्षरमधिगम्यते सा परोत्कृष्टफलका विधे- त्यर्थः । अक्षरस्य वर्षसमुदायत्वं वारपति "य" दिति । अदृश्यं ज्ञानेन्द्रियागम्यम् । अग्राह्य कर्मेन्द्रियाविषयः । अगोत्रं वंशशून्यम् । अवर्ण जातिहीनम् । न केवलमिन्द्रि- याविषयः किं तु तद्रहितं चेत्याह, “प्रचक्षुरिति । न विद्यते चक्षःोत्रे यस्प तत्तथा । इदं च ज्ञानेन्द्रियोपलक्ष- णम् । कर्मेन्द्रियाभावमाह "त" दिति । पाणिश्च पादश्व पाणिपादं तद्यस्य नास्ति तत्तथा । उपलक्षणमेतत्कौन्द्रिया- णाम् । नित्यमनाशोपलक्षितम् । विभुं प्रभुम् । सर्वगतं सर्वकल्पनाधिष्ठानम् । सुसूक्ष्मं दुर्ज्ञानत्वात् । तदव्यपं नाशाभावात् । यद्योक्तमक्षरं भूतयोनि यथा परिपश्यन्ति धोराः सा परा विद्येत्यन्वयः । तत्र संशयः किमह. श्यत्वादिगुणको भूतयोनिः प्रधानं वा शारीरो चा पर- मात्मा वेति । अहश्यत्वादीनां प्रधान सम्भवात्प्रधानमिति प्राप्त त्रुमा । अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तः । अदृश्यत्वा- दिगुणको भूतयोनिः परमात्मैव । कुतः। धर्मोक्तः। “यस्स- ज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपस्तस्मादेतद्रम नाम रूपमन्नं च जायत" इतीश्वरधर्मस्य सर्वज्ञत्वादेर्भूतयोना निर्देशा- दित्यर्थः । सामान्यतः सर्वज्ञत्वं विशेपतः सर्वविय यस्य ज्ञानमेव तपस्तस्मादीश्वरादेतत्कार्यरूपं ब्रह्म हिरण्यगर्भः सूक्ष्मभूतात्मनामस्थूलभूतात्मक रूपं चव्रीहियवादि सर्व ·40 रामानन्दसरस्थतीत भौतिकमन्नं च जापत इत्यर्थः । नन्द "क्षरात्परता पर" इत्यक्षरावृतपानेः परमेश्वरस्य सर्वज्ञत्वं भूगते, न भूतयो- नरिति चेन्न। "येनाक्षरं पुरुपं वेद सत्यं प्रोवान तां नत्वतो ब्रह्मविद्या" मिति येन ज्ञानेनाक्षरं प्रकृतं भूतपोनि सर्वज्ञ पुरुष सत्यं वेद तां ब्रह्मविद्यामुपसमाय शान्ताय प्रोवा: चाचार्यः भव्यादित्युपकल्प, “अक्षरात्परतः पर" इत्युच्च- मानः परो न भूतपोनेरतिरिच्यते कि स्वक्षरादित्यवि- | शानिर्देशः । ततः पर इति न विरोधः । किं च विषया; | क्येऽचरात्मकभूतपोनिविद्यायाः परत्वं अपमाणं भूत- पानमत्वं गमयति । न हि ब्रह्मविद्याताज्या विद्या परा भवितुं युक्ता, मोक्षफलकत्वात्तदात्मकत्वस्य ब्रह्माधि पाया एव सम्भवात् । ब्रह्मचिद्योपक्रमे श्रूयमाणामपर- विद्यामृग्वेदादिलक्षणां कर्मविद्यामनित्यफलकत्वेन निन्द- ति च नित्यफलफत्वब्रह्मविद्याप्रशंसायै । तस्मात्परविद्या- विषयभूतमक्षरं भूतयोनिग्रोव । निन्दा हि भूयते "प्लवा होते अदा यज्ञरूपा अादशाक्तमवर पेषु कर्म-एतच्छयो। येभिनन्दन्ति मूहा जरामृत्युं ते पुनरंवाऽपि यन्ती" ति । निन्दित्वा च कर्मविद्या तता विरक्तस्त्रविद्याधिकार दर्शयति "परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्त्राह्मणा निवेदमाया. | शास्त्यकृतः कृतेन तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेयाभिगच्छेत्समि- | पाणिः प्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठ"मिति । अयमः प्लवन्ते गच्छ- न्तीति वा विनाशिनातत्मसिद्धा हिशब्दः । अत एवा. दृदाः। केते । यज्ञरूपा यज्ञो रूपमुपाधियपोते तधिंगा- दयोऽपादश । ऋतुषु णजयन्तीत्यत्विजः । पाडश यज्ञा- 'पाधिकालपटी पजमानच यहोपाधिकावेवमादश पज्ञरूपा चापिफलकत्वावर जघन्यं कर्म येषु भुत्या वि- हतिमेतदेवकर्म श्रेयो हेतुन ब्रामधीरिति ये मूढा हन्तिते - ·७१ अपि च- बलामृतपिंगी। पुनर्जरापूर्वक माणमेवाप्नुवन्तीपर्यः । फर्मजन्यान्लोका- प्रत्यक्षादिना नित्यतया परोक्ष्य ज्ञात्वा निर्वेदं वैराग्यमा- पादच्छेत् । कथम् । नास्त्यकृतो मोक्षः कृतेन कर्मणा । अहं तु नित्यफलार्थी, तस्माति कर्मणेति विरक्तः सन् । तस्य ब्रह्मणो ज्ञानार्थ गुरुपादोपसर्पणं कुर्यात् । तत्कृत्या मुक्तिसाधनज्ञानाय श्रवणादि कुर्यादित्यर्थः। "रिक्तहस्तस्तु मायाद्राजान देवतां गुरु" मित्यादिना रिक्तहस्तगमनस्य लिपिडत्वात्समिपाणिरित्युक्तम्।"श्रोत्रिय" मित्यादि- नाऽध्यापनहीनस्य कर्मियो वा गुरुत्वं वार्यते । कर्मनिन्दया ततो पिरतस्याधिकारोक्तरक्षरविद्या ब्रह्मविद्येति फलि. तम् । तस्माददृश्यत्वादिगुणका परमात्मा ॥ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरी॥१॥२॥२२॥ अहरयवादिगुणकः परमात्मैव नेतरी प्रधानजीवा। कुतः । विशेषणात् । "दिव्यो धभूतः पुरुषः सपाधान्य- न्तरो बजा-प्रमाणे ह्यमनाः शुन्न" इत्यादिना दिव्यत्या- दिविरोपणश्रवणादित्यर्थः । प्रधाननिरासे हेत्वन्तरमाह "भेद" इति । अक्षरात्परतः पर" इति प्रपञ्चोपादान. स्पान्याकृतस्पेश्वरशक्तिभूतस्य श्रुत्पविरुहस्य जडस्य परमात्मनश्च भेदेन व्यपदित्यादित्यर्थः । श्रव्याकृतस्या- क्षरत्वं स्वकार्यव्यापित्वेन, परत्वं स्वविकारापेक्षयेति ब्रए, व्यम् । दिव्य इत्यादेरयमर्थः । दिव्यः स्वयंज्योतिरभूर्ता मिरवयवः पुरुपः पूी वाद्यं कार्यमाभ्यन्तरं कारणं ताभ्यां कल्पिताभ्यां सहाधिधानत्वेन तिष्ठतीति साधाभ्यन्तरः सर्वकल्पनाधिष्ठानमिनियावत् । प्रजा फूटस्थः ।न होता. शविशेषणात्यात जीचे वा सम्भवन्ति । तस्मात्पर मात्मैव भूनानिः॥

·२ रामानन्द सरस्वतीला। रूपोपन्यासाच ॥ १।२ । २३ ॥ किं च भूतयोनिः परमात्मैव नेतरावित्यनुपणः। कुतः । रूपोपन्यासात् । रूपं सर्व विकारात्म शरीरं तस्योपन्यासादित्यर्थः । "अक्षरात्परत" इत्यस्यानन्तर "मेतस्माज्जायते प्राण" इत्यादिना प्राणादिपृथिव्यन्तानां स्मृधिमुत्तवा तस्यैव भूतधोनो सर्वकार्यात्मक रूपमुंपन्य- स्पति, "अग्निधी चक्षुपी चन्द्रसूर्या दिशःोने वाग्वि- वृताश्च वेदा वायुः प्राणहदयं विश्वमस्य पाथिवी ह्येप सर्वभूतान्तरात्मे" नि ! अग्निद्युलोकः, “असा घाव, गुलाको गौतमाग्नि" रिति श्रुतेः । विस्ता चेदा वागि त्यन्वयः । पयामिनि प्रथमार्थ । पादौ पृथिवी । यस्यैता. दृशं शरीरं स एप सर्वभूतानामन्तरश्चात्मा चेत्यर्थः । नहो- ताशरूपापन्यासा जीवाव्यक्तयोः परिग्रहे घटते । परमा- स्मनस्तु सवात्मकत्वात्संयुज्यते । अस्य सूत्रस्य वृत्तिकार- मतरीत्याऽयमर्थः प्रदर्शितः शङ्करभगवत्पादास्तु, अग्नि- " ति वाक्यस्य जायमानमध्यपाताजायमानहिर- ण्यगर्भरूपसूत्रात्मपरत्वं न परमात्मपरत्यमिति वदन्ति । तथा हि। "एतस्माजायते प्राण मनस्सन्द्रियाणि च ग्वं पायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी" ति पूर्व प्राणादीनां सृष्टिरुका । तोत्तरत्रापि "तस्मादग्नि: समिधा यस्य सूर्य" इति । यस्य धुलोकादेः सूर्यः समि- धाऽग्निरिव भासका यमाऽग्निर्युलोको यस्य सूर्य एवं समिध"स्तस्यादित्य एष समि" दिति श्रुतेः । सेोऽपि तस्मादेव जायत इत्यर्थः । एवं पूर्वमुत्तरत्र च जायमानानां निर्दियत्वा, “दग्निर्धे' ति वाक्यं जायमानहिरण्यगर्भः परमेव । जायमानहिरण्यगर्भस्यात्मन उत्पत्तिः श्रुत्यन्तरे श्रूयते "हिरण्यगर्भः समवर्तताग्ने भूतस्य जातः पतिरेक ·ब्रह्मामृतर्पणी। श्रासीत्स दाधार पृथिवीं चामुनेमां तस्मै देवाय हविषा विधेमे" नि । समवर्तताजायत । जातः सन्नीश्वराज्ञया पतिर्वभूव भूतग्रामस्य । तस्मै हिरण्यगर्भीय विधेम परिच- रेम । सूत्रार्थस्तु । भूतयोनिः परमात्मैव । कुनः । "पुरुप एवेदं विश्वं कर्मे" त्यादिना सर्वात्मकरूपोन्यासादि- ति । सर्वकर्मसु साध्यं तपोज्ञान पुरुष एवेत्यर्थः । तस्मा- दृश्यत्वादिगुण को भूतयोनिः परमात्मा निर्विशेषो ज्ञेय इति सिद्धम् ॥ वैश्वानरः साधारण शब्दविशेषात् ॥१२॥२४॥ अत्र रूपापन्यासप्रसमात्न लोक्यदेहो वैश्वानरः स्मृतो विचार्यत इति प्रसङ्गसङ्गतिः । यदा पूर्व वाक्योपक्रमस्था- दृश्यन्वादिसाधारणधर्मस्य याक्यशेषस्थसर्वज्ञत्वायुत्तया ब्रह्मविषयत्वमुक्त, तर्हि तददेवेहाप्युपक्रमस्यसाधारण- | शब्दस्य वाक्यशेषस्थ होमाधारत्वाच्या प्रसिद्धानुगृहीतया जाठरार्थकत्वमस्त्विति इशान्तसङ्गतिः । "को न आत्मा किं ब्रह्मेत्यात्मानमेवेमं वैश्वानरं प्रत्यध्येपि तमेव नो बही" त्युपक्रम्यान्नायते "यस्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिः विमानमात्मान' वैश्वानरमुगस्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेप्वात्मस्वन्नमत्ति तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वा- नरस्य मूर्धेव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वमात्मा सन्देहे। यहुलो वस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एप वेदि- लामानि हिदयं गार्हपत्यो मनोऽन्याहार्यपचन प्रास्यमा- हवनीय" इत्यादि । अस्यार्थः । आत्मनोऽसंसारित्यार्थ ग्रामपदम् । ब्रामण परोक्षत्वार्थमा मपदम् । प्राचीनशा- लसत्यगजेन्द्रद्युम्नजनयुडिलाः समेत्येत्थं मीमांसां चक्रुः "को न आत्मा ब्रिो" तिते च निश्व गर्थमुलकमा- ·. रामानन्दसरस्वतीता। जग्मुः । सोऽपि सम्यङ् न वेदेति लेनोहालकम सह वैश्वा. नरोध्यमिति निश्चयाथै कैकयराजानमश्वपतिमागत्योचु "रात्मान" मित्यादि । सम्प्रत्यध्यपि सवंदाध्यापयसि । सच कैकयराजा धुलोकसूर्यवारवाकाशवारिपृथिवीनां मध्ये धुलोकादिरेकैक एव वैश्वानर इति मीमांसाकाले विवदमानाः प्राचीनशालादयः पपयो मत्समीपमागता इति ज्ञात्वा तादृशविपरीतबुद्धिनिरासेन सम्यग्वैश्वानरच. डिजिग्राहयिषया तानेव" पप्रच्छ, "श्रीपमन्यव कत्वमा- स्मानमुपास्म" इत्यादिना । पृशश्च सन्तस्तन्त्रक अपिj. लोक एवं वैश्वानर इन्युवाच । अन्यस्तु मी वैश्वानर इति । एवं क्रमेण पृथिवीपर्यन्तमेकैकस्य वैश्वानरत्वं श्रुत्वा तपां युसूर्यादीनां क्रमेण सुनेजस्त्वविश्वरूपत्वपशवमी- त्मत्वयहुलत्वरयित्वपादत्व गुणयोग विधाय प्रत्येक वैचा- नरपक्षं मूर्धपातान्धत्वशाकमणदेहविशीर्णतावस्तिभे- दपादशाषणैःपैनिन्दित्वा तेषामेव धुसूयर्यादीनां वैश्वा- नरपुरुपं प्रति मूर्धादिभावमुना कृत्स्नं वैश्वानरोपासन- मुपदिशति "यस्त्वैत" मित्यादिना । आमिमुख्येन विश्वं मिमी जानातीत्यभिविमानः । तं प्रादेशपरि- माणमुपास्ते यस्तस्य सर्वलोकाधानयत्यमित्यर्थः । लोका भोगभूमयो भूतानि तदुपाया भाक्तारः स्वपरमात्मान इति भेदः । तत्तत्सम्बन्धिफलमन्नशब्दार्थः । ध्यानफ. लमुत्तवा ध्येयमाह "तस्यै" ति । सुतेजस्त्यगुणाधा- नरस्य मूधी । विश्वरूपाचगुणका सूर्यप्रक्षुः । “एप शुक्ल एप नील" इत्यादि श्रुते विश्वरूपत्वं पोयम् । पङ्गाना वर्म गमनमात्मा स्वभावो यस्य वाणस या नानगनि- स्वगुणो वायु प्रायः । बहुलत्यगुण आकाशोऽस्य सन्देही देहमध्यमित्यर्थः । रयिर्धनं नद्या आपोऽस्य पनि प्र.

·बलामृतर्पिणी। स्थानम् । वैश्वानरस्य होमाधारत्वसम्पादनार्थ "मुर एवे" त्य दि । एवं सति वैश्वानरशब्दस्य, "अयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषः" इत्यादौ जाठरे, "विश्वमा अग्नि मुवनाय देवा वैश्वानर केतुमहामकृण्व" नित्यादावग्नि- सामान्ये,"वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजाहिकंभुवनानाम- भिश्री" रित्यादापग्निशरीरायां देवतायां च प्रयोगदर्श- नापक्रमे च "कोन आत्मे" त्युपक्रमाच्च संशयः, कि- मत्र वैश्वानरोजाठर उत्ताग्निसामान्यमुताग्निशरीरा देव- ताहा स्विच्छारीरोऽथवा परमात्मेति । श्रुत्यर्धस्तु । पुरुष पुरुषाकारे देहे । विश्वस्मै भुवनाय वैश्वानरमग्निमहां केतुं चिहं सूर्यमकृण्वन्कृतवन्तो देवास्तदुदये दिनव्यवहारादि- त्यर्थः । वैश्वानरस्यान्यधिष्ठानस्य देवस्य सुमता शोभन- घुद्धौवयं स्याम भवेमत्तस्यास्मद्विषया सुमतिर्भवत्वित्यर्थः। तत्र हेतू "राजा ही" ति। हि यस्माद्भुवनानामयं राजा के सुखहेतुरभिमुखा श्रीरस्येत्यभिश्रीरीश्वरस्तस्मात्तस्य सुम- तो स्यामेति स्तुतिवाक्यार्थः। तत्र जाठरादा वैश्वानरश- ब्दस्य प्रसिद्धत्वाजाठरादिरेव वैश्वानर इति प्राप्ते ब्रूमः । वैश्वानरस्साधारणशब्दविशेषात् । वैश्वानरः परमात्मैच । कुत्तः । साधारणशब्दचिशेपात् । साधारणशब्दयोरपि विशेष: साधारणशब्दविशेषस्तस्मादित्यर्थः । जाठरा- ग्निसामान्यतद्देवतासु साधारणा वैश्वानरशन्दो, जीव- परयो साधारण प्रात्मशब्द तयोश्वानरात्मशब्दयो र्जाठरादा जीवादी च साधारणयोरपि सतोः पर- मात्मपरत्व एव विशेषोऽवगम्यते । "तस्य ह वा एतस्या- त्मना वैश्वानरस्य मधैव सुनेजा" इत्यादाचुतयुमूर्घत्वादेः सर्वात्मकपरमात्मपरिग्रह. एयोपपत्रतरत्वात् । तस्माद्वै- भ्वानरा परमात्मा ॥ - ·मानन्दसरस्वतीकृता । स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ १॥ २ ॥ २५ ॥ किं च वैश्वानरपदस्य परमात्मपरत्वे मर्यमाएं स्मृत्युक्त रूपमनुमान स्यादिति। अनुमापकं लिङ्गस्यादि- त्यर्थः। "यस्याग्निरास्यं चौधी खं नाभिश्चरण क्षितिः । सूर्यचक्षुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः" इत्यशः स्मृतेस्त्रैलोक्यशरीरात्मकस्वरूपप्रतिपादन परोदाहृतश्रुतिरेय मूलं, मूलान्तरकल्पने मानाभावात् । तथा च स्मृती परमेश्वरस्यैवोक्तत्वात्तन्मूलभुता विद्यमा नवैश्वानरशब्दः परमात्मपर एवेति तात्पर्यम् । मूत्र इति" शब्दा हेत। यहादेवं लिगमस्ति तस्मादैश्वानरः परमा. स्मैवेति॥ शब्दादिभ्योऽन्तः प्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा दृष्ट्युपदेशादसम्भवात्पुरुपमपि चैन- मधीयते ॥ १।२ । २६ ॥ ननु वैश्वानरो न परमात्मा । कुतः । शब्दादिभ्यो. ऽन्तः प्रतिष्ठानाच । शब्दस्ताववैश्वानरशब्दो न परमात्मा परो जाटगदी रूढत्यात् । “आदि "शब्दात, "हृदयं गार्ह पत्य"इत्यायग्निताकल्पन, "तक्तं प्रथममागच्छेतडो- मीय"मियादिना प्राणाहुत्पाधारतासङ्कीर्तन च गृहाते । एतेभ्यो हेतुभ्यो जाठर एव चैश्वानरशब्दः । किं चान्तः प्रतिष्टाना पुरूपेऽन्तः प्रतिष्ठिनं वेदे"ति वैवानरस्थान्तः प्रतिष्टानश्रवणात् । इदं च जाठरे सम्भवति । न च धूमू- र्धत्याद्यनुपपत्तिरग्निसामान्यात्मकभूताग्निपरिग्रहे तस्यो- पपत्तः, द्युलेोकादिसम्बन्धस्य.तस्मिन्मश्रेणावगतत्वात् ।

·ब्रह्मामृतवर्षिणी। "यो भानुमा एधिवी द्यामुतेमामातमान रोदसीमन्तरि- "मिति मन्त्रः । इमां पृथिवीभुत द्यामपि द्यावापृथिव्यावेव रोदसी यो भानुना रूपेणातताम व्याप्तगनन्तरिक्षं तो- मध्यं चाततान स देवोऽग्निर्युलोकायचयो पेय इति | मन्त्रार्थः । तम्मान वैश्वानरः परमात्मेति चेन्नायं दोपः । कुतः । तथादृष्ट्युपदेशात्तथा जाठररूपेण परमेश्वरस्य दृपे- रुपासनाया उपदेशादित्यर्थः, “मनोमयः प्राणशरीरो भारूप"इतिवत् । यद्रा, तथा तस्मिन्नारे परमेश्वरदृष्टेर- पदेशात्, "मनो ब्रह्मत्युपासीते 'तिवदित्ययः । ननु जाठर एव मुख्या वैश्वानरोऽस्तु तबाह "असम्भवा"दिति । "मूर्धेव सुते" इत्यादी जाठरेसम्भवादित्यर्थः । न च भूताना नासम्भव इत्युत्तरसूत्रे वक्ष्यते । अपि च गुरुपमपि चैनं वैश्वानरं वाजसनेयिनोऽधीयते "स एपानिन्धानरो | यत्पुरुपः स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुपेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेदे" ति । परमेश्वरस्य सात्मकत्वात्पुम्पत्वं च पुरूपेऽन्तः प्रतिष्ठित व सर्वमप्युपपद्यने । “पुरुपविध- मपि धनमधीयत" इति मनपाटेऽयमेवार्थः । नहि जाठरे पुरुपविधत्वं सम्भयति । परमात्मनस्तुपारत्यर्थ मर्या- त्मकरयादविरुद्धम् । यथा चैनत्तथा स्पयिष्यामः “मम्प- ते"रिति सूत्रे॥ न मृर्घत्यादिकं प्रदर्शितमन्त्रयागतानमन्तासः यति तच्छरीराधा देवतापाया, ऐश्वर्ययोगादित्यत पार अत एव न देवताभूतं च ॥ १ ॥ २ ॥ २० ॥ देवता प भूतं च देवताभ्नमेकपट्टापात् । उभयमपि न वानरः । फुमः । अत एपोक्तभ्यो हेतुभ्यः नतिदि- फारस्याग्नेपिलरान्मरणुलोकाधात्मकन्यं मन्भपति ।

·रामानन्दसरस्वतीता। स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ १॥ २॥ २५ ॥ किं च वैश्वानरपदस्य परमात्मपरत्वे स्मर्यमाएं स्मृत्युक्त रूपमनुमान स्यादिति । अनुमापकं लिङ्ग स्यादि. त्यर्थः। "पधानिरास्यं चौद्धी खं नाभिश्चरणी क्षितिः । सूर्यचक्षुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः।" इत्यस्याः स्मृते लोक्यशरीरात्मकस्वरूपप्रतिपादन परोदाहतश्रुतिरेय मूलं, मूलान्तरकल्पने मानाभावात् । तथा च स्मृती परमेश्वरस्यैवोक्तत्वात्तन्मूलश्रुती विद्यमा- नवैश्वानरशब्दः परमात्मपर एयेति तात्पर्यम्। सूत्र"इति" शब्दो हो । यस्मादेवं लिङ्गमस्ति तसादैश्वानरः परमा- मैति॥ शब्दादिभ्योऽन्तः प्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा दृष्ट्यपदेशादसम्भवात्युरुपमपि चैन. मधीयते ॥१।२।२६ ॥ ननु वैश्वानरो न परमात्मा । कुतः । शब्दादिभ्यो. ऽन्तः प्रतिष्ठानाच । शब्दस्तावद्वैश्वानरशब्दो न परमात्म- परो जाठरादा रूढत्वात् । “आदि"शब्दात्, "हृदयं गार्ह पत्य"इत्याद्यग्निताकल्पन, "तगतं प्रथममागच्छेत्तडो- मीय"मियादिना प्राणाहुत्याधारतासङ्कीर्तन च गृहाते। एतेभ्यो हेतुभ्यो जाठर एव वैश्व.नरशन्दः । किं चान्ता प्रतिष्ठानात्पुरुयेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेदे"ति वैश्वानरस्यान्तः प्रतिष्ठानभवणात् । इदं च जाठरे सम्भवति..न च धुमू- धत्वाचनुपपत्तिरग्निसामान्यात्मकभूनाग्निपरिग्रहे तस्या- पपत्ते, पुलोकादिसम्पन्धस्य तस्मिन्मश्रणायगतत्यात् । 14 ·ब्रह्मामृतार्पणी। | "यो भानुना पृथिवीं यांमुतेमामातनान रोदसीमन्तरि- क्ष"मिति मन्त्रः। इमां पृथिवीमुत द्यामपि द्यावापृथिव्यायव रोदसी यो भानुना रूपेणाततान व्याप्तगनन्तरिक्षं तयो- मध्यं चाततान स देवोऽग्निधुलोकाद्यवयवो ध्येय इति मन्त्रार्थः । तस्मान वैश्वानरः परमात्मेति चेन्नायं दोषः । (कृतः । तथादृष्ट्युपदेशात्तथा जाठररूपेण परमेश्वरस्य दृपे- रुपासनाया उपदेशादित्यर्थः, "मनोमयः प्राणशरीरो भारूप"इतिवत् । यता, तथा तस्मिताठरे परमेश्वरदष्टेस- पदेशात्, "मनो ब्रह्मेत्युपासोते 'तिवदित्ययः । ननु जाटर एवं मुख्यो पैन्धानरोंऽस्तु. तबाह “असम्भवा" दिति । "मूव सुनेजा" इत्यादी बारसम्भवादित्यर्धः । न च भूताना तासम्भव इत्युत्तरसूत्रे वयते । अपि च पुरुषमपि चैनं वैश्वानरं वाजसने यिनोऽधीयते "स एपोऽग्निवैश्वानरो पत्थरुपः स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेदे" ति । परमेश्वरस्य सर्वात्मकत्वात्पुरुपत्वं च पुस्पेऽन्तः प्रतिष्ठितत्वं च सर्वमप्युपपद्यते । “पुरुषविध- मपि चैनमधीयत" इति सूत्राश्यमेवार्यः । न हि जारे पुरुषविधत्व सम्भवनि। परमात्मनस्तुपास्त्यर्थ सर्वा- मकत्वादविरुद्धम् । यथा चैनत्तधा स्पयिष्यामः " सम्प- "रिति सूत्रे॥ न च मूर्घत्यादिकं प्रदर्शितभन्त्रवर्णागताग्नमन्तासन यति तच्छरीराया देवताया वा, ऐश्चर्ययोगादित्यत आद अत एव न देवताभूतं च ॥ १।२ । २१ ॥ देवना घ भूतं च देवनामूनमेकचहापात् । उभयमपि न वैवानरः ! कुनः । अत एवोक्तभ्यो हेतुभ्यःनि हिदि फारस्याग्नेविकारान्तरघुलोकायात्मकत्वं मम्भवति ।

·रामानन्दमबहता। वैश्वानर इति मुख्यमाकाशमुपदिशनुवाथैध वै बदलो वैश्वानर इति मुख्या पार उपदिशनुवाचैप वै परिवानर इति चिबुरुमुपदिशन्नु चाप वैशिष्टा वैश्वानर इति । अस्यार्थः । परमेश्वरमप्रादेशमात्रमपि सम्पदा प्रदेशमा- अमिव सम्यग्विदितवन्ता देवास्तमवेश्वर पूर्वमिसम्पन्ना- स्नता वो युप्मभ्यं तथा थुप्रभृतीनवयवान्यस्यामि, पधा प्रादेशपरिमाणं वैवानरं सम्पादयिष्यामीति प्राचीनशा- लादोन्प्रत्यश्वपतिः कैकया राजाचाच । किं कुर्वनियुक्त स्वस्य भूधानमुपदिशन्करामेण दर्शयन्नेष वै भूलोकादीन- तीत्य तिष्प्रतीत्यतिष्ठा विश्वानरस्यावयव इति प्रसिद्ध मनुष्यमूर्धनि, “अधिदेवं यापी युलोकतापिः कर्तव्ये" त्युवाच । एवमेव स्यस्य चक्षुपी दर्शयन्सुनेजा सू श्वा- नरस्य चक्षुरिति प्रसिद्धचक्षुपो वैश्वानरस्य, "अघिदेयं यदादित्याख्यं चक्षुस्तदृपिः कर्तव्ये" त्युवाच । एवमोऽपि स्थायवेषु वैश्वानरावयवपिरिति द्रव्यम् । पृधग्यमात्मा घायु वारस्प प्राणः । मुख्य स्थमुवावच्छिन्नं यनमस्त- स्मिन्नध्यात्मनमसि पोऽधिदेवं पहल श्राफाश प्रधान- रस्य देहमध्यात्मकाययवस्नपिरित्युवाचेत्यर्थः । मुख्या: स्वमुखसम्भवास्तास्वप्सु वैश्वानरस्य अस्तिभूता रविशन्द- वाच्या या बापस्तपिरित्युवाचेत्यर्थः । एवं स्वचिचुके धरमुखफलके प्रतिष्ठापदराच्या वैश्वानरपादभूता पृथिवी द्रपुष्पेति ॥ आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ११.२ ॥ ३२ ॥ अस्मिन्प्रादेशपरिमाणे मूर्धचिचुकान्तराल एन.पर- মনা আতা গানাল। নাবি নাঘমাদান रुपपन्नत्यर्थः। एवमामनन्ति "यापोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा ·८१ ब्रसामृतर्षिणी सोऽविमुक्त प्रतिष्ठित इति, सोविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति, वरणायां नाश्यां मध्ये प्रतिष्ठित इति, का वै वरणा का च नाशोति, सर्वाणीन्द्रियकृतानिपापानि वारयति नाशयतीति वरणा नाशीति, कतमच्चास्य स्थानं भवतीति, भ्रुवोणिस्य च यस्सन्धिस्स एप थुलोकस्य परस्य च सन्धिर्भवतीति" । अस्यार्थः । य एप प्रसिद्धः परमात्मा- ऽनन्तोऽव्यक्तः स्वरूपेणानभिव्यक्तोदुर्विज्ञेय इति यावत्।तं कथं विजानीयामित्यत्रिप्रश्ने कृते याज्ञवल्क्यस्योत्तरं "स" इति। परमात्मा जीवात्मन्यविमुक्त व्यवहारतः संसारिणि प्रतिष्ठितः परस्यैव प्रत्यक्त्वादित्यर्थः । पुनरनिरपच्छ- "त्स" इति । याज्ञवल्क्यो ब्रूते "वरणाया" मिति । परणादिपदार्थ वदनपदे निर्यक्ति "सवाणी" ति । सी. निन्द्रियवृत्तिकृतान्दोपान्वारयति तेन वरणा भुवावि- त्यर्थः । तान्दोपान्नाशयतीति नाशी । तथा च नियम्य- जीवदारनियन्तुरीश्वराधिष्ठानत्वान्नाश्या भ्रयोः पापना. शकत्वमिति सिद्धम् । तत्रापि स्थानविशेषजिज्ञामया पृच्छति "कतमचे" ति । पूर्वोक्तमध्यशब्दार्थ स्पपृयति "भ्रुवो"रिति । तदेव स्थानमित्यर्थः । म मन्धिषु लोकस्य स्वर्गस्य परस्य च नहालोकम्य सन्धित्वेन ध्येय इत्याह "स" इति । तस्मात्परमेश्वरोपास्तिपरं वैश्वानरवाश्य. मिति सिडम् इति प्रथमाध्यायस्य हितीयः पादः॥ द्यभ्वाद्यायंतनं स्वशब्दात् ॥ १।३।१॥ पूर्व टोक्पामा भ्यानरः परमात्मेत्युक्तम् ! ताई प्रेला स्पायतनमत्यदित्याशा समाधानाक्षेपसानिः ।

·द२ रामानन्द सरस्वतीता। यदोपक्रमस्थसाधारणशब्दस्य वाक्यशेषस्थलिङ्गेन घुमूर्ध- त्वादिना ब्रह्मपरत्ववदिहाप्युपक्रमस्थसाधारणायतनत्वस्थ वाक्यशेषस्थसेतुश्रुत्या परिच्छिन्ने प्रधानादौ सेतुशब्दाह-य- वस्थाऽस्त्विति दृशन्तसङ्गतिः। प्रायश निर्विशेपे ब्रह्मण्य- स्मिन्पादे वाक्यानां समन्वयप्रतिपादनाच्छुत्यध्यायपाद- सङ्गतयो योध्याः।अत्र पूर्वपक्षे प्रधानाद्युपास्तिः फलं, सि. डान्ते ब्रह्मप्रमितिरिति विवेकः । अथर्वणे श्रूयते। "यस्मि- न्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैस्तमेवैकं विजानधात्मानमन्या वाचो विमुञ्चधामृतस्यैप सेतु"रिति। अस्यार्थः। लोकत्रयाधिष्ठानत्वोक्त्या पञ्चीकृतभूताधिष्ठा. नत्वमाह "यस्मि"निति । कार्यव्रह्माख्यसमष्टयन्तः करण- स्यात्मन्येव कल्पितत्वमाह "मन"इति । इन्द्रियसमपिदे- वतानां तत्रैव कल्पितत्वं सूचयति "सहे"ति । प्राणैरि- न्द्रियाधिष्ठानदेवैः। चकारण भूतसूक्ष्माविद्याजीवान्त:- मिणामध्यस्तत्वं ध्वनितम् । सविलासं प्रकृति मायाख्यां श्रुत्युक्तताग्निना विलाप्य तमेवाधिष्ठानभूतमध्यमात्मा- नं विजानति मुमुक्षन्प्रत्याह माता श्रुति "स्तमेवेति । वाच्यवाचककल्पनानामैक्यसाक्षात्काराद्वाघमाह, "प्र. न्या"इति । एप साक्षात्कारस्सविलासाविद्यानित्तिल- क्षणामृतत्वस्य सेतुर्व्यवस्थापक इत्याह, "अमृतस्य"ति । विजानधत्यनेनोक्तः साक्षात्कार एप इत्युच्यते। अमृतस्या- मृतत्वस्य । अत्र शुभ्वादीनामातत्वश्रवणाकिनिदायतनं प्रतीयते । तत्किं प्रधानमुतजीव आहोसितब्रह्मेति संशयः। तत्र प्रधानादिरिति प्राप्ते घूमो "शुभ्वाद्यायतनं स्वरांन्दा- त्" । धुभ्वाचायतनं चाश्च भूश्च भुवा युभुयावादी यस्य द्यौः पृथिव्यन्तरिक्षमित्येवमात्मकस्य तदद्युभ्यादि तदाय ·ब्रह्मामृतपिणी। तनं ब्रह्मव । कुतः । स्वशन्दात्स्वस्य परब्रह्मणो वाचको य यात्मशब्दस्तस्मादित्यर्थः । "तमेवैक विजानधात्मान"मि. त्यात्मशब्दश्रवणादिति ।। मुंक्तोपमृप्यव्यपदेशात् ॥ १।३।२। किं च धुभ्वाद्यायतनं व्रमैच । फुतः । मुक्तरुपसूप्यं सुक्तोपमृप्यम् । भावप्रधानो निर्देशा, मुत्तोपमृप्यत्वव्य- पदेशादिति । यद्वा, मुक्तरुपमृप्यं प्राप्यं यत्तस्यैवान निर्दे- शादित्यर्थः । "मुक्तोपमृप्यत्वव्यपदेशा"दिति पाठे न कश्चित्प्रयासः। "भिद्यते हृद्यग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः तीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृये परावरे", "यथा नद्यः स्पन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुतः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्य"मिति। इदं च मुक्तोपसृप्यत्वं ब्रह्मण एव श्रुत्यन्तरे प्रसिद्ध, "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिता अथ माऽमृता भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत"इति ।अपि च "तमेवैकं विजान- धात्मानमन्या वाचो विमुचथे"ति वाग्विमेकपूर्वकं विज्ञे- यत्वं ब्रह्मलिङ्गम् । श्रुत्यन्तरे तथा दृपृत्वात, "तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वीत ब्राह्मणो नानुध्यायाइहन्शब्दान्या- च विग्लापन हित"दिति । हृदयग्रन्धिर्मियाज्ञानद्वारा पादिः । तदहितो भूत्वा छिन्नसंशयः सन्क्षीणफल्मो यस्तस्य हृदये परमात्मा प्रकाशत इत्यर्थः । इति निमि. ते सप्तमी, तदर्शनार्थमित्यर्थः । यद्वा यथाश्रुत एवार्थः । यथा नद्यः स्वनामरूपाभ्यां विनिर्मुक्ताः समुद्रं प्राप्य तदा- त्मना तिष्ठन्ति, तथा विद्वानपि साक्षात्कृतवमा नामरू- पकारणादविद्याता विमुक्तः परादव्याकृताख्यादज्ञाना- परमस्पृष्टानर्थ पुरुषं पूर्ण दिव्यमखण्डचिडातुमात्मत्वेना- ·EY समानन्दसरस्वतीयता। मोतीति मुक्तीपमृप्यत्वयाश्यार्थः । यदा ज्ञानावस्थायाम- स्य विदुपा हदि स्थिताः कामादयस्तन्मूलाऽविद्या च निव- तते, पुनर्जन्मसंपादककाभावावस्थां वक्त्यथेति । धीरो विवेकज्ञानी । धियेकज्ञानमत्र पदार्थज्ञानम् । प्रज्ञामभेदल- क्षणवाक्यार्थज्ञानम् । वाक्यार्थज्ञानार्थित्वेन कर्मकाण्डे वै- मुख्यं मुमुक्षुणा कार्यमित्याह "भानुध्याया"दिति । अना. स्मार्थशब्दाध्ययनफलमाह "पाच"इति । वाच इत्येतत्क- एठताल्वादीनामस्थानानामुपलक्षणम् । बागादिशोपण- मेव पहुशब्दचिन्तनफलमित्यर्थः । तस्माद्यभ्वाचायननं परं ब्रह्म ॥ नानुमानमतच्छब्दात् ।।१।३ । ३ ।। अनुनीयत इत्यनुमानं सांख्य परिकल्पितप्रधान न द्युभ्याद्यायतनम् । कस्मात् । अवच्छन्दात्तस्य प्रधानस्यानु- मानस्य शब्दस्तच्छन्दः । सोऽतच्छन्दः। तस्मात्प्रधान. प्रतिपादकशब्दस्याश्रवणादित्यर्थः। प्रत्युत विरोधिशब्दा एव " सर्वज्ञः सर्वविदित्यादयो यन्ति इति भावः ।। प्राणच ॥ १।३1४॥ प्राणभृजीवोऽपि न युभ्वाद्यायतनम् । कुतः । अत- उछब्दादेव । यधप्यात्मशब्दस्साधारणस्तथापि जीवस्य सर्वज्ञत्वं शुभ्वाचायतमत्वं चानसा न सम्भवतीत्यात्मश- ब्दस्यातच्छन्दत्वमेव ।। जीवनिरासे इत्यन्तरमाह भेदव्यपदेशात् ॥ १ ॥ ३ ॥ ५ ॥ नप्राणभृद्धवाद्यायतनम् । कुतः। भेदव्यपदेशात्। 'तमेकं विजान!"ति ज्ञाज्ञेयभावेन भव्यपदेशादि- । .

·प्रलामृतवयिती। स्पर्थः सीपस्य मुमुक्षुत्वेन ज्ञातृत्वात्परिशेषाज्ञेयं युवा द्यायतनं परं ब्रह्मेति ॥ तत्रैव हेत्वन्तरमाह प्रकरणाच॥ १। ३।६ ॥ "कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञात"मित्यु पक्रमात्परमात्मन एवेद प्रकरणम् । न हि जीवज्ञानात्सर्व- ज्ञानं सम्भवति । तस्मात्प्रकरणादपि न प्राणभृदित्यर्थः ।। श्रपिच स्थित्यदनाभ्यां च ॥ १।३।७॥ न माणभृद्धुभ्वाद्यायतनम् । कुतः । स्थित्यदना- 'भ्याम् । स्थितिवादन च ताभ्यामिति पञ्चमीद्विवचनम् । धुभ्वाद्यायतनं प्रकृत्य "द्रा सुपर्णे"ति मन्त्रे जीवस्यादनं परमात्मनः स्थितिरिति हे निर्दिश्यते । "तयोरन्यः पि- प्पलं स्वाद्वत्ती"त्यदनं, "यनश्नन्नन्यो ऽभिचाकशीती". त्यौदासीन्येन स्थितिनिर्दिश्यते । इदं च शुभ्वाचायतनस्य ब्रह्मत्वे घटते नान्यथेति । तस्माद्युभवायायतन परं ब्रह्म ज्ञेयमिति सिद्धम् ॥ भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ॥१॥३॥ पूर्वमात्मशब्दाद्यभ्वाचायतन ब्रह्मत्युक्तम् । तदपु. तं, "तरति शोकमात्मवि"दित्यत्राब्रह्मण्यप्यात्मशब्दप्र- योगादित्याक्षेपसङ्गत्याऽस्यारम्भः । पूर्वपचे प्राणोपास्तिः फलं, सिडान्ते ब्रह्ममितिरिति । एवमेव निर्विशेपवा- क्यविचारे पूर्वपक्षे यस्य कस्य चिदुपास्तिः, सिद्धान्ते ब्राम- ज्ञानमेवेति पोध्यम् । छान्दोग्ये श्रूयते "श्रुतं होय मे भग- पदृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शोचा- मिनं मां भगवान्शोकस्य परंपारं तारय"त्विति नारदेन ·८६ रामानन्दसरस्वतीशता। पृधः सनत्कुमारो नाम ब्रह्मत्युपदिदेश । पुनारदः, “अस्ति भगवो नानो भूय"इति पप्रच्छ । तस्योत्तरं "वाग्वाव नानो भूयसी"ति । तथा, "अस्ति भगयो वा भूय". इति प्ररने, "मनोवाच वाची भूय" इत्युत्तरम् । एवं माण- पर्यन्तं भूयःप्रश्नोत्तरे दृश्यते । प्राणापदेशानन्तरं प्ररनं विनैवेदं श्रूयते, "एप तु वा अतिवदति यः सत्येनातिव- दती"ति, "भूमात्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमान भगयो | विजिज्ञास इति यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्य- द्विजानाति स भूमा, अथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्चोत्यन्य- विजानाति तदल्प"मित्यादि । अस्यार्थः । नाल्पे सुखम- स्ति । भूमैव सुखम् । तस्मानिरतिशपं सुखमिच्छता भूमैव विजिज्ञासितच्या विशेषेण ज्ञातुमेव्य इति सनत्कुमारे- गत मुमुक्षुर्नारदस्तदुपश्रुत्य भगवन्भूमानमेव विशेषण ज्ञातुमिच्छामीत्याह "भूमान' भगव"इति । भूना लक्षण- माह “यत्रे"ति । व्यवहारातीतं पूर्ण वस्त्वेव भूमेत्यधी लक्षणं व्यतिरेकमुखेन स्पयितुं परिच्छिन्नलक्षणमाह, "अ"ति । एवं स्थित संशया, फि माणभूमा, उत पर- मात्मेति । "प्रायो पा आशाया भूया"निति पूर्व प्रापास्य सन्निधानात्प्राण भूमेत्युक्तम् । न च "तरति शोफमात्म- वि"दिति प्रश्नवाक्य आत्मोपक्रमेणात्मप्रकरणात्सन्निधे- दुबलत्वमिति वाच्यम्, “नाम ब्रभेत्युपास्ये"ति समाधा- नवाक्ये नामादेरब्रह्मण एवोपदेशेन प्रश्नस्थात्मराब्दस्यापि नामादिपरत्वेनानात्मपरत्वादात्मप्रकरणासिद्धः, प्रश्नोत्त. रथोरेकार्थत्वनियमात् । तस्मात्मा भूमेति मासे मः। भूमा परमात्मैव । कुतः । संप्रसादादध्युपदेशात् । सम्प- कप्रसीदस्यस्मिनीवस्वरूपमिति संप्रसाद सुपुप्त्यवस्था तस्यां चायस्थायां माणो जागतीति सम्प्रसादशन्देन प्राण- ·८७ घस्लामृतपिणी। उच्यते । प्राणादृय भून्न उपदेशादित्यर्थः । प्राणोपदेशा- नन्तर "मेष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिरदती"ति "तु"शब्देन प्राणवादस्यानतिवादत्वमुक्त्वा सत्यशब्दवा- च्यपरमात्मवादस्यातिवादत्वं ब्रुवन्भूमानमुपदिदेश श्रतो भून्नः प्राणादूर्ध्वमुपदेश इति गम्यते। किंच"तरति शोक- मात्मवि"दित्यात्मप्रकरणाद्भूमा परमात्मा । न च प्रकर- पासिद्धिा, आत्मोपदेशार्थ नामाधुपदेशेन "नामनामेत्यु- पास्वे"त्पादे "स्तरति शोकमात्मवि"दिति प्रश्नोत्तरत्व- सिद्धः । अतो भूमा परमात्मा । नामादिप्राणान्तमतीत्य सत्यशब्दवाच्य पात्मोत्कृष्ट इति यो पदति स एपोति. चादीति श्रुत्पः॥ धीपपत्तेश्च ॥ १।३।६॥ किं च “यत्र नान्यत्पश्यती"त्यादिनोत्तानां सर्व- व्यवहाराभावादिधर्मणां परमात्मन्येवोपपत्तेश्च परमा- स्मैव भूमा, "यत्र त्वस्य सर्वात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्ये "दि- स्यादि श्रुत्यन्तरे सर्वव्यवहाराभावस्य परमात्मधर्मत्वेना- वगतत्वात्। “यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव- सुख"मिति दुःखसहितसुखनिराकरणेन भूम्नः सुखत्वं दर्शितम् । एवं “योवै भूमा तदमृत"मिति श्रूयमाणममू- तत्वं ब्रह्मधर्मः, "अतोऽन्यदात"मिति श्रुतेः । श्रातमाति- मद्विनाशीति यावत् । एवं स्वमहिम्न प्रतिष्ठितत्वं सर्वग तत्वं सात्मकत्वं चैते धर्मा ब्रह्मण्येवोपपद्यन्ते । तस्मा- माणो नोपास्या,किं तु भूमा परमात्मा ज्ञेय इति सिद्धम् ।। अक्षरमम्बरान्तकृतेः पूर्व सत्यशब्दस्य ब्रह्मणि रूढत्वाद्भूमा ब्रह्मेत्युक्तम् । तवाप्पक्षरशब्दस्य वर्षे रूदत्वादर्ण एवाक्षरमस्त्विति .

·गमानन्दसरस्वतीझता। शान्तसङ्गतिः । ओङ्काररूपोपास्तिब्रह्मज्ञानमित्युभयन्त्र फलम् । बृहदारण्यके श्रूयते "कस्मिन्नु खल्वाकाश पोतच प्रोतश्च सहोवाचैतदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्यूल- मनवि"त्यादि । अस्यार्थः । "यदृर्ध्व दियो यदधस्तात्पृ. थिव्या ये चोभे द्यावापृथिव्या यदन्तरिक्ष यद्भूतं यद्धव विष्यच तत्सर्व कस्मिन्नोतं प्रोतं घे"ति गायर्या प्रश्ने कृते, याज्ञवल्क्येन "श्राकाशे तत्सर्वातं प्रोतं "ति निरस्ते गार्गी पुनरपृच्छदाकाशोऽव्याकृताख्यः कस्मिन्नोतीतत्वेन तिष्ठतीति । याज्ञवल्क्य आह, हे गार्गि त्वया यत्पृथमा- काशस्थाधिकरणं तदेतदक्षरमस्थूलादिविशेषणकं ब्रह्मवि- दो वदन्तीति । तत्र संशयः किमक्षरशब्देन वर्ण उच्यते, उत ब्रह्मेति । अक्षरसमानाय इत्यादावक्षरशब्दस्य वर्णे प्रसिद्धत्वाद्धर्ण एवानरशब्दवाच्य इति प्रामे ब्रूमः । अक्षरं ब्रह्मव । कुतः । अम्बरान्तधृतः । पृथिव्यादेराकाशान्तस्य विकारजातस्य धारणादित्यर्थः । विपयवाक्याकथनसम. येऽम्बरान्तधारणं प्रतिपादितम् ।। नन्धम्परान्तधृतिः प्रधानेऽपि सम्भवतीत्यत श्राह सा च प्रशासनात् ॥ १।३ । १९ ॥ सा च धृतिः परमेश्वरस्यैय कर्म नान्यस्याचेतनस्य ! कुतः। प्रशासनात् । "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृता तिष्ठेते" इत्यादिना प्रशासनश्रय- णादित्यर्थः । प्रशासन नामाज्ञा । सा च घेतनस्यैव, ना- चेतनस्य प्रधानस्येति । तस्मादक्षरं ब्रह्म । अन्यभावव्यावृतेश्च ॥ १।। १२ ॥ इतव परमात्मैवाक्षरशन्दवाच्यस्तस्यैवैश्चरस्य प्रशा- सनं कर्म । कृतः । अन्यभायल्यावृत्तः । अन्यस्य प्रधाना- ·ब्रह्मामृतपिणी । देभीवो धोऽन्यभावस्नह्याहत्तेस्तद्विपरीतधर्मश्रवणादि त्यर्थः । तथा, "एतदक्षरं गार्य द्रष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्र- विज्ञातं विज्ञानि"ति द्रष्टत्वादयो नाचेतने सम्भधान्ति तस्माद्रुष्टुत्वादिसमानाधिकरणप्रशासनवान्परमात्मैवा- क्षर, नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ नान्य- दतोऽस्ति मन्त नान्यदतोऽस्ति विज्ञानिति द्रष्ट्राद्यन्तरनि- पेधाचन जीवोऽप्य क्षरमिति । तस्मादक्षरं ब्रह्म ज्ञेयमिति सिद्धम् ॥ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ॥ १। ३ । १३ ॥ पूर्वकारस्य पूर्वपक्षत्वेन बुद्धौ सान्निध्यात्तस्मिन्नो:- कारें ध्यातव्यमिह निरूप्यत इति बुद्धिसान्निध्यसङ्गतिः । यद्रा पूर्वमक्षरशब्दस्य वर्णे रूढस्यापि जगढत्तिलक्षणलिङ्गेन ब्रह्मणि न धरतीति व्युत्पत्त्याऽचलत्वादनादित्वाध्यापि. स्वादा योगतिराश्रिता। तदिहापि देशपरिच्छिन्नफल. श्रुतिलिङ्गेन परशब्दस्यापक्षकपरत्वविशि हिरण्यगर्भ त्तिरस्त्विति इपान्तसङ्गतिः। कार्यब्रह्मण उपास्तिः पूर्व- पक्षे फलं, सिद्धान्ते परब्रह्मापास्तिरिति भेदः। आधणे श्रूयते, "एतदै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदाकारस्त. स्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेती"ति प्रकृत्य, "य: पुनरेतन्त्रिमाणमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुपमभिध्यायीते" त्यादि । अस्यार्थः । पिप्पलादो नामाचार्यः सत्यकामेन पृष्ट व्याच' । हे सत्यकाम परं निर्विशेषमपरं च कार्य ब्रह्म यदेतदेव योऽयमोङ्कारः। स हि प्रतिमेव विष्णोस्तस्य प्रतीकातस्मात्मणवं ब्रह्मात्मना विद्वानेतेनोशारध्यानेना. यतनेन प्राप्तिसाधनन परापरयोरकतरमन्वैति । यथाध्या- नमेकमात्र द्विमात्रे वा हिरण्यगर्भापास्तिं कुर्यादिति दर्श यित्वा ब्रवीति यः पुनरोमित्येतदक्षरम् । विमानेणेति ·रामानन्दसास्वतीक्षा हनीया द्वितीयात्वेन मेया, ब्राह्मो झाराभेदोपक्रमात् । तथाविधमक्षरं सूर्यान्तस्यं परं ध्यायीतेति । स उपासका सूर्य प्राप्तः सामभिर्ब्रह्मलोकं प्रतिनीयत इति । अत्र संश- यः, किमपरं ब्रह्म ध्यातव्यमुपदिश्यते, किंवा पर नहोति। अपरमिति प्रा बमः । स ध्यातव्यः परमात्मैव । कुतः ।। ईक्षतिकर्मव्यपदेशाद्वाक्यशेध्यातव्यम्येक्षतिकर्मत्वेन व्य- पदेशादित्यर्थः । “स एतमानीवधनात्परात्परं पुरिश पुरुषमीक्षत" इति । स ध्याता । जीवधनशब्देन ब्रह्मलोक उच्यते, सकलजीवाभिमानिहिरण्यगर्भधारत्वात् । तथा च ब्रह्मलोकाल्लोकान्तरापेक्षया परात्परं पुरुष परमात्मान- मीक्षते साक्षात्करोतीत्यर्थः । ईक्षतिपदार्थस्य दर्शनस्य लोके यथार्थ विपकत्वाद्यथार्थस्वरूपपरमात्मैवेक्षतिकमति तत्स. मानविषयाध्यानस्यापि परमात्मैव विपयो,ध्यानेक्षण- पारेकविपयफत्वनियमात् । “यथा पादोदरस्त्वचा निर्मू- च्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुच्यत"इति पापयिनि- मेकफलवचनं परमात्मानं ध्येयं सूचयति । पादोदरः सर्पः । तस्मात्क्रममुक्त्यमांकारे ध्यातव्यः परमात्मेति सिद्धम् ॥ दहर उत्तरेभ्यः ॥ १।३।१४ ॥ पूर्व परमपुरुपशब्दस्य प्रामणि रूदत्याद्रमोपास्यमि- त्युक्तं भवति । तददिहाप्याकाशशब्दस्य भूताकाशे स्वः त्वात्तस्यैवोपास्पत्यमस्त्विति दृष्टान्तसङ्गतिः । पूर्वपक्ष प्राकाशाधुपास्तिः फलं, सिद्धान्ते परोपासियारा प्रमि- तिरिति । धान्दोग्ये भूमविद्यानन्तरं यते, "श्रथ यदिद मम्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीक बेरम दहरोऽम्मिसन्तराफा- शस्तस्मिन्पदन्तस्तदन्वेष्टव्यं सहाय पिजिज्ञासितस्य"मि- ·ब्रह्मामृतर्पिणी। त्यादि । अस्यार्थः । विद्यान्तरारम्भणास्थशब्दः । यदि- दमिति प्रसिद्ध हृदयं परामृष्टम् । अस्मिन्निति प्रत्यक्षत्वो- क्तिः । ब्रह्मपुरं शरीरम् । तस्मिन्दहरं सूक्ष्म हृत्पुण्डरीकं, तदाकारत्वात् । हृदयस्य वेदमत्वं सम्पादयति "दहर". इति । दहरः सूक्ष्मः । अस्मिन्हृदयेऽन्तराकाशः परमात्मा सदा तिष्ठतीत्यर्थः । "तस्मि"नहृदये । व्यवहितत्वेऽपि योग्यत्वात्तच्छन्देन हृदयपरामर्शः । तदाकाशाख्यं ब्रह्मा- न्वेष्टव्य चिचार्य विजिज्ञासितव्यं जेयमिति । अब दहरे पुण्डरीके यो दहराकाश: अतः स किं भूताकाश धाहो स्वित्परमात्मेति संशये, प्रसिद्विवलाद्भूताकाश इति प्रा- सम् । यद्वा ब्रह्मपुरशब्देन शरीरमभिदधता तत्स्वामिजी- वोपस्थितेजीवो दहर इति प्राप्से चूमः । दहराकाशः परमा- स्मैव । कस्मात् । उत्तरेभ्यो वाक्यशेषगतेभ्यो हेनुभ्यः तथा हि जिज्ञास्यत्वेन विहितस्य दहरस्याकाशस्य "तं चे- ह्यु"रित्युपक्रम्य, "किं तदन्न विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्य"मित्याक्षेपपूर्वक समाधानवाक्यम् । “स ब्रूयाद्यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तहदय आकाश उभे अस्मिन्यावापृथिवी अन्तरे वा समाहिते" इत्यादि- कमाकाशोपमानत्वद्यापायिव्यधिष्ठानस्वेन दर्शयति । श्रुत्पर्यस्तु । तमाचार्य शिष्या ब्रूयुः । किमिति ब्रूयुः । किं तदिति । हत्पुण्डरीकमेव तावदल्प, तस्मिन्विद्यमानआका- शोऽल्पतरः, इत्यल्पे पुण्डरीके किमस्ति यच्छुतियुक्तिभ्या- मन्वेष्टव्यं पदाच साक्षात्कर्तव्यमित्यल्पतरूपेण दोषण दहरस्य ज्ञेयत्यमाक्षि शिष्यैः। तत्र समाधान "स बया". दिति । स प्राचार्यों बयान् । किमिति, "यावा"निति । "अस्मि"नितिदहराकाशक्तिः। अल्पत्वदोषश्चाकाशोप- मानेन निराकृतः । तथा च चावापृथिव्याधिष्ठानमाकाशा- ।

·रामानन्दसरस्वतीता। पमितं दहराकाशाख्यं ब्रह्मैव । एवमेप "प्रात्माऽपहत- पाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सो.पिपासास- त्यकामः सत्यसङ्कल्प"इति चात्मत्वापहतपाप्मत्वादयो गुणा न भूताकाशे जीवे वा सम्भवन्ति । जीवे वामित्व. सम्भवेऽप्युसरगुणानामसम्भवे योध्यः । विमृत्युमरणर- हितः । विजिघत्सा विगता जिघत्साऽत्तुमिच्छा यस्य स विजिघत्सः। तथा "तथथेह कर्मजिता लोका क्षीयत एव- मेवामुन पुण्यजितो लोकः क्षीयत"इति कर्मणामन्तव- रफलत्वमुत्तवा, "अध य इहात्मानमनुविद्य प्रजन्यतांश्च सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भयती"ति प्रकृतदहराकाशविज्ञानस्यानन्त फलवत्त्वं बदम्परमात्मत्य- मस्य सूचयति । सत्यान्कामांश्चेति चकारेण तेपामप्युपा- स्थत्वमुक्तम् । तथा च सत्यकामादिगुणकमात्मानमनुवि. थानुभूयं ये परलोकं व्रजन्ति तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचा रः स्वेच्छया सचरणमप्रतिहतमनन्तमैश्वर्यं भवतीत्यर्थः । तस्मादतेभ्य उत्तरेभ्यो हेतुभ्यो दहराकाशः परमात्मा ॥ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्ग च ॥१॥३॥१५॥ उत्तरेभ्य इत्यस्य प्रपञ्चोऽयम् । किं च, "रमाः प्रजा अहरहगच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोक न विन्दन्ती"ति दहरवाक्ये प्रकृतं परमेश्वरं ब्राह्मलोकशब्देनाभिधाय मजाशब्दयाच्या- नां जीवानां प्रत्यहं तदिषया गतिरुच्यमाना गन्तव्यस्य दहराकाशस्थ ब्रह्मतां गमयति । गति ब्रह्मलोकशब्दं धाभि- प्रत्य गतिशब्दाभ्यामित्युक्तं सूत्रकारैः । प्रत्यहं सुपुप्त्पव- स्थायां जीपस्य ब्रह्मगमनम् तथा हि श्रुत्यन्तरे "सत्ता सोम्य तदा सम्पन्नो भवती"त्पादौ । तथा च दहराकाश. गमन प्रामगमनमेवेति हदीकृतम् "तथा हिट"मित्यनेन ।

·महामृतपिणी ।
प्रत्यहं हिरण्यगर्भनललोकगमनासम्भवादनौव लोकाति
कर्मधारयसमास एवं ग्राह्य इत्यस्मिन्नर्थेऽहरहर्गमनमेव
लिङ्गमित्यनेनोक्तम् । च शब्देन निपादस्थपत्तिन्यायोऽपि
कर्मधारयसमासग्रहणेन सूचितः ॥
धृतेश्च महिनोऽस्यास्मिन्नुपलब्धः ॥ १।३ ॥ १६ ॥
धतेरपि हेतोः परमेश्वर एच दहराकाशः । अनति-
क्रान्तप्रकरणं दहराकाशं निर्दिशति, "अथ य आत्मा स
सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसम्भेदाये"ति । विधृतिरिति
क्तिनन्तत्वाद्विधारक इत्युच्यते । सेतुशब्देन वर्णाश्रमाद्य-
सकरहेतुत्वमुच्यते । न हि सर्वलोकविधारकत्वं ब्रह्मणा-
ऽन्यस्य सम्भवति । अस्य च विधारणलक्षणमहिनोऽस्मि-
परमात्मन्यन्यत्रापि श्रुत्यन्तर उपलब्धेः परमात्मलिङ्गत्व-
मेव । "एतस्य वा अक्षरभ्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ
विधता तिष्ठेते"इति । तथा, "एप सर्वेश्वर एप लोका-
धिपतिरेप भूतपाल एप सेतुर्विधारण एषां लोकानामस-
म्भदाये"ति ॥
प्रसिद्धेश्च ॥ १। ३ । १७ ॥
दहराकाशशब्दोऽपि परमात्मन्येव प्रसिडो, न जीवे
"आकाशो ह वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता", "सर्वाणि
ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्न"इत्यादिदर्श
नात् । यद्यप्याकाशशब्दस्य भूताकाशेऽपि प्रसिद्धिरस्ति,
तथापि 'यावान्या अयमाकाशस्तावानेोऽन्तह दय
श्राकाश' इति तस्योपमानत्वेन ग्रहणानोपमेयदहराका-
शत्वं सम्भवतीति देहराकाशः परमेश्वर एव ।।
इतरपरामशात्स इति चेन्नासम्भवात् ॥ १३॥१८॥

·रामानन्दसरस्वतीकता। मनु “य एप सम्प्रसादोऽम्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एप आत्मति होवाचे"ति सम्प्रसादशब्देनेतरस्य जीवस्याप्यस्मिन्प्रक- रणे परामशास जीयो दहराकाशोऽस्त्विति चेन्नासम्भ- वात् । जोव आकाशेपमेयत्यापहतपाप्मत्वादीनामसम्भ- वादित्यर्थः । श्रुत्यर्थस्तु । "य पप"इति सर्वनामरूपाभ्यां विद्वानुक्तः । तमेव सुप्तं सर्वकालुप्यनिर्मुक्तं चक्तिसम्म- साद"इति । सम्प्रसादशब्देन सुयुप्त्यवस्थावाचकनावस्था- वानित्युच्यते । अस्मादभिमानद्वगविषयाच्छरीरात्स्थूल- सूक्ष्मशरीरदयात्समुत्थाय विविक्तमात्मान' ज्ञात्वा । विवेकज्ञान' चात्र श्रवणमनननिदिध्यासनानि । तत्फल- माहा "भिनिप्पद्यत" इति । अभिनिष्पत्तिःसाक्षात्कारः। अस्य फलमाह "पर"मिति । उपसम्पद्य निष्पद्यत इत्येत- न्मुखं ज्यादाय स्वपितीतिवद्रष्टव्यम् । ज्योतिः शन्दस्य सूर्यादिपरत्वभ्रमं धारय"त्येप"इति । गुरुरिति शेपः ॥ उत्तराञ्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १।३.१६ ॥ नन्यपहतपाप्मत्वादीनामसम्भवान्न जीयो दहाफा श इत्पसङ्गतं, श्रुतिपदेन जीचस्याप्पपहतपाप्मत्यादिस- म्भवात् । तथा हि दहरविद्याया उपरि प्रजापतिविद्याया 'प एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एप पात्मेति होवाचे"ति जाग्रदयस्थापनं द्रप्टार जीवनुपनारय, "एतं त्वेव ते भूयो- अनुव्याख्यास्यामी"ति जीवमेव परामृश्य, “य एप स्वर्म महीयमानश्चरत्येष थात्मेति", "तयतत्सुप्तः समस्त: संम्मसन्नः स्वमं न विजानात्येप आत्मे"त्यवस्थात्रयविशि- पूंजीचं प्रतिणय, तस्यैव जीवस्यापहतपाप्मत्यादि दर्श- यति । एतदमृतमभयमेतद्वति", "नाह खल्वयमेवं - ·- 1 बलामृतपिणी । सम्मत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मोति नो एवेमानि भूता- नी"ति सुषुप्त्यवस्थायामिन्द्रेणोक्तं दोपमुपलभ्य पुनः प्र- जापति रेतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्य. तस्मादित्युपक्रम्य शरीरनिन्दापूर्वक ' मेष सम्प्रसादो- इस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणा- भिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुष"इति जीवमेव शरीरात्समु- स्थितं पुरुपं दर्शयति । तस्मादपहतपाप्मत्वादीनां श्रुतिय- लाजीचे सम्भवाजीको दहराकाश इ"त्युत्तराचे"दिति सूत्राययवार्थः। उत्तरा"ध एयोऽक्षिणी"त्यादि वाक्यात् । श्रुत्यर्धस्तु । इन्द्रविरोचना खलु सुरासुरराजानावात्मानं विपिदिपन्ता समित्पाणी प्रजापति जग्मतुः । आगत्य द्वा- त्रिंशद्वर्षाणि ब्रह्मचर्यभूपतुः। अधै तो मजापतिरुवाच कि कामाविह स्थ युवामिति । तावूचतुर्य प्रारमाऽपहनपा- प्मा तमावां विविदिपाव"इति । ततः प्रजापतिरुवाच । प्रथमं “य एपोऽक्षिणी"ति । जाग्रवस्थायामक्षिस्थान: सन्यो दृश्यते शास्त्रतः स आत्माऽपहत्तपाप्मेत्युवाच । य एवापहतपाप्मत्वादिगुण एतदमृतमभयमेतद्वीति । एतच्छुत्वा तावमक्षीणकल्मपतयाऽक्षिनिष्ठच्छायापुरुष- मात्मत्वेन गृहोन्या पुनः प्रजापति पप्रच्छतुरथ योऽयं भग. वोऽक्ष्यादीपलादी च दृश्यते कतम एतेष्वसावथवा सर्वे- ब्वेक एवेति। तमेतं प्रश्नं श्रुत्वा प्रजापतिरता भ्रान्ताविति ज्ञात्वा यदि वयं युवां भ्रान्ता स्थ इति ब्रूमस्तदा दौर्मनस्येन तत्त्वं न गहीयातामित्यनयोराशयमनुरुध्य प्रत्युवाच, उद शराव आत्मानमीक्षयां तत्र यदृश्यते तन्मांप्रतिबूतमि- ति। तो दृष्टा सन्तुष्टहृदया नाताम् । अथ प्रजापतिरेता विपरीतग्राहिणी मा भूतामित्याशयवान्पप्रच्छ किमत्राप- ·रामानन्दमाध्यतीश्ता। श्यतमिति । तो क्षेचतुर्न खलामादिमन्तं प्रतियिष्यपुरुप दशरावेऽपत्याचे ति उत्पत्तिनाशवत्वाधा शरीरमात्मा न भवत्येवं छायापुस्पोऽपि नात्मेत्येवं ता जानीयातामि. त्याशयवान्प्रजापतिरुवाच साध्यलमृता सुयसना परि. कृती भूत्वा पुनरुदशराये परयतं तमात्मानमिति साध्य. लना सुयसनी छिन्नमवलोमाना भूत्या तथैव चक्रतुः । पुनः प्रजापतिना पृषी तमेयच्छायात्मानमूगतः। तदुपश्रु त्य प्रजापतिर्यताही अद्यापि भ्रमो न शान्तोऽनयोरिति मत्या, आत्मतत्वं कथयामि नावना कालेन कल्मपनये. ऽस्माश्यसन्दर्भपालोचनयाऽऽत्मतत्वं मतिपत्स्येते स्वय. मेवेन्युवाच "य श्रात्माऽपहातपाप्मा, एतदमृतमभयमेतद्र- होति । तयोर्मध्ये विरोचनो देहानुसारित्वाच्छायाया देह एवात्मतत्त्वमिति मत्वा स्वगृह्मागत्य तथैवासुरानुपदि. देश ? इन्द्रस्तु स्वगृहमागच्छन्मार्ग एपच्छायात्मनोऽनित्य- त्वादिदोपं चिन्तयित्वा पुनः समित्याणिः सन्प्रजापतिस- मोपनागत्य तेन पृष्टः सन्मार्गे चिन्तितमुवाच । प्रापति. स्तु हे इन्द्र स्वं कल्मपक्ष्याय पुनद्वात्रिंशद्वाणि ब्रह्मचर्य चर, अथ प्रक्षीणकामपाय तेऽहमेतमात्मान भूयोऽनुव्या- ख्यास्यामीत्यवोचत् । स च तथा चरितब्रह्मचर्यः प्राप- तिमुपसनाद । उपसनायेन्द्राय प्रजापतिध्याय योऽक्षिणि पुमो दशमयते पाय मोऽयमेव स्वमे वासनामयैर्व- निनादिभिर्विपमहीपमान सेव्यमानानेझविधाभोगा- न्भुनाना विहरतीति यावत् । इदं श्रुत्या देवेन्द्रः शोकभ. धादिविविधव्याध्यनुभवात्य किश्चिदस्त्युवाच । एक. मुक्तवति भवति प्रजापतिः पुनद्वात्रिंशद्वाणि ब्रह्मवय चराधाप्यनीयकल्मपाऽसीत्युवाच । चरित्यागनाये. न्द्राय प्रजापतिचाच योऽयमाय द्वितीयपर्यापधारक्षिणि- ·द्रलामृतषिणी । स्वप्ने चात्मांदर्शितःस एप सुपुप्त्यवस्थायां प्रकाशत इत्याह 'तद्यतत्सुस" इति । तदेतदिति सम्बन्धः । यत्र यस्यां सुषुप्त्यवस्थायामेत्स्वानं यथा न स्यात्तथा सुप्तस्तस्थामव- स्थायामुपसंहतकरणग्रामः समस्तकरणव्यापारकृतकालु यहीनः सम्प्रसन्नः स्वममज्ञानमानतया बिलापयन्मुक्ता- यावृतः स्वप्रयुक्तं तैजसत्वं विहाय प्राज्ञो भूत्वा ज्ञान क्रियां विना स्वरूपचैतन्येनाज्ञानसाक्षीसाक्ष्यस्य देहादेः स्वसत्तास्फूर्तिप्रदत्वादात्मेत्यर्थः । इदं श्रुत्वा पुनरिन्द्रोन किचिनन ज्ञायत इत्याह "नाहे"ति । अहेति निपातः खेदार्थे । खियमानो हीन्द्र उवाच, अयं सुप्तः पुरुषोऽयमस्म्य- हमित्येवं नात्मानमस्यामवस्थायां जानात्तीमानि भूतानि नो एव जानाति विनाश नेव प्रातो भवति नाहमन्त्र भाग्य पश्यामीत्येवं देपं यद्वा पुनः प्रजापतिमुप ससाद । उपस पुनस्याच, बताद्यापि ते कलमपक्षयो नाभवत्तदर्थं पुनः पञ्चपाणि ब्रह्मचर्य चरेति । तदेवमेकोतरशतं ब्रह्मचर्य चरते सहस्राक्षाय ब्रह्मचर्य सम्पन्नाप मृदिलकल्मपाय प्रजा. पतिान योऽयमाद्यद्वितीयतृतीयपर्यायेष्यक्षिणि स्वप्ने सुपप्ती चानुस्यूनाऽपहापाप्मत्यादिगुणा दशिानमेव भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नैनादन्यमित्युपक्रम्य तुरीये. 'मघवन्मय वा इदं शरीर"मित्यादिना शरीरं निन्दित्वा तमादुत्थितं जीवमेवोत्तम पुरुपं दर्शयति प्रजापति "र्य एप सम्प्रसादोऽस्मा"दित्यादिना । तस्मादपहापात्रत्वादीनां जीये. सम्भवानीय एच दहराकाश इति प्राले ब्रूमः । प्राविभून स्वरूपस्तातुशब्देन पूवपक्षव्यात्तिः। उत्तरात्म- जापतिवाक्यादपि न जीवशका युक्त्ययः, यत आवि. भूतस्वरूपोऽत्रं जोवो विवक्षितो न तु जीवत्वेन रूपेणेति। 'परं ज्योतिरुपसम्पय स्वेन रूपेणाभिनिष्पयत"इन्युपसं- ·रामानन्दसरस्वतीला हारदर्शनाचदपहत्तपाप्मत्वादिभिः पतिपाद्यं परं ना तरे. व जीवस्य पारमार्थिक स्वरूपं, न तु जीवत्यम् । तथा था. विभूतस्वरूपस्य जीवस्य वामत्वेनापहतामत्वादिकमुप- पद्यते, न तु जीवत्येन रूपेण । "नासम्भवा"दिति पूर्व- मूत्रस्थहेतु सिहइति भावः ।। मनु दहराकाशस्येश्वरत्वे "sय य पप सम्प्रसाद' इत्यादिना जीवपरामर्शी व्यथ: स्यादिश्यत उत्तरं पठति । अन्यार्थश्च परामर्शः॥१॥ ३ ॥ २० ॥ अन्यायऽयं जीवपरामी ने जोधप्रतिपादनाय । 'परं ज्योतिरूपसम्पच स्पेन रूपेणाभिनिष्पद्यत' इत्युपस- म्पत्तव्यपरात्मपर एवापंजीवपरामर्शः । जीवोपसम्पत्त- व्यत्वेन हि परमात्मोपदिश्यते । स चोपदेणे जीवपरा- मर्श विना न सम्भवतीति तदर्थ जीवपरामयीन जीवन- तिपादनामिति ॥ अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ १।३ । २१ ॥ ननु 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकारा"इत्याकाशस्यास्पस्व- अवमान परमात्मत्य कि स्वाराग्रमानजीवत्वं युक्तमिति 'वेत्तत्र समाधानमुक्त "मकोकस्वात्तापदेशा"रपत्र। उपासनार्थमाधिकमरूपत्वं परमेश्वरेऽप्यविरुदमिरपर्यः । तस्माद्दहराकाशः परमात्मयोपास्य इति सिडम् ॥ अनुश्तेस्तस्य च ॥ १ ॥ ३ ॥ २२ ॥ पूर्व "परं ज्योतिम्पसम्पये"ति पाक्पार्प विचार- प्रसङ्गात्, "तच्छुनं ज्योतिषां उपोति"रतिवाश्याक्तपर ज्योतिष्तसाधकं न त"ति वा विधार्यत इति प्रासद्सशिरस्थाधिकरणस्य मा पूर्वधारमश्रुरपाय- वरोधादाकाशशब्दस्य रूदित्यानन्धरं वृत्तिकका । तथे ·बलामृतर्पिणी। हापि "त"ति सतिसप्तम्या 'तत्र' शब्दवाच्यस्य तेजोs- नराभिभावकत्वप्रतीत्यनुरोधा "न भाती त्यस्य वर्तमा नार्थत्यागेन यस्मिन्सति सूर्यादिकं न भास्यति स तेजो- धातुरुपास्यत्वेनोच्यत इति पूर्वपक्षोत्थानान्तसङ्ग- तिः। पूर्वपचे ऽलाकिकतेजउपास्तिः फलं, सिद्धान्ते निर्षि- शेषनप्रमितिरिति भेदः । मुण्डकोपनिषदि श्रूयते "न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निस्तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासासर्व- मिदं विभाती"ति । सिद्धान्ते तत्रेति विषय ससमी तथा च तत्र तस्मिन्ब्रह्मगि विषये सूर्यादयो न भासकत्वेन भासन्ते, यथा घटादी विषय पालोकादिकं भासकरमेन भासते तबत् । अल्पनेजसो वहः फल्गुत्वमभिप्रेत्य कैमु. तिकन्यापमाह "कुत इति । इतश्च सूर्यादेनं ब्रह्मणि भासकत्वमि-याह "तमेवे ति । यथा सूर्यादिप्रकाश्या घटादिन सूर्यादिप्रकाशक एवं ब्रह्मप्रकाश्यः सूर्यादिर्न ब्रह्मप्रकाशक इत्यर्थः । ननु यथा गुरी गच्छति शिष्यस्या- नुगमनं स्वनिष्ठगमनकृतमेवं सूर्यादेः स्वनिष्ठभानकृतम- नुमानं कि नेत्यत आह "तस्ये"ति । यथाऽयापिण्डस्य दाहक्रिया पहिनिष्ठेव तथा सूर्यादेर्भानं ब्रह्मनिष्ठमेव, न स्थाभानमित्यर्थः । अत्र संशयः, सूर्यादि जगदासकतया भतीयमानं तेजोविशेषो वा ब्रह्मवेति । तेजस एव प्रकाशक- स्वप्रसिद्ध मयलेन तेजसा दुर्पलस्वाभिभवदर्शनास तेजो- विशेष एवेति मा ब्रूमः । अत्र तथा प्रतीयमानं ब्रह्मव । कुतः । अनुकृतः । अनुकरणं य "त्तमेव भान्तमनुभाति सर्व मित्पनुभानं तदनुकृतिशब्देनोच्यते । न हि सेज- स्तेजोऽन्तरे भासमाने भासते । तस्मारस्वप्रकाशतया भासमानं चैतन्यमनु सर्व सूर्यादि भासत ति युक्तम् । -- ·१०० रामानन्द्रसरस्वतंग सूत्रे "तस्यं चे"त्यनेनादाहनवाक्ये चतुर्थवरणोऽभिप्रेतः । "तस्य भासा सर्वमिदं विभात्ती ति मर्षभासकत्वं तेजो अन्तरस्थानसिद्धं विरुद्ध च, भासमानस्य सोड- न्तराभिभावक चेन भासमयाभावात् । ब्रह्मणस्तपपन्न "देव ज्योतिपा ज्योति"रित्यादी प्रसिद्धं च { " तने ति तच्छन्देन च "हिरण्मये परे काशे विरजं नमीनि पकलं तच्छुत्रं ज्योतिपांज्योतिस्तद्यदात्मविदो चिटु"रिति मकृतनाग्रहण रणमेव युक्तमिति । श्रुत्यर्थस्तु । हिरण्मये ज्या- तिर्मय थानन्दमय इत्यर्थः । तस्मिन्नन्नमयापेक्षया परे कोशे "ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठे"ति यत्प्रतिष्ठाभूतं ब्रह्म तत्वनि- प्टितं तच पिरजमागन्तुकमलशुन्यं निष्कलं निरवयचं शुभं नैसगिकदोपशून्यं ज्योतिपां सूर्यादीनां ज्योतिरय- भासकं तच्च विदुषामनुभवसिद्धमिति ।। अपि स्मर्यते ॥ १।३ । २३ ॥ अपि च ब्रमणः सूर्याद्यप्रकाश्यत्यं तप्रकाशकत्वं च भगवद्गीतासु मर्यते। " तदासयते सून शशाद्धो न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तहाम परमं मम ॥ पदादित्यगतं तंजो जगद्भासयते ऽखिलम् । यचन्द्रमसि यच्चाना तत्तजा विद्धि मामकम् ।। इति । तस्मादनन्यप्रकाश्यः सर्वजगनासका पर. मात्मा ज्ञेप इति सिहम् ॥ शब्दादेव प्रनितः ॥ १।१।२४ ।। पूर्वनानुभानादिना लिन तति विषयसप्तमी कृत्वा न भातीयादा णिजध्याहारेण न भासपतीत्पा चर्णितो भवति, भासक वेन भान्ति सूर्यादय इत्यर्षक- धनात् । तदाप्पाष्टमात्र इति परिमापलिहानोवमा. ।

·१०१ ब्रह्मामृतवंशी। दायेशानोसोति स्मारयेदिति विध्यध्याहारेणेपास्तिप- | रमनुष्टवाक्यमस्त्यिति दृष्टान्तसङ्गतिः । पूर्वपक्षेऽष्टमात्र. जोयापास्तिः फलम्, सिद्धान्तेऽभेदममितिः फलम् । कठव- लीषु पश्यते, "अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठती. ति,तधायमानः पुरुषाज्योतिरिवाधूमक ईशानाभूत- भव्यस्य स एवाय स उश्च एतदैतत्" इति।अस्याः । स्वा- भाविक परिच्छेदं वारयति "पुरुप" इति। पूर्णत्वेन सर्व- प्रोपलभ्यमान इत्यर्थः । तर्हि कथमद्गुष्टमानत्यमित्याशझ्या- भिव्यक्तिस्थानद्वारा तदाह "मध्य" इति । आत्मनि देह- मध्ये हृदय समनीत्यर्थः । जीवभावमापनस्य ब्रह्मण इदमङ्ग- धमाघ्रत्वसमर्थमितियोध्य "मोशानो भूतभवस्थे"त्या- दिना त्वंपदवाच्याङ्गष्टमानजीयानुवादनाभेदवोधनादि- नि । तस्यैव परमात्मत्ववादिवाक्यान्तरमुदाहृतं "तथे". ति। "अधूमक"मिति लिगयत्ययेन ज्योतिः परत्वात् । पथा धूमकं ज्योतिरकलुपितमेकररूपं प्रकाशमानं , तथा- ऽयमपि वस्तुतः कृटस्थस्वप्रकाशधातुरित्यर्थः । शोधितत्व- मर्थस्य तदर्थतामाहे "शान" इति। भूतभव्यग्रहणं भवता- ऽपि प्रदर्शनार्थम् । अमितीयत्वमाह "सएचे"ति। अद्य वर्त- मानकाले स एवास्ति, श्वोभविष्यत्काले स एव भविता, अतीतकाले स एचासीत् । यन्नचिकेनसा पृथ् "मन्यत्र धर्मा"दित्यादिना तदेवाद्वितीयं चस्त्विति । अत्र संशयः किमिदमङ्गुष्ठयाक्यं जीवपरनुत ब्रह्मपरमिति । तत्रानुष्ठ- परिमाणस्य ब्रह्मण्यसम्भवाजीवपरमिदं वाक्यमिति मासे व्रतः । प्रत्यगमिन्नः परमात्मा वाक्यप्रतिपाद्यः प्रमितः। कस्मात् । शब्दादव । "ईशाना भूतभव्यस्य"त्यत्रत्येशा- नशब्दात् । न हि जीव ईशानशब्द थालसः । न चाङ्गुष्ट- परिमाणलगानीवः प्रतिपय इति युक्त, लिङ्गश्रुत्योर्वि- ·१०२ रामानन्दसरस्वतीला रोधे श्रुतेः प्रबलत्वात् । एतत्सूचनार्थमेवकारः । ननु वाक्यस्य परमात्मपरत्वे कथपगुटमानत्वस्पोपपतिरिति देत, कात्र कयन्ता त्वंपदषाच्यागुष्ठमानलीवानुपादेन प्रख्यामेदपरे वाक्येनुपपस्यमायादिति ॥ ननु जीवस्य वस्तुतः साता कपमा छमात्ररथ मित्यत पाह। हधपेक्षया तु मनुष्याधिकारयात्॥ ११३ ॥ २५ ॥ तुरान्दः शानिरासापः । वस्तुतः सर्वगतस्यापि जीवभावमापनस्य परमात्मनाशुष्ठपरिमाणहृदयावधि- तपाइएमात्रत्वमुपपद्यत इत्यर्थः । ननु गजपुत्तिकादि- शरीरेषु हत्पुण्डरीकस्यानियत परिमाणस्वात्कथं जीवस्या- हुछमात्रस्वनियमस्तत्राह "मनुष्याधिकारस्था"दिति । शाखस्येति शेषः । पष्टे फलार्य कर्मणि तिर्यगादेरपि বাদবাঘিা বান্ধামন বিবিশ্বায়া- अत्यवस्वाय समर्थविषयतया तिर्यगादेः सामय: भाषन स्वर्गकामपदं सङ्कोच्य मनुष्याधिकारत्वे स्थिते भातुर्वमधिकरोति शास्त्रमिति प्रापव्य "वसन्ते प्राम- पामिनाऽधीत प्रीप्मे राजन्यः शरदि वैश्य" इति प्रया- पामेवानिसम्बन्धप्रयणापामेवाधिकार इति राधा- तितम् । तथा च मनुष्याणां हृदयस्याष्टमात्रावासद पक्ष्याऽष्ठमानत्वमित्यविरोध इति तात्पर्यम् । एवमर- छमात्रजीषानुवादेन विरुद्धांग्रे. परित्यापाभेदो माध्यते। न वाक्येन । इममधमुत्तरप्रन्धसन्दर्भेष स्पधीकरिष्यति, "अष्टमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनाइदये सन्नि- विष्टस्त स्वाच्छरीरारमहेन्मुसादिवेपीकां धैर्यत पिपा. मुकमत"मिति । अस्यार्थः । पोतरात्मा पुरुषाया- रंपूर्ण जनानां हृद्य सन्निविषः । मधमान इति ·१०३ ब्रह्मातर्विणी। स्वंपदवाच्यानुवादः। तस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां तदनुसार श्रुत्या च शेध्यत्वमाह "तं स्वादिति । शरीरं स्थुलं सूक्ष्मं च तस्मात्स्वाभिमानविषयात्मवृहत्पृथकुर्याण समाधिनेति यावत् । तं विविक्तमात्मानं विशुद्धममृत ब्रह्मैव जानीयादित्याह ""मिति । तदेवं काठकवाक्य प्रत्ययमणि ज्ञातव्ये समन्वितमिति सिद्धम् ॥ तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् ॥ १॥ ३ ॥ २६ ॥ पूर्व मनुष्याधिकार शास्त्रमित्युक्तम् । तहि फममु- तपर्थाभिरूपासनाभिर्मनुष्याणां देवत्वं प्रासानामधिकारो नस्यादित्याक्षिप्य समाधीयत इत्याक्षेपसङ्गत्याऽस्यारम्भूः प्रसङ्गसङ्गत्या वा । अत्र चाधिकारनिरूपणद्वारा मन्त्रार्थ. वादादीनां मानान्तरप्राप्तिविरोध्योरसतावताविग्रहादी समन्वयोक्तरध्यायसङ्गतिः।एवं मत्रादीनां स्वार्थे प्रामाण्ये न्यायसान्यादुपासनाऽधिकार्यादिसमर्पकाणां स्वार्षे प्रा- मारपात्तत्वमस्यादिवाक्यानां ब्रामात्मैक्ये पर्यवसानमिति श्रुतिशाखपादसतनयः । पूर्वपक्षे मनाथमामाण्यादुप- गमना दिवाक्यानामपि स्वार्थे तदयोगात्तत्त्वमस्यादेरपि नैक्यनिष्ठतेति फलं, सिद्वान्ते तत्सर्वसम्भवादेक्यनिष्ठ- तेति फलम् । यहा देवानामनधिकारात्कममुक्तिसाधनेपू- पासनेषु देवादिभोगद्वारा मोदकाममनुष्यमवृत्तिर्नास्तीति पूर्वप फल, सिद्धान्ते तादृशप्रत्तिरस्तीति । बृहदार- एय के भूयते "तपो यो देवानां प्र यबुध्यत स एव तद्- भवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणा"मिति । देवादीनांमध्ये यो यो प्रल सत्यत्तवेन साक्षादकरोत्त एव ब्रमात्मनाऽतिष्ठ- दित्ययः अत्र किं देवादीनां ब्रमविद्यायामधिकारोरत्युत नास्तीति विशये शास्त्रस्य मनुष्याधिकारवानास्तीति माऽभिधीयते । तदुपर्यपि पादरायणः सम्भवादिति ।

·२०४ रामानन्दसरस्वतीता। तेषां मनुष्याणामुपरिधाये देवादपस्तेपामपि ब्रह्मविद्या- यामधिकारोऽस्तीति चादरायण आचाया मन्यते स्म । कस्मात् । सम्भवादयित्वसामयायाधिकारकारणसम्भ- वादित्यर्थः । देवादीनां सदा भागशालित्येऽपि भाग्यय- स्तुप्यनित्यत्वदोषदर्शनाद्वैराग्यादिकं निरतिशयानन्दमो. क्षाधिस्वं च सम्भवतीति भावः ।। विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्श- नात् ॥ १।३। २०॥ लनु देवादीनां विग्रहयत्त्वं विना ब्रह्मविद्यायामनधि- कारातदङ्गीकरणीयम् । तथा सति कर्मण्यपि शरीरि- तयविंगादिवासन्निधाननैयापकारकत्वं स्यात् । तर म सम्भवत्येकस्य शरीरस्थानेकत्र युगपत्सन्निधानासम्म वात् । तस्माद्विग्रहयावाङ्गीकार कर्मणि देवताया उपका- रकत्वविरोधः प्रसज्येनेति चेन्नैप दोषः । कमात् । भने- कप्रतिपत्तेर्दर्शनात् । एकस्य देवस्थानेकैया शरीराणां युगां पत्प्राः श्रुता दर्शनादित्यर्थः । तथा हि वृहदारण्यके शाकल्यवाहणं, “अथ हैन विदग्धः शाकल्यः पपच्छ कति देवा याज्ञवल्क्ये" त्युपकाय, "सहतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते अयश्च त्री च शता यश्च त्री च सहस्रेत्यु.क्या, "तो त" इति पायां "महिमान एवंपामेने त्रयस्त्रिंशत्येव देवा" इति निसहनषडधिकधिशतदेवानां त्रयस्त्रिंशद्देवैष्वन्तर्भाव- मुस्खया, जयस्त्रिंशता ऽपि पट , पण त्रिपु, प्रयाण ग्यो, दधोरेकसिचाट्यात्मके देवेऽन्तर्भायं यदेकस्य वायोरनेकरूपता दर्शयति । श्रस्यार्थः । एनं याज्ञवल्पं विदग्धः शाकल्यो वैश्वदेवनामकस्य शस्त्रस्य नियिदिश- स्माना देवाः कतीति पपच्छ । तत्र याज्ञवल्ययस्योर D.

·१०५ हालविणी "निविदि जयश्चे"त्यादि। शस्यमानदेव निष्ठसंख्यावाचकं मनपदं निषिदित्युच्यते । एवं पडधिकत्रिशताधिकत्रि- सहस्रसंख्यानिर्णयानन्तर "कतनेत" इति संख्येयस्वरूप- प्रदने ऽपैर वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्या प्रजापति रिन्द्रश्चेति प्रयस्त्रिंशदेवेषु सर्वेषामन्तर्भावो दर्शितः । "महिमान एवैषा" मित्यादिनैषां त्रयस्त्रिंशदेवानां महि- मानो विस्तारा एव वस्तुतस्त्रयस्त्रिंशद्देवा इत्यर्थः । तेऽपि त्रयस्त्रिंशद्देवाः पराणामग्निप्रधिवीवायवन्तरिक्षादित्यदिवां महिमानः । तेऽपि पड्देवास्त्रयाणां लेकाणां महिमानः । ते त्यो देवा द्वयोरन्नप्रापयोस्तौ चैकस्य प्राणशब्दवाच्यस्य वयोमहिमानाविति । यद्वाऽनेकप्रतिपसेदर्शनादनकर कर्मण्येकस्य प्रतिपत्तिरङ्गभावस्तस्य लोके दर्शनादित्यर्थः । यथा बहुभिर्नमस्तुणैर्युगपदेव ब्राह्मणो नमस्क्रियमाणो दृश्यते, एवमेकां विग्रहवी देवतामुद्दिश्य युगपत्सर्वे हवींपित्यजन्तीति न कश्चित्कर्मणि देवताया उपकारकत्ये विरोधः॥ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमा- नाभ्याम् ॥ १३॥ २८॥ ननु माऽस्तु कर्मणि विरोधः । तथाऽपि शन्दे वेद- वाक्ये विरोधः स्यादेव, अनित्यविग्रहवद्देवताया नित्य- वेदार्थत्वाङ्गीकारे शब्दस्यान नित्यसम्बन्धाभावेन नित्या- नित्यसंयोगविरोधादिति चेत्, नायमास्ति विरोध: कुतः । अतः प्रभवात् । देवादिनिष्ठनित्याकृतिवाचका. छेदराशेरेव देवादिनपश्वस्य प्रभवादुत्पन्नत्वभवणादित्यर्थः । तथा हि स्मृतिः॥ "अनादिनिधना नित्या बागुत्मा स्वयं भुवा। आदी दमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः॥

·-१० रामानन्दसरस्वतीला नाम रूपं व भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् । वेदशन्देस्य एवादी निर्ममे स महेश्वरः ॥" इति । श्रुतिरपि "एत इति हवै प्रजापतिर्देवान- सृजतासमिति मनुष्यानिन्दव इति पितस्तिर पवित्र- मिति प्रदानाशव इति स्तोत्रं विश्वानीति शम्नमभिसा- भग इत्यन्याः प्रजा इति तथा समनसा पाच पुिन समभवदिति । अस्थायः। एतेऽस्म्रमिन्दवस्तिरः पवित्र माशयो विश्वान्यभिसाभग इत्येतन्मस्थपदैर्देवादीनमः स्वा ससर्ज ब्रह्मा ! प्रेतच्छन्द इन्द्रियाधिष्ठानदेवमार- कः । अमृप्रशब्दोऽमुक्शन्दघाच्याधिरप्रधानदेहरमणमनु व्यस्मारकः । इन्दुमण्डलमध्यवर्तिपितृस्मारक इन्दशन्दः । पवित्रं सेमिं स्वमध्ये तिरस्कुर्वतां धारयता प्रहाणां तित पवित्रशन्दः भारका 1 ऋषोनुवतां स्तोत्राणां पानरूपा- पामाशयशन्दः स्मारक: । विश्वदेवशंसित्राणां विश्व शन्दः स्मारकः । अभिसौभग इति शब्दो निरतिशयसर- भाग्यवाचकः प्रजानां स्मारक इति । स प्रजापतिर्मनसा सह पार्च मिथुनभावं समभवत्सममाययताप्रकाशिता सुमिनसाऽलोचितषानिति पापत् । वत्रस्यास्पधानः मानशन्देन रोदयमवरवप्रतिपादक श्रुतिस्मृती गृहने । तथा च श्रुतिस्मृतिभ्यां घेदशन्दप्रभयत्वं सप्टेरिस्पर्षः । | आकृत्पालितविग्रहानङ्गीकार कस्य सुधिः स्पादिति भाषः मापा गयादिग्रन्दानां निरपाकृतिवाचकाव. मेवं वैदिकशन्दानां नियाकृतियापारयमिति न गन्देऽपि विरोध इति॥ अत एव व नित्यत्वम् ॥ १ ॥ ३ ॥ २६ ॥ भस्मृतकका दिना मिउमेर दल निस्पत्यम- मित्यार्यसंपोगनानुपपन्नमिरपाया पदादेवाकृतिषिय- ·१०० लामृतर्षिणी। पावच्छिनदेवादिसपिरिति प्रतिपादनान्नित्याकृतेरेव श. ब्दार्थत्वानानुपपनमित्यभिप्रायेण परिहरति । अत एवं नित्याकृतेः शन्दार्थवादेव वेदस्य नित्यत्वं नानुपपन्नमि- त्यर्थः । एतत्सूत्रभूचित प्रयोगश्च "वेदोऽवान्तरमलया. वस्थापी जगद्धतुत्वादीश्वरव"दिति । अवान्तरमलयाव- स्थायित्वमेव हि नित्यत्वं नाम 1 अनुमानसिद्धार्थे श्रुति- रपि "यजेन वाचः पदवीयमापस्तामन्वविन्दनृषिषु मविश"मिति । यज्ञेन पुण्यकर्मणा वाचो वेदस्य पदवीय ग्रहणयोग्यतामापमाप्तवन्तः । अतस्तामृषि विधमानां वाचं याज्ञिका अन्वचिन्दन्नुपलधिमन्तो धभूचुरित्यर्थः । पूर्व स्थितामेव वाचं सर्वे ज्ञातवन्त इति तात्पर्यम् ॥ समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधो दर्शना- स्मृतेश्च ॥ १।३॥ ३०॥ नन्वाकृतिपदार्थकत्वे पि प्रलये सर्वाकृतिकव्यक्ति नाशे पुनस्तदाकृतिकव्यक्त्युत्पत्ती भानामावान्नित्यानित्य- संयोगविराधस्तदवस्थ इति चेदुच्यते।सृष्टिमलपावृतावपि र शन्दे विरोधः। कमात् । समाननामरूपत्वात् । न हि मलये जगतो निरन्वयनाशोऽस्ति येनास्पद्यमानं जगदिल. घणं स्यात् । किं तु संस्कारात्मनाऽपिद्यायां तिष्ठत्येय जगदनुभवाय भावनाख्यसंस्कारात्मना । न चार्यसंस्कार मानामावो मुदि मण्डूकसंस्कारदर्शनानित्यप्रलपाख्यसु- थुप्ता सवियपेन्द्रिपार्थिसंस्कारसद्भावाच प्रयोधे पूर्षसजा. सीयव्यवहारात् । न च प्रतिदिनं सृमिप्रलययोः सहावे मानाभावा, "पदा सुप्तः स्वप्नं न कश्चन पश्यत्ययास्मि- न्माण एवैकषा भवति सदैन वाक्सर्नामभिः सहाप्पेति पक्षुः सर्व रूपैः सहाप्येति भोग्नं सर्वे: शादी सहाप्योति मनः सनिः सहाप्येति स यदा प्रबुध्यते तदानेच - ·१०९ रोमानन्दसरस्वतीस्ता । लतः सर्या दिशो विस्फुलिङ्गाः विप्रतिष्ठेरनेवमेवैतस्मादा- त्मनः सर्वं प्राणा यथाऽऽयतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा. देवेभ्यो लोकाः" इत्यादिश्रुतेर्मानत्वात् । अस्यार्थः । अथ शब्दस्तदाऽर्थको यदेत्युपक्रमात् । प्राणशब्दः परमात्मपरः। अस्मिन्प्राणे जीव एवैकधा भवति तदात्मना तिष्ठत्तीत्यर्थः । तदैकीभावावस्थायामेनं प्रकृतं प्राणं परमात्मानमन्तहि- रिन्द्रियाणि सर्वाणि सचिपयाण्यपियन्ति परमात्मनि लीनानि भवन्तीत्यर्थः प्रबोधे तस्मादेव परमात्मनो जगतो जन्मावभास इति । अविलस्थितोत्पत्ता हपान्त "स्तदे". ति। यथा संस्कारयलात्पूर्वमण्डूकादिसमाननामरूपत्यमुत्त रकार्यस्यैवं पूर्वकल्पप समाननामरूपत्वादुत्तरप्रपञ्जस्य पूर्वाकृतिकव्यक्त्युत्पत्तने शन्दे कश्चिहिरोधः। समानना मरूपत्वं च श्रुती दर्शनामृतेश्चाभ्युपगन्तव्गम् । “सूर्या- चन्द्रमसी धाता यथापूर्वमकल्पयदिवं च पृथिवीं चान्तरि- क्षमयो सुव"रिति । तथा नक्षत्रेपो, "अग्निर्या अकामय- तानादे देवानां स्यामिति स एतमग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरो. हाशमाकपालं निरयप"दिति भाधिवृत्तिमाश्रित्य यज. मानोऽग्निरित्युच्यते । एवं कामयित्या किं कृतवांस्तदार "स"इति । कृत्तिकाभ्यः कृत्तिकाख्यनक्षत्रदेवतायै । पहु- वचनं नक्षत्रबाहुल्यादिति यध्यम् । अथकपालमपृसु कपा लेषु पचनीयं निरवपदुरुपुरोडाशहविष्कामेपिं कृतवानि. त्यर्थः। तथा च योऽग्निर्यमा अग्नये निरवपत्तयोः समा- ननामरूपत्वं दर्शयतीति सिद्धम् । स्मृत्तिरपि । "पधर्तुष्वृतुलिमानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते नानि तान्येव तथाभावा युगादियु॥" इत्यादिका द्रव्या. उक्तं देवादीनामधिकारमाक्षिपति। .

·१०८ बलातर्पणी। मध्वादिष्य उम्भवादनधिकारं जैमिनिः 11 १।३॥ ३१॥ देवादीनां ब्रह्मविद्यायामनधिकारं जैमिनिराचाया मन्यते । कस्मात् । मध्वादिष्वस-भवात् । एवं हि मधु- विद्या श्रूयते । असी वा श्रादित्यो देवमधु । देवानामाद- नान्मध्विव मधु । तस्य मधुनो युलोक एव तिरश्चीनवंशः । अन्तरिक्ष आदित्याख्यमधुनोऽवस्थानात्तदेव मध्वाधारो- उपूपः । रोहितं शुक्लं कृष्णं परं कृष्णं गोप्यं चेति परोहि- तादीन्यमृतानि प्रागान्ति पञ्चदिगस्थिताभिरादि- त्यरश्मिन डीभिर्मधुच्चिद्रभूताभीरोहितायाख्याभिस्तत्त वेदोक्तकर्मसुमेभ्यस्तत्तद्वैदिकमन्त्रमधुकरैरादित्यमण्डल- मानीतानि । पचमममृतं गोप्याख्य प्रणवकुमुमाहुपास नाभ्रमरैयदिग्गतसूर्यरश्मिरूपगोप्याख्याधुच्छिद्रद्वारा ऽऽदित्यमण्डलमानीतम् । रोहितादिकममृतं मकरन्दस्था- नभूतं यही हुनसामाज्यपयापुरोडाशादिरूपं द्रष्टव्यम् । तानि च रोहिलादीन्यभूतानि यशस्तेजोवीर्यसमलेन्द्रिया- सस्पेए निप्पन्नान्यादित्यमयुसम्बजानि प्रागादिदिक्षु क्र. मेण विद्यमानानां वसुरुद्रादित्यमरुत्साध्यरूपाणां देवा- नामुपजीव्यानीत्येवं चिन्तयतां फलं वस्वाधाप्तिरुच्यते । बस्वादीनां ममानानां मध्य एको भूत्वा यशयाधमृतं प्रत्यक्षानुमानादिभिः करणैरुपलभ्य तृप्यतीति। न . भूनमधुविद्यायां सूर्यवस्वादीनां देवानामधिकारः सम्भ- पति, एकस्योपास्योपासकमान्यप्रापयोर्भावयाविरी- धात् । सूत्रस्थादिशब्देन यासु विद्या "स्वादित्यो ब्रहो" स्येवमादिरूपासु देवानामुपास्यत्वं ता विद्या गृहन्न । तथा, "इमावेव गौतमभरद्वाजावयमेव गौतमोऽयं भरवाजा," "इभावेव विश्वामित्रजमदनी अयमेव विश्वा- ·110 - रामानन्दमरस्वतीता। मित्रोऽयं जमदनिः" "इमावेव वसिष्ठकश्यपा अयमेव पसिऽयं कश्यपो वागेवाधि' रित्याधास्टपप उपास्याः। तेषु न तेपामेवर्षीणामधिकार सम्भवति । श्रुत्यर्धस्तु । इमा दक्षिणवामका क्रमेण गौतमभरवाजावित्युपास्यो। मितीयमाधित्यनेन दक्षिणवामादिश्योक्तिः । तृतीयमा- वित्यनेन दक्षिणवामनासिकायोक्तिः।एवं सससुबीर्ष- ज्येन्द्रियेषु सप्तर्युपास्तिरित्यर्थः । न च मध्वादिपियासु देवादोनामनधिकारेऽपि ब्रह्मविद्यायामधिकार: किन स्यादिति वाच्यं, विद्यात्वाविशेपेण ब्रह्मविद्यायामप्यन- धिकारात् । तथा चायं प्रयोगः, ब्रह्मविद्या न देवादीना- मषिकरोति विद्यावान्मध्वादिविद्यावादिति ॥ अपि च। ज्योतिषि भावाच ॥ १।३ । ३२ ॥ भ्रमणवतया परिहरपमानज्योतिर्मण्डल एव सूर्य- चन्द्रादिदेवताशदानां लोके प्रयोगसद्भावान्मण्डलस्य मृत्पिण्डादिवदचेतनत्वेन विमहामावादग्निवाग्वादीनाम: पि तत्तुल्पत्येन सामदेवेतनधर्मस्याभावान देवादोना. मधिकारः । न च मनार्यवाभ्यो देवादीनां विग्रहवस्व- सिडः सर्व सुस्थितमिति वाच्यम्, तेपामन्यपरत्वेन स्वाय प्रामाण्याभावात् । तमादेषादीनां ब्रह्मविद्यायामधिका- रामावं जैमिनिर्मन्यत इति शहावत्रयोरभिप्रायः ॥ सिद्धान्तयति। भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ १॥ ३ ॥ ३३ ॥ तुशब्दः शङ्कानिरासार्पः । बादरायण आचार्यो. ब्रह्मविद्यायां देवादोनामधिकारस्य भाव मन्यते । पापि देवतामिओपसनास्वनाधिकारस्तापि निर्गपब्रह्मविद्या- ·१५१ - तामृतपिणी । पां देवादीनामप्यधिकारोऽस्ति हि । पूर्वमुक्तस्य विद्या- स्वादित्यनुमानस्य, ज्योतिमादि न घालणकर्तव्यं कर्म- (स्वाद्राजसूयवदित्यामाससाम्यं द्रष्टव्यम् । यहा ज्योति. वि भावान्त्यस्योत्तर"मस्ति हि"। यद्यपि देवताशब्दा ज्योतिरादी प्रयुज्यन्ते तथाऽपि तदभिमानिदेवतापरा एव सम्भवन्ति । अस्ति हौश्वर्य पोगाज्योतिरादिरूपेणायस्थातुं विग्रहं गृहीत्वा व्यवहाँ च सामर्थ्यम् । तथा हि श्रूयते "मेधातिथि मेप"इति । मेधातिथि काण्वायन मेपो भूत्वेन्द्रो जहारेत्यर्थः । तथा मर्यते चादित्यः पुरुष भूत्वा फुन्तोमुपजगामेति । नन्वर्थवादादीनां स्वार्थे मामाण्याभावाकथं तेभ्यो विग्रहवस्वसिद्धिरिति चेन्न । तथाऽप्यस्ति हत्येषोत्तरम् । मानान्तरविरोधसंवादपोर- भाचे तेभ्य एवं विग्रहसिडिरस्ति । तथा हार्थवादादि- (भिः स्तुत्यादिकं लक्षयता याच्यार्थोऽङ्गीकृत्य एव । न हि वाच्यार्थाभावे लक्षणा युक्ता। किं च "नात्योबात्य- | स्तोमेन यजेने"त्यादी वात्यस्वरूपाकांक्षायां सावित्रीप- नितो व्रात्यो यस्य पिता पितामहो वा सोमं न पियेत्स बात्य इति वात्पस्वरूप विध्यपेक्षित समिधिप्रमाणकाम- स्युच्यते । यथा वा स्वर्गरूपं विध्यपेक्षित सविधिममा- णक, तथा निस्स्यरूपदेवतादेशेन द्रव्यत्यागायोगाविध्य. पेक्षितं देवतादिस्वरूप विग्रहवायं विधिप्रमाणकमेव । एवं मत्रार्थवादप्रत्यक्षमूलेतिहासपुराणादिभिरपि विग्र- हयत्वसिद्धिः । न च प्रत्यक्षमूल वं पुराणादीनामसिह- मिति. पापं, तस्कर्तृणां योगमाहात्म्यावादिभिः सह प्रत्यच्यवहारसम्भवात् । सपा व अतियोगमाहात्म्य. माह "पृथिव्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिने पश्चात्मके योगगुणे मरते न नस्य रोगो न जरा न मृत्यु प्राप्तस्य योगाग्निमयं ·रामानन्दसरस्वतीकता। मित्रोऽयं जमदनिः" "इमावेव वसिष्ठकश्या वयमेव पसिऽयं करयो बागेवात्रि' रित्याधास्तृपय उपास्याः! तेषु न तेषामेवर्षीणामधिकारः सम्भवति । श्रुत्यर्धस्तु । इमा दक्षिणवामका क्रमेण गौतमभरवाजावित्युपास्या। दितीयेमावित्यनेन दक्षिणवामाविषयोक्तिः । तृतीयमा- यित्यनेन दक्षिणवामनासिकायोक्तिः । एवं सप्तसुजीर्ष- पेन्द्रियेषु ससप्युपास्तिरित्यर्थः । न च मध्वादिविद्यास देयादीनामनधिकारेऽपि प्रायविद्यायामधिकारः किन स्यादिति वाच्यं, विद्यात्वाविशेपेण ब्रह्मविद्यायामप्पन धिकारात् । तथा चार्य प्रयोगः, प्रअविद्या न देवादीना. मधिकरोति विद्यारवान्मध्वादिविधावदिति ॥ अपि च। ज्योतिषि भावाच ॥ १।३ । ३२ ॥ भ्रमणवत्तया परिदृश्यमानज्योतिर्मण्डल एव सूर्य- चन्द्रादिदे ताशब्दानां लोके प्रयोगसद्धावान्मण्डलस्य भूपिण्डाविदचेतनत्वेन विग्रहाभावादनिवारवादीनाम- पि तनुल्पत्येन सामर्थ्यादेश्वेतनधर्मस्थाभावाम देवादोना. मधिकार न च मप्रार्थवादभ्यो देवादीनां विग्रहवत्व- सिडः सर्व सुस्थितमिति वाच्यम्, तेषामन्यपरत्वेन स्वाय प्रामाण्याभावात् । तसावादीनां ब्रह्मविद्यायामधिका- राभावं जैमिनिर्मन्यत इति शहाभूत्रयोरभिप्रायः ॥ सिडान्तपति। भावं तु बादरायणास्ति हि ॥ १॥ ३॥ ३३ ॥ तुशब्दः शानिरासार्थः । बादरायण- प्राचार्यो ब्रह्मविद्यायां देवादीनामधिकारस्य भावं मन्यते । यद्यपि- देवतामिश्रोपसनास्वनाधिकारस्तापि निर्गुणनहाविद्या- ·दक्षासपिणी। या देवादीनामप्यधिकारोऽस्ति हि । पूर्वमुक्तस्य वियो- स्वादित्यनुमानस्य, ज्योतिमादि न ब्रामणकर्तव्यं कर्म- त्याद्राजसूयवदित्यामाससाभ्यं द्रष्टव्यम् । यहा ज्योति- पि भावान्चेत्यस्योत्तर"मस्ति हि"। यद्यपि देवताशब्दा ज्योतिरादा प्रयुज्यन्ते तथाऽपि तदभिमानिदेवतापरा एव सम्मपन्ति । अस्ति होश्चर्ययोगाज्योतिरादिरूपेणावस्थातुं विग्रहं गृहीत्वा व्यवहर्तुं च सामर्थ्यम् । तथा हि श्रूयते "मेधातिथि मेष"इति । मेधातिथि काण्वायनं मेपो भूत्वेन्द्रो जहारेत्यर्थः । तथा सार्यते चादित्यः पुरुयो भूत्वा कुन्तोमुपजगामेति । नन्वर्थवादादीनां स्वार्थ प्रामाण्णाभावात्कथं तेभ्यो विग्रहवस्वसिद्धिरिति चेन्न । तथाऽप्यस्ति होत्पेवोत्तरम् । मानान्तरविरोधसंवादयोर- भावे तेभ्य एवं विग्रहसिडिरस्ति । तथा अर्थवादादि- भि स्तुत्यादिकं लक्षयता वाच्यार्थोऽङ्गीकृत्य एव । न हि पाच्यार्थाभावे लक्षणा युक्ता । किं च "नात्योव्रात्य- स्तोमेन यजेने"त्यादी व्रात्यस्वरूपाकांक्षायां सावित्रीप- निता व्रात्यो यस्य पिता पितामहो वा सोमं न पियेत्स घात्य इति प्रात्पस्वरूपं विध्यपेक्षितं सद्विधिप्रमाणकाम- त्युच्यते । यथा वा स्वर्गरूपं विध्यपेक्षितं सविधिप्रमा- गिक, तथा निस्स्यरूपदेवतोद्देशेन द्रव्यत्यागायोगाद्विध्य. पेक्षितं देवतादिस्वरूप विग्रहवय विधिप्रमाणकमेव । एवं मन्त्रार्थवादप्रत्यक्षमूलेतिहासपुराणादिभिरपि विन. इयत्व सिडिः। न च मत्यक्षमूलवं पुराणादीनामसिद्ध. मिति वाच्यं, तत्कर्तृणां योगमाहात्म्याद्देवादिभिः सह मस्पव्यवहारसम्भवात् । तथा च श्रुतियोगमाहात्म्य. माह "पिव्यप्तेजोऽनिलखे समुत्यिने पश्चास्मके योगगुणे मरत न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं ·गमानन्द सरस्वतीलता। शरीरम् इति ।-पादतलमारभ्या जाना नारा नामे - भेराग्रीवं ग्रीवायाश्चाकेशभरोहं यशपरोहाचा ब्रह्मरनं. क्रमेण पृथिव्यादिधारण्या एधियादिश्चात्मके भूतस. मुदाये समुत्थिने प्रतिपत्तिद्वारा वशीकृते योगाणे याणि. मादी प्रवृत्ते योगाभिव्य तेजोमयं देहं प्राप्तस्य योगिनो न रोगादिप्रासिरित्यर्थः । तम्मान्समूलेतिहामपुराणादि- भ्यो विग्रहवत्यसिद्धावर्धित्वादिसम्भवाद्देवादीनां ब्रह्म विद्यायामधिकारोऽस्तीति ऋममुत्त्युपासनास मुमुक्षुषः त्तिरविकलेति सिडम् ॥ शुगस्य तदनादरवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि ॥ १ ॥ ३ ॥ ३४ ॥ पूर्व यथा तोया देवानामिति देवशब्दश्रुत्या मनुप्याधिकारनियमापवादेन देवानामधिकार उक्त, तथा मुमुक्षौ जानश्रुती शद्रशदश्रुत्वा लिन विजात्य- धिकारनियममपद्य शद्रस्याप्यधिकारोऽस्विति शान्त सङ्गत्येदमारभ्यते । शुदशन्दस्य सिद्धान्ते क्षत्रिपसमन्य- योक्तरध्यायान्तर्भास्य युक्तः । शुद्रशब्द एच पंदा- तानां स्वार्थे समन्वयसि श्रुत्यादिखनालयः । पूर्वपक्ष जातिशुद्रस्यापि प्रमविद्यायां त्रैवर्णिकादविशेषः फलं, सिमान्ते ततो विशेष इति विवेकः । एवं किलाना- न्दाग्य चतुर्थाध्याय उपाख्यायते । जानश्रुतिः पात्रांधणः प्रियातिधिहमक्षाना बहुसद्गुषभूव । तत्य राज्ञो गुण- गणगरिमसत्तापिताः सन्ता देदर्पयो सरूपमास्याप- निदाघसमये भामादोपरिशयानस्वास्थ राज्ञ उपरि माला मारध्याजामुः। तेपामग्रेसरं हसं संबोध्य पृष्ठत भागच्छ- नेको हंसः साइतमभ्युपाच, 'भो भो भल्लाक्ष भावास्य राज्ञो जान तेर्युलोकं व्याप्य विद्यमान तेजो न परपंसि ·११७ . मलामृतवर्षियो। किं, तत्तेजस्त्वां धयति, अतस्तदतिलडध्य न गच्छेति । भलाक्षेत्युपहासे भद्रात्यर्थः । इदमुपश्रुत्पानगामी (हंसा प्रत्युवाच "कं वर एनमेनसन्तं सयुग्वानमिव रैक- मात्ये"ति । अयमर्थः । चरेति सोपहाससंबोधनमवरे- त्यर्थः । यदा यो वराको जानश्रुतिः। 'क' पदमाक्षेपार्धक कमित्यर्थः 1 रैको नाम कश्चन नमिष्टः। योजयति देशा- |न्तरं गमयति स्वारदमिति युग्वा गत्री शफटी । तया सह वर्तत इति सयुग्यातमित्यर्थः । तथा चैनं घराकं जान श्रुति प्राणिमात्रं सत्तं मूढमरे सयुग्वानं भगवन्तमसा- तजसं रेकमिव कथमेतद्वचनं चीपि । इदं श्रुत्वाऽयं राजा. ब्रह्मविद्यार्थ रैफसमीपं गत्वा कृतार्थो भविष्यतीति दया- लूना हंसानामभिमायः । अथैप राजा हंसपयुक्तमनादर- | वाक्यं श्रुत्वा स्वस्थात्यन्तनिष्कर्षमुत्कृष्टतां च रैफस्य ज्ञात्वा दुःखितमनाः कथमपि निशामतिवाहयांबभूव । ततो निवसानसूचक बन्दिवृन्दसमारब्धस्तुतिसहस्र- संवलिनमगलतूर्यनिर्घोषमाकर्ण्य तल्पतलस्थ एच राजा झटिति यन्तारमाहयादिदेश, विविक्तदेशेषु पर्वतगुहा- दिपु तेषु तेषु रैकाहयं सयुग्वानमन्विष्य यनतोऽस्मभ्य- मानक्षेति । स यन्ता तथैव कचिदतिविविक्तदेशे शकट- | स्याधस्तात्सन्तं पामान कण्डूयमानं दृष्याऽयमेय रैक इति निश्चिन्यातिकुशला रेकस्य तेस्तैरिगितगार्हस्थ्येच्छां धने- च्छां चानीय राज्ञे निवेदयामास । स राजा तन्निशम्य गयां पशतानि हारं रथं चाश्वयुक्तमादाय सत्वरं कम पससाद । उपसय चोपाच, हे रेकेदं सर्व गवादि गृहीत्वा- अनुशाधि मां भगवनिति ।अधैवमुक्तवन्तं ससम्भ्रमं सस्पृह पोवाच रैफा, "अह हारेत्या शुद्र तयैव सह गोभिर- स्वि"ति । अहेति निपातः साटोपाहानमाह । हारेण - ·1 ११४ . पमानन्दमरम्बसीरता। युक्तो रथो हारत्वा गाभिः सहितस्तवास्तु किमेनाय- न्मात्रेण मम निर्वादानुपयो गिनेति भावः । एवं स्थिते. चिन्ता, किं शूद्रस्य व्रमविद्यायामधिकारोऽस्ति न येति । अस्तीति तावत्माप्तम् । कमात् । अर्थत्यादिसम्भवान, चंदाध्ययनसाध्यायायायभायनानिसाध्यकनिधिका- रेऽपि देवादिवविद्यायामधिकारसम्भवात्संवर्गविद्याय मुमुक्षी जानश्रुती शिप्ये रैकेण गुरुणा द्रशब्दप्रयोगा- वेति । अत्र ब्रूमः । न शृदस्य ब्रह्मविद्यायामधिकार, उपनयनामावन चेदाध्ययनाभावात् । न हि वेदवाक्य- विचारसाध्यब्रह्मविद्यायामनधीतवेदश्याधिकारः सम्म वति, शास्त्रीयसामर्थ्याभावात् । न चैवं सति देवानाम. प्यनधिकार इति साम्प्रतं, तेषां स्वयंप्रभातवेदत्वात् । न च शुद्रस्थापि लिखिनपाठादिना वेदप्राप्तिरिति युक्तं. गुरूपसदनपूर्वकाध्ययनसंस्कृतवेदस्यैव ब्रह्मविद्याद्युपकार- फत्वात् । न च शूद्रशब्दश्नयालिन स्याधिकारी, न्याया- भावेन लिङ्गस्थासाधकत्वात् । ताई वैदिकशूद्रशब्दोऽन- धक: स्वादित्यारा सा तं व्याख्यातुमिदं सूत्रं "शुगस्यै" त्यादि । अस्य जानश्रुतेः क्षत्रियस्य तदनादरश्रव गासस्य हंसस्थानादरश्रवणाचा शुगु-पन्ना मा शशब्देन मुच्यते हि रेकेण । स्वस्य सर्वज्ञत्वज्ञापनार्थ रैका शदशब्दं प्रयु. क्तवानिति भावः। शृदशब्दं योगेन क्षनिये वर्तयति. दाद्रवणा"दिति । तस्याः शुगे जानःनि प्राप्तत्यादि. त्यर्थः । यदा तस्य जानश्रुनेः शुचं प्रासदादिति । अथवा ते के प्रति जानश्रुतिः शुचा बुद्रायति शूद्रो जानश्रुतिरु- च्यते। तेन सदस्याधिकारः॥ ननु मुख्य एय शूद्रो गानश्रुतिरस्तु, कि जघन्येन योगेनेत्यत आरा ·। ब्रह्मामूपिणो । क्षत्रियत्वातेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ १।३। ३५॥ जानश्रुतिर्न मुख्यद्रः । कुनः । क्षत्रियन्वगतः क्षत्रि. यत्यावधृतरित्यर्थः । साऽपि कुतः । उसरत्र संवर्गविधा- वाक्यशपे चैन्नरयन प्रसिद्ध त्रयेणाभिमतारिनाम न सह समभिव्याहारामकलिङ्गादित्यर्थः। सजातीयानामेव हिमायण सहचारो भवतीति भावः। एवं हभिमतारी संकीर्त्यने, “अथ ह शान व कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनि सूदेन परिविष्यमाणा ब्रह्मचारी बिभिक्ष" इति । संवर्गविद्याविध्यनन्तरमयादारम्भार्थोऽथशन्दः । शुनकस्थापत्यं शनि कापगोत्रं कायं पुरोहितमभिप्र- तारिणं च नाना राजानं कक्षसेनस्थापत्य कानसेनि तो भातुमुपविधी सूदेन पाचकेन परिविष्यमाणा सेव्यमानी भिक्षिनवानित्यर्थः । अस्य चाभिप्रतारिणश्चैत्ररथत्वं फा- पंयेन चित्ररथपुरोहितेन योगादवगन्तव्यम् । चित्ररथपुरो- हितत्वं । कापेयानां श्रुतौ प्रसिद्धं, "एतेन वै चित्ररथ कापेया अयाजय'निति । एतेन विरात्रेण । समानान्व- | यानां हि प्रायेण समानान्वया एव याजका भवन्ति । ननु चित्ररथपुरोहितकापेषयोगादभिप्रतारिणश्चैत्राथत्वं भवतु । तथापि कथं क्षत्रियत्वमिति चंन्न, "तस्माच्चैधर- थिर्मामैकः क्षत्रियपतिरजायते"ति श्रुतेः । तस्माचित्ररथा- दित्यर्थः । एयमभिपनारिणः क्षत्रियत्ये सिद्ध, तत्सम- भिव्याहारात्मकलिङ्गाजानश्रुतेः क्षत्रियत्वमितिसिद्धम् ।। संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच॥१॥३॥३६॥ प्राधसूत्रे वेदाध्ययनाझोपनयनाभावान जातिशू- द्रस्याधिकार इत्युक्तम् । इदानीं तु ब्रह्मविद्याझोपनपना-1 ·रामानन्दसरस्वतीकता। भावान तस्याधिकार इत्युच्यत इति भेदः । इनश्च न जातिशूद्रस्याधिकारः । कस्मात् । विद्यापदेशेषूपनयनसं- स्कारपरामर्शात् । "तं होपनिन्ये," "अधीहि भगव इति होपससाद," "ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्धेपमाणा एप ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति नेह समिपाणयो भगवन्त पिप्पलादमुपसना इति । श्रपमर्थः । तं विद्यार्धिनमा- चार्यः किलोपनिन्य उपनीतवाननुपनीताय विद्यादानायो- गादिति तात्पर्यम् । सनत्कुमारं प्रति नारदोऽ"धीहि भग" इतीमं मन्त्रमुच्चार्य गुरूपसदनं कृतवानित्याहा "धीही"ति । भरद्वाजादयः पट्टषयः परं ब्रा पर वेनोप- गतवन्त इति ब्रह्मपरास्तयाननिष्ठाश्च ब्रामनिष्ठाः पर परमार्थरूपं ब्रह्म विचारयन्तो निर्णयामेप पिप्पलादस्त- जिज्ञासितं सर्व वक्ष्यतीति निश्चित्य रिक्तहस्तानां गुरू- पसदनायोगात्समिपाणयः सन्तस्तपुपसमा किलेत्याह "ब्रो"ति । ननु "तानहानुपनीयै"त्यनुपनीतानामपि वैवानरविद्यायामधिकारश्रुतेरनियतमुपनयनमिति घेत, निघस्य प्राप्तिपूर्वकत्वात्माप्रपनयनानां प्राचीनशाला- दीनां द्विजातीनामेवाधिकारात् । निषेधस्तु चिद्योपदेप्ट. रश्वपते राज्ञो न्यूनवर्णत्वाद्रपृच्यः । तान्प्राचीनशाला- दीनपीननुपनीयैवाश्वपती राजोवाचेति श्रुत्यर्थः । ननु शद्रस्याप्युपनयनं कल्प्यतामित्याह "तदभावाभिलापा. "ति ! "नशद्रे पातक किचिन्न च संस्कारमहति," "शद्रश्यतुर्थी वर्ण एफजाति"रित्यादिनोपनयनादिसंस्का- राभावाभिलापादित्यर्थः । पातकं भक्ष्याभक्ष्यविभागा- भावकृतम् । एकजातिरुपनयनरहितः । इति स्मृत्पर्यः। किन्न। तदभावनिर्धारणेच प्रश्तेः ॥ १।३ । ३७ ।

·११०
बलामृतर्षिणी ।
जापालो हि मृतपितृको गुरूपसदनं कर्तु कामे
गोत्रमजानानो मातरं पप्रच्छ "किं गात्रोऽहमस्मी"ति ।
सा धाप्पहं न जानामीत्युवाच । ततः स जाबाले गैति-
ममुपससाद । उपसब चोवाच, हे भगवन् ब्रह्मचर्य चरितुं
त्वयीच्छामि मामनुगृह्णातु भवा"निति । ततो गैातमेन
कि गोत्रोऽसीति पृषः सत्यकामा जाचाल आह, नाहं
गोत्रं चेद नापि मन्मातेति । ततः स गौतमस्तदीयेन
सत्यवचनेन जायालस्य शुद्धत्वाभाचं निश्चित्य प्रववृते
"नैसदबायो विषतुमर्हति समिधं साम्याहरोप त्या
नेप्ये न सत्यादगा"इति । एतत्सत्यवचनं विविच्य निःस.
न्दिग्धं वक्तुमब्राह्मणो नाहत्यनस्त्वं न सत्याद्गाः सत्प
वचनान्नातिगतोऽस्यतस्त्वामुपनेप्ये तदर्थ समिधमाहरे
त्पर्धः । ततश्च सूत्रस्थायमर्थः । तस्य शदत्यस्याभावनि
धोरणे सत्येव वियोपदेशमवृत्तिदर्शनादिति । तस्मान शून.
स्थाधिकारः॥
श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृतेश्च ॥ १।३।३८ ।
इतब न जातिशुद्रस्याधिकारः। कुतः । स्मृतितः,
वेदश्रवणस्य तदध्ययनस्य तत्प्रयोजनमोरर्थज्ञानानुधानरू-
पपोरर्थयोः प्रतिपेधादित्यर्थः । एवं स्मरन्ति, "धारण
वेदमुपशुपयतरपुजतुभ्यां श्रोत्रमपूरण"मिति अपपस्य
निपेधः । पुजतुभ्यां सुतप्ताभ्यां सीसलामाभ्यामस्य
शदस्य दुताभ्यां प्रोनदयपूरणं वेदश्रवणप्रायश्चित्तमि.
त्यधः । "पधु ह वा एतत् श्मशानं यच्छद्रस्तस्माच्छद्रस
मीपे नाध्येत"मित्यध्ययननिषेधः । न पश्रुतस्याप्पयनं
सम्भवति । पशुपादयुक्त सञ्चारसमर्षमिति यावत् ।
ताशं रमशानं यच्छद्र इत्पन्ययः । “न शदायमति दया"
दिति तदर्थज्ञाननिषेधः । विजातीनामध्ययनमियादा.

·रामानन्दसायतीता। "मिति सेदानुष्ठाननिषेधः । दानशब्दमान नित्यदान- मुच्यते । नैमितिकदाने शुद्रस्याप्यधिकार इति द्रव्यम् ।। যিঘিসূর্ণীমা ও খুললনাবিনা ম- स्थवामदेववन्तानोत्पत्तिमन्तव्या तसान कथमपि ब्रह्म विद्यायां शुद्रस्य वेदपूर्वकोऽधिकार इति सिद्धम् ।। कम्पमात् । ११३१३६॥ समाश प्रासनिकोऽधिकारविचारू । इदानी मकृतं वाक्यार्थविचारं मवर्तयिष्यामः | "शब्दादेव ममित" इत्यत्र ब्रह्मवाक्ये जीवानुवादो ब्रहमेश्यज्ञानायेत्युक्तम् । म तथेह "यदिद"मित्यादिवाक्ये प्राणानुवादा युक्त, মন্বয় গন্যাধি ফান চাহয্যাগাতি সন্ত্র दाहरणसङ्गत्याऽस्यारम्भः । पास शिकत्वान्नायवहितेन सहत्यपेक्षा । पूर्व पक्ष प्राणापास्तिः फल, मिहान्ते निर्वि- शेषनमज्ञानमिति भेदः । काठकशवयं पश्यते "पदिदं किच जगासर्व प्राण एजति निरस्तं महदयं यसमुद्यत य एतद्विदुरहतास्ते भवन्ती"नि । अध्यार्थः । पत्किन्द मशि जगत्सर्व प्राणे निमित्त सत्येजति चेपुने । "एज कम्पने "इति धातोः कम्पनार्थकत्वाकम्पन येवेति घेत इत्युक्तम् । जसमादेव निस्मतमुत्पन्नम् । तर प्राणाख्यं जगत्कारणं महदनवच्छिन्नम् । विभेत्यम्मात्सर्य वारवादीति भयं, "भीपास्मानातः पवत इत्यादिशु- त्यन्तरात् । तदेच भयहेतुत्यं निरूपयति "व"मिति । उद्यतं धजामिवेत्यर्थः । प्रायब्रह्मज्ञानस्य मोक्षलुरय. माह " इति। पत्र संशयः, कि प्राणशब्दंन शुरूपयाण- वायु गृहीत्वा यशदम चाशनितुं घार्यु लगियो- भयविषयकमेकमुपासनं विधवं, निशिर्ष महमानेन ·११९ प्रामृतपिणी । वास्येन प्रतिपाद्यमिति । तत्र तावड़पास्तिपरमिति युक्तं, पाणशब्दस्य मन्त्र प्रसिद्ध वाया हि पर्जन्यभावेन विव- समाने विद्युन्मेयवृष्यशनयो जायन्त इत्यशनिहेतुवायुः लक्षरत्वं वनशब्दस्यापि युक्तम् । न च मोक्षफलभव: पविरोधः, "एसद्वायुरेव व्यष्टिचीयुः समष्टिरपमृत्यु | जयति य एवं वेदेति वायुवेदनस्यापि मोक्षहेतुत्वश्रव- पात् । इत्येवं प्राप्त ब्रूमः । "शब्दादेव प्रमिन"इति व्यव- हितमपि माह कलत्याऽनुवर्तते । अस्मिन्वाश्ये प्राणादि- शब्दात्परमात्नैव प्रमिनः । कुरः । कम्पनात् । सर्वशब्द- पाच्यस्य सवायुमस्य जगतः कम्पनाजीवनादिचेपाहेतु. स्यादित्यर्थः । ब्रह्मण्यपि प्राणशब्दप्रयोगा बहुलं वेदे दृपः "माणस्य पाण"मित्यादी बज्रशब्दोऽपि भयहेतुत्वसा- म्यादुपपद्यत इत्युक्तं पाश्चार्यजयनसमये । कम्पनहेतुत्वं | মুল্যঃ নং মক্ষি ‘ন মাখন লালন গ ঘ जीयति कचन-इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्ननायुपाश्रिता" विति । इतरेणात्मना । ती माणापानौ । किन कम्पन- থাকারমুন দ চানাবিবি গ্রামঃ যা यम् । तदेव शुक्रं तद्रा नदेवामृतमुस्यने तस्मिल्लोकाः श्रितास्मर्वे तदु नान्पति कश्चने"नि पूर्वयाक्ये नमोक्तम् । शुक्र ज्गमिदमृतं कूवस्थम् । उक्तं सर्वाधिष्ठानत्वं व्य- तिरेकमुम्वेनाह "तनेता किन्चन जतद्रा नात्येत्यनि- क्रामेण न वर्तन इत्यर्थः । सोसरनापि "भयादस्यानि- स्तपति भपातपति सूर्यो भादिन्द्रश्च यायुश्च मृत्यु(यनि पमा" इनि ! अस्पैश्चरस्य भयादन्यादयः स्वव्यापारे नियमेनानुयसले राजाज्ञया मृत्पादिवदिति । उक्तान्या- अपेक्षया मृत्योः पक्षमात्यम् । पदुक्र यायुवेदनस्य मोक्षहे. तु शुनमिति तस, विशेषसामान्पात्मकस्प व्यप्टिसम- ·रामानन्दसरस्वतीयता प्टिवायोज्ञानादपमृत्युनित्तिमात्रश्रवणात् । तस्मादनेन वाक्येन निर्विशेष ब्रह्म ज्ञेपमिति सिद्धम् ॥ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ १।३ । ४० ॥ पूर्ष सर्वशब्दश्रुतिसङ्कोचानुपपत्त्या प्रकरणात्याण: शब्दं ब्रम्रत्युक्तम् । न तथेह सम्प्रसादवाक्ये प्रकरणानु ग्राहकं किश्चिदस्ति येन प्रकरणाज्ज्योतिरशन्दं ब्रह्म स्या- दिति प्रत्युदाहरणसङ्गत्याऽस्यारम्भः । पूर्वपक्ष आदित्या- पास्त्या क्रममुक्तिः, सिद्धान्ते ब्रह्मज्ञानान्मुक्तिरिति फल- भेदः । छान्दोग्ये प्रजापतिविद्यायां यते "प एप सम्म. सादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पध स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुय"इति । एतदर्थो दह- राधिकरणेऽनुसंधेयः । तत्र संशयः, किं ज्यातिश्शन्देन प्रसिद्धसूर्यादितेजोऽभिधीयते, उत ब्रह्मेति । तत्र सूर्य दीति युक्तं प्रसिहत्वात्, “अथ या एता हृदयस्य ना" इत्यादिनाडीग्वण्डे, “अथ पत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्य- धैरव रश्मिभिरूमाक्रमत" इनि मुमुक्षोरादित्यमाप्त्य- भिधानाधापिज्योतिरुपसम्पति श्रवणाचा अयमर्थः। विशेषज्ञानोपरमानन्तर्यमथशब्दार्थः । यत्र प्रारब्धकर्माव- सानकाले । एतदुत्फ्रमणं यथा तधेनि क्रियाविशेषणम् । अस्मादभिमानविपपाहादुत्त्रमणं यदाकरोत्यय तदैन- रेवादित्यस्य रश्मिभिरालम्बनराख्दः सन्नाक्रमत उपरि गच्छति तत श्रादित्यं गच्छतीति । एवं प्राप्ऽभिधीयते ज्योतिरत्र ब्रह्मव । कुतः । दर्शनात् । “य आत्माऽपहनपा. मे"त्युपक्रमालोचनया ब्रह्मण एव प्रतिपायनयानुवृत्तिद- शनादित्यर्थः । यदुवं मुमुक्षीरादित्यमाप्तिरभिहितेति तर, अस्य निर्गुणब्रह्मप्रफरपत्वात्।नहि निर्गुएबाविदो गत्यु.

·- ब्रह्मातपिणी । (कान्ती स्तः, "अत्र ब्रह्म समभुत" इति श्रुतेः। तस्मात्परं ज्योतिमहोपसम्पत्सव्यत्वेन निर्दिश्यत इति सिद्धम् ॥ आकाशोऽर्थान्तरवादिव्यपदेशात् ॥ १।३॥ ११॥ पूर्वमुपक्रमपशादर्थान्तरे प्रसि होऽपि ज्योतिश्शब्द: स्वायत्तच्यावितः । तथाssकाशापक्रमवशाहमादिश- ब्दोऽपि स्वार्थात्प्रच्याव्यतामिति दृष्टान्तसमत्येदमार- भ्यते । पूर्वपक्ष भूताकाशाभिसर्वाधिष्ठानभूनाकाशा स्मकब्रह्मण उपास्त्या क्रममुक्तिः, सिद्धान्ते सर्वाधिष्ठान- ब्रह्मधिया साक्षान्मुक्तिरिति फलभेदः । छान्दोग्येऽन्ते श्रूयते "आकाशा ह वै नाम नामरूपयोनिहिता ते पद- नारा तहाम तदमृतं म आत्मे"ति । ते नामरूपे यस्मा- ब्रमणो भिन्ने तदित्यर्थः । यदा नामरूपे यस्य ब्रह्मणोड- तरा मध्य पर्ने तदित्यर्थः । तत्र किमाकाशशब्देन भूताकाश उच्यत उत परमात्मेति विशये, रूढया भूता- काश इति प्राप्त त्रूमः। परमात्मैवाफाशशब्दवाच्यः । कस्मात् । अथान्तरत्वादिव्यपदेशात् । "ते यदन्तरे"त्या- काशस्य मामरूपाभ्यामथान्तरत्वेन व्यपदेशात् । न हि नामाचता पातितस्थाकाशस्य भूतस्य स्त्रसादधान्तरत्वं युक्तम् । आदिशब्देन "ती"त्यादिना ब्रह्मत्वादिव्यप- देशी द्रष्टव्यः। तस्मादाकाशः परमात्मा ज्ञेय इति सिद्धम् । सुपुयुत्सान्त्योर्भेदेन ॥ १ ॥ ३ । ४२ ॥ "व्यपदेशा 'दित्यनुवर्तते । पूर्व नामरूपाभ्यां भेदेन | उपपदेशादाफाश ब्रह्मत्युक्तम् । तदयुक्तं "प्राज्ञेनात्मना सम्परिप्वक्त" इत्यत्राभिन्ने जीवे भेदोपचारादित्याक्षिप्य, माज्ञशब्दस्य ब्रह्मपरतया सभेद औपचारिक इति समा- धानात्सङ्गतिः। पूर्वग्ने जीवानुवादेन कर्मशेषातु:स्तुतिः " Share ·१२२ रामानन्दसरस्थतीता-1 फल, सिद्धान्ते जीवानुवादेन प्रत्यग्नमेश्यधोरिति विवे. का । वृहदारण्यके पटप्रपाठके "फतम प्रात्मेति योऽयं. विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योतिः पुरुप" इत्युपक्रम्य सुयुपत्याचवस्थामध्य उपन्यस्य "स वा एप महानज, अात्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एषोऽन्तईदय प्रा. काशस्तस्मिन्छेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्पाधि- पति"रित्युपमहारो दृश्यते।अस्यायमर्थः। देहादोनामन्य- तमे वा तदतिरिक्तो वाऽऽत्मेति जनस्य प्रश्ने पाजपल्य- स्योत्तरं 'योध्यमिति" | विज्ञानं बुद्धिस्तन्मयस्त मापः। प्राणेषु दीति व्यतिरेकार्थे सप्तम्यो । प्राणवुसिव्यति- रिक्त इत्यर्थः । दहत्तेर्विचिनक्ति, "अन्त"रिति । अज्ञा- नाद्भिन्न इति ज्योतिरिति । पुरुपः पूर्ण' । योऽयमेवंभूतः। सात्मेत्यर्थः । स्वाधीनं सर्व नियन्तुं शक्तिरस्खास्तीति वक्तुं "सर्वस्येशान" इत्युक्तम् । स्वाधीनं स्वनियम्यं च सर्वमधिष्ठाय पालयतीति वक्तुं "सर्वस्याधिपति"रित्युक्त. मिति । अत्र संशयः, किमयं वाक्यसन्दर्भी जीवानुवादका उतजीवानुवादनासंसारिस्वरूपमतिपादनपर इति तना- वस्थाद्युपन्यासात्परमात्मवाचकशब्दाभावानीचानुवादक इति प्राप्त व्रमः । विज्ञानमयसुषुप्त्यवस्थावजीवानुवादेन ब्रह्माभेदप्रतिपादनपरोऽयं वाक्यसन्दर्भो , जीवानुवा. दका । कस्मात् । सुयुप्त्युत्कान्स्योरवस्थयो: शारोरादेने. श्वरस्य प्राज्ञशब्देन व्यपदेशात् । तथा हि सुप्तौ सावधर- देशा दृश्यते "तद्यथा प्रियया स्त्रिया स-परिवतोन पाह्य किचन वेद नान्तरमेवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्ममा स-परि- प्वक्ता न याां किचन वेद नान्तर"मिति । उत्क्रान्ता- यपि,"अयं शारीर आत्मामासनात्मनायारूढ उत्सर्ज ।

·बल्लामृताधी। न्याती"ति श्रुतिः शारीरा देन परमात्मानं प्राज्ञशब्देन व्यपदिशति । अन्वारूढाऽधिष्ठिनः । उत्सर्जन्बेदनातः शब्दं कुर्वनिति यावत् । मनु भेदव्यपदेशमात्रेणा मेदन- तिपादनपरोऽयं सन्दर्भ इति कथं गम्यत इति चेदुच्यते । | "ध्यायनीव लेलायतोवे"त्यादिग्रन्धमवृत्तिदर्शनात् । बुद्धी पायन्त्यां स्वारमात्मा ध्यायनीव चलन्यां चलनोव वस्तुत न ध्यायति न चलतीत्यर्थः । एवं "मत अर्य विमोक्षायैव ब्रही"ति पदे पदे प्रश्ना, "अनन्वागतस्तेन | भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुप"इति पदे पदे प्रतिवचनं च वाश्य- सन्दर्भस्या भेदपरत्वे फलयति । अस्याः । अनः कामा. दिविवेकानन्तरं मोक्षसाधनीभूतसाक्षात्काराचैत्र बृहीति जनकप्रभार्थः । तेन जागोगादिनाऽनन्वागतो स्पो भय- त्यसदत्वादिति ॥ पत्यादिशब्दभ्यः ॥ १।३ । ४३ ॥ इतश्च जीवस्यसंसारित्यतिपादनपरमिदं वाक्य. जातं, यतोऽस्मिन्वाक्ये पत्यादय शब्दा असंसारित्वप्रति- (पादनपराः संसारित्वप्रतिपेधपराश्च दृश्यन्ते । 'सर्वस्य | वशी सर्यस्येशानः सर्वस्थाधिपति"रित्यसंसारित्वप्रति- पादनपराः। "सन साधुना कर्मणा भूयाना एयासाधुना कनीया"नित्याद्याः संसारित्यप्रतिषेधका इनि । तस्माद- संसारिपरमात्मस्वरूपप्रतिपादनपरोऽयं वापसन्दर्भ इति सिकम् ॥ इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ एवं तावत्प्रयमे पादे.जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञाते प्रमाण जगजन्मादिकारणे सर्वन समन्वयं चेदाननानां प्रसाध्य ·रामानन्दमरम्यतीता। ब्रह्मलक्षणस्य प्रधानेऽतिच्यातिमाशझ्याशब्दत्वेन निराकृत "मीक्षतेनीशन्द"मित्यत्र । तदनन्तरं स्पद्रमलिङ्गानि पाक्यानि सर्वाणि समन्धितानीत्यप्युक्तम् । दितीय- तृतीयपादयोरस्पटवालिङ्गानि प्रायश उपास्यगानि शेय- गानि च समन्वितानीत्युक्तम् । इदानों तु प्रधानस्याश- ब्दत्वमसिद्ध, कचिच्छाग्वा तत्परशब्दानामपि दर्शना- दित्याशक्य तेषामन्यपरत्वप्रतिपादनार्धमयं पाद आर- भ्यते। भानुमानिकमप्येषामिति चेन्न शरीररू- पकविन्यस्तगृहीलेदर्शयति च ॥१४॥१॥ पूर्वस्मिन्सूत्रसन्दर्भ ब्रहीय जगत्कारणं वेदान्तप्रति पापं न प्रधानादीत्युक्तमयुक्त, ब्रह्मवत्मधानस्यापि जग कारणत्वेन वेदान्तपोध्यत्वात्, न च कारणवयवैपर्या कल्पभेदेन व्यवस्थानादिति प्रमाङ्गीकारणाप इत्याक्षे. पसङ्गतिः पूर्वग्रन्थेनास्याधिकरणस्य सूत्रकारैरवा "प्येक" शब्दो प्रयुञानः सूचिता । भव्ययहिताधिकरणेन तु पसि. अजीयोक्तिभनेनाप्रसिब्रह्मोक्तिवदप्रसिद्धमधानोक्तिप- रमेव काठकवाक्यमस्त्विति दृशान्तसङ्गतिः । प्रधानस्या- शब्दत्वप्रतिपादनेन ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वयदाद- दिस्त श्रुत्यध्यायसङ्गतिः । अविरोधनयपर्यन्तं पदविचार- वात्सर्वपां नपानामापादं पादसङ्गतिः । पूर्वपक्षे ब्रह्म- प्येव वेदान्तानां समन्वय इति नियमाभावः फलं, सि. डान्ते तु नानियन इति विवेकः । काठकवाक्यं पश्यते, "आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु बुद्धि तु सारथि चिद्धि मनः प्रग्रहमेव च । इन्द्रियाणि हयान्याहुर्विषय:- स्नेषु गोचरानात्मेन्द्रियमनायुक्तं भाक्त पाहुर्मनीपिणः ।

·१२५ ब्रह्मामृतर्विणी। सोऽध्वन: पारमानोति तद्विष्णाः परमं पद"मिति । अनि- यतेन्द्रियादेः पुंसः संसारित्वं नियतेन्द्रियस्याध्वनः पारं विष्णोः परमं पदमिति श्रावयित्वा किं तदध्वनः पारं विष्णोः पदमित्याकांक्षायां तेभ्य एयेन्द्रियादिभ्यः पर- त्वेन परमात्मानं विपणाः पदं दर्शयति, "इन्द्रियेभ्यः परा धा अर्थेभ्यश्च परं मनो मनसच परा बुद्धिबुद्धेरा मा महान्परः। महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः पुरुषा- न परं किञ्चित्सा काष्टा सा परा गति रिति । अस्याः। मात्मनो भोक्तृत्वेनप्राधान्याद्रधित्व रयस्वामित्वम् स्थलं शरीरं भोगायतनत्वेन गुणतया रथसमम् । विवेकाधिवे- कत्तिभ्यां बुहिरेव शरीरमारा भोक्तारं सुख दुःरने वोप- नयतीति सारथिः । मनसाऽश्वरशनास्थानीयेन विवेकिना विषयेभ्य इन्द्रियाणि निगृह्यन्ते तेनाविवेकिना विषयेषु प्रवर्त्यन्ते, तेन युक्तं मनसः प्रग्रहत्त्वम् । इन्द्रियाणि संय तानि मुक्तिद्वार प्रापयन्त्यसंयनान्यनर्थ संसारमिति हय- त्वं तपाम् । यथाऽश्वो मार्गमालय चलत्येवमिन्द्रियहयाः स्वार्थमुपलभ्य चलन्तीति । शरीरादिपु मध्ये शब्दादीनां विषयाणां मार्गत्वम् । ननु मार्ग रथिनो रथाद्यपेक्षा न भोगे चिद्रूपतया स्वभावेनैव तद्भोगादित्यत आहा 'मे" ति । आत्मा भाक्तत्याहुरिति सम्यन्धः । तस्यासनस्या- न्द्रियासनिक भोगायोगादिन्द्रियमनोयोगो पधाभव- तीति क्रियाविशेषणेन भातृत्वमाहे "न्द्रिये"ति । भावे निष्ठा । यदाऽऽत्मा देहस्तयुक्तमात्मानं भोक्तत्याहुरिति योजना । यद्यप्यन्तरगत्वादिन्द्रियाणामापेक्षया परत्वं तथाऽपीन्द्रियाणां ग्रहत्वमधीनां शब्दादीनामतिग्रहत्वं श्रु. तो निर्दिमित्यानामेव परत्वम् । गृहन्ति घशीकुर्वन्ति पुष्पपशुमिति महा इन्द्रियाणि । तेषां ग्राहकत्वं विपपा.

·रामानन्टमातीता धीनमित्यतिनका विषयाः। तेनातिमहतयार्थानां प्राधा- न्यमित्याहे "न्द्रियेभ्य" इति । सर्वेन्द्रियार्धव्यवहारस्प. मनामूलत्वान्मनसोऽर्थभ्यः । परत्वम् । निश्चयात्मकबुद्धि गरा यिपया भातुरूपकृर्वन्तीति संशयात्मकमनसा यु: माधान्यम् । पूर्व या रथित्वेनोक्त आत्मा सभाका बुद्धेः परः । भौगोपकरणयात्तस्याः स्वामित्वाचात्मना महत्यम् । यदि महत्त्वस्यात्मविशेपणत्व "यात्मनः पर- मन्य"मिति स्यात्तस्य विशेष्यत्यादिति चूपे, सदा महच्छन्देन हिरण्यगर्भयुडिसच्यते । तस्या व्यविडिव्या. पनादात्मत्वं च । एवं भूतहिरण्यगर्भवुद्धिं स्मृतिदर्शयति "मनो महान्मति-ह्या पूर्षुद्धिः ख्यातिरीश्वरः । प्रज्ञा सं. विचितिथैव स्मृतिश्च परिपश्यत इति । अयमर्थः । सर्वे प्रथमानता हिरण्यगर्भवुद्धिपराः। तथा मनस्त्वे सन्देहरू पापं स्यादित्यत शाह "मनि रिति । महत्वमुपपादयति "ब्रो"नि । भाग्यजाताधारत्वमाह "पू"रिति । निश्च- यात्मत्वमा "युद्धि"रिति । चितिशक्तिमती ख्यातिः । ईश्वरो नियामकः । प्रज्ञा लौकिकमकृष्टज्ञानम् । संविज्ज्ञा- नफलम् । उपासकस्य तत्प्राप्तिश्चितिः । चित्मवाना स्मृति- जीतसर्वार्थीनुसन्धानशक्तिमती । विद्वत्मसिडिमुक्तबुडा- यनुकूलपति 'परी"ति । श्रुतिरपि “यानमाणं विद्धाति पूर्व"मित्यादिका हिरण्यगर्भयुद्धौ वेदाविर्भावमीश्वरानु- ग्रहाइशंपनी तस्या उक्त पत्वमाह 1 एनाही बुद्धिः सर्वासा युकीनां परोत्कृ । अस्मिन्पक्षे पुरुषग्रहणेनैव तदभिन्नो रथी भोक्ता गृहीतो द्रष्टव्यः। “मात्मानं रथिनं | विद्धी"त्यादिवाक्पनिर्दिशः सर्वे गृहीताः । श्रयशिई रपत्वेन कल्पितं शरीरमव्यत्ताख्याविद्याकार्य लक्षण्या- अन्यक्तशब्देन निर्दिशति "महत परमव्यक्त"मिति । एवं ·ब्रह्मामृतवाणी। वस्तुगत्याऽथा प्रदर्शितः । तत्र संशयः, किमव्यक्तशब्देन प्रधानमुच्यने, उत पूर्वप्रकृतं शरीरमिति । तत्र सांख्य. स्मृती महदव्यक्तपुरुपशब्दानां त्वत्रये प्रसिहत्वाव्यक्त प्रधानमेवयाहा "नुमानिकमप्येषामिति चे"दिनि । अनुमानगम्यं प्रधानमध्येका शारिखनां प्रत्यक्षमध्यक्तश- ब्देन पच्यन इत्यशन्दत्वमसिमिति रेदिति सूत्राषय- वार्थः । परिहरति ""ति । कुन: "शरीर"ति । शरी- रस्य पूर्ववाक्ये स्थरूपेण विन्यस्तस्य कल्पितस्याध्यक्त श- ब्देन गृहीतेग्रहणादित्यर्थः । रूपकात्मना रथात्मना विन्य- स्तं रूपकविन्यस्तं शरीरं च तद्पकविन्यस्तं च सत्तधोक्तं (तस्य गृहीतरिति विग्नतः । कथं शरीरपरो व्यक्तशब्दस्त- बाद "दर्शयति चेति । पूर्वापरयाक्यसन्दर्भः पयाला- च्यमान चिल्येन प्रकृतं परिशि च शरीरमेयाव्यक्त शन्दयोध्यं दर्शयतीत्यर्थः॥ ন থীর শ্রদ্ধা কম মান্দা- हे त्वमित्यात उत्तरं पठ्यते ॥ सूक्ष्मं तु तदर्हत्य त् ॥ १। ४ । २ ॥ दर्शपतीत्यनुपङ्गः । तुशब्दः शानिरासार्थः । म्यू. लशरीरारम्भरुभूनानां सूक्ष्म कारणमव्यक्तशब्देन दर्श- यति । कुनः । तदहत्त्वायतशन्दाईत्वादिन्यः “गाभिः ओणीत मत्सर"मित्यादिवत्यकृतिवाचकश देन विकारो लक्ष्यत इति भावः । गोभिगोपिकाः पयोभिर्मत्सर सोम श्रीणीत मिश्रं कुर्यादित्यर्थः ।। ननु भूतसूक्ष्मात्मकाव्यकाङ्गीकार आगरा: प्रधान- फारणवादः, सांस्पैस्तस्पैवः प्रधानत्वेनाङ्गीकारादित्यत माह।

·१३० रामानन्दरती महा। न्यत्रास्मात्कृताकृतादन्यत्र भूताच भव्याच यत्तत्पश्यसि तदे"ति परमात्मपरः । "लोकादिमग्निं तमुवाच तसौ; था. इष्टका यायनी यथा "त्यग्निविषयमुत्ताम् । "हन्तं त इदं प्रक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनं यथा च मरणं प्राप्यात्मा भवति गौतम योनिमन्गे प्रपदाते शरीरत्वा. य देहिनः स्थाणुमन्ये नु मंयन्त यथाकर्म यथाश्रु "मिति. जीयस्योत्तरम् । “न जायते म्रियते वा विपश्चि"दित्यादि परमात्मनः प्रतिय यनम् । नोवं प्रधानस्य प्रश्नोत्तरे दृश्येते, येनाध्यक्त शदवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं वा स्यात् । अत्यन्तु । हे मृत्यो स मार्थ दत्तवरस्त्वं स्वयं स्वर्गदेनुम नमध्येपि सदा हरसि तेन त्वं तद्विपयां विद्यां यदेत्यर्थः । जीरपर- मात्मप्रश्नी पूर्व राज्याना । लेोकादि ले हेतुं विराट ध्योपास्यत्वात् । लोकादिं नमनिमुक्तवानचिकेतसे या स्वरूपा यादीवती संख्यातः । यथा चामियीयते तत्सर्वनुवाचेति स अन्धः । हन्तेदानी गुह्य गोप्यं चिरन्ननं ब्रम प्रवक्षणामीत्युपक्रम्य जीवमपि धाति "य"ति । आत्मा जोवो मरणं प्राप्य यथा भवति तथा वदयामीति योजना । कथं भवतीत्यत आह "यानि"मिति । मृतानां पुनर्विचित्रजन्मापत्ती निमित्तमाह "प"ति । यद्यप्य- सिन्कटवल्लीग्रन्थे जीवपरमात्मनः घरमा म स्तर, "वरान्वृणीपये"ति मृत्युमा प्रेरितेन मचिलमा पितृसा- मनस्यानिषिद्यात्मविद्यात्मकवरत्रयमेव एमिति 'घरा. णामंप परमतृती" इति लिहानिश्चितत्वात्. तथापि जोधपरयाः कल्पितभेदापेक्षया प्रयाणामित्युक्तं सूत्र- कारैः। वस्तुतस्तु "येयं प्रेत"इत्यादिना पृष्टस्ययात्मनोऽ "पत्र धी"दित्यादिना' धर्मविशेषपुरस्कारेणानुकर्प ·. इहामृतदिणी। इत्य एव सः । भेदभ्य कल्पित्वं वाक्यपालोचन- यावानम । तथा हि "यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह भृत्योः स मृत्युमानाति य इह नानेव पश्य तोति जीव- प्राज्ञ नेहमियवदति । इह देहे यान्यं तदेवामुत्रादि- त्यादावसंसारिब्रह्म । यचामुत्र तदेवेह देहेऽप्रषिमि त्यन्यान्यैश्यमित्यर्थः । अभेदं दयितुं भेदं निन्दति "मृत्यो' रिति । यः कश्चिन्मूड इह ब्रह्मात्मनि नानंत्र मिगदं पश्यति वस्तुतोऽहं भिन्न इति समरणान्मरणं पुनः पुनः प्राप्नोति न सुम्ब मागित्यर्थः । तथा जीवनान- नर मन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्वे"पारभ्य मृत्युना तैस्तैः कामैः प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता यदा न चचाल तदैनं मुमुक्षु मत्वा "विद्याऽनीप्सिन नचिकेतसं मन्येन त्वा कामा पहवो लालुपन्ते"नि प्रशस्य प्रभमपि तदीयं प्रशंस- न्यदुवाच "तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविधू गुहाहितं गहरेष्ठं पुरा- णमध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धोरो हर्पाको जहा ती"नि, हेनापि जोयप्राज्ञयारभेद एवेति गम्यते । यद्यु. भयो#दस्तदा जीवमनानन्तरं प्रशंसा विफलेव स्यात् । श्रुत्यर्थस्तु । त्या त्या बहवोऽपि कामा नालालुपन्त श्रेयो. विच्छेदं न कृतवन्तस्ततो विद्याऽर्थनं त्वां मन्येऽहमिति । जीवमनस्य परमात्मवाक्येनोसरमाह "तं दुर्दर्श' मिति । न पत्र भेदमिथ्यात्वे विवादो, यतो जीवन में परमात्मानं प्रतिपादयति । उभया दे तात्विक उन्मत्तप्रलापो भये. दित्येवमादीनि वाक्यानि भेदमिथ्यात्व बोध्यानि । नहद्वञ्च ॥ १।४। ॥ किन्न । यथा “बुडेरात्मा महान्परः" "वेदारमतं पुरुपं महान्त"मित्यादी वेदे श्रुता महच्छन्दो बुध्या - ·१३२ रामानन्दसरस्वतीकता। ख्यधितोयसत्यवाची नाझोक्रियते सांख्यैः, तथा वैदिका. परशन्दो नाप्रकृतप्रधानवाची । तस्मात्मकृतशरीरपर- मेवाव्यकपदमित्यशब्दत्वं प्रधानस्येति सिद्धम् ॥ चमसवदविशेषात् ॥ १ ॥ ४ 12 j पूर्वमव्यकशब्दमात्रात्यभिज्ञानेन प्रधानथार्थतो. प्रत्यभिज्ञानादयतपदावाच्यत्वेऽपि विगुणत्वादिना. जामनेऽर्थतः प्रत्यभिज्ञानादजापदं प्रधानपरमस्विति प्र. त्युदाहरणसङ्गत्यास्यारम्भः । अध्यायपादसङ्गतिफलानि पूर्ववद्वोध्यानि । श्वेताश्वतरोपनिषदि श्रूयते, "अजामको लोहिशुल कृष्णां यहीः मजाः सजमानां सरूपा अनो हो को जुश्माणाऽनुरोते जदात्येना भुक्तभोगामजेोऽन्यः". इति । तत्र संशयः, किमजाशब्देन प्रधानमुच्यते, उत तेनामिका छान्दोग्ये सिद्धावान्तरप्रकृतिरिति । तत्र न जायन इत्यजा। सांख्यसिहा प्रकृतिरेवाना सत्त्व- रजस्तमोगुणात्मकत्वालोहित शुकृपणा च भवति । कि कोड: पुरुषो जुपमाणः सेवमान कार्यकारणसंधाता- भिमानीति यावत । स तामनुशेने सामना भ्रमणात्मत्ये- नावगम्मतकार्ययुद्धिनिष्ठसुखदुःखादिकमनुभवत्यहं सुग्वी दुखीति । अन्यस्तु विधेको भुक्तभोगां कृतभागां विवे- फज्ञानाबदाति त्यसमा मुच्यत इति । जीयभेदप्रतिपाद नादजा प्रधानमिलि नाशब्दं प्रधानमिति मासे घूमः । न प्रधानन्यसाधारणपेनात्र प्रत्यायकमस्ति, न जायत इत्यजे- स्मन्यत्रापि जयितुं शक्यत्वात् । लोहितादिशब्दाम रूपविशेषेषु न रजादो । ययाकवियनमय शापि तुला । साधारणस्थल इदमेतत्पदपाध्यमिति निधारणाभाव रटान्तमलवदिति । यथा "चापिल.

·१३३ ब्रह्मामृतवर्षिणी। श्वमस जवुन" इत्यस्मिन्मने ऽयं चमस इत्यवधारणं न सम्भवनि कथंचिदवाग्विलत्वादेरन्यन्नाप्पविशेषात्, एबमजामन्त्रेऽप्यजात्वादेरविशेपान प्रधाननिर्णय इत्य शब्दं प्रधानमित्यर्थः॥ नन्विदं तच्छिर एप ह्याग्विलश्चमस अध्बुध्न" इति वाक्यशेषाच्छिरश्चमस इति निर्णयो भवति । इह त्वजामन्ने केयमा प्रतिपत्तव्येत्याशश सजातीयश्रुत्य- न्तरात्तेजोऽयन्न लक्षणाऽजा प्रतिपत्तव्यत्यहृदयाचामिति न्यायेनाह। ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥ १॥ ४ ॥ ६ ॥ ज्योतिस्तेज उपक्रम श्रादः यस्यास्तेजोऽधनलक्ष- णायाः सा ज्योतिरुपमा । “तु", अवधारणे । सैहा. जानिधारणीया न प्रधानम् । कस्मात् । तथा यधीयत एके। हि यस्मादेके छन्दोगास्तेजोऽयन्नात्मिकाया भैाति- ककार्यप्रकृतेस्तथा लोहितादिरूपतामधीयत श्रामनन्ति “यदग्ना हितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुल्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्ये"ति । तथा च लोहितादिशब्दसाम्यात्तान्येष तेजोऽपन्नानीह प्रत्यभिज्ञायन्ते । यहाऽत्रैव श्वेताश्वतरो- पनिषदि पूर्वीपरपोलोचनायामनिर्वाच्यमायाया जग. कारणत्वमतीतेस्तस्या अजाशब्देन ग्रहणम् । तथा हि "किं कारणं ब्रीं"त्युपक्रम्य "ते ध्यानयोगानुगता अए. श्पन्देवात्मशक्तिं स्वगुणैनिगढा"मिति वाक्योपक्रम ईश्व- रशक्तर्मायाख्याया जगडेतुत्वं गम्यते । वाक्पशेऽपि "मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वर"मिति "पो .

·१३४ + .. रामानन्दसरस्वतीता। योनि योनिमधितिष्ठत्येक" इति च तस्या पवावगतिन स्व- तन्त्रप्रधानस्येति । श्रुत्यर्थस्तु । ब्रह्मणः शुद्धत्वान्न जगद्धेतु त्वमिति श्रुतिः । ब्रह्मवादिनः प्रति शङ्कले किं कारण मिति । यजगत्कारणं तत्किं ब्रह्म वायदेत्यर्थः । यद्वा जग. दुत्पत्ता किमुपकरणबद्रीत्यर्थः । ते पृष्टा ब्रह्मवादिनी. ऽनया रीत्या विमृश्य ध्यानाख्येन योगेनानुगताः परमा- स्मानमनुप्रविष्टाः सन्तस्तस्यैव देवस्यात्मभूतामैश्येना- ध्यस्ता मायाशक्ति गुणत्रयवती त्रिगुणात्मकस्य जगत निमाणे सहकारिणीमपश्यन्निति योजना । प्रधाने माया- शब्दं धारयति "मायिन"मिति । अविद्याशक्तियानिः । तस्या एकत्वेऽपि कार्यभेदेन भेदाहोप्सा । तदुक्तं सुरेश्वरा- चाय: "स्वतस्त्वविद्या भेदोऽत्र मनागपि न विद्यत इति । अधितिष्ठति प्रेरयति । न हि परमत ईश्वरस्य तदधिष्ठातृत्वं संमतमिति रहस्यम् ॥ नन्वजाशन्देश न तावत्जेलात्मिकायां प्रकृता रूदा छागादाधिवाजात्यजात्याधारस्वाभायासापियोगि- का, जनिमत्तात्तेजेोऽयन्नानामित्यत माह । कल्पनापदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॥ १४॥१०॥ "च" शब्दः शशानिवृत्यर्थः । तेजेोऽपनात्मिकायां प्रकृता नाजाशब्दस्यानुपपत्तिः। कुनः । कल्पनोपदेशात्। यथा लोके मसिद्धामा भुक्तभोगामेकस्यजत्यन्यस्ताम. नुवर्तत एवं त्यागभोगयोः कार्यकारणसंधातायुपादान. भूतापास्तेोऽपन्नात्मिकायाः प्रकृतः साम्ययोतमार्थ क पनपाज्ञात्वस्मोपदेशात् । यथा मधुभिस्यादित्यस्या "साँवा यादित्यो देवम"ध्यिति मधुरचोपदेशः । यथा या धेनुभिनाया पाचो धेनुत्योपदेशः । एवमजाभिमाया:

·ग३५ . बलातयिो। प्रकृतेरजात्वोपदेशे न कश्चिविरोधः। यक्तं जीवमेदारिम- न्मन्ने प्रतिपाद्यत इनि तन्न, लोकसिद्धभेदानुवादेन बन्ध मोक्षव्यवस्थापरत्वादस्व मन्त्रस्य, 'एकोदेवः सर्व भूतेषु गूढ'इत्यादिनाऽऽस्मैक्यावगमात् । तस्मानान प्रधानस्या- वकाश इत्यशब्दं प्रधानमिति सिडम् ॥ न संख्योपमहादपि नानाभावाद- तिरेकाच्च ॥ १।४ । १९॥ पूर्वमाध्यात्मिकाधिकारे प्रसिद्धच्छागीग्रहणायो- गादजा तेजआदिकेत्युक्तम् ( तथा “यस्मिन्पञ्चपञ्जना श्रामाशश्च प्रतिष्ठिा"इति मन्ने पञ्चजनशब्देन प्रसिद्धम नुष्यग्रहणायोगादवयवव्युत्पत्त्य सांख्या भिमतपश्चविंश- तितत्यानां ग्रहणमस्त्विति पानासत्याऽस्यारम्भः । फलं पूर्ववद्रपृत्यम् । वृहदारण्यके पष्टाध्याये श्रूयते "तद्देवा ज्योतिपांज्योतिरायुपासनेऽमृ"मित्यनन्तरं "यस्मिन्पञ्चपञ्चतना श्राकाशश्च प्रतिष्ठितस्तमेव मन्य श्रात्मानं विद्वान्ब्रह्मामृताऽमृतं प्राणस्य प्राणमुल चक्षुष- श्वशुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसा ये मनो विदुस्ते निचिक्यु- ग्रम पुराणमय"मिति । परमार्थतोऽस्वार्थः । ज्योतियां सूर्यादीनां ज्योतिभासकं तद्ब्रह्मदवा उपासत आयुष्टदेना- मृतत्वेन च । तेनोपासनेनायुष्मन्ता जाता इति पूर्ववा- बयार्थः । सूर्यादिज्योतिरेक पूर्वोक्तं 'प्राणस्य प्राण" मित्यादिवास्यशेषगताधत्वारः प्राणादयश्चेति मिलित्वा चजनाः पञ्च । पञ्चजनशन्दोऽवयवार्थमनपेक्ष्य पुरुषमात्र यक्ति लोके । अत एव "स्युः पुमांसः पञ्चजना"हत्यमरो जगाद । प्रकृते च पुरुपग्रहगे वाक्यस्य निस्तात्पर्यापल्या ·, TATAन्दमरस्वतीक्षा तत्सम्बन्धिप्राणादयो गृह्यन्ते पञ्चजनशब्देन । तं कनी. त्याकांक्षायां "पञ्चे"ति संख्यापूरणम् । तथा च पञ्च- पञ्चजना आकाशश्चाविद्याख्यो यस्मिन्प्रतिष्ठितस्तमेय निष्प्रपत्रमात्मकममृतमात्मानं मन्य इति मत्रहशा याज्ञवपश्येनोक्त जनक: पप्रच्छ "यहिरेव त्वं किं विद्वान्म- न्तव्यादन्योमयं इति। नेत्याह । विद्वानमृत इति। अस्मी- ति शेपः अविद्यया कल्पितं मर्त्यत्वमिति भावः। प्राणा- दीनां जीवनादिप्रदं त्वंपदलक्ष्यं ये विदुस्ने तस्य स्वरूपं पुराणं चिरन्तनमग्रे कार्यदशायामप्यलुप्तत्येन भवमग्न्यं ब्रम निचिश्युनिश्चयेन ज्ञातवन्त इति । तत्र किं पञ्चज- नशब्देन मूलप्रकृत्यादीनि पञ्चविंशतितत्यान्युच्यन्त उत वाक्यपगताः प्राणादय इति संशये तत्यानीति प्राप्तम् । तथा हि "मूलमकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकश्च विकारो न प्रकृतिन विकृति: पुरुपः" । इति संग्रहीतानि पञ्चविंशतितत्वानि वर्तन्ते। पञ्चपञ्चजना इति पञ्यानां जनानामादिमपश्यपदेन पञ्चायोक्तीपञ्चधि- शतिजनाः सम्पद्यन्ते । ते जनाः कमीत्याकांक्षायां सांख्य- स्मृतिग्रहीतानि पञ्चविंशतितावानि सम्बध्यन्त इति ना. शब्दं प्रधानमिति । स्मृत्यर्थस्तु । मूलप्रकृतिः प्रधानमवि. कृतिरनादित्वात् । महदहकारी पश्वभूतानि सूक्ष्माणि पञ्चतन्मात्रसंज्ञानिच सप्त महदाद्या प्रकृतयो विकृतयश्च । तत्वान्तरापादानत्वं प्रकृतित्वम् । अस्ति हि महतो वुड्या- ख्यस्थाहकारतत्त्वं प्रत्युपादानत्यम् । प्रधानापेक्षया विकृ- तित्वम्।एवं पूर्यापेक्ष्याहवारादीनां विकृति चंद्रपृष्यम्। प्रकृतित्वं चाहङ्कारस्य पतन्मात्राणामेकादशेन्द्रियाणां चापादानत्वात् । पवनन्मात्राणां चाकाशादिमहाभूतप्र.

·ब्रह्मामृतारणी। . . कृतित्वम् । पोडशकस्य पोडशसंख्यावच्छिन्नस्यैकादशे- न्द्रियपञ्चमहाभूतसमुदायस्य विकारत्वमेव न प्रकृतित्वम् । पुरुपस्तु कूटस्थ इत्यत्राभिधीयते । अस्मिन्मन्ब्रे श्रूयमाणया पञ्चविंशतिसंख्यया स्मृतिमसिद्धानां पञ्चविंशतितत्वा- नामुपसङ्ग्रहात्मधानस्य शब्दवत्त्वमित्यपि न । कुतः । नानाभावात् । अस्मिन्मन्ने सर्वनाना ssकाशशब्देन चा- स्माकाशयोः पृथक् श्रूयमाणत्वात्ता विहाय गुणास्त्रयो महदादयो द्वाविंशतिः सम्भूय पञ्चविंशतिसंख्येया वक्त- व्याः। तथा च प्राणरमनचक्षुःश्रोत्रत्वक्षु यथा कर्मेन्द्रि- पव्यावृत्तं साधारणं फर्मज्ञानेन्द्रियत्वं, तद्वत्पन्नानां पञ्च- कानामेकपञ्चकपर्याप्तान्यपञ्चकव्यावृत्तधर्मवत्वाभावेन ना नाभावात्पक्षपञ्चेन पञ्चानां पर कानां ग्रहणमिति प्रति- पादनमशक्यसमर्थनम् । लोके हि गोपञ्चकं ब्राह्मणपञ्चक- मिति पञ्चकद्वयमिति वक्तुमुचितमेकपञ्चकपातान्यप- चकव्यारत्तगोत्या दिधर्मसत्त्वादित्यर्थः । नानात्वेऽपि कथं चित्पञ्चविंशतिसंख्याप्रतिपादकत्वाङ्गीकारे पाधकान्तर- माह, "अतिरेका"चेति । न ह्यस्मिन्मन्ने पञ्चविंशति- संख्यैय श्रूयते । किं त्वतिरिक्तात्माकाशावपि श्रूयते । तथा च तयोः पञ्चविंशतितावातिरिक्तत्वात्सप्तविंशति- ताचप्राप्तापसिद्धान्तापाराः। न च गुणत्रित्वविवक्षया पञ्चविंशतिसंख्यापूरणान्न तत्वातिरेक इति वाच्यं, तथा सत्यात्माकाशयोः पृथकथनवैयध्यात । कथं चिद्रोग्यजा- तापेक्षयाऽऽत्मनः पृथत्तन कथनस्य सार्थत्वेऽध्याकाशस्य पृथकथनं निष्फलमेवेति भावः। वस्तुताऽन पञ्चविंशतिसं- ख्याप्रतीतिरेच नास्तो"त्यपि"शब्देन सूचयत्ति,पञ्चजनश- ब्दस्यैकत्वेन योगमनपेक्ष्य पुरुषेषु रुइत्वात्, ते कतीत्याकां- ·रामानन्दमास्यतरना। - क्षायां पञ्च पसंख्याऽन्ययात। अन्यथा पञ्जना इत्यत्र पदभेदाङ्गीकारे प्रधानजनान्प्रति गुणत्वेनान्वितस्य पञ्च- स्वस्यायपरत्वनान्ययायागो बाधता, गुणया: परस्परा. न्यादर्शनात् । उभयोः परायणः प्रधानजनावसम्भ- वे.पि जनेषु दशत्वसंख्याप्रतीतिरंच न परविंशतिसंख्या- प्रतीतिरिति न शब्दव प्रधानम् ॥ ननु ते पश्त्वसंख्याकाः पञ्चजनाः क इति स्वरूप प्रश्नस्योत्तरमाह । प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ १ । ४ । १२ ॥ माध्यन्दिनशाम्बायां परजनमत्रानन्तरमन्ने माण- অগ্রগামামলাৰ স্মৃগমাতান বঙ্গ ললনা- न्ते । फम्मात् । वाक्यशेषा"धाएम्य प्राणमुन चक्षुपश्चक्षु. का श्रोत्रम्य त्रिमुलान्नस्यान्नं मनसा ये मनो वि"रिति चाक्यशेषसत्यादित्यर्थः ॥ ननु माध्यन्दिनानां प्राणाविध्यन्नस्यान्नानादयतु पश्वसंख्या, काण्वानां त्वमानानात्कथं पञ्चसंख्या माह। ज्योतिपैकेषामसत्यच्ने ॥ १।४ । १३ ॥ एकेषां काण्वानामसत्यने "तद्देवा ज्योतिषां ज्योति- रायुपासतेऽस्त्र"मिति पृर्चवाक्यस्यज्योसिपा पञ्चत्वं पूरणोयमित्यर्थः । तस्मादशब्दं प्रधानमित सिरम् ॥ कारणात्येन चाकाशादिषु यथाव्यपदि- ष्टोक्तः ॥ १। ४ । १४ ॥ पूर्वाधिकरणत्रयेण प्रशानस्याशब्दत्वप्रतिपादनेन ज. गत्कारणत्वलक्षणं ब्रमण्येवेति नातिव्यासमित्युत्न्या कार- पविषाणां घेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वय उक्त सन ·घमास्तर्वार्य है। सम्भवति, नेपां वेदान्तानां परस्परविका निपादक- त्वेन स्वार्थनिश्चायकत्वाभावानुमानसिडप्रधानलक्षका- त्व उक्तसमन्बयासिरित्याशा नरासार्थमिदमारभ्यते न चाविरोधार्थनाधिकरणं नेह सालमिति वाच्यं, समन्व- पता वाक्यार्थज्ञाने स्मृत्यादिमानान्तरविरोधशङ्कानिरा- सस्थार्थत्वात्, इह तु कारणविषयवाक्यानामेव मिया विरोधान्न समन्वयो ब्रमणीत्याशय तन्निरासेनैव सम- न्वयस्य साध्यत्वाध्यायसङ्गतिसिद्ध: । असत्पदस्य बा. ह्याभ्युपेतासत्परत्वनिराकरणेन समन्वयस्थापनात्पादसङ्ग- लियोध्या। पूर्व पञ्चत्वसंख्यापूरणमन्नेन ज्योतिषा वेति, विकल्पस्याविरोधेऽपि प्रकृते सिद्ध कारणात्मकवस्तुनि विकल्पायोगाद्विरोधे सत्यप्रामाण्यं वाक्यानामिति तन्नि रासाय प्रधानस्य कारणत्वमिति प्र युदाहरणलक्षणाचा न्तरसङ्गतिः। पूर्वोत्तरपक्षयोः समन्वयासिडिस्नत्सिन्दि: फलमिति विवेकः । अत्र जगत्कारणवादिवाक्यानि ब्रह्मणि मानं न वेति विशये नेति प्राप्तम् । कस्मात् । पर- स्परविरोधदर्शनात् । तथा हि । कचिदात्मन श्रा. काशः सम्भूत" इत्याकाशपूर्विका सृष्टिः श्रूयते, कचिच "तत्तेजोऽसृजते"ति तेज आदिका, कचित्तु "स प्राए- मसूजने"ति प्राणादिका कचिदक्रमैव मृपिः श्रूयते "स इमान्लोकानसूजताम्भोमरीचीमरमाप"इति । स ईक्षिता परमात्मा । लोकानवाहा"म्भ" इति । अम्मयश- रीरमधुरः स्वर्गलोकोऽम्भाशब्दार्थः। रश्मिप्रधानान्तरि- क्षलेको मरीचिः मरणप्रधानाध्यं लोको मरः । अब्ध. हुलः पाताल लोक आप इति विवेकः। एवं सौ विगाने तत्कारणत्वलक्षिनहाणि विगानम् । साचादपि जग. .. T

·१५०
।
परानन्दसरस्वतीता।
कारणे विमान दृश्यते । "असदा इदमग्र यासीनता बै
सदजाय"त्यस कारणत्वं कचिवगम्यते । एव "मस.
देवेदमय आसीत्तत्सदासीत्तत्समभव"दिति । वस्तुतोऽय-
मर्थः । इदं जगदने मागवस्थायामसदिवायतमासीत् ।
ततोऽनभिव्यक्तनामरूपाध्यताकारणादभिव्यमानाम.
रूपं जगजातम् । अव्यकमेव व्यक्तं भवतीति यावत् ।
तत्कारणं गदात्मना समभवत्तत्सक्रियोन्मुखमासीदि-
ति । कचित्तु "यक आहुरमदेवेदमन भासी" दित्यस
माझुपन्यस्य कथमसतः सजायतेति तन्निरस्य सतः कार-
पत्वमाह "सदेव साम्येदमन थासी"दिति । कचिस्वक
र्तृव हष्टिः श्रूयते "तवें तीव्याकृतमासीत्तनामरूपा
भ्यामेव व्यानियते"ति । तदिदं जगत्तहि तदा पागवस्था.
यामव्याकृतं कारएमासीत् । तत्कारिपत्तशदात्मनाऽधी-
त्मना च व्याक्रिया व्यक्तमभवदित्यर्थः । एवं परस्परवि-
रोधान्न ब्राणि समन्वया वाक्यानाम्, कि त्यनुमानादि-
सिद्धप्रधानलक्षात्यमिति प्राप्से घूमः । कार्यविषयं विगान-
मक्रमादिप्रयुक्त "न विपदभुते"रित्यादिना परिहरिष्य-
त्याचार्यः। अत्र तु कारण विपयं विधान परिहरति ।
"a" शब्द"स्तु"शब्दसमानार्थः शद्धानिरासं पक्ति ।
ब्रह्मणः कारणत्वे विरोधी नास्ति । कुतः । यधाच्यपदि-
प्टोक्ताकाशादिपु पधाभूत ईश्वरः कारणत्वेन ध्यप-
दिपु एकस्मिन्वेदान्त तथाभूतस्यैयापरवेदान्तेऽप्युक्त
रित्यः॥
न च कपिदसतः कचित्सतः कचिस्वभावानुत्पत्ति-
श्रवणाद्विरोध इति वाच्यमित्याह सूत्रकारः ।
समाकपात् ॥ १॥ ४ ॥ १५ ॥

·ब्रह्मामृतवाण। "असन्नव सभवत्यसब्रह्मेति बेद चे"दित्यसका दमद्य, "अस्ति ब्रोति चेद्रेदे"ति सदात्मानं निर्धार्य, "सो कामयते"ति सतः सकाशात्मृपिमुसवा, "तत्म- त्यमित्याचक्षत" इति सदात्मानमुपसंहृत्य, "तदप्येप- रलाका भवती"ति प्रकृते सदात्मनि श्लेकमुदाहरति, "असदा इदमग्रासो"दिति । तथा चासच्छब्देन सस एच समाकर्पान्नामत: कारणत्वशत्यर्थः । यद्यस्मिन्रलोके निरात्मकमसच्येत, तदाऽन्यसमाकर्पणेनान्यस्योदाहर- पात्मकृतासंबहः श्लोक आपद्येत । एव "मसदेवेदमन आसो"दित्यत्रापि "तत्सदासी"दिनि समाकपादनभि- ध्यरतनामरूपमसच्छन्दं ब्रह्मव । एवं तदं तहव्याकृत. मासीत्तनामरूपाभ्यामेव व्याक्रियते"त्यत्रापि "स एप इह प्रविष्ट अानखाग्रेभ्य" इति प्रकृतपरामर्शिना "स" इत्यनेनात्मनः समाकर्पणान्न स्वभावादेव जगत्पत्तिः । व्याक्रियतेति कर्मण एवं कर्तृत्ववोधकलकारी, लूयते केदार स्वयमेवेतिवत् । सत्यपि पृथतरि न विरुध्यते । यदा कर्मण्येवायं लकारो गम्यते ग्राम इत्यादिवद्व्यः । एवं ब्रमणः कारणत्वे न कश्चिद्विरोधः । नापि समिथि- रोधात्तकारणे ब्रह्मणि विरोधः, सुषिवाक्यानां निष्प- पञ्चब्रह्मपरत्वेन स तात्पर्याभावात् । श्रुतिरपि निष्फ- लसः फलवद्मप्रतिपत्यर्थत्वं दर्शयति । "भन्नेन सोम्य शुरैनापा मूलमन्विच्छाङ्गिः सेोग्य शुङ्गेन तेजोमूलम- विच्छ तेजसा साम्यशुझेन सन्मूलमन्विच्छे"ति । शुङ्ग कार्य तन्मूलं ब्रह्म तस्मान केनापि विगानमिति जगत्का- रणवाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयः सिद्धः॥ जगद्वाचित्वात् १.१1 8 1 १६ ॥

·गानसम्बो.ता। एवं हि गायख्यिपिका पालाकिना जातशत्रुनाम- कम्य राज्ञः संगदः श्रूयते कॉपीतकीब्राह्मणे । बालाकि रजा शत्रुशा प्रमजेन ब्रमणि संवदितुं "ब्रह्म ते ग्रुया. पो"त्युपगम्य, श्रादित्यादिपुरुषाक्षीवानुत्तथा तूपी ब- স্বৰ।সায়ানিবার গিযেমুনাথ - न्याय ब्रह्मोपदेशार्थमिदमाह “यो ये चालाक पतेषां पुरु. पाणां कता यस्य वै तत्कन स चे वंदितव्य इति । अध्यायः । हे वालाके स्यया ये पुरुषा श्रादित्यादिगना ब्रह्मत्वेनोक्तास्तेषां पुरुपाणां पता। न केवलं जगदंकदे- शपुस्पकर्माऽपि तु सर्वस्यैव जगत इत्याह “यस्यै"ति । कर्मपदं जगढाधि। एवं सामान्यविशेषाभ्यां जगत्की ततो निकृज्ञेय इत्याह "स"इति । एवमस्य सप्ततिः । पूर्व सच्चदासदेकवाक्यस्थासच्छ-दो नीतः । इह तु या. लाकियापय स्वबहाशब्दादजातशत्रु वाक्यस्थकर्मशन्दो न शक्यतेनुगुणतया नेतुं वाक्य मंदादिति प्रत्युवाहर- म् । पदा याश्य देऽपि पोतरसच्छन्दामाधीनास. च्छ-दो नीतस्तोत्तरकर्मशदात्तदनुगुणनपा ब्रशन्दन- यनमिति दृशान्तसङ्गतिः । उतशावपसमन्वयासिडिस्त- लिहिः पूर्वोतरपक्षोः फलं पागम् । एवं स्थित संशयः किमत्र पुरुषाणां कर्ता यदिराच्या प्राण उत जाय पाहो स्वित्परमात्मेति । प्राण इति तारत्माप्तम् । कृतः । पथ कति चलनात्मकस्य कर्मी घाय्यात्मप्रापस्येच साभवादास्यशेपे चाप्यस्मिन्माण गवैया भयतीति प्राजशन्शवणान् । जोया या, सिङ्गस्यापि यास्यशेप दर्श पात् । तद्यथा श्रेष्ठी स्वैर्भुत यथा या स्वाः श्रेष्टिन भुनन्त्येवमेवैष प्रज्ञात्मा तेरात्ममि इक्त एवमेवैत मा:

·५४३ मय मृतण। मानं सुजन्तीति । श्रयमर्थः । श्रेठी प्रधानः पुरुषः स्वभृत्यैरु करणैर्भुङ्क्ते । भृत्या अध्यशनाच्छादनादिना प्रधानमुपजीवन्ति । एवं जोवोऽप्यादित्यादिभिः मका- शादिना भोगापकरण इक्त । भृत्यवदादित्यादयोऽपि देवा जीवं हविग्रहणादिनापजीवन्तीति । माणभृत्वाच जीवस्यैव भाग उपपनः । राजीवमुख्यमाणान्यतरस. मन्विामिदं वाक्यमिति प्राप्ते ब्रूमः । अत्र वेदितव्यः पुरु- पाणां कर्ना परमात्मैव । तथा हि ब्रह्म ने ब्रुवाणीत्युग्म य घालाकिनाऽऽदित्याद्यख्यात्नसूक्ते सत्सु तममुख्यात्म. वादितथाऽपाय जातशत्रुणा येदितव्यमयोपदिष्टः पुरुषः कता जी वो मुख्यमा वा न हि भवितुमर्हति, तथात्वे गाण्यापेक्षया जातशत्रोरचिशेरप्रसङ्गात् । पुरुषकर्तृ वं च परमात्मनोऽन्यत्रासान सम्भवत्येव न च कर्मशब्दा. नुपपत्तिः, क्रिया इति व्युत्पत्या कर्मशब्दस्य जगवाचि- त्वात् । प्रत्यक्षायुरास्थि जगदे नदिति सर्वनाना परामृ. शति । न च जगदन्तर्भूनपुरूपकर्तृ वं श्या वक्तव्यमिति युक्तं. गान्य ए ब्रह्मत्वेनोक्तपुरुषाणामब्रह्मत्वद्योतनाय गोपलोवर्दन्यायेन पृथगुक्तिस मवादिति ॥ जीवनुख्यप्राणलिङ्गानेति त्तयाख्या तम् ॥ १।४ । १० ॥ ननु जीवलिझान्मुख्यगएलिगाच न नहापरत्वाव- धारणमिति चेत्तयाख्यानं प्रतर्दनाधिकरणे । "उपासा. विध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगा"दित्यत्रापिरोधतया जी. चमुख्यपालिङ्ग ब्रह्मपरं व्यारातमित्यर्थः । जीवाण- परत्वेऽभ्युपगन्यमाने ब्रह्मपरत्वस्याप्यवश्यकत्वादाक्य- विध्यं स्यादित्येप दोपस्तन्त्रोक्तः प्रकृतेऽपि समान इति ·. रामानन्दमरम्वतीati तानः। जात्पन्तरासंमिधार्थत्वमेवकारार्थः । स तेभ्या कार्यकारणाकारेण परिणतेभ्योऽविद्याभूतेभ्यः साम्यनो. त्थाय जीव. वमनुभूय तान्येव भूतानि जानादिनस्यन्ति सन्त्यनु पश्चाद्विनश्यति जीवत्वं त्यजति । न हि त्यागा नन्तरमस्य रूपादिविशेषज्ञानमस्ति । तम्माजोय इति मासे धूमः । परमात्मैवान द्रव्यतयोपदिप पात्मा फुतः। वाक्यान्ययात् । उपक्रमादिपर्यलाचनया वाक्यस्य व्रत- एयेवान्ययादित्यर्थः । तथा हि, 'अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेने ति वित्तसाध्पेन कर्मणा मोक्ष प्रत्याशा नास्तीति याज्ञवल्क्यादुपश्रुत्य मैत्रेयी मोक्षमाशासाना तसाधन पृच्छति "येनाह नामृतास्यां फिमहं तेन फुपी पदेव भग. चान्वेत्थ तदेव मे बृही"ति! पदमृतत्वसाधनं त्य येत्य तदेष मे चूही यर्थः । एवं पृशे याज्ञवल्क्य इदमात्मज्ञानमुपदि- शति, "यात्माचा अरे द्रव्य"इत्यादिना निहि जीपज्ञा. नान्माक्ष इति कश्चिदभ्युपैति । यतो द्रव्यः परमात्मा । तथा s"त्मनो या अरे दर्शनेने"ति पदात्मज्ञानात्सर्य. ज्ञान प्रतिज्ञातं तद्दन्दुभ्पादिदृशान्तः साधपारस्य परमा. त्मत्वं गमयति। "सपधा हुनुभईन्यमानस्य न पाहाम्धन्दा. चया"दित्यादिना दुन्दुभिरालयीणायन्दा पन्त. त्वेनाताः । तस्यायम: । दुन्दुभिराडण्यवीणापदेस्तजन्य- सामान्यशन्दा लक्ष्यन्ते । तथा च, पधा दुन्दुम्पादिशन्द- सामान्यादुन्दुभ्या दिशन्दविशेषा भेदेनागृहामायाः मुक्ति प्रहमाहारजसपत्मकल्पितास्तग्राहणे गृहीता भपति, सभा गिदपस्फुरण पिना स्थितिकाले स्फरएशन्यं जगतम कल्पितं तहणेन गृहीतं मपत्तीति, सतो नातिरिपत इति । तथा, "एतावदर स्वल्यमृतत्व"मित्युपसंहारदर्ग- नावात्रटप भात्मा परमारमैच।। - ·ब्रह्मावृतवर्षियी। ऽसन्निति यावत् । तदेव साधपति "नामधेय"मिति । शुन्यशेषत्वं निषेधति "मृत्तिके"ति । निमित्तत्वमपि प्रतिज्ञाषान्तानुपरोधादेव घोध्यं, निमित्तस्योपादाना- देदे प्रतिज्ञाहशन्तयोरसामनस्यात् । तथा बृहदारण्यके- ऽपि प्रतिज्ञाहपान्ता दृश्येने, "आत्मनि खल्वरे हुऐ श्रुते मते विज्ञात इदं सर्व विदित"मिति प्रतिज्ञाय "स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न पाहाच्छन्दामछायादग्रहणाय दुन्दु- भेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीत" इति स्थान्तः । घटायधिष्ठानतयाऽनुगतो या प्रकाशः स उपा- दानमित्यत्र दृष्टान्तो यथा तथोच्यते । बाह्यान्दुन्दुभिशब्द- सामान्यपहिर्भूतान्दुन्दुभेस्तच्छन्दसामान्यस्येत्यर्थः तथा प हन्यमानदुन्दुभिजन्यस्य शब्दसामान्यस्य ग्रहणमन्त- रेण कश्चित्पुमान्दुन्दुभिरान्दसामान्यपहिर्भूताम्छन्दविशे- पान्ग्रहणाय ग्रहीतुं न शक्नुयादिति व्यतिरेकः । अन्वयो- "पि । दुन्दुभिशब्दसामान्यस्य ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातसं. को विशेषशब्दो गृहीतो भवति, दुन्दुभ्याघातस्य वीर- रसाभिव्यञ्जकस्य विशेषशन्दस्य ग्रहणात्तवान्तरशन्द- विशेषो गृहीतो भवतीत्यर्थः ।। अभिध्योपदेशाच्च ॥१॥ २४॥ इतश्चात्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे । कुतः । अनि व्योप- देशाझानोपदेशादित्यर्थः । "सोऽकामयते"ति ध्यानोप- देशाकर्तृत्वं, "पहुस्या"मिति ध्यानोपदेशात्मकृतित्व- मिति॥ साक्षाच्चोभयानानात् ॥ १॥ ४ ॥ २५ ॥ प्रकृतित्वे हेत्वन्तरमिदम् । “सर्वाणि ह या इमानि ·१४८ रामानन्द सरस्वतीकृता। प्रतिश्च प्रतिजादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ ४ाव ॥ "जन्मायस्य यत"इति सूत्रे यद्रह्मणो जगत्कारण- त्वमुक्तं तदत्र विचार्यते । यद्यपि जन्मादिनयानन्तर्यमे. तस्य युक्त, तथापि निर्णीततात्पर्यैर्वेदान्तर्निमित्तत्वमा साधकानुमितेविरोधोक्तिः सुकरेति समन्वयासाने लिखितमिदमधिकरणमिति बोध्यम् । न च जन्माधि- करणवैयय, निर्विषयफसमन्ययसाधनासम्भवेन जगत्का- रणात्मकविषयमात्रस्य तत्रोक्तत्वात् । उपादानत्वं त्वेत- दधिकरणसिद्धं तत्रोक्तमिति न कश्चिद्दोपः । जन्मादिनयः स्थाध्यायादिसंझतत्वादस्यापि तमिचारात्मकस्यास्त्यध्या- यादिसङ्गतिः । पूर्वपक्ष एकविज्ञानात्सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा- गायत्वं,सिद्धान्ते सन्मुख्यत्वमिति फलभेदः । अत्र संशयः कि ब्रह्मणि जगनिमित्तत्वमात्रमुतोपादानत्वमपीति। तत्र "तदक्षत पहुस्यां प्रजायेये"त्यादिना सर्वत्रेक्षापूर्वककर्तृ- स्वैश्रवणात्कुलालवन्निमित्तत्वमात्रमिति प्राप्त घूमः । प्रकृ- तिश्च ब्रह्म । चकारानिमित्तमपि । कुतः । प्रतिज्ञाधा- न्तानुपरोधात् । प्रनिज्ञादृष्टान्तयोः सामर्शस्यादित्यर्थः । प्रतिज्ञा हि "येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञा: त"मिति । अस्यां च प्रतिज्ञायामात्मज्ञानेन सर्वविज्ञानमु- च्यमानमात्मन उपादानत्वं गमयति, निमित्तत्वे सदस- भवात् । न हि कुलीले ज्ञाते घटादिकं ज्ञातमिति शक्यते वक्तुंम् । उपादानत्वे तु तयोरुपादानोपादेयधोर- व्यतिरेकायुक्तं तज्ज्ञानेन तज्ज्ञानम् । शन्तोऽपि "पया साम्यैकन मृत्पिण्डेन सर्य मृन्मयं विज्ञातं स्यादाचार- क्षणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्य"मित्युपादान विषय एव दृश्यते । विकारोहिं पागालम्बनमान वस्तुतो ।

·१५०
रामानन्दम्वतीता।
भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त श्राकाशं प्रत्यस्तं यन्ती"
त्याकाशशब्देन साक्षाद्रह्म गृहीत्वा जगदुत्पत्तिमलपपोरु-
भयाराग्नानाद्रा प्रकृतिरित्यर्थः । यस्मिनुत्पत्तिप्रलया
पस्य कार्यस्य तत्कार्य प्रति तदुपादानं, यथा घटस्य'मृदिति
व्याप्तरिति भावः ॥
आत्मकृतेः परिणामात् ॥ १।४
लोकेहि कृतिमान्की कृतिविषयों मृदादिपादा-
नमिति व्यवस्था । प्रकृते चात्मनः कृतिमत्वं कृतिविषयत्वं
च धूयते "तदात्मानं स्वयमकुरूने"नि । भात्मानमिति
द्वितीयया कृतिविषयत्वं, स्वयमित्यनेन कृतिमत्त्वम्
तथा च ब्रम निमित्तमुपादानं च । कुतः । आत्मकृतेः ।
प्रात्मसम्पन्धिनी कृतिरात्मकृतिः । सम्बन्धी विषयवि-
पयिभाव श्राधाराधेयभावश्च । ततो हेतारित्यर्थः। नन्वा-
स्मनः कर्तृत्वेन पूर्वसिद्धस्य फर्थ कृतिकर्मत्यमत आह
"परिणामा"दिति । परिणाम विवर्तः । सिखस्यापि
विवात्मना साध्यत्याकर्मत्योपपत्तिरित्यर्थः । पया
"परिणामा"दिति पृथक्सूत्रम्। इतश्च प्रकृतिम । कुतः।
परिणामात्,. "सचासबाभय"दित्यादिना परिणामसामा-
माधिकरएपेनात्मनः श्रवणादित्यर्थः । मृद्धट इति प्रकृति-
विकारयो सामानाधिकरण्यं पृमिति भावः॥
योनिश्च हि गीयते ॥ १।४ । २७ ॥
"पद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः कतारमीशं पुरुष
-ब्रह्मयानि"मिति प्रकृतिवाचकपोनिशन्देनात्मा यतो
गीयतेऽतश्च प्रकृतिम्रीत्यर्थः तस्माद्ब्रह्मणः प्रकृतित्वं कर्तृत्व
घेति सिद्धम्॥

·१५१ प्रल्लामृतर्वार्पणी। एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः॥१॥ ४ ॥२८॥ एतावता ग्रन्थे "नेक्षते शब्द"मित्यादिनाऽशब्द. त्वादिभिहेतुभिः प्रधानकारणवादा निराकृता, न पुनरणु- स्वभावासत्कारणवादाः। नेपामपि कारणत्वयोधकश्रुतयो दृश्यन्ते । तथा हि च्छान्दोग्ये श्वेतकेतुं प्रत्युद्दालका सूक्ष्मवस्तुनि स्थूलस्यान्तर्भावं प्रतिपिपादयिपुराह"न्य- ग्रोधफलमद बाहरेतीदं भगव इति भिन्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीत्यएव्य इवेमा धाना भगव इत्यासा- मग कां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किञ्चन भगव इति तं होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभाल्यस एतस्य वै किल सोम्यैषोऽणिन्न एवं महान्य- ग्रोधस्तिष्ठती"ति जगतः मागवस्थायां दृष्टान्तः श्रूयते तत्र "नशिश्नाणु"शब्दयोः श्रवणाच्छून्यस्वभावाणुकार- पवादा दान्तिकत्वेन प्रीयन्ते । तया, "असदेवेदमन पासीत्तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियते"त्यादावसत्स्वभाववा- दो प्रतीयते । तासां श्रुतीनां तेषु वादेषु तात्पर्यमास्त न वेति संशये, अस्तीति मातेऽतिदिश"त्येतेने"ति । एतेन प्रधानकारणवादनिराकरणे ये हेतवोऽशब्दत्वाचेतनत्वैक- विज्ञानप्रतिज्ञाऽनुपपत्यादयस्तेषामएवादिपक्षेऽपि साम्येन सर्वेऽरवादिकारणवादा निराकृतत्वेन व्याख्याताः। न च "नकिना"दिशन्दविरोधः, तस्यानभिव्यक्तनामरूपपर- त्वेनाविरोधात् । सूक्ष्मत्वाचात्मन्यणुशन्दो गौणः । स्व. भाववादस्तु पूर्व समाहितः । अभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्ति धोतपति | तमानगत्कारणे सर्वज्ञे जिज्ञास्पे चेदान्तानां समन्वयो नान्यत्रेति सिद्धम् ॥ समन्वये स्पलिङ्गमस्पत्वेऽप्युपास्यगम् ।

·रामानन्दसरस्वतीक्षता ।
ज्ञेयर्ग पद्मानं च चिन्त्यं पादेष्वनुक्रमात् ।।
॥ हरिः ओं तत्सत् ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमन्मुकुन्दगो-
विन्दश्रीचरणशिक्षितश्रीरामकिकरवर्यकृता ब्रह्मामृतव.
पिण्यां प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥
॥ प्रथमाध्यायः समाप्तः ॥

·ब्रह्मामृतवाणी। ॥ श्रीगणेशायनमः ॥ अतिदेशाधिकरणे प्रधानवदशब्दत्वं परमारवादी- नामपीत्युक्तम । सम्प्रति प्रधानस्य वैदिकशब्दत्वाभायेऽपि स्मृतिरूपशब्दवत्वमाशय परिहरति । स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्म- त्यनयकाशदोपप्रसङ्गात् ॥ २॥ १।१। प्रथमेऽध्याये सर्वजे सर्वशक्ती जगजन्मादिकारणे सर्वेषां वेदान्तानां समन्वयः प्रतिपादितः । अशब्दत्वा- दिहेतुभिः प्रधानादिकारणवादाश्च निराकृताः । इदानी वित्तीयाध्याये प्रथमपादे सांस्पादिस्मृतितर्काभ्यां स्वपक्षे विरोधः परिहियते । बितीयपादे सांख्यादिमतानां दुष्यत्वं प्रतिपाद्यते । तृतीयपाद पाथभागेन पञ्चमहाभूतश्रुनीनां परस्परविरोधः परिहियते, द्वितीयभागेन जीचभ्रुतीनाम । चतुर्थपादे लिङ्गशरीरश्रुतीनां विरोधपरिहार इत्येतदर्थम- पमध्याय आरभ्यते । तदुक्तम् । वितीये स्मृतितर्काभ्यामविरोधोऽन्यदुपृता। भूतभाक्तश्रुतेर्लिगभुतेरप्पविरुद्धता ॥ इति । उक्तसमन्वयस्य स्मृत्यादिविरोधे तन्निरसन- मनेम फिपत इत्पनयोरध्यापयाविषयविषयिभावः सम्प न्यः । निर्विषयकविरोधपरिहारापोगाविषयमूतनमन्वय- स्थादी विचारः कृतः । विपपिभूतविरोधपरिहार इदान मिपत इति युक्रुमेनपाध्यायस्य पूर्वाध्यापानन्तर्यम् । 'श्रौतसमन्वऽपि विरोधपरिहारपरत्वादस्य पादस्य श्रुत्य. पायसङ्गतिः । सर्वत्र पूर्वोत्तरपक्षयाविरोधाविरोधी फल- मिति विवेकः । तत्र प्रथम स्मृतिविरोधपरिहारः । अत्र ·१०४ पमानावनोका। संशयः, उक्तसमन्वयः किं सत्यादिस्मृत्या विध्यते न येति । विरुध्यत इति प्रासम् । कुनः । सर्वज्ञपिलादि, प्रणीतत्वेन प्रामाण्यात् । श्रुतिरपि कपिलमुनिमप्रतिहत ज्ञानं दर्शयति, "ऋर्षि प्रसूत कपिलं यस्तमग्रेज्ञानबिभर्ति जायमानं च पश्ये"दिति । यस्तावदने सादी जायमानं कपिलनामानभूपिं स्थितिकाले च प्रसूतं भूतभविष्यवर्त- मानचिपय ज्ञानभिति पुष्णाति तमीश्वरं पश्येदिति योजना । तस्मान ब्रह्मणि कारणे समन्वयः, महर्षिणी- तप्रधानकारणवादिस्मृनीनामनवकाशदोपरसङ्गात् । न च जगत्कारणे सि वस्तुनि विकल्पो युज्यते । तस्मात्मधा- नानुगुणतया श्रुनयो नेया इति “चेदि"त्यन्तसूत्रावप. वार्थः । परिहरति "ने"ति । कुतः । अन्यस्मृत्यनयकाश: | दोपप्रसङ्गात् । तथा हि चेतनं भकृत्य "तस्मादव्यतमु पलं त्रिगुणं द्विजसत्तमे"ति स्मृतिरव्याकृतनामम्पप्रपक्षस्य ब्रह्मानन्यत्वमाह । तथा भगवद्गीतास्व "यह सर्यस्य जगतः प्रभयः मलयस्तधे"ति चेतनकारपत्वं मर्यते । तथा च प्रधानकारणयाद एतस्मृतीनामनवकाशो दोषः प्रस- ज्येत । अतः स्मृतिपविरोधे श्रुत्यविरुदा स्मृतिः प्रमा- मित्यप्रामाण्यसांख्पस्मृत्या न घिरोधः । श्रुतिश्चैतद. न्यकपिलविषया, कपिलैक्पे प्रमाणाभावादिति ।। इतश्च सांख्यस्मृतेग्नवकाश म दोप इत्याह । इतरेपो चानुपलव्धेः ॥ २ ॥ १२॥ सांख्यस्मृतिमसिद्धानां प्रधानादितरेषां महदहता- रादीनां तत्त्वानां लोके वेदे चानुपलब्धेश्च सांख्यस्मृतेर- मामाण्यं न दोषः । तथा च तदेकदेशमधानस्मृतेरप्यमामा- एयमिति भावः॥

·१५५ ध्रलामृतर्षिणी। एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ २११॥ ३ ॥ प्रतिदेशत्वान्न पृथक्सगत्याद्यपेक्षा । योगास्तावत्से- श्वरा इत्येतावान्कपिलमताद्विशेषः । प्रधानादिप्रक्रिया समैव । तथा च कपिलमतनिरासेनैव पातालमतं निरस्त भवतीत्यर्थः । न चातिदेशवैयय, ज्ञानसाधनत्वेन श्रुति- सिद्धयोगप्रतिपादकत्वेन प्रामाण्याशङ्कायामतिदेशसार्थ- क्यात् । तमामाण्ये कथं तस्माद्योगामेति चेदुच्यते । तात्पर्यविषयभूतार्थेऽप्रामाण्यं हि शास्त्रस्याप्रामाण्यमाव- हति, यथा फपिलस्मृतेः । न हि योगस्मृतेः प्रधानादी तात्पर्य येनाप्रामाण्यं भवेत, किं तु योग एव । स चाया. घितः, श्रुतिसिद्धत्वात् । किनिदालन्य योगः प्रतिपाद- नीय इति परमसिडप्रधानादिकमालम्बनत्वेन गृहीतम् । तत्रापि प्रामाण्याशङ्कायामतिदेश इत्यविरोधः । एवं पदंशे सांख्पस्मृतेरविरोधस्तदंशे प्रामाएपमित्पधिकरणद- यस्य तात्पर्य योगस्य कथं औतत्वमिति चेत्तदयामः । श्वेताश्वतरोपनिपदि "त्रिसन्नतं स्थाप्य समं शरीर"मित्या दिना योगमपनः कृतः । त्रीणि कायग्रीवशिरांस्युनतानि यमिंस्तच्छरीरं समं संस्थाप्य पुजीतेति योजना । तथा काठऽपि "at योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधार- पा"मिति "विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्न"मितीन्द्रि- याणां स्थिरामैकाम्पलक्षणा घारणां योगविदो योगं मन्यन्ते । पयोक्तमैकाग्न्यमेव परमं सप इति यत्तु "मिति" शब्दः । एतां ब्रह्मविद्यां योगप्रकारं च सर्व मृत्योरसका- मानचिकेता लब्ध्वा ब्रह्म प्रासोऽभूदित्यर्थः ॥ नविलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात्॥२१॥४॥ स्मृतिचिरोधः परिहतः । इदानी न्यायविरोध:

·रामानन्दसरस्वतीप्रता। परिहियते । यद्यपि सापेक्षतकैण निरपेक्षश्रुतिसमन्वपस्य न विरोधस्तथाऽपि साक्षात्कारस्य मोक्षसाधनत्वेन प्राधा- न्यात्तस्य दृधान्तानुसारेणार्थसमर्पकत्येनापरोक्षायविष- यकत्वात्प्रधानसाक्षात्कारस्य विषयतोऽन्तरगतकी, शन्द- स्तु परोक्षार्थंकयोधनस्वभावो यहिरङ्गमिति पलवसर्कण विरुध्यत इत्पाक्षेपो युक्तः । पूर्व वेदविरुद्धम्मृतेर्मूलाभा- वादप्रामाण्यमुक्तम् । तर्हि तर्कस्य व्यातिपक्षधर्मतयोर्मल- वन लेाकसिडत्वात्तेन विरोध इति प्रत्युदाहरणसङ्गत्या- ऽयमाक्षेपः । आकाशादिकं न चेतनप्रकृतिक द्रव्यत्वाद्धट- पदिति तर्केण समन्वयेो विरुध्यते न वेति सन्देहे, विरु- ध्यत इत्याह "न विलक्षणत्या"दिनि । जगचेतनप्रकृति- कमिति यदुक्तं तत्र । कुतः पिलक्षणवादस्य जगतश्चेतना- मिलक्षणत्वात् । चेतनं ब्रह्म शुद्धम, जगदचेतनं परिच्छि- समशुद्धमिति विलक्षणम् । यद्यदिलक्षणं न तत्तत्मकृतिर्फ, यथा तन्तुषिलक्षणो घटो न तन्तुपकृतिक इति । ननु ब्रह्म- जगतोयलक्षण्यं कुत इस्पत थाह "तधात्वं व शब्दा"दि. ति । तथात्वं वैलक्षण्यं "विज्ञानं चाविज्ञानं घे"त्यादि- स्पादिश्रुतिताऽवगतमित्यर्थः । तत्र भ्रताऽवविज्ञानश- ब्देन जडमुच्यते॥ ननु व्रमवजगदपि चेतन अयते "ते हमे माणा अहं श्रेयसे विवदमाना,""भूवनयोत, "आपोनुवन्", ह वाचमूचुस्त्वं न उड़ाये"त्पादिश्रुतिभिरित्यत आह । अभिमानियपदेशस्तु विशेषानुगति- भ्याम् ॥ २१ ॥५॥ उक्तशा रासार्थ "स्तु"शन्दः । उक्तश्रुतिभिर्न जगतवेतनत्वं प्रत्येतव्यं,यतो मृदाथमिमानिनीनांदेवतानां ·ब्रह्मामृतवर्षिणी। तंत्र व्यपदेशो भवति, न मृदादिमात्रस्य । इदं कुतः । विशेषानुगतिभ्याम । कापीतकीवामण "एता ह वै देवता अहंश्रेयसे विवदमाना"इति, बृहदारण्यके प्राणसंवादे श्रुतमाणानां देवताशब्देन विशेपितत्वान्न प्राणा इन्द्रि- पाणि किं तु तदधिष्ठानदेवता इति नेन्द्रियादिजगतश्चेतन- त्यम् । “अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविश"दित्यादिमन्त्रार्थवा- दादिपु सर्वत्र तदमिमानिदेवतानामनुगतेः श्रवणाच न चेतनं जगत् । “ते ह वाचमूचु"रि यत्रापि ते ह देवा चाग- भिमानिनी देवतामूचुः। किमिति । त्वं न उद्गायेति । भोगमस्मभ्यं संपादयेत्यर्थी योध्यः । तस्मादचेतनस्य जगतो वैलक्षण्यात चेतनप्रकृतिकत्वमिति प्राप्ते राधान्तसूत्रम् ॥ दृश्यते तु ॥ २ ॥१॥६॥ पूर्वपक्षनिरासार्थ "स्तु"शब्दः । यदुक्तं चेतनविल. क्षण जगन्न तत्मकृतिकमिति तन्न, चेतनात्पुरुपातदिल- क्षणानां नखलोमादीनामचेतनानामचेतनाच गोमयाचेतन- वृश्चिकस्योत्पत्तिर्यतो दृश्यतेऽत इत्यर्थः । प्रकृतिविकार- योरत्यन्तसादृश्ये प्रकृतिविकारभावानुपपत्या यत्किञ्चि- साहश्य पाच्यम । तच मकृतेऽपि जगति स्फुरणादनुर- ज्या समानमिति भावः। किञ्च ब्रह्मण्युपनिपश्यतिरिक्तत- कादेः प्रमाणस्य प्रवेशामायान्न तेन विरोधः समन्वयस्य । तथा च अति: "नेपा तर्केण मतिरापनेया मोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेठे"ति "को थबा घेद क इह प्रयोपत्तदियं विसर्पित भापमवे"ति । ब्रह्मविषया मतिरंया तण नापनेया न प्रापणीयेत्यर्पः । यदैपा कुतर्केण नापनेया निरस्यान भवति । किं त्यन्येनैयाचार्येण वेदविदा प्रोक्ता सती सुज्ञानाय फलायसापिसाक्षात्काराय भवति हे प्रेट ·१५. रामानन्दसरस्वतीकता। प्रियतमेति नचिकेत प्रति मृत्योर्वचनम् । क इह ब्रह्मव्यवहारभूमावद्धा साक्षाद को पा तत्वोचत्माची. चदित्यर्थः । छान्दसो दीर्घलोपः। यत यात्मनः सकाशा. दियं विविधा मुधिर्यभूव स एप स्वरूपं वेद मान्य इति मन्त्रमतीकयोरर्थः॥ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॥ २॥ १॥ ७ ॥ ननु चेतनस्य नामादिहीनस्याचेतननामादिमजग- बेतुत्य उत्पत्तः पूर्वं जगदसदेय स्यादिति चेन्न । कृतः । मतिपेधमात्रत्वादसत्स्यादिति योऽयं प्रतिषेधस्तरमतिषेध- मात्रं न तु तस्य प्रतिषेध्यमस्तीत्यर्थः । श्रयं भावः। नहि. कार्यसत्ता कारणाद्भियते, किं तु फारणमेव । स्थितिदशा- यामपि जगत्सत्ता नभय । तथा च ब्रह्मय जगतः सत्व- मुत्पत्तः पूर्वमप्यविशिमिति नासजगदिति ।। आधिपति । अपीती तद्वत्प्रसादसमञ्जसम् ॥ २ ॥ ११ ॥ ननु शुधादिगुणक ग्राम जगदुपादानमित्यसमझ- सम् । कुतः । अपीता तत्प्रसङ्गात् । अपीतो प्रलपसमये जायाशुयादिगुएक जगहमणि सीपमा स्वनिष्टजा- ख्यादिभिर्धर्चा दूपयेत् । यथा शाकादो लीपमान हि: इम्यादिकं स्वनिष्ठगन्धादिभिः शाकादिकं दूपपत्ति तत् । तथा च तत्कार्यवत्कारणस्यापि ब्रह्मणोऽशुजादि मसज्य- सेत्साक्षेपसूत्रार्थः । परिहरति । 'न तु दृष्टान्तभावांत् ॥ २।१।। "तु" रेवाः। पूर्वोतमसमञ्जसं नारत्येवेत्यर्थः कुतः।

·ब्रह्मामृतपिणी । धान्तलावात् । कार्य कारणे लीयमानं स्वधर्मेण कारणं न दृषयतीत्यस्मिन्नर्थे शतशे दृधान्तानां सत्त्वादित्यर्थः । यथा घटशरावादिकं कार्य भूदि लीयमानं मृदं स्वनिष्ठध- मैं दूपयति, यथा वास्वप्नप्रपञ्चान स्वमयमै कारणमात्मा- नं दूपयति, तथा मायिक जगदुत्पत्तिस्थितिलयाख्यावस्था. प्रयसाक्षिणं परमात्मानं न जगत्वनिष्टजाड्यादिभिर्धमैई. षयेत् । परमात्मनोऽवस्थात्रयासम्बन्धे वृद्धसम्मतिरपि । "अनादिमापया सुप्तो यदा जीवः प्रधुध्यते । अजमनिद्रमस्वप्नमतं बुध्यते तदा ॥ इति । माययाऽऽवृतस्वरूपो जीवो यदाऽऽचार्यपतिपा- दनावस्थायां स्वरूपज्ञानभाग्भवति तदाऽतं बुध्यत इति योजना।"अज"मित्यु-पत्त्यवस्थायाःसम्पन्धाभाव उक्तः, "अनिद्र"मिति लयावस्थायाः, “अस्वम"मिति स्थित्यव- स्थाया इति भेदः । किं च कार्यस्य कारणात्मकत्वेऽपि न कारणं कार्यात्मकमिति न कार्यधर्मदूषणं कारणस्येति सम- असं वेदान्तशानमिति ॥ स्वपनदोषाच्च ॥ २१॥ १० ॥ ये दोपा विलक्षणत्वात्प्रकृतिविकारभावानुपपत्ति. रुत्पत्ती प्राग्जगतोऽसत्वप्रसङ्गोऽपीता तमत्प्रसङ्ग इति सांख्येनोगावितास्ते सांख्यपक्षेऽपि समानाः, शन्दादि- हीनमधानसकाशाच्छन्दादिमता विलक्षणस्य जगत उत्प- स्यङ्गीकारादित्यर्थः । वस्तुतः प्रपञ्चसत्यत्ववादिनः सांख्या स्यैवैते दोपा न ममानिर्वचनीयवादिन इति भावः॥ तकोप्रतिष्ठानादप्यन्यथाऽनुमेयमिति चेदे. समप्यमिमोक्षप्रसङ्गः।२।१ । ११ । .

·रामानन्दसास्वहीलता। कैवलस्य तस्याप्रतिष्ठानादप्यमतिष्ठितत्वाचन तेन समन्वयविरोधाशोत्यर्थः । एकेन तार्किकेण यत्नेनानुमि- तोऽप्यर्थोऽन्येन श्रेष्ठतरेणान्यथा नीयते । एवमन्येन श्रेष्ठ- तमेनान्यथानयनमिति तर्कस्याप्रतिष्ठानं बोध्यम् । ननु तर्कमात्रस्याप्रतिछितत्वे धूमज्ञानानन्तरं वहर्थिापन पपत्तिः, वाक्यार्थसन्देहे तणानिर्णयप्रसहश्च । किञ्च "तकाप्रतिष्ठाना"दित्ययमपि तर्कोऽप्रतिष्ठित एवेति न तेन परमनिराकरणं स्यात् । तस्मात्कस्य चित्तस्यामति. ठितत्वेऽपि कस्यचित्यतिष्ठितत्वसम्भवात्तेन समन्वयषि- रोधाराका युक्तत्याक्षिप "त्यन्यथाऽनुमेयमिति घे"दित्य- न्तेन । अप्रतिष्ठिततांदन्येन प्रकारेण प्रतिष्ठिततर्केण स- मन्दयविरोधादिकमनुमेयमिति थार्थः । तस्य सचि- प्रतिष्ठितत्वमङ्गीकृत्य समाधत्त "एवमपी"ति । अन्यत्र तर्फस्य प्रतिष्ठितत्वेऽपि प्रकृते शिलादिहीने ब्रमणि वेद- निरपेक्षस्य तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वदापादनिर्मोक्षप्रसङ्ग एवेति समाधानार्थः । यहा महतां कपिलकणादादीनां परस्पर: विमतिपन्नरागमनिरपेक्षस्तम्तयनिर्णयाभावादनिर्मो- क्षप्रसङ्ग इत्यर्थः । तस्मादागमविरोधी तोऽप्रमाणमिति नतेन विरोध इति सिद्धम् ॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥११॥ अतिदेशत्वान्न पृथक्सङ्गत्याचपेक्षा । ब्रह्म न जादु- पादानं विमुत्वाघोमवदित्यनेन वैशेषिकायनुमानेन ब्रह्म- कारणयोधका समन्वया विरुध्यतेनति सन्देहे, विरुभ्यत इति प्राप्तम् । कुतः ।अनुमानेन पाधितत्वात्। तस्मादण्या. दय एवोपादानमिति प्राप्तऽतिदिशति । एतेन मन्वादिभिः शिष्टः फेन चिरसत्कार्यवादाचंशेन परिगृहीतप्रधानकार- ·ब्रह्म मृतर्पणी। १६१ . पवादनिराकरणप्रकारेण शिष्टापरिग्रहाः शिः केन चिद- प्रयंशेनापरिगृहीता अण्वादिकारणवादा व्याख्याता निर- स्ता द्रपृश्या इत्यर्थः । तस्य चेदबाधितत्वादिति भावः।। भक्कात्तिरविभागाचेत्स्यालोकवत् ।।२।१।१३॥ अद्वितीयब्रह्मणो जगत्सर्ग ब्रुवन्समन्वयः प्रत्यक्षा- दिना विरुध्यते न वेति सन्देहे, ब्रह्मणि तर्कस्याप्रतिष्ठि- तत्वेऽपि जगद्देदे तस्य प्रतिष्ठितत्वाद्विरुष्यत एवेति प्रत्यु- दाहरणेनायमाक्षेपो "भालापत्तेरविभागश्चे"दिति । अ. द्वितीयब्रह्मणा जगदुपादानत्वे भोक्तभोग्यप्रपञ्चस्य सर्व- स्य ब्रह्मानन्यत्वेन भाग्यशब्दादेभीकात्मकत्वापत्ते - कुर्वा भाग्यात्मकत्वापत्तः प्रत्यक्षसिद्धः परस्परविभागोन स्यादिति प्रत्यक्षविरोधः समन्वयस्य, भाक्त भोग्य प्रपश्ची नाद्वितीयोपादानकः परस्परभिन्नत्वाध्यतिरकेण ब्रह्मय- दित्यादितर्फविरोधश्च । विपक्षे हेतृच्छित्तिर्वाधिकेति श- झार्थः। समाधत्ते "स्यालोकवदिति । एकब्रह्मापादानक- स्वेऽपि भक्तिभाग्यमपश्चस्य परस्परं विभागः स्याल्लाक- वत् । यथामृदात्मनाऽभिन्नानां घटशराबादीनां परस्पर- भेदोऽस्ति, यथा वैकरपादानकानां दण्डसर्यादीनां पर- स्परं भेदः, तददित्यर्थः । कल्पितभेदसत्त्वान्न प्रत्यक्षवि- रोधः । दण्डादौ व्यभिचारान्ततर्क प्रमाणमितिगन्तव्यम्।। मनु ब्रह्माभेदं जगतोऽङ्गीकृत्य लोक्शान्तेन विरोध: परिहतः । तस्य ब्रह्मभेद एव कुतो न स्यादित्याशङ्का जगतोऽनिर्वचनीयत्वान्न ब्रह्मातिरेकेण सत्तत्याह । तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ २॥१॥१४॥ पूर्व परिणामवादमालम्यापाततः "स्यालोकय"दि. ति समाधानमुक्तमः । इदानी वियर्तवादमालम्व्य परमं ·१६२ रामानन्दसरस्वतीक्षता। समाधानमुच्यत इत्येकालकत्वसङ्गतिः । सन्देहः पूर्ववत् । तस्माद्ब्रह्मणः प्रपञ्चस्यानन्यत्वं पृथक्सत्ताराहित्यम्। कुतः। भारम्भपशब्दादिभ्यः । एकविज्ञानात्सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा- सिद्धार्थ दृष्टान्त उपन्यतः, "यथा सोम्यैकेन रिपएडेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्यादाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति । तत्र मृत्पिण्डे ज्ञाते कथं घटा- दिज्ञानमित्याशय विकारी घटादिगालम्यनमा यता। नामधेयं विकारो न तु नामातिरेकेण विकारोऽस्नीत्युत्तबा मृत्तिकामात्रमेव विकारस्य पारमार्थिक स्वरूपमिति तस्मि अज्ञाते वस्तुतो घटादिनीता भवतीत्युत्तवा, विकारो मिथ्या कारणं सत्यमित्ययमों दृष्टान्तवाक्ये सिद्धः । तथा दान्तिकेपि ब्रह्मव्यतिरेकेण प्रपञ्चमत्ता नास्तीति तद- नन्यत्वम् । सूत्रस्थादिशन्देन 'ब्रामवेदं सर्व"मित्यादि तद- नन्यत्वप्रतिपादकं गृह्यते । तदनन्यत्वे हेत्वन्तरमा । भावे चापलब्धेः ॥२।१ । १५ ॥ भावपदं कारणसत्त्ववाचकं तदुपलभ्युपलक्षणा थम् । एवमुपलब्धिपदं कापलब्धियाचकं कार्यसाचाप- लक्षणार्थम् । तथा चायं प्रयोगः । विकारः कारणादनापः कारपसत्योपलम्भानुविधायिसत्यापलम्भवत्वात् । यो यमागियो न स तत्सत्त्वपलम्भानुयियाथिसत्त्यापलम्भ- वान्, यथा घटापट इति । हेतायुपलम्भपदवयत्यागे राहि- सत्वानुविधापिघूमे व्यभिचार: स्यात । तमारणाय तद्- ग्रहणम् । सत्यपददपत्यागे यथा श्रुतसूत्रे चालोकसत्याप- लम्भानुविधायिज्ञानयति रूपे व्यभिचारः । अतस्तदर्थ तद ·ब्रस्लामृतपिणी। ग्रहणमिति । यद्वा "भावाचापलब्धे"रिति सूत्रम् ।न केवलं श्रुत्या कार्यकारण्योरनन्यत्वं, कि तु प्रत्यक्षोपलब्धे. भीवाच्चानन्यत्वमित्यर्थः । नहि तन्तुव्यतिरेकेण पटो नाम कश्चिदुपलभ्यते, किं तु संयोगविशेषावच्छिन्नास्तन्तव एव पटव्यवहारविषयाः प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते । अतो ऽनन्यत्वं विकारस्य । सत्त्वाच्चापरस्य ॥२॥ १॥ १६ ॥ अपरस्य कार्यस्योत्पत्तःप्राक्कारणानन्यत्वेन सत्वा- त्सत्त्वश्रवणादुत्पत्त्यानन्तरमप्यनन्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । "ब्रह्म या इदमग्र श्रासी"दित्यादी प्रपापस्थाप के"दं" पदस्य ब्रह्मसामानाधिकरण्यात्तदनन्यत्वं द्रष्टव्यम् । अन्य- था ब्रह्मात्मना पूर्व प्रपश्वस्यासत्वे तत उत्पत्यनुपपत्तिः। नहि सिकनात्मनाऽविद्यमानं तैलं ताभ्यो जायतइति ।। असहापदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्य- शेषात् ॥ २॥ १।१॥ नन्द "सदा इदमग्र आसी"दित्यादिना प्रागुत्पत्ते. रसत्त्वव्यपदेशान्न कार्यस्य कारणात्मना पूर्व सत्त्वमिति पेनन हत्यन्तासत्वाभिप्रायेणायमसत्त्वव्यपदेशः, किंतु व्याकृतत्वरूपधमापचयाच्याकृतत्त्वं धर्मान्तरम् । तेन धर्मान्तरेणायमसरवव्यपदेशः । कुतः । पाक्यशेषात् । "तत्सदासी"दिति चाक्यशेषः पूर्वमत्यन्तासनो ग्रहणे पाध्येत । "असदेवेद"मित्यत्रा सत्त्वं किं तुच्छं किंवा सदेवानभिव्यक्तनामरूपमिति सन्देहे ऽनभिव्यक्तनामरू- पम सच्छन्दितमिति निधीयते । आसीदित्यतीतकालस- म्पन्धोक्त शून्यमिति । तस्मायाकृतं सदित्युच्यते ऽव्या- ·रामानन्दसरस्वोATE कृतं चासदिति सिंह कारणानन्यत्वं कार्यस्य । युक्तः शब्दान्तराच ॥ २॥ १५ १८ ॥ कारणानन्यत्वमुत्पमाक्सत्त्वं चेति शेषः । युक्ति देवम् । घटो जापत इति प्रतीत्या घदस्य तावदुत्पत्तिक- तत्वं प्रतिभाति । न तत्पत्तः प्रागत्यन्तं घटस्यासत्वे तत्कतत्वं युक्तम् । तस्मात्कारमात्मना सत्त्व एव घर उत्पत्तिकती। किं मुदामना पूर्व घटस्थासत्वे मृदेव घटार्थिना नापादीयेत ! असायाविशेषायत्किञ्चिदेवोपा- दीयेतेत्येवमाया युक्तिरुता । पूर्वसूचोदाहतासच्छब्दा. चन्दान्तरं "सदेव सोन्येदमग्रआसी"दित्यादी विध. मानः सच्चन्दः । तमादपि कारणानन्यत्वं पूर्वमुत्पत्त: युक्तरित्यतत्पश्चयति। पटवञ्च ॥३१॥१६॥ ननु मृद्धटा भिन्ना विलक्षणपतीतिविषयवारपट- यदित्युक्त तस्य हेनापभिचारमाह "पटव"ति । पधा संक्तिप्रसारितपदस्य विलक्षणप्रतीतिविषयत्वेऽपिन भेदः, एवं मृदयोरित्यर्थः ।। मधिलक्षणकार्यकारित्वमपि हेतुळभिचारादित्याह । यथा च माणादि ॥२१॥ २० ॥ या प्राणायामादिना निमः मापापानादिजीवन- मानं कार्य निर्वतयत्यनिरुद्धस्त्वाकुमनप्रसारणादिकं काय करोति, नेतायता तस्य प्राणस्य भेदोऽस्ति । तस्मात्कार्य कारणयोरनन्यत्वं सिडम् । तदनन्यत्वाकविज्ञानात्मर्व- विज्ञानप्रतिज्ञा सिदा भवति ।

·इलामृतदिणी। इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोष- प्रसक्तिः ॥२। १ । २१ ॥ पूर्व कार्यस्य कारणादनन्यत्वमेकविज्ञानप्रतिज्ञासिं. डये समर्धितम् । तर्हि तेनैव न्यायेन जीवब्रह्मणोरप्यभे- दाजीवधा हिताकरणादयो ब्रह्मणि प्रसज्येरनित्यापा- रसङ्गतिः । जीवाभिन्नं ब्रह्म जगहुपादानमिति वन्सम- वयो विषयः । स कि "यदि तादृग्ब्रह्म जगजनयेन्न तर्हि स्वानि जनये"दिति तण विरुध्यते नवेति सन्देरे पूर्व पक्षमाहे"तरव्यपदेशा'"दिति । इतरस्य जीवस्य "तवम- सी"त्यादिना ब्रह्म वव्यपदेशादितरस्य ब्रह्मणे चा "ऽनेन जीवनाऽऽत्मनाऽनुप्रविश्ये"त्यादिना शारीरत्वध्यपदेशा- हह्मणः स्रष्टुत्वे जीवस्यैर स्रष्टुत्वं स्यात् । तथा च हिताक रणादिदोपप्रसक्तिनह्मणः। न व्यत्यासेनाहितजरामरणा- दियहुविधानर्थकरणरूपदोपस्य प्रसक्तिरित्यर्थः । श्रादिप- देन जीवस्य जगदादिकं मपा समिति ज्ञानं स्यात्तत्संहर्तत्वं च स्थादित्यादिदोपा गृह्यन्ते । तस्माज्जीवाभिन्नवत्मणो ना. निप्रपञ्चजनकत्वमभ्रान्तचेतनत्वादिति न चेतनोपादानक जगदि याक्षेपसूबामर्थ ।। समाधत्ते। अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥ २॥ १ ॥ २२ ॥ तुः पर्वपक्षव्यावृत्यर्थः । यतः शारीरादधिकमन्यास वंशं सर्वशक्ति ब्रह्म जगदुपादानं प्रवृति बूमः । अतो न हिताकरणादिदोपप्रसक्तिः । फुतः। भेदनिर्देशात् । "प्रा. त्मा या अरे द्रव्यः," "सता सोम्य तदा सम्पन्न भघ- ती" यादिना कल्पितभेदस्य 'व्यपदेशादित्यर्थः । नहि ·१६ रामानन्दसरस्वती। ब्रह्मणो नित्यमुक्तस्य हितमाहितं वा किनिदस्तीति न हि ताकरणादिदोषप्रसक्तिः । कल्पितभेदमादायैव सर्वेषां कार्योपपत्तिरिति तात्पर्यम् ॥ नन्वेकरूपस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्ये कार्यवैचियन स्वादिति दोपं शान्तेन परिहरति । अश्मादिवञ्च तदनुपपत्तिः ॥ २॥ १। २३ । यथा लोक एकपृथिवीजन्यानामश्मनां वज्रवैडूर्येन्द्र- नीलपभरागादिभेदेन वैचित्र्यमेवं ब्रह्मकार्याणां स्वरूपवै- चित्रयं युज्यते । नन्वेफनामाश्रितकार्येषु कथं धर्मवैचित्र्यं कथं वाऽमियावैचित्र्यमिपाशङ्कानिरासार्थ "मादिव- चे"त्युक्तम् । तस्यार्थः । यथैकपृथिव्याश्रितानां पीजानां बहुविध पत्रपुष्पफलगन्धरसादिवैचित्र्य, यथैकस्यानस्य केशनखादिविचित्रार्थक्रियाकारि तत्सर्वमुपपद्यत इति । तदनुपपत्तिरुक्तदोपानुपपत्तिरित्यर्थः ।। उपसंहारदर्शनान्नेति चेत्तीर- वद्धि ॥२।१।२४॥ असहायाद्रमण जगत्सर्ग ब्रुवन्समन्वपो विषयः । स कि "ब्रह्म नोपादानं कर्तृवाऽसहायत्वात्संमतव"दिति न्यायेन विरुध्यत न वेति सन्देहे, पूर्वमापाधिकजीवभेदा. हिताकरणादिदोषो नास्तीत्युक्तम् । सम्मत्युपाधितोऽपि विभक्तब्रह्मणः प्रेरणादिकं नास्ति ब्रह्मनानास्वाभावादि- ति प्रत्युदाहरणेनानिय समाधत्त "उपसंहारे"ति । लोके कुलालस्य कर्तुर्दपडघमायुपसंहारदर्शनान्मृदो वोपादानस्य स्वभिमकुलालादिसाहाय्यदर्शनात्तदुभयविलक्षणस्य ब्रह्म- णो न जगत्कर्तृत्वमुपादानत्वं वा सम्भवतीति अदिति

·ब्रह्मामृतर्विणी।
शङ्कार्थः । समाधत्ते "क्षीरवडी"ति। हि शब्दो हेत्वर्थः।
पथा लेोके क्षीरं पाह्यमाधनान्यनपेक्ष्य दध्याकारण परि-
मते तबमापीत्यर्थः। न चौधण्यसापेक्षत्वं क्षीरस्या-
स्तीति वाच्यमापण्यस्य दधिभावे त्वरामात्रनिमित्तत्वा-
दिति । अतिरप्यसहायस्य ब्रह्मणः कार्यकारित्वं दर्शयति
"न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समचाभ्यधिकश्च
दृश्यते परास्य शक्ति विधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानय.
लक्रिया चे"ति।।
ननु चेतनत्वे सत्यसहायत्वं हेतुः । अतो न हीरे
व्यभिचार इत्याशङ्कय चेतनदृष्टान्तेन तस्य व्यभिचारमाह।
देवादिवदपि लोके ॥ २११॥ २५ ॥
लोक्यते ऽनेनेति लोकः शब्दा मन्त्रार्थवादेतिहासा.
दिः । तस्मिन्यथा देवाः पितर कृपय इत्येवमादयश्चेतना:
स्वतसिडसाम : साधनान्तरं याह्यमनपेक्ष्य सङ्कल्पमा-
नेणैव नानाविधकार्यकतीर उपलभ्यन्ते, तद्ब्रह्मापीत्यर्थः।
अयं भावः । कुलालस्तायद्वाह्यमान्तरं च सङ्कल्पादिकम.
पेक्ष्प कार्यकती भवति, देवादयस्त्वान्तरसङ्कल्पमात्रमपे-
क्ष्य कार्येषु समाः। तथा च यथैकस्य कार्यजनने सामर्थ्य
तथैवान्यस्येति नियमाभावानान्तेन प्रत्यवस्थानमिति।।
निरवयवाह्मण जगत्सर्ग ब्रुवासमन्वयः सावयव.
स्यैव नानाकारेण परिणाम इति न्यायेन विरुध्यते न वेति
क्षीरादिपान्तकथनेन ब्रमणः परिणामित्वनमोत्पत्या
सन्देखें कार्यकारणभावसङ्गत्या पूर्वपक्षयति ।
कृत्तप्रसक्तिर्निरवयवत्यशब्द-
कायो वा ॥२॥ १॥ २६ ॥

·ABानन्दमस्वतीता। पूाधिकरणस्य भ्रमोत्पादकत्वेन कारणत्वमेतस्य का- यत्वमिति योध्यम् । ननु ब्रह्म निरपर्य का परिणामते, उत साक्य वा । आधे कृत्स्नस्य ब्रह्मणः कार्याकारण परिणामप्रसक्तिः । ततश्च कार्यातिरिक्तं ब्रह्म न स्यात् । दुसानत्वश्रुतिविरोधश्च, कार्यस्य प्रत्यक्षत्वात् । द्वितीये कृत्स्नप्रसक्तिनास्त्येकांशपरिणामे ऽघ्यपरांशस्थितिसम्भ- वात् । तथासति "निराकल"मित्यादिनिरचयत्यशब्दको- पः । उभयसिन्पक्षेऽप्यनित्यत्वप्रसङ्ग इति ब्रह्मणः परिणा- मित्वभ्रममूलका पूर्वपक्षः ॥ सिद्धान्तयति। श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २॥ १॥ २७ ॥ "तु" राक्षेपनिरासं ते न तायत्कृत्स्नमसक्तिरि- ति। कृतः । श्रुतेः । यथा जगदुपादानत्वं ब्रह्मणः श्रूयत एवं कार्यव्यतिरेकेण ब्रह्मपः सत्वं श्रूयत "एतावानस्य महि. में"त्यादा। तथा च श्रुत्यैव विधतवादः स्फुटीकृत न हिं परिणामवादे कार्यव्यतिरेकेण स स भवति।मा- स्कातिरेकेण ब्रह्मणो ऽवस्थानश्रुतेरितदीप इत्यर्थः । मनु अतिवी कथं कार्यतिरेकेण ब्रह्मणः सत्वं पौधरोदुस- युक्तिवाधितत्वादित्यत आह "शब्दे"ति । ब्राह्मणः शन्दै- कप्रमाणकत्यायथाशब्दं कार्योपादानत्वं तदतिरेकेण सत्य घाविरुहमित्यर्थः॥ जगतो ब्रह्मविवर्तत्वेन स्यामप्रपञ्चवन्मायिकत्वात्तदु- पादानत्वेऽपि प्रमाण न कृत्स्नमसरूयादिदोपः स्वाम- साक्षिवदित्याह । श्रात्मनि चैव विचित्राश्च हि ॥११॥२८॥ एवं ब्रह्मणीव हि यस्मातारकमिशात्मनि स्वनाशि ·१te ब्रह्मामृहर्षियो। निरवयवे विचित्राः स्पृयः श्रूयन्ते "न तत्र रया न रथ- योगान पन्धानो भवन्त्यथ रथात्रययोगान्पथः सृजत"इ. त्यादौ । स्वप्ने स्थादीनामभावे कथं तदुपलब्धिरित्याश- छोरा श्रुता "व"त्यादि। सूत्रे "च"शब्देन मायविप्रा. न्तं समुच्चिनोति । यथा लोके मायापिनिस्वरूपानुपमर्दन- नैव हत्त्यश्वरथादिविचित्राः स्पृयो दृश्यन्ते तथा ब्रह्म- पपपि विविधसपिरित्यर्थः ।। "यश्चोभयोः समो दोप" इति न्यायेन कृत्स्नप्रस- तपादीनामनुद्भाव्यत्वं दर्शयति । स्यपक्षदापाच ॥ २॥ १ ॥ २६ ॥ सांख्यादयोऽपि निरचय प्रधानं जगत्परिणामीत्य- गीचक्रुः । तथा च कृत्स्नप्रसक्तपादिदोषाः सर्वे समानाः। अणुवादिनोऽपि परमाणुदयसंयोगेन द्वषणुकादिसूपिमङ्गी- चक्रुः । स संयोगः किं व्याप्यत्तिरव्याप्यत्ति; श्राये दृविरोधः कार्यप्रथिमानुपपत्तिथ। बिनीये साव. यवत्वं विनाऽव्याप्यत्तिसंयोगानुपपत्तिनिरवयवत्वव्या- कोप इत्यादयो दोषाः समानाः । ब्रह्मवादे ते दोपान सन्ति च । तस्मादत्यन्तमुपपनः परमात्मकारणवादः॥ एकस्यापि ब्रमणे विचित्रकार्यशक्तिमत्वमुक्तम् । तत्समर्थयति। सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ॥ २॥ १ ॥ ३० ॥ मायाशक्तिमता ब्रह्मणा जगत्सर्ग ग्रुवन्समन्वया- "शरीरस्य न माये"ति न्यायेन विरुध्यते न वेति सन्देह, पूर्वोक्तशक्तिमत्त्वाविषयकशहानिरासेन तत्समर्थनात्मक- त्याविषयविपयिभावसरत्या विरुध्यत इति पुर्वपक्ष डान्तः । सोपेता सर्वशक्तियुक्ता परादेवना । कुतः ·१०० रामानन्दसरस्वतीता। तदर्शनात् । तस्याः सर्वशक्तियोगस्य श्रुती दर्शनादि- त्यर्थः। "सर्वकमी सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमि. दमभ्यात" इत्यादि श्रुतिई ज्या ।। विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥२१११.३१ ॥ सर्वशक्तियुक्तानामपि देवादीनां चक्षुरादिकरणवता- मेव विचित्रकार्यकर्तृत्वमवगम्यते । “प्रचक्षुष्कमश्रोत्र" मित्यादिना ब्रह्मणे विकरणत्वावगमान कर्तृत्वमिति चेत्, यदनोत्तरं वक्तव्यं तत्पूर्वमेव "न विलक्षणत्वात्" "देवादिवदपि लोके" इत्यादावुक्तम् । श्रुत्यैकसमधिगम्य त्वान्न तर्केण विरोधाशका । यथैकस्य तथैवान्पस्यति नियमाभाचादित्यादिकमित्यर्थः ॥ ब्रमणे जगत्कर्तृत्वं हेत्वन्तरेणाक्षिपति । न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ २ । १ । ३२ ॥ प्रयाप्तसकलकामाद्रह्मणो जगत्सर्ग ग्रुवन्समन्धयो "ब्रम विना फलेन न सृजत्यभ्रान्तचेतनत्वारसम्मतव". दिति न्यायेन विरुध्यते न वेति सन्देहे पूर्वोक्तकर्तृत्वाचे पसगत्या पूर्वपक्षः । ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वं न सम्भवति नित्यतृप्तत्वेन प्रयोजनाभिसन्धिरहितत्वात्मवृत्तः प्रयोज- नवत्वावागमादिति ।। तन राडान्तः। लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ॥ ३॥ १ ॥ ३३ ॥ "तु"रुतशङ्कानिरासकः । यथा लोके राजतदमा- त्यादीनां फलं विनय केवललोलारूपाः प्रवृत्तपा हरयन्ते, यथा वोच्छासादयः स्वभावादेयोत्पधन्त एवं ब्रह्मणोऽपि विचित्रकार्यरचना लीलाकैवल्य केवललीलामान फल.

·५०१ बलामृतपिणी । सापेक्षम् । कथंचिद्राजादीनां लीलायां फलसम्भवेऽपि नित्यतृप्तस्य ब्रह्मण लीलामात्रमेतदित्यभिप्रायः ।। विधान्तरेण ब्रह्मणः कारणत्वमाक्षिप्य समाधत्ते । वैपायनघण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्श- यति ॥ २॥ १॥ ३४ ॥ निरवद्याद्रमणे जगत्सर्ग त्रुवन्समन्धयो "यो धि- पमसृष्टिकती स सावध" इति न्यायेन विरुध्यते नवेति विशये पूर्व मायामय्या लीलया यस्रष्दृत्वमुक्तं तस्यावा. क्षेपात्सङ्गतिसिद्धौ पूर्वपक्षः । ब्रह्म कि प्राणिकर्मसापेक्षं जगरकत, निरपेक्षं वा । नाद्योऽनीश्वरत्वमसङ्गात् । दिती- | ये वैषम्पनघण्ये प्रसज्येयाताम् । कांचित्तिर्यगादीनत्यन्त दुरियन उत्पादयति कांचिन्मनुप्यादीन्सुग्वदुःखसाधार- पान्कांहि वादीनत्यन्तसुखिन इति वैषम्यम् । सर्वसंह- र्तृत्वाच नघण्यम् । ततश्च सावत्यं प्रसज्येत । तस्मानि- रवद्यस्येश्वरस्य न जगत्कर्तृत्यमिति शङ्काया निरासमाह । वैषम्यनैपुण्ये न स्याताम । कस्मात् । सापेक्षत्यात्माणिक- मसापेक्षत्वात् । कानपेक्षत्वं हि वैषम्यादिः स्यान्न सारे- क्षत्व इत्यर्थः । न च सापेक्षत्वे ऽनीश्वरत्वं, भृत्यादिसेवा- नुसारेण फलदातृ राजोराजत्वादर्शनात् । ईश्वरस्तु पर्ज न्यवद्रव्यः । यथा तत्तद्वीजे सत्पपिन पर्जन्यं पिना. कुरोत्पत्तिस्तयदिति। फर्मणैवोपपत्ता किमर्थमीश्वरः स्वो- फर्तव्य इति चोपं श्रुत्या पराकृतमित्पादिभाप्पे द्र व्यम् । नन्धीश्वरस्य कर्मसापेक्षत्यं कुत इत्यत थार "नया हि दर्शयति" श्रुतिः स्मृतियेत्यर्थः । “एप होव साधुकर्म- कारयति तं यमेभ्यो लोकभ्य उनिनीपत एप उ एयासा.

·१०२ रामानास्पतीशा। धुकर्म कारपति ते यमधोनिनीषत" इति "पुण्या वे पुष्पेन कर्मणा भवति पापः पापेन कर्मणे"त्याद्या श्रुतिः । यमुमिनीपत ऊध्य नेतुमिच्छतीश्वरस्तं साधु कर्म कारपति पूर्वजन्मकृतसुकृतवशादिति योजना । पुण्या सुखी। पापो दुःखी । स्मृतिश्च । "ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । इत्याचाप्टव्या॥ न कर्माविभागादिति चेन्नानादि- त्वात् ॥ २१॥ ३५॥ "सदेव साम्येदमन श्रासीदेकमेवाद्वितीय"मित्या. दिना सूर्यः प्रागविभागावधारणान्न तदानी कर्मास्तीरपत: कमीपेक्षया विपमा सुपिरित्यसकतमिति चेन्न । अनादि- त्यात्संसारस्य बीजाश्रबद्धतुहेतुमदावोपपत्तरित्यर्थः । पूर्वसशी सम्पादितधर्माधर्मप्रपञ्चस्यात्पन्तिकनाशाभाग- सदपेक्षयोत्तरसृष्टी न किनिद्वाधकमिति भावः ॥ ननु संसारस्थानादि वं कुत इत्पत्त आह । उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ॥ २ । १ । ३६ ॥ संसारस्थानादित्वमुपपद्यते च । अन्यथाऽकरमादेव सध्यङ्गीकारे मुक्तस्यापि पुनर्जन्मप्रसगात्पूर्धष्टिसादृश्या- नुपपत्तेश्च । श्रुतिस्मृत्योः संसारस्थानादिस्वमुपलभ्यते च । "अनेन जीवनात्मनातुप्रविश्य नामरूपे व्याकरपाणी"ति प्राणधारणनिमित्तन जीयरान्देन सृष्ट्यादौ शारीरमभिल- पन्नापधारणादिसंसारस्थानादित्वं दर्शयति 1."धाता यथापूर्वमकल्पय"दित्याद्या श्रुतिरपि पूर्यकल्पसगावं दर्श. पति । स्मृतिरपि संसारस्थानादित्वमाद ।

·१०३ मम्मामृतर्षियी। "न रूपमस्येह तधोपलभ्यते नान्तोन चादिन च सम्प्रतिष्ठा"। इति । स्मृत्यर्थस्तु । श्रस्य संसारवृक्षस्य कल्पितस्य रूपं पारमार्थिक स्वरूपं ब्रह्म । तथा घटादिवदिह प्राकृतैर्व्यव- हारभूमी नोपलभ्यते। न चान्तोऽवधिरस्य संसारस्य विना ब्रह्मविद्यामुपलभ्यते । नाप्यादिरनिर्वचनीयत्वादेव । ना- ऽपि सम्प्रतिष्ठा मध्यमिनि। इदानों परपक्षप्रतिषेधप्रधानं पादमारब्धुकाम: स्वप- क्षे निर्दुपृतामुपसंहरति । सर्वधीपपत्तेश्च ॥ २ । १ । १७ । पूर्वाधिकरणे कर्मवशादोश्वरस्य विषमधिहेतुत्वमु- कम । तदस्तु विषमसृषिप्रयोजककर्मणः सत्त्वात्।तबदुपा दानत्वमयोजकसगुणत्वस्याभावानोपादानस्वमिति प्रत्यु. दाहरणेनास्यारम्भः । निर्गुणब्रह्मणो जगत्सर्ग वदन्समन्ध- यो "यनिर्गुणं तन्नोपादानं यथा गन्ध" इति न्यायेन विरु- ध्यते न वेति सन्देहे विरुध्यत इति प्राप्त बमः "सर्वधी- पपत्तेश्चेति । सर्वे जगत्कारणत्वसर्वजत्वादयः कारणधी ये विद्यन्ते तेषां पूर्वोक्तप्रकारेण ब्रह्मण्युपपत्तेवमेव जगत्का- रणमित्योपनिषदशास्त्रं निर्दोषमित्यर्थः । अयं भावः। यनि गुणं तन्नपादानमिति व्याप्ती किं परिणामित्वाभावो व्या- पक उत विवतोपादानत्वाभावः । नाच इमृत्वात् । न हि- तीय आरोपितानित्यत्वोपादाने ज्ञानजात्यादी व्यभि- चारात्। तस्मानिर्गुणत्वे ब्रह्म विवर्तजगदुपादानत्वमवि. रुद्धमिति । तस्मान्न कथमपि समन्वयस्य विरोध इति सि. ॥ ति द्वितीयाध्यायम्य प्रथम पाद. ॥

·रामानन्दसरस्वतीला इयता प्रबन्धन मुमुक्षणां सम्यग्ज्ञानोत्पत्तये वाक्या- नां समन्वयः प्रतिपादितः। तस्मिन्समन्वये परपरिकाला- तदृपणनिरासेन स्वपत्ता स्थापितः । इदानों मुमुक्षणामदै- तशास्त्रे निर्विचिकित्सप्रवृत्तिसिद्धये परमतदपप्रधान पाद थारम्यते । रचनाऽनुपपत्तेच नानुमानम् ॥ २॥२॥ १ ॥ सांस्यमतस्य शिधुपरिगृहीतत्वेनाभ्यहि तत्वावदादी निरामियते । पूर्व"मीचते शन्द"मित्यादिना प्रधानपर- स्वेन वेदान्तानां व्याख्यानं निरस्तम् । इह तु प्रधानसाध- कवेदनिरपेक्ष्युक्तीनामाभासत्वमुच्यत इति न पानरुक्तय- म् । अत्र सांख्यादिमतनिरासेन समन्वयस्य तन्मतविरो- धनिरासबारा दीकरणादस्य पादस्य अत्यध्यायस- डती घोध्या समन्वयविरोधनिरासेन स्वपदस्थापन परम- थमपादेनास्य पादस्योपजीव्योपजीवकभावः सद्गतिः। स्व. पक्षस्थापनं बिना परमतनिरासायोगात्स्वसिडान्सज्ञान- हेतुत्ववारा पूर्वपादस्योपजीव्यत्वं योध्यम् । परमतयुक्ति- निरासपरत्वादेव सर्वेषामधिकरणानां पादमङ्गतिः। "स. वध पपत्त"त्यनेन ब्रह्मणि कारणधर्मापामुपपत्तिरि- स्युक्तम् । तेषां प्रधान एचोपपत्तिः किं न स्यादित्याक्षेप- स्याप्रनिरासादनयोरधिकरणयाराक्षेपलक्षणाचान्तरसह- तिः । फलं तु पादसमाप्तिपर्यन्तं परमतयुक्तिविरोधादि. रोधाभ्यां समन्वयासिद्धिस्तत्तितिरिति विवेकः । तत्र प्रधानमवेतनं जगदुपादानमिति सांख्यसिहान्तो विष:, सन्दिद्यमानस्यैवाधिकरणाविषयत्वात् ।म च सिद्धान्तःस- न्दिहाते किं प्रमाणभुलो भ्रान्निमूले येति । तत्र प्रमाणु- ·१२५ मलामतषियो। मूल एवेति युक्तम्। तथा हि बाह्याध्यात्मिक जगत्सुखदुःस्व- मोहात्मकसामान्योपादानकं भवितुमर्हति तदन्वितत्वात् , यद्यदन्वितं तत्तदुगदानक, यया मृदन्वितं घटादिकं मृदु- पादानकमिति । तथा च यदेव सुखदुःखमोहात्मकं किञ्चि- सिद्धं तदेव सत्त्वरजस्तमोगुणात्मक प्रधानमिति प्रामा लिका सांख्यसिद्धान्त इति प्राने ब्रूमः । उक्तानुमानसिहं प्रधानं न जगदुपादानम् । कुतः । रचनानुपपत्तेः। चेतना- मेरितास्रष्टव्यज्ञानशून्यात्मधानादनेकविधविचित्र जगद्र- | चनानुपपत्तरित्यर्थः । लोके विचित्रमासादादिरचनायां बुद्धिकुशलशिल्प्यादिकार्यस्वदर्शनादिति भावः । सूत्र "" शब्देन हेतोः स्वरूगसिद्धिं समुचिनोति । सुखा- दीनामान्तरवातीस्तदन्वितत्वं जगताऽसिद्धम् । तस्मा. दमामालिका सांख्यसिद्धान्त इति ॥ प्रवृत्तेपूर ॥२॥२॥२॥ साम्यावस्थापना गुणा हि प्रधान साम्यावस्थायां चन किञ्चित्कार्य जायते, किं तु साम्यावस्थापच्ययन | गुणानामहानिभावे जाते कार्यस्योदय इति प्रक्रिया। सा न युक्ता र लोकेऽचेतनरथादिषवृत्तवेतनाधीनत्वदर्शनात्म- धानस्य साम्यावस्थापच्युतिरुपमहत्तवेतनप्रेरणं पिनानु- पपरित्पर्यः॥ पयोऽम्बुवञ्चेत्तत्रापि ॥ १२ ॥ ३ ॥ नवचेतनस्य स्वयं प्रवृत्तिरपि हरपते । यथा क्षीरं वत्सविखये स्वयमेव प्रवर्तते, यथा वा जलं स्वयमेव स्यन्दते, तथा पयोऽवत्मधानं स्वयमेव मवर्तत इति चेन्न, यतस्तत्रापि परमात्मा प्रेरका श्रूयते "पोऽपति"नित्या.

·Mather. १८६ - रामानन्दमायतोता दिना । तथा च पत्तृत्वान्न व्यभिचारः पयोऽम्युनोरिति भावः॥ - व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॥ २।२।४॥ श्रपि च न स्वतन्त्र प्रयानं जगदुपादानम् । कुतःच्य तिरेकानवस्थितेः, स्वतन्त्रस्प तस्य कारणत्ये सर्वदा कार्य प्रसक्तो कदाचिदपि कार्यव्यतिरेकस्यायस्थि यभावप्रसङ्गा. दित्यर्थ । तदपि कुन. । अनपेक्षयात् । स्वतन्त्रस्य प्रधा | मस्य चेतनादिसएकार्यन्तरामपेचत्याभ्युपगमादित्पर्ध । अन्यत्रामावाञ्च न तयादिवत् ॥ २ ॥ २॥ ५ ॥ ननु तपादकादिकं निमित्तान्तर नरपेचमेव क्षीरा. कारेण परिणमते । तद्वत्प्रधानमपीति चेन्न । कुत। अन्य प्राभावाचादेरन्यन पलीवदादा तृणादे क्षीरभाव स्याभावादित्यर्थ । तथा च धेन्वादिसापेक्षमेर तृणादिकं क्षीरीभवति । निरपेक्षत्वे पलीवदीदायपि चीरीभाधन सङ्ग इत्यर्थ ॥ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ २॥ २॥ ६ ॥ प्रधानस्य सत प्रत्यभ्युपगमे पुरुपार्यस्याप्यपेक्षा भावप्रसङ्गादिति भावः।न पेशापत्ति प्रधानमनन चेत नस्य पुरुषार्थ साधयितुमेव प्रवर्तत इति, स्वाभ्युपगमयि रोधादिति भावः । यथाज्याभावात्प्रपोजनाभावादि- त्पर्यः । तथा हि न तावत्प्रधानप्रवृत्ति पुरुषस्य भागाथी, मोरयानामानन्यादनिमावासगात् नाप्यपाधी, भोगाभावप्रसङ्गात्मधामस्यापत्तिप्रसशाच्च, पुरुषस्य सरू पणावस्थितिलक्षणस्य मोक्षस्य प्रधानामत्यैवसिद्ध । तस्मात्प्रपोजनाभावान प्रधानस्य जगतुत्वम !!

·109 प्रलामृतार्पणी। पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ॥२॥२७॥ ननु पुरुप एव प्रधानप्रवर्तकः । स तु स्वपमप्रवर्तः मानः कथं परं प्रवर्तयेदिति चेत् "पुरुषाश्मव"दिति ब्रूमः। लेोके यथा पहुः पुरुषः स्वयमप्रवर्तमानोऽन्धं प्रवृत्तिशक्ति- मन्तं प्रवर्तयति, यथा चास्यस्कान्ताश्मसन्निधिमानणायः प्रवर्तयति, एवं पुरुषः प्रवर्तक इति चेन । यतस्तथापि दोषाणामनिर्मोक्षः । तथा हि प्रधानस्य पुरुपयस्वे प्रधान स्वननमिति स्वाभ्युपगमविरोधः। पुरुषस्य प्रवर्तकत्वेऽक- संत्यहानिः, स्वस्थ व्यापारं विना प्रवर्तकत्वायोगात्, पोरपि पाण्यापारस्य सत्वात् । अयस्कान्तस्य त्वनि- त्यसनिधिरेव न्यापारः । प्रधानपुरुषसन्निधेनित्यत्वेन व्यापारत्वायोगः । नित्यस्यापि व्यापारत्वे प्रधानप्रवृत्य- विच्छेदमसन इत्यादयो दोषा द्रष्टव्याः । ब्रह्मणस्त्वावि. धर्फ प्रवकत्वमिति न कौटस्थ्यहानिः ॥ अङ्गित्वानुपपत्तेश्च ॥ २ ॥२८॥ यपि च गुणम्रयसाम्यावस्थारूपा प्रकृतिः, साम्या- घस्थामच्युस्था गुणाणामगानिभावे महदायुत्पत्तिरिति पदता सांख्येनेदं वक्तव्यम् । प्रकृतिः किं कृटस्था, उत्त विकारिणी। श्राधे परस्परानपेक्षाणां गुणानां साम्याव- स्थाप्रच्युत्याऽङ्गाणिभावानुपपत्तेः कार्यानुदयप्रसाः । प्र. च्युत्यहीकारे स्वरूपहान्यापत्तिः । द्वितीये किं स्वत: प्रच्युतिः, उतान्यतः । नायः सदाकार्यप्रसङ्गात् । न द्वितीयः पुरुषस्योदासानत्वादभ्युपगमहानेश्वा यतः पच्यु- त्यभावनागाडिभावानुपपत्तेः कार्याभावासह इत्यर्थः ।। अन्यथाऽनुमितों च ज्ञशक्तिवियोगात्॥२॥२१॥ १२ ·१६८ रामानन्दमरस्वतीका मन्वनपेक्षस्वभावाः कृटस्थाश्च गुणा नानुमीयन्ते. उस्माभिः, किं वन्यथा प्रकारान्तरेणैव यथा कार्यात्पत्ति सम्भवस्तथाऽनुमीयन्ते कार्यानुमेयत्वात्प्रधानस्पेत्यशानि- 'भावसाभवात्कार्योत्पादः सम्भवतीति चेन्न । शक्तिवि- योगागुणानां ज्ञानशक्तिरहितत्वादित्यर्थः । अयं भावः । गाri TRITE Filimmittini तथा चान्यस्य निमित्तस्यासम्भवेन स्वतो वैषम्ये सदा) वैपचं स्थास्यतोऽयवैषम्ये सदा साम्यपसा इत्यादि त्वानुपपत्तिस्तदरस्थति कायीनुत्पादोऽपि तदवस्थ इति । विप्रतिषेधाचासमञ्जसम् ॥ २॥२ ११० ॥ सांख्या हि कचिन्महतः पश्चान्मानसर्ग वदन्ति कचिवहद्धारात् । फचिदेकादशेन्द्रियाणि शनिद्वाहन्द्रि- याणि त्यगिन्द्रियन्तीय सन्द्रिणोति स्थापयन्ति । तथा च परस्परविप्रतिपेधादसमजसं सांख्यमतमित्यर्थः । तस्मात्सल्पमतस्य भ्रान्तिमूलत्वात्तदीपयुक्तिपिरोधिक्स- मन्ययस्य नास्तीति सिडम् ।। मनु प्रपश्स्य ब्रह्मोपादानकत्वे ब्रह्मवचतन्य स्वारका रणगुणस्स फाज्यश्यं भावादित्याशकोमं नियम तदीय- प्रमियया व्यभिचारयति । महद्दीर्घवता हस्वपरिमण्डलाम्याम् । सन १९ ॥ মাত্র সানসিধহাবিখানকারখানা नपादानकत्वयद्यगणचेतनत्वानन्ययाद्रलोपायानकत्वं स्यादिति इपान्तसङ्गत्याऽस्यारम्भः । यद्यपि वपदो. पगिरासात्मकस्यास्याधिकरणस्य मात्र स-धन्धा किंतु ·੨gਹ ਬ {z ਧੁਰੇ ਤੇ स्मृतिपाद एय, तथाऽप्युक्तावान्तरसङ्गतिलोभादिह लि. खिनमिति मन्तव्यम् । अत्र चेतनाहमण जगत्सर्ग ब्रुव- समन्वयो विषयः । स कि "कारणगुणाः कार्य स्वसमा- | नजातीयगुणारम्भका' इति न्यायेन विरुध्यते न वेति सन्देहे विरुध्यत इति प्राप्ते व्यभिचारान्न विरोध इति राद्धान्तः । सूत्रे "r" शब्द "श्चा"र्थोऽनुक्ताणुसमुचयं ब्रूते । तथा च स्वपरिमण्डलाभ्यां व्यणुकपरमाणुभ्यां महद्दीपणुवचेतनाद्रमणेाऽचेतनं जगवतीति योजना । वैशेपिका हि हवादणश्च व्यणुकान्महदीर्घ च स्यणुक जायते, घशुफगतहस्वत्वाणुत्वे तु व्यणुके स्वसभामजt- (तीयइस्वत्वाणुत्वे नारभेते, किं तु माणुकगतत्रित्वसंख्या यणुके महत्त्वादिकमारभत इति वदन्ति । एवं परिमएड. लात्परमाणेारण यणुक जायते, परमाणुगतपारिमाण्डल्य तु ब्यणुके पारिमाण्डल्यं न जनपति, किं तु परमाणुगत- वित्वसंख्या झणुकेऽणुत्वादिकमारभत इति प्रतियां दर्श- पन्ति । एवं दर्शयतां वैशेषिकाणां कारणगुणाः कार्य स्वसमानगुणारम्भका इति नियमाभावं वदतां षर्थ लज्जा न भवेत् व्यभिचारस्य रफुटत्वादिति तात्पर्यम् । एतेन शिधापरिग्रहा अपि व्याख्याता"इत्यस्यायं प्रपन्च इति न पोनरुत्त शनीयमिति ।। इदानी प्रकृतं परमतनिरासमुपामते । उभयथाऽपिन कमातस्तदभावः ॥२॥२॥१२॥ प्रास दुकाध्यवाहितेनास्य सङ्गतिनाचितेति व्यव- हितेनोच्यते । ननु मधानस्य पंतनानतिरवाकारण- वाभावे तहि चतनाधिष्ठिताः परमाणयः कारणं जगत | इति प्रत्युदाहरणेनास्यारम्भः । अत्र परमाणुमकिपा ·१८० रामानन्दमास्यtrali जगदुत्पत्तिरिति वैशेषिकसिद्धान्तो विषयः । स फि मा. नमूलो प्रान्तिमलो वेति विशये, मानभूल इति मासे धूमः । वैशेपिकाः खलु कर्मपा सः पूर्व निश्चलयो पर- मावोः संयोगे व्यणुकाधुत्पत्तिरिति वदन्ति । तस्य कर्मणः किञ्चिनिमित्तमन्युपगम्यते वान वा । श्राये कर्म- निमित्तत्वेन प्रसिद्ध जीवप्रयताभिधातादिकमङ्गीकर्त- व्यम् । न हि तत्सम्भवति, अप्युत्तरकालीनत्वात्तस्य । द्वितीये कमानुपपत्तिः । अत्त उभपाऽपि न कर्म । भा. काभावात्सदभावो णुकादिक्रमेण मुख्युत्पादाभाव इत्यर्थः । पहा जीवावशादाचे कर्म परमाणुस्थिति तसिहाला च तदई कि जीपनिटं पर परमर- शुनिष्टं या उभपधाऽपि न कर्म, महपृश्याचेतनस्य कमी- भिमुख्यापेगात्, तथात्वे सर्वदा समिसनात् । न च जीवोऽहपृस्य प्रेरक, तदानीं तस्य ज्ञानवस्वाभावात् । न च वैशेषिकाभिमत ईश्वरः भैरफ इति वक्ष्यते । अतः साभाव इत्यर्थः । यता, परमारवाः संयोगोत्पत्तौ सष्टिः, विभागात्पत्ती च प्रलया, तयोश्च संयोगविभागयोः कर्मव हेतुरिति तस्सिद्वान्तः । तथा च, संयोगहेतुः कर्म नास्ती- स्युक्तम् । एवं विभागहेतुक कर्म मास्ति, निमित्तस्यास्य नोदनादेरसम्भवात् । अयं च भोगार्थमेव न प्रलयामि- न्युभयथाऽपि न फर्म । अतः संपेोगविभागहेतुकमीभावा- सदभावस्तयाः पिपलययोरभाव इत्ययः । तमादनुप- पता परमाणुकारणवादः ॥ समवायाभ्युपगमाञ्च साम्यादनवस्थिते ।२।२११३॥ तदभाव इत्यनुषनः। तस्य परमाणुकारपवादस्या- सम्भव हत्यर्थः । कृतः । परमाणुगणकयोः समवायाभ्यु- ...

·१८१
ब्रह्मामृतर्षियी।
फगमात् । श्रभ्युपगमे को दोषस्तम्राह "साम्यादनवस्थि-
ते"रिति । यथा अणुकं परमाणुभ्यामत्यन्तं भिन्नं सत्
समवायमपेक्षने, एवं समवायोऽपि समवायिभ्यामत्यन्त
भिन्नः सन्नन्येन समवायेन समवाचिभ्यां सम्पध्येत भिन्न
त्वसाम्यादसम्बदस्य सम्बद्धत्वादर्शनात् । तथा च तस्या-
पिभिन्नत्वसाम्यात्समवायान्तरमित्यनवस्था स्थादित्यर्थः।
स्वरूपस्य सम्पन्धत्वे समवायलोपप्रसङ्ग इति योध्यम् ।
तथा च समवायासिडो समवेतहणुकादिसष्टयसिद्धि
स्यादिति भावः॥
नित्यमेव च भावात् ॥ २ ॥ २॥ १४ ॥
परमाणूनां प्रवृत्तिस्वभावत्वे प्रवृत्तनित्यमेव भावा-
हमलयाभावप्रसङ्गः । नित्तिस्वभावत्वे निवृत्तनित्यमेव
भावात्मृष्ट्यभावप्रसङ्ग इत्यर्थः ।।
रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॥२॥२॥१५॥
चतुर्विधाः परमाणवो रूपस्पशादिमन्तो नित्पा
श्रणवश्वेप्ति धैशेषिकसिद्धान्तः । स नोपपद्यते । तथा-हि,
परमाणवोऽनित्याः स्थूलाच भवितुमर्हन्ति, रूपादिमत्या-
स्पटादिवत् । पटो हि रूपादिमत्वात्स्वकारणतन्त्यपेक्षया
स्थूलोऽनित्यश्च । तवज्जगत्कारणस्यापि रूपादिमावेऽनित्य-
त्वप्रसक्ती स्वकारणापेक्षया स्थूलत्वं स्यादिति न जगरमा-
रणस्य रूपादिमत्वमिति तात्पर्यम् । सूत्रार्थस्तु । भवन्मते
जगत्कारणस्य रूपादिमत्यादणुत्वनित्यत्वविपर्यपः, स्थूल-
त्वमनित्यत्वं च प्रसज्येत, लोके रूपादिमतः पटादेस्तथा
दर्शनादिति ॥
उभयथा च दोषात् ॥ २२॥ १६ ॥

·६८२ रामानन्दसरस्वतीता। रूपरसगन्धस्पशामिफा पृथिवी स्यूला दरयते, रूप. रसस्पशास्मिका पापा सूदमा, रूपस्पर्धात्मक तेजः सूक्ष्म- सर, स्पशामको वायुः सूक्ष्मतम इत्यनुभधागमसिद्धा प्रक्रिया । तत्र पृथिव्यादिवत्परमाणवोऽप्युपचितापचित्त- गुणात्मका: कल्प्यन्ते, न चा। पायेऽणुत्वव्याधाता, उप- चितापचितगुणात्मकथिव्यादेः स्वरूपापचयापचयदर्श- नात् । गुणानां द्रव्यादतिरिक्तत्वेऽपि तादृशगुणवत्वेन पृथिव्यादीनामुपचपादिदर्शनादणुत्वव्याघात एव । न हि गुप्पगुपिनोर्भेदः सम्भवति, भेदे गवाश्ववणगुणिभाषा- नुपपत्तेः । द्वितीये तत्कार्यपृथिव्यादिपु रूपानुपलम्भ- प्रसनः । इत्युभयधाऽपि दोपादनुपपन्नः परमाणुकारण- पादः॥ अपरियहाञ्चात्यन्तमनपेक्षा ॥ २२ ॥ ११ ॥ प्रधानवादो हि सत्कार्यत्वाशेन मन्वादिभिः शिः परिगृहीतः । परमाणुकारणवादस्तु केन चिदम्यंशन कैबिदपिशि परिगृहीत इति शिपरिगृहीतत्वाचात्य: तमनपेक्षा परमाणुकारणवादे कळया वेदविद्भिरित्यर्थः। सूत्र"च"शब्देन वैशेपिकाभिमतपदपदाधीसम्भवः सूचि- तास चासम्भवः प्रतिपादिता भगवता भाध्यता। तस्माद्धान्त्येकमूलवैशेपिकादिमतेन न समन्वयस विरोध इति सिद्धम् ॥ समुदाय उभयहेतु केऽपि तदप्राप्तिः॥ २॥२॥ १८॥ पैशेषिकास्तावत्परिणामभेदेन देहादेरासुतरविना- शित्वाङ्गीकारादात्मनः स्थायित्वाङ्गीकाराचार्घनाशिका, सर्पक्षणिकवादिनस्तु पूर्णवेनाशिका इत्यर्धवैनाशिकचशे- ·१ V प्रल मृत्यर्पिणी। पिकमतनिराकरणानन्तरं पूर्णचैनाशिकमतं बुद्धिस्थमि. द्वानी निराफियत इत्यवान्तरसङ्गतिर्द्रष्टव्या । तत्र ताव- बुद्धमुनिनाऽऽगम उपदिषः । स चागमा वैभापित साना- न्तिक विज्ञानवादिसर्वशन्यवाद्याख्यचतुर्विधशिष्यप्रतिप- तिवैचित्र्याचनुर्विधो भवति । तत्र वैभाषिकसत्रान्ति- क्योजानं तदतिरिक्तपदार्थाश्च सर्वे क्षणिकाः सत्यभूताः सन्ति । इयान्परं भेदः । वैभापिकस्य घटादिपदार्थाः प्रत्य- क्षाः, सौत्रान्तिकस्य तु ज्ञाने घदायाकार उत्पन्ने तेनाका- (रेण प्रत्यक्षेणाप्रत्यघटायो ऽवगम्यन्त इति । तत्रादी वैभापिकसौत्रान्तिस्याहास्तित्वाविशेषात्तयोर्मतमेकी कृत्य, तन्मतं प्रमाण मुलं भ्रान्निमूलं वेति सन्देहे प्रमाणमूलमिति प्रासम् । तथा हि पृथिव्यप्तेजेवायवश्व- त्यारि भूगानि चतुर्विधपरमाणुपुनस्वरूपाणि । एवं भा- तिकानि रूपादिविषयेन्द्रियाणि परमाणुपुलस्वरूपाणि । न हि परमाणुसमूहव्यतिरेकेणावयवीभूत किञ्चित्कार्यम- स्तीति । परमाणुहेतुक एवं पृधिव्यादिसमुदायो पाह्यः । आध्यात्मिकश्च समुदायः स्कन्धहेतुकः । तथा हि रूपथि- ज्ञानवेदनामंज्ञासंस्कागः पध्छेने सन्माः। तत्र रूपस्कन्धः सविषयेन्द्रियाणि | विषयाणां रूपादीनामाध्यात्मिकत्व- माध्यात्मिकेन्द्रियसम्बन्धाद्रपृव्यम् । भहमित्यालयधि- ज्ञानप्रवाह विज्ञानस्कन्धः। सुन्धादिमत्ययो वेदनास्कन्धः। गौरव इत्यादिशब्दादिविशिवस्तुविषयकसविशल्पका- त्ययः संज्ञास्कन्धः। रागद्वेषमाधमाधम संस्कारस्कन्धः। तत्र विज्ञानस्कन्धश्चित्तमित्यात्मेति च गीयते । इतरे स्कन्धाश्चैत्ताः। एतेषां चित्तचैतानां स्कन्धानां समुदाय: सर्वव्यवहारास्पदम् । आध्यात्मिकथ समुदायः स्कन्धहे- तुकः । इति सर्वक्षणिकत्ववादिनोभाषिकसत्रान्ति- ·मलामृतषिणी। इति । निराकरोति ""ति । कुतः । उत्पत्तिमात्रनिमि- तत्वात् । अयमर्थः । विविधा हि कार्योत्पादस्तवाभिमता, हेत्वधीनः कारणसमुदायाधीनश्चेति । तत्र हेत्वधीने यथा पीजादारोऽङ्खरापत्रं पत्रात्कापडमित्यादी । कारणसमु. दायाधीनो थथा पृधिव्यप्तेजोवारयाकाशकालविशेषाणां मेलने सति तेभ्य उपकृनाहीजादगुरो जायते । एवमाध्या- स्मिककार्योत्पादोऽपि पूर्ववद्विविधः । तत्राद्यो हेत्वधीनः कार्योत्पादोऽविद्यादीनाम् । द्वितीयस्तु पृथिव्यप्तेजावा- खाकाशकालालयविज्ञानानां समुदायात्कार्योत्पाद इति । का इरादा काठिन्यस्नेहपाकादीनां दर्शनाधिष्यादीमा कारणत्वभूयते । उभयविधेऽपि कार्योत्पादे न चेतनापेक्षे. त्यत आयमवीकृत्य द्वितीयकार्योपादं हेतुसमुदायाधीमं दूषय "त्युत्पत्ती"ति । अविद्यादीनामितरतरकारणत्वेs- प्युत्पत्तिमात्रे निमित्तत्वान्न हेतुसड्याताधीनः कार्यो- स्पादः सम्भवति, संहन्तुः स्थिरस्य चेतनस्यानङ्गीकारा. दित्यर्थः ॥ सर्वक्षणिकत्ववादिनां हेत्वधीनोऽपि कार्योत्पादन सम्भवतीत्याह। उत्तरेत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २ ॥ २ ॥ २० ॥ कार्यकाले च विद्यमानस्यैव मृदादेः कारणत्वं दृश्य- ते, न तु नस्य । भवन्मने तूत्तरस्य कार्यक्षणस्योत्पादे पूर्वस्य कारणक्षणस्य निरोधान्नाशाहगीकारान्न हे वधीनो- ऽपि कात्पिादः सम्भवतीत्यर्थः । ननु निर्हेतुक एव कार्योत्पादोऽस्तु, तथा च नोत. दोष इत्याशयाह। असति प्रतिज्ञोपराधो योगपद्यमन्यथा २१॥ 51 ·१५ ग्रहामृतर्षिणी। इति । निराकरोति ""ति । कृतः । उत्पत्तिमात्रनिमि- तत्वात् । अयमर्थः । दिविया हि कार्योत्पादस्तवाभिमता, हेस्वधीनः कारणसमुदायाधीनथेति । तत्र हेत्वधीनो यथा बीजादपुरोऽखात्पत्रं पन्नात्काइमित्यादौ । कारणसम: दायाधीनो यथा पृथिव्याजावावाकाशकालविशेषाणां मेलने सति तेभ्य उपकृताहीजाददुरो जायते । एवमाध्या- मिककार्योत्पादोऽपि पूर्ववधिविधः । तत्रायो हेत्यधीनः कार्थोत्पादोऽपियादीमाम् । द्वितीयस्तु पृथिव्यतेजोवा- वाकाराकालालयविज्ञानानां समुदायाकार्योत्पाद इति । का इरादा काठिन्यस्नेहपाकादीनां दर्शनात्पुधियादीनां कारणत्वमूयते । उभयविधऽपि कार्योत्पादे न पेतनापेक्ष त्या आद्यमझीकृत्य नितीय कार्यों पादं हेतुसमुदायाधीनं | पर "त्युत्पती"ति । अविद्यादीनामितरतरकारपत्येs- | प्युत्पत्तिमा निमित्तत्वाम्न हेतुसड्धाताधीनः कार्यो. त्पादः स भवति, संहन्तुः स्थिरस्य चेतनस्थानीकारा सर्वक्षणिकत्ववादिनां हेत्वधीनोऽपि कार्योत्पादो न सम्भवतीत्याह। उत्तरोत्यादे च पूर्वनिराधात् ॥ २ १ २ } २० ।। कार्यकाले च विद्यमानस्यैव मृदादेः कारणत्वं दृश्य- ते, न तु नस्य । भवन्मने तूतरस्य कार्यक्षणयोत्पाद पूर्वस्य कारणक्षणस्य निरोधानाशागीकारान्न हे वधीना ऽपि कात्पिादः सम्भवतीत्यर्थः ।। ननु निर्हेतुक एवं कार्योत्पादोऽस्तु, तथा च नोल. दोप इत्याशयाह। अमति नतिज्ञोपराधो योगपद्यमन्यथा ॥२१॥ दित्यर्थः ।

·१९६ , रामानन्दभास्वतीला। वसति हेता कार्योत्पत्त्यवीकारे, पूर्वज्ञानचक्षुरालो कविषयेषु चतुर्यु हेतुपु सत्तु कार्य नीलादिज्ञानं जापत इत्यस्याः प्रतिज्ञाया उपरोध: स्यात् । अन्यथा कार्य सहे. तुकमङ्गीकृत्य कार्यपर्यन्तं हेतोः स्थित्यहीकारे, 'हेतुफल- यायामपद्यमेकस्मिन्काले स्थितिः स्यादित्यर्थः । तथा क्षणिकत्वप्रतिज्ञाहानिरिति भायः॥ प्रतिसंख्या प्रतिसंख्यानिराधाप्राप्तिरविच्छे. दात् ॥ २॥ २ ॥ २२ ॥ वैनाशिकाः खलु पुद्विपुर्वकनाशे भावानामबुद्धि पूर्वकनाश आकाशं चेति यमप्यवस्तु सन्निरुपाख्यं निह. तुकं तुच्छमिति वदन्ति । तमाकाशस्य निरुपाख्यत्वमुत्त. रसूत्रे निरसिप्यते । अत्र तु बुद्धिपूर्वकनाशावुद्धिपूर्वक नाशरूपनिरोधक्ष्य निराक्रियते । प्रतीपा प्रतिकूला सन्तं घंटमसन्तं करोमीत्येवमाकारिका संख्या बुद्धिः प्रति- संख्या। तत्पूर्वको निरोधा नाशः प्रतिसंख्यानिरोधः। श्रत- त्पूर्वको नाशाऽप्रतिसंख्यानिरोधः। तयार्मिरोधयोः सन्ता. निपु सन्ताने वाऽप्राप्तिरसम्भव इत्यर्थः । कुतः । अवि. च्छेदात् । न तावन्निरोपदयस्य सन्तानगोचरत्वं, सन्ता- नस्याविच्छेदात् । सन्तानपिच्छेदो हि चरमसन्तानिवि- च्छेदाबक्तव्यः । स न युक्तः { चरमसन्तानिनः कार्यान्त- रजनकत्वे सन्तानस्याविच्छेद एव । श्रजनकत्ये चरमस- न्तानिनोऽर्थक्रियाकारित्वरूपसत्त्वाभावेनात्यन्तासवा- पूर्वसन्तानिनां सर्वेषां शून्यतापरिशेषापत्तिरक्रियामा मसम्भवात् । नापि सन्तानिप्रनिगारिकत्वं निरोधदपस्य, सन्सानिनां घटादीनां क्षणिकत्येन घुद्धिपूर्वकनाशायो. गात् । नाप्पयुधिपूर्वकसमूलनाशस्त्वदभ्युपगतः सम्भ- ·10 मल्लामृतर्पिणी। पति, मूलस्य मृदादेः प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् । तस्माभि- रोषध्यस्यानुपपत्तिः॥ उभयथा च दोषात् ॥ २ ॥ २ ॥ २३ ॥ स्थिरत्वादिभ्रान्तिरूपाविद्यायाः किं सम्यग्ज्ञाना- बिनाश उत म्यतो वा । नायो, निहेतुफनाशाभ्युपगमरा- निप्रसङ्गात् । द्वितीये सम्यग्ज्ञानोपदेशानश्याम । इत्यु. भयथाऽपि दोपादसतं सौगतमतमित्यर्थः ॥ माकाशस्य निरुपाख्यत्वं दूषयति । प्राकाशे चाविशेषात् ॥ २ ॥ २ ॥ २४ ॥ "श्रात्मन आकाशः सम्भूत' इति श्रुत्या शन्दगुण कत्येन चाकाशेऽपि पृथिव्यादिवबस्तुत्वप्रतिपत्तविशेषान निरूपाख्यत्वमित्यर्थः ।। मात्मन. क्षणिकत्वं दुपयत्ति । अनुस्मृतेश्च ॥ २ । २ । २५॥ अनुभवमन्वनन्तरमुत्पद्यमाना स्मृतिरनुस्मृतिः । तहलादात्मनोऽनुभवितुर्न क्षणिकत्वमित्यर्थः । अन्धानु भूतेऽन्यस्य स्मरणायोगादिति भावः ।। नासतो दृष्टत्वात् ॥ २॥ २ ॥ २६ ॥ क्षणिकात्कार्योत्पत्तिमिच्छताऽर्थादभावान्निरुपाख्या. देव कार्यों पत्तिरङ्गीकृतेति प्रतिभाति, पूर्वतपनारा विना कार्यक्षणोत्पत्तरयोगात् । साक्षादभावादावोत्पत्तिः स्व. अन्धे दर्शिता च । तथा चासोऽभागविस्वरूपाकार्यो- त्पत्तिने युक्ता । कुतः । महत्वात् । निरुपायानरचि. पाणादेः कार्योत्पत्तेरहवादित्यर्थ: । दृपृत्वादिति पा पदच्छेदः । सत एव मृदादेः फार्योत्पते प्रत्यादित्यर्थः ।।

·१८६ रामानन्दसरस्वतीमा उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ २ । २।२७ ॥ किं च । एषमभाषालावोत्पत्यङ्गीकारे,उदासीनानां तशत्कार्यसाधनेषु कृप्यादिप्यमवर्तमानानां स्वगृहे तृष्णी- मुपविधानामपि पुंसां स्वस्वाभिमतस्य कार्यस्य सिद्धिः स्थादित्यर्थः । तमाझान्त्येकमूलेन वैभाषिकसाम्रान्तिक- योधार्थवादिनामतेन न समन्वयस्य विरोध इति सि- नामाव उपलब्धेः ॥२।२।२८॥ एवं क्षणिकपाशार्थवादनिराकरणं कृतम् । तमिरा- करणमुपजीव्य क्षणिकविज्ञानमात्रसत्यत्वषादी प्रत्यव- तिछत इत्यनयोऽस्तूपजीव्योपजीवकभावः सङ्गतिः। वि. ज्ञानवादिनो बौद्धस्य योऽयं सिद्धान्तो, विज्ञानातिरि- तस्य पाद्यपदार्थस्याभाव इति, सोऽस्याधिकरणस्य पिप. यः । स किं मानभूलो भ्रान्तिभूलो वेति सन्देहे मानमूल इति प्राप्तम्। तथा हि नीलादिविज्ञानस्य स्वरूपता सी- धीन्प्रत्यपिशित्वाहासायादिनाऽपि तस्य नीलादिज्ञान- त्वसिस्पेनीलाथाकारत्वमङ्गीकरणीयम् । तथा च सेनेवा फारेण सर्वच्यवहारोपपत्ता किं पाहोन नीलादिना पन्ध्या पुत्रायमानेन । तथा च स्वप्रकारानीलादिविज्ञानस्य क्षखि कत्वात्साकारत्याच स्थायिनिराकारविज्ञानाद्रमण जग- सर्ग ध्रुवन्समन्वया न सिध्यतीति प्राप्ते घूमः । विज्ञान व्यतिरिक्तानामभायो म सम्मवति । कुतः । उपलन्छ। विज्ञानातिरिकानामर्थानां "घटः पट" इत्याउनुभवसि. स्वादित्यर्थः । न प विज्ञानाकारणानुभवस्थान्यपासि. fr:, याार्थ चिना तत्सारूप्यारमकाकारस्यं ज्ञानेऽप्य. सिंह एवं च प्रतीयमानी पाद्वार्थ एपंति न ज्ञानस्य

·१८
यदामृतपणी।
साकारत्वम् ।नापि क्षणिकत्वं,मानाभावात् । अनुमानस्य
पक्षाचनेकज्ञानसाध्यतया स्थायिनमनुमानान्तरं विनाऽनु-
दयादिति स्थायिनिराकरणब्रह्मणि समन्वयो न विरुध्यत
इति ॥
ननु, जाग्रदयस्थायामनुत्पन्नाः सर्वे प्रत्यया निराल-
म्पना प्रत्ययत्वात्, स्वप्नगन्धर्वनगरमायाविनिर्मितमाया-
दिवत्, इत्याशय शान्ते पाधितविषयत्वमुपाधिरित्योह।
वैधयाचन स्वनादिवत् ॥ २।२।२६ ॥
स्वमादिप्रत्ययस्य जाग्रत्प्रत्ययस्य चान्योन्यं बाधित-
विषयत्वाचाधितविषयत्वरूपवैधयान स्वमादिशन्तेन
निरालम्पनावं जाग्रत्प्रत्ययस्येत्यर्थः । "" शब्देन इपान्ते
साध्यवैकल्यं सूचयति, स्वमादावपि प्रातिभासिकयिष-
यायां सत्त्वादिति ।।
किञ्च पाह्यार्थानामभावे घटनानं पटज्ञानमित्यादि-
पैचित्र्यं ज्ञाने न स्यात् । न च पूर्वपूर्वानादिविचित्रवास-
नावशावैचित्र्यं स्यादिति वाच्यं, पाह्या भावे पासना-
नामभाषादित्याह।
न भावोऽनुपलब्धेः ॥ २ । २ । ३० ॥
घासनानां न भावो न सम्भव इत्यर्थः । कस्मात् ।
अनुपलब्धेः । त्वत्पने वाह्यानामनुपलब्धेरित्यर्थः । वास-
नानां पाहायर्यानुभवव्याप्यत्वायापकाभाये व्याप्याभाव
इति, पाद्याानुभवस्य वासनां प्रति कारणत्वात्कारणा-
भावे कार्याभाव इति वा तात्पर्यम् । फिन्च वासनानां
संस्काराभिधानानां त्वत्पद प्राश्रयासम्भवादनुपपत्तिः॥
नन्वमित्यालयमत्यय एवाश्रय इत्यत माह ।
क्षणिकत्वाच ॥ २२ ॥ ३१ ॥

·रामानन्दसरस्वतीता। येत्येकरूपत्रलसमन्वयो न सिध्यतीति प्राप्ते ब्रूमः "नेक- मिनसम्भवा"दिति । एकस्मिन्परमार्थरूपे वस्तुनि विरु- उधाणामसम्भवात्, वस्तुनाऽनेकरूपत्वं नास्तीत्यर्थः । यदस्ति तदस्त्येय, न नास्ति । यन्नित्यं तनित्यप्रेय नानि- त्पम् । यथा प्रत्यगात्मा पस्तुभूत एवं प्रपत्रस्यापि तन्मते वस्तुभूतत्वान्नानेकरूपत्वसम्भवः । अस्मन्मते तु प्रपच्छो न सन्, नाप्पसन, किं त्वनिर्वचनीय एष । तेन सर्वव्यवहारसम्भव इति भावः ॥ एतेषामाहतानां देहपरिमाण एवात्मेति मतं दृपयति । एवं चात्माकाय म् ॥ २ ॥ २ ॥ ३४ ॥ यर्थकत्र विरुधर्मासम्भवो दोपस्तेषामाईतानां मते, एपमात्मनोकायु परिच्छिन्नत्वं दोपान्तरं स्था. जीवस्य देहपरिणामत्याङ्गीकारादित्यर्थः । तथा च परि- च्छिन्नत्वादात्मनो घरादिवदनित्यत्वं स्थादिति भाषः । किं चात्मनो देहपरिमाणत्वे मनुप्यात्मनः फर्मयशाद्गज- शरीरे कृत्स्ने प्रवेश न स्पात, पुत्तिकाशरीरे या कृत्स्न- स्यात्मनः प्रवेशो न स्यात् ।। ननु जीवस्य सावयवत्वाहीकारात्पर्यायेण गजादि- शरीरमासौ केचिदवयवा आगच्छन्ति, सूक्ष्मपुत्तिकाशरी- रमासौ च कंचिदपगच्छन्तीति न मनुष्यात्मनः स्थूलसूक्ष्म- शरीरमाप्तौ पिरोष इत्याशा निराकरोति । न च पर्यायादप्यविरोधी विकारा- दिभ्यः ॥२।२ । ३५ ।। पर्यापादप्यवयवगमनागमनाभ्यामपि तत्तत्स्थूलसू. हमशरीरपरिमाणत्वस्यात्मन्यविरोध इति न चेत्यर्थः ५ ·बलामृतर्षिणी। १९३ कुतः । विकारादिभ्यः । आत्मनः सावयवत्येन-तत्तच्छ" रीरप्राप्त्या वृद्धिहासवावाङ्गीकारे विकारवत्वासक्ती प्रदीपादिवदनित्यत्वं स्यात् । अनित्यत्वे च पन्धमोक्षा- भ्युपगमेर विरुध्येत, जलतुम्बिकान्यायेन संसारसागरे म- ग्नस्य बन्धविच्छेदात्सन्ततार्श्वगमनं मुक्तिर्भवतीति त्व पाऽभ्युपगमादिति । यद्वा, पूर्वसूत्रे परिच्छिन्नत्वादात्मनो- ऽनित्यत्वं स्थादित्युक्तमयुक्तम्, अनित्यत्वेऽपि पौडवत्स, |न्तानरूपेण नित्यत्वस्यात्मन्यविरोध इति "न चे"त्यर्थः। कुतः । विकारादिभ्यः । सन्तानस्य सन्तानिव्यतिरि- क्तस्य सत्त्वे तस्य च सन्तामिजन्यत्वाधिकारवत्वं स्यादेव, असत्वे नैरात्म्यवादप्रसङ्गः, इत्यथः ॥ किंचा अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादवि- शेपः॥ २।२। ३६ ॥ मुक्तात्मनो यत्परिमाणं तदन्त्यम् । तच नित्यमणु- स्वाधन्यतमपरिमाणत्वेन व्यवस्थितं चेति जैनसिद्धान्तः। तथा चान्त्यस्य परिणामस्य नित्यत्वेनावस्थितेस्तदृशा- तेनात्मपरिमाणत्वेन हेतुनोभयोराधमध्यमपरिमाया- नित्यत्वमसमात्रयाणामाधमध्यमान्त्यपरिमाणानामवि. शेपः साम्यं स्यादियः। नित्यपरिमाणानां त्रयाणामेक- ग्रासम्भवान्नित्यत्वमापाच तेन साम्यमापादितमिति द्रष्ट- व्यम् । परिमाणसाम्ये स्थूलसूक्ष्मशरीरमाप्तौ परिमाणधै- पम्यं न स्यादिति भावः । यदा सर्वदैकमेव परिमाणं स्यादित्यापाद्यम् । तथा हि, अन्त्यपरिमाणस्य जन्यत्वे नित्यत्वविरोधादायमध्यमकालावस्थान, वक्तव्यमिति, यदन्त्यपरिमाणमणु महद्वा तदेवैकं सर्वदा स्थानान्यत् ।

·, रामानन्दसरस्वतीकता। तथा चान्त्यस्य परिमाणस्यास्थितेरणुत्वाद्यन्यतमत्वेन नि- यतत्वादायमध्यमकालयोरुभयोस्तस्य परिमापत्य नित्य- स्वादिकत्वादविशेषः। जीयोऽश्वेदणुरंव, महन्महानव स्पादित्यर्थः । तथा च शरीरपरिमाणनियम इति भावः । तस्मादयुक्तविवसनमतेन न समन्वयस्य विरोध 'इति सिडम् ॥ इदानी फेवलनिमित्तकारणमेवेन्चरो भोपादानमिति येपासेम्वरसांख्यपातजलशैवकणभुगादीनां मतं तदीयं दूपयति। पत्युरसामञ्जस्यात् ॥२।२१३७ ॥ पूर्व सत्यासत्वयोरेकत्र विरोधादसम्भव इत्युक्तम् । सहि तददुपादानकर्तृत्वयोरेकत्र विरोधादसम्भव इति 'हपान्तसङ्गत्या निमित्तोपादानोभयात्मकब्रह्मसमन्वया. 'सम्भव इत्यापे सिद्धान्तः । पत्युरीधरस्य जगदुपादान- प्रधानादिप्रेरकत्वेन जगनिमित्तत्वमात्रं न सम्भवति । कृतः । असामञ्जस्यात् । ईश्वरस्य जगत्सर्जने महत्ता रागद्वेपादिमसहादसामनस्य स्थात, प्रत्तः रागद्वेपादि- पूर्वकत्वेन लेके हपृत्यात्, धानुसारित्वात्कल्पनाया। अस्माकं तु अत्यनुसारित्वादनिर्वचनीयवादित्वाचन दोष इति भावः ॥ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॥ २।२।३ ॥ प्रर्यप्रधानादिभिः प्रेरकस्येश्वरस्य सम्पन्धो याच्या, असम्पडस्य प्रेरकत्वायोगात् न प सम्बन्धी सम्भवति, निरवयवत्वाधुतसिद्धत्वाब संयोगसमवायपोरनुपपत्ते. रित्यर्थः, सिद्धान्ते त्वविधादिमेरकरवं करिपततादात्म्पे- नोपपद्यत इति भावः॥ M ·. अप्लामृतर्पिणी। किं च । कुम्भकारस्य मृदादिप्रेरकत्वं दृष्ट्वा तहश- न्तेनेवरस्य प्रधानादिप्रेरकत्वं कल्पनीयम् । न हि तत्स- म्भवति, मधानस्यरूपादिहीनत्वेन हपृन्दादिदैललण्यात्, प्रधानादिविषयकपरणाया ईश्वरस्थानुपपनै रित्याह। अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ २॥२॥३६॥ अधिष्ठानं प्रेरणा । सिद्धान्ते तु न हयापेक्षा, श्रुत्ये कशरणत्वादिति भावः ॥ करणवञ्चन भोगादिभ्यः ॥२२॥ ४० ॥ ननु करणानीन्द्रियाण्यप्रत्यक्षाएयपि यथा जीवेन- प्रेयन्ते, एवं प्रधानादिकमप्रत्यक्षमपीश्वरेण प्रर्यत इति चेन्न। कुतः। भोगादिभ्यो दोपेभ्यः। जीवो हीन्द्रियग्राम भोगार्थ प्रेरयति । तद्दशन्तेनेश्वरस्य प्रेरकत्ये तबगा: दयः प्रसज्येरनित्यर्थः। यहा । सशरीरस्यैव प्रेरकत्वदर्शनादीश्वरस्य च शरीरानुपपत्तन प्रेरकत्वमित्याह, “अधिष्ठानानुपप- तेश्व"। भोगाधिष्ठानं शरीरमधिष्टानशब्दार्थः । “करण- पञ्चेन्न भोगादिभ्यः" । करणवदिन्द्रियाधिष्ठानं शरीरमि- त्यर्थः । तदीवरेऽङ्गीक्रियत एवेति चेन्न । शरोरवत्ये भो- गादिप्रसङ्गादीश्वरत्वमेव न स्यादित्यर्थः॥ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥२॥२॥४१॥ किं च । प्रधानजीवेश्वराणां या संख्या यच्च परि. मार्ण सदुभयमीश्वरेण परिच्छिद्यते न वा । श्राचे परि- च्छिन्नसंख्यावत्वात्परिच्छिन्नपरिमाणवावाच त्रयाणां प्र- धानजीवेश्वराणां घटादिवदन्तवावं पिनाशित्वं स्यात् । द्वितीय ईश्वरस्थासर्वज्ञत्वं स्यादित्यर्थः । तस्मादसङ्गतेनं ·. रामानन्दसरस्वतीस्ता। तार्किकपरिकल्पितेश्वरकारणवादेन नाभिन्ननिमित्तोपा. दाननमसमन्वयविरोध इति सिद्धम ॥ उत्पत्त्यसम्भवात् ॥ २॥ २॥ ४२ ॥. एवं केवलाधिष्ठातैवेश्वर इति वेदासमतं मतं निर- स्य, निमित्तं प्रकृतिश्वेश्वर इति भागवतमतस्य वेदसद्गता- थत्वात्तदगीकृत्य जीवोत्पत्त्यंशेऽपि प्रमाणमूलत्वं स्यादिति प्रत्युदाहरणसङ्गत्याऽस्यारम्भः । तद्भागयतमतं प्रमाण. मूलं भ्रान्तिमूलं वेति सन्देरे प्रमाणमूलमिति प्राप्तम् । तथा हि, वासुदेवः खलु परमात्मा परमार्थतत्वं जगदुपा- दानं निमित्तं च, तस्मादासुदेवात्सझर्पणाल्यो जीप उत्प. यते, तस्माजीयात्प्रद्युम्नाव्यं मनो जायते, मनसवान रुद्धाख्योऽहकार इति । तथा च जोगाभिन्नाद्रामण जग- त्सर्ग ग्रुपतः समन्वयस्यासम्भव इति प्रासे, वेदापिरहा. शमगीकृत्य वेदविरुद्धजोचापुत्पत्यशंदपयति, "उत्पत्य- सम्भवा"दिति । परमात्मनो घासुदेवाजीयस्पोत्पत्तेरस- म्भवान्न तन्मतं साध्वित्पर्यः । अन्यथा जीपस्योत्पाय- लोकारे घटादिवदनित्यत्वापत्या भगवत्मातिरूपमोक्षस्त्य- दम्युपगतः कस्य स्यादिति भावः। न च सर्तुः फरणम् ॥ २१२ । ४३ ॥ लोके कर्तुर्दयदत्तादेः सकाशापरणस्य पृटारादेर. त्पत्त्यदर्शनाजीवात्यर्तुः फरणं मनो जायत इत्येतन्न यु- गान् । त्यतस्तन्मतमसगतमित्यर्थः । अयं भावः । सीधा मनः करणानरमासाथ जनपस्पनासाथ या। पाये तत्करणान्तरं जीपतन्यं न था। प्राचीनपर, आवधिकल्पावतारासाभवात् । दिनीय तदेय मनोर ·१९७ ब्रह्मामृतपिणी। स्त्विति न मनसो जीवजन्यत्वम् । प्रथमद्धितीये करणर- हितस्यैव जीवस्य कार्यजननसामाङ्गीकारे किं मनाक- ल्पनयेति ।। ननु सङ्कर्षणादयस्त्रयो न जीवादिरूपाः, किंतु वासुदेववद्विज्ञानस्वरूपा ईश्वरा एवेत्याशङ्ख्याह । विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥ २।२।४ ॥ सङ्कर्षणादीनां त्रयाणां वासुदेववदिज्ञानादिभावे वा विज्ञानेश्वर्यघलवन्निरवद्यस्वरूपत्वेऽपि तदप्रतिपेधः । सस्योत्पत्त्यसम्भवरूपदोपस्य प्रकारान्तरेणाप्रतिषेध इत्य- धः । तथा हि । न तावचतुणी वासुदेवादीनामीश्वराणां किञ्चित्प्रयोजनमप्यस्ति, एकेनैव कार्यसिद्धी, भगवाने- चैको चासुदेवः परमार्थतत्त्वमिति त्वत्सिद्धान्तहानिश्च । नन्वीश्वराणां सङ्कर्षणादीनां त्रयाणां वासुदेवतुल्याना- मेव घासुदेषादुत्पत्तिरभ्युपगम्यत इति मोक्तदेोप इति चेत्, तागत उत्पत्त्यसम्भयो दोपः, सर्पणादीनामीश्व- रत्वाविशेपे वासुदेवस्य ततोऽतिशयाभावेन त्रयाणां वासुदेवेन जन्यत्वानुपपत्तेरिति ॥ विप्रतिषेधाच्च ॥२॥२॥४५॥ कचिज्ज्ञानेश्वर्यशक्तियलवीर्यतेजांसि वासुदेवगुणा इति प्रतिपादयन्ति । कचिचोकगुणा एवात्मानो वासु- देवा भगवन्त इत्यभेदं गुणगुणिनोर्वर्णयन्ति । तथा च परस्परं विप्रतिषेधाचासतमिदं भागवतमतमित्यर्थः । तस्मानिरवद्ये ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वय इति सिद्धम् ।। ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥

·रामानन्दसरस्थतीता। न वियदश्रुतेः ॥ २॥ ३॥ १॥ पूर्वस्मिन्पादे अतिविरुदत्वात्परपक्षाणाममामाण्य- मुक्तम् । तहि श्रुतीनामप्यन्योन्यविरुद्धत्याकारणा- दस्याप्यनपेक्षत्वं स्यादिति शानिरासार्य परं पाण्य- मारभ्यते । पादयस्यापि श्रुतीनामन्योन्यविरोवनिरा- सेन समन्वयदृढीकरणाच्छुत्यध्यायसङ्गतिः । पूर्वपादेनास्य प्रासङ्गिकी सङ्गतिः शहाव्याजेन दर्शिता तर तापदादा सृष्टिचाक्यानामविरोध प्रतिपादयितुमाकाशमाश्रित्य वि. चार्यते, आकाशस्य किमुत्पत्तिरस्त्युत नास्तीति । यद्यस्ति नहिं विरोधः । तथा हि च्छान्दोग्य आकाशपाय विना "तत्तेजाजते"ति तेजनादिका सपिः श्रूयते, तैत्तिरीयके तु "पात्मन भाकायः सम्भूत"इत्याकाशा दिका । तथा चानयोाक्यपोर्विरोध इति पूर्वपक्षः । आ- ऽध्यायात्पूर्वपर युतीनां मिया विरोधादशामाण्य फलं, सिद्धान्ते पिरोधाभावात्मामाण्यमिति योध्यम् । एवं प्रासे, एकदेशिमतेन समाधत्ते "न विपदश्रुतेः" । विपन्नो- त्पद्यते । कुतः । अश्रुतेवियदुत्पत्तिप्रतिपादकवाक्यस्या श्रवणादित्यर्थः । पद्य "प्यात्मन भाकाशसम्भूत" इति श्रुतिरस्ति, तथा ऽपि सा गाणीति गूदोऽभिसन्धिः। तथा चाकाशस्योत्पत्तेरनभ्युपगमादेव न पिरोध इति ।। गुढाभिसन्धिमजानानाशाहते। अस्ति तु॥२॥३१२॥ "तु" शब्दः पक्षान्तरपरिग्रहे। धान्दोग्य भामाशो. त्पत्तिश्रुत्यभायेऽपि सा श्रुतिस्तैतिरोयकेऽस्तीत्यर्थः । तथा विरोधस्तदवस्थ इति यजितुरभिप्रायः ॥ एकदेशी स्वाभिमायं प्रकटपति ।

·पर ब्रह्मामृतर्पणी। गोण्यसम्भवात् ॥ २।३।३।। न ह्याकाशस्पोत्पत्तिश्रुतिर्मुख्या, किं तु मौषो । फुत्तः । असम्भवात् । आकाशोत्पत्तौ समवायिकारणादि. सामग्र्यभावात्, विभुत्वेन नित्यत्वानुमानाच, श्राकाश- स्पसेरसम्भवादित्यर्थः॥ शब्दाच्च ॥२॥३॥४॥ "वायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृत"मित्याकाशेऽमृतशब्द- दर्शनादाकाशस्य नोत्पत्तिरित्यर्थः । न "न्वात्मन आकाशस्सम्भूत"इत्यादिवाक्ये स- म्भूतशब्दस्याफाशे गोपात्वं, तेज आदी तु मुख्यत्वमित्ये- तबिरुद्धम्, एकस्मिन्वाक्य एकस्य शब्दस्य गौणमुख्यत्वा दर्शमादित्यत आह। स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥ २।३।५॥ यथैकस्मिन्नेष प्रकरणेऽ "नं ब्रह्मेति व्यजाना"दि- त्पादायनादिपु ब्रह्मशब्दो गैरणः, "आनन्दो ब्रह्मे"त्यत्र मुख्यो विषयभेदात्, एवं प्रकृतेऽपिविषयभेदादेकस्य स- म्भूतशब्दस्य गौणत्यं मुख्यत्वं च स्यादित्यर्थः ।। इदमे कदेशिमत्तं दृपयन्सिद्वान्तयति । प्रतिज्ञाऽहानिरव्यतिरेकाच्चब्देभ्यः॥२३॥६॥ विज्ञयाद्रामणः कृत्स्नस्य वस्तुजातस्याव्यतिरेकादा- स्मैकविज्ञानात्सर्व विज्ञानप्रतिज्ञाया अहानिर्भवति । ब्रह्म- भिनसत्ताकस्याकाशस्याभ्युपगमे तु सा प्रतिज्ञा पाध्येत । तस्मादाफाशस्योत्पत्तिमगीकृत्य, ब्रह्माधोनसत्ताकत्वाद्र- मणि ज्ञाते सर्वमाकाशादिकं ज्ञातं भवतीति सा प्रतिज्ञा समर्थनीयेत्ति, अस्थाकाशस्योत्पत्तिरित्ययः । किं च, प्रति- - ·२०० रामानन्दसरस्वतीकृता । ज्ञायाः समर्थनं कार्यकारणाभेदपरेभ्यः शब्दभ्यो भवति । तथा हि कार्यकारणाभेप्रतिपादनपरैर्मुदादिपान्तः प्रति ज्ञां संपाच तत्साधनायैव "सदेव सोम्येदमन भासीदेक- मेवाद्वितीयम्," "तदक्षत." "तत्तेजोऽस्जत," "ऐतदा- त्स्यमिदं सर्वम", इत्यादिशब्दाः कार्यजातं प्रदर्य तस्य ब्रह्माव्यतिरेक दर्शयन्ति । इदं सर्वमाकाशस्याकार्यस्वे या- धितं स्यादिति । नन्वेवमुत्पत्तिमत्त्वे सिद्ध पूक्तिविरो- घपरिहारः कथमिति चेत्, उच्यते । छान्दोग्ये हि तेजस उत्पत्तिमाचं श्रूयते, माधत्वमपि । तैत्तिरियके तु "आ. काशामायुवीयोरग्नि"रिति तेजसस्तृतीयत्यं भूयते । तथा च लोक्ययारकवाक्यत्वादनवकायतैत्तिरीयचत्यनु- सारेणाकाशं वायुं च सृष्वा तद्ब्रह्म तेजोऽभूजतेति च्छा- न्दोग्यश्रुतिः परिणाम्यत इति नानयोक्ययोर्विरोध इति॥ यदुक्तं तैत्तिरीयके षियदुत्पत्तिश्रुतिगाणी सामग्य. भावादिभुत्वेन नित्यत्वानुमानाचेति तन्न, श्रौतस्य ब्रह्मण एवं वियत्सामग्रीत्वादित्यभिप्रेत्य तदीयानुमानमनुमाने. नैव दुपयति। यावद्विकारं तु विभागा लोकवत् ॥ २ । ३ ।। "तु"शन्द श्राकारोत्पत्यसम्भवाशकाव्यात्त्यर्थः। यतो याचदिकारजातं विभागो दृश्यते, न त्वविकारे ब्रह्मणि, विभागादर्शनात् । लोके घटादेर्यिकारस्पैच वि- भक्तत्वदर्शनादित्यर्थः । तथा चार्य प्रयोगः, "प्राकारादि- कालमनःपरमाणवः पराधीनसत्ताकाः, स्वसमानसत्ता. फविभागवयात्, घटशरायादिवत्" इति । आकाशेप- त्तिवादिनं प्रति विभुत्वहेत. परोक्तस्यासिडिरपि यो.

·२०१ .. ब्रह्मामृतवर्षिणी। ध्या । आकाशेऽमृतशब्दप्रयोगस्त्वापेक्षिका, “अमृता देवा" इतिवत् । इति सिद्धं ब्रह्मकार्य वियदिति ॥ ननुच्छान्दोग्ये पायोरुत्पत्तिर्न श्रूयते, तैत्तिरीये तु श्रूयते । तथा च पूर्ववदनयोर्विरोधपरिहारार्थ चायूत्पत्ति- गौणीति वाच्यम् । किं च "सैपाऽनस्तमिता देवता यदा- यु"रिति वायार्लयप्रतिपेयाच नित्यत्वमित्याशङ्कामतिदे- शेन निराकरोति। एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥२।३।८॥ एतेन वियनुत्पत्तिमत्त्वव्याख्यानेन घायुरपि वियद- पच्छिन्नब्रह्मजन्यत्वेन व्याख्यात इत्यर्थः । यायोनित्यत्व एकविज्ञानप्रतिज्ञाहान्यादेः समानत्वादिति भावः । या- योर्लयप्रतिषेधशापेक्षिकः । अतिदेशत्वान्न पृथरसनत्यपे- क्षेति मन्तव्यम् ॥ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥ २ ॥ ३ ॥ ६ ॥ पूर्वमसम्भावितात्पत्तिकयोरपि वियत्पवनपरिप- त्तिरस्ति श्रुतियलादित्युक्तम् । तदेव "ब्रह्मापि ब्रह्मा- तरकार्यमन्तु, कार्यकारित्वात्, वियदादिवत्" इत्यनु- मानानुगृहीतया "त्वंजातोभवसि विश्वतोमुख"इत्यादि- प्रामजन्मश्रुश्या अध्मणोऽप्युत्पत्तिरस्त्विति दृशन्तसङ्गत्ये. दमारभ्यते । सन ब्राह्मणा नित्यत्वमतिपादकश्रुतीनामुक्का- नुमानानुगृहीतश्रुत्या विरोधोऽस्ति न येति सन्देहे, अग्ने. विस्फणिनोत्पत्तिवद्रह्मान्तराद्रामात्पत्तिरक्त तिवलाद- स्त्येवेति विराध इति प्रा घूमः । सतः सदात्मकस्य ग्रामण उत्पत्त्यसम्भवः कुतः। अनुपपत्तेः। सत्सामान्या. सत्सामान्यस्पोत्पसेरनुपपत्तिः, पिशेपस्यैव घटादेः सा- मान्यजन्यत्वदर्शनात् । ब्रमणश्च विशेपन्येन जन्यावे, यत्त.

·रामानन्दसरस्वतीकता। जनक सामान्यं तदेव नो ब्रह्म । ब्रह्मणः कार्यत्वेऽध्यस्त- त्वेन जगदधिष्ठानत्वानुपपरीवेत्यर्थः । जन्मभुतिश्वीपाधि- कविपया "न चास्य कश्चिबनिते" त्यादियहुश्रुतिविरो- घात् । इत्यविरोधः॥ तेजोऽत्तस्तथा ह्याह ।। २ । ३ ॥ १० ॥ "तलेजोऽजते"तिच्छान्दोग्ये ब्रह्मजन्यत्वं तेजसः श्रूयते, तैत्तिरीयके तु “यायोरग्नि"रिति वायुजन्यत्वम् । इत्यनयोवाक्पयोचिरोधोऽस्तिनवेति सन्देह, सामान्या- सामान्यस्योत्पत्तिर्माभूत । सामान्यावायोर्विशेषस्य तेज- स उत्पत्तिः सम्भवति । एवं श्रुतिथलारसर्वोपादानब्रह्म जन्यत्वमपीत्यस्ति विरोध इति प्रत्युदाहरणसङ्गत्या पूर्व- पने, पूर्व ब्रमणः कार्यत्वे जगदपादानत्वं न सम्भवतीत्यु- तम् । तददायोरपि कार्यत्वात्तेजः प्रत्युपादानत्वं नास्त्य- वेति ब्रह्ममानजन्यत्वं तेजस इत्यविरोधः । "यायोरमि" रिति पञ्चमी क्रमार्था, न तु हेतुत्याधिकेत्येकदेशिनां सिद्धान्तः । तं दूपयति "तेजोतस्तथाह्याहे"ति । अतो मातरिश्चनः सकाशात्तेजो जायत एष । हि यतस्तथा गयुजन्यत्वं “धागोरनि"रिति श्रुतिराह । न घेयं पध्वमी क्रमार्थी, पारवनन्तरं तेज इति पदान्तरकल्पनामसगात् । किंच, "आत्मन आकाशः सम्मृत" इत्यादी "धिव्या ओषधय"इत्यन्ते च हेतुपयुम्या दर्शनान्मध्येऽकस्मारकमा- र्थपञ्चमीत्यसद्गतमेव । न चैवं कचिद्रयजन्पत्वं कचिया- युजन्यत्यमिति विरोधः, वायोर्ब्रह्मानन्यत्वेन वायुभाषा- पनब्रह्मजन्यत्वस्य छान्दोग्यवाक्पार्थस्यैव "वायोरनि" रिति वाग्यस्याप्यर्थपनाविरोधादिति ॥ प्रापः ॥ २३ ॥ ११ ॥ - ·२०३ ब्रह्मामृतषिणी अत "स्तथा हाहे"त्यनुवर्तते । तेजोऽनन्तरमावि- स्वादप्पृथिव्योरिति तेजसो घायुजन्यकथनानन्तरं तयोर- प्पृथिव्योः क्रमेण बुद्धिस्थत्वाहुडिसन्निधिलक्षणसङ्गत्या- क्रमेणाधिकरणमयमारभ्यते । तदपोऽसृजते"त्यादिघा- क्यस्यापां ब्रह्मजन्यत्वप्रतिपादफस्य "अनेराप" इति वाक्येन विरोधोऽस्ति न वेति सन्देहे, पूर्ववद्विरोधोऽस्ती- ति पूर्वपक्ष, अपामग्निदायत्वात्तजन्यत्यं नास्त्येपेत्यधि- रोध इत्येकदेशिसिद्धान्तं दृषयति "आप"इति । पापी. ऽतस्तेजसेोजायन्ते । हि यस्मात्तथा तेजोजन्यत्व "मने- राप"इति श्रुतिराहेत्यर्थः । त्रिवृस्कृतयोरप्लेजसोदाहादा- हकभावेऽप्यनिवृत्कृतयोर्न विरोधः। छान्दोग्ये तेजोऽध- च्छिन्नं ब्रह्म तच्छन्दार्थ इति पूर्ववनिरोधपरिहारो योध्यः॥ अनन्तरभाविपृथिवीमाश्रित्य विचारयति । एथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः।२।३।१२॥ "ता श्राप ऐक्षन्त ययुः स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसृजन्ते"ति श्रूयते । तत्र संशयः, किमन्नशब्दनाद- नादिकमुच्यते किं वा पृधियोति । समानशब्दस्यौदनादी प्रसिद्धत्वादोदनादिकमेबालशन्देनोच्यते । तथा च ब्रीहि- यवादेस्तजन्यौदनस्य च योगेन रूढया चानशब्दवाव्यस्य- कचिदम्जन्यत्वं, कचित्तु "पृथिव्या ओपय ओपधीभ्या- s"मित्पन्न प्रधिव्यादिजन्यत्वं, इत्यनयोः श्रुत्योर्वि- रोधः । इति प्राप्ते चूमः। पृथिव्येवामान्नशब्देनोच्यते, म ब्रह्मादिकम् । कुतः । अधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः । “तरो जोसुनने"ति महाभूतोत्पत्यधिकारात्, "यत्कृष्णं तद- नस्य"ति कृष्णरूपस्यानरान्दयाच्यस्य पृथियीत्वज्ञापकस्य- अवपात्, समानप्रकरणेऽ "ह्य पृथिवी"ति च "तधदपां ·२०४ रामानन्दसरस्वतीता। शर यासीत्तत्समहन्यत सा पृथिव्यभव"दिति च पृथिव्या पतजन्यत्वप्रतिपादकशब्दान्तरसत्वराचेत्यर्थः । तत्तत्र ते. जम्मृपिकाले यदपां शरो धनीभाव आसीत्तत्समहन्यात स घनीभावः सडातात्मना परिणत आसीत् । सैवापां कटिनाकारपरिणामरूपा पृथिव्यभवदिति श्रुत्यर्थः । तथा च ब्रीह्याद्यन्नस माम्बुपादानकत्वं, किं तु पृधिव्या- द्युपादानकत्वमेवेत्यविरोध इति सिडम् ॥ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः ॥२।३ । १३ ॥ एवं तावासस्क्रिमे महाभूतश्रुतीनामविरोधः प्रति- पादितः । इदानी तानि मतान्याश्रित्याभपाश्रयिभावः सद्गत्यान्यनिचार्यते । किं मामूनाभिमानिन्यो देवता- | स्वतघ्रा एवं भौतिकोत्पादने प्रवर्तन्ते, उतेवराधिष्ठिता इति विशये, "श्राकाशाद्वायु"रित्यादिना स्वस्वकार्यो- स्पसा स्थातव्यपणास्वतन्त्रा एवेति प्रामणः सर्वधि- कर्तृत्वमतिपादकश्रुत्या भूतपिश्रुतीनां विरोध इति प्राप्त वमः । स परमात्मा तत्सत्कार्यगोनरेवणात्मकाभि- ध्यानादेवेक्षिता तत्कारणाधिष्ठाता सर्य कार्य सृजप्ति । कस्मात् । तल्लिङ्गात्तस्य परमात्मनः सर्यनियन्तृत्वरूपति- शस्य "या प्रधियां तिष्ठ"नित्यादिना श्रुतत्वादित्यर्थः । पृधिव्यां तदभिमानिदेवतायाम् । अयं भावः । आकाशा दिपदानां भूतमान्ने रुइत्यादेवतापरत्वे अक्षणाऽपसेने भूताभिमानिदेवतानां स्वातत्य "माकायायायु"रित्यादी श्रुनम् । न च "ता आप ऐक्षन्ते'त्येतदयादिपदाना देव- तापरत्वे लिगम्, तदीयेक्षणस्य नवछिन्नमधनिष्ठ- स्वात् । इति न देवतानां स्यातये शिचिन्मानमिति ॥ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॥ २।३।१४ ॥

·२०५ ब्रह्मामृतर्पिणी। एवं भूतानामुत्पत्तिक्रमे चिन्तिते लयकमो बुद्धिस्थ: प्रसगसगत्या विचार्यते । एतस्य विचारस्य प्रयोजनमद्वैत- ब्रमध्यानं प्रासनिकत्वादेव । नास्मिन्पादेऽसङ्गतिराशक- नीया । तत्र किं भूतानां श्रुतोत्पत्तिक्रमेणैव लयमः, उत सोपानपरम्परारूढस्य व्युलमेणावरोहणवझुत्क्रमेणैव लयक्रम इति सन्देहे, श्रुतोत्पत्तिकमेणैवेति प्राप्ते ब्रूमः । अत उत्पत्तिक्रमाद्विपर्ययेणैव लयक्रमः, स्वस्वकारणे का. याणां लयस्य दर्शनात्. आकाशादीनां चोत्तरोत्तरभूतं प्रति कारणतयक्तित्वात् । किं च, व्युत्क्रमेणैव लयक्रम उपपद्यते । अन्यथोत्पत्तिक्रमेण च लयागीकारे, सति कार्य कारणस्य नाश इति स्यात् । तच्चायुक्तमित्यर्थः ।। मूतोत्पत्तिलयविचारस्य यत्प्रयोजनमतब्रह्मध्यानं सत्प्रयोजनकं करणोत्पत्तिक्रममेकप्रयोजनकत्वसइत्या वि- चारयति। अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् ॥ २।३ । १५ ॥ पूर्वोक्तभूतोत्पत्तिकम इन्द्रियोत्पत्तिकमेण विरुष्यते नयेति सन्देहे, विरुध्यत इत्याह "अन्तरे"ति । "एत- माजायते प्राण मनः सर्वेन्द्रियाणि च खं वायुज्योति- रापः पृथ्वी विश्वस्य धारिणी"ति वाक्यं "तलिङ्ग"श. ब्देनोच्यते । विज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या विज्ञानशब्देन धुद्धिरिन्द्रियाणि च गृह्यन्ते । निश्चयात्मकमन्तःकरणं बुद्धिः, संशयात्मकं मन इति भेदः । तानोन्द्रियबुद्धिमनां- सि भूतानामात्मनश्चान्तराले तल्लिङ्गात्तस्याः स्पेर्गमका. द्वाक्यादनुक्रम्यन्ते । तथा चात्मन इन्द्रियबुद्धिमनांसि तेभ्यश्च भूतानीत्यनेन क्रमेणा"मन थाकाशः सम्मूत" " ·२०६ रामानन्दसाम्यतीता। इत्यादिक्रमस्य थाप इत्यनयोर्वाक्मयोर्विरोध इति चेन्न । अविशेषात् । इन्द्रियमनोबुद्धीनां भौतिकत्वेन मृतोप- तिकमादिन्द्रियायुत्पत्तिममस्याविशेषात् । येन मेण भूतोत्पत्तिस्तेनैवक्रमेण भौतिकोपत्तिरित्यविरोध इत्यर्थः । "एसमाज्जायते प्राप"इत्यादिश्रुतिश्च सर्वेपामात्मनः सकाशादुत्पत्तिमात्रं ब्रूते, न क्रममिति भावः । अतो न केनापि पाक्येन भूतमृशिवाक्यानां विरोध इति सिद्धम् ॥ एवं तत्पदार्थसर्वोपादानवयसिस, उपादेयभूत- करणश्रुतिविरोधो निरस्तः । इदानी स्वम्पदार्थसिद्धौ जीव. विपयश्रुतिविरोधो निरस्यते पादसमाप्तिपर्यन्तम् । तत्र जीवोत्पत्तिनाशनिमित्तकजातेष्ट्यादिशास्त्राणां जीवनि- त्यत्वयादिशास्त्रस्य च चिरोधोऽस्ति न पंति सन्देदे, "देवदत्तो जातो मृतथेति लोकव्यपदेशानुग्रहीतजात- कर्मादिशास्त्रविरोधोऽस्त्येव । तयाकरणोत्पत्तिश्रुत्या भूतश्रुतेने विरोधस्तथा जीवोत्पत्तावपि भूतभृतिचिरोध- स्थामाययाच्यः। स न सम्भवति, उक्तयुक्तपा जीयो. त्पत्तायुक्तमूतोत्पत्तिमभद्स्यावश्यकत्यादिति प्रत्युदा- हरपेन पूर्वपक्षे राधान्तः। चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तापदेशो भा- स्तद्भावभावित्वात् ॥ २१३॥ १६ ॥ योऽयं लौकिकस्तयोर्जन्ममरणयोपदेशो "देवदतो जातो मृत"ति स चराचरव्यपाश्रयः स्थावरजङ्गमदेह- विषयो मुख्यः । जीवे तु भाक्तो गौणः स्यात् । कुतः । जन्ममरणव्यपदेशस्य तद्भावभाविस्थात्, देहोत्पत्तिनाशा- नुविधायित्वादित्यर्थः । देहमादुर्भावाद्यपेक्षयैच जासफर्मा- ·६०० मलामृतर्पिणी। दिविधानमिति न तेन शास्त्रेण जीवनित्यत्वशास्त्रस्य वि. रोष इति भावः॥ एवं देहोत्पत्तिनाशयोजीवस्य जन्मनाग मा भूताम् । कल्पाचन्तयोर्जीवस्य जन्मनासा किं न स्याता स्वर्गादिफ- लकर्मशास्त्रविरोधाभावादितिप्रत्युदाहरणेन विस्फुलिङ्गह- शन्तेन, "एतस्मादात्मनः सर्व एत आत्मानो व्युचरन्ती" स्यादेर्जीवात्मनः परस्माद् ब्रह्मण उत्पत्तिवाक्यस्यायिक- सस्यैव ब्रह्मणो जीवभावेन प्रवेशवाक्यस्य च विरोधोऽस्ति न वेति सन्देहे, विरोधोऽस्तीति प्राप्से ब्रूमः। नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः ॥२।३।१७॥ धात्मा जीयो नोत्पद्यते । अतः । अश्रुतेः । उत्पत्ति प्रकरणेषु जीवोत्पत्तरश्रुतेः, ताभ्यः श्रुतिभ्यो जीवस्य नि- त्यत्वावगमाच न जीवो नियते। "स या एप महानज श्रात्माऽजरोऽमरोऽमृत" इत्यादिश्रुतयो जीवनित्यत्ववा- दिन्यो द्रव्याः। यत्तु फचिबिस्फुलिङ्गदृष्टान्तेन परमाद् ब्रहाणो जीवोत्पत्तिश्रवणं तत्कार्यकारणसवातोपाधि. निमित्तमिति श्रुत्यैव स्फुटीकृतम् । विज्ञानघन एघायं जीव एतेभ्यः कार्यकारणसघातापनमूतेभ्य उत्पत्तिमयः सा. म्येनात्याय तानि भूतानि नश्यन्ति सन्ति स्वयमनुसृत्य विनश्यति, विनाशानन्तरं संज्ञा नास्तीति याज्ञवल्क्ये- नोक्त, मैत्रेयी पप्रच्छ, “अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापी- पिपन या अहमिमं विजानामी"ति । अथ मां प्रति त्वं मोहान्तं मोहमध्यं मोहमापीपिपदापादितवान स, मेत्य नाथानन्तरं संज्ञा नास्तीतीदमहंन विजानामि त्वं तु प्रेत्य संभ नास्तीति पदन्मां मोत्यसोति प्रश्नार्थः । तत्रोत्तरं "न वा भरेऽहं मोहं ब्रवीम्यविनायी वा परेऽयमात्मा- ·२०. पमानन्दसरस्वतीकृता । अनुच्छित्तिधमै ति । अविनाशित्वमपरिणामित्वम् । तत्र हेतु"रनुच्छित्ती"ति । मोह मोहकर वाक्यम् | संज्ञा घटादिविशेषविज्ञानं नास्तीति मपोक्तन स्वरूपाभाव इति, नाहं मोहवादी । भूतमात्राप्रयुक्तमेवायोत्पत्त्या- दिकं न स्वाभाविकमिति तात्पर्यम् ॥ ज्ञोऽत सव ॥ २३ ॥१८॥ "अवायं पुरुपः स्वयंज्योति"रित्यादिस्वप्रकाशत्व- योधकश्रुतेः “पश्यंग्यः शृण्वन्नोन"मित्याद्यागन्तुकज्ञा. मवत्त्ववादिश्रुतिभिर्विरोधोऽस्ति न वेति सन्देरे, अस्तीति- पूर्वपचे, पूर्वाधिकरण सजीवानुत्पत्तिमुपजोल्प सिका- न्तपति "ज्ञोऽत एपे"ति । जीयो ज्ञः स्वयंप्रकाशस्य- रूपः। श्रत एवानुत्पत्तिमत्वावेत्यर्थः । अनुत्पत्ता हि स्वयंप्रकाशं ब्रहयोपरितं जीव इत्यापादि । तथा च ब्रह्मा- भिनीयोऽपि स्वयं प्रकाश इति भावः । "परयंय"रि- त्यादिभुतय भागन्तुकटत्यभिप्रायेणस्यप्रकाशत्याविरोधेन नेतव्या इत्यविरोघ इति सिद्धम् । पशुपा । उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ २ ॥ ३ ॥ १६ ॥ मात्मनो लाभेदयोग्पत्याय नित्यत्वं स्वप्रकाशत्वं चोरवा, इदानीं स्वप्रकारात्वादीपद्वारष्ट्रमनपचिपलस्य- रूपत्वमणुत्वनिरासेन सापयतीत्यान्तरपरिमायः सन- तिः । एतदनन्तरमाध्यधिकरणप्रयेपानपच्चिप्रत्यापि पहिष्ट कर्तृत्वमध्यस्तमात्मनीति प्रतिपाद्यते । ततो ग्रामा. भेदयोग्यजीवस्यांश इत्यधिकरणे ब्राहोग्य विपश्यत इरपा. पाझपान्तरसङ्गतयः । अयानपच्चिसत्वश्रुतीना मेपो ऽणुरात्मा घेतसा येदितव्य" इत्याधणुत्वश्रुतिभिर्विरी- घोऽस्ति न पेति सन्देरे, अस्तीत्यार "उलान्ती"ति।जी- पस्योत्पान्तिगत्यागतीनां श्रवणादणुजीयः । सपदामा- ·२०४ ब्रह्मामृतर्पिणी। च्छरीरादृरकामति स तदा वागादिभिः प्राणैः सहोत्मा- मतीति मरणसमय उत्क्रान्तिः श्रूयते । “ये के चास्माल्ली- कात्मयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ती"ति, "तस्मा- लोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मण"इति गत्यागती झुपते । इदं चात्मनो विभुत्वे न सम्भवतीत्यणुत्वं परिशिष्यते, शरीरपरिमाणस्यात्मनो नित्यत्वविरुद्धत्वनासम्भवादि- ति॥ स्वात्मना चात्तरयोः ॥२॥३॥ २०॥ यद्यप्युलान्तिदेहस्वाम्यनित्तिरूपा विभुत्वेऽपि स- म्भवति. तथाऽप्युत्तरयोर्गत्यागत्योः स्वात्मना जीवात्मना सम्बद्धत्यादणुत्वमित्यर्थः ।। नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिका - रात् ॥ २ ॥ ३ ॥ २१॥ मनु नायं जीवाणुः। तच्छुतेरनणुत्वश्रुतेः "सया एपमहानज आत्मा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे"त्यादिना मह- स्वश्रुतेरिति चेन्न । इतराधिकारात् । इत्तरस्य ब्राह्मणः सर्वेषु चेदान्तेषु प्रधानतया ज्ञेयत्वेन प्रकृतत्वात्तस्यैव महत्त्वश्रु- तिरित्यर्थः ।। स्वशब्दोन्मानाभ्यां च ॥ २।३ । २२ ॥ "एपोऽणुरात्मा चेतसा येदितव्य" इति स्वस्थाणुत्वस्थ पाचकशब्दात्, जीवोऽणु: "वालानशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च भागो जोचः स विज्ञेयः स चानन्याय कल्पत" इत्युन्मानाच । सर्वेभ्यः स्यूलपरिमाणेभ्य उद्दत्य मानमुन्मानमत्यन्तापकृपपरिमाणमिति यावत् । तस्मादि- त्यर्थः ।।

·रामानन्दसरस्वतीशता। नन्यात्मनोऽणुत्वे जाहचीताय निममय देहव्यापिरी- त्योपलब्धिधिरोध इत्यत आह । अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २॥ ३ ॥ २३ ॥ यथा चन्दनविन्दुः शरीरैकदेशस्थः सर्वशरीरव्या- पिसुखं जनयति, तथा जीवोऽपि देहव्यापिनं शैत्याधुप- लम्भ करिष्यतीत्यविरोध इत्यर्थः॥ अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमा- इदि हि ॥२॥३॥ २४ ॥ ननु मात्र चन्दनपान्तः । अवस्थितिवैशेष्यात् । प्रत्यक्षण चन्दनपिन्दारेकदेशेऽवस्थितिज्ञायते, जीवस्य तु नवमित्यतुल्यत्वादित्यर्थः । तथा च व्यापिरीत्याधुपल- म्भरूपकार्या महत्त्वकल्पनं युक्तमिति शद्वाभिमायः। निराकरोति "ने"ति । कुतः। श्रभ्युपगमावोवापुत्वस्य । कथमभ्युपगम्यते । तन्नाह "दिहो"ति । हि यतोऽल्पप- रिमाणे हृदि जीयः पश्यते "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योतिः पुरुष"इत्यादौ । तस्मानोवस्थाणुत्वं श्रुत्या- ऽभ्युपगम्यत इत्यर्थः । अतो न दृशान्तवैषम्यमिति भावः ।। गुणाद्वा लोकवत् ॥ २ ॥ ३ ॥ २५ ॥ धात्मनोऽणुत्वेऽपि तनिष्टज्ञानगुणस्य व्यापकत्वा- डीफाराध्यापकगुणावा व्यापिकार्य भविष्यति । लोकव. यापिप्रभागुणकप्रदीपादिवत् । गृहनिष्ठदीपस्याम्पत्वेऽपि प्रभाऽऽत्मकगुणवशाद्यथा गृहल्यापिप्रकाशादिकार्य जा- यते तददित्यर्थः॥ ननु ज्ञानम्य व्यापकत्वेऽणुजीयन्यतिरेकणावस्थान वक्तव्यम् । तदयुक, गुणिन्यतिरिकदेशे गुणस्यावस्थाना.

·ब्रह्मामृतर्षिणी। दर्शनात् । न च दीपप्रभान्यायः, प्रभाया दीपसंयुक्तद्र- ध्यान्तरत्वादित्यत शाह । व्यतिरेको गन्धवत् ॥ २ । ३ । २६ ॥ यथा गुणस्यापि गन्धस्य गुणिव्यतिरेकेण वृत्तिः, पुष्पपेटिकातो दूरस्थितस्य पुंसो गन्धोपलम्मदर्शनात् । तद्वगुणिव्यतिरेको ज्ञानस्येत्यर्थः । तथा च दर्शयति ॥ २३ ॥ २७ ॥ श्रारामात्मनश्चैतन्पगुणेनैव देहल्यासिरित्पन्न श्रुति- माह सूत्रकारः । “स तथा चे"ति हृदयायतनत्वमणुप- रिमाणत्वं चात्मनोऽभिधाय, "बालोमभ्य आनखाग्रेभ्य" इति चैतन्यगुणेन सर्वदेहव्यापित्वं दर्शयतीति सूमार्थः॥ तन्त्रैष श्रुत्यन्तरार्थसूत्रम् । एथगुपदेशात् ॥ २॥ ३ ॥ २८ ॥ "प्रज्ञया शरीरं समारुह्ये"त्यात्मज्ञानयोः कर्तृकर- पभावेन पृथगुपदेशाह्यापिगुणधाराऽस्थ जीवस्य शरीर- व्याप्तिर्गम्यते । एनमेषाभिप्रायमुपोद्वलयति “तदेपां प्रा. णानां विज्ञानेन विज्ञानमादायेति च कर्तुः शारीरास्ट- थग्विज्ञानस्थोपदेशः । विज्ञानमिन्द्रियाणां ज्ञानशक्ति विज्ञानेन चैतन्यगुणेनादाय शेत इत्यर्थः ।। तथा च व्यापकं ज्ञानं जीवस्त्वणुरिति महत्त्वश्रु- तीनां याध इति प्राप्त जीवाणुरवस्यौपाधिकरवान्न वास्त: पापरिच्छिन्नत्वश्रुतियाध इति सिद्धान्तयति । तद्गुणसारत्वात्तु तापदेशः प्राजवत् ॥ २१ "तु" शब्दः कृतपूर्वपक्षनिरासवाचकः । श्राजीव किं ब्रह्मणस्तत्वान्तरं, उत विकारः, आहोस्विद्माभि- ·१२ रामानन्दसरस्वती AI न । नाद्यः, एकविज्ञानात्सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाधात् । न द्वितीय इत्युक्तम् । तस्मात्सर्वश्रुत्यनुसारी तृतीयः पक्षः परिशिष्यते । तथा च ब्रह्मणोऽनवधिकमहत्त्वायगमाजी- वोऽप्यनवधिकमहत्त्ववान, "स वा एप महानज श्रात्मा योऽयं विज्ञानमयः"इति विज्ञानमयस्य जीवस्य स्वता महत्वावगमाच । "एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्य"इत्ये. तन्न जीवविपयं, वेदितव्यत्वश्रवणात् । किंतु चक्षुराद्यगो- परत्वेन दुर्विज्ञेयन्त्रह्मविषयम् । "वालाग्रशतभागस्येति वाक्यं तु जीवस्यौपाधिकमणुत्वमनूय “स चानन्त्यायक- ल्पत"इति वाक्यशेपेणानन्त्यमपरिच्छिन्नत्वं बोधयति । किं च धात्मनोऽणुत्वे देहव्याप्त्युपलम्भा न स्यात् । न च चन्दनविन्दुपान्तः, तस्य सावयवत्वेनावयवद्वारा देह- व्यापित्वसम्भवात् । नापि व्यापिज्ञानाध्यापिकार्यसम्भवः, गुणिन्यतिरेकेण गुणस्थावस्थानायोगेन व्यापिज्ञानस्यास- म्भवात्। न च गन्धन्यायेन गुणस्य ज्ञानस्य गुणिव्यतिरेक- सम्भवः, गन्धस्यापि गुणत्वेन साश्रयस्यैवावगमनाङ्गी- कारात् । अन्यथा गुणत्वव्याहतेर्गन्धस्य द्रव्यत्वेन तव दृशान्तो भवेत् । “प्रज्ञया शरीरं समारुह्ये" त्येतदपि प्रज्ञया चुड्याख्यान्तःकरणनेति व्याख्येयम् । कथं तदि जीवे- ऽणुत्वव्यपदेशः । तद्गुणसारत्वादिति बूमः । तम्या घुर्मु- णाअणुत्वोकान्तिगत्यागतिसुखदुःखादयस्ते गुणाः सारः प्रधानं यस्य स तथा तस्य भावस्तत्वं तस्मात्तद्यपदेशोऽध- गुत्वादिव्यपदेशे न स्वाभाविकः, प्राज्ञवत् । माज्ञस्य पर- मात्मनः सगुणेपासनेषु "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः" "श्र. णीयान्त्रीही वादे"त्यादिपपाधिवशावधाऽणुत्वादिक व्यपदिश्यते तददित्यः॥

·२१३ ब्रह्मामृतर्पिणी। मन्वात्मन्यणुत्वादिसंसारस्य बुड्युपाधिकत्वे कदा- चिदात्मनो वुड्या पियोगे संसारो न स्यादित्यत माह । यावदात्मभावित्वाचन दोपस्तद्दर्शनातास३०॥ बुद्धिसंयोगस्य यावत्संसात्मभावित्वान्न पूर्वी- क्तदोषः । संयोगस्य यायदात्मभावित्वं कुत इत्यत आह "तदर्शना"दिति । देहवियोगेऽपि बुद्धिसंयोगस्य श्रुती दर्शनाद्यावदात्मभावित्वमित्यर्थः । “योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु हृद्यन्तज्योतिः पुरुपः स समानः सन्नुभा लोकाव. नुसम्मरति ध्यायतीव लेलायतीये"त्यादिका श्रुतिः । विज्ञानमयो बुद्धिप्रधानो जीयो बुड्या समानः सन्निमममुं च लोकमनुसन्धरति । तदेवाह ध्यायतीवे"ति । बुडो- ध्यायन्त्यां स्वयं ध्यायतीव, चलन्त्यां चलतोच । न वस्तु- तो ध्यानादिरस्तीत्यर्थः । भ्रममूलकस्य बुद्धिसंयोगस्य सत्त्वसाक्षात्कारपर्यन्तमवस्थानाद्यावदात्मभाविवामित्य- पि द्रव्यम् ।। ननु सुपुप्तौ सम्पत्तिकार्यनाशयोरभ्युपगमान बुद्धिसंयोगस्य यावदात्मभावित्वमित्यत चाह । पुंरत्वादिवत्त्वस्य सतो ऽभिव्यक्तियो- गात् ॥ २॥ ३॥ ३१॥ यथा याल्ये पुंस्त्वादेस्सत एव यौवनेऽभिव्यक्तिी, एवं बुडिसंयोगादेः सुषुप्तौ सूक्ष्मात्मना सत एवाभिव्य- क्तिसम्भवाचावदात्मभावित्वं न विरुद्धमित्यर्थः ।। ननु बुद्धापरपर्यायान्तःकरणे किं प्रमाणं, यत्प्रयुक्तः संसार: स्यादित्यत आह ।

·रामानन्दसरस्थतीता। नित्योपलव्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतर- नियमो वाऽन्यथा ॥२॥ ३ ॥ ३२ ॥ इदमन्तःकरणमवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा म. नसोऽनभ्युपगमे सर्वपामिन्द्रियाणां स्वस्वयिषयसभिषा- नदशायां नित्योपलब्धिमसगो युगपत्सर्वविपयोपलब्धि. प्रसद्गः, मनोव्यतिरिक्तज्ञानसामम्याः सत्वात् । यदि सत्यामपि सामम्यां फलाभावस्तदा नित्यानुपलन्धिमा सना, एकस्पाप्युपलब्धि स्पादित्यः । अथ ऐकस्पापल घिमितरोपामनुपलधिमिच्छता शानसामग्रीमध्येऽन्यन- रस्थात्मन इन्द्रियम्प वा नियमः शक्तिमतिपन्धोझीक- र्तव्यः । सन सम्भवति, निर्धर्मकआत्मनि शक्तरभावात् । नापीन्द्रियस्य शक्तिमतिपन्धः, प्रतिपन्धकामावात् । तस्माद्यासद्गस्थल इच्दैव नियामिकेति पतष्पम् । घ नात्मनः, निर्गणनामाभिन्नत्यस्प अतियतेभ्यः प्राप्ति पादनात, "कामः सकल्प"इत्यादिश्रुत्पा मनोधर्मस्प- च्छादावयगतत्याच | तस्मायासनानपामिकेच्याऽन्यथा- ऽनुपपत्या श्रुत्पा च सिद्धमन्तःकरणम्, यत्मयुक्तमात्म- नि संसार इति ॥ सहपसारत्वमेवात्मनः कर्तृत्वमाधन मपश्यति । का शास्त्रार्थयत्त्वात् ॥ २॥ ३ ॥ ३३ ॥ अधात्मनोऽसहत्वातीनां कर्तुरिटमाघनपोषकपि. पिचाफ्पैपिरोधसन्दो सांप्योक्तबुरिकतत्यव्यावर्तनमा- स्मन एव कर्तृत्वमा साध्यते । तब कत्यमाधिवमि. त्युत्तराधिकरणे बदयत इति न पिरोश इत्यभिप्रापेष सिदान्तपति "क"ति। मात्मैव कती, न बुरिः, कर्तुर- - है ·२१५ ब्रह्मामृतपिणी । पेक्षितोपाययोधकविधिशास्त्रस्यावत्त्वात् । अात्मनः क. तृत्वे विधिशास्त्रमर्थवद्भवति । अन्यथा बुद्धिः की, आ. स्मा फलभोक्तनि कर्तुरपेक्षितापाययोधकशास्त्रमनर्थकमेव स्यात् । तस्मान्न केवलवुद्धः कर्तृत्व, किं त्यात्मन इति । विहारोपदेशात् ॥ २।३ । ३४ ॥ “स ईयते, ऽमृतो यत्र काम"मिति, "स्वेशरीरे यथाकामं परिवर्तते" इति च जीवप्रकरणे स्वभावस्थायां विहारस्य सञ्चास्पदेशाजीवस्य कर्तुत्वमित्यर्थः । अकर्तुः सञ्चरणायोगादिति भावः । यत्र स्यमेऽमृतः स जीवः कामं विपयानीयते गच्छतीत्यर्थः । परिवर्तते विह- रति ।। किन। उपादानात् ॥२।३। ३५ ॥ "प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाये"त्यात्मनो ग्रह- पशत्तयुपादानश्रवणादकतुरुपादानायोगादात्मनः कर्तुः त्वमित्यर्थः । माणानामिन्द्रियाणां विज्ञानेन मनसा तज- न्यबुझा वा विज्ञानं ग्रहणशक्तिमादाय स्वापे हृद्यं गच्छ तीति योजना ॥ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेनिर्देशविपं. र्ययः॥२।३ । ३६ ॥ "विज्ञानं पझं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि चे"ति लै- किकवैदिकक्रियायां विज्ञानशन्दवाच्यस्पात्मनः कर्तृ-व- व्यपदेशाचात्मनः कर्ट त्वमित्यर्थः । यज्ञ सङ्कल्पम् । ननु विज्ञानशब्दो धुद्धिपरो, न जीयपर इत्यत आह. "न थे- दि"ति । विज्ञानशब्दो जीवपरोन चेत्तर्हि निर्देशपिप!

·१४ रामानन्दसरस्वतीता। नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतर- नियमो वाऽन्यथा ॥ २॥ ३ ॥ ३२ ॥ इदमन्तःकरणमवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा म. नसाऽनभ्युपगमे सर्वेपामिन्द्रियाणां स्वस्वविषयसन्निधा- नदशायां नित्योपलब्धिप्रसको युगपत्सर्वविषयोपलब्धि. प्रसङ्ग, मनाव्यतिरिक्तज्ञानसामग्या: सत्वात् । यदि सत्यामपि सामन्यां फलाभावस्तदा नित्यानुपलब्धि- सङ्गः, एकस्याप्युपलब्धिनस्यादित्यर्थः । अथ वैकस्यापल. धिमितरेषामनुपलब्धिमिच्छता ज्ञानसामग्रीमध्येन्यत. रस्यात्मन इन्द्रियस्य वा नियमः शक्तिमतियन्धोभीक- तव्यः । सन सम्भवति, निधर्मक आत्मनि शक्तरभावात् । नापीन्द्रियस्य शक्तिमतियन्धः, प्रतिबन्धकाभावात् । तस्मात्यासङ्गस्थल इच्छैव नियामिकेति वक्तव्यम् । इच्छा च नात्मनः, निर्गुणब्रह्माभिन्नत्वस्य श्रुतिशतेभ्यः पति- पादनात, "कामः सकल्प"इत्यादिश्रुत्या मनोधर्मत्वस्पे- च्छादाववगतत्वाच । तस्मात्यासद्गनियामिकेच्छाऽन्यथा- पपत्त्या श्रुत्या च सिद्धमन्तःकरणम्, यत्प्रयुक्तधात्म- नि संसार इति ॥ तद्गुणसारत्वमेवात्मनः कर्तृत्वसाधनेन प्रपश्यति । कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ २३ ॥ ३३ ॥ अधात्मनोऽसत्यभ्रतीनां कर्तुरिसाधनयोधका धिवाक्यैर्विरोधसन्देहे सांख्योक्तबुद्धिकर्तृत्वव्यावर्तनेना- लन एव कर्तृत्वमत्र साध्यते। तय कर्तृत्वमापाधिकमि. त्युत्तराधिकरणे बयत इति न घिरोध इत्यभिप्रायेष सिद्धान्तयति "क"ति। श्रात्मैव कर्ता, न बुद्धिः, कर्तुर- ·२१५ ब्रह्मामृतर्पिणी। पेक्षितोपाययोधकविधिशास्त्रस्यार्थवत्त्वात् । यात्मनः क- त्वे विधिशास्त्रमर्थवद्भवति । अन्यथा बुद्धिः की, मा- स्मा फलभोक्तति कर्तुरपेक्षितापाययोधकशास्त्रमनर्थकमेष स्यात् । तस्मान्न केवलबुद्धः कर्तृत्वं, किं त्यात्मन इति ॥ विहारोपदेशात् ॥२।३ । ३४ ॥ "स ईयते ऽमृतो यत्र काम"मिति, "स्वेशरीरे यथाकामं परिवर्तते" इति च जीवप्रकरणे स्वप्नावस्थायां विहारस्य सवरणस्योपदेशात्रीवस्य कर्तृत्वमित्यर्थः । अकर्तुः सञ्चरणयोगादिति भावः । यत्र स्वप्नेऽमृतः स जीवः कामं विपयानीयते गच्छतीत्यर्थः । परिवर्तते विह- रति॥ किञ्च । उपादानात् ॥ २॥ ३॥ ३५ ॥ "प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाये"त्यात्मनो ग्रह- एशत्तयुपादानश्रवणादकर्तुपादानायोगादात्मनः कर्तृ- त्वमित्यर्थः । प्राणानामिन्द्रियाणां विज्ञानेन मनसा तज- न्यवुड्या या विज्ञानं ग्रहणशक्तिमादाय स्थापे हृदयं गच्छ तीति योजना॥ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेनिर्देशविपं. र्ययः ॥ २।३ "पिज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि पे"ति ली. किकवैदिकक्रियायां विज्ञानशब्दवाच्यस्यात्मनः कर्तृत्व- व्यपदेशाचात्मनः कर्तृत्वमित्यर्थः । यज्ञं सङ्कल्पम् । ननु विज्ञानशन्दो धुद्धिपरो, न जीयपर इत्यत आह "न चे. दिति । विज्ञानशब्दो जीवपरो न चेत्तई निर्देशविप. .१ ·ब्रह्मामृप्तर्षिणी एवं बुद्धिव्यतिरिक्तात्मनः सिद्धं कर्तृत्वम् । तच न स्वाभाविक, फि त्वौपाधिकमित्याह । यथा च तक्षोभयथा ॥२॥३॥ ४० ॥ पूर्व सांख्याभिमतबुडिक त्वनिरासेनात्मनः कर्तृ- त्वं समर्थितम् । तत्किं स्वाभाविकमौपाधिकं वेति सन्देहे पूर्वेक्तशास्त्रार्थवत्वादिभिरेव हेतुभिः स्वाभाविकमित्य- स्त्यसमत्वनतिविधिशास्त्रयोर्विरोध इत्यस्याधिकरणस्य पूर्वपक्षः। नन्वेतस्य पूर्वपक्षस्यैतदधिकरणनिरस्यत्वे पूर्वा- धिकरणं व्यर्थमिति चेन्न । तस्य वुद्धिकर्तृत्वनिरासेनैतद- धिकरणविषयकर्तृत्वप्रतिपादकत्वान्न व्यर्थतेति । तत्रेद- मुत्तरम् । न तावत्क त्वं स्वाभाविकम्, श्रुनाचौपाधिक- त्वन कर्तृत्वस्य स्फुटीकृतत्वात् । तथा हि, आकाशे विप- रिपततः श्येनस्येवात्मन उपाधिकृतं श्रम स्वप्नजागरितयोः श्रावयित्वा सुपुप्तौ लीनोपाधिकस्य तस्यात्मनः परमान- न्देन सम्परिष्व कस्य श्रमाभावं श्रावयति "ता अस्यैत. दाप्तकाममात्मकाममकामं रूपं शोकान्तर" मत्यारभ्य, "एपाऽस्य परमागतिरेपाऽस्य परमा सम्पदेपोऽस्य परमो लोक एपोऽस्य परम आनन्द" इत्यन्तेन । तदेतत्माप्तं, ब्रह्मास्य जीवस्यात्मकामम् । फामशब्दः काम यतव्यपरः। सर्वत्र स्वरूपेण फामयितव्यमित्यर्थः । तत्र हेतु "रातका. म"मिति । आसकामत्वे हेतु "रकाम"मिति । यतः परं काम्यं नास्ति तदकामम् । अरोपशोकसंसर्गशून्यत्वादप्या- सकामत्वमित्याह "शोकान्तर"मिति । शोकादन्तरं भिन्न- मित्यर्थः । शोकं दुग्वमन्तरयति निवारयतीति वा । उक्तस्य सुषुप्त्यात्मस्वरूपस्य परपुरुषार्थमाह "ए"या- दिना । पतदेवाभिसन्धाय भगवान्सूत्रकारी पन्लेना- ·२१० " रामानन्दसरस्वतीस्ता। पाधिकं कर्तुत्यमाह "यथा च तक्षोभययेति । यथा तक्षोभयथा धास्यादिकरणान्यपेक्ष्य फर्ता दुःखी भवति, प. नपेक्ष्यतुस्वरूपेणाकर्ता सुखी भवति, तथाऽस्माऽपि धुड्या- दीनि करणान्यपेक्ष्य कर्ता संसरति, अनपेक्ष्य तु स्वभा. पतोऽकर्ता परमानन्दः ! "" शन्दस्त्वः स्वाभाविक- कर्तृत्वनिरास ते । शाखार्थयत्पादित्यादिहेतवा कर्तृत्व पिनाऽनुपपमास्तरसाधयन्ति, न तु कर्तृ त्यस स्वाभायिक त्वमपि, तदिनाऽनुपपत्तरभावात् । यदुक्तं "पिज्ञानं पर्श सनुत"इति वुयतिरिकात्मनः फर्तृत्वव्यपदेश इति, सम, पिज्ञानशब्दस्य चिद्ध्यस्तबुद्धौ रूदत्वात् "स एपयामि सस्योत्तरोत्तरश्रमो पाइ" इति श्रुरपसरे पशस्य पाग्यु चिजन्पत्यायगमात्, अनापि यशसाधन विधानं मुसिरे. घेत्ययधारणाय चित्तेन घ्यात्या याचा मारापा पो जायते । तेन पित्तस्य यापन पूर्वोत्तरभायो या हति झुत्पः। तस्मादापाधिकमात्मनः कर्तृत्यमिति सिटम् ॥ परात्तु तच्छुतेः ॥ २ । ३ । ४१ ॥ यत्पुनरोपाधिकं जीयस्य कर्तृत्वगुरू तरिकमीश्वरा- यत्तं न घेति सन्देदे, जीयम्य फरणा पाकमादेश का त्य सस्तस्यैश्चरायत्तत्य नेति प्रामम् । न च "एप व साधु फर्म कारयति तं यमेभ्यो सभ्य उपिनीपते । एप होगामाघुकर्म कारपति संयमयो निनोपन" इति शुन्य- श्वरापरात्यं कर्तृत्त्यस्येति याच्यम् । सधारये घिधि नपेष- स्थान ईश्वर एपाभिपिक्त इति विपनिधनानपाय स्यात् । इति प्राप्ते प्रमः । "तु" गन्दन पप निरम्प प्रतिजानीते "प"दिति, परमेश्वरादेव लीवप क्तृ. स्वादिसंसारस्य मोक्षस्य पसिभ धतुमईनि । कुतः ।

·२१९ ब्रह्मामृतर्पिणी। तकृतेः कर्तृत्वादेरीधरायत्तत्वश्रुतेः । “एपोव साधु कर्म कारयति" “य आत्मनि तिष्ठनात्मानमन्तरो यम- यतो"त्याद्याया इत्यर्थः॥ नन्वीश्वरस्य कारयितत्वे धर्ममेव कारयेत्, नाघ- मम् । अन्यथा केन चित्पुसा धर्म केन चधर्म कारयतो वैषम्यनिर्दयत्वे स्यातामित्यत शाह । कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिपिद्धावैय- र्यादिभ्यः ॥ २।३ । ४२ ॥ "तु" रुक्तशङ्का निरासार्थः । जीवेन कृतो यः प्रयत्नो धर्माधर्मलक्षणस्तदपेक्ष एवेश्वरोऽन्यस्मिन्नपि जन्म न धर्मा- दिकं कारयति, तदपेक्षस्सुखादिफलं ददाति । तेन वैष- म्यनघण्ये न प्रसज्यते । अना दत्वात्संसारस्य पूर्वजन्म- कृतधर्माचपेक्षा युक्तव । नन्वीश्वरस्य कृतप्रयनापेक्षत्वं |कृत इत्यत आह "विहिते"ति । ईश्वरस्य कर्मसापेक्षाये खलु “ज्योतिशेमेन स्वर्गकामो यजेत" "ब्रामणो न हन्त- व्यः" इत्याधयोर्विहितप्रतिपिद्धयोयर्थ भवति । धन्य. था विधिनिषेधशास्त्रमनर्थकमेव स्यात्।धर्मकृतो दुःखपध- मंकृतश्च सुखं सम्पादयेदित्यादिदोप "माद" शब्दार्थः।। तस्मादीश्वर एवं पूर्वकृतसुकृतानुसारेण धर्मादिकार- पिता तदनुसारेण फलदाता चेति सिद्धम् ॥ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकि- तवादित्वमधीयत एके ॥ २॥ ३ ॥ ४३ ॥ एवं तावमित्या स्वप्रकाश शर्माऽऽस्मेत्युक्तम् । तस्य सिद्धाभेदयोग्यत्वस्यात्र ब्रह्माभेदः साध्यते । अत्र "य आत्मनि तिष्ठ"नित्यादिभेदश्रुतिजातस्य "तत्वमसी" ·+ समानदसरथतीशता । त्याधभेदश्रुतिजातस्य च विरोधसन्देहे, समयलत्यादस्ति विरोध इति प्रासम् । भेदं पिना पूर्वोक्तस्य जीवेश्वरयोरु- पकार्योपकारकभावस्य स्वामिभृत्यवत्सम्बन्धसापेक्षस्या- नुपपत्तः, अभेदं घिना "तस्वमसी"त्यादेरनुपपत्तः, इत्य- भयोः समपलत्वम् । न चोभयविधिश्रुतिभ्यामंशांशिमा- वाङ्गीकारान्न विरोध इति वाच्यम्, ईन्चरस्य निरंशत्यात् । इत्यस्ति विरोध इति प्राप्ते ब्रूमः "अंश"इत्यादि । जीव ईश्वरस्यांश इचांशः, न तु स्वाभाविकांऽशः, ईश्वरस्य "निष्कल"मित्यादिनिरंशत्वश्रुतिविरोधात् । अत ईश्व. रस्य कल्पितांश जीवः । कुतः पुनर्जीवेश्वरयोरंशांशि- भावाभेदाभेदश्रुतिभ्यामित्याह "नाने"त्यादिना "एके" इत्यन्तेन सूत्रेण । “य भात्मनि तिष्ठनित्यादिना जोये. श्वरयोनानाव्यपदेशाङ्गेदव्यपदेशादन्यथा चायनानात्व- स्थापि व्यपदेशादित्यर्थः । तथा होके शाग्विन पाथर्वणि- काः "ब्रह्म दाशा ब्रह्म दासा ब्रह्म कितवाः" इत्यादिना ब्रह्मणा दाशदासक्तिवादिभावमामनन्ति । तस्मादनाना- स्वस्याभेदस्य व्यपदेश इत्यर्थः । दाशाः कैवर्ताः । दासा भृत्याः । कितवा द्यूतकृमो धृधः । तस्मात्यत्यक्षसिद्धर्भ- दानुवादेन श्रुतीनामभेदपरत्वात्कल्पितभेदवानशा जीव इति॥ मन्त्रवाच्च ॥ 1३1४४॥ "पादोऽस्य विश्वा भूतानी"ति मन्त्रवर्णादपि जीवों ऽश इत्यर्थः । भूतानि स्थावरादयो जीवाः पादोंऽश इत्यर्थः॥ अपि च मर्यते ॥२॥३॥ ४५ ॥ किं च, ईश्वरांशत्वं भगवद्गीतासु "ममैवांश जीय- + ·२८१ ब्रसामृतर्पणी । लोके जीवभूतः सनातन" इति मर्यते। तमादीश्वरांश जीवः ॥ ननु जीवस्येश्वरांशत्वे जीवगतदुःखेनेश्वरस्य दुःखित्वं स्यात्, पादादिगतदुःखेनागिनो देवदत्तस्य दुःखित्वदर्शना- [दित्यत आह। प्रकाशादिवन्नैवं परः ॥ २।३ । ४६ ॥ यथा जोवो दुःखी नैवं परमात्मा दु:ग्वी, प्रकाशदि- वत् । यथा सौरश्चान्द्रमसो वा प्रकाश नभी व्याप्य वर्तमानो चक्रकाष्ठाद्युपाधिकृतवक्रभावमापन्नोऽपि न वस्तुतो वक्रभावं प्रतिपद्यते यथा चाकाश घटादिषु गच्छत्सु गच्छनिव न वस्तुतो गच्छति तदादित्यर्थः । पिम्बपतिविम्पयोरीश्वरजीवयार्भेदस्य सत्त्यान्न जीवदुःखे. नन्धरत्य दुःखित्वम्, उपाधेरुपहितपक्षपातित्वादिति भावः॥ जीवदुःखेनेश्वरस्य दुखित्वाभावे स्मृतिमप्याह । स्मरन्ति च ॥२।३।४७ ॥ "तत्र यः परमात्माऽसौ स सत्यो निर्गुणः स्मृतः । न लिप्यते फलैश्वापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ फर्मात्मा स्वपरो योऽसौ मोक्षयन्धैः स युज्यते।' इत्यादिना व्यासादयो जीवदुःखेनादुःखित्वमीश्व- रस्य स्मरन्तीत्यर्थः। “च"शन्देन "तयोरन्यः पिप्पलं स्वा- दत्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीती" त्याद्या श्रुतिः सूचिता ।। ननु "नान्योऽतोऽस्ति द्रा" "मृत्याः स मृत्युमा- मोति य इह नानेव पश्यति" इत्यादिना जीवेश्वरमे- दमानमतिपेधात्सर्पभूतेषु चैतन्यस्यखण्टैकरसत्यात्कर्ष 'मिन सेवितव्य' शत्रुः परिहर्तव्यः' इत्पादिलोकिकानु- " ·4 रामानन्दसरस्वतीशता। ज्ञापरिहारी स्याताम, कथं वा 'ऋता भार्यामुपेयात् 'गुर्व- इना नोपगच्छेत्' इत्यादिवैदिकानुज्ञापरिहारौ सगच्छेते ग्राहत्याज्यभेदाभावादित्यत आह । अनुज्ञापरिहारी देहसम्बन्धाज्योतिरा- दिवत् ॥ २ ॥ ३ । ४८ ॥ उक्तौ लौकिका वैदिको वाऽनुज्ञापरिहारी सर्वत्रा- त्मन एकत्वेऽपि शरोरसम्बन्धात्सहच्छेते। देहसम्बन्धस्ता- दात्म्यम । तत्तदेहविशित्वेनात्मभेदादस्ति श्राहात्याज्य- भेदो ज्योतिरादिवत् । यथा ज्योतिपो पहरेकरये पि श्म- शानसम्बन्धी यहिः परिहार्यो नंतरः, यथा या सौरप्रकारा एकोऽप्यमेध्यादिसंयुक्तः परिहार्यो नेतरः, एवमात्माऽपी- मनु तथाऽपि सर्वशरीरेषु कर्म कर्तुचैतन्यस्यैफरवा. देकदेवदत्तशरीरायच्छेदेन कर्म करणे धर्मादिकं यज्ञदत्तश- रीरावच्छेदेनापि जायतेत्यत आह । असन्ततेश्चाव्यतिकरः ॥ २॥ ३४ ॥ परिच्छिन्नान्ताकरणोपाधिकस्य कर्तुः परिच्छिन्नस्य देवदत्तात्मनो यज्ञदत्तशरीरेणासन्ततेरसम्पन्धाडादर- व्यतिकरः । देवदत्तस्य यज्ञदत्तथरीरावच्छेदेनापि धर्मा- दिमसको नास्तीत्यर्थः॥ भाभास एव च।३1३1०॥ यथाऽनेकघटजलपतिविम्बितानां सूर्याभासानां मध्य एकस्मिन्सूर्याभासे कम्पमाने सूर्णमासान्तरं करपते, एवमीश्वराभास एवायं जीव इति नैकस्मिक्षीवे धर्मादि- सम्बन्धिनि जीवान्तरण धर्मादिसम्बन्धइत्यर्थः । कि, त्यर्थः .0 ·ब्रह्मामृतवर्षिणी। येषां सांख्यादीनां यहवो विभवश्चात्मानः सर्वशरीरस- म्यन्धिनस्तेपामेव धर्मादि साङ्कर्य प्रामाति । तथा हि सांख्यमले तावद्भोगसाधनप्रधानसन्निधानस्य सर्वात्मना- मविशित्वादेकस्यात्मनः सुखादिसम्बन्धे सर्यात्मना सुखादिसम्पन्धः स्यात् । एवं न्यायमतेऽपि देवदत्तात्मनः सुखादिहेतुमनस्संयोगस्य सर्वात्मनामविशवृत्त्वात्फलानि- यमः स्यादेव॥ नन्वनियमात्फलनियम इति चेत्तत्राह । अदृष्टानियमात् ॥ २ । ३ । ५१ ।। सांख्यमते प्रधानसमवेतमम् । ततश्च प्रधानस्य सर्वसाधारण्यादृपस्याप्यनियमात्फलानियमस्तदवस्थः । न्यायमतेऽप्यपहेतुमनासंयोगस्य सर्वात्माविशेषादिद- मस्यादृपृमस्य नेत्येवंरूपस्यापनियमस्याभावात्फलानियम इत्यर्थः॥ नन्वहमिदं फलं प्रामवानीदंपरिहरिप्यामीदं करिष्य इदं न फरिप्य इत्येवंरूपाभिसन्ध्यादयः प्रत्यात्मनियता: सन्तः स्वप्रयोज्यादृनियमहेतवो भविष्यन्तीत्यत पाह। अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ॥ २३ । ५२ ॥ अभिसन्ध्यादिप्यपि साधारणमनस्संयोगसाध्येप्व. स्वदनियम इत्यर्थः॥ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात्॥२॥३॥५३॥ नन्वात्मनां विमुत्वेऽपि स्वस्वशरीरायच्छिस एवा- ल्ममदेशेऽभिसन्ध्यादिहेतुमनस्संयोग इति भवत्पभिसा ध्यादिनियम इति चेन्न। सर्वात्मनां सर्वगीरेवन्त - पादस्यात्मन इदं शरीरमित्यत्र नियामकामावादस्पात्म ·रामानन्दसरस्वतीकता। नोऽस्मिन्शरीरे प्रदेश इति प्रदेशकल्पना न सम्भवतो- त्यर्थः । तस्मादस्मत्पक्ष एव सकलदोपाभाव इति सिद्धम् ॥ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। एवं महाभूतजीवविषयश्रुतिविरोधं परिहत्य लिङ्ग- शरीरविपयश्रुतिविरोधं परिहर्तु पादान्तरं करिष्यमाणः पूर्वाधिकरणे कर्तृस्वरूपावधारणेन वुद्धिस्थानां कर्तुपकर- णानामिन्द्रियाणामुत्पत्तिं साधयति । तथा प्राणाः ॥२।४ । १॥ अस्मिन्नपि पादे पूर्वपक्षे श्रुतीनां मियो विरोधेनाप्रा. माण्याद्रमसमन्वयासिद्धिः फलम, सिद्धान्त तासामधि- रोधेन प्रामाण्यात्समन्वय सद्धिरिति बोध्यम् । तत्र ताय- "दात्मन श्राकाशः सम्भूत" इत्याद्युत्पत्तिप्रकरणेष्विन्द्रि- याणामुत्पत्तिन श्रूयते । कचिय, "ऋपयो चाय तेऽग्रेस- दासीत् । तदाहुः कते अपय इति । प्राणाचाय पयः" इत्यत्र स्पेः प्रागिन्द्रियाणां सद्भावभवणादनुत्पत्तिरिति भाति कचित्तु, "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि च खं वायुयोतिरापः पृथिवी" त्यादावुत्पत्तिरिन्द्रियाणां श्रूयते । एतासां श्रुतीनां मियाविरोधोऽस्ति न चेति सन्देदे, विनिगमनाभावादस्ति विरोध इति प्राप्ते, सः पूर्वमिन्द्रियसद्भावभवषादुत्पत्तिश्रुतिर्गाणीत्यघिरोध इत्य- फदेशिना सिडान्तितम् । तं दृपयति "तथेति । तथा "एतमाजायते प्राण" इत्याधुदाहृतवाक्यस्याकाशादि. वरमाणा इन्द्रियाण जायन्ते । उत्पत्तिश्रुतेरविशेषादि- त्यर्थः॥ यदुक्तं सः प्रागिन्द्रिय सद्भावश्रवणादुत्पत्तिश्रुति- गोषीति तनाह।

·ब्रह्मामृतार्पणी। गोण्यसम्भवात् ॥ २ । ४ । २ ॥ गोण्या उत्पत्तिश्रुतेरसम्भवो गाण्यसम्भवस्तस्मादेक- देश्युक्तमयुक्तमित्यर्थः । प्राणानां नित्यत्व एकविज्ञान- तिजा बाध्येतेति भावः । सद्भावश्रुतिस्तु हिरण्यगर्भात्म- कावान्तरप्रकृतिरूपप्राणानां स्वविकारापेक्षया प्रारसद्भावं योधयति । अवान्तरप्रलये हिरण्यगर्भेन्द्रियाणां लयाभा- धादिति बोध्यम् ॥ इन्द्रियाणां मुख्यं जन्मेत्यन्त्र हेत्वन्तरमाह । तत्प्राक्श्रुतेश्च ॥ २।४।३॥ तत्तत्र "एतस्माजायते प्राण" झयादिपाक्ये "जायते" इति जन्मवाचिपदस्य खवायवादिषु मुख्यस्य खाद्यपेक्षया प्राचीनेषु प्राणेन्द्रियादिपु श्रुनेन्द्रियाणां मुख्यं जन्मेत्यर्थः । एकस्मिन्वाक्य एकस्य पदस्य कचिद्गी- णत्वं कचिन्मुख्यत्वमित्यस्यासम्भवादित्यर्थः॥ उत्पत्तिप्रकरणेष्विन्द्रियाणामुत्पत्तिर्न श्रयत इति य- दुक्तं तन्न, छान्दोग्य उत्पत्तः श्रुतत्वादित्याह । तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॥ २ ॥ ४ ॥ ४ ॥ ब्रामप्रकृतिकानि तेजोऽवन्नानि तच्छन्देनोच्यन्ते । तथा च प्राणेन मनसा च सहिताया वाचः "अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः माणस्तेजोमयी वागि"त्यनेन तेजा- ऽपन्नजन्यत्वाभिधानादस्त्युत्पत्तिश्रुतिरित्यर्थः । तस्मादुत्प- त्तिश्रुतिसद्भावात्सृष्टः प्राक्सझावश्रुतेश्वान्यविषयत्वा- दस्ति श्रुतोनामविरोध इति सिद्धं ब्रमविकारत्वमिन्द्रि- याणामिति ॥ एवमिन्द्रियाणामुत्पत्ति प्रसाध्य तेभ्यो जीवस्य - १५ ·रामानन्द्रमाम्बतीता। विवेकार्थ तदाश्रितसंख्यां निर्णतुकाम आश्रयायिभाव- सद्गत्या पूर्वपत्तयति। सप्त गतेर्विशेपितत्वाच्च । २ । ४।५॥ "सात प्राणाः प्रभवन्ति तस्मा" दिति समेन्द्रियाणि श्रूयन्ते । कचि "दष्टौ ग्रहा अशावतिग्रा" इत्यत्राश ग्रहाः पुरुपपशुबन्धका इन्द्रियाणि । रागायुत्पादनबारे- न्द्रियाकर्पका चिपया अतिग्रहा इत्यर्थः । "सप्त धै शीर्पपयाः प्राणा दायवावा" वित्यत्र नव । अवाञ्ची पायूपस्यौ । “नव वै पुरुपे प्राणा नाभिर्दशमी" त्यत्र दश । “दश वै पुरुपे प्राणा आत्मैकादश" इत्यत्रैकादश। श्रात्मा मनः। एवं फचित्द्वादश कचिचयोदशेन्द्रियाणि भूयन्ते । तासां श्रुतीनां विरोधसन्देहे विरोधोऽस्तीति प्रास, एकदेशिमतं सप्तधेन्द्रियाणि । कुतः। गतेः श्रुत्या सप्तत्वावगतेरित्यर्थः । किं च "सप्त वै शीर्पण्याः प्राणा" इतीन्द्रियाणां शीर्पण्यत्वेन विशेषितत्वात्मतेन्द्रियाणि । ये शीर्पण्यास्सप्त दे श्रोत्रे द्वे मेवे दे नासिके एका वागिति, ते प्राणा इति सप्तानामेवेन्द्रियत्वावगमात् । अपृत्वादि- संख्याश्रवणं त्येकस्यैवान्त करणस्य संशयनिश्चयगम- रणरूपवृत्तिभेदेन मनोबुद्दाहवारचित्तानीति चतुपपव समानामेव पृत्तिभेदेनोपपद्यत इत्यविरोधः श्रुतीनामिति प्राप्तम् । तद्पयति । हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥२४॥६॥ "तु" शब्देन प्राणानां सप्तत्वनिरासः। यतो "हस्तो वै ग्रह" इत्यादिना हस्तादयो व्यतिरिक्ताः प्राणाः अयन्ते । सप्तत्वसंख्यायामसम्भावितान्तर्भावे समस्या- तिरेके स्थिते सप्त वसंरगन्द्रियनिष्ठैकादशत्यसंख्यायाम.

·ब्रह्मामृतपिणी । |न्तर्भावयितुं शक्यते, न्यूनसंख्याया अधिकसंख्यायामन्त- र्भावसम्भवात् । अतो नैवं मन्तव्यं "सप्तध प्राणा" इति सूत्रार्थः । यद्यपि ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्च मनश्चे- त्येकादशेन्द्रियाणि विहाय हृदयाहवारी माणानां द्वाद- शत्रयोदशसंख्याऽपादको भूयेते, तथाऽपित्तयारन्तःकरण- प्रभेदत्वान्नाधिकसंख्याऽऽपादकत्वमित्येकादशैवेन्द्रियाणी- ति निरचद्यम् । "सत वै शीर्पण्या: माणा" इत्पन्न न सप्तोद्देशेन प्राणत्यविधानम्, किंतु प्राणेद्देशेन स्थानमे- दमात्रेण चतुर्णामेवेन्द्रियाणां सतत्वमिति न तदिरोधः । “नव वै पुरुषे प्राणा नाभिर्दशमी"ति वाक्यं पुरुपाकार- देहच्छिद्राभिप्रायम्, न प्राणाभिमायमित्यविरोध इति सिद्धम् ॥ नन्धिदं सूत्रदयव्याख्यानमसङ्गतम्, “सप्त प्राणा: प्रभवन्ती"ति घाणरसनचक्षुःश्रोत्रत्वड्मनोपाचां सप्त. त्वावातिः शीर्पण्यानां विशेषत्वमिति हेतुद्रयवैयधिक- रण्पेन सूत्रे "च"कारानुपपत्तः, पं शीर्पपयाः सप्त ते प्राणा नेतर इत्यत्र परिसंख्याऽऽपत्तेश्च । अत एव तदुत्तरं वित्तीयसूत्रव्याख्यानमप्यसङ्गतमिति चेत्, तईन्यथा सुत्र- दयं व्याख्यास्यामः । मरणसमये येषां सहगमनं तेषामेव भोगसाधनत्वादिन्द्रियत्वम् । तथा च मुख्य प्रापमन- मामन्तं सर्वे शाणा अनूत्नामन्तीति घाणादीनां सप्ताना- मेव गतेः सहगमनस्य श्रवणात्सप्तवेन्द्रियाणि । ननु सर्व- शन्दश्रवणात्कथं सप्तानामेव गतिश्रवणं तबाह "विशे- पितत्याचे"ति । स यप चाक्षुषः पुरुषः परा पर्य:- घर्ततेऽथारूपजो भवत्येकीभवति न पश्यति न जिघ्रति न रसपते न पदति न पोति न मनुते न स्पृशतीत्याहु".

·रामानन्दसरस्वतीशमा । रिति चक्षुरादीनां सप्तानामेव प्रकृतानां विशेपितत्वात्स- शब्दः प्रकृतगामी। सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इत्यत्र सर्यशब्दो यथा निमश्रितप्रकृतव्राह्मणपरस्तददिति शशा- सूत्रार्थः । यत्रोतकान्त्यवस्थायां चक्षुरधिष्ठातृदेवः स एप चाक्षुपशब्दवाच्यः पुरुषो रूपादिविषयव्याप्तिं विहाय वर्तते । तदानीमयमरूपज्ञो भवति। हृदये चक्षुरकीभवति। पार्श्वस्थाश्च नायं पश्यतीत्याहुरिति श्रुत्यर्थः । सिडान्त- सूत्रार्थस्तु, सप्तभ्योऽतिरिक्ता हस्तादयोऽपि यन्धकत्वेन श्रूयन्ते "हस्ता वै ग्रह" इत्यादिना । ग्रहत्वं बन्धकत्वं हस्तादीनां सहगमनं विना न सम्भवति । "सर्वे प्राणा अनूकामन्ती"त्यविशेपेण सर्वेन्द्रियाणामुकान्तिश्रव- णाच भवन्त्येकादशात्कान्तिमन्तः सन्तः प्राणा: 1न च सर्वशब्दस्य प्रकृतविशेपितसप्तप्राणपरत्वं, प्रकरणाच्छुते- बलीयस्त्वात् । सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इत्पत्र वन- न्यगत्या प्रकृतपरत्वं सर्वशब्दश्रुतेरिति । शिप्रसूत्राक्षरार्थ: पूर्ववदिति । तस्मादेकादशैवोत्कान्तिमन्तः माणा इति सिद्धम् ॥ नन्विन्द्रियाणामुत्क्रान्तिर्न सम्भवति, तेषामपरि- च्छिन्नाहकारजन्यत्वेन विभुत्त्वात, इत्याक्षेपसङ्गत्या सां- ख्यमतं दृपयति। प्रणवश्च ॥३।४19॥ इमे माणा अणयः परिच्छिन्ना इन्द्रियाग्राह्यत्वेन सूदमाश्चेत्यर्थः । न तु परमाणव इति सूत्रार्थः । तथात्वे. एवात्मपक्षोक्तानां शरीरव्यापि सुखादिकं न स्यादि. त्यादिदोषाणां प्रसङ्गादिति । इन्द्रियाणां विभुत्ये काशी स्थधिश्वेश्चरदर्शनस्पर्शने सेतुवासिनामपि स्यात्ता, उत्का- ·ब्रह्मामृतषिणो। न्तिगत्यागतिश्रुत्तिविरोधश्च स्यात् , इत्यादिदोषा द्रपृ- व्याः। तस्मात्परिच्छिन्नाः सूक्ष्माश्च प्राणा इति सिद्धम् ।। इन्द्रियाणामुत्पत्त्यादिकमुत्तवा मुख्यप्राणेऽप्युत्प- सिसन्देहे, आचाधिकरणन्यायमतिदिशति । श्रेष्ठश्च ॥ २।४।८॥ इन्द्रियस्वरूपे प्राणे ज्ञाते तव्यापारान्मुख्यप्राणस्य भेदचिन्ता करिष्यमाणा सुफरेति मध्येऽयमतिदेशः कृतः। "न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न राव्याअभासीत्मकेतः, आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्वान्यन्न परं किन- नासे"त्यत्र "पानीत्"पदेन प्राणसञ्चारस्य महा श्रुतत्वात्सञ्चारवतः प्राणस्य स्थितिरिति न प्राणस्योत्प- तिरित्यभ्यधिकाशङ्कायामयमतिदेशः । इन्द्रियवत् श्रेष्ठो- ऽपि प्राणो ब्रह्मविकार: "एतस्माजायते प्राणः" इत्युत्प. तिश्रवणस्याविशेषादित्यर्थः । श्रुत्यर्थस्तु । तर्हि तमि महाप्रलये मृत्युर्मारको मृत्युमदा नासीत् । अमृतं देव- भोग्यं च नासीत् । तथा रारहश्च प्रकेतश्विभूतश्चन्द्रः सविता च नास्ताम् । स्वधया सहेति सम्पन्धः । स्वधा: शब्देन पितृभ्यो दीयमानमन्नं तदर्चनं चोच्यते । तर्हि शून्यवादः स्यादित्यत आह "आनीत्' इति देवक मूलकारणं परं ब्रमायतिं वाय्वादिप्रपश्चरहितमानीदा. सीदिति यावत् । तस्मादात्मनोऽन्यत्किश्चिदपि नास ह न पभूव किलेति हकारस्यान्वय इति ॥ मुख्यप्राणस्योत्पत्तिचिन्ताऽनन्तरं तत्स्वरूपं निरूप- यति। न वायुक्रिये एथगुपदेशात् ॥ २।४।। "य: प्राणः स घायु"रिति महान्वायुरेव प्राण इति ·रामानन्दसरस्वतीशता ! श्रूयते । तथा च महान्यायुरेष माण प्रत्येकः पूर्वपक्षः । नन्वयं पूर्वपक्षोऽसद्गता, घान्दोग्ये "मनो ब्रहोत्युपासीते" स्युपक्रम्प मनोरूपतामणा वाक्माणचक्षुःोयतुष्पा वदन "प्राण एव नमणबतुर्थः पादः स पायुना ज्योतिषा भाति च तपति चे"ति (मात्यभिव्यको भवति तपति सव्यापार गच्छतीति) पारस्पेक्षण प्राणस्य भिरत्याय- मेन निधाराभायात, अस्य प्राणस्य सन्द्रियत्येऽपि "एतस्मालागते प्राणः गं यापु"रित्यादी भेदनिर्देशन निधारणाभावनावस्यात्, इति चेत्, तहितिष्ठतु सुति इयं मियो विहम, सांयमतरीत्येन्द्रियव्यापार एप मा पोस्पिति प्राप्त ग्रंमः । माया न घायुमिगे, न पापु', नापीन्द्रिपयापार इत्पर्धः । कुतः । "एतमामायते मा. ए"इत्यादी तय तत्र यायोरिन्द्रिगेभ्यर मागस्य परगुप- देशादित्यर्थः । नन्विन्द्रियेभ्यः पृथगुपदेशेऽपोन्द्रिय व्यापा. रास्स नास्तीति पेन । तित्तिमनार मेदात् । सहि "य: प्रायः स घायु"रिति श्रुतिविरोधः स पशिरधीय इति दुष्यते । महान्यागुरेप शिप्राणापानादिपचारमनाs. तिधमानः प्राण इत्युच्यते । तथा विकारयिकारिणा. स्तिया काल्पनिकभेदपोः मरयान भेदाभेदभ्रुम्यार्थि- रोष इति सिद्धम् । अत्र पक्ष पारिपन्द्रिमायापारापा जीयस्य विफः फलम्, सिद्धान्तं तूमयातिरिकमाणाद. पीति विशेपः॥ ननुभयातिरिक्त अन्यवगतस्सामायण प्राण एए देभापगमे सीयमाणोरभयोः स्पतगारपा. स्थामा सशमित पाए। चतुरादिवतु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः ॥ २१४।१०॥

·२३१ ब्रह्मामृतर्पिणी। तुरुक्तस्य माणस्वातम्यस्य निरासार्थः। प्राणस्य न जीववत्स्वातन्यम् । किंतु राजापेक्षया मन्त्रिण इव गुण- भाव एव । स्वातव्यं त्वस्य प्राणस्य प्रजाऽपेक्षया मन्त्रिण इवेन्द्रियापेच्या । तथा च नोक्तदोप इति तात्पर्याधः । सूत्राक्षरार्थस्तु । चक्षुरादिवत्प्राणोऽपि जीवं प्रति करण- भूतः । अतः । तत्सहशिष्टयादिभ्यः । तेश्चक्षुरादिभिः सह प्राणसंवादादिपु प्राणस्य शिः शासनादित्यर्थः । समान- जातीयानामेव सहशासनस्य युक्तत्वात् । श्रादिशब्देना- चेतनत्वभातिकत्यादिहेतुसङ्ग्रहः ॥ ननु प्राणस्य चक्षुरादिवत्करणत्वं न युक्तमसाधा- रणविषयाभावादित्यत आह । अकारणत्वाञ्च न दोषस्तथा हि दर्शयति ।।४।१९॥ न चोक्तदोपः, प्राणन्याकरणत्वादेव । कथं ता- स्मान प्रति करणभावः । इन्द्रियान्तरेष्वसम्भावितस्या- साधारणस्य देहधारणाख्यस्य कार्यस्य निर्वाहात्यादिति ग्रूमः । तथा हि श्रुतिरुक्तं कार्य प्राणस्थासाधारणं दर्श यति । प्राणसंवादे यागादिभ्यो मुख्यप्राणस्य श्रेष्ठन्वं निर्धार्य "तान्वरिष्ठः प्राण उवाच मामाहमापद्यधाहमेवै. तत्पञ्चधास्मानं प्रविभज्यैतद्वाणमवपृथप विधारयामी" ति पाणं शरीरम् । “प्राणेन रक्षन्नवरं फुलाय"मिति श्रुतिरपि देह स्थितिः प्राणनिमित्तेत्याह । अवरममेकाशु- चिनीड कुलायं देहाख्यं गृहं प्राणस्थित्या रक्षत्रीवः सुति यातीति योजना ॥ म केवलं देहधारणमेवास्थासाधारणं काय, किंव- न्यदपीत्पाह। पञ्चत्तिर्मनोवापदिश्यते ॥ २।४ । १२ ॥

·रामानन्दसरस्वतीशता। यथा मनोऽनेकरत्याख्यासाधारणकार्यापेवयाऽनेक- घा व्यपदिश्यते, एवमुच्छ्वामनिवाससर्वशरीरक्रियात्मा- त्याख्यानि चत्वारि कार्याणि पञ्चमं च कार्य भक्षिता- नादिरसानां समत्वेन सर्वाङ्गपु नयनमपेक्ष्य पचत्तिः प्राणा व्यपदिश्यते क्रमेण प्राणपानो व्यान उदान: समान इति । तदसाधारणकार्यापेक्षया जावोपकरणत्वं मनोवदिति सिद्धम् ॥ एवं मुख्यप्राणस्योत्पत्तिं स्वरूपं चोरवा परिमाण- विशेषविषयमाणाणुत्वनिर्वाह्योन्कान्त्यादिश्रुतेः, “सम एभिस्त्रिभिलाकैः समाऽनेन सर्वेण (प्राणः)" इति श्रुते. प्राणविभुत्वविषयायाश्च मियोचिरोधोऽस्ति न वेति सन्दे- है, "श्रणवचे त्यधिकरणन्यायातिदेशेन सिद्धान्तयति । अणुश्च ॥२४॥ १३ ॥ चक्षुरादिवत्प्राणोऽपि परिच्छिन्नः सूक्ष्मश्चेत्यर्थः । "सम पभिस्त्रिभिलाकै"रिति श्रुतिश्च सफलवायुपरा ना. ध्यात्मिकमाणमात्रपरेत्यविरोध इति । अन्तरङ्गस्यरूप- कथनानन्तरं पहिरङ्गपरिमाणमतिदिश्यत इति सद्गति- पोध्या। ज्योतिराधिष्ठानं तु तदामननात्॥२॥४११४ ॥ पूर्वमाध्यात्मिकमाणस्थाणुत्यमाधिदैविकवायोः “सम एभि"रिति श्रुत्या व्यापित्यमित्युक्तम् । तत्पसनाध्या- त्मिकानां प्राणानामाधिदैविकदेवताधीनचेपावत्वमस्ति न वेति विचार्यत इति प्रसद्गसङ्गतिः । अत्र "चक्षुपा हि रूपाणि पश्यती"ति श्रुत्या पधुरार्देवतानिरपेक्षवेपावत्वं प्रतीयते । “आदित्यचक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्रापिश"दित्या दिश्रुत्या तु सूर्यादिदेवताऽधीनचेशवत्वं प्रतीयते । अन ·ब्रह्मामृतर्पिणी। योमियो विरोधोऽस्ति न वेति सन्देहे, अस्ति विरोध इति प्राप्त, एकदेशिसिद्धान्तः, देवतानां करणाधिष्ठातत्ये तासामेव भक्तित्वमसक्ता जीवस्य भोक्तृत्वं न स्यादिति युक्तिस हकृताया "श्चक्षुषा ही"तिश्रुतेलीयस्त्वा"दादि- | त्यश्चक्षु"रित्यादिश्रुतेगाणार्थतेति न विरोध इति । तं दृषति "ज्योति"रित्यादिना । "तु"रुक्तसिडान्तनिरा- सार्थः । अधिष्ठीयते प्रेर्यत इत्यधिष्ठानमधिष्ठितमित्यर्थः । | ज्योतिरादिभिरग्न्याद्यभिमानिनीभिर्देवताभिरधिष्ठित- मेव वाक्चक्षुरादिकं चेपृते । तदामननात्तस्य देवताऽधि- ष्ठितत्वस्या"दित्यचक्षु"रित्यादिश्रुत्युक्तत्वादित्पर्धः । श्रचेतनानां स्वतचेशऽनुपपत्तिरिति युक्तिरपि द्रव्या । अक्षिणी प्राविशत्मेर्यप्रेरकभावेनेति श्रुत्यर्थः । न च देव- तानामेव भोक्तृत्वं, तस्याश्रवणात् । यो यदधिष्ठाता स तत्साध्यफलभोक्तति व्याप्तेश्च सारथी व्यभिचारः । न च देवता इन्द्रियसाध्यफलभागिन्य इन्द्रियाधिष्ठातृत्वाजी- चयदिति वाच्यम् । नरकृतपापफलभोगस्येन्द्रियसाध्यस्य "न ह वै देवान्पापं गच्छत्ती"त्पादेयेषु पाधितत्वात् । न च "चक्षुपा हो"त्यादिश्रुतिविरोधः । तत्र देवताऽनपेच. स्वस्याश्रवणात् । इति सिद्ध देवाधिष्ठेयत्वं प्राणानामि- लिकिंच श्रुत्पन्तरमपि माणदेवतपारधिष्ठात्रधिष्ठेयभावं द्योतयति। "स वै याचमेव प्रथमामत्यवहत्सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभव"दित्यादिना पागादीनाम- ग्न्यादिभावापत्तिकथनात् । आन्यादिभावश्च तदधिष्ठा- तृफत्वमेय, अन्यस्थासम्भवात् । स प्राणो पारमेय प्रध. मामुद्दीधर्मपि प्रधानामत्यवान्मृत्युमतीत्य निराकृत्य मापयत्। इन्द्रियाणां प्राणाधीनस्थितिकत्वात्माएपधागा- ·रामानन्दसरस्वतीतर। यथा मनोऽनेकहत्यारयासाधारणकार्यापेक्ष्याऽनेक- धाव्यपदिश्यते, एवमुच्छ्वामनिवामसर्वशरीरक्रियाका- न्याख्यानि चत्वारि कार्याणि पञ्चमं च कार्य भक्षिता- नादिरसानां समत्येन साट्पु नयनमपेदप पवत्तिः प्राणो व्यपदिश्यते क्रमेण प्राणाऽपानो व्यान उदान: समान इति । तदसाधारणकार्यापेक्षया जावोपकरणत्वं मनोवदिति सिद्धम् ॥ एवं मुख्यप्राणस्योत्पत्तिं स्वरूपं चोत्तवा परिमाण- विशेषविषयप्राणाणुत्यनिर्वाह्योत्क्रान्त्यादिश्रुतेः, "सम एभिस्त्रिभिोकैः समाऽनेन सर्वेण (प्राणः)" इति श्रुते. प्राणविभुत्वविपयायाश्च मियाविरोधोऽस्ति न चेति सन्दे- "श्रणवचे"त्यधिकरणन्यायातिदेशेन सिद्धान्तयति । अणुश्च ॥ २४॥ १३ ॥ चक्षुरादिवत्प्राणोऽपि परिच्छिन्नः सूक्ष्मवेत्यर्थः । "सम एभित्रिभिर्लो कै"रिति श्रुतिश्च सकलवायुपरा ना. ध्यात्मिकमाणमानपरत्यविरोध इति । अन्तरङ्गस्वरूप- कथनानन्तरं यहिरगपरिमाणमतिदिश्यत इति सङ्गति- योध्या ॥ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् ॥२॥४॥ १४ ॥ पूर्वमाध्यात्मिकमाणस्थाणुत्वमाधिदैविकवायोः "सम एभि"रिति श्रुत्या व्यापित्वमित्युक्तम् । तत्मसङ्गेनाध्या- लिमकानां प्राणानामाधिदैविकदेवतापीनवायत्त्वमस्ति न वेति विचार्यत इति प्रसङ्गसङ्गतिः । अत्र "चक्षुपा हि रूपाणि पश्यती"ति श्रुत्या चक्षुरादेर्देवतानिरपेक्षवेधावत्त्वं प्रतीयते । “आदित्यश्चक्षुत्वाऽक्षिणी प्राविश"दित्या दिनुत्या तु सूर्यादिदेवताऽधीनचेयत्वं प्रतीयते । अम ·- ब्रह्मामृतर्पिणी। योमिथो विरोधोऽस्ति न वेति सन्देह, अस्ति विरोध इति प्रासे, एकदेशिसिद्वान्तः, देवतानां करणाधिष्ठातृत्वे तासामेव भोक्तत्वप्रसक्ता जीवस्य भोत्तत्वं न स्यादिति युक्तिसहकृताया "श्चक्षुषा हो"तिश्रुतेलीयस्त्वा "दादि- त्पश्चक्षु"रित्यादिश्रुतेगौंणार्थतेति न विरोध इति । तं दूषति "ज्योति"रित्यादिना । "तु"रुक्तसिद्धान्तनिरा- सार्थः । अधिष्ठीयते प्रेर्यत इत्यधिष्ठानमधिष्ठितमित्यर्थः । ज्योतिरादिभिरग्न्यायभिमानिनीभिर्देवताभिरधिष्ठित- मेव पाचक्षुरादिकं चेकृते । तदामननात्तस्य देवताऽधि- प्ठितत्वस्या"दित्यश्चक्षु"रित्यादिश्रुत्युक्तत्वादित्यर्थः । अचेतनानां स्वतश्चेाऽनुपपत्तिरिति युक्तिरपि द्रपृच्या । अक्षिणी प्राविशत्प्रेर्यप्रेरकभावेनेति श्रुत्यर्थः । न च देव- तानामेव भोक्तृत्वं, तस्याश्रवणात् । यो यदधिष्ठातास तत्माध्यफलभोक्तति व्याप्तेश्च सारथी व्यभिचारः । न च देवता इन्द्रियसाध्यफलभागिन्य इन्द्रियाधिष्ठातृत्वाजी- वदिति वाच्यम् । नरकृतपापफलभोगस्पेन्द्रियसाध्यस्य "न ह वै देवान्पापं गच्छती"त्यादेवेषु बाधितत्वात् । न च "चक्षुषा हो"त्यादिश्रुतिविरोधः । तत्र देवताऽनपेच त्वस्याश्रवणात् । इति सिद्ध देवाधिष्ठेयत्वं प्राणानामि- नि। किंचश्रुत्यन्तरमपिप्राणदेवतयारधिष्ठात्रधिष्ठेयभावं धोतयति । “स चे पाचमेव प्रथमामत्यवहत्सा पदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभव"दित्यादिना यागादीनाम- ग्न्यादिभावापत्तिकथनात् । अग्न्यादिभावश्च तदधिष्ठा- तृत्वमेय, अन्यस्थासम्भवात् । म प्राणो याचमय प्रथ- मामुद्रीयकर्मणि प्रधानामत्यवहन्मृत्युमतीत्य निराकृत्य मापयत्। इन्द्रियाणांमाणाधीनस्थितिकत्यात्माणस्य यागा.

·रामानन्द सरस्वतीकला । दिस्थितिसम्पादनद्वारा तन्मृन्युनिराकर्तृत्वं योध्यम् । कि प्रापयदित्याशय, प्राण वाचः स्थिति सम्पाद्याग्निदेव- तया साकमधिष्ठात्रधिष्ठेयभावं प्रापपदित्याह "सा यदे"ति । सा वाक् प्राणेन यदा मुक्तमृत्युरभवत्तदा ल- ब्धस्थितिका सप्ती स्वयमग्निरभवत्तदेवताकाभयदिति श्रुत्यर्थः॥ यदुक्तं देवतानामेव भोकृत्वमसङ्ग इति तनाह । प्राणवता शब्दात् ॥ २।४ । १५ ॥ प्राणवता जीवेनैवेन्द्रियाणां स्वस्वामिभावः सम्य- न्यः । इन्द्रियसाध्यभागभागी जीव एवेति यावत् । कुतः। शब्दात् । “अथ यतदासाशमनुविपरणं चक्षुः स चाक्षुपः पुरुषो दर्शनाय चक्षु"रित्यादिश्रुतेरित्यर्थः । अथ देहे प्राणप्रयेशानन्तरं यत्र कृष्णतारे विद्रमृतमाकाशमनुवि- पएणमनुगतं चक्षुस्तत्र स प्रात्मा चक्षुप्तिश्चानुपः । तस्य रूपादिदर्शनाय त्तिरूपाय चक्षुः, न चैतन्यायेति श्रुत्यर्थः । एतत्सूत्रतात्पर्थो "न च देवतानामेव भोक्तत्व"मित्या- दिनोक्तः ॥ तस्य च नित्यत्वात् ॥ २।४।१६॥ तस्य जीपस्य स्वकर्मोपार्जिते देहे कर्तृत्वेन नित्यत्वाच न देवतानां भाक्तत्वमस्मिन् शरीर इत्यर्थः । तस्माद्देवतानां प्राणाधिष्ठातृत्व न किञ्चिहाधकामिति सिद्धम् ॥ . ननु सत्स्विन्द्रियेषु तदधिष्ठातृदेवताचिन्ता । ता- न्येव प्राणव्यापारम्पतिरकेण न सन्तीत्यापे, समाधसे । त इन्द्रियाणि तापदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ ४॥१०॥ "एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि "त्पा- ·२३५ ब्रह्मामृतर्वाणी। दिश्रुतो मुख्यप्राणादिन्द्रियाणां तत्वान्तरत्वं प्रतीयते । "हन्तास्यैव सर्च रूपमसामेति त एतस्यैव सर्व रूपमभव" निति श्रुता मुख्यप्राणात्मत्वमिन्द्रियाणां योध्यते । हन्ते- दानीमस्यैव मुख्यप्राणस्यैव सर्वे वागादयो वयं रूपमसा- मेत्याशिष दत्वा ते वागादय एतस्यैव प्राणस्य स्वरूपं पभूवुरित्यर्थः । तथा चानयोर्विरोधसन्देहे नियामकाभा. पादस्ति विरोध इति प्राप्ते, "एतस्माजायते प्राण" इति चाक्ये मनस इन्द्रियेभ्यः पृथनिर्दिपृत्वेऽपि नेन्द्रियेभ्यरत- त्वान्तरत्वं किं त्विन्द्रियत्वमेवेति यथा, तदत्माणादिन्द्रि- याणां पृथनिर्दिपृत्वेऽपि न प्राणात्तत्वान्तरत्वमिति ना नेन वाक्येन 'हन्तास्थे"ति वाक्यस्य विरोध इत्येकदेशि- समाधानं दृपयति "त इन्द्रियाणी"ति । प्राणात्तत्वान्त- राणीन्द्रियापीति बहिरेव प्रतिज्ञा । तत्र हेतु "स्ताप- देशा"दिति । भेदव्यपदेशादित्यर्थः । उत्तहेतुमितरण सूत्रभागेन विपाति "त"इति । श्रेष्ठामुख्यप्राणाद- न्यवान्ये ते प्रकृता वागादयः प्राणा इन्द्रियाणीत्युच्यन्ते, न प्राणः, "एतस्माज्जायते प्राण"इत्यादी व्यपदेशभेदद र्शनात् । नन्वयं भेदव्यपदेश इन्द्रिपमनसोरपि समान इत्युक्तमिति चेन्न, "मनः पष्ठानीन्द्रियाणी"ति स्मृत्या मनस इन्द्रियेभ्यस्तत्वान्तरत्वाभायाभ्युपगमात् । न च भकृते ऽपि "हन्तास्पे"ति श्रुतेरिन्द्रियाणां प्राणातत्या. न्तरत्याभावाभ्युपगमः, "त एतस्यैव सर्वे रूपमभधम्त- मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा"इति वाक्यशेपेणेन्द्रियेपु मायाराब्दस्य लाक्षणिकत्यप्रतिपादकन मरणादिन्द्रियाणां तत्यान्तरत्वाभ्युपगमात् । न होन्द्रियेभ्यस्तत्यान्तरे चक्षु- पीन्द्रियशन्दो लाक्षणिको दृपः । तस्मा त एतस्यैव सर्व ·रामानन्दसरस्वतीकृता रूपमभव"नित्यनेन प्राणाधीनचेष्टावत्वमिन्द्रियाणामुच्य- ते, न तयापारस्वम् ॥ किंचा भेदश्रुतेः ॥ २॥ ४ ॥१८॥ धागादीन्द्रियप्रकरणमुपसंहृत्य "भय हेममासन्य माणमूचु"रिति भिन्नप्रकरणं प्राणस्येन्द्रियेभ्यो भेदेन श्रुतेर्न प्राणव्यापारत्वमिन्द्रियाणामित्यर्थः । आस्ये भयमासन्यं प्राणं धागादय ऊचुरिति श्रुत्यर्थः । इतश्च प्राणादिन्द्रियाणि तत्वान्तराणीत्याह । वैलतण्याच्च ॥ २ ॥ ४ ॥ १६ ॥ सुपुप्त्यवस्थायां प्राणस्य स्थितिर्नेन्द्रियाणामित्या- दिपाबैलक्षण्यात्तत्यान्तराणीत्यर्थः । तमामोदाहतवा- फ्ययोर्विरोध इति सिद्धम् । इदं यथाश्रुतभाष्यानुसारेणोक्तम् । अन्ये तु पहिः- प्रतिज्ञाकल्पनादिदोपप्रसाद्यपदेशभेदस्य संजाभेदरूपस्य तत्त्वान्तरत्वे साध्ये व्यभिचारित्वात्मकरणभेदरूपस्य तस्य “भेदश्रुते"रिति न्यायेन पानरुत्यापाताम्राधिक- रणद्वयं कल्पयामासुः । तथा हि। किमेकादश पागादय एवेन्द्रियाणि, उत मुख्यप्राणोऽपोति विशपे, “इन्द्रियमि- न्द्रलिङ्क"मित्यादिपाणिनिस्मरणात्माणस्य वागादिवजीव- भावमापनपरमेश्वरलिगत्वादिन्द्रियत्वमिति प्राप्ते, सिद्धा- न्तः। श्रेष्ठान्मुख्ययाणादन्यत्र ते वागादय एवेन्द्रियाणि । कृतः । तद्वापदेशादिन्द्रियत्वव्यपदेशात् । इन्द्रियशब्दस्य सेषु सढेरिति यावत् । सारणं तु रूढस्यैवेन्द्रियशन्दस्य पथा कर्य विद्युत्पत्तिं दर्शयति, "गच्छतीति गैर"रिति- यदिति । नन्विदमयुक्तं प्राणव्यापारातिरकेणेन्द्रियाणाम- ·ब्रह्मामृतर्पिणी सत्त्वादित्यादेपे, इदमारभ्यते "भेदश्रुने" "वैलझण्या- चे"ति । "एतस्माजायते प्राण"इत्यादि "दृषयती"त्य- न्तमत्र पठितव्यम् । प्रकरणभेदादैलक्षण्याच न प्राण- व्यापारत्वमिन्द्रियाणामिति नोक्तवाक्यपविरोध इति । इदं भाष्यदूपणमयुक्तम् । “जगद्वाचित्वा"दित्यादौ यहिः- प्रतिज्ञादर्शनात्, इन्द्रियरूपाः प्राणाः श्रेष्ठादन्य इत्यतः प्रतिज्ञासम्भवाच्च, अपुनरुक्तशब्दानामेकस्मिन्वाक्ये पृथ- ग्जन्मव्यपदेशादिति हेतार्भाष्ये विवक्षितत्वात, तत्सि- अर्थमेव सपिवाक्यमुदाहृत्य प्राणेन्द्रियशब्दयोरपानरुक्तध- प्रतिपादनात्, प्राणस्य निर्विपयत्वेनेन्द्रियत्वसंशयायो- गात्, इन्द्रलिगत्वेन संशये देहादावपि संशयप्रसङ्गात् निर्याजमधिकरणद्वयकल्पनामिति दिक् ।। एवं "न पियदश्रुते"रित्यारभ्य भूताथुत्पाद्यव्या- | पारभूतात्पत्तिविषयश्रुतिविरोधो निरस्नः । इदानीमु- स्पादकव्यापारभूतोत्पादन विषयश्रुतिविरोधो निरम्यने । तत्रात्रिवृत्कृतभूतात्पादनं पारमेश्वरमेवेति श्रुतिपु निःश- कमवगतम् । निवत्कृतभातिकोत्पादने तु श्रुतिपु विप्रति, पत्तिदृश्यते । तथा हि सदात्मकाअणस्तेजोऽयन्नानां परो- क्षत्येन देवतापदयोग्यानां सपिमुत्तोपदिश्यते "सेयं देव- तैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवनात्मनाऽनु- प्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति तासां त्रितं निस्तमे- कैकां करवाणी"ति । सा सद्रामाख्या देवता पूर्वमीक्षणं कृत्या व्यवहारायोग्यसूक्ष्मभूतान्युत्पादयित्वा तेन व्यव- हारालाभायवहारयोग्यभातिकोत्पादनाथ पुनरैत । ईक्षणमकारमाह "हन्ते"त्यादि "करवाणो" त्यन्तम् । "अनेने"ति पदात्पूर्व व्यवहारापेक्षायामिति शेपः । तत्र संशयः, किं जीव क निवत्कृतभातिकोत्पादनमुत पर- ·रामानन्दमरस्वतीझता। देवताकर्तृकमिति । सङ्गतिस्तु पूर्व नामरूपभेदात्माणे- न्द्रिययोर्भेद इत्युक्त, तत्प्रसङ्गेन नामरूपव्याकरणं किं. कर्तृकमिति विचार्यत इति प्रसङ्गलक्षणा योध्या । तत्र लोके चारेण परसैन्यं प्रविश्य सङ्कलपामीत्यादौन राज्ञः साक्षात्सङ्कलनकर्तृत्वं, किंतु चारस्यैवेति यथा, तदनेन जीनेति विशेषणाजीवकर्तृकमेव भौतिकोत्पादन मिति भवत्यस्य वाक्यस्य "अाकाशा ह वै नाम नामरूपयोनिर्व- हिते"ति वाक्येन विरोध इति प्राप्ते ब्रूमः । संज्ञामूर्तिकृप्तिस्तु त्रिवत्कुर्वत उपदे- शात् ॥२॥४॥ २० ॥ "तु" शब्देन जीवकर्तृत्वनिरासः । निर्वतः परमेश्वरस्यैव संज्ञामूर्तिलाप्ति मरूपव्याकरणं कार्य भवि- तुमर्हति । कस्मात् । "सेयं देवते"त्युपक्रम्य "व्याकरवा- णी"ति व्याकरणस्य परदेवताकर्तृफत्वोपदेशात् । न च "अनेन जीवेने"ति विशेषणाजीवकर्तृकत्वं, मेरुसमुद्रा- दिनामरूपव्याकरणसामयाभावरूपलिगसरकृतसन्निधेर्य- लोयस्त्वेन "अनेन जीवेने त्यस्य सन्निहिता "नुपविश्ये". त्यनेन सम्पन्धात्, “अनेन जीवेने "त्यस्य गुणभूतस्य "च्याकरवाणी"त्पनेन प्रधानेनान्वययोग्यताललग- स्योक्तसनिध्यपेक्षया दुर्बलत्वात् । तस्मात्सर्वत्रेश्वरफर्तृक- मेव नामरूपव्याकरणमित्यविरोध इति सिद्धम् ।। एवं "पदविज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देवतानां समास"इत्यन्तेन श्रुतिप्रयन्धेन तेजोऽपन्नानां त्रिकरणं. मुत्तवा तासामेव देवताना पहित्कृितानामध्यात्मम- परं त्रिवृत्करणमुक्तं "इमास्तिस्रो देवताः पुरुपं प्राप्य विचिवृदेकेका भवती"ति । तदिदानीमाचायी यथाश्रुतं दर्शयति । .

·ब्रह्मामृतार्पणी। मांसादि भौम यथाशब्दमितरयोश्च ।। २।४।२१ ॥ अविज्ञातं विशेषरूपेणादृष्टमिवाभूदिति यत्स प्रासां तिमृणां देवतानां समासः समुदाय इति यावत्, इति श्रुत्यर्थः । इमास्तिस्रस्त्रिवत्कृता देवताः पुरुष शरीरं प्राप्य निवृत्कार्यत्रयरूपेणैकैका देवता तेजश्रादिलक्षणा वर्तत इति द्वितीयश्रुत्यर्थः । तथा हि पृथिव्या ब्रीहियवादिरू- पायाः पुरुपेणाशितायाः कार्यत्रयं शरीरे वर्तते पुरीपं मांसं मनश्चेति । एवं पीतानामपां मूत्रं लोहितं प्राणश्चेति कार्यत्रयम् । तेजसोऽन्यादिदीपकस्य घृतादिरूपस्य कार्य- नयमस्थि मजा वांकचेति । प्राणस्य जलाधीनस्थितिकत्व- मात्रेण जलकार्यत्वव्यपदेशः, तस्य वायुकार्यत्वप्रसिद्धः । एवं मनसोऽप्यन्नभक्षणे स्वास्थ्यमात्रेण तत्कार्यत्वम् । वा- चोऽपि ज्ञानानुकूलत्वसाम्येन नेजाकार्यत्वव्यपदेश इति | बोध्यम् । एवं देहे कार्यत्रयरूपेण वर्तमानमेवाध्यात्मिक त्रिकरणमिति तदिमाह सूत्रकार: "मांसादी"ति- भूमेरनात्मिकायाः कार्य भामं मांसादि । आदिपदेन पुरी। पमनसी गृहोते । एवमितरयोरजसो कार्यत्रयं यथाश । न्दमवगन्तव्यमित्यर्थः॥ एवमनेन सूत्रेण निवृत्करणमेतदधिकरणविषयः प्रदर्शितः। तत्रेयं शङ्का भवति । ननु सर्वेयां त्रिकरणे विशेपाभावादियं पृधिवी, इमा प्रापः, इदं तेजः, इत्यसा- धारणपृथग्व्यवहारः कथं सङ्गच्छते, कथं याsध्यात्मिक- व्यवहारः "इदं मांसादि पृधिवीकार्यमिदं च जलस्ये"ति। तत्राह। वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः ।। २।४ । २२ ॥ "तु"रुक्तरातानिरासार्थः । सर्वेषां पृथिव्यादीनां ·रामानन्दमरम्वतीस्ता। देवताकर्तृकमिति । सङ्गतिस्तु पूर्व नामरूपभेदात्प्राणे- न्द्रिययो द इत्युक्तं, तत्यसरेन नामरूपव्याकरणं कि- कर्तृकमिति विचार्यत इति प्रसङ्गलक्षणा योध्या । तत्र लोके चारेण परसैन्यं प्रविश्य सङ्कलयामीत्याद न राज्ञा साक्षात्सङ्कलनकर्तृत्वं, किंतु चारस्यैवेति यथा, तदनन जीवेनेति विशेषणाजीवकर्तृकमेव भातिकोत्पादन मिति भवत्यस्य वाक्यस्य "श्राकाश ह वै नाम नामरूपयोनिर्व- हिते"ति वाक्येन विरोध इति पाले ब्रूमः। संज्ञामूर्ति तृप्तिस्तु त्रिवत्कुर्वत उपदे- शात् ॥ २।४ । २०॥ "तु" शब्देन जीवकर्तृत्वनिरासः । नित्कुर्वत: परमेश्वरस्यैव संज्ञामूर्तिलाप्तिामरूपव्याकरणं कार्य भवि- तुमर्हति । कस्मात् । "सेयं देवते"त्युपक्रम्य "व्याकरवा- णी"ति व्याकरणस्य परदेवताकर्तृफत्वोपदेशात् । न घ "अनेन जीवेने"ति विशेपणाजीवफर्तृकत्वं, मेगसमुद्रा- दिनामरूपव्याकरणसामयाभावरूपलिड्गसहकृतसन्निधेर्य- लोयस्त्वेन "अनेन जीवेने त्यस्य सन्निहिता "नुप्रविश्ये"- त्यनेन सम्पन्धात्, “अनेन जीवेने"त्यस्य गुणभूतस्य "व्याकरवाणी"त्यनेन मधानेनान्वययोग्यतालवणलिङ्ग- स्पोक्तसग्निध्यपेक्ष्या दुर्यलत्वात् । तस्मात्सर्ववेघरकर्तृक- मेव नामरूपव्याकरणमित्यविरोध इति सिद्धम् ।। एवं “यदविज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देवतानां समास"इत्यन्तेन भुतिप्रयन्धेन तेजोऽपन्नानां निकरणं- मुत्तवा तासामेव देवतानां पहिनिसस्कृतानामध्यात्मम- परं प्रिवृत्करणमुक्तं "इमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य निश्चिकैसा भवतीति । तदिदानीमाचार्यो यथाश्रुतं दर्शयति ।

·२३९ .. ब्रह्मामृतर्पिणी। मांसादि भामं यथाशब्दमितरयोश्च ॥२॥४॥२१॥ अविज्ञातं विशेषरूपेणादृष्टमिवाभूदिति यत्स आसां तिकृणां देवतानां समासः समुदाय इति यावत्, इति श्रुत्यर्थः । इमास्तिस्रनिरत्कृता देवताः पुरुपं शरीरं प्राप्य विकार्यत्रयरूपेणैकैका देवता तेजश्रादिलक्षणा वर्तत इति द्वितीयश्रुत्यर्थः । तथा हि पृथिव्या ब्रीहियवादिरू- पायाः पुरुपेणाशितायाः कार्यत्रयं शरीरे वर्तते पुरीपं मांसं मनश्चेति । एवं पीतानामपां मूत्रं लाहितं प्राणश्चेति कार्यत्रयम् । तेजसोऽन्यादिदीपकस्य घृतादिरूपस्य कार्य- प्रयमस्थि मजा बांक्चेति । प्राणस्य जलाधीनस्थितिकत्व- मात्रेण जलकार्यत्वव्यपदेशः, तस्य वायुकार्यत्वप्रसिद्धः । एवं मनसोऽप्यन्नभक्षणे स्वास्थ्यमात्रेण तत्कार्यत्वम् । वा. चोऽपि ज्ञानानुकूलत्वसाम्येन नेजःकार्यत्यव्यपदेश इति बोध्यम् । एवं देहे कार्यत्रयरूपेण वर्तमानमेवाध्यात्मिकं त्रिवत्करणमिति तदिदमाह सूत्रकारः "मांसादी"ति- भूमेनात्मिकायाः कार्य भौमं मांसादि । आदिपदेन पुरी। पमनसी गृह्यते । एवमितरयोरसेजसाः कार्यत्रयं यथाश । | न्दमवगन्तव्यमित्यर्थः॥ एवमनेन सूत्रेण विवृत्करणमेतदधिकरणविषयः प्रदर्शितः । तन्नेयं शङ्का भवति । ननु सर्वेषां निहत्करणे विशेपाभावादियं पृथिवी, इमा श्रापः, इदं तेजः, इत्यसा- धारणपृथग्व्यवहारः कथं सद्गच्छते, कथं वाऽऽध्यात्मिक- व्यवहारः "इदं मांसादि पृथिवीकार्यमिदं च जलस्य"ति। तत्राह। वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः ॥ २ । ४ । २२ ॥ "तु"रुक्तशहानिरासार्थः । सर्वपां पृथिव्यादीनां .

·.0
रामानन्दसरस्वतीता।
घिरकरणाविशेपेऽपि वैशेष्यात्स्वभागाधिक्यातदादा
पृथिव्यादिवादः सङ्गच्छत इत्यर्थः 1 अभ्यासोऽध्यायपरि-
समाप्त्यर्थः । तस्मात्सिडः श्रुतीनामविरुद्धानां ब्रह्मणि
समन्वया ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्रजकाचार्यश्रीमन्मुकुन्दगी-
विन्दश्रीचरणशिक्षितश्रीरामकिंकरवर्यकृता ब्रह्मसूत्ररत्ता
ब्रमामृतवपिण्यां द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ।।
द्वितीयाध्यायश्च समाप्तः ॥

·प्रक्षामृतर्षिणी। पूर्वसिाम्पादे जीवोपकरणभूतभातिकानि ब्राह्मणा जायन्त इत्युक्तम् । तदुपजीव्य तदुपहितस्य जीवस्य संसा. रप्रकारं वैराग्या निरूपयितुं देहान्तरारम्भकभूतसूक्ष्मस- परिष्वक्तस्यैव लोकान्तरगमनमित्याह । तदन्तरप्रतिपत्ता रहति सम्परिष्यक्तः प्रश्न- निरूपणाभ्याम् ॥ ३ ॥ १।१॥ पूर्वस्मिन्नध्याये ब्राह्मणि समन्वयस्य स्मृतिन्यायश्रु- तिविरोधनिरासेनानध्यवसायलक्षणाप्रामाण्यनिरासा- तार्तीयो विचारो भवतीत्यनयोरध्यापयो: तुहेतुमद्भाव सङ्गतिः । अत्र प्रथमपादे जोवस्य परलोकगमनागमनवि. चारेण वैराग्यं निरूप्यते "तस्माज्जुगुप्सेने"ति श्रुतेः । द्वितीयपादे त्वंपदार्थतत्पदार्थयोः परिशोधनं क्रियते । तृतीयपादे च सगुणविद्यागुणापसंहारः । चतुर्थे पादे नि- गुणवामनानस्य यहिरङ्गानि यज्ञाश्रमादीन्यन्तरङ्गानि शमादीनि च निरूप्यन्ते । अत्र श्लोकः । "तृतीये विरतिस्तत्त्वंपदार्थपरिशोधनम् । गुणोपसंहतिजीनयहिरङ्गादिसाधनम् ॥"इति । तथा च तत्तद्विचारात्मकत्वेन तत्तदधिकरणानां तत्त. पादसहतियोध्या। तत्रजीवो मुख्यप्राणेन्द्रियसहकृतो मूलाविद्याधर्मा- धर्मपूर्वप्रमजन्यसंस्कारात्मकपूर्वप्रज्ञासहितः पूर्वदेह हाय देहान्तरं गच्छताति श्रुतिसिद्धम् । तातो जीवः कि देहान्तरारम्भकैः पञ्चीकृतभतभागैरेतदेहवन्मुख्यमा. णादोनामाधारभूतैरसम्परिवतो गच्छति, उत सम्परि- प्पत इति सन्देह, मानाभावादमम्परिष्वक्तो गच्छतीति ·रामानन्दसरस्वतीकृता। पूर्वपत्तः। तथा च निराधारमाणादिगमनासम्भवान्न वैरा- ग्यमिति फलम् । सिडान्ते तु तत्सम्भवाद्वैराग्यमिति यो- ध्यम् । तत्रायं सिद्धान्तः। तदन्तरप्रतिपत्ता देहान्तरपति- पत्तौ तदारम्भकभूतैः मम्परिष्वक्तोरहति गच्छति। कुतः। प्रश्ननिरूपणाभ्याम् तथा हि द्युलोकपर्जन्यथिचीपुरुष- योपित्सु पश्चस्वग्निदृष्टयोपासनाख्यपश्चाग्निविधाप्रस्तावे प्रवाहणाख्यस्य राज्ञः सभा प्रविधू श्वेतकेतुं राजा पप्रच्छ "त्य यथा पवम्यामाहुतावापः पुरुपवचसो भयन्ती" ति । अयमर्थः । अस्मिन लोके जलमयदधिपयःप्रभृति द्रव्यकामे श्रद्धापूर्वकं कृते तडतं जलं यजमान प्राप्य तद्वारा धुलोकारयाग्निं गच्छति । अडारुणाहुतित्वमा. पन्नं यजमानेन्द्रियाधिष्ठातृदेवास्तस्मिन्नग्लो जुहति । तच हुतं जलं सामाख्यदेहात्मना परिणमते । स च जलमयो देहः पर्जन्येऽग्ना रष्ट्यभिमानिदेवयिशेपे हुतः सन्दृष्टि- भवति । तदेव जलं सामाख्यदेहभावं कृषिभावं चापन्नं पृथिव्यामग्ना हुतं सव्रीहियवाद्यन्नभावमामोति। ताश्चा- नभावमापना श्राप: पुरुपाग्ना हुताः सत्यो रेतोभावमा. भवन्ति । ताश्च रेतोभावमापन्नाः परमाहुतिरूपा आपो योपिदग्ना हुता गात्मना स्थिताः पुरुष इति संज्ञां लभ- न्त इति पुरुषवचस्त्वमपामिति वस्तुगतिः । तां वस्तुगत जानन्नेव राजा पम्यामाहुती हुतायो यथा पुरुषशब्दवा- च्या आपः पुरुषाकारेण परिणमन्ते तथा किं त्वं त्येति पप्रच्छ । एवं पृथः श्वेतकेतुः पितरं गौतममामत्योवाच, एवम राज्ञा पृथोऽस्मितस्पोत्तरं न जानामीति । सध गौतमः स्वयमप्यज्ञा सवाजसमीपे गत्वातवियां ब्रही- त्युवाच । एवमुक्तस्य राज्ञो गौतम प्रति निरूपणं पयामि ·महामृतपियो। २४३ विद्योपदेशः। तत्र चायां पुरुषवचस्त्वप्रकार म्फुटीकृतः । एवं प्रश्ननिरूपणाभ्यामयादिभूतसम्परिष्वक्तो रहतीति गम्यते॥ नक्तप्रश्ननिरूपाशाभ्यामद्भिः सम्परिप्यतो गच्छ- तीति गम्यते । तथा च कथमपितरनूतपरिष्वगसिद्धिः । तमाह। व्यात्मकत्वात्तु भूयस्चात् ॥ ३ । १।२॥ "तु" रुक्तावनिरासार्थः । अपां विटकरणश्रुत्या न्यात्मकत्वादेहस्य यजमानद्वारा निर्गताजलाजन्यत्ये सिद्धे, इतरभूतदयजन्यत्वं तत्परिभ्वद्गय सियाति । पहा पातपित्तश्लेष्मभित्रिभिः शरीरमर यात्मकत्वावल- मात्रजन्यत्वं न सम्भवति, वातपित्तयोयुतेजाकार्य- त्वात् । तथा चापितरभूनचतुपयजन्यावमपि गन्धस्वेदा पाकप्राणायकाशानां पचमतकार्याणां दर्शनात् । तहि. श्रुतावग्रहणं कथं, तत्राह "भूयस्त्वा"दिति । यद्यपि देहे पृथिवीभ्यस्त्वमेव, तथापि तेजमाद्यपेवयाऽपां भूयस्त्वं योध्पम् ।। प्राणगतेश्च ॥३।१।३॥ प्राणानां मुख्यमाणचक्षुरादीनां जीवशायां देहा- त्मनास्थितभूतानितानां गमनदर्शनात् "तमुकामन्तं प्रा. ोऽभूत्मामति प्राणमनकामन्तं सर्व प्राणा अनकाम- न्ती"ति श्रुत्या मरणकाले माणानां गतिप्रवणाभूताप्रिता एव माणा गच्छन्तीति वक्तव्यम् । सपा व भूतसम्परि- पक्तस्य रहणमित्यर्पः॥ भग्न्यादिगतिश्रुतेरिति क्षेनभाक्तत्वात् ॥ १४ ॥ मनु 'यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागम्येति पातं

·रामानन्दसरस्वतीयता।
पूर्वपक्षः। तथा च निराधारप्राणादिगमनासम्भवास वैरा-
ग्यमिति फलम् । सिडान्ते तु तत्सम्भवाद्वैराग्यमिति पो.
ध्यम् । तत्रायं सिद्धान्तः। तदन्तरप्रतिपत्ता देहान्तरमति-
पत्तौ तदारम्भकभूतैः सम्परिष्वक्तारहतिगच्छति। कुतः।
पश्मनिरूपणाभ्याम् तथा हि लोकपर्जन्यधियीपुरुष.
योपित्सु पञ्चस्वग्निहट्योपासनाख्यपञ्चामिविद्याप्रस्तावे
प्रवाहणाख्यस्य राज्ञः सभा प्रविएं श्वेतकेतुं राजा पमच्छ
"वध यथा पञ्चम्यामाहुतापापः पुरुषचसो भयन्ती"
ति । अघमर्थः । अस्मिन् लोके जलमयदधिपयःप्रभृत्ति
द्रव्यफहोमे श्रद्धापूर्वकं कृते तडतं जलं यजमान प्राप्प
तदारा धुलोकारयाग्निं गच्छति । श्रसारणाहुतित्वमा.
पनं यजमानेन्द्रियाधिष्ठातृदेवास्तस्मिरमा जुहति । सब
हुतं जलं सोमाख्यदेहात्मना परिणमते । स प जलमयो
देहः पर्जन्येऽग्नी इप्टयभिमानिदेवपिशेपे एतः सन्टि-
भवति । तदेव जलं सामाख्यदेशभावं पिभायं चाप
पृथिव्यामग्न। एतं सीहिययायमभापमामोति। ताया-
नभावमापन्ना प्रापपुरुषाग्ना हुताः मत्या रेतोभायमा-
भवन्ति । तास रामायमापनाः परमाणतिरूपा आपा
योपिदग्ना हुता गमात्मना स्थिताः पुरुष इति संज्ञा लभः
मत इति पुरपवस्त्वमपामिति पस्तुगतिः । तां वस्तुगत
जाननेष राजा पदम्पामाहुती हुतार्या यथा पुरुपयन्दया.
च्या भापः पुरूपाकारेण परिणमन्ते सपा विवेत्येति
पमा । पूर्व पृपः श्वेतकेतुः पितरं गौतममानत्योपाय,
एवमहंगशा योऽम्मितस्पोतरं न जानामीति मग
गौतमः स्पपमप्यतः सवाजसमीपं गत्वा सांविधा नही
स्वार। एवमुक्तस्य राज्ञो गोतम प्रति निरूप पभामि.

·प्रसामृतर्षिणी। श्रेण स्नानादिपुण्यकर्मसिायं श्रद्धां सन्नमन्ते जनयन्तीति श्रुत्यर्थः ॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ ३ । १।६॥ मनु भवतु सोमवृष्ट्यादिकमेण पञ्चम्यामाहुतायपा पुरुपवचस्त्यप्रकारः । तथाऽप्ययादिभूतसंपरिष्वक्तो जीवो रहतीत्ययुक्तमेव, अयादिवजीवस्य रहणकर्तृत्वस्थाश्रुत- त्वादिति चेन्न । कुतः । इपादिकारिणां प्रतीते। "श्रथ य इमे ग्राम इशापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसम्भवन्ती" त्यादिना गाईस्थ्ये स्थित्येवादिकर्मकारिणां धूमादिमार्गण चन्द्रलोकप्राप्तिमुत्राचा, तानिपादिकारिणश्चन्द्र लोकस्या- न्सोमराजशब्देन निर्दिशति “एप सोमा राजे"ति । इहापि पश्चाग्निविद्यायां "तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नी देवाः भ्रडा जुह्वति तस्या थाहुतेः सामो राजा सम्भवती"ति सोम- राजशन्दश्रवणात्त एवेपादिकारिणः प्रतीयन्ते । अतr भूतसम्परिप्यक्तजीवानां म्हणमित्यर्थः ॥ नन्विशादिकारिणां भूतसम्परिष्वक्तानां चन्द्रलोकं प्रति रहणं कर्मफलभोगायत्येतदसङ्गतम्, "ते चनां प्रा- प्पानं भवन्ति तस्तत्र देवा यथा सोमं राजानमाप्याप- स्वापक्षोयस्वेत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ती"ति श्रुती चन्द्रलोक गतानामिशादिकारिणामन्नत्वेन भक्ष्यत्वप्रवणात् । यथा यज्ञे सोमं राजानं घमसस्यमुस्विजः आप्यायस्य' पुनः पुनराप्पारपप्याय्य 'अपक्षीयस्व' पुनः पुनरपक्षपापक्षय्य भचपन्स्पेयमेताकर्मियो देया भक्षयन्तीति श्रुत्पर्यः ।। तमोत्तरमाह।

·२४४ रामानन्दमरस्थतीता। प्रापश्चक्षुरादित्य"मित्यादिना वागादीनांप्राणानामन्या- दिपु देवेषु गतेलयस्य श्रवणान्न तेषां लोकान्तरं प्रति गतिर्यया भूतपरिप्वद्गसिद्धिः स्यादिति चेन्न । “प्राणमन् कामन्तं सर्व प्राणा अनूकामन्ती"ति श्रुतिविरोधेन "यनास्ये"त्यादिश्रुतेशपधीलॊमानि वनस्पतीन्केशा' इनि सहपाठेन भाक्तत्वावगमात् । न हि मृतस्य लोमा नि फेशाच प्रत्यक्षेण दृश्यमाना ओपधिवनस्पति' लयं गच्छन्ता दृप्यन्ते । अतस्तस्सहपागदग्न्यादिषु वागादि लय श्रीपचारिक इत्यर्थः । प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युप- पत्तेः ॥३।११५॥ ननु घुलेोकादिषु पञ्चा मिध्वपामाहुतित्वे सिद्ध पञ्च म्यामाहुताथपा पुरुषवचस्त्वमकारी निश्चेतुं शक्यते । तदेव नास्ति, प्रथमे धुलेाफाख्याग्नावपामा सिस्वस्थाश्रवणात् । किं तु "तस्मिन्नेतस्मिनग्ना देवाः अहां जुलती"ति प्रथमे- जना अझैवाहुतित्वेन श्रूयत इति चेन्न । हि यतस्ता पया- पःप्रहाशब्देनोच्यन्ते । कुतः । उपपत्तः । अपां हि हेरम- द्रव्यत्वेनाहुतित्वं सम्भवति । मनोवृत्तिविशेषरूपश्रद्धा तु मनसः सकाशास्थ्यकृत्य होमायोपादातुं न शक्यते, तदा- हुतिजन्यसामाख्यशरोरादरम्याहुल्यानुपपत्तेश्च । तस्मा- च्छद्यापूर्वकमस्मिन्लोकेऽयहुलदधिपयःप्रभृतिद्रव्यस्य हुत- स्य घुलेोकाग्नावाहुतित्वेन पर्यवसानादप्सु अडाशब्दो लाक्षणिक इत्यर्थः । "श्रापो हास्मै श्रद्धा सनमन्ते पुण्याय कर्मणे"इति श्रुतावां अदाजनकत्वनवणात्तेन सम्बन्धेन चाप्मु अडाशन्दस्य लक्षणा । अब पुस आपो दर्शनमा- ·. " ब्रह्मामर्पिणी। प्रेण स्नानादिपुण्यकर्मसिद्धार्थ प्रडा सनमन्ते जनयन्तीति श्रुत्यर्थः॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥३।१।६॥ ननु भवतु सोमवृष्ट्यादिकमेण पञ्चम्यामाहुतावां पुरुषवचस्त्वप्रकारः। तथाऽप्यपादिभूतमंपरिष्यतो जीवो रहतीत्ययुक्तमेव, अयादिवजीवस्य म्हणकर्तृत्वस्याभुत- त्वादिति चेन्न । कुतः । इटादिकारिणां प्रतीतेः । “अध य इमे ग्राम इशापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसम्भवन्ती" त्यादिना गार्हस्थ्ये स्थित्येष्टादिकर्मकारिणां धूमादिमार्गण चन्द्रलोकप्राप्तिमुत्तचा, तानिधादिकारिणश्चन्द्र लोकस्या- न्सामराजशब्देन निर्दिशति "एप सोमो राजे"ति । इहापि पधाग्निविद्यायां "तस्मिन्नेतस्मिन्नग्ना देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या पाहुतेः सामो राजा सम्भवती"ति सोम- राजशब्दश्रवणात्त एवेपादिकारिणः प्रतीयन्ते । अतो भूतसम्परिष्वक्तजीवानां म्हणमित्यर्थः ॥ नन्विशदिकारियां भूतसम्परिबक्तानां चन्द्रलोकं प्रति रहणं कर्मफलभोगायेत्येतदसङ्गतम्, "ते चनां प्रा- प्यानं भवन्ति तांस्तत्र देवा यथा सामं राजानमाप्याय. स्वापक्षीयस्येत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ती"ति श्रुती पन्द्रलोक गतानामिषादिकारिणामन्नत्वेन भक्ष्यत्वश्रयणात् । यथा यज्ञे सोमं राजानं घमसस्यमृत्विजः आप्यायस्व' पुनः पुनराप्पारयप्याय्य 'थपक्षीयस्व' पुनः पुनरपक्षप्पापक्षय्य भवपन्त्येवमेतान्कर्मिणो देवा भक्षयन्तीति श्रुत्यर्थः । तम्रोत्तरमाह।

·रामानन्दसरस्वतीयता । भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात्तथा हि दर्शयति ॥११ 'वा' शब्दश्वोदितदोषनिरासार्थः । तेषामिपादिका रिणामन्नत्वं भाक्तमेव, न मुख्यम् । अन्यथा 'स्वर्गकामो यजेते ति श्रुतिवाघमसगात् । अतः कर्मिणां देवान्प्रति पुत्रमार्यादिवद्भोगेपकरणत्वमात्रेणान्नत्वव्यपदेशः। कर्मि- पामनात्मवित्वाच देवान्प्रति गुणमावेन भाग्यत्वम् । तथा हि श्रुतिरनात्मविदां देवभोग्यत्वं दर्शयति "अय योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्याऽहमस्मीति न स वेद। यथा पशुरेवं स देवाना"मिति । भेदपिमाननात्मवि- स्वात्पशुवधानामुपकरोति हविरादिदानेनेति देवभोग्य इति श्रुतितात्पर्यम् । यद्वाऽनात्मवित्त्वादिति सत्रभाग- स्थायमर्थः पवाग्निविद्याविदात्मविच्छन्देनोच्यते । तथा गत्मवित्पश्चाग्निविद्यावित्स न भवतीत्पनात्मवित्, तस्य भावस्तत्वम्, तस्मादित्यर्थः । केवलेपादिकारिणां पधाग्नि- विद्याऽनभिज्ञानां देवान्प्रत्यनभावेन भोग्यत्वं पञ्चाग्नि- विद्याप्रशंसाय गणमेव श्रुतावुक्तमिति भावः । नन्वन- त्वस्य मुख्यत्वेऽपि प्रशंसा भवतीत्यत आह "तथा ही" ति । यथाऽनत्वस्य गौणत्वं तथा हि श्रुतिदर्शपति "स सोमलाके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तत" इति । तस्यादि- कारिणः सोमलाके विभूत्यनुभवोऽन्नत्वस्य मुख्यत्वे न सम्भवति । तस्मादन्नत्वस्य गौणत्वात्परलोकभोगार्थ भूत. सम्परिष्वक्तस्य रणमिति सिडम् ।। कृतात्ययेऽनुशयवान्दृष्टस्मृतिभ्यां यथेत- मनेवं च ॥ ३ ॥१८॥ पूर्व कर्मसमवेतानामपां परमाहुती पुरुषात्मना ·ब्रह्मामृतपिणी । परिणामश्रवणं हेतुमाश्रित्यावादिभूतपरिवेपितस्य जीवस्य रहणमुक्तम्, तदयुक्तम्, स्वर्गावरोहतां जीवानां कर्मा- भावेन तत्समवेतापामप्यभावात्, इत्यापसंगतिः । पूर्वपक्ष चन्द्रलोकभोगानन्तरं तस्माद्वरोहतां फर्माभावेन तदनुगुणतिर्यगादियोनिप्राप्त्यभावान्न कर्मफलेषु वैराग्य- मिति फलम्, सिद्धान्ते कर्मणः सत्वाद्वैराग्यमिति विवेकः। एवं हि स्वर्गियामवरोहणं श्रूयते "तस्मिन्यावत्संपातमु- पित्वाऽधैतमेवाध्वानं पुननिवर्तन्ते" इत्यारभ्य "रमणीय- चरणा रमणीयां योनिमापधेरकपूयचरणाः कपूयां यो. नि"मिति । तस्मि न्द्रलोके यावदोक्तन्यं कर्मोपित्या भोक्तव्यकर्मसमाप्त्यनन्तरमेतमेव वक्ष्यमाणमध्यानमा- काशवायुधूमाभ्रादिरूपं प्रति पुनरागच्छन्ति । ते चाग- न्तारो रमणीयचरणाः पुण्यकर्माणो ब्राह्मणादिपुण्ययोनि प्रविशन्ति । कपूयचरणाः कुत्सितकर्माणस्तिर्यगादियोनी जायन्त इति । तत्र संशयः, कि स्वादवरोहन्तः सानु. शया उत निरनुशया इति । अनुशयशब्देनामुष्मिफल- प्रापककर्मातिरिक्तं कर्मोच्यते । तत्र "यावत्संपातमुपि- त्वे"ति सर्वकर्मनाशानन्तरमवरोहणश्रवणानिरनुशया एवावरोहन्तीति प्राप्ते, ब्रूमः । कृतस्य स्वर्गसुखप्रापकक- मजातस्य भागेनात्यये नाशेऽनुशयवानवरोहति । कुतः। हपुस्मृतिभ्याम् । तथाहि दश प्रत्यक्षा श्रुतिः "तद्य इह रमणीयचरणा अभ्यारो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्यर. ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि चा वैश्ययानि चा, अथ य इह कपूगरणा अन्याश ह यत्ते कपूयां योनिमापौर- न्यानि वा सूकरपानि या चण्डालयोनि वेति । तेषां फर्मिणां मध्ये ये फेचिदिर कर्मभूमी पुण्यं कृतवन्तस्ते - ·२४९ रामानन्दसरस्वतीकृता। स्वर्गादवरोहन्ता रमणीयां ब्राह्मणादियोनिमापोरनिति पत्तदया ह निमं ववश्यमेवेत्यर्थः । योनिशब्दः स्थान: वचनः शरीरं ब्रूने। यहा लोके जन्मनैव प्रतिप्राण्युघ व- चमध्यमरूप उपभोगो दृपः । स च निरनुशयानामवरो- हाङ्गोकार आकस्मिक एव स्यादिति सूत्रस्थपृशब्दार्थः । स्मृतिरपि "वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठिताः प्रेत्य कर्म- फलमनुभूय ततः शेपेण विशिदेशजातिकुलरूपायुः श्रुत- वित्तत्तसुखमेधसे जन्म प्रतिपद्यन्त" इति सानुशयाना- मेवावरोहणं दर्शयति । वर्णा वर्णिनः । श्राश्रमा आश्र. मिणः । प्रत्यास्माल्लोकात्समुत्थाय चन्द्रलोकमधिमोत्यर्थः । ततः शेषेण भुक्तफलादन्येन कर्मणाऽनुशयाख्येन जन्म प्रतिपद्यन्त इति सम्बन्धः । श्रुतं ज्ञानम् । वृत्तमाचारः । देशादयो चिशिधा येषां ते तथोक्ता इति । यत्तु "पाय- त्सम्पातमुपित्ये"ति सकलकर्मनाशानन्तरमयरोहणश्रव- मिति तन्न, यावत्पदस्य स्वर्गे भक्तव्याशेषकर्मपरत्येन सकलकर्मपरत्वाभावादिति । तस्मात्सिई सानुशयानाम- वरोहणम् । ते च कर्मिणो येन मार्गेण चन्द्रलोकमाढा- स्तेनैव मार्गेणावरोहन्त्युत मार्गविशेषेण चेति प्रश्ने, उस- रमाह "यथेतमनेवं चेति । धूमाकाशयोरेवारोहम में श्रुतयारवरोहमार्गे श्रुतत्वायतं यथागतमघरोदन्तीति गम्यते । पूर्वश्रुतानां रात्र्यादीनामश्रयणादभ्राधिका: वणाचानेवं पूर्वमार्गविपरीतमार्गेणावरोहन्ति, न यथा- श्रुतपर्वमार्गेणेत्यर्थः॥ चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थति काम- जिनिः ॥ ३।१।६. ननु "रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापधेर"निति ·ब्रसामृतवपिणी । श्रुतेर्यलात्सानुशयानामचरोहणमित्येतदसतं, तस्यां श्रु- तो चरणाद्योन्यापत्तिश्रवणात्, चरणस्याचारात्मकस्य कर्मणोऽनुशयाद्भिन्नत्वात्, इति चेत् । नायं दोयः, यतः कार्णाजिनिराचार्य इयं चरण तिरनुशयोपलक्षणार्थेति मन्यते॥ प्रानर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥३ । १ । १०॥ ननु चरणश्रुतिरनुशयोपलक्षणार्थत्यसकतं, चरण- स्यैव सदाचारदुराचारात्मकस्य सदसद्योनिप्रापकत्मसम्भ- चात् । अन्यथा कर्मण एगनुशयाख्यस्य सदसद्योनिमाप- कत्वे चरणस्यानर्थस्यं स्यादिति चेत्र। इशादिकर्मणां चर- पाख्याचारनिर्वय॑त्वेन चरणापेक्षत्वात्तत्र चरणस्यार्थव- वादित्यर्थः॥ वस्तुतः कर्मचरणयोन भेद इत्याह । सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ॥ ३ ॥ १ ॥ ११ ॥ यादरिस्त्वाचार्यः सुकृतदुष्कृते एव चरणशब्देना- च्यते इति मन्यते । लोक इशादकारिणि धर्म चरत्येप | महात्मे त कर्मचरणयोरभेदेन प्रयोगदर्शनादित्यर्थः। तम्मा- दिपादिकारिणां चन्द्रलोकं गनानां पुनरवरोहणेऽनुशयो- ऽस्तीति सिडम्॥ एवमिपादिकारियांगत्यागती विचार्य, तेभ्यो निकृ- शानामनिपादिकारिणां गत्यागनी विचारपितुमिशादिका रिण व चन्द्रलोकं गच्छन्तीत्तदाक्षिपति । अनिष्टादिकारियाामपि च श्रुतम् ॥ ३ ॥१॥ १२ ॥ अत्र पापिनां शुभमार्गेण गमनमपि नास्तीति मि. बान्तोक्त्या वैराग्यदृढीकरणात्पादसद्गतिः । पूर्वपक्षाश- ·२५० रामानन्द सरस्वतीता। निकारिणामविशेषेण चन्द्रलोकगतेरिशादिकरणं व्यर्थ- मिति फलम्, सिद्धान्त पापिनां चन्द्रलोकगत्यभावात्त. दर्थ यज्ञादिकरणं मार्यकमिति विवेकः । अत्र पापिनां चन्द्रलोकगतिरस्ति नवेति सन्देहेऽस्तीत्याह "अनि "ति। हादिकारिणामिवानिष्टादिकारिणामपि चन्द्र लोकगमनं 'ये चै के चास्माल्लोकात्मयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छ- ती"ति श्रुत्या श्रुतम् । अतो धर्मिण एव चन्द्रलोकं गच्छ- न्तीत्येतदसहतमित्यर्थः॥ ननु धर्मिणामधर्मिणां च चन्द्र लोकगमन पापिना नरकमासियोधकशास्त्रविरुद्धमिति चेन्न, पापिनां चन्द्रला. कगमनागीकारेऽपि तत्र भोगानगीकारात् । किं तु चन्द्र- लोकगमनमानं कृत्वा ततो ऽवरोहतां पापिनां नरकेचे. वानुभव इति प्राप्ते ब्रूते। संयमने त्वनुभूयेतरेपामाराहावरोहै। तद्गतिदर्शनात् ॥ ३ । १ । १३ ॥ तुः पूर्वपक्षनिरासार्थः । भोगाय हि चन्द्रलोकगम- नम् । तत्र पापिना भोगासम्भवात्तद्गमनं व्यर्थमेव । श्रतः "श्चन्द्रमसमेव ते सर्व गच्छन्ती"ति अतिरिटादिकारि- मानविषया, सर्व सुकृतिन एव चन्द्रलेोकं गच्छन्तीति । पापिनस्तु यमलोकमारुह्य संयमने यमालये स्वपापानुरूपा यामीयातना अनुभूय पुनरिमं लेाकं प्रत्यवरोहन्तीति । एवंभूतावेष तेषां पापिनामारेहावरोहै। भवतः कुतः। तहतिदर्शनात् । यमलोकगतेः श्रुती दर्शनादित्यर्थः । “न साम्पराया प्रतिभाति पालं प्रमावन्तं वित्तमोहेन मूढम्- अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यतेमे" ·बलामृतवर्षिणी। इति "वैवस्वतं सहमनं जनाना"मित्यादिकं पापिनां यमलोकगता लिङ्गम् । सम्यगवश्यम्भावेन परः परस्ता- देहपातालमयते गम्यत इति व्युत्पत्त्या सम्परायः पर- लोकः । तत्साधनभूनकर्मविशेषः साम्परायः। स पालम- पिवेकिन विशेषतो वित्तनिमित्तेन मोहेन मूढ़ छन्नदृष्टिमत एव प्रमाद्यन्तं प्रमादं विषयासक्तिं कुर्वन्तं प्रतिभाति । स च पालो न केवलमज्ञ एव, किं तु विपरीतदर्शी, यतो- ऽयमेव लोकोऽन्नपानादिरस्ति न पर इति मानशीलः । तस्मात्तदनुरूपं पापमाचरन्पुनः पुनर्जन्ममरणप्राप्या मे मम वशमापद्यत इति मृत्योर्नचिकेतसं प्रति वचनम् । जनानां परलोकं गतानां पापिनां सगमनं सम्यग्गम्यं वैवस्वतं यमं राजानं हविपा मीणयतेत्यर्थः ।। स्मरन्ति च ॥३।१। १४ ॥ मन्यादयः शिधाः पापिनां नरकभोगं मरन्ति । अतश्च धर्मिणामेव चन्द्रलोकगमनं नान्येषामित्यर्थः ।। अपि च सप्त ॥३।१। १५ ॥ अपि च सप्त रोरवादयो नरकाः पापफलमित्येन मर्यन्ते पौराणिकैः । तान्पापिनः प्रामुवन्तीति न चन्द्र- प्रासिरिति भावः। ननु पापिनो यमसम्बन्धिनीर्यातना अनुभवन्तीति यदुक्तं तदसगतं, रौरवादिपु चित्रगुप्तादीनामधिष्ठातृत्व मरणादित्यत आह। तत्रापि च तदापारादविरोधः ॥३.१ । १६ ॥ तत्रापि रौरवादिषु तस्यैव यमस्याधिष्टातृव्यापारा- दविरोधः, चित्रगुप्तादीनां यममयुक्तत्वादिति भावः ।।

·रामानन्दसास्वतीष्ठता। उपासकानामचिरादिमार्गः केवलकर्मिणांघुमादिमार्ग इति श्रुतिस्मृत्यादिषु व्यवस्था । तथा चैतन्मार्गद्वयन- पानां पापिनां तृतीयमागोंक्तरपि न तेषां चन्द्रप्राप्ति- रित्यार । विद्याकर्मणारिति तु प्रकृतत्वात् ॥ ३॥ १ ॥ १७ ॥ पवामिविद्यायां प्रवाहणाख्येन राज्ञा मृतैर्जनहु- भिश्चन्द्रलेाकः कथं न सपूर्यत तत्प्रकारं त्वं किं जानासोति श्वेतकेतुः पृथः । तस्य प्रश्नस्य श्वेतकेतुपितरं गौतम प्रति राज एव प्रतिवचनं श्रूयते "अर्थतयोः पयार्न कतरेणचान भानोमानि क्षुदाण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व नियस्वेत्येतत्तृतीयं स्थानं नासा लोको न संपूर्यत" इति । अत्रैतयोरिति पदस्यार्थमाह सूत्रकारः "विद्याकर्मणारि- ती"ति । अर्थ इनि शेषः । कुतः । विद्याकर्मणारेव देवयान- पितृयाणात्मकमार्गद्वयसाधनत्वेन प्रकृतत्वात्मकृतवाचक- त्वमेतच्छन्दस्य युक्तमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । एतयो. विद्याकर्मणः पयोःमार्गसाधनयोरन्यतरेण मार्गसाधनेन विद्यया कर्मणा वाऽन्यतरसिन्पथि नाधिकृताः पापिनः । तेषां क्षुद्रजन्तुलक्षणाऽसकृदावर्तिजन्ममरणयाहुल्ययुक्त- स्तृतीयः पन्था इति न चन्द्रप्राप्तिरिति । श्रुती जायस्व नियस्वेत्यनेन जन्ममरणयाहुल्यमुक्तम् । स्थानशब्दो मा- दयोपक्रमानुरोधात्तृतीयं मार्ग लक्षपति । सूत्रे तुशब्देन "चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ता"ति अतिप्रयुक्तशङ्कानि- रासः कृतः, सर्वशब्दस्य पुण्यपुरुषमात्रपरत्वादिति भावः। ननु पापिनामस्मिन्लोके देहप्राप्त्पर्य चन्द्रलेोकगम- नमहीकर्तव्यम्, "पश्म्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भव.

·ब्रह्मामृतर्षिण। न्ती"त्याहुतिसंख्यानियमेन देहप्राप्त्यभिधानात् । अन्यथा संख्यानियमाभावप्रसङ्ग इत्यत आह । न तृतीये तथोपलब्धेः ॥ ३ । १ । १८ ॥ तृतीयमार्गे प्रविधानां पापिनां देहमाप्त्यर्थमाहुति- संख्यानियमो नादर्तव्यः । कुतः । तथोपलब्धेः । संख्या. नियम विनैव "जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीय स्थान"मिति श्रुतौ तृतीयमार्गे देहमाप्तेम्पलब्धेरित्यर्थः । इपादिकारि- पामेवायं मंख्या नियम इति भावः । किं च "पञ्चम्यामा- हुतावापः पुरुषवचसे भवन्ती"ति पञ्चम्यामाहुतावां पुरुषवचस्त्वं प्रतिपाद्यते, नापञ्चम्यामाहुती पुरुषवचस्त्वं निषिध्यते, वाक्यभेदप्रसङ्गात् । तथा च ये चन्द्रगतास्तेपां संख्यानियमः । इतरेषां तु विनैव संख्पानियमं भूतान्तां रमविधाभिरद्भिर्देह आरभ्यत इत्यनियमः ।। स्मयतेऽपि च लोके ॥ ३ ॥ १ । १६ ॥ अपि च लोक भारतादी द्रोणधृपद्युम्नादीनां सीता- द्रौपद्यादीनां चायोनिजत्वं मर्यते । तत्र द्रोणादीनां योपि- पाहुतिरेका नास्ति, धृषान्नादीनां योपित्पुरुपविषये द्वे आहुतीन स्तः, इत्याहुतिसंख्याया नियमः। एवमन्य- नापीति भावः॥ दर्शनाच्च ।। ३ । १ । २० ॥ किं च । लाके जरायुजाण्डजस्वेदजोशिलेषु चतुर्थि- धेपु देहेषु स्वेदजोजियोः श्रीपुंव्यक्तिसंयोग विनो- त्पत्तिदर्शनान्नाहुतिसंख्यानियम इत्यर्थः । जरायुज मनु. प्यादिशरीरम् । अण्डज पक्ष्यादिकम् । स्वेदजं यूकादि- कम् । उद्भिजं वृक्षादिकम् ॥

·रामानन्दमास्वतीता। मनुतेपांखल्वेषांभूतानां त्रोएपेव बीजानि भवन्तिा "अपडज जीवजमुजि"मिति श्रुतौ शरीरवैविध्यं श्रुयते। अतः कथं धातुर्विध्यमत आह । तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्य ॥ ३ ॥ १ ॥ २१ ॥ श्रुता"वण्डजं जीवजमुद्भिज"मित्यत्र तृतीयेना- द्विजराब्देनायरोधः संग्रहः संशोफजस्य स्वेदजस्य । वृक्षा- दिकं हि पृथिवोमुद्भिद्य जायते, स्वेदजं तु जलमुद्भिवेत्यु- भयोरवयवार्थत्वाविशेषाद्विपदेन संग्रहः श्रुती कृतः। न होतावता चातुर्विध्यहानिर्भवति, स्थावरजङ्गमात्मक- त्वेनाभयो दस्य दुरपहवत्यादिति भावः । तस्मादनिशा- दिकारिणां न चन्द्रलोकमाप्तिः, किं त्विादिकारिणाम- चेति सिद्धम् ।। तत्साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ ३॥ १ ॥ २२ ॥ पूर्वमिधादिकारिणश्चन्द्र गताः कर्मफलभोगानन्तरं सानुशया अवरोहन्तीत्युक्तम् । अत्र तेषामवरोहप्रकार- श्चिन्त्यते । तनावगेहश्रुतिः पठ्यते "अर्थतमेवाध्यानं पुनर्निवर्तन्ते यधेतमाकाशमाकाशादायुं वायु त्या धूमो भवति घूमो भूत्वाऽनं भवत्यनं भूत्वा मेपो भवति मेयो भूत्वा भवर्पती"ति । अथ भोक्तव्यकर्मसमा- प्यनन्तरमध्वानमेवाह "ययेत"मिति। पथागतमित्पः। इदमुपलक्षणम् । अनेवमित्यपि द्रपृष्यम् । याः खल्वापश्च. न्द्रलाके देहमारघवत्यस्ताः कर्मक्षये द्रुता श्राफाशं गता. स्तत्समा यथा भवन्ति तथा तदुपहिता अनुशपिनो जीवा अप्याकाशसमा भवन्तीत्पाह "आकाश"मिति । एवं वारवादावपि पोजनीयम् । वायु त्वा वायुसमो भूत्वा ।

·ब्रह्मामृतर्पिणी। एवमग्रेऽपीति सिद्धान्तार्थः । पूर्वाधिकरणे "जायस्व नि- यस्वेति तृतीय स्थान"मित्यत्र स्थानशब्दस्य मार्गव्योप- क्रमसामात्तृतीयमार्गलक्षकत्वमुक्तं तद्युक्तं, · इमी दा ब्राह्मणावित्युपक्रम्यायं तृतीय इत्यादी तृतीयस्योपका- न्तसजातीयस्यैव दर्शनात् । इह तु भवति"श्रुतेर्मुख्याः, परित्यागे मानाभावादिति प्रत्युदाहरणसङ्गतिः । पूर्वपक्ष "भवति"श्रुतेर्मुख्यत्वसिद्धिः फलं, सिद्धान्ते गौणत्वसि- डिरिति विवेकः । तत्र संशयः, किं स्वर्गादवरोहन्ता जीवा श्राकाशादिस्वरूपं प्रतिपद्यन्ते, उत तत्साम्यमिति । तत्र 'भवति'श्रुतेर्मुख्यत्वानुरोधादाकाशादिस्वरूपापत्ति- रेव जीयानामिति प्राप्से ब्रूमः । जीवानां तैराकाशादिभिः साभाव्यापत्तिः साम्यापत्तिरेव । कुतः । उपपत्तेः । लोके तोरस्य दधिभावो युक्तः, क्षोरकाले दध्यभावात् । इह तु पूर्व विद्यमानाकाशादिभावो जीवस्य दुरुपपादः । किं च जोवस्याकाशस्वरूपापत्तौ वाय्वादिक्रमेणावरोहाभावन- सङ्गः । इत्यादियुक्तिवशा'द्रवति'श्रुतेगाणत्वमट्टीफर्तप- मित्याकाशादिसम्बन्धमात्रमेव जीवानाम् । सम्बन्धश्च सादृश्यातिरिक्तो न संभवतीति सादृश्यमेवेति सिद्धम् ।। एवमाकाशादिवर्षान्तेषु पूर्वपूर्वसाहश्यानन्तरमुत्त. रोत्तरसादृश्यमित्युक्तम् । तदुपजीव्य विचार्यते । कि जीवश्चिरकालमेकसादृश्येनावस्थायापरसादृश्यं गच्छति, उत्ताल्पकालमिति विशये, नियामकशास्त्राभावादनियम इति प्राप्ते सिद्धान्तयत्ति । नातिधिरेगा विशेषात् ॥३१॥२३॥ जीवो नातिचिरणाल्पमल्पं कालमेवाकाशादिव- पन्तिः साहापनावस्थाच वर्पधाराद्वारा पृथिवीं प्रविशति ·२५ रामानन्दसरम्पतीता। कुतः विशेपात्। पृथिव्यानन्तरं ब्रीह्यादी प्रवेशमुत्तवा बीया- दिभ्यो जीवस्य निस्सरणसमये व्र ह्यादिपु चिरकालावस्था. नरूपविशेष दर्शयित्वा निस्सरणं दर्शयति श्रुतिः "अतो वे ग्वलु दुनिष्प्रपतर"मिति । एकस्तकारो लुप्तश्छान्दसप्र- क्रियया । अतोऽस्माद्ब ह्यादिभावाटुनिध्यपततरं दुग्यतरं जीवानां निस्मरणं भवतीत्यर्थः ब्रीडादिभ्यो जोवस्य दुःखं निस्सरणं भवतीत्युक्त, आकाशादिभ्यः सुखं निस्सरणं जातमिति प्रतीयते । यथा लोके कश्चित्पण्डितोऽनेकराज- सभासंचारं चरित्या फस्यांचिद्राजसभायामान्दोलिका. प्रतिष्ठामाविन्दतेत्युक्त, इतरासु सभास्वान्दोलिकां न लब्धवानिति प्रतोयते, तद्वद्रोह्याकाशादिषु सुखदुःखे जीवस्य दीर्घकालावस्थानाल्पकालावस्थाने भवतः, तदान- स्थलशरीराभावेन मुख्यसुग्वहाखयारसम्भवात् । तस्मा- द्रीयादिप्रवेशात्पूर्वमल्पमेव कालं तत्तत्सादृश्येनावस्थान- मिति सिउम्॥ अन्याधिष्टिते पूर्ववदमिलापात् ॥ ३ ॥ १ ॥ २४ ॥ तमिवावरोहे जावानां वर्षधाराद्वारा पृथिवीप्र. वेशानन्तरं पठ्यते "त इह नीहियथा ओषधिवनस्पतय- स्तिलमापा इति जायन्त" इति । तेऽनुशयिनो जीया इत्यर्थः । तत्र संशयः, किं जीवानां बीमादिभावेन जन्म- श्रुतिमुख्या, उत जीवान्तराधिष्ठिते बीह्यादी तेषां संस. मात्रमिति तत्र पूर्व दुनिष्पपततरशन्दस्य पूर्वोक्तयुक्ति- बलाधिरकालावस्थानलक्षकत्वेऽपि, प्रकृते क्षीरस्य दधिभा- वेनेवायादिभूतसम्परिवक्तजीयानामयादिद्वारा ब्रोहादि- भावेन मुख्यस्यैव जन्मनः सम्भवाद्रीह्यादिस्थावरशरीरेषु सुखदुः खमाजानुशपिनो जीघा इति प्रत्युदाहरणेन पूर्व ·ब्रह्मामृतर्षियी। - पक्ष, सिद्धान्तः । अन्य वैरधिष्ठिते ब्रीह्यादा संसर्गमा. मनुशयिनां भवति । पूर्ववद्यथामाशादा संसर्गमायं तयत् । कुतः । पूर्ववभिलापात् । यथाऽऽकाशादिषु वर्षान्तेषु कर्मपरामर्शमन्तरेणैव प्रवेश उक्तः, एवं ब्रीडा- दिवपि कर्मपरामर्श विनैव प्रवेशाभिलापादित्यर्थः । पूर्ववदिति पदं सूत्रऽर्थयाभिप्रायेण प्रयुक्तमिति पुनरु- पादाय व्याख्यातम् । तस्मात्कर्मपरामर्शाभावान्न ब्रीह्या- दिष्वनुशपिना सुखदुःखभात्तवम् । यत्र स्वनुशयिनां सुख- दुःखभाक्त्वं तत्र फर्मपरामर्शो "रमणीयचरणा" इत्या- दिना दृश्यत इति, "जायन्त" इति श्रुतिः संसर्गमात्रा- भिप्राया न मुख्येति घोध्यम् ।। अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ ३ ॥ १ ॥ २५ ॥ ननु ज्योतिष्टोमादिकं कर्म पशुहिंसायोगादशुहम् । तत्कारिणामनुशायिनां बीह्यादिषु स्थावरेषु दुःखानुभवा- थेषु मुख्यमेव जन्मास्त्विति चेन्न । ज्योतिष्टोमादेः शब्दा- विधिशास्त्राद्धर्मत्वेनावगतत्वान्न दुःखहेतुत्यमित्यर्थः ।। किंच। रेतस्सिम्योगोऽथ घर नीहादिभावानन्तरमनुशायिनां रेतः सिञ्चतीति रेतरिसक्तद्योगस्तद्भावः श्रुतावान्नायते "यो रेतस्सिञ्चति तद्भूय एव भवतीति । अनुशयी ब्रोह्याद्यनद्वारा पुरुष प्रविष्टस्तद्भूयो भवति तद्भावं गच्छतीत्यर्थः । न छत्रानु- शयिनो रेतस्सिम्भाचा मुख्यः सम्भवति, इदानीं पुरुष- प्रविष्टत्वेनाप्राप्तयौवनत्वात् । अतस्तद्धावस्तत्संसर्गो च. कन्यः। तथा च ब्रोहादावपि संसर्ग एव, आकाशादा- वपि संमर्गस्यैवाघगतत्वेन सन्दंशन्यायादिति भावः ।। , ·रामानन्दमास्वतीक्षता। नन्वनुशयिनां सर्वत्र संसर्गस्यैवाङ्गीकारे मुख्य जन्म कापि न स्यात् । तथा च "रमणीयां योनिमापधेर" नित्यादिश्रुतेर्गौणत्वप्रसङ्ग इत्यत आह । योनेः शरीरम् ॥ ३ । १ । २१ ॥ योना रेतसि प्रविष्ट ततः शरीरमनुश पिनामनुश- याख्यकर्मभोगाय जायत इत्याह शानं "तद्य इह रम. णीयचरणा" इत्यादि । तस्माद्राह्मणादियानावेवानुश- यिनां मुख्यं जन्म, न ब्रीह्यादाविति गत्यागतिविवेककृत- वैराग्य ज्ञानसाधनमित्यनवद्यम् ॥ इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ एवं गत्यातिनिरूपणेन कर्मफलेभ्यो विरक्तस्य महावाक्यार्थज्ञानाय तत्वंपदार्टी शोधयितु पादमारभ- माणे गत्यागतिनिरूपणेनैव जाग्रदवस्था निरूपितेत्यभि. मन्धाय, धात्मनः स्वयंप्रकाशत्वसिद्धये स्वभावस्था वक्तुं पूर्वपचपति। सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥ ३ ॥ तथा चानयोः पादयोर्हेतुहेतुमद्भावः सद्गतः, सिडे विरक्तऽस्य पादस्य प्रश्तेः तत्त्वपदार्थयोर्मध्ये त्वंपदार्थ- स्योद्देश्यत्वा "न्न स्थानतोऽपी"त्यतः प्राक्तस्थावस्था निर्म। त्वं प्रतिपाद्यते । ततश्चा पादसमाप्तेस्तत्पदार्थो विचा- र्यते । नम्र स्वप्नावस्थाया जायदानन्तर्यात्स्वयंज्योति- सिडी स्पष्टमाघनत्वाचादी विचारः । जानवस्थायां सूर्णदिप्रकाशसत्वेनात्मनः स्वप्रकाशत्वं दुर्घटम, स्वमे तु सूर्यायभावेऽपि प्रत्यक्षतया दृश्यमानासुग्रहमिति स्व. भस्य स्वयं ज्योतिष्यसिद्धौ स्पसाधनत्वं मन्तव्यम् । एवं रि स्वामधिकृत्य श्रूयते, “न तत्र रथा न ·ई । . ब्रह्मामृतवर्षिणी योगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथावधयोगान्पयः सृजने" इत्यादि । तत्र संशयः, किं स्वमसर्व्यािवहारिकी घटा- दिवत्, उत शुक्तिरजतयन्मायामात्रमिति । पूर्वपक्षे घटा- दिवत्सत्यस्वभावस्थातो जीवस्य पृथकरणायोगाद्रह्मामे- दरूपवाक्यार्थान्वयासिद्धिः फलम्, सिडान्त तसिद्धि- रिति भेदः । तत्रेदं पूर्वपक्षसूत्रं "सन्ध्य"इति । सन्ध्ये जाग्रत्सुषुप्त्याः सन्धी भवे स्वप्ने सपिावहारिक्येव । हि यतः श्रुतिरेवमाह "अ"ति ।। निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥ ३ । २ । २। किं चैके शाखिनोऽस्मिन्नेव स्वप्ने कामानां निर्मातारं तथा जीवमित्र परमात्मानमामनन्ति “य एपु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुपो निर्मिमाण"इति । एषु चक्षु. रादिकरणेषु सुप्तेषु निर्यापारेप्वित्यर्थः । ननु श्रुती कामानांबुद्धिवृत्तिविशेषाणां निर्माता परमात्मेति श्रूयते, नार्थनिर्मातेत्यत आह "पुत्रादय'ति । काम्यन्त इति व्युत्पत्या पुत्रादय एव कामा इत्यर्थः । तनिर्मातृत्वं पर- मात्मान इत्यर्थः॥ तथा च स्वमसूषिः सत्येति प्राप्ने प्रत्याह । मायामानं तु कात्स्न्यै नानभिव्यक्त- स्वरूपत्वात्॥ तुः पूर्वपक्षनिरासार्थः । स्वमपिः मायामागुक्ति- रजतवत् । कुतः । कारनाचितदेशकालादिमम्पत्या पायामाचेन चानभिन्यतम्बम्पत्वात् । न हि रथादीना. मुचितो देशः स्वप्ने सम्भवति, देशान्न टीमयियमना- ऽधच्छिमसाक्षिनिष्ठत्यात् । नाप्युनिनः कानोऽस्ति, दि.

·रामानन्दसास्वातीता। कामात्रवर्तिनि स्व पहुसंवत्सरसाध्यसंसरणस्य दर्श- नात् । तस्मात्मातिभासिक पव स्वमप्रपनः । यदुक्तं "श्रथ रथावयोगान्पथः सजत"इतीघरकर्तृकां मृर्षि श्रुतिराहेति स्पेः सत्यत्वमिति, तच्छुत्यैव "न तत्र रथा न रथयोगान पन्यानो भवन्ती"त्यादिकया स्व रथाद्य. भाववाधिकया परिहतम् । अनुमाने चाचितदेशादिज- न्यत्वमुपाधिः हेत्वसिद्धिश्च । श्रुत्यन्तरे "स हि कर्ते"ति "स्मयं विहत्य स्वयं निर्माप स्वेन भासा स्वेन ज्योतिपा प्रस्वपिती"ति च स्वमसृष्टेर्जीवकर्तृकत्वश्रवणात् । स्वयं विहत्य पूर्वदेहं निश्चे, कृत्वा स्वयं निर्मायापूर्व स्वमदेह सम्पाव स्वेन भासा स्वीयान्तःकरणत्या स्वेन ज्यो- तिषा स्वरूपचैन्येन चेत्यर्थः । तथा च "कामं कामं पुरुपा निर्मिमाप"इत्यत्रापि जीव एव निर्माता ज्ञेयः ॥ ननु स्वमस्य मिथ्यात्वे सत्यशुभाशुभसूचकत्वं न स्थादित्यत आह । सूचकाच हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥ ३ ॥२४॥ स्वामगजादिप्रकाश सत्य एष वस्तुतः मत्यसूचका सत्यस्य साध्वसाधुसूचनस्य हेतुः । तथा हि "पदा फर्मसु काम्येपु स्त्रियं स्वमेषु परयति । समृद्धिं तत्र जानीया- तमिन्स्वमनिदर्शने" इत्यादि श्रुतेरवगम्यते । पाचक्षते व स्थानाध्यायविदः शुभाशुभसूचकत्वं स्वमस्येत्यर्थः। यद्यपि प्रकाशपयार्थोपरागंणैय सूचकत्वमिति वस्तुतः सत्यत्वम- प्रयोजकम, तथाऽपि रखास्य सत्यहादिजनकत्ववत्सत्य- সুন্ধনধিকার নাহিদ। ननु यथेचरः सम्पमात्रेण जगत्जति, एवं तदं. शो जीयोऽपि साम्पमात्रेया निमित्तेन स्वानं जगरसृजतु ।

·वल्लामृतपणी। तथा चोचितनिमित्ताभावान्मिथ्यास्वमसृष्टिरित्यसङ्गत- मित्यत आह । पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो ह्यस्य । बन्धविपर्यया ॥ ३ ॥ २॥५॥ जीवेश्वरयोरभेदेऽपि माययैश्वर्यस्य तिरोहितत्यान जीवस्य सङ्कल्पमात्रेण स्रष्टत्वमिति परिहाराभिप्रायः । जीवस्य तिरोहितमीश्वरत्वं परस्यात्मनोऽभिध्याना:- दाभ्यासरूपध्यानमासादीश्वरप्रसादादभिव्यक्तं भवति । कुतः । तत ईश्वरादज्ञाताहन्धः ज्ञाताविपर्ययो मोक्ष इति श्रुतिदर्शयति । तस्मादीम्वरप्रसादरहितानां नेश्वरत्वाभि- व्यक्तिरित्यर्थः । श्रुतिस्तु पठ्यते "ज्ञात्वा देवं सर्वपाशाप- हानिः क्षीणैः शैर्जन्ममृत्युमहाणिः तस्याभिध्यानात्त- तीयं देहभेदे विश्वेश्चर्य केवल आप्तकाम"इति।देवं स्वमका- शमोश्वरमहंत्वेन साक्षात्कृत्य सर्वपाशानां मिथ्याज्ञानरा- गादीनां क्लेशानामपहानिः क्षयो भवति । एवं क्षीणैः ग्लशैस्तत्कार्यजन्ममरणक्षयो भवति । निर्गणविधाफल- मुत्तवा सगुणविधाफलमाह "तस्येति । तस्येश्वरस्या- भिमुख्येन ध्यानादुकहानियापेक्षया तृतीयमणिमाये- श्वर्य देहभेदे देहविशेपे सिद्धदेहे प्राप्तं भुक्त्वा मिर्गुणवि. घोदये फेवलोऽद्वितीय श्राप्तकामो निरतिशयानन्दात्मने- पायनिष्ठत इति क्रममुक्तिर्वाक्यार्थः ।। ननु जोवस्येश्वरत्वतिरोभावे को हेतुरित्याशझ्याह । देहयोगादा सेोऽपि ॥३।२।६॥ सोऽपि जीयस्पेश्वरत्वतिरोभाया देहेन्द्रियादिया. गात् । यथा भस्मयोगाबह: प्रकाशनसामर्थ्यतिरोभाव.

·ब्रह्मामृतर्पणी। इति भेदः । तत्रैकयागनिष्पादकत्वेन श्रुतबीहियववदेक- शयननिष्पादकनाड्यादीनां विकल्प.इति प्राप्ते ब्रूमः । तद्- भावः स्वमाभावः सुषुप्ति डीप्वात्मनि चेति नाड्यादीनां समुच्चय एंव, न विकल्प इत्यर्थः। समुच्चयश्च माडीपुरीत- त्प्रवेशं विभा सत्सम्पत्तीरभावात्तयो डीपुरीततार्गुणत्वेन परमात्मनः प्रधानत्वेन ज्ञेयः । कुतः । तच्छ्रुतेस्तस्य ना- यादीनां सुपुप्तस्थानत्वस्य श्रुतत्वात् । उक्तसमुच्चयानगी- कारे अनीनां सङ्ग्रहो न स्यादिति भावः । किं च वि- भोर्जीवस्य स्वप्नावस्थायां नाडीपुरीतताः सञ्चारोऽन्तःकर- णाद्युपाधेः सत्त्वात्सम्भवति, उपाधिसञ्चारं विना स्वत- स्तस्य सञ्चाराभाचात् । सुषुप्तौ तूपाध्यभावान्नाडीपुरी- ततः शयनं जीवस्य न सम्भवतीत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ अतः प्रवोधोऽस्मात् ॥ ३ ॥२८॥ यतः परमात्मैव सुषुप्तिस्थानम्, अत एव हेतार- स्मात्परमात्मनो जीवस्य प्रबोध उपदिश्यते । प्रबोधकाले करमाजीवात्मानः समुत्तिष्ठन्तीति प्रइने परमात्मनः सका. शादुत्तिष्ठन्तीति श्रवणात्, श्रात्मनोऽन्यस्य सुषुप्तिस्था- नत्व इदं श्रवणं पाध्येत । अन्यत्र सुषुप्तस्यान्यस्मादुत्धाना- योगादिति भावः। तस्मात्सुषुप्तौ मिथ्याज्ञानाभावमाणे- पढ़नसम्पत्तः सत्त्वान्मूलाज्ञाननिरत्तो साफल्येन ब्रह्मस. म्पत्तिरविरुद्धत्यस्ति जीवस्य ब्रह्मत्वनियम इति सिद्धम् ॥ स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥ ३ ॥ 216 सुपुप्त्यन्ते परमात्मनः सकाशाजीव उत्तिष्ठतीति परमात्मैव सुपुतिस्थानमित्युक्तम् । तदयुक्तम्, सुप्तादन्य- स्यं प्रयोधमम्भयेन मुप्तस्य नाड्यादिस्थानत्वेऽपविरोधा- दियाक्षेपारसङ्गतिः । पूर्वरदेव फलम् । तत्र यः सुप्तो ·रामानन्दसरस्वतीता। जीवः स एवोत्तिष्ठति, उत सघाऽन्यो वेत्यनियमः, इति संशये, जाराशा क्षिप्तविन्दारिवानियम इति प्रामे प्रमः । यः सुप्तो जीवः स एकोत्तिष्ठति, नान्यः । कुतः । "क" त्यादिपनभ्यो हेतुभ्यः । दिनदयसाध्यकर्मणोऽध कृत्वा सुप्तः पुनरुत्थायावशिष्टमध कर्म करोति । 'अनु'शब्देन प्रत्यभिज्ञा 'योऽहं पूर्वदिने काशीनाथमद्राक्षं सोऽहमि- दानों मणिकर्णिकायां स्थितोऽस्मी"त्याचाफारा सुच्यते। पश्चात्सेतुं गतस्य स तादृशः काशीनाथ इत्यादिस्मरणं | स्मृतिशन्देमाच्यते । “पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैवे"त्यादिश्रुतिजातं शब्दः । अयनं गमन- मायः । प्रतिनियतगमन प्रतिन्यायः । स यथा भवति तथा योनिशरीरं प्रति सुप्तः पुनरागच्छति जागरायत्यर्थः । कर्मविद्याविधयो विधिशब्देनोच्यन्ते । यदि सुप्तस्य पुन. नात्यानं तदोक्तहेतवो पाध्येरनित्यर्थः । तस्मात्सुप्त एवोत्तिष्ठतीति सिद्धम् ॥ एवमवस्थात्रपनिर्मुक्तत्वमात्मनस्तदष्टुर व्यभि- चारिण उक्त्वा, मूर्धावस्या किं सुपुतावान्तर्भयति, उतातिरिका येति सन्देहे, अतिरेके प्रमाणाभावा- सुपुतिरेव मूछेत्युपजीव्योपजीवकमायेन पूर्वपचे, सि- द्धान्तः । मुग्धेऽर्धसम्पत्तिः परिशेपात् ॥ ३ ॥ २ ॥ १० ॥ प्रर्वपक्षे मूच्र्धावस्याता विवेकार्य पसलो न घार्य इति फलम्, सिद्धान्ते तु पसः कर्तव्य इति योध्यम् । न तावस्थमजागरित मापस्या, ज्ञानाभावात् । नापि मरणावस्था, प्राणाप्मपोः सत्वात् । नापि सुपुतिः, वैलक्षापात् । मुग्यस्य शरीरे कम्पा, भयंकरं वदनम्, ·१६५ प्रलामृतर्षिणी। निश्चले उन्मीलिते नेत्रे, निश्चलश्च प्राणोऽवतिष्ठते । | जैवं सुषुप्तौ भवति । तस्मात्परिशेषादर्धसम्पत्तिम. ग्धावस्थाऽतिरिक्तव । ननु मुग्धेऽपि पाह्यान्त:करणामा- घेन सत्सम्पत्तः सुपुप्ताविवाविशेषात्कथमघसम्पत्तिरिति चेत्, सत्यम् । न हि ब्रह्मणाऽर्धसम्पत्तिं मुग्धस्य मः। किं तु सुपुप्त्यवस्थायां ये धर्माः प्रसन्नवदनत्वनिमीलित. नेत्रत्वप्राणाच्छासधिशेपविज्ञानराहित्यादयस्तत्र विशे- पविज्ञानााहित्यादिनाऽर्धन धर्मजातन मूच्र्णवस्थायाः सम्पन्नत्यादर्धन मरणावस्थाधर्मजातेन कम्पनादिना च युक्तत्वाधसम्पत्तिमूर्च्छत्युच्यत इत्यनवयम् ॥ एवमुद्देश्यत्वेन प्रथम जिज्ञास्यं त्वंपदार्थ स्वप्रकाशं सर्वावस्थानिर्मुक्तं निर्विशेषं संशोध्य, तजिज्ञासापरमा- नन्तरं जिज्ञास्यं विधेयं तत्पदार्यमवसरसङ्गत्या शोधयितुं तस्य निर्विशेषत्वमाह। न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्ग सर्वत्र हि । ३ । २ । ११ ।। "सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरस" इत्यादिना ब्रमणः,सविशेषत्वं श्रूयते । “अस्थूलमनवि"त्यादिना निर्विशेषत्वम् । तत्र संशयः, किमुभयश्रुत्यनुसारादुभय रूपं ब्रह्म, उतैकरूपम्, एकरूपमित्यत्रापि मविशेष निर्वि- शेपं वेति । पूर्वपचे दिरूपं ब्रह्म ध्येयम्, मिद्धान्ते निर्वि- शेपं ज्ञेयमेवेति फलभेदः । तत्र यया मूर्धावस्थाया पिक- उसुपुशिमरणावस्योभयधर्मवत्वम्, तथा ब्राह्मणोऽप्युभय- रूपत्वं भवतु, श्रुतत्वाच, इतिहशन्तेन पूर्वपक्षे सिद्वान्तः। न तावत्स्वतः परस्य ब्रह्मए उभयलिङ्गमुभयरूपत्वं सम्भ- पति, सत्यस्य वस्तुना कैरूप्यायोगात् । न होकमेव वस्त्वे. - ·रामानन्दमरस्वतीक्षता: कदा तद्वत्तदभाववञ्च पम् । एतेन मूर्छादृशान्तो निर- स्तः, वैलक्षण्यात् । नापि स्थानत उपाधितः परस्योभय- रूपत्वं तात्त्विकं युक्तम्, अग्निसंयोगमात्रेण जलस्योपए- स्वभावत्वदर्शनात् । तस्मादेकरूपं ब्रह्म । तदप्येकरूपत्वं निर्षि शेपत्वमेव । हि यतः सर्वत्र वेदान्तेषु ब्रह्मपरेषु "अशब्दमस्पर्श"मित्यादिपु सविशेपत्यनिरासैन ब्रह्मा- पदिश्यते । नमान्निविशेषमेवैकरूपं ब्रह्म । न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतवचनात् ॥ ३२॥१२॥ ननु न निर्विशेपमेव ब्रह्मा । कुतः । भेदात् । पति- विद्यं ब्राह्मण प्राकारभेदेन भेदात् । कस्यांचिद्विवायां चतु- पाहायोपदिश्यते, कस्यांचित्पोटशकलम, कम्पांचिच्चला. क्यशरीरं वैश्वानराख्यम् । तस्मात्सविशेपमपि श्रुतिसा. मर्यादङ्गीकर्तव्यमिति चेल । प्रत्येक प्रत्युपाधि, अतमच. नाह्मणः परस्पाभेदस्यैव श्रवणादित्यर्थः । “पश्चायमस्या पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो यश्वायमध्यात्म शारी- रस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपोऽयमेव स पोऽयमात्मे"त्या- दिश्रुती ब्रमणः सर्वोपाधिषु पृथिव्यादिवभेदः श्रूयते । अस्यां पृथिव्यां तेजोमयःस्वप्रकाश नाशरहितो यः पुरुपो, यश्चात्मानं देहमधिकृत्य वर्तमानः शारीरो जीवः, ता. भैा सर्वपां भूतानामुपकारको सन्तौ मधु सः शरीरधि- व्यवच्छिनपुरुषोऽयमे योऽयमात्मा सर्यकारणभूत इति श्रुत्यर्थः॥ अपि चैवमेके ॥ ३॥ २ ॥ १३ ॥ किं के शाबिन एवं भेदनिन्दापर्वकमभेदमेव ब्रह्म. पप: समामनन्ति "मनसैवेदमासन्य नेह नानाऽस्ति किन. न मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेय परयती"ति ।

·कुतः । उपास- वल्लामृतपिणी। शास्त्राचार्यसंस्कृतमनसैवेदं ब्रह्म ज्ञातव्यम् । ज्ञाते विह ब्रह्मणि किञ्चिदपि भेदजातं नास्ति । यस्त्वविद्याकृतं नानारूपं सदिति पश्यति स मरणान्मरणं पुनः पुनः प्रा. मोतीत्यर्थः । ननु सगुणनिर्गुण परश्रुतिद्वये सति कथं निर्गुणे ब्रम- णि पक्षपातः, तत्राह । अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ ३१२ । १४ ॥ रूपादिहीनं निर्विशेषमेव ब्रह्मावधारयितव्यम्, न सविशेषम् । “अस्थूल"मित्यादिनि- पेधशास्त्रस्य निर्गुणब्रह्मप्रधानत्वादित्यर्थः । नावाक्यानां सविशेपे तात्पर्याभावात्, तात्पर्याङ्गीकारे वाक्यभेदापत्तः, इतरेषां सविशेषवाक्यानां प्रत्यक्षादि- सिद्धपदानुवादकत्येन निर्विशेषपरत्वात्तदनन्यत्वाम- त्यादिना प्रपञ्चमिथ्यात्वसाधनाच न सविशेषत्वं ब्रह्मणः प्रामाणिकमिति भावः॥ ननु तर्हि सविशेषश्रुतीनां का गतिरत आह प्रकाशवच्चावयात् ॥ ३ । २ । १५ ॥ यथा सूर्यादिप्रकाश वक्रवंशाधुपाधिना वक्र इय दीर्घ इवर्जुरिव भवति, तद्ब्रह्मापि पृथिव्याधुपाधिय- शात्तत्तदाकारमिव भवति । ताहशीपाधिकाकारः मचि- शेषश्रुतीनां गतिरिति तासामवैयान्निरर्थकत्याभावान विरोध इत्यर्थः ॥ ननु कोदशं निर्विशेपं व्रोत्यत आह । प्राह च तन्मात्रम् ॥ ३।२ । १६ ॥

·रामानन्दमरस्वतीNATI तन्मानं चैतन्यैकरसं निर्विशेष श्रुतिराह "सयथा सै- न्यवघनोऽनन्तरोऽधायः कृत्स्नो रसपन एवैव वा अरेय- मात्माऽनन्तरोऽयाहः कृत्स्नः प्रज्ञानधन एवेति । एक- रसे दधान्तः । यथा हि लोके सैन्धवपनो लपणभूतिवि- शेयोऽन्तयहिश्च विलक्षणरमशन्यः सर्वो लवणकरसः, तथाध्यमात्मान्तयहिरच भेदरहितः सर्वः स्वप्रकाशचि- देकतानस्तिछतोति अत्यर्थः॥ किं च प्रपश्वनिषेपमुखेन ब्राह्मण उपदेशात, प्रम- निर्विशेपम्, सविशेपत्ये सविशेषवाक्पैरेव तसिडे- बिशेपोपदेशानर्थक्यं स्यादित्याह । दर्शयति चायो अपि मर्यते ॥३।२।११ "अधात आदेशो नेति नेती"त्यादिश्रुतिधि- मुखेनैव ब्रह्म दर्शयति । पञ्चस्तात्त्यानन्तर्यमयशब्दार्थः । तस्याः परब्रमधीहेतुत्वमताशब्दार्थः । इतिशब्दः पूषो। पञ्चभूतपरामर्शी । तनिषेधावधिभूतः परमात्मेत्यादेश उपदेश इत्यर्थः । सूरगतामोशब्दस्तथाऽर्थः । तथा मर्यते च, निपंधमुखेन वामेत्यर्थः । 'ज्ञेयं यत्तत्मवक्ष्यामि यज्ज्ञा | त्वाऽमृतमझुते । श्रनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तासमुच्यते" । इति भगवद्गीतायाम् । श्रादिमत्कार्यमस्य न विद्यत इत्य- नादिमत्कार्यरहितमित्यर्थः । न सत् कारणं कप चित, नासत् कार्य सर्य कस्य चिदित्यर्थः॥ अत्त सब चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ ३ ॥ २ ॥ १८ ॥ या एव परप्रतिषेधोपदेश्यो निविशेयोऽयमात्मा, अत एचपाधि सविशेषत्वमादाय जलसूर्यकादिदि- त्युपमा गृह्यते । 'यथा इयं ज्योतिरात्मा विवस्वानो भिना पहुधैकोऽनुगमछन् । उपाधिना नियते भेदरूपा देवः -- ·९६२ प्रसामृतमर्पिणी। क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा ॥" इति । "एक एव हि भूतात्मा भूसे भूते व्यवस्थितः । एकधा पहुधा चैव दृश्यते जलच- न्द्रवत् ॥” इति । ज्योतिःस्वभावो विवस्वानेकोऽपि तत्तत्याने गता भिना अपेऽिनुगच्छन् पहुधा क्रियते, एवमयमात्मा देवः स्वप्रकाशाजा कूटस्था नित्य एकोऽपि भिन्नेषु क्षेत्रेष्वनुगच्छन्नुपाधिना भेदरूपः क्रियत इति योजना ! तथा चैतद्दान्तपलादपि ब्रमको निर्विशेषत्व- मिति सूचकृत्तात्पर्यम् ॥ दृष्टान्तवैषम्यं शकते। अम्वुवदयहणात्तु न तथात्वम् ॥ ३ ॥ २॥ १६ ॥ मनु यथाऽम्बु सूर्यादिभ्यो मूर्तेभ्यो भिन्नं दरस्थं प्रति- मिम्योपाधिभूतमुपलभ्यते, तम्यापकादात्मनो दूरस्पा- पारग्रहणादात्मनो मूर्तत्वाभावाच विपमो प्रान्त इति न तथात्वं न सूर्य कादितुल्यत्वमिति शाः ॥ सत्रोत्तरमाह। वृद्धिासभाकमन्तवादुमयसामञ्ज- त्यादेवन् ॥ ३ ॥ २॥२०॥ यथा सूर्यमतिपिम्यस्य जलेऽन्तर्भूतस्य जलगतद्धि- हासादिभात्त्वं न वातायन, एवमपिशातस्य परमार दहाधुपाध्यमवाटगतवृद्धिासादिभाषाय न स्वा- भाविकम् इत्येतापनारोनोमयोपान्तदान्तिकयोः सा मनस्यादयति सूर्यादिपानाः।महि सर्वात्मना साम्यं शान्तदापान्तिकयोः शरयते तुम्. शन्तत्यविरो- धादिति भावः॥

·२०० रामानन्दमरस्वतीता। किं चागमसमधिगम्येऽर्थे न चौद्यमित्याह । दर्शनाच्च ॥ ३ । २ । २१ ॥ परस्यैव ब्रह्मणो देहान्तरानुप्रवेशस्य प्रतिविम्मभा- वरूपस्य श्रुती दर्शनादित्यर्थः । “पुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चक्र चतुष्पदः पुरः स पक्षीमूत्वा पुरः पुरुप आविश"दिति श्रुतिः। पुरः शरीराणि विपादयुक्तानि चतुष्पादयुक्तानि च चक्रे । कृत्वा पुरश्चक्षुराद्यभिव्यक्तः पूर्व स पुरुष ईश्वरः पक्षी लिगशरीरी भूत्वा पुरः शरीराणि सून्याविशदि- त्यर्थः । तम्मानिर्विरोपमेव चैतन्यैकरसं ब्रह्मति सिद्धम् ।। ननु निपेघश्रुतिभिम्रण निर्विोपं सिम्पतीतिपदुक्तं तदयुक्तम्, ताभिर्ब्रह्मणोऽपि निपिद्धत्वादित्याक्षेपसन- त्याऽधिकरणमारभ्यते । प्रकृततावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ ३ ॥२ । २२ ॥ तत्र पूर्वपक्षे ब्रह्मासिद्धिरिति फलम्, सिद्धान्ते तमिडिरिति बोध्यम् । “चाव ब्रमणो रूपे मूर्त चैया. मूर्त चे"त्युपक्रम्य, पञ्चभूतात्मक रूपवयं तेजोऽवनात्मक भूतघ्रयं मूर्त स्थूलात्मक प्रत्यक्षम् वायवाकाशात्मक भूत- द्वयं परोक्षममूतमिति वैधा विभज्य, तत्र मूर्तस्य सूर्यश्च- क्षुर्गोलकं च कायं सारः, अमूर्तस्य तु सूर्यान्तर्वर्ती करणा: त्मको हिरण्यगर्भश्चक्षुर्गोलके दक्षिणे चक्षुरूपेण वर्तमानः सार इति चोक्त्वा, तस्य करणात्मकलिङ्गशरीररूपस्य हिरण्यगर्भस्य पुरुपशब्दवाच्यस्य वासनामयानि स्वामरू- पाणि मागामयानि दर्शयित्वा रूपद्धयवतो ब्रह्मणः चैवा. रूपं योधयितुमिदमारभ्यते "अधात आदेशो नेति नैति ·। अल्लामृतषिणो। न ह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्त्यथ नामधेयं सत्यस्य सत्य. मिति प्राणा वै सत्यं तेपामेष सत्य"मिति । उपक्रमे 'वा. व'शब्द एनकारार्थः । सपरिकररूपयोपन्यासानन्तर्यम- थशब्दार्थः । रूपयोपन्यासस्य ब्रह्मज्ञानहेतुत्वं ब्रह्मणो वक्तव्यत्वेन परिशेपो वाऽतश्शब्दार्थः । इतिशब्देन ब्राम- ण रूपद्वयं सपरिकर यदुपन्यस्तं तत्परामश्यते । इति- शब्देन परामपं सवं नन्बोप्सया निपिध्यते । "नेति नेती"ति वीप्सया विषयजातस्य निषेधे विषयः प्रत्य- गात्मा निषेधावधिभूत इति निर्विचिकित्सं ज्ञानं भवति । एवं "नेति नेती"ति ब्रह्मोपदेशं कृत्वा नेति नेतीत्युपदे- शस्य कोऽर्थ इत्याकांक्षायां तमंचोपदेशं निर्वक्ति "न ह्येतस्मा"दिति । हि यस्मादेतस्मान्नेति नेतीत्यादिधाद्रह्म- पाऽन्यतिरिक्तं नास्ति, ब्रह्मैव तु परमस्ति, तस्मान्नेति नेतीत्युच्यत इति निर्वचनवाक्यस्यार्थः । यता, नेति नेतीति यः प्रपञ्झनिषेधरूप प्रादेशः कृतः, स 'एतस्मा' दित्यनेन परामृश्यते । एतस्मान्नेति नेतीति प्रपञ्चनिपेघ- रूपामोपदेशनादन्यत्परमुपदेशनं न हस्तीत्यर्थः । ब्रह्म- पानामधेयकथनव्याजेनापि स्वरूपमाह "अथेति नेति नेतोति निघस्य ब्रामविषयत्वाभावसूचनार्थोऽयशब्दः । नामधेयमाह "सत्यस्य सत्य"मिति । तहाच श्रुतिः "प्राणा"इति । प्राणशब्देन लिङ्गशरीरमुच्यते । तस्य सत्यत्वं स्थलदेहापेक्षया स्थायित्वं द्रष्यम् । एप पर- मात्मा सत्यस्यापि परं सत्यमिति वस्तुगतिः । तत्र नेति नेतीति निषेधस्य को वा विषय इति सन्दिहाने, कि प्रप- यो ब्रा घेत्युभयमपि निषिध्यते, उतैकमिति । अत्रापि किं मपनो निपिध्यने, उत्त ब्रह्मेति । तत्र नियामकाभा- ·२२२ रामानन्दसरस्वतीशता। चादुभयमपि प्रतिपिध्यत इति प्रासम् । यद्वा निरधिष्ठा- ननिषेधायोगादेकं ब्रह्मैव निषिध्यते, प्रपञ्चस्य प्रत्यक्षमि- इत्येन निषेधायोगात् । इति प्राप्ते घूमः । ब्रह्मणो यदप- द्वयं सपरिकरं प्रकृतं प्रधानमेतावत्यमियत्तापरिच्छिन | तत्प्रकृततावत्त्वं तदेव प्रनिषेधति नेति नेतीत्यादिश्रुतिः, 'इति'शब्दस्य प्रधानत्वेन प्रकृतपरामर्शित्वात् । नम तु न प्रधानत्वेन प्रकृतं "द्वे वाव बघणो रूपे" इति रूपच्या- स्मकजगदुपसर्जनत्येनैवोक्तत्व त् । इतश्च ब्रह्मणो न निपे- धः । हि यस्मात्ततः प्रपञ्चनिपेधादनन्तरं भूयो ब्रह्मा- स्तीति ब्रवीति "न हो"त्यादि "परमस्ती"त्यन्तं निर्व. चनवाक्यं, तस्मादित्यर्थः । ब्राहमणोऽपि निषेधे फिमस्तीति ध्यादिति भावः । निर्वचनवाक्यस्य दितीयव्यापायां तु, ततः मपञ्चनिषेधस्य परस्ता"दय नामथेय"मित्यादि वाक्यं ब्रह्म प्रवीति । यतो नेतीत्यादिवाक्येन निषेध- मात्रं न ज्ञेयम् । किं तु तेन निषेधेन भावरूपं ग्राम ज्ञात. व्यमिति सूचभागस्वार्थः । न च प्रपञ्चनिषेधे प्रत्यक्षयि- | रोघा, तस्य व्यावहारिकप्रामाण्यादित्यनयद्यम् ॥ मनु यदि ब्रह्मास्ति तई पलभ्येत । तत्राद। तदव्यक्तमाह हि ॥ ३ ॥ २॥ २३ ॥ तरमाव्यक्तं श्रुत्यतिरिक्तमानागोचरम् । हि पता श्रुतिराह "न चक्षुपा गृह्यते नापि पाना नान्यस्तपसा कर्मणा वा स एप नेति नेत्यारमाऽगृहो न हि गृह्यते" इत्यादिना ब्रह्मणः प्रत्यक्षायगोचरत्यम् । अन्यदरिन्द्रि- यान्तरेरित्यय:। नेति नेतीति य 'पारमा व्याख्याता स एपोप्रगृह्योऽग्राहः । हि यस्मात गृह्यते महणायोग्य इत्यर्थः॥

·ब्रह्मामृतपिण। तहि सर्वथा ब्रह्मग्रहणाभावे मोक्षा न स्यादित्या- शझ्याह। अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥३१२१२४ ॥ अपि चैनमात्मानं संराधने समाध्यवस्थायां कृता- धीः पश्यन्तीति प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यामवग- म्यते । तथा हि श्रुतिः "पराधि ग्वानि व्यतृणत्स्वयम्भू- स्तस्मात्पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् कश्चिद्धीरः प्रत्यगा- त्मानमैचदावृत्तचक्षुरमृनत्वमिच्छन्" इति, "ज्ञानमसा- देन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यति निष्फलं ध्यायमानः" इति । स्वयम्भूः परमात्मा खानि श्रोत्रात्मकाकाशोपल- क्षितानीन्द्रियाणि पराच्यनात्मविषयाणि व्यतृपडिसि- तवान् । इन्द्रियाणां हिंसाऽनात्मविषयतया सर्जनमेव । तथा सर्जने गमकमाह "तस्मा"दिति । ननु यदोन्द्रियैः पराञ्चमेवार्थ पश्यति, नान्तरात्मानं, कथं तात्मज्ञा- नम्, तत्राह कश्चि"दिति । कश्चिद्धीरो विवेक्यावृत्त- चक्षुः संयतेन्द्रियो मोहमिच्छन्प्रत्यगात्मानं समाधावी- क्षितवानित्यर्थः । ज्ञानस्य फरणव्युत्पत्त्याऽन्तःकरणस्य प्रसादेन रागादिराहित्येन विशुद्धसत्त्वः प्रत्यक्मवणान्त:- करणस्ततस्तु विशुद्धसत्वाद्धेतोस्तमात्मानं निष्फलं निरव- यवं ध्यायमानः पश्यति साक्षात्करोतीत्यर्थः । स्मृतिरपि "यं विनिद्रा जितश्वासाःसन्तुष्टः संयतेन्द्रियाः। ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥” इति । जित- भ्वास::माणायामपराः। योगात्मत्वं ध्यानात्मकयोगग- ननु जीवेश्वरयो ध्येयभावाड्रोकारे भेदः स्यादि- त्याशयाह। ९ ·२०४ रामानन्दसरस्वतीकृता । प्रकाशादिवञ्चावैशष्यं प्रकाशश्च कर्मण्य- भ्यासात् ॥३२॥ २५ ॥ यथा सारः प्रकाश श्राकाशी घाऽङ्गल्यांद्युपाधी कर्मणि भिन्न इव वक्र इव भाति, वस्तुतस्त्वेकरूपः, तद- त्प्रकाश अात्माऽपि ध्यानज्ञानादी कर्मण्युपाधी भिन्न इव भाति । वस्तुतस्त्ववैशेष्यमेकरूपत्यमेवात्मनः । कुतः अभ्यासात्, तत्वमसीत्याद्यभेदश्रुत्यभ्यासादित्यर्थः॥ अतोऽनन्तेन तथाहि लिङ्गम् ॥ ३॥ २ ॥ २६ ॥ अतो भेदस्यौपाधिकरवाद्विद्यया भेदं निरस्य जीवोs ऽनन्तेन परमात्मनैकतां गच्छति । तथाहिं लिङ्गमपूर्वार्थ- ज्ञापकं श्रुतिजातं "ब्रह्मव सन्ध्रमाप्येती"त्यादि । एवं जोवब्रह्मणाः पारमार्थिकमभेदमुक्तवा, स्वम मसिध्यर्थ भेदाभेदपक्षमपन्यस्यति । उभयव्यपदेशावहिकुण्डलवत् ॥ ३।२।२७ ॥ ध्यातृध्येयभावादिना भेदस्याभेदस्य च श्रुती व्यप- देशाजीवेश्वरयोर्भेदाभेदी भवतः । तुश्चन्दः सिद्धान्त- वैपम्यद्योतनार्थः । अहिण्डलवत् । कुण्डलमहेः संस्था- नविशेषः । यथाऽहिकुण्डलयोरहित्वेनाभेदः कुण्डलत्वेन भेदस्तद्वदित्यर्थः॥ धर्मभेदन भेदाभेदाविति पक्षमुत्तमा, एकधर्माव- च्छेदेनैव भेदाभेदाविति पक्षमाह । प्रकाशाश्रयवहा तेजस्त्वात् ॥ ३॥ २॥ २० ॥ यथा प्रकाश सारस्तदाश्रयश्च सविता सयो त्यन्तं भेदस्तेजस्त्याविशेषात, तथापि भिन्नत्वेन प्रतीयते । तथा ·बलामृतर्पणी। चैतेजस्त्वावच्छेदेनैव प्रमाणवलाझेदाभेदी यथा, तबदा- जीवेश्वरयोर्भेदाभेदावित्यर्थः । ननु भेदस्य पारमार्थिकत्वे ज्ञानानिहत्तरसम्भवा- न्माक्षो न स्यात्, एकावच्छेदेन तयारकत्वाङ्गीकारे लेाके विरोधकथैव न स्यादित्यादिदोपं परमते मत्त्वा स्वसि. डान्तमाह। पूर्ववता ॥ ३ । २ । २६ ॥ "प्रकाशवचावैशेष्य"मित्यत्र पूर्व भेद औपाधि- कोऽभेदः पारमार्थिक इति यदुक्तं स एव सिद्धान्तो न्यु- पेयः॥ प्रतिषेधाच ॥ ३ ॥ २॥ ३०॥ "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे"त्यादिशास्त्रेण परमात्माप्ति. रिक्तस्य चेतनस्य "नेति नेती"त्यादिधाक्यैः प्रपच्चस्य च प्रतिषेधाद्ब्रह्मा द्वितीयमित्ययमेव सिद्धान्त इत्यर्थः । तस्मा छुतिपलानिर्विशेष एकः परमात्मेति सिद्धम् ।। मनु नेति नेतीति ब्रह्मातिरिक्तं वस्तु निषेध्यमित्यु- कम् । तद्युक्तं, ब्रह्मणः सेतुत्वोन्मानादिव्यपदेशेन वल्व- न्तरसत्यावगमात्, घुभ्यायधिकरणे सेतुत्वस्य गौणत्वेन नीतत्वेऽप्युन्मानादीनां गतेरदर्शनादित्याक्षिपति ।। परमतः सेतून्मानसम्बन्धमेदव्य- पदेशेभ्यः ॥ ३ ॥ २ ॥ ३१ ॥ अत्र पूर्वपक्षे पूर्वाधिकरणसिद्धान्तासिद्धिः फलम्, सिद्धान्ते सिद्धिरिति पाध्यम् । अब यातिरिक्तं वस्तक- स्ति न चेति संशये, अस्तीत्या "पर"मिति । अतो ब्रह्मणः परं वस्त्वस्ति, “अथ य श्रात्मा स सेतुरिति ·रामानन्दसरस्वतीरुता । ब्रह्मणः सेतुत्वव्यपदेशात् । तथा च ब्रह्म सद्वितीयम्, मेनुत्वात्, दारुसेतुबत्, इत्यनुमानमुक्तम् । "ब्रह्म चतु- प्या"दिति श्रुतायुन्मानव्यपदेशात्, एतावदिदमिति परिच्छिन्नत्वव्यपदेशात्, वैश्यसमीपस्थक्रयसाधनकार्पा- पणादिवत्सद्वितीयं ब्रह्मेत्युन्मानशब्दार्थः । चतस्रो दिश एका पादः पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौः समुद्र इति द्वितीयः पादः अग्निः सूर्यश्चन्द्रमा विद्युदिति तृतीयः पादः, चक्षुः श्रोत्रं वाड्मन इति चतुर्थः पादः, इति श्रुतावुपासनार्थ चतुः प्पाद्रीत्युक्तमिति मन्तव्यम् । सुपुप्तौ प्राज्ञेनात्मना शा. रीरः सम्परिष्वक्त इत्यादिना ब्राह्मणः सम्पन्धव्यपदेशा- सम्वन्धत्वेन हेतुना घटादिवत्सद्वितीयत्वमिति सम्बन्ध- शब्दार्थः । आदित्ये हिरण्मयं पुरुषमीश्वरं व्यपदिश्याता भेदेनाक्षिपुरुषस्य व्यपदेशात्परमात्मासद्वितीय इति प्राप्त। सेतुत्वादिहेतारसिडिमाह । सामान्यात्तु ।। ३ । २ । ३२ ॥ मृदादिमये हि सेतुशब्द। रूढो लोके । न हि तादृशं सेतुत्वं ब्रह्मणोऽस्ति । किं तु सेतुर्यथा जलस्य व्यवस्थापक एवं ब्रह्मणोऽपि सकलजगन्मर्यादाव्यवस्था- पकत्वेन प्रसिहसेतुसामान्यात्सेतुत्वव्यपदेश इत्यर्थः । तुशन्दः पूर्वपक्षनिरासार्थः । एकविज्ञानात्सर्वविज्ञान- प्रतिज्ञाविरोधः सर्वेपामनुमानानां योध्यः॥ उन्मानव्यपदेशोऽपि न मुख्य इति दिनीयहेतुमप्य- सिया दूपयति। बुमर्थः पादवत् ॥ ३।२ । ३३ ।। महागादिति श्रुताचुन्मानव्यपदेग बुद्धार्थ उपासनार्थः शेिषस्य युडिस्यत्वायोगान्, उपासना- ..

·ब्रह्मामृतवर्षिणी। द्वारा बुद्धिस्थत्वायोन्मानव्यपदेशो ने मुख्य इत्यर्थः । पादयत् । यथा ब्रह्मप्रतीकस्य मनसो वाग्माणचक्षुःश्री- पाण्युपासनाधं पादत्वेन व्यपदिश्यन्ते तददित्यर्थः ।। अवशिधहेतुदयमप्यसिया दूपयति । स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ॥३।२ । ३४ ॥ सुपुप्तौ ब्रह्मणो जीवेन न घटस्य पटेनेय सम्बन्धः । किंतु स्थानविशेषावुद्ध्याधुपाधि विशेषात्माप्तस्य विशेष- विज्ञानस्योपाध्युपशमादुपशमेऽभिव्यक्तोपाधिप्रयुक्तभे- दाभाव एव जीवपरयोः सुपुप्तौ सम्बन्ध इति व्यपदि- श्यते । अक्ष्यादित्यपुरुपयोर्भेदव्यपदेशेऽप्ययादित्यरूप- स्थानविशेषापेक्ष्या। 'प्रकाशादिवत्' । यथा सारः प्रकाश | आकाशे पाऽगुलीयोगाद्धदसूचीपाशाद्युपाधिविशेषाद- सम्बद्ध इच भिन्न इव भाति, उपाधिविगमे तु तदानी सम्बद्ध इवाभिन्न इव व्यपदिश्यते, तददित्यर्थः । तस्मा. जोवपरयोः सम्पन्धो भेदश्वोपाधिनिमित्तो न स्वाभा. विकः॥ ननु मुख्य एवास्तु तबाह । उपपत्तश्च ॥ ३ । २ । ३५ ॥ न मुख्यः सम्बन्धो जीवपरयाः सुपुप्तौ सम्भवति "मपीता भवनी"ति स्वरूपस्यैव सम्पन्धत्वव्यपदें- शात् । स्वरूपस्य च सदातनत्वात्सुपुप्तौ गौणसम्पन्धत्य- मेव । एवं भेदोऽपि न मुख्यः, श्रुतिसहस्रविरोधायुपप- त्तिवशान्नैमित्तिक एवेत्यर्थः । एवं सेतुत्वादीन्हेतून्निराकृरप प्रमोऽवितीयत्वं हेत्वन्तरेणाहं । - ·रामानन्दमरस्वतीस्ता । तथाऽन्यप्रतिरोधात् ॥ ३ । २ । ३६ ॥ यथा सेतुत्पादिहेतुभ्यो न वस्त्वन्तरप्रमा, तथा "हमेवाधस्तादात्मैवाघस्ता"दित्यादिवाक्यैरन्यस्य वस्तु- नः प्रतिषेधादद्वितीयमेव ब्रह्मत्यर्थः।। ननु ब्रह्मणोऽदितीयत्वे सर्वगतत्वं कथमित्यताह । अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः॥३॥२॥३॥ अनेन सेतुत्वादिव्यपदेशमुख्यत्वस्य वस्त्वन्तरस्य च प्रतिषेधेन ब्रह्मणः सर्वगतत्वं सिडम् । अप्रतिषेधे प्रसि- सेतुबह्मणो सर्वगतत्वं प्रसज्यत । सर्वगतत्वे मान- माह "आयामे"ति । श्रायामशब्दो व्यापकत्ववाचकः "श्राकाशवत्सर्वगतश्च नित्य" इत्यादिशब्दः । 'आदि'प- देन "नित्यः सर्वगतः स्थाणु"रित्यादिस्मृतिरुक्ता । तस्मा. दद्धितीयस्य ब्रह्मण पाविद्यकं सर्वमादाय श्रुतिस्मृतिभ्यां सर्वगतत्वं सिद्धम् ॥ ननु घ्रामातिरिक्तवस्तुनो निषेधे ब्रह्मणो निर्विशेप- त्वेन कर्मफलदातृत्वं न स्यादित्याक्षेपे, व्यावहारिकफल- दातृत्वमविरुद्धमित्याह । फलमत उपपत्तेः ॥ ३ ॥२॥ ३८॥ पूर्व निर्विशेषं तत्पदलक्ष्यं ब्रह्मोक्तम् । इदानी तत्प- दवाच्यं विचार्यत इति पादसङ्गतिः। पूर्वपक्षे कर्मण एव फलदातृत्वाद्रह्मणोऽकिञ्चित्करत्वसिद्धिः फलम्, सिद्धान्त ईश्वरस्पैव फलदातृत्वसिडिरिति भेदः । किं सर्वस्य जन्ताः कर्मण एव फलं भवति, उत्तेश्वरादिति सन्देहे, अग्रे पूर्वपक्षं निराकरिष्यन्सिद्धान्तमाह "फल"मिति । अतः परमात्मनः फलं सर्वस्य लोकस्य भवितुमर्हति, क्षणिकात्क- मपः फलासम्भवेनेश्वरस्यैव फलदातृत्वोपपत्तरित्यर्थः ।।

·ब्रह्मामृतवर्षिणी। २ श्रुतत्वाच्च ॥ ३।२।३८ ॥ "स वा एप महानज आत्माऽन्नादो पसुदान"इती- श्वरे फलहेतुत्वस्य श्रुप्तत्वाञ्चेश्वरः फलदातेत्यर्थः । अनमा समन्तात्प्राणिभ्यो ददातीत्यन्नादः । वसुदानो धनदाता॥ शङ्कले। धर्म जैमिनिरत एव ॥३।२।४० ॥ यतः श्रुत्युपपत्तिभ्यामीश्वरं फलदातारं मन्यते सि- द्वान्ती, अत एव श्रुत्युपपत्तिभ्यां धर्म फलदातारं जैमि- निराचार्यों मन्यते । तथाहि "स्वर्गकामा यजेते"तिवि. धिविषयस्य यागस्य स्वर्गसाधनत्वं श्रुतम् । तनिहाय श्रुतिप्रमाणकैरपूर्वाख्यो व्यापारो पागस्योत्तरावस्थारूप: कल्पनीय इति यागादिधर्म एव फलदाता, ईश्वरस्य सर्व- साधारणस्य विचित्रफलदातृत्वानुपपत्तेरिति । समाधत्ते। पूर्व तु बादरायण हेतुव्यपदेशात् ॥३॥२॥४१॥ बादरायणस्त्वाचार्यः पूर्वोक्तमीश्वरं फलदातारं म. न्यते । तुरुक्तशङ्कानिरासकः । कर्मापूर्व वा स्वस्वरूपस्य | विनियोगसाक्षात्कारपदधिष्ठितं भवितुमर्हति, अचेतन- | स्थात्, मृदादिवत्, इत्यनुमानेन सम्भावितेऽर्थे श्रुतिस्म- तोममायति “हेतुव्यपदेशा"दिति । "एपएष साधु कर्म कारयत्यन्नादो वसुदान" इत्यादिश्रुत्या "लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि ता" नित्यादिस्मृत्या चेश्वरस्य धर्माधर्मयोस्तत्फले च हेतुत्वेन त्र्यपदित्वादित्यर्धः । तस्मात्तत्तत्कर्मसापेचादीश्वरादेव सर्वंपां फलसिद्धिरिति सिडम् ॥ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥

·२८० रामानन्दसरस्वतीता। एवं तत्पदलक्ष्यवाच्यात्मक निर्गुणं सगुणं ब्रह्म ज्ञेयं व्याख्यातम् । इदानी तज्ज्ञानं किम्प्रकारकमित्यपेक्षायां तद्विचाराय पादान्तरमारभ्यते । सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाविशेषात् ॥३॥३॥१॥ पूर्वपादे वाक्यार्थजानकारणीभूततत्वम्पदार्थनिरू- पणं कृतम् । अस्मिन्पादे वाक्यार्थी निर्धार्यत इत्यनया: पादयतुहेतुमद्भावः सङ्गतिः । सगुणविद्यायाः सत्त्वशु द्विद्वारा वाक्यार्थज्ञानोपयोगित्वात्तद्वाक्यार्थचिन्ता क्रि- पत इति मन्तव्यम् । तत्र तावत्सगुणब्रह्मप्राणपञ्चाग्न्या- दिविपयेपूपासनेपु भेदाभेदचिन्ताऽऽरभ्यते । किं प्रतिवे. दान्तं माणापासनं पचान्युपासनमित्येयनातीयकमुपा- सनं भिद्यते न वेति सन्देहे, पूर्वपक्ष उपासनानां भेदादेक- वेदान्तोक्तोपासनस्थगुणानां वेदान्तान्तरोत्तोपासनेऽनुप- संहारः, सिहान्त उपासनैस्याद्गुणोपसंहारे तदुपासना- सत्त्वशुडिद्वारा वाक्यार्थज्ञाने मुक्तिरिति फलनिष्पत्तिः। द्रव्यदेवते यथा यागस्य रूपं तोपासनस्योपास्यं रूपम् । तथा च, यथाऽऽमिक्षावाजिनयागयोव्यरूपभेदाझेदः, एव- मुपासनानामुपास्यरूपभेदानेदो न्याय्यः। तथाहि काय- त्पश्चाग्निविद्यायां पष्ठोऽग्निरुपास्यः श्रूयते, फचित्तु शाखायां पञ्च वाग्नयः । इत्येवंरूपेण तत्र तत्रोपासने रूपभेदावगमादुपासनं भियते । इति प्राप्ते ब्रूमः । सर्व- घेदान्तैः प्रत्ययं प्रतीयमानान्युपासनानि न भिद्यन्ते । कुतः । "चोदनादी"ति । श्रादिपदेन कर्मा भदे हेतुत्वेनोप- न्यस्ताः संपोगरूपसमाख्या गृह्यन्ते । चोदनासंयोगरूपस- माख्यानामविशेपादित्यर्थः । यथा सर्वशाखासु "अग्नि- होत्रं जुहोति" इति चोदमाया अविशेषामित्याग्निहोन- मेकम्, तथा "यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च प्राणं वेदे"त्यादि- ·८१ ब्रह्मामृतर्पणी। चोदनायाश्छान्दोग्यानां वाजसनेयिनां चाविशित्वा- देकैव प्राणविद्या सपां शाखिनामिति गम्यते । यः प्राणापासकः स ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवतीति फल- संयोगस्यं सर्वत्राविशित्वाञ्च न विद्याया भेदः । ज्येष्ठ- त्वादिगुणकप्राणस्योपास्यरूपस्य सर्वत्राविशिष्टत्याच, तथा प्राणविद्योति समाख्यायाः सर्वत्राविशेपाच विद्यै- क्यमिति ॥ भेदानेति चेन्नैकस्यामपि ॥ ३ ॥ ३ ॥२॥ ननु वाजसनेयिनः पञ्चाग्निविद्यायां पठं प्रसिद्धा- निमुपास्यत्वेनामनन्ति, तस्य मृतस्य यजमानस्यविग्भिर- रण्यं प्रापितस्य प्रसिद्धाग्निरेवाग्निर्भवतीति।छान्दोग्यास्तु पञ्चाग्नीन्देत्यामनन्ति, न तु षष्ठमग्निम् । तथा च रूपभे- दादामिक्षावाजिनयागयोरिव शाखादये पञ्चाग्निविधाया भेदो न्याय्य इत्युक्तम् । इति चेन्न । यत एकस्यामपि विद्यायामयं रूपभेद उपपद्यते । तथ हि ये हि द्युलोका- दयः पक्षाग्नयो वाजसनेयिशाग्वायामुक्ताः, स एव छा- न्दोग्ये प्रत्यभिज्ञायन्ते । तथा च विद्याभेदो युक्तः । न च पष्ठाग्नितभावाभ्यां भेदः, एकमिन्नेचालिरात्रे पोडशीग्रहणतदभावयोर्दर्शनात् । यता, अनेकगुणप्रत्य- भिज्ञानानुरोधाच्छान्दोग्य पठाग्नेरुपसंहारः कर्तव्यः । न चाग्निषु पत्वसंख्याश्रवणविरोधः, तस्य स्वयुद्धार सम्पादिताग्निपरत्वादिति भावः ॥ ननु ब्रह्मविद्याप्रतिपादकमुण्डकाध्ययने शिरस्यद्गा. रपानधारणरूपं व्रतं कर्तव्यत्येनोपदिश्यते । इतरोपनिए. दध्ययनकाले तु शिरोव्रतं नापेक्ष्यते । तथा च मुण्डकस्य विद्याऽपेक्षयेतरोपनिपन्निष्ठविद्याया भेदा युक्तः। न हाकैव - ·रामानन्दमरत्यतीता। विद्या शिरोवतरूपधर्ममपेक्षते नापेक्षते चेति युक्तम् श्रतो धर्मभेदादिधाभेद इत्याशयाह । स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधि. काराच सववञ्च तनियमः ॥३।३।३ ॥ स्वाध्यायस्यैवेप शिरोवताख्यो धर्मोऽहं, न विद्या- याः। कुतः। हि यतस्तथात्दन स्वाध्यापाङ्गत्वेन समाचार घेदवतोपदेशपरे ग्रन्थे शिरोवतमपि वेदवतत्वेनाणिका- समामनन्ति । तथा च यथा गोदानरूपं वेदव्रतं वेदाध्य- पनाद्गम्, एवं शिरोवतमपि मुण्डकाध्ययनागमेव । न मुण्डफोक्तविद्याया अङ्गमित्यर्थः । अधिकाराच "मैतदची- पनतोऽधाते" इत्यनत्पादधिकृतमुण्डकग्रन्थजातपरादेत- चन्दात्, चकारात् "अधीते" इत्यध्ययनशब्दाच, शि- रोव्रतमध्ययनस्यैषाङ्गमित्यर्थः । अचीर्णवतोऽननुष्ठितशि- रोक्तः। तस्य शिरोवतस्य मुण्डकाध्ययने नियम इत्यत्र शान्तः "सवयचे"ति । यथा सवाः सप्तहोमाः सार्यादयः शतादनान्ना शाखान्तरोक्तत्रेतान्यसम्बन्धादयणेक्त- काग्निसम्पन्धाचैकाग्नोनामाणिकानामेव नियम्पन्ते, सबदेतच्छन्दात् "अधीते" इतिशब्दाच मुण्डकाध्यपन एष गिरावतस्य नियम इत्यर्थः । तस्मात्सर्वत्र विद्यैश्यम् ॥ दर्शयति च ॥३॥ ३ ॥ ४ ॥ " वेदा यत्पदमाममन्ति" इत्यादिवाक्यं निर्गु- जल प्रधणो पेद्यस्य सर्ववेदान्तेष्वेकत्वेन तद्विद्यायाः सर दर्शयति । तथा वाजसनेयके सगुणस्य ब्रह्मणा देवानरय प्रादेशमात्रत्वेन सम्पादितस्य छान्दोग्ये सि- यापादानं "पस्त्वतमेवं प्रादेशमा वैश्वानरमुपासत" ·व्रसामृतपिणी । २८३ इति तदपि सर्वत्र वैश्वानरविद्याया एकरवं दर्शयति । तथा च, यथा निर्गुणस्य सगुणस्य वा ब्रह्मण एकत्वेन सर्वत्र श्रूयमाणत्वात्तत्तदिद्याया एकत्वं, तथा शस्त्रविशे- परूपाक्यादीनां सर्वत्र भूयमाणत्वादिदमवगम्यते सर्वत्री- पास्त्यर्थं तेषां श्रवणमिति । ततश्चोपास्योक्थादीनामेक- स्वात्तदुपासनानामप्यैक्यमिति, तत्समभिध्याहारादित- रेषामप्युपासनानामभेदसिद्धिरित्यर्थः ।। उपासनक्यविचारस्य प्रयोजनमाह । उपसंहाराऽर्थाभेदाद्विधिशेषवल्ल. माने च ॥ ३ । ३।५॥ सर्वत्रोपासनानामेकत्वेऽप्येकशाखास्थविद्यायां क- तिपयगुणयुक्तायां शाखान्तरस्थाधिकगुणानामुपसंहारो. ऽस्ति न वेति सन्देहे, यत्र यावन्तो गुणाः श्रुतास्तैरेवा- कांक्षाशान्तेनॊपसंहारः, इति प्राप्ते ब्रूमः । समान उपा- सने गुणोपसंहारो युक्तः । कुतः । अर्थाभेदात्, गुपौनित्तस्योपासनरूपार्थस्य सर्वशाखास्वभिमत्वात् । न ह्येकमेवोपासनं गुणान्तरमपेक्षते नापेक्षते चेति युक्तम् । विषिशेषवत्, यथाऽग्निहोत्रस्य सर्वनैक्यात्तच्छेपाणामु. पसंहारः, तहदित्यर्थः। अत्र पूर्वपक्षे पूर्वाधिकरणमयो- जनस्य गुणोपसंहारस्यासिद्धिः फलम्, सिडान्ते तत्सि. द्विरिति बोध्यम् । तमाशेदनाधषिशेपेणं हेतुना कृत- स्योपासनक्यविचारस्य सफलत्वं सिद्धम् ।। इदानी चोदनाद्यविशेपस्योपासनैक्यसाधकत्यापा- दार्थमाह। अन्यथात्वं शब्दांदिति चेन्नाविशेपात्॥ ३1३१६॥ उपास्य- ·रामानन्दमावतीता। - विद्या शिरोव्रतरूपधर्ममपेक्षते नापेक्षते चेति युक्तम् । यता धर्मभेदाद्विद्याभेद इत्याशद्ध्याह । स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधि. काराच्च सवञ्च तजियम ॥३।३।३ ॥ स्वाध्यायस्यैवैप शिरोवतारयो धर्मोऽङ्घ, न विद्या- या: । कुतः। हि यतस्नधास्दन स्वाध्यायाङ्गत्वेन समाचार वेदवतोपदेशपरे ग्रन्ये शिरोवतमपि वेदवतत्वेनाथर्वणिका- समामनन्ति । तथा च यथा गोदानरूपं वेदव्रतं वेदाध्य- यनागम्, एव शिरोव्रतमपि मुण्डकाध्ययनानमेव । न मुण्डकोक्तविद्याया अङ्गमित्यर्थः अधिकाराच "नेतदची- पवतोऽधाते' इत्यत्रत्यादधिकृतमुण्डकग्रन्धजातपरादेत- च्छब्दात्, चकारात् "अधीत" इत्यध्ययनशब्दाच, शि- रोवतमध्ययनस्यैयाङ्गमित्यर्थः । प्रचीर्णव्रतोऽननुष्ठितशि- रोवतः । तस्य शिरोव्रतस्य मुण्डकाध्ययने नियम इत्यत्र दृशन्तः "सववच्चे"ति । यथा सवाः सप्तोमा. सौर्यादयः शतादनान्ताःशाग्वान्तरोक्तत्रेताग्न्यसम्बन्धादथर्वणोक्त- काग्निसम्पन्धाचैकाग्नीनामाधर्षणिकानामेव नियम्यन्ते, सबदेतच्छन्दात् "अधीते" इतिशब्दाच मुण्डकाध्ययन एव शिरोवतस्य नियम इत्यर्थः । तस्मात्सर्वत्र विद्यैश्यम् ॥ दर्शयति च ॥ ३।३।४॥ "सर्व वेदा यत्पदमामनन्ति" इत्यादिवाक्यं निर्गु- णस्य ब्रह्मणो वेद्यस्य सर्ववेदान्तेष्वेकत्वेन तद्विद्यायाः सर्यकत्वं दर्शयति । तथा वाजसनेयके सगुणस्य ब्रह्मणो वैश्वानरस्य प्रादेशमानत्वेन सम्पादितस्य छान्दोग्ये सि- स्वपादानं “यस्त्वेतमेवं मादेशमानं वैश्वानरभुपासत" ·ब्रह्मामृतवर्पिणी। १८३ इति तदपि सर्वत्र वैश्वानरविद्याया एकत्वं दर्शयति । तथा च, यथा निर्गुणस्य सगुणस्य वा ब्रह्मण एकत्वेन सर्वत्र श्रूयमाणत्वात्तत्तदिद्याया एफत्वं, तथा शस्त्रविशे- परूपोक्यादीनां सर्वत्र भूयमाणत्वादिदमवगम्यते सर्वत्रो. पास्त्यर्य तेषां श्रवणमिति । ततश्वोपास्योक्थादीनामेक- स्वात्तदुपासनानामप्येक्यमिति, तत्समभिव्याहारादित- रेपामप्युपासनानामभेदसिद्धिरित्यर्थः ॥ उपासनैक्यविचारस्य प्रयोजनमाह । उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवल्ल. माने च॥३।३।५॥ सर्वत्रोपासनानामेकत्वेऽप्येकशाखास्थविद्यायां क- तिपयगुणयुक्तायां शाखान्तरस्थाधिकगुणानामुपसंहारो. ऽस्ति न वेति सन्देहे, यन्त्र यापन्तो गुणाः श्रुतास्तैरेवा- कांक्षाशान्तेर्नोपसंहारः, इति प्राप्त ब्रूमः । समान उपा- |सने गुणोपसंहारो युक्तः । कुतः । अर्थाभेदात्, उपास्य- गुणैनिवृत्तस्योपासनरूपार्थस्य सर्वशाखास्वभिमत्वात् । न हकमेवोपासनं गुणान्तरमपेक्षते नापेक्षते चेति युक्तम् । विधिशेपयत्, यथाऽग्निहोत्रस्य सर्ववैक्यात्तच्छेषाणामु- पसंहारः, तादित्यर्थः । अत्र पूर्वपक्षे पूर्वाधिकरणप्रयो- जनस्य गुणोपसंहारस्पासिडिः फलम्, सिद्धान्ते तत्सि- दिरिति बोध्यम् । तस्मातेदनाद्यविशेपेण हेतुना कृत- स्योपासनक्य विधारस्य सफलत्वं सिद्धम् ॥ इदानी चोदनाद्यविशेषस्योपासनक्यसापकत्वावा. दार्थमाह। अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥ ३॥३॥६॥ - ·रामानन्दसरस्थतीता। वृहदारण्यके श्रूयत उद्गीथब्राह्मणे । क्षेत्रस्य यास्ता- मसत्तयसतेऽसुराः । याश्च सात्त्विकवृत्तयस्ते देवाः। तेषां देवासुराणामन्योन्यं स्पधी तामसहायुद्भवे सात्यिक- त्यनुद्भवः, सात्त्विकयुद्भवे च तामसत्त्यनुङ्गवा, इत्येवं. रूपां श्रावयित्वा, तत्र देवाः सामभक्तिरूपेणोद्गीथेनोगा. तृकर्मणासुरजयं करिष्याम इति वुड्या चाचं प्राणं चक्षु: श्रोत्रं मनश्चोचुः त्वमस्माकमाद्गात्रं कर्मोद्गीथं कुरु इति । ते च धागाद्यस्तथाऽस्त्वित्युक्तवन्तः। कर्मणि प्रवृत्तांस्ता- नुगातृनसुरा एभिरगातृभिर्देवा अस्मन्नयं करिष्यन्तीति बुझा ताडितवन्तः । ते च वागादयस्ताडिता इति वागा- दीनिन्दित्वा मुरयप्राणमुद्गातृत्वेन श्रावयति "श्रथ हेमं मुख्यं प्राणं देवा ऊचुस्त्वमस्माकमुद्गाता भवेति । स प्रा- पस्तथाऽस्त्वित्युक्तता कर्मणि प्रवृत्तः । तं चौगातारं प्राणं प्राप्य हन्तुकामा असुराः पापाण प्राप्य वेगवान्लो व विशी वयवा अभूयन्निति प्राणस्तुतिं कृत्वा, उद्गीथक- र प्राणमुपायं दर्शयतीति । एवमेव छान्दोग्येऽपि श्रूयते "तड देवा उदीयमाजहुरनेनैनानभिभविष्यामः" इति। तात्र पूर्ववदेवासुरस्पर्धायां, देवा उद्गीथोपलक्षि- समानानं फर्माहतवन्ताऽनेन कर्मणैनांस्तामसवृत्तिलक्षणा- नसुरानभिभविष्याम इत्युपक्रम्य, पूर्ववदेव वागादि- निन्दां कृत्वा, "अथ ह प एघायं मुरयः प्राणस्तमुद्गीथ- मुपासांचकिर, देया)"इति। सर्वत्र वागादिशब्दास्तदभि- मानिदेवतापरा पाध्या: । तत्र संशयः किमनयोपिंद्ययो- रभेद उत भेद इति । अत्र पूर्वपक्षे गुणोपसंहारः फलम्, सिद्धान्ते विद्यार्भेदानोपसंहार इति भेदः । चोदनाद्य- विशेषादित्यत्र समाख्याया अविशंपादिद्यैश्यमित्युक्तम् । तत्राप्युगीथविधेति समाख्याया अधिशेषाद्विक्यमे- ·तथा ब्रह्मामृतपिगी। विति दृष्टान्तसगल्या प्राप्तम् । तदाक्षिपति सिद्धान्ती "अ- न्यथात्वं शब्दादिति चे"दिति । छान्दोग्यवृहदारण्यकवा- क्याभ्यां प्राणस्यान्यथात्वं भिन्नाकारत्वं वृहदारण्यक उनी धकर्तृत्वं छान्दोग्य उद्गीथकात्मकत्वमित्येवंरूपं गम्यते । च कर्तृकर्मणो देनोपास्यभेदान्न विद्यै क्यमिति शद्वार्थः । पूर्वपक्षी परिहरति ""ति । फुतः । अविशे- पात्, देवासरस्पर्शोपक्रमादीनां पहूनामर्थानानुभयत्रा- विशेषात् । छान्दोग्ये "तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे" इति प्राण- स्याद्गीथकात्मकत्वश्रवणं लक्षणयोगोधकर्तृत्वेनैव व्या- ख्येयमिति, विद्युक्यमिति माप्ते ॥ सिद्धान्तयति। नचा प्रकरणभेदात्परोवरीयत्त्वा- दिवत् ॥ ३ ॥ ३॥७॥ नैवात्र विद्यक्यं युक्तं. प्रकरणभेदात् । उपक्रमभेदा- |दित्यर्थः । तथाहि "ओमित्येतदक्षरमुद्दीयमुपासीते". त्यांकाराधनेकवर्णरूपावपवविशिस्य सामभक्तिविशेपो- गीथस्यावयवमोंकारमुपास्यमुपक्रम्य, तस्यैवोंकारस्य पृधि- व्यादिभ्यः सारतमत्वादिगुणानुत्तवा, पुनरुद्गीथावयवमों- कारमनुवर्त्य, देवासुराख्यायिकारूपेण प्राणमुद्गीथमुपा. सांचक्रिरे देवा इत्याह । तत्रत्यागोथशब्देनोद्गीणवयव ओंकार एव स्वीकर्तव्यः, उपक्रम उद्गीथपदेन तस्यैवोक्त- त्वात् । अन्यधोद्गीयपदेन सकलसामभक्तिग्रहणे, उगीय- शन्दकर्तृलक्षणायां च, उपक्रमो पाध्येत । तस्मादवोदी- थावयव प्रकारे प्राण उपास्या, वृहदारण्यके तृतीयकती माण उपास्यः, इत्यनयोर्विद्यार्भेद इति । परोवरीयस्त्वा. त्।ि योगीयोपास्तित्वसाम्येऽप्यकम्रोहीधे परमा- ।

·रामानन्दमरस्वतीता। स्माध्यासेन प्राणाद्यपेक्षया परत्वरीयस्त्वादिगुणकमुपा- सनं "स एप परोवरीयानुद्गीथ" इत्यादिवाक्यविहिता भक्ष्यादित्यपुरुषगतहिरण्यश्मश्रुत्वादिगुणविशिष्टोनीधो- पासनाङ्गिद्यते, तहदित्यर्थः ।। संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥ ३ । ३।। नन्द्गीथविद्योति संज्ञाया एकत्वाच्छाखाइये विधे- यमित्युक्तमिति चेत्, तत्रोत्तरमुक्त "न वा प्रकरण- भेदात्" इति सूत्रे । मंज्ञाकरणस्य पैरुपेयत्वान्न विद्य- क्यसम्पादकत्वमिति भावः । किं च तत्संहकत्वं परोव- रीयत्वाद्युपासनयोन्नियोरप्पस्त्युद्गीथविद्येति । सूत्र- स्थापिशब्देनान्योऽपि दृप्रान्तः सूच्यते । तथैकस्मिन्काठ- फग्रन्थे चोदितानां भिन्नानां कर्मणां काठकैफसंज्ञत्वमस्ति, अतः पौरुषेयसंजैक्यं विद्ययेऽप्रयोजकमिति भावः । तस्माच्छान्दोग्यवाजसनेपिशाखयोः प्रकृतविद्ययोर्भेद इति सिडम् ॥ मनु "ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीते"त्युपक्रम उद्गी- थपदस्योहारपरत्वनिर्धारणेन सिद्धान्तः कृतः । तदयु: क्तम्, उपक्रमवाक्यस्यान्यथाऽपि योजनासम्भवेन निर्धा- रणायोगात् । इत्याक्षेपे, समाधत्ते । व्याप्तेश्च समञ्जसम् ॥ ३ । ३।६ ॥ "ओमित्येतदक्षरमुद्रीध"मित्योंकारत्वाद्रीयत्वयोः सामानाधिकरण्यप्रतिभासोऽस्ति । स किं नाम्नि ब्रह्म- विदध्यासः, उत यद्रजतं सा शुक्तिरितिवदपवादः । किं वा भूसुरो ब्राह्मण इतिवत्तुल्यधर्मावभासः। श्राहो स्विप्नीलमुत्पलमितियद्गीधोकारपोर्विशेषणविशेष्यभा- पावभासः, इति संशयः । तत्र पूर्वपक्षे निर्धारणे कार- ·ब्रह्मामृतवर्षियो। पाभावादनिर्धारितार्थमिदमुपक्रमवाक्यमप्रमाणमिति तन्मूलकस्य पूर्वाधिकरणसिद्धान्तस्यासिद्धिः फलम्, सि- हान्ते त्वोकारस्य प्रत्यूचं मत्यनुवाकं प्रतिसामं चाद्यन्तेषु व्याप्रेापित्वाको वा ओङ्कार उपास्य इत्याकांक्षायामु. दीयावयवत्वेनोकारो विशेष्यते "श्रोमित्येतदक्षरमुद्गोय- मुपासीते"ति, तथा चोद्गीमित्याद्वारस्य विशेषणमित्येव समञ्जसम्, उत्पलस्य नीलत्वमिव, न त्वध्यासादिपक्षग्र- हणं युक्तम्, इत्युपक्रमवाक्यस्य निर्धारितत्यात्तन्मूलकस्य सिद्धान्तस्य सिद्धिरिति घोध्यम् । सूने त्वर्थचशब्देनाध्या- सादिपक्षाणामसम्भवः सूचितः । तथाहि, उद्गीथ औद्धा- रस्योङ्कारे वागीथस्याध्यासेनोपास्यत्वे, उत्तरत्र विधीय- मानादोकारे प्राणहाधिरूपादुपासनाद्भिनमिदमुपासन- मिति वक्तव्यम् । तथा च पृथरफलकल्पनाप्रसङ्गः । सि- डान्ते तु प्राणाश्रय ओद्वारोऽन्न विशिष्य ममर्पत इति | नायं दोषः।नापि द्वितीय पक्षः, ओकारोद्गीथयोरन्यत- रज्ञानस्यान्यतरज्ञानबाधकत्वादर्शनात् । नापि तृतीयः पक्षः, ओद्वारोद्गीथशब्दयोः पर्यायत्वाभावादिति । तस्मा- स्पटैकदेशे दग्धे पटो दग्ध इत्यादिवदुद्गीथपदं स्वावयव- मोहारं लक्षयतोति सिद्धम् ॥ सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥ ३॥ ३॥ १०॥ वाजसनेयके छान्दोग्ये च प्राणसंवादे मुख्यप्राणस्य श्रेष्ठागुणकस्योपास्यत्वमुक्तम्घाक्चक्षुःश्रोत्रमनोरेतांसि क्रमेण वसिष्ठत्वप्रतिष्ठात्वसम्पत्त्वायतनत्यजनिमत्त्वरूप- गुणयुक्तानि सङ्घीयन्ते च । वागादयः प्राणाधीनस्थि- तिकत्वं स्वेषु निश्चित्य स्वनिष्ठान्यसिष्ठन्वादिगुणान्माणे समर्पितवन्त इत्युक्तम् । वाचो हि वसिष्ठत्वं, वाग्मिनो . , ·गमानन्दमास्थीता। लोके सुमेन यासदर्शनात् । पनुपः प्रतिष्ठात्यं, चक्षुष्मतः सुग्वेन पादप्रतिष्टादर्शनात् । श्रोत्रस्य सम्पत्त्वं, श्रुतात्म निर्धारणेन परमसम्पत्तिदर्शनात् । मनो हि भोग्याकार- वृत्तिद्वारा भोग्यानामायतनम् । पुरुषाद्याकारण परिणम मानंरतोनिमन्मन्तव्यम् । एवं कौपीतक्यादिशावास्वपि प्राणसंवादेषु "अथातो निःश्रेयसादानमेता ह वै देवता अहंश्रेयसे विवदमाना" इत्यादिना प्राणस्य अप्ठयमुक्तम्, | वसिष्ठत्वादिगुणास्तु नोक्ताः । निःश्रेयसं त्रैष्ठ्यम्, तस्या- दानं निर्धारणं, तद्विनोपास्तेरयोगात्तदारभ्यत इत्याह "अ"ति । एता वागायभिमानिन्यो देवताः । अहंयसे स्वकीयश्रेष्ठत्वायत्ययः । तत्र किं वसिष्ठत्वादिगुणानां कचिदुक्तानामन्यत्रोपसंहारोऽस्ति न चेति सन्देहे, पूर्व- माहारस्य समीपस्थगुणैरेचोपास्सत्यवत्रापि यन्न पे गुणाः श्रुतास्तैरेवोपास्यत्वं प्रापस्येति नोपसंहारः, इति दृशान्तेन प्राप्ते, ब्रूमः । अन्यत्र पसिष्ठत्वादिगुणानामत्र- वणस्थले, इमे वसिष्ठत्वादयो गुणा उपसंहतव्याः कुतः। सर्वाभेदात्, सर्वासु शाखासु प्राणोपासनस्य माणसंवा- दस्थस्याभिन्नत्वादित्यर्थः । एकस्यामेव विद्यायां वसिष्ठ- स्वाद्यपेक्षातदभावयाविरोधादिति भावः ।। ननु, माणस्य सविशेपत्वाङ्गवतु शाखान्तरीयगुणो- पसंहारः, ब्रह्मणस्तु निर्विशेषत्वेन स्वशाखागतधर्मरव ज्ञानसम्भवानान्पशाखाश्रुतानामानन्दादीनामुपसंहार इति प्रत्युदाहरणेनाक्षिप्य समाधत्ते । मानन्दादयः प्रधानस्य ॥ ३ ॥ ३॥ ११ ॥ निर्गुणब्रह्यपरासु अतिवानन्दस्वरूपस्वविज्ञानधन- वापरिच्छिन्नत्वारितोयत्यादयो धर्माः कचित्कचिच्छ- ·N ब्रह्मामृतापणी। यन्ते । तत्र संशयः, किं यत्र ये धर्माः श्रुतास्त एव तत्र ज्ञेया उत सर्व धर्माः सर्वत्रोपसंहर्तव्या इति । अत्र पूर्व- पक्ष केषांचिद्धर्माणामनुपसंहाराद्यावत्तत्त्वस्वरूपज्ञाना- सिद्धिः फलम, सिद्धान्ते तत्सिडिरिति बोध्यम् । तत्रान- न्दादीनां नोपसंहार इति प्राप्त, ब्रूमः । प्रधानस्य ब्रमण मानन्दस्वरूपत्वादयो धर्माःसर्वत्रोपसंहर्तव्या, वेद्यैश्योग विर्यक्यादिति पूर्वसूत्रोक्तहेतोरित्यर्थः॥ ननु तैत्तिरीयक आनन्दमयं परमात्मानं प्रस्तुत्य "तस्य प्रियमेव शिरो मोदो दक्षिणः पक्षः प्रमोद उत्तर: पक्ष धानन्दआत्मे"ति मियशिरस्त्वादयो धर्माः श्रूयन्ते । तेषामप्यानन्दस्वरूपत्वादीनामिव सर्वत्रोपसंहारः स्याद्र- मधर्मत्वाविशेषादित्यत आह । प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरूपचयापचयो हि भेदे ।।३।३ । १२ ॥ प्रियशिरस्त्वादिधर्माणां न सर्वत्र प्राप्तिः। हि यतः मियमोदप्रमोदानन्दाः परस्परापेक्षयोपचितापचित्तस्वरू- पाः । उपचयापचयवन्तौ हि धो धर्मिणि भेदे सत्येव स्वाभाविको सम्भवतः । ब्राह्मणस्त्वद्वितीयत्वानोपचिता. एचितमियाधिर्मस्वभाषत्वम् । अस्वभावधर्माणां ब्रह्म- ज्ञानार्य नोपसंहार इत्यर्थः । चन्दनजं सुखं प्रिपम्, पुत्र- प्राप्तिजं मोदः, स एव प्रकृयः प्रमोदः, सुखसामान्यमा- इति पां तारतम्यं घोध्यम् । अत्र भगवद्भिः सूत्र- कारैरानन्दमयस्य ब्रामत्वं मियादीनां तडर्मत्वं च कृत्वेयं चिन्ता कृता । तस्या भन्यत्फलं बोध्यम् । तथाहि । वेधैक्ये विद्युक्यादानन्दादिधर्माणां सर्वत्रोपसंहारे सगु. पन्नधोपासनेषु भिन्नेष्वपि घेयस्य सगुणस्य ब्रमण एक- मन्द, ·रामानन्दसरस्वतीकृता । स्नोपासनक्याय तावदन्योन्यं गुणोपसंहारः स्यादिति शकानिरासः फलम् । उपासनानां विधिपारतख्याधन यावद्गण विशिमुपासनं विधीयते तन तावद्गुणविशिष्टमेष कर्तव्यम्, तत्तत्फलस्य तेनेय सिद्धेः । वस्तुपरतनिर्यण. विधाफलस्याविधानिहत्तेर्यावरस्वरूपज्ञानमन्तरेणासम्भ- यात्सर्वत्रानन्दादिगुणानामुपसंहार इति शकानिरास- प्रकारः॥ उपास्यनमधर्माणां सर्यन प्राप्तिरित्युक्तम् । तद- पेक्षया शेपधर्माणामानन्दादीनां सर्वत्र प्रातिरिति यिशे- पमाद। इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ ३।३ । १३ ॥ उपास्यधर्मापेक्षपेतरे स्वानन्दादयो धर्मा ज्ञानेकफ- सकाः सर्वत्रोपसंझियन्ते । अर्धस्य मतिपायस्य प्रामण: सामान्यादेकरयादित्पर्धः । उपसंहारं पिना यथायत्स्यरू- पविपपफमहायाफ्यार्थज्ञानसाध्या विद्यानिवृत्तरसम्भया- दिति भायः॥ आध्यानाय प्रयोजनामावात् । ३ । ३ । १४ ॥ फठवाहीपु पठ्यते "इन्द्रियेभ्यः परा पर्थाः" इत्पा. रम्प "पुरुपान पर किनिसा फाटा सा परा गति" इति । तत्र संशयः, किमिमानि पाक्यानि भिलानि, तात्मपरमेकमेव पापपमिति । पूर्वपच इन्द्रियादिपररष- विधिपस्यार्थादेपास्पस्य प्रतिपाययं भेदादिद्याया भेदः फलम, सिहान्ते निर्षियपात्ममदनपरमेकमेष वायप. मिति विपेक्पं फलम् । अत एय पूर्वोत्तरपक्षपोर्षिधामे- दाभेदपोः पर्पक्सानादस्याधिकरणस्य पादसतिः । पूर्व ·- घल्लामृतर्पिणी। २९१ ब्रह्मस्वरूपाणामानन्दादीनामुपसंहार्याणां ब्रह्मज्ञानोपा- यत्वं चिन्तितम् । इदानीमन्नारूपस्यानुपसंहार्यस्यार्थादि- परत्वरूपधर्मस्य ब्रह्मज्ञानोपायत्वमुच्यते, इत्येकफलफत्य- मवान्तरसङ्गतिः । तत्रेमानि वाक्यानि भिन्नानीति मासे ब्रूमः। आध्यानाय ध्यानसाध्यसाक्षात्काराय पुरुष एवा- र्थादिभ्यः सर्वेभ्यः परत्वेन प्रतिपाद्यते, इत्येकमेव वा- क्यम् । म विन्द्रियादिपरत्वेनादयः प्रतिपाद्याः, भयो. जनाभावात् । न हीन्द्रियपरत्वेनार्थज्ञानं स्वतः किदि. स्फलं साधयति । अतः प्रतिपाद्यभेदाभावान वाक्यभेदः। पुरुषज्ञानं फलहेतुरिति तत्रैवोक्तं "निचाप्य तं मृत्युमु- खात्प्रमुच्यते" इति ॥ एवं वाक्यस्यात्ममानपरत्ये फलवत्वं लिगमुत्तधा, अपूर्वत्वमपि लिगमाह। प्रात्मशब्दाच॥३॥ ३॥ १५ ॥ "एप सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते दृश्यते त्वत्र्यया बुड्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः" इति प्रकृतपुरुप श्रात्मशब्दश्रवणाचात्मपरमेवेदं वाक्यम् । तस्यात्मनः श्रु- त्या मानान्तरावेद्यत्वरूपापूर्वत्वप्रतिपादनादिति भाषः।। आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥३।३।१६ ॥ एतरेयके श्रूयते "श्रात्मा वा इदमेक एवाय पासी. नान्यकिञ्चन मिषत् स ईचत लोकान्नु सुजा इति स इमाँलोकानसृजताम्भो मरीचीमरमापोऽदोऽम्मः परेष दिवं धाः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्ष मरीचयः पृथिवी मरो पा अपस्तात्ता आपः" इति । लोकानेवाह "अम्म" इति । तक्षाचष्टे श्रुतिः “प्रदोऽम्म" इति । तदम्भी पापरण ·रामानन्दसरस्वतीकृता । स्येनोपासनक्याय तावदन्योन्यं गुणोपसंहारः स्यादिति शङ्का निरासः फलम् । उपासनानां विधिपारतभ्याद्यत्र यावद्गुणधिशियमुपासनं षिधीयते तत्र तावद्गुणधिशियमेव कर्तव्यम्, तत्तत्फलस्य तेनैव सिद्धेः । वस्तुपरतननिर्यण. विद्याफलस्याविधानिवृत्तर्यावत्स्वरूपज्ञानमन्तरेणासम्भ- वात्सर्वत्रानन्दादिगुणानामुपसंहार इति शहानिरास- प्रकार:॥ उपास्यनमधर्माणां सर्वत्र न प्राप्तिरित्युक्तम् । तद- पेक्षया ज्ञेयधर्माणामानन्दादीनां सर्वत्र प्राप्तिरिति विशे- पमाह। इत्तरे त्वर्थसामान्यात् ॥ ३ । ३ । १३ ॥ उपास्यधर्मापेक्षयेतरे त्यानन्दादयो धर्मा ज्ञानैकफ- लकाः सर्वत्रोपसंहियन्ते । अर्थस्य प्रतिपाघस्य ब्रह्मणः सामान्यादेकत्वादित्यर्थः । उपसंहारं विना यथावत्स्वरू- पचिपयकमहावाक्पार्थज्ञानसाध्याविधानिवृत्तरसम्भवा- दिति भाषः॥ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ ३॥ ३ ॥ १४ ॥ कठवल्लीपु पठ्यते "इन्द्रियेभ्यः परा धाः" इत्या- रम्प "पुरुषान्न परं किञ्चित्सा काटा सा परा गतिः" इति । तत्र संशयः, किमिमानि वाक्यानि भिन्नानि, उतात्मपरमेकमेव पाक्यमिति । पूर्यपच इन्द्रियादिपरत्व. विशिपस्यार्थादेरुपास्यस्य प्रतिवाक्य भेदाविद्याया भेदः फलम्, सिडान्ते निर्विशेषात्मप्रदर्शनपरमेकमेव वाक्य- मिति विद्यक्पं फलम् । अत एव पूर्वोत्तरपक्षयोर्विद्याभे- दाभेदयोः पर्यवसानादस्थाधिकरणस्य पादसङ्गतिः । पूर्व ·ब्रह्मामृतवर्षिणी। ब्रह्मस्वरूपाणामानन्दादीनामुपसंहार्याणां ब्रह्मज्ञानोपा- पत्वं चिन्तितम् । इदानीमब्रह्मरूपस्यानुपसंहार्यस्यार्थादि- परत्वरूपधर्मस्य प्रमज्ञानोपायत्वमुच्यते, इत्येकफलफत्व- मवान्तरसङ्गतिः । तत्रेमानि वाक्यानि भिन्नानीति मासे ब्रमः । श्राध्यानाय ध्यानसाध्यसाक्षात्काराय पुरुप एवा- धादिभ्यः सर्वेभ्यः परत्वेन प्रतिपाद्यते, इत्येकमेव धा- क्यम् । न त्विन्द्रियादिपरत्वेनार्थादयः प्रतिपाद्याः, प्रयो- जनाभावात् । न हीन्द्रियपरत्वेनार्यज्ञानं स्वतः किनि. स्फलं साधयति । अतः प्रतिपाद्यभेदाभावान वाक्यभेदः । पुरुषज्ञान फलहेतुरिति तनवोक्तं "निचारय तं मृत्युमु. खात्प्रमुच्यते" इति ॥ एवं वाक्यस्यात्ममानपरत्वे फलवा लिङ्गमुत्तपा, अपूर्वत्वमपि लिङ्गमाह । आत्मशब्दाच्च ॥३॥ ३॥ १५ "एष सर्वेषु भूतेष गूढोऽत्मा म प्रकाशते दृश्यते त्वम्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः" इति प्रकृत्तपुरुष प्रात्मशब्दश्रवणाचात्मपरमेवेदं वाक्यम् । तस्यात्मनः श्रु- त्या मानान्तरावेद्यत्वरूपापूर्वत्वप्रतिपादनादिति भावः॥ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥३।३ । १६ ॥ एतरेयके श्रूयते "प्रात्मा या उद्भक एवान भासी- नान्यकिचन मिपत् स ईचत लोकान्नु सृजा इति स इमाँलोकानसृजताम्भी मरीचीमरमापोऽदोमा परेण दिवं चोः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरीचयः पृथिवी मरो पा अधस्तात्ता आपा" इति । लोकानेवाह "अम्म" इति । सध्याचष्टे श्रुति: "दोम" इति । तदम्भो यस्परण ·रामानन्द सरस्वतीकता। दिवं दिवः परस्तादर्तते । तस्य च परस्तादर्तमानस्य यौः प्रतिष्ठाऽश्रयः । साऽप्यम्भाशब्दवाच्या। दिवमा- रभ्योपरितनलोफाश्चान्द्रमसैरम्भाभियाप्तत्वादम्भ इत्यु- च्यन्त इत्यर्थः । अन्तरिक्षलोकः सवितुमरीचिव्याप्सत्वा- न्मरीचयः । स्थानभेदापेक्षया पहुवचनम् । नियन्ते ऽम्मि- न्भूतानीति पृथिवीलोको मरः । यानि पृथिव्या अपस्ता- त्पातालान्यपहुलानि ता आप इत्यर्थः । तत्र संशयः, फिमात्मपदेन हिरण्यगर्भ उच्यते, उत परमात्मेति । पूर्व- पक्ष आत्मपदस्य परमात्मपरत्वाभावात्तत्ममित्यर्थ नान- न्दादिधर्माणामत्रोपसंहार इति फलम्, सिडान्ते परमात्म- न एवाम्रोक्तत्वात्ममित्यर्थमस्त्यानन्दादिधर्माणामत्रोपसं- | हार इति मन्तव्यम् । तत्र पूर्व वाक्यभेदभियाादीनां पृथकप्रतिपाद्यत्वं नास्तीत्युक्तम् । तर्हि प्रजापते रेतःकार्य देवा इत्यादिपूर्ववाक्ये हिरण्यगर्भस्य प्रकृतत्वात्स एचा- मशन्देनोच्यत इति युक्तम्, अन्यथा वाक्यभेदमसगात्, | इति दृशान्तसङ्गत्या प्राप्ते घूमः । अस्मिन्मृपिवाक्य पात्म. शब्देन परमात्मन एव गृहीतिर्नान्यस्य । इत्तरवत् । यथे. तरेषु मृप्रियाक्येपु "आत्मन श्राफाशः सम्भूतः" इत्या दिष्यारमशब्देन परमात्मन एव ग्रहणम्, तबदनापि । कुतः । उत्तरात् “स ईक्षत लोकान्नु सृजा इनि स इमा- | लोकानसृजत" इतीक्षणपूर्वकस्रष्टुत्वरूपोत्तरविशेपणादि- त्पर्धः। तच विशेषणं परमात्मन्येव मुख्यत्वेन श्रुत्पन्तरे- प्ववगतमिति भावः ।। अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् ॥ ३॥ ३॥ १७ ॥ पूर्वधाक्यादिपर्यालोचनया प्रजापतावेव वाक्यस्यान्व- पदर्शनान्न परमात्मग्रहणं युक्तमिति चेत्, अत्रोच्यते "स्या ·ब्रह्मामृतर्षिणी। त्"इति । अत्र परमात्मन एव ग्रहणं युक्तं स्यात्, "आ. |त्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्"इति सृष्टेः प्रागेकत्वाव- धारणस्य परमात्मन्येषाजसत्वादित्यर्थः । न च, अस्मि- न्वाक्ये लोकस्रष्टत्वं श्रूयमाणं हिरण्यगर्भमेव गमयति, अन्यथा परमात्ममहणे महाभूतसृषिः श्रूयेत, इति वा. च्यम् । छान्दोग्ये तेजमादिसृष्टिनवणेऽपि यथाssकाश- वापुसृष्ट्युपसंहारस्तवदनापि महाभूतस्रुपसंहारात् । तस्मादस्मिन्धाक्य आत्मनः परस्यैव ग्रहणमिति सिद्धम् ।। सूत्रमयस्थापरा व्याख्या । “आत्मगृहीतिरितरय- दुत्तरात्" । वृहदारण्यके “कतम श्रात्मा" इति प्रश्ने, "योऽयं विज्ञानमयःमाणेषु हृयन्तज्योतिः पुरुषः" इत्या- स्मशब्देनोपनाम्य, तस्यैवात्मनोऽसङ्गत्वादिकमुत्तवा, "स वा एप महानज आत्मा" इति ब्रह्मात्मतामुपसंहरति । छान्दोग्ये तु "सदेव सोम्येदमन श्रासीदेकमेवामिती- यम्" इति विनैवात्मशब्दं सन्मात्रमुपक्रम्य, अन्ते "स आत्मा तत्त्वमसि" इति ब्रह्मात्मत्वमुपसंहरति । अन संशयः, किमनयोर्वाक्ययोस्तुल्यार्थत्वमुत भिन्नार्थत्वमि- ति । पूर्वपक्षेऽनयोर्वाक्ययोरुपक्रमवैपम्यादर्थभेदेन विद्य- योभैदानान्योन्यं गुणोपसंहारः, किन्तु, बृहदारण्यके नि- गुणविद्या, छान्दोग्ये तूपक्रान्तसत्तासामान्ये ब्रमत्वापा- सनेति फलम् । सिद्धान्ते छान्दोग्ये सत्पदेनात्मन एव गृहीतिः । इतरवत्, बृहदारण्यक आत्मपदेनात्मग्रहणवत् । उत्तरात्, "तत्वमसि"इत्युपसंहारपलात् । इत्युभयत्र विद्यैक्यादस्त्यन्योन्यं गुणोपसंहार इति ।। पूर्वाधिकरणे वाक्यैश्यवलादर्थादिपरत्वं परित्यज्य विद्यैक्यमुक्तम् । तर्हि प्रकृत उपक्रमभेदेन वाक्यभेदारियैक्यं न स्यादिति ·रामानन्दमरस्थतीहता। प्रत्युदाहरणसनतिरस्याधिकरणस्य योध्या । "अन्वयादि- ति चेत्स्यादवधारणात्" । ननूपसंहारवलात्सत्पदेनैवा- रमगृहीतिरित्यसद्गतम्, उपसंहारस्योपक्रमान्यपादुपकम- परतश्रुत्वादित्याक्षेपांशार्थः । परिहरति "म्यांदवधार- पात्" इति । सत्पदेनात्मन एव गृहीतियुक्ता स्यात्, "स- देव" इत्यदितीयत्वावधारणात् । सत्तासामान्यस्य च सदितीयत्वावधारणानुपपत्तिरित्यर्थः । अयं भावः । आरम्भषाधिकरणे ब्रह्मातिरिक्तवस्तुजातस्य मिथ्यात्व साधनादात्मनोऽन्यस्य सत्पदार्थत्वानुपपत्ते सत्पदेनात्मन एवोपकमः । सदुपक्रमस्य ब्रह्मसत्तासामान्यपरत्वसन्देहे- ऽपि, "तत्वमसि" इति वाक्यपाद्रह्मपरत्वनिर्णयः । न च शाखादय प्रात्मसच्छन्दाभ्यां जीपनापोरुपक्रमाद्वै. पम्पम्, उभयोलक्ष्यैक्येनावैषम्यादिति । तस्मादनयोर्वा- क्यारेकार्थत्वमिति सिद्धम् ।। कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ ३ । ३ । १८ ॥ वाजसनेयक प्राणसंवादे प्राणों वागादीन्पमच्छ "मम किमन्नं किं वासः" इति । ते प्रत्यूचुः "यदिदं कि- जचा वभ्य या क्रिमिभ्य आ कीटपतङ्गेभ्योऽन्न तत्तेन्नमापो घासः" इति । तदनन्तरं श्रूयते "तद्रियांसः श्रोनिया मशिष्यन्त आचामन्यशित्वा चाधामन्यतमेव तदनम- नग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते तस्मादेषंविदशिष्यन्नाचामेदशित्वा चाचामेदेतमेव तदनमनग्नं कुर्वते" इति । यस्मात्माण- स्थापो वासस्तस्मादित्य सिन्नर्थे तच्छन्दः । विद्वांसाप्राण- विदः श्रोत्रिया यथेचेशन्या भोजनात्पूर्वोत्तरकालयो- राचमनं कुर्वन्ति । तेनाचमनसम्पन्धिनावपवाससैतमे- ·प्रलामृतर्षिणी। वाने प्राणमनग्नमाच्छादितं कुर्वन्तो मन्यन्ते चिन्तयन्ति पूर्वे जनाः। तस्मादिदानींतनोऽपि माणविदेवं कुर्यादि- त्यर्थः । छान्दोग्येऽप्येवमेव श्यते "तस्याद्वा एतदशिष्य- न्तः पुरस्ताचोपरिपाचाद्भिः परिदधति" इति । तस्मात, प्राणं प्रत्यपां वासस्त्वादित्यर्थः । अन्नमशिष्यन्तः प्राण- विद आचमनं कुर्वन्त एतत्कुर्वन्ति । किमेतत् । यद्रोज- मात्पूर्वमृर्व चाद्भिः प्राणं परिधत्याच्छादयन्तीत्यर्थः । तत्राचमनीयास्वप्सु प्राणवासस्त्वध्यानमाचमनं च प्रती यते। तत्रीभयविधाने वाक्यभेदभयादेकमेव विधेयम् । तदकं किमाचमनं विधेयमुत वासस्त्वध्यानमिति संशयः। | पूर्वपचे प्राणविद्याऽङ्गत्वेनापूर्वस्याचमनस्य विधेयत्वात्त- स्थाचमनस्यान्यत्र प्राण विद्यायामुपसंहारः फलम्, सिद्धा. न्ते स्वनुपसंहार इति मन्तव्यम् । तत्र सन्दिग्धसदुपक्रमस्य वाक्यशेषानिर्णयवत् "प्राचामन्ति" इति वर्तमानोपदे- शस्य विधित्वसन्देहे "आचामेत्" इति वाक्यशेषाद्विधि- त्वनिर्णय इति दृधान्तसङ्गत्या प्रासे ब्रूमः । वासस्त्वष्या- नमेवापूर्व प्राणविद्याङ्गत्वेन विधेयम् । घथा प्राणवि. चाङ्गत्वेन श्वादिमर्यादस्यानस्य प्राणं प्रत्यनत्वेन ध्यान विधीयते तद्वत् । न त्वाचमनमत्र विधेयम् । कुतः । कार्याख्यानात्, "हिजो नित्यमुपस्पृशेत्" इत्यादिना सार्तविधिना सकलानुष्ठानागत्वेन शुद्ध्यर्य कार्यस्थाचमनस्य मापविद्यायामपि प्रासस्याख्यानात् । तदीयास्वप्सु वासस्थविधानार्थमनुवादादिस्पर्थः ।। समान एवं चाभेदात् ॥ ३ ॥ ३ ॥ १६ ॥ वाजसनेयिशाखायामग्निरहस्ये शारिखपविद्या श्रुता । तत्र गुणाः श्रूयन्ते “स श्रात्मानमुपासीत मनो- ·रामानन्दसरस्वतीशत। मयं प्राणशरीरं भारूपम्" इत्यादिना। तस्यामेव शाखा- यां वृहदारण्यके पुनः श्रूयते शाण्डिल्येन दृष्टा विद्या "म- नोमयोऽयं पुरुपो भाः सत्यस्तस्मिन्नन्तहदये यथा व्रीहिवा थयो वा स एप सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किच" इनि । भाः प्रकाशात्मकः । सत्यः परमार्थः। तस्मिन्मनोमयपदप्रकृतिभूतमनाशब्देन प्रस्तुते हृदयेऽन्तर्यथा व्रीह्यादि तथा तावत्परिमाणः पुरुपोऽस्ति। स एप सर्वस्पेशान इत्यादिगुणक इत्यर्थः । तत्र संशयः, किममिरहस्यवृहदारण्यकस्थयोरनयोर्विद्ययोर्भेद उतैक्य- मिति। पूर्वपक्षे विद्ययो:दाद्गुणानामनुपसंहारः फलम्, सिद्धान्ते विद्यक्याद्गुणोपसंहार इति बोध्यम् । पूर्व प्राप्ताचमनानुवादेन वासस्त्वध्यानं विधेयमित्युक्तम् । इह तुक्तवाक्ययोरेकस्यानुवादकत्वमेकस्य विधायकत्वमित्यत्र नियामकाभावादुभयोरपि स्वनिकटस्थगुणविशिविद्या- विधायकत्वमित्यनयोर्भेदः । इति प्रत्युदाहरणेन प्रास, घूमः । यथा भिनासु शाखासु विद्यक्यं गुणोपसंहा- रथ भवति, एवं समाने चैकस्यामपि शाखायां भवितुं युक्तम् । कुतः। अभेदात्, उपास्यस्य मनोमयत्वादिगुण- फस्योभयत्राप्यभेदेन प्रत्यभिज्ञानादित्यर्थः। यत्त्वैकस्या- नुवादकत्वमेकस्य विधायकत्वमित्यत्र नियामकाभाव इति, तन्न । अग्निरहस्ये यहूनां गुणानां श्रवणेन तत्रैव विद्योत्पत्तिविधिकल्पनात्, वृहदारण्यके तु विद्यैश्यनत्य- भिज्ञानार्थं तत्रोक्तमनोमयत्वाधल्पगुणानुवादेन सर्वेशा- नत्यादयो गुणा विधीयन्ते, इति न किविद्वाधकम् । तस्मादुभयत्र शापिडल्यविद्यैक्यमिति सिद्धम् ।। सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥ ३।३।२० ॥ वृहदारण्यके "सत्यं ब्रन" (हिरण्यगर्भाल्यं सत्यं मह- ·ब्रह्मामृतार्पणी। त्) इत्युपक्रम्यं "तधत्तत्सत्यमसौ स आदित्यो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुपो पश्चायं दक्षिणेऽवन्पुरुषः" इति । तत्रैवं सति यत्सत्सत्यं हिरण्यगर्भाख्यं सेोऽसावादित्यः । किमण्डलमेवादित्यः। नेत्याह “य एपः" इति । अक्षन- क्षिणि । तस्य सत्यस्य स्थानभेदेनादित्यचाक्षुपपुरुषात्मना ऽवस्थानमुत्तवा ऽदित्यपुरुषस्य सत्यस्य " भूरिति शिरो भुवइति पाहू स्वरिति प्रतिष्ठा (पादौ)" इति व्याहृतिदेह- त्वं सम्पाद्य "तस्योपनिषदह" रित्यहनीमत्वमुक्तम् । त. दनन्तरं चाक्षुपपुरुपस्य सत्यस्य पूर्ववद्यारुतिदेहत्वं सम्पा- ध "तस्योपनिपदह" मित्यहनामत्वमुक्तम् । उपनपिच्छ- ब्देन देवताप्रकाशक रहस्य नामोच्यते । प्रहाशब्दः प्रका- शवाची । अहंशब्दः प्रत्यगात्मवाची । तावहरहंशन्दीक- मेणादित्यचाक्षुषपुरुषपोनीमनी इति स्थितिः। तब संश- यः, किमस्यां सत्यविद्यायां नाम्नोर्व्यवस्थया ध्यान कर्त- व्यम्, पत नामदयस्य पुरुपदयेऽप्युपसंहार इति । पूर्वपक्ष उपसंहारः फलम्, सिद्धान्ते त्वनुपसंहार इति । तत्र दृष्टान्तसङ्गत्या पूर्वपक्षयति "सम्बन्धात्" इति । यथा शाण्डिल्यविद्यायामेकशाखायां विभागेनाधीतायामेक- विद्यात्वसम्बन्धादन्योन्यं गुणेपसंहारः पूर्वमुक्तः, एवम- न्यत्रापि सत्यविद्यायां भवितु युक्तम्, एकविधात्वस- म्बन्धात्, इत्यर्थः॥ समाधत्ते। न वा विशेषात् ॥ ३ । ३ । २१॥ नैव नामदयस्य पुरुषदय उपसंहारः, विद्युक्येऽप्य- यादित्यरूपस्थानविशेषादित्यर्थः । तथाहि । “य एप एतस्मिन्मण्डले पुरुषस्तस्याहरिति नाम" इत्युक्त तस्येति ·रामानन्दसरस्वतीकृता। सच्चब्देनादित्यमण्डलायच्छिास्यैष परामशत्तिस्पैवाह- मित्वं युक्तम् । एवमहनामत्वं चाक्षुपपुरुषस्यैव चक्षुरूप- स्थानविशेषावच्छिन्नस्यैव तच्छन्देन परामर्थादिति । त- स्मादनयो नोयवस्थितिः ।। दर्शयति च ॥ ३ । ३ । २२ ॥ किच्छ विद्याऽन्तरे "हिरण्यश्मश्रुः" इत्यादिनाऽऽ- दित्यपुरुपस्य रूपमुक्त्वा तदूपचिपुरुपेऽति दिशति "तस्यै- तस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपम्" इति । अयमतिदेश इत- रत्र सत्यविद्यास्थले स्थानभेदान्नोपसंहार इति दर्शयति । अन्यथा स्थानभेदेऽपि गुणोपसंहारागीकारेऽयमतिदेशो निरर्थक एव स्यादिति । तस्मानानोवयं वस्येति सिद्धम् ॥ सम्भृतिाव्याप्ट्यपि चातः ॥ ३ ॥ ३ ॥ २३ ॥ परिशिरोपदेशात्मकाखिलग्रन्येषु श्रूयते "ब्रह्मज्ये- ठा वीर्या सम्भृतानि ब्रह्माग्रे ज्येष्ठं दिवमाततान"इति । चीयर्या वीर्याणि पराक्रमविशेषरूपाणि वियदादीनि ब्रह्मव ज्येष्ठमनन्यापेक्षकारणं येषां तानि ब्रमज्येष्ठानि । लौकि- केश्वरवीर्याणां पलवद्भिर्मध्ये भगः सम्भवति, ब्रह्मवीर्याणां तु नैवमित्याह "सम्भृतानि" इति । पूर्वाधिकेन ब्रह्मणा निर्विघ्नं समृडानीत्यर्थः । तच ज्येष्टं प्रधान इन्द्रादिज- न्मतः प्रागेव दिवं स्वर्गमाततान व्याप्तवत् । नित्यमेव मर्वव्यापकमित्यर्थः । एवं सम्भृत्तिधुव्याप्त्यादयो गुणा ब्रह्मणः भूपन्ते । तत्र संशयः, किं तेषां गुणानां तदीयो- पनिपदिहितशाण्डिल्यादिवविद्यासुपसंहारः, उत तद्ग- पविशिशेपासनं पृथगवान विधीयत इति । तत्रोपसंहार इति प्रासे, पूर्वोक्तन्यायमतिदिशति “सम्भृती"ति ·ब्रह्मामृतर्षिणो। सम्भृतिश्च धुव्यामिश्च सम्भृतिधुव्याप्ति । यथा स्थानभेदा- नानोवस्था, एवं सम्भृत्यादयोऽपि शाण्डिल्यादिवि- यासु नोपसंहियन्ते । अत एव, स्थानभेदादेवेत्यर्थः । शाण्डित्यादिविद्यासु हृदयायतनत्वं ब्रह्मणः श्रुतम् । नैव तत्र तस्मात्सम्भृत्यादिगुणविशिष्टमुपासनान्तरमिति सि- द्धम् । अस्यातिदेशत्वान्न पृथक्सगत्याद्यपेक्षा । पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनाना- नात् ॥ ३॥ ३॥ २४ ॥ अस्ति ताण्डिनां पैगिनां च रहस्यवाणे पुरुपवि- या। तत्र पुरुपो यज्ञत्वेन कल्पितः। तदीयमायुस्त्रेधा वि- भज्य सवनवयं कल्पितम् । तस्य यानि चतुर्विशतिवर्षाणि तत्मातःसवनम् । ततः पराणि चतुश्चत्वारिंशद्वर्षाणि माध्यन्दिनं सवनम् । ततः पराण्याचत्वारिंशद्वर्षाणि तृतीयं सवनम् । पुरुपविद्याविदः पोडशोत्तरशतवर्पजी- वित्वादिति । पिपासादिकं दीक्षात्वेन कल्पितम् । तैत्ति- रीयकेऽपि "तस्यैवंविदुषो यज्ञस्यात्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी शरीरमिध्म"मित्यादिना पुरुषयज्ञः श्रूयते । संशयः, किमनयोर्विघयोरन्योन्यं गुणोपसंहारोऽस्ति न वेति । तत्र पूर्व यदुक्तं सम्भृत्यादिगुणाः शाण्डित्यवि. धासु नापसंहियन्त इति, युक्तं हि तत्, असाधारणगुण- प्रत्यभिज्ञानाभावात् । इह तु मरणस्यावभृथत्वेन कल्पि- तस्य गुणस्योभयत्र सत्वेन प्रत्यभिज्ञानाद्गुणोपसंहारो पुक्तः । इति प्रत्युदाहरणेन प्रासे ब्रूमः । नान्योन्यं गुणा. पसंहारः, उपास्यरूपभेदात् । तदाहाचार्य: “पुरुपे"ति। ताब्यादिशाखास्थपुरुषविद्यायां यथा गुणानानं तयेतरेषां ·३०० , रामानन्दसरस्वतीरुता। तैत्तिरीयकाणां पुरुषविद्यायां गुणाम्नानाभावादित्यर्थः । अन्यत्र पुरुप एव यज्ञत्वेनोपास्या, तैत्तिरीयके तु विदुपः पुरुपस्य प्रसिद्धो यो यज्ञस्तस्य पुरुपात्मादिषु यजमानत्वा- दिकल्पनयोपास्यत्वात् । एवं यहुतर उपास्यभेदो दृश्यते । तद्भेदाच विद्याभेदान्नान्योन्यं गुणोपसंहार इति । यत्व- घभृथगुणस्योभयत्र सत्त्वात्प्रत्यभिज्ञानमिति तन्न, बहुगु- णभेद एकस्य प्रत्यभिज्ञापकत्वाभावादिति । किञ्च तैत्ति- रीयके पूर्वमात्मविद्यामुपदिश्य तच्छेपत्वेन पुरुपयज्ञ उप- दिश्यते, "तस्यैवंविदुप"इति तत्सन्निधौ श्रवणात् । अन्यन्न त्वायुवडिफलफः पुरुपयज्ञः स्वतन्त्रः । इत्पनयो भैद एव न्याय्य इति । वेधाद्यर्थभेदात् ॥ ३॥ ३ ॥ २५ ॥ श्रस्त्याधर्षणिकानामुपनिपदारम्भे मन्त्रपठनं "सर्व प्रविध्य हृदयं प्रविध्य धमनीः प्रवृज्य शिरोऽभिप्रवृज्य विधा विपक्तः" इत्यादि । ताण्डिनां "देव सवितः प्रसुव" इत्यादि । शाट्यायनिना "श्वेताश्वो हरितनी- लोऽसि" इत्यादि । तैत्तिरीयकाणां"श नो मित्रः"इत्या- दि । घाजसनेयिनां तृपनिषदारम्भे प्रवर्यव्राह्मणं पठ्यते "देवा ह वै सन्न निषेदः" इत्यादि । कौषीतकिनामनिटो- मनाहाणं "ब्रह्म या अग्निशेमो ब्रह्मैव तदहर्ब्रह्मणैव ते ब्रह्मापयन्ति तेऽमृतत्वमामुवन्ति य एतदहरुपयन्ति" इत्यादि । श्रयमर्थः । आभिचारिकफर्मदेवतामभिचारकर्ता प्रार्थयते । हे देवते मद्रिपोः सर्वमङ्गं प्रविध्य विदारय । हृदयं च विदारय । धमनीः शिरा: प्रज्य भिन्धि । तस्य शिरवामिता भिन्धि एवं मनिपुस्त्रिधा विपको विरिल- ·ब्रह्मामृतर्षिणी। ३०१ प्टो भवत्वित्पर्धः। हरित इन्द्रनीलः। तमन्नीलोऽसीतीन्द्रः सम्बोध्यते । मित्रः सूर्यः शं सुखकरो भूयादिति विद्या- शास्ति । अग्निष्टोमो ब्रह्मसत्रम् । स यस्मिनहनि क्रियते तदहरपि ब्रह्म । ततो य एतदहरुपयन्त्यहनिर्वयं कर्मानुतिष्ठन्ति ते ब्रह्मणैव साधनेन ब्रह्म परमुपयन्ति । ते कमेणामृतत्वं मुक्तिमामुवन्तीत्यर्थः । तत्र संशयः, किमिमे "सर्व प्रविध्य" इत्यादयो मन्त्राः प्रवर्यादीनि च कर्माणि तत्तदुपनिषदुक्तविद्या सूपसंहियेरन्न वेति । तत्र पूर्व यथा पुरुपयज्ञस्यात्मविद्यासन्निधानात्तच्छेपत्वं, तथा मन्त्राणां कर्मणां च तत्तद्विद्यासन्निधानात्तच्छेपत्वेनोपसं- हारोऽस्तीति दृशन्तेन प्राप्ते, घूमः ।नेपामुपसंहारो विद्या- सु । कुतः । वेधाद्यर्थभेदात, सर्व प्रविध्य" इत्यादिमन्त्रम- काशितानां वेधादीनामनामभिचारकर्मादिसमवेतानां भेदात्, विद्यास्वसमवेतत्वादित्यर्थः । तथा चाभिचारक- मंदिसमवेतार्थप्रकाशनसामर्थ्य लक्षणलिङ्गं सन्निधिं दुर्बलं तिरस्कृत्य मन्त्राणामभिचारादिकागत्वं सम्पादयतीति न विद्याशेषत्वम् । प्रवादिकर्मणां सन्निधेलीयसा श्रुत्यादिना ज्योतिपोमादी पिनियुक्तानां न विद्याशेप- स्वमिति भावः ॥ हानी तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशाछन्दः- स्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ॥३।३।२६॥ ताण्डिनां रहस्ये भूयते "अब इव रोमाणि विध्य पापं चन्द्र इव राहोमुखात्प्रमुच्य धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसम्भवामि" इति । तथैवारण- श्रुतिः "तथा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं सा- म्पमुपैति"इति । यथाश्श्वो जीर्णानि रोमाणि रजोभिः ·रामानन्दसरस्यतीता। सह त्यात्या स्वच्छो भवति, एवमहमपि पापं सर्व विधूय निर्मला सन्, यथा वो चन्द्रो राहार्मुखात्प्रमुच्य भास्वरी. भवति, एवमकृतं प्रवाहरूपेणानादिसिद्ध शरीरं धूत्वा त्यक्त्वाऽतिस्वच्छः सन्, कृतात्मा कृतकृत्यो ब्रह्मात्मक लोकमभिसम्भवाम्पभिमुखेन प्रत्यक्त्वेन प्रामोमीत्यर्थः । तथा शाट्यायनिनः पठन्ति "तस्प पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यं दिपन्तः पापकृत्यम्" इति । तस्य मृतस्य विदुप इत्यर्थः । तथैव फॉपीतकिनः पठन्ति "तत्सुकृतदु- स्कृते विधूनुते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतम्" इति । तत्तेन विद्यापलेन विद्वान्सकृतदुष्कृते विधूनुते त्यजति ।त्यक्तयोस्तयोर्विनियोगमाह "तस्ये"ति। तस्मादुपासको न देष्य इति श्रुतितात्पर्यम् । तत्र शाट्या- पनिश्रुतावुपादानमात्रं पुण्यपापयोः श्रुतम् । तच विदुपस्त्यागं विना न सम्भवतीति पुण्यपापत्याप भाति- प्यते । यत्र तु ताण्ड्याथर्वणवाक्यहये पुण्यपापत्यागमानं श्रुतं, तत्र किं त्यक्तरुपादानमन्यत्र श्रुतमन्त्रोपसंहियते न वेत्ति सन्दिह्यते । पूर्वपक्षे विद्यायाः स्तुतिप्रकर्पासिडिः फलम्, सिद्धान्ते तुपादानस्यारोपसंहाराद्विद्यास्तुतिमक- पंसिद्धिः । उपासककृतविद्यास्तुत्यथं हि श्रुतायुपासका पुण्यपापे त्यजति ते चान्यैरुपादी येते इत्युच्यते । साच स्तुतिः सत्तागुणेन । तथा चोपास्यगुणोपसंहारप्रसङ्गेन विद्यास्तुत्यर्थ गुणोपसंहारो विद्यार्यत इति प्रासनिकी पादसद्गतिः । तत्र यथा पूर्व विद्यासग्निधा श्रुतस्यापि मनादेर्विद्यायामसामदिनुपसंहार उक्तः, एवं कचि- कोपीतकिरहस्ये हीनसन्निधौ श्रुतस्याप्युपादानस्थोपादा- नमन्त्रेणापि तूष्णी हानसम्भवेन हानस्योपादानोपपादन- ·०३ ब्रह्मामृतवर्षिणी। सामाभाषानोपसंहार इति प्रान्तेन पासे चूमः । तुः कैवल्यवाची। तथा च केवलहान श्रुतायां सत्पां-तत्रो- पादानमुपसंहर्तव्यम् । कुतः । उपायनशब्दशेपत्वात् । अवरोमविधूननदृष्टान्तेनोक्तस्य पुण्यपापहानस्य नाशत्वा- भावेन विधूतयाः पुण्यपापयारन्यत्रायस्थानरूपोपायनसा. पेक्षत्वादुपायनं कचिदपि हानसन्निधौ श्रूयमाणं केवलहा. नश्रवण आयाति । पुण्यपापहानेनापेक्षितस्योपादानात्म- कस्योपायनस्य तद्धानशेषत्वादित्यर्थः । ज्ञानात्पूर्वयोः पुण्यपापयो श उत्तरयोरश्लेप इति फलाध्याये वक्ष्यते । अतो हानं विदद्भाग्यत्वाभावः, तत्तुल्यकर्मप्राप्तिरुपादा- नमिति फलता द्रव्यम्, अमूर्तयोः पुण्यपापयोरन्यत्रस- चारात्मकोपादानस्य मुख्यस्यायोगात् । सूत्रे शन्दशन्देन हानाधुपायनोपसंहारस्प स्तुत्यर्थत्वं सूचितमिति पोध्पम्। शाखाऽन्तरस्थो विशेषः शाखाऽन्तरेऽप्यपेक्षित उपसंहर- पीय इत्यत्र प्रान्तमाह "कुशाछन्दः" इत्यादिना । तत्र कुशादृशान्तो यथा । "कुशा वानस्पत्याः स्थ"इत्यादी भाल्लविनां श्रुती, हे कुशाः समिद्रूपा यूयं वानस्पत्या स्थ मां यजमान रक्षतेति यजमानप्रार्थने, वनस्पतियोगि- त्वेन सामान्यसमिच्छवणे, शान्यायनिनामोदुम्परा इति शाखाऽन्तरीयो विशेष प्राश्रितः "श्रादुम्पराः कुतः" इति । छन्दोदप्रान्तो यथा । "छन्दोभिः स्तुवते" इत्यत्र देवासुरच्छन्दसामोपेण पार्वापर्यमसझे, "देवच्छन्दांसि पूर्वालि" इति पैनिश्रुत्या निर्णयः। स्तुतिदृशान्तो पथा। पोटशिनः पानविशेपस्थ ग्रहणेाभूतं स्तोत्रं कदा कर्तव्य. मित्याकासायां, छन्दोगानां कालाविशेषप्राप्ती,"समपा- पुपिते पोहशिना स्तोत्रमुपाकरोति" इति तैत्तिरीय- ·३०४ सामानन्दसरस्वतीकता। कंवाक्यारकालविशेषधीभवति एवम्मूताया आर्चानां श्रुतेर्वा, कालविशेषधोरिति । उपगानहष्टान्तो यथा । "ऋत्विज उपगायन्ति” इति सामान्यवाक्यं शाखान्त । रीय माध्वर्युरुपगायति" इति विशेषमपेक्ष्य, अध्वर्युव- जिता ऋत्विज पगायन्नीत्येतदर्थपरतया निश्चीत इति- तथा च, यथा कुशादिषु श्रुत्यन्तरगतविशेषान्वयः, तथा हानावुपायनान्वय इत्यर्थः । कुशादिसामान्यश्रवणं शा- खान्तरोयविशेषसापेक्षमित्यद्गीकर्तव्यम् । निरपेक्षत्वेऽ- दोप(क)दुविकल्प: स्यात् । इदं च सामान्यवाक्यस्य वि- शेपसापेन-वं जैमिनेरपि सम्मतमित्याह "तदुक्त मिति। पूर्वमीमांसायां जैमिनिना तदुक्तमित्यर्थः । तथाहि "अपि तु वाक्यशेपः स्यादन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य विधीनामेकदेश: स्यात्" इति जैमिनिसूत्रम् । यस्यार्थः । "धाविय" इति चतुरक्षरं, "अस्तु श्रौषट्" इति चतुरक्षा, "यज" इति ध्यक्षरं, "ये यजामहे" इति पञ्चाक्षरं, यक्षरो धप- ट्कारः, "एप वै सप्तदशः प्रजापतिर्यज्ञमन्वायत्तः" इत्य- नारभ्याधीतवाक्यं श्रुतम् । "नानुयाजेपु येयजामह फरो- ति" इति विशेषवाक्यं तस्य वाक्यस्य शेपः स्यात् । तथा च ननः पर्युदासार्थतपाऽनुयाजव्यतिरिक्तेषु यज्ञेषु सप्त- दयाक्षरा गणाः प्रयोक्तव्या इत्येको विधिर्भवति ।ननी निपेषकत्येन सामान्यवाक्यं विशेषानपेक्षम् । तदा सामा- न्यवास्येन विहितस्य गणस्य निषेधादनुयाजेषु, तस्य विकल्पः स्यात् । स धान्याय्यः, विधीनामेकदेश एय (C) शस्य प्रालि. पापस्य निधि २) प्रमावस्यामायण्म ।। अमाशय स्वीकार । तस्य हानि ५। अतस्य परिपा । स्वीकृतस्यास्यी कारपस्वासस्य स्वीकार " ·. ब्रह्मामृतपिणी । ३०५ स्यादिति । प्रजापतिरिति स्तुतिसहितलिङ्गात्मा सप्तदर्श इति । अथवा, उदाहृतश्रुतिप्वेव कि पुण्यपॉपयोर्विधूननं हानमभितम् इति तयोः फलतचालनम्, इति चिशपे, | फलतचालनमेवेति न पुरुपान्तरे तयोः फलहेतुत्वम् इति प्राप्ते नमः । -हानावेवार्य विधूननशब्दो वर्तितुमर्हति । संपायनशब्दशेपत्यात, पायनशब्दसन्निधौं विधूननन्दिन स्य श्रुतत्वादित्यर्थः । उपादानात्मको पायनस्य हानं विना ऽसम्भवात, विधूननशब्देन 'धून कम्पने" इतिधातुज- न्येन चलनवाचकेनापि हानमेव लक्ष्यमिति भावः नन्- पायनशब्दसन्निधौ भ्रूयमाणविधूननशब्दस्य हानलक्षक, त्वेऽपि केवलविधूननशब्दस्य न होनलक्षकत्वमिति शर्मा 'कुशाछन्दः" इत्यादिना निराकरोति । यथा कुशादिः 'स्थले शोखाऽन्तरीयविशेपनवणं निर्णायकम्, तथेहापि कचिद्विधूननसन्निधौ श्रूयमाणमुपायनं सर्वत्र विधूननस्य निर्णायकमित्यर्थः। तदुक्तम्" इति पूर्ववह्याख्येयम् ।।. साम्पराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये ॥३३॥२७॥ पूर्व विधायाः कर्म हानिहेतुत्वं सिद्धं कृत्वा, केपल- हानश्रवण,उपायनस्योपसंहार उक्तः । इदानी विद्यायाः कर्महानिहेतुत्वं नास्तीत्याक्षेपात्सङ्गतिः। पर्यस्यनामो- पासकस्य देहत्यागानन्तरं देवमार्गे ब्रह्मलोकं प्रति पर्य- स्थन प्राप्त्यर्थ गच्छतो मार्गमध्ये विरजामदोतरणान- न्तरं फर्महानिः श्रूयते "विरजां नर्दी तां मनसैवात्यति तत्सुकृतदुष्कृते विधनुने" इति । तत्र संशयः, किं विर- जानदीतरणानन्तरं कर्मरामिः, उत देहत्यागामायाले, इति । पूर्वपक्ष मेरणाकालीनविद्या विना नदीतरणत्यैष फर्महानिहेतुत्वमिति विद्याया रानिहेतुत्वासिद्धिः फल- ·३०६ . रामानन्दसरस्वतीकता। - म. सिद्धान्त विद्यासामीजीयत एव कर्महानिरिति भेदः । तत्र "तत्सुकते"त्पनत्येन, तदिति सर्वनाना तस्मादर्थकत्वेन हेतुत्ववाविना नदीतरणस्यैवाव्यताहितस्य कर्महानिहेतुत्वमिति गम्पते । तथा च नदीतरणानन्तरमेव कर्महानिरिति प्राप्ते चूमः । साम्पराये परलोकसाधनीमू- तविद्याकाल एर कर्महानिर्युक्ता । कुतः। ततव्याभावा- स्, नदीतरणानन्तरं पुण्यपापकर्मणा तर्तव्यस्य निर्वयम्य फलस्याभावादित्यर्थः । अत्रायं विकल्पः । कि नदीतर- पानन्तरं कर्मणा निर्वयफलसत्यात्तावत्पर्यन्तमक्षी एवं कर्मण उच्यते, उत नदीतरणं विना कर्मक्षय देतारभावा- 'हा। आये सूत्रोक्तो हेतुर्वाध्यः । द्वितीयस्त्वसिडः, कर्म- क्षयताविद्यायाः सत्यात्, कर्मक्षयं पिना नदीतरणानु- पपत्तश्च । न च सर्वनाम्ना नदीतरणस्य हेतुत्वप्रतीतियु- ता, सर्वनाम प्राधान्येन प्रकृतविद्यापरामर्शित्वादिति । तस्मात्पूर्व जात एव कर्मक्षयो नदीतरणानन्तरं पश्यत इति मन्तव्यम् । तथाहोके शाखिनस्ताण्ड्यादयो जीवद्- शायामेव कर्मक्षयं "अश्व इव रोमाणि"इत्यादीवधीयते । अतथ जीवत एव विद्यासामोत्कर्मक्षय इति ॥. ननु कर्मक्षयस्य विद्याफलत्वे ब्रह्ममाप्तरिय देर त्या- गोत्तरकालीनत्वं स्यात् । श्रत आह । छन्दत उभयाविरोधात् । 1३1२८॥ छन्दतः स्वेच्छया विद्याऽनुष्ठानं जीवत एवेति लडेतुकः कर्मक्षयो ऽपि जोयत एव युकः, सति हेतो कार्य विलम्बायोगात् । एव सति विद्याकर्मक्षययोर्निमि- सनैमित्तिकभाये ताण्ड्यादिश्रुत्योरुभयोरविरोधो भव- तोत्यर्थः । ब्रह्ममामेहत्यागं विनाऽनुपपत्तः, प्रकृते चानु- .

·३09 , ब्रह्मामृतर्पिणी। पपत्त्यभावाज्जीयत एंव कर्मक्षय इति भावः । तस्माधि- चाफलत्वं कर्मचयस्येति सिद्धम् ।। एनं प्रसङ्गादागतं विद्योदयानन्तरमेच कर्महानमि- ति निरूप्य, यथा हानसन्निधौ कचिच्छ्रयमाणभुपायनं सर्पन्त्रीपसंहियते, तथा हानसन्निधौ कचिच्छ्यमाणो देव- यानः पन्थाः सर्वत्रोपसंहर्तव्यः, इति दृशन्तेनाक्षिप्य समाधते । गतेरर्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथा हि वि- राधः ॥ ३।३।२६ ॥ कर्महानसन्निधौ कचिद्देवयानः पन्थाः श्रुतः। कचि- न श्रुतो निर्गुणविद्यास्थले । तत्र किं देवयानोपसंहारो- ऽस्ति न चेति सन्देहे, अस्तीति प्राप्ते ब्रूमः । गतेदेवयान- स्थार्थवत्वमुभयथा विभागेन भवितुमर्हति । कचित्सगु- णविद्यायां देवयानमाऽस्ति, कचिन्निर्गुणविद्यायां नेति । अन्यथा सर्वत्र देवयानमार्गोपसंहाराङ्गीकारे, "विद्वान्पुपपपापे विधूय निरचनः परमं साम्यं (प्रत्यग- भिन्नघ्रमलक्षणं नित्यसिंह) उपैति" इति अतिविरोधः स्थादित्यर्थः॥ 'उपपनस्तल्लक्षणार्थीपलब्धी- वत् ॥३॥ ३ ॥ ३०॥ कचिद्विद्यायां गतिरस्नि चिन्नास्तीति गतेरुभय- थाभाव उपपन्नः, तल्लक्षणार्धापलब्धेः, इत्यर्थः । सा गति- लक्षणं कारणं पस्य सगुणविद्याफलस्स पर्यस्यन्नमाप्ति- रूपस्य लोकान्तरवर्तिनोऽर्थस्य तस्य श्रुतिपलब्धरित्यर्थः। निर्गुणविद्यायां मार्गसाध्यफलाभावान्न तस्योपसंहारः। - ·रामानन्दमास्यतीता लेोकयत् । यथा लोके रामसेतुगसिना गगामाप्त्यर्थ पन्या अपेक्षिता, न गगास्थानां, तददित्यर्थः। तस्मान्न निर्गुण, विद्यायां मार्गे पसंहार इति सिडम्॥ अनियमः सर्वेपामविरोध. शब्दानुमाना- भ्याम् ॥ ३ ॥ ३ ॥ ३१ ॥ सगुणयिद्यासु फचित्पवाग्निविद्यादिपु मार्गः श्रूय. ते । फचित्तु वैश्वानरविद्यादिपु न श्रूयते । तत्र किं कचि- च्छ्रुतमार्गस्मन्पत्रोपसंहारो ऽस्ति न वेत्ति सन्देहे, पछि- याप्रकरणे मार्गः श्रुतः स तनयेति प्रकरणयलानियम एय, नापसंहारः, इति पूर्वाधिकरणान्तेन प्राप्रे, उच्यते । सर्वेषां सगुणोपासनानां मार्गस्यानियमः। कचि. छु तस्य सर्वनोपसंहार इति यावत् । ननु प्रकाणयलानि- धमा युक्त , अन्यथा प्रकरणविरोध इति चेत्, उच्यते । प्रकरणेनाविरोध एवानियमस्य । कुतः । शब्दानुमाना- भ्याम, श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः । “य एवमेतद्विर्ये चामी अरण्येश्रद्धां सत्यमुपासते तेऽचिरभिसम्भवन्ती त्याचा- श्रुतिः । येऽधिकृता एतदद्युलोकादिपञ्चकमेवमग्नित्वेन विदुस्तेऽर्चिरभिसम्भवन्तीति सम्पन्धः । तद्वद्येऽप्यमी अरण्ये सत्यं नम श्रद्धां तपःपूर्वमुपासते तेऽचिरभिसंवि- शन्तीत्यर्थः । तथा च पश्चाग्निविधाविदामिव विद्यान्तर- शीलानां वाक्येनैव प्रकरणालीयसा देवयानमार्गावगतः प्रकरणं याध्यमिति, भावः। "शुक्लकृपणे गती होते जगतः शाश्वते मते" इत्याचा स्मृतिरप्युपासकस्पाविशेपेण मार्ग दर्शयति । जगतो विद्यायां कर्मणि चाधिकृतस्य जन- स्येत्पर्थः ॥ यावदधिकारमवस्थितिराधिका- . .

·ब्रह्मामृत पणो। ३०६ रिकीणाम् ॥ ३ । ३ । ३२ ॥ पूर्व निर्गुणविद्यायां न मार्गः, संगुषविद्यायो तु सर्व माँगा, इति व्यवस्था कृता। इदानी निगुणविद्याया मोक्षहेतुत्वानुपपत्तेरैश्वर्यादिकफलकत्वं वक्तव्यम् । तचा. मुष्मिक फलं मार्गमन्तरेण न सम्भवतीति कृतव्यवस्था- या श्राक्षेपीत्सङ्गतिः।अपान्तरतमोवसिष्ठसनत्कुमारादी- नां निर्गुणब्रह्मविदां पुनः पुनरुत्पत्तिः स्मर्यते "अपान्तर- तमाः कलिदापरयो सन्धी विष्णुनियोगात्कृष्णद्वैपायन: सम्बभूवे"त्यादिना । तत्र संशयः, विदुो वर्तमानदेह- पातादनन्तरं देहान्तरप्रीतिरस्ति न घेति । अत्रे पूर्वपक्षे वसिष्ठादिनिष्टब्रह्मविद्याया इतरविवन्निव्रीविद्याय | अपि मेक्षिहेतुत्वाभावेनैश्वर्यादिफलमाप्त्यर्थं देहान्तरमा- रस्त्येव निर्गुणविद्यायामपि मार्गोपसंहार इति फलम्। सिद्धान्ते स्वपान्तरतमाप्रमृतीनामाधिकारिकोणा वेदन- वर्तनादि लोकव्यवस्था हेतुष्वधिकारेषु परमात्मनो नियु- तानां यावदधिकारमवस्थितिवित्मारब्धकमार्वेस्थिति- स्तस्य प्रारचस्प कर्मणः प्रतियन्धकस्यानेकशरीरभाग्यफ- लहेतोस्तस्य फलस्य भोगेन नाशे प्रतिबन्धकान्तराभावा- दनादौ संसारे सञ्चितकर्मणां च ज्ञाननाश्यत्यनाप्रतिप- न्धकस्वादप्रतिवन्धः साक्षात्कारों वर्तमानदेहपातानन्तर कैवल्यं सम्पादयतीति ने देहान्तरमाप्तिरपतिपडसाक्षा- स्कारवतः । तथैव श्रुतिः "तस्पं तावदेव चिरं पावन्न विमोत्ये ऽध संम्पत्स्य" इत्यप्रतिवहसाक्षात्कारवतों वर्तमानदेहपातविधि कैवल्यस्य भावयति । तथा चने विदुषो मार्गापेक्षेति न मार्गस्य निर्गुणविद्यायामुपसंहार इति सिद्धम् ।।

·३१० रामानन्दमरस्वतीयता । अक्षरधियां त्ववराधः सामान्यतद्भावाभ्या- मापसदवत्तदुक्तम् ॥ ३।३। ३३ ॥ वृहदारण्यके श्रूयते, याज्ञवल्क्यस्य गार्ग स्त्रियं प्रत्युत्तरं "एतदै तदक्षरं गार्गि प्रामणा अभिवदन्त्यस्यू- लमनवहस्समदीर्घ"मित्यादि । एवमाथर्वणेऽ "प्यक्षरम- धिगम्यत" इत्यदरं ब्रह्मोपक्रम्य श्रावयति "यत्तदद्रे- श्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षु"रित्यादि । एवं तत्र निर्गुण- ग्रामित्यर्था निषेधाः श्रूयन्ते । तत्र संशयः, कचिनि- पंधश्रुतावश्रुतनिषेधानां श्रुत्यन्तरादुपसंहारोऽस्ति न ये- ति । तत्र यथा पूर्वमाधिकारिकाणां वसिष्ठादीनां प्रारब्ध- फर्मण एव देहान्तरसम्बन्धसिद्धिर्न सञ्चितकर्मा देहा- न्तरसम्बन्धहेतुत्वमित्युक्तम्, तहापि तत्तद्वाक्योक्तैरेव निषेधैरुपलक्षणतया सर्वदैतनिषेधसिद्धेन शाखान्तरीय- निपेधानां तत्र ब्रह्मममितिहेतुत्वामित्यनुपसंहारः, इति दृष्टान्तेन प्राप्ते ब्रूमः । अक्षरे धर्मिणि दैलनिपेयधिोऽक्ष- रधियस्तासा सर्वत्र निषेधप्रकरणेघविरोध एपसंहारो न्याय्यः । कुतः। सामान्यतझावाभ्याम्, दैतप्रपञ्चनिरा- सेन ब्रह्मप्रतिपादनस्य सर्वत्र समानत्वात्तस्य ब्रह्मणः प्रतिपाद्यस्य सर्वत्र भावादेकत्वेन प्रत्यभिज्ञायमानत्वाच तच्छेपाषां निपेधशब्दप्रत्ययानां सर्वत्रोपसंहार इत्यर्थः । श्रीपसदयत् । तथाहि यजुर्वेदे "जमदग्निः पुश्किामश्चतूरा- प्रेणापजते"त्युत्पन्ने जामदग्न्याहीने पुरोडाशिन्य उपसदो भवन्तीति पुरोडाशयुक्तासूपसरिस्वपिपूपदिास पुरोडा शमदानकमत्राणामुद्गातवेदोत्पनानामग्नेत्रिं घेरध्वर- मित्यादीनामुनाचा प्रयोगे मास, अध्वर्युकार्नुके पुरोडाश- प्रदाने तेषां मन्त्राणां विनियोगादिनियोगषिधेश्च सार्थ- ·ब्रह्मामृतवर्षिणी। ३११ क्यसम्पादकस्य स्वरूपमात्रबोधकोत्पत्तिविध्यपेक्षया मु. ख्यत्वान्मुख्यानुरोधेनाध्वर्युणैव प्रयोगा-न गौणत्पत्ति- विशनुरोधेनौगात्रा प्रयोग इति यथाऽध्वयु कर्तृकपु- रोडाशशेषाणां मन्त्राणां यत्र कचिच्छ्रुतानामप्यध्व- युणा सम्पन्घः, एवमक्षरप्रमितिशेषाणां निपेधानां यत्र कचिच्छ्रतानामप्यक्षरेण सर्वत्र सम्बन्ध इत्यर्थः। अस्मिन्नेवार्थ उदाहरणान्तरविवक्षया जैमिनिसूत्रमुदाह- रति "तदुक्त"मिति । "गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वा- न्मुख्येन वेदसंयोगः" इति जैमिनिसूत्रम् । “य एवंविद्वानग्निमाधत्त" इति यजुर्वेदविहिताधानेऽङ्गत्वेन “य एवंविद्यान्वारवन्तीयं गायति" “य एवं विद्वान्यज्ञा- यज्ञोयं गायति" “य एवं विद्वान्यामदेव्यं गायति"इति यजुर्वेद एवं सामानि विहितानि । विषयः । वारवन्त- पदयुक्तं साम कारवन्तीयम् । एवमग्रेपि । “उच्चैः सानो- पांशु यजुपा" इति सामयजुपोः स्वरभेदोऽस्ति । तत्र संशयः, किमेतानि सामानि सामवेदोत्पन्नत्वात्तदीयेनो- चैः स्वरेण प्रदाने प्रयोक्तव्यानि, उत येन यजुर्वेदेन चिनि- युज्यन्ते तदीयेनोपांशुस्वरेणेति । तत्रोत्पत्तिविधियला- दुच्चैः स्वरेण प्रयोगे प्राप्ते, सिन्हान्तो "गुणमुख्ये"ति । गुणमुख्ययोरुत्पत्तिपिनियोगविध्यार्थ्यतिक्रमे स्वरविपये विरोधे, मुख्येन विनियोगविधिना पारवन्तीयादेर्वेदस्य संयोगो ग्राहः । साम्नां विनियोजकवेदस्वरसंयोग इति यावत् । कुतः । तदर्थत्वात्, उत्पत्तिविधेर्विनियोगार्थवा- दित्यर्थः । एतत्समानन्यायत्वेनापसदमन्त्राः पूर्घमुदाहता इति मन्तव्यम् ॥ - ·२१२ रामानन्दसरस्वतीता। इयदामननात् ॥ ३॥३॥ ३४ ॥ "बा सुपर्णा सयुजे"त्यादिमन्त्र पार्वणादा भूय- ते'। काठकेऽपि ऋतं पियन्ता सुकृतस्य लाके यहां प्रवि- पौ परमे परार्धे" इत्यादि श्रूयते तित्र संशयः, किमनयो- मन्त्रयोविद्याभेद उत विद्यैक्यमिति । पूर्वपक्षे विद्याभेदा- दन्योन्यं गुणानुपसंहारः फलम्, सिद्धान्ते विद्यैक्यादुपसं- हार इति । तत्र, पूर्व चेद्यस्याक्षरस्याभिन्नत्वेन विद्युक्या- दक्षाधिनामुपसंहार उक्त तर्हि प्रकृते "हा सुपर्णे"ति मन्न एकस्यैव भाक्तत्वं "मृतं पिपन्ता"चित्यत्रोभयो- रप्ति भोक्तृत्त्वं श्रूयते, इत्युभयत्र वेद्य भेदाद्विद्याभेद इति प्रत्युदाहरणेन प्राप्ते ब्रूमः । मनदये विद्यैश्यमेव । कुतः । इयत्तावच्छिन्नस्य द्वित्वावच्छिन्नस्य वेद्यस्योभयत्राप्यभि- नत्वेनामननादित्यर्थः । अत्र हि मन्त्रदये भोक्तजीवानु- वादेन परमात्माभेदः प्रतिपाद्यः । "पियन्ता विति प्रयोगस्तु भातृजीवसाहचर्यादाक्तरीश्वरे "छत्रिो गच्छन्ती"तिवदुपपद्यत इत्युक्तं गुहाऽधिकरणे । तथा च प्रतिपाद्यक्यान्निर्गुणविद्यैक्पमित्यविशेषः॥ अन्तरा भूतयामवत्स्वात्मनः ॥ ३ । ३ । ३५ ॥ बृहदारण्यक 'उपस्तो याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ “यत्सा. क्षादपरोक्षाब्रह्म य थात्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्व" ति । स्वताऽपरोक्ष प्रीव प्रत्यगात्मत्याह ‘य आत्मे" ति । एतत्पश्नोत्तरे "यः प्राणेन प्राणिति सत आ- त्मा सर्वान्तर" इत्यादिना कार्यकारणरहित श्रात्मा प्रतिपादितः । एवमेतदनन्तरतामणे पूर्ववत्कहोलमरने "येशनायापिपासे शोक माहं जरा मृत्युमत्यती"त्य- शनायाद्यतीत आत्मा प्रतिपादितः । तत्र संशयः किम- ·ब्रह्मामृतर्पिणी। नयोधामणयो विद्याभेद उत विद्यक्यामिति । फलं पूर्व- वत् । पूर्व "पियन्ता वित्यस्य पदस्य लाक्षणिकत्वेनं वेषाभेदादिद्युक्यमुक्तम् । इह तु वेद्यैक्येऽपि न विधे- क्यम्, "समिधो यजती"त्यादी यजत्यभ्यासवत्मकृत आत्माभ्यासादिद्याया भेदसिद्धिः, इति मुख्यः पूर्वपक्षः । एकत्र कार्यादिरहितात्मन उपास्यत्वादन्यत्राशनायाद्य- तीतात्मन उपास्यत्वादुभयत्र वेद्यभेदाविद्याभेद इति गाणः पूर्वपक्षः। तत्र गाणं पूर्वपक्षं दूपयति “अन्तरे'ति । पूर्वसूत्रस्थस्य "श्रामननात्"इति पदस्यानुपद्गः । ब्राण- दयेऽपि स्वात्मनः सर्वान्तरत्वाममनादेद्यस्यात्मन एकत्व- मेव, उभयारकस्मिन्देहे सर्वान्तरत्वायोगात्, भूतग्राम. वत् । यथा भूतसमूहात्मके स्थलदेहे पृथिव्यपेक्षया जल- मान्तरं जलापेक्षया तेज इत्यादिक्रमेणापेक्षिकं भूताना- मान्तरत्वं न मुख्यं सर्वान्तरत्वम्, तबामणव्ये वेद्य- भेदागीकारे वेद्यात्मद्वयस्यापि स्यादित्यर्थः । यया भूत- ग्रामवदिति श्रुत्यन्तरदृशान्तार्यश्च । यथा "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः" इत्यादिश्रुत्यन्तरे सर्वेषु भूतग्रामेषु सर्यान्तर एक एवात्मा ऽऽनायते तदनयो मणयोरि- स्पर्थः । तथा च वेचक्याविद्यैक्यं सिद्धम् ॥ मुख्यं पक्षमनूय दूपयति । अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोप- देशान्तरवत् ॥ ३ ॥ ३ ॥ ३६ ॥ अन्यथा विद्याभेदानगीकारे, आम्नानभेदस्याभ्यास- स्थानुपपत्तिः, प्रयोजनाभावात्, इति चेन्न । उपदेशान्तर पदभ्यासस्योपपत्तरित्यर्थः । तथाहि, यथा छान्दोग्पे "तस्वमसी"त्युपदेशे नवकृत्योऽभ्यस्यमानेऽपि न विद्या ·१३१४. रामानन्टमास्वतीला । भिद्यते, उपक्रमोपसंहारयोरविशेपात्, तद्वद्राह्मणदयेऽपि प्रश्नरूपेणोपकमस्य "अतोऽन्यदात"मित्युपसंहारस्य चा- विशेषात्, द्वितीयप्रश्ने “यदेव, साक्षादपरोक्षाद्रहो"त्ये वकारेण विद्याभेदनिरासाचन विद्याभेदः । श्रेभ्यास- स्थादरार्थत्वेनाशनायाबतीतत्वादिविशेषप्रतिपादनार्थ- त्वेन चोपपत्तेरिति ॥ व्यतिहारा विशिंपन्ति हीत्तरवत् ॥३।३।६।। एतरेयिण आदित्यपुरुषमधिकृत्य समामनन्ति "त- द्योऽहं सेोऽसा योऽसौ सेोऽह"मिति । तथैव जावाला अपि "त्वं वा अहमस्मि भगवो देवतेऽहं चै त्वमसी"ति । तत्र संशयः, क्रिमात्मन ईश्वरेणैकत्वविषयमेकरूपमेव चिन्तनं विधीयने, उत जीवेश्वरयोरन्योन्यानुवादेनान्योन्यात्म- कत्यरूपव्यतिहारणोभयविषयं चिन्तनमिति । अत्र पूर्व- पक्षिमन एकरूपत्वाल्लाधवम्, सिद्धान्तिमत अभयरूपत्वा- ङ्गीकारेण व्यतिहारसार्थक्पमिति भेदः । तत्राभ्यासस्या- दरार्थत्यवातिहारोपदेशस्याप्यादरार्थत्वान्न तदनुरोधेन चिन्तनस्याभयरूपत्वं किन्त्वेकरूपत्वमेवेति शन्तेन प्रासे, ब्रूमः। व्यतिहार एवानोपास्यत्वेनोपदिश्यते, न त्वात्मन ईश्वरेणैकत्वमात्रम् । इतरवत्, यथेतरे सर्वात्म- त्यादया गुणा उपास्यत्वेनोपदिश्यन्ते, तत्प्रतिज्ञातेऽर्थे हेतु: "विशिंपन्ति ही"ति । समानातारो जीवपरमा- स्मानी व्यतिहारेण विशिंपन्ति "तयोऽह"मित्यादिना । तथ व्यतिहारेण विशेषर्ण व्यतिहारस्पोपास्यत्वे सा- थक स्यात् । अन्यथा जीवस्येश्वरेणैकत्वमानस्पोपास्यत्वे तत्मतिपादकश्रुत्वंशम्यैवार्थवत्त्वं, न त्वीश्वरस्थ जीवन- करवप्रतिपादकांशस्पेति । तस्मादुभयांशसार्थक्यायोम- , ·३१५ ब्रसामृतषिणी। यरूपं चिन्तनं विधेयमिति सिद्धम् । पूर्वसूत्रे "उपदेशा- .न्तरवत्" इति दृशान्तत्वेन "तत्वमसी"स्पेकत्ववाक्य- कथनमसनकत्ववाक्यस्य "तद्योऽह"मित्यादेविचारा- मासगिकी पादसङ्गतिर्योध्या । यद्वा, अस्यामहङ्ग्र- होपास्ता व्यतिहारस्थानुपास्यत्वात सर्वत्राहङ्ग्रहापास्ती तस्य व्यतिहारस्योपसंहार इति पूर्वपक्षे फलम, सिद्धान्ते तस्योपास्यत्वात्सर्वत्रोपसंहारः, इति साक्षादेव पादस- गतिः॥ सैव हि सत्यादयः॥ ३ । ३ । ३८ ॥ वाजसनेयके हृदयाव्यं हिरण्यगर्भ प्रस्तुत्य “स यो हैतमहद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति जयतीमान्लोका" निति सत्यविद्यां विधाय तदङ्गत्वेन "तदेतत्यक्षरं सत्य- मिति स इत्येकमक्षरं तीत्येकमक्षरं यमित्येकमक्षरं प्रथम त्तमे थक्षरे सत्यं मध्यतोऽन्तं तदेतदन्तम्भयतः सत्येन परिगृहीतं सत्यभूयमेय भवती"ति सत्पनामाक्षराणामु- पासनमुत्तवाऽनन्तरं श्रावयति "तद्यत्तत्सत्यमसी स श्रादित्यो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यथायं दक्षिणेऽक्ष. न्पुरुषः" इत्यादि । श्रयमर्थः । हशब्द उपास्यमसियर्थः । एतदिति हिरण्यगर्भाख्यं ब्रह्मोपास्यं परामृशति । मह- ध्यापक, यक्षं पूज्यं, मथमजं भैातिकापेक्षयेति शेपः । घेद- नाप्रकारमाह "सत्यं ब्रह्मेति । सच त्यचेति सत्यं पञ्च- भूतात्मकं हिरण्यगर्भाख्यं ब्रह्म यो वेदोपास्ते स इमल्लिो- काञ्जयतीत्यर्थः । तीत्येकमक्षरमित्यत्र तकारोपरितनेकार उचारणार्थः। निरच्चस्तकारो बोध्यः । अत्र हि प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्यं, मृत्युसाम्पाभावात् । मध्यतो मध्यस्थमक्ष ·रामानन्दमरस्वतोहता। रममृतं मृत्यु, मृत्ययमत्तयास्तकारसाम्पात् । तदेततं मृत्युरूपमुभयतः सत्येन परिगृहीतमन्तभांवित्तम् । अतेr- किविकर तत्सत्यभूयं सत्ययाहुल्पमेव भवतीत्यर्थः । तत्तत्र हृदयात्मकत्वे सत्यात्मकत्वे च ब्रह्मणः सिद्ध इत्यर्थः । "यत्तत्सत्य"मित्यादिकं “सम्बन्धादेवमन्य. नापी"त्यधिकरणे व्याख्यातम् । तत्र संशयः, कि "तध. तत्सत्यमसास" इत्यादिनाश्रुता विद्या पूर्वसत्यविद्याता भिद्यते न वेति । पूर्वपक्षे विद्याभेदाद्गुणानुपस हार सिद्धान्ते तदुपसहार इति योध्यम् । तत्र पूर्व जीवब्रह्मणो- वर्ष तिहारोक्तिभेदा विद्याया विरूपत्वमुक्तम् । तदिहापि सत्यविद्यायां लोकजयस्य फलवादनन्तरविद्यायां च "हन्ति पाप्मान"मित्यादिना पापनिवृत्तः फलत्वात फलोक्तिभेदा विद्याभेदः, इति इशान्तेन प्रासे, धूमः इयमनन्तरविद्या सैव सत्यविद्यैव । ततो न भिद्यते। कुनः । तद्यत्तत्सत्य"मिति प्रकृतस्यैवोपास्यस्य हिरणप. गर्भस्यार्पणादिति "हिं" शब्दसूचिता हेतुर्योध्यः । न दिवेद्याभेदे विद्याभेदेो युक्तः। न च फलभेदाद्विद्याभेदः, सत्यविद्याप्रकरणे पठितस्य फलस्य सर्वस्यापि सत्यधि- चाफलत्वादिति । तस्मादिद्युक्यात्पूर्वापरवाक्यस्याः सर्वे सत्वादयो गुणा उपसहर्तव्या इति सिद्धम् ॥ कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः॥३॥३॥३॥ दहरविद्यायां दहराकाशमात्मानं प्रकृस्य छन्दोगा आमनन्ति "एप आत्माहतपामा विजरो विमृत्युर्वि- जोको विजियत्सोऽपिपामा सत्यकामः सत्यसकपः" इत्यादि । तया बाजसनेयिनो ऽपि "स पा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेष य एपोऽन्तहदय श्रा- ·३१० " ब्रह्मामृतर्पिणी। काशस्तस्मिन्छेते सर्वस्य वशी सर्वस्पेशानः" इत्यादि । तत्र संशयः, किमन्योन्यं गुणेापसंहारो ऽस्ति न वेति । तत्र पूर्व वेदाभेदेन वियैक्याद्गुणोपसंहार इत्युक्तम् । तर्हि प्रकृने, छान्दोग्ये दहराकाशस्यैवोपास्यत्वात्, वाजसने- यक आकाशनिष्ठस्यात्मनो ज्ञेयत्वात्, वेद्यभेदेन सगुणनि- गुणविद्यया दानोपसंहार इति प्रत्युदाहरण्येन प्राप्त ब्रूमः । .कामादि सत्यकामत्वादिगुणजातमितरत्र वाज- सनेयक उपसंहर्तव्यम् । यच सर्ववशित्वादिकं तदपि तत्र छान्दोग्य उपसंहर्तव्यम् । कुतः। आयतनादिभ्यः, हृदय- स्यायतनस्य ब्रह्मणश्वोपास्पस्य ब्रह्मणः सेतुत्वस्य चोभ-- यत्राविशेषादित्यर्थः । अयं भावः । दहराधिकरणे दहरा- काशस्य ब्रह्मत्वसमर्थनान्न वेद्यभेदः। ननु तशऽपि सगुण- निर्गुणविद्यपोरनयो दो दुर्धार इति चेत्, सत्यमस्ति भेदः । कथं तर्हि गुणोपसंहार इति चेत्, न पत्रोपास- नाधं गुणोपसंहारं घूमः, किन्तु विद्यास्तुत्यर्थम् । स्तुत्यर्थ- गुणोपसंहारश्च विद्याभेदे ऽपि सम्भवति, स्तुतेरुभयन्ता- विशेषादिति ॥ आदरादलेोपः ॥ ३।३। ४० ॥ छान्दोग्ये धैश्वानरविद्यायां प्राणाग्निहोत्रं श्रूयतें "तबद्भतं प्रथममागच्छेत्तहोमीयं सयां प्रथमामाहुर्ति जुहुयात्तां जुहुयात्प्राणाय स्वाहे"त्यादिना । भक्तमन्नम् । जापालश्रुता "पूर्वोऽतिथिभ्योऽश्नीया"दिति वैश्वानरो- पासकस्यातिथिभ्यः पूर्व भोजनं विधोप, अतिधिभोजन- प्राधम्पनिन्दया पूर्वभोजन स्ताति "यथा ह वै सयमहु- त्वाग्निहोत्रं परस्प जुहुपादेवं त"दिति । यथा स्वामि- होत्राकरणेन परामिहाप्रकरणमयुक्तमेवं तदतिधिभ्य:

·३१६ रामानन्द सरस्वतीकता। पूर्व भोजनदानमित्यर्थः । तत्र संशया, किं भोजनलोपे माणाग्निहोत्रस्य लोप उतालोप इति । अलोपसिद्धिः पूर्वपक्षे फलम्, सिद्धान्ते तु लोपसिद्धिरिति । उपास्तिथि- चारमसङ्गेन तदगपूर्व भोजनाश्रितमाणाग्निहोत्रविचारा- दस्ति पादसङ्गतिः । उपास्तिलोपेऽपि स्तुत्यर्थत्येन गुणोप- संहारयत्, भोजनलोपेपि पूर्वभाजनस्तुत्युपपत्त्यधमाया- ग्निहोनालोप इत्यवान्तरसङ्गतिः । तत्र पूर्वपक्षसूत्र- "मादरादलोप" इति । भोजनलोपेऽप्यग्निहायस्पालापः, पूर्वभाजनस्य प्राथम्यरूपधर्मलोपमसमानया जामाल- श्रुत्या प्राणाग्निहोत्र श्रादरकरणात् । न हि धर्मलोप- मसहमाना श्रुतिः प्राणाग्निहोत्रस्य धर्मिणा लोपं सहते । तस्माद्भोजनलोपेऽप्यन्येन भरपद्रपेण प्राणाग्निहोत्रं कर्त- च्यम् । इत्येवं प्रा ॥ सिद्धान्तयति। उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् ॥ ३ । ३ । ४१ ॥ भोजन उपस्थिते ऽतोऽस्मादेव भोजनद्रव्यात्प्राणा- ग्निहोत्रं कर्तव्यम् । अनुपस्थित भोजने प्राणाग्निहोत्रं न कर्तव्यमेव । कुतः । तदचमात, 'तहोमीय मिति वच- नात्सन्निहितसाकाक्षात् । "तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छे"दि- त्यनेन सन्निहितस्य भोजनार्थ मासद्रव्यस्य होमसाधन- स्वप्रतीतेरित्यर्थः। तथा च भक्तागमनस्प भाजनप्रयुक्तस्य भोजनलोपे लोपात्, द्रव्यस्य लोपेऽग्निहोत्रस्य लोप एव । आदरपचनं तु भोजनासक्तिदशायां द्रव्यम् ॥ तनिधारणानियमस्तदृष्टः पृथाध्यप्रति- बन्धः फलम् ।।३।३। ४२ ॥

·३१२ प्रलामृतर्षिणी। सन्ति कर्मा पूद्गीथादिषु माणाद्युपासनानि । तानि कि पर्णतावकमीङ्गानि नित्यकर्मवदनुष्ठेयान्युन गोदोहनवत्स्वतन्त्रफलसाधनान्यनित्यानीति संशयः । पूर्वोत्तरकोटिसिडिरेव पूर्वोत्तरपदयोः फलम् । उपासना- विचारात्मकत्वादस्य पादसङ्गतिः । अनित्यभोजनाङ्गाश्रि- तप्राणाग्निहोत्रस्यानित्यत्वयत्, नित्यकर्मागाश्रितोपास- नानां नित्यत्वमित्यवान्तरसङ्गतिः । तत्र “यस्य पर्णमयी जुहूर्भवती"तिकञ्चित्क्रतुमनारभ्याधीतस्य पर्णमयत्वस्या- व्यभिचरितक्रतुसम्पन्धिजुहूदारा ऋत्वगत्ववत् अनार- भ्याधीतानामुद्गीथायुपासनानामुद्गीथादिद्वारा ऋत्वगत्व: म्, इति प्राप्त, ब्रूमः "तनिधारणानियम" इति । तेषां, कागाश्रितानां निधारणानामुपासनानामनियमो नित्य- वदनुष्ठानाभावः । कुतः। तदुः, तस्यानियमस्य श्रुता' दर्शनादित्यर्थः । तथाहि "तेनोभा कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेदे"त्यनुपासकस्यापि कर्मणि कर्तृत्वं वदन्ती श्रुतिरुपासनस्यानियतत्वं दर्शयति । उपासनस्य पृथकफ- लश्रवणादपि पशुप्राप्तिफलकगोदोहनवन्न काङ्गत्वमि- त्याह "पृथग्घी"ति । हि यतः पृथगप्रतिवन्धः कर्मणो वीर्यवत्तरत्वात्मकसमृद्धिरूपः फलमुपलभ्यते, अतो ऽपि न कर्मागत्वमुपासनस्येत्यर्थः । तथापासनस्य, पृथफलत्वे श्रुतिः "तेनोभी फुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनि- पदा तदेव वीर्यवत्तरं भवती"ति । तेनोकारेणोभावपि कर्म कुरुतः । यचैतदोबारारपमक्षरमेचं रसतमत्वादि- गुणक वेद यश्च न घेद, तावुभाविति सम्बन्धः । एउमन- भिमेतपनमुक्त्वा स्वाभिप्रेतमाह श्रुतिः "नाना वि"- ·रामानन्दसरस्वोरता। ति। तुः पूर्वपक्षनिरासार्थः । काङ्गोकारमात्रज्ञानापेक्ष्या रसतमत्वादिगुणकाकारज्ञानं नानैव पृथस्फलकम् । यो हि मणिविक्रये शवरवणिजोः सामान्यविशेपज्ञानाया फलभेदः । तस्माद्यदेव कर्म विद्ययोद्गीथादिविपश्या अह- याऽस्तिस्यबुड्योपनिषदा तत्तद्देवनाध्यानेन युक्तः करो- ति, तदेव कर्म वीर्यवत्तरं भवतीत्यर्थः । अनेन विद्या- हीनं कर्म वीर्यवन्मानं विद्यासहितं तु वीर्यवत्तरमिति गम्यते । न हीदं विद्यायाः कर्माद्गत्वे सम्भवति, अङ्गही- नस्य कर्मणो वीर्यवन्मात्रत्वस्य फलजनकत्वलक्षणयानु पपत्तः । तस्मात्पर्णताया अप्रियात्मकत्येन तुसम्बन्ध विना स्वातन्त्रण फलजनकत्वाभायेन विपमत्वात्, वि- द्याया क्रियात्मकत्वेन स्मतन्त्रण फलसाघनत्वसम्भवा- 'दोदोहनपत्स्वातष्ठयमेवेति सिडम् ॥ दानवदेव तदुक्तम् ॥ ३ । ३।४३ ॥ बृहदारण्यके छान्दोग्ये च संवर्गविद्यायां, धागा- दिभ्यः प्राणः श्रेष्ठोऽन्यादित्यादिदेवताभ्यः श्रेष्ठो वायु- रित्ययधारितम् । तत्र संशयः, किमस्यां विधायां वायु- माणयो प्रयोगैश्यमुन प्रयोगभेद इति । फलपादसगती पूर्ववत् । पूर्व फलभेदारफर्मणां तदाश्रितोपासनानां च नित्यत्वानित्यत्वलक्षणप्रयोगभेद उत्तातहि महते या युमाप्तिलक्षणफरैश्यादायुप्राणयोः स्वरूपत एकत्वेन वेद्या- भदैन विद्यैश्याच प्रयोगैक्यमिति प्रत्युदाहरणेन प्राप्त, यूमः । यथैकस्मिन्नग्निहोने दधितण्डुलादिभिर्गुणैः प्रयो- गभेदः, एकमेकस्पामपि विद्यायां घायुप्राणयोर स्वरूपा- भेदेऽप्याधिदैषिकत्याध्यात्मिकत्वरूपारस्थाभेदेन गुण मेंदात्मयोगमेद इति । प्रदानवदेवेदं द्र पम् । तया हि ·३२१ ra ॥ ब्रह्मामृतर्पणी। "इन्द्राय राज्ञे पुरोडाशमेकादशकपालमिन्द्रायाधिराजर- येन्द्राय स्वराजें"इति पुरोडाशत्रयवस्यामिणी श्रुतायाम, किं त्रयाणां पुरोडाशानां सहमदानमुत प्रदानभेद इति विशये, देवतैक्यात्सहप्रदाने प्राप्ते, राजाधिराजस्वराज- गुणभेदेन तद्विशिदेवताभेदात्पुरोडाशानांमदानस्य प्रक्षे- पस्थ भेद इंति यथा, तबत्मकृते घेधभेदात्मयोगभेदइत्यर्थः। तदुक्तं देवताकाण्डे "नाना वा देवता पृथरज्ञाना"दिति । वाशब्दो देवतैक्यनिरासार्थः । नाना देवतेत्यत्र हेतुमाह "पृथ"गिति । उत्पत्तिवाक्य एव राजाधिराजस्वराजगु- णानां पृथग्ज्ञानात्तमिशिदेवतानां नानात्वं युक्तमित्यर्थः ।। लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ॥३॥ ३ ॥ १४॥ वाजसनेयिनो ऽग्निरहस्ये "नेव वा इदमग्रे सदा- सीमाप्यसत्" इत्युपक्रम्य मनसः प्रादुर्भावमुत्तवा "स- न्मन पात्मनोनीनपश्य"दिति मनोऽधिकृत्य पठन्ति "पद त्रिंशत्सहस्राण्यपश्यदात्मनोऽग्नीनयन्मनोमयान्मन- चित" इत्यादि । तथैव चाक्चितः प्राणचितश्चक्षुथितः श्रीप्रचितः कर्मचितोऽग्निचित इत्यन्यानग्नीनामनन्ति । अपमर्पः । पुरुषस्यायुष्ट्येन क्लृप्तशतवाणामहोरात्राणि पशिसहस्त्राणि । तेरवच्छिन्ना मनोवृत्तयोऽपि पत्रिं- शत्साएमाणि भवन्ति, एकस्मिन्नहोरात्रउत्पन्नसर्वमनोवृत्ति पहोरात्रगतैकत्वारोपात्। ता एतापत्संख्याफा मनोहत्तय इष्टकात्वेनाग्नित्वेन च सम्पायन्ते । पत्रिंशत्सहस्राणी- त्यादिना मन एव स्ववृत्तिरूपानन्नीन|नानत एय मनोविकारान्मनक्षितो मनसा चीयन्ते सम्पाद्यन्त इति मनवितस्तानपश्यदित्यर्थः । एवमेव वागादयोऽपि त्व- मर ·रामानन्दमरस्वतीता। स्वरत्तोरग्नित्वेनापश्यनिति प्रतीन्द्रियवृत्त्यैकैकमनिचयनं सम्पाद्यम् । प्राण घाणम् । कर्मपदमनुतकर्मेन्द्रियपरम् । एतेऽग्नयः कर्मप्रकरणे पठिताः । तत्र संशयः, किमेते मनश्चिदादयोऽग्नयः कर्माद्भभूता उत स्वतन्त्रा इति । पादसद्गतिफले पूर्ववदेव । पूर्वमेकमयोगायोगामायुमा. णयोःप्रयोगभेद इत्युक्तम् । तर्हि मनश्चिदादीनां प्रकरणा- कर्मागत्वेनैकप्रयोगसम्भवात्मयोगैश्यमिति प्रत्युदाहरणेन प्राप्ते, सिद्धान्तमुपक्रमते "लिङ्गे"ति । मनश्चिदादयोऽमय: स्वतन्ना एव । कुतः । लिगभूयस्त्वात्, स्वातव्यज्ञाप- कलिङ्गानां भूयसां सत्यादित्यर्थः । तथाहि “यत्किने- मानि भूतानि मनसा सङ्कल्पयन्ति तेपामेव सा कृति" रिति तान्हैतानेविदे सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्व- नत्यपि स्वपते" इत्यादीनि लिङ्गानि सन्ति । अय- मर्थः । सर्वाण्यपि भूतानि जन्तवो पत्किमपि मनसा सङ्कल्पयन्ति । तेषामेवाग्नीनां सा कृतिः सम्पादन सर्वजन्तुममादिसीनामन्नित्येन ध्येयवादित्येकं लि- गम । न हि यत्किञ्चित्करणं कर्माचं सम्भवतीति । एवं- विदे स्वपते जाग्रतेऽपि सर्वदा सर्वाणि भूतानि तानेता- नगीश्चिन्वन्तीति लिङ्कान्तरम् । न हि कर्माई सर्वदाऽनुष्ठी- यमानं दृष्टम्, कालविशेष एव तद्विधानादिति । तद्धि लिङ्गं प्रकरणालीयः । तदपि पलीयस्त्वमप्युक्तं पूर्वकाण्डे "श्रुतिलिङ्गवाक्यमकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पार- दर्यल्पमर्थविप्रको"दिति । एतत्सूत्रार्थो विस्तरेण वा- चस्पतिमिरेतत्पादादी वेधाधिकरणे वर्णित इतीह वि- स्तरभयानोच्यत इति ।। एवं सिद्वान्तमुपक्रम्य पूर्वपक्षयति।

·. ब्रह्मामृतपिणी । पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्याक्रिया मानस- वत् ॥३ । ३ । ४५ ॥ संकल्पात्मका मनश्चिदादयोऽग्नयो न स्वतन्त्राः । कि"न्त्विपृकाभिरग्निं चिनुत" इति प्रकृतस्य पूर्वस्य क्रियामयस्याग्नरयं विकल्प: सङ्कल्पात्मकोऽग्निः प्रकर- णात्स्यात् । न च लिगादग्नीनां स्वातव्यम्, प्रकृत उक्त- लिङ्गस्थार्थवादादिकार्यदर्शनलक्षणस्यार्थवादस्थत्वेन वि. हितमानसिकाग्निस्तुतिपरत्वेन विध्येकवाक्यतया स्वार्थ- परत्वाभावात् । सिद्धेहि स्वार्थे तदर्शनं लिड्गमग्नीनां स्वातन्यं गमयेत् । न ह्यस्ति स्वार्थसिद्धिः । तस्मारिक- यानुप्रवेशिन एवैते मानसिकाग्नयः । एतेन सौत्रं क्रिया- पदं व्याख्यातम् । मानसवत् । तथाहि द्वादशाहे श्रूयते 'अनया त्वा पात्रेण समुनं रसया प्राजापत्यं मनाग्रह गृह्णामी"ति वा त्वां समुद्रमनया रसया पृथिव्या पा- प्रेण प्रजापतिदेवताकं मनोग्रहं ध्यानमयं प्रहमापाद्य गृह्णामीत्यर्थः । तत्र, किमिदं मानसं दादशाहादहरन्तरं, उत तन्मध्यपातिनो दशमस्याहो ऽहमिति सन्देहे, “वाग्यै बादशाहो मनो मानस"मिति भेदव्यपदेशादहरन्तर- मिति प्राप्ते, मानसस्याहरन्तरत्वे मानाभावा दव्यपदेश- स्थागरनिभावेनाप्युपपत्तरहरन्तरत्ये वादशाहसंज्ञापा गोणत्यप्रसङ्गान्मुख्य सम्भवति गौणत्वायोगाद्वादशाहम- ध्यपातिनो दशमस्याहो ऽहं मानसम्, इति यथा, तयेमे मानसिकाग्नयः प्रकृतकर्मशेषा इत्यर्थः ।। अतिदेशाच्च ॥३।३। ४६ ॥ मानसिकाग्नीनां मध्य एकैकोऽग्निस्तावान्याया- ·रामानन्दसरस्वतीकृता। नसा पूर्व" इति पूर्वेणेयकाधितेनाग्निना मानसिफामीनां सादृश्योपदेशाच तच्छेपत्वं, एकभियानुप्रधेशातिरिक्त- सादृश्याभावात, इत्यर्थः ॥ सिद्धान्तयति। विद्यैव त निर्धारणात् ॥३। ३ । ४७ ॥ तुरुक्तपक्षनिरासार्थः । विद्यात्मका एते मनश्चिदा- दयः स्वतश्रा एव, न कर्मानुप्रवेशिनः । कुतः। "ते हैते विद्याचित एवे"त्यवधारणादित्यर्थः । एपकारश्रुत्या क- मप्रकरणं पाध्यमिति भावः ॥ लिगादपि तद्वाध्यमित्याह । दर्शनाच्च ॥ ३ । ३।४८ ॥ मानसिकाग्नीनां स्वातरूपज्ञापफलिङ्गस्य दर्शनाच प्रकरणं पाध्यमित्यर्थः । लिङ्गं पूर्व दर्शितम् ॥ नन्विदं लिईन साधकमित्युक्तमित्यत आह । श्रुत्यादिवलीयस्त्वाञ्च न वाधः ॥ ३ ॥ ३ ॥ ४ ॥ अतिरेवकारः। श्रादिपदेन लिद्दयाक्ययोहणम् । लिङ्गमुक्तमेव । विद्यया हैवैत एवंविदश्चिता भवन्ती" त्येतेषां मानसिकाग्नीनां पुरुपसम्पन्धमाचक्षाएं पाक्यं स्थातव्यपोधकम् । तथाचैतेषां श्रुतिलिङ्गपाश्यानां पली- यस्त्यात, दुर्घलेन फर्मप्रकरणेनानीनां न स्यातध्यपाध इत्यर्थः । न च लिगस्वार्थवादस्यत्वेनासाधकत्वं, लिगम- दर्शनार्धमुदाहृतवाक्यानां विधिप्रत्ययसामीप्याभाधाद- पूर्षियोधकरपाच पिधायकत्वेनार्थवादत्याभावादिति भावः॥ इतोऽपि मनविदाचानीनां स्वातम्यमित्याह ।

·प्रल्हामृतपणी। अनुबन्धादिभ्यः प्रजान्तरपथक्त्ववदृष्टपच तदुक्तम् ॥ ३।३।५०॥ "ते मनसैवाधीयन्त मनसाऽचीयन्त मनसैव प्रहा अगृहन्त मनसा ऽस्तुवन्मनसा शंसन्यकिष्ठ यज्ञे फर्म क्रियते यत्किञ्च यज्ञियं कर्म मनसैव तन्मनोमयेषु मन- श्चित्सु मनोमयमक्रियत" इत्यादिना मन आदिवृत्ति कर्माद्वानामनुपन्धात्सम्पादमादग्नीनां स्वातनत्यम्, क- मादत्वेऽङ्गानां प्रत्यदसिहत्वेन सम्पादनवैयर्यात् । आ. दिपदेनातिदेशो गृह्यते । अतिदेशो हि क्रियामपस्याग्ने- मोरात्म्पमेकैकस्य मानसिकाग्नेर्दर्शयन्स्वातलपमेषां द- शंपति । यत्ययमतिदेशः पूर्षपक्षानुकूल इति तन्न, अग्नि- त्वसाहश्येनास्यातिदेशस्य सिद्धान्तेऽप्युपपत्तः । सूत्र यहुवचनसिद्ध पूक्तिश्रुतिलिङ्गादिकं योध्यम् । उक्त- भुत्यर्थस्तु, तेजनयो मनसैवाधीयन्ताधानकर्मणा सम्पा. दिताः, अचीयन्त चिताः, एप्वग्निपु ग्रहाः पात्राएप- गृहन्त गृहीताः, अस्तुवन्स्तोत्रं कृतवन्त उद्गातार:, अशंसन्शंसनं कृतवन्तो होता: । किं पहुना, पत्किन्च काराष्टुपकारकं पस्किक्षायशियं पशनिष्पत्यर्थ समिपत्या- पकारच मिपते, तमिदुपो मनसैयाक्रियत कृतमिति । एवमनुपन्धादिभ्यो हेतुभ्यः स्वातयं मनस्चिदादीनाम् । प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववत् । यथा प्रज्ञान्तराणां शाण्डिल्यादि- विद्यानां स्वातन्त्र्यं तदत् । नन्वग्नीनां स्वातन्त्र्ये कर्म- प्रकरणादुत्कर्षः झाप्पहपुः कल्पितः स्यादत आह "इय- "ति। "राजा स्वाराज्यकामो राजस्पेन यजेते"ति राजसूयं प्रकृत्य "भाग्नेपोऽशकपालो हिरण्यं दक्षिणे".

·३२६ यति। रामानन्दसरस्वतीकृता। त्यादिना श्रुताया अवेषेनीमणा दिकर्तृकाया राजमात्रक- र्तृकराजसूयप्रकरणादुत्कर्षो दृधः । तमदनाप्यग्नीनां कर्म- प्रफरणादुत्कर्ष इत्यर्थः । इदं सर्व प्रथमतन्त्र उक्तमित्याह "तदुक्त"मिति॥ यदुक्तं मानसवदग्नीनां क्रियाशेपत्वमिति तप- न सामान्यादप्युपलब्धेम॒त्युवन्न हि लो. कापत्तिः ॥ ३ । ३ । ५१ ॥ मनश्चिदादीनां मानसेन मानसिकत्वसामान्यादपि क्रियाशेषत्वं न कल्प्यम्, उक्तश्रुत्पादिभ्यः स्वातम्योप- लब्धः । मृत्युक्त्, यथा “स एव मृत्युर्य एप एतस्मिन्म- एडले पुरुप" इति “अग्निवें मृत्यु"रिति चादित्यपुरुष- स्थाग्नेश्च मृत्युशब्दत्वमाम्येऽपि परस्परवैपम्यं, यथा धा घुलेोकाग्नेः "तस्यादित्य एव समि"दित्यादी समिदादि- साम्यान्न हि घुलोकस्याग्नित्वापत्तिः किन्तु परस्परवै. पम्यं, तन्मानसमानसिकारन्योर्मानसिकत्वसाम्पेऽपि परस्परवैपम्पमित्यर्थः॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्व- नुवन्धः ॥ ३।३। ५२॥ मानसिकाग्निब्रामणात्परस्मिन्ब्राह्मणे "अयं वाव लोक एपोऽग्निश्चित" इत्यादिशब्दस्य ताविध्यं चितेऽग्ना पृथिवीदृषिरूपस्वतन्त्रविद्याविधित्वमेव लक्ष्यते, न कर्मा- विद्याषिधित्वम् । तथा “यदेतन्मण्डलं तपती"ति पूर्व- स्मिन्नपि ब्राह्मणे विद्याप्राधान्यं दृश्यते, इति चकारार्थः तथा च तत्समभिव्याहारादमित्रपि प्राधणे पिधायाः .0 ·प्रहामृतर्षिणी। प्राधान्यमिति भावः । नन्वस्मिन्त्राह्मणे मानसिकाग्नि- विद्यायाः प्रधानत्वे फिमर्थ कर्मोपफमस्तवाह "भूयस्त्वा" दिति ।, फर्माणानां मानसिकाग्निविद्यायां सम्पाथानां पहुत्वाद्विद्यायास्तदुपक्रमेणानुयन्धः प्रतिपादनमित्यर्थः । तमादिषं मानसिकाग्निविद्या स्वतनपुरुपार्थ हेतुरिति सिम्हम् ॥ मनु विद्यायाः पुरुषार्थहेतुत्वमयुक्तं, देहातिरिक्तस्य पुरुषस्याभायादित्याक्षिपति। एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥ ३॥ ३ ॥ ५३ ।। प्रसादस्य पादसङ्गलियोध्या । अत्र फिमात्मा देह एच, उत तदतिरिक्तः, इति संशयः । पूर्वपक्षे देहातिरि. कास्माभावात्स्वर्गापवर्गादिशानवैयऱ्या, सिद्धान्ते त. सार्थक्यमिति विभागः । तत्रैके देहात्मवादिनी लोका- यतिका देहातिरिक्तस्वात्मनोऽसत्त्वं मन्यमाना देह एवा- त्मेति पदन्ति । कुतः । शरीरे सति चैतन्यसुखादीनां भावात्तदभावे चाभावात्. इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तेषां देहधर्मत्वेनातिरिक्तात्मसियभायात् । इति मासे ।। सिडान्तयति। व्यतिरेफरतनावाभावित्वान्न तूपल- धिवत् ॥३।३। ५४ ॥ न त्यात्मनो देहादस्पतिरेका, किन्तु व्यतिरेक एय न्याय्यः। कुतःचैतन्यादीनामात्मधर्माणां तस्य शरीरस्य मरणावस्थायां भावेऽप्यभापित्यादेहधर्मत्यासम्भवात् । यथा देहभाये भाषाहधर्मत्य, तथा देहमाघेऽपमा- - ·. रामानन्दसरस्वतीहता। वाददेहधर्मत्वमेव कुतो न स्यादित्यर्थः । किञ्च निश्चि- तान्वयव्यतिरेकाभ्यां देहधर्मत्वं वक्तव्यम् । न चात्र, देहाभायेऽभाव इति व्यतिरेकनिश्चयः सम्भवति, एत- देहाभावेऽपि देहान्तरावच्छेदेन तडर्मसत्वसम्भवादिति। उपलब्धिवत् । तथाहि, अस्ति तापटाधुपलब्धिः । सा च न देहधर्म इत्युक्तम् । किच्च देहधर्मत्वे तस्याः प्रका- शकत्वानुपपत्तिः, देहरूपादिवदिति यथा देहादि- विषयाया उपलब्धः सत्वमङ्गोक्रियते, तथा तस्या देहादि- व्यतिरेकोऽप्यङ्गीकार्यः । सैव चोपलब्धिर्न पात्मेति । तम्मादेहातिरिक्तस्पात्मनोऽस्तित्वमिति सिद्धम् ।। अनावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रति- वेदम् ॥ ३ ॥ ३॥ ५५ ॥ सन्ति कमीगाश्रिता उपासनाः । उद्गीथावपयो- सारे प्राणपिः । उक्थे पृथिवी हतिः । "लोकेषु पवविध सामोपासीते"ति च । लोकशन्दः पृथिव्यग्न्यन्तरिक्षा. दित्यधुलोकपरः । पृथिव्यादिविषयकदृष्ट्या पचविषं सामोपासीतेत्यर्थः । "पृथिवी हिङ्कारोऽग्निः प्रस्तावोऽन्त. रिक्षमुद्गीथ आदित्यः प्रतिहारो यौनिधन"मिति हिसा- रादिपञ्चविधे सानि पृयिव्यादिपिरिति विभागः । अत्र संशयः, किमेता उपासना यत्र शाखायां विहितास्त. च्छाखागतोद्गीथाचालम्पना उत सर्वशाखागतोगीयाया- बम्पना इति । पूर्वोत्तरपक्षयोः पूर्वोत्तरकोटिसिद्धिः फलम् ।उपासनाविचारात्मकत्वारसाक्षादस्य पादसङ्गतिः। तत्र, पपा शरीरात्मनो दादात्मधर्माणां शरीरे न स- म्भवः, तदेकशाखागतोद्गीथाद्यपेक्षया शाखान्तरगतो. - :

·प्रलामृतपणी। गोथादेः स्वरभेदेन · भेदादेकशाखागसानीयादिधर्माणा- मुपासनानां शाखान्तरगतोगीथादौ न सम्मवः । इति धान्तेन,मासे ब्रूमः "असावया"इति । तुः पूर्वपनि- रासार्थः । एता अङ्गाश्रिता उपासनाःप्रतिवेदं स्वस्वशा- खासु विद्यमानोद्गीथाचालम्यना एव न भवन्ति, किन्तु शाखान्तरोद्गीयालम्यना अपि । कुतः । “उद्गीथमुपा- सीते"त्यादावुद्गीथादिश्रुतेरविशेपात्, इति हिशन्दसूचि. तो हेतुध्यः॥ इममर्थ दृन्तमुखेनापि साधयति । मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः ॥ ३ । ३ । ५६ ॥ एकशाखाविहितोपासनानां शाखान्तरगतोदीया- दिषु मातरविरोधः, मनादिवत् । तथाहि, यथा तण्डलपे- पणार्थमश्मादानमन्त्रः "कुदरुरसी"त्येकत्रामातः शाखा- न्तरेऽपि पामोति, यथा वा मयाजा एकत्राम्नाता: शाखा. न्तरेऽपि प्रामुयन्ति, तबज्ञाप्यविरोधः । वाशन्दो दश- समदर्शनरूपहेत्वन्तरसूचनार्पः। तस्मादेकप्रविहितानाम- प्युपासनानां शाखान्तरीयोडीयादिपु प्राप्तिरिति सिडम् ॥ भूमः फतुवज्ज्यायस्त्वं तथाहि दर्श- ३ । ५ ॥ घेवानराख्यायिकायां प्राचीनशालादिपड़पीर्णा राज्ञा सह प्रश्नपतिवचनाभ्यां धुलोकसूर्पवाग्वादिपु व्य- स्तेषु पैश्वानरोपास्तिः श्रुता । तथा समस्तप्यपि ऐश्चा. नराधिकरणे लिखिताssख्यायिका प्राप्पनुसन्धेपा । तत्र संशपा, किमिहोमपपाऽप्युपास्तिविवक्षिता, उतसमस्तो- . यति ॥३ ·३३० " रामानन्दसास्वतीशता। पास्तिरेवेति । अन्न पूर्वपचे वाक्यभेदः, सिद्धान्ते तदैक्य. मिति योध्यम् । तत्रोद्गीयादिश्रुत्याः सन्निधिप्राप्तव्यव: स्थां यायित्वोद्गीयाद्युपास्तीनां सर्वशाखास्यव्यवस्थावत्, अनापि व्यस्तोपास्तीनां विधिश्रुत्या समस्तोपास्तिष्ठन्नि- | धिप्राप्तस्तुत्यर्थत्वं बाधित्वा विधेयत्वं युक्तमिति शान्तेन प्राप्ते ब्रूमः । भूम्नः समस्तोपासनस्यैवास्मिन्वाक्ये ज्याय- स्त्वं प्राधान्येन प्रतिपाद्य, न व्यस्तोपास्तीनामपि । ऋतुचत् । यथा दर्शपूर्णमासादेः क्रताः सागमधानस्यैफ- स्यैव प्रयोगो विवक्ष्यते न व्यस्तानामपि प्रयाजादीनां, तद्वत् । ननु भून एव ज्यायस्त्वं कुतः, इत्यत आह "तथा हो"ति । प्राचीनशालादिभिरुक्तानि व्यस्तोपासनानि निन्दित्वा कैकेयेन राज्ञाऽव्यस्तोपासनस्योक्तत्वादेकया- क्यता श्रुतेरवगम्यते । तथाचैकवाक्यतामापन्नेयं श्रुति- भून एय ज्यायस्त्वं दर्शयतीत्यर्थः । ननु तर्हि राज्ञः प्राचीनशालादीन्प्रति "हे श्रीपमन्यय कं त्वमात्मानं वैश्वानरमुपास्से" इति प्रश्ने “हे राजन्सुतेजा चालोको वैश्वानरो यं त्वं वैश्वानरमुपास्से" इत्यादौ व्यस्तोपा- स्तिषु विधिश्रुतीनां का गतिरिति चेत्, प्राचीनशालादि- भिरवगतव्यस्तोपास्त्यनुवादन समस्तोपासनस्य विधेप- त्वादनुवादत्यमेव विधिश्रुतीनां गतिरिति । तस्मात्सम- स्तोपासनमेव ज्याय इति सिद्धम् ।। नाना शब्दादिभेदात् ॥ ३।३। ५ ॥ एकसगुणब्राह्मोपास्यकाः शाण्डिल्यदहरादिविद्या सन्ति । एवमेकमुख्यप्राणविद्या अपि सन्ति । तत्र संशयः, किमेकोपास्यकविद्यानां भेदोऽस्ति न वेति । पादसङ्गति- फले पूर्ववत् । तत्र व्यस्तोपास्ति' विधितीनां सत्वेऽपि ·ब्रह्मामृतायी। समस्तोपास्तेरेव ज्यायस्त्वयत्, एकोपास्यकोपास्ति' प्रत्येक विधीनां सत्त्वेऽपि समस्तोपास्तरेव ज्यायस्त्वात, नास्ति विद्यायां भेद इति प्रान्तेन माते मः। एकोपा- स्यकविद्या नानैव । कुतः शब्दादिभेदात्, “वेद" "उपा- सीत" "स क्रतुं (सङ्कल्प) कुर्वीत" इत्यादिशब्दभेदा- त् । श्रादिपदेनोपास्यगुणभेदाचेत्यर्थः । यथा यागदानहो. मानां कर्मणां,'यजेत्' 'दद्यात्' 'जुहुयात्' इति शब्दभेदा- देदः, तददिति द्रव्यम् ॥ विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ ३ ॥ ३ । ५६ ॥ या सगुणत्रह्मादिविद्या उपास्यसाक्षात्करणेन फल. हेतवः, तासां किं स्वेच्छया विकल्पसमुचयाभ्यामनुधान- मुत विकल्प इति संशयः। पूर्वपचे स्वेच्छया विद्यासु प्रवृ. त्यो काचिदेकैव विद्या यावनीवमनुष्ठेयेति विकल्पोऽपि नास्ति द्वित्रयादयो विद्या: समुच्चयेनानुष्टया इत्यपि ना- स्तीत्यनियमः फलम्, सिद्धान्ते विकल्प एवेति नियमः, इति भेदः । पूर्वाधिकरणेन विद्यानानात्वे सिद्धेऽयं विचारः प्रवर्तते, नो चेन्नास्तीति हेतुहेतुमद्भावसङ्गतिः। तत्रानुष्ठा ननियमे हेत्वभावायथेच्छमनुष्ठानमिति प्राप्ते घूमः । विकल्प एवासां विद्यानां युक्तः। कुतः। अविशिफल- त्वात् । अविशिष् ह्यासां विद्यानामुपास्यसाक्षाकरणा- ख्यं फलम् । तत्रैकया विचयोपासे साक्षात्कृत विद्यान्त- रमफलम् । विरुद्वोपास्पदयसाक्षात्कारस्य युगपदयोगाच विद्यान्तरं व्यर्थम् । "तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्धाय. भावितः" इति भगवद्गीतासु स्पीकविद्याया एषानु- छयत्वं दर्शयति । तसादुपारासाक्षात्कारद्वारा फलहेतु- भूता विथैकैवानुष्ठेयेति सिद्धम् ।।

·रामानन्द्रसास्वतीता। काम्यास्तु यथाकामं समुश्चीयेरन वा पूर्वहे. त्वभावात् ॥३॥३॥६॥ याच प्रतीकोपास्तयो "नाम ब्रह्मत्युपासीतं तस्य पथाकामचारी भवती, त्याद्याः काम्या उपास्यसाक्षात्का- रानपेक्षा एवादृवारा फलहेतवस्तासु पूर्ववत्सन्देहे,उपा- स्तित्वाविशेषारपूर्ववदिकल्पनियमा, इति प्राप्त, ब्रवीति "काम्या स्त्विति । काम्यास्त्वद्वारा फलहेतवो विद्या ययाकाम समुचीयेरन या समुच्चीपेरन, पूर्वहतारविशि- फलत्वस्य विकल्पनियमप्रयोजकस्यात्राभावादित्यर्थः । तथा घ, प्रतीकोपास्तयो विकल्पेनैवानुष्ठेयाः, उपास्ति- त्वात्, पूर्वोतविद्याधत्, इत्यनुमाने, उपास्यसाक्षात्कार- हेतुत्वमुपाधिरिति भावः। अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ३।३।६१ ॥ कर्माशपदीयादिषु या श्राश्रिता पिचास्तासां कि समुनयेनैवाङ्गवदनुष्ठानमुत यथाकाममिति संशयः। पूर्व पक्षे समुच्चयेनानुष्ठानात्फलपाहुल्यं, सिद्धान्ते यथाकाम. मनुधानात्प्रयोगसौकर्यमिति बोध्यम् । तत्र प्रतीकोपा. स्तोनां स्वतन्त्रत्वाद्ययाकाममनुष्ठानं युक्तम् । अङ्गाश्रितो- पास्तीनामढ़ातन्त्रत्वाद्याश्रयभावः । यथाश्रयाणामडा. नामनुष्ठानस्य भावस्तदनुष्ठानस्य भावः । इति प्रत्युदा- हरणेन पूर्वपत्नः॥ शिष्टश्च ॥३।३। ६२ ॥ शिपिः शासन विधानमित्यर्थः । पयाझानां पति .

·२३ ब्रह्मामृताणी। वेदं विधानं तथा तदाश्रितोपास्तीनां विधानाविशेपा. चाइवत्समुचयनियमः॥ इत्तश्चैवमेवेत्याह। समाहारात् ।।३।३। ६३ ॥ ऋग्वेदोक्तप्रणवस्य सामवेदोक्तोद्गीथस्य वैक्योपा- सन उद्गात्रा कृते फलमाह श्रुतिः "होतृपदनाद्वैवापि दुरुद्वीथमनुसमाहरती"ति । होतृपदनशब्देन होतृशंसन- स्थानवाचिना होतृकृतं शंसनाख्यं कर्म लक्ष्यते । उद्गाता प्रणयोद्गीथयोरैक्यज्ञानमाहाल्पात्स्वेन कृतं दुरुद्गीथमपि स्वरादिपमादापमप्युगानं हेोत्रा सम्यकृतशस्त्रसहाया- दनुसमाहरत्येव ह प्रतिसमादधात्येव खलु । होतृकर्मस- म्बद्धोङ्कारस्यर्वेदोक्तस्य स्ववेदोक्ताहीयस्य चैक्येन चि. न्तितत्त्वादित्यर्थः । तथा च घेदवयोक्तप्रणवोद्गीययोरै- क्यज्ञानस्पेशं फलं वाक्यं सर्ववेदोक्तानामप्पङ्गानि- तोपासनानां समुच्चयं सूचयति । सर्वोपासनेषु वेदान्तरो- कोद्गीथादिना सम्बन्धस्य भासमानत्वादिति सूत्रकृत्ता- त्पर्यम् ॥ गुणसाधारण्यश्रृंतेश्च ॥ ३ ॥ ३ ॥ ६४ ॥ उद्गीधेपासनायां गुणभूतस्योपास्यस्योहारस्य "ते. नेयं यी विद्या वर्तते" (तेनोसारेण वेदत्रयोक्तं कर्म भवति) इति सर्वकर्मणि साधारण्यस्य अषणात्तदाधि- तोपासनानामपि साधारण्यं समुचित्यानुष्ठानमित्यर्थः । | यदा, कर्मगुणानामुद्गीथादीनां सर्वेषां समुचित्यानुष्ठाना. स्मकसाधारण्याभावे हि तदाधितोपासनानां समुचयो न भवेत् । नैतदस्ति, प्रयोगवचनेन सर्वाङ्गमाहिणा तेपां ·रामानन्दसरस्वतीता। साधारणपश्रुतेः । तथाच तदाश्रितानामुपासमानामपि समुचय इत्यर्थः॥ एवं प्राप्त सिद्धान्तयति । न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥ ३ । ३ । ६५ ॥ घाशब्दस्त्वर्थः पक्षव्यावर्तनार्थः । नाङ्गाश्रितोपास- 'नानामगवत्समुच्चयनियमः, तत्सहभावाश्रुतेः । यथाऽङ्गा- नां सहभावः श्रूयते "ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं बोनीय स्तोम्रमुपाकुर्या"दित्यादिना, तथा नेपामुपासनानां स- हमावस्याश्रुतेरित्यर्थः । न चागतनत्यादुपासनानां समु. चयनियमः, श्रङ्गतम्रस्यापि गोदाहनस्यानुष्ठानानियमात् । यदुक्तं "शिश्च"तिसूत्रेऽङ्गवविधानाविशेषात्समुचप इति तन्न । तेन हीदमनुमानं लभ्यते, उपासनानि समुच्चि- त्यानुष्ठेयानि, विहितत्वात्, अद्वत्, इति । तत्र च क्र- स्वर्थत्वमुपाधिः। परं च सूत्रयोक्तं लिगदपमप्रयोजक- त्वेन दूपणीयम् ॥ दर्शनाच्च ॥ ३ । ३ । ६६ ॥ दर्शयति च श्रुतिरगाश्रितोपासनानामसमुच्चय "एवं विद्ध वैव्रमा यज्ञ यजमानं सर्वांश्चत्विजोऽभिरक्षती"ति। ऋग्वेदादिविहितागलोपे व्याहृतिहोममायश्चित्ताभिज्ञत्वं ब्रह्मण एवं वित्त्वम् । सर्वोपासनानां समुच्चये हि विज्ञा- नवता ब्रह्मणा परिपाल्यत्वमितरेषामविजां न स्यात्, सर्वेषां सर्ववित्त्वात् । अस्ति च परिपाल्यत्वकीर्तनम् । तस्मान्न सर्वोपासनासगुचप इति सिद्धम् ।। इति तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। Bestam- ·३३५ ब्रह्मामृतर्षिणी। पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायणः ॥३॥ ४॥ १॥ पूर्वस्मिन्पादे परापरब्रह्मविद्यानां गुणोपसंहारोत्तया परिमाणंमववारितम् । इह तासां फर्मानपेक्षाणामेव पुरु- पार्थसाधनत्वं निरूप्यते । तत्र फर्मानपेक्षाणामासां वि. द्यानां कान्यगानीत्याकाज्ञायां, यज्ञादीनि बहिरङ्गानि श- मादीन्यन्तराणि निरूप्यन्ते । इत्येक विद्याविषयक- त्वमनयोः पादयोः सङ्गतिः । तत्र परब्रह्मविद्यामाश्रित्य विचार्यते, किमोपनिषदात्मविद्या कर्मकर्तृवारा क्रत्वनु- प्रवेशिनो, क्त स्वतन्त्र पुरुषार्थसाधनमिति । अन पूर्वो- त्तरपक्षयोः पूर्वोत्तरकोटिसिद्धिः फलम् । पूर्वपादान्त्या- धिकरणे कङ्गिविद्योक्तिप्रसङ्गाह्मज्ञानस्य कङ्गित्वमा- शङ्य सिद्धान्तमुपक्रमते "पुरुषार्थ"इति । अतस्मादीप- निषदात्मज्ञानात्स्वतधात्पुरुपायों मोक्षः सिद्धातीति पा- दरायण आचार्यों मन्यते । कुतः । "तरति शोकमात्म- वित्" "ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादेः केवलधियाया मोक्षहेतुत्ववोधकशन्दादित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । सगुण- विद्यानामपि स्वातपेण फलहेतुत्वं तत्फलश्रुतेरिति बोध्यम् ॥ एवं सिद्धान्तमुपक्रम्य पूर्वपक्षयति । शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्विति जैमिनिः ॥३।४।२॥ कर्तृत्वनात्मनः कमशेषत्वात्तज्ज्ञानमपि पर्वताव- कर्मशेषात्मद्वारा प्रत्वद्गम् । अनायं प्रयोगः । तत्वज्ञानं कमानम्, फलशुन्यत्वे सति कर्मावाश्रयत्वात्, पर्णतावत् ।

·रामानन्दसरस्वतीस्ता। इति ।मनु विशेषणासिद्धो हेतुः "तरतिशोकमात्मवि- त्"इत्यादिफलश्रुतेः सत्वादित्यत आह "पुरुपे"ति । यथाऽन्येषुद्रस्यसंस्कारकर्मसु पर्णमपी द्रव्यपजमानस्था- जानादिसंस्कारप्रपाजादिरूपेष्वपापइलोकश्रवणादिफल- अतिरर्थवादः, तथाऽत्रापि पुरुषार्थश्रुतिरर्थवाद इति जैमिनिराचार्यो मन्यते । तथा च न हेताविशेषणासिद्धि- रिति भावः॥ श्राचारदर्शनात् ॥ ३।४।३॥ "जनको ह वैदेहो पहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे" हत्यादी प्रत्यविधायतां जनकादीनां विद्या सह कर्माचारदर्शना- ल्लिङ्गाद्विद्याया स्वातश्रयाभावेन फर्मागत्वमित्यर्थः। वि- देवानामधिपतिजनको नाम राजा पहुदक्षिणसंजेनारव- मेधेन वा यहुदक्षिणायुक्तेनेजे यागं कृतवानित्यर्थः॥ तच्छ्रुत्तेः ॥ ३ ॥ ४ ॥ ४ ॥ किञ्च, "यदेय (कर्म) विद्यया करोति तदेव वीर्य- वत्सरं भवती"ति तृतीया त्या विद्यायास्तस्य कर्म शेष- स्वस्य श्रवणान्न स्वातयेत्रयेण मुक्तिफलत्वमित्यर्थः ।। समन्वारम्भणात् ॥३।४१५० "त विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इति फलारम्भे विद्याकर्मपाः साहित्यदर्शनादपि न मुक्तिफलत्व विद्या. मा. किन्तु सहित्यमेवेत्यर्थः । त परलोकं बजन्तं विद्याकर्मणी समनुगच्छत इति श्रुत्यर्थः ।

·३३७ , । ब्रह्मामृतर्षिणी। • तद्वता विधानात् ॥ ३ । ४ । ६ ॥ "आचार्यकुलावेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कमा- तिशेपेणाभिसमात्य कुटुम्ये शुची देशे स्वाध्यायमधी- यानः" इति श्रुत्या सकलवेदार्थज्ञानवतः कर्मविधानादपि लिवाकमाइत्वं वेदार्थब्रह्मविद्याया इत्यर्थः । यद्यपि "वेदमधीत्ये"त्यध्ययनमात्रं श्रुतं, नार्थयोधः, तथापि फलवदर्थावबोधपर्यन्तमध्ययनमिति बोध्यम् । आचार्यस्य कुलं गृहम् । उपनयनं कृत्वा तदनन्तरं गुरोः शुश्रूपणरूपं कर्म विधायातिशेषेण शिन कालेन यथाविधानं पवित्र- पाणित्वप्राङ्मुखत्वादिविधानमनतिक्रम्य वेदमधीत्यान- न्तरमभिसमावृत्य बनविसर्ग कृत्वा कुटुम्बे गार्हस्थ्ये स्थितः शुचौ देशे स्वाध्यायाध्ययनं कुर्वन्कर्मान्तराणि च विहितानि यथाशाक्त कुर्वाणो ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यत इत्यर्थः॥ नियमाच्च ॥३।४।७॥ "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतं समाः । एवं त्वयि नान्यताऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे" इत्यादिवाक्या. द्यावज्जोवं कमीचारनियमाच विद्यायाः कर्मशेषत्वमेवेत्य- र्थः । इह देहे शतं समाः शतं संवत्सरान् जीवितुमिच्छे- दिति यत्, तत्कर्माणि कुर्वन्नति नियमविधिः । एवं त्वयि नरे वर्तमाने सति, अशुभकर्म न लिप्यते तेन त्वं न लिप्यस इत्यर्थः । इतः प्रकारादन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति यतः कर्मलेपो न स्यादित्यर्थः ॥ तस्माद्यविद्या कर्माद्गमेवेति प्राप्ते, समाधत्ते । , ·रामानन्दसरस्वतीकृता। अधिकापदेशात्तु वादरायणस्यैवं तदर्श- नात् ॥ ३ । ४।८॥ तुः पूर्वपक्षनिरासार्थः । यदुक्तं तत्वज्ञानं कमाई फलशन्पत्ये सति काट्नाश्रयत्वादिति, तन्न, हेतोःविशे- प्यासिद्धः । कुता विशेष्यासिद्धिः । श्रधिकोपदेशात्, कर्मकर्तुः मंसारिणः कङ्गिादधिकस्याकर्तुरसंसारिपश्चि- मात्रस्य चेदान्तेपूपदेशात् । तथा च तत्वज्ञानं चिन्मात्रा- अयमेवेति भवति विशेप्यासिद्धिः। एवं च तत्वज्ञानफ- लातेरपि नार्थवादत्वम्।तस्मात् “पुरुपाऽतः शब्दात" इति यन्मतं बादरायणस्य तदेवमेव तथैवेत्यर्थः । अधिको- पदेशासिन्हिमाशयार "त"दिति । तस्याधि कस्यात्मनो "प: सर्वज्ञः सर्ववि"दित्यादिश्रुतिसरमेषु दर्शनादि- त्यर्थः । यदुक्त "माचारदर्शना"दिति तनाह । तुल्यं तु दर्शनम् ॥ ३ । ४ । ६ ॥ विद्यायाः कर्मशेपत्त्वाभावेऽप्याचारदर्शनं तुल्यमेव । तथाहि "एतडस्म वै तत्पूर्व विद्वांसोऽग्निहोगन जुत्वाश्च- फिरे" इत्यादिका श्रुशिविदुपः कर्माचाराभावं दर्शयति । तुशब्देनाकर्माहत्व लिङ्गदर्शनस्य प्रायल्य सूचितम् । नहि ब्रह्मविद्यावतां जनकादीनां कर्माचारदर्शनं विद्यायाः कर्म- शेषत्वे लिङ्गम्, तेषामहमभिमानाभावेन चोदनाप्रत्य- सम्भवात्तत्कृतकर्मणचोदनालक्षणत्याभावेनाकर्मतया तदाचारदर्शनस्य विद्यायाः कर्म शेपत्वयोधने दुर्बलत्वा- दित्यर्थः ।। यदुक्तं "तच्छुत्ते"रिति तबाह ।

·. , ब्रह्मामृतर्पिणी। असार्वत्रिकी ॥३॥ ४ ॥ १० ॥ "यदेव विद्यया करोती"ति श्रुतिरसार्वत्रिकी सर्व- विद्याविषया न भवति, प्रकृतोद्गीथविद्यामात्रपरत्वात् । | तथा च न श्रुतिवलाद्रह्मविद्यायाः कास्वमित्यर्थः यदप्युक्तं "समन्वारम्भणा"दिति तत्राह । 'विभागः शतवत् ॥ ३।४ । ११ ॥ "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इत्यत्र विभागो योध्या, विद्याऽन्यं पुरुषमन्वारभते फर्मान्यमिति । शत- वत्, यथा शतमाभ्यां दीयतामित्युक्त विभज्य दीयते पष्चाशदेकस्मै पश्चाशदपरस्मै तहदित्यर्थः । वस्तुतोऽस्य समन्वारम्भवाक्यस्य मुमुक्षुविषयत्वाभावाद्विद्याशब्देन विहितोद्गीयादिविद्या प्रतिषिद्धा च नग्नस्त्रीदर्शनादिरूपा गृह्यते । तादृशविद्यायाः फलारम्भे कर्मसाहित्येऽपि न क्षतिरिति मन्तव्यम् ॥ यत्पुनरुक्तं "तहतो विधाना"दिति तत्राह । अध्ययनमात्रवतः ॥ ३।४ । १२ ॥ "प्राचार्यकलादेदमधोत्ये"ति चाक्ये चेदाध्ययन- मानवतः कर्म विधीयते नात्मज्ञानवत इत्यर्थः । मात्रपदे- नौपनिषदात्मज्ञानमेव व्यावय॑ते, न कर्मकाण्डावियोधः, कर्मज्ञानं बिनाऽनुष्ठानासम्भवादिति ॥ यचोक्तं "नियमाचे"ति तत्राह। नाविशेषात् ॥३। ४ । १३ ॥ "कुर्वन्नेवेह कर्माणी"ति नियमवाक्यं न ज्ञानिधि- पयं, विधानिति विशेपाभावादित्यर्थः ।।

·३४० - रामानन्दसरस्थतीता। अस्य : नियमवाक्यस्य ,शानिविषयत्वेऽप्यविरोधः, ज्ञानिस्तुत्पर्धत्वादित्याह । स्तुतये ऽनुमतिवी ॥ ३ ॥ ४ ॥ १४ ॥ इयं विदुषः कमीनुमतिः कर्मानुज्ञा ब्रह्मविद्यास्तुतये ज्ञातव्या । स्तुतिश्चैवम् । यायजीवं कर्म कुर्वत्यपि त्वयि विपि न कर्म लेपाय भवति विद्यासामर्यादिति । अस्मिन्पचे "मान्यतोऽस्ती"त्यस्यायमर्थः । एवं कर्म कुर्वत्यपि त्ययीता ब्रह्मभावाद्विद्यालन्यादन्यथा संसारा- पत्तिनास्ति यतो न कर्म लिप्यत इति ॥ अपि च ब्रह्मविद्यायाः प्रत्यक्षं फलं दर्शयन्ती श्रुतिः कालान्तरमाविफलककर्मागत्वं वारयतीत्याह । कामकारेण चैके ॥३। ४ । १५ ॥ एके विद्वांसः प्रत्यक्षीकृतविद्याफलाः परोक्षफलक- मसाधन प्रजादिकं कामकारेण स्वेच्छया त्यक्तवन्त इति श्रूयते "एतद्ध स वै तत्पूर्व विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामा येषां नोऽयमात्माऽयं लोक" इति ।वि. थायाः कमीशन्वाभावे विदुषः स्वेच्छया फर्मसाधनमजा- दित्याग लिङ्गमनेन सूत्रेण सूच्यत इति वा पोध्यम् । विद्यायाः कमीगत्ये हि कर्मसाधनत्यागो न स्यादिति । श्रुत्यर्थस्तु । येषां नोऽस्माकमयमपरोक्ष प्रात्माऽयं लोका प्रत्यक्षफलं, ते वयं किं प्रजया करिष्यामः, इति निश्चि. स्याग्निहोत्रादिकर्म न कृतवन्तः ।। उपमर्द च ॥ ३ । ४ । १६ ॥ किञ्च कर्मानुष्ठानताः क्रियाकारकफलविभागस्य समस्तस्याविधाकृतम्म विद्यासाम दुपमर्दमभावमाम- .

·३४१ A ब्रल्लामृतवर्षिणी। नन्ति "यत्र या अस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्ये". दित्यादिना । तथा च ब्रह्मविद्यायाः कर्मविरोधित्वान फाङ्गत्वमिति भावः ॥ विद्यायाः कौनङ्गत्वे हेत्वन्तरमाह । ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॥ ३ ॥ ४ ॥ १७ ॥ ऊर्ध्वरेतस्सु यतिषु ब्रह्मविद्याऽवगता। न हि तस्याः कीगत्वं सम्भवति, यतीनामग्निहोत्रादिकमीभावात् । तथा चायं प्रयोगः, विद्याकर्मणी नागादिभूते, मियो व्य- भिचारित्वात्, ऋतुगमननैष्ठिकवतवत्, इति । ननुप त्पा- श्रमसद्भावे कि मानमित्यत आह "शब्दे ही"ति । वेदे घर्ध्वरेतसामाश्रमाः श्रूयन्ते "ध्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्य- यनं दानमिति प्रथमस्तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकु- लवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन्सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेती"ति "ध्र. ह्मचर्यादेव प्रव्रजे"दित्यादी । श्रुत्यर्थस्तु । स्कन्धशब्द थाश्रमपरः। यज्ञादिधर्मप्रधानो गार्हस्थ्याश्रम एकः । तपः- प्रधानो वानप्रस्थाश्रमो द्वितीयः। तृतीयः स्पष्टः । एते. पामाश्रमाणामनित्यफलभाचवमुत्तवा ब्रह्मसंस्थस्य सं. न्यासिनो नित्यफलत्वमाह "ब्रो"ति। ब्रह्मणि प्रत्यग्रूपे सभ्यनिष्ठा यस्य स ब्रह्मसंस्थः परिवाडित्यर्थः । तस्मा- ब्रह्मविद्या न कीज, किन्तु स्वतन्त्रा मुक्तिफलेतिसिद्धम् ।। "त्रयो धर्मस्कन्धा"इत्यादिश्रुतिराश्रमसद्भावे प्रमाणमित्युक्तम् । तदाक्षिपति । परामर्श जेमिनिरचोदना धापवदति हि॥३॥४॥ १८॥ तत्त्वज्ञानस्यान्तरङ्गसाधनं पारिवाज्यमन्त्र निरूप्यता ·३४२ रामानन्दसरस्वतीता। इति स्फुटे साधनाध्यायपादसती । अन संशय:, किं पारिवाज्यमनुष्ठेयं न वेति। पूर्वपक्षे पारिवाज्यस्याभावा- विद्यायाः कर्माव्यभिचारण कर्मागत्वमिति फलम्, सि- द्वान्ते तत्सत्त्वाविद्यायाः स्वातन्यमिति योध्यम् । तत्र पारिवाज्यं प्रमाणाभावान्नानुष्ठेपमित्पाह"परामर्थ"मि- ति। "त्रय"इति श्रुतौ चतुर्णामाश्रमाणां परामर्शमनुवा- दमानं जैमिनिराचार्यों मन्यते, न विधिम् । यत इयं श्रुतिरचोदना लिडादिशून्या । अस्याः श्रुतेर्चासंस्थता- स्तुतिपरत्वं चेति चकारार्थः । तथा चान्यपराधाक्पादन- वादमात्रेण नाश्रमसिद्धिरिति भावः। तपाशब्देन वा- नप्रस्थयत्याश्रमयोरनुवाद इति द्रव्यम् । निन्द्यमानत्वा- च पारिवाज्यं नानुष्ठेयमित्याह "अपवदति ही"ति "धीरहा वा एप देवानां यो ऽग्निमुद्रासयते" इत्यादि- श्रुतिरम्न्युदासनप्रधानं पारिवाज्यमपवदतीत्यर्थः। यत्या- अमातिरिक्तानमान्तरमग्निहोत्रादिविधानसामात्या- माणिकमेव "त्रय" इत्यादिश्रुतावनूद्यते । यत्याश्रमस्तु न श्रुतिसिद्धः, किन्तु स्मृतिसिद्ध एवानूयते । स्मृतिथ "यावज्जोयमग्निहोत्रं जुहुया"दित्यादिप्रत्यक्ष तिपिरो- धादप्रमाणमिति पूर्वपदयभिमानः । यद्यपि "ब्रह्मचर्यादेव प्रबजे"दिति प्रत्यक्षश्रुतिरस्ति तथाऽपीयं श्रुतिनास्तीति कृत्वा चिन्तेयमिति मन्तव्यम् । समाधत्ते। अनुष्ठेयं बादरायणस्साम्यश्रुतेः ॥ ३ ॥ ४ ॥ १६ ॥ पारिवाज्यमनुष्ठेयं भगवान्यादरायणो मन्यते । कुतः । “प्रय" इत्यादि श्रुती प्रामाणिकगार्हस्थ्येन साम्प- श्रवणादित्यर्थः । अयं भावः। तपाशन्देन वानप्रस्थाश्र- ·३४३ . ब्रह्मामृतर्विणी। | मस्यैवानुवादः, संन्यासिनांतपाशुन्यत्वात् । ब्रह्मसंस्था इ. त्यनेनैव यत्याश्रमानुवादः, आश्रमचतुझ्यानुवादेन ब्रह्मा संस्थतास्तुतिपरत्वमेव वाक्यस्य । तथा चान्यपरादपि वा- क्यात्पतीयमाना आश्रमाः सिद्ध्यन्ति, देवताधिकरणन्या- यात् । न च "वोरहे"त्यादिश्रुतिविरोधः। तस्याः श्रुते. | रज्ञानादग्न्युदासनोयुक्ताहिताग्निविषयत्वादिति ॥ एवमस्य वाक्यस्यानुवादत्वमङ्गीकृत्यानुवादस्य प्रमा- णान्तरसापेक्षत्वादाश्रमाणां प्रामाणिकत्वमुक्तम् । इदा- नीमस्मिन्नेव वाक्य धाश्रमाणां विधिकल्पनम्, अन्यथा- ऽस्यानुवादकत्व आश्रमविधायिवाक्यान्तरकल्पनायां गौ- स्वमसङ्गात्, सिद्ध वाक्ये विधिमात्रकल्पनायाश्च लघुत्वा- दित्याह। विधिवा धारणवत् ॥३।४ । २०॥ अस्मिन्वाक्य श्राश्रमाणां विधिरेव, नानुवादः। न चानेकाश्रमविधाने धाक्यभेदः स्यादिति वाच्यम्, अपूर्व- त्वेनाश्रमाणां विधेरावश्यकत्वेन वाक्यभेदस्येपृत्वात् । एकयाक्यताप्रतीतावपि तत्त्यागेनापूर्वार्थविधी दृधान्त- माह "धारणे"ति । मृताग्निहोत्रप्रकरणे तृतीये पित्यज्ञे सुचि प्रक्षिप्तं हविराहवनीयं प्रति यदा नीयते तत्र श्रूयते "अवस्तात्समिधं धारयन्ननुद्रवेदुपरि हि देवेभ्यो धारय- ती"ति । तत्र सुग्दण्डादधस्तात्समिडारणविध्येकवाक्य- स्य "उपरि ही"त्यादेरनुवादतया प्रतीतावपि सुचिस्थह- विरूपरिसमिडारणस्यापूर्वत्वाकवाक्यताभन विधि- यथा कल्पितः, तहापीत्यर्थः । वस्तुतस्तु ब्रह्मसंस्थत्व- मेव पारिवाज्यलक्षणमस्मिन्वाक्ये विधीयते, यानुवादेनानित्यफलत्वेनाश्रमत्रयनिन्दया वनसंस्थत्व- आश्रमत्र- ·३४४ रामानन्दसरस्वतीयता । म्यैव नित्यफलत्वेन स्तृयमानत्वात्, यत्स्तूपते तदिधेय- मिति न्यायात् । न च ब्रह्मसंस्थत्वस्य यौगिकार्थस्य गृह- स्थादेरपि सम्भवात्कथं ब्रह्मसंस्थत्वं पारिवाज्य एवेति वाच्यम् । गृहस्थादीनां स्वस्वकर्मासक्तत क्ततया ब्रह्मसंस्थत्वा- योगात, परिशिष्यमाणः परिबाडेव ब्रह्मसंस्थ इति । तथा च नासिन्पक्षे वाक्यभेद इति । तस्मात्यारिवाज्यस्य प्रा. माणिकत्वातंपांच कर्माभावारिस ब्रह्मविधायाः स्वा. तन्यम्॥ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेनापूर्व- त्वात् ॥३।४। २१॥ उद्गीथादिविद्यासु श्रूयते "स एप उदीयो रसानां रसतमः परमः" इत्यादि । तत्र संशयः, किमिदं कर्माहो- द्गीथस्तुतिमात्रमुद्गीथोपासनायां गुणविधायकमिति । पूर्व- पत्ते "उदीयमुपासीते"त्यादेः सर्वस्यापि स्तुतिमाघ्रत्वा- कमोगाधितोपासनानुष्ठानासिडिः फलम्, सिद्धान्ते क- मांगाश्रितोपासनानां विधेयत्वादनुछानसिद्धिरिति । एवं चाडपरतत्राणामपि विद्यानामनुष्ठानसमर्थनेन पुरुपार्थ- हेतुत्वोक्ती, अङ्गानाश्रितब्रह्मविद्यायाः पुरुपायहेतुत्वं किमु वक्तव्यमिति सिद्धेः पादसङ्गतिः। तत्रानुष्ठेयाश्रमसाम्य- श्रुतेः पारिवाज्यस्थानुष्ठेयत्वयत, "इयमेव जहरादित्य" इत्यादिफानस्तुत्या रसतमत्वादिवाक्यस्य साम्यात्स्तु- तिमात्रत्वमिति हान्तेन पूर्वपक्षयति "स्तुतिमात्र"मि. ति । रसतमत्वादिवाक्यं सर्वमपि मागविधिस्तुतिमा- धम्, कमीगोगोधाद्युपादानात्, इति चेन्न । कुतः । अपूर्व स्यात् । कमोडोद्गीयाद्युपासनानां रसतमत्वादिगुणानां , ·३४५ ब्रह्मामृतषिणो। चापूर्वत्वान्मानान्तराप्राप्तत्वाद्यागादिवबिधेयत्वमेवेत्य- र्थः । प्रकृत एव विधिसम्भवे प्रकरणान्तरगतोद्गीथादि- विधिस्तुतिलक्षणाकल्पनमन्याय्यतरमिति भावः ।। भावशब्दाच्च ॥३।४। २२ ॥ "उद्गीथमुपासीत" "सामोपासीत"इत्यादियिधि- शब्दाच विधेयत्वमेवेत्यर्थः ॥ पारिनवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥३४॥२३॥ वेदान्तेषु तत्रतत्र "अथ ह याज्ञवल्क्यस्य हे भार्ये पभूवतुमैत्रेयी च कात्यायनी चे"त्याद्या आख्यायिकाः श्रूयन्ते । तत्र संशयः, किमेताः पारिलवार्थी उत सन्निहि- तविद्यास्तुत्यी इति । पूर्व पक्षे कथानामासां पारिप्लवप्र- योगशेषत्वात्तदेकवाक्यतापनशब्दयोध्यविद्यायाः प्राधा- न्याभावेन पुरुपायहेतुत्वासिद्धिः फलम्, सिहान्ते तु तसिद्धिः, इति मन्तव्यम् । एवं फलपर्यवसानादेवास्य पादसतिध्या । तत्र रसतमत्वादेरुद्गीथादिस्तुत्यर्थ- स्वापेक्षयोपास्यविषयसमर्पकत्वस्य ज्यायस्त्ववत्, कथा- नामपि विद्यास्तुत्यर्थत्वापेक्षया पारिप्लवशेषत्वं ज्याय इति दृष्टान्तेन पूर्वपत्यति "पारिप्लवे"ति । अश्वमेधे पुत्रादि- परिश्ताय राजे यन्नानाविधकथाकथनं तत्पारिप्लवशब्देनो- च्यते । ती एचौपनिपदकथा अपीत्यर्थः । समाधत्तं ""ति । फुतः।विशेपितत्वात् । “पारिप्लवमाचक्षीते"- त्युपकाम्य "मनुवैवस्वता राजा" इत्यादिवाफ्यशेपे कासा- चिदेव कथानां पारिप्लवशेषत्वेन विशेपितत्वादित्यर्थः । तस्मादापनिपदकथानां न पारिप्लवशेषत्वम् ॥ ननु तर्हि किमी इमाः कथा इत्याशय, सन्निधि- पलाद्विद्यार्थी इत्याह ।

·395 रामानन्दमाम्यतीकृता । तथा चैकवाक्यतापवन्यात् ।। ३।४।२४॥ तधा चक्तियुत्या पारिप्लवार्थत्वाभाव सति सन्नि धियलादिद्याशेपत्वं कथानां युक्तम् । एकवाक्यतोपप- न्धात्, सन्निहिततत्तदिचकवाक्यतादर्शनादित्यर्थः । कथा- नां विद्यास्तुतिलक्षकत्वेन विद्याज्ञानसोकर्यार्थत्वेन च विद्यकवाक्यत्वं बोध्यम् । तस्मात्सन्निहितविद्याशेपत्वमेव कथानामिति सिडम् ।। एवं पुरुपाधिकरणे ब्राह्मविद्यायाः स्वातश्यं प्रति- पाच तत्प्रसत्या प्राप्त विचारं परिसमाप्य पुरुपााधिक- रणस्य फलमाह। अत एव चाग्नोन्धनाद्यनपेक्षा॥ ३ । ४ । २५ ॥ किं ब्रह्मविद्या स्वफले मोचे शेपत्वेन यज्ञादिकमी- प्यपेक्षते न वेति सन्देहे, कथानां विद्याशेपत्वेनापेक्षायत्क- मणामपि फले विद्याशेपत्वेनापेक्षा न्याय्या,यज्ञादिश्रुत्या विविदिपायां विनियुक्तयज्ञादीनां विषयसैौन्दर्यलभ्यायां तस्यामनन्वयादिच्छाविषयज्ञानसाध्ये मोक्षऽन्वयस्य स- म्भवादपेनने, इति प्राप्त, बमः। आधाधिकरणे ब्रह्मविद्या- या: कर्मशेषत्व निरासेन यत्पुरुपार्थ हेतुत्वमुक्तं त"दतः". शब्देन परामृश्यते । अत एव ब्रह्मविद्यायाः स्वातठयेण पुरुषार्थ हेतुत्वादेव । अग्नीन्धनशब्देन स्वम्वाश्रमविहि- तानि कर्माणि लक्ष्यन्ते । विद्याफले मोक्षे फर्मापेक्षा नास्ति, शुक्तिज्ञानस्येव रजनभ्रमनिवृत्तावित्यर्थः । अयं भावः । यज्ञादिश्रुत्या विविदिपायामेव कर्मणां विनियोगश्रवणान्न मोहे कमीपेक्षा । न च विपयसौन्दर्यलभ्यायां तस्यामन- न्वयः कर्मण इति वाच्यम्, ब्रह्मज्ञानेच्छात्पत्तिप्रतियन्ध- .

·प्रसामृतर्पिणी। ककत्मपनिवृत्तिजननहारेच्छापामन्वयसम्भवादिति । अ. स्थायाधिकरणफलपरत्वान पृथक्पादसङ्गत्याचपेक्षा । सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ ३॥ ४ ॥२६॥ ब्रह्मविद्या किं स्वोत्पत्तो काण्यपेक्षते न वेति सन्देहे, पूर्वपक्षे ज्ञानार्थ यज्ञाद्यनुष्ठानाभावः फलम्, सि- द्वान्ते तदनुष्ठानायश्यम्भावः । अत्र यज्ञादीनां शमादीनां घे ज्ञानसाधनानां निरूपणादस्ति पादसङ्गतिः । तत्र या ब्रह्मविद्यायाःप्रभात्वाच्छुक्तिज्ञानस्येव स्वफले कर्मानपेक्षा तथा स्वोत्पत्तावपि न कर्मापेक्षा प्रमात्वादेवेति दृशान्तेन मा बमः। विधायाः स्वोत्पत्ती सर्वेषामाश्रमकर्मणाम- पेक्षाऽस्ति । कुतः । यज्ञादिश्रुतेः, "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राधणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेने"त्ये- वरूपायाः कर्मणां सर्वेषां ज्ञानसाधनत्रयोधिकायाः श्रुतेः । यद्यप्यत्र विविदिषन्तीति वर्तमानोपदेशः प्रति- भाति न विधिः, तथापि यज्ञादीनां ज्ञानसंयोगस्यापूर्व- त्वादिधिः कल्प्यः । व्रत्मानुभवकामो यज्ञादि कुर्यात् ।न चानुभवस्य प्रमाणाधीनत्वान्न यज्ञाद्यपेक्षेति वाच्यम् । मलिनान्तःकरणस्य सत्यपि प्रमाणेऽनुभवानुत्पत्तेः, अनु- भवोत्पत्तिप्रतिपन्धकान्तःकरणमालिन्यनिवृत्त्यादिपरम्प- रया ज्ञानस्य पज्ञादिजन्यत्वेन तदपेक्षायाः श्रावस्या- त्वादिति । ननु परम्परया ज्ञानोत्पत्तौ फर्मापेक्षावत्, मो. क्षेऽप्यपेक्षाऽस्तु। तबाह "अश्व"दिति । यथाऽश्वा योग्य- ताबसायचर्यायां विनियुज्यते न लागलाकर्षणे, तद्वत्क- मणां मोक्षे पोयत्वाभावानापेक्षे त्यर्थः॥ ज्ञानोत्पत्ती पहिरङ्गमुक्त्या, अन्तरसमाह । 4 4 ·३४८ रामानन्दमास्यतीता शमदमाधुपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्ग- तया तेपामवश्यानुप्ठेयत्वात् ॥ ३ ॥४॥२७॥ यदि कश्चियज्ञादीनां ज्ञानसाधनत्ये विध्यभावा- ह्यविद्याऽर्धिनाऽननुष्ठेयत्वं मन्यते, तथाऽपि शमदमाद्युपे. तस्तु ब्रह्मविद्यार्थी स्यादेव । फुतः । तद्विधेः । "तस्मादेचं विच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुःसमाहितो भूत्वाऽऽत्म- न्येवात्मानं पश्यती"ति तदङ्गातया विद्याहेतुत्वेन तेषां - मादीनां विधानात विहितानां चैतेपामवश्यानुष्ठेयत्वादि- त्यर्थः । यज्ञादीनां ज्ञानसाधनत्वे विधिर्नास्तीति परभ्रा. न्तिमभ्युपेत्यैवमुक्तं भगवता सूत्रकृता "तधाऽपि त्वि"-. ति । वस्तुतो विधिरस्तीत्युक्तमेवेति योध्यम् । यस्मादेव- मात्मानं विदित्वा पापेन कर्मणा न लिप्यते, तस्मादेवं- विच्छमाद्युपेतो विचारयेदिति श्रुत्यर्थः । अत एवैवंवि- दिति विद्यासन्निधानाच्छमादीनामन्तरजात्वं, विविदिपा- सन्निधानाद्यज्ञादीनां पहिरङ्गत्वं पोध्यम् । सर्वाचानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्श. नात् ॥३।४।२८॥ बृहदारण्यके श्रूयते प्राणसंचादे “न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवती"ति । अस्य प्राणोपासकस्य यजन्तुमात्रस्य जग्धं भक्ष्यं तत्सर्वमनन्नं न भपति ह चा, अदनीयमेव भवतीत्यर्थः । तत्र संशयः, किमियं प्राणोपासकस्य सर्वा- सानुमतिः शमादियविद्याऽङ्ग विधीयते, उत स्तुत्यर्थ कथ्य. ते, इति । पूर्वपक्षे प्राणविदो भक्ष्याभक्ष्यविभागासिद्धिः फलम्,सिद्धान्त तत्सिद्धिरिति । अन ब्रह्मविद्यासाधनस्य प्राणविद्यायाः स्वतनपुरुपार्थहेतोः स्तुत्यर्थ सान्नानुज्ञा- ·. प्रलामृप्तर्षिणी। नमिति निरूपणापादसङ्गतिः । अत्र विद्यासन्निधाना- च्छमादिव द्विद्यागमैव सानानुमतिरिति मा ब्रमः। सामानुज्ञानं विद्या विधीयते, विध्यभावात, स्वादि- मर्यादस्यान्नस्य प्राणपासकेनात्तुमशक्यत्वाच्च । न ह्यशक्ये विधिः सम्भवति । तस्मात्माविद्यायां प्राणस्यान्नमिदं सर्वमिति यचिन्तनं विहितं तत्प्रशंसाऽऽयमवादः । इदमभिप्रेत्याह सूत्रकारः "सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यय" इति । सावधारणमिदं सूत्रम् । प्राणात्यय एव हि परस्या- मापदि सर्वमन्नं सुरावर्ज विद्वांसमविद्वांसं प्रति वाऽदनी- यत्वेनानुमतं, न स्वस्थ प्रति । "तदर्शनात्", अभक्ष्यभक्ष- णस्यापत्काल एव श्रुता दर्शनादित्यर्थः । तथाहि "मटचीह- तेषु फुरुपु" इत्येतस्मिन्ब्राह्मणे चाक्रायणः किलर्पिः कुरुदेशे दुर्भिक्षे जाते क्षुत्पीडितो देशान्तरमागतः कदाचिद्धस्ति- पालकदेशं सन्निविपुस्तेन हस्तिपालकेनार्धभक्षितान्कुल्मा- पान्कुत्सितान्मापान्भक्षितवान् । तेनोदपामं गृहाणेत्युक्त सति, उच्छि मे पीतं स्यादिति प्रतिषिध्य, किमेते मापा | छिपा नेति हस्तिपालकेनोक्ते, नेत्पन्न हेतुमाह घाका- यणः । कुल्माषभक्षणं यद्यहं न कुयीं तर्हि मे जीवनमेव न स्यात्, उदपानं तुतडाकादिषु स्वतो भविष्यतीति । एक- मिभ्योच्चियान्मापान्खादित्वा शिधू जायाऽथ ददा। तया च भर्तृस्वभावज्ञया निहितानुत्तरदिने ऽपि भक्षितवा- निति श्रुतम् । एवं स्वपरोच्छिपर्युषितान्नभक्षणं दर्शय- न्याः श्रुतेरयं भावः । परस्यामापदि माणनिर्वाहार्थमभ- च्यमपि भक्षणीयम्, स्वस्थावस्थायां विदुषामपि तन्न कर्त. व्यमिति । मटचीशब्देन पापाणवृपृयो रक्तवर्णाः क्षुद्रपक्षि- विशेषा वा ग्राह्याः । तस्मात्सर्वान्नानुज्ञानमर्थवादमात्रम् ॥

·रामानन्दमास्वतीशता । अवाधाचा। ४ । २६ ॥ भक्ष्याभक्ष्यविभागशास्रस्यायाधाचार्थवादमात्रमि. त्यर्थः । अन्यथा सामान्यशास्त्रं विशेषपरतयां नियम्य- मानं पाधितं स्यादिति भावः॥ अपिच स्मर्यते ॥३।४ । ३० ॥ अपिच परस्यामापदि विदुपोऽविदुपश्च सन्निभ- क्षणं मर्यते "जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥" इति । तथा "मयं नित्यं ब्राह्मणो वर्जयेत्" इति । तमात्स्वस्थेन विदु- पाऽपि नाभयं भक्षितव्यम् ।। स्मृतिमूलभूतां श्रुतिमप्याए । शब्दश्चातोकामकारे ॥ ३ । ४ । ३१ ॥ अस्थाभक्ष्यभक्षणस्य प्रतिषेधकः "तस्माद्राह्मणः सुरां न पिपेत्" इत्येवंरूपः शन्दश्चाफामकारे स्वेच्छाकृतप्र- वृत्तिनिरासे वर्तत इत्यर्थः । तस्मात्प्राणपिदः सर्वातानु- ज्ञानमयादमात्रमिति सिटम् । श्रुती तस्मादिति सुरापस्य मामणस्यात्युषणसुरासेकस्य मरणान्तिकमायश्चित्तस्य स. स्यादित्यर्थः । विहितत्वाचाश्रमकापि ॥ ३ ॥ ४ । ३२ ॥ "सर्यापेक्ष"त्यत्र स्थाश्रमनित्यकर्मणां तत्वज्ञान- साघनत्वमुक्तम् । तानि नित्यकर्माएपमुमुक्षुणा फतव्यानि न येति सन्देहः । तर "तमेतं पेदानुपचनेने"त्यादिना विद्यासाधनत्यनिर्णयाप्त फर्तव्यानीति प्राप्ते । यदा, सर्या- पानुमतेः शानान्तरपिराधारस्तुतित्पपत्, पायधीयमि- ·३५१ ब्रह्मामृतपिणी। त्यादिकर्मनित्यत्वशास्त्रविरोधाद्यज्ञादीनां ज्ञानसाधनत्य- श्रुतिः स्तुतिमात्रम्, अन्यथा नित्यत्वेनावश्यानुष्ठेयत्वं ज्ञानार्थत्वेन काम्यतयाऽवश्यानुष्ठेयत्वाभावश्चेत्येकस्मिन्क- मणि विरुडधर्मदयं स्यात्, इति प्राप्ते, ग्रूमः । अमुमुक्षुणा- प्याश्रमकर्मानुष्ठेयमेव, "यावज्जीयमग्निहोत्र"मित्यादि- ना विहितत्वादित्यर्थः । नन्वेवं सति विद्यासाधनत्वं कर्मणांन युक्तम्, वि. रुद्रयापत्तः इत्युक्तमित्यत श्राह । सहकारित्वेन च ॥ ३।४ । ३३ ॥ विद्यासहकारित्वेनापि सत्त्वशुद्यादिद्वारा विद्यासा. धनत्वेनापि नित्यकर्माण्यनुष्टेयानि, यज्ञादिश्रुत्या विद्या- र्थत्वेन विहितत्वावेत्यर्थः । यथैकस्य खादिरत्वस्य "खा- दिरो यूपो भवति" "खादिरं वीर्यकामस्ये"ति शास्त्रदया- स्क्रत्वर्थत्वेन नित्यत्वं पुरुषार्थत्वेनानित्यत्वं चाविरुद्धम्, तददिहापि शास्त्रद्वययलात्कर्मणां नित्यत्वं कोम्यत्वं चा- विरुद्धम् । सिद्ध हि वस्तुनि विरुद्धधर्मव्ययोगा याधकः । न तु साध्ये कर्मणि, उभयथाऽप्यनुष्ठानसम्भवात् । न च काम्यत्वे "यावज्जोव"मिति नित्यत्वश्रुतिविरोधः, का म्यानुष्ठानेनैव नित्यत्वसिडेरिति तात्पर्यम् । अत्र पूर्व- पक्षे यज्ञादिश्रुतेः स्तुतिपरत्वं फलम्, सिद्धान्ते विधाय. कत्वमिति बोध्यम् ॥ ननु ज्ञानकाण्डस्थयज्ञादिश्रुत्या कर्मकाण्डस्थयज्ञा- धनुवादेन ज्ञानसाधनत्व विधानं न युक्तम्, किन्त्यपूर्वय. शादीनामेव, प्रकरणभेदेन कर्मभेदस्यावश्यकत्वात्, इत्पत याह ।

·रामानन्दसरस्थतीता। ५ सर्वथाऽपि त एवाभयलिङ्गात् ॥ ३॥ ४ ॥ ३४ ॥ सर्वथाऽपि नित्यत्वेन ज्ञानार्थत्वेन चानुष्ठेया यज्ञा- दयो धास्त पान कर्मभेदोऽस्ति । कुतः । उभयलिट्मात्, अतिलिगात्स्मृतिलिद्गाचेत्यर्थः । तथाहि श्रुतिलिद्गम् । "यज्ञेन पिचिदिपन्ती"ति यज्ञादिशब्देन प्रसिद्धयज्ञाद्यनु- पादेन विद्यासाधनत्वं विधीयते। न तु "मासमग्निहोत्रं जुहती"त्यवेव प्रसिद्धाग्निहोत्रात्कमान्तरम् । तत्र हि "जुहती"ति विधायकाख्यातप्रकृतिमृतस्य जुहोतेरों ऽग्निहोत्रमितियुक्तस्तस्य प्रसिडाग्निराम्राझेदः, जुहोतेः साध्यहोमव्यक्तिवचनत्वेन सिद्धाग्निहोत्रपरामशीनुपप- त: । अत एव तदेकार्थकाग्निहोत्रशब्दस्य न नित्याग्नि- होत्रानुवादकत्वं, व्यक्तिवचनत्वादेव । प्रकृते तु न यज्ञा- दिर्विधारकारयातप्रकृत्यर्थः, विविटिपाया एच तदर्थ- त्यात् । तस्मादाख्यातप्रकृत्याद्भिन्नार्थकैर्यज्ञादिशब्दैः- सिद्धयज्ञाद्यनुमादेन विद्यासंयोगमात्रमपूर्व विधीयत इति न कर्मभेदः । स्मृतिलिङ्गमपि । "अनाश्रितः कर्मफलं कार्य फर्म करोति य." इति प्रसिद्धमेव कर्म ज्ञानार्थ दर्शयति । तस्मान्न कर्मभेदः॥ अनभिभवं च दर्शयति । ३।४ । ३५ ॥ रागादिभिः क्लेशैः "एप द्यात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्य- पानुविन्दते" इत्याद्या श्रुतिह्मचर्यादेराश्रमकर्मणो मन:- शुद्धिारा ज्ञानसाधनत्व आत्मानभिभवं लिङ्गं दर्शयती- त्यर्थः । तस्मात्सर्वपामाश्रमनित्यकर्मणां ज्ञानार्थत्वमिति सिद्धम् ।। अन्तरा चापि तु तदृष्टः ॥ ३।४ । ३६ ॥ ..

·ब्रह्मामृतर्पिणी।
३५३
अन्तराऽन्तराले वर्तमानो विधुरः। तस्य किं ब्रह्म-
विद्यायामधिकारोऽस्ति न वेति सन्देहे, यज्ञादिश्रुत्या-
श्रमकर्मणामधिकारेऽपि विधुरकृतफर्मणां ज्ञानहेतुत्वा.
भावान्नास्त्पधिकार इति प्रत्युदाहरणेन प्राप्ते, ब्रूमः। अन्तरा
चाप्याश्रममन्तरा वर्तमानस्याप्पस्त्यधिकारः, तस्य ब्रह्म-
विद्याऽधिकारस्थानामिणो रैकादः श्रुता स्मृता च दर्श-
नादित्यर्थः। पूर्वपक्षेऽनाश्रमकर्मणां जपादीनां विद्याहेतु-
स्वासिद्धिः फलम्, सिद्धान्ते तत्सिद्धिः, इति योध्यम् ।।
अपि च मर्यते ॥ ३ । ४ । ३७ ॥
संवर्तकमभृतीनां च नग्नचर्यादियोगादनपेक्षिता.
मकर्मणामपि महायोगित्वं स्मर्यत इतिहासे ।
ननु रैकादीनां जन्मान्तरकृतादपि कर्मो विद्या-
सम्भवान्न तेषां विद्यादर्शनमाधुनिकानाश्रमिणो विद्या-
ऽधिकार लिङ्गम्, विद्याहेतुभूतकाभावात्, इत्यत
आह ।
विशेषानुग्रहश्च ॥ ३ । ४ । ३८ ॥
अनामिणा जपोपासनदेवताराधनादिभिः कर्म-
विशेपैज्ञानहेतुभिरस्ति विद्यायामनुग्रह इत्यर्थः। तचाहि
"जप्येनैव तु संसिद्राह्मणो नात्र संशयः" इति स्मृति-
ब्राह्मणमात्र सम्बन्धित्वं जपस्य दर्शयन्ती विधुरस्यापि
विद्यायामधिकारं दर्शयति । तस्मादस्त्पनामिणोऽधि-
कार:॥
ननु यदि पिधुरस्यापि ब्राह्मणवर्णमात्रसम्बन्धि-
जपादिनैव विद्यासिद्धिस्तह्यामित्वं व्यर्थमित्यत आह ।
अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च ॥ ३ ॥ ४ ॥ ३८ ॥

·३५४ रामानन्दमरम्वतीयता। अतस्त्वनाश्रमिवादिनरदामित्वं बहुज्ञानसाधन. समानाधिकरणं ज्यायः शीघ्रमेव विद्यारेतुः, श्रुतिस्मृति- सिद्धत्वात् । "नैति ब्रह्मवित्पुण्यात्तैजसथ" इति श्रुती पुण्यकृतिशेपणरूपश्रुतिलिड्गाचेत्यर्थः। 'तन' ज्ञानेन 'एति' ब्रह्म प्रामोति ब्रह्मवित् 'पुण्यकृत् स्वाश्रमोक्तकर्मकृत् । तेजसि परमात्मन्यात्मत्वेन वतत इति तेजसः । तत्र पुण्यकृत्वविशेषणादालमित्वं ब्रह्ममाप्तिहेतुतया ज्याय- इति गम्यते ।। नन्वनामिणामपि फर्म विद्याहेतुश्चेदुत्तमाश्रमा- पूर्वाश्रमं प्राप्तस्य कर्म विद्याहेतुरिति किम वाच्यम्, इति कैमुतिकन्यायसङ्गत्याऽऽक्षेपे, समाधत्ते । तद्तस्य तु नातद्वावो जैमिनेरपि नियमात्त- दूपाभावेभ्यः ॥ ३ । ४ । ४० ॥ किमुत्तमाश्रमात्पूर्वाश्रम प्राप्तस्य कर्म विद्यारेतुर्गा न वेति सन्देहे, पूर्व पक्ष श्राश्रमप्रच्युत्तस्याश्रमिणः कर्मणे विद्याहेतुत्वाभाव धाश्रमज्यायस्त्वं न स्यादिति फलम्, सिद्धान्ते प्रच्युतेरप्रमाणकत्यादाश्रमज्यायस्त्वमिति म. न्तव्यम् । तत्रानपात्यच्युतस्यापि कर्म ज्ञानहेतुरिति प्राप्ते, ब्रूमः । तद्भूतस्य प्राप्तोत्तमाश्रमस्यातगाव उत्तमा- श्रमात्प्रच्युतिन कथमपि सम्भवतीति जैमिनेरप्याचार्यस्य मम्मतम् । अपिशब्देन स्वस्य पादरायणस्य सम्मतमे- वैति दर्शितम् ।'कुतः । "थरण्यमियात्" इत्यादिनिय- मात् । अरण्यशब्देनैकान्तोपलक्षित उत्तमाश्रम उच्यते। तमियाद्गच्छेदित्ययं शास्त्रमार्गः । तस्मादुत्तमाश्रमान्न प्र- स्पधरोहेदित्युपनिपनत्स्यमित्यर्थः । अतद्पराब्देन प्रत्य- ·३५५ ब्रह्मामृतर्पिणी। वरोहयोधकश्रुत्यभाव उच्यते । अभावशब्देन शिाचा- राभावः ततोऽप्याश्रमप्रत्यवरोहो न युक्त इत्यर्थः। तमा- प्रच्युतेरप्यप्रामाणिकत्वान्न पच्युतस्य कीपि विद्याहेतु- रिति सिहम् ॥ एवं प्रत्यवरोहो ऽशास्त्रीय इत्युक्तम् । यदि प्रमा- दात्प्रत्यवरोहो नैष्ठिकब्रह्मचारिणा कृतस्तस्य किं प्रायश्चि त्तमस्ति न वेति सन्देहे, नास्तीति पूर्वपक्षमाह । न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदया. गात् ॥ ३।४।४१ ॥ पूर्व प्रच्युतस्य कर्म न विद्याहेतुरित्युक्तम् । तदानी प्रच्युतस्यापि कृतप्रायश्चित्तस्य कर्म विद्याहेतुरिति पूर्व- सिदस्योत्सर्गस्यापवादात्सङ्गतिः । पूर्वपक्षे प्रच्युतस्या- र्ध्वरेतसः पातित्यमेवेति फलम्, सिद्धान्ते कृतप्रायश्चि- त्तस्य तस्य फलसिडिरिति मन्तव्यम् । "ब्रह्मचार्यवकीर्णी नैऋतं गर्दभमालभेत" इति प्रायश्चित्तं श्रुतम् । तदधिका- रलक्षणे "अवकीणिपशुश्च तद्वदाधानस्याप्राप्तकालत्वात्" इत्यत्र निर्णीतम् । अवकीर्णशब्देन योनौनिक्षिप्त रेत उच्यते। तदस्यास्तीत्यवकीर्णी। तस्य यः पशुः स लौकिकाम्ना होत- व्यायधोपनयनकाले लौकिकाग्ना होमस्तदत् । आधानस्य पत्नीपरिग्रहोत्तरकालतया पूर्वमप्राप्तकालत्वादिति। तदिद- मधिकारलक्षणे सिडं प्रायश्चित्तमाधिकारिकम् । तदपि नैष्ठिकस्याचकोर्णिना नैवास्ति । कुतः । “पारुढो नैष्ठिक धर्म यस्तुमच्यवते पुनः प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्धोत्स आत्महा ॥" इति पतनानुमानानिवर्त्यपातित्पश्रुत्यनु- मापकस्मरणात्, तस्य प्रायश्चित्तस्यायोगादित्यर्थः ।।

·३५६ रामानन्दसरस्वतीक्षता । समाधत्ते । उपपूर्वमपित्वेके भावमशनवत्तदुक्तम् ॥नापाठा नेदं महापातकं येनोक्तप्रायश्चित्ताभायः स्यात् । अपि त्वेक आचार्या उपपदपूर्वकमेवेदं पातकं मन्यन्ते, यद्गुरुदारादिभ्यो ऽन्यत्र गमनम् । तस्मादेतस्योपपातक- स्वादुपकुर्माणस्यैव नैष्ठिकस्याप्युक्तमायश्चित्तभावमिच्छ- न्ति । भयोर्ब्रह्मचारित्वे सत्यवकीर्णियाविशेषात् । अ- शनवत् । यथा ब्रह्मचारिणो मधुमांसाशिनो व्रतलापः पुनः संस्कारश्व, तद्वत् । प्रायश्चित्ताभावस्य शास्त्रमसिय- भावात्मायश्चित्तस्य तत्सत्त्यात्, प्रायश्चित्तं पुनर्युक्तम- भ्युपगन्तुम् । अस्मिन्नर्थे यववराहाधिकरणसम्मतिमाह "तदुक्त"मिति । "यवमयश्चवाराही उपानहावुपमुच्य- न्ते" इत्यन्त्र यववराहशब्दाभ्यां किं मियद्गुकृष्णशफुन्यो- ग्रहः, उत दीर्घशकस्करयोरिति सन्देहे, उभयत्र प्रयोग- साम्याधिकल्प इति पाने, प्रियङ्गुकृप्पशकुन्योः शास्त्रप्र- सिद्धिसत्त्वात्तयोरेव ग्रहणमिति प्रमाणलक्षणे सिहान्ति- तम् । तथेहापीत्यर्थः । तस्मात् "प्रायश्चित्तं न पश्यामी". ति स्मृतिः कृतप्रायश्चित्तेनाप्यवकीर्घिना सह व्यवहारा- भावे यनगौरवं सद्भिः फर्तव्यमित्येतत्परेत्यदोपः॥ वहिस्तूभयथाऽपि स्मृतेराचाराच्च ॥३।४।४३॥ कृतमापश्चित्तेन सह शिपाचाररूपं कर्म कि विद्या- साधनं न वेति सन्देहे, प्रागुक्तप्रायश्चित्तेनैव तस्य शुडे- विद्यासाघनमिति पूर्वसिडहेतुमुपजीव्य पूर्व पक्ष, सिला- तः । कवरेतसां स्थाश्रमात्प्रच्युतिमहापातकमुपपातकं घाऽस्तु उभपधाऽपि ते कृतप्रायश्चित्ता अपि शिहिप्क- ·प्रहलामृतषिणी। तव्याः, "प्रायश्चित्तं न पश्यामि" "श्रारूढपतितं विप्रं हवा चान्द्रायणं चरेत्" इत्यादिनिन्दास्मृतेः, शिपाचा- राच । म वकीर्णिना सह शिष्टानामध्ययनाद्याचारो- ऽस्ति । तस्मात्प्रायश्चित्तेन परलोकशुद्धेनापि तेन कृतम वणादिक न पिद्यासाधनमिति फलितम् ।। स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॥३।४।४४ ॥ किमद्गाश्रितोपासनानि यजमानक काणि, श्राहो. स्थित्विकर्तृकाणीति सन्देहे, यः कृतप्रायश्चित्तः स सं. व्यवहार्य इन्युत्सर्गस्य निन्दास्मृत्या वाधवत्, इहाप्य- हानुष्ठातुरेवाङ्गाश्रितापास्तिकर्तृत्वमित्युपसर्गस्य "वर्षति हास्मै य उपास्ते" इत्यादिफलश्रुत्यो 'यो यत्फलभोक्ता स एव तमिन्कर्मणि कता' इति न्यायोपवृंहितया बाधेन फलभाजो यजमानस्यैव कर्तृत्वमिति दृशन्तेन पूर्वपक्षमाह "स्वामिनः" इति । स्वामिनो यजमानस्यैवाङ्गाश्रितोपा- स्तिषु कर्तृत्वमित्यात्रेय आचार्यो मन्यते । पश्वविधसानि वृहत्युपासकस्य "धति हास्मै"इत्यादिफलश्रवणादित्य- पः। तस्मात्फलभाजो यजमानस्यैव कर्तृत्वमिति प्राप्त ॥ समाधत्ते । आविज्यमित्योडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रि- यते ॥३।४।४५ ॥ प्रदोपासनमाविज्यमृत्विकर्तकमेवेत्याडलोमिरा- चार्यो मन्यते । तस्मै हि सानाय कर्मण ऋत्विक्परिकि- यते यजमानेन । तथा च यजमानगामिफलकमप्यगोपा- सनं यजमानेन स्वागामिफलककमार्थ परिक्रोतविक- तृकमेव, कर्माङ्गमायनानितगादोहनवत्, इति न फल- | श्रुतिविरोधः॥

·रामानन्दसरस्वतीकृता। किञ्च । श्रुतेश्च ॥ ३।४ । ४६ ॥ तं ह प्रणव मुद्गीथाख्यं प्राणदृष्ट्या विदित्वा बकना- मपि सनिणामुद्गाता यभूवेति श्रुतिवाक्पशेपादुपासन- स्यविककत्वमेवेति । अत्र स्वतन्त्रफलानामुपासनाना- मृत्विकर्तृकत्वेऽपि यजमानगामिफलकत्वोत्तरस्ति पाद- सङ्गतिः। पूर्वपक्षे कर्तृत्वभाक्तत्वयोरैकाधिकरण्यं सि- हान्त ऋत्विजः कर्तृत्वं स्वाम्यधीन मिति परम्परयकाधि- करण्यमिति मन्तव्यम् ॥ सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वता विध्यादिवत् ॥ ३।४ । ४७ ॥ वृहदारण्यके श्रूयते "तस्माद्रामणः पाण्डित्य नि- विद्य पाल्येन तिष्ठासेवाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिरमानं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः"इति । यस्मा- त्पूर्वे ब्राह्मणा आत्मानं विदित्वा पुत्राधेपणाभ्यो व्युत्था- य भिक्षाचयं चरन्ति तस्मादधुनातनोऽपि ब्राह्मणः पण्डा ऽध्ययनजाऽऽपातब्रह्मधीस्तद्वान्पण्डितस्तस्य कृत्यं पाण्डित्यं श्रवणं तन्निविंद्य निश्चयेन लब्ध्वा बाल्येन ज्ञानव- लभावेन मननेन शुद्धान्तःकरणत्वेन वा स्थातुमिच्छेत् । सदूधयं लब्ध्वाऽथ श्रवणमननानन्तरं मुनिर्मननशीला निदिध्यासनपरः स्यात् । अमौनं श्रवणमनने मार्न निदिध्यासनं च लब्ध्वा, उक्तत्रयस्य ब्रह्मसाक्षात्कारहेतु. स्वात्तत्रयानन्तरं ब्रह्मावगच्छतीति ब्राह्मणःसाक्षात्कृत ब्रह्मा भवतीत्यर्थः । तत्र संशयः, किमन्न निदिध्यासना ख्य मौनं विधीयते न वेति । पूर्वपक्षे मौनस्यानुष्ठेयत्वा. सिद्धिः, सिद्धान्ते ज्ञानं प्रत्यन्तरङ्गस्यानुष्ठेपत्वसिद्धि- ·अल्लामृतर्विणी। ३५९ रिति घोध्यम् । तत्र "तं ह यको दाल्भ्यो विदाकार स ह नैमिशीयानामुद्गाता पभूव" इति वाक्यशेपादुद्गी- योपासकस्य पकनान्न ऋत्वित्तवयोधकादशोपासनस्य- विकर्मत्ववत्, इहापि “अथ ब्राह्मण"इति वाक्यशेपा- विधिविधुरा"दध मुनि"रित्यत्र न मानविधिरिति पा- न्तेन प्राप्ते, ब्रूमः "सहे"ति । फलभूतसाक्षात्कारे श्रव- पाद्यपेक्षया सहकार्यन्तरस्य मौनस्य निदिध्यासनास्यस्य विधिरित्यर्थः। ननु गार्हस्थ्यमाचार्यकुलं मैनिं वानमस्थ-" मित्यत्र मौनशब्दस्य पारिवाज्ये प्रयोगात्कथमत्र मैनिं निदिध्यासनं स्यादित्यत आह "तृतीय"मिति । श्रवण- मननदयापेक्षया तृतीयं निदिध्यासनमेवात्र मानं विधेय- मित्यर्थः। तत्रेतराश्रमसमभिव्याहारपलानिदिध्यासन- प्रधानं पारिवाज्यं मैनिशब्देन लक्ष्यत इति भावः । फस्यायं मौनविधिस्तत्राह "तद्वत" इति । ब्रह्मपरोक्षजा- नवतः पूर्ववाक्ये प्रकृतस्य संन्यासिन इत्यर्थः। ननु सूक्ष्म- वस्तुसाक्षात्कारे निदिध्यासनस्य प्रासत्वान्न विधेयत्वम्, अत अाह "पक्षणे"ति । यस्मिन्पक्ष भेददर्शनमाप्तिस्त- स्मिन्पचे प्राप्त्यभावादिधिरर्थवानित्यर्थः । मनु ब्रह्मपर- वाक्ये कथं मानविधिरित्याशय दृधान्तमाह "विध्या- दिव"दिति । यथा दर्शार्णमासप्रधानपरे वाक्येऽन्वाधा- नादेरगाजातस्य विधिस्तददित्यर्थः । प्रधानमारभ्याङ्गपर्य- न्तो विधिः । तदादिविध्यादिः प्रधानमिति यावत् । अत एवं प्रयाजादिर्विध्यन्त इत्युच्यते । ब्राह्मण्यस्य फलत्या. सम्र विधिकल्पना विफलेति भावः ॥ ननु श्रवणादिप्रधानो यद्यस्ति संन्यासः, कथं तर्हि छान्दोग्ये गृहिणोपसंहारः "अभिसमात्य फर ·३६० रामानन्दसरस्वतीकृता । त्यत्र । तेन हि तदतिरिक्तः संन्यासो नास्तीति द्योत्यते। इत्यत आहा कृत्स्नमावात्तु गृहिणेापसंहारः ॥ ३।४।४८ ॥ • गृहिणः फर्मयाहुल्यात्तेनोपसंहारो न तु संन्यासा- भाषादित्यर्थः । कृत्स्नाश्रमकर्मणां शमादीनां यथासम्भवं गृहिणि भावादित्यक्षार्थः ।। एवं सन्यासगार्हस्थ्याश्रमदयोत्तया मन्दबुद्धरितरा- श्रमाभावशङ्का स्यात् । तन्निरासार्थमाह । मानवदितरेपामप्युपदेशात् ॥ ३ । ४ । ४६ ॥ मौनशब्देन संन्यासगाईस्थ्ययाग्रहः । तदितरयो- रपि ब्रह्मचर्यवानप्रस्थया: "तप एव द्वितोयो ब्रह्मचार्या- चार्यकुलवासी तृतीयः" इत्यादाबुपदेशानुष्ठेयत्वमि- त्यर्थः । पहुवचनं त्वचान्तरभेदापेक्षया। गायत्री प्रामः प्राजापत्यो वृहन्निति ब्रह्मचारिभेदाः । फेन औदुम्परो वैखानसा घालखिल्यश्चेति वानप्रस्थभेदा इति ॥ अनाविष्कुर्वनन्वयात् ॥ ३॥ ४ ॥ ५० ॥ पूर्वोदाहतवाक्ये मान विधेयमित्युत्तवा, तत्रत्यया. ल्यं किमित्यपेक्षायां, तत्स्वरूपमत्र निरूप्यत इति सद्ग- तिः । तत्र किं याल्पशब्देन पालस्य कर्म तिष्ठन्मूव्रत्या- दिकमुच्यते, उत वर्गमस्टेन्द्रियत्वाचभावरूपभावशुद्धि- रिति संशयः । पूर्व पक्षे पूर्वस्य ज्ञानाद्गत्वेनानुष्ठानं फलम्, सिद्धान्त उत्तरस्येति पोध्यम् । तत्र प्रसिद्धिपलात्तिष्ठन्मू- प्रत्वादिकं पाल्यमिति प्राप्त, ब्रूमः । उक्ता भावशुद्धिरे- पात्र पाल्पं, विद्याऽनस्वात, सर्वस्य पालकर्मणो विद्या. " . -- ·३६१ ब्रलामृतषिणी। विरोधात् । तदिदमाह “अनाविष्फुर्वन" निदिध्यासना- दिभिरात्मानं परार्थमविज्ञापयन् गीदिरहितः स्थातुमि- च्छेदितिः “याल्येन तिष्ठासे "दित्यस्यार्थः । कुतः। "अन्व- यात्" अस्य वाल्यस्य विद्याङ्गान्वयस्यैवमेव सम्भवादि- त्यर्थः ।। एवं यज्ञादिकारभ्य बाल्यान्तं विद्याहेतुमुक्त्वा तत्फलं विद्यायाः कालमाह। ऐहिकमप्य प्रस्तुतप्रतिवन्धे तद्दर्श- नात् ॥३।४। ५१ ॥ किमिहैव जन्मनि विद्योत्पत्तिरुत कदाचिदमुन्ना- पीति संशय: । पूर्वपक्षे श्रवणादीनां विद्याहेतुत्वानियमः, विद्याया ऐहिकत्वेन कचित्तद्दर्शनादिति । सिद्धान्ते त्वप्रतिबद्धश्रवणादेस्तनियम इति मन्तव्यम् । तत्रेय जन्मनि विद्याजन्मास्त्विति कामनया श्रवणादिषु प्रहत्ते- रैहिकमेव विद्याजन्मेति प्राप्ते, बमः । विद्याविरुद्धफलकं देशकालविशेषापेक्षं फलोन्मुखं कर्म प्रस्तुतम् । तेन प्रति- पन्धाभावे सत्यैहिकं विद्याजन्म सति श्रवणादिपाक- रुये भवत्येच, चिनाफलपशुवत् । सति तु प्रतिपन्धेऽमु- प्रापीत्यनियम एव । न त्विहैवेति नियमः। फुतः । "त- शनात्" प्रतिपन्धापतिपन्धाभ्यामनियमस्य श्रुती दर्श- नात् । तथाहि श्रुतिर्जन्मान्तरानुष्टितश्रवणादेः फलं जन्मा- न्नरे दर्शयति "गर्भस्थ एव च वामदेवः प्रतिबुबुधे ब्रम- माय"मिति । सति तु प्रतिबन्धे विद्या दुर्लभेत्यप्पाह श्रुतिः "श्रवणायापि बहुभियों न लभ्यः शृण्वन्तो ऽपि पहया यं न विद्युः। श्राश्चर्योऽस्य वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा ·३६२ रामानन्दसरस्वतीकृता । ऽऽश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिः" इति । श्रात्मश्रवणमपि पहनां दुर्लभम् । कुतश्चिद्भाग्याच्छवणलाभेऽपि तत्फलं ज्ञानं दुर्लभम् । तत्र हेतु"राश्चर्य" इति । यथा. परस्या- स्मनो वक्ताचार्यो ऽद्भुतवत्कश्चिदेव सम्भवति, सम्य- गाचार्यलाभेऽपि तस्माच्छु त्वाऽप्यात्मनो लब्धा साक्षा- स्कर्ता ऽऽश्चर्यः । तिष्ठतु साक्षात्कारः। कुशलेनाचार्येणा. नुशिोऽपि शास्त्रेणास्यात्मनः परोक्षत्वेन ज्ञाताऽप्याश्चर्य एवेत्यर्थः। तस्मादनियमो विद्याजन्मन इति सिद्धम् ॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थाऽवतेस्तदव- स्याऽवधृतेः ॥ ३ । ४ । ५२ ॥ यथा विद्यायाः श्रवणादिसाधनोत्कर्षापकाभ्या- मैहिकामुष्मिकत्वरूपोपचयापचयवत्त्वनियमः, एवं तत्फ. ले मुक्ताबुपचयापचयवत्वनियमोऽस्ति न वेति सन्देहे, पूर्वपने स्यादिवत्कर्मसाध्यत्वं मोक्षस्येत्येतत्पादाचाधि- करणासिद्धिः फलम्, सिद्धान्ते तस्य निर्विशेषस्य ज्ञानकर भ्यस्वमिति तत्सिडिरिति मन्तव्यम् ! तत्र पूर्वोक्तविद्या- दृशन्तेन फलत्येन हेतुना मोक्षस्य सातिशयत्यनियमे माने, ब्रूमः । "एवं" विद्यावत्, मुक्तिरूपफत्तस्यानियमो निर्विशेषत्वमेव । फुतः। तदवस्थाऽवधृतेः । मुतयवस्थाय निर्विशेषब्रह्मरूपत्वेन "वस्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्या दिध्ययधारणादित्यर्थः । तथा च फलहेतुफानुमानस्याग- मपाधः । न हि सानाकाररूपविद्यायामुपचयापचयव- स्वमस्ति । न हि पूर्वोत्तरभाविघटसाक्षात्कारयोश्चिर- याचिरत्यमतिशय इति कश्चिदभ्युपैति । तस्मानिर्विशेष- ब्राह्मसाक्षात्कारस्यैकरूपत्वात्तल्लामा मोक्षो निरतिशया- कला

·३६३
ब्रह्मामृतपिणी ।
नन्दात्मकरूप एवेति सिद्धम् । अभ्यासोऽध्यायसमाप्ति
प्रोतनार्थः॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमन्मुकुन्दगो-
विन्दश्रीचरणशिक्षितश्रीरामकिकरघर्यकृती
ब्रह्मसूत्रवृत्ती ब्रह्मामृतवर्पिण्यां तृतीयस्था-
ध्यायस्य चतुर्थः पादः।।
तृतीयाध्यायश्च समाप्तः ॥

·श्रीगणेशाय नमः ॥ पूर्वाध्यायान्त्याधिकरणे मोक्षे विशेषनियंमाभाव उक्तः। सम्प्रति मोचहेतुज्ञानसाधनेषु श्रवणादिप्वा त्यायनुष्ठाननियममाह । श्रावृत्तिरसतदुपदेशात् ॥ ४ ॥ १ ॥ १ ॥ पूर्व स्मिन्नध्याये परापरविद्यासु साधनविपयो वि- चारः कृतः । श्रत्र तत्फलविचारः क्रियते । अतोऽनयोर- ध्याययोर्हेतुहेतुमद्धावसङ्गतिः । श्रन प्रथमे पादे श्रवणा- द्यावृत्त्या निर्गुणमुपासनया सगुणं वा ब्रह्म साक्षात्कु- र्वतः प्रारब्धकर्मातिरिक्तपुण्यपापनिवत्तिरूपा जीवता मुक्ति प्रतिपाद्यते । द्वितीय पादे म्रियमाणस्योत्कान्तिः। तृतीये पादे सगुणविदो मृतस्योत्तरो मार्गश्च प्रसद्गान्नि- रूप्यते । चतुर्थे पादे पूर्वार्धन निर्गुणब्रह्मविदो विदेहकै- वल्यं, उत्तरार्धन सगुणविदो ब्रह्मलोकप्राप्तिश्च निरूप्यते । इति तत्तद्विचारात्मकाधिकरणानां तत्तत्पादसङ्गतिर्यो- ध्या । तदुक्तं "चतुर्थे जीवता मुक्तिरुत्क्रान्तिर्गतिरुत्तरा। ब्रह्मप्राप्तिब्रह्मलोकाविति पादासङ्ग्रहः॥" इति । पूर्वी- ध्याये साक्षाच्छुत्युक्तसाधनविचारः कृतः । इदानी फला- पित्तिलभ्यस्यात्यादेर्विचारस्तृतीयशेप एवाधारलेपा- धिकरणपर्यन्तं क्रियते । तत्र साक्षात्कारसाधनत्वेन श्रुत- श्रयणादिषु संशयः, किं सकृदेव श्रवणादि फर्तव्यम्, उत अयपाद्यारत्तिरिति । पूर्वपक्षे श्रवणादीनामार्थत्वं फलम्, सिडान्ते यायत्फलमावर्तनीयत्वादवघातादिवद् हार्थत्वमिति पोध्यम् । तत्रैकवारमेव श्रवणादि प्रया. - ·BE ब्रह्मामृतपिणी । जादिवत्कर्तव्यमिति प्राप्ते, ब्रूमः । श्रवणाद्यावृत्तिरेष फर्तव्या । कुतः। "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" इत्यसकृदुपदेशात् । नन्वत्र श्रवणायावृत्तिर्न श्रूयत इति चेदुच्यते । साक्षात्कारस्यैवाविद्या निवर्तनक्षमत्वेनाहि- भ्रमादौ हपृत्वात्, सूक्ष्मवस्तुसाक्षात्कारस्य चात्तिविशि- पृश्रवणादिसाध्यत्वस्य पड्जादिस्वरे हपृत्वात, दुर्विज्ञे- यात्मश्रवणादावपि संसारानर्थमूलाविद्यानिवर्तनक्षम- साक्षात्कारायावृत्तिः कर्तव्या, ह सम्भवत्यहपृफ्ल्पना- नुपपत्तः, इति तात्पर्घम् । एयमुपास्यसाक्षात्कारद्वारा फलहेतूपासनेष्वावृत्तिर्याध्या, पार्थत्वात्, “उपासीते". त्यावृत्तिश्रवणाय, प्रत्ययप्रवाहस्पैवोपासनत्वात्,"वदे". त्यस्याप्युपासनार्थत्वात् । तथाहि संवर्गविद्यायां विदि- नोपक्रम्योपास्तिनापसंहारो दृश्यते, “यस्तद्वेद यस वेद स मयैतदुक्ता" इत्युपक्रम्य "अनु म एतां भगवो देवतां शाधि यां देवतामुपास्से" इत्युपसंहारात् । यत्स रैको वेद प्राणतत्त्वं सर्व धर्मफलं प्राप्नोति । एवं रैकादयोऽपि यस्तदैववेद्यं चेद सोऽपि तथैव फलं प्रामोति । स एषम्मू- तारैको मयैतदुक्त इत्थमुक्त इति हंसं प्रति हंसान्तरव- चनम् । हे भगवो रैक या देवतां त्वमुपास्से तामेतां मेऽनु- शाधि शिक्षय ज्ञापयति जानश्रुतेर्धचनम् । तस्मात्साक्षा- कारसाधनेष्वारतिसिद्धिः ।। लिङ्गाच्च ।४।१।२॥ तथाहि, उद्गीयोपासनं प्रकृत्य, "आदित्य उदीय" इत्युपासनमेकपुभ्रतादापेणापोय "रश्मींस्त्वं पर्यावर्तया- स्" इति रहिमपहुत्वोपासनं यापुत्रतायै विदधद्धार्थ .

·३६६ रामानन्दसरस्वतीशता । प्रत्ययात्तिं सूचयति । तयायेन साक्षात्कारसाधनेष्व- प्यावृत्तिसिडिः। हे पुत्र त्वं रश्मीनादित्यं च प्रत्येक पर्यावर्तयात् । तकारमन्तभाव्य पयर्यावर्त यतादिति मध्य- मपुरुपैकवचनम् । उपास्स्वेत्यर्थः ॥ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ४॥ १।३॥ पूर्व श्रवणमनन निदिध्यासनामामावृत्तिरुता।तामु- पजाव्य सन्दियते, किं निदिध्यासनावृत्तिकाले प्रत्यक्त्वे- नेश्वरध्यानं कर्तब्यमुत भिन्नत्वेनेति । पूर्वपक्ष श्रुतीनामभे- दपराणां गाणार्थत्वं, सिद्धान्ते मुख्यार्थत्वम् । यद्यप्पभेद- | श्रुतीनां प्रत्यक्षादिविरोधपरिहारात्मकमिदमधिकरणम- विरोधाध्यायसङ्गतम्, तथाऽपि महावाक्पार्थविरोधपरि- हारस्य समाधाषन्तरङ्गत्वादेतत्पादसङ्गतिः। तत्राभेदस्य प्रत्यक्षेण सर्वज्ञत्वकिञ्चिज्ज्ञत्वादिविरुडधर्मलिङ्गकानुमा- मेन च याघात्, भिन्नत्वेन ध्यानमिति प्राप्ते, ब्रूमः । आ- स्मेत्येवेश्वरो ध्येयः । तथाहि जायाला आत्मत्वेनेश्वरम- भ्युपगच्छन्त्रिात्वं वा अहमस्मि भगवो देपतेऽहं घे त्वम- सी"ति तिथा ग्राहयन्ति चेश्वरमात्मत्वेन 'तत्त्वमस्या'- दिवाक्यानि । न च तेपां नामब्रह्मेत्यादिवद्गौणार्थत्वं, सति मुख्यार्थत्वसम्भधे गौणत्यायोगात् । न च प्रत्यक्षा- दिविरोधादसम्भवः, तेषां मिथ्याभेदगोचरत्वेन पारमा- थिकाभेदविरोधित्वाभावादिति भावः ॥ न प्रतीके न हि सः॥४।१।४ ॥ "मनो ब्रामेत्युपासीत" "नाम ब्रामेत्युपास्ते"हत्या- | दिपु प्रतीकोपासनेपु संशयः, किं प्रतीके मनभादी स्वा- स्मत्वबुद्धिः कर्तव्या न वेति । पूर्वपक्षे प्रतीफोपास्तीनाम- + - ·ब्रह्मामृतवाणी। हंग्रहोपास्तिभ्यो विशेषासिडिः, सिद्धान्ते तु विशेपसि. डिरिति योध्यम् । एतदारभ्याधिकरणत्रयस्य प्रासनिक- पादसङ्गतिः । तत्र ब्रह्मणः स्वाभिन्नत्वाद्यथा स्वात्मत्वेन बुद्धिः, एवं प्रतीलस्य ब्रह्मविकारत्वेन जोवाभिनवना- भिन्नत्वादुपासकजीवात्मत्वबुडिः कार्येति हपान्तेन प्राप्ते, ब्रूमः । न प्रतीके स्वात्मबुद्धिः का। न हि स उपासक आत्मत्वेन प्रतीकमनुभवति । अत्राय विकल्पः । किमनु. भवयलात्प्रतीकस्यात्मत्वेन बुद्धिः कार्या, उत श्रुतत्वात्, आहोस्वित्स्वाभिन्नब्रह्माभिन्नत्वात् । नाद्य इत्युक्तं "न हि स" इति । न द्वितीयः, अश्ररणात् । न तृतीयः, प्रती- कस्य स्वरूपेण ब्रह्माभिन्नत्वायोगात्, प्रतीकस्य पृथक्सत्त्व- याधे चौपासनाविध्यभावप्रसङ्गादिति भावः ।। ब्रह्मदृष्टिरुत्कपात् ॥ ४ ॥ १ ॥ ५ ॥ पूर्वोक्तप्रतीकोपासनेषु किं ब्रह्मणि मनआदिपिः कर्तव्या, उत्त मनादी ब्रह्मपिरिति संशयः । पूर्वपचे निकृष उत्कृपवुद्धिः कर्तव्येति न्यायानपेक्षा, सिंहान्ते तदपेक्षेति मन्तव्यम् । एकविषयत्वमवान्तरसङ्गतिः । अत्र ब्रह्मण्येव मनआदिब्रिह्मणः माधान्येनोपास्यत्वोपप- तये कर्तव्येति प्राप्त, चूमः । मनश्रादावेव ब्रमपिः कार्या, ब्रह्मण उत्कपीत् । उत्कृष्टौ हि निकृष् कृतायां निकृष- स्थोत्कृता भवति, यथाऽमात्ये राजधुद्धिः फलाय, न तु राज्यमापवुद्धिः। न चैयं ब्रह्मणः प्राधान्याभावः, इप- स्वादिति भावः॥ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ४ ॥ १॥६॥ “य एवासी तपति तमुद्गीथमुपासीत"इत्यादीन्य- झाभितोपासनानि सन्ति । तत्र संशयः, किमादित्यादिष.

·समानन्दसरस्वतीस्ता। प्रत्ययात्तिं सूचयति । तयायेन साक्षात्कारसाधनेष्ध- प्यावृत्तिसिडिः। हे पुत्र त्वं रश्मीनादित्यं च प्रत्येक पर्यावर्तपात् । तकारमन्तीन्य पर्यावर्तपतादिति मध्य- |मपुरुपैकवचनम् । उपास्स्वेत्यर्थः॥ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥४।१।३॥ पूर्व श्रवणमनननिदिध्यासनानामावृत्तिरुक्ता। तामु- पजाव्य सन्दियने, किं निदिध्यासनावृत्तिकाले प्रत्यक्त्वे- 'नेश्वरध्यानं कर्तव्यमुत भिन्नत्वेनेति । पूर्वपक्षे श्रुतीनामभे- दपराणां गोगार्थत्वं, सिद्धान्ते मुख्यार्थत्वम् । यद्यप्पभेद- श्रुतीनां प्रत्यक्षादिविरोधपरिहारात्मकमिदमधिकरणमा विरोधाध्यायसद्गतम्, तथाऽपि महावाक्यार्थविरोधपरि- शरस्य समाधावन्तरङ्गत्वादेतत्पादसङ्गतिः । तत्राभेदस्य प्रत्यक्षेण सर्वज्ञत्वकिञ्चिज्ज्ञत्वादिविरुद्धधर्मलिगकानुमा- मेन च याधात्, भिन्नत्वेन ध्यानमिति प्राप्ते, ब्रूमः । प्रा. स्मेत्येवेश्वरो ध्येयः । तथाहि जायाला आत्मत्वेनेश्वरम भ्युपगच्छन्तिा त्वं वा अहमस्मि भगवो देपनेऽहं धै त्वम- सी"ति तिथा ग्राहयन्ति घेश्वरमात्मत्वेन तत्त्यमस्या'- दिवाक्यानि । न च तेषां नामब्रह्मेत्यादिवद्गौणार्थत्वं, सति मुरयात्वसम्भवे गौणत्वायोगात् । न च प्रत्यक्षा- दिविरोधादसम्भवः, तेषां मिध्याभेदगोचरत्वेन पारमा- र्थिकाभेदविरोधित्वाभावादिति भावः ।। न प्रतीके न हि सः॥ ४ । १।४ ॥ "मनो ब्रह्मेत्युपासीत" "नाम ब्रह्मेत्युपास्ते"इत्या- दिपु प्रतीकोपासनेषु संशयः, किं प्रतीके मनआदी स्वा- त्मत्ववुद्धिः कर्तव्या न येति । पूर्वपक्षे मतीकोपास्तीनाम- . , ·ब्रह्मामृतपणी। हंग्रहोपास्तिभ्यो विशेषासिडिः, सिद्धान्ते तु विशेषसि. डिरिति बोध्यम् । एतदारभ्याधिकरणत्रयस्य प्रासनिक- पादसङ्गतिः । तत्र ब्रह्मणः स्वाभिन्नत्वाद्यथा स्वात्मत्वेन बुद्धिः, एवं प्रतीकस्य ब्रह्मविकारत्वेन जोवाभिन्नव्रह्मा- भिन्नत्वादुपासकजीवात्मत्ववुडिः कार्येति दृप्रान्तेन प्राप्ते, ब्रूमः । न प्रतीके स्वात्मधुद्धिः कायी। न हि स उपासक आत्मत्वेन प्रतीकमनुभवति । अत्रायं विकल्पः । किमनु. भवबलात्प्रतीकस्यात्मत्वेन बुद्धिः कार्या, उत श्रुतत्वात, आहोस्वित्स्वाभिन्नब्रह्माभिन्नत्वात् । नाद्य इत्युक्तं "न हिस" इति । न द्वितीयः, अश्रवणात् । न तृतीयः, प्रती- कस्य स्वरूपेण ब्रह्माभिन्नत्वायोगात्, प्रतीकस्य पृथक्सत्त्व- पाधे चौपासनाविध्यभावप्रसङ्गादिति भावः॥ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥.४।१।५ ॥ पूर्वोक्तप्रतीकोपासनेषु किं ब्रह्मणि मनआदिपिः कर्तव्या, उत मनवादा ब्रह्मदृपिरिति संशयः । पूर्वपचे निकृपृ उत्कृपवुद्धिः कर्तव्येति न्यायानपेक्षा, सिहान्ते तदपेक्षेति मन्तव्यम् । एकविषयत्वमवान्तरसङ्गतिः । अत्र ब्रह्मण्येव मनआदिप्रिव्रह्मणः प्राधान्येनोपास्यत्वोपप- तये कर्तव्येति प्राप्त, चूमः । मनवादावेव ब्रापिः कार्या, ब्रमण उत्कीत् । उत्कृषौ हि निकृष्ट कृतायां निकृष- स्वोत्कृपता भवति, यथाऽमात्ये राजवुद्धिः फलाय, न तु राज्यमात्यबुद्धिः । न चैवं ब्रह्मणः प्राधान्याभावः, इ. त्वादिति भावः॥ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥४।१।६॥ "य एवासी तपति तमुद्गीथमुपासीत"इत्यादीन्य. माश्रितोपासनानि सन्ति । तत्र संशयः, किमादित्पादिप.

·रामानन्दसरस्वतीता। 3. द्गीथादिपिः कर्तव्या, उतोद्गीथादिवादित्यादिपिरि- | ति । तत्रोद्गीथादीनां कर्मरूपाणां फलहेतुत्वेनात्कृत्या. दादित्यादीनां सिद्धरूपाणां तदभावेन निकृपत्वात्पूर्व- न्यायेनादित्यादिपद्गीवादिपिरिति दृपान्तेन प्राप्ते, घूमः। उद्गीपाद काङ्गादित्यादिमतय एव कर्तव्याः। कुतः। उपपत्तेः । यथा प्रोक्षपादिना ब्रीह्यादिपु संस्कृतेपु प्रकृत- कीपूर्वमुत्पद्यते, तथा कमीङ्गे पद्गाथादिष्वादित्यादिपि- भिः संस्कृतेषु प्रकृतस्य कर्मणः फलाधिक्यलक्षणा समृ- डिर्भवति । अन्यथा न भवत्, श्रादित्यादीनामनङ्गत्वात् । तथा च कर्मसमृद्धिरूपफलोपपत्तेरड्नेष्वनङ्गमतिरित्यर्थः । श्रादित्यादाबुद्गीथादिमतिप्रक्षेपे फलासिद्धर्नोद्गीथादीना. मुत्कर्ष इति भावः॥ आसीनस्सम्भवात् ॥ ४ ॥ १। ७ ॥ किं कर्मादानाश्रितान्युपासनानि निष्ठन्नासीन: शयाना वा कुर्यादित्यनियमः, उत आसीन एयेति निय- मः, इति संशयः । पूर्वोत्तरपक्षयोः पूर्वोत्तरकोटिसिद्धि- रेव फलम् । निदिध्यासनादी विद्यासाधन आसननिय- मोक्तः पादसङ्गतिः । तत्र पूर्वोक्तकौगोपासनेपियवा- नियम इति प्रासे, चूमः । श्रासीन एव कमीनोपासना- नि कुर्वीत । कुतः । समानपत्ययप्रवाहात्मकोपासनस्या- सीन एवोपासके सम्भवात् । न हि तिष्ठतः पुंस उपासनं सम्भवति, शरीरधारणे यनापेक्षायां चित्तविक्षेपात् । नापि शयानस्य, निद्रामसगात् । अझोपासनानां त्वद्नपा- रतनपायुक्तस्तत्रानियम इति ॥ ध्यानाञ्च ॥ ४ ॥१८॥ A -- ·. ३६९ | प्रलामृतवर्षिणी। सपासनस्य ध्यायत्यर्थध्यानरूपत्वात्, ध्यायतेश्चा- सोनेषु बकादिष्वेकविपयदृषिषु प्रयोगादासीन एवोपा सीतेत्यर्थः॥ 'अचलत्वं चायेक्ष्य ॥४१॥ किच "ध्यायतोव पृथिवी"त्यत्र श्रुती पृधिव्या' अचलत्वमपेक्ष्य ध्यानोपचारो पुः । तस्मादपि लिङ्गादा- सीन एवापासीत ॥ स्मरन्ति च ॥ ४ । १ । १॥ "शुचा देशे प्रतिष्ठाप्प स्थिरमासनमात्मनः" इत्या- दिना पाह्यासनविधानस्मरणाचासीन एवोपासीत । यदा योगशास्त्रे पद्मकादीनां शारीरासनानां सरणादासीन एवोपासीतेत्यर्थः॥ यत्रैकोयता तत्राविशेषात्'। ४ । १.११॥ दिग्देशकोलेपु संशयः, किंमगानाश्रितोपासनेषु दिगादिनियमोऽस्ति न वेति । तेष्वासन नियमवदस्ति- नियम इति प्राप्ते घूमः । प्राच्यादिदिनियमः प्रदोपा- दिकालनियमो नदीतीरादिदेशनियमो वा नास्ति । कृतः। पत्र दिशि देशे काले वा चित्तस्यैकाग्रता प्रत्ययवाही- मुख्यं तत्रोपासीत, दिगादिविशेषाश्रवणादित्यर्थः । यदा उपासन इशया एकाग्रतायाः सर्वनाविशेपादित्यपः । "समे शुचौ शर्करपहिघालुकापिपर्तिते सन्दजलाया- दिभिः। मनोनुकूले.न तु चक्षुपीढने गुगनियातायपणे नियोजयेत्" इति अतिरपि चित्तस्पैचानसम्पादक देश उपासीतेति दर्शयति । शर्कराः सूक्ष्मपाणाः । जता- 7 ·३०० रामानन्दसरस्वतीकृता । श्रयवर्जनं शीतनित्यर्थम् । चक्षुःपीडनं मशकादिकम् । मानुपासने दिगादिनियमो नास्तीति सिद्धम् ॥ आप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ ४।११२ ॥ उपास्यसाक्षात्कारदारा फलहेतुपासनेष्वहंग्रहना- मर्केप संशयः, किं कदाचिदुपासनं कृत्वोपरमेत, उत यावजीवमुपासीतेति । पूर्वपक्षे कदाचित्कृतप्रत्ययाहत्तर- हद्धारा मृतिकाले ध्येयबुद्धिहेतुत्वं फलं, सिद्धान्ते धारा- चाहिकोपासनस्य साक्षादेव तडेतुत्वमिति विभागः । तत्र देशादिनियमाश्रवणात्तदभाववत्, यावज्जीयमुपास- नाषणात्तदभाव इति प्राप्ते घूमः । आमायणादेहपात- पर्यन्तमुपासीत । हि यता, तत्रापि मरणकालेऽपि "स यावत्मतुरसमालोकारमैति" इति श्रुत्या ध्येयप्रत्पपानुवर्तनं पम् । न च तददृश्साध्यम, दृऐ सम्भवत्पदृपृकल्पना- इनुपपत्तेः । श्रुती सर्वनामार्य उपासकः । ऋतुरुपासनम् । "सदा तद्भावभाषितः"इति स्मृतिश्च यायजीवमुपासन दर्शयति । तस्माददंग्रहापास्तयो पायसीयमनुष्ठेपा इति सिद्धम् ॥ एवं ज्ञानसाधनानुष्ठाने पदाधिक्या फलाध्याये- ऽपि साधनानुष्ठानक्रम विचार्य, फलाध्यायस्थां फलचि. न्तामुपममते। तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्नपविनाशी तापदेशात् ॥ ४ ॥ १। १३ ॥ तषाचास्य फलविचारप्रतिवन्धकसापनजिज्ञासाs- भावरूपाऽपसरसद्गतिलब्धा । किं ब्रह्मविद्यायामुपक्षायां विदुषो भविष्यापापासम्पन्यपूर्वपापविनाश भवतान- ·ब्रह्मामृताशी। घेति सन्देहः । पूर्वपक्षे सत्यामपिं विद्यायां पापफलभा- गानन्तरं विद्याता मुक्तिः, सिद्धान्ते विद्योत्पत्यानन्तर- मेव मुक्ति, इति बोध्यम् । तत्र फल भोगं विना नास्ति विद्यया पापनाश इति प्राप्ते, ब्रूमः । तदधिगमे ब्रह्मसा- क्षात्कारे सत्युत्तरपूर्वाधारश्लेषविनाश भयत एव । कुतः 1 तयार्विदुपि श्रुत्या व्यपदेशात् । “यथा पुष्करप- लाश श्राप न शिलप्यन्त एवमेवंचिदि पापं कर्म न श्लिष्यते" इति श्रुतिर्विद्यात उत्तरस्य पापस्यारलेषं दर्श- यति । "तद्यपीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतेवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रयन्ते"इति श्रुतिविद्यातः पूर्वस्य पापस्य विनाशं व्यपदिशति । एवं निर्गुणविदोऽपि पापक्षय व्यपदिशति "क्षोयन्ते चास्य कर्माणि तमिन्ट परावरे' इत्यादिका श्रुतिः । तस्माद्रभाविद्यावतः पूर्वेत्तिरपापास- म्वन्ध इति सिडम् ॥ इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु ॥४।१।१४ ॥ पूर्व ब्रह्मविद्यायतः पापनाशासम्यन्धायुक्त । तद. त्पुण्यस्यापि नाशासम्बन्धी भवतो न वेति सन्देहे, तस्व- ज्ञानपुषयपोर शास्त्रीयत्वेनानिहेम्रदर्शयोरिव विरोधा- भाषाम भवत इत्यम्पधिकासकाणं, पूर्वन्यायमतिदि. शति । इतरस्थापि पापादितरस्य पुष्पस्याप्येवमधवदरले- पो पिनाशय ज्ञानाद्भवतः, "उमे उद्देवैप एते तरति" इत्यादिश्रुतिपु पापासम्पन्धवत्पुण्यासम्पन्धस्यापि व्यप- देशात् । श्रुतावुशन्दोऽप्यर्थः । एष प्रश्नसाक्षात्कारयान् । सूत्रे तुशब्दोऽवधारणार्थः । एवं ब्रह्मसाक्षात्कारवतः पुम. पधारेयस्य पुण्यपापयोपन्याहवारभावात. देहपाते मुक्ति रवश्यं भवत्येवत्यधिकरणदयस्य फलमुक्तम् । मनिहोश. , ·३०२ रामानन्दसरस्वतीक्षता। दर्शयारविरुद्धफलत्वमुपाधिः । अस्यातिदेशत्वान्न पृथक्स- इत्याद्यपेक्षा॥ अनारधकार्य एव तु पूर्वे तदवधेः॥४।१।१५ ॥ पूर्व ज्ञानात्कर्मक्षय उक्तः। तस्य प्रारब्धकर्मव्यतिरि- क्तविषयत्वेनाप्रापवादात्सद्गतिः। ज्ञानजन्यकर्मक्षयः कि- मविशेपेण कर्ममानस्य भवत्युत प्रारब्धकर्मव्यतिरिक्त स्येति संशयः। पूर्व पक्ष जीवन्मुत्तयसिद्धिः, सिडान्ते तत्सि. द्धिरिति योध्यम् । तत्र "क्षीयन्ते चास्य कर्मापी"त्यविशे- पेण श्रवणाकर्ममात्रस्य क्षय इति प्राप्ते, ब्रूमः । ये पुण्य. पापे एतघेहावच्छेदेन सुखदुःखानुभधार्थ प्रवर्तते ते आर. ब्धकार्ये । तद्यतिरिक्त अनारब्धकार्य पूर्व अनादिभवपर- म्परायां ज्ञानोत्पत्तिपर्यन्तं सविते । ते एव क्षीयते । कुतः । तदयधेः, "तस्य तायदेव चिरं पापन्न विमोक्ष्येऽध सम्पत्स्यै" इति देहपातावधिश्रवणादित्यर्थः । तथा घ विपश्रुत्यनुसारादविशेषश्रुतिर्नेतव्येति भावः । ब्रह्मा. त्मत्वसाक्षात्कारवान्यायन विमाक्ष्ये विमोक्ष्यते तस्य ता. चदेष चिरं तस्य तापानेच देहपातरूपो पिलम्पः । अध. भारब्धकर्मभोगाइहपातानन्तरं सम्पत्स्ये प्रत्मसम्परस्पत इत्यर्पः॥ अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्श- नात् ॥ ४।१।१६ ॥ पूर्वमनारन्धकार्याणां फर्मपां ज्ञानात्क्षय उक्तः । तन्य नित्यनैमित्तिकातिरिक्तानारयकार्यकर्मविपयत्वेना- प्रापवादात्पादसद्गतिः । फि नित्यनैमित्तिककर्मजातम. गारन्धकार्यकर्मवज्ञानात्मीयते न येति सन्देहः । पूर्वपचे ·, ब्रह्मामृतवर्षिणी। काम्यकर्मण इव मुमुक्षणां नित्यनैमित्तिकयोरप्यननुष्ठान पकप्रक्षालनन्यायात्, सिद्धान्ते तदनुष्ठानम्, इति योध्य- म । तंत्रानारब्धकर्मत्वाविशेषानित्यनैमित्तिककर्मजातं ज्ञानात्मीयत इति प्राप्ते, अमः। अग्निहोचादिनित्यनैमि- त्तिकं कर्म तत्कायर्यायैव तस्य ज्ञानस्य यत्कायं मुक्तिरूपं तस्मा एव सत्वशुयादिपरम्परया । कुतः । तद्दर्शनात, यज्ञादिश्रुती ज्ञानहेतुत्वदर्शनादित्यर्थः। तथा च ज्ञानरूप- फलेकनाश्यत्वं नित्यनैमित्तिककर्मजातस्य । नान पकम- क्षालनन्यायः,ज्ञानार्थत्वेनानुष्ठानस्यार्थवत्वादिति भावः॥ ननु नित्यादेानार्थत्वे "तस्य पुम्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विपन्तः पापकृत्याम्"इति विनियो- गवाक्यं किंविषपकमित्यत आह । श्रतोऽन्याऽपि टेकेपामुभयोः ॥४।१।१७ ॥ प्रतोऽग्निहोत्रादेनित्यादिरूपादन्याऽप्यस्ति काम्यरू- पा साधुकृत्या । तसिषयमिदमेकेषां शाखिनां विनियोग- वाक्यम, तस्या ज्ञानानुपकारकत्वात् । तचानुपकारक- त्वमुभपार्जेमिनिपादरायणयोराचार्ययोरनुमतमित्यर्थः । नन्वस्याः काम्यसाधुकृत्याया "इतरस्याप्येवमसंरलेप" इत्यत्र नाश उक्तः । कथं तस्या विनियोग इति चेत्, अत्र वक्तव्यम् । सुहृदः साधुकृत्यामुपयन्तीत्यस्याः कोऽर्थः न तावत्तामेव भामुवन्तीत्पर्धः, द्रव्पादिवत्तस्याः माप्रप- योगात् । नापि तत्फलं प्रामुवन्तीत्यर्थः, शास्रफलं प्रयो- करीति न्याविरोधात् । न च वैश्वानरप्रिन्यायः, अन- वणात् सुहृदोऽनुद्देश्यत्वाच । तस्मादिदत्सवारि सु. हदि चियनिष्ठा साधुकृत्या स्वतुल्यां साधुकृत्पां जनपति, ·रामानन्दमास्यतीता। स्वपं ज्ञानानश्यतीत्यविरोधः । समानः पापकृत्याया- मूहः । अर्थवादत्वान्नातीवाभिनिषेपृष्यम् ॥ यदेव विद्ययेति हि ॥ ४ ॥ १ ॥ १८॥ पूर्व मुमुक्षणां ज्ञानार्थ नित्यादिकमनुष्टेयमित्युक्त. मातत्किमद्दाश्रितोपासनसहितमेव ज्ञानार्थमनुष्ठेयमिति नियम , उतेपासनसहितं केवलं वाऽनुष्ठेयमित्यनियमा, इति संशयः । एकविषयत्वं सद्गतिः । पादसतिस्तु प्रासगिकी योध्या । पूर्वपक्षे केवलस्य नित्यादेजानहेतु. त्वासिडिः, सिद्धान्ते तसिद्धिरिति योध्यम् । तत्र नियमे भासे, बमः, नियमो न युक्त इति । तथाहि “यदेव विद्य- या करोति तदेय वीर्यवत्तरं भवति"इति श्रुतिर्विद्यास- हितस्य कर्मणो वोर्यवत्तरत्वं ब्रूवन्ती विद्याहोनस्य कर्म वीर्यवत्त्वं फलहेतुत्वरूपं दर्शयति । तब केवलकर्मो ज्ञानरूपफलहेतुत्वाभावे न युक्तं स्यात् । तस्मात्केवलमपि कर्म ज्ञानहेतुरित्यनियम इति सिद्धम् ॥ एवमनियमेनामिहोत्रादिकर्मणा ज्ञानार्थत्वान्न ज्ञाने. नक्षय इत्युक्तम् । इदानी प्रारम्धकर्मणाम् "अनारन्धकार्ये एव तु" इत्यत्र ज्ञानानिवपत्वेनोक्तानां निशत्तिमकार- माह। भोगेन वितरेपयित्वा सम्पद्यते ॥४।१।१६॥ किं ब्रह्मसाक्षात्कारवान्देहपातानन्तरमपि संसरति न वेति सन्देहः । पूर्वपर्ने साक्षात्कारस्य मुक्तिरेतुत्वा- सिदित, सिद्धान्ते तत्सिडिरिति विवेकः । तत्र देहपाता. त्पूर्व यथा साचात्कारेऽपि संसारानुत्तिः, एवं देहपाता. नन्तरमपीत्यनारधाधिकरणदृशन्तेन प्राप्ते, घूमः। स.

·३७५ ब्रह्मामृतपणी। चितकर्मणां ज्ञानानाश उक्तः । इतरे त्वारन्धकार्ये पुण्य पापे भोगेन क्षपयित्वा विद्वान्ब्रह्म सम्पद्यते। "अय सम्प. रो"ब्रवि सन्ब्रह्माप्येति" इत्यादिश्रुतिभ्यो देहपा- तात्पूर्व भारब्धकर्मणां मत्त्वत्कुलालचक्रभ्रमणन्यायेन मिथ्याज्ञानरूपनिमित्तनाशेऽप्यविद्यालेशानुवृत्तिर्युक्ता । तदोगानन्तरं कस्यचिदपि कर्मणो जन्ममरणलक्षणसंसा- रहेतारभावान संसारः। तस्माद्भागेन प्रारब्धकर्मनाशान- न्तरं विद्वान्स्वरूपानन्दात्मनाऽवस्थानलक्षणं स्वास्थ्य मोक्षाख्यं लभत इति सिडम् ॥ इति चतुर्थध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ पूर्वपादान्पाधिकरण उत्क्रान्त्यनपेक्षा निर्गुणमा- सिरुक्ता । इदानीं सगुणविद्याफलभूतस्य ब्राह्मलोकस्योत्का- न्तिं विना प्राप्त्ययोगात्तत्फलं निरूपयिष्यन्नेव तद्धतुम- तामुत्क्रान्तिं निर्गुणब्रह्मविद्यतिरिक्तसर्वजनसमानां नि. रूपपितुं पादमारभते। वाइनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ।। ४ । २ । १ ॥ अस्त्युत्क्रान्तिकनपोधिका श्रुतिः "अस्य साम्प पुरुपस्य प्रयतो वानसि सम्पद्यते मनः प्राणे माणस्तेज. सि तेजः परस्यां देयत्तायाम्"इति । प्रपती म्रिपमाणस्ये- स्पर्थः । तत्र वामनसि सम्पयत इत्यत्र संशयः, किं वृत्तिमत्या पाच एव मनसि लयात्मफसम्पत्तिकच्यते, त वाग्वृत्तीवेति । पुर्वपक्षे स्वोपादाने स्वस्य लप इति न्या. यासिडिः, सिद्धान्ते तत्सिडिरिति योध्यम् । तत्र अनिल पलामाच एव मनसि लप इति प्राप्ते, घूमः । उक्तिी- ·.. रामानन्दसरस्वतीस्ता । गिति भावव्युत्पत्वा याक्शन्देन वाग्वृत्तिाच्यते 1 मना वृत्ता सत्यामेव मनसि वाग्वृत्तिः सम्प्रलीयते कुतः। दर्श नात्, मनोवृत्तौ सत्यामेव लोके वाग्मृत्तिलयस्य दर्शनात् । तर्हि "वाड्मनसो"ति श्रुतेः का गतिरित्यत थाह "शब्दा. चेति । स्वापादाने स्वस्य लय, इत्यबाधितन्यायानुसा- रेण वाक्शन्दावृत्तिवृत्तिमतारभेदोपचारेण भावव्युत्पत्या वार्थी नेय इत्यर्थः । मन्यनुपादाने, त्तिलयो वा कथमि. ति चेत्, न, अग्निवृत्तिलयस्यानुपादानाप्सु दर्शनादिति ।। उक्तश्रुतो वाच एवं श्रवणादिन्द्रियान्तरापां चक्षु- रादीनां मनसि वृत्तिलयो नास्तीति भ्रमं वारयति । अत एव च सर्वाण्यनु ॥ ४ । २ । २ ॥ यत एव मनसा वागुपादानत्वाभावान्मनसि वाचा वृत्तिलयमात्रमत एव सर्वाणि चक्षुरादीन्यपि स्वानुपा- दाने मनसि सवृत्तिके स्वत्तिलयमाणानुवर्तन्ते प्रली. यन्ते, न तु स्वरूपेणेत्यर्थः । “तस्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भ- चमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः" इति श्रुतिः सर्वपामिन्द्रि- याणां मनसि वृत्तिलययोधिका द्रव्या। तस्मादुत्क्रमणा- दृर्ध्वमुपशान्ततेजा उपशान्तदेहाण्यः पुनर्जन्म मनसि स्थितैरिन्द्रियैः प्रामोतीत्यर्थः ॥ एवं नसी"ति वाक्यं विचार्य "मनः प्राण" इत्युत्तरवाक्ये किं सर्वेन्द्रियवृत्तिलयाधारस्य मनसः प्राणे स्वरूपलयो वृत्तिलया चेति संशय, "अनमयं हि सोम्य मन थापामयः शण'' इति श्रुती प्राणमनसोरयन्नविका- रत्वअषणादयन्नयोश्चोपादानोपादेयभावात्स्वरूपलय इति माप्ते, सिहान्तयति ।

·ब्रह्मामृतपिणी। -- तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ ४ ॥२॥३॥ "स्वोपादाने" इत्यादिन्यायाभावाद्भवत्विन्द्रिया- (णां मनसि वृत्तिलयः । इह तु न्यायसत्वात्स्वरूपलय इति प्रत्युदाहरणसङ्गतिः, अतिदेशत्वात्सद्गत्यनपेक्षा वा। तत्' सर्वेन्द्रियत्तिलयाधिकरणं मनाऽपि पाणे स्ववृत्तिलयेनैव लीयते न स्वरूपेणेति 'मनः प्राणे' इत्युत्तगद्वाक्यादवग- न्तव्यम् । सुषुप्तिमूछोऽवस्ययाः सत्तिके प्राणे सत्येव मनोवृत्तिल यदर्शनादिति हत्यनुपः मापनयोरपादा- नोपादेयत्वमात्रेण तद्विकारयोरप्युपादानोपादेयभावो युक्तः, हिमघटयोस्तददर्शनादिति भावः ॥ एवं "मनः प्राणे" इति वाक्यं विचार्य, "प्राणस्ते- जसी" त्युत्तरवाक्ये किं प्राणस्य वृत्तिलयस्तेजसि, उत | जीवे, इति सन्देहे, श्रुतियलाते जस्पेति मासे, सिद्धा- न्तयति । सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ४ । २ । ४ ॥ वाक्यक्रमादर्यक्रमाचाधिकरणक्रमो पाध्यः । 'स:' प्राणः 'अध्यते' कार्यकारणसघातस्वामिनि तरसाक्षिणि वा जीवे निवृत्तवृत्तिः सन्नवतिष्ठते । कुतः। संजीवं प्रत्यु: पगमनानुगमनावस्थानेभ्यः । यथा राजानं यात्रेच्छावन्तं सन्तं भृत्या आभिमुख्येनागच्छन्ति “एवमेयेममात्मान मन्तकाले सर्व प्राणा अभिसमायन्ती"ति अतिरिन्द्रि- याणां मुख्यमाणसहितानां जीयं प्रत्याभिमुरयेनागमन दर्शयति । "तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामती"ति श्रुतिर्ग- च्छन्तं जीवं प्रत्यनुगमनं प्राणस्य दर्शति । "सविज्ञानो भवती"ति श्रुतिः करणव्युत्पत्त्या विज्ञानशब्दयान्त्रि- ·रामानन्दमरस्यसीमा। यजातस्य प्राणसहितस्प प्राप्तव्पकर्मफलज्ञानवति जीपेड. वस्थानं दर्शयति । तमानीव एष माणस्प सिलपः ।। ननु कधं तर्हि "प्राणस्तेजसी"तिश्रुतिरित्यत आह । भूतेषु तच्छ्रुतेः ॥ ४ । २ । ५॥ 'तच्छ्तेः' माणस्तेजसीति श्रुतेः सूक्ष्मात्मना विद्य- मानेषु तेजःसहितपूत्तरदेहारम्मकेषु पञ्चभूतेषूपाधिपूप- हितत्वेन पिचमाने जी माणस्य वृत्तिलय इत्ययगन्त व्यम्, उपगमादिश्रुत्यन्तरानुसारात् । तथा घोपहितजी- चप्राप्ती प्राणस्योपाधितेज आदिभूतप्राप्तेरर्थसिहत्या "स्मा- जस्तेजसी"ति श्रुत्युपपत्तिरित्यर्थः ।। ननु "माणस्तेजसा"त्येकस्यैव तेजमा प्रयणा स्कर्ष तेजासहितेषु भूतेष्वित्युक्तमित्यत आह । कस्मिन्दर्शयतो हि ॥ ४ । २।६॥ एकस्मिन्नेव तेजसि जीव उत्क्रान्तिसमये नापति- ठते, उत्तरदेहस्य पाचमातिकत्वेन एवम्तेपु स्थितेराव रपफत्वात् । दर्शयतो हीममथं रहत्यधिकरण व्याख्याते प्रश्ननिरूपणे । यया श्रुतिस्मृती इममधं दर्शयतः। “धी- मय आपोमो घायुमय आकाशमयस्सेजेामप:" इत्पाद्या श्रुतिः । “अपव्यो माघाऽविनाशिन्यो दशार्थानां तु याः स्मृताः । ताभिः सार्थमिदं मर्य सम्भवत्पनुपूर्यशा"इति स्मृतिः । अपव्यः सूक्ष्माः। मीयन्त इनि मात्राः। मात्रा क्षादविनाशिन्यः । दशाधीनां पश्चानां भूतानामित्यर्थः । ननु जीवस्पात्मान्तिकाले भूताश्रपत्यं "ता ह पश्यतु: कर्म हैव सचतु"रिति कर्माश्रयत्वयोधक श्रुतिविरुदमिति ·- . प्रसामृतषियी। चेन्न । कर्मणो पन्धनिमित्तत्वेनाश्रयत्वं, भूतानां देहोपा- दानत्वेनाश्रयत्वं, इत्यविरोधात् । ती याज्ञवल्क्यातभागी यज्ञोवाधारभूतभूचतुस्तकमैवेति झुतेर्वचनम् ॥ समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानु- पाष्य ॥४॥२॥७॥ पूर्वोक्तामुत्क्रान्तिमुपजीव्य सन्दिहते, किमुत्का- न्तिरविदुष एव, उत विदुषो दहरादिसगुणवयोपास कस्यापि, इति । तत्र "तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेतीति दाह रोपासकस्य मोक्षश्रवणादविदुष एवोकान्तिरिति प्राप्त ब्रूमः । मृतिः सरणानुकूलो देवयानमार्गः । तदुपक्रमा. पूर्वभाविनी पोत्क्रान्तिः सा सगुणब्रह्मविदविदुपोः स- मानव, “श्रस्य सोम्य पुरुषस्य मयतो वानसि सम्पद्यते" इत्यादिसामान्पश्रवणात् । ननु कथं तर्हि सगुणविद्याया- ममृतत्वश्रवणमिति तत्राह "अमृतत्वं चे"ति । “उप- दाहे"इति धातोरिदं रूपं "अनुपोष्य"इति । रागादी- नक्लेशानदग्ध्ववेदमापेचिफममृतत्वं ब्रामलेोकप्राप्तिलक्षणं, न मुख्यो मोक्षः । अत एव "तयोलमाय"निति भूध- न्यनाडीवारोकान्तिपूर्वकत्वममृतत्वस्य दर्शितम् । सम्मा- दिखदविदुपोः समानवोत्क्रान्तिरिति सिडम् ॥ नत्क्रान्तिः समानेत्ययुक्त, मृतस्य स्वरूपत एवा. त्यन्तं घसम्पत्तः, इत्पाक्षेपे, इदमारभ्यते । तदापीते संसारख्यपदेशात् ॥ ४ ॥२१॥ "तेजः परस्यां देवताया"मित्पत्र लेजः सजीवं से- न्द्रियजातं समाणं मनस्साहितं भूतान्तरसहितं परमात्मनि .

·३८० रामानन्दसरस्वतीशता सम्पद्यत इति सूक्ष्मशरीरस्य लयः श्रूयते । स लयः किमा- त्यन्तिक एवोतानात्यन्तिक इति संशयः । पूर्वपचे मृत. मात्रस्य मुक्तिः, सिद्धान्ते तदभावः, इति योध्यम् । तत्र ब्रह्मण उपादानस्वादात्यन्तिक एवैप लय इति प्राप्ते ब्रूमः । 'तत्' उक्तविशेषणं सूक्ष्म तेजः 'पाऽपीतेः' अामाक्षादव. तिष्ठते, "योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्था- णुमन्ये ऽनुसंयन्ति यथाकर्म यधाश्रुतम्" इति संसारव्य- पदेशात् । विधितत्त्वज्ञानशास्त्रयोzतमात्रस्य मुक्तावान- र्धक्यं प्रसज्येत । तस्मात्सुपुप्ताविवानात्यन्तिको लपः॥ मनूक्तलक्षणं तेजो यद्यस्ति तर्हि देहाच्छित्पा- वस्थैरुपलभ्येत प्रतिहन्येत चेप्यादिवन्मूर्तान्तरणेत्यत शाह। सूक्ष्म प्रमाणतरच तथोपलव्धेः ॥ ४ । २ ॥६॥ चकारः स्वरूपसौम्यसमुचयार्थः । उक्त तेजः प्रमा- णतः स्वरूपतश्च सूक्ष्मम्, सरेणुवचक्षुर्वच तस्य नाडीद्वारा निष्वमणश्रुत्या तथा सूक्ष्मत्वेनोपलब्धेः । अत्र सूक्ष्म- त्वेनैव स्वच्छत्वमुपलक्ष्यते । तथा घानुद्भूतरूपयत्त्वेन स. धमत्वाचक्षुर्वन्नोपलभ्यते, स्वच्छत्वान्मूर्तान्तरेण न प्रति- हन्यते, स्वल्पत्यानाध्यादौ सम्धारोपपत्तिरिति । नोपमनातः॥ ४ । २ । १० ॥ थत एक स्वच्छत्वलक्षणात्सौदम्यादसक्तत्वरूपा. दस्य सूक्ष्मशरीरस्य स्थूलदेहस्य दाहच्छेदनादिनिमित्तेना- पमर्दैन नोपमर्द इत्यर्थः॥ सूक्ष्मदेहसमाये चौप्पपलिगकमनुमानमा ।

·ब्रह्मामृतवर्षिणी ।
अस्यैव चोपपत्तेरेप ऊष्मा ॥ ४ । २ । ११ ।।
स्थूलदेह एष उपलभ्यमान ऊष्मास्यैव सूक्ष्मदहस्य
धर्मः । सत्येव सूक्ष्मदेहे तपलब्धः, तद्भावे मृतदेहे तद-
नुपलब्धेः, इत्पन्वयव्यतिरेकाभ्यां तमत्वस्यैवोपपत्तेरि-
त्यर्थः॥
"आमृत्युपक्रमा"धिकरणे मुख्यामृतत्व उत्क्रान्त्य-
भावो दर्शितः। स न युक्त इत्याक्षिपति ।
प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ॥ ४ । २ । १२ ॥
व्यवहिताधिकरणेनास्य सङ्गतिः । किं निर्गुणब्राह्म-
विद उत्क्रान्तिरस्ति न वेति सन्देहे, अस्तीति प्राप्तम् । ननु
"अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आसकाम प्रारम-
कामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति" इति परब्रामविद शरी-
रात्माणोत्क्रान्तिप्रतिषेधान्नास्त्युत्क्रान्तिरिति चेन्न । शारी-
राज्जीवादयं प्राणोत्क्रान्तिप्रतिषेधः, न शरोरात्, "न
तस्मात्प्राणा उत्क्रामन्ती"ति माध्यन्दिनशाखायां जीचा.
देव माणोत्क्रान्तिप्रतिषेधस्य श्रुतत्वात् । तस्मात्माणा-
दिसहितस्य, परवाणविदोऽप्युत्कान्तिरस्तीति पूर्व पक्षः ।
भ्रत्यर्धस्तु । मुक्तिप्रमार्थोऽधशन्दः । पाह्यविषयकामना-
शून्पत्यमकामत्वम् । मानसिकविषयकामनाशून्यत्वं नि-
कामत्वम् । माप्तस्वरूपानन्दप्तत्वमासकामत्वम् । तत्र
हेतुरात्मकाम इति ।
सिहान्तयति।
स्पष्टो ोकेषाम् ॥ ४ ॥ २॥ १३ ॥

·३८२ रामानन्दमास्वतीमा एकेषां काण्वानां शाखायां प्राणानां परब्रह्मविद्दे- हादुत्कान्तिप्रतिपेधा 'हि' यत उपलभ्यते, अतो न तस्यो- स्क्रान्तिरस्तोत्पर्धः । तथाहि "पत्रायं पुरुपो निग्रत उद' स्मात्प्राणः कामन्त्याहो नेति" प्रातभागप्रश्ने द्वितीय मनुत्क्रान्तिपक्षमाश्रित्य याज्ञवल्क्यो नाकामन्तीत्युत्तवा, तर्हि प्राणोत्क्रान्त्पभावे मृतो न भवेदित्याशय "अन्य समवनीयन्ते"इति प्राणविलयं प्रतिज्ञाय, तत्सिद्धये "स उच्छययत्याध्मायत्याध्मातो मृतः शेते" इन्युत्कान्त्ययधे. दहस्यो च्छपनादिकमाह । एतत्सामान्यान्माध्यन्दिन- शास्खायामपि "तस्मा"दित्यनेन देहस्यैव ग्रहणं पाध्यम् । उत्पन्नात्मसाक्षात्कारस्य यत्र' यदा 'अयं स्थूल: प्रत्यक्ष: 'पुरुपो' देहो 'नियते' सर्वचेपाशून्पाऽतिशीतलो भूमा शेते, तदा 'अस्मात्' देहात्मापा उत्मामन्ति 'आहो' पक्षान्तरेणानच नाशं यान्तीति मश्नार्थः । अन्न प्रापश- न्देन सूक्ष्मदेह उक्तः । 'स' देव "उच्छति' उच्छ्नो भवति । नन्य रोगः कश्चिनेत्यत आह "आध्यापतो" ति । पाहोन वायुना पूरिता विविधान्यन्दाना भरीयत्क- राति । यत थाध्मातः शन्दवानतो 'मृतो' विलीनसूक्ष्म- शरीरः सन्ममी शेत इत्पर्थः । तस्माजीवात्माणोत्क्रान्ते- रमाप्तत्वेन निघायोगाखियहादेव प्राणोत्क्रान्तिप्रति- पंप इति न विपो मागॉस्मान्ती स्तः ॥ स्मर्यते च ॥ ४।२।१४ ॥ म्मयंते प महाभारते मागारकारपोरभावः "सर्य- भूतात्मनस्य सम्पाभूतानि पापात. देषा अपि मागे मुहन्त्यपदस्य पदैषिणः" इति । पदशन्दः प्राप्यपदाची!

·इलामृतपिणी । स्थातिरिक्तपदन्यस्य ब्रह्मविदः पदपिणा देवा अपि मार्गे मुह्यन्ति मार्ग न जानन्ति तदभावादित्यर्थः । तस्मा. विदुषः स्वरूपे ब्रह्मण्येव प्राणानां लयो नोत्क्रान्तिरिति सिद्धम् ॥ मनु ब्रह्मणि प्राणलय इत्ययुक्तम्, पृथिव्यादिषु लय- श्रुतेरित्याक्षेपे, इदमाह। तानि परे तथाह्याह । ४ । २ । १५ ॥ किं विदुषः प्राणशब्दाभिधेपसूक्ष्मदेहलयः पृथिव्या- दिषत परब्रह्मणीति सन्देहे “गताः कलाः पखदश प्रति- छा:"इति विधिपयश्रुत्यैव पृथिव्यादिषु लयावगमाते- प्वेव लय इति पूर्वपदः । यद्यपि मनःसहितानि दशेन्द्रि- याणि पचभूतसूक्ष्मसहितानि पञ्चप्राणसहितानि वा पोडशकलाः सन्ति, तथापि प्राणमनसारेकपृथिवी विका- रत्वेनैक्यविवक्षया श्रुती पञ्चदशेत्युक्तम् । प्रतिष्ठाशब्देन नत्तत्कलोपादानानि पृथिव्यादीन्युच्यन्ते । तानि कला- गतास्तत्र लीना इति यावत् । तत्र सिद्धान्तः । तान्यु- तविशेषणानीन्द्रियाणि पोडशकलात्मकसक्ष्मदेहरूपाणि परे ब्रमणि लीयन्ते । तथागाह श्रुतिः "एवमेवास्य परि- द्रष्टुरिमा पोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुष प्राप्यास्तं गच्छ. न्ती"ति । यथा नद्यः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति, एयम- पास्य जीवस्य परितः सर्वतोऽनवच्छिन्नं प्रत्यापं ब्राम द्रष्टुरिमाः स्वानुभवगम्याः । स्योपादाने स्वस्पलय इति চিদুগ্ধদ্বাৰাজ্যপাল দূর্নয়া | पृथिव्यादिप लिद्गशरीरलय उक्तः, तत्वावेदकत्यपेचया ब्रह्मविवर्तस्य सर्वस्य प्रमणि लयो बितीयनुताएका ·14ਵਜੇ ! इत्पविरोधः । स्योपादानेपु प्रलोनाः कला: स्वापादानः सह ब्रह्मणि विनश्यन्तीति श्रुतिदयतात्पर्यम् ॥ अविभागा वचनात् ॥ ४।२।१६ ॥ सोऽयं विद्वत्कलाविलयः किमविदुप इवानात्यन्तिक उतात्यन्तिक इति सन्देहः । एकविषयत्वं सङ्गतिः । पूर्व- पक्षे मोक्षासिडिः, सिहान्ते तत्सिद्धिरिति घोध्यम् । यत्र फलं नोच्यते तत्र पूर्वोत्तरपक्षसिद्धिः फलमिति मन्तव्यम् । तत्रानात्यन्तिकलय इति मासे घूमः । विदुपः | कलानां ब्रह्मणा सहात्यन्तमविभाग एच, न सावशेषो लयः कलानाम् । कुतः । कलानांलयोत्तयनन्तरं "भिद्यते तासां नामरूपे"इति कलानां शत्यात्मकनामरूपयोः पुरुपे लयमुत्तवा "स एपोऽकलोऽमृतो भवत्ती"ति वच- मादित्यर्थः ॥ परविद्याचिन्तां प्रासदिको समाप्य प्रकृतामपरवि- धाचिन्तामनुसरति । तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारा वि- यासामर्थ्यात्तच्छेपंगत्यनुस्मृतियोगौचं हादीनु- गृहीतः शताधिकया ॥ ४ ॥२॥ १७ ॥ ५ आमृत्युपक्रमाधिकरणे सगुणवमविदुपामविदुपांच समानोकान्तिरित्युक्तम् । तत्र विद्यदुत्कान्ता विशेषा- ऽत्रोच्यते । तस्य लोनवृत्तिकवागादिसमूहस्योत्कमिप्य- तो जीवस्पोक आयतनं हृदयं तस्य यदा नाहीद्वारमुख तस्य ज्वलनं प्राप्तव्यकर्मफलज्ञानरूपं प्रद्योतारुपमादी भवति । तेन प्रयोतेन प्रकाशितद्वारी विद्वानविदांच भवति । तथाहि श्रुतिः "तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते ·+- प्रक्षामृतर्पिणी। तेन प्रद्योतेनेष भामा निष्कामति चक्षुधा मूनों वा- ऽन्येभ्या वा शरीरदेशेभ्यः" इति । तत्र संशयः, किमवि- दुप इव घिदुपाऽप्पनियतेन केनचिद्वारेणात्मान्तिरूत मू- धन्यनाडीवारंण नियतेनैवेति। तत्र विदकलानांवचनाद- विभागवचक्षुधो त्पनियमवचनादनियतेनेतिप्राप्ते चूमः। दहरादिसगुणब्रह्मोपासकस्य मृर्षस्थानादेव निष्क्रमणं, विद्यासामयात् । अन्यथा द्वारनियमाभावे विद्यात उत्कृष्टफलप्राप्तिर्न स्थादित्यर्थः। ननु बारानियमेऽप्युत्कृः पृफलमाप्तिर्भविष्यतीत्यत आह "तच्छेपे"ति । तस्या- सगुणविद्यायाः शेपभूता या गतिमूर्धन्यनाडीप्रभृति- मार्गस्तस्था अनुस्मृतियानं तद्विधानाच तेनैव ध्यानेन मार्गेण निष्क्रमणं युक्तम् । अन्यथा दारानियमेऽपि फल- प्राप्ती मार्गध्यानविधिपथ्यं स्यात् । तस्माइग्निष्ठेन ब्रह्म- पा सूपासितेनानुगृहीतस्तदायमापतो विद्यान्मूर्यन्ययेय शतनाडीभ्योऽधिकया निष्कामति । अविद्यारित्वतराभि- नीडोभिः । तथाच अतिहार्दब्रह्मविद्यायाम् "शतं चैका च हृदयस्य नाडयस्तासां मूर्धनमभि निस्सृतका तयाय- मायनमृतत्यमेति विघ्बड्डन्या उत्क्रमणे भवन्तो"ति । विप्वड नानागतयः । तस्मादयादुद्तया भासुरया मूर्धानं गतया सूर्यरश्मिभिरेकीकृतया ब्रह्मनाडया विदा- निष्कामतीति सिडम् ॥ रश्म्यनुसारी ॥ ४ । २ ॥ १८ ॥ हार्ददहरब्रमवियायामेव प्रपनाहोररिममम्यन्य मुचवा "अथ यन्नतदमाच्छरीरादुकामत्पर्धेतैरव रश्मि भिरूमाझमते" इति पूर्योक्तरीत्या प्रधानाय निष्प्रा. मता रश्म्यनुसारित्वमुकम् । तदाश्रित्य सन्दिपते, किं ·रामानन्द सरस्वतीयता। ररम्यनुसारित्वमहर्मतस्यैव भवत्युत रात्रावपीति । पूर्व- पक्षे रात्री मृतस्य सूर्योदयापेक्षा, सिद्धान्ते तदनपेक्ष्यैष ब्रह्मलोकप्राप्तिरिति फलम् ॥ तबाहनि रात्रौ वा मृतो रस्म नुसारीति सिद्धान्ते प्रतिज्ञा । तामाक्षिप्य समापसे । निशि नेति चेत्र सम्बन्धस्य यावदेहभा- वित्वाद्दर्शयति च ॥ ४ । २ । १९ ॥ अहमि सूर्यरश्मिनाडीसम्पन्धस्य सत्वात्तत्रैव मृता रश्म्यनुसारी, निशि तु न भवति तदसरवात्, इति चेन्न, नाडीरश्मिसम्बन्धस्य यावदेहभावित्वात् । यावद्देहभान, | वित्वं च श्रुतिदर्शयति “अमुष्मादादित्यारप्रतायन्ते सा श्रासु नाडीपु सूप्ता श्राभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुश्मि. नादित्ये सप्ताः" इति । प्रतायन्ते विस्तृता भवन्ति रश्मयः। सुप्ताः सम्पदाः । नन्वत्र सम्बन्धः श्रुता, न तस्य पावद्देहभावित्वम्, इत्याशय प्रमाणान्तरसूचका मूत्रे चकारः प्रयुक्तः । रामायप्यारण्यस्य देहे दर्शनाद्र- शिमसम्पन्धोऽनुमेय इति । तस्मादनि रात्री वा मृता घिद्वान विलम्वनैव रम्यनुसारीति सिद्धम् ।। अतश्यायने ऽपि दक्षिणे ॥ ४ । २ । २० ॥ किं दक्षिणायने मृता विद्वान्विद्या फलं प्रामोति न वेति सन्देहे, उत्तरायणमाशम्त्यप्रसिद्धीष्मस्य तत्प्रती. नादर्शनाच न प्रामोतीति प्राप्त, अतिदिशति पूर्वन्या "यत्तश्च"हनि । अत पय च कालान्तरप्रतीक्षाऽनुपपत्ते- विद्याया नि:पयरफलसम्पन्धश्रवणात्, दक्षिणेऽप्यपने मृता बियाफलमानोत्यवेत्यर्थः । अघिदुपामुत्तरायणं ·३८७ ब्रह्मामृतषिणी। प्रशस्तमित्यभिवदनरूपसदाचारे प्रत्यर्थ पितृप्रसाद- लब्धस्वेच्छामरणज्ञापनार्थ वा भीष्मस्य विदुप उत्तरायण प्रतीक्षेति भावः॥ । ना भगवद्गीतासु “यन काले त्वनारत्तिमात्तिं चैध योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरत- पभ" इति कालमेव प्रतिज्ञाय, अहरादिकालविशेप- स्थानावृत्तये नियतत्वोपदेशात्, कथं रात्रौ दक्षिणायने चा मृतो विद्वाननावृत्तिमामुयादित्यत आह । योगिनः प्रति च स्मर्यते स्माते चैते ॥४।२१२१॥ योगिनः मातविद्योपासफान्मत्ययमहरादिकालवि शेषः स्मर्यते सातत्वप्रत्यासत्तः, न श्रौतदहरायुपासका- न्प्रति । नन्वत्र योगा दहराद्युपासनमेवास्तु तबाह "सा- तें" इति । ब्रह्मार्पणबुड्या कृतनित्याग्निहोत्रादिःकर्मयोगः, "अनाश्रितः कर्मफलम्" इत्यादिस्मृतः । धारणापूर्वका- कर्तृत्वानुभवः सायम्, “इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्" इति स्मृतः । तथा चैते योगसाङ्ख्ये माते एच, न श्रीतविद्यारूपे। तथा च श्रुतिस्मृत्योरर्थभेदान्न औतापास्तिपु कालनियमः । यदि च श्रुत्युक्तदेवयान- पितृयाणयोरेवाघ स्मृतावपि प्रत्यभिज्ञानात्मृती काल शब्देन सदभिमानिदेयताग्रहणं श्रुतिसमानार्थत्याय क्रि- पते, तदाऽहरादिकालाभिमानिदेवतानां सर्वदा सत्त्वात विदुपो मृतो काल नियमापेक्षेत्यनवयम् । तस्मापदाकदा. चिन्मृतो विधान्विद्याफलं मामोतीति सिटम् ।। इति चतुर्थाध्यायस्य दितीयः पादः ।।

·३९८ . रामानन्दसरस्वतीता। एवं सगुणविद्याफलप्रासये देवयानमार्ग वक्तुं तद- शोकान्तिचिन्ता कृता सम्मत्यहिनं देवयानमार्ग वक्तु- भयं पाद आरभ्यते। अचिरादिना तत्प्रथितेः ॥ ४ । ३ । १॥ अस्ति ब्रह्मलोकप्रातिहेता मार्गे श्रुतीनां विमति- पत्तिः । नाडोसम्बद्धरश्मिरूपो मार्गः फचिच्छयते। कचित्तु "तेर्चिपमभिसम्भवन्त्पर्चिपोऽहः" इत्यादावन्यादि- रूपः । अन्यत्र तु "सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति"इति श्रुतम् । 'विरजा'विरजसः, मार्गतत्प्राप्यफलविरोधिवि- धुरा इत्यर्थः । अत्र श्रुतिविप्रतिपत्त्या संशयः, किं परस्पर भिना एवैते मार्गाः, उत्तानेकविशेषणयुक्त एक एचेति । पूर्वपक्षे येनकेनचिन्मार्गेण गमन मिति विकल्पः, सिद्धान्ते मागैक्याद्विकल्पाभावः, इति पोध्यम् । तत्र प्रकरणभेदा- न्मार्गभेदः, तथाच विदुषां मृतिकालानियमवन्मार्गानि. यमः, इति प्राप्ते घूमः । सर्वो हि ब्रह्मलोकपेप्सुरचिरादिन- वैकेन मार्गेण गन्तुमर्हति । कुतः । तत्मथितः, तस्यार्चिरा- दिमार्गस्य पश्चाग्निविद्याप्रकरणे "ये चामी अरण्ये अडां सत्यमुपासते तेऽर्चिपमभिसम्भवन्तो"ति पश्चान्युपास कस्येवेतरस्यापि सगुणेपासकस्य श्रुतत्वादित्यर्थः । न च प्रकरणभेदान्मार्गभेदः, सर्वत्रार्चिराधेकदेशमत्यभिज्ञाना- गन्तव्यवायलोकाभेदाच सर्वत्र सर्वविशेषणापसंहारेणा- नेकविशेषणयुक्तमार्गक्यावगमात् । तस्माद्ब्रह्मलोकमामिल हेतुर्मार्गः सर्वेपामेक एयेति सिडम् ॥ वायुमदादविशेषविशेषाभ्याम् ॥४३॥२॥ सर्वेषां माविशेषणानां अपनप्रकारः कथ्यते । "स ·३९८ वलामृतर्पिणी। एतं देवयानं पन्थानमापयामिलोकमागच्छति सघायुलोकं स वरुणलोफंस इन्द्रलोकंस प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोक" मिति कौषीतकिनो देवयानं मार्गमामनन्ति। स पिता- स्तत्तल्लोकं मातस्तत्तल्लोकस्वामिनाजन्यादिना नीयत इत्यर्थः । छान्दोग्यास्त्वेवमधीयते, "तेर्चिपमेवाभिसम्भ- वन्त्यापोऽहरह आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाधान्पड- दड्डतिमासांस्तान,मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादित्य- मिति । उदड्डादित्या यान्पएमासानेति तानिति योज- मा । अन्न श्रुतिदयेऽप्यनिग्दा पठितः। अनन्तरं ष को- पोतकिश्रुतौ वायुः श्रुतः । सोचिरादिमार्गे कमादन- न्तरं ग्रथितन्य इति सन्देहे, सर्वत्राचिरापेकदेशप्रत्यभि- ज्ञानान्मार्गक्यवत्, अग्न्यनन्तरं वायोः मत्यभिज्ञानात्त- त्रैव तस्य प्रवेशः, इति प्राप्त, मः। अन्दात्संवत्सरादन- न्तरमादित्यात्पूर्व वायुमभिसंविशन्ति गन्तारः, अधिशे. पविशेषाभ्याम् । कोपोतफिश्रुती पायाः कुतचिदानन्तर्य पूर्वत्वं वा चिशेपो न ज्ञायते, तवायफपदाभावात् । वृह- दारण्यके स्वादित्यात्पूर्वत्वं विशेयो दृश्यते "यदा ये पुरु- पोऽमाल्लोकात्मेति स वायुमागच्छति तस्मै स तत्र विजि- हीते यथा रथचकस्य खं तेन स अर्धमाक्रमते स आदि- त्पमागच्छतीति । पुरुपो ध्याता । लोको देहः । प्रति, तदेति शेषः । तस्मै मासाय ध्यान स वायुस्तत्र स्वात्मनि पिजिहीते छिद्रं करोति, यथा रथचक्रस्यच्छिद्रम् । तेन वायुदत्तनच्छिद्रेण द्वारणामाप्रमते सध्याता । कार्व. स्तमाह "आदित्य"मिति । तथा च "तेने "ति अत्या. अदित्यगमनहेतुझारस्य देतोर्यायोः पूर्यत्वस्यादित्यादयग- मात्, आन्यनन्तरपाठस्य पापः । अयं नमो निष्पन्नः। - ·३२० रामानन्दसरस्वतीस्ता । . स्थानमुत्तवा तत्रैव नाहोगश्मिमधेशानन्तरमर्चिरादिसंवत्सरान्तं गच्छति वि- द्वान् छान्दोग्यश्रुत्यनुसारात् । वृहदारण्यके मासान- न्तर देवलोकश्रवणेऽपि छान्दोग्यश्रुत्या मासानन्तरं संवत्सरस्यैव प्रवेशः, तस्य मासावपवित्वेन योग्यत्वात् । संवत्सरानन्तरं देवलोकस्य देवलोकादायोयोरादित्य- स्थादित्याचन्द्रमसश्चन्द्रात्तटिल्लोकस्य प्रवेशः । तथाच सूत्रे वायुपदं देवलोकपिलक्षकम् । अन्दादनन्तरं देवलोकस- हित वायुमागच्छति विद्यानिति सूत्रार्थः ॥ एवमग्न्यनन्तरभुनवायोः कापीतकिश्रुती वारयनन्तरश्रुतवरुणादीनामार्चरादिमार्ग स्थानमाह। तटितोऽधि वरुणः सम्बन्धात् ।। ४ । ३ । ३॥ किं कौपीतकिवाक्ये श्रुतो वरुणार्चिादिमार्ग सम्पध्यते न चेति सन्देहे, स्थानयोधकमानाभावान्न । सम्पध्यते, इति प्राप्ते, ब्रूमः। तटितोऽधि विद्युल्लोकादुपरि- शवरुणस्सम्बध्यते । कुतः । सम्पन्धात् । तटित उपरि हि सजला मेघा दृश्यन्ते, जलाधिपतिश्च परुणः, इति तटिवरुणयोः सम्बम्धादित्यर्थः । वरुणानन्तरमिन्द्रादेः प्रवेशः, कापीतकिनां पाठक्रमे पाधाभावादिति ॥ एकमर्चिरादीनां क्रम निरूप्य, तेपामेव स्वरूपं निरूपयति । तिवाहिकास्तल्लिनात् ॥ ४ । ३।४।। किमेतेरादयो मार्गचिहभूताः, उत गन्तणां पिपां भागभूमयः, आहोस्विदातिवाहिकाः, इति संश- यः । तत्राचिरादीनां वृक्षनचादिवन्मार्गचिह्नत्यम्, 'अमि- लोक' 'वायुलोक' इत्यादिलोकशब्दश्रवणायोगभूमित्वं .

·द्रलामृताणी। वेति प्रासे, ब्रूमः । एतेचिरादय आतिवाहिकाः कार्य- ब्रह्मगन्तृणां विदुषां गमयितास । कुतः । तल्लिङ्गात्, "अ- मानवः स एतान्ब्रह्मगमयती"त्यमानवपुरुषस्य विद्युल्लोक प्रातानुपासकान्प्रति गमयितृत्वश्रवणादित्यर्थः । न घ यस्य गमपितृत्वं श्रुतं तस्यैव तदिति वाच्यम्, तस्य वाक्यस्यार्थिरादिमानवपुरुषसमभिव्याहारप्राप्तमानवत्य- निवृत्तिपरत्वेन सिद्धवद्गमयितृत्वानुवादकत्वात् । अतः सिद्धचद्गमयितृत्वदर्शनालिशात्पूर्वेपामचिरादीनां पुरुषा. णां नेतृत्वमिति । न च लोकशब्दमात्रेण भोगभूमित्व- मिति युक्तम, लीनेन्द्रियाणां विदुपां भोगायोगात् । तस्मादग्निस्वामिकं लोकं प्राप्य, तेनामिनातिवाहिके- नाहर्दिवं प्रामोति, तेन च देवतान्तरमिति योज्यम् ननु लिगमात्रं न पूर्वेषां नेतृत्वगम, न्यायाभा- वात, इत्यत वाह। उभयव्यामोहात्तत्सिद्धेः ॥ ४ । ३ । ५ ॥ यद्यगियोऽचेतनास्तदा विदुपामपि निर्देशनां लीनेन्द्रियाणां ज्ञानाभावेनोभयोपिदचिराधोयामाहा- दत्वात्कार्यव्रामाप्तिन स्यात् । लोके हि मूर्छिता यन- हीनो पनवद्भिश्चेतनान्तरै यते, नाचेतनैः । अतो यता- हीनरवेतनश्चेतनान्तरैर्नीयत इति न्यायसहिताल्लिगा- त्पूर्वपामचिरादीनां देवानां तत्सित्त्वसिद्धेः, न न्या. यहीन लिगम् । अचिरादीनां देव ये, राम्रो दक्षिणायने वा मृतस्य चिदुपो ब्रह्मलोकगतियुक्ततरा भवति, देवानां सदा सरवादिति । मनु नाचिरादीनां नेतृत्व, विपुलोकादमामयपुरुपस्वैव नेतृत्वभवणात्, वरुणादीनां नेतृत्वायोगात, इत्यत माह ।

·। रामानन्दप्रस्थतीशता वैद्युतेनैव ततस्तच्छुतेः ॥ ४ ॥ ३॥ ६ ॥ अमानवः पुरुपो विद्युक्षोकमागतो वैद्युतः । तेनैव सत्ता विद्युत्माप्रूवं नीयमाना विद्वांसः कार्य ब्रह्म प्रामुः पन्ति, 'अमानव एत्य ब्रह्मलोकान्गमयति विद्युल्लोकस्थान' इत्यमानवस्यैव गमयितृत्वश्रयणात् । श्रमानवोपसर्जन- त्वेन वरुणादीनां नेतृत्व, न प्राधान्दैन । अचिरादिविद्यु- दन्तानां प्राधान्येनैव नेतृत्वम् । तस्मादर्चिादयो नेतार इति सिद्धम् ॥ एवं गन्तव्यप्राप्तिहेतुं मार्ग निरूप्य फलभूतं गन्तव्य निरूपयति। कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ४ । ३ ।। "स एनान्ब्रह्म गमयती"त्यत्र संशयः, किं परं निर्गुणं प्रम गमयत्यमानवः पुरुषः, उत कार्य सगुणं ब्रमति । पूर्वपक्षेऽर्चिगदिगत्या ब्रह्मलोकप्राप्त्यनन्तर विदुर लिद्गशरीरलयेन परब्रह्मप्रातिः, सिडान्ते कार्यब्रह्मप्राप्त्य- र्धमेव गतिर्न परब्रमप्राप्त्यर्थम्, इति मन्तव्यम् । उत्तरत्र पूर्वपक्षयिष्यन्नादी सिद्धान्तमाह "कार्य"मिति । कार्यमेव ब्रह्म गमयतीति पादरिराचार्यों मन्यते । कुतः । अस्य कार्यव्रह्मणः परिच्छिन्नस्य गत्युपपत्तर्गन्तव्यत्वोपपत्तः, प्रत्यग्रूपस्यापरिच्छिन्नस्य परस्य तदनुपपत्तः, इत्यर्थः ॥ विशेपितत्वाञ्च ॥४॥३॥८॥ "प्रललोकान्गमयती"ति श्रुत्यन्तरे बहुवचनेन गन्तव्यग्रमणो विशेपितत्वात्सावयवस्यावयवभेदेन भि- न्नस्य प्रक्षण एवं गन्तव्यत्वं, न निर्विशेषत्रह्मणः।लोक- शब्दाच भागमूमेरेव प्राप्यत्वं, न परस्पेपि चकाराः ।। .

·+ प्रलामृतार्पणी। ननु नपुंसकस्य ब्रह्मशब्दस्य परस्मिन्नेव मुख्यत्वा- कथं कार्यनमणि "ब्रह्म गमयती"ति व्यपदेश, तनाह । सामीप्यात्तु तपदेशः ॥ ४ ॥ ३॥ ६ ॥ "तु" श्वोद्यनिरासार्थः । परमेव हि प्रश्न सत्यकाम. स्वादिगुणयुक्त कार्यव्रात्युच्यते । तथा च कार्यन्त्रमणः कारणपरनामसामीप्याकारणे मुख्यस्य ब्रह्मपदस्य कार्य व्यपदेशे लक्षणया प्रयोग इत्यर्थः । मुल्पासम्भवादिति भावः॥ ननु कार्यवाणास तेषां न पुनरावृत्तिरिति श्रुति- विरोधः, तत्राह। कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभि- धानात् ॥ ४ ॥ ३॥ १०॥ कार्यतमलोफस्यात्यये नाशे सति तद्ध्यक्षण तल्लो- कस्वामिना हिरण्यगर्भण सहातः कार्यव्रह्मणः परं ब्रम भाभुवन्त्युत्पन्नात्मसाक्षात्कारा विद्वांस इत्युक्तश्रुत्यभि- धानादंवगन्तव्यमित्यर्थः॥ स्मृतेश्च ॥ ४ । ३ । ११ ॥ "नामणा सह ते सर्व सम्प्राप्त प्रतिसकरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥" इति स्मृतिय ग्राम लोकं मानां क्रममुक्ति दर्शयति । अतोऽपि नानाति- श्रुतिविरोधः प्रतिसम्बरो महाप्रलयः । तस्मिन्माते परस्य हिरण्यगर्भस्यान्तोधिकारसमाप्तिः । तदा कृतात्मानः शुरु- घियो ब्रमलोकवासिनः परं पदं प्रामुयन्तीति योजना। तस्मात्कार्यमापपर्थमेवागिदिगतिः, में प्रत्यापपर।

·रामानन्दमास्वतीता।
स्क्रतुः । तथा च यो यदुपासका स तत्मामोतीति श्रुति-
स्मृतिसिद्धत्वात्तदुपासकानामेव कार्यव्रह्मप्राप्तिरित्यर्थः।
प्रतीकोपासनेषु नामब्रह्मत्यादिपु ब्रह्मणः प्रतीकं प्रति
विशेषणत्वेन प्रतीकस्यैव प्राधान्यान्न तदुपासकानां ब्रह्मो-
पासकत्यम् । पञ्चाग्न्युपासकानां त्वब्रह्मोपासकत्वेऽपि
श्रुतिपलाइममाप्तिरिति ॥
विशेषं च दर्शयति ॥४.1३ । १६ ।।
किञ्च "यावन्नानो गतं तत्रास्य यथाकामचारो
भवती"ति नामप्रतीकोपासनफलादुत्तरोत्तरवागाशुपास
नामामुत्कृषफलविशेष दर्शयति श्रुतिः "पाग्वाव नामो
भूपती"पाया । अयं फलविशेषः प्रतीकानामुत्कर्षापक
वतामुपास्पत्वे युज्यते, न तु सर्वत्रेकस्य ब्रह्मण उपा.
स्यत्वे । तस्माद्रमोपासकानामेव ब्रह्ममाप्तिः, न प्रतीको-
पासकानामिति सिद्धम् ॥
इति चतुर्थाध्यायस्प तृतीयः पादः ।।
एवं सगुणब्रह्मविदां प्राप्यमुत्तवा निर्गणब्रह्मविदा
प्राप्यमाह।
सम्पद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ॥ ४ । ४ । १ ॥
"एप सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्यो.
तिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति भूपते । तत्र
मंशरः, पथा सुकृतिनः स्वीयेन रूपान्तरेणाफलेनाभिनि-
प्पत्तिस्तथा निर्गुणविदोऽभिनिष्पत्तिः, तात्ममात्रेणा-
नपत्तिरिति । पूर्वपले स्वर्गमोक्षपोरविशेषः, सिद्धान्ते
इति फलम् । अत्र फलनिरूपणादध्यायपादसङ्ग

·, ब्रह्मामृतषिणी। त्यो स्फुटत्वम् । तत्र स्वर्गवन्मोक्षस्पाभिनिष्पत्तिः, फल- स्याविशेपात्, इति प्राप्ने मः । संपद्य स्वप्रकाशमा- स्मानं साचादनुभूय तेनैवात्ममात्रेणाविर्भावोऽवस्थान- वान्भवति मुक्तः । कुतः । "स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति स्वशन्दादित्यर्थः । फलत्वहेतुकानुमानं मोक्षनित्यत्व- श्रुतिपाधितमिति ॥ ननु स्वरूपात्मकमोक्षस्य सदा सत्वाका पुनः पूर्वा- वस्थातो विशेष इत्यत आह । मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ ४॥ ४ ॥२॥ यः स्वरूपेणाभिनिष्पद्यते स सर्वानर्थविनिर्मुक्तः स्वप्रकाशनिरतिशयानन्दात्मनावतिष्ठते । पूर्वत्र तु, अवस्थात्रयकलुपितः संसारी वेति विशेषः । ननु स्वरू पाभिनिष्पन्नो मुक्त इति कुतोऽवगम्यते, तनाह "प्रति- ज्ञाना"दिति । “य आत्माऽपरतपाप्मे"त्युपक्रम्य "एतं स्वेव ते भूगेऽनुष्याख्यास्यामी"ति सकलदोपमुक्तस्यैवा- त्मनो व्याख्येयत्वेन प्रतिज्ञानादित्यर्थः॥ ननु कार्यज्योतिरुपसम्पन्नस्य कथं मुक्तत्वमित्यत आहा प्रात्मा प्रकरणात् ॥ ४ ॥४॥३॥ अत्र ज्योतिरात्मैव, न भौतिकं तेजा, “य यात्मा- ऽपहतपाप्मे' त्यात्मप्रकरणादित्यर्थः। अविभागेन दूष्टत्वात् ॥४।४।४॥ परं ज्योतिरूपसद्गम्य मुक्को घिदानित्युक्तम् । # मुक्तमुपजीव्य सन्दियते, किं मुक्तो व्रतभिन्नत्येनावति. छते, उत वनाविभागेनेति। तत्र भिन्नत्येनति भ्रान्तिं ·. এপ্লানছেনা। चारयति "अविभागेने"ति । निरतिशयानन्द ब्रह्मात्मने- पायतिष्ठते मुक्तः । कुतः । हपृत्वात् "वहाँव सन्त्रमा प्येति" "तत्त्वमसो" त्यादि श्रुतिवभेदस्य दृत्वा दित्यर्थ ॥ ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥ ४ ॥४॥५॥ पूर्वसिड ब्रह्माभिन्न मुक्तमुपजाव्य सन्दियते, स मुक्ती प्रमात्मकः किं सत्येन सर्वज्ञत्वादिम पञ्चेन सहाव- तिष्ठते, उत शशविपाणवदसन्नेव सर्वज्ञत्वादिरिति सचिन्मानेणावतिष्ठते, आहोस्विरस्तुतो निष्पञ्चाऽपि व्यावहारिकसर्वज्ञत्यादिमानिति । अनायपूर्वपक्षमाह "प्रामेणे"ति । ब्रह्मसम्पन्धिना सत्येन सर्वज्ञत्यादिना सहायतिष्ठते ब्रह्मात्मको मुक्त इति जैमिनिराचार्यो मन्यते । कुतः । उपन्यासविधिव्यपदेशेभ्यः । उपन्यास उद्दशः । स च 'सोऽघेपृष्य" इत्यादिविधानार्थमागतो "य श्रात्माऽपरतपाप्मे"त्यादिरूपः । यिधिरज्ञातज्ञाप नम् । म च "तस्य मर्चेपु लोकेपु कामचारो भवती" त्यादिरूपः । इद्देशाविधिषिलक्षणे व्यपदेश स च 'सर्वज्ञः सर्वेश्वर" इत्यादिरूपः । अयं हि नोवेशः, विध्यभा- पात् । नापि पिधिः, सिमपन्निर्देशात् । अत एभ्यो तुभ्यः समपम एमागेति ॥

·. , मलामृतपशी। इत्यादि शन्दा निरर्थका एव प्रयुज्यन्ते, इत्यौडलोमिरा चार्यों मन्यते । सर्वज्ञत्वादिधर्माणामसम्भवाडर्मिस्वरूपा दत्यन्तभिन्नत्वेऽत्यन्ताभिन्नत्वे वा तेषां गवावधर्मिवच धर्मत्वानुपपत्तरिति प्राप्त-॥ सिद्धान्तयति। स्वमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरेरा, बाद- रायणः ॥४।४।७॥ एवमपि पारमार्थिक चैतन्यमानस्यरूपाभ्युपगमेऽपि पूर्वोत्तोपन्यासादिभ्यः पूर्षस्य ब्रह्मस्वरूपस्य सर्वज्ञावा- देावहारिफाय भावात्मण मुक्तात्मनः समपन्चत्व निष्प्रपञ्चत्वयारविरोधं यादरायण प्राचार्यो मन्यते,आवि- घकसर्वधर्माणां सर्वजत्यादीनामुपपत्तः न तेषां तुच्छ- त्वमिति । अत एव सर्वात्मनाऽविद्यानिवृत्ती विदेर के वल्यं निष्पपञ्चमेव । एतदभिप्रेत्योक्तं भगवता भाप्प. | कारेण "व्यवहारापेक्षये"ति । न बोपनिषदानां माक्षे ऽपि व्यवहृतिमता, मूलाभावात्, इति भाः।। एवं परविद्याफलमभिधायापरविद्याफलं प्रपष्वपि- तुमुपक्रमते ।। सङ्कल्यादेव तु तच्छ्रुतेः ॥ ४।४।८॥ दहरविद्याप श्रूयते "स यदि पितृलोकयामो भवति सङ्कल्पादेवास्प पितरः ममुत्तिष्ठन्नी"त्यादि । तत्र संशयः, कि घलोकस्यस्य विदुपो भोगटेत पित्रादयः सङ्कल्पादेव मिध्यन्ति, उत यान्तरसना. सल्पादिति । तत्र लोके भोगसाधनस्य प्रयासाध्य. त्वदर्शनादत्रापि यनमापेक्षेच्यात एव प्रामभूतस्य विदुपो विभतिसिडिः, न केवलेच्यातः, इति प्राप्ते, नमः । सा- ल्पादेवास्य घिदुपा पिनादिविभूतिमाप्तिः साधनान्तरनिरा या श्रुतेः । शुत्या घ शकिरान- , ·800 . समानन्दसरस्वतीशता। चति ।। मानस्प पाघ इति । किश्च यदि सङ्कल्पः साधनान्तरसा- पेक्षस्तहि तदभावे विदुपो पन्ध्यसङ्कल्पत्वापत्तो सत्य- सङ्कल्पत्वं न स्यात् । सकल्पानुगुणसाधनान्तरमियमे- अत एव चानन्याधिपतिः॥४॥ ४ ॥ ६ ॥ अत एव सत्यसङ्कल्पत्वादेव विद्वाननन्याधिपति- भवति । यदि विदुपः कश्चनाधिपतिः स्यात्तर्हि तदधीन- भागस्य सङ्कल्पमात्रसाध्यत्वाभावात्सत्यसङ्कल्पत्वं न स्यात् । तस्मादीश्वरात्मकस्य विदुषः सङ्कल्पादेव सर्वेश्चर्य- प्रातिरिति सिद्धम् ।। अभावं वादरिराह ह्येवम् ॥ ४ । ४ । १० ॥ "सङ्कल्पादेवे"ति श्रुत्या विदुपस्तायन्मनोऽस्ती- त्यवगतम् । शरीरेन्द्रियाणि सन्ति, उतन सन्ति, आदो. स्वित्सन्ति न सन्ति च, इति सन्देहे,- यथा “सङ्कल्पा देवे"त्पपधारणश्रुत्या साधनान्तराभावस्तथा पादरिरा- चार्यः शरीरोन्द्रियाणाममा मन्यते । प्राह धिमानाय: "मनसैतान्कामान्पश्यन्रमते य एते घामलोफे"इति । यदि पिदुपः शरीरादिकं स्यात्तदा मनसेति विरोपणमन्ययोगः ध्यवच्छेदकमवधारणपरं पोटातत्येकः पूर्वपक्षः ॥ पूर्वपक्षान्तरमाह। भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ४ । ४ । ११ ॥ शरीरेन्द्रियाणांमनस इय भायं सत्ता मिनिरा. चार्यों मन्यते "स एकधा भवति त्रिधा भयती"स्यादिना विदुषोऽनेकधाभावविकल्पामननात् न दि शरीरभदं विना कदाचिदेकपामाव: कदाचिनिधाभाय इत्यायनेक- पाभावविकल्पः सम्भवतीति भावः .

·४०१ नहलामृतपिणी । -: सिद्धान्तमाह:- द्वादशाहवदुभर्यावधं वादराय- गोतः ॥ ४ । ४ । १६ ॥ अत एव मनसेति विशेषणादिकल्पाऽऽमननाचेति लिङ्गमपात् । यदा शरीरादिसङ्कल्पस्तदा संशरीरेन्द्रिय- त्वम् । यदा तु तत्सल्पाऽभावस्तदा शरीरेन्द्रियराहि- त्यमित्युभयविध पिदुप. ऐश्वर्य, पादरायणं प्राचार्यो मन्यते ॥ द्वादशावहत् ।। यथो बादशाहमृद्धिकामाः उपेयुः रिति उपेयचोदनागम्यत्वाद् द्वादशाहस्य संवत्वं द्वादशा. हेन प्रजाकामं याजपेदित्यहाणत्वे सति यजत्तिचोदनाग- | म्पत्यादहीनत्वं चेत्यभयविधत्वं तदित्यर्थः ।। ननु चिदुपः,शरीराधभायेक भागस्तत्राह- "तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः ॥ ४॥ १३..॥ तनों सेन्द्रियशरीरस्याऽभाषकाले सन्ध्ययत् । यथा स्वमे मानसिकविपयभागो जाग्रभागविलक्षणस्तराट्रीगः। फुतः । मनसैतान कामान् पश्यन रमते इति श्रुतेगे साधनान्तरं धारयन्त्या एवमेयोपपत्तरित्यर्थः ॥. ननु देहायभावेऽपि भागसत्त्ये सशरीरताङ्गीकारो व्यस्तघ्राह- भावे जायद्वत् ॥ । ४ । ४ । १४ ॥ देहादिभावकाले जाग्रहोगः, स्वममागघिलक्षणो भवतीत्यर्थः॥ ननु विकल्पामननलिङ्गेन पिदुपोऽनेकशरीराणि स- - ·४०२ रामानन्दसरस्वतीता। न्तीत्युक्तं तदू पर्थ निरात्मकेषु तेयु, भोगायोगादित्या- क्षेपे इदमाहन प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति ॥४॥४॥ १५ ॥ फि विदुपा सूज्यमानानि शरीराणि दारुयनयनि- रात्मकानि? उत, अस्मदादिदेहवत् सात्मकानीति संदेहः । पूर्वपक्षे विदुप एकस्मिन्नेव देहे भोगः फलं, सिद्धान्ते सर्ये- चपीति योध्यम् । तत्रानाद्यन्तःकरणपरिच्छिन्नस्य भा- तुर्विदुपः शरीरान्तरेषु प्रवेशायोगानिरात्मकानीति मासे, ब्रूमः । विदुथा सृज्यमानपु सेन्द्रियमनाह पहपु देवेषु विदुषमावेशेऽभिव्यक्तिर्विद्यासामयादुपपद्यते । पुरातनान्तःकरणपरिच्छेदस्य विद्वांसं योगसामाया- प प्रत्यप्रतिबन्धकत्वात प्रदीपवत् 1 यथा प्रदीप एको- ऽनेकर्तिपु प्रविशति, तथा विद्यानने कागन्तुकान्तःकरणा- शारा देहेषु प्रविशति । तथाहि दर्शयति शास्त्रम्-एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चश सप्तधा नवधेत्यादि । यद्यपि विदुषः सर्वेषु देहेषु एकत्वं, दीपानां तु भिन्नत्वमिति वैष- श्यमस्ति, तथाप्युत्पादकदीपगतैक्यं सादृश्यादुत्पन्नदीपेप- पचर्यते इत्ति साम्यं पोध्यम् । तस्मात् सर्वाणि शरीराणि सात्मकान्येव ।। ननु विदुपो न शरीरवत्वं युक्तं "तस्केन के पश्येत्" इति, न तु सद्वितीयमस्ति "ततोऽन्याद्विभक्तं यत् पश्ये. त्" इति च विशेषविज्ञानाऽभावश्रवणादित्यत आह- स्वाप्ययसंपत्त्यारन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ ४।४ । १६ ॥ सुमिपरममुत्तपोरग्यतरापेक्षपदं विशेषविज्ञाना. ।

·४०३ ब्रयामृतषियो। भावप्रवणम् । हि यतः प्रकरणादेवमाविष्कृतं सुषुप्तिप्र- करणे, न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यदित्यादिश्रुतं परम- मुक्तपपेचपा घ तत्कनेत्यादि । सादं समुपविदा शरोराङ्गीकारे वाधकमित्यर्थः । तत्र सुषुप्तौ मितीय विभक्तं न स्वस्तीत्यर्थः॥ जगद्वापारवर्ज प्रकरणादसनिहित. त्वाच॥४।४।१०॥ पूर्व सङ्कल्पमात्रेण देहादिसर्गे यदैश्वर्यमुक्तं विदुषः तस्य जगदुत्पत्यादावपवादोऽन मियते । किं विदुष, ऐश्वर्यमीश्वरस्व निरशमुत, सातिशयमिति संशयः । पूर्वपक्षे ईश्वरनानात्वं, सिद्वान्ते तदैक्पमिति योध्यम् । तत्र चिदुपोऽनन्याधिपतित्वारिशमैश्वर्यमिति प्राप्त धूमः। जगदुत्पत्त्यादिव्यापारव सातिशयमेवाणिमापै- श्वर्य विद्रुपः । जगद्यापारस्तु परमेश्वरस्यैव । सष्टिया. फ्येषु सर्वत्र तस्यैव प्रकरणात् । विदुपश्न तत्राऽसमिहि- तत्वात । नित्यसिद्ध हि परमेश्वरस्य निरशमैश्वर्य, कथं चा विदुष ईश्वरप्रसादायत्तमागन्तुकमैश्चर्य निरसशमिति पक्तु शक्यम् । तस्मात् सातिशयमैश्वयं विदुपः ॥ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेत्राधिकारिकमण्डल- स्थोक्तः ॥ ४ । ४ । १८ ॥ नन्यामोति स्वाराज्यमिति प्रत्यक्ष त्या ऐश्वर्योप- देशानिरहुशं विटुप ऐश्चर्यमिति चेन्न । प्राधिकारिकम- पसलस्थोक्तः। अधिकारे तत्तद्यापारे नियोजपरयादित्या- दोनित्याधिकारिफा सूर्यादिमण्डलस्यः परमात्मा । तस्पो. तरवाक्ये मामोति मनसस्पतिमित्यत्र प्राप्यत्वेनोक्ताव .

·४०४ समानन्द्रमरस्थतीता। दुपः सातिशयमन्त्रर्यमिति गम्यते । यदि पूर्ववाक्ये एय निरनिशयमैश्वर्यमुक्त तदेदमीश्वरमाप्तिवचन व्यर्थ स्याद- तः सातिशयमैश्वर्य विदुपः ।। विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह ४ाठा१९॥ सगुणे ब्रह्मणि विकाराऽवर्ति च निर्गुणस्यरूपमस्ति। तथाहि ब्रमणि सगुणत्मनिर्गुणत्वयोः स्थितिमाह श्रुतिः । एतावानस्य महिमेति संगुणत्वमुक्तवा, अतो ज्यायाँश्च पूरुप इति निर्गुणत्यमाह । एतापान सहस्रशीत्यादि- रस्य परस्य महिमा विभूतिरित्यर्थः । अर्य भावः । यथा सगुणे स्थितं निर्गुणस्वरूपमुपासको न प्रामोति । तदु- पासकत्याभावात् । तथा तद्गतजगस्रष्टत्वादिकमैश्वर्य न प्रामाति तदुपास्त्यभावात् । उपास्त्यभावश्च श्रुत्यमा चादिति ॥ अन्न दृशान्तार्थ पनिर्गुणस्वरूपमुक्तं तत्र प्रमाणा- न्तरमाह- दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ ४।४।२०॥ एवं ब्रह्मणे निर्गुणत्व श्रुतिस्मृती दर्शयतः । न तत्र । सूर्यो भाति न चन्द्रतारकमित्याद्या श्रुतिः। न तद्भासयते सूर्य इत्याद्या स्मृतिरिति ॥. भोगमांत्रसाम्य लिगाच ॥ ४ । ४ । २१ ॥ उपासफस्योपास्यदेवतया सह भागमाण साम्यं श्रुतं, न जगद्यापारेण । तमाहाऽऽपो चै खलु मीयन्ते लोको ऽसाविति । तस्माल्लिङ्गाद्विदुष' साऽतिशयमैश्वर्म गम्यत इत्यर्थः । तं ब्रह्मलोकस्थमुपासकं हिरण्यगर्भ आई।

·४०५
ब्रस्लामृतपिंगी।
आपो वै खल्वमृतमापो मया मीयन्ते भुज्यन्ते । तवाप्य-
सावमृतोदक लक्षणो लेाको भाग्य इत्यर्थः ॥
यदीश्वरैश्वर्येणातिशयन सहितं विदुष ऐश्वर्य सोड-
तिशयं तर्हि लौकिकैश्चर्यवदनित्यं स्यात् । तथाच विदुपो-
ऽप्यात्तिः प्रसज्येतेत्याशय दयासिन्धुभगवान् पाद-
रायणः समाधत्ते-
अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात्॥४।४।२२ ॥
येऽचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकं प्राप्तास्तेपामनावृत्तिरेच।
तेषां न पुनरावत्तिरित्यादिमुक्त्यभिधायकशब्दादित्यर्थः ।
निगुणब्रह्म विदाम् श्रावृत्तिशव नास्ति । यतः सगुण-
विदामपि निर्गुणाश्रयणेनैवानात्तिः, नान्यथा । तस्मा-
मविदों निरस्ताऽनवातस्वमभनिरतिशयानन्दब्रह्मा.
स्मनाऽवस्थितिरिति सिद्धम् । सत्रात्तिा शास्त्रसमाप्ति
द्योतनार्थी।
यः सर्वश्रुतिपन्दिधन्दिततनुर्मायात्मनिद्रां गतः
सुप्तोऽस्मिन् भवपत्तनेऽपरिमिते कल्पान्ततल्पान्तरे।
यः सर्वाऽपरिपन्धिसाङ्गनयतः प्रज्ञाप्रवाहान्ततः
प्रज्ञालभ्यसुखाकृतिः कृतिमिमां रामः स गृहातु नः॥१॥
विदुषां कण्ठभूपेयं कृता वृत्तिर्मया प्रभो ॥
व्यासवाङ्मणि संहब्धा, प्रीतये तेऽस्तु सर्वदा ॥२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाऽऽचार्यश्रीमन्मुकुन्दगी-
विन्दश्रीधरणशिक्षितश्रीरामानन्दसरस्वतीकृती
नमसूत्रता ब्रह्माऽमृतवर्षियां चतुर्थस्याध्या-
यस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ ४ ॥