·धर्मशास्त्रग्रन्थमाला (ग्रन्थाङ्कः १८)
॥ श्रीः॥
भट्टनीलकण्ठकृतमगवन्तभास्करे
श्राद्धमयूखः
(चतुर्थः)
जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, बी. ए., एलएल, बी.,
हायकोर्ट वकील, मुंबई,
पुण्यपत्तनस्यव्यवहाराश्रमे मुख्याध्यापका
इत्यनेन संशोधितः प्रकाशितश्च ।
प्रथमावृत्तिः
शकाब्दाः १८५८, क्रिस्ताब्दाः १९२७.
(अस्य ग्रन्थस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनेन स्वायत्तीकृता)

·मोहमप्यो ' मुंबईवैभव' मुद्रणालये 'चिंतामण सखाराम देवळे' इत्यनेन मुद्रितः, जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, हायकोर्ट-वकील' इत्यनेन प्रकाशितश्च ।

·श्राद्धमयूखस्य विषयानुक्रमाणिका। विषयः मंगलाचरणम् धाद्धलक्षणम् पृष्ठम्. ૧૬ १७ .4. ... ... १८ ... " " . " " ... " श्राद्धकालाः अटका अन्वटका: व्यतीपातः युगादयः मन्वादयः भिन्नतिथिपु फलम् विपशनहतानाम् काम्यधाज्ञानि नक्षत्रधासानि " " . ... ... ... ८ JA " ... " " " पृष्ठम्. विषयः आशौचन धाद्धप्रतिबन्धे २ धानविने समुत्पन्ने भामश्राद्ध ३ कालनिषेधाः श्राद्ध पिण्डदाने क्वचिटप्रतिप्रसवः ६ भपिण्डके स्ववावाचनन् ... भ्राद्धदेशाः श्राद्धाधिकारिणः पुनादय: पुषप्रतिनिधयः गौणपुनः पन्यादयः ६९ दुहिता, दौहित्रः भ्रातृपुनः पिता १२ माता भगिन्या विशेषः तदभावे मातृसपिण्डाः शिष्यादयः १३ स्त्रीहारी धनहारीच सर्वोभावे नृपतिः एतेषां क्रमः पुष्योरसोऽनुपनीतोऽपि अन्ये तूपनीता एवं सर्वामा त्रियः कुर्युः १५ स्रोदरासोदरप्रातरः क्रियाभेदेन कर्तृव्यवस्था त्रिप्रकाराः क्रिया: पूर्वमध्यमोत्तराः १६ तास्वधिकारिणः सपिण्डनक्रियाधिकारिण: ... ... " " " " " ... " " " " ... महालयः प्रतिपदादिश्राद्धानि महालये निषिद्धकालाः पित्ये देवताक्रमः क्रमातरः एकोद्दिष्टे विशेषाः बहुविप्रासंभवे भरणीश्राद्ध गयाफलम् सत्यादीनां वनस्थान प्रयादेशीवादम् मघाश्राद्धम् चतुर्दशीधासम् अवैधमृतानाम् मातामहयादम् पक्षतिषिविशेषतः पार्वणनियमः आदिकादिपु मातामहपर्युदासः क्षयाहाज्ञाने दिनाज्ञाने मासाशाने प्रास्थानिकमासदिवसाक्षाने मरणाश्रवणे प्रेतकियोत्तरमागते विशेषः... " ... " । ... " २२ ... " " २४ २५ " ... तत्काल: ... ग ... गौणपुत्राणां विशेषः ·विपयानुक्रमणिका। ७ पृष्ठम्. विषयः वैश्वदेवप्रकारः पृष्ठम् ... ... ... तत्र विशेषः .. " विषयः यामुष्यायणकानां जीवत्पितृकस्यापि क्वचित् . तत्र देवताः तत्राधिकारविचार कालदेशकर्तृणामेक्यै " २७,२८ " ... " " "तन्त्रता ... " ... ... " पार्थक्यम् द्रव्याणि प्रामाणि योनि ग्राह्यफलानि पये " " " ३५ " YG ... निमंत्रितद्विजत्यागे दोषः प्रायश्चित्तम् श्राद्धकर्तुनियमाः ब्राम्हणनियमाः विप्रोपवेशनम् भनन्तरकृत्यम् श्रादभेदेन विश्वेदेवस्यवस्था आसनदानम् " अर्धपात्रासादनम् ततिकर्तव्यता अध्यदानादि अभ्यपात्रासादनप्रकारः न्युजपात्रस्थापनानंतर विशेषः भग्नौकरणम् अग्न्यभावे विप्रपाणी परिवेषणम् अन्ननिवेदनम् ... भोजयितुर्नियमाः यजमानजप्यानि ऋग्वेदजप्यानि यजुर्वेद तैत्तिरीयाणां वाजसनेयिना, मैत्रायणीमाना, कठाना छन्दोगजप्यानि पुराणजप्यानि... भोक्तृनियमाः विकिरदानम् " ... ... " ... ... ... " श्राद्धे मांसविचार कुशा तत्र काल: पवित्रलक्षणम् ब्रह्मपन्थिः तिलाः पुष्पाणि अपात्राणि भोजनपात्राणि ब्राह्मणाः प्रशस्ता: अनुकल्प: पों प्राह्मणाः सर्वोपवादः श्रादेविभक्तयः चतुर्थी-भासने संकल्पेच " " ... ... ५२ ग " ... ... " ... ... " " " " " प्रथमा तर्पणे संबोधन षष्टी सध्यापसव्यनिर्णयः तत्र कर्माणि . तत्र मैत्राः " प्रमाणम् ४. " ... " ... " विनिमंत्रणादि ... तत्र निषेधाः आचमनदानम् विकिरतिकर्तव्यता बेधदेवविकिरमंत्रः पित्र्य विकिरस्य प्रतिपत्तिः ... ... " " विप्रसंख्या भनेकविप्राभावे ... .

·८ विषयानुक्रमणिका। पृष्ठम्. " " ... पृष्ठमा विषयः निपुष्करादियोग आहिताग्ने विशेष ५६ | वृपोत्सर्ग. अकरणे निन्दा तद्देश यूपलक्षणम् नील्लक्षणम् " " ... " " ... " तत्र विधि ... " " अपे विशेष अकन पूजन च उत्सर्ग ... ८० ८१ " ६३-६४ मृतशय्यादानविधिः .. ६५ ... विषयः पिण्डदानम् आश्वलायनीयम् पिण्डदानदेशाः स्थानहरपना रेखाकरणम् तरमनः दर्भास्तरणम् तदनतरम पिण्डपरिमाणम् दक्षिणा स्वधावाचनम श्राद्धमयोगः सनवग्रहणम् विषप्रार्थना मापोशनादि विकिर पिण्डदानम् माशिप प्रार्थना तपणम् पक्षश्राद्धे विशेष भाद्धदिने नित्यतर्पणविचार वैश्वदेवकालनिर्णय. सामेरनमेष ब्रम्हार्पणम् सकल्पश्राद्धम् मामहोमादिविधि ताऊदाय ब्राह्मणसख्या ऊहविचारः एकोद्दिष्टम् तन मनः उदकुमश्राद्धम् " " तत्र विशेष .. " ८३ " se " ... ८४ ..U सपिण्डीकरणम् तत्र काला प्रेतेऽग्निमति कर्म भनमिमति उमयो सामिकत्वे अन्त्येष्टिपद्धति तत्प्रकार तत्राधिकारविचार सहगमने विशेष भाभ्युदयिकादम् तनेण पृथकू मातर. क्वचिद्विशेष ८५ " " ७१ ८७ ८८ ... ... ८९ ... ... ... . " तत्र प्रयोग ... ७६ नित्यश्राद्धम् सन्यासोगधाडम् तत्रभेदा ... ... १२ " जीवाद ... .40 मलमासे प्राप्ते ऊनमासिककाल. जलधेनुविधि ... ... " ·॥ श्री॥ भट्टनीलकंठकृतभगवंतभास्करे ॥ अथ श्राद्धमयूखः प्रारभ्यते ॥ मंगलाचरणम् श्रीगणेशाय नमः ॥ + [ यो लीलया सतनुतेऽत्र विश्व तत्पालयत्या मनि विश्वरूपे । लयं नयत्याशु च पूर्णरूप शिव तनात्वाशु रविममासौ ॥ १॥ जज्ञे पितामहतनो खलु कश्यपो यस्तस्मादजायत मुनिस्तु विभाण्डकास्य । त पुनियां धुरमरोपयदृष्यशृङ्गस्तस्यान्वयेऽप्यजनि शिवराभिधान ॥२॥ तस्मिन्वशे महति वितते सदराख्ये नृपाणा राजा कर्ण समजनि यथा सागरे शीतरदिम । कोत्या यस्य प्रथिततरया श्रोत्रजातेऽभिपूर्णे कर्णस्यापि प्रविततकथा नावकाश लभन्ते ॥ ३ ॥ विशोकाख्यदेवस्ततस्तत्सुतोऽभूद्विशोकाकृता येन सर्वा धरिनी । ततोऽप्यास राजाऽस्तशस्ततोऽभूद्रयाख्यो रयगैव सर्वाहितान ॥ ४ ॥ बभूवाथ वैराटराजस्ततोऽभून्नृपो मेदिनीवल्लभो बीडराज । नरब्रह्मदेवस्ततो मन्युदेवस्ततोऽभून्नृपश्चन्द्रपालाभिधान ॥ ५ ॥ शिवगणाख्यनृप समजन्यथो शिवगणाख्यपुर प्रचकार य । शिवगणेन सम सकलैगुणे शिव शिव प्रथमो गणनामु य ॥ ६ ॥ रोलिचन्द्र इति तत्तनयोऽभूत्कर्मसेननृपतिस्तमथानु । लोकपो नरहरि पराजो रामचन्द्र इति तत्तनुजात ॥ ॥ यशोदेवस्ततो जातस्ताराचन्द्रनृपस्तत । चक्रसेनस्तततो राजा राजसिंहनृपो यत ॥ ८॥ ततोऽप्यभूपतिसाहिदेव स्वकीर्तिभिर्निर्जितदुग्धसिन्धु । अभूतत श्रीभगवन्तदेव सदैव भाग्योदयवानिक्षतीश ॥५॥ यदानद्रविणादिनिर्जितक्पू रत्नाचलो लजया दूरे स्तब्ध इलावृते निविशते नो यत्र पुसा गति । किंच नस्यदरातिवामनयनानेबाम्बुभिर्वदितस्तेजोनिर्वडवामुखोत्थहुतभुक्नुल्य क्थ नो भवेत् ॥ १० ॥ आज्ञप्तस्तेन राज्ञा विबुधकुलमणिर्दाक्षिणात्यावर्तसो भट्ठ श्रीनी लकण्ठ स्मृतिषु दृढमतिजैमिनीयेऽद्वितीय । आझामादाय मूभी सदिनयममुना तस्य सर्वानिवधान्दृष्ट्वा सम्यग्विविच्य प्रविततकिरणस्तन्यते भास्करोऽयम्॥११॥] तिमयूख प्रतिपाद्य सम्यगाराध्य धामाऽथ गिरामगोचरम् । श्राद्ध वदत्यत्र स नीलकण्ठ संप्रेरित श्रीभगवतधर्मणा ॥१२॥ प्रतारकैराहतमन किञ्चिन्मया तु निर्मूलतया तदुज्झितम् । नोक्तित्तातो नहि तेन काचित्वपुष्पहीनाऽपचितिन हीयते ॥ १३ ॥ + एतत्तु शज्ञपुस्तकयोरेव पठित।

·२ श्राद्धलक्षणम् । पार्वणम्। [श्राद्ध- श्राद्धलक्षणम् । मृतोद्देश्यको विप्रस्वीकाराङ्गको द्रव्पत्याग: श्राद्धम् । जीवच्छ्राद्धे देवश्राद्धे च तत्पदं गौणं कोग्टपाय्यग्निहोत्रपदवत् । विप्रस्वीकारवत्वोत्या तर्पणनिवृत्तिः । यक्त केचित् त्यागामावादेव तर्पणानिवृत्तिमाः । तन्न । द्रव्यदेवतासंयोगेनेन्द्र 'ऊर्चीवर इति आधारमाधारयति' इत्यादिव- ५ स्यागकल्पनाया आवश्यकत्वात् । न ममेत्यमिलाप: पर नास्ति आचाराभावात् । यत्रेव यागाग्नि- होत्रादावभिलापाचारस्तत्रैव तादृशश्रुत्यनुमानम् न सर्वत्र । त्यागस्तु मानसः सर्वत्राप्यविशिष्टः । न च देवताभावेन द्रव्यदेवतासंयोगामावः । “ देवतास्तर्पयति " (अ.३।४।१ ) इत्याश्वलाय- नादिसूत्रस्यदेवतापदेन तत्समर्पणात् । अङ्गकत्वोक्त्या च विप्रस्वीकृतेः श्राद्धस्वरूपघटकता व्यावय॑ते तेन तदभावेऽपि प्रधानसिद्धिरविहता । पिण्डदानस्य च प्राधान्यसिद्धिः । अन्यथा १० तस्य विप्रस्वीकरणान्तत्वाभावेन प्राधान्यं न स्यात् । एतेन विप्रस्वीकारान्तो द्रव्यत्यागः श्राद्धं पिण्डदानामाकरणयोश्च तत्पदशक्यत्वमिति विरुद्ध प्रलपन्तः केचिदपास्ताः। अत एव आपस्तम्ब- सूत्रे (२।१६।३) "पितरो देवता ब्राह्मणस्त्वाहवनीयार्थः" इति विप्रस्वीकृतेस्त्यक्त द्रव्यप्रतिपत्तित्वमाहवनीयाधिकरणकहोमवदुक्तं संगच्छते । या तु ब्रह्माण्डे “देशे काले च पात्रे च श्रद्धया विधिना च यत् । पितृनुद्दिश्य विप्रेभ्यो दत्तं श्राद्वमुदाहृतम् " १५ इति भोज्यानप्रतिपादनांशेन दानरूपता पितुन् यजेत" इत्यादिस्मृत्यन्तरे च यागरूपता व्यवद्धता सा गौणीति केचित् । यामव्याप्यत्वेऽपि श्राद्धस्य न काचित् क्षतिः । गोण्या मानाभावात् । श्राद्धे च पित्रुद्देश्यकान्नत्यागरूपत्वाभिभोजनपिण्डदानयोरेव प्राधान्यम् । तादृशान्नत्यागरूपस्य फलसम्बन्धित्वेन तत्र तत्र वक्ष्यमाणत्वात् । एवमेव कपर्दिधूर्तस्वामिप्रभृतयः। यत्तु तैः अमौकरणमपि प्रधानमुक्तं तत्र मूलं मृग्यम् । यत्तु प्राच्या केचिसकानयादि- २० श्राद्धेषु पिण्डनिषेधः पर्युदासो वा प्राप्तिमपेक्षते सा चातिदेशेन चाहानामेव न प्रधानस्यातः पिण्डदानमङ्गमित्याहुः । तन्न । न ह्यातिदेशिक्येव प्राप्तिनिषेधस्य पर्युदासस्य वोपजीव्या । प्रधानत्वे हि तस्यापि श्राद्धपदशक्यत्वात्तद्विधिनैव प्राप्ते निषेधपर्युदासोपपत्तेः । अत उक्तयुक्त्या तदपि प्रधानम् । यत्तु कर्कानुयायिनः ‘पिण्डदानमेव प्रधानं नान्योऽनत्यागः' इति तदपि न । २५ पिउद्देश्यकानत्यागस्यापि फलसंबन्धाविशेषात् । निषिद्धपर्युर्दस्तपिण्ड के सक्रान्त्यादिश्राद्ध प्रधानामावेनाङ्गमात्रानुष्ठानप्रसङ्गाचेति दिक। तच श्राद्धं पार्वणमेकोदिष्टं च । पार्वणं च दर्शश्राद्धमेव पर्वणि मवम् ' इति योगात् । न च पर्वशब्दाय संक्रान्त्यादावपि सत्वात्तनिमित्तके श्राद्ध तथा पूर्णिमाश्राद्धे तथामावास्यायों विशेषेण इति निगमवचनेन कृष्णपक्षश्राद्धस्यामावास्याख्यपर्वयोगात्तत्रायतिप्रसक्तो योग इति ३० वाच्यम् । 'अमावास्यायां यत्कियते तत्पार्वणमुदाहृतम्' इति रूढिबोधनेन योगरूढत्वात् । संकान्त्यादौ पर्वशब्दस्य गौणत्वाञ्च । १ अबईनक्ष-परे । २ रधनक्ष-पचार; अवईक-धावार; टयघ-वाचार । ३ अईघयवघटक्ष- अवशिष्टः । ४ अबईनयनरध-द्रव्यदेवताभावेन । ५ अवईन-यत्तु । ६ अबईधयनटक्षध-भाज्यांश । ७ अबईध-गोणेति; यनधक्षइ-गौष्यति । ८ नगर्युदास ।

·मयूखः] श्राद्धभेदाः । श्राद्वकाला । अष्टका । ३ 416 एकमुर्दिश्य यच्छामेकोद्दिष्टं प्रचक्षते । बीनुद्दिश्य तु यत्तद्धि पार्वण मुनयो विदुः" । इति कण्ववचसि तु ज्युद्देश्यकाद्धमाने पार्वणशब्दः कौण्डपायनहोमे 'मासममिहोत्रं जुहति' इत्यनिहोत्रशब्द इव गौणः । न च 'त्रीनुद्दिश्य तु यत्तद्धि' इत्यस्यापि रूढि- बोधकत्वमेव इति वाच्यम् । दार्शिकेऽप्यतेनैव रूढिसिद्धरमावास्यायामित्यस्याऽनर्थक्थप्रसङ्गात् । अतः पार्वणशब्दो दार्शिकस्यैव नामधेयमिति दर्शश्राद्धप्रकरण एव च मन्वादिस्मृतिषु धर्मपाठात् ५ तदेव प्रकृति । अन्येषु तु धर्मानुक्तेविकृतित्वम् । आश्वलायनसूत्रानुसारिणा तु अथातः पावणे श्राद्धे काम्य आभ्युदयिक एकोद्दिष्टे च' इति (अ.४१) तासूत्रेण चत्वारि श्राद्वानि प्रझम्य धर्माम्नानात् चतुर्णामपि समानविधानता | कातीयापस्तम्बसत्यापाढसूत्रानुसारिणा कृष्णपक्षश्राद्धं प्रकृतिः । तत्रैव धर्माम्नानात् । तदपि प्रकृतित्वमन्वष्टकादीन्प्रत्येव यत्र 'तस्य मासिश्राद्धेन कल्पो व्याख्यातः' इत्यापस्तम्बादिसूनमस्ति । न्यायेन सर्वश्राद्धप्रकृतित्वे प्राप्ते १० एवमादिसूनस्य परिसंह यार्थत्वात् । एतत्सूनपरिसंख्यातानां तु वार्षिकादीना दर्शश्राद्धविकृति- त्वमिति निरणायि मया विस्तरेण मासिश्राद्धपद्धतो। अतो वार्षिकादिश्राद्वान्तरेषु चोदना- लिड्न पूर्वोक्तकाण्यवचनानपार्वणनाम्ना सपिण्डीकरणात्पूर्वमेकोद्दिष्ट सुतः पितुः। अर्घ पार्वणवत्कुर्यात्प्रत्यब्दमितरेण तु ॥ इति लौगाक्षिवचनेन वा दार्शिकातिदेश। श्राद्धकालाहि याज्ञवल्क्यः ( आ. २१७-२१८) " अमावास्याऽमका वृद्धि कृष्णपक्षोऽयनद्वयम् । द्रव्यब्राह्मणसम्पत्तिविषुवत्सूर्यसक्रमः ।। "व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहण चन्द्रसूर्ययोः श्राद्धं प्रति रुचिश्चैव श्राद्वकाला प्रकीर्तिता" इति। अब न श्राद्वानुवादेन कालविधि । याज्ञवल्क्यस्मृतौ श्राद्धस्य वचनान्तरेणाप्राप्तेः । आवश्यकश्चास्या स्मृती श्राद्धस्य विधिरनुवादो वा । अन्यथेतिकर्तव्यताम्नानवैयर्यप्रसङ्गात् । २० अनोऽनामावास्यादिविशिष्टश्राद्धविधायकान्येतावन्ति वाक्यानि कल्प्यन्ते । तत्रामावास्या निर्णीता समयमयूखे। अटका "हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीष्वष्टका. (२०४१) इत्याश्वलायनोक्ताश्चतम्र भाद्रकृष्णाष्टमी च पञ्चमी । तथा च पाझे वसुनामा पिता स्वन्या शशापानुजग्राह च २५ साऽष्टकात्वेनोत्पन्ना इत्युक्त - "प्रोष्ठपद्यष्टका भूयः पितृलोके भविष्यति । आयुरारोग्यदा नित्य सर्वकामफलप्रदा ॥” इति । अनाशक्तावनुकल्पमाहाश्वलायन (२।४।८-११)"अप्यन हो यवसमाहरेदग्निना वा कक्षमुपोषे- देषा मेऽष्टकेति न त्वेवानष्टक स्यात् ” इति । यवसमार्दतणम् । कक्ष शुष्कतृणम् । उपेषोदहेत। अथान्वएकाः। अष्टका उपन्वाऽऽहाऽईश्वलायन ( २।५।१ ) "अपरेयुरन्वष्टक्यम्” इति । अत्र च नवम्या १ अबईघयनरडक्षरध-श्राद्धभेदानाह । १६नवअवघयह स्या। ३ अयनयधडर-भविष्यास ४ अबईयनटडक्षध-तना।

·. अन्वष्टका। [श्राद्ध- अपराम व्यास्या न निर्णय । तस्या निमित्तत्वाश्रुतेः । सर्वसूनस्मृतिपु'उत्तरेयुरपरेद्यु. श्वोभूत इत्यष्टकोत्तरदिनस्यैवान्वष्टकानिमित्ततया श्रवणान्च । कात्यायन "अन्वष्टकासु नवनि पिण्डे श्राद्धमुदाहृतम्। पित्रादि मातृमध्य च ततो मातामहान्तकम् ॥ इति । आमेये ५ "अन्वष्टकासु वृद्धौ च गयाया च क्षयेऽहनि । अत्र मातु पृथक श्राद्धमन्यत्र पतिना सह" । इति ।। हेमाद्री छागलेय "केवलास्तुक्षये कार्या वृद्धावादाप्रकीर्तिता अन्वष्टकासु मध्यस्था नान्त्या कार्यास्तु माता " इति। तव नसाण्डे "पितृम्प प्रथम दद्यान्मातृभ्यस्तदनन्तरम् । ततो मातामहेभ्यश्चेत्यान्वष्टक्ये क्रम स्मृत " इति । दीपिकाया तु ' मातृयजन बन्दकास्वादित ' इत्युक्त तज्जीवपितृकविषय तस्य पितृपार्वणाभावात् इति कश्चित् । तत्तच्छम् । क्रमानुपपत्ते । शाखाभेदेन तु व्यवस्था युक्ता । तत्राप्याश्वलायनादीना पितृपूर्वकम् । तसूत्रे तथाम्नानात् । अन्येपा तु मातृपूर्वकम् । अत्र सुवासि- न्यपि मोज्या। "मर्तुरो मृता नारी सह वा तेन या मृता । तस्या स्थाने नियुनीत विन सह सुवासिनीम् ॥ १५ इति स्मृते । इद च नित्यम् "अष्टकाविष्टकास्तिनस्तथैव च नृपोत्तम । एतानि श्राद्धकालानि नित्यानाह प्रजापतिः ॥ आदमेतेष्वकुर्वाणो नरक प्रतिपद्यते ॥” इति हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरात् । अत एवेद स्वतन्त्रप्रधान नाटकाङ्गम् । पूर्वेद्य श्राद्व त्वष्टकाङ्गम् फलवत्सनिघावफल तदङ्गमिति न्यायात् । एष एव पितामहचरणानामन्याशय । इद च शुदानुपेताभ्यामपि कार्यमिति २० वक्ष्यतेऽधिकारिनिर्णये । जीवत्पित्राऽपाद कार्यम् आन्वष्टक्य गयाप्राप्ती सत्या यच्च मृतेऽहनि । मातु श्राद्धं सुत कुर्यात्पितयपि च जीवति ॥ इति मैत्रायणीयपरिशिष्टात् । अकरणे प्रायश्चित्तमृग्विधाने "एभिर्युभिर्जन्मत्र शतवार तु तदिने । आन्वष्टक्यं यदा शून्य सपूर्ण याति सर्वथा ॥ इति । भाद्रपदान्वष्टकाश्राद्धमप्यावश्यकम् । २५ 'सर्वासामेव मातृणां श्राद्ध कन्यागते रखो। नवम्या हि प्रदातव्य ब्रह्मलब्धवरा यत "॥ इति स्मृते । अत्र सर्वासामितिवचनात्सापत्नमातुरपि श्राद्धम् । तर मातृसापलमायो- देवतात्वे विशेपो नारायणवृत्तावुत “ अनेका मातरो यस्य श्राद्धे चापरपक्षिके । अर्घ्यदान पृथक्कुर्यापिण्डमेक तु निपेत् ॥ द्वयोर्बद्रीना च नामैक्ये द्विवचनान्त बहुवचनान्ते चेति । श्राद्ध आन्वष्टक्ये । यत्तु पठन्ति ३० "तमिम्रपक्षे नवमी पुण्या भाद्रपदे हिया। चत्वार पार्वणा कार्या पितृपक्षे मनीपिमि " इति । तत्राकरश्चिन्त्य । इद च सधवाया एव मातुर्मरणे भवति इति केचित् । वातुतस्तु अविशेषा- विश्ववाया अपि मृताया भवति । यत्त श्राद्ध नवम्यां कुर्याचन्मते मसरि लुप्यति " इति वचस्तदनाकरम् । एतच्च मातृक्षयाहाद्ववदविशवानीवत्पितकेणापि सपिण्ड कार्यम् । १ अनईधनयढयक्ष-महान्तिरम् । " ·मयूखः] व्यतीपाते । " ॥ ॥ यत्तु जीवपितृकनिणये मुण्डन पिण्डदान च प्रेतकर्म च सर्वशः। न जीरपितृक कुर्याद गुर्विणीपतिरेव च ॥ इति दक्षवाक्यत्वेनालेखि तदक्षस्मृतौ निबन्धान्तरे चादर्शनादनाकरम् । इत्यस्तु प्रसक्तानु मसक्तम् । प्रकृता याज्ञवल्क्गवचो यारयामनुसराम 1 वृद्धि पुनजन्म । एतानि च श्राद्वानि नित्यानि । ५ " अमावास्याव्यतीपातपौर्णमास्यष्टकासु च । विद्वान श्राद्धमकुर्वाण प्रायश्चित्तीयते तु स इति पितामहोते। श्राद कुर्यादवश्य तु प्रमीतपितृको द्विजः । इन्दुक्षये मासि मासि वृद्धौ प्रत्यब्दमेव च इति लौगाक्षिवाक्याच्च । कृष्ण सर्वमासीय । न तु भाद्रपदस्यैव । अयनद्वय मकर- कर्कटसक्रमणे । विषुवत्तुलामेषसक्रमणे । सक्रमादयनविषुवतो पृथनिर्देश फलभूमार्थ । द्रव्य १० पायसादि । ब्राह्मणो वक्ष्यमाणलक्षण । तयो सपत्ती इति दिवचनान्त पाठ इति केचित् । एकवचनान्त पाठ द्रव्यब्राह्मणयो सम्पत्तियस्मिन्काल इति बहुनीहिरिति माधवस्मृतिचन्द्रिका- कारौ।'द्रव्यम्' इति असमस्तम् । इति मिताक्षरायाम् । व्यतीपात प्रसिद्धो योग । " श्रवणाश्विधनिष्ठाऱ्या नागदैवतमस्तके । यद्यमा रविवारेण व्यतीपात स उच्यत "॥ इति वृद्धमनूक्तो वा। नागदैवतमाश्लेषा। मस्तक मगशिर । श्रवणादिपञ्चाना चतुर्थपाद इति १५ हेमाद्री । शास्त्रान्तरऽपि " पञ्चाननस्थौ गुरुभूमिपुत्रौ मये रवि स्यायदि शुक्लपक्षे । पाशाभिधाना करभेण युक्ता तिथियंतीपात इतीह योग " ॥ पञ्चानन सिंह । पाशाभिधाना द्वादशी। करभ हस्त । गजच्छाया स्वपरा वायुपुराणे "हसे हस्तस्थिते या तु मघाऽशुका त्रयोदशी । तिाथवैवस्वती नाम सा छाया कुजरस्य तु" इति। २० तथा "हसे हसस्थिते या तु अमावास्या कान्विता । सा ज्ञेया कुअरच्छाया इति बौधायनोऽब्रवीत् ॥" हस मूर्य । तद्देवतावत्वाद्धस्तनक्षत्रमपि । चन्द्रसूर्ययोहस्तस्थयोरिति फलितोऽर्थ इति हेमाद्रौ । स्मृत्यन्तरे “यदेन्दुः पितृदेवत्ये हसश्चैव करे स्थित । याम्या तिथिर्भवेत्सा हिगजच्छाया प्रकीर्तिता ॥ इति। २५ "पितृदेवय मघा । हस सूर्य । करो हस्त । याम्या तिथिस्त्रयोदशी हस्तच्छाया इति স্থারাঙ্গা। দুলানিগম্বন বা বংলাবাগান काठकोक्ने । गजच्छायासु कुर्वीत कर्णव्यजनीजिता " इति भारतोक्तेश्च । ' श्राद्धकाला प्रकीर्तिता ' इति गजच्छायालक्षितकालग्रहणादविरुद्धम् । १० "त्रिदशा स्पर्शसमये तृप्यन्ति पितरस्तथा । मनुष्या मध्यकाले तु मोक्षकाले तु राक्षसा"। इति वृद्धवसिष्टोक्ते । श्राद्ध प्रति रुचि । इति न परिसरया। अयषामपि कालाना श्राद्धा- १ अबईठयटक्षर-मस्तके प्रथमचरण। १ अबईधनयक्षटड-किंचित्पाटव्यत्यासा दृश्यते । वायुपुराणो- सारानन्तरं काते इति यददु इयाद नयादेशीपर्यंत अनरैव प्रक्षिप्तम् । ३ अबइघयनक्षट-पाठ । ग्रहण स्पर्शकाल ।

·युगादयः । मन्वादयः। [श्राद्ध- । नुवादेन विधानात् । ब्राही आपाड्यामथ कार्तिझ्या माध्या मन्वन्तरादिपु । युगादिपु च दुःस्वप्ने जन्मः ग्रहपीडिते ॥ "प्रोष्ठपदासिते पक्षे श्राद्धं कुर्वीत यत्नतः । मार्गशीर्ष च पोपे च मापे प्रोष्ठे च फाल्गुने । "कृष्णपक्षे च पूर्वद्यरान्वष्टस्य तथाइटमी" इति।"तिम्रोऽटकास्तासुश्राद्धं प्रकुर्वीतैव पार्वणम् ॥इतिा। ५ युगादयो विष्णुपुराणे (२०१५।११) " वेशासमासस्य तु या तृतीया नवम्यसौ कार्तिकशुक्लपक्षे । नमस्य मासस्य तमित्रपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे "॥ माघे पश्चदशी अमावास्या । 'दे शुक्ल द्वे तथा कृष्णे' इति वक्ष्यमाणवचनात् । देवलः तृतीया रोहिणीयुक्ता वैशाखस्य मता तु या । मघाभि• सहिता कृष्णा नभस्ये तु त्रयोदशी ॥ " नवमी कार्तिकस्यापि शततारक्संयुता । तथा तेनैव ऋक्षेण माघे पञ्चदशी युता ॥ युगादयः स्मृता होता दत्तस्याक्षयकारका " इति । इह च तत्र योगायुगादिषु शुक्लादिरेव मासो ग्राह्य । कृष्णादिपक्षे तयोगामावात् । यत्तु ब्रह्मपुराणे-“माघस्य पौर्णमास्या तु घोरं कलियुग स्मृतम् इत्युक्त तत्कल्पभेदेन १५ ज्ञेयम् । नारदीय "द्वे शक्ले द्वे तथा कृष्णे युगादी कवयो विदु । शक्ले पूर्वाहिके ग्राह्ये कृष्णे चैवापरालिके" ". " अस्मिंश्च मोभूमिहिरण्यवस्त्रदानेन सर्व प्रविहाय पापम् । शूरत्वमिन्द्रस्य सुहृत्त्वमेति मर्याधिपत्यं लभते मनुष्यः " ।। मात्स्ये मन्त्रादय 'अश्वयुशक्कनवमी कार्तिके द्वादशी तथा । तृतीया चैत्रमासस्य तथा माद्रपदस्य च ॥ 'फाल्गनस्य त्वमावास्या पुष्यात्यैकादशी सिता।आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी। " श्रावणस्याप्टमी कृष्णा तथा माघी च पूर्णिमा ! कार्तिकीफाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठी पञ्चदशी सिता ॥ " मन्वन्तरादयश्चैता दत्तस्याक्षयकारका "अन विशेषानिर्देशे शुक्ला तिथि_ह्या । जातकर्ण्यः "ग्रहोपरागे च तथैव जाते पित्र्ये गयायामयनये च ॥ २५ नित्य च शवे च तथैव पझे दत्त भवेनिष्कसहस्रनुल्यम् ” ॥ इति । 'नित्य भवेदत्तम्' इत्यन्वयेन नित्यतेति चन्द्रिकायाम् । पित्र्यं मया । सा च महालयस्था । मोडमा वास्या । पनामष्टका । तथा च स एवं "शद्ध माहुरमावास्या क्षीणसोमा द्विजोत्तम । अष्टका च भवेपम तन दत्तं तथाऽक्षयम्" इति । यदा विष्टिव्यतीपातो भानुवारस्तथैव च । पद्मक नाम तत्प्रोक्तमयनात्तु चतुर्गणम् ॥ ३० इति शहाक्तो वा पद्म । देवल. "इन्दुक्षयोगजच्छाया मन्वादिषु युगादिषु । एते काला. समुद्दिष्टा पितृणा प्रीतिवर्द्धना Pइति । चतुर्दशी मिन्नासु द्वादशकृष्णपक्षगासु तिथिषु मात्फलान्याह याज्ञवल्क्य (आ.२६२-२६४) 'कन्या कन्यावदिनश्च पशून्दै सत्सुतानपि । * द्यूतं कृषिश्च वाणिज्य तथैकद्विशफानपि"। १ अईघयनलक्ष-सुत न । * दात कृपिंच वाणिज्य द्विशफेरशास्तथा ' इति मुद्रितयाज्ञवलीये पाठ । २० ·मयूखः] तिथिषु क्रमात्फलानि । ७ " " " ब्रह्मवर्चस्विनः पुनान स्वर्णरौप्ये सकुयके । जातिश्रेष्ठयं सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा ॥ प्रतिपत्प्रतिष्वेका वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । शस्त्रेण तु हता ये वे तेभ्यस्तत्र प्रदीयते ॥इति । कन्यावदिनो जामातरः । यूतं तत्र विजयः । एकशफाः अश्वादयः । कुप्यं ताम्रादि । हेमाद्रौ नागरखण्डे " अपमृत्युभवेद्येषा शस्त्रमृत्युरथापि वा । उपसर्गमृताना च विषमृत्युमुपेयुषाम् ॥ ५ वह्निना च प्रदग्धाना जलमृत्युमुपेयुषाम् । सर्पव्याघहतानां च शृङ्रुद्धन्धनैरपि ॥ "तेषां श्राद्ध प्रकर्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप" ॥ ब्रह्मपुराणे युवानः पितरो यस्य मृता. शस्त्रेण वा हताः । तेन कार्य चतुर्दश्यां तेषा तृप्तिमभीप्सतो" ॥ प्रचेता. वृक्षारोहणलोहाद्यैर्वियुज्ज्वालाविषानिभिः । नखिदष्ट्रिविपन्नानामेषा शस्ता चतुर्दशी " ॥ इति । मरीचिः " विषशस्रश्वापदादितिर्यग्ब्राह्मणघातिनाम् । चतुर्दश्या क्रिया कार्या अन्येषां तु विमहिता" ॥ इति । विषादिभिर्घातो येषा ते घातिनः । यत्तु शाकटायनेनोक्तम् "जलानि या विपनाना सन्यासे वा गृहे पथि। श्राद्धं कुर्वन्ति तेषावैवर्जयित्वा चतुर्दशीम् " ॥ इति १५ तद्वैधमृत्युपरम । " ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्या चतुर्दश्या तु सुप्रजाः । प्रीयन्ते पितरश्चास्थ ये वे शस्त्रहता रणे"इति सौमन्तवचनमप्यवैधमरणविषयम् । अत्र "कृष्णपक्षे दशम्यादौ वयित्वा चतुर्दशीम्" इति मनूक्तेश्चतुर्दशीवर्जनं दशमीमारभ्य श्राद्धानुष्ठाने ज्ञेयम् । अन्यथा वक्ष्यमाणमहालय- श्राद्धगता षोडशससच्या व्याहन्येत । अत एव " नभस्यापरपक्षेतु श्राद्ध कार्य दिने दिने । नैव नन्दादि वज्यं स्यान्नैव वा चतुर्दशी" ॥ इति कार्णाजिनिवचोऽपि सङ्गच्छत इति माधवादयः । तातचरणास्तु " शस्त्रेण तु हता ये वै तेभ्यस्तत्र प्रर्दीयते" । इति इतरदेवताबाधेन शस्त्रहताना देवतात्वविधानात्तदभावे लुप्यते । यथाऽभ्युदयेष्टौ प्राकृतदेवताबाधाद्देवत्तान्तरस्य वा विधानादुपाशुयाजः । मानवकार्णाजिनीये अपि शस्त्रहतपितृक प्रत्येव सङ्गच्छेते । २५ मानवे ' दशम्यादौ' इत्यादिपदेन पक्षान्तराणामपि ग्रहणम् । जीवपितृकाजीवत्पि तृकरूपभिन्नाधिकारिकामावास्यान्ततिथितदुत्तरप्रतिपद्तश्राद्धष्विव शस्राशस्त्रमृतपितृकरूपभिन्ना. धिकारिकाद्धेष्वेव श्राद्धगता षोडशसहयोपपद्यत इति । अतो देवताभावे चतुर्दशीश्राद्ध लुप्यत इति युक्तम् उत्पश्यन्ति । एतन चतुर्दश्या शस्त्रहतेभ्य एवेति देवतानियमोऽपि सिध्यति न तु चतुर्दशीकालनियम । 'अन्येषा तु विगहितम्' इति पूवाक्तमरीचि. ३० वचनाञ्च । अतोऽन्यस्मिन्नपि दिने शस्त्रहतानामशस्त्रहताना च भवत्येव श्राद्धम् । इद चैकोदिष्ट मेव कार्यम् । न पार्वणम् । "समत्वमागतस्यापि पितुः शस्त्रहतस्य वै । एकोद्दिष्ट सुतै कार्य चतुर्दश्या महालये" ॥ इति १ अघनय-प्मुना।२ अबईड-ना। .

·८ काम्यश्राद्धानि। नक्षत्राद्धानि । तत्फलं च । [पाच- - " सुमन्तूक्ते । समत्वमागतस्य कृतसपिण्डनस्येत्यर्थः । पित्रादिवय्यां द्वयोः शनादिना मृतावेकोद्दिष्टयं कार्यम् । 'एकस्मिन्वयौवेंकोईष्टविधिः' इति स्मृतेः । अत्र एकस्मि. न्यो ' इत्युक्त्या पित्रादिषु विष्वपि शस्त्रहतेषु पार्वणमेव । अत्र माधवदेवस्वामिप्रमृतयः ५ 'एकस्मिन्द्रयोः' इत्यस्य यथाश्रुतत्वे वाक्यमेदापत्यैतस्योपलक्षणत्वेन विष्वपि शत्रहतेष्वेकोद्दिष्ट- त्रयमेव कार्यम् । शवहनने निमित्ते एकोद्दिष्टमात्र विधिपरत्वादास्यस्य । 'एकस्मिन्वयोः' इति तु 'एक वृीते द्वौ वृणीते ' इत्यादिवदनुवाद इत्याहुः । वस्तुतस्तु " शस्त्रेण तु हता ये वै" इति शस्त्रहतदेवताविधिनवेकस्य द्वयोर्वा शस्त्रादिमरणे एकोद्दिष्टस्यान्यथानुपपत्त्या प्राप्तेत्रिपु मृतेषु तु ' ऊचे पार्वणं कुर्यात् ' इति सपिण्डनोत्तरभावित्वेन सामान्यवचनप्राप्तस्यापि पार्वण- १० विधेरबाधात्पार्वगमेव कार्यम् । अत: 'एकस्मिन' इत्यादि पूर्वोक्तसौमन्तवचनन्यायप्राप्तस्यैवार्थस्या- नुवादकं न विधायकं कस्यचिदर्थस्य । अपरार्कस्मृतिचन्द्रिकाहेमायादीनामव्ययमेवाशयो लक्ष्यते । दिनान्तरे तु शस्त्रादिहतानामपि पार्वणमेव । तथा च प्रजापतिः " सान्तावुपरागे च पोत्सवमहालये । निर्वपेदन पिण्डांत्रीनिति प्राह प्रजापतिः” ॥ इति । अथ काम्यश्राद्धानि। १५ विष्णुधर्मोत्तरे अतः काम्यानि वक्ष्यामि श्राद्वानि तव पार्थिव । "आरोग्यमथ सौभाग्यं समरे विजयं तथा । सर्वकामांस्तथा विद्यां धनं जीवित मेव च ॥ "आदित्यादिदिने येवं श्राद्धं कुर्यात्सदा नरः। क्रमेणौतान्यवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा"॥ इति । अथ नक्षत्रश्राद्धानि तत्फलं च । मार्कण्डेयः कृत्तिकासु पितृनय॑ स्वर्गमामोति मानवः । अपत्यकामो रोहिण्यां सौम्ये वीजस्विता लभेत् ॥ " आयां शौर्यमामोति क्षेत्रलाभः पुनर्वसौ । पुष्टिः पुष्ये पितॄनN आश्लेषासु वरान् सुतान् । मघासु स्वजनश्रेष्ठयं सौमाग्य फाल्गुनीषु च । प्रदानशीलो मवति सापत्यस्तूत्तरासु तु ।। “प्रामोति श्रेष्ठतां सत्सु हस्ते श्राद्धप्रदो नरः। रूपवन्ति च चित्रातु तथाऽपत्यान्यवानयात् ॥ " वाणिज्यलाभदाः स्वात्यो विशाखाः पुत्रकामदाः । कुर्वतामनुराधासु दद्युश्चक्रप्रवर्तनम् ।। २५ " ज्येष्ठास्वर्थाधिपत्यं च मूले चारोयमुत्तरम् ।आषाढासु यशःप्राप्तिरुत्तरासु विशोकता । " श्रवणे च शुभान लोकान धनिष्ठासु महाधनम् । वेदाविद्याऽभिजिति तु भिषसिद्विस्तु वारुणे॥ " अजाविक प्रोष्ठपदे विन्देदायों तथोत्तरे । रेवतीधु तथा रौप्यमश्विनीषु तुरङ्गमान् ॥ " श्राद्धं कुर्वस्तथाऽप्रोति भरणीप्वायुरुत्तमम् । तस्मात्काम्यानि कुर्वीत नक्षेप्वेतेपु तत्ववित्" । सौम्यं मृगशिरः । चक्रप्रवर्तनं सर्वत्राज्ञामङ्गाभावः । . अथ महालयः। तत्र प्रौपदीश्राद्धं तावदुक्तं ब्रह्मपुराणे " नान्दीमुखाना प्रत्यन्द कन्याराशिगते रचौ । पौर्णमास्यां तु कर्तव्यं वराहवचनं यथा । १शक्षध-सौमन्तवन्याय । २ श-पाठः । " २० ।

·मयूखः] महालयः । प्रतिपदादिश्राद्धानि । " । पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । त्रयो घाश्रुमुखा ह्येते पितर संप्रकीर्तिताः ॥ तेभ्यः परतरे ये तु ते तु नान्दीमुखाः स्मृताः" । इति । अस्मिंश्च श्राद्धे मातामहपार्वणं नाचरन्ति शिष्टाः । यत्तु कश्चिदाह-सर्वश्राद्धाना दर्श- विकृतित्वात्तत्र च मातामहानामप्येवमिति मातामहत्रयसद्भावादिहापि प्राप्तिः स्यादेव । “ पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा अपि " इति धौम्यवाक्येन वा प्राप्ति.। न च प्रौपदीश्राद्ध ५ पिनमावान्मातामहाननुष्ठानम् । "पितरो यत्र पूज्यन्ते” इत्यत्र हि पितृशब्द. सपिण्डीकरणान्त- श्राद्धजन्यपितृभावपरो न जनकपरः । तत्र वय॑त्वानुपपत्तेः । 'पित्रपितृसमुदाये पितृशब्दः' इति लक्षणायाश्च शक्त्याऽर्थलाभेऽनभ्युपगमादिति । दृष्टश्च तत्रापि प्रयोगः । पितृपात्रेषु प्रेतपानं प्रसेचयेत् " इत्यादौ । तस्मादनुष्ठेय मातामहपार्वणामिति । तन्न । यद्यपि क्वचित् पितृशब्दः सपिण्डीकरणान्तश्राद्धजन्यपितृभावपरस्तथापि इह न तथा लिङ्गसमवायन्यायात्तु १० पित्रपितृसमुदायपरत्वमेव । "क समन्वित मुक्त्वा तथाऽद्य श्राद्धषोडशम् । प्रत्याब्दिक च शेषेषु पिण्डा स्युः षडिति स्थिति। इति परिशिष्टे पर्युदासानुपपत्तेः । घोडशश्राद्धेषु त्वदुक्तरीत्या मातामहानामप्राप्तः । ननु पोडशश्राद्धानामेकोद्दिष्टत्वपक्षे खपरपक्षेऽपि कथं प्राप्तिरिति चेत् । न पितृणामुद्देश्यत्वेन तद्गत- विशेषणस्याविवक्षितत्वात् । न चैव चतुर्दश्यामपि मातामहप्राप्ति शङ्कया । श्राद्ध शस्त्र-१५ हतस्यैव " इत्येवकारेणेतरच्यावृत्तेः । किञ्च "आन्वष्टक्यं गयाप्राप्तो सत्या यञ्च मृतेऽहनि । मातु. श्राद्ध सुत. कुर्यात्पितर्यपि च जीवति "॥ इति जीवपितृकस्यान्वष्टकाश्राद्धे मातामहप्राप्ति कन वार्यत । मात्रादिषु सपिण्डनान्त- श्राद्धजन्यपितृत्वस्य विद्यमानत्वात् । यदुक्त 'दर्शश्राद्धान्मातामहाना प्राप्ति. ' इति तन्न । देवतान्तरविविना प्राकृतदेवताबाधात् । अतो यत्र न देवतोपदेश संक्रान्त्यादिश्राद्वेषु तत्रैव २० प्राकृतदेवताप्राप्ति । न विहितदेवताकेविति सिद्ध प्रोष्ठपदीश्राद्धे मातामहाननुष्ठानम् । अथ प्रतिपदादिश्राद्धानि । तत्र बृहन्मनुः "आषाढीमवधि कृत्वा पञ्चम पक्षमाश्रिता । कान्ति पितर क्लिष्टा अणुमप्यन्वहं जलम् ।। " आषाढीमवर्षि कृत्वा यः पक्ष पञ्चमो भवेत् । तत्र श्राद्ध प्रकुर्वीत कन्यास्थाऽकों भवेन्न वा"॥ २५ अत्राऽऽद्यश्लोकोत्तरार्द्धान्नित्यता। आषाढ्या पञ्चमे पक्षे य श्राद्धं न करिष्यति । शाकेनापि दरिद्रोऽपि सोऽन्त्यजत्वमुपेष्यति । इति नागरखण्डाच । काम्यताऽपि पुत्रानायुस्तथाऽऽरोग्यमेश्वर्यमतुलं तथा । प्रामोति पञ्चमे दत्वा श्राद्वकामास्तु पुष्कलान् । इति कार्णाजिनिस्मृते । आदित्यपुराणे "पक्षान्तरेऽपि कन्यास्थे रवौ श्राद्ध प्रशस्यते । कन्यागते पञ्चमे तु विशेषेणैव कारयेत् "इति। गौतमः " अपरपक्षे श्राद्ध पितृभ्यो दद्यात्पञ्चमादि दर्शान्तम् । अष्टम्यादि दशम्यादि सर्वस्मिन्वा" इति । .

·१० प्रतिपदादिश्राद्धानि । [श्राद्ध- " काजिनिः आदी मध्येऽवसाने वा यत्र कन्यां रविजेत् । स पक्षः सकलः पूज्यः श्राद्धषोडशकं प्रति"। ब्रह्माण्डे " नमस्यकृष्णपक्षे तुश्राद्धं कुर्यादिने दिने । त्रिमागहीनपक्ष वा त्रिभागंत्वमेव च ॥” इति। त्रिभागहीनः पीप्रमृतिः। त्रिभाग एकादश्यादि।'तुशब्देन त्रयोदश्यादिरपिइति भाच्या। तेन ५ तन्मते चतुर्थीपञ्चमीपाठ्यष्टमीदशम्येकादशीत्रयोदशीप्रभृतीति सप्त पक्षाः । विभागहीनत्रिमाग- पदाभ्यामल्यान्तरतया पधर्मादशम्यायोरेवे पक्षयोर्महणमिति केचित् । वस्तुतस्तु पञ्चम्यादि- दशम्यादिपदयोरतगुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणेकमूलकल्पनालाघवाय पश्येकादशीपक्षावेव गृह्यते। एव- मर्द्धपदेनाटम्यादिः । तुशब्दः पादपूरक इति । अत एव हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरे उत्तरादयनाद्राजन श्रेष्ठ स्याइक्षिणायनम् । याम्यायनाचतुर्मासं तत्र सुप्ते तु केशवे ॥ १० "प्रौष्ठपद्याः परः पक्षस्तत्रापि च विशेषतः । पञ्चम्यूर्व तु तत्रापि दशम्यूज़ ततोऽप्यति" इति ।। "मघायुक्ता तु तत्रापि राजन्नुंता त्रयोदशी" ॥ इति । श्लोकगौतमः "कन्यागते सवितरि यान्यहानि तु षोडश । प्रतुभिस्तानि तुल्यानि सम्पूर्णतरदक्षिणेः" ॥ इति । एते च पक्षाः शक्तितो व्यवस्थाप्याः । 'तिथिवृद्धौ षोडश साम्ये पञ्चदश' इति माधवः । १५ 'प्रोपद्या सह ' इति हेमाद्रिः। तत्वं तु देवल आह "अहापोडशकं यत्तु शुक्लप्रतिपदा सह । चन्द्रक्षयाविशेषेण सापि दर्शामिका स्मृता" ॥ इति । अत्र "नभस्यस्यापरे पक्षे तिथिपोडकंतु यत् । कन्यास्थान्वितः श्रेयान स कालः श्राद्धकर्मणि" ॥ इति शाम्यायनिवास्ये 'संख्यायुक्तेषु समुच्चयः स्यात् ' इति न्यायेन तिथीनां श्राद्ध समुच्चयावगमात् । तस्य च श्राद्धावृत्तिं विनाऽनुपपत्तरेकायैव श्राद्धस्य सायंप्रातरनिहोत्रहोमस्ये- २० वावृत्तिः । तेनानकदिनसाध्य एक एव श्राद्धप्रयोगः तेन ब्राह्मणदेशदक्षिणानामैक्यामिति केचित् । वस्तुतस्तु "आदा मध्येऽवसाने वा यत्र कन्यां रविवजेत् । स पक्षः सकलः पूज्यः श्राद्धपोडशकं प्रति” । इति काष्णाजिनिवाक्यात् 'तिम आहुतीर्जुहोति' इतिवत्कर्मणां भेद एव । यदि वाक्यान्तरप्राप्तमेकं श्राद्धमनूद्य तिथिसमुच्चयो विधीयेत ततो न भेदः स्यात्, प्रत्युत होत्पत्तिः क २५ गुणविधिरिति विनिगमनाविरहाच्छाध्यायनिवाक्यस्याप्युत्पत्तिपरतया समुचितानेकतिथिविशिष्ट- श्राद्धविधौ ‘यदाग्नेयोऽटाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति ' इ-यत्रेव समुञ्चितानेक- कालविशिष्टकर्मविधिकृतभेदवदिहापि भेद एव युक्तः । एवं च देशब्राह्मादीनामपि भेदो भवतीति दिक । पूर्वोक्तपञ्चम्यादिपक्षेष्वशक्तस्तु एकस्मिन्नपि दिने कुर्यान् । "आपाट्याः पञ्चमे पक्षे कन्यासंधेि दिवाकरे । ३० “यो वै श्राद्धं नरः कुर्यादकास्मन्नपि वासरे । तस्य संवत्सरं यावत्तृताः स्युः। पितरो ध्रुवम् इति हेमाद्रौ नागरखण्डोक्तः । यत्तु निर्णयदीपिकायाम् मृताहनि पितुर्यों वै श्राद्धं दास्यत्ति मानवः' इति द्वितीयमर्द्धमलेखि, यच्च कातीयत्वेनालेखि १शक्ष-तनो यथा । २ अबई धनयडसधरज-न्युक्ता। ३ अईकघयध-गैनर । ४ बईयन- धकघ-साह्मणादीना। ॥

·मयूख ] महालये निषिद्धकाला । “ " " 'या तिथिर्यस्य तातस्य मृताहे तु प्रवर्तते । सा तिथि पितृपक्षेऽपि पूजनीया प्रयत्नत ॥ "तिथिच्छेदो न कर्त्तव्यो विनाऽऽशौचं यदृच्छया। पिण्डद्धं च कर्तव्यं विच्छित्ति नैव कारयेत् ॥ अशक्त पक्षमध्ये तु करोत्येकदिने यदि । निषिद्धेऽपि दिने कुर्यापिण्डदानं यथाविधि " ॥ इति तन्महानिबन्धेष्वलिखनान्निर्मूलम् । अतोऽनिषिद्धे यस्मिन्कस्मिन्नपि दिने कार्य न तु ५ निषिद्धेऽपि मृताहनीति नियम । तच्च नित्यम् आषाढ्या पश्चमे पक्षे य. श्राद्ध न करिष्यति । शाकेनापि दरिद्रो वा सोऽन्त्यजत्वमुपेष्यति ॥ इति तत्रैवाकरणे दोषश्रवणात् । अत्रानुपपत्तौ पक्षान्तरमाह यम "हंसे वर्षासु कन्यास्थे शाकेनापि गृहे वसन् । पञ्चम्योरन्तरे दद्यादुभयोरपि पक्षयो." ॥ इति । पक्षमध्ये कथंचिच्छ्राद्धे न जाते तु सुमन्तुः "कन्याराशौ महाराज यावत्तिष्टेद्विभावसु । तस्मात्कालाद्भवेद्देय वृश्चिकं यावदागत ॥ इति। अथ महालये निपिद्धकालः । तत्र सग्रहश्लोक "नन्दाश्वकामरव्यारभृग्वग्निपितृकालभे । गण्डे वैधृतिपाते च पिण्डास्त्याज्या सुतेप्सुभिः" । नन्दा प्रतिप पठ्येकादश्यः । अश्व. सप्तमी । कामस्त्रयोदशी । आरो मोमः । अमिपितृ- १५ कालमानि कृत्तिकामघाभरण्यः ।पातीव्यतीपातः। अव सप्तमीरविभौमभरणीगण्डवैधृतिव्यतीपातेषु मूलवचोऽन्वेष्यम् । वसिष्ठः " नन्दायां भार्गवदिने चतुर्दश्या त्रिजन्मसु । एषु श्राद्ध न कुर्वीत गृही पुत्रधनक्षयात् ” । त्रिजन्म जन्मभ ततो नवममे कोनविंश चेति । यत्तु ' कर्तुश्च पुत्रदाराणा बिजन्माणि चिन्त• २० येत्' इति तनावरश्चिन्त्यः । नारदः " कृत्तिकाया च नन्दाया भृगुवारे विजन्मसु । पिण्डदान न कर्तव्य कुलक्षयकरं यत. ॥ त्रिजन्मसु त्रिपादेषु नन्दाया भृगुवासरे । धातृपौष्णभयोः श्राद्ध न कर्तव्य कुलक्षयात् ॥ " सकृन्महालये काम्ये पुन श्राद्धेऽखिलेषु च । अतीतविषये चैवमेतत्सर्वं विचिन्तयेत् " इति। वृद्धगर्ग २५ "प्राजापत्ये च पौष्णे च पित्रह्म भार्गवे तथा । यस्तु श्राद्ध प्रकुर्वीत तस्य पुनो विनश्यति" इति। प्राजापत्य रोहिणी। पौष्ण रेवती। पित्र मघा। अस्यापवादो हेमाद्राविति प्रयोगपारिजाते "अमा पाते भरण्या च द्वादश्या पक्षमध्यके । तथा तिथि च नक्षत्र वार च न विचारयेत् ॥ इति । इद च हेमाद्रिपुस्तकेषु न दृश्यते । महालयश्राद्धं चाधिमासे न कर्तव्यम् “नमो वाऽथ नभस्यो वा मलमासो यदा भवेत् । सप्तम पितृपक्ष स्यादन्यत्रैव तु पञ्चम इति नागरखण्डात् । पञ्चमसप्तमत्वे आषाढपूर्णिमात । " वृद्धिश्राद्ध तथा होममग्न्याधेय महालयम् । राजाभिषेक काम्य च न कुर्याद्भानुलाते " इति भृगुक्तेश्च । तत्र विश्वेदेवास्तावद्धरिलोचनौ । तथा चादित्यपुराणे " अपि कन्यागते सूर्य काम्ये च धुरिलोचनौ " ॥ कन्यागत इति कन्यासङ्क्रान्तिनिमित्तके श्राद्ध इति केचित् । तदा तु महालये पुरूरवावावेव । ३५ ·१२ पिश्ये देवताक्रमः। [श्राद्व- पित्र्ये देवताक्रममाह बोपदेयः "ताताम्बाचितयं सपत्नजननी मातामहादियं सखि स्त्रीतनयादितातजननीस्वभ्रातरः सस्त्रियः । "ताताम्बात्मभागन्यपत्यधवयुग्जायापिनासद्गुरु शिष्याप्तापितरो महालयविधी तीर्थ तथा तर्पणे" इति। ताताम्बावितयं पिनादिधयं मात्रादित्रयं च । मातामहादिवयं सस्त्रीति सपत्नीकमिति ५ प्रयोज्यम् । अपत्यधवयुगिति सापत्यां सघवामित्यर्थः अत्र पाणत्रयं कार्यम् । तथाच श्राद्धहमाद्रौ "महालये गयाश्राद्धे वृद्धौ चान्वष्टकासु च । नवदैवत्यमष्टं शेषं पादपौरुषं विदुः" ॥ समर्थस्य तु द्वादशदेवत्यम् । तथा च द्वैतनिणये निगम महालये गयाश्राद्धे वृद्धौ चान्वष्टकासु च । ज्ञेयं द्वादशदैवत्यं तीर्थे प्रोठे मघासु च ॥ इति । क्रमान्तरं प्रघट्टके स्मत्यन्तरे आदौ पिता ततो माता सपलजननी तथा । मातामहाः सपत्नीकाः स्वपत्नी तदनन्तरम् । सुतभ्रातृपितृव्याश्च मातुलाश्च समार्यकाः। दुहिता भगिनी चैव दौहित्रो मागिनेयकः । " पितृष्वसा मातृष्वसा श्वशुरो गुरुरर्थिनः" ॥ इति । समान्तरं प्रयोगपारिजाते सग्रहे पितृमातृमातामहाः पितृ यो भ्रातरः सुतः । पितृष्वसा मातुलश्च तद्भगिन्यः स्वजामयः "॥ १५ "माभिगिन्यो दुहिताश्वशुरा भावका स्नुषाः । शालको गुरुराचार्य स्वामी मित्रं यथाक्रमम्" इति। स्वजामयः स्वमगिन्यः । भावुका भगिनीपतयः । एतेषां क्रमाणामैच्छिको विकल्पः । पित्रादिमिन्नानां तु महालये एकोइिष्टमेव “ उपाध्यायो गुरुः श्वश्रूः पितृन्याचार्यमातुलाः ।। श्वशुरभ्रातृतः पुत्रा ऋविशिष्यस्वपोषकाः । भगिनी स्वामिदुहितजामातृभगिनीसुताः "॥ । २० इत्युपक्रम्य " " . सखिम्पदशिष्यायास्ती चैव महालये । एकोद्दिष्टेन विधिना पूजनीयाः प्रयत्नतः इति हेमादौ पुराणोक्तेः । सुमन्तुरपि " सपिण्डीकरणादू यत्र यत्र प्रदीयते । भ्रात्रे भगिन्यै पुत्राय स्वामिने मातुलाय च । मित्राय गुरवे श्राद्धमेकोद्दिष्टं न पार्वणम्॥ ॥ इति । सपत्नमातुरप्यकोद्दिष्टमेव । तथा चैतत्प्रक्रमे हेमाद्रौ जातूकण्यः २५ " सपिण्डीकरणाम पित्रोरेव हि पार्वणम् । अत्र पार्वणकोद्दिष्टयोः क्रममाह मरीचिः " यद्येकत्र भवेस्यातामेकोद्दिष्टं च पर्विणम् । पार्वणं त्वमिनिय एकोद्दिष्टं समापयेत् ॥ पितृव्यभ्रातमातृणामेकोद्दिष्टं न पाणम् । पार्वणं त्वभिनिवर्त्य एकोद्दिष्टं समापयेत् ॥ पुलस्त्यः "महालये गय आन्द्ध गतासूनां क्षयेऽहनि तन्त्रेण श्रपणं कृत्वा श्राद्धं कुर्यात्पृथक् पृथक् ॥इति । ३० यत्तु "प्रदानं यत्र यत्रैषां सपिण्डीकरणा-परम् । तत्र पार्वणवरकर्यादकोदिष्टं त्यजेदुधः ॥ ॥ इति तदेतादृशैकोद्दिष्टविधिना बाधादेतव्यतिरिक्तविषयम् । बहुविप्रासंभवे चतुर्विशतिमते "एकस्मिन्त्राह्मणे सर्वानाचार्याटींस्तु पूजयेत् " इति । १ अबईध-दैवन । २ अवईघयनडधक्षक-मापन । ३ अपईपयकध-मपन्निस ।

·मयसः] संन्यासिनाम् । अत्र भरणीश्राद्धे गयाफलम् । " भरणी पितृपक्षे तु महती परिकीर्तिता । अस्यां श्राद्धं कृतं येन स गयाश्राद्धकृद्भवेत् "" इति मात्स्यात् । महालये सप्तम्यादिषु त्रिदिनेषु माध्यावाश्यं श्राद्धम् । तथा चाष्टकान्वष्टकापूर्वेयुःश्राद्धान्यक्त्वाऽऽश्वलायनः (२।५।९)"एतेन माध्यावर्ष प्रौष्ठपया अपरपक्षे” इति । मध्ये वर्षासु मवं माध्यावर्षमित्यर्थः । हरदत्तस्तु माघ्यावर्षमिति पपाठ । मघायुतवर्षासु ५ भवं माध्यावर्ष ' मघाश्राद्वम्' इति निर्णिनाय । अत्रत्याष्टमानवम्योरष्टकान्वष्टकाश्राद्ध निर्माते प्राक् । इयमेवान्वष्टकाऽक्षयनवमी सौभाग्यनवमी तु व्यवह्रियते पामरैः। न त्वत्र कर्मभेदे प्रमाणं किंचिदस्ति । वैष्णवानां सन्यासिनां च महालयश्राद्धं द्वादश्यां कार्यम् । " यतीनां च वनस्थानां वैष्णवाना विशेषतः । द्वादश्यां विहितं श्राद्धं कृष्णपक्षे विशेषतः "॥ १० इति प्रतापमार्तण्डे संग्रहोक्तेः । " सन्यासिनोऽप्यान्दिकादि पुत्र कुर्याद्ययाविधि । महालये तु यच्छ्राद्धं द्वादश्यां पार्वणं भवेत्"। इति तत्रैव वायवीयाच। अय त्रयोदशीश्राद्धम् । मनुः (३६२७३) " यत्किञ्चिन्मधुना मिश्रं प्रदद्यातु त्रयोदशीम् । तदप्यक्षय्यमेव स्याद्वर्षासु च मघासु चाइति। एतन्मधुदानं कलौन कार्यम् अक्षता गोपशश्चैव श्राद्धे मास तथा मधु । देवराञ्च सुतोत्पत्तिः कलौ पञ्च विवर्जयेत् ॥ इति निगमोक्तः । एतच्च दिनान्तरगतास्वपि मघासु कार्य ' मघासु च ' इति चकारात् । अत एव त्रयोदशीमघाश्राद्धयोमैदः । ' यदामेयोऽटाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो २० भवति' इत्यत्रैव चकारादानेययोर्मेदः । मघात्रयोदश्योोंगे तु फलाधिक्यम् " त्रयोदशी माद्रपदी कृष्णा मुख्या पितृप्रिया । तृप्यन्ति पितरस्तस्या स्वयं पञ्चशतं समाः ।। " मधायुतायां तस्यां तु जलायैरपि तोषिताः । तृप्यन्ति पितरस्तववर्षाणामयुतायुतम् ॥ इति स्मृतिचन्द्रिकायां स्मृत्यन्तरात् । “प्रोष्ठपद्यामतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम " प्राप्यरयुक्ला २५ "प्रजामिष्टां यशः स्वर्गमारोग्य च धनं तथा। नृणा श्राद्ध सदा प्रीताः प्रयच्छन्ति पितामहाः" । इति पारिजाते शंखोक्तेः । अत्र त्रयोदशीश्राद्धं नित्यमपि “प्रौष्ठपद्यामतीताया तथा कृष्णा त्रयोदशी" इति कालानक्त्वा श्राद्धमेतेष्वकर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते " । इति कालहेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरात् । मघाश्राद्धे चाविभक्तानामपि पृथगधिकारः। . १शज्ञ-तस्या ।

·चतुर्दशीश्राद्धम् । [ श्राद्ध- "विभक्ता वाऽविभक्ता वा कुर्यः श्राद्धं पृथक पृथक । मघासु च ततोऽन्यत्र नाधिकारः पृथग्विना"। इति हेमाद्री स्मृतेः । इदं च गजच्छायेति निरणायि गजच्छायानिर्णये प्राक् । मघात्रयोदशी- योगे विदं श्राद्धमधिमासेऽपि भवति । तथा च काठकगृहो "मघात्रयोदशीश्राद्धं प्रत्युपस्थितिहेनुकम् । अनन्यगतिकल्वेन कर्तव्यं स्यान्मलिम्लुचे" ॥ इति । केवलमघाप्रयुक्तं केवलत्रयोदशीयुक्तं तु न भवति । शुद्धमासेऽपि तयोः समवेन सगतिकत्वात् । अत एव 'प्रायुपस्थितिहेतुकमनन्यगतिकत्वेन ' इति च हेतुनिर्देशोऽपि सङ्गच्छते । यत्तु वामनपुराणे “ त्रयोदश्यां तु वे श्राद्धं न कात्युपवान् गृही" ॥ इति । यचागिराः "त्रयोदश्यां कृष्णपक्षे यः श्राद्धं कुरुते नरः । पञ्चत्वं तस्य जानीयाज्जष्ठपुत्रस्य निश्चितम् ॥इति । १० तत्पुत्रवद्गहस्थस्य मपायुक्तत्रयोदश्यां सपिण्डकश्राद्धनिषेधपरम् । अत एव प्रतापमार्तण्डे बृहत्पराशरः मघायुक्तत्रयोदश्यां पिण्डनिर्बपणं द्विजः। ससन्तानो नैव कुर्यान्नित्यं ते कययो विद्यः" ॥ इति । यत्तु हेमाद्रौ नागरखण्डे "असन्तानस्तु यस्तस्य श्राद्धे प्रोक्ता त्रयोदशी । सन्तानयुक्तो यः कुर्यात्तस्य वंशक्षयो भवेत्॥ इति। १५ तदपि सपिण्डकश्राद्धनिषेधपरम् । यत्तु कार्णाजिनिः " श्राद्धं नैवैकवर्गस्य त्रयोदश्यामुपक्रमेत् । न तृप्तास्तत्र ये यस्य प्रजा हिंसन्ति नाय ते" ॥ इति । "पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा अपि" ॥ इति धौम्यवाक्येन मातामहप्राप्तावपि 'भ्रमप्राप्तकपार्वणनिषेधार्थम्' इति हेमादिः । यत्तु भ्रमप्राप्तनिषेधे वनोवेयज्जिीवन्मातृमातामहवर्गके प्रत्ययं निषेधस्तस्यैकवर्गयजनप्राप्तेरिति । २० तन्न औत्तरादिकार्थवादासङ्गतेः । युक्तं तु "यावकिश्चिस्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रचोदितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्वः कृतो भवेत् "॥ इति वाक्येन येषां सूत्रे मातामहा नाम्नातास्तान्प्रति सामान्यतः प्राप्तस्यकपार्वणस्य निषेधार्थमिदमिति । अत्र मघात्रयोदशीयुगादिनाद्वानां तन्त्रता महालयश्राद्धकरणपक्षे तु तनैवेषां प्रसङ्गसिद्धिः।बहुदेवत्यावसपिण्डत्वादिभिविशेषग्रहणात् महालयश्राद्वस्यापि तन्त्रत्वोक्तिस्तु २५ कस्यचिन्मूखस्य प्रलापत्वादुपेक्ष्या । इति महालयत्रयोदशी। अथात्र चतुर्दश्यामवैधमतानामेकोद्दिष्टमुक्तं प्राक् । तब विश्वेदेवा अवि भवन्ति' इति . स्मत्यर्थसारे प्रयोगपारिजाते च " प्रेतपक्षे चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टं विधानतः । दैवयुक्तं तु तच्छाद्धं पितृणामक्षयं भवेत् । तच्या दैवहीनं चेत्पुत्रदारधनक्षयः" इति। महालये चतुर्दशीश्राद्धं लुप्तं चेदृश्चिकदर्शनपर्यन्तं यस्मिन् कस्मिंश्चिदिने एकोहिष्टविधिनेव कार्यम् । यथाप्राप्त एव गोणकालविघानात् । एतेन टोडरानन्दीया पार्वणोतिरपास्ता । अमायां रवीन्दू हस्तस्थौ चेत्सा गजच्छायेत्युक्तं प्राक् । " ३० ·मयूखः] क्षयाहस्य श्राद्धकाला । आश्विनसितप्रतिपदि मातामहश्राद्धमुक्तं हेमाद्रौ -"जातमात्रोऽपि दौहित्रो विद्यमानेऽपि मातुले । कुर्यान्मातामहश्राद्ध प्रतिपद्याश्विने सिते"॥ इति स्मृतः । जातमात्रोऽधिकारी जात इत्यर्थः । “जायमानो वै ब्राह्मणसिभिणवा जायते" इत्यत्रेवाधिकारी जायमान इत्यर्थः । तेनोपनयनात्प्रागेतच्छ्राद्वानुष्ठानमिदानीन्तनानां दुराचार एव । एतच्च जीवत्पितृक एवं कुर्यादिति साम्प्रदायिकाः । एतञ्च सपिण्डकमेव ५ कार्यम् । यत्तु मुण्डनं पिण्डदानं च प्रेतकर्म च सर्वशः । न जीवस्पितृकः कुर्याद्वर्विीपतिरेव च "॥ इति दक्षस्मृतिस्थमिति कश्चिल्हिलेख तदक्षस्मृतौ ग्रन्थान्तरे चाभावान्निर्मूलम् । यत्त्वस्याः सङ्गव- च्यापित्वबोधकं वचः " प्रतिपद्याविने शुक्के दौहित्रस्त्वेकपार्वणम् । श्राद्धं मानामहं कुर्यात्सपिता सङ्गवे सदा" इति। १० तनिर्मूलम् । क्षयाहस्य श्राद्धकालत्वमाह व्यासः 'मासपक्षतिथिस्पृष्टे यो यस्मिन् नियतेऽहनि । प्रत्यब्दं तु तथाभूत क्षयाहं तस्यतं विदुः" इति। सन्यासिनां तु क्षयाहे पार्वणमेव नैकोद्दिष्टम् । तथा च प्रचेताः " एकोद्दिष्टं यतेनास्ति त्रिदण्डग्रहणादिह । सपिण्डीकरणाभावात्पावणं तम्य सर्वदा"॥ इति । १५ पक्षतिथिविशेषतोऽपि पार्वणनियमो मिताक्षरायां स्मृती अमावास्या क्षयो यस्य पितृपक्षेऽपि वा पुनः । पार्वणं तत्र कर्तव्यं नेकोद्दिष्टं कदाचन ॥इति। इदं च ' अनाकरम् ' इति विज्ञानेश्वरः । शंखस्मृतिर्मूलमिति माधयः । शिष्टाचारोऽप्येत- द्वाक्यानुसारी । अमावास्यामहालयभिन्नक्षयाहे संन्यासिभिन्नानां पार्वणेकोदिष्टयोर्विकल्पः। वचनदेविध्यात् । तथा च शातातपः २० " सपिण्डीकरणं कृत्वा कुर्यात्पार्वणवत्सदा।प्रतिसंवत्सरं विद्वान छागलेयोदितो विधिः । इति । यमस्तु “ सपिण्डीकरणादूर्ध्व प्रतिसंवत्सरं सुतैः । मातापित्रोः पृथक् कुर्यादेकोद्दिष्टं " इति । अत्र 'कुलाचाराव्यवस्था' इति मिताक्षरायाम् । आब्दिकादिषु मातामहपर्युदासमाह कात्यायनः २५ 'कर्पूसमन्वितं मुक्त्वा तथाऽऽयं श्राद्धपोडशमाप्रत्याब्दिकं च शेषेषु पिण्डाः स्युःषडिति स्थितिः॥ इति। कर्पूसमन्वितं सपिण्डनम् । तत्र कसंज्ञकगर्तविधानात् । इति श्राद्धकाला। क्षयाहाज्ञाने तु क्षयाहश्राद्धं प्रकृत्याह बृहस्पतिः "न ज्ञायते मृताहश्चत्तमाते प्रोषिते सति । मासश्चेत्पतिविज्ञातस्तद्दशें स्यान्मृताहनि" ॥ तदर्श एव मृताहानि ' इति सामानाधिकरण्यम् । तदर्श एव मृताह इत्यर्थः । मरीचिस्तु " श्राद्धविप्ने समुत्पने अविज्ञाते मृतेऽहनि । एकादश्या तु फर्तयं कृष्णपक्षे विशेषतः " इति । अमावास्यैकादश्योस्तु विकल्पः । 'विशेषतः' इत्युक्त्या शुक्लपक्षेऽपीति हेमाद्रिः। १ अबईयनकघडहपक्ष-शुक । 4 ·॥ " " ॥ दिनमासाज्ञाने। प्रेतक्रियोत्तरमागतेविशेषः । [श्राद्ध- दिनाज्ञाने मासाज्ञाने च भविष्यत्पुराणे दिनमेकं न जानाति मासं नापि कदाचन । कार्य तेन अमायां वै श्राद्धं माघेऽथ मार्गके " कदाचन न जानातीत्यनुपङ्गः । प्रस्थानमासतदिनशाने तु तदेव ग्राह्यम् । तथा च वृहस्पतिः "दिनमासोन विज्ञातोमरणस्य यदा पुनः । प्रस्थानदिनमासौ तु माह्यौ पूर्वोक्तया दिशा" इति। ५ प्रास्थानिकमासदिवसाज्ञाने तु भविष्योत्तरे "मृतवार्ताश्रुतेाह्यौ पूर्वोक्तक्रमेण तु " इति । मरणाश्रवणे तु जातूकर्ण्यः "पितरि प्रोषिते यस्य न वार्ता नैव वाऽऽगतिः । उ पञ्चदशादर्षात्कृत्वा तत्प्रतिरूपकम् ।। 'कुर्यात्तस्य च संस्कारं ययोतविधिना ततः । तदादीन्येव सर्वाणिप्रेतकार्याणि संचरेत् ॥ इति । अन प्रोपित इत्येव विवक्षितं तेन तदिशेपणं पितरीत्यविवक्षितम् । अनुवाद्यविशेषणत्वात् । १० तदादीन्येव दाहदिनप्रभृतीन्येव संचरेस्कुर्यादित्यर्थः । एवं च दाहदिनमेव क्षयाहस्थाना- पन्नमिति तात्पर्यम् । वृद्धबृहस्पतिः यस्य न भूयते वार्ता याबहादशवत्सरम् । कुशपुत्रकदाहेन तस्य स्यादवधारणम् प्रेतक्रियोत्तरमागते विशेपो वृद्धमनुना दर्शितः "प्रोषितस्य यदा कालो गतश्चद्दादशाब्दिकः । प्राप्ते त्रयोदशे वर्षे प्रेतकार्याणि कारयेत् ॥ १५ दादशाहं व्रतं कुर्यात्रिरात्रमथवाऽस्य तु । स्नात्वोदहेत्ततो भार्यामन्या वा तदभावतः । " जीवन्यदि स आगच्छेत् घृतकुम्भे नियोजयेत् । उद्धृत्य नापयित्वाऽस्य जातकर्मादि कारयेत् ।। " अमीनाधाय विधिवद् व्रात्यस्तोमेन वा यजेत् । "अथेन्द्राग्नेन पशुना मिरि गत्वा च तरतु । इष्टिमायुष्मती कुर्यादीसिताश्च ऋतूंस्ततः । इति । आशौचेन श्राद्धप्रतिबन्धे विशेष. पत्रिंशन्मत मासिकाब्दे तु संप्राप्ते अन्तरा मृतसूतके । कार्य वदन्ति शुद्ध्यन्ते दरों वाऽपि विशेषतः इति । विशेषत इत्युक्त्या शुक्लपक्षोऽप्यनुज्ञायत इति हेमादिः । अत्रिः " तदहश्चेत्प्रदुष्येत केनचित्सूतकादिना । सूतकानन्तरं कार्य पुनस्तदहरेव वा " ॥ इति । तदहरुत्तरमासगते तस्मिन्नेव दिन इत्यर्थः। अमाशीचान्त आयः पक्षः मुख्यकालपत्यासत्तेः । ततो दर्शः । ततः कृष्णैकादशी । ततः शुक्ला । तत उत्तरमासे तदहरिति हेमाद्रिः । केचित्त २५ पुनस्तदहरेव वेति पक्षो मासिकपरो न त्वनुमासिकपरोऽपि । एकोद्दिष्टे तु संप्राप्ते यदि विनः प्रजायते । अन्यस्मिस्तत्तिथी तस्मिन् श्राद्ध कुर्यात्प्रयत्नतः"" इति देवलेनकोद्दिष्ट एव मासान्तरस्थतदुहविधानात् । एकोदिष्टत्वं तु मासिकानामेव न त्वनुमासिकानामिति । अन्यस्मिन्मासान्तरे तत्तियो मरणतियो तस्मिन्कृष्णे शुक्ले वेत्यर्य इत्याहुः । वस्तुतस्तु आब्दिकस्य पूर्वमेकोदिष्टरूपत्वमप्युक्तम् । अनुमासिकानामापे तानि प्रकम्य ३० 'यो यथा वार्षिक कुत्तिया कुर्यात्स तान्यपि ' इतिवाक्येने कोद्दिष्टरूपता स्पष्टा । अतो वार्षिकमासिकानुमासिकानि यदेकोद्दिष्टरूपाणि प्रियन्ते तदा मासान्तरस्थतत्तियो कार्याणि । यदा तु पार्वणानि तानि तदा मृतांतथिदर्शकृष्ण शुक्लकादश्या कालाः । यदपि देये पितणां श्राद्धे तु आशौच जायते यदा आशौचे तु व्यतिकान्ते तेभ्यः श्राद्धं प्रदीयते ॥ इति ऋष्यशृङ्गोतराशौचान्तमानपरत्वान्न तद्विषयो मासान्तरगततिथिरूपःकाल इत्याहुः १न-ग्राम्ह। २० ·१७ । मयूखः] श्राद्धविघ्ने तत्समाप्त्यनंतर कार्य । तन्न पूर्वोक्तात्रिवचने आशौचविघ्ने मासान्तरगततत्तिथिरूपकालोक्तिविरोधात् । यदपि माधव- सिंही मासिकमाशौचे सति तदन्ते आशौचभिन्नविघ्ने पुनस्तदहरेव । पटत्रिंशन्मतवचोगत- मासिकपदं त्वनुमासिकपरम् । अत आशौचे सति तदनुमासिकमाब्दिकं वा तदन्ते दर्श कृष्णायां शुक्लायामेकादश्यां वा इति चत्वारः पक्षा इत्याहतु. । तदप्यनेनैव परास्तम् । प्रमाणामावाञ्च । हारीतः " श्राद्धविघ्ने द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्तितम । अमावास्यादि नियतं माससंवत्सराहते" ॥ इति । माससंवत्सरान्मासिकसांवत्सरिकात् । एतद्निं नियतं नित्यममावास्याद्यामेन कार्यमित्यर्थः । श्राद्धविघ्नोऽत्र पत्नीरजोदर्शनम् । “ अपत्नीक प्रवासी च भार्या यस्य रजस्वला। सिद्धान्नेन न कुर्वीत आमं तस्य विधीयते” । इत्युशनोवाक्यात् । आमाभावे तु व्यासः १० "द्रव्यामावे द्विजाभावे प्रवास पुत्रजन्मनि। हेमश्राद्धं प्रकुति यस्य मार्या रजस्वला" ॥ इति । इदं चामानहेमविधानममावास्यादिश्राद्धविषयम् । क्षयाहश्राद्धं तु रजोदर्शनात्पञ्चमदिनकार्यम् मृतेऽहनि तु संप्राप्ते यस्य भार्या रजस्वला । श्राद्धं तत्र न कर्तव्यं कर्तव्यं पञ्चमेऽहनि" इति श्लोकगौतमोक्तरेतदानुपूर्वीकस्मृत्यन्तराच्च । यत्तु हेमाद्रिः ‘भर्तुः पल्या सह श्राद्धाधिकाराद्रजोदशनेन तस्या अधिकारप्रतिबन्धे भर्तुरम्यनाधिकारा प्रतिबद्धं श्राद्धं कदा कार्य- १५ मित्याकांक्षायां पञ्चमदिनविधिः' इत्याह । तन्न । यदा हि पत्युः पन्याश्चाऽहवनीयत्वादि- कामनयाऽऽधानेऽधिकारः सिद्धस्तदा क्लप्तपतिविद्ययैव कर्मनिर्वाह तस्या अक्लूप्तविद्याकल्पनपरि- जिहीर्षया सहाधिकार उपपद्यते । तस्या आहवनीयत्वाद्यकामनायां तु न सहाधिकारः । भधि- कारिके केवलमाज्यावेक्षणादो कर्तृत्वमात्रं तस्या अध्वर्वादेरिख होमादो। एवमाहवनीयादिसाध्येषु दर्शपूर्णमासादिष्वपि पत्न्याः फलकामनायां सहाधिकारः । तदभावे तु पत्युरेवाधिकारः । २० पल्यास्तु केवलमाज्यावेक्षणादौ कर्तृत्वमात्रं नाधिकारः। मण्डनोक्ते 'तुल्य एवाधिकारः स्यात् अधिकारेऽपि वैषम्यम् । इत्यधिकारगते साम्यवेषम्योक्ती अप्येतदभिप्राये एव । न च भर्तुः कामनाभावेनानाधिकारे पन्याश्च तत्सत्त्वेनाधिकारे पति विना तस्या एध केवल प्रयोगोऽस्विति वाच्यम् । अपूर्वविद्याकल्पनगौरवात् । पत्युस्तु रोगनाशेष्ट्यादाविव तस्या आधि- कारं विनाऽन्यप्रतिषिद्धोऽधिकारः। न च फलस्वाम्यधिकारिपर्यायपतिशदादुत्पन्ननादेशडीप्प्रत्यया- २५ भ्यां परनीशब्दसिद्धेस्मिन् प्रयोगे तस्या आज्यावेक्षणादिकर्तृत्वं तन्निरूपित एवोपस्थिति- लाघवात्पनीशब्दनाधिकारो गम्यते इति वाच्यम् 'पत्नी भर्तुर्धनहरी, पत्नी दुहितरश्चैव, असुताश्च पितुः पन्यः' इत्यादिषु पत्नीशब्दस्य फलस्वाम्ययोग्यतामात्रे दर्शनात्पत्यू रोगनाशष्ट्यादौ च तस्याः फलोपधानासंभवेन योग्यतामात्रस्यावश्यमङ्गीकार्यत्वात्सर्वत्र योग्यतयैव निर्वाहः । तदव- च्छेदकं तूढात्वमेव । किच-सर्वत्रापि मुज्यमान एवं फले तत्स्वाम्यरूपाधिकारः फलोपहितः । ३० ऋतुप्रयोगादौ तु तद्योग्यतामात्रमेव न फलोपधानम् । योग्यतावच्छेदके परमननुगमः । यथा बृह- सतिसवे ब्राह्मणत्वं राजसूये क्षत्रियस्थम् । एवमिहोढात्वमिति न कश्चिद्विशेषः । निरणायि चेदं मयाऽध्ययनवादे सप्रपञ्चमिति नेह विस्तरः । पत्यधिकारिकेषु तु तपितृमातृध्रानादिदेवत्येषु तस्या अनधिकारः। १अबई-विधानात् ।

·१८ आमश्राद्धम् । [श्राद्ध- “ प्रतिसंवत्सरं कार्य मातापित्रोम॑तेऽहनि । पितृव्यस्याम्यपुत्रस्य भ्रातुज्येष्ठस्य चैव हि " || इति ससम्बन्धिकार्थकपितृमानादिपदगर्भदेवीपुराणादिवचसो तो प्रत्यप्रवृत्तेः। अधिकारा- भावे च तद्गत साहित्यं गर्भनावणेच गलितम् । "पाणिग्रहणाद्धि सहवं कर्मसु तथा पुण्यफले च" इति स्मृतिस्तु दार्शपौर्णमासिकादौ सहाधिकारमेवानुवदति नान्यत्र विधत्ते । अतः पूर्वोक्त- ५ वचनेनैव क्षयाहदिननाघः । पञ्चमदिनविधिश्च न सहाधिकारवलेन । अत्र कालादर्शानुयायिनः अपुत्रा तु यदा भार्या संप्राप्ते भर्तुराब्दिके । रजस्वला भवेत्सा तु कुर्यात्तत्पञ्चमेऽहनि "। इति कालादर्शलिखितम्लोकगौतमवाक्यस्य मृतप्रादाधिकारिणी मायाँ प्रति प्रवृत्तेस्तदेकमूल- कल्पनालाघवेन 'मृतेऽहनि ' इत्यत्रापि यस्य की भार्येति व्याख्येयमित्याहुः। माधवस्तु मतव्य- मपि लिलेस न तु किञ्चिनिर्णिनाय । तातचरणास्तु 'मृतेऽहनि ' इति वचः पितृमातृभ्रातृ- १० पितृव्यादिमासिकाब्दिकोमयपरम् ।। अपुत्रा तु' इति श्लोकगौतमीयं तु मन्दिकमात्रपरम्। अतो भिन्नविषयतया नैकमूलतासंभव इत्याहुः । अयं च तेषामाशयः " श्राद्धविघ्ने द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्तितम् । अमावास्यादिनियतं माससंवत्सराहते " इति हारीतपयुदस्तयोमासिकसांवत्सरिकयोरामश्राद्धाभावे निर्णयाकाङ्क्षायाम् 'मृतेऽहनि इत्येतदुमयविषयं नाब्दिकमावे श्लोकगौतमीयेनोपसंहर्तुं शक्यम् । मम तु प्रतिभाति कालादशा- १५ दावनयोयोरपि वाक्ययोः श्लोकगौतमीयतया लिखनानोपसंहारो युक्तः सामान्यवचनानर्थक्या- पत्तेः। ननु नेदं वाक्यद्वयं किंत्वेकस्मिन्नेव वाक्ये पाउद्दयमात्रम् । तत्र 'अपुत्रा तु यदा' इति पाठपक्षे 'मृतेऽनि' इत्येतत्पाउतुल्यानुपूर्वीकं स्मृत्यन्तरवाक्यं कथं नोपसंह्रियते इति चेत् । श्रृणु । एतस्पाठद्वयमपि प्रमाणत्वात्समुच्चीयते संदिग्धत्वाहिकरुप्यते वा ! नायः । स्मृत्यन्तर- २० वाक्यस्योपसंहारेऽपि एतत्समानार्यकस्य मतेऽहनीयादेः सामान्यपठितस्याऽऽनर्थक्यापच्या तदयोगात् । नान्यः । स्मृत्यन्तरसंवादेन 'मृतेऽहनि ' इत्येतत्पाठस्यैव प्रामाण्यनिश्चयात् ' अपुत्रा तु यदा' इत्यादेः पाठस्य स्वप्रामाणिकत्वात् । यत्तु लौगाक्षिः 'पुष्पवस्वपि दारेषु विदेशस्थोऽप्यनामिकः। अन्नेनैवाब्दिकं कुर्याद्धेम्ना वाऽऽमेन न कचित् " ॥इति तदाराणां पुष्पवत्त्वे निमित्ते वाक्यान्तरपाले पञ्चमदिनरूपे कालेऽन्नेनैव कुर्यादित्येरमामहेमपरि- २५ सयामानार्थ न मृततिथिरूपकालविध्यर्थम् । यचैतस्यैवार्थस्य संमाह पौरुषेयं वाक्यम् "विदेशगोवा विगताग्निको वा रजस्वलायामपि धर्मपत्न्याम् । श्राद्ध मृताहे विदधीत पानामेन हेग्ना न तु पश्चमेऽह्नि " ॥ इति तदपि मृताहे रजस्वलायाँ धर्मपत्न्यां सत्यां श्राद्धं नाभेन हेमा न । पञ्चमेऽह्नि तु पार्विदधीत इत्येवं व्याख्येयम् । यत्तु पारिजातादौ ३० " रजस्वलायां भार्यायां क्षयाहं यः परित्यजेत् । स वै नाकमानोति यावदामूतसंप्लवम् ॥ "मासिकानि मपिण्डानि अमावास्यं तथादिकम् । अन्भेनैव तु कर्तव्यं यस्य मार्या रजस्वला"।इति तदप्यनापद्यामहेमपरिसंख्यामानार्थम् । आब्दिकं तु पञ्चमेऽति अन्नेनैवेति सर्व शिवम् । ग्रहणे भोजननिषेधप्रयोजकवेघमध्ये ग्रहणकाले चाऽब्दिक श्राद्धप्राप्ती मोक्तब्राह्मणलामेऽन्नेनैव कार्य तदलामे आमेन हेमा वा । तथा च गोभिल: १अवघईज्ञ-पूर्वकें। . ।

·मयूसः] कालनिषेघाः। " दर्शे रविग्रहे पित्रोः प्रत्याब्दिकमुपस्थितम् । अन्नेनासंभवे हेप्ना कुर्यादामेन वा सुतः " ॥ इति । अत्र ग्रहे प्रत्यान्दिकमुपस्थितमित्येवोदश्य समर्पकम् । तेन रविमहे पिव्यतिरिक्तस्यापि चन्द्रग्रहेऽपि ., पित्रादीनां सर्वेषामन्नादिभिर्ययासमवं विहितमेव कार्यम् । एवं मासिकमपि न्यायसाम्यात् । यत्तु पठन्ति ' ग्रहणात्तु द्वितीयेऽह्नि रजोदोषातु पञ्चमे' इति तनिर्मूलम् । अथ श्रद्धे कालनिषेधः। स्कान्दे “ उपसन्ध्यं न कुति पितृपूजां कथञ्चन " ॥ इति ।. ५ विष्णुः (७७-८.) "सन्ध्याराज्योर्न कर्तव्यं श्राद्धं खलु विचक्षणैः । तयोरपि च कर्तव्यं यदि स्यादाहुदर्शनम्" इति । सन्ध्यामाह योगियाज्ञवल्क्यः "उदयात्माक्तनी सन्ध्या मुहूर्तद्वयमुच्यते। सायंसन्ध्या विघटिका प्रस्तादुपरि मास्वतः" ॥ अथ पिण्डदाने कालनिषेधः । ब्रह्मपुराणे यदा च श्रोत्रियोऽभ्येति गृहं वेदविदग्निचित् । तेनैकेन तु कर्तव्य पिण्डनिर्वपणाहते "॥ बृहत्पराशरः “युगादिषु मघायां च विषुवेऽप्ययनेऽथ वा । भरणीषु च कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं न । "॥ इति । कृत्यरत्ने वृद्धगोर्यः " पौर्णमासीषु सर्वासु निषिद्धं पिण्डपातनम् वियित्वा प्रौष्ठपदी यथा दर्शस्तथैव सा ॥ इति । १५ अस्य समूलत्वं विमृश्यम् । ज्योतिःपराशरः "विवाहे विहित मासांस्त्यजेयुद्दीदशैव हि ।सपिण्डाः पिण्डनिर्वापं मौनीबन्धे षडेव हि" ॥इति । क्वचित्प्रतिप्रसवमप्याह स एव "महालये गयाश्राद्ध मातापित्रोः क्षयेऽहनि । यस्य कस्यापि मर्त्यस्य सपिण्डीकरणे तथा।कृतोदाहोऽपि कुधीत पिण्डनिर्वपणं सदा" ॥ इति । अपिण्ड के स्वधावाचनमपि प्रतिषेधति वृद्धशातातपः " पिण्डनिवर्वीपरहितं यत्तु श्राद्धं विधीयते । स्वधावाचनलोपोऽत्र..." ॥ इति । इति पिण्डदाननिषेधकालः। अथ श्राद्धदेशाः। विष्णुधर्मोत्तरे " दक्षिणाप्रवणे देशे तीर्थादौ वा गृहेऽपि वा । भूसंस्कारादिसंयुक्ते श्राद्धं कुर्याविचक्षणः" । दक्षिणाप्रवणे दक्षिणतोऽबनते । भूसंस्कारो मानलेपनादिः । शाइखः २५ " गोगजाश्वादिष्टेषु कृत्रिमाया तथा भुवि । न कुर्यास्ट्रादमेतेषु पाक्याशुचिमूमिपु” ॥ कृ मायामट्टालिकादौ । पारक्यासु परगृहीतासु । ताश्च गोष्ठारामादयो न पुनस्तीर्थादिस्थानानि । तथा चादित्यपुराणे "अटवी पर्वताः पुण्या नदीतीराणि यानि च । सर्वाण्यस्वामिकान्याहुन हि तेषु परिग्रह!"॥ इति । श्राद्धस्य पूजितो देशो गया गङ्गा सरस्वती । कुरुक्षेत्र प्रयागं च नैमिषं पुष्करं तथा व्यास:-"पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं जपहोमतपसि च । महोदधौ प्रयागे च काश्यां च कुरुजाङ्गले"॥ इति ब्रह्माण्डपुराणे श्राद्धकल्पे चतुर्दशेऽध्याये विशदोर्जयेद्देश' सर्व द्वादशयोजनम् । उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च कैकटम् ॥ १ शहट-पाठ , इतरेषु तु गाय । १ अबईयनकधटड-पृष्टेषु । ३ अबईकधनगर-दि। " । " ।

·२० श्राद्धदेशाः। [श्राद्ध- प्रपौत्रो वा "देशबैशबो नाम घp वै श्राद्धकर्मणि"। सर्वकर्मणि इति कचित्पाठः । महानदी फल्गुस्तस्यास्तीरे प्रत्येक द्वादशयोजनानि कैकटमित्यर्थः । इति श्राद्धदेशाः। अथ श्राद्धाधिकारिणः । शहकात्यायनी 'पितुः पुत्रेण कर्तव्या पिण्डदानोदकक्रिया । पुत्राभावे तु पत्नी स्यात्पल्यभावे तु सोदरः" । पुरग्रहण पौत्रप्रपौत्रयोरुपलक्षणम् । यथाह विष्णुः “पुत्रः पौराप्रपात्रो वा भ्राता वा मातृसन्ततिः । सपिण्डसन्ततिर्वाऽपि श्राद्धार्हा नप जायते ॥ इति । मनुः (९।१८०) "पुनप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः" ॥ इति । पुत्रप्रतिनिधीन दत्तकादीन् । क्रियालोपाकियालोपभयादित्यर्थः। औरसादीन द्वादशपुत्रानुपक्रम्य १० याज्ञवल्क्योऽपि ( व्य. १३२ ) "पिण्डदोऽशहरश्चैया पूर्वामा परः परः ।" इति । अत्र यद्यपि 'पुत्रामावे तु पत्नी स्यात्पन्यभावे तु सोदरः' इत्यारसपुत्राभावे पत्नी तदमावे सोदर इति क्रम. प्रतीयते तथापि पुत्रपदस्य याज्ञवल्क्यवचसा द्वादशविघपुत्रोप- लक्षणत्वेनौरमपुत्रपत्नीकमेऽवश्यं बाधिते सकृत्मवृत्तायाः किमवगुण्ठनतिन्यायेन 'पुरः पौत्रः इति विष्पक्तयोः पौत्रप्रपोनयोरपि द्वादशविघपुत्रोचरं पत्न्याश्च १५ पूर्वो निवेशः । परन्यमावे तु दुहिता । 'अपुत्रस्य तु या पुत्री साऽपि पिण्डप्रदा भवेत्' इति ऋष्यशृङ्गोक्तेः । अत्र यद्यपि 'पुनामावे तु पनी स्यात्' इत्यनेन पुत्रामावे पल्याः 'अपुत्रस्य तु या पुत्री' इत्यनेन दुहितुरधिकारप्रतीतेः पुनाभावे पत्नीकन्ययोनियामकामावेन विकल्प- प्रसक्ति तथापि 'योऽर्थहरः स पिण्डदायी' (१५.३९) इति विष्णुनोतस्य धनग्रहणवत्त्वस्य पिण्डदातृविशेषणस्यापीशविषये नियामकत्वाङ्गीकारेण वक्ष्यति । धनग्रहणाधिकारश्च 'पानी २० दुहितरश्चैव' इत्यादिना पूर्व पत्न्यास्तदमावे दुहितु. स्पष्ट एव । इद चार्थहरत्वं सर्वेषा श्राद्धाधि- कारिणा विशेषणम् । तथा सत्यविभक्तासंसृष्टसोदरसत्वे पन्या घनग्रहणेऽनधिकारास्ट्राद्धेऽ- प्यनधिकारः स्यात् । स्याञ्च दुहितृसत्वे तत्पुनादीना मातृधनेऽनधिकारास्ट्राद्धेऽनधिकार इति । न चेष्टापत्तिः। "पुनामावे तु पत्नी स्यात्पन्यभावे तु सोदरः । पुत्रेषु विद्यमानेषु नान्यं वै कारयेत्स्वधाम "" २५ इत्यादिवचनेः पत्नीपुत्रयोरेवाधिकारस्येष्टत्वात् । दुहिरमावे दौहित्रः । तथा च स्मृतिसङ्ग्रह पुत्रः कुर्यापितुः श्राद्धं पत्नी तु तदसन्निधौ । धनहार्यय दोहिरस्तदाता चाय तरसुतः" । चशब्दादुहिता। 'प्रातुः सहोदरो भ्राता कुर्यादाहादि तरसुतः । ततस्त्वसोदरो भ्राता तदमावे तु तत्सुतः" दौहित्रो ज्येष्ठ इत्यर्थः । तद्भाता कनिष्ठ इत्यर्थः । यत्तु भ्रातृशब्देनासोदरभ्रातृव्याख्यान तदा ३० चारविरोधात्तत्सुतशब्देन च दौहित्रसपत्नभ्रातृसुतग्रहणेन मातृपुत्रादौ सत्यत्यन्तविप्रकृष्टस्य क्रियाप्रसक्तेपेक्षणीयम् । अत्र यद्यपि धनहारिण एव दौहित्रस्याधिकारः प्रतीयते तथापि केवलोऽपि' कुर्यात् । तथा च भविष्यत्पुराणे "यया व्रतस्थोऽपि सुतः पितु. कुर्याकियां नृप। उदकाचा महाबाहोदौहिनोऽपि तथाऽहति" इति। यथा व्रतस्थ मुतः पितुः क्रियां कुदेवमधनहरोऽपि दौहितो मातामहरय कुर्यादित्यर्थः । ३५ व्यवहितभ्रातपत्रस्य प्यभारे पिता । तता माता । तदुक्तं तचैत्र १श-ऽपिण्डे । " R ·" । २२ तेषां क्रमः । धनहारिपिण्डदायिनोः [श्राद्ध- तत्तृतीयवर्षकृतच्ढविषयम् । यत्तु नव्यैव्याघ्रवचनं मनुवचनविरोधादनाहतमित्युक्त्वा प्रथमवर्षकृतचूडविषयव्याख्यानमपि उनमुमन्तुवचने यदि च स्यानिवत्सरः इति पृथगुपादाना- दर्पवयात्पूर्वमपि कृतचूडस्य मन्त्रवदधिकारावगमादयुक्तमित्युक्तं तदयुक्तम् । विधेयकर्तृ- विशेषणदयस्यापि विवक्षितत्वेन निवर्षकृतचूडस्यैव मन्त्रवत्पाठेऽधिकारात् । त्रिवत्सरत्वस्य पृथ- ५ गुपादानं तु प्रथमादिवर्षव्यावृत्त्यर्थमिति स्पष्टमेव । प्रथमवर्षस्याप्यनिदान समन्त्रकमन्यदमन्त्र- कम् । तथा च कात्यायन: " असंस्कृतेन यत्नाच ह्यग्निदानं समन्त्रकम् । कर्तव्यमितरत्सर्व कारयेदन्यमेव हि ॥ इति । अन कारयेदिति मन्यपाठपरं न त्वौदेहिकपरम् । यद्वाऽशक्तपरम् । अत एव यज्ञेषु मन्त्रवत्पत्नी कर्म कुर्यायथाविधि । तोर्वदेहिके सा हि मन्त्राी धर्मतः स्मृता १० इति स्कान्दे सामान्यतो मन्त्रबदधिकारः सनच्छते । अनिदानेऽप्यकृतचूडस्य नाधिकार: पुनः स्वोत्पत्तिमात्रेण संस्कुर्याटणमोचनात् । पितर नाब्दिकाञ्चौलास्पितमधेन फर्भणा" इति सुमन्तूक्ते । कालादर्शे च स्पष्टमुक्तम् "चौलादाद्याब्दिकादर्वाड् न कुर्या पैतृमेधिकम्" इति। एतादृशौरसपुनाभावे तु पुत्रिकादय । तदभावे पौत्रस्तदमाये प्रपौनः यदा तु दत्तकपुत्रौरस्- पौत्रयो. समवायस्तदा तु दत्तक एव कुर्यात् । गौणस्यापि तस्य पुत्रशब्देन ग्रहणात् । तदभावे पत्नी । १५ तेदभाव रिक्थमाही दौहित्र । यदि रिक्थग्राही न भवति तदा पल्यमावे तु सोदर 'इति वाक्यात्सोदरः कनिष्ठ । ततस्वसुतस्तदभावेऽसोदर.1 ततस्त सुतस्तदभावेऽरिक्थयाही दौहित्र । रिपथमहामावे उत्कृष्टदौहित्रस्य सोदरादीना बद्धमत्वेन मध्ये निवेशासमवादन्ते निवेश । यस्तु स्मृति- सग्रहीयवाक्ये प्रातपुत्रोत्तरं पितु. पाठ स दौहित्रस्य रिक्थमाहिल्वेऽत्र निवेशाभावादुपपन्नो नावश्य भ्रातृपुत्रोत्तरमरिक्थग्राहिण दौहित्र बाघते । ततस्त पुनस्ततो यदि स्नेहस्ततो ज्येष्ठभ्रातृ- २० पितरो कमेणाधिकारिणी । ततो माता मातुरमावे स्नुषा । लत क्रमेण ज्येष्टकनिष्ठ मगिन्यौ। ततस्तत्पुत्र । ततो मातुलादिः। ततः सपिण्डाः समानोदका प्रत्यासत्तिक्रमणातत शिष्यार्वजों । तदमावे सखा । तदभावे जामाता । अन 'कुलइयेऽपि चोच्छिन्ने त्रीमि कार्या नृप क्रिया इति वाक्ये स्त्रीग्रहण भायर्यापरमभिप्रेत्य मातुलायभावे आसुरादिविवाहोता क्रियाकारिणीति तातचरणा । प्रमाण त्वत्र सर्वामावे स्त्रियः कुर्यु स्वमर्तृणाममन्त्रकम्' इति कालादर्श- २५ लिखितस्कान्दवचनम् । न चेद ब्राह्मविशाहोदापरमिति वाच्यम् "यज्ञेषु मन्यवत्पत्नी कर्म कुर्यायथाविधि। तयोर्ध्वदेहिके सा हि मनाही धर्मत स्मृता'। इत्यादिवचनस्तस्या समन्त्रककर्मणो विधानात् । किंच। 'पुत्रामाचे तु पत्नी स्थादित्यनेन तस्या. पुनामाचे विधानेन सर्वाभावे विधानासमवान्च । किञ्च । यथा 'पितु पुत्रण कर्तव्या पिण्डदानोदकक्रिया ' इत्यत्र पुत्रशब्देनौरसादिद्वादशविधपुरग्रहण तथा पत्नीशन्देनापि ३० सकलविवाहोढाग्रहणमपि प्रतिभाति । जामानभावे नीहारी । तदमावे धनहारी । यद्यपि तयो क्रमबोधकमथशब्दादि नास्ति तथापि पाठक्रमादेव पूर्व स्त्रीहारी ततो धनहारी । दायामावेऽपि पुत्रादयः कुर्वीरनेव । तदुक्त मार्कण्डेयपुराणे "पुत्रो भ्राता च तत्पुत्र पत्नी माता तथा पिता । वित्तामावेऽप शिष्यश्च कुवीरनोर्ध्वदेहिकम्" पुनमहण द्वादशविधपुत्रोपलक्षणम् । भ्रातृग्रहण सोदामोदरोपलक्षणम् । धनहारीति वाक्य १५ पूर्वोत्ने ध्वपि नियामकम् । यदा भात्रोहियोवा मध्ये एको धनग्राही परश्च न तदा धनमावि १श-मन्त्रवत्यधिकारात् । - ·मयूसः] त्रिप्रकाराः क्रियाः। २३ . " n कुर्यादिति। यत्तु गुरुचरणज्येष्ठस्यान्धपवादेरधनहारित्वात्कनिष्ठस्य तद्धारित्वेन क्रियादिप्रसङ्ग इत्युक्तं तदिष्टापन्या परिहर्तुं शक्यम् । नन्वेवं ज्येष्ठस्य संसृष्टिनो धनहारित्वात्कनिष्ठस्यासंसृष्टिनोड धनहारिणः कियानधिकारः प्रसज्यतेति चेत् । प्रसज्यतां नाम । तस्मिन् भ्रातृत्वं धनहारित्वं चेति निमित्तद्वयासाद्भावात् । तत्र क्रियाभेदेन कर्तृव्यवस्था विष्णुपुराणे उक्ता ( ३२१२३४-३८) “पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोचराः क्रियाः । विप्रकाराः क्रिया घेतास्तासांभेदान शाणुष्व मे ॥ ५ आचाहाबादशाहातु याः किया मध्ययोगतः। पूर्यास्ता मध्यमा मासि मास्येकोदिष्टसंज्ञिताः ॥ "प्रेते पितृत्वमापने सपिण्डीकरणादनु । कियन्ते याः क्रियाः पिया मोच्यन्ते ता नृपोत्तराः ॥ पितृमातृसपिण्डैस्तु समानसलिलैस्तथा । तत्सङ्घातगतेश्चैव राज्ञा वा धनहारिणा ॥ पूर्वाः किया मध्यमाश्च पुत्रायेरेव चोचराः । दौहित्रैर्वा नरश्रेष्ठ कार्यास्तत्तनयस्तया" ॥ इति । अस्यार्थः । एवं पूर्वासु राजान्तानां कर्तृत्वम् । मध्यमासु पुत्राद्यानाम् । आद्यशब्देन १० पौत्रप्रपौत्रयोरपि । उत्तरासु पुत्रप्रभृतिभ्रातृसंतत्यन्तानां दोहित्रतत्तनयानामपीति । वा शब्दोऽ- प्यर्थे । एवं च "एकादशायाः कमशोज्येष्ठस्य विधिवकियाः। कुर्यादेकैकशःश्राद्धमाब्दिकं तु पृथक्पृथक् ॥ इति। अनेनाप्यैकार्थं भवति । तत्सघातगतैरेकसार्थान्तर्गतः । 'राज्ञा वा धनहारिणेत्यत्र मार्कण्डेयपुराणवाक्ये सजातीयस्तस्य रिक्थतः कारयेदिति प्रयोजकर्तृत्वावममादिहापि १५ तथैवाङ्गीकार्यम् । न च राजसजातीये मृते साक्षात्कर्तृत्वं विजातीये तु प्रयोजककर्तृत्वमिति वाच्यम् । एकस्मिन् शब्दे वैरूप्यापत्तेरिति । सपिण्डीकरणे तु पुत्रसद्भावे तदसन्निधानेऽपि स एवाधिकारीति स एव कुर्यात " श्राद्धानि षोडशादत्ता कुर्यान्न तु सपिण्डनम् । प्रोषितावसिते पुत्रः कालादपि चिरादपि ॥ इति वायुपुराणे प्रोषितस्यापि पुत्रस्येवाधिकारप्रतिपादनात् । यत्तु कचिमन्ये इदं च २० प्रेतश्राद्धसहित सपिण्डीकरणमसंन्यासिना पुत्रादिभिः कर्तव्यमित्यत्रादिशब्देनान्येषामपि कर्तृत्वं प्रतिमाति तत्पुत्रासद्भावे न तु तदसन्निधौ अनेन च वायुपुराणस्थेन विशेषविधिना 'पुत्राभावे तु पत्नी स्यात्' इत्यादि सामान्यशास्र सपिण्डीकरणविषये बाध्यते । तदाघनं विनाऽस्य गत्यन्तरा- भावात् । पुत्रेष्वपि ज्येष्ठ एव कुर्यात् 'एकादशाद्याः क्रमशो ज्येष्ठस्य विधिवक्रियाः' इति मदनरत्ने प्रचेतोवाक्यात् । षोडशश्राद्धेष्वपि तस्यैवाधिकारः 'श्राद्धानि षोडशापाय विदधीत २५ सपिण्डताम् ' इति समानकर्तृत्वस्मरणत् । 'मध्यमाः पुत्रायैरेव च ' इत्यत्राद्यग्रहणं पौत्रादि- प्राप्त्यर्थम् । तच्च ज्यादिनाशे न त्वसन्निधाने वायुपुराणे प्रोषितग्रहणात् । यान्यपि " काश्यादिषु गयाया च प्रेतकार्य तु यकृतम् । सपिण्डैरसपिण्टैा पुत्ररेव कृतं मवेत "॥ इत्यादीनि वाक्यानि तान्यनाकराणि । साकरलेऽपि तीर्थमेव प्रशस्तं यत्र येनकेनापि श्राद्ध कृते पुत्रकर्तृकश्राद्धफल भवतीति प्रशंसाथै न तु सपिण्डीकरणं कर्तव्यमित्येवंपरम् । ३० नन्वेवं ज्येष्ठस्यैवाधिकारे "यवीयसा कृतं कर्म प्रेतशब्द विहाय तु। तज्ज्यायसाऽपि कर्तव्यं सपिण्डीकरणं पुनः". १ कर्म कुर्याययाविधि । तीर्घदेहिके सा हि मत्रार्हा धर्मत स्मृते " स्यादि २ ज्ञरापाठः । १ यसद्भावादिति सर्वत्र पाठ । २ यनईकघअब-यत्तु 'एकादशाद्या झमशा ज्यष्टस्य विधिवकिया। कुर्युनेकैका धारमादिकं तु पृथक् पृयक्" इत्ति प्रचेतोवचनं तदसनिहितज्येपुत्र पवाधिकार बोधयति । - ·२४ " " ॥ तास्वधिकारिणः । [श्राद्ध- इति वाक्ये प्रेतशब्दनिषेधानुपपचिः । त्वदुक्तरीत्या कनिष्ठस्यानधिकाराइनधिकारिणा च कृतेन सपिण्डीकरणेन प्रेसतानपायात् । जातायां च प्रेतत्वनिवृत्तौ पुनरावृतिविधानवैयया॑त् । अतः कथमेतद्वाक्योपपत्तिरिति चेदुच्यते । पूर्वलिखितमदनरत्नवचनेन ज्येष्ठस्येवाधिकारः सिद्धः स यदि कनिउ आदितामिवदिवोपस्थिता तदाऽपोयते । तथा हि नासपिण्ड्यानिमान्पुनः पितृयज्ञं समाचरेत् । न पार्वणं नाभ्युदयं कुर्वन्न लमते फटम् इति सपिण्डीकरणं दिना पिण्डपितृयज्ञानधिकारापिण्डपितृयज्ञस्य च श्रौतसपिण्डीकरणेन बाधासंभवात् सामिकस्य कनिष्ठस्यावश्यकर्तव्यत्वात्तादृशं प्रति सपिण्डीकरण विधीयते । तेनैव च प्रेतत्वनिवृत्तिरूपे फले जाते ज्येष्ठस्य पुनरावृत्ति. केवलं वचनात् । न च ज्ये प्रत्येवेदं विधानं भवति न कनि प्रतीति वाच्यम् "यजमानोऽग्निमान राजन प्रेतो वाऽप्यनिमान्भवेत् ।द्वादशाहे तदा कार्य सपिण्डीकरणं सुतैः" । इत्यनेनैव तं प्रति प्राप्तस्वादिदं कनिष्ठं प्रत्येव पिण्डपितृयज्ञप्रयुक्त सपिण्डीकरणं विधीयते । पन्यादीन प्रति त्वेवमनन्यपासिद्धवचनामावान्नाधिकारः । एव च यद्यपि तैर्धमादिना कृतं तदा ज्येष्ठो यथाविध्येवार्चयेन्न प्रेतशब्दत्यागेनेति । यद्वा मद्धिकामाना पुत्राणा पृथक् पृथक्सपिण्डी- करणमुक्तं तत्र यदि कनिष्ठेन काम्यं तत्कृतं तदा तेनैव प्रेतत्वनिवृत्तौ प्रेतशब्दं विहायेति पुन- १५ विधान युक्तमेव । वृद्धौ तु येन केनापि कृते नावर्तनीयम् । तथा च लघुहारीतः "भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा। सहपिण्डक्रिया कृत्वा कुर्यादभ्युदयं ततः ॥ इति। अत्र यस्य कस्यापि सगोत्रसपिण्डस्य सपिण्डनं त-पुने प्रोषितेऽपि व्यवहितोऽपि सपिण्ड कुर्यादिति केचित् । युक्तं तु यस्याभ्युदयिकश्राद्धान्तर्गतदेवताभूतस्य सपिण्डनं विना न तनिर्वहात तस्यैवेह वाक्ये सपिण्डन विधीयते । आकाशितविधानात् । अन्यथा भिन्नजातीयगुरोरपि सपिण्डनं २० शिष्येण कार्य स्यात् । मासिकानामध्यपकर्ष पुनरपकर्षणं च शेयम् । " सपिण्डीकरणादागपकृष्य कृतान्यपि । पुनरप्यपकृष्यन्ते वृद्धयुत्तरनिषेधनात् ॥ ॥ इति शाघ्यायनिस्मरणात । अत्र यद्यपि वृद्धयुत्तरनिषेधनादिति हेतुस्तथापि सव्यं हि मनुष्याः प्रथममझते' इतिवदप्राप्तत्वाविधिः कल्पनीयः । कात्यायनेनापि स्पष्टीकृत. 'निवर्त्य वृद्धि- तन्त्रं तु मासिकानि न तन्त्रयेत्' इति । वृद्धिं कृत्वा मासिकानि न कुर्यादित्यर्थः । तथा च २५ कनिष्ठे सानिके पिण्डपितृयज्ञार्थ कामनया तु तिहासौ वा ज्येष्ठत्वमानापवाद । वृद्धौ तु पुत्रस्या- पीति निर्णयः । ननु पुनयमावे दौहिनसत्त्वे पन्या अनधिकारः प्रसज्यतेति चेन्न । 'पुनामावे तु पनी स्थादित्यस्मिन 'दौहित्रैर्वा नरश्रेष्ठ ' इत्यनेन बाधितेऽपि ' अपुत्रा पुत्रवत्पनी पुत्रकार्य समाचरेत् ' इत्यनेनाधिकारिणी । न च 'पुनाभावे तु ' इत्यनेनेदमेकार्थ तस्य नाशासन्निध्योः प्रवृत्तत्वात् । 'अपुत्रा' इत्यस्य चासानिध्येऽप्रवृत्तेः । अपुत्रायाः पत्न्याः पतिरोर्वदेहिकं कुर्यात् । ३. अतः पुत्रायभावे पनी तदभावे दौहित्र । एवं पितृव्यादीनामपि । यथाह जातकर्ण्यः पितृव्यभ्रातृमातणामपुत्राणां तथैव च । मातामहस्यापुत्रस्य श्राद्धादि पितृवद्भवेत् ॥ पितृवदित्यावश्यकत्वार्थ न तु पार्वणविधानार्थमिति हेमाद्रि । मातृपद सपत्नमातृपरम् । “ पितृव्यभ्रातृपुत्राणामकोद्दिष्टं न पार्वणम्" इति कात्यायनोक्ते. । भातुरपि ज्येऽस्यैव । यथाह मनुः १ अबईयमघध-नु। २ ई-टोसी । " ·मयूलः] सपिण्डनक्रियाधिकारिणः । तत्कालः । २५ D "प्रतिसंवत्सरं कार्य मातापित्रोद॑तेऽहनि । पितृव्यास्याप्यपुत्रस्य भ्रातुज्येष्ठस्य चैव हि" ॥ इति । अत्रिपि "प्रात्रे भगिन्य पुत्राय श्वशुरे मातुलाय च । पितृव्यगुरवे श्राद्धमेकोद्दिष्टं न पार्वणम् " ॥ एकवचनं छान्दसम् । न चैवममावास्यादिवपि श्राद्धपसक्तिरिति वाच्यम् । पूर्वलिखितजातूकर्ण्य. वाक्यस्य क्षयाहं प्रकृत्य पाठात् । अतश्च क्षयाहश्राद्धमावश्यक नान्यत् । दौहित्रस्य ५ स्खमावास्यादौ मातामहश्राद्धमावश्यकमेव " पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा अपि । अविशेषण कर्तव्यं विशेपानरकं व्रजेत् ॥ इति धौम्योक्तः । एवं पित्रादीनां पार्वणे पितृव्यादीनामेकोद्दिष्टमेव । दाक्षिणात्यास्तु पितृव्यभ्रातृ- सापत्नमात्रादिश्राद्धे पार्वणमाचरन्ति । तत्र मूलं पितृवदिति पार्वणत्वस्याप्यतिदेश इति केचित् । वस्तुतस्तु "पितृव्यभ्रातृमातृणां ज्येष्ठानां पार्वणं भवेत् । एकोद्दिष्टं कनिष्ठानां दम्पत्योः पार्वण मिथः "। इति श्राद्धदीपकलिकाघृतचतुर्विशतिमतवचनाज्ज्येष्ठानां पार्वणं कनिधानामेकोद्दिष्टम् । एवं च पूर्वोक्तात्रिकात्यायनवचसी कनिष्ठपितृव्यादिपरे । यत्तु "भ्रातुज्येष्ठस्य कुर्वीत ज्येछो भ्राताऽनुनस्य च । दैवहीनं तु तत्कुदिति धर्मविनवीत् ॥ दैवहीनमेकोद्दिष्ट कार्यम् । 'अनायगर्भज्येष्ठोऽपि भ्राता सद्भिर्निगद्यते । ते सपिण्डनात्तस्य नैव पार्वणमाचरेत् ॥ ॥ इति तथा “प्रतिसंवत्सरं कार्यमेकोदिष्टं नरैः स्त्रिया:" सपिण्डीकारणार्ध्वमेकोदिष्टं विधीयते । अपुत्राणां च सर्वेषामपत्नीनां तथैव च इति पृथ्वीचन्द्रोदयमात्रधृतवृद्धपराशरशातातपमार्कण्डेयप्रचेतोवचसामाचारतो व्यवस्थेति साप्यतिदेश इति तु सर्व शिवम् । अथ गौणपुत्रणां विशेषः। तत्र “दत्तौरसेतरेषा तु पुत्रत्वे न परिमहः" । इति कलिनिषिद्धेषु पाठात् दत्तातिरिक्ता गोणाः पुत्रा निषिद्धाः। दत्तकस्तु द्विविधः केवलो ब्यामुष्यायणश्च। दानकाले दातृप्रतिगृहीतृभ्या- मावयोरसाविति संविदोऽकरणे केवलः । तत्करणे यामुष्यायणः । तत्र केवलः प्रतिग्रहीतुरेव श्राद्धादि कुर्यान्न जनकस्य । 'पुत्र प्रतिग्रहीष्यन' इत्यादिके प्रतिग्रहविधौ भाब्याकाक्षाया २५ जन्यपुंस्त्वाख्यस्य पुत्रत्वस्य भाव्यत्वसंभवाच्छ्राद्धादिपुत्रकार्यप्रयोजई प्रतिमाह्यगतमदृष्टं भाव्य- मङ्गीकर्तव्यम् । “ गोत्ररिक्थे जनयितुर्न मजेत्रिमः सुतः । गोत्ररिक्थानुगः पिण्डो व्यपति ददतः स्वघा " ॥ इति मनूक्तेश्च (१४२)। दत्रिमो दत्तकः। गोत्ररिक्थे अनुगच्छतीति गोत्ररिक्थानुगः । प्रायस्तत्समनियत इति यावत् । पिण्डं सापिण्ड्यम् । स्वधा श्राद्धम् । विवेचयिष्यते चेदं व्यव- ३० हारमयूखे । व्यामुष्यायणस्य श्राद्धे विशेषमाह देवलः यामुष्यायणका दाभ्यां पिण्डोदके पृथक् । पण्णां देयास्तु षट् पिण्डा एवं कुर्वन मुह्यति ॥ आपस्तम्बः “ यदि विपिता स्यादेकैकस्मिपिण्डे हो दादुपलक्षयेत् "। इदमापस्तम्बपरम् । पिण्डशब्दश्च श्राद्धोपलक्षणम् । अत एव प्रवराध्याये “हे श्राद्ध कुर्यादेकाद्धं वा तथा " U ·२६ पार्वणकोविटयोः । दत्तस्यामुयायणौ । [श्राद्ध- पितृनुदिश्यफपिण्डे दावनुकीर्तयेत् । प्रतिमहीतारं चोत्पादयितारं चातृतीया पुरुषात् " ॥ इति । यामुष्यायणपुनस्य पिण्डभेदे अमावास्यायामेकः पित्रे द्वौ दावितरयोरिति पञ्च । यामुध्यायण- पौत्रस्य प्रपितामह एव दो पिण्डो इति चत्वारः । केचित्त्वेकस्मिन्पिण्डे द्वौ दाविति कुण्ड- गोलकपरं वर्णयन्ति तत्तु न स्मृत्यन्तरसंवादि । शूद्रानुपेतयोरप्यमावास्यादिश्राद्धेशधिकारो ५ भात्स्ये " अमावास्याप्टकाकृष्णपक्षे पञ्चदशीषु च "। इत्युक्त्वा 'एतच्चानुपनीतोऽपि कुर्यात्सर्वेषु पर्वसु । श्राद्धं साधारण नाम सर्वकामफलप्रदम् ।। दोऽयमन्त्रवत्कुर्यादनेन विधिना बुधः" इति । अमावास्याष्टकादो होमस्तु पाण्यादिषु लौकिकानौ वा कार्यः । इदं तु श्राद्धविवेके लेखि केषुचित्पुराणपुस्तकेषु नोपलभ्यते । १० जीवपितृकस्यापि कचिदधिकारो मैत्रायणीयपरिशिष्टे उदाहे पुरजनने पित्र्येष्ट्यां सौमिके मखे। तीर्थे ब्राह्मण आयाते पढेते जीवतः पितुः।" इति । उदाहे द्वितीयादौ । प्रथमे पितुरेवाधिकारः । 'मान्दीश्रादं पिता कुर्यादाये पाणि- ग्रहे पुनः । अत ऊर्च सुत• कुर्यात्स्वयमेव तु नान्दिकम्' इति मदनरत्नधृतस्मृत्यन्तरात् । सौमिके इति सोमयागकर्माडाद्धस्य ताीयसवनिकपिण्डदानस्य चोपलक्षणार्थम् । उपलक्षणं १५ चैतज्जीवत्पितकाधिकारिककर्माद्गाभ्युदयिकमात्रस्य । अन्यथाऽऽधानाने तस्मिन्नधिकारो दुर्घटः स्यात् । काम्येऽधिकारविधेः प्रयोगविध्यनुसारित्वादन्ततः काम्य आधानेऽप्यसौ दुर्घटः स्यात् । श्रुतसोमयागान्यथानुपपत्त्यैवाघानेऽसौ कल्पत इति चेत्सत्यम् । 'यागेनापूर्व कृत्वा स्वर्ग कुर्यात् ' इतिवच्छृतानुपत्तिमूलकशब्दकल्पनामपेक्ष्य सौमिके मस' इत्यत्र लघीयस्या लक्षणयै- वाधिकारसमर्थनं ज्यायः । षडिति न परिसद्ध्या । अत एव "आन्वष्टक्यं गयाप्राप्तो सत्या यच्च मृतेऽहनि । मातुः श्राद्धं सुतः कुर्यापितर्यपि च जीवति ।" इत्यन्वष्टकादावधिकारः सङ्गच्छते । मैत्रायणीयपरिशिष्टेऽपि महानदीषु सर्वासु तीर्थेषु च गयामृते । जीवत्पिताऽपि कुर्वीत श्राद्धं पार्वणधर्मवत् " ॥ इति । 'गयामृते' इति तदुद्देश्यकवैधयात्रापूर्वकश्नाद्धपयुदासार्थम् । अवैधगमने तु पितुर्देवता उद्दिश्य श्राद्धं कार्यमेव । तत्रापि मृतमातमश्चेत्पिनृपत्नीत्वेन तामुद्दिश्य पिण्डादि दत्त्वा २५ मातृत्वेनाप्युद्दिश्य दयात् — गया प्रसङ्गतो गत्वा मातृप्राद्धं समाचरेत् ' इतिवाक्यादिति केचित् । तत्त्वं तु ' गयामते ' इति पर्युदस्त गयाश्राद्धं जीवपितृकस्य मृताया मातरि तदुद्देश्यकमेव प्रतिप्रसूयते । वाक्ये तथैव श्रवणात् । पर्युदासवाक्ये याानुपादानेन तत्पूर्वकश्राद्धपर्युदासे मानाभावाच । 'गथा प्रसनतो गत्वा' इति तु पित्रायुद्देश्यगयायात्रायां जीवपितृक प्रन्यप्राप्त(नुवादकमेव । एष एव च कालादर्शस्मृतिदर्पणादीनामप्याशयः । अत्र ३० देवता आह कात्यायन वृद्धौ तीर्थे च संन्यस्ते ताते च पतिते सति । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्स्वयं सुतः" इति 'ताते सति' इति वृद्धितीर्थसन्यस्तपतितपदैः प्रत्येकं सम्बध्यते । तत्राप्याथाम्यां वैषधि. करण्येनोत्तराभ्यां सामानाधिकरण्येन 'वृद्धौ तीर्थे च ' इत्यनेकनिमित्तसमावेशे वाक्यभेदापत्तेः। अर्धमन्तर्वेदिमिनोत्यर्द्ध बहिर्वेदिइ यन्तर्वेदिवहिर्वेदिपदे व सन्धिदेशस्य 'जातपुरः कृष्ण- - २० “ । .

·मयूख ] A गोणपुत्रेष्वधिकारविचार । २७ केशोऽमीनादधीत " इति जातपुत्रादिपदानीव वयोविशेषस्य वृद्वितीर्थपदे जीवस्पितकस्या धिकारिकाद्वमात्रोपक्षलके । उक्तप्रकारेण तेष्वपि जीवस्पितकस्याधिकारस्य समर्थितत्वा तेषां देवताकासासद्भावात् । जीवत्सन्यस्तपतितपितृकस्य तु दर्शश्राद्धादावष्यधिकार । उत्तरार्द्धन पितृवता एवैन प्रत्युपदिश्यन्ते । अत एव जीवपितृस्य मातरि मातामहे च मृतेऽपि न स्वनिरूपितमातृमातामहपार्वणयो प्राप्ति । किंतु पितृनिरूपितयोरेव । पितामहेऽपि जीवति ५ तन्निरूपिता एव देवता । पौत्रस्य पितृनिरूपितत्वसम्बन्धेनेतद्वचनादेव प्राप्ते । अत्र ह्येवावपन्ति' इतिवदेवकारेण शब्दतस्तासा परिसरयातत्वात् । सुमन्तुहारीती "जीवत्पितरि वै पुत्र श्राद्ध काल विवर्जयेत् । येभ्यो वाऽपि पिता दद्यातेभ्यो दान प्रचक्षते"इति पितु पितृभ्यो वा दद्यात्सपितत्यपरा श्रुति " गर्भाघानपुसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्माद्यपत्यसस्कारेषु स्वाश्वलायनाना प्रतिपसूयन्ते १० प्रयागपरिजाते आश्वलायनगृह्यपरिशिष्ट 'जीबपिता सुतसस्कारेषु मातृमातामहयास्तस्या जीवन्त्या मातामहस्य कर्यात ' इति । अनयोरन्यतरजीवने तु पितृनिरूपित स वर्ग इन्युमयोनीवने तु वर्णत्रयमपि पितृनिरूपितमव । य स्वेतद्वचसा स्वीयमातृमातामहपार्वण एव भवतो न पितृपार्वणमित्याहु । तन । अग्निहोत्रे मान्त्रवर्णिकानिसूर्यया पृष्टभावेन प्रजा पतिविधाविव तयो 'पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा अपि ' इति पितृप्राप्तेर्मातामहप्राप्ता- १५ वुपजीव्यवेन तदाधायागा मानाभावाच्च । यनु कौंडिन्य " दर्शश्राद्ध गयानाद श्राद्ध चापरपक्षिकम् । नजीवपितृक कुत्तिल कृष्णश्च तर्पणम्" इति तत्प्रतिनिधीभूयैतानि श्राद्धानि न कुर्यादित्यर्थ । एतेन अष्टकादिषु सक्रान्ती मन्वादिषु युगादिषु । चन्द्रसूर्यग्रहे पाते स्वेच्छया पूज्ययोग्यत ॥ " जीव त्पिता नैव कुर्याच्छाद्ध काम्य तथाखिलम् २० इति क्रतुयचोऽपि व्यारयातम् । एतक्यिनीवपितृकाधिकारिकविधिप्राप्तश्राद्धनिषधे तु 'न तो पशौ करोति 'हतियद्विकल्पापत्ति । विश्च जीवत्सन्यासिपतितपितृकयोरपि निषेध प्रवृत्ते श्राद्धाधिकारामावेन तत्र देवताविधेरनुपपत्ति । ननु भवत्यक्ष तयो कथ प्राधिकार ? 'वृद्धी तीर्थे च ' इति कातियेनैव देवताविशिष्टाद्वविधो दाशिकायपेक्षया कमी-तरापत्ति । एता प्रति विशिष्टविधिरितरजीवरिपतृक प्रति विवाहादिश्राद्धे दवतामात्र विधिरिति वेरूप्यापत्ति २५ श्वेति चेच्छ्रण सर्वेऽप्यमावास्याष्टकादिश्राद्धविधया जीवपितृमृतपितृकसाधारण्येनैव प्रक्तन्ते । तत्र जीवति पितार दर्शश्राद्वप्रधानपित्रादिपावणदेवताभावादम्युदितेवावुपांशुय गवल्लुप्यते । एतस्यैवानुवादकम् सपितु पितृकृत्यषु अधिकारो न विद्यते । न जीवन्तम तक्रम्य किश्चिद्दद्यादिति श्रुति " ॥ इति कातीयम् । वैधदेवताप्राप्तो तु पुन प्रवर्तन्ते । मृत पितरि पितामह प्रपितामह च ३० जीवति तु प्रकारमाह विष्णु (७५-१) 'पितरि जीवति य श्राद्ध कुर्याद्यषां पिता कुर्यात्तेषा कुर्यापितरि पितामह च जीवति नैव कुर्यायस्य पिता प्रत स्यात्स पित्रे पिण्ड निघाय पितामहा (पराभ्या द्वाभ्या दद्याद्यस्य पिता महामहश्च प्रेतौ स्यातां स ताभ्या पिण्डौ दत्वा पितामहापिता महाय दद्याद्यस्य पितामह प्रत स्यात्स तस्मै पिण्ड निघाय प्रपितामहा पराभ्या द्वाभ्या दद्याद्यस्य पिता प्रपितामहश्च प्रेतो स्याता स ताभ्या पिण्डौ दत्वा पितामहपितामहाय दद्यात् । " ॥ " ·जीवपितृकाधिकारे । [आद्ध- - - "मातामहानामप्येवं श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः । मन्त्रोहेन यथान्यायं शेषाणां मन्त्रवर्जितम् ॥ इति मातामहादीनामेकद्वित्रिषु जीवत्सु एवं पितृपार्वणदित्यर्थः। मानादिष्वप्येवं न्यायसाम्यात् । मन्त्रोहेन ' इत्यादि व्याख्यास्यत जामकरणे । खीणामपि पूर्तमहादानकन्योहाहादिप्रघानेऽ- विकारातदने नान्दीश्रादेऽप्यसौ स्पष्ट एव । तर जीवद्भर्तृकायाः पूर्तवतमहादानादिपु ताव- ५ पुरुषस्येव स्वीयमातृपितृमातामहपार्वणानीति । मत्रसन्निधानेन तस्याः कन्योराहे स्वीया भर्तुर्वा पार्वणमयदेवताः । अयं च विकल्पः 'स्वपितृभ्यः पिता दद्यात् ' इति श्लोकव्याख्यानेन नान्दीश्राद्धप्रकरणे स्पष्टीभनिता । विधायास्तु पुनामावे तहदेव श्राद्धाधिकार. । तस्याः अपुना पुरवत्पनी पुत्रकर्म समाचरेत् " इति वचनात् । पुत्रवदिति वतिना प्रकरणानुरोधा- राक्रियातुल्यतोक्त्या पुत्रकर्तृकश्राद्धवदेव देवताः । उद्देश्यत्वं तु पित्रादीनां मर्तृत्वादिना १० तन्मातामहानां पितृत्वादिना ये प्रति येन रूपेण संबन्धिता तं प्रति तैनैव रूपेणोद्देश्यत्वात् । अत एव स्मृतिदर्पणे "स्वभर्तप्रभृतित्रिभ्यः स्वपितृभ्यस्तयैव च । विधवा कारयेच्छ्राद्धं यथाकालमतन्द्रिता" ॥ इति । तथैव त्रिभ्य एवेत्यर्थः । इदं च घट्दैवत्यदर्शश्राद्धादिविषयम् । अर 'स्वपितुरपुत्रपौत्रत्व एव तपाईणम् ' इति दिवोदासीये । तन्न । अपुत्राणामवेतिविशेषवचनामावात् । स्वपितरि २५ जीवति द्वारलोपात्तत्पार्वणलोप एव । मृतश्वनादेस्तुश्चस्वादिपार्वणमपि कृताकृतमिति नवदेवत्यम् । केचिन्मृतमातृकायाः स्वमात्रादिपार्वणमपीति द्वादशदेवत्यमाहुः । अपरे स्वमातामहपार्वगेन पञ्चदशदेवत्यम् । अपरे स्वमातामह्यादिपावणेन सहाटादशदेवत्यम् । तत्राप्याद्याद्यजीवने द्वारलोपालोप इति च । एतत्रयमपुत्रविषयं युक्तमिति पितामहचरणाः । यत्तु स्तुतिसंग्रह चत्वारः पार्वणाः प्रोक्ता विधवायाः सदैव हि । " स्वमर्तृश्वशुरादीनां मातापित्रोस्तथैव च । ततो मातामहानां च श्राद्धदानमुपक्रमेत् "॥ इति । " श्वश्रूणां च विशेषेण मातामह्यास्तथैव च " इति एतन्मूलं मायम् । श्वश्वादिमानादिपार्वणयोरकरणे भर्तृपितृपार्वणयोरेव यथायोग्यं सपनीकानामिति वाच्यम् । अन्येषां तु यथासमवमेकोद्दिष्टानीति । इदं च महालयादिश्राद्धविषयम् । यत्तु 'भर्तुः श्राद्धं तु या नारी मोहात्पार्वणमाचरेत् । न तेन तृप्यते मर्ता कृत्वा तु नरकं व्रजेत् " ॥ २५ इति वचनं तत्क्षयाह एकोद्दिष्टप्रशंसाय न तु सर्वथा पार्वणप्रतिषेधार्थमिति विछ । इति श्राद्धा- घिकारिणः। अथ कालदेशकर्तृणामैक्ये । तब प्रसद्भावापविचारः । तनाङ्गप्रघानाना तुल्यत्वेनागृह्यमाणविशेषत्वे मिन्नप्रयोगविधि- परिगृहीतानामपि कर्मणा प्रधानानामङ्गानां च तन्त्रेणानुष्ठानम् । यया संक्रान्तियुगादिव्यतीपात- ३० श्राद्धानाम् । न च सौर्याचित्राविष्वपि तयापत्तिः प्रधानमेदात् । न चाडामामेव दर्शपूर्णमासयोरिव तथास्तु । द्वयोरपि प्रयोगप्राशुमावभनेन वैगुण्यापाताद । दर्शपूर्णमासयोस्तु 'पोर्णमास्यां पौर्ण- अमावास्यायाममावास्यया यजेत । इति वाक्याभ्यां प्रतित्रिक प्रयाजाधङ्गाना तन्त्रतेति तथाहि अनयोश्यियोविधेयकालगतेकवचनस्योपादेययागगतसाहित्यस्य च विवक्षितत्त्वा- तृतीयान्तत्वेन च साङ्गमावनोपादानादेवस्या पौर्णमास्याममावास्यायों च सामानि तथा मास्या यजेत.

·मयूसः] पार्वणैकोहिष्टयोस्तन्त्रतापार्थक्ये । २९.. सहितानित्रीणि त्रीणि प्रधानानि कार्याणीत्यर्थप्रतीतेः । साहित्यस्य च स्वरूपतः प्रधानेऽसंमवा- दङ्गद्वारा तदुपपत्तिरिति युक्ता तन्त्रता । न तु भिन्न प्रयोगविधिपरिग्रहीतेषु चित्रासोर्यादिषु तथा किंचित्रमाणमस्ति प्रयोगमाशुभावभङ्गबोधकम् । येषु त्वमावास्यासक्रान्-यादिनिमित्तकेषु श्राद्धेषु प्रधानानामझाना चाल्पत्वबाहुल्यकृत विशेषग्रहणं तेषु महताल्पस्य प्रसङ्गेन सिद्धि । यथा अमात्राद्धेन सङ्क्रान्तियुगादिमन्वादिव्यतीपातश्राद्धानाम् । तत्र सर्वेषा तन्त्रिणां सङ्कल्प- ५ वाक्ये उल्लेखः । 'सङ्क्रान्तियुगादिश्राद्धं तन्त्रेण करिष्ये' इति । प्रसङ्गे तु महातन्त्रवतोऽमा श्राद्धादरेवोल्लेखः । न प्रसङ्गिनः सङ्क्रान्त्यादिश्राद्धस्य ! एतेनामासक्रातिव्यतीपातश्राद्धानां तन्त्रेण सङ्कल्पं वदन्न हेमादिरपास्तः । अमामाद्धस्य महत्त्वेन विशेषग्रहणात्मसङ्ग एवात्रोचितः। यत्तु कालादर्श युगादिश्राद्धेन मन्वादिश्राद्धेन च दर्शश्राद्धस्य सिद्धिता 'नित्यदार्शिकयोश्चोदकुम्भमासिकयोरपि । दार्शिकस्य युगादश्च दार्शिकालभ्ययोगयोः ॥ "दार्शिकस्य च मन्वादेः संपाते श्राद्धकर्मणाम् । प्रसङ्गादितरस्यापि सिद्धेपत्तरमाचरेत् ॥इति । तन्न । दार्शिकस्य बहुलविधानत्वेन तेनैव युगादिमन्वादिश्राद्धसिद्धेयुक्तत्वात् । कचिद्देवताभेदेन तन्त्रापवादमाह स एव "नित्यस्य चोदकुम्भस्य दर्शमासिकयोरपि । नित्यस्य चाब्दिकस्यापि दार्शिकान्दिकयोरपि । युगायाब्दिकयोचापि मन्वाद्याब्दिकयोरपि । प्रत्यान्दिकेषु चालभ्ययोगेषु विहितस्य च ॥ " संपाते देवताभेदाच्छ्राद्धयुग्मं समाचरेत् " ॥ इति । अत्र नित्यदर्शयुगादिमन्वाद्यलभ्ययोगश्राद्धेषु सपत्नीकाः पितरो देवताः । उदकुम्भ- मासिकाब्दिकेषु वपत्नीका इति देवताभेद इत्याशयः । यत्र स्वान्वष्टक्यादौ नवदेवत्यविधाना- न्मासिकाब्दिकयोस्तु केवलानामेव पित्रादीनां देवतात्वं तन्त्रान्वष्टक्यादिना मासिकादियोरपि प्रसङ्गतः सिद्धिः । नन्वस्त्वयं प्रसङ्गः सपिण्डकेन दार्शिकेन तु तदभावाकस्य सक्रान्त्यादि-२० श्राद्धस्य न प्रसङ्गो विरोधादिति चेन । पिण्डदानादीनां पर्युदासेन तदभावस्य सान्त्यादावगत्वा- भावन विरोधामावात् । न च पिण्डदानप्राप्ति. प्रकृती " अयनद्वितये श्राद्धं विषद्वितये तथा । संक्रान्तिषु च सर्वासु पिण्डनिर्वपणाहते " ॥ इत्यादिनिवर्तकवाक्यं तु विकृताविति सन्निधानाभावादेकवाक्यत्वामावेन पर्यदासामावात 'न तो पशों करोति' इतिवन्निषेधाङ्गीकारेण विकल्प इति वाच्यम् । पिण्डदानप्राधान्यस्य प्राक्- २५ प्रतिपादितत्वेन सक्रान्ती श्राद्धं कार्यमित्यादिविधिनैव तत्प्राप्तौ निषेधसन्निधानेन पर्युदासोपपत्ते.। यदा त्वेकपुत्रजननोत्तरं स्नानादौ क्रियमाणे द्वितीयपुत्रोत्पत्तिस्तदा जातकर्मभेदेऽपि बृत्तिश्राद्ध तन्त्रेण । अगृह्यमाणविशेषत्वात्। यत्र तु निमित्तपौर्वापर्य नैमित्तिकयोवा विरोधस्तत्र निमित्तकमानु- रोधेन नैमित्तिकानि कार्याणि । तथा च कात्यायन: " बहूनि निमित्तानि जान्नेकवासरे। नैमित्तिकानि कार्याणि निमित्तोपत्त्यनुक्रमात्" इति। ३. पतितियावन्वारूढायाः पत्न्याः क्षयाहश्राद्धं तन्णेति निर्विवादम् । तत्र ब्राह्मणपिण्डयो- क्यामिति हेमाद्यनुसारिणः । 'ब्राह्मणपिण्डयोर्भेदः । विश्वेदेवादीना स्वारादुपकारकाणा तन्त्रता' इति माधवप्रयोगपारिजातकारादयः। भिन्नतियावन्वारूढाया भिन्नमेव श्राद्वमिति निधन्ध- काराः। पतित्तिथावेव वैश्वदेवाचारादुरकारकाङ्गतन्त्रता । ब्राह्मणभोजनपिदानयो पार्थक्य- १ अईयनध-द्वि।

·आद्रे पासवर्यद्रव्याणि। [भाद्ध- 1 - एतानि नैव दैयानि इति । मधुकं ज्येष्ठीमधु । वान्यधिकृत्य मात्स्ये “ कोद्रवोद्दालवरक- कपिरथमधुकातसी: " वैष्णवे च " मसूरक्षारवार्ताककुलत्थशणशिनवः ॥ शिग्रुः सौभाजनः । ब्रह्माण्टे " सर्वश्रादेऽअनं पुष्पं कुसुम्भं राजसपाः । वज्य चापक्रिय सर्वे निशि यत्त्वाहृतं जलम्"। ५ अभनपुष्पमझनद्रुमपुष्पम् । मार्कण्डेयः " वाश्चाभिषवा नित्यं शतपुष्पं गवेधुकम् । अभिषवाः संघानानि । कौमें " आढकीकोविदारांश्च पालंक्या मरिचं तथा वर्जयेत् इति । कोविदारः कांचनारः । मरिचान्याणि न शुष्काणीति हेमादिः । पालकन्या मुकुन्दाख्यो गन्धद्रव्यविशेषः । अथ ग्राह्यफलानि । शंखः 'आम्रान्पालवतानिक्षून मृद्दीकामव्यदाडिमान् ॥ १० “ विदार्याश्च भण्डांश्च श्राद्धकाले प्रदापयेत् । दद्याच्छ्राद्धे प्रयत्नेन शृंगाटविसकेवुकान " ॥ पालेचतं जम्बीरानुकारि । मृदीका द्राक्षा । भव्यं कर्मरदम् । विदार्यान् मुकूष्माण्डीकन्दान् । भरुण्डाः काश्मीरे प्रसिद्धाः । शृङ्गाटकं जलनं त्रिकंटकम् । विसं पद्मिनीमूलम् । केबु कवकम् । ब्राझे (अ. २२०११५६-१५८) "आम्रमाम्रतकं बिल्वं दाडिमं वीजपूरकम् । चीणाकं ठकुचं जंबु मव्यं भूतं तथाऽऽरुकम् ॥ १५ " प्राचीनामलकं क्षीरं नालिकरं परूपकम् । नागरं च सखजूरं द्राक्षा नीलकपित्यकम् ॥ " पटोलं च प्रियालं च कर्कन्धूबदराणि च । वैकंकृतं वत्सलं च एवारुर्वारुकानि च । एतानि फलजातीनि श्राद्धे देयानि यत्नतः आम्रातकं कपीतफलम् । चीणाकमेवारुकानुकारि । लकुचं लकुचफलम् । भूतं कर्णाटदेशे प्रसिद्धम् । आरुकमारण्यैर्वारुकम् ।प्राचीनामलकं पानीयामलकम् । क्षीरं राजादनफलम् । परूषकं २० कोङ्कणे प्रसिद्धम् । पटोलं स्वादुपटोलीफलम् । प्रियालं चारवृक्षफलम् । कर्कन्धर्बदरीफलम् । बैंककतं मुद्रुमफलम् । क्सके कुटजफलम् । एर्वास स्वादुकटी । वासकानि वारुकीफलानि । ॥ तथा "कालशाकं तन्दुलीयं वास्तुकं मूलकं तथा । शाकमारण्यकं चैव दद्यात्पुष्पाण्यमूनि च "॥ तन्दुलीयोऽल्पमारिषः । वास्तुकं कटवास्तुकम् । मूलं कन्दम् । २५ तथा " दाहिम मागधी चैव नागराकतिन्तिणी: । आनातकं जीरकं च कुम्बरं च नियोजयेत् ॥ मागधी पिप्पली । नागरं शुण्ठी । कुम्बरं कुस्तुम्बरम् । कौम-"बिल्लामलकमृद्दीकपनसानातदाडिमम् । भव्यं पारावताक्षोटसर्जरामफलानि च ॥ " कसे कोविदारं च तालकंदस्तथा बिसम् । मासं शाकं दधि क्षीरं चुञ्चत्रांकुरस्तथा । ३० “कटूफलं का?णी द्राक्षा लकुचं मोचमेव च। पारावतं पालेवतम् । तालकन्दस्तालमूलीकन्दः चञ्चश्चचुरिति प्रसिद्धः। मोचकं कदलीफलम् । १न-कुटजपाला.

·मयूखः] श्राद्रे ग्राह्यवर्घ्यद्रव्याणि। १० कालशाकं महाशल्काः खड्ग लोहाऽऽमिषं मधु । आनन्त्यायैव कल्प्यन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः" ॥ कालशाकं कालिका । महाशल्कः शल्यकः । मत्स्या इत्यन्ये । खगो गण्डकः । लोहो रक्त- च्छागः। कृष्ण इति हेमाद्रिः । लोहपृष्ठनामा शकुनिरित्यन्ये । मधु माक्षिकं । मुन्यन्नानि नीवारादीनि । तथा ( २५७) "मुन्यन्नानि पयः सोमो मांसं यच्चानुपस्कृतम् । अक्षारलवणं चैव प्रकृ या हविरुच्यते" ॥ अनुपस्कृतमविकृतमप्रतिषिद्धं च । अक्षारलवणमूपरमृत्तिकाकृतालवणाद्भिन्नम् । प्रचेताः “कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठाः स्युर्यवशालयः। महायवा बीहियवास्तथैव च मधूलिकाः । कृष्णाः श्वेताश्च लोहाश्च माह्या स्युः श्राद्धकर्मणि ॥" मधूलिकाः यावनालविशेषा: शालिविशेषा वेति हेमादिः । अत्रिः" अगोधूमं च यच्छ्राद्धं कृतमप्यकृतं भवेत् । ब्रह्मपुराणे (अ. २२०।१५४-१५५ ) " यवैवाहितिलर्षिगोधूमैश्चणकैस्तथा। " संतर्पयेत्पितन्मुरैः श्यामाकै सर्षपद्वैः । नीवार्ह रिश्यामाकैः प्रियङ्गभिरयार्चयेत् " ॥ सर्पपा गोराः। मार्कण्डये ( अ. २९।९, १०) "नीवारा: पौष्कराश्चैव वन्यानां पितृतृप्तये । प्रियङ्गवः कोविदारा निष्पावाश्चान शोमनाः "॥ पोकरा: पद्मबीजानि । निष्पाया बल्ला विष्णुधर्मोत्तरे १५ 'गोधूमैरिक्षुभिर्मुद्रः सतीनेश्वणकैरपि । श्राद्धेषु दत्तैः प्रीयन्ते मासमेकं पितामहाः" । सतीनाः कलायाः। अथ वानि। वायुपुराणे "अकृताग्रयणं धान्यजातं वै परिपाटलाः । राजमापानणश्चैव मसूरीश्च विवर्जयेत् ॥ परिपाटलाः स्थूला राजमाषाः । तानेवाणूंश्च । पविशन्मते "कृष्णधान्यानि सर्वाणि वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि । न वर्जयेत्तिलांश्चैव मुगान्मापांस्तथैव च भरद्वाजः " मुद्दाढकीमाषवर्ज द्विदलानि न दद्यात् " । आढकी तुवरी । सुमन्तुः “वीजपूरान भाषांश्च न दद्यात " । बीजपूरकं मातुलिङ्गं । माषाः राजमाषाः । चतुर्विशतिमते " कोद्वा राजमापाश्च कुलत्या परकास्तथा । निष्पावाश्च विशेषेण पञ्चतास्तु विवर्जयेत् ॥ घरका वनमुद्गाः । निगमः " यावनालानपि तथा वयन्ति विपश्चितः । तैलमप्यापदि प्राज्ञाः संप्रयच्छन्ति याज्ञिका: " तैलमपि वर्जयन्ति । आपदि तूमयमपि प्रयच्छन्ति इत्यन्वयः । पडिंगन्मते " वया मटकाः श्राद्धे " इति । मर्कटका लड़ाः । वर्जयेदित्यनुवृत्तौ । मरीचिः " कटुकानि च सर्वाणि विरसानि तथैव च । कटुकानि पिप्पल्यादीनि । गाइसः " लोहितान वृक्षनिर्यासान ३० श्राद्धकर्मणि धर्जयेत् ॥" महाभारते " अश्राद्धयानि धान्यानि कोद्रयाः पुलकारतया "पुलकास्तु उधान्यानि । पाने " कोदवोदावरककुसुंभमधुधातसी: " ॥ २० t २५ ·३० कालदेशकर्तृणामेयये । [श्राद्ध- " ५ " " ॥ मित्येव दाक्षिणात्यानुटानम् । युक्तं चैतत् " या समारोहणं कुर्माद्भतचित्या पतिनता । तां मृताहनि संप्राप्ते पृयपिण्डे नियोजयेत् । प्रत्यब्दं च नवश्राद्धं युगपत्तु समापयेत् " ॥ इति भृगुक्तः। मृताहनि मासिके संप्राप्ते पृथपिण्डे नियोजयेत् । चकारात्प्रत्यब्दं वार्षिक पीत्यर्थः एकचित्यां समारूढौ दम्पती निधनं गतौ । पृथक श्राद्धं-तयोः कुर्यादोदनं च पृथ पृथक् । इति गायोक्तश्च । अप्रत्याशब्दस्य ब्राह्मणभोजनपिण्डदानरूपप्रधानवचनत्वात्तन्मात्र- पृथक्त्वोक्त्याऽन्येषामारादुपकारकाङ्गानां तन्त्रता। ओदनपदं पिण्डसनरक्षकमिति हेमाद्रिः । तन्न । श्राद्धपदेनैव प्रधानमूतपिण्डदानोपादानसिद्धेः । मृताहनि समासेन पिण्डनिर्वपणं पृथक । नवश्राद्धं तु दम्पत्योरन्वारोहण एव तु इति लोगाक्षिवाक्येऽपि सामान्यतस्तिथिमेदे तदमेदेवाऽन्वारोहणे सति दम्पन्योः मृततिथि- १० निमित्त के श्राद्धे समासो विधीयते । अविशेषप्रवृत्तस्यकतिथिगतानुगमनमानविषयत्वरूपसंड्रोचे प्रमाणाभावात्। लघुभूतमृताहाद्वस्वरूपोदेश्यतावच्छेदकसंभवे गुरुभूतकदिनमृताहश्राद्वत्वरूपस्या- युक्त्वाञ्च । न च भिन्नतिथिनिमित्तिकयोरेकाहाप्राप्तेः कथं तत्र साहित्यविधिरिति वाच्यम् । अभ्युदितेष्टो 'सह अपयति' इति वास्ये सहत्वमानविधौ दध्यशे श्रपणस्याप्राप्तस्यार्थीदाक्षेपवत् साहित्यविधानान्यथानुपपत्त्यैककालताक्षेपात् । न चैककारताक्षेपे विनिगमनाविरहात्पत्नी- १५ मृताह एव भर्तुः श्राद्ध स्यादिति वाच्यम् । अन्नारूढाया भर्तृमरणसमकालीनमरणप्रतिपाद- कार्थवादैः संदिग्घार्थनिर्णयात् । अथवा यस्य न भूयते वार्ता यावद्दादशवत्सरम् । कुशपुत्रकदाइन तस्य स्यादवधारणम् इ यत्र दाहदिने आहार्यमरणनिश्चयवतमृताहे मरणमाहार्यमर्थवादेभ्यः । वस्तुतस्तु 'शंग्यता प्रायणीया सन्तिष्ठते इत्यन प्रथमोपस्थितेराद्यशंयुवाकान्त ववद्भर्तृमृततिथेः प्राथम्या- २० त्तत्रैव साहित्यम् । ननु मृताहनीति वाक्ये पिण्डनिर्वपणमिति विवक्षितत्वात पिण्डसमास एवाऽऽपदि विधीयते न तु श्राद्धसमास इति चेन्न । नवश्राद्धमिति श्राद्धपदोपादानेन पिण्डनिर्धपणपदस्यापि श्राद्ध- परत्वन भृगुगार्यवाक्य समानार्थक्त्वस्यैवोचितत्वात् । “एकचित्या समारुह्य मृतयारेकबर्हिषि । पित्रोः पिण्डान्पृथग्दद्यापिण्डं त्वापत्सु तत्सुतः २५ इत्यग्निस्मृतिवाक्यं त्वापत्परम् । इदं च समासविधानमाब्दिकविषयमिति हेमाद्मनु- सारिणः । तन्न । 'ता मृताहनि संप्रासे पृथपिण्डे नियोजयेत् । प्रत्यब्दं च ' इत्यत्र मृताहनी- त्यस्य मानिकपरटोन गोबली वर्दन्यायेन च सर्व विषयाला १ नववादमा तु पृथक सौगाक्षि- चाफ्यात् । एतद्विरुद्धम् 'नवश्राद्ध युगपत्तु समापयेत्' इति भृगुवाक्यं त्वापत्परमग्नि-. स्मृतिवाक्यवत् । विस्तरस्तु तातचरणकृते द्वैतनिर्णये भोध्या। कार्णाजिनिः पित्रोः श्राद्धे समं प्राप्ते नवे पर्युपितेऽपि वा। पितृपूर्व सुतः कुर्यादन्यनासत्तियोगतः "॥ पर्युषिते चिरन्तने । अन्यत्र मातृपितृव्यतिरिक्तविषये । अथ ग्रागद्रव्याणि। तन मनुः ( २२७, २७२) " तिलहियो पैराद्भिर्मुलफलेन वा । इत्तेन मासं प्रीयन्ते विधिवरिपतरो नृणाम् ॥ १न-अत्र निन्य। " ·मयूखः ] श्राद्ध वानि । ३३ " . 'छत्राक शतपुष्पा । अथ यानि । वायुपुराणे लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डु पिण्डमूलकम् । पिप्पली मरिचं चैव पटोले बृहतीफलम् ॥ "वांशं करीरं सुरसमर्जकं भूस्तृणानि च । अवेदोक्ताश्च निर्यासा लवणान्यूखराणि च ॥ श्राद्धकर्मणि वानि याश्च भार्या रजस्वलाः "। पिण्डाकृतिमूलं पिण्डमूलकम् । पिप्पल्य आर्द्रा न शुष्काः । तथा मरिच च । सुरसं ५ निर्गुण्डीपत्रम् । अर्जकं श्वेतकुबेरकपत्रम् । भूस्तृणो भूतिकाख्यः शाकः । विष्णुः (७९-१२) "न प्रत्यक्षं लवणं दद्यात्' इति । ब्राह्मे "सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससंभवम् । पवित्रे परमे होते प्रत्यक्षे अपि नित्यशः "॥ विष्णुः ( ७९-१७ ) 'भूस्तृणशिसर्पपकूष्माण्डालाबुवार्ताकपालङ्कभ्यातण्डुलीयक- कुसुम्भमहिषीक्षाराणि वर्जयेत्' इति । शिगुः सौभाजनः । रक्तपुष्पः न श्वेतपुष्पः । सर्पपो १० राजसपो न गौरः । अलाबु तुम्बीफलं वर्तुलम् । वाकिं क्षुद्रवातकीफलम् । उशनाः "नालिकाशणछत्राककुसुम्भालानुविभवान् । कुम्मीकम्बुवृन्ताककोविदाराश्च वर्जयेत् ॥ "वर्जयेननं श्राद्ध कानि पिण्डमूलकम् " ॥ करंजं च इति । इति हेमादिः । कवकमित्यन्ये । कुम्भी श्रीपर्णिका । कंबुक वृत्तमलाब । वृन्ताकं श्वतम् । 'कण्डूरं श्वेतवृन्ताक कुम्भाण्डं च विवर्जयेत् ' इति देवलोक्तेः । कण्डूरं १५ प्रावृषेणीफलम् । कुम्माण्डं वृत्तालाबुसहशम । काञिकमारनालम् । करंजं नक्तमालफलम् । भारद्वाजः नतोद्धतं तु यत्तोयं पल्वलाम्बु तथैव च । शल्यं तु कूष्माण्डफलं वचकन्दश्च पिप्पली ॥ कुलत्याशणजीराणि करम्भाणि तथैव च । अब्जादपद्रक्तपुष्पं शिमुः क्षारस्तथैव च ॥ "एतानि नैव देयानि सर्वस्मिन श्राद्धकर्मणि "। वज्रकन्द आरण्यसूरणः । जीरकं कृष्णजीरकम् । करम्भाणि दधिमक्तयः । क्षारो २० यवक्षारादिः। ब्राह्मे "गृझन चुक्रिका चुर्क गाजरं पोतिकां तथा । हिड्गनगन्धा पनर्स भूनिम्ब निम्बराजिके ॥ कुस्तुम्बरं कलिङ्गोत्थं वर्जयेदालतसम्"। गृञ्जन लशुनानुकारी सूक्ष्मनालः कन्दविशेषः इति विज्ञानेश्वरः (पृ ४९ पं.२३) । श्वेत कन्दः पलाण्डुविशेषः । गृञ्जनम् इति श्राद्धप्रकरणे माधयः । प्रायश्चित्तप्रकरणे तु मृञ्जनं प्रविशेषः ।। २५ यदीयं चूर्ण मायकाः कण्ठशुद्ध्यर्थ भक्षयन्ति इति । तत्र गन्धाकृतिरसस्तुल्यं गृञ्जनं तु पलाण्डुना । सूक्ष्मनालाग्रपत्रावाद्भिद्यते तु पलाण्डः इति वाग्मट्ठीयटीकायां हेमाद्रो बाध्पचन्द्रबचन विनिगमकम् । यत्तु हेमाद्रि. गृजनं गाजरम् इति । माधचोऽपि प्रायश्चित्तप्रकरणो मूलविशेषो का राजसप पर्याय. इति व्याचष्टे तदनेन गृञ्चनगाजरयोः पृथगुपादानेनापास्तम् । यत्तु हिङ्गनो ग्राह्यत्वमुक्तमादित्यपुराणे " मधूक रामठं चैव कपर मरिच गुडम् । श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैन्धरं ग तथा ॥ इति तद्विहितप्रतिषिद्धत्वाद्वैकल्पिकमानुकल्पिक वेति शेयम् । राम । ! ९ मन्यष्वपि १ न-कूष्मा। शज्ञ पाठ. । स्वरूपं इति इतरसर्वपट । ५-६ “ ॥ , ·आद्रे माझवद्यद्रव्याणि। [भाद्ध- " - । ॥ । । एतानि नैव दैयानि इति । मधुकं ज्येष्ठीमधु । वान्यधिकृत्य मात्स्ये " कोद्रवोदालवरक- कपित्थमधुकातसी:"। वैष्णवे च " मसाक्षारवार्ताककुलत्यशणशिनवः" । शिगुः सोमाञ्जनः। ब्रह्माण्डे सर्वश्राद्धेशिन पुष्पं कुसुम्मं राजसप॑पाः । वज्य चापक्रियं सर्व निशि यत्त्वाहतं जलम् ५ अभनपुष्पमानगुमपुष्पम् । मार्कण्डेयः " वाश्चाभिषवा नित्यं शतपुष्पं गवेधुकम्"। अभिषवाः संघानानि । कौमें “ आढकीकोविदारांश्च पालंक्या मरिचं तथा वर्जयेत् इति । कोविदारः कांचनारः । मरिचान्याणि न शुष्काणीति हेमादिः । पालश्या मुकुन्दाख्यो गन्धद्रव्यविशेषः । अथ ग्राह्यफलानि । शंसः ' आम्रापालेवतानिक्षून मृद्दीकामव्यदाडिमान् ॥ विदार्याश्च भरुण्डांश्च श्राद्धकाले प्रदापयेत् । दद्यान्ड्राद्धे प्रयानेन शृंगाटक्सिफेबुकान " । पालेबतं जम्बीरानुकारि । मृदीका द्राक्षा । भव्यं कर्मरङ्गम् । विदार्यान् मूकूष्माण्डीकन्दान् । भरुण्डाः काश्मीरे प्रसिद्धाः । शृङ्गाष्टकं जलजं त्रिकंटकम । विसं पद्मिनीमूलम् । केबुकं कवकम् । ब्राझे ( अ. २२०११५६-१५८) "आम्रमाग्रतकं बिल्वं दाडिमं बीजपूरकम् । चीणा लकुचं जंबु भन्यं भूतं तथाऽऽरुकम् ॥ १५ " प्राचीनामलकं क्षीरं नालिकरं परूपकम् । नागरं च सखजूरं द्राक्षा नीलकपित्यकम् ॥ " पटोले च प्रियालं च कर्कन्धूबदराणि च । वैकंकर्त वत्सलं च एवारुवारुकानि च । " एतानि फलजातीनि श्राद्धे देथानि यत्नतः आमातक कपीतफलम् । चाणाकमेवीरुकानुकारि । लकुचं लकुचफलम् । मूतं कर्णाटदेशे प्रसिद्धम् । आरुकमारण्यैरिकम् । प्राचीनामलकं पानीयामलकम् । क्षीरं राजादनफलम् । पंरूपकं २० कोङ्कणे प्रसिद्धम् । पटोळं स्वादुपटोलीफलम् । प्रियालं चारवृक्षफलम् । कर्कन्धर्वदरीफलम् । वैकंकतं खुवद्रुमफलम् । वत्सकं कुटजफलम् । एर्वारुः स्वादुकटी। वारुकानि वारुकीफलानि । तथा "कालशाकं तन्दुलीयं वास्तुकं मूलकं तया । शाकमारण्यकं चैव दद्यात्पुष्पाण्यमूनि च ॥ तन्दुलीयोअपमारिषः । वास्तु कटवास्तुकम् । मूलं कन्दम् । २५ तथा दाडिमं मागधी चैव नागराकतिन्तिणी: । आम्रातकं जीरकं च कुम्बरं च नियोजयेत् ॥ मागधी विप्पली । नागरं शुण्ठी । कुम्बरं कुस्तुम्बरम् । कौम-"बिल्वामलकमृद्दीकपनसाम्रातदादिमम् । भन्यं पारावताक्षोटसर्जरामफलानि च ॥ "कसे कोविदारं च तालकंदस्तथा विसम् । मासं शाकं दधि क्षीरं चञ्चुत्रांकुरस्तथा ।। ३० " कट्फलं काकुणी द्राक्षा लकुचं मोचमेव च"। पारावर्त पालेक्तम् । तालकन्दस्तालमूलीकन्दः।चञ्चश्चचुरिति प्रसिद्ध । मोचकं कदलीफटम् । १न-मुटाफलम्।

·मयूख ] श्राद्धे वयनि । ३३ " ५ " अथ वानि । वायुपुराणे लशुन गृञ्जन चैव पलाण्डु पिण्डमूलकम् । पिप्पली मरिच चैव पटोल बृहतीफलम् ।। वाश करीरं सुरसमर्जक भूस्तृणानि च । अवेदोक्ताश्च निर्यासा लवणान्यूखराणि च ।। श्राद्धकर्मणि वानि याश्च भार्या रजस्वला "॥ पिण्डाकृतिमूल पिण्डमूलकम् । विपल्य आर्द्रा न शुष्का । तथा मरिच च । सुरस निर्गुण्डीपत्रम् । अर्जक श्वेतकुबेरकपनम् । भूस्तृणो भूतिकाख्य शाक । विष्णु (७९-१२) न प्रत्यक्ष लवण दद्यात्' इति । ब्राह्मे सैन्धव लवण चैव तथा मानससभवम् । पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षे अपि नित्यश" ॥ विष्णु ( ७९-१७ ) 'भूस्तृणशिगुसर्षपकूष्माण्डालाबुवार्ताकपालयातण्डुलीयक- कुसुम्भमहिषीक्षीराणि वर्जयेत्' इति । शिगु सौभाजन । रक्तपुष्प न श्वतपुष्प । सर्पपो १० राजसपो न गौर । अलाबु तुम्बीफल वर्तुलम् । वातांक क्षुद्रवार्ताकीफलम् । उशना " नालिकाशणछत्राककुसुम्भालाबुविभवान् । कुम्मीकम्बुकवृन्ताककोविदाराश्च वर्जयेत् ।। वर्जयेन्नन श्राद्धे कानिक पिण्डमूलकम् " ॥ करज च इति । छनाक शतपुष्पा इति हेमादि । कवकमित्यन्य । कुम्भी श्रीपर्णिका । कबुक वृत्तमलाच । वृन्ताक श्वतम् । 'कण्डूर श्वेतवृन्ताक कुम्भाण्ड च विवर्जयत्' इति देवलोक्त । कण्डूर १५ प्रावृषेणीफलम् । कुम्माण्ड वृत्तालाबुसहशम् । कानिकमारनालम् । करज नक्तमालफलम् । भारद्वाज " नक्तोद्धत तु यत्तोय पल्वलाम्बु तथैव च । शल्य तु कूष्माण्डफल बजक-दश्च पिप्पली ॥ " कुलत्थशणजीराणि करम्भाणि तथैव च । अजाद-यद्रक्तपुष्प शिमु क्षारस्तथैव च ॥ "एतानि नैव देयानि सवस्मिन् श्राद्धकर्मणि "॥ वनकन्द आरण्यसूरण । जीरक कृष्ण नीरकम् । करम्भाणि दधिमक्तव । क्षारो २० यवक्षारादि । ब्राह्मे गृजन चुक्रिका चुक माजर पोतिका तथा । हिड्गयगन्धा पनस भूनिम्ब निम्बराजिके। कुस्तुम्बर कलिङ्गोत्थ वर्जयेदम्त्वतसम्" ॥ गृञ्जन लशुनानुकारी सूक्ष्मनाल कन्दविशेष इति विज्ञानेश्वर (घ ४९५ २३) । श्वेतकन्द पलाण्डविशेष । गृञ्जनम् इति श्राद्धप्रकरणे माधव । प्रायश्चित्तप्रकरणे तु गृञ्जन पनविशेष यदीय चूर्ण गायका कण्ठशुद्ध्यर्थं भक्षयन्ति इति । तत्र “गन्धाकृतिरसस्तुल्य गुञ्जन तु पलाण्डना । सूक्ष्मनालाअपनत्वाद्भिद्यने तु पलाण्डन इति वाग्मट्टीयटीकाया हेमाद्री वाष्पचन्द्रवचन विनिगमकम् । यतु हमाद्रि गृञ्जन माजरम् इति । माधवोऽपि प्रायश्चित्तप्रकरणे मूलविशष वा माजराप पयाय इति ज्याचष्टे तदनेन गृञ्चनगाजरयो पृथशुपादाने नापास्तम् । यत्तु हिडनो माह्यत्वमुक्तमादित्यपुराणे ३० मधूक रामठ चैव कर्पूर मरिच गुडम् । श्राद्धकमणि शस्तानि सन्ध पुर- तथा '॥ इति तद्विहितमतिषिद्धत्वाद्वैकल्पिकमानुकल्पिक वत्ति ज्ञयम् । रामठ हु । ए मन्येष्वपि १न-कूप्माड । २ शज्ञ पाठ । स्वप इति इतरसर्वपष्ट । " " ॥

·श्राद्धे मांसविचारः। [श्राद्ध- - विहितप्रतिपिद्धेषु । मनुः (५६) "लोहितात् वृक्षनिर्यासान वश्चनप्रमस्तिया । शेलुं गव्यं च पीयूयं प्रयत्नेन विवर्जयेत् " ॥ शेलुः श्लेष्मातकः । अनिर्दशाहं पयः पीयूषम् । अथ श्राद्धे मांसविचारः। ५ तन कचिन्द्राद्वानखेन श्रुतं नित्यम् । कचित्तु फलार्थत्वेन श्रुतम् 'मांसं वार्धाणसस्य च । इति । तत्र व्यवस्थोक्ता मनुना "मुन्पन्नं ब्राह्मणस्योक्तं मांस क्षत्रियवैश्ययोः। मधु प्रधानं शूद्रस्य सर्वेषां चाविरोधि यत्" ॥ इति । अत्र हि 'सप्तदश वैश्यस्य सामिधेन्यः इतिवत् क्षत्रियवैश्ययोरेव मांसम्' इति वचन. व्यस्या ब्राह्मणस्य श्राद्धे न मांसदानम् । सर्वेषां मांसदानविधीनां क्षत्रियवैश्यपरत्वात् । न च १० मुन्यन्नमेव ब्राह्मणस्य मसिमेव क्षत्रियवैश्ययोरिति वचनव्यक्तिः । सर्ववर्णानां मुन्यन्नादिद्रव्यनियमे- नान्यद्रव्यप्रतिपादकानां वाक्यानामानर्थम्यप्रसङ्गात् । न च प्रघानशब्दश्य पूर्वत्रानुषभः । प्रमाणामावात् । यदि हि' या ते अग्नेरजाशया'' इघकपघुर्नेद्विपदी ' इत्यादिवदनुपडं विना साझाझं स्पात् यदि वा 'चित्पतिस्त्वा पुनातु वाफ्पतिस्त्वा पुनातु देवस्त्वा सविता पुनातु इत्यत्रेव तेनैव पदेना 'सोः सूर्यस्य रश्मिभिः' इत्यस्येवान्त्रयः स्यात्तदानुषङ्गः । न त्वेवमिहो- १५ भयमप्यस्तीति नानुषगः । अतः पूर्वोक्तव व्यवस्था युक्ता । ननु अस्तु नामैवं व्यवस्था । तथापि काम्यमांसदानं केन वार्येत । अङ्गीकृतमेव हि वैश्य प्रत्यपि ' एकविंशतितामिधेन्यनुवचनम् ' इति । सत्यम् । अस्तु नामैवं कृतयुगादिपु । कलौ तु सर्ववर्णानां मांस प्रतिषिद्धमेव । तथा युक्तं श्राद्धदीपकलिकामदनपारिजातयोनिगमे "अक्षता गोपशुश्चैव श्राद्धे मांस तथा मधु । देवराञ्च सुतोत्पत्तिः कलो पञ्च विवर्जयेत् ॥ इति। २० वृहन्नारदीये दाविशेऽध्याये समुद्रयानस्वीकारः इत्युपकम्य मध्ये “ मांसदानं तथा श्राद्धे वानप्रस्थाश्रमस्तया' इत्युत्ववा 'एतान् धर्माद कलियुगे वयानार्मनीषिणः' इत्यक्तम् । न च 'श्राद्धे मांसम्' इति श्राद्धार्थस्यैव प्रतिषेधो न फलार्थस्येति वाच्यम् । एतादृशव्यवस्था मानामावात् । किंच । एतस्य वाक्यस्य सर्ववर्णान्प्रति प्राप्तेस्तत्र च ब्राह्मणस्य नित्यमांसाभावेन काम्यमांसनिषेधपरत्वम् क्षत्रियवैश्ययोस्तु श्राद्धार्थप्रतिषेधपरत्वम् इति वैरूप्यापत्तिः । अतः २५ श्राद्धसम्बन्धि मांस याय येन रूपेण प्राप्त तरसर्वत्र प्रतिपिघ्यते 'दीक्षितस्येव दीक्षितो न जुहोति' इत्यादिना निन्यानामग्निहोत्रादीनां काम्यानां चतु)तृहोमादीनी प्रतिषेध इति । बृहत्पराशरेणाप्युक्तम् 'यस्तु प्राणिवधं कृत्वा मांसन तर्पयस्पितन् । सोऽविद्वांश्चन्दनं दग्ध्वा कुर्यादवार विक्रयम् ॥ "क्षिप्वा कूपे यथा किंचिदाला प्राप्तुं तदिच्छति।पतत्यज्ञानतः सोऽपिमासेन श्राद्धकृत्तथा ॥ इति । ३० इदमप्येकमूलकलनालाघधात्कलिपरमेव । अन्ययुगपरत्वे मांसविधीनां सर्वेपामानर्थक्यात् । तथा भागवतसप्तमस्कन्धे पश्चादशघ्याये "न दद्यादामिपं श्राद्धे न चाद्याद्धर्मतत्ववित् । मुन्यन्नैः स्यात्परा प्रीतियथा न पशुहिंसया" ॥ इति । यथा मुन्न्यन्नेः तथा न पशुहिंसयेति । अत्र दानमक्षणयोनिषेधः कलावेव । अन्यथा 'ययाविधि- नियुक्तस्तु यो मांस नाति मानवः' इत्यादीनामानर्थक्यं स्यात् । अत एवं शाखा स्थितेऽपिये ।

·मयूता] कुशाः । बम्हनन्यिः पवित्रम् । ॥ " 11 केचन स्मृतिमन्या मोसमक्षणलोलुपाः श्राद्धे मांस ददति तान् गवयस्य तु मासेन तृप्तिर्मासान्दशैव तु । मासानेकाश प्रीतिः पितृणां माहिषेण तु । गध्ये तु दचे श्राद्धेषु संवत्सरमिहोच्यते" इत्यादिव्यासवाक्यमालोक्य श्राद्ध गोमांसं ददतः स्वतन्त्रान को धारयेदिति दिकं । अय कुशनिरूपणम्। तेषामुत्पत्तिः शतपथश्रुती 'या वे वृत्राद्वीभत्समाना आपो धन्वदमन्त उदायने दी अभवन् यभन्यं उदायस्तस्माइर्मास्ता हैताः शुदा मेध्या आपोनाभिक्षरिताः यदर्माः' इति । अत्राभिक्षरिता पुत्रेण कालुष्यमप्रापिताः । गोमिल: " कुशमने स्थितो ब्रह्मा कुशमध्ये तु केशवः । कुशा शङ्करं विद्यात्सर्वे देवाः समन्ततः विधिमाह कौशिकः "शुचौ देशे शुचिर्भूत्वा स्थित्वा पूर्वोत्तरामुसः। ॐकारेणैव मन्त्रेण कुशाः स्पृश्या द्विजोत्तमः॥ १० उत्पाटनमन्त्रः "रिचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज । नुद सर्वाणि पापानि मम स्वस्तिकरो भव" ॥ तमेव मन्त्रमभिधाय स्मृत्यन्तरे "एवं मन्त्रं समुच्चार्य ततः पूर्वोत्तरामुखः । हुंफटकारेण मन्त्रेण सकृच्छित्वा समुद्धरेत् ॥ कालानाह हारीतः १५ "मासे नभस्यमावास्या तस्या दाँच्चयो मतः । अयातयामास्ते दर्मा नियोज्याः स्यु. पुन.पुन: "॥ अयातयामा उपयुक्ता अप्पपवादं विहायान्यत्र प्रयोज्याः । यत्तु गृह्मपरिशिष्टे "दर्भाः कृष्णाजिनं मन्या ब्राह्मणा हविरमयः । अयातयामान्येतानि नियोज्यानि पुनः पुनः "॥ इति सामान्यवचनं तत्पूर्वकालगृहीतविषयछ । पवित्र मार्कण्डेयः "सपवित्रेण हस्तेन कुर्यादाचमनकियाम् । नोच्छिदं तापविन तु मुक्नोच्छिष्टं तु वर्जयेत् " ॥ २० आचमनाङ्गत्वमाह कात्यायन: "सपविनः मदर्भो वा कर्माङ्गे पितृकर्मणि । अशून्यं तु करं कृत्वा सर्वत्राचमनं चरेत् ॥ पवित्रशब्देन ग्रन्धिमत् । सर्वकर्मागत्वं शातातपेनोक्तम् "जपे होमे तथा दाने स्वाध्याये पितृकर्मणि । सव्यापसव्यो कुर्वीत सपवित्रौ करो बुधः" ॥इति । अधिः २५ "ब्रह्मयज्ञे जपें चैव अग्रन्थिविधीयते । भोजने वर्तुलः प्रोक्त एवं धर्मों न हीयते " ॥ इति । विशुपीकृलास दर्भशिस्मान् पास-प्रदक्षिणावरनं विधाय पाहाणेन यदा प्रवेश्यले तदा वर्तुलो अन्थि स एव यदा भादक्षिण्येन समवेष्टनं विधाय पुरोमागेन प्रवेश्यते तदा ब्रह्मपन्धिः' इति हेमाद्रिः। पवित्रलक्षणं कात्यायनेनोक्तम् " अनन्तभित सार्ग कोश द्विदलमेव च । प्रादेशमा विशेषं पवित्रं यत्रकुनचित् । ताप्रकारमापस्तम्ब आह 'समो सानो दर्भो प्रादेशमात्री पवित्र कुरुते पवित्र स्थो वैष्णवी वायुर्वी मनसा पुनास्थिति तृणं काष्ठं वाऽन्तर्धाय छिनन्ति न नखेन ' इति । पवित्रदर्भसव या गारुडे “ सप्तभिर्दर्भपिजूलैः कुर्याद्वाी पवित्रकम् । " पञ्चभिः क्षत्रियस्यैव चतुर्भिस्तु तथा विशः । द्वाभ्या शुदस्य विहितमन्तराणा तथैव च " ·तिलाः । पुष्पाणि । अपात्राणि । [श्राद्ध- मार्कण्डेयस्तु चतुर्मिदर्भपिजूलैबाह्मणस्य पवित्रकम् । एकैकन्यूनमुद्दिष्टं वर्णे वर्णे यथाक्रमम् ॥ " सर्वेषां वा भवेदाभ्यां पवित्र मन्यितं न वा । निमिस्तु शान्ति के कार्य पोष्टिके पश्चभिस्तथा ॥ " चतुर्मिश्चाभिचाराख्यं कुर्वन्कुर्यात्पवित्रकम् "। इति । दर्भलक्षणमाह कौशिकः सप्तपत्राः शुभा दीतिलक्षेत्रसमुद्भवाः । अप्रसूनाः स्मृता दर्माः प्रसूनास्तु कुशाः स्मृताः ।। समूलाः कुतपाः प्रोक्ताश्छिन्नामास्तृणसंज्ञिताः "॥ अथ तिलनिरूपणम् । मत्स्यपुराणे "विष्णोदेहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णास्तिलास्तथा । धर्मस्य रक्षणायालमेतत्माहुदिवौकसः" ॥ सत्यन्नतः " २० १. “जतिलास्तु तिलाः प्रोक्ताः कृष्णवर्णा वनोद्भवाः । जतिलाश्चैव ते ज्ञेया अकृष्टोत्पादिताश्च ये" ॥ आपस्तम्बः "अटव्यां ये समुद्भताअकृष्टाः फेलितास्तथा । ते वे श्राद्धे पवित्राः स्युस्तिलास्ते न तिलास्तिलाः ॥ अत्राकृष्टभूमो जाता जतिलाः प्रशस्ततराः । तदभावे क्षेत्रोत्पन्नास्तेषाम् ' अपशवो वा अन्ये गोअश्वम्यः पशवो गोअश्वाः' इतिवद-प्रशंसार्थः प्रतिषेधः । १५ घुप्पाण्याह वृद्धमनुः शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि तु । गन्धरूपोपपन्नानि ऋतुकालोद्भवानि च" ॥ वान्याह स एव " जपादिकसुमं झिण्टि रूपिका सकुरण्टिका । पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ॥ विका पुष्पम् । उग्रगन्धीन्यगन्धीनि दुष्टान्यपि च वर्जयेत् । चंदनागुरुणी चोभे तथैवोशीरपद्मकम् ॥ " तुरुक गुग्गुलु चैव धृताक्तं युगपद्दहेत् । घृतं न केवल दद्यादृष्टं वा तृणगुग्गुरम्" ॥ इति । तुलसीपत्राण्यवि देयानि ' इति स्मृत्यर्थसारे । अथार्घपात्राणि । हारीतः 'कांस्यपार्णराजतताम्रपानाण्य|दकधारणानि सर्वाण्युपकर यानि। वैजवाप. "खादिरौदुम्बराण्यर्घपागाणिश्राद्वकर्मणि । अर्थाश्ममृन्मयानि स्युरपि पर्णपुटास्तथा"। २५ इति । पर्णपुटा यज्ञियवृक्षपर्णनिर्मिताश्चमसाकृतयः । यत्तु कात्यायनेन ' मन्मयवर्ड यानि वा विद्यन्ते । इत्युक्तं तदन्यलाभे मन्मयनिषेधार्थम् नात्यन्तिकनिवृत्त्यर्थमिति हेमाद्रिः। अपकमन्मयनिषेधार्थमित्यन्ये । विकल्पार्थमित्यपरे । मत्स्यपुराणे पर्णमयपानममिघायोनम जलजं वाऽपि कुर्वीत तथा सागरसंभवम् । सौवर्ण राजतं ताम्र पितृणा पात्रमुत्तमम् ॥ इति । "राजते जनैर्देयमपि वा रजतान्वितैः । इति च । पात्रविशेषेण फलविशेषो ब्रह्मवैवर्त पालाशे ब्रह्मवर्चस्वमश्वरथे राज्यभागिता । सर्वभूताधिपत्यं च प्रक्षे नित्यमुदाहृतम् ।। पुष्टिः प्रजाश्च न्यग्रोधे बुद्धिः प्रज्ञा धृतिः स्मृति रक्षोन च यशस्यं च काश्मर्या. पात्रमुच्यते।। सौभाग्यमुत्तमं लोके मधूके समुदाहतम् । फल्गुपात्रेण कुर्वाणः सर्वान्कामानवाप्नुयात्" । फल्गुः काकोदंबरिका। ५ अघ-पालिता । २ ई-अप्रैशा, घ अध ए " ·मयूख.] भोजनपात्राणि । ब्राम्हणा. ३७ - . परा द्युतिमथा च प्राकाम्य च विशेषत । बिल्वे लक्ष्मीस्तपो मेघा नित्यमायुष्यमेव च ॥ " वर्षत्यजस्र तत्रैव पर्जन्यो वेणुपानत । एतेषां लभते पुण्य सौवर्णे राजतेऽपि वा" ॥ पुण्य फलम् । अत्र च योगसिद्ध्यधिकरणन्यायन पर्यायेणेव फलमातिन युगपदिति । इत्यर्घपाननिर्णय । १ अथ भोजनपात्राणि । वायुपुराणे पात्र वै तैजस दयान्मनोज्ञ श्राद्धभोजने । राजत काञ्चन चैव दयाच्छ्राद्धेषु य पुमान् ॥ दत्वा च लमते दाता प्राधान्य घनमेव च व्यवस्थामाहात्रि " भोजने हैमरौप्याणि देवे पित्र्ये यथाक्रमम् हारीत “राजतकास्यपर्णताम्रपात्राणि ब्राह्मणभोजनार्थानि महान्ति । मोजनार्थोपकल्पितसर्वान १० धारणपर्याप्त महत्व माह्यम् । कांस्ये विशेषमाहानि “पञ्चाशत्पलिक कास्य व्यधिक मोजनाय "॥ इति । धाराहे " अन्यान्यपि तु पात्राणि दारुजान्यपि जानता । यथोपपन्न कार्याणि मृन्मयानि न तु कचित् ॥ " नायसान्यपि कुर्वीत पैत्तलानि न चैव हि । न च सीसमयानीहशस्यन्ते पुजान्यपि ॥ इति । अगिरा 'न जातीकुसुमानि दद्यान्न कदलीपत्रम् ' इति । इति मोजने भाजनविधि । अथ श्राद्धे प्रशस्ता ब्राह्मणा । वसिष्ठ (११।१६-१७) 'पितृभ्योदयापूर्वेयु ब्राह्मणान्न सनिपात्य यतीन गृहस्थान साधून परिणतवयसाऽविकाथान् श्रोत्रियानशिष्याननन्ते- वासिन ' इति । अन्तेवासी शुश्रूपक । कात्यायन 'स्नातकानेके यतीन गृहस्थान साधून्दा श्रोत्रियान वृद्धाननवद्या सकर्मस्थानभावेऽपि शिष्यान्सदाचारान्' इति । मनु (२१४५) "यत्नेन भोजयेच्छ्राद्ध बह्वच वेदपारगम् । शाखान्नगमथाध्वर्यु छन्दोग वा समाप्तिगम्" ॥ इति । २० वा शब्दोऽपिस्थाने । शातातप " मोजयेद्यद्यथर्वाण देवे पिये च कर्मणि । अनन्तमक्षय चैव फल तस्येति वै श्रुति "॥ अत्र केचित् 'यथा कन्या तथा हवि ' इति कन्यासाधम्र्येण स्वशास्त्रीयमेव श्राद्ध नियोजयन्ति । तन्न । क थायामिव स्वशाखीयनियमे मानाभावात् । वचन तु कुलीननियमपर युक्तमिति । बृहस्पति २५ ययक भोजयेच्छ्राद्ध छन्दाग तत्र माजयेत् । ऋचा यजूपि सामानि त्रितय तत्र विद्यते"। यमशातातपौ " छन्दोग मोजयेच्छ्राद्धे वैश्वदव च बह्वचम् । पुष्टिकमणि वाऽध्वर्यु शान्तिकर्मण्यथर्वणम् ॥ ब्रह्मवैवर्ते ' विप्रा-गृहस्था-वेदार्थविदो निरभिमानिन । पत्नीपुत्रसमायुक्तान श्राद्धकर्मणि भोजयत् " ॥ ३० नन्दिपुराणे चत्वार आश्रमा पुण्या श्राद्धे दैव तथैव च ॥ ॥ इति । कूर्मपुराणे ॥ असमानप्रवरको ह्यसगोत्रस्तथैव च । असम्बन्धी च विज्ञेया ब्राह्मणा श्राद्धसिद्धये - यम 4 नक्षत्र तिथिपुण्याहान मुहूर्ता मङ्गलानि च । न निर्विशन्ति ये विप्रास्तै क्त ह्यक्षय भवेत् " ॥ ३५ १ अबईघयन-प्राकाम्य ·३८ अनुकल्पः। [श्राद्ध । अथानुकल्पः । ब्रह्माण्डपुराणे "अलाभे संति मिषणा भोजयेक्ष्यामिनः शुमान । असंभवेऽपि तेषां ये नैष्ठिकान ब्रह्मचारिणः .. " तदमावेऽयुदासीनं गृहस्थमपि भोजयेत् ॥ भिक्षवो यतयस्ते च विदण्टिन एव मोज्याः इति हेमाद्रिः । अत्र मानं तु चिन्त्यम् । ध्यानिनो वानप्रस्था: । गारुडे ५ "उदासीनेष्वलन्धेषु भोज्याः सम्बन्धिनोऽपि हि।मातुलश्यालयाज्यविशिष्याचार्यादयोऽपि च" गौतमः (१५।२०२१) 'शिष्यांश्चैक सगोत्रांश्च । भोजये त्रिभ्यो गुणवतः । चद्वयेन याज्यसमानायग्रहणम् । मनुः (२१४८) " मातामहं मातुलं च स्वनीयं श्वशुरं गुरुम् ।दौहित्रं विट्पति बन्धविग्याज्याश्च मोजयेत् "" १० विट्पति माता इति हेमाद्रिः। अतिथिरिति मेधातिथिमाधयों । गायः " नेकगोत्रे हविईयायथा कन्या तथा हविः । अमावे धन्यगोत्राणामेकगोत्रांस्तु भोजयेत् ॥ "असमप्रवरामावे समानप्रवरानपि" ॥ बौधायनः (२२८४) " तस्मादेवविध सपिण्डमप्याशयेत् " ॥ इति । तत्र विशेषमाह गौतमः (१५।२१-२२) 'मोजयेदूर्ध्व विभ्यो गुणवन्तम्' इति । अत्रिः १५ "पिता पितामहो भ्राता पुत्रो घाऽथ सपिण्डकः । न परस्परमहाः स्युन श्रावे ऋत्विजस्तथा । अत्तिकपुत्रादयो ोते सकुल्या ब्राह्मणाः स्मृताः । वैश्वदेवे नियोक्तव्या यद्येते गुणवत्तराः"। इत्यनुकल्पः । शातातपः " संनिकृष्टमधीयानं ब्राह्मणं यस्त्वतिकोत् । भोजने चैव दाने च दहल्या सप्तमं कुलम् ॥ भाविष्यत्पुराणे “ अतिक्रान्ते न दोषोऽस्ति निर्गुणं प्रति कहिचित् " । महाभारते २० " गायत्रीमात्रसारोऽपि ब्राह्मणः पूजितः सग । गृहासन्नो विशेषेण न भवेापतितः स चेत् ॥ भविष्यत्पुराणे " यस्त्वासन्नमतिक्रम्य ब्राह्मणं पतिताहते। दूरस्थं भोजयेन्मूढो गुणाढ्यं नरकं व्रजेत् ॥ महामारते “ यदि स्यादधिको विप्रो दूरे वृत्तादिमिर्वृतः । तस्मै यनेन दातव्यमतिक्रम्यापि सन्निधौ " । २५ अथ वा ब्राह्मणाः । वायुपुराणे “ न मोजयेदेकगोत्रीन्समानप्रवरांस्तथा"। मनुः (३११३८ ) " नारि न मित्रं यं विद्यात्तं श्राद्ध मोजयेन्दिनम्" । ब्रह्माण्ड न भोज्या योनिसंबद्धा गोत्रसम्बधिनस्तथा । मन्त्रान्तवासिसंबद्धा श्राद्धे विप्राः कदाचन ॥ ब्रह्मवैवर्ते "शिष्याश्च ऋत्विजो याज्याः सुहृदः शत्रवस्तया । प्राद्धे तु श्वशुरःश्यालोन भोज्यामातुलादयः। ३० कौमे " यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिद्यते विपौरुषम् । स वै दुाह्मणो नाहः श्राद्धादिषु कदाचन" ॥ याज्ञवल्क्यः (आ. २२२-२२४) "रोगी हीनातिरिक्ताः काणः पौनर्मवस्तथा । अवकीणी कुण्डगोलो कुनखी श्यावदन्तकः ।। भृतकाध्यापकः क्लीवः कन्यादृष्यभिशस्तकः । मित्रधुक् पिशुनः सोमविक्रयी परिविन्दकः ।। मातापित्रोणुरोस्यागी कुण्डाशी वृषलात्मजः। परपूर्वीपतिः स्तेनः फर्मदुष्टाश्च निन्दिताः" इति।. १ अकघवनई-व्यतिकान्ते। १ अरययई-मात्रान् । " ·मयूखः वा ब्राह्मणाः । ३९ “ दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽयजे स्थिते ।परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः। ॥ इति । प्रपंचितं चेदं संस्कारमयूखे । तथा "कुशीलयोऽवकीर्णी च वृषलीपतिरेव च ॥इति । वर्ण्य इत्यर्थः। विष्णुः ( ९३७)" न वार्यपि प्रयच्छेत बिडालवतिके द्विजे " ॥ ब्रह्मपुराणे भोक्तुं श्राद्धे न चाहन्ति दैवोपहतचेतसः । पण्डो मूकश्च कुनखी सल्लाटो दन्तरोगवान ॥ श्यावदन्तः पूतिनासः छिन्नाङ्गश्चाधिका?लिः । गलरोगी च गडुमान स्फुटिताङ्गश्च सज्वरः ॥ ५ सातूवरमण्ठाश्च ये चान्ये हीनरूपिणः" गठरोगी गण्डमाली । गडुमान कुजः । यौवनेष्वजातश्मश्रुस्तूवरः । मण्ठा वक्रजवाः । स्कान्दे काणाः कुण्ठाश्च मण्ठाश्च मूकान्धवधिरा जडाः । कुनखाः कुष्टिनश्चैव पुर्नमा विद्धमेहनाः ॥ अतिदीर्घा अतिहरवा अतिस्थुला भृशं कृशाः । निर्लोमा नातिलोमानोगौरा कृष्णा अतीव ये॥ " एतान्विवर्जयेद्विपान प्राज्ञः श्राद्धेश्वश्रोत्रियान् " | दुर्नमा दुश्चर्माणः । विद्धमेहना विद्धशिश्ना इति हेमादिः । मरीचिः " अविद्धकर्णः कृष्णश्च लम्बकर्णस्तथैव च । वर्जनीयः प्रयनेन ब्राह्मणः श्राद्धकर्मणि " ॥ लम्बकर्ण वर्णयति गोभिल. हनुस्थलादधः कर्णो लम्बौ तु परिकीर्तितौ । ब्यङ्गुलब्यगुलौ शस्तौ तेन शातातपोऽब्रवीत् ॥ पूर्वोक्तसपिवादमाह सुमन्तुः १५ काणाः कुण्ठाश्च मण्ठाश्च दुश्चर्माणः कविना । सर्वे श्राद्धे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगे:"। काश्यपेन तु मिश्रणे विशेष उक्तः "काणादीन मोजयेद्देवे श्राद्धे दाने तु वर्जयेत् "। तथा "न ब्राह्मणं परीक्षेत देवे कर्मणि धर्मवित् पित्र्ये कर्मणि संप्राप्ते प्रयत्नेन परीक्षयेत् ॥ इति । कालिकापुराणे " अनाश्रमी तु यो विप्रो जटी मुण्डी वृथा च यः । वृथा काषायधारी यः श्राद्ध तं दूरतस्त्यजेत् ॥ २० "चिकित्सका देवलका वृथा नियमधारिणः । सोमविक्रयिणश्चैव राजन्नाहन्ति केतनम् ॥ केतनं श्राद्धीयनिमन्त्रणम् ॥ "होतारो वृषलान्ना ये पृषलाध्यापकास्तथा । तथा वृषलशिष्याश्च श्राद्धे नाहन्ति केतनम् ॥ ये विप्रा मृतनिर्यातकाश्च ये । स्टेनाश्च पतिताश्चैव राजन्नाहन्ति केतनम् ॥ सौरपुराणे २५ " अङ्गवड्गकलिङ्गांश्च सौराष्ट्रान गुर्जरास्तथा । आभीरान्कोकणाश्चैव द्राविडान्दक्षिणापथान् ॥ "आवन्त्यान्मागांश्चैव ब्राह्मणांस्तु विवर्जयेत् ॥ इति । अथ विभक्कयो नियन्ते । नागरखण्डे "विभक्तिरहितं श्राद्धं क्रियते यद्विपर्ययात् । अकृतं तद्विजानीयास्पितॄणां नोपतिष्ठति । "तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणेन विजानता । विभक्तिभिर्यथोक्ताभिः श्राद्ध कार्य त्रिमिः सदा" ॥ ३० विपर्ययाद्धान्तः । तिमभिरिति एकोद्दिष्टे आवाहनामावेन द्वितीयाया अमावातिसृणां श्राद्धमात्रसम्बन्धाभिप्रायम् ॥ " चतुर्थी वासनेनित्यं संकल्पे च विधीयते । प्रथमा तर्पणे प्रोक्ता सम्बुद्धिमपरे जगुः । नित्यमित्यस्य संकल्प इत्यनेन सम्बन्ध' । आसने षष्ट्या अपि वक्ष्यमाणत्वात् । धर्मः "पृच्छाक्षय्यासने षष्ठी चतुर्थी चासने मता । अावनेजनं पिण्डं तया प्रत्यवनेजनम् । ३५ अनग्नयश्च व्यासः .

·४० श्राद्धे विभक्तयः। [श्राद्ध- 1 " सम्वुच्येतानि कुर्वीत सर्वशाविशारदः" ॥ पृच्छा बामणानुज्ञामहणार्थ श्राद्धारम्भे प्रश्नवाक्यम् । मृगुः “आसने तु भवेत्यष्ठी तथैवाक्षय्यपृच्छयोः । आवाहने द्वितीया स्यादेष शास्त्रविनिश्चयः ॥ " गन्धं माल्यं च धूपं च दीपमन्नं सदक्षिणम् । अपृथक्त्वेन दातव्यं चतुयां मूतिमिच्छता " ५ अनासने चतुर्थीपष्ठयोर्ययाशाख व्यवस्थितो विकल्पः । एता एव विभक्तयो गोत्रपदे शर्मपदे च योज्या । स्त्रीलिङ्गेऽपि विमस्त्यन्तपदप्रयोगः प्रदर्शितो नागरराण्डे " मातमात्र तथा मातुरासने कल्पने क्षणे । गोरे गोत्रायै गोनायाः प्रथमाया विभक्तयः । देवि देव्यै तथा देव्या एवं मातुश्च कीर्तयेत् । गोमिलोऽपि--" गोत्रायाश्वासने कुर्यादोत्रे चैवापिण्डयोः।। १. “गोबायाश्चाक्षय्यकाले गोत्रायै त्याग एव च । गोनामावाहने कुर्यात् स्त्रीलिने तु न संशयः"॥ अय सव्यापसव्यनिर्णयाचतुर्विधं कर्म । किञ्चित्पित्र्यैकसम्बधित्वात्पित्र्यं यथा स्वघानिनयनादि। किश्चिदेवकसम्बन्धित्वाइवा यथा विश्वेदेवाः प्रीयन्तामिति वाचनमा किश्चिदुमयसम्बन्धादुमयात्मकं यथा पाकमोक्षणादि । किञ्चिञ्च देवपितृसम्बन्धरहितत्वालौकिकमेव यथा स्वागतप्रश्नादि । तत्र पित्र्यमुमयात्मकं च प्राचीनावीतिना कार्यमित्याह मनुः (१२७९) प्राचीनावीतिना सर्वमपसव्यमतन्द्रिणा । पिव्यमा निधनात्कार्य विधिवदर्भपाणिना"। अपसव्यमप्रदक्षिणं निधनं समाप्तिः । अन पिये विहितं प्राचीनावीतं देवपितृसाधारणेऽपि कर्मणि भवति । विप्रतिषिद्धप्रधानाप्रधानधर्मसमवाये प्रधानधर्मस्य बलीयस्वात् । दैवं तूपद्रीतिनैव कार्यम् । तदुक्तं नागरखण्डे "एवं सर्वाः क्रियाः कार्या देविषयः सव्यपूर्विकाः। पैतृश्यश्चापसव्येन मुक्त्वैकं स्वस्तिवाचनम्"। २० स्वस्तिवाचन स्वस्तीति बूत' इति प्रेषः। रागतः प्राप्तपुरुषार्थभोजनाप्रितनिरामिषत्वादि- नियमस्य कर्मार्थत्वेऽपि भोजनस्य प्राधान्याद्यज्ञोपवीतमेव । अथवा पिज्यत्वेन प्राप्तस्य प्राचीनावीतस्य 'कृतापसव्यः पूर्वेयुः पितृपूर्व निमंत्रयेत्' इत्यनेन संकल्पप्रतिनिमन्त्रणे पुनर्विधानात्तापूर्वकृत्यनिराभिषमोजनादौ प्राचीनावीतं परिसङ्घच्यायते अतो यज्ञोपवीतम् । देशकालसंकीर्तनादि युष्मद्नुशया करिष्य इति वाक्यं प्राचीनावीती उच्चारयेत् । "अपसव्यं ततः कुर्याज्जत्वा मन्त्र तु वैष्णवम् । गायत्री प्रणवं चापि ततः श्रादमुपक्रमेत् "। ततः ब्राह्मणोपवेशनोत्तरं प्राणायाम कृत्वा उपक्रमेत् संकल्पयेत् इति हेमाद्रिः । नीबीवन्ध. श्वापसव्येन । 'पितृदेवत्या वै नीवीः' इतिश्रुतेः । बृहस्पति: “मजून्सव्येन वै दद्यादेवे दन्प्रिदक्षिणम् " । एतच्च सव्यमाच्छादनान्तेषु दैवपदार्थेषु । अत एव वैश्वदेविकाच्छादनान्तं ३० पदार्थकाण्डमुक्त्वाऽऽह याज्ञवक्ल्यः (आ. २३२ ) "अपसव्यं ततः कृत्वा पितृणामप्रदक्षिणम् । द्विगुणांस्तु कुशान्दत्वा धुशन्तस्त्वत्यूचा पितृन' । 'आवाहयेत्' इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध । एतच्चापसव्यं दर्मासनदानावाच्छादनान्तम् । अमौकरणे तु कात्यायनानामनुज्ञाभ्यर्थनात्प्रमति प्राचीनावीतित्वम् । आश्वलायनाना नु अनुशा- भ्यर्थनात्प्रमति तदुत्तरभाविपदार्थप्रभृति वा प्राचीनायीतित्वम् । अथवा सर्वेषामेवादितः प्राचीना- १ अई-देविका। २५ प्रचेताः .

·मयूखः] सव्यापसव्यनिर्णयः। ४१ वीतित्वं यज्ञोपवीतित्वं वा । हुतशेषप्रतिपत्तिस्तु प्राचीनावीतिनैव कार्या इत्याह शौनकः हुत्वाऽमौ परिशिष्टं तु पितृपानेष्वनन्तरम् । निवेयवापसव्येन परिवेपणमाचरेत् । अत्रापसव्येनेत्यस्य न परिवेषणेन सन्बन्धः । " अपसव्येन यस्वन्नं ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । विष्ठामश्नन्ति पितरस्ते च सर्वे द्विजोत्तमाः" । इति कार्णाजिनिवचनात् । पात्रालम्मनाडुधनिवेशनान्नत्यागभोजनप्रैषाः सव्येन देवे ५ पिये स्वपसव्येन । अतिथेः सर्व यज्ञोपवीतेन । भोजनप्राक्कालीनः गायत्रीमधुमत्यादिजप- श्चापसव्येन “कृतापसव्यः कुर्वीत मुक्त्वाऽयं त्वनता जपः” इति वृद्धशातातपवचनात् । अपोशानार्थमुदकदाने तु यज्ञोपवीतम् । पिञ्यावामावात । भुनानेषु पित्र्यसूक्तजपोऽप्युपवीतिना । तथा च मरीचिः “प्रदक्षिणं शिवा आपो जपाशीः स्वस्तिवाचने । विप्रेषु दक्षिणादानं षट् सव्येन प्रचक्षते ॥ १० प्रदक्षिणं विसर्जनानंतरं ब्राह्मणप्रदक्षिणीकरणम् । 'शिवा आपः' इतिमन्त्रेण क्रियमाणं कर्म । अष्टार्थे मन्त्रोचारणं जपः । आशी: ' दातारो नोभिवर्द्धन्तामि' स्यादिका । 'स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्नु' इति स्वस्तिवाचनम् । साई विकिरदानमपसव्येन । 'तृत: स्थ' इति प्रश्नः शेषान्नविनियोगश्च देवपिव्यसाधारण्यादपसव्येन । सामु पिण्डदानमपसव्येन "अपसव्येन दर्भेषु पिण्डा देयात्रयस्तु वै" इति कार्णाजिनिवचनात् । सुनोक्षितमस्न्विति श्राद्धदेशप्रोक्षणं १५ कर्मकसम्बन्धात्प्राचीनावीतिनैव । अत्र कर्कः “आचान्तेषदकपुष्पाक्षतदानं तच्च देवपूर्व ततोऽपसव्यं पिये केचित्तु सव्येनेच्छन्ति तत्र दानसंयोमात पिण्डपितृयज्ञवदुपचार: पिज्ये' इति च दर्शनादिति" तत्पूर्वोक्तमरीचिवचनविरोधात्पित्राद्युद्देशमन्तरेण क्रियमाणत्वाञ्चोप्रेक्ष्यम् । अक्षय्योदकं दैवे सव्येन पिन्ये चापसव्येन । अघोराः पितरः' इत्याद्यपीतेन । आशीः सव्येन 'जपाशीः स्वस्तिवाचनम् ' इति मरीच्युक्तः । स्वधावाचनं तु साझं पिठ्यत्वात्प्राचीनावीतेन । २० पात्रस्थार्घसम्रवमोचनं न्युब्जपात्रोत्तानाकरण च प्राचीनावीतिना । तदाहानिः “अपसव्यं ततः कृत्वा पिण्डपार्वे समाहितः। शिप्वादर्भपवित्राणि मोचयेत्संनवस्तितः" ॥ इति । पिण्डाथ कल्पिते देशे इत्यर्थः । जमदग्निः "सर्व कर्मापसव्येन यत्किञ्चिदिह कीर्तितम् । विहाय दक्षिणामेको तथा विप्रविसर्जनम् ॥ अपसव्यं तु तत्राह मात्स्ये तु भगवान्मुने "। इति । २५ इदं च व्यवस्थितम् । ब्राह्मणानामानंत्यर्थत्वपक्षे सव्येन । पितृभ्य एव दानमिति पक्षेऽपसव्येन विश्वदेवाः प्रीयन्तामित्युपवीतेन । भोजनपात्रचालनं देवे सव्येन पिव्येऽपसव्येन। स्वस्तिवाचनं तूपवीतेन मरीचिवचनात् । विसर्जनं प्रदक्षिणीकरणं च सव्येनेत्युक्तम् । अनुव्रजनमपसव्येन । ब्राह्मणदत्तपुष्पाक्षतग्रहणादि 'अद्य मे सफलं जन्म' इत्यादि च उच्छिष्टो- द्वासनं च लौकिकत्वादुपवीतेन । यजमानकर्तृकस्य पल्यै पिण्डदानस्य पितृसम्बन्धराहित्या- ३० दुपवीतेन । 'पिण्डांस्तु गोजविप्रेभ्यः । इत्यादिका प्रतिपत्तिस्तु पिण्यत्वात्प्राचीनावीतिनेति दिक॥ अथ विनिमन्त्रणादि कौम " श्वो भविष्यति हि श्राद्धं पूर्वेद्यरमिपूजयेत् । असंभवे परेयुर्वा ब्राह्मणांस्तानिमन्त्रयेत् ॥ इति । १ न-देश।

·विप्रनिमंत्रणादि। [श्राद्ध- " " नागरखण्डे "पूर्वेयुः सायमासाय संयुताना द्विजन्मनाम् । गृहं गत्वा शुचिर्भूत्वा संयतांस्तानिमन्त्रयेत् ॥ यमः " प्रार्थयात प्रदोषान्ते भुक्तानशयितान द्विजान्" इति निमन्त्रिणं स्वयमेव कार्यम् । दाता विप्रानिमन्त्रयेत्' इति हेमाद्री देवलोक्तः । असंभवे तु पुत्रादयोऽपि । 'स्वयं शिष्योऽ. थवा सुतः' इति तत्रैव वृहस्पत्युक्तः । कांश्चिनिषेधति नारायणः "अमोज्यं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियानिमन्त्रितम् । तथैव क्षत्रियादीनां वृषलेन निमन्त्रितम् ॥ यमः "अभोज्यं ब्राह्मणस्यानं वृषलेन निमन्वितम् । तथैव वृषलस्यानं ब्राह्मणेन निमन्त्रितम्” । नागरखण्डे " कुलाचारसमोपेतान् गृहीत्वा चरणों ततः ।। १. "प्रसादयेच्च सव्येन विश्वदेवार्चने पुरा । युग्मानेव यथाशक्त्या मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥ आगच्छन्तु महामागा विश्वेदेवास्तनौ तव । भक्त्याहूतो मया चैव त्वं चापि व्रतमाग्भव ॥ "एवं युग्मान्समामन्व्य वैश्वदेवकृते विजान । अयुग्मानपसव्येन पित्र) चामिमन्त्रयेत् ॥ ब्राह्मणांश्च यथाशक्त्या एकेकस्य पृथक् पृथक् । एकै वा त्रयाणां वाऽप्येकमेव निमन्त्रयेत् ।। दिन मातामहानामध्येष एव विधिः स्मृतः । ततः पादौ परिस्पृश्य द्विजस्येवमुदीरयेत् । श्रद्धापूतेन मनसा पितृमक्तिपरायणः । 'पिता मे तव कायेऽस्मिन तथैव च पितामहः । स्वपित्रा सहितोऽभ्येतु त्वं च बतपरो मव ।। "एवं पितॄन्समाहूय तथा मातामहानथ । सव्यं कृत्वा नमस्कृत्य तान्धिप्रानवगृहं ब्रजेत् " ॥ तत्रैव "ब्राह्मणानां गृहं गत्वा तान्प्रार्य विनयान्वितः । अमुकस्य त्वया श्राद्ध क्षणो वै क्रियतामिति ॥ वदेदभ्युपगच्छेयुर्विप्राश्चैव तयेति च । भूयोऽपि व्याहरेत्कर्ता त प्रामोतु भवानिति । दिजस्तु प्रामवानीति विधिरेष निमन्त्रणे" ॥प्रचेताः कृतापसव्यः पूर्वेयुः पितृपूर्व निमन्त्रयेत् । भवद्भिः पितृकार्य वः संपायं नः प्रसीदत"। याज्ञवल्क्यः (आ. २२८) २५ “हो देवे प्राक् वयः फिध्ये उदगैककमेव वा । मातामहानामप्येवं तन्त्र वा वैश्वदेविकम् " ॥ वसिष्ठः (११।२७) दौ देवे त्वथ पिये चीनकमुभयत्र वा । भोजये सुसमृद्धयाऽपि विस्तर तु विवर्जयेत् ॥ इति । विस्तरम् 'नवावरान् भोजयेदयुजो या ययोत्साहम् ' इति गौतमोक्तम् (१५१७-८)। तस्य स्वत्यन्तसमृद्धोऽधिकारीत्यर्थः । अनेकविप्राभावे त्वेकमपि भोजयेत् । 'भोजयेदथवाऽप्येक २० ब्राह्मणं पडिपावनम्" इति शंखोक्तेः । अत्र वैश्वदेवप्रकारमाह स एवं "योकं भोजयेच्छ्राद्धे देवं तत्र कथं भवेत् । अन्नं पात्रे समुदृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य तु ॥ " देवतायतने कृत्वा यथाविधि निवेदयेत् । प्रास्दनं तदा तु दद्यादा ब्रह्मचारिणे " इति । चतुर्विशतिमतेऽपि " विप्रामा वृधा न स्याहयादग्नौ जलेऽपि वा" ॥ इति । अत्र विशेषो मात्स्ये “ पठनिमन्त्र्य नियमान् श्रावयेत्पैतृकान बुधः । " अकोधनः शौचपरैः सततं ब्रह्मचारिभिः ।मवितव्यं भवद्भिश्च मया च श्राद्धकारिणा"॥इति । २० “ ·निमन्त्रणातिक्रमणे दोषः। [श्राद्ध- " ॥ यमः ५ दूरे सीम्नः परस्तात् । तथा च ब्रह्माण्डपुराणे न सीमानमतिकामेच्छ्राद्धार्थ वै निमन्त्रितः । पर्यटन सीममध्ये तु न कदाचित्प्रदुप्यति "पुनर्मोजनमानानं माराध्ययनमैथुनम् । सन्ध्या प्रतिग्रहं होम अान्दग्वर्जयेत्सदा ॥ होममन्येन कारयेत् । प्रत्याह कात्यायनः सूतके च प्रवासे च अशक्तौ श्राद्धभोजने । एवमादिनिमित्तेषु हावयदिति योजयेत् ॥ अन्यस्य होतुरलाभे भविष्यपुराण उक्तम् दशकृत्वः पिबेदापो गायत्र्या श्राग्दिनः । ततः सन्ध्यामुपासीत जपेच्च जुहुयादपि " ॥ मण्डलमुक्तं मत्स्यपुराणे "मवनस्यामतो भुवि गोमयेनानुलिप्ताया गोमूत्रेण तु मण्डले ॥ इति । लिप्तायामिति सामान्यतः सर्वकर्माङ्गनया प्राप्तमनूयते । गोमूत्रसहितेन गोमयेन मण्डले कार्ये १० इति शेषः । शम्भुः "उदप्लवमुदीच्यं स्यादक्षिणं दक्षिणाप्लवम् "॥ इति । मण्डलमिति शेषः । तत्र 'उदीच्यमुदप्लवं देवं दक्षिणं दक्षिणाप्लवं पित्र्यम्' इति व्यवस्था । बोधायनः "प्रदक्षिणं तु देवानां पितॄणामप्रदक्षिणम्। देवानामृजवो दर्माः पितृणां द्विगुणाः स्मृताः" इति । शातातपः “ उदहमुखस्तु देवानां पितृणां दक्षिणामुखः ॥ ॥ कात्यायनः दक्षिणं पातयेज्जानुं देवान्परिचरन्सदा । पातयेदितरजानु पितॄन्परिचरन्सदा " ॥ इति । १५ मण्डलयोविशेषमाह शम्भुः "उत्तरेऽक्षतसंयुक्तान पूर्वाग्राम्विन्यसेत्कुशान। दक्षिणे दक्षिणापास्तु सतिलान्विन्यसेबुधः । इति । मात्स्ये " नाम गोत्रं पितृणां तु प्रापकं हव्यकव्ययोः ॥ ॥ इति । तथा "पायं चैव तथा चार्य देवमादौ प्रयोजयेत् । शन्नो देवीति मन्त्रेण पायं चैव प्रदापयेत् "॥ आदित्यपुराणे २० "विप्रो तु प्रामुखौ तेम्यो हौ तु पूर्व निवेशयेत् । उत्तराभिमुखान विधान श्रीन पितृभ्यश्च सर्वदा" ॥ " इति । सुमन्तुः--"दर्भपाणिािचम्य लघुवासा जितेन्द्रियः। परिश्रिते शुचौ देशे गोमयेनोपलोपित ।। " दक्षिणाप्रवणे सम्यगाचान्तान्मयतान शुचीन । आसनेषु सदर्भेषु विविक्तेषूपवेशयेत" ॥ मरीचिः "तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितमाकुर्वीत भक्तिसंपन्नस्तन्त्र वा वैश्वदेविकम् ॥ इति । २५ अत्र पितृमातामहपार्वणयोरेका प्रयोगः पृथग्वा इति पक्षयम् । आयपक्षे वैश्वदेविकतन्त्रता द्वितीय आवृत्तिः इति माधवादयः । उपवेशनोत्तरं विप्राणां धर्मानाह भृगुः "आमन्त्रितो जपेद्दोग्धीमासीनस्तु निषद्भिणः भुक्त्वा तु वामदेव्यै च श्राद्धमोक्ता न दुष्यति" । आसीन आसन उपवेशितः । दोग्नीम् ' उपह्वये सुदुधाम् ' इति हिड्कुण्वती ' इति वा । यत्तु हेमाद्रिः । आब्रह्मन्बाह्मण' इत्यादीनि यध्यपि दोहनपदोपेतानि जपेत् इति । ३० तन्न । स्त्रीलिङ्गनिर्देशेन कच उपादानात् । साऽप्येका काचित् । एकवचनात् । निपनिणस्तु वयः यष्यपि तर जप्यानि । निषङ्गिणः इन्द्रदृह्ययाम' इति । 'सइपुहस्तैः' इति च अद। नमः कृत्सवीताय 'नमोवञ्चते' इत्यादीनि च । गोभिल: " आमन्त्रितो जपेद्दोहा नियुक्तस्त्वृषमान जपेत् । अनिषगांश्चतत्रैव जप्वाऽश्नीयात् द्विजोत्तमः"। ऋषमानि षडङ्गादीनि छन्दोगेषु प्रसिद्धानि । मरीचिः “पवित्रपाणयः सर्वे ते च मौनव्रता .

·मयूखः विप्रोपवेशनानन्तरम् । - " , ततः - न्विताः ॥ इति । यमः ब्रह्मोवाच कथाः कुर्युः पितृणामेतदीसितम्" । इति । स एव भिक्षुश्च ब्रह्मचारी च भोजनार्थमुपस्थितः । उपविधवथ प्रातः कामं तमपि भोजयेत् ॥ ॥ इति । विप्रोपवेशनोत्तरकृत्यं पुराणे श्राद्धभूमौ गया ध्यात्वा ध्यात्वा देवं जनार्दनम्। ताभ्यां चैव नमस्कृत्य ततः श्राद्धं प्रवर्तयेत् ॥ 'वस्वादींश्च पितन ध्यावा' इति वा तृतीयः पादः । तथा "उभी हस्तौ समौ कृ.वा जानुभ्यामन्तरा स्थितौ । स प्रयतश्वोपविष्टान सर्वान्पृछेदिद्वजोत्तमान" श्राद्ध करिष्य इति पृच्छेदित्यर्थः । ततो विप्राः 'कुरुष्व ' इत्यभ्यनुज्ञा ब्रूयुः । एतदनन्तरकृत्यं ब्रह्माण्डपुराणे देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोविभ्य एव च । नमः स्वधायै स्वाहाये नित्यमेव नमो नमः ॥ " आयेऽवसाने आद्धस्य विरावृत्तं जपेत्सदा " । इति । अयं च जपः सङ्कल्पोत्तरमाज्ञादानोतरं वा कार्यः । शिधास्त्वाज्ञोत्तरमेव कुर्वन्ति । ततः कर्तव्यं निगमे 'अपहता' इति तिलान् विकिरदिति एतच्च विकिरणं जपात्याकार्यमिति केचित् । अनन्तरकृत्यमाह याज्ञवल्लयः (आ. २२९) "गणिप्रक्षालनं कृत्वा विधरान कुशानपि" इति पुराणे “ आसने चासनं दद्यादामे वा दक्षिणेऽपि वा। पितृकर्मणि वामे देवे कर्मणि दक्षिणे" ॥ देवे दर्भाः सयवाः 'देवानां सय। दीः ' इति काठकोक्तेः । ततः सधर्मकं द्वितीयनिमन्त्रण. १५ मुक्तं संग्रह। ततः पुनरपो दवा निमन्त्रयेत् 'दैवे क्षणः क्रियता तथा' इति विप्रो ब्रूयात् । ' प्रामोतु भवान् ' इति कर्ता पुनयात् । ' प्राप्रवानि ' इति विप्रः पुनर्च्यात् । अत्र विशेषः पुराणे " निरगुष्ठं गृहीत्वा तु विश्वान्देवान समाह्वयेत् "" 'गृहीत्वा' इत्यस्यानन्तरं 'निमन्य' इति शेषः इति माधवः । आधाहने विशेषमाह यमः “ यवहस्तस्ततो देवान् पृष्टापावाहनं प्रति । आवाहयेदनुज्ञातो विश्वेदेवास इत्यूचा ।। “ विश्वेदेवाः शृणुतेति मन्त्र जप्वा ततोऽक्षतान् । ओषधय इति मन्त्रेण विकिरेत्तु प्रदक्षिणम् ॥ पादादिमस्तकान्तमक्षतानारोपयेदित्यर्थ इति माधवः । अत्र श्राद्धभेदेन विश्वदेवव्यवस्थामाह शसः " इटिश्राद्धे कतुर्दक्षः संकीयों वैश्वदेविके । नान्दीमुख सत्यव सू काम्ये च धुरिलोचनौ । " पुरूरवावी चैव पार्वणे समुदाहृतौ । नैमित्तिके कामकालावेवं सर्वत्र कीर्तयेत् " इति । धुरिरोचनाविति कचित्पाठः । अत्रेष्टिश्राद्धशब्देन पारिभाषिक कर्माङ्गाद्धमुच्यते । तच्चाह पारस्कर “ निकाले सोमे सीमन्तोन्नयने तथा शेयं पुंसवने श्राद्ध कर्मा वृद्धिवस्कृतम् ॥ इति । निषेको गर्भाधानम् । तथा च आधानसोमयागनिकादिनयसंस्कारादिभूतश्राद्धे ऋतुदी' इति हेमाद्रिमाधवी । अत्र भ्रातृचरणाः टिश्राद्धशब्देन कोङ्गाद्धग्रहणे ३० प्रमाणीभावादाक्यसाफल्याय भाष्यकारमते पावमानेष्टीनां समप्राधान्यपक्षे आधानाङ्गमेव श्राद्धं गृह्यते । तस्यापि क्थंचिदिटिजन्याहवनीयादिप्रयोज्यत्वेनेष्टिश्राद्धत्वात् । यद्वा प्रयोगपारिजाते यस्य जाताः प्रमीयेरन पुत्रा नैव मवन्ति वा । ऋतुकाले दिने षष्ठे दम्पती समलङ्कतो॥ १ अघईय-पाणी। । " ·. - श्राद्धभेदेन विश्वेदेयव्यवस्था । [श्राद्ध- " कृत्वाऽभ्युदयिक श्राद्धं स्वस्तिवाचनपूर्वकम् " ॥ इत्यादिना विहितपुत्रकामेष्ट्यगभूतं श्राद्धं गृह्यते । अस्मिन्पक्षे आधानाङ्गश्राद्धे नान्दीमुसवत्सल्यषसू एव विश्वेदेवाः इति युक्तमुत्पश्यन्ति। नमित्तिक च नवान्नलामानिमित्तकम् । नवान्नलामे दो देवी कामकालो सदेव हि । इत्यादित्यपुराणीयेनोपसंहारात् । तेन 'नवान्नलाभः' इति निमिचाधिकारक्रियमाणराहूपरागा- ५ दीनामपलक्षणम् ' इति हेमाद्रिमतं निरस्तम् । 'पितृभत्तया नवान्नभोजनात्पूर्व क्रियमाणं नैमिचिकम् ' इति तु स्मृतिचन्द्रिकायाम् ' एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते' इति परिमापितत्वेऽपि तस्य देवहीनत्वान्न महणम् । अत एव सपिण्डीकरणाद्धस्यैकोद्दिष्ट- पार्वजोमयरूपन्न विश्वदेवसवात्तद्हणमिति केचित् । एकोद्दिष्टस्याने पार्वणरूपेण क्रियमाणं सांवत्सरिकमित्यपि केचित् । पितृपक्षचतुर्दश्यामकोद्दिष्टे विश्वदेवस्त्वाचस्य ग्रहणमिति तु युक्तं १० प्रतिमाति । आदित्यपुराणे “अपि कन्यागते सूर्ये काम्ये च धुरिलोचनौ " ! 'कन्यागतसूर्य निमित्तीकृत्य विहिते माद्रपदापरपक्षे इति हेमाद्रिः। कन्यासक्रान्ति- निमित्त एवेति युक्तम् । आसनदानोत्तरं चापात्रासादनं कार्यम् । तदाह याज्ञवल्क्यः (आ०२३०) "यवेरन्ववकीर्याय भाजने सपवित्रके । शन्नोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यवोऽसीति यवास्तथा"॥इति । १५ मात्स्ये "विश्वान्देवान यवैः पुष्पैरभ्यासनपूर्वकम् । पूरयेत्पात्रयुग्मं तु स्थाप्य दर्भपवित्रके" इति अर्घ्यदानमधिकृत्य कात्यायन:-" सौवर्णराजतौदुबरसङ्गमणिमयानां पात्राणामन्यतमेषु यानि वा वियन्ते परपुटके वा" इति । यानि कास्यादीनि । अत्र राजतं पित्र्य एव न देवे "शिवनेत्रोद्भवं यस्मादतस्तपितृवल्लभम् । अमङ्गलं तद्यनेन देवकार्येषु वर्जितम्" इति स्मृतः। प्रतिपानं च पवित्रद्वयं स्थाप्यम् । तथा च चतुर्विशतिमते "द्वे दे शलाके देवानां पाने कृत्वा २० पयः क्षिपेत् ॥ योगयाज्ञवल्क्यः "पवित्रे स्थ इति मन्त्रेण द्वे पवित्र च कारयेत् । गायः 'स्वाहेति चैव देवानाम्' इति । अर्धपात्रस्थापनेऽसौ मन्त्रो न तु दाने ' इति । माधवः । स एवं दत्त्वा हाते पवित्र तु संपूज्याय विनिक्षिपेत् ॥ ॥ इति । याज्ञवल्क्यः--(आ. २३१) “ या दिव्या इति मन्त्रेण हस्तेप्वये विनिक्षिपेत् । २५ इति । अध्यदानोत्तरकृत्यमाह स एवं ( आ. २३१) “दवोदक गन्धमाल्यं धूमदानं सदीपकम" । अर' गन्धादिग्रहणं वाससोऽप्युपलक्षणम् ' इति माधवादयः। एवमासनादीवासोन्तान वैश्वदेविकपदार्थान काण्डानुसमयेन कृत्वा पिव्येऽपि तथैव तान् कुर्यात् । तथा च याज्ञवल्क्यः । (अ. २३२) "अपसव्यं ततः कृत्वा पितृणामप्रदक्षिगम्"। इति । अत्र 'ततः' इत्यनेन वैश्वदेविकपदार्थकाण्डोत्तरं पित्रर्चनविधानात काण्डानुसमयो ३० गम्यते इति माधवविज्ञानेश्वरादयः । आसनादिदानेतिकर्तव्यतामाह स एव ( आ. २३३ ) द्विगुणास्तु कुशान्दत्वा धुशंतस्त्वेत्यूचा पितृन । आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायन्तु नस्ततः."। पूर्वमनन्तरं चाऽऽयो देयाः । 'अपः प्रदाय दर्मान् द्विगुणभुमान । आसनं प्रदाय । अपः प्रदाय ' इत्याश्वलायनोक्तः (४१७१५-७) । कुशैः सह तिला अपि देयाः । तथा च काठ के 'पितृणां द्विगुणांस्तितः । इति । सहार्थे तिलैरिति तृतीया । आवाहने तिलविकरणे विशपमाह प्रचेताः "शिरःप्रमृति पादानं नमो व पति पैतृके । इति १न-श्रादमुच्यते। . " ·मयूखः] अर्घ्यदानोत्तरकृत्यम् । ४७ चतुर्विंशतिमते च " अर्घ्यपात्रं विधायैवं ब्राह्मणान पूजयेत्ततः । विश्वान्देवास्तु पादादि शिर आदि पितामहान् ॥ इति । जपान-तरं विशेषः पुराणे " जपेदायन्तु न इति मन्चं सम्यगशेषतः । " रक्षार्थ पितृसत्रस्य विकृत्वः सर्वतो दिशम् । तिलांस्नु प्रक्षिपेन्मन्चमुच्चार्यापहता इति "" अर्घ्यदानायाह याज्ञवल्क्यः (अ. २३४-२३५) "यवार्थास्तु तिलैः कार्याः कुर्यादादि पूर्ववत् । दत्वाऽध्ये संम्नस्तेिषां पात्रकृत्वा विधानतः। "पितृभ्यः स्थानमतीति न्युनं पात्रं करोत्यथ" इति । अर्घ्यपात्राणामासादनप्रकारमाह विष्णुः “दक्षिणाग्रेषु दणिक्षापवर्गेषु चमसेषु विष्वप आसिश्वेच्छन्नो देवी: ' इति । अर्घ्यपात्रेषु पवित्रा-तहितेषु जलं प्रक्षिप्य तन तिला मन्त्रण प्रक्षेप्याः । तथा चाऽऽश्वलायनः ( ४७८) 'पात्रेषु दर्भान्तहितेषु अपः प्रदाय १० शन्नोदेवीरभिष्टय इति मन्त्रिता तिलानावापति 'तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसवे देवनिर्मितः । प्रत्तः स्वधया पितृनिमॉल्लोकान् प्रीणयाहि न. स्वधा नमः' इति । 'अस्मादेव सूत्रात् 'शंनो' शति मन्त्रोऽभिमन्त्रण एवाऽऽश्वलायनीयानाम् । अन्येषां तु जलप्रक्षेपे करणम् । अर्घ्यपात्राणि पितृसख्ययैव न तु विप्रसंख्यया । तेन पित्रादीनामेकैकस्यानेकविप्रपक्षेऽपि त्रीण्येवायपानाणि ॥ "स्तीवा पितृणा जीण्येव कुर्यात्पात्राणि धर्मवित् । एकस्मिन्वा बहुषु वा ब्राह्मणेषु यथाविधि" १५ इति बैजवापोक्तेः । स्तीवा कुशानास्तीर्यत्यर्थः । अर्घ्यपवित्राणि कार्याणि । 'तिम्र- स्तिमः शलाकाः स्युः पितृपात्रेषु पार्वणे' इति चतुर्विंशतिमतात् । ब्रह्मपुराणे 'अर्ध्याः पुष्पैश्च गन्यैश्च ता. प्रपूज्याश्च मन्त्रवित्' इति । अर्ध्या आपः। अयंदानप्रकारमाहाश्वलायनः (११७.१२) 'ताः प्रतिमाहयिष्यन्स्वधाऽा इति ता आपो ब्राह्मणहस्तेषदकपूर्वकं दर्मान् प्रदायोदकपूर्वमध्य दयात्' इति । 'या दिव्या' इत्युक्त्वाऽसावेतत्तेऽर्योदकमिति अप उपस्पश्येद- २० मेवेतरयोः' इति । याज्ञयल्क्यः "दत्वाऽयं संसास्तेषां पाने कृत्वा विधानतः। पितभ्यः स्थानमसीति न्युज पातं करोत्यथ । इति । एवं विप्रहस्तेष्वयं दत्वा तेभ्यो हस्तेभ्यः पानान्तरेषु स्युतान तान्सनवान्न मथमेऽर्घ्यपाने गृहीत्वा तत्पात्रं न्युजमधोमुखं 'पितृभ्यः स्थानमसि' इति मन्त्रेण कृत्वा तथैव स्थापयेदि. त्यर्थः । श्रीदत्तस्तु 'संमबत्यस्मादिति व्युत्पत्त्या पात्रस्थानामपां ग्रहणम्' इत्याह । अनाचारा- २५ व्यवस्था । न्युब्नपात्रस्थापनानन्तरं विशेषमाह बैजवापः "तस्योपरि कुशान्दत्वा प्रदद्यादेवपूर्वकम् । गन्धपुष्पाणि धूपं च दीपं वस्त्रोपवीतकम् " ॥ इति । व्यासः “सपवित्रकरो गन्धेर्गन्धद्वारेति पूजयेत् । धूपं तु ध्रसीत्युक्त्वा टीयो ज्योतिरिद च तें"। यत्तु "ललाटे पुण्ड्रक दृष्ट्वा स्कन्धे माल्यं तथैव चानिराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वाच वृषलीपतिम् ॥इति ३० ततुलाभिमायमिति हेमाद्रिः । माल्यमपि शिखायां धार्थ न स्कन्धे । विष्णु न दीपो दातव्यस्तिलतैलेन वा पुनः " । अत्रिः 'युर्ववस्त्राणीत्यनेन दद्याद्वासासि शक्तितः। शातातपः 'युवासुवासा इति वयं दद्यादभावे यज्ञोपवीतम्' इति । अत्र देवपूर्वकमित्यनेन गन्धादीनां देवे पिध्ये च पदार्यानुसमयेनानुष्ठान गम्यते । 'आसनादीनामाच्छादनान्तानां सर्वेषामेव पदाधीनुसमयः काण्डानुसमयो वा' इत्युक्तं स्मृत्यर्थसारे माधवीये च । .

·अनोकरणम् । [श्राद्ध- -- अथामाकरणम् । याज्ञवल्क्यः (अ० २३६) " अग्नो करिष्यन्नादाय पृच्छेदनं घृतप्लतम् । कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो हुत्वाऽनो पितृयज्ञक्षत्"" घृतपदेन शाकादिपरिसवयेति विज्ञानेश्वरः । 'पितृयज्ञवत्' इत्यनेन अग्निमुपसमाधाय ५ चर्स अपयित्वा मेक्षणेनावदाय ‘सोमाय पितृमते स्वधा नमोऽग्नये कन्यवाहनाय स्वघा नमः' इति हुत्वा मेक्षणं च जुहुयादित्येतावदतिविश्यते । ततः शेषमन्नं पितृपात्रेषु दयान्न तु वैश्वदेवपात्रेपु 'राप्येषु ' इत्युक्तत्वात् । अनामावास्याआधे सानैदर्शयागार्थविहतदक्षिणामि- सद्भावात्तवानौकरणम् । अन्यश्राद्धेषु तद धानिनः केवलस्मार्ताग्निमतश्चौपासने । तथा च विष्णुधर्मोत्तरे १. "आहितामिस्तु जुष्टुयादक्षिणेनौ समाहितः। अनाहिताग्निश्चौपसदे अन्यभावे विजेऽसुवा" इति। आहितामिः सर्वाधानी । औपसदो गृह्यामिः। कात्यायनः "अनौकरणहामं तु कुर्यादप्स्विति यन्मतम्। स यदाऽपासमीपेस्याच्छ्राद्धे शेयो विधिस्तदा।इति। केचित्तु श्राद्धस्य गृह्य-वात् 'कर्म स्मात विवाहामौ ' इत्युपदेशेन पितृयज्ञवदित्यतिदेश- बापादक्षिणाभिसद्भावेऽयोपासन एवं ' इत्याहुः । तन्न। उपदेशस्यौपासनहोमादिषुसावकाशतया १५ विरोधाभावेनान्यातिकवावस्यान्याय्यत्वात् । वाचनिकातिदेशस्योपदेशस्य तुल्यत्वाच्च । अपरार्फस्तु 'पितृयज्ञवत्' इत्यतिदेशसामान्यवचनं 'कर्म स्मार्तमित्युपदेशसामान्यवचनानु- रोधेन दक्षिणामिव्यतिरिक्तप्राकृतपदार्थविषयम् । अतोर्धाधानेन गृह्यसद्दावे तत्र होम. समावे तु दक्षिणामौ । तथा च वायुपुराणे आहृत्य दक्षिणाग्नि तु होमार्थ वे प्रयत्नतः । आन्यथ लौकिके वाऽपि जुहुयाकर्मसिद्धये ॥इति । २० अत्राग्न्यर्थमित्यनेन गृह्याग्निकार्य दक्षिणाग्निविधानेन गृह्यमादे दक्षिणानिध्यि इति । तन्न । कार्ये विधी फलचमसेनैव सोमस्य शरैरिव च कुशाना गृह्मानिसत्वेऽपि दक्षिणामिना तदाधस्यैवचितत्वात् । वस्तुतस्तु 'अग्न्यमित्यनेनैकवाक्योपात्तदक्षिणाग्निकार्य एव लौकिको विधीयते इति युक्तम् । यदपि 'स्मात कर्म विवाहानौ' इत्यस्यावाधाय आहितानिस्तु जुहुयात्' इति वचनं सर्वाधानेन गृह्याग्न्यमाचे दक्षिणाग्निविधानपरमिति तदप्ययुक्तम् । विशेषविषये- २५ ऽपवादविषये वोसर्गशास्त्रस्याप्रवृत्तः । लौकिकपदेन गृह्याग्निरेव । न पैतृयज्ञियो होमो लौकिकेऽनौ विधीयते' इत्यसंस्कृतस्य निषिद्धत्वादिति हेमाद्रि. । तन्न । पैतृयज्ञियपदस्प पिण्डपितृयज्ञानभूतानोकरणहोमपरत्वात् । तत्र चेदं न्यायप्राप्तस्थानिमातीनध्यमावस्यानुवादक वायुपुराणादिवचनप्राप्तस्य निषेधकं वा । अननिकस्य सर्वाधानिनश्चासंस्कृते लौकिक एव । 'हस्तेऽगौकरण कुर्यादयो वा साग्निको दिन ' इति पराशरवचनादिति वृत्तिकारादयः। ३० परे त्वेतद्वचनमान्यसन्निधानपरमित्याहु. । यत्तु धूर्तस्वामी आपस्तम्बाना मासिश्राद्ध- स्यापूर्ववेन पितृयज्ञाद्दक्षिणामेरप्राप्तबास्मातस्य वाऽमावेन सर्वाधानिनोऽधिकरणामावान्दोमलोप इति । तन्न । पितृयज्ञधर्मकत्वाभावेऽपि स्मृतिश्चनेन दक्षिणाः पाणिलौकिकान्यादेश्च प्राप्ति संभवात् । आश्वलायनानाम् “ अन्वष्टाय च पूर्वेार्मासि मास्यथ पार्वणः । काम्यमभ्युदयेऽष्टम्यामेकोद्दिष्टमथाष्टमम् ।। .

·मयूखः] आन्यभावे विप्रपाणौ। चतुायेषु सामानां वहौ होमो विधीयते । पिन्यब्राह्मणहस्ते स्यादुत्तरेषु चतुलपि "॥ इति परिशिष्टाद्वितदक्षिणाग्न्यमावे विद्वत्य होमः कार्यः इति हेमाद्रिः । अनेनैव न्यायेन सर्वश्राद्धेषु दक्षिणाग्निविहरणं कर्तव्यमिति युक्तमुत्पश्यामः । मनुः ( ३२१२) " अग्न्यमावे तु विप्रस्य पाणावेवीपपादयेत् । यो धमिः स विजो विमन्त्रदर्शिभिरुच्यते "। अत्रामावो मायर्यापरिमहामावेन तदुत्ताकालिकानिस्वीकाराभावेन स्वीकृतो छेदेन अग्न्यनि- ५ धानेन च । केचित्तु मार्यापरिमहामावेनैव इति वदन्ति "अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ दद्यात्तु दक्षिणे । अग्न्यमावः स्मृतस्तावयावद्भायों न विन्दति ॥ इति गायोक्तः । संभवत्येवामिसम्बन्धेऽप्यमाव इति वक्तुं शक्य मिति मत्वा सामेरेव कदाचिदग्न्यसन्निधाने पाणिविधिः इति जयन्तस्वामी । शूद्रस्यामश्राद्धे 'तेनागौकरणं कुर्यात् । इत्यनेनामाकरणविधानातं प्र येवारन्यभावे पाणिविधिरिति केचित् । १० वस्तुतस्तु 'पाणाव' इत्येवकारेण यल्लौकिकामिनलायधिकरणान्तरनिराकरणं तदापिरि- महामावकृतेऽग्न्यभावे नान्यस्मिन अन्यत्र तु पाणिरपीति गार्ग्यवचनार्यः। विप्रश्चानेय्यधिकरण- न्यायेन प्रकृत एव । काश्यपः " अनामिको थदा विप्रः श्राद्ध कुर्यात्तु पार्वणम् । अग्नौकरणवत्तत्र होमो देव करे मवेत् ॥ उपवीतस्वाहाकारादिदैविक्रधर्मेण जुतामिदम् ' इति हेमाद्रिः । देवस्य कर इति समासः । १५ विवक्षितंकवचनत्वादेकस्यैव । तदुक्तं वायुपुराणे 'वैश्वदेवे यदेकास्मिन् भवेयुर्वहको द्विजाः । तदैकपाणी होतव्यं स्थाविधिविहितस्तथा ॥ स्वधाकारादिपिश्यधर्मिणां तु कात्यायन: " पिये या पङ्क्तिमूर्धन्यस्तस्य पाणावनाग्निकः। हुल्ला मन्त्रवान्येषां तूष्णी पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ यनु हेमादी २० " अग्नौकरणवाकुर्यादिजातो वैश्वदेविके । पाणावेव तु तद्दद्यान्न तु पिव्ये कदाचन ॥ इति । तद्देवपाणिस्तुत्यर्थम् । अथवा देवे कृत्वा न पुनः पिव्ये कर्तव्यमित्येतदर्थम् । यत्र चामावास्या- श्राद्धादिष्वनेकपार्वणतन्वता तत्र पार्वणान्तरसाहुण्यार्थ भेदेनानुष्यानम् । ब्राह्मणैक्ये तु तन्त्रेणैव । देवेड्येवमेव । तदाह कात्यायनः " मातामहस्य मेदेऽपि कुर्यातन्त्रेण सानिकः ॥ इति । मत्स्यपुराणे २५ "अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावथ जलेऽपि वा । अजकर्णेश्वकणे वा गोठे वाऽथ शिवान्तिके" शहः "अप्सु चैव कुशस्तम्बे अनि कात्यायनोऽब्रवीत्। रजते च सुवर्णेच नित्यं वसति पावकः"" सौरपुराणे " महादेवस्य पुरतो गोडे वा श्रद्धयाऽन्वितः " ॥ इति । स्मृत्यर्थसारे तु 'पाणिहोम हममेक्षणविप्राभ्यनुज्ञा न सन्ति । पिश्यविप्रपाणि परिसमूहा पर्युक्ष्य वामेनोपस्तीर्य दक्षिणेनावदाय जुहुयात' इति । कर्कस्मृतिचन्द्रिकाकारौ तु ३० विधानुज्ञायां विरोधामावात् अननिश्चेदाज्यं गृहीत्वा भवत्वेवामीकरणमिति पूर्ववत्तथास्तु इति शौनकोक्तेभिानुज्ञा माया मेक्षणमप्युपादेयमवानरूपकार्पसत्वाद कार्येऽन्यस्प विष्य- भावाच्च । परिसमूहनपर्युक्षणे तु न भवतः पाशुनिरसनलक्षणहटकाय लोपानिपमान- मात्रस्य चाप्रयोजकत्वात् इति न्यायमाहतुः । हेमादिस्तु मतद्वयमपि लिलेख न तु किचि. निर्णिनाय । पाणी हुतस्य पृथग्भक्षणं निषेधन्ति गृहाकारा: १ अई-यमः । २ अघईनक-चाप्रयोजकच ।

·- परिवेषणम् । भोजयितुनियमाः। [ श्राद्ध- " " " " अनं पाणितले दत्तं पूर्वमनन्त्यबुद्धयः । पितरस्तेन तृप्यन्ति शेषान्नं न लमन्ति ते । यच पाणितले दत्तं यचान्यदुपकल्पितम् । एकीमावेन मोक्तव्यं पृथग्मावो न विद्यते" ॥ इति । स्मृत्यर्थसारे तु ' सर्वाधानी दक्षिणानो जुहुयाधिप्रपाणो वा' इति विकल्पममिघाय 'पाणिहतं तदेव प्राश्याऽऽचम्योपविशेत । अथवा भाजने क्षिप्त्वाऽऽचम्योपविशेद । विधुरादिमिरनिहीने- ५ हुतं पूर्व नाश्नीयादोजनकाले एव स्वश्नीयात् । त्यक्तानिहतं तु नाश्नीयादिति । अथ परिवेपणम् । परिवेषणं यथालाभं कार्यम् । तदुत्तरकृत्यमाह याज्ञवल्क्यः (आ. २३८) दत्वाऽनं पृथिवीपात्रमिति पात्रामिमन्त्रणम् । कृत्येदं विष्णुरित्यन्ते विजाइगुष्ठं निवेशयेत् ॥ मनुः 'विष्णो हव्यं च कव्यं च प्रयाद्रक्षेति वै क्रमात्' । याज्ञवल्क्यः ( अ. २३९) "सध्यादतिकां गायत्री मधुबाता इति तृचम् । जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुन्नीरस्तेऽपि वाग्यता" इति १० तथा "गायत्रीं त्रिः सकृदाऽपि जपेन्याहतिपूर्विकामामधुबाता इति तृचं माध्वित्येतस्त्रि तथा इति। स्मृत्यन्तरे सङ्कल्प्य पितृदेवेभ्यः सावित्रीमधुमज्जपः । श्राद्धं निवेद्यापोशानं जुषप्रैपोऽय भोजनम् ॥ अथ भोजयितुनियमाः। याज्ञवल्क्यः (आ. २४०) " अन्नमिष्टं हविष्यं च दद्याद- फोधनोऽत्वरः । इदं ब्राह्मणानाम् । मनुः यद्यद्रोचेत विप्रेभ्यस्तचयादमरसरः । ब्रह्मोद्योश्च कथाः कुर्यापितॄणामेतदीप्सितम् ॥ इति । निगमः “ अपेक्षितं यो न दद्याच्छ्राद्धार्यमुपकल्पितम् । अधः कृच्छ्रातिकृच्छ्रासु तिर्यायोनिपु गच्छति"। शङ्ग: "श्राद्धे नियुक्तान मुन्नानान नपृच्छेठवणादिषा उच्छिष्टाः पितरोयान्ति पृच्छतो नात्र संशयः॥ दातुः पतति बाहु जिव्हा भोक्तस्तु भिद्यते । देवलः नाश्रु संपातयेच्छ्राद्धे न जल्पेन्न हसेन्मिथः । न विभ्रंशेन संध्येन्नोद्विजेन्नात्र कुत्रचित् ॥ " प्रा हि कारणे श्राद्ध नेव को समुच्चोत् । आश्रितः खिन्नगात्रो वा न तिष्ठेपितृसनिघो" । आश्रितस्तम्भभित्यादिषु निहितशरीरः। विष्णुः (८११-३) 'नान्नमासनमारोपयेन्न पदास्पृशे- नावक्षुतं कुर्यात् । आसनग्रहणमाघारोपलक्षणम् । ततश्चानशत्रमाघारोपरि न स्थापयेदित्यर्थः । अथ यजमानजप्यानि।तत्र भग्वेदजप्यानि शहलिखितौ 'दर्भध्यासीनो मधुवाताकाचो जपेत् । अमुं च पाउमुपवीत्येव कुर्यात् । 'कुशपाणिः कुशासीन उपवीती जपेत्ततः' इति ब्रह्माण्डात् । मनुः ( २२३२) "स्वाध्यायं श्रावयत्पिश्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि । आख्यानानीतिासांश्च पुगणानि खिलानि च। आख्यानानि सोपर्णादीनि । पौराणानि च गमनलसाविन्यपाख्यानादीनि । इतिहासो ३० महाभारतम् । खिलानि परिशिष्टानि श्रीसूक्तादीनि । श्रवणानुवृत्ती मात्स्ये रुद्राणां स्तोत्राणि विविधानि च । इति । अई-ब्रह्माया। . २० . ब्रह्मविष्पवर्क ·मयूखः] यजमानजप्यानि। ५१ " . श्रावणानुवृत्तौ निगमे 'राक्षोनी: पाबमानीरुदीरतामवरमध्यन्नवतीश्च मंत्रान बादशा- टाक्षरप्रभृतीन् ' । रामोनीः 'कृणुष्त्र पाजः' इति पञ्चदश । 'रक्षोहणम्' इति पञ्च- विंशतिः 'इन्द्रासोमा तपतम्' इति पञ्चविंशतिः । ' अमेहंसिन्यत्रिणम्' इति नव । पाचमान्यः 'पुनन्तु मा पितरः' इत्याद्याः णेडशः। 'सरसमन्दीति वर्गः', 'पवस्व विश्वचर्षणिः । इति द्वात्रिंशनः । 'वं सोमासि' इति द्वात्रिंशत् । 'उदीरतामवर.' इति चतुर्दश । अन्नवती: 'पितुं नुम्तोषम् । इत्येकादश । हारीतः 'पुनन्तु मा पितर इति षोडश पाबमानीजेपेदादितस्त्रीन्' । पोडशानां मध्ये आयान् श्रीन विशेषत इत्यर्थः । प्रचेताः "यजूंषि चैव रुद्रांश्च राक्षोनी च एव च "। रुदान शतरुद्रियादीन जपेदिति शेषः । शवलिखितौ' अप्रतिरथं मध्ये गायत्रीमनुश्राव्य ' इति । अप्रतिरथम् 'आशुःशिशान' इति द्वादशम् सामविशेष इति भाष्ये । सोरपुराणे १० धर्मशास्त्रं पुराणानि तथाऽथर्वशिरस्तथा । ऐंद्रं च पौरुष सूक्तं ब्राह्मणान् श्रावयेत्ततः ॥ इति । 'सुरूपकृत्नुभूतये' इत्यादीनि त्रीणि सूक्तानि प्रत्येकं दशानि । 'इन्द्रमिदाथिन' इत्यादीनि वीणि सूक्तान्सैन्द्राणि । मात्स्ये "इन्द्रेशसोमसूक्तानि पाबमानीश्च शक्तिः ॥ इति। ईशसूक्तानि रुद्रसूक्तानि स्पष्टानि । स्वादिष्ठया' इत्यादीनि चल्वारि सूक्तानि सौम्यानि । भविष्ये "पावमान्यश्च कूष्माण्ड्यः शुदवायस्तरसमाः। राक्षोमानि च सूक्तानि पितृसूक्तान्यथापि वा इति श्रावयेदिति शेषःयाज्ञवल्क्यः (आ२४०)"आतृप्तेस्तु पवित्राणि जावा पूर्व जपंततः"इति। पवित्राणि पुरुषमुक्तपवमानादीनि । पूर्व जपः । व्यादती गायत्री मघवाता इति तृचः मधु- -मधिति त्रिः । तथा 'अग्निमीळे' इति नवचम् । 'वायवायाहि' इति च । 'अश्विनाय- वरीरिषः' इति द्वादशम् । गायन्ति त्वा' इति च । 'इंद्रं विश्वा' इत्यष्टी मचः । २० 'अस्प वामस्य' इति पञ्चाशः । साख्यायनीयास्तु 'अग्निमीट' इत्यादीन्येकादश मुक्तानि । न वा उ देवा । इति नव पठन्ति आचारादिति हेमाद्रिः। अथ यजुर्वेदजप्यानि। हारीतः 'अत्र पितर इति यजुनमो वः पितर इति यजु' स्मान्तं मधुबाता इति तिनः पुनन्तु मा पितर इत्यनुवाकः । त्वं सोम प्रचिकित इति चैधा पिया संहिता। एतां जपन पितॄन प्रोणाति' इति । इमान्तं वसिष्ठा भूयास्म' इत्येतदन्तं यजुः । २५ चौधायनः “राक्षोमानि च सामानि स्वधावन्ति यजूषि च " | राक्षोघानि देवताख्यानि । स्वधावन्ति 'पितृभ्यः स्वधा पितृभ्यः' इत्यादीनि । मात्स्य " तथैव शान्तिकाध्यायं मधुब्राह्मणमेव च । मण्डन ब्राह्मणं तदप्रीतिकारि च यत्पुनः ॥ "विप्राणामात्मनश्चापि तत्सर्व समुदीरयेत् । भारताध्ययनं कार्य पितणा परमं प्रियम् " ॥ शान्तिकाध्यायः शन्नोवात ' इत्यादिः । ' इयं पृथिवी' इत्यादि मधुबाह्मणम् । ' यदेत. ३० मण्टले तपति । इत्यादि मण्डलबाह्मणम् । प्रीतिकारि इतिहासारूप नादि वीणावेणुध्वन्या- दिक घार तथा च ब्राझे "वीणावंशध्वनि चाध विप्रायः न दत्" इति । अन्यान्यप्पाचाराजप्यानि' इति हमाद्री। . . -6 ·तैत्तिरीयादीनम् । पौराणानि च । [श्राद्ध- . . . । । तत्र तैत्तिरीयाणां तावजप्यानि । 'दिवो वा' इत्यादि 'विष्णव' इत्यन्तानि यषि ।। 'अम उद्घ' इत्यादि 'वन्यः पञ्चमः' इत्यन्तानि च । 'रक्षोहणो वलगहन' इत्यनुवाकः । इन्द्रो वृत्रं हत्वा' इत्यनुवाकः । 'वैश्वदेवेन वे प्रजापतिः' इत्यायनुवाकवयम् । 'अयं वा क्यः पवत'। इत्यनुवाकत्रयम् । ऋचां प्राची' इत्यनुवाकः । 'अमृतोपस्तरणमसि' इत्यायनुवाकपश्चकम् ५ 'ब्रह्ममेतु माम्' इत्यनुवाकवयम्। 'अणोरणीयान ' इत्यनुवाक: मेघोरत्यनुवाकः । मेघ म इन्द्रो ददातु ' इत्यादयश्चत्वारोऽनुवाकाः । 'नकंचने' इत्यादि 'उपनिषत् ' इत्यन्तं खण्डम् । अथ वाजसनेयिनां जाप्यानि । कात्यायन: अन्नत्सु जपेन्याइतिपूर्वा गायत्री सप्रगवां सकृत्रिी राक्षानं पुरुषसूक्तमप्रतिरथं पितृमन्यानन्यानि च पवित्राणि"। अथ मैत्रायणीयानाम् । 'इथे वा सुभूताय त्वा वायवस्थ देवो वः सविता' इत्यादयः १० पश्चानुवाकाः अथ कठानाम् । सोमाय पितृमतेत्याज्यं पितृभ्यो बहिषभ्यः' इत्यायनुवाकः। 'उशन्तस्त्वा हामह' इत्यायनुवाकः । न प्राक्तिन्या पितृयज्ञः' इत्याद्यनुवाकः । अथ छन्दोगजप्यानि गोमिला " अनसु. जपेत् व्याहृतिपूर्वी सावित्री तस्यां चैव मायधीं पियां च संहिता १५ मधुच्छन्दसं च स्वर्ग लोके महीयत इह चास्याक्षयं भवति । बरतन्तुः 'प्राणायामपूर्वक पञ्चसत्यान्तं कृत्वा गायत्री सप्रणवां सव्याहृति पठेत् ' इति । 'ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः ॐ तपः ॐ सत्यं इति पञ्चसत्यान्तं कृत्वा ।'ॐ भूर्भुवः स्वः' इति सप्रणवव्याहृतिकां गायत्री जपेदित्यर्थः। मात्स्ये 'बृहद्रथन्तरं तद्वन्जेष्ठसाम सरौरवम् ' जपेदिति शेषः । गायत्रं बृह- द्रयन्तरादीनि छन्दोगानां प्रसिद्धानि । प्रचेताः 'पुरुषवतानि ज्येष्ठ सामानि विविधानि २० चपुरुषवतानि पुरुषसूक्तगीयमानानि पञ्च सामानि । ब्रह्माण्डे " आदित्यनह्मणोश्चैव विष्णो रुद्रस्य चैव हि । सामानि श्रावयेच्छ्राद्धे तथाऽन्यान्यपि भूरिश: " आदित्यसामान्यादित्यवताख्यान्येकविंशतिः । ब्रह्मसाम 'ब्रह्मजज्ञानं प्रथमम् ' इति प्रस्तादम् । गुरुद्रयोः सामनी छन्दोगाना पुष्पग्रन्ये प्रसिद्धे। कोथुमशाखीयः 'यद्वा उपविश्यति । इत्यादीनि पञ्चदश सामानि ' असौ वा आदित्य ' इत्यध्यायश्च श्रावणीयः । राणायनीय महा- २५ नाम्नीसाम शिष्टाचाराच्छावणीयम्' इति हमाद्रिः। अथर्ववेदिनां तु 'आ इन्द्रस्य बाहः इत्यप्रतिरथं सूक्तं 'प्राणाय नमः' इत्यादीनि त्रीणि सूक्तानि 'सहस्रबाहुः पुरुषः' इति पुरुष- सूक्तम् । ' कालो श्वो वहतु सप्तरश्मिः' इति काळसूक्तम्.। उपनिषदमध्यात्मम् । प्राणाग्नि- होत्रमहोपनिषदम् । एतत्सर्वासमवे तु मात्स्ये 'अमावे सर्वविद्यानां गायत्रीजपमारभेत्' इति । . अथ पौराणजप्यानि । विष्णुधर्मोत्तरे " देवताभ्यः पितृम्यश्च महायोगिम्य एव च । नमः स्वाहाय स्वधाये नित्यमेव नमो नमः । " आद्यावसाने श्राद्धस्य निरावृत्तं जपेत्सदा"। तथा " विण्डनिर्वपणे वाऽपि जपेदेनं समाहितः। वितरस्तृप्तिमायान्ति राक्षसाः प्रद्रयन्ति च". गावडे " यो विष्णुरदयं मन्त्रं श्राद्धेषु नियतः पठेत् । पितरस्तर्वितास्तेन पयसा च घृतेन च ॥ ३५ " चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च । हुयते व पुनाम्यां स मे विष्णु प्रसीदतु ॥ . .

·मयूख ] मोक्तृनियमा। ५३ ५ स पस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यून सपूर्णता याति सद्यो वन्दे तमन्युतम् ॥ " आदिमध्यावसानेधु श्राद्धस्य नियत शुचि । जप्य विष्णुहृदय मन्त्र विष्णुलोक समश्रुते " ॥ चतुर्मिरिति शतपथे ' आश्रावय ' इति चतुरक्षरम् । अस्तु औषडिति चतुरक्षरम् । 'यज इति ब्यक्षरम् । 'ये यजामहे ' इति पञ्चाक्षरम् । व्यारो 'वषट्कार एष सप्तदश प्रजापतिराधिदैवतम्' इति । विष्णुधर्मात्तरे अमूर्तीना च मूर्माना पितृणा दीप्तोजसाम् । नमस्यामि सदा तेषां ध्यायिना योगचक्षुषाम् "n इत्यादिसतास्तिोत्रजपोऽयुक्त । अथ भोक्तनियमा । प्रचेता "पीत्वाऽपोशानमनीयात्पात्रे दत्त विगर्हितम् । सर्वेन्द्रियाणा चापल्य न कुर्यास्पाणिपादयो "॥ मनु" अभ्युष्ण सर्वमन्न स्याद्भुनीरश्चैव वाग्यता न च द्विजातयो युदत्रा पृष्टा हविर्गुणान"॥ १. दात्यविवक्षितम् । अत्रि "हुकारेणापि यो ब्रूयाद्धस्ताद्वाऽपि गुणान्वदेत् । भूतलाञ्चोद्धरेत्पात्र मुञ्चेद्धस्तेन वा पिबेत् ॥ "प्रौढपादो बहि कक्षा बहिर्जानुकरोऽय वा । अगुष्ठेन विनाऽभाति मुखशब्देन वा पुन । पीवाऽवशिष्टनीयानि पुनरुद्धृत्य वा पिबेत् । सादिताई पन खादे-मोदकानि फलानि वा ॥ "मखेन वा धमेदन विष्ठीवेदोजनेऽपि वा । इत्थमनन द्विज श्राद्ध दत्वा गच्छत्यधोगतिम"। १५ बौधायन "पादेन पादमाक्रम्य यो भुडक्तेऽनापदि द्विज । नैवासी भोज्यते श्राद्ध निराशा पितरो गता ॥ शङ्कलिखितौ 'ब्रह्मगा अन्न गुणदार्माभिवदेयुनहित यु । अन्योन्य न प्रशसेयु । अन्नपान न प्रभूनमिति ब्युरन्यत्र हस्तसज्ञया । नाधिक दयान प्रतिगृह्णीयात् " । वृद्धशातातप " अपेक्षित याचितव्य श्राद्धार्थमुपक पतम्। न याचते द्विजो मूह स भवेपितृघातक यत्तु “कृछूटादशरात्रैण मुच्यते कर्मणस्तत । तस्माद्विद्वान्नैव दद्यान्न याञ्चन्न च दापयेत् ॥ इति मनुवचन तदनुकल्पितवस्तुविषयम् । मनु 'यद्वेष्टितशिरा मुड्के यदुक्त दक्षिणामुख । सोपान कश्च यद्भुत तदै रक्षासि मुजते"। अन एव निषे गदनकाशे दक्षिणेतरदिङ्मुखमोजनमनुमतमिति ज्ञायते । बचपरिशिष्टे २५ “ यच पाणितल दत्त यञ्चानमुपकल्पितम् । एकीभावेन मोक्तन्य पृथग्भावो न विद्यते । पाणितल दत्तमौकरणान्नम् । निगम मासापूपफलेवादि द नछेद न भक्षयेत् । मासशष न पात्र स्थापीतशेष तु नो पिबेत् ॥ प्रमादादितरेतरस्पर्शे तु कर्तव्यमाह शाह "श्राद्धपक्तौ तु भुभानो ब्राह्मणो ब्राह्मण स्पृशेत् । तदन्नमत्यजन मुक्त्वा गायत्यष्टशत जपेत् ॥ ३० उशना "भोजन तु न निशेष कुर्यात्माज्ञकथचन । अन्यत्र दन क्षीरादा क्षौद्रा सभ्य एव च "॥इति । आश्वलायन 'सृप्रदत्तमृध्नुकम् ' इति । सृष्ट बहुतरम् । फस्नु अद्धिकरमित्यर्थ । उच्छिष्टस्य दास मागतामा भनु (३१२४६) १शक्ष-कन्छो। २० ॥

·" विकिरदानम् । तन्मंत्राः प्रमाणं च । [श्राद्ध- " उच्छेषर्ण भूमिगतमजिह्मात्याशस्य च । दासवर्गस्य तरिपश्ये भागधेय प्रचक्षते"। ततः सर्ववर्णमन्नं गृहीत्वा वृताः स्य' इति विप्रान्पृष्ट्वा वृताः स्म ' इति तक्ते 'शेपमध्यनमस्ति किं क्रियताम् ' इति पृष्ट्वा इटैः सह भुज्यताम्' इत्यनुज्ञातः पितृस्थान. विप्रोच्छिष्टसन्निधो दक्षिणायेषु वर्भेषु तिलोदकं प्रक्षिप्य 'ये अग्निदश्या' इत्यनय तदर्भ ५ प्रक्षिप्य विभहस्तेषु गण्डषार्थ सकृत्समदुदकं दद्यात् । हेमादौ धर्मः पांचिद्विकिरः पूर्व नृतिप्रश्नस्तथापरः । प्रश्नः पूर्वमथान्येषां विकिरस्तदनन्तरम् ॥ अमृतापिधानात्पूर्व केषांचिद्विकिरः स्मृतः । अन्येषां तु ततः पश्चाविदुषामिति संमतम् ॥ " गायपादिजपापूर्व केषांचित्तदनन्तरम् "n कात्यायनः " तृप्तान ज्ञात्वाऽनं प्रकीर्य सकृदपो दत्वा पूर्ववद्गायत्री जप्त्वा मधुमतीमधु. १० मधु इति च तृप्ताः स्थ. इति पृच्छति तृप्ताः स्म इत्यनुज्ञातः शेषमन्नमनुज्ञाप्य " इति । प्रचेताः तृप्ता स्थ ART: स्म प्रभूतं प्रभूतमित्युक्तंवन्तः' इति । विष्ण्वाश्वलायनौ 'संपन्नं पृष्ठाऽनविकीर्य' इति विष्णुधर्मोत्तरे वनयोः प्रश्नोत्तरयोः समुच्चयोजानुपातनं च दर्शितम्।। प्रष्टव्या ब्राह्मणा भक्त्या मूनिविष्टेन जानुना । तृप्ता भवन्तः संपन्नं भवतां कञ्चिदेव तु ॥ तृप्ताः स्मेति च तैरुक्ते संपन्न मिति चास्यथ । दद्यादाचमनं भक्त्या श्रद्दधानः समाहितः" । १५ श्राद्धविशेष प्रश्नोत्तरविशेषमाह विष्णुः " पित्र्ये स्वदितमित्येवं वाच्यं गोरेषु सुश्रुतम् । संपन्नमित्यभ्युदये दैवे रोचत इत्यपि" ॥ हारीतः 'तृमा स्वदितमिति पृच्छेत्स्वदितामिति प्रत्याहुः स्मृतमिति देवे वायुष्यमिति स्वरे स्वाचान्तेषु भूमौ विकिर निनयेत् । अथाचमनदानम् 1 विष्णुः 'उदइमुखेष्वाचमनमादो दद्यात्ततः प्राइमुखेषु' इति । २० उदइ मुतेषु पिश्यविप्रेषु । प्राइमुखेषु देवचित्रेषु । हस्तमप्रक्षाल्यैव गण्डपमहणं फर्तव्यम् । अन्यथा दोषमाह मरीचिः " हस्तं प्रक्षाल्य गण्डूपं यः पिवेदविचक्षणः । आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितणां नोपतिष्ठने "। गोमिल: मुस्वाऽऽनाय पदस्तोमान जपेत्तत्र समाहितः। गोसूक्तं चाश्वसूक्तं च मध्ये तस्य समीनरम् ॥ २५ भुक्त्वासन्नः शुचौ देशे वामदेव्यं ततो जपेत् । एवं सामभिराच्छन्नो भुनानस्तु द्विजोत्तमः । श्राद्धमोजनदोस्तु महद्भिर्नोपलिप्यते । " अन्यथैव हि भुझनो हव्यकव्यध्वमन्त्रवित आत्मानमन्नदातारं गमयत्यासुरी स्थितिम् ॥ ॥इति । अथ विकिरेतिकर्तव्यता । पाझमात्स्ययोः तप्तान ज्ञात्वा ततः कुर्याद्विकिरं सार्ववर्णिकम् । सोदकं चानमुद्धृत्य सलिलं प्रक्षिपेद्भवि"। ३० ब्रह्माण्डपुराणे "उच्छिष्टे सतिलान दर्भान दक्षिणामाभिधापयेत्" । उच्छिष्टे उच्छिष्टसन्निधौ । विष्णुः । मुक्तवत्सु ब्राह्मणेषु तृप्तिमागतेषु मामेक्षेटा इत्यनं सतृणमभ्युक्ष्यान्नविकिरणमुच्छिष्टाग्रतः कुर्यात् । इति । मन्त्रस्तु मामेक्षेष्ट बहुते पूर्तमस्तु बाह्मणो मे जुषतामत्रानं सहनधारममृतोदकं मे पुरतस्त्वतत्परमे व्योमन ' इति । वैश्वदेविकविकिरमन्त्रमाह गोमिल: 'असोमपाश्च ये देवा यज्ञभागविवर्जिताः । तेषामन्नं प्रदास्यामिविहिरवैश्वदेविकम् "॥ इति । १शहई-भवती। कनघमडट-निधापर्यन् ; आय-निपातयेव । । “ ·मयूख ] पिण्डदानम् । पियविकिरमन्त्रमाह कात्यायन “य अग्निदग्धा येऽनमिदग्घा जीवा जाता कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परागतिम्"। बृहस्पति. “अनग्निदग्धा ये जीवा येऽमिदग्धा कुले मम" गोमिल “अग्निदग्धास्तु ये जीवा येऽन्यदेग्धा कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परा गतिम्"। उभयत्र भूमौ दत्चेनेति शेष । पाद्ममात्स्ययो 'अग्निदग्यास्तु ये जीवा येऽप्यनामदग्धा कुले मम । भूमी दत्तन तुष्यन्तु तृप्ता यान्तु परा गतिम् "। " येषो न माता न पिता न बन्धुर्नचान्नसिद्धिर्न तथाऽन्नमस्ति । तत्तप्तयेऽन्न भुवि दत्तमेत प्रयान्तु लोकाय सुखाय ते तु ॥ "येऽस्मत्कुले तु पितरो लुप्तपिण्डोदरक्रिया । ये चाप्यकृतचूडास्तु ये च मर्मादिनि.सृता ।। " येषा दाहो न क्रियते अमिदग्धाश्च ये परे । भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परा गतिम् ॥ १. अपरार्के तु " असस्कृतप्रमीता ये त्यागिनोया कुलस्त्रियः ।दास्यामि तेभ्यो विकिर पित्र्य भूमौ जलेन तु"। इत्यपि मन्त्र उक्त । विकिरस्य प्रतिपत्तिमाह गौतम 'विकिरमुच्छिष्टे प्रतिपादयेत् । उच्छिष्टेरिति सहार्थे तृतीया । भार्गव "पिण्डव प्रति प्रत्ति स्याद्विकिरस्येति तौल्वलि "" इद चोच्छिष्टसन्निधौ विकिरदाने ते सह प्रतिपादनम् । पिण्डसन्निधौ चेपिण्डवदिति व्यवस्थित- १५ मिति केचित् । पिण्डसन्निधौ विकिरदानमाह धूम्र "कपित्थस्य प्रमाणेन पिण्ड दद्यात्समाहित । तत्सम विकिर दद्यापिण्डान्ते तु घडले"॥ इति। अथ पिण्डदानम् । सान्यायनगृह्ये (४।८।१३) 'भुक्तवत्सु पिण्डान्दद्यात्पुरस्तादेके। पुरस्तादिति पक्षे ब्राह्मणाचनानन्तरमाह देवल अथ सगृह्य कलश सदर्भ पूर्णमम्भसाम् । पुरस्तादुपविश्यैषा पिण्डावाप निवेदयेत् " ॥ २० इत्यादिना । अनौकरणानन्तरमाह मनु अपसव्यमग्नी कृत्वा सर्वमा परिक्रमम् । अपसव्येन हस्तेन निर्वपेदुदक शुचि ॥ "श्रींस्तु तस्माद्धवि शेषात्पिण्डान्कृत्वा समाहित "॥ इत्यादि । आश्वलायनगृह्ये (४।८।१२-१३ ) भुक्तवत्स्वनाचान्तेषु पिण्डान्निध्यादाचान्तेषु इत्येके' इति । कात्यायनोऽपि कृतगण्डूपेषु सम्यगाचान्तेषु ब्राह्मणेषु पिण्डदान २५ मुक्त्वाऽह 'अनाचान्तषु इत्येके ' इति । केचित्तु भुक्तवत्स्वनाचान्तेष्वेव विकिर दत्वा स्वधा वाचयित्वा पिण्डदान कुर्वन्ति । तथा च शवलिखितौ 'गायत्रीं समनुश्राव्य तृप्तान ज्ञात्वा स्वदितमिति पृष्टा शेषमन्नमनुज्ञाप्य कृतादन्नाद्विकिर कुर्यात्स्वधा वाचयित्वा विष्टरा स्त्रीन्निध्यात्' इत्यादि । विष्टरा पिण्डाधस्तना दर्भा । वृहस्पतिना 'आचान्तेषु पिण्डदान- मनाचान्तेषु विकिर ' इत्युक्तम् । आयान्तेष्वपि कुर्वाणा केचित् अभिरमणानुज्ञावचनस्वधा 30 वाचनादिपदार्थमकृत्वैव पिण्डदान कुर्वन्ति । एतदुत्तरकाटता त्वाह यम आचा-ताश्चानुजानीयादभिवाद्य कृताञ्जलि । भवन्तो रमन्तामत्र ज्ञात्वाऽनुज्ञातलक्षणम् ॥ " स्वधेति च प्रवक्तव्य प्रीयन्ता पितरस्तथा । अक्षय्यमन्नदान तु वाच्य प्रीतेईिजातिभि । - , । " ·५६ " पिण्डदानदेशाः। [श्राद्ध- " ततो निर्वपणं कुर्याटिपण्डानां तदनन्तरम् " ॥ इति । हारीतस्तु ' वाजेवाजेत्यनुमज्येत्यन्तं भोजनोत्तरं तत्तद्भुतहविःशेषस्य पिण्डान् पिण्डपितृयज्ञवन्निध्यात्' इत्याह । एते च पिण्डदानकालाः स्वस्वगृह्यानुसारेण व्यवस्थिता ज्ञेयाः । भोजनापूर्वकालोचरकालत्वयोर्व्यवस्थामाह लौगाक्षिः अप्रशस्तेपु यागेषु पूर्व पिण्ठावनेजनम् । भोजनस्य प्रशस्ते तु पश्चादेवोपकल्पयेत् " ! अप्रशस्तेषु सपिण्डीकरणपूर्ववर्तिपु प्रेतश्राद्धेषु । अवनेजनम् अवाचीनपाणिना निवपणम् इति स्मृतिचन्द्रिकाकारः। अवने जनं दानम् इति हेमाद्रिः। प्रशस्तं सपिण्डीकरणादिश्राद्धम्। इयं व्ययाया केषांचिदेव । मन्वादिस्मृतिषु मत्स्यादिपुराणेषु च भोजनपूर्वकालतेवोक्ता । स्वगृह्ये विशेषानुनो तु 'आचान्तेष्वेके' इति पक्षो ग्रहीतुं न्यायः ॥ १. अथ पिण्डदानदेशाः । देवलः 'हुत्वैवमग्निं पिण्डानां सन्निधौ तदनन्तरम् । पक्वान्नेन बलिं तेभ्यः पिण्डेभ्यो दापयेदिजः" ॥ अत्रामो होमस्य पिण्डसन्निधानं वदताऽपिण्डदानमप्यग्निसन्निधायुक्तं भवति इति हेमाद्रिः। अन्यन्तरामावे तु याज्ञवल्क्यादिवचनेभ्य उच्छिष्ट सन्निधौ पिण्डान्दद्यात् । अत्र विशेषमाह व्यासः १५ “ अरनिमात्रमुत्सृज्य पिण्डास्तत्र प्रदापयेत् । यत्रोपस्पृशतां वाऽपि प्राप्नुवन्ति न बिन्दवः " ॥ पारस्करः “ विप्राणां बाहुमात्रेण पिण्डदानं विधीयते " | 'पात्राणाम् ' इति वा पाठः । अत्रिः "पितृणामासनस्थानादमतनिष्वरनिषु । उच्छिष्ट सन्निधानं तन्नोच्छिष्टासनसन्निधौ " ॥ जातूकर्ण्यः “व्याममा समुत्सृज्य तत्र पिण्डान्प्रदापयेत् " ब्राह्मणमोजनात्पूर्वकालपदेयान्पिण्डान प्रस्तुत्य देशविशेषमाह देवलः अभ्यज्य मधुसर्पियो तान्वपेत्कुशसञ्चये । छायायां हस्तिनश्चैव हस्तदौहित्रसन्निधौ " ॥ 'श्राद्धसन्निधौ हस्तिसत्त्वे तच्छायायां दौहित्राद्धस्ताद्यन्तरालदेशे वा' इत्यर्थः । देवलः अथ संगृह्य कलशं सदर्भ पूर्णमम्मसा । पुरस्तादुपविश्यैषां पिण्डावापं निवेदयेत् ॥ 'ततस्तैरभ्यनुज्ञातो दक्षिणां दिशमेत्य सः कलशसइग्रहस्तु 'ततः पानीयकुम्मन तर्पयेत्प्रयतः पितृन्' इत्यादिना कलशेनैव येषां २५ कृत्यं विहितं तेषामेवान्येषां त्ववनेजनादिकं श्राद्धीयेनेवोदकेन । अत एव तत्सझमहमन्तरेणाह शालकायनः 'पिण्टावापमनुज्ञाप्य यतवासायमानसः । सतिलेन ततोऽनेन पिण्डान्सर्वेण निर्वपेत् " ॥ अथ पिण्डदानस्थानकल्पना । देवलः । " उपलिते शुचौ देशे स्थानं कुर्वीत सैकतम् । मण्डलं चतुरनं वा दक्षिणावनत महत एतच सैकतस्थानकरणं केषांचिदेव । अत एव 'उपलिते महीपृष्ठे' इति मत्स्यपुराणे महीपृष्ठमेव पिण्डाधारत्वेन विहितम् । देवलः 'एकदर्भग तन्मध्यमुष्टिखेत्रिश्च तं त्यजेत् । तन्मध्यं मण्डलमध्यम् 'निः' इति मातृमातामहादीनां पिण्डदानपक्षे । अन्यथा सकृदेव । "कण्डनं पेषणं चैव तथैवोल्लेखनक्रिया। सकृदेव पितृणां स्याद्देवानां तदनन्तरम् इति ब्रह्माण्डपुराणात । एतच्च स्फ्ये । स्पयामावे 'पनेण या कुशेर्वाऽपि उठिखेत १ई-व्योम । २० " ॥ ३० - ·'मयूखः] पिण्डदानस्थानकल्पना। ५७ ५ । महीं द्विजः' इति ब्रह्माण्डपुराणात् । वज्रः स्फ्यः । 'वज्रो वै स्फ्यः' इति श्रुतेः । तत्रय 'सम्पाचराम्यो पाणिभ्यां कुदृष्लेखनं द्विजः । सव्यः वामः उत्तरः यथोस्तौ सव्योत्तरी। एतच्च सर्वमानेयीदिगभिमुखम् । आश्वलायनेन दक्षिणप्राची प्रस्तुत्य ' सर्वकर्माणि तो दिशम्' इत्युक्तत्वात् । 'दक्षिणा दिक् पितृणाम् ' इति श्रुतेः । दक्षिणा दिपि विकल्पेन । कत्तोऽपि सौर्यादामेव्यभिमुखो दक्षिणाभिमुखो वा । लेखाकरणे मन्त्र उक्तो ब्रह्मपुराणे "निहन्मि सर्व यदमध्यमत्र हताश्च सर्वेऽसुरदानवा मया । "रक्षासि यक्षाश्च पिशाचसइघा हता मया यासुघानाश्च सर्वे " ॥ " एतेन मन्त्रेण सुसंपतात्मा दर्भ घेदि विलिखेत्रिः' इति । पिण्डपितृयज्ञे कात्यायनः 'दक्षिणेनोल्लिखत्यपहता इत्यपरेण वा' अग्न्यपेक्षया दक्षिणत्वमपरत्वं च । उल्लिख्य चाभ्युक्षण । तामभ्युझ्य' इत्याश्वलायनवचनात् । उल्लिख्योल्मुकनिधानमाह कात्यायनः १०. 'उन्मुकं परस्तात्करोति ये रूपाणि ' इति । आश्वलायनः ‘सकृदाच्छिन्नैरवस्नीय' इति । अथ सकृदाच्छिन्नान्युपमूलं दितानि भवन्ति' इति शतपथे । 'यस मूलं तपितृणाम्' इति तु तैत्तिरीये। "विष्टरोखीन्वपेत्तत्र नाममोनसमन्वितान् । अद्भिरभ्युक्ष्य विधिवत्तिलौम्यवकीर्य च" ॥ नामगोत्रसमन्वितान् 'अमुकंगोत्रस्यास्मपितुरमुकशर्मणोऽयं विष्टरः । इत्यच्चारणपूर्वामित्यर्थः । १५ दर्मास्तरणानन्तरमाह देवलः 'अथ साझलिस्थाय स्थित्वा चावाहयेत्पितन । पितरो में प्रसीवन्तु प्रयान्तु च पितामहाः ॥ " इति संकीर्तयेस्तूष्णी तिष्ठेक्षणमनुश्वसन् । आवाहयित्वा दर्भागस्तेषा स्थानानि कल्पयेत् ।। " तेष्वासीनेषु पात्रेण प्रयच्छेन्मार्जनोदकम् । प्रक्षाल्य विकिरतन नानावास्तिलानपि ॥ इति । दीस्तरणानन्तरमाह शुमन्तु. " असाववनेनिश्वेति पुरुषं पुरुष प्रति । त्रिविरेकेन हस्तेन विदधीतावनेजनम् " ॥ असाविति गोत्रनाम्नामपि ग्रहणम् । "पिण्डोदकपदानं तु नित्यनैमित्तिके वपि । आलप्य नामगोनेण कर्तव्यं सर्वदैव हि इति व्यासोक्त. कात्यायनेन तु बहिस्तरणात्पूर्वमवनेजनमुक्तम् । अनयोपिकल्पो यथाशाख व्यवस्था वा । इदं चोदकं सतिलमित्याहोशना 'तिलोन्मिश्रेणोदकनासिच्य' इति । २५ मार्कण्डेयपुराणे “ पितृतीर्थेन तोयं च दद्यात्तेभ्यः समाहितः " ॥ इति । कात्यायनशांखायनगोभिलादिमिस्तु अवनेजनार्थमुदकपात्रमुक्तम् । पटत्रिंशन्मते " सव्यं जानु निपात्यैव भूमो पिण्डान्प्रयत्नतः । निर्वपेपितृतीर्थेन स्वघाकारमुदाहरन् ” । मरीचिः " पात्राणां खडूपात्रेण पिण्डादान विधीयते । राजतौदुम्बराभ्या वा हस्तेनैवाथवा पुनः" इति। ३० खड्गाख्यश्वापदविशेषललाटास्थिसंभवपात्रं खड्गपात्रम् । औदुम्बरं ताम्रमयम् । सव्यपाणिसंयोजन शहलिखिता-पामुक्तम् "पिण्डान्निध्यात्सव्येन पाणिना दक्षिणं पाणिमुपसंयोज्येति ” । देवला अपसव्यमपागम्' इति । ब्रह्माण्डपुराणे " उत्तानेन तु हस्तेन निर्वदक्षिणा- मुखः " । इति ॥ २० । " - ·५८ पिण्डपरिमाणम् । [श्राद्ध- - " पितृतीविनमनं चाहापस्तम्बः 'सव्यं जान्दाच्यावाचीनपाणिः' इति । उत्तान एवापरीकृतपितृतीर्थः पाणिरवाचीनः । अवाचीनमेव पराचीनशब्देनाहाश्वलायनः 'तस्यां पिण्डानिपणीयात्पराचीनपाणिः' इति । अग्नीकरणापूर्व पिण्डदानपक्षे तदर्थेन चरुणा पिण्डाः सतश्चरुमुपादाय सपवित्रेण पाणिना' इत्यादिना देवलेनोक्ताः । अग्नौकरणोत्तरमिति ५ पक्षे तु तच्छेपादित्याह मनुः ( ३१२१५) "त्रीस्तु तस्माविशेषापिण्डान कृत्वा समाहितः । ओदनेनैवें विधिना निर्वपेद्दक्षिणामुखः" इति । भोजनोत्तरकालीने तु कात्यायनः ' सर्वमन्नमेकत उद्धृत्य' इति । सर्वशब्दः प्रकृतान्न- जातिसर्वत्वार्यः । इदं चामौकरणशेपेण मिश्रणीयमित्याहाश्वलायनः 'यद्यदन्नमुपभुक्तं तत्तस्थालीपाकेन सह पिण्डार्थमुद्धृत्य पिण्डान्निध्यात्' इति । यत्तु पटन्ति १० "मापाः सर्वत्र वै ग्राह्या न ग्राह्यास्त्वग्निपिण्डयोः। ब्राह्मणेषु यथा मद्यं तथा माषोऽमिपिण्डयो"इति। तन्निमूलम् । तेन मापा अपि ग्राह्या एव इति । वायुपुराणे “ मधुसपिस्तिलयुतान श्रीन पिण्डान्निर्वदुधः" । नात्र मध्वादिनयनियमः क्रियते । किवतिशय एव । अत एवं तिल- मधुद्वययुक्तता बृहस्पतिनोक्ता “ सर्वस्मात्प्रकृतादन्नास्पिण्डान्मधुतिलान्वितान ॥ इति । तिलमात्रयुक्तता तु 'सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः' इति याज्ञवल्क्येनोक्ता (आ. २४२)। १५ तेन त्रयं न नियतमिति केचित् । वस्तुतस्तु अयनियमेऽपि कलौ मधु न देयम् । "अक्षता गोपशुधैव श्राद्धे मांस तथा मधु । देवराञ्च सुतोत्पत्तिः कलो पञ्च विवर्जयेत् " इति श्राद्धदीपकलिकायां निगमोक्तः। अथ पिण्डपरिमाणम् । व्यासः "विहायनस्य वत्सस्य विशत्यास्यं यथासुखम् । तथा कुर्यात्प्रमाणं तु पिण्डानां व्यासमापितम्"। २० विहायनः द्विवर्षः । ब्रह्माण्डपुराणे "श्रीपिण्डानानुपूयंग साङ्गुष्ठमुष्टिवर्द्धनात् ॥ मुष्टौ निवेशिते पिण्डे यथासाङ्गुष्ठमुष्टिवृद्धिर्भवतीत्यर्थः । अगिराः "कपित्थबिल्बमात्रान्वा पिण्डान्दद्यात्समाहितः । कुक्कुटाण्डप्रमाणान्चा यदि वाऽऽमलकैः समान" बदरेण समान्याऽपि दद्याच्छ्रद्धासमन्वितः " ॥ इति । एषां च शक्तिभेदेन व्यवस्था । व्यवस्थायुक्तानि परिमाणान्याह मरीचिः २५ " आदमिलकमात्रांस्तु विण्डान्कुर्वीत पावणे । एकोद्दिष्टे विल्वमात्रं पिण्डमेकं तु कारयेत् ॥ " नवश्राद्धे स्थूलतरं तापादपि तु निर्वपेत् । तस्मादपि स्थूलतरमाशीचे प्रतिवासरम्" ॥ अनाऽऽमलकमात्रानेव पार्वणे इति न नियमः। किंतु आमलकमानान्पार्वण एवेति । अतश्चाधिक- परिमाणविण्डाचारी न विरुध्यते । नवश्राद्धं च स्मृत्यन्तरे " प्रथमेऽह्नि तृतीयेऽनि पञ्चमे सप्तमे तथा । नवमेकादशे चैव तनवश्राद्धमुच्यते" ॥ इति । ३० मैत्रायणीये त्रयाणा यथोत्तरं परिमाणाधिस्यमुकम् । पितामहस्य नाना स्थवीयोसं मध्यमम्। प्रपितामहस्य नाना स्थंविठं दक्षिणामिति । आवाहनादिपिण्डदानान्तं कर्मोक्त्वाऽऽह याज्ञवल्क्य: ( आ २४३ ) " मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः" ॥ एवमित्युक्तवक्ष्यमाणपदार्यातिदेशः । पितृमातामहपावर्णयोश्चैकप्रयोगविधिपरिमहात्सहक्रियाणयोमिथःप्रत्यासत्यनुग्रहाय पदार्थानामे- दानुसमयो न काण्डयोः।

·मयूख ] दक्षिणा ५९ अनन्तरकृत्यमाह स एवं आ २४३)" स्वस्तिवाच्य तत कुर्यादक्षय्योदकमेव च "। इति सह सर्ववर्गमनमुपादायानि सन्निधौ पिण्टाव दद्यात् । तदभावे ब्राह्मणार्थ सार्ववर्णिक- मनमुपादायोच्छिष्ट सन्निधौ पिण्डपितृयज्ञकल्पेन पिण्डान्दद्यात् । मातामहानामप्येवमेव वैश्वदेवा- वाहनादिप्रदाना- कर्म कृत्वा ब्राह्मणानामाचमन दद्यात् । तत 'स्वस्तीति चूत' इति ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत् । तैश्च 'स्वस्ति' इत्युक्ते 'अक्षय्यमस्थिति ब्रूत' इति ब्राह्मणहस्ते- ५ पूदकदान कुर्यात् । 'अस्त्वक्षय्यम्' इति ते ब्रूयुरित्यर्थ । अथ दक्षिणादानम् । तद्विविधम् । विप्रादेश्यक पित्रुद्देश्यक च । आयमाह देवल' " आचान्तेभ्यो द्विजेभ्यस्तु प्रदद्यादथ दक्षिणाम् " ॥ इति । द्वितीयमाह पारस्कर 'हिरण्य विश्वेभ्यो देवेभ्यो रजत पितृभ्य ' इति । तत्राय सव्येन । तथा च जमदग्निः 'अपसव्य कर्म सर्व दक्षिणादानवर्जितम्' इति । द्वितीय स्वपस- १० व्येन । तथा च दक्षिणादान प्रक्रम्य स एव अपसव्य तत्रापि' इति । तत्रापि पित्र्य- दक्षिणादानेऽपीत्यर्थ । दक्षिणादाने क्रममाह देवल "दक्षिणा पितृविप्रेभ्यो दद्यात्पूर्व ततो इयो."! दयो दाम्या वैश्वदेविकबाह्मणा-यामित्यर्थ । दक्षिणा च विप्रगुणानुरोधेन विषमाऽपि देया "एकपलयुपविष्टाना विप्राणा श्राद्धकर्मणि मध्यभोज्य सम देय दक्षिणा स्वनुसारत." ॥ इति स्मते । दक्षिणा दत्वा स्वर्धा वाचयिष्ये इत्युक्त्वा तैाह्मणे । वाच्यताम्' इति प्रत्युक्त 'पित्रादिभ्य स्वधोच्यताम् इति वदेत् । 'अस्तु स्वधा' इति विप्रा । ततो भूमावुदक मासिच्य 'विश्वे देव। प्रीयन्ताम् ' इति वदेत् । 'प्रीयन्ता विश्वे देवा । इति विरुक्त दातार ' इति मन्त्र जपेत् । पितृणा न्युब्ज पात्रमुत्तान कृत्वा 'वाजे बाजे' इति मन्त्रेण पितृपूर्व विसर्जयेत् । तदेतत्सर्वमाह याज्ञवल्क्य ( आ २४४-२४८) दत्त्वा तु दक्षिणा शक्त्या स्वधाकारमुदाहरेत् । वाच्यतामित्यनुज्ञात प्रकृतभ्य स्वघोच्यताम् ॥ 'बयुरस्तु स्वधे युक्त भूमौ सिवेत्ततो जलम् । विश्वेदेवाश्च प्रीयता विरैश्चोक्त इद जपत् ॥ "दातारो नोऽभिवर्द्धन्ता वदा सन्ततिरेव न । श्रद्धा च नो मा व्यगमद्रह देय च नोऽस्तु' ॥इति। " इत्युक्त्वोक्त्वा प्रिया वाच पितृपूर्व विसर्जयेत् । वाज वाज इति प्रीत पितृपूर्व विसर्जनम् ॥ “यस्मिस्ते सनका पूर्व पितृपान निवेशित । पितृपात्र तदुत्तान कृत्वाविप्रान्विसर्जयेत्।" इति। २५ पिण्डप्रतिपत्तिमाह स एव ( आ २५७ ) "पिण्डास्तु गोजविप्रेभ्यो दद्यादनौ जलेऽपि वा"। पल्या पुत्रकामनाया तु वायुपुराण “ पन्त्य प्रजार्थी दद्यानु म-यम मन्त्रपूर्वकम् " ॥ इति । मन्त्रस्नु मत्स्यपुराणे आधत्त पितरो गर्ने मन्त्र सन्तानवर्द्धन " ॥ इति । मध्यमपिण्डप्राशन च केवल काम्पमेव न नित्यमिति द्वैतनिर्णये तातचरणा । इतरपिण्ड- द्वय कामनाभावे त्रयमपि गवदौ प्रतिपाद्यम् । बृहस्पति " अन्यदेशाता पत्नी गर्मिणी रोगिणी तथा । तदा त जीर्णवृषभश्छ।गो वा मोक्तुमर्हति ॥ तीर्थश्राद्ध प्रतिपत्यन्तर विष्णुधर्मोत्तरे "तीर्थश्राद्धे सदापिण्डान क्षिपेत्तीधै समाहित दक्षिणाभिमुस्खा भू वा पियादिक्सा प्रकीर्तिता' इति। उच्छिष्टमार्जने विशेषमाह याज्ञवल्क्य " सासु विप्रेषु सर्वेषु द्विजन्छिष्ट न मार्जयेत्" । इति । . २० " " ·६० श्राद्धप्रयोगः । [श्राद्ध- " ॥ १८ सतिइति अपराहतोपलक्षणार्यम् "भृत्यवर्गवृतो मुझे हव्यं कथ्य स्वगोबजेः । आसायं श्रादशालायां द्विजोच्छिष्टं न मार्जयेत्” । इति प्रचेतोवचनात् । मात्स्ये ततश्च वैश्वदेवान्ते समृत्यः सहबान्धवः । मुभीतातिथिसंयुक्तः सर्वपितृनिषेवितम् " ॥ इति । '५ श्रादशेषभोजनं तु दिवेव कार्यमित्याह जातुकर्ण्यः "अहन्येव तु भोक्तव्यं कृते श्राद्धे द्विजन्मभिः । अन्यथा ह्यासुरं श्राद्धं पर पाके च सेविते देवलः " श्राद्धं कृत्वा तु यो भुक्के न भुलेऽथ कदाचन। देवा हव्यं न गृह्णन्ति कव्यानि पितरस्तथा ॥ तहिने नित्योपवासप्राप्तौ तु श्रादशेषावधाणमेवेत्युक्तं समयमयूखे । अर्थ प्रयोगः। तत्र कर्ता पूर्वेयुः सद्यो वाऽऽचम्य प्राणानायम्य मासपशायल्लिख्य प्राचीनाचीती सव्य जान्वाच्य अस्मपितृपितामहमपितामहानां मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहानां वाऽमुकामुक- शर्मणाममुकगोत्राणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां सपत्नीकानां सदैवं सपिण्टमपिण्डं वा पार्वणविधिना श्वोऽद्य या दर्शश्राद्धमहं करिष्ये' इति संकल्पयेत् । क्षयाहे अपत्नीकानां पित्रादीनामेव । १५ महालये तु यथासंभव सर्वेषामिति विशेषः । ततः कर्ता दक्षिणं जान्बाच्योपवीत्युदङ्मुखोऽस्म- पित्रादीनां दर्शश्राद्धादौ विश्वेदेवस्थाने त्वामहं निमन्त्रये इत्यकं वो चतुरो वा प्राइमुखान ब्राह्मणान प्रत्येकं दक्षिणं जानें स्पृष्टा निमंत्र्य दैवे क्षणः क्रियतामिति ब्रयात् । तथेतीतरः प्रतियात् । ततः कर्ता 'प्रामोतु भवान् । इति ब्रूयात् । 'प्रामवानि ' इतीतरः । ततः कृती दक्षिणामुखः सव्यं दक्षिणं वा जान्वाच्य प्राचीनावीती 'अस्मिन् दर्शश्राद्धादावस्मत्सितुरमक २० शर्मणोऽमुकगोत्रस्य वसरूपस्य सपत्नीकस्य स्थाने ' स्वामहं निमन्त्रये इत्युदइमुखमेकं त्रीन नव वा ब्राह्मणान् प्रत्येकं सव्यं दक्षिणं वा जानु स्पृष्टा निमन्त्रयेत् । एवं 'पितामहस्य रुद्ररूपस्य प्रपितामहस्यादित्यरूपस्य ' इति । एवमेव मातामहादीनपि प्रत्येक निमन्त्रयेत् । ततः 'पित्र्ये क्षणः क्रियताम्' इति वदोत् । 'ॐ तथा' इत्यादि पूर्ववत् । ततः कोपवीती " अकोधनेः शौचपरेः सततं ब्रह्मचारिभिः । भवितव्यं भवद्भिश्च मया च श्राद्धकारिणा ॥ २५ " सर्वायासविनिमुक्तिः कामक्रोधविवर्जितः । भवितव्यं भवद्भिर्नः श्वो मते श्राद्धकर्मणि" ॥ इति भवद्भिनोऽद्यत इति वा तान् श्रावयेत् । ततो द्विराचम्य पवित्रं धृत्वा सौवर्णराजतखड्गा. हुलीयानि वाऽनामिकातर्जनी कनिष्ठिकासु धृत्वा संकल्पपूर्व श्राद्धाधिकारसिद्ध्यर्थ सहस्रशीत्यादि. पवित्रमन्त्रान जपित्वा दिराचम्य विप्राग्रतो ब्रह्मदण्डा सतिलं हिरण्यं कुशं वा निक्षिप्य समस्तसम्पत्समवाप्तिहेतवः समुत्थितापत्कुलधूमकेतवः । अपारसंसारसमुद्रसेतवः पुनन्तु मां ब्राह्मणपादपासवः ।। आपदनध्वान्तसहस्रमानवः समीहितार्पणकामधेनवः । समस्ततीर्थाम्बुपवित्रमूर्तयो रक्षन्तु मां ब्राह्मणपादपासवः ॥ विप्रौपदर्शनाक्षि क्षीयन्ते पापराशयः । दर्शनान्मट्सलावाप्तिरर्चनादच्युतं पदम् इति तान स्तुत्वा प्राचीनावीती 'अमुकश्राद्धं कर्तु ममाधिकारसम्पदस्तु ' इति भवन्तो १ अईयक-पासप्रयोगः 6 46 ॥

·मयूख:] ब्राह्मणावाहनादि । , - ५ , ब्रुवन्तु ' इति तासंप्रार्य ' तथास्तु' इति तरनुज्ञातो यज्ञोपवीती तिथ्यादि संकीर्त्य दक्षिणा- मुखः प्राचीनावीती सयं जान्वाच्य तिलान् गृहीत्वाऽस्मत्पित्रादीनां मातामहादीनां च पूर्वोप- क्रांतं श्राद्धं थुष्मदनुज्ञया करिष्य' इति संकल्प्य 'कुरुष्व ' इति तैरनुज्ञातो ब्राह्मणान स्वागतम् ' इति दृष्ट्वा तैः 'मुस्वागतम् ' इति प्रत्युक्त उपबीती आगच्छन्तु महाभागा विश्वे देवा महाबलाः। ये अन विहिताः श्राद्धे सावधाना मवन्तु ते ॥ इति वैश्वदेविकद्विजान्सप्रार्थं प्राचीनावीती "ये मयामन्विताः पूर्वं पितरो मातृपक्षजा. ! आश्रित्य पितृकार्येषु सावधाना मवन्तु ते ॥ इति पितृद्विजान संप्रायोपवीती सर्वान्प्रदक्षिणीकृत्यैकस्मिन्नर्धपाने चन्दनयवकुसुमोदक सम्भृत्य 'अयमेनम् ' इति सकृत्पठित्वा द्विजपायोनिमन्त्रणक्रमेणार्य निनीयोदइमुखो द्विराचामेत् । ततः श्राद्धपूर्वदेशे देवे दिहस्त दीर्घ चतुरनमुदप्लवं मण्डलं गोमूत्रगोमयाम्या १० कृत्वा तत्र यवान प्राग कुशद्वयं च निक्षिप्य तद्दक्षिणतः षडझुलं विहाय प्राचीनावीती पित्रर्थ चतुर्हस्तं समचतुरस्र दक्षिणाप्तवं मण्डलं गोमूनगोमयाभ्यामेव कृत्वा तिलान्दक्षिणायं कुशवयं च निक्षिप्योपवीती पितृदेवमण्डलारपूर्वे प्रत्यङ्मुख उपविश्य देवतार्थब्राह्मणमे के प्राइमुखमुपवेश्य पवित्रकरो निमन्त्रणक्रमेण गन्धपुष्पयवकुशमिश्रं जलालिं " विश्वेभ्यो देवेभ्य इदं पायम इत्युक्त्वा शन्नो देवी:' इति मन्त्रान्ते देवतीर्थेन ब्राह्मणपादयोनिनीयाभिवन्य पवित्रं विनस्यान्य. १५ जलेन पादौ प्रक्षाल्य दक्षिणपादादिमूर्द्धान्तं गन्धपुष्पाक्षतः 'सहस्रशीर्षा' इति संपूज्य साक्षतगन्धपुष्पकुशजलपूर्णपात्रेण 'विश्वेदेवा एष वोऽर्य' इत्यय निवेदयेत् मितरत्र कन्या ब्राह्मणान् द्विराचमय्य स्वयं पवित्रं धृत्वा सकृदाचम्य प्राचीनाबीती दक्षिणामुखी विप्रानुवइमुसानुपवेश्य द्विगुणभुमकुशतिलगन्धपुष्पमिश्र जलाजलि 'अस्मपितरोऽमुक शर्मागो- ऽमुकगोवा वसुरूपा इदं वः पाद्यम्' इत्युक्त्वा 'शन्नो देवी: ' इति मन्त्रेण पित्रव्राह्मण- २० पादयोः पितृतीर्थेन निपिच्याभिवन्यान्यजलेन पादौ प्रक्षाल्य शिर प्रमृतिपादान्तं वामापूर्वक 'पितृभ्यः स्वधायिभ्यः' इति तिलचन्दनपुष्पैरम्पर्य 'अस्मास्तरोऽमुकशर्माणोऽमुकगोत्रा वसुरूपा एष वोऽधः' इत्युक्त्वा सतिलगन्धपुष्पकुशजलपूर्णपात्रेणा ब्राह्मणपादयोनिनयेत । एवमरमपितामहा रुद्ररूपाः प्रपितामहा आदित्यरूपा इस्युक्त्वा प्रत्येक पायायन्तिं कृत्वा मातामहादीनामपि तथैव कुर्यात् । ततस्तान् द्विराचमध्य स्वयं च पवित्रपाणिर्दक्षिणामुखो २५ दिराचम्य द्विगान मोजनास्थले नीत्वा प्राचीनाबीती ' अमुकादसिद्धिरस्तु' इति भक्तो अवन्तु इत्युक्त्वा अस्त्वमुकश्राद्धसिद्धिः' इति तैः प्रत्युक्त आसनान्युपकरप्योपीती प्रागमयुग्म- হান্নানসম্রাঘাষল হুলস সূছ। ঘাবনাঞ্জাস্থান নির্ধ ঘূৰা प्राइमर्स 'ॐभूर्भुवः स्वः यूय समाधम' इति उपवेश्य 'अमुसमास्महे इति प्रत्युत्तोऽपर- मप्येवमुपवेश्य प्राचीनाबीती दक्षिणामयुग्मकुशतिलयुक्तासने तय पित्रादिबामणमुदङमुस्वमुप- ३० वेश्य तिलतेलदीपिका प्रत्येक शक्त्योपकल्प्पोपवीती स्वासने प्राइमुस उपविश्य ' अपवित्रः पवित्रो वा' इति विष्णु स्मृत्वा अवैष्णये नमः । जयाये नमः । कास्यप्यै नमः। "मेशिनी लोकमाता व क्षितिज घरा मही भूमि शैला शिक्षा स्वंयपि तुभ्यं नमोऽस्तु । "धरणी कापी क्षोणी रसा विश्चमरा च भूः । जगत्पतिश मुघाख हि मातमोऽस्तु ते ।

·. - . . पृथिवीपूजनं बाह्मणपूजनं च । [श्राद्ध- " वैष्णवी भूतदेवी च पृथिवि वो नमोऽस्तु ते ॥ इति पृथिवीं स्तुत्वा श्रादेश गयात्मकत्वेन तस्यं च गदाधरात्मकत्वेन ध्यात्वाऽऽचम्य प्राचीनावीती वैष्णवं मन्त्रं गायत्री प्रण मधुवाता । इति तृचं जयोपवीत्याचम्य प्राणनायम्य तिथ्यादि संकीर्य प्राचीनागीतिना ' प्रकान्तं श्राद्धकर्म युध्मदनुज्ञयाऽहं करिष्ये ' इति संहस्य कुरुष्व ' इति तैरनुज्ञातः ‘सप्तव्याधाः' इति श्लोकदयं ‘देवताभ्य' इति सप्ताचिर्मन्नं चतुर्भिश्च' इति ' यस्य स्मृत्या' इति च पठित्वा ' निहन्मि' इति नीवीं बढवा 'अपहता इत्यप्रदक्षिणं सर्वतस्तिलेः सर्पश्चावकीर्य ' तिला रक्षन्तु ' इति निलकशान्दारदेशे क्षिपश निहन्मि' इति 'अपहता' इति च प्रदक्षिणं दिक्षु विदिषु च दक्षिणथं परितस्तिलरवकीर्य यद्देवा' इति तृचेन जलमभिमन्व्य तेन पाकमुपहारांश्च प्रोक्ष्य ' सर्वे पाहाः शुचयः श्राद्धयोग्या १० भवन्तु दुष्टदृष्टिदोषायुपहतिर्नश्यतूपहाराणा च पवित्रताऽस्तु ' इत्युक्तोपी युदद्दमुखो वैश्वदेविक- विप्रसनिधो दक्षिणं जावाच्य तद्दक्षिणहातं सव्येन धृत्वा दक्षिणहस्तेन यवजलयुक्तमजुदमः द्वयमादाय 'विश्वेषा देवाना विश्वेभ्यो देवेभ्य' इति बोक्त्वा 'इदमासनम् ' इत्यचार्य तदरते तदुदकमासिन्य तदक्षिणतः प्राग कुशद्वयं प्रक्षिप्य स्वासनम्' इत्यम्वा तेन धर्मोऽस्मि विशि राजा प्रतिष्ठिनः' इति मनसंवासने प्रतिगृहाते पुनस्तद्धस्तेऽपो दत्ता सदर्भण दक्षिणहस्तेन निरगष्ठ १५ विप्रदक्षिणहस्तं धृ-वा 'पुरूरवावसंज्ञकविश्वदेवस्थाने क्षण. शियन म्' इत्युक्त्वा' ॐ तथा' इति तेनोक्त 'प्रामोतु मवान्' इत्युक्त्वा प्राप्रवानीति' तेनोक्त इतरत्राप्येवमुदकसंस्थंकृत्वाऽपो दद्यात् । ततः प्राचीनावीती दक्षिणामुखः सव्यं जान्याच्यायुग्मान सजलसिलान द्विगुणभनान्कुशानादाय 'अस्मस्पितॄणाममुकशर्मणाममुकगोवाणा वसुरूपाणां सपत्नीकानामिदमासनम्' इति सव्यहस्तधृते द्विजदक्षिणहस्ते तज्जलमासिच्य द्विजवाममागे दक्षिणायानिक्षिप्य 'स्वासनम्' इति प्रत्युक्ते 'आस्य- इत्युक्त्वा तेन 'धर्मोऽस्मि विशि राजा प्रतिष्ठित.' इति मनसेवाऽऽसने प्रतिगृहीते । एवं यथालिङ्गं सर्वन कृत्वा क्रमेणापो इवा सकशेन दक्षिणहस्तेन विप्रदक्षिणाइगष्टमेघ गृहीत्वा 'अमुझश्राद्धे क्षणः क्रियताम् ' इत्यादि सर्वत्र बायो दद्यात् । एवं मातामहब्राह्मणानामपि । तत उपवीत्युदडमुखः कुशयवपुष्पाण्यादाय तिष्ठन् 'आगच्छन्तु महाभागा विश्वदेवाः' इत्यादि पठित्वा वैश्वदेवविप्रदक्षिणहस्तं निरगुष्ठ धृवा 'विश्वान्देवान्भवस्वाहयिष्ये' २५ इति पृष्ठा 'आवाहय ' इत्यनुज्ञाते 'विश्वे देवास' इत्यनया सकृत्सर्वत्रावाह्य विप्रदक्षिण- जानु वामहस्तेन संगृह्य दक्षिणपादादिमूर्दान्तं प्रदक्षिणमने यवान् कुशाश्च विकीर्य 'विश्वे देवाः शृणुतेमम्' इति सकृजपेत् । कर्कस्तु तिलोव देवावाहनमिच्छति प्रकरणानुमहात्' इति । ततः प्राचीनावीती दक्षिणामुखोऽप. प्रदाय तिलान द्विगुणकुशानादाय 'अस्मत्पितॄन् पिता- महान प्रपितामहानमुकशर्मणोऽमुकगोत्रान् वसुरुद्रादित्यरूपान भवस्वावाहयिष्ये' इति पृष्टा आवाहय' इत्यनुज्ञात ' उशन्तस्त्वा' इत्याबाह्य विप्रवामजानुं संगृह्य मूर्धादिदक्षिणपादान्तं दक्षिणसंस्थं तिलान्विकीर्याऽपो दत्त्वा कृतान्नलि: आयन्तु नः पितरः' इत्युपस्थायाऽपो दावा ' नमो वः पितर इथे ' इत्यादि 'जीवन्त इह सन्तस्याम' इत्यन्तेन शिरोऽसजानुपादे- प्रदक्षिणमभ्याडपो दद्यात् । एवं मातामहाना ततो' अपहता'' इति बाह्मणान्परितो दिग्विदिक्षपदक्षिगं तिलाधिकिरेत् । अयोपबीती देवहिजामतः प्रोक्षितायां भूषि प्रागयौ कुशी २० ताम्' ३० " ·मयूखः] अर्घनिवेदनम्। + - निधाय तयोः अर्यपात्रे निघाय तयोर्दै वे पकिने निघाय प्राचीनावीती पित्रादिविप्राग्रतः प्रोशितभूमौ दक्षिणायदर्भेषु प्रतिवर्ग त्रीणि त्रीण्यपानाणि दक्षिणसंस्थान्यासाय तेषु च प्रत्येक द्विगुणभुमानि दक्षिणापाणि त्रीणि त्रीणि पवित्राण्याधायोपवीती प्रामुखो देवपात्रयोः शन्नो देवीः' इति प्र येकं शन्नोमन्त्रेण जलं देवतीर्थेनाऽसिच्य ' यवोसि' इति यवान् गन्धदाराम्' इति चन्दनं 'ॐ मोषधय प्रति ' इति पुष्प प्रक्षिप्य 'देवार्घपात्रसम्पत्तिरस्तु' इत्युक्त्वा ५ प्राचीनावीती पेत्रार्धपात्रेषु शन्नो देवीः' इति प्रत्येक पिततीर्थन जलमासिच्य तेनैव तिलोऽसि' इति तिलान क्षि वा प्राग्वद्गन्धपुष्पं क्षित्वा 'पैत्रापात्रसम्पत्तिरस्तु' इत्युक्त्वोपीती देवविधा- ग्रत स्वाहाऽर्घा ' इत्यर्धपात्रे प्रत्येक निधाय प्राचीनावीती पत्रविप्रायतः 'स्वधा अर्घा । इति तदर्षपात्राणि प्रत्येकं न्यस्योपत्युिदरमुको देवविप्रपाणावपो दत्त्वा तस्मिन्प्रागने अर्धस्थ- पवित्र निधाय प्राग्वत्तदङ्गं सपूज्य हस्ताभ्यामर्धपात्रमुत्य 'या दिव्याः । इत्युक्त्वा 'विश्वे- १० देवा एप बोऽर्घ.' इत्यर्बोदकं विप्रदक्षिणहस्ते क्षिप्त्वा पुनरपो दत्त्वाऽपात्रमधो निदध्यात् । ततो द्विजः ' स्वर्घः' इत्युक्त्वा पवित्रे अर्धपानोपरि निदध्यात् । ततः कर्ता प्राविदितरत्राप्य- चन्तिरं दद्यात्तत्रैकविप्रपक्षेऽर्घद्वयमपि तत्रैव दवा प्राचीनाबीती दक्षिणामुखः पत्रद्विजहस्तेऽपो दत्त्वा तस्मिन्नर्घस्थपवित्राणि दक्षिणाग्राण्याधाय प्राग्वन्मू‘दिपादान्तं संपूज्य हस्ताभ्यामधपात्र- मादाय 'या दिघ्या । इत्युक्त्वा 'अस्मपितः अमुक शर्मनमुकगोत्र वसुरूष सपनीक एष १५ तेऽर्घ ' इत्युक्त्वा पितृतीर्थनार्धोदकं विप्रहस्ते क्षिप्वापो दत्त्वा 'अस्मपितामह रुद्ररूप प्रपिता- महादित्यरूप' इत्यायत्तरबाप्येवमेवाघ दत्त्वा मातामहादीनामपि तथैव दद्यात् । वर्गद्वयेऽप्येक- विपक्षे कैकस्यैव हस्ते त्रीन् त्रीनयान दद्यात् । वर्गद्वयेऽप्येकविप्रपक्षे तद्धात एव पदपि दद्यात् । एकैकस्याने कविप्रपक्षेऽप्येकमेव पित्राद्यर्थ्य तावद्विगृह्य दद्यात् । संस्रवग्रहणम् । २० अथावापाने सर्वाधसम्रवानासिच्योत्तरत शुन्धन्ताम् इति भूमि प्रोक्ष्य "पितृसदनमसि ' इति दक्षिणायकुशैरास्तीर्य तत्र 'पितृभ्यः स्थानमसि' इत्याद्यर्धपात्र दक्षिणा न्युजीकृत्य गन्धपुष्पधूपदीपैस्तदोपवीती प्राइमुखों मुसमार्जनादिका पानान्तरस्थापितसंव- प्रतिपत्ति कृत्वोदड्मुखो देवद्विमहस्ने अपो दवा गन्धद्वाराम् 'पुरूरवावसंझका विश्वे देवा अमी स्वाहा ' इति प्रतिद्विजं द्विवार २५ चन्दनं दत्वा पुनरपो दत्वा 'ओषधय. प्रति । इति पूर्ववत्पुष्प दवा अपो दत्वा “धूरसि' इति धूपू दत्वा अपो दत्वा 'उद्दीप्यस्व' इति दीप दत्वा अपो दत्वाऽऽछादन दत्वा अपो दत्वा यथाविभवमलङ्कारपादुकोपानछत्रजलपानादीनि नाममन्त्रण यवोदकपूर्व पदार्थानु- •समयेन दत्त्वा सुचन्दन सुपुष्पम्' इत्येव प्रत्युक्ते ' वैश्वदेविकमर्चनं सम्पर्णमस्तु सङ्कल्पसिद्धि- रस्तु' इति चोक्त्वा प्राचीनावी ती दक्षिणामुखः पैत्रद्विजहस्ते अपो दत्त्वा — गन्धद्वाराम् ' ३० इति मन्त्रं पठि का 'अस्मपितरः अमक्शर्माण' अमुकगोत्रा वसुरूपाः सपत्नीका अमी गन्धा क. स्वधा । इति 'एक्वंचनेन वा ' गन्ध दद्यादेवमितरत्र यथालिङ्गम् । तत. पूर्ववत् 'ओषधयः पति' इति पुर दत्त्वा · धूरसि ' इति पाददेशे धूप दत्वा · उद्दीप्यस्व ' इति मुखदेशे दोपं दावा 'युवं वस्त्राणि' इत्याच्छादनं दया यथाशक्य नादि नाममन्त्रेण दद्यात् । 'सुगन्धा । " ' इति मन्त्रमुक्त्वा गन्धा .

·संनवग्रहणम् । [श्राद्ध- इत्यादिविप्रोक्तिः पूर्ववत् । एवं पितामहप्रपितामहमातामहानाम् । ततः कर्ता 'पिज्यमर्चनं सम्पूर्ण- मस्तु सङ्कल्पसिद्धिास्तु' इत्युक्त्वा तै: 'तथास्तु ' इति प्रत्युक्ते 'चतुर्मिश्च' इति' 'यस्य स्मृत्या' इति व वदेत् । अथोपवीती वैश्वदेविविधान्तिकमर्मि संशोध्य गोमयेन नौती दिशमारम्यैशानीपर्यन्तं प्रादक्षिण्येन चतुरस्र चिन्हमुपलिप्य पुनस्तथैवोपलिप्य. ५ तत्र प्रागमं कुशयवानिक्षिपेत् । एवमितरत्र । ततः प्राचीनावीती पित्रर्यविप्रान्तिकभूमि संशोध्य गोमयेनेशानी दिशमारम्प नतीदिक्पर्यन्तं वृत्तं चिन्हं कृत्वा पुनस्तथैव कृत्वातत्र दक्षिणायकुश तिलानिक्षिप्य दशवार भस्मादिमानिततेजसादिमोजनमाजनानि निधाय जलेन प्रक्षाल्य तज्जलं सतिलदर्भ पत्रद्विजपादक्षालनमण्डले निनयेत् । तत उपवीती देवद्विजानतस्तथैव माजनानि निधाय जलेन प्रक्षाल्य तदुदकं सयवकुशं देवद्दिजपादक्षालनमण्डले निनयेत् । तत आचारा- १० सर्वत्र पात्राण्यभितो मरमना मर्यादा कृत्या द्विजाना काशुद्धि पात्रे निघाय तज्जलं सतिलकुशं मण्डलोपरि निक्षिपेत् । ततोऽपहता असुराः ' इति यज्ञोपवीती देवपात्रोपरि प्राचीनावीती पितृपात्रोपरि च लिलान्विकीर्य जलमुपस्पृशेत् । ततः पाने अन्नमुद्धृत्याभिघार्य 'अनो करिष्ये' इति पृष्टा 'कुरुष्व' इति तैरनुज्ञातः स्माताग्निं परिस्तीर्य तत्र तिम्रः समिध आधायो- पबीती ' अग्नये सोमाय' इति आहुतिद्वयं मेक्षणेन हुत्वा प्राचीनाबीती मेक्षणममौ प्रक्षिप्यामो- १५ करणशेष पितृविप्रमाजने परिविष्यात् न देवपात्रेषु । तत उपवीती देवपात्रे प्राचीनावीती पितृ- पात्रेषु घृतमुपस्तीयोपवीती स्वयं पत्नी वा दैवपूर्व परिवेषणं कुर्यात् । ततः कर्लोपवीत्युदहमुखी दर्भः पात्राण्युपस्तीय यवान्विकीर्य दक्षिण जान्वाऽच्य देवपात्रे परिविष्टमन्नं साविया अभ्युदया तूष्णीं पर्युक्ष्य वामोपरि दक्षिण इत्येवं स्वस्तिकाकाराम्यामनुत्तानाभ्यो हस्ताभ्यां पात्रमघोऽमि- गृह्य 'पृथिवी ते पागम्' इत्यादि स्वाहान्तं ''ब्राह्मणाना स्वा' इत्यादि च जपित्वा 'इदं २० विष्णुर्वि ' इति मन्त्रान्ते 'विष्णो हव्यं रक्षाव' इत्युक्त्वा दक्षिणहस्तेन विप्रदक्षिणकराङ्गुष्ठमधो- मुखमन्नेऽवगाह्य 'अपहता' इति प्रदक्षिणं यवान्विकार्य यवोदकमादाय ' इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चातृप्तेभाजनपतिं तत्सवै विश्वेदेवा वः स्वाहा नमो न मम' इत्युक्त्वा वामोपरि दक्षिणकरेण विप्रदक्षिणतस्तजलं क्षिपेत् । एवमितरत्र कृत्वा प्राचीनावीती दक्षिणामुस: सव्यं जान्वान्य पितृपावस्थमन्नं सावित्र्याऽभ्युझ्यादिः पात्रेषु तिलान्विकीर्य तूष्णी पर्युक्ष्य २५ दक्षिणोपरि बाम इत्येवं स्वस्तिकाकाराभ्यामुत्तानाभ्यां पाणिभ्यां पितृपात्रमालम्य 'पृथिवी' इत्यादि 'स्वधान्तं ' ब्राह्मणानां त्वा' इत्यादि च जत्दा 'इदं विष्णुवि ' इति मन्त्रान्ते "विष्णो कव्यं रक्षवेत्युक्त्वा दक्षिणहस्तेन विप्रदक्षिणहस्ताङ्गुष्ठमुत्तानमन्ने निवेश्य स्वस्थाने कृत्वा सतिलकुशोदकं सङ्गपात्रं दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा वामहस्तेन पानमालभ्य 'इदमन्नम् । इत्यादि 'तत्सर्वम्' इत्यन्तं पूर्ववदुक्त्वा ' अस्मपितर: अमुकशर्माण: अमुकगोत्रा वसुरूपाः ३० सपत्नीका वः स्वधा नमो न मम' इत्युक्त्वा वामाधोनीतदक्षिणकोण विप्रवामभागे जलं क्षिपेत् । एवं सर्वेभ्यो यथालिङ्गं दत्वा "ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविझायौ ब्रह्मणा हतम् । नौव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्म समाधिना"। येयामद्दिष्टं तेगमक्षय्या तृप्तिरस्तु पितृरूपी जनार्दनः प्रीयताम् इत्युक्त्वोदक भूमी क्षित्वा नमस्कृत्वा १ अयमघईधशस-मातामहानाम् । १ न-प्रक्षालन । ३ ध-देवपात्रे ।

·मयूखः] विप्रप्रार्थना । आपोशनादि । विहिरं। " , - "ईशानविष्णुकमलासनकार्तिकेयवन्हित्रयार्करजनीशगणेश्वराणाम् । क्रौञ्चामरेन्द्रकलशोद्भवकाश्यपानां पादानमामि सततं पितृमुक्तिहेतून् । अन्नहीन क्रियाहीनं मक्तिहीनं द्विजोत्तमाः । श्राद्धमच्छिद्रमरत्वेतत्प्रसादाद्भवतां मम"॥ इति विप्रान्सप्रार्य 'तथास्तु' इति तेः प्रत्युक्तः पितृपूर्व विपकरेषु जलं दद्यात् । विप्राश्च तेन जलेनान्नं प्रोक्ष्य त्रिर्गायत्र्याऽभिमन्वयेरन् । ततः कर्ता पुनः पितृपूर्वकमेवापोशानार्थमुदकं ५. दत्वा 'अमृतमस्तु' इत्युक्त्वा सप्रणवव्याहृतिपूर्वी गायत्री 'मधुवाता' इति तृचं च जप्वा मधु मधु मधु इति च त्रिरुकवा 'ये देवासः' इति देवद्विजाग्रतः सयवकुशं जलं निविच्य' सङ्कल्प- सिद्धिरस्तु' इत्युक्त्वा 'ये चेह पितरः' इति पित्र्यद्विजामतः सतिल कुशं जलं निषिच्य 'संकल्पसिद्धिरस्तु' इत्युक्त्वा तत्सत्' इति 'यथासुखं भुनीध्वम्' इति च विरुक्त्वा प्रणम्य " पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु वै मक्त्या यदिदं श्राद्धमाहतम् ॥ १० "मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता च योऽन्यः । "विश्व च देवाः परमा प्रयान्तु तृतिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥ • तथा ' सप्तव्याधा० येस्मजाता० अमूर्ताना च । चतुर्भिश्च०' तथा " यज्ञेश्वरो हन्यसमस्तकन्यभोक्ताऽव्ययात्मा हरिरीश्वरोऽत्र । .तसन्निधानादपयान्ति सद्यो रक्षास्यशेषाण्यप्राश्च सर्वे ।। १५ "त्वां योगिनश्चिन्तयन्ति त्वां यजन्ति च याज्ञिकाः । हव्यकव्यभुगेकस्त्वं पितृदेवस्वरूपधृक् । "गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः । तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं पितृणामनृणो भवेत् ॥ इत्यादि पठेत् । ततो विप्रा नित्यभोजनवत्परिषेचनं कृत्वा बलिदानमकुर्वन्तोऽपः पीत्वा का 'श्रद्धायां प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि शिवोमाविशा प्रदाहाय प्राणाय स्वाहा' इत्यादि- मन्त्रेधूच्यमानेषु प्राणाहुतीः पृथक् हुत्वा पुनः ' श्रद्धायाम् ' इत्यादि पञ्चयजु.पु 'ब्रह्माणि म २० आत्माऽमृतत्वाय ' इति चोच्यमानेषु ता आहुतीराप्याय्य कृतमौना:भूमौ पादौ निक्षिपन्तः सशेष. मनीयुः । कर्ता प्राणाहुतिमन्त्रपाठानन्तरं ' यथासुखं जुषध्वम् । इत्युक्त्वा 'सप्रणवां सव्या- हृतिकां गायत्री त्रिः सकृद्दोक्त्वा'' कृणुष्वपाजः' इति पञ्चदेश ' अग्नये कव्यवाहनाय इत्यादि च ' सहस्रशीर्षी ' इति षोडश 'आशुः शिशान' इति सप्तदश रुद्रप्रभृतीन्यन्यानि च पवित्राणि ब्राह्मणान् श्रावयेत् । ततस्तृप्तान ज्ञात्वा वैश्वदेविकमुख्यविप्रसन्निधो प्रोक्षितभूमौ २५ यवकुश निधाय तत्र हस्ते घृतप्लुतमन्नमादाय " असोमपाश्च ये देवा यज्ञभागविवर्जिताः । तेषामन्नं प्रदास्यामि विकिर वैश्वदेविकम् ॥ इति क्षिप्त्वा प्राचीनावीती पितृसनिधिभूमि प्रोक्ष्य तत्र दक्षिणायान्कुशानास्तीर्य तिलमिश्रोदकं तूष्णीमासिच्य तिलघृतप्लुतमन्नमादाय जलेनाप्लान्य 'अभिदाया' इति पितृतीर्थेन क्षिप्त्वा "येऽमिदग्धाः कुले जाता येण्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु पर गतिम्" ।। ३० इति तस्योपरि पितृतीर्थेन तिलाम्बु निषिच्य बिराचम्य पितृपूर्व विप्रेभ्यः सकृज्जलं दत्त्वा सप्रणवां सव्याहृतिका गायत्री मघुमती: 'मधु इति च ' त्रिः श्रावयित्वा ' तृप्ता: स्थ' इति विधान पृष्ठा 'तृप्ताः स्म' इति तैरुक्तः 'श्राद्धं संपन्नम् ' इति पृष्ट्वा ' सुसंपन्नम्' इत्युक्तः 'शेषोऽप्यस्ति किं क्रियताम् इत्युक्त्वा विधः 'इष्टैः सह भुज्यताम् ' इत्युक्तो 'देवताभ्यः । १शक्ष-पाठः । कश्यपाना इति इतर पाठ । २ अनई-मन्त्रहीन । ३ यनघधईज्ञर-पञ्च । . . - ·पिण्डदानम् । [पाद- 'इति बिर्जप्त्वा विप्रेष्वनाचान्तेष्वेव पिण्टा मापवर्ज सर्वस्मादनास्किश्चित्किञ्चिदुद्धृत्य पिण्डानि- धपदाचान्तेषु वा । तयथा द्विराचम्य वाग्यतो दक्षिणामुखः प्राचीनावीती पित्र्यब्राह्मणान्तिक उत्तरत उपविश्य ' अपहता असुरा रक्षांसि वेदिपदः' इति मन्त्रावृत्या सव्योचरपाणियंगृहीतेन कुशमूलेन दक्षिणसंस्थं पश्चिमापवर्ग लेखाद्वयमुल्लिख्य तत्प्रत्येकमद्भिरभ्युश्य 'ये रूपाणि' इति .५ मन्त्रणाग्नौकरणाधिकरणमूतस्य दक्षिणाग्न्यादेसमुकं रेसादक्षिणतो निर्धाय रेखा संकृदारिछन्नैः कुशैराच्छाद्य वाम जान्वाच्य पितृपिण्डार्थमास्तीर्णबर्हिषि त्रिषु स्थानेष्यामेव्यपवर्ग' 'पितरमुक- शर्मनमुकगोत्र वसुरूप सपत्नीकावनेनिश्व' इति मन्त्रैः सतिलं जलं पितृतीर्थन निनीय माता- महार्थमास्तीर्णबर्हिषि त्रिषु स्थानेषु ' मातामहामुशर्मन्नमुक्गोत्र वसुरूप सपत्नीकावनेनिश्व' इति मन्त्रैः सतिलजलं पितृतीन निनीय ३० शुक्लाम्बराः शुक्लगन्धाः शुक्लयज्ञोपवीतिनः । आत्मनोऽमिमुखासीना ज्ञानमुद्रा निरायुधाः ॥ वसवः पितरो ज्ञेया रुद्रास्तत्र पितामहाः। पितुः पितामहाः प्रोक्ता आदित्या बहिपि स्थिता" इति तस्यान्वस्वादिदेवान् ध्यात्वा तिथ्यादि संकीर्त्य पितृप्रीत्यर्थं पिण्डदानं करिष्ये। इति सङ्कल्स्य ' कुरुष्व ' इति तैः प्रत्युक्तः पिण्डार्यमुद्धृतस्यान्नस्याऽमिलकप्रमाणं मधुसर्पि- स्तिलसमन्वितं वर्तुलं पिण्डपट्कं कृत्वा प्रत्येकममिधार्य पिण्डमादाय 'एतत्ते अस्मपितरमुक- १५ शर्मनमुकगोत्र वसुरूप सपन्नीक विष्णो ये च त्वामत्रानु तेभ्यश्च' इत्यक्त्वाऽऽयजलसेचनस्थाने पितृतीर्थेनाभिक्षिप्य ' अस्मत्पित्रेऽमुकशर्मणेऽमुकगोत्राय वसुरूपाय सपनीकायायं पिण्डः स्वधा नमो न मम ये च त्वामत्रानु तेभ्यश्च गयायां श्रीरुद्रपदे दत्तमस्तु' इत्युच्चरेत् । एवं सर्वेभ्यस्तर- जलसेचनस्थानेषु यथालिङ्गं दद्यात् । ततः पिण्डपात्रं न्युजीकृत्य बिराचम्य ' अत्र पितरो २० मादयध्वं यथा भागमावृधायध्वम्' इति जप्त्वाऽऽचम्याप्रदक्षिणमुदङ्ङावृत्य प्राणानायम्य प्रत्यावृत्य ' अमीमदन्त पितरो यथामागमावृषायोपत' इति जप्त्वा पूर्ववत्पित्रादिपिण्डेषु 'पितर- मुशर्मनमुश्गोत्र वसुरूप सपनीक प्रत्यक्नेनिन ' इति मन्त्रैः तिलोदकं निषिध्य पूर्वबद्धनीधीं विनय दर्भेण तेलमादाय ' अस्मत्पितरमुकशर्मनमुकगोत्र वसुरूप सपत्नीक अभ्यङ्व' इति तैलं निक्षिपेत् । एवं यथालिङ्गं सर्वत्र निक्षिप्याप उपस्पृश्य दर्मेगांजनमादाय पूर्ववदुक्त्वा 'अश्व' २५ इति द्विरावृत्तेन मन्त्रेणांजनं निक्षिप्याप उपस्पृश्य ' नमो वः' इति षण्मन्त्रान् 'गृहान्नः' इति जप्त्वा मधुपृततिलोदकयुक्तपात्रेण पिण्डेवर्ष दत्त्वा 'एतदः पितरो षासः मानोतोऽन्यत्पितरो युध्वम् ' इति प्रतिपिण्डं मन्त्रावृत्या धासो बगुला नववासोदां त्रिगुणसूत्रमूर्णास्तुकान्वा दयात् । पश्चाशदर्भताया अभ्दै चेङ्घदयरथं मोठरथ या लोम यासार्थ दद्याद । ततो गन्धादिमिः पिण्डानम्पर्य पुनः पितृपूर्व विमेयः प्रत्येकमाचमननलं दद्यात् । ततो विप्रा भुक्तशेपमन्नं भोजन. ३० पात्रेभ्यो बहिःकृत्य ' अमृतापिधानमास' इत्यर्द्धजलं पीत्वाऽर्द्धम् "रोरवे पूयनिलये पार्बुदनिवासिनाम् । अर्थिनामुदकं दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु" ॥ इति भूमावासिच्य तबस्था एवं पात्रान्तरे हस्तादीनसंशोध्य दिराचमेयुः । ततः कर्ता निराचम्य पिण्डानमस्कृत्य 'सुप्रोक्षितमस्तु' इति भूमिमासिच्य पितृपूर्व दिजहस्तेषु प्रदक्षिणं प्रत्येक शिवा आपः सन्तु ' इत्युदकं दत्त्वा तयेव ' सौमनस्पमस्तु ' इति पुष्पाणि दवा ३५ ' अक्षतं चारि चास्तु ' इति यवान् तथैव दत्वा 'विश्वेषां देवानां यदत्तं प्राई १ नर-उन्मुरेसा । २ अईक-विधाय । ३ अकपईय-प्रहगे ।

·मयूख ] आशिष । प्रार्थना। . तदक्षय्यमस्तु ' इत्युक्त्वा 'अस्त्वक्षय्यम् ' इति प्रत्युक्त प्राचीनावीती ' अरमपितुरमुकशर्मणो ऽमुकगोत्रस्य वसुरूपस्य सपत्नीकस्य यद्दत्त श्राद्ध तदक्षय्यमस्तु' इति प्रत्येक प्रत्येकमुक्त्वा अस्त्वत्वक्षय्यम् ' इति तैरुक्तो 'येषामुद्दिष्ट तेथामक्षय्यमस्तु' इत्युक्त्वोपवीती 'अघोरा पितर. सन्तु ' इत्युक्वा 'सन्त्वघोरा पितर ' इत्युक्त 'अमुकगोत्रोऽहमभिवादये' इत्यभि- वाय 'अस्मद्गोत्र वद्धताम् ' इत्युक्त्वा स्वस्ति वद्धता वो गोत्रम् ' इति ते प्रत्युक्तो दक्षिणा- ५ मुखः ' दातारो नोभिवर्द्धन्ताम् ' इति श्लोकद्वयमुक्त्वा विप्रै 'दातारो वोऽभिवईन्ताम्' इत्येव श्लोकव्यमुक्त्वा आयु प्रजा धन विद्या स्वर्ग मोक्ष सुखानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्य पीता नृणां पितामहा ॥ एता सत्या आशिष सन्तु" इति पठित्वाऽक्षतपुष्पे दत्ते स्वस्य तिलक कृत्वा तदक्षत पुष्पं शिरसि निक्षिप्य कुशपवित्राणि पिण्डोपरि क्षिप्त्वा 'स्वघा वाचयिष्ये' इति पृष्ट्वा 'वाच्य- १० ताम् ' इत्यनुज्ञात 'अस्मत्पित्रादिभ्यो मातामहादिभ्यश्च तत्तन्नामगोत्ररूपेभ्य सपत्नीकेभ्य स्वघोच्यताम्' इत्युक्त्वा 'अस्तु स्वधा' इति तैरुक्क 'स्वधा सपयन्ताम्' इत्युक्त्वा 'सपया स्वधा इत्युक्त पवित्रान्तहितपिण्डोपर्यवनेजनोदक शेषम् 'ऊर्ज वहन्ति' इति सर्व निनीय प्राइन्युजीकृतमधपात्र पिण्डपात्र चोत्तान कृत्वा पित्रर्थविप्रेभ्यो नामगोत्ररूपोक्तिपूर्वक श्राद्धसागुण्यार्य दक्षिणां सप्रददे । इत्युक्त्वा पितृतीर्थेन सतिला दक्षिणा दत्त्वा 'दक्षिणा १५ पान्तु ' इत्युक्त्वा 'पातु दक्षिणा ' इति ते प्रत्युक्त एव देवस्थानोपविष्टविप्राभ्यां देवतीर्थन सयवोदकसुवर्णवस्त्रधान्यादिष्वन्यतमा दक्षिणा शक्त्यनुसारतो दत्त्वा 'विश्वे देवा प्रीयन्ताम् । इत्युक्त्वा देवद्विजहस्ते यवोदक क्षिप्वा 'प्रीयन्तां विश्वे देवा ' इत्युक्त प्राचीनावीती 'पितर प्रीयन्ताम् ' इत्युक्त्वा तिलोदक पित्र्यद्विजहस्तेषु क्षिप्वा 'प्रीयन्तां पितर' ' इति रुक्त पितृभ्य स्वधायिभ्य ' इति पिश्यपिण्डान ' नमो व ' इति मातामहपिण्डानम्यर्च्य "पिता पितामहाचैव तथैव प्रपितामह । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेन मया दत्तेन भूतले ॥ "मातामहस्तस्पित्ता च पिता तस्यापि तृप्यतु । द्विजाना तर्पणाद्धोमात पिण्डदानाञ्च मे सदा" इत जप्त्वा 'क्षमध्वम् । इति पिण्डान् चालयित्वोपबीती हस्ताभ्या पिण्डानादायावघ्राया- ऽऽचम्य प्राचीनाबीती पिण्डार्थदर्भानावसथ्ये क्षिप्त्वा स्वय सुत शिष्यो वा पितृपात्र चालयित्वोप बीती देवपात्र मक्षाल्य सचरमभ्युक्ष्य प्राचीनावीती 'पित्रादिभ्यो मातामहादिभ्य स्वस्तीति २५ बूत' इत्युक्त्वा स्वस्ति ' इति तैरुक्त उपवीती विश्वेभ्यो देवेभ्य 'स्वस्ति भवन्तो भूतम्' इत्युक्त्वा 'स्वस्ति' इति ताभ्यामुक्तो 'यन्न्यून यदतिरिक्त तत्सर्वं सपूर्णमस्तु' इत्युक्त्वा 'सपूर्ण २० मस्तु' इति तेरक्त " . " मन्त्रहीन क्रियाहीन सपद्धीन द्विजोत्तमा । श्राद्ध सपूर्णता यातु प्रसादाद्भवतां मम चतुर्मिश्च' इति 'यस्य स्मत्या' इति च जप्त्वा · देवताभ्य ' इति त्रि पठित्वा 'आमा- ३० वाजस्य ' इति कनिष्ठपूर्वक विमान त्रि प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुचितस्तान्धिमान सुखासन उपवेश्य ताम्बूलादिक दवा अद्य मे साल जन्म भवत्पादावजवन्दनात् 1 अद्य | वशजा से। याता वोऽनुग्रहा दिवम् ॥ " पत्रशाकादिदानन क्लेशिता यूयमीदृशा । तत्कशमिह सजात विस्मृत्य क्षन्तुमर्हय"॥

·तर्पणम् । [पाद- । " इत्यादि संप्रार्य जानुभ्यामवनि गतः प्रणिपत्य विसृज्य गच्छतो द्विजाननुबज्य तेरनुज्ञातः प्रत्या- गत्य हस्तेन दीपान प्रशमय्य द्विराचम्य ग्रहबलीन्कृत्वा बन्धुभिः सहानुमोदितो भुनीत इति दिक् । इति श्राद्धप्रयोग। अथ तर्पणम् । गर्गः पूर्व तिलोदकं कृत्वा अमाश्राद्धं तु कारयेत् । प्रत्यब्दे न भवेत्यूदै परेऽहनि तिलोदकम् ।। पक्षश्राद्धे हिरण्य च अनुवज्य तिलोदकम् " ॥ इति । 'कारयेत् ' इत्यत्र 'एतयाऽन्नाद्यकामं याजयेत् ' इतिवणिजविवक्षा । हिरण्ये हिरण्य- श्राद्धे । अत्र चत्वारि वाक्यानि । 'प्रत्यब्दे न भवेत्पूर्वम्' इत्यस्यानुवादत्वात् । पूर्ववाक्ये तिलोदक- विशिष्टममावास्यानाद्धं विधीयते । न चामावास्याश्राद्धे तर्पणोत्तरकालो विधीयते । स होक- १० विधिपरिगृहीतानां 'पुरस्तादुपसदो प्रवर्येण चरन्ति' इत्यादीनां स्वतन्त्राणां दर्शपूर्णमासाभ्या- मिष्ट्वा सोमेन यजेत ' इत्यादीनां वा दृष्टः । न चान्याङ्गोत्तरकालता कस्यचित्प्रधानस्य दृष्टा । ननु 'एतया पुनराधानसम्मितयेट्येष्ठाऽग्निहोत्रं जुहोति' इत्यत्र 'ज्योतिष्टोमागभूतोदवसनीयोत्तर- काललाऽग्निहोत्रस्य दृष्टा' इति चेन्न तत्रावभूयोत्तरं दीक्षोन्मोकेऽग्निहोने प्राप्ते उदवसानीयो- तरत्वमवधिमात्रं समर्म्यते न तदुत्तरकालाइम्। अन्यया यथाशक्युपबन्धनोदवसानीयायामकृताया- १५ मनुपादेयकालस्यात्याज्यत्वादग्निहोत्राननुठानप्रसङ्गात् । यदि काम्यदृष्टमेवाङ्गीक्रियेत तदा दूरस्थ- श्राद्धानुवादेन कालस्य विधातुमशक्तः प्रकरणान्तरेणामावास्यामाद भिवेत । अतो गर्गस्मृती अमावास्याश्राद्धमत्र विधीयते तस्यां स्मृताबमावास्यापाद्धविधायकं वाक्यमस्तीति चेन्न तादृशस्या- नुपलम्मात् । सत्वे वाऽस्य प्रयोगविधिपरत्वात् । अतः पूर्वोक्तमेव युक्तम् । ततश्च तस्य प्रकृति- वेन प्रत्यब्दे प्राप्ते तिलोदके परेऽहनि इति कालमानविधिः । 'आग्निमारुतादूर्वमन्याजेश्वरन्ति' २० इति यत् । एवमग्रेऽपि। तथा चानन्यगति रिहं बृहन्नारदीये दृश्यते " वृद्विना सपिण्ड्या च प्रेतश्राद्धेऽनुमासिके। संवत्सरविमोके च न कुर्यात्तिलतर्पणम्" ॥ इति । अयं च निषेधः प्राप्ती सत्यां घटते । कालार्थ सम्बन्धे हि प्राप्त्यभावादन्यस्य चाविधेयत्वाद्वाक्यं व्यर्थ स्यात् । सप्तमी चांगत्व एव दृष्टा येन कर्मणेर्सेत्तत्र जयानहुयात्' इत्यादिपु । एतदभि. प्रायेण सहकृताऽप्युक्तम् ' प्रत्यब्दाई तिलं दद्यात्' इति । तथा बृहन्नारदीय एवं २५ वार्षिक प्रक्रम्य " परेद्यः श्रादकृन्मत्यों यो न तर्पयते पितॄन् । तस्य ते पितरः क्रुद्धाः शापं दत्त्वा ब्रजन्ति हि " इति निन्दादृश्यते। न चेयं नित्यतर्पणाकरणनिन्दा अन्यपकरणेऽस्याकरणनिन्दाया अयोग्यत्वात् । पक्षश्राद्धाहतपणे विशेपो गर्गेणोक्तः "कृष्णे माद्रपदे मासि श्राद्ध प्रतिदिनं भवेत् । पितृणां प्रत्यहं कार्य निषिद्धाहेऽपितर्पणम् ॥ इति । ३० प्रत्यन्देऽपि विशेषः स्मृत्यन्तरे “ नैवं श्राद्धदिने कुर्यातिलैस्तु पितृतर्पणम् । श्राई कृता पोऽनयेव तर्पणं तु लिलः सह ॥ इति । अत्र पूर्वार्द्धमुत्तरार्द्धस्य स्तावकम् । उत्तराद्वेन पूर्वार्थस्य प्राप्तरेकदास्यत्वलामाच । तदयं निर्णयः । श्रादस्य व्यहकालवे नित्यतर्पणस्य तन्त्रमध्यपातित्वातेनैव प्रसङ्गसिद्धिः । सध- कालपक्षस्येवम् । अन्यारेन्याङ्गानां प्रसङ्गसिद्धेः पशुपरोहाशादावभ्युपगमात् । यत्तु यदा १ अनुव्रज्येति पाठः। .

·मयूखः ] श्राद्धदिने नित्यतर्पणविचार । ५ त्वनायत्त्या नित्यतर्पणोत्तर श्राद्धसकल्पस्तदा पृथकार्य नित्यस्य प्रयोगानन्त पावित्वादिति तन्न । क्वाप्रत्ययेन प्रयोगबहिभताङ्गानुष्ठानस्यारम्मणीयाबृहस्पतिसवादावभ्युपगमात् । अत इदमपि प्रयोगबहिर्भूतमेवार पूर्व कार्यम् । अतश्च प्रसगानुष्ठानमविरुद्धम् । अतो न पृथक्तर्पण दर्शे । यदा तु सप्तम्यादा नित्यतर्पण तिलरहित क्रियते तदा तन्त्रप्रसगयोरभावादिद तिलसहित पृयकार्यमेव इति । वार्षिकदिने विशेष स्मृतिरत्नावल्या वृद्धमनुराह " सप्तम्यां भानुवारे च मातापित्रा क्षयेऽहनि । तिलैयस्तर्पण कुर्यात्स भवपितृघातक "॥ इति। इदु च तर्पण प्रस्तरमहरणे देवताकीर्तनवत् सन्निपत्योपकारकम् । अत एव यदैवत्य श्राद्धं तद्देवत्यमेव भवति । वार्षिके विधिरुक्त सङ्ग्रहे "मावा तीर समागत्य उपविश्य कुशासने । सतर्पयेपित-सर्वान स्नात्वा वस्त्रं च धारयेत् ॥ इति । अत्र नानोत्तर सन्ध्यामकृत्वैव तर्पण कार्यामिति केचित् । तच्चिन्त्य । 'सन्ध्याहीनोऽशुचि- १० नित्यमनह सर्वकर्मसु' इति वाक्यात् । न च तर्पणपर्यन्त श्राद्धप्रयोगानुवृत्तमध्ये सन्न्या नानुष्ठेयेति वाच्यम् । श्राद्धदिने सायसन्ध्याननुष्ठानप्रसक्ते । ततश्च मानसन्ध्यादीनां सर्वकर्मा यत्वेन प्राप्तरुपवेशनस्यापि सामान्यत प्राप्ते कुशासन तर्पणोत्तर स्नान च विधीयते इति युक्तम् । पक्षश्राद्धे हिरण्ये च ब्राह्मणविसर्जनोत्तर तर्पण कार्य । सकृन्महालये तु वार्षिकवत्यरेयुरेव । 'सकृन्महालये श्व स्यादष्ट कास्वन्त एव हि' इति वाक्यात् । अन्त विसर्जनान्ते। अष्टकाविकृति १५ भूतमाध्यावादिश्राद्धऽप्यन्त एव । अष्टकाश्रा द्वाङ्गसप्तम्यान्वष्टक्ययोर्दर्शविकृतित्वात्पूर्वमव तर्पण तद्विकृतित्वानीकारे तु तर्पणानुष्ठानमेव तार्थादावपि दर्शवदेव । यत्तु वाक्यम् “विवाहवतचूडासु वर्षमई तदर्द्धकम् । पिण्डदान मृदा स्नान न कुत्तिलतर्पणम् " ॥ इति । तन्महालयाष्टकाव्यतिरेकेण द्रष्टव्यम् । " तीर्थे तिथिविशपे च गयायां प्रतपक्षक । निषिद्धपि दिने कुयातर्पण तिलमिश्रितम् ॥ २० इति वचनात् । तिथिविशषोऽप्रकादि । यत्तु "पिना क्षयाहे समाते य कुयानित्यतर्पणम् । आसुर तर्पण ज्ञय तत्तोय रुधिर मवेत् ॥ " सर्वदा तर्पण कुर्याद्ब्रह्मयज्ञपुरस्करम् । मृताहे नैव कर्तव्य कृत चेन्निष्फल भवेत् इति पठन्ति तनिर्मूलमेव । समूल वेऽपि सतिलतर्पणनिषेधपरम् । पूर्वलिखितवाक्यानुरोधात् । अन्याऽपि विशेष । दक्ष ज्येष्टभ्रातृपितृज्येष्ठसपनीमातरस्तथा । एतेषा चे मृताह न व्यपोहति तिलादकम् " ॥ कपिल “म वादिषु युगाद्यासु दर्शे सक्रमणेषु च। पौर्णमास्या व्यतीपाते दद्या पूर्व तिलोदकम्॥ "अोदये गजच्छाये षष्ठ्या चैव महालये । मरण्यां च मघाश्राद्धे पिण्डान्ते तर्पण भवेत्॥ इति । शौनक "मातापित्रो क्षयाहे तु परेऽइनि तिलोदकम् । कारुण्यश्राद्धविषये सद्यो दद्यात्तिलोदकम्" इति। ३० एतानि च 'पूर्व तिलोदक दत्त्वा' इत्यादीनि सर्वाणि वाक्यानि महामन्येवदर्शनान विस्तरेण विचारविषयीकृताति । कैश्चित्तु शिष्टैराहतत्वात्किञ्चिद्विचारितानि । इति दिक् । अथ वैश्वदेवकालनिर्णय । तत्रानग्नेस्तावत्कालत्रयम् ब्रह्माण्डपुराणे "वैश्वदेवाहुतीरमावर्वाग्ब्राह्मणभोजनात् । जुहुयाद्भूतयज्ञादि श्राद्ध कृत्वा तु तत्स्मृतम् "॥ १ अबह ग्रहण १३ अवयनज्ञ देवय । ३ अयघई गगायो । ४ यनकषज्ञ- तु मृताहे । प्परेहनि इति पाठ । ५ अई प्राह ॥ २५ ·७० वेश्वदेवकाला सामेरनमेश्च । [श्राद्ध- इत्येकः कालः। अग्विाह्मणभोजनात्' इत्यनेनामाकरणानन्तरं वैश्वदेवाहुतीर्जुहुयादित्युक्तमिति हमाद्रिः। द्वितीयो भविष्यत्पुराणे "पितृन्सन्तप्र्य विधिवदलि दयाद्विधानतः । वैश्वदेवं ततः कुर्यात्पश्चाद्वाह्मणवाचनम् ॥ ॥ इति । बलिशब्दार्थस्तत्रैवोक्तः । ។ “ ये अमिदग्धा मन्त्रेण भूमौ यनिक्षिपेद्बुधः। जानीहितं बलिं वीर श्राद्धकर्मणि सर्वदा ॥इति । तृतीयोऽपि तत्रैव कृत्वा आद्धं महाबाहो ब्राह्मणांश्च विसयं च । वैश्वदेवादिकं कर्म ततः कुर्यात्नराधिप" इति । न च 'अमिमदननिमद्विषयं पक्षत्रयमविशेषात् । इति वाच्यम् । "वैश्वदेवमकृत्वैव श्राद्धं कुर्यादननिकः । लौकिकांनो हुते शेषः पितॄणां नोपतिष्ठति " ॥ १० इति यासिष्टे विशेषाभिधानात् । अथ सानेवैश्वदेवकालः । तत्राह लौगाक्षिः "पक्षान्तं कर्म निवर्त्य वैश्वदेवं च साग्निकः । पितृपक्षं ततः कुर्यात्ततोऽग्वाहार्यकं बुध" इति । पक्षान्त कर्माग्न्यन्वाधानम् । अन्वाहार्य दर्शश्राद्धम् । पक्षान्तपिण्डपितृयज्ञयोर्मध्ये विधानादेव वैश्वदेवस्य सानिककर्तृत्वावगमे वैयपिातात् । 'सानिकग्रहणमोपासनानिमतो १५ निवृत्त्यर्थम्' इति हेमाद्रिः।उक्तरीत्यैवाविशेषेण श्रोतस्मातामिमतोरुभयोरपिवैश्वदेवकर्तृकत्वाव- गमात्सामिपदस्यानुवादकत्वमेव नतु स्मार्ताग्निमन्निवर्तकत्वम् । श्रौतामिमत एव निवर्तकत्वेन वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् । अतोऽनुवादकत्वमेव युक्तम् । एतच्चैकदिनप्रसक्तानामन्वाधानादीनां क्रमाकाङ्क्षायां तन्मात्रमेव विधत्ते न कमपि पदार्थ तेन कदाचित्सयस्कालीनदर्शयागपक्षे त्वन्वा- धानस्य पिण्डपितृयज्ञस्योत्तरदिनकर्तव्यत्वेऽपि न कदाचिरक्षतिः । कचिच्छ्राद्धे सानिकस्यापि २० पश्चादेव वैश्वदेवः । परिशिष्टे " संप्राप्ते पार्वणश्राद्ध एकोद्दिष्टे तथैव च । अग्रतो वैश्वदेवः स्यात्पश्चादेकादशेऽहनि"। शालकायना "श्राद्धात्मागेव कुर्वीत वैश्वदेवं च सामिकः । एकादशाहिक मुक्त्वा तत्र ह्यन्ते विधीयते" ॥ इति । तत्रानः श्राद्धशेषेणेव वैश्वदेवः " श्राद्धानेन तु वैश्वदेविकमनुश्राद्धं चरेद्धार्मिक २५ इति हेमाद्यादिसिद्धान्तात् । ' सामिकस्य तु पूर्व पृथपाकेनैव' इति । यदि पृथक्पाकायदि वा श्राद्धशेषादेश्वदेवः क्रियते उभयथाऽपि भोजनं श्राद्धशेषस्यैव ‘मुनीतातिथिसंयुक्तः सर्व पितानिपवितम् ' इति पूर्वोक्तान्मात्स्यवाक्यात् ' प्रदक्षिणमनुव्रज्य मुठीत पितृलोचितम्' इति (आ, २४६) याज्ञवल्क्यीयाच्च । न चात्र रामप्राप्तमोजनानुवादेन श्राद्धशेषविधिः। भोजनस्य रागतोऽपि नित्यमप्राप्तनित्यवच्छवगायोगात् । अतः प्रकरणाच्छ्राद्धावेन भोजन- ३० मियैव विधीयते 'पयोवतं ब्राह्मणस्य ' इतिवत् । अन्यया तत्रापि बतानुवादेन पयस एव विधिः स्यात् । इदं च भोजनं ययपि 'पितृसेवितम् ' इति द्वितीयाश्रुतेः प्रतिपत्तिकर्म तच्च प्रतिपाय- भावे लुप्यते न्यायात् । तथापि श्राद्धदिन उपवासे दोषश्रवणावदृष्टार्थ पुनः पक्वाऽपि कार्यमेव स्विष्टकृयाग इव शेषनाश आज्येन 'यस्य सर्वाणि हवींषि नश्येयुष्ययुरपहायुर्श आज्येनेता देवताः परिसचाय यजते' इति वचनात् । अत एव देवलः १ अबईयकयर-लौकिकेो । २ ई-सम ।

·मयूखः ] संकल्पश्राद्धम् । + . "श्राद्धं कृत्वा तु यो विमोन भुक्तेऽय कदाचन। देवा हव्यं न गृह्णन्ति कन्यानि पितरस्तथा" इति। वैधोपवासप्राप्ती स्मृत्यन्तरे " उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् । उपवासं तदा कुर्यादापाय पितृसेवितम्"। इति । 'नित्यः । इत्यविवक्षितम् । अनुवाद्यविशेषणवाद । अतः काम्योपवासप्राप्तावप्यानेयमेव । मात्स्ये " पुनर्मोजनमध्वानं यानमायासमैथुनम् । श्राद्धकृच्छ्राद्धभुक्चैव सर्वमेतद्विवर्जयेत् ॥ " स्वाध्यायं कलहं चैव दिवास्वापं तथेच्छया ॥ इति । बृहस्पतिः " तां निशां ब्रह्मचारी स्याच्छ्रादभुक्माद्धिकः सह " ॥ इति । यमः “पुनर्मोजनमध्यानं भारमायासमैथुनम् । सन्ध्या प्रतिग्रह होमं श्राद्धमुक्त्वष्टं वर्जयेत् इति। सन्ध्याहोमयोर्विशेषो माधवीये पुराणे दशकृत्वः पिवेचापो गायन्या श्रादभुक् द्विजः । ततः सन्ध्यामुपासीत जपेञ्च जुहुयादपि" ॥ इति पार्वणोद्धम् । अथ ब्रह्मार्पणं । प्रयागमाहत्म्ये " पादौ प्रक्षाल्य विधिवत्पीठादावुषवेश्य च । परिविष्य त्यजेदनं ब्रह्मार्पणविधिः स्मृतः ॥ इति ब्रह्मार्पणम् । अथासमर्थस्य सङ्कल्पश्राद्धम् । तत्र स्मृत्यन्तरे "अङ्गानि पितृयज्ञस्य यदा कर्तुं न शक्नुयात्।सङ्कल्पावासो कुर्यादादिवर्जितम् ॥ इति । पितृयज्ञोऽत्र श्राद्धं न पिण्डयज्ञः अर्घ्यविण्डादिवर्जनासङ्गतेः । न हि पिण्डशेऽर्योऽस्ति नापि तत्र पिण्डदानमङ्गम् । श्राद्धे च यद्यपि तत्प्रधान तथाप्यपदं तदप्युपलक्षयति । अतो न विरोधः । अत एव संवतः " समय यस्तु शक्कोति कतै नैवेह पार्वणम् । अपि सङ्कल्पविधिना काळे तस्य विधीयते ।। " पात्रभोज्यस्य चामस्य त्यागः संकल्प उच्यते ॥ तत्र युक्तो विधिर्यस्तु स तेन व्यपदिश्यते । तावन्मात्रेण संवद्धं साङ्कल्पश्राद्धमुच्यते "। छागलेयः " पिण्डं यत्र निवर्तेत मधादिषु कयंचन । साङ्कल्प तु तदा कार्य नियमाद्ब्रह्मवादिभिः"। साङ्कल्पिकप्रकारमाह व्यासः "सङ्कल्पं तु यदा कुर्यान्न कुर्यात्पानपूरणम् । नावाहनामोकरणे पिण्डांश्चैव न दापयेत्" इति। स्मृतिसंग्रहे " अनौकरणमर्थ्य च विकिरावाहने स्वधा । पिण्डयुक्त प्रकुर्वीत पिण्डहीने विवर्जयेत्" इति । पारिजाले दृद्धालात यत्तु स्मृतिचन्द्रिकामयोगपारिजातादौ आवाहन निषेधेऽमन्त्रकमावाहनं कार्यमन्यथा देवताया ३० असन्निधानप्रसङ्गात् ' इति तन्त्र । आगमनरूपस्य देवतासान्निध्यस्य देवताधिकरणे निराकृतत्वात् । पितृतृप्तिस्तु ययपि देवतातृप्तित्वेन तदधिकरणे निराकृता तपापि सविसत्राधि- करणन्यायेन विष्यपेक्षया श्राद्धफलत्वेनाइीकार्या। धर्माधर्मफलभोगान्ययानुपपत्या च उत्कृष्टो- उपकृष्टो वा विमहोऽप्यङ्गीकार्यः । न तु सानिध्य मानामावात् । अत एव प्रसादफटदातृत्वे अपि न । ययापि १ अपर्दयकप-दति सामेवैश्वदेवशालनिर्णय । एश-पाठ । २० ·७२ आमहेमादिविधि। [श्राद्ध- " . " वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः । ते तृप्तास्तर्पयन्त्येनं सर्वकामफलः शुभैः ॥ इति । आयुः प्रजां धनं वियां स्वर्ग मोक्षं सुखानि च । प्रयच्छन्ति तथा राज्य प्रीतानणां पितामहाः"॥ इति च फलदातृवं श्रुतम् तथापितदर्थवादगतत्वाद्विध्यनपेक्षणाच नासीक्रियते। विध्यनपेक्षितानां वज्रहस्तसहस्राक्षत्वादीनामप्यहीकारापः । इष्टापत्ती वपोत्खननादीनामपि तदापतिः । ५ अतः प्रामाणिको तृप्तिविग्रहावडीकर्तव्यो न तु सांनिध्यफलदातृत्वादीनि इति दिछ । अथ भाद्वे आमहेमादिविधिः । लघुहारीतः एकोदिष्ट तु कर्तव्यं पानव सदा स्वयम् । अभावे पाकपात्राणां तदहः समुपोषणम् ॥ इति । सुमन्तुः " तीर्थे श्राद्धं प्रकुर्वीत पक्वान्नेन विशेषतः । आमान्नेन हिरण्येन कन्दमूलफलैरपि । एषामभावे कुर्याञ्च श्रद्धयाऽपि जलेन वा " इति । १० अमावास्यादिश्राद्धं तु पाकासमवे आमेन कार्यमेवेत्याह हारीतः " श्राद्धविने द्विजातीनामामाद्धं प्रकीर्तितम् । अमावास्यादिनियतमाससंवत्सराहते" ॥ इति । अत एव “ पाकामावेऽधिकारत्वाविप्रादीनां नराधिप । अपनीना महाबाहो विदेशगमनादिभिः॥ "सदा चैव तु शूद्राणामामः श्राद्धं विदुर्घघाः"॥ इति सुमन्तुना विदेशगमनादिभिः पाकामारे आमश्राद्धं विहितं संगच्छते । अपनीनामित्यपि हेतुगर्भविशेषणेनापत्नीकत्वप्रयुक्तः पाकामाव १५ एव विवक्षितः । यच्चोशनोवचनं अपत्नीकप्रवासी च भार्या यस्य रजस्वला सिद्धानेन न कुर्वीत आमं तस्य विधीयते ।। इति । तत्रापि उद्देश्यानेककृतवाक्यभेदपरिहारायापत्नीकादिपदैरापदं रक्षयित्वा तन्निमित्ते मामादि विधिरित व्याख्या। कात्यायनः"आपद्यननौतीर्थे च प्रवासे पुनजन्मनि । आमश्राद्धं विनः कुर्याद्भारिजसि संक्रमे ।। २० जावाला "आपद्यनगौ तार्थ च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः। आमश्राद्धं द्विजैः कार्य शुद्रेण तु सदैव हि "। इति । तथा " द्रव्याभावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि । हेमश्राद्धं प्रकुर्वीत यात्य भार्या रजस्वला अत्र 'अननो' इति भावप्रधानो निर्देशः । 'अनमित्व ' इत्यर्थः । श्रौतस्मातीग्न्यमावे इति यावत् । न विह पाकाद्यर्थ लौकिकामिपरम् । आपत्पदेनैव सिद्धावेतत्पदवेयापातात् । २५ द्रव्यामावहिजाभावाभ्यां चापदुपलक्ष्यते । अतः परिग्रहनाशे देशान्तरस्थत्वादिनाश्रौतस्मान्य- माव आमेन हेम्ना वा श्राद्धं कुर्यात्।'आपत्सवासपुत्रजन्ममहणमार्यारजोदोघेषु तु सामिकोऽप्यामे- नेव'इति कर्कस्मतिरत्नावल्यायनुयायिनः यथाशिष्टाचार कार्यम्' इति मदनपारिजातदियो- दासाद्याः । प्राच्या अप्येवम् । तीर्थजलसमीपे आमेन हेम्ना वा गृहादौ त्वन्नेनैव इति युक्तम् । " सदैव हि जलान्तेषु आमश्राद्धं प्रशस्यते । गृहाइशगुणं पुण्यं लभेत्ती निवापकृत् " ॥ २० इतिवचनादिति भट्टचरणाः दाक्षिणात्यास्तूमयं कुर्वन्ति । 'पकानेन विशेषतः' इति वाक्यात् । अत्र यथादेशाचारं व्यवस्था । सुमन्तुः सदा चैव तु शूद्राणानामश्राद्धं विदुर्बुधाः । न पकं मोजयेद्विमान सच्छूद्रोऽपि वाचन व्यासः "आम ददत कौन्तेय दद्यादनं चतुर्गुणम् । आमं ददद्धि कौन्तेय आमं तु द्विगुणं भवेत्॥ इति तु अशक्ती । हिरण्यं त्वष्टगुणं चतुर्गणं द्विगुणं वा दद्यात् । १ ईव-समै । ॥

·मयूसः]. आमश्राद्धे कहादयः । ७३ । " ॥ धान्याञ्चतुर्गुणेनैव हिरण्येन सुरोचिषा "। इति मरीचिवचनात् । “ आम तु द्विगुणं प्रोक्तं हेम तद्वञ्चतुर्गुणम्"। इति धर्मवचनाच्च । अशक्ती सममप्यामं हेम वा दद्यात् । द्वैगुण्यादि च पुरुषाहारापेक्षया । उशना " सिद्धाने तु विधिर्यः स्यादामश्राद्धेऽप्यसौ विधिः । आवाहनादि सर्वस्यापिण्डदानं च भारत ॥ दयाञ्चापि द्विजातिभ्यः शृतं वाऽमृतमेव वा । तेनामाकरणं कुर्यात्पिण्डास्तेनैव निर्वपेत्" इति। ५ " हस्तेऽमौकरणं कुर्याद्राह्मणस्य विधानतः " । इति च । पत्रिंशन्मते "आमश्राद्धं प्रकुर्वीत पिण्डदानं कथं भवेत् । गृहपाकात्समुत्य सक्तभिः पायसेन वा ॥ पिण्डदानमिति शेषः । आमगृहपाकसक्तुषु यथालाभं व्यवस्था । यत्तु " आमेन पिण्डं दद्याञ्चेद्दिमान्पक्केन भोजयेत् । “ पक्केन कुरुते पिण्डमामान्नं यः प्रयच्छति । तावुभौ मनुजौ प्रोक्तो नरकाही न संशयः" ॥ इति । तदमावास्यादिपरम्' इति प्रघट्टके पितामहचरणाः । अत्र भोजनसंबद्धाः पदार्थाः यथासुख जुषध्वम् तृप्ताः स्थ' इत्यादयो द्वाराभावाभिवर्तन्ते इति पारिजाते कृष्णलेष्वव- घातवत् । तदुक्तं तत्रैव "तृप्तिप्रश्नोऽवगाहश्च जुषप्रश्नो यथाविधि । आमश्राद्धे भवेन्नैतदपोशानं च पश्चमम् अवगाहोऽङ्गुष्ठनिवेशनम् । तीर्थनिमित्तामश्राद्धे एते " अर्थमावाहनं चैव द्विजांगुष्ठनिवेशनम् । तृप्तिप्रश्नं च विकिर तीर्थश्राद्धे विवर्जयेत् " ॥ इत्यादयश्च न । पाकनाद्धे वादय एव न भवन्तीति विवेकः । हेमन्ना पिण्डनिवृत्तिरपि' इति दिवोदासः । स्मृत्यर्थसारे तु विकल्पः । मरीचिः आवाहने स्वधाकारे मन्या ऊह्या विसर्जनाअन्यकर्मण्यनूया त्यरामश्राद्धविधिः स्मृतः ॥ २० 'पितृन हविषे अत्त' इत्यत्र 'स्वीकर्तवे' इति । 'नमो वः पितर इथे ' इत्यत्र 'आमाय ' इति । तृप्तायात ' इत्यत्र क्तमत्यस्थाने 'तृप्यत' इति लोट् इति भट्टचरणाः। 'तय॑त' इति लडन्तमूह्यमिति पारिजाते । 'इदमन्नम् ' इत्यादी 'इदमामम्' इत्यादि । अन्यकर्मणि 'विष्णो हव्यं रक्षस्व' इत्यादाक्नूहः । यद्यपि प्रकृतापूही न्यायेन न प्रामोति तथापिक्चनेनानेन विधीयते। पूयति वा एतहचोऽक्षरं यदेनदूहति तस्मादृचं नोहेत् ' इति सामान्यश्रुतिरप्यनया २५ विशेषस्मृत्या बाध्यते । इत्यपि ते । युक्तं तु न्यायप्राप्तबाधकल्वेनोपपन्नस्य वाक्यस्य न श्रौत. निषेधबाधकत्वामिति । अतो 'अनइमन्नेष्वेवोहः' इति । आमश्राद्ध कालमाह गातातपः " आमप्राद्धं तु पूर्वाहऽपराह्ने पार्वणं मवेत् । एकोदिष्टं तु मध्याह्वे प्रातद्धिनिमित्तकम् ॥ ॥ इति । अन्नासंभवानिमित्तक आमश्राद्धेऽयं कालः । शूद्रं प्रति नित्याप्राप्ते तु स्मृन्नरे " मध्यानात्परतो यस्तु कुतपः स उदाइतः । आममात्रेण तत्रैव पितृणां दत्तमक्षयम्" इति । ३० हेमाद्रावपरा च पाकाभावनिमित्तके शूद्राधिकारिक चामना प्रातमध्यादोत्तरकालयोपिकल्प पति केचित् । बहूना ब्राह्मणानामलाभे एकेनापि कार्यम् । " अन्नाभावे द्विजाभावे तीर्थरूपे महालये । एकस्मिन्दीयते चान्नमर्यान्पिण्डान्पृथक्पृथक"। इति वचनात् । एकस्याप्यलामे देवलः १ अवईघक-ययामुखं, धइ-ययाविधिः । तथा ·७४ आमश्राद्ध ब्राह्मणसंख्या। [श्राद्ध- " “ " पात्रालाभेऽखिलं कृत्वा पितृयज्ञविधि नरः । निधाय वा दर्भवटून आसनेपु समाहित । प्रेमानुप्रैपसंयुक्त विधानं प्रतिपादयेत् । सर्वाभावे क्षिपेदनौ गवे दद्यादयाप्सु वा ॥ " नैव प्राप्तस्य लोपोऽस्ति पैतृकस्य विशेषतः" । 'श्राद्धं संपन्नम्' इत्यायाः प्रैषानुप्रैषाः तान्स्वय- मेव वदेदिपर्यः । आमहेमपक्षयोः कालान्तरे ब्राह्मणाय दानम् । सर्वश्राद्धाशक्तौ देवलः "पिण्डमात्र प्रदातव्यममावे द्रव्यविप्रयोः । श्राद्धाहनि तु संप्राप्ते मवेभिरशनोऽपि वा" । देवीपुराणे "सक्तुभिःपिण्डदानं च संयावैः पायसेन वा। कर्तव्यमृपिभिः प्रोक्तं पिण्यानेंगुदेन वा"। 'मुडेन वा इति वा पाठः। संयावो गोधूमविकारः। पिण्याकस्तिलकल्कः । डुदंतापसतरुफलम् । आदिराः " कपित्यविल्वमात्रान्वा पिण्डान्दयाविधानतः । कुक्कुटाण्डप्रमाणान्या केषां चामलकैः समान् । बदरेण समान्वाऽपिदयाच्छ्रद्धासमन्वितः" । १० पिण्डदानेऽप्यशक्तो तर्पणमवश्यं कर्तव्यम् । " तिलैः सप्ताष्टमिर्वाऽपि समवेतं जलालिम् । भक्तिनम्रः समुद्दिश्य भुव्यस्माकं प्रदास्यति " ॥ "यतः कुतश्चिसंप्राप्य गोभ्यो वाऽपि गवाह्निकम्" । इत्यपिशब्दयुक्तपितृवचनात् । स्मृत्यन्तरे तृणानि वा गवे दद्यापिण्डान्दा विधिपूर्वकम् । तिलोदकैः पितन्वाऽपि तर्पयेत्स्नानपूर्वकम् ॥ " अमिना वा दहेका श्राद्धकाले समागते । तस्मिंश्योपवसेदह्नि जपेद्वा श्राद्धसहिताम्" ॥ इति । १५ स्मृत्यन्तरे "आन्दानुकल्पं यः कुर्याज्जात्यवस्थाद्यपेक्षया। श्राद्धांशेनाप्यवानोति मुख्याइफलं नरः" ।।इति । अथ श्राद्धे जहविचारः । तत्र 'मातामहानामप्येवं तंत्र वा वैश्वदेविकम्' इति वचना- पितृपार्वणातिदेशे मातामहपार्वणे प्राप्तेऽपूर्वप्रयुक्तल्वान्मन्त्राणामूहः प्रामोति । आतिदेशिकस्य मन्त्रसंस्कारान्यतरस्यान्यथाभाव ऊः । सानः प्रयोजनामावादनुद्देशः । तत्र च 'पितुन हविषे २० अत्तवे '' आयन्तु नः पितरः' इत्यादिमंत्रगतपितृशब्दस्य प्रकृतिवन्मातामहश्राद्धेऽपि समवेतार्थ- त्वादर्थान्तराभादानोहः । तथाहि देधा हि पितृशब्दः प्रयुज्यते । क्वचिजनकचोपाधिना 'पिता यस्य तु वृत्तः स्यात् ' इत्यादिषु कचित्सपिण्डीकरणान्तश्राद्धजन्यपितृत्वोपाधिना यथा ‘प्रेते पितृत्वमापन्ने सपिण्डीकरणात्' इति 'ततः प्रभृति वै प्रेतः पितृसामान्यमश्नुते' इत्यादिषु। अत एव सर्वत्र पितृशब्दः प्रयुज्यते 'षड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु भक्त्या श्राद्धमुपक्रमेत् ' २५ 'पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत्' इत्यादिषु । एवं च पूर्वोक्त मन्त्रजाते पितृशब्दस्य सपिण्डीकरणान्त- श्रावजन्यापितृत्वपरत्वात्तस्य च मातामहादिष्वपि सद्भावानोहः । तथा 'पूयति वा एतरचो- ऽक्षरं यदेनदूहति तस्माहचं नोहेत् ' इति प्रतिषेधादपि नोहः । तथा अन्मूपेष्वपि मन्त्रेषु 'एतदः पितरो वासोऽमीमदन्त पितरः' इत्यादिष्वपि पूर्वोक्तन्यायानोहः । प्रतिपेघस्त्वभ्यच्चय- मात्रमत्र । तस्यासाधारणविषयस्तु वीहीणां मेधसुमनस्यमानः' इत्यादिरवगन्तव्यः । यत्तु २. विष्णुवाक्यं (७५८) मातामहानामप्येवं श्राद्धं कुर्याविचक्षणः । मन्त्रोहेन यथान्यायं शेषाणां मन्त्रवर्जितम् ॥ इति। तदपि न पूर्वोक्तेषु मन्त्रेषु ऊई विदधाति 'यथान्यायम्' इत्यनेन न्यायप्राप्तानुवाद- प्रतीतेः । अतो यत्र 'शुन्धन्तां पितरः शुन्धन्तां पितामहाः शुन्धन्ता प्रपितामहाः' इत्यादिषु १ईयकघटअब+धर्मप्राप्ते।

·मयूखः] श्राद्धे ऊहविचारः। . . . पितामहमपितामहोपादानेन पितृशब्दस्य जनकपरत्वान्मातामहादिमातृवर्गादिषु 'शुन्घतो माता- महाः शुन्धन्तां मातरः' इत्यादिरूपेण प्राप्तोहस्यानुवादः । न च 'प्रकृतावेकस्मिन्पितरि बहु- वचनस्यासमवेतत्वादिकृतावैकवचनान्त एव प्रयोज्य इति वाच्यम् 'प्रकृतौ बहुवचनस्यासमवेतार्यत्वे विकृतावप्यविकृतस्यैव प्रयोगः' इति नवमे पाशाधिकरणे स्थितत्वात् । एवं च 'शुन्धन्तों मातामहाः शुन्धन्तां मातरः' इत्यायेवोधम् । येषां च पितृभ्यः स्वघोच्यता पितामहेभ्य: ५. स्वधोच्यतां प्रपितामहेभ्यः स्वघोच्यताम्' इति शुन्धनमन्त्रास्तेषामपि पूर्वोक्तन्यायेन भवत्येवोहः । नन्वस्त्वेवमन 'एतदः पितरः' इत्यादिमन्त्रेषु पितृशब्दगतबहुवचनेन पितृशब्दो जनकपरोऽपि लिङ्गसमवायापित्रपितृसमुदाये वर्तते तादृशस्य च विकृतौ मातामहाविश्राद्धेऽसमर्थत्वात्प्रकृति- वदेव मातामहामातामहेषु मातामहा इत्यूहः । ममन्त्रेषु वाक्याभिषेधोऽनृड्मन्त्रेषु कथं न प्रामोति' इति चेत् । उच्यते । पितृशब्दस्तावदुमयोर्वाचक इत्युक्तं । तत्र जनकपरत्वेऽङ्गीकिय- १० माणे गौणीप्रसक्तेरितरपरमेव गृह्यते । एवं च बहुवचनमन्युपपन्नं भवति । एवं च प्रकृती यादृशः साम्रार्थस्तादृश एव विकृती इति नोहप्रसङ्गः । अत्र पितामहरणाः पितरतचे दुर्घ्यम् ' इत्यादिपूहानुहविचारानवकाशः । एतस्यामिलापमानत्वेन मन्त्रत्वामावात् । अन्यथा 'शेषाणां मन्त्रवर्जितम् ' इत्युक्या शूवादीनां तयामिलापाप्रसक्तेः । अतोऽपौरुपेये वैदिकप्रसिद्ध मन्नशब्दो मुख्योऽन्यत्र गौणः । अत एव भावार्थपादे ' उहप्रचरनाम्नाममन्त्रत्वम् इत्याह १५ भगवान्सूत्रकारः तेषां लोकः प्रयुज्यमानत्वादित्याहुः । एकोदिष्टेऽपि 'शेषं पूर्ववदाचरेत् । इति पार्वणातिदेशात 'पितृनिमाल्लोकान् ' इत्यादिशभु प्राप्त ऊहो वचनादाधितस्तथा 'शुन्धन्तां पितरः' इत्यादिषु न्यायादेव बाधित ऊह 'एकवन्मन्त्रान्तकोद्दिष्टे' इति (२०१२) विष्णु. वाक्येन प्रतिप्रसूयते । अस्याः । एकोद्दिष्टे श्राद्धे क्षयाहादी क्रियमाणे मन्त्रानेकवद्यया भवति तथा ऊहेत इति क्रियाविशेषणम् । एतदः पितरः इत्यादिषु तु न्यायादेव प्राप्त ऊहो न वाक्येन २० विधीयते । इदं च पुराणप्रेतकोद्दिष्टसाधारणम् । प्रेतकोद्दिष्टे तु आश्वलायनगृहापरिशिष्टे पित. पदनिवृत्तिरेवोक्ता । वैष्णवे तु एकवचनविधानम् । एवं च । एतदः पितरः' इत्यादौ एतत्ते प्रेत ' इत्यूहः । यत्तु कैश्चिदुक्तम् 'पुराणेकोद्दिष्टं पार्वणवदेव ' प्रेतकोद्दिष्टे तु विष्णुवास्येन प्रेत शन्देकवचनयोरूही विधीयते । तत्र सपिण्डीकरणाभावेन पितृत्वानुत्पचेः । अत एवाच. लायनेन पितृपदनिवृत्तिक्ता इति । तन्न । अस्य वाक्यस्य प्रेतकोद्दिष्टविषयस्वे प्रमाणामावात् २५ घेतशब्दोहाप्रतीतेः । उभयविधाने वाक्यमेदात् । पुराणकोद्दिष्टे बचनस्य सार्यक्याच । तस्माद- स्मदुक्त एवऽर्थो न्याय्यः । एवं मुख्यदृष्टार्यतास्वार्थसमवेतार्यतादिभिर्मन्त्राणामूहनिर्णयः कार्यः । 'शेषाणां मन्त्रवर्जितम्' इति पूर्वोक्तविष्णुवचनशेषः । एव पितृव्यायकोदिष्टे अयोग्यपितृ- पदयुक्तमन्त्रपदासार्थ इति शूलपाणिः। 'पितृव्यायकोदिष्ट एवाऽऽवाहनादिमन्त्राणां पर्युदासाः' इति कल्पतरौ । उमयमप्येतत्यमाणशन्यम् । मोगरीणां शूद्रापुत्रस्य कोरिष्टे मन्त्र- ३० पर्युदासार्थम् इति पितामहचरणाः । "त्रीणाममन्त्र श्राद्ध तथा शूद्रासुतस्य च । प्राग्दिनाय बतादेशाते च कुर्यः सदेव तन इति मरीचिस्मरणात् । 'मीणों सुतस्य च ' प्रति संप्रदाने यष्ठी | दिना उपनयनापाक । मीदासुता अमन्त्रकं कुर्यरित्यर्थः । अत्र 'वीणामित्यकृतविवाहलीपरम् इति हेमाद्रिः। अमन्त्रकमिति बैदिकमन्त्रनिषेधो न तु पौराणानाम् । इति विक । इत्यहविचारः । m द ·" । . ७६ एकोदिष्टम् । तदभेदाः। [श्राद्ध- अथैकोद्दिष्टम् । तत्स्वरूपमाह याज्ञवल्क्यः ( आ. २५१-२५२) " एकोदि देवहीनमेका पवित्रकम् । आवाहनानीकरणरहितं ह्यपसध्यवत् ॥ " उपतिष्ठतामित्यक्षम्यस्थाने विप्रविसर्जने । अभिरम्यतामिति वदेड्युस्तेऽभिरताः स्म ह" ॥ इति कात्यायनः । स्वदितम् ' इति तृप्तिप्रश्नः' सुस्वदितम्' इत्यनुज्ञा इति । आश्वलायन- ५ सूत्रानुसारिणा तु एकोद्दिष्टेऽप्यनीकरणादयो धर्माः पार्वणवद्भवन्ति । तत्सूत्रे ( ४७१) अथातः पार्वणे श्राद्धे काम्य आभ्युदयिक एकोदिष्टे वा ' इति चत्वारि श्राद्धानि प्रक्रम्यानौ करणादिधर्माणा समानविधानतयोक्त्यात् । अत एव गृह्यकारिकायाम " आन्वष्टक्यं च पूर्वेयुर्मासि मास्यय पार्वणम् । काम्यमभ्युदयेऽयम्यामेकोद्दिष्टमथाष्टमम् ॥ चतुर्वायेषु साग्रीना वह्नौ होमो विधीयते । फिव्यब्राह्मणहस्ते स्यादुत्तरेषु चतुर्वपि"। १० इत्येकोद्दिष्टे पाणिहोम उक्तः संगच्छते । 'सपिण्डीकरणान्तर्गते एकोद्दिष्टे पाणिहोमोऽन्यत्र होम एव न भवति' इति केचित् । तत्रिविधम् । नवं नवमिदं पुराणं च इति । तत्र नवमाहागिराः "प्रथमेऽहि द्वितीयेऽह्नि पञ्चमे सप्तमे तथा। नवमैकादशे चैव तन्नवश्राद्वमुच्यते "॥ इति । वसिष्ठः 'सप्तमेऽह्नि तृतीयेऽहि द्वितीये प्रथमे तथा । एकादशे पञ्चमे स्युर्नव श्राद्धानि पट् सदा ॥ इति । १५ पण्णां नवादानामनन्तरं कर्तव्यं मासिक नवमिश्रं तदाहाऽऽश्वलायनः 'नवमिदं पडुत्तरम्' इति । प्रत्याब्दिकादि पुराणम् । चान्द्रायणं नवश्राद्धे प्राजापत्यं तु मासिके । एकाहस्तु पुराणेषु प्रायश्चित्त विधीयते " ॥ इति हारीतेन मासिकोत्तरमाव्याब्दिकादेः पुराणपदेन व्यवदतत्वात् । एवं पार्वणमेकोद्दिष्टं चोक्तम् । संप्रत्युभयरूपं सपिण्डनमुच्यते । लोगाक्षिः " श्राद्वानि घोडशा- २० पाच विदधीत सपिण्डनम् ॥ ॥ इति । पोडशश्राद्धान्याह जातकर्यः "द्वादश प्रतिमास्यानि आद्य पापमासिक तथा। त्रैपक्षिकाब्दिके चेति श्राद्धान्येतानि षोडश"॥इति। आद्यम् ऊनमासिकम् । एव च पाण्मासिकाब्दिकशब्दावपि ऊनपाण्मासिकोनाब्दिकपरौ द्वादश- मासिकाना मिन्नतयोक्त-वात् । तेषा तु कालमाह याज्ञवल्क्य ( आ. २५६) मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् । प्रतिसंवत्सर चैवमाद्यमेकादशेऽहनि " ॥ इति । २५ सत्यप्पाशीचे क्षत्रियादिनैकादशेऽह्नि श्राद्धं कार्यम् आय श्राद्धमशुद्धोऽपि कुर्यादेकादशेऽहनि । कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिरशुद्ध पुनरेव सः" । इति शवस्मृतेः । “एकादशेऽदि यच्छ्राद्धं तसामान्यमुदाहृतम् । *सूतक तु पृथक्पृथक्" इति पैठीनसिवचनादाशाचान्ते । तत: 'पिण्डदान समाप्यते । ततः श्राद्धं प्रदातव्यं सर्ववर्णोदय विधि, ' इति तत्सर्ववर्णानां दशाहाशौचपरम् । पैठीनसि “ मासिकानि स्वकाले तु दिवसे ३. द्वादशेऽपि च ॥ इति । आयमासिकं मरणदिने प्राप्तमेकादशेऽन्यत्कृष्यते । एव सावत्सरिकमापि " मासपक्षतिथिस्पृटे यो यस्मिन् म्रियतेऽहनि । प्रत्यब्दं तु तथाभूतं वयाह तस्य तं विदुः"। १श, ज्ञ पाठ ध-सप्तमेऽन्हि तृतीयेऽन्हि प्रथमे मध्यमे तथा, यनकघईअरट-सप्तमेऽन्हि तृती- येन्दि प्रथमे नवमे तथा । *श-पाठ । २ यनकघअबई-अत एव गोभिल -ब्राह्मण भोजयेदाद्ये होतव्यमन लेध्यवा । भोजयेद्विप्रं द्विरावृत्तिर्भवेदिति । इद यादमासिकाद्यसिद्धार्थमिति पितामहबरणा इत्यधिक पाट । . " - ·मयूसः] मटमासे पाते। " इति स्मृत्या मरणतियों प्राप्तमेकादरोऽभ्यते । संमति पाचितिीय पतियों रियमाणे प्रमादिकन्यवहारस्न भ्रमात् । न च अन्दान्ते भवमान्दिकम् इति व्युत्पत्या व्यवहारोपपतिः । 'मासपक्षतिथिस्पृष्टे' इतिवाक्यस्य प्रथमवयमतनियो प्रवृची बोधकामावत्। मासिकेषु 'मासादो म मासिकम् ' इत्याचद्वितीयादिमासिकव्यवहारस्य रविप्रतिगत्या- ड्रीकारा । यत्तु लोगाक्षियचन "मासादो मासिक कार्यमाधि वसरेऽगते । आयमेका कार्यमधिसपिक मन तदप्यगत इति व्यारव्येयम् । केचित्तु मासिकस्योत्कर्षों वार्षिकस्यारोनेन वचनेन विधीयते इति । एतेन यन्माधयादिमिद्वितीयादापदिनक्रियमाणायाधिवप्रमात 'मलमासे प्रयमाइक कार्यम् । इति वाक्यानुसारेण मलमासे कर्तव्यत्वमुक्तं तदप्यास्तम् । *यनु "आदि प्रयमं यस्यान कुर्वीत म्लुचे । त्रयोदशे तु संप्राप्त पुनरादिकम् ॥ इति मठमा प्रथमादिकं विधाय यमवाक्ये संप्राप्त इति पदस्वारस्यात् । अन्यथा संघातपदाया- तीतपरत्वय्यास्यानोशः स्यात् । पुनराधिक द्वितीयाधिक अयोदो मासि प्राले कार्यमिभ्यत. दपि मासपक्षापमाप्तमेवानपत इति । *यनु प्रयन्द दादशे मासि कार्या विग्हफिया मुः। कवियोदशेऽपि स्यांदा मुसा तु वत्सरम". पति वचः 'दाद मास्यतीते प्रत्यक्ष पिण्डरिया प्रादं कार्यम् । कचिन्मटमासपति वर्ष आर्य वत्सरमाथान्दि मुस्वा प्रयोदो मास्यतीते कार्यम् । आयान्दिकं तु त्रयोदशमासमस्य एवं कार्यमिति यावत् ' इति व्याख्यायान साधकमुनम् । तदपि न । एतदने हि मटमारत वर्षे सति त्रयोदरेजीत आदिकं कार्यमित्येव विधीयते । नान्यन्किनिन् । अन्यत्तु मासा- वाक्येन मातम् । प्रत्यारोमासीत्येतशान्तराधिमासपातामाये । तत्सदा तुझ्योदरेजीत एक । सात विष्णुधर्मांतर "Harसराय माये तु यदि स्यादधिमासक । तदा प्रयोदसे मामि किया तम्य वाषिताति সুধীর বাবা কলা কাৰণা মমনুনুশাখা सुसम्पपि सममा प्रयगदिन एन कार्यम् । दाहादिसविधानान्तपाय परमास शिप्रतिराना खान । पनु मिताक्षरायाम् आपकादशेशनि हरयापदेनकोरियानरमानि- भूतमे कोरिष्टमुष्यते पति सत्र प्रमाणे चिम्यन् । अत सापादिकमामामि २५ कारोऽदि मोदिष्टेन सह तन्नेग काय दितीयान्दापदिनचार्यनया विरत परमाम एति विछ । एकसारकतव्यकोशिष्टमयमे कौम एकादशेऽपि कुपीत प्रेतरिय मायत. दो वायरमनदेयन', तपम बांधापन: "देशी यानानि वा पुम: । " अपोमामेषु एतिहागु शान्ति' । अर्थमारोपमा मागे तो " । २० जनमासिकारमाहटोकगीतमः "एतदनिनिम्न विभागेनोन र पापनाभिरारी: 17 ममिभागेन । पहारीमान पिम दरदिनाला पक्षमाप्रिय पारी मा मादामानि मगर । HERE Fri- भारपयनांपट:- मा."FT २० ·ऊनमासिके कालान्तरम् । [श्राद्ध- पञ्चम्यां मासपक्षयोः समातिरेव मवति नत्वेकदिनन्यूनताऽस्ति । तेन षष्ट्यादौ मृतस्य चतुदिावेव कार्य न तु पञ्चम्यादाविति । अतः "एकाहेन तु पण्मासा यदा स्युरपि वा घिभिःन्यूनः संवत्सरश्चैव स्यातां पाण्मासिके तवा"। इति जातकण्यन एकाहन्यूनतोक्ता संगच्छते । यत्तु पाण्मासिकान्दिके श्राद्धे स्यातां पूर्वेयुरेव ते । मासिकानि स्वकीये तु दिवसे द्वादशेऽपि वा। इति पैठीनसिवचनं तदपि माससमा पूर्वद्युरित्येव व्याख्येयं न तन्मृताहात्पूर्वेयुरिति । एकाहेन वित्यादिविरोधात् । यत्तु कैश्चिदहापदं तिथिपरं व्याख्यातं तदपि प्रमाणामावापेक्ष्यम् । ऊनमासिके कालान्तरमाह गालव "मरणादादशाहे स्यान्मास्यूने वोनमासिकम् " ॥ इति । ऊनेषु कंचित्कालं निषेधति गार्यः १. “ मन्दायाँ भार्गवदिने चतुर्दश्यां त्रिपुष्करे । ऊनबाई न कुर्वीत गृही पुत्रघनक्षयात् ॥ ॥ इति । त्रिपुष्करादियोगमाह वसिष्ठः "रविरविजभौमवारे भद्रायां विषमपादक्षं चेतात्रिपुष्कराख्ययोगोऽयं त्रिगुणफलदो यमलभैदिगुणम्॥ 'त्रितयं च गयो दद्यात्तदोषस्यापनुत्तये विद्वान् । द्वितयं द्विपुष्करेऽपि च तिलपिटैविप्रमुख्येभ्यः" इति। पुराणे सपिण्डीकरणादर्शवकुर्याच्छ्राद्धानिषोडशाएकोद्दिष्टविधानेन कुर्यात्सर्वाणि तानि तु ॥इति । १५ षोडशश्राद्धवाहिताविशेषमाह जातुकर्यः "ऊर्य निपक्षायाद्धं मृताहन्येव तद्भवेत् । अयस्तु कारयेदाहादाहितार्द्विजन्मनः । इति । एतानि च पोडशनाद्धानि यदा सपिण्डनार्थ ततः प्राग वृद्ध्यर्थमुत्तरं चैकदिनेऽपकृष्यन्ते । 'मासिकं चोदकुम्मं च यद्यदन्तरितं भवेत् । तत्तदुत्तरसातव्यादनुष्ठेयं प्रचक्षते "॥ इतिवाक्यापूर्वमुत्तरेण सहोत्कृष्यो वा तदा दार्शिकादिपितृमातामहादिपार्वणादिवत्सर्वेषा- २० मारादुपकारकाणां संभवता पाकादिसन्निपातिनां च तन्त्र निर्विवादम्। देशकालकण्यात् । दुण्- पद्धतौ तु 'सानाट्यप्राजापत्येष्विव संप्रतिपन्नदेवताकत्वात्प्रधानरूपविप्रमोजनपिण्डदानानामपि इत्युक्तम् । भ्रातृचरणास्तु 'सन्यान्यशब्दान्तरादिना सप्तदशमाजापत्यान इत्यादिद्रव्यसमानाधिकरणसवयया वाऽवगतभेदानां कर्मणां देशकालायैक्ये यद्यपि तन्त्रताऽस्ति तथापि कर्मसमानाधिकरणसङ्घचावगतभेदानां न सा शास्त्रे कापि तथानङ्गीकाराद' २५ इत्याहुः । अयं च तदाशयः ।औत्पत्तिककर्मसमानाधिकरणमवयाश्रुतो 'पृथक्त्वनिवेशासात्यया कर्मभेदः स्यात्' इति सूत्रानुसारात् पृथक्त्वगुणविशिष्टान्याक्षितपृथक्त्वानि मसयामानविशिष्टान्येद वा कर्माणि विहितानि । तन्त्रतायां तु तद्वापः स्यात् । अभ्यासादिभिस्तु कर्मवेजात्य- मात्रावगतेस्तन्त्रत्वे न कस्यचिद्रायः । सप्तदशमाजापत्यान्पशून ' इत्यादिद्रव्यसमानाधिकरण- सहचावगतभेदेषु तु कर्मसु पृथक्त्वस्य सङ्ख्याया वाऽश्रुतत्वान तदाधः। श्रता पश्वादिदम्यगता ३० सप्तदशादिसंख्या तु यामतन्त्रवेऽपि नैव वाध्यते । अत: प्रधानमूतानत्यागपिण्डदानानि पृथगेव सर्वाण्यारादुपकारकाणि संमपन्ति पाकादीनि सन्निपातीनि बाङ्गानि तन्त्रेण इति दिक। अथ वृपोत्सर्गः । तालः पदनिशन्मते " एकादशाहे प्रेतस्य यस्य नोत्सज्यते वृपः । पिशाचत्वं स्थिर तस्य दत्त श्रादशतैरपि । तन्त्रता . १श पाटः ·मयूखः] वृपोत्सर्गः। । ५ ॥ . - उच्यते । कालान्तरं भविष्योत्तरे "कार्तिक्यामथवा माध्यामयने वा युधिष्ठिर चैव्यां वाऽपितृतीयायां वैशाख्यां द्वादशेऽति वा", विष्णुधर्मोत्तरेऽपि अश्वयुक्शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां नराधिप । कार्तिकेयथवा मासि वृपोत्सर्ग तु कारयेत् ।। कारयेदिति णिजविवक्षा । " ग्रहणे हे महामुख्ये तथा चायनदये। विषुवदितये चैव मताहे बान्धवस्य च । उत्सृजेनीलकण्ठं वै कौमुद्याः समुपागमे " । नीलकण्ठो नीलवृधः । तलक्षणं वक्ष्यते । कौमुदी आश्विनकार्तिकयोः पूर्णिमा । अकरणे निन्द्रा मत्स्यपुराणे न करोति वृषोत्सर्ग तीर्थे वाऽपि जलांजलिम् । न ददाति सुतो यस्तु पितुरुच्चार एव सः"॥ पुरषोत्सर्गतुल्य इत्यर्थः । तद्देशः कालिकापुराणे १० " अरण्ये चत्वरे वाऽपि गोठे धा मोचयेद्दषम् । न गृहे मोचयेद्विद्वान्कामयन्पुष्कलं फलम् ब्राह्मेपि " प्रागुदकावणे देशे मनोज्ञे निर्जने वने" " कार्य इति शेषः । वृषलक्षणं ब्राले वृषभः कृष्णसारस्तु प्रत्यक्षस्तु निहायनः । मनोज्ञो दर्शनीयश्च सर्वलक्षणसंयुतः "॥ विष्णुरप्याह(८३-८)"तत्रादावेव वृषभं परीक्षेत।जीवक्त्सायाः पुत्र। सर्वलक्षणोपेतं । नीलं लोहितं वा पुच्छपादेषु सर्वशुक्लं । यूथ याच्छादकम् " नीललक्षणं रेवाखण्डे ब्रह्माण्डपुराणे १५ " लोहितो यस्तु वर्णन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः । श्वेतः खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष चरणाश्च मुखं पुच्छं यस्य श्वेतानि गोपतेः । लाक्षारससवर्ण च तं नीलमिति निर्दिशेत ॥ वृधः स एव मोक्तव्यो न स घार्यों गृहे भवेत् । एष्टव्या बहवः पुत्रा योकोऽपि गयो ब्रजेत् । यजेत वाऽश्वमेधेन नीलं धा वृषमुत्सृजेत् ॥ ददं त्वर्थवादमात्रम् । अथ विधिर्मविप्योत्तरे कृष्णः " साण्डं नीलं शंखपादं सपौण्डं श्वेतपुच्छ कम् । गोभिश्चतुर्भिः सहितमुत्सृजे विधि श्रृणु ॥ मातरः स्थापयित्वा च पूजयेत्कुसुमाक्षतः । मातृश्राद्धं ततः कुर्यात्सदाऽभ्युदयकारकम् । अकालमूलं कलशमश्वत्थदलशोभितम् । तत्र रुद्रान जपित्वा तु स्थापये[द्वैतम् ॥ रुदान रुद्राप्यायं जप्ता रुद्रदैवतं कलश स्थापयेदित्यर्थः । “सुस मिदं ततः कृत्वा वहि मन्त्रपुरस्सरम् । आज्येन जुहुयात्पमिः पृथगातिसंस्कृतः ॥ २५ "पोष्णमन्त्रैस्ततः पञ्चाक्षुत्वा वह्नि यथाविधि । एकवणे दिवर्ण वा लोहित श्वेतमेव वा ॥ पतम्रो वत्सतर्यश्च तामिः सार्द्धमलंकृतम् । तासां कणे जपेदिप्र. पति वो बलिनं शुमम् ॥ " ददामि तेन सहिताः की इंटमानसाः । ततो वामे त्रिशूलं च दक्षिणे शहमालिखेत् ।। अङ्कितं शकचक्राम्यां चर्चितं कुसुमादिना । पुष्पमालावृताग्रीवं श्वेतश्च छादितम् ।। विमुद्रासिकाभिश्च चतसृभिर्बलिनं वृषम् । देवालये गोकुळे वा नदीना संगमे तथा । " इत्युक्त गर्गमुनिना विधानं वृषमोक्षणं" इति । जपे विशेषो विष्णुधर्मोत्तरे रुद्रजपमुक्त्वा "तथैव पौरुपं सूकं माण्डानि तथैव च ॥ इति । पौरुष ' सहस्रशीर्षति पोहशर्चम् । 'यदेवा देवहेहनम् ' इति कृष्माण्डा: । आदित्य पुराणे १ अधीकधज-पाठः स + ·अंकनं पूजनंच। [श्राद्ध- " सावित्री च जपेत्तत्र तथा गाऽऽपमर्षणम् " । इति । पारस्करोऽपि विशेषमाह "अथालंकृत्य तान सर्वाम् रुद्राध्यायं समाहितः । श्रावयेत्यौरुषं सूक्तं तथाप्रतिरघानि च ॥ इति । अप्रतिस्थानि 'आशुःशिशानः' इति द्वादश ऋचः । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि 'मन्त्रं. पितावास इति प्रतीतं जपेदसव्ये वृषभाय कणे' असव्ये दक्षिणे । 'पितावत्स' इति मन्त्रोऽथर्व- ५ यदे । वत्सतरीसाचायो विशेष आदित्यपुराणे " अष्टौ वाथ चतस्रो वा यथालाममयापि वा' इति 'यथालाभं द्वे एका वा' इति । तथा च देवीपुराणे " चतस्रो वस्सिका मने द्वे वा संमवतोऽपि वा । वत्सः सर्वाङ्गसंपूर्णः कन्यका वत्तिका भवेत् " एका इत्यर्थः । “ विवाहस्वेकवत्सर्या नीलेन भवता सदा । इति। एकवत्सरी एकवर्षा । तथा तत्रैव 'निहायनीभिर्धन्यामिः सुरूपामिश्च शोभितः' इति । १० एवं ' यदेका वत्सतरी तदा एकवर्षा । यदा दे बह्वयो वा तदा निहायन्यः' इति विवेकः।। ताश्चागुविण्यः 'विसय॑स्याप्याविण्यो देया गावो वृषस्य च ' इति सौरपुराणोक्तेः । होमे विशेष विष्णुराह 'गवां मध्ये सुसमिद्धममि परिस्तीर्य पोष्णं च अपयित्वा 'पूपा गा अन्वेतु नः इहरतिः' इति च हुत्वा वृषभमानीयायस्कारमावाहयेत्' इति । होमानन्तरकृत्य सौरपुराणे " ततो वृषभमानीय अमेरुत्तरतः स्थित ! सव्यस्फिजि लिखेचक्र शुलं बाहौ तु दक्षिणे ॥ १५ " कुङ्कुमेनायित्वाऽऽदौ ब्राह्मणः सुसामाहितः " । फिजि वामकटिभागे । तप्तेन धातुना पश्चादयस्कारोङ्कयेद्वयम् " ॥ कुडकुमेकनाङ्ककरणं ब्राह्मणस्य तप्तलोहेनायस्कारस्य इति भेदः । तदुत्तरकृत्यं विष्णुधर्मोत्तरे "अङ्कित स्थापयेत्पश्चास्थाने तस्य तथा पठेत् । हिरण्यवर्णेति च ऋचश्चतम्रो मनुजेश्वर " अपोहियेति तिस्रश्च शन्नोदेवीरिति च श्रावयेत् । इति विष्णुक्तः । २० 'हिरण्यवर्णाः' इति चोऽथर्ववेदे प्रसिद्धाः । एते च करणमन्त्राः । 'हिरण्यवर्णा' इति चतसृमि: ' शन्नो देवीरिति ' च स्नापयेत् । इति । स्नाने जलमाह पारस्कर: अकालमूलान्कलशानष्टौ सम्दामवेष्टितान् । सरनांश्च सवस्वाश्च चूतपल्लवशोभितान् ॥ स्थापयित्वा चतुर्भिस्तु संस्नाप्यो वृषभस्ततः । चतुभिर्वत्सिकाः स्थाप्यास्ततः सर्वान्विभूपयेत्॥ 'ऋचा समुद्रज्येष्ठायाः कीर्तयेदभिषेचने " ॥ इति २५ अनन्तरकृत्यं विष्णुधर्मोत्तरे अलंकुर्यात्ततः पश्चाद्वन्धमाल्यैश्च शक्तितः किङ्किणीमिश्च रम्यामिस्तथा नीचांशुः शुभैः" । आदित्यपुराणेऽपि “ घण्टा लोहकृतां दयाच्छुड्डे च पटलं शुभम् "॥ पटलं सुवर्णादिनिर्मितः कोशः। शिवधर्मात्तरे " रक्तपीतैश्च कुसुमैः कुकमायैश्च वर्णः । यथाशोम समालभ्य विभवः पूजये पम् ॥ अष्टाङ्गलिपविस्तीर्णा हेमपट्टविनिमिताम् । राजती चर्मणो वाऽपि मालामुरसि विन्यसेत् ॥ "तद्विधा पृष्ठमालां च पुच्छान्तिकमदश्चिताम् । घण्टा कास्यमयी शुर्दा गले पनीत मुस्वनाम् ॥ "सुरैः सौवर्णरोप्येव केयूराङ्गदभूषितम् । पट्टबस्नेविचिनैश्च यथाशोममलंकृतम्" । -- -- ३० ·मयूसः ] उत्सर्गः। तत्फलं च। " उत्सृजेत् ' इत्यर्थः । अतः आध्याणि जम्यानि च सूक्तानि । विष्णुधर्मोत्तरे ततोऽङ्किते जपेन्मन्त्राममं प्रयतमानसः । वृषो हि भगवान्धर्मश्चतुष्पादः प्रकीर्तितः ॥ वृणोमि तमहं भवत्या स मौ रक्षतु सर्वतः । इति प्रार्थ्य वृषेन्द्रं ते गृहीतकुसुमाञ्जलिः ।। "निः प्रदक्षिणमान्य नमस्कुर्यायथाविधि । प्रत्यइमुखीना तु गवामेतावान्विधिरिष्यते ।। " अर्थशान्याभिमुखतः कुर्याद्रावो वृषं तथा । गावो वृषस्योमयतो वृषं मध्ये निवेश्य च ॥ " सर्वेषां कण्ठवस्त्राणि श्लेषयेत्तु परस्परम् । अयं हि वो मया दत्तः सर्वीसां पतिरुत्तमः ॥ तुभ्यं चैता मया दत्ताः पल्पः सर्वा मनोरमाः । संयोज्येति वृषं गोभिः पितृभ्यस्त निवेदयेत्॥ " सव्येन पाणिना पुच्छं समालभ्य वृषस्य तु । दक्षिणेनाप आदाय सकुशाः सतिलास्ततः ।। " ततो गोत्रं समुच्चार्य अमुकरमा इति ब्रुवन् । वृष एव मया दत्तस्तं तारयत सर्वदा ।। १० " सहेम सलिलं भूमावित्युच्चार्य विनिक्षिपेत् " ॥ अत्रायं हि वो मया दत्तः इति मन्त्रो बहुगोपक्षे समवेतः स एकद्विपक्षे ऊहनीय इति केचित् । अन्ये तु बहुगोयुक्तप्रयोगस्यैकविगोयुक्तप्रयोगस्य च प्रकृतिविकृतिमावाभावात् 'बीहीणों मेघ' इत्यस्येव ययप्रयोगे बहुमन्त्रस्य लोपमाहुः । युक्तं चैतत् । 'अमुकरमा' इत्यत्रैकोदेशेन क्रियमाणे एकस्य नाम ग्राह्य बहुपित्रुद्देशेन तु क्रियमाणे बहूनां नाम इति । अनन्तरकृत्यमाह १५ विष्णुः ( ८६:१७) 'वृषं वत्सतरीयुक्तमैशान्यां कालयदिशि ।। कालयेत्प्रणोदयेत् । तत्र मन्त्रमाह स एव (१६)" एनं युवानं पतिं वो ददामि तेन क्रीडन्तीश्वरथ प्रियेण । माहास्महि । इत्यादि । कात्यायनस्तु 'माहास्महि । इत्यादेः स्थाने ' मा नः सामजनुषा सुभगा रायस्पोषेण समिषा मदेम " इति पपाठ । ब्राहो "अथ वृत्ते वृषोत्सर्गे दाता वक्रोक्तिभिः पदैः । ब्राह्मणानाह यत्किश्चियेनोत्सृष्टं तु निर्जने । " तत्कश्चिदन्यो न नयेद्विभाज्यं न यथाक्रमम" ॥ इति । निर्जने केनचियत्किंचिदुत्सृष्टं तदन्येन न नेयं न च विभाज्यम् इति ब्राह्मणान्प्रति दाता वदित्यर्थः । पारस्करः "बहुतोयतुणेऽरण्ये क्षेपणीयः स गोपतिः । वासतर्यश्च ताः सर्वास्तेनैव सह कालयेत् ।। अथवा गोकुले क्षेप्या बहुगोधनसड्कुले " शिवधर्मोत्तरे २५ "निगते गोपतो तत्र ब्राह्मणान स्वस्ति वाचयेत् । दद्याञ्च दक्षिणां तेषां ब्राह्मणान्मोजयेत्ततः ॥ " सहिरण्यं रुद्रकुम्भ तथा सानघटानपि । हो। प्रदद्यात्तत्सर्व धेनुं चैव पयस्विनीम् ॥ मुक्तवृपस्य धारणादि निषेधति पारस्करः " विधारयन्न त कश्चिन्न च कश्चन वाहयेत । नदोहयेच्च ता धेनून च कश्चन बन्धयेत् ॥ ॥ इति । माझे " नासा वाह्यो न तरक्षीरं पातव्यं केनचित्कचित् ॥ इति । ३० वृषोत्सर्गफलमुक्तं देवीपुराणे "एवं कृत्वा यवानोति फलं वाजिमसोदितम् । यमुद्दिश्य सुजेद्वत्सं स ठभेताविचारणात्" इति । तय “एवं वृपोत्सर्गविधि नरो यः करोति भक्त्या निमपूर्वजानाम् ॥ उद्धृत्य तान्दुर्गतिपथममान स्वयं स लोके समुपैति शम्भोः" इति वृपोत्सर्गविधिः।

·शय्यादानम् । तत्फलम् । [श्राद्ध- ५ अथ मृतशय्यांदानविधिः। सच जीवच्छय्यादानेतिकर्तव्यतातिदेशपरिपूर्ण इति तत्पूर्वकमुच्यते हेमाद्री, भयिष्ये तस्माच्छय्यां समासाद्य सारदारुमयी दृढाम् । दन्तपत्रचितां रम्या हेमपादरलङ्कृताम् ॥ हंसतूलीप्रतिच्छन्ना शुमगण्डोपघानिकाम् । पन्छादनपटांगन्धधूपदीपाधिवासिताम् ॥ "तस्यां संस्थापयेझै हार लक्ष्म्या समन्वितम् ।मत्र हरिस्थाने मेते तच्छीर्षके धनमृतं फलशं परिकल्पयेत् । ताम्बलकुङ्कुमक्षोदकपरागरुचन्दनम् । दीपकोपानहच्छत्रचामरासनमाजनम् ॥ पार्थेषु स्थापयेद्भक्त्या सप्त धान्यानि चैव हि । शयानस्यापि भवति यदन्यदुपकारकम् । शृङ्गारकरकायं तु पञ्चवर्णवितानकम् ॥ १० मन्त्रस्तु 'यथा न कृष्ण शयनं शून्य सागरजातयाँ । शय्या ममाप्यशून्याऽस्तु तथा जन्मनि जन्मनि ।। " यस्यादन्यं शयनं केशवस्य शिवस्यच । शय्या ममाप्यशून्याऽस्तु तथा जन्मनि जन्मनि ॥ "दस्चैव तस्य सकलं प्रणिपत्य विसर्जयेत् । एकादशाहेऽपि तथा विधिरेष प्रकीर्तितः ।। " विशेष चान राजेन्द्र कश्यमानं निशामर । १५ " तेनोपयुक्तं यत्किञ्चिद्व वाहनभाजनम् । यद्यदिष्टं च तस्यासीत्तत्सर्वं परिकल्पयेत् ॥ " तमेव पुरुपं हैमं तस्यां संस्थापयेत्सदा । पूजयित्वा प्रदातव्या मृतशय्या यथोदिता ॥ पद्ममात्स्ययोः "मृतकान्त द्वितीयेऽह्नि शय्यां दद्यात्सुलक्षणाम् । काञ्चनं पुरुषं तद्वत्सलवस्त्रसमन्वितम् ॥ संपूज्य द्विजदाम्पत्यं नानामरणभूषितम् । उपवेश्य तु शय्यायां मधुपर्क ततो वदेत् ॥ २० " वृषोत्सर्ग च कुर्वीत देया च कपिला शुभा ॥ ॥ इति । शय्यादानफलं भविष्ये " स्वर्गे पुरन्दरपुरे सूर्यपुत्रालये तथा । सुखं स्वपित्यसौ जन्तुः शय्यादानप्रभावतः ।। " ताडयन्ति न तं याम्या पुरुषा भीपणाननाः । न धर्मेण न शीताये ध्यते स नरः कचित् ॥ अपि पापसमायुक्तः स्वर्गलोक स गच्छति । विमानवरमारूढः सेव्यमानोऽप्सरोगणैः ।। आभूतसम्लवं यावचिठत्यन्तवर्जितः ॥ ॥ इति । २५ अथोदकुम्भश्राद्धम् । हेमाद्रौ स्मृतिसमुच्चये एकादशाहात्ममृति घटस्तोयानसंयुतः । दिने दिने प्रदातव्यो यावत्संवत्सरं सुतैः" । सपिण्डीकरणानन्तरमपि क्सरपर्यन्त देय इत्याह याज्ञवल्क्यः (आ. २५५) यस्य संवत्सरादर्वाक सपिण्डीकरणं भवेत् । तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात्संवत्सरं द्विजः ॥ इति । अत्र विशेषमाह मदनरले गौतमः ३० " अदेवं पार्वणश्राद्धं सोदकुम्भं सधर्मकम् । कुर्यास्प्रत्यान्दिकाच्छाद्धासङ्कल्पविधिनाऽन्वहम् । पिण्डदानं चात्र वैकल्पिकम् । तथाच पारस्करः ( २१०५४-५५ ) ' अहरहस्तमरमें ब्राह्मणायोदकुम्भं च दद्यात् । पिण्डमप्येक पृणन्ति इति । अथ सपिण्डीकरण। ऐवं पृषोत्सर्गसहितानि पोटशश्राद्धानि कृत्वा ततः सपिण्डीकरणं मृतशय्यादानविधिः उदकुम्भदानं च.धार पुस्तकेष्येव येते । २ अकययनक्षह-शयनस्यस्य भवति । ३. अकघयनवक्षटड-तया । ४ घयटडईअ-सफळ । ५श-पाठः । " ॥

·मयूखः] सपिण्डीकरणम् । 1८३ “ कुर्यात् । सपिण्डीकरणस्याष्टौ काला: मारते “ सपिण्डीकरणं कुर्यायजमानस्त्वनामिमान । अनाहिताः प्रेतस्य पूर्णेऽब्दे भरतर्पम ॥ द्वादशेऽहनि पठे वा विपक्षे वा त्रिमासि वा एकादशे वाऽपि मासे मङ्गलं स्यादुपस्थितम् ॥ एते च सप्तकाला उभयोरनमित्वे इच्छया विकल्प्यन्ते । षष्ठ' इत्यत्र व्यवहितमपि 'मासि' इत्यनुषज्यते । सन्निहितपक्षपदानुपडे 'त्रिमासि' इत्यनेन पोनरुक्त्यापातात् । 'विपक्षे त्रिमासि' इत्यादी पूरणप्रत्ययार्थविवक्षया तृतीये पक्षे तृतीये मासे पूर्णे इत्यर्थः । हेमाद्री तु 'त्रिमासं विहाय पडेवानाहितामे कालाः । तत्रापि ' अब्दान्ते अभ्युदयागमे च' इति द्वौ मुख्यावन्येऽनुकल्पा इत्युक्तम् । बौधायनः “ अथ संवत्सरे पूर्णे सपिण्डी. करणं त्रिपक्षे वा तृतीये वा मासि षष्ठे वैकादशे का द्वादशे वैकादशाहे वेति " पैठीनसिः " संवत्सारान्ते विसर्जन नवममास्यामित्येक " इति । विष्णु: "मासिकार्यवहादशाह- १० श्रादं कृत्वा त्रयोदशेऽनि श्राद्धं कुर्यान्मत्रवर्ज शूद्राणां द्वादशेऽलि संवत्सराभ्यन्तरे ययाधिमासो मवेत्तदा मासिकार्यदिनमेकं वर्धयेदिति” । अयमर्थ:-आशौचोत्तरं द्वादशस्वहा दादश मासिकानि तेष्वेवाद्वितीयषष्ठद्वादशदिनेषूनमासिकपक्षिकोनषागमासिकोनाब्दिकानि कृत्या त्रयोदशेऽह्नि सपिण्डीकरणं कुर्यात् । तथा च मरणदिनात्त्रयोविंशतिमे चतविंशतिमे वा दिवसे विप्रस्य सपिण्डीकरणम् । यदा प्रेतोऽमिमान्कर्ता च न तदा लघुहारीतः १५ " अनमिस्तु यदा वीर मवेत्कुत्तिदा गृही। प्रेतश्चेद निमोस्तु स्यात्रिपक्षे वै सपिण्डनम् ॥ ॥ इति । तादृशनिपक्ष एवं कुर्यानान्यत्र इति नियमः । उत्सृष्टामेरप्येवम् । यदा दंपत्योरन्य- तरस्य पूर्णमरणेनामयः प्रतिपादितास्तदेतरस्य सामित्वामावारकालान्तो तन्मरणे न त्रिपक्षनियमः। विच्छिन्नामेस्तु आत्मन्यग्निसद्भावात्तस्य सामित्वे विपक्ष एव । अत्र हेमाद्रिणा 'पूणे संवत्सरे पण्मासे त्रिपक्षे वा इति गोमिलवाक्ये पूर्णपदं षण्मासादिष्वन्वेतीत्युक्तम् । तदनुषट्ने प्रमाणा. २० भावापेक्ष्यम् । पूर्णेऽब्दे इत्या तूरचरेऽन्हि " ततः सपिण्डीकरणं वत्सरादूर्घतः स्थितम् । इति नागरसण्डोत " पितुः सपिण्डीकरणं वार्षिक मृतवत्सरे” इत्युशनःस्मृतेश्च । अत्र पछादिमासाश्चान्द्रा एव माह्याः “आब्दिके पितृकार्ये च चान्द्रो मासः प्रशस्यते ॥ इति गोक्तः । ते च त्रिंशत्तिथिस्वरूपा एव न शुक्लादिदर्शान्ताः " मत्स्यन्ते परिमीयन्ते स्वकलावृद्धिहानितः । स एमाते स्मृता मासाविंशत्तियिसमन्विताः "॥ २५ इति सिद्धान्तशिरोमणिवचनात् । तेन षष्ठमासादिषु चिकीषित सपिण्डीकरणे यदि मध्ये मलमासो गतः स्यात्तदा तमादायैव गणना कर्तव्या न तु परिदिनात्मको मासः । यतु " पश्यादिदिवसमासः कथितो मादरायणेः । पूर्वमध परित्यज्य कर्तव्या चीत्तरे क्रिया "॥ तत् 'श्रावणे पर्नेयेच्छाकम् । इत्यादिचातुर्मास्यादिगतवनविषयम् । यदपि । चान्द्रः शुकादिदन्तिः' इति ब्रह्मासिद्धान्तवचनम् तरपि मासविशेषपुरस्कृतमयादिनाविषयम् । १० अन्यथा कृष्णाटम्यादौ मृताय मासिकोममासिकदितीयमासिकत्रैपक्षिकतृतीयमासिकचतुर्थमासिके. रयाविहेमाद्दाहतसूत्रे मासिकायनन्तरं विहितायोनमासिकस्य दर्शात्पूर्व प्रयोदश्यादावनुवान. मापयेत । दर्श चान्द्रमासस्य समानत्वात् । एवमूनपाण्मासिकोनाभिक पाण्मासिकवादशमासिको ईयवघअवक्षदर-कालादर्श महाभारते माधत्रीये भविष्ये । २ अईयभकयनासरे।

·८४ तत्काल:। [ श्राद्ध- । - तरं त्रयोदश्यादावापायेयाताम् । न चैतदिष्टम् । कृष्णचतुर्दश्यां मृतस्य कृष्णत्रयोदश्यादावून- पाण्मासिकोनाब्दिकापयोदातसूनविरोध' स्यादिति । स्वयं सामिको निरनिकाय सविण्डन बादशाह कुर्यात् । तथा च भविष्यत्पुराणे " यजमानोऽमिमान राजन पेतवानग्निमान मवेत् । द्वादशाहे तदा कार्य सपिण्डीकरण सुते ।। ५ कात्यायनः एकादशाह निवर्य पूर्व दर्शायथाविधिभिकुर्वीतानिमाविमो मातापित्रो सपिण्डताम्। हारीत: या तु पूर्वममावास्या मृताहाइशी भवेत् । सपिण्डीकरण तस्यां कुर्यादव सुतोऽभिमान" इति। दशमी रात्रिस्तत परा याऽमावास्या तस्यामित्यर्थ । अत सामिकर्तृके सपिण्डीकरणे दादशाहो दशाहात्परतो यत्किञ्चिद्दिन दशाहात्परतोऽमावास्या च इति त्रय काला इति १० हेमाद्रौ । कालादर्शमाधवयोस्तु मृताहादूर्ध्व दिनमारभ्य दशमी' इति व्यारयानादेकादशाहा- मावास्येति द्वावेव कालौ इति । उभयो साग्निकत्वे द्वादशाह एव " सामिकस्तु यदा की प्रेतश्चाप्यग्निमान भवेत् । द्वादशेऽहि तदा कार्य सपिण्डीकरण पितु " ॥ इति विज्ञानेश्वरमाधवान्या स्मरणादित्युदाहृतत्वात् । हेमाद्रिणा विद नालेखि । अन च सारन्यनग्निपदान्याहितान्यनाहिताग्निपराणि । 'प्रेतश्चेदाहितानि स्यारकर्ताऽनग्निर्यदा १५ भवेत् । इति सौमन्तवाक्यात् । एव चौपासनाग्निमतो न नियमेन द्वादशाहे किन्तु यस्मिन्कस्मिंश्चि- काले इति । तदा पिण्डपितृयज्ञो लुप्यते दशाहमध्यवर्तिवत् । तथा पितृव्यतिरिक्तस्य सामे सपिण्डीकरणे सामे कर्तुर्न हादशाहनियम । वाक्ये पितृग्रहणात् । एवमपुत्राहितामेर्यदा पत्नी की तदाऽपि नाय नियम । एवमाघाने सहाधिकृताया' पल्या पति करोति तदाऽपि म त्रिपक्षनियम । सर्वेषु वाक्येषु कचित् 'पितु 'क्वचित् 'पुत्रै 'कचित् पित्रो ' इति २० श्रवणात् । अतो न तन नियम । अन्त्यष्टिपद्धतो व्यास " आनन्त्या कुलधर्माणा पुसा चैवाऽऽयुप क्षयात् । अस्थितेश्च शरीरस्य द्वादशाह प्रशस्यते ॥ इति । कुलधर्माणा सपिण्डीकरण विनानुष्ठातुमशक्याना प्रथमतृतीयवधनुष्यचूडाकरणादीना, मन्येषा वाइचारप्राप्ताना वृद्धिश्राद्धानकानामपि ग्रहण शिष्टाचारालाइद वचन कर्तृप्रेतयोरुभयो. रनमित्वे सामित्वे कर्तृमात्रस्य वा सामित्वे द्वादशाहस्य पूर्वोक्तवचने प्राप्तत्वात् प्राशस्त्य घोषयति । २५ प्रेतमानस्य सामित्वे तु त्रिपक्ष एव नियत पूर्वोक्तवचनात्यासो न तत्र द्वादशाहप्राशस्त्यम् । एते च कालावैवर्णिकामति । शूद्रस्य दशाहाशौचपक्षे तु बादशाह एव । तथा च सविण्डनमधिकृत्य विष्णु " मन्नवर्ज तु शूद्राणा द्वादशेऽहनि कीर्तितम् " " इति । अब्दान्तात्पूर्वमेव सपिण्डने क्रियमाणे पाडशप्राद्धानि स्वकालकृतावशिष्टानि पाउपत्रव्यानि । तथा च वृद्धवसिध' ' श्रादानि षोडशाकृत्वा न तु कुर्यात् सपिण्डनम् ॥ ॥ इति । ३० सपिण्डीकरणोत्तरे च स्वकाले तान्यावर्तनीयानि यस्य सवत्सरादाग्विहिता तु सपिण्डता । विधिवत्तानि कुर्वीत पुन श्राद्धानि पोडश" इति गोभिलोक्ते । तानि तु वार्षिकवकार्याणि " सपिण्डीकरणादाकुर्याच्छाद्धानि पोडश । एकोदिष्टविधानेन कुर्यात्सर्वाणि तानि तु ॥ ३५ " सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यदा कुर्याचदा पुन । प्रत्यब्द यो यथा कुर्यात्तथा कुर्यात्स तान्यपि " ॥ १ नरअकधयदक्षई यदि। - 11 ·मयूखः] तत्प्रकार । ८५ " " ॥ इति पैठीनसिस्मृते । सपिण्डीकरणप्राग्माविना तु नावृत्ति " अर्वागन्दायत्र यत्र सपिण्डीकरण कृतम् । तदूर्व मासिकानि स्युर्यथाकालमनुमिति " इति कार्णाजिनिस्मृते । सपिण्डीकरणोत्तरकर्तव्यान्येव चानुमासिकसज्ञानि तान्यपि वृद्धिमाप्तावपक्रष्टव्यानि । तथा च माधधीये शाट्यायनि " सपिण्डीकरणादर्वागपकृष्य कृतान्यपि । पुनरप्यपकृष्यन्ते वृद्ध्युत्तरनिषेधनात् ॥ इति । निषेधस्तु निर्वर्त्य वृद्धितन्त्र तु मासिकानि न तन्त्रयेत् ' इति । अयातयाम मरण न भवेत्पुनरस्य तु" इति कात्यायनोक्ते । शाट्यायनि "प्रेतश्राद्धानि सर्वाणि सपिण्डीकरण तथा । अपकृष्यापि कुर्षीत कर्ता नान्दीमुख तत वृद्धिव्यतिरेकेणापकर्षे प्रत्यवायमाहोशना "वृद्धिाद्धविहीनस्तु प्रतश्राद्धानि यश्चरेत् । स श्राद्धी नरके घोरे पिभि सह मज्जति" इति। पत्तु मिताक्षरायाम् 'अब्दान्त सपिण्डने पोडश श्राद्धानि सपिण्डनोत्तर कार्याणि " इति मुरय पक्ष प्राक ' इति तु गौण इत्युक्तम् । तन्न । पूर्वोक्तवृद्धवसिष्ठशाट्यायन्यादि. वचोविरोधात् । वर्षे चरदिनेऽस्यकृते सपिण्डन गौणकालानाह कालादर्श ऋष्यशृङ्ग "सपिण्डीकरणश्राद्धमुक्तकाले न चेत्कृतम् ।रोद्रे हस्तेच रोहिण्या मैत्रमे वा समाचरेत् ॥ इति । १५ रौद्रमार्दा । मैत्रमनुराधा । सपिण्डीकरणप्रकारमाह याज्ञवल्क्य (आ २५३-२५४) " गन्धोदकतिलयुकं कुर्या पात्रचतुष्टयम् । अाथै पितृपात्रेषु प्रेतपान असेचयेत् ॥ "ये समाना इति द्वाभ्या शेष पूर्ववदाचरेत् " ॥ इति । प्रेतपात्रोदक सावशेष विष्वपि पितृपावासिच्य प्रेतार्यपात्रोदकावशिष्टेन प्रेतस्थानविप्र- हस्तेऽयो दय इति पितामहचरणा । कात्यायनोऽपि 'तत सवत्सरे पूर्णे चत्वारि पात्राणि २० सतिलगन्धोदके पूरयित्वा त्रीणि पितृणामेक प्रेतस्य प्रतपात्र पितृपात्रेष्वासिञ्चति ये समाना इति द्वाभ्यामतेन पिण्डो ध्याख्यात ' इति । चतुर्विंशतिमते " चत्वारीहार्यपात्राणि अचयेत्पूर्ववच्छुचि । प्रेतपान पितॄणा तु पात्रेषु निर्वगुध । मधुवाता अच जत्वा सगच्छध्वमिति ब्रुवन् । ये समाना इति द्वाभ्या केचिदिन्छन्ति सूरय । एव पिण्डेषु कर्तव्य चरम तु विसर्जयेत् " ॥ इति । व्युत्क्रममृतस्य गोब्राह्मणादिहतस्य च सपिण्डन नास्ति " व्युत्क्रमाच्च प्रमीताना नैव कार्या सपिण्डता" इति मिताक्षरोदाइतस्मृते । व्युत्क्रममतपुत्रेण दर्शादौ पितामहादीनामेव पार्वण कार्यम् “ ग्राह्मणादिहत तात्त पतिले समवर्जिते । व्युत्क्रमाच मृते दम पेभ्य एक ददात्यौ । इति कात्यायनोक्ने । यत्तु मनु (२१) "पिता यस्य तु वृत्त स्थाजीवेञ्चापि पितामह ।पितु स नाम सकीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम्" इति। २० तन्न पितृप्रपितामहवृद्धप्रपितामहोद्देश्यकपार्वणविध्यर्थं किन्तु पितु पितामहप्रपितामह- वृद्धप्रपितामहेभ्य इति प्रयोगनियमाथें । पितुर्नाम गृहीत्वा तत्सम्बन्धित्वेन स्वप्रपितामहाया उद्देश्या इत्यर्थ । एतादृशपार्वणन च सह पितुरेकोद्दिष्टमपि कार्यम् । " यस्य पिता प्रेत . स्यास पित्रे पिण्ड निधाय पितामहात्पराम्या दद्यात्" इति घिष्पक्ते (७५।४) । एतस्याय- मर्थ-पितामहे प्रियमाण प्रते च पितरि पितुरेक पिण्डमकोद्दिष्टविघानन विधाय पितुर्य, ·फधिकारे । सहगमने विशेषः । [श्राद- पितामहस्तस्पराभ्यो दाम्यां दद्यात् । पितामहस्त्वात्मनः प्रपितामहः संप्रदानभूतः स्थित एवेति प्रपितामहाय ततः पराभ्यां द्वाभ्यां च दयादिति मिताक्षरायाम् । 'एताभ्यामेव मनुविष्णु- यचोम्यां व्युत्क्रममतादीनामपि सपिण्डनं भवति' इति स्मृतिचन्द्रिकादिषु । 'पितुर्नाम संकीर्त्य पितरं देवतात्वेनोटिश्य प्रपितामहं तदादिकास्त्रानुदिशेत् ' इति तन्मते मानवस्यार्थः । 'पिन पिण्डं निघाय पितामहात्पराभ्याम् ' इति तृतीयस्याप्युपलक्षणम्' इति वैष्णवस्यार्थः । स्मृत्यर्थसारे तु एतदयमप्युक्तम् । विभतैरयेतन पृथक्लार्य किन्तु ज्येष्ठेनैव "नवश्राद्धं सपिण्ड प्राधान्यपि च पोडश । एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि "॥ इति स्मृतेः । ज्येष्ठे प्रवसति तु तद्भिन्नेन येन केनापि दशाहान्तमवश्यं कार्यम् । कनिष्ठपुत्र- प्रपौत्रदौहित्रादिभिस्त्वेकावशाहिकमपि कार्यम् । पवल्यष्टिपद्धतौ १० "कनीयसा कृतं कर्म सपिण्डीकरणं पुनः । तज्ज्यायसाऽपि कर्तव्यं प्रेतशब्द विहाय तत् ॥ इति तत् " प्रेते पितृत्वमापन्ने सपिण्डीकरणादनु । आहिताग्नेः सिनीवाल्या पितृपशः प्रवर्तते" ॥ इति मनुवचसा सामिककनीयांसं प्रति पिण्डपित्यज्ञानुरोधेन सपिण्डनापकर्षविधानात्तं प्रति वोध्यम् । इदं हि वचः पितृयज्ञस्य प्रमाणान्तराप्राप्तसपिण्डनप्रयोजकत्वबोधनेनैवार्थवन्न प्रकारा- १५ न्तरेण अन्यस्यैतद्वाक्योपात्तस्यार्थस्य प्रमाणान्तरैः प्राप्तत्वादिति केचित् । तम । सत्यमेवमर्थव- देतहास्यम् परन्तु कुलाधिका ज्येष्ठ प्र-येव चरितार्थ नाक्ला कनीयसोऽधिकारमपि कल्पयति गौरवात् । अतः " भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव च । सहपिण्डक्रियों कृत्वा फुर्यादभ्युदयं ततः"। इति पूर्वलिखितवाक्येन भ्रातृपुत्रादिपदैः 'अर्द्धमन्तर्वेदिमिनोति' इत्यादिवलक्षणयाऽभ्युदयिक- २० कर्तृमात्रस्य सपिण्डनाधिकारबोधेन कनीयसोऽपि प्राप्तेस्तविषयं कनीयसेति वाक्यम् । ऋद्धि- कामस्य कनीयसोऽपि स्मृत्यर्थसारे पृथगधिकारबोधनाचदिषयं वा । परन्तु कनीयसेत्यादिवाक्ये मूलं मृग्यम् । न गिरागिरेतिब्रूयादर कृत्योद्नेयम्' इतिवत् । यतीनामेकोद्दिष्टस्याने पार्वणमाहोशना " एकोद्दिष्ट न कुर्वीत यतीना चैव सर्वदा । अहन्येकादशे प्राप्त पार्वणं तु विधीयते " ॥ इति । ब्राह्मदेवार्षप्राजापत्यान्यतमविवाहोदायास्तु सपिण्डनं तच्छ्वादिभिःसह । आसुरगान्धर्वराक्षस- २५ पैशाचान्यतमोढायास्तु मातामहादिभिः सह इति मिताक्षरादिपु स्पष्टम् । सहगमने तु विवाह- मेदमतन्त्रीकृत्य भी सह कार्यम् " मी चकन कर्तव्यं सपिण्डीकरणं पुनः । सा मृताऽपि हि तेनैक्यं गता मन्त्राहुतिवतः" ॥ इति स्मृतेः । तर सहगमनभिन्नप्रकारेण मरणे पुरुषवदेव संयोजनादि । सहगमने तु विश्वदेव- स्थाने एक विमं वो बोपवेश्य भर्तुः स्थान एक तस्याश्च स्थानेऽपरं पितामहादीना च त्रीनिक ३० वोपवेश्य दयोः प्रेतयोदयं पितामहादीनां च यपिति पश्चार्यपात्राण्यासाय जलेनापूर्व पत्नी- पात्रोदक सशेष मर्नुपान आसिच्य भर्तृपात्रोदकं च सशेष पितामहादिपात्रेमासिच्य भर्तृपार- शेषेण भर्ने पत्नीपात्र शेषेण पन्य पितामहादिपात्रोदकैश्च पितामहादिभ्योऽध्ये दयात् एवं मर्ने तत्पन्य पितामहादिभ्यश्चेति पञ्च पिण्डान इत्या पलीपिण्डं संपूर्ण भतीपण्डेन संपूर्णेन संयोज्य संयोजितं च संपूर्ण त्रेधा विभज्य शकलर पितामहादिपिण्डेपु योजयेत् । न च पितृ- ३५ भावापनेनैव सपिडण्न न प्रेतेन इति नियमो मानामावादिति सहक्षेपः। यदि मृतस्य भिममातृका ·" . मयूखः] याभ्युदयिकाद्धं । ८७ अनेके पुत्राः स्युस्तदा सर्वज्येष्ठ एव पितुरावदेहिकं कुर्यात् । अन्वारूढायास्तु कनीयानपि साक्षात्पुत्र एव सर्व पृथकुर्यात् । न सपत्नीपुनो ज्येष्ठ एव । तस्मिंस्तन्निरूपितपुरत्वामावात् दाहरत्वेकस्यामेव चितौ । सपिण्डनं तु ज्येष्ठेन पितुरेव केवलं पितामहादिभिः । कनिष्ठेन तु मातुः पितृसपिण्डनदिन एष दिनान्तो वा कार्याम् । अत्र एकदिनसपिण्डनपक्षे दिनान्तरपक्ष ५ वा पितृसपिण्डनोत्तरमेव संभवति पितृमावापन्नेन संयोजने प्रेतसंयोजनायोगादिति केचित् । तत्रापि मातुः पितुश्चैत्यकोद्दिष्टद्वयमेव । मातुरेकोद्दिष्टं पित्रादीनां पार्वणमिति तु साम्प्रदायिकाः। अयं सर्वोऽपि सपिण्डनविधिरमन्त्रक शहाणामपि भवति । इति सपिण्डनम् । अथाम्युयिकश्राद्धम् । मार्कण्डेयपुराणे " नैमित्तिकमयो वक्ष्ये श्राद्धमभ्युदयात्मकम् । पुत्रजन्मनि तत्कायें जातकर्मसमं नरे: नैमित्तिकजातकर्मपदाम्पा पुत्रजन्मनिमित्तकमेव श्राद्धं न तु जातकर्माङ्गमित्युच्यते । अत " एव कर्मप्रदीपे नाटकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राद्धे श्राद्धमिष्यते । न सोध्यन्तीजातकर्मप्रोषितागतकर्म" ॥ सुखप्रसवार्थ सोध्यन्तीकर्म । प्रोषितागते च पुत्रे पितुः कर्म छन्दोगसूत्रे प्रसिद्धम् । यत्तु हेमाद्री "वृद्धिश्राद्धं तु कर्तव्यं जातकर्मादिकेषु वै " इति । तत्राप्यतागुणसंविज्ञानो बहुबीहिः । १५ अतः पुत्रजनने केवलनैमित्तिकमेव श्राद्धं न जातकर्मालम् । अन्येषु तु कर्मस्वङ्गम् । तथा च. हेमाद्री जाबालिः " यज्ञोद्वाहप्रतिधासु मेखलाबन्धमोक्षयोः । पुत्रजन्मवृपोत्सर्गे वृद्धिश्राद्धं समाचरेत् " ॥ इति । विष्णुपुराणे "कन्यापुत्रविबाहेषु प्रवेशे नववेश्मनः । नामकमणि बालानां चूडाकादिक तथा । "सीमन्तोनपने चैव पुत्रादिमुखदर्शने । नान्दीमुखं पितृगणमर्चयेत्प्रयतो गृही" ॥ इति । तत्रैव कालादर्श लौगाक्षिः " नामानचौलगोदानसीमोपनयसवे । स्नानाऽऽधानविवाहेषु नान्दीश्राद्धं विधीयते " वृद्धगायः अग्न्याधानाभिषेकादाविष्टापूर्ते स्त्रिया ऋतौ । वृद्धिश्राद्ध प्रकुर्वीत आश्रमग्रहणे तथा ।। २५ जातस्य जातकर्मादि क्रियाकाण्डमशेषतः । पुनस्य कुर्वीत पिता श्राद्धं चाभ्युदयात्मकम् ॥ जातकर्मादिकियाकाण्डमपत्यसंस्काराः । पुत्रस्येति पुंस्त्वमविवक्षितम् । अनुवादगतत्वात् । अतः कन्याया अपि भवति। तच्च समन्त्रकमेव । मन्वबाधे मानाभावात् । यत्तु जातकर्मादि. संस्कारानुफ्या याज्ञवल्क्यः “तूष्णीमेताः क्रियाः स्त्रीणाम्" (आ. १३) ति नाप्रधानाङ्ग- मानबाघार्थम् । यदि हि 'अस्तवमुषेन चरन्ति' इतिवत्तृत्तीयान्तेन सादभावनामुस्त्वा ३० तस्यो तूष्णीत्व विधायेत ततः स्यादङ्गमन्त्रबाघः । इह तु 'यज्ञाथर्वणं वै काम्यष्टयस्ता उपांशु कर्तव्याः' इत्यत्रेटीनामिव क्रिपाणी प्रथमान्तपदोपाचत्वात् प्रधान एव तूष्णीवविधिनीऽपि । तेन कन्याजातकर्मादौ वृदिशाद्धं समन्त्रकमेव भवतीति दिक् । यतु शातातपः “ नानिष्ठा तु पितन श्राद्ध कर्म वैदिकमारभेत् " । इति तथा प्रातिस्विकवास्थैर्नान्दीश्राद्धमुक्तं तत्रैवोप- संहियते । अपवा वाक्यान्तरमाप्तकर्माहरो एतत्पूर्वकालतामात्रमेव बोधयति न कर्माद्गतामवि। ३५ १ अवई-मडने। २० - ॥

·तंत्रण पृथग्वाः। ८८ [श्राद्ध- अतो न सन्ध्यावन्दनादापतिप्रसङ्गः । पक्षद्धयेऽपि ' नाटकासमवेच्छ्राद्धम्' इत्यादि पूर्वोक्तं कर्मप्रदीपरचो नित्यानुवादकमेव न निषेधकं प्राप्त्यमावात् । प्रधानावृत्या प्राप्ताया नान्दी- श्राद्धावृत्तेरपवादः । कर्मप्रदीपे " असकृयानि कर्माणि क्रियेरन कर्मकारिणः । प्रतिप्रयोग नैताः स्युर्मातरः श्राद्धमेव च ॥ "आघानहोमयोथैव वैश्वदेवे तथैव च । बलिकर्मणि दर्शे च पौर्णमासे तथैव च ॥ " नवयज्ञे च यज्ञज्ञा वदन्त्येवं मनीषिणः । एकमेव भवेच्छामेतेषु न पृथक् पृथक् ॥ ॥ इति असकृत्पुनःपुनरित्यर्थः । प्रतिदिनं प्रतिमासं प्रत्यब्दं चेति यावत् । नवयज्ञ आग्रयणेष्टिः। ' इत्यादिश्लोकद्वयं पूर्वोक्तकर्मणामेव विवरणार्थ न पृथग्वाक्यम् । अतो ज्योतिष्टोमादिपु प्रतिप्रयोगं भवत्येव वृद्धिश्नाद्धम् । होमादिनवयज्ञपर्यन्तेषु न पृथक्श्राद्धं १० किन्तु आधानादौ कृतमेकमेव श्राद्धमुपकरोतीति नारायणः। यदा तु नामकर्मान्नप्राशन- चौलोपनयनकर्मण्येकस्य शिशोरेककाले क्रियन्ते तदा वृद्धिश्राद्धं तन्त्रेणैव कार्यम् । तथा ५ ॥ आधान च तत्रैव " ॥ गणशः क्रियमाणेषु मातृभ्यः पूजनं सकृत् । सदेव मवेच्छ्राद्धमादो न पृथगादिषु ॥ यत्र यत्र मवेच्छ्राद्धं तत्र तत्र च मातरः" ॥ पूज्या इति शेषः । 'अनेकेषां पुंरूपाणां १५ वाऽपत्यानां सजातीयविजातीयानेकोपनयनोद्वाहादिसंस्कारे देशकालकल्याइद्धिनाद्धं तन्त्रेणेति कश्चित् तत्तुच्छम् । यथा योगसिद्धाधिकरणे सर्वफलार्थतया बुद्धस्यापि ज्योतिष्टोमादेरेकस्मा- स्प्रयोगादेकमेव फलं नानेकानि एकया सामान्या एकमेव कार्य जन्यत इति नियमादित्युक्तम् तथेहाप्युपनयनविवाहादिजन्यपरमापूर्वाणामनेकतत्तत्संस्कार्यनिष्ठत्वेन तदङ्गाभ्युदयिकाद्वजन्या- नामङ्गापूर्वाणामपि सनिष्ठतापत्तेः । न च तत्संभवति पूर्वोक्तनियमविरोधात् । अतः पृथगेव २० वृद्धिश्राद्धमिति दिछ। तत्रैव कर्मादिषु च सर्वेषु मातरः सगणाधिपाः । पूजानीयाः प्रयत्नेन पूजिताः पूज्ययन्ति ताः ताच विशिष्य स्मृत्यन्तरे उक्ताः "गौरा पमा शची मेधा सावित्री विजया जया । देवसेना स्वधा स्वाहा मातरो लोकमातरः ॥ घृतिः पुष्टिस्तथा तुष्टिः कुलदेवतया सहाविनायकेन सहिताः पूजनीयाः प्रयत्नतः" ॥ इति । २५ अत्र विशेषः कर्मप्रदीपे " प्रतिमासु च शुमासु लिसित्वा वा पटादिषु । अपि वाऽक्षतपुझेषु नैवेयश्च पृथग्विधैः ।। कुख्यसभा को सतयां तेन तु । कारपञ्चधाराका नातिला नकोट्रिनाम् ॥ आयुष्याणि च शान्त्यर्थे जप्त्वा तत्र समाहितः। षड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत्"। वसोरासु च ब्राह्मी माहेश्वरी कौमारी वैष्णवी वाराहीन्द्राणी चामुण्डाख्या देवताः पूजयन्ति ३० शिष्टाः। 'षड्म्यः' इति मोमिलीयान्मति। तत्सूते पार्वणयानानादिति नारायणवृत्तिकृत् । कातीयानामप्येवमिति केचित् । मत्स्यपुराणे “ उत्सवानन्दसन्ताने यज्ञोद्वाहादिमङ्गले। " मातरः प्रथम पूज्याः पितरस्तदनन्तरम् ततो मातामहाः पूज्या विश्वेदेवास्तथैव च ॥ चतुर्विशसिमते " मातामहीस्ततः केचियुग्मा मोज्या द्विजातयः " ॥ इति । ततो मातामहपार्वणानन्तरम् । अत्र बहुवचनान्तः शब्देस्तदायालय उच्यन्ते । मात्रादयश्च ३५ मनुष्यपितरः प्राधान्येनोद्देश्या. । 'मर्चवकास्तु ये तत्र ने नान्दीमुखसंशिताः इति । नान्दीमुप्ता ·मयूखः] मातरः । कचिद्विशेषः। ८९ ॥ दिव्यपितरस्त्वमेदविवक्षयोद्देश्यस्वरूपेऽन्तर्भावनीया' | कौडाभ्युदयिकेऽप्यता एव देवताः "निषेककाले सोमे च सीमन्नोनयने तथा । ज्ञेयं पुंसवने श्राद्धं काङ्गं वृद्धिवत्कृतम् ॥ इति वचनेन गर्भाधानाद्यगभूतपारिभाषिककर्माद्भश्राद्धे वृद्धिश्राद्धदेवतातिदेशात् । पौष्ठपदपौर्णमासीश्राद्धे तु विशेष उक्तो ब्रह्मपुराणे “ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । "यो ह्यभ्रमुखा ह्येते पितरः संप्रकीर्तिताः। तेभ्यः पूर्वे त्रयो ये तु ते तु नान्दीमुखाः स्मृता." इति। ५ अन्यकतके तु कात्यायनः "स्वपितृभ्यः पिता दद्यात्सुतसंस्कारकर्मसु । पिण्डानोदाहनात्तेषों तस्याभावे तु तत्क्रमात्" । अत्र पितामहादिः कन्यापदः स्वपितृभ्य एव दद्यात् 'तस्यामावे तु तत्क्रमात्' इत्यत्र स्वपितृभ्य इत्यस्यानुषन त्' इति हेमादिः । तं पितरमारभ्य यः संस्कार्यस्य पितृणां क्रमस्तेन क्रमेण दद्यात् न तुस्वकीयेभ्यः पितृभ्यः इति वाचस्पतिमिश्राद्याः । ये पुनराहत्यवचनेनानुक्ताधिकारास्ते १० तदीयेभ्य एव पितृभ्यो दाः । कालादर्श हारीतः "अनमिकोऽपि कुर्वीत जन्मादौ वृद्धिकमणि । यम्य एव पिता दद्यासानेवोद्दिश्य पार्वणम्"॥ अतश्च सानिकस्यैव जीवपितृकाधिकारबोधके वाक्ये सानिकाहणमुपलक्षणम् । वसिष्ठः " पूर्वेयुर्मातृ श्राद्ध कर्माहे पैतृकं तथा । उत्तो युः प्रकुर्वीत मातामहगणस्य तु वृद्धशातातपः "पृथग्दिनेऽन्यशक्तश्चेदेकस्मिन्पूर्ववासरे। श्राद्धत्रयं प्रकुर्वीत वैश्वदेवं तु तान्त्रिकम् ॥ १५ वृद्धमनुः "अलाभे भिन्नकालानां नान्दीश्राद्धत्रयं बुधः । पूर्वद्युबै प्रकुर्वीत पूर्वाले पितृपूर्वकम् । छागलेयः "एकेकस्य तु वर्गस्य द्वौ द्वौ विप्रो समर्चयेत् । विश्वदेवे तथा द्वौचन प्रसज्येत विस्तरे। भविष्ये “ पूर्वाह्न भोजयेहिमानष्टौ सर्व प्रदक्षिगम् । तथा च नवमं विमं चतुरने खगेश्वर"। चतुर पाद्याथै मण्डलं तदुपलक्षितं पायं तस्मिन्क्रियमाणे योऽतिथिरागम्छेनं नवमं मोजये- दित्यर्थः । तत्रैव पक्षान्तरम् " नान्दीमुखान्समुद्दिश्य पितृन्पञ्च द्विजोत्तमान । मोजयेद्विधिवत्प्राज्ञ वृद्धिश्राद्धे प्रदक्षिणाम् " ॥ वृद्धवसिष्ठः मातृश्राद्धे तु विप्राणामलामे पूजयेदपि । पतिपुत्रान्विता मव्या योषितोऽसौ मुदान्विताः" कात्यायन: सदा परिचोद्भक्त्या पितृनयन देववत् । निपातो न हि सव्यस्य जानुनो विद्यते चित् ।। २५ " मधुमध्विति यस्तत्र त्रिपोऽशितुमिच्छताम् । गायधनन्तरः सोऽत्र मधुमन्त्र विवर्जितः। " अल्प एव जपः कार्यः सोमसामादिकः शुभः । यस्ता विकिरोऽन्नस्य तिलवान्यवांस्तथा । उच्छिष्ट सानिधी सोऽनं तृप्तेषु विपरीतकः । देवपात्रान्तिके तिलवान पितृपात्रान्तिके यवधान इत्पर्यः । पद्मपुराणे " तिलार्थस्तु यः कार्यः सध्यनैवानुपूर्वशः" ॥ ब्रह्माण्डे "स्वाहास प्रयुजीत स्वधास्थाने च बुद्धिमान । वृद्धिश्राद्धे सदा सव्यं यज्ञसूत्र च कारयेत्॥ "कुशस्थाने च दूर्वाः स्युमङ्गलस्यामिवृद्धये। "प्राइमुखो देवतीर्थन बुद्धो परिचरेपितॄन् । सन्येनैवोपीतेन क्षिप्रं देशविमार्जनम् ॥॥ १ अबईकषयरक्षटन-अन्स्य । २० है “ १२ ·९० तत्कर्म । [ श्राद्ध- - पार्वणवदासायं न प्रतीक्ष्यमुच्छिरदेशमार्जनमित्यर्थः । कात्यायनः " प्रातसमन्त्रितान् विपान युग्मानुभयतस्तथा । उपविश्य कुशान दयाहजनैव हि पातितान् "॥ उमयतः प्राइमुखानुदइमुखांश्च । तथा च भविष्यपुराणे "प्राइमुखभितुरश्चैव चतुरश्च उदहमुखान् " । छान्दोग्ये ' चत्वार्यवार्षपात्राण्याभ्युदयिके' इति । ब्रह्मपुराणे ५ “नान्दीमुखान पितन भक्त्या साअलिश्च समावयेत् । पठेत्पवित्र मन्त्रं तु विश्वे देवास आगतः" कात्यायनः "पात्राणां पूरणादीनि देवेनेह तु कारयेत् ।ज्येष्ठोत्तरवरान्युग्मान्कराग्रामपवित्रकान"। युग्ममध्ये ज्येष्ठस्य करो द्वितीयविप्रकरस्योचरो येषु ते तथा कराग्रेऽमं पवित्रस्य येषु । आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे • सोपयामानि चत्वारि पात्राणि शन्नोदेवीरित्यनुमन्त्रितासु यवानावपति “ यवोऽसि सोमदेवत्यो गोसवे देवनिर्मितः अन्नवद्भिः प्रत्तः पुष्टया नान्दीन १० लोकान प्रीणयाहि नः स्वाहा विश्वेदेवा इदं वोऽयं नान्दीमुखाः पितरः" इति यथालिङ्गमर्य- दानं 'पितरः प्रीयन्तामिति ' अपां प्रतिग्रहणं चैवमुत्तस्योरपि पितामहप्रपितामहयोः इति । सोपयामानि सहायभूतपात्रान्तरसहितानीत्यर्थः। सर्व दिदिः इति । गन्धादिकमेकैकन विहिर्देयम्। नित्यं वाऽमौकरणं स्वाहाकारण होमश्च । अमौकरणमित्यस्यामे पाठान्तरम् पाणी होमोऽनये कम्यवाहनाय स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहा' इति । तथा पृषदाज्यमिश्र ओदनो १५ हविः सर्वत्र तस्याः दे द्वे आहुती जुहुयात् इति । सर्वत्र अन्नकार्ये दधिमिश्रमाज्यं पृष. दाज्यम् । भविष्यपुराणे "पदाज्येन संयुक्तं दद्यादोदनमादितः । पायसं च तथा मन्यं मोदकादिरसोत्तरम् ॥ " मधुरं भोजनं दद्यान चाम्लं परिवेषयेत् । चन्द्रिका प्रचेताः न जपेत्पैतृकं जप्यं न मांसं तत्र दापयेत् । प्राङ्मुखो देवतीर्थेन क्षिप्र देशनिमार्जनम् ॥ इति। आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे ' अतो देवा अवन्तु न इत्यगुठग्रहणम् ' इति 'पावमानी शंवती रौद्री चाप्रतिरथं च श्रावयेत् ' इति च । वृद्धवसिष्ठः “तुप्तिप्रश्ने तु संपनं देवे रोचत इत्यपि" । संपन्नं पिये इति शेषः । “दधि- कर्कन्धुसहिताः पिण्डाः कार्या यथाक्रमम्" ॥ इति च । वृद्धशातातप: "प्रदद्यात्प्राइमुरुः २१ पिण्डान वृद्धौ नाना स बाह्यतः "स श्राद्धका बाह्यतः मोजनशालाया बहिन तूच्छिष्टसमीपे । वृद्धवसिष्ठः "प्राइमुखो देवतीर्थेन प्रायकूलेषु कुशेषु च । दवा पिण्डाल कुर्वीत पिण्डपानमधोमुखम् " ॥ भविष्योत्तरे "पिण्डनिषणं कुर्यान्न वा कुर्यानराधिप । वृद्धिश्राद्धे महाराज कुलधर्ममवेक्ष्य वै" ३० ब्रह्मपुराणे " योऽमो तु विद्यमानेऽपि वृद्धौ पिण्डान निपेत । पतन्ति पितरस्तस्य नरके स तु पच्यते " चतुर्विशतिमते "हो हो चाभ्युदये पिण्डावेककस्मै च निवपेत् । एक नाम्नापरं तूष्णीं दद्यापिण्डान्पृथक पृथक् । ब्रह्मपुराणे “पाइन्मुखरित्वयं दौस्तु दयाक्षीरावनेजनम् " ॥ मार्कपडेयः १अवधईय-निर्यापर्ण। २० ·मयूख ] नित्यश्राद्धम् । " " " नान्दीमुखाना कुर्वीत प्राज्ञ पिण्डोदकक्रियाम् । प्राजापत्येन तीर्थेन यच्च किश्चित्मभापते ॥ पिण्डानधिकृत्योक्त ब्रह्मपुराणे " अर्घ पुष्प च धूप च प्रशस्तमनुलेपनम् । वास साध्वहत शुद्ध देयं च सदश समम् ॥ द्राक्षामलकमूलानि यवांश्वाथ निवेदयेत् । तान्येव दक्षिणार्धं तु दद्याविप्रेषु सर्वदा ॥ " अथाक्षय्योदकस्थाने दत्वा क्षीरयवादिकम् । नान्दीमुखभ्यश्चाक्षय्यमिदमास्त्वति सजपेत् ॥ ५ कात्यायन "अक्षय्योदकदानच अर्घदानवदिष्यते। षष्ठ्यैव नियत कुर्यान चतुझं कदाचन। “प्रपितामहसज्ञाश्च नान्दीमुख्यश्च मातर । मातामह्य' पितामह्यः प्रपितामह्य एव च ॥ 'मातामहेभ्यश्च तथा नान्दीववेभ्य एव च । प्रमातामह सज्ञेभ्यो भवद्भिश्च स्वघोच्यताम् ॥ अस्तु स्वधेति ते त च जल्पन्ति प्रहसति च । स्वाहाशब्द प्रयुनीत स्वधास्थानेषु बुद्धिमान"। इति वेतयतिरिक्तविषयम् । शातातप नादीमुखास्तु पितर प्रीयन्तामिति वाचयत् ब्रह्मपुराण"विश्वेदेवाश्च प्रीयन्तामिति दाता बबीदिमानप्रीता भवन्तु ते त चवदन्तु मधुराक्षरम्।। नान्दीमुखास्तु पितर. प्रीयन्तामिति वाचयेत् ।। चतुर्विंशतिमते "प्रीयन्तामिति च ब्रूयात्पिण्डानवाहेति च क्षिपेत् ॥ ॥ ब्रह्मपुराणे त्यभूघुवाजिनमिति पठस्तांश्च विसर्जयेत् " ॥ दातार । इति प्रार्थनात पूर्वप्रयोज्य श्लोकान्तरमुक्त भविष्यत्पुराणे माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही । एता भवन्तु मे प्रीता प्रयच्छन्तु च मङ्गलम् ॥ "पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामह । मातामहस्तत्पिता चप्रमातामहकस्तथा ॥ एते भवन्तु ० चतुर्विंशतिमते"शेषमनमनुज्ञाप्य वैश्वदेवक्रिया तत श्राद्धाहि श्राद्धशेषेण वैश्वदेव समाचरेत् । पद्मपुराणे एवं शूद्रोऽपि सामान्य वृद्धिश्राद्ध तु सर्वदा । नमस्कारेण मन्त्रेण कुर्याद्देवादि वै बुध इत्याभ्युदधिकश्राद्धम् । अनित्यश्राद्धम् । मनु (८२) पपोमूलफलैऽिपि पितृभ्यस्मृतिमाहरन् । कुर्यादहरह श्राद्धमनायेनोदकेन वा ॥ "पितुनुद्दिश्य विप्रास्तु भोजयेविप्रमेव वा एतच्च पञ्चमहायज्ञान्तर्गतम् । " एकमप्याशयेद्विप्र पितृयज्ञार्थसिद्धये" इति कात्यायनोक्त । २५ एकस्यापि विप्रस्य भोजनपर्याप्तस्यान्नस्याला कात्यायन " अदेव नास्ति चेदन्न भोक्ता भोज्यमथापि वा। अभ्युल्य प्राशस्या किश्चिइन यथाविधि । पितृभ्य इदमित्युक्त्वा विधाकारमुद्दाहरेत् "" एतच्च ब्राह्मणाय देयम् उद्धृत्य या यथाशक्ति किञ्चिदान समाहित । वेदतत्वार्थविदुषे ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥ इति कूर्मपुराणात् । इद च पहूदैवत्यम् । “ एकमप्याशयेद्विप पपणामप्यन्वह गृही" इति व्यासोक्त । पार्वणश्राद्धमुक् वा देवल " अनेन विधिना आद्ध कुर्या-सवत्सर पृथक् । द्विश्वतुर्वा यथाश्रद मासे मासे दिने दिने "॥ हारीत " नित्यश्राद्धमदेव स्यादपिण्डादिवर्जितम् "। प्रचेता ३५ १ यअनई-तृप्यन्ता। " - ·९२ संन्यासांगश्राद्धम्। [श्राद्ध ५ १०॥ , " नामंत्रणं न होमं च नाव्हानं न विसर्जनम् । न पिण्डदानं न सुरान्नित्ये कुर्यादिजोत्तम "॥. भविष्योत्तरे "आवाहनस्वधाकारपिण्डामौकरणादिकम् ब्रह्मचर्यादिनियमो विश्वेदेवास्तथैव च ॥ " नित्यश्राद्धे त्यजेदेतान्न मोज्यमन्नं प्रकल्पयेत् ॥ ॥ भोज्यमन्न 'स्वाय' इति शेषः " मध्याह्न वेदविदुपे दक्षिणाविण्डवर्जितम् । नित्यश्राद्धे ततो दयाहने यरस्वयमेव हि ॥ इति ब्रह्माण्डपुराणात् । अनेन तैलायनुज्ञाऽपि कृता भवति । देवलः “ अधृतं मोजयन्निय स्खे गृहे सति सपिपि । परत्र निरयं घोरं गृहस्थः प्रतिपद्यते । "मिष्टमन्नं स्वयं भुक्त्वा पश्चात्कदशनं लघु । ब्राह्मणं मोजयन्धिमो निरये चिरमावसेत् ॥ स एवं उपवेश्याऽऽसनं दत्वा संपूज्य कुसुमादिमिः । निर्दिश्य भोजयित्वा तु किश्चित्वा विसर्जयेत् ॥ भविष्योत्तरे "प्रदद्याइक्षिणां शक्त्या नमस्कारविसर्जयेत् ॥ 'दक्षिणापिण्डवर्जितम् इति ब्रह्माण्डपुराणादिहितप्रतिपिद्धत्वादक्षिणाविकल्पः । इति नित्यनाद्धम्। अथ संन्यासाश्राद्वम् । पौधायनीये 'संन्यासं संकाय पूर्वमष्टम्या आरभ्य श्राद्वाष्टक १५ कुर्यात् पूर्णमास्यन्तममावास्यान्तं वा ' । शौनकः पूर्वेर्नान्दीमुखश्राद्धं कुर्यात् ' इति । देवश्राद्धे ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऋषिश्राद्धे देवर्षिब्रह्मर्पिक्षनियर्षयः। शोनके तु 'देवर्षिक्षत्रर्षिमनुष्यर्षय ' इत्युक्तम् । दिव्यश्राद्धे वसुरुद्रादित्याः। मनुष्यश्राद्ध सनकसनन्दनसनातनाः भूतप्राद्धे पृथिव्यादीनि भूतानि चचारादीनि करणानिचतुर्विधोमूतमामः! पितृश्राद्धे । मात्रादिनयं मातृप्रा । आत्मा आत्मपितृपितामहाः । इत्यष्टौ श्राद्धानि । २० अनन्तरं पुण्याहं वाचयेदिति । एतानि च अग्निमान पार्वणविधिना कुर्यात् । अननिमानेकोद्दिष्ट- विधिना । अत्र संन्यासिपद्धतौ विशेषः । सर्वेषु श्राद्धेषु युग्मविप्रभोजनम् । देवश्राद्ध भवद्भया क्षणः क्रियताम् ' इत्यादिः प्रयोगः । तिला| यवाः । सर्व सव्येन प्रादक्षिण्यन कार्यम् । ततो ब्रह्मार्पणान्तं कृत्वा ' यस्य स्मृत्या' इति जपित्वा 'अमृतमस्तु, इत्युक् वा भोजनसमाप्तिपर्यन्तं विष्णुं स्मरन्पुरुषसूक्तादीनि जपेत् । विप्रास्तृप्तान ज्ञात्वा प्राइमुखः प्रामन्ता २५ उदगपवर्मा नव रेखा लिखित्वा तासु प्रागमान्दानास्तीर्य देवतादिपञ्चस्थानेषु तूष्णी पितृमानात्म- मातामहान। स्थानेषु मार्जयंतां मम पितरः इत्युदकं निषिञ्चेत् । देवादिपञ्चस्थानेषु तत्तमामा- न्युचार्य प्रागपवान विण्डात दद्यात् । विवादिषु निघु प्रतिस्थान नगृह्योक्तविधिना पिण्टान दद्यात् । पितरि मातरि मातामहे वा जीवति तत्पाणलोपः । सर्वत्र पूर्ववदक्षयोदकं दद्यात् । ततो ' यस्य स्मृत्या' इत्युक्त्वा ब्राह्मणान्विस येदिति । ३० अथ जीवच्छ्राद्धम्। आदित्यपुराणे " देशकालधनश्रद्धाव्यवसायसमुच्छ्रये । जीवते वाय जीवाय दद्यान्छाद्धं स्वयं नरः" ॥ छन्तराभावे स्वयमेव स्वस्य श्राद्ध कर्तव्यम् इति हेमाद्रिः । बौधायनीये तु' अथा युदाहारन्ति ३५ “जीवन्नेवाऽऽरमनः श्राद्धं कुर्यादन्पेषु सत्वपि।यथाविधि प्रवृत्याऽऽशु सपिण्डीकरणाहते" ॥ इति॥ १ अबकययन-द यो भुक्त्वा । २ वई-ब्रह्मविद् ।

·मयूस:] ५ " १० जीवराद्ध। "कृतोपवासः सुनातनयोदश्यां समाहितः"अत्र ययपि प्रयोदशीसामान्यमुक्तं तथापि 'अपरपक्षे त्रयोदशीमुपेत्य ' इति बौधायनोक्तेः कृष्णपक्षस्था ग्राह्या । " कर्तारमय भोक्तारं विष्णु सर्वेश्वरं यजेत् । जले स्थलेऽम्बरे मूर्ती कलशे पुष्करे रवौ ॥ रखौ रविप्रतिमायाम् । चन्द्रार्कगुरुगोविप्रमातापितृषु सर्वगम् । सदक्षिणास्तु सजलास्तिनस्तु जलधेनवः ।। निवेदयोपितृभ्यश्च तदये तु समाहितः"" एवं संपूज्य पितुरुद्देशेन तिम्रो जलधेनूर्दयात् । तत्र मन्त्रानाह " सोमाय त्वा पितृमते स्वधा नमः इति ब्रुवन् । अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इयि स्मरन् । "दक्षिणेन निध्याच्च तृतीयां दक्षिणायुताम् । यमायाङ्गिरसे पाऽय स्वधा नम इति स्मरन्" । जलधेनुविपिनमयूखे द्रष्टव्यः । “ तयोर्मध्ये तु निक्षिप्य विमान पञ्चोपवेशयेत् " ॥ प्रयमामुत्तरतः द्वितीयां दक्षिणतः तृतीयां मध्ये विक्षिप्येत्यर्थः । अवाहनादिना पूर्व विश्वान्देवान्प्रपूज्य च । वसुभ्यस्त्वामहं विप्र स्टेभ्यस्त्वामहं ततः ॥ " सूर्येभ्यस्त्वामहं विप्र मोजयानीति तान्वदेत् । आवाहनादिक सर्व कुच्चि पितृकर्मवत्" ॥ वसुभ्यस्त्वामहं विप्र भोजयानीति । एवं रुद्रेभ्यः सूर्येभ्यः इत्युक्त्वाऽऽवाहनादिश्राद्धविधिना भोजयित्वा वस्वादिभ्यत्रीन पिण्डान दयादित्यर्थः । " सौम्या घेनुस्ततो देया वासवाय द्विजाय तु ॥ वासवाय च रक्षोदेशेनोपवेशिताय । " आमेयी वाऽथ रौद्राय याम्या सूर्यविनाय तु। विश्वेभ्यश्चाथ देवेभ्यस्तिलपात्रं निवेदयेत् ॥ तिलपात्रं कांसस्य इति केचित् । स्वस्त्युदकमयाक्षप्यं जलं दत्त्वाऽथ ताद द्विजान । विसर्जयेस्मरन विष्णु देवमष्टाक्षरं विभुम् ॥ 'ॐ नमो नारायणाय' इत्यष्टाक्षरः । ततः कामकुलेशानं निशि नाम स्मरेत् ॥ २० कामकुलेशानविशेषणकं नारायणमित्यर्थः । “ चतुर्दश्यां ततो गच्छेद्यथाप्राप्तां सरिद्वराम । " पूर्वेण विप्रः सौम्येन राजा वैश्योऽपरेण च । दक्षिणेन तथा शूद्रो मार्गेण विकिरन्यवान " गच्छेत् ' इति शेषः । सौम्यमुत्तरम् । “ वस्त्राणि लोहखण्डानि जितं ते इति संस्मरन् । "जितं ते पुण्डरीकाक्ष जितं ते विश्वमावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज "॥ इति । ततो नदीतीरे दक्षिणामुखः स्मात लौकिक वाऽग्निं स्वयं प्रज्वल्य चित्यर्थ गर्तखननमामि- २५ प्रार्थनादि प्रत्यक्षमरणवत्सर्व कुर्यात् । जीवच्छ्राद्धे सर्वत्र प्रेतशब्दो न प्रयोज्यः । ततः प्रत्यक्ष- शववद्दाहे कर्त्तव्यं स्वशाखोक्तं पूर्णाहुत्यन्तं होमं कृत्वा प्रधानहोमस्थाने निरनिभूम्यै यमाय रुद्राय च स्वाहा इति संस्कृताज्येनाइतित्रयं हुत्वा पञ्चाशत्कुशैरात्मप्रतिकृतिमन्येन 'क्रव्याद. मग्निम् ' इत्यादिना स्वस्वमन्त्रेण दाहयेत् । ततो 'वातास्त' इत्यादि शवदाहवत् । ततो मुद्गमिश्र तिलमित्रं च तण्डुलचरुद्वयमन्यस्मिन्नमी सपवित्रकं अपयेत् । तदमिसमीपे कर्पूत्रयं ३० ·जलधेनुविधिः। [श्राद्ध- कृत्वा प्रत्येक मधुक्षीरघृतोदः पूरयेत् । तथान्ते मुद्गपूरितानि त्रीणि शरावाणि 'ॐ पृथिव्यै नमस्तुभ्यम् यमाय नमस्तुभ्यम् ॐ स्वाय श्मशानपतये नमस्तुभ्यम् । इति प्रत्येक निवेदयेत् । ततो दीप्तं प्रतिकृतिदाहार्थमग्निं 'ॐ अव्यावहितप्तायै भूम्यै नमः' इति पठन् क्षीराकजलकुम्मजलेन निर्वापयेत् । ततः माया नामिमात्रे जले स्थित्वा यमादिभ्यः सप्त ५ तिलाभलीन दद्यात् । तत्राय क्रमः ॐ यमाय स्वधा नमः' एवं 'मृत्यवेऽन्तकाय वैवस्वताय धर्मराजाय कालाय सर्वप्राणिहराय' इति । ततः 'ॐ नमो रुद्राय श्मशानपतये नमः' इति मन्त्रेण लाजोदकपूर्णकुंभ मुवि विकिस्तानता दक्षिणायेषु दर्भेषु ' स्वघाऽमुकगोत्रामुकैतत्तिलोदकं तुभ्यमस्त्विति तिलोदकं दद्यानाशदे स्वास्थाने नमः। ततः पूर्वकृताभ्यां पञ्च पञ्च पिण्डान प्रत्येकं इत्येवं दश पिण्डान्स्योद्देशेन पिण्डदानविधिनादत्वाऽयगन्धपुष्पधूपदीपवलीनदत्त्वा प्रत्येकं सर्वेपाम १० अक्षप्यमातु इति ब्रूयाताततो विष्णुं सौम्यमुखं स्मरेत्।पिण्डानामध्माणि निवृत्ते एकैकं पिण्डं जलपूर्ण- कुम्भे निघाय नाभिमाने जले प्रविश्य कैकं सकुंभं जलमध्ये क्षिपेत् । तत एकैकं जलपूर्णकुम्भ- मेकैकं च तिलजलाअलिमित्येवं पञ्चपञ्चाशत् कुम्मा जलाअलयश्च देयाः । ततः स्नात्वा गृहे आगत्य गृहदारोपान्ते पात्रद्वये क्षीरं जलं च क्षिपन 'जीवात्र स्नाहि ' इति जलं निवेद्य 'द दुग्धं पिन' इति दुग्धं निवेदयेत् । तस्मिन्दिने आशौचम् । ततो रात्रौ दक्षिणामुखदर्भेषु १५ उदङ्मुखः स्वपेत् । प्रातरमावास्यायां स्नात्वा 'जीवच्छ्राद्धं करिष्ये ' इति सङ्कल्य सपिण्डक स्वत्यैकोद्दिष्टं आई कुर्यात् । सर्वत्र जीवच्छ्राद्धे प्रेतशब्दोच्चारणं नास्ति । अत्रोक्तजलधेनु. विधिर्विष्णुधर्मोत्तरे " जलधेनुं प्रवक्ष्यामि प्रीयते दत्तपा यया। देवदेवो हषीकेशः सर्वेशः सर्वमावनः । जलकुम्भ नरव्याघ्र सुवर्णरजतान्वितम् ॥ "रनगर्ममशेषैस्तु याम्यै(न्यैः समन्वितम् । सितवत्रयुगच्छन्नं दूर्वीपछवशोभितम् ॥ २० " कुष्टमासीमुरोशीरवालकामलकैर्युतम् । प्रियगपत्रसहित सितवस्रोपवीतिनम् ॥ " सच्छत्रं सउपानरकं दर्भविष्टरसंस्थितम् । चतुर्भिः संवृतं भूप तिलपाश्चतुर्दिशम् ॥ " स्थगित दधिपत्रिण तक्षौद्रवता मुखे । उपोषितः समभ्यर्च वासुदेवं जलेशयम् ॥ पुष्पधूपोपहारैश्च यथाविभवमाहतः ॥ 'संकल्य जलधेनुं च कुम्भ तमभिपूज्य च । पूजयेद्वत्सकं तत्कृतं जलमयं बुयः । २५ "एवं संपूज्य गोविंदै जलधेनुं सवत्सकाम् । सिलवस्त्रपरः शान्तो वीतरागो विमत्सरः। दद्यारिजाप राजेन्द्र प्रीत्यर्थ जलशायिनः । जलशायी जगद्योनिः प्रीयतां मम देशवः । " इति चोचार्य मूनाथ विप्राय प्रतिपाय ताम् । अपक्वान्नाशिना स्थेयमहोरात्रमतः परम् । "अनेन विधिना दत्वा जलधेनुं नराधिप । सर्वान्कामानवामोति ये दिव्या ये च मानुषाः ।। शरीरारोग्यमाबाधाप्रशमः सार्वकामिकः । नृणां भवति दत्तायां जलधेन्वा समाहितः अत्र जलकुम्भे शक्त्या परिमाणम्। सुवर्गायन्वितवं च सुवर्ण शृङ्गाकृति रजतं खुराकृति तिलपात्र कटिंगतं तामयादि दधिपात्रं कास्यमयम् धान्यानि पार्श्वद्वयम् माणदेशे 6 ।

·मयूखः] समाप्तिः। " " यकघट। " " प्रियगुपत्रं श्रमणे यज्ञोपवीत शिरसि वरसश्चतुर्थोशेन दक्षिणा च सुवर्णमारभ्य यथाशक्ति । एतच्चेरधेनुक्त् ' अविरोधा-सामान्यात् इतरेषु तथास्वम् ' इति न्यायन ज्ञेयम् । इति श्रीमीमांसकशङ्करभट्ठात्मनभटनीलकण्ठकने भगवद्गास्करे श्राधमयूस समाप्त । तृतीय भास्करे श्राद्धमयूख समाप्तोऽय । क्ष.......... कृते श्राद्धमयूखस्तृतीय । अबईड-इति श्रीसेंगरवशावतसमहाराजाधिराजश्रीभगवतदेवादिष्टश्रीजगद्गुरुभनारायणसूरिसूनुपडित शिरोरत्नमीमांसापारावारपारीणधुरीणभन्शकरसूनानीलकठकृते भास्करे श्राद्धमयूख । समाप्तम् । ज्ञ-इति श्रीसकलशास्त्राभिज्ञानछविरणपणसूरिसूनुमीमासकशकरमहात्मजनीलकटकृते भास्करे श्राद्ध- मयूखश्चतुर्थ । ध-इति श्री सकलशास्त्रभिज्ञमहनारायणभासूरिसूनुमीमांसक्शकरभहात्मनभानीलकटकृते भास्करे श्राद्धमयूखे। समाप्तोऽय ग्रंथ । र-इति श्रीसकलशास्त्राभिज्ञभ नारायणसूनुशकरभटात्मजभटनीलकटकृत भास्करे श्राद्धमयूखस्तृतीय समाप्त । संवत १७७९ ना वर्षे पौषमासे कृष्णपक्षे द्वितीयायां तिथौ मदीवासरे अधाहे श्रीसूर्यपुरेवास्तव्ये ब्राह्मणमारस्वत शोरठीज्ञातीयभश्रीदामोदरसुतभट्टनारायणमुतभट्टकेशवजलिखित । शुभं शुभम् ।

·एतत्पुस्तकोद्धृतऋपिवचनानामकारादिवर्णतः सूचिः। पृष्ठम्, १७ ३० ५ 30 भजन तु ८५ अनिः१७, re सिद्वान्ने त m . 79 3 २८ ३८ . ५. एमभिनपेत् ऋषिः ऋषिः पृष्ठम्, ऋषिः पृष्ठम्, अग्निस्मृतिः यदि द्विपिता २५ उशनाः १५,७२ एकचित्य समारदः याधहरः २१ अपल्लकि आगराः समी सायो दर्भो ५ एकोदिश न कुर्वीत कपित्थयिल्यमानान् सव्याजावाच तिलोम्मश्रण त्रयोदश्यां रुष्णपक्षे नालंकाशण आश्वलायन: भ नातीकुसुमानि पितः सपिण्डीकरणं अपः प्रदाय (गृ. सू. ५ijra प्रथमेडन्हि द्वितीयेऽन्दि अथातः पारणे (1)३,५६ वृद्विश्रादाविहीनः आन्वष्टक्य अगोधूम च यच्छाद ३१ अपरेऽन्दरका (२५) अपसव्य ऊहप्रकरणम् अप्यनडुहो ( 1 ) तदहश्शेत् मन्त्रोहेन एनेन माध्यापं ( २५)" पिता पितामही नस्या पिण्डान् ५८ ऋग्विधानम् पितृणामासनस्थानात् नामभ्युक्ष्य ब्रह्मयज्ञे जपे ३५ नाःप्रनियाहयिष्यन् (10१२) দুঃ मात्रे भगिन्ये २५ अपुत्रस्यतु देवतास्तर्पयति ( 3111) देये पितृणां नदमिश्रम् हुंकारेणापि सपिण्ड करणश्राद्ध अथर्ववेदः पात्रेषु दर्भान्तरितेषु (Tic)rv कण्व: पिनापास पपदन्नमुपभुक्त हिरण्यवर्णा भुक्रवत्स (II) कपर्दी अधिकारिनिर्णयः सरुदाच्छिन्ने सर्वकर्माणि मन्वादिषु अध्ययनवाद १७ सृष्टदत्त ५३ फर्कः अन्त्येष्टिपद्धतिः सपन्न पृष्ठा अन्यदायश्राझोपलप्स कनीयसा रुत हेमन्तशिशिरयो. (२) अपराका ८," आचान्तेषु असम्हतप्रमाता आश्वलायनगृह्मपरिशिष्टम् आपत्सवात तलाव इसे इसस्थिते अतो देवा १. | पाणिहामे आपस्तम्बा ३६ कसमन्दिन पिण्डदानमेव कर्मप्रदीप तस्प मासिश्राइन जीवत्पिता सुतसस्कार सोपायामानि असरुयानि कर्माणि पितरो देवताः (1) २ २ युव वखाणि ८५ ५८ | एकमविश्य ३ ३ ८. ५. कपिल " 3 .२ अटम्या ये 3 ९० ·[२८] पृष्ठम्। ऋषिः पृष्ठम्, ८५ ' जीवत्पिता नव । ८८ " ५। कालहेमाद्रिः ५. प्रोष्टपया Vश्राद्वमेतेष्वकुर्वाणो २६ । कालादर्शः १,२६ २१ भनमिकोऽपि ( हासिः) " 16 पृष्ठम्, शपिः क—समन्वित ८८ | तनः संवत्सरे तृमान् ज्ञात्वा दक्षिणेनोहिस्य दक्षिण पातयेत् 37 वे बहुनि २५ निवत्य वृद्वितन्त्र पात्राणां पूरणादीनि २५ पितुः पुत्रेण पितृव्यभ्रातृ ७५ पियेय ब्राह्मणादिहते ५ मातरामवितान् मातामहस्य मानः सम या निधियस्य ये अमिदग्धा वृद्धी नीय च ૨r १२ शापित फर्मादिषु च सर्वेषु गणशः क्रियमाणेषु नाकामु भवेत् प्रतिमास च कलिका अक्षता गोपशुश्व पितृभ्यभ्रातृमातृगा फलिनिपिन्द्धानि दत्तोरसेषु कल्पतरुः पितृम्यायकोद्दिष्ट काठकम् गनच्छायासु कुति काठकगृह्यम् ५ मपात्रयोदशी कातीयसूत्राणि कात्यायन: २५ अक्षय्योदकदान भोकरणहोमे भदेव नास्ति भनन्तभित अन्वरकासु अनाचान्तेप अनिन्येन अनुजा पायजा अपवित्र अपुत्रायाः मनस भयातयाम भसंस्कृतेन भापयनमो आमन्त्रित उत्मुकं पुरस्ताद एकमप्यारापेत् एकादशाह २ अपुना तु यदा भार्या चौलादायाब्दिकात् दाशिकस्य नियदासिक्योः नित्यस्य चोदकुभस्य सपिण्डीकरण (ऋष्यशपः) ८५ सर्वामा खियः कुर्यः काश्यपः अनमिको काणादीन कृत्यरत्नम् पौर्णमासिषु (वृद्धगर्गः) कृष्णः साण्डं नील शंखपाद कौण्डिण्यः दर्शश्राद्ध गयाश्राद्ध २९,२७ सदा परिचरेत ४८ D ८९, कौशिकः ३५ साविनः सदभा सपतु सर्वमन्त्र गोवर्णराजत ५५ स्वदित | स्वपितृश्य. होममन्येन ३५ कार्णाजिनि. ५२ अपसन्येन ८५ भगिन्दा आदो मध्येऽवसाने २ नमरयापरपक्षे पम्रो. श्राद्धे ५० पुत्रानायुस्तथा सीहारी धनहारी rr शुचो देशे सप्तपत्राः शुभा गर्ग. ८५ रुष्णे भाद्रपदे मासि सर्व तिलोदवं • वृद्धगर्गः प्राजापत्येच " २० २२ " पाणेच २. | गायः३० अग्न्यभावे हि विपस्य T श्राद नववर्गस्य ·[९९] 10 १७ ऋपि. पृष्ठम्, व्याममान समुत्सृज्य ५६ सपिण्डीकरणान् १३ जीवरिपतृकनिर्णय मुण्डन टोडरानन्द.१४ ढण्द्वपद्धति. ७८ तातचरणा ,१६,२,३. १२ ४७ ry पूर्णसवत्सरे r पि पृष्ठम्, ऋषि एकचित्या समारुह्म कन्यागते सवितरि नन्दाया भार्गवदिने ७८मृतेऽहनि म सप्राप्त नेगोने 30 चतुर्विशतिमतम् पाहोत चैव देवाना अभ्यपात्र विधाय वृक्षगार्य एकस्मिन्याह्मणे पोपमासी १९ कोद्रदा राजमाषा गोभिल ५५ चवारीहाघपात्राणि भमिदग्धास्तु ये जीवा तिसस्तित्र शलाका भश्नत्सु जपेत् ५२ । द्वे द्वे शलाके असोमपाश्य ये ५ वो दो चाभ्युदये आमत्रितो जपेत् पितृव्य भ्रातृमातृणा कुशमूले प्राय तामिति च गोनायाश्वासने roमातामहीस्तत दर्श रविपहे १९ / शेषपनमनुज्ञाप्य ८३ | विषाभावे भुक्त्वाऽऽचम्य ५ चन्द्रिका ६, ८ यस्य सवत्सराव न जपेत्पैतृक पझ्य छागलेय हनुस्थलादप एवक्रय तु वगस्य पिण्ड यन्न निवतत मरणात् छान्दोगसुत्रम् गुरुचरणा २७ चवायव गौतम. जमदग्नि अपसव्य अनिन्द्येनामत्रितेन सवकमाप्रसादन अपरपक्षश्राद्ध जयन्तस्वामी नवापरान् (1५10) जातूकर्ण्य २५ पुत्राभावे सपिण्डा (२।१३ २१ अह येव तु भव्य भोजर्व ( १५२२) कम्वनिपक्षात् शिण्यश्चिके ( १५-२०) एकाहन तु विकिरमुच्छिष्टे महापराग सय श्राद्धी श्लोकगौतम निरामिष सरुत् एकद्वित्रि पितरि मापित সমা র पितृव्यधातृ CC ७१ ७८ दक्ष ९. मुण्डन पिण्डदान च ។ २५ ज्येष्टभ्रातृपितृज्येष्ठ ९१ दिवोदास २०, ७२ ८८ | हेमश्राद्ध पिण्डनिवृत्तिरपि ९१ / दीपिका मातृयजन त्वन्वरकादि देवल अघृत भोजयेत् अथ संगृह्म कलश ८९ अथ साजलिरुत्थाय अनेन विधिना अभ्यम्य मधुसर्पिभ्या अह पोडशक आचान्तभ्य इन्दुक्षयो गजच्छाया ६ उपलिप्ते शुची देशे उरवेश्यामन एकदर्भेण तन्मध्य १६ कण्डूर श्वतरक्तम् नतश्वरुमुपादाय ६ / तृतीया रहिणीयुका ७६, दक्षिणा पितृविप्रेभ्य दाता विवानिमत्रयेत् यामुष्यायणका दय २५ २४ नाशु सपातयेत् ५. अदेव पावणश्राद्ध ८२ r३ ४१ . " २ एकोद्दिष्टे तु ममापे " r द्वादश प्रातमास्यानि 73 ·[१०.] T भात रुत्वा ६०,७१ १८ २ 31 । नासह ८. शापित पृष्ठम्, ऋषिः पृष्ठम् पात्राला ... | अनेका मातरो यस्य যালাের पिण्डमात्र प्रदातव्य निगमः 'प्रजामि यशः स्वर्ग अक्षना गोपशुश्र 13,37,५० रजस्वलायां भार्यायां हुनेयमाम अपहता ५ पितामहचरणाः १,२८,3, देवस्वामी अपक्षित योन दयात् ७५,८५. द्वैतनिर्गयः ३०, ५९ भमास्यां यत्कियते प्रमावास्या व्यतीपात महालय गयाश्राद्ध महालये गयाआहे पुराणानि द्वतानेगये ( स्मृतिसग्रह) मासापफलेश्वादि ५३ १ अग्निपुराणम् पत्नी भाता च नपुत्रः पावनालानपि अन्वरकासु धनः राक्षोनीः पाचमानी. अमेधुनादयः सर्वे आ तु द्विगुण मोक्त ७३ | निन्धकाराः २९ पांचिििफरः पूर्व र निगयदीपिका २ आदित्यपुराणम् पृक्षप्यासने पाठी । मृताहनि पितुर्यो वे अटवी पर्वता. १९ अपि कन्यागते सूर्ये ",६ धूम्रः अटो वाथ चतस्रो कास्थस्य प्रमागेन पराडार. धौम्यः घ लोहरुता | हम्मऽमे करण कुर्यात् पिनरा यत्र पूज्यन्ते ९, १४, २५ ज्योति पराशर नदहस्त शुचिर्भूत्वा नागरखण्टम् विवाह विहिते देशकालधर्मश्रद्धा एवं सर्वाः क्रियाः नवान्नलाभे वृहत्पराशर. आप दधा पचमे ९१ मधायकत्रयोदश्या कुला बारसमोपेनान् यस्त प्रमाणवध रुत्वा ततः सपिण्डीकरणम् 3 युगादिव मघायां च विमोतु प्राइमुसो सावित्री च जपेत्तथा वृद्धपराशरः पूर्वेयुः सायमामाय | सापण्डीकरणात् ३ कालिकापुराणम् अनाश्रमी त यो विमो ३९ माझगानां गृह गत्वा परिशिष्टम् माता ४. समामे पार्वणश्राद्ध अरण्ये चत्वरे वाऽपि ४ कूर्मपुराणम् पारस्करः विभकिरहित श्राद्ध अकालमलाकलशान् असमानप्रयरको अपमृत्यभवेदेषा अधालरूल्य तान् सर्वान् आढकीकोविदाराम असन्तानस्तु अहरहस्तमस्मे (31१०1१४).२ | उदृत्य वा यथाशक्ति नारदः निषेकाले से में च १५ | एकादशेऽन्हि कुति नारायणः यहनीयतृणेऽरण्ये चिन्चामलकमृद्दीक विधारयन्नत कभित् यस्य पदेश देदीप फैन कारयित्वा तु विपणा पाहुमाग्रण ५ गरुडपुराणम् नारायणपत्तिः । हिरण्य विश्वभ्यो देवेभ्यः ५९ | उदासीनेमालश्येयु ९२ Y . पक्षन्तरेऽपि कन्यास्थ मधूक गठक चव ४२ 3Y नमो वाऽथ ។ २५ " यो पे श्राद्ध ८१ अमोग्य मालगस्यान्न २० ·२ ३२ ८१ ७ ८ ऋषि ३५ अा पुपेश्य ५२ आम्नमात्रतक आपाम्यामथ कार्निक्या गृञ्जन शक्तिका त्यमूपवाजिनमिनि ना दीमुखान्पितृन् नान्दोमुखाना प्रयद नासो वाह्यो निहन्मि म यदमेध्य पिना पितामहश्येव प्रागुदतवणे दशे ६ प्राइममासवर्ष भान् भक्त श्राद्धे न चाहनि ६ माघस्य पोर्णमास्या या च धात्रियेभ्य ६८. यवैवाहितिलेमा १८ ३२ ९ ९ ८२ युवान पितरो ससाभिदपिङ्गले. यो वियुहृदय मन्त्र ६ देवीपुराणम् एव रुला सवानोते एव लेशासगविधि चतस्रो वत्सिका भदे सक्तमि पिंडदान च प्रतिसवत्सर कायम् ७ नन्दिपुराणम् चत्वार आश्रमी पुण्या ८नारदीयम् वे शक्के द्वे तथा रुष्णे ९ वृहन्नारदीयम् परेय श्राद्मयों मांसदान तथा श्राद्धे Vवृद्धिनारे सपिण्डयां च १० पुराणम् उमो इस्तो समा रुत्वा जपेदायन्तु म इति निरगुल गृहीचान राक्षोनी थ दमो गया ध्याचा सखिद्रव्यदशिण्याचा सपिण्डीकरणाददाक ११ पद्मपुराणम् अमिदग्धास्तु দুধ মুম্বীথি कोद्रयोहालवरक तिलाधस्तु तृप्तान् ज्ञावा मीरपरका भय मृतकाते द्वितीयेन्दि १२ ब्रह्मपुराणम् अथ वृत्ते वृषात्सर्ग अर्धे पुष्प घ धूप च पृष्ठम्, देशे काले च पात्रेच न सीमानमनिझामन् ६ नभस्य कृष्णपक्षे नभस्य योनिसबदा पितृभ्य प्रथम दद्यात् लोहितो यस्त वणन वनेग वा कुरोवापि वश्वदेवाहुतीरमी ५. शालिन पुष्प स्वाहाशब्द प्रयुञ्जति १५ भविष्यत्पुराणम् अनिका ते ग पोऽस्ति रुपा श्राद् महाबली तस्मादय्या समासाद्य दशरु व पिचेदापो दिनमक न जानाति नान्दीमसान्सम दश्य पावमान्यश्च माड्या पितू म तप्य वेधिवत् ५१ पदान्हे भोजयेद्विमान् पदाग्यन सयुक्त माइमस श्यतुरश्चैव मातापितामहा चव यथा बनस्थोऽपि सुत यजमानोऽनिमान् राजन् यर वासन्नमतिकम्य स्वर्ग पुरन्दरे सूय १६ भविष्योत्तरम् आवाहन स्वधाकारम् कानिक्यामथवा माध्याम् ५६ पिण्डनिवपण कुयात् १९ प्रदद्याक्षिणा शक्या साण्ड नील शखपादन मृतवाताथनमाया ४. ry ८९ ४५ + यामीन विद्यमाने पि विश्वदेव श्च वीणावशध्वनि चाथ वृषभ रुग्णसारस्त से बच लवण चैव १३ ब्रह्मवेवर्तम् पालाशे ब्रह्मवचस्वम् विप्रान्गृहस्थान् शिष्या ऋत्विज १४ ब्रह्माण्डपुराणम् अलाभे सति भिषणा आदित्यमह्मणोश्व उचिउटे सतिलान उत्तानेन तु हस्तेन २० ८ ५५ 36 ૯૨ 3 ८२ क्ण्डन पेषण र निशकोवनयश प्रपिण्डानानपुर्येण देवताभ्य पितृभ्यथ ·[१०२] ar ८ ५७ पृथ्वीचंद्रोदय २२ २१ १ रुतचुडस्तु कुर्वीत २१ पि शपि पृष्ठम्, ऋषि पृष्ठम् १७ भागवतम् ॥१५ गायत्रीमानसारोऽपि "धर्मशासपुराणानि न दद्यादामिप श्राद्ने यदि स्यादधिको विमो विसम्याप्यापिण्यो १८ भारतम् २१ माधवीये( पुराणम् ) २८ स्कन्दपुराणम् १३, गनन्छायाम कुति ५ / दारुपियनाय उपसन्ध्य न उनि १९ मत्स्यपुराणम् ५६.. २२ मार्कण्डेयपुराणम् पुलस्त्य अमिदग्धास्तु ये जीवा ५५ | नमित्तिकमधो वन्ये महालये अन्यभावे तु विपस्य ४५ | पितृतीयन तोय च अभावे सवियानां ५२ | पुनो भ्राता च तत्पुत्र अमावास्याएका राज्ञा वा धनहारिणा मपिण्टीकरणादूर्व २५ अश्वयुक्क्लनवमी ६ | सख्यस्त्सन्नयोग प्रघट्टकम् ॥ आधत्त पितरो गभ सवाभावे च नृपति आदो पिता ततो माना इन्द्रेशसोमसूतानि प्रचेता २३ वराहपुराणम् उत्सवानन्दसन्ताने अपसव्य तत कुयात् उपलिने महीपृष्ठे अन्यान्यपि न पात्राणि ५६ एकादशाया कमरा कोद्रवोद्वारपरक २४ वामनपुराणम् एकदृिष्ट यतेनास्ति जलज वाऽपि कुर्वीत त्रयोदश्या त वे श्राद्ध ३६ मधेव शान्तिकाध्याय ५१ २५ वायुपुराणम् रुतासपव्य पूर्वयु तृत्पान् ज्ञात्वा अरुताययण रुष्णमापास्तिराव न करोति वृपोत्सर्ग आहृत्य दक्षिणानि नाम गोन पितृणा न भोजवेदक्योनान् न जपपैतृक जप्य पठन्त्रिमन्य नियमान नामनण नहाम च पाय चैव तथा चाध्य पान व तेजस पीत्वाऽपाशानमनाया पुन जनमदान पुनाभावे तु पत्नी पुरुषमतानि ब्रह्मविष्ण्वा स्ट्राणा ५. मधुसर्पिस्तिलायुतान् मृत्यवगतो बहद्रधतर लशुन गृज्जन चव यपि धैव रुद्राक्ष भरणी पितृपक्ष वैश्वदेवे यदेकस्मिन् वृक्षारोहणलोहाये भदनस्यापतो भवि शिर प्रभृति पादान्त भुजीतातिथिसयुक्त सन्यासिनो प्याब्दिकााद थाभुर प्रातस्थाय मृतकान्त द्वितीयेऽाह २६ विष्णुपुराणम् মৰ্থিৱীদার্থ राजतेभाजनेर्दय २६ एक यापुत्र विवाहपु विश्वान्देदान्या १६ वेशासमामस्य तु या ६ प्रजापति विष्णोर्दहसमुहूता .६ | २७ सोरपुराणम् सद्का तात्परागे च न शक्नोति स्वय क्तु अगवङ्गलिगाश्च ३९ प्रतापमार्तड २. महाभारतम् तनो वृपभमानीय मघायुक्त यादश्या अश्रापानि धान्यानि " | महादेवस्य पुरतो पतीनों च वनस्थानो ४८ तृप्ता स्थ २ ૪૨ पन्ये प्रनार्धा दयात् २3 ५२ ३. 13 . थादान पोइश ८२ २५ स्थादन परिमाणात द ru 17 3 ·-- [१०२] पृधम्, १४ ८५ , . - ५. . ८४ 1. - १५ पि पृष्ठमा नयम, प्रयागमाहात्म्यम् निकोट्रिम्मर स्यात् पहटितशिरा भुने प्रयोगपारिजात २७२," तस्मादायध (261).. विगो इम्प प कम्पप अमा पाने भरण्याच पादन पायमारम्य अश चिमातृमातामह मदाभण न देवानी श,१७२ तपक्षे चनुदश्या सयामसक प्य परप जाला प्रमीयम् r५ मह्ममिति ८२ मयराध्याय भृगु १४५ दूश्राद्दे पपार २५ पृदिभाद नपा हाम re प्राध्या २,१. आमन्त्रितो जरदोभा पैठीनसि आपन भोग्वाहा २१५ मासिकानि बाल का मृताइनि समान । पाण्मासिशद भाट्टे भ्रातृचरणा सपिण्डापरणादवार योगयाशरल्क्य ॥ २६५,३७३ मतर धक् पर भट्टचरणा ७८ वृहस्पति मागध ५६ अनामिदग्धा ये नीश विमानपान स्यात् (172 अपदेशगता पनी भारद्वाज पृहन्मनु आपात गिदान সমাধি চা महावीमापन " आलाने त्रिनकाराना ना निशा मह्मचाम्पिान् मण्टण वृद्धमनु दिनमानी न विज्ञानी १६ तुन्य वापर यात् मारिताप सपनाम म झायने मृताच मानपारिजात २ भागाभिधनियादा पपा भोजपमा निमय विवाद सम्ममरतानाद मदनरत्नम् भमा ममासमा सपशियो धा मन भदेव पारगश्राद ८३ सम्या भानुराप पृरहस्पति मादशाच गि परप पूपा पाना (मान)नाई श्रादरिता मयूरता कप दानमयूग ७ धाप्पचत्र" यापपय ममयमपूरव . भामापापिनप अपममारा मस्कारमयूख ९ योधायम SET BIRH प्ययाारमणः ५ पदाकात मरीचि i पामा माप अन्यतimla आरायाम ८पनमन असरगम नबननामन भान मापत्रकाप कान त पत्तोय अनुसध्यन १४ ५ अपना पनि मनु त १३ Virg " 7 .

·[१०४] पृष्ठम्, rr " पक्षान्त कम निर्वय ७. 30 ७ ५७ | श्रादानि पोडशापाय नन्दाया भागंपदिने ११ ४७ दया हस्ते पवित्र ८ ८५ : आचारे ऋषिः पृष्टम, अपि ऋषिः पृष्ठम्, आवाहने स्वधाकारे 3 | आपान्ता बानुजानीयात् ५५ लौगाक्ष कटुकानि च संबंणि 31 छन्दोग भोजयेत् ३७ । अप्रशस्तेषु यागेषु तथा मातामह याद नक्षनतिथिपुण्याहान् नामानचौलगोदान धान्याचतगंणेनैव 3 | पुनर्मोजनम पान पवित्रपाणयः सबै मार्थयात प्रदोपाते ४१ पुष्पवस्वाप दारेषु प्रदक्षिण शिवा आपो ब्रह्मोया कथा. कुयु. r५ | मासादो मासिक कार्य पयकेत्र भवेत्स्याताम् শিশগ মা খ १५ मृताहनि तु सभा विपशस्त्रश्वापदादि | यवहस्तस्ततो देवान् श्राद्ध कुर्यादवश्य खीणाममन्त्रक श्राद्ध ७५ | विष्टान्वन्वपेततः इरत प्रक्षाल्य वसिष्ठः सपिण्डीकरणदूर्व १५ माथवा ५, ७, ८,१.१५, | इसे दर्पामु कन्यास्थे " १६,२५,33, 34, 7, दो देवे त्वथ पिज्ये (११।२०)२ याज्ञवल्क्यः पितृभ्योदयात् (११1१२) ८५,८६ या दिव्या आप तु सत्सु विप्रेषु सवा ५९ । वैश्वदेवमरुत्वेव सपिण्डीकरणावं रविरविजभोमवारे मार्कण्डेय सप्तमेऽम्हि तृतीयेऽन्दि रुत्तिकातु पितृनच्य 3 | माइमुसो देवतीर्धन चतुभिर्पिपिले. वृद्धवसिष्ठः ८५ नान्दीमुसाना कुति re | भादानि पोडशारुत्वा नीबारा-पोकरावेद ५ / त्रिदशा.स्पर्शसमय पश्चिामिषवा नित्य २३०-२३२ r६ ! वाग्महे ( यापचन्द्रवचनम् ) सपवित्रेण इस्तेन २३२ ro | गन्धयुतिरसेस्तुल्य सपिण्डीकरणादू २५ 137-३५ तृपिमने तु संपन्न मिताक्षरा ५, १५, ७, ८५, re | मातृश्राद्धेतुविप्राणां २३८-२० (स्मृतिः) अमावास्याक्षयो १५ २४. ५. वाचस्पतिमिश्रा.८९ मेधातिथि २४३-r ५८ | विष्णुः ८६ मैत्रायणीयपरिशिष्टम् ۹۳۳-۲ ५९ उदङ्मुसेप्वाचमनादो आन्वटमय गयाभाद्र २१६ एक्वन्मत्रान् (२।११) उदाहे पुनमनने २५-२५२ ७६ | कोप परिहान् ( ५१५२१) " महानदीपु सपासु २५०-५१ ८५ घृतेन दोपो दातथ्य यमः २ दक्षिणापेर न प्रत्यक्ष लवण (४९) महिसासत्यमकोष २६२-६४ ६ नवार्यपि मयत (531)" ८ ११७-१८ २२२-२२४ ३८ ८r 39 २२९ ६ ३२ 13 CY ५. श्राद्धानि पोडशापाय 7 .. YU अभोग्य याह्मणस्यान्न 72 r ·[१३] 'पृष्ठम्, २१ 77 भुतकामु प्रामणेर ८ ४. CN 30 ८ “पृष्ठमा ऋषि 'मानमासनमारोपये स्तीत्वां पितृणां प्राण्येर शातातपः पुत्र पोर प्रोत्रो वा २.ध्याघ्र पितरि जोति () आमश्राद पुदि रुतचडस्तु कुनि पित्र्य स्खदिन सद् सस्नु देवाना व्यास इन्दोग भोनपेच्छाहे पुराणकोदित अरनिमात्रभुत्मग्य जपे होमे तथा दाने आनन्याकुल्यमाणा युवा सुवासा इति पत्त मसूरक्षारदाना आम ददत्त कौन्तेय नानिष्टा नु पिढ्न था भरतगशियसपर (11)} एकमायाशयेद्विम मातामहानामप्येव (4) ur नांदीमुसास्तु पितरः द्विझायनस्य वत्सस्य भोजपेयवाग योधहा. स पिंडदायी ..."ण्डिोदकरदान त अनिरुपमधीयान राणां मप्रवनितम् माशानदश प्रीति ३५ ! सपिण्डकरणावं सन्याराग्याने फतव्य मकर तु यदा कुंपा मृद्धशातातप सपन्न प्रधान ५ सपवितको दहे " पृथन्दिने प्यराकत विष्णुधर्मात्तरीयम् मासरक्षनिधिसूटे १५ अरेक्षित याचितन्य अत काम्यानि भ्यामि दयाभावे द्विनामार पिण्डनिदापरहित अरकृयात्तत् पश्यान् पुष्कर वक्षय पाट प्रयात्याइमुस पिण्डान् अश्वयुक्शुक्रुपक्षस्य 'शख आहिनामिस्त गुहुयात् श्राद्धदीप मम चे कुशस्नये भकिन स्थापयेत्पश्चात् अक्षता गोपशुधन মামলাবালি *उत्तरादयनादामन पितृव्यधानमातृणा आय श्रादमाहोल गाश्चमाविभि , गोगनाश्वादिनुष्टेच श्राद्धविवेक जलधेनु प्रद-यामि मोनपेदवास्येक १३ | एतच्चानुपनीतोऽपि नतोकिने जन्मन यदा विधियतीपाती शाकटायन नव पाच मक पादपकी तु मुनान जलामियां विपन्नाना ५३ नोधाद्वै सदा पिण्डान् श्राद्धे नियुका नानान् वाटचायनि दक्षिणापरणे देगे घाखकात्यायनी प्रेतदानि सर्मणि देवताभ्य पितृभ्यश्च पितु पुत्रेग कन्या २. सपिण्डीकरणादून पिण्डनिर्दपण शंखलिखितौ शारकापन मन्त्र पितावन्स इति अगतिरथ मध्य ५१ | पिण्डाचापमनुज्ञाप्य श्राद्धमतेवकुषाण गायत्रा समनुभान्य ५५ श्राद्धात्यावेद कुनि दर्भवासीनो मधुराता शास्वान्तरम् विज्ञानवर. ",r पिण्डान्त्रिदध्यात्सव्यन पचानवस्थो गुस्भूमिपुत्रो वैजवाप याह्मगा अन्न गुणदोपे ५: । शिवधर्मोत्तरीयम् सादिगदुम्यराण्यावाणि 1 | (पारिजति) संख रकपतिन कुममे तस्योपरि कुशान्दत्वा प्रजामिष्टा यश स्वर्ग शलपाणि ५ ४८ ३२ 41 ८५ ८५ सवासरस्य मध्ये त २ ·४ १० ७३ १५ ८ शिवनेने यस्मात् काः पृष्ठम् ऋपिः पृष्ठम्, पृष्ठम् शौनक संग्रहश्लोकः पाणिहाँले देवभिनयमनुष्यप्रय ९२ । नन्दश्चिकामरध्यार विश्वेदेवाः पूर्वयुनान्दोमुसाई ९२ / संवतः सवाधानीदक्षिणादो मातापिनोः क्षयाहेन ६९ समसं यन शक्नोति स्मृतिचंद्रिका ५, ६, ७, इलामो परिशिष्ट न ve | सांख्यायनगृह्यम् ४६,४५,५६,७,८६.९. पदात्रिंशन्मतम् मुक्तवत्म पिण्डान्दद्यात् स्मृतिदर्पगम् २६ स्वभनीतीत्रम्पः आमबाट पनि (183)५५ सांप्रदायकाः एकादशाहे भेतस्य स्मृतिसंग्रहः अकरणमय च रुन्नधान्यानि माणि "स्मृतिः चत्वारः पार्वणाः मोकाः मासिकाम्दे तु संशो अमावस्या क्षपो याय नन्दायकामरम्यार पज्यों मकंटकाः श्राद्धे एकस्मिन्दयोः पत्नी भ्राता प तत्सुत्रः विद्यमानधनो विद्वान् जातमोऽपि दोस्त्रि. १५ पितृमातृमातामहा सव्यं जान निधापेव नवाद सपिण्डव यतीनच वनरवाना सत्यग्रतः पाणिग्रहणादि सहम जतितास्तु निलाः प्रोकाः 56 भर्तुरचे मृता नारी स्मृत्यर्थसार ५, ७, ८ उयगन्चान्यगन्धानि सत्यापाढसूत्रम् तुरुक गुग्गुल पक्ष दिभाका दाविभक्काया सिद्धान्तशिरोमानः पाणिहोमे इध्ममेक्षण मारयन्ते परिमायने सर्वाचानी दक्षिणाया सुमंतु, २२ स्मृत्यन्तरम् १७ मेताक्षे चतुर्दश्या अनुपेनोऽपि कुति स्मृतिसंग्रहः असाचदनेनिस्व ५. आदो पिता ननो माता उपवासो यदा नित्यः पुनः कुयायः श्राई काणाः कुंठा मण्टा गोगपमा शयों मेधा स्मनिरत्नावलिः जीवपितरि पुनः পূজানি বা গৰয়াৰ ६८ स्मृतिसमुच्चयः शातिश्रेष्ठय पोदश्या एकादश्यहारप्रभात ती श्राद प्रति ५२. | पितृन पनेत दर्भपाणिरायम्य प्रथमेहि नृतीयेन्दि अनापतर इति नामिश्याहारयेद् ब्रह्म २१ महायुताय नम्यात चान्द्रायण नवश्राद्ध सोनपूरान् देवे वा यदि वा पिये मतदाहिनामिः स्यात् यदेन्दुः पितृदेवत्यं ५१ नित्य इमदेवं स्यात् पुत्रः स्वोपनिमात्रेण २३ | श्राद्धानन्यं यः कुर्यात् सदा चैव तु शूद्राणां संक्लय पितृदेवेभ्यः मासे नमस्थमावास्या समत्वमागतस्यापि ७-८ स्मृत्यर्थसारः, ०६ सपिण्डीकाणाय २१ 'नलमापनाणि देवानि राजमरियपर्णनावरात्राणि " साप्तामद मातृणों ४ २. अगानि पितृयताम्य कन्याराशी महाराज ८८ नैवं श्राद्धादने यात् . २ | हारीतः TY 13 मध्यादात्यातो पस्तु १ " पुनन्तु मा पितरः ५२ <r पा परममावास्या ·धम् r ऋषिः पृष्ठम् ऋषि बानेवायनुमनेस्या मन्पान्यायाचारजन्यान भाइयेने द्विजाती। ४१ बरमत्यमदोषी (कातादर्शो)भनमिकोऽपि फनि अमा पाने भरपया च मरकान्वास्तिक हाहारीतः भसम्मानस्तु यस्तस्य मनामरत पड़ा बाग असो वा आदित्य एकोद्विा तु क्नध्य भाधानस मयाम মানা বা মামী বা पाहमाः पश्चम पक्षे सुमन्तुहारीती उत्तरादपनाद्रानन् निवरिपरि वे पुत्रो उपवीतस्वाहाका हेमाद्रि. एकादशाह त्यभान केवलात क्षये कापा केषाचिद्विति, पूर्व जातमात्रापि दाहित्रा पृष्ठम्. ऋषिः त्रिमास विडाय दानाविधानिमन्त्रय न पन्यज्ञियो दोमः न पा रदवा १r पोद्वाहमतिहामु सलाटे पुक पा .५ विभक्का वाऽविमकामा " वृदिभाव न कनंम्प ससिद्रव्यदायाचा re, सपिण्डीकरणाई कालेहमाद्रि भाभेनेगकुर्वाणः ५ पासुहेमाद्रिः महालय गयाश्राद्ध ८. (१) न्यायाः ३ 3. कवावा इनि फलवासानधानीवफलतद्ग गोचलीवदन्यायः योगसिध्याधिकाणन्याय. न तो पश करोति राप्रसनाधिारणपापः न्यायसाम्यम् १९,२८, हतियोगमपहाति परुनी विरु पादेश प्रतिपत्तिम प्रतिपायभावेनुप्यते | लिंगसमवायन्याय सग्यायुकेष मन्चय. विश्रामेश्यधिकरणम्यायः ४५ भूनानुपतिमूल शब्दकल्पनाम: स्थालपीयस्या रक्षणाधिकार- समर्थन ज्यायः सरु प्रवृत्तायाः किमबाटनेन २० १ 3 २६ अथर्थदै पिना यन्स पितृदेव या वनीवी पज्जो वै स्फ्य. सध्योत्तगभ्या पाणिभ्या (२) श्रुतिवचनानि हिरण्यवणा तैत्तिरीय काठकश्रुति पत्ममूल नमित्रो ५. | एन देव पितृणायमन ५ शतपथश्रुति देवानां सयका दर्भा भय सरुदानायक ५५ ५.