·LIST OF BOOKS FOR SALE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL AT THE LIBRARY OF THE i :) :16" No. 1, PARK STREICT, CACUTTA, XD (BTAINABLE FRONS THE SOCIETY'S AGENTS. MR. BERNARD:QUARITCH, 11; GRAFTON STREET. NEW BOND STREET. LONDON, W., AND MR.: Orro: HARRASSOWITZ, BOOKSELLER, LEIPZIG, GERMANY. Complete copies of those works marked with an asterisk cannot be supplied. of thic Fasciculi being ont of stock. - BIBLIOTHECA INDICA, Sanskrit Series Aaraita Brahma Siddhi, Fasc: 2, 4.@ 1101 each R. I Advnitachints Kanstubha, Fasc. 1-3 @ 710/ ench 1. 14 * Agni Purana, fasc. 6-14 @0/ each .... 5..10: Aitaröya Brahmana, Vol. !, Fasc.. 1.-5.;:-Vol. II, Fasc. -1-5 ; vol. uit: Fasc, 1-5, Vol. IV, Fasc, 1-8 @ 120/'ench 14 Aitereya Loobana, • Anu Bhashya, l'asc. 2-5 @ /20each. 8 Aphorisms of Sindilya, Englishi Fasc. 1 @11: 0 Astasāliasrikā: Prajūāparamita: Fasc. 1-6 @ 110/ euch., 31. 12. *Atharyana Upanishad; Fase 4.5 @?108 eack', 3 4: Atmatattavireka, Fasc. 1. @ 10 each 0. 10 Acvnraidyaka, Fasc.. ?-5 @ 11.07 each 3 3 Avadhna Kalpalata; 1 Saño: and Tibetau) Vol. 1, Fasc. 1-7 ;Vol. 11, , fasc. 1-1 @ 1/ each 0). Bajam Bhalli, Vol. I, FABC, 1-2, Vol. 2, Frśc, i fioj each :). 14 Baydhāyana Sranta Satra, l'asc. 1.3 Vol. 11, Fase 1-3 @/10/.each 12 *Blamati, FRAC 4-8 @ 110/ each 3. 2 Bhatta Dipikā Vol. I, Fasc. 1-6; Vol. 2, Fasc.], @ 710 each Bandhyogtatrasangraha - ... :2 Brhadlévata Fasc. 1-4 @ /101 each - 8 Brhalidharma Purina Tisc 1-6 @./10) each 3 .22 Bolhierryāvatāra of Çantideva, Fasc. -1.5 @110/ each. 3 Cri Cantinatha Charita, Fasc. 1-3 1 14 Çatadişani, Fasc. 1.2.@ /10/ each 11 Catalogne of Sanskrit: Books and DISS., Fasc. 1-4 @ 21 enchi 8 : Çatoptha: Brāhmaṇa, Vol. I, l'asc. 1-7; Vol 11, Fasc. I-5, Vol. 1]{,: Farc. 1-7. Vol; 5, Fasc. 1-4 @ /10/ each :71 Ditto Vol. 6, Frac. 1-3 @ 1741. ench .. 3 Ditto Vol. VII; Fasc, 1-5 @:/10/... 3. Catasálinsrika Prajnaparamitz Purt, I. kuc, 1--14 @ 1107 encli 8 -12 Caturvarga (hintamani, Vol. lí, tasc. 1-25; Vol. 111. Part 1, Hanc. 1-18. Part II, Panc: 1-10. Vol. IV. Filsc. 1-6/10, encli, 36 - 14, Ditto Vol. 4, Tasc. 7-8. @1/41 each 2. 8 Ditto Vol. 1V, Tusc. 8-9. @./101: 1 Glockuvartika, (English) Filsc..). 7 @ 174/ each S...12 Granta Sätra of Apnstamba;- Fasc.19-17 @ 110 éach : 12 Ditto Caukhāyaun, Vol. 1, Fasc. 1-7; Vol. 1), d'unt. ln; Vol?11, Faxc. 1-4; Vol 4. Fasc.'? @ /10/ each Cri Båslıyam, Fa:c11-3 @ /10/ each 1 14 pāna Kriya kaumudi, Fasc 1-2 @100) each Gadadhara Paadhati.Kalasära Vol. 1, Fasc, 1-7 @ 1:10/ each Tiitto Achärasārah Vol. II, Fasc. 1.4 110 each Gobbiliya Grihya Sntra, Vol. 1:@ /10/ ench Ditto 1. Vol. II. Fasc. -2 @ 1/4) each Ditto (Appendix, Gobhila Parisista 2 Ditto Gribya Sangralia Baralata 1'.. 14 Karmapradiph, Fasc. I 1 Kila Viveka, Fasc. 1-7 @ /10/ each 4 Kātantra. Fasc 1-6 @112/ each Katha Sarit Sagura, (English) Fasc. 1-14 @ 1/4/ exch 17 *Karina Purana, Fasc. 3-9 @110) each Lalita Vistara, ( Englisli 1 Fasc. 1-3 @ 1/2 cach 14 Madana Párijāta, l'asc. 1-11 @ /10/ cach Mahi-bhagya-pradipodyötn, Vol. 1, Faec. 1-9; Vol. 11;Fnxc. 1-72 Yul. 117, · Ensc 1-10 @110/ each 4 Ditto Vol. IV, fásc: 1 @1/4 Muslika Sanging, Fasc. 1-3 @ 10 cách ..kandidua Porina, Euclish) Fasc.' 1, each U.. 10. ! 07 . is. 14.6893 j had ·कारकम् । २८. इदं सूत्र धिक्तमयेत्यनन्तरम् इत्येके, तन्मवे मण्डू कगल्या ढमनुवर्त्तते इत्येवं व्याख्या (१) । गेः क्रुधगृहोभम् । गैः परयोरनयो) ढसंज्ञं स्यात् । नृपो-: रीन् परिक्रुध्यति, खलः पतिं संद्रुह्यति, नृपेणारयः परिक्रुध्यन्ते, खलेन पतिः संद्रुह्यते इति (२)। अनुजनो जम् । अनुपूर्वस्य जनो जं ढसंज्ञं स्यात् । लक्ष्मणो राममनुजायते, पश्चात् प्रभवतीत्यर्थः । एवं पुत्रमनुजाता कन्या(३).. ढत्वविधानात् लक्ष्मणन रामोऽनुजन्यते । अनुपूर्वस्य जनेखत्- पूर्वीकरणपूर्वे जन्मनि वर्तमानत्वात् सढखमित्येके (४.)। अनोः किम् ? रामात् संजायते हरिः । (१) अत्र कार्तिकोयोऽपि “इदं सूत्रं धिक्समयेत्यस्य प्रागिति केचित्, तन्मते कर्मणोऽनुवर्त्तने मण्डकगतिन्यायानङ्गीकारः, कम्माधिकारसनिलष्टत्वादतस्त- समीचीनमि"त्याह। (२) उत्तरचरिते षठाङ्के लयोक्तौ "मया पुनरेभ्य एवाभिद्रुग्धमजेन" इत्यादौ त कचिदपवादविषयेऽप्रमोऽभिनिविशते इति न्यायात् । “संक्रष्यसि मषा किन्त्वं दिक्षु मां मृगेक्षणे" इति भट्टौ ८७६ लोकस्य टीकायां "खमते खभावा- दिमौ सोपसर्गों सकर्मकाविति दुर्गमतमाहतं, क्रियाव्याम्यस्य कर्मत्वात्" इत्युक्तं भरतेन। (२) असौ कुमारस्तमजोऽनुजात इति रघौ ६७८ । (8) अत्र तत्पदेन जन्मोपस्थितिः, तेन कस्यचिज्जन्मनो यत् पूबौंकरणं तस्य पूर्व कारणं तमिन् । येन जन्मना अन्यत् किञ्चिजन्म पूचं क्रियते तादृशं जन्म तु. पूर्वजनेरर्थः। ततश्च जननानन्तरं जन्म अनुजननमिति फलितार्थः । एतेन जननपूर्वीकरणानुकूलजननस्य धातुवाच्यत्वेन पूचीभूतं यज्जन्म नदेव धात्वर्थतार- छेदकं फलं, तदाश्रयत्वात् प्रक्षते रामस्य कम्मत्वम् । अतएव गत्यर्थाढशीस्थासेति पच्यमाणसूत्रस्य टीकायां राममनु जातोऽच्युतः विश्वमनुजीर्णोऽनन्त इत्यत्र "अनु- ·२८० मुग्धबोधं व्याकरणम् । । २८८ । धिक् समया निकषा हान्तरान्तरणेनाति- येनतेनाम्युभयपरिसर्चतो विनर्तेऽभिपरिप्रत्यनूपड्डा- पर्यधोऽधिभिः । (धिक-ऽधिभिः ३॥)। एभिर्योगे ही स्यात् । वोत्थम्भावचिङ्गेऽभिस्तेषु भागे परिप्रती। अनुस्तेषु सहार्थे च होनेऽनूपौ मताविह ॥ यजो ढमे धटे। यजधोढंभे धढसंज्ञे क्रमात् स्याताम् । पशुना रुद्रं यजते, पर्श रुद्राय ददातीत्यर्थः । २८८ । धिक् । अभिश्च उभयश्च परिश्च सर्वश्च ते, तेभ्यस्तस्, उपरिश्च अधश्च अधिश्च ते, इयश्च ते उपयंधोऽधयश्चति ते। पश्चात्. धिक् च समया चेत्यादि च-सः । धिक् निर्भत्सननिन्दयोः । समया- निकषाशब्दौ समीपार्थी। हा विषादशुगतिषु । मध्यार्थः । अन्तरेण ऋते विना व्यतिरेकार्थाः । एनेति वैनो- ऽपौत्यनेन विहितैन-त्यान्तः । अतिरतिकमार्थः । येन-तनी या- दृक्तादृगौँ । अभित इत्यादयस्तसन्ता: (१)। उपर्युपरीत्या- दयो हिरताः। अन्येषामर्थविशेषमाह वीप्सेत्यादि । द्रव्यगुगा- क्रियाभिर्युगपत् प्रयोक्तुाप्तुमिच्छा वौसा। कस्यचित् प्रकारस्या- पूर्वयोरेतयोः प्रयोगे यस्य पञ्चाब्जननं यस्य पश्चाज्जरणञ्च तस्य कर्मत्वं स्थात्" इत्युक्तं दुर्गादासेन। (१) अभित इति सामीप्यादौ। तथाच "सामीप्योभयतः-शीष साकल्या- भिसखेऽमित" इत्यमरः। उभयत इति खभावादुभयार्थ कम् । परितः सर्वत रति इयं समन्तादर्थम्, तथाच-"समन्ततस्तु परिता सर्वतो विवगित्यपि" इत्य- অবর भर:

·कारकम् ।
२८१
• .
धिगं लोकमोखराभक्त, समया माधवं रमा
निकषा गिरिशं गौरी, हा लोक केशवहिषम् ॥
कृष्णोऽन्तरा ब्रह्मशम्भू, नान्तरेणाच्युतं सुखम् ।
दक्षिणेन हरिं रुद्री, गोविन्दमति नेखरः ॥
येन हरिरीशस्तं तेनेशमभितोऽर्चकाः ।
रामकृष्णावुभयतो गोपेशं, परितः परे ॥
प्रमथाः सर्वत: सब, शम्म नेशार्चनं विना ।
मुक्ति तेऽच्युतोपास्तिं, भूतं भूतमभि प्रभुः ।
भतो विभुमभि, प्राज्ञो गोविन्दमभि तिष्ठति ।
हरि पर्यभवलक्ष्मी, हरं प्रति हलाहलम् ॥
विष्णुमन्वञ्चरते भगः, शक्रादय उपाच्युतम् ।
लोकानुपर्युपर्यास्तेऽधोऽधोऽध्यधि च माधवः ॥
पत्ति (१) रित्यम्भावः । चिन्हं लक्षणम् । तेषु वौसादिषु भागे च
परिप्रती। अनुस्तेषु वीप्तदि-चतुर्वर्थेषु सहार्थे च । चकारोऽनु-
कसमुच्चयार्थ-(२) स्तेन हेतावपि, यथा कारौरी(३) मनु वर्षति,
कन्यामनु शोक इत्यादि।
धिगलोकमित्यादि। ईश्वराभतं लोकं धिक् (४), ईखरा-
भक्तस्य सर्वत्र निन्दादिकं भवतीत्यर्थः । माधवस्य समीप रमा
(१) प्रकारः सादृश्यं रीतिर्वा
(२) अनुक्तानाम् अकथितानां समुच्चयः संग्रहः अर्थो यस्य सादृशः ।
(३) कारीरी यज्ञविशेषः । कारीरीहेत वर्षणं करोति देव इति शेषः ।
(४) षध्यपवादिकेयं द्वितीयेति ।

·२८२ मुग्धबोधं व्याकरणम्। लक्ष्मीः । गिरिशस्य समीप गौरी दुर्गा। केशवहिषं लोकं हा, केशवद्विषो लोकस्य विषादः शोकः पौड़ा च सर्वदैव इत्यर्थः । ब्रह्मशिवयोर्मध्ये कृष्णः । अच्युतमन्तरेण विष्णुपूजाव्यतिरेकेण सुखं न भवतीत्यर्थः । हरेरदूरदक्षिणे (१) रुद्रः ।. गोविन्दस्याति- क्रमिता न ईश्वरः। ईशं येन हरिः, ईशस्य यादृक् हरिरुपास्यः, तं हरिं तेन ईशः, हरेस्तादृगुपास्य ईशः ; एतेनाभिन्नावित्यर्थः । ईशमभितोऽञ्चकाः, शिवस्य सर्वत्र पूजका इत्यर्थः । राम- कृष्णावुभयतः, रामकृष्णयोरुभये पार्वेऽचकाः। पर गोपेशं परितः, गोपेशस्य इतस्ततः परेऽच्चकाः । प्रमथाः सबै सर्व्वतः, सर्वस्य इतस्तत: प्रमथगणाः। ईशार्चनं विना न शम्म, ईशार्चन- व्यतिरेकेण कल्याणं न भवतीत्यर्थः । अच्युतस्य उपास्तिं उपासनाम् ऋते विना मुतिन भवतीत्यर्थः । सोऽच्युतो भूतं भूतम् अभि, सर्वभूतानां प्रभुरित्यर्थः । भक्तो विभुम् अभि, विभोः कञ्चित् प्रकारमापत्रः (२)। प्राज्ञो गोविन्दम् अभि, गोविन्दं लक्ष्यौलत्य प्राजस्तिष्ठति। अभेरुदाहरण त्रयेण परिप्रत्योरपि ज्ञेयम् (३) भागे उदाहरति । हरेर्भाग लक्ष्मौरभवत् । हरस्य भांगे हला- हलं विषम् अभवत् । एवं वौसादिषु अनोर्जेयम् । सहार्थे तु विष्णु- मनु, विष्णुना सह भर्गोऽचाते अर्थात् सद्भिः। अच्युतमुप अच्यु- (१) अब अरेति व्याख्यानेन वैनोऽपीति सूत्रे अदूराथै एनप्रत्यय इति पाणिनीयमतं सूचितम् । (२) विमुविषये भक्तिभावापनं इति दुर्गादासः। (३) उदाहरणमिति शेषः । अमेरुदाहरणेषु अभिस्थाने परिप्रतियोगेऽपि म छन्दोमन इत्याशयः।

·कारकम् । २६३ ताडीनाः शक्रांदयः । एवमच्युतमनु शकादय इति । लोकानु- पर्युपरि लोक नामुपरि समीपे माधव आस्ते, अधोऽधः अधः-समीप माधव प्रास्ते, अध्यधि इतस्ततः समीपे माधव आस्ते इत्यर्थः । इह समीणर्थे हेर्ग्रहणात् नेह -"उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीवर- बुद्धयः” अतिदूरे उपरि चरन्तीत्यर्थः । यहा उपरिबुद्धौनामुपरि ईखरबुद्धयश्चरन्तीत्यर्थ:(१)। पूर्व विप्रतिषेधन प्रमाबाधितत्वात् सम्बोधनार्थमात्रद्योत- कत्वाहा "हा तातति क्रन्दितमाकण्यं विषमः"। "हा पितः कासि हे सुभु बढेवं विललाप स” इत्यादौ सम्बोधने मा भूत(२)। “शाखि भिहीं हता भूयो हृदयानामुदेजयैः” इति तु उपपदविभक्तेः कारक- विभक्तिगरीयसीति न्यायात् (३) । (१) एवं व्याख्याने हिरनोपरियोगाभावान्नेति भावः । (२) अयमाशयः-हा पितः कासि हे मधु रति भट्टौ ६।११ श्लोकस्य व्याख्याने भरतसेन:-"धिक समयेत्यादिसूत्रस्य पधपवादत्वात् नान तहिषयः। सामान्येन हाशब्दं प्रयुज्य पश्चात् पिटसम्बोधनम्, अतो न हितीयेति दुर्गः। वस्तुतस्तु हाशब्द- वाच्यं दुःखें खविषयमेव, पिटशब्देन तस्य सम्बन्धाभावः, तत्कथं हितोयया भवित- व्यम् ?"-इत्याह । दुर्गादासोऽपि “यत्र तु अात्मनः पीड़ायां हाशब्दः प्रयुज्यते तवान्यस्य पीड़ायोग्यत्वासम्भवात् तेन योगे हितोया न स्यात्, तेन हा तातेति ऋन्दितमाकर्ण्य विषय इति रघुः। हा राम हा रमण हा जगदेकवीर हा नाथ हा रघुपते किमपेक्षसे मामिति महानाटकमित्यादौ सम्वोधने प्रथमैवेत्याह । (२) 'या पदान्तरसम्बन्धेन विनिर्विधीयते सोपपदविभक्तिः। कर्मादि- संज्ञानिमित्ता विभक्तिः कारकविभक्तिः । उपपदविभक्तिविषये कारकविभक्तिप्राप्तौ किं स्यादिति शङ्कायामाह उपपदविभनोरिति। हा हतेत्यंत हायोगेन प्राप्तां हितीयां बाधित्वा कर्मणि विहितेन कोन कर्मण उक्तत्वात् प्रथमैव भवति" | रति संक्षिप्तमारे कारकपाटे ५८ हलटीकायां गोयीचन्द्रः।

·२८४ मुग्धबोध व्याकरणम् । २८८ । साधन-हेतु-विशेषण-भेदकं धं, कर्त्ता घस्त्री। (साधन-भेदक ११, धं ११, का ३, घः ११, नौ।१।)। नेत्रैः पुखेन भूषाभिनाना दृष्टः शिवो जनैः । - यावता मयादाभिविध्योः। मयादाभिविध्योर्वतमानेन यावता योगे हो स्यात् । नदीं यावदरण्यानी, “यो नमैत् शूद्र- संस्पृष्टं लिङ्गंवा हरिमेव वा। स सर्वयातनाभोगी यावदाइत- संप्लवम्" ॥(१) रथ्यां यावत्(२) वृष्टो देव इत्यादि। अनयोः किम् ? "यावदेते हृदि प्राणास्तावदाशा विवईते” इति.(३)। २८८। साधन । साध्यते अनेनेति साधनं, धेऽनट् । यद्या- पारानन्तरं का क्रिया निष्याद्यते तत् साधनमित्यर्थः। तन्वन्यले सति तज्जन्यजनको हि व्यापारः । परशुना काठ छिनत्ति (४), मनसा जानाति, पाणिना भ्रमयतोत्यादौ छेद्यपर- शुसंयोगव्यापारण आत्ममनःसंयोगव्यापारण चेष्टादिव्यापारण यथा (१) अाहतसंवमित्यत्र भकारस्य हकारखान्दसः। भूतानां संप्लव संचयः, आ सम्यक् भूतसंप्लवः आभूतसंप्लवः । अाभूतसंप्लवं यावत्प्रलयकालपर्यन्त मित्यर्थः। (७) रथ्यां पन्यानमभिभ्याप्येत्यर्थः । (३, सोमार्थेन यात्रता पञ्चमी चेति केचित् । ग्रामाद् यावदहं वोड़ा इति दुर्गादासः। 18) अत्र तच्छब्देन परशुगृह्यते, अतः परशनन्ये संयोगे सति वर्तमाने तत्परशुजन्यं छेदनं द्विदलीभावः, तस्य छेदनस्य जनकः संयोगा, स एव परशो- व्यापारस्तत्सं योगरूपव्यापारानन्तरं कर्ता क्रिया निष्पाद्यते, अतः परराष साधनमिति। ...

·कारकम् । २६५ च छेदनादेनियाद्यत्वात् साधनत्वम्। अखेन पथा याति, "कायेन मनसा वाचा हरिराराधितो मया" इत्यादौ इयोस्त्रयाणामपि व्यापारवत्त्वात् साधनत्वम् । स्थाल्या पच्यते इत्यादौ तु स्थाल्या- दापारानन्तरं क्रियासिद्धेविवक्षितत्वात् साधनत्वम् । यदुक्तम्- क्रियायाः परिनिष्पत्तिर्ययापारांदनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा तत्र करणलं तदा स्मृतम् वस्तुतस्तदनिर्देश्यं न हि वस्तु व्यवस्थितम् । स्थाल्या पच्यत इत्येषा विवक्षा दृश्यते यतः ॥ हेतुः फलसाधनयोग्यः । यथा विद्यया यशः, धनेन कुलमि- त्यादौ की•दिकमकुर्वनपि विद्यादिस्तत्करणयोग्यतया हेतुः । अन्ये तु अन्वयव्यतिरेकनियमेन ज्ञापकोऽपि हेतुः ; यथा धूम- वत्त्वेनाग्निमानयं पर्वत इत्यत्रान्वयव्यतिरेक नियमेनाग्निमत्त्वस्य ज्ञापकं धूमवत्त्वमित्याहुः । तथाच (१) यदधीनाः कर्तुः प्रवृत्तिः स हेतुः, कधीनं साधनमिति साधनहेलोर्मेदः (२) । विशिष्यते सम्बुध्यते येन तविशेषणं, विद्यमानसम्बन्धप्रतियो- यथा जटाभिस्तापसः, शिखया परिव्राजक इत्यादौ जटादेविद्यमानसम्बन्धप्रतियोगित्वाहिशेषणत्वम् (३) । गीति यावत् । : (१) ननु दावेण धान्यं जुनातीत्यादावपि दावादे तत्वेनैवेष्टसिद्धौ साधन- पहणं कथमित्याशङ्कयाह तथा चेति । (२) "करणं कर्ता व्यापारयति, हेवस्तु कर्तारमिति रक्षितः । ***प्रयो- जन रूपहेतोरपि टतोया दृश्यते, यथा-शुश्रूषया शैलसुतामुपेतामिति कुमार" इति विद्यालङ्कारः। (३) सम्बन्ध उभयनिष्ठः। तयोईयोरेकोऽनुयोगी. अंपरः प्रतियोगी।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । भेदयति सामान्यावंगमे (१) इतरेभ्यो व्यवच्छिनत्तीति भेदंक- मितरव्यावर्तकमिति यावत् । यथा-काकैगृहं, छत्रेण छात्र- मद्रासीत् इत्यादौ काकादेविद्यमानसम्बन्धाप्रतियोगिलेऽपि भेद- कत्वम् (२)। तथाच विशेषणं विद्यमानं, भेदकन्वविद्यमानमिति विशेषणभेदकयो द इत्येके । वस्तुतस्तु भेदकत्वेनैव जटाभिस्तापस इत्यादी सिद्दे विशेषणग्रहणं कचिदन्यत्रापि त्रीविधानार्थ, तेन- येनाङ्गिविकारस्तदङ्गात् । येनावयवेनाङ्गिनो हानिराधिक्यं वा लक्ष्यते तदङ्गवाचिनस्त्री स्यात् । यथा मुखेन त्रिलोचनः, अक्षणा काणः, पादेन' खनः, पृष्ठेन कुन इत्यादौ निमित्तनैमित्तिक- सम्बन्धे पीप्राप्तौ त्री स्यात् । प्रकत्या :सुभगः, धान्येन धनं, गोत्रेण गाग्यः, जात्या विप्रः, जन्यना वृद्धः, स्वभावनोदारः, स्वरू-. पेण प्रियंवदः, प्रायेण वैष्णवः (३) समैन धावति, (४) मुखेन याति, कात्संन पचति, “तत्रागारं धनपतिगृहादुतरणास्पदीय मित्यादौ प्रकृत्यादीनां सुभगादिना सहाभेदेऽपि इतरव्यावर्तकत्वात् भेद- - यथा नटाभितापस इत्यादौ विद्यमानतासम्बन्धेन नटास्तापसे वर्तन्ते। अतो- उन नटानां विद्यमानतासम्बन्धस्य प्रतियोगित्वं तापसस्य चानुयोगित्वम् । एतेन बनुयोगित्वं सम्बन्धस्याधारत्वं पतियोगित्वं तस्यायत्यमिनि। (1) सामान्येन साधारणेन धर्मेण ग्टहत्वादिनेत्यर्थः, अवगमे प्रत्यचे सतीत्यर्थ (२) उत्तृपत्वादिनेति रोषः। छोण गुरोर्दोषारवणेनेत्यर्थः ।। (३) वैष्णवनक्षणभूयस्त्वं प्रायशब्दार्थः । 18) विषमं धावतोति प्रयोगो न स्यादिति संचितसारे कारकपादे ०६ सूत्र- टीकायां गोयीचन्द्रः। प्रयोगरत्नमालायान्तु कारकविभक्तिप्रकरणे ६४७ स्खले "समेन धावति समं धावतीत्यर्थ" इन्युनम् ।

·कारकम् । २८७ कत्वम् । तथाहि प्रक्ततिशब्देन साहजिक उच्यते, अभेदत्यर्थः, (१) तेन साहजिकाभिन्नः सुभगः, धान्याभिन्न धनं, गोत्राभिन्नो गार्ग्यः गर्गकुलोत्पन्न इत्यादिक्रमेणान्वयबोधः । परे तु हेलादेन धत्व- माहुः'। अनेन नौविधानाय धसंज्ञा कतेति । : करोतीति कर्ता, स्वतन्त्रः, क्रियासिद्धावगुणवेन (२) विवक्षितः सांक्षात् क्रियाश्रय इति यावत् । यथा रामो रथेन व्रज याति, कष्णों भवतीत्यादौ गत्यादिक्रियासिद्धौ रामादेर्गुणत्वाभावाद्घत्वम् । • . (१) अभेदस्वार्थ इति मतान्तरमाश्रित्योक्न, स्वमते व इतरव्यावर्तकत्वात् भेदकत्वमेव टतीयार्थः। तथाहि खभावेनायं सुभगो न तु अलङ्कारादिना। सुभगत्वमिदम् अलङ्कारादिकतसुभगत्वाङ्गिद्यत एव, तञ्च प्रतिशब्दएव भेदयतीति तस्य भेदकत्वं, तेनैव तोया च । अब प्रत्यादिभ्य उपसंख्यानमिति पाणि- नीयवार्तिकम्। उपसंख्यानं वक्तव्यमित्यर्थः । "एतन्न वक्तव्यं, कर्तृकरणयो- स्तृतीयेत्येव सिद्धम् । * प्रत्याभिरूपः, प्रतिसतं तस्याभिरूप्यम् । गाग्र्योऽस्मि गोत्रेण-एतेनाहं संज्ञायें" इति भाष्यम् । “गम्यमानापि क्रिया करणादिव्यपदेशनिमित्तं भवति । इह च करणान्नरव्युदासाय प्रकृतेरेव करणत्वं विवक्षितम् । खभावनायं कृतोऽभिरूपो न तु वस्त्रालङ्करणादिनेत्यर्थः" इति कैयटः । एतच गम्यमानकरोतिक्रियाकरणत्वात् सिद्ध"मिति तत्त्वबोधिनी । कातन्त्रमतेऽपि एषूदाहरणेषु करणे टतोया। तथाच-"प्रकृत्यादीनामपि करणत्वमस्ति, भवतेगम्यमानत्वात् ; तथा ह्यभिरूपभवने प्रकृतिः करणं, याज्ञिक- भरने प्रायः करणं, गायस्य भवने गोतं करण"मिति कातन्त्रटीका । संक्षिप्तसारे- ऽपि "हेचिङ्गगोलादे"रिति कारकपादे ७६ सूत्रटीकायां "गोवेणाई वात्स्य- इत्यादौ यत्र क्रियापदं नास्ति तव सम्बन्धमा प्रतीयते, न तु कापि क्रिया। न हि क्रियया विना कर्तृकरणे सम्भवतः, तयोः क्रियापेक्षत्वात्, तस्मात् टंतीया । यदा त कत इत्यादि गम्यते तदा कत्तयैव टतोया, तस्माद् गोत्रादेरिति प्रपञ्चार्थ". मित्युक्तं गोयीचन्द्रेण। (२) अगुणत्वेन प्राधान्येन । । ३८ ·२८८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । मैत्रस्तण्डुलं पचतीत्यत्र पचिर्विक्लेदनार्थ: (१)। अतएव विक्लेद- नाक्रियासिद्धौ मैत्रस्य गुणत्वाभावात् घत्वम् । यदा तु विक्लि- त्यर्थस्तदा तण्डुलः पञ्चते स्वयमेवेति ढधविषयः, तत: प्रेरणे जौ विक्लेदनार्थपचिसमानार्थस्तदा पाचयति तण्डुलं चैत्र इति । एवं यदा निष्पादनार्थः लधुस्तदा चैत्रः कटं करोति ; यदा निष्पत्त्यर्थ- स्तदा क्रियते कटः स्वयमेवेति । केचित्तु विक्लित्त्यर्थे पचे- रढ़त्वात् तण्डुलस्य क्रियाश्रयत्वात् तण्डुलः पचतीति । विक्लेद- नार्थस्य तु प्रेरणार्थक्रियाव्याप्यत्वात् तण्डुलाढत्वमिति। यदा तक्रियाव्याप्यढस्य घत्वं विवक्ष्यते तदैव कम्मकतेत्याहुः । काठं पचति, परशुश्छिनत्ति, स्थानी पचतीत्यादी काष्ठादौनां गुणत्वा- भावविवक्षया घत्वम् । तथाच यदा काष्ठादीनां क्रियानिष्यत्तौ धत्वादिन विवक्ष्यते किन्तु गुणत्वाभावो विवक्ष्यते तदा घत्वमिति पर्यवसितोऽर्थः । यदुक्तं- निष्पत्तिमात्रे कर्तृवं सर्वत्रैवास्ति कारके । व्यापारभेदापेक्षायां करणत्वादिसम्भवः ॥ इति । पाचयत्योदनं सूदेन गृहीत्यादौ तु पाकक्रियासिद्धी सूदस्य तत्प्रेरणक्रियासिद्धौ ग्रहिणी गुणत्वाभावाहवं, तत्राख्यातेनोक्ता- वात् राहीत्यत्र प्रौ, सूदेनेत्यनुतात्वात् त्रीति । सूथ्य पश्यति, शिवं जानीहि, रामं जानामौत्वादावप्रयुक्तानामपि चैत्रादीनां गुणत्वा- भावविवक्षायां घत्वमिति । 11) विल्लित्तिरवयवधैथिल्यं, तज्जनकव्यापारो विलोदना ।

·कारकम् । २८८ २६०। सहवारणसमोनार्थार्थ विनापृथङ्नानाद्यैः। (सह-नानाद्यैः ३।।)। एभि योगे नौ स्यात् । यदुक्तं- प्रवृत्तावप्रवृत्तौ वा कारकाणां य ईश्वरः । अप्रयुक्तः प्रयुक्तो वा स कर्ता नाम कारकम् ॥ इति । नेत्ररित्यादि। नेत्रसाधनक-पुण्यहेतुक-भूषाविशेणक-नाम- व्यवच्छिन्न-बहुत्वाश्रय जनकर्तृकातीतदर्शनविषयः शिव इत्यर्थः । नेत्राणां विषयसंयोगव्यापारण साधनत्वम् । पुण्यं शुभादृष्टं, तस्य शिवदर्शनफलसाधनयोग्यत्वात् हेतुत्वम् । भूषाणामहिवलया. दीनां विद्यमानसम्बन्धप्रतियोगितया विशेषणत्वम् । नाम संज्ञा, तस्य इतरव्यावर्तकत्वात् भेदकत्वम् । जनानां दर्शनक्रियासिद्धाव- गुणवाहत्वमिति । २८.। सह। सहश्च वारणञ्च समश्च जनश्च अर्थश्च ते, तेऽर्थाः येषां ते, नाना आद्यो येषां ते, सहवारणससोनार्थार्थाश्च विना च पृथक् च नानाद्याश्च ते तैः। एभिरिति-सहार्थादिभिः विनादिभिश्च योगे इत्यर्थः यद्यपि सामान्येनोक्तं तथाप्य- भिधानाविशेषतो ज्ञेयम् । तथाहि सहाथैयौंग गौणे त्री, गौण- त्वञ्च परम्परया क्रियागुणद्रव्यान्वयित्वम् । पुत्त्रेण सहागतः पिता, पित्रा सह स्थूलः पुत्रः, चैत्रेण सह मैत्रो गोमानित्यादौ पिनादौनां साक्षात् क्रियाद्यन्वयः, न तु पुत्वादीनामिति । गम्यमानैः सहा! रपि, बद्धो यूनागत इत्यादौ स्यात्, वूडुङा जमे ·३०० मुग्धबोधं व्याकरणम् । सहेशार्थोऽच्युतो, भेदेनालं, तेन समोऽस्ति कः । · ; विकार रहितः शम्भुः. सतामर्थः शिवार्चया ॥ श्री नॅशन विना, शम्भुः पृथक् विश्वेन, तत् पुनः । न नाना शम्भुना, रामात् वर्षेणाधोक्षजोऽवरः ॥ .. च इत्यादिज्ञापकात् । एवं साकं साबें समं सजरमादिभि- योगेऽपि । वारणार्थी अलं मास्म · मा इत्यादयः, यथा अलं विलम्बेनेत्यादि । परे तु वारणार्थयोगे त्रौं नेच्छन्ति (१)। समार्थाः सदृशार्थाः, यथा गोपेन तुल्यो हरिः। समाथै नेत्यादिना गोपस्य तुल्यो हरिः इत्यादिषु षौ च । “सादृश्यं गतमपनिद्रचूतगन्ध”- रित्यादौ तु धम्मवाचिनापि त्रीति । "गिरिशस्योपमा नास्ति नास्ति लक्ष्मीपतेस्तुला" इत्यादौ तुलोपमाभ्यां योगे वो न स्याद- नभिधानात् (२)। गौरिव गवय इत्यादौ तु न स्यादिवशब्दस्य सादृश्यद्योतकत्वात् (३)। ऊनार्था जनहीनरहितादयः। यथा (१) “गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तौ पयोजिका | अलं श्रमेण। श्रमेण, माध्यं नास्तीत्यर्थः । इह साधनक्रियां प्रति श्रमः करणम्" इति "हेतौ" (२१३२३) इति सूते मिद्धान्तकौमुदी। (२) तथाच "तुल्यार्थैरवलोपमाभ्यां टतीयान्यतरस्यामिति सिद्धान्तकौमुदी । तवं तु तत्त्वबोधिन्यां "कथं ताई तुला यदारोहति दनबारसेति कालिदासः, स्फु टोपमं भूतिसितेन शम्भुनेति माधश्च ? उच्यते-सहयुक्तोमधाने इति टतीये"त्यक्त । कुमारसम्भवस्य ५।२४ श्लोकटीकायां मल्लिनाथोऽपि “अन तुनाशब्दस्य साहश्य- वाचित्वात् तद्योगेऽपि तुल्या!रतलोपमाभ्यामिति न ततीयाप्रतिषेधः, ताल सूत्रे सहशवाचिन एव ग्रहणा"दित्याह । (३) तत्त्वबोधिन्यामपि “पदान्तरनरपेक्षेण ये तुल्यार्थास्तेषामेव ग्रहणात् गौरिव गवयइत्यादौ ने युक्त ।

·1
कारकम् ।...
३०१
२६१। काले भाड्डे वा।
(काले ७, भात् ५१, डे ७, वा ।१।)।
M
एकेनोनः, पुण्येन हौन इत्यादि । अर्थयोगे यथा धान्येनार्थः ।
सतामर्थों हरभक्त्या इत्यादि। विना शब्दयोगे यथा-"विना रामण
कोऽन्यो वा दशकण्ठविनाशकत्" । एवं धिक्समयेत्यादिना हो,
अन्यारभ्यार्थारादित्यादिना पी च। यथा-"हरिं विना विना-
रांमाहोकुल शोकसङ्कलम् । विनाशब्दवत् पृथङ्नानाद्यैश्च योगे
दीप्यौ चेति पर (१)।
सहेशाचा इत्यादि। ईशा सह अच्युतोऽचर:, ईशधीः क्विप्
ईट ततस्त्री। भेदेन अलम्, अर्थात् शिवविष्णो दो वारणीय
इत्यर्थः । तेन शिवेन विष्णुना वा कः समोऽस्ति ? ने कोऽपी-
त्यर्थः । शम्भुर्विकारः कामक्रोधादिभिः रहित: हौन इत्यर्थः ।
सतां सुधियां शिवाचयार्थः, शिवपूजैव प्रयोजनमित्यर्थः । ईशन
विना श्रीन, शिवार्चनाव्यतिरेकेण त्रिवर्गसम्पत् न भवतीत्यर्थः ।
शम्भुर्विखेन पृथक्, सर्वस्मात् चराचरजगतो भिन्नः, संसारस्य
नश्वरत्वात् । तद्विश्वं पुनः शम्भुना न नाना, शिवानान्यत्, तेन
विना पदार्थाभावात्
अधोक्षजो विष्णुः रार. इलरामाहर्षेण
एकवत्सरेणावर: कनिष्ठः। एवम् आद्यशब्देन मासेन पूर्वः, शास्त्रेण
कलहः, गुड़ेने मित्र इत्यादि।
२८१ ।... काले।
काले। कालवाचिनो नक्षत्रादिति:-तेन युक्तः
(१) २२२३२१ पाणिनिस्सूलय काशिका द्रष्टव्या।
.

·३०२ मुग्धबोध व्याकरणम् । डेत्री स्याहा। कालवाचिनो नक्षत्रात् रोहिण्यामभवत् कृष्णो रोहिण्यासीच्च चण्डिका। २६२। मानाहीप्सायां ढे। (मानात् ५1, वीप्सायां ७, ढे ७)। शतं शतं पयोऽपीप्यत् वत्सान् विष्णुः शतेन गाः । द्विद्रोणेन क्रीणाति, पञ्चकेन क्रीणाति, विद्रोणं पञ्चकम् । काल इत्यर्थे विहितस्य (१) प्णस्य लुकि काले वर्तमानानक्षत्रा- दित्यर्थः। रोहिण्यामिति-रोहिण्या युक्तः काल इत्यर्थे विहि- तस्य प्णस्य लुकि कालवाचित्वात् रोहिणीनक्षत्रयुक्तकाले इत्यर्थः । उदाहरणहयेन विकल्पो दर्शितः। एवं पुष्ये पुष्येण वा नवान- मनीयात् इत्यादि । काले किम् ? रोहिण्यां चन्द्रः, रोहिण्यधि- ठादेवतायां चन्द्र इत्यर्थः । डे इति किम् ? अद्य पुष्यः पुष्यायुक्तः काल इत्यर्थः। २९२। मानात् । मानवाचिनो वीप्सायां ढे ती वा स्यात् । शतं शतमित्यादि-विष्णुः शतं शतं वत्सान् गोवत्सान् पयोऽपी- प्यत्, शतेन गाः पयोऽपीप्यत्। नया वीसार्थस्योक्तत्वान हिः। संख्यापि परिमाणमिति (२) कस्यचिन्मतमतएवोक्तं शतं शतमि- त्यादि । विद्रोणेन क्रीणाति हिद्रोणं क्रोणाति हिट्रोणपरिमितद्रव्यं (१) नक्षलेभ्यो युक्तो काले इति वक्ष्यमाण-वार्तिकस्वेति शेषः । (२) मानदेन हम्नादिखाऱ्यादि परिमाणमुच्यते। अल तु संख्यापि। यतएव मानशब्देनेह इयत्तापरिच्छेदकस ग्रहणात् परिमाणस्य संख्यायाच पह- एमित्याह कार्तिकेयः।

·कारकम् । ३०३ . २६३। संज्ञो ऽस्मृतौ। ( संजः हा, अस्मृती ७)। स्मरणादन्यस्मिन्नर्थे वर्तमानस्य संपूर्वस्य जानाते . त्री स्याहा। संजानीव स्वमीशा च संजानीहि ततः शिवम् २६४। सन्दानो भेऽधर्मे नित्यम् । (सन्दानः ६, भे ७I, अधर्मे ७), नित्यं ११)। क्रोणातीत्यर्थः । हौ हौ द्रोणी परिमाणमस्य इत्यर्थे कतष्णेनोत- बान्न दिः (१)। एवं पञ्च पञ्च परिमाणमस्य इत्यर्थे विहित-क- त्येनीतत्वान दिः (२)। इदं नेच्छन्ति परे (३)। २८३। संज्ञो। समो ज्ञाः संज्ञास्तस्य । न स्मृतिरस्मृति- स्तस्याम् । ईशा संजानौष, पक्षे खम् आत्मानं संजानीव, सम्प्रतेरस्मृताविति मम्। ददयेन विकल्पो दर्शितः । कति तु ईशः संज्ञाता इत्यत्र परत्वात् (४) ढघे कत्येत्यादिना या त्री बाध्यते । ततस्तदनन्तरं शिवं संजानीहि स्मर, इत्यत्र स्मरणार्थत्वान्न म-त्रौ। स्मृत्यर्थदयेशाम् इत्यनेन षी च, तेन शिवस्य संजानीहि इत्यपि । २८४। सन्दा। सन्दा। समो दान सन्दान तस्य । न धर्मो- (१) अब हिगुसमासे तद्धितप्रत्ययेन वीमार्थस्योकत्वान हित्वम् । (२) पञ्च पञ्च पमून क्रीणातीत्यर्थः । (३) परमते अब परिच्छिद्येति क्रियामध्याहृत्य शतेन शतसंख्यया परिच्छिद्य गाः पयोऽपीप्यदिति समाधानम् । विद्रोणेन इत्यादौ प्रवत्यादिभ्य उपसंख्यान- मिति वार्तिकसूत्रेण हतीयेति । (४) विप्रतिषेधे परं कार्यमित्युत्तोः ।

·३०४ मुग्धबोध व्याकरणम् । :. सम्पूर्चदानसम्बन्धिनि अध, भे त्री स्थानित्यम् । संयच्छते स्म गोप्येष्टं श्रीशः संयच्छति पिये। २६५ । यस्मै दित्सासूयाक्रोधारुचिद्रोह स्थाङ्ग- श्लाघस्पृहिशप्राधीक्षाप्रतिश्रुप्रत्यनुगृधार्युर्था भं । ची तादर्थ्य च। (यस्मै ४।, दित्सा-धाय॑र्थाः ॥, भं ११, चौ ।११, तादर्थं ७१, च ।१।)। उधम्मस्त स्मिन् । धर्मशास्त्रविरुद्धाचारोऽधम्मः । श्रीशः लक्ष्मौशः गोप्या दृष्टं संयच्छते स्म, · अभिलषितं दत्तवानित्यर्थः । · गोप्य रतिदाननाधम्मः (१).। श्रिय श्रीशः इष्टं संयच्छति, इत्यत्र धर्म- शास्त्रविरुद्धवाभावान म-त्री। २९५ । यस्मै । दातुमिच्छा दित्सा । आश्च प्रतिश्च ती, ताभ्यां शुः सः। प्रतिश्च अनुश्च ती, ताभ्यां गः सः । स्थाश्च हुश्च लाधश्च स्मृहिश्च शप च राध च ईक्ष च प्रतिश्रुश्च प्रत्यनुगृश्च धारिश्च ते, तेषामर्थास्ते: दित्सा च असूया च क्रोधश्च · ईष्यों च रुचिच द्रोहश्च ते च ते। तस्मै अर्थः (२) प्रयोजनं तदर्थस्तदर्थस्य (१) श्रीशशब्देन यः श्रिया ईशस्तस्य परस्त्रियै रतिदानमधर्म इति सूचितम् । (२) बलिरनितप्रयोजनार्थार्थनेति वच्यमाणवार्तिकसूत्रेण तस्मै रति चनौँ। दुर्गादासस्तु अर्थशब्दयात्र प्रयोजनं निवृत्तिश्चेति हावौँ ग्राह्यौ, तथाच अर्थोऽभि- धेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिम्वित्यमरः । ततश्च स चासौ अर्थः प्रयोजनोति तदर्थः; तस्य भायस्तादयें; एवं तस्यार्थों नित्तिस्तदर्थः, तदर्थ एव तादी खार्थे ष्णप्रः, ततः तार्थ्यश्च तादयंञ्चेति एकशेषे सूत्रत्वादेकवे तादर्थं तस्मिन् । यत् प्रयोजनं तमा- ·! कारकम् । यमै दातुमिच्छा, असूयादयः, स्थादेरर्थश्च यस्मै, तद् भसंज्ञं स्थात्, तत्र चौ, तादर्थं च । ददातु सद्भाः स सुखं हरिः, स्मरात् गोपीगणोऽसूयति कुप्यतीति । स्म रोचते द्रुह्यति तिष्ठते हुते- लाविष्ट यस्मै स्पृहयत्यशप्त च ॥ भावस्तादयम् । यस्मै दातुमिच्छा इति-घेन खेच्छया क्रिय: माणं हानं (१) यो लभते स भसंज्ञः । यस्य पुनरादानं नास्ति तहानमित्यर्थः । अतएव भगवान् पाणिनिः “कम्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदान"मित्याह (२)। तेन विप्राय गां ददाति, माषानमै तिलेभ्यः प्रतियच्छति इत्यादी (३) स्यात्, न तु ततः पृष्ठं चतौं, यस्य नित्तिस्तस्मादपि चतुर्थीत्यर्थः । यथा ज्ञानाय पठति, पाठस्य ज्ञान- प्रयोजनमित्यर्थः । मशकाय धूमः, मशकस्य निवृत्तये इत्यर्थः । अतएव "नरकाय मंदातव्यो दीपः सम्पूज्य देवता" इत्यत्र नरकाय नरकनिवृत्तये इत्यर्थ इति मार्त- भट्टाचार्य याख्ये त्याह । तर्कवागीशमते तत्पदेनैव तनितिरिति लक्षणया सिद्ध- मिति बोध्यम् । (१) . दीयते यत्तदु दानमिति कर्मण्य नट, दीयमानं वस्तु इत्यर्थः । (२) दानक्रियाकर्मणा की यमभिप्रेति संबधनाति सम्बन्धुभीमति या तत् कारकं सम्पदानसंज्ञकमित्यर्थ इति तत्त्वबोधिनी । अन्यत्र च कर्मणा दानक- मणा यमभिप्रेति तत्कर्मनिष्ठस्वत्त्वभागित्वेनोद्देश्यीकरोति तत्सम्प्रदानमिति । एतेन त्यनुस्त्यज्यमानद्रव्यस्थ खत्वमागित्वेनोद्देश्यत्वं सम्प्रदानत्वमिति । (२) बल प्रतिदानेऽपि माषदानस्य खेच्छालतत्वं पुनरादानविरहितत्वञ्चास्ति, तेनाल सम्पदानत्वम् । ३८ ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । गर्गो राध्यति रामाय लष्णाय स्मेक्षते:ब्रज। शुभाशुभं पालोचयदित्यर्थः। विभीषणायाशुश्राव राज्यं प्रत्यशृणोदयशः । प्रतिज्ञातवानित्यर्थः । . ददाति (१) राज्ञो दण्डं ददाति(२) रजकस्य वस्त्रं ददातीत्यादौ। शत्रवे भयं ददाति, भयानि दत्त सौतायै इत्यादौ तु स्वप्रयोजन- मभिलष्यतो घस्यात्मन्यसतोऽपि भयस्य देयत्वेन विवक्षणात्, अंतएवोक्तं ददातु सद्भाः स सुखमिति। एवं विवक्षावशात् यत्र वस्तुती दानं तत्रापि न । यथा- सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे (३) । अधोते शतसाहस्रमनन्तं वेदपारगे॥ इति मनुः । पर तु पूजानुग्रहकाम्याभिः खद्रव्यस्य परार्पणम् । दानं तस्यार्पणस्थानं सम्प्रदानं प्रकीर्तितम् ॥ - (१) पृष्ठपदेनान पृष्ठदर्शनं लच्यते । तेन युद्धादौ पराजितः सन् नतासम्बन्धे पृष्ठदर्शनं ददातीत्यर्थः । यत् पृष्ठदर्शनं शत्रुभिः. प्राप्तं तस्य पुनरादानं नास्येव । किन्वान पृष्ठदर्शनस्य खेच्छया क्रियमाणत्वाभावात् तल्लब्धवतो नत इत्यस्य न. सम्म- दानत्वम् । विद्यालङ्कारेणाप्येवमुक्तम् । (२) अन पूजानुपहंकाम्या न सन्नौति न सम्पदानत्वं । खखत्वपरित्यागेन यस्य परस खत्वमुत्पादयितुमिच्छा धम्माद्यभिसम्बन्धिनी मतिर्भवति तत् सम्प- दानमित्यर्थः। एतेन राजो दगडं ददातीयत्र इच्छाविरहान संजेति। यदि धर्माद्यभिसम्बन्धिन्या मत्या दण्डं ददाति, तदा राजे दगडं ददातीत्यत्र सम्पदा- नत्वं भवत्येवेति २१६ कातन्त्रसूत्रटीकायां कविराजः । (३) “गर्भाधानादिसंस्कारयुक्तच नियमवतैः । नाध्यापयति नाधीते स जेयो ब्राह्मणब्रुवः ॥” इत्यङ्गिराः।

·कारकम् ।
३०७
रामः, प्रत्यग्टणात्तस्मै लक्ष्मणोऽन्वग्रणात् कपिः १
रामं वदन्तं प्रोत्साहयामास इत्यर्थः ।
सों धारयते सव्वं सद्भास्तं भज मुक्तये।
गुरुदेव द्विजातीनां भावशुद्धया कृतं हि यत् ।
ध्यानावनतिदानश्च पूजा माननमुच्यते ॥
विरूपोन्मत्तनिःखानामकुत्मापूर्वकं हि यत् ।
पूरणं दानमानाभ्यामनुग्रह उदाहृतः ॥
यत्किञ्चित् फलमुद्दिश्य दानयज्ञजपादिकम् ।
क्रियते कायिक. यच्च तत् काम्येति प्रकीर्तितम् ॥
दानपात्रं सम्प्रदानं विधा तच्च निरूपितम् ।
देहीति प्रेरणात् किञ्चित् प्रेरकं याचको यथा ॥
महत्त्वात् याचते नैव भक्त्या दत्तन्तु मन्यते ।
अनुमन्तृकतमेतत् स्याहुणवानतिथियथा ॥ .
न खीकरोति माहात्मयान्न निराकुरुते तथा ।
अनिराककं तत् स्यादयथा चैत्यः (१) कपानिधिः ॥
इति मुख्यसम्प्रदानमन्यत्र तूपचारादित्यप्याहुः ।
असूया गुणेषु दोषारोपः ।
क्रोधो नेत्रलौहित्यादिहेतु-
श्चित्तविकारः। ईर्था अक्षमा। रुचिः प्रीतिविशेषः । द्रोही
जिघांसा।
असूयाद्यर्थानां धूनां घस्य यं प्रति कोपः । रुयर्थानां
(१) चैत्यो बुद्धः।

·मुग्धबोधी व्याकरणम् । - प्रयोगे धो यस्य प्रौतिं करोति । स्था-हु-श्लाघ-शपां प्रयोग यो बोधयितुमिष्टः। स्मृहिधोः. प्रयोग योऽभीष्टः। राधीक्षी: प्रयोगे यविषयी विविधप्रश्नः। . आप्रतिश्रु-प्रत्यनुग्रोः प्रयोग गम्यमानप्राक्रियाया यो धः। धारः प्रयोगे यो धनस्वामी स भसंज्ञः स्यादित्यर्थः । ददालिति । यस्मै हरये गोपीगणोंऽसूयति स्म, (१) हरे दोषमारोपितवान् । यस्मै गोपीगणः कुप्यति स्म, ये प्रति नेत्रल हित्यादिकं तवान् । यस्मै ईर्थ ति स्म, यं प्रति न क्षान्तवान् (२) यस्मै रोचते स्म, यस्य प्रौतिविषयीभूतो गोपीगणः । यस्मै द्रुह्या स्म, गोपीगणो यं हिंसितुमिष्टवान् । यस्मै गोपीगणस्तिष्ठते स यं प्रति स्वाभिलाषं बोधितवान्. प्रकाशे मम् (३) । यस ज स्म, अपहुवानी गोपीगण: हरिं चातुर्य बोधितवान् । यस्मै प्रश्न घिष्ट, वाघमानमात्मानं यं बोधितवान् । यस्मै स्पृहयति स यमीप्सितवान् । पुष्येभ्यः स्पृह्यते राज्ञा इत्यादावढत्वाद्भावे मम् । स्मृहणीर विभूतय इत्यादिदर्शनादिकल्पयत्यन्यः (४) । (१) असु उपतापं करोतीति असुशब्दात् कण्डादित्वात् 'क्ये बसूये मामधातोस्ति । (२) भार्यामीर्य तीति नात्र भार्थी प्रति कोपः, किन्तु परश्यमानां तां जमते इत्यर्थः। (३) प्रतिज्ञानिर्णयप्रकाशे इत्यनेनेति शेषः । (४) पुष्माणि सृड्यति पुष्पेभ्यः स्पृहयति इत्यादौ व क्रियाव्याप्यतया ढवं, क्रियासम्बन्धविषक्षया भत्वमिति केचित् ।

·मुग्धबोधः व्याकरणम् । प्रयोग घो. यस्य प्रीतिं करोति । स्था-इ-लाघ-शपां प्रयोग यो बोधयितुमिष्टः। स्मृहिधोः प्रयोग योऽभीष्टः । राधौंक्षीः प्रयोग यहिषयो विविधप्रश्नः। . आप्रतिश्रु-प्रत्यनुग्रोः प्रयोग - गम्यमानप्राक्रियाया यो घः। धारः प्रयोगे यो धनस्वामी स' भसंज्ञ: स्यादित्यर्थः । ददाखिति । यस्मै हरये गोपीगणोऽसूयति स्म, (१) हरगुणे दोषमारोपितवान् । यस्मै गोपीगणः कुप्यति स्म, यं प्रति नेत्रलो- हित्यादिकं कृतवान् । यस्मै ईर्थति स्म, यं प्रति न क्षान्तवान्(२) । यस्मै रोचते स्म, यस्य प्रीतिविषयीभूतो गोपीगणः । यस्मै द्रुह्यति स्म, गोपीगणो यं हिंसितुमिष्टवान्। यस्मै गोपीगणस्तिष्ठते स्म, यं प्रति स्वाभिलाषं बोधितवान्. प्रकाशे मम् (३) । यस्मै हुने स्म, अपहुवानी गोपीगण: हरिं चातुर्य बोधितवान् । यस्मै अश्ला- घिष्ट, श्लाघमानमात्मानं बोधितवान् । यस्मै स्मृहयति स्म, यमौप्मितवान् । पुष्येभ्यः स्मृचते राज्ञा इत्यादावढवाद्भावे मम् । स्मृहणीया विभूतय इत्यादिदर्शनादिकल्पयत्यन्यः (8)। (१) असु उपतापं करोतीति असशब्दात् कण्डादित्वात् क्ये असूयेति नामधातोस्ति । (२) भार्थ्यामीर्य तीति नान भायां प्रति कोपः, किन्तु परैर्दृश्यमानां तां न क्षमते इत्यर्थः। (३) प्रतिज्ञानिर्णयप्रकाशे इत्यनेनेति शेषः । (8) पुष्पाणि सृहयति पुष्पेभ्यः स्पृहयति इत्यादौ तु क्रियायाप्यतया ठत्वं, क्रियासम्बन्धविवक्षया भत्वमिति केचित् ।

·कारकम् । ३०६ यस्मै गोपीगणोऽशप्त, (१) यं प्रति गोपीगण: शपथादिना खस्य. तहशत्वं बोधितवान् । स हरिः सद्भाः सुखं ददात्वि- त्यन्वयः। गर्गों मुनिव्रज रामाय राध्यति स्म, कृष्णाय ईक्षते स्म, ब्रज- स्थाने विविधप्रश्नेन रामकृष्णयोः शुभाशुभं (२) पालोचितवान् इत्यर्थः । खादि-रानोतरपि ग्रहणात् विप्राय रानोतीत्यन्ये । रामो विभीषणाय राज्यमाशुश्राव, यशश्च प्रत्यशृणोत्, याचमाने विभीषणे राज्यं यशोऽप्यङ्गीकतवानित्यर्थः । तस्मै रामाय लक्ष्मण: प्रत्यग्टणात्, कपिहनूमांश्च अन्वटणात्, विभीषणाय राज्यादिक दातुं शंसतो रामस्य प्रोत्साहनं कृतवानित्यर्थः। आप्रतिश्रु-प्रत्य- नुग्रोः प्रयोग गम्यमान-सामान्य-प्राक्रियाया ग्रहणात् याचन- शंसनभिन्नत्वेऽपि । यथा- शृखद्भाः प्रतिशृखन्ति मध्यमा भौर नीत्तमाः। रएणयोऽनुराणन्त्यन्येऽवतार्था नैव मद्विधाः (३) । (१) अप्लेति शपथाशीप्रत्यनुकारे इति मम् । (२) अब चित्तं कीडगितीति पाठान्तरम् । (३। सीतां प्रति रावणयोतिरियम् । हे भीरु टखनाः प्रार्थयमानेभ्यः खामिनि क्रियतामिन्युपदेतृभ्यः मध्यमा एव प्रभवः प्रतिश्टखन्नि तैः प्रयुक्ताः सन्तस्तथा कर्तव्यमित्युपगच्छन्नि, नत महिधा मादृशा उत्तमाः, ते हि खातन्त्रयात् खयमेव हिताहितं जानन्तीति भावः। बने अक्रतार्थाः प्रभवो ग्टणङ्गाः स्तुति कुर्बङ्गाः एव अनुग्टणन्नि, तैः प्रयुक्ताः धनादिकं दानु अभ्युपगच्छन्ति, खसिद्धये स्तावकेभ्यो यच्छन्तीत्यथा, नत्वेवं मद्विधाः | खतः प्रसिद्धत्वेन परस्तुत्यनमेचत्वात् । इति भट्टौ ८०७। इति भरतव्याख्या । संलिप्तसारे तु अलोदाहरणे गस्यमाम- ·मुग्धबोध व्याकरणम् । इत्यादौ श्रवणादिप्राक्रियांया घो भं स्यात् । सद्भाः सर्व सर्बो धारयंते, सता सम्बन्धे सर्वस्य स्वर्गमोक्षादिरूपधनस्या- धमण: शिव इत्यर्थः (१)। अन्ये तु शङ स्थिताविति रहन्ति । धृङ्:अवध्वंसे इति परे। वस्तुतस्तु शङ् स्थिती, धृञ् च धारणे, क् च धृत्यां, ध्ङ् अवध्वंसे इति चतुणीं ग्रहणम् । तथाच धनं जिंयते, • तिष्ठति, साधु(२)स्तदनं धारयति स्थापयति,साधुर्धनस्थितिप्रयोजकः पूर्वखामी उत्तमणः । प्रत्यर्थे साधुर्धनं धरति धरते धारयति वा, रक्षति, अत्र साधू रक्षणकर्ता धनस्वामी उत्तमर्णः । एवं साधु- धनं धारयते अवध्वंसंयति, साधुर्धननाशप्रयोजक: स्वामी उत्त- मणः। -सर्वत्र तअयोजके पूर्वस्वामिनि साधौ घे प्राऽनेन भमिति सारार्थः । एवं विप्राय शतं धारयति चैत्रः, विपस्य शतं प्रियते, स्वरूपणावतिष्ठते, तच्छतं चैत्र आत्मनि स्थापयति इत्यर्थः । -- श्रवणमाक्रियायाः कर्तुः सम्प्रदानत्वमुक्तम् । तथा चायमर्थ:-पूर्व ये टखन्नि प्रमोर्वाक्यमिति शेषः, अर्थात् प्रसुवाक्यमाकर्ण्य तत्पतिणलयनः प्रभोरानुकूल्य वर्तन्ते, तेभ्यो मध्यमाः प्रतिष्टखन्नि, वयमेतहः करिष्याम इत्यभ्युपगच्छन्ति । अत्र श्रवणमेव पूर्वक्रिया, तस्याः कर्ता सम्पदानं भवतीति । अतएवान तर्क- वागीशेनोक्तं श्रवणादिप्राकक्रियायो घोभं खादिति। (सतिसार' कारकपादे २५ सूतस्य टीका दृष्टव्या)। (१) दयालुतया सर्व अवश्यंदायिनः शिवस्य अधमर्णतल्यत्वेन निर्देश इति दुर्गादासः । केचित्तु धारीति धृशङ् स्थितौ प्रेरणान्तः। अस्यार्थी ग्टहीता.. परिशोधनम् । नत्र यस्य धनं ग्टहीतं तस्य सम्पदानत्वम्। यथा हरिद्रः साधने शतं धारयतीति। का-सि। . : '. (२) माधुरत्तमः। ..

·१. कारकम् । . तम् ईदृशं शिवं मुक्तये भज, भजनप्रयोजनं मुक्तिः। एवं यूपाय दारु, रन्धनाय स्थालीत्यादि। . अनुक्तचतुमन्तढात् । अप्रयुक्तस्य चतुमन्तस्य ढाच्ची स्यात् । काष्ठाय ब्रजति, काठमानेतुं गच्छतीत्यर्थः (१)। युद्धायः संनद्यते, युद्ध कत्तुं सन्नहनं करोति ; पत्ये शेते, पति प्रोणयितुं शेते इत्यर्थः । अनुतति किम् ? एधानाहर्तुं व्रजति । चतुमर्थभावात् । चतुमर्थे यो भावत्यस्तदन्ताची स्यात् । पाकाय व्रजति, पक्तुं व्रजतीत्यर्थः । एवं भुक्तये व्रजतीत्यादि। अत्र यद्यपि तादर्थं गम्यते तथापि नियमार्थमिदं, तेन ओदनं पाचको व्रजतीत्यादौ घे चतुमर्थत्यान्न स्यात् । उत्पातेन बोध्यात्(२)। वाताय कपिलिका विद्युत्, कपिलिका- विद्युदुत्पातन ज्ञाप्यमानो वायुरित्यर्थः । एवमातपाय लोहिता विद्युदित्यादि। ... - :: (१) फलेभ्यो याति फलान्याहर्नु यातीत्यर्थ इति सिद्धान्तकौमुदी। “न चेह तादी रति प्राप्तिः शङ्कया, यानक्रियायाः फलार्थत्वाभावात् । बाहरणार्थी हि यानक्रिया.. बाहरणन्तु फलकर्मकमित्यन्यदेतत्" इति क्रियार्थोपपदति (818) सूत्रटीकायां तत्त्वबोधिनी। (२) "पाणिनां शुभाशुभसूचको भूतविकार उत्पातः, तेन ज्ञापिताथै वर्त- मानाचतौँ वाच्येत्यर्थः । वाताथ-वातस्य ज्ञापिकोत्यर्थ' इति परिक्रयणे इत्यादि ( १।४188 ) सत्रटीकायां तत्त्वबोधिनी । कपिलिका विद्युदत्यातः, तेन ज्ञायमानो वातस्ततचतुर्थी भवति । “वाताय कपिला विद्युदातपायातिलोहिनी। कृष्णा सर्व- विनाशाय दुर्भिक्षाय सिता भवेत्" । इति भाष्यम् । । --- ·२१२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । '... २६६ । शतार्थ वषडित सुख खाहा खंधां खंस्ति नमोभिः । (शक्तार्थ-नमोभिः ॥)। एभिर्योग चौ स्यात् । दत्येभ्योऽलं हरिः, पूष्णे वषट्, सद्भयो हितं सुखम् । खाहाग्नये, स्वधा पित्रे, स्वस्ति धात्रे, नमः सते ॥ २८६. शता। शत्तोऽर्थो येषां ते शक्तार्थाः, शतपर्याप्त- प्रभुप्रोथालमादयः । दैत्येभ्य इत्यादि-दैत्यानां सम्बन्धे समर्थों हरिः। एवम् “अलं प्रदोषः प्रियसङ्गमाय," शतो. मल्लो मल्लाय,(१) इन्द्रो हवाय प्रभुरित्यादि। यदा प्रभुशब्द ईखरवांची तदा येव, (२) तेन ममायं प्रभुः स्वामीत्यर्थः। भट्टी "नामोथौदस्य कश्चन (३) इति दर्शनात् शक्तार्थयोग थपौत्यन्ये (8)। भक्तो मल्ली राज्ञ इत्यत्र राज्ञो न शक्तार्थयोगः । वषट् स्वाहा खधा दानार्थ- (१) "अलं योगे चतुर्थी तिर्नास्ति."चतुर्थ्या पादेलोनादावि"ति नित्यसमासे वाक्याभावादिति केचिद्ददन्ति । शनो मल्लो मल्लाय इत्यत्र कारकविभक्त्या प्रथ- मया बाधितत्वात् मल्ल इति न चवों"-संक्षिप्तमारे कारकपादे-८२ सूते गोयीचन्द्र (२) प्रभ्वादियोगे घध्यपि साधुः । “तस्मै प्रभवति","म एषां पामणो"रितिनि- देशात् । तेन प्रभुव॒भूर्भुवनत्रयस्येति सिद्धम्" इति सिद्धान्तकौमुदी । (३) भट्टौ १६ । ४ | रामलक्ष्मणौ प्रति विभीषणयोतिरियम् । कयन अख कुम्भकर्णस्य न अमोथीत् प्रभवति स इत्यर्थः। प्रोञ पर्यापणे इति कविकल्प- द्रुमः । पर्यापणं सामर्थ्यम् । (8) "शनाथैः षधपीच्यते" इति संक्षिप्तसारखतम् ( कारकपा ८३) । ..

·कारकम् । २१३ my द्योतकाः । (१) पूष्णे वषडिति सूर्याय दीयते इत्यर्थः । सो हितं, सद्भाः सुखं, परन ग्रहणात् सतामित्यपि। “प्रामाद्यद- गुणिनां हित"मिति भट्टिः (२)। अग्नये खाहा, अग्नये दीयते इत्यर्थः। एवं पित्र वधा। धान खस्ति, पोटुः कुशलमस्तु इत्यर्थः । सते नमः, सतां सम्बन्धे प्रणाम इत्यर्थः । सामान्यतो ग्रहणात् कृष्णाय कुसुमं नम इत्यादी त्यागार्थेनापि स्यात् (३)। नमस्कृत्य मुनित्रयमित्यादौ नमःशब्दद्योतितप्रणत्यर्थको व्याप्य- वात् ढवम् (४)। रावणाय नमस्कुर्य्याः, नमश्चकार देवेभ्य इत्यादौ तु प्रणतिवाचकनमःशब्दस्य क्रियाव्याप्यत्वात् ढत्वं (५) स्यादेव। (१) "वषट् खधा स्वाहा नम एषां त्यागार्थतया सम्महानत्वेनैवेष्टसिद्धौ पृथक पहणं मन्त्रान्तर्गतानामपि प्राप्त्यर्थम् । तेन शिखायै वषट्, शिरसे वाहा, पिटभ्यः स्वघोच्यता, हृदयाय नम इत्यादि सिद्धम् । नारायणं नमस्कृत्य इत्यादौ उपपदविभोः कारकविभक्तिर्गरीयसीति न्यायात् कर्मत्वम्" इति दुर्गादासः। (२) भट्टो १७ । ३९। इन्द्रजितं प्रति विभीषणस्योतिरियम् । गुणिनां माल्यवत्-प्रमतीनां गुणवतां साधनां वा हितं प्रति, बल प्रतिरध्याहार्यः, प्रामा- द्यत् अनवहितोऽभवदित्यर्थः । सन्षु हस्तलिखिततर्कवागीशटोकापुस्तकेषु हित- मिति पाठः । संक्षिप्तसारेऽप्येवम् । मुद्रितपुस्तके त हिते इति पाठो दृश्यते। (३) “लष्णाय गन्धो नम इत्यस्य स्व-खत्व-ध्वंस-पूर्वकारोपितखत्वाश्रय इत्यर्थः । तेन कृष्णसम्बन्ध्यारोपितखत्वाश्रयो गन्ध इत्यर्थः। एवञ्च सम्बन्धार्थत्वेन पछी- विषयेऽस्स विषयः" इति विद्यालङ्कारः। (४) अत सधातुरेव प्रणतिवाचकः, नमःशब्दस्तु तद्योतका, तस्मात् प्रणत्यर्थ- बजो विषयतारुप-फलाश्रयत्वात् मुनित्रयमिति कर्मत्वम् । अतएव नमस्करोति देवानियत उपपदविभोः कारकविभक्तिगरीयसीति न्यायात् कम्मत्वमिति सिद्धान्तकौमुदी। (५) ठत्वं ननःशब्ट्येति शेषः । “नमस्कुर्मी न्हसिंहाय-सिंहमनुकूलयितमि- ४० ·२१४ मुग्धबोधःव्याकरणम्। २६७ टनाशिषि वा। (ढे ७, न ।१।, आशिषि ७, वा ।११)। सद्भाः सतां वा शं भूयात् । ... वलिरक्षित प्रयोजनार्थार्थेन। वलिरक्षिताभ्यां प्रयोजन- वाच्यर्थेन च योगे ची स्यात् । कुवेराय वलिः, विप्राय रक्षित, ब्राह्मणार्थी यवागूरित्यादि। नित्यं प्रयोजनार्थार्थन वायलिङ्गता चेति (१) सः । कृत्यर्थैर्विकार सम्पद्यमानादभेदे। कृत्यर्थधुभिर्योगे सम्पद्य- मानाच्ची स्यात् विकारे, न तु भेदविवक्षायाम्। मूत्राय यवागूः सम्पद्यते, मूत्ररूपेण यवागूः परिणमतीत्यर्थः। एवं उच्चाराय. कल्पते माष इत्यादि । विकार किम् ? मूत्रं यवागूः सम्पद्यते, अन विकारो न विवक्षितः, किन्तु कारणतामानम् । भेदे तु मूत्रं यवाग्वाः सम्पद्यते, यत इत्यादिना जत्वम् । २०७। ढेना। आशिषि गम्यमानायां यस्य सम्बन्धो- ऽवगम्यते तस्माची स्याहा, न तु ढे सतिं। यद्यपि सामान्येनोक्त तथाप्यभिधानाविशेषतो ज्ञेयं, तथाहि कुशलायुष्य-प्रयोजन हित- सुख-शोभनाथरैव योगे ज्ञेयम् । सद्भाः साधूनां कुशलं भववित्यर्थः । एवं सद्भाः सतां वा आयुष्यं जीवितं, प्रयोजनमर्थः, पथ्यमुपका- रक, शम्म सातं, शोभनं भद्रं वा भवतु भूयाहा इत्यादि । त्यर्थः । एवं खयम्भुवे नमस्कृत्य इत्याहावपि" इति सिद्धान्तकौमुदी। तन्मते एधू- दाहरणेषु "अनुकचतुमन्तढात्," इति चतौँ । (१) वच्छमाण-चतुर्थीतत्पुरुषप्रकरणे वार्तिकसावमिदं द्रष्टव्यम् ।

·कारकम् । ३१५ . - २६८। परिक्रियो धे वा। (परिक्रियः ६, धे ७, वा ।११) । भक्त्यै मुक्तिः परिक्रौता सद्भिविष्णो रुषारिभिः । स्वस्ति गोभ्यो ब्राह्मणेभ्यो भूयादिति पूर्वेण नित्यम् (१)। हित- सुखयोरुभयत्र पाठोऽनाशिष्यपि विकल्पार्थः। ढे तु शिवस्तव करोतु शम् । ढे निषेधस्तु न पाणिन्यादिसम्मतः । आशिषि किम् ? आयुष्यं (२) प्राणिनां कृतम् । २८८। परि। परिपूर्वक्रोजो वेतनादौ धे चौ वा स्यात् । नियतकालं भृत्या (३) स्वीकरणं परिक्रयः। सद्भिविणोभक्त्यै मुक्तिः परिक्रीता, विष्णुसेवन-वेतनेन सालोक्यादिरूपा मुक्तिनि- वद्धा इत्यर्थः । अरिभिः शत्रुभिः रुषा देषेण । उदाहरणहयेन विकल्पो दर्शितः । एवं द्रोणाय द्रोणेन वा परिक्रीतो वृषल: (४), किञ्चित्कालपर्यन्तं खोकतानित्यर्थः । परः किम् ? शतेन क्रीतोऽखः। पर अत्र धस्य भत्वमाहुः (५) । (१) खस्तियोगे "आशीविवक्षायामपि घरों वाधित्वा चतुथ्यव भवति । खस्ति गोभ्यो भूयात् । खस्ति ब्राह्मणेभ्यः" इति काशिका (२।३ । १६), (२) बायुस्करमित्यर्थः। (३) भृतिवेतनम् । (8) षलः यूद्रः। (२) अत्र सूने दुर्गादासः “व्यवस्थार्थ परसूत्रे वाशब्देऽवश्यवक्तव्ये विमापा- दयमध्यवर्तित्वेऽप्यस्य विकल्यार्थं वायह"मित्याह। वापहणमाशिषीत्यस्य निव- त्यर्थमिति गङ्गाधरः।

·३१६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २६६ । गत्यर्थमन्यढे चेष्टावजेऽनध्वाकाकशूकश- गालनावन्ने वा। (गत्यर्थमन्यढे ७१, चेष्टावजे ७, अनवा-अन्ने , वा ।१)। गत्यर्थमन्यत्यो मान्मार्गकाकादिवर्जे चेष्टावज्ञयोची स्याहा। २६८ । गत्यर्थ । गतिरों यस्य सः, स च मन्यश्च तत्, तस्य ढं तस्मिन् । चेष्टा च अवज्ञा च तत्तस्मिन् । न अध्वा अनध्वा, काकच शूकश्च शृगालश्च नौश्च अन्नञ्च तत्. न तत् अकाकशूक- गालनावनम् । पुनः अनध्वा च तच्च तत्तस्मिन् । नजद्दयमुक्तं यथा- क्रमदर्शनार्थम् । चेष्टायामित्युक्तेर्गतिरिह पादविहरणात्मिका, तेन स्त्रियं गच्छतीत्यादो न स्यात्. ग्राम्यार्थत्वात् (१)। चेष्टा काय- कतव्यापारः, परिस्पन्दनादिलक्षणेत्येके । तन्मते स्त्रियं गच्छतीत्यादी यह प्रविशति इत्यादिवत्र स्यात् (२)। वाशब्दस्य व्यवस्थावाचि- खात् अजां नयति, रहं प्रविशति, गिरिशिखरमारोहति, सागरं तरति इत्यादी न स्यादेव; ग्रामाय ग्रामं गन्ता, वनाय वनं गमन- मित्यादी ढे व्यपि न स्यात् । ग्रामस्य गन्ता वनस्य गमनमित्या- यपीति भागत्तिः (३)। एक तु तादर्थ्य च्यां सिद्धायां ग्रामाय समृच्छतीत्यादिषु समी गमृच्छेत्यादिना अढवाभप्राप्तिनिरासार्थ- मिदमित्याहुः (४)। (१) ग्राम्योऽश्लीलः। स्त्रिया मह सङ्गच्छते इत्यर्थः । (२) वच्यमाण-वाशब्द-व्यवस्थयेति शेषः । (३) क्षति षष्ठी वेति भागवत्तिरिति क्रमदीश्वरसूत्रम् । {8) अब पुनर्वाग्रहणं परव नित्यमिति गङ्गाधरः।

·कारकम् । ३१७ बजाय व्रजति श्रीशो वजं व्रजति केशवः । न त्वा तणाय मन्येऽहं न त्वा मन्ये तृणं खल ॥ चेष्टावन्ने किं-मनसा द्वारकामेति त्वां मन्येऽहं.जनार्दनम् । अध्वादौतु-गच्छत्यनन्तः पन्थानं न ला काकं स .मन्यते । न वाढणायेति-मन्यतेयेन टेनानादरो गम्यते तत्रैव ची, तेन त्वा इत्यत्र न स्यात् । गच्छत्यनन्त इत्यादि-पत्र मुख्यस्या- ध्वनी निषेधः। मुख्यत्वन्तु साक्षादभिमतदेशप्राप्तिहेतुत्वं, तेन उत्पथेन (१) पथे गच्छतोत्यादौ स्यात् । अत्र पथः साक्षादभिमत- देशप्राप्तौ व्यवहितव्यापारवत्त्वेन गौणत्वम् (२)। मेति-बां काकं न मन्यते, काकादण्यपकष्टं मन्यते इत्यर्थः एवं न त्वा शूकं मन्ये, न त्वा शृगालं मन्य इत्यादि (३)। परे । प्राणिमात्रे निषेधात् (४) काकशकशृगालानामेव निषेध न वा काक- (१) कुपथेनेत्यर्थः। (२) बल पन्याः साक्षासम्बन्धेन नाभिमतदेशमाप्तिहेतः, अपितु स पन्या बाव अभिमतदेशपदवाच्यः, अतोऽस्य उत्पथव्यापाररूपव्यवहितव्यापारवत्वेन णत्वम् । तथा च संक्षिप्तसारे कारकपादे १०२ सूत्रटीकायां गोयीचन्द्रः- 'यत्रावर्मना पन्यानं गच्छति तत्र प्रामादिवत् पन्या एव गम्यः तल चतुर्थी भवती- पर्थ" इत्याह। सिद्धान्तकौमुद्याञ्च "गन्त्राधिष्ठित अध्वन्येवायं निषेधः यदा त उत्पथात् पन्था एवामितुमिष्यते तदा चतौँ भवत्येवे"त्युक्तम् । (३) यूकःशस्यादीनां सूक्ष्मायभागः, “न त्वां नावमहं सन्ये यावत्तीर्ण न नाव्यम् । न वामनमहं मन्ये यावद्भक्तं न श्राद्ध मिति संचितसारे कारकपादे १०३ सालस्य दृत्तिः। (8) मन्य कर्मण्यनादरे विभाषामाणिषु २।३.१७। इति पाणिनिसले प्राणिमाले निषेधमपनीयेत्यर्थ इत्युक्तम् । अतोऽल निषेधादिति निषेधमपनीयेति यषथै पञ्चमी। .

·३१८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३००। यतोऽपायभौजुगुप्सापराजयप्रमादादा- नभूत्राणविरामान्तईिवारणं जं पी (यत: ५, अपाय-वारणं ११, १, पौ।१)। यत एते तत् जसंज्ञं स्यात्, तत्र पी। A इत्याहुः । तन्मते क्वचित् शुकस्थाने शुनः पाठः (१)। अन्ये तु प्राणिषु काकशृगालावेव वर्जयन्ति । ३००। यतो। अपायो विश्लेषः, भौयं, जुगुप्सा गया चित्तनिवृत्तिः, पराजयः सोढ़ मशक्तिः, प्रमादोऽनवधानता, आदानं नियमतो वाक्ययहणं, भूरुत्पत्तिः प्रादुर्भावश्च, वाणं रक्षा, विरामोऽझ्या चित्तनिहत्तिः, अन्तर्डिरन्तहीन, वारण प्रहत्तिविघातः । यत एते इति - अपायाद्यवधित्वेन यद्विवक्ष्यते तज्जसंगं स्यात् । तत्रिविधम् । निहिष्टविषयं किञ्चिदुपातविषयन्तथा । अपेक्षितक्रियञ्चेति त्रिधापादानमुच्यते (२) ॥ श्रुतसाध्यक्रियं यत् स्यान्निहिष्टविषयन्तु तत् । अह्यसाध्यक्रियं यत् स्यादुपात्तविषयन्तु तत् । अपेक्षितक्रियं तत् स्याद् यत् क्रियाशून्यमेव हि ॥ (१) सिद्धानकौमुद्यान्तु “न त्वां शुने श्वानं वा मन्ये इत्यत्र प्राणित्वेऽपि भवत्ये"वेन्युनम् । काशिकायां माध्येऽप्येवमेव । (२) अपादानस्सैवं वैविध्यमन्यत्र पन्थे प्रायशो न दृश्यते। “धनाविद्योतते विद्युदि- त्यात निःसरणाने विद्योतने विद्युतिः, निःसृत्य विद्योतते इत्यर्थ" इत्युक्त प्रयोग- रत्नमालाटीकायाम्। तन्मते अत्र निःसरणपूर्वक-विद्योतनमेव विद्युतेरर्थः ।

·- - कारकम् । ३१५ विभीषण: पदाभ्रष्टो, मातीती, जुगुप्सितः । पापात्, पराजितो दुःखादप्रमत्तो विधः, सतः । .... क्रमेणोदाहरणानि-वृक्षात् पर्ण पतति, घनाहिद्योतते विद्युन्मेघानिःसत्य विद्योतत इत्यर्थः । श्रौघ्नेभ्यो(१) माथुरा पाय- तरा इत्यत्र नियमेन उत्कर्षक्रिया गम्यते । नियमचावश्यकता। ये तावदाव्यतरा भवन्ति, ते दुर्गतेभ्य उत्कृष्टसुखभाजो भवन्ति इत्ययः। एवं माथुरेभ्यः श्रौना दीनतरा इत्यत्र नियमेनापकर्ष- क्रिया गम्यते । अपसरतो मेषादपसरति मेष इत्यादौ एकस्यावधित्वं विवक्ष्यते । यदा तु न विवक्ष्यते तदा मेषावपसरत इति। एवं वृक्षस्य पर्ण पततौति सम्बन्धमात्रस्य विवक्षितत्वात् । तत्र भीत्रार्थयोर्यो भयहेतुः। पराजेयंत् सोढुमशक्यम् । आदा- नस्य नियमतो वाक्यग्रहणस्य य आख्याता। उत्पत्तिकर्यत् कारणम्। प्रादुर्भावक यंदाद्योपलम्भनस्थानम्। अन्तहान- कर्ता यस्यादर्शनमिच्छति । जुगुप्सा-विराम-प्रमाद-वारणार्थानां यनिमित्तं (२) । एषामावधित्वविवक्षायां जसंजेत्यर्थः (३)। एवं ब्राह्मणात् शंसतीत्यव उपरणाने शंसने शूमिः, ब्राह्मणात्य शंसतीत्यर्थः । ब्राह्मणो वेदेकदेशः। {१। देश विशेषवासिभ्य । २) जुगुमाया यदु गर्हणीयं, विरामस्य यत्राश्रद्धा, प्रमादय यद् विषयक- मनवधानम्, वारणय यः प्रवृत्तिविषयतचयादानमिति बृहन्मुग्धबोधम् । (३) अवधिः सीमा।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । पात्तविद्यो, मुनर्जातो, मातस्त्रातो निज, भवात् । विरतोऽन्तहिंतो दुष्टात्, शोकात् रामेण वारितः ॥ विभीषण इत्यादि। विभीषणः पदाभ्रष्टः, लङ्काया रामस्य निकटं गत इति यावत्। स कौश: ? भात रावणाश्रोतः, तस्य घातैव भयहेतः। कुचिकयनं भाययति इत्यादौ तु अवधिवा- भावान जत्वम्(१) । पापात् जुगुपितः, पापं निन्दनं ततो निवृत्तः । जुगुप्सायाः पापमेव निमित्तम् । दुःखात् पराजितः, दुःखं सोढुं न क्षमः, पराजः दुःखमेव सोढुमशक्यम् । अन्यत्र रिपून परा- जयते अभिभवतीत्ययः । अविधेः प्रमत्तः, अशास्त्रविहितात् कर्मणः प्रमत्तः, प्रमादस्थाशास्त्रविहितकमैव निमित्तम् (२)। यहा विधेः अप्रमत्त इति, अ-शब्दो निषेध, पादौ जलं, पश्चाविषेधार्था- कारेण सह सम्बन्धः, ग्रामं न गच्छतौतिवत्। एवं धनात् प्रमाद्यति इत्यादि (३) । सत पातविद्यः, पण्डितानियमतो रहौतवाक्यः । गुरोरध्ययनस्य नियमपूर्वकलात् नियमतो वाक्यस्य सत आख्या- टलम् ; एवमुपाध्यायात् शृणोति पठतीत्यादि । अनियमे तु नटस्य गीतं शृणोति । मुनर्विववसो जात उत्पन्नः, विभौषणस्य मुनि- निमित्तकारणम् । जायमानस्य प्रकृतिः कारणम् । तद्विविध, सम- वायिनिमित्तञ्च। तत्र यत्समवेतं (8) कार्यमुत्पद्यते तत् समवायि, यथा मृत्यिण्डाहटो जायते, वीजादङ्गुरो जायते इत्यादि । एतद्भिव 11) कुचिका मत्स्य विशेषः। (३) अवैधकर्मण्यनवाहित इत्यर्थः । (३) धनविषयक यदनवधानं तहानित्यर्थः । (8) यस्मिन् समवेत समायसम्बन्धेन वर्तमानं सदित्यर्थः ।

·: कारकम् । २२१ निमित्तं (१) यथा चक्राइटी जायते, पुत्चात् प्रमोदो जायते (२) इत्यादि। समवायिकारण-प्रत्यासन्नमवत-सामर्थ्यमसमवायि च कारणान्तरमित्यन्यः (३)। यथा तन्तुद्दयसंयोगात् पटो जायते इति। शृङ्गात् शरो जायते, गोमयादृश्चिको जायते इत्यत्र शृङ्गादि समवायिकारणं, शृङ्गादिसमवायिशरादेरपृथक्सिद्धत्वात् (8)। भ्रातू रावणानिजैरामीय स्त्रातः ; रावणएव विभीषणस्य भय- हेतुः। एवं. काकात्तिलांस्त्रायते इत्यत्र लपाणिनि . भयमुप- चरणीयं, भयस्य प्राणिधम्मत्वात् । भवाहिरतः संसारमश्रद्धाय तस्मानिवृत्तः ; विरामस्य भवो निमित्तम्। दुष्टादन्तहित, प्रात्मनो रावणाददर्शनमिष्टवान् । 'रामण शोकाहारितः, भोके प्रवर्तमानो निरुद्धः, वारणस्य निमित्तं शोकः । एवं यवेभ्यो गां निषेधति, कूपादन्धं वारयति । सत्यात् स्खलति, आचाराचलति, (१) याभ्यामन्यदन्वयव्यतिरेकानुविधायि निमित्तकारणम् । : (२) ययात्मनः प्रमोदो भवति स यात्मा समवाथि कारसं पुत्रो निमित्त- कारणमिति। (३) अयार्थ:-समवायिकारणे प्रत्यास स्थितं, अवतं निश्चितं सामर्थ कारणत्वं यख तत्, तन्तुहयस योगात पटो जायते इत्यादौ संयोगोऽसमवार्थि कारणं। अतएव "असमवायिकारणत्वं गुणकर्मणोरेव भवति, तदुभयश समवायेन सम्बद्धमित्यर्थः," इत्युक्त विद्यालङ्कारेण । (४) पृथग्भावेनानवस्थितत्वादित्यर्थः । कारकपादे “जन्यर्थक ः प्रकृती" इति २३ संख्यक क्रमदोश्वरसूत्रस्य वृत्तिं गोयीचन्द्रटीका विद्यालङ्कारटिप्मनीञ्च पया- बोच्य शरोऽत उद्भिज्जविशेषः, वृश्चिको गोमयवृत्त्युमजः, श्टङ्गशब्दः शिखरवाचक सरस्मात् ट्रङ्गगोमये शरश्चिको प्रति निमित्तकारणे, नत समवायिकारणे इति तेषां मतमिति प्रतीयते । तर्कवागीशस्तु अष्टथसिद्धत्वं समवायिकारणत्वमिति मन्यमानः सृङ्गगोमययोः शरवृश्चिको प्रति समवायिकारणत्वमाहेति मतभेदः । - । ४१ ·३२२ मुग्धबोधं व्याकरणम्। ३०१। अन्यारम्याराद्वहिर्विनर्ते प्रतिपयं- पादिक्शब्दैर्हेतुयबर्थे च। ( अन्ध-शब्दः ३॥, हेतुयबर्थे ७१, च ।१५)। एभिर्योग हेतौ यबन्तस्यार्थे च पी स्यात् । आङ् व्याप्तिसौनोस्त्यागेऽन्यौ प्रतिदाननिधौ प्रति । विप्रावस्त्रं राहाति इत्यादौ गौणागौणापायावधित्वेन विवचित- वाजत्वम् । एवं सति व्याघ्रो यदि मां पश्येत् तदा ध्रुवं मृत्युरिति मनसा तं प्राप्य ततो निवर्त्तते इत्यादिक्रमेणैव गौणापायत्वात सिडे भ्यादिग्रहणं प्रपञ्चार्थमित्यन्ये । व्याघ्रादिभति, दस्युभ्यों रचितः स्वार्थ इत्यादौ निहत्त्ववस्थाविवक्षितत्वे पू→णाप्राप्ते ग्रहण- मिति परे । ३०१। अन्या। अन्यश्च प्रारभ्यश्च तावौँ येषां ते, दिशि दृष्टाः शब्दाः दिकशब्दाः, अन्यारभ्यार्थाश्च आराञ्च वहिच विना च ऋते च तिच परिश्च अपञ्च आङ् च दिक्शब्दाश्च ते तैः । यपोऽर्थों यबर्थः, हैतुब यबर्थश्च तत्तस्मिन् । येन विधिस्तदन्तस्येति न्यायादाह यबन्तस्येति । आङादीनां नानार्थवादर्थविशेष एवान ग्रहणम् इत्याह प्राङ् व्याप्ति इत्यादि। प्रतिदाननिधावित्यागमशासनस्यानित्य- वात् न नुए। प्रतिदाने परीवर्ते, प्रतिनिधी मुख्यसदृशे प्रतिरत्न रहीत इत्यर्थः । नेतरइत्यादि । ईशानाविष्णुर्नेतरः शिवाभिन्नः । एवं सुराद- ·कारकम् । ३२१ नेतरी विष्णुरीयानात्, भवात्. प्रभृति सोऽर्यते । सोऽस्मदारात् वहिस्त्वत्, शं विना नार्थों वृषाहते । न्येऽसरवर्गा इत्यादि। परे तु नीचार्थेतरशब्दं पृथक्टङ्गन्तीति (१)। भवात् प्रभृति जन्मन आरभ्य स शिवोऽचाते अर्थादस्माभिः । स्कन्धात् प्रभृत्येव सपल्लवानीति कुमारसम्भवे । यर खारभ्यार्थ- शब्दं पृथक् न रङ्गन्तौति (२)। स शिवोऽस्मदारात् अस्माकं समीपवर्ती। स बद्दहिस्तव दूरवर्ती। कचिदपवादविषये- ऽप्युत्सर्गस्य निवेशात् “करस्य करभो वहिः," "वहिरम्भोज- धनस्य वानरा" इत्यादी षो। वृषाधम्मादिना शं न, वृषाहते नार्थों भवतीत्यर्थः । शम्भोक्तः सेवायाः प्रत्यमृतं परीवत्तौ मोक्षः। केशवात् प्रति प्रद्युम्नः, कृष्णस्य प्रधानसदृशः । अनन्तात् परि विष्णोत्यागात् त्रयः कायिकवाचिकमानसास्तापा भवन्तीत्यर्थः । एवमपानन्तादिति बोध्यम् । आ मृत्योर्मृत्युपर्यन्तं हरिः (१) अन्यारादितर इति २२२२६। पणिनिसले इतरशब्दस्य प्रथग्यहण- मस्ति, सिद्धान्तकौमुद्यां उ "इतरयहणं प्रपञ्चाथमि"त्युक्त। तत्र तत्त्वबोधि- न्यामपि “न च इतरस्त्वन्यनीचयोरित्यमरोक्तानीचार्थखेदं यहणमस्तीति वाच्यं * * * पञ्चमीविभक्त इत्यनेनैव मिहत्वा"दिव्युतम् । अस्मन्मतेऽपि नीचार्थेतरशब्द- योगे निर्धारऽधिकेनेत्यादिसूण निर्धारे पञ्चम्याः सिद्धत्वादितरशब्दो न प्रथयुक्त ति। (२) पृथक् न ग्टङ्गन्तीत्यसायमाशयः-पाणिनिसूत्रे धारभ्यार्थशब्दयोगे पञ्चमीविधानं नास्ति। किन्तु “अपादाने पञ्चमीति सूते कार्तिक्याः प्रभतीति भाष्यप्रयोगात् प्रतियोगे पञ्चमी"ति सिद्धान्तकौमुदी। तत्र तत्त्वबोधिन्यामपि "कार्तिक्याः प्रतीति माध्यं विवखता कैयटेन तत धारभ्येत्ययमिति प्रयुक्तम्"। अत एवाचार्थेणारभ्यार्थ इत्युक्त्या चातयं प्रकटितम् । .

·३२६ मुग्धवोधं व्याकरणम् । ३०२। वारादथैः । (वा ११, पारादथैः ॥)। दूरान्तिकार्थे: पी स्याहा। रामाद्रुद्रस्य यो दूरं पापाहुःखस्य सोऽन्तिकम् । ३०३। समाथैनार्यस्तस्तादितसुखैर्निरे सम्बन्धे टेच षौ। : (समार्थ- सुखैः ३॥, निारे ७१, सम्बन्ध ७१, ढे ७, च ।।, पी।१।। " तु आगच्छचोत्यादिक्रियाध्याड्रियते तत्र पूर्वेणैव (१) पो स्यात् । यत्र तु नाध्यागियते तत्रैवास्य विषय इत्यन्ये। वस्तुतस्तु उपात्त- विषयत्वात् पूर्वेणैव निःसृत्ये त्यध्याहारात् । ३०२। वारात्। आरादों येषां ते तैः। भाराहूर- समीपयोरित्यत आह दूरान्तिकाथैरिति । स्तोकाल्पकतिपयक्कच्छात् धादसत्त्वे । धेभ्य एभ्यः पी वा स्थान तु सत्ले (२)। स्तोकान्मुक्त: स्तोकेन मुक्तः। एवम् अल्पादल्पेन इत्यादि। सत्त्ववाचिनस्तु स्तोकेन मधुना मत्तः । धात् किं ? स्तोक याति । समा। समोऽर्थो येषां ते, स्ताच आश्च ती स्तो, ताभ्यां तौ स्तातौ। पश्चात् समार्थाश्च एनश्च आश्च रिश्च अस्: च -- . , (१) अपादानत्वात् यतोऽयायभीत्यनेनैव । (१) सत्वे द्रव्ये। स्तोकादीनां विशेष्यगामित्वे सति नेत्यर्थः । स्तोकादीनां क्रियाविशेषणत्वे तखेन यातीतिवत् यल तेस्य स्तृतीया स्यात्तत्रैव पन्ने पञ्चमीत्यर्थः । ।

·ܝ• .. कारकम् । ३२७ एभियोग एषु च षो स्यात् । यः सर्वस्य समो यश्च दक्षिणनोत्तरा स्थितः । तस् च स्तातौ च हितच्च सुखञ्च तानि तैः। जातिगुणक्रियाभिः सजातीयव्यवच्छेदो हि निहारः। विशिष्टधीहेतुः सम्बन्धः, स चानकप्रकार:, खखामित्व-जन्यजनकलावयवावयवित्व-प्रति- योग्यनुयोगित्वाधाराधयत्वादिः । एभिर्योग इति-समाथै रेनादि- त्यान्तैहितसुखान्याञ्च योगे, जात्यादिभिर्यस्मात् सजातीयायव- च्छेदस्तस्मात्, सम्बन्धस्योभयनिष्ठत्वेऽपि सम्बन्धस्य निरूपकात् (१) खाम्यादेः। यदुक्तां- भेद्यभेदकयोः (२) मिष्टः सम्बन्धोऽन्योऽन्यमिष्यते । हिष्ठो यद्यपि सम्बन्धः षष्ठुयत्पत्तिस्तु भेदकात् ॥ महाकविप्रयोगदर्शनेन धुविशेषाणां यत् ढत्वेन विवक्षितं तस्मात् षो स्यादित्यर्थः । यः सर्वस्येति-यः सर्वस्य शिवस्य समस्तुल्यः, पूर्वेण ती च । यः सर्वस्य दक्षिणेन, दहिणस्यां दिशि स्थितः, पूर्वेण हो च । यः सर्वस्य उत्तरा, उत्तरस्यां दिशि स्थितः, पूर्वेण पी च। पर तु षों नाहुः । यः सर्वस्य जगतः उपरि, यः सर्वस्य जगतोऽधः, यः सर्वस्य जगतः पूर्वतः पूर्वकालवर्ती,यः सर्वस्य जगतः पश्चात् उत्तरकालवत्तौ । पश्चादित्यात्त्येन निपातितम्(३)। एवं पुरस्तात् (१) भेटकात् । (२) विशेष्यविशेषणयोः। अपरशब्दात् पश्विमशब्दादा सप्तस्या यात्मत्ययः तयोः पचादेशो निपात्यः...

·३२८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । उपय॑धः पूर्वतय पथात्, यस्याखिलं हितम् । सुखञ्च, तस्य देवानां वय॑स्य, पदयोर्भजे ॥ : ग्रामस्य, उपरिष्टाहक्षस्य, उत्तरादग्रामस्य इत्यादि । एतेषां ग्रहणं दिक्शब्दयोग प्राप्तपोबाधनार्थम् । कफोणिः . कूर्परादध इति उत्सर्गवात् पौ। यस्य देवस्थाखिलं चराचर हितं मित्रं, यस्याखिलं जगत् सुखं प्रौतिजनक, तस्य देवस्थ पदयोरहं भजे चरणौ सेवे। तस्येत्यवयवावयवित्वसम्बन्धे षो। एवं चैत्रस्य धनं, मैत्रस्य पुत्रः, कायस्य पूर्व, जलस्य घटः, घटस्याभाव इत्यादि । आदिना राहोः शिर इत्यत्र तु अभेदसम्बन्धे पौति । तस्य कीदृशस्य ? देवानां वयस्य, केनापि(१) गुणेन देवेभ्यः प्रकृष्टस्य । देवानामिति निहारणे, पदंयोरिति ढे पी। .एवं "माषाणामनी- या"दिति भाष्यम् । “न च नियति कस्यचिदिति भहिः । “सा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेषा मिति भारविः । “नारायणस्यानुक- रोति" इत्यादिशिष्टप्रयोगाः । एषु सम्बन्धमानविवक्षया पौति पर। यद्यपि ढ इति सामान्येनोक्तं तथाप्यभिधानाद्विशेषतो जेयम् । यथा- स्मृत्यर्थदयेशां वा। एषां षो वा स्यात् । विष्णोरध्येति, शम्भोः स्मरति, भक्तस्य दयते दुर्गा, भक्तास्य ईष्टे हरिः, यथेष्टं विनि- युक्तो (२) इत्यर्थः। पक्षे विष्णुमध्येतीत्यादि। को गोणत्कर्षे । येन धर्मेण यहस्तु लोके प्रकाशते, स तस्य । (१) अनिर्वचनीयेन। (२) सर्वाभीष्टं ददातीत्यर्थः।

·कारकम् । ३२ गुणस्तस्मात् गुणान्तरोत्पादनमुत्कर्ष(१)स्तत्र कजी है षी वा स्यात्। पटस्योपस्कुरुते पटवा (२)। सूचनावक्षेपणसेवेत्या- दिना मम् । । ? प्रसन्तापिज्वरि-रोगार्थानां खार्थघले। सन्तापि-ज्वरिभि- बानां रोगार्थानां ढे षौ वा स्यात् रोगार्थस्य(३) घत्वे सति । रोग- चौरस्य रुजति चौरं वा, आमयश्चौरस्य (४) आमयति चौरं वे- त्यादि। असन्तापिज्वरीति किं ? सन्तापश्चौरं सन्तापयति,ज्वरश्चौरं ज्वरयति । स्वार्थघले कि ? नदी कूलं रुजति । नाव्यादिनाथयोहिंसाशिषोः। नाव्यादेहिंसायां नाथस्या- शिषि गम्यमानायां ढे षी वा स्यात् । चौरस्य नाटयति (५) चौरं वा। नाट्यादिर्यथा- नाटिश्च क्राथिरुज्जासिद्दिष्लीञ् शत्रन्त एव हि । प्रनि-निप्र-प्रनिभ्यस्तु हनोऽथ पिष्टरित्यपि ॥ नट क भंश, कथ कि वधे, उत्पूर्चजस क वध ताड़ने च । चुरादौनाम् एषां जान्तनिर्देशात् यत्र नाटि क्राथि उज्जासि इति खरूपं, तत्रैवायं विधिस्तेन दस्युमनौनटदित्यादौ न स्यात् (६) । हिषौज वैरे शट, चौरस्य विषन् चौरं वा। अशनन्तस्य तु चौरं (१) स च प्रतियत्न इत्युच्यते। (२) पटो हि शुक्ल गुणेन लोके प्रसिद्धस्तस्य वर्णान्नरोत्पादननुत्कर्ष इति । (३) रोगवाचकशब्दस्य। (४) अम करोगे इत्यस्य रूपन् । (५) अधःपातयतीत्यर्थः । (६) अनीनटदित्यल उडने हखे नाटोति रूपाभावादिलः । - ४२ ·मुग्धबोध व्याकरणम् । ३०४। जोऽजाने धे। (शः ६, अन्नाने ), धे )। शम्भो मर्मुकुन्दे जानीते, भक्त्या जानाति शङ्करम् । शम्भुना साधनेन मुकुन्द प्रवर्तते इत्यर्थः; प्रवृत्त्यर्थश्च जानातिः । ।ष्टि। एवं चौरस्य प्रणिहन्ति निप्रहन्ति प्रहन्ति निहन्ति च चौरं वा । धौपिष् ल संचूर्णने, चौरस्य पिनष्टि चौरं वा । आशी- रभिलषितप्रापणेच्छा, नाथते पुत्वस्य पुत्वं वा। अनयोः किं ? पिनष्टि धानाः (१), वटुरन्नं नाथते, याचते इत्यर्थः । पणि-व्यवहजोव्यवहार। व्यवहारोऽन्न द्यूत-क्रयविक्रयौ। शतस्य पणते व्यवहरति च शतं वा (२) । व्यवहार किं ? शलाकां व्यवहरति, गणयतीत्यर्थः । दिवश्चास्तु नित्यम् । व्यवहारे सगेदिवधो पो वा स्यात्, अगेस्तु नित्यम् । शतस्य प्रतिदीव्यति (३) शतं वा। अगस्तु शतस्य दीव्यति | व्यवहार किं ? विष्णुं दीव्यति, स्तौति इत्यर्थः । स्मृत्यर्थादीनां भाव। भावत्यान्तानां स्मृत्यर्थादीनां ढे पो नित्यं स्यात् । मातुः स्मय॑ते, विष्णोः स्मृतं, भक्तस्य दय्यते हरिणा, भक्तानामोश्यते शम्भुना, शतस्य प्रतिदोव्यते चैत्रेण (8)। ३०४ । ज्ञो । न ज्ञानमज्ञानं तस्मिन् । शम्भीरित्यादि । मुकुन्दे (१) धाना भृष्टयवे स्त्रियामित्यमरः, स्त्रीभूम्नि। (३) पणते द्यूते प्रतिजानीते, व्यवहरति क्रीणाति विक्रीशीते पा इत्यर्थः । (३) पसते इत्यर्थः। (४) एषदाहरणेषु सकर्मकाणामपि मरतीत्यादीनां भावप्रत्ययान्तानामउक्त कम्मणि नित्यं षष्ठीति! ..)

·कारकम् । ३०५। हतार्थानां वा। (ढत्यर्थानां ॥, वा ।११)। शृङ्गारस्य हरिस्तृप्तः, पूर्णः शान्तेन शङ्करः । ३०६ । ढघे कृत्यव्यक्युक-क्तवतु-खलर्थज्ञोच्छचा- न वसु-शीलार्थटन्-भव्यर्थणिनि . (ढघे ७१, कति ७), अ-व्य कि उक क्तवतु खलर्थ त उत् शल पान वसु शीलार्थन् भव्यऋणार्थ णिनि )। विणौ शम्भुरयम् इति बुद्ध्या प्रवर्तते, तत्प्रवृत्तौ शम्भोः साधन- खाडलम् (१)। प्रमात्मकज्ञानस्य वजनात् सर्पिषो जानौते इत्यादौ भात्यर्थेऽपि स्यात्, भ्रमस्य ज्ञानत्वेऽपि प्रमाभिन्नत्वात् । इदं विकल्पयन्ति पर। तन्मते शम्भुना मुकुन्दे जानीते इत्यपि । मज्ञान किं ? भक्त्या जानाति शङ्करम् इत्यत्न प्रमात्मकत्वान स्यात् । ३०५ । टस्य । टप्तिरर्थों येषां ते तेषाम् । हत्यर्थधोः प्रयोग धे पो वा स्यात् । शृङ्गारस्येत्यादि । उदाहरणहयेन विकल्पो दंशितः। एवं फलानामलमाशिताः (२), फलैर्येष्वाशितम्भमिति भट्टिः (४।११)। ३०६ । ढघे । ढञ्च घश्च तत्तस्मिन् । खल: अर्थ यस्य सः । शोलमों यख स,स चासौ तूंश्चेति सः । भव्यञ्च ऋणञ्च (१) अत्र कार्तिकेयः-"मुकुन्दाधिकरणकशम्भुज्ञानस्य दृढ़त्वात् मुकुन्दषिषय- कज्ञानाभावः, अतोत्र अज्ञानार्थज्ञाधातोः शम्भुरेव साधनम्, किन्त्वेतद्धातोः मनिहातिरितार्थविषयकत्वमिति। अतएंवोन प्रत्त्वर्थच नानाति"रित्याह। (1) फलैरलमत्यर्थमाथितास्तृप्त इत्यर्थः, या अश कर्तरि । भट्टौ ७।२८ । .

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । व्यादिवर्जे कति प्रयुज्यमाने हे घे च षौ स्यात् । जगतां कारकः कृष्णः कृतिर्मुररिपोरियम् । ते, ते अर्थों वस्य स, स चासौ णिश्चेति सः। पश्चात् व्यञ्च किच उकश्च तवतुथ खलर्थश्च तश्च उच्च शश्च आनश्च वसुश्च शीलार्थ- तुंश्च भव्यर्थणिश्च तत् । न तत् अतत् तस्मिन् । जगतामिति-कृष्णो जगतां चराचराणां कारकः कर्ता, जगतामिति ढे पी। इयं पृथिव्यादिचराचरमयो सृष्टिर्मुररिपोः ततिरुत्याद्या, धोत्रे नि:, मुररिपोरिति धे षौ। पूर्वसूत्रा- हानुवा तस्य व्यवस्थावाचित्वात् धायरामोदमुत्तम" (१) “बुद्धि- पूर्व ध्रुवं न वा राजाला पिता खल"(२)मित्यादौ न स्यात् । सृष्ट्वेत्यादि । कः पुरुषः हरि संस्तुवन् सन् अर्थितं वाञ्छित न ईयिवान् प्राप्तवान् ? अपि तु प्राप्तवानेव । हरि कीदृशम् ? एतन्न- गत् सृष्ट्वा दधिं धारयन्तम् । सृष्ट्वेति वाचत्यश्चित्त्वाबलम् । एवं घटं कत्त, पयः पायं पायं, विप्रं प्रस्थाप्य गत इत्यादि । दधिमिति धाधोः किः, हिरालोपश्च, हरिविशेषणत्वात् ढम् । पुनः कीदृशम् ? एतत् जगत् शारक संहरन्तम्, शृधो झुकः। पुनः कीदृशम् ? अकान् । उन्नौतवन्तं, स्वर्ग प्रापितवन्तम्, उत्पूर्वनोधोः . (१) 'भट्टौ ६७६ धाय इति श्वसव्यधेनेवि ण प्रत्ययः। धायैः धारयनि रित्यर्थः। अल धायैरिति व्यादिवों कृति प्रयुज्यमानेऽपि कामोदमित्वलन षष्टी। .. : (२) भट्टी ६१३१ खखं दुष्टचरितं वा वां पिता दशरथो यन्न राज क्षता राजानं न कृतवान् तद्वडिपूर्व ध्रुवं खलबविज्ञानपूर्वमेवेति तलास भरत- व्याख्या। बल राजक्षवेति कनिय योगेऽमि त्वा इति न षटति ।

·कारकम् । ३३३ व्यादौत-सृष्ट्वा दधि शारकमेतदर्घकान् उन्नीतवन्तं, यतिभिः सुदर्शनम् । जातं, हरि, जिष्णुरघानि संस्तुवन्. मुदं दधानोऽर्थितमौयिवान् न कः ॥ शं दाता हृत् कदागामी दायी मोक्षमृणं शिवः । तावतुः। पुन: कौदृशम् ? यतिभिर्जितेन्द्रियैः सुदर्शनम्, अनायासेनालोकनीयं, दृशधोः खलर्थोऽनः । एवं “पापिना दुष्करो धम्मः सुकरो धार्मिकण स" इत्यादि। “कोषदण्डसमग्राणां किमे- षामस्ति दुष्कर"मित्यत्र तु सम्बम्बमात्र विवक्षायां षी, ना निहि- ष्टस्यानित्यवाहा । पुनः कीदृशं ? यतिभिर्जातं, ज्ञाधोऽतीते क्तः । एवं त्वया ज्ञातो, मया ज्ञात इत्यादि । पुरुषः कीदृशः ? अधानि पापानि जिष्णुः, पापस्याभिभवनशीलः, जिधोः ष्णुक् । एवं धनं ग्रनुः, सुखमिच्छु:, शास्त्रं विन्दुः, कन्यामलकरिष्णुरित्यादि। "तव सवंगतस्य सम्प्रति क्षितिपः क्षिनरभीषुमानिव," "सत्यस्य वक्ता नरकस्य जिष्णु"रिति तु सम्बन्धविवक्षायां षी, नजा निर्दिष्टस्या- नित्यत्वाहा । हरि संस्तुवन्, स्तुधीः शट (१)। पुनः कीदृशः ? मुदं दधानः, हर्ष धारयमाणः, धाधोः शानः । आन इत्यनेन कानस्यापि ग्रहणात् चक्राणो जगतों हरिरित्यादि। अर्थितं न ईयिवानिति इनधोः कसः। शिवः कदा हृत् हृदयमागामी, आगमिष्यति अर्थान्मम । गमधोभविष्यति णिन् । शिवः कीदृशः ? शं दाता ? ? ? (१) स्यटसमानयोगेऽपि निषेधः, तेन हरि सोयन स्तोष्यमानो वा यातीति दुर्गादासः।

·३३४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३०७। कामुक सड्डार्थतेम । ( कामुक-सत्डार्थ तेन ३।)। कामुकशब्देन वर्तमानडयो विहितेन केन च योगे घेच षो स्यात् । - यो लक्ष्मयाः कामुको ज्ञातः सतां तस्येदमासितं । शंशब्दो मोक्षार्थः तथाच वदन्ति शं बुधाः श्रेयः शातने शा निगद्यते इत्येकाक्षरकोषः । तथाच श्रेयोदानशील इत्यर्थः । दाधी: शीलाथै ढन् । अतएव शिवो मोक्षमृणं दायौ, मुक्तिरूपधनं ददातु अर्थान्मह्यम् । मोक्षस्य ऋणवमुपचारात् । आवश्यक णिन्यपि निषेध इति कश्चित् । यथा अंशं . हारी दायाद इति । अंशस्य हारीत्यन्यः । न. चतुमर्थणके प्रायः। चतुमर्थ विहिती यो कस्तस्मिन् प्रयुज्यमाने ढे षी न स्यात् प्रायः। मुनीनां विपिने भक्त भोजको यालि माधवः । मुन्यन्नं भोक्तुं गच्छतीत्यर्थः। प्राय इति किं ? वर्षशतस्य पूरको जीवति, पुत्रपौत्राणां दर्शकोऽस्तीत्यत्र न निषेधः। यस्य ठस्योक्तानुक्तत्वव्यवहारस्तत्रैव षो; तेन साधु पाचक इत्यादौ षो न स्यात् । ३०७ । कामुक । सच डच ते, तेऽर्थों यस्य सः, स चासो तश्चेति सः, कामुकश्च सड्डार्थक्तश्च तत्तेन.। यो लक्ष्मया इत्यादि -यः श्रीकृष्णो लक्ष्मयाः कामुकः लक्ष्मी कामयते, 'यः सतां ज्ञातः धौरैजायते । जाधोः ज्ञाचेच्छार्थेत्यादिना. वर्तमान तः । तस्य इदमासितं तेनात्रोपविष्टम् । आसधीधौव्यगतीत्यादिनाः ·! : कारकम् । ३३५ - ३०८ । ल्यभावक्तास्त्यणकसढे घे वा। (ल्य-सढे , घे ७, वा ।१।)। ल्ये भावार्थ-के स्त्रीविहितं अंणकञ्च हित्वा अन्यत्र सढे घे पो स्थाहा। वर्तमान डे क्तः। एवमिदमेषामुपगतम्, इदमेषां भुक्ताम् अन्नस्य इत्यादि । पूर्वेणाप्राप्ते विधिः । न शौलितादिना वा तु कान्तेन । शम्भुना शौलितः, हरिणा रक्षित इत्यादि । प्रजाभिः कान्तः प्रजानां वा। तथाच "कान्तों हरिचन्द्र इव प्रजानाम्" इति। ३०८। ल्य। भावे ताः भावतः, अश्व णकश्च तत्, स्त्रिया- मणकं त्यणकं, न ख्यणक अख्यणकक, ढेन सह वर्तमान स- ढम्, अस्त्राणकञ्च तत् सढञ्चेति तत्, त्यश्च भावतश्च अस्त्राणकसढच्च तत्तस्मिन् । त्यस्तव्यादिः । त्वयेत्यादि त्वया स कृष्णोऽर्चरः मम च स कृष्णोऽर्चरः पूज्य इत्यर्थः । अचधोठे घ्यण् । दहयेन विकल्पो दर्शितः। एवं कर्तव्यं करणीयं तव त्वया वा इत्यादि । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् ल्ये यत्र घढयोः पौसम्भावना तत्र इयोन स्यात् । तेन ऋष्टव्या ग्राम शाखा कपिना, नेतव्या ग्राम- मजा नरेण, अनुशिष्यः शिष्यो धम्ममुपाध्यायेन, कां दिशं गन्तव्यं मया इत्यादौ न स्यात् । यत्र तु ढमात्रे षौसम्भावना तत्र पूर्वे- णैव, तेन गेयो मानवकः सानामिति, गायतीति गेयः, घे यो यस्य कृष्णस्य येन कृष्णेन वा अत्र सातं स्नानं कृत- वताव्यः।

·३३८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ? 1 ३०६। खामीश्वराधिपति दायाद साक्षि प्रतिभू प्रसूत कुशलायुक्त निपुण साधु सुजथैर्नादरे प्ती च। (स्वामि-सुजः ३, नादरे , सौ ११, च ।१।)। स्वामी मुकुन्दः सर्वेषां, साक्षी सर्वेषधोक्षजः । निभ्यङ्गस्त्रिरगु रौप्योऽपत्ये मातूकदत्यजम् ॥ हरिरित्यादावुभयोयोः पूर्वेण षौ । एककतौति किं ? ओदनस्य पाको ब्राह्मणानाञ्च प्रादुर्भावः (१) । ३०९। स्वामी । सुजथं इवार्थों येषां ते तैः। खाम्यादिभिः सुजयंत्यान्तैश्च योगे क्रियाया अनादरे गम्यमाने च षोत्यौ स्याताम् । स्वामी मुकुन्द इति । प्रयोगहयेन षोत्योर्विकल्पो दर्शितः। एवं सर्वेषां सर्वेषु वा ईखरः अधिपतिर्दायादः (२) प्रतिभूः (३) प्रसूतः (8)। कुशलायुक्ताभ्यां तात्पर्येऽभिधानं, तेन शिवार्चायां शिवा या वा कुशल आयुक्तो वा भक्तास्तत्पर इत्यर्थः अन्यत्र कलासु कुशलः, रथेष्वायुक्तोऽख: निवद्ध इत्यर्थः। निपुण- साधुभ्यां पूजायां तो, अपूजायां षी एवाभिवानात्। मातरि साधु- निपुणो वेति पूजायाम् । अपूजायां तु पितुद्रींहस्य निपुणः साधुर्वा पुचः। (१) यत्र त्वनेकस कतः प्रयोगे कर्तृकर्मसम्बन्धो हयोरपि कतोई श्यते, नियमो भवत्येव तवापि, गवां रक्षा दोहो गोपेने"ति संक्षिप्तसारे कारकपादे १८२ सूत्रे गोयीचन्द्रः। (२) कृष्णो यादवेषु यादवानां वा दायादः । दायादो ज्ञातिः । (३) मैत्रञ्चैत्रस्य प्रतिभूः, खुर्लग्नकाः प्रतिभुव इत्यमरः, जामिन् इति भाषा !. (8) तस तत्र वा प्रसूतः। .

·.. कारकम् । ३३९. ३१० ।। कालभावाधार डंप्ती। (काल-भाव-आधारं १, डं १२, प्तौ।१।)। सामीप्यालेषविषय क्याधारश्चतुर्विधः । निश्यङ्ग इति । गोप्योऽजं विष्णुं निशि रात्रौ विस्खौन् वारान् श्रगुः प्राप्तवत्यः । अहो दिवसस्य बिरगुः । दहयेन पोस्यौ दर्शित। एवं रात्रौ रानेर्वा पञ्चतत्वो भुती । धाचत्योऽपि सुजर्थस्तेन कतिधा रात्रौ रात्रेर्वा भुक्त इत्यादि। कालाड्डाद- वाभिधानात् कांस्यपात्रां विर्भुङ्क्ते, पञ्चकत्लो रात्रिं भुते इत्यादौ न स्यात् । अपत्ये रुदति, मातुः क्रोशल्या:, रुददपत्यं क्रोशन्तीं मातरमनादृत्य वारंवारं गता इत्यर्थः । क्रोशल्या इत्यध्याहार्यम् । रुददित्यस्यैव लिङ्गविभक्तिव्यत्ययेनान्वय इत्येके । पश्यतोहर इत्यत्र संज्ञात्वानित्यं षी, न तु तौल्ये के। वां मामन्तरा स्वाभी, साधुविप्रो मातरं प्रति, निपुणो मातरं परि, त्वया सह खामी, तुल्यो गोभिः स्वामी, तुल्यो गवां खामोत्यादौ तु पूर्व विप्रतिषेधेन ह्यादय एव स्युः। अन्ये तु प्रत्यादौ देव नान्या तिरित्यर्थे सूत्रयित्वा (१) वृक्षं वृक्षं प्रति कुसुमानि सन्ति, देवदत्तं प्रति कुप्यति, वां प्रति खामी, महचनं प्रति साक्षी, केशान् प्रत्युत्सुक इत्युदाहरन्ति । साध्वसाधुभ्यां ती। आभ्यां योगे तो स्यात् । साधुः कृष्णो मातरि, असाधुर्मातुले। नियमार्थमिदम् । . ३१०। काल । कालश्च भावश्च आधारश्च तत् । काल: (१) द्वितीया वजनान्या विभक्तिः प्रत्यादा विति कारकपाटे २०० क्रमदीश्वर स्वन् ।

·३४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । रेमे शरदि गोविन्दो गोपीभिरुदिते विधौ । कालिन्दयां, कानने, केलौ कुशलः, सकले स्थितः ॥ : क्षणदण्डमुहर्तादिः । प्रसिद्धकालक्रियाहारेण क्रियान्तरस्याप्रसिई कालं येन साधनभूतेन वक्ता लक्षयति स इह भावः । पर तु यस्य क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते स इह भावः । अत्र क्रियाशब्देन सह सामानाधिकरण्ये क्रियाश्रय एव साधनभूतः। यथा दुध- मानासु गोषु यज्ञदत्तो गतः दुग्धास्वागत इत्यादि । अत्र अतीत- गमनक्रियाहारण दोहनादिक्रियाश्रयेण साधनभूतेन दोहनादि- क्रियान्तरस्याप्रसिद्धवर्तमानादिकालं वक्ता लक्षयतीति स दोह नादिक्रियाश्रयो भाव इत्यर्थः (१)। असामानाधिकरण्ये क्रिया- शब्द एव साधनभूतः । वथा गोर्दोहे गत इत्यादि। भुञ्जाने चैत्रे मैत्रो भुङ्क्त इत्यत्र एकस्याः क्रियायाः सम्बन्धिभेदाङ्द:(२) । कलायमानवानेषु चैत्रो गतः, पक्केष्वागत इत्यत्र कलाय इव मानं येषां ते तेषु, क्रियान्तराभावात् सखित्यध्याहार्यम् । एवं धने सुखं, धने सति सुखं भवतीत्यर्थः (३)। (१) तर्कवागीशबैषा लिपिः सङ्गता लिपिकरप्रमादप्रमूता-वेति (३) चिह्नित- टिप्पनीमालोच्य सुधीभिश्चिन्त्यमिति । (२) तेन क्रियान्तरसत्युक्ति सङ्गतेति भावः । (३) अत्र वने कार्तिकेय सिद्धान्न:--कालभावयोः सप्तमी ति कलापसूत्रम् । अस्य व्याख्याने दुर्गसिंहः-अधिकारात् विशेषण मनुवर्तते, विशेषणभूतयोः कालभावयोर्वर्तमानालिङ्गात् सप्तमी भवतीति व्याख्याय शरदि पुष्यन्ति सप्तच्छदाः, गोषु दह्यमानाखागतः। कालभावयोरिति किम् ? यो जटाभिः स मुङको इत्युदाहृत्य यो भोक्ता स देवदत्त इति साहचर्यादा, प्रसिद्धा क्रियैव हि विशेषण- मित्याह। अस्य टीकायां लिलोचना,......विशेषणं व्यवच्छेदक, तच्च प्रसिद्धमेव, ·. ३ कारकम् । ३४१. गत इत्यत्र भवति नाप्रसिद्धं न हि स्वयमसिद्धः परस्य विशेषणं भवतीत्याह सिद्धेत्यादि । भावः क्रियापर्याय इत्याह । एतेन क्रियावाचकपट्हयस्य यत्र विशेषणविशेष्यत्वमवगस्यते, तत्र विशेषण- क्रियावाचकपदात् सप्तमीति प्रतीयते। तद्यथा - दह्यमानासु गोषु अनिरूपितगमनकालय विशेष्यस्य गोदोइनकालविशेषणं प्रसिद्धम्, इतर- व्यावर्तकत्वात्। अत्र इतरव्यावर्तकमेव विशेषणम । ततच गमनदोहन- वाचकयोर्गतदह्यमानयोरमसिद्धप्रसिद्धकाल-वर्तमानयोविशेष्यविशेषणयोर्विशेषणी- भूतात् दृह्यमानपटात् प्रसिद्धकालवर्तमानात् सप्तमीति, तत्पदसाहचर्थात् तेन सह सामानाधिकरण्याच गोष्वित्यादिषु सप्तमीति । गमनवाचकपटस्य सम्बन्ध इतरव्यावर्तकत्वेन दुह्यमानस्य विशेषणत्वं, गवादेः सम्बन्धे च समानाधिकरणत्वेनं तस्य विशेषणत्वमिति। कचिंहिशेषणय लिङ्गमपि विशेष्येणावधार्यते इति खरसाटिति वाक्यार्थः। अतोऽनेनैतद्व्याख्यानेन यस्य च भावेन भावलक्षणमिति पाणिनिसूलं न वक्तव्यमिति। स्वमते एतन्मतैकवाक्यतया विशेषपरतया वा विशेषणभूतयोः कालभावयोः सप्तमीति बोध्यम् । विशेषणत्वे तृतीयाप्राप्तौ तदपवाटिकेयमिति । अतएव पञ्चम्यां व्रतं कुर्यादित्यादिषु वैदिकक्रियानिमित्तस्य कालविशेषस्य शुचि- तत्कालजीवित्वेनाधिकारिविशेषणीभूतस्य अन्ते या सप्तमी सा नाधिकरणे, यो जटाभिः स भुडत रतिवत् कालविशेषणत्वेन तदाधकाटतीयाप्राप्नेः, किन्तु कालभा- वयोः सप्तमीत्यनेन तद्बाधिका पुनः सप्रमी विधीयते, शरटि पुष्पानि सप्तच्छदा इतिवत् । अतः कर्तृविशेषणीभूतस्यापि कालस्य सप्तम्या वैदिकक्रियानिमित्तत्वे- नोझेख इति स्मार्तभट्टाचार्यचरणाः ।...... यस्य च भावेन भावलक्षणमिति केनचिटुनमिति रामानन्दः । पूर्वमतैक- वाक्यत्वादस्यायमर्थः-यस्य क्रियावाचकशब्दम्य भावेन क्रियया अर्थात् प्रसिद्धकाल- क्रियया दोहनाटिक्रियया भावलक्षणं क्रियान्नरलक्षणम् अर्थात् अमसिद्धकाल- क्रियान्तरं गमनादिक्रियान्तरं लच्यते, कर्मण्यनट, स क्रियावाचकशब्दो भाव इत्यर्थः। अथवा यस्खेति कद्योगे कतार षष्ठी, भावेनेति करणे टतीया, ततश येन क्रियावाचकशब्देन क्रियया करणभूनया भावलक्षणमित्यादि व्याख्यात- व्यम् । यथा गोषु दह्यमानाखागत इत्यादौ यस्य टोइनक्रियावाचकशब्दस्य क्रियया दोहनादिप्रसिद्धकालक्रियया क्रियान्तरं गमनाद्यप्रसिद्धकालक्रियान्तरं स्वच्यते, स दोहनादिक्रियावाचकडह्यमानशब्दो. भावस्सल सप्तमी, तदियष्यत्वात् ·:३४२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । आध्रियन्ते परम्परया क्रिया यत्र स आधारः, घढाश्रय इति यावत् (१) । यदुक्त- "कर्नुकम्मव्यवहितामसाक्षाहारयत् क्रियाम् । उपकुर्वत् क्रियासिद्धौ शास्त्रधिकरणं मतम् (२) ॥" स चतुर्विध इत्याह सामीप्येतादि। सामीप्यं समीपवं, तेन एक: सामौपिक (३) आधारः, यथा नद्यां घोषः प्रतिवसति इत्यत्र तेन सह सामानाधिकरण्यात् तत्माहचावा गोष्वित्यादिषु सप्तमीति । अतएव विधौ उदिते इत्यत्र विधोरदयक्रियया क्रियान्तरं गोविन्दस्य रमणक्रिया ललिता इत्यर्थः सिद्धो भवतीति स एवाह । 'दुर्गसिंहोऽप्येवम | दुर्गादासविद्यावागीयोऽपि “अवोदितशब्दस्य उदयक्रिया- वाचकतयाऽधिकरणत्वात् सप्तम्यंन्तत्वे तद्विशेष्यस्य विधोरपि सामन्यन्तत्यमित्याह । अनुभूतिखरूपाचार्येणापि क्रियालंक्षणं भाव इत्युक्त्वा यस्य प्रसिद्धक्रियया अप्रसिद्धक्रियालक्षणं क्रियावबोधनं भाव इति व्याख्यायं वर्षति देव चौरो यातः, पतत्यंश्चमालिनि पतितोऽरातिरित्यदाहृतमेव । एतेन · "प्रसिद्धकालक्रियाद्वारेण क्रियान्नरसाप्रसिद्ध कोलं येन साधनभूतेन बता लचयति स इह भावः। तत्र क्रियावाचकशब्देन सह सामानाधि- करण्ये क्रियाश्रय एव साधनभूतः, यथा देवदत्तेन दुह्यमानासु गोषु यज्ञदत्तो गत इत्यादौ अतीतगमनबारेण दोहनादिक्रियाश्रयेण साधनभूतेन गवा दोह- नादिक्रियान्नरस्याप्रसिद्धं वर्तमानादिकालं बक्ता लक्षयति, स दोहनादिक्रिया श्रयो गवादिर्भाव इत्यर्थः । असामानाधिकरण्ये क्रियाशब्द एव भावः। यथा गोर्दोहे गत इत्यादि । उदाहरणेऽपि उदिते विधौ विधोरुदयक्रियानन्तरम्, अनेन विधाविति तो. उदित इति तविशेषणत्वात् तीति तर्कवागीशभट्टाचार्यमतं मया नावगम्यमित्याह। (१) अाधियन्ने तिमन्नि | घढाश्रयः-कर्तृस्थक्रियाहारेण कर्तुंस्तथा कर्मस्थ- क्रियाहारण कर्मण आश्रय दत्यर्थः। (२) कर्तृकमान्यतरद्वारा क्रियाश्रयत्वमधिकरणत्वमित्यर्थः । (३) समीपदेशसाधारत्वविवच्या समीपे भव प्रत्यर्थः । ..

·कारकम् । ३४३ जले घोषस्य वासानुपपत्त्या नदीशब्देन तत्समीपं तीरमुप- लक्ष्यते। एवं गङ्गायां घोषमल्यो स्त इत्यत्र गङ्गाशब्दो वाचको लक्षकश्च वक्तृतात्पर्य्यात्। युगपत्तिद्दयविरोधानैवंविधः प्रयोग इति भट्टः। सामौपिकस्य औपश्लेषिकत्वेनैव सिद्धे पृथगुपादानं, लक्षणया जेयपदार्थस्याप्याधारत्वज्ञापनार्थं, तेन अङ्गुल्यग्रे करि- शतमित्यत्र अमुल्यग्रनिर्दिष्टस्याप्याधारत्वमिति (१) । आश्लेषः संयोगः, पृथसिद्धयोः सम्बन्ध इत्यर्थः, तेन एक औपश्लेषिक आधारः। यथा कटे आस्ते, स्थाल्यामोदनं पर्चात, वने सिंहः प्रतिवसतीत्यादि। विषयो झनन्यत्रभाव-बोध्याश्रयणीयोपस्थानीयादिः, तेन भव एको वैषयिक आधारः । यथा आकाशे शब्दो जायते, धर्मे वेदाः प्रमाणं, तीर्थे वसति (२) गुरौ वसति (३) इत्यादि। आकाश- शब्दयोरविनाभावसम्बन्धः । एवं धम्मवेदयोर्बोध्यबोधकभाव- सम्बन्धः । तीर्थवासयोराश्रयायिभावसम्बन्धः । गुरुशिष्ययोरु- पास्योपासकभावसम्बन्ध इति सर्वत्रास्य विषयता। व्याप्तिः साकल्येनाभिसम्बन्धः, तेन एकोऽभिव्यापक (४) आधारः, यथा तिलेषु तेलमित्यादि। यद्यपि तिलतैलयोः संयो- (1) अङ्गुलिनिर्दिष्टस्य करियतस्थाधारत्वमङ्गल्यामित्यर्थः । (२) दूरगमनेऽपि तीर्थमात्रयं कृत्वा वसतीत्यर्थः । (३) गुरुमुपजीव्य सेवमानो वसतीत्यर्थः । (a) अभिव्याप्य तिष्ठतीत्यर्थः ।

·३४४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । .. . ३११। अधिकेशार्थोंपाधिभ्यां। (अधिक-ईश-अर्थ-उप-अधियां।)। अधिकार्थेनोपन स्वाम्यर्थेनाधिना च योग प्ती स्यात् । गुणा उप परार्द्ध स्युर्विष्णोरधि हरौ सुराः । गादौपश्लेषिकत्वेनैव सिद्धिस्तथापि देशविभागाभावात् (१) संयो- गव्यवहारो नास्तीति पृथगुपादानमिति । रमे इत्यादि। गोविन्दः शरदि शरत्काले गोपौभिः सह रेमे कौड़ितवान्। उदिते विधी विधोरुदयक्रियानन्तरम् । अनेन विधाविति ती, उदित इति तद्विशेषणत्वात् तो। यदुक्तं- विशेष्यस्य हि यलिङ्गं विभक्तिवचने च ये। तानि सर्वाणि योज्यानि विशेषणपदेवपीति ॥ कालिन्दयां यमुनासमीप, कानने वनैकदेश, केली कौड़ायणे कुशलो निपुणः, सकले सर्वमभिव्याप्य स्थितः (२)। परे तु वैषयिकत्वेन सिद्धत्वात् (३) कालस्य पृथगुपादानं भावस्य डसंज्ञाञ्च न कुर्वन्ति। ३११ । अधि। अधिकञ्च ईशश्च तावौँ ययोस्ती, उपश्च अधिश्च (१) यसैकस्मिन् देशे सम्बन्धो देशान्तरे तदभावः प्रतीयते, तवैव संयोगव्यव- हारादित्यर्थः। (२) केलौ कुशलः सकले स्थितः गोविन्दः शरदि विधौ उदिते कालिन्द्यां कानने गोपीभिः सह रेमे इत्यन्वयः। तर्कवागाशेन तु सूलनिर्देशानुसारेप व्याख्यातम्। (३) अधिकरणं नाम निप्रकारम्, व्यापकमोपोषिकं वैषयिकमिति भाष्यम् ।

·8 . "कारकम् । ३४५ ३१२ । ढेनार्थात् । : (टेन ३१, अर्थात् ५। )। ढेन योग निमित्तात् तो स्यात् । वस्त्रेषु रजकमवधीत् कृष्णः । -- तौ, अधिकेशार्थों च तो उपाधी चेति तौ ताभ्याम् । गुणा इत्यादि- उपशब्देनाधिकार्थों द्योत्यते । विष्णोर्गुणा उप परावें स्युः, पराओं- दप्यधिकाः स्युरित्यर्थः । एवमुप खायां द्रोण (१) इत्यादि । ईशः खामी, स च स्व-सापेक्षः (२) तथा च यस्य स्वामी यस्य खं ताभ्यामेव पर्यायेण प्ती, स्वस्वामित्वसम्बन्धस्योभयनिष्ठत्वात् । सुरा अधि हरौ हरिखामिका इत्यर्थः । एवमधि सुरेषु हरिः, सुराणां हरिः स्वामीत्यर्थः । एवम् अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः, अधि पञ्चालेषु ब्रह्मदत्त इत्यादि । ३१२। देना। अर्थशब्दोऽत्र निमित्तार्थ इत्याह निमित्ता- दिति । यन्निमित्तिका क्रिया तस्मादित्यर्थः । वस्त्रेविति-रजक- वधो हि वस्त्रनिमित्तक एव । एवं- चम्मणि हौपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । बालेषु चमरौं हन्ति सौम्नि पुष्थलको हतः ॥ इति । सीमा अण्डकोषः, पुष्थलको गन्धमृगः । अर्थात् किं ? अत्र कैयटः श्राद्यास्त्रयोभेदास्त दानान्वानन्त्यमित्याडरिति । व्यापकौपल्लेषिक- भिवत्वं वैषयिकत्वम् । तथाच-"एतदतिरिक्तं सर्व वैषयिक मिति लघुशब्देन्दु शेखरः। (१) द्रोणपरिमाणं खारीपरिमाणादधिकमित्यर्थः। (२) खामित्वं हि खत्वमपेचते इत्यर्थः । ४४ ·मुग्धबोध व्याकरणम् । खङ्गेन रजक हन्ति !. ढेन किं ? वस्त्रेण रजको मृतः। हेती त्रां प्राप्तायां विधिः । तादर्थं या बाधकमिति कश्चित् । (१) "निमित्तात् कर्मसंयोगें" इति पाणिनीयवार्तिकम् । “क्रियामालमिह निमित्तत्वेन विवक्षितम् । यत् क्रियायाः प्रयोजक यदर्थः क्रियारम्भसतो हेताविति रतीयायां प्राप्तायां सप्तमी विधीयते । तस्य निमित्तस्य यदि कम्र्मणा संयोगः सम्बन्धस्ततो भवेत् । वेतनेन धान्यं लुनातीति सप्तमी न भवति, वेतनस्य धान्येन संयोगाभावा"दिति कैयटः । : "निमित्तमिह फलं, योगः संयोग-समवायात्मक इति सिद्धान्तकौमुदी। -: "हन्तेः कर्मण्यपष्टधात् प्राप्तुमर्थे तु सप्तमीम् । चतुर्थीवाधिकामाहुर्णि- मागुरिवाभटा इति भर्तृहरिखरसात चर्मणि दीपिनं हनीत्यत्न चन्म प्राप्नु होपिन इन्तीत्यर्थः । वित्ताय विमं हन्तीत्यादौ इन्तेः कर्मणिं विप्रादौ संयुक्तमपि वित्ता- दिकं न तदुपष्टव्वं. दन्तकेशत्वगादिष्वेव : प्राणिनांमुपष्टम्भाख्यसंयोगयोपगमात् । मुनाफलाय. करिणं हरिणं पलाय सिंह निहन्ति मुजविक्रमसूचनायः। का नीतिरीतिरियती रघुबंशवीर शाखामृगे जरति यस्तव बाणमोचः ॥ .इत्यादौ तु करिण्युपष्टब्धमपि सत्ताफलं प्राप्नुमिति नार्थः किन्वाह मित्यादी”ति शब्दशक्ति प्रकाशिकाययं जगदीशः। लधुंशब्देन्दु शेखरमतेऽपि मुक्ताफलायेत्यात क्रियार्थोपपट- खेति ( अनुक्कचतमन्नढात.).४ौँ । मुनाफलान्याहर्तुमित्यर्थः । "मुक्ताफलाय करिणं हरिणं पलाय इत्यादयोऽयप्रयोगाः। अथवा मुला- फलेषु करिणं हरिणं पलेध इत्येव पाठ" इति दुर्गादासः। "निमित्तात् कम्मसंयोगे" इत्यनुशासनातूः यत्किञ्चित्कम्भप्रकारकंबोधजनक- धातुप्रयोगो नियामकः। सकर्मकधातौ कर्मबोधकपदसमभिब्याहारेण कम- प्रकारकबोधजनकता, यथा चर्मणि होपिन हन्तीत्यादाविति कारकचक्रम् । अत्र माधवीटीका निमित्तात् 'कर्मसंयोग ' इति लक्षणयोकव्याख्यायां वस्त्रेषु रजकमवधीत् कृष्ण इति वोपदेवोकोदाहरणमपि संगच्छते, वस्त्रविषय- यथेविनियोगप्रकारकोच्छाधीनरजककर्मक-हननानुकूलकतिमानित्याकारकतत्र बोधः। किन्तु मुक्ताफनाय करिणं हरिणं पलायेत्यादिप्रयोगविरोधः। (अथावे जगदीशमतसुद्दतम, यदस्माभिः प्राग्दर्शितम् । ) तन्मते वोपदेवोकप्रयोगविरोधः *** वस्त्रादौ रजकस्य तादृशसम्बन्धाभावात् । . जगदीशमतानुसारिणस्तु. *** वोपदेवोतप्रयोगो न साधुरिति वदन्ति । वस्तुतस्तु सिद्धान्तवागीशमतमेव साधु । - - ·कारकम् । ३४७ [३१३ ।. तोना हे। ( लेना , ७।)। काहिहितेनेना योगे. ढे तो स्यात् । वैदेऽधीती। ३१४ । निर्झरेऽधिकेन क्रियान्तःकालाध्वनी- श्व पौच। (निारे ७I, अधिकेन ३१, क्रियान्तःकालावनोः ७॥, च ११), पी ११, च ।१।)। श्रेष्ठं कपालुवांदे ट्रैकादशकेऽधिकम् । .. ३१३ । तेना। तादिन् तेन् तेन । वेदे अधीतौ इति–अधीत- मनेनेत्यर्थे इष्टादित्वात् भावतान्तादिन् । किंकम्मकमध्ययन- मित्याकाङ्क्षायां · पश्चात् कामसम्बन्धः तस्मादनुक्तादनेन तो। मुख्यढग्रहणान्मासमधीती इत्यादौ न स्यात् । तोना किं ? कृतं पूर्वमनेन कतपूर्बी कटम् (१)। ३१४ । निर्धार। क्रिययोरन्तः क्रियान्तः, कालश्च अध्वा च तो, क्रियान्तश्च तो कालाध्वानौ चेति तयोः क्रियान्तःकालाध्वनोः । निहरे गम्यमाने अधिकशब्देन च योग क्रियादयमध्यवर्ति- कालाध्वनोश्च पीत्यौ स्याताम् । न चैवहतकारिकाविरोधः, कर्मण्युपष्टब्बादित्यस्य कर्मप्रकारकवोधजनकधातु- योगादित्यर्थकरणात् प्राप्नुमथै प्राप्तीच्छार्थे, सा चेच्छा फलत्वेन फलवत्त्वेन वा, मुक्ताफलायेत्यादौ मुक्ताफलमाह मित्येवार्थ इति वोपदेवोक्तमयोगः साधुरित्यव- धेयमिति। (१) अधीतीति “इटादे"रिति, कतपूर्वी ति “मपूर्वपूर्वात्" इति वक्ष्यमाण- बार्तिकसूतदयेन इन् । केक खो हे तु वा इति सूत्रस तवागीशटीका द्रष्टव्या ।

·३४६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । मूवष्टकाच्छिवं ध्यायन, भुञ्जीथा वह्नि वा वाहात् ॥ भूस्खी योजनलचेऽक पश्येलचहयाद विधुम् । इत्यन्वयः। ? श्रेष्ठमित्यादि-वं शिवं ध्यायन् हागि बाहाहा भुञ्जीथा अन ध्यानभोजनक्रिययोरन्तवर्त्तिकालवाचकात् पौयौ दर्शिते । शिवं कीदृशं ? कपालुषु श्रेष्ठ, अर्कादरभ्यः (१) श्रेष्ठ, पूर्वेण षौ च। पुनः कीदृशं ? रुट्रैकादशके एकादशरुद्रेषु (२) मूर्त्यष्टकात् अष्टमूर्तिभ्योऽधिकम् । एकादशानां संघ इत्यर्थे क एकादशकम्, एवमष्टकमिति। भूस्थो जनः योजनलोऽक . पश्येत्. लक्षहयात् विधुं पश्येत् । अत्र भूस्थिति-दर्शनक्रिययोर- न्तर्वर्त्यध्ववाचकात् पोत्यौ । सर्वत्रोदाहरणहयेन पौत्यौ दर्शिते । एवं नराणां नरेषु नरेभ्यो वा क्षत्रियः शूरतमः, गवां गोषु गोम्यो वा कृष्णा क्षौरिणी, अध्वगानामध्वगेषु अध्वगेभ्यो वा धावन्तः शीघ्रतमाः (३)। अद्य भुत्वा हा यहाहा भोता, अत्र स्थित्खा क्रोशे क्रोशाहा लक्ष्यं विध्यतीत्यादि। निर्धारणेऽभिधानात् पो, न तु सर्वत्रेत्यन्ये (४)। पर तु विभक्तवति निर्धारणाश्रय एव पो, न तु घोप्याविति। यथा श्रौनेभ्यो माथुरा आब्यतराः, माथुरेभ्यः श्रौना दोनतरा इत्यादौ श्रौनत्वं न माथुरेषु माथुरत्वं न श्रौन्नेषु इति विभागात् । निरिणत्वात् पौसिद्धावपेक्षितक्रियत्वेन (१) आदित्या द्वादश प्रोक्ता इत्युक्त। (२).. रुद्राचैकादश स्मृता इत्युक्तोः । (३) नराणामित्यारभ्य विघटाहरणेषु क्रमात क्षत्रियत्वं जातिः, कपणो गुणः, धावनं क्रिया एभिः सजातीयव्यवच्छेदो दर्शितः । , . 18). "कचित् पञ्चमी च" इवि संचितसारसत्रम् (का-१७).....

·कारकम् । ३४८ ३१५ । सीमान्तमार्गात् प्रौ चान्ते। (सीमान्तर्-मार्गात् ५, पौ।१।, च । अन्ते ७।)। सोमनाथाच्छतं क्रोशाः कृष्णः क्रोशेषु चायुते । गङ्गायमुनयोमध्ये कति क्रोशाच जाह्नवी ॥ .. जत्वकल्पनात् तस्माचशसादिकं भवतीत्याहुः (१)। एवम् अधिक- शब्दयोगे प्लौं नेच्छन्ति । प्रसितोत्सुकाम्यां बीत्यौ। आभ्यां योगे त्रीत्यौ स्याताम् । केशः केशेषु वा प्रसितस्तत्पर इत्यर्थः । आरादर्थेभ्योऽसत्त्वे होम्यौ च। अट्रव्ये वर्तमानेभ्यो दूरा- न्तिकार्थेभ्यो होनीपोत्यः स्युः। शम्भोदूंरं दूरेण दूरात् दूर वा यः, पापानिकटं निकटेन निकटात् निकटे वा सः। पर तु सौं नेच्छन्ति । असत्त्वे किं ? दूरः पशुः (२) । ३१५ । सौमा । सौनोरन्तर्मार्गः सौमान्तर्गिस्तस्मात् (३)। चकारात् ती इत्यस्यानुहत्तिः, क्वचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तत इति न्यायात् । अवधिभूतयोरन्तर्वय॑ध्ववाचिन: (४) प्रोत्यौ स्याताम्, (१) सायमाशयः:--ौन्नेभ्यो माथुरा श्राद्यतरा इत्यत्न यथा निरिण- त्वात् पञ्चमी सिध्यति तथा अपेक्षितक्रियापादानत्वेऽपि । अपेक्षितक्रियं तत् स्याटु- यत् क्रियाशून्यमेवहीत्युक्तः । ततश्च अपादानत्वकल्पनात् कारकत्वेन बहल्यार्थात कादित्यादिसूत्रेण चशस्प्रत्ययोऽपि स्वात् । तेन गणादेकाकी दुर्बलतर इत्यादी गणश इत्यपीति। (२) दूर दूरवत्तीत्यर्थः । अब दूरशब्दस विशेष्यगामित्वम् । (३) सोनोरन्तः सीमान्तः स चासौ मार्गशेति दुर्गादासः । (४) अध्ववाधिनः अध्वपरिमाणवाचका.नचक्रोशयोजनादयः।

·३५० मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३१६ । बादयोऽर्थाथै कक्तः सेस्तु सर्वाः । (बी-आदयः १।।, अर्थाथै कत५।, खेः ५, तु १, सर्वाः १)। .. अन्ते गम्यमाने । सोमनाथादित्यादि-सोमनाथाच्छतं क्रोशाः कृष्णः, सोमनाथानिःसृत्य शतक्रोशान्ते कषणः । सोमनाथादयुते क्रोधेषु जाह्नवी, सोमनाथानिःमृत्यायुतक्रोशान्ते. गङ्गा इत्यर्थः । उदाहरणवयेन प्रौप्यौ दर्शिते। सोमनाथादित्युपात्तविषयत्वात्(१) पौ। अन्ते किं ? गङ्गायमुनयोमध्ये कति क्रोशाः, कियन्तः क्रोशा इत्यर्थः । तत्कालात् तौ। अवधिभूतयोर्मध्यवर्त्तिकालवाचकात् प्ती स्यादन्ते गम्यमाने सति । कार्तिक्या आग्रहायणी मासे, कार्ति: कीमवधीवत्य मासान्ते आग्रहायणीत्यर्थः । एवं: पौथा माघी मासे इत्यादि । अन्ते किं ? पौषौमाध्योमध्ये कति दिनानि। ३१६ । त्रया। नौ आदिर्यासां ताः, अर्थो हेतः, अर्थो- ऽर्थो यस्य सः, एका तिर्यस्मात् सः, अर्थार्थन एकक्तिः, अर्थार्थंक- क्तिस्तस्मात् । निमित्तार्थशब्दसमानाधिकरणान्लेरित्यर्थः । स्रेस्त सर्बा इति–अर्थार्थसमानाधिकरणात् स्निसंज्ञकात् प्रादय इत्यर्थः । भुक्त्यार्थेनेति-भुक्तिर्भोगः । एवं भुक्त्यै अर्थाय भुक्तरर्थात् भुक्तोरथस्य भुक्तावर्थे । मुक्त्यार्थेन मुक्त्यै अर्थाय मुक्तरर्थात् मुक्तेरथस्य . . (१) ऊह्यसाध्यक्रियत्वात् । .

·कारकम् । ३५६ अर्थार्थेनैकते लें. स्त्रयादयः स्युः, नेस्तु सवा ।.. भुक्त्यार्थेनार्थस्य मुक्तः किं कायं नार्यतेऽच्युतः । : : तथाच : मुक्ती अर्थे । एवं हेतुकारणनिमित्तादियोगेऽपि । अल्पस्य हेतोबहु हातुमिच्छनिति रघुः । हेतुशब्दयोगे थेवेति परे। किं कार्य केन कार्येण कस्मै कायायः कस्मात् कार्यात् कस्य कार्यस्य कस्मिन् कायें। अच्युतो नाचते केन हेतुना न पूज्यते इत्यर्थः । एवं को हेतुः कं हेतुं केनं हेतुना कस्मै हेतवे कस्माद्धेतोः कस्य हेतोः कस्मिन् हेतो। हे निमित्ते द्वाभ्यां निमित्ताभ्यां 'हयोर्निमित्तयोः ‘हयोः प्रयोजनयोर्भवत्म कारणेषु इत्यादि। परे तु सामान्यलेस्ववादितीः स्रेस्तु प्रों नेच्छन्ति। अन्ये तु स्वेरेव सवाः तौराहुः । न सामान्चलेस्त्रया- दिरिति कश्चित् । कश्चित् तु हौस्यौ नाह। · हेतुकारणनिमित्त- शब्दसमानाधिकरणादित्यन्यः । : . सूत्रे प्रान्तं यहिधेयं हन्तं तत् प्राप्यते तु यत् । बान्तं तद्यस्य योगे स्यात् प्यन्तं यस्मात् परन्तु तत् । यस्य स्थान भवेत् कार्यं तत् ष्यन्तं समुदाहृतम् । स्यन्तं गम्ये परे वाच्ये यस्मिन्नुपपदे तु तत् । क्वचिह्यत्ययतो सेयमिदं पाणिनिसम्मतम् ॥ (१) (१) एतत् अपोऽक् समो र्ण क् च इति सूत्रटीकायामुक्तम् । पुनरुतिस्तु बस्य कारकप्रकरणेन सह विशिष्टसम्बन्धानुरोधात् । व्यत्ययत इत्यसोदाहरणं तत्रैव टिप्पन्यां द्रष्टव्यम् ।

·३५२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३१७ । संन्नाः कम्। (संज्ञाः १, क)। ढध घ भ ज डाः कसंज्ञाः स्युः । • - इति कपादः। ३१७ । संज्ञाः। प्रकरणादस्मिन् पादे या या संज्ञा इत्यर्थः । अत आह ढ ध घ भ ज डा इति । षसां संज्ञान्तरमाह कमिति । कं कारक, तच्च शक्तिस्तस्यानेकरूपत्वात् (१)। द्रव्यन्तु शक्तिमन्त्र शक्तिस्तस्यैकखभावस्यानकरूपताया अयुक्तात्वात् (२)। द्रव्ये- कारकव्यवहारस्तु शक्तिशक्तिमतो दस्याविवक्षितत्वात् । पुष्पाणि स्पृहयति, परशुश्छिनत्ति, स्थालौ पचति, दौग्धि पयो गोभ्यो गवां वा, धनं याचते राजम्यो राज्ञां वा, रिपो कोपः, पुष्ये स्पृहा, "तपोवनेषु स्पृहयालुरेषा” इत्यादौ ढादयो न तु भादयः, विवक्षाः वशात् कारकाणि भवन्तीत्युक्तोः (३)। इह कारकाणामुभय- प्राप्तिसन्देहे भादिक्रमेणैव प्रवृत्तिः। यथा विप्राय दत्त्वा वस्त्र (१) कर्मत्व करणत्व कर्तृत्वाद्यनेकखरूपत्वात् । (२) एकखभावस्य तस्य द्रव्यस्य गवादेः अनेकरूपत्वं न युक्त। तस्मात् द्रव्यं गवादिकं शक्तिमन्त्र शक्तिः । सा च शक्तिः बाघेयरूपा आधारं विना न तिति । तेन जातिगुणक्रियाद्रव्यादीनाश्रयति । अतः शक्तिविशिष्टजात्यादेः कर्तत्वादि. विशेषशक्तिः कारकमेव । यद्यपि जात्यादयः शक्तिमन्नो न शनाय स्तथापि तेषु कारक व्यवहारदर्शनं शक्ति-शक्तिमतोरभेदस्य विवक्षितत्वादित्येवं कार्तिकेय- सिद्धान्तस्याशयः। (२) स्थितेर्गतिश्चिन्तनीयेति न्यायात् । तेन खेच्छया ग्रामे गच्छतीत्यादिप्रयोगो न कर्तव्य इति साम्प्रदायिका इति दुर्गादासः ।

·: कारकम् । ३५३ - ॥ रहाति, धनुष्यारोप्य शरान् क्षिपति, उपविश्योत्तिष्ठति पौठे, सहं प्रविश्य निःसरति, अस्त्येष घटः पश्येत्यादि । यदुक्तम्- अपादानसम्प्रदानकरणाधारकर्मणाम् । कर्तश्चान्योन्यसन्देहे परमेकं प्रवर्तते ॥ इति । विप्राय द्रुह्यति, विप्राय श्लाघते, वरायाहूय कन्यां ददाति, विप्रायार्चयित्वा धेनुर्दीयते इत्यादौ- उत्सर्गस्यापवादेन प्रधानेन गुणस्य च । बाधा विधीयते यस्मात् ततोऽनेन न बाधिता ॥ इति ।(१) चैत्रोऽखेन ग्रामं न गच्छति इत्यादौ तु घधढान्तव्यवस्थितां क्रियां चैत्रादी केनापि प्रकारेण व्यापारितां निषेधुं पश्चानजा - ॥ योगः। करणं कारः क्रिया, स एव साध्यत्वेन मुख्य एषामि- व्यर्थे कः, (२) जात्यपेक्षया एकत्वं, कारकं, क्रियानिमित्तमि- (१) 'विप्राय द्रुह्यतीत्यादौ कर्मत्व-सम्प्रदानत्वोभयप्राप्ती परत्वात् कर्मत्वं कथं माभूदिल्याशङ्कयाह उत्स गयेति । यस्मात् अपवादेन विशेषविधिना उत्सर्गस सामान्यविधेः, प्रधानेन समापकक्रियया गुणसामधानस असमापकक्रियाया पाधा विधीयते, ततस्तस्मात् अनेन अपादानसम्प्रदानेत्याद्युत्सर्गनियमेन असमापक क्रियया च न बाधिता चवथों ति शेषः । यसै दित्सेत्यादि विशेषनियमेनाल चतु- थैवाभूदित्यर्थः। तर्कवागीशन वरायाय कन्यां ददातीत्युनं । दुर्गादासस्तु वरमा- हूय कन्यां ददाति, कन्यां दात वरमाह्वयति वा इत्युभयव समदानं बाधित्वा कर्म प्रहत्तमित्याइ। एवं सति "आच्छाद्य चार्चयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयं । याहय दानं कन्याया ब्राह्मो धर्मः प्रकीर्तित' इति कथं संगच्छते तत् सुधीभि- चिन्त्यमिति । (३) केका खोहे तु वेत्यय टीकायां "स नुख्य एषामिति" वार्तिकस्तूवेष का प्रत्ययः। ४५ ·३५४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । । त्यर्थः(१) । नन्वेवं विप्राय गां ददाति इत्यत्र यथा विप्रानुमतिद्वारा तस्य क्रियानिमित्तत्वं, तथा चैत्रस्य तण्डुलं पचतीत्वादावपि तण्डु- लादिसम्पादनहारा चैत्रस्य क्रियानिमित्तत्वात् ष्याः कवापत्तिरिति चेत् सत्य, चैत्रस्य इत्युक्ते पचत्यादिकं नापेक्षते, किन्तु धनादिकमतो न कियानिमित्तत्वम् । शिवं, परशुना इत्यायुक्त पश्यति, छिनत्ति इत्यादिकमपेचत एव । अत: क्रियानिमित्तवं कवमित्येके (२)। त्यर्थद्वारा क्रियान्वयित्वं कत्वमिति कश्चित् । तन्त्र, विषवृक्षी- ऽपि संवा स्वयं छत्तुमसाम्प्रतमित्यादावव्याप्तेः (३) । वस्तुतस्त अव्यल्याहारकत्वे सति (४) क्रियान्वयित्वं कत्वम् । चैत्रस्य तण्डुलं पचतीत्यादौ ल्यर्थद्वारकत्वमेव । विषवृक्षोऽपि संवा इत्यादी ल्यर्थ- (१) “कारकशब्दशायं लोके प्रसिद्धोऽव्युत्पन्नो निमित्तपायः। यदि एक- प्रत्ययान्तः स्यात, तदा कर्तुशब्देन समानार्थः स्यात् । एवञ्च सति क्रियामुख्यस्यैव कारकपदेनाभिधानं भवेदिति जयादित्यादीनां मतम् । भाष्यकारस्तु करोतीति कारकमित्याह" इति संक्षिप्तसारे कारकपादे प्रथममूत्रस्य टीकायां गोयीचन्द्रः । (२) कारकचक्रे त सम्पदानादेरनुमतिप्रकाशनहारेव तण्डुलादिसम्पादनहारा सम्बन्धिनोऽपि पाकादिक्रियानिमित्तत्वेन सम्बन्धिनि, चैत्रस्य तण्डुलं पचतीत्यादौ चैत्रादावतिव्याप्ने रित्युक्तम् । (३) स्तोक पचतीत्यादौ क्रियाविशेषणे अतिव्याप्तिवारणाय विभत्यर्थहारेति कारकचक्रम् । खमते क्रियाविशेषणस्यापि कारकत्वाङ्गीकारात् प्रकारान्तरेणाव दोषो दर्शितः। विषच इत्यसाम्प्रतमित्यव्यययोगे कर्मणि प्रथमा, न त कर्मविहितप्रत्यये- नोकत्वात् । व्यतस्नया विभक्त्या विषक्षय क्रियान्वयित्वाभावात् कारकत्वाभावे- नाव्याप्तिरित्यर्थः। (४) अत्र त्यर्थद्वारा क्रियान्वयित्वमिति पाठो बहुषु पुस्तकेषु दृश्यते । तथा- विधपाठे तु विषयोऽपि संवत्यादावव्याप्लेजादवस्थादसाभिः स पाठो लिपि- करणमाद रति मत्वा परिहृत इति ।

·कारकम् ।. ३५५ हारकत्वात् अव्याप्तिवारणाय लौ अव्येति विशेषणीयमिति । गुरु- विप्रतपस्विटुगतानां प्रतिकुर्वीत भिषक् स्वभेषजैः । माषाणाम- श्रीयादित्यादौ तु त्यर्थहारेणैव क्रियान्वयात् ष्याः कत्वमिष्टमेव, ढे षोविधानादिति (१)। तथापि. कर्तृकर्मव्यवहितत्वादाधारस्य कारकत्वाप्रसङ्गः स्यादत आह ढादि कमिति (२) दिक् । (३) इति क-पादः। (१) एतेन विभत्यर्थद्वारा क्रियान्वयित्वमिति दलं न बक्षणपटकम् । ततश्च अव्ययभिबलिङ्गार्थाद्वारकत्वे सति येन केनापि प्रकारेण यदि क्रियान्वयित्वं भवेत तदा तस्यापि कारकत्वं स्वादित्यर्थः । (२) आधारस्य कर्तृकर्मान्यतरद्वारा क्रियान्वयित्वादव्यर्थभिन्नलिङ्गार्थाद्दारक- त्वेन कारकत्वाभावात् कर्मादिषटकान्यतमत्वं कारकत्वमित्यवश्यवक्तव्यम् । यत- एवाचार्येण ढ ध ध म ज डाः क संज्ञा इत्युक्तम् । (३) अन दुर्गादासः-अथैकवाक्यम् । गुरुणा शिष्येण इक्षुः खाद्यते, अन खादयतेमुख्यकर्मणोऽभावात् गौणकर्मण इक्षोरेव उक्तत्वम् । गुरुणा शिष्येण इक्षुः खाद्यते, गुरुणा शिष्यः लोकं पायते । एतयोरेकवाक्यत्वे तु गुरुणा शिष्य एखादयता लोकं पायते, अव शिष्यय खादयतेः प्रयोज्यत्वेन गौणकर्तृत्वे- अपि पायत इत्याख्यातस्य प्रधानस्यापि कर्मात्वादकत्वम् । एवं गुरुणा शिष्येण योदनं पाच्यते, गुरुणा शिष्यः श्लोक श्राव्यते एतयोरेकवाक्यत्वे गुरुणा शिष्य योदनं पाचयता लोक श्राव्यते । एवञ्च विप्रं पश्य विप्र बानीयते एतयोरेकवाक्यत्वेऽपि पश्यानीयते विम इति । अव पश्यति अाख्यातस्यापि कर्तृ विहितत्वेन कर्मणा सम्बन्धाभावात् आनीयते इति कर्मविहितत्वेन सुतरां कर्माण उक्तत्वम् । एवं मया कृतम्, अहं पश्यामीत्यादीनामेकवाक्यत्वेऽपि अहं कृतं पश्यामीत्यादिकमेव, प्रधानेनाख्यातेनोक्तत्वात् । अतएव "रहस्वदत्सङ्गनिषसमूर्खा स्मरामि वानीरम्टहेषु सप्तमिति रघौ। १३ १५ । मया सुप्तमहं सरामीत्यर्थः । याख्यातातिबादयः. तेषाच प्रधानत्वं वाक्यसमापकत्वात् । अतएव ग्राख्यातेन वाक्यसमाप्तिः। एवञ्च विधिनिषेधयोर्विधिरेव बलवान् । तेन राजानं पाठयन इचु खादयतीत्यत्र खादयतेनिषेधेऽपि पाठयतेः कर्मत्वमिति । नक्तवतुकत्ययेत्येके - ·३५६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । समासः । ३१८। दैश्यं सोऽन्वये। (दैक्यं १, सः ११, अन्वये ७) । यो बहना वा दानासैक्यं ससंजू स्यात् । तचान्वये सति ३१८ ! देक्यम् । देवयमिति दञ्च दच ते दे, दञ्च दञ्च दच तानि दानि, दे च दानि च तानि दानि, तेषामेच्यम् । एकस्य भाव ऐक्यं, ब्राह्मणादित्वात् णयः । एकशेयं मन्दानोऽम्याह (१) इयोबहनामिति । दानामिति बहुत्वमविवक्षितमित्येवो, तथाच अनेकदानानकदलं दैव्यं ससंगं स्वादित्यः (२)। तच ऐक्यम् इति प्राञ्जः (वाश्यमाप्तिरिति शेषः । इत्याखयादवः। तथा हि रामेण बनं गढ़, रामो रावणं इन्वान, साधुभिः रानः सर्तयः । एयु भवत्वादिनिया- ध्याहारो नास्ति। रामो जगतां चर्चा, रामो जगतां संहारक, रामेण सर्गः सुगम इत्यादी भवतोबादिक्रियाणामध्याहारं विना वाक्यसमाप्तिांतीयः । {3} उत्तौ इयोबइनामियुक्लबताचार्येण सूले हानानमित्यान दे च हानि च तेषामिलेगेषः सूक्तिः । कोयो इतिषः। तथाचो निधान्त; बौनुद्यानेकपकरणे,हस्तिनमाशेयसनाद्यन्नशतरूपाः पञ्च वृत्तवः । परार्याभिधानं वृत्तिः। वृत्त्वविवोध वाक्यं वियहः। स विधा, लौकिको- लौशिव ॐ * यथा राज्ञः पुरुषः। अविपहो नित्यसमाला, अखपदविग्रहो वैति"। प्रत्वयाविनापरपदार्यान्न न वा वो विशिटोः न रार्थः त बानिधीयते वैन तलराभिधानमिति तत्त्वबोधिनी। ज्ञातन्त्रटीशायानपि पराभिधानं अतिरिक्षा परखानाीवलास बटुपतर्जनपदेनाभिधानं ना इचिरिब इति व्याख्याता ! बघुपन्देन्दुशेखरे तु *वत एशेये परार्यान्वित- खारेपसायकवाभावात चिले न मान, शिष्टपदेन स्वत्यैव तत्वत्समूहरूपायों- पसानसभा सदसलवात्" इत्युलन् । (२) सनास इत्यन्वर्व एव शब्दः। सम्पुर्चयाखतेरेकीकरणार्यत्वात् । तथा ·समासः । ३५७ . कार्यम् । यथा-वन्यौ चरणौ कृष्णस्यं इत्यर्थे, कृष्णचरणौ वन्द्यौ इति स्यात्, नतु कृष्णवन्द्यौ चरणाविति । अन्वये सति कार्यम् । अन्वयो हि परस्परसम्बन्धरूपः (१) । स च क्वचिद्विशेषणरूपेण, क्वचिद्विशेष्यरूपण। हन्दे तु सर्वेषां दानां हि समसनं समास, समसनमेकीकरणं तच्चानेकव सम्भवति, अत उन इयो- बहनामिति । “केचित्तु टैक्यमिति खाद्यन्नत्याद्यन्नानां यहणं, तेन कचित् त्याद्यन्नत्याद्यन- योरक्य, कचित् स्याद्यन्नत्याद्यन्नयोरैक्यं, कचित् स्याद्यन्नखाद्यन्तयोरैक्यं कार्यम् । एवमेकशेषश्च त्याद्यन्नानामपि । क्रमेणोदाहरणानि-अनीत पिबत इति सतत. सुच्यते यथां क्रियायां सा अनीतपिवता एवं एहिखागता, एडीहमित्यादयः। स्थाद्यन्नांनां प्रचुरप्रयोगाः। एकशेषे तु भवति च भवति च भवति च इत्यः भवन्ति । यथा-न क्रोधो न च मात्रयं न लोभो नाशुभा मतिः। भवन्ति कत- पुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे इति । एवं सर्वत्याहुः । वस्तुतस्तु स्याद्यन्नपदमत्र पाह्यं, नाम्नां समासो युक्तार्थ इति सर्चवर्मविहितसूत्रैकवाक्यत्वात, समासश्चान्वये नाम्नामित्यनुभूतिखरूपाचार्यविहितसवैकवाक्यत्वाच। तथाच दानामिति खाद्य- न्तानामित्यर्थः, तत्रैव नाम्नां स्थाद्यन्नानामिति व्याख्यातम् | अनीतपिवतेत्या- दयस्तु मयूरव्यंसकादित्वात् कर्मधारयसमासे निपात्यन्ते। एते क्रोधादयो न भवन्तीत्यध्याहार्य, कर्तृबहुत्वे क्रियाबहुत्वं सिड्वम्, एकदिबहुवर्थेषु प्रयुज्यन्ते इति वचनात् । यहा तिबन्तप्रतिरूपकाणामव्ययानां समास एकशेष"श्चेति कार्तिकेयः । एतेनैकशेषस्य यदि समासत्वमङ्गीक्रियते, तथात्वे युनाविन्यादौ दोषः पुरतः स्फुटीभविष्यतीति। अनीतपित्रतेत्यादौ “अतएव याख्यातमाख्यातेनेति मयूरव्यंमकादौ पाठात् समाम" इति तत्त्वबोधिनी। (१) अन्वये सतीति यदुक्तम् अस्मिन्नेवार्थे व्यतिरेकमुखेण "नागमकत्वे" इति संक्षिप्तसारसूत्रम् (समासपादे १३५ ) तत्र गोयीचन्द्रः सर्वेषामेष पंदानां खार्थावबोधने गमकत्वमस्ति, तस्मादिशेषो वेटितव्यः । वाक्यस्यार्थं गमयति बोधयतीति गमकः । कष्टं श्रित इत्यादिवाक्ये योऽर्थः प्रतीयते स एव कटत्रित इत्यादि समासेऽपीति गमकत्वम् । न गमकोऽगमका वाक्यार्थबोधनाय असमर्थ ·मुन्धवो व्याकरणम् । माहिलपान्वय इति । कार्यमित्यनेन ऐक्यविधायक लक्षण- मायेनदिव्युबम् । अतएव कृपनेत्यत्र चरपावित्वननैव सम्बन्धात्र बन्याविलननैच्यनिवाइ-न तु कावन्द्यौ चरणाविति। एवं राज्ञः पुनो रानपुन इत्यादी प्रात्, न तु भाया राज्ञः पुती देवदत्तस्य इत्यादी (२) ! ऋदस्य राजी मातडाः, तरुखो वृषल्यो भार्या वखादौ तु सापनमसमयं भवतीति न्यायात् न सः (२)। चित्तु प्रतियोगिकारजाभ्यां सापिक्षलेऽपि ६) स: । यया चैत्रस्य दानमाया, इओन इतपुचः, रामाय दत्तकुसुम इति । इचय देव ऋनिदेशचं, तो विनियो मुत्रमिति इितीवन। अन इतवादा पता:दि दयुमो न नादि अमनला ! वन डि सममानको परिसराशाचमा सम्बो विझते दब गमत्वम् । बनवांचा राज्ञावं रखवी शान्ति वामनवम् ! समासे बनदि स्थाबारः नरवः, वाईनन्दु रसायोज्ञादा विद्यत सारा राउर इसनवाले वोडमस्यते न.सौरानरपादाद, सनाने व बडादन्दरकिनार ! अतीव सवय मदमानको रसरशासनलेवामाबोवनातनवाद मारः! * * * उपरि शिरनः उसे समक्षेचा उच्चर रखर उपबबे खनावार काम्यादेशबानमन्ववेनापरवा न पटीमाः। तद्वात् शवाबोधक- वा पचहं चार यस पनिमाड़ a इदिईन इदि पदख रुवाबावाद । १२. बोगदावन हारे नाइनिर्दः । दाएं बोरिवः। दनक ऋज रातो मावा इबादी राजमान यो सराहा इसमदविशेष विषयमा नागमति । वाट विडार स्वमङ्गः इति मनोन खात् । समन्वादि। ३२ निरोपाई से पातिरिवानिवः प्रतियोगित हेव कररहे रसोढे हात P पहम् समय ·समासः। ३५४ यदुताम्- प्रतियोगिपदादन्यत् यदन्यत् कारकादपि । वृत्तिशब्दैकदेशस्य (९) सम्बन्धस्तेन नेष्यते ॥ यथा - तरुण्यो वृषलीभार्यः प्रवीरं पुत्रकाम्यति । ऋदस्य राजमाता इति न स्युः प्रयुक्तयः । चैत्रस्य दासभार्येयं लूनचक्रो रथो मया । शरैः शातितपत्रोऽयं वृक्षादिति सतां मतम् ॥ इत्याहुः । : असमानाधिकरणसापेक्षस्य गमकलेन साभ्युपगमात् समाना- धिकरणसापेक्षमसमथै भवतीति कश्चित् । अन्ये तु समस्तस्थासम- स्तेन नित्यापेक्षेण सङ्गतिरित्याहुः (२)। चतुर्दा-सर्वदार्थप्रधानः, सर्वदार्थाप्रधानः, उत्तरदार्थप्रधानः, पूर्वदार्थप्रधानः। यथा हरिहरौ, पीताम्बरः, नीलोत्पलं, कृष्णा- थितः, हरित्रातः, त्रिरामी, अधिस्त्रि इत्यादि (३) । सः समासः । (१) समासनिष्पनशब्दो वृत्तिशब्दस्तस्यैकदेशस्तस्य । (२) एतत् संचितसारसनम्, समासपादे १२५ । नित्यापेक्षेणासमतेना- कृतसमासपदेन समस्तस्य कृतसमासस्य पदस्य एकदेशेन सहेति शेषः, सङ्गतिरन्वय- बोधो भवतीति शेषः । “नित्यापेक्षता च कारकाणां क्रियापेक्षया, सम्वन्धिशब्दा- नाञ्च सम्बन्ध्यन्नरापेक्षयेति। अतएव मुद्गरस्य प्रहारेण रथात् पातितसारथि- रियादौ सङ्गतिर्द्रष्टव्या। एतदेव कथम् ? उच्यते-नित्यसामेचे तदर्थाभिधान- एक खभावसिदत्वात्, अन्यत्र तस्यासम्भवादित्यादि गोयीचन्द्रः । (३) एतेन इन्दः सर्वपदार्थप्रधानः, वहुव्रीहिः सर्वपदार्थाप्रधानः, कम्मंधारय उत्तरपदार्थप्रधानः, तत्पुरुषो हिगुरव्ययीभावचैते पूर्वपदार्थप्रधाना इत्युक्तं भवति ।

·३६० मुग्धबोध व्याकरणम् । ३१६ । भिन्नान्यैकार्थद्यादिसयाव्यादीनां च-हु- य-ष-ग-वाः। ( भिन्न-व्यादीनां ६, च-वा: १)। ३१८। भिना। भिन्नश्च अन्यश्च एकच ते, ते अर्था येषां ते, ही आदिर्यासां ताः, ताश्च संख्या च व्यञ्च तानि, तान्यादयो येषां ते, पश्चाद्भिन्नान्यैकार्थाश्च धादिसंख्याव्यादयश्च ते तेषां, चश्च हश्च यश्च षश्च गश्च वश्च ते । इन्दात् परः श्रूयमाणः शब्दः प्रत्येक- मभिसंबध्यते (१) इति न्यायात, संज्ञिसंज्ञानां समसंख्यत्वाञ्च यथा- संख्यं दर्शयन्नाह (२)-भिन्नार्थानां दानाम् इति । परस्परभिन्नार्थानां दानां सञ्चसंज्ञः । पदार्थो हि जात्या- कृतिव्यक्तियः । जातिधम्मः, प्राकृतिरवयवसंस्थानादिः, व्यक्तिः खरूपम् । अतएव नौलघटयोरित्यत्रापि चः, पदार्थतावच्छेदकयोः परस्परभिन्नत्वात् । अभेदविवक्षायां तु यः : स्यादेव। एवं हरिहरावित्यत्र वस्तुतोऽभेदेऽपि पदार्थतावच्छेदकयोः स्थिति- संहारयोर्भेदानेद इत्येके । तथाच पदजन्यप्रतिपत्तिविषयमैदे च इति पर्यवसितोऽर्थः । अन्यार्थानामिति-असमस्यमानदार्थपराणां (३) समस्यमा- (१) अभिसंबध्यते इति कर्मकर्तरि प्रयोगः। अमिसंबनातीति कचित् पाठः। (२) भिन्नार्थादि व्यादीनामिति इन्दात् परे श्रूयमाणावहादिशब्दाः प्रत्येक- मभिसंवन्ति । अत संजिनां भिन्नार्थादीनां संज्ञानां चहादोनाञ्च समसंख्यत्वमपि इतरिति वोध्यम् | यथासंख्यं यथाक्रममित्यर्थः । (क) समय मान-पदार्थातिरिक-पदार्यबोधकानामित्यर्थः ।

·. समासः। ३६१ भिवार्थानां दानां मश्वसंजः, अन्यार्थानां दानां हसंज्ञः, एका- नां दानां यसंजः, धादित्यन्तपूर्वदानां षसंज्ञः, सयापूर्वदानां गसंन्नः, व्यपूर्वदानां वसनः स्यात् । नानां दानां सो हसंजः । यथा आरूढ़ो वानरो यम्, आरूढ़वानरो वृक्षः। दृष्टः कृष्णो येन, दृष्ट कृष्णः पुरुष इत्यादि। समस्यमान- पदार्थोऽपि क्वचिदन्यदार्थः स्यात्, व्यपदेश्यव्यपदेशिवद्भावात् (१)। यथा शोभनशरीरः शिलापुचः, जनाईनश्चात्म चतुर्थ एवेत्यादि । एकार्थानामिति-परस्परसमानाधिकरणानां सो यसंज्ञः । यथा नीलोत्पलं, परमात्मा इत्यादि। धादित्यन्तपूर्वदानामिति-यदि समस्यमानानां दानां पूर्वदानि ह्यादितौनामकतमान्तानि भवन्ति, तदा तेषां दानां स: षसंज्ञो भवति । यथा कृष्णमाश्रितः कृष्णाश्रितः, मासेन पूर्व मासपूर्वः, यूपाय दारु यूपदारु, पापाइयं पापभयं, कृष्णस्य सखा कृष्णसखः, पूर्वाह्ने कृतं पूर्वाह्नवतमित्यादि । संख्यापूर्वदानामिति- समस्यमानानां दानां पूर्वदानि यदि संख्यावाचकानि भवन्ति, तदा तेषां तार्थादौ सो गसंज्ञः । पञ्चगुः, त्रिलोकी, पञ्चगवधन इत्यादि । यथा (१) अत्र व्यपदेश्य : समस्खमानपदार्थः, व्यपदेशी समस्यमानपदार्थातिरिक्त पदार्थः। कचिबहुव्रीहौ व्यपदेश्यस व्यपदेशिखरूपत्वम् । तथाच कार्तिकेयः- समसनीय-पदार्थातिरिक्त पदार्थ बोधक-यच्छब्दस्यार्थो हादिस्तु बहुव्रीहिसमा- मनिष्मन्नपदयार्थो मुख्य इति तु व्यपदेशो, लाक्षणिकातिदेशी, तहगावात् तत्व.. रूपत्वात् व्यपदेश्यस्य व्यपदेशाईस्य अर्थात् समस्यमानपदार्थस्य इत्याह । (२८ g- 18), २६ ट (१) टिप्पनी द्रष्टव्या ।

·३.१२. मुग्धबोघं व्याकरणम् । ३२० । ते लुक त्ये च। (ो: ६, लुक् ।११, त्ये ७१, च ॥११) । से स्थितायाः के लुक् स्यात्, त्येच पर। यथा अधि- व्यपूर्वदानामिति-समस्यमानानां दानां यदि पूर्वदानि व्यसंज्ञकानि भवन्ति, तदा तेषां कादौ सो वसंज्ञः । कृष्णमित्यादि। इह एकत्र संज्ञाहयसमावेशाभावात् विशेषणबोधितानाम- वैताः (१) संज्ञा जेयाः । तेन पञ्चभार्यः, सप्तर्षयः, स्व:पतितः पञ्चगुः, अधिहरीत्यादी हादिसंज्ञा न तु गादय इति । अन्यथा सर्वेषां दानां भिवार्थत्वात् चसंज्ञाप्राप्ः। ची इन्दो, ही बहु- बीहिः, यः कर्मधारयः, षस्तत्पुरुषः, गो हिगुः, वोऽव्ययीभावः । यगौ षविशेषाविति परे । एषां सामान्यतो लक्षणान्युक्तानि विशेषन्तु तत्तप्रकरणे विशिष्य वक्ष्यामः । ३२० । नोर्लक् । अधिकारात् स इत्यनुवर्तते इत्याह से स्थिताया इति । से कर्तव्ये समस्यमानदेभ्यः क्तरित्यर्थः । रणात् स्यादितेरेव, तेन पचतिरूपं पचतितरामिति न त्ये तोलुंक् । यतत्यः तत्रत्य इत्यादौ तु स्थादिस्थानजत्वेऽपि खरादिपाठातद- न्तानां तद्धितान्तर्गतत्वात् न तसादेर्लुक् । लुक्करणात् स्थादि- निमित्तं कायं न स्यात्, यथा सखिप्राप्तः गवाश्रित इत्यादी न प्रक- (१) विशेषणवोधितानां - तसाथै विषये इत्यादि-तत्तविशेषनव-निर्दिष्टाना मित्यर्थ ।

·इन्हसमास: हन्दूसमासः (च)। इतरेतरयोगे च समाहारे च ची विधा। हरिश्च हरश्च हरिहरी । ब्रह्मा च अच्युतश्च ईशश्च ब्रह्माच्यु- तेशाः । घौ त्रिः, आ अम्शसोरिति। वाक्त्वचं राजपुरुष इत्यादौ तु विराममाश्रित्य कङ् नी लुय् च स्यादेव । इतरेतरयोगे चेति (१)। चो विधा हिप्रकारः, तत्त्र एक इतरेतरयोगः । इतरस्थ इतरेण सह योग इति, परस्परापेक्षावय- वमेदानुगत(२)स्तत्र इयोः प्राधान्यात् ई, बहूनां प्राधान्यात् ब्वं स्थादेव । यथा हरिहरौ ब्रह्मायुतेशा इत्यादि । अन्यः समाहारः, स च तिरोहितावयवभेदः, किन्तु समु. दितभिन्नभेदस्तस्यैकत्वात् कम् (३)। यथा समीदृशद, वाक्त्वचं, धवखदिरपलाशम् इत्यादि । समुदायिभ्योऽनन्यः समुदाय : (१) चार्थे हन्द इति अनुभूतिखरूपाचार्यसूवम् । तब समयान्याचये- तरेतरसमाहाराचार्थाः। तब समुच्चयान्वाधययोः समासो नास्ति परसरान्वया- भावात् । ईश्वरं गुरुञ्च भजखेति प्रत्येकमेकक्रियाभिसम्बन्धे समुच्चये समासो नास्ति। भो वटो भिक्षामट, यदि पखसि गावानयेतिक्रमेण क्रियादयसम्बन्धे- न्वाचये च समालो नास्ति, परसरासम्बन्धात्। इतरेतरयोगे समाहारे चार्षे हदसमासो भवतीत्वाह इतरेतरयोग इतीति कार्तिकेयः। (२) परसरमपेक्षन्ते इति परसरापेक्षास्तादृया अवयवाः समासघटकीभूत- पदानि तेषां भेदस्तमनुगत इत्यर्थः । (३) तिरोहितावववभेदः-अप्रधानावयवार्थः संहतिप्रधान इति यावत् । किन्तु ससहितभिवभेदः समुदितभित्रः सहदायतस्य भेदो या तादयः। तस समाहारस मसुदायसैकत्वादेकवचनम् ।

·३६४ मुग्धबोधं व्याकरणम्। इति दर्शनात् (१)। तेलुंक इत्येक सूत्रं, त्ये चेति एक सूत्रमिति योगविभागः कर्तव्यः तस्मादिष्टसिद्धिः । क्वचित् निषिद्धं (२) स्थात् तथाहि,- नौज:सहस्तमोऽम्भोऽनस्तपसः पूात् वयाः। पूर्वदभूतभ्य -एभ्यस्त्या लुक् न स्यात् । ओजसाहतं ओजसातपुत्रः (३), सहसामुक्तं, तमसापिहितम्, अम्भसाप्लुतम्, अञ्जसानिष्पादितं, तपसालतम् । तथाच तमोजसानिर्जितदेवराजं दृष्ट्वा रथस्थं तप- साप्तसिद्धिमिति बोध्यम् । तपःशब्दात् विकल्पयन्त्यन्ये । अस्मन्मते तु नजा निर्दिष्टमनित्यमिति न्यायात्। तथाच तपःकशाः शान्त्युद कुम्भहस्ता इति भट्टिः । पूर्वात् किं ? सह ओजसा वर्तते सौजाः तेन कृतमित्यर्थे सौजःकतं, सहौजःकृतम्। सततनैशतमोहतमिति भारविः । उदन्वदम्भःपरिपूतमूतिरिति माघः (४) । पुंजनुषोऽनुजान्धे । आभ्यामनयोः क्रमात् नया लुक् न स्यात् । पुंसानुजः । पुंसत्यलुगविधानादेव थर्थे त्री, पुमांसं प्रत्यनुजवेन पुंसो हेतुत्वाद्धेतौ वा नीति (५) । जनुषान्धः, जनुजन्म तेनान्धः । .. (१) ननु शमीशदमानयेत्यव कथं प्रत्येकान्वयस्तालाह:समुदायिभ्य इति:-, इतिदर्शनादितिन्यायात् । समुदायममुदाययोरभेदाङ्गीकारादित्यर्थः । (२) समस्यमानपदानां विभक्तिलोपो न स्यादित्यर्थः । (३) "योजसाकृतमित्यस्य समासेनैकपचे सति योजसाकृतपत्र इत्यत्र पुन:- षष्ठीसमासः, तद्वितोऽपि भवति । तेन प्रोजसालतस्य इदं औजसाकतमिति:। संक्षिप्तसारे समारूपादे १३८ सूत्रस टीका। (४) एषूदाहरणेषु ओजस्तमोऽम्भःशब्दानां पूर्वपदत्वाभावान लुक् । (५) पुंमोऽनुज इत्यर्थे अलुविधानसामर्थ्यादत षनर्थ टतीया। अथवा, ·इन्दसमासः। 'मनसो नानपानायिनि च। .. मनसख्या लुक न स्यात् संज्ञायाम् अाज्ञायिनि शब्दे, च परे। मनसादेवी मनसागुप्ता . मनसासङ्गता। नाम्नौति किम् ? मनोदत्ता कन्या । मनसा आज्ञातुं शीलमस्य मनसाज्ञायी योगी, असंज्ञार्थं पृथगुपादानम् । पात्मनः पूरणे । आत्मनस्त्या लुक् न स्यात् पूरणत्यान्ते परे । पात्मनाषष्ठः आत्मनापञ्चमः । जनाईनश्चात्मचतुर्थ एव इति.तु पात्मा चतुर्थोऽस्येति हः (१) । व्याकरणाख्यायामात्मपराभ्यां याः। व्याकरण.. व्यवडिय- माणा या संज्ञा तस्यां गम्यमानायां आत्मपराभ्यां च्या लुक न स्यात् । आत्मनेपदं, परस्मैपदम् (२) आत्मनेपदे भाषा: उतिर्यस्य आत्मनेभाषः, एवं परस्मभाषः । स्तोकान्तिकदूरार्थक्कच्छात् ते प्याः । स्तोकाद्यर्थेभ्यः कच्चाच्च तान्ते परे प्या लुक् न स्यात् । स्तोकान्मुक्ताः, अल्पान्मुक्त:, अन्तिका- मुक्तः, अभ्यासादागतः, दूरादागतः, विप्रकष्टादागतः, कच्छ्रान्मुक्तः । कच्छमुक्त इति तु त्रीसात् । ते किम् ? स्तोकभयम् । बलब्राह्मणाभ्यां कारशंसिनोः । प्राभ्यां प्या लुक् न स्यात् अन्यस्थानुजननं.प्रति पूर्वजातस्य हेतृत्वमसीति हेतो टतीयेति । “यथायजः पुमान् स पुंसानुज" इति सिद्धान्तकौमुदी। (१) नन्वन्यपदार्थ बहुव्रीहिरित्युच्यते, अन्यपदार्थच समस्यमानेभ्योऽतिरिको भवति । अव तदभावात् कथं बहुव्रीहिरिति चेत् सत्यं, अव्यतिरितार्थेऽप्यन्यपदा- र्थत्वं भवति, व्यपदेश्यव्यपदेशिवद्भावात् । यथा शोभनशरीरः शिनापत्रक इति गोयीचन्द्रः। .. (२) अल ताये चतुर्थी । नन्वन प्रातिविततिभावविरहात् रम्बनाय स्थाली- तिवन कथं समासाभावः ? सुविधानसामर्थ्यात् ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । क्रमादनयोः। बलादनौचित्यात् करणं बलात्कारः (१) । बामणी वेदैकदेशस्तत उडत्य मंसितुं शीलमस्य ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विग्- विशेषः। : पे थ्था वा तु. पुंचे। क्षेप गम्यमाने या लुक् न स्यात, पुत्रशब्द तुवा। चौरस्य कुलं, दास्याः पतिः, दास्याः पुत्रः, दासीपुतः । क्षेपे किम् ? विप्रकुलं, विप्रपुत्रः । वादिक्पश्यतो युक्तिदण्डहरे'। । एभ्य एतेषु क्रमात् था लुक् न स्यात् । वाचोयुक्तिः (२) दिशोदण्डः, पश्यतोहरः (३) पश्यन्तमनादृत्य हरतीत्यर्थः । अदसः ष्णायन-णींनणकान्तकुल-णकान्तपुचेषु। अदसः ष्या लुक् न स्यात् ष्णायने णौनणकान्तकुले णकान्तपुंचे च । अमुष्था- पत्यं, नड़ादित्वात् ष्णायन, प्रामुष्थायणः, विख्यातपिटकः, अमुष्य कुले साधुः, आमुष्थकुलौनः, साधौ प्रतिजनादेीनः । अमुष्थ कुलस्य भावः; मनोज्ञादित्वात् णकः, आमुष्थकुलिका। एव- मामुष्थपुत्रिका इति । भाव्यर्थभूतवदङ्गीकारात् णकान्त इति विशेषणम् (8)। ऋती विद्यायोनिसम्बन्ध। ऋदन्तात् ष्था लुक् न स्यात् . (१) बलात्कारासहिणवो हि प्रजा भवनीत्यादिशिष्टप्रयोगदर्शनात् बलात्- कार इत्यलालुग द्रष्टय इति । (२) उपपना वाक वाचोयुक्तिरित्यमरटीका। वाचोयुनिर्वाग्मोति शन्द कल्पद्रुमः । (३) स्वर्णकार। (8) . कुलपुत्रशब्दाभ्यां णकप्रत्ययात् प्रागेव षया यदलुगविधानं, तत् भावि.. मोऽर्थस्य भूतववसीकारादित्यर्थः।

·इन्दसमासः २६७ .. पूर्वोत्तरदयोंविद्यायोनिसम्बन्धवाचिवे सति । होत:शिष्यः, होतुःपुचः, पितुरन्तेवासी, खसःपुचः । ऋत इति किम् ? मातुल- पुत्तः । विद्यायोनिसम्बन्धे किम् ? होटधनम् (१)। वा खस्पत्योः पितुस्तु पितरि। ऋदन्तात् था लुक्न स्यात् वा अनयोः, पितुस्तु पितरि। मातुःष्वसामाटवसा, होतःवसा होटवसा, दुहितःपति: दुहिटपतिः, पितुःपिता पिटपिता । पितामहः पिटपिता तत्यिता प्रपितामह इत्यमरः । दिवो दासे नानि । दिवः ष्या लुक् न स्यात् दासे नानि । दिवोदासः, नृपतिभेदः। शनः पुच्छलाङ्गलशेफशेफसि । शुन: था लुक् न स्यादेषु नाग्नि गम्ये।. शुन:पुच्छः, शुनोलालः, शन:शेफः, शनःशेफाः, ऋषीणां नामचतुष्टयम् । क्वचिदन्यत्रापि। उक्तलक्षणैरप्राप्तेऽपि था लुक् न स्यात् । वाचस्पतिः, वास्तोष्पतिः, दिवसतिः, शुनस्कर्णः, देवानांप्रिय (२) इत्यादि प्रयोगानुसारेण जेयम् । गोऽवसन्तात् त्या नाम्नि। गोशब्दाददन्ताइसन्ताच परस्याः (१) कथं भाटपुत्रः, भ्रातरेकत्वेऽसाधुरेव, हिषचनबहुवचनान्नयोर्चुग्ग- बत्येव इति गोयीचन्द्रः। (२) देवानांप्रिय इति भूर्ख इत्यर्थः । तथाच "मूर्खा हि देवानां प्रीति जनयन्तीति देवपरात्वादिति मनोरमाया भावः। (मनोरमा नाम सिद्धान्त- कोसदीटीका)। ब्रह्मज्ञानरहितत्वात् संसारिणो मूर्खास्ते तु यागादिकाण्यनु- तिछन्तः पुरोडाशादिप्रदानहारा देवानामत्यन्तं प्रीतिं जनयन्ति । ब्रह्मज्ञानिनस्तु न तथा, तेषां यागाद्यानाभावादतो गवादिस्थानापनत्वात् मूर्खाएव देवपपव" प्रतितत्त्वबोधिनी। अन्यल देवप्रिय इति ।

·३६६ ३ मुग्धबोधं व्याकरणम् । षः। स्या लुक् न स्यात् संज्ञायाम् । गविष्ठः, गविष्ठिरः, वहिष्ठादित्वात् अदन्तात्तु-वनेकिंशुकाः, वनेकशेरुकाः, वनेवल्खज़ाः, गोष्ठेप्रवीर इत्यादि। हसात्तु-युधिष्ठिरः वर्हिष्ठादित्वात् षः । त्वचिसारः । त्वक्सार इति तु बक् सारो यस्येति हः । एभ्यः किम् ? नदीकुक्कुटिका। नानि इति किम् ? अक्षशौण्डः । अद्भयो य-मति-योनिषु । ये त्ये, मतौ योनौ च परे अद्भाः स्या लुक् न स्यात् । अप्सु भवः दिगादित्वात् यः, अपसव्यः, अप्सु- मतिः, असुयोनिः संज्ञायामिति सः। पूर्वदादिति किम् ? परमाम्मतिः। मध्यान्ताभ्यां गुरौ। पृथग्विधानादनानि। मध्येगुरुः, अन्ते- गुरुः । पूर्खादित्येव, सन्मध्यगुरुः । कथं मध्यगुरुः अन्तगुरु- रिति ? मध्ये गुरुर्यस्य इति हः। मध्यगुरुः अन्तगुरुच गण इति छान्दसम् (१)। अमूईमस्तकात् स्वाङ्गादकामे । मूहमस्तकवर्जात् खान- वाचकात् स्या लुक् न स्यात् न तु कामशब्दे परे। कण्ठेकालः, उरसिलामा । “शनं चकारोरसिवाणमाशु" । अमूईमस्तकादिति किम् ? मूईनि शिखा यस्य मूइशिखः, मस्तकशिखः। अकामे किम् ? सुखकामः। अद्धसादित्येव, अङ्गुलित्राणः, गोचरः। स्वाङ्गा- दिति किम् ? धम्मत्तिः, धर्ममतिः । घान्तबन्धे वा। घजन्तबन्धे पर खानादखागाच घ्या लुक ? (१) छन्दोलक्षणमिति ।

·नं स्यात् 1 : हन्दसमासः ३६६ [ वा । करबन्धः करबन्धः, चक्रेबन्धः चक्रबन्धः, उरसिबन्धः उरोबन्धः । अइसन्तादित्येव । मणिबन्धः, गुप्तिबन्धः । बहुलं ये कदन्तेऽस्थे । अस्थे कदन्ते त्या लुक् न स्यात् तत्पुरुर्षे . सति । बहुलग्रहणं (१) नित्यविकल्पनिषेधार्थम् । स्तम्बेरमः, कणे- जपः, पझेरुहः, खेचरः, अग्रेचरः, काण्डेरुह इत्यादी नित्यम् । सरसिरुहं सरोरुहं, वनेचर: वनचरः, दिविषद द्युषदः इत्यादी विकल्पः । 'कुरुचरः स्थण्डिलशायो साझाश्यसिद्ध (२) इत्यादी लुगेव । अस्थ इति किं ? समस्थः, विषमस्थः, कूटस्थः, कायस्थः, उदरस्था हरीतकी। तथाच कपालेन करस्थेनेन्दुशेखर इति दण्डी। कथं हृदिस्थः सव्येष्ठ इति ? बाहुल्यात् । वहिष्ठादिपाठात् षः। 'पूर्वदादेव । तेन नौलसरोरुहं. महावनचर इत्यादि । यु-शराबट-कालाज्जे वर्ष-क्षर-शर-वरात्तु वा। एभ्यः स्या लुक न स्यात् जे परे, वर्षादेस्तु वा । दिविजः शरदिजः प्राषिजः कालेजः, वर्षेजः वर्षजः, क्षरेजः चरजः (३) शरेजः शरजः, वरेजः वरजः । एभ्यः किम् ? अम्बुजः, सहजः, स्थलजः । कालनाम्नः काले तरादौ च। वेत्यनुवर्तते । कालनाम्नः स्या लुक् न स्यात् वा कालशब्द परे, तर-तम-तन-चतरां-चतमांसु च। पूर्वाह्नेकाले पूर्वाह्नकाले, पूवाहेतर पूर्वाह्नतरे, पूर्बाहेतमे ? (१) बद्दलं-बहवः ( प्रकाराः) सन्त्यस्ख, चूड़ादित्वाजः। अथवा बहन (प्रकारान्) लाति ग्टह्णातीति बहुलम्, आदन्नत्वात् डः। तच्च कधिहिहितं न स्थात्, कचिनिषिद्धं स्यात्, कचिद्दा खात्, कचित्ततोऽन्यदपि स्थादित्यर्थ इत्युक्ल- माचार्येण । (२) साङ्कायो देशविशेषस्तत्र लब्धसिद्धिः। (३) चरो भेषः, क्षरं जलम् । .

·३७०. मुग्धबोधं व्याकरणम् । पूर्बाह्नतम, पूर्वाह्नेतनः पूवीलतनः पूवाहेतरां पूवालतरां पूर्वाद्धेतमा पूर्वाह्नतमाम् । एवमपराहेकाले अपराह्नकाले इत्यादि । अइसन्तादित्येव । रात्रितरायां जागर्ति। अकालाहास-शय-वासिषु । कालभिन्नवाचिन: स्या लुक न स्थाहा वासशयवासिषु । वनेवासः (१) वनवासः, खेशयः खशयः, ग्रामवासी ग्रामवासी, अन्तेवासी अन्तवासी। अकालादिति किं ? पूर्वाशयः । अइसन्तादित्येव । गुहाशयः भूमिशयः। कारनानि हसादौ। बणिककर्षकपशुपालाद्यैः पालनार्थ राजो देयो यः स करः, कर एव कारः, तस्य नाम कारनाम, तस्मिन् वाच्चे हसादौ परे त्या लुक न स्यात् वा। हलेद्विपदिका हलदिपदिका, देया इत्यर्थः । द्वौ हौ पादौ परिमाणमस्य इत्यर्थे संख्यादेराभौचण्ये कः, पादः पदादेशः, तार्थे ग-सः, स्वभावात् स्त्रीत्वं, त्येन (२) आभौक्ष्ण द्योत्यते। यूथे यूथे पशुः यूथेपशः यूथपशुः देय इति । 'हसादौ किम् ? अविकटे अविकटे (३) उरणो देय इत्यर्थे अविकटोरणः । अइसन्तादित्येव । · नडी- दोहनः (8)। पर तु कारः पारिभाषिकनियम इत्याहुः (५) । (१) अतएव रक्षन् वनेवासकताअयाचानिति भट्टिः। (२) कप्रत्ययेन। (३) अवीना मेषाणां सङ्घातः अविकटः, पीलुतिलेत्यादिना कटप्रत्ययः, तत्रैव टीकायां संचाते तु अविर्मत इत्युक्तोः । (3) नवा गोवन्धनदोधवरवायां दोहनो वत्म इति विद्यालङ्कारः। (५) . प्राचां देशे कारनान्ना यत्प्रसिद्ध तस्मिन् वाच्ये सतीत्यसाशयः । तथाच कारनानि च प्राचां हलादौ। ६२१० इति पाणिनिसूत्रम् । प्राचां देशे यत् कार- नाम तत्र हलादावुत्तरपदे हलदन्नाइत्तरसाः सप्तम्या अलु ग भवतीति काशिका ।

·बन्दसमासः। ३७१ ३२१। पुंवत् सेः । (पुंवत् ११, स्रः ६))। से स्थितस्य सेः पुंवत् स्यात् त्येच परे। पूर्वपश्चिमे । ये तु निर्विशेषणं (१) कारनाम्नौति पठन्ति, तन्मते स्तूपैशाणः इत्युदाहरणं भवति । वस्तुतस्तु विकल्पेनायं प्रतिषेधः ३२१ । पुंवत् । से त्वे चानुवर्तते। से स्थितस्येति-सर्वस्मिन् से त्ये चनेः पुंवत् स्यादित्यर्थः । तेन पूर्वपश्चिमे, सर्वस्थाः प्रियः सर्वप्रियः । पूर्वपश्चिमे इत्यादौ तु न “न गौण्याख्याचे तिचे स्त्रि- संज्ञानिषेधस्तस्य जसादेरिकाराद्यादेशाभावफलकत्वादुत्तरदस्यैव खिसंज्ञानिषेधस्तेन पूर्वदस्य पुंवद्भावः, चसे पूर्वदस्य निसंज्ञा- निषेधाभावात् । अतएव पूर्वोत्तरे इत्यादी नोत्तरपदस्य पुंवद्भावः. तस्य स्त्रिसंज्ञानिषेधात् । यहा से कर्तव्ये वाक्यस्थितस्य स्रः पुंवद्भाव: (२)। पूर्वोत्तर इत्यादौ तु दिग्विशेषणत्वादापि पूर्वोत्तरे इत्यादि। त्ये यथा सर्वस्याः सर्वतः, सर्वस्वा सर्वत्र, एकस्या भाव: एकत्वं, सर्वामिच्छति सर्वकाम्यति, पूर्वा पुरस्तात् इत्यादि। आत् सुमाम इत्यत्र अग्रहणज्ञापकात् स्यादित्ये न पुंवद्भावः, तेन सब्बा सङ्घ सवा इत्यादौ न स्यात् । अत्राहु:- इदुदन्ताजाद्यदन्ताल्पाच्तरञ्चेत् इयोर्दयोः बुधैः पूर्व प्रयोक्तव्यं बहनामपि पूजितम् ॥ (१) प्रागदेशप्रसिद्धत्वेति विशेषणशून्यमित्यर्थः। (२) हत्तौ से स्थितस्य स्नेरित्यय से कर्तव्ये स्थितस्य वाक्यस्थितख रित्यर्थः तेन पूर्वोत्तरे इत्यादौ वाक्यावस्थायां उभयोः पुंवगावे पचात् समासे दिग्विशेषण- खात् पुनराए।

·३७२ मुग्धबोध व्याकरणम् । समाक्षराणां भर्तृणां यद्यत् पूर्व क्रमेण तत् । संख्यानामल्परूपाणामर्थधम्मादिषु इयम् ॥ बाध्यत्वं बाधकबञ्च ज्ञेयं पद्मपरक्रमात् । यथा हरिहरौ शम्भुकृष्णौ अच्युतशङ्करौ। शिवगौयौँ पितापुत्त्रौ माटताततनूद्भवाः । भरणीकत्तिके ग्रीपवर्षा विंशतिसप्तती ॥ धम्मार्थों गुणबद्धौ च कामाधौँ मधुसर्पिषौ । आद्यन्तावर्थशब्दौ च धम्मादौ परिकीर्तितौ । पक्षेऽर्थधम्मावित्यादि शेष जयं प्रयोगतः (१)। माटताततनूद्भवा इत्यत्र तातापेक्षया मातुरभ्यहितत्वम् (२)। “गर्भधारणपोषाभ्यां तातान्माता गरीयसी"त्युक्तोः । एवं माता- पितराविति। युधिष्ठिरार्जुनी, विप्रक्षत्रियविटशूना इत्यादि- सिंद्धये "नाता ज्यायान्,” “वर्ण: क्रमेणे”ति सूत्रदयं कुर्वन्यन्ये । तदस्मन्मते तु जन्मवर्णवताभ्यहितत्वात् सिद्धम् । एतत् सर्व प्रायिक, धूमाग्नी, लक्षणहेतू, समुंद्राद्री, काकशुकौ, काशकुश- वल्लज(३)मित्यादि शिष्टप्रयोगतः । (१) हयोर्वहनां वा पदानां मध्ये किञ्चिन पदं यदि इदन्तं, उदन, अजाद्यदन्न, अत्यान्तरं ( अब निपातनात् खार्थे तर अन्यथा बहुषु पदेषु नियमो न स्यादिति तत्वबोधिनी ( भवेत् तदा तत् पदं बुधैहन्दसमासे पूर्व पूर्वपदं कृत्वा प्रयोकव्यं । एवं बहना मथे यत् पूजितं, समाक्षराणां भर्तृणां भाना नक्षत्राणांतूनाञ्च तथा अल्परूपाणां संख्यानां यद् यत पूर्व तत् क्रमेण पौर्वापर्थ्यानुसारेण प्रयोक्तव्यम् । अर्भधम्मादिषु इयं प्रयोक्तव्यम् खेच्छयेति शेषः । एषां पूर्वोक्तानां बाध्यत्वं बाधकत्वञ्च पूर्वापरक्रमात जेयम् । क्रमेणोदाहरणानि यथेति। अर्थधर्मादयो यथा- धर्मार्थों गुणवद्धी इत्यादि । (२) अभ्यस्तित्वं गुरुत्वम् । (३) ववजाः पुं भून्नि। उलुखड़ इति भाषा। . ।

·इन्दसमासः। ३०३ ३२२। ऋतो ङा तत्पुत्र सगीवविद्य चे। ( ऋत: ६।, डा ११, तत्पुत्र ७), सगोत्रविद्ये ७, चे ७)। ३२२। ऋतो।. स च पुत्रश्च तत्तस्मिन्, गोत्रञ्च विद्या च ते, समाने गोत्रविद्ये यस्य तत् तस्मिन् । तच्छब्देन ऋदन्तः परासश्यत इत्यत आह-ऋदन्ते पुत्वे चेत्यादि। तथाच ऋदन्तानां चे डा स्यात् ऋदन्तपुत्त्रयोः पूर्वोत्तरदयोर्विद्यायोनिसम्बन्ध- वाचित्वे सतीत्यर्थः । तत्रादौ योनिसम्बन्धोदाहरणमाह माता- पितराविति-माता च पिता च तौ, पिता च पुत्रश्च ती इत्यादि वाक्यम् । एवं मातापुत्रावित्यादि । पुत्वार्थग्रहणात् पुत्रौ च (१) दुहितात्मजौ इति स्थादिति कश्चित् । होतापोताराविति-होता च पोता चेति वाक्यम् । एवं नेष्टा च उहाता च नेष्टोहातारौ (२) होतापातारीः च नेष्टोहातारौ च ते होतापातानष्टोहातारः, समस्तयोर्दयोः पुनश्चे पूर्वोत्तरदव्यवस्थाया अविरुदत्वात्। होता च पीता.च नेष्टा च होटपाटनेष्टारः इत्यत्र न स्यात् से सा- दिदम् आदिदं, सान्तदमुत्तरदमिति पूवाचार्यैर्व्यवस्थितम् अतः पोटशब्देन व्यवहितखात् (३)। हाटपाटनेष्टारश उद्गाता च ते होरपाटनेष्टोहातार इत्यत्र तु स्यादेव, समस्तासमस्तयोईयोः (१) पुत्रीच पुनश्च पुत्वावित्येकयेषः (२) नेष्टा ऋत्विक् । उद्यैर्गायतीति उगाता, सामवेदविवाहणः । (३) अन पोटशब्दस्य उत्तरपदत्वाभावात् होटशब्दस्य पूर्वपदयेऽपि तस्य कारस्य डा न स्यात्। एवं नेट्टशब्दस उत्तरपदत्वेऽपि पोटगन्दय पूर्वपदावा- भावात् तस्यापि कारस्य डा न साहिति नोध्यम् ।

·३७४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । चे स्थितस्य ऋदन्तस्य डा स्यात् ऋदन्ते पुत्रे च परे सगोत्रविद्ये। मातापितरौ, पितापुत्री, होतापोतारी। + पुनश्चे पूर्वोत्तरव्यवस्थाया अविरुद्धत्वात् (१)/ डोवादीनां ऋविविशेषवाचिनां समानविद्यासम्बन्धः काल : शितः । यथा ब्रह्मोहाट-होत्रध्वर्यु-ब्राह्मणाच्छंसि-प्रस्तोषी। "-प्रति- ष्णाट-पोट-प्रतिच्छनच्छवाक-नेष्ट्रग्नीध्र 'ब्रार्तितौ ॥ बेट विवणोतीति। सगोत्रविद्ये किम् ? वक्तृश्री गतः (१)। अवायुदेवतार्थस्य तस्मिन् । वायुभिन्नस्य देपनत्वम् (२)। स्यात् अवायुदेवतार्थे शब्दे परे। इन्ट्रासोमौ, इन्द्रापूषणी, इन्द्रा- वृहस्पती, मित्रावरुणौ, अग्नाविष्णु, सूर्याचन्द्रमसौ। इह देवता- शब्देन येषामकन मन्त्रेण यैः पदैर्वा वेदे सहदानमुक्तं तेषामेव ग्रहणं, तेन ब्रह्मप्रजापती शिववैश्रवणौ स्कन्दविशाखौ रविचन्द्रौ इत्यादौ न स्यात् । तथाच रविचन्द्रावपि नोपलक्षिताविति घट- कर्परः । अवायु इति किम् ? अग्निवायू वावग्नी। अग्नेस सोमवरुणयोः। अग्न्डौँ स्यात् सोमवरणशब्दयो- देवतार्थे चे। अग्नीषोमो अग्नीवरुणौ। लवे कुशस्य । अदेवार्थोऽयमारम्भः । कुशस्य डी स्यात् लवशब्दे परे। कुशीलवाविति वाल्मीकिप्रयोगः । ? (१) समस्तयोरिव समस्तासमस्तयोरपि पदयोः पुनईन्हे पूर्वोत्तरपदव्य- वस्था अविरुवेत्यभिप्रायः।

·: बन्दसमासः। ३७५ ३२३ । चगैक्यवं क्लीवम् । (चगैक्यवं १२, क्लीवम् ११)। चस्यैक्यं गस्यैक्यं वश्व लीवं स्यात् । दिवो द्यावा परदे, पृथिव्यां दिवस् च। परदे पर दिवो द्यावा स्यात्, पृथिव्यान्तु द्यावादिवसौ च । द्योश्च भूमिश्च द्यावाभूमी, द्यावाक्षमे । देवतार्थस्यैव विधानात् युसरसी इत्यादी न स्यात् । अनीबन्तभूमिशब्दस्यैव वेदे सहदानेनोक्तत्वेन देव- तार्थवादीबन्ते न स्यात् । तथाच ऐक्यं भिन्दन् युभूम्योरिति सूर्य- शतकम् । परदग्रहणात् सान्तद एव, तेन द्युभूमिसूया इत्यादी न स्यात् । द्योश्च पृथिवी च दिवस्मृथिव्यो, द्यावा- पृथिव्यौ। दिवसिति अविकतनिर्देशात्र विः । उषासोषसः। देवतार्थस्योषसः परदे पर उषासा स्यात् चे। उषासानक्तं, उषासासूयौँ। अग्नेन तौ विमत्यवैष्णवे। वैष्णवभिन्ने विमति पदे परे. अग्नेझै डा च न स्यात् चे। अग्निश्च मरुञ्च तो देवते अस्य अग्निमारुतं हविः। अग्निवारुणीमनडाहीमालभेत। वैष्णवे तु आग्नावैष्णवं चरु । विमति किम् ? आग्नेन्द्र कम्म । ३२३ । चगे। चश्च गश्च तो तयोरक्यं चगैक्यं, चगैक्यच्च वश्च तत् । चस्यैक्यमित्यादि -ऐक्यं समाहारः, स चगयोरित्यर्थः । तत्र समुदायिभ्योऽन्यः समुदाय इति न्याया- देकलं सिद्धमनेन तु लीवत्वं विधीयते। ये तु समुदायिभ्योऽनन्यः सच एक एव।

·३७६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । समुदाय इत्याहुः, ते एकत्वातिदेशाथै पृथक् सूत्रं कुर्वन्ति । अनेकार्थाभिधायिनः शब्दस्यैकार्थाभिधायित्वासम्भवात् (१)। वञ्च इति । अधिस्त्रौत्यादौ पूर्वदार्थप्राधान्यात् (२) लिङ्गकतप्रयोगवै- लक्षण्याभाव प्राप्ते उन्मत्तगङ्गमित्यादावन्धदार्थत्वादन्यलिङ्गतायां प्राप्तायां वचनमिदम् । उपन्नोपक्रम तदादित्वकथने । उपजायत इत्युपत्रा, आतोऽन्तःबहेरिति ङः। उपक्रम्यत इत्युपक्रमः, ढे घञ्। उपज्ञोपक्रमान्तं षे लोवं स्यात्, तयोरुपनोपक्रमयोः प्राथम्यस्य प्रतिपादने सति। सवैज्ञस्योपज्ञा सर्वतोपत्रं वैदः, सवजेना- दावुपजायते इत्ययः । आन्यस्योपक्रमः आढ्योपक्रमं यज्ञः, आये- नादावारब्ध इत्यर्थः । केकय्युपचं वत बबनर्थमिति भट्टिः । तदा- दित्वकथने कि ? देवदत्तोपज्ञाप्रकारः (३) । छाया बहनाम्। छायान्तं षे लोवं स्यात्, सा चेहइनां सम्बन्धिनौ। वृक्षाणां छाया वृक्षच्छायं, विच्छायम् (8)। बहनां किं ? वृक्षस्य वृक्षयोर्वा छाया वृक्षच्छाया । सङ्घ सभा, रहेऽमनुष्याराजराजाभ्यां च। सभान्तं षे क्लीवं स्यात् सङ्घ, रहे तु मनुष्य भिन्त्रेभ्यो राजभिन्नराजार्थेभ्यश्च । (१) ये तु समुदायिभ्यः समुदायो न भिद्यते इत्याहस्तन्मते समुदायिनामने- कत्यात् तदभिधायकस्य शब्दस्य एकार्थाभिधायकत्वासम्भवादेकत्वं न स्यात्,अतस- दर्थं ते एकत्वविधायक पृथक् सूत्रं कुर्वन्नीत्यर्थः । अतएव "एक समाहार" रति संक्षिप्तसारे समासपाहे ३५० सूत्रम् । (२) अधीत्याद्यव्ययपदार्थस्य प्रधानत्वादित्यर्थः । (३) अव उपजा ज्ञानमालं नत्वाद्यज्ञानम् । (8) विः पची।

·इन्दसमासः । देवतानां ..सभा संहतिः देवतासभं, एवं दासीसभं, स्त्रीसभम् । सङ्के किम् ? दासीनां सभा गृहं दासीसमा । सहे. तु रक्षासभं, पिशाचसभम्, अमनुष्यशब्दस्य रक्षःपिशाचादौ रूढत्वात् । नृप- सभम्, इनसभम् (१)। कीचकवधे तु नृपतिसभामगमहेपमाना इत्यत्र नृपतिशब्दो राजविशेषवाची, न तु राजसामान्यवाची। अतएव चन्द्रगुप्तसभा इत्यत्र न स्यात् । नृणां पतियंत्र सभायां सा नृपतिसमेति कश्चित् । अराजेति किम् ? राजसभा | रहे किम् ? राजसममिति पूर्वेण । उशीनराख्यासु कन्या। उशीनराख्य-जनपद-प्रतिवद्ध-ग्रामाणां संज्ञासु विषयभूतासु कन्यान्तं पे लौवं स्यात् । सौशमौनां कन्या सौशमिकन्यं, आह्वरकन्यम् । उशीनराख्यासु किम् ? दाक्षिकन्या । वा तु छाया-सेना-सुरा-शाला-निशाः । छायाद्यन्तानि पे क्लोवानि स्था। वृक्षस्य वृक्षयोर्वा छाया वृक्षच्छायं, नृमेनं, यवसुरं, गोशालम्, अवनिशं । पने वृक्षच्छायेत्यादि । व्य-संख्याभ्यां पथो य-गे च । व्यसंख्याभ्यां परः कृतसान्तपत्र: क्लीवं स्यात् ये घे गे च । विशिष्टः पन्या: विपथम्, उत्कृष्टः पन्याः डत्पथम् । विरुद्धार्थविशब्दात् शब्दाचान्ययेति चान्द्राः । व्यबो दुरवो विपथः कदवा कापयः समा इत्यमरः । पथव मार्गश्चेति विकाण्डशेपेऽदन्तपुंन्तिपथदर्य नात् तनव समासे सिद्दमिति रायः। एकबासी पन्याति एकपथं, इयो: ? तथाच वाट: (1) इनोवादि । इनातवें बने याविति दिवः । ४८ ·३७८ मुग्धबोध व्याकरणम् । . पन्याः हिंप, चतुणी पथां समाहारश्चतुष्पथम् । आभ्यां किम् ? सत्यथः । पथ इति किम् ? अपन्थाः (१)। अचर्चादि-व्यविशेषणे । अर्द्ध दिय॑विशेषणं च लौवं स्यात् । अहादिर्यथा- अर्द्धचं सरक विमान-मलिनं मानं ग्राहं मोदकम् धर्म शम्म सुवर्ण-वर्ण-रुचकं शङ्ख क्रमं गोमयम् । वचं छत्र-पवित्र-पम-चषकं शेषं तमालाढकम् सारं शाटक-कपटावद-नई पिन्याक-कन्दौषधम् ॥ कासार-व्रत वासराऽङ्गन-नखं कार्षापणं वल्कलम् , शीर्ष स्थाणु-पिधान-वेणु-बलय-प्रग्रीव-कोलाहलम् । माषोद्योग-दलान्धकार-कवचं कान्तार-देहाश्रमम् । पात्रीवं तितउ (२) प्रवाल-चरणं शीलं खलीनं मुखम् ॥ जीवातु-वस्तु-कुलिश ध्वज-मुस्त-कुञ्ज- द्रोणोपवास-कुमुदौदन-शूल-कष्टम् । आकाश-कोश-पटलामलकावतंसं प्रस्थ व्रण-स्तवक-संक्रम-सानु-शृङ्गम् ॥ तन्तु-करण्डक-कुट्टिम-कच्छ सङ्गम-सम्बल-ताण्डव-पुच्छम् । क्षेम-वेड़ित-पातक-चमसं यूषं चिक्कस-करिरं दिवसम् ॥ .. पारावाराव्यय-शतमानं यूप-युगन्धर-दिन-सन्तानम् । टस-कमण्डलु पल्लव-षण्डं चरणं तोरण-नूपुर-मुण्डम् ॥ (१) अन नजोऽहवे इत्यप्रत्ययनिषेधात् । (२) चालनी तित: पुमानित्यमरः। चालनं तितउ मोनामिति रत्नकोषः।

·बन्दसमासः। ६८ मण्डप-कण-चन्दन-वंशं किगन्तय-दोहद-गिवर-धिनियम कम्बु-तड़ागं कुतपं तीव्र हिना-द्वीपं पीठक-निष्कम् ॥ तूर्य-सैन्धव-राष्ट्राणि वर्ष-निर्याम यामरावम् । कटकं वारवाणोऽय पन भवनमापनम् ।। लीवं शरीरं अनुमं नोमार,एवं ग सुखम् । वस्वं दाहं वमन्तानपत्रं इस्त्रं नादयः ॥ वाधिडियामन वैदिकवादमम्मना । अदादिः समाध्यानः गयं यं प्रयोगन: 1 পিত্ততে নিয়ে বিন্নাতপ্ত পর্ব- बनानपि दिन्नन अधिका-~अधः, HA -.-..

·३८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । शब्देन सङ्कीर्तनम् अनुवादःः।. कंठाच कालापाश्च (१) कठ- कालापम् प्रत्यंष्ठात्, कठांश्च कौथमाश्च कठ कौथुममुदगात् । यदा कठादीनां प्रतिष्ठोदयौ शब्देनानद्येते तदैवेदमुदाहरणं, यदा प्रथममेवोपदेशस्तदा उदगुः कठकालापा इत्यादि। स्थेनोः किम् ? अनिन्दिषुः कठकालापाः । व्यां किम् ? तिष्ठन्ति कठकौथुमाः । अल्लीवयजुःसोमयागानाम् । लोवलिङ्गभिन्नानां यजुर्वेदवि- हितसोमपानोपलक्षितयागवाचिनां चे ऐक्यं स्यात् । अर्कश्च अख- मेधश्च अखिमेधं, साहाच अतिरानाच साहातिरानम् । अली- वेति किं ? राजसूयवाजपेये । यजुरिति किम् ? इषुवजौ (२)। सोमयागेति किं ? दर्शपौर्णमासी। पाठनिकटानाम् । अध्ययनेन प्रत्यासन्नानां चे ऐक्यं स्यात् । यस्तावद्देदमर्थज्ञानं विना क्रमात् पठति स क्रमक: प्रथमपाठी, यश्च तस्यैवार्थमधीते स वार्तिकः, क्रमकवार्तिकं, पदकक्रमक, पदानां क्रमस्य च पाठः प्रत्यासत्रः (३)। छात्रीपाध्याय, गुरु- शिष्यप्रत्यासत्तौ पाठ एव निमित्तम् । पाठेति किं ? पितापुची। निकटानां किं ? याज्ञिकमीमांसकौ । अप्राणिजातीनाम् । प्राणिभिन्ननिष्ठा या जातिस्तदाचिनां चे ? ? (१) कलापिना प्रोक्तं छन्दोऽधीयते कालापाः । (२) सामवेदविहितौ। (३) पदमधीते पदकः । क्रममधीते क्रमकः। वेदाभ्यासी पदमधीत्यैव क्रम- मधीते इत्यध्ययनासत्तिनिमित्ते पदकक्रमकसंजे। वृत्तिमधीते वार्तिकः। क्रममधी त्यैव वृत्तिमधीते इत्यध्ययनासत्तिनिमित्ते क्रमकवार्तिकमजे इति वृहन्- मुग्धबोधम् ।

·इन्दसमासः।. ३८१ एक्यं स्यात् । पारा चम्मभेदिका शलाका, शस्त्री छुरिका, बारा च शस्त्री च पाराशस्त्रि । धाना भृष्टयवाः, शकुलिः पिष्टकभेदः, धानाशकुलि, द्रुमशैलम् । रञ्जिता नु विविधास्तरुशैला इति तु तरुप्रधानाः शैलास्तरुशैला इति शाकपार्थिवादित्वात् । व्यक्तिपर- खेन (१) निशादिति पर | एवमिह कुण्डे वदरामलकानि सन्तीति। अपाणीति किं ? विपक्षत्रियो। जातीति किं ? विध्य हिमालयौ। एवं रूपरसगन्धस्याः, गमनाकुचने इति गुणक्रियानिष्ठाया जातेरभावात् (२) । भिन्नलिङ्गनदौदेशनगराणाम् । भिन्नलिङ्गानां नद्यादिवाचिनां चे ऐक्यं स्यात् । नदीनां नित्यस्त्रीलिङ्गलात् नदैः सह चे अस्य विषयः । गङ्गा च शोणश्च गङ्गाशोणम्, उद्धोरावति (३) राढ़ामगधं वरेन्द्रीमगधम् (8)। पृथक् नदीग्रहणात् देशोऽत्र जनपदाख्यः । तेन कैलासश्च गन्धमादनञ्च कैलासगन्धमादने इत्यादौ न स्यात् । मथुराकान्यकुजं, मथुरापाटलिपुत्रम् । नगरस्य देशत्वेऽपि ग्रहणात् ग्रामवाचिनां नगरवाचिना सह, नगरवाचिनां च ग्रामवाचिना सह न स्यात् । तेन जाम्बवश्व ग्राम: शालूकिनी च नगरी जाम्ब- (१) तरुशैलविशेषपरत्वेन, न त जातिपरतयेत्यर्थः । (२) याहग्जातीयस्येति न्यायात् प्राणिवजनाद् द्रव्यजातीयस्यैव महर्ण, तेन रूपरसगन्धाः गमनाकुञ्चनप्रसारणानि इत्यादौ न स्यात् इति बृहन्- सुग्धबोधम् । (३) उड्यो जलोत्क्षेपको नदभेदः, इरावती नदी (8) परेन्द्री गौड़ीयराजधानी।

·३८४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । वशालूकिन्यो, शौर्य नगरं केतवता. ग्रामः शौर्यकेतवते । कश्चित्तु शौर्यरतवतमित्याह । भिन्नलिङ्गानां किं ? गङ्गायमुने, राढ़ाव- रेन्द्रयो कान्यकुञ्जपाटलिपुत्वे । अवहिष्कृतशूद्रक्षुद्रजन्तुनित्यविरोधिनाम् । एषां चे ऐक्यं स्यात् । रजकतन्त्रवायं, तक्षायस्कार, भिल्लधीवरम् । इति मे यान्ति दिवसा: समं रजकनापितैः इति वेकशेषात् । येन भुतो पावं पुनर्गठनेन विना न शुध्यति स वहिष्कृतः शूद्रो यथा चाण्डाल- हड्डिपौ। दंशमशकं, यूकालिक्षम् (१)। क्षुद्रजन्तुरनस्थि: स्यादयवा क्षुद्र एव यः । शतं वा प्रसतो येषां केचिदा नकुलादपि ॥ (२) इति । क्षुद्र एव य इति यत्नदृश्य इत्यर्थः । अखमहिषं, खशृगालम् । नित्यविरोधिनां किं ? देवासुराः, कुरुपाण्डवा इत्यत्र नैमित्तिक- विरोधः। गवाखादीनाम् । गवाखादीनां चे ऐक्यं नित्यं स्यात् । गवाखादी गवाखं स्यात् पुत्रपौत्वं गवाविकम् । शक्षन्मेदः खचाण्डालं गवडकमजैड़कम् ॥ . ? (१) यूकाच लिक्षाश्च तत् ! यूका मत्कुणा उकुन् इति भाषा। लिक्षा यूकाण्डं लिकि इति भाषा लिख्या इत्यपि। (२) अनस्सिः यस्यास्थि न विद्यते केवलन्तु चन्मंशोपितमांसमालमस्तीत्यर्थः । प्रसृतौ करकोये येषां शतं स्यानुनोतीति शेषः। अल शतशब्दो बड़वपरः, शतसहस्त्राणीत्यर्थः। श्रा नकुलादिति-नकुलपरिमाणपर्यन्वो नन्तुः क्षुद्रनन्तु रित्ययः। सर्बोपसंग्राहकत्वात् नकुलपय॑न्तमित्येतदेव लक्षणमादरणीयमिति गोयीचन्द्रः। • .

·17 .. :: 1 # 1 ... ... ... .. . but ... .. .. ... ... . . 1 Rs.) dlarkandera Puraua, Fasc. 5-7 @/10/'ench 3 Mīmīlisa Darcanu, Fisc. 10-19 v 110) each Vyafavārtika, Fasc. 1-6.@ /10/ each Nirukta,"Vol. IV. fasc, !-8 @ 110/ eich *Nitisara, 1980: 3-5 @110 each Nityācārapadilatih, Fasc. 1-7 @ /10/ nach Nityacarapradiquih Vol. t. l'asc. 1.-$; Vol. II, l'isc. )-3. @ /10/ cach Nyayabindutika, Fase, 1 @ 710/ each 6 *Nyaya Kusumāñjali Prakaranu Vol. I, Fasc.2.6; Vol. II, Fanc. 1--3 @ /10/ each Nyayasarah Padumawati, Fasc; 1.-5 @ 21 -. *Pariçişla Parvan, Fasu. 3-:5 /10/ ench Prakrita. Paingalam, Fase 1:-7 @./10/ each Prithivirāj Rása. Part II, Filsu. 1.-5 @ 1101 ruch Ditto (English) l'art 11, Fasc. 1 @ 11- .: Prākrtia Laksanam Masc. 1 @ 1/8/ each ... : Parāçara smrti, vol. 1, Fusc...--8 ; Vol. II, kiume, 1:.0; l'ul iit, S Fasc. 1-6 @1101 each. Paraçari, Institutes of (English) @ 11. each Pariksamukha Sutram. 3 Prabandlacintämani (English) Fasc. )--3 @ 1/4/ racle 3 Rasarnaram, Fasc. 1:3 Saddarsana-Samuccaya, Fasc. 1-2 @ /10/ each Samaraiec Kaha Fasc. 1-3, @ /10/ Sapkbya Sūtra Vetti, Fasc. 1-4 (110/ each Ditto English) Fasc. 1-3 @ Il cacls 3 Sankara Vijaya, Fasc. 2-3 @ 110/ each Sis Buddhist Nyaya Tracts. Sraddha Kriyā Kaumudl, Fasc. 1.6/10/ cach Sragdbara Stotra (Sanskrit and Tibetan · Sucruta Saililita, · Eng.) Fasc. 1 @li- each Suddhikaumudi, Fasc 3.4710/ each Sundaranandam Karyam Suryya Siddhanta fisc. 1 Syaiuika Sastra 1 *Taittreya Brahmana, Fasc. 11.25 @ 110, ench Pratisakhya, Fasc. 1-3@110 each ) "Taitteriga Sahiti, Fasc. 27-15 1107 each Tandya Brahmana, l'asc. 10-19 1101 each 24 l'antra Värteka.(Evglish) Fasc. 1-8 @ 1/4/ each *l'attra Cintamani, Vol. 1; Fusc. 1-9, vul 11, l'arc. 1-10, Vol. III, Faxc. 1-2, Vol. 1 P..Pasc. 1, Vol. Y, vase. 1-A, L'art IV. Vol II, Fase, 1-12 @110) each' 24 Tattva Cintamani Didliti Vivriti, Fasc. 1, @ 110/ each 0 .: Ditto Prakas, fasc. 1-2, 710/ rach Tattvärthadhigama Sutram, l'asc. 1-3 110 each ... 1 .: Tirthacintamoni, fasc, 1, @ 110/ each 3 Trikānga-Mapyanaw, Fasc. 1-3m/10/ each Tulsi Satsai, Fasc. 1--5 @ 110/ cach 1 *Upamita-blava-pmpanca-katha, Fasc. 1-2, 5-13 @ 1101 each 3 Uvāsugadasão, (Text and Englislı) Fasc. 1-6 @ 11- each 6, 1.1 Vallala Carita, Fasc ! @/10/ Varşa Kriya Kaumudi; Fasci-6.0./10/ each 0 10 *Väyu Puriya, Vol. I, Fasc, 3--6; Vol. 11, Fasc. 1.-7,9./10/ cael 3 Vidhāca Parijata, Fasc. 1-8 Vol II. Fasc. I @[10) each 14 Ditto Virädaratuäkara, Fasc. 1-7 @ 110/ each - 3 Yphat Svayambhu Purăņa, Fasc. 1-6 @ /10/ each 1 *Yoga Aphorisms of Patanjali, Fasc. 3-5 @1101: each - 1% Yogasăstra.of Hemchandra Vol. I. Faşc. 1-3 1. 14 j Baudbyastotrasangraba, Vol. I ( Tib & Sans.): Tibctur Series -A Lower Ladakhi version of Kesarsaga, Kaşc..1-4 @1/. ench: 2. Yyayabindu of Dharmakirti: Fasc. 1... Pag-Saw S'hi Pin, fasc. 1** @ 1/-cach... Ktogs briod dpag kabii S'iô i Tib. & Saus. Avadāna Kalpala, Vol. 1, Haxc. 1-8 : Vol. II Fasc. 1-7.Q!: each Sher-Phyin, Vol. I, Fasc. 7.5; Vol. II, l'asc. 1-3 ; Vol: 111, l'anci bod, Alamgirnāmah, with Index: (Text: Fasu. 1--13:@10/chun trubic ciud Perriner Scries, Al-Muqadda-i (English) Vol 1, Fasc. 11@1/. cich .akbarnämal, with Index, Fisc. 1--37-1/8/engl... "The other ſusciculi of these works aro ont ut slinkimo sanguedo be supplied. BO. ... 10 ... ... .. .. ... Vol. II, Fasc. 2-4. @ 1/4/ ht. ... .. . .. 1 . 1.

·No text on this page.

·No text on this page.