Prakrit Bharati Academy, Jaipur
Shrimats Mavayang Sutram
Front matter
१ सम- वायः श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः भावा अभिधेयतया यसिमसौ समवाय इति । स च प्रवचनपुरुषस्याङ्गमिति समवायाङ्गम् । तत्र किल श्रीश्रमणमहावीरवर्द्धमानखामिनः सम्बन्धी पञ्चमो गणधर आर्यसुधर्मखामी स्खशिष्यं जम्बूनामानमभि समवायाङ्गार्थमभिधित्सुः भगवति धर्माचार्य बहुमानमावि- र्भावयन् खकीयवचने च समस्तवस्तुविस्तारस्वभावावभासिकेवलालोककलितमहावीरवचननि:श्रिततयाऽविगानेन प्रमाणमिदमिति शिष्यस्य मतिमारोपयन्निदमादावेव सम्बन्धसूत्रमाह- सुयं मे आउसंतेणं भगवया एवमक्खायं-[इह खलु समणेणं भगवया महावीरेणं आइगरेणं तित्थगरेणं सयंसंवृद्धेणं पुरिसुत्तमेणं पुरिससीहेणं पुरिसवरपुंडरीएणं पुरिसवरगंधहत्थिणा लोगुत्तमेणं लोगनाहेणं लोगहिएणं लोगपईवेणं लोगपज्जोअगरेणं अभयदएणं चक्खुदएणं मग्गदएणं सरणदएणं जीवदएणं धम्मदएणं धम्मदेसरणं धम्मनायगेणं धम्मसारहिणा धम्मवरचाउरंतचक्वटिणा अप्पडिहयवरनाणदसणधरेणं वियदृच्छउमेणं जिणेणं जावएणं तिनेणं तारएणं बुद्धेणं बोहएणं मुत्तेणं मोयगेणं सव्वन्नुणा सब्वदरिसिणा सिवमयलमरुयमणंतमे- क्खयमब्वायाहमपुणरावित्तिसिद्धिगइनामधेयं ठाणं संपाविउकामेणं इमे दुवालसंगे गणिपिडगे पन्नते, तं जहा -आयारे १ सूयगडे २ ठाणे ३ समवाए ४ विवाहपन्नत्ती ५ नायाधम्मकहाओ ६ उवासगदसाओ ७ अंतगडे- वसाओ८ अणुत्तरोववाइदसाओ९पण्हावागरण१०विवागसुए ११ विहिवाए १२,तत्थणं जे से चउत्थे अंगे समवाएत्ति आहितेतस्सणं अयमढे पन्नत्ते, तंजहा.] एगे आया एगे अणाया एगे दंडे एगे अदंडे एगा किरिआ गगा अकिरिआ एगे लोए एगे अलोए एगे धम्मे एगे अधम्मे एगे पुण्णे एगे पावे एगेबंधे एगेमोक्खे एगे आसवे एगे संवरे पगा वेयणा एगा णिज्जरा १८। जंबुद्दीवे दीवे एग जोयणसयसहस्सं आयामविक्खंभेणं पण्णत्ते, अप्पइहाणे नरण पगं जोयणसयसहस्सं आयामविक्खंभेणं पन्नत्ते, पालए जाणविमाणे एग जोयणसयसहस्सं आयामविक्रखंभेणं पन्नत्ते, सब्वट्ठसिद्धे महाविमाणे एगं जोयणसयसहस्सं आयामविक्खंभेणं पन्नत्ते । अदान- खत्ते पगतारे पन्नत्ते, चित्तानक्खत्ते एगतारे पन्नत्ते, सातिनक्खत्ते एगतारे पन्नत्ते । इमीसे ण रयणप्पभाए पुढषीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं एग पलिओवमं लिई पन्नत्ता, इमीसेणं रयणप्पहाए पुढवीए नेरइआणं ऊकोसेणं एगं सागरोवमं ठिई पन्नत्ता, दोचाए पुदवीए नेरइयाणं जहन्नेणं एगं सागरोवमं ठिई पन्नत्ता, असुरकुमाराणं देवाण अत्थेगइयाणं एगं पलिओवमं ठिई पन्नत्ता, असुरकुमाराणं देवाणं उकोसेणं एगं साहियं सागरोवमं ठिई पन्नत्ता, असुरकुमारिंदवज्जियाणं भोमिजाणं देवाणं अत्थेगइआणं एग पलिओवमं ठिई पन्नता, असं- खिजवासाउयसन्निपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं अत्थेगइआणं एगं पलिओवमं ठिई पन्नत्ता, असंखिजवासा- उयगन्भवतियसंणिमणुयाणं अत्थेगइयाणं एगं पलिओवमं ठिई पन्नत्ता, वाणमंतराणं देवाणं उकोसेणं पगं पलिओवमं ठिई पन्नता, जोइसियाण देवाणं उक्कोसेणं एगं पलिओवमं वाससयसहस्समन्भहियं ठिई पन्न- ता, सोहम्मे कप्पे देवाणं जहन्नेणं एगं पलिओवमंठिई पन्नत्ता, सोहम्मे कप्पे देवाणं अत्थेगइआणं एगं साग- .
A
१ सम-
वायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥२॥
रोवमं ठिई पन्नता ईसाणे कप्पे देवाणं जहन्नेणं साइरेगंएगे पलिओवम ठिई पन्नता, ईसाणे कप्पे देवाणं अत्थे-
गइयाणं एग सागरोवमं ठिई पन्नत्ता,जे देवा सागरं सुसागरं सागरकतं भवं मणुं माणुसोत्तरं लोगहियं वि-
माणं देवत्ताए उववन्ना तेसि णं देवाणं उक्कोसे णं एगं सागरोवमं ठिई पन्नत्ता, ते णं देवा एगस्स अद्धमासस्स
आणमंति वा पाणमति वा उस्ससंति वा नीससंति वा, तेसिणं देवाणं एगरस वासंसहस्सस्स आहारट्टे समुपजइ-
संतेगइया भवसिद्धिया जे जीवा ते एगेणं भवग्गहणेणं सिज्झिस्संति चुज्झिस्सांत मुच्चिसति पारीनव्वाइस्संति
सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति १८॥ सूत्रम् ॥१॥
'श्रुतम्' आकर्णितं 'मे' मया हे 'आयुष्मन् ! चिरजीवित ! जम्बूनामन् ! 'तेणेति योऽसौ निमूलोन्मूलितरागद्वेषादिवि-
पमभावरिपुसैन्यतया भुवनभावावभासनसहसंवेदनपुरस्सराविसंवादिवचनतया' च । त्रिभुवनभवनप्राङ्गणप्रसपत्सुधाधव
लयशोराशिस्तेन · महावीरेण भगवता-समग्रैश्वर्यादियुक्तेन 'एव' मिति · वक्ष्यमाणेन प्रकारेणाख्यातम् : अभिहितमात्मादि-
वस्तुतत्त्वमिति गम्यते, अथवा : 'आउसंतेण ति भगवतेत्यस्य विशेषणमायुष्मता चिरजीवितवता ' भगवतेति, अथवा
पाठान्तरेण मयेत्यस्य विशेषणमिदं. आवसता मया गुरुकुले आमृशता वा-संस्पृशैतां चा मया विनयनिमित्तं करतलाभ्यां
गुरोः क्रमकमलयुगलमिति, यद्वा 'आउसंतेण'ति आजुषमाणेन, वा प्रीतिप्रवणमनसेति, ' यदाख्यातं तदधुनोच्यते--
'एगे आया' इत्यादि । कस्यांचिद्वाचनायामपरमपि सम्बन्धसूत्रमुपलभ्यते । यथा “इह खलु समणेण भगवया" इत्यादि
॥२॥
4 . तामेव च वाचनां बृहत्तरत्वाद्वयाख्यास्यामः, - इदं च द्वितीयसूत्रं . . सहरूपप्रथमसूत्रस्यैव प्रपञ्चरूपमवयम् अस्य चैवं गमनिका--'इह' अस्मिल्लोके निर्ग्रन्थतीर्थे वा, खलु वाक्यालङ्कारे अवधारणे वा, तथा च इहैव, न शाक्यादिप्रवचनेपुः श्राम्यति-तपस्यतीति श्रमणस्तेन, इदं चान्तिमजिनस्य सहसम्पन्न नामान्तरमेव । यदाह--'सहसंमुइयाए 'समणेत्ति भगवतेति पूर्ववत्, महांथासौ वीरथेति महावीरस्तेन, इदं च महासात्विकतया प्राणप्रहाणप्रवणपरीपहोपसर्गनिपातेऽप्यप्रकम्पत्वेन पीयूपपान- प्रभुभिराविर्भावितम् । आह च--"अयले भवभेरवाणं खंतिखमे परीसहोवसग्गाणं पडिमाणं पारए देवेहिं (से णाम) कए महा- वीरे'ति । कथम्भूतेनेत्याह-आदौ-प्राथम्येन श्रुतधर्ममाचारादिग्रन्थात्मकं करोति-तदर्थप्रणायकत्वेन प्रणयतीत्येवंशील आदिकरस्तेन, तथा तरन्ति येन संसारसागरमिति तीर्थ प्रवचनं तदव्यतिरेकादिह सद्यस्तीर्थ तस्य करणशीलत्वात्तीर्थकरस्तेन, तीर्थकरत्वं च तस्य नान्योपदेशबुद्धत्वपूर्वकमित्यत आह-स्वयम्-आत्मनैव नान्योपदेशतः सम्यग्बुद्धो हेयोपादेयवस्तुतत्त्वं विदितवानिति स्वयंसम्बुद्ध- स्नेन । स्वयंसम्बुद्धत्वं चास्य न प्राकृतस्येव संभाव्यं पुरुषोत्तमत्वादस्येत्यत आह-पुरुषाणां मध्ये. तेन तेनातिशयेन रूपादिनोद्गतत्वा- द्-ऊर्ध्ववर्तित्वादुत्तमः पुरुषोत्तमस्तेनः । अथ पुरुषोत्तमत्वमेव सिंहाद्युपमानत्रयेणाऽस्य समर्थयन्नाह-सिंह इव सिंहः पुरुषश्चासौ सिंह श्रेति पुरुषसिंहः । लोकेन हि सिंहे शौर्यमतिप्रकृष्टमभ्युपगतमतः शौर्ये स उपमानं कृतः । शौर्य तु. भगवतो बाल्ये प्रत्यनीकदेवेन भाग्यमानस्याप्यभीतत्वात् कुलिशकठिनमुष्टिप्रहारप्रहतिप्रवर्द्धमानामरशरीरकुब्जताकरणाच्च इत्यतस्तेन । तथा वरं च तत्पुण्डरीकं च १ सहगन्मत्या प्रभणः । २ अंचलो भयमैखयोः शान्तिक्षमः परिपहोपसर्गाणां प्रतिमानां पारगो देवैः कृतं महावीर इति । । । Hin
१ सम-
वायः
भीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
त्तिः
॥३॥
वरपुण्डरीकं-धवलं सहस्रपत्रं पुरुष एव वरपुण्डरीकं पुरुषवरपुण्डरीकं, धवलता चास्य भगवतः सर्वाशुभमलीमसरहितत्वात् सर्वैध
शुभैरनुभावैः शुद्धत्वादित्यतस्तेन, तथा वरश्वासौ गन्धहस्ती च वरगन्धहस्ती पुरुष एव वरगन्धहस्ती पुरुषवरगन्धहस्ती, यथा गन्ध-
हस्तिनो गन्धेनैव सर्वगजा भज्यन्ते तथा भगवतस्तद्देशविहरणेन इतिपरचक्रदुर्मिक्षजनडमरकादीनि दुरितानि शतयोजनमध्ये नश्य-
न्तीति अतस्तेन पुरुषवरगन्धहस्तिना, न भगवान् पुरुषाणामेवोत्तमः किन्तु सकलजीवलोकस्यापीत्यत आह--लोकस्य-तिर्यगरनार-
कनाकिलक्षणजीवलोकस्योत्तमः-चतुस्त्रिंशद्बुद्धातिशयाद्यसाधारणगुणगणोपेततया सकलसुरासुरखचरनरनिकरनमस्यतया च प्रधानो
लोकोत्तमस्तेन, लोकोत्तमत्वमेवास्य पुरस्कुर्वनाह-लोकस्य-सज्ञिभव्यलोकस्य नाथः-प्रभुर्लोकनाथस्तेन, नारत्वं चास्य 'योग-
क्षेमकनाथ' इति वचनादप्राप्तस्य सम्यग्दर्शनादेर्योगकरणेन लब्धस्य तस्यैव पालनेन चेति । लोकनाथत्वं च तात्त्विकं ततित्वे सति
सम्भवतीत्याह-लोकस्य-एकेन्द्रियादिप्राणिगणस्य हितः-आत्यन्तिकतद्रक्षाप्रकर्षप्ररूपणेनाऽनुकूलवर्ती लोकहितस्तेन, यदेतन्नाथत्वं
हितत्वं वा तद्भन्यानां यथावस्थितसमस्तवस्तुस्तोममदीपनेन नान्यथेत्याह-लोकस्य-विशिष्टतिर्यनरामररूपस्यान्तरतिमिरनिकरनिरा-.
प्रकृष्टपदार्थप्रकाशकारित्वात्मदीप इव प्रदीपो लोकप्रदीपस्तेनाइदं च विशेषणं द्रष्ट्रलोकमाश्रित्योक्तम् अथ-दृश्यलोकमाश्रित्याऽऽह-लोकस्य-
लोक्यते इति लोक इति व्युत्पत्त्या लोकालोकरूपस्य समस्तवस्तुस्तोमस्वभावस्याखण्डमार्तण्डमण्डलमिव निखिलभावस्वभावावभासन
समर्थकेवलालोकपूर्वकप्रवचनप्रभापटलप्रवर्तनेन प्रद्योतंप्रकाशं करोतीत्येवंशीलो लोकप्रद्योतकरस्तेन। ननु लोकनाथत्वादिविशेषणयोगी
हरिहरहिरण्यगर्भादिरपि तत्पीर्थिकमतेन सम्भवतीति कोऽस्य विशेष इत्याशङ्कायां तद्विशेषाभिधानायाह-नभयं दयते-प्राणापहरणरसिको-
॥३॥
पसर्गकारिण्यपि प्राणिनि ददातीत्यभयदयः, अभया वा-सर्वप्राणिभयपरिहारवती दया-घृणा यस्यासावभयदयो । हरिहरादिस्तु नैव. मिति, तेनाभयदयेन, न केवलमसावपकारकारिणामप्यनर्थपरिहारमात्रं करोति अपित्वर्थप्राप्तिं करोतीति दर्शयनाह-चक्षुरिव चक्षुः श्रुतवानं शुभाशुभार्थविभागकारित्वात्तहयते इति चक्षुर्दयस्तेन । यथा हि लोके चक्षुर्दत्वा वाञ्छितस्थानमार्ग दर्शयन् महोपकारी -भवतीत्येवमिहापीति दर्शयाह-मार्ग-सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रात्मकं परमपदपथं दयत इति मार्गदयस्तेन । यथा हि लोके चक्षुरुया- टनं मार्गदर्शनं च कृत्वा चौरादिविलुप्तान निरुपद्रवं स्थान प्रापयन् परमोपकारी भवति एवमिहाऽपीति दर्शयन्नाह-शरणं-त्राणमज्ञानो- पद्रवोपहतानां तद्रक्षास्थानं तच्च परमार्थतो निर्वाणं तद्दयत इति शरणदयस्तेन । यथा हि लोके चक्षुर्मार्गशरणदानात् दुःस्थानां जीवि- तव्यं ददाति एवमिहापीति दर्शयन्नाह-जीवनं जीवो-भावप्राणधारणममरणधर्मत्वमित्यर्थस्तं दयत इति जीवदयो जीवेषु वा दया यस्य स जीवदयोऽतस्तेन । इदं चानन्तरोक्तं विशेषणकदम्बकं भगवतो धर्ममयमूर्तित्वात्सम्पन्नमिति धर्मात्मकतामस्यान्यविशेषणपश्चकेनाह धर्म-श्रुतचारित्रात्मकं दुर्गतिप्रपतजन्तुधारणखभावं दयते ददातीति धर्मदयस्तेन ।तदानं चास्य तद्देशनादेवेत्यत आह-धर्मम्-उक्तल- क्षणं देशयति-कथयतीति धर्मदेशकस्तेन । धर्मदेशकत्वं चास्य धर्मखामित्वे सति न पुनर्यथा नटस्येति दर्शयन्नाह-धर्मस्य-क्षायिक- ज्ञानदर्शनचारित्रात्मकस्य नायकः-खामी यथावत्पालनाद्धर्मनायकस्तेन, तथा धर्मस्य सारथिर्धर्मसारथिः, यथा रथस्य सारथी रथं रथिकमश्वांश्च रक्षति एवं भगवांचारित्रधर्माङ्गानां संयमात्मप्रवचनाख्यानां रक्षणोपदेशाद्धर्मसारथिर्भवतीति तेन धर्मसारथिना, तथा त्रयः समुद्राश्चतुर्थो हिमवान् एते चत्वारः अन्ताः-पर्यन्तास्तेषु खामितया भवतीति चातुरन्तः स चासौ चक्रवर्ती च चातुरन्तचक्र- १ सम- वाय: - समवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥४॥ वत्ती वरचासौ पृथिव्याः चातुरन्तचक्रवर्ती चेति वरचातुरन्तचक्रवर्ती-राजातिशयः धर्मविषये वरचातुरन्तचक्रवत्ती धर्मवरचातुरन्तच- क्रवत्ती, यथा हि पृथिव्यां शेषराजातिशायी वरचातुरन्तचक्रवर्ती भवति तथा भगवान् धर्मविषये शेषप्रणेतृणां मध्ये सातिशयत्वात् तथोच्यत इति तेन धर्मवरचातुरन्तचक्रवर्तिना। एतच्च धर्मदायकत्वादिविशेषणपञ्चकं प्रकृष्टज्ञानादियोगे सति भवतीत्यत आह-अप्र- तिहते कुटकुड्यपर्वतादिभिरस्खलिते अविसंवादके वा-अत एव क्षायिकत्वाद्वा वरे-प्रधाने ज्ञानदर्शने केवललक्षणे धारयतीति. अप्रतिह- तवरज्ञानदर्शनधरस्तेन, एवंविधसंवेदनसंपदुपेतोऽपि छद्मवान् मिथ्योपदेशित्वान्नोपकारीति निश्छमताप्रतिपादनायास्याह, अथवा कथ- मस्याप्रतिहतसंवेदनत्वं सम्पन्न । अत्रोच्यते, आवरणाभावाद्, एतदेवाह-व्यावृत्तं-निवृत्तमपगतं छम-शठत्वमावरणं वा यस्यं स तथा तेन व्यावृत्तछाना, मायावरणयोश्वाभावोऽस्य रागादिजयाजात इत्यत आह-जयति-निराकरोति . रागद्वेषादिरूपानरातीनिति जिनस्तेन-। रागादिजयश्चास्य रागादिखरूपतजयोपायज्ञानपूर्वक एव भवतीत्येतदस्याह-जानाति छानस्थिकज्ञानचतुष्टयेनेति ज्ञापक- स्तेन, अनन्तरमस्य खार्थसम्पत्त्युपाय उक्तः, अधुना खार्थसम्पत्तिपूर्वकं परार्थसम्पादकत्वं विशेषणषट्केनाऽऽह-तीर्ण इव तीर्णः, संसारसागरमिति गम्यते, तेन, तथा तारयति परानप्युपदेशवर्तिन इति तारकस्तेन, तथा बुद्धेन जीवादितत्त्वं, तथा बोधकेन जीवादितत्त्वमेवापरेषां ! तथा मुक्तेन बाह्याभ्यन्तरग्रन्थिवन्धनात्, मोचकेन तत एव परेषां, तथा मुक्तत्वेऽपि सर्वज्ञेन सर्वदर्शिना । न तु मुक्तावस्थायां दर्शनान्तराभिमतपुरुषेणेव भाविजड़त्वेन, तथा शिवं सर्वाबाधारहितत्वात्, अचल स्वाभाविकप्रायोगिकचलन- हेत्वभावात्, अरुजम्-अविद्यमानरोग, शरीरमनसोस्भावात्, अनन्तमनन्तार्थविषयज्ञानखरूपत्वात्, अक्षयम्-अनाशं साद्यपर्यवसि- ॥४॥ k तस्थितिकत्वात्, अक्षतं वा परिपूर्णत्वात् पूर्णिमाचन्द्रमण्डलवत्, अन्याबाधमपीडाकारित्वात्, 'अपुनरावर्तकम्' अविद्यमानपुनर्भवा- बतारं, तबीजभूतकाभावात् सिद्धिगतिरिति नामधेयं यस्य तत्सिद्धिगतिनामधेयं, तिष्ठति यसिन् कर्मकृद्विकाररहितत्वेन सदा:- वस्थितो भवति तत्स्थानं-क्षीणकर्मणो जीवस्य खरूपं लोकाग्रं वा, जीवस्वरूपविशेषणानि तु लोकाग्रस्याधेयधर्माणामाधारेऽध्या- रोपादवसेयानि, तदेवंभूतं स्थानं सम्प्राप्तुकामेन-यातुमनसा न तु तत्प्राप्तेन, तत्प्राप्तस्याकरणत्वेन प्रज्ञापनाऽभावात प्राप्तुकामेनेति यदुच्यते तदुपचाराद्, अन्यथा हि निरभिलापा एव भगवन्तः केवलिनो भवन्ति, 'मोक्षे भवे च सर्वत्र, निःस्पृहो मुनिसत्तम' इति वचनादिति तदेवमगणितगुणगणसम्पदुपेतेन भगवता 'इम ति इदं वक्ष्यमाणतया प्रत्यक्षमासनं च द्वादशाङ्गानि यसिंस्तद् द्वाद- शाङ्गं गणिनः-आचार्यस्य पिटकमिव पिटकं गणिपिटकं । यथा हि बाल कवाणिजकस्य पिटकं सर्वसाधारभूतं भवति एवमाचार्यस्य दादशाङ्गं ज्ञानादिगुणरत्नसर्वस्वाधारकल्पं भवतीति भावः । प्रज्ञप्तं तीर्थकरनामकर्मोदयवर्तितया प्रायः कृतार्थेनाऽपि परोपकाराय प्रका- शितं, 'तद्यथे'त्युदाहरणोपदर्शने, आचार इत्यादि द्वादश पदानि वक्ष्यमाणनिर्वचनानीति कण्ठयानि । 'तत्थ णति तत्र-द्वादशाङ्गे णमित्यलङ्कारे यत्तचतुर्थमङ्गं समवाय इत्याख्यातं तस्यायमर्थः-आत्मादिः अभिधेयो भवतीति गम्यते, 'तद्यथेति वाचनान्तरद्विती- यसम्बन्धसूत्रव्याख्येति इह च विदुषा पदार्थसार्थमभिदधता संक्रम एवासावभिधातव्य इति न्यायः। तत्राचार्य एकत्वादिसङ्ख्याक्रमसम्ब- न्धानर्थान् वक्तुकाम आदावेकत्वविशिष्टानात्मनश्च सर्वपदार्थभोजकत्वेन प्रधानत्वादात्मादीन् सर्वस्य वस्तुनः सप्रतिपक्षत्वेन सप्रतिपक्षान 'एगे आया' इत्यादीभिरष्टादशभिः सूत्रैराह,स्थानाङ्गोक्तार्थानि चैतानि प्रायस्तथापि किश्चिदुच्यते-एक आत्मा, कथश्चिदिति गम्यते,
--
-.
१ सम-
वायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥५॥
इदं च सर्वसूत्रेष्वनुगमनीयं, तत्र प्रदेशार्थतया असङ्ख्यातप्रदेशोऽपि जीवो द्रव्यार्थतया एका,
अथवा प्रतिक्षणं पूर्वस्व-
भावक्षयापरवरूपोत्पादयोगेनानन्तभेदोऽपि कालत्रयानुगामिचैतन्यमात्रापेक्षया एक एव आत्मा, अथवा प्रतिसन्तानं चैतन्यभेदेना-
नन्तत्वेऽप्यात्मनां सङ्घहनयाश्रितसामान्यरूपापेक्षयैकत्वमात्मन इति, तथा न आत्मा अनात्मा-घटादिपदार्थः, सोऽपि प्रदेशार्थतया.
सल्येयासङ्खथेयानन्तप्रदेशोऽपि तथाविधैकपरिणामरूपद्रव्यार्थापेक्षया एक एव, एवं संतानापेक्षयाऽपि, तुल्यरूपापेक्षया तु अनुपयोग-
लक्षणैकम्वभावयुक्तत्वात्कथञ्चिद्भिन्नखरूपाणामपि धर्मास्तिकायादीनामनात्मनामेकत्वमवसेयमिति। तथा एको दण्डो दुष्प्रयुक्तमनोवा-
कायलक्षणो हिंसामात्रं वा, एकत्वं चास्य सामान्यनयादेशाद्, एवं सर्वत्रैकत्वमवसेयं । तथैकोऽदण्ड:---प्रशस्तयोगत्रयमहिंसामानं
वा । तथैका क्रिया-कायिक्यादिका आस्तिक्यमात्रं-वा, तथैका अक्रिया योगनिरोधलक्षणा नास्तिकत्वं वा, तथैको लोकः, त्रिवि.
धोऽप्यसङ्खयेयप्रदेशोऽपि वा द्रव्यार्थतया । तथा एकोऽलोकः, अनन्तप्रदेशोऽपि द्रव्यार्थतया, अथवैते लोकालोकयोबहुत्वव्यवच्छेद-.
नपरे सूत्रे, अभ्युपगम्यन्ते च कैश्चिद्रहवो लोकाः, अतस्तद्विलक्षणा अलोका अपि तावन्त एवेति, एवं सर्वत्र गमनिका कार्या।
नवरं धर्मो-धर्मास्तिकायः, अधर्म:-अधर्मास्तिकायः, पुण्यं-शुभं कर्म, पापम्-अशुभं कर्म, बन्धो-जीवस्य कर्मपुद्गलसंश्लेषः, स
चैकः सामान्यतः, सर्वकर्मबन्धव्यवच्छेदावसरे वा पुनर्बन्धाभावाद्, अनेनोद्देशेन मोक्षाश्रवसंवरवेदनानिर्जराणामप्येकत्वमवसेयमि-
ति । इह चानात्मग्रहणेन सर्वेषामनुपयोगवतामेकत्वं प्रज्ञाप्य पुनर्लोकादितया यदेकत्वमरूपणं तत्सामान्यविशेषापेक्षमवगन्तव्यमिति ।।.
एवं चात्मादीनां सकलशास्त्रमपञ्चानामर्थानां प्रत्येकमेकत्वमभिधाय अधुनात्मपरिणामरूपाणामर्थानां तदेवाह-'जम्बू, इत्यादि सूत्रस-
कर
॥५॥
सकमाश्रयविशेषाणां तथा 'इमीसे रयणे , त्यादिवत्राष्टादशकमाश्रयिणां स्थित्यादिधर्माणां प्रतिपादनपरं सुबोधं, नवरं 'जम्बुद्दीवे दीखें इह मत्रे 'आयामविक्खंभेणे ति कचित्पाठो दृश्यते । कचित्तु 'चकवालविक्खंमेणं ति तत्र प्रथमः सम्भवति, अन्यत्रापि तथा श्रव- णात्, सुगमश्च, द्वितीयस्त्वेवं व्याख्येयः-चक्रवालविष्कम्भेन-वृत्तव्यासेन, इदं च प्रमाणयोजनमवसेयम्, यदाह-"आयनुलेण वत्यु, उस्सेहपमाणओ मिणसु देहं । नगपुढविविमाणाई मिणसु पमाणगुलेणं तु ॥१॥" तथा पालक-यानविमानं सौधर्मेन्द्रसम्ब- ध्याभियोगिकपालकाभिधानदेवकृतं वैक्रिय, यान-गमनं तदर्थ विमानं (यानविमानं) यायतेऽनेनेति यानं तदेव वा. विमानं यान- विमानं पारियानिकमिति यदुच्यते, 'अत्थी' त्यादि, अस्ति-विद्यते एकेषां-केपाञ्चिन्नैरयिकाणामेकं पल्योपमं स्थितिरितिकृत्वा 'प्रज्ञप्ता' प्रवेदिता मया अन्यैश्च जिनैः, सा चतुर्थे प्रस्तटे मध्यमाऽवसेयेति, एवमेकं सागरोपमं त्रयोदशे प्रस्तटे उत्कृष्टा स्थितिः इति ॥ 'असुरिन्दवजियाणीति चमरवलिवर्जितानां 'भोमेजाण'ति भवनवासिनां भूमौ पृथिव्यां रत्नप्रभाभिधानायां : भवत्वात्तेषामिति, तेषां चकं पल्योपमं मध्यमा स्थितिर्यत उत्कृष्टा देशोने द्वे पल्योपमे सा, आह च-२"दाहिण दिवस पलियं दो देखणुत्तरिल्लाणं"ति । 'अ- संखेजे' त्यादि, असङ्खयेयानि वर्षाण्यायुर्येषां ते तथा ते च ते सचिनच-समनस्कास्ते च ते पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाचेत्यसङ्खयेयवर्षायुः सज्ञिपश्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकास्तेषां केपाश्चिद् ये हेमवतरण्यवतवषयोरुत्पन्नास्तेषामेकं पल्योपमं स्थितिः, एवं मनुष्यसूत्रमपि, नवरं १ आत्मांगुलेन वस्तु उत्सेधांगुलप्रमाणतो मिनु देहम् । नगपृथ्वीविमानानि मिनु प्रमाणांगुलेनैव ॥ १ ॥ २ दाक्षिणात्याना साध पल्योपमं द्वे देशोने उत्तरत्यानाम् ॥ . . , - -~-- - श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः वायः गर्भ-गर्भाशये व्युत्क्रान्तिः उत्पत्तियेषां ते गर्भव्युत्क्रान्तिका न समूर्छनजा इत्यर्थः । 'वाणमन्तराणं देवाणं'ति । देवानामेव न तु दे- १ सम- पीनां, तासामर्द्धपल्योपमस्य प्रतिपादितत्वात्, - 'जोइसियाणं देवाणति चन्द्रविमानदेवानां न सूर्यादिदेवानां, नापि चन्द्रादिदेवीनां । 'रपलियं च सयसहस्सं चन्दाणवि आउयं जाण' इतिवचनात् ।. 'सोहम्मे कप्पे देवाणति इह देवशब्देन देवा देव्यश्च गृहीताः, सौधर्मे ' हि .पल्योपमाद्धीनतरा. स्थितिर्जघन्यतोऽपि नास्ति, इयं च प्रथमप्रस्तटेऽवसेया, 'सोहम्मे कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं एगं सागरोवम'. मिति, अत्र देवानामेव ग्रहणं न तु.देवीनां, उत्कृष्टतोऽपि तत्र तासां पञ्चाशत्पल्योपमस्थितिकत्वात्, तथा.एकं सागरोपममिति मध्यमस्थित्यपेक्षया, उत्कर्षतस्तत्र सागरोपमद्वयसद्भावात्, प्रस्तटापेक्षया त्वेषा सप्तमे प्रस्तटे मध्यमावसे- या। 'ईसाणे कप्पे देवाण' मित्यत्र देवग्रहणेन देवा देव्यश्च गृह्यन्ते, यतस्तत्र सातिरेकपल्योपमादन्या जघन्यतः स्थितिरेव नास्ति, 'ईसाणे कप्पे देवाणं अत्थेगइयाण मित्यत्र. देवानामेव ग्रहणं न देवीनां, तत्र तासामुत्कर्षतोऽपि पञ्चपञ्चाशत्पल्योपमस्थितिकत्वादिति, तथा ये देवाः सागर-सागराभिधानमेवं सुसागर.सागरकान्तं भव मर्नु मानुषोत्तरं लोकहितमिह चकारो द्रष्टव्यः, समुच्चयस्य द्योतनी- यत्वाद्, विमानं-देवनिवासविशेषमासाद्येति शेषः, देवत्वेन न तु देवीत्वेन तासां सागरोपमस्थितेरसम्भवात् उत्पन्ना-जातास्तेषां देवी- नामेकं सागरोपमं स्थितिः, एतानि च विमानानि सप्तमे प्रस्तटेऽवसेयानि । स्थित्यनुसारेण च देवानामुच्छ्वासादयो भवन्तीति तान् ॥६॥ दर्शयबाह-'ते ण' मित्यादि, येषां देवानामेकं सागरोपमं स्थितिस्ते. देवा.णमित्यलङ्कारे अर्द्धमासस्यान्ते इति शेषः, आनन्ति प्राणन्ति, २ पल्योपमं च शतसहवाधिक चन्द्राणामप्यायुर्जानीहि । र PM एतदेव क्रमेण व्याख्यानयत्राह-उच्चसन्ति निःश्वसन्ति, वाशब्दाः विकल्पार्थाः, तथा तेषामेव वर्षसहस्रस्यान्ते इति शेषः, आहारा- :-आहारप्रयोजनमाहारपुद्गलानां ग्रहणमाभोगतो भवति, अनाभोगतस्तु प्रतिसमयमेव विग्रहादन्यत्र भवतीति, गाथेह-जस्स ज- इ सागरोजमाई ठिई तस्स तत्तिऍहिं पक्खेहिं । ऊसासो देवाणं वाससहस्सेहिं आहारो॥१॥त्ति, सन्ति-विद्यन्ते :एगइया' एके केनन भवसिद्धियत्ति भवा-माविनी सिद्धिः-मुक्तिर्येषां ते भवसिद्धिकाः भव्याः 'भवग्गहणेण ति भवस्य-मनुष्यजन्मनो ग्रहणम्-उ- पादानं भवग्रहणं तेन सेत्स्यन्ति अष्टविधमहर्द्धिप्राप्त्या भोत्स्यन्ते केवलज्ञानेन तत्वं 'मोक्षन्ति' कर्मराशेः परिनिर्वास्यन्ति-कर्मकृतविका- रविरहाच्छीतीभविष्यन्ति, किमुक्तं भवति ?-सर्वदुःखानामन्तं करिष्यन्तीति, सामान्यनयाश्रयणादेकतया वस्तून्यभिधायाधुना विशेषनयाश्रयणाद्वित्वेनाह- दो दंडा पन्नत्ता, तं०-अट्ठावंडे चेव अणट्ठादडे चेव, दुवे रासी पण्णत्ता, तं जहा-जीवरासी चेव अजीवरासी घेव, दुविहे यन्धणे पन्नत्ते, तंजहा-रागवन्धणे चेव दोसबन्धणेचेव, पुव्वाफग्गुणीनक्खत्ते दुतारे पं०, उत्तरा- फग्गुणी नक्खत्ते दुतारे पं०, पुवाभद्दवया नक्खत्ते दुतारे पं०, उत्तराभवया नक्खत्ते दुतारे पं०, इमीसेणं रयणप्पहाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेइयाणं दो पलिओवमाई ठिई पं०, दुचाए पुढवीए अत्थेगइयाणं पलिओवमाई । ठिइ पं०, दुच्चाए दुच्चाए पुढवीए अत्थेगईयाण नेरइयाणं दो सागरी यमाई ठिई ५० असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेग़इयाणं दो पलिओवमाई ठिई पं० 'असुरकुमा- १ यस्य यान्तिः .सागरोपमाणि स्थितिस्तस्य तावनिमः उच्छ्वासो देवानां वर्षसहस्रराहारः Papan ।
न
२ सम-
वायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥७॥
रिंदवजियाणं भोमिजाणं देवाण उकोसेणं देसूणाई दोपलिओवमाइं ठिई पं. असंखिज्जवासाउयसन्निपंचेंदिय-
तिरिक्खजोणिआणं अत्थेगइयाणं दो पलिओवमाइं ठिई पं. असंखिजवासाउयसन्नि०माणुस्साणं अत्थेगड्याणं
देवाणं (च) दो पलिओवमाइं ठिई पं० सोहम्मे कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं दो पलिओवमाई ठिई पं० ईसाणे
कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं दो पलिओवमाई ठिई पं० सोहम्मे कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं उकोसेणं दो सागरोव-
माइं ठिई पं० ईसाणे कप्पे देवाणंउकोसेणं साहियाई दोसागरोवमाइं ठिई पं०सणंकुमारे कष्पे देवाणंजहण्णेणंदो
सागरोवमाई ठिई पं० माहिंदे कप्पे देवाणं जहण्णेणं साहियाई दो सागरोवमाई ठिई पं० जे देवा सुभं सुभ-
कंतं सुभवणं सुभगंधं सुभलेसं सुभफासं सोहम्मवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उक्को
सेणं दो सागरोवमाइं ठिई पं० ते णं देवा दोण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वा नीस-
संति वा तेसि णं देवाणं दोहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुपज्जइ । अत्थेगइया भवसिद्धिया जीवा जे दोहि
भवग्गहणेहि सिज्झिस्संति बुझिस्संतिमुचिस्संतिपरिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति॥ सूत्रम् ॥२
'दो दंडे' त्यादि सुगममाद्विस्थानकसमाप्तेः, नवरमिह दण्डराशिबन्धनार्थ सूत्राणां त्रयं नक्षत्रार्थ चतुष्टयं स्थित्यर्थ त्रयोदशकमुछ्-
वासाद्यर्थ त्रयमिति,तत्राऽर्थेन-खपरोपकारलक्षणेन प्रयोजनेन दण्डो-हिंसा अर्थदण्डः एतद्विपरीतोऽनर्थदण्ड इति, तथा रत्नप्रभायां द्वि-
पल्योपमा स्थितिश्चतुर्थप्रस्तटे मध्यमा, द्वितीयायां द्वे सागरोपमे स्थितिः षष्ठप्रस्तटे मध्यमा ज्ञेया, तथा असुरेन्द्रवजितभवनवासिनां द्वे
॥७॥
जन देशोने पल्योपमे स्थितिरौदीच्यनागकुमारादीनाश्रित्यावसेया, यत आह--'दो देखणुचरिलाण'ति, तथा असङ्ख्येयवर्षायुषां पञ्चेन्द्रि- यतिरयां मनुष्याणां च हरिवपरम्यकवर्पजन्मनां द्विपल्योपमा स्थितिरिति ॥२॥ अथ त्रिस्थानक- सओ दंडा पं०२०-मणदण्डे वयदंडे कायदंडे, तओ गुत्तीओ पं०, तंजहा-मणगुत्ती वयगुत्ती कायगुत्ती, तओ सल्ला पं० तं०-मायासल्ले णं नियाणसल्ले णं मिच्छादसणसल्लेणं, तओ गारवा पं० तं०-इद्धीगारवेणं रसगारवे णं सायागारवेणं, तओविराहणा पं० २०-नाणविराहणादसणविराहणा चरित्तविराहणा, मिगसिरनक्खत्ते तितारे पं० पुस्सनक्खत्ते तितारे पं० जेहानक्खत्ते तितारे पं० अभीइनक्खत्ते तितारे पं०, सवणनक्खत्ते तितारे पं० अस्सिणिनक्खत्ते तितारे पं० भरणीनक्खत्ते तितारे पं०, इमीसे ण रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं तिन्नि पलिओयमाई ठिई पं०, दोचाए णं पुढवीए नेरइयाणं उकोसेणं तिणि सागरोवमाइं ठिई पं०, तचाए णं पुढवीए नेरइयाणं जहण्णेणं तिण्णि सागरोवमाई ठिई पं०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं तिण्णि पलि- ओवमाई ठिई पं०, असंखिजवासाउयसन्निपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं उकोसेणं तिण्णि पलिओवमाई ठिई पं०, असंखिज्जवासाउयसन्निगन्भवतियमणुस्साणं उकोसेणं तिण्णि पलिओवमाई ठिई पं०, सोहम्मीसा- णेसु अत्थेगइयाणं तिण्णि पलिओवमाई ठिई पं०, सणंकुमारमाहिदेसु कप्पेसुअत्थेगइयाणं देवाणं तिणि सा- गरोवमाइं ठिई, पं०, जे देवा आभंकरं पभंकर आभंकरपभंकरं चंदं चंदावत्तं चंदप्पभं चंदकंतं चंदवण्णं चंदले-
S
-
३ सम-
वायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥८॥
सं चंदज्झयं चंदसिंगं चंदसिह चंदकूडं चंदुत्तरवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उक्कोसेणं
तिण्णि-सागरोवमाई ठिई पं० ते णं देवा तिण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वा नीससं-
ति वा तेसिण देवाणं उक्कोसेणं तिहिं वाससहस्सेहिं आहारहे. समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे
तिहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति चुज्झिस्संतिमुचिस्संति परिनिब्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति।सूत्रम् ३
'तो' इत्यादि सर्व सुगम, नवरमिह दण्डगुप्तिशल्यगौरवविराधनार्थ सूत्राणां पश्चक, नक्षत्रार्थ सप्तकं, स्थित्यर्थ
नवकम् , - उच्छ्वासाद्यर्थ त्रयमिति, तथा दण्ड्यते-चारित्रैश्वर्यापहारतोऽसारीक्रियते एमिरात्मेति · दण्डा:-दुष्प्रयुक्तमनः-
प्रभृतयः-मन एव दग्डो मनोदण्डो,मनसा वा दुष्प्रयुक्तेनात्मनो दण्डो-दण्डनं मनोदण्डः एवमितिरावपि, तथा गोपनानि गुप्तयः-म-
नामभृतीनामशुभप्रवृत्तिनिरोधनानि शुभप्रवृत्तिकरणानि चेति । तथा- तोमरादिशल्यानीव शल्यानि दुःखदायकत्वात्.मायादीनि, तत्र
माया-निकृतिः सैव शल्यं मायाशल्यं 'ण मित्यलङ्कारे एवमितरे -अपि नवरं निदानं-देवादिकद्धीनां दर्शनश्रवणाभ्यामितो ब्रह्मचर्या-
देरनुष्ठानान्ममैता भूयासुरित्यध्यवसायो मिथ्यादर्शनं-अतत्वार्थश्रद्धानमिति । तथा गौरवाणि-अभिमानलोभाभ्यामात्मनोऽशुभमा-
वगुरुत्वानि तानि च संसारचक्रवालपरिभ्रमणहेतुकर्मनिदानानि, तत्र ऋद्ध्या-नरेन्दादिपूज्याचार्यत्वादिलक्षणया गौरवम्, ऋद्धिप्राप्त्य-
भिमानतदमाप्तिप्रार्थनद्वारेणात्मनोऽशुमभावगौरवमित्यर्थः, एवं रसेन गौवं रसगौरवं सातया गौरवं सातगौरवं चेति । तथा विराध-
नाः-खण्डनाः, तत्र ज्ञानस्य विराधना ज्ञानविराधना-ज्ञानमत्यनीकतानिहवादिरूपा एवमितरे अपि, नवरं, दर्शनं सम्यग्दर्शनं क्षायि-
RES
॥८॥
कादि चारित्रं-सामायिकादीति । तथा असङ्ख्यातवर्षायुपां पञ्चेन्द्रियतिर्यग्मनुष्याणां देवकुरूत्तरकुरुजन्मनां त्रीणि पल्योपमानीति, तथा आभारं प्रभारं आभङ्करप्रभङ्करं चन्द्रं चन्द्रावतं चन्द्रप्रभ चन्द्रकान्तं चन्द्रवर्ण चन्द्रलेश्यं चन्द्रध्वज चन्द्रशृङ्गं चन्द्रसृष्टं ,च- न्द्रकूटं चन्द्रोत्तरावतंसकं विमानमित्यादि ॥३॥ चत्तारि कसाया प० तं०-कोहकसाए माणकसाए मायाकसाए लोभकसाए, चत्तारि झाणा प० तं०-अट्ठज्झा- णे महज्झाणे धम्मज्झाणे सुकज्झाणे, चत्तारि विगहाओ प० तं०-इत्थिकहा भत्तकहा रायकहा देशकहा, च- त्तारि सपणा प० तं०-आहार० भय० मेहुण० परिग्गहसण्णा चउविहे बन्धे प० तं०-पगइबंधे ठिइवन्धे अणु- भाववन्धे पासवन्धे, चउगाउए जोयणे प०,अणुराहानक्खत्ते चउत्तारे ५०, पुवासादानक्खत्ते चउतारे प०, - त्तरासादानक्वत्ते चउतारे प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाण नेरइयाणं चत्तारि पलिओवमाई ठिई प० तचाए णं पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं चत्तारि सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं चत्तारि पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं चत्तारि पलिओवमाई ठिई प०, स- पकुमारमाहिंदेसु कप्पेमु अत्थेगइयाणं देवाणं चत्तारि सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा किहिं सुकिहिँ किट्टियावत्तं किहिप्पभं किहिजुत्तं किढिवण्णं किहिलेसं किट्ठिज्झयं किढिसिंगं किट्टिसिंह किटिकूडं किंडत्तरवडिंसगं विमाणं दे- वत्ताप उववण्णा तेसि णं देवाणं उक्कोसेणं चत्तारि सागरोवमाइं ठिई प० ते णं देवा चउण्हद्धमासाणं आणमंति- .
- ४ सम- वायः श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय० त्तिः ॥९॥ वा पाणमंति वा ऊससंति वा नीससंति वा तेसिं देवाणं चउहिं वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पज्जइ, अत्थेगा भवसिद्धिया जीवा जे चउहिं भवग्गहणेहि सिज्झिस्संति जाव सब्वदुक्खाणं अंतं करिस्संति ॥ सूत्रम् ४॥ चतुःस्थानकमपि सुगममेव, नवरं कषायध्यानविकथासज्ज्ञाबन्धयोजनार्थ सूत्राणां पटकं, नक्षत्रार्थ त्रयं, स्थित्यर्थ षट्कं, शेषं तथैव, अन्तर्मुहूर्त यावच्चित्तस्यैकाग्रता योगनिरोधश्च ध्यान, तत्रार्च मनोज्ञामनोज्ञेषु वस्तुपु वियोगसंयोगादिनिबन्धनचित्तविक्लवलक्षणं रौद्रं हिंसानृतचौर्यधनसंरक्षणाभिसन्धानलक्षणं धर्नामाज्ञादिपदार्थस्वरूपपर्यालोचनैकाग्रता शुक्ल पूर्वगतश्रुतावलम्बनेन मनसोऽत्यन्तस्थिरता योगनिरोधश्चेति, तथा विरुद्धाश्चारित्रं प्रति स्व्यादिविषयाः कथा विकथाः, तथा सञ्ज्ञाः-असातवेदनीयमोहनीयकर्मोदयसम्पाद्या आ- हाराभिलापादिरूपाश्चेतनाविशेषाः, तथा सकपायत्वान्जीवस्य कर्मणो योग्यानां पुद्गलानां बन्धनं-आदानं बन्धः, तत्र प्रकृतयः कर्मणोंऽ- शा भेदाः ज्ञानावरणीयादयोऽष्टौ तासां बन्धः प्रकृतिवन्धः तथा स्थितिः-तासामेवावस्थान जघन्यादिभेदभिन्नं तस्या बन्धो-निवर्त्तनं स्थितिबन्धः तथा अनुभावो--विपाकस्तीवादिभेदो रसस्तस्य वन्धोऽनुभावबन्धः, तथा जीवप्रदेशेषु कर्मपदेशानामनन्तानन्तानां पति- प्रकृतिप्रतिनियतपरिमाणानां बन्धः-सम्बन्धनं प्रदेशबन्ध इति, तथा कृष्टिसुकृष्टयादीनि द्वादशविमानानि पूर्वोक्तविमाननामानुसार- वन्तीति ॥४॥ पंच किरिया प० तं०-काइया अहिगरणिया पाउसिआ पारितावणिआ पाणाइवायकिरिया, पंच महब्बया प० तं०-सव्वाओ पाणाइवायाओ वेरमणं सब्बाओ मुसावायाओ वेरमणं सव्वाओ अदत्तादाणाओ वेरमणं स- ॥९॥ -- वाओ मेहणाओ वेरमणं सब्वाओ परिग्गहाओ वेरमणं, पंच कामगुणा प० तं०-सहा रूवारसागंधा फासा, पंच आसवदारा प० त०-मिच्छत्तं अविरई पमायाकसायाजोगा,पंचसंवरदाराप०२०-सम्मत्तं विरई अप्पमत्तया अकसाया अजोगया, पंच निजरहाणा प० तं०-पाणाइवायाओ वेरमणं मुसावायाओवेरमणं अदिन्नादाणाओ वेरमणं मेहुणाओवेरमणं परिग्गहाओवेरमणं, पंच समिईओप० तं०-ईरियासमिई भासासमिई एसणासमिई आयाणभंडमत्तनिक्खेवणासमिई उच्चारपासवणखेलसिंघाणजल्लपारिद्वावाणयासमिई, पंच अत्थिकायाप० तं०- धम्मत्थिकाए अधम्मत्थिकाए आगासत्थिकाए जीवत्थिकाए पोग्गलत्थिकाए, रोहिणीनक्खत्ते पंचतारे प०, पुणब्बसुनक्खते पंचतारे प०, हत्थनक्खत्ते पंचतारे प०, विसाहानक्खत्ते पंचतारे प०, धणिट्ठानक्खत्ते पंच- तारे प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं पंच पलिओवमाई ठिई प०, तच्चाए णं पुढ- वीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं पंच सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाण पंच पलिओव- माई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं पंच पलिओवमाई ठिई प०, सणंकुमारमाहिंदेसु कप्पेमु अत्थेगइयाणं देवाणं पंच सागरोवमाइं ठिई प०, जे देवा वायं सुवायं वायावत्तं वायप्पभं वायकंतं वायवण्णं वायलेसं वायज्झयं वायसिंग वायसिटुं वायकूडं वाउत्तरवार्डसगं सूरं सुसूरं सूरावत्तं सूरप्पभं सूरक- नं सूरवण्णं सूरलेसं सूरज्अयं सूरसिंगं सूरसिह सूरकूडं सूरुत्तरवासिगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसिणं दे-
ऊस
५ सम-
वायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥१०॥
वाणं उकासेणं पंच सागरोवमाइंठिई.प०, ते णं देवा पंचण्हं अद्धमासाणं आणमति वा पाणमंति वा ऊससंति
वा नीससंति वा तेसिणं देवाणं पंचहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पज्जइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे
पंचाहें भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति जाव अंतं करिस्सति ॥ सूत्रं ५ ।।
पञ्चस्थानकमपि सुगम, नवरं क्रियामहाव्रतकामगुणाश्रवसंवरनिर्जरास्थानसमित्यस्तिकायार्थ सूत्राणामष्टकं, नक्षत्रार्थ पञ्चकं,
स्थित्यर्थं षट्कं, उच्छ्वासाद्यर्थ त्रयमेवेति, तथा क्रियाः-व्यापारविशेपाः तत्र कायेन निवृत्ता कायिकी, कायचेष्टेत्यर्थः, अधिक्रियते
आत्मा नरकादिषु येन तदधिकरणं तेन निवृत्ता आधिकरणिकी-खगादिनिर्वर्तनादिलक्षणेति, प्रद्वेषो-मत्सरस्तेन निवृत्ता प्राद्वेषिकी
परितापनं-ताडनांदिदुःखविशेषलक्षणं तेन निवृत्ता पारितापनिकी प्राणातिपातक्रिया प्रतीतेति, तथा काम्यन्ते-अभिलष्यन्ते इति
कामांस्ते च ते गुणाश्च-पुद्गलधर्माः शब्दादय इति कासगुणाः कामस्य वा-मदनस्योद्दीपका गुणाः कामगुणाः-शब्दादय इति, तथा
आश्रवद्वाराणि-कर्मोपादानोपाया मिथ्यात्वादीनि संवरस्य--कर्मानुपादानस्य द्वाराणि-उपायाः संवरद्वाराणि-मिथ्यात्वाद्याश्रवद्वोर-
विपरीतानि सम्यक्त्वादीनि, तथा निर्जरा-देशतः कर्मक्षपणा तस्याः स्थानानि-आश्रयाः कारणानीति यावनिर्जरास्थानानि--प्राणा-
तिपातविरमणादीनि, एतान्येव च सर्वशब्दविशेषितानि महाव्रतानि भवन्ति, तानि च पूर्वसूत्राभिहितानि स्थूलशब्दविशेषितानि अ-
णुव्रतानि भवन्ति, निर्जरास्थानत्वं पुनरेपां साधारणमिति तदिहैपामभिहितं, तथा समितयः-सङ्गताः प्रवृत्तयः, तत्रेर्यासमितिः-गमने
सम्यक् सत्त्वपरिहारतः प्रवृत्तिः भापासमितिः-निरवद्यवचनप्रवृत्तिः, एपणासमितिः-द्विचत्वारिंशद्दोपवर्जनेन भक्तादिग्रहणे' प्रवृत्तिः,
आदाने-ग्रहणे भाण्डमात्रयोरुपकरणपरिच्छंदस्य निक्षेपणे अवस्थापने समितिः-सुप्रत्युपेक्षितादिसाङ्गत्येन प्रवृत्तिश्चतुर्थी, तथोचारस्य-पु-
॥१०॥
ब रीपस्य प्रश्रवणस्य-मूत्रस्य खेलस्य-निष्ठीवनस्य सिंघाणस्य-नासिकाश्लेष्मणो जल्लस्य-देहमलस्य परिष्ठापनायां-परित्यागे समितिः- स्थण्डिलादिदोपपरिहारतः प्रवृत्तिरिति पञ्चमी, अस्तिकायाः-प्रदेशराशयः धर्मास्तिकायादयो गतिस्थित्यवगाहोपयोगस्पर्शादिलक्षणाः, स्थितिसूत्रेषु स्थितेरुत्कृष्टादिविभाग एवमनुगन्तव्यः, यदुत-'सागरमेगं १ तिय २ सत्त ३ दस य ४ सत्तरस ५ तह य बावीसा ६ नेनीम जाव ठिई सत्तमुवि कमेण पुढवीसु ॥१॥ जा पढमाए जेट्ठा सा.बीयाए कणिट्ठिया भणिया । तरतमजोगो एसो दस वा- ससहस्स रयणाए ॥ २॥ तथा-'दो १ साहि २ सत्त ३ साहिय ४ दस ५ चोदस ६ सत्तरेव अयराई । सोहम्मा जा सुको तदुवरि इकिकमारोवे ॥३॥ पलियं १ अहिंय २ दो सार ३ साहिय ४ सत्त ५ दस ६ चउद्दस ७ (तहय ) । सत्तरस ८ सहस्सारे तदुवरि इविकमारोवे ॥ ४ ॥"त्ति, तथा वातं सुवातमित्यादीनि द्वादश वाताभिलापेन विमाननामानि तावन्त्येव सूराभिलापेनेति ॥ ५॥ छ लेसाओ पण्णत्ता तंजहा-कण्हलेसा नीललेसा काउलेसा तेउलेसा पम्हलेसा सुकलेसा, छ जीवनिकाया प० तं०-पुढवीकाए आऊकाए तेउकाए वाउकाए वणस्सइकाए तसकाए, छविहे बाहिरे तवोकम्मे प० तं०-अ- णसणे ऊणोयरिया वित्तीसंखेवो रसपरिचाओ कायकिलेसो संलीणया, छविहे अभितरे तवोकम्मे प० तं० -पायच्छित विणओ वेयायचं सज्झाओ झार्ण उस्सग्गो, छ छाउमत्थिया समुग्धाया प० तं०-वेयणासमु- १ गागरोपममेकं त्रीणि सप्त दश च सप्तदश तथा च द्वाविंशतिः । यत्रिशत् यावत् स्थितिः सप्तस्वपि क्रमेण पृथ्वीपु ॥१॥ या प्रथमायां ज्येष्ठा सा अग्रेतनायां दश वर्षसहस्राणि रत्नप्रभायाम् ॥२॥ द्वे साधिके सप्त साधिकानि दश चतुर्दश सप्तदशैव अतराणि । सोधर्मात यावत् शुमः तपय मागेपयेत् ॥३॥ पल्यं अधिकं वे सागरोपमे साधिके सप्त दश चतुर्दश। सप्तदश सहस्रारे तदुपर्येकैकमारोपयेत् ॥४॥ ।
६ सम-
वायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥११॥
ग्घाए कसायसमुग्घाए मारणंतिअसमुग्घाए वेउपियसमुग्घाए तेयसमुग्घाए आहारसमुग्याए, छब्बिहे अत्थुग्गहे
प० तं०-सोइंदियअत्युग्गहे चक्खुइंदियअत्थग्गहे घणिदिअअत्युग्गहे जिभिदियअत्थुग्गहे फासिंदियअत्यु-
ग्गहे नोइंदियअत्थुग्गहे, कत्तियानक्खत्ते छतारे प० असिलेसानक्खत्ते छतारे प०, ईमीसे णं रयणप्पभाए
पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाण छ पलिओवमाई ठिई प०, तच्चाए णं पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं छ
सागरोवमाइं ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं छ पलिओवमाई ठिई प० सोहम्मीसाणेसु कप्पेलु
अत्थेगइयाणं देवाणं छ पलिओवमाई ठिई प०, सणकुमारमाहिंदेसु अत्थेगइयाणं देवाणं छ सागरोवमाइं ठिई
प० जे देवा सयंभु सयंभूरमणं घोसं सुघोसं महाघोसं किहिघोसं वीरं सुवीरं वीरगतं विरसेणियं वीरावत्तं
वीरप्पभं वीरकंतं वीरवण्णं वीरलेसं वीरज्झयं वीरसिंग विरसिहॅ वीरकूडं वीरत्तरवाडिसगं विमाणं देवत्ताए
उववण्णा तेसिं णं देवाणं उक्कोसेणं छ सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा छण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा
पाणमंति वा उससंति पा नीससंति वा तेसिं णं देवाणं छर्हि वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पजइ,
संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे छहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति जाव सवदुक्खाणमंतं करिस्सति ॥ सूत्रं ६ ॥
पदस्थानकमथ, तच्च सुबोध, नवरमिह लेश्या १ जीवनिकाय २ बाह्या ३ऽऽभ्यन्तरतपः ४ समुद्घाता ५ऽवग्रहार्थानि सूत्राणि षट्,
॥११॥
नक्षत्रार्थ डे, स्थित्यर्थानि पट्, उच्छ्वासाद्यर्थ त्रयमेवेति, तत्र लेश्यानां खरूपमिदं-कृष्णादिद्रव्यसाचिव्यात्, परिणामो य आत्मनः। स्फटिकस्यैव तत्रायं, लेश्याशब्दः प्रयुज्यते ॥ १॥ इति, तथा बाह्यतपः-बाह्यशरीरस्य परिशोपणेन कर्मक्षपणहेतुत्वादिति, आभ्य न्तरं-चित्तनिरोधप्राधान्येन कर्मक्षपणहेतुत्वादिति, तथा छमस्थः-अकेवली तत्र भवा छानस्थिकाः तत्र सम् एकीभावेनोत्-प्रावल्येन च यानानि-निर्जरणानि समुद्घाताः, वेदनादिपरिणतो हि जीवो बहून् घेदनीयादिकर्मप्रदेशान् कालान्तरानुभवयोग्यानुदीरणाकरणेना- कृप्योदये प्रक्षिप्यानुभूय निर्जरयति, आत्मप्रदेशैः संश्लिष्टान् शातयतीत्यर्थः, ते चेह वेदनादिभेदेन पड्डुक्ताः, तत्र वेदनासमुद्घातोऽ मद्वेअकर्माश्रयः कपायसमुद्घातः कपायाख्यचारित्रमोहनीयकर्माश्रयः मारणान्तिकसमुद्घातोऽन्तर्मुहूर्तशेपायुष्ककर्माश्रयो वैकुर्विकतै- जसाहारकसमुद्घाताः शरीरनामकर्माश्रयाः, तत्र वेदनासमुद्घातसमुद्धत आत्मा वेदनीयकर्मपुद्गलशाटनं करोति कषायसमुद्घातसमु- द्वतः कपायपुद्गलशातं मारणान्तिकसमुद्घातसमुद्धत आयुः कर्मपुद्गलघातं वैकुर्विकसमुद्घातसमुद्धतस्तु जीवप्रदेशान् शरीराबहिनिष्का श्य शरीरीवष्कम्भवाहल्यमात्रमायामतश्च सहेययानि योजनानि दण्डं निसृजति निसृज्य च यथास्थूलान् वैक्रियशरीरनामकर्मपुद्गला- न प्राग्वद्धान् शातयति, एवं तैजसाहारकसमुद्घातावपि व्याख्येयाविति, तथा अर्थस्य-सामान्यानिर्देश्यखरूपस्य शब्दादेः "अवे'ति प्रथमं व्यजनावग्रहानन्तरं ग्रहण-परिच्छेदनमावग्रहः, स चैकसामयिको नैश्चयिको व्यावहारिकस्त्वसङ्ख्थेयसामयिका, स च पोढा-- श्रोत्रादिभिरिन्द्रियै!इन्द्रियेण च मनसा जन्यमानत्वादिति, स्थितिसूत्रे खयम्म्वादीनि विंशतिविमानानीति ॥ ६॥ अथ सप्तम स्था-
६ सम-
वायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृतिः
॥११॥
ग्घाए कसायसमुग्घाए मारणंतिअसमुग्घाए वेउबियसमुग्घाए तेयसमुग्घाए आहारसमुग्घाए, छबिहे अत्थुग्गहे
प० तं०-सोइंदियअत्युग्गहे चक्खुइंदियअत्थुग्गहे पाणिदिअअत्थुग्गहे जिभिदियअत्थुग्गहे फासिंदियअत्थु-
ग्गहे नोइंदियअत्थुग्गहे, कत्तियानक्खत्ते छतारे प० असिलेसानक्षत्ते छतारे प०, ईमीसे णं रयणप्पभाए
पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयार्ण छ पलिओवमाई ठिई प०, तच्चाए णं पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं छ
सागरोवमाइंठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं छ पलिओवमाई ठिई प० सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु
अत्थेगइयाणं देवाणं छ पलिओवमाई ठिई प०, सणकुमारमाहिंदेसु अत्थेगइयाणं देवाणं छ सागरोवमाइं ठिई
प० जे देवा सयंभु सयंभूरमणं घोसं सुघोसं महाघोसं किद्विधोसं वीरं सुवीरं वीरगतं विरसेणियं वीरावत्तं
वीरप्पभं वीरकंतं वीरवणं वीरलेसं वीरज्झयं वीरसिंग विरसिहं वीरकूडं वीरुत्तरवडिंसगं विमाणं देवत्ताए
उववण्णा तेसिं णं देवाणं उक्कोसेणं छ सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा छण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा
पाणमंति वा उससंति षा नीससंति वा तेसिं णं देवाणं छहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ,
संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे छहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति जाव सवदुक्खाणमंतं करिस्सति ॥ सूत्रं ६॥
षट्स्थानकमथ, तच्च सुवोध, नवरमिह लेश्या १ जीवनिकाय २ बाह्या ३ऽऽभ्यन्तरतपः ४ समुद्घाता ५ऽवग्रहार्थानि सूत्राणि षट्,
॥११॥
नक्षत्रार्थ दे, स्थित्यर्थानि पद्, उच्छ्वासाद्यर्थ त्रयमेवेति, तत्र लेश्यानां खरूपमिदं-कृष्णादिद्रव्यसाचिव्यात्, परिणामो य आत्मनः। स्फटिकस्येव तत्रायं, लेश्याशब्दः प्रयुज्यते ॥ १॥ इति, तथा बाह्यतपः बाह्यशरीरस्य परिशोपणेन कर्मक्षपणहेतुत्वादिति, आभ्य न्तरं-चित्तनिरोधप्राधान्येन कर्मक्षपणहेतुत्वादिति, तथा छमस्थः-अकेवली तत्र भवा छामस्थिकाः तत्र सम् एकीभावेनोत्-प्रावल्येन च यातानि-निर्जरणानि समुद्घाताः, वेदनादिपरिणतो हि जीवो बहून् घेदनीयादिकर्मप्रदेशान् कालान्तरानुभवयोग्यानुदीरणाकरणेना- कृप्योदये प्रक्षिप्यानुभूय निर्जरयति, आत्मप्रदेशैः संश्लिष्टान् शातयतीत्यर्थः, ते चेह वेदनादिभेदेन षडुक्ताः, तत्र वेदनासमुद्घातोऽ सद्वेवकर्माश्रयः कपायसमुद्घातः कपायाख्यचारित्रमोहनीयकर्माश्रयः मारणान्तिकसमुद्घातोऽन्तर्मुहूर्तशेषायुष्ककर्माश्रयो वैकुर्विकतै- जसाहारकसमुद्घाताः शरीरनामकर्माश्रयाः, तत्र वेदनासमुद्घातसमुद्धत आत्मा वेदनीयकर्मपुद्गलशाटनं करोति कपायसमुद्घातसमु- द्धतः कपायपुद्गलशातं मारणान्तिकसमुद्घातसमुद्धत आयुः कर्मपुद्गलघातं वैकुर्विकसमुद्घातसमुद्धतस्तु जीवप्रदेशान् शरीराद्वहिनिष्का श्य शरीरीवष्कम्भवाहल्यमात्रमायामतश्च सङ्घययानि योजनानि दण्डं निसृजति निसृज्य च यथास्थूलान् वैक्रियशरीरनामकर्मपुद्गला- न् प्राग्बद्धान शातयति, एवं तैजसाहारकसमुद्घातावपि व्याख्येयाविति, तथा अर्थस्य-सामान्यानिर्देश्यस्वरूपस्य शब्दादेः 'अवे'ति प्रथमं व्यन्जनावग्रहानन्तरं ग्रहण-परिच्छेदनमर्थावग्रहः, स चैकसामयिको नैश्चयिको व्यावहारिकस्त्वसङ्खथेयसामयिका, स च पोढा-- श्रोत्रादिभिरिन्द्रिय!इन्द्रियेण च मनसा जन्यमानत्वादिति, स्थितिसूत्रे खयम्भवादीनि विंशतिर्विमानानीति ॥ ६॥ अथ सप्तम स्था-
७ सम-
वायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥१२॥
नक विवियते।
सत्त भयहाणा प० तं०-इहलोगभए परलोगभए आदाणभए अकम्हाभए आजीवभए मरणभए असिलोग-
भए, सत्त समुग्धाया प० तं०-वेयणासमुरघाए कसायसमुग्घाए मारणंतियसमुग्धाए वेउब्वियसमुग्घाए-
तेयसमुग्धाए आहारसमुग्घाए केवलिसमुग्घाए, समणे भगवं महावीरे सत्त रयणीओ उड्ढं उच्चत्तेणं हो-
त्था, इहेव जवुद्दीवे दीवे सत्त वासहरपव्वया प० तं०-चुल्लहिमवंते महाहिमवंते निसढे नीलवंते रुप्पी सि-
हरी मन्दरे, इहेव जम्बुद्दीवे दीवे सत्त वासा प० तं०-भरहे हेमवते हरिवासे महाविदेहे रम्मए एरण्णवए
एरवए, खीणमोहेणं भगवया मोहणिजयजाओ सत्त कम्मपयडीओ वेए(ज)ई, महानक्खत्ते सत्ततारे प०,
कत्तिआइआ सत्त नक्खत्ता पुव्वदारिआ प० [पाठा० अभियाइया सत्त नक्खत्ता], महाइया सत्त नक्ख-
त्ता दाहिणदारिआ पं० अणुराहाइआ सत्त नक्खत्ता अवरदारिआ प० धणिट्ठाइया सत्त नक्खत्ता उत्तरदा-
रिआ प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं सत्त पलिओवमाई ठिई प०, तच्चाए णं
पुढवीए नेरझ्याणं उक्कोसेणं सत्त सागरोवमाई ठिई प०, चउत्थीए णं पुढवीए नेरइयाणं जहण्णेणं सत्त साग-
रोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं सत्त पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पे-
सु अत्थेगइयाणं.देवाणं सत्त पलिओवमाई.ठिई पं.०,सणकुमारे कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं उक्कोसेणं सत्त सा-
॥१२॥
. A म गरोवमाई ठिई प०, माहिदे कप्पे देवाणं उकोसेणं साइरेगाई सत्त सागरोवमाई ठिई प०, भलोए कप्पे अत्यंगइयाणं देवाणं सत्त साहिया सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा समं समप्पभं महापभं पभासं.भासुरं विमलं कंचणकूडं सर्णकुमारवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उबवण्णा तेसिणं देवाणं उक्कोसेणं सत्त सागरोवाइं ठिई ते गं देवा सत्तण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वा नीससंतिचा तेसिणं देवाणं सत्त- हि वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पज्जइ, संतेगड्या भवसिद्धिया जीवा जेणं सत्तहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिं- संति बुनिस्संति जाव सब्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रम् ७॥ तच कण्ठ्यं, नवरामिह भयसमुद्घातमहावीरवपंधरवर्पक्षीणमोहार्थानि च सूत्राणि पट् नक्षत्रार्थानि पञ्च स्थित्यर्थानि नव उच्छासाद्यर्थानि त्रीण्येवेति, तत्रेहलोकभयं यत्सजातीयात् परलोकभयं यद्विजातीयात् आदानभयं यद् द्रव्यमाश्रित्य जायते अकस्माद्भयं बाह्यनिमित्त- निरपेक्ष स्वविकल्पाजातं शेपाणि प्रतीतानि, नवरमश्लोकः-अकीर्तिरिति, समुद्घाताः प्राग्वत्, नवरं केवलिंसमुद्घातो वेदनीयनामगो- त्राश्रय इति, तथा रनिः-वितत ।ङ्गुलिहस्त इति, ऊर्वोचत्वेन नतिर्यगुच्चत्वेनेति 'होत्था' बभूवेति, तथा आभिजिदादीनि सप्त नक्षत्रा- णि पूर्वद्वारिकाणि-पूर्वदिशि येपु.गच्छतः, शुभं भवति, एवमश्विन्यादीनि दक्षिणद्वारिकाणि पुष्यादीन्यपरद्वारिकाणि खात्यादीन्युत्तर- द्वारिकाणीति सिद्धान्तमतमिह तु मतान्तरमाश्रित्य. कृत्तिकादीनि सप्त सप्त पूर्वद्वारिकादीनि भणितानि, चन्द्रप्रज्ञप्तौ तु बहुतराणि म- तानि दर्शितानीहार्थ इति, स्थितिसूत्रे सामादीन्यष्टौ विमाननामानीति ।। ७.।। • अह मयहाणा प० तं०---जातिमए.कुलमए घलसए रूवमए तवमए सुयमए लाभमए इस्सरियमएं, अह ॐ ' अष्टमः समवायः श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय० पृत्तिः ॥१३॥ पवयणमायाओ प० त०--ईरियासमिई भासासमिई एसणासामई आयाणभंडमत्तनिक्खेवणासमिई उच्चार- पासवणखेलजल्लसिंघाणपारिट्ठावणियासमिई मणगुत्ती वयगुत्ती कायगुत्ती, वाणमंतराणं देवाणं चेइयरुक्खा अह जोयणाई उद्धं उच्चत्तेणं प०, जंबू णं सुदंसणा अट्ठ जोयणाई उद्धं उच्चत्तणं प०, कूडसामली णं गरु- लावासे अट्ट जोयणाई उद्धं उच्चत्तेणं प०, जंबुद्दीवस्स णं जगई अट्ट जोयणाई उद्धं उच्चत्तेणं प०, अहसाम- इए केवलिसमुग्घाए प० तं--पढमे समए दंडं करेइ बीए समए कवाडं करेइ तइए समए मंथं करेइ चउत्थे समए मंथंतराई पूरेइ पंचमे समए मथंतराई पडिसाहरइ छठे समए मंथं पडिसाहरइ सत्तमे समए कवाडं पडिसाहरइ अट्ठमे समए दंडं पडिसाहरइ तत्तो पच्छा सरीरत्थे भवइ, पासस्स णं अरहओ पुरिसादाणिअ- स्स अट्ठ गणा अह गणहरा होत्था, तं- सुभे य सुभघोसे य, वसिडे बंभयारि य । सोमे सिरिधरे चेव, वीर: भहे जसे इय ॥१॥ अट्ट नक्खत्ता चंदेणं सद्धिं पमई जोगं जोएंति, तं०-कत्तिया १ रोहिणी २ पुणब्वसू ३ महा ४ चित्ता ५ विसाहा ६ अणुराहा ७ जेट्ठा ८, इमीसे गं' रणप्पहाए पुढवीए अत्थेगड्याणं नेरइयाणं अट्ट पलिओवमाई ठिई प०, चउत्थीए पुढपीए अत्थेगइयाण नेरइयाणं अट्ट सागरोवमाइं ठिई प०, असुरकु- माराणं देवाणं अत्थेगइयाणं अह पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं अट्ट पलिओवमाई ठिई प०, संभलोए कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं अह सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा' आचि १ अच्चिमालि २ वइरोयणं ३ पभंकरं ४ चंदाभं ५ सूराभं ६ सुपइहाभं ७ अग्गिचाभं ८ रिहाभं ९ अरुणाभं . ॥१३॥ T 515515 AME १० अणुत्तरवर्डिसगं ११ विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवागं उकोसेणं अट्ट सागरोवमाइं ठिई प० ते गं देवा अट्टहं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वा नीससंति वा तेसि णं देवाणं अट्ठहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पज्जा, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे अहहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बु- जिससति जाव अंतं करिस्सति ॥ सूत्रम् ८॥ अथाष्टमस्थानकं व्याख्यायते, सुगमं चैतत्, नवरमिह भदस्थानप्रवचनमातचैत्यवृक्षजम्बूशाल्मलीजगतीकेवलिसमुद्घातगणधरन- क्षत्रानि मूत्राणि नव स्थित्यर्थानि पट् उच्छ्वासाद्यानि त्रीणीति, तत्र मदस्य-अभिमानस्य स्थानानि-आश्रयाः मदस्थानानि-जा- त्यादीनि, तान्येव मदप्रधानतया दर्शयबाह-'जाइमए' इत्यादि, जात्या मदो जातिमद एवमन्यान्यपि, अथवा मदस्य स्थानानि-में- दाः मदस्थानानि, तान्येवाह-'जाइमए' इत्यादि, शेषं तथैव, तथा प्रवचनस्य-द्वादशाङ्गस्य तदाधारस्य वा सङ्घस्य मातर इव-जन- न्य इव प्रवचनमातरम्-ईयोसमित्यादयो, द्वादशाङ्ग हि ता आश्रित्य साक्षात्प्रसङ्गतो वा प्रवर्तते, भवति च यतो यत्प्रवर्त्तते तस्य त- दाश्रित्य मातृकल्पनेति, सङ्घपक्षे तु यथा शिशुमातरममुचनात्मलाभ लभते एवं सङ्घस्ताममुञ्चन् सङ्घत्वं लभते नान्यथेतीयोसमित्या- दीनां प्रवचनमातृतेति, तथा व्यन्तरदेवानां चैत्यवृक्षाः तनगरेषु सुधादिसभानामग्रतो मणिपीठिकानामुपरि सर्वरत्नमया छत्रचामर- घजादिभिरलङ्गता भवन्ति, ते चैवं श्लोकाभ्यामवगन्तव्याः-'कलंबो उ पिसायाणं, बडो जक्खाण चेइयं । तुलसी भूयाणं भवे, रक्ख साणं तु कंडओ ॥१॥ असोगो किण्णराणं च, किंपुरिसाण य चंपओ । नागरुक्खो भुयंगाणं, गंधव्वाण य तुंबुरू ॥२॥" ति, त- था 'जम्बु'त्ति उसरकुरुपु जम्बूक्षः पृथिवीपरिणामः सुदर्शनेति तनाम, एवं कूटशाल्मली वृक्षाविशेषः, एष देवकुरुषु गरुडजातीयस्य
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥१४॥
नवमः
समवायः
वेणुदेवाभिधानस्य देवस्यावास इति, जगती जम्बूद्वीपनगरस्य प्राकारकल्पा पालीति, तथा पार्श्वस्याहतः-त्रयोविंशतितमतीर्थकरस्य "पु-
रिसादाणीयस्स'त्ति पुरुपाणां मध्ये आदानीयः-आदेयः पुरुपादानीयस्तस्याप्टौ गणाः-समानवाचनाक्रियाः साधुसमुदायाः अष्टौ गणधराः
-तन्नामकाः सूरयः, इंदं चैतत्प्रमाणं स्थानाङ्गे पर्युपणाकल्पे च श्रूयते, केवलमावश्यके अन्यथा, तत्र युक्तम्-'दस नवगं गणाण मा-
णं जिणिंदाण'ति, कोर्थः ?-पार्श्वस्य दश गणाः गणधराश्च, तदिह द्वयोरल्पायुष्कत्वादिना कारणेनाविवक्षाऽनुगन्तव्येति, 'सुभे' इत्या-
दि श्लोकः, तथा अष्टौ नक्षत्राणि चन्द्रेण साधं प्रमई-चन्द्र () मध्येन तेषां गच्छतीत्येवंलक्षणं योग-सम्बन्धं योजयन्ति-कुर्वन्ति,
अत्रार्थेऽभिहितं लोकश्रियां-"पुणव्वसु रोहिणी चित्ता मह जेडणुराह कित्तिय विसाहा । चंदस्स उभयजोग"न्ति, यानि च दक्षिणोत्त-
रयोगीनि तानि प्रमईयोगीन्यपि कदाचिंद्भवन्ति, यतो लोकश्रीटीकाकृतोक्तम्-"एतानि नक्षत्राण्युभययोगीनि चन्द्रस्योत्तरेण दक्षिणेन
च युज्यन्ते, कदाचिच्चन्द्रेण भेदमप्युपयान्ती"ति, तथाचिरादीन्येकादश विमाननामानीति ॥८॥
नव बंभचेरगुत्तीओ प० तं०-नो इत्थीपसुपंडगसंसत्ताणि सिज्जासणाणि सेवित्ता भवइ १. नो इत्थीणं
कहं कहित्ता भवइ २ नो इत्थीणं गणाइं सेवित्ता भवई ३ नों इत्थीणं इंदियाणि मणोहराई मणोरमाई आलो-
इत्ता निज्झाइत्ता भवइ ४-नो पणीयरसभोई ५ नो पाणभोयणस्स अइमायाए आहारइत्ता ६ नो इत्थीणं
पुब्वरयाई पुब्वकीलिआइं समरइत्ता भवइ, नो सद्दाणुवाई नो रूवाणुवाई नो गन्धाणुवाई नो रसाणुवाई नो
फासाणुवाई नो सिलोगाणुवाई ८ नो सायासोक्खपडिंबंद्धे यावि भवइ ९ नव बंभचेरअगुत्तीओ प० तं०-
इत्थीपसुपंडगसंसत्तार्ण सिज्जासणाणं सेवणया जाव सायासुक्खपडिबद्धे यावि भवइ, नवयंभचेरा प० तं-
॥१४॥
, ९ . सत्यपरिण्णा लोगविजयो सीओसणिज सम्मत्तं । आवंति धुत विमोहा[यणं]उवहाणसुयं महपरिण्णा ॥१॥ पासे गं अरहा पुरिसादाणीए नव रयणीओ उद्धं उच्चत्तेणं होत्था, अभीजीनक्खत्ते साइरेगे नव मुहुत्ते चन्दे- ण मद्धिं जोगं जोएइ, अभीजियाइया नव नक्खत्ता चंदस्स उत्तरेणं जोगं जोएंति तं-अभीजि सवणो जाव भरणी, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए वहुसमरमणिज्जाओ भूमिभागाओ नव जोयणसए उद्धं आवाहाए उ- वरिल्ले तारारूवे चारं चरइ, जंबूद्दीवे णं दीवे नवजोयणिया मच्छा पविसिंसु वा ३, विजयस्स णं दारस्स एगमे- गाए बाहाए नव नव भोमा प०, वाणमंतराणं देवाणं सभाओ सुहम्माओ नव जोयणाई उद्धं उच्चत्तणं प०, दसणावरणिजस्स णं कम्मस्स नव उत्तरपगडीओ प० तं०-निद्दा पयला निद्दानिद्दा पयलापयला थीणद्वी चक्खुदसणावरणे अचक्खुदसणावरणे ओहिदसणावरणे केवलदसणावरणे, इमीसे णं रयणप्पभाएं पुढवीए अत्थेगड्याण नेरइयाण नव पलिओवमाई ठिई प०, चउत्थीए पुढवीए अत्थेगइयाण नेरइयाणं नव सागरोव- माई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाण नव पलिओवमाइं ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थे- गइयाणं देवाणं नव पलिओवमाई ठिई प०, बंभलोए कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं नव सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा पम्हं सुपम्हं पम्हावत्तं पम्हप्पभं पम्हकंतं पम्हवण्णं पम्हलेसं पम्हज्झयं पम्हसिंगं पम्हसिहँ प- म्हकडं पम्हुत्तरवडिंसगं सुजं सुसुजं सुज्जवित्तं सुजपभं सुजकंतं सुजवण्णं सुजलेसं सुज्जज्झयं सुज्झसिंग सुज्झसिहं सुज्जकूडं सुज्जुत्तरवार्डसगं (रुइल्लं) रुइल्लावत्तं रुइल्लप्पभं रुइल्लकंतं रुइल्लवण्णं रुइल्ललेसं रुइल्ल-
नवमः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१५॥
समवायः
E
ज्झयं रुइल्लसिंग रुइल्लसिटुं रुइल्लकूडं रुइल्लुत्तरवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं नव
सागरोवमाइं ठिई प०, ते णं देवा नवण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वा नीससंति वा
तेसि णं देवाणं नवहिं वाससहस्सेहिं आहारढे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे नवहिं भवग्ग-
हणेहिं सिज्झिस्संति जाव सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं ९॥
अथ नवमस्थानकं सुखावबोधं, नवरमिह ब्रह्मगुप्ति १ तदगुप्ति २ ब्रह्मचर्याध्ययन ३ पाश्वार्थ ४ सूत्राणां चतुष्टयं ज्योतिष्कार्थ त्र.
यं मत्स्य १ भौम.२ सभा ३ दर्शनावरणार्थ ४ चतुष्टयं स्थित्याद्यर्थानि तथैव, तत्र ब्रह्मचर्यगुप्तयो मैथुनविरतिपरिरक्षणोपायाः नो स्त्री-
पशुपण्डकैः संसक्तानि-सङ्कीर्णानि शय्यासाननि-शयनीयविष्टराणि वसत्यासनानि वा सेवयिता भवतीत्येका १ नो स्त्रीणां कथाः कथ-
यिता भवतीति द्वितीया २ नो स्त्रीगणान्-स्त्रीसमुदायान् सेवयिता-उपासयिता भवतीति तृतीया ३ नो स्त्रीणामिन्द्रियाणि-नयननाशा-
वंशादीनि मनोहराणि आक्षेपकरत्वात् मनोरमाणि रम्यतयाऽऽलोकयिता-द्रष्टा निर्ध्याता-तदेकाग्रचित्ततया द्रष्टैव भवतीति चतुर्थी ४ नो
प्रणीतरसभोजी-गलनेहरसविन्दुकस्य भोजनस्य भोजको भवतीति पञ्चमी ५ नोपानभोजनस्यातिमात्रम्-अतिप्रमाणं यथा भवत्ये-
वमाहारकः सदा भवतीति पष्ठी ६ नो पूर्वरतं-पूर्वक्रीडितमनुपर्चा भवति रतं-मैथुनं क्रीडितं-स्त्रीभिः सह तदन्या क्रीडेति सप्तमी,
७ नो शब्दानुपाती नो रूपानुपाती नो गन्धानुपाती नो रसानुपाती नो स्पर्शानुपाती नो श्लोकानुपाती कामोद्दीपकान् शब्दादीना-
त्मनो वर्णवादं च नानुपतति-नानुसरतीत्यर्थः इत्यष्टमी ८ नो सातसौख्यप्रतिवद्धश्चापि भवति सातात्-सातवेदनीयादुदयप्राप्ताद्य-
सौख्यं तत्तथा, अनेन च प्रशमसुखस्य व्युदास इति नवमी ९, इदं च व्याख्यानं वाचनाद्वयानुसारेण कृतं, प्रत्येकवाचनयोरेवंवि-
॥१५॥
धमत्रभावादिति, तथा कुशलानुष्ठान ब्रह्मचर्य तत्प्रतिपादकान्यध्ययनानि ब्रह्मचर्याणि तानि चाचाराङ्गप्रथमश्रुतस्कन्धप्रतिबद्धानीति, तथा अभिजिन्नक्षत्रं साधिकानव मुहूर्ताश्चन्द्रेण सार्द्ध योग-सम्बन्धं योजयति-करोति, सातिरेकत्वं च तेषां चतुर्विशत्या मुहूर्तस्य द्विपष्टिभागानां पट्पष्टथा च द्विपष्टिभागस्य सप्तपप्टिभागानामिति, तथा अभिजिदादीनि नव नक्षत्राणि चन्द्रस्योत्तरेण योगं योजय- न्ति, उत्तरस्यां दिशि स्थितानि दक्षिणाशास्थितचन्द्रेण सह योगमनुभवन्तीति भावः । 'बहुसमरमणिजाओ' इति अत्यन्तसमोबहुस- मोऽत एव रमणीयो-रम्यस्तसाद्भूमिभागान्न पर्वतापेक्षया नापि श्वभ्रापेक्षयेति भावः, रुचकापेक्षयेति तात्पर्यम्, 'आवाहाए'त्ति अन्तरे कृत्वेति शेषः 'उवरिल्ले'त्ति उपरितनं तारारूपं-तारकजातीयं चार-भ्रमण चरति-करोति, 'नवजोयणिय'त्ति नवयोजनायामा एवं प्रविशन्ति, लवणसमुद्रे यद्यपि पञ्चयोजनशतिका मत्स्याः सम्भवन्ति तथापि नदीमुखेषु जगतीरन्ध्रौचित्येनैतावतामेव प्रवेश इति, लोकानुभावो वाऽयमिति, विजयद्वारस्य-जम्बूद्वीपसम्बन्धिनः पूर्वदिगव्यवस्थितस्य 'एगमेगाए'त्ति एकैकस्यां 'बाहाए,त्ति बा- हो पार्श्व भौमानि-नगराणीत्येके विशिष्टस्थानानीत्यन्ये, तथा व्यन्तराणां सभा सुधर्मा नव योजनानि ऊर्ध्वमुच्चत्वेन तथा पक्ष्मादीनि द्वादश सूर्यादीन्यपि द्वादशैव रुचिरादीन्येकादश विमाननामानीति ॥ ९॥ दसविहे समणधम्मे प० तं०-खंती १ मुत्ती २ अन्जवे ३ महवे ४ लाघवे ५ सच्चे ६ संजमे ७ तवे ८ चियाए ९ यंभचेरवासे १०, दस चित्तसमाहिहाणा प० तं०-धम्मचिंता वा से असमुप्पण्णपुब्वा समुप्पजिजा सवं धम्मं जाणित्तए १ सुमिणदसणे वा से असमुप्पण्णपुब्वे समुप्पजिज्जा अहातच्च सुमिणं पासित्तए २ स- पिणनाणे वा से असमुप्पण्णपुब्वे समुपजिजा पुब्वभवे सुमरितए ३ देवदंसणे वासे असमुप्पन्नपुब्वे समुप्प-
R
दशमः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१६॥
समवायः
SAUSAS
RE
जिज्जा दिब्वं देविद्धिं दिव्वं देवजुई दिव्वं देवाणुभावं पासित्तए ४ ओहिनाणे. वा से असमुप्पण्णपुब्वे समु-
प्पजिजा ओहिणा लोगं जाणित्तए ५ ओहिदंसणे वा से असमुप्पण्णपुब्वे समुप्पजिजा ओहिणालोगं पासि-
त्तए ६ मणपजवनाणे वा से असमुप्पण्णपुब्वे समुप्पजिजा जाव मणोगए भावे जाणित्तए ७ केवलनाणे
वा से असमुप्पण्णपुव्वे समुप्पजिजा केवलं लोग जाणित्तए ८ केवलदसणे वा से असमुप्पण्णपुव्वे समुप-
जिजा केवलं लोयं पासित्तए ९ केवलिमरणं वा मरिजा सव्वदुक्खप्पहीणाए १०, मंदरे णं पव्वए मूले दस-
जोयणसहस्साइं विक्खंभेणं पं०, अरिहा णं अरिहनेमी दस धणूई उद्धं उच्चत्तेणं होत्था, कण्हे णं 'वासुदेवे
दस धणूई उड्ढं उच्चत्तेणं होत्था, रामे णं बलदेवे दस धणूई उद्धं उच्चत्तेणं होत्था, दस नक्खत्ता नाणवुड्डिकरा
प० तं०-मिगसिर अद्दा पुस्सो तिण्णि अ पुब्वा य मूलमस्सेसा । हत्थो चित्तोय तहा दस वुद्धिकराई
नाणस्स ॥१॥ अकम्मभूमियाणं मणुआणं दसविहा रुक्खा उवभोगत्ताए उत्थिया प० तं.-१मत्तंगया
य भिंगा तुडिअंगादीव जोइ चित्तंगा "चित्तरसा मणिअंगा गेहागारा १ अनिगिणा य॥१॥ इमीसे
णं रयप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं जहण्णणं दस वाससहस्साइ ठिई प०, इमीसे थरयणप्पभाए
पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं दस पलिओवमाई ठिई प०,चउत्थीए पुढवीए दस निरयावाससयसहस्साइ प०,
चउत्थीए पुढवीए अत्थेगइयाणं उक्कोसणं दस सागरोवमाई ठिई पं, पंचमीए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं
जहण्णणं दस सागरोवमाइं ठिई प०असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं जहण्णणं दस वाइसहस्साई ठिई प०,
.
॥१६॥
अमुरिंदवजाणं भोमिज्जाणं देवाणं अत्थेगइयाणं जहाणेणं दस वाससहस्साई ठिई प, असुरकुमाराणं देवाणं अत्यैगइयाणं दस पलिओवमाई ठिई प०, वायरवणस्सइकाइए णं उकोसेणं दस वाससहस्साई ठिई प०, याणमंतराणं देवाणं अत्थेगइयाणं जहण्णेणं दस वाससहस्साई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइ- याणं देवाणं दस पलिओवमाई ठिई प०, वंभलोए कप्पे देवाणं उक्कोसेणं दस सागरोवमाइं ठिई प०, लांतए कप्पे देवाणं अत्धेगइयाणं जहण्णेणं दस सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा घोसं सुघोसं महाघोसं नंदिघोसं सुसरं मणोरम रम्मं रम्मगं रमणिजं मंगलावत्तं यंभलोगवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं दस सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा दसण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वा नीससंति वा तेसि णं देवाणं दसहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे दसहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति वुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं १०॥ दशम स्थानकं सुबोधमेव तथापि किञ्चिल्लिख्यते, इह पञ्चविंशतिः सूत्राणि, तत्र लाघवं द्रव्यतोऽल्पोपधिता भावतो गौरवत्यागः त्यागः सर्वसमानां संविनमनोज्ञसाधुदान वा ब्रह्मचर्येण वसनम्-अवस्थानं ब्रह्मचर्यवास इति, तथा चित्तस्य-मनसः समाधिः-समा- धानं प्रशान्तता तस्य स्थानानि-आश्रया भेदा वा चित्तसमाधिस्थानानि, तत्र धर्मा-जीवादिद्रव्याणामुपयोगोत्पादादयः स्वभावास्ते- पां चिन्ता-अनुप्रेक्षा धर्मस्य वा-श्रुतचारित्रात्मकस्य सर्वज्ञभापितस्य हरिहरादिनिगदितधर्मेभ्यः प्रधानोऽयमित्येवं चिन्ता धर्मचिन्ता, " श्री समया- यांगे अभय० वृत्तिः ॥१७॥ दशमः समवायः वाशब्दो वक्ष्यमाणसमाधिस्थानान्तरापेक्षया विकल्पार्थः, 'स'इति यः कल्याणभागी तस्य साधोरसमुत्पन्नपूर्वा-पूर्वमिन्ननादौ अतीते कालेऽनुपजाता तदुत्पादे ह्यपार्द्धपुद्गलपरावर्तान्ते कल्याणस्यावश्यभावात् समुत्पद्येत-जायेत सः, किंप्रयोजनाय चेयमत आह-सर्व-नि- खशेपं धर्म-जीवादिद्रव्यखभावमुपयोगोत्पादादिकं श्रुतादिरूपं वा 'जाणित्तए' ज्ञपरिज्ञया ज्ञातुं ज्ञात्वा च प्रत्याख्यानपरिक्षया परिहर- णीयकर्म परिहर्तुम्, इदमुक्तं भवति-धर्मचिन्ता धर्मज्ञानकारणभूता जायत इति, इयं च समाधेरुक्तलक्षणस्य स्थानमुक्तलक्षणमेव भ- वतीति प्रथम, तथा समस्य-निद्रावशविकल्पज्ञानस्य दर्शनं-संवेदनं स्वमदर्शनं तद्वा कल्याणमाप्तिसूचकमसमुत्पन्नपूर्व समुत्पद्यते, तद् यथा भगवतो महावीरस्यास्थिकग्रामे शूलपाणियक्षकृतोपसर्गावसाने, किं प्रयोजनं चेदं ? इत्याह-'अहातचं सुमिण पासित्तए'त्ति य- भा-येन प्रकारेण तथ्यः सत्यो यथा तथ्यः सर्वथा निर्व्यभिचार इत्यर्थः तं खमं-स्खमफलमुपचारात्तं द्रष्टुं ज्ञातुम्, अवश्यंभाविनो क्यादेः शुभखमफलस्य दर्शनाय साधोः स्वमदर्शनमुपजायत इति भावः, क्वचित् 'सुजाणंति पाठः, तत्रावितथमवश्यंभावि सुयानं- गतिं द्रष्टुं ज्ञातुं सुज्ञानं वा भाविशुभार्थपरिच्छेदं संवेदितुमिति, कल्याणसूचकावितथखमदर्शनाच्च भवति चित्तसमाधिरिति चित्तस- माधिस्थानमिदं द्वितीयं, तथा सञ्ज्ञानं सज्ञा सा च यद्यपि हेतुवाददृष्टिवाददीर्घकालिकोपदेशभेदेन क्रमेण विकलेन्द्रियसम्यग्दृष्टिसम- नस्कसम्बन्धित्वात्रिधा भवति तथापीह दीर्घकालिकोपदेशसञ्ज्ञा ग्राह्येति, सा यस्यास्ति स सञी-समनस्कस्तस्य ज्ञान सज्ञिज्ञानं, तचेहाधिकृतसूत्रान्यथानुपपत्तेर्जातिसरणमेव, तद्वा 'से' तस्यासमुत्पन्नपूर्व समुत्पद्येत, कमै प्रयोजनाय ? इत्याह-'पुव्वभवे सुमरित्त- ति पूर्वभवान् सर्नु, स्मृतपूर्वभवस्य च संवेगात्समाधिरुत्पद्यते इति समाधिस्थानमेतत् तृतीयमिति, तथा देवदर्शनं वा 'से' तस्या- त्पन्नपूर्व समुत्पद्यते, देवा हि तस्य गुणित्वाद्दर्शनं ददति, किं फलं ? इत्याह-दिव्यां देवर्द्धि-प्रधानपरिवारादिरूपां दिव्यां देवद्यु- ॥१७॥ 4 .
, . ति-विशिष्टां शरीराभरणादिदीप्तिं दिव्यं देवानुभावं-उत्तमपैक्रियकरणादिप्रभावं द्रष्टुम्, एतद्दर्शनायेत्यर्थः, देवदर्शनाचागमार्थेषु श्रद्धा- नदाढ्यं धर्म बहुमानश्च भवतीति ततश्चिचसमाधिरिति देवदर्शनं चित्तसमाधिस्थानमिति चतुर्थ, तथा अवधिज्ञान वा 'से' तस्यासमुत्प- अपूर्व समुत्पद्येत, किमर्थ इत्याह-अवधिना-मर्यादया नियतद्रव्यक्षेत्रकालभावरूपेण लोकं ज्ञातुं लोकज्ञानायेत्यर्थः, भवति च विशिष्ट- नानाचित्तसमाधिरिति पञ्चमं तदिति, एवमवधिदर्शनसूत्रमपीति पष्ठं, तथा मनःपर्यवज्ञानं वा 'से' तस्यासमुत्पन्नपूर्व समुत्पद्येत, कि- मर्थ अत आह-'मणोगते भावे जाणित्तए' अर्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रेपु सज्ञिनां पञ्चेन्द्रियाणां पर्याप्तकानां मनोगतान् भावान् ज्ञातुम्, ए- नद्नानायेत्यर्थ इति सप्तम, तथा केवलज्ञानं वा 'से' तस्यासमुत्पन्नपूर्व समुत्पद्येत, केवलः-परिपूर्णः लोक्यते-दृश्यते केवलालोकेने- ति लोको-लोकालोकस्वरूपं वस्तु तद् ज्ञातुं केवलज्ञानस्य च समाधिभेदत्वा[चित्तसमाधिभेदत्वा] चित्तसमाधिस्थानता, इह चामनस्क- नया केवलिनश्चित्तं चैतन्यमवसेयमित्यष्टम, एवं केवलदर्शनसूत्रं नवरं द्रष्टुमिति विशेष इति नवमं, तथा केवलिमरणं वा म्रियेत-कुर्यात् इत्यर्थः, किमर्थ अत आह-'सर्वदुःखप्रहाणायेति, इदं तु केवलिमरणं सर्वोत्तमसमाधिस्थानमेवेति दशममिति, तथा अकर्मभूमिकानां -भोगभूमिजन्मनां मनुष्याणां दशविधा 'रुक्ख'त्ति कल्पवृक्षाः 'उवभोगताए'त्ति उपभोग्यत्वाय 'उबत्थियत्ति उपस्थिता-उपनता इ- त्यर्थः, तत्र मताङ्गकाः मद्यकारणभूताः 'भिंग'त्ति भाजनदायिनः 'तुडियंगत्ति तूर्याङ्गसम्पादकाः 'दीवत्ति दीपशिखाः-प्रदीपकार्य- कारिणः 'जोइ'त्ति ज्योतिः-आग्निस्तत्कार्यकारिण इति 'चित्तंग'त्ति चित्राङ्गाः पुष्पदायिनः चित्ररसा-भोजनदायिनः मण्यङ्गाः-आभर- णदायिनः गेहाकाराः-भवनत्वेनोपकारिणः 'अणिगिण'त्ति अनमत्वं-सवस्त्रत्वं तद्धेतुत्वादनमा इति, घोपादीन्येकादश विमाननामा- नीति ॥ १०॥ T श्री समवा- यांगे श्रीअभय वृत्तिः ॥१८॥ ११- समवायः MORRORE एकारस उवासगपडिमाओ प० तं०--दसणसावए १ कयव्वयकंमे २ सामाइअकडे ३ पोसहोववासनिरए ४ दिया बंभयारी रत्ति.परिमाणकडे ५, दिआवि राओवि बंभयारी असिणाई वियडभोई मोलिकडे ६ सचित्तप- रिणाए ७ आरंभपरिणाए ८ पेसपरिणाए९ उद्दिभत्तपरिणाए १० समणभूए ११ आवि भवइ समणा- उसो !, लोगंताओ इकारसएहिं एकारेहिं जोयणसएहिं. आबाहाए जोइसंते पण्णत्ते, जंबूद्दीवे दीवे मंदरस्स पव्वयस्स एकारसहिं एकवीसेहिं जोयणसएहिं जोइसे चारं चरइ, समणस्स णं भगवओ महावीरस्स एक्कारस गणहेरा होत्था, तं-इंदभूई अग्गिभूई वायुभूई विअत्ते सोहम्मे मंडिए मोरियपुत्ते अकंपिए अयलभाए मेअ- जे. पभासे, मूले नक्खत्ते एकारसतारे प०, हेहिमगेविजयाणं देवाणं एकारसमुत्तरं गेविजविमाणसतं भवइ- त्तिमक्खायं, मंदरे णं पव्वए धरणितलाओ सिहरतले एकारसभागपरिहीणे उच्चत्तणं प०, इमीसे णं रयण- प्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं एकारस पलिओवमाइं ठिई प०, पंचमीए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं एकारस सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं एकारस पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं एकारस पलिओवमाई ठिई प०-लंतए कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं एकारस सागरोवमाइं ठिई प०, जे देवा बंभं सुबंभं बंभावत्तं बंभप्पभं बंभकंतं बंभवण्णं बंभलेसं बंभज्झयं बंभसिंग वंभसिहं बंभकूडं बंभुत्तरवर्डिसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं एकारस सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा एकारसण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति ॥१८॥ -- - या ऊससंति वा नीससंति वा तेसि णं देवाणं एकारसण्हं वाससहस्साणं आहारट्टे समुप्पज्जइ, सतेगड्या भवसिद्धिया जीवा जे एकारसहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिब्वाइस्संति सबदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं ११ ।। अथकादशस्थानं, तदपि गतार्थ, नवरमिह प्रतिमाद्यानि सूत्राणि सप्त स्थित्याद्यर्थानि तु नवेति, तत्रोपासन्ते-सेवन्ते श्रमणान् ये ते उपासकाः-श्रावकास्तेषां प्रतिमाः-प्रतिज्ञाः अमिनहरूपाः उपासकमतिमाः, तत्र दर्शन-सम्यक्त्वं तत्प्रतिपन्नः श्रावको दर्शन- श्रावका, इह च प्रतिमानां प्रक्रान्तत्वेऽपि प्रतिमाप्रतिमावतोरमेदोपचारात्प्रतिमावतो निर्देशः कृतः, एवमुत्तरपदेष्वपि, अयमत्र भावा- थ:-सम्यग्दर्शनस्य शङ्काविशल्यरहितस्याणुव्रतादिगुणविकलस्य योऽभ्युपगमः सा प्रतिमा प्रथमेति, तथा कृतम्-अनुष्ठितं व्रतानाम्- अनुव्रतादीनां कर्म-तच्छ्रवणज्ञानवाञ्छाप्रतिपत्तिलक्षणं येन प्रतिपन्नदर्शनेन स कृतव्रतकर्मा प्रतिपन्नाणुव्रतादिरिति भाव इतीयं द्वि- तीया, तथा सामायिक-सावद्ययोगपरिवर्जननिरवद्ययोगासेवनखभावं कृतं-विहितं देशतो येन स सामायिककृतः, आहिताम्यादिद- र्शनात् क्तान्तस्योत्तरपदत्वं, नदेवमप्रतिपन्नपौषधस्य दर्शनव्रतोपेतस्य प्रतिदिनमुभयसन्ध्यं सामायिककरणं मासत्रयं यावदिति तृती- या प्रतिमेति, तथा पोपं-पुष्टिं कुशलधर्माणां धत्ते यदाहारत्यागादिकमनुष्ठानं तत्पौपधं तेनोपवसनम्-अवस्थानमहोरात्रं यावदिति पौ- पधोपवास इति, अथवा पौषध-पर्वदिनमष्टम्यादि तत्रोपवास:-अभक्तार्थः पौषधोपवास इति, इयं व्युत्पत्तिरेव, प्रवृत्तिस्त्वस्य शब्दस्या- हारगरीरसत्काराब्रह्मचर्यव्यापारपरिवर्जनेष्विति, तत्र-पौषधोपवासे निरतः—आसक्तः पौपधौपवासनिरतः (यः) सः, एवंविधस्य श्राव- कस्य चतुर्थी प्रतिमेति प्रक्रमः, अयमत्र भावः-पूर्वप्रतिमात्रयोपेतः अष्टमीचतुर्दश्यमावास्यापौर्णमासीष्वाहारपौपधादि चतुर्विधं पौपधं
समवायः
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
गृत्तिः
॥१९॥
प्रतिपद्यमानस्य चतुरो मासान् यावच्चतुर्थी प्रतिमा भवतीति, तथा पञ्चमीप्रतिमायामष्टम्यादिषु पर्वखेकरात्रिकप्रतिमाकारी भवति, ए-
तदर्थ च सूत्रमधिकृतसूत्रपुस्तकेषु न दृश्यते दशादिषु पुनरुपलभ्यते इति तदर्थ उपदर्शितः, तथा शेषदिनेषु दिवा ब्रह्मचारी 'रत्तीति
रात्रौ कि ? अत आह-परिमाणं-स्त्रीणां तद्भोगानां वा प्रमाणं कृतं येन स परिमाणकृत इति, अयमत्र भावो-दर्शनव्रतसामायिकाष्ट-
म्यादिपौषधोपेतस्य पर्वस्वेकरात्रिकप्रतिमाकारिणः शेषदिनेषु दिवा ब्रह्मचारिणो रात्रावब्रह्मपरिमाणकृतोऽस्मानस्यारात्रिभोजिनः अबद्ध-
कच्छस्य पञ्च मासान् यावत्पञ्चमी प्रतिमा भवतीति, उक्तं च-१अट्ठमीचउद्दसीसु पडिमं ठाएगराईयं ॥ [पश्चाईअसिणाणवियड-
भोई मउलियडो दिवसबंभयारी य । रति परिमाणकडो पडिमावजेसु दियहेसु ॥१॥"त्ति ॥ तथा दिवापि रात्रावपि ब्रह्मचारी 'असि-
णाइत्ति अनायी स्नानपरिवर्जका, क्वचित्पठ्यते-'अनिसाइति न निशायामत्तीत्यनिशादी वियडभोई ति विकटे प्रकटप्रकाशे दिवा न
रात्रावित्यर्थः, दिवापि चाप्रकाशदेशे न भुङ्क्ते-अशनाद्यभ्यवहरतीति विकटभोजी 'मोलिकडे'त्ति अबद्धपरिधानकच्छ इत्यर्थः, षष्ठी म-
तिमेति प्रकृतं, अयमत्र भावः-प्रतिमापञ्चकोक्तानुष्ठानयुक्तस्य ब्रह्मचारिणः षण्मासान् यावत्षष्ठी प्रतिमा भवतीति, तथा 'सचिन' इति
सचेतनाहारः परिज्ञात:-तत्स्वरूपादिपरिज्ञानात्प्रत्याख्यातो येन स सचित्ताहारपरिज्ञातः श्रावकः सप्तमी प्रतिमेति प्रकृतं, इयमत्र भाव-
ना पूर्वोक्तप्रतिमाषट्कानुष्ठानयुक्तस्य प्रासुकाहारस्य सप्त मासान् यावत्सप्तमी प्रतिमा भवतीति, तथा आरम्भः-पृथिव्याद्युपमर्दनलक्षण
परिज्ञात:-तथैव प्रत्याख्यातो येनासावारम्भपरिज्ञातः श्राद्धोऽष्टमी प्रतिमेति, इह भावना-समस्तपूर्वोक्तानुष्ठानयुक्तस्यारम्भवर्जनमष्टौ
मासान् यावदष्टमी प्रतिमेति, तथा प्रेष्याः- आरम्भेषु व्यापारणीयाः परिज्ञाता:-तथैव प्रत्याख्याता येन स प्रेष्यपरिज्ञातः श्रावको नव-
अष्टमीचतुर्दश्योः प्रतिमां करोत्येकरात्रिकी । अस्नानो दिवसभोजी मुत्कलकच्छ: दिवा ब्रह्मचारी च । रात्रौ कृतपरिमाणः प्रतिमावर्जेषु दिवसेषु ॥ १ ॥
॥१९॥
- REGNCH मीति, भावार्थह पूर्वोक्तानुष्ठायिनः आरम्भं परैरप्यकारयतो नव मासान् यावन्नवमी प्रतिमेति, तथा उद्दिष्ट-तमेव श्रावकमुद्दिश्य कृतं भक्तम्-ओदनादि उद्दिष्टभक्तं तत्परिज्ञातं येनासावुद्दिष्टभक्तपरिज्ञातः प्रतिमेति प्रकृतं, इहायं भावार्थः-पूर्वोदितगुणयुक्तस्याधा- कर्मिकभोजनपरिहारवतः क्षुरमुण्डितारीरसः शिखावतो वा केनापि किश्चिद्गृहव्यतिकरे पृष्टस्य तज्ज्ञाने सति जानामीति अज्ञाने च स- ति न जानामीति बुवाणस्य दश मासान् यावदुत्कर्षेण एवंविधविहारस्य दशमी प्रतिमेति, तथा श्रमणो-निर्ग्रन्थस्तद्वद्यस्तदनुष्ठानकर- णात् स श्रमणभूतः, साधुकल्प इत्यर्थः, चकारः समुच्चयेऽपिः सम्भावने, भवति श्रावक इति प्रकृतं, हे श्रमण ! हे आयुष्मन् ! इति सुधर्मखामिना जम्यूस्वामिनमामन्त्रयतोक्तं इत्येकादशीति, इह चेयं भावना-पूर्वोक्तसमग्रगुणोपेतस्य क्षुरमुण्डस्य कृतलोचस्य वा गृहीतसाधुनेपथ्यस्य इयासमित्यादिकं साधुधर्ममनुपालयतो भिक्षार्थ गृहिकुलप्रवेशे सति श्रमणोपासकाय प्रतिमाप्र- निपन्नाय भिक्षा दत्चेति भापमाणस्य कस्त्वमिति कसिंश्चित्पृच्छति प्रतिमाप्रतिपन्नः श्रमणोपासकोऽहमिति ब्रुवाणस्यैकादश मासान् यावदेकादशी प्रतिमा भवतीति, पुस्तकान्तरे त्वेवं वाचना-दसणसावए प्रथमा कयवयकम्मे द्वितीया कयसामाइए तृतीया पोसहो- यथासनिरए चतुर्थी राइभत्तपरिण्णाए पञ्चमी सचित्तपरिणाए पष्ठी दिया वंभयारी राओ परिमाणकडे सप्तमी दियावि राओवि बंभ- यारी आसिणाणए यावि भवति बोसट्ठकेसरोमनहे अष्टमी आरंभपरिणाए पेसणपरिण्णाए नवमी उदिट्ठभत्तवज्जए दशमी समणभूए यावि भवइत्ति समणाउसो एकादशीति, क्वचित्तु आरम्भपरिज्ञात इति नवमी प्रेष्यारम्भपरिज्ञात इति दशमी उद्दिष्टभक्तवर्जकः श्रमण- भूतथैकादशीति, तथा जम्बूद्वीपे २ मन्दरस्य पर्वतस्यैकादश 'एगवीस'चि एकविंशतियोजनाधिकानि योजनशतानि 'अबाहाए' अ- बाधया व्यवधानेन कृत्येति शेषः ज्योतिपं-ज्योतिश्चक्रं चार-परिभ्रमणं चरति-आचरति, तथा लोकान्तात् णमित्यलङ्कारे एकादश ।
-
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
समवायः
वृत्तिः
॥२०॥
शतानि 'एकारेंचि एकादशयोजनाधिकानि अबाधया-बाधारहितया कृत्वेति शेषः 'जोतिसंतेति ज्योतिश्चक्रपर्यन्तः प्रज्ञप्त इति, इदं
च वाचनान्तरं व्याख्यातं, उक्तं च "एक्कारसेकवीसा सय एकाराहिया य एकारा । मेरुअलोगावाहं जोइसचकं चरइ ठाइ॥१॥"
इति, अधिकृतवाचनायां पुनरिदमनन्तरं व्याख्यातमालापकद्वयं व्यत्ययेनापि दृश्यते, 'विमाणसयं भवतित्तिमक्खाय'ति इह मकार-
स्यागमिकत्वादयमों-विमानशतं भवतीतिकृत्वा आख्यातं-प्ररूपितं भगवता अन्यैश्च केवलिभिरिति सुधर्मस्वामिवचनं, तथा 'मंदरे
णं पव्वए धरणितलाओ सिहरतले एकारसभागपरिहीणे उच्चत्तेणं पण्णत्ते' अस्यायमर्थः-मेरुभूतलादारभ्य शिखरतलमुपरिभागं याव-
द्विष्कम्भापेक्षयाऽमुलांदेरेकादशभागेनैकादशभागेन परिहीणो–हानिमुपगतः उच्चत्वेन-उपर्युपरि प्रज्ञप्तः, इयमत्र भावना-मन्दरो भू-
तले दश योजनसहस्राणि विष्कम्भतः, ततश्वोच्चत्वेनाङ्गुले गतेऽङ्गलस्यैकादशभागो 'विष्कम्भतो 'हीयते, एवमेकादशस्खङ्गुलेष्वङ्गुलं
हीयते, एतेनैव न्यायेनैकादशसु योजनेषु योजनं एवं एकादशसहस्रेषु सहस्रं ततो नवनवत्या योजनसहस्रेषु नव सहस्राणि हीयन्ते,
ततो भवति सहसं विष्कम्भः शिखरे इंति, अथवा धरणीतलात्-धरणीतलविष्कम्भात्सकाशाच्छिखरतलं-शिखरविष्कम्भमाश्रित्य
मेरुरेकादशभागेन परिहीणो भवति, कस्यैकादशभागेन ? इत्याह-'उच्चत्तेणं'ति उच्चत्वस्य, तथाहि-मेरोरुच्चत्वं नवनवतिः सहस्रा-
णि तदेकादशभागो नव तेहींनो मूलविष्कम्भापेक्षया शिखरतले, शिखरस्य साहसिकत्वात्, दशसाहस्रिकत्वाच्च मूलविष्कम्भस्येति,
ब्रह्मादीनि द्वादश विमाननामानि ॥११॥
चारस भिक्खुपडिमाओपएंणत्ताओं, तंजहा-मासिआ भिक्खुपडिमा दोमासिंआ भिक्खुपडिमा तिमा
सिंआ भिक्खुपडिमा चउमासिया भिक्खुपडिमा पंचमासिआ भिक्खुपडिमा छमासिओ भिक्खुपडिमा
॥२०॥
न सत्तमासिआ भिक्खुपडिमा पढमा सत्तराइंदिआ भिक्खुपडिमा दोचा सत्तराइंदिआ भिक्खुपडिमा तच्चा सत्तराइंदिआभिक्षुपडिमाअहोराइया भिक्खुपडिमा एगराइया भिक्खुपडिमा, दुवालसबिहे सम्भोगे प० तं- उवहीसुअभत्तपाणे अंजलीपरगहेत्ति या दायणे य निकाए अ, अभुट्टाणेति आवरे॥१॥ किअकम्मस्स य करणे, वेगावच्चकरणे इ। समोसरण संनिसिजा य, कहाए अपवन्धणे ॥२॥ दुवालसावत्ते कितिकम्मे पतं०-दुओ- णय जहाजाय, कितिकम्मं बारसावयं । चउसिरं तिगुत्तं च, दुपवेसं एगनिक्खमणं ॥१॥ विजया ण राय- हाणी दुवालम जोयणसयसहस्साइं आयामविक्खंभेणं पण्णत्ता, रामे णं वलदेवे दुवालस वाससयाइं सव्वा- उयं पालित्ता देवत्तं गए, मंदरस्स णं पब्बयस्स चूलिआ मूले दुवालस जोयणाई विक्खंभेणं पण्णत्ता, जंबू- दीवस्स णं दीवस्स वेइआ मूले दुवालस जोयणाई विक्खंभेणं पण्णत्ता, सव्वजहण्णिआ राई दुवालसमुहुत्ति- आ पण्णत्ता, एवं दिवसोऽवि नायब्वो, सबढसिद्धस्सणं महाविमाणस्स उवरिल्लाओ थुभिअग्गाओदुवालस जोयणाई उद्धं उप्पइआईसिपम्भारनामपुढवी पण्णत्ता, इसिपम्भाराए णं पुढवीए दुवालसनामधेज्जा पण्णत्ता नं जहा-ईसित्ति वा इसिपम्भारानि वा तणूइ वा तणूयतरित्ति वा सिद्धित्ति वा सिद्धालएत्ति वा मुत्तीति वा मुत्तालपत्ति या यंभेत्ति वा बभवडिंसपत्ति वा लोकपडिपूरणेत्ति वा लोगग्गचूलिआइ वा, इमीसे णं रय- णप्पभाग पुढवीए अत्थेगइआणं नेरइयाणं बारस पलिओवमाई ठिई प०, पंचमीए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरड़याणं वारस सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगझ्याणं बारस पलिओवमाई ठिई प०,
द्वादशमः
समवायः
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥२१॥
सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं बारस पलिओवमाइं ठिई प०, लंतए कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं
बारस सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा महिंदं महिंदज्झयं कंबुं कंबुग्गीवं पुखं सुपुंखं महापुखं पुंडं सुपुंडं
महापुडं नारदं नरिंदकंतं नरिंदुत्तरवळिसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं बारस साग-
रोवमाई ठिई प० ते णं देवा बारसण्हं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीससंति वा ते
सि णं देवाणं बारसहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, संतेगइआ भवसिद्धिया जीवा जे बारसहिं भव-
ग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिब्वाइस्संति सब्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं १२॥
द्वादशस्थानमथ, तच्च सुगम, नवरं स्थितिसूत्रेभ्योऽर्वागेकादश सूत्राण्याह, तत्र भिक्षूणां विशिष्टसंहननश्रुतवतां प्रतिमाः-अ-
भिग्रहा भिक्षुप्रतिमाः तत्र मासिक्यादयः सप्तमासिक्यन्ताः सप्त मासेन मासेनोत्तरोत्तरं वृद्धा एकैकाभिर्भक्तपानदत्तिभिश्चेति, तथा-
सप्त रात्रिन्दिवानि-अहोरात्राणि यासु ताः सप्तरात्रिन्दिवास्ताश्च तिखो भवन्तीति, सप्तनामुपर्यष्टमी प्रथमा सप्तरात्रिन्दिवा एवं नव-
मी द्वितीया दशमी तृतीया, आसां च तिसृणामप्यनुष्ठानकृतो विशेषः, तथाहि-अष्टम्यां चतुर्थभक्तं तपः ग्रामादेवहिरवस्थानमु-
चानादिकं च स्थानमिति, नवम्यां तु उत्कटुकाद्यासनेन विशेपः, दशम्यां वीरासनादिना, तथा अहोरात्रप्रमाणाऽहोरात्रिकी एका-
दशी, सा च षष्ठभक्तेन भवतीति विशेषः, एकरात्रिकी-रात्रिमाणा, सा चाटमभक्तपर्यन्तरात्रौ प्रलम्बभुजस्य संहतपादस्येषदवन-
तकायस्यानिमेपनयनस्येति । तथा सम्-एकीभूय समानसमाचाराणं साधूनां भोजनं सम्भोगः, स चोपध्यदिलक्षणाविषयभेदात् द्वा-
दशधा, तत्र 'उवही'त्यादिरूपकद्वयं, तत्रोपधिर्वस्त्रपात्रादिस्तं सम्भोगिकः साम्भोगिकेन सा मुद्गमोत्पादनैपणादोपैविशुद्धं गृह्णन् शुद्धः
॥२१॥
अशुद्धं गृहन् प्रेरितः प्रतिपन्नप्रायश्चित्तो वारत्रयं यावत्सम्भोगार्हश्चतुर्थवेलायां प्रायश्चित्तं प्रतिपद्यमानोऽपि विसम्भोगार्ह इति, विस म्भोगिकेन-पाश्चस्थादिना वा संयत्या वा सार्द्धमुपधिं शुद्धमशुद्धं वा निष्कारणं गृह्णन् प्रेरितः प्रतिपन्नप्रायश्चित्तोऽपि वेलात्रयस्योपरि न सम्भोग्यः, एवमुपधेः परिकर्म परिभोग वा कुर्वन् सम्भोग्यो विसम्भोग्यश्चेति, उक्तं च-"एग व दो व तिन्नि व आउदृतस्स होइ पच्छित्तं । [ आलोचयत इत्यर्थः ] आउ तेवि तओ परेण तिण्हं विसंभोगो॥१॥" ति, 'सुयत्ति' सम्भोगिकस्यान्यसांभो- गिकस्य वोपसम्पन्नस्य श्रुतस्य वाचनाप्रच्छनादिकं विधिना कुर्वन् तथा शुद्धः, तस्यैवाविधिनोपसम्पन्नस्यानुपसम्पन्नस्य वा पा- वस्थादेर्वा स्त्रिया वा वाचनादि कुर्वस्तथैव वेलायोपरि विसम्भोग्यः, तथा 'भत्तपाणेत्ति उपधिद्वारवदवसेयं, नवरमिह भोजनं दानं च परिकर्मपरिभोगयोः स्थाने वाच्यमिति, तथा 'अंजलीपग्गहेत्ति य' इहेतिशब्दा उपदर्शनार्थाः चकाराः समुच्चयार्थाः, तत्रोपलक्ष- णत्वादखलिप्रग्रहस्य वन्दनादिकमपीह द्रष्टव्यं, तथाहि--सम्भोगिकानामन्यसम्भोगिकानां वा संविनानां वन्दनकं-प्रणाममजलिप्र- ग्रहं नमः क्षमाश्रमणेभ्य इति भणनं, आलोचनासूत्रार्थनिमित्तनिपद्याकरणं च कुर्वन शुद्धः पावस्थादेरेतानि कुर्वस्तथैव सम्भोग्यो वि- सम्भोग्यवेति, तथा 'दायणे य' ति दानं, तत्र सम्भोगिकः सम्भोगिकाय [ वस्त्रादिभिः शिष्यगणोपग्रहासमर्थे सम्भोगिके ]ऽन्यस- म्भोगिकाय वा शिष्यगणं यच्छन् शुद्धः, निष्कारणं विसम्भोगिकस्य पार्श्वस्थादेर्वा संयत्या वा तं यच्छंस्तथैव सम्भोग्यो विसम्भोग्य- अंति, तथा 'निकाए य' त्ति निकाचनं छन्दनं निमन्त्रणमित्यनान्तरं, तत्र शय्योपध्याहारैः शिष्यगणप्रदानेन खाध्यायेन च मम्भोगिकः सम्भोगिकं निमन्त्रयन् शुद्धः, शेपं तथैव, तथा 'अमुट्ठाणेत्ति यावरे' त्ति अभ्युत्थानमासनत्यागरूपमित्यपरं सम्भोगा- सम्भोगस्थानमित्यर्थः, तत्राभ्युत्थानं पार्श्वस्थादेः कुर्वस्तथैवासम्भोग्यः, उपलक्षणत्वादभ्युत्थानस्य किङ्करतां च-प्राघूर्णकग्लानाद्य- .
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥२२॥
द्वादशमः
समवायः
वस्थायां किं विश्रामणादि करोमीत्येवं प्रश्नलक्षणां तथाऽभ्यासकरणं-पार्श्वस्थादिधर्माच्च्युतस्य पुनस्तत्रैव संस्थापनलक्षणं, तथा अवि-
भक्तिं च-अपृथग्भावलक्षणां कुर्वन्नशुद्धोऽसम्भोग्यश्चापि, एतान्येव यथाऽऽगमं कुर्वन् शुद्धः सम्भोग्यश्चेति, तथा 'किइकम्मस्स य
करणे'त्ति कृतिकर्म-वन्दनकं तस्य करणं-विधानं तद्विधिना कुर्वन् शुद्धः, इतरथा तथैवासम्भोग्यः, तत्र चायं विधिः--यः साधुर्वा
तेन स्तब्धदेह उत्थानादि कर्तुमशक्तः स सूत्रमेवास्खलितादिगुणोपेतमुच्चारयति, एवमावर्तशिरोनमनादि यच्छक्नोति तत्करोत्येवं
चाशठप्रवृत्तिर्वन्दनविधिरिति भावः, तथा 'वेयावच्चकरणे इय'त्ति वैयावृत्यम्-आहारोपधिदानादिना प्रश्रवणादिमात्रकाप्पणादि-
नाऽधिकरणोपशमनेन सहायदानेन वोपष्टम्भकरणं तसिंश्च विषये सम्भोगासम्भोगौ भवत इति, तथा 'समोसरणति जिनस्नपनरथा-
नुयानपट्टयात्रादिषु यत्र बहवः साधवो मिलन्ति तत्समवसरणं, इह च क्षेत्रमाश्रित्य साधूनां साधारणोऽवग्रहो भवति, वसतिमाश्रि-
त्य साधारणोऽसाधारणश्चेति, अनेन चान्येऽप्यवग्रहा उपलक्षिताः, ते चानेके, तद्यथा-वर्षावग्रह ऋतुबद्धावग्रहो वृद्धवासावग्रहश्चेति.
एकैकश्चायं साधारणावग्रहः प्रत्येकावग्रहश्चेति द्विधा, तत्र यत् क्षेत्रं वर्षाकल्पाद्यर्थ युगपत् द्वयादिभिः साधुभिभिन्नगच्छस्थैरनुज्ञाप्यते
स साधारणो यन्तु क्षेत्रमेके साधवोऽनुज्ञाप्याश्रिताः स प्रत्येकावग्रह इति, एवं चैतेष्ववग्रहेसु आकुट्टया अनाभाव्यं सचित्तं शिष्यम-
चित्तं वा वस्त्रादि गृह्णन्तोऽनाभोगेन च गृहीतं तदनर्पयन्तः समनोज्ञा अमनोज्ञाश्च प्रायश्चित्तिनों भवन्त्यसंभोग्याश्च, पार्श्वस्थादीनां
चावग्रह एव नास्ति तथापि यदि तत् क्षेत्रं क्षुल्लकमन्यत्रैव च संविग्ना निर्वहन्ति ततस्तत् क्षेत्रं परिहरन्त्येव, अथ पार्श्वस्थादीनां क्षेत्र
विस्तीर्ण संविग्नाश्चान्यत्र न निर्वहन्ति ततस्तत्रापि प्रविशन्ति सचित्तादि च गृह्णन्ति प्रायश्चिन्तिनोऽपि न भवन्तीति, आह च-" स-
१ समनोज्ञामनोज्ञयोरदत्तमनाभाव्ये गृह्णति वा । संभोगविष्वकरण इतरांश्वालामे प्रेरयन्ति ॥ १ ॥
---
॥२२॥
मणुन्नमसमणुन्ने अदिन्नणाभन्बगिण्हमाणे वा । सम्भोग वीसुकरण [ पृथक्करणमित्यर्थः] इयरे य अलंभ पेल्लंति ॥१॥" [ इतरान् पार्श्वस्थादीनित्यर्थः ] तथा 'सन्निसिजा यत्ति सन्निवद्या-आसनविशेपः, सा च सम्भोगासम्भोगकारणं भवति, तथाहि-संनिपद्या- गत आचार्यो निपद्यागतेन सम्भोगिकाचार्येण सह श्रुतपरिवर्त्तनां करोति शुद्धः, अथामनोज्ञपार्श्वस्थादिसाध्वीगृहस्वैः सह तदा प्राय- वित्ती भवति, तथा अक्षनिषद्यां विनाऽनुयोगं कुर्वतः शृण्वतश्च प्रायश्चित्तं तथा निपद्यायामुपविष्टः सूत्रार्थों पृच्छति अतिचारान् वाऽs- लोचयति यदि तदा तथैवेति, तथा 'कहाए य पबंधणे त्ति कथा-बादादिका पञ्चधा तस्याः प्रवन्धन-प्रवन्धेन करणं कथाप्रवन्धनं, तत्र सम्भोगासम्भोगौ भवतः, तत्र मतमभ्युपगम्य पञ्चावयवेन व्यवयवेन वा वाक्येन यत्समर्थनं स छलजातिविरहितो भूतार्था- न्वेषणपरो वादः, स एव छलजातिनिग्रहस्थानपरो जल्पः, यत्रैकस्य पक्षपरिग्रहोऽस्ति नापरस्य सा दूपणमात्रप्रवृचा वितण्डा, तथा प्रकीर्णकथा चतुर्थी, सा चोत्सर्गकथा द्रव्यास्तिकनयकथा वा, तथा निश्चयकथा पञ्चमी, सा चापवादकथा पर्यायास्तिकनयकथा पेनि, तत्राद्यास्तिस्रः कथाः श्रमणीवजैः सह करोति, श्रमणीभिस्तु सह कुर्वन् प्रायश्चित्ती, चतुर्थवेलायां चालोचयन्नपि विसम्भो- गाई इति रूपकद्वयस्य संक्षपार्थः विस्तरार्थस्तु निशीथपञ्चमोद्देशकभाष्यादवसेय इति तथा 'दुवालसावने किइकम्मे'चि द्वादशावर्त क- तिकर्म-चन्दनकं प्रनत, द्वादशावर्त्ततामेवास्यानुवदन् शेषांश्च तद्धमानभिधित्सुः रूपकमाह-'दुओणए'त्यादि, अवनतिरवनतम्-उत्त- माङ्गप्रधानं प्रणमनमित्यर्थः, द्वे अवनते यसिंस्तवयवनतं, तत्रैकं यदा प्रथममेव 'इच्छामि खमासमणो ! बंदिउं जावणिजाए निसी- हियाए ति अभिधायावग्रहानुज्ञापनायावनमंतीति, द्वितीय पुनर्यदाऽवग्रहानुज्ञापनायैवावनमतीति, यथा जातं-श्रमणत्वभवनलक्षणं जन्माश्रित्य योनिनिष्क्रमणलक्षणं च, तत्र रजोहरणमुखवस्त्रिकाचोलपट्टमात्रया श्रमणो जातो रचितकरपुटस्तु योन्या निर्गत एवंभूत
श्री समवा-
द्वादशमः
समवायः
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥२३॥
एव वन्दते तदव्यतिरेकाद्वा यथाजातं भण्यते, कृतिकर्म-वन्दनकं 'बारसावयं' ति द्वादशावतः-सूत्राभिधानगर्भाः कायव्यापार-
विशेषाः यतिजनप्रसिद्धा यसिंस्तद् द्वादशावर्त्त, तथा 'चउसिरं"ति चत्वारि शिरांसि यसिंस्तच्चतुःशिरः प्रथमप्रविष्टस्य क्षामणाकाले
शिष्याचार्यशिरोद्वयं पुनरपि निष्कम्य प्रविष्टस्य द्वयमेवेति भावना, तथा 'तिगुत्तंति तिसृभिर्गुप्तिभिर्गुप्तः पाठान्तरेपि तिसृभिः( श्र-
द्धाभिः) गुप्तिभिरेवेति, तथा 'दुपवेसं'ति द्वौ प्रवेशौ यसिंस्तद् द्विप्रवेशं तत्र प्रथमोऽवग्रहमनुज्ञाप्य प्रविशतो द्वितीयः पुननिर्गत्य
प्रविशत इति, 'एगनिक्खमण'ति एकं निष्क्रमणमवग्रहादावश्यिक्या निर्गच्छतः, द्वितीयवेलायां ह्यवग्रहान्न निर्गच्छति, पादपतित
एव सूत्रं समापयतीति, तथा 'विजयराजधानी' असङ्ख्याततमे जम्बूद्वीपे आद्यजम्बूद्वीपविजयाभिधानपूर्वद्वाराधिपस्य विजयाभिधा-
नस्य पल्योपमस्थितिकस्य देवस्य सम्बन्धिनीति, तथा रामो नवमो बलदेवः 'देवत्तं गए'त्ति देवत्वं-पञ्चमदेवलोके देवत्वं गतः, तथा
सर्वजघन्या रात्रिरुचरायणपर्यन्ताहोरात्रस्य रात्रिः, सा च द्वादशमौहूर्तिकाचतुविंशतिघटिकाप्रमाणा, एवं 'दिवसोवि' चि सर्वजघन्यो
द्वादशमौहूर्तिक एवेत्यर्थः, स च दक्षिणायनपर्यन्तदिवस इति ।माहेन्द्रमाहेन्द्रध्वजकम्बुकम्बुग्रीवादीनित्रयोदश विमाननामानीति॥१२॥
तेरस किरियाठाणा प० तं०-अट्ठादंडे अणहादंडे हिंसादंडे अकम्हादंडे दिहिविपरिआसिआदंडे मुसावायव-
त्तिए अदिन्नादाणवत्तिए अज्झथिए मानवत्तिए मित्तदोसवात्तिए मायावत्तिए लोभवात्तिए इरिआवहिए नार्म
तेरसमे, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु तेरस विमाणपत्थडा प०, सोहम्मवळिसगे णं विमाणे णं अद्धतेरसजोयणसय-
सहस्साई आयामविक्खंभेणं प०, एवं ईसाणवडिंसगेवि, जलयरपंचिंदिअतिरिक्खजोणिआणं अद्धतेरस
जाइकुलकोडीजोणीपमुहसयसहस्साई प०, पाणाउस्स णं पुवस्स तेरस वत्थू प०, गन्भवतिअपंचेंदिअति-
॥२३॥
स रिकावजोणिआणं तेरसविहे पओगे प० तं०-सच्चमणपओगे मोसमणपओगे सच्चामोसमणपओगे असच्चा- मोसमणपओगे सच्चवइपओगे मोसवइपओगेसच्चामोसवइपओगे असच्चामोसवइपओगे ओरालिअसरीर- कायपयोगे ओरालिअमीससरीरकायपओगे वेउब्विअसरीरकायपओगे वेउब्विअमीससरीरकायपओगे कम्म- सरीरकायपओगे, सूरमंडलं जोयणेणं तरसेहिं एगसहिभागहिं जोयणस्स ऊणं प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढचीए अत्गइयाण नेरझ्याणं तेरस पलिओवमाई ठिई प०, पंचमीए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं तेरस सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं तेरस पलिओवमाइं ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कापेमु अत्थेगइआणं देवाणं तेरस पलिओवमाई ठिई प०, लंतए कप्पे [सु] अत्थेगइआणं देवाणं तेरस साग- रोवमाई ठिई प०, जे देवा वजं सुवजं वजावत्तं वजकंतं वजवणं वजलेसं वजरूवं वजासंगं वजसिंह वज्ञकई बजुत्तरवर्डिसगं वरं वइरावत्तं वइरप्पमं वइरकंतं वइरवण्णं वइरलेसं वइररूवं वइरसिंगं वइर- मिटुं बहरकूडं वइस्त्तरवडिसगं लोगं लोगावत्तं लोगप्पभं लोगकंतं लोगवण्णं लोंगलेसं लोगरूवं लोगसिंगं लोगसिह लोगकूडं लोगुत्तरवाडंसगं विमाणं देवत्ताए उबवण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं तेरस सागरो- बमाई ठिई प० ते णं देवा तेरसहिं अदमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीस्ससंति वा तेसि णं देवाणं तेरसहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिआ जीवा जे तेरसहि भवग्गहणेहि सिज्झिस्संनि बुज्झिस्संति मुचस्संति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतंकरिस्संति ।।सूत्रं १२॥
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥२४॥
त्रयोदशमः
समवायः
अथ त्रयोदशस्थानके किञ्चिल्लिख्यते, इह स्थितिसूत्रेभ्योऽवागष्ट सूत्राणि, तत्र करणं क्रिया-कर्मबन्धनिबन्धनचेष्टा तस्याः स्था-
नानि-भेदाः पर्यायाः क्रियास्थानानि, तत्रार्थाय-शरीरखजनधर्मादिप्रयोजनाय दण्ड:--त्रसस्थावरहिंसा अर्थदण्डः क्रियास्थानमिति-
प्रक्रमः १ तद्विलक्षणोऽनर्थदण्डः २ तथा हिंसामाश्रित्य हिंसितवान् हिनस्ति हिसिष्यति वा अयं वैरिकादिमित्येवं प्रणिधानेन दण्डो
-विनाशनं हिंसादण्डः ३ तथाऽकसाद्-अनभिसंधिनोऽन्यवधाय प्रवृत्त्या दण्डः-अन्यस्य विनाशोऽकसाद्दण्डः ४ तथा दृष्टे:-बुद्धे-
विपर्यासिका विपर्यासिता वा दृष्टिविपर्यासिका दृष्टिविपर्यासिता वा मतिभ्रम इत्यर्थः तथा दण्ड:-प्राणिवधो दृष्टिविपर्यासिकादण्डो
दृष्टिविपर्यासितादण्डो वा, मित्रादेरमित्रादिबुद्धया हननमिति भावः ५ तथा मृषावादः-आत्मपरोभयार्थमलीकवचनं तदेव प्रत्ययः-
कारणं यस्य दण्डस्य स मृषावादप्रत्ययः ६ एवमदत्तादानप्रत्ययोऽपि ७ तथा अध्यात्मनि-मनसि भव आध्यात्मिको बाह्यनिमित्ता-
नपेक्षः शोकाभि[दि]भव इति भावः ८ तथा मानप्रत्ययो-जात्यादिमदहेतुका ९ तथा मित्रद्वेषप्रत्ययः--मातापित्रादीनामल्पेऽप्य-
पराधे महादण्डनिवेचनमिति भावः१० मायाप्रत्ययो मायानिबन्धनः ११ एवं लोभप्रत्ययोऽपि १२ ऐयोपथिकः केवलयोगपत्ययः
कर्मबन्धः-उपशान्तमोहादीनां सातवेदनीयवन्धः १३॥ तथा 'विमाणपत्थड'त्ति विमानप्रस्तटा उत्तरार्घयव्यवास्थताः, तथा 'सोहम्म-
वडिसएति सौधर्मस्य देवलोकस्यार्द्धचन्द्राकारस्य पूर्वापरायतस्य दक्षिणोत्तरविस्तीर्णस्य मध्यभागे त्रयोदशमस्तटे शक्रावासभूतं वि-
मानं सौधर्मावतंसकं सौधर्मदेवलोकस्यावतंसकः-शेखरकः स इव प्रधानत्वात् इत्येवं यथार्थनामकमिति, णकारो वाक्यालङ्कारे, अर्द्ध
त्रयोदशं येषु तान्यर्धत्रयोदशानि तानि च तानि योजनशतसहस्राणि चेति विग्रहः सानि द्वादशेत्यर्थः, तथा त्रयोदशानि जातो
-जलचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्गतौ कुलकोटीनां योनिप्रमुखानि-उत्पत्तिस्थानमभवानि यानि शतसहस्राणि तानि तथोच्यन्त इति, तथा 'पा-
॥२४॥
गाउम्म'त्ति यत्र प्राणिनामायुर्विधान सभेदमभिधीयते-तत्प्राणायुादशं पूर्व तस्य त्रयोदश वस्तूनि-अध्ययनवद्विभागविशेषाः, तथा गर्भ-गर्भाशये व्युत्क्रान्तिः-उत्पत्तिर्यपां ते गर्भव्युत्क्रान्तिकाः, ते च ते पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाचेति विग्रहः, प्रयोजन-मनोवाका- यानां व्यापारणं प्रयोगः स त्रयोदशविधः, पञ्चदशानां प्रयोगाणां मध्ये आहारकाहारकमिश्रलक्षणकायप्रयोगद्वयस्य तिरश्वामभावात्, नौ हि संयमिनामेव स्तः, संयमश्च संयतमनुष्याणामेव न तिरश्वामिति, तत्र सत्यासत्योभयानुभयखभावाश्चत्वारो मनःप्रयोगाः वा- प्रयोगावेति अष्टौ पुनरौदारिकादयः पञ्च कायप्रयोगाः एवं त्रयोदशेति, तथा सूरमण्डलस्य-आदित्यविमानवृत्तस्य योजनं सूरमण्ड- लयोजनं तत् 'ण'मित्यलकारे त्रयोदशभिरेकपष्टिभागैर्येपां भागानामेकपष्टया योजनं भवति तै गर्योजनस्य सम्बन्धिभिरूनं-न्यूनं प्रत्रप्तमष्टचत्वारिंशद् योजनभागा' इत्यर्थः । वज्राभिलापेन द्वादश वइराभिलापेन लोकाभिलापेन चैकादश विमानानीति ॥ १३ ॥ चउइस भूअग्गामा प० तं०-सुहमा अपजत्तआ सुहुमा पजत्तया बादरा अपजत्तया यादरा पज्जत्तया बेइंदिया अपज्जत्तया बेइंदिया पजत्तया तेंदिआ अपजत्तया तेंदिया पज्जत्तया चउरिंदिया अपज्जत्तया चउ- रिदिया पजत्तया पंचिंदिआ असनिअपज्जत्तया पंचिंदिआ असन्निपजत्तया पंचिंदिआ सन्निअपजत्तया पंचंदिआ सन्निपज्जत्तया, चउदस पुब्वा प० त०-उप्पायपुब्वमग्गेणियं च तइयं च वीरिय पुवं । अत्थी- नत्यिपवायं तत्तो नाणप्पवायं च ॥१॥ सच्चप्पवायपुव्वं तत्तो आयप्पवायपुव्वं च । कम्मप्पवायपुव्वं पच्च- ग्वाणं भवे नवमं ॥ २॥ विजाअणुप्पवायं अवंझपाणाउ बारसं पुव्वं । तत्तो किरियविसालं पुव्वं तह बिंदु- मारं च ॥ ३ ।। अग्गेणीअस्स णं पुवस्स चउद्दस वत्थू प०, समणस्स णं भगवओ महावीरस्स चउद्दस -
चतुर्दशः
समवायः
श्री समचा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥२५॥
समणसाहस्सीओ उकोसिआ समणसंपया होत्था, कम्मविसोहिमग्गणं पडुच्च चउद्दस जीवट्ठाणा प० २०-
मिच्छदिट्ठी सासायणसम्मविट्ठी सम्मामिच्छदिट्ठी अधिरयसम्मविट्ठी विरयाविरए पमत्तसंजए अप्पमत्त-
संजए निअद्दीवायरे अनिअघिबायरे सुहमसंपराए उवसामए वा खवए वा उवसंतमोहे खीणमोहे सजोगी
केवली अयोगी केवली, भरहेरवयाओ णं जीवाओ चउद्दस चउद्दस जोयणसहस्साइं चत्तारि अ एगुत्तरे
जोयणसए छच्च एगूणवीसे भागे जोयणस्स आयामेणं प०, एगमेगस्स णं रन्नो चाउरंतचकवहिस्स चउद्दस
रयणा प० तं०-इत्थीरयणे सेणावइरयणे गाहावइरयणे पुरोहियरयणेवड्डइरयणे आसरयणे हत्थिरयणे असिर-
यणे दंडरयणे चक.रयणे छत्तरयणे चम्मरयणे मणिरयण कागिणिरयणे, जंबुद्दीवे णं दीवे चउद्दस महानईओ
पुब्वावरेण लवणसमुई समप्पंति, तं० गंगा सिंधू रोहिआ रोहिअंसा हरी हरिकंता सीआसीओदा नरकता
नारिकांता सुवण्णकूला रुप्पकूला रत्ता रत्तवई, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं
चउद्दस पलिओवमाई ठिई प०, पञ्चमीए णं पुढबीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं चउद्दस सागरोवमाई ठिई प०, असुर
कुमाराणं देवाणं अत्थेगझ्याणं चउद्दस पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं
चउद्दस पलिओवमाई ठिई प०, लंतए कप्पे[स] देवाणं अत्थेगइयाणं चउद्दस सागरोवमाई ठिई प०, महासुके
कप्पे देवाण अत्थेगइयाणं जहण्णेणं चउद्दस सागरोवमाइंठिई ५०,जे देवा सिरिकंतं सिरिमहिंअं सिरिसोमनसं
लंतयं काविट्ठ महिंदकतं महिंदुत्तरवडिंसर्ग विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं चउइंस
॥२५॥
म सागरोवमाई ठिा प० ते णं देवा चउद्दसहिं अद्वमासेहिं आणमंति वा पाणमति वा उस्ससंति वा नीससंति वा नेसिण देवाणं चउद्दसहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, संतेगइआ भवसिद्धिआ जीवा जे चउद्दसं- हिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति वुझिस्संतिमुचिस्संति परिनिब्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति॥सूत्रं १४॥ अथ चतुर्दशस्थानकं सुबोध, नवरमिहाष्टौ सूत्राण्याक् स्थितिसूत्रादिति, तत्र चतुर्दश 'भूतग्रामा' भूतानि-जीवाः तेपां ग्रा- माः-समूहाः भूतग्रामाः, तत्र मूक्ष्माः सूक्ष्मनामकर्मोदयवर्तित्वात् पृथिव्यादय एकेन्द्रियाः, किंभूता ?--अपर्याप्तकाः-तत्कर्मोदया- दपरिपूर्णस्वकीयपर्याप्तय इत्येको ग्रामः, एवमेते एव पर्याप्तकाः-तथैव परिपूर्णस्वकीयपर्याप्तय इति द्वितीयः, एवं बादरा बादरनामक- मोदयात् पृथिव्यादय एव, तेऽपि पर्याप्तेतरभेदाद् द्विधा, एवं द्वीन्द्रियादयोऽपि, नवरं पञ्चेन्द्रियाः सज्ञिनो-मनःपर्याप्त्युपेता इतरे त्मचिन इति । तथा 'उप्पायपुग्वे'त्यादि गाथात्रयं, तथा 'उप्पायपुव्वमग्गेणियं च' ति यत्रोत्पादमाश्रित्य द्रव्यपर्यायाणां प्ररूपणा कना नदुत्पादपूर्व, यत्र तेपामेवाग्रं-परिमाणमाश्रित्य तदग्रेणीयं, 'तइयं च वीरियं पुव्वं ति यत्र जीवादीनां वीर्य प्रोच्यते-प्ररूप्यते तबीयप्रवादं 'अत्थीनस्थिपवाय'ति यद्यथा लोके अस्ति नास्ति च तद्यत्र तयोच्यते तदस्तिनास्तिप्रवादं 'तत्तो नाणप्पवायं च'त्ति यत्र नान-मन्यादिकं स्वरूपभेदादिभिः प्रोच्यते तत् ज्ञानप्रवादमिति १। 'सच्चप्पवायपुव्वं' ति यत्र सत्यः-संयमः सत्यं वचनं वा सभेदं मप्रतिपक्षं च पोच्यते तत्सत्यप्रवादपूर्व, ततः 'आयप्पवायपुवं च'त्ति यत्रात्मा-जीवोऽनेकनयः प्रोच्यते तदात्मप्रवादमिति. 'कम्म- प्पयायपुन्य'ति यत्र ज्ञानावरणादि कर्म ग्रोच्यते तत्कर्ममवादमिति, 'पच्चक्खाणं भवे नवम ति यत्र प्रत्याख्यानखरूपं वर्ण्यते तत्प्र- त्याख्यानमिति २। 'विजाअणुप्पवाय'ति यत्रानेकविधा विद्यातिशया वर्ण्यन्ते तद्विद्यानुप्रवादं, 'अवंझपाणाउ घारसं पुव्वं'ति यत्र ‘स- क चतुर्दशमः समवायः श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥२६॥ म्यग्ज्ञानादयोऽवन्ध्याः सफला वर्ण्यन्ते तदवन्ध्यमेकादशं, यत्र प्राणा-जीवा आयुधानेकधा वर्ण्यन्ते तत्प्राणायुरिति द्वादशं पूर्व, 'त- तो किरियविसालं ति यत्र क्रिया:-कायिक्यादिकाः विशाला-विस्तीर्णाः सभेदत्वादभिधीयन्ते तत् क्रियाविशालं 'पुव्वं तह बिंदुसारं च' चि लोकशब्दोऽत्र लुप्तो द्रष्टव्यः, ततश्च लोकस्य बिन्दुरिवाक्षरस्य सारं सर्वोचमं यत्तल्लोकबिन्दुसारमिति . ३॥ तथा 'चोइस वत्थूणि ति द्वितीयपूर्वस्य वस्तूनि--विभागविशेषाः . तानि च चतुर्दश मूलवस्तूनि, चूलावस्तूनि तु द्वादशेति, तथा 'साहस्सिओ'त्ति सहस्राण्येव साहस्व्यं, तथा ' 'कम्मविसोही'त्यादि, कर्मविशोधिमार्गणां प्रतीत्य-ज्ञानावरणादिकर्मविशु द्विगवेषणामाश्रित्य चतुर्दश जीवस्थानानि जीवभेदाः प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-मिथ्या-विपरीता दृष्टिर्यस्थासौ मिथ्यादृष्टिः -उदितमिथ्यात्वमोहनीयविशेषः, तथा 'सासायणसम्मदिहि'त्ति सहेपत्तत्त्वश्रद्धानरसास्वादनेन वचते इति सास्वादन, घण्टाला लान्यायेन प्रायः परित्यक्तसम्यक्त्वः तदुत्तरकालं षडावलिका, तथा चोक्तम्-'उवसमसंमत्ताओ चयओ मिच्छं अपावमाणस्स । सासायणसंमत्तं तदंतरालंमि छावलियं ॥१॥" इति, सास्वादनश्चासौ सम्यग्दृष्टिश्चेति विग्रहः, सम्मामिच्छदिहि'त्ति सम्यक् च मि- थ्या-च दृष्टिरस्येति सम्यग्मिथ्यादृष्टिः--उदितदर्शनमोहनीयविशेषः, तथाऽविरतसम्यग्दृष्टिर्देशविरतिरहितः विरताविरतो-देशविरतः श्रावक इत्यर्थः, प्रमत्तसंयतः-किञ्चित्प्रमादवान् सर्वविरतः, अप्रमत्तसंयतः--सर्वप्रमादरहितः स एव, 'नियडी०' इह क्षपकश्रेणि- मुपशमश्रेणिं वा प्रतिपन्नो जीवः क्षीणदर्शनसप्तक उपशान्तदर्शनसप्तको वा निवृत्तिवादर उच्यते, तत्र निवृत्तिः–यद्गुणस्थानकं सम- कालप्रतिपन्नानां जीवानामध्यवसायभेदः तत्प्रधानो बादरो-चादरसम्परायो निवृतिबादरः, 'अणियट्टिबायरे'त्ति अनिवृत्तिबादरः, स च कपायाष्टकक्षपणारम्भान्नपुंसकवेदोपशमनारम्भाचारभ्य बादरलोभखण्डक्षपणोपशमने यावद्भवतीति, 'सुहुमसंपराएं'त्ति सूक्ष्मः- . - . ॥२६॥ . .
Ant- सञ्चलनलोभासङ्ख्येयखण्डरूपः सम्परायः-कपायो यस्य स सूक्ष्मसम्परायो-लोभानुवेदक इत्यर्थः, अयं च द्विविध इत्याह-उपशम- को वा-उपशमश्रेणीप्रतिपन्नः क्षपको वा-क्षपकणिप्रतिपन्न इति दशमं जीवस्थानमिति, तथा उपशान्तः सर्वथानुदयावस्थो मोहो -मोहनीयं कर्म यस्य स उपशान्तमोहः, उपशमवीतराग इत्यर्थः, अयं चोपशमश्रेणिसमाप्तावन्तर्मुहूर्त भवति, ततः प्रच्यवत् एवेति, तथा क्षीणो-निःसत्ताकीभूतो मोहो यस्य स तथा, क्षयवीतराग इत्यर्थः, अयमप्यन्तर्मुहूर्तमेवेति, तथा सयोगी केवली-मन प्रभृति- ब्यापारवान् केवलज्ञानीति, तथाऽयोगीकेवली-निरुद्धमनःप्रभृतियोगः शैलेशीगतो हस्वपञ्चाक्षरोगिरणमानं कालं यावदिति चतुर्दशं जीवस्थानमिति, 'भरहे' इत्यादि, भरतरावतयोर्जीवा, इह भरतमैरवतं चारोपितगुणकोदण्डाकारं यतस्त [तस्त]योर्जीवे भवतः, तत्र भरतस्य हिमवतोऽगिनन्तरप्रदेशश्रेणिर्जीवा ऐरावतस्य च शिखरिणः परतोऽनन्तरप्रदेशश्रेणीति भरतैरावतजीवा, 'चाउरतचकवट्टिस्स' नि चत्वारोऽन्ता-विभागा यस्यां सा चतुरन्ता भूमिः तत्रभवः खामितयेति चातुरन्तः स चासौ चक्रवर्ती चेति विग्रहः, रत्नानि- सजातीयमध्ये समुत्कर्षवन्ति वस्तूनीति, यदाह-"रत्नं निगद्यते तजाती जाती यदुत्कष्ट"मिति, 'गाहावइ'त्ति गृहपतिः-कोष्ठागारिक: 'पुरोहिय'त्ति पुरोहितः-शान्तिकादिकारी 'वड्ढइत्ति वकि:-रथादिनिर्मापयिता मणिः-पृथिवीपरिणामः काकिणी-सुवर्णमयी अधि- करणीसंस्थानेति, इह सप्ताद्यानि पञ्चेन्द्रियाणि शेपाण्येकेन्द्रियाणीति, श्रीकान्तमित्यादीन्यष्टौ विमाननामानीति ॥ १४ ॥ पन्नरस परमाहम्मिआप० त०-अंवेअबरिसी चेव, सामे सयलेत्ति आवरे । रुद्दोवरुद्दकाले अ, महाकालेत्ति आवरे ॥ १॥ असिपत्ते धणु कुम्भे, वालए वेअरणीति अ । खरस्सरे महाघोसे, एते पन्नरसाहिआ ॥२॥ णमी णं अरहा पंन्नरस धणूई उड्ढें उच्चत्तेणं होत्था, धुवराहणं बहुलपक्खस्स पडिवए पन्नरसभागं पन्नरस-
श्री समवा-
पञ्चदशः
समवायः
यांग
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥२७॥
भागेणं चदस्स लेसं आवरेत्ताण चिट्ठति, तं जहा-पढमाए पढम भागं बीआए दुभागं तइआए तिभागं
चउत्थीए चउभागं पञ्चमीए पश्चभागं छट्ठीए छभागं सत्तमीए सत्तभागं अहमीए अट्ठभागंनवमीए नवभागं
दसमीए दसभागं एकारसीए एकारसभागं बारसीए बारसभागं तेरसीए तेरसभागं चउद्दसीए चउद्दसभागं
पन्नरसेसु पन्नरसभागं, तं चेव सुक्तपक्खस्स य उवदंसेमाणे उवदंसेमाणे चिट्ठति, तंजहा-पढमाए पढम
भाग जाव पन्नरसेसु पन्नरसभागं, छ णक्खत्ता पन्नरसमुहुत्तसंजुत्ता प० तं०-सतभिसय भरणि अद्दा
असलेसा साई तहा जेट्ठा । एते छपणक्खत्ता पन्नरसमुहुत्तसंजुत्ता ॥१॥ चेत्तासोएसु णं मासेसु पन्नरस-
मुहुत्तो दिवसो भवति, एवं चेत्तमासेसु पण्णरसमुहुत्ता राई भवति, विजाअणुप्पवायस्स णं पुब्वस्स
पन्नरस वत्थू पण्णत्ता, मणूसाणं पण्णरसविहे पओगेप० तं०-सचमणओगे मोसमणपओगे सचमोसमण-
पओगे असच्चामोसमणपओगे सचवइपओगे मोसवइपओगे सच्चमोसवइपओगे असचामोसवइपओगे
ओरालिअसरीरकायपओगे ओरालिअमीससरीरकायपओगे वेउब्वियसरीरकायपओगे वेउब्विअमीससरीरका-
यपओगे आहारयसरीरकायप्पओगेआहारयमीससरीरकायप्पओगे कम्मयसरीरकायपओगे, इमीसेणं रयण-
प्पभाएं पुढवीए अत्थेगइआणं नेरइआणं पणरस पलिओवमाई ठिई प०, पचंमीए पुढवीए अत्थेगइयाण
नेरइआणं पण्णरस सगरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं पण्णरस पलिओवमाइं ठिई
प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइआर्ण देवाणं पण्णरस पलिओवमाई ठिई प०, महासुक्के कप्पे अत्थे-
॥२७॥
CRENG गइआणं देवाणं पण्णरस मागरोवमाई ठिई प०, जे देवा गंदं सुणंदं गंदावत्तं गंदप्पभं णंदकतं गंदवण्णं णंदलेसं गंदप्रयं णंदसिगं गंदसिंह णंदकूई णंदुत्तरवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं पण्णरस सागरोवमा ठिई प० ते णं देवा पण्णरसण्डं अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीससंति वा नेसि णं देवाणं पण्णरसहिं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, संतेगइआ भव- सिद्विआ जीवा जे पन्नरसहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति वुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति सव्व- दुकावाणमंतं करिस्संति ।। सूत्रं १५॥ अथ पञ्चदशस्थानके सुगमेऽपि किश्चिल्लिख्यते, इह स्थितेराक् सप्त सूत्राणि, तत्र परमाश्च तेऽधार्मिकाश्च संक्लिष्टपरिणामत्वात्परमा- धार्मिका:-असुरविशेपाः, ये तिसृपु पृथिवीपु नारकान् कदर्थयन्तीति, तत्रांवेत्यादि श्लोकद्वयं, एते च व्यापारभेदेन पञ्चदश-भवन्ति, तत्र 'अंवे' त्ति यः परमाधार्मिकदेवो नारकान् हन्ति पातयति वनाति नीत्वा चाम्बरतले विमुञ्चति सोऽम्ब इत्यभिधीयते १, 'अम्ब- रिसी चेत्र' ति यस्तु नारकान्निहतान् कल्पनिकाभिः खण्डशः कल्पयित्वा भ्राष्ट्रपाकयोग्यान करोति सोऽम्बरिपीति २ 'साम' त्ति यस्तु रज्जुहस्तप्रहारादिना शातनपातनादिं करोति वर्णतश्च श्यामः स श्याम इति ३, 'सवलेत्ति यावरे' त्ति शबल इति चापरः परमा- धार्मिक इति प्रक्रमः, स चान्त्रवसाहृदयकालेयकादीन्युत्पाटयति वर्णतश्च शवलः कर्बुर इत्यर्थः ४, 'रुद्दोवरुद्दे' ति यः शक्तिकुन्ता- दिए नारकान् प्रोतयति स रौद्रत्वाद्रौद्र इति ५, यस्तु तेषामङ्गोपाङ्गानि भनक्ति सोऽत्यन्तरौद्रत्वादुपरौद्र इति ६, 'काले' ति यः कण्ड्यादिपु पचति वर्णतः कालथ स कालः ७, महाकाल इति चापरः परमाधार्मिक इति प्रक्रमः स च श्लक्ष्णमांसानि खण्डयित्वा UP) SAE M पश्वदशमः समवायः श्री समवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥२८॥ खादयति वर्णतश्च महाकाल इति ८, असिपत्ते'त्ति असिः--खड्गस्तदाकारपत्रवद्वनं विकुळ यस्तत्समाश्रितान् नारकानसिपत्रपातनेन तिलशश्छिनत्ति सोऽसिपत्रः ९, 'धणु'त्ति यो धनुर्विमुक्ता चन्द्रादिवाणैः कर्णादीनां छेदनभेदनादि करोति स धनुरिति १०, 'कुंभे त्ति या कुम्भादिषु तान् पचति स कुम्भः ११, ‘वालु'त्ति यः कदम्बपुष्पाकारासु वज्राकारासु वैक्रियवालुकासु तप्तासु चणकानिव तान् पचति स वालुका इति १२, 'वेयरणी इय'त्ति वैतरणीति च परमाधार्मिकः, स च पूयरुधिरत्रपुताम्रादिभिरतितापात्कलकलायमान तां विरूपं तरण प्रयोजनमस्या इति वैतरणीति यथार्था नदी विकुळ तत्तारोन कदर्थयति नारकानीति १३, 'खरस्सरेति यो बज्रकण्ट- काकुलं शाल्मलीवृक्षं नारकमारोप्य खरखरं कुर्वन्तं कुर्वन् वा कंपति स खरखर इति १४, 'महाघोस'त्ति यो मीतान् पलायमानान् नारकान् पशनिव वाटकेषु महाघोषं कुर्वनिरुणद्धि-स महाघोष इति १५, 'एवमेव [एमें] पन्नरसाहिय'त्ति यो 'एव'मित्यम्बादिक्रमे- गैते परंमाधार्मिकाः पञ्चदशाख्याताः कथिता जिनैरिति ॥ २॥ 'धुवराहू ण .मित्यादि, द्विविधो राहुः भवति-पर्वराहुर्बुवराहुश्च, तत्र यः पर्वणि-पौर्णमास्याममावास्यायां वा चन्द्रादित्ययोरुपरागं करोति स पर्वराहुः, यस्तु चन्द्रस्य सदैव सन्निहितः सञ्चरति स ध्रुवराहुः, आह च-किण्हं राहुविमाणं निच्चं चंदेण होइ अविरहि । चउरंगुलमप्पन हेट्ठा चंदस्स तं चरइ ॥१॥" ति, ततोऽ- सौ ध्रुवराहुः 'ण'मित्यलङ्कारे बहुलपक्षस्य प्रतीतस्य 'पाडिवयं' ति प्रतिपद-प्रथमतिथिमादौ कृत्वेति वाक्यशेषः पञ्चदशभाग पञ्चद- शमागेनेति वीप्सायां द्विवचनादि यथा पदं पदेन गच्छतीत्यादिषु, प्रतिदिनं पञ्चदशभागं पञ्चदशभागमिति भावः, चन्द्रस्य प्रती तस्य लेश्यामिति लेश्या-दीप्तिस्तत्कारणत्वात् मण्डलं लेश्या तामाबृत्य-आच्छाद्य तिष्ठति, एतदेव दर्शयन्नाह-तद्यथेत्यादि 'पढ- कृष्णं राहुविमानमधस्तान्नित्यं चन्द्रेण भवत्यविरहितम् । चतुरङ्गुलमप्राप्तमधस्ताच्चन्द्रस्य तच्चरति ॥ १ ॥ SELESALMER ॥२८॥ . .
- माइ, नि प्रथमायां तिथ्यां प्रथमं भागं पञ्चदशांशलक्षणं चन्द्रलेश्याया आवृत्य तिष्ठतीति प्रक्रमः, अनेन क्रमेण यावत् 'पन्नरसेसुत्ति पञ्चदशसु दिनेषु पश्चदर्श पञ्चदशभागमावृत्य तिष्ठति, 'तं चेवत्ति तमेव पञ्चदशभागं शुक्लपक्षस्य प्रतिपदादिषु चन्द्रलेश्याया उपदर्श- यन् २-पत्रदशभागतः स्वयमपसरणतः प्रकटयन् प्रकटयन् तिष्ठति ध्रुवराहुरिति, इह चायं भावार्थ:--पोडशभागीकृतस्य चन्द्रस्य पोडमभागोऽवस्थित एवास्ते, ये चान्ये भागास्तान् राहुः प्रतिदिनमेकैकं भागं कृष्णपक्षे आवृणोति शुक्लपक्षे तु विमुञ्चतीति, उक्तं च ज्योतिष्करण्डके-सोलसभागे काऊण उडुबई हायएत्थ पन्नरसं । तत्तियमेत्ते भागे पुणोवि परिवहुई जोहा ॥ १ ॥ इति, ननु चन्द्रविमानस्य पञ्चैकपष्टिभागन्यूनयोजनप्रमाणत्वात् राहुविमानस्य च ग्रहविमानत्वेनार्द्धयोजनप्रमाणत्वात्कथं पञ्चदशैदिनैश्चन्द्रविमा- नस्य महत्वेनेतरस्य च लघुत्वेन सर्वावरणं स्यात् ? इति, अत्रोच्यते, यदिदं ग्रहविमानानाम योजनमिति प्रमाणं तत्प्रायिकमिति- राहोहस्य योजनप्रमाणमपि विमानं सम्भाव्यते, लघीयसोऽपि वा राहुविमानस्य महता तमिस्ररश्मिजालेन तस्यावरणान्न दोप इति, तथा पर नक्षत्राणि पञ्चदश मुहूर्तान् यावच्चन्द्रेण सह संयोगो येषां तानि पञ्चदशमुहूर्तसंयोगानि, तद्यथा-'सयभिसया भरणीओ अहा अस्सेस साइ जेट्ठा य । एए छन्नक्खचा पन्नरससुहुत्तसंजुत्ता ॥१॥' संयुक्तं संयोग इति, तथा 'चेत्तासोएसु मासेसु'-त्ति, म्लन्यायमाश्रित्य चैत्रेऽश्वयुजि च मासे पञ्चदशमुहूर्तो दिवसो भवति रात्रिश्च, निश्चयतस्तु मेपसङ्क्रान्तिदिने तुलासंक्रान्तिदिने. चट्यमिति । 'पओगे'त्ति प्रयोजनं प्रयोगः सपरिस्पन्द आत्मनः क्रियापरिणामो व्यापार इत्यर्थः, अथवा प्रकर्पण युज्यते-संयु- ज्यते सम्पध्यतेऽनेन क्रियापरिणामेन कर्मणा सहात्मेति प्रयोगः, तत्र सत्थाालोचननिवन्धनं मनः सत्यमनस्तस्य प्रयोगो-व्यापारः पाटा भागात पोलींगनेऽत्र पवदश । तावन्नानान् भागान् पुनरपि परिवर्धते ज्योत्स्ना ॥ १ ॥ - . LAST
पश्चदशः
समवायः
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥२९॥
सत्यमनःप्रयोगः, एवं शेषेष्वपि, नवरमौदारिकशरीरकायप्रयोग औदारिकशरीरमेव पुद्गलस्कन्धसमुदायरूपत्वेनोपचीयमानत्वात् काय-
स्तस्य प्रयोग इति विग्रहः, अयं च पर्याप्तकस्यैव वेदितव्यः, तथौदारिकमिश्रकायप्रयोगः अयं चापर्याप्तकस्येति, इह चोत्पत्तिमाश्रि-
त्यौदारिकस्य प्रारब्धस्य प्रधानत्वादौदारिकः कार्मणेन मिश्रा, यदा तु मनुष्यः पञ्चेन्द्रियतिर्यक वादरवायुकायिको वा वैक्रियं करोति
तदौदारिकस्य प्रारम्भकत्वेन प्रधानत्वादौदारिको वैक्रियेण मिश्रो यावद्वक्रियपर्याप्स्या न पर्याप्तिं गच्छति, एवमाहारकेणाप्यौदारिकस्य
मिश्रताऽवसेयेति, तथा वैक्रियशरीरकायप्रयोगो वैक्रियपर्याप्तकस्य, तथा वैक्रियमिश्रशरीरकायप्रयोगस्तदपर्याप्तकस्य देवस्य नारकस्य
वा कार्मणेनैव लब्धिवैक्रियपरित्यागे वा औदारिकप्रवेशाद्धायामौदारिकोपादानाय प्रवृत्तेबैंक्रियप्राधान्यादौदारिकेणाऽपि मिश्रतेत्येके, तथा
आहारकशरीरकायप्रयोगस्तदभिनिवृत्तौ सत्यां तस्यैव प्रधानत्वात्, तथा आहारकमिश्रशरीरकायप्रयोगः औदारिकेण सहाहारकपरित्या-
गेनेतरग्रहणायोद्यतस्य, एतदुक्तं भवति-यदाहारकशरीरीभूत्वा कृतकार्यः पुनरप्यौदारिकं गृह्णाति तदाऽऽहारकस्य प्रधानत्वादौदारिक-
प्रवेशं प्रति व्यापारभावाद्यावत् सर्वथैव न परित्यजत्याहारकं तावदौदारिकेण सह मिश्रतेति, आह-न तत्तेन सर्वथा मुक्तं पूर्वनिर्वतितं
तिष्ठत्येव तत्कथं गृह्णाति ?, सत्यं, तथाप्यौदारिकशरीरोपादानार्थं प्रवृत्त इति गृह्णात्येव, तथा कामणशरीरकायप्रयोगो विग्रहे समुद्-
घातगतस्य च केवलिनस्तृतीयचतुर्थपञ्चमसमयेषु भवतीति ॥ १५ ॥
सोलस य गाहा सोलसगा पं० त०-समए वेयालिए उवसग्गपरिन्ना इत्थीपरिण्णा निरयविभत्ती महावीरथुई
कुसीलपरिभासिए वीरिए धम्मै समाही मग्गे समोसरणे आहातहिए गंथे जमईए गाहासोलसमे सोलसगे,
सोलस कसाया पं० तं०-अणंताणुबंधी कोहे अणंताणुबंधी माणे अणंताणुबंधी माया अणंताणुबंधी लोभे
-
॥२९॥
-1 s, Trrent र ६ १० ૧૧ ६ ७ ८ 13 1२ १४ १६. १५ अपयकावाणकसाए कोहे अपञ्चग्वाणकसार माणे अपच्चक्खाणकसाए माया अपञ्चक्खाणकसाए लोभे पञ्च- कवाणावरणे कोहे पञ्चक्खाणावरणे माणे पचक्खाणावरणा माया पञ्चक्खाणावरणे लोभे संजलणेकोहे संज- लणे,माणे संजलणे माया संजलणे लोभे, मंदरस्सणं पब्वयस्स सोलस नामधेया पं० तं० मंदरमेरुमणोरम सुदसण सयंपभे य गिरिराया । रयणुच्चय पियदसण मज्झे लोगस्स नाभी य ॥१॥ अत्थे अ सूरिआवत्ते सुरिआवरणेति । उत्तरे अदिसाई अ, वडिंसे इअ सोलसमे ॥२॥ पासस्स ण अरहतो पुरिसादाणीयस्स सोलस समणसाहस्सीओ उकोसिआ समण संपदा होत्था, आयप्पवायरस णं पुव्वस्स णं सोलस वत्थू प०, चमरवलीणं ऊवारियालेणे सोलस जोयणसहस्साई आयामविक्खंभेणं प०, लवणे णं समुद्दे सोलस जोयणस- हस्साई उस्सेहपरिवुड्डीए प०, इमीसे ण रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं सोलस पलिओवमाई ठिई प०, पंचमाए पुढविए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं सोलस साग़रोवमा ठिती प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं सोलस पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं सोलस पलिओ- वमाई ठिई प०. महासुके कप्पे देवाणं अत्थेगइयाणं सोलस सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा आवत्तं विआ- वत्तं नंदिआवत्तं महाणंदिआवत्तं अंकुसं अंकुसपलंब भदं सुभई महाभई सव्वओभदं भद्त्तरवार्डसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं सोलस सागरोवमाई ठिई प० ते णं देवा सोलसहि-
पोडशः
समवाय:
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥३०॥
अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीससंति वा तेसि ण देवाणं सोलसवाससहस्सेहि
आहारट्टे समुप्पज्जइ, संतेगइआ, भव्वसिद्धिआजीषा जे सोलसहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुझिस्संति
मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं १६ ॥
अथ षोडशस्थानकमुच्यते सुगंमं चेदं, नवरं गाथापोडशकादीनि स्थितिसूत्रेभ्य आरात्सप्त सूत्राणि, तत्र सूत्रकृताङ्गस्य प्रथमश्रुत-
स्कन्धे पोडशाध्ययनानि तेषां च गाथाभिधानं पोडशमिति गाथाभिधानमध्ययनं पोडशं येषां तानि गांथापोडशकानि, तत्र 'समए'
त्ति नास्तिकादिसमयप्रतिपादनपरमध्ययनं समय एवोच्यते, वैतालीयच्छन्दोजातिवद्धं वैतालीयम्, एवं शेषाणां यथाभिधेयं नामानि,
'समोसरणे'त्ति समवसरणं त्रयाणां त्रिषष्टयधिकानां प्रवादिशतानां मतपिण्डनरूपं, 'अहातहिए'त्ति यथा वस्तु तथा प्रतिपाद्यते यत्र
तद्यथातथिकं, ग्रन्थाभिधायकं ग्रन्थः, 'जमइए'त्ति यमकीयं यमकनिवद्धसूत्रं 'गाहेत्ति प्राक्तनपञ्चदशाध्ययनार्थस्य गानागाथा गाथा
वा तत्प्रतिष्ठाभूतत्वादिति, मेरुनामसत्रे गाथा श्लोकश्च 'मज्झे लोगस्सनाभी यत्ति लोकमध्ये लोकनाभिश्चेत्यर्थः ।। 'उत्तरे यात्ति
भरतादीनामुत्तरदिग्वतित्वाद्, यदाह-सव्वेसिं उत्तरो मेरुति [सर्वेपामुत्तरो मेरुः] 'दिसाइ यत्ति दिशामादिदिंगादिरित्यर्थः, 'वडिं-
से इय'त्ति अवतंसः-शेखरः स इवावतंस इति, 'पुरिसादाणीय'त्ति पुरुषाणां मध्ये आदेयस्येत्यर्थः, तथा आत्मप्रवादपूर्वस्य सप्तमस्य,
तथा चमरबल्योर्दक्षिणोत्तरयोरसुरकुमारराजयोः, 'उवारियालेणे'त्ति चमरचञ्चावलीचञ्चाभिधानराजधान्योर्मध्यभागे तद्भवनयोर्मध्योनता-
ऽवतरत्पार्थपीठरूपे आवतारिकलयने पोडश योजनसहस्राण्यायामविष्कम्भाभ्यां वृत्तत्वात्तयोरिति, तथा लवणसमुद्रे मध्यमेपु दशशु
सहस्रेषु नगरप्राकार इव जलमूर्ध्वं गतं तस्य चोत्सेधवृद्धिः पोडश सहस्राणि अत उच्यते-लवणसमुद्रः पोडश योजनसहस्राण्युत्से-
॥३०॥
घपरिश्रद्धया मनप्त इति, आव दीन्येकादश विमाननामानि ॥ १६ ॥ मत्तरमविहे असंजमे प० तं०--पुढ विकायअसंजमे आउकायअसंजमे तेउकायअसंजमे वाउकायअसंजमे वणस्सइकायअसंजमे बेइंदिअअसंजभे तेइंदियअसंजमे चउरिदियअसंजमे पंचिंदिअअसंजमे अजीवकायअ- संजमे पेहाअसंजमे उवेहाअसंजमे अवहङअसंजमे अप्पमजणाअसंजमे मणअसंजमे वइअसंजमे कायअसंजमे सत्तरसविहे संजमे प० तं०-पुढवीकायसंजमे आउकायसंजमे तेउकायसंजमे वाउकायसंजमे वणस्सइकाय- मंजमे बेइंदिअसंजमे तेइंदिअसंजमे चउरि दिअसंजमे पंचिंदिअसंजमे अजीवकायसंजमे पेहासंजमे उवेहासं- जम अवटुमंजमे पमजणासंजमे मणसंजमे वइसंजमे कायसंजमे माणुसत्तरेणं पब्बए सत्तरसएकवीसे जोय- णसए उ उच्चत्तणं प०, सब्वेसिपि णं वेलंधरअणुवेलंधरणागराईणं आवासपव्वया सत्तरसएकवीसाइं जोय- सयाई उई उचत्तेणं प०, लवणे णं समुद्दे सत्तरस जोयणसहस्साई सब्वग्गेणं प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए बहुममरमणिजाओ भूमिभागाओ सातिरेगाई सत्तरस जोयणसहस्साई उर्दू उप्पतित्ताततो पच्छा चारणाणं तिरिआ गती पवत्तति, चमरस्स णं असुरिंदस्स असुररण्णो तिगिछिकूडे उप्पायपव्वए सत्तरस पावीसाई जोयणसयाई उर्दू उच्चत्तणं प०, बलिस्स णं असुरिंदस्स झअगिंदे उप्पायपव्वए सत्तरस एकवी- साई जोयणसयाई उर्दू उच्चत्तेणं प०, सत्तरसविहे मरणे प०-आवीईमरणे ओहिमरणे आयंतियमरणे वला- यमरणे बसद्दमरणे अंतोसल्लमरणे तन्भवमरणे बालमरणे पंडितमरणे बालपंडितमरणे छउमत्थमरणे केव- . - - सप्तदशः समवायः श्री समवा- यां श्रीअभय० वृत्तिः ॥३१॥ लिमरणे वेहाणसमरणे गिद्धपिट्टमरणे भत्तपचक्खाणमरणे इंगिणिमरणे पाओवगमणमरणे, सुहमसंपराए ण भगवं सुहुमसंपरायभावे वहमाणे सत्तरस कम्मपगडीओ णिबंधति तं०-आभिणिबोहियणाणावरणे सुय- णाणावरणे ओहिणाणावरणे मणपजवणाणावरणे केवलणाणावरणे चक्खुदंसणावरणे अचक्खुदंसणावरणे ओहीदसणावरणे केवलदसणावरणे सायावेयणिजं जसोकित्तिनाम उच्चागोयं दाणंतरायं लाभंतरायं भोगंत- रायं उवभोगतरायं वीरिअअंतरायं, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइआणं नेरइयाणं सत्तरस पलि- ओवमाई ठिई प०, पंचमीए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं उकोसेणं सत्तरस सागरोवमाइं ठिई प०, छट्ठीए पुढवीए अत्थेगइयाणं जहण्णणं सत्तरस सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं सत्तरस पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं सत्तरस पलिओवमाइं ठिई प०, महा- सुके कप्पे देवाणं उक्कोसेणं सत्तरस सागरोवमाई ठिई प०, सहस्सारे कप्पे देवाणं जहण्णेणं सत्तरस सागरो- वमाइं ठिई प०, जे देवा सामाणं सुसामाणं महासामाणं पउमं महापउमं कुमुदं महाकुमुदं नलिणं महा- नलिणं पोंडरीअं महापोंडरीअं सुकं महासुकं सीहं सीहकतं सीहवीअं भावि विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं सत्तरस सागरोवमाइं ठिई प०, ते णं देवा सत्तरसहिं अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीससंति वा तेसि णं देवाणं सत्तरसहिं वाससहस्सेहिं आहारढे समुप्पज्जइ, संतेगड्या भवसिद्धिआ जीवा जे सत्तरसहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनि- -- - ॥३१॥ . प ।
ब्वाइस्मंति सव्ववुवाणमंतं करिस्संति ।। सूत्रं १७ ॥ अथ मप्तदशस्थानक, तच व्यक्तं, नवरमिह स्थितिसूत्रेभ्योऽर्वाग् दश, तथा अजीवकायासंयमो-विकटसुवर्णबहुमूल्यवस्त्रपात्र- पुस्तकादिग्रहणं, प्रेक्षायामसंयमो यः स तथा, स च स्थानोपकरणादीनामप्रत्युपेक्षणमविधिप्रत्युपेक्षणं वा,उपेक्षाऽसंयमोऽसंयमयोगेषु व्यापारणं संयमयोगेष्वव्यापारणं वा, तथा अपहृत्यासयमः अविधिनोच्चारादीनां परिष्ठापनतो यः स तथा, अप्रमार्जनाऽसंयमः- पात्रादरप्रमार्जनया विधिप्रमार्जनया वेति, मनोवाकायानामसंयमास्तेषामकुशलानामुदीरणानीति । असंयमविपरीतः संयमः। वेल- न्धरानुवेलन्धरावासपर्वतस्वरूपं क्षेत्रसमासगाथाभिरवगन्तव्यं, एताश्चैताः-"दस जोयणसाहस्सा लवणसिहा चकवालओ रुन्द । सोलससहस्स उचा सहस्समेगं तु ओगाढा ॥ १ ॥ देसूणमद्धजोयण लवणसिहोवरि दगं तु कालदुगे। अतिरेग २ परिवड्ढइ हायए वावि ॥ २ ॥ अभंतरियं वेलं धरति लवणोदहिस्स नागाणं । वायालीससहस्सा दुसत्तरि सहस्स बाहिरियं ।। ३॥ सट्ठी नागसहस्सा घरंति अग्गे दगं समुदस्स । वेलंधर आवासा लवणे य चउदिसिं चउरो ॥४॥ पुवदिसा अणुकमसो गोथुम १ दगभास २ संख ३ दगसीमा ४ । गोधुभे १ सिवए २ संखे ३ मणोसिले ४ नागरायाणो |५|| अणुवेलंधरवासा लवणे विदिसासु संठिआ चउरो। कोडे १ विज्जुप्पभे २ केलास ३ ऽरुणप्पभे ४ चेव ॥६॥ ककोडय कद्दमए केलासऽरुप्पभेत्थ नाग]रायाणो। बायालीससहस्से जनमध्याणि लनणशिला चकवालतो विस्तीर्णा । पोडशसहस्रोचा सहस्रमेकं त्वगाढा ॥१॥ देशोनार्धयोजनं लवणशिखोपरि दकं तु कालद्विके अतिरे- मारे परिवते हीयते वाऽपि ॥ २ ॥ अभ्यन्तरां वेलां धारयन्ति लवणोदधे गानां । द्वाचत्वारिंशत्सहस्त्राणि द्विसप्ततिः सहस्राणि वाह्यां ॥ ३ ॥ पि नाममहगाणि धारयति अग्रे दकं समुद्रस्य । वेलन्धराणामावासाः लवणे चतसृषु दिक्षु चत्वारः ॥ ४ ॥ पूर्वदिगनुक्रमतो गोस्तूभदकभासशहदक्सीमानः । गोरनमभिहनन.शिला नागराजाः ॥ ५ ॥ -~-
.
सप्तदशः
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥३२॥
गंतुं उयहिमि सव्वेवि.॥ ७॥ चत्तारि य जोयणसए तीसे कोसं. च उग्गया भूमी । सत्तरस जोयणसए इगवीसे ऊसिआ सवे
॥८॥"त्ति 'चारणाणं'ति जङ्घाचारणानां विद्याचारणानां च 'तिरित्ति तिर्यग् रुचकादिद्वीपगमनायेति, तिगिच्छिकूट उत्पात-
पर्वतो यत्रागत्य मनुष्यक्षेत्राभिगमनायोत्पतति, स चेतोऽसङ्ख्याततमेऽरुणोदयसमुद्रे दक्षिणतो द्विचत्वारिंशतं योजनसहस्राण्यति
क्रम्य, भवति, रुचकेन्द्रोत्पातपर्वतस्त्वरुणोदयसमुद्र एवं उत्तरतो एवमेव भवतीति, 'आवीईमरणे ति आ-समन्ताद्वीचय इव वीचयः
-आयुर्दलिकविच्युतिलक्षणावस्था यसिंस्तदावीचि अथवा वीचिः-विच्छेदस्तदभावादवीचि, दीर्घत्वं तु प्राकृतत्वात्तदेवंभूतं मरणमा-
वीचिमरणं प्रतिक्षणमायुर्द्रव्यविचटनलक्षणं, तथाऽवधिः-मर्यादा तेन मरणमवधिमरणं, यानि हि नारकादिभवानिवन्धनतयाऽऽयु:-
कर्मदलिकान्यनुभूय म्रियते यदि पुनस्तान्येवानुभूय मरिष्यति तदा तदवधिमरणमुच्यते, तद्र्व्यापेक्षया पुनस्तद्हणावधिं यावजी-
वस्य मृतत्वादिति, तथा 'आयंतियमरणे'ति आत्यन्तिकमरणं यानि नारकाघायुष्कतया कर्मदलिकान्यनुभूय म्रियते मृतश्च न पुन-
स्तान्यनुभूय मरिष्यतीति, एवं यन्मरणं तद्व्यापेक्षया अत्यन्तभावित्वादात्यन्तिकमिति, 'वलायमरणेति संयमयोगेभ्यो वलतां-
--भग्नव्रतपरिणतीनां व्रतिनां मरणं वलन्मरणं तथा वशेन-इन्द्रियविपयपारतन्त्र्येण ऋता-बाधिता वशार्ताः स्निग्धदीपकालकाव-
लोकनात् शलभवत् तथाऽन्तः मध्ये मनसीत्यर्थः शल्यमिव शल्यमपराधपदं यस्य सोऽन्तःशल्यो-लजाभिमानादिभिरनालोचिता-
तीचारस्तस्य मरणम् अन्तःशल्यमरणं, तथा यस्मिन् भवे-तिर्यग्मनुष्यभवलक्षणे वर्त्तते जन्तुस्तद्भवयोग्यमेवायुर्वद्ध्वा पुनः तत्क्ष-
अनुवेलन्धरावासा लवणे विदिक्षु चत्वारः संस्थिताः । ककोटको विद्युत्प्रभः कैलासोऽरूणप्रभ चैव ॥ ६॥ ककोंटककर्दमककैलासोऽरुणप्रभोऽत्र राजानः ।
द्वाचवारिंशत् सहस्राणि गत्वोदधौ सर्वे ॥ ७ ॥ चत्वारि योजनशतानि त्रिंशतकोश चोद्गता भूमिः । सप्तदशयोजनशतानि एकविशान्युच्छ्रिताः सर्वे ॥ ८ ॥
॥३२॥
RECE उकोसेणं अट्ठारसमुहुत्ते दिवसे भवइ सइ उक्कोसेणं अट्ठारसमुहुत्ता राती भवइ, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाण नेरइयाणं अट्ठारस सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं अट्ठारस पलिओबमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइआणं देवाणं अट्ठारस पलिओवमाइं ठिई प०, सह- स्सारे कप्पे देवाणं उकोसेणं अट्ठारस सागरोवमाइं ठिई प०, आणए कप्पे देवाणं अत्थेगइयाणं जहण्णेणं अद्वारस सागरोवमाइं ठिई प०, जे देवा कालं सुकालं महाकालं अंजणं रिटं सालं समाणं दुमं महादुमं विशालं सुसालं पउमं पउमगुम्मं कुमुदं कुमुदगुम्म नलिणं नलिणगुम्म पुंडरीअं पुंडरीयगुम्मं सहस्सारव- डिसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं अट्ठारस सागरोवमाई ठिई प० ते णं देवाणं अट्ठारसेहिं अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वा नीससंति वा तेसि णं देवाणं अट्ठारसवाससहस्सेहिं. आहारहे समुप्पज्जइ, संतेगइअ भवसिद्धिया जे अट्ठारसहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं १८॥ अथाष्टादशस्थानकम्, इह चाष्टौ सूत्राणि स्थितिसूत्रेभ्योऽर्वाक् सुगमानि च, नवरं 'बभेत्ति ब्रह्मचर्य यथौदारिककामभोगान्- मनुप्यतिर्यक्सम्बन्धिविपयान् तथा दिव्यकामभोगान्-देवसम्बन्धिन इत्यर्थः । तथा 'सखुड्डगवियत्ताण'त्ति सह क्षुद्रकैव्यक्तैश्च ये ते सक्षुद्रकव्यक्ताः तेषां, तत्र क्षुद्रका-चयसा श्रुतेन वाऽव्यक्ताः, व्यक्तास्तु ये वयाश्रुताभ्यां परिणताः, स्थानानि-परिहारसेवाश्रय- वस्तूनि व्रतपदक' महाव्रतानि सात्रभोजनविरातिश्च 'कायपदक' पृथिवीकायादि, अकल्प:-अकल्पनीयपिण्डशय्यावस्त्रपात्ररूप
अष्टादशः
समवायः
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥३३॥
अट्ठारसविहे बंभे पं० तं-ओरालिए कामभोगेणेव सयं मणेणं सेवइ नोवि अण्णं मणेणं सेवावेइ मणेणं सेवंतंपि
अण्णं न समणुजाणाइ ओरालिए कामभोगेणेव सयंवायाए सेवइ नोवि अण्णं वायाए सेवावेइ वायाए सेवंतंपि
अण्णं न समणुजाणाइ ओरालिए कामभोगे णेव सयं कायेणं सेवइ णोवि यऽण्णं कारणं सेवावेई कारणं से-
वंतंपि अण्णं न समणुजाणाइ, दिव्वे कामभोगे णेव सेयं मणेणं सेवइ णोवि अण्णं मणेणं सेवावेइ मणेणं
सेवतंपि अपणं न समणुजाणाइ दिब्वे कामभोगे व सयं वायाए सेवइ णोवि अण्णं वायाए सेवावेइ वायाए
सेवंतंपि अपणं न समणुजाणाइ दिव्वे कामभोगे णेव सयं कारणं सेवइ णोवि अण्णं कारणं सेवावेइ कारणं
सेवंतंपि अण्णं न समणुजाणाइ, अरहतो णं अरिहनेमिस्स अट्ठारस समणसाहस्सीओ उक्कोसिया समण-
संपया होत्था, समणणं भगवया महावीरेणं समणाणं णिग्गंथाणं सखुड्डयविअत्ताणं अट्ठारस ठाणा प०
तं-वयछकं ६ कायछकं १२, अकप्पो १३ गिहिभायणं १४ । पलियंक १५ निसिजा १६ य, सिणाणं १७
सोभवजणं १८ ॥१॥ आयारस्स णं भगवतो सचूलिआगस्स अट्ठारस पयसहस्साई पयग्गेणं प०, बंभीए णं
लिवीए अट्ठारसविहे लेखविहाणे प० तं-बभी जवणी लियादोसा ऊरिआ खरोदिआ खरसाविआ पहारा-
इया उच्चत्तरिआ अक्खरपुट्टिया भोगवयता वेणतिया णिण्हइया अंकलिवि गणिअलिवी गंधब्वलिवी भूय-
लिथि आदंसलिवी माहेसरीलिची दामिलिबी बोलिदिलिवी, अत्थिनत्थिप्पवायस्स णं पुब्वस्स अट्ठारस
पत्थू प०, धूमप्पभाए णं पुढवीए अहारसुत्तरं जोयणसयसहस्सं वाहल्लेणं प०, पोसासाढेसु णं मासेसु सइ
॥३३॥
पगणवाम गायअयणा ५५ ॥ 17 १४ ૧૨ ૧૩ १५.. ૧ ૬ १७ ૧૮ १५ चंदिमाति अ॥१॥ दावहवे उदगणाए, मडके तेत्तली इअ । नंदिफले अवरकंका, आइण्णे सुंसमा इअ ॥२॥ अवरे अ पोण्डरीए, णाए गगूणवीसमे । जंबूद्दीवे णं दीवे सुरिआ उकोसेणं पगूणवीसं जोयणसयाई उद्यमहो नवयंति, सुकेर्ण महग्गहे अवरेणं उदिए समाणे एगूणवीसं णक्खत्ताई समं चारं चरित्ता अवरेणं अत्यमणं उवागच्छद, जंबुद्दीवस्स णं दीवस्स कलाओ एगूणवीसं छेअणाओ प०, एगूणवीसं तित्थयरा अगारवाममज्झे वसित्ता मुंडे भवित्ता णं अगाराओ अणगारिअं पञ्चइआ, इमीसे णंरयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइआणं नेरइआणं पगूणवीस पलिओवमाई ठिई प०, छट्ठीए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं एगूणवी- ससागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं एगूणवीसपलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मी- साणेसु कप्पेसु अत्थेगझ्याणं देवाणं एगूणवीसं पलिओचमाई ठिई प०, आणयकप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं उमोसेणं पगूणवीससागरोवमाई ठिई ५०, पाणए कप्पे अत्थेगइयाणं देवाणं जहण्णणं एगूणवीससागरोवमाई लिई प०, जे देवा आणतं पाणतं णतं विणतं घणं सुसिरं इंदं इंदोकंतं इंदुत्तरवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उव- वगणा तेसि ण देवाणं उमोसेणं एगूणवीसप्तागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा एगूणवीसाए अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीससंति वा, तेसि णं देवाणं एगूणवीसाए वाससहस्सेहिं आहा- रहे ममुप्पजइ, संतेगइआ भवसिद्धिया जीवा जे एगूणवीसाए भवग्गंहणेहिं सिज्झिस्संति बुझिस्संति 5
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृतिः
॥३४॥
अष्टादशः
समवायः
IA
पदार्थः, 'गृहिभाजन स्थाल्यादिः पर्यको-मञ्चकादि निषद्यास्त्रिया सहासनं 'स्नान' शरीरक्षालनं 'शोभावर्जन' प्रतीतं । तथा आचार-
स्य' प्रथमाङ्गस्य सचूलिकाकस्य-चूडासमन्वितस्य, तस्य पिण्डैषणाद्याः पञ्च चूलाः द्वितीयश्रुतस्कन्धात्मिकाः स च नवब्रह्मचर्या-
भिधानाध्ययनात्मकप्रथमश्रुतस्कन्धरूपः, तस्यैव चेदं पदप्रमाणं न चूलानां, यदाह-नववंभचेरमइओ अट्ठारस पयसहस्सीओ वेओ
हवइ य सपंचचूलो बहुबहुतरओ पयग्गेणं ॥ १॥" ति, यच्च सचूलिकाकस्येति विशेषणं तत्तस्य चूलिकासत्ताप्रतिपादनार्थ, न तु
पदप्रमाणाभिधानार्थ, यतोऽवाचि नन्दीटीकाकृता-'अट्ठारसपयसहस्साणि पुण पढमसुयखंधस्स नवबंभचेरमइयस्स प्रमाण, विचि-
तत्थाणि य सुत्ताणि गुरूवएसओ तेसिं अत्थो जाणियब्वोत्ति, पदसहस्राणीह यत्रार्थोपलब्धिस्तत्पदं, ‘पदाणे-ति पदपरिमाणे-
नेति, तथा 'बंमिति ब्राह्मी-आदिदेवस्य भगवतो दुहिता ब्राझी वा-संस्कृतादिभेदा वाणी तामाश्रित्य तेनैव या दर्शिता अक्षर-
लेखनप्रक्रिया सा ब्राझीलिपिः अतस्तस्या ब्राया लिपेः 'ण' मित्यलङ्कारे लेखो-लेखनं तस्या विधानं-भेदो लेखविधानं प्रज्ञप्त,
तद्यथा-बभीत्यादि, एतत्स्वरूपं न दृष्टमिति न दर्शितं । तथा यल्लोके यथाऽस्ति यथा वा नास्ति अथवा स्याद्वादाभिप्रायस्तत्तदेवास्ति
नास्ति वेत्येवं प्रवदंतीत्यस्तिनास्तिप्रवादं, तच्च चतुर्थ पूर्व तस्य, तथा धूमप्रभा पञ्चमी अष्टादशोत्तरं अष्टादशयोजनसहस्राधिकमि-
त्यर्थः, 'वाहल्येन पिण्डेन, 'पोसासाढे'त्यादेरेवं योजना-आषाढमासे 'सई' इति सकृदेकदा कर्कसङ्कान्तावित्यर्थः . उत्कर्षण-उत्कर्ष-
तोऽष्टादशमुहूत्तों दिवसो भवति, षट्त्रिंशद्घटिका इत्यर्थः, तथा पौषमासे सकृदिति-मकरसङ्क्रान्तौ रात्रिश्चविधेति, कालसुकाला-
दीनि विंशतिर्विमानानि ॥ १८ ॥
१ नवब्रह्मचर्यमयोऽष्टादशपदसहात्रिको वेदः भवंति च सपञ्चचूलो बहुवहुतरक: पदाग्रेण ॥ १ ॥
॥३४॥
૧ ૫ 13 १४ खामिअविउसविआणं पुणोदीरत्ता भवइ ससरक्खपाणिपाए अकालसजायकारए यावि भवइ कलहकरे सहकरे शंभकरे सुरप्पमाणभोई एसणाऽसमिते आवि भवइ, मुणिसुब्वए णं अरहा वीसं धणूई उड्ढे उनत्तणं होत्था, सब्वेविअ णं घणोदही वीसं जोयणसहस्साई वाहल्लेणं प०, पाणयस्सणं दविंदस्स देवरण्णो वीसं सामाणिअसाहस्सीओ प०, णपुंसयवेयणिजस्स णं कम्मस्स वीसं सागरोवमकोडाकोडीओ बंधओ बंधठिई प०, पञ्चावाणस्सणं पुवस्स वीसंवत्थु, उस्सप्पिणिओसप्पिणिमंडले वीसंसागरोवमकोडाकोडी- ओ कालो प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं वीसं पलिओवमाई ठिई प०, छट्टीए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं वीसं सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं वीसं पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं वीसं पलिओवमाइं ठिई प०, पाणते कप्पे देवाणं उक्कोसेणं वीसं सागरोवमाइं ठिई प०, आरणे कप्पे देवाणं जहण्णेणं वीसंसागरोवमाई ठिई प०, जे देवा सायं विसायं सुविसायं सिद्धत्थं उप्पलं भित्तिलं तिगिच्छं दिसासोवत्थियं पलंबं रुइलं पुष्पं सुपु- फं पुप्फावत्तं पुष्फपभं पुप्फर्कतं पुप्फवण्णं पुप्फलेसं पुप्फज्झयं पुप्फसिंगं पुप्फसिद्धं पुप्फुत्तरवडिंसगं विमाणं देवताए उबवण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेण वीसं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा वीसाए अद्धमासाणं आणमंनि वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीसमंति वा, तेसि णं देवाणं वीसाए वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पजइ, संगइआ भवसिद्धिआ जीवा जे वीसाए भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति ।
--
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥३५॥
विंशतितम
समवायः
ch
मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणं अंतं करिस्संति ॥ सूत्रं १९ ॥
अथैकोनविंशतितमस्थानं, तत्र स्थितिसूत्रेभ्यः पञ्च सूत्राणि सुगमानि च, नवरं ज्ञातानि-दृष्टान्तास्तत्प्रतिपादकान्यध्ययनानि
पष्ठाङ्गप्रथमश्रुतस्कन्धवर्तीनि, 'उक्खित्ते' त्यादि सार्द्ध रूपकद्वयम्, इदं च षष्ठाङ्गाधिगमादवसेयमिति, तथा 'जंबुद्दीवे गं' इत्यादौ
भावना-सूयौँ स्वस्थानादुपरि योजनशतं तपतोऽधश्चाष्टादश शतानि, तत्र च समभूतलेऽष्टौ भवन्ति, दव चापरविदेहे जगतीप्रत्यास-
नदेशे, जम्बूद्वीपापरविदेहे हि निम्नीभवत् क्षेत्रमन्तिमे विजयद्वारस्य देशे अधोलोकदेशमधिगतमिति, द्वीपान्तरसूयास्तूचं शतम-
घोऽष्टशतानि, क्षेत्रस्य समत्वादिति, तथा शुक्रसूत्रे जयन्स 'नक्खत्ताईति विभक्तिपरिणामानक्षत्रैः समं सह चार-चरणं चरित्वा-
विधायेति, तथा 'कलाओं त्ति 'पंचसए छब्बीसे छच्च कला वित्थडं भरहवास'मित्यादिषु जम्बूद्वीपगणितेषु याः कला उच्यन्ते ता
योजनस्यैकोनविंशतिभागच्छेदनाः, एकोनविंशतिभागरूपा इति भावः, "अगारमझे वसित्त'त्ति अगारं-गेहं अधिक-आधिक्येन
चिरकालं राज्यपरिपालनतः आ–मर्यादया नीत्या वसित्वा-उपित्वा तत्र वासं विधायेति, अध्यष्टया प्रवजिताः, शेषास्तु पञ्च
कुमारभाव एवेत्याह च-“वीरं अरिहनेमि पास महिं च वासुपुजं च । एए मोतूण जिणे अवसेसा आसि रायाणो ॥१॥"त्ति ॥
वीसं असमाहिठाणा पं तं-दवदवचारि यावि भवइ अपमजियचारि आवि भवई दुप्पमजियचारि आवि
भवइ अतिरित्तसज्जासणिए रातिणिअपरिभासी थेरोवघाइए भूओवघाइए संजलण्णे कोहणे पिढिमंसिए
अभिक्खणं २ ओहारइत्ता भवइ णवाणं अधिकरणाणं अणुप्पण्णाणं उप्पाएत्ता भवइ पोराणाणं अधिकरणाणं
२
॥३५॥
૧ ૫ १२ १४ खामिअविउसविआणं पुणोदीरत्ता भवइ ससरक्खपाणिपाए अकालसजायकारए यावि भवइ कलहको सहकरे अंगकरे सूरप्पमाणभोई एसणाऽसमिते आवि भवइ, मुणिसुब्वए णं अरहा वीसं धणूई उड्ढे उचत्तणं होत्था, सब्वेविअ णं घणोदही वीसं जोयणसहस्साई वाहल्लेणं प०, पाणयस्सणं देविंदस्स देवरण्णो वीसं सामाणिअसाहस्सीओ प०, णपुंसयवेयणिजस्स णं कम्मस्स वीसं सागरोवमकोडाकोडीओ बंधओ बंधठिई प०, पचखाणस्स णं पुवस्स वीसंवत्थु, उस्सप्पिणिओसप्पिणिमंडले वीसंसागरोवमकोडाकोडी- ओ कालो प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्यंगइयाणं नेरइयाणं वीसं पलिओवमाई ठिई प०, छट्ठीए पुढवीए अत्यंगइयाणं नेरइयाणं वीसं सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं वीसं पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं वीसं पलिओवमाई ठिई प०, पाणते कप्पे देवाणं उकोसेणं वीसं सागरोवमाई ठिई प०, आरणे कप्पे देवाणं जहण्णेणं वीसंसागरोवमाई ठिई प०, जे देवा सायं विसायं सुविसायं सिद्धत्थं उप्पलं भित्तिलं तिगिच्छं दिसासोवत्थियं पलंबं रुइलं पुप्फ सुपु- पर्फ पुप्फावत्तं पुप्फपभं पुप्फकंतं पुप्फवण्णं पुप्फलेसं पुप्फज्झयं पुप्फसिंगं पुप्फसिद्धं पुप्फुत्तरवडिंसगं विमाणं देवताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेण वीसं सागरोवमाइं ठिई प०, ते णं देवा वीसाए अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीसमंति वा, तेसि णं देवाणं वीसाए वाससहस्सोहिं आहारट्ठे समुप्पजइ, संतेगइआ भवसिद्धिआ जीवा जे वीसाए भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति ,
विंशतितमः
--
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
समवायः
वृत्तिः
॥३६॥
परिणिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्र २०॥
अथ विंशतितमस्थाने किञ्चिल्लिख्यते, तत्र स्थितिसत्रेभ्योऽवाक् सप्त सूत्राणि, तत्र समाधानं समाधिः-चेतसः खास्थ्य
मोक्षमार्गेऽवस्थानमित्यर्थः न समाधिरसमाधिस्तस्याः स्थानानि-आश्रयभेदाः पर्याया वा असामाधिस्थानानि, तत्र ‘दवदवचार'
त्ति यो हि द्रुतं द्रुतं चरति-गच्छति सोऽनुकरणशब्दतो दवदवचारीत्युच्यते, चापीत्युत्तरासमाधिस्थानापेक्षया समुच्चयार्थः, भवतीति
प्रसिद्ध, सच द्रुतं द्रुतं संयमात्मनिरपेक्षो व्रजन्नात्मानं प्रपतनादिभिरसमाधौ योजयति अन्यांश्च सत्त्वान् मन्नसमाधौ योजयति, सत्त्ववधज-
नितेन च कर्मणा परलोकेऽप्यात्मानमसमाधौ योजयति, अतो द्रुतगन्तृत्वमसमाधिकारणत्वादसमाधिस्थानम्, एवमन्यत्रापि यथायो.
गमवसेयं १, तथा अप्रमार्जितचारी २ दुष्प्रमार्जितंचारी च ३ स्थाननिषीदनत्वग्वर्त्तनादिष्वात्मादिविराधनां लभते, तथाऽतिरिक्ता-
अतिप्रमाणा शय्या-वसतिरासनानि च-पीठकादीनि यस्य सन्ति सोतिरिक्तशय्यासनिकः, स च अतिरिक्तायां शय्यायां घध-
शालादिरूपायामन्येऽपि कार्पटिकादय आवसन्ति इति तैः सहाधिकरणसम्भवादात्मपरावसमाधौ योजयतीति, एवमासनाधिक्येनापि
वाच्यमिति ४, तथा 'रात्निकपरीभाषी' आचार्यादिपूज्यपुरुषपराभवकारी, स चात्मानमन्यांचासमाधौ योजयत्येव ५, तथा स्थविरा-
आचार्यादिगुरवः तानाचारदोषेण शीलदोषेण च ज्ञानादिभिर्वोपहन्तीत्येवंशीलः स एव चेति स्थविरोपघातिकः ६, तथा भूतानि-
एकेन्द्रियास्ताननर्थत उपहन्तीति भूतोपघातिकः ७, तथा सञ्जवलतीति सञ्जवलनः-प्रतिक्षणरोषणः ८, तथा क्रोधनः-सकृत्
क्रुद्धोऽत्यन्तक्रुद्धो भवति ९, तथा पृष्ठिमांसाशिका-पराङ्मुखस्य परस्यावर्णवादकारी १०, 'अभिक्खणं ओहारयित्त'त्ति अभीक्ष्ण-
मभीक्ष्णमवधारयिता-शक्तितस्याप्यर्थस्य निशक्तितस्यैवमेवायमित्येवं वक्ता, अथवाऽवहारयिता-परगुणानामपहारकारी, यथा
-
॥३६॥
अदासादिकमपि परं भणति-दासस्त्वं चौरस्त्वमित्यादि ११, तथाऽधिकरणानां-कलहानां यन्त्रादीनां वोत्पादयिता १२, 'पोराणाणं' नि पुराननानां कलहानां क्षमितव्यवशमितानां-मर्पितत्वेनोपशान्तानां पुनरुदीरयिता भवति १३, तथा 'सरजस्कपाणिपादों' यः मचेतनादिरजोगुण्डितेन हस्तेन दीयमानां भिक्षां गृह्णाति, तथा योऽस्थण्डिलादेः स्थण्डिलादौ सङ्क्रामन्न पादौ प्रमार्टि अथवा यस्तथाविध कारणे (ऽसति) सचित्तादिपृथिव्यां कल्पादिनाऽनन्तरितायामासनादि करोति स सरजस्कपाणिपाद इति १४, तथा अकालस्वाध्यायादिकारकः प्रतीतः १५, तथा कलहकरः' कलहहेतुभूतकर्तव्यकारी १६, तथा 'शब्दकरः' रात्रौ महता शब्देनोल्ला- पस्वाध्यायादिकारको गृहस्थभाषाभापको वा १७, तथा 'झज्ञाकरों' येन येन गणस्य भेदो भवति तत्तत्करो, येन वा गणस्य मनो- दुःखं समुत्पद्यते तद्भापी १८, तथा 'सूरप्रमाणभोजी' सूर्योदयादस्तमयं यावदशनपानाद्यभ्यवहारी १९, एपणाअसमितश्चापि भवति- अनेपणां न परिहरति, प्रेरितश्चासौ साधुभिः कलहायते, तथाऽनेषणीयमपरिहरन् जीवोपरोधे वर्तते, एवं चात्मपरयोरसमाधिकरणा- दसमाधिस्थानमिदं विंशतितममिति २० । तथा घनादधयः-सप्तपृथिवीप्रतिष्ठानभूताः, सामानिकाः-इन्द्रसमानद्धयः साहरूयः- महस्राणि, बन्धतो-वन्धसमयादारभ्य बन्धस्थितिः स्थितिवन्ध इत्यर्थः, प्रत्याख्याननामकं पूर्व नवम, सतादीनि चैकविंशति- विमाननामानीति ।। २० ।। पवीस सयला पण्णत्ता, तंजहा-हत्थकम्मं करेमाणे सवले मेहुणं पडिसेवमाणे सबले राइभोअणं भुंज- माणे सवले आहाकम्मं भुंजमाणे सबले सागारियं पिंडं भुंजमाणे संबले उद्देसियं कीयं आह९ दिजमाणं भुंजमाणे सवले अभिग्वर्ण पडियाइक्खेत्ता णं भुंजमाणे सबले अंतो कण्हं मासाणं गणाओ गणं संकम-
,
११.
१२
१३.
श्री समवा-
एकविंश
तितमः
समवायः
१४
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥३७॥
૧૫
१६.
१७
माणे सबले अंतो मासस्स तओ दगलेवे करेमाणे सबले अंतो मासस्स तओ माईठाणे सेवमाणे 'सबले
रायपिंडं मुंजमाणे सबले आउहिआए पाणाइवायं करेमाणे सबले आउहिआए मुसावायं वदमाणे सबले
आउद्दिआए अदिण्णादाणं गिण्हमाणे सबले आउहिआए अणंतरहिआए पुढवीए ठाणं वा निसीहियं वा
चेतेमाणे सबले एवं आउटिआ चित्तमंताए पुढवीए एवं आउहिआ चित्तमंताए सिलाए कोलावासंसि वा
दारुए ठाणं वा सिज्ज वा निसीहियं वा चेतेमाणे सबले जीवपइढिए सपाणे सबीए सहरिए सउत्तिङ्गे पणग-
दगमट्टीमकडासंताणए तहप्पगारे ठाणं वा सिजं वा निसीहियं वा चेतेमाणे सबले आउहिआए मूलभोअणं
वा कंदभोअणं वा तयाभोयणं वा पवालभोयणं वा पुप्फभोयणं वा फलभोयणं हरियभोयणं वा पूंजमाणे
सबले अंतो संवच्छरस्स दस दगलेवे करमाणे सबले अंतो संवच्छरस्स दस माइठाणाइ सेवमाणे सबले
अभिक्खणं २ सीतोदयवियडवग्धारियपाणिणा असणं वा पाणं वा खाइम वा साइमं वा पडिगाहित्ता भुज-
माणे सवले । णिअट्टिबादरस्स णं खवितसत्तयस्स मोहणिजस्स कम्मरस एकवीस कम्मंसा संतकम्मा प०
तं०-अपचक्खाणकसाए कोहे अपञ्चक्खाणकसाए माणे अपचक्खाणकसाए माया अपञ्चक्खाणकसाए लोभे
पञ्चक्खाणावरणकसाए कोहे पचक्खाणावरणकसाए माणे पचक्खाणावरणकसाए माया पच्चक्खाणावरण
कसाए लोभे इत्थिवेदे पुंवेदे णपुंवेदे हासे अरति रति भय सोग दुगुंछा । एकमेकाए णं ओसप्पिणीए
पंचमछट्ठाओ समाओ एकवीसं एकवीसं वाससहस्साई कालेणं प० तं०-दूसमा दूसमदूसमा, एगमेगाए ण
૨૧
॥३७॥
उस्मप्पिणीप पढमबितिआओ समाओ एकवीसं एकवीसं वाससहस्साई कालेणं प० तं-दूसमदूसमाए दममाए य, इमीसे ण रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाण नेरइयाणं एकवीसपलिओवमाई ठिई प०, छट्ठी पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरझ्याणं एकवीस सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं एगवी- मपलिओवमाई ठिई प०, मोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं एकवीसं पलिओवमाई ठिई प०, आरणे कप्पे देवाणं उकोसेणं एकवीसं सागरोवमाई ठिई प०, अच्चुते कप्पे देवाणं जहण्णणं एकवीस सागरो- यमाई ठिई प०, जे देवा सिरिवच्छं सिरिदामकंडं मल्लं किटं चावोण्णतं अरण्णवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उबवण्णा नेसिणं देवाणं एकवीसं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा एवीसाए अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंनि वा उस्ससंति वा नीससंति वा, तेसि णं देवा एकवीसाए वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, सं- तेगड्या भवसिद्धिआ जीवा जे एकवीसाए भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संतिमुचिस्संति परिनिवाइ- स्मंनि सञ्चदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं २१ ॥ अर्थकविंशतिनमस्थानक, तत्र चत्वारि सूत्राणि स्थितिसूत्रैविना सुगमानि, नवरं शवलं-कर्बुरं चारित्रं यैः क्रियाविशेषैर्भवति ने शवलास्तद्योगात्सायोऽपि, ते एवं-तत्र हस्तकर्म-वेदविकारविशेपं कुर्वन्नुपलक्षणत्वात्कारयन् वा शबलो भवत्येकः १ एवं मैथुनं प्रतिसेवमानोनिक्रमादिभित्रिभिः प्रकारैः २ तथा रात्रिभोजनं दिवागृहीतं दिवाभुक्तमित्यादिभिश्चतुभिर्भङ्गकैरतिक्रमादिभिश्च भुञ्जानः ३ तथा आधाकर्म ४ सागारिका-स्थानदाता तत्पिण्डं ५ औद्देशिक क्रीतमाहृत्य दीयमानं (च) भुञ्जानः उपलक्षणत्वात्पामिच्चाच्छे- १ - एकविंश तितमः समवायः श्री समवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥३८॥ धानिसृष्टग्रहणमपीह द्रष्टव्यमिति ६, यावत्करणोपात्तपदान्येवमर्थतोऽवगन्तव्यानि, अभीक्ष्णं २ प्रत्याख्यायाशनादि भुञ्जानः ७ अन्तः पण्णां मासानामेकतो गणाद्गणमन्यं सङ्क्रामन् ८ अन्तर्मासस्य त्रीनुदकलेपान् कुर्वन्, उदकलेपश्च नाभिप्रमाणजलावगाहन- मिति, ९, अन्तमासस्य त्रीणि मायास्थानानि, स्थानमिति-भेदः १०, राजपिण्डं भुञ्जानः ११, आकुट्टया प्राणातिपातं कुर्वन्, उपेत्य पृथिव्यादिकं हिंसन्नित्यर्थः १२, आकुट्टया मृषावादं वदन् १३, अदत्तादानं गृह्णन् १४, आकुट्टयैवानन्तहितायां पृथिव्यां स्थान वा नैषेधिकं वा चेतयन् कायोत्सर्ग स्वाध्यायभूमि वा कुर्वन्नित्यर्थः १५, एवमाकुट्टया सस्निग्धसरजस्कायां पृथिव्यां सचित्तवत्यां शिलायां लेष्टौ वा कोलावासे दारुणि, कोला-घुणाः तेषामावासः १६ अन्यस्मिंश्च तथाप्रकारे समाणे सवीजादौ स्थानादि कुर्वन् १७ आकुट्टया मूलकन्दादि भुञ्जानः १८ अन्तः संवत्सरस्य दशोदकलेपान् कुर्वन् १९ तथाऽन्तः संवत्स- रस्य दश मायास्थानानि च २० तथा अभीक्ष्णं-पौनःपुन्येन शीतोदकलक्षणं यद्विकटं-जलं तेन व्यापारितो-व्याप्तो यः पाणिः-हस्तः स तथा तेनाशन प्रगृह्य भुञ्जानः शबलः इत्येकविंशतितमः २१॥ तथा निवृत्तिबादरस्य-अपूर्वकरणस्याष्टमगुणस्थानवर्तिन इत्यर्थः, णं वाक्यालङ्कारे, क्षीणं सप्तकम्-अनन्तानुबन्धिचतुष्टयदर्शनत्रयलक्षणं यस्य स तथा, तस्य मोहनीयस्य कर्मणः एकविंशतिः कर्माशा- अप्रत्याख्यानादिकषायद्वादशनोकषायनवकरूपा उत्तरप्रकृतयः सत्कर्म-सत्तावस्थं कर्म प्रज्ञप्तमिति, तथा श्रीवत्सं श्रीदामगण्डं माल्यं कृष्टिं चापोन्नत आरणावतंसकं चेति षद् विमाननामानीति ॥ २१ ॥ बावीस परीसहा प० त०-दिगिंगछापरीसहे पिवासापरीसहे सीतपरीसहे उसिणपरीसहे दंसमसगपरीसहे अचेलपरीसहे अरइपरीसहे इत्थीपरीसहे चरिआपरीसहे निसीहियापरीसहे सिञ्जापरीसहे अक्कोसपरीसहे - ३ ४ ॥३८॥ .
यहपरीसहे जायणापरीसहे अलाभपरीसहे रोगपरीसहे तणफासपरीसहे जल्लपरीमहे सकारपुरकारपरीसहे पण्णापरीसहे अण्णाणपरीसहे दंसणपरीसहै, दिट्ठिवायस्स णं बावीसं सुत्ताई छिन्नछेयणइयाई ससमयसु- तपरिवाडीए यावीसं सुत्ताई अछिन्नछेयणइयाई आजीवियसुत्तपरिवाडीए वावीसं सुत्ताइं तिकणइयाई तेरा- सिअमुत्तपरिवाडीए याचीसं मुत्ताई चउणइयाई समयसुत्तपरिवाडीए, बावीसविहे पोग्गलपरिणामे प० २०-कालवण्णपरिणामेनीलवण्णपरिणामे लोहियवणपरिणामे हालिद्दवणपरिणामे सुकिल्लवण्णपरिणामे सुन्भि गंधपरिणाभे दुन्भिगंधपरिणामे तित्तरसपरिणामे कड्डयरसपरिणामे कसायरसपरिणामे अंबिलरसपरिणामे महुररसरिणामे कक्खडफासपरिणामे मउयफासपरिणामे गुरुफासपरिणामे लहुफासपरिणामे सीतफासपरि- णामे उसिणफासपरिणामे णिद्धफासपरिणामे लुक्खफासपरिणामे अगुरुलहुफासपरिणामे गुरुलहुफास- परिणामे, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं बावीसं पलिओवमाई ठिई प०, छडीए पुढवीए अक्रोसेणं बावीसं सागरोवमाई ठिई प०, अहेसत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं जहण्णणं यावीसं सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं बावीसं पलिओवमाइं ठिई प०, सोह- म्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं बावीसं पलिओवमाई ठिई प०, अचुते कप्पे देवाणं बावीसं सागरो- वमाई ठिई प०, हेहिमहेडिमगेवेजगाणं देवाणं जहणणं यावीस सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा महियं विसूहियं विमलं पभासं वणमालं अच्चुतवडिंसगं विमाणं देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उक्कोसेणं
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥३९॥
द्वाविंश
तितमः
समवायः
वावीसं सागरोचमाई ठिई प०, ते णं देवा णं धावीसाए अद्धमासएणं आणमंति वा पाणमंति वा उस्स-
संति वा नीससंति वा, तेसि णं देवाणं बावीस वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पज्जइ, संतेगइया भवसिद्धिया
जीवा जे बावीसं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति वुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं
करिस्संति ॥ सूत्रं २२॥
द्वाविंशतितमं तु स्थानं प्रसिद्धार्थमेव, नवरं सूत्राणि षद् स्थितेराक्, तत्र मार्गाच्यवननिर्जरार्थ परिषह्यन्ते इति परीषहाः,
'दिगिछत्ति बुभुक्षा सैव परीषहो दिगिञ्छापरीपह इति, सहनं चास्य मर्यादानुल्लङ्घनेन, एवमन्यत्रापि १, तथा पिपासा-तृट् २
शीतोष्णे प्रतीते ३-४ तथा दंशाश्च मशकाश्च दंशमशका उभयेऽप्येते चतुरिन्द्रिया महत्त्वामहत्वकृतश्चैषां विशेषोऽथवा दंशो-दंशनं
भक्षणमित्यर्थः, तत्प्रधाना मशका दंशमशकाः, एते च यूकामत्कुणमत्कोटकमक्षिकादीनामुपलक्षणमिति ५ तथा चेलानां-वस्त्राणां
बहुधननवीनावदातसुममाणानां सर्वेषां वाऽभावः अचेलत्वमित्यर्थः ६ अरतिः मानसो विकारः ७ स्त्री प्रतीता ८ 'चर्या' ग्रामादिष्व-
नियतविहारित्वं ९ 'नैपेधिकी' सोपद्रवेतरा च स्वाध्यायभूमिः १० 'शय्या' मनोज्ञामनोज्ञवसतिः संस्तारको वा ११ 'आक्रोश'
दुर्वचनं १२ 'वधो' यष्टयादिताडनं १३ 'याचना' भिक्षणं तथाविधे प्रयोजने मार्गणं वा १४ अलाभरोगौ प्रतीतौ १६ तृणस्पर्शः
संस्तारकाभावे तृणेषु शयानस्य १७ 'जल्ला' शरीरवस्त्रादिमलः १८ सत्कारपुरस्कारौ च वस्त्रादिपूजनाभ्युत्थानादिसंपादनेन सत्कारेण
वा पुरस्करणं-सन्मानानं सत्कारपुरस्कारः १९ ज्ञान-सामान्येन मत्यादि क्वचिदज्ञानमिति श्रूयते २० दर्शनं सम्यग्दर्शनं, सहनं चास्य
क्रियादिवादिनां विचित्रमतश्रवणेऽपि निश्चलचित्ततया धारणं २१ 'प्रज्ञा' स्वयं विमर्शपूर्वको वस्तुपरिच्छेदो मतिज्ञानविशेषभूत
m
॥३९॥
इति २२। 'दृष्टियादो' द्वादशाङ्गः, स च पञ्चधा-परिकर्म १ सूत्र २ पूर्वगत ३ प्रथमानुयोग ४ चूलिका ५ भेदात्, तत्र दृष्टिवादस्य द्वितीये प्रस्थाने द्वाविंशतिः मूत्राणि, तत्र [सर्वे] द्रव्यपर्यायनयाद्यर्थसूचनात् सूत्राणि, 'छिन्नच्छेयणइयाई ति इह यो नयः सूत्रं छिन्नं छेदेनेच्छति स छिन्नछेदनयः यथा 'धम्मो मंगलमुकट्टमित्यादिश्लोकः सूत्रार्थतः छेदनयस्थितो न द्वितीयादिश्लोकानपेक्षते, इत्येव यानि मूत्राणि छिन्नछेदनयवन्ति तानि छिन्नछेदनयिकानि, तानि च स्वसमया-जिनमताश्रिता या सूत्राणां परिपाटि:-पद्धतिस्तस्यां स्वसमयपरिपाटयां भवन्ति तया वा भवन्तीति, तथा 'अछिन्नच्छेयणझ्याई' ति इह यो नयः सूत्रमच्छिन्नं छेदेनेच्छति सोऽच्छि- न्नछेदनयो यथा 'धम्मोमंगलमुक्कट्ठ'मित्यादिश्लोकोऽर्थतो द्वितीयादिश्लोकमपेक्षमाण इत्येवं यान्यच्छिन्नच्छेदनयवन्ति तान्यछिन्न- नछेदनयिकानि तानि चाजीविकमूत्रपरिपाटयां-गोशालकमतप्रतिबद्धसूत्रपद्धत्त्यां तया वा भवन्ति, अक्षररचनाविभागस्थितान- प्यर्थतोऽन्योऽन्यं प्रेक्षमाणानि भवन्तीति भावना, तथा 'तिकणइयाईति नयत्रिकाभिप्रायाचिन्त्यन्ते यानि तानि नयत्रिकवन्तीति त्रिकनयिकानीत्युच्यन्ते, 'राशिकसूत्रपरिपाटया' इह त्रैराशिका गोशालकमतानुसारिणोऽभिधीयन्ते, यस्मात्ते सर्व च्यात्मकमिच्छन्ति, तद्यथा-जीवोऽजीवो जीवाजीवश्वति, तथा लोकोऽलोको लोकालोकश्चेत्यादि, नयचिन्तायामपि ते त्रिविधनयमिच्छन्ति, तद्यथा-द्रव्या- स्तिकः पर्यायास्तिकः उभयास्तकश्चेति, एतदेव नयत्रयमाश्रित्य त्रिकनयिकानीत्युक्तमिति, तथा 'चउकनइयाई ति नयचतुष्काभि- पायानश्चिन्त्यन्ते यानि तानि चतुष्कनयिकानि, नयचतुष्कं चैवं नैगमनयो द्विविधः-सामान्यग्राही विशेषग्राही च, तत्र यः सामान्य- ग्राही स सङ्ग्रहेऽन्तभूतो विशेपग्राही तु व्यवहारे, तदेवं सङ्ग्रहव्यवहारऋाजूसूत्राः शब्दादित्रयं चैक एवेति चत्वारो नया इति, 'स्व- ममये' त्यादि तथैवेति, तथा पुद्गलानाम्-अण्वादीनां परिणामो-धर्मः पुद्गलपरिणामः, स च वर्णपञ्चकगन्धद्वयरसपञ्चस्पर्शाष्टक- किरियाठाणा आहारपार अपचक्खाणकिरिआ अणगारसुयं अदइज्ज णालंदइज्ज , जंबुद्दीवेणं दीवे भारहे श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय त्रयोविंश तितमः समवायः वृत्तिः ૧૯ २० ૨૧ ૨૨ ૨૩ ॥४०॥ मेदाविंशतिधा; तथा गुरुलघुरगुरुलघु इति भेदद्वयक्षेपाद् द्वाविंशतिः तत्र गुरुलघु द्रव्यं यत्तिर्यग्गामि वाय्वादि अगुरुलघुर्यत् स्थिरं सिद्धिक्षेत्रं घण्टाकारव्यवस्थितज्योतिष्कविमानादीति, तथा महितादीनि षद् विमाननामानि ॥ २२ ॥ तेवीसं सुयगडज्झयणा प०, तं०-समए वेतालिए उवसग्गपरिणा थीपरिष्णा नरयविभत्ती महावीर- थुई कुसीलपरिभासिए विरिए धम्म समाही मग्गे समोसरणे आहत्तहिए गंथे जमईए गाथा पुंडरीए वासे इमीसे णं ओसप्पिणीए तेवीसाए जिणाणं सूरुग्गमणमुहुत्तंसि केवलवरनाणदंसणे समुप्पण्णे, जंबु- दीवे णं दीवे इमीसे णं ओसप्पिणीए तेवीसं तित्थकरा पुत्वभवे एकारसंगिणो होत्था तं०-अजित संभव अभिणंदण सुमई जाव पासो वद्धमाणो य, उसमे णं अरहा कोसलिए चोदसपुवी होत्था, जंबुद्दीवे णं दीवे इमीसे ओसप्पिणीए तेवीसं तित्थंकरा पुब्वभवे मंडलिरायाणो होत्था तं०-अजित संभव अभिणंदण जाव पासो वद्धमाणो य, उसमे णं अरहा कोसलिए पुव्वभवे चकवट्टी होत्था, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढ- वीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं तेवीसं पलिओवमाई ठिई प०, अहेसत्तमाए णं पुढवीए अत्थेगइयाण नेरइ- याणं तेवीसं सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं तेवीसं पलिओवमाइं ठिई ५०, सोहम्मीसाणाणं देवाणं अत्थेगइयाणं तेवीसं पलिओवमाइं ठिई प०, हेटिममज्झिमगेविजाणं देवाणं जह- पणेणं तेवीसं सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा हेहिमगेवेजयविमाणेसु देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं . १ ॥४०॥ 7 उकोसणं तेवीस सागरोयमात्रा गरणीनं मागविमाइ ठद उकोसेणं तेवीसं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा तेवीसाए अद्धमासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊस- संति वा नीससंति वा, तेसि णं देवाणं तेवीसाए वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पज्जइ, संतेगइआ भवसि- द्विआ जीवाजे तेवीसाए भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संतिमुचिस्संति परिनिब्वाइस्संति सव्वदुक्खा- णमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं २३ ॥ त्रयोविंशतिस्थानकं सुगममेव, नवरं चत्वारि सूत्राणि अर्वाक् स्थितिमेत्रभ्यः, तत्र सूत्रकृताङ्गस्य प्रथमे श्रुतस्कन्धे पोडशाध्यय- नानि द्वितीये सप्त, तेषां चान्वर्थस्तदधिगमाधिगम्य इति ॥ २३ ॥ उन्वीसं देवाहिदेवा पतं०-उसभअजितसंभवअभिणंदणसुमइपउमप्पहसुपासचंदप्पहसुविधिसीअलसिजंस- वासुपुजविमलअणतधम्मसंतिकथुअरमल्लीमुणिसुब्वयनमिनेमीपासवद्धमाणा, चुल्लहिमवंतसिहरीणं वासहरप- व्वयाणं जीचाओ चउब्वीसंचउव्वीसं जोयणसहस्साईणवबत्तीसे जोयणसए एगं अकृत्तीसइभागंजोयणस्स किंचिविसेसाहिआओ आयामेणं प० चउवीसं देवट्ठाणा सइंदया प०, सेसा अहमिंदा अनिंदा अपुरोहिआ, उत्तरायणगते णं सुरिए चउवीसंगुलिए पोरिसिछायं णिवत्तइत्ता णं णिअति, गंगासिंधूओणं महाणदीओ पवाहे सानिरेगेणं चउबीसं कोसे वित्थारेणं प०, रत्तारत्तवतीओ णं महाणदीओ पवाहे सातिरेगे चउवीसं कोसे वित्थारेणं पन्नत्ता, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थे० चउवीसं पलिओवमाई० अहेसत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाण नेरइयाणं चउवीसं सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं चउ- श्री समवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥४१॥ चतुर्विंश तितमः समवायः वीसं पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणे णं देवाणं अत्थेगइयाणं चउवीसं पलिओवमाइं ठिई प०, हेटि- मउवरिमगेवेजाणं देवाणं जहणणेणं चउवीसं सागरोवमाइं ठिई प, जे देवा हेटिममज्झिमगेवेजयविमाणेसु देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं चउवीसं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा चउवीसाए अद्ध- मासाणं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वाणीससंति वा तेसिणं देवाणंचउवीसाए वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे चउवीसाए भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुझिस्संति मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ २४ ॥ चतुर्विंशतिस्थानके षट् सूत्राणि स्थितेः प्राक्, सुगमानि च, नवरं देवानास्-इन्द्रादीनामधिका देवाः पूज्यत्वाद्देवाधिदेवा इति, तथा 'जीवाओत्ति जम्बूद्वीपलक्षणवृत्तक्षेत्रस्य वर्षाणां वर्षधराणां (च) ऋज्वी सीमा जीवोच्यते, आरोपितज्याधनुर्जीवाकल्पत्वात्, तयोश्च लघुहिमवच्छिखरिसत्कयोः प्रमाणं २४९३२ अष्टत्रिंशद्भागश्व योजनस्य किञ्चिद्विशेषाधिकः, अत्र गाथा-'चउवीस सहस्साई नव य सए जोयणाण बत्तीसे । चुल्लहिमवंतजीवा आयामेणं कलद्धं च ॥१॥ त्ति, कलार्द्धमिति-एकोनविंशतिभागस्याड़, तच्चा- त्रिंशद्भाग एव भवतीति, चतुर्विशतिदेवस्थानानि-देवभेदाः, दश भवनपतीनां, अष्टौ व्यन्तराणां, पञ्च ज्योतिष्कानां, एक कल्पो- पपनत्रैमानिकानां, एवं चतुर्विंशतिः, सेन्द्राणि चमरेन्द्रायधिष्ठितानि शेषाणि, च ग्रैवेयकानुत्तरमुरलक्षणानि अहं अहं इत्येवमिन्द्रा येषु तान्यहमिन्द्राणि, प्रत्यात्मेन्द्रकाणीत्यर्थः, अत एव अनिन्द्राणि-अविद्यमाननायकानि अपुरोहितानि-अविद्यमानशान्तिकर्मकारीणि, उपलक्षणपरत्वादस्याविद्यमानसेवकजनानीति, तथोत्तरायणगतः-सर्वाभ्यन्तरमण्डलप्रविष्टः सूर्यः कर्कसङ्क्रान्तिदिन इत्यर्थ, चतुर्विंशत्य- - ॥४१॥ 8 इगुलिकां पौरुष्यां-महरे भवा छाया पौरुपीया तां छायां हस्तप्रमाणशङ्कोरिति गम्यते, 'निर्वयं कृत्वा णं-वाक्यालङ्कारे 'निवर्तते' सर्वाभ्यन्तरमण्डलात् द्वितीयमण्डलमागच्छति, आह च-'आसाढमासे दुपये'त्यादि, 'पवह' इति यतः स्थानान्नदी प्रवहति चोढुं प्रवत्तने, स च पग्रहदात्तोरणेन निर्गम इह सम्भाव्पते, न पुनर्योऽन्यत्र प्रवहशब्देन मकरमुखप्रणालनिर्गमः प्रपातकुण्डनिर्गमो वा विरक्षितः, नत्र हि जंबूद्वीपप्रज्ञप्त्यामिह च पञ्चविंशातकोशप्रमाणा गङ्गादिनद्यो विस्तारतोऽभिहिताः ॥ २४ ॥ पुरिमपच्छिमगाणं तित्थगराणं पंचजामस्स पणवीसं भावणाओ पण्णत्ता, तं जहा-ईरिआसमिई मणगुत्ती वयगुत्ती आलोयभायणभोयणं आदाणमंडमत्तनिक्खेवणासमिई ५ अणुवीतिभासणया कोहविवेगे लोभ- विवेगे भयविवेगे हासविवेगे ५ उग्गहअणुण्णवणया उग्गहसीमजाणणया सयमेव उग्गहं अणुगिण्हणया साहम्मियउग्गह अणुषणविय परिभुजणया साहारणभत्तपाणं अणुण्णविय पडिभुंजणया ५ इत्थीपसुपंड- गसंसत्तगसयणासणवज्ञणया इत्थीकहविवजणया इत्थीणं इंदियाणमालोयणवजणया पुवरयपुव्वकीलिआणं अणणुसरणया पणीनाहारविवजणया ५ सोइंदियरागोवरई चक्खिदियरागोवरई घाणिदियरागोवरई जिभि- दियरागोवरई फासिंदियरागोवरई ५, मल्ली णं अरहा पणवीसं धणु उर्दू उच्चत्तेणं होत्था, सब्वेवि दीहवेय- दृपव्वया पणवीसं जोयणाणि उर्ल्ड उच्चत्तणं प० पणवीसं पणवीसं गाउआणि उश्विद्धणं प०, दोचाए णं. पुढवीए पणवीसं णिरयावाससयसहस्सा प० [आयारस्स णं भगवओ सचूलिआयस्स पणवीसं अज्झयणा प० नं-सत्थपरिण्णा लोगविजओ सीओसणीअ सम्मत्तं। आवंतिधुयविमोह उवहाणसुयं महपरिणा॥१॥ .
१० ૧૨ ૧૩ १४ ૧૫ ૧૬ ૨૩ २४ २५ समवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥४२॥ पञ्चविं तितम समवार पिंडेसण सिजिरिआ भासज्झयणा य वत्थ पाएसा । उग्गहपडिमा सत्तिकसत्तया भावण विमुत्ती ॥२॥ निसीहज्झयणं पणवीसइमं । मिच्छादिहिविगलिदिए णं अपजत्तए णं संकिलिट्ठपरिणामे णामस्स कम्मस्स पणवीसं उत्तरपयडीओ णिबंधति-तिरियगतिनाम विगलिंदियजातिनाम ओरालिअसरीरणामं तेअगस- रीरणामं कम्मणसरीरनामं हुंडगसंठाणनामं ओरालिअसरीरंगोवंगणामं छेवट्ठसंघयणनामवण्णनामंगंधणामं रसणामं फासणामं तिरिआणुपुब्विनाम अगुरुलहुनाम उवघायनामं तसनामंबादरणामं अपजत्तयणामं पत्तेय- सरीरणाम अथिरणामं असुभणामं दुभगणाम अणादेजनामं अजसोकित्तिनामं निम्माणनामं२५,गंगासिंधूओ ण महाणदीओ पणचीसं गाऊयाणि पुहुत्तेणं दुहओ घडमुहपवित्तिएणं मुत्तावलिहारसंठिएणं पवातेण पडंति, रत्तारत्तवइओ णं महाणदीओ पणवीसंगाउयाणिपुहुत्तेणं मकरमुहपवित्तिएणंमुत्तावलिहारसंठिएणं पवातेण पडंति, लोगबिंदुसारस्स णं पुवस्स पणवीसं वत्थू प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेर- इयाणं पणवीसं पलिओवमाई ठिई प०, अहेसत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाइं नेरइयाणं पणवीसं सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं पणवीसं पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणे णं देवाणं अत्थेगइयाणं पणवीस पलिओवमाइं ठिई प०, मज्झिमहेहिमगेवेजाणं देवाणं जहण्णेणं पणवीसं सागरो- बमाई ठिई प०, जे देवा हेहिमउवरिमगेवेजगविमाणेसु देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं 'उकोसेणं पण- चीस सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा पणवीसाए अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणनंति वा उस्ससंति वा ॥४२॥ ल ܀ M । R5 नीस्ससंति वा, तेसि णं देवाणं पणवीसं वासस सहस्सेहिं आहारहे समुप्पजइ, संतेगझ्या भवसिद्धिया जीवा जे पणवीसाप भवग्गहणेहि सिज्झिस्संति बुझिस्संति मुचिस्संति परिनिब्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्मेति ॥ २५॥ पञ्चविंगतिस्थानकमपि सुबोधं, नवरमिह स्थितेराग नव सूत्राणि, तत्र "पचजामस्स"त्ति पञ्चानां यामानां-महा- बनानां समाहारः पञ्चयामं तस्य भावणाओ'त्ति प्राणातिपातादिनिवृत्तिलक्षणमहाव्रतसंरक्षणाय भाग्यन्ते इति भावना- स्ता प्रति महावत पञ्च पञ्चेति, तत्र्यासमित्याद्याः पञ्च प्रथमस्य महाव्रतस्य तत्रालोकभाजनभोजन-आलो- कनपूर्व भाजने-पात्रे भोजन-भक्तादेरभ्यवहरणम्, अनालोक्यभाजनभोजने हि प्राणिहिंसा सम्भवतीति, तथा अनुविचिन्त्य- भाषणतादिका द्वितीयस्य, तत्र विवेकः-परित्यागः, तथा अवग्रहानुज्ञापनादिकास्तृतीयस्य, तत्रावग्रहानुज्ञापना १ तत्र चानुज्ञाते सीमापरिनानं २ ज्ञातायां च सीमायां स्वयमेव 'उग्गहण' मिति अवग्रहस्याऽनुग्रहणता पश्चात्स्वीकरणमवस्थानमित्यर्थः ३, साधर्मि- काणां-गीतार्थसमुदायविहारिणां संविग्नानामवग्रहो मासादिकालमानतः पञ्चक्रोशादिक्षेत्ररूपः सार्मिकावग्रहस्तं तानेवाऽनुज्ञाप्य तस्यैव परिभोजनता-अवस्थानं साधर्मिकाणां क्षेत्रे वसतौ वा तैरनुज्ञाते एव वस्तव्यमिति भावः ४, साधारण-सामान्यं यद्भक्तादि तदनुनाप्याचार्यादिकं तस्य परिभोजनं चेति ५, तथा स्व्यादिसंसक्तशयनादिवर्जनादिकाश्चतुर्थस्य, प्रणीताहारः अतिस्नेहवानिति, तथा श्रोत्रेन्द्रियरागोपरत्यादिकाः पञ्चमस्य; अयमभिप्रायो-यो यत्र सजति तस्य तत्परिग्रह इति, ततश्च शब्दादी रागं कुवता ते परिगृहीता भवन्तीति परिग्रहविरतिर्विराधिता भवति, अन्यथा त्वाराधितेति, वाचनान्तरे आवश्यकानुसारेण दृश्यन्ते । तथा 'मिच्छ-
श्रीसमवा-
यांगे
पञ्चविंश
तितमः
समवायः
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥४३॥
दिहि'त्यादि, मिथ्यादृष्टिरेव तिर्यग्गत्यादिकाः कर्मप्रकृतीनाति न सम्यग्दृष्टिः, तासां मिथ्यात्वप्रत्ययत्वादिति मिथ्यादृष्टिग्रहणं,
विकलेन्द्रियो-द्वित्रिचतुरिन्द्रियाणामन्यतमः, णमित्यलङ्कारे, पर्याप्तोऽन्या अपि बनातीत्यपर्याप्तग्रहणं, अपर्याप्तक एव ह्येता अप्रशस्ताः
परिवर्त्तमानिका बध्नाति, सोऽप्येताः संक्लिष्टपारणामो बनातीति संक्लिष्टपरिणाम इत्युक्तम् , अयमपि द्वीन्द्रियाद्यपर्याप्तकप्रायोग्य
बन्नाति, तत्र 'विगलिंदियजाइनामति कदाचित् द्वीन्द्रियजात्या सह पञ्चविंशतिः कदाचिद् त्रीन्द्रियजात्या एवमितरथाऽपीति,
'गंगा' इत्यादि पञ्चविंशतिगव्यूतानि पृथुत्वेन यः प्रपातस्तेनेति शेषः, 'दुहओ'त्ति द्वयोर्दिशोः पूर्वतो गड्डा अपरतः सिन्धुरि-
त्यर्थः, पद्मदाद्विनिर्गते पञ्च २ योजनशतानि पर्वतोपरि गत्वा दक्षिणाभिमुखे प्रवृत्ते 'घडमुहपवित्तिएणं'ति घटमुखादिव पञ्चविंश-
तिक्रोशपृथुलजिहिकात् मकरमुखप्रणालात् प्रवृत्तेन मुक्तावलीनां मुक्तासरीणां यो हारस्तत्संस्थितेन प्रपातेन-प्रपतन्जलसंतानेन
योजनशतोच्छ्रितस्य हिमवतोऽधोवर्तिनोः स्वकीययोः प्रपातकुण्डयोः प्रपततः, एवं रक्तारक्तवत्यौ, नवरं शिखरिवर्षधरोपरिप्रतिष्ठि-
तपुण्डरीकहदात्प्रपतत इति, तथा लोकबिन्दुसारं-चतुर्दशपूर्वमिति ॥ २५ ।।
छव्वीसं दसकप्पववहाराणं उद्देसणकाला प० तं०-दस दसाणं छ कप्पस्स दस ववहारस्स, अभवसिद्धियाणं
जीवाणं मोहणिजस्स कम्मस्स छब्बीसं कम्मंसा संतकम्मा प०. तं०-मिच्छत्तमोहणिज्जं सोलस कसाया
इत्थीवेदे पुरिसवेदे नपुंसकवेदे हासं अरति रति भयं सोगं दुगुंछा,इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाण
नेरइयाणं छव्वीसं पलिओवमाई ठिई प०, अहेसत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं छब्बीसंसागरोवमाई
ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं छव्वीसं पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणे णं देवाणं
भ
॥४३॥
म अत्गल्याणं छब्बीस पलिओवमाई ठिई प०, मज्झिममज्झिमगेवेजयाणं देवाणं जहण्णेणं छब्बीसं साग- रोवमाई ठिई प०, जे देवा मज्झिमहेहिमगेवेजयविमाणेसु देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं छब्बीस सागरोवमाई ठिई प० ते णं देवा छव्वीसाए अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वा नीमसंति वा, तेसि णं देवाणं छब्बीसं वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पजइ, संतगइया भवसिद्धिया जीवा जे छब्बीसेहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्सति मुचिस्संति परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ २६ ॥ पविशतिस्थानकं व्यक्तमेव, नवरं उद्देशनकाला यत्र श्रुतस्कन्धेऽध्ययने च यावन्त्यध्ययनान्युदेशका वा तत्र तावन्त एव उद्दे- शनकाला-उदेगावसराः श्रुतोपचाररूपा इति, तथा अभव्यानां त्रिपुञ्जीकरणाभावेन सम्यक्त्वमिश्ररूपं प्रकृतिद्वयं सत्तायां न भव- तीति पड्विंशतिसत्कमांशा भवन्तीति ॥ २६ ॥ सत्ताचीसं अणगारगुणा प० तं०-पाणाइवायाओ वेरमणं मुसावायाओ वेरमणं अदिन्नादाणाओवेरमणं मेहु- णाओ बेरमणं परिग्गहाओ वेरमणं सोइंदियनिग्गहे चक्विंदियनिग्गहे घाणिदियनिग्गहे जिभिदियनि- ग्गहे फासिदियनिग्गहे कोहविवेगे माणविवेगे मायाविवेगे लोभविवेगे भावसच्चे करणसचे जोगसचे खमा विरागया मणसमाहरणया वयसमाहरणया कायसमाहरणया णाणसंपण्णया दंसणसंपण्णया चरित्तसंप- पणया वेयणअहियासणया मारणंतीयअहियासणया, जंबुद्दीवे दीवे अभिड्वज्जेहिं सत्तावीसाए णक्खत्तेहिं R . श्री समवा- यांगे श्रीअभय वृत्तिः ॥४४॥ सप्तविंश तितमः समवाय संववहारे वद्दति, एगमेगे णं णक्खत्तमासे सत्तावीसाहिं राइंदियाहिं राइंदियग्गेणं प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु विमाणपुढवी सत्तावीसं जोयणसयाई बाहल्लेणं प०, वेयगसम्मत्तबन्धोवरयस्स णं मोहणिजस्स कम्मस्स सत्तावीसं उत्तरपगडीओ संतकम्मंसा प०, सावणसुद्धसत्तमीसु णं सूरिए सत्तावीसंगुलियं पोरि- सिच्छार्य णिवत्तइत्ता णं दिवसखेत्तं नियद्देमाणे रयणिखेत्तं अभिणिवद्दमाणे चारं चरइ, इमीसे णं रयण- प्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं सत्तावीसं पलिओवमाई ठिई प०, अहेसत्तमाए पुढवीए अत्थेगइ- याणं नेरइयाणं सत्तावीसं सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं सत्तावीसं पलिओ- वमाइं ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं सत्तावीसं पलिओवमाई ठिई प०, मज्झि- मउवरिमगेवेजयाणं देवाणं जहण्णेणं सत्तावीसं सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा मज्झिमगेवेजयविमाणेसु देवत्ताए उववपणा तेसि णं देवाणं उकोसेणं सत्तावीसं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा सत्तावीसाए अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा नीससंतिवा,तेसिणं देवाणं सत्तावीस वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे सत्तावीसाए भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिब्वाइस्संति सब्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ २७ ॥ सप्तविंशतिस्थानमपि व्यक्तमेव, केवलं पट् सूत्राणि स्थितेरा, तत्र अनगाराणां-साधूनां गुणाः-चारित्रविशेषरूपाः अनगार- गुणाः, तत्र महात्रतानि पञ्चेन्द्रियनिग्रहाश्च पञ्च क्रोधादिविवेकाश्चत्वारः सत्यानि त्रीणि, तत्र भावसत्यं-शुद्धान्तरात्मता करणसत्यं- ॥४४॥ A यत्प्रतिलेसनाक्रियां यथोक्तां सम्यगुपयुक्तः कुरुते योगसत्य-योगाना-मनःप्रभृतीनामवितथत्वं १७ क्षमा-अनभिव्यक्तक्रोधमान- म्यम्पस द्वेषमञ्जितस्याप्रीतिमात्रस्याभावः, अथवा क्रोधमानयोरुदयनिरोधः, क्रोधमानविवेकशब्दाभ्यां तदुदयप्राप्तयोस्तयोनिरोधः मागेवाभिहित इति न पुनरुक्तताऽपीति १८ विरागता अभिष्वङ्गमात्रस्याऽभावः,अथवा मायालोभयोरनुदयो, मायालोभविवेकशब्दाभ्या तूदपप्राप्तयोस्तयोनिरोधः प्रागभिहित इतीहापि न पुनरुक्ततेति १९, मनोवाकायानां समाहरणता,पाठान्तरतः समन्याहरणता-अकुशलानां रोधावयः २२ नानादिसम्पन्नतास्तिस्रः २५ वेदनातिसहनता-शीताद्यतिसहनं २६ मारणान्तिकातिसहनता-कल्याणमित्रबुद्धथा मार- णान्तिकोपसर्गसहनमिति २७, तथा जम्बूद्वीपे न धातकीखण्डादौ अभिजिद्वजैः सप्तविंशत्या नक्षत्रर्व्यवहारः प्रवर्तते, अभिजिनक्षत्र- म्योत्तरापाढचतुर्थपादानुप्रवेशनादिति, तथा मासो नक्षत्रचन्द्राभिवद्धितऋत्वादित्यमासभेदात्पश्चविधोऽन्यत्रोक्तः, तत्र नक्षत्रमासः- चन्द्रस्य नक्षत्रमण्डलभोगकाललक्षणः सप्तविंशतिः रात्रिन्दिवानि-अहोरात्राणि रात्रिन्दिवाणेति-अहोरात्रपरिमाणापेक्षयेदं परिमाणं नतु सर्वथा, तस्याधिकत्वाद्, आधिक्यं चाहोरात्रसप्तपष्टिभागानामेकविंशत्येति, "विमाणपुढवी"त्ति विमानानां पृथिवी-भूमिका, तथा वेदकसम्यक्त्ववन्धः-क्षायोपशमिकसम्यक्त्वहेतुभूतशुदलिकपुञ्जरूपा दर्शनमोहनीयप्रकृतिस्तस्य 'उवरओ'त्ति प्राकृतत्वादुद्वलको- वियोजको जन्तुः तस्य मोहनीयकमणोऽष्टाविंशतिविधस्य मध्ये सप्तर्विशतिरुत्तरप्रकृतयः सत्कर्माशाः सत्तायामित्यर्थः, एकस्योद्वलि- तत्वादिति, तया श्रावणमासस्य शुद्धसप्तम्यां सूर्यः सप्तविंशत्यङ्गुलिका हस्तप्रमाणशङ्कोरिति गम्यते पौरुषी छायां निवर्त्य दिवस- क्षेत्र-विकरमकागमाकाशं निवर्द्धयन्-प्रकाशहान्या हानि नयन् रजनीक्षेत्रम्-अन्धकाराक्रान्तमाकाशमभिवर्द्धयन्-प्रकाशहान्या वृद्धि नयन्-चार चरति-व्योममण्डले भ्रमणं करोति, अयमत्र भावार्थः-इह किल स्थूलन्यायमाश्रित्य आपाढयां चतुर्विंशत्याला- 551255
श्री समवा-
सप्तविंश
तितमः
समवायः
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥४५॥
माणा पौरुषीच्छाया भवति, दिनसप्तके सातिरेकं छायाऽगुलं वर्द्धते, ततश्च श्रावणशुद्धसप्तभ्यामङ्गलत्रयं बर्द्धते, सातिरेकैकविंशतित-
मदिनत्वात्तस्याः, तदेवमाषाढयाः सत्कैरङ्गुलैः सह सप्तविंशतिरङ्गुलानि भवन्ति, निश्चयतस्तु कर्कसङ्क्रान्तेरारभ्य यत्सातिरेकैकविंशति-
तमं दिनं तत्रोक्तरूपा पौरुषीच्छाया भवति ॥ २७ ॥
अट्ठावीसविहे आयारपकप्पे प००-मासिआ आरोषणा संपंचराईमासिया आरोवणा सदसराइमासिआ
आरोवणा एवं चेव दोमासिआ आरोवणा सपंचराईदोमासिया आरोवणा एवं तिमासिआ आरोवणा
चउमासिया आरोवणा उवघाइया आरोवणा अणुवघाइया आरोवणा कसिणा आरोवणा अकसिणा आरोवणा
एतावता आयारपकप्पेएताव ताव आयरियब्वे, भवसिद्धियाणं जीवाणं अत्थेगइयाणं मोहणिजस्स कम्मस्स
अट्ठावीसं कम्मंसा संतकम्मा पन्त-सम्मत्तवेअणिज मिच्छत्तवेयणिजं सम्ममिच्छत्तवेयणिज्जं सोलस कसाया
णव णोकसाया, आभिणिबोहियणाण अट्ठावीसइविहे प० तं०-सोइंदियअत्थावग्गहे चक्विंदियअत्थावग्गहे
घाणिंदियअत्थावग्गहे जिभिदियअस्थावग्गहे फासिंदियअत्थावग्गहे णोइंदियअत्थावग्गहे सोइंदियवंजणो
रगहेवाणिदियवंजणोग्गहे जिभिदियवंजणोग्गहे फार्सिदियवंजणोग्गहे सोर्तिदियईहा चक्खिदियईहा घाणि-
दियईहा जिभिदियईहा फार्सिदियईहा पोइंदियईहा सोलिदियावाए चखिदियावाए घाणिदियावाए
जिभिदियावाए फासिंदियाचाए णोइंदियावाए सोइंदिअधारणा चक्खिदियधारणा घाणिदियधारणा जि.
भिदियधारणा फार्सिदियधारणा पोई वियघारगा, ईसाणे णं कप्पे अढावीसं विमाणावाससयसहस्सा प०,
-----
॥४५॥
M जीये ण देवगइम्मि बंधमाणे नामस्स कम्मस्स अट्ठावीसं उत्तरपगडीओ णिबंधति, तं०-देवगतिनाम पंचिं- दियजानिनामं वेउब्वियसरीरनामं तेयगसरीरनामं कम्मणसरीरनामं समचउरंससंठाणणामं उब्वियसरीरंगो- बंगणाम बग्णणामं गंधणामं रसणामं फासनामं देवाणुपुब्बिणामं अगुरुलहुनाम उवधायनाम पराघायनाम उस्मासनामं पसत्यविहायोगइणामं तसनामं वायरणामं पज्जत्तनामं पत्तेयसरीरनाम थिराथिराणं सुभासु- भाणं आपजाणापजाणं दोण्हं अण्णयरं एग नाम णिबंधइ जसोकित्तिनामं निम्माणनामं, एवं चेव नेरइ- आवि, णाणत्तं अप्पसत्थविडायोगइणामं हुंडगसंठाणणाम अथिरणामं दुब्भगणामं असुभनामं दुस्सरनामं अणादिजणाम अजसोकित्तीणामं निम्माणनामं, इभीले णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं अट्ठावीमं पलिओवमाई ठिई प०, अहे सत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं अट्ठावीसं सागरोवमाई लिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं अट्ठावीसं पलिओचमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु- देवाणं अत्थेगइयाणं अट्ठावीसं पलिओवमाई ठिई प०, उवरिमहेहिमगेवेजयाणं देवाणं जहण्णेणं अट्ठावीसं मागरोबमाई ठिई प०, जे देवा मज्झिमउवरिमगेवेजएसु विमाणेसु देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उक्को- सणं अहावीसं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा अट्ठावीसाए अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा मसंनि वा नीससंति वा. तेसि णं देवाणं अट्ठावीसाए वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पजइ, संतेगड्या भवमिडिया जीवा जे अट्ठावीसाए भवग्गणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुच्चिस्संति परिनिव्वाइस्संति मजदुक्खाणमनं करिस्संति ॥२८॥ ४ य श्रीअभय० वृत्तिः ॥४६॥ अष्टाविंश तितमः समवायः अष्टाविंशतिस्थानकमपि व्यक्तं, नवरमिह पञ्च स्थितेः प्राक् सत्राणि, तत्र आचारः प्रथमाङ्गं तस्य प्रकल्प अध्ययनविशेषो निशी- थमित्यपराभिधानं आचारस्य वा-साध्वाधारस्य ज्ञानादिविषयस्य प्रकल्पो-व्यवस्थापनमित्याचारप्रकल्पः, तत्र क्वचिद् ज्ञानाद्याचा- रविषये अपराधमापन्नस्य कस्याचित् प्रायश्चित्तं दत्त, पुनरन्यमपराधविशेषमापन्नस्ततस्तत्रैव प्राक्तने प्रायश्चित्ते मासवहनयोग्य मासिकं प्रायश्चित्तमारोपितमित्येवं मासिक्यारोपणा भवति, तथा पञ्चरात्रिकाद्धयोग्य मासिकशुद्धियोग्यं चापराधद्वयमापन्नस्ततः पूर्वदत्ते प्रायश्चिचे सपञ्चरात्रिमासिकप्रायश्चित्तारोपणात्सपञ्चरात्रमासिक्यारोपणा भवति, एवं मासिक्यारोपणाः षड् ६ एवं द्विमासिक्यः ६ त्रिमासिक्यः ६ चतुर्मासिक्योऽपि ६ चतुर्विंशतिरारोपणाः, तथा सार्द्धदिनद्वयस्य पक्षस्य चोपघातनेन लघूनां मासादीनां प्राचीन- प्रायश्चित्ते आरोपणा उपघातिकारोपणा, यदाह-"अद्धेण छिन्नसेसं पुन्बद्धेणं तु संजुयं काउं । देज्जा य लहुयदाणं गुरुदाणं तत्तिय चेव ॥ १॥" ति यथा मासाई १५ पञ्चविंशतिका च सार्द्धद्वादश सर्वमीलने सार्द्धसप्तविंशतिरिति लघुमासः, तथा मासद्वयार्द्ध मासो मासिकस्यार्द्ध पक्ष उभयमीलने सार्दो मास इति लघुद्विमासिकं २५ तथा तेपामेव सार्द्धदिनद्वयाद्यनुरातनेन गुरूणामारोपणा अनुद्घातिकारोपणा २६, तथा यावतोऽपराधानापन्नस्तावतीनां तच्छुद्धीनामारोपणा कृत्वारोपणा २७ तथा वहूनपराधानापन्नस्य पण्मासान्तं तप इतिकृत्वा षण्मासाधिक तपाकर्म तेष्वेवान्तर्भाव्य शेषमारोप्यते यत्र सा अकृत्लारोपणेत्यष्टाविंशतिः २८, एतच सम्यग् निशीथविंशतितमोद्देशकादवगम्यम्, अत्रैव निगमनमाह-एतावांस्तावदाचारप्रकल्पः, इह स्थानके आरोपणामाश्रित्य विवक्षि- तोऽन्यथा तद्वथतिरेकेणाऽपि तस्योद्घातिकानुद्घातिकरूपस्य भावात्, अथवैतावानेवाऽयं तावदाचारप्रकल्पः, शेषस्याऽत्रैवाऽन्तर्भा- वात्, तथा एतावत्ताचदाचरितव्यमित्यपि, तथैव देवगतिस्त्रे स्थिरास्थिरयोः शुभाशुभयोरादेयानादेययोश्च परस्परं विरोधित्वेनेकदा - - ॥४६॥ । AROM 5-15 बन्धाभावादन्यदन्यतरद्रभातीत्युक्तं, तत्र चैकशब्दग्रहणं भापामात्र एवाऽवसेयमिति, नारकसूत्रे विंशतिस्ता एव प्रकृतयोऽष्टानां तु स्याने अष्टावन्या वनानि, एतदेवाह-एवं चेवे' त्यादि, नानात्वं विशेषः ।। २८ ॥ एगूणतीसइविहे पावसुयपसंगे णं प० तं-भोमे उप्पाए सुमिणे अंतरिक्खे अंगे सरे वंजणे लक्खणे, भोमे तिबिहे प० नं० सुत्ते नित्ती वत्तिए, एवं एकेक तिविहं, विकहाणुजोगे विजाणुजोगे मंताणुजोगे जोगाणुजोगे अण्णतिथियपवत्ताणुजोगे, आसाढे णं मासे एगूणतीसराइंदिआई राइंदियग्गेणं प०, (एवं चेव) भद्दवए णं मासे कत्तिए णं मासे पोसे णं मासे फग्गुणे णं मासे वइसाहे णं मासे, चंददिणे णं एगूणतीसं मुहुत्ते साति- रेगे मुहत्तग्गेणं प०, जीवे णं पसत्यज्झवसाणजुत्ते भविए सम्मदिट्ठी तित्थकरनामसहिआओ णामस्स णियमा पगूणतीस उत्तरपगडीओ नियंधित्ता वेमाणिएसु देवेसु देवत्ताए उववजह, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीप अत्यंगइयाणं नेरइयाणं एगणतीसं पलिओवमाई ठिई प०, अहे सत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेर- इयाणं एगूणतीसं सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं एगूणतीसं पलिओवमाई ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु देवाण अत्थेगइयाणं एगूणतीसं पलिओवमाई ठिई प०, उवरिममज्झिमगेवेज- याणं देवाण जद्दण्णेणं एगूणतीसं सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा उपरिमहेहिमगेवेजयविमाणेसु देवत्ताए उबवण्णा तेसि ण देवाणं उक्कोसेणं पगूणतीसं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा एगूणतीसाए अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा ऊससंति वा नीससंति वा तेसि णं देवाणं एगूणतीसं वाससहस्सेहिं आहारहे
+
.
एकोन
त्रिंशत्तमः
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥४७॥
समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे एगूणतीसभवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति
परिनिव्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ खूनं २९ ॥
एकोनत्रिंशत्तमस्थानकमपि व्यक्तमेव, नवरं नवेह सूत्राणि स्थितेः प्राक् तत्र पापोपादानानि श्रुतानि पापश्रुतानि तेषां
प्रसङ्गः-तथाऽऽसेवनारूपः पापश्रुतप्रसङ्गः, स च पापश्रुतानामेकोनत्रिशद्विधत्वात् तद्विध उक्तः, पापश्रुतविषयतया पापश्रुतान्येवो-
च्यन्ते, अत एवाह-'भोमे' त्यादि, तत्र भौम-भूमिविकारफलाभिधानप्रधानं निमित्तशास्त्रं, तथा 'उत्पातं' सहजरुधिरवृष्टयादिलक्षणो-
त्पातफलनिरूपकं निमित्तशास्त्रं, एवं स्वप्न-स्वमफलाविभावकं, 'अन्तरिक्षम्' आकाशप्रभवग्रहयुद्धभेदादिभावफलनिवेदकं अङ्गशरी-
रावयवप्रमाणस्पन्दितादिविकारफलोद्भावकं 'स्वर' जीवाजीवादिकाश्रितस्वस्वरूपफलाभिधायकं व्यञ्जनं-मषादिव्यञ्जनफलोपदर्शकं
लक्षणं-लाञ्छनाधनेकविधलक्षणव्युत्पादकमित्यष्टौ, एतान्वेव सूत्रवृत्तिवार्तिकभेदाच्चतुर्विंशतिः, तत्राङ्गवर्जितानामन्येषां सूत्रं सहस्त्र-
प्रमाणं वृत्तिलक्षप्रमाणा वार्तिक वृत्ताख्यानरूपं कोटिप्रमाणं, अङ्गस्य तु सूत्रं लक्षं वृत्तिः कोटी वात्तिकमपरिमितमिति, तथा
विकथानुयोगः-अर्थकामोपायप्रतिपादनपराणि कामन्दकवात्स्यायनादिनि भारतादीनि वा शास्त्राणि २५ तथा विद्यानुयोगो-रोहिणी-
प्रभृतिविद्यासाधनाभिधायकानि शास्त्राणि २६ मन्त्रानुयोगश्चेटकाहिमन्त्रसाधनोपायशास्त्राणि २७ योगानुयोगो-वशीकरणादियोगा-
भिधायकानि हरमेखलादिशास्त्राणि २८ अन्यतीथिंकेभ्यः–कपिलादिभ्यः सकाशाद्यः प्रवृत्तः स्वकीयाचारवस्तुतत्त्वानामनुयोगो-
विचारः तत्पुरस्करणार्थः शास्त्रसन्दर्भ इत्यर्थः सोऽन्यतीर्थिकप्रवृत्तानुयोग इति २९। तथाऽऽषाढादय एकान्तरिता षण्मासा एकोनत्रिं-
दिवा इति-रात्रिदिवसपरिमाणेन भवन्ति स्थूलन्यायेन, कृष्णे पक्षे प्रत्येक रात्रिन्दिवस्यैकस्य क्षयाद्, आह च-"आसाढबहुलपक्खे
-
॥४७॥
भयग कत्तिए य पोसे य । फागुणवइसाहेसु य बोद्धब्बा ओमरत्ताओ" ॥१॥ ति [आपाढकृष्णपक्षे भाद्रपदे कार्तिके च पौपे
च । फाल्गुने वैशाखे च बोद्धव्या अवमरात्रयः॥१॥] इयमत्र भावना-चन्द्रमासो हि एकोनत्रिशदिनानि दिनस्य च द्विपष्टि-
भागानां द्वात्रिंशत्, ऋतुमासश्च त्रिशदेव दिनानि भवन्तीति चन्द्रमासापेक्षया ऋतुमासोऽहोरात्रद्विपष्टिभागानां त्रिंशता साधिको
भवति, नतश्च प्रत्यहोरात्रं चन्द्रदिनमेकैकेन द्विपष्टिभागेन हीयते इत्यवसीयते, एवं द्विपष्टया चन्द्रदिवसानामेकपष्टयहोरात्राणां भवती-
रोवं मानिरेके मासद्वये एकमवमरात्रं भवतीति, विशेषस्त्विह चन्द्रप्रज्ञप्तेरवसेय इति, तथा 'चंददिणे णं' ति चन्द्रदिन-प्रतिपदादिका
तिथिः तचकोनत्रिंशत् मुहूर्ताः सातिरेकमुहूर्तपरिमाणेनेति, कथं ?, यतः किल चन्द्रमास एकोनत्रिंशदिनानि द्वात्रिंशच दिनद्विप-
टिभागा भवन्ति, ततश्चन्द्रदिनं चन्द्रमासस्य त्रिंशता गुणनेन मुहूत्र्तराशीकृतस्य त्रिंशता भागहारे एकोनत्रिंशन्मुहूर्ता द्वात्रिंशच मुहू-
तस्य द्विपटिर्भागा लभ्यन्त इति, तथा जीवः प्रशस्ताध्यवसानादिविशेषणो वैमानिकेबुत्पत्तुकामो नामकर्मण एकोनत्रिं-
गदुत्तरप्रकृतीनाति, ताशेमाः-देवगतिः १ पञ्चेन्द्रियजातिः २ वैक्रियद्वयं ४ तैजसकार्मणशरीरे ६ समचतुरस्र संस्थानं ७ वर्णादि-
चतुष्कं १? देवानुपूर्वी १२ अगुरुलघु १३ उपघातं १४ पराघातं १५ उच्छासं १६ प्रशस्तविहायोगतिः १७ वसं १८ वादरं १९
पर्याप्तं २० प्रत्येकं २१ स्थिरास्थिरयोरन्यतरत् २२ शुभाशुभयोरन्यतरत् २३ सुभग २४ सुस्वरं २५ आदेयानादेययोरन्यतरत् २६
यशाकीय॑यशकीयोरेकतरं २७ निर्माण २८ तीर्थकरश्चेति ॥ २९ ॥
तीर्म मोदीयठाणा प० तं-जे यावि तसे पाणे, वारिमज्झे विगाहिआ । उदएण कम्मा मारेई, महामोहं
पकव्वद ॥१॥ सीसावेढेण जे केई, आवेढेइ अभिक्खणं । तिब्वासुभसमायारे, महामोहं पकुब्वइ ॥ २॥
- त्रिंशत्तमः समवायः श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय वृत्तिः ॥४॥ ॥ पाणिणा सपिहिताणं, सोयमावरिय पाणिणं। अंतोनदंतं मारेई, महामोहं पकुव्वइ॥३॥जायतेयं समारब्भ, बहुं ओरंभिया जणं । अंतोधूमेण मारेई [जा], महामोहं पकुव्वइ ॥४॥ सिस्सम्मि जे पहणइ, उत्तमंगम्मि चेयसा । विभज्ज मत्थयं फाले, महामोहं पकुब्वइ ॥५॥ पुणो पुणो पणिधिए, हरित्ता उवहसे जणं । फलेणं अदुवा दण्डेणं, महामोहं पकुव्वइ ॥६॥ गूढायारी निगूहिज्जा, मायं मायाए छायए । असचवाई णिण्हाई, महामोहं पकुव्वा ॥७॥ घंसेइ जो अभूएणं, अकम्मं अत्तकम्मुणा । अदुवा तुम कासित्ति, महामोहं पकु- व्वद ॥८॥ जाणमाणो परिसओ, सच्चामोसाणि भासइ । अक्खीणझंझे पुरिसे, महामोहं पकुव्वइ ॥९॥ अणायगस्स नयवं, दारे तस्सेव धंसिया । विउलं विक्खोभइत्ताणं, किच्चा णं पडिवाहिरं॥१०॥ उवगसंतंपि झंपित्ता, पडिलोमाहिं वग्गुहिं । भोगभोगे वियारेई, महामोहं पकुम्बइ ॥ ११॥ अकुमारभूए जे केई, कुमारभूएत्तिहं वए । इत्थीहिं गिद्धे वसए, महामोहं पकुव्वइ ॥ १२ ॥ अवंभयारी जे केई, बंभयारीत्तिहं वए । गद्दहेव्व गवां मज्झे, विस्सरं नयई नदं ॥ १३॥ अप्पणो अहिए बाले, मायामोसं बहुं भसे । इत्थीविसयगेहीए, महामोहं पकुव्वइ ॥ १४ ॥१२॥ ज निस्सिए उव्वहइ, जससाहिगमेण वा । तस्स लुब्भइ वित्तम्मि, महामोहं पकुव्वइ ॥१५॥ १३॥ ईसरेण अदुवा गामेण, अणिसरे ईसरीकए। तस्स संपयहीणस्स, सिरी अतुलमागया ॥ १६ ॥ ईसादोसेण आविढे, कलुसाविलचेयसे । जे अंतराअं चेएइ, महामोहं पकुव्वा ॥ १७ ॥ १४ ॥ सप्पी जहा अंडउडं, भत्तारं जो विहिंसइ। सेणावई पसत्थारं, महामोहं ॥४८॥ *- पकब्बड़ ।। १८ ॥ १५ ।। जे नायगं च रहस्स, नेयारं निगमस्स वा । सेहिं बहुरवं हता, महामोहं पकुव्वइ ॥ १९ ॥ १६ ॥ बहुजणस्स णेयारं, दीवं ताणं च पाणिणं । एयारिसं नरं हता, महामोहं पकुव्वद ॥२०॥१७॥ उबहियं पडिविरयं, संजयं सुनवस्सियं । बुसम्म धम्माओ भंसेइ, महामोहं पकुव्वइ ॥ २१ ॥ १८॥ नहेवाणनणाणीणं, जिणाणं वरदंसिणं । तेसिं अवण्णवं बाले, महामोहं पकुब्वइ ॥ २२ ॥ १९ ॥ नेयाइअस्स मग्गस्म, दुढे अवयरई बहुं । तं तिप्पयंतो भावेइ, महामोह पकुव्वइ ॥ २३ ॥ २० ॥ आयरियउवज्झाएडिं मयं विणयं च गाहिए । ते चेव ख्रिसई वाले, महार मोहं पकुव्वई ॥ २४ ॥२१॥ आयरियउवज्झायाणं, सम्म नो पडितप्पड़ । अप्पडिपूय थंढे, महामोहंपकुम्वइ॥२५॥२२॥अबहुस्सुए यजे केई.सुएणं पविकत्थई । सज्झा- ययायं वयड़, महामोहं पकुव्वद ॥२६ ।। २३॥ अतवस्सीए य जे केई,तवेण पविकत्थइ । सबलोयपरे तेणे, महामोहं पकुव्वड़ ॥ २७ ॥ २४ ॥ साहारणहाजे केई, गिलाणम्मि उवहिए । पभू ण कुणई किचं, मज्झंपि से न कुब्वइ ॥ २८ ॥ सढे नियडीपण्णाणे, कलुसाउलचेयसे । अप्पणो य अवोहीय, महामोहं पकुवइ ॥ २९ ॥ २५ ॥ जे कहाहिगरणाई, संपउंजे पुणो पुणो । सव्वतित्थाण भेयाणं, महामोहं पकुब्वइ ॥३०॥२६॥ जे अ आहम्मिए जोप, संपओजे पुणो पुणो । सहाहेउं सहीहेउं, महामोहं पकुव्वइ ॥ ३१ ॥ २७ ॥ जे अ माणुस्मा भोग, अदुवा पारलोइए । तेतिप्पयंतो आसयइ, महामोहं पकुव्वद ॥ ३२॥ २८ ॥ इट्ठी जुई जसो वण्णो, देवाणं बलवीरियं । तेसिं अवगणवं बाले, महामोहं पकुव्वइ ।। ३३ ॥ २९॥ अपस्समाणो पस्सामि, 15 श्री समवा- त्रिंशत्तमः समवायः यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥४२॥ देवे जक्खे य गुज्झगे । अण्णाणी जिणपूयट्ठी, महामोहं पकुब्वइ ॥ ३४ ॥ ३०॥ थेरे णं मंडियपुत्ते तीसं वासाई सामण्णपरियायं पाउणित्ता सिद्धे वुद्धे जाव सव्वदुक्खप्पहीणे, एगमेगे णं अहोरत्ते तीसमुहुत्ते मुहुत्तग्गेणं प०, एएसि णं तीसाए मुहुत्ताणं तीसं नामधेजा प० तं०-रोदे सत्ते मित्ते वाऊ सुपीए ५ अभि- चंदे माहिंदे पलंबे बंभे सच्चे १० आणंदे विजए विस्ससेणे पायावचे उवसमे १५ ईसाणे तढे भाविअप्पा वेसमणे वरुणे २० सतरिसमे गंधव्वे अग्गिवेसायणे आतवे आवत्ते २५ तहवे भूमहे रिसभे सब्वहसिद्धे रक्खसे ३०, अरे णं अरहा तीसं घणुइं उर्दू उच्चत्तेणं होत्था, सहस्सारस्स णं देविंदस्स देवरण्णो तीसं सामा- णियसाहस्सीओ प०, पासे णं अरहा तीसं वासाई अगारवासमज्झे वसित्ता अगाराओ अणगारियं पब्व- इए, समणे भगवं महावीरे तीसं वासाई अगारवासमझे वसित्ता अगाराओ अणगारियं पव्वइए, रयणप्प- भाए णं पुढवीए तीस निरयावाससयसहस्सा प० इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाण तीस पलिओवमाइं ठिई प०, अहेसत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं तीसं सागरोवमाइं ठिई प०, असुरकुमारणं देवाणं अत्थेगइयाणं तीसं पलिओवमाई ठिई प०, उवरिमउवरिमगेवेजयाणं देवाणं जहण्णेणं तीसं सागरोवमाई ठिई प० जे देवा उवरिमझिमगेवेजएसु विमाणेसु देवत्ताए उव्वण्णा तेसि णं देवाणं उकोसेणं तीसं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा तीसाए अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति चा नीससति चा, तेसि णं देवाणं तीसाए वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पज्जइ, संतेगइया भवसिद्धिया ॥४९॥ Oosters जीवा जे तीसाए भवग्गहणेहि सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनिब्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंतं करिम्सति ।। सूत्रं ३०॥ त्रिंशत्नम स्थानके सुगमम्, नवरं स्थितेरवांगष्टौ सूत्राणि, तत्र मोहनीयं सामन्येनाष्टमकारं कर्म विशेषतश्चतुर्थी प्रकृतिः तस्य स्थानानि-निमित्तानि मोहनीयस्थानानि, तथा "जे आवि तसे" इत्यादि श्लोकः, यश्चाऽपि त्रसान् प्राणान्-स्त्र्यादीन् वारिमध्ये विगाहा-प्रविश्योदकेन शस्त्रभूतेन मारयति कर्थ , आक्रम्य पादादिना स इति गम्यते मार्यमाणस्य महामोहोत्पादकत्वात्सलिष्ट- चित्तत्याच भवगतदुःखवेदनीयमात्मनो महामोहं प्रकरोति-जनयति १ तदेवंभूतं त्रसमारोनैकं मोहनीयस्थानमेवं सर्वत्रेति। 'सीसा' श्लोकः, शीपावेष्टन-आद्रचोदिमयेन यः कश्चिद्वेष्टयति स्रयादिवसानिति गम्यते अभीक्ष्ण-भृशं तीव्राशुभसमाचारः स इत्यस्य गम्यमानत्वात्स मार्यमाणस्य महामोहोत्पादकत्वेन आत्मनो महामोहं प्रकुरुत इति २, यावत्करणात् केपुचित्सूत्रपुस्तकेषु शेपमोहनी- यस्थानाभिधानपराः श्लोकाः, चिताः, केपुचित् दृश्यन्त एवेति ते व्याख्यायन्ते-पाणिना-हस्तेन संपिधाय-स्थगयित्वा, किं नन् ?-'श्रोतो रन्धं मुखमित्यर्थः तथा आवृत्य-अवरुध्य प्राणिनं ततः अन्तर्नदन्तं-गलमध्ये रवं कुर्वन्तं घुरघुरायमाणमित्यर्थः, मारयति म इति गम्यते, महामोहं प्रकरोतीति तृतीयं ३, 'जाततेजस' वैश्वानरं 'समारभ्य' प्रज्वाल्य 'बहु' प्रभूतं 'अवरुध्य महाम- उपवाटादिपु प्रक्षिप्य 'जन' लोकं अन्तःमध्ये धूमेन-बहिलिङ्गेन अथवा अन्तधूमो यस्यासावन्तधूमस्तेन जाततेजसा विभक्तिपरिणा- मान् मारयति योऽमौ महामोहं प्रकरोति चतुर्थ ४, शीर्षे शिरसि यः प्रहन्ति-खड्गमुद्गरादिना प्रहरति प्राणिनीमति गम्यते, किंभूते स्वभावतः शिरसि ?--'उत्तमाङ्गे' सर्वावयवानां प्रधानावयवे तद्विघातेऽवश्यं मरणात् चेतसा-सक्तिप्टेन मनसा न यथाकथञ्चिदि- त्रिंशत्तम समवाय' श्री समवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥५०॥ त्यर्थः तथा विभज्य मस्तकं प्रकृष्टाहारदानेन स्फोटयति-विदारयति ग्रीवादिकं कायमपीति गम्यते, स इत्यस्य गम्यमानत्वात् महा- मोहं प्रकरोतीति पञ्चमं ५। पौनःपुन्येन प्रणिधिना-मायया यथा वाणिजकादिवेषं विधाय गलकर्त्तकाः पथि गच्छता सह गत्वा विजने मारयति तथा हत्वा-विनाश्य इति गम्यते उपहसेत् आनन्दातिरेकात् 'जन' मूर्खलोकं हन्यमानं, केन हत्वा ?-'फलेन' योगभावितेन मातुलिङ्गादिना ‘अदुवा' अथवा दण्डेन प्रसिद्धेन स इति गम्यते, महामोहं प्रकरोतीति षष्ठम् ६ । 'गूढाचारीः प्रच्छ- नानाचारवान् निगृहयेत-गोपयेत्, स्वकीयं प्रच्छन्नं दुष्टमाचारं तथा मायां परकीयां मायया स्वकीयया छादयेत्-जयेत्, तथा शकु- निमारकाच्छदैरात्मानमावृत्य शकुनीन् गृह्णन्तः स्वकीयमायया शकुनिमायां छादयन्ति, यथा असत्यवादी 'निह्नवी' अपलापकः स्वकीयाया मूलगुणोत्तरगुणप्रतिसेवायाः सूत्रार्थयोर्वा महामोहं प्रकरोतीति सप्तमं ७ । ध्वंसयति-छायया भ्रंशयति इति यः पुरुषोऽ- भूतेन-असद्भूतेन, के ?-अकर्मकं-अविद्यमानदुश्चेष्टितं आत्मकर्मणा-आत्मकृतऋषिघातादिना दुष्टव्यापारेण 'अदुवा' अथवा यद- न्येन कृतं तदाश्रित्य परस्य समक्षमेवं त्वमकार्पोरेतन्महापापमिति वदति, वदिक्रियायाः गम्यमानत्वात्स इत्यस्यापि गम्यमानत्वात् महामोहं प्रकरोतीत्यष्टमं ८ । जानानः यथा अनृतमेतत्परिषदः-सभायां बहुजनमध्ये इत्यर्थः, सत्यामृपाणि-किश्चित्सत्यानि बह्वसत्यानि वस्तूनि वाक्यानि वा भाषते 'अक्षीणझञ्झ' अनुपरतकलहः य स इति गम्यते, महामोहं प्रकरोतीति नवमं ९ । अनायक:-अविद्यमा- ननायको राजा तस्य नयवान्-नीतिमानमात्यः स तस्यैव राज्ञो 'दारान्' कलत्रं द्वारं वा-अर्थागमस्योपायं ध्वसयित्वा भोगभोगान् विदारयतीति सम्बन्धः, किं कृत्वा ?-'विपुलं' प्रचुरमित्यर्थः, 'विक्षोभ्य' सामन्तादिपरिकरभेदेन संक्षोभ्य नायकं तस्य क्षोभ जन- यित्वेत्यर्थः, 'कृत्वा' विधाय णमित्यलङ्कारे प्रतिवाद्य-अनधिकारिणं दारेभ्योऽर्थागमद्वारेभ्यो वा, द्वारान् राज्यं वा स्वयमधिष्ठायेत्यर्थः ॥५०॥ - १० । नथा 'उपकसन्नमपि समीपमागच्छन्तमपि, सर्वस्वापहारे कृते प्राभृतेनानुलोमैः करुणैश्च वचनैरनुकूलयितुमुपस्थितमित्यर्थः, सम्पयित्वा-अनिष्टवचनावकाशं कृत्वा प्रतिलोमाभिः-तस्य प्रतिकूलाभिर्वाग्भिा-वचनैरेतादृशस्तादृशस्त्वमित्यादिभिरित्यर्थः, 'भोगभो- गान' विशिष्टान् शब्दादीन् विदारयति योऽसौ महामोहं प्रकरोतीति दशमं १० अकुमारभूतः अकुमारब्रह्मचारी सन् यः कश्चित् कुमार- भूनोव्हं कुमारब्रह्मचारी अहमिति वदति, अथ च स्त्रीषु गृद्धो-शकश्च स्त्रीणामेवायत्त इत्यर्थः, अथवा 'वसति' आस्ते स महामोहं प्रकरोनीत्येकादशं ११ । अब्राह्मचारी मैथुनादनिवृत्तो यः कश्चित्तत्काल एवासेव्याब्रह्मचर्य ब्रह्मचारी साम्प्रतमहमित्यतिधूर्ततया पर- प्रयशनाय वदति, तथा य एवमशोभावहं सतामनादेयं भणन् गर्दभ इव गवां मध्ये विस्वरं न वृषभवन्मनोझं नदति-मुश्चति नदं- नादं शब्दमित्यर्थः, तथा य एवं भणन्नात्मनोऽहितो-न हितकारी बालो मूढो मायामृपा बहुशः-अनृतं प्रभूतं भापते, यश्चैवं नि- न्दितं भारते, कया ?-सीविषयगृद्ध्या हेतुभूतया स इत्थंभूतो महामोहं प्रकरोतीति द्वादशम् १२ । यं राजानं राजामात्यादिकं वा निश्रित-आश्रितं उद्हते-जीथिकालाभेनात्मानं धारयति, कथं ?-यशसा तस्य राजादेः सत्कोऽयमिति प्रसिद्धया अभिगमनेन वा- मेवगा आश्रितराजादेस्तस्य निर्वाहकारणस्य राजादेर्लभ्यति 'वित्ते' द्रव्ये य स महामोहं प्रकरोतीति त्रयोदशं १३ । 'ईश्वरेण प्रभुणा 'अदुवा' अथवा 'ग्रामेण जनसमूहेन अनीश्वर ईश्वरीकृतः तस्य पूर्वावस्थायामनीश्वरस्य सम्प्रगृहीतस्य पुरस्कृतस्य प्रभ्वादिना श्री:- लक्ष्मीरतुला-असाधारणा आगता-प्राप्ता अतुलं वा यथा भवतीत्येवं श्रीः समागता आगतश्रीकश्च प्रभ्वाद्युपकारकविपये ईष्यादोपेणा- विटो-युक्तः कलुपेण-द्वेपलोभादिलक्षणपापेनाविलं-गडुलमाकुलं वा चेतो यस्य स तथा योऽन्तरायं-व्यवच्छेदं जीवितश्रीभोगानां 'नयने करोति प्रभुत्वादेरसौ महामोहं प्रकरोतीति चतुर्दशं १४ । 'सी' नागी यथा 'अण्डउड' अण्डककूटं खकीयमण्डकसमूह- 5मरमर
त्रिंशत्तर
समवाय
.
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥५१॥
मित्यर्थः, अण्डस्य वा पुटं-सम्बन्धदलद्वयरूपं हिनस्ति, एवं भारं-पोषयितारं यो विहिनस्ति सेनापति राजानं प्रशास्तारं-अमात्यं
धर्मपाठकं वा स महामोहं प्रकरोतीति, तन्मरणे बहुजनदुःस्थता भवतीति पञ्चदशं १५ । यो नायकं वा-प्रभुं राष्ट्रस्य राष्ट्रमहत्तरा-
दिकमिति भावः, तथा नितारं' प्रवर्तयितारं प्रयोजनेषु निगमस्य-वाणिजकसमूहस्य, कं ?-श्रेष्ठिन' श्रीदेवताङ्कितपदृवद्धं, किंभूतं ?-
'बहुरवं भूरिशब्दं प्रचुरयशसमित्यर्थः हत्वा महामोहं प्रकुरुत इति षोडशं १६ । 'बहुजनस्य' पञ्चषादीनां लोकानां 'नेतारं नायक
द्वीप इव द्वीपः-संसारसागरगतानामाश्वासस्थानं अथवा दीप इव दीपोऽज्ञानान्धकारावृतबुद्धिदृष्टिप्रसराणां शरीरिणां हेयोपादेयवस्तु-
स्तोमप्रकाशकत्वात् तं, अत एव त्राणं-आपद्रक्षणं प्राणिनामेतादृशं यादृशा गणधरादयो भवन्ति, 'नवरं प्रावचनिकादिपुरुषं हत्वा
महामोहं प्रकरोतीति सप्तदशं १७ । उपस्थितं प्रव्रज्यायां-प्रवित्रजिषुमित्यर्थः, प्रतिविरतं' सावद्ययोगेभ्यो निवृत्तं प्रवजितमेवेत्यर्थः
'संयत' साधु 'सुतपस्विनं' तपांसि कृतवन्तं शोभनं वा तपः श्रितं-आश्रितं क्वचित् 'जे भिक्खू जगजीवणं ति पाठः, तत्र जगन्ति-
जंगमानि अहिंसकत्वेन जीवयतीति जगजीवनस्तं विविधैः प्रकारैरुपक्रम्याक्रम्य व्यपक्रम्य वलादित्यर्थः, धर्मात्-श्रुतचारित्रलक्षणा-
झंशयति यः स महामोहं प्रकरोतीति अष्टादशं १८ । यथैव प्राक्तनं मोहनीयस्थानं तथैवेदमपि, अनन्तज्ञानिनां ज्ञानस्यानन्तविष-
यत्वेन अक्षयित्वेन वा जिनानां अर्हतां वरदर्शिनां क्षायिकदर्शनत्वात् तेषां ये ज्ञानाद्यनेकातिशयसम्पदुपेतत्वेन भुवनत्रये प्रसिद्धाः
'अवर्णः' अवर्णवादो वक्तव्यत्वेन यस्यास्ति सोऽवर्णवान्, यथा नास्ति कश्चित् सर्वज्ञो, ज्ञेयस्यानन्तत्वात्, उक्तं च-"अजवि धावइ
नाणं अज्जवि य अणतओ अलोगोवि । अज्जविन कोइ विउहं पावन्ति सम्बन्नुयं जीवो ॥१॥ अह पावति तो संतो होइ अलोओ
न चेयमिट्ठति" ति [अद्यापि धावति ज्ञानं अद्याप्यनन्तोऽलोकोऽपि । अद्यापि न कोऽपि व्यूह प्रामोति सर्वज्ञतां जीवः ॥१॥ अथ
॥५१॥
- -- प्रामोनि तदा सान्तोऽलोको मवेत् न चेदमिष्टमिति ] अदूपर्ण चैतद्, उत्पत्तिसमय एव केवलज्ञानं युगपल्लोकालोको प्रकाशयदुपजा- यने, यथाऽपवरकान्तत्र्तिदीपकालिका अपवरकमध्यप्रकाशस्वरूपेत्यभ्युपगमादिति, बाल:-अज्ञो महामोहं प्रकरोतीति एकोनविंशति- तमं १९ । 'नैयायिकस्य' न्यायमनतिक्रान्तस्य 'मार्गस्य' सम्यग्दर्शनादेः मोक्षपथस्य दुष्टो द्विष्ठो वा 'अपकरोति' अपकारं करोती- ति 'बहु' अत्यर्थ पाठान्तरेणापहरति बहुजनं विपरिणमयतीति भावः, तं मार्ग 'तिप्पयंतो ति निन्दयन् भावयति-निन्दया द्वेपेण वा वासयनि आत्मानं पर च यः स महामोहं प्रकरोतीति विंशतितम २० । आचार्योपाध्याययः श्रुतं-स्वाध्यायं विनयं च-चारित्रं 'ग्राहितः' गिक्षितः तानेव 'खिसति' निन्दति-अल्पश्रुता एते इत्यादि ज्ञानतः अन्यतीर्थिकसंसर्गकारिण इत्यादि दर्शनतः मन्दधर्माणः पावस्थादिस्थानवर्तिन इत्यादि चारित्रतः, य स एवंभूतो बालो महामोहं प्रकरोतीत्येकविंशतितमं २१ । आचार्यादीन् श्रुतदान- ग्लानावस्थाप्रतिचरणादिभिस्तपितवतः-उपकृतवतः सम्यक् न तान् प्रति 'तर्पयति' विनयाहारोपध्यादिभिन प्रत्युपकरोतीति, तथा अप्रतिपूजको-न पूजाकारी तथा 'स्तब्धो' मानवान् स महामोहं प्रकरोतीति द्वाविंशतितमं २२ । अबहुश्रुतश्च यः कश्चित् श्रुतेन 'प्रषिकत्थने' आत्मानं श्लाघते श्रुतवानहमनुयोगधरोऽहमित्येवं, अथवा कस्मिंश्चिचमनुयोगाचार्यो वाचको वेति पृच्छति प्रतिभणति आम, स्वाध्यायवादं वदति विशुद्धपाठकोऽहमित्यादिकं यः स महामोहं-श्रुतालाभहेतुं प्रकरोतीति त्रयोविंशतितम २३ । 'अतवस्सी- ए सुगम, पूर्वार्द्ध पूर्ववत्, नवरं 'सर्वलोकात्' सर्वजनात् सकाशात्परः-प्रकृष्टः स्तेनः-चौरो भावचौरत्वात् महामोहं अतपस्विताहेतुं प्रकरोनीति चतुर्विशतितम २४ । साधारणार्थमुपकारार्थं यः कश्चिदाचायोंदिग्लाने-रोगवति 'उपस्थिते' प्रत्यासन्नीभूते 'प्रभुः समर्थ उपदेशेनौपधादिदानेन च स्वतोऽन्यतश्वोपकारं न करोति, कृत्यमुपेक्षते इत्यर्थः, केनाभिप्रायेणेत्याह-ममाप्येष न करोति किंचनापि कर त्रिंशत्तमः समवायः श्री समवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥५२॥ A कृत्यं समर्थोऽपि सन्विद्वेषेण, असमर्थो वाऽयं बालत्वादिना किं कृतेनास्य ?, पुनरुपकर्तुमशक्तत्वादिति लोभेनेति, 'शठः' कैतवयुक्तः शक्तिलोपनात् निकृतिः-माया तद्विषये प्रज्ञानं यस्य स तथा, ग्लानः प्रतिचरणीयो मा भवत्विति ग्लानवेषमहं करोमीति विकल्पवा- नित्यर्थः, अत एव च कलुषाकुलचेताः आत्मनश्चाबोधिको-भवान्तराप्राप्तव्यजिनधर्मको ग्लानाप्रतिजागरेणाज्ञाविराधनात्, चशब्दा- त्परेषां चाबोधिकः अविद्यमाना बोधिरमादिति व्युत्पादनाव, ये हि तदीयं ग्लानाप्रतिजागरेणाज्ञाविराधनात्, चशब्दात्परेषां चाबो- धिकः अविद्यमाना बोधिरस्मादिति व्युत्पादनात, ये हि तदीयं ग्लानाप्रतिजागरणमुपलभ्य जिनधर्मपराङ्मुखा भवन्ति तेषामबोधि- स्तत्कृतेति स एवम्भूतो महामोहं प्रकरोतीति पञ्चविंशतितमं २५ । कथा-वाक्यप्रवन्धः शास्त्रमित्यर्थस्तद्रूपाण्यधिकरणानि कथाधि- करणानि-कौटिल्यशास्त्रादीनि प्राण्युपमर्दनप्रवर्तकत्वेन तेषामात्मनो दुर्गतावधिकारित्वकरणात्, कथया वा क्षेत्राणि कृषत गामसूय- तेत्यादिकया अधिकरणानि तथाविधप्रवृत्तिरूपाणि, अथवा कथा-राजकथादिका अधिकरणानि च-यन्त्रादीनि कलहा वा कथाधिक- रणानि तानि सम्पयुक्ते पुनः पुनः एवं 'सर्वतीर्थभेदाय संसारसागरतरणकारणत्वात् तीर्थानि-ज्ञानादीनि तेषां सर्वथा नाशाय प्रवर्त्त- मानः स महामोहं प्रकरोतीति षड्विंशतितम २६ । 'जे य आहम्मिए' कण्ठयम्, नवरं अधार्मिकयोगा-निमित्तवशीकरणादिप्रयोगाः किमर्थं ?-श्लाघाहेतोः सखिहेतोः-मित्रनिमित्तमित्यर्थः इति सप्तविंशतितमं २७ । यश्च मानुष्यकान् भोगान् अथवा पारलौकिकान् 'ते' त्ति विभक्तिपरिणामात्तैस्तेषु वा अतृप्यन्-तृप्तिमगच्छन् 'आस्वादते' अभिलपति आश्रयति वा स महामोहं प्रकरोतीति अष्टाविं- शतितमं २८ । ऋद्धिः-विमानादिसम्पत् द्युतिः-शरीराभरणदीप्तिः यशः-कीर्तिःवर्णः-शुक्लादिः शरीरसम्बन्धी देवानां वैमानिकादीनां चल शारीणं वीर्य जीवप्रभवं अस्तीत्यध्याहारः, तेषामिह अपेर्गम्यमानत्वात् तेषामपि देवानामनेकातिशायिगुणवंतामवर्णवान्-अश्ला- 1॥५२॥ -- . कर मल गाग्री जीवनमा प्रस्तात ज्यादारसात घाकारी अथवा 'अवर्णवान् केनोल्लापेन देवानामृद्धिर्देवानां-द्युतिरित्यादि काका व्याख्येयं, न किञ्चिद्देवानामृद्ध्यादिकमस्तीत्यवर्ण- पादवायभावार्थः; य एवम्भूतः स महामोहं प्रकरोतीति एकोनत्रिंशत्तमं । २९ | अपश्यन्नपि यो ब्रूते पश्यामि देवानित्यादिस्वरूपेया, भवानी जिनम्यत्र पूनामर्थयते. यः स जिनपूजार्थी, - गोशालकवत्, स महामोहं प्रकरोतीति त्रिंशत्तमम् ३० । रौद्रादयो मुहूर्ताचादि- लोदयादारभ्य क्रमेण भवन्ति, एतेषां च मध्ये मध्यमाः, पद् कदाचिदिनेऽन्तर्भवन्ति कदाचिद्रात्राविति ॥३०॥ .. पतीसं मिद्धाइगुणा.प० तंजहा-खीणे आभिणियोहियणाणावरणे खीणे 'सुयणाणावरणे खीणे ओहि- णाणावरणे खीणे मणपजवपाणावरणे खीणे केवलणाणावरणे खीणे चक्खुदसणावरणे खीणे अचक्खुदंसणा- वरणे स्त्रीणे ओहिदसणावरणे खीणे केवलदसणावरणे खीणे निदा खीणे णिहाणिद्दा खीणे पयला खीणे पय- लापयला खीणे धीणद्धी ग्बीणे सायावेयणिज्जे खीणे असायावेयणिज्जे खीणे दसणमोहणिज्जे. वीणे चरित्तमो- हणिन्न ग्बीणे नेरइआउए खीणे तिरिआउए खीणे, मणुस्साउए खीणे देवाउए खीणे उच्चागोए खीणे निचागोए नीणे सुभणामे ग्बीणे असुभणामे ग्बीणे दाणतराए खीणे लाभतराए खीणे भोगांतराए खीणे-उपभोगंतराए ग्वीण वीरिअंतराए ३१, मंदरेणं पव्वा वरणितले एकतीसंजोयणसहस्साई छञ्चेव तेवीसे-जोयणसए किंचि- देसूणा परिक्खेवैणं प०, जया णं सुरिक सत्यवाहिरियं मंडल उपसंकमित्ता चार चरइ. तया, ण इहगयस्स मणुस्सन्स पानीसए जोयशसहस्सेहि अहहि अभएकतीसें हिंजोयणसंऐहितीसाए सहिभागे जोयणस्स सुरिण यदुष्कांसंहच्यमाच्छह अभिवद्विपण भासे कितीसं सातिरंगा राइंदियाई सइंदिघग्गेणं प०, HAT - समवायः श्री समवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥५३॥ आइचे णं मासे एकतीसं राईदियाई किंचि बिसेसूणाई राइंदियग्गेणं प०, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं एकतीसं पलिओवमाई ठिई प०, अहेसत्तमाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरइयाणं एक- तीसं सागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं एकातीसं पलिओवमाई ठिई प०, सोह- म्मीसाणेसु कप्पेसु अत्थेगइयाणं देवाणं एकतीसं पलिओचमाइं ठिई प०, विजयवेजयंतजयंतअपराजिआणं देवाणं जहणणं एकतीसं सागरोवमाइं ठिई प०, जे देवा उवरिमउवरिमगेवेजयविमाणेसु देवत्ताए उववण्णा तेसि णं देवाणं उक्कोसेणं एकतीसं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा एकतीसाए अद्धमासेहिं आणमंति वा पाणमंति वा उस्ससंति वा निस्ससंति वा, तेसि णं देवाणं एकतीसं वाससहस्सेहिं आहारहे समुप्पजइ, संतेगइया भवसिद्धिया जीवा जे एकतीसेहिं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति परिनि- व्वाइस्संति सव्वदुक्खाणमंत करिस्संति ॥ सूत्रं ३१॥ एकत्रिंशत्तमं स्थानकं सुगम, नवरं सिद्धानामादौ-सिद्धत्वप्रथमसमय एव गुणाः सिद्धादिगुणाः, ते चाभिनिबोधिकावरणादिक्ष- यस्वरूपा इति । मन्दरो-मेरुा, स च धरणीतले दशसहस्रविष्कम्भ इतिकृत्वा यथोक्तपरिधिप्रमाणो भवतीति । “जया णं सूरिए" इत्यादि, किल सूर्यस्य चतुरशीत्यधिक मण्डलशतं भवति, मण्डलं च ज्योतिष्कमार्गोऽभिधीयते, तत्र जम्बूद्वीपस्यान्तः अशीत्यधिक योजनशते पञ्चपष्टिः सूर्यमण्डलानि भवन्ति, तथा लवणसमुद्रे त्रीणि त्रिंशदधिकानि योजनशतान्यवगाबैकोनविंशत्यधिकं सूर्यमण्ड- लशतं भवति, तत्र सर्वबाह्यं समुद्रान्तर्गतमण्डलानां पयन्तिम, तस्य चायामविष्कम्भो लक्षं पट् शतानि च योजनानां षष्टयधिकानि, ॥५३॥ -- पगिधन्तु वृत्तक्षेत्रगणितन्यायेन त्रीणि लक्षाणि अष्टादश सहस्राणि त्रीणि शतानि पञ्चदशोत्तराणि ३१८३१५, एतावत्क्षेत्रमादित्योऽ- होगाद्वयन गच्छति, तत्र च पष्टिर्मुहुर्ता भवन्तीति पठया भागापहारे यल्लब्धं तन्मुहूर्तगम्यक्षेत्रप्रमाणं भवति, तच्च पञ्च सहास्राणि त्रीणि च पत्रोनराणि शतानि पञ्चदश योजनपष्टिभागाः ५३०५४, एतच दिवसार्द्धन गुण्यते, यदा च सर्वबाह्ये मण्डले सूर्यश्चरति नदा दिनप्रमाण द्वादश मुहूर्ताः तदर्थं च पट् अतः पड्भिर्मुहूत्तर्गुणितं मुहूर्त्तगतिप्रमाणं चक्षुःस्पर्शगतिप्रमाणं भवति, तत्र एकत्रिंश- सहस्राणि अष्टौ च शतान्यकत्रिंशदधिकानि त्रिंशच योजनपष्टिभागाः ३१८३१।३: अभिवर्द्धितमासः-अभिवद्धितसंवत्सरस्य चतुश्च- त्वारिंशदहोगवद्विपष्टिभागाधिकत्र्यशीत्यधिकगतत्रयरूपस्य ३८३। द्वादशो भागः अभिवर्द्धितसंवत्सरश्चासौ यत्राधिकमासको भवति, तत्र त्रयोदशचन्द्रमासात्मकत्वाचन्द्रमासश्च एकोनत्रिंशता दिनानां द्वात्रिंशता च दिनद्विषष्टिभागानां भवतीति, “साइरेगाई नि अहोरात्रस्य चतुर्विशत्युत्तरशतभागानामेकविंशत्युत्तरशतेनाधिकानीति, आदित्यमासो येन कालेनादित्यो राशिं भुङ्क्ते किंचिविसे- सूणाई ति अहोरात्रान न्यूनानीति ।। ३१ ॥ बत्तीस जोगसंगहा प०, तं जहा-आलोयण १ निरवलावे २, आवईसु दढधम्मया ३।अणिस्सिओवहाणे ४ य, सिग्वा ५ निप्पडिकम्मया ६॥ १॥ अण्णायया अलोभे ८ य, तितिक्खा ९ अजवे १० सुई ११ । मम्मदिही १२ समाही १३ य, आयारे १४ विणओवए १५ ॥२॥ धिईमई १६ य संवेगे १७, पणिही १८ सुविदि १०. संवरे २० । अत्तदोसोवसंहारे २१, सव्वकामविरत्तया २२ ॥३॥ पचक्खाणे २३-२४ विउस्सग्गे २०, अप्पमादे २६ लवालवे २७ । झाणसंवरजोगे २८ य, उदए मारणंतिए २९॥ ४ ॥ संगाणं च परिण्णाया . - ३२- समवायः श्री समवा- यांगे श्रीअभय वृत्तिः ॥५४॥ . .३०, पायच्छित्तकरणेऽपि य ३१ । आसहणा य.मरणते ३२, बत्तीस जोगसंगहा ॥५॥ बत्तीसं देविंदा प० तं०, चमरे, बली धरणे भूआणंदे जाव घोसे महाघोसे चंदे सूरे सके ईसाणे सणंकुमारे जाव पाणए अच्चुए, कुंथुस्स णं अरहओ बत्तीसहिया बत्तीसं जिणसया होत्था, सोहम्मे कप्पे बत्तीसं विमाणावाससयसहस्सा णं प०, रेवइणक्खत्ते बत्तीसइतारे प०, बत्तीसतिविहे गद्दे प, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थेगइयाणं नेरझ्याणं बत्तीसं पलिओक्माई.ठिई ०, अहेसत्तमाए:: पुढवीए अत्थेगइयाणं : नेरइयाणं बत्तीसं सागरोव- माई ठिई प०, असुरकुमाराणं देवाणं अत्थेगइयाणं बत्तीसं पलिओवमाइं ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु देवाणं अत्थेगइयाण बत्तीसं पलिओवमाई ठिई प०७५ जे देवा विजयवेजयन्तजयन्तअपराजियविमाणेसु- देवत्ताए उववण्णा तेसि- पं. देवाणं अत्थेगइयरणं बचीसं सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा बत्तीसाए अद्ध- मासेहिं आणमंति वा पाणमंति. वा. उस्ससंति वा नीससंति वा, तेसि णं देवाणं बत्तीसवाससहस्सेहिं आहा- रहे. समुप्पज्जइ, संतेगड्या भवसिद्धिया जीवा जे. बत्तीसाए भवग्गहोहिं सिज्झिस्संति बुज्झिरसंति परि-- ': निव्वाइस्संति सब्वदुक्खाणमंतं करिस्संति ॥ सूत्रं ३२६ ।।2 \u's .. द्वात्रिंशत स्थानकमपि व्यक्तं, नवरं युज्यन्ते इति योगाः मनोवाकायव्यापारा ते चेह प्रशस्ता एव विवक्षितास्तेषां शिष्याचार्यगताना- मालोचनानिरपलापादिना प्रकारेण सङ्ग्रहणानि सङ्ग्रहा प्रशस्तयोगसब्यहा प्रशस्तयोगसङ्ग्रहनिमित्तत्वादालोचनादय एव तथोच्य- न्ते, तेच द्वात्रिंशवन्ति, तदुपदर्शकं श्लोकुपञ्चकं आलोयणे' त्यादि, अस्य गमनिकात आलोयण'त्तिमोक्षसाधनयोगसङ्ग्रहाय 14 '. ॥५४॥ -- शिष्येणानार्यायालोचना दातव्या १ 'निरवला'त्ति आचार्योऽपि मोक्षसाधकयोगसङ्ग्रहायैव दत्तायामालोचनायां निरपलापः स्यात्, नान्यस्म कथयेदित्यर्थः २, 'आबईमु दढयम्मय'त्ति प्रशस्तयोगसङ्ग्रहाय साधुनाऽऽपत्सु-द्रव्यादिभेदामु दृढधर्मता कार्या, सुतरां तामु दृढधर्मिणा भाव्यमित्यर्थः ३, 'अणिस्सिओवहाणे यत्ति शुभयोगसङ्ग्रहायैवाऽनिश्रितं च तदन्यनिरपेक्षमुपधानं च-तपोऽनि- विनोपधान परसाहाय्यानपेक्षं तपो विधेयमित्यर्थः ४, 'सिक्ख'त्ति योगसङ्ग्रहाय शिक्षाऽऽसेवितव्या, सा च सूत्रार्थग्रहणरूपा प्रत्यु- पेक्षाद्यासेवनात्मिका चेति द्विधा, ५, निप्पडिकम्मय'त्ति तथैव निष्प्रतिकर्मता शरीरस्य विधेया ६ ॥१॥ 'अण्णायय'त्ति तपसोऽ- मातता कार्या, यशःपूजाद्यार्थत्वेनाप्रकाशयद्भिस्तपः कार्यमित्यर्थः ७, 'अलोभे यत्ति अलोभता विधेया ८, 'तितिक्ख'त्ति तितिक्षा परीपहादिजयः ९, 'अजयेत्ति आर्जवः-ऋजुभावः १०, 'सुइ'त्ति शुचिः सत्यं संयम इत्यर्थः ११ 'सम्मदिहि'त्ति. सम्यग्दृष्टिः- सम्यग्दर्शनगुद्धिः १२, 'समाही यत्ति समाधिश्व-चेतःस्वास्थ्यं १३, 'आयारे विणओवए'त्ति द्वारद्वयं तत्राचारोपगतः स्यात् न मायां कुर्यादित्यर्थः १४, विनयोपगतो भवेत् न मानं कुर्यादित्यर्थः १५ ॥ २॥ 'धिइमई यत्ति धृतिप्रधाना मतिधृतिमतिः- अन्य १६ 'संवेगोनि संवेगः-संसारायं मोक्षामिलापो वा १७ 'पणिहित्ति प्रणिधिः-मायाशल्यं न कार्यमित्यर्थः १८ 'सुविहि' निमुविहि सदनुष्ठानं १९ संवरश्च-आश्रवनिरोधः २० 'अत्तदोसोवसंहारेत्ति स्वकीयदोपस्य निरोधः २१ 'सन्चकामविरत्तय'त्ति समस्तविषयवैमुख्यं २२ ॥ ३ ॥ 'पचक्खाणे'त्ति प्रत्याख्यानं मूलगुणविपयं २३ उत्तरगुणविषयं च २४ 'विउस्सग्गे'त्ति व्युत्सर्गो द्रव्यभावभेदभिन्नः २५ 'अपमाए'त्ति प्रमादवर्जनं २६ 'लवालवे'त्ति कालोपलक्षणं तेन क्षणे - क्षणे सामाचार्यनुष्ठानं. कार्य २७ 'पाणगंवरजोगे'ति ध्यानमेव संवरयोगे ध्यानसंवरयोगः२० 'उदए मारणतिए तिः मारणान्तिकेऽपि वेदनोदये नः क्षोभः कार्यः 3.
३३-
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥५५॥
२९॥४॥ 'संगाणं च परिणाय'त्ति सङ्गानां च ज्ञपरिज्ञापत्याख्यानपरिज्ञाभेदाभिन्ना परिक्षा कार्या ३० 'पायच्छित्तकरणे' इति प्राय-
श्चित्तकरणं च कार्य ३१ 'आराहणा य मरणंतेचि आराधना 'मरणान्ते' मरणरूपोऽन्तो। मरणान्तस्तत्रेत्येते द्वात्रिंशद्योगसङ्ग्रहा इति
३२।।५।। इन्द्रसत्रे यावत्करणात् "वेणुदेवे वेणुदाली हरिकंते हरिस्सहे अग्गिसीहे अग्गिमाणवे पुण्णे वसिढे जलकते जलप्पहे अमि-
यगई अमियवाहणे वेलवे पहंजणे" इति दृश्य, पुनः यावत्करणात् “माहिंदे बंभे लंतए सुक्के सहस्सारे ति द्रष्टव्यं, इह च षोडशानां
व्यन्तरेन्द्राणां षोडशानामेव चाणपण्णीकादीन्द्राणामल्पर्धिकत्वेनाऽविवक्षितत्वादसख्यातानामपि चंद्रसूर्याणां जातिग्रहणेन द्वयोरेव
विवक्षितत्वाद्वात्रिंशदुक्ता इति, कुन्थुनाथस्य द्वात्रिंशदधिकानि द्वात्रिंशत् केवलिशतान्यभूवन, द्वात्रिंशद्विधं नाटथमभिनयविषयवस्तु-
भेदाद्यथा राजप्रश्रकृताभिधानद्वितीयोपाङ्ग इति सम्भाव्यते, द्वात्रिंशत्पात्रप्रतिबद्धमिति केचित् ॥ ३२ ॥
तेत्तीस आसायणाओ प०,तं-सेहे राइणियस्स आसन्नं गंता भवइ आसायणा सेहस्स १ सेहे राइणियस्स
पुरओ गंता भवइ आसायणा सेहस्स २ सेहे राइणियस्स सपक्खं गंता भवइ आसायणासेहस्स ३सेहे राइ-
णियस्स आसन्नं ठिच्चा भवइ आसायणा सेहस्स४ जाव सेहे राइणियस्स आलवमाणस्स तत्थगए चेव पडि-
सुणित्ता भवइ आसायणा सेहस्स ३३ । चमरस्स णं असुरिंदस्स असुरुरण्णो चमरचंचाए रायहाणीए एक-
मेकबाराए तेत्तीसं तेत्तीसं भोमा प०, महाविदेहे णं वासे तेत्तीसं जोयणसहस्साई साइरेगाई विक्खंभेणं
प, जया णं सूरिए बाहिराणंतरं तचं मंडलं उवसंकमित्ता णं चारं चरइ तया णं इहगयस्स पुरिसस्स तेत्ती-
साए जोयणसहस्सेहिं किंचिविसेसूणेहिं चक्खुप्फासं हव्वमागच्छइ, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए अत्थे-
॥५५॥
కలకు गइयाणं नेरयाणं तेत्तीस पलिओवमाई ठिई (प०), अहेसत्तमाए पुढयीए 'कालमहाकालरोरुयमहारोरुएसु नेरट्याणं उनोसेण तेत्तीसं सागरोवमाई ठिई (प०), अप्पइहाण नरए नेरझ्याणं अजहण्णमणुक्कोसेणं तेत्तीसं मागरोवमाई ठिई प०, असुरकुमाराणं अत्धेगझ्याण देवाणं तेत्तीसं पलिओवमाइं ठिई प०, सोहम्मीसाणेसु अत्थेगझ्याण देवाणं तेत्तीस पलिओवमाई ठिई प०, विजयवेजयन्तजयंतअपराजिएसु विमाणेसु उक्कोसेणं तेत्तीरां सागरोवमाई ठिई प०, जे देवा सव्वदृसिद्धे महाविमाणे देवत्ताए उव्ववण्णा तेसि णं देवाणं अजहण्णमणुकोसेणं तेत्तीस सागरोवमाई ठिई प०, ते णं देवा तेत्तीसाए अद्धमासेहिं आणमंति वा पाण- मंति वा उस्ससंति वा निस्ससंति वा, तेसि णं देवाणं तेत्तीसाए वाससहस्सेहिं आहारट्टे समुप्पज्जइ, संतेगड्या भवसिद्धिया जीवा जे तेत्तीसं भवग्गहणेहिं सिज्झिस्संति बुज्झिस्संति मुचिस्संति सव्वदुक्खा- णमंनं करिस्संति ॥ सूत्र ३३ ॥ • अथ त्रयविंशत्तम स्थानकं, तत्र आयः-सम्यग्दर्शनाद्यवाप्तिलक्षणस्तस्य शातनाः-खण्डनं निरुक्तादाशातनाः, तत्र शैक्षः-अल्प- पर्यायो रात्निकम्य-बहुपर्यायस्य आसन्न-आसत्या यथा रजोऽश्चलादिस्तस्य लगति तथा गन्ता भवतीत्येवमाशातना शैक्षस्येत्येवं सर्वत्र, 'पुरो नि अग्रतो गन्ता भवति, 'सपक्ख'न्ति समानपक्ष-समपार्थं यथा भवति समश्रेण्या गच्छतीत्यर्थः, "ठिच'त्ति स्थाता-आसीनो भवनि, यावत्करणाद्दशाश्रुतस्कन्धानुसारेणान्या इह द्रष्टव्याः, ताश्चैवमर्थतः-आसन्नं पुरः पार्श्वतः स्थानेन त्रिस्रोऽत्र निपीदनेन च तिनः तथा विचारभूमौ गतयोः पूर्वतरमाचमतः शैक्षस्याशातना १० एवं पूर्व गमनागमनमालोचयतः १ तथा रात्रौ को जागतीति
३३-
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥५६॥
पृष्टे रानिकेन तद्वचनमप्रतिशृण्वतः १२ रानिकस्य पूर्वमालपनीय कंचन अवमस्य पूर्वतरमालपतः १३ अशनादि लब्धमपरस्य पूर्व-
मालोचयतः १४ एवमन्यस्योपदर्शयतः १५ एवं निमन्त्रयतः १६ रात्निकमनापृच्छयान्यस्मै भक्तादि ददतः १७ स्वयं प्रधानतरं
भुजानस्य १८ क्वचित् प्रयोजने व्याहरतो रानिकस्य वचोऽप्रतिशृण्वतः १९ रात्निकं प्रति तत्समक्षं वा बृहता शब्देन बहुधा भाष-
माणस्य २० व्याहृतेन मस्तकेन वन्दे इति वक्तव्ये किं भणसीति ब्रुवाणस्य २१ प्रेरयति रात्निके कस्त्वं प्रेरणायामिति बदतः २२
आय ! ग्लानं किं न प्रतिचरसीत्याद्युक्ते त्वं किं न तं प्रतिचरसीत्यादि भणतः २३ धर्म कथयतिः गुरावन्यमनस्कतां भजतोऽननुमो-
दयत इत्यर्थः २४ कथयति गुरौ न स्मरसीति वदतः २५ धर्मकथामाच्छिन्दतः २६ भिक्षावेला वर्त्तते इत्यादिवचनतः पर्षदं भिन्दा-
नस्य २७ गुरुपर्षदोऽनुत्थितायास्तथैव व्यवंस्थिताया धर्म कथयतः २८ गुरोः संस्तारकं पादेन घट्टयतः २९ गुरुसंस्तारके निषीदतः
३० उच्चासने निपीदतः३१ समासनेऽप्येवं ३२ त्रयस्त्रिंशत्तमा सूत्रोक्तैव, रानिकस्यालपतस्तत्रगत एव-आसनादिस्थित एव प्रति-
शृणोति, आगत्य हि प्रत्युत्तरं देयमिति शैक्षस्याशातनेति ३३ । 'तेत्तीसं तेत्तीसं भोम'त्ति भौमानि-नगराकाराणि, विशिष्टस्थानानी-
त्यन्ये, तथा 'जया णं सरिए' इत्यादि, इह सूर्यस्य मण्डलयोरन्तरे द्वे द्वे योजनेऽष्टचत्वारिंशच्चैकषष्टिभागाः, एतद्विगुणं पञ्च योज-
नानि पञ्चत्रिंशच्चैकषष्ठिभागाः, एतावता हीनविष्कम्भं सर्ववाह्यमा
राह्यमण्डलाद्वितीयं मण्डलं भवति, ततश्च वृत्तक्षेत्रपरिधिगणितन्यायेन
परिधितः सप्तदशभिर्योजनैरष्टत्रिंशता चैकषष्टिभागेन्यूनं द्वितीयमण्डलं सर्वबाह्यमण्डलाद्भवति, एवं तृतीयमण्डले एतद्विगुणेन हीनं
भवति, तथाहि-तद्विष्कम्भस्तत एकादशभिर्योजनैनवभिश्चकपष्टिभागैः पर्यन्तिमाद्धीनं भवति, परिधितस्तु पञ्चत्रिंशता योजनैः पञ्च-
दशभिश्चैकपष्टिभागैन्यूनं भवति, तच त्रीणि लक्षाणि अष्टादश सहस्राणि द्वे शते एकोनाशीत्युचरे षट्चत्वारिंशञ्चैकषष्टिभागा इति,
॥५६॥
नया अन्तिममण्डलान्मण्डले मण्डले द्वाभ्यां मुहूर्तस्यैकपष्टिभागाभ्यां दिनवृद्धिर्भवति, तथा च तृतीये मण्डले यदा सूर्यश्चरति तदा द्वादश मुहू प्रत्यारोकपष्टिभागा मुहूर्तस्य दिनप्रमाणं भवति, तदद्ध चैकपष्टिभागीकृतेनाष्टपष्टयधिकशतत्रयलक्षणेन, स्थूलगणि- नस्य विवक्षितत्वात् परित्यक्तांशाः ३१८२७९ । तृतीयमण्डलपरिधी गुणिते सति एकपष्टया च पष्टिगुणितया भागे हृते यल्लभ्यते ननुनीयमण्डले चक्षुःस्पर्शप्रमाणं भवति, तच द्वात्रिंशत्सहस्राण्येकोत्तराणि ३२००१ अंशानामेकपष्टया भांगे हृते लब्धाश्चैकोनपश्चाश- पष्टिभागा योजनस्य त्रयोविंशतिधैकषष्टिभागा योजनपष्टिभागस्य ११ एतत्तृतीयमण्डले चक्षुःस्पर्शस्य प्रमाणं जम्बूद्वीपप्रज्ञ- त्यामुपलभ्यते, इह तु यदुक्तं त्रयस्त्रिंशत्किञ्चिन्न्यूना, तत्र सातिरेकयोजनस्यापि न्यूनसहस्रता विवक्षितेति सम्भाव्यते, पञ्चदश मण्डले पुनरिदं यथोक्तमेव प्रमाणं भवति, मतिमण्डलं योजनस्य चतुरशीत्याः साधिकायाः प्रथममण्डलमाने प्रक्षेपणादिति ॥३३॥ घोत्तीसं बुद्धाइसेसा प०, तं०-अवहिए केसमंसुरोमनहे १ निरामया निरुवलेवा गायलट्ठी १ गोक्खीरपं- हरे मंससोणिए ३ पउमुप्पलगंधिए उस्सासनिस्सासे ४ पच्छन्ने आहारनीहारे अदिस्से मंसचक्खुणा ५ आ. गासगयं च ६ आगासगयं छत्तं ७ आगासगयाओ सेयवरचामराओ ८ आगासफालिआमय सपायपीढं गीहामण ९ आगासगओ कुडभीसहस्सपरिमंडिआभिरामो इंदज्झओ पुरओ गच्छइ १० जत्थ जत्थवि य णं अरहंता भगवन्तो चिट्ठति वा निसीयंति वा तत्थ तत्थवि य णं जक्खा देवा संछन्नपत्तपुप्फपल्लवसमाउलो मच्छत्तो मज्मओ सघंटो सपडागो असोगवरपायवो अभिसंजायइ ११ ईसि पिट्टओ मउडठाणंमि तेयम- दलं अभिमंजायइ अंधकारेवि य णं दस दिसाओ पभासेइ १२. बहुसमरमणिज्जे-भूमिभागे १३ अहोसिरा ३
४
२
-
३४-
समवाय:
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
10
कंटया जायंति १४ उऊविवरीया सुहफासा भवंति १५ सीयलेणं सुहफासेणं सुरभिणा मारुएणं जोयणपरि-
मंडलं सवओ समंता संपमजिज्जइ १६ जुत्तफुसिएणं मेहेण य निहयरयरेणूयं किजइ १७ जलथलयभासु-
रपभूतेणं बिंटवाइणा दसवण्णेणं कुसुमेणं जाणुस्सेहप्पमाणमित्ते पुप्फोवयारे किजइ १८ अमणुण्णाणं
सद्दफरिसरसरूवगंधाणं अवकरिसो भवइ १९ मणुपणाणं सहफरिसरसरूवगंधाणं पाउन्भावो भवइ २०
पच्चाहरओवि य णं हिययगमणीओ जोयणनीहारी सरो २१ भगवं च णं अद्धमागहीए भासाए धम्ममाइ-
क्खइ २२ सावि य णं अद्धमागही भासा भासिज्जमाणी तेसिं सब्वेसिं आरियमणारियाणं दुप्पयचउप्पअ-
मियपसुपक्खिसरीसिवाणं अप्पणो हियसिवसुहयभासत्ताए परिणमइ २३ पुब्बबद्धवेरावि य णं देवासुर-
नागसुवण्णजक्खरक्खसकिंनराकिंपुरिसगरुलगंधब्वमहोरगा अरहओ पायमूले पसंतचित्तमाणसा
धम्म निसामंति २४ अण्णउत्थियपावयणियावि य णमागया वंदंति २५ आगया समाणा अरहओ पायमूले
निप्पलिवयणा हवंति २६ जओ जओवि य णं अरहंतो भगवंतो विहरति तओ तओवि य णं जोयणपणवी-
साएणं ईती न भवइ २१ मारी न भवइ २८ सचकं न भवइ २९ परचकं न भवइ ३० अइवुट्ठी न भवइ ३१
अणावुट्ठी न भवइ ३२ दुभिक्खं न भवइ ३३ पुचुप्पण्णावि य णं उप्पाइया वाही खिप्पमिव उवसमंति
३४ जंबुद्दीवे णं दीवे चउत्तीसं चकवहिविजया प० तं०-बत्तीसं महाविदेहे दो भरहे एरवए, जंबुद्दीवे णं दीवे
चोत्तीसं दीहवेयद्दा प०, जंबुद्दीवे णं दीवे उक्रोसपए चोत्तीसं तित्थंकरा समुप्पजति, चमरस्स णं असुरिंदस्स
RoHostess
॥५७॥
अमुररण्णो चोत्तीसं भवणावाससयसहस्सा प०, पढमपंचमछट्ठीसत्तमासु चउसु पुढवीसु चोत्तीसं निरया- वासमयसहस्सा प० ॥ सूत्रं ३४ ॥ अथ चतुर्विशत्तमस्थानके किमपि लिख्यते-'बुद्धाइसेस' ति बुद्धानां-तीर्थकृतामतिशेपा:-अतिशया बुद्धातिशेषाः, अवस्थितं- अवृद्धिस्वभावं कशाश्व-शिरोजाः श्मशूणि च कूर्चरोमाणि रोमाणि च-शेपशरीरलोमानि नखाश्च प्रतीता इति द्वन्द्वैकत्वमित्येकः १ निरामया-नीरोगा निरुपलेपा-निर्मला गात्रयष्टिः-तनुलतेति द्वितीयः २ गोक्षीरपाण्डुरं मांसशोणितमिति तृतीयः ३ तथा पद्मं च- कमलं [च] गन्धद्रव्यविशेषो वा यत्पद्मकमिति रूढं उत्पलं च-नीलोत्पलमुत्पलकुष्ठं वा गन्धद्रव्यविशेपस्तयोर्यो गन्धः स यत्राऽस्ति ननथोड्यासनिश्वासमिति चतुर्थः ४ प्रच्छन्नमाहारनीहारं-अभ्यवहरणमूत्रपुरीपोत्सर्गी, प्रच्छन्नत्वमेव स्फुटतरमाह-अदृश्यं मांस- चक्षुणा न पुनरखध्यादिलोचनेन पुंसा इति पञ्चमं ५ एतच्च द्वितीयादिकमतिशयचतुष्कं जन्मप्रत्ययं । तथा 'आगासगय'ति आकाश- गत-व्योमवत्ति आकाशगतं (क) वा-प्रकाशमित्यर्थः, चक्र-धर्मचक्रमिति पष्ठः ६ एवमाकाशगं छत्र छत्रत्रयमित्यर्थ इति सप्तमः ७ आकाशके-प्रकाशे श्वेतवरचामरे प्रकीर्णके इत्यष्टमः ८ 'आगासफालिआमय'त्ति आकाशमिव यदत्यन्तमच्छं स्फटिकं तन्मयं सिंहासन मह पादपीठेन सपादपीठमिति नवमः ९ 'आगासगओति आकाशगतोऽत्यर्थ तुङ्ग इत्यर्थः 'कुडभित्ति लघुपताकाः संभाव्यन्ते नाभिः परिमण्डितवासावभिरामश्च-अभिरमणीय इति विग्रहः 'इंदज्झओ'त्ति शेषध्वजापेक्षयातिमहत्चादिन्द्रवासौ ध्वजश्च इन्द्रध्वज इनि विग्रहः इन्द्रत्वसूचको ध्वज इति वा 'पुरओ'त्ति जिनस्याग्रतो गच्छतीति दशमः १० 'चिट्ठन्ति वा निसीयन्ति वत्ति तिष्ठन्ति गनिनिवृत्त्या निपीदन्ति-उपविशन्ति 'तक्खणादेव'त्ति तत्क्षणमेव अकालहीनमित्यर्थः, पत्रैः संछन्नः पत्रसंछन्नः पत्रसंछन्न इति वक्त-
३४-
समवायः
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥५८॥
GLE
व्ये पाकृतत्वात् संछन्नपत्र इत्युक्तं स चासौ पुष्पपल्लवसमाकुलश्चेति विग्रहः, पल्लवा:-अकुराः, सच्छवः सध्वजः संघपटः सपताको-
ऽशोकवरपादप इत्येकादशः ११ 'ईसित्ति ईषद्-अल्पं 'पिडओ'त्ति पृष्ठतः पश्चाद्धागे 'मउडठाणमि'चि मस्तकप्रदेशे तेजोमण्डल-
प्रभापटलमिति द्वादशः १२ बहुसमरमणीयो भूमिभाग इति त्रयोदशः १३ 'अहोसिर'त्ति अधोमुखाः कण्टका भवन्तीति चतुर्दशः१४
अतवोऽविपरीताः कथमित्याह-सुखस्पर्शा भवन्तीति पञ्चदशः १५ योजनं यावत् क्षेत्रशुद्धिः संवर्चकवातेनेति षोडशः १६ 'जुत्तफुर्सि-
एणंति उचिंतविन्दुपातेन 'निहयरयरेणुयति वातोत्खातमाकाशवर्ति रजो भूवर्ती तु रेणुरिति गन्धोदकवर्षाभिधानः सप्तदशः १७.
जलस्थलज यद्भास्वरं प्रभूतं च कुसुमं तेन वृन्तस्थायिना-ऊर्ध्वमुखेन दशार्द्धवर्णेन-पञ्चवर्णेन जानुनोरुत्सेधस्य- उच्चत्वस्य यत्प्रमाणं
तदेव प्रमाणं यस्य स जानूत्सेधप्रमाणमात्रः पुष्पोपचार:-पुष्पप्रकर इत्यष्टादशः १८ तथा 'कालागुरुपवरकुंदुरुकधूवमघमघतगन्धुडु-
याभिरामे भवई' त्ति कालागुरुश्च-गन्धंद्रव्यविशेषः प्रवरकुन्दुरुकं च-चीडाभिधान गन्धद्व्यं तुरुकं च-शिल्हकाभिधानं गन्धंद्रव्य-
मिति द्वन्द्वस्तत एतल्लक्षणो यो धूपस्तस्य मघमघायमानो-बहुलसौरभ्यो यो गन्ध उद्धृतः-उद्भूतस्तेनाभिरामं अभिरमणीयं यत्तत्तथा
स्थान-निषीदनस्थानमिति प्रक्रम इत्येकोनविंशतितमः १९ तथा 'उभयो पासिं च णं अरहंताणं भगवंताणं दुवे जक्खा कडयतुडि-
यथभियभुया चामरुक्खेवणं करंति'त्ति कंटकानि-प्रकोष्ठाभरणविशेषाः त्रुटितानि-बाह्वाभरणविशेषाः त्रुटितानि तैरतिबहुत्वेन स्तम्भिताविव
स्तम्भिती भुजौ ययोस्तों तथा यक्षौ-देवाविति विंशतितमः २०, वृहद्वाचनायामनन्तरोक्तमतिशयद्वयं नाधीयते, अतस्तस्यां पूर्वेऽष्टा-
दशव, अमनोज्ञानां शब्दादीनामपकर्षः-अभाव इत्येकोनविंशतितमः १९ मनोज्ञानां प्रादुर्भाव इति विंशतितमः २० 'पच्चाहरओ'चि
प्रत्याहारतो-व्याकुर्वतो भगवतः 'हिययगमणीओ'चि हृदयङ्गमः 'जोयणनीहारी ति योजनातिक्रमी स्वर इत्येकविंशः २१ अद्धमाग-
॥५८॥
--- दीपनि प्राकृतादीनां पण्णां भापाविशेषाणां मध्ये या मागधी नाम भाषा 'रसोर्लसौ मागध्या मित्यादिलक्षणवती सा असमाश्रित- खकीयसमग्रलक्षणार्द्धमागधीत्युच्यते, तथा धर्ममाख्याति, तस्या एवातिकोमलत्वादिति द्वाविंशः २२ भासिज्जमाणी'ति भगवताऽ- भिर्धायमाना 'श्रारियमणारियाण'ति आर्यानार्यदेशोत्पन्नानां द्विपदा-मनुष्याचतुष्पदा-गवादयः 'मृगा' आटव्याः 'पशवों ग्राम्याः पक्षिणः प्रनीताः सरीमुपा-उर:परिसर्पा भुजपरिसप्पाश्चेति, तेषां किम् ?-आत्मन आत्मनः-आत्मीयया आत्मीययेत्यर्थः भाषातया- भाषाभावेन परीणमतीति सम्बन्धः, किम्भूताऽसौ भापा ? इत्याह-हितम्-अभ्युदयः शिवं-मोक्षः सुखं-श्रवणकालोद्भवमानन्दं ददातीति हितशिवमुसदेति त्रयोविंशः २३ 'पूर्ववद्धवेरे'त्ति पूर्व-भवान्तरेऽनादिकाले वा जातिप्रत्ययं बद्धं-निकाचितं वैरं-अमित्रभावो येषां ते नथा, नेऽपि चासतामन्य देवा वैमानिका असुरा नागाश्च-भवनपतिविशेपाः सुवर्णाः-शोभनवर्णोपेतत्वाज्ज्योतिष्का यक्षराक्ष- मकिन्नराः किंपुरुषाः व्यन्तरभेदाः गरुडा-गरुडलाञ्छनत्वात् सुपर्णकुमारा भवनपतिविशेपाः, गन्धर्वा महोरगाश्च व्यन्तरविशेपा एव, गतेषां द्वन्तः, 'पसंतचित्तमाणसा' प्रशन्तानि-शमं गतानि चित्राणि-रागद्वेपाघनेकविधविकारयुक्ततया विविधानि मानसानि-अन्तः कग्णानि येषां ने प्रशान्तचित्तमानसा धर्म निशमयन्ति इति चतुर्विंशः २४ बृहद्वाचनायामिदमन्यदतिशयद्वयमधीयते, यदुत- अन्यनीधिकपावनिका अपि च णं वन्दन्ते भगवन्तमिति गम्यते इति पञ्चविंशः २५ आगताः सन्तोऽहंतः पादमूले निष्प्रतिवचना भवन्ति इनि पद्विगः २६ 'जओ जओवि य णति यत्र यत्रापि च देशे 'तओ तओ'त्ति तत्र तत्रापि च पञ्चविंशतौ योजनेषु इनिः- धान्याग्रुपद्रवकारी प्रचुरम्पकादिपाणिगण इति सप्तविंशः २७ मारिः-जनमरक इत्यष्टाविंशः २८ स्वचक्रं-स्वकीयराजसैन्यं नदुपद्रवकारि न भवतीति एकोनत्रिंशः २९ एवं परचक्रं-परराजसैन्यमिति त्रिंशः ३० अतिवृष्टिः-अधिकवर्प इत्येकत्रिंशः ३१ अना- -
...in
------
de-
.
-
३४-
समवायः
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥५९॥
वृष्टिः-वर्षणाभाव इति द्वात्रिंशः ३२ दुर्भिक्षं-दुष्काल इति त्रयस्त्रिंशः ३३ 'उप्पाइया वाहित्ति उत्पाता:-अनिष्टसूचका रुधिरवृष्टया-
दयस्तद्धेतुका येऽनास्ते औत्पातिकास्तथा व्याधयो-ज्वराद्यास्तदुपशमः-अभाव इति चतुस्त्रिंशत्तमः ३४ । अन्यच्च 'पच्चाहरओ' इत
आरभ्य येऽभिहितास्ते प्रभामण्डलं च कर्मक्षयकृताः, शेषा भवप्रत्ययेभ्योऽन्ये देवकृता इति, एते च यदन्यथापि दृश्यन्ते तन्मतान्त-
रमवगन्तव्यमिति । 'चकवट्टिविजय'त्ति चक्रवत्तिविजेतव्यानि क्षेत्रखण्डानि 'उकोसपए चोत्तीसं तित्थगरा समुप्पअंति'त्ति समुत्प-
धन्ते सम्भवन्तीत्यर्थः न त्वेकसमये जायन्ते, चतुर्णामेवैकदा जन्मसम्भवात् , तथाहि-मेरौ पूर्वापरशिलातलयो· द्वे सिंहासने भव-
तोऽतो द्वौ द्वावेवाभिषिच्येते अतो द्वयोर्द्वयोरेव जन्मेति, दक्षिणोत्तरयोस्तु क्षेत्रयोस्तदानी दिवससद्भावात् न भरतैरावतयोर्जिनोत्प-
त्तिरद्धरात्र एव जिनोत्पत्तेरिति, 'पढमे' त्यादि प्रथमायां पृथिव्यां त्रिंशन्नरकावासानां लक्षाणि, पञ्चम्यां त्रीणि षष्ठयां पश्चोनं लक्षं
सप्तम्यां पश्च नरकाः, एवं सर्वमीलने चतुस्त्रिंशल्लक्षाणि भवन्तीति ॥ ३४ ॥
पणतीस सच्चवयणाइसेसा प०, कुंथू णं अरहा पणतीसं धणूई उड्ढं उच्चत्तणं होत्था, दत्ते णं वासुदेवे पण-
तीसं धणूई उड्ढं उच्चत्तेणं होत्था, नंदणे णं बलदेवे पणतीसं धणुइं उड्ढं उच्चत्तणं होत्था, सोहम्मे कप्पे सुह-
म्माए सभाए माणवए चेइयक्खंभे हेट्ठा उवरिं च अद्धतेरस अद्धतेरस जोयणाणि वजेत्ता मज्झे पणतीस
जोयणेसु वइरामएसु गोलवद्दसमुग्गएसु जिणसकहाओ प०, बितियचउत्थीसु दोसु पढवीसु पणतीस
निरयावाससयसहस्सा प०॥ सूत्रं ३५ ॥
पञ्चत्रिंशत्तमस्थानकं सुगम, नवरं सत्यवचनातिशया आगमे न दृष्टाः, एते तु ग्रन्थान्तरदृष्टाः सम्भाविताः, वचनं हि गुणव-
PARMANASNAX4-10
॥५९॥
द्वक्तव्यं, तद्यथा-संस्कारवत् १ उदात्तं २ उपचारोपेतं ३ गम्भीरशब्दं ४ अनुनादि ५ दाक्षणं ६ उपनीतरागं ७ महाथ ८ अव्याहत- पौर्यापर्य ९ गिष्ट १० असान्दग्धं ११ अपहृतान्योत्तरं १२ हृदयग्राहि १३ देशकालाव्यतीतं १४ तत्त्वानुरूपं १५ अप्रकीर्णप्रसृत १६ अन्योऽन्यप्रगृहीतं १७ अभिजातं १८ अतिस्निग्धमधुरं १९ अपरमविद्धं २० अर्थधर्माभ्यासानपेतं २१ उदारं २२ परनिन्दात्मोत्क- प्रविप्रयुक्त २३ उपगतश्लाघ २४ अनपनीतं २५ उत्पादिताच्छिन्नकौतूहलं २६ अद्भुतं २७ अनतिविलम्बित २८ विभ्रमविक्षेपकिलि- किधितादिविमुक्तं २९ अनेकजातिसंश्रयाद्विचित्रं ३० आहितविशेष ३१ साकारं ३२ सत्त्वपरिग्रहं ३३ अपरिखेदितं ३४ अव्युच्छेदं ३५ चेति वचन महानुभावैर्वक्तव्यमिति, [तत्र संस्कारवत्वं-संस्कृतादिलक्षणयुक्तत्वं १ उदात्तत्त्वं-उच्चवृत्तिता २ उपचारापेतत्वं- अग्राम्यता ३ गम्भीरशब्दं मेवस्येव ४ अनुनादित्वं-प्रतिरवोपेतता ५ दक्षिणत्वं-सरलत्वं ६ उपनीतरागत्वं-मालकोशादि ग्रामराग- युक्तता ७ एने सप्त शब्दापेक्षा अतिशयाः, अन्ये त्वर्थाश्रया, तत्र महार्थत्वं-वृहदभिधेयता ८ अव्याहतपौर्वीपर्यत्वं-पूर्वापरवाक्या- विरोधः ९ शिष्टत्वं-अभिमतसिद्धान्तोक्तार्थता वक्तुः शिष्टतासूचकत्वं वा १० असन्दिग्धत्वं-असंशयकारिता ११ अपहृतान्योत्तरत्वं- परदूषणाविषयता १२ हृदयग्राहित्वं-श्रोतमनोहरता १३ देशकालाव्यतीतत्वं-प्रस्तावोचितता १४ तत्त्वानुरूपत्वं-विवक्षितवस्तुस्वरू- पानुमारिता १५ अप्रकीर्णप्रसृतत्वं-सुसम्बन्धस्य सतः प्रसरणं अथवाऽसम्बन्धानधिकारित्वातिविस्तरयोरभावः १६ अन्योऽन्यप्रगृही- नत्वं-परस्परेण पदानां वाक्यानां वा सापेक्षता १७ अभिजातत्वं वक्तुः प्रतिपाद्यस्य वा भूमिकानुसारिता १८ अतिस्निग्धमधुरत्वं- अमृनगुडादिवन् मुखकारित्वं १९ अपरमर्मवेधित्वं-परमानुद्घट्टनस्वरूपत्वं २० अर्थधर्माभ्यासानपेतत्वं-अर्थधर्मप्रतिबद्धत्वं २१ उदारत्वं-अभिधेयार्थस्यातुच्छत्वं गुम्फगुणविशेपो वा २२ परानन्दात्मोत्कर्षविप्रयुक्तत्वमिति प्रतीतमेव २३ उपगतश्लाघत्वं-उक्तगुण-
३५-
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥६०॥
योगात्प्राप्तश्लाघता २४ अनपनीतत्व-कारककालवचनलिङ्गादिव्यत्ययरूपवचनदोषापेतता २५ उत्पादिताच्छिन्नकौतूहलत्व-स्वविषये
श्रोतॄणां जनितमविच्छिन्नं कौतुकं येन तत्तथा तद्भावस्तत्वं २६ अद्भुतत्वं-अनतिविलम्बितत्वं च प्रतीतं २७-२८ विभ्रमविक्षेपकि-
लिकिञ्चितादिविमुक्तत्व-विभ्रमो-वक्तुमनसो भ्रान्तता विक्षेपा-तस्यैवाभिधेयार्थ प्रत्यनासक्तता किलिकिश्चितं-रोषभयाभिलाषादिभा-
वानां युगपदा सकृत्करणमादिशब्दान्मनोदोषान्तरपरिग्रहस्तैविमुक्तं यत्तत्तथा तद्भावस्तत्त्वं २९ अनेकजातिसंश्रयाद्विचित्रत्वं, इह जा-
तयो वर्णनीयवस्तुरूपवर्णनानि ३० आहितविशेषत्वं-वचनान्तरापेक्षया दौकितविशेषता ३१ साकारत्वं विच्छिन्नवर्णपदवाक्यत्वेनाका.
रप्राप्तत्वं ३२ सत्त्वपरिगृहीतत्वं-साहसोपेतता ३३ अपरिखेदितत्व-अनायाससम्भवः ३४ अव्युच्छेदित्वं-विवक्षितार्थानां सम्यसिद्धिं
यावदनवच्छिन्नवचनप्रमेयतेति ३५ । ] तथा दत्तः-सप्तमवासुदेवः नन्दनः-सप्तमबलदेवः एतयोश्चावश्यकाभिप्रायेण षड्विंशतिर्धनु-
पामुच्चत्वं, भवति, सुबोधं च तत्, यतोरनाथमल्लिस्वामीनोरन्तरे तावभिहिती, यतोऽवाचि-"अरमल्लिअंतरे दोणि केसवा पुरिसपुंड-
रीय दत्त"त्ति, अरनाथमल्लिनाथयोश्च क्रमेण त्रिंशत्पञ्चविंशतिश्च धनुषामुच्चत्वं, एतदन्तरालपतिनोश्च वासुदेवयोः षष्ठसप्तमयोरेकोन-
त्रिंशत्पड्विंशतिश्च धनुषों युज्यत इति, इहोक्ता तु पश्चत्रिंशत् स्यात् यदि दत्तनन्दनौ कुन्थुनाथतीर्थकाले भवतो, न चैतदेवं जिना-
न्तरेश्वधीयत इति दुरववोधमिदमिति । सौधर्मकल्पे सौधर्मावतंसकादिषु विमानेषु सर्वेषु पञ्च पञ्च सभा भवन्ति-सुधर्मसभा १ उप-
पातसभा २ आभिषेकसभा ३ अलङ्कारसभा ४ व्यवसायसभा ५ तत्र सुधर्मसभामध्यभागे मणिपीठिकोपरि षष्टियोजनमानो माणवको
नाम चैत्यस्तम्भोऽस्ति, तत्र 'वडामएसुत्ति वज्रमयेषु तथा गोलवद्वृत्ता वर्तुला ये समुद्का-भाजनविशेषास्तेषु 'जिणसकहाओ'त्ति
जिनसक्थीनि तीर्थकराणां मनुजलोकनिर्वृतानां सक्थीनि अस्थीनि प्रज्ञप्तानीति। वितियचउत्थी'त्यादि द्वितीयपृथिव्यां पञ्चविंशतिन-
॥६॥
. रकलक्षाणि चतुया तु दशेति पश्चत्रिंशत्तानीति ॥ ३५॥ छत्तीमं उत्तरज्झयणा प० त०-विणयसुयं १ परीसहो २ चाउरंगिजं ३ असंखयं ४ अकाममरणिनं ५ पुरिसवित्रा ६ उरमिजं ७ काविलियं ८ नमिपवजा ९ दुमपत्तयं १० बहुसुयपूजा ११ हरिएसिज १२ चित्तसंभूयं १३ उसुयारिज १४ सभिक्खुगं १५ समाहिठाणाई १६ पावसमणिजं १७ संजइज १८ मिय- चारिया १९ अणाहपञ्चजा २० समुद्दपालिज २१ रहनेमिजं २२ गोयमकेसिज्जं २३ समितीओ २४ जन्नतिजं २५ सामायारी २६ ग्लुंकिज्ज २७ मोक्खमग्गगई २८ अप्पमाओ २९ तवोमग्गो ३० चरणविही ३१ पमाय- ठाणाई ३२ कम्मपयडी ३३ लेसज्झयणं ३४ अणगारमग्गे ३५ जीवाजीवविभत्ती य ३६, चमरस्स णं असु- रिंदस्स असुररणो सभा सुहम्मा छत्तीसं जोयणाई उड्ढे उच्चत्तेणं होत्था, समणस्स णं भगवओ महावीर- स्स छत्तीसं अज्जाणं साहस्सीओ होत्था, चेत्तासोएसु णं मासेसु सइ छत्तीसंगुलियं सुरिए पोरिसीछायं निव्वत्तइ ।। सूत्रं ३६॥ पत्रिंशत्स्थानकं स्पष्टमेव, नवरं चैत्राश्वयुजोसियोः सकृद्-एकदा पूर्णिमायामिति व्यवहारो निश्चयतस्तु मेपसङ्क्रान्तिदिने तुलागझीन्नदिने चेत्यर्थः । पत्रिंशदङ्गुलिका पदनयमानां, आह च-"चत्तासोएसु मासेसु, तिपया होइ पोरिसी"ति [चैत्राश्व- युजोपासयोबिपदा पौरुपी भवति ] ॥ ३६॥ कुंधस्स णं अरहओ सत्ततीस गणा सत्ततीसं गणहरा होत्था, हेमवयहेरण्णवयाओणं जीवाओ सत्ततीसं श्री समवा- ३७-३९ समवायौ यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥६॥ जोयणसहस्साई छच्च चउसत्तरे जोयणसए सोलसयएगूणवीसहभाए जोयणस्स किंचिविसेसूणाओ आयामेणं प०, सव्वासु णं विजयवेजयंतजयंतअपराजियासु रायहाणीसु पागारा सत्ततीसं सत्ततीसंजोयणाई उड्ढे उच्चत्तेण प०, खुड्डियाए णं विमाणपविभत्तीए पढमे बग्गे सत्ततीसं उद्देसणकाला प०, कत्तियबहुलसत्तमीए ण सूरिए रुततीसंगुलियं पोरिसीछायं निब्वत्तइत्ता णं चारं चरइ ।। सूत्रं ३७ ॥ सप्तत्रिंशत्स्थानकमपि व्यक्तं, नवरं कुन्थुनाथस्येह सप्तत्रिंशद्गणघरा उक्ताः आवश्यके तु त्रयस्त्रिंशत् श्रूयन्त इति मतान्तरं, तथा हैमवतादिजीवयोरुक्तप्रमाणसंवादगाथा-"सत्तत्तीस सहस्सा छच्च सया जोयणाण चउसयरा । हेमवयवासजीवा किंचूणा सोलस कला य ॥१॥"त्ति, कला एकोनविंशतिभागो योजनस्येति । तथा विजयादीनि पूर्वादीनि जम्बूद्वीपद्वाराणि तन्नायकास्तन्नामानो देवास्तेषां राजधान्यस्तन्नामिका एव पूर्वादिदिक्षु इतोऽसङ्खचेयतमे जम्बूद्वीप इति । क्षुद्रिकायां विमानप्रविभक्तौ कालिकश्रुतविशेषे, तत्र किल बहवो वर्गा-अध्ययनसमुदायात्मका भवन्ति, तत्र प्रथमे वगै प्रत्यध्ययनमुद्देशस्य ये कालास्त उद्देशनकाला इति । यदि चैत्रस्य पौर्णमास्यां पत्रिंशदङ्गुलिका पौरुषीच्छाया भवति तदा वैशाखस्य कृष्णसप्तम्यामङ्गुलस्य वृद्धिं गतत्वात्सप्तत्रिंशदङ्गु- लिका भवतीति ॥ ३७॥ पासस्स णं अरहओ पुरिसादाणीयस्स अकृतीसं अजिआसाहस्सीओ उकोसिया अज्जियासंपया होत्था, हेमवयएरण्णवईयाणं जीवाणं धणूपिढे अकृतीसं जोयणसहस्साइं सत्त य चत्ताले जोयणसए दस एगूणवी- सहभागे जोयणस्स किंचिविसेसूणा परिक्खेवेणं प०, अत्थस्स णं पव्वयरपणो बितिए कंडे अकृतीसं ॥६॥ AL भ -- - जोयणसहस्माई उड्ढं उगत्तणं होत्या, खुड्डियाए णं विमाणपविभत्तीए वितिए वग्गे अहतीसं उद्देसण- काला प० ॥ सूत्रं ३८॥ अष्टत्रिंगस्थानक व्यक्तमेव, नवरं 'धणुपिट्ठ'ति जम्बूद्वीपलक्षणवृत्तक्षेत्रस्य हैमवतैरण्यवताभ्यां द्वितीयपष्ठवाभ्यामवच्छिन्नस्या- गेपिनज्याधनुःपृष्ठाकारे परिधिखण्डे धनुःपृष्ठे इव धनुःपृष्ठ उच्यते तत्पर्यन्तभूते ऋजुप्रदेशपङ्क्ती तु जीवे इव जीवे इति, एतत्सत्रसंवा- दिगाधाद्धं "चत्ताली सत्त सया अडतीस सहस्स दस कला य धणु"त्ति । तथा 'अत्थस्स'त्ति अस्तो-मेर्यतस्तेनान्तरितो रविरस्तं गत इति व्यपदिश्यते तस्य पर्वतराजस्य-गिरिप्रधानस्य द्वितीयं काण्डं-विभागोष्टत्रिंशद्योजनसहस्राण्युचत्वेन भवतीति, मतान्तरेण तु त्रिपष्टिः सहस्राणि, यदाह-"मेरुस्स तिन्नि कंडा पुढवोवलवइरसकरा पढमं । स्यए य जायसवे अंके फलिहे य वीयं तु ॥१॥ पागारं नइयं तं पुण जंणयमय होइ । जोयणसहस्स पढमं वाहल्लेणं च वितीयं तु ॥२॥. तेवट्ठिसहस्साई तइयं छत्तीस जोयण- महम्मा । मेरुम्मुवरि चूला उन्निद्धा जोयणदुवीसं ॥ ३॥ [ मेरोस्त्रीणि काण्डानि पृथ्व्युपलवज्रशर्करामयं प्रथमं । राजतं जातरूपं आरकं स्फाटिकं च द्वितीयं ।। १।। एकाकारं तृतीयं तत् पुनर्जाम्बूनदमयं भवति । योजनसहसं प्रथमं बाहल्येन द्वितीयं तु. ॥२॥ त्रिपष्टिः महस्राणि नृतीयं पत्रिंशत् सहस्राणि । मेरोरुपरि चूला उद्विद्धा योजनानि चत्वारिंशत् ॥ ३॥] ३८॥ नमिस्स णं अरहओ पगूणचत्तालीसं आहोहियसया होत्था, समयखेत्ते एगूणचत्तालीसं कुलपब्वया प० नं०-नीमं वासहरा पंच मंदरा चत्तारि उसुकारा, दोचचउत्थपंचमहसत्तमासु णं पंचसु पुढवीसु एगूणच- तालीस निरयावाससयसहस्सा प०. नाणावरणिजस्स मोहणिजस्स गोत्तस्स आउयस्स एयासि णं चउण्हं
..
३९-४०
समवायः
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥६२॥
-
in
RRC
कम्मपगडीणं एगूणचत्तालीसं उत्तरपगडीओ प०॥ सूत्रं ३९॥
एकोनचत्वारिंशत्स्थानकं व्यक्तमेव, नवरं 'आहोहिय'त्ति नियतक्षेत्रविषयावधिज्ञानिनस्तेषां शतानीति, 'कुलपव्वय'त्ति क्षेत्रम-
यादाकारित्वेन कुलकल्पाः पर्वताः कुलपर्वताः, कुलानि हि लोकानां मर्यादानिबन्धनानि भवन्तीतीह तैरुपमा कृता, तत्र वर्षधरात्रि-
शद् जंबूद्वीपे धातकीखण्डपुष्करार्द्धपूर्वापरार्द्धषु च प्रत्येकं हिमवदादीनां षण्णां षण्णां भावात् मन्दराः पञ्चेषुकारा धातकीखण्डपुष्करा-
ईयोः पूर्वतरविभागकारिणश्चत्वार एवमेते एकोनचत्वारिंशदिति । 'दोचे'त्यादि द्वितीयायां पञ्चविंशतिश्चतुर्थ्या दश पञ्चम्यां त्रीणि
पठयां पञ्चोनलक्षं सप्तम्यां पञ्चेति यथोक्ता संख्या नरकाणामिति । 'नाणावरणिजे त्यादि, ज्ञानावरणीयस्य पञ्च मोहनीयस्याष्टाविंश-
तिः गोत्रस्य द्वे आयुषश्चतस्रः इत्येवमेकोनचत्वारिंशदिति ॥ ३९॥
अरहओ णं अरिहनेमिस्स चत्तालीसं अज्जियासाहस्सीओ होत्था, मंदरचूलियाणं चत्तालीसं जोयणाई
उड्ढं उच्चत्तेणं प०, संती अरहा चत्तालीसं धणूई उड्ढे उच्चत्तेणं होत्था भूयाणंदस्स णं नागकुमारस्स नागरन्नो
चत्तालीसं भवणावाससयसहस्सा प०, खुड्डियाए णं विमाणपविभत्तीए तइए वग्गे चत्तालीसं उद्देसणकाला
प०, फग्गुणपुण्णिमासिणीए णं सूरिए चत्तालीसंगुलियं पोरिसीछायं निव्वदृइत्ता णं चारं चरइ, एवं कत्तिया-
एवि पुण्णिमाए, महासुके कप्पे चत्तालीसं विमाणावाससहस्सा प०॥ सूत्र ४०॥
चत्वारिंशत्स्थानकं व्यक्तं, नवरं 'वइसाहपुण्णिमासिणीए'त्ति यत्केषुचित् पुस्तकेषु दृश्यते सोऽपपाठः, 'फग्गुणपुनिमासिणीए'
त्ति अत्राऽध्येय, कथम् ?, उच्यते; 'पोसे मासे चउप्पया' इति वचनात् पौषपूर्णिमास्यामष्टचत्वारिंशरदङ्गुलिका सा भवति ततो माघे
---
जर
॥६२॥
चत्वारि फाल्गुने च चत्वारि अङ्गुलानि पतितानीत्येवं फाल्गुनपौर्णमास्यां चत्वारिंशंदङ्गुलिका पौरुषीच्छाया भवति, काचिक्यामप्ये- वमेव, यतः 'चैनासोएसु मासेस, तिपया होइ पोरिसी' [चैत्राश्विनयोर्मासयोत्रिपदा भवति पौरुपी] त्युक्तं, ततः पदत्रयस्य पत्रिं- सद्गुलममाणस्य कार्तिकमासातिक्रमे चतुरगुलवृद्धौ चत्वारिंशदङ्गुलिका सा भवतीति ॥४०॥ नमिस्स णं अरहओ एकचत्तालीसं अज्जियासाहस्सीओ होत्था, चउसु पुढवीसु एक्कचत्तालीस निरयावा- मसयसहस्सा प० तं०-रयणप्पभाए पंकप्पभाए तमाए तमतमाए, महालियाए णं विमाणपविभत्तीए पढमे बग्गे एकचत्तालीसं उद्देसणकाला प० ॥ सूत्र ४१ ।। एकनत्वारिंशत्स्थानकं मुगम, नवरं 'चउमु' इत्यादिक्रमेण सूत्रोक्तासु चतसृपु प्रथमचतुर्थषष्ठसप्तमीपु पृथिवीपु त्रिंशतो दशानां च नरकलक्षाणां पञ्चोनस्य चैकस्य पञ्चानां च नरकाणां भावाद्यथोक्तसंख्यास्ते भवन्तीति ॥४१॥ समणे भगवं महावीरे बायालीसं वासाई साहियाई सामपणपरियागं पाउणित्ता सिद्धे जाच सव्वदुक्ख- प्पहीणे, जंबुद्दीवस्स णं दीवस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ गोथूभस्स णं आवासपव्वयस्स पञ्चच्छिमिल्ले चरमंते पसणं यायालीसं जोयणसहस्साई संखे दयसीमे य, कालोए णं समुद्दे थायालीसं चंदा जोइंसु वा जोइंति वा जोइस्संति या, बायालीस सूरिया पभासिंसु वा ३, समुच्छिमभुयपरिसप्पाणं उक्कोसेणं बाया- लीम वाससहस्साई ठिई प०, नामकम्मे वायालीसविहे प०, तं,-गइनामे जाइनामे सरीरनामे सहीरंगोवंग- नामे सरीरबंधणनामे सरीरसंघायणनामे संघयणनामे संठाणनामे वण्णनामे गंधनामे रसनामे फासनामे । श्रीसमवा- ४२. समवायः यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥६३॥ अगुरुलहुयनामे उवधायनामे पराघायनामे आणुपुब्वीनामे उस्सासनामे आयवनामे उजोयनामे विहगगइ- नामे तसनामे थावरनामे सुहुमनामे बायरनामे पज्जत्तनामे अपजत्तनामे साहारणशरीरनामे पत्तेयसरीरनामे थिरनामे अथिरनामे सुभनामे असुभनामे सुभगनामे दुब्भगनामे सुसरनामे दुस्सरनामे आएजनामे अणा- एज्जनामे जसोकित्तिनामे अजसोकित्तिनामे निम्माणनामे तित्थकरनामे, लवणेणं समुद्दे बायालीसं नागसा- हस्सीओ अभितरीयं वेलं धारंति, महालियाए णं विमाणपविभत्तीए बितिए वग्गे बायालीसं उद्देसणकाला प०, एगमेगाए ओसप्पिणीए पंचमछट्ठीओ समाओ बायालीसं वाससहस्साई कालेणं प०, एगमेगाए उस्स- प्पिणीए पढमबीयाओ समाओ बायालीस वाससहस्साई कालेणं प० ॥ सूत्रं ४२॥ द्विचत्वारिंशत्स्थानकं व्यक्तमेव, नवरं 'बायालीसं ति छद्मस्थपर्याये द्वादश वर्षाणि षण्मासा अर्द्धमासश्चेति केवलिपर्यायस्तु देशोनानि त्रिंशद्वर्षाणीति पर्युषणाकल्पे द्विचत्वारिंशदेव वर्षाणि महावीरपर्यायो भिहितः इह तु साधिक उक्तः, तत्र पर्युषणाकल्पे यद- ल्पमधिकं तन्न विवक्षितमिति सम्भाव्यत इति, 'जाव'त्ति करणात् 'बुद्धे मुत्ते अन्तगडे परिनिव्वुडे सव्वदुक्खप्पहीणे'त्ति दृश्य । 'जम्बूद्वीपस्येत्यादि 'पुरच्छिमिल्लाओ चरिमंताओ'ति जगतीचाह्यपरिधेरपसृत्य गोस्तूभस्यावासपर्वतस्य वेलंधरनागराजसम्बन्धिनः पाश्चात्यचरमान्तः-चरमविभागो यावताऽन्तरेण भवति “एस पंति एतदन्तरं द्विचत्वारिंशद्योज़नसहस्त्राणि प्रज्ञप्त अन्तरशब्देन विशेषोऽप्यभिधीयते इत्यत आह-'अबाहाए'त्ति व्यवधानापेक्षया यदन्तरं तदित्यर्थः । 'कालोए पन्ति धातकीखण्डपरिवेष्टके कालो- दाभिधाने समुद्रे । 'गइनामें त्यादि, गतिनाम यदुदयानारकादित्वेन जीवो व्यपदिश्यते, जातिनाम यदुदयादेकेन्द्रियादिर्भवति, ॥६॥ .
शरीरनाम यदुदयादौदारिकादिशरीरं करोति, यदुद्यादङ्गानां-शिरःप्रभृतीनां उपाङ्गानां च-अङ्गुल्यादीनां विभागो भवति तच्छरी- राशेपाङ्गनाम, तथा औदारिकादिशरीरपुद्गलानां पूर्वबद्धानां वध्यमानानां च सम्बन्धकारणं शरीखन्धननाम, तथा औदारिकादिशरी- रपुद्गलानां गृहीतानां यदुदयाच्छरीररचना भवति तच्छरीरसङ्घातनाम, तथाऽरुयां यतस्तथाविधशक्तिनिमित्तभूतो रचनाविशेपो भवति तत्संहनननाम, संस्थानं समचतुरस्रादिलक्षणं यतो भवति तत्संस्थाननाम, तथा यदुदयाद्वर्णादिविशेषवन्ति शरीराणि भवन्ति तद्वर्णा- दिनाम, तथा यदुदयादगुरुलघुत्वं स्वशरीरस्य जीवानां भवति तदगुरुलघुनाम, तथा यतोऽङ्गावयवः प्रतिजिबिकादिरात्मोपघातको जायने तदुपघातनाम, तथा यतोऽङ्गावयव एव विपात्मको दंष्ट्रात्वगादि परेपामुपघातको भवति तत्पराघातनाम, तथा यदुदयादन्त; रालगतौ जीवो याति तदानुपूर्वानाम, तथा यदुदयादुच्छ्वासनिश्वासनिष्पत्तिर्भवति तदुच्छ्वासनाम, तथा यदुदयाज्जीवस्तापवच्छरीरो भवनि तदातपनाम, यथाऽऽदित्यविम्वपृथिवीकायिकानां, तथा यतोऽनुष्णोद्योतवच्छरीरो भवति तदुद्योतनाम, तथा यतः शुभे- नरगमनयुक्तो भवति तद्विहायोगतिनाम, बसनामादीन्यष्टौ प्रतीतार्थानि, तथा यतः स्थिराणां दन्ताद्यवयवानां निष्पत्तिर्भवति नस्थिरनाम, यता श्रुजिहादीनामस्थिराणां निष्पत्तिर्भवति तदस्थिरनाम, तथा शिरःप्रभृतीनां शुभानां तच्छुभनाम, पादादीनाम- शुभानामशुभनाम इति, शेषाणि प्रतीतानि, नवरं यदुदयाज्जातौ जातौ जीवदेहेपु स्त्रयादिलिङ्गाकारनियमो भवति तत्सूत्रधारसमानं निर्माणनामेति, 'पञ्चमछट्ठीओ समाओ'त्ति दुष्पमा एकान्तदुष्पमा चेत्यर्थः 'पढमबीयाउ'त्ति एकान्तदुष्पमा भवति चेति ॥ ४२ ॥ तेयालीसं कम्मविवागज्झयणा प०, पढमचउत्थपंचमासु पुढवीसु तेयालीस निरयावाससयसहस्सा, प०, जंबुद्दीवस्स णं दीवस्स पुरच्छिमिलाओ चरमंताओ गोथूभस्स णं आवासपब्वयस्स पुरच्छिमिल्ले चरमते एस
४३-४४
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥६४॥
णं तेयालीसं जोयणसहस्साई अबाहाए अंतरे प०, एवं चउदिसिंपि दगभागे संखे दयसीमे, महालियाए णं
विमाणपविभत्तीए तइये वग्गे तेयालीसं उद्देसणकाला प०॥ सूत्र ४३॥
त्रिचत्वारिंशत्स्थानकेपि किश्चिल्लिख्यते, 'कम्मविवागज्झयण'त्ति कर्मणः-पुण्यपापात्मकस्य विपाकश्च-फलं तत्प्रतिपादकान्य-
ध्ययनानि कर्मविपाकाध्ययनानि एतानि च एकादशाङ्गद्वितीयाङ्गयोः संभाव्यन्त इति । 'जंबुद्दीवस्स णमित्यादि, जंबूद्वीपस्य
पौरस्त्यान्ताद्गोस्तूभपर्वतो द्विचत्वारिंशद्योजनानां सहस्राणि तद्विष्कम्भश्च सहस्त्रं तदधिकायाद्वाविंशतेरल्पत्वेनाविवक्षणादेवं त्रिचत्वा-
रिंशत्सहस्राणि भवन्तीति, एवं 'चउदिसिपित्ति उक्तदिगन्तर्भावेन चतस्रो दिश उक्ता अन्यथा एवं 'तिदिसिपित्ति वाच्यं स्यात्,
तत्र चैवमभिलापः-'जंबुद्दीवस्स णं दीवस्स दाहिणिलाओ चरिमंताओ दोभासस्स णं आवासपव्ययस्य दाहिणिल्ले चरिमंते एस
णं तेयालीसं जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे पन्नत्ते' एवमन्यत्सत्रद्वयं नवरं पश्चिमायां शङ्ख आवासपर्वत उत्तरस्यां तु दकसीम
इति ॥४३॥
चोयालीसं अज्झयणा इसिभासिया दियलोगचुयाभासिया प०, विमलस्स णं अरहओ णं चउआलसिं
पुरिसजुगाई अणुपिडैि सिद्धाइं जाव प्पहीणाई, धरणस्स णं नागिंदस्स नागरण्णो चोयालीसंभवणावासस-
यसहस्सा प०, महालियाए णं विमाणपविभत्तएि चउत्थे वग्गे चोयालीसं उद्देसणकाला प०॥ सूत्रं ॥४४॥
चतुश्चत्वारिंशत्स्थानकेऽपि किञ्चिल्लिख्यते, चतुश्चत्वारिंशत् 'इसिभासिय'त्ति ऋषिभाषिताध्ययनानि कालिकश्रुतविशेषभूतानि
दियलोयचुयाभासिय'त्ति देवलोकच्युतैः ऋषिभूतैराभाषितानि देवलोकच्युताभाषितानि, क्वचित्पाठः 'देवलोयचुयाणं इसीणं चोया-
॥६४॥
हासात लीसं इमिभासियज्मयणा प०' 'पुरिसजुगाई ति पुरुषाः-शिष्यप्रशिष्यादिक्रमव्यवस्थिता युगानीव-कालविशेपा इब क्रमसाधात्पुरु- पयुगानि, 'अणुपिट्टिति आनुपूर्व्या 'अणुवन्धेण'त्ति पाठान्तरे तृतीयादर्शनादनुवन्धेन-सातत्येन सिद्धानि 'जाव'त्ति करणेन 'बुद्धाई मुगाई अनयडाई सन्चदुक्खप्पहीणाईति दृश्य, 'महालियाए ण विमाणपविभत्तीए'त्ति चतुर्थे वर्गे चतुश्चत्वारिंशदुद्देशनकालाः प्राप्ताः॥४४॥ समयखेत्ते णं पणयालीसं जोयणसयसहस्साई आयामविक्खंभेणं प०, सीमंतए णं नरए पणयालीसंजोय- णमयमहस्साई आयामविक्खंभेणं प०, एवं उडुविमाणेवि, ईसिप-भारा णं पुढवी एवं चेव, धम्म णं अरहा पणयालीसं घणुइं उड्दं उच्चत्तेणं होत्था, मंदरस्स णं पब्वयस्स चउदिसिंपि पणयालीसं २ जोयणसहस्साई अबाहाण अंतरे प०, सब्वेवि णं दिवट्ठखेतिया नक्खत्ता पणयालीसं मुहुत्ते चंदेण सद्धिं जोगं जोइंसु वाजो- इति वा जोइस्संनिवा-तिन्नेव उत्तराई पुणव्वसू रोहिणी पिसाहा य । एए छ नक्खत्ता पणयालमुहुत्तसंजोगा ॥१॥ महालियाए णं विमाणपविभत्तीए पंचमे वग्गे पणयालीसं उद्देसणकाला प०॥ (सू०) ४५ ॥ पश्चचत्वारिंगत्स्थानके विदं लिख्यते, 'समयखेत्ते'त्ति कालोपलक्षितं क्षेत्रं मनुष्यक्षेत्रमित्यर्थः, 'सीमंतए 'ति प्रथमपृथिव्यां प्रथमप्रस्तटे मध्यभागवती वृत्तो नरकेन्द्रः सीमन्तक इति । 'उडविमाणे'त्ति सौधर्मेशानयोः प्रथमप्रस्तटवत्तिं चतसृणां विमानावलि- मुद्राभ्यन्नरपरिध्यपेक्षयान्तरं द्रष्टव्यामीत । 'सब्वेवि णमित्यादि, चन्द्रस्य त्रिंशन्मुहूत्र्तभोग्य नक्षत्रक्षेत्रं समक्षेत्रमुच्यते, तदेव साढे सार ४६-४७ समवायौ श्री समवा यांगे अभय० वृत्तिः ॥६५॥ द्वयर्द्ध द्वितीयमर्द्धमस्येति द्वयर्द्धमित्येवं व्युत्पादनात् तथाविध क्षेत्रं येषामास्त तानि द्वयर्द्धक्षेत्रकाणि नक्षत्राणि अत एव पञ्चचत्वारिंश- न्मुहूर्ताः चन्द्रेण सार्द्ध योगः-सम्बन्धो योजितवन्ति, 'तिन्नेव' गाहा, त्रीण्युत्तराणि उत्तराफाल्गुन्य उत्तराषाढा उत्तराभाद्रपदाच॥४५॥ दिहिवायस्स णं छायालीसं माउयापया प०, बंभीए णं लिवीए छायालीसं माउयक्खरा प०,पभंजणस्स णं वाउकुमारिंदैस्स छायालीसं भवणावाससयसहस्सा प० ॥ सूत्रं ४६ ॥ अथ षट्चत्वारिंशत्स्थानके किञ्चिल्लिख्यते, 'दिडिवायस्स'त्ति द्वादशाङ्गस्य 'माउयापयत्ति सकलवाङ्मयस्य अकारादिमातृका- पदानीव दृष्टिवादार्थप्रसवनिवन्धनत्वेन मातृकापदानि उत्पादविगमध्रौव्यलक्षणानि, तानि च सिद्धश्रेणिमनुष्यश्रण्यादिना विषयभेदेन कथमपि भिद्यमानानि षट्चत्वारिंद्भवन्तीति सम्भाव्यन्ते, तथा 'वंभीए णं लिवीए'त्ति लेख्यविधौ षट्चत्वारिंशन्मातृकाक्षराणि, तानि चाकारादीनि हकारान्तानि सक्षकाराणि ऋऋ लल ळ इत्येवं तदक्षरपञ्चकवर्जितानि सम्भाव्यन्ते, [स्वरचतुष्टयवर्जनात् विसर्गान्तानि द्वादश पञ्चविंशतिः स्पर्शाः चतस्रोऽन्तःस्थाः ऊष्माणश्चत्वारः क्षवर्णथेति षट्चत्वारिंशद्वर्णाः ] तथा ‘पमंजणस्स'त्ति औदीच्यस्येति ॥ ४६॥ जया णं सूरिए सव्वभितरमंडलं उवसङ्कमित्ता णं चारं चरइ तया णं इहगयस्स मणुसस्स सत्तचत्ता- लीसं जोयणसहस्सेहिं दोहि य तेवढेहिं जोयणसएंहिं एकवीसाए य सहिभागेहिं जोयणस्स सूरिए चक्खु- फासं हव्वमागच्छइ, थेरे णं अग्गिभूई सत्तचालीसं वासाई अगारमज्झे वसित्ता मुंडे भवित्ता अगाराओ अणगारियं पव्वइए ॥ सूत्रं ४७ ॥ ॥६५॥ ।
अथ सप्तचत्वारिंशत्स्थानके किमप्युच्यते, 'जणा णमित्यादि, इह लक्षप्रमाणस्य जम्बूद्वीपस्योभयतोऽशीत्युत्तरेऽशीत्युत्तरे योजनगने ३६० अपनीते सर्वाभ्यन्तरस्य सूर्यमण्डलस्य विष्कम्मो भवति ९९६४० तत्परिधिस्त्रीणि लक्षाणि पश्चदश सहस्राणि एकोननवत्यधिकानि ३१५०८९, एतच सूर्यो मुहूर्तानां पष्टया गच्छतीति पटथाऽस्य भागहारे मुहूर्त्तगतिर्लभ्यते, सा च पञ्च योज- नमहम्माणि द्वे चैकपञ्चाशदुत्तरे योजनशते एकोनत्रिंशच पष्टिभागायोजनस्य ५२५१॥ यदा चाभ्यन्तरमण्डले सूर्यश्वरति तदाऽष्टादश मुहूर्ता दिवमप्रमाण, तदर्द्धन नवभिर्मुहूतैः मुहूर्त्तगतिर्गुण्यते, ततश्च यथोक्तं चक्षुःस्पर्शप्रमाणमागच्छतीति, 'अग्गिभूइ'त्ति वीरनाथस्य द्वितीयो गणधरस्तस्य चेह सप्तचत्वारिंशद्वाण्यगारवास उक्तः, आवश्यके तु पट्चत्वारिंशत्, सप्तचत्वारिंशत्तमवर्पस्यासम्पूर्णत्वादवि- पक्षा, इह त्वसम्पूर्णस्यापि पूर्णत्वविवक्षेति सम्भावनया न विरोध इति ॥४७॥ पगमेगस्स ण रन्नो चाउरंतचकवाद्विस्स अडयालीसं पट्टणसहस्स प०, धम्मस्स णं अरहओ अडयालीसं गणा अडयालीम गणहरा होत्था, सूरमंडलेणं अडयालीसंएकसहिभागेजोयणस्स विखभेणं प०॥सूत्रं४८॥ अटचत्वारिंगत्स्थानके किमपि लिख्यते, 'पट्टण त्ति विविधदेशपण्यान्यागत्य यत्र पतन्ति तत्पत्तनं-नगरविशेषः पत्तनं रत्नभूमि रित्याहुरेक, 'धम्मस्सति पञ्चदशतीर्थङ्करस्य, इहाप्टचत्वारिंशद्गणा गणधराश्चोक्ताः आवश्यके तु त्रिचत्वारिंशत्पठयन्ते तदिदं मतान्त- मिनि, 'सूरमंडले'नि सूर्यविमानं येषां भागनामेकपष्टया योजनं भवति तेपामष्टचत्वारिंशत् त्रयोदशभिस्तैन्यूनं योजनमित्यर्थः॥४८॥ मत्त मत्तमियाए णं भिक्खुपडिमाए एगूणपन्नाए राइदिएहि छन्नउइभिक्खासएणं अहासुत्तं जाव आराहिया भवइ, देनकुरुउत्तरकुरु एसु णं मणुया एगणपन्ना राइंदिपहिं संपन्नजोव्वणा भवंति, तेइंदियाणं 254
श्री समवा-
४९-५०
समवायो
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥६६॥
1565
उकोसेणं एगूणपन्ना राइंदिया ठिई प० ॥ सूत्रं ४९ ॥
अथैकोनपञ्चाशत्स्थानके लिख्यते, 'सत्तसत्तमियाए णं' सप्त सप्तमानि दिनानि यस्यां सा सप्तसप्तमिका-सप्त सप्त दिनानि भव-
न्ति सप्तसु सप्तकेषु अतः सा सप्तदिनसप्तकमयत्वादेकोनपञ्चाशता दिनैर्भवतीति, 'पडिम'त्ति अभिग्रहः 'छन्नउएणं भिक्खासएण'ति
प्रथमदिनसप्तके प्रतिदिनमेकोत्तरया भिक्षावृद्धया अष्टाविंशतिभिक्षा भवन्ति, एवं च सप्तस्वपि षण्णवतिभिक्षाशतं भवति, अथवा
प्रतिसप्तमेकोत्तरया वृद्धा यथोक्तं भिक्षामानं भवति, तथाहि-प्रथमे सप्तके प्रतिदिनमेकैकभिक्षाग्रहणात् सप्त भिक्षा भवन्ति, द्वितीये
दयो २ ग्रहणाचतुर्दश, एवं सप्तमे सप्तानां ग्रहणादेकोनपश्चाशदित्येवं सर्वमीलने (सङ्कलने) यथोक्तमानं भवतीति, 'अहामुत्तति
यथासूत्रं-यथागमं सम्यक् कायेन स्पृष्टा भवतीति शेषो द्रष्टव्यः, 'सम्पन्नजोव्वणा भवंति'त्तिन मातापितृपरिपालनामपेक्षन्त इत्यर्थः,
'ठिइत्ति आयुष्कम् ॥ ४९॥
मुणिसुव्वयस्स णं अरहओ पंचासं अज्जियासाहस्सीओ होत्था, अणते णं अरहा पन्नासं धणूई उड्डे उच्च-
तेणं होत्था, पुरिसुत्तमे णं वासुदेवे पन्नासं धणुइं उर्ल्ड उच्चत्तेणं होत्था, सब्वेवि णं दीहबेयड्ढा मूले पन्नासं
२ जोयणाणि विक्खंभेणं प०, लंतए कप्पे पन्नासं विमाणावाससहस्सा प०, सव्वाओ णं तिमिस्सगुहा-
खंडगप्पवायगुहाओ पन्नासं २ जोयणाई आयामेणं प०, सब्वेवि णं कंचणगपब्वया सिहरतले पन्नासं २
जोयणाई विक्खभेणं प०॥ सूत्र ५०॥
अथ पञ्चाशत्स्थानकं, तत्र 'पुरिसोत्तमति चतुर्थों वासुदेवोऽनन्तजिज्जिनकालभावी, तथा 'कंचण'त्ति उत्तरकुरुषु नीलवदादीनां
॥६६॥
पत्रानामानुपूर्वीच्यवस्थितानां महाहदानां पूर्वापरपार्श्वयोः प्रत्येकं दश दश काश्चनपर्वता भवन्ति, ते च सर्वे शतं, एवं देवकुरुपु निषधादीनां महाहदानां गतं भवति, सर्व एव च ते जम्बूद्वीपे द्विशतमाना भवन्ति, ते योजनशतोच्छ्रिताः शतमूलविष्कम्भास्तन्नाम- कदेवनिवामभूतभवनालङ्कतशिखरतलाः ॥५०॥ नवण्हं बंभचेराणं एकावन्नं उद्देसणकाला प०, चमरस्स णं असुरिंदस्स असुररन्नो सभा सुधम्मा एका- पन्नभसयसनिविट्ठा प०, एवं चेव बलिस्सवि, सुप्पभे णं बलदेवे एकावन्नं वाससयसहस्साई परमाउं पालइत्ता सिद्धे बुद्धे जाव सचदुक्खप्पहीणे, दंसणावरणनामाणं दोण्हं कम्माणं एकावन्नं उत्तरकस्म- पगडीओ प०॥ सूत्रं ५१ ॥ अथकपञ्चाशत्स्थानकं, तत्र 'वंभराणं ति आचारप्रथमश्रुतस्कन्धाध्ययनानां शस्त्रपरिज्ञाजीनां, तत्र प्रथमे सप्तोदेशका इति मतवादशनकालाः १ एवं द्वितीयादिपु क्रमेण पट् २ चत्वारः ३ चत्वारः ४ एवं पट् ५ पंच ६ अष्टमे चत्वारः ८ सप्तमे महापरि मायाः सप्तोदेशाः व्युन्छिन्नं च तदिति प्रान्ते प्रागप्यध्ययनोल्लेखे उद्दिष्टं प्रान्त्य एवात्रोद्दिष्टा उद्देशा अपि तस्य क्रमापेक्षया सप्त- मस्य चेत्येवमेकपञ्चागदिनि, 'सुप्पहेति चतुर्थी बलदेवः अन्नतजिज्जिननाथकालभावी, तस्येहैकपञ्चाशदर्पलक्षाण्यायुरुक्तमावश्यके तु पापनागदुच्यते तदिदं मतान्तरमिति, 'एकावन्नं उत्तरपगडीओत्ति दर्शनावरणस्य नव नानो द्विचत्वारिंशदित्येक- पशागदितिः ॥५१॥ मोहणिजस्स णं कम्मस्स बावन्नं नामघेजा प०, तं०-कोहे कोवे रोसे दोसे अखमा संजलणे कलहे चंडिके
श्रीसमवा-
५२-
समवायः
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥६७॥
भंडणे विवाए १० माणे मदे दप्पे थंभे अत्तकोसे गब्वे परपरिवाए अकोसे अवक्कोसे परिभवे] उन्नए २०
उनामे माया उवही नियडी वलए गहणे णुमे कके कुरुए दंभे ३० कूडे जिम्हे किब्बिसे अणायरणया गूहणया
वंचणया पलिकुंचणया सातिजोगे लोभे इच्छा ४० मुच्छा कंखा गेही तिण्हा भिजा अभिजा कामासा
भोगासा जीवियासा मरणासा५० नन्दी रागे ५२, गोथुभस्सणं आवासपव्वयस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ
वलयामुहस्स महापायालस्स पचच्छिमिल्ले चरमंते एस णं बावन्न जोयणसहस्साई अबाहाए अंतरे प०,
एवं दगभासस्स णं केउगस्स संखस्स जूयगस्स दगसीमस्स ईसरस्स, नाणावरणिजस्स नामस्स अंतरायस्स
एतेसि णं तिण्हं कम्मपगडीणं बावन्नं उत्तरपयडीओ प०, सोहम्मसणंकुमारमाहिंदेसु तिसुकप्पेसु बावन्नं
विमाणवाससयसहस्सा प० ॥ सूत्रं ५२॥
अथ द्विपञ्चाशत्स्थानकं, तत्र 'मोहणिज्जस्स कम्मस्सति इह मोहनीयकर्मणोऽवयवेषु चतुर्पु क्रोधादिकषायेषु मोहनीयत्वमुपच-
र्यावयवे समुदायोपचारन्यायेन मोहनीयस्येत्युक्तं, तत्रापि कषायसमुदायापेक्षया द्विपञ्चाशन्नामधेयानि न पुनरेकैकस्य कषायमात्रस्यै-
वेति, तत्र क्रोध इत्यादिनि दश नामानि क्रोधकषायस्य चंडिकेत्ति चाण्डिक्यं, तथा मानादीन्येकादश मानकषायस्य, अनुकोसे'त्ति
आत्मोत्कर्षः 'अवकोसेत्ति अपकर्पः 'उन्नए'त्ति उन्नतः पाठान्तरेण 'उन्नामे'त्ति उन्नामः, तथा मायादीनि सप्तदश मायाकषायस्य
'णूमे त्ति न्यवमं 'कक'त्ति कल्कं "कुरुए'त्ति कुरुकं 'जिम्हें त्ति जैॉ, तथा लोभादीनि चतुर्दश लोभकषायस्य 'भिज्जा अभिज्जत्ति
अभिध्यानमभिध्येत्यस्य तीतं पिधानमित्यादाविव वैकल्पिके अकारलोपे भिध्याऽभिध्या चेति शब्दमेदान्नामद्वयमिति, 'गोथूमे'
॥६७॥
त्यादि गौस्तुभस्य प्राच्यां लवणसमुद्रमध्यवर्तिनो वेलन्धरनागराजनिवासभूतपर्वतस्य पौरस्त्याच्चरमान्तादपसृत्य वडवामुखस्य महापातालकलगस्य पाचात्यश्वरमान्तो येन व्यवधानेन भवतीति गम्यते, 'एस पंति एतदन्तरमवाधया व्यवधानलक्षणमित्यर्थः, द्विपञ्चाशयोजनसहन्नाणि भवन्तीत्यक्षरघटना, भावार्थस्त्वयं-इह लवणसमुद्रं पञ्चनवतियोजनसहस्राण्यवगाह्य पूर्वादिषु दिक्षु चत्वारः क्रमेण वडनामुखकेतुकजूपकेश्वराभिधाना महापातालकलशा भवन्ति, तथा जम्बूद्वीपपर्यन्ताद् द्विचत्वारिंशद्योजनसहस्राण्यवगाह्य गहरविष्कम्भाचत्वार एव वेलन्धरनागराजपर्वता गोस्तुभादयो भवन्ति, ततश्च पञ्चनवत्याखिचत्वारिंशत्यपकर्पितायां द्विपञ्चाशत्स- हमाण्यन्तरं भवति, तथा सौधर्मे द्वात्रिंशद्विमानानां लक्षाणि सनत्कुमारे द्वादश माहेन्द्रे चाष्टाविति सर्वाणि द्विपञ्चाशत् ॥ ५२ ॥ देवकुमउत्तरकुम्याओ णं जीवाओ तेवन्नं २ जोयणसहस्साई साइरेगाई आयामेण प०, महाहिमवंतरुप्पी- णं वासहरपञ्चयाणं जीवाओ तेवन्नं तेवन्नं जोयणसहस्साई नव य एगतीसे जोयणसए छच एगूणवीस:- भाए जोयणस्स आयामेणं प०, समणस्स णं भगवओ महावीरस्स तेवन्न अणगारा संवच्छरपरियाया पंचमु अणुत्तरेसु महइमहालएसु महाविमाणेसु देवत्ताए उववन्ना, संमुच्छिमउरपरिसप्पाणं उकोसेणं तेवन्नं वामसहस्सा ठिई प० ॥ सूत्रं ५३ ॥ त्रिपधात्स्थानके लिख्यते, 'महाहिमवंते त्यादि सूत्रे संवादगाथा तेवन्नसहस्साई नव य सए जोयणाण इगतीसे । जीवा महाहिमवओ अद्धकला छच य कलाओं ॥१॥ त्ति । 'संवच्छरपस्यिाग'त्ति संवत्सरमेकं यावत् पर्यायः प्रव्रज्यालक्षणो येषां ते संवत्सरपयर्यायाः 'महइमहालएमु महाविमणेसुत्ति महान्ति च तानि-विस्तीर्णानि च अतिमाहालयाश्च-अत्यन्तमुत्सवाश्रयभूतानि
५३-५४
समवायौ
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
शत्तिः
॥६८॥
महातिमहालयास्तेषु महान्ति च तानि प्रशस्तानि विमानानि चेति विग्रहः एते चाप्रतीताः, अनुत्तरोपपातिकाओं तु येऽधीयन्ते ते
त्रयस्त्रिंशत् बहुवर्षपर्यायाश्चेति ॥ ५३॥
भरहेरवएसु णं वासेसु एगमेगाए उस्सप्पिणीए ओसप्पिणीए चउवन्नं २ उत्तमपुरिसा उप्पणिसु वा
३, तं-चउवीसं तित्थकरा बारस चक्कवट्टी नव बलदेवा नव वासुदेवा, अरहा णं अरिहनेमी चउवन्नं राई-
दियाई छउमत्थपरियाणं पाउणित्ता जिणे जाए केवली सव्वन्नू सव्वभावदरिसी, समणे सगवं महावीरे
एगदिवसेणं एगनिसिजाए चउप्पन्नाइं वागरणाई वागरित्था, अणंतस्स णं अरहओ चड़पन्नं गणहरा
होत्था ॥ सूत्रं ५४ ॥
चतुष्पञ्चाशत्स्थानके लिख्यते, 'पाउणित्त'त्ति प्राप्य, 'एगणिसेज्जाए'त्ति एकेनासनपरिग्रहेण 'वागरणाइंति व्याक्रियन्ते-अभि-
धीयन्ते इति व्याकरणानि-प्रश्ने सति निवर्चनतयोच्यमानाः पदार्थाः 'वागरित्य'त्ति व्याकृतवान् तानि चाप्रतीतानि, अनन्तनाथस्येह
चतुष्पश्चाशद्गणा गणधराश्चोक्ताः । आवश्यके पञ्चाशदुक्तास्तदिदं मतान्तरमिति ॥५४ ॥
मल्लिस्स णं अरहओ पणपन्नं वाससहस्साई परमाउं पालइत्ता सिद्ध बुद्धे जावप्पहीणे, मंदरस्स णं पव्व-
यस्स पचिच्छिमिल्लाओ चरमंताओ विजयदारस्स पचिच्छिमिल्ले चरमंते एस णं पणपन्नं जोयणसहस्साई
अबाहाए अंतरे प०, एवं चउद्दिसिपि वेजयंतजयंतअपराजियंति, समणे भगवं महावीरे अंतिमराइयंसि
पणपन्नं अज्झयणाई कल्लाणफलविवागाई पणपन्नं अज्झयणाई पावफलविवागाई वागरित्ता सिद्ध बुद्धे जाव-
॥६॥
- प्पहीणे पढमपिझ्यामु दोसु पुढवीसु पणपन्न निरयावाससयसहस्सा प०, दसणावरणिज्जनामाउयाणं तिण्हं कम्मपगडीगं पणपन्नं उत्तरपगडीओ प० ॥ सूत्रं ५५ पत्रपत्रात्स्थानके विदं लिख्यते, 'मन्दरस्ये'त्यादि, इह मेरोः पश्चिमान्तात् पूर्वस्य जम्बूद्वीपद्वारस्य पश्चिमान्तः पञ्चपञ्चाशत् महमाणि योजनानां भवतीत्युक्तं, तत्र किल मेरोर्विष्कम्भमध्यभागात् पजाशत्सहस्राणि द्वीपान्तो भवति, लक्षममाणत्वाद् द्वीपस्य मेरुविष्कम्भस्य च दशसाहसिकत्वाद् द्वीपार्धे पञ्चसहस्रक्षेपेण पञ्चपञ्चाशदेव भवन्तीति, इह च यद्यपि विजयद्वारस्य पश्चिमान्त इन्युक्त तथापि जगत्याः पूर्वान्त इति किल सम्भाव्यते, मेरुमध्यात् पञ्चाशतो योजनसहस्राणां जगत्या बाह्यान्ते पूर्यमाणत्वात्, जंबूद्वीपजगतीविष्कम्मेन च सह जम्बूद्वीपलक्षं पूरणीयं, लवणसमुद्रजगतीविष्कम्भेन च सह लवणसमुद्रलक्षद्वयमन्यथा द्वीपसमुद्रमा- नाजगतीमानस्य पृथग्गणने मनुष्यक्षेत्रपरिधिरतिरिक्ता स्यात्, सा हि पञ्चचत्वारिंशल्लक्षप्रमाणक्षेत्रापेक्षयाऽभिधीयते, ततश्चैवमतिरिक्ता स्यादिति, अथवेह किभिदूनापि पञ्चपञ्चाशत्पूर्णतया विवक्षितेति, 'अन्तिमरायंसित्ति सर्वायुःकालपर्यवसानरात्रौ रात्ररन्तिमे भागे पापायां मध्यमायां नगयों हस्तिपालस्य राज्ञः करणसभायां कार्तिकमासामावास्यायां स्वातिनक्षत्रण चन्द्रमसा युक्तेन नागकरणे प्रत्युपमि पर्यकासननिपण्णः पञ्चपञ्चाशदध्ययनानि 'कल्लाणफलविवागाईत्ति कल्याणस्य-पुण्यस्य कर्मणः फलं-कार्य विपाच्यते- व्यक्तीक्रियते यस्तानि कल्याणफलविपाकानि, एवं पापफलविपाकानि व्याकृत्य-प्रतिपाद्य सिद्धो बुद्धः यावत्करणात् 'मुत्ते अंतकडे परिनियुड़े सव्वदुक्खप्पहीणे'त्ति दृश्यं । 'पढमे'त्यादि, प्रथमायां त्रिंशन्नरकलक्षाणि द्वितीयायां पञ्चविंशतिरिति पञ्चपञ्चाशत् । 'दसणे' त्यादि, दर्शनावरणीयस्य नव प्रकृतयो नानो द्विचत्वारिंशत् आयुपश्चतस्र इत्येवं पञ्चपञ्चाशदिति ॥ ५५॥ MASTE
२
५६-५७
समवायो
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥६९॥
जंबुद्दीवे णं दीवे छप्पन्नं नक्खत्ता चंदेण सद्धिं जोगं जोइंसु वा ३, विमलस्स णं अरहओ छप्पन्न गणा
छप्पन्नं गणहरा होत्था ॥ सूत्रं ५६ ।।
अथ षट्पञ्चाशत्स्थानके लिख्यते, 'जम्बूद्दीवे इत्यादि, तत्र चन्द्रद्वयस्य प्रत्येकमष्टाविंशतेर्भावात् पटपश्चाशन्नक्षत्राणि भवन्ति,
विमलस्येह पद्पश्चाशद्गणा गणधरायोक्ताः आवश्यके तु सप्तपश्चाशदुच्यते तदिदं मतान्तरमिति ॥ ५६ ॥
तिण्हं गणिपिडगाणं आचारचूलियावजाण सत्तावन्नं अज्झयणा प०, तं-आयारे सूयगडे ठाणे, गो)-
भस्स णं आवासपव्वयस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ वलयामुहस्स महापायालस्स बहुमज्झदेसभाए
एसं णं सत्तावन्नं जोयणसहस्साइं अथाहाए अंतरे प०, एवं दगभासस्स केउयस्स य संखस्स य जूयस्स य
दयसीमस्स ईसरस्स य, मल्लिस्स णं अरहओ सत्तावन्नं मणपजवनाणिसया होत्था, महाहिमवंतरूप्पीण
वासहरपव्वयाणं जीवाणं धणुपि सत्तावन्नं २ जोयणसहस्साई दोन्नि य तेणउप जोयणसए दस य एगूण-
वीसइभाए जोयणस्स परिक्खेवेणं प०॥ सूत्रं ५७ ॥
अथ सप्तपञ्चाशत्स्थानके किमपि लिख्यते, 'गणिपिडगाणं'ति गणिना-आायस्य पिटकानीव पिटकानि सर्वस्वभाजनानीति
गम्यते गणपिटकानि तेपां आचारस्य श्रुतस्कन्धद्वयरूपस्य प्रथमाङ्गस्य चूलिका-सर्वान्तिममध्ययनं विमुक्त्यभिधानमाचारचूलिका
तद्वर्जाना, तत्राचारे प्रथमश्रुतस्कन्धे नवाध्ययनानि द्वितीये पोडश निशीथाध्ययनस्य प्रस्थानान्तरत्वेनेहानाश्रयणात, पोडशानां
मध्ये एकस्याचारचूलिकेति परिहतत्वात् शेषाणि पञ्चदश, सूत्रकृते द्वितीयाने प्रथमश्रुतस्कन्वे पोडश द्वितीये सप्त स्थानके दशेत्येवं
॥६९॥
" मतपत्राशदिति, 'गोधू'त्यादौ भावार्थोऽयं-द्विचत्वारिंशत्सहस्राणि वेदिकागोस्तुभपर्वतयोरन्तरं सहस्त्रं गोस्तुभस्य विष्कम्मः द्विपञ्चागद्गोस्तुमवड्यामुसयोरन्तरं दशसहस्लमानत्वावडवामुखविष्कम्भस्य तदर्द्ध पश्चेति ततो द्विपञ्चाशतः पञ्चानां च मीलने गमपत्रादिनि, 'जीवाणं धणुपिट्ठन्ति मण्डलखण्डाकारं क्षेत्रं, इह सूत्रे संवादगाथा -"सत्तावन्न सहस्सा धणुपिटुं तेणउय दुसय दम कल"ति ॥ ५७ ॥ पढमदोचपंचमासु तिसु पुढवीसु अट्ठावन्न निरयावाससयसहस्सा प० नाणावरणिज्जस्स वेयणियआउय- नामअंतराइयस्स पासि ण पंचण्डं कम्मपगडीणं अट्ठावन्नं उत्तरपगडीओ प०, गोथुभस्स णं आवासपब्वयस्स पगच्छिमिल्लाओ चरमंताओ वलयामुहस्स महापायालस्स बहुमज्झदेसभाए एसणं अट्ठावन्नं जोयणसहस्साई अथाहाए अंतरे ५०, एवं चउदिसिंपि नेयव्वं ॥ सूत्रं ५८ ॥ अष्टपञ्चाशत्स्थानकेऽपि लिख्यते, पढमे'त्यादि तत्र प्रथमायां त्रिंशन्नरकलक्षाणि द्वितीयायां पञ्चविंशतिः पञ्चम्या त्रीणीति मर्वाण्यष्टपत्रागदिति, 'नाणेत्यादि, तत्र ज्ञानावरणस्य पञ्च वेदनीयस्य द्वे आयुपश्चतस्रो नानो द्विचत्वारिंशत्, अन्तरायस्य पञ्चति मा अष्टपशायदुनरप्रकृतयः 'गोथूभस्से'त्यादि, अस्य च भावार्थः पूर्वोक्तानुसारेणाऽवसेयः 'एवं चउद्दिसिपि नेयव्य'ति अनेन सूत्र- प्रयमतिदिष्ट, तवं-'दोभासस्स णं आवासपचयस्स उत्तरिल्लाओ चरिमंताओ केउगस्स महापायालस्स बहुमज्झदेसभागे एस णं अट्ठावन्नं जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे पन्नत्ते, एवं संखस्स आवासपव्ययस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरिमंताओ जूयगस्स महापातालस्स एवं दगसीमस्स आवासपञ्चयस्स दाहिणिल्लाओ चरिमंताओ ईसरस्स महापायालस्स'त्ति ॥ ५८॥ RELEASE ५९-६० समवाया श्री समवा यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ||७०॥ चंदस्स णं संवच्छरस्स एगमेगे उऊ एगूणसहि राइंदियाई राइदियग्गेणं प०, संभवेणं अरहा एगूणसहि पुव्वसयसहस्साई आगारमझे वसित्ता मुंडे जाव पव्वइए, मल्लिस्स णं अरहओ एगूणसहि ओहिनाणिसया होत्था ॥ सूत्रं ५९॥ अथैकोनपष्टिस्थानके लिख्यते, 'चंदस्स णमित्यादि, संवत्सरो बनेकविधः स्थानाङ्गादिपूक्तम्, तत्र यश्चन्द्रगतिमङ्गीकृत्य संव- त्सरो विवक्ष्यते स चन्द्र एव, तत्र च द्वादश मासाः षट् च ऋतवो भवन्ति, तत्र चैकैक ऋतुरेकोनषष्टिरात्रिन्दिवानां रात्रिन्दिवाग्रेण भवति, कथं १, एकोनत्रिंशद्रात्रिंदिवानि द्वात्रिंशच्च पष्टिभागा अहोरात्रस्येत्येवंप्रमाणः कृष्णप्रतिपदमारभ्य पौर्णमासीपरिनिष्ठितः चन्द्रमासो भवति द्वाभ्यां च ताभ्यामृतुर्भवति, तत एकोनषष्टिः, अहोरात्राण्यसौ भवति, यच्चेह द्विषष्टिभागद्वयमधिकं तन्न विवक्षितं, सम्भवस्यैकोनषष्टिः पूर्वलक्षाणि गृहस्थपर्याय इहोक्तः आवश्यके तु चतुःपूर्वाङ्गाधिका सोक्तेति ॥ ५९॥ एगमेगे णं मंडले सूरिए सहिए सहिए मुहुत्तेहिं संघाइए, लवणस्स णं समुदस्स सहि नागसाहस्सीओ अग्गोदयं धारंति, विमले णं अरहा सहि धणुइं उर्दू उच्चत्तेणं होत्था, बलिस्स णं वइरोयर्णिदस्स सहिँ सा- माणियसाहस्सीओ प०,बंभस्स ण देविंदस्स देवरन्नो सहि सामाणियसाहस्सीओप०, सोहम्मीसाणेसु दोसु कप्पेसु सहि विमाणावाससयसहस्सा प०॥ सूत्र ६०॥ अथ पष्टिस्थानकं, तत्र 'एगमेगे'इत्यादि, चतुरशीत्यधिकशतसंख्यानां सूर्यमण्डलानामेकैकं मण्डलं-तथाविधचारभूमिः सूर्यः पष्टया पष्टया मुहूत्तै:-द्वाभ्यां द्वाभ्यामहोरात्राभ्यामित्यर्थः सङ्घातयति-निष्पादयति, अयमत्र भावार्थ:-एकस्मिन्नहि यत्र स्थाने . ॥७॥ - उदितः सूर्यस्तत्र स्थाने पुनाम्यामहोरात्राम्यामुदेतीति 'अग्गोदय'ति पोडशसहस्रोच्छूिताया वेलाया यदुपरि गव्यूतद्वयमानं वृदिहानिस्वभावं तदनोदकं, 'नलिस्स'त्ति औदीच्यस्य असुरकुमारनिकायराजस्य भवनं, 'भस्स'त्ति ब्रह्मलोकाभिधानपञ्चमदेवलोके- न्द्रस्य, 'सढि'त्ति सौधर्मे द्वात्रिंशदीशाने चाष्टीविंशतिर्विमानलक्षाणीति कृत्वा पष्ठिस्तानि भवन्तीति ॥ ६०॥ पंगसंवच्छरियस्स णं जुगस्स रिउमासेणं मिन्नमाणस्स इगसहि उऊमासा प०, मंदरस्स णं पव्वयस्स पढमे कंडे पगसहिजोयण सहस्साई उडढं उच्चत्तेणं प०, चंदमंडलेणं एगसहिविभागविभाइए समंसे प०, एवं सूरस्सवि ॥ सूत्र ६१॥ अब एकपष्टिस्थानकं, तत्र 'पञ्चे'त्यादि, पञ्चभिः संवत्सरैनिवृत्तमिति पञ्चसांवत्सरिकं तस्य णमित्यलकारे युगस्य कालमानविशेषस्य ऋतुमासेन न चन्द्रादिमासेन मीयमानस्य एकपष्टिः ऋतुमासाः प्रज्ञप्ताः इह चायं भावार्थ-युगं हि पश्च संवत्सरा निष्पादयन्ति,तद्यथा -चन्द्रअन्द्रोऽभिवद्धितःचन्द्रोऽअभिवद्धितश्चेति,तत्र एकोनत्रिंशदहोरात्राणि द्वात्रिंशच द्विपष्टिभागा अहोरात्रस्येत्येवप्रमाणेन २९३३ कृष्णप्रतिपदमारम्य पौर्णमासीनिष्ठितेन चन्द्रमासेन द्वादशमासपरिमाणचन्द्रसंवत्सरस्तस्य च प्रमाणमिदं त्रीणि शतान्यहां चतुष्पञ्चा- शदनराणि द्वादश च द्विपाष्टिभागा दिवसस्य ३५४६३, तथा एकात्रिंशदहां एकविंशत्युत्तरं च शतं चतुर्विशत्युत्तरशतभागानां दिव- सस्येत्येप्रमाणोभिवातिमासो भवति, ३११३८, एतेन च मासेन द्वादशमासप्रमाणोऽभिवर्द्धितसंवत्सरो भवति, स च प्रमाणेन वीणि प्रतान्यमा व्यशीत्यधिकानि चतुश्चत्वारिंशच द्विपष्टिभागा दिवसस्य ३८३१ । तदेवं त्रयाणां चन्द्रसंवत्सराणां द्वयोश्वाभिव- दिनसंवत्मरयोरेकीकरणे जातानि [दिनानां] अष्टादश शतानि त्रिंशदुत्तराणि अहोरात्राणां १८३०, ऋतुमासश्च त्रिंशताऽहोरात्रैर्भव-
..२
६२-
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥७१॥
तीति त्रिंशता भागहारे लब्धा एकषष्टिः ऋतुमासा इति । 'मंदरसे त्यादि, इह मेरुर्नवनवातियोजनसहस्रप्रमाणो द्विधा विभक्त, तत्र
प्रथमो भाग एकषष्टिः सहस्राण्युक्तः द्वितीयस्तु अष्टत्रिंशत् स्थानकेऽष्टत्रिंशदिति प्रोक्तः, क्षेत्रसमासे तु कन्देन सह लक्षप्रमाणविधा
विभक्तः, तत्र प्रथमकाण्डं सहस्रं द्वितीयं त्रिषष्टिस्तृतीयं पत्रिंशदिति । "चन्द्रमण्डले चन्द्रविमानं णमित्यलकृतौ 'एगसहि'त्ति
योजनस्यैकषष्टितमैर्भागैर्विभाजितं-विभागैर्व्यवस्थापितं समांश-समविभागं प्रज्ञसं, न विषमांशं, योजनस्यैकषष्टिभागानां षट्पश्चा-
शद्भागप्रमाणत्वात्तस्यावशिष्टस्य च भागस्याविद्यमानत्वादिति, “एवं सूरस्सविचि एवं सूर्यस्यापि मण्डलं वाच्यं, अष्टचत्वारिंशदेक-
पष्टिभागमात्रं हि तत् न चापरमंशान्तरं तस्याप्यस्तीति समांशतेति ॥ ६१॥
पंचसंवच्छरिए णं जुगे बासडिं पुन्निमाओ वावडिं अमावसाओ प०, वासुपुज्जस्स णं अरहओ बासहि
गणा बासडिंगणहरा होत्था, सुक्कपक्खस्स णं चंदे बासहिं भागे दिवसे दिवसे परिवद्इ, ते चेव बहुलपक्खे
दिवसे दिवसे परिहायइ, सोहम्मीसाणेसु कप्पेसु पढमे पत्थडे पढमावलियाए एगमेगाए दिसाए बासद्धि
विमाणा प०, सब्वे वेमाणियाणं वासहि विमाणपत्थडा पत्थडग्गेणं प० ॥ सूत्रं ६२ ।।
अथ द्विषष्टिस्थानकं, 'पञ्चे'त्यादि, तत्र युगे त्रयश्चन्द्रसवत्सरा भवन्ति तेषु षटत्रिंशत् पौर्णमास्यो भवन्ति, द्वौ चाभिवर्द्धित-
संवत्सरौ भवतः, तत्र चाभिवद्धितसंवत्सरस्त्रयोदशभिश्चन्द्रमासर्भवतीति तयोः षडविंशतिः पौर्णमास्य इत्येवं द्विषष्टिस्ता भवन्ति
इत्येवममावास्या अपीति । वासुपूज्यस्येह द्विषष्टिर्गणा गणधराश्वोक्ता आवश्यके तु षट्पष्टिरुक्तेति मतान्तरमिदमपीति, 'सुकपक्ख-
से स्यादि, शुक्लपक्षस्य सम्बन्धी चन्द्रो द्विषष्टिभागान प्रतिदिनं वर्द्धते, एवं कृष्णपक्षे चन्द्रः परिहीयते, अयं चार्थः सूर्यप्रज्ञप्त्याम-
SAX
॥७॥
ESSA प्युक्तः, तथाहि-"किण्हं राहुविमाणं निवं चंदेण होइ अविरहियं । चउरंगुलमप्पत्तं हेट्ठा चंदस्स तं चरइ ॥१॥ वावडिं चावढि दिवसे २ य मुझपक्सस्स । ज परिवर्ड चंदो खवेइ तं चेव कालेण ।।२॥ पन्नरसयभागेण य चंदं पन्नरसमेव तं चरइ । पण्णरसयभागेण य पुणोषि तं चेव वकमइ ॥३॥ एवं बर्दुइ चंदो परिहाणी एव होइ चंदस्स । कालो वा जोण्हा वा एयणुमावेण चंदस्स ॥ ४ ॥ [कृष्णं राहुविमानं नित्यं चन्द्रेण भवत्यविरहितं । चतुरङ्गुलममाप्तमधस्ताचन्द्रस्य वच्चरति ॥१॥ द्वापष्टि २ दिवसे २ च शुक्लप- क्षस्य । परिवर्धते चन्द्रः क्षपयति तावदेव कृष्णेन ॥२॥ पञ्चदशभागेन च चन्द्रं पञ्चदशमेव तत् चरति । पञ्चदशभागेन च पुनरपि तावदेवानामति ॥ ३॥ एवं वर्धते चन्द्रः परिहाणिरेवं भवति चन्द्रस्य । कृष्णता वा ज्योत्ला वैतदनुभावेन चन्द्रस्य ॥४॥] तथा नत्रैवोक्तम्-"सोलसभागे काऊण उडुबई हायएत्थ पन्नरसं । तत्तियमेत्ते भागे पुणोवि परिवखए जोहा ॥१॥" इति। [ पोडश- मागान् कृत्वोडपतिहीयतेऽथ पञ्चदश । तावन्मात्रान् भागान् पुनरपि परिवर्धते ज्योत्स्ना ॥१] तदेवं भणितद्वयानुसारेणानुमीयते यथा चन्द्रमण्डलस्य एकत्रिंशदुत्तरनवशतभागविकल्पितस्य एकांशोऽवस्थित एवास्ते, शेषाः प्रतिदिवसं द्विपष्टि द्विपष्टि कृत्वा वर्द्धन्ते, ततः पत्रदशे चन्द्रदिने सर्वे समुदिता भवन्ति, पुनस्तथैव हीयन्ते पञ्चदशे दिने एकावशेषा भवन्तीति वचनद्वयसामर्थ्यलभ्यं व्या- रल्यानमेनन् , जीवाभिगमे तु 'बावहि २' गाहा तथा 'पन्नरसतिभागेण' गाथा, एते गाथे एवं व्याख्याते-'बावडिं' २ इत्यत्र द्विपष्टि २ भागानां दिवसे २ च प्रत्यहमित्यर्थः, शुक्लपक्षस्य सम्बन्धिनि यत् परिवर्द्धते चन्द्रश्चतुरः साधिकान् द्विपष्टिभागान क्षपयति तदेव कालेनैतदेवाह-"पन्नरस' इत्यादिना, चन्द्रविमानं द्विपष्टिभागान् क्रियते ततः पञ्चदशभिभागोऽपहियते ततश्चत्वारोभागाः समधिका द्विषप्टिभागानां पत्रदशभागेन लभ्यन्ते, अत उच्यते-पञ्चदशभागेन चोक्तलक्षणेन चन्द्रमाधिकृत्य पञ्चदशैव दिवसांस्तद्राहुवि मानं . ६२- समवायः श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥७२॥ चरति, एवमपक्रामतीत्यपि भावनीयमिति, अत्रास्माभिर्यथादृष्टे लिखिते उपनीते बहुश्रुतैर्निर्णयः कार्य इति । [१ यद्येकमशं दर्शय. चन्द्रश्चरति एकमेव चांश राहुश्चरति तदा प्रत्यहं द्वावंशावाच्छादनीयौ जायेते पञ्चदशभिश्च दिनैराच्छादितोऽप्यशद्वयमवतिष्ठते तस्याप्य- धमाच्छादनीयमेकैकेनेति भाग एक आच्छाद्य इति द्विषष्टिभागीकरणं] 'सोहम्मी इत्यादि, तत्र सौधर्मेशानयोस्त्रयोदश विमानप्रस्तटा भवन्ति, सनत्कुमारमाहेन्द्रयोदश ब्रह्मलोके षट् लान्तके पश्च शुक्रे चत्वार एवं सहस्रारे आनतप्राणयोश्चत्वार एवमारणाच्युतयोः अवेयकेष्वधस्तनमध्यमोपरिमेषु त्रयः २ अनुत्तरेष्वेक इति द्विषष्टिस्ते भवन्ति, एतेषां च मध्यभागे प्रत्येकमुटुंविमानादिकाः सर्वार्थ- सिद्धविमानान्ता वृत्तविमानरूपा द्विषष्टिरेव विमानेन्द्रका भवन्ति, एतेषां च मध्यभागे प्रत्येकमुड्डविमानादिकाः सर्वार्थसिद्धविमाना- न्ता वृत्तविमानरूपा द्विषष्टिरेव विमानेन्द्रका भवन्ति, तत्पार्श्वतश्च पूर्वादिषु दिक्षु व्यस्रचतुरनवृत्तविमानक्रमेण विमानानामावलिका भवन्ति, तदेवं सौधर्मेशानयोः कल्पयोः प्रथमे प्रस्तटे-सर्वाधस्तन इत्यर्थः 'पढमावलियाए'त्ति पथमा उत्तरोत्तरावलिकापेक्षया आद्याश्चतस्र आवलिका यस्मिन् स प्रथमावलिकाकस्तत्रं, अथवा प्रथमात् मूलभूताद्विमानेन्द्रकादारभ्य याऽसावावलिका-विमाना- मुंपूर्वी तया अथवोत्तरोत्तरावलिकापेक्षया एकैकस्यां दिशि या प्रथमा-आद्यावलिका तस्यां 'पंढमावलिय'त्ति पाठान्तरे तु उत्तरोत्तरा- चलिकापेक्षया एकैकस्यां पूर्वाडिकायां दिशि या प्रथमावलिका सा द्विषष्टिद्विषष्टिविमानप्रमाणेन प्रज्ञसेति, 'एगमेंगाए त्ति उड्डवि- मानाभिधानदेवेन्द्रकापेक्षया एकैकस्यां पूर्वादिकायां दिशि द्विषष्टिद्विषष्टिविमानानि प्रज्ञप्तानि, द्वितीयादिषु पुनः मस्तटेषु एकैकहान्या विमानानि भवन्ति यावद्विषष्टितमेऽनुत्तरसुरप्रस्तटे सर्वार्थसिद्धदेवेन्द्रकः पार्थे तदेकैकमेव भवतीति, तथा 'सव्वेत्ति सर्वे चैमानिकानां देवविशेषाणां सम्बन्धिनो द्विषष्टिविमानप्रस्तटा-विमानप्रस्तराः प्रस्तंटाग्रण-प्रस्तटपरिमाणेन प्रज्ञप्ता इति ॥ ६२॥ ॥७२॥ + उसमे णं अरहा कोसलिए तेसहि पुब्बसयसहस्साई महारायमझे वसित्ता मुंडे भवित्ता अगाराओ अण- गारियं पन्चइए, हरिवासरम्मयवासेसु मणुस्सा तेवहिप राइदिएहिं संपत्तजोवणा भवंति, निसढे णं पवए तेवहिं सुरोदया प०. एवं नीलवंतेवि ॥ सूत्रं १३ ॥ अब त्रिषष्टिस्थानकं, नत्र 'संपत्तजोधण'त्ति मातापितृपरिपालनानपेक्षा इत्यर्थः, 'निसहे णमित्यादि, किल सूर्यमण्डलानां चतुरशीत्यधिकशतमख्यानां मध्यात् जम्बूद्वीपस्य पर्यन्तिमे अशीत्युत्तरे योजनशते पञ्चपष्टिर्भवन्ति, तत्र च निषधवर्षपरपर्वतस्योपरि नीलवर्षधरपर्वतम्योपरि च त्रिपष्टिः सूर्योदयाः सूर्योदयस्थानानि सूर्यमण्डलानीत्यर्थः, तदन्ये तु ये जगत्या उपरि, शेपाणि तु लवणे विध भिदाधिकेषु योजनगनेषु भवन्तीति भावार्थः ।। ६३ ।। अहमिया णं भिक्खुपडिमा चउसट्टीप राइंदिपहि दोहि य अहासीपहिं भिक्खासरहिं अहासुत्तं जाव भवड, चऊसहि अमुरकुमारावाससयहस्सा प०, चमरस्स करन्नो चउसहि सामाणियसाहस्सीओ प०, सब्वेवि ण दधिमुद्दा पव्यया पल्लामंठाणसंठिया सव्वस्थ समा विश्वभमुस्लेहेणं चउसहि जोयणसहस्साई प०,सोह- म्मीलाणे यंभलोर य निनु कप्पेसु चउसर्हि विमाणावाससयसहस्सा प०, सव्यस्सवि य णं रन्नो चाउर- लगावहिस्स चउसद्विलहीए महरचे मुत्तामणिहारे प० ॥ सूत्रं ६४ ॥ अथ चतुःपाप्टस्थानकं 'अडे'त्यादि, अष्टावष्टमानि दिनानि यस्यां साऽष्टाष्टमिका यस्यां हि अष्टौ दिनाष्टकानि भवन्ति तस्या- मष्टावष्टमानि भवन्त्येवेनि, भिक्षुप्रतिमा-अभिग्रहविशेपः अष्टावष्टकानि यतोऽसौ भवत्यतश्चतुःपष्टया रात्रिंदिवैः सा पालिता भवति, समवाय श्री समवा यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥७३॥ तथा प्रथमेऽष्टके प्रतिदिनमेकैका मिक्षा एवं द्वितीये द्वे द्वे यावदष्टमे अष्टावष्टाविति सङ्कलनया द्वे शते भिक्षाणामष्टाशीत्याधिके भवतः अत उक्तं "द्वाभ्यां चेत्यादि, यावत्करणात् 'अहाकप्पं अहामग्गं फासिया पालिया सोहिया तीरिया किट्टिया सम्म आणाए आरा- हियावि भवतीति दृश्यं, 'सन्वेवि णमित्यादि इतोऽष्टमे नन्दीश्वराख्ये द्वीपे पूर्वादिषु दिक्षु चत्वारोऽजनकपर्वता भवन्ति, तेषां च प्रत्येकं चतसृषु दिक्षु चतस्त्रः पुष्करिण्यो भवन्ति, तासां च मध्यभागेषु प्रत्येकं दधिमुखपर्वता भवन्ति, ते च षोडश पल्यङ्कसंस्थान- संस्थिताः, यतः सर्वत्र समा विष्कम्भेन, मूलादिषु दशसहसविष्कम्भत्वात्तेषां, क्वचित्तु 'विक्खंभुस्सेहेण ति पाठस्तत्र तृतीयैकवचन- लोपदर्शनाद्विष्कम्भेनेति व्याख्येयं, तथा उत्सेधेनोचत्वेन चतुःषष्टिश्चतुःषष्टिरिति, 'सोहम्मी'त्यादि, सौधर्मे द्वात्रिंशदीशानेऽष्टाविंशतिः ब्रह्मलोके च चत्वारि विमानलक्षाणि भवन्तीति सर्वाणि चतुःपष्टिरिति, 'चउसहिलट्ठीए'त्ति चतुःषष्टिर्यष्टीना-शरीराणां यस्मिन्नसौ चतुम्पष्टियष्टिकः 'मुत्तामणिमयेति मुक्ताश्च-मुक्ताफलानि मणयः-चन्द्रकान्तादिरत्नविशेषाः मुक्तारूपा वा मणयो-रत्नानि मुक्तामण- यस्तद्विकारो मुक्तामणिमयः ॥ ६४ ॥ जम्वुद्दीवे णं दीवे पणसहि सुरमंडला प०, थेरे णं मोरियपुत्ते पणसहिवासाई अगारमज्झे वसित्ता मुंडे भवित्ता अगाराओ अणगारियं पब्वइए, सोहम्मवडिंसयस्स णं विमाणस्स एगमेगाए बाहाए पणसहि पणसहि भोमा प० ॥ सूत्रं ६५ ॥ अथ पञ्चषष्टिस्थानकं, तत्र 'मोरियपुत्ते गति मौर्यपुत्रो भगवओ महावीरस्य सप्तमो गणधरस्तस्य पश्चपष्टिवर्षाणि गृहस्थपर्यायः, आवश्यकेऽप्येवमेवोक्तो, नवरमेतस्येव यो वृहत्तरो भ्राता मण्डितपुत्राभिधानः पष्ठो गणधरः तद्दीक्षादिन एव प्रव्रजितस्तस्यावश्यके ॥७३॥ तु त्रिपनाशद्वपाणि गृहस्थपर्याय उक्तो न च बोधविपयमुपगच्छति यतो बृहत्तरस्य पञ्चपाष्टर्युज्यते लघुतरस्य त्रिपञ्चाशदिति, 'सोहम्मे त्यादि. सौधर्मापनसकं विमानं सौधर्मदेवलोकस्य मध्यभागवत्ति शक्रनिवासभूतं, 'एगमेगाए'त्ति एकैकस्यां दिशि प्रकाराभ्यर्णवर्तीनि भौमानि नगराकाराणि, विशिष्टस्थानानीत्येके ॥ ६५ ॥ पाहिणढमाणुस्सखेत्ताणं छावहिं चंदा पभासिँसु वा ३ छावहिं सूरिया तविसु वा ३ उत्तरढमाणुस्सखे- ताण छावहिं चंदा पभासिम वा ३ छावहि सुरिया तर्विसु वा ३, सेजंसस्सणं अरहओछावडिंगणा छावडिं गणहरा होत्या, आभिणियोहियनाणस्स णं उकोसेणं छावहिं सागरोवमाई ठिई प० ॥ सूत्रं ६६ ॥ अथ पदाप्टिस्थानकं, तत्र 'दाहिणे'त्यादि, मनुष्यक्षेत्रस्या मर्द्धमनुष्यक्षेत्रं दक्षिण च तत्तच्चेति दक्षिणा मनुष्यक्षेत्रं तत्र भवा दाक्षिणा मनुष्यक्षेत्रा णमित्यलकारे पट्पष्टिश्चन्द्राः प्रभासितवन्तः प्रभासनीयं अथवा लिङ्गव्यत्ययादक्षिणानि यानि मनुष्यक्षेत्राणा- मदानि तानि तथा नानि प्रकाशितवन्तः, पाठान्तरे दक्षिणार्द्धमनुष्यक्षेत्रे प्रभासनीयं प्रभासितवन्तः, ते च एवं-द्वौ जम्बूद्वीपे चन्द्रौ नत्यागे लवणममुद्रे द्वादश धातकीखण्डे द्विचत्वारिंशत्कालोदधिसमुद्रे द्विसप्ततिश्च पुष्कराधे, सर्वे चैते द्वात्रिंशदधिक शतं, एतदद्ध च पाटिदक्षिणपङ्क्तौ स्थिताः पटपष्टिश्चोत्तरपङ्क्तौ, यदा चोत्तरा पङ्क्तिः पूर्वस्यां गच्छति तदा दक्षिणा पश्चिमायामित्येवं सूर्यसूत्रमप्यव- रोयमिनि, 'छावढि गणपति आवश्यके तु पद्सप्ततिरभिहितेतीदं मतान्तरमिति । 'छावढेि सागरोवमाई ठिइ'त्ति यच्चातिरिक्तं तदिह न विवक्षिनं, यत एवमिदमन्यत्रोच्यते-'दो वारे विजयाइनु गयस्स तिन्निऽच्चुए अहव ताई। अइरेगे नरभवियं नाणाजीवाण मन्यदा ॥ १ ॥' इति [ द्वे वारे विजयादिपु गतस्य त्रीन् वारान् अथवाऽच्युते तानि । अतिरिक्तं नरभविकं नानाजीवानां श्री समका- ६७. समवायः पांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥७४॥ सर्वाचा ॥१॥] ६६ ॥ पञ्चसंवच्छरियस्स णं जुगस्स नक्खत्तमासेणं मिजमाणस्स सत्तसहिँ नक्खत्तमासा प०, हेमवयएरन्न- वयाओ णं बाहाओ सत्तर्हि सत्तहिं जोयणसयाई पणपन्नाई तिपिण य भागा जोयणस्स आयामेणं प०, मंदरस्स णं पव्वयस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ गोयमदीवस्स पुरच्छिमिल्ले चरमंते एस णं सत्तसहि जोयणसहस्साई अबाहाए अंतरे प०, सव्वेसिपि णं नक्खत्ताणं सीमाविक्खंभेणं सत्तर्हि भाग भइए समंसे प०, ॥ सूत्र ६७ ॥ अथ सप्तपप्टिस्थानके किञ्चिद्विवियते, तत्र 'पञ्चसंवच्छरी'त्यादि, नक्षत्रमासो येन कालेन चन्द्रो नक्षत्रमण्डलं भुङ्क्ते, स च सप्तविंशतिरहोरात्राणि एकविंशतिश्चाहोरात्रस्य सप्तपष्टिभागाः २७, युगप्रमाण चाष्टादश शतानि त्रिंशदधिकानीति प्राक् दर्शितम् १८३०, तदेवं नक्षत्रमासस्योक्तप्रमाणराशिना दिनसप्तषष्टिभागतया व्यवस्थापितेन त्रिंशदुत्तराष्टादशशतप्रमाणेन युगदिनप्रमाणराशिः सप्तपष्टिभागतया व्यवस्थापित एकं लक्षं द्वाविंशतिः सहस्राणि षट् शतानि दश चेत्येवंरूपो विभज्यमानः सप्तपष्टिनक्षत्रमासप्रमाणो भवतीति, 'बाहाओ'त्ति लघुहिमवज्जीवायाः पूवापरभागतो ये प्रवर्द्धमानक्षेत्रप्रदेशपङ्क्ती हैमवतवर्षजीवां यावत्ते हैमवतवाहू उच्यते एवमैरण्यवतवाहू अपि भावनीये, इह प्रमाणसंवाद:-'बाहा सत्तट्ठिसए पणपन्ने तिनि य कलाओ'त्ति कला-एकोनविंशतिभागः, एतच्च बाहुप्रमाण हैमवतधनु:पृष्ठात् 'चत्ताला सत्त सया अडतीससहस्स दस कला य धणुं'त्येवलक्षणात् ३८७४०६ हिमवद्धनु पृष्ठे 'धणुपिट कलचउकं पणवीससहस्स दुसय तीसहिय'न्त्येवंलक्षणे २५२३० अपनीते यच्छेषं तदर्कीकृतं सद्भवतीति, आयामेन- ||७४॥ S namaz कारण पणालीमगाहम दुमय सामा..., 1 देणेति । 'मंदास्से त्यादि, मेरोः पूर्वान्ताज्जम्बूद्वीपोऽपरस्यां दिशि जगति बाह्यांतपर्यवसानः पञ्चपश्चाशयोजनसहस्राणि तावदस्ति ततः परं दादग्रयोजनमहखाण्यविक्रम्य लवणसमुद्रमध्ये गौतमद्वीपांभिधानो द्वीपोऽस्ति तमधिकृत्य सूत्रार्थः संभवति, पञ्चपञ्चाशतो द्वादशानां च मतपष्टित्वभावात्, यद्यपि सूत्रपुस्तकेषु गौतमशब्दो न दृश्यते तथाप्यसौ दृश्यः, जीवाभिगमादिषु लवणसमुद्रे गौतम- गन्द्रविद्वीपान् बिना द्वीपान्तरस्याश्रूयमाणत्वादिनि । 'सन्वेसिपि ण मित्यादि, सर्वेषामपि णमित्यलकारे नक्षत्राणां सीमाविष्कम्भ:- पूर्वापरतश्रन्द्रस्य नक्षत्रभुक्तिक्षेत्र विस्तारः नक्षत्रेणाहोरात्रभोग्यक्षेत्रस्य सप्तपष्टथा भागैर्भाजितो-विभक्तः समांशः-समच्छेदः प्रज्ञप्तः, भागान्तरेण तु भज्यमानस्य नक्षत्रसीमाविष्कम्भस्य विषमच्छेदना भवति, भागान्तरेण न भक्तुं शक्यते इत्यर्थः, तथाहि-नक्षत्रे- णाहोरात्रगम्यस्य क्षेत्रस्य सप्तपष्टिभागीकृतस्यैकविंशतिभागा अभिजिन्नक्षत्रस्य क्षेत्रतः सीमाविष्कम्भो भवति, एतावति क्षेत्रे चन्द्रेण सह नस्य योगो व्यपदिश्यत इत्यर्थः, तथा तस्यामेवैकविंशतौ त्रिंशन्मुहूर्त्तत्वादहोरात्रस्य त्रिंशता गुणितायां६३०सप्तपष्टया हतभागायां पाइन्छ नत्कालसीमा भवति, चन्द्रेण सह तस्य योगकाल इत्यर्थः, सा च नव मुहूर्ताः सप्तविंशतिश्च सप्तपष्टिभागाः ९। आह 7-"अमिइस्स चंदजोगो सत्तट्टि खण्डिए अहोरते । भागाओ एकवीस स होति अहिगा नव मुकुत्ता ॥१॥" इति, [अभिजिति चन्द्र- योगः सप्तपष्टया खण्डितेऽहोरात्रे | मागास्त्वेकविंशतिः स भवन्ति नवमुहूर्त्ताधिकाः ॥१॥] क्षेत्रतः कालतस्तथा शतभिषग्भर प्यालेपाम्यातिज्येष्ठानां त्रयस्त्रिंशत्सप्तपष्टिभागास्तद्भागार्द्ध च क्षेत्रसीमाविष्कम्भो भवति, तस्यामेव सार्द्धत्रयस्त्रिंशति त्रिशता गुणि- तायां १००५ मप्तपष्टया हृतभागायां यल्लब्धं तदेषां कालसीमा, तच पञ्चदश मुहूर्ताः, आह च-"सयभिसया भरणीओ अद्दा अस्सेस गाइ जेट्ठा य । गए छण्णखत्ता पन्नरसमुहुत्तसंजोगा ॥१॥इति [ शतभिपक भरणी आर्द्रा अश्लेपा स्वातिज्येष्ठा च । एतानि पट्
समवाय
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
त्तिः
||७५॥
नक्षत्राणि पश्चदशमुहूर्तसंयोगानि ॥१॥] तथोत्तरात्रयः पुनर्वसुरोहिणीविशाखानां सप्तषष्टिभागानां शतं तद्भागार्द्ध च क्षेत्रसीमावि-
ष्कम्भो भवति, तथा तस्मिन्नेव त्रिंशद्गुणिते ३०१५ तथैव हृतमागे यल्लब्धं तदेषां कालसीमा भवति, सा च पश्चचत्वारिंशन्मुहूर्ता
इति. आह च-"तिने उत्तराई पुणव्यमरोहिणी विसाहा य । एए छन्नक्खत्ता, पणयालमुहूत्तसंजोगा ॥१॥" इति [तिस्र एवोत्तराः
पुनर्वसू रोहिणी विशाखा च । एतानि षड् नक्षत्राणि पश्चचत्वारिंशन्मुहूर्चानि ॥१॥] शेषाणां पञ्चदशानां नक्षत्राणां सप्तपष्टिरेव
सप्तपष्टिभागानां क्षेत्रसीमाविष्कम्भो भवति, तस्यां च तथैव गुणितायां २०१० हृतभागायां च यल्लब्धं तत्कालसीमा, तच त्रिंशन्सु-
हूत्ताः, आह च-"अवसेसा नक्खत्वा पन्नरसवि हुंति तीसइमुहुत्ता । चंदस्स तेहिं जोगो समासओ एस वक्खामि ॥ ॥" [अवशे-
पाणि नक्षत्राणि पञ्चदशापि भवन्ति त्रिंशन्मुहूर्त्तानि चन्द्रस्य तैर्योगं समासत एष वक्ष्यामि ॥१॥ एवं चैकस्य षण्णा २ पञ्चदशानां
चेत्येवमष्टाविंशतेर्नक्षत्राणामष्टादश शतानि त्रिंशदधिकानि सप्तपष्टिभागानामेतदेव द्विगुणं षट्पञ्चाशतो नक्षत्राणां भवति, तच सह-
सत्रयं षट् शतानि षष्टयधिकानि ३६६०६७ ।।
धायइसंडे णं दीवे अडसहि चकवद्विविजया अडसडिं रायहाणीओ प०, उक्कोसपए अडसहि अरहंता
समुप्पजिंसु वा ३ एवं चक्रवद्दी बलदेवा वासुदेवा, पुक्खरवरदीवड्ढे णं अडसहि विजया एवं चेव जाव वासु-
देवा, विमलस्स णं अरहओ अडसदि समणसाहस्सीओ उक्कोसिया समणसंपया होत्था ॥ सूत्रं ६८॥
अथाष्टपष्टिस्थानके किञ्चिल्लिख्यते-'धायइसंडे त्यादि, इह यदुक्तम् 'एवं चकवड्डी बलदेवा वासुदेवत्ति तत्र यद्यपि चक्रवर्तिनां
वासुदेवानां नैकदा अष्टषष्टिः सम्भवति यतो जघन्यतोऽप्येककस्मिन् महाविदेहे चतुर्णा २ तीर्थकरादीनामवश्यं भावः स्थानाङ्गादि-
॥७५॥
. पभिहितः, न चैकक्षेत्रे चक्रवर्ती वासुदेववेकदा भवतोऽतः अष्टषष्टिरेवोत्कर्पतश्चक्रवत्तिनां वासुदेवानां चाष्टषष्टयां विजयेषु भवति तथापीह पत्रे एकसमयेनेत्यविशेषणात् कालभेदभाविनां चक्रवादीनां विजयभेदेनाष्टपष्टिरविरुद्धा, अभिलप्यन्ते च जम्बूद्वीपप्रज्ञ- प्या भारतकन्नघमिलापेन चक्रवनिन इति ॥ ६८ ॥ समयग्वित्ते णं मंदरवजा एगूणसत्तरं वासा वासघरपव्वया प० तं० पणतीसं वासा तीसं वासहरा च- तारि उसुयारा, मंदरस्स पव्वयस्स पञ्चच्छिमिल्लाओ चरमंताओ गोयमद्दीवस्स पचच्छिमिल्ले चरमंते एस णं पगूणसत्तरि जोयणसहस्साइं अवाहाए अंतरे प०, मोहणिज्जवजाणं सत्तण्हं कम्मपगडीणं एगूणसत्तरि उत्तरपगडीओ प० ॥ सूत्रं ३९ ॥ अथकोनसप्ततिस्थानके किचिल्लिख्यते-'समय'त्यादि, मंदरवर्जा-मेरुवर्जाः वर्षाणि च-भरतादिक्षेत्राणि वर्षधरपर्वताश्च-हिम- पदादयस्तत्सीमाकारिणो वर्षधरपर्वताः समुदिता एकोनसप्ततिः प्रज्ञप्ताः, कथं ?, पञ्चसु मेरुपु प्रतिबद्धानि सप्त सप्त भरतहैमवतादीनि पञ्चत्रिंशद्वर्षाणि तथा प्रतिमेरु पट् पद् हिमवदादयो वर्षधरात्रिंशत्तथा चत्वार एवेपुकारा इति सर्वसंख्यकैकोनसप्ततिरिति, 'मंदरस्से त्यादि, लवणममुद्रं पश्चिमायां दिशि द्वादश योजनसहस्राण्यवगाह्य द्वादशसहस्रमानः सुस्थिताभिधानस्य लवणसमुद्राधिपतेर्भवनेना- लकतो गौतमद्वीपो नाम द्वीपोऽस्ति, तस्य च पश्चिमान्तो मेरोः पश्चिमान्तादेकोनसप्ततिसहस्राणि भवन्ति, पश्चचत्वारिंशतो जम्बू- दीपसम्बन्धिना द्वादशानामन्तरसम्बन्धिनां द्वादशानामेव द्वीपविष्कम्भसम्बन्धिनां च मीलनादिति । मोहनीयवानां कर्मणामे- कोनसप्ततिरुत्तरप्रकृतयो भवन्तीति, कथं ?, ज्ञानावरणस्य पञ्च दर्शनावरणस्य नव वेदनीयस्य द्वे आयुषश्चतखो नानो द्विचत्वारिंश- ,
.
समवायः
धीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
पृत्तिः
॥७६॥
HES
गोत्रस्य द्वे अन्तरायस्य पञ्चेति ॥ ६९ ॥
समणे भगवं महावीरे वसाणं सवीसइराए मासे वइकंते सत्तरिएहि राइदिएहिं सेसेहिं वासावास पज्जो-
सवेइ, पासे णं अरहा पुरिसादाणीए सत्तरि वासाई बहुपडिपुन्नाई सामन्नपरियागं पाउणित्ता सिद्धे बुद्धे
जावप्पहीणे, वासुपुजे णं अरहा सत्तरं धणूई उड्ढं उच्चत्तेणं होत्था, मोहणिजस्सणं कम्मस्स सत्तारें साग-
रोवमकोडाफोडीओ अवाणिया'कम्मठिई कम्मनिखेगे प०, माहिंदस्स णं देविदस्स देवरन्नो सत्तरि सामा-
णियसाहस्सीओ प० ॥ सूत्रं ७० ॥
अथ सप्ततिस्थानके किमपि लिख्यते-'समणे'इत्यादि, वर्षाणां-चतुर्मासप्रमाणस्य वर्षाकालस्य सविंशतिरात्रे-विंशतिदिवसा-
धिके मासे व्यतिक्रान्ते पञ्चाशति दिनेष्वतीतेष्वित्यर्थः सप्तत्यां च रात्रिदिनेषु शेषेषु भाद्रपदशुक्लपञ्चम्यामित्यर्थः वर्षास्वावासो वर्षा-
चासः-वर्षावस्थानं 'पज्जोसवेइ'त्ति परिवसति सर्वथा वासं करोति, ‘पञ्चाशति प्राक्तनेषु दिवसेषु तथाविधवसत्यभावादिकारणे स्था-
नान्तरमप्याश्रयति भाद्रपदशुक्लपञ्चम्यां तु वृक्षमूलादावपि निवसतीति हृदयमिति, 'पुरिसादाणीयत्ति पुरुषाणामादानीयः-उपादेयः
पुरुषादानीयः 'अवाहूणिया कम्मडिई कम्मणिसेगे पण्णत्ते'त्ति इह किलात्मा अविशिष्टमेव कर्मपुद्गलोपादानं कृत्वा उत्तरकालं ज्ञाना-
वरणीयादिकर्मणां स्वं स्वमवाधाकालं मुक्त्वा ज्ञानावरणीयादिप्रकृतिविभागतया अनाभोगिकेन वीर्येणोदयसहितं तद्दलिकं निषिञ्चति,
उदययोग्य रचयतीत्यर्थः; अतो द्विविधा स्थितिः-कर्मत्वापादनमात्ररूपा अनुभवरूपा चं, यतः स्थिति:-अवस्थानं तेन भावेनाप्र-
च्यवनं; तत्र कर्मत्वापादनरूपां तामधिकृत्य सप्ततिः सागरोपमकोटीको कोटेयः,अनुभवरूपां त्वधिकृत्य सप्तवर्षसहस्रोनेति, तत्र 'अबा-
॥७६॥
का र गारमापानरूपा तामधिकरण किमुक्तं भवति ?--सन्धावलिकाया आरम्य यावत्सप्तव सासवर्षसहस्राणि तावत्कर्म न बाधते, नोदयं यातीत्यर्थः, ततोऽनन्तरसमये कर्मदनिक पूर्वनिषिक्तं उदये प्रवेशयति, निषको नाम शानावरणादिकर्मदलिकस्यानुभवनार्थ रचना, तच प्रथमसमये बहुक निपिञ्चति दिनीयगमये विशेषहीनं तृतीयसमये विशेषहीनमेवं यावदुत्कृष्टस्थितिकर्मदलिकं तावद्विशेषहीनं निपिञ्चति, तथा चोक्तम्-"मोत्तूण मगमवाई पढमाए ठिईए बहुवरं दव्यं । सेसे विसेसहीनं जावुकोसन्ति सव्वासि ॥ १ ॥” इति [ मुक्त्वा खकीयामवाधां प्रथमायां स्थिती बहुतरं द्रव्यं । शेषायां विशेषहीनं यावदुत्कृष्टां सर्वासां ।।१॥] 'राध लोडने बाधत इति बाधा कर्मण उदय इत्यर्थः. न बाधा अवापा, अन्तरं कर्मोदयस्येत्यर्थः, तया ऊनिका अवाधोनिका कर्मस्थितिः कर्मनिपेको भवतीत्येवमेके प्राहुः, अन्ये पुनराहुः- अराधाकालेन-वर्षसहस्रसप्तकलक्षणेनोना कर्मस्थिति:-सप्तसहस्राधिकसप्ततिसागरोपमकोटाकोटीलक्षणा, कर्मनिषको भवति, स च कियान् ?, उच्यते-सरि सागरोवमकोडाकोडीओ'ति ।। ७०॥ पउत्थस्स णं चंदसंवच्छरस्स हेमंताणं एकसत्तरीएराइंदिरहिं वीइकंतेहि सव्वयाहिराओ मंडलाओ सूरिए आउटिं करेइ, वीरियप्पयायस्स णं पुवस्स एकसत्तरं पाहुडा प०, अजिते गं अरहा एकसत्तरं पुव्वसय- महस्साई अगारमज्झे वसित्ता मुंडे भवित्ता जाव पवइए, एवं सगरोवि राया चाउरतचक्रवट्टी एकसत्तार पुच जाव पञ्चहपत्ति ।। तूनं ७१ ॥ अथकसप्ततिस्थानके किश्चित् लिख्यते-'चउत्थस्से'त्यादि, इह भावार्थोऽयं-युगे हि पञ्च संवत्सरा भवन्ति, तत्राद्यौ चन्द्रसंवत्सरौ तृतीयोऽभिवदितसंवत्सरचतुर्थचन्द्रसंवत्सर एव, तत्र च एकोनत्रिंशता दिनानां द्वात्रिंशता च द्विपष्टिभागैर्दिनस्य चन्द्रमासो भवति, श्री समवा समवायः यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥७७॥ अयं च द्वादशगुणश्चन्द्रसंवत्सरो भवति, त्रयोदशगुणश्वायमेवाभिवद्धितो भवति, ततश्चन्द्रचन्द्राभिवर्द्धितलक्षणे संवत्सरत्रये दिनानां सहस्रं द्विनवतिः षद् द्विषष्टिभागा भवन्ति १०९२६ , तथा आदित्यसंवत्सरे दिनानां शतत्रयं षट्षष्टिश्च भवन्ति, तत्रितये च सहन- मष्टनवत्यधिकं भवति, इह च किल चन्द्रयुगमादित्ययुगं चापाढयामेकं पूर्यतेऽपरश्च श्रावणकृष्णप्रतिपदि आरभ्यते, एवं चादित्ययुग- संवत्सरत्रयाऽपेक्षया चन्द्रयुग संवत्सरत्रयं पञ्चभिदिनैः षट्पञ्चाशता च दिनद्विषष्टिभागरूनं भवतीतिकृत्वा आदित्ययुगसवत्सरत्रयं श्रावणकृष्णपक्षस्य चन्द्रदिनषद्के. साधिके पूर्यते युगसंवत्सरत्रयं त्वाषाढयां, ततश्च श्रावणकृष्णपक्षसप्तमदिनादारभ्य दक्षि णायनेनादित्यश्चरन् चन्द्रयुगचतुर्थसंवत्सरस्य चतुर्थमासान्तभूतायामष्टादशोत्तरशततमदिनभूतायां काचिक्यां द्वादशोत्तरशततमे स्व- कीयमण्डले चरति, ततश्चान्यान्येकसप्ततिमण्डलानि तावत्स्वेव दिनेषु मार्गशीर्षादीनां चतुर्णा हैमन्तमासानां सम्बन्धिषु चरति, ततो द्विसप्ततितमे दिने माघमासे बहुलपक्षत्रयोदशीलक्षणे सूर्य आवृत्तिं करोति, दक्षिणायनान्निवृत्त्योत्तरायणेन चरतीत्यर्थः, उक्ता च ज्यो- तिष्करण्डके पञ्चसु युगसंवत्सरेणूत्तरायणतिथयः क्रमेणैवं यदुत-"बहुलस्स सत्तमीए १ सूरो सुद्धस्स तो चउत्थीए २ बहुलस्स.य पाडिवए ३ बहुलस्स य तेरसीदिवसे ४ ॥१॥ सुद्धस्स य दसमीए ५ पवत्तए पंचमी उ आउट्टी । एआ आउट्टीओ सव्वाओ माघ- मासंमि ॥२॥" ति, दक्षिणायनदिनानि चैवं-"पढमा बहुलपडिवए १ बीया बहुलस्स तेरसी दिवसे २ । सुद्धस्स य दसमीए ३ बहुलस्स य सत्तमीए ४ उ ॥ १॥ सुद्धस्स चउत्थीए पवत्तए पंचमी उ आउट्टी। एया आउट्टीओ सव्वाओ सावणे मासे ॥२॥" त्ति। 'विरियपुवस्स'त्ति तृतीयपूर्वस्य 'पाहुड'त्ति प्रामृतमधिकारविशेषः । 'अजिए' इत्यादि, तस्य हि अष्टादश पूर्वलक्षाणि कुमारत्वं तिपञ्चाशच्चैकपूर्वाङ्गाधिका राज्यमित्येकसप्ततिरिह च पूर्वाङ्गमधिकमल्पत्वान्न विवक्षितमिति ५, सगरो द्वितीयश्चक्रवर्ती अजितस्वामिकालीनः॥७१ ॥ ॥७७॥ S ।
मा. AR यावत्तरि सुवन्नकुमारावाससयसहस्सा प०, लवणस्स समुदस्स यावत्तरि नागसाहस्सीओ यहिरियं वेल ..वारंति, समणे भगवं महावीरे यावत्तरं वासाई सवाउयं पालइत्ता सिद्धे बुद्धे जावप्पहीणे, थेरे णं अयल- 'भाषा यावत्तरि वासाई सब्याउयं पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, अभितरपुक्खरद्धे णं यावत्तरि चंदा पभा- सिसु ३ यावत्तरि सूरिया तर्विसु वा ३, एगमेगस्स णं रन्नो चाउरंतचक्वहिस्स यावत्तरिपुरवरसाहस्सीओ प०, पावत्तरि कलाओ पं० तं०-लेहं १ गणिय २ रूवं ३ न{ ४ गीयं ५ वाइयं ६ सरगयं ७ पुक्खरगयं ८ समतालं ९ जूयं १० जणवायं ११ पोक्खच्चं १२ अट्ठावयं १३ दगमहियं १४ अन्नविहीं १५ पाणविहीं १६ यत्यविही १७ सयणविहीं १८ अजं १९ पहेलियं २० मागहियं २१ गाहं २२ सिलोगं २३ गंधजुत्तिं २४ मधुसित्थं २५ आभरणविहीं २६ तरुणीपडिकम्मं २७ इत्थीलक्खणं २८ पुरिसलक्खणं २९ हयलक्खणं ३० गयलकावणं ३१ गोणलक्ग्वर्ण ३२ कुक्कुडलक्खणं ३३ मिढयलक्खणं ३४ चकलक्खणं ३५ छत्तलक्खणं ३६ वंडलकग्वणं ३७ असिलकग्वणं ३८ मणिलक्खणं ३९ कागणिलक्खणं ४० चम्मलक्खणं ४१ चंदलक्खणं ४२ सूरचरिघ ४३ राहुचरियं ४४ गहचरियं ४५ सोभागकरं ४६ दोभागकरं ४७ विजागय ४८ मंतगयं ४९ रह- स्सगयं ५० सभासं ५१ चारं ५२ पडिचारं ५३ बूहं ५४ पडिबूहं ५५ खंधावारमाणं ५६ नगरमाणं ५७ वत्थु- माणं ५८ धावारनिवेसं ५९ वत्थुनिवेसं ६० नगरनिवेस ६१ ईसत्थं ६२ छरुप्पवायं ६३ आससिक्ख ६४ इत्थिसिकलं ३५ घणुब्वेयं ६६ हिरपणपागं सुचन्न० मणिपागं धातुपागं ६७ याहुजुद्धं दंडजुद्धं मुहिजुद्धं बल
श्री समवा
समवायः
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥७८॥
546
अहिजुद्धं जुद्धं निजुद्धं जुद्धाई जुद्धं सुत्तखेडं ६८ नालियाखेडं वहखेड धम्मखेडं चम्मखेडं ६९ पत्तछेलं कड-
गच्छेनं ७० सजीवं निजीवं ७१ सउणरुयं ७२ समुच्छिमखहयरपंचिंदियतिरिक्खजोणियाणं उक्कोसेणं बाव-
तरि वाससहस्साई ठिई प० ॥ सूत्रं ७२ ॥
अथ द्विसप्ततिस्थानके किमपि लिख्यते-सुवर्णकुमाराणां द्विसप्ततिर्लक्षाणि भवनानि, कथं १, दक्षिणनिकाये अष्टत्रिशदुत्तरनिकाये
तु चतुर्विंशदिति, नागसाहस्सीओ'त्ति नागकुमारदेवसहस्त्राणि वेलां-पोडशसहस्रप्रमाणामुत्सेधतो विष्कम्भतश्च दशसहसमानां लवण-
जलधिशिखां बाह्यां-धातकीखण्डद्वीपाभिमुखीं । महावीरो द्विसप्ततिवर्षाण्यायुः पालयित्वा सिद्धा, कथं १, त्रिंशद्गृहस्थभावे द्वादश
सार्दानि पक्षश्च छमस्थभावे देशोनानि त्रिंशत्केवलित्वे इति द्विसप्ततिः। 'अयलभाय'त्ति अचलो महावीरस्य नवमो गणधरः तस्यायुद्धि-
सप्ततिवर्षाणि, कथं १, षट्चत्वारिंशद्गृहस्थत्वे द्वादश छमस्थतायां चतुर्दश केवलित्वे इति । पुष्करा द्विसप्ततिश्चन्द्राः, तत्रैकस्यां
पक्तौ.पत्रिंशदन्यस्यां पङ्क्तौ च तावन्त एवेति, 'बावत्तरि कलाओंति कलाः विज्ञानानीत्यर्थः, ताश्च कलनीयमेदाद्विसप्ततिर्भवन्ति
तत्र लेखनं लेखोऽक्षरविन्यासः, तद्विषया कला-विज्ञानं लेख एवोच्यते एवं सर्वत्र, स च लेखो द्विधा-लिपिविषयभेदात, तत्र लिपि-
रष्टादशस्थानकोक्ता अथवा लाटादिदेशभेदतस्तथाविधविचित्रोपाधिभेदतो वाऽनेकविधेति, तथाहि-पत्रवल्ककाष्ठदन्तलोहताम्ररजतादयो
अधरणामाधारास्तथा लेखनोत्कीर्णनस्यूतन्यूतच्छिन्नभिन्नदग्धसङ्क्रान्तितोऽक्षराणि भवन्तीति, विषयापेक्षयाप्यनेकधा-स्वामिभृत्य-
पितपुत्रगुरुशिष्यभार्यापतिशत्रुमित्रादीनां लेखविषयाणामप्यनेकत्वात्तथाविधप्रयोजनभेदाच, अक्षरदोषाचैते-'अतिकार्यमतिस्थौल्य,
वैषम्य पक्तिवक्रता । अतुल्यानां च सादृश्यमभागोऽवयवेषु च ॥ १ ॥ इति, १ तथा गणित-सङ्ग्थानं सङ्कलिताधनेकमेदं पाटी-
961
॥७८॥
१.५ किमान्यानो रायममागोमय च ॥ १।३ति, १ तथा गणिरा-रामधान गहालिसाधनेफमेद पाटी- -- प्रगिद्ध २. रुप्प-लेप्यशिलामुंवर्णमणिवस्त्रचित्रादिसु रूपनिर्माणं ३ नाट्यकला-भरतमार्गच्छलिकं लास्यविधानमित्यादिभेदादष्टधा नाट्यग्रहणात् नृत्यकलापि गृहीता, सा च अभिनयिका अङ्गहारिका न्यायामिका चेति त्रिभेदा, स्वरूपं चात्र भरतशास्त्रादवसेयं ४ नथा गीतकला, सा च नियन्धमार्ग-छलिकमार्ग-भिन्नमार्गभेदात् त्रिधा, तत्र 'सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा, मूर्च्छना एकविंशतिः। ताना एकोनपत्राशन, समातं स्वरमण्डलम् ॥ १ ॥ इयं च विशाखिलशास्त्रादवसेयेति, ५ 'वाइयंति वाद्यकला, सा च ततविततशुपिरधन- वाघानां चतुष्पञ्च(व्ये)काकारतया त्रयोदशधा ६ इत्यादिकः कलाविभागो लौकिकशास्त्रेभ्योऽवसेयः, इह च द्विसप्ततिरिति कलासं- गरुयोक्ता, बहुतराणि च मूत्रे तन्नामान्युपलभ्यन्ते, तत्र च कासांचित् कासुचिदन्तभावोऽवगन्तव्य इति ॥ ७२ ॥ हरिवासरम्मयवासयाओ णं जीवाओ तेवतरि २ जोयणसहस्साई नव य एगुत्तरे जोयणसए सत्तरसय एगूणवीसहभागे जोयणस्स अद्धभागं च आयामेणं प०, विजए णं बलदेवे तेवत्तरि वाससयसहस्साई सव्वा- उयं पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे ॥ सूत्रं ७३ ॥ अथ त्रिसप्ततिस्थानके किमपि लिख्यते, 'हरिवासे ति अत्र संवादगाथा-'एगुत्तरा नवसया तेवचरिमे (व) जोयणसहस्सा । जीपा सत्तरस कला य अद्धकला चेव हरियासेत्ति ॥ १॥ (७३९०१-१४३) तथा विजयो-द्वितीयो बलदेवस्तस्येह त्रिसप्ततिवर्ष- लशाण्यायुरुक्तमावश्यके तु सप्तसप्ततिरितीदमपि मतान्तरमेव ।। ७३॥ थेरे णं अग्गिभूई गणहरे चोवत्तरिं वासाई सवाउयं पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, निसहाओणं वासह- रपञ्चयाओ तिगिच्छिओ णं दहाओ सीतोयामहानदीओ चोवत्तरि जोयेणसयाई साहियाई उत्तराधिगही राम
७४-
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥७९॥
पवहित्ता वइरामयाए जिभियाए चउजोयणायामाए पन्नासजोयणविक्खंभाए वइरतले कुंडे महया घड-
मुहपवत्तिएणं मुत्तावलिहारसंठाणसंठिएणं पवाएणं महया सद्देणं पवडइ, एवं सीतावि दक्खिणाहिमुही
भाणियव्वा, चउत्थवज्बासु छसु पुढवीसु चोवत्तरि नरयावाससयसत्तहस्सा प० ॥ सूत्रं ७४ ॥
अथ चतुःसप्ततिस्थानके किश्चित् लिख्यते, तत्रामिभूतिरिति महावीरस्य द्वितीयो गणधरः-गणनायकः तस्येह चतुःसप्ततिवर्षा-
ण्यायुः, अत्र चायं विभागः-पट्चत्वारिंशद्वर्षाणि गृहस्थपर्यायः द्वादश छमस्थपर्यायः षोडश केवलिपर्याय इति, 'निसहाओ णमि-
त्यादि अस्य भावार्थ:-किल निषधवर्षधरस्य विष्कम्भो योजनानां पोडश सहस्राणि अष्टौ शतानि द्विचत्वारिंशत् कलाद्वयं चेति, तस्य
च मध्यभागे तिगिच्छमहादः सहस्रदयविष्कम्भश्चतुःसहस्रायामः तदेवं पर्वतविष्कम्भार्द्धस्य हृदविष्कम्भार्द्धन न्यूनतायां सीतोदाया
महानद्याः पर्वतस्योपरि चतुःसप्ततिशतान्येकविंशत्यधिकानि कला चैकेत्येवं प्रवाहो भवति 'वइरामयाए जिभियाए'त्ति वज्रमय्या
जिहिकया प्रणालस्थमकरमुखजिढिकया चतुर्योजनदीर्घया पश्चाशद्योजनविष्कम्भया 'वहरतले कुण्डे'त्ति निपधपर्वतस्याधोवचिनि
वज्रभूमिके अशीत्यधिकचतुर्योजनशतायामविष्कम्भे दशयोजनावगाहे सीतोदादेवीभवनाध्यासितमस्तकेन तद्द्वीपेनालकृतमध्यभागे
सीतोदाप्रपातहदे 'महय'त्ति महाप्रमाणेन यत्पुनः 'दुहओ'त्ति क्वचित् दृश्यते तदपपाठ इति मन्यते 'घडमुहपवत्तिएण'ति घटमुखेनैव-
कलशवदनेनेव प्रवर्तितः-प्रेरितो घटमुखप्रवर्तितस्तेन मुक्तावलीनां-मुक्ताफलशरीराणां सम्बन्धी हारस्तस्य यत्संस्थानं तेन संस्थितो
यस्तेन प्रपातः-पर्वतात्प्रपतज्जलसमूहस्तेन महाशब्देन-महाध्वनिना प्रपतति, एवं सीताऽपि, नवरं नीलवर्षधरादक्षिणाभिमुखी
अपततीवि, 'चउत्थवज्जे त्यादि तत्र प्रथमायां त्रिंशत् द्वितीयायां पञ्चविंशतिः तृतीयायां पञ्चदश पञ्चम्यां त्रीणि लक्षाणि षष्ठयां
स
॥७९॥
, 1 पत्रोनं लवं सप्तम्यां पत्रेत्येतानि मीलितानि चतुःसप्ततिर्भवति ॥७४ ॥ सुविहिस्स णं पुप्फदंतस्स अरहओ पन्नत्तरि जिणसया होत्या, सीतले णं अरहा पन्नत्तरि पुव्वसहस्साई अगारवासमझे वसित्ता मुंडे भवित्ता जाव पव्वइए, संती णं अरहा पन्नत्तरिवाससहस्साई अगारवास- मज्मे वसित्ता मुंडे भवित्ता अगाराओ अणगारियं पव्वइए ॥ सूत्रं ७५ ॥ अथ पत्रसप्ततिस्थानके किमपि लिख्यते 'सुविधे' नवमतीर्थकरस्य नामान्तरतः पुष्पदन्तस्येति, तथा शीतलस्य पञ्चसप्ततिः पूर्व- सहस्राणि गृहवासे, कथं ?, पचविंशतिः कुमारत्वे पञ्चाशच राज्य इति, तथा शान्तिः पञ्चसप्ततिवर्षसहस्लाणि गृहवासमध्युष्य प्रव- जितः, कथं ?, पनाविंशतिः कुमारत्वे पञ्चविंशतिः माण्डलिकत्वे पञ्चविंशतिश्चक्रवत्तित्वे इति ॥ ७५ ॥ छावत्तरि विज्जुकुमारावाससयसहस्सा प०, एवं-'दीवदिसाउदहीणं विज्जुकुमारिदथणियमग्गीणं छपि जुगलयाणं यावत्तरि सयसहस्साई ॥ सूत्रं ७६ ॥ अथ पट्सप्ततिस्थानके लिख्यते किंचित्-तत्र विद्युत्कुमाराणां भवनावासलक्षाणि दक्षिणस्यां चत्वारिंशदुत्तरस्यां तु षट्त्रिंशदिति पदमप्तनिरिति, 'एव'मिति इदमेव भवनमानं शेषाणां द्वीपकुमारादिभवनपतिनिकायानां, इहार्थे गाथा-'दीवे'त्यादि 'युगलाना'मिति- दक्षिणोत्तरनिकायभेदेन युगलं, निकाये निकाये भवतीति, ॥ ७६ ॥ भरहे राया चाउरंतचकवधी सत्तहत्तरं पुब्वसयसहस्साई कुमारवासमझे वसित्ता महारायाभिसेयं सं- पत्ते, अजयंसाओ णं सत्तहत्तरि रायाणो मुंडे जाव पब्वइया, गहतोयतुसियाणं देवाणं सतहत्तरं देवसहस्स- + श्रीसमवा- ७७-७८ समवायौ यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥८॥ परिवारा प०, एगमेगे णं मुहुत्ते सतहत्तर लवे लवग्गेणं प० ॥ सूत्रं ७७॥ अथ सप्तसप्ततिस्थानके वित्रियते किञ्चित्-तत्र भरतचक्रवर्ती ऋषभस्वामिनः षट्सु पूर्वलक्षेष्वतीतेषु जातस्त्यशीतितमे च तत्रा- तीते भगवति च प्रव्रजिते राजा संवृत्तः, ततश्च त्र्यशीत्याः षट्सु निष्कर्षितेषु सप्तसप्ततिस्तस्य कुमारवासो भवतीति, अङ्गवंश:-अङ्ग- राजसन्तानस्तस्य सम्बन्धिनः सप्तसप्तती राजानः अवजिताः 'गद्दतोये त्यादि ब्रह्मलोकस्याधोवर्तिनीष्वष्टासु कृष्णराजिष्वष्टौ सारस्वता- दयो लोकान्तिकाभिधाना देवनिकाया भवन्ति, तत्र गर्दतोयानां तुपितानां च देवानामुभयपरिवारसंख्यामीलनेन सप्तसप्तर्विदेवसहस्राणि परिवारः प्रज्ञप्तानीति, तथैकैको मुहूः सप्तसप्ततिलवान् लवाग्रेण-लवपरिमाणेन प्रज्ञप्तः, कथं , उच्यते, 'हट्ठस्स अनवगल्लस्स, निरुवकिट्ठस्स जंतुणो । एगे ऊसासनीसासे, एस पाणुत्ति वुचई ॥१॥ सच पाणूणि से थोवे, सत्त थोवाणि से लवे । लवाणं सत्त- हत्तरिए, एस. मुहुत्ते वियाहिए ॥२॥' ति, [ हृष्टस्यानवग्लानस्य निरुपक्लिष्टस्य जन्तोः । एक उच्छासनिःश्वास एव प्राण इति उच्यते ॥ १॥ सप्त प्राणास्ते स्तोकः सप्त स्तोकास्ते लवः । लवानां सप्तसप्तत्या एष मुहूर्तों व्याख्यातः॥२॥] ॥ ७७॥ सकस्स णं देविंदस्स देवरन्नो वेसमणे महाराया अठ्ठहत्तरीए सुवन्नकुमारदीवकुमारावाससयसहस्साणं आहेवचं पोरेवचं सामित्तं भहितं महारायत्तं आणाईसरसेणावचं कारेमाणे पालेमाणे विहरइ, थेरे णं अकं- पिए अट्ठहत्तर वासाई सव्वाउयं पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, उत्तरायणनियहे णं खूरिए पढमाओ मंडलाओ एगूणचत्तालीसइमे मंडले अट्ठहत्तरं एगसहिभाए दिवसखेत्तस्स निबुड्ढेत्ता रयणिखेत्तस्स अभिनिबुड्ढेत्ता 'णं चार चरई, एवं दक्षिणायणनिय।वि ॥ सूत्रं ७८ ।। ॥८०॥ ManA TATAm अयाटमातनिस्थानके किश्चित् लिख्यते, 'सकस्से त्यादि, 'वेसमणे महारायति सोमयमवरुणवैश्रमणामिधानानां लोकपालानां चतुर्थ उनरदिपालः, स हि वैश्रमणदेवनिकायिकानां सुवर्णकुमारदेवदेवीनां द्वीपकुमारदेवदेवीनां व्यन्तरव्यन्तरीणां चाधिपत्यं करोति, पदाधिपत्याब तन्निवासानामप्याधिपत्यमसौ करोतीत्युच्यते, 'अष्टसप्तत्याः सुवर्णकुमारद्वीपकुमारावासशतसहस्राणा'मिति, तत्र मुव- हमाराणां दक्षिणस्यामष्टत्रिंशद्भवनलक्षाणि द्वीपकुमाराणां च चत्वारिंशदित्येवमष्टसप्ततिरिति, दीपकुमाराधिपत्यमेतस्य भगवत्यां न दृश्यने, इह तूक्तमिति मतान्तरमिदम्, 'आहेवचंति आधिपत्यम्-अधिपतिकर्म 'पोरेवचंति पुरोवर्तित्वं अग्रगामित्वमित्यर्थः, 'भट्टिनति भतत्व-पोषकत्वं 'सामिनति स्वामित्वं-स्वामिभावं 'महारायत्त'ति महाराजत्वं लोकपालत्वमित्यर्थः, 'आणाईसरसेगाव- 'नि आआप्रधानसेनानायकत्वं 'कारेमाणे ति अनुनायकैः सेवकानां कारयन् 'पालेमाणेत्ति आत्मनापि पालयन् 'विहरईत्ति आस्ते। अकम्पितः स्थविरो महावीरस्याष्टमो गणधरस्तस्य चाप्टसप्ततिर्वाणि सर्वायुः, कथं ?, गृहस्थपर्याये अष्टचत्वारिंशत् छमस्थपर्याये नव कालिपर्याये चकविंशतिरिति । 'उत्तरायणनियट्टेणं'ति उत्तरायणाद्-उत्तरदिग्गमनानिवृत्तः उत्तरायणनिवृत्तः, प्रारब्धदक्षिणायन इत्यर्थः 'यरिणति आदित्यः 'पढमाओ मंडलाओनि दक्षिणां दिशं गच्छतो वेर्यत्प्रथम तस्मात् न तु सर्वाम्यन्तरसूर्यमागात् 'एकू- गगनालीमइमें नि एकोनचत्वारिंशत्तमे मण्डले दक्षिणायनप्रथममण्डलापेक्षया सर्वाभ्यन्तरमण्डलापेक्षया तु चत्वारिंशे 'अट्टहतीति असप्तनिः 'एगसहिभाए चि मूहूर्तस्यैकपष्टिभागान् 'दिवसखेत्तस्स'त्ति दिवसलक्षणस्य क्षेत्रस्य दिवसस्पैवेत्यर्थः, 'निवुद्धेत ति निवघ्य हापयित्वेत्यर्थः, तथा 'रयणिखेत्तस्स'त्ति रजन्या एव 'अभिनिवुड्ढेत्त'त्ति अभिनिवर्द्धय च बर्द्धयित्वेत्यर्थः, 'चार चरत्ति श्राम्यनीत्यर्थः, भावार्थोऽस्यैव चन्द्रमनप्तिवाक्यरुपदर्श्यते-जम्बूद्वीपे यदैतौ सूर्यो सर्वाभ्यन्तरमण्डलमुपसंक्रम्य चारं चरतस्तदा नव-
समवायः
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥८॥
PORN
नवतियोजनसहस्राणि षट्चत्वारिंशदधिकानि योजनशतान्यन्योऽन्यमन्तरं कृत्वा चरतः, एतच्च जम्बूद्वीपेऽशीत्युचरं योजनशतं प्रवि-
श्याभ्यन्तरं मण्डलं भवति एतस्मिंश्च द्विगुणे जंबूद्वीपप्रमाणादपकर्षिते यथोक्तमन्तरं भवतीति, तथा तत्र तयोश्चरतोरुत्कृष्टोऽष्टादशमु-
हूत्तों दिवसो भवति जघन्या च द्वादशमुहूर्ता रात्रिर्भवति, ततोऽभ्यन्तरमण्डलान्निष्क्रम्य प्रथमेऽहोरात्रेऽभ्यन्तरानन्तरं मण्डलमुपस-
क्रम्य यदा चारं चरतस्तदा नवनवतिर्योजनसहस्राणि षट्चत्वारिंशदधिकानि योजनशतानि पञ्चत्रिंशच एकषष्टिभागा योजनस्या-
न्तरं कृत्वा चार चरतः, तदा चाष्टादशमुहूर्तो दिवसो भवति द्वाभ्यां मुहूर्तस्यैकपष्टिभागाभ्यां न्यूनः, द्वादशमुहूर्ता च रात्रिर्भवति
द्वाभ्यां मुहुर्तेकषष्टिभागाभ्यामधिकेति, एवं दक्षिणायनस्य वृद्धिर्वाच्या, द्वाभ्यां द्वाभ्यां च मुहुर्तेकपष्टिभागाभ्यां दिनहानी रात्रिवृद्धि-
चेति, एवं च एकोनचत्वारिंशत्तमे मण्डले सूर्ययोरन्तरं नवनवतिः सहस्राण्यष्टशतानि सप्तपञ्चाशच्च योजनानां त्रयोविंशतिश्चैकषष्टि-
भागाः, दिनप्रमाणं चाष्टादशानां मुहूर्चानां मध्यादेकषष्टिभागानामष्टसप्तत्यां पातितायां पोडश मुहूर्ताश्चतुश्चत्वारिंशच्चैकपष्टिभागा
मुहूर्तस्य, रात्रेस्त्वष्टसप्तत्यां क्षिप्तायां त्रयोदश मुहूर्ताः सप्तदशैकषष्टिभागाश्चेति, एवं 'दक्खिणायणनियट्टेत्ति यथोचरायणनिवृत्त
एकोनचत्वारिंशत्तमे मण्डले अष्टसप्ततिमेकषप्टिभागान् हापयति वर्द्धयति च, एवं दक्षिणायननिवृत्तोऽपि सूर्यस्तान् हापयति.
वर्द्धयति च, केवलं दक्षिणायने दिनभागान् हापयति रात्रिभागांश्च वर्द्धयति इह तु दिनभागान् वर्द्धयति रात्रिभागाश्च हापयति ॥७८॥
वलयामुहस्स णं पायालस्स हिडिल्लाओ चरमंताओ इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए हेठिल्ले चरमंते एस.
णं एगूणासिं जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे प०, एवं केउस्सवि जूयस्सवि ईसरस्सवि, छट्ठीए पुढवीए
बहुमज्झदेसभायाओ छहस्स घणोदहिस्स हेहिल्ले चरमंते एस ण एगुणासीति जोयणसहस्साई अबाहाए.
ALS
॥८॥
अन्तरे प०, जम्बुदीवस्स णं दीवस्त वारस्स य बारस्स य एस णं पगुणासीइं जोयणसहस्साई साइरेगाई अवाहाग अंतरे प० ॥ सूत्रं ॥ ७९ ।। अथकोनाशीतितमे स्थानके किश्चिल्लिख्यते, तत्र 'वलयामुहस्सति बडवामुखाभिधानस्य पूर्वद्गिव्यवस्थितस्य 'पायालस्स'त्ति महापानालफलशस्याधस्तनचरमान्ताद्रनप्रभापृथ्वीचरमान्त एकोनाशीत्या (तो)सहस्रेषु भवति, कथं ? रत्नप्रभा हि अशीतिसहस्राधिक योजनानां लक्ष बाहल्यतो भवति, तस्याश्चैकं समुद्रावगाहसहस्र परिहत्याधोलक्षप्रमाणावगाहो वलयामुखपातालकलशो भवति, तत- मागरमान्तान् पृथिवीचरमान्तो यथोक्तान्तरमेव भवति, एवमन्येऽपि त्रयो वाच्या इति, 'छट्ठीए' इत्यादि, अस्य भावार्थः-पष्ठपृथिवी हि चाहल्यतो योजनानां लक्षं पोडश सहस्राणि च भवति, घनोदधयस्तु यद्यपि सप्तापि प्रत्यकं विंशतिसहस्राणि स्युस्तथाप्येतस्य ग्रन्थस्य मतेन पष्ठयामसावेकविंशतिः संभाव्यते, तदेवं पष्ठपृथिवीवाहल्यार्द्धमष्टपञ्चाशत् घनोदधिप्रमाणं चैकविंशतिरित्येवमेकोनाशी- निर्भवति, ग्रन्यान्तरमतेन तु सर्वनोदधीनां विंशतियोजनसहस्राबाहल्यत्वात्पञ्चमीमाश्रित्येदं सूत्रमवसेयं, यतस्तद्राहल्यमष्टादशोत्तरं लक्षमुक्त, यत आह-"पढमासीइ सहस्सा १ बत्तीसा २ अट्ठवीस ३ वीसा य ४ । अट्ठार ५ सोल ६ अठय ७ सहस्स लक्खोवरिं ज्जा ॥ १ ॥” इति [प्रथमाशीतिः सहखाणि द्वात्रिंशत् अष्टाविंशतिविंशतिश्च । अष्टादश पोडशाप्टौ सहस्राणि लक्षस्योपरि कुर्यात् ॥ १ ॥] अथवा पष्ठयाः सहसाधिकोऽपि मध्यभागो विवक्षितः, एवमर्थसूचकत्वाद्रहुशब्दस्येति, तथा जम्बूद्वीपस्य जंगत्याश्चत्वारि द्वाणि विजयवैजयन्तजयन्तापराजिताभिधानानि चतुचतुर्योजनविष्कम्भानि गन्यूतपृथुलद्वारशाखानि क्रमेण पूर्वादिषु दिक्षु भवन्ति, नेपा नजारस्य च द्वारस्य चान्योऽन्यमित्यर्थः, 'एस पंति एतदेकोनाशीतियोजनसहस्राणि सातिरेकाणीत्येवंलक्षणमवाधया-व्यव-
श्री समवा-
७९-८०
समवायौ
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥८२॥
धानेन व्यवधानरूपमित्यान्तरं प्रज्ञतं, कथं १, जम्बूद्वीपपरिघेः ३१६२२७ योजनानि क्रोशाः ३ धषि १२८ अङ्गुलानि १३
सार्दानीत्येवंलक्षणस्यापकर्षितद्वारद्वारशाखाविष्कम्भस्य चतुर्विभक्तस्यैवफलत्वादिति ॥ ७९ ॥
सेजंसे णं अरहा असीइं धणूई उड्ढ उच्चत्तेणं होत्था, तिविढे णं वासुदेबेअसीइंधणुई उड्ढे उच्चत्तणं होत्था,
अयले णं बलदेवे असीई घणूई उड्दं उच्चत्तेणं होत्था, तिविढे णं वासुदेवे असीइवाससयसहस्साई महाराया
होत्था, आउवहुले णं कण्डे असीइजोयणसहस्साई बाहल्लणं प०, ईसाणस्स देविंदस्स देवरन्नो असीई
सामाणियसाहस्सीओ प०, जम्बुद्दीवे णं दीवे असीउत्तरं जोयणसयं ओगाहेत्ता सूरिए उत्तरकहोवगए पढमं
उदयं करइ ॥ सूत्रं ८०॥
अथाशीतितमस्थानके किञ्चिल्लिख्यते-श्रेयांसः-एकादशो जिनः, त्रिपृष्ठः श्रेयांसजिनकालभावी प्रथमवासुदेवः, अचल:-प्रथम-
चलदेवः, तथा त्रिपृष्ठवासुदेवस्य चतुरशीतिवर्षलक्षाणि सर्वायुरिति, चत्वारि लक्षाणि कुमारत्वे शेषं तु महाराज्ये इति । 'आउवहु'
इत्यादि, किल रत्नप्रभाया अशीत्युत्तरयोजनलक्षवाहल्यायास्त्रीणि काण्डानि भवन्ति, तत्र प्रथमं रत्नकाण्डं षोडशविधरत्नमयं षोडशस-
हस्रबाहल्यं द्वितीयं पङ्ककाण्डं चतुरशीतिसहसमानं तृतीयमबहुलकाण्डमशीतियोंजनसहस्राणीति, 'जम्बुद्दीवे णमित्यादि,
'ओगाहित्तति प्रविश्य 'उत्तरकट्ठोवगय'त्ति उत्तरां काष्ठांदिशमुपगतः उत्तरकाष्ठोपगतः प्रथममुदयं करोति, सर्वाभ्यन्तरमण्डले
उदेतीत्यर्थः ।। ८०॥
नवनवमिया णं भिक्खुपडिमा एकासीइ राईदिएहिं चउहि य पंचुत्तरेहिं अहासुत्तं जाव आराहिया,
॥८२॥
कुंथुस्स णं अरहओ एकासीर्ति मणपजवनाणिसया होत्या, विवाहपन्नत्तीए एकासीति महाजुम्मसया प०॥ मुत्र ८१॥ अथैकाशीनिस्थानके किश्चिाच्यो-'नवनवमिकेति नव नवमानि दिनानि यस्यां सा नवनवमिका भवंति च नवसु नवकेपु नव नवमदिनानि, तस्यां च भिक्षुप्रतिमायामेकाशीती रात्रिंदिनानि भवति, एवं नवानां नवकानामेकाशीतिरूपत्वात्, तथा प्रथमे नवके प्रतिदिनमेकैका भिक्षा एवमेकोत्तरया वृद्ध्या नवमे नवके नव नवेति सर्वासां पिण्डने चत्वारि पश्चोत्तराणि भिक्षाशतानि भवन्तीत्यत उक्तं 'नउहि येत्यादि, इह च भिक्षाशब्देन दत्तिरभिप्रेता 'अहासुत्तत्ति यथासूत्रं-सूत्रानतिक्रमेण 'जाव'तिकरणाद्यथाकल्पं यथामार्ग पथातचं सम्यकायेन स्पृष्टा पालिता शोभिता तीरिता कीर्तिता आज्ञयाऽऽराधितेति द्रष्टव्यं 'विवाहपत्रचीए ति व्याख्याप्रज्ञप्त्यामे- काशीतिर्महायुग्मशतानि प्रज्ञप्तानि, इह च शतशब्देनाध्ययनान्युच्यन्ते, तानि कृतयुग्मादिलक्षगराशिविशेषपिचाररूपाणि अत्रान्तरा- ध्ययनम्वभावानि तदवगमावगम्यानीति ।। ८१ ॥ जम्बुद्दीवे दीवे घासीयं मंडलसयं जं सुरिए दुक्खुतो संकमित्ता णं चार चरइ तं-निक्खममाणे य पवि- गमाणे य. समणे भगवं महावीरे बासीए राइदिएहिं वीइतेहिं गन्भाओ गभं साहरिए, महाहिमवतस्स णं यासादरपत्र्ययस्स उवरिल्लाओ चरमंताओ सोगंधियस्स कंडस्स हेहिले चरमंते एस णं बासीई जोयणस- याई अवाहाप अंतरे प०, एवं रुप्पिस्सपि ॥ सूत्रं ८२॥ अथ द्वयगीतिस्थानके किमपि लिख्यते, अत्र जम्बूद्वीपे द्वयशीत्याधिक मण्डलशतं-सूर्यस्य मार्गशतं तद्भवतीति वाक्यशेषः,
८२-
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥८३॥
किंभूतं यत् सर्यो द्विकृत्वो-द्वौ वारौ सङ्क्रम्य-प्रविश्य चारं चरति, तद्यथा-निष्कामश्च जम्बूद्वीपात् प्रविशंश्च जम्बूद्वीप एवेति,
अयमत्र भावार्थ:-किल चतुरशीत्यधिकं सूर्यमण्डलशतं भवति, तत्र सर्वाभ्यन्तरे सर्वबाखे सकृदेव सङ्क्रामति शेषाणि तु द्वौ वाराविति
इह च दद्व्यशीतिविवक्षयैवेदं द्वयशीतिस्थानकेधीतमिति भावनीयं, यद्यपि जम्बूद्वीपे पश्चपष्टिरेव मण्डलानां भवति तथापि जम्बूद्वी-
पादिकसूर्यचारविषयत्वाच्छेषाण्यपि जम्बूद्वीपेन विशेषितानीति, 'समणे इत्यादि आषाढस्य शुक्लपक्षषष्ठथा आरभ्य द्व्यशीत्यां रात्रिन्दि-
वेष्वतिक्रान्तेषु त्र्यशीतितमे वर्गमाने अश्वयुजः कृष्णत्रयोदश्यामित्यर्थः गर्भात-गर्भाशयाद्देवानंदाब्राह्मणीकुक्षित इत्यर्थः गर्भ-
त्रिशलाभिधानक्षत्रियाकुक्षि संहृतो-नीतो देवेन्द्रवचनकारिणा हरिणेगमेष्यभिधानदेवेनेति, इदं च सूत्रं व्यशीतिरात्रिन्दिवान्यधिकृत्य
व्यसीविस्थानकेधीयते, त्र्यशीतितमं रात्रिन्दिवमाश्रित्य तु व्यशीतितमस्थानके इति, 'महाहिमवंतस्से'त्यादि महाहिमवतो द्वितीयव-
पंधरपवर्तस्य योजनशतद्वयोच्छ्रितस्त उवरिल्लाओ'ति उपरिमाचरमान्तात् सौगन्धिककाण्डस्याधस्तनश्चरमान्तो व्यशीतिर्योजनशतानि,
कथं १, रत्नप्रभापृथिव्यां हि त्रीणि काण्डानि-खरकाण्डं पङ्ककाण्डमब्बहुलकाण्डं चेति, तत्र प्रथमं काण्डं षोडशविघं, तद्यथा-रत्न.
काण्डं १ वज्रकाण्डं २ एवं वैडूर्य ३ लोहिताक्ष ४ मसारगल्ल ५ हंसगर्भ ६ पुलक ७ सौगन्धिक ८ ज्योतीरस ९ अन्जन १० अज्ज-
नपुलक ११ रजत १२ जातरूप १३ अङ्क १४ स्फटिक १५ रिष्ठकाण्डं चेति १६, एतानि च प्रत्येकं सहस्रममाणानि, ततश्च सौग-
न्धिककाण्डस्याष्टमत्वादशीतिशतानि द्वे च शते महाहिमवदुच्छ्य इत्येवं व्यशीतिशतानि इति, एवं रुक्मिणोऽपि पञ्चमवर्पधरस्य वाच्यं,
महाहिमवत्समानोच्छ्यत्वात्तस्येति ॥ ८२।।
समणे भगवं महावीरे घासीइराइदिएहिं वीइतेहिं तेयासीइमे राइदिए वट्टमाणे गम्भाओ गभं साह-
॥८३॥
रिए, सीयलस्स णं अरहओ तेसीई गणा तेसीई गणहरा होत्था, थेरेणं मंडियपुत्ते तेसीई वासाई सब्वाउयं पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, उसभेणं अरहा कोसलिए तेसीई पुव्वसयसहस्साई अगारमज्झे वसित्ता मुंडे भवित्ता ण जाव पब्वइए, भरहे णं राया चाउरतचक्रवद्दी तेसीई पुब्वसयसहस्साई अगारमझे वसित्ता जिणे जाए केवली सब्वन्नू सबभावदरिसी ।। सूत्रं ८३ ।। अब व्यशीनितमस्थानके किमपि लिख्यते-इह शीतलजिनस्य व्यशीतिर्गणाः व्यशीतिर्गणधरा उक्ता आवश्यके त्वेकाशीतिरिति मतान्तरमिदमिति, तथा स्थविरो मण्डितपुत्रो-महावीरस्य पष्ठो गणधरः तस्य च त्र्यशीतिर्वाणि सर्वायुः, कथं १, त्रिपञ्चाशद्गृह- स्वपर्याय चतुर्दश छमस्थपर्याये पोडश केवलित्वे इत्येवं व्यशीतिरिति, तथा 'कोसलिए'त्ति कोशलदेशे भवः कौशलिकः 'तेसीईति पिंशतिः पूर्वलक्षाणि कुमारत्वे त्रिपष्टिः राज्ये इत्येवं त्र्यशीतिः, तथा भरतश्चक्रवर्ती सप्तसप्ततिः पूर्णलक्षाणि कुमारत्वे पट् चक्रवर्तित्वे इत्येवं व्यगीतिमगारवासमध्युष्य जिनो जातः-राज्यावस्थस्यैव रागादिक्षयात्केवली-संपूर्णासहायविशुद्धज्ञानादित्रययोगात् सर्वशो विशेषयोधात् सर्वभावदर्शी सामान्यवोधात्ततः पूर्वलक्षं प्रव्रज्याग्रहणपूर्वकं केवलित्वेन विहृत्य सिद्ध इति ।। ८३ ॥ नउरासीड निरयावाससयसहस्सा प०, उसमे णं अरहा कोसलिए चउरासीइं पुब्वसयसहस्साई सव्वा- उयं पालइत्ता मिद्धे बुद्धे जावप्पहीणे, एवं भरहो बाहुबली बंभी सुंदरी, सिजंसे णं अरहा चउरासीई वास- मयमहस्साई सघाउयं पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, तिविढे णं वासुदेवे चउरासीई वाससयसहस्साई सन्याउयं पालइत्ता अप्पइठाणे नरए नेरइयत्ताग उववन्नो, सकस्स णं देविंदस्स देवरन्नो चउरासीई सामा- RE RE
श्रीसमवा-
८४-
समवायः
यांगे
श्रीअभय
मुचिः
॥८४॥
णियसाहस्सीओ प०, सव्वेवि णं बाहिरया मंदरा चउरासीई २ जोयणसहस्साई उडूढं उच्चत्तेणं प०, सब्वेवि
णं अंजणगपब्बया चउरासीई २ जोयणसहस्साई उडं उच्चत्तेणं पन्नता, हरिवासरम्मयवासियाणं जीवाणं
धणुपिट्ठा चउरासी जोयणसहस्साई सोलस जोयणाई चत्तारि य भागा जोयणस्स परिक्खेवेणं प०, पंकष-
हुलस्स णं कण्डस्स उवरिल्लाओ चरमंताओ हेडिल्ले चरमंते एस णं चोर सीइ जोयणसयसहस्साई अयाहाए
अंतरे प०, विवाहपन्नत्तीए णं भगवतीए चउरासीई पयसहस्सा पदग्गेणं प०, चोरासीइ नागकुमारावासस-
यसहस्सा प०, चोरासीइ पइन्नगसहस्साई प०, चोरासीई जोणिप्पमुहसयसहस्सा प०, पुवाइयाणं सीस-
पहेलियापजवसाणाणं सट्ठाणहाणंतराणं चोरासीए गुणकारे प०, उसमस्स णं अरहओ चउरासीइ समण-
साहस्सीओ होत्था, सब्वेवि चउरासीइ विमाणावाससयसहस्सा सत्ताणउइं च सहस्सा तेवीसं च विमाणा
भवंतीति मक्खायं ।। सूत्रं ८४॥
चतुरशीतिस्थानके किमपि लिख्यते, चतुरशीतिर्नरकलक्षाण्यमुना विभागेन-तीसा य ३० पण्णवीसा २० पणरस १५ दसेव९
तिनि य ३ हवंति । पञ्चूणसयसहस्सं १ पंचेव ५ अनुत्तरा निरया ॥१॥' इति, श्रेयांसः-एकादशस्तीर्थकरः एक विंशतिवर्षल-
क्षाणि कुमारत्वे तावन्त्येव प्रव्रज्यायां द्विचत्वारिंशद्राज्ये इत्येवं चतुरशीतिमायुः पालयित्वा सिद्धः, तथा 'तिविठ्ठ'त्ति प्रथमवासुदेवः
श्रेयांसजिनकालभावीति अप्रतिष्ठानो नरका-सप्तमथिव्यां पञ्चानां मध्यम इति, तथा 'सामाणिय'त्ति समानर्द्धयः तथा 'वाहिरयंति
जम्बूद्वीपकमेरुव्यतिरिक्ताश्चत्वारो मन्दराश्चतुरशीतिः सहस्राणि प्रज्ञप्ताः "अंजणगपव्वय'त्ति जम्बूद्वीपादष्टमे नन्दीश्वराभिधाने द्वीपे
॥८४॥
पक्रयालविफम्भमध्यभागे पूर्वादिषु दिक्षु चत्वारोञ्जनरत्नमया अजनकपर्वताः, 'हरिखासे'त्यादि 'चत्तारि य भागा जोयणस्स'त्ति एकोनविंगतिर्भागाः, इहाथै गाथा -'घणुपिट्ठकलचउर्फ चुलसीइसहस्स सोलसहिय'त्ति [८४०१६] तथा पक्ष्यहुलं काण्डं रितीय नस्य च पाहल्यं चतुरशीतिः सहस्राणीति यथोक्तः-सूत्रार्थ इति, तथा व्याख्याप्रज्ञप्त्यां-भगवत्यां चतुरशीतिः पदसहस्राणि पदाग्रेण-पदपरिमाणेन, इह च यत्रापिलब्धिस्तत्पदं, मतान्तरेण तु अष्टादशपदसहस्रपरिमाणत्वादाचारस्य एतद्विगुणत्वाच्च शेपाङ्गानां व्याख्याप्राप्ति लो अष्टाशीतिः सहस्राणि पदानां भवन्तीति, तथा चतुरशीतिर्नागकुमारावासलक्षाणि-चतुश्चत्वारिंशतो दक्षिणायां पत्वारिंशनधोनरायां भावादिति, चतुरशीतियोंनयो-जीवोत्पत्तिस्थानानि ता एव प्रमुखानि-द्वाराणि योनिप्रमुखानि तेपां शतसह- माणि-लक्षाणि योनिप्रमुखशतसहस्राणि प्रज्ञप्तानि, कथं ?-"पुढविदगअगणिमारुय एकेके सत्त जोणिलक्खाओ। वण पत्तेय अणंते दस नउदस जोणिलस्खाओ ॥ १ ॥ विगलिंदिएमु दो दो चउरो चउरो य नारयसुरेसु तिरिएसु । होति चउरो चोदसलक्खा उ मणुएमु ॥ २॥" ति, [पृथ्ब्युदकाग्निमरुतामेकैकस्मिन् सप्त योनिलक्षाः । वने प्रत्येकानन्तयोर्दश चतुर्दश योनिलक्षाः ॥१॥ विकलेन्द्रियेपुटे चतसः चतन्त्रन नारकरयोः । तिर्यक्षु भवन्ति चतस्रः चतुर्दश लक्षास्तु मनुजेषु ॥२॥] इह च जीवोत्पत्ति- स्थानानाममंख्येयत्वेऽपि समानवर्णगन्धरसस्पर्शानां तेपामेकत्वविवक्षणान्न यथोक्तयोनिसंख्याव्यभिचारो मन्तव्य इति, 'पुन्याइया- गमित्यादि, पूर्वमादियेषां तानि पूर्वादिकानि तेषां शीर्पपहेलिका पर्यवसाने येषां तानि शीर्पग्रहेलिकापर्यवसानानि तेषां स्वस्थानाव- पूनपूर्वस्थानादुत्तरोत्तरस्य संख्यास्थानस्योत्पत्तिस्थानात् संख्याविशेपलक्षणात् गुणनीयादित्यथा, 'स्थानान्तराणि' स्थानान्तराण्यपि अनन्तरस्थानान्यव्यवाहितसहयाविशेषा गुणकारनिष्पना येपु तानि स्वस्थानस्थानान्तराणि क्रमव्यवस्थितसङ्कथानविशेपा इत्यर्थः
.
८४
समवायः
श्री समवा-
यांग
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥८५॥
अथवा स्वस्थानानि च-पूर्वस्थानानि स्थानान्तराणि च-अनन्तरस्थानानि स्वस्थानस्थानान्तराणि अथवा स्वस्थानात्-प्रथमस्थानात्
पूर्वाङ्गलक्षणात् स्थानान्तराणि-विवक्षितस्थानानि स्वस्थानस्थानान्तराणि तेषां चतुरशीत्या लक्षैरिति शेषः, गुणकारः-अभ्यासराशिः
प्रज्ञप्तः, तथाहि-किल चतुरशीत्या वर्षलक्षैः पूर्वाङ्ग भवतीति स्वस्थानं, तदेव चतुरशीत्या लक्षैगुणितं पूर्वमुच्यते, तच्च स्थानान्तरमिति,
एवं पूर्व स्वस्थानं तदेव चतुरशीत्या लक्षगुणितमनन्तरस्थानं त्रुटिताङ्गाभिधानं भवतीति, इह सङ्ग्रहगाथा-'पुव्वतुडियाडडावव-
हुहूय तह उप्पले य पउमे य । नलिणच्छिनिउर अउए नउए पउए य नायव्वो ॥१॥ चूलियसीसपहेलिय चोइस नामा उ अङ्ग-
संजुत्ता। अट्ठावीस ठाणा चउणउयं होइ ठाणसय॥२॥त्ति, अभिलापश्चैषां-पूर्वाङ्गं पूर्व त्रुटिताङ्गं त्रुटितमित्यादिरिति, 'चउरासीति'मित्यादि,
चतुरशीतिसंख्यास्थानकाववरणलेख्यं, इह विभागोऽयं-१बत्तीस ३२ अट्ठवीसा २८ बार १२ १ ८ चउर ४ सयसहस्साई । आरेण
बंभलोगा विमाणसंखा भवे एसा ॥ १ ॥ पञ्चास ५० चत्त ४ छच्चेव ६ सहस्सा लंत सुक्क सहसारे । सय चउरो आणयपाणएसु
तिण्णारणच्चुयओ ॥२॥ एकारसुत्तरं हेडिमेसु १११ सतुत्तरं च मज्ज्ञिमए १०७ सयमेगं उवरिमए १०० पञ्चव अणुचरविमाणा
॥ ३॥" [द्वात्रिंशदष्टाविंशतिदशाप्ट च चतस्रो लक्षाः । अर्वाक् ब्रह्मलोकात् विमानसंख्या भवेदेषा ॥१॥ पञ्चाशचत्वारिंशत् षद्
चैव सहस्राणि लान्तके शुक्रे सहसारे चतुःशतानि आनतप्राणतयोस्त्रीण्यारणाच्युतयोः ॥२॥ एकादशोचरमधस्तनेषु सप्तोत्तरं च
मध्यमेपु । शतमेकमुपरितनेषु पञ्चवानुत्तरविमानानि ॥३॥] इति 'भवंतीति मक्खाय'ति एतानि विमानान्येवं भवन्ति इति-हेतो-
राख्यातानि भगवता सर्वज्ञत्वात् सत्यवादित्वाचेति ।। ८४ ।।
आयारस्स णं भगवओ सचूलियागस्स पंचासीइ उद्देसणकाला प०, धायइसण्डस्स णं मंदरा पंचासीइ
॥८५॥
जोयणसहस्साई सञ्चग्गेणं प०, रुयए ण मंडलियपब्बए पंचासीइ जोयणसहस्साई सब्वग्गेणं प० नंदण- वणस्न ण देहिल्लाओ चरमंताओ सोगंधियस्स कंडस्स हेहिल्ले चरमंते एस णं पंचासीइ जोयणसयाई अवा- हाए अंतरे प० ॥ सूत्रं ८५ ॥ अब पञ्चागीतिस्थानके किचिल्लिख्यते, तत्राचारस्य-प्रथमाङ्गस्य नवाध्ययनात्मकप्रथमश्रुतस्कन्धरूपस्य 'सचूलियागस्स' इति द्वितीय हि तस्य श्रुतस्कन्धे पञ्च चूलिकाः तासु च पञ्चमी निशीथाख्येह न गृह्यते भिन्नस्थानरूपत्वात्तस्याः, तासु च प्रथमद्वितीये मप्तमप्ताध्ययनामिके तृतीयचतुर्थ्यावेककाध्ययनात्मिके तदेवं सह चूलिकाभिवर्चत इति सचूलिकाकस्तस्य पञ्चाशीतिरुद्देशनकाला भनन्तीति, प्रत्यध्ययनं उद्देशनकालानामेतावत्संख्यत्वात्, तथाहि-प्रथमश्रुतस्कन्धे नवस्वध्ययनेषु क्रमेण सप्त ७ पट् १३ चत्वार १७ श्रत्वारः २१ पद् २७ पञ्च ३२ अष्ट ४० चत्वारः ४४ सप्त ५१ चेति, द्वितीयश्रुतस्कन्धे तु प्रथमचूलिकायां सप्तस्वध्ययनेषु क्रमेण एकादश ६२ वय ६५ त्रयः ६८ चतुर्प द्वौ द्वौ ७६ द्वितीयायां सप्तैकसराणि ८३ अध्ययनान्येवं तृतीयैकाध्ययनात्मिका ८४ एवं चतुर्थ्यपीति ८५ सर्वमीलने पञ्चाशीतिरिति । तथा धातकीखण्डमन्दरौ सहस्रमवगाढौ चतुरशीतिसहस्राण्युच्छ्रिताविति पञ्चा- शीनियोजनसहस्राणि सर्वाग्रेण भवतः, पुष्करार्द्धमन्दरावप्येवं, नवरं सूत्रे नाभिहिती विचित्रत्वात्सूत्रगतेरिति, तथा रुचको-रुचका- भिभानवयोदशद्वीपान्तर्गतः प्राकाराकृती रुचकद्वीपविभागकारितया स्थितः, अत एव मण्डलिकपर्वतो, मण्डलेन व्यवस्थितत्वात्, स च गहनमयगादयतुरशीतिरुच्छ्रित इति पञ्चाशीतिः सहस्राणि सर्वाग्रेणेति, तथा 'नन्दनवनस्य' मेरोः पञ्चयोजनशतोच्छूितायां प्रथममेखलायां व्यवस्थितस्याधस्त्याचरमान्तात् 'सौगन्धिककाण्डस्य' रखग्रभार्थिव्याः खरकाण्डाभिधानप्रथमकाण्डस्यावान्तरका- ८६-८७ समवायौ श्री समवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥८६॥ ण्डभूतस्याष्टमस्य सौगान्धकाभिधानरत्रमयस्य सौगन्धिककाण्डस्याधस्त्यश्चरमान्तः पञ्चाशीतियॊजनशतान्यन्तरमाश्रित्य भवति, कथम् १, पञ्च शतानि मेरोः सम्बन्धीनि प्रत्येकं च सहस्रप्रमाणत्वादवान्तरकाण्डानामष्टमकाण्डमशीतिशतानीति ॥ ८५॥ सुविहिस्सणं पुप्फदन्तस्स अरहओं छलसीइ गणा छलसीइ गणहरा होत्था, सुपासस्स णं अरहओ छल- सीई वाइसया होत्था, दोचाए णं पुढवीए बहुमज्झदेसभागाओ दोचस्स घणोदहिस्स हेडिल्ले चरमंते एस णं छलसीइ जोयणसहस्साई अबाहाए अंतरे प० ॥ सूत्रं ८६ ॥ अथ षडशीतिस्थानके किमपि लिख्यते, तत्र सुविधेः-नवमजिनस्येह षडशीतिर्गणा गणधराश्चोक्ता आवश्यके तु अष्टाशीति- रिति मतान्तरमिदं, तथा द्वितीया पृथिवी-शर्करप्रभा, सा च बाहल्यतो द्वात्रिंशत्सहस्राधिकलक्षमाना तदर्दू षट्षष्टिः सहस्राणि घनोदधिश्च तदधोवी द्वितीयापृथिवीसम्बन्धित्वात् द्वितीयो विंशतिः सहस्राणि बाहल्यत इति पडशीतियथोक्तमन्तरं भवतीति ॥८६॥ मंदरस्स णं पव्वयस्स पुरच्छि मिल्लाओ चरमंताओ गोथुभस्स आवासपव्वयस्स पञ्चच्छिमिल्ले चरमंते एस णं सत्तासीइं जोयणसहस्साई अथाहाए अंतरे प०, मंदरस्स णं पव्वयस्स दक्खिणिल्लाओ चरमंताओ दगभासस्स आवासपव्वयस्स उत्तरिल्ले चरमंते एस णं सत्तासीई जोयणसहस्साई अबाहाए अंतरेप०, एवं मंदरस्स पञ्चच्छिमिल्लाओ चरमंताओ संखस्सावा. पुरच्छिमिल्ले चरमंते, एवं चेव मंदरस्स उत्तरिल्लाओ चरमंताओ दगसीमस्स आवासपव्वयस्स दाहिणिल्ले चरमंते एस णं सत्तासीई जोयणसहस्साई अबाहाए अंतरे प०, छहं कम्मपगडीणं आइमउवरिल्लवज्जाणं सत्तासीई उत्तरपगडीओ प०, महाहिमवंतकूडस्स णं 15 ॥८६॥ 15 न 1 उवरिमंताओ सोगन्धियस्स कंडस्स हेहिले चरमंते एस णं सत्तासीइ जोयणसयाई अवाहाए अंतरे प०, एवं कप्पिकरसवि ।। सूत्रं ८७ ।। अथ मताशीतिस्थानके किनिल्लिख्यते, 'मन्दरेत्यादि, मेरोः पौरस्त्यान्तात् जम्बूद्वीपान्तः पञ्चचत्वारिंशत्सहस्राणि द्विचत्वारिं- मग महाणि लवणजलधिमवगाह्य गोस्तुभो वेलन्धरनागराजावासपर्वतः प्राच्यां दिशि भवति, एवं सूत्रोक्तमन्तरं भवतीति, एव- मन्येषां त्रयाणामन्तरमवसेयमिति । तथा षण्णां कर्मप्रकृतीनामादिमोपरिमवर्जानां-ज्ञानावरणान्तरायरहितानां दर्शनावरणवेदनीय- मोहनीयायुप्कनामगोत्रसंज्ञितानामित्यर्थः सप्ताशीतिरुत्तरप्रकृतयः प्रज्ञप्ता, कथं ?, दर्शनावरणादीनां पण्णां क्रमेण नव द्वे अष्टाविंशतिः चनमो विच पारिंशवे चैत्यतस्तासां मीलने सूत्रोक्तसंख्या स्यादिति । 'महाहिमवन्ते'त्यादि, महाहिमवति द्वितीयवर्पधरपर्वते अष्टौ सिदायननकूटमहाहिमवत्कूटादीनि कुटानि भवन्ति, वानि पञ्चशतोच्छ्रितानि, तत्र महाहिमवत्कूटस्य पञ्च शतानि द्वे शते महाहिमव- इषधरोग्यस्य अशीतिश्च शतानि प्रत्येकं सहसमानानामष्टानां सौगन्धिककाण्डावसानानां रनमभाखरकाण्डावान्तरकाण्डानामित्येवं मीलिते मप्ताशीतिरन्तरं भवतीति, एवं 'रुप्पिकूडस्सवित्ति रुक्मिणि पञ्चमवर्पधरे यद्वितीय रुक्मिकूटाभिधानं कूटं तस्याप्यन्तरं महाहिमवरकूटस्वेव याच्य, समानप्रमाणत्वाद्वयोरपीति ।। ८७॥ पगमेगस्स णं चंदिमसूरियस्स अट्ठासीइ अट्ठासीइ महग्गहा परिवारो प०, दिट्ठिवायरस णं अट्ठासीइ सुत्ताई प०, तं०-उज्जुसुयं परिणयापरिणयं एवं अट्ठासीइ सुत्ताणि भाणियवाणि जहा नंदीए, मंदरस्स गं पव्ययस्स पुरच्छिमिलाओ चरमंताओ गोथुभस आवासपंञ्चयस्स पुरच्छिमिल्ले चरमंते एस णं अट्टासीई
श्रीसमवा-
८८
समवायः
यांग
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥८७॥
जोयणसहस्साई अबाहाए अंतरे प० एवं चउमुवि दिसासु नेयवं, बाहिराओ उत्तराओ णं कटाओ सूरिए
पढमं छम्मासं अयमाणे चोयालीसइमे मंडलगते अट्ठासीति इगसहिभागे मुहुत्तस्स दिवसखेत्तस्स निवुढेत्ता
रयणिखेत्तस्स अभिनिवुड्ढेत्ता सूरिए चार चरइ, दक्षिणकट्ठाओणं सूरिए दोचं छम्मासं अयमाणे चोयालीस-
तिमे मंडलगते अट्ठासीई इगसहिभागे सुहृत्तस्स रयणिखेत्तस्स निवुड्ढेत्ता दिवसखेत्तस्स अभिनिवुढित्ताणं
सूरिए चारं चरइ ॥ सूत्रं ८८॥
अष्टाशीतिस्थानके किश्चिद्विवियते, एकैकस्यासंख्यातानामपि प्रत्येकमित्यर्थः, चन्द्रमाश्च सूर्यश्च चन्द्रमःसूर्य तस्य, चन्द्रसूर्य-
युगलस्य इत्यर्थः, अष्टाशीतिमहाग्रहाः, एते च यद्यपि चन्द्रस्यैव परिवारोऽन्यत्र श्रूयते तथापि सूर्यस्यापीन्द्रत्वादेत एव परिवारतयाऽवसेया
इति। दिडिवाए'त्यादि, दृष्टिवादस्य-द्वादशाङ्गस्य परिकर्मसत्रपूर्वगतप्रथमानुयोगचूलिकाभेदेन पञ्चप्रकारस्य 'सुत्ताई'ति द्वितीयप्रकारभू-
तानि अष्टाशीतिर्भवन्ति 'जहा नंदीए'त्ति अतिदेशतः सूत्राणि दर्शितानि तानि चाग्रे व्याख्यास्यामः, 'मंदरस्से'त्यादि, मेरो पूर्वो-
न्तात् जम्बूद्वीपस्य पञ्चचत्वारिंशद्योजनसहसमानात् जम्बूद्वीपान्ताच्च द्विचत्वारिंशद्योजनसहस्रेषु गोस्तुभस्य व्यवस्थितत्वात् तस्य च
सहसविष्कम्मत्वाद् यथोक्तः सूत्रार्थों भवतीति, अनेनैव क्रमेण दक्षिणादिदिगव्यवस्थितान् दकावभासशंखदकसीमाख्यान् वेलन्धर-
नागराजनिवासपर्वतानाश्रित्य वाच्यमत एवाह-'एवं चउसुवि दिसासु नेयव्य'मिति । 'बाहिराओ णमित्यादि, बाह्यायाः सर्वाभ्यन्त-
रमण्डलरूपाया उत्तरस्याः काष्ठायाः क्वचित् 'चाहिराओ'त्ति न दृश्यते सूर्यः प्रथमं षण्मासं दक्षिणायनलक्षणं दक्षिणायनादित्वाव
संवत्सरस्य 'अयमाणे'त्ति आयान्-आगच्छन् चतुश्चत्वारिंशत्तममण्डलगतोऽष्टाशीतिमेकषष्टिभागान्, दिवसखेत्तस्स'त्ति दिवसस्यैव
॥८७॥
HTT1.7 P " निन निमार्ग दागिरता रमणिमेपरगनि रजन्मारतु अभिववर्ग 'मरिण चार चरइति भ्राम्यतीति, इह च भावनव-प्रतिम- हर दिन महादिभागवगहानदक्षिणागनापेक्षगा पतधलारिंशन ने अधाशीतिर्भागा हीयन्ते, रात्रेस्तु त एव वर्द्धन्त इति, द्विः पण गे दिवापिसागायभेदकलगनगा रातो न पुनरुक्तमयसेयं, इदं च सूत्रमष्टसप्ततिस्थानकसूत्रबद्भावनीयमिति, 'दक्खि- otkarvil ति मादिगा यकायगन्तय नगरमिह दिनपतिः राभिहानिध भावनीयेति ।। ८८ ।। रहा कोगलिए शीरो गोराप्पिणीप ततिगाए सुसमदूसमाए पच्छिमे भागे एगूणणउए अद्ध- पाति का जाल गालाहीणे, समणे भगवं महावीरे इमीसे ओसप्पिणीए चउत्थाए दूसमसुस- I am पनि भागे पगणना अवमासेटिं सेसेहिं कालगए जाव सव्वदुक्खप्पहीणे, हरिसेणे णं तपदी पाईपाससगाई महाराया होत्था, संतिस्स णं अरहओ एगणनउई अजासाह- होगो मोशिमा भनिगारांपया होत्या ॥ सूत्रं ८९ ॥ सानिमाके सिसिदिचायते-'सईयाए समाए'त्ति सुपमदुष्पमाभिधानाया एकोननवत्यामर्द्धमासेषु-त्रिषु वर्षेषु बारमा सक्ति गम्यते, 'जा'Nि करणात् 'अन्तगडे सिद्ध बुद्धे मुत्तेति दृश्यं, हरिषेणचक्रवर्ती दशमस्तस्य च PATY सहा शलोनानि ना सहसाणि राज्यं शेषाण्येकादश शतानि कुमारत्वमाण्डलिकत्वानगारत्वेषु अवसेयानि, होनससहिासापुतान्यावश्यके लेकपाधिः सहस्राणि शतानि च षडभिधीयन्त इति मतान्तरमेतदिति।।८९॥ होरो सरसनन उ उपतेणं होत्या, अजियस्स णं अरहओ नउई गणा नउई गणहरा
९०-९१
समवायो
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥८८॥
होत्था, एवं संतिस्सवि, सयंभुस्स णं वासुदेवस्स णउइवासाई विजए होत्था, सव्वेसि णं वववेय?पव्वयाणं
उवरिल्लाओ सिहरतलाओ सोगंधियकण्डस्स हेडिल्ले चरमंते एस णं नउइजोयणसयाई अबाहाए अंतरे प०,
॥ सूत्रं ९०॥
अथ नवतिस्थानके किश्चिद् व्याख्यायते, तत्राजितनाथस्य शान्तिनाथस्य चेह नवतिर्गणा गणधराश्चोक्ताः आवश्यके तु पञ्च-
नवतिरजितस्य षट्त्रिंशत्तु शान्तेरुक्तास्तदिदमपि मतान्तरमिति, तथा स्वयम्भूः-तृतीयवासुदेवस्तस्य नवतिवर्षाणि विजयः-पृथिवी-
साधनव्यापारः, 'सव्वेसि णमित्यादि, सर्वेषां विंशतेरपि वर्तुलवैताढथानां-शब्दापतिप्रभृतीनां योजनसहसोच्छ्तित्वात् सौगन्धिक-
काण्डचरमान्तस्य चाष्टसु सहस्रेषु व्यवस्थितत्वात् नवसु सहस्रेषु नवतेः शतानां भावात् सूत्रोक्तमन्तरमनवद्यमिति ॥ ९ ॥
एकाणउई परवेयावच्चकम्मपडिमाओ प०, कालोए णं समुद्दे एकाणउई जोयणसयसहस्साई सहियाई
परिक्खेवेणं प०, कुंथुस्स णं अरहओ एकाणउई आहोत्तियसया होत्था, आउयगोयवजाणं छण्हं कम्मपग-
डीणं एकाणउई उत्तरपगडीओ प० ॥ सूत्र ९१.॥
अथैकनवतिस्थानके किञ्चिद्वितन्यते, तत्र परेषां-आत्मव्यतिरिक्तानां वैयावृत्यकर्माणि-भक्तपानादिभिरुपष्टम्भक्रियास्तद्विषयाः
प्रतिमाः-अभिग्रहविशेषाः परवैयावृत्यकर्मप्रतिमाः, एतानि च प्रतिमात्वेनाभिहितानि क्वचिदपि नोपलब्धानि, केवलं विनयवैयावृत्य-
भेदा एते सम्भिव]न्ति, तथाहि-दर्शनगुणाधिकेषु सत्कारादिर्दशधा विनयः, आह च-"सकार १ ब्भुट्ठाणे २ सम्माणे ३ आसण
[भिग्गहो तहय । आसणअणुप्पयाणं-५ किइकम्मं ६ अञ्जलिग्गहो य ७ ॥१॥ इंतस्सणुगच्छणया ८ ठियस्स तह पज्जुवासणा
॥८८॥
155 ६ मणिया ९ । गञ्छनालयणं १० एसो सुस्सूसणाविणओं ॥२॥ [सत्कारोऽभ्युत्थानं सन्मानं आसनाभिग्रहः तथा च । आसना- नुप्रदान कतिकर्म अअलिप्रग्रहः ॥ १॥] ति [आयतोऽनुगमनं स्थितस्य तथा पर्युपासना भणिता। गच्छतोऽनुव्रजनं एष शुश्रू- पारिनयः ॥ २॥] तत्र सत्कारो-चन्दनस्तवनादिः १ अभ्युत्थान-आसनत्यागः २ सन्मानो-वस्त्रादिपूजनं ३ आसनाभिग्रहः तिष्ठत एवासनानयनपूर्वकमुपविशताऽत्रेति भणनमिति ४ आसनानुप्रदान-आसनस्य स्थानात् स्थानान्तरसञ्चारणं ५ कृतिकादीनि प्रकटानि, तथा नीर्थरादीनां पञ्चदशानां पदानामनाशातनादिपदचतुष्टयगुणितत्वे पष्टिविघोऽनाशतनाविनयो भवति, तथाहि- नित्ययर १ धम्म २ आयरिय ३ वायग ४ थेरे ५ [य]कुल ६ गणे ७ सङ्घ ८ । सम्भोइय ९ किरियाए १० मइनाणाईणि] १५ य नहर ॥ १॥ [वीर्थकरधर्माचार्यवाचकस्थविरकुलगणसंघेषु । साम्भोगिकक्रिययोः मतिज्ञानादीनां तथैव ॥ १॥] अत्र भावना- तीर्थकराणामनाशातना तीर्थकरानाशातना, तीर्थङ्करप्रज्ञप्तस्य धर्मस्य अनाशातनाविनयः, एवं सर्वत्र भावना कर्तव्या, "अणसायणा य भनी गहमाणो तहय वणवाओ यः । अरहतमाइयाणं केवलणाणावसाणाणं ॥१॥" इति [अनाशातना च भक्तिर्वहुमानस्तथैव वर्णवादयः । अहंदादीनां कालन्नानावसानानां ॥१॥] तथौपचारिकविनयः सप्तधा, यदाह-"अब्भासासण १ छंदाणुवत्तणं २ कय- पडिमिंद तय ३। कारियनिमित्तकरण ४ दुक्खत्तगवेसणा तहय ॥ १॥ तह देसकालजाणण सम्बत्थे[स]तहय अणुमई भणिया ७१ उवयारित्रो उ विणओ एमो भाणो समासेणं ॥ २ ॥ [ अभ्यासासनं छन्दोऽनुवर्त्तनं कृतप्रतिकृतिस्तथा च । कारितनिमिच कर स्मानगवेष तौर ।। १ ।। तथा देशकालनानं सर्वार्थपु तथा चानुमतिर्भणिता औपचारिकस्तु विनय एष भणितः समासेन ॥२॥] इनि, अभ्पामासनं-उपचरणीयस्यान्तिकेवस्थानं छन्दोऽनुवत्तेनं-अभिप्रायानुवृत्तिः कृतप्रतिकृतिर्नाम-प्रसन्ना आचार्याः सूत्रादि श्री समवा यांगे ९१-९२ समवायौ श्रीअभय० कृचिः ॥८९॥ दास्यन्ति न नाम नि रेति मन्यमानस्याहारादिदानं कारितनिमित्तकरण-सम्यक्शास्त्रपदमध्यापितस्य विशेषण विनये वर्तनं तद- नुष्ठानं च, शेषाणि प्रसिद्धानि, तथा वैयावत्यं दशधा, यदाह-'आयरिय उवज्झाए थेरतवस्सी गिलाणसेहाणं । साहम्मिय कुलग- गसंघसङ्गयं तमिह कायव्यं ॥१॥' [आचार्योपाध्यायस्थविरतपस्विग्लानक्षाणां । साधर्मिके कुलगणसंघानां संगतं तदिह कर्चव्य ॥१॥] इति, तत्र प्रबाजना १ दिगु २ देश ३ समुद्देश ४ वाचना ५ चार्यविनयो भवति, तथौपचारिकविनयोऽभ्यासवृत्यादिः सप्तधा, तथा वैयावृत्यं दशभेदादाचार्यस्य च पञ्चविधत्वात्तदेवं चतुर्दशधेत्येकनवतिविनयभेदा एते एव अभिग्रहविषयीभूताः प्रतिमा उच्यन्त इति । दर्श० १० अना० ६० औप० ७ वैया० १४ । तथा 'कालोए पंति कालोदः समुद्रः स चैकनवतिर्लक्षाणि साधि- कानि परिक्षेपेण, आधिक्यं च सप्तत्या सहजैः षड्भिः शतैः पश्चोत्तरैः सप्तदशभिर्धनुःशतैः पञ्चदशोत्तरैः सप्ताशीत्या चाङ्गुलैः साधि- कैरिति 'आहोहिय'त्ति नियतक्षेत्रविषयावधयः। आयुर्गोत्रवर्जानां 'षण्णा'मिति ज्ञानावरणदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयनामान्तरायाणां क्रमेण पञ्चनवद्वयष्टाविंशतिचत्वारिंशत्पञ्चभेदानामिति ॥ ९१॥ पाणउई पड्रिमाओ पं०, थेरे ण इंदभूती घाणउइ वासाई सब्वाउयं पालइत्ता सिद्धे बुद्धे, मंदरस्स ण पव्वयस्स बहुमज्झदेसभागाओ गोयुभस्स आवासपव्वयस्स पचच्छिमिल्ले चरमंते एस णं बाणउई जोयण- सहस्साई अबाहाए अंतरे प०, एवं चउण्हपि आवासपव्वयाणं ॥ सूत्रं ९२ ॥ अथ द्विनवतिस्थानके किमप्यभिधीयते, द्विनवतिः प्रतिमाः-अभिग्रहविशेषाः, ताश्च दशाश्रुतस्कन्धनियुक्त्यनुसारेण दयन्ते, तत्र किल पञ्च प्रतिमा उक्ताः, तद्यथा-समाधिप्रतिमा द्विविधा १ उपधानप्रतिमा २ विवेकप्रतिमा ३ प्रतिसंलीनताप्रतिमा ४ एक- ।।८९॥ S विहारप्रतिमा चेति ५, तत्र समाधिप्रतिमा द्विविधा श्रुतसमाधिप्रतिमा चारित्रसमाधिप्रतिमा च, दर्शनं ज्ञानान्तर्गतमिति न भिन्ना दर्षनप्रतिमा विवक्षिता, तत्र श्रुतसमाधिप्रतिमा द्विपष्टिभेदा, कथं, आचारे प्रथमे श्रुतस्कन्धे पञ्च द्वितीये सप्तत्रिंशत् स्थानाङ्गे पोडश ग्यवहारे चतन इत्येता द्विपष्टिः, एताश्च चारित्रस्वभावा अपि विशिष्टश्रुतवतां भवन्तीति श्रुतमधानतया श्रुतसमाधिप्रतिमात्वेनोपदिष्टा इनि सम्मावयामः, पत्र सामायिकच्छेदोपस्थापनीयाद्याश्चारित्रसमाधिप्रतिमाः, उपधानप्रतिमा द्विविधा भिक्षुश्रावकभेदात, तत्र भिक्षु- प्रनिमा 'मासाइसर्तता' इत्यादिनाभिहितस्वरूपा द्वादश उपासप्रतिमास्तु 'दसणवय' इत्यादिनाभिहितस्वरूपा एकादशेति सवालयो- विगतिविवेकप्रतिमा त्वेका क्रोधादेरारम्यन्तरस्य गणशरीरोपधिभक्तपानादेवायस्य च विवेचनीयस्यानेकत्वेऽप्येकत्वविवक्षणादिति, प्रनिर्मलीनताप्रतिमाऽप्येकच इन्द्रियस्वरूपस्य पञ्चविधस्य नोइन्द्रियस्वभावस्य च योगकपायविविक्तशयनासनमेदतस्विविधस्य प्रति- संलीननाविषयस्य भेदेनाविवक्षणादिति, पञ्चम्येकविहारप्रतिमैकैच, न चेह सा भेदेन विवक्षिता, भिक्षुप्रतिमास्वन्तर्भावितत्वादित्येवं द्विषष्टिः पन त्रयोविंशतिरेका एका च द्विनवतिस्ता भवन्तीति । स्थविरइन्द्रभूतिर्महावीरस्य प्रथमगणनायकः, स च गृहस्थपर्याये पागतं वर्षाणि त्रिंशतं छद्यस्थपर्यायं द्वादश च केवलित्वं पालयित्वा सिद्ध इति सर्वाणि द्विनवतिरिति । 'मंदरस्से'त्यादि, भावार्थः, मेरुमध्यभागात् जम्बूद्वीपस्य पञ्चाशत्सहस्राणि ततो द्विचत्वारिंशत् सहस्राण्यतिक्रम्य गोस्तुभपर्वत इति सूत्रोक्तमन्तरं भवतीति, एवं पाणामपि ॥ ९२॥ गंदप्पहस्सणं अरहओ तेणउई गणा तेणउई गणहरा होत्था, संतिस्स णं अरहओ तेणउई चउद्दसपु- विसया होत्या, तेणउईमंडलगते ण सूरिए अतिवद्दमाणे निवदृमाणे वा समं अहोरत्तं विसमं करेइ । सूत्रं९३
१
श्रीसमवा
९३-९४
समवायौ
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥९॥
RECRes
अथ त्रिनवतिस्थानके किमपि वितन्यते, 'तेणउईमंडले'त्यादि, तत्र अतिवर्तमानो वा-सर्ववाद्यात् सर्वाभ्यन्तरं प्रति गच्छन्
निवर्तमानो वा-सर्वाभ्यन्तरात् सर्वबाह्य प्रतिगच्छन् व्यत्ययो वा व्याख्येया, सममहोरात्रं विषमं करोतीत्यर्थः अहश्च रात्रिश्च अहो-
रात्रं तयोः समता तदा भवति यदा पञ्चदश पञ्चदश मुहूर्ता उभयोरपि भवन्ति. तत्र सर्वाभ्यन्तरमण्डले अष्टादशमुहूर्त्तमहर्भवति
रात्रिश्च द्वादशमुहतो, सर्वबाझे तु व्यत्ययः, तथा व्यशीत्यधिकमण्डलशते द्वौ द्वावेकषष्टिभागी वर्द्धते हीयेते च, यदा च दिनवृद्धि-
स्तदा रात्रिहानिः रात्रिवृद्धौ च दिनहानिरिति, तत्र द्विनवतितमे मण्डले प्रतिमण्डलं मुहूर्तेकषष्टिभागद्वयवृद्धथा त्रयो मुहूर्ता एकेनैक-
पष्टिभागेनाधिकाः वर्द्धन्ते वा हीयन्ते वा, तेषु च द्वादशमुहूर्तेषु मध्ये क्षिप्तेषु अष्टादशभ्योऽपसारितेषु वा पञ्चदश मुहूर्ता उभयत्रैकेन-
कषष्टिभागेनाधिका हीना वा भवन्तो द्विनवतितममण्डलस्यार्द्ध समाहोरात्रता तस्यैव चान्ते विपमाहोरात्रता भवति, द्विनवतितम मण्डलं.
चादित आरभ्य त्रिनवतितमं तत्र च मण्डले यथोक्तः सूत्रार्थ इति ॥ ९३ ॥
निसहनीलवंतियाओ णं जीवाओ चउणउइ जोयणसहस्साई एकं छप्पन्नं जोयणसयं दोन्नि य एगूणवीसइ-
भागे ज़ोयणस्स आयामेणं प०, अज़ियस्स ण अरहओ चउणउई ओहिनाणिसया होत्था ॥ सूत्रं ९४ ॥
' अथ चतुर्नवतिस्थानके किञ्चिद्विविच्यते, 'निसहे त्यादि, इह पादोना संवादगाथा 'चउणउइसहस्साई छप्पणहियं सयं कला दो
य । जीवा निसहस्सेस" [चतुर्नवतिः सहस्राणि षट्पञ्चाशदधिकं शतं कले द्वे च । जीवा निषधस्यैषा] ति ॥ ९४ ॥
सुपासस्स णं अरहओ पंचाणउइ गणा पंचाणउइ गणहरा होत्था, जम्बुद्दीवस्स णं दीवस्स चरमंताओ
चउदिसिं लवणसमुई पंचाणउह पंचाणउइ जोयणसहस्साई ओगाहित्ता चत्तारि महापायालकलसा प०
॥९॥
A २०-बलपामुहे केऊए जूयए ईसरे, लवणसमुहस्स उभओपासपि पंचाणउयं पंचाणउयं पदेसाओ उज्वेहु- सहपरिहाणीए प०, कुंय णं अरहा पंचाणउइ वाससहस्साई परमाउयं पालइत्ता सिद्ध बुद्धे जाव पहीणे, धेरे ण मोरियपुत्ते पंचाणउइवासाई सवाउयं पालइत्ता सिद्ध बुद्धे जावप्पहीणे ।। सूत्रं ९५ ॥ अथ पत्रनवतिस्थानके किञ्चिलिख्यते, लवणसमुद्रस्योभयपार्श्वतोऽपि पञ्चनवतिःप्रदेशाउद्वेधोत्सेधपरिहान्या विषये प्रज्ञप्ताः, अयमत्र भावार्थ:-तवणसमुद्रमध्ये दशसाहस्रिक्षेकत्रस्य समधरणीतलापेक्षया सहस्रमुद्वेधः, उण्डत्वमित्यर्थः, तदनन्तरं पञ्चनवतिं प्रदेशानतिक- म्योदेवम्य प्रदेशो हीयते, ततोऽपि पश्चनवतिं प्रदेशान् गत्वा उद्वेषस्य प्रदेशः परिहीयते, एवं पञ्चनवतिरप्रदेशातिक्रमे प्रदेशमात्रस्यो- देशस्य हान्या पश्चनवत्या योजनसहस्रेष्वतिक्रान्तेषु समुद्रतटप्रदेशेषु उद्वेधसहस्रस्थापि परिहानिर्भवतीत्यर्थः, समभूतलत्वं भवतीति, नया समुद्रमध्यभागापेक्षया तचटस्य साहसिक उत्सेधो भवति, उत्सेघश्वोचत्वं, तत्र समधरणीतलरूपात्तत्तटात्पश्चनवति प्रदेशानतिक्रम्य एकप्रदेशिका उत्सेवस्य परिहानिर्भवति, ततोऽपि पननवर्ति प्रदेशान् गत्वा प्रादेशिक्येवोत्सेधहानिर्भवति, एवं पञ्चनवतिपश्चनवति- प्रदेशातिक्रमेण प्रादेशिक्यां प्रादेशिक्यां उत्सेधहान्यां पञ्चनवत्यां योजनसहस्रष्वतिक्रान्तेषु समुद्रमध्यभागे सहलमपि उत्सेधस्य परिहीयते, पयं साहम्रिकोत्सेधपरिहानौ साहनिकोद्वेधता भवति 'लवणस्से ति, अथवोद्वेधार्थ योत्सेधपरिहानिस्तस्यां च पश्चनवतिः प्रदेशाः-प्रगप्तास्तेष्वनिलहितेषु उत्सेधतः प्रदेशपरिहान्यामुद्वेधः प्रादेशिको भवतीति, तथा कुन्थुनाथस्य-सप्तदशतीर्थकरस्य कुमारत्व- माण्डलिकत्वचक्रवर्तित्वानगारत्वेपु प्रत्येकं त्रयोविंशतेवर्षसहसाणाम॰ष्टवर्पशतानां च भावात्सर्वायुः पञ्चनवतिवर्षसहस्राणि भवन्तीति, नधा मौर्यपुत्रो-महावीरस्य सप्तमगणधरस्तस्य पत्रनवतिर्वर्षाणि सर्वायुः, कथं ?, गृहस्थत्वछमस्थत्वकेवलित्वेपु क्रमेण पञ्चपष्टिचतुर्दशपो- MAR
न
९६
समवाय
श्री समवा-
मांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥९॥
OSOS
डशानां वर्षाणां भावादिति ॥ ९५॥
एगमेगस्स णं रन्नो चाउरतचक्कवद्विस्स छण्णउइ छणउई गामकोडीओ होत्था, वायुकुमाराणं छण्णउद्द
भवणावाससयसहस्सा प०, ववहारिए णं दंडे छण्णउइ अङ्गुलाइं अंगुलमाणेणं, एवं धणू नालिया जुगे
अक्खे मुसलेवि हु, अभितरओ आइमुहुत्ते छपणउइअंगुलछाए प० ॥ सूत्रं ९६ ॥
अथ षण्णवतिस्थानके किमपि व्याख्यायते; वायुकुमाराणां षण्णवतिर्भवनलक्षाणि दक्षिणस्यां पञ्चाशत उत्तरस्यां च षट्चत्वा-
रिंशतो भावादिति 'ववहारिएत्ति व्यावहारिको येन गव्यूतादि प्रमाणं चिन्त्यते, अव्यावहारिकस्तु लघुः दी| वा भवत्युक्तप्रमाणात,
दण्डो हि चतुःकर उक्त करश्चतुर्विंशत्यङ्गुल एवं चतुर्विशतौ चतुर्गुणितायां षण्णवतिः स्यादेवेति । 'अभंतराओ' इत्यादि अभ्यन्तर-
मण्डलमाश्रित्येत्यर्थः, आदिमुहूर्तः षण्णवत्यङ्गुलच्छायः प्रज्ञप्तः, अयमत्र भावार्थ:-सर्वाभ्यन्तरमण्डले यत्र दिने सूर्यश्चरति तस्य
दिनस्य प्रथमो मुहूर्तों द्वादशाङ्गुलमानं शकुमाश्रित्य षण्णवत्यङ्गुलच्छायो भवति, तथाहि-तदिनमष्टादशमुहूर्तप्रमाणं भवतीति
मुहूर्तोऽष्टादशभागो दिनस्य भवति, ततश्च छायागणितप्रक्रियया छेदेनाष्टादशलक्षणेन द्वादशाङ्गुलः शकुर्गुण्यत इति, ततो द्वे शते
षोडशोत्तरे २ १६,तयोर्कीकृतयोरष्टोत्तरं शतं भवति १०८,ततश्च शङ्कुप्रमाणे १२ ऽपनीते षण्णवतिरङ्गुलानि लभ्यन्ते इति ॥१६॥
मदरस्स णं पब्वयस्स पचच्छिमिल्लाओ चरमंताओ गोथुभस्स णं आवासपब्वयस्स पचच्छिमिल्ले चरमंते
एस णं सत्ताणउड़ जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे प०, एवं चउदिसिंपि, अट्टण्हं कम्मपगडीणं सत्ताणउइ
॥९१॥
उत्तरपगडीओ प०, हरिसेगे णं राया चाउरतचमवद्दी देसूणाई सत्ताणउइ वाससयाई अगारमझे वसित्ता मुंडे भवित्ता णं जाव पवइप ॥ सूत्रं ९७ ॥ अब सप्तनवतिस्थानके किश्चिदभिधीयते, 'मंदरे' त्यादि, भावार्थोऽयं-मेरोः पश्चिमान्तात् जम्बूद्वीपान्तः पञ्चपञ्चाशत् महमांणि नतो द्विचत्वारिंशतो गोस्तुभ इसि यथोक्तमेवान्तरमिति, हरिपेणो दशमचक्रवर्ती देशोनानि सप्तनवतिं बर्पशतानि गृहमध्युपिनमीणि चाधिकानि प्रवज्यां पालितवान् दशवर्षसहसत्वात्तदायुष्कस्येति ॥ ९७ ॥ नंदणवणस्स णं उवरिल्लाओ चरमंताओ पंडयवणस्स हेहिल्ले चरमते एस णं अट्ठाणंउइ जोयणसहस्साई अयाहाए अंतरे प०, मंदरस्स णं पब्वयस्स पचच्छिभिल्लाओ चरमंताओ गोथुभस्स आवासपब्वयस्म पुरच्छि- मिल्ले परमंते एस णं अट्ठाणउइ जोयणसहस्साई अवाहाए अंतरे प०, एवं चउदिसिंपि, दाहिणभरहस्स णं. घणुप्पिटे अट्ठाणउड़ जोयणसयाई किंचूणाई आयामेणं प०, उत्तराओ कट्ठाओ सूरिये पढम छम्मासं अय- माणे एगणपन्नासतिमे मण्डलगते अट्ठाणउइ एकसहिभागे मुहृत्तस्स दिवसखेत्तस्स निवुड्ढेत्ता रयणिखेत्तस्स अभिनिवुद्वित्ता णं सूरिए चारं चरइ, दक्षिणाओ णं कठ्ठाओ सूरिए दोचं छम्मासं अयमाणे एगूणपन्नासइमे मंडलगते अहाणउइ एकसहिभाए मुहत्तस्स रयणिखिंत्तस्स निवुड्ढेत्ता दिवसखेत्तस्स अभिनिवुड्ढेत्ता णं सुरिए चारं चरइ, रेवईपढमजेहापजवसाणाणं एगणवीसाए नक्खत्ताणं अट्ठाणउइ ताराओ तारग्गेणं प० ॥ सूत्रं ९८॥ . 15
९८
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥९२॥
अथाष्टनवतिस्थानके किश्चिदभिधीयते-'नंदनवणे'स्थादि, भावार्थोऽयं-नंदनवन मेरोः पञ्चयोजनशतोच्छ्रितप्रथममेखलाभावि
पञ्चयोजनशतोच्छितं तद्तपञ्चयोजनशतोच्छ्रितकूटाष्टकस्य तद्ग्रहणैन ग्रहणात् तथा पण्डकवनं च मेरुशिखरव्यवस्थितं अतो नवन-
वत्या मेरोरुस्त्वस्य आधे सहस्र अपकृष्टे यथोक्तमन्तरं भवतीति । गोस्तुभसूत्रभावार्थः पूर्ववन्नवरं गोस्तुभविष्कम्भसहस्र क्षिप्ते
यथोक्तमन्तरं भवतीति । 'वेयड्ढस्स णमित्यादि यः केचित्पुस्तकेषु दृश्यते सोऽपपाठः, सम्यक्पाठवायं-'दाहिणभरहड्ढस्स गं
धणुपिट्टे अट्ठाणउई जोयणसयाई किंचूणाई आयामेणं पण्णत्ते' इति, यतोऽन्यत्रोक्तं-'नव चेव सहस्साइं छावट्ठाई सयाई सत्त मवे ।
सविसेस कला चेगा दाहिणभरहे धणुप्पिटुं ॥ १॥ (९६०७) ति वैताढ्यधनुःपृष्ठं त्वेवमुक्तमन्यत्र-“दस चेव सहस्साई सत्तेव
सया हवंति तेयाला। धणुपिटुं वेयड्ढे कला य पण्णारस हवंति ॥१॥(१०७४३ १४) 'उत्तराओण'मित्यादि, भावार्थः पूर्वोक्तभावना-
नुसारेणावसेयः, नवरमिह 'एकतालीसइमें' इति केषुचित्पुस्तकेषु दृश्यते सोऽपपाठः, 'एगणपच्चासइमें त्ति एकोनपञ्चाशतो द्विगुणत्वे
अष्टनवतिर्भवति, द्वयगुणनं च प्रतिमण्डलं मुहूत् कषष्टिभागद्वयवृद्धेर्दिनस्य रात्रेति । 'रेवई'त्यादि,रेवतिः प्रथमा येषां तानि रेवति-
प्रथमानि तथा ज्येष्ठा पर्यवसाने येषां तानि ज्येष्ठापर्यवसानानि तानि च तानि चेति कर्मधारयः तेषामेकोनविंशतेनक्षत्राणामष्टन-
वतिस्तारास्तारापरिमाणेन प्रज्ञप्ताः, तथाहि-रेवतिनक्षत्रं द्वात्रिंशत्चारं ३२ अश्विनी त्रितारं ३५ भरणी (त्रितारं) ३८ कृत्तिका षट्तार
४४ रोहिणी पञ्चतारं मृगशिरत्रितारं ५२ आर्द्रा एकतारं ५३ पुनर्वसुः पञ्चतारं ५८ पुष्यस्त्रितारं ६१ अश्लेषा षट्तारं ६७ मघा सप्ततारं
७४ पूर्वाफाल्गुनी द्वितारं ७६ उत्तराफाल्गुनी द्वितारं ७८ हस्त पञ्चतारं ८३ चित्रा एकवारं ८४ स्वातिरेसतारं ८५ विशाखा पञ्चतारं ९०
अनुराधा चतुस्तारं ९४ ज्येष्ठा त्रितारमित्येवं ९७ सर्वतारामीलने यथोक्तं ताराग्रमेकोनं ग्रन्थान्तराभिप्रायेण भवति, अधिकृतग्रन्थाभि-
॥९२॥
प्रायेण न्वेषामेकगरस्य एकनाराभिकत्वं सम्भाव्यते ततो यथोक्ता तत्संख्या भवतीति ॥ ९८ ॥ मंदर णं पन्या णवणज्य जोयणसहस्साई उद उच्चत्तेणं प०, नंदणवणस्स णं पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ परमिछमिले चरनंते पस णं नवनउड़ जोयणसवाई अयाझाए अंतरे प०, एवं दक्विणिलाओ चरमंताओ उत्तरिले चरमंते एस णं णवणउड़ जोयणसयाई अथाहाए अंतरे प०, उत्तरे पढमे सूरियमंडले नवनउड्- जोवणमहस्सा साइरेगाई आयामविक्खंभेणं प०, दोचे सूरियमंडले नवनउड़ जोयणसहस्साई साहियाई आयामविभेणं प०, नए सूरियमंडले नवनउड़ जोयणसहस्साई साहियाई आयामविखंभेगं प०, इमीसे णं रयणप्पभार पुढवीए अंजणस्स कंटस्स हेडिल्लाओ चरमंताओवाणनंतरभोमेजबिहाराणं उबरिमंते गम णं नवनउद जोयणसयाई अवाहाए अंतरे प० ॥ सूत्रं ९९ ।। अथ नवनवनिल्यानके किमपि लिख्यते-'नंदणवणे'त्यादि, अस्य भावार्थः-मेरुविष्कम्भो मूले दश सहसाणि, नन्दनवनस्थाने तु नानवतिर्योजनानानि चतुःपञ्चागच योजनानि पट् योजनैकादशभागा बाह्यो गिरिविष्कम्भो नन्दनवनाभ्यन्तरस्तु मेरुविष्कम्भ एकोननानिः शतानि चतुःपञ्चाशदधिकानि पद् चैकादशभागास्तथा पञ्च शतानि नन्दनवनविष्कम्भः, तदेवमभ्यन्तरगिरिविष्कम्भो जिगुणनन्दनानविष्कम्भव मिलितो यथोक्तमन्तरं प्रायो भवति, 'पढममरियमंडले त्ति, इह जम्बूद्वीपप्रमाणस्याशीत्युत्तरशते द्विगुणिते अपदो पो गमिः म प्रथममण्डलम्यायामविष्कम्भः, स च नवनवतिः सहस्राणि पट् च शतानि चत्वारिंशदधिकानि, द्वितीयं तु नवनपतिः महमाणि पद् गतानि पत्रचत्वरिंगच योजनानि योजनस्य च पञ्चत्रिंशदेकपष्टिभागाः, कथं , मण्डलस्य चान्तरं द्वे द्वे FRENCE ९८ समवायः श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय वृत्तिः ॥९२॥ अथाष्टनवतिस्थानके किञ्चिदभिधीयते-'नंदनवणे'स्थादि, भावार्थोऽयं-नंदनवन मेरोः पञ्चयोजनशतोच्छ्रितप्रथममेखलामावि पञ्चयोजनशतोच्छितं तद्गतपञ्चयोजनशतोच्छ्रितकूटाष्टकस्य तद्ग्रहणैन ग्रहणात् तथा पण्डकवनं च मेरुशिखरव्यवस्थितं अतो नवन- वत्या मेरोरुचैस्त्वस्य आधे सहस्र अपकृष्टे यथोक्तमन्तरं भवतीति । गोस्तुभसूत्रभावार्थः पूर्ववन्नवरं गोस्तुभविष्कम्भसहस्र क्षिप्ते यथोक्तमन्तरं भवतीति । 'वयड्ढस्स णमित्यादि यः केषुचित्पुस्तकेषु दृश्यते सोऽपपाठः, सम्यक्पाठश्चार्य-'दाहिणभरहइढस्स गं घणुपिढे अट्ठाणउई जोयणसयाई किंचूणाई आयामेणं पण्णत्ते' इति, यतोऽन्यत्रोक्तं-'नव चेव सहस्साई छावट्ठाई सयाई सत्त मवे । सविसेस कला चेगा दाहिणभरहे धणुप्पिटुं ॥१॥ (९६०७१) ति वैताढ्यधनुःपृष्ठं त्वेवमुक्तमन्यत्र-“दस चेव सहस्साई सत्तेव सया हवंति तेयाला। धणुपिटुं वेयड्ढे कला य पण्णारस हवंति ॥१॥(१०७४३५१) 'उत्तराओणमित्यादि, भावार्थः पूर्वोक्तभावना- नुसारेणावसेयः, नवरमिह 'एकतालीसइमे' इति केषुचित्पुस्तकेषु दृश्यते सोऽपपाठः, 'एगणपच्चासइमेति एकोनपञ्चाशतो द्विगुणत्वे अष्टनवतिर्भवति, द्वयगुणनं च प्रतिमण्डलं मुहू कषष्टिभागद्वयवृद्धेर्दिनस्य रात्रेवेति । 'रेवई त्यादि,रेवतिः प्रथमा येषां तानि रेवति- प्रथमानि तथा ज्येष्ठा पर्यवसाने येषां तानि ज्येष्ठापर्यवसानानि तानि च तानि चेति कर्मधारयः तेषामेकोनविंशतेर्नक्षत्राणामष्टन- वतिस्तारास्तारापरिमाणेन प्रज्ञप्ताः, तथाहि-रेवतिनक्षत्रं द्वात्रिंशसारं ३२ अश्विनी त्रितारं ३५ भरणी (त्रितारं)३८ कृत्तिका पद्तारं ४४ रोहिणी पञ्चतारं मृगशिरस्त्रितारं ५२ आर्द्रा एकतारं ५३ पुनर्वसुः पञ्चतारं ५८ पुष्यस्त्रितारं ६१ अश्लेषा पद्तारं ६७ मघा सप्ततारं १५ पूर्वाफाल्गुनी द्वितारं ७६ उत्तराफाल्गुनी द्वितारं ७८ हस्त पञ्चतारं ८३ चित्रा एकतारं ८४ खातिरेसतारं ८५ विशाखा पञ्चतारं ९० नतस्तारं ९४ ज्येष्ठा त्रितारमित्येवं ९७ सर्वतारामीलने यथोक्तं ताराग्रमेकोनं ग्रन्थान्तराभिप्रायेण भवति, अधिकृतग्रन्थाभि- ॥९२॥ Im . Gk प्रायेण वेशामेकतरस्य एकनाराधिक सम्भाव्यते ततो यथोक्ता तत्संख्या भवतीति ॥ ९८॥ मंदरे णं पञ्चए णवणउड़ जोयणसहस्साई उड्ढं उच्चत्तेणं प०, नंदणवणस्स णं पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ पपच्छिमिल्ले चरमंते एस णं नवनउड़ जोयणसयाई अयाहाए अंतरे प०, एवं दक्खिणिल्लाओ चरमताओ उत्तरिल्ले चरमंते पस णं णवणउर जोयणसयाई अबाहाए अंतरे प०, उत्तरे पढमे सूरियमंडले नवनउइ- जोयणसहस्साई साइरेगाई आयामविक्खंभेणं प०, दोचे सूरियमंडले नवनउड् जोयणसहस्साई साहियाई आयामविक्यंभेणं प०, तइए रियमंडले नवनउड़ जोयणसहस्साई साहियाई आयामविक्खंभेणं इमीसे णं रयणप्पभाग पुढबीए अंजणस्स कंडस्स हेहिल्लाओ चरमंताओवाणगंतरभोमेजविहाराणं उबरिमंते एस णं नवनउड़ जोयणसयाई अवाहाए अंतरे प० ॥ सूत्रं ९९ ॥ अथ नवनवतिस्थानके किमपि लिख्यते-'नंदणवणे'त्यादि, अस्य भावार्थः-मेरुविष्कम्भो मूले दश सहस्राणि, नन्दनवनस्थाने तु नवनवतिर्योजनशतानि चतुःपञ्चाशच योजनानि पट् योजनैकादशभागा बाह्यो गिरिविष्कम्भो नन्दनवनाभ्यन्तरस्तु मेरुविष्कम्भ एकोननवतिः शतानि चतुःपश्चाशदधिकानि पद् चैकादशभागास्तथा पश्च शतानि नन्दनवनविष्कम्भः, तदेवमभ्यन्तरगिरिविष्कम्भो द्विगुणनन्दनवनविष्कम्भश्च मिलितो यथोक्तमन्तरं प्रायो भवति, 'पढममरियमंडले'त्ति, इह जम्बूद्वीपप्रमाणस्याशीत्युत्तरशते द्विगुणिते अपहने यो राशिः स प्रथममण्डलस्यायामविष्कम्भः, स च नवनवतिः सहस्राणि पट् च शतानि चत्वारिंशदधिकानि, द्वितीयं तु नवनवतिः सहस्राणि पद् शतानि पञ्चचत्वरिंशच योजनानि योजनस्य च पञ्चत्रिंशदेकपष्टिभागाः, कथं ?, मण्डलस्य चान्तरं द्वे द्वे ल " श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय कृत्तिः ॥९२॥ ९८ समवायः अथाष्टनवतिस्थानके किश्चिदभिधीयते-'नंदनवणे'स्थादि, भावार्थोऽयं-नंदनवन मेरोः पञ्चयोजनशतोच्छ्रितप्रथममेखलाभावि पञ्चयोजनशतोच्छितं तद्गतपञ्चयोजनशतोच्छ्रितकूटाष्टकस्य तद्ग्रहणैन ग्रहणात् तथा पण्डकवनं च मेरुशिखरव्यवस्थितं अतो नवन- वत्या मेरोरुचैस्त्वस्य आये सहस्र अपकृष्टे यथोक्तमन्तरं भवतीति । गोस्तुभसूत्रभावार्थः पूर्ववनवरं गोस्तुभविष्कम्भसहस्र क्षिप्ते यथोक्तमन्तरं भवतीति । 'वेयड्ढस्स ण मित्यादि यः केषुचित्पुस्तकेषु दृश्यते सोऽपपाठः, सम्यक्पाठवायं-'दाहिणभरहड्ढस्स णं घणुपिढे अट्ठाणउई जोयणसयाई किंचूणाई आयामेणं पण्णत्ते' इति, यतोऽन्यत्रोक्तं-'नव चेव सहस्साई छावट्ठाई सयाई सत्त मवे । सविसेस कला चेगा दाहिणभरहे धणुप्पिटुं ॥१॥ (९६०७) ति वैताढ्यधनुःपृष्ठं त्वेवमुक्तमन्यत्र-“दस चेव सहस्साई सत्तेव सया हवंति तेयाला।धणुपिटुं वेयड्ढे कला य पण्णारस हवंति ॥१॥(१०७४३ १४) 'उत्तराओणमित्यादि, भावार्थः पूर्वोक्तभावना- नुसारेणावसेयः, नवरमिह 'एकतालीसइमें इति केषुचित्पुस्तकेषु दृश्यते सोऽपपाठः, 'एगणपच्चासइमेत्ति एकोनपञ्चाशतो द्विगुणत्वे अष्टनवतिर्भवति, द्वयगुणनं च प्रतिमण्डलं मुहूर्तेकषष्टिभागद्वयवृद्धेर्दिनस्य रात्रेवेति । 'रेवई त्यादि,रेवतिः प्रथमा येषां तानि रेवति- प्रथमानि तथा ज्येष्ठा पर्यवसाने येषां तानि ज्येष्ठापर्यवसानानि तानि च तानि चेति कर्मधारयः तेषामेकोनविंशतेनक्षत्राणामष्टन- बतिस्तारास्तारापरिमाणेन प्रज्ञप्ताः, तथाहि-रेवतिनक्षत्रं द्वात्रिंशत्तारं ३२ अश्विनी त्रितारं ३५ भरणी (त्रितारं)३८ कृत्तिका षट्तार ४४ रोहिणी पञ्चतारं मृगशिरस्त्रितारं ५२ आर्द्रा एकतारं ५३ पुनर्वसुः पञ्चतारं ५८ पुष्यस्त्रितारं ६१ अश्लेषा पद्तारं ६७ मघा सप्ततारं ७४ पूर्वाफाल्गुनी द्वितारं ७६ उत्तराफाल्गुनी द्वितारं ७८ हस्त पञ्चतारं ८३चित्रा एकतारं ८४ खातिरेसतारं ८५ विशाखा पञ्चतारं ९० अनुराधा चतुस्तारं ९४ ज्येष्ठा त्रितारमित्येवं ९७ सर्वतारामीलने यथोक्तं ताराग्रमेकोनं ग्रन्थान्तराभिप्रायेण भवति, अधिकृतग्रन्थाभि- ॥९२॥ RECE A .
प्रायेण वेगामेकातरस्त्र एकताराधिफत्वं सम्भाव्यते ततो यथोक्ता तत्संख्या भवतीति ।। ९८ ।। मंदरे णं पञ्चए णवणउर जोयणसहस्साई उड्ढं उच्चत्तेणं प०, नंदणवणस्स णं पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ परमिछमिल्ले चरनंते पस णं नयनउड़ जोयणसयाई अयाहाए अंतरे प०, एवं दक्खिणिल्लाओ चरमंताओ उत्तरि चरमंत पस णं णवणउइ जोयणसयाई अवाहाए अंतरे प०, उत्तरे पढमे सूरियमंडले नवनउड़- जोयणमदस्माई साइरेगाई आयामबिक्खंभेणं प०, दोचे सूरियमंडले नवनउइ जोयणसहस्साई साहियाई आयामविभेणं प०, तप सूरियमंडले नवनउड़ जोयणसहस्साई साहियाई आयामविक्खंभेणं प०, इमीसे ण रयणप्पभाए पुढवीए अंजणस्स कंडस्स हेहिल्लाओ चरमंताओवाणगंतरभोमेजाविहाराणं उबरिमंते एस णं नवनउड़ जोयणसयाई अवाहाए अंतरे प० ॥ सूत्रं ९९ ॥ अथ नवनवतित्यानके किमपि लिख्यते-'नंदणवणे'त्यादि, अस्य भावार्थः-मेरुविष्कम्भो मूले दश सहस्राणि, नन्दनवनस्थाने तु नवनवतियोंजनगनानि चतुःपञ्चाशच योजनानि पद योजनकादशभागा वाह्यो गिरिविष्कम्भो नन्दनवनाभ्यन्तरस्तु मेरुविष्कम्भ एकोननवनिः शनानि चतुःपश्चागदाधिकानि पट् चैकादशभागास्तथा पञ्च शतानि नन्दनवनविष्कम्भः, तदेवमभ्यन्तरगिरिविष्कम्भो द्विगुगनन्दनम्नविष्कम्भव मिलितो यथोक्तमन्तरं प्रायो भवति, 'पढममरियमंडले ति, इह जम्बूद्वीपप्रमाणस्याशीत्युत्तरशते द्विगुणिते अपहो यो रागिः स प्रथममण्डलस्यायामविष्कम्भः. स च नवनवतिः सहस्राणि षट् च शतानि चत्वारिंशदधिकानि, द्वितीयं तु नगनानिः सहमाणि पद् शतानि पश्चनत्वरिंशच योजनानि योजनस्य च पञ्चत्रिंशदेकपष्टिभागाः, कथं , मण्डलस्य चान्तरं द्वे द्वे श्रीसमवा- थांगे श्रीअभय० शृत्तिः ॥९२॥ ९८ समवायः . अथाष्टनवतिस्थानके किश्चिदभिधीयते-'नंदनवणे'स्थादि, भावार्थोऽयं-नंदनवन मेरोः पञ्चयोजनशतोच्छ्रितप्रथममेखलाभावि पश्चयोजनशतोच्छितं तद्गतपञ्चयोजनशतोच्छ्रितकूटाष्टकस्य तद्ग्रहणैन ग्रहणात् तथा पण्डकवनं च मेरुशिखरव्यवस्थितं अतो नवन- वत्या मेरोरुचैस्त्वस्य आये सहस्र अपकृष्टे यथोक्तमन्तरं भवतीति । गोस्तुभसूत्रभावार्थः पूर्ववनवरं गोस्तुभविष्कम्भसहस्रे क्षिप्ते यथोक्तमन्तरं भवतीति । 'वयड्ढस्स णमित्यादि यः केषुचित्पुस्तकेषु दृश्यते सोऽपपाठः, सम्यक्पाठवायं-'दाहिणभरहइढस्स णं घणुपिढे अट्ठाणउई जोयणसयाई किंचूणाई आयामेणं पण्णत्ते इति, यतोऽन्यत्रोत-नव चेव सहस्साई छावट्ठाई सयाई सत्त मवे । सविसेस कला चेगा दाहिणभरहे धणुप्पिटुं ॥१॥ (९६०७१) ति वैताट्यधनुपृष्ठं त्वेवमुक्तमन्यत्र-“दस चेव सहस्साई सत्तेव सया हवंति तेयाला। धणुपिटुं वेयड्ढे कला य पण्णारस हवंति ॥१॥(१०७४३ १५) उत्तराओणमित्यादि, भावार्थः पूर्वोक्तभावना- नुसारेणावसेयः, नवरमिह 'एकतालीसइमें इति केचित्पुस्तकेषु दृश्यते सोऽपपाठः, 'एगूणपचासइमेचि एकोनपश्चाशतो द्विगुणत्वे अष्टनवतिर्भवति, द्वयगुणनं च प्रतिमण्डलं मुहूर्तेकषष्टिभागद्वयवृद्धेर्दिनस्य रात्रेवेति । 'रेवई त्यादि, रेवतिः प्रथमा येषां तानि रेवति- प्रथमानि तथा ज्येष्ठा पर्यवसाने येषां तानि ज्येष्ठापर्यवसानानि तानि च तानि चेति कर्मधारयः तेषामेकोनविंशतेनक्षत्राणामष्टन- पतिस्तारास्तारापरिमाणेन प्रज्ञप्ताः, तथाहि-रेवतिनक्षत्रं द्वात्रिंशचारं ३२ अश्विनी त्रिवारं ३५ भरणी (त्रितारं) ३८ कृत्तिका पद्तार ४४ रोहिणी पञ्चतारं मृगशिरत्रितारं ५२ आर्द्रा एकतारं ५३ पुनर्वसुः पञ्चतारं ५८ पुष्यस्त्रितारं ६१ अश्लेषा षट्तारं ६७ मघा सप्ततारं ७४ पूर्वाफाल्गुनी द्वितारं ७६ उत्तराफाल्गुनी द्वितारं ७८ हस्त पश्चतारं ८३चित्रा एकतारं ८४ खातिरेसतारं ८५ विशाखा पश्चतारं ९० अनुराधा चतुस्तारं ९४ ज्येष्ठा त्रितारमित्येवं ९७ सर्वतारामीलने यथोक्तं ताराग्रमेकोनं ग्रन्थान्तराभिप्रायेण भवति, अधिकृतग्रन्थाभि- ॥९॥ 41 15 । प्रायेण त्वेषामेकनरस्य एकताराषिकत्वं सम्भाव्यते ततो यथोक्ता तत्संख्या भवतीति ॥ ९८॥ मंदरे णं पचाए णवण जोयणसहस्साई उई उच्चत्तेणं प०, नंदणवणस्स णं पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ पच्छिमिल्ले परमंते एस णं नवनउड़ जोयणसयाई अयाहाए अंतरे प०, एवं दक्विणिल्लाओ चरमताओ उत्तरिले गरमंते एस णं णवणउड़ जोयणसयाई अवाहाए अंतरे प०, उत्तरे पढमे सूरियमंडले नवनउड्- जोगणमहस्साई साइरेगाई आयामविखंभेणं प०, दोचे सूरियमंडले नवनउइ जोयणसहस्साई साहियाई आयामविनयभेणं प०, नाइप सूरियमंडले नवनउइ जोयणसहस्साई साहियाई आयामविक्खंभेणं प०, मीसे गं रयणप्पनाए पुढवीप अंजणस्स कंडस्स हेहिल्लाओ चरमंनाओवाणनंतरभोमेजविहाराणं उबरिमंते एम णं नवनउड़ जोयणसयाई अवाहाप अंतरे प० ॥ सूत्रं ९९ ॥ अब नयनयतिसानकं किमपि लिख्यते-'नंदणवणे'त्यादि, अस्य भावार्थः-मेरुविष्कम्भो मूले दश सहस्राणि, नन्दनवनस्थाने तु नानवनियोजनशतानि चतुःपश्याच योजनानि पन योजनकादशभागा बायो गिरिविष्कम्भो नन्दनवनाभ्यन्तरस्तु मेरुविष्कम्भ एकोननयनिः शतानि चतुःपञ्चाशदधिकानि पट् चैकादशभागास्तथा पञ्च शतानि नन्दनवनविष्कम्भा, नदेवमभ्यन्तरगिरिविष्कम्भो निगुनन्दनवनविष्कम्भव मिलितो यथोक्तमन्तरं प्रायो भवति, 'पढममरियमंडले'त्ति, इह जम्बूद्वीपप्रमाणस्याशीत्युत्तरशते द्विगुणिते परहो यो गणिः स प्रथममण्डलस्यायामविष्कम्भः, स च नवनवतिः सहस्त्राणि पट् च शतानि चत्वारिंशदधिकानि, द्वितीयं तु नानानि सामाणि पद् गनानि पत्रचत्वरिंगच योजनानि योजनस्य च पञ्चत्रिंशदेकपष्टिभागाः, कथं ?, मण्डलस्य चान्तरं द्वे द्वे CARE ९९ समवायौ RSS श्री समवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥९॥ योजने, सूर्यविमानविष्कम्भश्चाष्टचत्वारिंशदेकषष्टिभागाः, एतद्विगुणितं पञ्च योजनानि पञ्चत्रिंशदेकषष्टिभागाचेति जातमेतच्च पूर्व- मण्डलविष्कम्मे क्षिप्तं जातमुक्तप्रमाणमिति, तृतीयमण्डलविष्कम्भोऽप्येवमेवावसेयः, स च नवनवतिः सहस्राणि षट् शतानि एक- पश्चाशत् योजनानि नौकषष्टिभागाश्चेति । 'इमीसे णमित्यादि, भावार्थोऽयं अञ्जनकाण्ड दशम, तत्र रत्नप्रभोपरिमान्ताच्छतं शतानां भवति, प्रथमकाण्डे प्रथमशते च व्यन्तरनगराणि सन्तीति तसिनपसारिते नवनवतिशतान्यन्तरं सूत्रोक्तं भवतीति ॥ ९९ ॥ दसदसमिया णं भिक्खुपडिमा एगेणं राइंदियसतेणं अद्धछट्टो भिक्खासतेहिं अहासुत्तं जाव आराहियावि भवइ सयभिसया नक्खत्ते एकसयतारे प०, सुविही पुष्पदंते णं अरहा एग धणूसयं उड्ढं उच्चत्तेणं होत्था, पासे णं अरहा पुरिसादाणीए एक वाससयं सन्नाउयं पालइत्ता सिद्धे जावप्पहीणे, एवं थेरेवि अजसुहम्मे, सव्वेवि णं दीहवेयड्ढपव्वया एगमेगं गाउयसयं उड्ढं उच्चत्तेणं प०, सव्वेवि णं चुल्लहिमवंतसिहरीवासहर- पव्वया एगमेगं जोयणसयं उड्ढे उच्चत्तेणं प० एगमेगं गाउयसयं उन्वेहेणं प० सब्वेवि णं कंचणगपव्वया एगमेगं जोयणसयं उड्ढं उच्चत्तेणं प० एगमेगं गाउयसयं उव्वेहेणं प० एगमेगंजोयणसयं मूले विक्खंभेणं प०॥ सूत्रं १००॥ अथ शतस्थानके किञ्चिलिख्यते, तत्र दश दशमानि दिनानि यस्यां सा दशदशमिका, या हि दिनानां दश दशकानि भवन्ति, दश दशमदिनानि शतं च दिनानामत उच्यते एकेन रात्रिदिवसशतेनेति, यस्यां च प्रथमे दशके प्रतिदिनमेकैका भिक्षा द्वितीये द्वे द्वे एवं यावद्दशमे दश दशेत्येवं सर्वभिक्षासङ्कलने सूत्रोक्तसंख्या भवत्येव इति, पार्श्वनाथस्त्रिंशद्वर्षाणि कुमारत्वं सप्तति चानगारत्वमित्येवं ॥१३॥ - गनमायुः पालायित्वा सिद्धा, एवं 'थेरेवि अजसुहमति आर्यसुधर्मो-महावीरस्य पञ्चमो गणधरः सोऽपि वर्षशतं सर्वायुः पालयित्वा मिद्धस्तथा च नस्यागारवासः पश्चाशद्वर्षाणि छमस्थपर्यायो द्विचत्वारिंशत्केवलिपर्यायोऽष्टौ, भवति चैतद्राशित्रयमिलने वर्षशतमिति । वैतात्यादिपूगत्वचतुर्थाशः उद्वेषः, कञ्चनका उत्तरकुरुपु देवकुरुपु क्रमव्यवस्थितानां पश्चानां महाहदानामुभयनो दश दश व्यवस्थितास्ते न जम्बूद्वीपे शतद्वयसंख्या: समवसेया इति ॥ १० ॥ गंदप्पमेणं अरहा दिवढं धणुसयं उद्धं उच्चत्तेणं होत्था, आरणे कप्पे दिवढं विमाणावाससयं प०, एवं अच्युपवि १५० सूत्रं १०१ ॥ सुपासे गं अरहा दो धणुसया उड्ढं उच्चत्तेणं होत्था सब्वेवि णं महाहिमवंत- झप्पीवासहरपञ्चया दो दो जोयणसयाई उड्ढं उचत्तेणं प० दो दो गाउयसयाई उब्वेहेण प०, जम्बुद्दीवे णं दीवे दो कंधणपब्वयसया प० ॥ २०० सूत्रं १०२॥ अथकोचरस्थानवृद्धया सूत्ररचनां परित्यज्य पश्चाशच्छतादिवृद्धया तां कुर्वन्नाह-'चंदप्पहे'त्यादि, सुगम सर्वमाद्वादशाङ्गगणि- पिटकमत्रान् ।। २००॥ पउमप्पभे णं अरहा अढाइलाई धणुसयाई उड्ढे उच्चत्तेणं होत्था, असुरकुमाराणं देवाणं पासायवडिंसगा अदाइलाई जोयणसयाई उड्ढं उच्चत्तेणं प० ॥२५० सूत्रं ॥ १०३ ॥ नवरं 'पामायवर्डिसय'त्ति अवतंसकाः-शेखरकाः कर्णपूराणि वा अवतंसका इव अवतंसका प्रधाना इत्यर्थः प्रासादाश्च ते अवनंमकाः प्रासादानां वा मध्ये अवतंसकाः प्रासादावतंसकाः ॥ २५०॥ क
1
१०५
समवायौ
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥९४॥
सुमई णं अरहा तिण्णि धणुसयाई उढं उच्चत्तेणं होत्था, अरिठ्ठनेमी णं अरहा तिषिण वाससयाई कुमार-
वासमझे बसित्ता मुंडे भवित्ता पब्वइए, वेमाणियाणं देवाणं विमाणपागारा तिण्णि तिणि जोयणसयाई
उड्ढे उच्चत्तेणं प०, समणस्स भगवओ महावीरस्स तिनि सयाणि चोदसपुब्बीणं होत्था, पंचधणुसइयस्स
णं अंतिमसारीरियस्स सिद्धिगयस्स सातिरेगाणि तिषिण धणुसयाणि जीवप्पदेसोगाहणा प० ॥ ३०॥
सूत्रं ॥ १०४ ॥ पासस्स णं अरहओ पुरिसादाणीयस्स अटुट्ठसयाइं चोदसपुवीणं संपया होत्था, अभिनंदणे
णं अरहा अदुहाई धणुसयाई उड्ढं उच्चत्तेणं होत्था ॥ ३५० ॥ सूत्रं १०५ ॥
तथा पंचधणुस्सइयस्स णमित्यादि, पश्चधनु शतप्रमाणस्य "अंतिमसारीरियस्सति चरमशरीरस्य सिद्धिगतस्य सातिरेकाणि
त्रीणि शतानि धनुषां जीवप्रदेशावगाहना प्रज्ञप्ता, यतोऽसौ शैलेशीकरणसमये शरीररन्ध्रपूरणेन देहत्रिभाग विमुच्य घनप्रदेशो भूत्वा
देहविभागद्वयावगाहनः सिद्धिमुपगच्छति, सातिरेकत्वं चैवं 'तिन्नि सया तेत्तीसा धणुत्तिभागो य होइ बोद्धव्यो । एसा खल सिद्धाण
उकोसोगाहणा भणिया ॥१॥' चि [त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशद् धनूंषि त्रिभागश्च भवति बोद्धव्यः । एषा खलु सिद्धानामुत्कृष्टाव-
गाहना भणिता ॥१॥] ॥ ३००॥३५० ॥
संभवे णं अरहा चत्तारि घणुसयाई उड्ढं उच्चत्तेणं होत्था, सब्वेवि णं णिसढनीलचंता वासहरपव्वया
चत्तारि चत्तारि जोयणसयाई उड्ढं उच्चत्तेणं चत्तारि चत्तारि गाउयसयाइं उबेहेणं प०, सव्वेविणं वक्खार-
पव्वया णिसढनीलवंतवासहरपव्वयए णं चत्तारि चत्तारि जोयणसयाई उड्ढं उच्चत्तेणं चत्तारि चत्तारि
॥१४॥
गाउयमयाई उज्वेहेणं प०, आणयपाणपसु दोसु कप्पेमु चत्तारि विमाणसया प०, समणस्त णं भगवओ महावीरस्स चत्तारि सया वाईणं सदेवमणुयानुरंमि लोगंमि वाए अपराजियाणं उसोसिया बाइसंपया होत्था ॥ ४०० ॥ सूत्रं १०६ ।। 'मयेऽपि ण वक्वारपन्चएत्यादि, वक्षस्कारपर्वता एकक्षेत्रप्रतिबद्धा विंशतिस्ते च वर्षधराः ते च चतुःचतुःशतोचाः॥ अजिते णं अरहा अपंचमाई धणुसयाई उड्ढे उच्चत्तेणं होत्था, सगरे णं राया चाउरंतचकवद्दी अद्धपंचमाई घणुमयाई उई उवत्तेणं होत्या॥४५०॥ सूत्रं १०७ ॥ सव्वेविणं वक्खारपब्वय सीआसीओआओमहानईओ मंदरपव्ययंतेणं पंच पंचजोयणसयाई उई उचत्तणं पंच पंच गाउयसयाई उव्वेहेणं प०, सब्वेवि णं वासहरकूडा पंग पंच जोयणसयाई उद्धं उचत्तेणं होत्था मूले पंच पंच जोयणसयाई विश्वंभेगं प०, उसमे णं अरहा कोसलिए पंन धणुसयाई उद उचत्तेणं होत्था, भरहे णं रायाचाउरंतच नववी पंचधणुसयाई उड्ढं उच्चत्तणं होत्या, सोमणसगंधमादणविज्जुप्पभमालवंताणं वग्वारपब्वयाणं मंदरपव्ययंतेणं पंचरजोयणसयाई उई उगत्तणं पंन पंच गाउयसयाई उज्वेहेणं प०, सब्वेवि णं वक्खारपव्वयकूडा हरिहरिस्सहकृडवजा पंच पंच जोयणसयाई उई उचत्तेणं मुले पंच पंच जोयणसयाई आयामविश्वंभेणं प०, सब्वेवि णं नंदणकूडा पलाइवना पंच पंच जोयणसयाई उद्धं उचत्तेणं भूले पंच पंच जोयणसयाई आयाममविखंभेणं प०, सोहम्मीसाणेमु कप्पेसु विमाणा पंच २ जोयणसयाई उड्ढं उच्चत्तेणं प०॥ ५०० ॥ सूत्रं १०८॥
१०८
समवार
श्रीसमवा-
सव्वेविणं वक्खारेत्यादि शीतादिनदीमत्यासत्तौ मेरुप्रत्यासत्तौ च पञ्चशतोचा इति, तथा 'सव्वेवि णं वासे'त्यादि, तत्र वर्षधर-
यांगे
कूटानि शतद्वयमशीत्यधिकं, कथं १, 'लहुहिमवं हिमवं निसढे एक्कारस अट्ट नव य कूडाई। नीलाइसु तिसु नवगं अठेकारस जहासंखं
श्रीअभय० ॥१॥ [क्षुल्लहिमवति हिमवती निषधे एकादशाष्टौ नव च कूटानि। हिमवती नीलादिषु त्रिषु नवकमष्टैकादश च यथासंख्यम् ॥१॥]
वृत्तिः एतेषां च पञ्चगुणत्वात् , वक्षस्कारकूटानि त्वशीत्यधिकचतुःशतीसंख्यानि, कथं ?, "विज्जुपहमालवंते नव नव सेसेसु सत्च सत्तेव ।
॥९५॥ सोलस वक्खारेसुं चउरो चउरो य कूडाई" ॥१॥ [विद्युत्प्रभमाल्यवतो व नव शेषेषु सप्त सप्तैव । षोडश वक्षस्कारेषु चत्वारि
चत्वारि च कूटानि ॥ १॥] एतेषां पञ्चगुणत्वात्, पत्रगुणत्वं च जम्बूद्वीपादिमेरूपलाक्षतक्षेत्राणां पञ्चत्वात् , सर्वाण्येतानि
पञ्चशतोच्छ्रितानि, एवं मानुषोत्तरादिष्वपि, वैताब्यकूटानि तु सक्रोशषड्योजनोच्छ्याणि, वर्षकूटानि तु ऋषभकूटादीन्यष्टयोजनो-
च्छ्रितानीति, हरिकूटहरिसहकूटवर्जनं त्विह तयोः सहस्रोच्छ्रयत्वाद्, आह च–'विज्जुप्पभहरिकूडो हरिस्सहो मालवंतवक्खारे ।
नंदणवणबलकूडो उव्विद्धा जोयणसहस्सं' ॥१॥ [विद्युत्प्रभहरिकूटे हरिसहो माल्यवद्वक्षस्कारः। नन्दनवने बलकूट उद्विद्धा
योजनसहस्रं ॥१॥] ५०० ॥ १०८॥
सणकुमारमाहिंदेसु कप्पेसु विमाणा छजोयणसयाई उड्ढं उच्चत्तेणं प०, चुल्लहिमवंतकूडस्स उवरिल्लाओ चर-
मंताओ चुल्लहिमवंतस्स वासहरपब्वयस्स समधरणितले एस णं छ जोयणसयाई अबाहाए अंतरे प०, एवं
सिहरीकूडस्सवि, पासस्स णं अरहओ छ सया वाईणं सदेवमगुयासुरे लोए वाए अपराजिआणं उचोसिया
वाईसंपया होत्था, अभिचंदे णं कुलगरे छ धणुसयाई उड्ढं उच्चत्तेणं होत्था, वासुपुज्जे णं अरहा छहिं पुरिस-
॥९५॥
. मरहिं सद्धि मुंढे भवित्ता अगाराओ अणगारियं पब्वइए । ६००॥ सूत्रं १०९॥ 'नुल्लहिमवतकूउस्से'त्यादि, इह भावार्थो-हिमवान् योजनशतोच्छ्रितस्तत्कूटं च पश्चशतोच्छूितं इति सूत्रोक्तमन्तरं भवतीति, अभिचंदे गं कुलकरें'त्ति अभिचन्द्रः कुलकरोऽस्यामवसर्पिण्यां सप्तानां कुलकराणां चतुर्थः, तस्योच्छ्रयः पट् धनु शतानि पागदाधिकानि ॥ ६०० ॥ भलतासु कप्पेसु विमाणा सत्त सत्त जोयणसयाई उड्ढं उच्चत्तणं प०, समणस्स णं भगवओमहावीरस्स सत्त जिणसया होत्या, समणस्स भगवओ महावीरस्स सत्त वेउव्वियसया होत्था, अरिहनेमीणं अरहा सत्त वासमयाई देसूणाई केवलपरियागं पाउणित्ता सिद्ध बुद्धे जावप्पहीणे, महाहिमवंतकूडस्स णं उबरिल्लाओ परमंताओ महाहिमवंतस्स बासहरपब्वयस्स समधरणितले एस णं सत्त जोयणसयाई अवाहाए अंतरे प०, एवं प्पिडस्सवि ।। ७०० सूत्रं ११० ॥ श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य सप्त जिनशतानि केवलिशतानीत्यर्थः, तथा श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य सप्त वैक्रियशतानि पंक्रियलब्धिमत्साधुशतानीत्यर्थः, 'अरिहे' त्यादि, 'देसूणाईति चतुःपञ्चाशतो दिनानामूनानि, तत्ममाणत्वात् छमस्थकालस्यांते, 'महाहिमवंते'त्यादौ भावार्थोऽयं-महाहिमवान् योजनशतद्वयोच्छ्रितस्तस्कूटं च पञ्चशतोच्छ्रितमिति सूत्रोक्तमन्तरं भव- नीति ।। ७०० ॥ महासुमसहस्सारेसु दोसु कप्पेसु विमाणा अट्ट जोयणसयाई उड्ढे उच्चत्तेणं प०, इमीसे णं रयणप्पभाए
--
573
समवायः
श्रीसमवा-
थांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥९६॥
है
पढमे कंडे असु जोयणसएमु वाणमंतरभोमेजविहारा प०, समणस्स णं भगवओ महावीरस्स अट्ठसया
अणुत्तरोववाइयाणं देवाणं गइकल्लाणाणं ठिइकल्लाणाणं आगमेसिभदाणं उकोसिआ अणुत्तरोववाइयसंपया
होत्था, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरमणिज्जाओ भूमिभागाओ अहहिं जोयणसएहिं सुरिए चार
चरति, अरहओ णं अरिहनेमिस्स अट्ठ सयाई वाइणं सदेवमणुयासुरंमि लोगंमि वाए अपराजियाणं उक्को-
सिया बाईसंपया होत्था ॥ ८०० सुत्रं १११ ॥
'इमीसे णमित्यादि, प्रथम काण्डं खरकाण्डं खरकाण्डस्य षोडशविभागस्य प्रथमविभागरूपं रत्नकाण्ड, तत्र योजनसहस्रप्रमाणे
अध उपरि च योजनशतद्वयं विमुच्यान्येष्वष्टसु योजनशतेषु वनेषु भवावानास्ते च ते व्यन्तराश्च तेषां सम्बन्धिनः भूमिविकारत्वाद्भौमेय-
कास्ते च ते विहरन्ति-क्रीडन्ति तेष्विति विहाराश्च-नगराणि वानन्यन्तरभौमेयकविहारो इति, 'अट्ठ सय'ति अष्ट शतानि, केषा-
मित्याह-'अणुत्तरोबवाइयाणं देवाणति देवेपूत्पश्यमानत्वात् देवा द्रव्यदेवा इत्थर्थः तेषां गतिः-देवगतिलक्षणा कल्याणं येषां ते गति-
कल्याणास्तेषामेवं स्थितिः-त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमलक्षणा कल्याणं येषां ते तथा तेषां, तथा ततथ्युतानामागमिष्यद्-आगामि भद्र-
कल्याणं निवाणगमनलक्षणं येषां ते आगमिष्यद्भद्राः तेषां, किमित्याह-'उक्कोसिए'त्यादि ।। ८०० ॥ १११
आणयपाणयआरणअच्चुए कप्पेतु विमाणा नव नव जोयणासयाई उड्ढे उच्चत्तेणं प०, निसढकूडस्सणं
उवरिल्लाओ सिहरतलाओ णिसढस्स वासहरपव्वयस्स समे धरणितले एस णं नव जोयणासयाई अबाहाए
अतरे प० एवं णीलवंतकूडस्सवि, विमलवाहणे णं कुलगरे णं नव धणुसयाई उड्ढं उच्चत्तणं होत्था, इमीसे णं
॥९६॥
* रयणप्पभाग बहुसमरमणिज्जाओ भूणिभागाओ नवहिं जोयणसएहिं सब्बुवरिमे तारारूवे चार चरइ, निस- इन्दसणं यासहरपब्वयस्स उवरिल्लाओ सिहरतलाओ इमीले णं रयणप्पभाए पुढवीए पढमस्स कंडस्स बहुमझदेसभाए एस णं नव जोयणसयाई अवाहाए अंतरे प० एवं नीलवंतस्तवि॥ ९०० ॥ सूत्रं ११२ ॥ निसहरुडस्स णमित्यादि, इहायं भावः-निपधकूटं पञ्चशतोच्छ्रितं निपधश्च चतुःशतोच्छूित इति यथोक्तमन्तरं भवतीति ॥ ९००॥ मव्येवि णं गेवेजविमाणे दस दस जोयणसयाई उड्दं उच्चत्तेणं प०, सव्बेवि णं जमगपव्वया दस दस जोयणसयाई उद्धं उच्चत्तेणं प० दस दस गाउयसयाई उब्वेहेणं प० मूले दस दस जोयणसयाई आयाम- विक्वंभेणं प०, एवं चित्तविचित्तकूडावि भाणियब्वा, सब्वेवि णं वदवेयड्ढपब्वया दस दस जोगणसयाई उई उच्चत्तेणं प० दस दस गाउयसयाई उब्वेहेणं प० मूले दस दस जोयणसयाई विक्खंभेणं प०, सव्यत्य समा पल्लगसंठाणसंठिया प०, सब्वेयि णं हरिहरिस्सहकूडा वक्खारकूडवजा दस दस जो- जोयणमयाई उद उचत्तणं प, मूले दस जोयणसयाई विक्खंभेणं, एवं बलकूडाविनंदणकूडवजा, अरहावि अरिहनेमी दस वाससयाई सब्याउयं पालइत्ता सिद्धे बुद्धे जाव सम्बदुक्खप्पहीगे, पासस्स णं अरहओदस मयाई जिणाण होत्या, पासस्स णं अरहओ दस अन्तेवासीसयाई, कालगयाई जाव सव्वादुक्खपहीणाई पउमहपुंडरीयवहा य दस दस जोयणसयाई आयामेणं प०. ॥ १००० सूत्रं ११३ ११३ ॥ २ ६
एकारस
पासस्स
११४
समवाया:
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
यूचिः
॥९७॥
अणुत्तरोववाइयाणं देवाणं विमाणा
जोयणसयाई उड्ढं उच्चत्तेणं प०,
णं अरहओ इकारस सयाई वेउब्वियाणं होत्था ॥ ११०० सूत्रं ११४ ॥ महापउममहा-
पुंडरीयदहाणं दो दो जोयणसहस्साई आयामेणं प० ॥२००० सूत्रं ११५ ।। इमीले णं रयणप्पभाए पुढवीए
बहरकंडस्स उवरिल्लाओ चरमंताओ लोहियक्खकंडस्स हेडिल्ले चरमंते एस णं तिनि जोयणसयसहस्साई
अबाहाए अंतरे प०॥ ३००० सूत्रं ११६ ॥ तिगिच्छकेसरिदहाणं चत्तारि चत्तारि जोयणसहस्साई आयामेणं
प० ॥ ४००० सूत्रं ११७ ॥ धरणितले मंदरस्स णं पव्वयस्स बहुमज्झदेसभाए रुयगनाभीओ चउदिसिं पञ्च
२ जोयणसहस्साइं अबाहाए अंतरे मंदरपब्वए प०॥ ५००० सूत्रं ११८ ॥ सहस्सारे णं कप्पे छ विमाणा-
वाससहस्सा प० ॥६००० सूत्रं ११९ ॥ इभीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए रयणस्स कंडस्स उवरिल्लाओ चरम-
ताओ पुलगस्स कंडस्स हेहिले चरमंते एस णं सत्त जोयणसहस्साई अबाहाए अंतरे प०॥७००० सूत्रं १२०॥
हरिवासरम्मयाणं वासा अट्ठ जोयणसहस्साई साइरेगाई वित्थरेणं प० ॥ ८००० सूत्रं १२१॥ वाहिणढ-
भरहस्स णं जीवा पाईणपडीणायया दुहओ समुदं पुट्ठा नव जोयणसहस्साई आयामेणं प० ॥ ९००० सूत्रं
१२२॥ मंदरे णं पव्वए धरणितले दस जोयणसहस्साई विक्खंभेणं प ॥१०००० सूत्रं १२३।। जम्बूदीवेणं दीवे
एग जोयणसयसहस्सं आयामविक्खंभेणं प०॥ १००००० सूत्र १२४ ॥लवणे णं समुद्दे दो जोयणसयसहस्साई
चकवालविक्खंभेणं प० ॥२००००० सूत्रं १२५ ॥ पासस्स णं अरहओ तिन्नि सयसाहस्सीओ सत्तावीसं च
॥९७॥
महस्साई उझेसिया साविया सं. होत्था ।। ३००००० सूत्रं १२६ ॥ धायइखंडे णं दीवे चत्तारि जोयणसय- सहस्साई नमवालविभेणं प० ॥ ४००००० सूत्रं १२७ ॥ लवणस्सणं समुदस्स पुरच्छिमिल्लाओ चरमंताओ पगचित्र मिल्ले चरमंते एस णं पंच जोयणसयसहस्साई अवाहाए अंतरे प०॥ ५००००० सूत्रं १२८ ॥ भरहे गं राया चाउरतचकवट्टी छ पुव्यसयसहस्साई रायमज्झे वसित्ता मुंडे भवित्ता अगाराओअणगारियं पव- इए.।। ६००००० मूत्रं १२९॥ जम्बूदीवस्स णं दीवस्स पुरच्छिमिल्लाओ वेड्यंताओ धायइखंडचकवालस्स पच- च्छिमिल्ले चरमंते सत्त जोयणसयसहस्साई अवाहाए अंतरे प० ॥७००००० सूत्रं १३०॥ माहिदे णं कप्पे अह विमाणावाससयसहस्साई प० ८००००० ॥ सूत्रं १३१॥ अजियस्स णं अरहओ साइरेगाई नव ओहिनाणि- महस्साई होत्था ।। ९००० सूत्रं १३२॥ पुरिससीहे णं वासुदेवे दस वाससयसहस्साई सव्वाउगं पालइत्ता पसमाए पुढवीए नेरइएमु नेरइयत्ताए उवबन्ने ॥ १०००००० सूत्रं १३३ समणे भगवं महावीरे तित्थगरभवग्ग- हणाओ हे पोटिलभवग्गणे एंग वासकोर्डि सामनपरियागं पाउणित्ता सहस्सारे कप्पे सव्वदृविमाणे देयत्ताए उपवने ॥ १००००००० सूत्रं १३४॥ उसभसिरिस्त भगवओ चरिमस्स य महावीरवद्धमाणस्स पगा मागरोवमकोडाकोडी अयाहाए अंतरे प०॥ १०००००००००००००० सूत्रं १३५॥ 'गववि ण जगमें'त्यादि, उत्तरकुरुप नीलवर्षधरस्य-उत्तरतः शीताया महानद्या उभयोः कूलयोद्वी यमकाभिधानौ पर्वतौ स्तः ने 7 पत्रावगुत्तरकुरुपु द्वयोर्द्वयोर्भावादश, एवं 'चित्तविचित्तकूडावित्ति पञ्चसु देवकुरुपु यमकवत्तत्सद्भावात् पञ्च
समवायो
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥९८॥
चित्रकूटाः पञ्च विचित्रकूटा इति, सव्वेवि णमित्यादि, सर्वेऽपि वृत्ता वैतात्या विंशतिः शब्दापात्यादयः, 'सब्वेवि णं हरी'त्यादि,
हरिकूट विद्युत्प्रभाभिषाने गज़दन्ताकारवक्षस्कारपर्वते हरिसहकूटं तु माल्यवद्वश्वस्कारे, तानि च पञ्चस्वपि मन्दरेषु भावात् पञ्च पञ्च
भवन्ति सहस्रोच्छ्रितानि च, 'वक्खारकूडवजचि शेषवक्षस्कारकूटेष्वेवमुञ्चत्वं नास्त्येतेष्वेवास्तीत्यर्थः, एवं 'बलकूडावित्ति पञ्चसु
मन्दरेषु पञ्च नन्दनवनानि तेषु प्रत्येकमैशाल्यां दिशि बलकूटाभिधानं कूटमस्ति, ततः पञ्च, तानि सहसोच्छितानि च,
'नन्दनकूडवजति शेषाणि नन्दनवनेषु प्रत्येकं पूर्वादिदिविदिग्व्यवस्थितानि चत्वारिंशत्संख्यानि नन्दनकूटानि वर्जयित्वा
तानि साहस्त्रिकाणि न भवन्तीत्यर्थः । 'अरहते'त्यादि, कुमारत्वे त्रीणि वर्षशतान्यनगारत्वे सप्तेत्येवं दश शतानि, 'पउमद्दहपुंडरी-
यद्दहत्ति पनहदः श्रीदेवीनिवासो हिमबद्वर्षधरपर्वतोपरिवर्ती पुण्डरीकहृदो लक्ष्मीदेवीनिवासः शिखरिवर्पधरोपरिवर्तीति ॥ १००० ॥
११००॥ तथा महापद्ममहापुण्डरीकहृदौ महाहिमवद्रुक्मिवर्षधरयोरुपरिवर्तिनौ हीबुद्धिदेव्योनिवासभूताविति ॥ २००० ॥
'इमीसे णं रयणेत्यादि, अयमिह भावार्थ:-रत्नमभापृथिव्याः प्रथमस्य षोडशविभागस्य खरकाण्डाभिधानकाण्डस्य प्रथम
रत्नकाण्डं वज्रकाण्डं नाम काण्डं द्वितीयं चैडूर्यकाण्डं तृतीयं लोहिताक्षकाण्डं चतुर्थ तानि च प्रत्येकं साहसिकाणीति त्रयाणां
यथोक्तमन्तरं भवतीति ॥ ३००० ॥ तिगिच्छिकेसरिहृदौ निपधनीलवर्षघरोपरिस्थितौ धृतिकीर्तिदेवीनिवासाविति ॥
४०००। 'धरणितले' इत्यादि, धरणितले धरण्यां समे भूभाग इत्यर्थः, 'रुयगनाभीओ'त्ति 'अट्टपएसो रुयगो तिरियं
लोगस्स मज्झयामि । एसप्पभवो दिसाणं एसेव भवे अणुदिसाणं ॥१॥ [ अष्टप्रदेशो रुचकस्तिर्यग्लोकस्य मध्ये । एष
प्रभवो दिशामेष एव भवेदनुदिशां ॥१॥] ति, रुचक एव नाभिचक्रस्य तुम्बमिवेति रुचकनाभिः, ततश्चतसृष्वपि दिक्षु पञ्च
॥९८॥
पत्र सहमाणि मेस्तस्य दशसहस्रविष्कम्मत्वादिति ॥ ५००० ॥६००० ॥ 'इमीसे णमित्यादि, रनकाण्डं प्रथमं पुलककाण्ड मतममिति सप्तमहस्राणि ।। ७००० ॥ 'हरिबासे'त्यादि, इहाथै गाथा -'हरिवासे इगवीसा चुलसी य सया कला य एका यति ॥ ८००० ॥ 'दाहिणे'त्यादि दक्षिणो भागो भरतस्येति दक्षिणार्द्धभरतं तस्य जीवेब जीवा-ऋज्वी सीमा प्राचीन-पूर्वतः प्रतीचीन-पत्रिमतः आयता-दीर्घा प्राचीनमतीचीनायता 'दुहओ'ति उभयतः पूर्वापरपार्ययोरित्यर्थः, समुद्र-लवणसमुद्रं स्पृष्टा-छुप्त- बनी नव महसाग्यायामत इहोक्ता, स्थानान्तरे तु तद्विशेपोऽयं 'नव सहस्राणि सप्त शतान्यष्टचत्वारिंशदधिकानि द्वादश च कला' इति ।। ९००० ।। १०००० ॥ १००००० ।। २००००० ॥ ३००००० ।। ४००००० ॥ 'लवणेत्यादि, तत्र जम्बूद्वीपस्य लक्षं चत्वारि च लवणस्येति पञ्च ।। ५००००० ॥ 'जम्बूदीवस्से'त्यादि, तत्र लक्षं जम्बूद्वीपस्य द्वे लवणस्य चत्वारि धातकीखण्डस्येति मम लधाण्यतरं सूत्रोक्तं भवतीति ७०००००॥ अजितस्यार्हतः सातिरेकाणि नवावधिज्ञानिसहस्राणि, अतिरेकश्चत्वारि शतानि, इदं च सहलस्थानकमपि लक्षस्थानकाधिकारे यदधीतं तत् सहस्रशब्दसाधाद्विचित्रत्वाद्वा सूत्रगतैर्लेखकदोपादेति ॥ ९००००० ॥ पुरुपनिहः पामवासुदेवः ॥ १०००००० ॥ 'समणे'त्यादि, यतो भगवान् पोट्टिलाभिधानराजपुत्रो बभूव, तत्र वर्षकोटि प्रव्रज्यां पालिनवानित्येको भवः, ततो देवो भूदिति द्वितीयः ततो नन्दनाभिधानो राजसूनुः त्रागनगयों जज्ञे इति तृतीयः, तत्र वर्पलक्षण मवदा मासक्षपणेन तपस्तप्त्वा दशमदेवलोके पुष्पोत्तरवरविजयपुण्डरीकाभिधाने विमाने देवोऽभवदिति चतुर्थस्ततो ब्राह्मणकुण्डग्रामे प्रापभदत्तत्रामणस्य भार्याया देवानन्दाभिधानायाः कुक्षावुत्पन्न इति पञ्चमस्ततस्त्र्यशीतितमे दिवसे क्षत्रियकुण्डग्रामे नगरे सिद्धार्थ महाराजय निगलाभिधानभायर्यायाः कुक्षाविन्द्रवचनकारिणा हरिनगमेपिनाना देवेन संहृतस्तीर्थकातया च जात इति पष्ठः, उक्तभव- ॐ
बर-
१३६
श्री समवा-
समवायौ
यांगे
श्रीअभय०
इतिः
॥९९॥
ग्रहणं हि विना नान्यद्भवग्रहणं षष्ठं श्रूयते भगवत इत्येतदेव षष्ठभवग्रहणतया व्याख्यातं, यस्माच भवग्रहणादिदं षष्ठं तदप्येतस्मात्
षष्ठमेवेति सुष्ठूच्यते तीर्थकरभवग्रहणात्षष्ठे पोट्टिलभवग्रहणे इति ॥ १००००००० ॥ 'उसमें'त्यादि, 'उसमसिरिस्स'त्ति प्राकृतत्वेन
श्रीऋषभ इति वाच्ये व्यत्ययेन निर्देशः कृतः, एका सागरोपमकोटाकोटी द्विचत्वारिंशता वर्षसहस्रः किञ्चित्साधिकरूनाऽप्यल्पत्वाद्वि-
शेषस्याविशेषितोक्तेति ॥१००००००००००००००॥ १३५ ॥ इह य एते अनन्तरं संख्याक्रमसम्बन्धमात्रेण सम्बद्धा विविधा
वस्तुविशेषा उक्तास्त एव विशिष्टतरसम्बन्धसम्बद्धा द्वादशाङ्गे प्ररूप्यन्त इति द्वादशाङ्गस्यैव स्वरूपमभिधित्सुराह-
दुवालसंगे गणिपिडगे पतं०-आयारे सूयगडे ठाणे समवाए विवाहपन्नत्तीणायाधम्मकहाओउवासगदसाओ
अंतगडदसाओ अणुत्तरोववाइयवसाओ पण्हावागरणाइं विवागसुए दिहियाए। से किं तं आयारे? आयारेणं
समणाणं निग्गंथाणं आयारगोयरविणयवेणइयट्ठाणगमणचंकमणपमाणजोगजुंजणभासासमितिगुत्ती-
सेज्जोबहिभत्तपाणउग्गमउप्पायणएसणाविसोहिसुद्धासुद्धग्गहणवयणियमतयोवहाणसुप्पसत्थमाहिज्जइ, से
समासओ पञ्चविहे प०, तं०-णाणायारे दसणायारे चरित्सायारे तवायारे विरियायारे, आयारस्स णं परित्ता
वायणा संखेज्जा अणुओगदारासंखेजाओपडिवत्तीओ संसेज्जा वेढा संखेजा सिलोगा संसेजाओ निज्जुत्तीओ,
से गं अंगठ्ठयाए पढमे अंगे दोसुयक्खंधा पणवीसं अज्झयणा पंचासीई उद्देसणकाला पंचासीईसमुद्देसणकाला
अट्ठारस पदसहस्साई पदग्गेणं संखेजा अक्खरा, अणंता पजवा परित्ता तसा अणंता थावरा सासया कडा
:॥९९॥
नियद्वा णिकाइया जिणपण्णत्ता भाया आधविनंति परूचिजांति वंसिर्जति नियंसिजति उपदसिजति, से एवं णाया एवं विषणाया एवं चरणकरणपरूवणया आपविजांति पण्णचिडांति परूविजति दसिज्जति निद- मित्रंति उवदंसिर्जति । सेत्तं आयारे ॥ सूत्रं १३६ ।। 'दुवालसंगे' इत्यादि, अथवोनरोत्तरसंख्याक्रमसंबद्धार्थप्ररूपणमनन्तरमकारि, साम्प्रतं संख्यामात्रसंबद्धपदार्थप्ररूपणायोपकम्यते- 'दुवालमंगे' इत्यादि, नत्र श्रुतपरमपुरुषस्यानि, द्वादशाङ्गानि-आचारादीनि यस्मितवादशाम गुणानां गणोऽस्यास्तीति गणी- प्राचार्यस्तस्य पिटकमिव पिटकं-सर्वस्वभाजनं गणिपिटकं, अथवा गणिशब्दः परिच्छेदवचनः, तथा चोक्तम्---"आयामि आहीए नाश्रो होइ समणधम्मो उ । तम्हा आयारधरो भण्णइ पढम गणिट्ठाणं ॥१॥ [आचारेऽधीते यत् ज्ञातो भवति श्रमणधर्मरतु । तस्मादाचारधरो भण्यने प्रथमं गणिस्थानं ॥ १॥] परिच्छेदसानमित्यर्थः, ततथ परिच्छेदसमूहो गणिपिटकं, अत्र चैवं पदघटना- पदेनद्राणिपिटकं तत् द्वादशाङ्ग प्रत्रप्त, तद्यथा-आचारः सूत्रकत् इत्यादि । 'से कि तमित्यादि, अथ किं तदाचारवस्तु ? यद्वा अथ कोऽयमा- चा:?, पापर्यत इति वा आचारः साध्वाचरितो ज्ञानाद्यारोवनविधिरिति भावार्थः, एतत्प्रतिपादको ग्रन्थोऽप्याचार एवोच्यते, 'आयारे 'नि अनेनाचारेण करणभूतेन श्रमणानामाचारो व्याख्यायत इति योगः, अथवा आचारेऽधिकरणभूने णमिति वाक्यालयारे 'श्रमणानां' नपाश्रीममालिङ्गिनानां 'निर्ग्रन्थानां' सबाह्याभ्यन्तरग्रन्थरहिताना, आह-श्रमणा निर्ग्रन्था एव भवन्तीति विशेषणं किमर्थमिति १, उच्यने, शारयादिव्यवच्छेदार्थम् , उक्तं च--निग्गंथसपाताबसगेरुयआजीव पंचहा समण'ति [ निर्ग्रन्थशाक्यतापसगैरिकाजीगिकाः पत्रधा श्रमणाः ] नत्राचारो-बानागनेकभेदभिन्नः गोचरो-भिक्षाग्रहणविभिलक्षणो विनयो-शानादिविनयः वैनभिक-तत्फलं कर्म-
१३६
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥१०॥
क्षयादि स्थान-कायोत्सर्गोपवेशनशयनभेदात् त्रिरूपं गमनं-विहारभूम्यादिषु गतिश्चक्रमण-उपाश्रयान्तरे शरीरश्रमव्यपोहार्थमितस्ततः
सञ्चरणं प्रमाण-भक्तपानाभ्यवहारोपध्यादेर्मानं योगयोजन-खाध्यायप्रत्युपेक्षणादिव्यापारेषु परेषां नियोजनं भाषाः-संयतस्य भाषा:
सत्यासत्यामृषारूपाः समितया-ईयोसमित्याद्याः पञ्च गुप्तयो-मनोगुप्त्यादयस्तिस्रः तथा शय्या च-चसतिरुपधि वस्त्रादिको भक्तं
च-अशनादि पानं च-उष्णोदकादीति द्वन्द्वः, तथा उद्गमोत्पादनैषणालक्षणानां दोषाणां विशुद्धिः-अभाव उद्गमोत्पादनैषणाविशुद्धिस्ततः
शय्यादीनामुद्गमादिविशुद्धया शुद्धानां तथाविधकारणेऽशुद्धानां च ग्रहणं शय्यादिग्रहणं, तथा व्रतानि-मूलगुणा नियमाः-उत्तर-
गुणास्तपउपधानं द्वादशविधं तपः, तत आचारश्च गोचरश्चेत्यादि यावद्गुप्तयश्च शय्यादिग्रहणं च नियमाश्च तपउपधानं चेति समाहार-
द्वन्द्वस्ततस्तच तत्सप्रशस्तं चेति कर्मधारयः, एतत्सर्वमाख्यायते-अभिधीयते, एतेषु आचारादिपदेषु यत्र क्वचिदन्यतरोपादाने
अन्यतरस्य गतार्थस्याभिधानं तत्सर्वं तत्प्राधान्यख्यापनार्थमेवेत्यवसेयमिति । 'से समासओ' इत्यादि, सः आचारो
यमधिकृत्य ग्रन्थस्याचार इति संज्ञा प्रवर्त्तते 'समासतः संक्षेपतः पञ्चविधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा-ज्ञानाचार इत्यादि, तत्र ज्ञानाचार:-
श्रुतज्ञान विषयः कालाध्ययनविनयाध्ययनादिरूपो व्यवहारोऽष्टधा 'दर्शनाचार' सम्यक्त्ववतां व्यवहारों निःशङ्कितादिरूपोऽटधा
'चारित्राचार' चारित्रिणा समित्यादिपालनात्मको व्यवहारः द्वादशविधतपोविशेषानुष्ठितिः वीर्याचारो' ज्ञानादिप्रयोजनेषु
वीर्यस्यागोपनमिति, "आयाति आचारग्रन्थस्य णमित्यलङ्कारे परित्ता' संख्येया आद्यन्तोपलब्धेर्ना-नन्ता भवन्तीत्यर्थः, काः १-
वाचना:-सूत्रार्थप्रदानलक्षणाः, अवसर्पिण्युत्सप्पिणीकालं वा प्रतीत्य, 'परीते'ति संख्येयान्यनुयोगद्वाराणि-उपक्रमादीनि, अध्ययना-
नामेव संख्येयत्वात् प्रज्ञापकवचनगोचरत्वाच 'संखेजाओ पडिवत्तीओ ति द्रव्यार्थे पदार्थाभ्युपगमा मतान्तराणीत्यर्थः, प्रतिपाद्यनि
॥१०॥
(माघभि) ग्रहविशेषा वा 'संखेजा वेढ'त्ति वेष्टकाः-छन्दोविशेषाः एकार्थप्रतिवद्धवचनसङ्कलिकेत्यन्ये, 'संखेजा सिलोग'त्ति श्लोका:- अनुष्टुप्छन्दांसि 'संख्याताः, निर्युक्तयः' निर्युक्तानां-सूत्रेमिधेयतया व्यवस्थापितानामर्थानां-युक्तिः-घटना विशिष्टा योजना निर्यु- क्तयुक्तिः, पतम्मिंत्र वाक्ये युक्तशब्दलोपानियुक्तिरित्युच्यते, एताश्च निक्षेपनियुक्त्याद्याः संख्येया इति । 'से ण'मित्यादि स आचारो णमित्यलकारे 'अङ्गार्थतया' अङ्गलक्षणवस्तुत्वेन प्रथममङ्गं स्थापनामधिकृत्य, रचनापेक्षया तु द्वादशमङ्ग, प्रथमं पूर्व तस्य सर्वप्रवचनात् पूर्व क्रियमाणत्वादिति, द्वौ श्रुतस्कन्धौ-अध्ययनसमुदायलक्षणी, पञ्चविंशतिरध्ययनानि, तद्यथा-सत्थपरिण्णा १ लोगविजओ २ सीओसणिज ३ संमत्तं ४ । आवंति ५ धुय ६ विमोहो ७ महापरिणो ८ वहाणसुयं ९ ॥१॥ इति प्रथमः श्रुतस्कन्धः, 'पिंडेसण १ सेजि २ रिया ३ भासजाया य ४ वत्य ५ पाएसा ६ । उग्गहपडिमा ७ सत्तसत्तिकया १४ भावण १५ विमुत्ती १६ ॥२॥ इनि द्वितीयः श्रुतस्कन्धः, एवमेतानि निशीथवर्जानि पञ्चविंशतिरध्ययनानि, तथा पञ्चाशीतिरुद्देशनकालाः, कथं ?, उच्यते, अङ्गस्य शुनस्कन्धस्याध्ययनस्योदेशकस्य चैतेपां चतुर्णामप्येक एवोद्देशनकालः, एवं शस्त्रपरिज्ञादिषु पञ्चविंशतावध्ययनेपु क्रमेण सप्त १ पद् २ चतु ४ चतुः ४ प ५ पन्न ६ अष्ट ७ सप्त ८ चतु ९ रेकादश १० त्रि ११ त्रि १२ द्वि १३ द्वि १४ द्वि १५ द्वि १६ संख्या उमेशनकालाः पोडशखध्ययनेषु शेपेषु नवसु नवैवेति, इह सङ्ग्रहगाथा-'सत्त य छ चउ चउरो, छ पञ्च अद्वेव सत्त चउरो य । एकारा नि नि दो दो, दो दो सत्तेक एको य ॥ १॥ ति, एवं समुद्देशनकाला अपि भणितव्या, अष्टादश पदसहस्राणि पदाग्रेण प्रज्ञप्तः, इन यत्रापिलब्धिस्तत्पदं, ननु यदि द्वौ श्रुतस्कन्धौ पञ्चविंशतिरध्ययनान्यष्टादश पदसहस्राणि पदाग्रेण भवन्ति ततो यद्भणितं नभयेरमदओ अट्ठारसपदसहस्सिओ वेउ"ति तत्कथं न विरुध्यते ', उच्यते, यत् द्वौ श्रुतस्कन्धावित्यादि तदाचारस्य प्रमाण १३६ समवायः यांगे अभय० ०१॥ भणितं, यत्पुनरष्टादश पदसहस्राणि तनवब्रह्मचर्याध्ययनात्मकस्य प्रथमश्रुतस्कन्धस्य प्रमाणं, विचित्रार्थबद्धानि च सूत्राणि, गुरूपदेशतस्तेषामर्थोऽवसेय इति, संख्येयानि अक्षराणि, वेष्टकादीनां संख्येयत्वात् , अनन्ता गमाः, इह गमा:-अर्थगमा गृह्यन्ते अर्थपरिच्छेदा इत्यर्थः, ते चानन्ताः, एकस्मादेव सूत्रात्तत्तद्धर्मविशिष्टानन्तधर्मात्मकवस्तुप्रतिपत्तेः, अन्ये तु व्याचक्षते-अभिधाना- भिधेयवशतो गमा भवन्ति, ते चानन्ताः पर्यायाः खपरभेदभिन्ना अक्षरार्थपर्याया इत्यर्थः, परितानसा आख्यायन्त इति योग, वसन्तीति त्रसा:-द्वीन्द्रियादयस्ते च परित्ता नानन्ता;, एवं रूपत्वादेव तेषां. अनन्ताः स्थावरा वनस्पतिकायसहिताः, किंभूता एते ?-'सासया कडा निबद्धा निकाइयत्ति शाश्वताः द्रव्यार्थतया अविच्छेदेन प्रवृत्तेः कृताः पर्यायार्थतया प्रतिसमयमन्यथात्वावासे- निवद्धाः-सूत्र एव प्रथिता निकाचिता-नियुक्तिसङ्ग्रहणिहेतूदाहरणादिमिः प्रतिष्ठिता जिनैः प्रज्ञप्ता भावाः-पदार्था अन्येऽप्यजीवादयः 'आधविज्जति'त्ति प्राकृतशैल्या आख्यायन्ते-सामान्यविशेषाभ्यां कथ्यन्त इत्यर्थः, प्रज्ञाप्यन्ते नामादिभेदाभिधानेन, प्ररूप्यन्ते नामादिस्वरूपकथनेन, यथा 'पज्जायाणभिधेय'मित्यादि दर्श्यन्ते उपमामात्रतः 'यथा गौर्गवयस्तथा' इत्यादि, निदर्यन्ते हेतुदृष्टान्तो- पन्यासेन उपदयन्ते उपनयनिगसनाभ्यां संकलनयाभिप्रायतो वेति, सांप्रतमाचाराङ्गग्रहणफलप्रतिपादनायाह-से एव'मित्यादि, स इत्याचाराङ्गग्राहको गृह्यते, ‘एवं आय'त्ति अस्मिन् भावतः सम्यगधीते सत्येवमात्मा भवति, तदुक्तक्रियापरिणामाव्यतिरेकात् स एव भवतीत्यर्थः, इदं च सूत्रं पुस्तकेषु न दृष्टं नन्यां तु दृश्यते इतीह व्याख्यातमिति एवं क्रियासारमेव ज्ञानमिति ख्यापनार्थ क्रि- यापरिणामममिधायाधुना ज्ञानमधिकृत्य आह--'एवं नाय' ति इदमधीत्य एवं ज्ञाता भवति यैथवेहोक्तमिति, 'एवं विनाय'त्ति, वि- विधो विशिष्टो वा ज्ञाता विज्ञाता एवं विज्ञाता भवति, तन्त्रान्तरीयज्ञाता भवति । प ॥१०१११ , 7 NIA ।
निगमनवाय, एवं-अनेन प्रकारेणाचारगोचराविनयाघभिधानरूपेण 'चरणकरणग्ररूपणता आख्यायत' इति चरणं-व्रतश्रमणधर्म- संयमायनेकविध करणं-पिण्डविशुद्धिसमित्याधनेकविध तयोः प्ररुपणता प्ररूपणैव आख्यायते इत्यादि पूर्ववदिति, 'सेतं आयारे'त्ति नदिदमाचारवस्तु अथवा सोऽयमाचारो यः पूर्व दृष्ट इति ॥१॥ से कि तं सूअगडे ? सुअगडे णं ससमाया सूइअंति परसमया सूइज्जति ससमयपरसमया सूइजंति जीवा सूइऑति अजीवा सूइजति जीवाजीया सूइजंति लोगो सूइजंति अलोगो सूइज्जति लोगालोगो सूइजंति, सूअगहे णं जीवाजीवपुण्णपावासवसंवरनिजरणपंधमोक्खावसाणा पयत्या सुइज्जंति, समणाणं अचिरकाल- पन्यइयाणं कुसमयमोहमोहमइमोहियाणं संदेहजायसहजपुद्धिपरिणामसंमझ्याणं पावकरमलिनमइगुणवि- सोहणत्वं असीअस्स किरियावाइयसयस्स चउरासीए अकिरियवाईणं सत्तट्ठीए अण्णाणियवाईणं यत्तीसाए. वेणश्यवाईणं तिरहं तेवहीणं अण्णदिहियसयाणं वूहं किचा ससमए ठाविजंति णाणदिटुंतवयणणिस्सारं मुटु दरिनयंता विधिहवित्थराणुगमपरमसम्भावगुणविसिट्टा मोक्खपहोचारगा उदारा अण्णातमंधकार- दुग्गेमु दीवभूभासोवाणा चेव सिद्धिसुगइगिहुत्तमस्स णिक्योभनिप्पकंपा सुत्तत्था, सुयगडस्स ण परित्ता चायणा संखेजा अणुओगदारा संखेज्जाओ पडियत्तीओ संखेज्जा वेढा संखेज्जा सिलोगा संखेज्जाओ निज्जुत्तीओ, से णं अङ्गयाए दोचे अंगे दो सुयक्खंधा तेवीसं अज्झयणा तेत्तीसं उद्देसणकाला तेत्तीसं समुइसणकाला छत्तीसं पदसहस्साई पयग्गेणं प० संखेज्जा अक्खरा अणंता गमा अर्णता पज्जवा १३७ समवायः श्री समवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥१०२॥ 955456*๑3-555 परित्ता तसा अणंता थावरासासया कडा णिबद्धाणिकाइया जिणपण्णत्ता भावा आघविज्जति पण्णविज्जंति परूविज्जंति निदंसिज्जति उवदंसिज्जति, से एवं आया एवं णाया एवं विण्णाया एवं चरणकरणपरूवणया आघविज्जति पपणविज्जंति परूविज्जति निदंसिज्जति उवदंसिज्जंति, से तं सूअगडे २ ॥ सूत्रं १३७ ॥ 'से किं तं सूयगडे' 'सूच सूचायां सूचनात् सूत्रं सूत्रेण कृतं सूत्रकृतमिति रूढ्योच्यते, 'सूयगडेणं ति सूत्रकृतेन सूत्रकृते वा खसमयाः सूच्यन्ते इत्यादि कण्ड्यं, तथा सूत्रकृतेन जीवाजीवपुण्यपापाश्रवसंवरनिर्जराबन्धमोक्षावसानाः पदार्थाः सूच्यन्ते, तथा 'समणाण'मित्यादि, अत्र श्रमणानां मतिगुणविशोधनार्थ खसमयः स्थाप्यत इति वाक्यार्थः, तत्र श्रमणानां किंभूतानां ?-अचिरका- लप्रवजिताना, चिरकालप्रव्रजिता हि निर्मलमतयो भवन्ति, अहर्निशं शास्त्रपरिचयादहुश्रुतसंपर्काचेति, पुनः किंभूतानां - 'कुसमयमोहमोहमइमोहियाणं ति कुत्सितः समयः-सिद्धान्तो येषां ते कुसमयाः-कुतीथिकास्तेषां मोहा-पदार्थेष्वयथावबोधः कुसमयमोहस्तस्माद्यो मोहः-श्रोतमनोमूढता तेन मतिर्मोहिता-मूढतां नीता येषां ते कुसमयमोहमतिमोहिताः, अथवा कुसमयाः-कुसि- द्धान्तास्तेषां ओघः-संधो मकारस्तु प्राकृतत्वात् तस्माद्यो मोहः-श्रोतमनोमूढता तेन गतिर्मोहिता येषां ते कुसुमयौघमोहमति- मोहिताः अथवा कुसमयानां-कुतीथिकानां मोहो मोघो वा-शुभफलापेक्षया निष्फलो यो मोहस्तेन मतिर्मोहिता येषां ते कुसमयमोह- मोहमतिमोहिताः कुसमयमोघमोहमतिमोहिता वा तेषां, तथा संदेहाः-वस्तुतत्वं प्रति संशयाः कुसमयमोहमतिमोहितानामिति विशेषणसानिध्यात् कुसमयेभ्यः सकाशात् (ते) जाता येषां ते सन्देहजाताः, तथा सहजात्-स्वभावसम्पन्नात् न कुसमयश्रवण- सम्पन्नाद्बुद्धिपरिणामात्-मतिखभावात् संशयो जातो येषां ते सहजचुद्धिपरिणामसंशयिताः सन्देहजाताश्च सहजबुद्धिपरिणाम ॥१०२॥ MARWA मंशयिता ये ते तया तेषां श्रमणानामिति प्रक्रमः, किमत आह-'पापकरो' विपर्ययसंशयात्मकत्वेन कुत्सितप्रवृत्तिनिवन्धनवाद- शुभकम्महेतुरत एव च मलिनः-स्वरूपाच्छादनादनिर्मलो यो मतिगुणो-बुद्धिपर्यायस्तस्स विशोधनाय-निर्मलत्वाधानाय पापकर- मलिनमतिगुणविशोधनार्थ । 'असीयस्स किरियावाइयसयस्सति अशीत्यधिकस्य क्रियावादिशतस्य व्यूहं कृत्वा खसमयः स्थाप्यत इनि योगः, एवं शेपेष्वपि पदेषु क्रिया योजनीयेति, तत्र न कतारं विना क्रिया संभवतीति तामात्मसमयायिनीं वदन्ति ये तच्छी- लात्र ते क्रियावादिनः, ते पुनरात्माद्यस्तित्वप्रतिपतिलक्षणा अमुनोपायेनाशीत्यधिकशतसंख्या विज्ञेयाः-जीवाजीपाश्रववन्धसंवर- निजरापुण्यापुण्यमोक्षाख्यान्नव पदार्थान् विरचग्य परिपाट्या जीवपदार्थस्याधः खपरभेदायुपन्यसनीयौ, तयोरधो नित्यानित्यभेदौ, नयोरप्यधः कालेश्वरात्मनियतिस्वभावभेदाः पश्चन्यसनीयाः, पुनरित्थं विकल्पाः कर्त्तव्याः अस्ति जीवः खतो नित्यः कालत इत्येको विकल्पो, विकल्पार्थवायं-विद्यते खल्वात्मा स्वेन रूपेण नित्यश्च कालवादिनः, उक्तेनैवाभिलापेन द्वितीयो विकल्प ईश्वरकारणिकस्स, तृतीयः आत्मवादिनचतुर्थी नियनिवादिनः पञ्चमः स्वभाववादिनः, एवं स्वत इत्यपरित्यजता लव्याः पञ्च विकल्पाः, परत इत्यनेनापि पथ लम्पन्ने, नित्यत्यापरित्यागेन चैते दश विकल्पाः, एवमनित्यत्वेनापि दशैव,एवं विंशतिर्जीवपदार्थेन लब्धाः, अजीवादिष्वप्यष्टा- म्वेवमेव प्रतिपदं विंशतिर्विकल्पानामतो विंशतिर्नवगुणा शतमशीत्युत्तरं क्रियावादिनामिति, 'चउरासीए अकिरियवाईणति एतेपां च मरूपं यथा नन्द्यादिषु तथा वाच्यं, नवरमेतद्याख्याने पुण्यापुण्यवर्णाः सप्त पदार्थाः स्थाप्यन्ते, तदधः स्वतः परतश्चेति पदद्वयं, नदधः कालादीनां पाठी यदृच्छा न्यस्यते, ततच नास्ति जीवः स्वतः कालत इत्येको विकल्पः, एवमेते चतुरशीतिर्भवन्ति । 'सत्तट्ठीए अन्नाणियमाईणनि एतेऽपि नथैव, नवरं जीवादीमय पदार्थानुत्पत्चिदशमानुपरि व्यवस्थाप्याधः सश सदादयः स्थाप्याः, तद्यथा-
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
१३७
समवाया
त्तिः
॥१०३॥
सत्त्वमसत्त्वं सदसचमवाच्यत्वं सदवाच्यत्वमसदवाच्यत्वं सदसदवाच्यत्वमिति, तत्र को जानाति जीवस्य सत्त्वमित्येको विकल्पः,
एवमसच्चमित्यादि, तत एते सप्त नवकास्त्रिषष्टिः, उत्पत्तेस्त्वाद्या एव चत्वारो वाच्याः, इत्येवं सप्तषष्टिरिति, तथा 'बत्तीसाए
वेणइयवाईणं'ति एते चैवं-सुरनृपतिज्ञातियतिस्थविराधममातृपिदणां प्रत्येकं कायवाङ्मनोदानैश्चतुर्द्धा विनयः कार्य इत्यभ्युपगमवन्तो
द्वात्रिंशदिति । एवं चैतेषां चतुणों वादिप्रकाराणां मीलने त्रीणि त्रिषष्टयधिकानि अन्यदृष्टिशतानि भवन्त्यत उच्यते-'तिण्ह'मित्यादि,
'वूहं किच'त्ति प्रतिक्षेपं कृत्वा 'खसमयो' जैनसिद्धान्तः स्थाप्यते, यत एवं सूत्रकृतेन विधीयते अतस्तत्सूत्रार्थयोः स्वरूपमाह-'नाणे
त्यादि, नाना-अनेकविधाः बहुभिः प्रकाररित्यर्थः, 'दिद्वंतवयणनिस्सारं ति स्याद्वादिना पूर्वपक्षीकृतानां प्रावदिनां स्वपक्षस्थापनाय
यानि दृष्टान्तवचनान्युपलक्षणत्वाद्धेतुवचनानि च तदपेक्षया निस्सारं-सारताशून्यं परेषां मतमिति गम्यते, सुष्टु-पुनरप्रतिक्षेप-
णीयत्वेन दर्शयन्तौ-प्रकटयन्तौ तथाविधश्चासौ सत्पदप्ररूपणाधनेकानुयोगद्वाराश्रितत्वेन विस्तारानुगमश्च-अनुगमनीयानेकजीवादि-
तत्वानां विस्तरप्रतिपादनं विविधविस्तारानुगमः तया परमसद्भावः-अत्यन्तसत्यता वस्तूनामैदम्पर्यमित्यर्थस्तावेव गुणौ ताभ्यां विशिष्टौ
विविधविस्तारानुगमपरमसद्भावगुणविशिष्टौ'मोक्खपहोयारगति मोक्षपथावतारको,सम्यग्दर्शनादिषु प्राणिनां प्रवर्तकावित्यर्थः,'उदार'त्ति
उदाराः सकलसूत्रार्थदोषरहितत्वेन निखिलतग्गुणसहितत्वेन च, तथाऽज्ञानमेव तमः-अन्धकारमात्यन्तिकान्धकारमथवा प्रकृष्टमज्ञान-
मज्ञानतम तदेवान्धकारमझानतमोऽन्धकारमज्ञानतमोऽन्धकारमज्ञानतमान्धकारं वा तेन ये दुर्गा-दुरधिगमास्ते तथा तेषु तत्त्वमार्गे-
विति गम्यते 'दीवभूय'ति प्रकाशकारित्वाद्दीपोपमौ 'सोवाणा चेवति सोपानानीव-उन्नतारोहणमार्गविशेष इव सिद्धिसुगतिगृहो-
समस्य-सिद्धिलक्षणा सुगतिः सिद्धिसुगतिरथवा सिद्धिश्च सुगतिश्च-सुदेवत्वसुमानुषत्वलक्षणा सिद्धिसुगती तल्लक्षणं यद्गृहाणामुत्तम-
॥१०॥
गृहोत्तमं वरप्रासादस्तस्य सिद्धिसुगतिगृहोत्तमस्यारोहण इति गम्यते 'निक्खोभनिष्पकंपत्ति निःक्षोभौ वादिना क्षोभयितुं-चालयितुम शक्यत्वात् निष्प्रकम्पौ स्वरूपतोऽपीपद्व्यभिचारलक्षणकम्पाभावात् , कावित्याह ?-'सूत्रार्थी सूत्रं चार्थश्च नियुक्तिभाष्यसङ्ग्रहणिवृत्ति- चूर्णिपजिकादिरूप इति सूत्राथौं, शेष कण्ट्यं यावत् 'सेत्तं सूयगडे'त्ति, नवरं त्रयस्त्रिंशदुद्देशनकालाः-'चउ ४ तिय ३ चउरो ४ दो २ दो २ एकास्स चेव हूंति एकसरा । सत्तेव महज्झयणा एगसरा वीयसुयखंधे ॥१॥' इत्यतो गाथातोऽवसेया इति ॥ २॥ से कितं ठाणे ?, ठाणेणं ससमया ठाविजन्ति परसमया ठाविनंति ससमयपरसमया ठाविज्जति जीवा ठाविनंति अजीवा ठाविजंति जीवाजीवा० लोगा० अलोगा० लोगालोगा ठाविनंति, ठाणेणं दब्बगुणखेत- कालपज्जव पयत्थाणं-सेला सलिला य समुदा सूरभवणविमाण आगर णदीओ। णिहिओ पुरिसज्जाया सरा य गोत्ता य जोइसंचाला ॥ १ ॥ एअविवत्तव्वयं दुविह जाव दसविहवत्तव्ययं जीवाण पोग्गलाण य लोगहा च णं परवणया आधविज्जंति, ठाणस्स णं परित्ता वायणा संखेज्जा अणुओगदारा संसेजाओ पडिवत्तीओसंसेजा वेढा संखेजा सिलोगा संखेज्जाओसंग्गणीओ, से णं अंगट्टयाए तइए अंगे एगे सुयक्खंध वस अज्झयणा एकवीसं उद्देसणकाला बावत्तरि पयसहस्साइं पयग्गेणं प०, संखेज्जा अक्खरा अणंता पजवा परित्ता तसा अणंता थावरा सासया कडा णिवद्धा णिकाइया जिणपण्णत्ता भावा आघयिजति पण्णविनंति परूविजंति निदंसिर्जति उवदंसिजंति, से एवं आया एवं णाया एवं विण्णाया एवं चरणकरण- परूवणया आघविजंति, सेत्तं ठाणे ३ सुनं १३८ ।
१३८
समनायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१०४॥
'से किं तं ठाणे' इत्यादि, अथ किं तत् स्थान १, तिष्ठन्त्यसिन पतिपाद्यतया जीवादय इति स्थानं, तथा चाह-'ठाणेण मित्यादि,
स्थानेन स्थाने वा जीवाः स्थाप्यन्ते यथावस्थितखरूपप्रतिपादनायेति हृदयं, शेष प्रायो निगदसिद्धमेव, नवरं ठाणेण इत्यस्य पुनरु-
चारणं सामान्येनैव पूर्वोक्तस्यैव स्थापनीयविशेषप्रतिपादनाय वाक्यान्तरमिदमिति ज्ञापनार्थ, तत्र 'दबगुणखेत्तकालपजाति प्रथमा-
बहूवचनलोपाद्व्यगुणक्षेत्रकालपर्यवाः पदार्थानां-जीवादीनां स्थानेन स्थाप्यन्ते इति प्रक्रमः, तत्र द्रव्यं द्रव्यार्थता यथा जीवास्ति-
कायोऽनन्तानि द्रव्याणि गुणः-स्वभावो यथोपयोगखभावो जीवः क्षेत्रं-यथा असंख्येयपदेशावगाहनोऽसौ, कालो यथा
अनाद्यपर्यवसितः, पर्यवाः-कालकृता अवस्था यथा नारकत्वादयो बालत्वादयो वेति, 'सेला' इत्यादि गाथाविशेषः, तत्र शैला-
हिमवदादिपर्वताः स्थाप्यन्ते स्थानेनेति योगः सर्वत्र, सलिलाश्च गङ्गाद्या महानद्यः समुद्राः लवणादयः सूराः-आदित्या भवनानिः-
असुरादीनां विमानानि चन्द्रादीनां आकराः-सुवर्णाद्युत्पत्तिभूमयो नद्यः-सामान्या महीकोसीप्रभृतयो निधयः-चक्रवर्तिसम्बन्धिनो
नैसर्पादयो नव 'पुरिसजाय'त्ति पुरुषप्रकारा उन्नतप्रणतादिभेदाः पाठान्तरेण 'पुस्सजोय'चि उपलक्षणत्वात् पुष्यादिनक्षत्राणां चन्द्रेण
सह पश्चिमाग्रिमोभयप्रमईकादियोगाः खराश्च-षड्जादयः सप्त गोत्राणि च-काश्यपादीनि एकोनपश्चाशत् , 'जोइसंचालय'त्ति
ज्योतिष:-तारकरूपस्य सञ्चलनानि "तिहिं ठाणेहिं तारारूवे चलेजा' इत्यादिना सूत्रेण स्थाप्यन्ते स्थानेनेति प्रक्रमः । १। तथा
एकविधं च तद्वक्तव्यं च-तदभिधेयमित्येकविधवक्तव्यं प्रथमे अध्ययने स्थाप्यत इति योगः, एवं द्विविधवक्तव्यकं द्वितीयेऽध्ययने,
एवं तृतीयादिषु यावद्दशविधवक्तव्यकं दशमेऽध्ययने, तथा जीवानां पुद्गलानां च परूपणताऽऽख्यायत इति योगः, तथा 'लोगट्ठाई
च 'ति लोकस्थायिनां च-धमाधम्मास्तिकायादीनां परूपणता-प्रज्ञापना, शेषमाचारसूत्रव्याख्यानवबसेयं, नवरमेकविंशति-
॥१०४॥
महेगनकालाः, कथं १, द्वितीयकृतीयचतुर्थेष्वध्ययनेषु चत्वारश्चत्वार उद्देशकाः पञ्चमे त्रय इत्येते पञ्चदश, शेपास्तु पट्, पण्णामध्यय- नानां पढदेशनकालत्वादिति 'बावत्तरि पदसहस्साईति अष्टादशपदसहस्रमानादाचाराद्विगुणत्वात् सूत्रकृतस्य ततोऽपि द्विगुणत्वात् सानस्पति ॥३॥ से किं नं समवाए ?, समवापणं ससमया सूइजंति परसमया सूइजंति ससमयपरसमया सूइजति जाव लोगालोगा सूइअंति, समयाएणं एकाइयाणं एगहाणं एगुत्तरियपरिवुड्ढीए दुवालसंगस्स य गणिपिडगस्स पल्लवग्गे समणुगाइजइ ठाणगसयस्स यारसविहवित्थरस्स सुयणाणस्स जगजीवहियस्स भगवओ समासेणं समोयारे आहिति, तत्य य णाणाविहप्पगारा जीवाजीवा य वणिया वित्थरेण अवरेवि अ बहुविहा वि- सेसा नरगतिरियमणुअसुरगणाणं आहारुस्सासलेसाआवाससंखआययप्पमाण उववायचवणउग्गहणोवहि- वेषणविहाणउवओगजोगइंदियकसाय विविहा य जीवजोणी विक्ग्वंभुस्सेहपरिरयप्पमाणं विहिविसेसा य मंदरादीणं महीधराणं कुलगरतित्थगरगणहशणं सम्मत्तभरहा हिवाण चक्रीणं चेव चकहरहलहराण य वा- माण य निगमा य समाए गए अण्णे य एकमाइ एत्य वित्थरेणं अत्था समाहिज्जति, समवायस्सणं परित्ता वायग्गा जाव से गं अजयाए चउत्थे अंगे एगे अज्झयणे एगे सुयनलंधे एगे उद्देसणकाले एगे चउयाले पद- महस्से पदग्गेणं प० संखेजाणि अक्खराणि जाव चरणकरणपस्वणवा आघविजंति, सेत्तं समवाए ४ ॥ रायं १३९॥
श्रीसमवा- १३८ समनायः यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥१०४॥ 'से किं तं ठाणे' इत्यादि, अथ किं तत् स्थानं?, तिष्ठन्त्यसिन् प्रतिपाद्यतया जीवादय इति स्थानं, तया चाह-'ठाणेण'मित्यादि, स्थानेन स्थाने वा जीवाः स्थाप्यन्ते यथावस्थितखरूपप्रतिपादनायेति हृदयं, शेपं प्रायो निगदसिद्धमेव, नवरं ठाणेण इत्यस्य पुनरु- चारणं सामान्येनैव पूर्वोक्तस्यैव स्थापनीयविशेषप्रतिपादनाय वाक्यान्तरमिदमिति ज्ञापनार्थ, तत्र 'दबगुणखेत्तकालपजबत्ति प्रथमा- बहूवचनलोपाद्व्यगुणक्षेत्रकालपर्यवाः पदार्थानां-जीवादीनां स्थानेन स्थाप्यन्ते इति प्रक्रमः, तत्र द्रव्यं द्रव्यार्थता यथा जीवास्ति- कायोऽनन्तानि द्रव्याणि गुणः-स्वभावो यथोपयोगस्वभावो जीवः क्षेत्रं-यथा असंख्येयप्रदेशावगाहनोऽसौ, कालो यथा अनाद्यपर्यवसितः, पर्यवाः-कालकृता अवस्था यथा नारकत्वादयो बालत्वादयो वेति, 'सेला' इत्यादि गाथाविशेषः, तत्र शैला- हिमवदादिपर्वताः स्थाप्यन्ते स्थानेनेति योगः सर्वत्र, सलिलाश्च गङ्गाद्या महानद्यः समुद्राः लवणादयः सूराः-आदित्या भवनानि:- असुरादीनां विमानानि चन्द्रादीनां आकरा:-सुवर्णाद्युत्पत्तिभूमयो नद्यः-सामान्या महीकोसीप्रभृतयो निधयः-चक्रवर्तिसम्बन्धिनो नैसर्पादयो नव 'पुरिसजाय'त्ति पुरुषप्रकारा उन्नतप्रणतादिभेदाः पाठान्तरेण 'पुस्सजोय'त्ति उपलक्षणत्वात् पुष्यादिनक्षत्राणां चन्द्रेण सह पश्चिमाग्रिमोभयप्रमईकादियोगाः खराश्च-षड्जादयः सप्त गोत्राणि च-काश्यपादीनि एकोनपश्चाशत् , 'जोइसंचालय'त्ति ज्योतिपः-तारकरूपस्य सञ्चलनानि 'तिहिं ठाणेहिं तारारूवे चलेजा' इत्यादिना सूत्रेण स्थाप्यन्ते स्थानेनेति प्रक्रमः । १। तथा एकविधं च तद्वक्तव्यं च-तदभिधेयमित्येकविधवक्तव्यं प्रथमे अध्ययने स्थाप्यत इति योगः, एवं द्विविधवक्तव्यकं द्वितीयेऽध्ययने, एवं तृतीयादिषु यावद्दशविधवक्तव्यकं दशमेऽध्ययने, तथा जीवानां पुद्गलानां च परूपणताऽऽख्यायत इति योगः, तथा 'लोगट्ठाई चणति लोकस्थायिनां च-धर्माधर्मास्तिकायादीनां परूपणता-प्रज्ञापना, शेषमाचारसत्रव्याख्यानवदवसेयं, नवरमेकविंशति- ॥१०४॥ 1 कहेगनकाला!, कथं ?, द्वितीयत्तीयचतुर्थेष्वध्ययनेषु चत्वारश्चत्वार उद्देशकाः पञ्चमे त्रय इत्येते पञ्चदश, शेपास्तु पद्, पण्णामध्यय- नानां पदेशनकालत्वादिति 'पावत्तरि पदसहस्साईति अष्टादशपदसहस्रमानादाचाराद्विगुणत्वात् सूत्रकृतस्य ततोऽपि द्विगुणत्वात् सानोति ॥३॥ से किं तं समवाए ?, समवागणं ससमया सूइजंति परसमया सूइजंति ससमयपरसमया सूइजंति जाव लोगालोगा सूअंति, समवाएणं एकाइयाणं एगहाणं एगुत्तरियपरिवुड्ढीप दुवालसंगस्स य गणिपिडगस्स पहलवग्गे समणुगाइजड़ ठाणगसयस्स यारसविहवित्थरस्स सुयणाणस्स जगजीवहियस्स भगवओ समासेणं सनोयारे आहिति, तत्य य णाणाविहप्पगारा जीवाजीवा य वणिया वित्थरेण अवरेवि अ वहुविहा वि- सेसा नरगतिरियमणुअसुरगणाणं आहारुस्सासलेप्ताआवाससंखआययप्पमाण उववायचवणउग्गहणोवहि- पेगणविहाणउवओगजोगइंदियकसाय विविहा य जीवजोणी विक्रलंभुस्सेहपरिरयप्पमाणं विहिविसेसा य मंपरादीणं महीधराणं कुलगरतित्थगरगणहशणं सम्मत्तभरहाहिवाण चक्कीणं चेव चकहरहलहराण य वा- साण य निगमा य समाए गए अण्णे य पचमाइ एत्य वित्थरेणं अत्था समाहिज्जंति, समवायस्सणं परित्ता शायणा जाव से णं अङ्गट्टयाए चउत्थे अंगे एगे अज्झयणे एगे सुयक्खंधे एगे उद्देसणकाले एगे चउयाले पद- सहस्से पदग्गेणं प० संग्वेजाणि अक्खराणि जाव चरणकरणपरूवणया आघविजंति, सेत्तं समवाए ४ ॥ सूत्रं १३०॥
१३९ समवायः SAESS श्री समवा. यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥१०५॥ 'से किं तमित्यादि, अथ कोऽसौ समवायः, सूत्रेषु प्राकृतत्वेन वकारलोपात् समाये इत्युक्तं, समवायनं समवायः सम्यक् परिच्छेद इत्यर्थः, तद्धेतुश्च ग्रन्थोऽपि समवायः, तथा चाह-समवायेन समवाये वा खसमयः सूच्यन्ते इत्यादि कष्ठ्यं, तथा समवा- येन समवाये वा 'एगाइयाण ति एकद्वित्रिचतुरादीनां शतान्तानां कोटाकोव्यन्तानां वा 'एगत्थाण'ति एके च ते अाश्चेत्येकार्थास्तेषां अयमर्थः एकेपा केपाश्चित् न सर्वेषां निखिलानां वक्तुमशक्यत्वादर्था नाजीवादीनां 'एगुत्तरिय'त्ति एक उत्रो यस्यां सा एकोत्तरा सैव एकोत्तरिका, इह प्राकृतत्वात् हृखत्वं, परिवुड्ढिय'त्ति परिवृद्धिश्चेति समनुगीयते समवायेनेति योगः, तत्र च परिवर्द्धनं संख्यायाः समवसेयं, चशब्दस्य चान्यत्र सम्बन्धादेकोत्तरिका अनेकोतरिका च, तत्र शतं यावदेकोतरिका परतोऽनेकोत्तरिकेति, तथा द्वादशा- गस च गणिपिटकस्य 'पल्लवग्गेत्ति पर्यवपरिमाणं अभिधेयादितद्धर्मसंख्यानं यथा 'परित्ता तसा' इत्यादि पर्यवशद्धस्य च 'पल्लव'त्ति निर्देशः माकृतत्वात् पर्यङ्कः पल्यङ्क इत्यादिवदिति, अथवा पल्लवा इव पल्लवा:-अवयवास्तत्परिमाणं "समणुगाइज्जति'त्ति-समनुगीयते- प्रतिपाद्यते, पूर्वोक्तमेवार्थ प्रपञ्चयन्नाह-'ठाणगसयस्सति स्थानकशतस्यैकादीनां शतान्तानां संख्यास्थानानां तद्विशेषितात्मादि- पदार्थानामित्यर्थः, तथा द्वादशविधो विस्तरो यस्याचारादिभेदेन तत् द्वादशविधविस्तरं तस्य श्रुतज्ञानस्य-जिनप्रवचनस्य, किंभूतस्य:- जगज्जीवहितस्य, 'भगवत' श्रुतातिशययुक्तस्य 'समासेन' संक्षेपेण समाचारः-प्रतिस्थानं प्रत्यङ्गं च विविधाभिधायकत्वलक्षणो व्यवहार आहिज्जइ'चि आख्यायते, अथ समाचाराभिधानानन्तरं यदुक्तं तदभिधातुमाह-'तत्थ येत्यादि, 'तत्थ यत्ति तत्रैव समवाये इति योगः नानाविधः प्रकारो येषां ते नानाविधप्रकाराः तथाहि-एकेन्द्रियादिभेदेन पञ्चप्रकारा जीवाः पुनरेकैकः प्रकारः पर्या तापर्याप्तादिभेदेन नानाविधः, 'जीवाजीवा यत्ति जीवा अजीवाश्च वर्णिता 'विस्तरेण' महता वचनसन्दर्भण अपरेऽपिच बहुविधा 'विशेषा' RSSRE - . ॥१०५॥ 15 SARAS जीवाजीवघी वर्णिता इति योगः, तानेर लेशत आह-'नरय' त्यादि 'नरयेत्ति निवासनिवासिनामभेदोपचारान्नारकाः, ततश्च नारक- निर्यग्मनुजमुरगणानां सम्बन्धिन आहारादयः, तत्र आहारः-ओजआहारादिराभोगिकानाभोगिकस्वरूपोऽनेकधा उच्छ्वासोऽनुसमयादि- कालभेदेनानेकधा लेश्या कृष्णादिका पोढा आवाससंख्या यथा नरकावासानों चतुरशीतिर्लक्षाणीत्यादिका आयतप्रमाणमावासानामेव संग्यानासंख्यानयोजनायामता उपलक्षणत्वादस्य विष्कम्भवाहल्यपरिधिमानान्यप्यत्र द्रष्टव्यानि, उपपात एकसमयेनैतावतामेतावता या कालव्यवघानेनोत्पत्तिः च्यवनमेकसमयेनैतावतामियता वा कालव्यवधानेन भरणं, अवगाहना-शरीरप्रमाणमङ्गुलासंख्येयभागादि अधिः-अकुलासंख्येयभागक्षेत्रविषयादि वेदना-शुभाशुभस्वभावा विधानानि-भेदा यथा सप्तविधा नारका इत्यादि उपयोगः- आभिनिचोधिकादिदिशाविधः योगः-पञ्चदशीवधः इन्द्रियाणि-पञ्च द्रव्यादिभेदाद् विंशतिर्वा श्रोत्रादिच्छिद्राद्यपेक्षयाऽष्टौ वा कपायाः-क्रोधादयः आहारश्वोच्छ्वासश्चेत्यादिर्द्वन्द्वस्ततः कपायशब्दात्प्रथमाबहुवचनलोपो द्रष्टव्यः तथा विविधा च जीवयोनिः- सचित्तादिकं जीवानामुत्पत्तिस्थानं, तथा विष्कम्मोत्सेधपरिरयप्रमाणं विधिविशेषाश्च मन्दरादीनां महीधराणामिति, तत्र विष्कम्भो- विस्तार उत्सेधः-उचत्वं परिरयः-परिधिः विधिविशेपा इति विधयो-भेदा यथा मन्दरा जम्बूद्वीपीयधातकीखण्डीयपौष्करार्द्धिकभेदात्- विधा तद्विशेषस्तु जम्बूद्वीपको लक्षोचः शेषास्तु पञ्चाशीतिसहस्रोच्छ्तिा इति, एवमन्येष्वपि भावनीयं, तथा कुलकरतीर्थकरगणघराणां नयं समस्तभरताधिपानां-चक्रिणां चैव तथा चक्रधरहलधराणां च विधिविशेषाः समाश्रीयन्त इति योगः, तथा वाणां च-भरतादि क्षेत्राणां निर्गमाः-पूर्वेभ्यः उत्तरेपामाधिक्यानि 'समाए'त्ति समवाये चतुर्थे अङ्गे वर्णिता इति प्रक्रमः, अथैतनिगमयन्नाह-एते गोकाः पदार्था अन्ये च घनतनुयातादयः पदार्थाः, एत्रमादयः- एवंप्रकाराः अत्र समवाये विस्तरेणार्थाः समाश्रीयन्ते, अविपरीत- स
१४०
समवायः
श्री समवा
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥१०६॥
खरूपगुणभूषिता घुद्धयाऽङ्गीक्रियन्त इत्यर्थः, अथवा समस्यन्ते-कुप्ररूपणाभ्यः सम्यमरूपणायां क्षिप्यन्ते, शेष निगदसिद्धमानि-
गमनादिति ॥५॥
से किं तं वियाहे ?, वियाहेणं ससमया विाहिजंति परसमया विआहिजंति ससमयपरसमया विआ-
हिजंति जीवा विआहिजंति अजीवा विआहिजंति जीवाजीवा विआहिज्जति लोगे विआहिज्जइ अलोए
वियाहिजइ लोगालोगे विआहिजइ, वियाहेणं नाणाविहरनरिंदरायरिसिविविहसंसइअपुच्छियाणं जिणेणं
वित्थरेण भासियाणं दव्वगुणखेत्तकालपजवपदेसपरिणामजहच्छिट्टियभावअणुगमनिक्खेवणयप्पमाणसुनि-
उणोवकमविविहप्पकारपगडपयासियाणं लोगालोगपयासियाणं संसारसमुद्दरुंदउत्तरणसमत्थाणं सुरवइसं-
पूजियाणं भवियजणपयहिययाभिनंदियाणं तमरयविद्धंसणाणं सुविठ्ठदीवभूयईहामतिबुद्धिवद्धणाणं छत्ती-
ससहस्समणूणयाणं वागरणाणं दसणाओ सुयत्थबहुविहप्पगारा सीसहियत्था य गुणमहत्था, वियाहस्स णं
परित्ता वायणा संखेजा अणुओगदारा संखेजाओ पडिवत्तीओ संखेज्जा वेढा संखेजा सिलोगा संखेजाओ
निज्जुत्तीओ, से णं अंगठ्ठयाए पश्चमे अंगे एगे सुयक्खंघे एगे साइरेगे अज्झयणसते दस उद्देसगसहस्साई
दस समुद्देसगसहस्साई छत्तीसं वागरणसहस्साई चउरासीई पयसहस्साई पयग्गेणं पग्णत्ता, संखेजाई
अक्खराइं अणंता गमा अणंता पज्जवा परित्ता तसा अणंता थावरा सासया कडा णिबद्धा णिकाइया
जिणपण्णत्ता भावा आघविज्जति पण्णविज्जंति परूविज्जति निदंसिज्जति उवदंसिज्जंति, से एवं आया
**S
45
॥१०६॥
से एवं णाया एवं विणाया एवं चरणकरणपख्वणया आयविनंति, सेत्तं वियाहे ५॥ सूत्रं १४०॥ 'मे कि तं वियाहे' इत्यादि, अथ केयं व्याख्या ?, व्याख्यायन्ते अर्था यस्यां सा व्याख्या, वियाहे इति च पुंल्लिङ्गनिर्देशः प्राकृत- वान्, 'वियाहेण ति व्याख्यया व्याख्यायां वा ससमया इत्यादीनि नव पदानि मूत्रकृतवर्णके व्याख्यातत्वादिह कण्ट्यानि, 'वियाहे 'मित्यादि, नानाविधैः सुरैः नरेन्द्रः राजपिभिश्च 'विविहसंसइय'त्ति विविधसंशयितैः-विविधसंशयवद्भिः पृष्टानि यानि तानि तथा तेषां नानाविधमुरनरेन्द्रराजऋपिविविधर्मशयितपृष्टानां व्याकरणानां पत्रिंशत्सहस्राणां दर्शनात् श्रुतार्था व्याख्यायन्त इति पूर्वापरेण वाक्यमंबन्धा, पुनः किंभूतानां व्याकरणानां ?-'जिनेनेति भगवता महावीरेण 'वित्थरेण भासियाण' विस्तरेण भणितानामित्यर्थः, पुनः किंभूतानां ?-'दव्वेत्यादि, द्रव्यगुणक्षेत्रकालपर्यवप्रदेशपरिणामावस्थायथास्तिभावाऽनुगमनिक्षेपनयप्रमाणसुनिपुणोपक्रमैविविध- प्रकारः प्रकटः प्रदर्शितो यैाकरणैस्तानि तथा तेषां, तत्र द्रव्याणि-धर्मास्तिकायादीनि गुणा-ज्ञानवर्णादयः क्षेत्रं-आकाशं काल:- ममयादिः पर्ययाः-खपरभेदभिन्ना धाः अथवा कालकृता अवस्था नवपुराणादयः पर्यवाः प्रदेशा-निरंशावयवाः परिणामा:-अवस्था- तोऽवस्थान्तरगमनानि यथा-येन प्रकारेणास्तिभावः अस्तित्वं-सत्ता यथाऽस्तिभावं अनुगमः-संहितादिव्याख्यानप्रकाररूपः उद्देश- निर्देशनिर्गमादिद्वारकलापात्मको वा निक्षेपो-नामस्थापनाद्रव्यभावैर्वस्तुनो न्यासः 'नयप्रमाणं' नया-नैगमादयः सप्त.द्रव्यास्तिक- पर्यायान्तिकभेदान् माननयक्रियानयभेदान्नित्रयरव्यवहारभेदाद्वा द्वौ ते एव तावेश्याप्रमाणं-वस्तुतत्चपरिच्छेदनं नयप्रमाणं तथा सु- निपुणः मुमुक्ष्मो मुनिपुणो-चा मुष्ठ निश्चितगुण उपक्रमः-आनुपूर्व्यादिः, विविधप्रकारता चैपां भेदभणनत एवोपदर्शितेति, पुनः किंभूनानां व्याकरणानां ?, लोकालोको प्रकाशितौ येपु तानि तथा तेषां, तथा 'संसारसमुद्रुंदउत्तरणसमत्थाग'ति संसारसमुद्रस
१४०
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय.
वृत्तिः
॥१०७॥
रुंदस-विस्तीर्णस्य उत्तरणे-तारणे समर्थानामित्यर्थः अत एव सुरपतिसंपूजितानां-प्रच्छकनिर्णायकपूजनात् सूक्तत्वेन श्लाधितत्वाद्वा
तथा 'भवियजणपयहिययाभिणंदियाणति भव्यजनानां-भव्यप्राणिनां-प्रजा लोको भव्यजनप्रजा भव्यजनपदो वा तस्यास्तस्य वा
हृदयैः-चित्तेरभिनन्दितानां अनुमोदितानामिति विग्रहा, तथा तमोरजसी-अज्ञानपातके विध्वंसयति-नाशयति यत्तत्तमोरजोविध्वंसं
तच तद् ज्ञानं च तमोरजोविध्वंसज्ञानं तेन सुष्ठु दृष्टानि-निर्णीतानि यानि तानि तथा अत एव तानि च तानि दीपभूतानि-चेति,
अतएव तानि ईहामतिबुद्धिवर्द्धनानि चेति, तेषां तमोरजोविध्वंसज्ञानसुदृष्टदीपभूतेहामतिवुद्धिवर्द्धनानां, तत्र ईहा-वितर्को मतिः-
अवायो निश्चय इत्यर्थः बुद्धिः-औत्पत्तिक्यादिचतुर्विधेति, अथवा तमोरजोविध्वंसनानामिति पृथगेव पदं पाठान्तरेण सुदृष्टदीपभूता-
नामिति च, तथा 'छत्तीससहस्समणूणयाणं'ति अन्यूनकानि पत्रिंशत् सहस्राणि येषां तानि तथा, इह मकारोऽन्यथा पदनिपातश्च
प्राकृतत्वादनवद्य इति, 'वागरणाणति व्याक्रियन्ते-प्रश्नानन्तरमुत्तरतयाऽभिधीयन्ते निर्णायकेन यानि तानि व्याकरणानि तेषां दर्श-
नात-प्रकाशनादुपनिवन्धनादित्यर्थः, अथवा तेषां दर्शना-उपदर्शका इत्यर्थः, कइत्याह-'सुतत्थबहुविहप्पयारे'त्ति श्रुतविषया अर्थाः श्रु-
तार्था अभिलाप्यार्थविशेषा इत्यर्थः श्रुता वा आकर्णिता जिनसकाशे गणधरेण ये अर्थास्ते श्रुतार्थाः, अथवा श्रुतमिति सूत्रं अर्था-निर्यु-
ज्यादय इति श्रुतार्थास्ते च ते बहुविधप्रकाराश्चेति विग्रहः श्रुतार्थानां वा बहवो विधा:-प्रकारा इति विग्रहः, किमर्थ ते व्याख्यायन्त
इत्याह-'शिष्यहितार्थाय' शिष्याणां हित-अनर्थप्रतिघातार्थप्राप्तिरुपं तदेवार्थः पार्थ्यमानत्वात्तस्य तसै इति, किंभूतास्ते अत आह-
गुणहस्ता-गुण एवार्थप्राप्त्यादिलक्षणो हस्त इव हस्तः प्रधानावयवो येषां ते तथा (गुणमहत्था-गुणोत्सवार्थाः), 'वियाहस्से' त्यादि तु
निगमनान्तं सूत्रसिद्ध, नवरं शतमिहाध्ययनस्य संज्ञा, चतुरशीतिः पदसहस्राणि पदाणेति समवायापेक्षया द्विगुणताया इहानाश्रयण-
॥१०७॥
दन्यथा तद्विगुणत्वे दे लक्ष अष्टाशीतिः सहस्राणि च भवन्तीति ॥ ५॥ से किंतं णायाधम्मकहाओ, णायाधम्मकहासु णं णायाणं णगराई उज्जाणाई चेइआई वणखंडारायाणो ५ अम्मापियरो समोसरणाई धम्मायरिया धम्मकहाओ इहलोइयपरलोइअइड्दीविसेसा १० भोगपरिचाया पवज्जाओ सुयपरिग्गहातवोरहाणाइं परियागा १५ संलेहणाओ भत्तपचक्खाणाइं पाओवगमणाई देव- लोगगमणाई सुकुलपञ्चायायाई २० पुणयोहिलाभा अंतकिरियाओ २२ य आपविजंति जाव नायाधम्मक- हासु णं पञ्वइयाणं विणयकरणजिणसामिसासणवरेसंजमपईण्णपालणधिइमइववसायदुव्यलाणं १ तवनि- यमतवोवहाणरणदुद्धरभरभग्गयणिस्सहयणिसिट्ठाणं २ घोरपरीसहपराजियाणं सहपारद्धरुद्धसिद्धालयम- ग्गनिग्गयाणं ३ विसयसुतुच्छआसावसदोसमुच्छियाणं ४ विराहियचरित्तनाणदंसणजइगुणविविहप्पयार- निस्सारसुन्नायणं ५ संसारअपारदुक्खदुग्गइभवविविहपरंपरापवंचा ६ धीराण य जियपरिसहकसायसे- पणधिश्वणियसंजमउच्छाहनिच्छियाणं ७ आराहियनाणदंसणचरित्तजोगनिस्सल्लसुद्धसिद्धालयमग्गमभि- मुहाणं सुरभवणविमाणसुक्खाई अणोवमाई भुत्तूण चिरं च भोगभोगाणि ताणि दिव्वाणि महरिहाणि ततो य कालकमचुयाण जह य पुणो लद्वसिद्धिमग्गाणं अंतकिरिया चलियाण य सदेवमाणुस्सधीरकरणका. रणाणि योषणअणुसासणाणि गुणदोसदरिसणाणि दिट्टते पच्चये य सोऊण लोगमुणिणो जहट्टियसासण- मि जरमरणनासणकरे आराहिअसंजमा य सुरलोगपडिनियत्ता ओवेन्ति जह सासयं सिर्व सव्वदुक्ख-
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥१०॥
मोक्खं, एए अण्णे य एवमाइअत्था वित्थरेण य, णायाधम्मकहासु णं परित्ता वायणा संखेजा अणुओगदा-
रा जाव संखेज्जाओ संगहणीओ, से णं अंगठ्याए छठे अंगे दो सुअक्खंधा एगूणवीसं अज्झयणा,ते समा-
सओ दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-चरिता य कप्पिया य, दस धम्मकहाणं वग्गा, तत्थ णं एगमेगाए धम्मकहाए
पंच पंच अक्खाइयासयाई एगमेगाए अक्खाइयाए पंच पंच उवक्खाइयासयाई एगमेगाए उवक्खाइयाए पंच
पंच अक्खाइयउवक्खाइयासयाई एवमेव सपुब्वावरेणं अद्भुटाओ अक्खाइयाकोडीओ भवंतीति मक्खायाओ,
एगणतीसं उद्देसणकाला एगूणतीसं समुद्देसणकाला संखेज्जाई पयसहस्साई पयग्गेणं पण्णत्ता संखेज्जा अ-
क्खरा जाव चरणकरणपख्वणया आघविज्जंति, सेत्तं णायाधम्मकहाओ ६ ॥ सूत्रं १४१॥
'से किं त'मित्यादि, अथ कास्ता ज्ञाताधर्मकथा ?-ज्ञातानि-उदाहरणानि तत्प्रधाना धर्मकथा ज्ञाताधर्मकथा दीर्घत्वं संज्ञात्वाद् अथवा
प्रथमश्रुतस्कन्धो ज्ञाताभिधायकत्वात् ज्ञातानि द्वितीयस्तु तथैव धर्मकथाः, ततश्च ज्ञातानि च धर्मकथाश्च ज्ञाताधर्मकथाः, तत्र प्रथम
व्युत्पत्त्यर्थ सूत्रकारो दर्शयन्नाह–'नायाधम्मकहासु णमित्यादि, ज्ञातानां-उदाहरणभूतानां मेघकुमारादीनां नगरादीन्याख्यायन्ते,
नगरादीनि द्वाविंशतिः पदानि कण्ट्यानि च, नवरमुद्यानं-पत्रपुष्पफलच्छायोपगतवृक्षोपशोभितं विविधवेषोनतमानश्च बहुजनो यत्र भो-
जनार्थ यातीति, चैत्यं-व्यन्तरायतनं, वनखण्डोऽनेकजातीयैरुत्तमैवृक्षरुपशोभित इति, आषविज्जंति इह यावत्करणादन्यानि पंच पदानि
दृश्यानि यावदयं सूत्रावयवो यथा 'नायाधम्म त्यादि, तत्र ज्ञाताधर्मकथासु णमित्यलङ्कारे प्रव्रजितानां, क्य-विनयकरणजिनस्वा-
मिशासनवरे कर्मविनयकरे जिननाथसम्बन्धिनि शेषप्रवचनापेक्षया प्रधाने प्रवचने इत्यर्थः, पाठान्तरेण 'समणाणं विणयकरणजिणसा-
॥१०८॥
सर्णमि पवरे' किंभूतानां ?-संयमप्रतिज्ञा-संयमाभ्युपगमः सैव दुरधिगम्यत्वात् कातरनरक्षोभकत्याद्गम्भीरत्वाच पातालमिव पातालं तत्र धृनमनित्यवसाया दुर्लभा येषां ते तथा, पाठान्तरेण संयमप्रतिज्ञापालने ये धृतिमतिव्यवसायास्तेपु दुर्बला ये ते तथा तेषां, तत्र धृतिः-चिनस्वास्थ्य मतिः-पुद्धिर्व्यवसायः-अनुष्ठानोत्साह इति, तथा तपसि नियमः-अवश्यकरणं तपोनियमो नियन्त्रितं तपःस च तप उपधानं चानियन्त्रितं तप एव श्रुतोपचारः नपोनियमतपउपधाने ते एव रणश्च-कातरजनक्षोभकत्वात् सन्यामो 'दुहरभर'त्ति श्रमकारणत्यादुर्द्धरंभर-दुर्वहलोहादिभारस्ताभ्यां भग्ना इति (एव)-भग्नकाः-पराङ्मुखीभूतास्तथा 'निस्सहगनिसट्ठाणति निःसहा- निगरामशक्काम्न एव निःसहका निसृष्टाश्चनिसृष्टाङ्गा मुक्ताङ्गा ये ते तपोनियमतपउपधानरणदुर्धरभरभनकनिःसहकनिसृष्टाः, पाठान्तरेण निःसहकनिविष्टास्तेषां, इह च प्राकृतत्वेन ककारलोपसन्धिकरणाभ्यां भग्ना इत्यादौ दीर्घत्वमवसेयं तथा घोरपरीपहै। पराजिताश्चा- महाय-असमर्थाः मन्तः प्रारब्धाच-परीपहैरेव वशीकर्तुं रुद्धाश्च मोक्षमार्गगमने ये ते घोरपरीपहपराजितासहमारब्धरुद्धाः अत एव मिदालयमार्गान्-जानादेनिर्गताः-प्रतिपनिता ये ते नथा तेच ते चेति तेषां घोरपरीपहपराजितासहप्रारब्धरुद्धसिद्धालयमार्गनिर्गताना, पाटान्तरेण घोरपरीपहपराजितानां तथा सह-युगपदेव परीपहैविशिष्टगुणश्रेणिमारोहन्तः प्ररुद्धरुद्धा:--अतिरुद्धाः सिद्धालयमार्गनिर्गताच येने नया तेषां सहमरुद्धसिद्धालयमार्गनिर्गतानां, तथा विपयाखेषु तुच्छेपु स्वरूपतः आशावशदोपेण-मनोरथपारतन्त्र्यवैगुण्येन मूर्मिलना-अभ्युपपना ये ते तथा तेषां विषय बुखतुच्छाशावशदोपमूर्छिताना पाठान्तरेण विषयसुखे या महेच्छा कस्यांचिदवस्थायां या चापन्यान्तरे तुच्छाशा तयोर्वशः--पारतन्त्र्यं तल्लक्षणेन दोपेण मूञ्छिता ये ते तथा तेषां विषयसुखमहेच्छातुच्छाशावशदोपमूछितानां, गमा पिराधिनानि चारित्रवानदर्शनानि येस्ते तथा, तथा यतिगुणेषु विविधप्रकारेषु मूलगुणोत्तरगुणरूपेषु निःसारा:--सारवजिताः
१४१
समवायः
नी समवा-
यांगे
नीअभय०
वृतिः
॥१०९॥
644
पलजिप्रायगुणधान्या इत्यर्थः, तथा तैरेव यतिगुणैः शून्यकाः सर्वथा अभावाद्ये ते तथेति, पदत्रयस्य च कर्मधारयोऽतस्तेषां
विराधितचारित्रज्ञानदर्शनयतिगुणविविधप्रकारनिः-सारशून्यकानां, किमत आह-संसारे--संसृतौ अपारदुःखा-अनन्तक्लेशा
ये दुर्गतिपु-नारकतिर्यक्मानुषकुदेवत्वरूपासु भवा भवग्रहणानि तेषां ये विविधाः परम्पराः पारम्पर्याणि तासां ये प्रपञ्चास्ते संसारा-
पारदुर्गतिभवविविध-परम्परा-अपश्चाः, आख्यायन्ते इति पूर्वेण योगः, तथा धीराणां च महासत्त्वानां, किंभूतानां -जितं
परीपहकषायसैन्यं यैस्ते तथा, धृतैः-मनाखास्थ्यस्य धनिकाः स्वामिनो धृतिधनिकाः, तथा संयमे उत्साहो-वीर्य निश्चितः-अवश्य-
भावी येषां (ते) संयमोत्साहनिश्चितास्ततः पदत्रयस्य कर्मधारयोऽतस्तेषां जितपरीषहकषायसैन्यधृतिधनिकसंयमोत्साहनिश्चितानां, तथा
आराधिता ज्ञानदर्शनचारित्रयोगा यैस्ते तथा निःशल्यो-मिथ्यादर्शनादिशल्यरहितः शुद्धश्च-अतीचारविमुक्तोयः सिद्धालयस्य-सिद्धयों ()
मार्गस्तस्याभिमुखा ये ते तथा ततः पदद्वयस्य कर्मधारयः अतस्तेषामाराधितज्ञानदर्शनचारित्रयोगनिःशल्यशुद्धसिद्धालयमागाभि-
मुखानां, किमत आह-भुरभवने-देवतयोत्पादे यानि विमानसौख्यानि तानि सुरभवनविमानसौख्यानि अनुपमानि ज्ञाताधर्मकथाखा-
ख्यायन्त इति प्रक्रमा, इह च भवनशब्देन भवनपतिभवनानि न व्याख्यातान्यविराधितसंयमप्रवजितप्रस्तावात् , ते हि भवनपतिषु
नोत्पद्यन्त इति, तथा भुक्त्वा चिरं च भोगभोगान्-मनोज्ञशब्दादीन् तांस्तथाविधान दिव्यान्-खर्गभवान् 'महार्हान्' महतः-
आत्यन्तिकान् अन्-िप्रशस्ततया पूज्यानिति भावः, ततश्च-देवलोकात् कालक्रमच्युतानां यथा पुनर्लब्धसिद्धिमार्गाणां-मनुजगताववाप्त-
ज्ञानादीनामन्तक्रिया-मोक्षो भवति तथाऽऽख्यायन्त इति प्रक्रमः, तथा चलितानां च-कथञ्चित्कर्मवशतः परीषहादावधीरतया संयम-
प्रतिज्ञायाः प्रभ्रष्टानां सह देवैर्मानुषाः सदेवमानुपास्तेषां सम्बधीनि धीरकरणे-धीरत्वोत्पादने यानि. कारणानि-ज्ञातानि तानि सदेव-
A
।
॥१०९॥
मानुषधीरकरणकारणानि आख्यायन्त इति प्रक्रमः, इयमत्र भावना-यथा आर्यापाढो देवेन धीरीकृतो यथा वा मेघकुमारो भगवता गैलकाचार्या या पन्थकसाधुना धीरीकृतः एवं धीरकरणकारणानि तत्राख्यायंते, किंभूतानि तानीत्याह-बोधनानुशासनानि' बोधनानि- मार्गभ्रष्टस्य मार्गस्थापनानि अनुशासनानि-दुःस्थस्य सुस्थतासम्पादनानि अथवा बोधन-आमन्त्रण तत्पूर्वकान्यनुशासनानि योधनानुशासनानि, तथा गुणदोपदर्शनानि-संयमाराधनायां गुणा इतरत्र दोपा भवन्तीत्येवंदर्शनानि वाक्यान्याख्यायन्त इति योगः, तथा दृष्टान्तान् वातानि प्रत्ययांश्च वोधिकारणभूतानि वाक्यानि शुत्वा 'लोकमुनयः' शुकपरिव्राजकादयो 'यथा' येन प्रकारेण स्थिताः शासने जरामरणनाशनकरे जिनानां सम्बन्धिनीति भावः, तथाऽऽख्यायन्त इति योगः, तथा 'आराहितसञ्जम'त्ति एत एव लौकिकमुनयः संयमं वलिताथ जिनप्रवचनं प्रपन्नाः पुनः परिपालितसंयमाश्च सुरलोकं गत्वा चैते सुरलोकप्रतिनिवृत्ता उपयान्ति यथा शाश्वत-सदाभाविनं शिवं-अवाधाकं सर्वदुःखमोक्षं निर्वाणमित्ययः, एते चोक्तलक्षणाः अन्ये च 'एवमादिअत्यत्ति एवमादय आदि- मन्दस्य प्रकारार्थत्वादेवंप्रकारा अर्थाः-पदार्थाः, 'वित्थरेण यत्ति विस्तरेण चशब्दाद् कचित्केचित् संक्षेपेण आख्यायन्त इति क्रिया- योगः 'नायाधम्मकहासु ण'मित्यादि कण्ठ्यमानिगमनात् , नवरं 'एकूणवीसमज्झयणत्ति प्रथमश्रुतस्कन्धे एकोनविंशतिद्वितीये च दशेति, तथा दस धम्मकहाणं वग्गा' इत्यादौ भावनेयं-इहैकोनविंशतिव्रताध्ययनानि दार्शन्तिकार्थज्ञापनलक्षणज्ञातप्रतिपादकत्वात्तानि प्रथम- श्रुतरकन्धे, द्वितीये त्यहिंसादिलक्षणधर्मस्य कथा धर्मकथा-आख्यानकानीत्युक्तं भवति, तासां चदश वर्गाः, वर्ग इति समूहः ततश्चार्थाधि- कारसमूहात्मकान्यध्ययनान्येव दश वर्गा द्रष्टव्याः, तत्र ज्ञातेवादिमानि दश यानि तानि ज्ञातान्येव, न तेष्वाख्यायिकादिसम्भवः, शेषाणि नव मातानि, तेपु पुनरेककस्मिन् पञ्च पञ्च चत्वारिंशदधिकानि आख्यायिकाशतानि, तत्राप्येकैकस्यामाख्यायिकायां पञ्च पञ्चोपा-
१४१
समवायः
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥११०॥
ख्यायिकाशतानि, तत्राप्येकैकास्यामुपाख्यायिकायां पञ्च पश्चाख्यायिकोपाख्यायिकाशतानि, एवमेतानि संपिण्डितानि कि सञ्जातं?-
'इगवीसं कोडिसयं लक्खा पण्णासमेव बोद्धव्वा । १२१५००००००। एवं ठिए समाणे अहिगयसुत्तस्स पत्थारो ॥१॥ तद्यथा
'दस धम्मकहाणं वग्गा, तत्थ णं एगमेगाए धम्मकहाए पञ्च पञ्च उवक्खाइयासयाई एगमेगाए अक्खाइयाए पञ्च पञ्च उवक्खाइया-
सयाई एगमेगाए उवक्खाइयाए पश्च पञ्च अक्खाइउवक्खाइयासयाईति, एवमेतानि सम्पिण्डितानि कि संजातं!-'पणवीसं कोडिसयं
१२५००००००० एत्थ य समलक्खणाइया जम्हा । नवनाययसंबद्धा अक्खाइयमाइया तेणं ॥१॥ ते सोहिजति फुडं इमाउ
रासीओ वेगलाणं तु । पुणरुत्तवज्जियाणं पमाणमेयं विणिदिद्वं ॥ २ ॥' शोधिते चैतसिन् सति अर्द्धचतुर्था एव कथानककोब्यो
भवन्तीति, अत एवाह-'एवमेव सपुव्वावरेणीति भणितप्रकारेण गुणनशोधने कृते सतीत्युक्तं भवति 'अबुढाओ अक्खाइयाकोडीओ
भवन्तीतिमक्खाओ'त्ति आख्यायिका:-कथानकानि एता-एवमेतत्संख्या भवन्तीतिकृत्वा आख्याता भगवता महावीरेणेति तथा
संख्यातानि 'पदसयसहस्साणीति किल पञ्च लक्षाणि षट्सप्ततिश्च सहस्राणि पदागेण अथवा सूत्रालापकपदाग्रेण संख्यातान्येव
पदसहस्राणि भवन्तीत्येवं सर्वत्र भावयितव्यमिति ॥६॥
से किं तं उवासगदसाओ?, उवासगदसासु णं उवासयाणं णगराई उज्जाणाई चेइआई वणखंडा रायाणो
अम्मापियरोसमोसरणाई धम्मायरिया धम्मकहाओ इहलोइयपरलोइयइढिविसेसा उवासयाणं सीलव्वयवे-
रमणगुणपचक्खाणपोसहोववासपडिवज्जणयाओ सुयपरिग्गहा तवोवहाणा पडिमाओ उवसग्गा संलेह-
णाओ भत्तपचक्खाणाई पाओवगमणाई देवलोगगमणाई सुकुलपच्चायाया पुणो योहिलाभा अंतकिरियाओ
-
॥११०॥
आपविजंति, उवासगदसासु णं उवासयाणं रिद्धिविसेसा परिसा वित्थरधम्मसवणाणि बोहिलाभअभिग- मसम्मत्तविसुद्वया पिरत्तं मूलगुणउत्तरगुणाइयारा ठिईपिसेसाय बहुविसेसा पडिमाभिग्गहग्गहणपालणा उवमग्गाहियासणा णित्यसग्गा यतवा य विचित्ता सीलब्वयगुणवेरमणपचक्खाणपोसहोववासा अपच्छि- ममारणंतिया य संलेहणामोसणाहिं अप्पाणं जह य भावइत्ता यहूणि भत्ताणि अणसणाए य छेअइत्ता उ- यवण्णा कप्पवरयिमाणुत्तमेसु जह अणुभवंति सुरवरविमाणवरपोंडरीएसु सोक्खाई अणोवमाई कमेण भुतू- ण उत्तमाई तओ आउखाणं चुया समाणा जह जिणमयम्मि योहिं लग य संजमुत्तमं तमरयोधिप्प- मुमा उति जह अग्वियं सव्वदुरखमोक्खं, पते अन्ने य एवमाइअत्था वित्थरेण य, उवासयदसास्तुणं प- रित्ता चायणा संग्वेज्जा अणुओगदारा जाच संगहणीओ संखेसंखेज्जाओ, से णं अंगट्टयाए सत्तमे अंगे एगे मुगकपंधे दस अज्झयणा दस उद्देसणकाला वस सनुद्देसणकाला संखेज्जाई पयसयसहस्साई पयग्गेणं प० मंग्वेज्जाइं अक्ग्वराई जाय एवं चरणकरणपरूवणया आपविज्जंति, सेत्तं उवासगदसाओ ७॥ सूत्रं १४२ ॥ 'मे किं तमित्यादि अय कास्ता उपासकदशा: उपासकाः श्रावक्रास्तद्गतक्रियाकलापप्रतिवद्धा दशा:-दशाध्ययनोपलक्षिता उपासकदशाः, नया चाइ----'उपासकदसासु णं' उपासकानां नगराणि उद्यानानि चैत्यानि वनखण्डा राजानः अम्बापितरौ समवसरणानि धर्माचार्या धर्मकथा गेहलौकिकपारलौकिका ऋद्विविशेपा उपासकानां च शीलवतविरमणगुणप्रत्याख्यानपीपधोपवासप्रतिपादनताः, तत्र शील- बनानि-अणुवनानि विरमणानि-रागादिविरतयः गुणा-गुणवतानि प्रत्याख्यानानि-नमस्कारसहितादीनि पौपधा-अष्टम्यादिपर्वदिनं
१४२
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥११॥
तत्रोपवसनमाहारशरीरसत्कारादित्यागः पौषधोपवासा, ततो द्वन्द्वे सत्येतेषां प्रतिपादनताः-प्रतिपत्तय इति विग्रहः, श्रुतपरिग्रहास्तपः
उपधानानि प्रतीतानि 'पडिमाओत्ति एकादश उपासकप्रतिमाः कायोत्सर्गा चा उपसर्गा-देवादिकृतोपद्रवाः संलेखनाभक्तपानप्रत्या-
ख्यानानि, पादपोपगमनानि देवलोकगमनानि सुकुलप्रत्यायातिः पुनबोंधिलाभोऽन्तक्रिया चाख्यायन्ते पूर्वोक्तमेवेतो विशेषत आह-
'उवासगे'त्यादि, तत्र ऋद्धिविशेषा-अनेककोटीसंख्याद्रव्यादिसम्पद्विशेषाः तथा परिषदः-परिवारविशेषा यथा मातापितपुत्रादिका
अभ्यन्तरपरिषत् दासीदासमित्रादिका बाह्यपरिषदिति, विस्तरधर्मश्रवणानि महावीरसनिधौ, ततो बोधिलाभोऽभिगमः-सम्यक्त्वस्य
विशुद्धता स्थिरत्वं-सम्यक्त्वशुद्धिरेव मूलगुणोत्तरगुणा-अणुव्रतादयः अतिचारास्तेषामेव-वधवन्धादितः खण्डनानि स्थितिविशेषाश्च-
उपासकपर्यायस्य कालमानभेदाश्च बहुविशेषाः प्रतिमा-प्रभूतभेदाः सम्यग्दर्शनादिप्रतिमाः अभिग्रहग्रहणानि तेषामेव च पालनानि
उपसर्गाधिसहनानि निरुपसर्गश्च-उपसर्गाभावश्चेत्यर्थः, तपांसि च विचित्राणि शीलवतादयोऽनन्तरोक्तरूपा अपश्चिमाः-पश्चात्काल-
भाविन्यः अकारस्त्वमङ्गलपरिहारार्थ मरणरूपे अन्ये भवा मारणान्तिक्यः आत्मनः-शरीरस्य जीवस्य च संलेखनाः तपसा रागादिजयेन
च कृशीकरणानि आत्मसंलेखनाः ततः-पदत्रयस्य कर्मधारयस्तासां, 'झोसणं'ति जोषणाः सेवना कारणानीत्यर्थः, ताभिरपश्चिम-
मारणान्तिकात्मसंलेखनाजोषणामिरात्मानं यथा च भावयित्वा बहूनि भक्तानि अनशनतया च-निर्भोजनतया छेदयित्वा-व्यवच्छेदयि-
त्वा व्यवच्छेद्य उपपन्ना मृत्वेति गम्यते, केषु?-कल्पवरेषु यानि विमानानि उत्तमानि तेषु, तथा यथानुभवन्ति सुरवरविमानानि
वरपुण्डरीकाणीव वरपुण्डरीकाणि यानि तेषु कानि ?-सौख्यान्यनुपमानि क्रमेण भुक्त्वोत्तमानि ततः आयुष्कक्षयेण च्युताः सन्तो
यथा जिनमते बोधि लब्धां इति शेषः लब्ध्वा च संयमोत्तम प्रधान संयम तमोरजओघविप्रमुक्का-अज्ञानकर्मप्रवाहविप्रमुक्ता उपयान्ति,
॥१११॥
यथा, अक्षयं-अपुनरावृत्तिकं सर्वदुःखमोक्षं कर्मक्षयामित्यर्थः, तथोपासकदशाखाख्यायन्त इति प्रक्रमा, एते चान्ये चेत्यादि भाग्यनवरं 'मखेज्जाई पयसयसहस्साई पयग्गेण ति किलेकादश लक्षाणि द्विपञ्चाशच सहस्राणि पदानामिति ॥ ७ ॥ से किं तं अंतगडदसाओ?, अंतगडदसासु णं अंतगडाणं णगराई उज्जाणाई चेझ्याई बणाई राया अम्मा- पियरो समोसरणा धम्मायरिया धम्मकहा इहलोइयपरलोइअइढिविसेसा भोगपरिचाया पव्वज्जाओ मुयपरिग्गहा तवोवहाणाई पडिमाओ यहुविहाओ खमा अज्जवं मद्दवं च सोअंच सचसहियं सत्तरसविहो यसंजमो उत्तमं च बंभं आकिंचणया तवो चियाओ समिइगुत्तीओ चेव तह अप्पमायजोगो सज्शायज्झा- णेण य उत्तमाणं दोण्डंपि लक्खणाई पत्ताण य संजमुत्तमं जियपरीसहाणं चउब्विहकम्मक्खयम्मि जह केवलस्स लेभो परियाओ जत्तिओ य जह पालिओ मुणिहिं पायोवगओ य जो जहिं जत्तियाणि भत्ताणि छेअइत्ता अंतगडो मुनिवरो तमरयोघविप्पमुको मोक्खसुहमणतरं च पत्ता एए अन्ने यएवमाइअत्था वित्था- रेणं पक्ष्वेई, अंतगडदसासु णं परित्ता वायणा संखेजा अणुओगदारा जाव संखेजाओ संगहणीओ, जाव से गं अंगठ्याए अहमे अंगे एगे सुयक्खंधे दस अज्झयणा सत्त वग्गा दस उद्देसणकाला दस समुद्देसणका- ला संग्वेनाई पयसहस्साई पयग्गेणं पण्णत्ता संखेजा अक्खरा जाव एवंचरणकरणपरूवणया आधविजंति, सेत्तं अंतगडदसाओ॥ ८॥ सूत्रं १४३ ।।
.
१४३
समवायः
श्री समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥११२॥
कृतास्ते च तीर्थकरादयस्तेषां दशा:-प्रथमवर्ग दशाध्ययनानीति तत्संख्यया अन्तकृतदशा, तथा चाह-'अंतगडदसासु ण मित्यादि
कण्ठयं, नवरं नगरादीनि चतुर्दश पदानि षष्ठाङ्गवर्णकाभिहितान्येव, तथा 'पडिमाओति द्वादश भिक्षुप्रतिमा मासिक्यादयो बहुविधाः
तथा क्षमा मार्दवं आजैवं च शौचं च सत्यसहितं, तत्र शौचं--परद्रव्यापहारमालिन्याभावलक्षणं सप्तदशविधश्च सयमं उत्तमं च ब्रह्म-
मैथुनविरतिरूपं 'आकिंचणिय'ति आकिश्चन्यं तपस्त्याग इति आगमोक्तं दानंसमितयो गुप्तयश्चैव तथा अप्रमादयोगः स्वाध्यायध्यान-
योश्च उत्तमयोयोरंपि लक्षणानि-स्वरूपाणि, तत्र स्वाध्यायस्य लक्षणं 'सज्झाएण पसत्थं झाणमित्यादि, ध्यानलक्षणं यथा-"अंतो-
मुहुचमित्तं चित्तावत्थाणमेगवत्थुमी"त्यादि, व्याख्यायन्त इति सर्वत्र योगः, तथा प्राप्तानां च संयमोत्तम-सर्वविरतिं जितपरीपहाणां
चतुर्विधकर्मक्षये सति-पातिकर्मक्षये सति यथा केवलस्य ज्ञानादेलाभः पर्यायः-प्रव्रज्यालक्षणो यावाश्च-यावद्वर्षादिप्रमाणो 'यथा'
येन तपोविशेषाश्रयणादिना प्रकारेण पालितो मुनिभिः पादपोपगतश्च-पादपोपगमाभिधानमनशनं प्रतिपन्नो यो मुनिर्यत्र शत्रुञ्जय-
पर्वतादौ यावन्ति च भक्तानि-भोजनानि छेदयित्वा, अनशनिना हि प्रतिदिनं भक्तद्वयच्छेदो भवति, अन्तकृतो मुनिवरो जात इति
शेषः तमोरजओपविनमुक्तः, एवं च सर्वेऽपि क्षेत्रकालादिविशेपिता मुनयो मोक्षसुखमनुत्तरं च प्राप्ता आख्यायन्त इति क्रियायोगः, एते
अन्ये चेत्यादि प्राग्वत् , नवरं 'दस अज्झयण'त्ति प्रथमवर्गापेक्षयैव घटन्ते, नन्द्यां तथैव व्याख्यातत्वात् , यचेह पठ्यते 'सत्त वग्ग'
त्ति तत्प्रथमवर्गादन्यवर्गापेक्षया, यतोऽत्र सर्वेऽप्यष्ट वर्गाः, नन्द्यामपि तथा पठितत्वात् , तद्वृत्तिश्चेयं 'अट्ठ वग्गत्ति' अत्र वर्गः समूहा,
स चान्तकृतानामध्ययनानां वा, सर्वाणि चैकवर्गगतानि युगपदुद्दिश्यन्ते, ततो भणितं 'अट्ठ उद्देसणकाला' इत्यादि, इह च दश
उद्देशनकाला अधीयन्ते इति नास्याभिप्रायमवगच्छामः तथा संख्यातानि पदशतसहस्राणि पदाणेति, तानि च किल त्रयोविंशति-
॥११२॥
PANCE लक्षाणि नवारि च सहस्राणीति ॥ ८॥ से कि तं अणुत्तरोववाइयदत्ताओ?, अणुत्तरोववाइयदसासु णं अणुत्तरोबवाइयाणं नगराई उजाणाई चेइ- याई वणग्यंडा रायाणो अम्मापियरो समोसरणाई धम्मायरिया धम्मकहाओ इहलोगपरलोगड्डिबिसेसा भोगपरिगाया पब्वआओ सुयपरिग्गहा तबोवहाणाई परियागो पडिमाओ संलेहणाओ भत्तपाणपञ्चक्खा णाई पाओवगमणाई अणुत्तरोयवाओ मुकुलपचायाया पुणो बोहिलाभो, अंतकिरियाओ य आघपिजंति, अणुत्तरोववाइयवसासु णं तित्थकरसमोसरणाई परमंगल्लजगहियाणि जिणातिसेसाय बहुविसेसा जिणसी- साणं चेव समणगणपवरगंधहत्थीणं थिरजसाणं परिसहसेण्णरिउबलपमद्दणाणं तवदित्तचरित्तणाणसम्मत्त मारविविहप्पगारवित्थरपसत्यगुणसंजुयाणं अणगा गारमहरिसीणं अणगारगुणाण वण्णओ उत्तमवरतवविसि हणाणजोगजुत्ताणं जह य जगहियं भगवओ जारिसा इढिवितेसा देवासुरमाणुसाणं परिसाणं पाउन्भावा प जिणसमीवं जल य उवासंति जिणवरं जह य परिकहंति धम्मं लोगगुरू अमरनरसुरगणाणं सोऊण य तस्स भासियं अवसेसकम्मबिसयविरत्ता नरा जहा अनुभुति धम्ममुरालं संजमं तवं चावि बहुविहप्पगारं जह यहणि चासाणि अणुचरित्ता आराहियनाणदंसणचरित्तजोगा जिणवयणमणुगयमहियं भासित्ताजिण- वराण दिययेणमणुगणेत्ता जे य जहिं जत्तियाणि भत्ताणि छेअइत्ता लबूण य समाहिमुत्तमज्झाणजोगजुत्ता उवयना मुणिवरोत्तमा जह अणुत्तरेसु पावंतिजह अणुत्तरं तत्थ विसयसोक्खं तओ य चुआ कमेण काहिंति
a
१४४
समवायः
समवा-
यांगे
अभय
वृत्ति:
।११३॥
संजया जहा य अंतकिरियं एए अन्ने य एवमाइअत्था वित्थरेण, अणुत्तरोववाइयदसासु णं परित्ता चायणा
संखेजा अणुओगदारा संखेजाओ संगहणीओ, से णं अंगठ्याए नवमे अंगे एगे सुयक्खंधे दस अज्झयणा
तिनि बग्गा दस उद्देसणकाला दस समुद्देसणकाला संखेजाई पयसयसहस्साई पयग्गेणं प०, संखेजाणि
अक्खराणि जाव एवं चरणकरणपरूवणया आघविअंति, सेत्तं अणुत्तरोववाइयदसाओ ॥९॥ सूत्रं १४४
'से किं तमित्यादि, नास्मादुत्तरो विद्यते इत्युनुत्तर उपपतनमुपपातो जन्मेत्यर्थः अनुत्तर:-प्रधानः संसारे अन्यस्य तथाविध-
स्याभावादुपपातो येषां ते तथा त एवानुत्तरोपपातिकाः, तद्वक्तव्यताप्रतिबद्धा दशा-दशाध्ययनोपलक्षिता अनुत्तरोपपातिकदशा,
तथा चाह–'अणुत्तरोववाइयदसासु पमित्यादि, तत्रानुत्तरोपपातिकानामिति-साधूनां नगरादीनि द्वाविंशतिः पदानि ज्ञाताधर्मकथा-
वर्णकोक्तानि यथा तथा [ज्ञेयानि ], एतेषामेव च प्रपञ्च रचयन्नाह-अनुत्तरोपपातिकदशासु तीर्थकरसमवसरणानि, किम्भूतानि:-
परममाङ्गल्यत्वेन जगद्धितानि परममाङ्गल्यजगद्धितानि जिनातिशेषाच-बहुविशेषा 'दहं विमलसुयंध' मित्यादयश्चतुस्त्रिंशदधिकतरा
वा तथा जिनशिष्याणां चैव-गणधरादीनां, किम्भूतानामत आह-श्रमणगणप्रवरगन्धहस्तिनां-श्रमणोत्तमानामित्यर्थः, तथा
स्थिरयशसां तथा परीषहसैन्यमेव-परीषहवृन्दमेव रिपुबलं-परचक्रं तत्प्रमईनानां, तथा दववद्-दावाग्निरिव दीप्तानि-उज्ज्वलानि
पाठान्तरेण तपोदीप्तानि यानि चारित्रज्ञानसम्यक्त्वानि तैः सारा:-सफलाः विविधप्रकारविस्तारा-अनेकविधप्रपञ्चाः प्रशस्ताच ये
क्षमादयो गुणास्तैः संयुतानां, क्वचिद्गुणध्वंजानामिति पाठः, तथा अनगाराश्च ते महर्षयश्चेत्यनगारमहर्षयस्तेषामनगारगुणानां
वर्णक:-श्लाघा आख्यायन्त इति योगः, पुनः किम्भूतानां जिनशिष्याणां :-उत्तमाश्च ते जात्यादिभिर्वरतपसश्च ते विशिष्टज्ञानयोग-
॥११३॥
ATRITY ATTATA पया.. गहणीओसेणं अंगट्टयाए दसमे अंगे एगे सयक्खंघे पणयालीसं उद्देसणकाला पणयालीसं समुद्देसणकाला संखेन्त्राणि पयसयसहस्साणि पयग्गेणं प०, संखेजा अक्खरा अणंता गमाजाव चरणकरणपरूवणया आघ- विनंति, सेत्तं पण्हायागरणाई ॥१०॥ (सूत्र १४५) 'से कि नमित्यादि, प्रश्न:-प्रतीतस्तनिर्वचनं-व्याकरणं प्रश्नानां च व्याकरणानां च योगात्पश्नव्याकरणानि तेपु 'अछुत्तरं पसिणसयं नत्राङ्गुष्टचा प्रश्नादिका मन्त्रविद्याः प्रश्ना या पुनर्विया मन्त्रविधिना जप्यमाना अपृष्टा एव शुभाशुभं कथयन्ति एताः अपनाः तथाऽहुष्ठादिप्रश्नभाव नदभावं च प्रतीत्य या विद्याः शुभाशुभं कथयन्ति ताः प्रश्ना-प्रश्नाः 'विज्जाइसय'त्ति तथा अन्ये विद्यातिशयाः स्तम्मस्तोभवशीकरणविद्वेषीकरणोच्चाटनादयः नागसुपर्णश्च सह भवनपतिविशेपैरुपलक्षणवाद्यक्षादिभिश्च सह साधकस्येति गम्यते दिव्या:-ताचिकाः संवादा:-शुभाशुभगताः संलापाः आख्यायन्ते, एतदेव प्रायः प्रपञ्चयन्नाह-'पण्हावागरणदसे'त्यादि, सुगमयपरममयप्रतापका ये प्रत्येकबुद्धास्तैः करकवादिसदृशैर्विविधार्थी यका भापा गम्भीरेत्यर्थः तया भापिता:-गदिताः स्वसमय- परसमयप्रशापकप्रत्येकबुद्धविविधार्थभाषाभापितास्तासां किम् ?-आदर्शाङ्गुष्ठादीनां सम्बन्धिनां प्रश्नानां विविधगुणमहार्थाः प्रश्नव्याक- रणदशाखाख्यायन्त इति योगः, पुनः किम्भूतानां प्रश्नानां ?-'अइसयगुणउवसमनाणप्पगारआयरियभासियाण'ति अतिशयाश्च- आमपापघ्या दयो गुणाश्व-ज्ञानादय उपशमय-सपरमेदाः एते नानाप्रकारा येषां ते तथा ते च ते आचार्याश्च तै पिता यास्तास्तथा नामां, कयं मापितानामित्याह-'वित्वरेण ति विस्तरेण-महता वचनसन्दर्भण तथा स्थिरमहाभिः पाठान्तरेवीरमहर्षिभिः 'विविहवित्थ- रभा सिपाणं नानि विविधविस्तरेण भाषितानां च, चकारस्तृतीयप्रणायकभेदसमुचयाणे, पुनः कथंभूतान प्रश्नानां ?-'जगहियाण'ति सब
१४४
समवायः
समवा-
पांगे
अभय०
तिः
११४॥
समाधिमुत्तमं ध्यानयोगयुक्ता उपपन्ना मुनिवरोत्तमा यथा अनुत्तरेषु तथा आख्यायन्त इति प्रक्रमः, तथा प्राप्नुवन्ति यथाऽनुत्तरं
'तस्थति अनुत्तरविमानेषु विषयसुखं तथाऽऽख्यायन्ते इति योगः, 'तत्तो यत्ति अनुत्तरविमानेभ्यश्च्युताः क्रमेण करिष्यन्ति संयता
यथा चान्तक्रियां ते तथाऽऽख्यायन्ते अनुत्तरोपपातिकदशाखिति प्रकृतं, एते चान्ये चेत्यादि पूर्ववत्, नवरं 'दस अज्झयणा तिन्नि
वग्गति, इहाध्ययनसमूहो वर्गों, वर्गे दशाध्ययनानि, वर्गश्च युगपदेवोद्दिश्यते इत्यतस्त्रय एवोद्देशनकाला भवन्तीत्येवमेव च नन्याम-
भिधीयन्ते,इह तु दृश्यन्ते दशेत्यत्राभिप्रायो न ज्ञायत इति, तथा संख्यातानि 'पदसयसहस्साई पयग्गेण ति किल षट्चत्वारिंश-
लक्षाण्यष्टौ च सहस्राणि ॥ ९॥
से किं तं पण्हावागरणाणि ?, पण्हावागरणेसु अठुत्तरं पसिणसयं अठुत्तरं अपसिणसयं अटुत्तरं पसि-
णापसिणसयं विज्जाइसया नागसुवन्नेहिं सद्धिं दिब्बा संवाया आघविजंति, पण्हावागरणदसासु णं ससम-
यपरसमयपण्णवयपत्तेअबुद्धविविहत्थभासाभासियाणं अइसयगुणउवसमणाणप्पगारआयरियभासियाणं
वित्थरेणं वीरमहेसीहिं विविहवित्थरभासियाणं च जगहियाणं अदागंगुट्ठबाहुअसिमणिखोमआइचभासि-
याणं विविहमहापसिणविजामणपसिणविजादेवयपयोगपहाणगुणप्पगासियाणं सब्भूयदुगुणप्पभावनरग-
णमइविम्हयकराणं अईसयमईयकालसमयदमसमतित्थकरुत्तमस्स ठिबकरणकारणाणं दुरहिगमदुरवगाह-
स्स सबसवन्नुसम्मअस्स अबुहजणविबोहणकरस्स पचक्खयपच्चयकराणं पण्हाणं विविहगुणमहत्था जि-
णवरप्पणीया आधविनंति, पण्हावागरणेसु णं परित्ता वायणा संखेजा अणुओगदारा जाव संखेजाओ, सं-
॥११४॥
गहणीओसेणं अंगठ्याए दसमे अंगे एगे सयक्रवंधे पणयालीसं उद्देसणकाला पणयालीसं समुद्देसणकाला संखेनाणि पयसयसहस्साणि पयग्गेणं प०, संखेजा अक्खरा अणंता गमाजाव चरणकरणपरूवणया आघ- विनंति, सेत्तं पण्डावागरणाई॥१०॥ (सूत्रं १४५) 'से कि तमित्यादि, प्रश्ना-प्रतीतस्तनिर्वचनं-व्याकरणं प्रश्नानां च व्याकरणानां च योगात्पश्नव्याकरणानि तेषु 'अछुत्तरं पसिणसयं' नत्राङ्गुष्ठवाहुप्रश्नादिका मन्त्रविद्याः प्रश्ना या पुनर्विद्या मन्त्रविधिना जप्यमाना अपृष्टा एव शुभाशुभं कथयन्ति एताः अपनाः तयाऽनुष्ठादिप्रश्नमावं तदभावं च प्रतीत्य या विद्याः शुभाशुभं कथयन्ति ताः प्रश्ना-प्रश्नाः 'विज्जाइसयत्ति तथा अन्ये विद्यातिशयाः स्तम्मस्तोभवशीकरणविद्वेपीकरणोच्चाटनादयः नागसुपर्णश्च सह भवनपतिविशेपैरुपलक्षणत्वाद्यक्षादिभिश्व सह साधकस्येति गम्यते दिव्याः-तात्त्विकाः संवादाः-शुभाशुभगताः संलापाः आख्यायन्ते, एतदेव प्रायः प्रपञ्चयन्नाह-'पण्हावागरणदसे त्यादि, खसमयपरसमयप्रज्ञापका ये प्रत्येकबुद्धास्तैः करकवादिसदृशैर्विविधार्थी यका भापा गम्भीरेत्यर्थः तया भापिताः-गदिताः खसमय- परसमयप्रशापकप्रत्येकबुद्धविविधार्थभाषाभापितास्तासां किम् ?-आदर्शाङ्गुष्ठादीनां सम्बन्धिनां प्रश्नानां विविधगुणमहार्थाः प्रश्नव्याक- रणदशाखाख्यायन्त इति योगः, पुनः किम्भूतानां प्रश्नानां ?-'अइसयगुणउवसमनाणप्पगारआयरियभासियाणं'ति अतिशयाश्च- आमपापध्या दयो गुणाथ-ज्ञानादय उपशमश्व-खपरमेदः एते नानाप्रकारा येषां ते तथा ते च ते आचार्याश्च तै पिता यास्तास्तथा तासां, कयं भापितानामित्याह-'वित्थरेणीति विस्तरेण-महतावचनसन्दर्मेण तथा स्थिरमहर्षिभिः पाठान्तरे वीरमहर्षिभिः 'विविहवित्थ- रभा सियाणं च'त्ति विविधविस्तरेण भाषितानां च, चकारस्तृतीयप्रणायकभेदसमुच्चयार्थः, पुनः कथंभूतान प्रश्नानां :-'जगहियाणति अरमन
१४५
समवायः
श्रीसमवा-
थांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥११५॥
.
जगद्धिताना पुरुषार्थोपयोगित्वात् , किंसम्बन्धिनीनामित्याह-'अद्दागीचि आदर्शश्चाङ्गुष्ठश्च बाहू च असिश्च मणिश्च क्षौमं च-वस्त्रं
आदित्यश्चेति द्वन्द्वस्ते आदिर्येषां कुड्यशङ्खघंटादीनां ते तथा तेषां सम्बन्धिनीनां, प्रश्नविद्याभिरादर्शकादीनामावेशनात् , किंभूतानां
प्रश्नानामत आह-विविधमहाप्रश्नविद्याश्च-चाचैव प्रश्ने सत्युत्तरदायिन्या मनःप्रश्नविद्याश्च-मन प्रनितार्थोत्तरदायिन्यस्तासां दैवतानि
तदधिष्ठातृदेवतास्तेषां प्रयोगप्राधान्येन-तद्व्यापारप्रधान्यतया गुणं-विविधार्थसंवादनलक्षणं प्रकाशयन्ति-लोके व्यञ्जयन्ति यास्ता
विविधमहाप्रश्नविद्यामनःप्रश्नविद्यादैवतप्रयोगप्राधान्यगुणप्रकाशिकास्तासां, पुनः किंभूतानां प्रश्नानां ?-सद्भूतेन ताचिकेन द्विगुणेन
पुनः उपलक्षणत्वाल्लौकिकप्रश्नविद्याप्रभावापेक्षया बहुगुणेन पाठान्तरे विविधगुणेन प्रभावेन-माहात्म्येन नरगणमतेः मनुजसमुदय-
बुद्धेर्विसयकार्यः-चमत्कारहेतवो या प्रश्नास्ताः सद्भूतद्विगुणप्रभावनरगणमतिविस्मयकार्यस्तासां, पुनः किंभूतानां तासां :-
'अतिसयमतीतकालसमयेति अतिशयेन योऽतीतः कालः समयः स तथा तत्र, अतिव्यवहित काले इत्यर्थः, दमः शमस्तत्प्रधानः
तीर्थकराणां-दर्शनान्तरशास्त्दणामुत्तमो यः स तथा भगवान्-जिनस्तस्य दमतीर्थकरोत्तमस्य स्थितिकरणं-स्थापन, आसीद् अतीतकाले
सातिशयज्ञानादिगुणयुक्तः सकलप्रणायकशिरःशेखरकल्पः पुरुषविशेषः एवंविधप्रश्नानामन्यथानुपपत्तेरित्येवंरूपं, तस्य प्रतिष्ठापनस्य
कारणानि-हेतबो यास्तास्तथा तासां, पुनस्ता एव विशिनष्टि-दुरभिगम-दुःखबोधं गम्भीरं सूक्ष्मार्थत्वेन दुरवगाहं च-दुःखाध्येयं
सूत्रबहुत्वायत्तस्य सर्वेषां सर्वज्ञानां सम्मतं-इष्टं सर्वसर्वज्ञसम्मतं अथवा सर्वच तत्सर्वज्ञसम्मतं चेति सर्वसर्वज्ञसम्मतं प्रवचनतत्वमित्यर्थः,
तस्स अबुधजनविबोधनकरस्य एकान्तहितस्येति भावः 'पञ्चक्खयपञ्चयकराणं ति प्रत्यक्षकेन-ज्ञानेन साक्षादित्यर्थों यः प्रत्यय-
सर्वातिशयनिधानमतीन्द्रियार्थोपदर्शनाव्यभिचारि चेदं जिनप्रवचनमित्येवंरूपा प्रतिपत्तिः अथवा प्रत्यक्षेणेवानेनार्थाः प्रतीयन्त इति
॥११५॥
प्रत्यक्षमिवेदमित्येवं प्रत्ययः प्रत्यक्षकप्रत्ययस्तत्करणशीला:-प्रत्यक्षकमत्ययकार्यः प्रत्यक्षताप्रत्ययकार्यो वा तासां प्रत्यक्षकप्रत्यय- कारीणां चा, कासामित्याह--प्रश्नाना-प्रश्नविद्यानां उपलक्षणत्वादन्यासां च यासामष्टोत्तरशतात्पादौ प्रतिपादितानि, विविधगुणा- बहुविधप्रभास्ने च ते महाश्व-महान्तोऽभिधेयाः-पदार्थाः शुभाशुभसूचनादयो विविधगुणमहार्थाः, किंभूता ?-जिनवरप्रणीताः, किमित्याह--'आपविअंति'त्ति आख्यायन्ते शेषं पूर्ववत् , नवरं 'पणयालीस मित्यादि यद्यपीहाध्ययनानां दशत्वाद्दशैवोदेशनकाला भान्ति नथापि वाचनान्तरापेक्षया पञ्चचत्वारिंशदिति सम्भाव्यते इति 'पणयालीस मित्याद्यविरुद्धमिति, संखेजाणि पयसयसहस्साणि पयग्गेण ति तानि च किल द्विनयतिलक्षाणि पोडश च सहसाणीति ॥ १०॥ से किंतं विवागसुयं?, विवागमुगणं सुकडदुकडाणं कम्माणं फलविवागे आघविनंति,से समासओदुविहे पण्ण- ते,तंजहा दुहविवागे चेव, सुहविवागे चेव तत्थणं दस दुहविवागाणि दस सुहविवागाणि,से किं तंदुहविवागा- णि?, दुहविवागेतुणं दुहविवागाणं नगराई उजाणाई चेइयाइं वणखंडारायाणो अम्मापियरो समोसरणाइंध- म्मायरिया धम्मकहाओ नगरगमणाई संसारपवंधे दुहपरंपराओय आघविनंति, सेत्तं दुहविवागाणि । से किं तं मुह विवागाणि?, सुइविवागेसु सूहविवागाणं णगराई उजाणाई चेइयाई वणखंडा रायाणो अम्मापियरो समोसरणाई धम्मायरिया धम्मकहाओ इहलोइयपरलोइयइड्ढिविसेसा भोगपरिचाया पब्वजाओ सूयपरि- ग्गहा नवोनहाणाई परियागा पडिमाओ संलेहणाओ भत्तपञ्चक्खाणाई पाओवगमणाई देवलोगगमणाई सूकुलपयायाया पुणयोहिलाहा अंतकिरियाओ य आधविनंति, दुहविवागेसू णं पाणाइवायअलियवयणचो ॐरॐ
.
१४२
समवायः
श्रीसमचा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥११६॥
रिककरणपरदारमेहुणससंगयाए महतिव्वकसायइंदियप्पमायपावप्पओयअसुहज्झवसाणसंचियाणं कम्माणं
पावगाणं पावअणुभागफलविवागा णिरयगतितिरिक्खजोणिबहुविहवसणसयपरंपरापबद्धाणं मणुयत्तेवि
आगयाणं जहा पावकम्मसेसेण पावगा होन्ति फलविवागा वहवसणविणासनासाकन्नुढेंगुढ़करचरणनहच्छे
यणजिन्भछेअणअंजणकडग्गिदाहगयचलणमलणफालणउल्लबणसूललयालउडलिट्ठभंजणतउसीसगतत्ततेल्ल-
कलकलअहिसिंचणकुंभिपागककंपणथिरबंधणवेहवज्झकत्तणपतिभयकरकरपल्लीवणाविदारुणाणि दुक्खाणि
अणोवमाणि बहुविविहपरंपराणुबद्धा ण मुचंति पावकम्म
म्मवल्लीए, अवेयइत्ता हु णत्थि मोक्खोतवेण धिइध-
णियपद्धकच्छेण साहेणं तस्स वावि हुन्जा, एत्तो य सूहविवागेसू णं सीलसंजमणियमगुणतवोवहाणेसु सा-
हसुसुविहिएसु अणुकंपासयप्पओगतिकालमइविसुद्धभत्तपाणाइं पययमणसाहियसुहनीसेसतिव्वपरिणाम-
निच्छियमई पयच्छिऊणं पयोगसुद्धाइं जह य निव्वतिंति उ बोहिलाभं जह य परित्तीकरेंति नरनरयतिरि-
यसूरगमणविपुलपरियहअरतिभयविसायसोगमिच्छत्तसेलसंकडं अन्नाणतमंधकारचिक्खिल्लसुदुत्तारं जरम-
रणजोणिसंखुभियचकवालं सोलसकसायसावयपयंडचंडं आणाइअं अणवदग्गं संसारसागरमिणं जह य
णिबंधति आउगं सूरगणेसू जह य अणुभवंति सूरगणविमाणसोक्खाणि अणोवमाणि ततो य कालंतरे चु-
आणं इहेव नरलोगमागयाणं आउवपुपुण्णरूवजातिकुलजम्मआरोग्गबुद्धिमेहाविसेसा मित्तजणसंयणधण-
धण्णविभवसमिद्धसारसमुदयविसेसा बहुविहकामभोगुन्भवाण सोक्खाण सुहविवागोत्तमेसू, अणुवरय-
॥११६॥
परंपराणुपदा अमुभाणं सुभाणं चेव कम्माणं भासिआ यहुविहा विवागा विवागसुम्मि भगवया जिण- वरेण संवेगकारणस्था अनेवि य एवमाझ्या बहुविहा वित्थरेणं अत्थपरूवणया आपविजनि, विवागसुअस्स णं परित्ता यायणा संखेना अणुओगदारा जाव संखेजाओ संगहणीओ, से णं अंगट्टयाए एकारसमे अंगे वीसं अज्नयणा वीसं उसणकाला वीसं समुदसणकाला, संखेजाई पयसयसहस्साई पयग्गेणं प०, संखे- जाणि अक्षराणि अणंता गमा अणंता पखवा जाव एवं चरणकरणपरूवणया आघविज्जति, सेत्तं विवा- गमुए ।। ११ ।। [सूत्रं १४३] 'से कि नमित्यादि, विपचन विपाक:-शुभाशुभकर्मपरिणामस्तत्प्रतिपादकं श्रुतं विपाकश्रुतं 'विवागसुए णमित्यादि कण्ठयं, नवरं 'फलविपाकै ति फलरूपो विपाकः फलविपाकः तथा 'नगरगमणाईति भगवतो गौतमस्य भिक्षाद्यर्थ नगरप्रवेशनानीति, एतदेव पूर्वति प्रपत्रपनाद-'दुहवियागेसु णमित्यादि, तत्र प्राणातिपातालीकवचनचौर्यकरणपरदारमैथुनैः सह 'ससंगयाए'त्ति या ससङ्गता मपरिग्रहता नया संचितानां कर्मणामिति योगा,महातीवकपायेन्द्रियप्रमादपापप्रयोगाशुभाध्यवसायसञ्चितानां कर्मणां पापकानां पापा- नुभागा अशुभरसा ये फलविपाका-विपाकोदयास्ते तथा ते आख्यायन्त इति योगः,केपामित्याह-निरयगतौ तिर्यग्योनौ च येवहुविध- ग्यमनशनपरम्पराभिः प्रबद्धाः ते तथा तेपां, जीवानामिति गम्यते. तथा 'मणुयत्तेति मनुजत्वेऽप्यागतानां यथा पापकर्मशेपेण पापका भवन्ति फलविपाका अशुभा विपाकोदया इत्यर्थः, तथा आख्यायन्ते इति प्रकृतं, तथाहि-वधो-यष्टयादिताडनं वृपणविनाशो-चर्द्धितक- करण तथा नासायाम कर्णयोश्च ओठस्य चाङ्गुष्ठानां च करयोथ चरणयोश्च नखानां च यच्छेदनं तत्तथा जिह्वाछेदनं 'अंजण'त्ति
:
श्रीसमवा-
१४२
समवाय
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥११६॥
ARLEASEALERS
.
रिककरणपरदारमेहुणससंगयाए महतिव्वकसायइंदियप्पमायपावप्पओयअसुहज्झवसाणसंचियाणं कम्माणं
पावगाणं पावअणुभागफलविवागा णिरयगतितिरिक्खजोणिबहुविहवसणसयपरंपरापवद्धाणं मणुयत्तेवि
आगयाणं जहा पावकम्मसेसेण पावगा होन्ति फलविवागा वहवसणविणासनासाकन्नुढंगुढ़करचरणनहच्छे
यणजिन्भछेअणअंजणकडग्गिदाहगयचलणमलणफालणउल्लबणसूललयालउडलिट्ठभंजणतउसीसगतत्ततेल्ल-
कलकलअहिसिंचणकुंभिपागककंपणथिरबंधणवेहवज्झकत्तणपतिभयकरकरपल्लीवणादिदारुणाणि दुक्खाणि
अणोवमाणि बहुविविहपरंपराणुषद्धा ण मुचंति पावकर
कम्मवल्लीए, अवेयइत्ता हु णत्थि मोक्खोतवेण धिइध-
णियबद्धकच्छेण साहेणं तस्स वावि हुजा, एत्तो य सूहविवागेसू णं सीलसंजमणियमगुणतवोवहाणेसु सा-
हसुसुविहिएसु अणुकंपासयप्पओगतिकालमइविसुद्धभत्तपाणाई पययमणसा हियसुहनीसेसतिब्वपरिणाम-
निच्छियमई पयच्छिऊणं पयोगसुद्धाई जह य निव्वतिंति उ बोहिलाभं जह य परित्तीकरेंति नरनरयतिरि-
यसूरगमणविपुलपरियदृअरतिभयविसायसोगमिच्छत्तसेलसंकडं अन्नाणतमंधकारचिक्खिल्लसुदुत्तारं जरम-
रणजोणिसंखुभियचकवालं सोलसकसायसावयपयंडचंडं आणाइ अणवदग्गं संसारसागरमिणं जह य
णिबंधति आउगं सूरगणेसू जह य अणुभवंति सूरगणविमाणसोक्खाणि अणोवमाणि ततो य कालंतरे चु-
आणं इहेव नरलोगमागयाणं आउवपुपुण्णरूवजातिकुलजम्मआरोग्गबुद्धिमेहाविसेसा मित्तजणसंयणधण-
धण्णविभवसमिद्धसारसमुदयविसेसा बहुविहकामभोगुब्भवाण सोक्खाण सुहविवागोत्तमेसू, अणुवरय-
TAGS
25
॥११॥
परंपरागुपदा असुभाणं सुभाणं चेव कम्माणं भासिआ यहुविहा विवागा विवागसुयम्मि भगवया जिण- परेण संवेगकारणत्या अन्नेवि य एवमाझ्या बहुविहा वित्थरेणं अत्थपरूवणया आघविजंनि, विवागसुअस्स णं परिता यावणा संखेचा अणुओगदारा जाव संखेजाओ संगहणीओ, से णं अंगठ्याए एकारसमे अंगे वीम अन्नयणा वीसं उसणकाला वीसं समुदेसणकाला, संखेजाइं पयसयसहस्साई पयग्गेणं प०, संखे- जाणि अवराणि अणंता गमा अणंता पखवा जाव एवं चरणकरणपरूवणया आघविज्जंति, सेत्तं विवा- गसुप ॥ ११ ॥ [सून १४२] 'मे किं न'मित्यादि, विपचन विपाकः-शुभाशुभकर्मपरिणामस्तत्प्रतिपादकं श्रुतं विपाकश्रुतं 'विवागसुए णमित्यादि कण्ठयं, नवरं 'फलपिपाके ति फलरूपो विपाकः फलविपाकः तथा 'नगरगमणाईति भगवतो गौतमस्य भिक्षाद्यर्थ नगरप्रवेशनानीति, एतदेव पनि प्रपत्रपन्नाह-'दुहवियागेसु णमित्यादि, तत्र प्राणातिपातालीकवचनचौर्यकरणपरदारमैथुनैः सह 'ससंगयाए'त्ति या ससङ्गता मपरिग्रहता तया संचितानां कर्मणामिति योगः,महातीबकपायेन्द्रियप्रमादपापप्रयोगाशुभाध्यवसायसश्चितानां कर्मणां पापकानां पापा- नुमागा अशुभरणा ये फलविपाका-विपाकोदयास्ते तथा ते आख्यायन्त इति योगः,केषामित्याह-निरयगतौ तिर्यग्योनौ च ये बहुविध- न्यमनशनपरम्पराभिः प्रबद्धाः ते तथा तेषां, जीवानामिति गम्यते, तथा 'मणुयत्तेत्ति मनुजत्वेऽप्यागतानां यथा पापकर्मशेषेण पापका भवन्ति फलविपाका अशुमा विपाकोदया इत्यर्थः, तथा आख्यायन्ते इति प्रकृतं, तथाहि-वधो-यष्टयादिताडनं वृपणविनाशो-द्धितक- करणं तथा नासायाश्च कर्णयोश्च ओष्ठस्य चाङ्गुष्ठानां च करयोश्च चरणयोश्च नखानां च यच्छेदनं तत्तथा जिह्वाछेदनं 'अंजण'त्ति
न
१४६
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥११७॥
अञ्जनं तप्ताय शलाकया नेत्रयोः म्रक्षणं वा देहस्य क्षारतैलादिना 'कडम्गिदाहणंति कटाना-विदलवंशादिमयानामग्निः कटामिस्तेन
वाहनं कटामिदाहनं, फटेन परिवेष्टितस्य बाधनमित्यर्थः, तथा गजचलनमलनं फालनं-विदारणं उल्लम्बनं-वृक्षशाखादावुद्भन्धनं तथा
शूलेन लतया लकुटेन यष्टया च भञ्जनं गात्राणां तथा त्रपुणा-धातुविशेषेण सीसकेण च तेनैव तप्तेन तैलेन च 'कलकल'त्ति
सशब्देनाभिषेचनं तथा कुम्भ्यां-भाजनविशेषे पाकः कुम्भीपाकः कम्पन-शीतलजलाच्छोटनादिना शीतकाले गात्रोत्कम्पजननं तथा
स्थिरवन्धन-निविडनियन्त्रणं वेधः-कुन्तादिना शस्त्रेण भेदनं वर्द्धकर्तनं त्वगुत्रोटनं प्रतिभयकर-भयजननं तच्च तत् करप्रदीपनं च-
वसनावेष्टितस्य तैलाभिषिक्तस्य करयोरग्निप्रबोधनमिति कर्मधारयः ततश्च वधश्च वृषणविनाशश्चेत्यादि यावत्प्रतिभयकरकरप्रदीपनं
चेति द्वन्द्वः, ततस्तानि आदिर्येषां दुःखानां तानि च तानि दारुणानि चेति कर्मधारयः, कानीमानीत्याह-दुःखानि, किंभूतानि :-
अनुपमानि दुःखविपाकेष्वाख्यायन्त इति प्रक्रमः, तथेदमाख्यायते बहुविधिपरम्पराभिः दुःखानामात गम्यते, अनुबद्धाः-सन्तत
मालिङ्गिता बहुविधपरम्परानुबद्धा जीवा इति गम्यते न मुच्यन्ते-न त्यज्यन्ते, कय ?-पापकर्मवल्ल्या दुःखफलसम्पादिकया, किमि
त्याह-यतोऽवेदयित्वा-अननुभूय कर्मफलमिति गम्यते हुर्यस्मादर्थे नास्ति-न भवति मोक्षो-वियोगः कर्मणः सकाशाद , जीवाना-
मिति गम्यते, किं सर्वथा नेत्याह-तपसा-अनशनादिना किम्भूतेन ?--धृतिः-चित्तसमाधानं तद्रूपा 'धणिय'ति अत्यर्थ
बद्धा-निष्पीडिता कच्छा-बन्धविशेषो यत्र तथा तेन, धृतिबलयुक्तनेत्यर्थः, शोधन-अपनयनं तस्य कर्मविशेषस्य 'वावि' ति स-
म्भावनायां 'होज्जा' सम्पयेत नान्यो मोक्षोपायोऽस्तीति भावः, 'एत्तो ये त्यादि इतश्चानन्तरं सुखविपाकेषु द्वितीयश्रुतस्कन्धाध्य-
यनेवित्यर्थः यदाख्यायते तदभिधीयत इति शेषः, शीलं-ब्रह्मचर्य समाधिर्वा संयमः-प्राणातिपातविरतिनियमा-आभिग्रहविशेषाः गु-
ALSHRESO
॥११७॥
LS णाः-शेष मूलगुणाः उत्तरगुणाश्च तपोऽनशनादि एतेषामुपधान-विधानं येषां ते तथा अतस्तेषु शीलसंयमनियमगुणतपउपधानेषु, केचित्याह-साघुगु-यति', किम्भूतेषु ?-सुष्टु विहित-अनुष्ठितं येषां ते सुविहितास्तेषु भक्तादि दत्वा यथा बोधिलाभादि निवर्तयन्ति नहाण्यायत इति सम्बन्धः, इह च सम्प्रदानेऽपि सप्तमी न दुष्टा, विषयस्य विवक्षणात् , अनुकम्पा अनुक्रोशस्तत्प्रधान आशयः- चिनं तस्य प्रयोगोव्यावृत्तिरनुकम्पाशयप्रयोगस्तेन, तथा 'तिकालमति' त्ति त्रिषु कालेषु या मतिः-बुद्धिर्यदुत दास्यामीति परितोषो दीयमाने परितोपो दत्ते च परितोष इति सा त्रैकालिमतिस्तया च यानि विशुद्धानि तानि तथा तानि च तानि भक्तपानानि चेति- अनुकम्पामयप्रयोगत्रिकालमतिविशुद्धभक्तपानानि प्रदायेति क्रियायोगः,केन प्रदायेत्याह-प्रयतमनसा-आदरभूतचेतसा, हितोज्नर्थप- रिहाररूपत्वान् मुखहेतुत्वात् सुखः शुभो वा 'नीसेस'त्ति निः श्रेयसः कल्याणकरत्वात् तीवः-प्रकृष्टः परिणामः-अध्यवसानं यस्याः सातथा सा निविता-अमंशया मतिः-बुद्धिर्येषां ते हितसुखनिः श्रेयसतीयपरिणामनिाश्रीतमतयः किं ?-“पयच्छिऊणं' ति प्रदाय, किं- भूनानि भक्तपानानि ?-प्रयोगेषु शुद्धानि दायकदानव्यापारापेक्षया सकलाशंसादिदोपरहितानि ग्राहकग्रहणव्यापारापेक्षया चो मादि- दोषन्जितानि, नतः किं?-यथा च-येन च प्रकारेण पारम्पर्येण-मोक्षसाधकत्वलक्षणेन निवर्त्तयन्ति, भव्यजीवा इति गम्यते, तु शद्रो भाषामात्रा: बोधिलाभ, यथा च परित्तीकुर्वन्ति-हस्वतां नयन्ति संसारसागरमिति योगः, किंभूतं?-नरानेरयतिर्यकसुरगतिपु य- ज्जीगनां गमनं-परिभ्रमणं स एव विपुलो-विस्तीर्णः परिवों-मत्स्यादीनां परिवर्त्तनमनेकधा सञ्चरणं यत्र स तथा, तथा अरति- भयविषादयोकमिथ्यात्वान्येव शैलाः-पर्वतास्तैः शङ्कटा-सङ्कीर्णो यः स तथा ततः कम्मधारयोऽतस्तं, इह च विपादो-दैन्यमानं शोफरत्याक्रन्दनादिचिन इति, तथा अज्ञानमेव तमोऽन्धकारं-महान्धकारं यत्र स तथा अतस्तं, 'चिक्खिल्लंसुदुत्तारं' ति चिस्खिल्लं- S १४६ समवायः श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय वृत्तिः ॥११॥ RESEARSS 555 कर्दमः संसारपक्षे तु चिक्खिल्लं-विषयधनस्वजनादिप्रतिबन्धस्तेन सुदुस्तरो-दुःखोत्तार्यों यः स तथा त, तथा जरामरणयोनय एव संक्षुमित-महामत्स्यमकरायनेकजलजन्तुजातसम्मर्दैन प्रविलोडितं चक्रवालं-जलपारिमाण्डल्यं यत्र स तथा तं तथा षोडश कषाया एव स्वापदानि-मकरग्राहादीनि प्रकाण्डचण्डानि-अत्यर्थं रौद्राणि यत्र स तथा तं, अनादिकमनवदग्रमनन्तं संसारसागरमिमं प्रत्यक्षमित्यर्थः, तथा यथा च सागरोपमादिना प्रकारेण निवघ्नन्त्यायुः सुरगणेषु साधुदानप्रत्ययमिति भावः, यथा चानुभवन्ति सुरगणविमानसौ- ख्यानि अनुपमानि, ततश्च कालान्तरेण च्युतानाम् 'इहेव' ति तिर्यग्लोके नरलोकमागतानामायुर्वपुर्वर्णरूपजातिकुलजन्मारोग्यबुद्धि- मेधाविशेषा अख्यायन्त इति योगः, तत्रायुषो विशेष इतरजीवायुषः सकाशात् शुभत्वं दीर्घत्वं च एवं वपुः शरीरं तस्य स्थिरसंहन- नता वर्णखोदारगौरत्वं रूपस्यातिसुन्दरता जांतेरुत्तमत्वं कुलस्याप्येवं जन्मनो विशिष्टक्षेत्रकालौ निराबाधत्वं आरोग्यस्य प्रकर्षः बु- द्धिरौत्पत्तिक्यादिका तस्याः प्रकृष्टता मेघा अपूर्वश्रुतग्रहणशक्तिस्तस्या विशेषः प्रकृष्टतैवेति, तथा मित्रजनः-सुहल्लोकः स्वजन:-पितृपि- तृव्यादिः धनवान्यरूपो यो विभवो लक्ष्मीः स धनधान्यविभवस्तथासमृद्धेः-पुरान्तः पुरकोशकोष्ठागारबलवाहनरूपायाः सम्पदो यानि साराणि-प्रधानानि वस्तूनि तेषां यः समुदायः-समूहः स तथा इत्येतेषां द्वन्द्वस्तत एषां ये विशेषा:-प्रकर्षास्ते तथा,तथा बहुविधकाम- भोगोद्भवानां सौख्यानां विशेषा इतीहापि सम्बन्धनीयं, शुभविपाक उत्तमो येषां ते शुभविपाकोत्तमास्तेषु जीवेष्विति गम्यं, इह चेयं षष्ठयर्थे सप्तमी, तेन शुभविपाकाध्ययनवाच्यानां साधूनामायुष्कादिविशेषाः शुभविपाकाध्ययनेष्वाख्यान्ते इति प्रकृतं, अथ प्रत्येकं श्रुत- स्कन्धयोरभिधेये पुण्यपापविपाकरूपे प्रतिपाद्य तयोरेवं यौगपद्येन ते आह-"अणुवरये त्यादि, अनुपरता-अविच्छिन्ना ये परम्परानुः बद्धाः-पारम्पर्यप्रतिबद्धाः, के ?-विपाका इति योगः, केषां ?-अशुभानां शुभानां चैव कर्मणां प्रथमद्वितीयश्रुतस्कन्धयोः क्रमेणैव च 1 ॥११८॥ A मापिना:-उक्ता बहुविधा विपाकाः विपाकश्रुते एकादशाङ्गे भगवता जिनवरेण संवेगकारणार्थाः-संवेगहेतवो भावाः अन्येऽपि चवमौदिका प्राण्यायन्त इति पूर्वोक्तक्रियया वचनपरिणामाद्वोत्तरक्रियया योगः, एवं च बहुविधा विस्तरेणार्थप्ररूपणता आख्यायन्त इति, शेपं कण्ठ, नवरं संख्यावानि पदशतसहस्राणि पदाणेति, तर किल एका पदकोटी चतुरशीतिश्च लक्षाणि द्वात्रिंशच्च सहस्राणीति ॥११॥ से कितं विहिवाए, ? दिहिवाए थे सव्वभावपरूवणया आघविजंति, से समासओ पंचविहे प० तं-प- रिकम्म सुत्ताई पुब्वगर्य अणुओगो लिया, से किं तं परिकम्मे ?-परिकम्मे सत्तविहे प० तं-सिद्धसेणिया- परिकम्मे मणुस्ससेणियापरिकम्मे पुट्टसेणियापरिकम्मे ओगाहणसेणियापरिकम्मे उवसंपजसेणियापरिकम्मे विप्पजहसेणियापरिकम्मे चुआचुअसेणियापरिकम्मे, से किं तं सिद्धसेणियापरिकम्मे ?, सिद्धसेणिआपरि- कम्मे पोहसविहे प० तं-माउयापयाणि पगट्टियपयाणि पादोदृपयाणि आगासपयाणि केउभूयं रासिबद्धं एगगुणं दुगुणं तिगुणं केउभूयं पडिग्गहो संसारपडिग्गहो नंदावत्तं सिद्धबद्धं, सेत्तं सिद्धसेणियापंरिकम्मे, मे कितं मणुस्ससेणियापरिकम्मे ?, मणुस्मसेणियापरिकम्मे चोइसविहे पण्णते, तंजहा-ताई चेव माउआ- पयाणि जाव नंदावत्तं मणुस्सयद्धं, सेत्तं मणुस्ससेणियापरिकम्मे, अवसेसा परिकम्माई पुट्ठाइयांई एकारस- विहाई पन्नत्साई, इनेयाई सत्त परिकम्माई ससमइयाई सत्त आजीवियाइंछ चउकणइयाई सत्त तेरासियाई पयामेव सपुव्यावरेणं सत्त परिकम्माई तेसीति भवंतीतिमक्खायाइं,सेत्तं परिकम्माई,से किंतं सुत्ताई, सुत्ताई अदासीनिभयंतीतिमक्खायाई, तंजहा-उजुगंपरिणयापरिणयं बहुभंगियं विप्पचइयं [विन (ज) यचरियं] अ- . .
१४७
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥११९॥
णंतरं परंपरं समाणं संजूहं [मासाणं] सं भिन्नं अहाच्चयं [अहव्वायं नन्यां] सोवत्थि (वत्तं यं) णंदावत्तं बहुलं
पुट्ठापुढे वियावत्तं एवंभूयं दुआवत्तं वत्तमाणप्पयं समभिरूढं सब्वओभई पणाम[ पस्सासं नन्यां] दुपडि-
ग्गहं इच्चेयाई बावीस सुत्ताई छिपणछेअणइआई ससमयसुत्तपरिवाडीए, इच्चेआई बावीसं सुत्ताई अछिन्न-
छेयनयाई आजीवियसुत्तपरिवाडीए, इच्चेआई बावीसं सुत्ताई तिकणइयाईतेरासियसुत्तपरिवाडिए, इचेआई
बावीसं सुत्ताई चउक्कणझ्याई ससमयसुत्तपरिवाडीए, एवामेव सपुव्वावरेणं अट्ठासीति सुत्ताइं भवंतीतिमक्ख
याई, सेत्तं सुत्ताई । से किं तं पुव्वगयं ?, पुव्वगयं चउद्दसविहं पन्नत्तं, तंजहा-उप्पायपुव्वं अग्गेणीयं वीरियं
अस्थिणत्थिप्पवायं नाणप्पवायं सच्चप्पवायं आयप्पवायं कम्मप्पवायं पञ्चक्खाणप्पवायं विज्जाणुप्पवायं
अवंझ० पाणाऊ किरियाविसालं लोगविंदुसारं १४, उप्पायपुव्वस्स णं दस वत्थू प० चत्तारि चूलियावत्थू
प०, अग्गेणियस्स णं पुब्वस्स चोइस वत्थू बारस चूलियावत्थू, वीरियपवायस्स णं पुब्वस्स अट्ठ वत्थू अट्ट
लियावत्थू प० अत्थिणत्थिप्पवायस्स णं पुवस्स अट्ठारस वत्थू दस चूलियावत्थू प०, नाणप्पवायस्स णं
पुवस्स बारस वत्थू प०, सचप्पवायस्स णं पुवस्स दो वत्थू प०, आयप्पवायस्स णं पुवस्स सोलस वत्थू
प०,कम्मप्पवायपुवस्स तीसं वत्थू प०,पच्चक्खाणस्स णं पुव्वस्स वीसंवत्थू प०,विज्जाणुप्पवायस्स णं पु-
व्वस्स पनरस वत्थू प०, अवंशस्स णं पुव्वस्स बारस वत्थू प०, पाणाउस्स णं पुवस्स तेरस वत्थू प०,
किरियाविसालस्स णं पुवस्स तीसं वत्थू प०, लोगविंदुसारस्स णं पुव्वस्स पणवीसं वत्थू प०,-दस चोइस
.
॥११९॥
अहारसे व पारस दुवे य वत्थूणि । सोलस तीसा वीसा पन्नरस अणुप्पवायंमि ॥१॥यारस एकारसमे यार- समेतेरसेव वत्थूणि । तीसा पुण तेरसमे चउदसमे पन्नवीसाओ ॥२॥ चत्तारि दुवालस अह चेव दस चेव चू- लवत्युणि । आतिल्लाण चउण्हं सेसाणं चूलिया णत्थि ।। ३ ।। सेत्तं पुत्वगयं, सेकिं तं अणुओगे?, अणुओगे दुविहे पन्नत्ते, तंजहा-मूलपढमाणुओगे य गंडियाणुओगे य, से किं तं मूलपढमाणुओगे ?, एत्थ णं अरहं- ताणं भगवंताणं पुब्वभवा देवलोगगमणाणि आउंचवणाणि जम्मणाणि अअभिसेया रायवरसिरीओ सी- याओ पन्वज्जाओ तवा य भत्ता केवलणाणुप्पाया अतित्थपवत्तणाणि अ संघयणं संठाणं उच्चत्तं आउं बन्नविभागो सीसा गणा गणहरा य अज्जा पवत्तणीओ संघस्स चउब्विहस्स जं वावि परिमाणं जिणम- णपज्जवओहिनाणसम्मत्तसुयनाणिणो य वाई अणुत्तरगई य जत्तिया सिद्धा पाओवगआ य जे जहिं ज- त्तियाई भत्ताई छेअइत्ता अंतगडा मुणिवरुत्तमा तमरओघविप्पमुझा सिद्धिपहमणुत्तरं च पत्ता, एए अन्ने य एवमाइया भावा मूलपढमाणुओगे कहिआ आघविज्जति पण्णविज्जति परु० सेत्तं मूलपढनाणुओगे, से कि नं गंडियाणुओगे?, अणेगविहे पण्णत्ते, तंजहा-कुलगरगंडियाओ तित्थगरगंडियाओगणहरगंडियाओ गमहरगंडियाओ दसारगंडियाओबलदेवगंडियाओवासुदेवगंडियाओहरिवंसगंडियाओ भद्दबाहुगंडियाओ नयोकम्मगंडियाओ चित्तंतरगंडियाओ उस्सप्पिणीगंडियाओ ओसप्पिणीगंडियाओ अमरनरतिरियनिरय गइगमणविविहपरियद्दणाणुओगे, एवमाझ्याओगंडियाओआधविनंति पण्णविनंति परूविजंति,सेत्तं गंडिया-
१४७
समवायः
समवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्ति:
॥१२०॥
णुओगे से किं तं चूलियाओ?, जण्णं आइल्लाणं चउण्हं पुव्वाणं चूलियाओ, सेसाई पुब्वाहं अचूलियाई सेत्तं
लियाओ, दिट्टिवायस्स ण परित्ता वायणा संखेजा अणुओगदारा संखेजाओ पडिवत्तीओ संखेजाओ नि-
ज्जुत्तीओ संखेजा सिलोगा संखेजाओ संगहणीओ, से णं अंगठ्ठयाए बारसमे अंगे एगे सुयखंधे चउद्दस पु-
व्वाई संखेजा वत्थू संखेजा चूलवत्थू संखेजा पाहुडा संखेजा पाहुडपाहुडा संखेजाओ पाहुडियाओ सं-
खेजाओ पाहुडपाहुडियाओ संखेजाणि पयसयसहस्साणि पयग्गेणं पन्नत्ता, संखेजा अक्खरा अणंता गमा
अणंता पज्जवा परित्ता तसा अणंताथावरा सासयाकडाणिबद्धाणिकाइयाजिणपण्णात्ता भावा आघविजंति
पण्णविनंति परूविज्जंति देसिज्जति निदंसिर्जति उवदंसिज्जंति, एवं णाया एवं विपणाया एवं चरणकरण-
परूवणया आघविज्जंति, सेत्तं दिहिवाए, सेत्तं दुवालसंगे गणिपिडगे ॥ १२॥ (सूत्रं १४७)
'से किं तं दिट्ठिवाए चि दृष्टयो-दर्शनानि वदनं वादो दृष्टीनां वादो दृष्टिवादः दृष्टीनां वा पातो यत्रासौ दृष्टिपातः सर्वनयदृष्टय
एवेहाख्यायन्त इत्यर्थः, तथा चाह-'दिट्ठिवाए णमित्यादि, दृष्टिवादेन दृष्टिपातेन वा सर्वभावप्ररूपणाऽऽख्यायते, 'से
समासओ पंचविहे' इत्यादि सर्वमिदं प्रायो व्यवच्छिन्नं तथापि यथादृष्टं किमपि लिख्यते, तत्र सूत्रादिग्रहणयोग्यतासम्पादनसमर्थानि
परिकर्माणि गणितपरिकर्मवत्, तच परिकर्मश्रुतं सिद्धश्रेणिकादिपरिकममूलभेदतः सप्तविधं, उत्तरमेदतस्तु त्र्यशीतिविधं
मातृकापदादि, एतच्च सर्व समूलोत्तरभेदं सूत्रार्थतो व्यवच्छिन्नं एतेषां च परिकर्मणां षद् आदिमानि परिकम्माणि खसामयिकान्येव,
गोशालकप्रवर्तिताजीविकपाखण्डिकसिद्धान्तमतेन पुनः च्युताच्युतश्रेणिकापरिकमसहितानि सप्त प्रज्ञाप्यन्ते, इदानीं परिकर्मसु
॥१२०॥
नयचिन्ता. तत्र नैगमो द्विविधः-सानाहिकोऽसामाहिकश्य, तत्र साङ्घाहिकः सङ्ग्रहं प्रविष्टोऽसानाहिकच व्यवहारं, तस्मात्सङ्ग्रहो व्यवहार कानुशवः शब्दादयश्चक एवेत्येवं चत्वारो नयाः, एतैवभिनयैः पट् स्वसामयिकानि परिकर्माणि चिन्त्यन्ते, अतो भणितं 'छ चउकनयाई ति भवन्ति त एव चाजीविकाराशिका भणिताः कसाद् ? उच्यते, यसात्ते सर्व त्र्यात्मकं इच्छन्ति, यथा जीवोऽजीवो जीवाजीवः लोकोऽलोको लोकालोकः सत् असत् सदसत् इत्येवमादि, नयाचिन्तायामपि ते त्रिविधं नयमिच्छन्ति, तद्यथा-द्रव्यार्थिकः पर्यायाधिक उमयार्थिकः, अतो मणितं 'सत्न तेरासियति सप्त परिकर्माणि त्रैराशिकपाखण्डिकास्त्रिविधया नयचिन्तया चिन्तयन्तीत्यर्थः, 'सेनं परिकम्मत्ति निगमनं, 'से किं तं सुत्नाइ'मित्यादि, तत्र सर्वद्रव्यपर्यायनयाद्यर्थसूचनात् सूत्राणि अष्टाशीत्यपि च सूत्रार्थतो व्यवच्छिमानि तथापि दृष्टानुसारतः किश्चिल्लिख्यते. एतानि किलऋजुकादीनि द्वाविंशतिः सूत्राणि, तान्येव विभागतोऽष्टाशीतिर्भवन्ति, कथम् ।, उच्यते, 'इनेइयाई बावीसं सुचाई छिन्नछेयनइयाई ससमयसुत्तपरिवाडीए'त्ति इह यो नयः सूत्रं छिन्नं छेदेनेच्छति स छिननछेदनयो यथा "धम्मो मंगलमुफिट्ट"मित्यादिश्लोकः सूत्रार्थतः प्रत्येकच्छेदेन स्थितो न द्वितीयादिश्लोकमपेक्षते, प्रत्येककल्पित- पर्यन्न इत्यर्थः, एतान्येव द्वाविंशतिः स्वसमयमत्रपरिपाळ्या सूत्राणि स्थितानि, तथा इत्येतानि द्वाविंशतिः सूत्राणि अच्छिन्नच्छेद- नंयिकान्याजीविकसूत्रपरिपाट्येति, अयमर्थः-इह यो नयः सूत्रमच्छिन्नं छेदेनेच्छति सोच्छिन्नछेदनयो यथा 'धम्मो मंगलमुकिमि- स्मादि लोक एवार्थतो द्वितीयादिश्लोकमपेक्षमाणो द्वितीयादयश्च प्रथममिति अन्योऽन्यसापेक्षा इत्यर्थः,एतानि द्वाविंशतिराजीविकगो- पालकमानिनपायडसूत्रपरिपाट्या अक्षररचनाविभागस्थितान्यप्यर्थतोऽन्योऽन्यमपेक्षमाणानि भवन्ति, 'इचेझ्याई' इत्यादि सूत्र, तत्र 'निकनगाईति नयत्रिकाभिप्रायतश्चिन्त्यन्त इत्यर्थस्वराशिका बाजीविका एवोच्यन्ते इति, तथा 'इझ्याई' इत्यादि सूत्रं, तत्र 'चउ-
RSS
१४८
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१२२॥
ओगे अणेगे' त्यादि, तत्र कुलकरगण्डिकासु कुलकराणां विमलवाहनादीनां पूर्वजन्माद्याभिधीयत इति, एवं शेषास्वपि अभिधान-
वशतो भावनीयं, यावत् चित्रान्तरगण्डिकाः, नवरं दशार्हाः समुद्रविजयादयो दश वसुदेवान्ताः तथा चित्रा-अनेकार्था अन्तरे-
ऋषभाजिततीर्थकरान्तरे गण्डिका-एकवक्तव्यतार्थाधिकारानुगतास्ततश्च चित्राश्च ता अन्तरगण्डिकाच चित्रान्तरगण्डिकाः, एतदुक्तं
भवति-ऋषभाजिततीर्थकरान्तरे तद्वंशजभूपतीनां शेषगतिगमनव्युदासेन शिवगमनानुत्तरोपपातमाप्तिप्रतिपादिकाचित्रान्तरगण्डिका
इति, ताश्च 'चोदसलक्खा सिद्धा निवईणेको य होइ सबढे । एवेकेकट्ठाणे पुरिसजुगा हुंति संखेज्जे ॥१॥ त्यादिना ग्रन्थेन नन्दि
टीकायामभिहितास्तत एवावधार्याः, इह सूत्रगमनिकामात्रस्य विवक्षितत्वादिति, शेपं सूत्रसिद्धमानिगमनात् , नवरं 'संखेज्जावत्थु' त्ति
पञ्च विंशत्युत्तरे द्वे शते संखेज्जा चूलवत्थु' त्ति चतुस्त्रिंशत् ॥१२॥ साम्प्रतं द्वादशाङ्गे विराधनानिष्पन्नं त्रैकालिकं फलमुपदर्शयन्नाह-
इचेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं अतीतकाले अणंता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसंसारकंतारं अणुपरि-
यदिसु इच्चेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं पडुप्पण्णे काले परित्ता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसंसारकंतारं
अणुपरियति इच्चेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं अणागए काले अणंता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसं-
सारकतारं अणुपरियहिस्संति, इच्चेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं अतीतकाले अणंता जीवा आणाए आराहि-
त्ता चाउरंतसंसारकंतारं वीईवइंसु एवं पड्डप्पण्णेऽवि एवं अणागएवि, दुवालसंगे णं गणिपिडगे ण कयावि
णत्थिण कयाइणासीण कयाइण भविस्सइ भुविंच भवति य भविस्सतियधुवेणितिए सासए अक्खए अव्वए
॥१२२॥
१ शादिमिभेदरन्यैश्रोनरोत्तरभेदैर्यत्र वर्ण्यते तत्कर्मग्रवादं, तत्परिमाणमेका पदकोटी अशीतिश्च सहस्राणीति. प्रत्याख्यानं नवमं तत्र- मर प्रत्याख्यानस्वरूपं वर्ण्यत इति पत्याख्यानप्रवाद, तत्परिमाणं चतुरशीतिः पदशतसहस्त्राणीति,विद्यानुप्रवादंदशमं तत्रानेके विद्या- निशया चर्णितास्तत्परिमाणमेका पदकोटी दश च पदशतसहस्राणीति. अवन्ध्यमेकादश, वन्ध्यं नाम निष्फलं न वन्ध्यमवन्ध्यं सफ- लमित्यर्थः, नत्र हि सर्वे ज्ञानतपःसंयमयोगाः शुभफलेन सफला वर्ण्यन्ते अप्रशस्ताश्च प्रमादादिकाः सर्वे अशुभफला वर्ण्यन्ते अतोऽ- पन्ध्यं, नस्य च परिमाण पद्विशतिः पदकोटयः, प्राणायुादशं तत्राप्यायुःप्राणविधानं सर्व सभेदमन्ये च प्राणा वणितास्तत्परिमाण- मेका पदकोटी पट्पनाशच्च पदशतसहस्रणीति, क्रियाविशालं त्रयोदशं, तत्र कायिक्यादयः क्रिया विशालत्ति-सभेदाः संयमक्रिया छन्दक्रिया विधानानि च वर्ण्यन्त इति क्रियाविशालं, तत्पदपरिमाणं नव पदकोट्या, लोकविन्दुसारं च चतुर्दशम, तच्चास्मिन् लोके अनलोके वा बिन्दुरिवाक्षरस्य सर्वोत्तममिति, सर्वाक्षरसन्निपातप्रतिष्ठितत्वेन च लोकबिन्दुसारं भणितं, तत्प्रमाणमर्द्धत्रयोदश पदकोट्य इनि । 'उप्पायपुव्यस्से' त्यादि कण्ठ्यं, नवरं वस्तु-नियतार्थाधिकारप्रतिबद्धो ग्रन्थविशेषोऽध्ययनवदिति, तथा चूडा इव चूडा, इह रष्टियादे परिकर्मसूत्रपूर्वगतानुयोगोक्तानुक्तार्थसङ्ग्रहपरा ग्रंथपद्धतयश्चूडा इति, 'सेत्तं पुन्वगते' चिनिगमनं, 'सें किंत' मित्यादि, अनुरूपोऽनुकुलो वा योगोऽनुयोगः सूत्रस्य निजेनाभिधेयेन सार्द्धमनुरूपः सम्बन्ध इत्यर्थः, स च द्विविधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा-मूलप्रथमा नुयोगा, 'से किं त' मित्यादि, इह धर्मप्रणयनात् मूलं तावत्तीर्थकरास्तेषां प्रथमसम्यक्त्वाप्तिलक्षणपूर्वभवादिगोचरोऽनुयोगो मूलप्र- धमानुयोगः, तथा नाह-से किं तं मूलपढमाणुओगे' इत्यादि सूत्रसिद्धं यावत् 'सेत्तं 'मूलपढमाणुओगे' 'से किं त' मित्यादि इहैक- पक्तव्यतााधिकारानुगता वाक्यपद्धतयो गण्डिका उच्यन्ते तासामनुयोगः, अर्थकथनविधिः गण्डिकानुयोगः, तथा चाह-'गंडियाणु- REES
ऊन
१४७
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१२१॥
Are
कनइयाईत्ति नयचतुष्काभिप्रायतश्चिन्त्यन्त इति भावना, एवमेवे'त्यादिखत्रं, एवं चतस्रो द्वाविंशतयोऽष्टाशीतिः सूत्राणि भवन्ति 'सेत्तं
सुत्ताईति निगमनवाक्यं, 'से किं तं पुन्वगयं' इत्यादि, अथ किं तत् पूर्वगतं १, उच्यते, यस्मात्तीर्थकरः तीर्थप्रवर्त्तनाकाले गणधराणां
सर्वस्त्राधारत्वेन पूर्व पूर्वगतं सूत्रार्थ भाषते तस्मात्पूर्वाणीति भणितानि, गणधराः पुनः श्रुतरचनां विदधाना आचारादिक्रमेण रचयन्ति
स्थापयन्ति च, मतान्तरेण तु पूर्वगतस्त्रार्थः पूर्वमर्हता भाषितो गणधरैरपि पूर्वगतश्रुतमेव पूर्व रचितं पश्चादाचारादि, नन्वेवं यदाचार-
नियुक्त्यामभिहितं 'सव्वेसिं आयारो पढमो' इत्यादि तत्कथम् ?, उच्यते, तत्र स्थापनामाश्रित्य तथोक्तमिह त्वक्षररचनां प्रतीत्य भ-
णितं पूर्व पूर्वाणि कृतानीति, तच्च पूर्वगतं चतुर्दशविधं प्रज्ञप्त, तद्यथा-'उप्पाये' त्यादि, तत्रोत्पादपूर्व प्रथम, तत्र च सर्वद्रव्याणां
पर्यवाणां चोत्पादभावमङ्गीकृत्य प्रज्ञापना कृता, तस्य च पदपरिमाणमेका कोटी, अग्गेणीयं द्वितीय, तत्रापि सर्वेषां द्रव्याणां पर्य-
वाणां जीवविशेषाणां चाग्रं-परिमाणं वर्ण्यत इत्यग्रेणीयं तस्य पदपरिमाणं षण्णवतिः पदशतसहस्त्राणि, 'वीरिय' ति वीर्यप्रवादं तृतीयं,
तत्राप्यजीवानां जीवानां च सकर्मतराणां वीर्य प्रोच्यत इति वीर्यप्रवाद, तस्यापि सप्ततिः पदशतसहस्राणि परिमाणं, अस्तिनास्तिप्रवाद
चतुर्थ, यघल्लोके यथास्ति यथा वा नास्ति, अथवा स्याद्वादाभिप्रायतः तदेवास्ति तदेव नास्तीत्येवं प्रवदतीति अस्तिनास्तिप्रवाद
भणितं, तदपि पदपरिमाणतः षष्टिः पदशतसहस्राणि, ज्ञानप्रवादं पञ्चम, तस्मिन् मतिज्ञानादिपञ्चकस्य भेदप्ररूपणा यस्मात् कृता तस्मात्
ज्ञानप्रवाद, तस्मिन् पदपरिमाणमेका कोटी एकपदोनेति, सत्यप्रवाद, पष्ठं सत्यं-संयमः सत्यवचनं वातद्यत्र सभेदं सप्रतिपक्षं च वर्ण्यते
तत्सत्यप्रवाद, तस्य पदपरिमाणं एका पदकोटी पट् च पदानीति, आत्मप्रवादं सप्तमं 'आय' ति आत्मा सोऽनेकधा यत्र नयदर्शन-
वर्ण्यते तदात्मप्रवाद, तस्य पदपरिमाणं पदविंशतिः पदकोट्यः कर्मप्रवादमष्टमं ज्ञानावरणादिकमष्टविधं कमप्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदे-
Zameer
FAS
॥१२१॥
पादिभिर्भदैरन्यैश्रोनरोचरमेदैर्यत्र वर्ण्यते तत्कर्मप्रवादं, तत्परिमाणमेका पदकोटी अशीतिश्च सहस्राणीति. प्रत्याख्यानं नवमं तत्र- सर्व प्रत्याख्यानस्वरूपं वर्ण्यत इति प्रत्याख्यानप्रवादं, तत्परिमाणं चतुरशीतिः पदशतसहस्त्राणीति,विद्यानुप्रवादंदशमं तत्रानेके विद्या- तिगया वर्णितास्तत्परिमाणमेका पदकोटी दश च पदशतसहस्राणीति, अवन्ध्यमेकादशं, वन्ध्यं नाम निष्फलं न वन्ध्यमवन्ध्यं सफ- लमित्यर्थः, तत्र हि सर्वे ज्ञानतपःसंयमयोगाः शुभफलेन सफला वर्ण्यन्ते अप्रशस्ताश्च प्रमादादिकाः सर्वे अशुभफला वर्ण्यन्ते अतोऽ- वनभ्यं, नख न परिमाणं पविंशतिः पदकोटयः, प्राणायुादशं तत्राप्यायुःप्राणविधानं सर्व सभेदमन्ये च प्राणा वर्णितास्तत्परिमाण- मेका पदकोटी पट्पनाशच्च पदशतसहस्त्रणीति, क्रियाविशालं त्रयोदर्श, तत्र कायिक्यादयः क्रिया विशालत्ति-सभेदाः संयमक्रिया छन्दक्रिया विधानानि च वर्ण्यन्त इति क्रियाविशालं, तत्पदपरिमाणं नव पदकोट्या, लोकविन्दुसारं च चतुर्दशमं, तच्चास्मिन् लोके श्रुतलोके वा बिन्दुरिवाक्षरस्य सर्वोत्तममिति, सर्वाक्षरसन्निपातप्रतिष्ठितत्वेन च लोकविन्दुसारं भणितं, तत्प्रमाणमर्द्धत्रयोदश पदकोटथ इति । 'उप्पायपुवस्से' त्यादि कण्ठ्यं, नवरं वस्तु-नियतार्थाधिकारप्रतिबद्धो ग्रन्थविशेषोऽध्ययनवदिति, तथा चूडा इव चूडा, इह दृष्टिवादे परिकर्मसूत्रपूर्वगतानुयोगोक्तानुक्तार्थसङ्ग्रहपरा ग्रंथपद्धतयश्चूडा इति, 'सेत्तं पुव्वगते' त्ति निगमनं, 'से किंत' मित्यादि. अनुरूपोऽनुकूलो का योगोऽनुयोगः सूत्रस्य निजेनाभिधेयेन सार्द्धमनुरूपः सम्बन्ध इत्यर्थः, स च द्विविधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा-मूलप्रथमा नुयोगत्र, 'से किं त' मित्यादि, इह धर्मप्रणयनात् मूलं तावत्तीर्थकरास्तेषां प्रथमसम्यक्त्वाप्तिलक्षणपूर्वभवादिगोचरोज्नुयोगो मूलप: यमानुयोगः, तथा चाह-से किं तं मूलपढमाणुओगे' इत्यादि सूत्रसिद्धं यावत् ‘सेत्तं 'मूलपढमाणुओगे' 'से किं त' मित्यादि इहैक- बकव्यतार्थाधिकारानुगता वाक्यपद्धतयो गण्डिका उच्यन्ते तासामनुयोगः, अर्थकथनविधिः गण्डिकानुयोगः, तथा चाह-'गंडियाणु-
१४८
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१२२॥
5
ओगे अणेगे' त्यादि, तत्र कुलकरगण्डिकासु कुलकराणां विमलवाहनादीनां पूर्वजन्माद्यभिधीयत इति, एवं शेषास्वपि अभिधान-
वशतो भावनीयं, यावत् चित्रान्तरगण्डिकाः, नवरं दशार्हाः समुद्रविजयादयो दश वसुदेवान्ताः तथा चित्रा-अनेकार्था अन्तरे-
ऋपभाजिततीर्थकरान्तरे गण्डिका-एकवक्तव्यताधिकारानुगतास्ततश्च चित्राश्च ता अन्तरगण्डिकाच चित्रान्तरगण्डिकाः, एतदुक्तं
भवति-ऋषभाजिततीर्थकरान्तरे तद्वंशजभूपतीनां शेषगतिगमनव्युदासेन शिवगमनानुत्तरोपपातमाप्तिप्रतिपादिकाश्चत्रान्तरगण्डिका
इति, ताश्च 'चोदसलक्खा सिद्धा निवईणेको य होइ सवढे । एवेकेकट्ठाणे पुरिसजुगा हुँति संखेज्जे ॥१॥' त्यादिना ग्रन्थेन नन्दि
टीकायामभिहितास्तत एवावधार्याः, इह सूत्रगमनिकामात्रस्य विवक्षितत्वादिति, शेष सूत्रसिद्धमानिगमनात् , नवरं 'संखेज्जावत्थु' त्ति
पञ्च विंशत्युत्तरे द्वे शते संखेज्जा चूलवत्थु' ति चतुस्त्रिंशत् ॥१२॥ साम्प्रतं द्वादशाङ्गे विराधनानिष्पन्नं त्रैकालिकं फलमुपदर्शयन्नाह-
इचेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं अतीतकाले अणंता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसंसारकंतारं अणुपरि-
यदिसु इच्चेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं पडुप्पण्णे काले परित्ता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसंसारकंतारं
अणुपरियइंति इचेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं अणागए काले अणंता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसं-
सारकतारं अणुपरियहिस्संति, इच्चेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं अतीतकाले अणंता जीवा आणाए आराहि-
त्ता चाउरंतसंसारकंतारं वीईवइंसु एवं पडुप्पण्णेऽवि एवं अणागएवि, दुवालसंगे णं गणिपिडगे ण कयावि
णत्थिण कयाइणासीण कयाइण भविस्सइ भुविंच भवति य भविस्सति यधुवेणितिए सासए अक्खए अवए
॥१२२॥
अवहिप णिचे से जहा णामए पंच अस्थिकाया ण कयाइ ण आसि ण कयाइ णधि ण कयाइ ण भविस्स- नि भुवि च भवति य भविस्सति य धुवा णितिया सासया अक्खया अव्वयाअवट्टिया णिच्चा एवामेव दुवा. लमंगे गणिपिडगे ण कयाइ ण आसि ण कयाइ णत्थि ण कयाइ ण भविस्सइ भुवि च भवति य भविस्सइ य घुवे जाव अवहिप णिच्चे, पत्य णं दुवालसंगे गणिपिडगे अणंता भावा अणंता अभावा अणंता हेऊ अणं- ना अहेक अणंना कारणा अणंता अकारणा अणंता जीवा अणंता अजीवा अणंता भवसिद्धिया अणंता अ- भवसिद्रिया अणंता सिद्धा अर्णता असिद्धा आपविजंति पण्णविजंति परूविजंति वंसिनंति निदंसिअंति उपसिबंति, एवं दुवालसंगं गणिपिडगं इति (सूत्रं १४८) 'दचय'मित्यादि, इत्येनद्वादशाहं गणिपिटकमतीतकाले अनन्ता जीवा आज्ञया विराध्य चतुरन्तं संसारकान्तारं 'अणुपरियट्टिसुत्ति अनुपरिगृतवन्तः, इदं हि द्वादशाङ्गसूत्रार्थोभयभेदेन त्रिविधं, ततश आज्ञया सूत्राज्ञया अभिनिवेशतोऽन्यथापाठादिलक्षणया अतीतकाले अनन्ता जीवाचतुरन्तं संसारकान्तारं नारकतिर्यग्नरामरविविधवृक्षजालदुस्तरं भवाटवीगहनमित्यर्थः, अनुपरावृत्तवन्तो जमालिवत् बासगा पुनरभिनिवेशनोऽन्यथामरूपणादिलक्षणया गोष्ठामाहिलवत् उभयाज्ञया पुनः पञ्चविधाचारपरिज्ञानकरणोद्यतगुर्वादेशादेरन्यथा- करणलक्षणया गुरुप्रत्यनीकद्रव्यालिङ्गधार्यनेकश्रमणवत् सूत्रार्थोभयैर्विराध्येत्यर्थः, अथवा द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षमागमोक्तानुष्ठानमेवाज्ञा नया नदकरणेनेत्यर्थः, 'इच्चेयमित्यादि गतार्थमेव, नवरं 'परित्ता जीवा' इति संख्येयाजीवाः, वर्तमाने विशिष्टविराधकमनुष्यजीवानां मंग्येयवान् 'अणुपरियट्टनिति अनुपरावर्तन्ते भ्रमन्तीत्यर्थः,'इचेय'मित्यादि इदमपि भावितार्थमेव, नवरम् 'अणुपरियट्टिस्संति'त्ति अनु- -
श्रीसमवा-
१४८
समवायः
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१२२॥
ओगे अणेगे' त्यादि, तत्र कुलकरगण्डिकासु कुलकराणां विमलवाहनादीनां पूर्वजन्माद्यभिधीयत इति, एवं शेषास्वपि अभिधान-
वशतो भावनीयं, यावत् चित्रान्तरगण्डिकाः, नवरं दशार्हाः समुद्रविजयादयो दश वसुदेवान्ताः तथा चित्रा-अनेकार्था अन्तरे-
ऋपभाजिततीर्थकरान्तरे गण्डिका-एकवक्तव्यतार्थाधिकारानुगतास्ततश्च चित्राश्च ता अन्तरगण्डिकाच चित्रान्तरगण्डिकाः, एतदुक्तं
भवति-ऋषभाजिततीर्थकरान्तरे तद्वंशजभूपतीनां शेषगतिगमनव्युदासेन शिवगमनानुत्तरोपपातमाप्तिप्रतिपादिकाश्चित्रान्तरगाण्डिका
इति, ताश्च 'चोदसलक्खा सिद्धा निवईणेको य होइ सव्वढे । एवेकेकट्ठाणे पुरिसजुगा हुंति संखेज्जे ॥१॥' त्यादिना ग्रन्थेन नन्दि
टीकायामभिहितास्तत एवावधार्याः, इह सूत्रगमनिकामात्रस्य विवक्षितत्वादिति, शेष सूत्रासिद्धमानिगमनात् , नवरं 'संखेज्जावत्थु' त्ति
पञ्च विंशत्युत्तरे द्वे शते संखेज्जा चूलवत्थु' ति चतुस्त्रिंशत् ॥१२॥ साम्प्रतं द्वादशाङ्गे विराधनानिष्पन्न त्रैकालिकं फलमुपदर्शयन्नाह-
इचेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं अतीतकाले अणंता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसंसारकतारं अणुपरि-
यदिसु इच्चेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं पडुप्पण्णे काले परित्ता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसंसारकंतारं
अणुपरियति इचेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं अणागए काले अणंता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसं-
सारकंतारं अणुपरियहिस्सति, इच्चेइयं दुवालसंगं गणिपिडणं अतीतकाले अणंता जीवा आणाए आराहि-
त्ता चाउरंतसंसारकंतारं वीईवइंसु एवं पडुप्पण्णेऽवि एवं अणागएवि, दुवालसंगे णं गणिपिडगे ण कयावि
पत्थिण कयाइ णासीण कयाइण भविस्सइ भुविंच भवति य भविस्सतिय धुवे णितिए सासए अक्खए अव्वए
॥१२२॥
अवटिप पिने से जहा णामए पंच अधिकाया ण कयाइ ण आसि ण कयाइ णथि ण कयाइ ण भविस्स- नि भुवि च भवति य भविस्सति य धुवा णितिया सासया अक्खया अव्वयाअवट्टिया णिच्चा एवामेव दुवा- लमंगे गणिपिडगे ण कयाइ ण आसि ण कयाइ णत्यि ण कयाइ ण भविस्सइ भुविं च भवति य भविस्सइ य शुवे जाव अवहिए णिच्चे, पत्य णं दुवालसंगे गणिपिडगे अणंता भावा अणंता अभावा अणंता हेऊ अणं- ता अहेज अणंता कारणा अणंता अकारणा अणंना जीवा अणंता अजीवा अणंता भवसिद्धिया अणंता अ- भयसिद्रिया अणंता सिद्भा अणंता असिद्धा आपविजंति पण्णविनंति परूविज्जति दसिजति निदंसिअंति उवदसिजति, एवं दुवालसंगं गणिपिडगं इति (सूत्रं १४८) 'इगय'मित्यादि, इत्येतद्वादशाङ्गं गणिपिटकमतीतकाले अनन्ता जीवा आज्ञया विराध्य चतुरन्तं संसारकान्तारं 'अणुपरियट्टिसुत्ति अनुपरिवृत्तवन्तः, इदं हि द्वादशास्त्रार्थोभयभेदेन त्रिविधं, ततश आज्ञया सूत्राज्ञया अभिनिवेशतोऽन्यथापाठादिलक्षणया अतीतकाले अनन्ता जीवाशतुरन्तं संसारकान्तारं नारकतिर्यग्नरामरविविधवृक्षजालदुस्तरं भवाटवीगहनमित्यर्थः, अनुपरावृत्तवन्तो जमालिवत् अर्थाचया पुनरामिनिवेशतोऽन्यथामरूपणादिलक्षणया गोष्ठामाहिलवत् उभयाज्ञया पुनः पश्चविधाचारपरिज्ञानकरणोद्यतगुर्वादेशादेरन्यथा- करणलक्षणया गुरुप्रत्यनीकद्रव्यलिङ्गधार्यनेकश्रमणबत् सूत्रार्थोभयैर्विराध्येत्यर्थः, अथवा द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षमागमोक्तानुष्ठानमेवाज्ञा नया नदकरणेनेत्यर्थः, 'इच्चेय'मित्यादि गतार्थमेव, नवरं 'परिता जीवा' इति संख्येयाजीयाः, वर्तमाने विशिष्टविराधकमनुष्यजीवानां मंग्स्चयत्वात् 'अणुपरियईति'नि अनुपरावर्तन्ते भ्रमन्तीत्यर्थः, 'इचेय'मित्यादि इदमपि भावितार्थमेव, नवरम् 'अणुपरियट्टिस्संति'त्ति अनु- १४८ समवायः श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय न ॥१२२॥ ओगे अणेगे' त्यादि, तत्र कुलकरगण्डिकासु कुलकराणां विमलवाहनादीनां पूर्वजन्माद्यभिधीयत इति, एवं शेषास्वपि अभिधान- वशतो भावनीयं, यावत् चित्रान्तरगण्डिकाः, नवरं दशार्हाः समुद्रविजयादयो दश वसुदेवान्ताः तथा चित्रा-अनेकार्था अन्तरे- ऋषभाजिततीर्थकरान्तरे गण्डिका-एकवक्तव्यतार्थाधिकारानुगतास्ततश्च चित्राश्च ता अन्तरगण्डिकाच चित्रान्तरगण्डिकाः, एतदुक्तं भवति-ऋषभाजिततीर्थकरान्तरे तवंशजभूपतीनां शेषगतिगमनव्युदासेन शिवगमनानुत्तरोपपातमाप्तिप्रतिपादिकाश्चित्रान्तरगण्डिका इति, ताश्च 'चोदसलक्खा सिद्धा निवईणेको य होइ सव्वढे । एवेकेकट्ठाणे पुरिसजुगा हुंति संखेज्जे ॥१॥ त्यादिना ग्रन्थेन नन्दि टीकायामभिहितास्तत एवावधार्याः, इह सूत्रगमनिकामात्रस्य विवाक्षितत्वादिति, शेष सूत्रासिद्धमानिगमनात् , नवरं 'संखेज्जावत्थु ति पञ्च विंशत्युत्तरे द्वे शते संखेज्जा चूलवत्थु' ति चतुस्त्रिंशत् ॥१२॥ साम्प्रतं द्वादशाङ्गे विराधनानिष्पन्नं त्रैकालिकं फलमुपदर्शयन्नाह- इच्चेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं अतीतकाले अणंता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसंसारकतारं अणुपरि- यहिंसु इच्चेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं पडुप्पण्णे काले परित्ता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसंसारकंतारं अणुपरियति इच्चेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं अणागए काले अणंता जीवा आणाए विराहित्ता चाउरंतसं- सारकतारं अणुपरियहिस्संति, इच्चेइयं दुवालसंगं गणिपिडगं अतीतकाले अर्णता जीवा आणाए आराहि- त्ता चाउरंतसंसारकतारं वीईवइंसु एवं पडुप्पण्णेऽवि एवं अणागएवि, दुवालसंगे णं गणिपिडगे ण कयावि णत्थिण कयाइ णासीण कयाइण भविस्सइ भुविंच भवति य भविस्सतियधुवेणितिए सासए अक्खए अव्वए ॥१२२॥ 655 अवहिप गिने से जहा णामए पंच अत्यिकाया ण कयाइ ण आसि ण कयाइ णत्थि ण कयाइ ण भविस्स- ति भुवि च भवति य भविस्सति य धुवाणितिया सासया अक्खया अव्वयाअवट्टियाणिच्चा एवामेव दुवा. लसंगे गणिपिडगे ण कयाइण आसि ण कयाइ णत्यि ण कयाइ ण भविस्सइ भुवि च भवति य भविस्सइ य धुये जाव अवहिप णिच्चे, पत्य णं दुबालसंगे गणिपिडगे अणंता भावा अणंता अभावा अणंता हेऊ अणं- ता अहेज अणंता कारणा अणंता अकारणा अणंना जीवा अणंता अजीवा अणंता भवसिद्धिया अणंता अ- भयसिद्धिया अणंता सिद्धा अणंता असिद्धा आघविनंति पण्णविनंति परुविनंति दंसिर्जति निदंसिअंति उपसिन्नति, एवं दुवालसंगं गणिपिडगं इति (सूत्रं १४८) 'इगयामित्यादि, इत्येतद्वादशाङ्गं गणिपिटकमतीतकाले अनन्ता जीवा आज्ञया विराध्य चतुरन्तं संसारकान्तारं 'अणुपरियट्टिसु'ति अनुपरिनयन्तः, इदं हि द्वादशागसूत्राथोंभयभेदेन त्रिविधं, ततश आज्ञया सूत्राज्ञया अभिनिवेशतोऽन्यथापाठादिलक्षणया अतीतकाले 'अनन्ता जीवाचतुरन्तं संसारकान्तारं नारकतिर्यग्नरामरविविधवृक्षजालदुस्तरं भवाटवीगहनमित्यर्थः, अनुपरावृत्तवन्तो जमालिवत् अनारया पुनरभिनिवेशतोन्ययामरूपणादिलक्षणया गोष्ठामाहिलवत् उभयाज्ञया पुनः पञ्चविधाचारपरिज्ञानकरणोधतगुर्वादेशादेरन्यथा- करणलक्षणया गुरुप्रन्यनीकद्रव्यालिजधायनेकश्रमणवत् सूत्रार्थीभयविराध्येत्यर्थः, अथवा द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षमागमोक्तानुष्ठानमेवाज्ञा नया नदकरणनेत्यर्थः, 'इच्चय'मित्यादि गताथमेव, नवरं 'परित्ता जीवा' इति संख्येयाजीवाः, वर्तमाने विशिष्टविराधकमनुष्यजीवानां मंगयेयत्वात् 'अणुपरियति'त्ति अनुपरावर्त्तन्ते भ्रमन्तीत्यर्थः,'इञ्चेय'मित्यादि इदमपि भावितार्थमेव, नवरम् 'अणुपरियट्टिसतिति अनु-
-
समवा-
यांग
अभय०
१४८
समवायः
५
२२३॥
परावतिष्यन्ते पर्यटिष्यन्तीत्यर्थः, 'इच्चेय'मित्यादि कण्ठ्यं, नवरं 'विइवइंसुत्ति व्यतित्रजितवन्तः चतुर्गतिकसंसारोल्लङ्घनेन मुक्तिमवाप्ता
इत्यर्थः, एवं प्रत्युत्पन्नेऽपि, नवरं अयं विशेषः-'विइवयंति'त्ति व्यतिव्रजन्ति-व्यतिक्रामन्तीत्यर्थः, अनागतेऽप्येवं, नवरं वीइवइस्संति'त्ति
व्यतिबजिष्यन्ति-व्यतिक्रमिष्यन्तीत्यर्थः, यदिदमनिष्टेतरभेदभिन्नं फलं प्रतिपादितमेतत्सदावस्थायित्वे सति द्वादशाङ्गस्योपजायत इत्याह-
'दुवालसंगे' इत्यादि, द्वादशाङ्ग णमित्यलङ्कारे गणिपिटकं न कदाचिन्नासीदनादित्वात् न कदाचिन्न भवति सदैव भावात् न कदाचिन्न
भविष्यति अपर्यवसितत्वात् , किं तर्हि १, भुविं चेत्यादि अभूच्च भवति च भविष्यति च, ततश्चेदं त्रिकालभावित्वादचलं अचल-
त्वाच्च ध्रुवं मेर्वादिवत् ध्रुवत्वादेव नियतं पञ्चास्तिकायेषु लोकवचनवत् नियतत्वादेव शाश्वतं समयावलिकादिषु कालवचनवत् शाश्वत-
त्वादेव वाचनादिप्रदानेऽप्यक्षयं गङ्गासिन्धुपवाहेऽपि पद्मदवत् अक्षयत्वादेवाव्ययं मानुषोत्तरादहिः समुद्रवत् अव्ययत्वादेव खप्रमाणेऽव-
स्थितं जम्बूद्वीपादिवत् अवस्थितत्वादेव नित्यमाकाशवदिति, साम्प्रतं दृष्टान्तमत्रार्थे आह-'से जहा नाम ए' इत्यादि, तद्यथा नाम
पश्चास्तिकाया-धर्मास्तिकायादयः न कदाचिन्नासन्नित्यादि प्राग्वत् , 'एवमेवेत्यादि दान्तिकयोजना निगदसिद्धैवेति । 'एत्थ
णमित्यादि अत्र द्वादशाङ्गे गणिपिटके अनन्ता भावा आख्यायन्त इति योगः, तत्र भवन्तीति भावा जीवादयः पदार्थाः, एते च
जीवपुद्गलानामनन्तत्वादनन्ता इति, तथा अनन्ता अभावाः सर्वभावानामेव पररूपेणासत्त्वात्त एवानन्ता अभावा इति, खपरसत्ता-
भावाभावोभयाधीनत्वाद्वस्तुतत्त्वस्य, तथाहि-जीवो जीवात्मना भावोऽजीवात्मना चाभावोऽन्यथाऽजीवत्वप्रसङ्गादिति, अन्ये तु धर्भा
पेक्षया अनन्ता भावाः अनन्ता अभावाः (च) प्रतिवस्त्वस्तित्वनास्तित्वाभ्यां प्रतिबद्धा इति व्याचक्षते, तथाऽनन्ता हेतवः, तत्र
हिनोति-गमयति जिज्ञासितधर्मविशिष्टानानिति हेतुस्ते चानन्ताः, वस्तुनोऽनन्तधात्मकत्वात् , तत्प्रतिबद्धधाविशिष्टवस्तुगम-
॥१२३॥
कन्याग देतोः सूत्रस्य चानन्तगमपर्यायात्मकत्वादिति, यथोक्तहेतुप्रतिपक्षतोज्नन्ता अहेतवः, तथा अनन्तानि कारणानि मृत्पिण्डत- न्वादीनि घटपटादिनिर्वर्तकानि, तथा अनन्तान्यकारणानि सर्वकारणानामेव कार्यान्तराकारणत्वात् , नहि मृत्पिण्डः पटं निवर्त- यनीति, नया अनन्ता जीवा:- प्राणिनः एवमजीवाः-घणुकादयः भवसिद्धिका-भव्याः सिद्धा-निष्ठितार्था इतरे-संसारिणः, आघ- पिनी'त्यादि पूर्ववदिति । द्वादशाङ्गस्य खरूपमनन्तरमभिहितमथ तदभिधेयस्य राशिद्वयान्तर्भावतः खरूपमभिधित्सुराह- दुवे रासी पन्नत्ता, तंजहा जीवरासी अजीवरासी य, अजीवरासी दुविहा पन्नत्ता, तंजहा-रूवीअजीवरासी अरूवी- अजीवरासी य, से कितं अरूवी अजीवरासी?, अरूविअजीवराशी दसविहा पन्नत्ता, तंजहा-धम्मत्थिकाए, जाव अदासमए,रूवीअजीवरासी अणेगविहा०प० जाव से किं तंअणुत्तरोववाइआ ?, अणुत्तरोववाइआ पंचविहा पनत्ता,तंजहा-विजयवेजयंतजयंतअपराजितसव्वदृसिद्धिआ, सेत्तं अणुत्तरोववाइआ ? सेत्तं पंचिंदियसंसार समावण्णजीवरासी,दुविहाणेरड्या पन्नता,तंजहा-पजत्ताय अपज्जत्ता य एवं दंडओभाणियब्वोजाव वेमाणि यत्ति, इमीसेणं रयणप्पभाए पुढवीए केवइयं खेत्तं ओगाहेत्ता केवइया णिरयावासा पण्णत्ता,गोयमा इमीसेणं रमणप्पभाग पुढवीण असीउत्तरजोयणसयसहस्सबाहल्लाए उवरि एगंजोयणसहस्सं ओगाहेत्ता हेहाचेगं जोय णमहरसं वज्जेत्ता मज्झे अहसत्तरि जोयणसयसहस्से एत्थणरयणप्पभाए पुढवीए णेरइयाणं तीसं णिरयावास- सयसहस्मा भवंतीतिमक्खाया,तेणं णिरयावासा अंतोवटा बाहिं चउरंसाजाव असुभा णिरया असुभाओणि- रणसुवेयणाओ, एवं मत्तविभाणियवाओजंजासुजुज्जइ-'आसीयं बत्तीसं अट्ठावीसंतहेववीसं चा अट्ठारस
१४९
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥१२४॥
सोलसगं अछुत्तरमेव बाहल्लं ॥ १॥ तीसा य पण्णवीसा पन्नरस दसेव सयसहस्साई। तिण्णेगं पंचूणं
पंचेव अणुत्तरा नरगा ॥२॥ चउसट्ठी असुराणं चउरासीइंच होइ नागाणं। बावत्तरि सुवन्नाण वाउ-
कुमाराण छण्णउइ॥३॥दीवदिसाउदहीणं विज्जकुमारिंदणियमग्गीणोछण्हंपि जुवलयाणं बावत्तरिमोय सय
सहसा॥४॥बत्तीसट्ठावीसा पारस अड चउरो यसयसहस्सा । पण्णा चत्तालीसा छच्च सहस्सा सहस्सारे।।५।।
आणयपाणयकप्पे चत्तारि सयाऽऽरणच्चुए तिन्नि । सत्त विमाणसयाई चउसुवि एएस्सु कप्पेसु॥६॥एकार
सुत्तरं हेहिमेसु सत्तुत्तरं च मज्झिमए । सयमेगं उवरिमए पंचेव अणुत्तरविमाणा ॥ ७॥ दोचाए णं पुढवीए
तचाएणं पुढवीए चउत्थीए पुढवीए पंचमीए पुढवीए छट्ठीए पुढवीए सत्तभीए पुढवीए गाहाहिं भाणियव्वा,
सत्तमाए पुढवीए पुच्छा, गोयमा! सत्तमाए पुढवीए अठुत्तरजोयणसयसहस्साई बाहल्लाए उवरि अद्धते-
वन्नं जोयणसहस्साइं ओगाहेत्ता हेट्ठावि अद्धतेवन्नं जोयणसहस्साई वज्जित्ता मज्झे तिसु जोयणसहस्सेतु
एत्थ णं सत्तमाए पुढवीए नेरइयाणं पंच अणुत्तरा महइमहालया महानिरया पण्णत्ता, तंजहा-काले महा-
काले रोरुए महारोरुए अप्पइट्ठाणे नामं पंचमे, ते णं निरया बढे य तंसा य अहे खुरप्पसंठाणसंठिया जाय
असुभा नरगा असुभाओ नरएसु वेयणाओ ( सूत्रं १४९)
इह च प्रज्ञापनायाः प्रथमपदं प्रज्ञापनाख्यं सर्वं तदक्षरमध्येतव्यं, किमवसानमित्याह-'जाव से किं त' मित्यादि, केवलमस्य प्र-
ज्ञापनासूत्रस्य चायं विशेषः, इह 'दुवे रासी पण्णचा' इत्यभिलापसत्रं (तत्र) तु'दुविहा पण्णवणा पण्णता-जीवपणवण्णा अजीवपण्णव-
॥१२४॥
। य' नि, अतिदिष्टस्य च सूत्रतः सर्वस्य प्रज्ञापनापदस्य लेखितमशक्यत्वादर्थतस्तल्लेश उपदयते-तत्राजीवराशिद्विविधो रूप्यरूपिभेदात्, नत्रामप्पजीवरागिर्दशधा-धम्मास्तिकायस्तद्देशास्तत्प्रदेशश्चेत्येवमधर्मास्तिकायाकाशास्तिकायावपि वाच्यावेवं नव दशमो द्धासमय इति, रुप्पजीर शिवतुदी-स्कन्धा देशा प्रदेशाः परमाणवधेति,ते च वर्णगन्धरसस्पर्शसंस्थानभेदतः पञ्चविधाः संयोगतोडनेकविधा इति। जी वरा शिदिविषः संसारसमापनोऽसंसारसमापनश्चतत्रासंसारसमापन्नाजीवा द्विविधाः अनन्तरपरम्परसिद्ध भेदात,तत्रानन्तरसिद्धाः पञ्चदश प्रकाराः परम्परसिद्धास्त्वनन्तप्रकारा इति, संसारसमापन्नास्तु पञ्चधैकेन्द्रियादिभेदेन, तत्रैकेन्द्रियाः पञ्चविधाः पृथिव्यादिभेदेन,पुनःप्रत्ये- कं द्विविधाः सूक्ष्मवादरभेदेन, पुनः पर्याप्तापर्याप्तभेदेन द्विधा एवं द्वित्रिचतुरिन्द्रया अपि, पञ्चेन्द्रियाश्चतुर्दा नारकादिभेदात् , तत्र नारकाः मप्सविधाः रत्नप्रभादिपृथ्वीभेदात् , पञ्चेन्द्रियतिर्यञ्चत्रिधा जलस्थलखचरभेदात् । तत्र जलचराः पञ्चविधा मत्स्यकच्छपग्राहमकरसंसु- मारभेदात् , पुनर्मत्स्या अनेकधा-लक्ष्णमत्स्यादिभेदात् , कच्छपा द्विधा अस्थिकच्छपमांसकच्छपभेदात् , ग्राहाः पञ्चधा दिलिवेष्ट: कमद्गपुलकीमाकारभेदात् मकरा-मत्स्यविशेषा द्विविधाः शुण्डामकरा करिमकराश्य, सुंसुमारास्त्वेकविधाः, स्थलचरा द्विधा-चतुष्प- दपरिसप्पभेदात् , तत्र चतुप्पदाचतुर्दा-एकखुराद्विसुरगण्डीपदसनखपदभेदात् , क्रमेण चैते अश्वगोहस्तिसिंहादयः, परिसर्पा द्विधा- उसपरिमर्पभुजपरिसर्पभेदात् , उरःपरिसपश्चितुद्धा-अहिअजगराशालिकमहोरगभेदात् , तत्राहयो द्विषा-दीकरा मुकुलिनश्चेति, खच- रायतुदा-नर्मपक्षिणो लोमपक्षिणः समुद्गपक्षिणो विततपक्षिणश्च, तत्राद्यौ द्वौ बल्गुलीहंसादिभेदावितरौ द्वीपान्तरेष्वेव स्तः, सर्वे च पवेन्द्रियनिर्यश्चो मनुप्याथ द्विधा-सम्मूच्छिमा गर्भव्युत्क्रान्तिकाच, तत्र समूच्छिमाः नपुंसका एव, इतरे तु त्रिलिङ्गा इति, गर्भ, गुफान्तिकमनुष्यामिधा-कर्मभूमिजा अकर्मभूमिजा, अन्तरद्वपजाथेति कर्मभूमिजा द्विविधाः आर्या-म्लेच्छाच, आर्या द्वेधा- ,
त
१४९
समवायः
श्रीसमवा. द्धिप्राप्ता इतरे च, तत्र प्रथमा अहंदादयः, द्वितीया नवविधा:-क्षेत्रजातिकुलकर्मशिल्पभाषाज्ञानदर्शनचारित्रभेदाद , देवाश्चतुर्विधाः
यांगे भवनवास्यादिभेदागवनपतयो दशधा असुरनागादयः व्यन्तरा अष्टविधा पिशाचादयः ज्योतिष्काः पञ्चधा चन्द्रादयः वैमानिका द्वि-
श्रीअभय धाकल्पोपगाः कल्पातीताच, कल्पोपगा द्वादशधा सौधर्मादिभेदात् , कल्पातीता द्वेधा-प्रैवेयका अनुत्तरोपपातिकाश्च अवेयका नवधा
वृत्तिः अनुत्तरोपपातिकाः पञ्चति, एतत्समस्तं सूचयतोक्तं 'जाव से किं तं अणुत्तरें त्यादि, पूर्वोक्तमेव जीवराशिं दण्डकक्रमेण द्विधा
॥१२५॥ दर्शयन्नाह-'दुविहे' त्यादि, सुगमं नवरं 'दण्डओ' ति 'नेरइया १ असुराई १० पुढवाइ ५ बेइंदियादओ ४मणुया । तर १ जोइस
१ वेमाणिया य १ अह दंडओ एवं ॥१॥ अथानन्तरं प्रज्ञप्तानां नारकादीनां पर्याप्तापर्याप्तभेदानां स्थाननिरूपणायाह
४ -'इमीसे ण' मित्यादि, अवगाहनासूत्रादाक् सर्व कण्ठय, नवरं 'ते ण निरया ' इत्यादि अत्र च जीवाभिगमचूण्ये-
नुसारेण लिख्यते-किल द्विविधा नरका भवन्ति आवलिकाप्रविष्टाः आवलिकाबाह्याश्च, तत्रावलिकाप्रविष्टा अष्टासु दिक्षु
भवान्ति, ते च वृत्तव्यस्रचतुरस्रक्रमेण प्रत्यवगन्तव्याः, एतेषां च मध्ये इन्द्रकाः सीमन्तकादयो भवन्ति, आवलिकाबाह्यास्तु
पुष्पावकीर्णा दिग्विदिशामन्तरालेषु भवन्ति नाना संस्थानसंस्थिता इति निस्यसंस्थानव्यवस्था, तत्र च बाहुल्यमङ्गीकृत्ये-
दमभिधीयते-'अंतो वट्टे त्यादि, उक्तं च सूत्रकृत्तिकृता-नारकाः सीमन्तकादिका बाहुल्यमंगीकृत्यान्तः-मध्ये वृत्ता बहिरपि चतुरस्रा
अधश्च क्षुरप्रसंस्थानसंस्थिताः, एतच्च संस्थानं पुष्पावकीर्णकानाश्रित्योक्तं तेषामेव प्रचुरत्वात् , आवलिकामविष्टास्तु वृत्तव्यस्रच-
तुरस्रसंस्थाना भवन्ती" ति, तत्रान्तर्वृत्ता मध्ये शुपिरमाश्रित्य बहिश्च चतुरला कुड्यपरिधिमाश्रित्य, यावत्करणादिदं दृश्यं यदुत
अधः क्षुरमसंस्थानसंस्थिताः-भूतलमाश्रित्य क्षुरप्राकारास्तद्भूतलस्य संचारिसत्त्वपादच्छेदकत्वात् अन्ये त्वाहुः तेषामधस्तनांशः क्षु-
रन इवाग्रे प्रतलो विस्तीर्णश्चेति क्षुरप्रसंस्थानता, तथा 'निच्चंधयारतमसा ववगयगहचंदसूरनक्खत्तजोइसप्पहा मेयवसापूयरुहिरम-
RE
॥१२५॥
सचिस्पिल्ललित्ताणुलेवणतला असुइबीसा परमदुन्मिगंधा काऊअगणिवण्णाभा कक्खडफासा दुरहियासा' इति तत्र नित्य-सर्वदा अ- न्धकार-अन्धत्वकारकं बहलयलाहकपटलाच्छादितगगनमण्डलामावास्यार्द्धरात्रान्धकारवत्तमः-तमिस्रं ये ते नित्यान्धकारतमसः, अ- थवा नित्यनान्धकारेण सार्वकालिकेनेत्यर्थः तमसः-तमिस्रा नित्यान्धकारतमसः, जात्यन्धमेद्यान्धकारामावास्यानिशीथतुल्या इत्यर्थः, कथमित्यत आह--व्यपगता-अविद्यमाना ग्रहचन्द्रसूरनक्षत्ररूपाणां ज्योतिपां-ज्योतिष्कलक्षणविमानविशेषाणां ज्योतिपो वा-दीपा- योः प्रभातकाशी येषु ते तथा, 'पह' त्ति पथशब्दो वाऽयं व्याख्येयः, तथा मेदोवसापूयरुघिरमांसानि शरीरावयवास्तेषां यचिक्ति- छ कर्दमस्तेन लिप्त-उपदिग्धमनुलेपनेन सकल्लिप्तस्य पुनः पुनरुपलेपनेन तलं-भूमिका येषां ते मेदोवसापूयरुधिरमांसचिक्खिल्ललिप्ता- नुलेपनतलाः, यद्यपि च तत्र मेदाप्रभृतीन्यौदारिकपश्चेन्द्रियशरीरावयवरूपाणि न सन्ति वैक्रियशरीरत्वान्नारकाणां तथापि तदाकारा- स्नदवयवास्तत्र प्रोच्यन्त इति, अशुचयो विश्राः आमगन्धयः पूतिगन्धय इत्यर्थः, अत एव परमदुरभिगन्धाः 'काऊअगणिवण्णाभ' निकृष्णामिलोहादीनां ध्मायमानानां तद्वर्णवदाभा येषां ते कृष्णाग्निवर्णाभाः,तथा कर्कशः स्पर्शो येषां ते कर्कशस्पर्शाः, अत एव दुःखेन- -कनारेणाधिसोढुं शक्यते वेदना येषु ते दुरधिसयाः, अत एवाशुभा नरकाअशुभानरकेषु वेदना इति ‘एवं सत्तवि भाणियव्य'त्ति प्रथमाममुनता सप्त इत्युक्तं, 'जंजासु जुजई' ति यच्च यस्यां पृथिव्यां बाहल्यस्य नरकाणां च परिमाणं च युज्यते स्थानान्तरोक्तानुसारेण तथ नस्यां वाच्यं, तच्चेदं-"आसीत' गाहा 'तीसा य' गाहा अशीतिसहस्राधिकयोजनलक्षं रत्नप्रभायां बाहल्यमेवं शेषासु भावनीयं, नथा त्रिंशलक्षाणि प्रथमायां नरकावासानामित्येवं शेषाखपि नेयमिति, आवासपरिमाणं चामुरादीनामपि दशानां सौधर्मादीनां च कल्पेतराणां सर्वक्ष्यतीति, तन्निवासपरिमाणसङ्ग्रहे 'चउसट्ठी' इत्यादि गाथाः पञ्च, एवं चैव सूत्राभिलापो दृश्यः, 'सकरप्पभाए Pr 1. १४९ समवायः श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय वृत्तिः ॥१२६॥ णं पुढवीए केवइयं ओगाहिता केवइया निरया पण्णता ?, गोयमा! सक्करप्पभाए णं पुढवीए बत्तीसुत्तरजोयणसयसहस्सबाहल्लाए उव- रि एगं जोयणसहस्सं ओगाहित्ता हेट्ठा चेग जोयणसहस्सं वजेत्ता मज्झे तीसुत्तरे जोयणसयसहस्से एत्थ णं सक्करप्पभाए पुढवीए नेर इयाणं पणवीसं निरयावाससयसहस्सा भवन्तीतिमक्खाया, ते णं निरया' इत्यादि, एवं गाथानुसारेणान्येऽपि पश्चालापका वाच्या इति, एतदेवाह--'दोच्चाए' इत्यादि 'वेयणाओं' इत्येतदन्त सुगम, नवरं 'गाहाहिं' ति गाथाभिः करणभूताभिर्गाथानुसारेणेत्यर्थः, भणितव्या-चाच्या नरकवासा इति प्रक्रमः, तथा 'वढे य तसा य' ति मध्यमो वृत्तः शेषास्त्र्यसा इति, अथासुराधावासविषयमभि- लापं दर्शयति- केवड्या णं भंते ! असुरकुमारावासा प०१, गोयमा ! इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए असीउत्तरजोयणसय- सहस्सबाहल्लाए उवरि एग जोयणसहस्सं ओगाहेत्ता हेट्ठा चेगं जोयणसहस्सं वजित्ता मज्झे अहहत्तरि- जोयणसथसहस्से एत्थ णं रयणप्पभाए पुढवीए चउसहि असुरकुमारावाससयसहस्सा प०, ते णं भवणा बाहिं वट्टा अंतो चउरंसा अहे पोक्खरकण्णिासंठाणसंठिया उक्षिण्णंतरविउलगंभीरखायफलिहा अद्यालय- चरियदारगोउरकवाडतोरणपडिदुवारेदसभागा जंतमुसलमुसंढिसयग्धिपरिवारिया अउज्झा अडयाल- कोहरइया अडयालकवणमाला लाउल्लोइयमहिया गोसीससरसरत्तचंदणदद्दरदिपणपंचंगुलितला कालागुरु- पवरकुंदुरुक्कतुरुशडझंतधूवमधमतगंधुद्धयाभिरामा सुगंधिया गंधवधिभूया अच्छा सहा लण्हा घट्टा मट्ठा नीरया णिम्मला वितिमिरा विसुद्धा सप्पभा समिरीया सउज्जोआ पासाईया दरिसणिज्जा अभिरूवा RSA ॥१२६॥ पडिरूवा, एवं जं जस्स कमती तंत्र--- पठिरूवा, एवं जं जस्स कमती तं.तस्स जं जं.गाहाहिं भणियं तह चेव वण्णओ। केवइया णं भंते ! पुढ- विकाइयायासा प०.१, गोयमा ! असंखेजा पुढवीकाइयावासा प०, एवं जाव मणुस्सत्ति, केवइया णं भंते ! याणमंतरावासाप०?, गोयमा ! इमीसे णं रयणप्पभाइ पुढवीए रयणामयस्स कंडस्स जोयणसहस्सवाहल्लस्स उरि पगं जोयणसयं ओगाहेत्ता हेवा चेगं जोयणसयं वजेत्ता मज्झे अहसु जोयणसएसु एत्थ णं वाणमंत- राणं देवाणं तिरियमसंखेना भोमेजा नगरावाससयसहस्सा प०,तेणंभोमेजा नगरावाहिं वडा अंतो चउरंसा, एवं जहा भवणवासीणं तहेव णेयव्वा, णवरं पडागमालाउला सुरम्मा पासाईया दरिसणिज्जा अभिरूवा पडि- रूवा। केवइयाणं भंते! जोइसियाणं विमाणावासा प०?, गोयमा इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरम- णिज्जाओ भूमिभागाओ सत्तनउयाई जोयणसयाई उड्ढे उप्पइत्ता एत्थ णं दसुत्तरजोयणसयबाहल्ले तिरियं जोइसविसए जोइसियाणं देवाणं असंखेजा जोइसियविमाणावासा प०,तेणंजोइसियविमाणावासा अन्भु- ग्गयमूसियपहसिया विविहरमणिरयणभत्तिचित्ता चाउडुयविजयवेजयंतीपडागछत्ताइछत्तकलिया तुंगा गगणतलमणुलिहंतसिहरा जालंतररयणपजरुम्मिलियञ्च मणिकणगथूभियागा वियसियसयपत्तपुण्डरीय- तिलयरयणद्धचंदचित्ता अंतो बाहिं च सण्हा तवणिजवालुआपत्थडा सुहफासा सस्सिरीयरूवा पासाईया वरिसंणिना ॥ केवइया णं भंते! वेमाणियावासा प० १, गोयमा इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए बहुसमरम णिजाओ भूमिभागाओ उद्धं चंदिमसूरियगहगणनक्खत्तताराख्वाणं वीइवइत्तावहणिजोयणाणि बहूणि रबर-5
१५०
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
धूचिः
॥१२७॥
जोयणसयाणि बहूणि जोयणसहस्साणि (बहूणि जोयणसयसहस्साणि )बहुइओ जोयणकोडीओ बहुइओ
जोयणकोडाकोडीओ असंखेजाओ जोयणकोडाकोडीओ उड्ढे दूरं वीइवइत्ता एत्थ णं विमाणियाणं देवाणं
सोहम्मीसाणसणंकुमारमाहिंदवंभलंतगसुक्कसहस्सारआणयपाणयआरणअच्चुएसु गेवेजगमणुत्तरेसु य
चउरासीई विमाणावाससयसहस्सा सत्ताणउइं च सहस्सा तेवीसं च विमाणा भवंतीतिमक्खाया, ते णं
विमाणा अच्चिमालिप्पभा भासरासिवण्णाभा अरया नीरया णिम्नला वितिमिरा विशुद्धा सव्वरयणास-
या अच्छा सण्हा घट्टा मट्ठा णिपंका णिकंकडच्छाया सप्पभा समरीया सउज्जोया पासाईया दरिसणिज्जा
अभिरुवा पडिरूवा । सोहम्मे णं भंते ! कप्पे केवइया विमाणावासा पण्णत्ता ?, गोयमा । बत्तीसं
विमाणावाससयसहस्सा पपणत्ता, एवं ईसाणाइसु अट्ठावीस वारस अट्ट चत्तारि एयाईसयसहस्साइं पण्णा.
सं चत्तालीसं छ एयाई सहस्साई आणए पाणए चत्तारि आरणच्चुए तिन्नि एयाणि, सयाणि एवं गाहाहिं
भाणियब्वं ( सूत्रं १५०)
'केवईत्यादि सुगम, नवरं तानि भवनानि बहिर्वृत्तानि वृत्तप्राकारावृतनगरवत् अन्तः समचतुरस्राणि तदवकाशदेशस्य चतुरस्त्रत्वात् ,
अधःपुष्करकर्णिकासंस्थानसंस्थितानि, पुष्करकर्णिका-पद्ममध्यभागः, सा चोन्नतसमचित्रबिन्दुकिनी भवतीति, तथा 'उत्कीर्णान्तर-
विपुलगम्मीरखातपरिखेति उत्कीर्ण-भुवमुत्कीर्य पालीरूपं कृतमन्तरं-अन्तरालं ययोस्ते उत्कीर्णान्तरे ते विपुलगम्भीरे खातपरिखे
येषां तानि तथा, तत्र खातमध उपरि च समं परिखा तूपरि विशाला अधः सङ्कुचिता तयोरन्तरेषु पाली यत्रास्तीति भावः, तथा
-
॥१२७॥
अवालका-प्राकारस्योपर्याश्रयविशेषाः चरिका-नगरप्राकारयोरन्तरमष्टहस्तो मार्गः पाठान्तरेण 'चतुरयन्ति चतुरकाः सभाविशेषाः ग्रामप्रसिद्धाः 'दारगोउर'त्ति गोपुरद्वाराणि प्रतोल्यो-नगरस्यैव कपाटानि प्रतीतानि तोरणान्यपि तथैव प्रतिद्वाराणि-अवांतरद्वाराणि तन एतेषां द्वन्द्व एतानि देशलक्षणेपु भागेषु येषां तानि तथा, इह देशो भागश्चानेकार्थः, ततोऽन्योऽन्यमनयोविशेष्यविशेपणभावो दृश्य इति, नया जंताणि-पापाणक्षेपणयन्त्राणि मुशलानि प्रतीतानि मुसुंढ्यः-प्रहरणविशेषाः शतघ्न्यः-शतानामुपघातकारिण्यो महा- कायाः काष्ठशैलस्तम्भयष्टयः ताभिः 'परिवारिय'ति-परिवारितानि परिकलितानीत्यर्थः तथा अयोध्यानि-योधयितुं-सङ्ग्रामयितुं दर्गत्यान्न शस्यन्ते परवलयोनि तान्ययोध्यानि अविद्यमाना वा योधाः-परबलमुभटा यानि प्रति तान्ययोधानि, तथा 'अडयालको- गग्इय'त्ति अष्टचत्वारिंशद्भेदभिन्नविचित्रच्छन्दगोपुररचितानि, अन्ये भणन्ति-अडयालिय (ल) शब्दः किल प्रशंसावाचकः, तथा अडगालकयवणमाल'त्ति अष्टचत्वारिंशद्भेदभिन्नाः प्रशंसाहोः कृता वनमाला-वनस्पतिपल्लवस्रजो येषु तानि तथा, 'लाइयंति यभूमेश्छगणादिनोपलेपनं 'उल्लोइय'ति कुब्यमालानां सेटिकादिभिः सम्मृष्टीकरणं ततस्ताभ्यामिव महितानि,-पूजितानि लाउल्लोइय- महिनानि, तथा गोशीप-चन्दनविशेषः सरसं च-रसोपेतं यद्रक्तचन्दनं-चन्दनविशेपः ताम्यां दर्दराभ्यां-घनाभ्यां दत्ताः पश्चाङ्गु- लयस्तला-हस्तकाः कुड्यादिपु येषु, अथवा गोशीर्षसरसरक्तचन्दनस्य सत्का दर्दरेण-चपेटाभिघातेन दर्दरेषु वा-सोपानवीथीपु दत्ताः- पत्रालयस्तला येषुतानि गोशीर्षसरसरक्तचन्दनददरदत्तपञ्चाङ्गुलितलानि, तथा कालागुरु:-कृष्णागुरुर्गन्धद्रव्यविशेषः-प्रवरःप्रधानः कुन्दुरुपा-चीडा नुरुष्का-सिल्हक गन्धद्रव्यमेव एतानि च तानि 'डज्झति ति दयमानानि यानि तानि तथा तेषां यो धूमो 'मघ- मधेन'चि अनुकरणशब्दोऽयं मघमघायमानो बहलगन्ध इत्यर्थः तेनोबुराणि-उत्कटानि यानि तानि तथा तानि च तान्यभिरामाणि- RSS + १५० समवायः श्री समवा- यांगे श्रीअभय० वृत्तिः ॥१२८॥ रमणीयानीति समासः, तथा सुगन्धयः-सुरभयो ये घरगन्धार-प्रधानवासास्तेषां गन्धः-आमोदो येष्वस्ति तानि सुगन्धिवरगन्धकानि तथा गन्धवतिः-गन्धद्रव्याणां गन्धयुक्तिशालोपदेशेन निर्वर्तितगुटिका तद्भूतानि-तत्कल्पानीति गन्धवर्तिभूतानि प्रवरगन्धगुणा- नीत्यर्थः, तथा अच्छानि आकाशस्फटिकवत् 'सण्ह'चि श्लक्ष्णानि सूक्ष्मस्कन्धनिष्पन्नत्वात् श्लक्ष्णदलनिष्पन्नपटवत् 'लण्ह'त्ति श्लक्ष्णानि मसृणानीत्यर्थः, घुटितपटवत्, 'घट्ठति घृष्टानीव घृष्टानि खरशायणा पाषाणप्रतिमावत् 'मह'चि मृष्टानीव मृष्टानि सुकुमारशाणया पाषाणप्रतिमेव शोधितानि वा प्रमार्जनिकयेव, अत एव 'नीरय'त्ति नीरजांसि रजोरहितत्वात् 'निम्मल'त्ति निर्मलानि कठिनमलाभावात् 'वितिमिर'त्ति वितिमिराणि निरन्धकारत्वात् 'विसुद्ध'त्ति विशुद्धानि निष्कलङ्कत्वान्न चन्द्रवत् सकलङ्कानीत्यर्थः तथा 'सप्पह'त्ति सप्रमाणि समभावाणि अथवा खेन-आत्मना प्रभान्ति-शोभन्ते प्रकाशन्ते वेति खप्रमाणि यत समिरीय'ति समरीचीनि-सकिरणानि, अत एव 'सउ- जोय'त्ति सहोद्योतेन-वस्त्वन्तरप्रकाशनेन वर्त्तन्ते इति सोद्योतानि 'पासाईय'त्ति प्रासादीयानि मनामसत्तिकराणि 'दरिसणिज्ज'त्ति दर्शनी- यानि, तानि हि पश्यंश्चक्षुषा न श्रमं गच्छतीति भावः,'अभिरूवत्ति अभिरूपाणि कमनीयानि 'पडिरूव'त्ति प्रतिरूपाणि द्रष्टारं द्रष्टारं प्रति रमणीयानि नैकस्यकस्यचिदेवेत्यर्थः, 'एव' मित्यादि, यथाऽसुरकुमारावाससूत्रे तत्परिमाणमभिहितमेवमिति-तथा यद्भवनादिपरिमाणं यस्य नागकुमारादिनिकायस्य क्रमते-घटते तत्तस्य वाच्यमिति, किंविधं तस्य परिमाणमत आह-'जंजं गाहाहि भणियं यद्यद् गाथाभिः 'चउस- द्वि असुराण'मित्यादिकाभिरभिहितं, किं परिमाणमेव तथा वाच्यं नेत्याह-'इह चेव वण्णओं' त्ति यथा असुरकुमारभवनानां वर्णक उक्तस्तथा सर्वेषामसौ वाच्य इति,तथाहि- केवइया णं भंते! नागकुमारावाससयसहस्सा पण्णत्ता, गोयमा! इमीसे गं रयणप्पभाए पुढवीए असीउत्तर- जोयणसयसहस्सबाहल्लाए उवरि एगंजोयणसहस्सं ओगाहेत्ता हेहा गंजोयणसहस्सं वजेत्ता मज्झे अट्ठहत्तरेजोयणसहस्से एत्थण रयण- ALSO ॥१२८॥ M ५ प्पभार तुलसीई नागमारामाससयसहस्सा भवन्तित्तिमक्खायंति, ते णं भवणा' इत्यादि, द्वीपकुमारादीनां तु पण्णां प्रत्येकं षट्सप्ततिर्वाच्ये- ति। 'फेवइयाण भने! पुढवी त्यादि गतार्थ, नवरं मनुष्याणां संख्यातानामेव गर्भव्युत्क्रान्तिकानां असंख्यातानामभावात् संख्याता एवा- यामाः मम्मूरिठमानां त्वसंख्येयत्वेन प्रतिशरीरमावासभावादसंख्येयानि इति भावनीयमिति । 'केवइया णं भंते ! जोइसियाण विमाणावामा' इत्यादि. "अभुग्गयमुसियपहसिय' ति अभ्युद्गता-सजाता उत्सृता-प्रबलतया सर्वासु दिक्षु प्रसृता या प्रभा-दीप्तिस्त- या गिताः- शुल्ला इत्यम्युद्गतोत्सृतप्रभासिताः, तथा विविधा-अनेकप्रकारा मणयः-चन्द्रकान्ताद्या रत्नानि-कर्केतनादीनि तेषां भक्तयो-पिन्छितिविगेपास्ताभिभित्राः- चित्रवन्तः आश्चर्यवन्तो वेति विविधमणिरत्नभक्तिचित्राः, तथा वातोद्धृता-घातकम्पिता- विजया-अम्युदयस्तत्संमचिका वैजयन्तीत्यभिधाना याः पताका अथवा विजया इति वैजयन्तीनां पार्श्वकर्णिका उच्यन्ते तत्प्रधाना या जयंत्यस्ताथ तद्वर्जिताः पताकाश छत्रातिच्छत्राणि च-उपयुपरिस्थितातपत्राणि तैः कलिता-युक्ता वातोद्धृतविजयवैजयन्तीपताका- छयातिन्छाकलिता इति, तुझा-उबेस्त्वगुणयुक्ता, अत एव 'गगनतलमणुलिहंतसिहर' ति गगनतलं-अम्बरतलमनुलिखद्-अभिलथ्य च्छिवरं येपो ते गगनतलानुलिखच्छिखराः, तथा जालान्तरेपु-जालकमध्यभागेषु रत्नानि येषां ते जालान्तररत्नाः, इह प्रथमा- कवचनलोपो द्रष्टव्यः, जालकानि च भवनभित्तिपु लोके प्रतीतान्येव तदन्तरेषु च शोभार्थ रत्नानि सम्भवन्त्येवेति, तथा पञ्जरोन्मी- लिना इय- पअरबहिष्कृता इत्र, यथा किल किश्चिद्वस्तु पजराद्-वंशादिमयप्रच्छादनविशेपाबहिःकृतमत्यन्तमविनष्टच्छायत्वाच्छो- भने एवं ने पीति भावः, तथा माणिकनकानां सम्बन्धिनी स्तूपिका-शिखरं येषां ते मणिकनकस्तूपिकाकाः, तथा विकसितानि यानि शतपत्रपुण्डरीकाणि द्वारादौ प्रतिकृतित्वेन तिलकाश्च भित्त्यादिपु पुण्ड्राणि रत्नमयाश्च ये अर्द्धचन्द्रा द्वाराग्रादिपु तैश्चित्रा ये ते विक-
१५०
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१२९॥
सितशतपत्रपुण्डरीकतिलकरत्नार्द्धचन्द्रचित्राः, तथा अन्तर्बहिश्च श्लक्ष्णा मसृणा इत्यर्थः, तथा तपनीयं-सुवर्णविशेषस्तन्मय्या वालुकायाः
सिकतायाः प्रस्तट:-प्रतरो येषु ते तपनीयवालुकाप्रस्तटाः, अथवा सण्हशब्दस्य वालुकाविशेषणत्वात् श्लक्ष्णतपनीयवालुकाप्रस्तटा इति
व्याख्येयं, तथा सुखस्पर्शाः शुमस्पर्शा वा, तथा सश्रीकं-सशोभं रूपं-आकारो येषां अथवा सश्रीकाणि-शोभावन्ति रूपाणि-नरयु-
ग्मादीनि रूपकाणि येषु ते सश्रीकरूपाः, प्रासादनीया दर्शनीयाः अभिरूपाः प्रतिरूपा इति पूर्ववत् । 'केवइए त्यादि, रत्रप्रभायाः पृथि
न्या 'बहुसमरमाणिज्जाओ भूमिभागाओ'नि बहुसमरमणीयस्य भूमिभागस्य ऊद्धवं-उपरि तथा चन्द्रमसः-सूर्यग्रहगणनक्षत्रतारा-
रूपाणि णमित्यलङ्कारे किं ?-'वीइवइत्त'त्ति व्यतिव्रज्य-व्यतिक्रम्येत्यर्थः, तारारूपाणि चेह तारका एवेति, तथा 'बहूनी त्यादि,
किमित्याह--ऊर्ध्वम्-उपरि दूरमत्यर्थं व्यतिव्रज्य चतुरशीतिविमानलक्षाणि भवन्तीति सम्बन्धः, इतिमक्खाय'त्ति इति-एवंप्रकारा
अथवा यतो भवन्ति तत आख्याताः सर्ववेदिनेति, 'तणति तानि विमानानि णमिति वाक्यालङ्कारे 'अचिमालप्पभ'त्ति अर्चिालि:-
आदित्यस्तद्वत्प्रभान्ति-शोभन्ते यानि तान्यचिर्मालिप्रभाणि, तथा भासाना-प्रकाशानां राशि:-भासराशि:-आदित्यस्तस्य वर्णस्त-
द्वदाभा-छायावर्णो येषां केषांचित्तानि भासराशिवर्णाभानि, तथा 'अरयत्ति अरजांसि खाभाविकरजोरहितत्वात् 'नीरयत्ति नीरजांसि
आगन्तुकरजोविरहात् 'निम्मल'त्ति निर्मलानि कक्खड (कर्कश) मलाभावात् 'वितिमिर'त्ति वितिमिराणि आहार्यान्धकाररहितत्वात्
विशुद्धानि खाभाविकतमोविरहात् सकलदोपविरामाद्वा सर्वरत्नमयानि न दावा दिदलमयानीत्यर्थः, अच्छान्याकाशस्फटिकवत् श्लक्ष्णानि
सूक्ष्मस्कन्धमयत्वात् घृष्टानीव घृष्टानि खरशाणया पापाणप्रतिमेव मृष्टानि सुकुमारशाणया पापाणप्रतिमेवेति निष्पका
निकलकविकलत्वात् कर्दमविशेषरहितत्वाद्वा निष्कङ्कटा-निष्कवचा निरावरणा निरुपघातेत्यर्थः छाया-दीप्तिर्यपां
SAGARLSSSSILESEX
F-05-15-16
॥१२९॥
RS तीन निकण्टकच्छायानि सप्रमाणि--प्रभावन्ति समरीचीनि सकिरणानीत्यर्थः 'सोद्योतानि-चस्त्वन्तरप्रकाशनकारीणी- त्यर्थः, 'पासाईए' त्यादि प्राग्वत् । 'सोहम्मे णं भंते ! कप्पे केवइया विमाणावासा पण्णता ?, गोयमा! बत्तीसं विमाणावा- समयसहस्सा पण्णत्ता' एवमीशानादिष्वपि द्रष्टव्यं, एतदेवाह-'एवं ईसाणाइसु ति, 'गाहाहिं भाणियच्वं' ति बत्तीस अट्ठवीसा' इ- त्यादिकाभिः पूर्वोक्तगाथामिस्तदनुसारेणेत्यर्थः, प्रतिकल्पं भिन्नपरिमाणा विमानावासा भणितव्यास्तद्वर्णकश्च वाच्यो 'जाव ते णं वि- माणे' त्यादि यावत् 'पडिरूवा', नवरमभिलापभेदोऽयं यथा “ईसाणे णं भंते ! कप्पे केवइया विमाणावाससयसहस्सा पण्णत्ता ?, गोयमा ! अट्ठावीसं त्रिमाणावाससयहसस्सा भवतीतिमक्खाया, ते णं विमाणा जाव पडिरूवा एवं सर्व पूर्वोक्तगाथानुसारेण प्रज्ञापना- द्वितीयपदानुसारेण च वाच्यमिति ।। अनन्तरं नारकादिजीवानां स्थानान्युक्तानि, अथ तेषामेव स्थितिमुपदर्शयितुमाह- नेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई पन्नता?, गोयमा ! जहन्नेणं दस वाससहस्साई उक्कोसेणं तेत्तीसं सागरो- वमाई ठिई प०, अपजत्तगाणं नेरइयाणं भंते ! केवइयं कालं ठिई प०१, जहन्नणं अतोमुहुत्तं उकोसेणवि अंतोमुहत्तं, पात्तगाणं जहन्नेणं दस वाससहस्साई अंतोमुहुत्तूणाई उकोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाइं अंतोमुहु- तूणांइ, इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए एवं जाव विजयवेजयंतजयंतअपराजियाणं देवाणं केवइयं कालं ठिई १० ?, गोयमा ! जहन्नणं यत्तीसं सागरोवमाई उक्कोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाइं, सबढे अजहण्णमणुकोसेणं तेत्तीसं सागरोवमाई ठिई पन्नत्ता (सूत्रं १५१) 'नेरइया णं भंते !' इत्यादि सुगम, नवरं स्थितिः-नारकादिपर्यायेण जीवानामवस्थानकालः 'अपजत्तयाण' ति नारकाः किल बर
समवायः
श्रीसमवः
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१३०॥
ब
लब्धितः पर्याप्तका एव भवन्ति, करणतस्तूपपातकाले अन्तर्मुहूर्त यावदपर्याप्तका एव भवन्ति ततः पर्याप्तकाः, ततस्तेषामपर्याप्तकत्वेन
स्थिति धन्यतोऽप्युत्कर्षतोऽपि चान्तर्मुहूर्तमेव. पर्यासकानां पुनरौधिक्येव जघन्योत्कृटा चान्तर्मुहूत्तॊना भवतीति, अयं चेह पर्याप्त-
कापर्याप्तकविभागः'नारयदेवा तिरिमणुयगब्भया जे असंखवासाऊ । एते उ अपञ्जत्ता उववाए चेव बोद्धव्वा ॥१॥ सेसा य तिरि-
यमणुया लद्धिं पप्पोववायकाले य । दुहओविय भइयव्वा पञ्जत्तियरे य जिणवयर्ण ॥२॥ ति, उक्ता सामान्यतो नारकाणां स्थि-
तिविद पतस्तामभिधातुमिदमाह-'इमीसे ण' मित्यादि, स्थितिप्रकरणं च सर्व प्रज्ञापनाप्रसिद्धमित्यतिदिशबाह-'एव' मिति यथा प्रज्ञापना-
यां सामान्यपर्याप्तकापर्याप्तकलक्षणेन गमत्रयेण नारकाणां नारकविशेषाणां तिर्यगादिकानां च स्थितिरुक्ता एवमिहापि वाच्या, कियद्दूर
यावदित्याह-'जाव विजये' त्यादि, अनुत्तरसुराणामोधिकापर्याप्तकपर्याप्तकलक्षणं गमत्रय यावदित्यर्थः इह चैवमतिदिष्टसूत्राण्यर्थतो वाच्यानि
रत्नप्रभानारकाणां भदन्त ! कियती स्थितिः, गौतम! जघन्येन दश वर्षसहस्राणि उत्कर्षतः सागरोपमं १, अपर्याप्तकरत्नप्रभाथि
नारकाणां भदन्त ! कियन्तं कालं स्थितिः प्रज्ञप्ता ?, गौतम ! उभयथापि अन्तर्मुहूर्तमेव, पर्याप्तकानां तु सामान्योक्तैवान्तमुहूर्तांना
वाच्या, एवं शेषपृथ्वीनारकाणां प्रत्येकं दशानामसुरादीनां पृथिवीकायिकानां तिरयां गर्भजेतरभेदानां मनुष्याणां व्यन्तराणामष्टविधानां
ज्योतिष्काणां पञ्चप्रकाराणां सौधर्मादीनां वैमानिकानां च गमत्रयं वाच्यं,कियर यावदित्याह-'जाव विजये' त्यादि, इह च विज-
यादिषु जघन्यतो द्वात्रिंशत्सागरोपमाण्युक्तानि, गन्धहस्त्यादिष्वपि तथैव दृश्यते, प्रज्ञापनायां त्वेकत्रिंशदुक्तेति मतान्तरमिदं, पयों-
सकापतिकामद्वयामह समूबम् . एवं सर्वार्थसिद्धिस्थितिरपि त्रिभिमैवाच्येति ॥ अनन्तरं नारकादिजीवानां स्थितिरुक्तेदानीं तच्छ-
रीराणामवगाहनामतिपादनायाह-
55-255
॥१३०॥
AR-SARLS कति णं भंते ! सरीरा प०१, गोयना! पंच सरीरा प०, तं०-ओरालिए वेउविए आहारए तेयए, कम्मए. ओरालियसरीरे णं भंते। कइविहे प०,१, गोयमा! पंचविहे प०, तं०-एगिदियओररालियसरीरे जाव गन्भवतियमणुस्संपचिंदियओरालियसरीरे य, ओरालियसरीरस्स णं भंते! केमहालिया सरीरोगाणा पन्नत्ता ?, गोयमा! जहन्नणं अंगुलअसंखेनतिभागं उकोसेणं साइरेगं जोयणसहस्सं, एवं जहा ओगाहण- संठाणे ओरालियपमाणं तहा निरवसेसं, एवं जाव मणुस्सेत्ति उकोलेणं तिग्णि गाउयाई । कइविहे णं भंते! बेउब्वियसरीरे प० १, गोयमा दुविहे प०, एगिदियवेउब्वियसरीरे य पंचिंदियवेउब्वियसरीरे अ, एवं जाव सणंकुमारे आढत्तं जाव अणुत्तराणं भवधारणिजा जाव तेसिं रयणी रयणी परिहायइ । आहारयसरीरे णं भंते । कइविहे पन्नत्ते?, गोयमा ! एगाकारे प०, जइ एगाकारे प० किं मणुस्सआहारयसरीरे अमगुस्स- आहारयसरीरे ?, गोयमा ! मणुस्सआहारगसरीरे णो अमणुस्सआहारगसरीरे, एवं जइ मणुस्सआहारग- सरीरे, किं गम्भवतियमणुस्साहारगसरीरे संमुच्छिममणुस्सआहारगसरीरे , गोयमा ! गम्भवतिय- मणुस्सआहारयसरीरेनो समुच्छिममणुस्सआहारयसरीरे, जइ गम्भवतिय० किं कम्मभूमिगा० अकम्म- भूभिगा० १, गोयमा। कम्मभूमिगा० नो अकम्मभूमिगा०, जइ कम्मभूमिग० किं संखेज्जावासाउय. असंखेजवासाउय० १, गोयमा संखेजवासाउय नो असंखेजवासाउय०, जइ संखेजवासाउय० किं पञ्जत्तय० अपसत्तय० १, गोयमा! पजत्तय० नो अपजतय०, जइ पजतय० किं समदिट्टी० मिच्छदिट्टी० सम्मामि-
१५२
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्ति
॥१३॥
च्छदिट्ठी० १, गोयमा ! समदिट्ठी० नो मिच्छदिट्ठी सम्मामिच्छादिट्ठी, जइ समदिट्ठी० किं
संजय० असंजय० संजयासंजय० १, गोयमा! संजय० नो असंजय० नो संजयासंजय०, जइ संजय०
किं पम्मत्तसंजय० अपम्मत्तसंजय०१, गोयमा! पमत्तसंजय० नो अपमत्तसंजय०, जइ पमत्तसंजय०
किं इढिपत्त० अणिढिपत्त०, गोयमा इढिपत्त०'नो अणिढिपत्त वयणा विभाणियब्या आहारय-
सरीरे समचउरंससंठाणसंठिए, आहारयसरीरस्स केमहालिया सरीरोगाहणा पन्नता, गोयमा! जहन्नेणं
देसूणा रयणी उकोसेणं पडिपुण्णा रयणी । तेआसरीरे णं भंते ! कतिविहे पन्नत्ते?, गोयमा! पंचविहे
पन्नत्ते, एगिदियतेयमरीरे बितिचउपंच० एवं जाव गेवेजस्स णं भंते ! देवस्स णं मारणंतियसमुग्घाएणं
समोहयस्स समाणस्स केमहालिया सरीरोगाहणा पन्नत्ता, गोयमा! सरीरप्पमाणमेत्ता विक्खंभ-
वाहल्लेणं आयामेणं जहन्नेणं अहे जाव विजाहरसेढीओ उकोसेणं जाव अहोलोइयग्गामाओ, उड्ढं जाव
सयाई विमाणाई, तिरियं जाव मणुस्सखेत्तं, एवं जाव अणुत्तरोववाइया, एवं कम्मयसरीरं भाणियव्वं
(सूत्रं १५२)
'कइ णं भंते' इत्यादि कण्ठयं. नवरमेकेन्द्रियौदारिकशरीरमित्यादौ यावत्करणाद् द्वित्रिचतुष्पश्चेन्द्रियौदारिकशरीराणि पृथिव्या-
घेकेन्द्रियजलचरादिपञ्चेन्द्रियभेदेन प्रागुपदर्शितजीवराशिक्रमेण वाच्यानि, कियदूरमित्याह-गम्भवकंतिये त्यादि, 'ओरालियसरी-
रस्से' त्यादि, तत्रोदारं-प्रधानं तीर्थकरादिशरीराणि प्रतीत्य अथवोरालं-विस्तरालं विशालं समधिकयोजनसहस्रप्रमाणत्वात् वनस्प-
॥१३१॥
त्यादि प्रतीत्य अथवा उरालं खल्पप्रदेशोपचितत्वात् बृहत्वाच भेण्डवदिति, अथवा मांसास्थिपूयबद्धं यच्छरीरंतत्समयपरिभापया उरा- लमिति, तच्च तच्छरीरं चेति प्राकृतत्वादोरालियं शरीरं, तस्यावगाहन्ते यस्यां साऽवगाहना- आधारभूतं क्षेत्रं शरीराणामवगाहना शरीरावगाहना अथवौदारिकशरीरस्य जीवस्य औदारिकशरीररूपावगाहना सा भदन्त ! केमहालिया-किम्महती प्रज्ञप्ता?, तंत्र जघन्ये- नालासंग्ग्येयभागं यावत् पृथिव्याद्यपेक्षया उत्कर्षेण सातिरेकं योजनसहस्रमिति बादरवनस्पत्यपेक्षयेति ‘एवं जाव माणुस्से' त्ति इह एवं यावत्करणादवगाहनासंस्थानाभिधानप्रज्ञापनकविंशतितमपदाभिहितग्रन्थोऽर्थतोऽयमनुसरणीयः, तथाहि--एकेन्द्रियौदारिकस्य पृच्छा निर्वचनं च तदेव, तथा पृथिव्यादीनां चतुर्णा बादरसूक्ष्मपर्याप्तापर्याप्तानांजघन्यत उत्कृष्टतथाङ्गुलासंख्येयभागो, वनस्पतीनां चादरपर्याप्तानामुन्कर्पतः साधिकं योजनसहस्रं, शेषाणां त्वङ्गुलांसख्येयभाग एव, द्वित्रिचतुरिन्द्रियाणां पर्याप्तानामुत्कपतोऽनुक्रमेण द्वादश योजनानि त्रीणि गव्यूतानि चत्वारि चेति, पश्चेन्द्रियतिरश्वांजलचराणां पर्याप्तानां गर्भजानां संमूर्च्छनजानां चोत्कर्पतोयोजनस- हलं, एवं स्थलचराणां चतुष्पदानां संमूर्च्छनजानां पर्याप्तानां गव्यूतपृथक्त्वं गर्भव्युत्क्रान्तिकानां तेषां पड़ गव्यूतानि उर:परिसर्पाणां गर्भव्युत्क्रातिक नां योजनसहस्रं एपामेव सम्मूर्च्छनजानां योजनपृथक्त्वं भुजपरिसर्पाणां गर्भजानां गव्यूतपृथक्त्वं सम्मूर्छनजानां च धनुः-पृथक्त्वं खेचराणां गर्भजानां सम्मूर्छनजानां च धनुःपृथक्त्वमेव, तथा मनुष्याणां गर्भव्युत्क्रान्तिकानां गव्यूतत्रयं सम्मूछे- नजानामझुलासंख्येयभागः, एप एव सर्वत्र जघन्यपदे अपर्याप्तपदे चेति, तथा 'कइविहे ण' मित्यादि स्पष्ट, नवरं विविधा विशिष्टा या क्रिया विक्रिया तस्यां भवं क्रियं विविधं विशिष्टं वा कुर्वन्ति तदिति वैकुर्विकमिति वा, तत्रैकेन्द्रियवैक्रियशरीरं वायुका- यस्य पवेन्द्रिय क्रियशरीरं नारकादीनां 'एवं जावे'त्यादेरतिदेशादिदं द्रष्टव्यं, यदुत 'जइ एगिदियवेउब्वियसरीरए किं वाउकाइयए-
१५२
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥१३२॥
गिदियवेडाव्वयसरीरए अबाउकाइयएगिदियवेउब्धियसरीरए ?, गोयमा! वाउकाइयएगिदियसरीरए नो अबाउकाइय' इत्यादिनाs-
मिलापेनायमर्थों दृश्यः, यदि वायोः किं सूक्ष्मस्य बादरस वार, बादरस्यैव, यदि वादरस्य किं पर्याप्तकस्यापर्याप्तकस्य वा?, पर्याप्तकस्यैत्र,
यदि पञ्चेन्द्रियस्य किं नारकस्य पञ्चन्द्रियतिरश्चो मनुजस्य देवस्य वा ?, गौतम ! सर्वेषां, तत्र नारकस्य सप्तविधस्य पर्याप्तकस्येतरस्य
च, यदि तिरश्वः किं सम्मूछिमस्य इतरस्य वा, इतरस्य, तस्यापि संख्यातवर्षायुष एवं पर्याप्तस्य, तस्यापि च जलचरादिभेदेन
त्रिविधस्यापि, तथा मनुष्यस्य गर्भजस्यैव तस्यादि कर्मभूमिजस्यैव, तस्यापि संख्यातवर्षायुषः पर्याप्तकस्यैव, तथा देवत्य भवनवास्यादेः,
तत्रासुरादेर्दशविधस्य पर्याप्तकस्येतरस्य च, एवं व्यन्तरस्या याष्टविधस्य ज्योतिष्कस्य पञ्चविधस्य, तथा यदि वैमानिकस्य किं
कल्पोपपन्नस्य कल्पातीतस्य ?, उभयस्यापि पर्याप्तस्यापर्याप्तस्य चेति, तथा वैक्रियं भदन्त ! किंसंस्थितं १, उच्यते,
नानास्थितं, तत्र वायोः पताकासंस्थितं, नारकाणां भवधारणीयमुत्तरवैक्रियं च हुण्डसंस्थितं, पञ्चेन्द्रियतिर्यग्मनुष्याणां
नानासंस्थितं, देवानां भवधारणीयं समचतुरस्रसंस्थानसंस्थितमुत्तरवैक्रियं नानासंस्थितं, केवलं कल्पातीतानां भवधारणी
यमेव, तथा वैक्रियशरीरावगाहना भदन्त ! किंमहती?, गौतम ! जघन्यतोऽङ्गुलासंख्येयभागमुत्कर्षतः सातिरेकं योजनलक्षं,
वायोरुभयथा अङ्गुलासंख्येयभागं, एवं नारकस्य जघन्येन भवधारणीयं, उत्कर्षतः पञ्च धनुशतानि, एषा च सप्तम्यां, षष्ठयादिषु
त्वियमेव अार्द्धहीनेति उत्तरवैक्रिया तु जघन्यतः सर्वेषामप्यङ्गुलसंख्येयभागमुत्कर्षतच नारकस्य भवधारणीयद्विगुणेति, पञ्चेन्द्रिय-
तिरथां योजनशतपृथक्त्वमुत्कर्षतः, मनुष्याणां तूत्कर्षतः सातिरेकं योजनानां लक्षं, देवानां तु लक्षमेवोतरक्रियं, भवधारणीया तु
भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्कसौधर्मेशानानां सप्त हस्ताः सनत्कुमारमाहेन्द्रयोः षद् ब्रह्मलान्तकयोः पञ्च महाशुक्रसहस्रारयोश्चत्वार आनता-
॥१३॥
दिए प्रयो ग्रैवेयकेषु द्वावनुत्तरेग्वेक इति, अनन्तरोक्तं सूत्र एवाह-'एवं जाव सर्णकुमारेत्यादि, एवमिति-दुविहे पन्नते एगिन्दिय इत्यादिना पूर्वदर्शितक्रमेण प्रज्ञापनोक्तं चैक्रियावगाहनामानसूत्रं वाच्यं, कियद्रमित्याह-यावत्सनत्कुमारे आरब्धं भवधारणीयवैक्रिय- भरीरपरिहानिमिति गम्यं ततोऽपि यावदनुत्तराणि-अनुत्तरसुरसम्बन्धीनि भवधारणीयानि शरीराणि यानि भवन्ति तेषां रती रनिः परिहीयत इति, एतदर्थसूत्रं भवेत् तावदिति, पुस्तकान्तरे विदं वाक्यमन्यथापि दृश्यते, तत्राप्यक्षरघटनैतदनुसारेण कार्येति । 'आहारयेत्यादि मुगम, नवरं 'एव'मिति यथा पूर्व आलापकः परिपूर्ण उच्चारित एवमुत्तरत्रापि, तथाहि 'जइ मणुस्स'ति-जइ मणुस्साहारगसरीरे किं गम्भवफंतियमणुस्साहारगसरीरे किं समुच्छिममणुस्साहारगसरीरे?, गोयमा गम्भवकंतियमणुस्साहारगसरीरे नो संमृच्छिममणुस्साहारगसरीरे, जइ गब्भवतियः' इत्यादि सर्वमूर्खा 'जाव जइ पमत्तसंजयसम्मदिट्ठिपज्जत्तयसंखेज्जवासाउय- कम्मभूमिगन्मवर्फतियमणुस्साहारगसरीरे किं इड्ढिपत्तपमत्तसंजयसम्मदि ठिपज्जत्तसंखेज्जवासाउयकम्मभूमिगगम्भवकंति- यमणुस्साहारगसरीरे अणिढिपत्तपमत्तसंजयसम्मदिछिपज्जतयसंखेज्जवासाउयकम्मभूमिगगन्भवतियमणुस्साहारगसरीरे १, गोयमा! द्वितीयस्य निषेधः प्रथमस्य चानुन्ना वाच्या एतदेवाह-'वयणा विभाणियव्व'त्ति सूचितवचनान्यप्युक्तन्यायेन सर्वाणि भणनीयानि, विमागेन पूर्णान्युचारणीयानीत्यर्थः, 'आहारयत्ति 'आहारगसरीरस्स केमहालिया सरीरोगाहणा पण्णत्ता , गोयमा! इत्येतत् पचितं, 'जहण्णेणं देखणा रयणीति कथम् , उच्यते, तथाविधप्रयत्नविशेषतस्तथारम्भकद्रव्यविशेषतच प्रारम्भकालेऽप्युक्त- पमाणभावात् , न हीहौदारिकादेरिवालासंख्येयभागमात्रता प्रारम्भकाले इति भावः । 'तेयासरीरे णं भंते इत्यादि, एवं यावत्करणात् प्रजापनासत्कैकविंशतिवमपदोक्ता तैजसशरीरवक्तव्यता इह वाच्या, सा चेयमर्थतः-'एगिदियतेयगसरीरेणं भंते ! कतिविहे पण्णते?, 155
श्रीसमवा-
१५२
समवायः
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१३॥
गोयमा ! पंचविहे पण्णचे, संजहा-पुढवीजाववणस्सइकाइयएगिदियतेयगसरीरे,' एवं जीवराशिप्ररूपणाऽनुसारेण सूत्र भावनीयं, यावत्
'सन्चसिद्धगअणुत्तरोवधायइकप्पातीतवेमाणियदेवपंचेन्दियतेयगसरीरेणं भंते! किंसंठिए ! नाणासंठाणसंठिए यस्य पृथिव्यादिजीवस्य
यदौदारिकादिशरीरसंस्थानं तदेव तैजसस्य कार्मणस्य च,तथा जीवस्य मारणान्तिकसमुद्घातगतस्य कियती तैजसी शरीरावगाहना! शरी
रमात्राविष्कम्भवाहल्याभ्यामायामतस्तु जघन्येनाङ्गुलस्यासंख्येयभाग उत्कर्पत ऊर्द्धमधश्च लोकान्ताल्लोकान्तं यावदेकेन्द्रियस्य,ततस्तत्रोत्प-
त्तिमङ्गीकृत्येति भावः,एवं सर्वेषामेवैकेन्द्रियाणांद्वीन्द्रियाणां तु आयामत उत्कर्पण तिर्यग्लोकाल्लोकान्तं यावत्प्रायस्तिर्यग्लोके द्वीन्द्रियादि-
तिरश्वां भावात् नारकस्य जघन्यतो योजनसहलं, कथं नरकात्पातालकलशस्य सहस्रमानं कुडयं भित्वा तत्र मत्स्यतयोत्पद्यमानस्य,
उत्कर्षेण तु अधःसप्तमी यावत् सप्तमपृथ्वीनारकं समुद्रादिमत्स्येपूत्पद्यमानं प्रतीत्य,तिर्यक् स्वयम्भूरमणं यावत् ऊवं पण्डकवनपुष्करिणी
यावत् ,यतस्तयोारक उत्पद्यते, न परतः, मनुष्यस्य लोकान्तं यावत् भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्कसौधर्मेशानदेवानां जघन्यतोऽङ्गुलासं-
ख्येयतमभागः स्वस्थान एव पृथिव्यादितयोत्पादान, उत्कर्षतस्तु अधस्तृतीयपृथ्वीं यावत् तिर्यक् स्वयम्भूरमणबहिर्वेदिकान्तं
ऊर्ध्वमीपत्प्राग्भारां यावत् ,यत एते शुभपर्याप्तवादरेष्वेव पृथिव्यादिषुत्पद्यन्ते अतो न परतोऽपीति, सनत्कुमारादिसहस्रारान्तदेवानां
तु जघन्यतोऽङ्गुलासंख्येयभागः, कथं १, पण्डकवनादिपुष्करिणीमजनार्थमवतारे मृतस्य तत्रैव मत्स्यतयोत्पद्यमानत्वात् पूर्वसम्ब-
न्धिनी वा मनुष्योपभुक्तस्त्रियं परिष्वज्य मृतस्य तद्गर्भे समुत्पादादिति,उत्कर्षतस्तु अधो यावन्महापातालकलशानां द्वितीयस्त्रिभागः,
तत्र हि जलसद्भावान्मत्स्येषूत्पद्यमानत्वात् , तिर्यक् स्वयंभूरमणसमुद्रं यावत् , ऊर्ध्वमच्युतं यावत् तत्र हि सङ्गतिकदेवनिश्रया गतस्य
मृत्वेहोत्पद्यमानत्वादिति, आनतादीनामच्युतानां तु जघन्यतोऽङ्गुलासंख्येय भागः, कथं १, इहागतस्य मरणकालविपर्यस्तमतेमनुष्यो-
॥१३॥
पभुक्तत्रियमप्यभिष्वज्य मृतस्य तत्रैवोत्पत्तेरिति, उत्कर्षतस्त्वधो यावदधोलोकनामान् तिर्यअनुष्यक्षेत्रे ऊर्ध्वमच्युतविमानानि यावत् मनुष्यवेवोत्पद्यन्ते इति भावना तथैव कार्या, अवेयकानुत्तरोपपातिकदेवानां जघन्यतो विद्याधरश्रेणी यावत् उत्कर्पतोऽधो यावदधोलो- कामान् 'तर्यवनुष्यक्षेत्र ऊर्च तद्विमानान्येवेति,एवं कार्मणस्याप्यवगाहना दृश्या समानत्वादेव तयोरिति । उक्तार्थमेव सूत्रांशमाह- 'गेवेज्जगस्स ण' मित्यादि । अनन्तरं शरीरिणामवगाहनाधर्म उक्तोऽधुना त्ववधिधर्मप्रतिपादनायाह-'भेय विसयसंठाणे अमितर बाहिरे य देमोही । ओहिस्स बुढिहाणी पडिबाई चेव अपडिवाइ॥१॥'द्वारगाथा, तत्र भेदोऽवधेर्वक्तव्यो, यथा द्विविधोऽवधिर्भवति- भवप्रत्ययः क्षायोपशमिकच, तत्र भवप्रत्ययो देवनारकाणां क्षायोपशमिको मनुष्यतिरश्वामिति, तथा विपयो-गोचरोऽवघेवाच्यः, म च चतुर्दा-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतच, तत्र द्रव्यतो जघन्येन तेजोभापयोरग्रहणप्रायोग्यानि द्रव्याणि जानाति, उत्कर्पतस्तु सर्वमेकाणुकाधनन्नाणुकान्तं रूपिद्रव्यजातं जानाति,क्षेत्रं जघन्यतोऽमुलासंख्येयभागं जानाति उत्कर्पतोऽसंख्येयान्यलोके लोकमात्राणि पण्डानि जानाति कालं जघन्यत आवलिकाया असंख्येयभागमतीतमनागतं च जानाति,उत्कर्पतः संख्यातीता उत्सपिण्यवसपिणी- जानाति, भावतो जघन्यतः प्रतिद्रव्यं चतुरो वर्णादीन् उत्कर्पतः प्रतिद्रव्यमसंख्येयान्.सर्वद्रव्यापेक्षया त्वनन्तानिति तथा संस्थानमव- धेर्वान्यं,यथा नारकाणां तपाकारोऽवधिः पल्याकारो भवनपतीनां पटहाकारो व्यन्तराणां झल्लाकृतियोतिष्काणां मृदङ्गाकारः कल्पो- पपनानां पुष्पावलीरचितशिखरचङ्गेर्याकारो ग्रैवेयकानां कन्याचोलकसंस्थानोऽनुत्तरसुराणां लोकनाल्याकृतिरित्यर्थः,तिर्यअनुष्याणां तु नानासंस्थान इति, तथा 'अम्भितर'ति के अवधिप्रकाशितक्षेत्रसाभ्यन्तरे वर्तन्ते इति वाच्यं, यथा 'नेरइयदेवतित्थंकरा य ओहिस्सऽ' बाहिरा हुंती त्यादि, तथा 'बाहिरे यति केज्वाधिक्षेत्रस्य बाह्या भवन्तीति वाच्यं, तत्र शेपा जीवा बाह्यावधयोऽभ्यन्तरावधयश्च
१५३
समवाय:
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१३४॥
भवन्ति, तथा 'देसोहि ति अवधिमकाश्यवस्तुनो देशप्रकाशी अवधिदेशावधिः स केषां भवतीति वाच्यं, तद्विपरीतस्तु सर्वावधिः,
तत्र मनुष्याणां उभयमन्येषां देशावधिरेव यतः सर्वावधिः केवलज्ञानलाभप्रत्यासत्तावेवोत्पद्यत इति, तथाऽवधेवृद्धिानिश्च वाच्या, यो
येषां भवति तत्र तिर्यग्मनुष्याणां वर्द्धमानो हीयमानश्च भवति, शेषाणामवस्थित एष, तत्र वर्द्धमानोऽङ्गुलासंख्येयभागादि दृष्ट्वा बहु
बहुतरं पश्यति, विपरीतस्तु हीयमान इति, तथा प्रतिपाती चाप्रतिपाती चावधिर्वाच्यः, तत्रोत्कर्षतो लोकमात्रः प्रतिपात्यतः
परममतिपाती, तत्र भवप्रत्ययस्तं भवं यावन्न प्रतिपतति क्षायोपशमिकस्तूभयथेति । एतदेव दर्शयति-
कडविहे णं भंते ! ओही पन्नत्ता ?, गोयमा! दुविहा पन्नत्ता, भवपञ्चइए य खओवसमिए य, एवं सव्वं
ओहिपदं भाणियव्यं, सीया य दव्व सारीर साया तह वेयणा भवे युक्खा । अब्भुवगमुवक्कमिया णीयाए
चेव अणियाए ॥१॥ नेरइया ण भंते! किं सीतं वेयणं वेयंति उसिणं वेयणं वेयंति
सीतोसिणं वेयणं वेयंति ?, गोयमा ! नेरइया० एवं चेव वेयणापदं भाणियव्वं ॥ कइ णं भन्ते ! लेसाओ
पं० ?, गो० ! छ लेसाओ पं०-, तं०-किण्हा नीला काऊ तेउ पम्हा सुक्का, एवं लेसापयं भाणियव्वं ॥
अणंतरा य आहारे आहाराभोगणा इय । पोग्गला नेव जाणंति, अज्झवसाणे य सम्मत्ते ॥१॥ नेरइया
णं भंते! अणंतराहारा तओ निव्वत्तणया तओ परियाइयणया तओ परिणामणया तओ परियारणया
तओ पच्छा विकुव्वणया!, हंता गोयमा! एवं आहारपदं भाणियब्वं (सूत्र १५३)
'कइविहे' इत्यादि, अत्रावसरे प्रज्ञापनायास्त्रयस्त्रिंशत्तमं पदमन्यूनमध्येयमिति, अनन्तरमुपयोगविशेषः क्षायोपशमिको जीवपर्यायः
॥१३४॥
उक्तोऽधुना स एवौदयिको वेदनालक्षणोऽभिधीयते-'सीया इत्यादि द्वारगाथा, तत्र 'सीया यत्ति चशब्दोऽनुक्तसमुच्चये तेन त्रिविधा वेदना-शीता उष्णा शीतोष्णा चेति, तत्र शीतामुष्णां च वेदयन्ति नारकाः, शेषास्त्रिविधामपि, 'दव्वे त्ति उपलक्षणत्वाचतुर्विधा वेदना द्रव्यादिभेदेन, तत्र पुद्गलद्रव्यसम्बन्धात् द्रव्यवेदना नारकाद्युपपातक्षेत्रसम्बन्धात् क्षेत्रवेदना नारकायायुःकालसम्बन्धात् कालवेदना वेदनीयफर्मोदयाद्भाववेदना, तत्र नारकादयो वैमानिकान्ताश्चतुर्विधामपि वेदनां वेदयन्तीति, तथा 'सारीर'त्ति त्रिविधा वेदना शारीरी मानसी शारीरमानसी च, तत्र संक्षिपश्चेन्द्रियाः सर्वे त्रिविधामपि इतरे तु शारीरीमेवेति, तथा 'साय'त्ति त्रिविधा वेदना- साता असाता सातासाता चेति, तत्र सर्व जीवाः त्रिविधामपि वेदयन्तीति, 'तह वेयणा भवे दुक्ख'त्ति त्रिविधा वेदना-सुखा दुःखा मुखदुःखा चेति, तत्र सर्वेऽपि त्रिविधामपि वेदयन्ति, नवरं सातासातयोः सुखदुखयोश्वायं विशेषः-सातासाते क्रमेणोदयप्राप्तवेदनीय- कर्मपुद्गलानुभवलक्षणे सुखदुःखे तु परेण उदीर्यमाणवेदनीयकर्मानुभवलक्षणे, तथा 'अब्भुवगमुवक्किमिय'त्ति द्विधा वेदना-आम्यु- पगमिकी औपक्रमिकी चेति, तत्राद्यामभ्युपगमतो दयन्ति जीवा यथा साधवः शिरोलुश्चनब्रह्मचर्यादिकां द्वितीया तु स्वयमुदीर्ण- स्पोदीरणाकरणेन योदयमुपनीतस्य वेदनीयस्यानुभवतः, तत्र पश्चेन्द्रियतिर्यश्मनुष्या द्विविधामपि शेपास्त्वौपक्रमिकीमेव वेदयन्तीति, तथा 'णीयाए चेव अणियापत्ति द्विविधा वेदना तत्र निदया आभोगतः अनिदया वनाभोगतः, तत्र संज्ञिन उभयतोऽसंज्ञिनस्त्व- निदयेति,एतवारविवरणाय'नेरइयाणमित्यादि,इहावसरे प्रज्ञापनाया पश्चत्रिंशत्तमंवेदनाख्यं पदमध्येयमिति। अनन्तरं वेदना परूपिता, सा च लेश्यावत एव भवतीति लेश्याप्ररूपणायाह -'कइ णं भंते'इत्यादि, इह स्थाने प्रज्ञापनायाः सप्तदशं पड्डुद्देशकं लेश्याभिधानं पदमध्येतव्यं तमासाभिरतिबहुत्वादर्थतोपि न लिखितमिति तत एवावधारणीयमिति। अनन्तरं लेश्या उक्ता,सलेश्या एव चाहारयन्ती-
'र
FRE
+
१५३
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिा
॥१३५॥
त्याहारप्ररूपणायाह-'अणंतरा येत्यादिद्वारश्लोकमाह, तत्र 'अणंतरा य आहारैत्ति अनन्तराश्च-अव्यवधानाश्थाहारविषये अनन्तराहारा
जीवा वाच्या इत्यर्थः, तथाऽऽहारस्याभोगता, अपि चेति वचनादनाभोगता च वाच्या, तथा पुद्गलान्न जानन्त्येव एवकारान पश्य-
न्तीति चतुर्भङ्गी सूचिता, तथा अध्यवसानानि सम्यक्त्वं च वाच्यमिति तत्रायद्वारार्थमाह-'नेरइए'त्यादि, अनन्तराहार'त्ति उपपातक्षेत्रमा
प्तिसमय एवाहारयन्तीत्यर्थः 'ततो निव्वत्तणया इति ततःशरीरनिवृतिः ततो 'परियाइयणय'ति ततः पर्यादानमङ्गप्रत्यङ्गैः समन्ताल्पा
(दादा) नमित्यर्थः, ततो परिणामय'त्ति ततः शब्दादिविषयोपभोग इत्यर्थः 'ततो पच्छा विउव्वणय'त्ति ततः पश्चाद्विक्रिया नानारूपा
इत्यर्थः,हन्ता गौतम ,एवमेतदिति भावः,एवं सर्वेषां पञ्चेद्रियाणां वक्तव्यं नवरं देवानां पूर्व विकुर्वेणा पश्चात्परिचारणा शेषाणां तु पूर्व
परिचारणा पश्चाद्विकुर्वणा, एकेन्द्रियादीनामप्येवं प्रश्ने, निर्वचने तु यत्र चैक्रियसम्भवो नास्ति तत्र विकुर्वणा निषेधनीयेति, 'एवमाहार-
पर्य भाणियव्य'ति यथाऽऽद्यद्वारस्य प्रश्न उक्तस्तथा तदुत्तरं शेषद्वाराणि च भणद्भिः प्रज्ञापनायाश्चतुस्त्रिंशत्तमं परिचारणापदाख्य
पदमिह भणितव्यमिति, इदं चात्राहारविचारप्रधानतया आहारपदमुक्तमिति, तत्पुनरेवमर्थतस्तत्र 'आहाराभोगणाइय'ति, एतस्य
विवरणं-नारकाणां किमाभोगनिर्वर्तित आहारोऽनाभोगनिर्वर्तितो वा ?, उभयथापीति निर्वचनं, एवं सर्वेषां नवरमेकेन्द्रियाणामना-
भोगनिर्वर्तित एवेति, तथा 'पोग्गला नेव जाणंति'त्ति अस्यार्थः-नारका यान् पुद्गलान् आहारयन्ति तानवधिनापि न जानन्ति
अविषयत्वात्तदवघेस्तेषां, न पश्यन्ति चक्षुषाऽपि लोमाहारत्वात् तेषां, एवममुरादयस्त्रीन्द्रियान्ताः, केवलं एकेन्द्रिया अनाभोगाहार-
त्वाद्वितीन्द्रियाश्च मत्यज्ञानित्वान्न जानन्ति चक्षुरिन्द्रियाभावाच न पश्यन्तीति, चतुरिन्द्रियास्तु चक्षुःसद्भावेऽपि मत्यज्ञानित्वात्
प्रक्षेपाहारं न जानन्ति, चक्षुषापि न पश्यन्ति, तथा त एव.लोमाहारमाश्रित्य न जानन्ति न पश्यन्तीति व्यपदिश्यते, चक्षुषोऽविषय-
॥१३५॥
स्वात्तस्य, पश्चेन्द्रियतिर्यत्रो मनुष्याश्र केचिजानन्ति पश्यन्ति चावधिज्ञानादिषु युक्ताः लोमाहारप्रक्षेपाहाराच, तथाऽन्ये जानन्ति न पश्यन्ति लोमाहारं जानन्त्यवधिना न पश्यन्ति चक्षुपा,, तथा अन्ये न जानन्ति पश्यन्ति, तत्र न जानन्ति प्रक्षेपाहारं मत्यशानिन्वात्पश्यन्ति चक्षुपा, तथा अन्ये न जानन्ति न पश्यन्ति लोमाहारं निरतिशयत्वादिति, व्यन्तरज्योतिष्का नारकवत् , वैमानिकास्तु ये सम्यग्दृष्टयस्ते जानन्ति विशिष्टावधित्वात् पश्यन्ति चक्षुपोऽपि विशिष्टत्वात्, मिथ्यादृष्टयस्तु न जानन्ति न पश्यन्ति, प्रत्यक्षपरोक्षनानयोस्तेपामस्पष्टत्वादिति, तथा 'अज्झवसाणे यति द्वारं, नारकादीनां प्रशस्ताप्रशस्तान्यसंख्येयान्यध्यव- सायस्थानानीति तथा 'संमने'त्ति द्वार, तत्र नारकाः किं सम्यक्त्वाभिगमिनो मिथ्यात्वाभिगमिनः सम्यक्त्वमिथ्यात्वाभिगमिनश्चेति, विविधा अपि, एवं सर्वेऽपि, नवरमेकेन्द्रियविकलेन्द्रिया मिथ्यात्वाभिगमिन एवेति ॥१५३॥अनन्तरमाहारप्ररूपणा कृता आहारवायु- न्यवतामेव भवतीत्यायुर्वन्धप्ररूपणायाह- कविहे णं भंते! आउगयन्धे पन्नत्ते गोयंमा! छविहे आउगवन्धे पन्नत्ते. तंजहा-जाइनामनिहत्ताउए गतिनामनिहत्ताउए ठिइनामनिहत्ताउए पएसनामनिहत्ताउए अणुभागनामनिहत्ताउए ओगाहणानामनिहत्ता- उप नेरझ्याणं भंते ! कहविहे आउगवन्धे पन्नत्ते ?, गोयमा ! छविहे पन्नत्ते, तंजहा-जातिनाम० गइनाम० ठिहनाम० परसनाम० अणुभागनाम० ओगाहणाणाम० एवं जाव वेमाणियाणं ॥ निरयगई णं भंते ! केवइयं कालं विरहिया उपवागणं पं० ?, गोयमा! जइन्नणं एक समयं उक्कोसेणं यारस मुहुत्ते, एवं तिरियगई मणुस्सगई देवगई सिद्धिगई णं भंते ! केवइयं कालं विरहिया सिझणयाए पन्नत्ता?, गोयमा! जहन्नेणं AS
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
१५४
समवायः
कृचिः
॥१३६॥
एक समयं उक्कोसेणं छम्मासे, एवं सिद्धिवजा उव्वद्दणा, इमीसे णं भंते ! रयणप्पभाए पुढवीए नेरइया
केवइयं कालं विरहिया उववाएणं, एवं उववायदंडओ भाणियब्वो उवद्दणादंडओ य, नेरइया णं भंते !
जातिनामनिहत्ताउगं कति आगरिसेहिं पगरंति ?, गो. सिय १ सिय २।३।४।५॥६७। सिय अहिं, नो
चेव णं नवहिं, एवं सेसाणवि आउगाणि जाव वेमाणियत्ति ॥ सूत्रं १५४ ॥
'कइविहे'त्यादि, तत्रायुषो बन्धनिषेक आयुर्वन्धः, निषेकश्च प्रतिसमयं बहुहीनहीनतरस्य दलिकस्यानुभवनाथ रचना,
निघत्तमपीह निषेक उच्यते, अत एवाह-'जाइनामनिधत्ताउए, जातिनाम्ना सह निध-निषिक्तमनुभवनार्थ बह्वल्पाल्पतरक्र-
मेण व्यवस्थापितमायुर्जातिनामनिधत्तायुः, अथ किमर्थ जात्यादिनामकर्मणाऽऽयुर्विशेष्यते !, आयुष्कस्य प्राधान्योपदर्शनार्थ, यस्मा-
न्नारकाद्यायुरुदये सति जात्यादिनामकर्मणामुदयो भवति, नारकादिभवोपग्राहकं चायुरेव, यस्माब्याख्याप्रज्ञप्त्यामुक्तं-
"नेरइए णं भंते । नेरइएसु उववज्जइ अनेरइए नेरइएसु उववज्जइ १, गोयमा! नेरइए नेरइएसु उववज्जइ नो अनेरइए
नेरइएसु उत्रवज्जइ" एतदुक्तं भवति-नारकायुःप्रथमसमयसंवेदनकाल एवं नारक इत्युच्यते, तत्सहचारिणां च पञ्चेन्द्रियजात्यादि-
नामकाणामप्युदय इति, तथा 'गतिनामनिधचाउए'ति गति रकगत्यादिः तल्लक्षणं नामकर्म तेन सह निधत्तं-निषिक्तमायुर्गति-
नामनिधत्तायुः, तथा 'विइनामनिधत्ताउए'त्ति स्थितियत् स्थातव्यं तेन भावेनायुर्देलिकस्य सैव नामः-परिणामो धर्म इत्यर्थः स्थिति-
नाम, गतिजात्यादिकम्मेणां च प्रकृत्यादिभेदेन चतुर्विधानां यः स्थितिरूपो भेदस्तत् स्थितिनाम तेन सह निधत्तमायुः स्थितिनाम-
निघत्तायुरिति, तथा 'पएसनामनिधत्ताउए'त्ति प्रदेशानां-प्रमितपरिमाणानामायुःकर्मदलिकानां नाम-परिणामो यः तथाऽऽत्मप्रदेशेषु-
॥१३६॥
गम्बन्धनं स प्रदेशनाम जातिगत्यवगाहनाकर्मणां वा यत्प्रदेशरूपं नामकर्म तत्प्रदेशनाम तेन सह निधत्तमायुः प्रदेशनाम- निधनायुरिति, नया 'अणुभागनामनिधत्ताउएति अनुभागः-आयुष्कर्मद्रव्याणां तीवादि भेदो रसः स एव तस्य वा नामः-परि- णामोअनुभागनाम अथवा गत्यादीनां नामकर्मणामनुभागबन्धरूपो भेदोऽनुभागनाम तेन सह निधत्तमायुरनुभागनामनिवत्तायुरिति, तथा 'भोगाहणानामनिधत्ताउए'त्ति अवगाहते जीवो यस्यां सावगाहना-शरीरमौदारिकादि पञ्चविधं तत्कारणं काप्यवगाहना तर्प नामकविगाहनानाम तेन सह निधत्तमायुरवगाहनानामनिधत्तायुरिति ॥ 'नेरइयाण मित्यादि स्पष्टं । अनन्तरमायुर्वन्ध उक्तोन्धुना बद्धायुयां नारकादिगतिपूपपातो भवतीति तद्विरहकालमरूपणायाह-'निरयगई णमित्यादि कण्ठ्यं, नवरं यद्यपि खप्रभादिषु चतुर्विशतिमुहूर्तादिविरहकालो, यथोक्तं-'चउवीसई मुहुत्ता सत्त अहोरत्त तहय पन्नरसा । मासो य दो य चउरो छम्मासा विरहकालोति ॥ १ ॥' तथापि सामान्यगत्यपेक्षया द्वादश मुहूर्ता उक्ताः, तथा एवंकरणाद्यत्तिर्यमनुष्यगत्योः सामान्येन द्वादश मूहूर्चा उताः तद्गर्भव्युत्क्रान्तिकापेक्षया, दैवगतौ तु सामान्यत एव, 'सिद्भिवज्जा उव्वट्टणे ति नारकादिगतिषु द्वादशमहूर्तो विरहकाल उद्वर्तनायामिति, सिद्धानां तूदनैव नास्ति, अपुनरावृत्तित्वात्तेपामिति 'इमीसे णं रयणप्पभाए पुढवीए नेरइया केवइयं कालं चिरहिया उववाएणं पण्णत्ता ?, एवं उपवायदंडओ भाणियन्वोत्ति, स चायं-"गोयमा! जहण्णेणं एकं समयं उक्कोसेणं चउवीसं मुहुनाई अनेनाभिलापेन शेपा वाच्याः, तथाहि-'सकरप्पभाए गंउकोसेगं सतराइंदियाणि वालुयप्पभाए अद्धमासं पंकप्पभाए मासं धूमप्पमाए दो मासा तमप्पभाए चउरो मासा अहेसत्तमाए छमास'ति असुरकुमारा चउवीसइ मुहुत्ता' एवं जाव थणिय- कुमारा, पुढविकाइया अविरहिया उपवाएणं एवं सेसावि, बेइंदिया अंतोमुहुतं, एवं तेइंदियचउरिंदियसमुच्छिमपंचिंदियतिरिक्ख-
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
१५४
समवायः
॥१३७॥
जोणियावि गम्भयकंतियतिरिया मणुया य वारस मुहुत्ता समुच्छिममणुस्सा चउवीसई मुहुत्ता विरहिआ उववाएणं, वंतरजोइसिया
चउवीस मुहुत्ताई, एवं सोहम्मीसाणेवि, सर्णकुमारे णव दिणाई बीसा य मुहुत्ता, माहिदे बारस दिवसाई दस मुहुत्ता बंभलोए
अद्भुतेवीस राईदियाई लतए पणयालीस महासुके असीई सहस्सारे दिणसयं आणए संखेज्जा मासा एवं पाणएवि आरणे संखेज्जा वासा
एवं अच्चुएवि गेवेज्जपत्थडेसु तिसु कमेण संखेज्जाई वाससयाई वाससहस्साई चाससयसहस्साई विजयाइसु असंखेज्जं कालं, सवठ्ठ-
सिद्धे पलिओवमस्सासंखेज्जइभाग'ति ‘एवं उबट्टणादंडओवित्ति । उपपात उद्वर्तना चायुर्वन्धे एव भवतीत्यायुर्वन्धे विधिविशेषप्ररूप-
णायाह–'नेरइए'त्यादि कण्ठ्यं, नवरं आकर्षों नाम कर्मपुद्गलोपादानं, यथा गौः पानीयं पिवन्ती भयेन पुनः पुनः आवृहति,
एवं जीवोऽपि तीव्रणायुर्वन्धाध्यवसानेन सकृदेव जातिनामनिधत्तायुः प्रकरोति, मन्देन द्वाभ्यामाकर्षाभ्यां मन्दतरेण त्रिभिमन्द-
तमेन चतुभिः पञ्चभिः पड्भिः सप्तभिरष्टाभिर्वा न पुनर्नवभिः, एवं शेषाण्यपि, 'आउगाणि'त्ति गतिनामनिधत्तायुरादीनि वाच्यानि
यावद्वैमानिका इति, अयं चैकाद्याकर्षनियमो जात्यादिनामकर्मणामायुर्बन्धकाल एव वध्यमानानां शेषकालमायुर्घन्धपरिसमाप्तरुत्तर-
कालमपि बन्धोऽस्त्येव, एषां ध्रुवबन्धिनीनां च ज्ञानावरणादिप्रकृतीनां पतिसमयमेव बन्धनिर्वृचिर्भवति, एतास्तु परावृत्य वध्यन्त
इति, अनन्तरं जीवानामायुर्वन्धप्रकार उक्तोऽधुना तेषामेव संहननसंस्थानवेदप्रकारमाह-
कइविहे णं भंते! संघयणे पन्नत्ते ?, गोयमा ! छब्बिहे संघयणे पन्नत्ते, तंजहा-बहरोसभनारायसंघयणे
रिसभनारायसंघयणे नारायसंघयणे अद्धनारायसंघयणे कीलियासंघयणे छेवट्ठसंघयणे, नेरइया णं भंते !
किंसंघयणी ?, गोयमा! छण्हं संघयणाणं असंघयणी णेच अहिणेव छिरा व पहारू जे पोग्गला अणिट्ठा
॥१३॥
अर्कता अप्पिया अणाएज्जा असुभा अमणुण्णा अमणामा अमणाभिरामा ते तेसिं असंघयणत्ताए परिण- मंति, असुरकुमारा णं भंते ! किंसंघयणा पन्नत्ता?, गोयमा! छण्हं संघयणाणं असंघयणी वही व लिरा व पहारू जे पोग्गला इहा कंता पिया मणुण्णा मणामा मणाभिरामा तेतेसिं असंघयणत्ताए परिण- मंति, एवं जाव थणियकुमाराणं, पुढवीकाइया ण भंते! किंसंघयणी पन्नत्ता?, गोयमा! छेवट्ठसंघयणीप०, एवं जाय संमुच्छिमपश्चिन्दियतिरिक्ग्वजोणियत्ति, गन्भवतिया छविहसंघयणी, संमुच्छिममणुस्साछेवट्ठसं- घयणी गन्भवतियमणुस्सा छविहे संघयणे य०,जहा असुरकुमारातहावाणमंतरजोइसियवेमाणियाय ॥ कइविहे णं भंते ! संठाणे पन्नत्ते?, गोयमा! छविहे संठाणे प०, तं०-समचउरंसे १ णिग्गोहपरिमण्डले २ साइप ३ वामणे ४ खुले ५ हुंडे ३, णेरड्या णं भंते! किंसंठाणी प०?, गोयमा! हुंडसंठाणी प०, असुरकुमारा किंसंठाणी प०?, गोयमा समचउरंससंठाणसंठिया प०, एवंजाव थणियकुमारा, पुढवी मसूरसंठाणा प०,आऊ थियुपसंठाणा पन्नत्ता, तेऊ सूइकलावसंठाणा पन्नत्ता, वाऊपडागासंठाणा पन्नत्ता, वणस्सई नाणासंठाण- संठिया पन्नत्ता, येइंदियतेइंदियचउरिंदियसमुच्छिमपंचेंदियतिरिक्खा हुंडसंठाणा प०, गन्भवतिया छब्बिहसंठाणा संमुच्छिममणुस्सा हुंडसंठाणसंठिया पन्नत्ता, गम्भवतियाणं मणुस्साणं छविहा संठाणा पन्नत्ता, जहा असुरकुमारा तहा वाणमंतरजोइसियवेमाणियावि ॥ (सूत्रं १५५) 'काबिहे णमित्यादि, दण्डकत्रयं कण्ठयं, नवरं संहननमस्थिवन्धविशेषः, मर्कटस्थानीयमुभयोः पाश्रुयोरस्थि नाराचं ऋपभस्तु पदः ला १५५ समवायः श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय वृत्तिः ॥१३८॥ ASST. वजं कीलिका, वज्रश्चं ऋषभश्च नाराचं च यत्रास्ति तद्वजर्षभनाराचसंहननं, मर्कटपट्टकीलिकारचनायुक्तः प्रथमोऽस्थिबन्धः मर्क- टपट्टाभ्यां द्वितीयः मर्कटयुक्तस्तृतीयः मर्कटकैकदेशबन्धनद्वितीयपार्श्वकीलिकासम्बन्धश्चतुर्थः अङ्गुलिद्वयसंयुक्तस्य मध्यकीलिकैव दत्ता यत्र तत्कीलिकासंहननं पञ्चमं यत्रास्थीनि चर्मणा निकाचितानि केवलं तत्सेवा, स्नेहपानादीनां नित्यपरिशीलना सेवा तया ऋतं व्याप्त सेवानमिति पष्ठं, 'छण्हं संघयणाणं असंघयणे'त्ति उक्तरूपाणां षण्णां संहननानामन्यतमस्याप्यभावेनासंहनिनः-अस्थि- सञ्चयरहिताः, अत एवाह-'नेवठ्ठी नैवास्थीनि तच्छरीरके 'नेव छिरति नैव शिरा-धमन्यः 'णेव पहारुति नैव स्नायूनीतिकृत्वा संहननाभावः, तत्सहितानां हि प्रचुरमपि दुःखं न बाधाविधायि स्यात् , नारकास्त्वत्यन्तशीतादिवाधिता इति, न चास्थिसञ्चया- भावे शरीरं नोपपीडयते, स्कन्धवत्तदुपपत्तेः, अत एवाह-'जे पोग्गले त्यादि, ये पुद्गला अनिष्टाः-अवल्लभाः सदैवैषां सामान्येन तथा अकान्ता-अकमनीयाः सदैव तद्भावेन तथा अप्रिया-द्वेष्याः सर्वेषामेव तथाऽशुभा:-प्रकृत्यसुन्दरतया अमनोज्ञा-अमनोरमाः कथयापि तथा अमनः आपा-न मनाप्रियाश्चिन्तयापि ते एवंभूताः पुद्गलास्तेषां-नारकाणां 'असंघयणत्ताए'ति अस्थिसञ्चयविशेषर- हितशरीरतया परिणमंति, 'कइविहे गं भंते ! संठाणे'त्यादि, तत्र मानोन्मानप्रमाणानि अन्यूनान्यनतिरिक्तानि अङ्गोपाङ्गानि च यस्मिन् शरीरसंस्थाने तत्समचतुरस्रसंस्थानं, तथा नामित उपरि सर्वावयवाश्चतुरस्रा-लक्षणा विसंवादिनोऽधस्तु तदनुरूपं यन्न भवति तन्न्यग्रोधसंस्थानं तथा नाभितोऽधः सर्वावयवाश्चतुरस्रा लक्षणाविसंवादिनो यस्योपरि च यत्तदनुरूपं न भवति तत्सादि- संस्थानं, तथा ग्रीवा हस्तपादाश्च समचतुरस्रा लक्षणयुक्ता यत्र संक्षिप्तं विकृतं च मध्ये कोष्ठं तत् कुब्जसंस्थानं, तथा यल्लक्षणयुक्तं कोष्ठं चतुरस्रलक्षणापेतं ग्रीवायवयवहस्तपादं च तद्वामनं, तथा यत्र हस्तपादाद्यवयवाः बहुप्रायाः प्रमाणविसंवादिनश्च तद्भुण्डमि- - ॥१३८॥ R न्युच्यते । करविहे णं मंते ! वा प० १, गोयमा ! तिविहे वेए प०, तं० इत्थीवेए पुरिसवेए नपुंसवेए, नेरइया भंते ! किं इल्लीवेया पुरिसवेया णपुंसगवेया प०, गोयमा! णो इत्थी० णो पुंवेए णपुंसगवेया प०, असुरकुमारा णं भंते किं इत्थी० पुरिस. नपुंसगवेया?, गोयमा! इत्थी० पुरिसवेया णो णपुंसगवेया जावणियकुमारा, पुढवी आऊ तेऊ वाऊ वणस्सई वितिचउरिदियसमुच्छिमपंचिंदियतिरिक्खसमुच्छिममणुस्सा णपुंसगवेया गन्भवतियमणुस्सा पंचिदियतिरिया य तिवेया, जहा असुरकुमारा तहा वाणमंतरा जोइसियवेमाणियावि (सूत्र १५६) तेणं कालेणं तेणं समएणं कप्पस्स समोसरणं णेयव्वं जाव गणहरा सावचा निरवचा वोच्छिणा जंबुडीवे णं दीवे भारहे वासे तीयाए उस्सप्पिणीए सत्त कुलगरा होत्था तं-मित्तदामे सुदामे य, सुपासे य मयंपभे। विमलघोसे सुघोसे य, महाघोसे य सत्तमे ॥१॥ जंबुद्दीवे णं दीवे भारहे वासे तीयाए ओस- प्पिणीए दस कुलगरा होत्या, तंजहा-सयंजले सयाऊ य, अजियसेणे अणंतसेणे य। कबसेणे भीमसेणे महाभीमसेणे य सत्तमे ॥२॥ दढरहे दसरहे सयरहे । जंबुद्दीवे णं दीवे भारहे वासे इमीसे ओसप्पिणीए समाए सत्त कुलगरा होत्या, तंजहा-पदमेत्य विमलवाहण [चक्खुम जसमं चउत्थमभिचंदे । तत्तो पसेणईप ममदेवे चेव नाभी य ॥३॥] एतेसि णं सत्तण्हं कुलगराण सत्त भारिआ होत्था, तंजहा-चंदजसा नंदकता [मुरूवपडिरूव चक्खुकता य । सिरिकता मरुदेची कुलगरपत्तीण णामाई ॥४॥] जंबुद्दीवे णं सब अर श्रीसमवा- १५७ समवायः श्रीअभय वृत्तिः ॥१३९॥ दीवे भारहे वासे इमीसे णं ओसप्पिणीए चउवीसं तित्थगराणं पियरो होत्था, तंजहा-णाभी य जियसतु य[ जियारी संवरे इय, मेहे धरे पट्टे य महसेणे य खत्तिए ॥५॥ सुग्गीवे दढरहे विण्हू वसुपूज्जे य खत्तिए। कयवम्मा सीहसेणे भाणू विस्ससणे इय ॥६॥ सूरे सूदसणे कुंभे सुमित्तविजए समुद्दविजये य । राया य आससेणे य सिद्धत्थेचिय खत्तिए ॥७॥[उदितोदियकुलवंसा विसुद्धवंसा गुणेहि उववेया । तित्थप्पवत्त- याणं एए पियरो जिणवराणं ॥ ८॥ जंबूद्दीवे णं दीवे भारहे वासे इमीसे ओसप्पिणीए चउवीसं तित्थगराणं मायरी होत्था तं०-मरुदेवी विजया सेणा [ सिद्धत्था मंगला सुसीमा य । पुहवी लखणा रामा नंदा विण्हू जया सामा ॥ ९॥ सुजसा सुव्वय अइरा सिरिया देवी पभावई पउमा। वप्पा सिवा य वामा तिसला देवी य जिणमाया ॥१०॥] जंबूद्दीवे णं दीवे भारहे वासे इमीसे ओसप्पिणीए चउवीसं तित्थगरा होत्था, तंजहा-उसभ १ अजिय २ संभव ३ अभिणंदण ४ सुमइ ५ पउमप्पह ६ सुपास ७ चंदप्पम ८ सुविहि- पुप्फदंत ९ सीयल १० सिजंस ११ वासुपुज्ज १२ विमल १३ अणंत १४ धम्म १५ संति १६ कुंथु १७ अर १८ मल्लि १९ मुणिसुव्वय २० णमि २१णेमि २२ पास २३ वड्ढमाणो २४य, एएसिंचउवीसाए तित्थगराणं चउ- व्वीसं पुव्वभवया णामधेया होत्था, तं०-'पढमेत्थ वइरणाभे विमले तह विमलवाहणे चेव । तत्तो य धम्म- सीहे सुमित्त तह धम्ममित्ते य ॥ ११॥ सुंदरबाहु तह दीहबाहु जुगवाहु लहबाहू य । दिण्णे य इंददत्ते सुंदर माहिंदरे चेव ॥ १२॥ सीहरहे मेहरहे रुप्पी अ सुंदसणे य बोद्धव्वे । तत्तो य नंदणे खल सीहगिरी ॥१३९॥ * घेव वीसइमे ॥ १३ ॥ अदीणसत्तु संखे सुदंसणे नंदणे य योद्धब्वे ॥ [ इमीसे ] ओसप्पिणीए एए, तित्थ- कराणं तु पुव्यभवा ।। १४ ॥ गएसिं चउव्वीसाए तित्थकराणं चउब्धीसं सीयाओ होत्था, तंजहा-सीया सुदंसणा सुप्पमा य सिद्धस्थ सुप्पसिद्धा य । विजया य वेजयंती जयंती अपराजिया चेव ॥१५॥ अरुणप्पभ चंदप्पम सुरप्पह अग्गि सुप्पभा चेव । विमला य पंचवण्णा सागरदत्ता य णागदत्ता य॥१६॥ अभयकर निब्बुइकरा मणोरमा तह मणोहरा चेव । देवकुरुत्तरकुरा विसाल चंदप्पभा सीया ॥१७॥ एआओ सीआओ सब्वेसिं चेव जिणवरिंदाणं । सब्वजगवच्छलाणं सव्वोउगसुभाए छायाए ॥ १८॥ पुविं ओखित्ता माणुसेहि साहट्टु (ह) रोमकूवेहिं । पच्छा वहंति सीअं असुरिंदसुरिंदनागिंदा ॥ १९॥ चल- चयलकुंडलधरा सच्छंदविउब्वियाभरणधारी। सुरअसुरवंदिआणं वहति सी जिणंदाणं ॥२०॥ पुरओ वहंति देवा नागा पुण दाहिंणम्मि पासम्मि। पचच्छिमेण असुरा गरुला पुण उत्तरे पासे ॥२१॥ उसमो अ विणीयाए यारवईए अरिठ्ठवरणेमी । अवसेसा तित्थयरा निक्खंता जम्ममूमीसु ॥ २२॥ सब्वेवि एग- दूसेण [णिग्गया जिणवश चउव्वीसं । ण य णाम अण्णलिंगे ण य गिहिलिंगे कुलिंगे य ॥ २३॥] एको भगवं वीरो [ पासो मल्ली य तिहि तिहि सरहिं । भगवंपि वासुपुज्जो छहिं पुरिससएहिं निक्खंतो ॥ २४ ॥] उग्गाणं भोगाणं राइण्णाणं [च खत्तियाणं च । चउहि सहस्सेहिं उसभो सेसा उ सहस्सपरिवारा ॥२५॥] सुमहत्य णिच भत्तेण [णिग्गओ वासुपुज्ज चोत्थेणं पासो मल्ली य अट्टमेण सेसा उ छ?णं ॥ २६ ॥ SE SEX
न
१५७
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१४०॥
एएर्सि णं चउब्वीसाए तित्थगराण चउव्वीसं पढमभिक्खादायारो. होत्या, तंजहा-'सिजंस बंभदत्ते
सुरिंददत्ते य इंददत्ते य । पउमे य सोमदेवे माहिंदे तह सोमदत्ते य ॥ २६ ॥ पुस्से पुणब्वसू पुण्णणंद
सुणंदे जये य विजये य । तत्तो य धम्मसीहे सुमित्त तह वग्गसीहे अ॥ २७ ॥ अपराजिय विस्ससेणे
वीसइमे होइ उसभसेणे य । दिपणे वरदत्ते धणे बहुले य आणुपुवीए ॥२८॥ एए विसुद्धलेसा जिणवर-
भत्तीइ पंजलिउडा उ। तं कालं तं समयं पडिलाई जिणवरिंदे ॥२९॥ संवच्छरेण भिक्खा [लद्धा
उसमेण लोयणाहेण । सेसेहि बीयदिवसे लद्धाओ पढमभिक्खाओ॥३०॥]उसभस्स पढमभिक्खा खोयरसो
आसि लोगणाहस्स । सेसाणं परमण्णं अमियरसरसोवमं आसि॥३१॥]सव्वेसिपि जिणाणं जहियं लद्धाउ।
पथमभिक्खाउ तहियं वसुधाराओ सरीरमेत्तीओ चुट्ठाओ ॥३२॥ एएर्सि चऊव्वीसाए तित्थगराणं चउवीसं
चेइयरुक्खा होत्था, तंजहा-णग्गोहसत्तिवण्णे साले पियए पियंगु छत्ताहे । सिरिसे य णागरुक्खे माली य
पिलंक्खुरुक्खे य॥३॥ तिंदुग पाडल जंबू आसत्थे खल तहेव दहिवण्णे । गंदीरुक्खे तिलए अंबयरुक्खेय ।
असोगे य॥३४॥चंपय वउले य तहा वेडसरुक्खे य धायईरुक्खे।साले य वड्ढमाणस्स चेइयरुक्खा जिणवराणं
॥ ३५ ॥ बत्तीसं धणुयाई चेइयरुक्खो य वद्धमाणस्स । णिच्चोउगो असोगो ओच्छण्णो सालरुक्षेणं ॥३६॥
तिण्णे व गाउआई चेइयरुक्खो जिणस्स उसभस्स। सेसाणं पुण रुक्खा सरीरओ बारसगुणा उ ॥ ३७॥
सच्छत्ता सपडागा सवेइया । तोरणेहिं उववेया सुरअसुरगरुलमहिया चेइयरुक्खा जिणवराणं ॥३८॥ एएर्सि
RECORRIGARMACIALIS
॥१४०॥
-- -- S पउचीसाए तित्वगराणं चउब्वीसं पदमसीसा होत्या, तंजहा-'पढमेत्य उसभसेणे वीइए पुण होइ सीहसेणे या चारू य यजणाभे चमरे तह सुब्यय विदम्भे ॥३९।। दिण्णय वराहे पुण आणंदे गोयुभे सुहम्मे य । मंदर जसे अरिहे चकाह सयंभु कुंभे य ॥ ४० ॥ इंदे कुंभे य सुभे वरदत्ते दिण्ण इंदभूई य। उदितोदितकुलवंसा विमुद्रवंसा गुणेहि उपवेया। तित्यप्पवत्तयाणं पठमा सिस्सा जिणवराणं ॥४१॥ एएसि णं चउवीसाए तित्थगराणं पउवीसं पढमसिस्सिणी होत्या, तंजहा-पंभी य फग्गु सामा अजिया कासवीरई सोमा। सुमणा वामणि सुलसा धारणि धरणी य धरणिधरा ॥ ४२ ॥ पढम सिवासुयी तह अंजुया भावियप्पा य रखरखी य । धुवती पुप्फयती अजा अमिला य अहिया ॥४॥ जक्सिणी पुप्फचूला य चंदणज्जा य आहि- याउ॥उदितोदियकुलवंसा विसुद्धवंसा गुणेहिं उववेया। तित्थप्पवत्तयाणं पढमा सिस्सी जिणवराणं ॥४४॥ गाहा (सूत्रं १५७) जंबुद्दीवे णं भारहे वासे इमीसे ओसप्पिणीए पारस चक्रवदिपियरो होत्था, तंजहा-उसभे गुमित्ते विजए समुदविजए य आससेणे य । विस्ससेणे य सूरे सुदंसणे कत्तवीरिए चेव ॥४५॥ पउमुत्तरे महाहरी, विजए राया तहेव य। वंभे यारसमे उत्ते, पिउनामा चकवहिणं ॥४६॥ जंबूद्दीवे भारहे वासे इमीसे ओसप्पिणीए यारस पक्याटिमायरो होत्था, तंजहा-सुमंगला जसवती भद्दा सहदेवी अइरा सिरिदेवी तारा जाला मेरा वप्पा गुल्लणि अपच्छिमा ॥ जंबुद्दीवे० यारस चकवट्टी होत्या, तंजहा-भरहो सगरो मघवं [सणकुमारो य रापसलो। संती कुंयू य अरो हवइ सुभूमो य कोरवो॥४७॥ नवमो य महापउमो १५८ समवायः श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय वृत्तिः ॥१४॥ हरिसेणो चेव रायसङ्कलो। जयनामो य नरवई बारसमो बंभदत्तो य ॥ ४८ ॥ एएर्सि बारसण्हं चकवट्ठीणं बारस इत्थिरयणा होत्या, तंजहा-पढमा होइ सुभद्दा भद्द सुणंदा जयाय विजया य। किण्हसिरी सूरसिरी पउमसिरी वसुंधरा देवी ॥४९॥ लच्छिमई कुरुमई इत्थीरयणाण नामाइं॥जंबूद्दीवे० नवबलदेवनववासु- देवपितरो होत्था, तंजहा-पयावई य बंभो [सोमो रुद्दो सिवो महसिवो य । अग्गिसिहो य दसरहो नवमो भणिओ य वसुदेवो ॥५०॥ जंबूद्दीवे णं० णव वासुदेवमायरो होत्था, तंजहा-भियावई उमा चेव पुहवी सीया य अम्मया । लच्छिमई सेसमई, केकई देवई तहा ॥५१॥ जंबूद्दीवे णं० णवबलदेवमायरो होत्था, तंजहा-भद्दा तह सुभद्दा य, सुप्पभा य सुदंसणा। विजया वेजयंती य, जयंती अपराजिया ॥५२॥ णवमीया रोहिणी य, बलदेवाण मायरो॥ जंबुदीवे णं नव दसारमंडला होत्था, तंजहा-उत्तमपुरिसा मज्झमपुरिसा पहाणपुरिसा ओयंसी तेयंसी वचंसी जसंसी छायंसी कंता सोमा सुभगा पियदसणा सरूआ सुहसीला सुहाभिगमा सव्वजणणयणकंता ओहबला अतिवला महावला अनिहता अपराइया सत्तुमद्दणा रिपुसहस्समाणमहणा साणुकोसा अमच्छरा अचवला अचंडा मियमंजुलपलावहसिया गंभीरमधुरपडिपुण्णसचवयणा अब्भुवगयवच्छला सरण्णा लक्खणवंजणगुणोववेआ माणुम्माणपमाणपडि- पुण्णसुजायसव्वंगसुंदरंगा ससिसोमागारकंतपियदसणा अमरिसणा पयंडदंडप्पभारा गंभीरदरसणिज्जा तालद्धओव्विद्धगरुलकेऊमहाधणुविकट्टया महासत्तसाअरा दुद्धरा धणुद्धरा धीरपुरिसा जुद्धकित्तिपुरिसा Concilio ॥१४॥ " विउलकुलसमुन्भवा महारयणविहाडगा अद्धभरहसामी सोमा रायकुलवंसतिलया अजिया अजियरहा हलमुसलकणकपाणी संग्वच गयसत्तिनंदगधरा पवरुजलसुतविमलगोत्थुभतिरीडधारी कुंडलउज्जोइयाणणा पुंडरीयणयणा एकावलिकण्ठलइयवच्छा सिरिवच्छसुलंछणा वरजसा सब्वोउयसुरभिकुसुमरचितपलयसो- भंतकंतविकसंतविचित्तवरमालरइयवच्छा अट्टसयविभत्तलक्खणपसत्थसुंदरविरइयंगमंगा मत्तगयवरिंदल- लियविकमविलसियगई सारयनवथणियमहुरगंभीरकुंचनिग्धोसदुंदुभिसरा कडिसुत्तगनीलपीयकोसेजवाससा पवरदित्ततेया नरसीहा नरवई नरिंदा नरवसहा मरुयवसभकप्पा अन्भहियरायतेयलच्छीए दिप्पमाणा नीलगपीयगवसणा दुवे दुवे रामकेसवा भायरो होत्था, तंजहा-तिविठू जाव कण्हे अयले जाव रामे यावि अपछिमे ॥ ५३॥ पासि णं णवण्हं बलदेववासुदेवाणं पुब्वभविया नव नामधेजा होत्था, तंजहा-विस्स- भूई पचया धणदत्त समुहदत्त इसिवाले। पियमित्त ललियमित्ते पुणव्वसू गंगदत्ते य ॥५४॥ एयाई नामाइं पुन्वभवे आसि वासुदेवाणं । एत्तो यलदेवाणं जहकमं कित्तइस्सामि ॥ ५५ ॥ विसनंदी य सुबन्धु सागरबत्ते असोगललिए य । वाराह धम्मसेणे अपराइय रायललिए य ॥ ५६ ॥ एएसिं नवण्हं बलदेववासु- देवाणं पुन्चभविया नव धम्मायरिया होत्था, तंजडा-संभूय सुभद्द सुदंसणे य सेयंस कण्ह गंगदत्ते आसा- गरसमुहनामे दुमसेणे य णवमए ॥ ५७ ॥ पए धम्मायरिया कित्तीपुरीसाण वासुदेवाणं। पुब्वभवे एआसिं जत्थ नियाणाई कासीय ॥ ५८ ॥ पपर्सि नवण्हं वासुदेवाणं पुब्वभवे नव नियाणभूमिओ होत्था, तं जहा- SAGAR कार
-
१५८
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१४२॥
महुरा य० हस्थिणाउरं च ॥ ५९॥ एतेसि णं नवण्हं वासुदेवाणं नव नियाणकारणा होत्था, तंजहा-गावी
जुवे० जाव माउआ ॥ ३० ॥ एएसिं नवण्हं वासुदेवाणं नव पडिसत्तू होत्था, तंजहा-अस्सग्गीवे जाव
जरासंघे ॥ ६१॥ एए खलु पडिसत्तू जाव सचकेहिं ॥६२॥एको य सत्तमीए पंच य छट्ठी पंचमी एको।
एको य चउत्थीए कण्हो पुण तयपुढवीए ॥६३॥ अणिदाणकडा रामा [ सब्वेवि य केसवा नियाणकडा।
उड्डगामी रामा केसव सब्वे अहोगामी ॥ ६४ ॥] अटुंतकडा रामा एगो पुण बंभलोयकप्पंमि । एकस्स
गम्भवसही सिज्झिस्सइ आगमिस्सेणं ॥ ६५ ॥ सूत्रं १५८) जंबूद्दीवे. एरवए वासे इमीसे ओसप्पिणीए
चउव्वीसं तित्थयरा होत्था, तंजहा-चंदाणणं सुचंदं अग्गीसेणं चनंदिसेणं च । इसिदिण्णं ववहारिं वंदिमो
सोमचंदं च ॥६६॥ वंदामि जुत्तिसेणं अजियसेणं तहेव सिबसेणं। बुद्धं च देवसम्म सययं निक्खित्तसत्थं च
॥३७॥ असंजलं जिणवसहं वंदे याअणतयं अभियणाणिं। उवसंतं च धुयरयं वंदे खलु गुत्तिसेणं च ॥६८|| अति-
पासं च सुपासं देवेसरवंदियं च मरुदेवं । निव्वाणगयं च वरं खीणदुहं सामकोडं च ॥६९॥ जियरागमग्गिसेणं
वंदे खीणरायमग्गिउत्तं च । वोगसियपिज्जदोसं वारिसेणं गयं सिद्धिं ॥७०॥ जंबुद्दीवे. आगमिस्साए
उस्सप्पिणीए भारहे वासे सत्त कुलगरा भविस्संति, तंजहा-मियवाहणे सुभूमे य, सुप्पमे य सयंपमे ।
दत्ते सुहुमे सुबन्धू य, आगमिस्साण होक्खति ॥७१ ॥ जबुद्दीवे णं दीवे आगमिस्साए उस्सप्पिणीए एरवए.
वासे वस कुलगरा भविस्संति, तं जहा-विमलवाहणे सीमंकरे सीमंधरे खेमकरे खेमंधरे वढधणू दसधणू
सलर
॥१४२॥
. सयधणू पडिसूई सुमइत्ति । जंबुद्दीवे णं दीवे भारहे वासे आगमिस्साए उस्सप्पिणीए चउवीसं तित्थगरा भविस्संति, नंजहा-महापउमे सूरदेवे, सुपासे य सयंपभे। सव्याणुभूई अरहा, देवस्सुए य होक्खई ।। ७२ ॥ उदए पेढालपुत्ते य पोहिले सत्तकित्ति य । मुणिसुब्वए य अरहा, सब्वभावविऊ जिणे ॥ ७३ ॥ अममे णिसाए य, निप्पुलाए य निम्ममे। चित्तउत्ते समाही य, आगमिस्सेण होक्खई ॥७४ ॥ संवरे अणियडी य, विजए विमलेति य । देवोववाए अरहा, अणंतविजए इय ।। ७५ ॥ एए वुत्ता चउव्वीसं भरहे वासम्मि केवली । आगमिस्सेण होक्वंति, धम्मतित्थस्स देसगा ॥७६॥ एएसि णं चउव्वीसाए तित्थकराणं पुरुषमविया पउव्वीसं नामधेवा भविस्संति, तंजहा-सेणिय सुपास उदए पोघिल्ल अणगार तह दढाऊ य। कत्तिय संखे य तहा नंद सुनंदे य सतए य ७७॥ योधव्वा देवई य सच्चइ तह वासुदेव बलदेवे रोहिणि सुलसा चेव तत्तो खलु रेवइ चेव ॥७८ ॥ ततो हवइ सयाली योद्धव्वे खलु तहा भयाली य। दीवायणे य कण्हे तत्तो खलु नारए चेव ॥ ७९ ॥ अंबड वारुमडे य साई बुद्धे य होइ योद्धव्वे । भावी तित्थगराणं णामाई पुन्चभविपाई ॥८०॥ एएसि णं चउव्वीसाए तित्थगराणं चउव्वीसं पियरो भविस्संति पउव्वीसं मायरो भविस्संति चउब्वीसं पढमसीसा भविस्संति चउव्वीसं पढमसिस्सणीओ भविस्संति पउव्वीसं पदणभिवादायगा भविस्संति चउव्वीसं चेइयरक क्खा भवस्संति, जंबुद्दीवे णं दीवे भारहे वासे आगमिस्साए उसप्पिणीए यारस चकवहिणो भविस्संति, तंजहा-भरहे य दीहदंते गूढदंते य .
श्रीसमवा-
वांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१४३॥
१५८
समवायः
सुद्धर्दते य सिरिउत्ते सिरिभूई सिरिसोमे य सत्तमेशापउमे य महापउमे विमलवाहणे(लेतह)विपुलवाहणे
चेव । वरिहे बारसमे बुत्ते आगमिसा भरहाहिवा ॥ ८२ ॥ एएसि णं बारसण्हं चकवीणं बारस
पियरो भविस्संति, बारस मायरो भविस्संति, पारस इत्थीरयणा भविस्संति, जंबुद्दीवे णं द्दीवे भारहे वासे
आगामस्साए उस्सप्पिणीए नव बलदेववासुदेवपियरो भविस्संति नववासुदेवमायरो भविस्संति, नव वलदे-
वमायरो भविस्संति, नव दसारमंडला भविस्संति तंजहा-उत्तमपुरिसा मज्झिमपुरिसा पहाणपुरिसा ओयंसी
तेयंसी एवं सो चेव वण्णओ भाणियब्वो जाव नीलगपीतगवसणा दुवे दुवे रामकेसवा भायरो भविस्संति,
तंजहा-नंदे य नंदमित्ते दीहवाहू तहा महावाहू । अइबले महाबले बलभद्दे य सत्तमे ।। ८३ ।। दुविठू य
तिवळू य आगमिस्साण वण्हिणो । जयंते विजए भद्दे सुप्पभे य सुदंसणे ।आणंदे नंदणे पउमे, संकरिसणे
य अपच्छिमे ॥ ८४ ॥ एएसि णं नवण्हं बलदेववासुदेवाणं पुव्वभविया णव नामधेजा भविस्संति, नव
धम्मायरिया भविस्संति, नव नियाणभूमीओ भविस्संति, नव नियाणकारणा भविस्मंति नव पडिसत्तू
भविस्संति, तंजहा-तिलए य लोहजंघे, वइरजंघे य केसरी पहराए। अपराइए य भीमे, महाभीमे य सुग्गीवे
॥८॥एए खलु पडिसत्तू कित्तीपुरिसाण वासुदेवाणं। सब्वेवि चकजोही हम्मिहिंति सचकेहिं ॥८६॥जवुद्दीवे
एरवए वासे आगमिस्साए उस्सपिणीए चउव्वीसं तित्थकरा भविस्संति, तंजहा-सुमंगले अ सिद्धत्थे,
णिब्वाणे य महाजसे । धम्मज्झए य अरहा, आगमिस्साण होक्खई ॥ ८७ ॥ सिरिचंदे पुप्फकेउ, महाचंदे
॥१४३॥
- य केवली । सुयसागरे य अरहा, आगमिस्साण होक्खई ॥८८॥ सिद्धत्त्थे पुण्णघोसे य, महाघोसे य केवली । सबसेणे य अरहा, आगमिस्साण होक्खई ॥८॥ सूरसेणे य अरहा, महासेणे य केवली ॥ सव्वा- गंदे य अरहा, देवउत्ते य होक्खई ॥ १० ॥ सुपासे सुब्वए अरहा, अरहे य सुकोसले। अरहा अणंतविजए, आगमिस्सेण होक्खड् ॥११॥ विमले उत्तरे अरहा, अरहा य महाबले। देवाणंदे य अरहा, आगमिस्सेण होक्खई ॥ ९२|| पर बुत्ता चउञ्चीसं, परवयम्मि केवली । आगमिस्साण होक्खंति, धम्मतित्थस्स देसगा ॥१३॥ पारस चयावद्विणो भविस्संति, यारस चक्रवदिपियरो भविस्संति, बारस मायरो भविस्संति, बारस इत्थी- रयणा भविस्संति, नव बलदेववासुदेवपियरो भविस्संति, णव वासुदेवमायरो भविस्संति,णव वलदेवमायरो भविस्संति, णव दसारमंडला भविस्संति, उत्तमपुरिसा मज्झिमपुरिसा' पहाणपुरिसा जाव दुवे दुवे राम- केसवा भायरो भविस्संति, णव पडिसत् भविस्संति, नव पुब्वभवणामधेजा णव धम्मायरिया णव णिया- णभूमीओ, णव णियाणकारणा, आयाए एरवए आगमिस्साए भाणियब्वा, एवं दोसुवि आगमिस्साए भाणियन्या (सूत्रं १५८) इचेयं एवमाहिति, तंजहा-कुलगरवंसेइ य एवं तित्थगरवंसेइ य चक्रवट्टिवंसेइ य गणधरवंसेइ य इसिक्सेइ य जइवंसेइ य मुणिवंसेइ य सुएइ वा सुअंगेइ वा सुयसमासेइ वा सुयखंधेइ या ममवापई या संखेड् वा सम्मत्तमंगमक्खायं अज्झयणन्तिवेमि ॥ (सूत्रं १५९) इति समवायं चउत्थ- मग समत्तम् ॥ ॐ श्रीसमवा- १५९ समवायः यांगे श्रीअभय वृत्ति ॥१४४॥ 'कइविहे वेए'त्यादि, तत्र स्त्रीवेदः-पुंस्कामिता पुरुषवेद:-स्त्रीकामिता नपुंसकवेदः-स्त्रीपुंस्कामितेति, एते च पूर्वोदिता अर्थाः समवसरणस्थितेन भगवता देशिता इति समवसरणवक्तव्यतामाह-'तेणं कालेणं तेणं समएणं कप्पस्स समोसरणं पणेयवं' इह णकारौ वाक्यालङ्कारार्थों अंतस्ते इति प्राकृतत्वात् तस्मिन् काले सामान्येन दुष्षमसुषमालक्षणे तस्मिन् समये विशिष्टे यत्र भगवानेवं विहरति स्मेति 'कप्पस्स समोसरणं नेय'ति इहावसरे कल्पभाष्यक्रमेण समवसरणवक्तव्यताऽध्येया, सा चावश्यकोक्ताया न व्यतिरिच्यते, वाचनान्तरे तु पर्युषणाकल्पोक्तक्रमणेत्यभिहितं, कियंदूरमित्याह-'जाव गणे त्यादि, तत्र गणधरः पञ्चमः सुधर्माख्यः सापत्यः शेषा निरपत्याः-अविद्यमानशिष्यसन्ततय इत्यर्थः 'वोच्छिन्न'त्ति सिद्धा इति, तथाहि-'परिनिव्वुया गणहरा जीयन्ते नायए नव जणा उ । इन्दभूइ मुहम्मो य रायगिहे निव्वुए वीरे ॥१॥ ति, अयं च समवसरणनायकः कुलकरवंशोत्पन्नो महा- पुरुषश्चेति कुलकराणां वरपुरुषाणां च वक्तव्यतामाह-'जंबुद्दीवे' इत्यादि, सुगमं नवरं 'पढमेत्थ विमलवाहण चक्खुम जसमं चउत्थमभिचंदे । तत्तो य पसेणइए मरुदेवे चेव नाभीय ॥३॥ ति तथा 'चंदजस चंदकंता सुरूव पडिरूव चखुकंता य । सिरिता मरुदेवी कुलगरपत्तीण नामाई ॥४॥ ति, तथा 'नाभी य जियसत्तू य जियारी संवरे इय । मेहे धरे पइढे य, महसेणे य खचिए ॥५ सुग्गीवे इढरहे विण्हू वसुपुज्जे य खत्तिए । कयवम्मा सीहसेणे य भाणू विस्ससणे इअ ॥ ६॥ सूरे सुदसणे कुंभे सुमित्तविजए समुद्दविजये य । राया य अस्ससेणे य सिद्धत्थे चिय खत्तिए ॥७॥ ति, तथा 'मरुदेवी विजयासेणा सिद्धत्था मङ्गला सुसीमा य पुहवी लखणा रामा नंदा विण्हू जया सामा ॥९॥ सुजसा सुव्वय अइरा, सिरिआ देवी पभावई पउमा वप्पा सिवा य वामा तिसलादेवी य जिणमाय॥१०॥त्ति तथा 'सव्वोउगसुभयाए छायाए'त्ति सर्वाकया-सर्वेषु शरदादिषु ऋतुषु सुखदया R ॥१४४॥ ॐ छायया प्रभया-आतपामावलक्षणया युक्ता इति शेषः।।१७॥तथा 'सा हट्ठरोमकूवेहिति सा शिनिका यस्यां जिनोऽध्यारूढः इष्टरोमकूपैः- उम्युपितरोमभिरित्यर्थ ।। १८॥ तथा 'चलचवलकुंडलघर ति चलाश्च ते चपलकुण्डलघराश्चेति वाक्यं, तथा स्वच्छन्देन-खरुच्या विकृर्वितानि यान्याभरगानि-मुटादीनि तानि धारयन्ति ये ते तथेति ॥ १९ ॥ तथा अमरेन्द्रादय इति योगः 'गरुल'त्ति गरुड- वजाः सुपर्णकुमारा इत्यर्थः ॥ २१ ॥ 'तथा सब्वेवि एगोण निग्गया जिणवरा चउन्धीसं। न य णाम अपणलिंगे नय गिहिलिंगे कलिंगे य ।। २२॥ नि 'दसेण'चि एकेन वस्त्रेणेन्द्रसमपितेन नोपधिभूतेन युक्ता निष्क्रान्ता इत्यर्थः न चान्यलिङ्गे-स्थविरकल्पि- कादिलिङ्गन तीर्थकरलिङ्ग एवेत्यर्थः, कुलिङ्गे-शाक्यादिलिने, तथा 'एको भगवं वीरो पासो मल्ली य तिहि तिहि सएहि । भयवंपि वामुपुझो छहिं पुरिससएहि निसंतो ॥ २३ ॥ उग्गाणं भोगाणं राइण्णाणं च खत्तियाणं च। चउहिं सहस्सेहिं उसभो सेसा उ सहस्सपरिवारा ।। २४ ॥ तथा 'मुमइत्य निचभत्तेण निग्गओ वासुपुज्ज चोत्येणं । पासो मल्लीविय अट्ठमेण सेसा उ छटेणं ॥२५॥ ति, सुमतिरत्र नित्यमक्तेनानुपोषितो निष्क्रान्त इत्यर्थः, तथा 'संघच्छरेण भिक्खा लद्धा उसमेण लोगनाहेण । सेसेहि बीयदिवसे लामो पढमाभिस्खाओ ॥ ३०॥ त्ति तथा 'उसमस्स पढमभिक्खा खोयरसो आसि लोगनाहस्स। सेसाणं परमण्णं अमियरस- रसोवमं आसि ॥ ३१ ॥ 'सरीरमेतीयोति पुरुषमात्रा 'चेइयरुक्खे ति बद्धपीठवृक्षा येपामधः केवलान्युत्पन्नानीति, 'पत्तीसं घणुयाई गाहा 'निबोउगोति नित्य-सर्वदा ऋतुरेव-पुष्पादिकालो यस्य स नित्यकः 'असोगो'त्ति अशोकाभिधानो यः समवसरणभूमिमध्ये भवति, ओच्छमो सालरुक्खेणीति अवच्छना शालवृक्षेणेत्यत एव पचनादशोकस्योपरि शालवृक्षोऽपि कथश्चिदस्तीत्यवसीयत इति ।। ३६ ।। 'तिण्योव गाउयाई' गाहा, ऋषभस्वामिनो द्वादशगुण इत्यर्थः ।। ३७ 'सवेइय'ति वेदिकायुक्ताः, एते चाशोकाः समवसरणसम्बन्धिनः सम्भाव्यन्त इति ॥ ३८ ॥ तथा 'भरहो सगरो मघवं सणंकुमारो य रायसद्लो । संती कुंथू य अरहो हवा SANSAREESAGES
१५९
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय
वृत्तिः
॥१४५||
सुभूमो य कोरब्यो । ४६ ।। नवमो य महापउमो हरिसेणो चेव रायसठूलो । जयनामो य नरवई बारसमो बंभदत्तो य ॥ ४७ ॥
तथा 'पयावती य बभो सोमो रुद्दो सिवो महसिवोय । अग्गिसिहो दसरहो नवमो भणिओ य वसुदेवो'त्ति दशाराणां-वासुदेवानां
मण्डलानि-बलदेववासुदेवद्वयद्वयलक्षणाः समुदाया दशारमण्डलानि अत एव 'दो दो रामकेसव'ति वक्ष्यति, दशारमण्डलाव्यति-
रिक्तत्वाच बलदेववासुदेवानां दशारमण्डलानीति पूर्वमुद्दिश्यापि दशारमण्डलव्यक्तिभूतानां तेषां विशेषणार्थमाह-'तद्यथेत्यादि,
तद्यथेति बलदेववासुदेवस्वरूपोपन्यासारम्भार्थः, केचित्तु 'दशारमण्डणाई ति, तत्र दशाराणां वासुदेवकुलीनप्रजानां मण्डनाः-
शोभाकारिणो दशारमण्डना उत्तमपुरुषा इति, तीर्थकरादीनां चतुष्पञ्चाशत उत्तमपुरुषाणां मध्यमवर्तित्वात् , मध्यमपुरुषाः
तीर्थकरचक्रिणां प्रतिवासुदेवादीनां च
च बलाद्यपेक्षया मध्यवर्तित्वात् प्रधानपुरुषास्तत्कालिक-पुरुषाणां शौर्यादिभिः
प्रधानत्वात् , ओजखिनो मानसवलोपेतत्वात् , तेजस्विनो दीप्तशरीरत्वात्, वर्चखिनः शारीरबलोपेतत्वात् . यशखिनः
पराक्रमं प्राप्य प्रसिद्धिमाप्तत्वात् , छायंसिति प्राकतत्वात् , छायावन्तः शोभामानशरीरा अत एव कान्ताः कान्तियोगात्
सौम्या अरौद्राकारत्वात् सुभगा जनवल्लभत्वात् प्रियर्शनाः चक्षुष्यरूपत्वात् सुरूपाः समचतुरस्रसंस्थानत्वात् शुभं सुखं वा सुखकर-
त्वाच्छीलं-खभावो येषां ते शुभशीलाः सुखशीला या सुखेनाभिगम्यते-सेव्यन्ते ये शुभशीलत्वादेव ते सुखाभिगम्याः सर्वजनगम्याः
सर्वजननयनानां कान्ता--अभिलाष्या येते तथा, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः, ओघवला:-प्रवाहबलाः अव्यवच्छिन्नबलत्वात् अतिबलाः
शेषपुरुपवलानामतिक्रमात् महाबलाः-प्रशस्तबलाः अनिहता-निरुपक्रमायुष्कत्वादुरोयुद्धे वा भूम्यामपातित्वात् अपराजितास्तरेव
शत्रूणां पराजितत्वात्, एतदेवाह-शत्रुमर्दनास्तच्छरीरतत्सैन्यकदर्थनां रिपुसहस्त्रमानमथनास्तद्वाञ्छितकार्यविघटनात् सानुक्रोशाः
प्रणतेबद्रोहकत्वात् अमत्सराः परगुणलवस्थापि ग्राहकत्वात् अचपला मनोवाकायस्थैर्यात् अचण्डा निष्कारणप्रबलकोपरहितत्वात् मिते-
RUSHIRILOGIST
॥१४५॥
परिमिते मञ्जुले-कोमले प्रलापश्च-आलापो हसितं च येषां ते मितमञ्जलप्रलापहसिताः गम्भीर-अदर्शितरोपतोपशोकादिविकारं मेयनादवडा मधुरं-श्रवणमुखकरं प्रतिपूर्णम्-अर्थप्रतीतिजनकं सत्यम्-अवितर्थ वचन-वाक्यं येषां ते तथा, ततः पदद्वयस्य कर्म- धारयः अभ्युपगतवत्सलास्तत्समर्थनशीलत्वात् शरण्यास्त्राणकरणे साधुत्वात् लक्षणानि-मानादीनि वज्रखस्तिकचक्रादीनि वा व्यज- नानि-निलकमपादीनि तेषां गुणा-महद्धिप्राप्त्यादयस्तैरुपेताः, शकन्ध्वादिदर्शनादुपपेता:-युक्ता लक्षणव्यञ्जनगुणोपपेता मानमुदकद्रो- णपरिमाणशरीरता,कधी, उदकपूर्णायां द्रोण्या निविष्टे पुरुपे यज्जलं ततो निर्गच्छति तद्यदि द्रोणप्रमाणं सात् तदा स पुरुषो मानप्राप्त इत्य- भिधीयते, उन्मानं अर्द्धभारपरिमाणता, कथं?, तुलारोपितस्य पुरुपस्य यद्यर्द्धभारस्तौल्यं भवति तदाऽसावुन्मानप्राप्त उच्यते, प्रमाणमष्टोत्त- रशनमालानामुन्या,मानोन्मानप्रमाणैः प्रतिपूर्ण-अन्यूनं सुजातमागर्भाधानात् पालनविधिना सर्वाङ्गसुन्दरं निखिलावयवप्रधानं अङ्ग शरीरं येषां ते तथा, शशिवन् सौम्याकारमरौद्रमबीभत्संवा कान्तं-दीप्तं प्रियं जनानां प्रमोदोत्पादकं दर्शन-रूपं येषां ते तथा, 'अमरिसण'त्ति अममृणाः-प्रयोजनेवनलसाः अमर्पणा वा-अपराधेष्वपि कुतक्षमाः प्रकाण्ड-उत्कटो दण्डप्रकार-आज्ञाविशेषो नीतिभेदविशेपो वा येषां ने तथा, अथवा प्रचण्डो-दुःसाध्यसाधकत्वाद्दण्डप्रचार:-सैन्यविचरणं येषां ते तथा, गम्भीरा-अलक्ष्यमाणान्तत्तित्वेन दृश्यन्ते ये ते गम्भीरदर्शनीयाः, ततः पदद्वयस्य कर्मधारयः, प्रचण्डदण्डप्रचारेण वा ये गम्भीरा दृश्यन्ते तथा तालस्तलो वा वृक्षविशेपो ध्वजो येणं ते तालध्वजाः बलदेवा उद्विद्ध उछितो गरुडलक्षितः केतुः-ध्वजो येषां ते उद्विद्धगरुडकेतवो वासुदेवाःतालध्वजाश्च उद्विद्धगरुड़के- तवा तालघजोद्विद्धगरुडकेतवः महाधनुविकर्षकाः महाप्राणत्वात् महासत्वलक्षणजलस्य सागरा इव सागराआश्रयत्वान्महासत्चसागराः ट्रद्ररा रणागणे नेपां प्रहरतां केनापि धन्विना धारयितुमशक्यत्वातु, धनुर्धराः-कोदण्डप्रहरणाः, धीरेष्वेवैतेषु च ते पुरुषा:-पुरुषकारवन्तो न कागरेपिनि धारपुरुषाः, युद्धजनिता या कीर्तिस्तत्प्रधानाः पुरुषा युद्धकीर्तिपुरुषाः, विपुलकुलसमुद्भवा इति प्रतीतं, महारत्न-वजं CASSES . SREE १५९. समवायः - श्रीसमवा- यांगे श्रीअभय वृत्ति ॥१४६॥ तस्य महाप्राणतया विघटका-अङ्गुष्टतर्जनीभ्यां चूर्णका महारलविघटकाः, वजं हि अधिकरण्यां धृत्वा अयोधनेनाऽऽस्फोट्यते न च भिद्यते तावेव भिनचीति, दुर्भेदं तदिति, अथवा महती या रचना सागरशकटव्यूहादिना प्रकारेण सिसयामयिषोमहासैन्यस्य रण- रङ्गरसिकतया महाबलतया च विघटयन्ति–वियोजयन्ति ये ते महारचनाविघटकाः, पाठान्तरेण तु महारणविषटकाः, अर्द्धभरत- खामिनः सौम्या नीरजा राजकुलवंशतिलका अजिताः अजितरथाः, 'हलमुशलकणकपाणयः तत्र हलमुशले प्रतीते ते प्रहरणतया पाणी-हस्ते येषां ते तथा बलदेवाः येषां तु कणका-बाणाः पाणौ ते शार्ङ्गधन्वानो वासुदेवाः, शंखश्च पाश्चजन्याभिधानः चक्रं तु सुदर्शननामकं गदा च कौमोदकी संज्ञा लकुटविशेषः शक्तिश्च त्रिशूलविशेषो नन्दकश्चनन्दकाभिधानाखजस्तान् धारयन्तीति शंखचक्र- गदाशक्तिनन्दकधराः वासुदेवाः, भवरो वरप्रभावयोगादुज्ज्वलः शुक्लत्वात् खच्छतया वा शुक्लान्तः कान्तियोगात् पाठान्तरे सुकृतः- सुपरिकम्मितत्वात् विमलो मलवजितत्वात् गोधुभत्ति-कौस्तुभाभिधानो यो मणिविशेषस्तं तिरीडंति-किरीटंच मुकुटं धारयन्ति ये ते तथा, कुण्डलोद्योतिताननाः पुण्डरीकवनयने येषां ते तथा, एकावली--आभरणविशेषः सा कण्ठे ग्रीवायां लगिता-अवलम्बिता सती बक्षसि-उरसि वर्तते येषां ते एकावलीकण्ठलगितवक्षसः, श्रीवत्साभिधानं सुष्ठु लाञ्छनं महापुरुषत्वसूचकं वक्षसि येषां ते श्रीवत्सला- ञ्छनाः, वरयशसः सर्वत्र विख्यातत्वात् सर्वर्तुकानि-सर्वऋतुसंभवानि सुरभीणि सुगन्धीनि यानि कुसुमानि तैः सुरचिता-कृता या प्रलम्बा-आप्रदीपना सोभंतत्ति-शोभमाना कान्ता कमनीया विकसन्ती-फुल्लन्ती चिंत्रा-पञ्चवर्णा वरा-प्रधाना माला-वक् रचिता- निहिता रतिदा वा-सुखकारिका वक्षसि येषां ते सर्व कसुरभिकुसुमरचितप्रलम्बशोभमानकान्तविकसचित्रवरमालारचितवक्षसः, तथा अष्टशतसंख्यानि विभक्तानि-विविक्तरूपाणि यानि लक्षणानि-चक्रादीनि तैः प्रशस्तानि-मङ्गल्यानि सुन्दराणि च-मनोहराणि विरचितानि-विहितानि 'अंगमंग'त्ति अङ्गोपाङ्गानि शिरोऽङ्गुल्यादीनि येषां ते अष्टशतविभक्तलक्षणप्रशस्तसुन्दरविरचिताङ्गोपाङ्गाः, ॥१४६॥ तथा मत्तगजवरेन्टस्यो - तथा मत्तगजवरेन्द्रस यो ललितो-मनोहरो विक्रमः संचरणं तद्वद्विलासिता संजातविलासा गतिः-गमनं येषां ते मत्तगजवरेन्द्र- ललितविक्रमविलासितगतयः, तथा शरदि भवः शारदः स चासौ नवं स्तनितं-रसितं यसिन्निधोपेस नास्तनितः स चेति समासःस चासौ मधुरो गन्मीरश्च यः क्रौञ्चनि?पः-पक्षिविशेपनिनादस्तद् दुन्दुभिखरो-वर्च स्वरो नादो येषां ते शारदनवस्तनितमधुरगम्भीरक्रौञ्च- नियापदुन्दुभिस्वराः, इह च शरत्काले हि क्रौञ्चा माद्यन्ति मधुरध्वनयश्च भवन्तीति शारदग्रहणं, तथा पौनःपुन्येन शब्दप्रवृत्ती तहजादमनोगता तस्स स्यादिति नवस्तनितग्रहणं स्वरूपोपदर्शनार्थ मधुरगभीरग्रहणमिति, तथा कटीसूत्रक-आभरणविशेषस्तत्प्रधानानि नीलानि बलदेवानां पीतानि वामुदेवानां कौशेयकानि-वसविशेषभूतानि वासांसि-वसनानि चेपां ते कटीसूत्रनीलपीतकौशेयवाससः, प्रवरदीप्तनेजमो वरनभावतया वरदीतितया च, नरसिंहा विक्रमयोगात् नरपतयः तन्नायकत्वात् नरेन्द्राः परमैश्चर्ययोगात् नरवृपमा उन्शिप्तकार्यभरनिहिकत्वात् मरुद्रुपभफल्पा:-देवराजोपमा अभ्यधिकं शेषराजेभ्यः राजतेजोलक्ष्म्या दीप्यमानाः, नीलकपीतकवसना इति पुनर्भणनं निगमनार्थ, कथं ते नवेत्याह-'दुवे दुवे' इत्यादि, एवं च नव वासुदेवा नव वलदेवा इति, 'तिविटे य'यावत्करणात् 'दुविट्ठ य, सयंभू पुरिगुत्तमे पुरिससीहे । तह पुरिसपुंडरीये दचे नारायणे कण्हे ॥ ५२॥ ति, 'अयले विजये भद्दे, सुप्पमे य ६ मुदंसणे । आनंदे णंदणे पउमे रामे यावि अपच्छिमे ॥ ५३ ॥ ति कित्तीपुरिसाणति कीर्तिप्रधानपुरुषाणामिति ॥ ५८ ॥ महुरा य कणगवत्यू गावत्थी पोयणं च रायगिहं । कार्यदी कोसम्बी मिहिलपुरी हत्थिणपुरं च ॥ ५९ ॥ तथा 'गावि जुए संगामे तह इत्थी पराइनो रहे । भजाणुराग गोही परइद्धी माउया इय ॥६०॥ चि तथा 'अस्सग्गीचे तारए मेरए महुकेढवे निकुंभे य । पलि पहराण तह गवणे य नवमे जरारांधे ॥६१॥ त्ति 'एए खलु पडिसतू कित्तीपुरिसाण वासुदेवाणं । सव्वेवि चक जोही सयेवि हया सचोहि ॥ ६२ ॥' ति 'अणियाणकडा रामा सव्वेवि य केसवा नियाणकडा । उड्ढंगागीरामा केसव सव्वे अहोगामी R-555
श्रीसमवा-
१५९
समवाय
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥१४७॥
K
६४ ॥ ति 'आगमिस्सेणं'ति आगमिष्यता कालेन 'आगमेस्साण ति पाठान्तरे आगमिष्यता-भविष्यतां मध्ये सेत्स्यन्ति ॥६५॥ त्ति
जंबूद्वीपैरवते अस्सामवसपिण्यां चतुर्विंशतिस्तीर्थकरा अभूवन् ,तांश्च स्तुतिद्वारेणाह-तद्यथा-चंदाणणं गाहा० 'चंद्रानणं सुचन्द्रं अग्निसेनं
च नन्दिसेनं च, कचिदात्मसेनोऽप्ययं दृश्यते, ऋषिदिनं व्रतधारिणं च वन्दामहे श्यामचन्द्रश्च ॥ ६६ ॥ 'वन्दामि' गाहा, वन्दे
युक्तिसेनं कचिदयं दीर्घबाहुर्दीर्घसेनो वोच्यते, अजितसेनं क्वचिदयं शतायुरुच्यते, तथैव शिवसेनं कचिदयं सत्यसेनोऽभिधीयते,
सत्यकिश्चेति वुद्धं चावगततत्त्वं च देवशर्माणं देवसेनापरनामक सततं सदा वंद इति, प्रकृतं निक्षिप्तशस्त्रं च नामान्तरतः श्रेयांसः
६७ ॥ 'असंजलं' गाहा, असंज्वलं जिनवृपभं पाठान्तरेण स्वयंजलं वंदे अनन्तकं जिनममितज्ञानीनं सर्वज्ञमित्यर्थः, नामान्तरेणायं
सिंहसेन इति,उपशान्तं च उपशान्तसंज्ञं धूतरजसं वन्दे खलु गुप्तिसेनं च ॥६८॥'अइपास' गाहा, अतिपार्श्व च सुपार्श्व देवेश्वरवन्दितं
च मरुदेवं निर्वाणगतं च धर-धरसंज्ञं प्रक्षीणदुःखं श्यामकोष्ठं च ॥ ६९ ॥ जिय' गाहा, जितरागमग्निसेनं महासेनमपरनामकं वन्दे
क्षीगरजसमनिपुत्रं च व्यवकृष्टप्रेमद्वेषं च वारिषेणं गतं सिद्धिमिति, स्थानान्तरे किश्चिदन्यथाप्यानुपूर्वी नाम्नामुपलभ्यते ॥ ७० ॥
महापद्मादयो विजयान्ताश्चतुर्विंशतिः ॥ ७५ ॥ एवमिदं सर्व भुगम ग्रंथसमाप्तिं यावत् , नवरं 'आयाए'त्ति बलदेवादेरायातं देवलो-
कादेश्युतस्यू मनुष्येषूत्पादः सिद्धिश्च यथा रामस्येति, एवं 'दोसुवि'त्ति भरतरावतयोरागमिष्यन्तो वासुदेवादयो भणितव्याः। इत्ये-
वमनेकधार्थानुपदश्याधिकृतग्रन्थस्य यथाथान्यभिधानानि दर्शयितुमाह- इत्येतदधिकृतशास्त्रमेवमनेनाभिधानप्रकारेणाऽऽख्यायते-
अभिधीयते, तद्यथा-कुलकरवंशस्य-तत्प्रवाहस्स प्रतिपादकत्वात् कुलकरवंश इति च, इतिरुपदर्शने चशब्दः समुच्चये, एवं तित्थगर-
वसेइ यत्ति यथा देशेन कुलकरवंशप्रतिपादकत्वात् कुलकरवंश इत्येतदाख्यायते एवं देशतस्तीर्थकरवंशप्रतिपादकत्वात् तीर्थकरवंश
इति च आख्यायते एतदिति, एवं चक्रवत्तिवंश इति च तत्प्रतिपादकत्वात् दशारवंश इति च गणधरवंश इति च गणधरव्यतिरिक्ताः
-
॥१४७॥
कर
शेपा जिनपिप्या ऋषयस्तद्वंशप्रतिपादकत्वादृपिवंश इति च तत्प्रतिपादनं चात्र पर्युपणाकल्पस्य ऋपिवंशपर्यवसानस्य समवसरण-
प्रक्रमेण भणितत्वादत एव यतिवंशो मुनिवंशश्चैतदुच्यते, यतिमुनिशब्दयोः ऋपिपर्यायत्वात् , तथा श्रुतमिति चैतदाख्यायते,
परोक्षतया त्रैकालिकार्थावबोधनसहत्वादस्य, तथा 'श्रुताङ्गमिति वा श्रुतस्य-प्रवचनस्य पुरुषरूपस्याङ्गं-अवयव इतिकृत्वा, तथा
'थुनसमास इति वा, समस्तसूत्रार्थानामिह संक्षेपेणाभिधानात् 'श्रुतस्कन्ध इति वा,' श्रुतसमुदायरुपत्वादस्य 'समाए व' ति समवाय
इति वा समस्तानां जीवानां-जीवादिपदार्थानामभिधेयतयेह समवायनात् मीलनादित्यर्थः, तथा एकादिसंख्याप्रधानतया पदार्थप्रति-
पादनपरत्वादस्य संख्येति व्याख्यायते, तथा समस्तं-परिपूर्ण तदेतदङ्गमाख्यातं-भगवता, नेह श्रुतस्कन्धद्वयादिसण्डनेनाचारादिव-
दातेति भावः, तथा 'अज्झयणति ति समस्तमेतदध्ययनमित्याख्यातं नेहोद्देशकादिखण्डनाऽस्ति शस्त्रपरिज्ञादिष्विवेति भावः, इति-
शब्दः समाप्तौ 'बबीमी'ति किल सुधर्मस्वाभी जम्बूस्वामिनं प्रत्याह स, ब्रवीमि-प्रतिपादयामि, एतत् श्रीमन्महावीरवर्द्धमानस्वामिनः
समीपे यदवधारितमित्यनेन गुरुपारम्पर्यमर्थस्य प्रतिपादितं भवति, एवं च शिष्यस्य ग्रन्थे गौरवबुद्धिरुपजनिता भवति, आत्मनश्च
गुरुपु बहुमानो दर्शित औद्धत्यं च परिहृतं, अयमेवार्थः शिष्यस्य सम्पादितो भवति मुमुक्षूणां चायं मार्ग इत्यावेदितमिति समवायाख्यं
चतुर्थमा वृत्तितः समाप्तम् ॥
नमः श्रीवीराय प्रवरवरपार्थाय च नमो, नमः श्री वाग्देव्यै वरकविसभाया अपि नमः॥
नमः श्रीसाय स्फुटगुणगुरुभ्योऽपि च नमो, नमः सर्वस्मै च प्रकृतविधिसाहाय्यककृते ॥ १॥
यस्य ग्रन्थवरस्य वाक्यजलधेर्लक्षं सहस्राणि च, चत्वारिंशदहो चतुर्भिरधिका मानं पदानामभूत् ॥
नस्योचैथुलकाकृतिं निदधतः कालादिदोपात्तथा, दुर्लेखात् खिलतां गतस्य कुधियः कुर्वन्तु किं मादृशाः ? ॥२॥
१५९
समवायः
श्रीसमवा-
यांगे
श्रीअभय०
वृत्तिः
॥१४८॥
खं कटेऽतिनिधाय कष्टमधिकं मा मेऽन्यदा जायतां, व्याख्यानेऽस्य तथा विवेक्तुमनसामल्पश्रुतानाममुम्
इत्यालोचयता तथापि किमपि प्रोक्तं मया तत्र च, दुर्व्याख्यानविशोधनं विदधतु प्राज्ञाः परार्थोद्यताः ॥ ३॥
इह वचसि विरोधो नास्ति सर्वज्ञवाक्यात् , कचन तदवभासो यः स मान्द्यान्नृबुद्धेः ।
घरगुरुविरहाद्वाऽतीतकाले मुनीशैर्गणधरवचनानां श्रस्तसङ्घातनाद्वा ॥ ४ ॥
व्याख्यानं यद्यपीदं प्रवरकविवचःपारतंत्र्येण दृष्टं (ब्ध) सम्भाव्योऽसिंस्तथापि कचिदपि मनसो मोहतो.दिभेदः।
किन्तु श्रीसङ्घयुद्धेरनुशरणविधेर्भावशुद्धेश्च दोषो, मा मेऽभूदल्पकोऽपि प्रशमपरमना अस्तु देवी श्रुतस्य ॥५॥
निःसम्बन्धविहारहारिचरितान् श्री वर्द्धमानाभिधान् , सूरीन् ध्यातवतोऽतितीव्रतपसो ग्रन्थपणीतिप्रभोः॥
श्रीमत्सरिजिनेश्वरस्य जयिनो दपीयसां वाग्मिनां, तद्वन्धोरपि बुद्धिसागर इति ख्यातस्य सूरे वि ॥ ६॥
शिष्येणाभयदेवाख्यसरिणा विवृतिः कुता ॥ श्रीमतः समवायाख्यतुर्याङ्गस्य समासतः ॥७॥
एकादशसू शतेष्वथ विंशत्यधिकेपु विक्रमसमानास् । अणहिलपाटकनगरे रचिता समवायटीकेयम् ॥ ८॥
प्रत्यक्षरं निरूप्यास्याः, ग्रन्थमानं विनिश्चितम् । त्रीणि श्लोकसहस्राणि, पादन्यूना च षट्शती ॥९॥
सूत्रसंख्या श्लोक १६६७ वृत्तिः ३५७५ उभयोमीलनेन ५२४२ ।।
MARRESTERIERRRRRRRRRRRRRRRY
设來观众观众观念观观观众欢双
इति चन्द्रकुलाम्बरनभोमणिश्रीमदभयदेवाचार्यहब्धा समवायाङ्गसूत्रवृत्तिः समाप्ता ॥
MINIRMENTERTSEXERMEEVARRELEASEER
॥१४८॥
पर्युषणा-कल्पसूत्रम्
(कल्पार्थवोधिनीवृत्तियुतम्)
श्री जिनदत्तसूरि ज्ञानभण्डार-मुंबई.