·सुभाषितरत्नभाण्डागारम्
नाम
विविधकाव्यालद्वार-नाटक-कथा-पुराण-स्मृत्यादिसुभाषितग्रन्येभ्यः समुदृतः
स्थान निर्देशसमेतः
सहृदयहृदयाह्लादकः सूक्तिसमुच्चयः
'तं सजना. सुकविशाखिकवित्वपुष्पाण्यादाय गुम्फितवत. सुगुणैर्ममैतत् ।
संघारयन्तु कुसुमोचनहाररूपं कण्ठे सुभाषितमपास्तसमस्तदोपम् ॥"
शाङ्गंधरः
श्रीमदिन्दिराकान्ततीर्थचरणान्तेनासिमि.
नारायण राम आचार्य "काव्यतीर्थ"
इत्येतैः स्थाननिर्देशादिमिरलङ्कृत्य संशोधितम्
परिवर्धितमष्टमं संस्करणम् : १९५२
निर्णय सा ग र प्रेस, मुंबई २

·INTRODUCTION This edition of the Subhtīsita-ratnn-bhundāgāra replaces the seventh, published by the Nirnaya Sagar Press in 1935 and long out of print. During the course of its growth through the first seven editions, the work had already become the largest published and probably the largest known collection of Sanskrit epigrams. Such lyric and gnomic verse is one of the glories of Sanskrit literature. Even the greatest of our poets, in composing a mahākāvya, drama, or connected narrative on a classical theme took pains to insert such polished stanzas, each of which is complete in itself as well as independent of its context. A collection such as the present thus serves a much broader purpose than that of a specialized anthology. In its own way, it is an essence, as it were, of the whole of classical Sanskrit literature; moreover, & considerable proportion of the lines carry a moral or at least a sententious weight of their own which has made them bywords, adages, maxims, with their own translations or equivalents in every modern Indian language that possesses & literature. They are thus an important segment of India's literary heritage. The whole of this explanation would have seemed trivially obvious in the days of our grandparents. But modern Indian education has reduced Sanskrit, like every other subject, to the dead level of examination study, where the student is tested for his ability in rapid extrusion during the course of a three hour examination paper. This collection will not serve the purpose of such an examination textbook, but is meant to give the reader some idea of the variety of secular thought and emotion transmitted to us by our ancestors. The words are their own; if the expression and style vary from the most lucid and penetrating to the stilted and mannered superficiality, it is for us to inquire into the reasons, to draw the proper conclusions, which may not altrays be those the author intended to convey. Certain major changes have been made in this edition. To the original six prakaranas a seventh on miscellaneous topics bas been added in the general tradition of classical anthologies. Throughout the entire work, some stanzas which seemed to have little merit bave been dropped, being generally replaced by others which convey the sentiment with more force or charm. This is necessarily a matter of taste; here I have exercised an editor's prerogative as fully as did my predecessors. It should be kept in mind that the Subhāşita-ratna-bhānđāgāra is not an anthology that was made centuries ago, bat began as, and still remains, an eclectic collection of choice Sanskrit verse made by the learned pandits associated with the Nirnaya Sagar Press.

·( 2 ) The earlier editions were rather perfunctory about citation of the sources from which they dret the stanzas. In the index to this edition, the source of an epigram is given as far as it could be traced. It would be quite out of the question to trace every stanza to a definite author, seeing that most of the verses have been current for a millennium or so, during which the greater portion have been known only from citationis, often anonymous and sometimes self-contradictory, in the older anthologies But at least the reader has now something to go upon and can make his own further researches with more of a start than was given by our previous editions. In conclusion, it is a great pleasure to thank the management and the workers of this Press for their cheerful co-operation during a period of hardship, both internal and external for all of us. I also acknowledge my gratitude to the ever-obliging Librarian Shri D. N. Marshall, M. A., Dip. Lib. for access to the Bombay University's collection of books and manuscripts. To my, friend Prof. D. D. Kosambi of the Tata Institute of Fundamental Research I owe many valuable suggestions for possible improvements within the framework of the original plan of the edition, Sastrı Department, INATA SAGAR PRESS, Bombay, May 1, 1952 N. R. ACHARYA ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्य विषयानुक्रमकोशः १. मङ्गलाचरणप्रकरणम् विपया पृष्ठे टोका विषया पृष्ठे टोका विषया पृष्ठे गेका (सीता) . परब्रह्म गणेश सरस्वती । १-१९ निमूर्तय १-३५ विष्णु शत १-१६७ चक्रम् ९/१२०-१२२ ९/१२३-१३४| शेप ९१३५-१३५ लक्ष्मी ९/१३८-१४२ समुद्र १०१४३-१४६ प्रमा १०१४७ दगारतारा १०.१४८ १०१४९ कूर्म १०/१५०-६० वराह १०१६१-१६५/हि वामन १३॥ परशुराम रामचन्द्र जटार गहा शशिटेसा लोचनम् चण्ठ. शिरोमारिका गगा नन्दी ताण्डवम् अर्धनारीश्वर पार्वती १४ १-४ १४ १-४९ (हनूमान् ). २१ ९४-९५ (रामकृष्णा) २१) ९६-९८ १६) १६-४७ कृष्ण २२) ९९-१९४ १६] ४८ बलभद्र ) २६/१९५-१९७ (सक्मिणी) २६१९८ १-१५ (राधा) २६/१९९-२०० १७ १५ नन्दक) २६/२०१ २६२०२ १-०१२] वुद्ध २६/२०३-२०९ कल्कि २७/२१०-२१२ १८ १६-0 सूर्य १-२० १८०३-४० (फिरणा) २७/१७-१९ १९/४१-५९ २८२० चन्द्र २८॥ २०६९-७४ / पृथिवी १ वेणु) नुरगा) .. .. हरिहरी १ १ .. ४१ ४१, ४१ १-३ १-५ १-१० ४३१ .. १-६ ... २. सामान्यप्रकरणम् मुभाषितप्रवासा विक्षण ३५/ २९ छान्दसप्रशंसा निद्यापसा १-१६ भधारहरिचन्द्र छान्दसनिन्दा काथ्याशेगा মুরি ३६ ३१-३३ | वैयावरणप्रशंसा नाट्यप्रशंसा भाग वैयाकरणनिन्दा मुशायनिन्दा १२ मयूर २३. ३५-३६ | नैयायियशसा सामान्यमविप्रचसा १-६८ मातादियार. ३६ ३७ नयायिरनिन्दा विशिष्टयप्रसा २-७१ मुरारि ३६) ३०-४० मीमासम्पर्शसा अमरमिंद ...३४ रमरोटदीक्षित मीमासरनिन्दा कालिदार राजशेसर ३६ ४२-४३ / वेद्यप्रशसा गणेवर पाल्मीकि ३६ ४४-५२ | कुवैद्यनिन्दा गुणान्य ३५/ ९-११ रिजया गणसंशसा गोविन्दराज ३५ १२ विना युगनिन्दा जगमायाण्डित व्याग ३६ ५५-५८ | पौराणिनिन्दा जयदेव ३५ १७ शामरमर पुरोहितनिन्दा ज्योतिरीश ३५ १८ सातवाहन कायस्थनिन्दा दण्डी ३५/१९-२० गुदर्शन राजनप्रशंसा प्रोण ३५२१ मुमधु दुर्जननिन्दा घनद ३५२२ फरियादम् ३७ ६३-७१ | एदमीखगार नरहरि पुरुरिनिन्दा धनप्रशंगा प्रारगेन २५२४ বৃষ্টিঃনগাশ ३८ धननिन्दा २५. १५-२० कुपण्डितनिदा ३९/ १-७४ | धनिप्रशंसा ८ १-६ ४४ १ १ .. .. ... .. १-२७८ १-२८३ १-४३ ... ६४ .. १-१५ पाग.

·सुभापितरत्नभाण्डागारस्य विषयाः पृष्ठे श्लोकाः विषया. पृष्ठे श्लोकाः विषयाः पृष्ठे | श्लोकाः ८९ १-१४ ... ८३ १ १ ... ८३ ८३ ... १-१२ १-१३१ १-१८ ८४ १-५. दरिद्रनिन्दा दानप्रशंसा लोभनिन्दा उदारप्रशंसा कृपणनिन्दा याचकनिन्दा परोपकारप्रशंसा कृतमनिन्दा संतोषप्रशंसा तृष्णानिन्दा धीरप्रशंसा वीरप्रशंसा तेजतिप्रशंसा मनखिप्रशंसा अपौरुषत्वनिन्दा गुणप्रशंसा उद्यमप्रशंसा संहतिप्रशंसा क्षमाप्रशंसा १-२८ विनय प्रशंसा १-११ सत्यप्रशंसा १-४४ असत्यनिन्दा १५६१ | आत्मश्लाघानिन्दा १-४८ | स्वभाववर्णनम् १-१४ | वाग्वर्णनम् वाग्मिप्रशंसा १-१९ | मौनगुणा; १-५७ स्थानमाहात्म्यम् १-१४ ] सत्संगतिप्रशंसा १-१५ | असत्संगतिनिन्दा १-२३ | स्नेहवचनम् १-४९ | सुमित्रप्रशंसा १-२ कुमित्रनिन्दा १-४८ संसारः १-२० गृहस्थानमप्रशंसा १-३ गृहस्थाश्रमदूषणम् १-३ पुत्रप्रशंसा कन्यापितृनिन्दा १-३ सत्पुनप्रशंसा १-४ कुपुत्रनिन्दा १-५ दैवाख्यानम् १-२३ | जरावर्णनम् १-१७ | क्षुधावर्णनम् १-१५ | भिक्षुकः परगृहवासः १-१४ | उदरपूरणदूषणम् १-३६ | सेवकनिन्दा १-१३ | जीवितसाफल्यम् १-२ ऋणम् प्रवास: व्यापारिणः कलिमहिमा १-६ मद्यपानगहणम् १-४ तमाखुः ९६ ८६ ८६ १-१४ १-१८ १-११ १-३ ७८ ... ८७ ८८ ... ९८ ... ८१ ८८ ८८ ८८ ... ८१ ८२ १-३३ ...१०० .../१०० कर्णः ... ३. राजमकरणम् पारसीकक्षितीशः ११६ ६५ विक्रमार्कः १२२/१७८-१८१ पृथ्वीराज विग्रहराजः १२२१८२ वजालिदासः वीरभानुः १२२/१८३-१८४ बल्लाल: ११६६८ वीरवरः १२२/१८५-१८६ बगालक्षोणिपालः ११६ ६९ वीरसिंहः .../१२२/१८७-१८९ बीसलः ११६, ७० वेड्टपतिः १२३/१९० भावसिंहः शाहिजहानः १२३/१९१ भीमः ११६ ७२ सिन्धुराधीश्वरः १२३/१९२ भैरव ...११७/७३ हम्मीरः... १२३ १९३-१९४ भोजः ... ११७७४-९८ | राजविभूपावर्णनम् मणिपालः गजप्रशंसा |१२३ मलशाहा ११०१००-१०२ तुरगप्रशंसा १२३ १-११ माणिक ११८१०३-१०७ खड्गप्रशंसा १२४ माधव: १९८१०८ राजयानावर्णनम् १२५ १-४३ मानसिंहः ११८/१०९ पताका ...१२६ २८ मालवाखण्डल: ११८/११० दुन्दुभिः १२६/ २९-३१ मुकुन्ददेवः ११८१११ गवाक्षविलोकनम् १२६३२-४३ मुजः ११८११२ रणसामग्री १२७ मुद्दाफरशाह ११८/११३ रणवर्णनम् १-१२५ राजावहादुरः ११८११४ अरिपलायनम् १३१ राजेन्द्रसिंहः ११८११५ प्रतापवर्णनम् १३३ रामचन्द्रः ११८११६-१६८ कीर्तिवर्णनम् १३४ १-९१ रामजामः १२२१६९ कीर्तिप्रतापी १-९ रामनाथः ...|१२२१७० राज्याधिकारगर्हणम् १३९ १२२/१७१-१७५ राजसेवकः १-९ रूपनारायणः १२२/१७६ रथवेगवर्णनम् रूपमणिः -१२२/१५ १४० राजसभावर्णनम् राजमिलनम् १०१ सामान्यराजप्रशंसा १०१ १-२९५ विशिष्टराजप्रशंसा ११३ १-१९४ अकबरः ११३॥ अनङ्गमीमः ११३ अर्जुनेन्दः ११३ ७-१० कर्णाटवसुंधराधिपः ११४ ११ कलिनेश्वरः ११४ १२-१३ कल्याणदासः ..-११४ १४ काविलेन्द्रः ११४, १५-१६ कार्तवीर्यः ११४ १७ कुमुमेन्द्रसाहिः |११४ १८ ११४ १९-२२ शुर्जराधीशः ११४| २३ चोलेन्द्रः ...११४ २४-२५ जगद्देवः ...|११४२६ जनकः ११४] २७ दलपतिरायः |११४/ २८ दशरथः ११५[ २९-३० दिल्लीन्द्रचूडामणिः ११५ ३१ 'नाना ...११५ ३२ निजामशाहः नृसिंहः ...|११५/४१-५८ परशुरामः पाण्ड्यः ...१९६] ६२-६४ ... ... .. ... १-२४ ... ...] समद्रवर्णनम् .

·विषयानुक्रमकोशः ३ विषया पृछे का विषया पृष्ठे गेश विषया पृछे| ग्रेन १४० .. तुरगा परतवानम् सरोवनम् वनावर्णनम् मृगयावर्णनम् मृगयानि रत्ति ऋन्याश्रमवर्णनम् राजनीति सैन्यम् दुर्ग १४४१०४ 1४५१०५ १४५१०६ 1४५/१०७ १४५१०७ १४1०८ १४१ १४३| ५०-५७ ताम्यूलम् १४३, ५८-५९ शन्नधारणम् १४३६०-६२ छाधारणम् १४३, ६३-६८ चामरम् १४४ ६९-७३ | सिंहासनम् मालाधारणम् १४४] ७९ चन्दनटेप 1४४] ७६ मृगया १४४ ७७ कटकप्रयाणम् १४४/ ७८ उपवनानि १४४] ७९ तरव १४४ ८०-८१ नीति १४८ सामान्यनीति १४४ ८३-१०२ १४४१०३ १४० १४१ १ दूत १४१ १-१४ भाण्डागारी १४२ १-४०३/ टेमुक १४२ १-१५ | प्रतीहारी १४२/१६-१७ | सूपकार १४ १८ चारा १४२ १९ अत पुरवा १४२२० निय १४०, २१-३. | महिपा १४३३३-३४ [ मृत्या १४३ ३५-४९ । प्लानम् समासद पुरोहित धर्माध्यक्ष वैद्य मन्त्री सेनापति गजा .. १४-१०९ १४५११० १४५/३११-११२ १४५११३-११४ १४५/११५-४२३ १५३१-१०५८ १९० ४. चित्रप्रकरणम् समम्याग्यानम् १८१/१-७७ मागायुतवादय १९५ १-१५ प्रहेलिका १८४ १-३९ मानायुतकम् अपहत्य १८६ १-१५ विन्दुयुतरम् १९५ टानि १८६ विसग युतकम् कियागुप्तादय १९३ १-५३ अक्षरयुतकम् कियागुप्तम् १९३१ १-१७ स्थान युतकम् १९५ ९-१० वर्तगुतम् १ ९१८-०५ ध्यजनच्युतरम् १७६ ११-१० कर्मगुप्तम् १९४०६-०८ च्युतदत्ताक्षरम् १९६ १३-१५ करणगुप्तम् १९४२९-३० अन्तरागपा सप्रदानगुप्तम् . १९०३१-३२ पहिरागपा १९८ १-१२० अपाशमगुप्तम् १९४३३-३४ | प्रश्नोत्तराणि सव धगुमम् १९४३५-३०J चिनम् अधिकरणगुप्तम् १९४ ३८-३९ | भाषाचिनम् ००६ १-३ मामप्रितगृतम् १९५४०-४३ | जानिवर्णनम् २०७ पतमिन्यागतम् १९५४ सिंह २०७० फकमक्रियागुप्तम् १९५४५-४६ तरक्ष ३०७ ५ सधिगुप्तम् १९५४७ करण २०७ ६ समासगुमम् १९५४८-४९ मृग २०७ लिमगुप्तम् १९५५०-५१ २०७ मुवचनगुप्तम् २०७/ विजयचनगुप्तम् १९५० ५३ कपि . २०७४ १४ महोस २०७४ १५ धेनु २०१६ रामम २०७१७ अज २०७१८ मेष २०७१९ मयूर ०७.०० चानक २०७१ पारापन २०८ २२ यक २०८२३-२४ २०८२५-२६ गौरसरककलासी २०८ २० सर्प २०८२८ पुलिन्द पयिक २००३०-३३ २०८२४ बाला ०८३५-३६ युमार मतंकी २००३८ टेखनका कलमकाहनी गीतया 12.८८ ७ . ८ . ५. अन्योक्तिमकरणम् मेह २१/ . ००९ . २१५ सूर्यान्याय चन्द्रायोग्य मेपान्योपय वावन्योकय पातायाफ्य हिमा २०९ ०११ २१४ मरय रोहण ...२१५ १३-१५ (पयनदरी) २१५] १६ (गिरिनिसर) १५/१५ समुद्रान्योक्य २१५ १-८२ क्षीरमागर |२१४४०-४१ अगस्त्य १-१३ २१५ ७-८ २१५ १५ १०-११ . . १-१७ . मैनात लोकारोक . २१५ * ·४ सुभापितरत्नभाण्डागारस्य विषयाः विषया: पृछे लोकः पृष्ठे श्लोकः 11 विपयाः । पृष्ठे | श्लोकाः ...२३५ १ ... - ... ... ...२४५ ७ ....२४५ शोणः । ... ... । .../२२० १. . रत्नानि २१७४७-६३ (शेषः) २३५/१६५-१६५ (वनमणिः) २१८ ६४ जलचरान्योक्तयः २३५ (कौस्तुभमणिः)२१८६५ मत्स्यः (सोमकान्त-सूर्य- (रोहितः), २३५ २ कान्तौ)... ...२१८६६ (राघवः) २३५ ३ (चन्द्रकान्तः) २१८/६५ कूर्मः २३५/ (स्फटिक) ...२१८६८ वृक्षान्योकयः १-२४३ (मरकतः)...२१८६९-७१ कल्पद्रुमः २३७ ३१-३७ (माणिक्यम्) २१८ ७२ पारिजातः २३५ ३८-३९ काचः ...२१८ ३२ चन्दनः २३७ ४०-६१ ...२१८७४-८० अगरुः २३८६२-६३ (पाञ्चजन्यः) २१८ ८१-८२ चम्पकः २३८ ६४-७१ नद्यन्योक्तयः ...२१८ । १-११ बकुलः २३८, ७२-७३ ...२१९ ९-१० अशोकः २३८ ७४-७७ ...२१९/ ११ यूथी २३८, ७८ तडागान्योतयः ...२१९/ १-१९ मालती २३८७९-८८ मानसम् ...२२० २० मलिका २३९/८९ कूपान्योक्तयः १-९ दमनका ...२३९, ९० मरुस्थलान्योक्तयः ।..२२० केतकी २३९/ ९१-९६ दावानलान्योक्तयः २२० पाटला २३९ ९७ बाडवानल. २२० ९ सहकारः २३९/ ९८-१३२/ व्योमचरान्योक्तयः २२१ १-२३० पनसः २४० १३३ गरुडः ...२२१ तमाल: २४१/१३४ हंसः ३-४० कदली ...२४१/१३५ मधुकरः २२२४१-११४ द्राक्षा २४११३६-१३७ कोकिल: २२५/११५-१४७ दाडिमः २४११३८-१३९॥ चातका २२६/१४८-१६८ नालिकेरः ...२४११४० मयूरः २२६/१६९-१७८ तालः २४११४१-१४२ चक्रवाकर २२६/१७९-१८० भूर्जः २४१/१४३-१४४ शुकः २२७१८१-२०३ अश्वत्यः २४११४५ काकः २२८२०४-२२५/ न्यग्रोधः २४१ १४६-१४८ बका २२९२२६-२३२' मधूकः २४१ १४९-१५० २२९/२३३ शाल्मलिः २४११५१-१५४ खद्योतः २२९२३४-२३९ ... २४११५५-१५९/ स्थलचरान्योक्तयः ..-२२९ १-१६५/ वन्धुलः ...२४२/१६०-१६३ सिंहः २२९/ १५४ खदिरः ...२४२/१६४-१६६ गजः २३१५५-९८ किंशुकः २४२१६५-१६९ मृगः २३३/ ९९-१२३] शाखोटः ... २४२,१७०-१७१ करभः २३४ १२४-१३ पीलुः रासभः ...२३४|१३८ करीरः २४२/१७३-१७४/ पभः २३४१३९-१४९ बिल्वः २४२१७५ कपिः २३५/१५०-१५२ २४२/१७६ । घराहः २३५१५३-१५४ '(आदिवराहः) २३५१५५ ...२४२/१७८-१८० था २३५/१५६ ...२४८/१८१-१८३ वृश्चिक ...२३५/१५७ मेकः २४२१८४-१८६/ २३५१५८-१५९ । शणः २४३/१८७ सर्पः ...२३५/१६० कण्टकारिका ....२४३ १८९-१९२५ पलाण्डः तृणानि ....२४३/१९४-१९४ २४३/१९६-१९७ ताम्वूलम् ...२४३१९८-१९९ तुम्बी ....२४३/२००-२०१ घंशः ....२४३/२०२ कुन्दः २४३ २०३-२०४ कमलानि ...२४३/१०५-२४२ लता संकीर्णान्योक्तयः १-१०४ शिवः परशुरामः २४५ रामचन्द्र ८ सीता २४५/ ९ ....२४५ १० .... .../२४५/ ११ आकाशम् २४५/ १२ पृथ्वी जलम् २४५ १-१५ मास्तः मृगतृप्णिका २४५/ १७ मुवर्णम् २४६, १८-१९. मौक्तिकम् २४६/ २०-२२, मुवर्णकारः २४६, २३ हार: ... २४६] २४-२९ ...२४६/ ३०, कुण्डलम् १२४६ ३१. नासाभूषणम् २४६] ३२ वलयः ९४६ ३३, |२४६] ३४ वीणादण्डः मुरली २४६ ३६-३७ कुविन्दः लाङ्गुलिकः २४६ ४०-४१ तैलिकः २४६ ४२ । पजरलावकः २४६ ४३ । व्याधः विषमन्त्री मालाकारः कायस्थः कविः २४७ ४९ बालाः शैलूपः ....२४७ ५१ कुशीलवाः ...२४७ ५२ वाला पल्लीपतिपुत्री ... २४०५४ पान्थः कस्तूरिका कमुकः ... ... .. ... ... ... निम्वः कर्णधारः . ... २४२/१७२.. ... ... शालिः। । ... ... .-२४२१७७ इक्ष । | लवङ्गी कार्पासः -२४३/१८८ -- ·. विषयानुक्रमकोशः... विषयाः पृष्ठे येशः विषयाः पृष्ठे लेना विषयाः पृष्टे. श्रेयः दीपः ...२४८/७५ -- शरः लम्पारः उलः दमकः ..२४७६८-६९ ..-२४८ ७०-७१ ...२४८ ७२ २४८ ७३ २४८७४ । नन्दनसनम् वसन्सः मुगलः संकीर्णः - ....२४८८३ २४८८३ ...२४८८४-१०४ २४८ ७७ २४८७८ ... । यदिशदण्डः जिहा ....२४८८० २५० ... all ... (निदा) ६. नवरसप्रकरणम् शृङ्गाररसनिर्देशः २५० वलियम् ..२६७३२८-३३८ मयूरविषयकोक्तिः (१८३१६६ मनसिजप्रशंसा २५० रोमावठी ...२६५३३९-३६९/ मुकारलापं वीप्रशंसा पृष्टभागः .२६८३७० प्रत्युक्तिः ....२८३,१६७ युववर्णनम् २५२ नितम्बः .२६८३७१-३७९| वियोगिन्या विश्लापाः २८३ यालावर्णनम् २५३ -१-४८ (काधी) २६३८०-३८१ मदनं प्रयुक्त्यः १८५४३-४५ वयःसंधिवर्णनम् २५४) जधनम् -२६८३८१-३८५ चन्दं प्रत्युतयः २८५४६-४८ तरणीपृथगवयववर्णन २५७/ मदनमन्दिरम् ... २६८३८६-३८५ रोहिणी प्रत्युक्ति २८५४९ फेशपाशः रूरू ....२६८३८८-३९० नायिका प्रति मावी- अभ्यहारम्भः) १५७/ २५-२९ जरे ...२६९३९९-४०२/ वचनम् ...२८५ १-३३ सीमन्तरचनम् )२५८ ३०-३५ चरणो ....२६९/४०३-४१६ दूती प्रति सावस्था- (सीमन्तसिन्दूरम् )२५८३८-३९ गुल्फी ...२६४१७ कयनम् २५८४० पादाहल्यः २६९४१८ नायक प्रति दूतीप्रेषणम् (तिलाः) २५८ ४१-५१ नाखाः ...३६९४१९-४२१| नायकस्या दून्युतयः २८७ ध्रुवौ ....२५८ ५२-५९ गमनम्) २६९४२२-४२५ नायक प्रति नायिका- २५९/६०-१६ (अम्मा) ...२६९४२६-४२५/ संदेशः (कटाक्षः) .../२६०९७-११२ ..२०१४१८-४३० नायियं प्रति संदेश- (अधूणि) .२६०११३ (कान्तिः), ...२७०४३१-४३०| प्रेषणम् नामा ....२६०५१४-११५ समग्रन्नीस्वरूपवर्णनम् २७० १-७७ | नायिरा प्रति नायक- (नामाभूपणम्) २६०११८-१२२ परस्परदर्शनम् २७३ १-२ संदेशः .२६०१२३-१३ नायकदर्शनम् दूती प्रति नायिका- (कर्णभूषणम्) २६११३१-१३३ नायिकादर्शनम् प्रश्नाः १-३ २६११३४-१३६| विरहः दूत्युपहासप्रश्नाः ...२९३॥ अपर: .२६१/१३७-१५४ वियोगिनोऽवस्था- नायियं प्रति नायगा- दन्ताः २६११५५-१५८ वर्णनम् वस्थाकथनम् चिवुकः २६१/१५९ वियोगिन्या अवस्था सूर्यातमनसमयवर्ण- २६२/१६०-२०६ वर्णनम् । नम् ..-२९३, (सितम्) २६३,२०७-१० वियोगिनो विप्रलापाः २७७ चक्रवाकावस्यारस्थानम् २९६ १-१३ काठः २६३/२११-२१५ (वाणी) १२९६ २६३/२१८-२२३ मदन प्रत्युच्यः २८२१२३-१४३, संध्यावर्णनम् याह ---२९६ २६४२२४-२२१ २८२१४४-१४८ रजनिवर्णनम् करी १६४२३०-२३५ पवनं प्रत्युक्त्यः २८३/१४९-१५०/ तमोवनम् १-४० (क्हणम्) ...३६४२३६-२४२ मेयं प्रत्युच्यः ...२८३/१५१-१५३| अभिसारिकासंचार- (हस्तरेखा)...२६४२४३ अशोक प्रत्युक्तिः २८३१५४-१५५ कथनम् ...२९८ अहल्यः २६४२४४-२४५ तमालं प्रत्युक्तिः २८३/१५६ नक्षत्रोदयवर्णनम् १-२ (मुदिका) २६४/२४६ मृणालाहारं प्रयुतिः २८३१५७ चन्दोदयवर्णनम् ...२९९ १-१६४ स्वनी ...२६४२४७-२९० मधुकर प्रत्युच्यः २८३/१५८-१६९ चन्द्रकलावर्णनम् ३०३/१२३ इंस प्रत्युक्तिः २८३/१६२ ज्योन्त्रावर्णनम् ...३.३११४-१३८ २६६३००-३११ चकोरं प्रत्युक्तिः...२८३/१६३ सकलहुचन्द्रवर्णनम् ३०३/१३९-१६४ मध्यदेशः २६६३१२-३२३|| कृष्णसारं प्रत्युक्तिः २८३१६४ नायागमनावस्था नाभिः २६७३२४-३२७ सार प्रत्युक्तिः ...२८३१६५ वनम् . कपोलो ... १२७४ मुखम् ... - चन्द्रं प्रयुक्तयः .../२६६/२९९ (हारः) ·सुभाषितरनमापदागारस्य विषया पृष्ठे, श्वेका विषया पृष्ठे लोका विपया पृष्ठे | श्येका १ ८ वाख्यानम् . नायकागमने नायिका नायक नायिको कन्दुकक्रीडा ३४६, १४-४३ प्रति सखीवचनम् ३०४ ३३० हेमतवायव नायकातिथ्यवणनम् ३०५/ नायिक प्रति सखी- हेम पथिक वाक्यम् नायकस्य नायिका शिशिरवर्णनम् ३४७ १-२२ प्रति प्रश्न १-३ सखार्य प्रति नाय शिशिरसमयस्वभा प्रणयकलहे नायि कोक्ति वाग्यानम् ३४७ २-१५ कानुनय नायिका प्रति सखी हमीलनपीटा ३४०/१६-६७ सरयनुनय ३०७ वाक्यम् शिशिरवायव ३४० १८-१९ क्लहान्तरिताप्रला देशातरोपगतो नायर १-३ शिशिरपरिक ३४८२०-२२ पाख्यानम् १-१६ वसन्तवणनम् १-१४७/ स्त्रीखभावनिन्दा ३४८१-८३ नायकानुनय वसन्तरामयस्वभा सतीपर्णनम् नायकयोक्तिप्रत्यु ३३१ ४-१०१ असतीचरितम् कय मदनपूना ३३३१०२ पाथसफेत ३५४६७-८८ नायकशिक्षा फुमुमावचय ३३४१०३-११९| वेश्यागर्हणम् नायिकाप्रसाद ३१. वस तवायव ३३४१२०-१३० भष्टनायिका ३५५ १-१०३ परस्परप्रसाद १-३२ वसन्तपथिका ३३५१३८-१४ खाधीनपतिरा ३५५, प्रियचाटूचय ३१२/ १-७९ | प्रीप्मववर्णनम् ३३५ १-१३० सण्डिता ३५६१०-२१ पानगोष्टीवर्णनम् प्रीष्मसमयखमा अभिसारिश ३५६/ २२-४० यूवक्रीडापर्णनम् वाख्यानम् काहान्तरिता ३५७ ४१-१८ बाह्यरतकीडावर्णनम् ३१६] १-२८ मध्याह ३३६, ३३-५८ विपलब्धा ३५८६९-७९ आलिङ्गनम् जलकेलि ३३७ ५९-११६ प्रोपितमतका ३५९/८०-८७ चुम्बनम् ३१६ १२-१६ प्रपापालिका ३३९/११७-१२३ वासकसज्जा विहार ३१७/ १७-२८ प्रीष्मकायव ३३९१२४-१२०/ उत्ता सुरतप्रशसा प्रीप्मपथिका ३३९१२५-१३० धीररसनिर्देश नववधूसगमे सखी वर्षावर्णनम् ३४० १-१११ फरणरसनिर्देश ३६१ १-४१ वाक्यम् ३१७ वर्षासमयखभा भद्भुतरसनिर्देश ३६३ १-२३ नववधूनगम वाख्यानम् ५-७२ | हास्यरसनिर्देश ३६३ ३१७ सुरतके लिक्थनम् दोलाकेलि ३१८ १ 19 ३४२/ ७३-७४ भयानकरस वर्षावायव विपरीतरतक्रिया ३४२/ ७०-८० ३२० १-२१ निर्देश ३६५ १-१४ वर्षापधिका सुरतनित्ति ३४२ ८१-९६ | बीभत्सरसनिर्देश ३६६ १-३४ चन्द्रास्तसमयवर्णनम् ३२२/ वर्षापथिकामिनी ३४३/ ९७-१०९| रौद्रसनिर्देश खद्योत ३६६ मध्यरानक्रीडावर्णनम् ३२३/ ३४३११० शान्तरसनिर्देश ३६७ १-२६३ इस प्रभातवर्णनम् ३४४१११ वैराग्यम् ३६७ शरद्वर्णनम् प्रभातवायुवर्णनम् १४१ विषयोपहास ३७१११५-१३५ शरत्समयखभा सूर्योदयवर्णनम् गर्भवासप्रयुक्त ३२७ १-२५ नायिकानिर्गमनम् ३२० दु खम् भ्रमरक्रीडा ३४५ ४८-५४ अनित्यतानिरूप सभोगाविष्करणम् ३२८ १-२३ शरद्वायव प्रियप्रस्थानावस्था णम् ३७२/१४४-१८८ शरत्पथिक कालाचरितम् कथनम् १-२४ | हेमतवर्णनम् ३७३/१०९-२०४ १-५२ सखी प्रति नायिका पश्चात्ताप हेम तसमयसभा ३७४२०५-२३० विचार चाक्यम् ३३ वाख्यानम् ३४५ ४-३३ २७५२३१-२६३ वाख्यानम् ७. संकीर्णमकरणम् सकीर्णश्लोका ३७५१-७०६ ·ABBREVIATIONS AND SOURCES अलं को [ THE EDITOR EXPRESSES HIS GRATITUDE TO DR V RAGHAVAN FOR TJIT HICLP AND CO-OPERATION KINDLY EXTENDED BY HIM ] N. B.--NSP refers to a publication of the Nirnara Sagar Press, by scar, A MI denotes a volume of the NSP Kāvyamala Series, by number. अनघ रा STATIETATE of Mutu, styled Bulavalmıki, son of Vardhamīna, 9th CAD, probably patronised by a Kılacun King of Malışmıtı NSP 1908 अमरु. *** *1974 (also called Śrngulaśataha) of Amaruha, 8th cent A D NSP 1929 अरसी. TERFT piobably Anisimhr, teacher and associate of Amarıcandra, of the time of Vastupala, first half of the 13th cent A D BARRIETH of Visveśvala Pandita (Pandeya) of Almora, son of Lahsmidhara, beginning of the 18th cent NSP 1898 अलं. स CATHRI of Rajanaha Ruyyala of Kashmir, son of Tuaha, guru of Mankhuka, c 1150 A D NSP 1893 अशा , अशाकु. STATISTE of Kalidasa NSP 1947. अपरत. Ana Ptd HAEBERLIN 8 Anthology and Jivananda's Kavyasamgrahs atas. (cf127 )= Tahit of Anandavardhana of Kashmir, son of Nona, end of the 9th cent KM ix आसी.प्र = आसीनगरप्राकारमशनि quoted in the Sarngadharapaddhati उत्तर.: उत्तर,रा - STRUTHTROH of Bhavabhutı, son of Nilakantha and Jatukarni He was a contemporary of Vahpatıraja and lived under Yasovarman of Kanauj, beginning of the 8th cent A D NSP 1949 alfare ferrauerei of Ksemendra of Kashtun, styled Vyūsadusa, pupu of Abhinavagupta, son of Prah isendra, guiu of Bhatta Udayasımha and prince Lahsmanuditya, wrote under the Kashmirian hings Ananta and Kalaša, fuist half of 11th cent , KM 1 कथाण FUTOTT of Sıvadasa, a late work कथास. PATARRANT of Somadeva of Kashmir, son of Rimi, written for Suryamatı, queen of King Ananta (1028-1063 A D.) NSP 1930 and also cf Hermann Brockhaus कवि क = FREUETHEUTE of Ksemendia KM iv, written under King Ananta See also above. कविता afecariant A choice collection of Sanskrit couplets compiled and published in Calcutta, 1826 कवीन्द्र Fit TUETHLUTA of Visveśvara Pandita (Pandeya) KM VIII. See above under Alankāra Kaustubha का द.; काव्या TEUTİ of Dandın, 7th cent eddha atatafier, Bibl Indics 1863 and also of Pt Rangacarya Reddy 1938 41. effa.; FITH oft of Tigeraifa c 700 A, D, ed The Sht Ser no XIY ·2 काशीख gros of A का प्र, कान्य प्र= P=42+rt of Mammata Bhatta and Allata (Alaka) (1050- 1100 A D) Ed Vāmanacīrya Jhalahıkar 1917. 97164 = 147 of Govinda Bhatta (Thakkura ) of Mithila son of Kośava o end of 15th cent NSP 1933 काव्याल - 42417 ATC of Rudrata surnamed 2017, son of Vāmuka (850 AD) NSP 1886 FATEOTT 4TET HTETIT of Vamana, minister under Jayapıda of Kashmir (779-813 A D) NSP 1926 przfreue from Skandapurāna किरात Parrangert of Bhấravi, first mentioned in the Aihole inscription (634 AD),c 550 A D NSP 1942 पुट्टनीमत.- कुट्टनीमतम् of Damodaragupta, of the court of Jayaprda of Kashmir (779-813 AD) KM2, edited also with commentary by TM Tripathi, Gujarati Printing Press, Bombay, 1924 FATT HITASTE of Kalidasa NSP 1946 = una of Appayya Dikşita of Tamil country, author of 104 works, patronised by Cinna Bomma of Velloie and Venkatapatıldya of Vijaynnagai, flourished between 1552 and 1624 or 1520 and 1593 NSP 1942 _go cur fullazat of Liluśuka-Bulvamangala, son of Damodara and Nili, pupil of Isanadeva, 11th cent क्षेमेन्द्र = See above under Aucrtyavicaracarca and Kavikanthabharana , authou also of Kavıkarnika, Suvrttatılaka, Ramayanamañjarı, Bhalatamaujali, Brhatkathamañjari, Lavanyayatı, Nıtılatı, Munimatımım imsa Caturvarga sangraha Bauddhavadana-kalpalatu Avasarasaia, Laltarıtnamuld, Citia bharatanataka, Vatsyayanasutrasala, Samayamatrk., Pavanapancasila, Sevyaseval opadesa, Carucarya, Kaluvilasa, Padya Kadambaut, Saisyamsa, Kanakajanakı, Deśopadesa, Narmamalı, Mſuktuvali, Amrtatarangakırya, Darpadalana, Dasavataracarita, Rajavalı, Lokaprakuća, Vinayavalli and Vyasastaka खण्डन , खण्डमशस्ति Poup attuibuted to Hanumat Kayi, a Ms गरड - Tragetur NSP 1938 गीत गीतगोविन्दम् or अष्टपदी of Jayadeva Mista of Kindubilva in Orissa, son of Bhojadeva, flourished in the court of Laksınınsena of Bengal, 12th cent. A D NSP 1949 गुण , गुण रत्न Tomah Subhasita, ascribed to Bhavabhūti Ptd HABERLIN'S Anthology and Jivananda's Kavyasamgraha THE TE or 071472 Styled Suc-Gobhata quoted in Saduktıharnumrta and Suktımuktavali घट ख घटसर्परकाप्यम् of Ghatakhaipara (also called यमक्काव्यम्) of ten attributed to Kalidasa Ptd in the Kashmir Text Series with Abhinavagupta's commentary चाणक्य - घाणक्यनीतिसार of Canakya ed Haberlin ·3 चा.नी. + train. = The Ptd. in Huberlin's Anthology. (og) fºt744 of Cãņakya; a Ms. चोर. पं. seint of Bilhaņa of Kashmir; came south to the Calukya court of Vikramāditya VI (1076-1127 A. D.) ed. Bohlen. 1. SahARIT quoted in Dasarūpa, Sarasvatikanthābharana, Srigāraprakāśa, Natyadarpaņa, etc. Natea = of Raghunandana Bhattācārya (A.D. 1490–1570); quoted in tho Nirņayasindhu (1612). दंपती. दं.- दम्पतीसिक्षा of Nilaratnasarma ed. श्रीरामपुर सन् १२४० (A. D. 1813) (Bengali and Sankrit). TH.." option of Kşemendra. See above. KM vI. SITETAAL of Dhananjaya, son of Vişņu, of the court of king Muſija- Vākpatirāja of Dhārā (974 A. D.); brother of Dhanika, author of Dasarūpakāvaloka. NSP 1941. दशकु. FTP rear of Daņdin. See above under Kavyādarśa. NSP 1951. १. श.; दृष्टांत.= दृष्टान्तकलिकाशतकम् or दृष्टान्तशतकम् of Kusumadeva; quoted by Vallabhadeva; in his Subhāşitāvali. KM XIy and also cf. Haberlin's Anth. धनंजय. TIFTART 4-4417: of Kāñcana, son of Nārāyaņa Vāgiśvara; wrote by the order of King Jayadeva, in his court, presided over by Gadādhara; quoted by Simhabhūpāla ( Rasārņavasudhākara c. 400). TA.; The.= wife Oto: of Halāyudha (1000-1100 A. D.). Haberlin Anth. a.- HITA: of Jyotirīśvara Kavisekbara of Mithilā 14th cent. A. D. Ed. CAPPELLER and LASSEN. ध्वन्या. Farett: of Ānandavardhana. See above under Derīšataka. NSP 1935. नकुल. Mentioned in Brahmavaivaswatapurāņa. TICHETTE Ptd. HÅBERLIN. नल. चं.= नलचपू: or दमयन्तीकथा of Trivikrama Bhatta, of Sandilya gotra, son of Nemāditya and grandson of Sridhara; composed the Nausari inscription of Rāştrakūta Indra III in 915 A. D. NSP 1931, नव. साहसाइ. PRAESIDENT of Padmagupta alias Parimala; C. 1005 A. D.; celebrates Sindhurāja of Malwa. नागा. ATTE of King Harşavardhana, 7th century A. D. Triv, Skt. Series no. LIX. नीतित. faag: of Visvesvaradatta. नीति.स. trattat Ed. Gildemeister lib. नीतिप्र. fancia: of Vetāla Bhatta; Ptd. HÅBERLIN and JIVANANDA. R.99.- Arafartan of Sriharsa, son of Hira and Māmalladevī; wrote under Vijayacandra and Jayacandra of Kanauj; 2nd half of the 12th century A. D. NSP 1952 and Calcutta 1836. पंच. रत. cena Ptd. HÄBERLIN. 9.7.; 1.- Tart of Vişņuśarman with Sarala Comm. NSP 1950 and also cf. Kosegarton. 3 ·पुष्प मा = 2 wereo redoît of Venıdatta, son of Jagajjivana, composed in 1644 A D Ptd CALCUTIA TETTAE of Kavıbhatta Ptd IIABLRLIN पार्वती प Tarahuran of Vimana bhatta bine son of Komatiyajvan and pupil of Vidyal anya patronised by Komuti Vemabhupala of Konduvidu begin ning of the 15th cent NSP 1923 gYHTETETA of Candiasel lidla, the father of Visvanatha author of the Sthityadau pana (1300 1381 A D) पूर्वचातका A Ptd Jivananda, Kivyasamgraha and also edited by Sri Dinanatha Nyuyaratna, 1869 प्रदीप प्रदीप प्रवो, प्रवध च = Taiteening of Krşnimisra written for the Candella King 'Kırtıvarman 2nd half of the 11th, cont AD NSP 1985 # THEOITT TEPATUT an anthology Ptd Grantharatnamala IV nos 10, ii Bombay मरा,प्र राघव= HHATTIỀ of Jayadeva poet and logician, son of Mahadeva and Sumitra known also as Pakşadharımısra and Piyuşavuisa author of Candri loka etc 13th cent AD NSP 1922 वाल रा. arthrup Nataka of Rajasekhara, author of Kevyamımamsa, Haravılasa etc son of Durduka and Siluvatı flourished in the courts of Mahendrapala and Mahipala of Kınauj beginning of the 10th cent A D विहण See abovc under Corapafcısıkı Author also of Viliamankadeva carita, and Karnasundarı froni Kashmir inigrated to the court of Karna of Dahala, Calukya Karnadova of Anhilvad (1064-94) and Chlukya Vikramatya of Kalyan (1076–1127) बृहस्पतिनीतिसार (गरुडपुराण) ब्रह्माड ब्रह्माण्डपुराणम् Bombay edn भट्टि 327 of Bhattı or Bhar trsvamın puitten in Valablu under Sridhara sena 7th cent A D NSP 1931 भर्ट SER 70*147 of Bhartrharı ed Bohlen See below under Bhartrharı Subhåşıta Samgraha TERATAE a collection of couplets generally attributed to Bhar trharı Critical edn by Prof D D KOSAMBI भल्लट HESTAFE of poet Bhallata wrote in the reign of Sankaravarman of Kashmir ( 883 902) KM iv भविष्य भविष्यपुराणम् Bombay edn HT, H = HENTITAE Calcutta ed 1834 39 kanthi commentaly also Bombay cdn with Nila भाग = HTETITOR NSP 1950 and also ed Burnouf भामिनी Hifister of Jagannatha Panditarīja, a Tailanga buahmin, son of Perubhatta pupil of his father and Sesa Viresvara at Benaras flourished in the c urt of Shah Jehan (1628–1658 A D) patronised also by Asaf Khan of the same court (died 1641 A D) and puince Dara Shikoh and King Priņaurayaņa of Assam NSP 1928 यह नीति भर्ट स = ·मात्स्य. पुः HT. HT.; - 31431 of Bhāvamısra, a Mís T.; 7167.9.- TI of Ballāla , 16th cent A D. NSP 1932. भ्रमरा = ARIEF Ptd Jivananda, Kavgasımgiahı म: मनु. Hent of Manu with comm of Kulluk abhatta NSP 1946 म वी. च ; महागीर.= महायीरचरितम् of Bhavabhuth See above under Uttararama carita NSP 1926 महा. ना FETTIFF of Hanūmat Kay, 11th cent. A D Gilderneister's Lib मारस्यपुराणम् Bombay edn मालती. Ar atarata of Bhavabliūti See above under U. R Carita, NSP 1937. मालवि. Arinant in of Kūlidāsa NSP 1935, मुकुंद. Art of Kulasekhara, traditionally identified with the Tamil Vaisnava Saint, the Cera king of that name, hymn earlier than the 10th cent A. DNSP 1952 El. 7.- TERI of Višākhadatta, 9th cent A D. NSP 1935. मुरा. मुरारि See above under Anargharāghava. मृच्छ. appear of Sūdraka NSP 1950 मेघ. Aulan of Kālidāsa NSP 1935. मोहमुद्ग.= मोहमुद्गरम् Ascribed to Sankarācārya Haberlin's Anth TTT. 41796RTELPA of Yījõavallya Mun NSP 1926 योगयात्रा stena of Varāhamıhıra, died 586 A D ETT of Kālıdāsa with comm of Mallınatha and extracts from 5 comm NSP 1948 TGIT Tartet Nātıbā of Harsavardhana See above under Nagānanda. NSP 1938 C.; THIRUT,= Tatevotee of Valmıbı. NSP 1930 and also ed Schlegel. रवि (Hera) may author of the Candraprabhāvijaya; quoted in the Jaya mangals on the Kāmasutras रसगं. TFT of Jagannātha Panditarāja See above under Bhamınīvılāsa NSP 1947. राज.त,राज. tradefiant of Kalhana of Kashmir, son of Campala, minister of Harsa ,written in 1149-50 A, D under Jayasimha Ptd. Calcutta 1835. The= Tuince of Sambhu Kavi of Kashmir, written in praise of King Harsa of Kashmir (1089-1101), Sambhu wrote also Anyoktimahtalata (KMn) and 18 mentioned by Mankhula (SKC XXV.96-97) as the father of the celebrated vaidya Ananda, 777 father of Gopala, Damodara and Devadasa, grandfather of Sar ngadhala (au of Sarngadharapaddhati), flourished in the court of Hammira (died 1295 A D) राघव - + ·6 न %3D राघवचेतन्य = Au of Mahaganapatistotra ( KM 1and Kavikalpalata (1) quoted in Sarngadharapaddhatı राघववि राघररिलासका यम् of Visvanatha Kavin a quoted in साहित्यदर्पण राघवा - राघवानद quoted in साहित्यदर्पण रामरक्षा of Valmiki लक्ष्मणसेन = King of Bengal, son of Ballala Sent and patron of Jayadeva, Um। patıdhara, Dhoyi and Govardhana completed the Adbhutasagara begun in 1168 A D by his father लटक लटकमेलकप्रहसनम् of Sankhadhana au of Kavikaspatika, written under Govindacandra of Kanauj the beginning of the 12th cent NSP 1900 वराह वराहपुरण्यम् Bombay edn वाक्यप जोन जोनराज s commentary on घास्यपदीय a work on the philosophy of grammar, by Bhartrharı बानरा वानराष्टकम् Ptd Habealhn and Jivananda वानर्य वानर्यष्टकम् Ptd Haberlin and Jivananda वामन सू = काव्यालकारसूत्राणि See above under Karyalanhuasutham वायु वायुपुराणम् Bombay edn वाल्मी वाल्मीकि पासवदत्ता - वासवदत्ता of Subandhu, middle of 7th cent A D ed ritr ravard Hall in Bibl Ind वासिष्ठ योगवासिष्ठम् attributed to Valmiki 11th century (2) NSP 1937 विनमच विक्रमचरितम् 01 Lekharambha, a Ms विक्रम उ विक्रमो विक्रमोर्वशीय of Kalidasa NSP 1942 विक्रमाङ्क दे विक्रमाङ्कदेवचरितम् of Bilhana histoncal poem on Calukya Vil rama ditya VI Tribhuvanamalla (1076-1127 A D) of Kalyan See above under Corapaucaścka and Bilhana विदग्धमुखमण्डनम् enigmatology of the Buddhist Dharmadasa NSP 1926 विद्ध शा , विद्ध गिद्धशालभञ्जिका नाटिका of Rajasekhara See above undel Bila ramayana Ed K R Godbole, Poona 1886 and also a Ms विष्णुपुराणम् Bombay edn वृचा , चाणक्य = (बुद्ध) चाणक्यशतकम् of Canakya Ed Bombay सवत् १९१५ वे चेतारपचविंशतिका a Ms - विनम, विदग्ध मु D विष्णु पुराण - aufla= author of Padyaveni and Pancatattvaprakasika (Lex ), son of Jagajjıvana grandson of Laksmana See above under Teavit वेणी ,ये स = वेणीसहारम् of Bhatta Nariyana, before 800 AD NSP 1905 शशि व = शशिवश of Ksemendra See above under Auctyavicaracarca and Ksemendra शा श , शातिश शान्तिशतकम् of Silhana before 1205 A D Ptd HABAREIN and JIYANANDA %3D ·7 Theref: of Särngadhara. See above under Rūghayadera; compiled in 1363 A. D. Ed, Dr. P. PETERSON 1888. C = author of the Sārngadharapaddhati. See above. शिशु.= शिशुपालवधम् (also called मायकान्यम्) of Magha son of Dattaka Sarvifraya, and grandson of Suprabhadeva minister of Varmalūta; 7th century A. D, NSP 1933. शुक. afa: ed. Lassen; also some 01ss. 1. ;. fat. - of Rudra Bhatta ; KM 111. 9th-10th century A. D.; au, also of a work Tripuravadha. शृंगारति. शृंगार. Threare it attributed to Kālidūsa. NSP 1952. शंगारश. TATTFI of Amaruka. See above under Amara. शौनकी. नी. शौनकीयनीनिसारः (गरुडपुराण) LIRI. 7.= san of Mankhaka, son of Viśvāvarta, author of Mankhakośa etc., 1135–45 A. D. NSP 1900. सं. पाठोप. मंस्कृतपाटोपसारक्तत्वबोधिनी स.कं. FINAWETCUTE of Bhoja (1005–1055 A. D.); NSP 1934. सप्त. रत. acat Ptd. Jivananda's Kāvyasangraha. सहृदया. सहृदयानन्दम् of Krisnānanda of Kapiljala race, quoted in साहित्यदर्पण, NSP 1910. T .= TEST of Baladeva Vidyābhūsana, of the Caitanya School; wrote his Utkalikāvallari in 1765 A. D.; refers to Pratāparudra Gajapati of Orissa, NSP 1897. सा.द. ATTENTIUNTA of Visvanātha Kavirāja, son of Candrasekhara, great grandson of Nārāyana, He quotes his works Candrakali, Kuvalgasvacarita, Prabhāvatī-parinaya, Prasastiratnārali and Raghavavilāsa in his 27.5. (c. 1300–1380 A.D.) NSP 1931. ETTERT.= TA424tag of Sankarācārya. NSP 1952. Taiftarfs: of Vallabhadeva of Kashmir; quoted by Sarvānanda in his commentary on the Amarakośa (1160 A. D.); text inflated later. Ed. DR. PETERSON 1886, सुवृत्त. ति.- मुत्ततिलस्म् of Ksemendra; see above under Aucityavicāracarca and Kşemendra. KM 11. सुथु. Tarifeai of Suśruta. NSP 1938. सृक्ति. fraft: of Jalhana, surnamed Arohaka-Bhagadatta; edo. GOS, no. 82. Compiled for him by Vaidya Bhānu Pandita in A. D. 1257, during the reign of the Yādava King Krsna of Devagiri. 16 a collection of thousand elegant verses. सूर्य.श. Frith or Hytter of Mayūra ; 7th century NSP 1927. स्कान्द.= स्वान्दपुराणम् Bombay edn. = सूक्ति. स.

·8
Hall of Hanūmat Kavi. See abovo under Mahānītaka.
Ptd. Sanskrit Book Depot, Benaras, 1934.
te. #4: of Ratnākara, of Kashmir, styled Vācīśvara Ja; flourished under
Jayāpīda and Avantivarman; middle of 11th cent. NSP 1914.
हरि.; हरिवं. = हरिवंशम् ed. Calcutta also Bombay शके 1783.
sitet:
Realizat: of Nārāyana Pandita; c. 10th-14th A. D. NSP 1947.
--
=

·श्रीः सुभाषितरत्नभाण्डागारम् प्रथमं मङ्गलाचरणप्रकरणम् - परब्रह्म क्यमुन्मीलति । यत्तत्त्वं विदुपां निमीलति पुनः संग्मोगि- भोगीपमं सान्द्रानन्दमुपासहे तदमलं स्वात्माययोधं महः अथ स्वस्थाय देवाय नित्याय हतपाप्मने । त्यक्तकम- विभागाय चैतन्यन्योतिषे नमः ॥ १ ॥ दिकालायनन- ॥ १३ ॥ यसाद्विश्वमुदेति यत्र रमते यम्मिन्पुनलीयते च्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये । खानुभूत्येकमानाय नमः शा- मासा यस जगद्विभाति सहजानन्दोज्वलं यन्महः । न्ताय तेजसे ॥ २ ॥ अनन्तनामधेयाय सर्वाकारविधायिने । शान्तं शाश्वतमक्रियं यमपुनसवाय भूतेश्वरं द्वतध्यान्तम- समस्तमन्त्रवान्याय विश्वकपतये नमः ॥ ३ ॥ कर्णिकादि- | पास यान्ति कृतिनः प्रसौमि तं पूरुषम् ॥ १४ ॥ यः विय स्वर्णमर्णवादिष्विवोदकम् । भेदिप्यमेदि यत्तसे परसै सृष्टिस्थितिसंहृतीवितनुते ब्रह्मादिमूर्तित्रिकर्यसाधीनतया महसे नमः ॥ ४ ॥ नमो वाध्यनसातीतमहिने परमेष्ठिने । स्थितानि सदसत्कर्माण्यपि प्राणिनाम् । नित्येच्छाकृतिबुद्धि- त्रिगुणाष्टगुणानन्तगुणनिर्गुणमूर्तये ॥ ५ ॥ यथा तथापि यः मानय परो जीवात्परात्मा स्वयं सोऽयं वो विधातु पूर्ण. पूज्यो यत्र तत्रापि योचितः । योऽपि वा सोऽपि वा मचिराचेतोगतं यद्भवेत् ॥ १५ ॥ शक्यं यन्न विशेषतो योऽसौ देवससै नमोऽस्तु मे ॥६॥ नमः स्वतन्त्रचिच्छक्ति- | निगदितुं प्रेम्णव यचिन्तितं मृद्गीवदनेन्दुमण्डलमिव मुदितस्वविभूतये । अव्यक्तव्यक्तरूपाय कसैचिन्मत्रमूर्तये स्वान्तं विधत्ते मुंदम् । यन्मुग्धानयनान्तचेष्टितमिवाघ्यो- ऽपि नो लक्षितं तत्तेजो विनयादमन्दहृदयानन्दाय बन्दा- ॥ ७ ॥ चराचरजगतारस्फुरत्चामावधर्मिणे । दुर्विज्ञेय- रहसाय युक्तरप्यात्मने नमः ॥ ८ ॥ भवबीजाकुरजलवा द्रोऽथवा मानुर्वा शशलक्षणोऽय भगवान्युद्धोऽथ सिद्धो. महे ॥ १६ ॥ विष्णुर्वा विपुगन्तको भवतु वा ब्रह्मा मुरे. रागावाः क्षयमागता यस । ब्रह्मा वा विष्णुर्वा हरो जिनो या नमस्तस्यै ॥ ९ ॥ नित्यं निरावृति निजानुमवैक- | सवैः सह संस्कृतो गुणगणैस्तल नमः सर्वदा ॥ १७ ॥ ऽथवा । रागद्वेषविषातिमोहरहितः सत्त्वानुकम्पोद्यतो यः मानमानन्दधाम जगदगुरवीजमेकम् । दिग्देशकालक- लनादिसमस्तहस्तमर्दासहं दिशतु शर्म महन्महो : विश्वशो वः स पायात्रिगुणसचिवतां योऽवलम्ब्यानुवार ॥ १० ॥ लोकत्रयस्थितिलयोदयकैलिकारः कार्यण यो यसयतामतीत्य प्रमवति महिमा कोऽपि लोकव्यतीतत्त्यको विष्यद्रीचीनसृष्टिस्थितिविलयमजः स्वेच्छया निर्मिमीते । हरिहरगुहिणत्वमेति । देवः स विश्वजनवाचनसातिवृत्त. शक्तिः शिवं दिशतु शश्वदनश्वर वः ११॥ सवः यश्चमुगधैरपि निपुणतमैीक्षणादिक्रियाम् ॥ १८ ॥ ब्रह्मा किलायमवशः पुरुषाणुकर्मकायादिकारणगणो यदनु- दक्षः कुबेरो यमवरुणमरुद्वहिचन्द्रेन्द्ररुद्राः शैला नद्यः ग्रहेण । विश्वप्रपथरचनाचतुरत्वमेति स त्रायतां नि. १ मनभिन्नतया तत्त्वेन भ्रमविषयीमवति. २ खवाय्वादि- मुवनैकमहेश्वरी यः ॥ १२ ॥ मध्याहार्कमरीचिकाखिव रूपतशिनलेन प्रमाविश्यीभवति. ३ अमेग गृहीनो मालायां पयःपूरो यदज्ञानतः खं वायुज्वलनो जलं क्षितिरिति त्रैलो- | सर्पकाय इव. : निविदानन्दसरूपम्. ५ जनात्मकशानस. रूपम्. ६ तेजः- ७ निश्चलम् ८ पुनरुत्सत्यमावाय. ९ मा. २ नाशितकिलियाय. २ निधिः. ३ अविषयीकृता. ४ प्रमा- नन्दम्. १० समीपस्सेऽपि. ११ बहु. पम्. ५ भाकाो दृश्यमानगलजलायमानररिमसमूहः, मृग- सहायताम्, १३ वारंवारम्. १४ चराचरनिष्ठन् . १५ सोनाम: १२ सत्वरजस्तन तृष्णेनि यावर १६ सकललोकातीत:- ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् 2 समुद्रा ग्रहगणमनुजा दैत्यगन्धर्वनागा । द्वीपा नक्षन लीला करशीकराणा क्रोतु व प्रीतिमिभाननस ॥ १७ ॥ तारारविवसुमुनयो व्योग भूरश्विनौ च सलीना यस सर्वे । दन्ताग्रनिर्मिन्नहिमाचलोीरन्ध्रोत्थिताहीन्द्रमणिप्रभौधे यपुषि स भगवान् पातु वो विश्वरूप ॥ १९ ॥ नागानन स्तम्भधिया कपोरी घर्षपितृभ्या हसित पुनातु ॥ १८ ॥ देताश्चलेन धरणीतलमुन्नमय्य पातालकेलिघु गणेशः धृतादिवराहलीलम् । उल्लापनोत्फणफणाधरगीयमानक्रीडा- वदानमिभराजमुख नमाम ॥ १९॥ आनन्दमानमकरन्द- वन्दे बैन्दारुमन्दारमिन्दुभूषणनन्दनम् । अमन्दान- मनन्तगन्ध योगीन्द्रसुस्थिरमिलिन्दमपास्तवन्धम् । वेदान्त- न्दसदोहवैन्धुर सिन्धुराननम् ॥ १ ॥ आलम्बे जगदा- सूर्यकिरणैकविकासशील हेरम्बपादशरदम्युजमानतोऽलि लम्बे हेरम्बचरणाम्बुजे । शुप्यन्ति यदन पत्सिद्यः ॥२०॥ गण्डस्थलीगलदमन्दमदप्रवाहमाद्यविरेफमधुरखर प्रत्यूहवार्धय ॥ ॥ गजाननाय महसे प्रत्यूहतिमिर- दत्तक । हर्षादिवालसनिमीलितनेत्रयुग्मो विघ्नच्छिदे च्छिदे । अपारकरुणापूरतरङ्गितदृशे नमः ॥ ३॥ नमस्त- भवतु भूतपतिर्गणेश ॥ २१ ॥ लक्ष्मी तनोतु सुतरा- सै गणेशाय यत्कण्ठ पुष्करायते । मदाभोगधनध्वानो मितरानपेक्षमधिद्वय निगमशाखिशिखाप्रवालम् । हैरम्बम- नीलकण्ठस्य ताण्डने ॥ ४ ॥ अगजाननपद्माकं गजाननम हर्निशम् । अनेकट त भक्तानामेकंदन्तमुपास्महे ॥५॥ म्बुरुहडम्बरचौर्यनिन पिनाद्रिभेदशतधारधुरधर न ॥२२॥ चलत्पीनिलोद्भूतसिन्दूरारुणिताम्बर । जयत्यकालेऽपि पायाद्गजेन्द्रवदन स इमा त्रिलोकी यसोद्गतेन गगने महता एजन्सध्यामिव गजानन ॥ ६॥ एकदन्तयुतिसित शभो । करेण । मूलावलग्नसितदन्तविसाङ्कुरेण नालायित तपनबिम्ब- सूनु श्रियेऽस्तु व । विद्याकन्द इयोन्निनवाकरमनो सरोरुहस ॥२३॥ अविरलमदधाराधौतकुम्म शरण्य फणि- हर ॥७॥ अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थ पूनितो य सुरासुरै । वरवृतगान सिद्धसाध्यादिवन्ध । त्रिभुवनजनविघ्नध्वान्त- सर्वविघ्नच्छिदे तसै गणाधिपतये नम ॥ ८॥ दुरितस विध्वसदक्षो वितरतु गजक्कन सतत मद्गल व ॥ २४ ॥ मूहबलाहक्पटलीसहरणपरमानम् । शिवयोरद्धाभरण वन्दे ! जैतु यस्त्रिपुर हरेण हरिणा व्याजाद्वलिं बनता स्रष्टु बोरि- कचिद्गजानन तेज ॥९॥ अविरलविगलन्मदजलकपोल | भवोद्वेन भुवन शेपेण धर्तु धराम् । पार्वत्या महिषासुर पालीनिरीनमधुपकुल । उनिननाश्मश्रुश्रेणिरिय द्विपमुखो | प्रमथने सिद्धाधिपे सिद्धये ध्यात पर्चशरेण विश्वजितये जयति ॥ १० ॥ एकरद द्वैमातुर निस्त्रिगुण चतुर्भुजोऽपि ! पायात्स नागाननः ॥ २५ ॥ विघ्नध्वान्तनिवारणैकतरणि- पैश्चकर । जय पण्मुखनुत सप्तच्छदगन्धिमदाटतनुतनय विप्नाटवीहव्यवाधिनव्यालकुलाभिमानगरुडो विघ्नेभपश्चा- ॥ १२ ॥ मङ्गलकलशद्वयमयकुम्भमदम्भेन भजत गजवद नन । विप्नोत्तुङ्गगिरिप्रभेदनपविर्विनाम्बुधौ वाडवो विना नम् । यद्दाननीयतरलैस्तिलतुल्नालम्बिरालम्पैः ॥ १२ ॥ घौघधनप्रचण्डपपनो विनेश्वर पातु व ॥ २६ ॥ उच्चैरी- शिययो अँधाहरिद्रादीप्तिमतो सारभृजगत्पितो । निमुवन । ह्याण्डसण्डद्वितयंसहचर कुम्भयुग्म दधान प्रेड्यनांगारिप विमध्यसी 'करिक्स कविदरुणिमा जयति ॥ १३ ॥ । क्षेप्रैतिभटविकटश्रोधनालाभिराम । देव शभोरपत्य भुजग युगपत्स्वागण्डनुम्बनलोली"पितरी निरीक्ष्य हेरम्नः । तन्मु- पतितनुस्पर्धिवर्धिष्णुहेतस्त्रैलोक्याश्चर्यमूर्तिः स जयति खमेरनकुतुकी स्वाननमपनीय परिहसन्पायात् ॥ १४॥ जगतामीश्वर कुञ्जरास्स ॥ २७ ॥ दोषैतदन्तखण्डः हसपकनिविष्टमोदकव्यानसचरदशेषपुमर्थम् । नोनि सकलसुरगणारम्बरेषु प्रचण्ड. सिन्दूराकीर्णगण्ड. प्रक- किंचिदवधूनितशुण्डादण्डकुण्डलितमण्डितगण्डम् ॥ १५ ॥ टितमिलमचारु चान्द्रीयखण्ड । गण्डस्थानन्तघेण्ड. सरहर- अन्तरायतिमिरोपशान्तये शान्तपापनमचिन्त्यवैमरम् । त तनय कुण्डलीभूतशुण्डो विनाना कालदण्ड. स भवतु परे यपुषि कुअर मुखे मन्महे किमपि तुन्दिल मह ॥१६॥ भवता भूतये यातुण्ड ॥ २८ ॥ विशो व. स पाया अरोपविभवतिषेधदक्षमप्राशतानामिन दियुरोपु । निक्षेप | द्विहृतिपु जलधीधुराग्रेण पीत्वा यलिनुद्धत्य तोय व- मति तदखिल दृश्यते योग्नि देवैः । काप्यम्मः कापि १ मत जनक्स्पदृशम् २ मुन्दरम् ३ गताननम् ४ जग दारमते निमसमुदा सदावदाचरति निविष्वनि विष्णु वचन कमलम् काप्यनन्त कचिच्छी. कायोर्वः पावती मोशापनेवरतदातारम् १० गणेशम् ११ पावदी गहरूपमातापरसादित्य २२ गुण्डामादाय पश्करस्वनियध १ दन्ताग्रेग २ हर्पित ३ अधीनम् ४ पजम् ५माणा.६ मदः १५ भटभूमिहास१४ अमरे. १५ चूर्णम् १६ हस्तिनुस्य' । नेन ७ अपि ८ नुत्यम् ९ साधुन्वन् १० गरुट ११ प्रतिस्पी १०हुषी १८f २२ मादण्ड १३ भ्रमर ४ गुण्डाग १५ शेष १९ बाब.

·गणेशः, सरस्वती, शियः शापि शैलाः कचन मणिगणाः कापि नकादिसत्वाः ॥२९॥ करवदरसदृशमखिलं मुवनतलं याप्रसादतः कवयः । विप्नेशःस वैविनान्परिहरतु स यत्कर्णतालाटुश्चद्वायुव्याघूत- | पश्यन्ति सूक्ष्ममतयः सा जयति सरसती देवी ॥ ६ ॥ कण्ठस्यलयुगलगलरिसिन्दूरपूरैः । आरुण्याद्वैतभावं शरणं करवाणि शर्मदं ते चरणं वाणि चराचरोपजीव्यम् । गतवति जगति कापि नो भाति मानुनवासी शीतमानुः | करुणामसगैः कटाक्षपातैः कुरु मामम्ब कृतार्थसार्यवाहम् क्वचिदपि नितरां मासते वा कृशानुः ॥ ३० ॥ क्रोडं ता- ॥ ७ ॥ आशासु गशीमवदयाडीमासय दासीकृतदुग्ध. तस गच्छन्विशदविमधिया शावकं शीतमानोराकर्षन्माल- सिन्धुम् । मन्दमितनिन्दितशारदेन्टुं वन्देऽरविन्दासन- वैश्वानरनिशितशिखारोचिपा तप्यमानः । गङ्गाम्मः पातु- मुन्दरि त्याम् ॥ ८ ॥ वचामि वाचस्पतिमत्सरेण सागणि मिच्छुर्भुजगपतिफणापूरकृतैयमानो मात्रा संवोध्य नीतो लब्धं ग्रहमण्डलीव । मुक्ताक्षमूत्रत्वमुपैति यसाः मा दुरितमपनयेद्वालवेषो गणेशः ॥ ३१ ॥ उच्चत्तालगण्ड. | सप्रसादास्तु सरसती यः ॥ ९॥ ज्योतिस्तमोहरमलोच- स्थलवहुलगलहानपानप्रमत्तस्फीतालिबातगीतिश्रतिविधृतिक- | नगोचरं तजिहादुरासदग्सं मधुनः प्रवाहम् । दूरे त्वचः टोन्मीलिताक्षिपक्ष्मा । भक्तप्रत्यूहपृथ्वीह निवहसमु- पुलकवन्धि परं प्रपये सारस्वतं किमपि कामदुपं रहस्यम् न्मूलनोचैरुदश्चच्छुण्डादण्डाय उपार्मक इभवदनो यः स ॥ १० ॥ तव करकमलस्यां स्फाटिकीमक्षमाला नसकिरण- पायादपायात् ॥ ३२ ॥ कल्याणं वो विधत्ता करटमेदधुनी- | विभिन्नां दाडिमीर्वाजत्रुद्ध्या । प्रतिकलमनुकर्षन् येन कारी लोलकल्लोलमालाखेलटोलम्बकोलाहलमुखरितदिक्चक्रवाला- निपिद्धः स भवतु मम भूत्यै वाणि ते मन्दहासः ॥ ११ ॥ न्तरालम् । प्रत्नं वेतण्डरत्नं सततपरिचलकर्णतालप्ररोह- तमोगणविनाशिनी सकलकालमुद्दयोतिनी घरातलविहारिणी द्वातारा जिहीदिरविवृतफणागभूयामुजंगम् ॥ ३३ ॥ जंडसमाजविद्वेषिणी । कैलानिधिसहायिनी लसदलोल- यः सिन्धौ फेनराशिभुवि कुमुदवनं योनि नक्षत्रलक्ष्मीरब्धौ सादामिनी मदन्तरवलम्बिनी भवतु कापि कादम्बिनी मुक्तासमूहस्तरुषु सुमनमो मानसे हंससंघः । श्रीकण्ठे ॥ १२ ॥ या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या गुनवावृता भूतिलेशः शिखरिपु मणयो दिक्षु नीहारपातः पाण्डुः गु- या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना । या ब्रह्मा- ण्टाग्रजन्मा जयति गणपतेः शीकराणां विलासः ॥ ३४ ॥ च्युतशंकरप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता सा मां पातु सर- सानन्दं नन्दिहस्ताहतमुरेजरवाहूतकौमारंबहिवासान्नासा- सती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥ १३ ॥ अरनं विशति फाणिपती भोगसंकोचमाजि । गण्डोड्डीना- लिमालामुसरितककुमस्ताण्डवे शूलपाणेर्वनायक्यश्चिरं यो शिवः वदनविधुतयः पान्तु चीत्कारवत्यः ॥ ३५ ॥ नमस्तुगशिरथुम्बिचन्द्रचामरचारये । त्रैलोक्यनगरार- सरखती म्भमूलस्तम्माय शंभवे ॥ १ ॥ वामागीकृतवामाङ्गि कुण्डलीकृतकुण्डलि । आविरस्तु पुरो वस्तु भूतिभृत्यम्ब- धातुश्चतुर्मुखीकण्ठराटकविहारिणीम् । नित्यं प्रगल्म- राम्परम् ॥ २ ॥ निरुपादानसमोरममिचावेव तन्वते । वाचालामुपतिष्ठे सरस्वतीम् ॥ १ ॥ सूक्ष्माय शुचये तस्मै जगचित्रे नमतम कलानाध्याय शूलिने ॥ ३ ॥ चन्द्रा- नमो वाक्तत्त्वतन्तवे । विचित्रो यस विन्यासो विदधाति ननार्धदेहाय चन्द्रांशुसितमूर्तये । चन्द्राकानलनेत्राय च- जगत्पटम् ॥ २॥ तद्दिव्यमव्ययं धाम सारखतमुपासहे । न्द्रार्घशिरसे नमः ॥ ४ ॥ मुजङ्गकुण्डली व्यक्तशशिशुमांशु- यत्प्रसादात्प्रलीयन्ते मोहान्धतमसच्छटाः ॥ ३ ॥ पातु वो | शीतगुः । जगन्त्यपि सदापायादव्याधेतोहरः शिवः ॥५॥ निपग्राया मतिहेनः सरस्वती ।ौजेतरपरिच्छेदं वचसैव पिनाकफणिबालेन्दुभरममन्दाकिनीयुता पवर्गरचिता करोति या ॥ ४ ॥ शारदा शारदाम्भोजवदना वदनाम्बुजे ।। मूतिरपवर्गप्रदास्तु वः ॥ ६ ॥ दिगम्बरनितम्विन्याः किम- सर्वदा सर्वदास्माकं संनिधि सनिधि क्रियात् ॥ ५ ॥ १.कुशाग्रबुद्धयः. २ स्निग्धः. ३ स्फटिकनवीन. ४ अपनाला. २ य. २ प्रमरसमुदायः. ३ श. ४ गण्डस्थलम्. ५ मदो. ५नियान. ६ प्रतिशगन- ७ मुकः ८ सय. ९ अशानन पक्षे- दकसरित. ६ पुरातनन्. ७ गजश्रेष्ठ ८ इंपद. ९ अग्रभाग: अन्धकार-- १० मन्दबुद्धिः पझे,-इल्योः सादाद बटन. १० हिमपातम्. ११ मृदहः- १२ मरः १३ मयात्. १४ फगा. ११ विद्वज्जनः; प,-चन्द्र. १२ सरलती पोमेवमाला. १५ नृले. १६ चालनम्. १७ चतुष्पयन्. १८ समूहाः १९ स्वर्गा- | १३ स्त्री. १४ सर्पः. १५ दिनमरन्, १६ असारमन्; पले- दिपरीक्षगशिया. २०. पण्डितमूर्खयोमेंदम् २१ सर्वदात्री तूलिकादिकम्, १७ संपति, पक्षे,-समूहा.१८ नानास्मरन् पले- २२ उधमनिधिम्. आलेल्यम्. १९ चन्द्रकला; पझे, मालेल्यक्रियाकौशलन्. २० मोड:- ।

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम [१ प्रकरणम् । म्बरविभूषणम् । इत्यम्बरहरः पायापरीरम्भहरः परौ | मभानीन्नमस्तस्यै ॥ २४ ॥ उपहरणं विभवानां संहरणं ॥ ७ ॥ ॐ नमः परमार्थकरूपाय परमात्मने । खेच्छाव- | सकलदुरितजालस्य । उद्धरणं संसाराचरणं वः श्रेयसेऽस्तु भासितासत्यभेदभिन्नाय शंभवे ॥ ८ ॥ नमः शिवाय नि:- | विश्वपतेः ॥ २५ ॥ आरतकुपितभवानीकृतकरमालादिव. शेषलेशप्रशमशालिने । त्रिगुणप्रन्यिदुर्भेदभवबन्धविभेदिने | धनव्यसनः । केलिकलाकलहादौ देवो वः शंकरः पायात् ॥ ९॥ समस्तलक्षणायोग एव यस्योपलक्षणम् । तस्मै ॥ २६ ॥ भिक्षुकोऽपि सकलेप्सितदाता प्रेतभूमिनिलयोऽपि नमोऽस्तु देवाय कम्मचिदपि शंभवे ॥ १० ॥ संसारकनि- पवित्रः । भूतमित्रमपि योऽभयमत्री तं विचित्रचरितं शिय- मित्ताय संसारकविरोविने । नमः संसाररूपाय निःससागय मीहे ॥ २७ ॥ पाणिग्रहे पर्वतराजपुत्र्याः पादाम्बुज पाणि- शंभवे ॥ ११ ॥ सदसत्वेन भावाना युक्ता या द्वितया मगेरहाभ्याम् । अश्मानमारोपयतः गमगरेमन्दस्मितं स्थितिः । तामुखवय तृतीयम्मै नमश्चित्राय शंभवे ॥ १२॥ मगलगातनोतु ॥ २८ ॥ पार्श्वस्थपृथ्वीधरराजकन्याप्रकोप- मासन्नाय सुदृगय गुप्ताय प्रकटात्मने । सुलभायातिदुर्गाय | विफर्जयुकातरस्य । नमोऽस्तु ते मातरिति प्रणामाः शि- नमश्चिनाय शंभवे ॥ १३ ॥ ससेवितभृगुतुझं विद्योतित- । बम्य संध्याविषया जयन्ति ॥ २९ ॥ व तिष्ठतस्ते पितरौ वेदवेदाङ्गम् । परिनर्तितभवरझं मनसिजभङ्ग समाश्रये ममेवेत्यपर्णयोक्ते परिहासपूर्वम् । क या ममेव श्वशुरौ तवेति लिङ्गम् ॥ १४ ॥ स जयति हिमकरलेला चकास्ति य । तामीरयन् सस्मितमीश्वरोऽच्यात् ॥ ३० ॥ स पातु यो यस स्योमयोरसुकान्निहिता । नयनप्रदीपकज्जलनिवृक्षया रजत- जटाकलापे स्थितः शशाङ्कः स्फुटहारगौरः । नीलोत्पला. शुक्तिरिव ॥ १५ ॥ पाणिग्रहे पुलकितं वपुरैशं भूतिभू- | नामिय नालपुझे निद्रायमाणः शरदीय हंसः ॥ ३१ ॥ पितं जयति । अङ्कुरित इव मनोभूर्यस्मिन् मरमावशेषोऽपि जगत्सिसृक्षाप्रलयक्रियाविधी प्रयत्नमुन्मेपनिमेपविभ्रमम् । ॥ १६॥ मा वम संवृणु विपमिदमिति सातई पितामहे- । बदन्ति यस्वेक्षणलोलपक्ष्मणां पगय तम्मै परमेष्ठिने नमः नोक्तः । प्रातर्जयति सलज्जः फज्जलमलिनाधरः शंभुः ॥ ३२ ॥ यत्राणि पश्च कुचयोः प्रतिविम्मितानि दृष्ट्या ॥ १७ ॥ जयति प्रियापदान्ते गरलगवेयकः स्मगरातिः । दशाननसमागमनभ्रमेण । भूयोऽपि शैलपरियत्तिमयेन गाढ- विषमविशिखे विशन्निव शरणं गलयद्धकरवालः ॥ १८॥ | मालिगितो गिरिजया गिरिशः पुनातु ॥ ३३ ॥ संध्या- संध्यासलिलाञ्जलिमपि कङ्कणफणिपीयमानमविजानन् । नतो नरपुरंनितनोः सरोपमुत्सारिते गिरिजया निजपाणि- गौरीमुखार्पितमना विजयाहसितः शिवो जयति ॥ १९ ॥ | पझे । उत्सर्पिकङ्कणफणीन्द्रफणार्पणेन पूर्णोऽञ्जलिर्जयति प्रणयकुपितप्रियापदलाक्षासध्यानुबन्धमधुरेन्दुः । तद्वलय- | बालमृगाङ्कमौलेः ॥ ३४ ॥ यस्याहुरागमविदः परिपूर्ण- कनकनिकषावग्रीवः शिवो जयति ॥ २० ॥ अहिभू- शक्तरंशे कियत्यपि निविष्टममुं प्रपश्चम् । तसै तमालरुचि- पणोऽप्यमयदः सुकलितहालाहलोऽपि यो नित्यः । दिग्व. भासुरकंधराय नारायणीसहचराय नमः शिवाय ॥ ३५ ॥ सनोऽप्यखिलेशस्त शशधरशेखरं वन्दे ॥ २१ ॥ जयति | व्योनीव नीरदभरः सरसीव वीचिव्यूहः सहस्रमहसीय जटाकिर्डक गङ्गामधु मुण्डवलयवीजमयम् । गलगरलप- | सुधांशुधाम । यसिन्निदं जगदुदेति च लीयते च तच्छा. कसंभवमम्भोरुहमाननं शंभोः ॥ २२ ॥ प्रतिविम्बितगौरी- भवं भवतु वैभवमृद्धये वः ॥ ३६ ॥ यः कन्दुकैरिव पुरं- मुखविलोकनोत्कम्पशिथिलकरगलितः । खेदभरपूर्यमाणः दरपद्मसमपद्मापतिप्रभृतिभिः प्रभुरप्रमेयः । खेलत्यलद्ध्य- शंभोः सलिलाञ्जलिर्जयति ॥ २३ ॥ आदाय चामचलं महिमा स हिमाद्रिकन्याकान्तः कृतान्तदलनो लघयत्व कृत्याहीनं गुणं विषमदृष्टिः । यश्चित्रमच्युतशरो लक्ष्य- | वः ॥ ३५ ॥ मुक्तिर्हि नाम परमः पुरुषार्थ सामन्त- रायमवयन्ति यदन्तरज्ञाः । किं भूयसा भयतु सैव सुधाम- १ परिणये. २ सजातपुलकम् ३ भस्मना शोभितम् ४ मदनः | यूखलेखाशिखाभरणमक्तिरभद्गुरा वः ॥ ३८ ॥ दिश्यास्स कण्ठाभूषणम् ६मदने. ७ आरम्भः ८ केमर:- १त्रिलोचनो दिमाचलं धनुः, वासुकि ज्याम् विष्णुं शरं च विधाय त्रिपुरासुर शीतकिरणाभरणः शिवं वो यसोचमाजभुवि विस्फुरदुर्मि- जपानेति प्रकृतोऽधचलनशून्यं धनु', अहीनो धनुर्दण्डादन्यूनो | पक्षा हंसीव निर्मलशशाङ्ककलामृणालकन्दार्थिनी सुर- गुणा, विषमा लक्ष्यादन्यत्र निहिता दृष्टिः न च्युतः शरो यस्य | सरिन्नमसः पपात ॥ ३९॥ श्रेयांसि वो दिशतु यस सि- तथाविधः, तथापि लक्ष्यमा इति विरोधामास १० स्थिरम् : प, पर्वतम्। ११ गुणरहितम् ; पक्षे,-अहीनमिति पदच्छेदः तानशुना विभ्राजते सुरसरिद्वरमौलिमाला । ऊर्वेक्षण- सर्पराज गुणं कृत्वेत्यर्थः. १२ असमहक, प, त्रिलोचनत्वादिः | ज्वलनतापविलीयमानचन्द्रामृतप्रविततामृतवाहिनीव ॥४०॥ समदृष्टि. १३ न च्युतः बरो यस्स: पले, भच्युतो विष्णुः स एव शरो मस्स. १४ मारम्पत्रिपुरमित्यर्थः. १ बमजा २ दातारम्. ३ वज्रनिर्घोष:.

·शिवः --- ---- -- कुमुमशरविलासे मद्गुरसादिपुत्रीकरतरवलयस माग- | पटाम्रो हन्तकतनय इतरो वारणमुखः । मदा भक्ष्यं शश्व- तसार्धमेकम् । निजमिय शगिसण्टं याचमानस्थ प्रभवतु कथं वर्तनमिति श्वसन्सां पार्वत्यामय जयति गंमुः शंमोमवतु मह विवादः कान्तया कौतुकाय ॥ ११ ॥ मितमुग्यः ॥ ५१ ॥ मौनादसमितर चाटुमगितिः सस. कथयत कयमेपा मेनया विप्रदत्ता शिव गिन गिरि- कहस्तादतं दूरेऽप्यञ्जलिवन्धनं प्रणमनं व्याः पुत्री वृद्धकापालिकाय । इति बदति पुरंध्रीमण्डले कुन्तः । इत्यं संघटितकविग्रहतया व्यग्रो गिरिमामणी- सिद्धिलेगव्ययकृतवरवेपः पातु वः श्रीमहेगः ॥ ४२ ॥ जीयां जातम् जयत्यनु नयन्देवयिलोकीगुरुः ॥ ५२॥ अरुणनयनं सभ्रमहं दरस्फुरिताघरं मुतनु मागिनः द्रिष्टा यम्मिन्बुट्ठसंकरा इस बद्गुनग्माण्डमण्डाः क्वचिद्रान्ति कान्ति करोतु तवाननम् । कृतमनुनयः कोपोज्यं ते वापि च सीकरा इव विरिचायाः स्फुरन्ति भ्रमात् । मनस्विनि वर्षतामिति गदितयाश्लिष्टो देव्या शिवाय शिवो- चिद्रूपा लहरीय विश्वजननी गतिः कचिटयोतते मान- ऽस्तु वः ॥ ४३ ॥ प्रणयकुपितां दृष्ट्वा देवी ममंत्रमविम्मि- : न्दामृतनिर्म शिवमहापायोनिधि तं नुमः ॥ ५३ ॥ वनिमुवनगुरुमीत्या सद्यः प्रणामपरोऽभवत् । नमितगि- | कल्यान्तै गमितत्रिविक्रममहादालवद्धन्फुरच्छेपम्यूतन्यर्सि- रसो गङ्गालोके तया चरणाहताववतु भवतय्यक्षम्यतहिल-हपानिनम्बरप्रोतादिकोलामिषः । विश्वकार्णवताविरोपमु- क्षमवस्थितम् ॥ ४४ ॥ कस्वं शूली मृगय मिपेज नील- दिती तो मत्यकृर्मावुमा कपंन्धीवरतां गतः न्यतु संतां कण्ठः प्रियेऽहं केकामेकां कुरु पशुपतिनैव दृश्ये विषाणे ।। मोहं महाभैरवः ॥ ५४ ॥ भीतिनास्ति मुजंगपुंगवविपा. स्थाणुर्मुग्धे न वदति तरुजींवितेशः शिवाया गच्छाटव्या- ग्रीतिन चन्द्रामृतान्नाशीचं हि कपालदामलुलनाच्छौचं न मिति हतवचाः पातु वश्चन्द्रचूडः ॥ ४५ ॥ वन्दे देवं | गद्गाजलात् । नोद्वेगश्रितिमम्मना न च मुखं गरीसना- जलधिगरधि देवतासार्वभौम व्यासप्रष्ठा भुवनविदिता यम्य ' लिङ्गनादात्मागमतया हिताहितममः स्वस्यो हरः पातु योहाधिवाहाः। भूपापेटी भुवनमघरं पुष्कर पप्पवाटी गाँटी- वः ॥ ५५ ॥ वेदान्ठेषु यमाहुरेकपुरुप च्याप्य स्थित पालाः शतमममुम्माचन्दनद्रुमनोभूः ॥ ४६ ॥ दीव्य- गेसी यस्मिन्त्रीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्याक्षः । न्मौलित्रिदशपरिपजीवनीयेन धाम्ना पश्यालं वलभितकरं अन्तर्यश्च मुमुक्षुमिनियमितप्राणादिभिर्मूग्यते स स्थाणुः प्राणता ककणेन । वामाङ्गेन स्फुटमभिदघन्मान्मयीं ब्रह्म- । स्थिरभक्तियोगसुलमो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ ५६ ॥ विद्यां जीयादोजमिपुरयुवतीपत्रवल्लीलवित्रम् ॥ ४७ ॥! आनन्दश्लथिताः समाधिषु मुखे गार्या विलासोदसाः च्युतामिन्दोर्लेमा रतिकलहमग्नं च वलयं द्वयं चक्रीकृत्य संभ्रान्ताः क्षणमुद्गताः क्षणमय मेरा निजे वैकृत । ऋगः प्रहसितमुखी शैलतनया । अयोचयं पश्येत्यवतु स शिवः | कृष्टगरासन मनसिजे दग्धै घृणाकूगितातत्कान्तारुदिते- सा च गिरिजा स च क्रीडाचन्द्रो दशनकिरणापूरिततनुः | ऽश्रुपूरतरलाः गंभोगः पान्तु वः ॥ ५७ ॥ खानुः ॥ ४८ ॥ नमस्तुभ्यं देवामुरमुकुटमाणिक्यकिरणप्रणाली- मुरवर्मनानुसरति प्रामामिलापादसाविन्दोरिन्दुमुसि असेत संमैदलपितचरणाय स्मरजिते । महाकल्पस्वाहाकृतमुवन- किमुत प्रान्त्या भवत्या मुखम् । इत्यं नाथगिरा नमोर्पित- चक्रेऽपि नयने निरोदु भूयस्तत्प्रसरमिय काम हुतवते | दृगो वक्ने मवान्या मृगं मानिन्याः वृतचुम्बनस्निनयन- ॥ १९ ॥ असोढा तत्कालोटसदसहमावस तपसः कथानां स्वादिष्टसिद्धयै सताम् ॥ ५८ ॥ विष्णोरागमनं निगम्य विनम्मेष्वपि च रसिकः शैलदुहितुः । प्रमोदं वो दिग्न्याक- सहसा कृत्वा फर्णान्'गुणं कौपीनं परिघाय चर्म करिमः पटवटुवेपापनयने त्वराशैथिल्याम्यां युगपदमियुक्तः स्मरहरः शमी पुरो घावति । दृष्ट्वा विष्णुरेयं मुकम्पहृद्यः सर्पो- ॥ ५० ॥ सहसायो नागः प्रमुरपि मतः पञ्चवदनः । पतशतले 'कृत्तिर्विस्तुलिता हियानतमुनो नो हरः पातु वः ॥ ५९ ॥ मसान्योरगफूत्कृतिस्फुटभवद्भालस्यवैश्वानर- निराली; पो, मूलरोगवान्, २ वैद्यम्: ३ दिवः पते- बालाखिन्नसुधांशुमण्डलगलत्पीयूषघायरसैः । संजीव- प्रकाण्टन्, ७ पावला; पक्षे त्रोटया र त्रिपुरसंहारे द्विपचर्मगर्जितमयमाम्यद्वषाकर्षणव्यासतः सहसादिजोपह- विगोविवान्विस्थानवाद. ९ व्यासप्रमुसा १० वाहनानान, मितो नमो हरः पातु वः ॥ ६० ॥ एकोन्ते द्विसमधि- वेदानामित्यर्थः. अभिवादा वाहनापियवा- २१ सर्पभूषणत्या- दित्य.. १२ पाताटम्. २३ आकाशम्. १४ पुषस्थानीयचन्द्रो. माधारवाद. १५ दिगम्बरलेन दिद्यामेव शाटीरूपत्वात् १६ १रीरन्. २ माकुलः ३ वामनः- ४ यसितंबर. ५ वराइ- इन्द्रादयो दिक्पाला इत्यर्थः १७ चन्दनस्थानीयसम्बन्धित्वाद. १ मतां मोहं स्यतु खण्डतु. ७ पावाविन्यौ ८ विकारे. मदनमालना शिवास्याहानामनुलेपनस्स प्रसिद्ध. १८ ओप.. ९दयासंचिता. १० राहा. २५ सूत्रन्: १२ गटन. १३ गजचर्म, मपूर ·मुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् त्वया लोचन इति रयातश्चतुर्भि स्तुतो वेदे पश्चमुख पडानन माय तत्वञ्जरम् । सनाभ्यनुजदण्डपक्षपटलद्वन्द्वन हसायि पिता सप्तर्पिमिर्वन्दित । अष्टाहो नवतुल्य आमरगणे | तत्रैलोक्यब्ययनाटिकानयनट स्वामी जगत्रायताम् ॥७॥ चासो दशाशा दधत्स्वधैकादश सोऽवतान विजितो यो यन्नाटाभ्रमिघूर्णमानवमुधाचक्राधिरूढे भृग मेरी पार्श्वनिया द्वादशात्माशुभि ॥ ६१ ॥ लीलायूतजिता क्रााधर सिवासरनिशाचिने परिभ्राम्यति । तेजसस्तटितो भगन्तु कला मोलो दृढ कीलिता स्वीकत युगमुन्नमय्य भुजयोर्वि- | शतशो दृष्टा हि ताता क्य तामस्सोऽपि स व. पुनातु श्लेषयन्त्यास्तदा । पार्वत्या कुचकुम्भपार्श्वयुगले सप्रेमदत्त जगतामन्त्येष्टियज्वा विभु ॥ ७२ ॥ तत्कालारभटीविजृम्भ क्षण कालक्षेपणमिन्दुमोचनविधौ देव स नो रक्षतु | गपरिवासादिव भ्रश्यता वामाधन तदेकदोपकरण पिनद्वपु ॥ ६२ ॥ भूत्यालेपनभूषित प्रविलसनेनाशिदीपाकुर भैरयम् । तुल्य चास्थिभुजगभूपणमसी भोगीन्द्रकशालकै कण्ठे पनगपुष्पदामसुभगो गगाजले पूरित । ईपत्ताम्रज विधाण परमेश्वरो विजयते क्ल्पान्तकान्तिक ॥ ३ ॥ राप्रपलवयुतो न्यस्तो जगन्मण्डपे शभुर्मगलकुम्भतामु | चञ्चचन्द्रिकचन्द्र चारुवुसुमो माद्यजटापरवो दृप्यहारुण पगतो भूयात्सता श्रेयसे ॥६३॥ मल्लीमाल्यधिया सुधाकर- दन्दरकमणिमास्तत्पञ्चशासाल्य ()। स्थाणुर्म फलदो भव कला क्ण्ठश्रिय कजलभान्सा भालविलेचनानल शिखौ | त्यतितरा गौरीमुखेन्दुव्यत्पीयूपद्रवदोहदादिय दधदेवद्रुमत्य सिन्दूरपूराशया । कैलासे प्रतिबिम्वितात्सवपुपो गृहन्ह सदा ॥ ७४ ॥ वाम्मोरुहि विस्मिता तपरिता वक्षो सन्त्या मुहु पार्वत्या प्रतिकर्मकर्मणि चिर मुग्धो हर पातु रुहि स्कारिता थोणीसीमनि गुम्फितावरणयोरक्ष्णो पुनवि व ॥ ६४॥ दासेऽह परिरम्भणानि किर्तन घृते जितानि स्तृता । पार्वत्या प्रतिगानचित्रगतयस्तन्यन्तु भद्राणि धैर्य धेहि यत कृत शतमहोरामाणि तनावधि । | वो विद्धस्यान्तिकपुष्पसायशिरैरीशस दृग्भगय ॥ ७५ ॥ इत्युक्त शिवया निशादिवसकृज्योतिर्मयाक्षिद्वयद्रागुन्भेष | शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमान गिरिजाहस्तोपगृढोडसद्रोमाचादिविसछु निमेषकोटिघटनाव्यग्रो हर पातु व ॥ ६५ ॥ मौरो लाखिलविधिव्यासद्गभङ्गाकुल । आ शैत्य तुहिनाच कि नु महेश मानिनि जल वि वक्त्रमम्भोरुह कि नीलाल | लस क्योरित्यूचिवा-सस्मित शेलान्त पुरमातृमण्डर कवेणिका मधुकरी की भूलता वीचिका । कि नेने शफरौ | गणैदृष्टोऽवताद्वः शिव ॥ ७६ ॥ दिवालात्मसमैव यस्य किनु स्तनयुग प्रेह्यद्रथागद्वय साशङ्कामिति वश्चयन्गिरिसुता । विभुता यस्ता विद्योतते यनामुप्य सुधीभयन्ति किरणा गङ्गाधर पातु व ॥ ६६ ॥ देव्या प्रापरिरम्भणे किल राशे से यासामभूत् । यस्तत्पित्तमुप सुयोऽस हरिषे करौ द्वौ द्वौ पुनस्तत्करौ रोदु तन्मुखमुन्मुख रचयितु । यस्तस जीवातरे वोढा यTणमे मन्मथरिपोस्ता पान्तु द्वौ चाधराखादने । द्वौ नेत्रान्तपालकापनयने मोक्तु च नो मूर्तय ॥ ७७ ॥ जीर्णेऽप्युत्कटकालकूटगरले मुष्टे नीवीं दृढा द्वावित्थ सफलीकृताखिलकर पायात्स व श तथा मन्मथे नीते भासुरभालनेनतनुता कल्पान्तदावानले । कर ॥ ६७ ॥ न क्रोध क्रियता प्रिये स तु भान्मौलिस्थ (य शत्या समलकृतोऽपि शशिन शैलात्मजा खवुनीं धत्ते गङ्गोदरे मुग्धै मानमपूजित त्यज कृत युष्मन्नियोगद्वयम् । कौतुकराजनीतिनिपुण पायात्स व शकर ॥ ७८ ॥ किं वक्के श्लेषममु निराकुरु कदाश्लिष्टोऽसि बने मया यामा | गोन किमु जीवन किमु धन का जन्मभू कि वय किं येति हृतोत्तर सरहर स्मेरानन पातु य ॥ ६८ ॥ चारिनममुष्य के सहचरा के यशजा प्राक्तना । का अग येन रथीकृत नयनयोयुग्म रथाङ्गीकृत पन व रथ माता जनक शिवस्य क इति 'प्रदेण पृथ्वीभृता पृष्टा कर्मसारथिकृत श्वासास्तुरगीकृता । कोदण्डीकृतमात्मवीर्य समितनगमूकवदना सप्तर्षय पान्तु व ॥ ७९ ॥ मचिरान्मौर्वीकृत भूषण यामाही विशिखीकृत दिशतु न क्षेम ) ताइक्सप्तसमुद्रमुद्रितमहीभूमृदिरभ्रक स्रोतोमि परिवा सधन्वी पुमान् ॥६९॥ नृत्यारम्भरसत्रसगिरिसुतारिक्तार्घ रिता दिशि दिशि द्वीप समन्तादयम् । यस स्कारफ़णा सपूर्तये निव्यूढभ्रमिविनमाय जगतामीशाय तुभ्य नम । वलीमणिचये मजकलवाकृति शेष सोऽप्यगमयदगदपद यचडाभुजगेश्वरप्रभृतिभिस्ताग्भ्रमन्तीदिश पश्यनिर्धन तस्मै नम शभवे ॥ ८॥ तोरानायकशेखराय जगदा घूर्णमाननयने शान्तोऽपि न श्रद्दधे ॥ ७० ॥ उद्दामभ्रमिवेग ५ करवर्ण २ तमोमया विस्तृतजटावल्लीप्रणालीपतत्स्वर्गङ्गाजलेर्दण्डिकावलयित नि ३ नाट्यभेद ५ दीयमानम् ६ आकाशस्य ७ सूर्य ८चन्द्रे ९ सूर्यस्य १ कुवनिति शेष २ अक्षत ३ चक्रवाक ११ अपाम् १२ अग्नि १३ अपाम् १४ शुचि ५ सर्प ६ वाणीकृतम् ७ समाप्त भ्रमणम् • जलस्य निर्गमनमागे ] रुदवम् १५ यजमान मागस्य १९ पृथिव्या २१ नAण २२ ईश्वराव ४ सर्प ४ आलिङ्गने १६ अग्ने १७ वायु १८ यन मरमुखादिरूपा १० दण्ट २० वायु ·शिवः ७ त्यवत्रा .. धाराय धाराधरच्छायाधारककन्धराय गिरिजासत्कमृगाः ॥ ९१ ॥ त्राता मीतिमृता पनिश्चिदचितां लेगं सतां शं- रिणे । नद्या शेखरिणे दृशा तिलफिने नारायणेनास्रिणे सता हन्ता मतिमतां सतां ससमतां कर्तापकनाऽसताम् । नागैः कङ्कणिने नगेन गृहिणे नाथाय नित्यं नतिः ।। ८१ ॥ देवः सेवकमुक्तिमुक्तिरचनामूमर्मुवःस्सस्रीनिर्माणस्थिति- केयूरीकृतककणीकृतजटाजूटावतंसीकृतज्यानहीलकुण्डली-| संहतिप्रकटितक्रीडो मृदः पातु यः ॥ ९२ ॥ एपा ते हर कृतकटीसूनीकृताहीश्वरः । पायाद्वस्तिलकीकृतप्रियतमाद. | का मुगात्रि कनमा मूर्ति स्थिता कि जटा हंसः किं मजते शीकृताक्षीकृतङ्तारम्मपणीकृतेन्दुशकलः कात्यायनीकानुकः | नटां नहि शशी चन्द्रो जलं सेवते । मुग्ये भूतिरिय कु. ॥ ८२ ॥ कान्तां कामपि कामयत्यनुदिनं ध्यानापदेशादयं | तोऽत्र सलिलं मृतितरंगायते यश्चैव विनिगृहते पिया येनामु मुनयोऽप्यनादिनिधनं घ्यायन्ति धौतस्पृहाः । | पायात्स यः शंकरः ॥ ९३ ॥ मातीव किमतदगुलिपुटे इत्यङ्कारस्वकरे हते गिरिजया पादे च पद्मासनाद्विश्वं पातु | तावेन गोपाव्यते वत्स साटु फलं प्रयच्छति न मे गत्या पुरधिनद्धवपुषः शंमोः समाधिव्ययः ॥ ८३ ॥ लातः | गृहाण स्वयम् । मात्रै प्रहिते गुहे विघटयत्वाकृप्य सं- स्वर्गतरङ्गिणीजलमरैनैनोत्सलेनाञ्चितः पार्वत्याः सितभूति- | ध्यानलिं शेमोर्भिन्नसमाधिरुद्धरमसो हासोद्मः पातु या चन्दनचयैरालिप्तगानोज्वलः । देवश्चन्द्रकलासितम्रतिलको | ॥ ९४ ॥ संध्यां यत्प्रणिपत्य लोकपुरतो रद्धाञ्जलिर्याचसे गौरीविवाहोत्सवारम्मे शैलकृताहणस्त्रिजगतामा हरः धत्से यच नदीं दिलज शिरसा तनाम सोढं मया । श्रीया पातु वः ॥ ८४ ॥ उजिसत्या दिशमम्बरं वरतरं वासो तामृतमन्थने यदि हरि कसाद्विपं भक्षितं मा स्त्रीलंपट वसानश्चिरं हित्वा वासरसं पुनः पितृवने कैलासहाश्रयः । मां स्पृशेति गदितो गौर्या हरः पातु यः ॥९५॥ तावत्सप्त- भस्म कृताङ्गरागनिचयः श्रीखण्डसारद्रवैर्देवः | समुद्रमुद्रितमही भूभृद्धिरनंकपैस्तादिः परिवारिता पातु हिमाद्रिजापरिणयं कृत्वा गृहस्थः शिवः ॥ ८५ ॥ | पृथुतरेपैः समन्तादियम् । यस स्फारफणामणी निल- क्रीडन्मन्दरकन्दरोदरवलन्मन्दारवृन्दावने क्रोधान्यान्ध- | यिनी तिर्यस्फणालंकृतिः शेषः सोऽप्यगमद्यदगदपदं रुद्राय कटातटासुहरणे जृम्भत्रिशूलोद्गमः । त्रैलोक्याखिलसंकटो- | तसै नमः ॥ ९६ ॥ चिन्ताचक्रिणि हन्त चक्रिणि मिया स्कटमयोद्वेलान्धकारांशुमान् पायाद्वत्रिपुरप्रमाथनपटुर्देवो हि | कुब्जासनेऽब्जासने नश्यद्धामनि तिग्मधामनि धृताशके पञ्चाननः ॥ ८६ ॥ गजेदीममुजंगीपणफणाफूत्कारभी- | शशाङ्के भृशम् । भ्रश्यच्चेतमि च प्रचेतसि शुचा तान्ते तिप्रदः क्रीडप्रेतपिशाचराक्षसगणः प्रत्यक्षतः प्रान्ततः । | कृतान्ते च यो व्यग्रोऽभूकटुकालकूटकवलीकाराय पा- मालस्थप्रलयानलोगटशिसः संक्रान्तसर्वासदः शार्दूलाजिन- | यात्स यः ।। ९७ ॥ तातं तत्ताततातं कथय हरकुले लंकृते भृद्भयानकमयो भूयाद्भवो भूतये ॥ ८७ ॥ गौरीचुम्बनच- | संप्रदाने तच्छुत्वा चन्द्रमौलिनतमुखकमलो जातलजो य- स्वलं परिचलद्दण्डप्रभामण्डलं व्यावलगत्फणिकुण्डलं रतिरस- | भूव । ब्रह्मापादीत्तदानीं शृणुत हरकुळं वेदकण्ठोसकण्ठी प्रखिन्नगण्डस्थलम् । प्रौढप्रेमपरम्परापरिचयपोरफुल्लनेवाचलं | श्रीकण्ठान्नीलकण्ठः प्रहसितवदनः पातु वश्चन्द्रचूडः ॥१८॥ गंभोरस्तु विभूतये हि भवतामुन्मत्तगई शिरः ॥ ८८ ॥ या सृष्टिः स्रष्टुराया वहति विधिहुतं या हविया च होत्री ये ये द्वे पाणौ कङ्कणमुकणं फणिपतिर्ने लसत्पावकं कण्ठः कुण्ठित- कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम् । था- कालकूटविपमो वयं गजेन्द्राजिनम् । गौरीलोचनलो. भनाय मुमगो वेषो वरसास्ति मे गण्डोल्लासविमाविता | माहुः सर्ववीजप्रकृतिरिति यया पाणिनःप्राणान्तः प्रत्यक्षाभिः पशुपतेहासोद्गमः पातु वः ॥ ८९ ॥ दिव्यं वारि कयं यतः | अपनसनुमिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः ॥ ९९ ॥ एकैश्चर्यस्थि- मुरधुनी मौली कथं पावको दिव्यं तद्धि विलोचनं कथम- तोऽपि प्रणतबहुफलो यः वयं कृत्तिनासाः कान्तासंमित्र- हिदिन्यं स चाङ्गे तब । तस्मादयूतविधी त्वया मुषितो देहोऽप्यविषयमनसां यः पुरस्तायतीनाम् । अष्टाभिर्यस्थ कुल्ल जगदपि तनुभिर्विनतो नाभिमानः सन्मार्गालोकनाय व्यान- हारः परित्यज्यतामित्य शैलमुवा विहस लपितः शंभुः शिवायास्तु यः ॥ ९० ॥ श्रीकण्ठस सकृत्तिकातमरणी यतु स नस्तामसीं वृत्चिमीशः ॥ १०० ॥ कैलासादावुदस्ते परिचलति गणेपूटसत्कौतुकेषु कोडं मातुः कुमार विशति मृतिः सदारोहिणी ज्येष्ठा मद्रपदा पुनर्वसुयुता चित्रा वि- विषमुचि प्रेक्षमाणे सरोषम् । पादाक्टम्मीदद्वपुषि दशमुख शाखान्विता । दिश्यादक्षतहस्तमूलघटितापाढा मघालं. कृता यो चैश्रवणान्विता भगवतो नक्षत्रपालीव यः १ उदकरूपा. २ अग्निरूमा- ३ यवमानरूपा. ४ सूर्यचन्द्ररूपे. ५ आकाशरूपा ६ पृथ्वीरूपा ० वावुरूमा. ८ उस्विते. मुत्रान्तरे. १ शपथविशेष:. १.स.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् याति पातालमूल युद्धोऽप्याश्लिष्टमूर्तिर्भयधनमुमया पातु धनुयालताकर्षणानि ॥ ११०॥ क्ल्याते प्रोधनस्य त्रिपुर हष्ट शिवो न ॥१०१ ॥ क्रोधेदृष्टिपातैखिभिरुपशमिता विजयिन क्रीडया सचरिष्णो कृत्वापि प्राणिजातेनिजमुख- वयोऽभी योऽपि नासार्ता ऋत्विजोऽधश्वपलगणहतो | कुहरातिथ्यमप्रासतृप्ते । दिग्मित्ती प्रेक्ष्य शून्या प्रलयजलनि. ष्णीषपदा पतन्ति । दक्ष सौत्यस पली विलपति धिप्रेक्षितात्मीयमूतियासव्यासक्तमोधश्रमजनितरुप पान्तु यो कृपण विद्रुत चापि देवै शसन्नित्यात्तहासो मखमथनविधौ गर्जितानि ॥ १११ ॥ पर्यान्धियन्धविगुणितभुजगाश्लेष- पातु देव्यै शिवो व ॥ १०२ ॥ आसीने पॅष्णि तृष्णां सवीतजानोरन्त प्राणायरोधव्यूपरतसक्लज्ञानरुद्धेन्द्रियस्स । व्यसनिनि शशिनि व्योनि कृष्णे सतृष्णे दैत्येन्द्र जात | आत्मन्यात्मानमेव व्यपगंतकरण पश्यतस्तत्वदृष्ट्या शमोर्च निद्रे द्रवति मघवति लान्तकान्तौ कृतान्ते । अब्रह्मण्य पातु शुन्येक्षणघटितत्यप्रदलग्न. समाधि ॥११२॥ मृत्ता- ब्रुवाणे कमलपुटकुटीश्रोत्रिये शान्युपाये पायात कालकूट भिरया हतार्थी श्रितथियिधगणा छन्दसा वर्णनीया याता झटिति कयलयलील या नीरकण्ठ ॥ १०३ ॥ केय मूर्य सादिमत्त मुरगणकलिता भासमत्व दधानाम् । युक्त न्धकारे तिमिरमिह कुत मुनुकान्तेन्दुयुक्ते कान्ताप्यवास्ति काचिन्ननु भवतु मया पृष्टमेतावदेव । नाह द्वन्द्व करोमी वाभिवर्णा धृतमुनियतिका सग्धरा शभुमूर्तिम् ॥ ११३ ॥ स्थान नयन्ती लघुमपि सकल विभ्रतीं माल्यायान्वन्दे त्यपनय शिरसस्तूर्णमेनामिदानी मित्थ प्रोक्तो मवान्या प्रति वचनजित पातु पश्चन्द्रचूड || १०४ ॥ धन्या केय स्मिता देहा_नद्वकान्ताकचकुसुमचयो भालनेत्रानलाचि पीनोमा- ते शिरसि शशिकला कि नु नामैतदसा नामैवास्यास्तदेतत्प मौलिखेलन्मुखरसुरनदीनीररम्यो जगन्ति । स्फीतोत्तसेन्दु- कान्तिरिददृतिदृद्धाच्छादनव्यक्तशीत शभुषास्थिकुन्दप्र- रिचितमपि ते विस्मृत कस हेतो । नारी पृच्छामि नेन्दु कथयतु विजया न प्रमाण यदीन्दुर्दे या निहोतुमिच्छोरिति करपरिदृत पातु सर्व मूर्ति ॥ ११४ ॥ हेयोपादेयशून्य सुरसरित शाठयमच्याद्विभोर्व ॥ १०५ ।। हीदम्मोजजन्म | मुनिगणमनसामद्वयानन्दहेतु सेतु ससारवारानिधिसुखत- प्रभृतिविधिपदा ससदि प्रीतिमत्या श्वश्या मोली पुरारे१हित रणे श्रीमहेशानसझम् । प्रालेय ज्योतिरन्त परिणततिमिर परिणये साक्षत चुम्न्यमाने । तद्वक्त्र मौलिवको मिलितमिति व्यूहविच्छेददक्ष किचिद्वाचामधीश स्फुरतु मम हदि न्यक्षर भृश वीक्ष्य चन्द्र सहासो दृष्ट्वा तद्वत्तमाशु मितसुभगमुख विश्वसाक्षि ॥ ११५ ॥ शुद्धान्ते सीधुपानोन्मदमदनमदो पातु व पञ्चवक्त्र ॥ १०६॥कल्पान्तरकेरि ऋतुकदनकर न्मादमत्तालिकालीतालीसताडयमानोद्भटमुरजरवाडम्बरोला- कुन्दकर्पूकान्ति क्रीडन्कैलासफूटे कलितकुमुदिनीकामुक सिताङ्गः । नृत्यन्नमो विलजश्चलविकटतटै सत्रयैर्लोचना- कान्तकाय । कङ्कालकीडनोक कलितकलकल काल्फाली- दृष्ट स्त्रीभिः सहास प्रहसनमुदित पातु वो वामदेव । कलत्र कालिन्दीकालकण्ठ कलयतु कुशल कोऽपि कापा ॥ ११६ ॥ बिभ्रत्पाथ कपर्दै सुरनगरनरीमिन्दुलेखा ललाटे लिको न ॥१०७॥ दृष्ट सप्रेम देव्या किमिदमिति भयारस नेतान्त कालमहि गरलमपि गले व्याघ्रचर्मामागे । पश्चा- भ्रमायासुरीमि शान्तान्तस्तत्त्वसारै सकरुणमृषिभिर्विष्णुना | यो वै निनेनो वृपभगतिरतिर्वामभागावाम सदिश्यात्सपद सस्मितेन । आदायास सगर्वैरुपशमितवधूसनमैदैत्यवीरै । व सह सकलगुणैरगुताकार ईश ॥ ११७ ॥ राजा राजा- सानन्द देवताभिर्मयपुरदहने धूर्जटि पातु युष्मान् ॥१०॥ चितानेरनुपचितकलो यस्य चूडामणित्वं नागा नागारमार्थं क्षिप्तो हसायलग्न प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्त | न मसितधवल यद्वपु पयन्ति । मा रामारागिणी भूम- गृह्णन् केशेष्वपासवरणनिपतितो नेक्षित संभ्रमेण । आलि / तिरिति यमिना येन वोऽदाहि मार सक्षा सप्ताश्चनुन्नारुण गन् योऽवधुतसिपुरयुवतिमि साश्रुनेनोत्पलाभि कामीवादी- ( किरणनिभा पातु विभ्रत्रिनेत्र ॥ ११८ ॥ एक दन्तच्छदस पराध स दहतु दुरित शामवो व शराग्नि ॥१०९॥कल्याण | स्फुरति जयवशादर्धमन्यत्प्रकोपादेक पाणि अणन्तु शिरसि व क्रियामिल्दैटनियुगस्था गीर्वाणमोगिलैणव्यत्यसक- कृतपद क्षेप्तुमन्यस्तमेव । एक ध्यानानिमीलत्यपरमविषह पद्रुमनवसुमनोनागहारावलीनि । नालीकाश्लिष्टलक्ष्मी रतलकमलोद्वान्तमाध्वीकधारातिम्यत्फालेक्षणानि मिपुरहर वीक्षितु चक्षुरिस्थ तुल्यानिच्छापि वामा तनुरवतु स वो यस सध्यावसाने ॥ ११९ ॥ १ दक्षिणगाहपत्याहवनीयाख्या २ दीनम्मरेण ३ मूर्य ४ प्रमणि ५ अपकरियो, पक्ष, तमसि ६ ब्रह्मा ७धनुष्कोरि १ योगशाक्षप सिद्धासनविशेष १ संधि ८ सिरतरम् ९ विष्णुरूप शर ४ निवृत्त ५ चक्षुरादी येकादशेन्द्रियाणि बुद्धिरहकार श्चेति त्रयोदश रमक तृतीयलोचनम् विधम् ६ अपञ्चाभाव ७ चित्तैकाग्रता ३ आवृत १० पुष्परस ११ वाया ·शिवः जटाजूट दुद्यदुदारदर्दुरदरीदीर्घादरिद्रुमद्रोहोट्रेकमहोमिभेदैरमदा स धूर्जटिजटाजूटो जायतां विजयाय वः। यत्रैकंपलित- | मन्दाकिनी मन्दताम् ॥ १३१ ॥ शैवालोनिशोमा प्रान्ति करोल्पद्यापि जाह्नवी ॥ १२० ॥ चूडापीडकपाल- | दपति हरजटावछयो हन्त यस्यास्तद्धासोडासवेधद्वर- संकुलगलन्मन्दाकिनीवारयो विद्युत्प्रायललाटलोचनपुट- शफरतुलां यत्र धत्ते कलावान् । उन्मीलदोगि- ज्योतिर्विमिश्रत्विषः । पान्तु लामकठोरकेतकशिखासंदिग्ध- | मोगावनिसुभगसिताम्भोजसंमाविताम्मा गहानहारिसमा मुग्घेन्दयो भूतेशस्स मुजंगवल्लिबलयसड्नवजूटा जंटाः | महति तय विघौ मङ्गलान्यातनोतु ॥ १३२ ॥ दृष्टाः ॥१२१ ॥ गद्गावारिमिरुक्षिताः फणिफणैरुत्पल्लवास्तच्छिसा- संकष्टदाहाः श्रवणपथगताः पुण्यपुञ्जावगाहाः स्पृष्टाः संसार- रत्नैः कोरकिताः सितांशुकलया मेरैकपुष्पश्रियः । आन- | पायोनिधिपतितघरोद्धारधुर्या वराहाः । पीतासापोपशान्ति- न्दाशुपरिप्लुताक्षिहुतमुग्धूमैमिलद्दोहदा नाल्पं कल्पलताः फलं | प्रजननाटवस्तै सुधावारिवाहाः कल्याणं कल्पयन्तां कलि- ददतु योऽभीष्टं जटा धूर्जटेः ॥ १२२ ॥ कलुपहरा विष्णुपद्याः प्रवाहाः ॥१३३ ॥ तावत्कर्माध्ययाता गङ्गा जनधनकलुषाधूनने गन्यवाहा दृष्टाः किं हव्यवाहाः सकृ- पर्वतभेदि पवित्रं जैत्रं नरकस्य बहुमतगहनम् । हरिमिव | दघदहने खर्गतौ पुण्यवाहाः । स्पृष्टाः संसारहाहारवकटुक- हरिमिव हरिमिव सुरसरिदम्मः पतन्नमत ॥ १२३ ॥ इयं महाम्भोधिमग्ने वराहाः पीताः पीयूषधाराधिकतरमधुराः चिद्रूपापि प्रकटजडरूपा भगवती यदीयाम्मोबिन्दुर्वितरति- पान्तु गोदोदवाहाः ॥ १३४ ॥ च शंमोरपि पदम् । पुनाना धुन्वाना निखिलमपि नाना- शशिलेखा विधमघं जगत्कृत्यं पायादनुदिनमपायात् सुरधुनी ॥१२४॥ पूर्णनखेन्दुद्विगुणितमञ्जीरा प्रेमश्यह्वला जयति । हर- चूडाशीतकरस्तनंधयसुधानीरन्ध्रगन्धस्पृशः क्रीडाकङ्कण- शशिलेखा गौरीचरणागुलिमध्यगुल्फेषु ॥ १३५ ॥ जयति पन्नगेश्वरफणापीतावशिष्टा मुहुः। अङ्कासीनगिरीन्द्रजास्तनत- ( परिमुषितलक्ष्मा भयादनुपसर्पतेव हरिणेन । इह केसरिकर- टीहारावलीलोलनाः संतापं शमयन्तु वो हरजटागगातरङ्गा- जाङ्करकुटिला हरमौलिविधुलेखा ॥१३६॥ श्रीकण्ठस कपर्द- निलाः ॥ १२५ ॥ वाते याति यदङ्गसंगमवशाच्छ्रीशंभुरूप- ( बन्धनपरिश्रान्तोरगग्रामणीसंदष्टां मुकुटावतंसकलिकां वन्दे प्रदे गौरी रुष्यति तुष्यति त्यहिपतिविन्ध्याटवी शोचति । कलामैन्दवीम् । या बिम्बप्रतिपूरणाय परितो निष्पीड्य संद- चन्द्रसम्यति कुप्यते हरिरपि ब्रह्मा पर कम्पते सा गङ्गा निखिलं शिकायत्रेणेव ललाटलोचनशिखिज्वालाभिरावर्त्यते ॥१३७॥ कलङ्कनिचय भङ्ग तर नयेत् ॥ १२६ ॥ शाही ब्रह्मकम- लोचनम् ण्डलोरधिगतैयः प्रापि तीर्थाधितां यमृत्युजयतामनायि गरलगस्तो जटाजूटगैः। येभ्योऽशिक्षत माधुरी मूदुजटाजूटे | धनुपि सरेण निहितः सकण्टकः केतकेषुरिव ॥ १३८ ॥ जयति ललाटकटाक्षः शशिमौले. पक्ष्मलः प्रियागणतौ । मठे चन्द्रमास्तानीमानि पयांसि गौतमि तव श्रेयासि यच्छ- | अन्तर्नाडीनियमितमरुचितासरन्यं वान्ते शान्तिप्रण- न्तु नः ॥ १२७ ॥ यन्नानः प्रथमाक्षरं विजयते मानौ द्वि- तीयाक्षरं नित्यं नृत्यति सत्कवीन्द्रवदने भूत्वान्त्यवर्णद्वयम् । यिनि समुन्मीलदानन्दसान्द्रम् । प्रत्यग्ज्योतिर्जयति यमिनः रामो रावणमाजघान समरे शंभोः शिरःशालिनी सा सर्वा- | स्पष्टलालाटनेत्रव्याजन्यक्तीकृतमिव जगद्यापि चन्द्रार्धमौले. क्षरमालिनी भवतु मे भाग्याय भागीरथी ॥ १२८॥ मु ॥ १३९ ॥ सानन्दा गणनायके सपुलका गौरीमुखाम्मो- कामा नृकपालशुक्तिषु जटायल्लीपु मल्लीनिभा वही लाज- | रुहे सक्रोधाः कुसुमायुधे सकरुणाः पादानते वजिणि । निमा दृशोर्मणिनिभा मोगोत्करे मोगिनाम् । नृत्यावर्तवि- | समेरा गिरिजासखीषु सनयाः शैलाधिनाथे वहन्मूमीन्द्र वर्तनेरितपयःसंमूर्छनोच्छालिताः खेलन्तो हरमूनि पान्तु प्रदिशन्तु शर्म विपुलं शंमोः कटाक्षच्छटाः ॥ १४ ॥ मवतो गङ्गापयोबिन्दवः ॥ १२९ ॥ एपा धर्मपताकिनी | एकं ध्याननिमीलनान्मुकुलितं चक्षुर्द्वितीय पुनः पार्वत्या तटसुधासेवायसन्नाकिनी शुण्यत्पातकिनी मगीरथतपःसाफ- | वदनाम्बुजस्तनतटे शृङ्गारमारालसम् । अन्यहरविकृष्टचाप- ल्यहेवाकिनी । प्रेमारूढपिनाकिनी गिरिसुतासाकेकेंगलो- | मदनक्रोधानलोद्दीपितं शंभोर्मिन्नरसं समाधिसमये नेत्र- किनी पापाडम्बरडाकिनी त्रिभुवनानन्दाय मन्दाकिनी | त्रयं पातु वः ॥ १४१ ॥ पश्मालीपिङ्ग लिनः कण ॥१३०॥ स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्बुन्छटा- | इव तडितां यस्य कृत्सः समूहो यसिन्ब्रह्माण्डमीष- मूर्छन्मोहमहर्षिहर्षविहितलानाहिकाहाय वः । भिन्द्या- विघटितमुकुले कालयज्या जुहाव । अर्चिनिष्टप्तचूडा- १ फेशादी जरसा यच्छौश्य तत्. २ तियनमाला ३ निबिड. १ व्यक्तीभवत् २ अक्षीणानान; महतामित्यर्थः-३ सान्द्रनिगम:- ४ तिर्यग्दृष्टया ५ अनूपसदृशः कश्चिन्नधादेरुपान्तदेशः बलवान् ४ मान्यम्. ५ जटाजूट. ६ कतरिका. ७ शान्तिमति. म्यानम् ७ पति नश्यत्९ झटिति. ९ अधोगानि. -- २.र.भा.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् कण्ठ शशिगलितसुधाघोरझाकारिकोण तार्तीय यत्सुरारेस्तवतु | चण्डनमिव्यानृत्यगुजदण्डमण्डलमुयो झझानिला पातु मदनप्लोषण लोचन व ।।१४२॥ व । येषामुच्छलता जवेन समिति व्यूहेषु भूमीमृतामुखी नेषु विडोजसा पुनरसौ देम्मोलिगलोक्ति ॥ १५२ ॥ पातु वो नीलकण्ठस्य कण्ठ श्यामाम्बुदोपम । गौरी | यस्सा मौलिमिलरसुधाशुकलया सपूर्णबिम्बायित मालाब मुजलता या विद्युल्लेखेव राजते ॥ १४३ ॥ पातु व स्थितलोचनेन सहसैवालातचक्रायितम् । आयायितमा- शितिकण्ठस्य तमालश्यामलो गल । ससक्तपार्वतीबाहु | कपर्दममरस्रोतखतीधारया पातु त्रीणि जगन्ति सण्डपरशो सुवर्णनिकषोपल ॥ १४४ ॥ कस्तूरीतिलकति भाल सा ताण्डवाङ्गभ्रमि ॥ १५३ ॥ पादस्याविर्भवन्तीमवनति फलके देव्या मुखाम्भोरुहे रोलम्बन्ति तमालवालमु | मरने रक्षत खेरपातै सकोचेनैव दोष्णा मुहुरभिनयत कुलोत्तसन्ति मौलि प्रति । या कर्णे विकचोत्पलन्ति कुच | सर्वलोकातिगानाम् । दृष्टि लक्ष्येषु नोमा ज्वलनकणमुच योरसे च कालागुरुस्थासन्ति प्रथयन्तु तास्तव शिव श्री | वनतो दाहभीतेरित्याधारानुरोधाग्निपुरविजयिन पातु वो कण्ठकण्ठत्विष ॥ १४५ ॥ कस्तूरीयन्ति भाले तद्नु न दुखनृत्यम् ॥ १५४ ॥ मूर्धव्याघूयमानध्वनदमरधुनी यनयो कनलीयन्ति कर्णमा ते नीलोत्पलीयन्त्युरसि भर लोलकल्लोलजालोद्भूताम्भ क्षोददम्भात्प्रसभमभिनम क्षिप्तनक्ष कतालकृतीयन्ति देव्या । रोमालीयन्ति नाभेरुपरि हरि नलक्षम् । ऊर्ध्वन्यस्ताशिदण्डनमिभवरमसोधनमवत्प्रवेश मणीमेखलीयन्ति मध्ये कल्याण कुर्युरेते विजगति पुरजि । भ्रान्तब्रह्माण्डखण्ड प्रवितरतु शिव शाभव ताण्डव व रकण्ठमासा विलासा ॥ १४६ ॥ ॥ १५५ ॥ शर्वाणीपाणितालैश्चलवलयझणत्कारिभि ला शिरोमालिका ध्यमान स्थाने समाव्यमान पुलकितयपुपा शमुना प्रेक्षकेण । पित्रो पादा सेवागत गिरितनयोपुनपनौतिभीतक्षुभ्य खेलपिच्छालि केकाकलकलकलित क्रोभिर्हियूना हेर भूपामुजगश्वसनगुरुमरुद्दीप्तनेनामितापात् । खिद्य मौलीन्दु । म्बाकाण्डे पहातरलितमनसस्ताण्डव त्वा धिनोतु ॥ १५६ ॥ राण्डसुतबहुलसुधासेकसजातजीवा पूर्वाधीत पठती यवतु पायादायासखेदक्षुभितफणिफणालेनियलनिर्यच्छायामाया विधिशिरोमालिका शूलिनो व ॥ १४७ ॥ पतङ्गयुतिमुदितवियवाहिनीचक्रवाकम् । अनान्तानान्तचूडा गणा | तुहिनकरकरानीकैनालीकनालच्छेदामोदानुधावगुधिरमिव सध्याताण्डवडम्बरप्रणयिनो देवस्य चण्डीपतेभ्रष्टापीड | सगे धूर्जटेस्ताण्डव न ॥ १५७ ॥ उचैरुत्तालखेलगुजवन विशीर्णमुण्डचयनव्यग्रा गणा पातु व । यैरौत्सुक्यवशी | पवनोद्भूतशैलौघपातस्फारोदश्चत्पयोधिप्रकटितमुकुटखधुनी कृतैहगणादाही गृहीते हठारसूर्याचन्द्रमसोमिथ स्मित । सगमानि। जीयासुस्त ण्डवानि स्फुटविकटजटाकोटिसघट्टभू वसोर्जात करास्फालनम् ॥ १४८ ॥ रिनश्यन्नक्षनचक्रव्यवसितसुमनोवृष्टिपातानि शभो ॥१५॥ नन्दी देवस्त्रैगुण्यभेदात्सृजति वितनुते सहरत्येप लोकानखैर कण्ठालकारघण्टाघणघणरणिताध्मातरोर्दै कटाह कण्ठे व्यापिनीभिस्तनुभिरपि जगध्याप्तमष्टाभिरेव । बन्यो ना कालाधिरोहोचित सुभगभावुकस्निग्धपृष्ठ । साक्षाद्धर्मो सेति पश्यनिय चरणगत पातु पुष्पाञ्जलिर्व शभोनृत्या वपुष्मान् धवलककुदनिघूतकैलासफूट कूटस्थो व ककुद्मा । वतारे यलयमणिफणाफूत्कृतैविप्रकीर्ण ॥ १५९ ॥ चञ्च निबिडतरतेम स्तोमतृप्या वितृण्यात् ॥ १४९ ॥ देवेन्द्रकुट्यश्चलितदशदिशाकीर्णकोटीरकोट्य सगायत्स्वयं ताण्डवम् धूट्य सरभसविनमत्सिद्धगन्धर्वधादयः 1 विश्लिष्यचर्मपट्यो देवा दिक्पतय प्रयास परत ख मुञ्चताम्भोमुंच | विगलितशतपनासनोद्यत्करोट्यस्रुट्यस्कैलासतव्यस्त्रिपुरविज पाताल ब्रज मेदिनि प्रविशत क्षोणीतल भूधरा । ब्रह्मान्नु यिन पातु मामारंभट्य ॥ १६० ॥ नय दूरमात्मभुवन नाथस्स नो नृत्यत शभो सफ्टमै अर्धनारीश्वर तदित्यवतु व प्रोत्सारणा नदिन ॥ १५० ॥ दोर्दण्ड म दारमालाललितालकायै कपालमालावितशेखराय । द्वयलीलया चलगिरिभ्राम्यत्तदुच्चैरवध्वानोनीतजगद्रमत्पद दिव्याम्बरायै च दिगम्बराय नम शिवायै च नम मरालोलत्फणाग्योरगम् । भृङ्गापिगजटाटवीपरिसरोद योनिमालाचलचन्द्र चारु महेश्वरस भवता नि श्रेयसे शिवाय ॥ १६१ ॥ एक स्तनस्तुगतर परस्य वार्तामिव ताण्डवम् ॥ १५१ ॥ सध्याताण्डवडम्बरध्यसनिनो मर्गस १द्रेण २ वनम् ३ पृथिव्या ४ यथेष्ट क्षेपणै ५अतिका न्तचतुइशभुवनानाम् आधारस्य पृथिव्यादेरनुरोधादनुसा २ वाहनम् मयूर इत्यर्थ ३ पूरित ४ धावा ८ पार्वती उचितम् १० बहपजय पृथिन्यो ५शकर' ६ सुभग भवतीति तत् ७ परिभूत निश्चल १२ अकाले भवम् १३ गर्जितम् १४ शुन्धचेतस , मेष निर्विकारतया चिरजीवीत्यर्थे ९ अशनिवई १० तृणसमूह निषभ्रा लेति भाव १५ अनायासम् १६ सुरसरित १७ बाग ११ वादन १२ मेगा- १३ सानुनपनिर्देश १८ ताण्डवप्रावण्यम् ६ १पदानन रात् ७कणा नन ११षा , ·शिया, पार्वती प्रष्टुमगान्मुखाग्रम् । यसाः प्रियास्थितिमुद्वहन्त्याः | अङ्कनिलीनगजाननगवाकुलयाहुलेयतवसना । सम्मितहर- सा पातु यः पर्वतराजपुत्री ॥ १६२ ॥ यस्योपवीत- करकंलितो हिमगिरितनयास्तनौ जयतः ॥ १०॥ कण्टो. गुण एव फणावृतैकत्रक्षोरुहः कुँचपटीयति वाममागे । चितोऽपि हुंकृतिमात्रनिरस्तः पैदान्तिके पतितः । यथाश्च- तसे ममास्तु तमसामवमानसीने चन्द्रार्घमौलिगिरसे म- |न्द्रगिखः सरमल्हनिमो जयति सा चण्डी ॥ ११॥ विधि- हसे नमस्सा ॥ १६३ ॥ खेदावामकुघमण्डनपत्रमद्ग- | नारायणवन्दनीयो मानं विनेतुं गिरिशोऽपि यसाः । कृपा- संगोपिदक्षिणकराद्गुलिमत्सरेणुः । स्त्रीपुंनपुंमकपदव्यति- | कटाक्षेण निरीक्षणानि व्यपेक्षते सावतु वो भवानी ॥ १९॥ लट्विनी कः शंभोस्तनुः मुखयतु प्रकृतिश्चतुर्थी ॥ १६४ ॥ गिरसि धृत मुरापगे स्मरारावरुणमुखेन्दुरुचिगिरीन्द्रपुनी। संमोगानतिरिच्यमानविमवो यद्विपलम्भो रसस्तदिव्यं मि-अथ चरणयुगानते खकान्ते मितसरसा भवतोस्तु थुनं परस्परपरिस्यूतं नमस्कुर्महे । एकस्याः प्रतिविम्वसंमृत- | भूतिहेतुः ॥ १३ ॥ तद्वः प्रमाटुं विपदः प्रणतार्तिहल्या विपर्यासे मुहुर्दर्पणे सव्याङ्गस्थितिकौतुकं शमयति सामी न्यसं पदं महिपमूर्धनि चण्डिकायाः । वैरी यदीयनखरांशु- स यत्रापरः ॥ १६५ || आश्लेपाघरविम्बचुम्बनमुखालाप- | परीतगृङ्गः शक्रायुधाङ्कितनवाम्बुधरनमोऽभूत् ॥ १४ ॥ स्मितान्यासतां दूरे तावदिदं मिथो न सुलमं जातं मुखा- श्रुत्वा पडाननजनुर्मुदितान्तरेण पञ्चाननेन सहसा चतु- लोकनम् । इत्थं व्यर्थकृतकदेहयटनोपन्यासयोरावयोः केयं | राननाय | शार्दूलचर्म मुजगामरणं समस्त दत्तं नि- प्रेमविढम्बनेत्यवतु वः मेरोऽर्धनारीश्वरः ॥ १६६ ॥ | शम्य गिरिजाहसितं पुनातु ॥ १५ ॥ पञ्चास्सपा- स्वच्छन्दैकस्तनश्रीरुमयदलमिलन्मौलिचन्द्रः फणीन्द्रप्राची- | दशनेत्रपिघानदक्षा दाक्षायणीमृदुकराः कृतिनः पुनन्तु । नावीतबाही सुसयतु भगवानर्धनारीश्वरो यः । यसाधैं | द्वा वछकी कथमकेति च वादयन्तावष्टादशोऽपि घटयन्तुति- विश्वदाहव्यसनविसमरज्योतिरर्धे कृपोयद्वाष्पं चान्योन्य- मौनमुद्राम् ॥ १६ ॥ आनन्दमन्यरपुरंदरमुक्तमाल्यं मौली वेगप्रहतिसिमसिमाकारि चक्षुस्तृवीयम् ॥ १६७ ॥ हठेन निहितं महिषासुरस्य । पादाम्बुजं भवतु वो विजयाय | मनु मजीरशिक्षितमनोहरमम्बिकायाः ॥ १७ ॥ प्रमादयो- पार्वती ऽपि यदपाङ्गतरदमझ्या सृष्टिस्थितिप्रलयकारणतां व्रजन्ति । हरकण्ठग्रहानन्दमीलिताक्षी नमाम्युमाम् । कालकूट- लावण्यवारिनिधिवीचिपरिगुताय तसै नमोऽस्तु सततं विपस्पर्शजातमूर्छागमामिय ॥ १ ॥ पार्वतीमोषधामका- हरवल्छमायै ॥ १८ ॥ व्यावृष्टिवैदखटकामुखपाणिपृष्ठप्रेस- मेपणी मृगयामहे । Vली हालाहलं पीत्वा यया मृत्युजयो- नखांशुचयसंवलितोऽम्बिकायाः। त्वां पातु मचरितपडवकर्ण- ऽभवत् ॥ २ ॥ अपर्णव लता सेव्या विद्वद्भिरिति मे मतिः। पूरलोमत्रमद्रमरविनममृत्कटाक्षः ॥१९॥ पौलस्त्यपानमुज- यया वृतः पुराणोऽपि स्थाणुः सूतेऽमृतं फलम् ॥ ३ ॥ | संपदुदस्यमानकैलाससंभ्रमविलोलदृशः प्रियायाः। श्रेयांसि वो मृणालच्याटवलया वेणीवन्धकपर्दिनी । हरानुकारिणी पातु | दिशतु निहतकोपचिहमालिनोत्सुलकमासितमिन्दुमोलेः लीलया पार्वती जगत् ॥ ४ ॥ जन्मान्तरीणरमणसाङ्गसङ्ग- ॥ २० ॥ दिश्यान्महासुरशिरःसरसीप्सितानि प्रेड्डन्नखा- समुत्सुका । सलजा चान्तिके सख्याः पातु नः पार्वती वलिमयूसमृणालनालम् । चण्ट्याश्चलञ्चटुलनूपुरचञ्चरीक- सदा ॥ ५ ॥ तपस्वी कां गतोऽयस्यामिति मगननाविव । झाकारहारि चरणाम्बुरुहद्वयं यः ॥ २१ ॥ रचयति सहसा गिरिजायाः खनौ वन्दे भयभूतिसिताननौ ॥ ६॥ चिरमा- यचित्रमेतत्प्रपञ्च प्रशमयति च तद्वत्केनचित्कौतुकेन । अवि- विष्कृतप्रीतिमीतयः पान्तु वो द्विषाम् ! यलयज्यारयोन्मि- | दितमपरैलञ्चण्डमुण्डादिनानादनुजदलनदक्षं शर्वसर्वस्वम- श्राश्चपट्याः कोदण्डकृष्टयः ॥ ७ ॥ चण्डीजहाकाण्डः शिरसा व्यात् ॥२२॥ प्रचण्डचण्डमुण्डयोमहाबलैकखण्डिनी सनेक- चरणस्पृशि प्रिये जयति । शंकरपर्यन्तजितो धीरस्तम्मः | रुण्डमुण्डयुगणे वलैकदायिनी! कचित्वशक्तिकारिणी रमावि- समरस्य ॥ ८ ॥ उन्नालनाभिपवाह इव येनावमाति - ठासदायिनी मुद्देऽस्तु कालिका सदा समस्तपापहारिणी ॥२५॥ रपि । जयति पुरुषायितायास्त्रदाननं शैलकन्यायाः ॥ ९॥ १ स्तनयोः कुम्मिकुम्ममान्यादिति भावः. २ कयं मा विहार नमे संगोप्य पदुकाले स्तन्यं प्रयच्छवीति धियेति मावः. ३ कानि- १ फीमपति. २ यशोपीनम् ३ प्रसारी.४ पर्वतसंवन्धिनीम् | केयः. ४ गजानननिर्णयार्थमिति भावः आलिङ्गनाहोऽपि पडे, पर्वतपुत्रीम्. ५ परदिनान् ; पझे, तन्नाम्नी पार्वतीम् | पझे, अर्थचन्द्राकारतया कण्ठलध्ययोग्योऽरि. ६ न तु करतमा ६ मूलरोगवान्, पो-निशूटधारी ७ मृत्युनाशकः; पझे, एन- दिना; पक्षे, यागादिना. ७ प्रमामानिनि मावः, प, वेगव- भाग्ना प्रमिमः शिवः ८ स्वतः मुन्नविशेषजनकनया तुच्यविषयपरा-सादिति मावः ८ हस्तविन्यासविशेषः९ इन्दुमोले प्रियायाः घुसम्याप्येतादृश्यवस्थासंपादनादिति भावः. पावसाः- २० शर्वस्व शिवस्य सर्वसं पावंदीरूपम्.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् १२ दोर्व ठिबन्धश्रमादृर्वश्वासपरिस्खलासार पुरारितनुहारिणी दुरितसङ्घसहारिणी भजन्मतिविवर्धिनी | सान्द्रचन्दनचय प्रबलदानवोन्मदिनी । तुषारगिरिनन्दिनी मुनिहृदन्तरा कथ सर्दष्टदन्तच्छदम् । सीत्काराश्चितलोचन सपुलक भ्रा. लम्बिनी कुमारमुखचुम्बिनी हनितम्बिनी पातु व ॥ २४ ॥ न्तध्रु नृत्यत्कर पार्वत्या सुरत मुदे रसगतामास्ता मृडानी- सत्त्वादिस्थैरगणितगुणैर्हन्त विश्व प्रसूय व्यक्त धत्ते प्रहसन | पते ॥ ३४ ॥ खेदस्ते कथमीदृश प्रियतमे त्वन्नेनवहेर्विभो करी या कुमारीति सज्ञाम् । मोहभ्यान्तप्रसरविरतिर्विश्व | करमाद्वेपितमेतदिन्दुवदने भोगीन्द्रभीतेस्तव । रोमाञ्च कथ मूर्ति समन्तादाद्या शक्ति स्फुरतु मम सा दीपवद्देह | मेष देवि भगवन्गङ्गाम्भसा साकरित्थ भर्तरि भावगोपनपरा गेहे ॥ २५ ॥ औत्सुक्येन कृतस्वरा सहभुवा व्यावर्तमामा गौरी चिर पातु व ॥ ३५ ॥ शम्पाक्स रज प्रमृज्य हिया तैलैबन्धुवधूजनस्य वचनेनीताभिमुरय पुन ! दृष्ट्वा । चरणे दत्तो मया यावको निर्मृज्य स्तनकुटाले च भैसित ऽमे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे सगमे सरोहत्पुलका | पत्राङ्कुरो निर्मित । स्वच्छन्द विहरेति जल्पितगिरं सा- हरेण मताश्लिष्टा शिवायास्तु व ॥ २६ ॥ आदौ प्रेम / कृतमालीजन दृष्टया केवलमामती कुटिलया दाक्षायणी कपायिता हरमुखव्यापारलोला शनीडाभारविघूर्णिता मुकु । पातु व ॥ ३६ ॥ वक्र शीतक्रोऽधरो धनरस कामप्रदो लिता धूमोद्गमव्याजत । पत्यु समिलिता दृशा सरभस | विय॒ह श्वासो गन्धवह सरोरुहसुहृत्पाणि मितामा च्यावर्तनव्याकुला पार्वत्या परिणीतिमङ्गलविधौ दृष्टि | शुचि । यक्ष पीनपयोधराधिकरण पृथ्वी नितम्बस्थलीत्यष्टौ शिवायास्तु य ॥२७॥ प्रेत्यासन्नविवाहमालविधौ देवार्चन | धूर्जटिमूर्तय सरभयादुर्गाश्रिता पान्तु व ॥ ३७ ॥ व्यमया दृष्ट्वाऽग्रे परिणेतुरेव लिखिता गङ्गाधरस्साकृतिम् ।। पादारस्थितया मुहु स्तनभरेणानीतया नम्रता शभो उन्मादमितरोषलजितधिया गौर्या कथचिचिराद्बुद्धस्त्रीवच | सस्पृहलोचनत्रयपथ यान्त्या तदाराधने । हीमत्या शिरसी नात्प्रिये विनिहित पुष्पाञ्जलि पातु व ॥ २८ ॥ रॉमा | हित सपुलकखेदोद्गमोत्कम्पया विश्लिष्यन्कुसुमाञ्जलि धाचय मेदिनी धनपतेर्षीज बलाछागल प्रेतेशान्महिष | गिरिजया क्षिप्तोऽन्तरे पातु व ॥३८॥ कैलासालयभाल. तवास्ति वृषभ फाल त्रिशूल तव । शक्ताह तव चान्न लोचनरुचा निर्वर्तितालक्तकव्यक्ति पादनखद्युतिगिरिभुव दानकरणे स्कन्दोऽस्ति गोरक्षणे खिन्नाह हर भिक्षया | सा व सदा त्रायताम् । स्पर्धाबन्धसमृद्धयेव सुदृढ रूढा यया कुरु कृर्षि गौरीयच पातु व ॥ २९ ॥ हे हेरम्ब किमम्ब नेत्रयो कान्ति कोकनदानुकारसरसा सद्य समुत्सार्यते रोदिषि कथ कौँ लुठत्यमिभू किं ते स्कन्द विचेष्टित ॥ ३९ ॥ लम्म केलिकचग्रह श्लथजटालम्बेन निद्रान्तरे मम पुरा सख्या कृता चक्षुषाम् । नैततेऽप्युचित गजास्य | मुद्राङ्क शितिकन्धरेन्दुशकलेनान्त कपोलस्थलम् । पार्वत्या चरित नासा मिमीतेऽम्ब मे तावेव सहसा विलोक्य हसित | नखलक्ष्मशङ्कितसखीनर्मलितव्रीडया प्रोन्मुष्ट करपल्लवेन व्यग्रा शिवा पातु व ॥३०॥ मातस्तातजटासु कि सुरसरि | कुटिलाताम्रच्छवि पातु च ॥ ४० ॥ सव्रीडा दयितानने कि शेखरे चन्द्रमा किं भाले हुतभुग्लुठत्युरसि किं नागाधिप सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा किं कटौ । कृति कि जघनद्वयान्तरगत यद्दीर्घमालम्बते । चन्द्रेश्मृतसन्दिनि । सेा जहुमुतावलोकन विधौ दीना श्रुत्वा पुत्रवचोऽम्बिका सितमुखी लजावती पातु व ॥३१॥ कपालोदरे पार्वत्या नवसगमप्रणयिनी दृष्टि शिवायास्तु व धूमव्याकुलदृष्टिरिन्दुकिरणैराहादिताक्षी पुन पश्यन्तीव ॥४१॥ भिक्षु कास्ति बलेखे पशुपति किं नास्त्यसौ समुत्सुका नतमुखी भूयो हिया ब्रह्मण । सेा पादनखेन्दु | गोकुले मुग्धे पन्नगभूषण सखि सदा शेते च तसोपरि। दर्पणगते गङ्गा दधाने हरे स्पीदुत्पुलका करग्रहविधौ गौरी आर्ये मुश्च विषादमाशु कमले नाह प्रकृत्या चला चेत्थ वे शिवायास्तु व ॥३२॥ गोनींसाय नियोजितागदरजा सर्षाय गिरिजासमुद्रसुतयो सभाषण पातु व ॥ ४२ ॥ है गङ्गा बद्धौपधि क्ण्ठस्थाय विपाय वीर्यमहत पाणौ मणीविनती। धरपलि चक्रिवधु कि कुत्रास्त्यसौ नर्तको वृन्दारण्यभुवि भर्तुर्भूतगणाय गोवर्जरतीनिर्दिष्टमन्नाक्षरा रक्षत्वद्विसुता व सर्पकुतुकी सात्कालियस्स हदे । भिक्षु कुत्र गतोऽस्ति विवाहसमये प्रीती च भीती चव ॥ ३३ ॥ खेदसन्दित १ चुम्बितावित्यथै २ निमीलित ३ रोमहर्षणम् ४ स्वाभिप्राय ५ लाक्षारस ६ भल ७ उदकम् पक्षे-अधिकरस १ समीपवती २ भर्तु ३ चित्तविभ्रम ४ परशुरामात् ५ कुबे यजमानरूपम् ९कमलानां मित्रम्, सूर्य इत्यर्य , पाणिपक्षे,-सरोरु ८ शरीरम रात् ६ बलभद्रात् ७ यमाद ८ कृषक ९ स्वद १० गोनासादि हानां सदृशी कातिर्थस्य १० अग्नि सर्पभयनिवृत्त्य इत्यर्थ गोनास सर्पजाति विशेष ११ वृद्धा १२ याव ११ स्तनौ, पक्षे-मेघा' १२ स्थानम् आकाश मेघाना स्थानमिति प्रसिद्धम् जीव कृततपस फ्लो मुसत्व समीक्ष्येत्यर्थ १३ भूतगणादिसाहित्या १४ रो परम् १५ खेदम् पक्ष-विषमत्तीति विषादस्त शिवम् पारोस्येत्यर्थ १६ चञ्चला, पक्षे, लक्ष्मी - ·पार्वती, पण्मुसः, हरिहरी १३ यजादने कामा विषादी वोठे सादिति पद्मनागिरि- निदेगरनामादि निरव । मामा हग्न्य नुनमामा जपा- जयोग्मिय पान्तु व ॥ १३ ॥ वणीवन्धकार्टिनी | सदृशमा माननीयचरिता सा मामपत्यासि रमानारतन्तुति मिततनु श्रीखण्डपासूलर केतक्यैक्टरेन्दुमृद्धिमलता रसामान्यमुक्तिमुखदा ॥ ५३ ॥ वारीयुत जालीयुगा च्यालोपनीतिन्यपि । अाफ्याणिग्रहणाद्विनोदरममा सरमा रल्तिचूलीनिरातिसकुला केलीगतानुगमगीकुग मम्मी पुरो लील्या कुर्माणानुकृति हग्स दिशतु यामि वालीमिरादृतक्या । नालीरहनुमनारीमारिह काली- पार्वती ।। ४४ ॥ यसाहितय नमन्ति विबुधा स स्वैश | यशामिमहजा तालीदामतनुमारी सुदा मनतु बाली सर्ववित्त मृत्युजयमामनन्ति मुनय मोद्यापि यातित्रता ()1 शुमाय मम मा ॥ ४ ॥ इत्याये क्या म्हसपि यया पन्युर्विवाहात्पुरा भक्त्या झानि विजृम्भित गिरिभुनो मोडायित पातु व ॥ ४०॥ पण्मुखः सध्यारागरती स्वमारकुटिला गद्गा द्विजिल फणी बनाई राजतनयासन्युग्मयाताययुगरम्य गुहन् । मलिन गशी कपिमुखो नन्दी च मूर्यो वृष । इत्य | शेषवत्रकमलानि मल वो दुग्धानविधुरारी हरन्तु ॥ १ ॥ दुर्जनसक्टे पतिगृहे वस्तन्यमेतत्त्ध गोरीत्य नपाल- विक्सदमरनारीनेत्रनीगनखण्डान्यधिनसति सदा य सर पाणिकमला चिन्तान्यिता पातु व ॥ ४६ ।। भिक्षार्थी म के माध तानि । न तु रुचिरकाप वर्तते यो मयूरे वितस्तु यातः मुतनु वलिमखे ताण्डव वाद्य मढ़े मन्ये वृन्दा । स युमारो ब्रह्मचर्यश्रिय व ॥ २ ॥ अर्चिप्पन्ति विदार्य बनान्ते व नु म मृगशिशुनप जाने चराहम् । वाले कचिन यशकुहराण्याक्तितो वामुकेग्गुल्या विषकर्तुगन्गणयन दृणे जरठवृषपतिाप एवारस वेत्ता लीलास गप इत्य जड़- सत्पृश्य दन्ताकुरान् । एक वीीि च सप्त पञ्च पडित निधिहिमवत्कन्ययोत्रायता व ॥ ४७ ।। दीप्तक्षुद्वेगयोगा प्रससस्यानमा वाच त्रौञ्चरिपो गिगुचविकला श्रेयामि द्वदनलहलहडम्बनिहाप्रटीढब्रह्माण्डौद्रविन्दुप्रवलतरभर पुष्णन्तु व ॥३॥ जाठरामिस्सुलिगाम् । काली कङ्कालशेषामतुगलचट- न्मुण्डमारायलीगुनासनादिनेजामजिननिरसना नोमि हरिहरी पाशासिहस्ताम् ॥ ४८ ॥ उद्व्यहारोपिता क्षतनिजपदयो सगतामिन्दुमौरावानने या मुघाशो~धित रिल कटा जाहवी मूर्ध्नि पादे या काल क्ण्ठे वपुष्यथ । कामारि तूर्णमेवानपूर्णाम् । सत्तानामक्षतानाममृतहगनलोषित | कामतात या कचिद्देव भजामहे ॥ १ ॥ गाद्गयामुनयोगेन पदमासनानारनपूर्णा प्रणतजनतते पूर्णतामातनोतु तुल्य हारिहर वपु । पातु नामिगत पद्म यस तन्मध्यग ॥ १९ ॥ जहाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केमाली । यथा ॥ २ ॥ अवाट्यविग्रहपीरमर्त्यनतिरक्षमालयोपेन । पंचक्रमोदितमुख पायापरमेश्वरो मुहुरैनादि ॥ ३॥ पनाः- कराल प्रत्यपालतकामाग्रसरक्मिल्यो मभुमञ्जीरमृह मर्तुत्तानुकारे जयति निजतनुम्वच्छलावण्यापासमूता धारिक्रामो गोमालक्षितोऽङ्गटोनमुन । शनिखण्ड- नवीश- म्मोनशोमा विदघदमिनमो दण्डपादो मवान्या ॥५०॥ शेखर उमापरिग्रहो मुहुरनादिरमतु त्वाम् ॥ ४ ॥ विद्राणे रुद्रवृन्दे सवितरि तरले वजिणि पस्तपजे जातागड़े पनो नेगंजातिहारी घुमारतात शिखण्डमालि । देश- शशाके विरमति मरुति त्यक्तरे कुवेरे । वैकुण्ठे कुण्ठि १ ली २ कोष अनुरवधक टोत्पन्न इयः. ३ घर लई ताने महिषमतिरुष पौरुषोपननिम्न निर्वित निम्नती व मम | ४वर्मम्माविशेष. ५ केशमशः ६ सीमिः कमलनयना यतु दुरित भूरिभाषा मानी ॥५१॥ यक्ष पीठे निरीक्ष्य ८ पुषवरहस्सा ९ कारीय सर्पस्त शास्तीति स यस महदा स्कटिकमणिशिलामण्डलम्बच्छमामि वा छाया साभ्यसूया लांशीराव, पो, बटाट्यो दलित ११ देवसपूजित, पर- भगिनी यशोदोदरे दुर्गामादुमावस्स मागवते प्रसिदत्वाद. १० पाई यमियमिति मुहु सत्यमाश्वासितापि । यामे मे दक्षिणेऽसा मृत्युलोकसपूजित. तस रक्षा १२ समाला नामाटा, पशे,- श्रेमि कुवलय नाहमित्यालपन्ती दचापा सहास मदन क्षमाटय पृथ्वी १३ पधानन', पसे, चक्रेग मोदित मुख यस स- विजयिना पार्वती व पुनातु ॥५२॥ रामार्चिताधिरमि १४ परमेश्वर शिव, रमेश्वरो, निशु. १५ न विद्यद यादिवस स, पझे,-भदवरहित: १६ गवीश दृशे वाहन यस, पले- रामाकृति कृतविरामा सुपविपटा कामातिहत्सलकामा | माद्याक्षरस्य रोगाव बीशो गरुडो वाहन यस्य १०वदीन्स नानक पहे,-गोन्द्राहारक १८ काबियरिया, पशे-नदर १ीण २ पलायिते ३ पौम्पोस्नानां पराक्रनि । नित मायच पिता १९ चद्र शिरसि यम्य, परे, मयूरपिच्चानि चिरनि यस स्वम् ४ प्रभूनप्रमावा ५ प्रतिविम्बम् ६ सेयो ७ ८ दैलत २० रावपूजितचरणाम, पसेको बहा शव, पदाम्या देवविपचीनान् | पूतिवपादपभ- ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् वक्ष सपूजितपादपद्म पायादनादि परमेश्वरो व ॥५॥ स्त- | हीन पुरातनम् । अद्वितीयमह वन्दे मद्वस्त्रसदृश हरिम् टिकमरकतश्रीहारिणो प्रीतियोगात्तदातु यपुरेक कामकस- ॥ २ ॥ लक्ष्मीकपोलसक्रान्तकान्तपन्नलतोज्ज्वला । दोर्दुमा द्विषो । माति गिरिमुताया सार्धमम्भोधिषु या सदृश पान्तु व शारेघनच्छाया महाफला ॥३॥ जयति स महसि क्ण्ठे यत्र सीमाविवाद ॥ ६॥ सप्राप्त मैकरध्वजेन | भगवान्कृष्ण शेते य शेषभोगशय्यायाम् । मध्येपय फ्यो मधन त्यत्तो मदः पुरा तयुक्त बहुमागंगा मम पुरो निर्लज धेरपर इवाम्भोनिधि कृष्ण ॥४॥ अतिविपुल कुजयुगल योद्धस्तर । तामेवानुनयस भावकुटिला हे कृष्ण क्ण्ठग्रह | रहसि करैराभृशन्मुहुर्लक्ष्म्या । तदपहृत निजहृदय जयति मुश्चेत्याह रुपा यमद्रितनया लक्ष्मीश्च पायात्स व ॥ ७ ॥ हरिप॑गयमाण इव ॥ ५ ॥ जयति स नाभिर्जगता यौ तौ शहरपालभूषितरौ मारास्थिमालाघरो देवो द्वार | खनाभिरन्ध्रोद्वज्जगद्वीज । दामोदरो निजोदरगहरनिर्विष्ट वतीरमशाननिल्यो नागारिंगोवाहनौ । द्विन्यक्षो वलिदक्ष | जगदण्ड ॥ ६॥ श्रीकर पिहित चक्षु सुखयतु व पुण्ड यज्ञमधनी श्रीशैलजावकमो पाप वो हरता सदा हरिहरो रीकनयनस । जघनमिवेक्षितुमागतमन्जनिभ नाभिषि श्रीयन्सगगाधरौ ॥ ८ ॥ रोले बेहि कपालिकामिनि पिता रेण ॥ ७ ॥ श्याम श्रीकुचकुङ्कुमपिञ्जरितमुरी मुरद्विषो करते पति पाथसा के प्रत्येति जलादपत्यजनन प्रत्येति य जयति । दिनमुखनम इव कौस्तुभविभाकरो यद्विभूषयति ग्रंखरात् । इत्य पर्वतसिन्धुराजसुतयोराकर्ण्य वाक्चातुरीं ॥ ८ ॥ प्रतिविम्बितप्रियातनु सकौस्तुभ जयति मधुभिदो सस्मेरस्य हरेहरस च मुदो निमतु विन तु व ॥९॥ । पुरुषायितमभ्यस्यति लक्ष्मीर्यद्वीक्ष्य मुकुरमिव यलादासीत्कुमार पुरल्यदल्बडीलयोवाह गदा वामा य ॥९॥ केलिचलाङ्गुलिलम्भितलक्ष्मीनाभिर्मुरद्विपश्चरण । सागसगा पिहितननचयो यो गवीशध्वजोऽपि । लङ्के- स जयति येन कृता श्रीरेनुरूपा पद्मनाभस्य ॥१०॥ शाघेरनाथो हिमकररुचिभृद्भविशेपाशयोऽसो वर्णसाद्यस रोमावली मुरारे श्रीवत्सनिवेशिताग्रभागा व । उजालना लोरादपहरतु हरि पातक व सरारि ॥१०॥ भिनलिनच्छायेवोत्तापमपहरतु ॥ ११ ॥ कमलाकुचकन काचलजलघरमामीरसुन्दरीमदनम् । अधिततशेषफणावलि विमूर्तयः (सु) कमलवनभृगमच्युत वन्दे ॥१२॥ जीयादम्बुधितनयाध नमस्त्रिमूर्तये तुम्य प्राक्सृष्टे केलात्मने । गुणत्रयवि- रसमाखादयन्मुरारिरयम् । अम्बुधिमथनफ्लेश कलयन्वि भागाय पश्चानेदमुपेयुपे ॥ १॥ नमो विश्वसृजे पूर्व विश्व | फल च सफल च ॥ १३ ॥ श्रीधाग्नि दुग्धोदधिपुण्डरीके तद्नु विभते । अप विश्वस सहर्ने तुभ्य प्रेधास्थितात्मने । यश्वेश्चरीक्युतिमातनोति । नीलोत्पलश्यामलदेहकान्ति ॥ २ ॥ रजोजुपे जन्मनि सत्यवृत्तये स्थितौ प्रजाना प्रत्ये | सयोऽस्तु भूत्यै भगवान्मुकुन्द ॥ १४ ॥ वक्षस्थली रक्षतु तम स्पो । अजाय सर्गस्थितिनाशहेत त्रयीमयाय नि ঃ কৰি অশানু। wিীক্কল गुणा मने नम ॥३॥ श्यामश्वेतारुणागा जलधरणिधरो विमान्यते था सौभाग्यहेझ कैपेपटिकेय ॥१५॥ वृन्दारका फाप रहस्या मोमोसावित्र्युपेता थैचरणपिनाकोनहुकार | यस मपन्ति भृङ्गा मन्दाकिनी यन्मकरन्दबिन्दुः । तवार शरा । देवा द्विव्यष्टनेत्रा जगदयनसमुच्छेदनोत्यत्तिदक्षा | निन्दाक्ष पदारविन्द यन्दे चतुर्वर्गचतुष्पद तत् ॥ १६ ॥ प्रीता व पान्तु नित्य हरिहरविघयसायगोहसपना ॥४॥ जयत्युपेन्द्र स चगर दूरतो विभित्मया य क्षणरब्ध रक्ष्यया । शेव कोपारुणया रिपोरर सय भयाद्विनमिया विष्णुः सपाटरम् ॥ १७॥ पद्मापयोधरतटीपरिरम्मलनकाश्मीर नमसिमुयनोत्पतिस्थितिसहारहेतवे । विष्णवेमार समारपागेत्तरपसेतरे ॥१॥ आदिमध्यान्तरहित देशा मुद्रितमुरो मधुसूदनस । व्यत्तानुरागमिव खेलेंदनगसेद- १न रिपा मादिवस स, पशे-अपक्षररय री २ रतरी तिवसनाविहीनतया राजावादिति भाव' पक्षेति शिवार मदनेन, विपुग्ने सनुरेश, ४ पिनास, हितेपनि चभुगोर रेन्या पुण्डरीक्नयामुपादयिया अपन पग-रोटनम् ५ नर्दन 4 , पदो, पान कमस्य ) विसोरन मनित्यर्थ. ४ भिम् ५ रतीकृतम् इदारादिति site टन माम मुन, क्षे गाव ६ माननातीनारस सतो जीलिमरसाद यौरतुमारिष रामामुप • पाप व परंतगः । एषों यालिन् विपरीपरतन दर १० रपष्ट ११ चरणरूप सनार -- • पद पर पाभिनेति- १२ रोमादा नास भयोलेशा मावसे च 1. मादी १ पान १२ ग १३ यम | गिययोमा २३ दानापम् १४ मा २५पिपारा २ शिव, FTER Thr. १६ मुरनादाम- ·विष्णुः १५ मगरत खेदान्नुपूरमनुपूत्यतु प्रिय व ॥ १८ ॥ श्रेय मुद्रा विगतु स्टिलाटन्यत्र प्रतिपथमा ननि विपि रामहरि पातु सालमपश्मपाते निद्रायिते अपि दृशौ भृगमुनमय । सवा व ॥ २९ ॥ नामापनसचतुर्मुसुमुखोदीननवारणनप्रो- घमानचरणान्बुननातहों लक्ष्मीमुखे गणपर परमेश्वरो नीलकमनीयन्गेचनालाखेलन्नुसैन द्यति । मक्रोध मधु ॥ १९ ॥ समलमुवनबन्धोरमिन्दो सरोनेरनुचितमिति | क्टमो मरणस्नेह मुतामन्युधे सोटासाय सरोन- मन्त्रा य स्वपादारविन्दम् । घटवितुमित्र माया योनयत्या | वसतिं पश्यन्हरि पातु व ॥३०॥ निष्पमूहमालहे ननेन्दी बटदलपुटशायी मङ्गल व कृषीष्ट ॥२०॥ क्च कौमोदकीलमा गोत्रीतिचकोरपार पटु- कुचचुराने पाणिषु व्याप्तेषु प्रथमजाधिपुनीसगमेनग ज्योतिप्मनी लोचने । याभ्यामविबोधमुन्धमधुग्धीरनिद्रा- धानि । अवितनिनिटनीवीबन्धनिर्माचनार्थ चतुरधिक- यितो नामीपवलपुण्डरीक्मुकुल वन्यो सपत्नीकता कराश पातु नश्चक्रपाणि ॥२१॥ पिरमति महाकल्पे नामी ॥ ३१ ॥ मतियहनिलोकनप्रायिनी नीलोखलन्पर्धिनी पथकनिकेतनस्त्रिमुचनपुर गिल्ली यन्न प्रतिक्षणमात्मम् । प्यानालम्बनता ममाधिनिरैतैनतिहितप्राप्तये । ला ये- किमधिग्ण कीदृदय व्यरस्थितिरित्यमावुटरमविगष्ट | महानिधी रमिकता लक्ष्मीदृशोस्तन्वी युप्माक कुरता तम्मे जगनिधये नम ॥ २२ ॥ लक्ष्मीपाशिद्वयविरचित | भवार्तिशमन नेने तनुर्गा हर ॥ ३२ ॥ चन्यार प्रथम तु मूलमूर्धश्रुतीना व्यक्त वन्दे चरणकमउद्वन्द्वमाद्यस पुस । विद्रुमलनारक्ताद्गुन्श्रेिणा श्रेय गोगसरोनकोरकरुचले यत्रकन्य व्यधित वलिना पाद्यतोयनितीणगढून्यक प्रगति याङ्गिण पाणय । मालेवजमुमो लिखन्ति युगपये तरल झालन पद्मयोनि ॥ २३ ॥ अनादृतचभूपतिप्रहित पुण्यवर्णापली कस्तूरीमकरी पयोधरयुगे गडदये च हसमस्वीकृतप्रणीतमणिपादुक् किमिति विम्मितान्त पुरम् । श्रिय ॥ ३३ ॥ आकल्प सुरजिन्मुखेन्दुमधुरोन्मीलन्मरू- अवाहनपरिष्क्रिय पतगरानमारोहत करियरहिते मग माधुरीधीरोदात्तमनोहर मुखयतु त्या पाश्चनन्यध्वनि । वतस्वरायै नम ॥ २४ ॥ दृक्पात कमलासनेऽन्तु लीलालद्वितमेघनादमियो य कुम्भकर्णव्यथादायी दान मरतो ज्ञान मनामारुत श्रीकलोऽयमित मुरानिति | वदतिना दशमुख दिक्चरमात्रामति ॥ ३४ ॥ नतास्तायेण विज्ञापित । प्रेयस्सा क तदासन क च मान्यन्मन्दरकदरोदरदरीव्यावर्तिमिर्गरिघे क्होठरलमाल रुत क्ण्ठ क चेत्युल्सहक्ष्म्यावासितमानसो दिनयते मुप्त | क्लयतो लक्ष्न्या मुखाम्मोहम् । औत्सुक्याचरठा प्रयुद्धो हरि ॥ २५ ॥ निर्ममेन मयाम्ममि सरमपदालि | मराद्विकसिता भीत्या समाकुचिता कोवेन वलिता मुदा समालिगिता केनालीकमिट तनाद्य कथित राचे मुधा मुकुलिता गोरेग पान्तु व ॥ ३५ ॥ पर्यशीलनाग- ताम्यसि । इत्युत्स्वमपरम्परासु शयने श्रुन्या वच शा िनायफणाश्रेणीमणीना गणे सत्रान्तप्रतिविम्बसनलनया सव्याज शिथिलीकृत क्मल्या कण्ठग्रह पातु व | विनद्वपुर्विक्रियाम् । पादाम्मोन्हयारिवारिधिलुतामणा ॥ २६ ॥ य शेवा समुपासते शिव इति ब्रह्मेति वेदा | दिदृशु शतै कायव्यूहमिनाचरन्नुपचिताकूतो हरि पाठ न्तिनो बौद्धा बुद्ध इति प्रमाणपटर कर्तेति नैयायिका । ॥ ३६ ॥ मन्यमाधग्भूर्णिताणनपर पूरान्तरालोधन- अर्हनित्यय जैनशासनरता कमेति मीमासका सोऽय वो इक्ष्मीकन्दलकोमन्गगदलन्प्रादुर्भवत्सममा विदधातु वान्छितफल लोक्यनाथो हरि ॥ २७ ॥ टक्तित्वचो मधुरिपोर्देवासुरावर्षाव्यापारोग्ग्नाय पान्तु येनोत्याप्य समूठमन्दरगिरिश्मनीकृतो गोकुरे राहुर्येन जगतीमावद्धवीप्मा गिर ॥ ३७ ॥ चक्र ब्रूहि विमो महावर मुररिपु कार्यादशेषीकृत । कृत्वा नीणि पदानि गदे जय हर कम्बो समाजापर मो मो नन्दक जीव पनग- येन यमुधा बद्धो परिलाल्या मोऽय पातु युगे युगे युग रिपो कि नाय मिनो मया । को दैत्य कतमो हिरण्य- पतियलोक्यनाथो हरि ॥ २८ ॥ मुग्धे मुश्च पिादमन कशिपु सत्य मद्य शपै केनाले नरिति प्रदतो चलमित्कम्पो गुगस्त्ययता मैदान मा पुण्डरीकनयने पिण्योर्मुख पातु व ॥ ३८ ॥ प्रत्यगोन्मेनिया क्षण- मान्यानिमान्मानय । इत्य शिक्षयन बयपरविधौ धन्यन्तरे | मनमिमुखी रनटीपप्रमाणामालव्यापारगुनी जनितनललवा व १ अक्षी,पये-रम्या आसने २ वायौ, पये-टपन्या शब्द •मतिमादिविजानि नेत्ररक्षे तनु च मे पक्ष-लक्ष्म्या कण्ठ ४ सती ५ असत्यम् | दिवचनैकवचनान्दानि ३'नीता इतिप्राप्तये रवि तनुशे देद- ६ बुयसि ७ खेदम् पम-शिवम् ८ ब मिनत्तीति तम्, ४ पश्यत् ५ अदत्तारपुत्रिकाप्रानयत्तेन ६ साद शरीरतान पक्षे रदन् ९ वह पर, वृहस्पति.. १० नुष्टुम'वन, प, ८ समृद्धकानमाव- ९ उन्मीलनम् २० कृष्टि २१ शिर सद्भावेन २१ कमललोचने, पक्ष-विष्णो सानानिचर्य ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् जृम्भितैः साद्गभङ्गः । नागाई भोक्तुमिच्छोः शयनमुरु- लक्ष्मी फणाचक्रवालोपधानं निद्राच्छेदाभिताम्रा चिरमवतु हरे- जयन्ति जगतां मातुः स्तनकुङ्कुमबिन्दवः । मुकुन्दा- दृष्टिरॉकेकरा वः ॥ ३९ ॥ श्रीराजीवाक्षवक्षःस्थलनिलय- रमाहतवास्तव्यलोललीलाब्जानिःसरन्ती श्लेषसंक्रान्तकौस्तुभश्रीविडम्बिनः ॥ १ ॥ पायात्ययोधि- मधुरमधुक्षरी दुहितुः कपोलामलचन्द्रमाः। यत्र संक्रान्तबिम्बन हरिणा नाभिपने मुरारेः । अस्तोकं लोकमात्रा द्विर्युगमुखशिशोरा- हरिणायितम् ॥ २॥ देवेर्पितवरणसजि बहुमाये वहति ननेष्वर्ण्यमाणं शङ्खप्रान्तेन दिव्यं पय इति विबुधैः शष- कैटभीरूपम् । जयति सुरासुरहसिता लज्जाजिलेक्षणा माना पुनातु ॥ ४० ॥ किंचिन्निर्मुच्यमाने गगन इव लक्ष्मीः ॥ ३ ॥ तल्पीकृताहिरगणितगरुडो हाराभिहतविधि- मुखे शाट्यनिद्रापयोदैन्यकुर्वाणे स्वभासा फणिपतिशिरसां जयति । फणशतपीतश्वासो रागान्धायाः श्रियः केलिः रत्नदीपांशुजालम् । पायासां यो मुरारेः शशितपनमये लोचने यद्विभासा लक्ष्म्या हस्तस्थमधैं विकसति कमल- ॥ ४ ॥ सेराननेन हरिणा सस्पृहमाकारवेदिनाकलितम् । सार्थमभ्येति निद्राम् ॥ ४१ ॥ एकस्यं जीवितशे त्वयि | जयति पुरुषायितायाः कमलायाः कैटभीध्यानम् ॥ ५ ॥ सकलजगत्सारमालोकयामः श्याम चक्षुस्तवास्मिन्वपुषि निवि- कमलासनकमलेक्षणकमलारिकिरीटकमलभृद्वाहैः । नुतपद- शते नाल्पपुण्यस पुंसः। कस्सान्यत्रामृतेऽस्मिन्न तिरतिविपुला कमला कमला करधृतकमला करोतु मे कमलम् ॥ ६॥ दृष्टिरेवामृतं ते दैत्यैरित्युच्यमानो मुनिभिरपि हरिः रैण- | किञ्जल्कराजिरिय नीलसरोजलमा लेखेक काञ्चनमयी निक- रूपोऽवताद्वः॥४२॥ यसोद्यद्वाणबाहुद्रुमगहनवनच्छेदगोष्ठी- पोपलस्था'। सौदामिनी जलदमण्डलगामिनीव पायादुरस्थ- कुठार चक्र निष्कान्ततीवानलबहलकणाकीर्णधार विचिन्त्य । लगता कमला मुरारीः ॥ ७ ॥ दन्तैः कोरकिता स्मितै- जातपासावसायो दिवसकृतिलसन्मासलांशुप्रवाहे मुह्यत्य- विकसिता भूविभ्रमैः पत्रिता दोो पल्लविता नखैः कुसुमिता चापि राहुः स दहतु दुरितान्याशु दैत्यान्तको वः ॥ ४३ ॥ लीलाभिरुद्वेलिता । उत्तुगसनमण्डलेन फलिता भक्ताभि- लाघे हिता काचित्कल्पलता सुरासुरनता पायासुधाब्धेः भिन्दन्नरातिहृदयानि हरेः पुनातु निःश्वासवातमुखरीकृत- | सुता ॥ ८ ॥ उत्तुगतनमण्डलोपरिलसत्पालम्बमुक्तामणे- कोटरो यः। संक्रान्तकुक्षिकुहरास्पदसप्तसिन्धुसंघट्टघोरतरघोष रन्तबिम्बितमिन्द्रनीलनिकरच्छायानुकारिद्युति । लज्जाव्याज- इवाशु शङ्खः ॥ ४४ ॥ पायात्स वः कुमुदकुन्दमृणालगौरः । मुपेत्य नम्रवदना स्पष्ट मुगरेर्वपुः पश्यन्ती मुदिता मुदेऽस्तु शहो हरेः करतनाम्बरपूर्णचन्द्रः । नादेन यस सुरशविला. भवतां लक्ष्मीविवाहोत्सवे ॥ ९ ॥ आख्याते हसितं पिता- सिनीनी काश्च्यो भवन्ति शिथिला जघनस्थलीषु ॥ ४५ ॥ मह इति प्रस्तं कपालीति च व्यावृत्तं गुरुरित्ययं दहन चक्रम् इत्याविष्कृता भीरुता । पौलोमीपतिरित्यसूयितमथ ब्रीडा- दृष्टस यस हरिणा रणमूर्ति मूर्तिरुद्भूतदुःसहमहःप्रसरा विनम्रश्रिया पायाद्वः पुरुषोत्तमोऽयमिति यो न्यस्तः स पुष्पा- समन्तात् । तल्लोचनस्थितरविप्रतिविम्बगर्मेवामाति चक्रमरि- अलिः ॥ १०॥ क्रीडाभिन्नहिरण्यशुक्तिकुहरे रक्तात्मनाव- चक्रनुदेऽस्तु तद्वः ॥ ४६॥ उद्वृत्तदैत्यपृतनापतिकण्ठपीठ- | स्थितान्हारं हारमुदारकुङ्कुमरसानव्याजभव्यान्नखैः । वीर- च्छेदोच्छलद्बहलशोणितशोणधारम् । चक्रे क्रियादभिमतानि | श्रीकुचकुम्भसीग्नि लिखतो वीरस पत्रावलीतल्कालोचित- हरेरुदारदिग्दादारुणनमःश्रियमुदहदः॥ ४७ ॥ भावबन्धमधुरं मन्दस्मितं पातु वः ॥ ११ ॥ पद्मायाः स्तनहेमसद्मनि मणिश्रेणीसमाकर्षके किंचित्कचकसंघिसंनि- सौवर्णाङ्कितपत्रमारुतहताहिबातकान्ताकुचस्फूर्जन्मौक्ति- धिगते शौरेः तस्करे । सद्यो जागृहि जागृहीति वलय- कभूषणः सगपतिः पूर्णेन्दुपिम्बाननः । पद्माधीवरपादपद्म- | ध्वानघुवं गर्जता कामे प्रतिबोधिताः प्रहरिका रोमा- युगलसर्शामलाजानतः पायाद्वो विनतामुतो हरिकृपा-कुराः पान्तु वः ॥ १२ ॥ यादृग्जानासि जाम्बूनदगिरि- लोकपात्रीकृतः ।। ४८॥ शिसरे कान्तिरिन्दोः कलानामित्यौत्सुक्येन पत्यौ सितमधुर- शेषः मुसाम्भोरुहं भाषमाणे । लीलादोलायमानश्रुतिकमलमि- प्रसाण्डकुम्भकारं भुजगाकारं जनार्दनं नौमि । फारे यरूगचके घर शरायश्रियं वहति ॥ १९ ॥ लमृगसंगीतसाक्षी पायादम्भोधिजायाः कुसुमशरकलानाट्य- नान्दीनकारः ॥ १३ ॥ उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपतौ पाणिनैकेन कृत्या धृत्वा चान्येन यासो विगलितकमरीमार- १ शेषनागक्रोडरूपम् २ वृहतः ३ मण्डलम् ४ ईषत्संकुचिता. ५.६अक्षम १ हरिण वाचरितम् गरुडः ·ब्रह्मा, दशावतारा: मंसे वहन्त्याः । भूयसत्कालकान्तिद्विगुणितमुरतप्रीतिना मत्यः शौरिणा यः शय्यामालिन्य नीतं वपुरलसलसाहु लदम्याः ममे मेरी पतति तरन तोयविन्दाविवेन्दारन्तींने पुनातु ॥१४॥ जलधिसलिले व्याकुले देवलोके ! मासं सं मुखपुटतटा- समुद्रः | कृष्टनिर्मुक्तवाधि श्रीकान्तस स्वटजलगतं येत्यलक्ष्यं पुनातु वत्से मा गा विपादं श्वसन रुजवं संलजोवप्रवृत्तं | ॥५॥ वियत्पुच्छातुच्छोच्छलितबलगम निधिरपामपानायः कैम्पः को वा गुरुस्ते किमिह बटमिदा जृम्भिवनात्र याहि । पाथः भुललपर्दुस्यो वियदम्न् । निधि मायादों प्राग्त्यानं मुराणामिति मेयशमनच्छद्मना कारयित्वा यसै | दिनपतिरमूदौदहनश्चललाये यमिन्स जयति हरिमीन- लक्ष्मीमदाद्वः स दहतु दुरितं मन्यमुग्धः पयोधिः ॥ १५ ॥ | वपुषा ॥ ६ ॥ जीयामुः शकुलाकृतेर्मगवतः पुन्छ- | च्छटान्छोटनादुर्धन्तः शतचन्द्रिताम्बरतलं ते चिन्दनः सैन्धवाः । यैावृत्य पतद्विरागिसिनतनोजटालं वपुः ब्रह्मा तं वन्दे पद्मसद्मानमुपवीतच्छटाच्छलात् । गङ्गा स्रोत- पानाध्मानवशादैरोचकरुजां चके चिरासिदम् ॥ ७ ॥ स्रयेणैव ये सदैव निषेयते ॥ १ ॥ कुलशैलदलं पूर्णसुवर्ण- | दिश्यादः शकुलाकृतिः स मगवान्नैःश्रेयसी संपदं यस गिरिकर्णिकम् । नमोऽधितिष्ठतेऽनन्तनालं कमल विष्टरम् | कूदतुच्छपुच्छशिउत्प्रेसोग्नेक्रीडनः । विष्वग्वाधिसमु- ॥२॥ कृतकान्तकैलिफुतुकत्रीशीतवाससेकनिद्राणः परित- च्छलबलमरर्मन्दाकिनीसंगतर्गङ्गासागरसंगमप्रणयिनी जाता विततालिरुतो नामिसरोजे विधियति ॥३॥ अवि- विहायःस्थली ॥ ८ ॥ मायामीनतनोतनोतु माता रताम्बुजसंगतिसंगलहलकेसरसंवलितेत्र यः । ललित- | पुग्यानि पङ्कस्थितिः पुच्छाच्छोटसमुच्छलजलगुरुपान्मार- वस्तुविधानसुखोडसत्तनुरुहा तनुरात्ममुयोऽवतात् ॥४॥ रिक्तोदधैः । पातालावटमध्यसकैटतया पर्याप्तकष्टस्थितेदो- द्वारपरायणस सततं नारायणस प्रभोः ॥९॥ जुम्मा- विस्तृतचक्रपङ्कजविघेहत्वा श्रृंती: सागरे टीनं प्रससमस्त- दशावताराः | नक्रनिकरं शङ्ख जवानीजिरे । पुच्छोक्षिप्तजलोत्करः प्रति. वेदानुद्धरते जगन्निवहते भूगोलमुद्विम्रते दैत्यं दारयते | दिशं "संतप्यं यो वै धर्रा पायाद्वः स मृणालकोमटतनु- बलिं उच्यते क्षत्रक्षयं कुर्वते । पौलस्त्वं जयते हलं केलयते | मीनामिषानो हरिः ॥ १०॥ हो मीनतनो हरे किमल कारुण्यमातन्यते म्लेच्छान्मूर्च्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय | किं वेपसे शैत्यतः खिन्नः किं बडवानला-पुलकितः कमा- तुभ्यं नमः ॥ १॥ यस्यालीयत शैकसीनि जलधिः पृष्ठे स्तमावादहम् । इयं सागरकन्यकामुखशाशिव्यालोकनेना- जगन्मण्डलं दंष्ट्रायां धरणी नखे दितिसुताधीशः पदे रोदसी। धिकप्रोद्यत्कामजचिहनिद्रुतिपरः शारिः शिरायान्तु वः क्रोधे क्षत्रगणः शरे दगमुखः पागौ प्रलम्बासुरो ध्याने ॥ ११ ॥ पुच्छ चेदहनन्नयाम्यनधित्तुच्छो मवेदम्युधिः विश्वमसावधार्मिकफुलं कमेचिदसै नमः ॥ २ ॥ पाठीनः क्रीडां चेकलये मनागपि जले पीडा परं यादसाम् । कमठः किटिनरहरिः सर्वाकृतिर्गियो रामः कंसनिपूदनो निसन्दो मृशमामृशन्निति मरब्रह्माण्डमाण्डक्षयक्षोमाकुचित- देगबलः कल्की च नारायणः । युप्माकं स विभूतयेऽस्तु वेष एप मगवान्त्रीणातु मीनाकृतिः ॥ १२ ॥ चन्द्रादित्यो- मगवान्सेतुर्मयाम्मोनिधाउचाराय युगे युगे युगपतित्रैलोक्य- १ बहुः- २ उदकन् ३ विपुष्टा. ४ दरिद्र- ५. ६ वडा- नायों हरिः ॥ ३॥ वेदा येन समुद्धता वसुमती पृष्ठे नलः, यदा पानीयं मीनाच्या मगवता स्वपुच्छैनोच्चलिउम्, दा घृताप्युद्धता दैत्येशी नखरैर्हतः फगिपतेलोंके बलिः प्रापितः। समपि सामुदं बलं वियति गतम् तत्र च रविन एव, स इमाऽक्षत्रा जगती दशास्सरहिता माता कृता रोहिणी हिंसा कायनातच वाडबामे सूर्योपमेले भावः ८ मल्याकृत- वडवानलाकृत्या दृश्यत इत्यर्थः- ७.समुदे पानीवाभावामनद्रया- दोपवती घराप्ययवना पायारस नारायणः॥४॥ ९इतवत आलोडनन्ः १० गच्छन्द- १५ देब्रोन्यावन्- १२ अग्निसंयोगामाव: १३ अरुचिरोगानाम्. १४ यो निदाघ- १ खेदम्, पहे, हरम्. २ बासम्, पटे, पवनम्. १ महा मरादिगाकान्तो बानीय मिदति, उस पश्चातानीयस्वारविर्ता: वेगन्. ४ कं बलं पादीति तथा वरगः; प, कम्पा. ५महान् यते ततस वादवारणीदि मावः. १५ दोडा. १६ सशस्पनी. पशे, सहस्पतिः. ६वलं प्रसिद्ध, तद्विदा नाशकेन, परे, पा-यतः सागरवलं मत्स्यपुच्छेनोच्छलि मुत्नयाः सहमवार दो स्पदैत्यनायकैनेन्द्रेण. ७ श्रीकृष्णसनिधो. ८ वर्जनमः ९ मयनि- | गहासागरसंगनदीय नमसनि दश रति भाद-- २७ रहोटनम् वारणव्याजेन. १० लाटन. १५ धारपवे. १२ वा. १३ सहे. १८ मूल्यन्: १९ सकीनंदया. २० वैरान्- २१ मागे. २२ दवा-२३ सपनम्- १५ । १४ मत्स्य- १५ वराह- १६ बुक ३ मु.र ..

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् २७ ॥ नेत्रः कमलभवभवस्कारपृष्ठप्रतिष्छो भाखत्कालाग्निजितः | बालेन्दुद्युतितस्करी । दंष्ट्रा महावराहस पातालगृह- पृथुलगलगुहादृष्टनिःशेषविश्वः । अधिः पुच्छोत्थिताभिचकित- | दीपिका ॥ २४ ॥ हरेलीलायराहस दंवादण्डः स पातु सुरवधूनेत्रसंसूचिताभिर्मत्स्यश्छिन्नाधिवेलं गगनतलमलं यः । हेमाद्रिकलसा यन धात्री छनश्रियं दधौ ॥२५॥ क्षालयन्वः पुनातु ॥ १३ ॥ यं दृष्ट्वा मीनरूपं स्फुरदनल- स जयति महावराहो जलनिधिजठरे चिरं निममोऽपि । शिसायुक्तसंरक्तने लोलविस्तीर्णकर्णक्षुभितजलनिधि नील- जीमूतवर्णम् । श्वासोच्छासानिलौघैः प्रचलितगगनं पीतवारि | येनाप्रैरिय सह फणिगणैर्यलादुद्धता धरणी ॥ २६ ॥ पातु भुरारि दिyढोऽभूत्स शङ्खः स भवतु भवतां भूतये मीन- | यः कपटकोलकेशवो यस निःश्वसितमारतोद्धता । उच्छूि. रूपः ॥ १४ ॥ दिगुढं तं सुरारि फिल शितदशनैः पीड्य- तिप्रपतनैरेचीकृपत्केलिकन्दुकतुलामिला मुहुः मान रटन्तं हत्वा तीरे पयोधेः करतलकलितं पूरयामास | मेरूरकेसरमुदारदिगन्तपत्रमामूललम्मिचलशेषशरीरनालम् । शङ्खम् । नादेनाक्षोम्य विश्वं प्रमुदितवियुधं त्रस्तदैत्यं स येनोद्धृतं कुवलयं सलिलात्सलीलमुत्तंसकार्थमिय पातु स वो देवैर्दत्ताघः पद्मयोनेः प्रहसितवदनः पातु वो दत्तवेदः ॥१५॥ वराहः ॥ २८ ॥ न पबैरालेप कलयति धरित्रीव्ययमयान्न मुस्तामादत्तेऽप्युरगनगरभ्रंशमयतः । न धत्ते प्रमाण्डरफुट- निरवधि च निराश्रयं च यस स्थितमनिवर्तितकौतुक- नमयतो घर्घरवं महाकोड: पायादिति सकलसंकोचित. प्रपञ्चम् । प्रथम इह मवान्स कूर्ममूर्तिर्जयति चतुर्दश- मुखः ॥ २९ ॥ न मृद्गीयान्मृद्वी कथमिव मही पोनिकषैर्मु- लोकवल्लिकन्दः ॥ १६ ॥ भ्राम्यन्महागिरिनिघर्षणलब्धपृष्ठ- | खाग्निज्वालाभिः कनकगिरिरीयाग्न विलयम् । न शुप्येयुः कण्ड्यनक्षणसुखायितगाढनिद्रः । सुष्वाप दीर्घतरपरिघोर- श्वासैः सलिलनिधयः सप्त च कयं वराहो वा पायादिति घोपः श्वासाभिभूतजलधिः कुमठः स बोऽव्यात् ॥ १७ ॥ | विपुलचिन्तापरिकरः ॥ ३०॥ पातु त्रीणि जगन्ति संततमकूपा- नमस्कुर्मः कूर्म नमदमरकोटीरनिकरनसर्पन्माणिक्यच्छवि- रात्समम्युद्धरन्धात्री कोलकलेवरः स भगवान्यसैकदंष्ट्राकुरे। मिलितमोजिष्ठवपुपम् । जरीजृम्मडिम्मैथुमणिरमणीयांशु- कूर्मः कन्दति नौलति द्विरसनः पत्रन्ति दिग्दन्तिनो मेरुः लहरीपरीरम्भस्फूर्जद्वलमिदुपलाद्रिप्रतिमटम् ॥ १८ ॥ निष्प- | कोशेति मेदिनी जैलजति व्योमापि रोलेम्पति ॥ ३१ ॥ त्यूहमनल्पकल्पचरितखैलोक्यरक्षागुरुः क्रीडाकूर्मकलेवरः स मगवान्दिश्यादमन्दा मुदम् । कल्पान्तोदधिमध्यमजन- पातु श्रीस्तनपत्रमङ्गिमकरीमुद्राङ्कितोरःस्थलो देवो वः स यशायासर्पतः संकुठत्पृष्ठे यस बभूव सैकतकणच्छायं धार- जगत्पतिर्मधुवधूवक्राब्जचन्द्रोदयः । क्रीडाकोडतनोनवेन्दु- बीतलम् ॥ १९ ॥ पृष्ठभ्राम्यदमन्दमन्दरगिरिग्रावारकण्डू- विशदे दंष्ट्राङ्कुरे यस्स भूर्भाति स प्रलयाधिपल्वलतलो- यनैर्निबालोः कमठाकृतेर्भगवतः श्रासानिला पान्तु वः । खातैकमुस्ताकृतिः ॥ ३२ ॥ दृप्यदैत्यनितम्बिनीजनमनः- यसंस्कारकलानुवर्तनवशाद्वेलाछलेनाम्भसां यातायातमत- | संतोषसंकोचनः कुर्याद्विश्वमनश्वरं स भगवान् क्रोडावतारो न्द्रितं जलनिघेर्नाद्यापि विश्राम्यति ॥ २० ॥ दृाभ्यां यस्य । हरिः । यइंष्ट्राङ्कुरकोटिकोटरॅकुटीकोणान्तरस्थेयसी पृथ्वी विलोकनाय जगतो दागीपदुत्तोलितग्रीवासोपरि विस्फुरद्रह- मात्यवदातकेतकदलालीनेव भृङ्गाङ्गाना ॥ ३३ ॥ अष्टौ यस गणे छनायितायां भुवि । हा धिग्भूः किमभूदभूत्तदित- दिशो दलानि विपुलः कोशः सुवर्णाचलः कान्तं केसरजाल- ररिक चेति पर्याकुलो हन्यादेप हठादघानि कमठाधीशः | मर्ककिरणा भृङ्गाः पयोदावली । नालं शेषमहोरगः प्रविततं वा- कठोराणिः ॥ २१ ॥ यो 'धत्ते शेषनाग 'तदनु वसुमती | संनिघेलीलया तद्वः पातु समुद्धरकुँवलय कोडाकृतिः केशवः स्वर्गपातालयुक्तां युक्तां सर्वैः समुद्रहिमगिरिकनकप्रस्थमुख्यै- | ॥३४॥ विभ्राणोऽभिनवेन्दुकोटिफुटिलं.दंग्याङ्कुरं लीलया को- । एतब्रह्माण्डमसामृतघटसदृशं भाति "वंशे मुरारेः डाकारधरो हरिः स भगवान्भूयाद्विभूतिप्रदः । यथोत्क्षिसवतः पार्यादः कूर्मदेहः प्रकटितमहिमा माधवः कामरूपी ॥ २२॥ २ अकरोत् ३ यथा कन्दुकः क्रीडया शिशुभि नमस्तसै वराहाय हेलयोद्धरते महीम् । खुरमध्यगतो ! रुक्षिप्यतेऽपक्षिप्यते च, तथेयं भूपि श्वासवायुप्रेरितोधिःपतन यस मेरुः खुरखुरायते ॥ २३ ॥ पातु यो मेदिनीदोला | दुकतुला तुलयतीति भावः । यथहं परित्र्या सामुद्दे परे लाठिश्यामि तदेयं भूभद्रपुष्येव विलयं यास्यतीति विचार्यः ५ समु. • १ गरिष्ठ. २ ब्रह्मणो जातम्, ब्रह्माण्डमित्यर्थः. ३ सविस्मयं द्राव. ६ कन्द वाचरति. ७ नालमिवाचरति. ८ पत्राणीवाचरन्ति. दृष्टामिः ४ व्याकुल'. ५ तीक्ष्णदन्तैः. ६ वादयामास. ७ अव ९ कोरक इवाचरन्ति. १० कमलमिवाचरति. ११ अमर वाचरति. मुकुटः. ९ लोहितम्, १० अतिशयेन विकसन्. १२ यथा चन्द्रोदयेऽन्जानि संकोचमामुवन्ति तथा हरेरदयान्मधुवधूः ५ तरुणः- १२ सूर्यः । १३ इन्द्रनीलपर्वतसदृशम्. १४ आकुश्शन- वाम्मोहाणि नि:श्रीकाण्यमवनिति भावः. १३ भग्रम्. १४ नि- प्रसारणादि. १५ पृष्ठ इति शेष. १६ तदुपरि.' १७ पृष्ठवंथे. कुइमवनम्. १५ उज्वलम्. २६'पृथ्वीमण्डलम् प नलिनम्। यहः १ वराह स्थानम् ८ ·दशावताराः १९ क्षमाकमलिनीमालम्बमानः क्षणं लोलबालमृणालनालतुलनां | मेदसि स्फुटखोऽस्थिनि छागिति । पुनातु भवतो हरेरमर- भेजे मुजङ्गेश्वरः ॥ ३५ ॥ मुक्तैर्यासति कुनचिद्वसुमती वैरिवक्षःस्यलकणकरंजाजरककंचकापजन्मानलः ॥ १८ ॥ दंष्ट्राङ्करस्येयसी कुक्षौ क्षोममवाप्सति निमुवनं रुद्धरमीमिः | ससत्वरमितस्ततस्ततनिहसहस्ताटनीनिकृत्तसुरशत्रुहक्षतज- क्रमात् । इत्यखल्पविकल्पमीलितमतेः कण्ठे उठन्तो मुहुः | सिक्तयक्षःस्थलः । स्फुरद्वरगमस्तिभिः स्थगितसप्तमप्तिद्युति फोडाकारघरस कैटमजितः श्वासानिलाः पान्तु वः ॥ ३६॥ | समस्तनिर्गमस्तुतो नृहरिरस्तु नः स्वतये ॥ ४९ ॥ चव- भूयादेप सतां हिताय मगरान्कोलायतारो हरिः सिन्योः चण्डनन्यायमेदविगलदैत्येन्द्रना क्षरदताम्यत्तमुपाटलोट- केशमपाम्य यस दशनप्रान्तै नटन्त्या मुवः । तारा हारति | सटासंभ्रान्तीमाननः । तिर्यकण्ठकठोरघोषघटनासीन- यारिदस्तिलकति स्वर्वाहिनी माल्यति क्रीडादर्पणति क्षपा- | सीमाद्दिमातहनिरीक्षितो विजयते वैकुण्ठकण्टीरवः पतिरहर्देवश्च ताटङ्कति ॥ ३७ ॥ लीने श्रोनैकदेशे नमसि | ॥ ५० ॥ दंष्ट्रासकटयक्रकन्दरललजिहस हव्याशनमाला- नयनयोस्तेजसि कापि नष्टे श्वासपासोपमुक्ते मरुति जल- मासुरभूरिकेसरसटामारस दैत्यद्रुहः । व्यावल्गबलरद्धिरण्य- निधी पादरन्प्रार्धपीते । पोर्नमान्तैकरोमान्तरविवरगता | कशिपुक्रोडस्थलास्फालनस्सारप्रस्फुटदस्थिपञ्जरस्वरा नखाः मार्गतश्चक्रपाणेः क्रोडाकारस पृथ्वीमकलितविमनं वैभवं यः | पान्तु वः ॥५१॥ सोमार्यायितनिप्पिधानदशनः संन्या. पुनातु ॥ ३८ ॥ सिन्धुष्वहारगाहः सुरविवरविशत्तुन्छ- ' यितान्तर्मुखो वालार्कायितलोचनः सुरधनुर्लेखायितभूलतः । तोयेषु नाप्तः प्राप्ताः पातालपङ्के न लुठितरुचयः पोनमारोप- | अन्तर्नादनिरोधपीवरगलरवम्पनिर्यचडितारकारसटावरुद्ध- योगात् । दंष्ट्राविष्टेषु नाप्तः शिखरिषु च पुनः स्कन्धकण्ड्- | गगनः पायानृसिंहः स यः ॥ ५२ ॥ विद्युचककरालकेसर- विनोदो येनोद्वारे धरित्र्याः स जयति विमुताविप्नितेच्छो | सटामारस दैत्यद्रुहः शोगन्ने हुताशडम्बरमृतः सिंहाकृतेः वराहः ॥ ३९ ॥ केदानी दर्पितास्ते घनमदमदिरामोदिनो शाङ्गिणः । विस्फूर्जद्गलगर्जितर्जितककुम्मातङ्गदर्पोदयाः दिग्द्विपेन्द्रा है मेरो मन्दराने मलय हिमगिरे साधु वः संरम्माः सुखयन्तु वः खरनखक्षुण्णद्विपक्षसः ॥ ५३ ॥ क्ष्माधरत्वम् । शेष साध्योऽसि दीर्घः पृथुमुवनभरोचण्ड- | दैत्यानामधिपे नखारफुटीकोणप्रविष्टात्मनि सारीमूत. चौण्डः शिरोमिः शंसन्सोत्प्रासमुचैरिति धरणिभृतः पातु | करालकेसरसटासंघातघोराकृतेः । सक्रोधं च सवि- युप्मान्वराहः ॥ ४०॥ | सयं च सगुरुवीडं च सान्त.क्षितं क्रीडाकेसरिगो नृसिंहः | हरेविजयते तत्कालमालोकितम् ॥ ५४ ॥ कि "किं सिंह- सुपसुरशिरोरत्नकान्तिविच्छुरिताद्ये । नमस्त्रिमुवने- कि नरसदृशनपुर्देव चित्रं गृहीतो - नैताहक्कापि शाय हरये सिंहरूपिणे ॥ ४ ॥ शनोः प्राणानिलाः जीवोद्भुतमुपनय मे देव सप्राप्त एपः । चापं चा न पञ्च वयं दश जयोऽत्र कः । इति कोपादिवाताम्राः पान्तु वो नहरेनखाः ॥ ४२ ॥ प्रोजवलज्ज्वलनचालाविकः । खरनखमुखरै भिनान्यः स वोऽव्यात् ॥ ५५ ॥ भूयः कण्ठा- चापित्यहहहहहहा कर्कशवं नखानामित्यं दैत्येन्द्रयाः- टोरुसटाच्छटः । श्वासक्षिप्तकुलक्ष्मामृत्पातु यो नरकेसरी वधूतिव्यतिकरतरलोत्सनक्षत्रमालाबालेन्दुपुद्रघण्टारणित- ॥४३॥ व्याधूतकेसरसटाविकरालयकं हस्तामविस्फुरितश- अगदामिचक्रम् । आविष्कृतं सपदि येन नृसिंहरूपं नारा- दशदिशादन्तिचीत्कारकारी । अन्याद्वो दैत्यराजप्रथमयम- यणं तमपि विश्वस्जै नमामि ॥ १४ ॥ दैत्यास्थिपञ्जरवि- | पुरीयानयण्टानिनादो नादो दिग्मित्तिमेदप्रसरसरमसः कूट- दारणलन्धरम्मरक्ताम्युनिर्जरसरिद्वनजातपाः । बालेन्दु- कण्ठीरवस ॥५६॥ अन्त.क्रोघोजिहानचलनमवशिखाकार- कोटिकुटिलाः शुकचधुमासा रक्षन्तु सिंहवपुपो नसरा निहावलीढप्रौढप्रह्माण्डमाण्डः पृथुमुवनगुहागर्भगम्भीर- हरेवः ॥ ४५ ॥ दिश्यात्सुख नरहरि€यनैकवीरो यसाहवे | नादः । दृप्यत्पोरीन्द्रमूर्तिर्मुरजिदवतु वः सुप्रभामण्डलीमिः दितिसुतोद्दलनोद्यतस्स ! क्रोघोद्धतं मुखमवेक्षितुमक्षमस्वं कुर्वन्निधूमधूमध्वजनिचितमिव व्योम रोमच्छटानाम् जानेऽमवन्निजनखेष्वपि यन्नतास्ते ॥ ४६ ॥ वपुर्दलेनसंभ्रे-/॥ ५७ ॥ पायान्मायामृगेन्द्रो जगदखिलमसौ यचनूदार्च- मात्स्वनसरं प्रविष्टे रिपो क यात इति विसयात्प्रहित- लोचनः सर्गतः । पृथेति करताडनानिपतितं पुरो दानयं ६ आच्छादिता सूर्य वेद. ९ विशरणम् १० सिकार १ नखा. २ करपरकम् ३ विस्ती ४ भ्याकुठौ ५ रुधिरम्. निरीक्ष्य मुवि रेणुवजयति जातहासो हरिः ॥ १७ ॥ ११ सकीर्ण १२ उत्महन्थरम् १३ रोममा १४ रतीमवन. चटचटिति चर्मणि च्छमिति चोच्छलच्छोणिते धगद्धगिति | २५ हिरण्यकशिरोस्तदनुचरस्य चोक्मित्युत्य १६ है भय त्यर्थ १७ उच्च स्थायिनी १८ उत्पद्यमान १९सिंह. २० अपि १ वराहमुखाने. २ विदारणम् ३ स्वतः . भयाव २१ व्याप्तन् ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम [१ प्रकरणम् वामन रर्चिीलानालापलीट बत भुवि सकल व्याकुल किं नजोदरललिततलौ पङ्कजाक्षस पादौ ॥ ६७ ॥ कस्त्व प्रस भूयात् । न स्याचेदाशु तस्याधिकविकटप्सटाकोटिमि नपूर्व क च तव वसतियाऽखिला प्रशसृष्टि कस्ते नायो पाट्यमानादिन्दोरानन्दकन्दातदुपरि तुहिनासारसदोहवृष्टि | खनाथ क च तव जनको नैव तात सरामि । कि ते ।। ५८ ॥ आदित्या कि दशैते प्रलयमयकृत स्वीकृता ऽभीष्ट ददामि त्रिपदपरिमिता भूमिरल्य किमेतत्रलोक्य भाव काशदेशा कि वोल्कामण्डलानि निमुवनदहनायोद्यतानीति | गर्भ बलिमिदमवदद्वामनो व स पायात् ॥ ६८ ॥ भीतै । पायासुनारसिंह वपुरमरगणैर्बिभ्रत शाईपाणेदृष्टा परशुराम दृप्तासुरोर स्थलदरणगलद्रक्तरता नखा ३ ॥ ५९ ॥ कुलाचला यस महीं द्विजेभ्य प्रयच्छत सोमपत्य- मापु । बभूवुरुत्सर्गजल समुद्रा स रैकेय श्रियमात अव्याहो वामनो यस कौस्तुभप्रतिबिम्बिता । नोतु ॥ ६९ किं दोा किम कार्मुकोपनिषदा कौतुकालोकिनी जाता जाठरीव जगत्रयी ॥ ६० ॥ भैर्गप्रसादेन किं किं वेदाधिगमेन भासति भृगोर्वेशे ध अनिदण्डो हरेरूमुक्षिप्तो बलिनिग्रहे । विधिविष्टरपनस | कि जन्मना । किं वानेन ममाद्भुतेन तपसा पीडा कृता नालदण्डो मुदेऽस्तु न ॥ ६१ ॥ सर्वग्रन्थिविमुक्तसधि । न्तोऽपि चेद्विप्राणा फुरुतेऽन्तरित्यनुशयो पमस पुष्णातु वः विलसद्वक्ष स्फुरत्कोस्तुम निर्यनाभिसरोजकुदालपुटीगम्भी ॥ ७० ॥ नाशिप्य किमभूदव किमभवनापुनिणी रेणुका रसामध्वनि । पात्रावाप्तिसमुत्सुकेन बलिना सानन्दमालो नाभूद्विश्चमकार्मुक किमिति व प्रीणातु रामत्रपा । विप्राणा कित पायाद कमबर्धमानमहिमाचर्य मुरारेवेषु ॥२॥ प्रतिमन्दिरं मणिगणोन्मियाणि दण्डाहतेनान्धीना स मया हस्ते शस्त्रकिणाङ्कितोऽरुणविभाकिसरितोर स्थलो नामि । यमोऽपि महिषेणाम्भाति नोद्वाहित ॥ ७१ ॥ पायाद्वो हृदलिर्विलोचनयुगप्नोभूतीतातप । बाहूमिश्रितवहिरेप जमदमिवशतिलको वीरवतालकृतो रामो नाम मुनीश्वरो तदिति व्याक्षिप्य वाक्य कैवेस्तारध्ययनैहरबलिमन नपवधे भासत्कुठारायुध । येनाशेषहताहिताङ्गरुधिरै सत -पायाजगद्दामन ।। ६३ ॥ खस्ति खागतमर्थ्यह पद र्पिता पूर्वजा भक्त्या चाश्वमखे समुद्रवसना भूहन्तकारी- विभो कि दीयता मेदिनी का मात्रा मम विक्रमन्त्रयपद कृता ॥ ७२ ॥ द्वारे कल्पतरु गृहे सुरगवी चिन्तामणीनारद दत्त जल दीयताम् । मा देहीत्युशनाप्रवीद्धरिरय पार पीयूष सरसौषु विप्रवदने विद्याश्चतस्रो दश । एव कर्तुमय किममातर चेत्येव बलिनार्चितो मखमुखे पायास यो तपस्यति भृगोवंशावतसो मुनि पायाद्वोऽखिलराजकक्षय- वामन ॥ ६४ ॥ स्वामी सन्भुवनयस विकृति नीतोऽसि | करो भूदेवभूपामणि ॥ ७३ ॥ नो सध्या समुपासते यदि किं यानया यद्वा विश्वसृजा स्वयैव न कृत तद्दीयता ते | तदा लोकापवादाद्य सा चेत्स्वीक्रियते भविष्यति तदा कृत । दान श्रेष्ठतमाय तुभ्यमतुल बन्धाय मुक्तये राजन्यबीजे नति । इत्य चिन्तयतशिर भूगुपतेर्नि थास- विवो बरिना निरुत्तरतया हीतो हरि पातु च ॥६५॥ कोष्णीकृतो नेनान्त प्रतिविम्बशोणसलिल सध्याञ्जलिः ब्रह्माण्डच्छत्रदण्ड शतधृतिभवनाम्भोरुहो नालदण्ड क्षोणी पातु व ॥ ७४ ॥ नौपदण्ड क्षरमरसरित्पट्टिकाकेतुदण्ड । ज्योतिश्चक्री रामचन्द्र क्षदण्डत्रिभुवनविजयस्तम्भद्ण्डोऽग्निदण्ड श्रेयसैविक्रमस्ते वन्दामहे महेशानचण्डकोदण्डखण्डनम् । जानकी. वितरतु विबुधद्वेषिणा कालदण्ड ॥६६॥ यमादा हृदयानन्दचन्दन रघुनन्दनम् ॥ ७५ ॥ नमो राम- क्रामतो द्या गैरुंडमणिशिलाकेतुदण्डायमानादौथ्योतन्त्या ) पदाम्भोज रेणवो यम सततम् । कुर्वन्ति कुमुदनीतिमरण्य बभासे सुरसरिदमला वैजयन्तीव कान्ता । भूमिठो यत्र | गृहमेधिन ॥ ७६ ॥ खणणाजिनशयनो योजितनयनो थान्यो भुवनगृहमहास्तम्भशोभा दधान पातामेतो 'यो १ यदा ब्राह्मणेभ्यो भूदचा, तदा तेषां स्वरवभूमितीमा कुल पर्वता एवासन्निति भाव १ने २ आसनम् ३ बह्मण सामवेदध्वनि हरेभंगवतो हृदये कौस्तुभमणिलो हितच्छविरस्ति अतत प्रभाभि ४ यतो दानामाग्दातृभिरुत्सर्गजल दीयते अतस्तेनैतावदान दत्त येन २ यदा याचकेभ्यो दान दीयते, तदा करितलब स्थलस्यापीति भाव ५ यतो हरेनाभौ कमल वर्वने समुद्रा उत्सर्गजलतयाम्वन्निति भाव ३ धनुर्वेदविद्याशानरहस्मेन अतस्तत्र तत्सरभिग पलोडपतया भ्रमरागमन घदत एवेति माव. ४ यतो महतामनुग्रहस्तदा सफल स्यात्, यधुपकार कस्यचित्त ६ सहरी ७गुक्रस्य शक्येत पर मया तत्पीडापि निवारिता न भवति, अत शभुप्रसादेन २० नामिक्षेप्य | किमित्यर्थ ५यतस्तपसासाध्यमपि साध्यते पर यदि मया तकृत्य ५ त्रिषु लोकेषु पार यासो यस्य तस १२ मरकतम मिनिर्मितमजदण्डायमानाद १३ क्षरवी १४ पातका १५ आर | देयत्वेन विहिवेत्यर्थ 'मासप्रमाणे मिक्षा स्यादन प्रासचतुष्टयम् । नासापि, तदानेन तपसा किमिति भाव कलाविति भाव अन चतुर्गुण प्राहुह तकार द्विजोत्तमा । इत्युक्तत्वात् ८ सूर्य ९गुणवृक्ष झण्ड ६रायव ७ ब्राह्मणेभ्यो ·दशावताराः २१ रोमाय पुरारेः । दशासदिग्मागे । मुहुरवलोकितचापः कोऽपि दुरापः स ॥ ८८ ॥ कल्याणोठामसीमा कलयतु कुगलं कालमेघा- नीलिमा शरणम् ।। ७७ ॥ अधिपञ्चवटीफुटीरवर्तिस्फुटिते- भिरामा काचित्साकेतघामा मवगहनगतिशान्तिहारिप्रणामा । न्दीवरसुन्दरोरुमूर्तिः ! अपि लक्ष्मणलोचनकसख्यं मजत | सौन्दर्यहीणकामा घृतजनकसुतासादरापानघामा दिनु ब्रह्म सरोरुहायताक्षम् ॥ ७८ ॥ कनकनिकपमासा सीतया- प्रख्यातभूमा दिविषदमिनुता देवता रामनामा ॥ १९ ॥ लिङ्गिताको नवकुवलयदामश्यामवर्णाभिरामः । अभिनय योऽद्धा योद्धावधीत्तान्सपदि पैलमुनः संपराये पेरा ये येनी- इव विद्युन्मण्डितो मेरखण्डः शमयतु मम तापं सर्वतो येनाश्रितानां स्तुतिरवनमितेशानचापेन चीपे। लकालंकार- रामचन्द्रः ॥ ७९ ॥ परिणयविधौ मक्त्वानगद्विषो धनु- हर्ता ककुमि ककुभि यः कान्तया सीतयासीनो दूनोज्य रमतो जनकसुतया दत्तां कण्ठे सजे हृदि धारयन् । कुसुम- स विमुखतु यः खःसमार्यः समायः ॥ ९० ॥ क्षाणां घनुपा पाशेनेव प्रसस वशीकृतोऽवनतवदनो रामः पाया- भूरिधाम्नां श्रितमधिपतिना प्रस्फुरदीमंतारं सारं नेत्रानलेन अपाविनयान्वितः ॥ ८० ॥ उत्फुल्छामलकोमलोत्पलदलक्ष्या- कुमुदशुचि लसन्नीलसुग्रीवमङ्गं प्लावकं वापि सैन्य देशवदन- प्रसमनियमितोचौपमीनध्वजेन माय रामामनाकामाय प्रथमाननिर्मलगुणग्रामाय रामात्मने । योगारूढमुनीन्द्रमानससरोहंसाय संसारविध्वंसाय स्फुरदो- | गलितमलमरं मन्यते स स्वमेवं नाशासीजज्ञिरे यन्मम शिरइछेदहेतु श्रियेऽस्तु ॥ ९१ ॥ यस्तीर्यानामुपास्त्या जसे रघुकुलोसाय पुंसे नमः ॥ ८१ ॥ यो रामो निजघान चरणरजःपादपूतान्यमूनि । पादस्पर्शेन कुर्वम्झटिति विध- वक्षति रणे तं रावणं सायकैद्यस्य प्रतिवासरं वसति सो टितनावमावामहल्यां कौसल्यासूनुरूनं व्यपनयतु स यः तथा सयं राघवः । यस्सास्ते भुयनावली परिवृता द्वीपैः समं श्रेयसा च श्रिया च ॥ ९२ ॥ सप्तभिः स श्रेयो। विदधातु नत्रिमुवनत्राणैकचिन्तापरः सीता १८२॥ राज्य येन पटान्तलग्नतृणवत्त्यकं गुरोराज्ञया पाथेयं उन्मृष्टं कुचसीनि पश्रमकरं दृष्ट्वा हठालिङ्गनाकोपो परिगृह्य कार्मुक्यरं घोरं वनं प्रस्थितः । स्वाधीनः शशि- | मास्तु पुनर्लिखाम्यमुमिति सेरे रघूणां वरे । कोपेनारुणितो. मौलिचापविषये प्रासो न वै विक्रियां पायादः स विमीणा- ऽश्रुपातदलितः प्रेम्णा च विस्तारितो दत्तो मैथिलकन्यया प्रजनिहा रामाभिधानो हरिः ॥ ८३ ॥ कारुण्यामृतनीरमा- | दिशतु नः क्षेमं कटाक्षाङ्कुरः ॥ ९३ ॥ श्रितजनश्रीचातकानन्ददं शाखण्डलचापमम्वुजमवानी- हनूमान् अशेषलकापतिसैन्यहन्ता श्रीयमसेवाचरणैककर्ता । भने- न्द्रादिवहींष्टदम् । चारुमेरमुखोल्डसज्जनकजासौदामिनीशो- मिहं श्रीरामाम्बुद्धमाश्रयेऽखिलज्ञशासंगरतापापहम् ॥ ८॥ कदुःखाहतलोकगोप्ता त्यसौ हनूमांस्तव सौख्यकर्ता ॥९॥ कृतको यस्मिन्नमरनगरी मङ्गलरवा नैवातका लङ्का सम- को मूलवदालवालयदपाराशिलतावद्दिशो मेघाः पल्लव | जनि वन,वृश्चति सति । सदा सीताकान्तप्रणतिमतिविख्या- वप्रसूनफलवनक्षत्रसूर्येन्दवः ! खामिन्व्योमतरुः क्रमे मम तमहिमा हनूमानव्याद्वः कपिकुलशिरोमण्डनमणिः ॥ ९५ ॥ कियाछुत्वेति गो मारुतेः सीतान्वेपणमादिशन्दिशतु वो रामकृष्णौ रामः सलज्जः श्रियम् ॥ ८५ ॥ एतौ द्वौ दशकण्ठकण्ठ त्रातः काकोदरो येन द्रोग्यापि करुणात्मना । पूतना- कदलीकान्तारकान्तिच्छिदो वैदेहीकुचकुम्भकुङ्कुमरजःसा- | मारणख्यातः स मेऽस्तु शरणं प्रभुः ॥ ९६ ॥ न्द्ररुणावादितौ । लोकत्राणविधानसाधुसवनप्रारम्मयूषौ मुजौ १ निश्चितम्. २ राक्षसान्. ३ युद्ध. ४ शत्रवः ५ माग्येन. देयास्तामुरुविक्रमी रघुपतेः श्रेयांसि भूयांसि वः ॥ ८६ ॥ ७ विरहित्तः. ८ दुरस्थितमना. ९ देवसमास्वामी. १० कक्षाणां महकानामधिपतिना जाम्बवता; पक्ष, नवनाणामदि. बालक्रीडनमिन्दुशेखरधनुर्भावधि प्रहता • ताते कानन- पतिना चन्द्रेण. ११ भीमस्तारो बानरविशेष; पक्षे मीमा मारा सेवनावधि कृपा मुग्रीवसख्यावधि । आशा वारिधिवन्धना- नेत्रकनीनिका. १२ नेत्रा नायकेन नलेन नलनामा वानरेगा परे- वधि यशो लद्देशनाशावधि श्रीरामस्य पुनातु लोकवशता | मीसम मउद्तचापो मीनध्वजः कामः १४ राणा नेपानलेन तृतीयनेवामिना. १३ उषा आपो पसिन्स उच्चायो जानक्यपेक्षावधि ॥ ८७ ॥ कल्याणानां निधानं कलिमल- | यत्तं रामचन्द्राधीनम् । पक्ष, रामायाः पार्वत्या अधीनम्. १५ मुद- मथनं पावनं पावनानां पाथेयं यन्मुमुक्षोः सपदि परपद: सुग्रीवश्च वानराप, नीला नीलवर्णा शोभना मीका. १७ दशन नाम्ना वानरेण शुचि, पक्ष-मुदपुष्पवटुचि शुभम्. २६ नीलः प्रासये प्रस्थितस्य । विश्रामस्थानमेकं कविवरवचसा जीवनं दनाशरइछेदहेखिति सैन्यपक्षे स्फुटम्; अन्यत्र शिवप्रसादना सजनानां वानं धर्मद्रुमस्य प्रमवतु मयतां भूतये रामनाम रावर्णनात्मनः शिरसि टिनानाति प्रसिद्धिः, १८ सेवनया. २१ अदरो भयशून्यः काकः १ समूहः २ सीवा. ३ विमीषणसामजन्मा रावणस्त हन्दीति रा: पटे, पोलियसः. २२ पूतनामा परिचनामा रणे ख्यावश्च पशे- यूतनाग राक्षस्था मारणेने ख्यातः, - ६ प्राप्ताः २९ पत्रमारम्. २० नवभया. ४पाचम् ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् मर्दितरावणकंसौ सरयूय मुनाविहारिणौ देयौ । अर्पितविप्र- जम् । स्पृशन्तमन्यं स्तनमङ्गुलीभिर्वन्दे यशोदागतं कुमारी हरिपंतिहरिकेतनप्रिया चन्दे ॥ ९७ ॥ यः पूतना- ) मुकुन्दम् ॥ ११६ ॥ भुजप्रभादण्ड इवोर्ध्वगामी स पातु मारणलव्धकीर्तिः कोकोदरो येन विनीतदर्यः । यशोदया- | वः कंसरिपोः कृपाणः । यः पाश्चजन्यप्रतिबिम्बमझ्या धारा- लंकृतमूर्तिरन्यात्पतिर्यदूनामथवा रघूणाम् ॥ ९८ ॥ म्भसः फेनमिव व्यक्ति ॥ ११७ ॥ विहाय पीयूषरसं मुनीश्वरा ममाधिराजीवरसं पिबन्ति किम् । इति खपादा. इन्दीवरदलश्याममिन्दिरानन्दकन्दलम् । वन्दारुजन- | म्युजपानकौतुकी स गोपालः श्रियमातनोतु वः ॥ ११८ ॥ मन्दारं वन्देऽहं यदुनन्दनम् ॥ ९९ ॥ देवः पायादपायान्नः | विलिख्य सत्याकुचकुम्भसीलि पत्रावलिन्यासमिषेण राधाम् । रमरेन्दीयरलोचनः । संसारम्यान्तविध्वंसहंसकंसनिपूदनः | लीलारविन्देन तया सरोपं पायद्विटः कोऽप्यभिहन्यमानः ॥ १०० ॥ पान्तु वो जलदयामाः शाहज्याघातकर्कशाः । ॥ ११९ ॥ स पातु वो यस हतावशेषास्तत्तुल्यवर्णाजन- त्रैलोक्यमण्डपस्तम्माश्रत्यारो हरियाहयः ॥ १०१॥ दर्पणा- | रञ्जितेपु । लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति दैत्याः खकान्ता- पितमालोक्य मायास्त्रीरूपमात्मनः । आत्मन्येवानुरक्तो यः | नयनोत्पलेषु ॥ १२० ॥ कुञ्चिताधरपुटेन पूरयन्वंशिका शिवं दिशतु केशवः ॥ १०२ ॥ हृदयं कौस्तुभोद्भासि | प्रचलदगुलिक्रमः मोहयनिखिलवामलोचनाः पातु कोऽपि हरेः पुष्णातु वः श्रियम् । राधाप्रवेशरोधाय दत्तमुद्रमिव | नवनीरदच्छविः ॥ १२१ ॥ अतसीकुसुमोपमेयकान्तिर्यमुना- श्रिया ॥ १०३ १ देहि मस्कन्दुकं रापे परिधाननिगृहितम् । तीरकदम्बमध्यवर्ती । नवगोपवधूविनोदशाली वनमाली इति विसंसयनीवीं तस्याः कृष्णो मुद्देऽस्तु नः ॥ १० ॥ वितनोतु मङ्गलं वः ॥ १२२ ॥ गायन्तीनां गोपसीमन्ति- पण्डचाणूरदोर्दण्डमण्डलीखण्डमण्डितम् । अव्याद्वो बाल- | नीनां स्फीताकासामक्षिरोलम्बमालाम् । निश्चाश्चल्यामात्म, वेपस विष्णोर्गोपतनोर्वपुः ॥ १५ ॥ मीमांसार्णवसोमवारविन्दे कुर्वन्नव्याद्देवकीनन्दनो वः ॥ १२३ ॥ पुत्री- लसद| तर्कपद्मस । वेदान्तविपिनसिंहं वन्दे गोविन्द- भूत प्रेम गोपाङ्गनानां भूत-भूतं भागधेयं यदूनाम् । साभिधं प्रम ॥ १०६ ॥ अपलोकितमनुमोदितमालिगित- एकीभूतं गुप्तवित्तं श्रुतीनां श्यामीभूतं ब्रह्म मै संनिध- मगनाभिरनुरागैः । अधिवृन्दावनकुझं मरकतपुशं नमस्सामः त्ताम् ॥ १२४ ॥ आनन्दमादधतमायतलोचनानामानील- ॥ १० ॥ भकरीविरचनभात्या राधाकुचकलशपीडनव्य- मावलितकंधरमात्तवंशम् । आपादमामुफुटमाकलितामृतौघ- सनी । मजुमपि रेखां मन्यलयवेपो हरिजयति ॥ १०८॥ माकारमाकलयतामुपमान्तरं, नः ॥ १२५ ॥ स्वा पातु कठिनतरदामवेष्टनलेखासंदेहदायिनो यस । राजन्ति पछि- नीलनलिनीदलदामकान्तः कृष्णस्य पाणिसरसीरुहकोश- विमगाः स पातु दामोदरो भवतः ॥ १०९ ॥ खिन्नोऽसि | बन्धः । राधाकपोलमकरीलिसनेषु योऽयं कर्णावतंसकमलं मुख शेल निभृमो वयमिति यदरसु शिधिलभुजः । भरभुम- विपुलीचकार ॥ १२६ ॥ उफुल्लमानसरसीरुहचारुमध्य. गिनतंबाहुपु गोपेषु हसन्हरिजयति ॥ ११० ]] नीतं नानीतं निर्यन्मधुव्रतभरद्युतिहारिणीभिः । गधाविलोचनकटाक्षपर- फियदिति पृटो यशोदया कृष्णः । इयदिति गुरुजनसंसदि । परामिष्टो हरिस्तव सुखानि तनोतु कामम् ॥ १२७ ॥ करघृतराधापयोधरः पातु ॥ १११ ॥ यधामधुसूदनयोरनु- गोवर्धनोद्धरणहष्टसमस्तगोपनानास्तुतिश्रवणलजितमानसस्य ! दिनाचीयमानस । प्रणयतरोरिव कुसुमं मियोऽवलोक- मितं पायात् ।। ११२ ॥ श्रुतिमपरे स्मृतिमपर भारतमपरे स्मृत्वा वाहवपुरिन्दुकलाप्रकाशदंष्ट्रोद्भुतक्षिति हरेरयतु स्मितं मजन्तु मनीताः । अहमिह नन्द बन्दे यस्सालिन्दे पर | वः ॥ १२८ ॥ अभिनवनवनीतप्रीतमाताम्रनेत्रं विकचनलिन प्रम ॥ ११३ ॥ तप्तं न तपोभिः फलितं तद्गोपवाला- लक्ष्मीस्पर्धि सानन्दवक्रम् । हृदयमवनमध्ये योगिभिर्ध्यान- नाम् । लोचनयुगले यासामयनमा निरसनं प्रक्ष ॥ ११४॥ गन्यं नवगगनतमालत्यामले केचिदीडे ॥ १२९ ॥ अभि- मदमयमदमयदुरगं यमुनामरतीय वीर्यशाली यः । मम नयनपनीतस्निग्धमापीतदुग्धं दधिकणपरिदिग्धं मुग्धमई रतिममरतिरतिरामनारः स क्रियाकृष्णः ॥ ११५ ॥ मुरारेः । दिशतु भुवनकृच्छ्रच्छेदितापिच्छगुच्छच्छवि सधपन्त जननीमुग्रानं विलोक्य मन्दस्मितमुचला- | नाशिसिपिच्छालाश्चितं वाग्छितं यः ॥ १३० ॥ कनककल- शखच्छे राघापयोधरमण्डले भरजलधरश्यामामारमयुति प्रति. १मजुन. मिले रमा मीटर ग. ३ मालिया मर्प; पोजिनितीबाहामप्रियाहसितो हरिः ॥ १३१ ॥ नापा मारणेन हसा मीनियन: प- विम्बिताम् । अमितमिर्चयग्रान्तप्रान्त्या मुहुर्मुहुरुदिपायति पर कार पसोपा मारतो देहो पसपर, यामा पदा पो देश म. ५सारमा २ १ ·र 7 दशावतारा । ललितगमना नार्यो सँजन्मनोजनितान्तभाः सुरतिसदृशस्ताः | प्रत्यध्यकुअद्रुमं राधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाफूले रहाकेलयः सेन्मुख्यो भवानपि तद्दुवे । वनमुवमितो गेहादेको न ॥ १४१ ॥ कौन्तेयस सहायतां करुणया गत्या विनीता- गच्छतु मां विनेत्यसकृदुदितः पुत्रः पित्रा जयत्यनघो हरिः | त्मनो येनोलवितसत्पथः कुरुपतिश्चक्रे कृतान्तातिथिः । ॥ १३२ ॥ देवः पायात्पयसि विमले यामुने मजवीनां याच- त्रैलोक्यस्थितिसूत्रधारतिलको देवः सदा संपदै साधूनामसु- न्तीनामनुन्यपदैर्वश्चितान्यंशुकानि । लजालोलेरलसवलितै- | राधिनाथमथनः स्ताद्देवकीनन्दनः ॥१४२॥ आताग्रे नयने रुन्मिपत्पञ्चवाणैर्गोपत्रीणां नयनकुसुमैरच्चितः केशवो नः स्फुरन्कुचमरः श्वासो न विश्राम्यति खेदाम्मःकणदन्तुरं ॥१३॥ वृन्दारण्ये तपनतनयातीरवानीरफुझे गुञ्जन्म भ्रमर- | तब मुखं हेतुस्तु नो लक्ष्यते । घिको वेद मनः स्त्रिया पटलीकाकलीकेलिमाजि । आमीराणां मधुरमुरलीनादसं- | इति गिरा रुष्टां प्रियां मीपयंस्तस्सातत्क्षणकातरेक्षणपरिस्पृष्टो 'मोहितानां मध्ये क्रीडन्नवतु नियतं नन्दगोपालबालः॥१३४॥ हरिः पातु वः ॥ १४३ ॥ संसक्तानिय पातुमौपनिषदव्या- शिरश्छायां कृष्णः क्षणमकृत यधाचरणयोर्मुजावलिच्छाया- | हारमाध्वीरसामुन्मा? ब्रजसुन्दरीफुचतटीपाटीररेणूनिय । मियमपि तदीयप्रतिकृतौ । इति क्रीडाकोपे निभृतमुमयो- | उन्मीलन्मुरलीनिनादबहुलामोदोपसीदद्गवीजिह्वालीढमलीक- रम्यनुनयप्रसादी जीयास्वामपि गुरुसमक्षं स्थितवतोः||१३५॥ बल्लयशिशोः पादाम्बुजं पातु वः ॥ १४४ ॥ कृष्णो गोरस- अवेमव्यापाराकलनमंतुरीसमिचिरादनुन्मीलत्तन्तुप्रकरघट चौर्यमन्य कुरुते किं कृष्ण मातः सुरापानं न प्रकरोमि राम नायासमसकृत् । विषीदत्साचालीविपदपनयैकप्रणयिनः पटानां | किमिदं नाहं परस्त्रीरतः। किं गोविन्द वदत्यसो हलघरो निर्माण पतगपतिकेतोरवतु नः ॥ १३६॥ कपोले पत्राली पुल- मिभ्येति तां ब्याहरन्गोपीगोपकदम्बकं विहसयन्मुग्धो मुकु किनि विधातुं व्यवसितः स्वयं श्रीगघायाः करकलितपतिम- | न्दोऽवतु ॥ १४५ ॥ मातस्तर्णकरक्षणाय यमुनाकछ धुरिपुः । अभूद्वकेन्दी यन्निहितनयनः कम्पितमुजस्तदेतत्सा- न गच्छाम्यहं कस्माद्वत्स पिनष्टि पीवरफुचद्वन्द्वेन मर्थ्य तदमिनारूपस जयति ॥१३७॥ जयश्रीविन्यस्तर्महित गोपीजनः । भूसंज्ञाविनिवारितोऽपि बहुशो जल्पन्यशो- इव मन्दारकुसुमैः सयं सिन्दूरेण द्विपरणमुदा 'मुंद्रित इव दाग्रतो गोपीपाणिसरोजमुद्रितमुखो गोपीपतिः पातु यः मुजापीडक्रीडाहतकुवलयापीडकरिणः प्रकीर्णाग्विन्दुर्जयति ॥ १४६ ॥ कासि त्वं वद चौर्यकारिणि कुतः कस्त्वं मुजदण्डो मुरजितः ॥ १३८ ॥ सुपर्णः स्वाद्री रचितम- पुरो यामिकः किं पे भुषितौ सुवर्णकलशौ भूपस केन णिशृङ्गे जलधिजामुखाम्मोजे भृङ्गो निगमविलसत्पञ्जरशुकः। मित्युक्त धृतवछवीकुचयुगस्त्यां पातु पीताम्बरः ॥ १४७ ॥ त्वया । कुत्र स्तः प्रकटी तयाश्चलतटे कुत्रेति तत्पश्यता- त्रिलोकीकस्तूरी तिलककमनीयो ब्रजवधूविहारी श्रीकृष्णो कृष्ण लं पठमि पठामि ननु रे शास्त्रं किगु ज्ञायते तत्त्वं दिशतु मयतां शर्म सततम् ॥ १३९ ॥ क यासि खल्ल कस विमोः स करिमुवनाधीशश्च तेनापि किम् । ज्ञानं चौरिके प्रमुपितं स्फुटं दृश्यते द्वितीयमिह मामकं वहसि । मक्तिरयो विरक्तिरनया कि मुक्तिरेवास्तु ते दम्यादीनि कन्दुकं कभुके । त्यजेति नवगोपिकाकुचयुगं प्रमानन्बलाइ- | भजामि मातुरुदितं वाक्यं हरेः पातु वः ॥ १४८ ॥ कृष्ण सत्पुटकपक्षरो जयति गोकुले केशवः || १४० ॥ मेधर्मे- नवयौवनोऽसि चपलाः प्रायेण गोपाद्गनाः कंसो भूपति- हूँरैसम्बरं धनभुवः स्यामास्तमालद्रुमैनक्तं भीरुरयं त्वमेव रन्जनालमृदुलग्रीवा वयं गोदुहः । तद्याचेऽञ्जलिना भवन्त- तदिनं राधे गृहं प्रापय । इत्यं नन्दनिदेशतश्चलितयोः | मधुना वृन्दावन मद्विना मा यासीरिति नन्दगोपवचसा १ गोपीपक, ललित गमनं यामां ता', कृष्णपक्षे ललित गेगाने | नमो हरिः पातु वः ॥ १४९ ॥ कस्त्वं कृष्णमवेहि मां मनो यस्य स. २ स्त्रिया पटे, नास्त्यायः येष्ठो यस्मात्सः | किमिह ते मन्मन्दिराशङ्कया युक्तं तन्नवनीतमाजनपुटे ३ राजता मनोजेन मदनेन नितान्तात्यन्ता माः कान्तियासा ता; न्यस्तः किमर्थ करः । कतु तत्र पिपीलिकापनयनं सुप्ताः पक्षेरावन्मनोजनिःशोममानमइनस्तान्तो म्लानो यस्यास्तादृशी मा सस्य सः. ४ शोमायमानया रसा कामपया फिमुद्दोधिता याला वत्सगति विवेक्तुमिति संजल्पन्हरिः पातु मुटु रती रमणे योग्य ५ सन्ति शोमनानि मुसान्याननानि वः ॥ १५० ॥ खामी मुग्धतरो वनं घनमिदं वालाहमेका- यामा वा पश, सत्सु प्रशरतेषु फेलिचतुरेषु मुस्यः. ६ स्वच्छे किनी क्षोणीमावृणुते तमालमलिनच्छाया तमःसंहतिः । ७ खानं कुर्वतीनाम् ९तुरी तन्तुवायाना याविशेषः, तत्पर्श पिना. १० पता तन्मे मुन्दर कृष्ण मुश्च सहसा वर्मेति गोप्या गिरः श्रुत्वा पक्षिणरतेषां पतिर्गमकः स फेनुर्थस्य तस्व. कृष्णारयेत्यर्थः ११ विक्षिप्त • १२ पूनिता. १३ चित्रितः. १४ रक्तविन्दु. १५ व्याप्तमित्यर्थः १ एकान्तकीटा. २ युधिष्ठिरस्स. ३ मारित: ४ पाला। १६. रात्री. ५ नगररक्षक ·२४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् ता परिरभ्य म मयकलासक्तो हरि पातु व ॥ १५१॥ प्रथम विना छ सहजो वर्णो मणेस्तादश । स्त्रीरूप कथमस्य मात किं यदुनाथ देहि चपक किं तेन पातु पयस्तनास्त्यद्य लिङ्गनियमात्पृच्छामि वध्वाकृति मुग्धे त्वत्प्रतिबिम्बमित्यपल कदास्ति तनिशि निशा का वान्धकारोदये। आमील्याक्षि-पराधा हरि पातु वः ॥ १६॥ या दृष्ट्वा यमुना पिपासु युग निशाप्युपगता देहीति मातु पुनर्वक्षोजाम्बरकर्षणोद्यत | रनिश व्यूहो गया गाहते विद्युत्त्वानिति नीलकण्ठनिवहो या कर कृष्ण स पुष्णातु न ॥ १५२ ॥ अर्धोन्मीलितलोच ) द्रष्टुमुत्कण्ठते । उत्तसाय तमालपल्लवमिति च्छिन्दन्ति या नस पिरत पर्यासमेक स्तन सद्य प्रस्नुतदुग्धदिग्धमपर हस्तेन गोपिका कान्ति कालियशसनस वपुप सा पावनी पाद्ध समानतः । माना चाङ्गुटिरालितस चिबुके सेरायमाणे मुखे | 4 ॥ १६१॥ श्रीमद्गोपवधूसयमहपरिष्वङ्गेषु तुगतन विष्णो क्षीरकणाम्बुधामधवला दन्तद्युति पातु व ॥१५३॥ व्यामर्दावलितेऽपि चन्दनरजसङ्गे वहन्सौरभम् । कश्चिजा गन्छाम्यच्युत दर्शनेन भवत किं तृष्ठिरुत्पद्यते किं त्वेव | गरजातरागनयनद्वन्द्र प्रभाते निय बिभत्कामपि वेणुनाद विजनस्पयोईतजन समावयत्यन्यया । इत्यामवणभैगि- रसिको जारामणी पातु व ॥ १६२ ॥ कण्ठालिङ्गनमाल सूचितधामस्थानखेदालसामासिध्यन्पुलकाहुराचितवपुर्गोपी धनकुचाभोगोपमोगोत्सव श्रोणीसगमसौभग च सतत हरिः पातु व ॥ १५४ ॥ रामो नाम बभूव हु तदबला सीतेति । मत्प्रेयसीना पुर । प्राप्तु कोन्यमितीर्ण्ययेव यमुनाकूले बलाद्य हुतौ पितुर्माचा पध्वटीपने निवसतस्तामाहरद्रावण । स्वय गोपीनामहरढुकूलनिचय कृष्ण स पुष्णातु न ॥१६३॥ कृष्णेनेति पुरातनी निजकथामाकर्ण्य मात्रेरिता सौमिते क कृष्णेनाम्ब गतेन रन्तुमसकृन्मृदक्षिता खेच्छया सत्य कृष्ण धनुनुर्धनुरिति प्रोक्ता गिर पान्तु व ॥ १५५ ॥ कोऽय | क एयमाह मुसली मिथ्याम्ब पश्याननम् । व्यादेहीति द्वारि हरि प्रयाधुपयन शाखामृगसान किं कृष्णोऽह दयिते | निकासिते च वदने दृष्ट्वा समस्त जगन्माता यस्य जगाम विभेमि मुनरा कृष्णादहं वानरात् । राधेऽह मधुसूदनो ब्रज | निस्मयपद पायात्स व श्रीपति ॥ १६४ ॥ अम्ब श्राम्यसि लता तामेव पुष्पान्वितामित्य निर्वचनीकृतो दयितया हीगो लिष्ठ गोरसमह मनामि मन्थानक पालम्ब्य स्थितमीश्वर हरिः पातु २ ॥ ११६ ॥ पीठे पीठनिषण्णवालकगले | सरमस दीनाननो वासुकि 1 सास्य कमलालया मर तिधन्सगोपारको यंत्रान्त स्थितदुग्धमाण्डमवभिघाच्छाद्य | गण सानन्दमुद्यद्धय राहु प्रेक्षत य स वोऽस्तु शिक्दो घण्टारपम् । योपान्तप्ताअलि कृतशिर कम्प पिपन्य पय | गोपालबालो हरि ॥ १६५ ॥ कालिन्या पुलिनेषु केलि. पायादागतगोपिकानयनयोगण्ड्पपूरकारकृत् ॥ १५७ ॥ पितामुत्सृज्य रासे रैस गच्छन्तीममुगच्छतोऽश्रुकलपा कस- अंग्रे वनयने मरामि सतत भावो मयस्कुन्तले नीले मुद्धति द्विषो राधिकाम् । तत्पादप्रतिमानिवेशितपदसोद्भतरोमोद्गते किं करोमि 'महित पीतोऽसि ते विनमै । इत्युत्समयचो | रक्षुण्णोऽनुनय प्रसन्नदयितादृष्टय पुष्णातु व ॥ १६६ ॥ निशम्य सरूपा निर्भसितो राधया कृष्णस्तरमेन तम्यादि कस ध्यसयते मुरै तिरयते हस तथा हिसते बाण क्षीणयते शाक्रीडाविट. पातु च ॥ १५८ ॥ दृष्टया केशय गोरोग- बक लघयते पौण्डू तथा लुम्पते । भौम क्षामयते बलादल स्तया किंचिन दृष्ट मया तेनान स्खलितामि पथ पतिता मिदो दर्षे पराकुर्वत लिष्ट शिष्टगण प्रणनमरते कृष्णाय किं नाम नारम्यणे । एरस्व रिपमेपुखिन्नमनसों सालाना ) तुम्य नम ॥ १६७ ॥ रासोल्लासभरेण विभ्रमभृतामामीर गतिगोप्यैव गदित 'सलेशमतांगोष्ठे हरिवन्धिरम् ॥१५९॥ वामझुवामम्यणे परिरम्य निर्भरमुर प्रेमान्धया राषया । केय माग्यवती तयोरसि मणी धूपेऽर्ग विना कृत्वासा | साधु त्वद्वदन सुधामयमिति व्याहृत्य गीतस्तुतिव्याजाईट चुम्बित सितमनोहारी हरि पातु व ॥ १६८ ॥ साकृत पानाम् २ एयन्तगतयो सरसरतासाय पुरातना ३५ कथयति, तथा यशोदापि मितमाकुराकुलगलद्धन्मिउल्लासितवल्लीकमलीकैदर्शित राम रविदासीसिस पनि लगुला हो पिकार | मुजामूलार्धदृष्टस्तनम् । गोपीना निभृत निरीश्य मा पानर, परे, भा. मरण, परे, कृष्णनामा | हलित काविधिर चिन्तयनन्तर्मुग्धमनोहरो हुतु व • धनर, परे गहननामा रिमरि हेरमे, पर, पचरूपे १० पू गोपे २ विकासप सरि यो राग नागरिमापारहया, शे-गयो पराधी | पुनरपि स एव भवार प्रम आगत इति त्रासेन शेष मम सपसी ३ समुद्रमयने रजूकूनस्य मन नियर' १२ गुप युछन् । र, समशिनम् २१ पवित्वम् । बाचिरविष्यतीत्यसूपया पानामा पिसमेत पसरलेन सिजनमाम्। १२-६रियो मरिष्यदीति बुम्मा ७ रागम् ५ अमृतमाशिमंपिम्यतीति पिया सिमे मनिननमा १५ सीन नारहिलानाम् | बानाम् १० समीरन् २१ प्रकटम् १२ चेता' म समाम् २७ गोस्थानम् १८ भारतिमा-मादिभ्यरेनेयर्थ १४ गोप्यभावम् ३ रचना ४ यथा माता ८ आटममानो परत (सपरा गोर ·दशावतारा: क्लेश नवः केगवः ॥ १६९ ॥ तिर्यकण्ठविलोलमौलि- | विनंसनः सव्याकर्षणदृष्टिहपंगमहामत्रः ' फुरशीदृशाम् । तरलोत्तंसस वंशोचरदीतस्थानकृतावधानललनालौन दृप्यद्दानवद्यमानदिविषदुरदुःखापदां ग्रंशः कंसरिपोव्यंयो- संलक्षिताः । 'संमुग्धं मधुसूदनस मधुरे राधामुखेन्दी हयतु वोऽग्रेयांसि वीरवः ॥ १७९॥ मौली कैफिशिखण्डिनी सुंदुस्सन्दं पछविताश्चिरं. ददतु यः क्षेमं कटाक्षोर्मयः । मधुरिमाधाराघरे वंशिनी पीनांसे बनमालिनी हदि लसला- ॥ १७० ॥ वृष्टिव्याकुलगोकुलानरसादुद्धय गोवर्धनं | रुण्यकलोलिनी । प्राण्यां पीतदुकूलिनी चरणयोव्यत्यसवि- बिनहल्लवबलमामिरविकानन्दाचिरं चुम्वितः । कंदर्पग न्यासिनी लीला काचन मोहिनी विजयते वृन्दावनावासिनी तदाताधरतटीसिन्दूरमुद्राङ्कितो वाहुर्गोपतनोस्तनोतु मवतां ॥ १८० ॥ मालावईमनोजकुन्तलमरां वन्यप्रसूनोक्षितां शैले- श्रेयांसि कंसद्विषः ॥ १७१ ॥ राधामुन्यमुखारविन्दमधुपस्त्रै- | यागुरुसक्तचित्रतिलकां शश्वन्मनोहारिणीम् । लीलावेपुरवा- लोक्यमालिस्थलीनेपथ्योचितनीलरत्नमवनीमारावतारक्षमः । । मृतकरसिकां लावण्यलक्ष्मीमयी बाला चालतमालनीलवपुष सच्छन्दब्रजमुन्दरीजनमनस्तोपर्षदोपश्चिरं कंसध्वंसनघूमकेतु- | वन्दे परां देवताम् ॥ १८१ ॥ अंसालम्बितवामकुण्डल- रखतु त्वां देवकीनन्दनः ॥ १७२ ॥ किं विनाम्यति कृष्ण | घरं मन्दोन्नतचूलतं किंचित्कुञ्चितकोमलाघरपुटं साचिन- भोगिर्मबने माहीरम्मीरुहि भ्रातासि न दृष्टिगोचरमितः | सारीक्षणम् । आलोलाङ्गुलिमष्ठचैर्मुरलिकामापूरयन्तं सुदा सानन्दनन्दास्पदम् । राधाया वचनं तदष्वगमुखान्नन्दान्तिके मूले कल्पतरोत्रिमङ्गललितं ध्याये जगन्मोहनम् ॥ १८२ ।। गोपतो - गोविन्दस जयन्ति सायमतिषिप्राशस्त्यगर्मा | कस्तूरीतिलक ललाटपटले यशस्यले कौन्तुमं नासाग्रे गिरः ॥ १७३ ॥ सान्द्रानन्दपुरंदरादिदिविषद्वन्दरमन्दादरा- | नवमौक्तिकं करतले वेणु करे कङ्कणम् । सर्वाङ्गे धाननैमुकुटेन्द्रनीलमणिमिः संदर्शितेन्दीवरम् । स्वच्छन्दं | हरिचन्दनं मुविमलं कण्ठे च मुक्तावली . विन- मकरन्दमुन्दरगलन्मन्दाकिनीमेदुरं श्रीगोविन्दपदारविन्द- स्त्रीपरिवेष्टितो विजयते गोपालचूडामणिः ॥ १८३ ॥ कालि- न्दीपुलिनोदरेषु मुसली यावद्गतः क्रीडितुं तावत्केरिकापयः मशुमकेन्द्राय वन्दामहे ॥ १७४ ॥ प्रातीलनिचोल- पित्र हरे पर्धिप्यते ते शिखा । इत्यं वालतया प्रतारणाराः मच्युतमुरःसंवीतपीतांशुकं राधायाश्चकितं विलोक्य हसति श्रुत्वा यशोदागिरः पायाद्वः स्खशिखां स्पृशन्प्रमुदितः धीरे- खरं सखीमण्डले । नीडाचञ्चलमचलं नयनयोगधाय राघा- | पीते हरिः ॥ १८४ ॥ आनन्देन यशोदया समदनं नने सादुम्मेरमुखोज्यमन्तु · जगदानन्दाय नन्दात्मजः गोपाद्गनामिश्चिरं साशकं बलविद्विपा सकुसुमं सिद्धैः ॥ १७५ ॥ प्रीतिं वसनुतां हरिः कुवलयापीडेन साथै रणे पृथिव्याकुन्टम् । सेप्य गोपकुमारकैः सकरुगं पोरैः सुरैः गयापीनपयोघरस्मरणसम्मेन संमेदवान् । "पत्रे विम्यति । समितं यो दृष्टः स पुनातु यो मधुरिपुः प्रोक्षिप्तगोवर्धनः मीलति क्षणमपि क्षिप्रं तदालोकनाद्यामोहेन जितं जितं ॥ १८५ ॥ राधामोहनमन्दिरं जिगनिषोश्चन्द्रावलीमन्दि- जितमद्योटोलकोलाहलः ॥ १७६ ॥ लामप्राप्य मयि खय- राद्राधे क्षेममिति प्रियस वचनं श्रुत्वाह चन्द्रावली । क्षेम वरपरां क्षीरोदतीरोदर हे मुन्दरि कालकूटमपियन्मूढो | कंस ततः प्रियः प्रकुपितः कंसः क दृष्टत्वया राधा केति मृडानीपतिः । इत्थं पूर्वकयामिरन्यमनसो विक्षिप्य वासोचलं | तयोः प्रसन्नमनसोहीसोद्गमः पातु वः ॥ १८६ ॥ दृष्टः क्वापि राघायाः सनकोरकोपरिलसन्नेत्रो हरिः पातु वः ॥ १७७ ॥ स केदायो ब्रजवधूमादाय कांचिंगतः सर्वा एव हि वश्चिताः यामांसस्थलचुम्बिकुण्डलरुचा जातोत्तरीयच्छवि वंशीगीति- | खलु वयं सोन्वेपणीयो यदि । द्वे द्वे गच्छत इत्युदीर्य मवत्रिमद्वपुर्ष लासलीलापरम् । किंचित्तस्तशिखण्ड- | सहसा राधां गृहीला कर गोपीवेषधरो निकुञ्जमवनं शेसरमतिस्निग्धालिनीलालकं राधादिप्रमदाशतावृतमहं वन्दे | प्राप्तो हरिः पातु वः ॥ १८७ ।। किं युक्तं वत मामनन्यम- किशोराकृतिम् ।। १७८ ॥ अन्तर्मोहनमौलिघूर्णनवलन्मन्दार- नसं वक्षःस्थलस्थायिनी मक्तामप्यवधूय कर्तुमधुना कान्तास- हसं तव । इत्युक्त्या फणभृत्फणामणिगतां स्वामेव मत्वा तर्नु. १ वरुणः. २ अव्यक्तम् ३ किंचिश्चलनं यथा स्याचथा. ? रक्षः | निद्राच्छेदकर हरेरवतु वो लक्ष्म्या विलक्षमितम् ॥ १८८॥ गम् ५ अनुराग. नीरवादधरपानकर्तृत्वाच. ७ अलंकारः. रात्रिमुरे दि नार्यरतुप्यन्दीति मावः ९ भोगी सर्पः तस्य मदन | समासादितदर्शनामनुनयन्प्राणेश्वरीमादरादसेऽस्मिन्पतितरसा- पो, भोगिनः जारिणो पिलासगृहे. १० भाण्डीरनाग्नि घटपृशे. शवलितैयद्बोधितोऽप्यश्रुमिः । प्रत्याय्यस्त्वमतो मया न्नु हरे २१ संगोपनं कुर्वतः. १२ संदर्शित इन्दीवरस नीलोत्पलस प्रमो पत्रः १३ नाशायः १४ यन्त्रम् १५ परिधानीतम् १६ कटाक्षः कोऽयं क्रमव्यत्ययः पातु त्यां ब्रजयोरितेत्यमिहितं लजाकर २७ वाहने. १८ मृडे सति. १९ च २० साधु साध्विति, चिरन्यम्पनम् २१ गुम्फितम्। १ मनिच्छोरित्यय- २ गौरीतीर्थ, पचरबलं बा. ४.र.भा.

·२६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् राधा तन्न्याः शानिः ॥ १८९ । असिन्युने विनापि प्रचलति परना- द्वर्तते कोऽपि नूनं पश्याम, किं न गत्वेत्यनुसरति गणे राधा पुनातु जगदच्युतदत्तचित्ता मन्थानमाकलयती मीतीतऽर्मकाणाम् । तसिन्राधासखो व सुपयतु विलस- | दधिरिक्तपाने । यस्सा. स्तनस्तबकचूचुकलोलदृष्टिदेवोऽपि सोलया बटमारियानन्यानो मारिनलघुरघुरागुवर्गद्वानि ( दोहनधिया चूपम दुदोह ॥ १९९ ॥ सुधाधानः कान्ति- नादान् ॥ १९० ॥ अगुल्या क पाट प्रहरति फुटिले स्तर वदनपङ्केहगुणैर्जितेय म्लानत्व व्रजति सहसा प्राण- माधरः कि यसन्तो नो चैत्री किं कुलालो नहि घेरणिधरः | दयिते । वदत्येवं कान्ते दिवसविरहातकचकिता तदने मिद्विजिह फणीन्द्रः । नाह घोराहिमी किमुत संगपति- | सलमा तव दिशतु राधा प्रियशतम् ॥ २०० ॥ नों हरि: किपीन्द्र इत्येव सत्यभामाप्रतिवचनजितः नन्दका पातु वचत्रपाणिः ॥ १९१ ॥ वृन्दारण्ये चरन्ती चिमुरपि सान्द्रां मुदं यच्छतु नन्दको वः सोडासलक्ष्मीप्रतिबिम्ब- सततं भूर्भुवससृजन्ती नन्दोद्भताप्यनादिः शिगुरपि गर्मः । कुर्वनजन यमुनाप्रवाहसलीलराधासरणं मुरारेः निगमैक्षिता वीक्षितापि । विद्युलेसायनसोनमदमलमहा-॥ २०१॥ मोदमुच्छायाया माया पायादपायादविहितमहिमा कापि घेणुः पताम्बरी य ॥ १९२ ॥ नामोदसासिलामो दमनियमयुजा क्रेद्वारः सरकार्मुकख सुरतक्रीडापिकीनां वो शाकारो यः प्रामोदयाहस्यामो दर्पाटयधामोदयमिलितयशोधारया रति मञ्जरीमधुलिहा लीलाचकोरीवनिः मोदते यः । यामोदन्यासदामोदरतरलदृशा दत्तरामोदयो य. सामोदः श्रीललामो ददयतु दुरित सोऽत्र दामोदरो मधुलिकापसारणभुजाक्षेपस्खलाकङ्कणकाणः प्रेम तनोतु यो प. ॥ १९३ ।। मडै शैलेन्द्रकल्प. शिशुरसिलजनः पुष्पचापो- | नववयोलाखाय घेणुस्वन. ॥ २०२ ॥ जनामिगोस्ल प्राकृतात्मा दिवि पुलिशमृता विश्वकायोऽप्र- घुद्ध मेयः । पुनः सेन कालो भयचकितशा योगिभिर्येयमूर्तिष्टो पैट्चके प्रममावनापैरिगत हत्पद्ममप्यस्थितं रसायतारे हरिरमरजनानन्दकृत्पातु युप्मान् ॥ १९४ ॥ सपश्यच्छिवरूपिणं लयशादात्मानमप्याश्रितः । युष्माक यसमद्रः मधुसूदनो बुधवपुर्धारी स भूयान्मुदे यस्तिष्ठकमलासने निष्पात्याउ हिमाशुमण्डलमध पीत्वा तदन्त सुधा कृत्यैन ईतरुचिर्युबैकलिङ्गीकृतिः ॥ २०३ ॥ रैतोरक्तमयान्यनि चपर्फ हसतिति हलापानाय कौतुहलात् । भो देव द्विजरानि | मपिना विष्मूत्रपूर्णोदराण्यालोक्येर क्लेषराणि विगलतो- मारशि मुरासमोऽपि न येयसे मा मुगति तदर्षितो हलधरः | यारमाणि यः । मायाजालेनियनितानि घृणया नोन्मी- पायादशयाजगत् ॥ १९५ ॥ प्रेमोनामितरेवतीमुखगता- लयत्यक्षिणी निर्व्याजणिधाननिश्चलमतिर्बुद्ध्यै स युद्धोऽस्तु मापाप कादम्मरीमुन्मच चिदुत्पतत्वचिदपि नाम्यायपि. य. ॥ २०४ ॥ ध्यानच्याजमुपेत्य चिन्तयसि कामुन्मीत्य पगलत् । रचापानमधीरलागलमलिश्यामाम्बराटम्बर प्ले चक्षु क्षणं पश्यानह शरातुर जननिमें प्रातापि नो रक्षति । म. कालीकरोतु सरलं पाकाभिराम महः ॥ १९६ ॥ उम्पार पचिरंधामनि मनाट् निद्रालु शीतानिले हाटाना | धन्मारवभिरित्यमिहितो बुद्धो जिनः पातु वः ॥ २०५ ॥ मिध्याकारुणिकोऽसि निपुणतरस्त्वत्तः फुतोऽन्यः पुमान्छ• गापाठ गुम्मदरावाल जायामुगम् । नित्यं निष्प- सोमाणो आवाहूनतमण्डलामरचय. सनद्यक्ष स्थला: याउ गिरनीशम्पाशपाठ क्षगं गीतम्यः स्पृहयाउ | मनिनो विपक्षहदयप्रोन्माथिन. बर्वशाः । उत्सृष्टाम्बरदृष्ट- पाम पाउंदीने दपाल भये ॥ १९७ ।। | बिप्रहमग यस सरासरा योधा वारवधुस्वनाथ न दधुः दिमणी माप्पारोपनन मुदगरस उशितीरातितलोक्यो नयनपुगमिद न्यस नासामदेशे धृत्वा भूतों च शान्ता धोम स पोऽध्याजिनः ॥ २०६ ॥ बझा पद्मासन यो परगाररिन्दा तगारान्तो हरिः विप्रागा मुसनिन्दः समरसमिरिती चन्द्रसूर्यास्याती । पश्यनन्तर्विशुदं गुदा पदामपन्याने या सतनौरससदधिरा ती योदात् ॥ १९८ ॥ पशम. १ मरसापियन मगिपूर-मनात-रिस्बिा पस्यानिट पण परिकारी १ . पहरी, विशाय नपापा मप्पमागे तुर gregi. ५. दि. कामपा तासनविषयनी. नन्य Cm. -पिता सेनानम्, ११ सालमा सनि. ११वसमारिना। Comसरकार १४ जद - . ४वासना ५ म्यामम् ·दशायवाराः । किमपि च परमं ज्योतिराकारहीन सौख्याम्मोघौ निमनः स | मामि नित्यम् ॥ ८ ॥ सिन्दूरस्पृहया स्पृशन्ति करियां दिशतु भवतां ज्ञानबोध युधोऽयम् ॥ २०७ ॥ कामेना- | कुम्मस्थमाधोरणा मिल्ली पल्लवशङ्कया विचिनुते गन्द्रगुमा कृष्य चापं हतपटुपटई वल्गुभिर्मारवीरैर्भूमगोत्क्षेपजृम्मा- द्रोणिपु । कान्ताः फुकुमशङ्कया करतले मृगन्ति लमं च सितललितदृशा दिव्यनारीजनेन । सिद्धः प्रहोत्तमाङ्गैः पुल- | यत्तेजः प्रथमोद्भवं भ्रमकरं सौरं चिरं पातु वः ॥ ९ ॥ कितवपुषा, विस्मयाद्वासवेन ध्यायन्यो योगपीठादचलित | एकस्मिन्नयने भृशं तपति यः काले स दाहक्रमो येनात- इति वः पातु दृष्टो मुनीन्द्रः ॥ २०८ ॥ किं सागाखान्न न्यत यहाकाशसमयनैपां पदं दुर्लभम् । सा च्योमावयवस मानोरमृतधनरसस्यन्दिनः सन्ति पादाः किं या राका- यन्न विदिता लोके गतिः शाश्वती श्रीसूर्यः सुरसैबि- शशाको नहि तुहिनरुचिः कुत्रचिन्निष्कलङ्कः । साक्षाचिन्ता- तोऽपि हि महादेवः स नस्त्रायताम् ॥ १० ॥ मणिः किं विपुलफलमणेः सौकुमार्य कुतस्त्यं संदेहान्मुन्ध- | जम्मारातीमकुम्मोद्भवमिव दधतः सान्द्रसिन्दूररेणुं रक्तैः घीभिः प्रथममिति मुनेः पातु दृष्टं वपुर्वः ॥ २०९ ॥ सिक्ता इवौघैरुदयगिरितटीधातुधाराद्रवस्य । आयान्त्या कल्कि: तुल्यकालं कमलवनरुचेवारुणा यो विभूत्यै भूयासु- उद्यत्करकरवालः शकति मिरप्वंसने महानिपुणः । कल्कि- र्भासयन्तो भुवनमभिनवा मानवो मानवीयाः ॥ ११ ॥ हरिवः पायादपायतः कलिनिशान्तोत्यः ॥ २१० ॥ यवनी- | भक्तिप्रदाय दातुं मुकुलपुटकुटीकोटरकोडलीनां लक्ष्मीमाक्र- नयनाम्बुधोरणीमिर्धरिणीनामपनीय तापवहिम् । सुकृतद्रुम- | एकामा इव कमलवनोदाटनं कुर्वते ये । कालाकारान्धकारा- सेकमाचरन्तं धृतकल्कं प्रणमामि निर्विकल्पम् ॥ २११ ॥ | ननपतितजगत्साध्वसध्वंसकल्याः कल्याणं वः क्रियामुः किस- प्रेडद्यजितरंगमुन्मदगजग्राहप्रगल्म भटब्यावलगत्स्फुटपुण्ड- | लयरुचयस्ते करा भास्करस्य ॥ १२ ॥ साटोपव्योमहट्टोषित- रीकनिलयं डिण्डीरपिण्डावलिम् । म्लेच्छानीकमहार्णवं सुवि- | रजनिवणिड्नायकोन्मुक्ततारा मुक्ताहारापहारात्तरलखगरव- पुलं सद्रामकल्पावधौ यश्चौर्वामिरियामवद्दयतु यः कैल्पानि | प्रोत्थिताकीर्तिशान्त्यै । कर्पन्नम्मोजकुम्भोदरकुहरवहिनिःसर- कल्की हरिः ॥ २१२ ॥ त्पट्पदालीकालव्याली करेणाकलयतु दिनकृत्कल्मपोन्मूलनं यः ॥ १३ ॥ चैकी चारपति हेरिरपि च हरीन्यूँजटि- सूर्यः जान्तानक्षं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुणः कूपरानं फुबेरः । ईण्डितानेत्रकंजालिमारजनपण्डिताः । मण्डिताखिल- रंहः सहः सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तख यस्य स्तौति द्विक्प्रान्ताश्चण्डांशोः पान्तु मानवः ॥ १ ॥ शुकतुण्डच्छवि | प्रीतिप्रसन्नोऽन्वहुमहिमरुचेः सोऽवतात्पन्दनो वः ॥ १४ ॥ सवितुश्चण्डरुचेः पुण्डरीकवनबन्धोः । मण्डलमुदितं चन्दे कि छत्रं किं नु रत्नं तिलकमुत तथा फुण्डलं कौस्तुभो वा कुण्डलमाखण्डलाशायाः ॥ २ ॥ अतिविततगगनसरणि- चक्र वा वारिजं वेत्यमरयुवैतिमिर्यद्वलिद्वेषिदेहे । ऊर्थे प्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुष्टासितसौरमकमलाकर- मौलौ ललाटे अवसि हृदि करे नाभिदेशे च दृष्टं पायात्तद्वो- हासकृद्रविर्जयति ॥ ३ ॥ प्राचीकुङ्कुमतिलकं पूर्वाचल- ऽर्कविम्वं स च दनुजरिपुर्वर्धमानः क्रमेण ॥ १५ ॥ शीर्ण- रोहणेकमाणिक्यम् । त्रिमुवनगृहकदीपं वन्दे लोककलोचनं प्राणाडिपाणीन्फ्रेणिभिरैपघनैर्धर्धराव्यक्तघोपान्दीर्घाघातान- देवम् ॥ ४ ॥ कटुमिरपि कठोरचक्रयाकोत्करविरहज्वर- घौधैः पुनरपि घटयत्येक उल्लाघयन्यः । धांशोस्तस्य यो- शान्तिशीतवीयैः । तिमिरहतमयं महोभिराजयति जग- | ऽन्तर्दिगुणधनघृणानिनिर्विप्रवृत्तेर्दचार्घाः सिद्धसंधैर्विदधतु नयनौघमुष्णमानुः ॥ ५ ॥ यद्विम्बमम्बरमणिर्यदयां प्रसूति- | घृणयः शीघ्रमहोविघातम् ॥ १६ ॥ नक्तं निपिश्चति यदमिशिखासु मासः । ज्योत्स्ना निशासु किरणाः हिमधानि च यन्मयूखाः पूषा पुराणपुरुषः स नमोऽस्तु करजालमपूर्वचेष्टितं यस्तदमीष्टप्रदमस्तु तिग्मभासः। क्रियते तस्मै ॥ ६ ॥ यो रक्ततामतितरामतुलं दधानो दिक्प्रौढ- भवबन्धनाद्विमुक्तिः प्रणतानामुपसेवितेन येन ॥ १७ ॥ दारपरिमोहनवाप्तवासः । योपिवयीपतिविडम्बनमृत्स शश्व- | युप्माकमम्बरमणेः प्रथमे मयूखास्ते मगलं विदधतूदययग- पायादपायसमुदायहरो रविनः ॥ ७ ॥ ब्रह्माण्डसंपुटकले. वरमध्यवर्ति चैतन्यपिण्डमिय मण्डलमस्ति यस । आलो- | ६ अश्वान्, ७ यानमुखम् चक्र. १ युगंधरः १० वेग १ इन्द्रः २ क्रयविक्रयस्थानम् ३ विष्णुर. ४ कीलक- ५इन्द्र: कितोऽपि दुरितानि निहन्ति यस्तं मार्तण्डमादिपुरुष प्रण- | २१ चूढारसम् १२ यतो विष्णोनाभिदेशे कमळं वर्तते. १३ वामना- कृत्या. १४ कुष्ठरोगविशीर्णनासिक्यपादपाणीन्, १५ क्षतविशिष्टः १ फेनपिण्डः. २ खण्डयन. ३ पापानि. ४ नायियविशेषा. | १६ शरीरैः.१७ चिरकालं प्रस्तान्. १८ सूर्यस्य. १९ सततकृपा. ५कमसम्: ६ पूर्वदिशः २० रश्मयः: २१ पापनाशम्.

·२८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् माजः । कुर्वन्ति ये दिवसजन्ममहोत्सवेषु सिन्दूरपाटल- रविमावसते सतां क्रियायै सुधया तर्पयते सुगन्पितव। तमसा मुखीरिव दिक्पुरंधीः ॥ १८ ॥ सिन्दूराणीन सीदत्कृपण- निशि मूच्छतां विहन्त्रे हरचूडानि हितात्मने नमस्ते ॥२॥ कुलवधूमूर्ति ये संचरन्तः प्रेश्यन्ते दिक्षु शैलाः शिखरभुवि | स्वर्भानुप्रतिवारपारणमिलद्दन्तीपर्योगवश्वप्रालीपैतयाङदीधि- लसत्पद्मरागाकुरा यैः । धुन्वन्ते घान्तधाराः सह दुरित- तिसुधासारस्तुषारयुतिः । पुष्पेष्वासनतत्प्रियापरिणयानन्दा- चयैर्दरदृश्याः मुदृश्याः पान्तु त्वां पद्मबन्धोरकरणकिरणः भिषकोत्सवे देवः प्राप्तसहस्रधारकलशश्रीरस्तु नस्तुष्टये ॥३॥ पूरणाः पद्मपन्धोः ॥ १९॥ तुरगाः अवतु नः सवितस्तुरगावली समतिलहिततुगपयोधरा । पृथिवी स्फुरितमभ्यगतारुणनायका मैरकतैकलतेव नमश्रियः ॥२०॥ खौँकोभिरदोनिवासिपुरुषारब्धातिशुद्धावरखाहाकार- चन्द्रः बल्कियोस्थममृतं खादीय आदीयते । आग्नायप्रवणैरलंकृति- लालयन्तमरविन्दवनानि क्षालयन्तममितो मुवनानि । जुषेऽमुष्यै मनुष्यैः शुभैर्दिव्यक्षेत्रसरित्पवित्रवपुषे देव्यै - पालयन्तमथ कोककुलानि ज्योतिषा पतिमहं महयामि ॥१॥ पृथिव्यै नमः ॥ १॥ १ मेपाः, पक्षस्तनो. २ अरुणरूपो नायकः सारथिर्यस्याः; पो, अरण भारतो नायको हारमध्यमणिः ३ सूर्यदुरणमाणां १ गिलनम् २ छिद्रकरणसाधनम् ३ दन्तदशनकृतविवरपरम्परा हरितवर्णत्वादित्यर्थः ४ पतनशीला. ५ मदनः. ६ विवाहः- ७ देवर. इति श्रीसुभापितरत्नभाण्डागारे प्रथमं मङ्गलाचरणप्रकरणं समासम् ·द्वितीयं सामान्यप्रकरणम् । सुभापितप्रशंसा संपद्यते सादु ॥ १५ ॥ यस वककुहरे मुमापितं नास्ति मापासु मुस्या मधुरा दिव्या गीर्वाणमारती । तस्मादि नाप्यवसरे प्रजल्पति । आगतः सदसि धीमतामसी लेप्य- काव्यं मधुरै तस्मादपि सुमापितम् ॥ १॥ मुमापितेन निर्मित इवावमासते ॥ १६ ॥ सुमापितं हारि विशत्ययो गीतेन युक्तीनां च लीलया । मनोन भियते यस स गलान दुर्जनसाकरिपोरिवामृतम् । तदेव धत्ते हृदयेन योगी सथवा पशुः ॥२॥ सुभापितमयैर्द्रव्यः संग्रहं न सज्जनो हरिमहारत्नमिवातिनिर्मलम् ॥ १७ ॥ नायं प्रयाति करोति यः । सोऽपि प्रस्तावयज्ञेषु को प्रदासति दक्षि- विकृति विरसो न यः स्यान क्षीयते बहुजनैनितरां णाम् ॥ ३ ॥ संसारकटुवृक्षस द्वे. फले हमृतोपमे । सुभा- | निपीतः । जाड्यं निहन्ति रुचिमति करोति तृप्ति नूनं पितरसासादः संगतिः मुजने जने ॥ ४ सुमापितरसा- सुमापितरतोऽन्यरसातिशायी ॥ १८ ॥ धन्याः शुचीनि स्वादबद्धरोमाञ्चकञ्चकाः । विनापि कामिनीसङ्ग कवयः सुरमीणि गुणोम्मितानि वाग्वीरुधः सवदनोपयनोद्तायाः । सुखमासते ॥ ५ ॥ पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं उचित्य सूक्तिकुसुमानि सतां विविक्तवर्णानि कर्णपुटिनेप्य- मुभाषितम् । मूढैः पापाणखण्डेपु रत्नसंज्ञा विघीयते ॥ ६॥ वतंसयन्ति ॥ १९ ॥ कि हारैः किमु कङ्कणैः क्रिमसमैः कर्णा- धर्मो यशो नयो दाक्ष्यं मनोहारि सुमाषितम् । इत्यादि- वतंसैरलं केयूरैमणिकुण्डलॅरलमलं साहवरैरम्बोः । पुंसाम- गुणरत्नानां संग्रही नायसीदति ॥ ७ ॥ संगीतमपि साहित्यं मृतकरसन्दोपमाः सूक्तयः ॥ २० ॥ विन्नं चापि सुमा- कमखण्डित पुनरिदं मन्यामहे मण्डनं यनिप्पीडितपाणा- सरसत्याः स्तनद्वयम् । एकमापातमधुरमन्यदालोचना- मृतम् ॥ ८ ॥ शिशुर्वेत्ति पशुबैत्ति वेति गानर फणी, पितेन रमते स्वीय मनः सर्वदा श्रुत्वान्यस मुमापितं साल मनः श्रोतुं पुनर्वाञ्छति । अशाज्ञानयतोऽप्यनेन हि यशी- साहित्यरसमाधुये शंकरो वेत्ति वा न या ॥ ९॥ द्राक्षा- का समर्थे भवेत्कर्तव्यो हि सुभाषितरा मनुजेरावस्यका म्लानमुखी जाता शर्करा चौरमतां गता । सुभाषितरसस्याये | संग्रहः ॥ २१ ॥ सुव्याहृतानि घोराणां फलतः परिचिन्त्य सुधा मीता दिवं गता ॥ १० ॥ संसदि तदेव भूपण- | यः । अध्ययस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति ॥ २२ ॥ मुपकारकमयसरे धनं मुख्यम् । सूक्तं दधति मुंवर्ण मुव्याहतानि सूक्तानि सुकृतानि ततस्ततः । संचिन्वन् धीर 'कल्याणमनर्घमिह धन्याः ॥ ११ ॥ कथमिह मनुप्यजन्मा आसीत शिलाहारी शिलं यथा ॥ २३ ॥ संप्रविशति सदसि विधंधगमितायाम् । येन न, सुंमाषिता- मृतमाहादि निपीतमातृप्तः ॥ १२ ॥ अंकलितशब्दालंकृति- र फूला स्खलितपदनिवेशापि । अमिसारिकेव रमयति विद्याप्रशंसा सूक्तिः सोत्कर्षशृङ्गारा ॥ १३ ॥ आखादितदयिताधर- अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं विद्यते तर भारति । व्ययतो सुधारससेष सूक्तयो मधुराः । अकलितरसालगुकुलो न वृद्धिमायाति क्षयमायाति संचयात् ॥ १॥ अनेकसंगयो- कोकिलः कैलमुंदंश्चयति ॥ १४ ॥ अवसरपठित सर्व सुमा-च्छेदि परोक्षार्थस्स देर्शकम् । सर्वस लोचनं शास्त्रं यस पितत्वं प्रयात्यसूक्तमपि । क्षुधि कदशनमपि नितरां मोक्तुः / नास्त्यन्ध एव सः ॥ २ ॥ सर्वद्रव्येषु विद्येय द्रव्यमाहुस्नु- त्तमम् । अहार्यत्वादनयत्वादक्षयत्वाच सर्वदा ॥३॥ र प्रसङ्ग २ न नश्यतिः ३ पाषाणताम्. ४ काञ्चनमा परे, हर्तन गोचरं याति दचा मयति विस्तृता । कल्पान्तेऽपि शब्दस्यालंकृतियया. अनुप्रासादिशदालंकृतिशयेत्ययः, पक्ष, अन या नस्येटिकमन्यद्विद्यया समम् ॥ ४॥ मातिभिर्वण्यते 'लितः दो ययैतादृश्यलंकृतिभूषण यस्याः सशम्दभूषणव | नैव चोरेणापि न नीयते । दाने नैव क्षयं याति विद्यारनं स्वेन्यस्य शानं भविष्यतीति धियेति माव-- ७ द्रुतं रसप्रत्यायिका पक्षे, नायकचित्तानुकूल्ल्यवती. ८ फूटपदानां प्रथनं यत्र; १ विले. २ पट्थरचिन. ३ राहो. ४ कौस्तुमभगि-- ५ विकारन्. पक्षे,-स्थानादन्यत्र पननं यथा स्थाचया चरणविन्यासो यन्या:- ९ मुभाषितम्, पक्षे,-गोमनोकिमती. १० उत्कृष्टशालिशृङ्गार- ८ कर्णभूपनैः मान्यम्. ७ मन्यरसानतिक्रम्य वर्वत इल:- रसक्ती; पई, अहमस्यायं ममेति रतिपरिपोपवदी. ११ मधुरम् ९ नादिभिः. १० पूर्ण:. २९ किरणा.. १२ नास्त्युचनं यलाद. १२ वदति १३ विमन्यवे. ६ ·१० १५ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् महाधनम् ॥५॥ सयोजयति विद्यैर नीचगापि नर प्रथनकौशलात् ॥ ६ ॥ सरसापि कवेर्वाणी हरिनामाङ्किता सरित् । समुद्रमिव दुर्धर्षे नूप भाग्यमत्त परम् ॥ ६॥ यदि । सादर गृह्यते तज्जै शुक्तिर्मुक्तान्विता यथा ॥ ७॥ विद्या शस्त्र च शास्त्र च द्वे विद्ये प्रतिपत्तये । आद्या काव्यम्याम्रफलस्यापि कोमलस्सेतरस्य च । बन्धच्छायाविशे- हासाय वृद्धाले द्वितीयाद्रियते सदा ॥ ७ ॥ शुन पुच्छमिव घेण रसोऽप्यन्यादृशो भवेत् ॥ ८॥ शब्दशक्त्यैव कुर्वाणा व्यर्थ जीवित विद्यया विना । न गुह्यगोपने शक्त न च सर्वदानवनिर्वृतिम् । काव्यविद्या श्रुतिगता सान्मृतस्यापि दर्शनिवारणे ॥ ८ ॥ सद्विद्या यदि का चिन्ता वैराकोदर | जीवनी ॥९॥ लिष्टा संभङ्गा सदा निर्दोषा सद्गुणा पूरणे । शुकोऽप्यशनमामोति राम रामेति च ब्रुवन् ॥ ९॥ मृदु । नानाभङ्गीविलासा चेत्कृतिविकृतिरन्यथा ॥ १० ॥ अनपेक्षितगुरुवचना सर्वान्ग्रन्थीन्विभेदयति सम्यक् ! प्रकट- धमार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्य कलासु च । करोति कीर्ति प्रीति यति पररहस्य विमर्शशक्तिर्निजा जयति ॥१०॥ वसुमतीपतिना च साधुकाव्यनिषेवणम् ॥ ११ ॥ उमामिमा समुद्वीश्य नु सरस्वती चलाता रिपुमापि न नीयते । समविभागहरैन शीनदीधितिशेसर । एपापि भारती भानुयुत सीत्कृत्य नर्तति विभज्यते विबुधबोधबुधैरपि सेव्यते ॥ ११ ॥ श्रिय प्रदुग्घे ॥ १२ ॥ अघनि पदग्रहपर मदयति हृदय म वा न वा श्रव- विपदो रुणद्धि यशासि सूते मलिन प्रमार्टि । सस्कार णम् । काव्यमभिजसमाया मञ्जीर केलिवेलायाम् ॥ १३ ॥ शौचन परं पुनीते शुद्धा हि बुद्धि किल कामधेनु ॥ १२ ॥ न चोरहार्यं न च राजहार्य न भ्रातृभाज्य न च भारकारि । अविदितगुणापि सुकभणिति कर्णेषु धैमति मधुधाराम् । व्यये कृते वर्धत एव नित्य विद्याधन सर्वधनप्रधा बनधिगतपरिमलापि हि हरति दृश मालतीमाला ॥ १४ ॥ नम् ॥ १३ ॥ मातेव रक्षति पितेव हिते निर्येते कान्तेव ख्यातिं गमयति सुजन सुकविर्विदधाति केवल काव्यम् । चाभिरमयत्यपनीय खेदम् । लक्ष्मी तनोति वितनोति च पुष्णाति कमलमम्भो लक्ष्म्या तु रविनियोजयति ॥ १५ ॥ दिक्षु कीर्ति कि किं न साधयति कल्पलतेव विया ॥ १४ ॥ कृतमन्दपदन्यासा विकचश्रीश्चारुशब्दभगवती । कस न विद्या नाम नरस रूपमधिक प्रच्छन्नगुप्त धन विद्या भोग | कम्पयते क जरेव जीर्णस सत्कवेर्वाणी ॥ १६ ॥ सरसा करी यश सुखकरी विद्या गुरूगा गुरु । विद्या बन्धुजनो सालकाय सुपदन्यासा सुवर्णमयमूर्ति । आर्या तथैव भार्या विदेशगमने विद्या पर दैवत विद्या राजसु पूज्यते नहि धन | न लभ्यते पुण्यहीनेन ॥ १७ ॥ सा कविता सा वनिता विधाविहीन पशु ॥ १५ ॥ विद्या नाम नरस कीर्तिर | यस्सा श्रवणेन दर्शनेनापि । कविहृदय विटहृदय सरल तुला माग्यक्षये चाश्रयो घेनु कामदुधा रतिश्च विरहे नैन | तरल च सत्वर भवति ॥ १८ ॥ भ्रमरहिता सा कचव तृतीय च सा । सत्कारायतन पुलस महिमा रत्नैर्गिना भू | स्त्रीणा कुचवञ्च सरसहिता । लैसँदक्षरपीयूषाघरवत्कविता पणं तस्मादन्यमुपेक्ष्य सर्वविषय विद्याधिकार कुरु ॥ १६ ॥ | महात्मा जीयात् ॥ १९ ॥ सत्पात्रोपनयोचितसत्प्रतिवि- म्बाभिनववस्तु । कस न जनयति हपै सस्काव्य मधुरवचन काव्यप्रशंसा च ॥ २० ॥ सत्सूनसविधान सद्लकार सुवृत्तमच्छिद्रम् । कान्पृच्छाम मुरा खर्गे नियसामो वय भुवि । कि वा को धारयति न कण्ठे सत्काव्य माल्यमर्थ्य च ॥२१॥ काव्यरस खादु किं या सादीयसी सुधा ॥ १॥ निरर्व- १ बठिनस्वेत्यर्थः २ सर्वकाल नवसौख्यम्; पक्षे, सर्वेषा पानि पद्यानि यद्यनाढयस्स का क्षति । भिक्षुरक्षाविनिक्षिप्त | रक्षसामान दम् ३ कपिता, पक्षे, काव्यस्य शुक्रस्य विधा संजी किमिक्षुर्नीरसो मवेत् ॥ २ ॥ याता यान्ति च यातारो | विनीत्यर्थ ४ नानाथशम्दयुका ५ पदच्छेदवैविध्यादनेकार्थपर रोग शोराधिका मुवि । कान्यसमन्धिनी कीर्ति स्थायिनी बदी ६ कविता ७ रोग दुखदत्वाद ८ व्यायाधरयम् निरसायिनी ॥ ३ ॥ ननोक्ति तिरमाम्या श्लेषोऽक्लिष्ट | ९ अनुप्रासमात्राथै पदग्रह परमुत्कृष्टो यत्र, पक्षे, अत्यन्तचरण यत्तु ध्वनिरुत्तम काव्य तद्भिनमित्यर्थ: पक्ष,-शिक्षितन्यम् स्फुटो रस । विकटाक्षरसवन्ध कृत्समेत दुष्परम् ॥४॥ सरमम् १० उक्तिः १९ वर्षति १२ मुनिहन्तादि, पक्षे, धरण सद्धिर्भाव्ये हित काव्ये था दुर्जनगर्जनम् । चण्डीगाही १३ प्रफुटसोमा, पक्षे,-निगता कचश्री केशशोभा यसा १४ चारवो ये शब्दभङ्गा रचनाविशेषास्तद्वती, पक्षे, स्खलित कृते चन्द्रेऽस्तुंद सिं विधुतुद ॥ ५॥ त एव पद शम्दवती १५ शिर १६ अमरेभ्यो मृड्नेभ्यो हिता, पक्षे, प्रमेण विन्यागता एवायविभूतय ! तप पि नव्य भवति काव्य १७ सरमौराभि सदिता, पक्षे, सरसेभ्यो हिता १८ रसच्चोभायमानमक्षरमविनाशि पीयूष तदन्माधुर्यं यलिन्, १सनाय २ महिना ३ जाम् ४ नियोनयति ५ अन्त पक्षे, उस सक्षराणि वर्मा एव पीयूप यसाम् दिवम् उत्ताने ग्मेंसर २० सम्यग्नोर २१ दोषरहितम् - ध्रा त्या रहिता १९ स्थापनम् ७ ·काव्यप्रशंसा यदसेवनीयमसताममृतप्राय मुंवर्णविन्यासम् । मुंग्मार्थमय लिम्पैजन्महिपन्य च ॥ ३०॥ अमृतनरघे पाय पार पयामि काव्य निविष्टप वा सम विद ॥ २२ ॥ सत्सपिरमनापी । पयोधर रिरति बरकातारारारा यदि पाटिकाना । तदिह निस्तुपतरगन्दगालिपोकेन । तृप्तो दयिताधरमपि नाठियते तुम्गमानीयन्ते क्षण कठिना पुन सततममृतन्यन्दोदाग का मुघा दासी ॥ २३ ॥ काव्यसाक्षरमैनीभाजो न च | गिर पंतिमानताम् ॥३६॥ प्रयच्छति चमत्कृति विरचनाविधी फैशा न च ग्राम्या । गन्दा अपि पुरुषा अपि माघर | चेतस समामु पठितो भवत्यसमसाधुनादाप्तये । प्रथामुप- एवार्थनोवाय ॥ २४ ॥ अन्तगूढानधनव्यञ्जयत प्रसाद | गतम्तनोलतितरामुदार यो न पुप्यति मनोरथ कमिव रहितस । सदर्मस्य नदस्य च न रस प्रीत्ये रसज्ञानाम् काव्यचिन्तामणि ॥ ३७॥ समुडासो वाचा सरसमधु- ॥ २५ ॥ आन्तरमिव बहिरिव हि व्यञ्जयितु रसमशेपत | निप्यन्दरहरी समुन्मेपद्वेपी सरदरमपोपोपजना नि पा- सततम् । असती सत्कविसूक्ति काचवटीति तय वेद | माधत्ते मनमि परितोष नवनविलासरुन्नीलद्विकचितमघूली. ॥२६॥ न ब्रह्मविद्या न च राज्यलक्ष्मीस्तया यथेय कविता परिमल ॥ ३८ ॥ यथा यूनस्तद्वत्सरमरमणीयापि रमणी कवीनाम् । लोकोत्तरे पुमि निवेश्यमाना पुत्रीन हर्प हृदये | कुमाराणामन्त करणहरण नैर पुरुते । मदुक्तिवेदन्तमंद- फरोति ॥ २७ ॥ अनप्रवृष्टि अरणामृतस्य सरस्वतीविभ्रम / यति मुधीभ्य मुधिया किमन्या नाम सादरसपुरुपा जन्मभूमि । वैदर्मरीति कृतिनामुदेति सौभाग्यलामप्रति | नादरमरै ॥ ३९ ॥ परिच्छिनखाटोऽमृतगुडमधुशौद्रपयसा म् पदानाम् ॥ २८ ॥ सहोदय कुङ्कुमक्सराणा भवन्ति | कदाचिच्चाभ्यासा जति ननु वैरम्यमधिकम् । प्रियानिम्बोष्ठे नून करिताविलासा । न शारदादेशमपास दृष्टस्तेषा यद- वा रुचिरकविवाक्येऽप्यनाधिनवानन्द कोऽपि स्फुरति तु म्यन मया प्ररोह. ॥ २९ ॥ नमो नम काव्यरसाय तसे | रसोऽसौ निरुपम ॥ १० ॥ सत्य पान तिलक्यति य निषितमन्त पृपतापि यस । मुवर्णता वरमुपैति सापोई सूक्तिचना य आद्य सादूना श्रुतिचुलुरेखेन मधुना । पर्णता याति च दुर्जनस ॥३०॥ अर्था गिरामपिहित पिहितश्च | यदारमानो विद्या परिणमति यश्चार्यवपुषा स गुम्पो पश्चित्सामाग्यमेति मरहट्टयधूकुचाम । नान्धीपयोधर इवा | वाणीना पविवृपनिषेव्यो विजयते ॥ ११ ॥ सदा मध्ये तितरा प्रकाशो नो गुर्जरीस्तन इवातितरा निगूढ ॥ ३१॥ यासामियटमृतनिष्यन्दमरमा सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमागी रे रे खला शृणुत मद्वचन समस्ता स्वर्गे सुधारित सुल्मा | परिमलम् । प्रसाद ता एता धनपरिचिता केन महता न तु सा भरति । कुर्मस्तदन मनतामुपकारकारि काव्या | महाकाव्यन्योग्नि फुरितमधुरा यान्तु रुचय ॥ ४२ ॥ मृत पिवत तत्परमादरेण ॥ ३२ ॥ वाणी ममैव सरसा नर व्याकरणचमेति पितर न घातर तार्किक दूगसकुचि- यदि रजयित्री न प्रार्थये रसविदामवधानदानम् । सायत | तेय गच्छति पुनश्वाण्डार पच्छान्दसात् । मीमासानिपुण नीपु मकरन्दवतीपु मृगा किं मटिकामु परमंत्रणमारमन्ते नपुसकमिति ज्ञात्वा निरस्तादरा काव्यालकरणमैत्य कविता- ॥ ३३ ॥ आस्यातनामरचनाचतुरस्रसघिसद्धात्यलय तिगुण कान्ता वृणीत स्वयम् ॥ ४३ ॥ रम्याओंक्तितनूज्वला सरस मुत्तम् । आसेदुपामपि दिव कविपुगाना तिष्ठत्य | रसमयप्राणा गुणोहामिनी चैतौरवरीतिगृत्तिकवितापाक खण्डमिह काव्यमय शरीरम् ॥३४॥ सरसपरिपकर्णधाव्य वयो विनती । भानालकरणोचितागमती सर्वत्र निर्दोष कविवरसायन विरसमनसा नेतु नेहामहे श्रवणान्तिकम् । ताशय्यामश्चति कामिनीन कविता क्यापि पुण्यात्मन मृगमदरस विम्बौष्टीना कठोरकुचोचित जघननिकटे हिने ॥ १४ ॥ निहाद चक्षते किरति किं कर्णामृत घलकी १ सदयमिन्नानाम् , प, पापवताम् २ अमृनतुस्यन् , पक्ष- किं या मुश्चति मालनी परिमल पापाणनिप्पेपण । इत्य अमृतबहुटम् ३ शोमनावराणां पियासो प्रथन या, पो- तारसर्कशा धियमसौ जल्पनिकाल्यायुलेगलूट कमनीय- मुवर्णमयम् ४ शोमनरसाप्रचुरम्, पक्षे-दवसमूहबहुलन कान्तिदमित कार्य क्थ म्यन्दत ॥ ४५ ॥ यत्राथमुवर्ण ५प्ररपोटनम् ६ निदोप वर्गपरितत्वादिरूपा ९ मुनिकटक , पश, मतय- १० अविर ७ निदोषवाव्यास्वादेनेत्यथ एक सूतमिर यत्पद्य मुमेरोस्तादुन्नीलत्कुदिन्दकन्दछ इव प्रयता, पग्राममात्रवासिन' ११ व्याकरणसिद्धा, पो.- स्वच्छ पदार्थस्तु य । यमप्युटसदाकान्तरलसत्तान्ता निमेटमवय १२ अभ्यतरे गूढस्थितान्, पसे -अभ्यतरे मिती कुचान्तोपम व्यज्य यत्तदहो कवित्वमार वाग्देवतोपाटन मान् २३ प्रतिपाविश्यान्, पक्ष, पदार्थान् १४ व्यसनाविष यानकुर्वत', पक्षे, अप्रस्टयतः १५ प्रसादेन काव्यगुणेन रहि ॥ ४६॥ गुम्फ पङ्कजकुश्मलद्युतिरुरतत्सरोटासवानों- तस्य पझे-निर्मलतया रहितस्य १६ काव्यस्य २७ हारादि, ऽप्यन्तरमारमप्रतिनिम व्यञ्च चमत्कारि यत्। द्विद्वनिक- पहे, जलम् १८ काश्मीरदेशम् १९ अन्येषाममिमतम्, अन्यै सह विचारविनिमयोवा १ विनुषाम् २ मुरवाडी भागदस ४ गच्छति ·सुभापितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् श्विर सहृदयैर्भुलैरियाखाद्यते तरकाव्य न पुन प्रमतकुकवे । य पठत्यविशङ्कित । स कविस्तानि काव्यानि काव्ये तस याकचिदुजल्लितम् ॥ ४७ ॥ निन्द्य ते यदि नाम मन्द | परिश्रम ॥२॥ सुकवे शब्दसौभाग्य सुकविर्वेत्ति नापर । मतिभिर्वका कवीना गिर स्तूयन्ते न च नीरसमृगद्दशा । कैलादवन्न जानाति पर कङ्कणचिरताम् ॥ ३ ॥ सति वका कटाक्षच्छठा । तद्वदग्ध्यविदा सतामपि मन कि श्वान इवासरया जातिभाजो गृहे गृहे । उत्पादका न बहर नेहते वक्रता धत्ते किं न हर किरीटशिखरे वका कला कवय शरमा इव ॥ ४ ॥ कपय परितुष्यन्ति नेतरे कवि मैन्दवीम् ॥ १८ ॥ सानन्दप्रमदाकटाक्षविशिखर्येपा न मिन | सूक्तिमि । न यकूपारवत्कूपा वर्ष ते विधुकान्तिमि ॥ ५ ॥ मनो ये ससारसमुद्रपातविधुरेष्य येषु पोतायितम् । यै१ार कवीना मानस नौमि तरन्ति प्रतिभाम्भसि । यन हसक्या सरस्वतीविलसित द्विौ पदैर्गुम्फित तेषामप्युपरि स्फुरन्ति सीव भुवनानि चतुर्दश ॥ ६ ॥ अपूर्वो भाति भारत्या भतय क्यापि पुण्यात्मन ॥ ४९ ॥ वाणि स्वत्पदपद्मरेणु | काव्यामृतफले रस । चर्वणे सर्वसामान्ये स्वादुवित्केवल कणिका या खातभाम सता सप्राप्ता कवितालता परिणता | कवि ॥ ७ ॥ उत्फुलगलैरालापा क्रियन्ते दुर्मुखै सुखम् । सैवेयमुजृम्भते । त्वत्वर्णेऽपि चिराय यत्किसलय सूक्तापदेश | जानाति हि पुन सम्यकविरेव कवे श्रमम् ॥ ८॥ शिर कम्पनशितपारिजातकलिकागुच्छे विधत्ते पदम् ॥ ५० ॥ घयास्ते महात्मानस्लेषा लोके स्थित यश । यैर्नियद्धानि काव्यानि ये या काव्येषु कीतिता ॥९॥ अमृतोत्प्रेक्षणे राग नाट्यप्रशंसा कुर्वन्त्युरगवजना । कविर्गरुडवन्मान्यमिन्द्रवजादिवृत्तकृत प्रत्यकमकुरितसरसावतारनव्योछसत्कुसुमराजिविराजि ॥ १० ॥ काव्यमय्यो गिरो यावञ्चरन्ति विशदा मुवि । वन्धम् । धर्मेतराशुरिय वक्रतयातिरम्य नाट्यप्रबधमति । तावत्सारखत स्थान कविरासाय तिष्ठति ॥ ११ ॥ अनन्त मजुलसविधानम् ॥ १॥ देवानामिदमामनन्ति मुनय कान्त पदविन्यासरचना सरसा केवे । बुधो यदि समीपस्थो न कतु चाक्षुष रुद्रेणेदमुमाकृतव्यतिकरे साङ्गे विभक्त द्विधा । कुजन्मा पुरो यदि ॥ १२ ॥ कवि करोति पद्यानि लालय गुण्योद्भवमन लोकचरित नानारस दृश्यते नाट्य भिन्न |त्युत्तमो जन । तर प्रस्ते पुष्पाणि मरुद्गहति सौरमम् रुचेतनस्य यहुधाप्येक समाराधनम् ॥ २॥ ।। १३ ।। कवि करोति काव्यानि खाद जानन्ति पण्डिता । सुन्दर्या अपि लावण्य पतिर्जानाति नो पिता ॥ १४ ॥ कवि कुकाव्यनिन्दा पिता पोपयति पालको रसिक पति । कवितायुवतेन किं तेन किल काव्येन मृद्यमानस्य यस ता । उदधे | सोदरास्तु विवेक्नि ॥ १५ ॥ तत्त्व किमपि काव्याना रिय नायान्ति रसामृतपरम्परा ॥ १॥ किं तेन काव्यमधुना जानाति विरलो भुवि । मार्मिक को मरन्दानामन्तरेण मधु प्लाविता रमनिईरै । जडात्मानोऽपि नो यस भवन्त्यक व्रतम् ॥ १६ ॥ साध्वीव भारती भाति सूक्तिसद्गतचारिणी । रितान्तरा ॥२॥ यदा प्रात्यैव जनस रागिणो भूश प्रदीतो इदि म मयानल । तदान भ्य किमनर्थपण्डितै कुकाव्य । निमपवर्तिनि जमजरामरणविहले जगति । कल्पान्तकोटि ग्राम्यार्थरस्तुसस्पर्शवहिरङ्गा महाकवे ॥ १७ ॥ कतिपय हल्याहुतयो निवेशिता ॥ ३॥ तल्कि काव्यमनल्पपीत मधुरत्कुर्यान्न यद्गत मात्सर्यावृत्तचेतसा रसवशादप्युदति (बधु स्फुरति कवीना येश प्रसर ॥ १८ ॥ कवियाक्या लोमम् । कम्प मूभि कोलयुग्ममरुण थाप्पाविल लोचने मृततीर्थस्नानै पूता भृश यशोदेहा । येषा त एव भूपा अध्यारोपितवस्तुकीर्तनपर वाच कालम्बनम् ॥ ४॥ या जीवति मृता वृथैवाये ॥ १९ ॥ काव्यप्रपञ्चचुथू रचयति साधूनिय साधुनादमुसरा मात्सर्यमूकानपि पोर्नो पुरुते काव्य न सारविद्ववति । तरख फलानि मुवते विन्दति मगर सता मतिमता दृष्टिन सा पास्तवी । या याता श्रुतिगोचर पतनसमुदाय ॥ २० ॥ मिगुणोऽपि काव्यबध साधूना च सहसा होडसत्तधास्तिर्ययोऽपि न मुक्तराष्पकलासा | मानन गत खदते । फूलारोऽपि मुंवशैरनूयमान श्रुति कि कबीना गिर ॥५॥ हरति ॥ २१ ॥ विद्वत्कवय क्वय केसरकरयस्तु केवल क्पय । कुलजा या सा जाया केवलजाया तु केवल माया सामान्यकविप्रशंमा ३ अनेकपानि पथे-विष्णुपदम् जयति त मुकृतिनो रमसिदा करीश्वय | नास्ति येपा ) आकाशमित्य ४ रहारादिरससहिता पक्षे -वृष्प्रिदा ५ का यश कार्य परामरणन मयम् ॥ १ ॥ प्रस्तावे हेतुयुत्तानि पितु, पते, शुकस्य ६ पण्डित, पक्षे बुधग्रह पक्षे- पृथ्वी तसा बम यस महल इदर्भ ८ सौगध्यम् १शेरमान दीतिरीरे ९ फीतिप्रवास १०रित , निपुण- १५ सुवेगुमिका १ स्वर्णकार २ समुद्र ७नीच .

·सामान्यकविप्रशंसा ॥ २२ ॥ अमय केवलक्रय कीरा त्यु केवल धीरा शाति करिता सविता द्वितीय । सन्ति यन्य महिमा वीरा पण्डितकत्रयस्तानमन्ता तु केवल गवय ॥ २३ ॥ तिशय शिरोमि पादग्रह विदधत पृथिवीमृतोऽपि ॥१०॥ अहमपि परऽसि कायस्तयापि परमन्तर परिज्ञेयम् । ऐक्य | गन्दार्थमानमपि ये न विदन्ति तेऽपि या मूनानिय मृगा रलयोरपि यदि तल्किं करमायते कलम ॥२४॥ दिवम अपण पिबन्त । सरुद्धसर्वकरणप्रसरा मन्ति चित्रस्थिता प्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येपाम् । रमयन्ति जग इव कवीन्द्रगिर नुमस्ताम् ॥ ४१ ॥ कारण सौरममरण न्ति गिर क्यानर क्यो न ते वन्दा ॥ २५ ॥ यासति किमणनामेस्तद्धानसारमपि सारमसारमैन । सम्सोमनसपि न सजनहत रमयिष्यति त मवेच निर्दोषा । उत्पादितयापि पुष्यति सौमनस्य प्रसन्दते यदि मधुद्रवमुक्तिदेवी ॥ ४२ ॥ कविस्ताम्यति कथया दुहिनेच ॥ २६ ॥ शलाविजामारुला अपि मुदमुपयान्तो वाग्विलास खकीय परमणिनिषु वृप्ति मोरिकाद्या काव्य क्त सन्तु विज्ञा स्त्रियोऽपि । विद्या वेत्तु | यान्ति मन्त कियन्त । नियनमकरन्दसन्दपूर्गालगाल वादिनो निर्विनेतु दातु वक्तु य प्रवीण स वन्द्य ॥२७॥ | कलशसलिलमेक नेहते किं रसाल ॥ ४३ ॥ पदव्यक्तियती सहृदया कविगुन्फनिकासु ये कतेपया त इमे न कृतसहृदयानन्दसरणा क्वीना काव्ये न स्फुरते बुधमानस धिषणा । नक्रीडावेशव्यसनपिगुनो य कुलपघूकटाक्षाणा विग्रहला । रसमयीपु लताविर षट्पदा हृदयसारजुषो न मुखस्पृश ॥२८॥ लङ्कापते सकुचित यशो यद्यत्कीर्तिपान | पन्या स खलु गणिकानामविषय ॥४४॥ अय मे रघुराजपुर । स स एवादिकवे प्रमावो न कोपनीया | वाग्गुम्फो विपदपदवेदग्भ्यमधुर स्फुरद्वन्धो बन्थ्यो जडहृदि काय क्षितीन्द्र ॥ २९ ॥ जयन्ति ते पञ्चमनादमित गलित किगोर नि सार स तु क्मिपि यून स्थगयति ॥४५॥ कृतार्य कविहृदि । कटाक्षो वामाझ्या दरदलितनेनान्त चित्रोक्तिसदर्मविभूषणेषु । सरस्वती यद्वदनेषु नित्यमामाति मटुक्तिश्चदन्तमदयति मुधीभूय सुधिय किमसा नाम वीणानिर वादयन्ती ॥३०॥ कुण्ठलमायाति गुण कवीना सादरसपुरुषानादरमरै । यया यूनतद्वत्परमरमणीयापि रमणी साहित्यविद्याश्रमार्जितेषु । कुर्यादनाद्रेषु स्मिद्गनाना केशेषु कुमाराणामन्त करणहरण नेर कुरुते ॥ ४६॥ मुजतरु- कृष्णागुरुधूपनास ॥ ३१ ॥ महीपते सन्ति न यस पाचे स्त्रीश्वरालय कुतो यशासि । भूपा कियन्तो न दसावकुलोमया । स्मृतिमपि न त यान्ति मापा विना यद बनच्छाया येपा निषेव्य महानसा जलधिरशना मेदिन्यासी- बभूवुझव्या नामापि जानाति न कोपि तेषाम् ॥ ३२ ॥ नुग्रह प्रकृतिमहते कुर्मस्तसै नम कविकर्मणे ॥ ४७ ॥ किं चारुचारितविरासशून्या कुर्वन्ति भूपा कविसग्रहेण । यदि प्रमुरुदारधी सुरसकाव्यकौतूहलस्तथैव च समासदा किं जातु गुप्ताफलभूषणाना सुवर्णकारेण वनेचराणाम् सदसि तद्गुणग्राहिण । मुंवर्णसदस्कृतिर्मपति तर नृत्योद्यता ॥३३॥ प्रतीयमान पुनरन्यदेव यस्त्वस्ति वाणीषु महाकवी | मदीयासनानटी र संघटीयमानन्दम् ॥ ४८ ॥ वदन्तु नाम् । यत्तत्प्रसिद्धारयवातिरिक्तमामाति रापण्यमिवाना चिद्धठात्खफछठेति वर्गान्छठ घट पट इतीतर पटु रटन्तु या ॥ ३४ ॥ कोरभिप्रायमशब्दगोचर स्फुरन्तमार्टेषु पदेषु | वाक्पाटपात् । वय बकुलमञ्जरीगलदमन्दमावीझरीधुरीण केवलम् । वदद्भिरहै कृतरोमविक्रियैर्ननस तूष्णीमवतो । पदरीतिमिर्मणितिमि प्रमोदामहे ॥४९॥ हे राजानस्त्यजत ज्यमञ्जलि ॥ ३५ ॥ स्वप्रजया कुश्चिक्येर कचित्सारस्वत | मुकविप्रेमबन्धे विरोध मुद्धा कीर्ति स्फुरति भवता नूनमेत वत्रिममनिमाजम् । कपीश्वर कोऽपि पदार्थकोशमुद्घाट्य असादात् । तुटैर्वद्ध तदलघु रघुखामिन सच्चरित क्रुद्धनीत विश्वामरण करोति ॥ ३६ ॥ तर्केषु कमतरा स्युरथापि (त्रिमुग्नजयी हास्यमार्ग दशास ॥ ५० ॥ अर्थान्केचिदु पुसा काले मपन्ति मृदन कवितामु याच । दैत्येन्द्रशैलकु- | पासते कृपणत्केचित्त्वलकुर्वत वेश्याव खलु धातुवादिन लिश दयिताकोले नाथस्स कोमलमुदाहरण नख न ॥३७॥ इबोद्वान्ति केचिद्रसान् । अर्यालकृतिसदसैद्रवमुचा वाचा स्त्याता नराधिपतय कनिसश्रयेण राजाश्रयेण च गता | प्रशस्तिस्पृशा कर्तार करयो भनन्ति कतिचित्पुण्येरगण्यरिह क्षय प्रसिद्धिम् । राज्ञा समोऽस्ति न कवे परमोपकारी ॥५१॥ मन्द निक्षिपते पैदानि परित शब्द समुदीक्षते राजो न चास्ति कविना सदृश सहाय ॥ ३८ ॥ तेऽनन्त बाध्ययमहार्णनदृष्टपारा सायानिका इव महाक्पयो जय १ कविता २ तोषयति ३ नीरस ४ सोमनान्यक्षराणि, पसे, न्ति । यत्सूक्ति पेलपलबगलौरवमि सन्त सद सु वदनान्य हेम ५कान्यरस , पसे,-उदयम् ६ वैयाकरणr ७ नैयायिका ८ द्रव्यम्, पक्षे, कान्यायान् ९ भूपनि, पक्षे, चाव्यालकरणानि विवासयन्ति ॥ ३९ ॥ रोस्यभूषणमणिर्गुणगबन्धुरेक-१० पारद, पक्षे, कायरस ११ मप्तिङन्तादानि, पक्ष, पादविशेष चरणान् १२ शन्द शुद्धो वापसन्दो वति सम्यग्विचारयति, पो)- ध्वनिमाकर्णयति L १ वात्मीके २'चावी इति रोष ५सुरमा ·३४ सुभापितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् नानार्थाहरण च कासति मुदौलकारमावर्षति । आदत्ते | किं प्रसूनावली ॥ ६१ ॥ मातङ्गीमिव माधुरी ध्वनिविदो सकल सुवर्णनिचय धत्ते रसान्तर्गत दोषान्वेषणतत्परो विज | नैव स्पृशन्त्युत्तमा व्युत्पत्ति कुलकन्यकामिव रसोन्मत्ता न यते चोरोपम सत्कवि ॥ ५२ ॥ खेच्छामगुरभाग्यमेघ | पश्यन्त्यमी । कस्तूरीघनसारसौरमसुहृद्युत्पत्तिमाधुर्ययोर्योग तडित शक्या न रोद्ध श्रिय प्राणाना सतत प्रयाणपटह | वर्णरसायन सुकृतिन कस्यापि सजायते ॥ ६२ ॥ यत्सा श्रद्धा न विनाम्यति । त्राण येऽत्र यशोभये वपुपि व कुर्व रखतवैभव गुरुकृपापीयूपपाकोद्व तलभ्य कविनैव नैव न्ति काव्यामृतस्तानाराध्य गुरून्विधत्त सुकवीनिर्गर्वमुर्गी हठत पाठप्रतिष्ठाजुषाम् । कासारे दिवस वसन्नपि पय पूर श्वरा ॥ ५३ ॥ कल्याण भगवत्कथाकथनत काव्य विधातु | पर पड्किल कुर्वाण कमलाकरस्य लमते किं सौरम सरिम कवेस्तस्यैवाङ्गतया क्वचिद्रचयत शृङ्गारवीरादिकम् । को ॥ ६३ ॥ अस्थाने गमिता लय हतधिया वाग्देवता कल्पते दोषो भविता यदन कविताशील समाधीयते पन्था व्यास | धिक्काराय पराभवाय महते तापाय पापाय या । स्थाने तु धंसुधराश्रुतिभवग्रन्थादिषु प्रेक्षित ॥ ५४॥ ते भूमीपतयो व्ययिता सता प्रभवति प्ररयातये भूतये चेतोनिवृतये परो जयन्ति नतयो येषा द्विषद्भूभृता ते वन्द्या यतयो विशन्ति | पकृतये प्रान्ते शिवावाप्तये ॥ ६४ ॥ वल्मीकामवेण राम मतयो येषा परे ब्रह्मणि । ते श्लाघ्या कपयो वयोमभर | नृपतियासेन धर्मात्मजो व्याख्यात किल कालिदासकविना व्याजृम्भमाणाङ्गनादृक्पाता इव तोषयन्ति हृदय येषा गिरा श्रीविक्रमाङ्को नृप । भोजश्चित्तपबिहणप्रभृतिमि कर्णोऽपि सचया ॥ ५५ ॥ भूतावेशनिवेशिताशय इव श्लोक करो | विद्यापते ख्याति यान्ति नरेश्वरा करियर स्कारैर्न मेरीरव त्याशु य लायन्ते कविरद्भुतोऽयमिति त मिथ्या जना | ॥ ६५ ॥ येऽप्यासन्निभकुम्भशायितपदा येऽपि श्रिय लेभिरे विस्मिता । द्वित्राण्येव पुर पदानि रचयन्पश्चात्समालोचयन्दूर येषामप्ययसन्पुरा युवतयो गेहेप्वहश्चन्द्रिका । तालोको य कविता निनीपति कवि कामीव स स्तूयताम् ॥ ५६ ॥ ऽयमवैति लोकतिलकान्खमेऽप्यजातानिव भ्रात सत्कविकृत्य सत्य सन्ति गृहे गृहेऽपि कवयो येषा वचश्चातुरी से हर्थे । कि स्तुतिशतैरन्ध जगत्वा विना ।। ६६ ॥ मौलौ मन्दार कुलकन्यकेव लभते स्वर्गुणैर्गौरवम् । दुष्पाप स तु कोऽपि | दामभ्रमदलिपटलीकाक्लीं श्रोणिबिम्व कूजत्काञ्चीकलाप कोविदमतिर्यद्वारसग्राहिणा पण्यस्त्रीय कलाकलापकुशला | चरणकमलयोर्मजॅमञ्जीरशिक्षाम् । उत्सङ्गे कीरगीति स्तनभुवि चेतासि हर्तु क्षमा ॥ ५७ ॥ धन्यास्ते कवयो यदीयरसना मसृण बल्लकीपश्चम या यत्काव्ये दत्तवर्णा शिव शिव रूक्षाध्वसचारिणी धावन्तीव सरस्वती द्रुतपदन्यासेन निष्का | मनुते भारती भारमैव ॥ ६७ ॥ कस्याचिद्वाचि कैश्विननु मति । असाफ रसपिच्छिले पथि गिरा देवी नवीनोदयत्पी | यदि विहित दूषण दुर्दुरूद्वैश्छिन्न कि नस्तदा सारथित नोत्तुङ्गपयोधरेय युवतिमान्थर्यमालम्बते ॥ ५८ ॥ साहित्ये | गुणवता काव्यकोटीश्वराणाम् । वाहाश्वेद्गन्धवाहाधिकविहित सुकुमारवस्तुनि दृढन्यासग्रहग्रन्थिले तर्के वा मयि सविधा | जवा पञ्चपाश्वान्धखञ्जा का हानि शेरशाहक्षितिप तरि सम लीलायते भारती ! शय्या वास्तु मृदूत्तरच्छदपटा कुलमणेरश्वकोटीश्वरस्य ॥ ६८ ॥ दीडरैरास्तृता भूमिर्वा हृदयगमो यदि पतिस्तुल्या रति योषिताम् ॥ ५९॥ येपा कोमलकाव्यकौशलकलालीलावती विशिष्टकविप्रशंसा भारती तेषा कर्कशतर्कवक्रवचनोद्वारेऽपि किं हीयते । यै अमरसिंह. कान्ताकुचमण्डले कररुहा सानन्दमारोपितास्तै फि मत्त प्रयोगव्युत्पत्तो प्रतिपदविशेपार्थकथने प्रसत्तौ गाम्भीर्ये करीद्रकुम्भशिखरे नारोपणीया शरा ॥ ६० ॥ तर्के | रसवति च काव्यार्थरचने । अगम्यायामन्यैदिशि परिणता कर्कशवक्रवाक्यगहने या निष्ठुरा भारती सा काव्ये मृदुलो वर्थवचसोर्मत चेदमाक कपिरमरासिंहो विजयते ॥ १॥ क्तिसारसुरभौ सादेव मे कोमला । या प्राय प्रियवियु क्तवनिताहृत्कर्तने कर्तरी प्रेयोलालितयौवते न मृदुला सा कालिदास कक्य कालिदासाद्या कक्यो वयमप्यमी। पर्वते पर १ श्रेषेण ध्वनिना दानेकार्थाना संपादनम्, पढे-सुवर्णरूप्यादीना | माणौ च पदार्थत्व प्रतिष्ठितम् ॥ २ ॥ निर्गतामलवाक्यस हरणम् २ इन्छति ३ उपमादलकारम्, पक्षे, कङ्कणादिभूषणम् कालिदासस सूक्तिषु । प्रीतिर्मधुरसासु मञ्जरीध्विय ४ सुरुचिरवर्णानां संचयम् , पक्षे -हेमसचयम् ५ शृङ्गारादिरम | जायते ॥ ३ ॥ कविरमर कविरचल कविरभिनन्दन मियम्, पक्षे, रसा पृथ्वी तदन्तर्गतम् ६ काव्यदोषाणा गवेषणे | कालिदासश्च । अन्ये काय कपयश्चापलमात्र पर दधति तत्पर , पक्षे, दोषा रात्रिस्तस्यामन्वेषण आसक्त ७ वसुधरा पृथ्वी तस्या श्रुतिलक्षणया वस्मीक तत्र मवो वाल्मीकि ॥ ४ ॥ वयमपि कवय कवय कवयोऽपि च कालि ९ युवतिसमूहे १ कपूर ३ मृते " ८विरहित २ महिष ·विशिष्टकविप्रशंसा दासाद्याः । दृषदो भवन्ति दृपदश्चिन्तामणयोऽपि हा दृपदः ज्योतिरीशः ॥ ५ ॥ साकूतमधुरकोमलविलासिनीकण्ठकूजितप्राये । यश्चत्वारि शतानि बन्धघटनालंकारमाजि द्रुतं श्लोकानां शिक्षासमयेऽपि मुदे रतलीलाकालिदासोक्ती ॥ ६॥ पुरा | विदधाति कौतुकरशादेकाहमात्रे कविः । ख्यातः मातल- कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिष्ठिकाधिष्ठितकालिदासाः। अद्यापि | मण्डलेप्वपि चतुःपष्टेः कलानां निधिः संगीतागमनागरो तत्तल्यकवेरमावादनामिका सार्थवती बभूव ॥ ७ ॥ विजयते श्रीज्योतिरीशः कृती ॥ १८॥ गणेश्वरः दण्डी गणेश्वरकवेर्वचोविरचनैकवाचस्पतेः प्रसन्नगिरिनन्दिनी जाते जगति वाल्मीको कविरित्यभिधामवत् । कवी चरणपल्लवं ध्यायतः । तथा जयति भारती भगवती | इति ततो व्यासे कवयस्त्वयि दण्डिनि ॥ १९॥ त्रयोऽमय- यथा सा सुधा मुधीभवति सुभ्रुवामधरमाधुरी म्लायति ॥८॥ त्रयो वेदास्रयो देवास्त्रयो गुणाः । त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥ २०॥ गुणाढ्यः शश्वद्वाणद्वितीयेन नमदाकारधारिणा । धनुषेव गुणाव्येन द्रोणः निःशेपो रञ्जितो जनः ॥ ९॥ समुद्दीपितकंदपी कृतगौरी- सरस्वतीपवित्राणां जातिस्तत्र न देहिनाम् । व्यासस्पर्धी कुलालोऽभूद्यद्रोणो भारते कविः ॥ २१ ॥ प्रसाधना । हरलीलेव लोकस्स विस्मयाय Jहत्कथा ॥१०॥ अतिदीर्घजीविदोषाद्यासेन यशोऽपहारितं हन्त । कैलॊच्येत धनदः यथेयं वाग्देवी सुकविमुखवासव्यसनिनी कुहूकण्ठीकण्ठे गुणाढ्यः स एव जन्मान्तरापनः ॥ ११ ॥ गोविन्दराजः विलसति तथा चेदनवधिः । तदा भूमीमागे निरुपमतमः किंचिदिव वा समाधत्ते साम्यं धनदमणितीनां इन्दुप्रभारसविदं विहगं विहाय कीरानने स्फुरसि | मधुरिमा ॥ २२ ॥ मारति का रतिस्ते । आयं यदि श्रयसि जल्पतु कौमुदीनां नरहरिः गोविन्दराजवचसा च विशेषमेषः ॥ १२ ॥ यशोधननिर्यदा नरहरेर्वचो वर्ण्यते तदा गतमदा जगन्नाथपण्डितः मदालसमरालबालारवाः । न विभ्रमचरीकरीमवति चाधरी कवयति पण्डितराजे कवयन्त्यन्येऽपि विद्वांसः । नृत्यति माधुरी सुधाकरसुधाझरीमधुकथा वृथा जायते ॥ २३ ॥ पिनाकपाणी नृत्यन्त्यन्येऽपि भूतवेतालाः ॥ १३ ॥ माधु- प्रवरसेनः रपि धुर्यीक्षाक्षीरेक्षुमाक्षिकादीनाम् । वन्ध्यैव माधुरीयं कीर्तिः प्रवरसेनस्स प्रयाता कुमुदोज्वला । सागरस्य परं पण्डितराजस्य कवितायाः ॥ १४ ॥ गिरा देवी वीणागुण- ( पारं कपिसेनेव सेतुना ॥ २४ ॥ रणनहीनादरकरा यदीयानां वाचाममृतमयमाचामति रसम् । वचस्वस्साकर्ण्य श्रवणसुभगं पण्डितपतेरधुन्वन्मूर्धानं नृपशु- हृदि लमेन बाणेन यन्मन्दोऽपि पदक्रमः । भवेत्कवि- रथवायं पशुपतिः ॥ १५ ॥ मधु द्राक्षा साक्षादमृतमथ कुरगाणां चापलं तत्र कारणम् ॥ २५ ॥ शब्दार्थयोः समो यामाघरसुघा कदाचित्केपांचित्खलु हि विदधीरन्नपि मुदम् । गुम्फः पाञ्चाली रीतिरुच्यते । शीलामट्टारिकावाचि बाणो- ध्रुवं ते जीवन्तोऽप्यहह मृतका मन्दमतयो न येषामानन्दं क्तिषु च सा यदि ॥ २६ ॥ जाता शिर्खण्डिनी प्राग्यथा शिखण्डी तथावगच्छामि । प्रागल्भ्यमधिकमासु वाणी बाणो जनयति जगन्नाथमणितिः ॥ १६ ॥ बभूवेति ॥ २७ ॥ श्लेषे केचन शब्दगुम्फविषये केचिद्रसे जयदेवः चापरेऽलंकारे कतिचित्सदर्थविषये चान्ये कथावर्णके । आः साध्वी मावीक चिन्ता न भवति भवतः शर्करे कर्क- सर्वत्र गभीरधीरकविताविन्ध्याटवीचातुरीसंचारी कविकुम्भि- शासि द्राक्षे द्रक्ष्यन्ति के त्वाममृत मृतमसि क्षीर नीरं कुम्मभिदुरो वाणस्तु पञ्चाननः ॥ २८ ॥ रसस्ते । माकन्द क्रन्द कान्ताधर धरणितलं गच्छ यच्छन्ति विहणः भावं यावच्छृङ्गारसारखतमिह जयदेवस्य विष्वग्य बिन्दुद्वन्द्वतरङ्गिताग्रसरणिः कर्ता शिरोबिन्दुकं कर्मेति चांसि ॥ १७ ॥ १ कुमुदव च्छुमा; पक्षे,-कुमुदो नाम कपिः शोमते यत्र- १ साभिप्रायम्. २ रसोकांधायकरसनिष्ठगुणवत्. ३ शब्दगु २ दिगन्तरेः पक्षे,-समुद्रमुच्य एकादेशे, ३ काव्यविशेषः, पशालि. ४ अन्वर्धा. ५ कामोद्दीपिका पक्षे, मस्सीकृतमदना. सेतुबन्धः. ४ दुपदपुत्री ५ यथा रावणः सीतां जहार' इति वाक्ये ६ वर्णितगौरीमाहात्म्या; पक्षे,-अलंकृता पार्वती यया. ७ गुणा-रावणः' इति पदं बिन्दुद्वन्द्व (विसर्ग) युक्तं कर्तृ, 'सीता' इति शिरो- व्यकृतो ग्रन्थः. ८ जीवित्वम् ९ श्वाः, १० हे मपो. १५ आकोशं विन्दु (अनुस्वार) युक्त कर्म एवमेव कर्तृकर्मपदे सर्वत्र भगवत इति कुरु. १२ सर्वत:. निश्चयवन्तो जना बाणः पो- ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् भासः प्रतियोधितान्वयविदो ये येऽपि तेम्यो नम । ये तु ग्रन्थ रतसेटदीक्षिते । वृहस्पति क जल्पति प्रसर्पति व सर्प सहस्रशाणकपणनुट्यकलवैगिरामुल्लेखै कवयन्ति बिहूण | राडसमुखस्तु षण्मुख सुदुर्मुखश्चतुर्मुख ॥ ४१ ॥ राजशेखर कविस्तष्वेव सनद्यति ॥ २९ ॥ महारहरिचन्द्रः बभूव वल्मीकभव कवि पुरा तत प्रपेदे भुवि भर्तृ पदबन्धोज्ज्वलो होरी कृतवर्णक्रमस्थिति । भट्टारहरि- | मेण्ठताम् । स्थित पुनर्यो भवभूतिरेखया स वर्तते सप्रति राजशेखर ॥ ४२ ॥ पातु श्रोनरसायन रचयितु वाच चन्द्रस गद्यबन्धो नृपायते ॥३०॥ सता समता व्युत्पत्तिं परमामवाप्तमवधि लब्धु रसस्रोतस भवभूति सुकविद्वितय मन्ये निखिलेऽपि महीतले । भवभूति भोक्तु सादु फल च जीविततरोर्यद्यस्ति ते कौतुक तद्रात शृणु राजशेखरकवे सूक्ती सुधासन्दिनी ॥ ४३ ॥ शुक्श्चाय वाल्मीकिस्तु तृतीयक ॥ ३१ ॥ भवभूते सब वाल्मीकिः न्धाधरभूरेव भारती भाति । एतत्कृतकारुण्ये किमन्यथा कवीन्दु नौमि वाल्मीकि यस्य रामायण कथाम् । चन्द्रि रोदिति आवा ॥ ३२ ॥ रत्नावलीपूर्वकमन्यदास्तामसीम | कामिव चिन्वन्ति चकोर इव साधव ॥ ४४ ॥ सदूपणापि भोगस्य वचोमयस्य । पयोधरस्यैव हिमाद्रिजाया पर विभूषा निर्दोषा सखैरापि सुकोमला । नमस्तसै कृता येन रम्या भवभूतिरेव ॥ ३३ ॥ | रामायणी कथा ॥ ४५ ॥ योगीन्द्रश्छन्दसा स्रष्टा रामायण महाकवि । वल्मीकजन्मा जयति प्राच्य प्राचेतसो मुनि सूत्रधारकृतारम्भैनाटकेवभूमिकै । सपैताकैर्यशो लेभे ॥ ४६ ॥ लौकिकाना हि साधूनामर्थ वागनुवर्तते । ऋषीणा भासो देवकुलैरिव ॥ ३४ ॥ पुनराधाना याचमर्थोऽनुधावति ॥ ४७ ॥ आदिकवी चतु मयूरः रासौ कमलजवल्मीकजौ वन्दे । लोकश्लोकविधात्रोर्ययोर्मिदा तावत्कविविहगाना ध्वनिलोकेषु शस्यते । यावनो विशति लेशमानेण ॥ ४८ ॥ तमूपिं मनुष्यलोकप्रवेशविश्रामशाखिन श्रोने मयूरमधुरप्वनि ॥ ३५ ॥ दर्प कविभुजगाना गता | वाचाम् । सुरलोकादवतारप्रान्तरखेदच्छिद वन्दे ॥ ४९ ॥ अयणगोचरम् । विपविद्येव मायूरी मायूरी वाडिकृन्तति ॥३६॥ विहितघनाकार विचित्रवर्णावलीमयस्फुरणम् । शका मातङ्गदिवाकरः युधमिव वक्र वल्मीकभुव मुनि नौमि ॥ ५० ॥ सति अहो प्रभावो वाग्देव्या यन्मातद्गदिवाकर । श्रीहर्पसा- काकुत्स्थकुलोन्नतिकारिणि रामायणेऽपि कि काव्यम् । भवत्सम्य समो बाणमयूरयो ॥ ३७ ॥ रोहति कुल्या गङ्गापूरे कि बहुरसे वहति ॥ ५१॥ भास्त्र मुरारि. भवभूतिमनादृत्य निर्वाणमतिना मया । मुरारिपद माकजन्मा मुनि । पीत्वा यद्वदनेन्दुमण्डलगलत्काव्या द्वशवतसकीर्तिरमणीरङ्गप्रसद्गखनद्वादिवप्रथमध्वनिर्विजयते चितायामिदमाघीयतै मन ५ ३८ ६ सुगरि पदमक्तिवेत्तदा । मृताब्धे किमप्याकल्प कविनूतनाम्बुदमयी कादम्बिनी भाधे रतिं कुरु । मुरारिपदमक्तिवेत्तदा माघे रतिं कुरु | वर्षति ॥ ५२ ॥ ॥ ३९ ॥ देवीं वाचमुपासते हि व सार तु सारस्वत विजया जानीते नितरामसी गुरुकुललिष्टो मुरारि कवि । अब्धि सरस्वतीय कााटी विजयाङ्का जयत्यसौ । या वैदर्भ लवित एव वानरमटै कि त्यस गम्भीरतामापातालनिमम | गिरा वास. कालिदासादनन्तरम् ॥ ५३ ॥ पीवरतनानाति मन्याचर ॥ ४० ॥ विनका नरोटदीक्षित नीलोत्पलदरझ्यामा विजका मामजानता । युथैव विपधितामपंधिमे विभादवेलिनिश्चले सपत्नजित्ययत्नतस्तु | दण्डिना प्रोक्त सर्वशुला सरखती ॥ ५४ ॥ १ महिन्तापरसमूह , पो-चरण २ मनोहर', पक्षे, १ वामुकि २ दूषणो राक्षमविशेष, पक्षे, काव्यदोषा ३ खरो मुक्तयुंक ३ भाराणि, परे, नानावियादि ४ शिवपर्यस्य | राक्षसविशेष , पक्ष, कर्कशत्वम् ४ वाल्मीक्यादीनाम् ५ ले एकारे ५ नगे कन्या ६ सरम्पती ७ भवभूतिते करतारसप्रधाने नारकेसारमात्रयोगेण लोकटोक्योर्भेद , पक्षे,-किंचिन्मात्रम् ६ विदिता उत्तररामचरित इत्य ८ अपि मावा रोदित्यपि दसति बसस हद पनाबहवोऽहमारा उपमादयो येन तम् पशे,-विहित धनाना मेघाना चम्' इति पय ९नाराचार्य, पक्ष, वास्तुविवाशाता १० प्रस्ता मलकरण येन तम् विचिया वर्णानामभराणा यावती पशिस्तत्प्रचुर बना, प-महासमिगृहावयवपिसेर ११ मारवावयव विशेष', | रपुरण रफू तयम्य तम्, प-वर्मा नीलपी तादयतत्पाभूविवार पुर पशे-पब १२ शिन, पणे, एतम मान परिम् १३ विशु, पनुतात्तिर्यस्य तम् ८२कोतिकुशलम्, पसे, यथानुनम् ९वाल्मीकिम्, पशेकशिविशेष १४ मापगम्ये १५ अमे पातके मा प्रीति | पटे, वस्मीबाम तम् इद्रयनुपो.पि सत एवोपत्तिरिति है विक्म् परि. १५ मरादि १७ पूर्व हर 'वामीनामाप्रमति धनुसण्डमाखण्हरस' इति कालिदास' ·विशिष्टकविप्रशंसा-कुरुविनिन्दा च्यास' हृदयरमति पञ्चत्राणस्तु बाण केपा नपा क्थय कविता- नम सर्मपिदे तमै व्यासाय करिवेधसे । चत्रे पुण्य कामिनी कौतुकाय ॥ ६८ ॥ भासो रामिटमोमिटी सरस्वत्या यो वर्षमित्र भारतम् ॥ ५५ ॥ अचतुर्नदनो | वररुचि श्रीसाहमाङ्क कविर्मण्ठो मारविशलिदासतरला ब्रह्मा द्विवाहुरपरो हरि । अमाललोचन शमुर्मगवान्बाट | स्कन्द. सुबन्धुश्च य । दण्डी वाणदिवाकरा गणपति रायण ॥ ५६ ॥ अवणाञ्जलिपुटपेय पिरचितवान् मारता- कान्तश्च रत्नाकर मिद्धा यस सरस्वती' मगरती के कम्य ख्यममृत य । तमहमरागमतृष्ण कृष्णद्वैपायन वन्दे | सर्वेऽपि ते ॥ ६९ ॥ पाच पल्लवयत्युमापतिघर सदम- ॥ ५७ ॥ व्यासगिरा निर्यास सार विश्वम्य मारत बन्दै । शुद्धिं गिरा जानीते जयदेव एव शरण शघ्यो दुरूह- भूपणतयैव सज्ञा यदङ्किता मारती वहति ॥ ५८ ॥ द्रुते । शृगारोत्तरसत्यमेयरचनराचार्यगोपर्धनस्पर्धी कोऽपि शाकल्लमल्ल न विश्रुत श्रुतिधरो घोयीकरिश्मापति ॥ ७० ॥ माघचोरो एकोऽभूत्पुलिनात्ततस्तु ननिनाच्चान्योऽपि नाकोर | मयूरो मुररिपुरपरो मारवि सारविद्य श्रीहर्ष कालिदास मूयाच्यास्ते त्रय एव दिव्यक्पयो दीव्यन्तु देव्या गिरा । | कविरथ मामूत्याहयो मोनराज । श्रीदण्डी डिण्डिमाख्य अांचो यदि गद्यपद्यरचनाचातुर्यवायुद्धतास्तान्सनितिशय्य श्रुतिमुफुटगुरुमछटो मट्टवाण ख्याताश्चान्ये सुवन्ध्यादय इह खेलतितरा गाक्ल्लमल कवि ॥ ५९॥ कृतिमिविश्वमाहादयन्ति ॥ ७१ ॥ सातवाहन अविनाशिनमग्राम्यमकरोत्सातवाहन । विशुद्धजातिमि कुकविनिन्दा कोग ररित सुभाषिते ॥ ६०॥ मुदर्शन. अप्रगल्मा पदन्यासे जननीरागहेतर । सन्त्यके न मुग्धदयिताघरे न विषमाजि रवाकरे न राहुमुसवितालबारकारिणी । वाणी वेश्येच लोमेन परोपकरणीकृता बहुलालापा क्यो बालका इव ॥ १ ॥ कविमिर्चपसेवासु कोटरे न किल तायपक्षान्तर । सुदर्शनकवीश्वर रसिकचक्र 110॥ अन्यचर्णपरावृत्या वन्धचिहनिगृहनै । अना- चूडामणी गुणाकसि मुघा बुधास्त्यजत सान्द्र ख्यात सता मध्ये कनिश्चौरो विमान्यते ॥ ३ ॥ प्राय चन्द्रप्रमम् ॥ ६१ ॥ कुकरयो लोके रांगाधिष्ठितदृष्टय । कोकिला इव जायन्ते सुबन्धुः वाचाला कामकारिण ॥ ४ ॥ किं क्वेस्तस्स काव्येन क्वीनामगलद्दों नून वासवदत्तया । शक्त्येय पाण्ड | सर्ववृत्तान्तगामिनी । क्थेत्र भारती यस न प्रामोति पुराणा गतया वर्णगोचरम् ॥ ६२॥ दिगन्तरम् ॥ ५ ॥ कि क्वेतस काव्येन किं कापडेन कविवृन्दम् घनुप्मत । परस हृदये हम न घूर्णयति यच्छिर ॥ ६॥ उपमा कालिदासस्य , मारवेरर्यगौरवम् । दण्डिन । मुखमात्रेण काव्यस करोत्यहृदयो जन । छायामच्छामपि पदलारित्य माघे सन्ति त्रयो गुणा ॥ ६३ ॥ मान | श्यामा राहुम्तारापतेरिय ॥ ७ ॥ श्लोकार्थवादकाले तु विनितोत्साहा नोत्सहन्ते पदक्रमे । स्मरन्तो मारवेरेव | शब्दोत्पत्तिविचिन्तका । नीवीनिमोक्षवेलाया यत्रमौल्यनि कवय कायो यथा ॥ ६४ ॥ श्रीरामायणमारतहत्लथाना | चिन्तका ॥८॥ अधिमिल्लपछिगठ सादृष्ट्वपल्लवोऽपि वा कवीनमस्कुर्म । निस्रोता इव सरमा मरस्वती स्फुरति चाल । नागरनरवरपरिपदि क्स मुखादक्षर क्षरति ॥ ९ ॥ यैमिना ॥६५॥ प्राचेतसव्यासपराशराद्या गणयन्ति नापशब्द न वृत्तमङ्ग क्षय न चार्थस्स । रमिक- कीन्द्रा जगदश्चितास्ते । गोष्ठी नवीनापि महाक्वीना | त्वेनाकुलिता वैश्यापतय कुक्रयश्च ॥ १० ॥ दुर्जनहुताश पूज्या गुणजेर्मुग्नोपनी ॥ ६६ ॥ धन्वन्तरिक्षपणरामर तप्त काव्यसुवर्ण विशुद्धिमायाति । दर्शयितव्य तस्मान्मत्सरि सिंहशङ्कवेतालमट्टघटसर्परकालिदासा । ख्यातो वराहमि मनस प्रयत्नेन ॥ ११ ॥ कविहरति च्छाया पदमेव हिरो नृपते समाया ग्वानि वै वररुचिर्नर विक्रमस्य पादमेक्मय वा। सक्रप्रबन्धहर्ने साहसकर्ने नमस्तस्मै ॥ ६७ ॥ यस्साश्वोरश्चिकुरनिकर कर्णपूरो मयूरो मासो ॥ १२ ॥ पिपुलहृदयामियोग्ये सिद्यति काव्ये जडो न हास कविकुलगुरु कालिदासो शिलाम । हो हपाँ १ रविविरोष २ मुप्तिङन्तादि, पसे, अहि ३ जनानां नीरागी २ मारतचिहिनाम ३ च्याम विरमना तस्य हैतर, पझे, उन या मातू रागहेतव प्रीति हेतुमूता ५ वारमी ६ चिरम्यायिनम्, पक्षे,-नारा न गच्छतम् ७ मात्रा ४ बहुला आलपा येषाम्, पक्षे,नही या लाला ता रिति ते छन्गदि, पक्षे मूल्यवतम् ८ नथपिरोष पटे,-माण्डागारम् ५ वर्णतिरपरिचवनेन ६ गोपने ७ रचनया, पक्षे, कोपेन • एतनाम्ना प्ररथेन, पशे-द्रदत्तया १०द्रियविशेषम्, पथे- ९ दुशम्दम् १० इद्रवज्रादि, पक्षे झील ३ युग्मेनानायर ११ वाच्यस्य, पक्ष, द्रव्यस्य १२ बारा ग्राश्च १ध्याम ४ ब्रह्मदेव ८ चारयति ·३८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् मौल्ये स्वे । निन्दति कञ्चकमेव प्राय शुष्कस्तनी नारी नियामक परिषद शान्ता स्वतन्त्र जगत् । तद्यूय कवयो ॥ १३ ॥ अतिरमणीये काव्यै पिशुनोऽन्वेषयति वय वयमिति प्रस्तावनाहुकृतिस्वच्छन्द प्रतिसद्म गर्जत वय दूपणा येव । अतिरमणीये वपुषि व्रणमेन हि मक्षिका | मौनव्रतालन्धिन ॥ २८ ॥ स्वर्गानर्गलनिर्गलासुरसरित्याथ निकर ॥ १४ ॥ बालाकटाक्षसूनितमसतीनेत्रत्रिभागकृत प्रपातप्रथाप्रत्याख्यानपटीयसापि वचसा जिहेति जिहेह माष्यम् । कविमाणवका दूतीव्याख्यातमधीयते भावम् न । एकत्यक्षरक पिष्टरचनादुवारगर्वग्रहा कन्थामात्रवि ॥ १५ ॥ द्राधीयसा धाष्टयगुणेन युक्ता के कैरपूर्व न्दका कवयितु सज्जन्ति लज्जासुच ॥२९॥ य स्या परकाव्यखण्डै । आडम्बर ये वचसा वहन्ति ते केऽपि त्केवललक्ष्यलक्षणरतो नो तर्कसपर्कभृन्नालकारविचारचारु कन्याकवयो जयन्ति ॥ १६ ॥ कर्णामृत सूक्तिरस विमुच्य धिषण काव्यज्ञशिक्षोज्झित । तस्माचेद्रसशालि काव्य दोषेषु यत्न सुमहान्खलस्य । अवेक्षते केलिवन प्रविष्ट मुदयेदेकान्तत सुन्दर प्रासादो धवलस्तदा क्षितिपते मेलक कण्टकजालमेव ॥ १७ ॥ साहित्यपायोनिधि | काकस्य कााद्भवेत् ॥ ३० ॥ मन्थनोत्थ काव्यामृत रमत हे कवीन्द्रा । यत्तस्स दैत्या इस लुण्ठनाय काव्यार्थचोग प्रगुणीभवति ॥ १८ ॥ पण्डितप्रशंसा गृह्णन्तु सर्वे यदि वा यथेच्छ नास्ति क्षति कापि कवी पण्डिते हि गुणा सर्वे मूर्खे दोषाश्च केवला । तस्सा धराणाम् । रत्नेषु लुप्तपु बहुधमत्यैरयापि रखाकर एव मूखसहस्रेभ्य प्राज्ञ एको विशिष्यते ॥ १ ॥ यत्र विद्ध सिधु ॥ १९ ॥ देवीगिर केऽपि कृतार्थयन्ति ता कुण्ठ जनो नास्ति श्लाघ्यस्तत्राल्पधीरपि । निरस्तपादपे देशे यन्त्येर पुनर्यिमूढा । या विग्रुप शुक्तिमुखेषु दैव्यस्ता एव एरण्डोऽपि द्रुमायते ॥ २ ॥ किं कुलेन विशालैन विद्या मुत्ता न तु चातकेषु ॥ २० ॥ परिश्रमज्ञ जनमन्तरेण हीनस्य देहिन । अकुलीनोऽपि विधावान्देवैरपि स पूज्यते मौनिव्रत विभ्रति वाग्मिनोऽपि । वाचयमा सन्ति विना ॥ ३ ॥ रोहण सूक्तिरत्नाना वन्दे वृन्द दिपश्चिताम् । वसन्त पुस्कोकिला पचमचञ्चयोऽपि ॥ २१ ॥ काव्य | यन्मध्यपतितो नीच काचोऽप्युच्चैर्महीयते ॥ ४ ॥ विद्वा किरोपि किमु ते सुहृदो न सन्ति ये त्वामुदीर्णपवन न | नेव विजानाति विद्वजनपरिश्रमम् । नहि बन्ध्या विजानाति निवारयन्ति । गव्य धृत पिब निवातगृह प्रविश्य वाता | वीं सबवेदनाम् ॥ ५ ॥ प्राज्ञो हि जल्पता पुसा श्रुत्वा धिका हि पुरुया करयो भवन्ति ॥ २२ ॥ य सत्पदस्थ वाच शुभाशुभा । गुणवद्वाक्यमादत्ते हस क्षीरमिया मिह काव्यमधु प्रसन्न मुष्णन्परस तनुते निजपद्यमध्ये । म्भस ॥ ६ ॥ विद्वत्त्व च नृपत्य च नैव तुल्य कदाचन । अस्थानदोपजनितेव पिपीलिकाली काली विभाति लिखिता | सदेशे पूज्यते राजा विद्वान्सर्वन पूज्यते ॥ ७ ॥ अल क्षरपतिरस्य ॥ २३ ॥ हठादाकृष्टाना कतिपयपदाना | करोति य श्लोक शुक एव न मध्यम । अल करोति ये रचयिता जन स्पर्धालुश्चेदहह कविना वश्यवचसा । लोक शुक एव नमध्यम ॥ ८ ॥ संदोषमपि निर्दोष मवेदय श्रो वा किमिह बहुना पापिनि कलौ घटाना | भवत्यो विपश्चित । रामस्येवोर्जुनवपु कवेश्च सरस वच निर्मातुमिमुग्नविघातुश्च करह ॥ २४ ॥ स्तुत्रद्भवनि | ॥ ९॥ गुणदोषो बुधो गृहन्नि दुश्वेडीविवेश्वर । शिरस वर्तके सति हरी कपि सूक्तिभि करोति घरवर्णिनीचरित लपते पूर्व पर कण्ठे नियच्छति ॥ १० ॥ स्थिरा शैली यर्णन गर्हितम् । अनीतिरपनीपतिर्बत शुनीतनु मौक्तिक विभूषयति देवतामुकुटमागयोग्यैर्यथा ॥ २५ ॥ श्रीनाथ वात्ययापि न नाश्यते ॥ ११॥ वेश्यानामिन विद्याना गुणवता खलबुद्धया न वाध्यते । रत्नदीपस हि शिखा सवनानुरूपक्वना वाणी मनोहारिणी कष्ट हा काय क्दर्यकुटिरहमापारसाबुनते मुख वै बैन चुम्बितम् । हृदयग्राहिणस्तासा द्विना सन्ति दूरोपाहतसौरसैन्धवपयो देवामिपेरोचित ससेके पिनियुसते सुमतय शाखालमा | नो बहि । याताश्वेन पराञ्चन्ति द्विरदाना रदा इच न सन्ति वा ॥ १२ ॥ विदुषा बदनाद्वाच सहसा यान्ति लस तिम् ॥ २६ ॥ लीलालण्ठितशारदापुरमहासपद्भरणा ॥ १३ ॥ अर्थाहरणको शल्य किं स्तुम शासनादिनाम् । पुरो पिपासपरिनिर्गल्लणमुपो वल्गन्ति चेत्पामरा । अब व पणिना शकुन्तशिरामो दतावलाना पृता सिंहाना च५ प्रसवकाले या वेदना ताम् ६ निषेधति तिरस्करोतीत्यर्थ- १ वृक्षपदाचरति २ विस्तीर्णेन ३ पूज्यते ४ महतीम् मुसेन बसु पद पासति सारायण ॥ २७ ॥ स्वाधीनो | ७ नमध्यम शुको नकारो मध्ये यस्यैवविध गुनक वा इति भाव रमनापट परिचिता शन्दा क्यिन्त इचिसोगीन्द्रो ८ दोषसदितम, पले-दोषो इस्तस्त सहितम् ९ परशुराम १० सझार्जुनसरीरम् १ जानन्, पक्ष-उपाददान १ मशिनर २ गम्पन् ३ उ ४ अरमारादिप्रतपा | १३ अभिनन्यति पक्षेपारयति १० निरुणादि वाचा कण्ठा सगरम मनोहरम् ५ रामवर्णनपराम् ६ गानटम् ' हिनाबाटपदीय , पक्ष, स्थापयनि १५रीनि न २२गरलम् .

·पण्डितप्रशंसा-युपण्डितनिन्दा ३९ अव्ययेभ्योऽपि ये चाानिष्कर्षन्ति महनश ॥ १४॥ प्रयाति निधन विद्याख्यमन्तर्घन येपा तान्यति मानन्झत स एव रनिको लोरे श्रुत्वा काव्य परं कृतम् । उत्पद्यते नपा क्न सह सर्वते ॥ २८ ॥ च युगाद्वदनेक्ष्णोश्च यस ग ॥ १५ ॥ श्रुते महारत्र काव्ये नयने बदने च वा । युगपद्यन्य नोदेति स शो कुपण्डितनिन्दा महिपोऽथवा ॥ १६ ॥ विद्या विनयोपेता हाति न चेतानि यस नास्ति सय प्रज्ञा शास्त्र तस बगेति किम् । लो कस मनुनस । काञ्चनमणिसयोगो नो जनयति कल्य लोचनानन्दम् ॥ १७ ॥ व्याख्यातुमेर केचित्कुशला चनाम्या विहीनम्य दर्पण किं करिष्यति ॥ १ ॥ मूर्खचि शास्त्र प्रयोक्तुमलमन्ये । उपनामरति करोऽन्न रसास्तु हानि पडिति गर्ने दुवंचन मुखे । विरोधी विषवादी च जिहब जानाति ॥ १८ ॥ सत्य तपो ज्ञानमहिंसता च | कृत्याकृत्य न मन्यते ॥ २ ॥ मूखों हि जल्पना पुसा श्रुत्वा विद्वत्यगाम च सुशीलता च । एतानि यो धारयते 'स वाच सुमागुमा । अशुम वाक्यमादत्ते पुरीपनिन शूकर विद्वान रेल या उढे म विद्वान् ॥ १९॥ तस्विरमा ॥ ३ ॥ उपदेशो हि मूर्खाणा प्रोपाय न शान्तये । पय पान वचसा विनोदैनन्दन्ति विद्यानिघयो न चान्ये । चन्द्रौपा मुनगाना केवल विषपर्धनम् ॥ ४ ॥ वर परतदुर्गेषु भ्रान्त एव करैईिमाशोमध्ये शिलाना सरसा मनन्ति ॥ २० ॥ वनचरै सह । न मूर्खननपसक सुरन्द्रमवनेष्वपि ॥५॥ शास्त्राण्यीत्यापि मान्ति मूर्खा यस्तु क्रियावान्पुरुष स मूर्खापि भूख दृष्ट्वा च चन्दनादपि शीतल । यदि पश्यति विद्वान् । सुचिन्तित चौषधमातुराणा न नाममात्रेण क्रो निद्वास मन्यते पितृघातकम् ॥ ६॥ अन्त सारविहीनन्य त्यरोगम् || २१ ॥ न पण्डिता साहमिका मन्ति श्रुत्वापि | सहाय किं करिष्यति । मलयेऽपि स्थितो वेणुर्वेणुरव न ते सतुलयन्ति तत्त्वम् । तत्त्व समादाय समाचरन्ति खाये | चन्दन ॥ ७ ॥ यस नास्ति विवक्तु ल यो बहु प्रकुर्वन्ति परस चार्थम् ॥ २२ ॥ इह तुरगशते प्रयान्तु | श्रत । न स जानाति शास्त्रार्यान्दी पाकरसानिव ॥ ८ ॥ मूढा घनरहितास्तु युघा प्रयान्तु पयाम् । गिरिगिसर रुपयौवनसपना विशालकुल समना । विद्याहीना न शोमन्ते गतानि काक्पति पुंलिनगर्न समत्वमेति हसे ॥ २३ ॥ निर्गन्धा किंशुका इव ॥ ९॥ विद्याविधिविहीनेन किं कुली सन्तश्चेदिह गुणबिन्दवो बुधस्तान्सतुप्र क्रलयति स्फुटेऽपि | नेन देहिनाम् । अकुलीनोऽपि यो विद्वान्दैवतैरपि पूज्यते दोपे । सयुक्तानपि पयस कणान्विचिन्वन्नम्मस्तो असति ॥ १० ॥ मदोपशमन शास्त्र खाना कुरुते मदम् । चयु हि मधु मलिकाक्ष ॥ २४ ॥ अन्या जंगद्धिनमयी मनसु प्रकाशक तेज उलूकानामिवान्धताम् ॥ ११ ॥ ज्ञानविद्या- प्रवृत्तिरन्यव कापि रचना वचनावरीनाम् । लोकोत्तरा च | विडीनस्य विद्यानाल निरर्थकम् । क्ण्ठसून रिना नारी कृतिराकृतिरगया विद्यावता सकलमेर गिरा देवीय बनेकामरणैर्युता ॥ १२ ॥ मूर्ख स्वल्प ययत्रासात्सर्वना ॥ २५॥ अधिगतपरमार्थान्पण्डितान्माऽवमस्यास्तृणमिव । करोति हि । क सुधी सत्यजेदाण्ड शुल्कसैवातिसाध्वसात् लघु लक्ष्मीर्ने तान्सरुणद्धि । मदमिलितमिलिन्दश्यामगण्ड | ॥ १३ ॥ माता शत्रु पिता वैरी येन वालो न पाठित । स्थाना न भवति निसतन्तु रण वारणानाम् ॥ २६ ॥ न शोमते समामध्ये हसमध्ये बको यथा ॥ १४ ॥ पुस्त शास्रोपस्कृतशब्दमुन्दरगिर शिष्यप्रदेयागमा विख्याता केषु च नाधीत नाघीत गुरुसनिघौ । न शोमते समामध्ये यो वसन्ति पिये यस्य प्रमोर्निर्धना । ती हसमध्ये यको यथा ॥ १५ ॥ विद्यया शस्यते के पून्यते वमुपाविषय कवयो बर्थ विनापीश्वरा कुसा स्यु उप चोत्तम सदा । विद्याहीनो नर प्राज्ञ समाया नैव शोमते रीक्षका न मणयो यरत पातिता ॥ २७ ॥ हर्तुर्याति न ॥ १६ ॥ शोमते पिदुपा मध्ये ने निर्गुणमानस । अन्तर गोचर मिपि श पुष्णाति सर्वात्मना वर्धिम्य प्रति तमसा दीप शोमते नार्वतेजसाम् ॥ १७ ॥ बोद्धारी पाद्यमानेमेनिश प्राप्नोति वृद्धिं पराम् । कल्पान्तेष्वपि न मत्सरग्रस्ता प्रभर मयदूषिता 1 अबोधोपहताश्चान्ये जीर्ण मड्ने सुमापितम् ॥ १८ ॥ पदद्वयस सधान कर्तुमप्रतिमा १ अध्ययेश्य अव्ययानामनेवायत्वाद, पक्षे,-व्ययरहितेम्य कृपयेभ्य इनि यावत् २ उदन्, पसे-वावा' इति रोरियम खला । तथापि परकाव्येषु दुष्करप्वप्यसम्रमा ॥ १९ ॥ २ नयने वा सलिलम् आनन्दाचनलमियर्थ वदने च वा 'वाहवा दोषोऽत्र मया लभ्य इति सचिन्त्य चेतसा । खल का इति प्रशमायोषको देशी शम्द ४ सैरतगत ५ राजहस ६ लोक व्येषु साधूना श्रवणाय प्रवर्तत ॥ २० ॥ उपपत्तिमिरम्लाना हितप्रचुरा ७ अतिदम् ८ अवमान सा गुरु शोध न कुठे मोल्देशे पदर्शिता । खसरेदमसरेयगरा सहृदयोक्तय १० गनानाम् ११ शास्त्रसंसारेण शुद्ध ये शम्दास्त मुदरा गिरो येपा ते १२ पण्टिता' १३ देशे १४ मार्यम् १५ मूल्यत १ त्यजत २ स्पर्धा करोति ३ विछा ४ मुरे दागा भवनेषु, १६ अचि त्यम् १७ मुरम् १८ दीयमानम् १९ निरन्तरम् । दिलोवपीति माव' ५ नेनव्यानेनन्यवस्तुसन्धी .

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् ॥ २१ ॥ पाचिद्वाचि शुकवत्सरेपा हृदि मूकनत् । कस्या नाम न स्यात् ॥ ४० ॥ विना न साहित्यनिदापरन गुण प्या हृदयाद्वारे बल्गु वल्गन्ति सूक्तय ॥ २२ ॥ बनि | कथचित्प्रथते कवीनाम् । आलम्बते तत्क्षणमम्भसीय विस्ता नरशीर्षाणि लोमशानि वृहन्ति च । ग्रीवासु प्रतिवद्धानि किं | रमन्यन न तैलविन्दु ॥ ४१ ॥ अत्यर्थयक्रत्वमनर्थक या चित्तषु सवर्णकम् ॥ २३ ॥ कवीना महता सूक्तैगूढार्थान्तर | शून्या तु सर्वान्यगुणैर्व्यनक्ति । अस्पृश्यतादूषितया तया किं सूचिमि | विध्यमानश्रुतेर्मा भूदुर्जनस्य कथ व्यथा ॥ २४॥ तुच्छश्वपुच्छच्छटयेव वाचा ॥ ४२ ॥ नीचस्तनोत्वश्रु निता अज्ञ मुखमाराप्य सुम्वतरमाराध्यते विशेषज्ञ । ज्ञानला न्तकाण्ये पुष्णातु साधर्म्यभूदानेन । विना तु जायेत दुर्मिदग्ध ब्रह्मापि नर न रञ्जयति ॥ २५ ।। गुणिगणगण | कय तदीयक्षोदेन सारस्वतदृक्प्रसाद ॥ ४३ ॥ विविनक्ति नारम्भे न पतति कठिनी सुसभ्रमाद्यस ॥ तेनाम्बा यदि न बुद्धिदुर्विध स्वयमेव खहित पृथग्जन । यदुदीरितम मुँतिनी वद बन्ध्या कीदृशी भवति ॥ २६ ॥ निर्गुण इति | प्यद् परैर्न विजानाति तदद्भुत महत् ॥ ४४ ॥ विदुरे मृत इति च द्वाकार्याभिधागिनी विद्धि । पश्य धनुर्गुण यदपायमात्मना परत श्रद्दधतेऽथ वा युधा । न परो शून्य निर्जीव यदिह शसन्ति ॥ २७ ॥ अन्तभूतो निवसति | पहित न च खत प्रेमिमीतेऽनुभवादृतेऽल्पधी ॥ १५ ॥ जडे जड शिशिरमहसि हरिण इव । अजडे गशीव तपने अथ वाभिनिविष्टबुद्धिधु ब्रजति व्यर्थकता सुभाषितम् । स तु प्रविष्टोऽपि नि सरति ॥ २८ ॥ जीवित इव क्ण्ठगते रविरागिषु शीतरोचिष करजाल कमलाकरेष्विव ॥ ४६ ॥ सूक्ते दु जासिका कोस्वावत् । नयनविकासविधायी सचेत इतरकर्मफलानि यदृच्छया विलिस तानि सहे चतुरानन । नाम्यागमो यावत् ॥ २९ ॥ साहित्यसगीतकलाविहीन अरसिकेषु कवित्वनिवेदन शिरसि मा लिस मा लिख मा साक्षात्पगु पुच्छविषाणहीन । तृण न सादनपि जीवमान स्तबागधेय परम पशूनाम् ॥ ३० ॥ जडेषु जातप्रतिमामि | लिख ॥ ४७॥ कतिचिदुद्धतनिर्भरमत्सरा । कतिचिदात्मवच माना सा कपीन्द्रोक्तिषु के बराका । प्राप्ताग्निनिर्वापण स्तुतिशालिन । अहह केऽपि निरक्षरकुक्षयस्तदिह सप्रति गर्नमम्बु रत्नाकरज्योतिषि किं करोति ॥ ३१ ॥ येपा न क प्रति मे श्रम ॥४८॥ ये के विचित्ररसशालिषु सत्कवीना विद्या न तपो न दान ज्ञान न शील न गुणो न धर्म । सूक्तेषु कर्णपथगामिषु नाद्रियन्ते । ते मालतीपरिमलेष्यपि ते मृत्युलोके मुनि मारमना मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति | क्न्दलत्सु नासापुट करतलेन पिदप्युरेव ॥४९॥ मद्वाणि मा ॥ ३२ ॥ मुक्ताफलै बि मृगपक्षिणा च मृष्टानपान किमु | कुरु पिपादमनादरेण मात्सर्यमममनसा सहसा खलानाम् । गर्दमानाम् । अन्धस्य दीपो बधिरस्स गीत मूर्खस्स | काव्यारविन्दमकरन्दमधुव्रतानामास्येषु धास्यसितमा क्यितो धर्मस्थाप्रसन्न ॥ ३३ ॥ अनातपाण्डित्यरहसमुद्रा ये | दिलासान् ॥ ५० ॥ चेत प्रसादजनन विबुधोत्तमानामा काव्यमार्ग दधतऽभिमानम् । ते गारुडीयाननधीत्य मन्त्रा नन्दि सर्वरसयुक्तमतिप्रसन्नम् । काव्य खलस्य न करोति हृदि न्हालाहलावादनमारम ते ॥ ३४ ॥ अवद्यजेम्बालगवेष प्रतिष्ठा पीयूपदानमिव वनविवर्ति राहो ॥ ५१ ॥ बद्धा गाय कृतोद्यमाना खरमैरिमाणाम् । कनीन्द्रनाजिरनिस | यदर्पणरसेन पिमर्दपूर्वमर्थान्कथ झटिति तान्प्रकृतान्न दधु । रिण्यां सजायते व्यर्थमनोरथत्यम् ॥ ३५ ॥ यर दरिद्र | चौरा इयातिमृदयो महता कवीनामर्थान्तराण्यपि हठाद्वि ध्रुतिगावपारगो न चापि मूर्षो पहुरनसयुत । मुोचना तरन्ति शब्दा ॥ ५२ ॥ अर्थोऽस्ति चेन्न पदशुद्धिरथास्ति जीर्णपटापि शोमत न नेनहींना कनरलकृता ॥ ३६॥ | सापि नो रीतिरस्ति यदि सा घटना कुतस्त्या । साप्यस्ति भ्यागश्च गद्गुश्व मुधाप्रसादाजिनाशिरोनिमहमुममापु । | चेन नपवक्रगतिस्तदेतद्यथै पिना रसमहो गहन कवित्वम् इतीय मीना पिशुना भवन्ति परामुला याव्यरसामृतेषु ॥ ५३ ॥ साध्यैव वक्रिमगतिघनदायबन्धोस्तस्सा कति ॥ ३७॥ सरस्वतीमातुरभूधिर न य कपित्यपाण्डित्यघन | प्रवरक्तिधनुर्रताया । वर्णान्तिकपणयमानि गुणे यदीये सनधय । फय स सालमनाप्तसौधयो दिनाद्दिन प्रौद्धि | चेतासि मत्सरवता झटिति श्रुटन्ति ॥ ५४ ॥ अरण्य विशेषमनुते ॥ ३८ ॥ चिनीणशिक्षा इव इन्पदम्यसरम्वती | रुदित कृत शयशरीरसुवर्तित स्थरेऽम्नमयरोपित मुचिर पाइनगतहमै ये शीरनीरप्रमिमागददा विवक्निमे कर भूपर वर्षितम् । श्वपुच्छमरनामित बधिरकर्णनाप कुत्तो यो नयति ॥ ३९॥ काव्यामृत दुनिराहुनीत प्राप्य मवेतो तोन्धमुखदपेगो यद धो जन सेवित ॥ ५५ ॥ प्रेसप्त मुमनोजनन । गुथकमन्यानविराजमानतैष्यप्रकर्ष यदि १ मुक्धुिप ३ आगामिनम् ४ जानाठि १शि : परमपिनमनयाँ पति रारिश ५ दुरामश्यस्ताचि टेषु शीतमानो गरे म पनि यो पस नान न भरा । पुत्रिी रम् ९ उस्तन यगोषमादिपून मलाप वैन गुभिः ५ को ६ ३-पार राम् तम् १० निम्प्रदो ११ क्षारमनमो १२ जुतासारनाय सम्म नप्रीम् ॥कपमत्र- १४ बटात्यारा २ पामरजन ७ स्वेच्छया ८ प्रेता ·कुपण्डितनिन्दा ४१ मणिमुद्धरेन्मारवक्नदष्ट्रावरात्ममुद्रमपि सतरेत्यचलर्मि | मुल्म मजस्य कुमते मूर्यस्य चाष्टी गुणा निश्रिन्तो यदु मालाकुलम् । मुजगमपि कोपित शिरसि पुष्पवद्धारयेन तु । भोजनोऽतिमुसुरो रानिदिन म्बममाक् । कार्याकार्यविचारणा प्रतिनिविष्टमूखंजनचित्तमाराधयेत् ॥ ५६ ॥ लमेत सिके | धवधिरो मानापमाने सम प्रायेणामयवर्जितो दृढनपुर्स तासु तैलमपि यत्नत पीडयन्पिबेच मृगतृष्णिकासु सलिल सुख जीवति ॥ ६६ ॥ व्याल बाल्मृणालत तुमिरमी रोदु पिपासादित । कदाचिदपि पर्यटञ्छशपिपाणमासादयेन्न तु समुज्जृम्भते छेत्तु वैज्रमणीशिरीयकुमुमप्रान्तेन सनयते । प्रतिनिविष्टमूर्यजनचित्तमाराधयेत् ॥ ५७ ॥ यदा किंचि माधुर्यं मधुविदुनी रचयितु क्षाराम्बुधेरीहते नेतु मान्छति ज्ज्ञोऽह द्विप॑ इव मदान्ध समभव तदा सर्वज्ञोऽसीत्यम |य खलान्पथि सता सूक्तं मुंघासन्दिमि ॥ ७ ॥ शम्यो वर्दवलिप्त मम मन । यदा किंचित्किंचिगुधजनसकाशाद वारयितु जलेन हुतमुक्छण सूर्यातपो नागेन्द्रो निशिता वगत तदा मूर्योऽसीति ज्वर इव मदो मे व्यपगत ॥ ५८॥ दुशेन समदो दण्डेन गोगर्दमौ । व्याधिमेषजसमहेश्य शिर शा स्वर्गात्पशुपतिशिरस्त क्षितिघर महीप्रादुत्तुङ्गाद विविधर्मव्रप्रयोगपि सर्वस्यौपधमस्ति शास्त्रविहित मूर्सस पनिमवनेश्चापि जलधिम् । अधोऽधो गरेय पदमुपगता | नास्त्यौषधम् ॥ ६८ ॥ तोय निर्मथित घृताय मधुने नि स्तोकमधुना विवेकभ्रष्टाना भवति निनिपात शतमुख ॥ ५९॥ पीडित प्रस्तर पानाथै मृगतृष्णिरोमितरला भूमि समा परलोकान्स्तोकाननुदिवसमभ्यस्य ननु ये चतुष्पार्टी कुयु | लोकिता । दुग्धा सेयमचेतनेन जरती दुग्धाशया सूकरी हव इह ते सन्ति कवय । अविच्छिन्नोद्गच्छजलधिलहरी | कष्ट यत्खलु दीर्घया धनतृपा नीचो जन सेनित || ६९ ॥ रीतिसुहृद सुहृद्या वैशद्य दधति किल केपाचन गिर ॥६॥ काव्ये भव्यतमेऽपि जिनिवहैराखाद्यमाने मुहुर्योपान्वेषण वितरति गुरु प्राज्ञे विद्या यथैव तथा अँडे न तु खलु मेव मत्सरजुपा नैसर्गिको दुर्ग्रह । कासारेऽपि पिशसि तयोर्शाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा । भवति च पुनोन्भेद | पङ्कजचये खेलन्मराले पुन क्रौश्वश्चनुपुटेन युश्चितपपु फल प्रति तद्यथा प्रभवति शुचिम्विग्राहे मणिर्न मृदा | शम्बूकमन्वेपते ॥ ७० ॥ निये हृद्यतरामि कि नु कृपणा चय ॥ ६१ ॥ अविनयभुवामज्ञानाना शमाय भवनाप | समापनैर्लजसे सन्त्यन्ये तय तोषणाहितधियो धन्याबदा प्रकृतिकुटिलाद्विद्याभ्यास खलस्वपिवृद्धये । फणिमयमृता | न्या भुवि । कान्ताना कुचकुम्मकौशलरुचा नो हानिरेता मस्तूच्छेदक्षमस्तमसामसौ विपधरफणारत्नालोको भय तु वता पण्डाना हृदयेऽपि यत्प्रणयते नानङ्गरागोदय ॥ ७१ ॥ भृशायते ।। ६२ ॥ व्यासादीकैविपुगवान चित क्यै सलील | मीमासा पठिता न येरुपनिषत्रैव श्रुता तत्वत श्रीमच्छङ्कर सहनुचैल्प निमील्य लोचनयुग श्लोकान्सगर्ने पठ । माप्यतो भगवती गीताप्यधीता न य । सिद्धान्तापगत काव्य धिक्रुरु यत्परैर्विरचित स्पर्धख सार्धं युधैर्यद्यभ्यर्थयसे | शिरोमणिमत ज्ञात्वाऽपि फिचित्ततो भट्टाचार्यपद गता क- श्रुतेन रहित पाण्डित्यमाप्तु वलात् ॥ ६३ ॥ ये ससत्सु यमहो लज्जा लभन्ते न ते || ७२ ॥ पटीचीवरपट्टयन निनादिन परयश शूलेन शल्याकुला कुर्वन्ति स्वगुणस्त | पटलश्वेतातपत्रच्छटाशाटीहारकघोटकस्फुटघाटोपाय तुम्य नम । येनानक्षरकुक्षयोऽपि जगत कुन्ति समझताम्रान्ति वेन गुणिना यत्नाद्गुणाच्छादनम् । तेपा रोपेकपायितोदरह शा कोपोष्णनि श्वासिना दीप्ता रत्नशिखेर कृष्णफगिना येन विना तु हासपदवी सन्तोऽपि कष्ट गता ॥ ७३ ॥ विद्या जनोद्वेजिनी ॥ ६४ ॥ प्रीवास्तम्मभृत परोनति साकृत निजसपिदेकविषय तत्त्व सचेता त्रुवनने नूनमबोध कथामाने शिर शूलिन सोद्वेगभ्रमणप्रलापविपुलक्षोभाभिभूत- जडवजोप तु नामासितु जात्यन्ध प्रतिरूपवर्णनविधी कोऽय मोहितधिया हास्यत्वमायासति । तयुक्त विदुषो जनस्स स्थिते । अन्तर्द्वपविषप्रवेशविषमत्रोधोष्णनि श्वासिन कष्टा नून पैण्डितस्य विकृतिमीमजरारम्मभ् ॥ ६५ ॥ मूर्खत्व नगयेऽप्यते कृतमत्सरा परगुण खमेऽपि नेच्छति ये । वृथयोद्यम ॥७४॥ ये तारत्स्वगुणोपहितधियस्तेषामरण्य १ शानदेशयत्वेन विपरीतार्थमाही २ वालुकाम ३ मरा | अन्येषामनुरागिणा क्वचिदपि स्निग्ध मनो निर्वृतानित्य यान्तु चिकामु ४ ङ्गम् ५ गत ६ सगवम् ७ शवसवधि | तपोवनानि महता सूक्तानि मन्येऽधुना ।। ७२ ॥ यातास्ते रस ८ मस्तकात् ९ ददाति १० मूर्ख ११ नाशयति १२ महान् सारसग्रहरिधि निप्पीय निप्पीड्य ये यातत्वमुल्ता पुरा १३ बिम्बमहणे १४ मृत्पिण्ड १५ कविश्रेष्ठान १६ अयोग्य | कतिपये तत्वस्पृशश्चतिरे । जायन्तेऽद्य यथायथ तु क्लयस्ते १७ रोपेण कपायित ताममुदर गर्मो यस्या एवविधा दृग्येपाम् २८ कृष्णसाणाम् १९ त्रासदात्री २० ग्रीवास्वम्म धारयत १ रोगवत २ सर्पम् ३ विमम् ४ हीरकादीन् ५ सनो २१ परोकर्ष २२ मूर्सस्य २३ विकार' २४ दारुणज्जरारम्भकहेतु भवति ६च्छति ७ अमृत स्राविमि ८ दीक्षण ६सरमा ·४२ सुभापितरनभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् तत्र सतन्यते येऽनुप्रासकठोरचिनयमकलपादिशल्कोच्चयम् फणाभृदीशगिरा दुरापा बुंधराजगोष्ठी । अबुद्धचापश्रुतिपद्ध- ।। ७६ ॥ पादु ष्यात्पण्डिताना कविश्चमि कथ प्रत्ननूनत्व | तीना युद्धक्षमेवोद्धृतयोद्धमार्था ॥६॥ नाङ्गीकृतव्याकर चिन्ता विघेरन्ययपधान्यमिजहति तथा गृह्णते स्युर्गुणाश्वेत्। णौषधानामपाटव वाचि सुगाढमास्तै । कसिंश्चिदुक्ते तु अन्यस्त्वन्यप्रमाण परमयतनुते छिद्यते तावता कि नाय पदे कथचिस्वैर वपु खिद्यति वेपते च ॥ ७ ॥ शब्द रत्नस्य दोषो दृषदिति यदिद क्षिप्रमन्धा क्षिपन्ति ॥ ७७ ॥ शास्त्रमनधीत्य य पुमान् वक्तुमिच्छति वच समान्तरे । बन्धुमिच्छति वने मदोत्कट हस्तिन कमलनालतन्तुना ।। ८॥ छान्दसप्रशंसा नाघ्यापयिष्यनिगमाश्रमेणोपाध्यायलोका यदि शिष्य- वैयाकरणनिन्दा वर्गान् । निर्वेदवाद किल निर्वितानमुतिल हन्त तदाम टिड्डाणद्वयसचुटूडसिडसोस्तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वसस्ता विष्यत् ॥१॥ हशिचटुनाष्टुरतइशश्छोऽट्यचोऽन्त्यादिटि। लोपोव्योपैलिबू- द्विरेचियचिभदाधापदाप्छेचटेरित्यब्दानखिलान्नयन्ति कति चिच्छब्दान्पठन्त फैन् ॥ १ ॥ सूत्रै पाणिनिनिर्मितैर्बहुत छान्दसनिन्दा निष्पाद्य शब्दावलि वैकुण्ठस्तवमक्षमा रचयितु मिथ्यानमा आ कष्टमप्रहृष्टा शिष्टा अपि वित्तचापला विष्ट । अध्या शाब्दिका । पक्वान्न विविध अमेण विविधापूपायसूपान्वित पयन्ति वेदानादाय चिराय मासि मासि भृतिम् ॥ १ ॥ मन्दाग्नीने रुन्धते मितबलानाघ्रातुमप्यक्षमान् ॥ २ ।। कु- प्वो कपी च शेषोध्यसखि ससजुपोरुविरामोऽवसान शश्लो ऽटीत्यादिशब्दै सदसि यदि शंठा शाब्दिका पण्डिता वैयाकरणप्रशंसा स्यु । तेषा को वापराध कथयत सतत ये पठ वैयाकरणकिरीतादपशब्दमृगा व यान्ति सस्ता । न्तीह थोन्तत्ताथय्याथय्यथय्याधिगधिगधिगधिक्थव्यथय्येति ज्योतिनटेविटंगायकमिपंगाननगहराणि यदि न स्यु ॥ १॥ शब्दान् ॥ ३ ॥ यद्यपि बहु नाघीप तथापि पठ पुन व्याकरणम् । खजन श्वजनो मा भूत्सकल शकल सकृच्छकृत् ॥ २॥ कृतदु नैयायिकप्रशंसा रितनिराकरण व्याकरण चतुरधीरधीयान । बुधगणगण नावसरे कनिष्ठिकाया पर जयति ॥३॥ 'सूत्र पाणिनिवद्ध अद्भुततर्कपाथोधिरगाधो यस वर्षक । अक्षपादो टय पुरुष समहति मुंदृशम् । वर्णोदीना धर्मा धुंचा ऽतम स्पृष्टस्त्रकलङ्क कैलानिधि १ ॥ अपरीक्षित विधियत्प्रेयुक्त सौ ॥ ४॥ पात जले विष्णुपंदापगाया लक्षणप्रमाणैरपरामृष्टपदार्थसार्थतत्त्वै । अवशीकृतजैत्रेयुक्ति- पोताले चापि नयेऽगाहम् । आचाते मुदिनी | जालैरलमेतैरनधीततर्कविद्यै ॥ २ ॥ मोह रुणद्धि विमली प्रस्ते च क्षते रागमधोमने च ॥५॥णानन्यस्त | कुरुते च बुद्धिं स्ते च संस्कृतपदव्यवहारशक्तिम् । शा खान्तराभ्यसनयोग्यतया युनक्ति तकश्रमो न तनुते किमि १ प्रादुर्भो २ काम्ये ३ दोसरा ४ पेशन् ५ वेतनम् । होपकारम् ॥ ३ ॥ ज्ञानाधिरक्षिचरण कर्णमक्षकच श्री ६ भिड ७ भीमा ८ गणरा १० जारा | पक्षियोऽप्युदयन स च वर्धमान । गङ्गेश्वर शशधरो १५पा १२ गुहा १५ विठा १४ व्याकरणस्यम्, पगे, कशाम् १५ पाणिनिना पद रचितम् पझे-पागो हस्ते निवदम् २ पण्डितरानसभा रिशहराते एचनिने गाणे पारसोईस्तयोगातीति प्रसिद्धि ३ अज्ञातधनुर्वेदमागणाम् ४ कम्पते ५ व्याकरणम् ६ अध्ययनमकृत्वा ७ विसत तुना २५ महानपूर्वक निगरपन्, पदो-भरपन् १७ सम्यग्भारपति, | ८ पाणि ९ यापयति २० वर्णकटोरान् ११ विष्णुस्तवम् पस-गम्पगुहनि, पाणिपूर्वक स्वीकरोवीन्य. १८ शोमा १२ वेनि ए इटिस, सारविरेवनानिनिय पशे, गोमना दृग्यस्या तालसम्दानुशरणमैनत् १६ तासमुद्र १७ गौतम , १३ अनुकुर्वति १४ धूता १५ गायकाना मम् १९माप्रमृतिय दीनान, पो-पास क्ष ददातीनि क्षार, स न भवतीति तथाविध सनम् .. २१ पब सम् २२ प्रयोग परोति, पो-१८ अहानेन, पो.-रामा १९ क्लानां निधि, पो- पोति २१ पताम् २१ गहापा- २५ पनवनिर्मिदे | चद २० मशानदासमूहनत्व समरसे १७ सपना से मम्मासम् २८ बदति | २३ रोपपति, नागपतील २४ उत्पादयति २५ योजयति २१जपयुक्ति २२ अचानम् ११बननसर.मरमप १ मनधी महामाया | २६ गाम २० कमर ९ व्यारा १दुधापा - उद इसमें ·नैयायिकनिन्दा, मीमांसकप्रशंसा, मौमांसकनिन्दा, वैद्यप्रशंसा ४३ । बहवश्व नव्या ग्रन्थैर्व्यरुन्धत इमे दयान्धकारम् ॥ ४ ॥ घटकाः शास्त्राणि संदूप्य वै सोऽहं तर्कविभूषणोऽत्र गहने प्रायः काव्यैर्गमितवयसः पाणिनीयाम्बुराशेः सारजसा- धात्रा सुगालः कृतः ॥ १० ॥ प्यपरिकलितन्यायशास्त्रस पुंसः । वादारम्मे पदितुमनसो वाक्यमेकं समायां प्रहा जिहा मवति कियती पश्य कष्टा- मीमांसकप्रशंसा मवस्थाम् ॥ ५॥ भगवदनम्युपगमनं देवतचैतन्यनिहवश्वेषाम् । कर्म- श्रद्धावर्धकतत्प्राधान्यप्रदर्शनायैवं ॥ १ ॥ आगमरूपविचारि- नैयायिकनिन्दा ण्यधिकरणसहस्रशिक्षितविपक्षे । सामिनि जैमिनियोगिन्यु- परज्यति हृदयमसदीयमिदम् ॥ २ ॥ शयरकुमारिलगुस्यो परामशन्तो लिङ्गानि व्यभिचारविचारकाः । तार्किका | मण्डनमवदेवपार्थसारथयः । अन्ये च विश्वमान्या जयन्ति यदि विद्वांसो विटैः किमपराध्यते ॥ १॥ गुरोगिरः पञ्च- | संत्रायमाणतन्त्रास्ते ॥ ३ ॥ नैयायिका वा ननु शान्दिका या दिनान्यधीत्य वेदान्तशास्त्राणि दिनत्रयं च । अमी समाघात- | योशिरःसु श्रमशालिनो वा । वादाहवे विनति जैमिनी- वितर्कवादाः समागताः कुकुटपादमिश्राः ॥ २ ॥ कर्कश- | यन्यायोपरोघे सति मौनमुद्राम् ॥ ४॥ आदौ धर्मे प्रमाण तर्कविचारव्यग्रः किं वेत्ति काव्यहृदयानि । ग्राम्य इव विविधविधिभिदाशेषतां च प्रयुक्ति पौर्वापर्याधिकारी तद्नु कृषिविलमश्वश्चलनयनावचोरहसानि ॥ ३ ॥ नैयायिकानां | बहुविध चातिदेशं तथोहम् । वाधं तनं प्रसङ्गं नयमनय- मलिनाम्बराणां जनुगतं रासमचिन्तयैव । तथापि वेश्यास्तन- शतैः सम्यगालोचयङ्ग्यो मिन्ना मीमांसकम्यो विदधति संनिवेशस्तोतुः कवेः कोऽपि विशेष एव ॥ ४ ॥ न जिघ्र- | मुवि के सादरं वेदरक्षाम् ॥ ५ ॥ त्यामाय स्पृशति न तेंदङ्गान्यपि सकृत्पुराणं, नादत्ते न गणयति किं च स्मृतिगणम् । पठशुष्कं तर्क परपरिमवा- मीमांसकनिन्दा अॅक्तिमिरसौ नयत्यायुः सर्वे निहतपरलोकार्थयतनः ॥५॥ ते मीमांसाशास्त्रलोकप्रसिद्धाः सर्वर्षीणां सेहिरे नैव प्रयत्नैरस्तोकैः परिचितकुतर्कप्रकरणाः परं वाचोवश्यान्क सत्ताम् । चैतन्यस्यापहवं देवतानां चक्रुर्विश्वं नश्वरं मन्य. तिपयपदोघान्विदधतः । समायां वाचायाः श्रुतिकटु रटन्तो | मानाः ॥ १॥ मीमांसकाः कतिचिदत्र मिलन्ति वेदप्रामा- घटपटान्न लजन्ते ' मन्दाः स्वयमपि तु जिहेति विबुधः | ण्यसाधनकृतोऽपि न तेऽमिवन्द्याः। उद्घोपितोऽप्युपनिपद्भि- ॥६॥'कर्मब्रह्मविचारणां विजहतो भोगापवर्गप्रदां घोषं | शेपरोपी ब्रह्मव नाभ्युपगतः पुरुषोत्तमो यैः ॥ २ ॥ कंचन कण्ठशोषफलकं कुर्वन्त्यमी तार्किकाः। प्रत्यक्षं न पुनाति नापहरते पापानि पीलुच्छटाव्याप्ति यति नैव पात्य- वैद्यप्रशंसा नुमितिर्नो पक्षता रक्षति ॥ ७ ॥ हेतुः कोऽपि विशिष्टंधी- गुरोरघीताखिलवैद्यविद्यः पीयूषपाणिः कुशलः क्रियासु । रनुमितौ न झानयुग्मं मरुत्वाचो नेति च मोघवादमुंखरा गतस्पृठो धैर्यधरः कृपालुः शुद्धोऽधिकारी मिपीदृशः नैयायिकाश्चेद्वधाः । मेषसाण्डमियरपलं बलिमुजो दन्ताः स्यात् ॥ १॥ रागादिरोगान्सृततानुपक्तानशेषकायप्रस्तान- कियन्तस्तयेत्येवं संततचिन्तनैः श्रमजुषो न स्युः कथं शेषान् । औत्सुक्यमोहारतिदाञ्जधान योऽपूर्ववैद्याय नमो- पण्डिताः ॥ ८॥ साधु व्याकरण हिताय विशदं काव्यं ऽस्तु तसै ॥ २ ॥ अन्यानि शास्त्राणि विनोदमानं प्राप्तेषु पिकीगीतवन्मीमांसा श्रुतितत्परा तदनुगं सांख्यं सपातञ्जलम् । त्वं तु न्याय विशुद्धवैदिकविधिव्याकोपबौद्धागमव्याघाताय पदे प्रत्ययमावहन्ति ॥ ३ ॥ माबोधि वैद्यकमयापि महाम- वा तेषु न तैश्व किंचित् । चिकित्सितज्योतिपमन्त्रवादाः पदे निगूढतर्कगहन कामोदमाधास्ससि ॥ ९॥ हे है मित्र येषु प्राप्तेषु यो मिपगिति प्रथितस्तमेव । ओंकारयत्यखिल जिता मयातिबलिनो विप्रा घनं चार्जितं शेपेभ्यः शरयन- एवं विशेषदर्शी लोकोऽपि तेन भिषगेप न दूपणीयः ॥ ४ ॥ दानमपि सत्संपादितं भूरिशः । ग्रन्थाश्चापि कृताः सुतर्क- मस्ते दुःसहवेदनाकवलिते मग्ने खरेऽन्तर्गलं तसायां १ बुद्धरज्ञानम्. २ अनभ्यस्त. ३ वक्रा. ४ वेदम्. ५ वेदाङ्गानि. ६ नीरसम् ७ बहुभिः, ८ मूर्याः. ९ लजां प्रामोनि. १० कर्मचिन्तनं ३ वेदत्रयी वादयुद्ध. ५ न्यायरूपे प्रतिबन्धके. ६ मामान्य- २ शास्त्रदीपिकाकर्ता पार्थसारथिमित्रपण्डिन.. ब्रह्मचिन्तनं च. ११ परमाणुममुदायः. १२ च्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मता- विशेषभेदेन. ७ प्रतीतपदाथैः सहाविचाल्य.. ८ अमृतं पाणी यस्य छानविशिष्ट. १३ पूर्वोक्तगतांशदयम्. २४ सगिन्द्रियप्रत्यक्ष स.. अमृतवदवश्यमारोग्यद इत्यर्थः. ९ यविचार्यकार्यप्रवृत्ति- १०विचाराशक्ति ११ असंतोष- १२ आइयति. १३ मस्तके १बपलाए:- १५जसका १६ काका.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम् ज्वरपावकेन च तनी तान्त हृषीकमजे । ₹ने बन्धुजने दैवज्ञमन्ये किमुतार्थचित्ता ॥२॥ न देव न पित्र्य च कृतप्रलपने धैर्य विधातु पुन क शक्त कलितामयप्रशमनो कर्मावसिद्धचेन्न यत्रास्ति देशे ननु ज्योतिषज्ञ । न तारा वैद्यात्परो पियते ॥ ५॥ भ्रान्ता वेदान्तिन कि पठथ | न चाय नवाना ग्रहाणा न तिथ्यादयो वा यतस्तत्र बुद्धा शठतयाद्यापि चाद्वैतविद्या पृथ्वीतत्त्वे लुठन्तो विमृशथ | ॥ ३ ॥ दूतो न सचरति खे न चलेच वार्ता पूर्व न सतत कशास्तार्किका किम् । वेदैर्नानागमै कि ग्लपयथ | जलितमिद न च सगमोऽस्ति । व्योनि स्थित रविशशिग्रहण हृदय श्रोनिया श्रोशूलैद्य संनियद्य विचिनुत शरण प्रशस्त जानाति यो द्विजवर स कथ न विद्वान् ॥ ४ ॥ प्राणसप्रीणनाय ॥६॥ बृद्धिहासौ कुमुदसुहृद पुण्यन्तोराग शुकादीनामुदय विलयानित्यमी सर्वदृष्टा । आविष्कुर्वन्त्यखिलवचनेष्वत्र कुवैद्यनिन्दा कुम्भीपुलाकन्यायाज्योतिर्नयगतिविदा निश्चल मानमावमू वैयराज नमस्तुभ्य यमराजसहोदर । यमस्तु हरति तीर्थानामटन जनस घटते तापत्रयोच्चाटनम् । इष्टे प्रागन ॥ ५ ॥ भानो शीतकरस वापि भुजगनासे पुरो निश्चित प्राणान्य प्राणाधनानि च ॥ १॥ वेद्यराज नमस्तुभ्य हाताशेषमानय । त्वयि विन्यस्तमारोऽय कृतान्त सुखमे रिहति कर्तु जपायै क्षमा ॥ ६ ॥ धारिते सति धृतेस्तुष्टेश्च लाभो मवेदृष्टे तु व्यसनेत्र तर्प घते ॥२॥ चिता प्रज्वलिता दृष्ट्वा वैद्यो पिस्सयमागत । नाह गतो न मे नाता कस्येद हस्तलाघवम् ॥३॥ क पायरुपवासैश्च कृतामुल्लापता नृणाम् । निजौषधकृता वैद्यो कुगणकनिन्दा निवेद्य हरते धनम् ॥ ४ ॥ अज्ञातशास्त्रसदायाशस्त्रमान गणयति गगने गणकश्चन्द्रेण समागम विशाखाया । पपयणान् । त्यजेद्दाद्विपक्पाशानाशान्वैवस्वतानिव ॥५॥ | विविधभुजगक्रीडासक्ता गृहिणी न जानाति ॥१॥ मिथ्यौपधैर्हन्त मृषाक्पायरसबलेखैरययार्थतैलै । वैद्या इमे गणिकागणको समानधर्मों निजपञ्चाङ्गनिदर्शकावुभौ । जन वश्चितरुग्णवर्गा पिण्डमाण्ड परिपूरयन्ति ॥ ६ ॥ नटो | मानसमोहकारिणौ तौ विधिना वित्तहरौ विनिर्मितौ ॥२॥ ऽपि दद्याद्रणकोऽपि दद्यारसप्रार्थित पाशुपतोऽपि दद्यात् । असुखमथ सुख वा कर्मणा पंक्तिवेलास्वहह नियतमेते वैद्य स्थ दास्यति याचमानो यो मर्तुकामादपि हतुकाम | मुनते देहमाज । तदिह पुरत एव प्राह मौहर्तिकश्चेत्कथय 11 ७॥ न धातोविज्ञान न च परिचयो वैधनये न ( फलममीषामन्तत किं तत म्यात् ॥ ३॥ बिलिखति रोगाणां तत्त्वावगतिररि नो वस्तुगुणधी । तथाप्येते वैद्या सदसद्वा जन्मपत्र जनाना फलति यदि तदानीं दर्शयत्या इति तेल यन्तो जहजनौनसून्मृत्योर्मुत्या इव वसु हरन्ते स्मदाक्ष्यम् । न फलति यदि लमद्रष्टुरेवाह मोह हरति गैदनुपाम् ॥ ८ ॥ सल्लोण रोलनेत्र फुलयुवतिमुख धनमिहेव हन्त देवपाश ॥ ४ ॥ अमोदे खेदे वाप्युप दृश्यते सानुकम्प रण्डानामर्धलजाञ्चितमधिपुलक स्पृश्यते नमति पुसा विधिवशान्मयैव प्रागेवाभिहितमिति मिथ्या पीनमहम् । लीवाना साधतेऽन्तश्विरनिहितधन काष्ठमूला कथयति । जनानिष्टानिष्टाकलनपरिहारकनिरतानसौ मेषा मितोयै पूर्ग सिद्धा कगना सकलगुणनिधिधनिया दीना परिगणनयैव अमयति ॥ ५ ॥ ज्योति शास्त्रमहोदधौ मिन्या ॥९॥ बहुनरोत्संगापवादात्मभि कल्लोलैर्निविडे कणान्कतिपयाँ उन्ध्या कृतार्था इस । दीर्घायुःमुतसपदादिकथनदैवज्ञपाशा गणकप्रशंसा इमे गेह गेहमनुपविश्य पनिना मोह मुहु कुर्वते ॥ ६ ॥ चतुरत्यलो राजा जगतीं वशमानयेत् । अह पश्चात पौराणिकनिन्दा बरयानावराग यसमानये ॥ १॥ एकासनम्या जलबायुमदा मुमुक्षवस्त्यंत परिमहाच । पृच्छन्ति तऽप्यम्बरचारिचार पौराणिकाना व्यभिचारदोषो नाशङ्कनीय कृतिमि के दाचित् । पुराणकर्ता व्यमिचारजातस्तस्यापि पुत्रो व्यभिचा १माने २दिपसमूहे २४ वेगव्यापिन ५ वर्ण जमि र सी नये नि पम् रोताम् वास्तु रजात ॥१॥ -पायो कुमा रिनो मिसरामास्वान् १० यन १९ राममूर १२ हारमाण्टन् २३ पारदादे १ सयवृद्धी ३ चद्रस्य ३ सूर्याच द्रमसो ४ ग्रहणम् ५ साली १४ भदन्त-१ मा पमम १० इम्पम् १८ रोगिम् पुटार यायेन ६ ग्रहने दुसे परिहार परिपारकालेषु समोर .. वरपरमास २१ भकाश १०सचातुर्यम् ११ कुदेव ११.हर्षे १३ भ्रम करोल १ सानो ftar म्पनियम, अपबाद मसिर १५ दुग्योतिषिमा १६ च्यास' - ·पुरोहितनिन्दा, कायस्वनिन्दा, सजनप्रगसा १५ . पुरोहितनिन्दा मानातिपूनपि । सपनी प्रापरलबि सिन्धयो नानिमगा पुरीपस च रोपस हिंसायास्तस्करम्य च । आद्याक्षराणि ॥ १४ ॥ मुखेन नादिरत्यूर्व हृदयेन नयत्यय । जरय सगृह्य वेधाचके पुरोहितम् ॥ १॥ त्यन्तर साधुटोप विपमिवेश्वर ॥ १० ॥ विकृति ने गच्छन्ति सद्गदोपेण साधन । आवेशित महासर्पश्चन्दन न विषायते ॥ १६ ॥ मान्या एव हि मान्याना मान दुर्गन्ति कायस्थनिन्दा नेतरे । शमुर्विमर्ति मूर्मेन्दु समानुन निर्धक्षति ॥ १७ ॥ काकालील्य यमाक्रौर्य स्थपतेदृढयातिताम् । आद्याक्ष सुजन व्यसन मन्ये चारुपर्शसमुद्नम् । आरमान च परि राणि सगृह्य कायस्थ केन निर्मित ॥ १॥ कायस्थेनोटर साम्य परतापनियारणम् ॥ १८ ॥ उदये सरिता रत्तो स्थेन मातुरामिपशङ्कया । यत्राणि यन मुक्तानि तर हेतु रतश्चास्त्रमये तथा । सपत्तौ च विपत्ती च महतामेक- रदन्तता ॥ २ ॥ बिना मध विना मास परस्वहरण विना। रूपता ॥ १९ ॥ आरमन्तऽल्पमेराना काम व्यग्रा मति विना परापनादेन दिविरो दिवि रोदिति ॥ ३ ॥ कलमान च । महारम्मा कृतधियास्तष्ठन्ति च निराकुग ॥२०॥ निर्गतमपीविन्दुव्याजेन साजनाथुक्णा । कायस्थलुण्ट्य सद्भिस्तु लीलया प्रोक्त शिलालिखितमज्ञरम् । असद्धि माना रोदिति खिनेर राजश्री ॥४॥ शपथेनापि जले लिखितमक्षरम् ॥ २१ ॥ हरे पंदाहति श्लाघ्या न साध्य सररोहणम् । सपि विदुपा युवा सजनप्रशंसा न युक्ता मूर्खमित्रता ॥२०॥ साघो प्रकोपितलापि मनो नायाति विक्रियाम् । नहि तापयितु शक्य सागरा. अहो किमपि चित्राणि चरिनाणि महात्मनाम् । लक्ष्मी तृणाय मन्यन्ते तद्धरेण नमन्त्यपि ॥ १ ॥ नाल्पोयस नमस्तृणोल्कया ॥ २३ ॥ नारिकेल्समाकाय दृश्यन्तेऽपि हि सजना । अन्ये बदरिकाकारा बहिरेन मनोहरा वनति पदमुन्नतचेतस । येषा मुननलामेऽपि नि सीमानो ॥ २४ ॥ स्नेहच्छेदेऽपि साधूना गुणा नायान्ति विधि- रनोरथा ।।२॥ अञ्जलिस्यानि पुष्राणि वासयन्ति करद्व याम् । मङ्गेनापि मृणालानामनुबघ्नन्ति तन्तर ॥२०॥ पम् । अहो सुमनसा प्रीतिर्यामद गयो समा ॥३॥ वज्रा दपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि । लोकोत्तराणा चेतासि | परोपदेशे पाण्डित्य सर्वेषा सुक्र नृणाम् । धर्म स्वीयम नुष्ठान करसचिमुमहात्मन ॥२६॥ सपत्सु महता चिच को हि विज्ञातुमर्हति ॥ ४ ॥ गयादीना पयोऽन्येधु सयो | मत्युत्तलकोमलम् । आपत्सु च महाशैलशिलासघातक आ जायते दघि । क्षीरोदधेस्तु नायापि महता विकृति शम् ॥ २७ ॥ पतन्ति व्यसने देवादारुणे दारुणामनि । कुत ॥ ५ ॥ गङ्गा पाप शशी ताप दैन्य क्लतरुस्तया । सवर्मयति वज्रेण धैर्येण महता मन ॥२८॥ सन्त पाप ताप च दैन्य च मन्ति सतो महाशया ॥६॥ छाया सत प्रकाशन्ते गुणा न परतो नृणाम् । आमोटो नहि यन्तो गतव्याला खारोहा फलदायिन । मार्गद्रुमा महा वस्तूा शपथेन विभाव्यते ॥ २९ ॥ पातितोऽपि का न्तश्व परेपामेय भूतये ॥ ७ ॥ सपदो महतामेन महतामेव घातरुपतत्येव कन्दुक । प्रायेण हि मुवृत्चानामस्थायिन्यो चापद । वर्धते क्षीयते चन्द्रो न तु तारागण कचित् विपत्तय ॥ ३० ॥ मुकृत्कन्दुगतनोत्पतत्यार्य पतन्नपि । ॥ ८॥ अपकुर्वन्नपि प्राय प्रामोति महत फलम् । और्व दहन्तमेवाग्निं सतर्पयति सागर ॥ ९ ॥ महतां प्रार्थनेन तथा त्वनार्य पतति मृत्पिण्डपतन यथा ॥ ३१ ॥ दन्ति- दन्तसमान हि नि मृत महता वच । कूर्मग्रीवेग विपचिरपि शोमते । दन्तमङ्गो हि नागाना श्लाघ्यो गिरि नीचाना पुनरायाति याति च ॥ ३२ ॥ सौकस्तु सोक्ता विदारणे ॥ १० ॥ गुणग्रामाविसनादि नामापि हि महात्म याति यत्र तिष्ठन्ति साधव । कारो लुप्यते तर या नाम् । यया सुवर्णश्रीसण्डरत्नाकरसुधाक्रा ॥ ११ ॥ निष्ठन्त्यसाधर ॥ ३३ ॥ किमत्र चित्र यत्सन्त परानुग्रह यहति शोकशङ्कु च कुवन्ति च यथोचितम् । कोऽप्येष तत्परा । नहि सदेहशैत्याय जायन्ते चन्दनद्रुमा महती हन्त गाम्मीर्यानुगुणो गुण ॥ १० ॥ नागुणी ॥ ३४ ॥ का सह विवृद्धय कोकिलय का गिर । गुपिन वेति गुणी गुणिषु मत्सरी । गुणी च गुणरागी च विरल सरलो जन ॥ १३ ॥ महात्मानोऽनुगृहन्ति मज १जीकरोति राहु ३ ग्रटोनिच्छति ४ वेणु, पक्ष- कुटम् ५सिंहस्य ६ पादत हनन् ७ विकारन् ८ सरथकु नि १ कायस्थ २ तृगवामयते ३ टक्ष्मीमरेण ४ दारचेतस' ९ काटिनम् १० समोरयदि ११ क्षणिका १२ कारोगा ५ अयसिन्दिवसे ६ विकार ७ स्तुत्य' ८पर्वतमेदने च्छोक एवावतिष्ठते १३ मन्यसमधुरा ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् खलसङ्गेऽपि नैछुर्य कल्याणप्रकृते कुत ॥ ३५ ॥ यथा ! महाशाणघर्षण न तु मृत्कण ॥५५॥ सज्जना एव चित्त तथा वाचो यथा वाचस्तथा क्रिया । चित्ते वाचि साधूना प्रथयन्ति गुणोत्करम् । पुष्पाणा सौरभ प्रायस्तनुते क्रियाया च साधूनामेकरूपता ॥ ३६॥ विवेक सह | दिक्षु मारुत ॥ ५६ ॥ स्वभाव नैव मुञ्चन्ति सन्त सस सयत्या विनयो विद्यया सह । प्रभुत्व प्रश्रयोपेत चिहमेत ) गतोऽसताम् । न त्यजन्ति रुत मनु काकसपर्फत पिका न्महात्मनाम् ॥ ३७ ॥ उपकर्तृ प्रिय वक्तु कर्तुं स्नेहमै । ॥ ५७ ॥ सपत्तौ कोमल चित्त साधोरापदि कर्कशम् । कृनिमम् । सज्जनाना स्वभागोऽय केनेन्दु शिशिरीकृत सुकुमार मधौ पन तरो स्यात्कठिन हुँचौ ॥ ५८ ॥ समाव ॥ ३८ ॥ निगुणेष्वपि सत्त्वेषु दया कुर्वन्ति साधव । न जहात्येव साधुरापद्गतोऽपि सन् । कर्पूर पावकस्पृष्ट नहि सहरते ज्योत्स्ना चन्द्रश्चाण्डालवेश्मसु ॥ ३९ ॥ सौरभ लभतेतराम् ॥ ५९ ॥ अप्याप समय साधो प्रयाति उपकारिषु य साधु साधुत्वे तस्स को गुण । अपकारिपु श्लाघनीयताम् । विधोर्विधुतुदास्कन्दविपत्कालोऽपि सुन्दर य साधु स साधु सद्भिरुच्यते ॥ ४० ॥ हृदयानि |॥६०॥ विना परीक्षा नो तत्त्व प्रसिद्ध ज्ञायते सत । सतामेव कठिनानीति मे मति । खलवाग्विशिखैस्तीक्ष्णैर्भि स्ववर्मबन्धानो शुद्धिर्ज्ञायते कर्षण विना ॥ ६१ ॥ दृष्टदुर्जन द्यन्ते न मनाग्यत ॥ ४१ ॥ अपेक्षन्ते न च स्नेह न दौरात्म्य सजने रज्यते जन । आरुह्य पर्वत पान्थ सानो पान न देशान्तरम् । सर्दीलोकहिते युक्ता रत्नदीपा इयो । निर्वृतिमेपलम् ॥ ६२ ॥ क्षयक्षयिणि सापाये भोगे रज्यति त्तमा ॥ ४२ ॥ धृतेऽन्यस्यासतोऽप्यार्यों गुणान्दोषास्तु नोत्तमा । सत्यज्याम्भोजकिञ्जल्क न प्रार्थयति शैवलम् ॥६३॥ दुर्जन । तुल्येऽप्यसत्त्वे किं त्वेको गच्छत्यूलमधोऽपर उत्तम सुचिर नैव विपदोऽभिभवन्त्यलम् । राहुप्रसनसभूति ॥ ४३ ॥ सन्तो मनसि कृत्वैव प्रवृत्ता कृत्यवस्तुनि । | क्षण विच्छाययेद्विधुम् ॥६४॥ प्राय स्वभाव मुञ्चन्ति सन्त कस्य प्रति शृणोति स कमलेभ्यः श्रिय रवि ॥४४॥ ससर्गतोऽसताम् । चण्डाश्चण्डातपा-पादा हिमाशोरमृतमज आमरणान्ता प्रणया कोपास्तत्क्षणममुरा । परित्यागाश्च | || ६५ ॥ तुल्य परोपतापित्व क्रुद्धयो साधुनीचयो । न नि सङ्गा भवन्ति हि महात्मनाम् ॥ १५॥ सन्त एव दाहे ज्यलतोभिन्न चन्दनेन्धनयो क्वचित् ।। ६६ ॥ महता सता नित्यमापदुद्धरणक्षमा । गजाना पङ्कममाना गजा | तादृश तेजो यत्र शाम्यन्त्यनीजस । अस्त यान्ति प्रकाशेन एव धुरधरा ॥४६॥ नून दुग्धाब्धिमन्थोत्थाविमौ | तारका हि विवस्वत ॥ ६७ ॥ आस्थामालम्ब्य नीतेषु वश सुजनदुर्जनौ । किं विन्दो सोदर पूर्व कालकूटस्स चेतर | क्षुद्रेष्वरातिषु । व्यक्तिमायाति महता माहात्म्यमनुकम्पया ॥ १७ ॥ गोत्रस्थितिं न मुञ्चन्ति सदा सन्नतिमाश्रिता । ॥ ६८ ॥ न गुणा क्वापि पूज्यन्ते सरस्वीकारो हि गौरवम् । उदैन्वन्तश्च सन्तश्च महासरवतयानया ॥ १८ ॥ विगु | पीतिमा गुणसाम्येऽपि हरिद्राखर्णयोरिव ॥ ६९ ॥ आ हीत पदाक्रान्तो भूयोभूयश्च खण्डित । माधुर्यमेवावहति किमर्थमिद चेत सतामम्मोधिदुर्मरम् । इति क्रुधेव दुर्वेधा सुझोक इव सज्जन ॥ ४९ ॥ प्रकृतिप्रत्ययोपेत सद्वृत्त | परदु खैरपूर्यत् ॥ ७० ॥ काचो मणिर्मणि काचो येषा साधुसमत । अपिणसमर्थश्च सुश्लोक इव सजन । तेऽन्ये हि देहिन । सन्ति ते सुधियो येषा काच काचो ॥ ५० ॥ गुणोऽपि नून दोपाय दुषिघातो सलस च । मणिर्मणि ॥७१ ॥ दोषानपि गुणीकर्तुं दोषीकतुं स मार्गसिद्धये वृद्धिर्मजे साधुजनस्य च ॥५१॥ मुञ्च- | गुणानपि । शक्तो वादी न तत्तथ्य दोषा दोपा गुणा गुणा न्तश्चापरेरस प्रस्थिता पावने पथि । घना इवाईहृदया । ॥ ७२ ॥ गुणराशिमहाभारनिर्भरापूरितान्तरा । सन्तो सन्तो जीवनहेतव ॥ ५२ ॥ धनिमोऽपि निसन्मादा गौरयमायान्ति यदि तर किमद्भुतम् ॥ ७३ ॥ स्वात्मन्येव युवानोऽपि न चचला । प्रमयोऽप्यप्रमत्तास्ते महामहिम- स्य याति तादृशो गुणिना गुण १ सय प्रख्याप्यमानोशी शारिन ॥ ५३ ॥ साधुरेव प्रवीण स्यात्सद्गुणामृत- | यस्तृणाय न मन्यते ७४ ॥ मुवृत्तस्यैकरूपस परप्रीत्यै चर्वणे । नवचूताकुराखादशल कोकिल किल ॥ ५४॥ धृतोनते । साधो स्तनयुगसेव पतन कस तुष्टये ॥ ७५ ॥ उत्तम श्लेश विक्षोम क्षम सोटु न हीतर । मणिरेव | च्युतोऽप्युद्गच्छति पुन प्रज्ञावान्न तु मूढधी । बन्दुक पत २ निष्पपटम् ३ प्रागिषु ४ चद्वातिम् ५ चा नोत्थायी न तु कान्ताकुचद्वयर्या ॥ ७६ ॥ नालोक क्रियते हातगृहे (मिचिदपि ७ मैत्रीम्, प-प्रतादिम् ८ योग्यताम् , सूर्ये भू प्रतीप न धार्यते । नहि प्रत्युपकाराणामपेक्षा सत्सु परे माष्टम् । भवसा परम्, पशे-स्ववतिम् १० लोकाना | विद्यते ॥ ७७ ॥ दृष्ट्वापि दृश्यते दृश्य थुत्वापि श्रूयते पुन । दिवसलामा , परे, मालोप प्रवासस्तदेव हित तलिनामत्तय एमपदम्, पो- पम्पितिम् १२ सत्रमनन् १३ समुदा १४ प्रालि, पर्यम् १ कपाषाणम्, 'कमोटी इति लोके २ प्रसारयति ३ ज्ये मासे ४' इति शेरे प्रसिद्ध १निय ·सजनप्रशंसा ४५ सत्यं न साधुवृत्तस दृश्यते पुनरुक्तता ॥ ७८ ॥ सत्पक्षा | कुरुते सुजनो बहुदोपमप्यदोपमिव । यावहो जाग्रति ऋजवः शुद्धाः सफला गुणसेविनः । तुल्यैरपि गुणैश्चित्रं | मैलिम्जुचा इव पुनः पिशुनाः ॥ ९७ ॥ महतोः मुंवृत्तयोः सन्तः सन्तः शराः शराः ॥ ७९ ॥ लाभप्रणयिनो नीचा सखि हृदयग्रहयोग्ययोः समस्थितयोः । सजनयोः स्तनयो- मानकामा मनस्विनः । महः सरसि मत्स्यार्थी हंसस्येष्टा प्रसन्नता रपि निरन्तरं संगतं भवति ॥ ९८ ॥ महतोऽपि हि विश्वा- ॥ ८०॥ परदुःखं समाकर्ण्य स्वभावसरलो जनः । उपकारासम | सान्महाशया दधति नाल्पयति लपवः । संवृणुतेन्द्रीनुधि- र्थत्वात्प्रामोति हृदये व्यथाम् ॥ ८१॥ वित्त त्यागः क्षमा शक्तौ निदाघनद्यो न मेकमपि ॥ ९९ ॥ वैगुण्येऽपि हि महतां दुःखे दैन्यविहीनता । निर्दम्मता सदाचारे स्वभावोऽयं | विनिर्मितं भवति कर्म शोभायै । दुर्वहनितम्बमन्थरमपि महात्मनाम् ॥ ८२ ॥ न कदाचित्सतां चेतः प्रसरत्यध- हरति नितम्बिनीनृत्यम् ॥ १०० ॥ सज्जन एव हि विद्या कर्मसु । जलेपु द्रुतमप्यन्तः सर्पिराश्यानतां व्रजेत् ॥ ८३ ॥ शोमाय भवति दुर्जने मोघा । न विदूरदर्शनतया के- सौगसेऽपि न कुप्यन्ति कृपया चोपकुर्वते । बोधं स्वस्मैव | श्चिदुपादीयते गृध्रः ॥ १०१ ॥ मपति सुमगत्वमधिकं नेच्छन्ति ते विश्वोद्धरणक्षमाः ॥ ८४ ॥ साभिमानमसंभाव्य-! विस्तारितपरगुणस्य सुजनस्य । वहति विकासितकुमुदो मौचित्यच्युतमप्रियम् । दुःखावमानदीनं वा न वदन्ति द्विगुणरुचिं हिमकरोद्दयोतः ॥ १०२ ॥ वदनं प्रसाद- गुणोन्नताः ।। ८५ ॥ आपत्स्वेव हि महतां शक्तिरैभिव्यज्यते | सदनं सदयं हृदयं सुधामुचो वाचः । करणं परोप- न संपत्सु । अगुरोस्तथा न गन्धः प्रागस्ति यथामिपतितस | करणं येषां केषां न ते बन्धाः ।। १०३ ॥ उपकारमेव तनुने ॥ ८६ ॥ शून्येऽपि च गुणवत्तामातन्वानः स्वकीयगुणजालैः । | विपद्गतः सद्गणो महताम् । मूछी गतो मृतो या निदर्शनं विवराणि मुद्रयन्द्रार्णायुरिव सज्जनो जयति ॥ ७ ॥ पारदोऽत्र रसः ॥ १०४ ॥ गिरयो गुरवस्तेभ्योऽप्युवी गुर्मी तरुमूलादिषु निहितं जलमाविर्भवति पल्लवाग्रेषु । निर्भूतं ततोऽपि जगदण्डम् । तमादप्यतिगुरवः प्रलयेऽप्यचला यदुपक्रियते तदपि महान्तो वहन्त्युच्चैः ॥ ८८ ॥ संपदि | महात्मानः ॥ १०५ ॥ अनवरतपरोपकरणव्यग्रीमयदमल- यस न हर्षो विपदि विषादो रणे च धीरत्वम् । तं भुवनत्रयः चेतसां महताम् । आपातकाटवानि स्फुरन्ति वचनानि तिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ॥ ८९ ॥ दुर्जनवधना- | भेषजानीव ॥ १०६ ॥ न भवति भवति च न चिरं भवति झारैर्दग्धोऽपि न विप्रियं वदत्यायः । अगुरुरपि दह्यमानः चिरं चेत्कले विसंवादी | कोपः सत्पुरुषाणां तुल्यः रहेन खमावगन्धं परित्यजति किं नु ॥९० ॥ अप्रियवचनदरिदैः नीचानाम् ॥ १०७ ॥ इक्षोरयात्क्रमशः पर्वणि पर्वणि यथा प्रियवचनाढयैः स्वदारपरितुष्टैः । परपरिवादनिवृत्तः क्वचित्क- रसविशेषः। तद्वत्सज्जनमैत्री विपरीताना च विपरीता ॥ १०८॥ चिन्मण्डिता वसुधा ॥ ९१ ॥ पतितोऽपि राहुवदने तरणि- उपचरितव्याः सन्तो यद्यपि कथयन्ति नैकमुपदेशम् । र्बोधयति पासण्डानि । भवति विपद्यपि महतामङ्गीकृतव- | यास्तपां स्वैरकथास्ता एव भवन्ति शास्त्राणि ॥ १०९ ।। स्तुनिर्वाहः ॥ ९२ ॥ छिन्नोऽपि रोहति तरुश्चन्द्रः क्षीणोऽपि | सुजनो न याति वैरं परहितनिरतो विनाशकालेऽपि । छेदेऽपि वर्धते लोके । इति विमृशन्तः सन्तः संतप्यन्ते न लोके- | चन्दनतरुः सुरमयति मुखं कुठारस ॥ ११० ॥ अतिकुपिता ऽस्मिन् ॥ ९३ ॥ वासरगम्यमनरोरम्वरमवनी च वामनैक- अपि सुनना योगेन मृदूभवन्ति न तु नीचाः । हेम्नः कठि- पदा । जलधिरपि पोलियः सतां मनः केन तुलयामः | नस्सापि द्रवणोपायोऽस्ति न तृणानाम् ॥ १११ ॥ अनुकुरुतः ॥ ९४ ॥ गौरीपतेर्गरीयो गरलं गत्वा गले जीर्णम् । जी- | खलसुजनावनिमपाश्चात्यमागयोः सूच्याः । विदधाति यति कर्णे महतां दुर्वादो नाल्पमपि विशति ॥ ९५ ॥ निज-न्धमेको गुणवानन्यस्तु पिर्दधाति ॥ ११२ ॥ आस्तामन्य- पैदैगतिगुणरक्षितजगतां करिणां च सत्कवीनां च । वहता- मपि 'महिमानं शोभायै सजना एव ॥ ९६ ।। बोणं हरिरिव पक्षे, नाहरहितम्. ३ समग्रदोषम् पक्षे, यावद्रागिन्. ४ तदिषय- १ गुणमिन्नो दोष, पक्ष, बहुनरबहुशालिनम्। २ दोपशून्यम्; कगवेषणावन्तो भवन्ति; पक्षे, निद्रामाववन्तो भवन्ति. ५ तस्करा. २ घनत्वम्. ३ सापराधेऽपि. ४ व्यका भवति... ६ श्रेष्ठयोः पक्षे, महापरिमाणशालिनो.. ७ मुचरितयोः; पझे, ५ लूता ६ एकान्ते. ७ अष्ठम्. ८ अनिष्टमु. ९ षणम्. सुवर्तुलयोः ८ आलिङ्गनयोग्ययो', पक्षे, वक्षस्थले विराजमानयोः ९ १. शोभिता. ११ सूर्य. १२ विकासयति. १३ संकटकाले. श्रेष्ठानपि, पक्षे,महापरिमाणानपि. १० अंधार पक्षे, मीरा:- १४ अरुणस्य. १५ नौका १६ पादविन्यासा पक्षे,-पदप्रयोग- | ११ नीचा पो,-स्वल्पपरिमाणशालिनः. १२ सेन्या. १३ स्वैरा- शनम्: १७ महत्परिमाणम् ; पक्षे,-प्रतिष्ठाम्. १८ सत्पुरुषाः पक्षे,- | लापा.. १४मुगन्धयति. १५परशोः.१६ अनुकरणं कुरतः. १७ करोति. गजानां सजीकरणम्. १९ बाणासुरम् १८ सूचयुका पक्षे,-विद्याविनयादिगुणयुक्त २९ आच्छादयति. १ जलफाफः ·मुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् ५ । रसुजना परोपकारैककरणदुर्ललिता । सतापिटपिशुनेषु स्व क्षमा महान्मोचितो यदि कथचित् । मन्दरगिरिरिव हि तल गुणेष्वपि हन्त खिद्यन्ते ॥ ११३ ॥ शरदि न वर्षति गर्नति | निवर्तते न तु स समवाप्य ॥ १३२ ॥ स्वाधीनैव समृद्धिर्जनो वर्षति वर्षासु नि स्वनो मेघ । नीचो वदति न कुरुते न | पजीव्यत्वमुच्छ्यश्छाया । सत्पुसो मरुभूरिव जीवनमान समा वदति सुजन करोत्येव ॥ ११४ ॥ यदमी दशन्ति दशना | शास्सम् ॥१३३॥ सर्वस्य सर्वदापि स्पर्शनयोगेन तापमपनेतुम्। रसना तत्वादमनुभवति । प्रकृतिरिय विमलामा क्लिश्यन्ति | सुजनस्य व्यजनस्य च शक्तिमसगृह्णत पश्य ॥ १३४ ॥ किं यदन्यकार्येषु ॥ ११५ ॥ तदपकृत विधिनार्थिषु यत्सन्त मधुना किं विधुना कि मुंधया किं च वसुधयाखिलया । यदि खल्पसपदो विहिता । तुच्छे पयसि घनाना सीदति बत | हृदयहारिचरित पुरुष पुनरेति नयनयोरेयनम् ॥ १३५ ॥ जीरलोकोऽयम् ॥ ११६ ॥ अमृत किरति हिमाशुर्विषमेव ते वन्द्यास्ते कृतिन श्लाघ्या तेषा हि जन्मनोत्पत्ति । यैरु फणी समुद्भिरति । गुणमेव वक्ति साधुर्दोषमसाधु प्रकाश | झितात्मकायै सुहृदामा हि साध्यन्ते ॥ १३६ ॥ ख यति ॥ ११७ ॥ गुणिनामपि निजरूपप्रतिपत्ति परत एव | सापि साधुसपद्भोग्या महता न पृथ्व्यपि खलश्री । सारसमैव सभवति । खमहिमदर्शनमक्ष्णोर्मुफुरतले जायते यस्मात् पयस्तृषमपहरति न वारिधेर्जातु ॥ १३७ ॥ दोपो गुणाय ॥११८॥ उत्कर्षवानिजगुणो यथा यथा याति कर्णमन्यस्य । गुणिना महदपि दोषाय दोपिणा सुकृतम् । तृणमिन दुग्धाय धनुरिव सुवशेजन्मा तथा तथा सज्जनो नमति ॥ ११९ ॥ ) गवा दुग्धमिव विषाय सर्पाणाम् ॥ १३८ ॥ विषममता दुर्जनवदनविनिर्गतवचनभुजगेन सज्जनो दष्ट । तद्विषनाश | अपि न बुधा परिभवमिश्रा श्रिय हि वाञ्छन्ति । न पिबन्ति निमित्त साधु सतोषमौषध पिबति ॥ १२० ॥ कमठकुला | भौममम्भ सरजसमिति चातका एते ॥ १३९ ॥ योग्यतयैव चलदिग्गजफणिपतिविधृतापि चलति वसुधेयम् । प्रतिपन्न | विनाश प्रायोऽनार्येषु यान्ति गुणवन्त । स्फुटवचना एवं ममलमनसा न चलति पुसा युगान्तेऽपि ॥ १२१ ॥ अन्त शुका पञ्जरबन्ध निषेवन्ते ॥ १४० ॥ निर्गुणमप्यनुरक्त कटुरपि लघुरपि सद्वृत्त य पुमान सत्यजति । स भवति प्रायो न समाश्रित जहति सन्त । सह वृद्धिक्षयमाज वहति सद्यो वन्द्य सर्पप इव सर्वलोकस्स ॥ १२२ ॥ अद्यापि शशाङ्क कलङ्कमपि ॥ १४१॥ अत्यावस्थोऽपि बुध स्वगुण शिखेिं दुर्निवार स्तुतिकन्या भजति कौमारम् । सन्यो न रोचते न जहाति जातिशुद्धतया । न श्वेतभायमुज्झति शड सा सन्तोऽप्यस्यै न रोचन्ते ॥ १२३ ॥ मूक परापवादे | भुक्तमुक्तोऽपि ॥ १४२ ॥ साप्तपदीन सरय भवेत्प्रकृत्या परदारनिरीक्षणेऽप्यन्ध । पड्डुः परधनहरणे स जयति | विशुद्धचित्तानाम् । किमुतान्योन्यगुणकथाविसम्मनिबद्धमा लोकत्रये पुरुष ॥ १२४ ॥ पेशैलमपि खलवचन दहतितरा | वानाम् ॥ १४३ ॥ स्पृहणीया कस न ते सुमते सरला मानस सुतत्त्वविदाम् । परुषमपि सुजनवाक्य मलयजरसव शया महात्मान । त्रयमपि येषा सदृश हृदय वचन तथा प्रमोदयति ॥ १२५ ॥ भक्तिर्भवे न विभवे व्यसन शाखे । चार ॥ १४४ ॥ गुणिन समीपवती पूज्यो लोकस्य गुणावि हीनोऽपि । विमलेक्षणप्रसङ्गादजनमामति काणाक्षि॥ ११५१ न युवतियामास्ने । चिता यशसि न वपुषि प्राय परिदृश्यते महताम् ॥ १२६ ॥ उपरि केरवालधाराकारा क्रूरा भुजग महसिद्धमिद महता धनेष्वनास्था गुणेषु कृपणत्वम् । पर मसदृक्षा । अन्त साक्षाद्राक्षादीक्षागुरवो जयन्ति केपि दु खे कातरता महच धैर्य स्वदुःखेषु ॥ १४६ ॥ उपकृति जना ॥ १२७ ॥ स्वस्थानादपि विचलति मजति जलधौ च साहसिकतया क्षतिमपि गणयन्ति नो गुणिन । जनयन्ति हि नीचमपि मजते । निजपक्षरक्षणमना सुजनो मैनाकशैल इव प्रकाश दीपशिखा वागदाहेन ॥ १४७ ॥ उपकर्तुमप्रकार ॥ १२८ ॥ दुर्जनसहवासादपि शीलोत्कर्ष न सजनस्त्यजति । केचिद्विजानन्ति ।। १४८ ॥ मा भूत्सजनयोगो यदि योग क्षतु न्यूनेष्वयाचित दातुम् । अभिसधातु च गुणै शते प्रतिपर्व तपनवासी निसृतमात्र शशी शीत १२९॥ विप्रियमप्यावर्ण्य व्रते प्रियमेव सर्वदा सुजन । क्षार पिवति मा पुन स्नेह । स्नेहो यदि विरहो मा यदि विरहो जीविताशा पयोघेर्पत्यम्भोधरो मधुरमम्म ॥ १३० ॥ खलसख्य का ।। १४९॥ अम्बरमनूरुलङ्घय यसुधरा सापि वामनक प्रामधुर नयोऽन्तराले निदापदिनमन्ते । एकादिमध्यपरि पदा । अन्धिरपि पोतलङ्घय सता मन केन तुल्य सार णतिरमणीयों साधुजनमैत्री ॥ १३१॥ न विमोचयितु शक्य ॥ १५० ॥ किमपेक्ष्य फल पयोधराध्यनत प्रार्थयते मृगा धिप । प्रकृति खलु सा महीयस' सहते नान्यसमुन्नति १ शम्दरहित २ वर्षति ३ रजु पक्षे विनयादि ४ कर्ण प्रदेश, पहे-श्रुतिगोचरताम् ५ वेणु , पक्षे -कुलम् ६ स्तुतिरेव १ अमृतेन २ स्थानम् ३ खलेषु ४ अग्नि ५ लधुभि , पक्ष्यादि कया कुमारिकारवम् ८ कोमलम् ९खङ्गम् १० सदा विकता कैरिसर्थ ६ नौका ७ शम्दान्कुर्वत ८ स्वभाव ९ उत्कर्षम् ५ .

·सचनप्रसा ४९ यया ॥ १५१ ॥ वचनैरसता महीयसो न खलु व्येति | पकार । यथास्यमध्ये पनितोऽपि राहो फगनिरि पुण्य गुरुत्वमुद्धतै । क्रिमपति रजोभिरौनरैरवकीर्णस मणेर्महायता, चय ददाति ॥ १६९ ॥ पिरन्ति नद्य वयमेन नाम्म ॥ १५२ ॥ प्रकटान्यपि नैपुण महत्त्वाच्यानि चिगय स्खय न सादन्ति पलानि पृहा । नादन्ति सम्म मुलु गोपितुम् । विचरीतुमयात्मनो गुणान्मृशमाकौशलमार्यचेत । वारिगाहा परोपकाराय सता विभूतय ॥ १७० ॥ खार साम् ॥ १५३ ॥ फिमिवाखिललोरकीर्तित क्ययत्यात्मगुण किं पुमते म्बरलेनिन्थ्याचर कि करिमि परोति । श्री- महामना ।वदिता न लीयसोऽपर स्वगुण तेन बदत्यसौ ण्डखण्डैर्मलयाचल किं परोपकाराय मता विभूतय ॥१७॥ स्वयम् ॥ १५४ ॥ विसृजन्त्यविधिन पर विषमाशी | श्लाघ्य स एको मुपि माननाना स उत्तम सत्पुरुष स विषवन्नरा. बुधम् । दधतोऽन्तरंसाररूपता धनिसाय पटहा धन्य । यसार्थिनो वा शरणागता या नाशामिमहाद्विमुखा इवेतरे ॥ १५५ ॥ जितरोपरया महाधिय सपदि गोध प्रयान्ति ॥ १२ ॥ सन्तस्तृणोत्सारणमुत्तमाहाल्नुवर्ण- जितो लघुर्जन । विजितेन जितम्य दुर्मतेमतिमति मह कोणमामनन्ति । प्राणव्यये वापि मनोपराग सला का विरोधिता ॥ १५६ ॥ इयमुन्नतसत्त्वशालिना महता परे वैरमिहोद्वहति ॥ १७३ ।। कटु घणन्तो मलदायरा कापि कठोरचित्तता । उपकृत्य मरन्ति दूरत परत प्रत्यु सरास्तुदन्त्यल यन्यनगृङ्खला इर । मनस्तु साधुध्वनिमि पकारगया ।। १५७ ॥ सारलेपमुपलिप्सिते परैरम्युपैति पदे पदे हरन्ति सन्तो मणिनूपुरा इव ॥ १४ ॥ विकृति रजसपि । अर्थितस्तु न महान्समीहते जीपित | क्षार जल वारिमुच पिनन्ति तदेव कृत्या मधुर थमन्ति । किमु धन धनायितुम् ॥ १५८ ॥ आदिमध्यनिधनेषु मौहद | सन्तस्तथा दुर्जनदुर्वचामि पीत्वा च सूक्तानि समुद्रिन्ति सज्जने भनति नेतरे जनै । छेटतापनविघपंताडनैर्नान्यंमार ॥ १७५ ॥ अय स्खमार स्वत एव यत्परश्रमापनोटप्ररण मुपयाति काञ्चनम् ॥ १५९ ॥ चातास्त्रिचतुरान्पय कणान् महात्मनाम् । मुघाशुरष स्वयकर्कगप्रमाभिनसामाति याचते जलधर पिपासया । मोऽपि पूग्यति विश्वमम्ममा | क्षितिं क्लि ॥ १७६ ॥ वर्णेजपाना वचनप्रपञ्चान्महात्मन हन्त हन्त महतामुदारता ॥ १६० ॥ दोपनातमवर्धार्य क्वापि न दूषयन्ति । मुजङ्गमाना गरलप्रसङ्गान्नापेयता यान्ति मानसे धारयन्ति गुणमेन सजना । क्षारमानमपनीय गृहते | महासरामि ॥ १७७ ॥ अपानिधिं वारिभिरचंयन्ति दीपेन वारिघे सल्लिमेर वारिदा ॥ १६१ ॥ सजनस्य हृदय सूर्य प्रतिरोधयन्ति । ताभ्या तयो कि परिपूर्णता. साद नवनीत यद्वदन्ति क्रयस्तदलीकम् । अन्यदेहविलमत्परि | क्त्या हि तुष्यन्ति महानुमाना ॥ १७८ ॥ दानाय लक्ष्मी तापात्मजनो द्रवति नो नवनीतम् ॥ १६२ ।। उपकारिणि | मुकृताय विद्या चिन्ता परब्रह्मविनिश्चयाय । परोपकाराय वीतमत्मरे वा सदयत्व यदि तन कोऽतिरेक । अहिते वचामि यस वन्द्यस्त्रिलोकीतिलव सु एक ॥ १७९ । न सहसापराद्धलन्चे सघृण यस्य मन सता स धुर्य ॥ १६३ ॥ दुर्जनानामिह कोऽपि दोपस्तेपा समानो हि गुणामहिष्णु । तुकात्मना तुझ्तरा ममर्धा मनोरमान्पूरयितु न नीचा । द्वेप्यैर केपामपि चन्द्रखण्डविपाण्डुरा पुण्डूगरापि घाराघरा एव घराघराणा निदाघदाह शमितु न नय ॥ १८० ॥ दीपा स्थित वस्तु विमारयन्ति कुलपढीपास्तु ॥ १६४ ॥ प्रकाममभ्यसतु नाम विद्या सौजन्यमभ्यास | मनन्ति केचित् । चिरव्यतीतानपि पूर्वतान् ये प्रकाशयन्ति यशादलभ्यम् । वर्णो सपन्य प्रविशालयेयुर्विशालयेदक्षियुग स्वगुणप्रकर्षात् ॥ १८१॥ ते विवाद विमति विके न कोऽपि ॥ १६५ ।। सन्तोऽपि सन्त व किरन्तु तेज | सत्येऽतिगका विनये विकारम् । गुणेश्यमान कुशले निषेध क न ज्वलन्तु व ननु प्रथन्ताम् । विधाय रुद्धा ननु वेधसैन | धर्मे विरोध न करोति साधु ॥ १८२ ॥ वन्द्य स पुसा ब्रह्माण्डकोषे घटदीपकल्पा ॥ १६६ ॥ प्रमादमाधुर्यगुणो | निदशामिनन्द्य कारुण्यपुण्योपचयक्रियामि । ससार- पपन्ना यत्नादनौचित्यपरायुयाणाम् । अर्थी क्वीनामिन | सारत्वमुपैति यस परोपकारामरण शरीरम् ॥ १८३ ॥ किं सजनाना सर्वस्य मानसरोपयोगा ॥१६७ ॥ वनेऽपि | चन्द्रमा प्रत्युपकारलिप्सया करोति गोभि कुमुदायको सिंहा भूगमासमक्षिणो घुमुक्षिता नैत्र तृण चरन्ति । एव | धनम् । स्वमात्र एयोन्नतचेतसा मता परोपकारव्यसन हि फुलीना व्यसनाभिभूता • न नीचर्माणि समाचरन्ति | जीवितम् ॥ १८४ ॥ चिराय मुल्लगमाद्धमानमा न ॥ १६८ ॥ अहो महत्त्व महतामपूर्व विपत्तिकालेऽपि पगे- | यात्यसत्सगतमारमनानर मनोहरेन्दीररसण्डगोचरो न जातु भृङ्ग कुंगपे निलीयते ॥ २८॥ इद हि माहात्म्य २भीम ३ छन्नस्य ४ कौशलम् ५परदूषगानि ६वता ७ अनात्मशामिन-८ करसवत् १ अभ्यन्तरे.१०पिकृतिम् १ मुखमध्ये २ वृद्धिम् ३ थान्यन् ४ मेघा- ५ऐश्वर्या २५ सुवर्णम् १२ शमयितुम् १३ सकटच्यासा १४ अलौकिकन् ]६ शिरस-७ त्रिलोक्या तिलको भूपात ८ इन्दुकरै-- ९ मृतदेह १ निठुरे ७मु.र.भा.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् विशेषसूचक वदन्ति चिह्न महता मनीषिण । मनो य वा करोति रुचिरागाहान्मयूरान् । कश्चोत्पलेपु दलसनिचय देपा सुखदु खसभवे प्रयाति नो हर्षविपादयश्यताम् ॥ १८६ ॥ करोति को वा करोति विनय कुलजेषु पुसु ॥ १९९ ॥ सुभापित प्रीतिरतुन्नति श्रिया परार्थनिष्पत्तिपटीयसी क्रिया।। अद्यापि नोझेति हर किल कालकूट कूर्मी विमति धरणी गुणेष्वतृप्तिर्गुणवत्सु चादरो निगूढमतच्चरित महात्मनाम् | खलु पृष्ठभागे । अम्भोनिधिर्वहति दुर्ववाडवामिमङ्गीकृत ॥ १८७ ॥ विपदि धैर्यमयाभ्युदये क्षमा सदसि वाकपटुता सुकृतिन परिपालयन्ति ॥ २०० ॥ विश्वाभिरामगुणगौरव युधि विक्रम । यशसि चाभिरुचिर्व्यसन श्रृंती प्रकृतिसिद्धमिद गुम्फिताना रोपोऽपि निर्मलधिया रमणीय एव । लोकप्रिय हि महात्मनाम् ॥ १८८ ॥ अविरत परकार्यकृता सता | परिमलै परिपूरितस्य काश्मीरजस्य कटुतापि नितान्त मधुरिमातिशयेन वचोमृतम् । अपि च मानसमम्बुनिधिर्यशो | रम्या ॥२०१॥ किं जन्मना च महता पितृपौरुपेण शक्त्या विमलशारदपार्वणचन्द्रिका ॥ १८९॥ यदि दहत्यनलोऽत्र | हि याति निजया पुरुष प्रतिष्ठाम् । कुम्मा न कूपमपि किमद्भुत यदि च गौरवमद्रिषु किं तत । लवणमम्बु सदैव । शोषयितु समर्थी कुम्भोद्भवेन मुनिनाम्बुधिरेव पीत ॥२०२॥ महोदधे प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥ १९० ॥ आपद्गत | आरभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचे प्रारभ्य विघ्नविहता, खलु महाशयचक्रवर्ती विस्तारयत्यकृतपूर्वमुदारभावम् ।| विरमन्ति मध्या । विग्नै पुन पुनरपि प्रतिहन्यमाना प्रार कालागुरुर्दहनमध्यगत समन्ताल्लोकोत्तर परिमल प्रकटी । ब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ २०३ ॥ सौजन्यधन्य करोति ॥ १९१ ॥ य प्रीणयेत्सुचरितै पितर स पुनो | जनुष पुरुषा परेपा दोपानपास गुणमेव गवेषयन्ति । यद्तुरेव हितमिच्छति तत्कलम् । तन्मिनमापदि सुखे च त्यक्त्वा भुजगमविषाणि पटीरगर्मात्सौरभ्यमेव पवना परि समक्रिय यदेतत्रय जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥ १९२ ॥ शीलयन्ति ॥ २०४ ॥ आक्रोशितोऽपि सुजनो न वदत्य प्रेमैव मास्तु यदि चेत्पैथिकेन साधैं तेनापि चेद्गुणवता न वाच्य निष्पीडितो मधुरमुद्वमतीक्षुदण्ड । नीचो जनो सम कदाचित् तेनापि चेद्वतु मास्तु कदापि गुणशतैरपि सेव्यमानो हाखेन तद्वदति यत्क्लहेऽप्यवा- मैंगो भङ्गोऽपि चेद्भवतु वश्यमवश्यमायु ॥ १९३ ॥ च्यम् ॥ २०५ ॥ यद्वचनाहितमतिर्बहुचाटुगर्ने कार्योन्मुख चन्द्र क्षयी प्रकृतिवऋतनुर्जडात्मा दोषीकर स्फुरति | कि तु कर्तुं वृथा प्रणयमस न पारयन्ति ॥ २०६ ॥ सद- खलजन कृतक ब्रवीति । तत्साधयो न न विदन्ति विदति मित्रविपत्तिकाले । मूी तथापि विधृत परमेश्वरेण नैवा शजस्स परितापनुद सुवृत्तशुद्धात्मन. सकललोकविभूषणस । वितेषु महता गुणदोषशङ्का ॥ १९४ ॥ दोषाकरोऽपि | छिद्र प्रजातमपि साधुजनस्य दैवान्मुक्तामणेरिव गुणाय भव कुटिलोऽपि कलङ्कितोऽपि मित्रावसानसमये विहितोदयोऽपि । त्यवश्यम् ॥२०७॥ न्याय खलै परिहतश्चलितश्च धर्म काल चन्द्रस्तथापि हवल्लभतामुपैति नैवानितेषु महता गुणदोष , कलि कलुप एव पर प्रवृत्त । प्रायेण दुर्जनजन प्रभविष्णु शङ्का ॥ १९५ ॥ लज्जागुणौघजननी जननीमिय खाम रेव निश्चक्रिक परिभवास्पदमेव साधु ॥२०८॥ सत्य गुणा त्यन्तशुद्धहृदयामनुवर्तमानाम् । तेजस्विन सुखमसूनपि | गुणवता विधिवपरीत्याद्यलार्जिता अपि कलौ विफला सत्यजन्ति सत्यव्रतव्यसनिनो न पुन प्रतिज्ञाम् ॥ १९६ ॥ | भवन्ति । साफल्यमस्ति सुतरामिदमेव तेषा यत्तापयति सत्पुरुष खलु हिताचरणैरम दमानन्दयत्यखिललोकमनुक्त | हृदयानि पुन खलानाम् ॥२०९॥ पाप समाचरति वीतघृणो एव । आराधित क्थय केन करेरुदारैरिन्दुर्विकासयति | जघन्य प्राप्यापद सघृण एव तु मध्यबुद्धि । प्राणात्ययेऽपि भैरविणीकुलानि ॥ १९७ ॥ दाता न दापयति दापयिता | न तु साधुजन सुवृत्त वेला समुद्र इव लवयितु समर्थ न दत्ते यो दानदापनपरो मधुर न वक्ति । दान च दाप ॥ २१० ॥ शुद्ध स एव कुलजश्च स एव धीर श्लाघ्यो नमयो मधुरा च वाणी वीण्यप्यमूनि खलु सत्पुरुषे वस | विपत्खपि न मुञ्चति य खभावम् । तप्त यथा दिनकरस ति ॥ १९८ ॥ कैनाञ्जितानि नयनानि मृगागनाना को | मरीचिजालदेह त्यजेदपि हिम न तु शीतलत्वम् ॥ २११ ॥ याच्मापद मरणदु खमिवानुभाव्य दत्तेन कि खलु भवत्यति ३ शास्त्र ४स्वभाव सिद्धम् ५ पाथेन सार्थ मास्तु ६ सह ७ विघात ८ प्रकृत्या स्वमावेन बक्रा भूयसापि । कल्पद्रुमान्परिहसन्त इवेह सन्त सकल्पितैर तनुर्वस्य ९ जटस्वभाव पक्षे-हलयो सावाजलात्मा जलरूप तिददत्यदर्थित यत् ॥ २१२ ॥ ते साघवो भुवनमण्डल- १० दोषा रात्रि करोतीति दोपाकरश्चद्र, पक्षे-दोषाणामार मौलिभूता ये साधुता निरुपकारिषु दर्शयन्ति । आत्मप्रयो सनिरिति यावत् ११ मित्र सर्वस्वस्य विपत्तिकालोऽस्तकालस्तस्मिन् पक्षे-मित्र मुद्दत्तद्विपत्तिराल १२ सदाशिवेन, पक्षे, फेनचित्स्वा १ मनोहरलोन मिना १३ सूर्यास्तसमये, पो-मित्रव्यसनकाले १४ शिवप्रियताम् | ५ अगस्त्येन ६ दोपशून्यम् ४ कुङ्कमय १ उदयकाले २ वक्तृत्वशकि २ न खजति ३ सुदर ·सजनप्रशंसा हिमप३॥ पESSAY- जनाशीकृतखिनदेह पूर्वोपकारिषु खलोऽपि हि सानुकम्प | कोडाधीन पयोनिधिराटरादहह महता नि सीमानश्चरिन ॥ २१३ ॥ नान्तर्विचिन्तयति किंचिदपि प्रतीपमाको | भूभूतय ॥ २२६ ॥ अणुरपि मणि प्राणनाणक्षमो रिप पितोऽपि सुजन पिशुनेन पापम् । अर्कद्विपोऽपि हि मुखे | मक्षिणा शिशुरपि रुपा सिहीसूनु समाहयते गजान् । तनु पतिताग्रभागास्तारापतेरमृतमेव करा किरन्ति ॥२१४॥ हेतो रपि तरुवन्धोद्भुतो दहत्यनलो वन प्रकृतिमहता जात्य कुतोऽप्यसदृशा सुजना गरीय कार्य निसर्गगुरव स्फुटमार | तेनो न मूर्तिमपेक्षते ॥ २२७ ॥ सुसर उदशा हपहव्ये मन्ते । उत्थाय किं कलशतोऽपि न सिन्धुनाथमुद्वीचिमालम | सल सलु खेलते स्परति भजते लेशशे पिपादविपूचि- पिवद्भगवानगस्त्य ॥ २१५ ॥ पान पवित्रयति नेव गुणान्क्षि | काम् । भवति न सता दर्पोद्दामा न देन्यमयी मतिरमि- णोति नेह न सहरति नापि मल प्रसूते । दोपावसान | मवता गम्भीराणा सुसेष्वमुखेषु च ॥ २२८ ॥ घृष्ट धृष्ट रुचिरश्चलता न धत्ते सत्सगम सुकृतसद्मनि कोऽपि दीप | पुनरपि पुनश्चन्दन चारुगन्ध छिन्न छिन पुनरपि पुन स्वादु ॥ २१६ ॥ उदधिरैवधिरुर्ष्यात हनूमास्तैतार निरवधि | चेवेक्षुकाण्डम् । दग्ध दग्ध पुनरपि पुन काश्चन कातवर्ण गगन चेत्काण्डकोशे विलीनम् । इति परिमितिमन्तो मान्ति न प्राणान्ते प्रकृतिविकृतिर्जायते चोत्तमानाम् ॥ २२९ ॥ सर्वेऽपि माना स तु निरवधिरेर सज्जनाना विवेक | केनादिष्टो क्मलकुमुदोन्मीलने पुष्पयन्ती विश्व तोय ॥ २१७ ॥ नहि भवति वियोग मेहविच्छेदहेतुर्जगति नपयितुमसो केन वा वारिवाह । विश्वानन्दोपचयचतुरो गुणनिधीना सजनाना क्दाचित् । घनतिमिरनिबद्धो | दुर्जनाना दुराप श्लाघ्यो लोके जयति महतामुज्ज्वलोऽय दूरसस्थोऽपि चन्द्र रिमु कुमुदवनाना प्रेममङ्ग क्रोति | निसर्ग ॥ २३० ॥ क्सादेशात्क्षपयति तम सप्तसप्ति ॥ २१८ ॥ धवलयति समग्र चन्द्रमा जीवलोक किमिति | प्रजाना छायाहेतो पथि विटपिनामञ्जलि केन वद्ध । निजकलङ्क नात्मसस्य प्रेमार्टि । भवति पिदितमेतद्यायश अभ्यर्थ्यन्ते जलल्यमुच केन वा वृष्टिहेतो त्यैवैते परहित- सज्जनाना परहितनिरतानामादरो नात्मकायें ॥ २१९ ॥ | विधौ साधयो बद्धक्क्षा ॥ २३१ ॥ यैर्वातूलो भाति प्रथमवयसि पीत तोयमल्यं सरन्त शिरसि निहितमारा | पुरत क्थ्यमानैजनाना कामप्यन्तदिधति रुज येऽप्यनु नालिकेरा नराणाम् । ददति जलमनल्पास्वादमाजीनितान्त | वीर्यमाणा । तेऽभिप्राया विमपि हृदये कण्ठलमा स्फुरन्तो नाहि कृतमुपकार साधयो पिसरन्ति ॥ २२० ॥ मनसि | यस्याख्येयास्तमिह मुहद पुण्यवन्तो लभन्ते ॥ २३२ ॥ । वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णात्रिभुवनमुपकारश्रेणिमि प्रीण उढन्वच्छना भू स च निधिरपा योजनशत सदा पान्य यन्त । परगुणपरमाणूपर्पतीकृत्य नित्य निजहृदि कि पूषा गगनपरिमाण क्लयति । इति प्रायो भावा स्फुरदव सन्त सन्ति सन्त स्यिन्त ॥२२१ ।। उदयति यदि मानु धिमुद्रामुकुरिता सता प्रमोन्मेप पुनरयमसीमा दिनयते ॥ २३३ ॥ यदेतनेनाम्म पतदपि समासाद्य तरुणीकपोले पश्चिमे दिग्निमागे प्रचलति यदि मेरु शीतता याति यहि । व्यासङ्ग कुचकर शमस्या क्लयति । तत श्रोणीनिम्ब विक्सति यदि पद्म पर्वताने शिलाया न भवति पुनरुक्त | व्यवसितविरास तदुचित खमावस्वच्छाना विपदपि सुस भाषित सुजनानाम् ॥ २२२ ।। व्यतिकरितदिगन्ता श्वेतमा | नान्तरयति ॥ ३४ ॥ यदिन्दोरग्वेति व्यसनमुदय या नर्यशोमि मुलनिलसिताना स्थानमूर्जखरानाम् । अपरित निधिरपामुपाधिस्तवाय जयति जनिक प्रकृतिता । जय महिमान वेतन मसालाना क्थमपि भुवनेसिस्तादृशाक सबन्धो यदनुहरते तस्य कुमुद विशुद्धा शुद्धाना भुय समान्ति ॥ २२३ ॥ वपुरविहितमिद्धा एव रक्ष्मीपिरामा | मनभिसधिप्रणयिन ॥ २३५ ॥ गुणायन्ते दोषा: गुगंग प्रतिजनकमनीय कातिमत्तयन्ति । अमलि नमिर रत्न वदने दुनमुसे गुणा दोषायन्ते तदिदमपि नो मायपरम् । रदमयस्से मनौजा विकमितमिन पद्म पिन्दयो माक्रन्दा | महामेघ क्षार पिवति कुरुते वारि मधुर पंणी हीर. पाया ।। २२४ ॥ अपि निमननिहीन प्रच्युतो या सदेशानहि | वमति गरल दुसहतरम् ॥ २३६ ॥ जियपाया प्रतिनि. खलजनसेना प्रार्थय युनतारमा । तनु तृणमुपमुले न यमधुरो वाचि नियम प्रत्या पत्याणी गाग्निगीत: क्षुधार्ताऽपि सिंह पियति रुधिरमुष्ण प्रायश पुअराणाम् | परिचय । पुरो या पश्चाढा रादिषगीयांगित गाय ॥ २२५ ॥ यहति भुवनश्रेणी शेष पणाफ्लर स्थिता | साधूनामैनुपधि विशुद्ध विगयरी ॥ २३ ॥ जगा साधुर्वा कमठपतिना मध्येपृष्ठ मदा म च धार्यते । तमपि पुरुते मवति खलु जात्यय पुरगोग गहि मुना १ मयांदा २ वीणमान् ३ प्रमाण्डकोगे ४ गाढा पकार १ सूर्य २ विगा। ५ नाशयतीत्यर्थ ५ कापदयरहिराग, -- A - A . . ६ अमृततुल्यम् ७ अगृतम् ८परिमि ·१ १२ ५२ सुभाषितरनभाण्डागारम् [२ प्रकरणम्। यस्यचिदपि । प्ररूढे 'ससर्ग मणिभुजगयोर्ज मजनिते | प्रदान प्रच्छन गृहमुपगते सभ्रमविधि प्रिय कृत्वा मौन मणिर्न हेर्दोषा स्पृशति न तु सपा मणिगुणान् ॥ २३८ ॥ | सदसि कथन नाप्युपकृते । अनुत्सेको लक्ष्म्या निरभिभव न माधु कुनापि नजति खलु दोष न गुणता खलाना सस सारा परकथा सता केनोद्दिष्ट विषममसिधाराव्रतमिदम् गरपि कृतनिवासोऽपि निपुण । यथा पक्षिव्यालरपिहित ॥ २४९ ॥ विजेतव्या रडा चरणतरणीयो जलनिधिर्वि तनुश्चादनतरुन वैकृत्य याति क्षपयति च ताप सुमनसाम् ' पक्ष पौलस्त्यो रणभुवि सहायाश्च कपय । तथाप्येको राम ॥ २३९ ॥ रे साम्यस्त्यांग शिरसि गुरुपादप्रणयिता | सकलमवधीद्राक्षसकुल क्रियासिद्धि सत्वे यसति महता मुखे मत्या वाणी विजयि भुनयोमैतुलम् । हृदि स्वस्था नोपकरणे ॥ २५० ॥ रथस्यैक चक्र भुजगयमिता सप्त वृत्ति श्रुतमधिगतकातफल विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहता । तुरगा निरालम्बो मार्गश्ररणरहित सारथिरपि । रविगच्छ- मण्डनमिदम् ॥ २४० ॥ अचित्या पथान विमपि मह त्यन्त प्रतिदिनमपारस नभस क्रियासिद्धि, सत्वे वसति तामधरिपोर्यदक्ष्णोऽभूत्तेजस्तदकृत क्यामप्यमदनाम् । महता नोपकरणे ॥ २५१ ॥ धनु पोष्प मौर्वी मधुकरमयी मुनादरेर्यदननि पुनर्योतिरहह प्रतेने तेनेद मदनमय | चञ्चलदृशा दृशा कोणो बाण सुहृदपि जडामा हिमकर । मेव त्रिभुवनम् ॥ २४१ ॥ इहानेके सत सततमुपकारि तथाप्येकोऽनङ्गस्त्रिभुवमपि व्याकुलयति क्रियासिद्धि सत्त्वे ण्युपत कृतना कुव तो जगति निवसन्तोऽपि सुधिय । वसति महता नोपकरणे ॥ २५२ ॥ विपक्ष श्रीकण्ठो पियतले सन्त मुकृतपरिपाकप्रणयिनो विना स्वार्थे येषा जडतनुरमात्य शशधरो वसत सामन्त कुसुममिषय भपति परकृत्यव्यसनिता ॥ २४२ ॥ अभेदेनोपास्ते कुमुद | सैन्यमबला । तथापि त्रैलोक्य जयति मदनो देहरहिता मुदरे या स्थितपतो विपक्षादम्भोजादुपगतवतो वा मधुलिह । क्रियासिद्धि सत्त्वे वसति महता नोपकरणे ॥ २५३ ॥ घटो अपर्याप्त कोऽपि स्वपरपरिचर्यापरिचयप्रबध जन्मस्थान मुंगपरिजनो भूर्जबसनो बने बास कन्दाशनमपि साधूनाम यमनभिसधानमधुर ॥ २४३ ॥ तृषार्त सारगै प्रति च दुस्थ वपुरिदम् । तथाप्येकोऽगस्त्य सकलमपिवद्वारि नरपर भूरि विस्त धनमुक्ता धारा सपदि पयसस्ता प्रति धिजर कियासेद्धि सत्त्वे वसति महता नोपकरणे ॥२५४॥ गुहु । गगाना के मेघा क इह विहगा वा जलमुचाम जयन्ति जितमत्सरा परहितार्थमभ्युद्यता पराभ्युदयसुस्थि याच्यो नार्तानामनुपरणीयो न महताम् ॥ २४४ ॥ शिला | ता परविपत्तिखेदाकुला । महापुरुषसत्कथाश्रवणजातकोत् चाग जाता चरणरजमा यकुलशिशो स एवाय सूर्य हल समस्तदुरितार्णवप्रक्टसेतव साधव सपदि निजपादगिरिशिराम् । स्पृशभूयो भूयो न सल | ये जाते व्यसने निरीकुलधिय सपमु नाभ्युनता प्रासे पुरुते कामपि वधू फुले कश्विद्धन्य प्रभवति नर श्लाघ्य नैर पराशुखा प्रणयिनि प्राणोपयोगैरपि । हीमत खगुण महिमा ॥ २४५ ॥ परार्थव्यासनादुपजहदपि स्वार्थपरताम प्रकाशनविधावन्यस्तुतौ पण्डितास्ते भूमण्डलमण्डनैक भदेव यो वहति गुरु भूतषु सततम् । समावादखान्त | तिरका सन्त क्यि तो जना ॥ २५६ ॥ क्षुद्रा सन्ति सुरति ररितोदात्तमहिमा समर्थो यो नित्य स जयतितर सहस्रश स्वमरणव्यापारमानोयता स्वार्थो यस पदार्थ एव काम पुरुष ॥ २४६ ॥ तमासि घसते परिणमति स पुमानेय सतामणी । दुष्पूरोदरपूरणाय पियति स्रोत भूयानुपशय मत्सवादेऽपि प्रथत इह चामुत्र च गुमम् । पतिं वडियो जीमतस्तु निदाघतापितजगसतापविच्छि- अय प्रत्यामा यमपि महिमान वितरति प्रमन्नाना याच त्तये ॥ २५७ ॥ मजन्तोऽपि पिपत्पयोधिगहने निशङ्क परमारिमेय प्रमुफ्ते ॥ २४७ ॥ प्रिया न्याय्या इत्तिर्म | धैर्यावृता पुर्वन्येव परोपकारमनिश सन्तो यघाशक्ति थे । निमभप्यारं त्वमन्तो नौम्या मुदपि न यहोरुपरंगरयात्रुहरमासाभिभूतोऽप्यल चन्द्र किन पाच्य साधन । विपयुध म्येय पदमै विधेय च महत्ता मा नारिप पिम सिधारामतमिदम् ॥ २४८ ॥नित कार्यनिदि र सामभ्याम् २० अनूर १ गुप्तम् २ मतिषी ३ भारतम् ४ उपयरस ५ गयामाद २ सम्म ३ दाना ४ निरगुणम् ५ भूगा परयो सारण्यात गरमा परम्प १४ बुदिरदित रस 0 प्ररोर मनो पसिसमाविषम् | १६ उपसिलाम १७ गुणा र परिजन' १८ समुद्रम् १.पवैनम् ११ पानगर ११ म्य १५ पचिr २०संरट १ असारचित्ता- २२ मत १५ मामदेम्पम् (२१fir २४ अग्रसर २५ सहरम् २६ मारवादि २० मेघ' For १० दिनम् १८रा परामावलम् २८ पौष २९ सिदेप सिनमा पयोधि समुद. ३० भयंकर ११ पुसमयम् १२ ज्या १३ अमररूपा १५ अना १३२रिणम् ·सजनप्रशंसा जन करोति मुम्बिन ग्रासावशेष करै ॥ २५८ ॥ वान्छा | स्वय न कुछते खेतत्सता लक्षणम् ॥ २६८ ॥ हिं कूर्मस्य सजनसगमे परगुणे प्रीतिगुरी नम्रता विद्याया व्यमन भरव्यथा न वपुषि क्ष्मा न क्षिपत्येप यत्कि वा नास्ति संयोपिति रतिर्लोकापवादाद्भयम् । मत्ति लिनि शक्ति परिश्रमो दिनपतेरान्ते न यन्निश्चर । कि चाङ्गीकृत रात्मदमने मसर्गमुक्ति सलेप्वेते येषु वमन्ति निर्मलगुणा | मुत्सृजन्हि मनमा श्लाघ्यो जनो रजते निर्वाह प्रतिपन स्तेभ्यो नरेभ्यो नम ॥ २५९ ॥ दृश्यन्ते भुवि भूरि निम्य वस्तुपु सतामेतद्धि गोननतम् ॥ २६९ ॥ सेतूपरमौतु तरव कुनापि ते चन्दना पापाणे परिपूरता वसुमती | काहृतगिरिप्रक्षेपवेगोच्छन्नि शेषाम्नुपरिस्पुरोदरदरीगम्भी चनो मणिर्दुलभ । श्रूयन्ते करटारनाश्च सतत चैत्रे कुंह रिमा सागर । चने गोण्यदाद्विलचितवतोऽप्यन्तर्भय कूजित तन्मन्ये सलसकुल जगदिद द्विना क्षितो सजना | मारुते पूर्णत्वादतिरिच्यते हि महतस्तुच्छम्य दुर्लङ्घयता ॥ २६० ॥ धर्मात न तथा सुगीतर जर स्नान न ॥ २७० ॥ शूरा सन्ति सहस्रश प्रतिपद विद्याविदोऽने मुंतावलिन श्रीखण्डविरेपन मुम्बयति प्रत्यद्गमप्यर्पितम् । क्श सन्ति श्रीपतयो निरस्तधनदास्तेऽपि क्षिती भूरिश । प्रीत्ये सजनभापित प्रमपति प्रायो यथा चेतस सद्युक्त्या ये कर्मण्यनिरीक्ष्य वान्यमनुन दु गार्दित यन्मनस्ताद्रूप्य च पुरस्कृत मुकृतिनामावृष्टिमत्रोपमम् ॥ २६१ ॥ धर्मे । प्रतिपद्यते जगति ते सत्पूरुपा पञ्चषा ॥ २७१ ॥ ख्याति तत्परता मुखे मधुरता दाने समुत्साहिता मियचक्ता यन गुणा न यान्ति गुणिनस्तनादर सात्कुत किं कुर्याद्वहु गुरौ विनयिता चित्तेऽतिगम्भीरता । आचारे शुचिता गुणे | गिक्षितोऽपि पुरुष पापाणभूते जने । प्रेमारूढविलासिनी रमिक्ता शास्त्रेऽतिविज्ञानिता रूपे सुन्दरता हरो मजनिता मदरशव्यावृत्तक्ण्ठखन सीत्कारो हि मनोहरोऽपि बधिरे सत्स्नेन सदृश्यते ॥ २६२ ॥ सौनन्यामृतसिन्धर परहित | कि नाम कुर्याद्गुणम् ॥ २७२ ॥ तृष्णा छिन्धि मज क्षमा प्रारब्धवीरवता वाचाला परवर्णने निजगुणालापे च | जहि मद पापे रतिं मा कृथा सत्य नूधनुयाहि साधुपदीं मौनत्रता । आपत्म्यप्यविलुप्तधैर्यनिचया सपत्खनुत्सेरिनो सेवस्व विद्वज्जनान् । मान्यान्मानय विद्विपोऽप्यनुनय हाच्छा- मा भूगन्सर पत्र निर्गतविपन्चालातता सजना ॥ २६३ ॥ / दय स्वान्गुणान्कीर्ति पालय दु सिते पुरु दयामेतत्सता ये दीनेषु दयानर स्पृशति यानल्योऽपि न श्रीमदो व्यग्रा | लक्षणम् ॥ २७३ ॥ स्वाम्ये पेशलता गुणे प्रणयिता हर्षे ये च परोपकारकरणे हेप्यन्ति ये याचिता । स्वस्था सन्ति | निरुत्सेक्ता पने सवृतता श्रुते सुमतिता वित्तोदये त्यागिता । च यौवनोन्मदमहान्याधिप्रकोपेऽपि ये ते स्तम्भैरिव साधी सादरता खले विमुग्यता पापे पर मीरुता दुखे मुस्थितै कलिमरकान्ता धरा धार्यते ॥ २६४ ॥ क्षारो केशसहिष्णुता च महता कल्याणमाकासति ॥२७४ ॥ गेह वारिनिधि कर कक्लुपश्चन्द्रो रविस्तापर्जन्यश्चपराश्रयो दुर्गतगन्धुभिर्गुरुगृह छानेरहकारिभिर्हट्ट पत्तनमश्चकैर्मुनि ऽम्रपटलादृश्य मुवर्णाचल । शून्य व्योम रेमा द्विजित जनै शापोन्मुम्बैराश्रमान् । सिंहाद्यैश्च वन खलैपसमा, विधृता म्पर्धामधेनु पशु काष्ठ कल्पतरुपत्सुरमणितत्केन चौरैदिंगतानपि सकीणीन्यालोक्य सत्यसरल साधु क साम्य मताम् ॥ २६५ ॥ क्रमादिन्दुरमा धिनोति जगतीं | विश्राम्यति ॥ २७५ ॥ दीनाना कल्पवृक्ष सुगुणफलनत पीयूपगर्म करे क्रमाद्वा जरधारयन धरणिं धाराधर सजनाना कुटुम्वी यादर्श शिक्षिताना सुचरितनिरूप मिश्चति । प्राम भ्राममय घ नन्दयति वा क्सात्रिलोकी शीलवेलासमुद्र । सत्वा नावमन्ता पुरुपगुणनिधिदक्षि- रनि साधूना हि परोपकारकरणे नोपाध्यपेक्ष मन ॥२६६॥ गोदारसत्वो लेक लाध्य स जीवत्यधिक्गुणतया चोच्छ्स- अद्वैत सुगदु सयोरनुगत सास्ववस्थासु यद्विश्रामो हृदयस तीन चान्ये ॥ २७६ ॥ ननत्वेनोन्नमन्त परगुणकयने या जरसा यमिनहार्यो रस । कालेनापरणात्ययात्परिणते स्वान्गुणान्यापयन्त सार्थान्सपादयन्तो विततरहुतयर- यत्नहमारे स्थित मई तस सुमानुपम्य क्यमप्ये हि म्मयत्ना परार्थे । क्षान्त्यैपाक्षेपरूक्षाक्षरमुखरमुखान्दुर्मुखा- तटार्यते ॥ ०६७ ॥ ग नोद्वहते न निन्दति परान्नो भापते | न्दु सयन्त मन्त साश्चर्यचर्या जगति बहुनता कस्य निठुर प्रोक्त केनचिदप्रिय च सहते रोष च नागम्बते । | नाभ्यर्थनीया ॥ २७७ ॥ वो बल्गाप्रकर्ष समरमुवि तव , श्रुत्वा याव्यमरक्षण परकृत सतिष्ठते मूकबद्दोपाश्छादयते प्राणरक्षापि दैनात्लेच्छाचारो न चास्ते नहि भवति तथा मारवाहो नितान्तम् । इत्युत्तोऽश्व गरेण प्रहसितमदनो १रिणे २ पस्त्रियाम् ३ शारे ४ मोजये ५ हीरतमणि ७ पोजिशदा मूक एवापतस्थे तरााजात्या महान्तोऽधमजनपिपये मौन. समुद्रा १० विपधिपारेषु ११ गर्व रहिता १२ हपयुग भनि मेनाश्रय ते ॥ २७८ ॥ १३ पृथ्वी १४ विगु १५ पृथ्वी २ मुसर धन(रगाम)मौष्ठवम् ३ सामाङ्गणे - . । ६यारामा ८ मुतामर ९ सुजातामा । प्रकरयत .

·५४ सुभापितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् । दुर्जननिन्दा लिहन्नपि दशन्नपि ॥ १८ ॥ यता विभ्रतो यस गुह्यमेव खल सर्पपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति । आत्मनो | प्रकाशते । कथ खलु समो न खात्युच्छेन पिशुन शुन बिल्लमानाणि पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १॥ न विना परमा ॥ १९ ॥ स्नेहेने भूतिदानेन कृत स्वच्छोऽपि दुर्जन । देन रमते दुर्जनो जन । काक सर्वरसा-मुक्त्या विनामेध्य दर्पणश्वान्तिके तिष्ठन्करोत्येकमपि द्विधा ॥२०॥आजन्मसिद्ध न तृप्यति ॥ २ ॥ विशिखव्यालयोरेंन्त्यवर्णाभ्या यो विनि कौटिल्य खलस्य च हैलस च । सोढु तयोर्मुखाक्षेपमलमेकैच मित । परस्य हरति प्राणान्नैतचित्र कुलोचितम् ॥ ३॥ सा क्षमा ॥ २१ ॥ यथा यथैव स्नेहेन भूयिष्ठर्मुपचर्यते । विषमा मलिनात्मानो द्विजिह्वा जिल्लंगा इव । जगत्प्राणहरा घत्त तथा तथा ताप महावैश्वानर खल ॥ २२ ॥ स्तोके नित्य कस नोद्वेजका खला ॥ ४ ॥ दुर्जन परिहर्तव्यो नोन्नतिमायाति स्तोक्नायात्यधोगतिम् । अहो नु सदशी विद्ययालकृतोऽपि सन् । मणिना भूपित सर्प किमसौ न वृत्तिस्तुलाकोटे खलस्य च ॥ २३ ॥ दुर्जन कृतशिक्षोशपि भयकर ॥ ५॥ सलाना कण्टकाना च द्विविधैव प्रति सजनो नेव जायते । अपि गगाजलस्नानानाध केश किया। उपानन्मुखभङ्गो वा दूरतो वा विसर्जनम् ॥ ६॥ कुशायते ॥ २४ ॥ दह्यमाना सुतीव्रण नीचा परयो अपूर्व कोऽपि कोपामि सज्जनस्य खलस्य च । एकस्स ऽग्निना । अशक्तास्तत्पद गन्तु ततो निन्दा प्रकुर्वते ॥२५॥ शाम्यति स्नेहाद्वर्धतेऽन्यस्य पारित ॥ ७ ॥ अर्जित सजन | खल सक्रियमाणोऽपि ददाति कलह सताम् । दुग्धधा दृष्ट्वा द्वेष्टिं नीच पुन पुन । कवलीकुरुते खस्थ विधु दिवि तोऽपि किं याति वायस केलहसताम् ॥ २६ ॥ दुर्जनस्य विधुतुद ॥ ८ ॥ क्वचित्सोऽपि मित्रत्वमियान्नैव खल | विशिष्टय परोपद्रवकारणम् । व्याघ्रस चोपवासेन पारण कचित् । न शेषशायिनोऽप्यस्य वशे दुर्योधनो हरे ॥९॥ पशुमारणम् ॥ २७ ॥ सत्यज्य शूर्पवद्दोपान्गुणान्गृह्णाति उपकारोऽपि नीचानामपकारो हि जायते । पय पान भुजगाना | पण्डित । दोपमाही गुणत्यागी 'पलोलीव हि दुर्जन केवल विषवर्धनम् ॥ १० ॥ अलकाश्च खलाथैव मूर्धमि ॥ २८ ॥ खलो न साधुता याति सद्भि सबोधितोऽपि सुजनैघृता । उपर्युपरि सस्कारेऽप्याविष्कुर्वन्ति वक्र सन् । सरित्पूरप्रपूर्णोऽपि क्षारो न मधुरायते ॥ २९ ॥ सर्प ताम् ॥ ११ ॥ खलाना धनुषा चापि सद्वर्शजनुषामपि । दुर्जनयोर्मध्ये वर सर्पो न दुर्जन । सर्पो दशति कालेन गुणलामो भवेदाशु परहदेदकारक ॥ १२ ॥ बहुनिष्कपट- | दुर्जनस्तु पदे पदे ॥ ३० ॥ अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीद द्रोही बहुँधान्योपघातक । रन्ध्रान्वेषी च सर्वत्र दूषको | न्त्यनिमित्तत । शीलमेतदसाधूनामन पौरिप्लव यथा ॥३१॥ मूषको यथा ॥ १३ ॥ नौश्च दुर्जनजिला च 'प्रतिकूलवि | अशक्ता शक्तिमात्मीया श्लाघयन्ते च दुर्जना । ते भव सर्पिणी । पैरंग्रतारणायैय दारुणा केन निर्मिता ॥ १४ ॥ इत्युपहासाय महतामेव सनिधौ ॥ ३२ ॥ सर्प क्रूर खल यस्मिन्वशे समुत्पनस्तमेव निजचेष्टितै । दूपयत्यचिरेणैव । कर सीत्करतर खल । मन्त्रेण शाम्यते सों न खल घुणकीट इवाधम ॥ १५ ॥ स्वभावकठिनसास कृत्रिमा | शोम्यते कदा ॥ ३३ ॥ दुर्जन प्रथम वन्दे सज्जन तदन विभ्रतो तिम् । गुणोऽपि परहिंसाय चौपस च खलस्य न्तरम् । मुखप्रक्षालनात्पूर्व गुदप्रक्षालन यथा ॥ ३४ ॥ च ॥ १६ ॥ अय पिण्ड इयोत्तप्ते खलाना हृदये क्षणात् । दुर्जन सुजनो न स्यादुपायाना शतैरपि । अपान मृत्सहलेण पतिता अपि नेक्ष्यन्ते गुणास्तोयकणा इव ॥ १७ ॥ वन- धौत चास्य कथ भवेत् ॥ ३५ ॥ खलास्तु कुशला साधो नीयो मतिमता दुर्जन सख्यवैरयो । श्वा भवत्यकाराय | हितप्रत्यूहैकर्मणि । निपुणा फणिन प्राणानपहर्तु निरागसाम् ॥ ३६ ॥ अहो बत महत्कष्ट विपरीतमिद जगत् १ विष्ठाघशुचि २ वाण ३ सर्प ४ अत्यवो सल' इति येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ॥ ३७ ॥ तक्षकस्य विष ५ कुटिला ६ मलिनान्त करणा ७ सर्प ८ प्रतीकार ९ उपानहा | दन्ते मक्षिकाया विष शिर । वृश्चिकस विष पुच्छ पादम्यचर्मणा मुखमझ १० निवारणात, पझे, जलात् ११ कुलम्, सर्वाङ्गे दुर्जनो विषम् ॥ ३८ ॥ दुर्जनो नर्जिव याति सेव्य पक्षे, वेणु पक्षे, बहु निष्कपट द्रोही इति पाच्छेद १४ वहुधा अन्योपधातक , | मानोऽपि नित्यश । स्वेदनाभ्यञ्जनोपायै श्वपुच्छमिव ना पक्षे, बहु-धान्य उपधातक इति पदच्छेद १५ दूषणान्वेषी, पक्षे- छिद्रान्वेषी १६ प्रतितीरम् , पक्षे,-विरुद्धम् १७ परेषां प्रकर्षण १ तैलेन, पक्षे,- ममतया २ मम, पक्षे, वैभवम् ३ लागलम् तारपाय, पक्षे,-परेषा वञ्चनाय १८ भयकरा, पक्षे-काठेन ४ पृथ्वी, पक्षे,शान्ति १९ वेणी, पक्षे-बुले २० वर्मभि ५ बाहुल्येन ६ पुज्यते ७ अमि २१ काष्ठवेधक वृमि | पटे, वैश्वानर इति छेद ८ तुलायष्टे २९ क्रियया निर्वृत्ताम्, पक्षे, कपटयुक्ताम् २३ नम्रत्वम् २४ मौवी, | १० चालनी ११ चञ्चलम् १२ हितेऽन्तरायाचरणे १३ निरपराधा नाम् २४ लज्जा प्राप्नोति १५ सरलताम् ९ राजसत्वम् पो,-विनयादि २५ धनुष ·दुर्जननिन्दा मितम् ॥ ३९ ॥ वर्धनं वाथ संमानं सलानां प्रीतये कुतः । | ऽपि च वेदान्ते साधुत्वं नैति दुर्जनः । चिरं जलनिधी फलन्त्यमृतसेकेपि न पथ्यानि विपद्रुमाः ॥ ४० ॥ दुर्जन- | मनो मैनाक इव मार्दवम् ॥ ५९ ॥ सलः सजनकास- रुच्यमानानि वचांसि मधुराण्यपि । अकालकुमुमानीव मयं | धक्षणकहुताशनः । परदुःखामियमनमान्तः केन वर्ण्य- संजनयन्ति हि ॥ ४१ ॥ शतं दद्यान्न विवदेदिति विजय | ताम् ॥ ६० ॥ यशसौरम्यलशुनः शान्तिशैत्यहुताशनः । संमतम् । विना हेतुर्मपि द्वन्द्वमेतन्मूलस लक्षणम् ॥४२॥ कारुण्यकुमुमाकाशः खलः सजनदुःसुदः ॥ ६१ ॥ अन्तर्म- अहो खलमुजंगस विपरीतो वयक्रमः । अन्यस दृशति लिनदेहेन बहिराहादकारिणा । महाकालफलेनेव के सलेन श्रोत्रमन्यः प्राणैत्रियुज्यते ॥ ४३ ॥ न यलकोटिशतकरपि न वञ्चिताः ॥ ६२ ॥ अहो प्रकृतिसादृश्यं ममणो दुर्जनस दुष्टः मुधीर्मवेत् । किं मर्दितोऽपि कस्तूयों लशुनो याति च । मधुरैः कोपमायाति कटुकेनैव शाम्यति ॥ ६३ ॥ सौरमम् ।। १४ ॥ पापाणो मिद्यते रईर्वजं वज्रेण मिद्यते। ईपलब्धप्रवेशोऽपि स्नेहविच्छेदकारकः । कृतक्षोमो नेरीन- सोऽपि मियते मāदुष्टात्मा नैव मिद्यते ॥ ४५ ॥ दुर्ज-ति खलो मन्यानदण्डवत् ॥ ६४ ॥ विवृण्वती पुरस्तक्ष्ण्यं नो दोपमादत्त दुर्गन्धिमिव सूकरः । सज्जनश्च गुणग्राही | पृष्ठतः कुर्वती गुणम् । कर्णान्विध्यति लोकस सूचीवत्सू- हंसः क्षीरमिवाम्मसः ॥ १६ ॥ अपूर्वा रसनाव्यालाः | चकस वाक् ॥ ६५ ॥ सर्वथा व्यवहर्तव्यं कुतो खवच- खलाननविलेशयाः । कर्णमूले स्पृशन्त्यन्यं हरन्त्यन्य- नीयता । यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुत्वे दुजनो जनः स जीवितम् ॥ ४७ ॥ दुर्जनेन समं सख्यं प्रीतिं चापि न ॥ ६६ ॥ कापूरुषः कुकुरच मोजनकपरायणः । लालितः कारयेत् । उष्णो दहति चागारः शीतः कृष्णायते | पार्श्वमायाति वारितो नच गच्छति ॥ ६७ ॥ मालिन्यम- करम् ॥ १८ ॥ दुर्जनः प्रियवादी च नैतद्विश्वासकारणम् । वलम्वैत यदा दर्पणवत्खलः । तदेव तन्मुख देय रजो नान्या मधु तिष्ठति निहाये हृदये तु हलाहलम् ॥ १९॥ | प्रतिक्रिया ॥ ६८ ॥ नीचः समुत्थितोऽवश्यमनवाप्य परात्र- मनस्सन्यद्वचस्सन्यत्कार्ये चान्यदुरात्मनाम् । मनसेकं वच- ) यम् । छिदं न रतिमामोति दृष्टान्तोऽत्र 'केटीमयः ॥ ६९ ॥ सेकं कर्मण्येकं महात्मनाम् ॥ ५० ॥ जीवनग्रहणे नम्रा दुर्जनः परिहर्तव्यः प्रत्यक्षो द्विपदः पशुः । विध्यते वा कुश- गृहीला पुनरुंन्नताः । किं कनिष्ठाः किमु ज्येष्ठा गीयत्र- ल्येन अदृष्टः कण्टको यथा ॥ ७० ॥ यथा वृष्टिः समुद्रेषु मु- स दुर्जनाः ॥ ५१ ॥ विनाणा गरलं कण्ठे भुजगपरि- कसोपरि मोजनम् । एवं प्रीतिः खलैः सार्धमुत्पन्नेऽर्थेभ्य- वेष्टिता। शामवीय तनुः कस्स न वन्द्या दौर्जनी समा सीदति ॥ ७१॥ कचित्कार्यवशान्नीचोऽप्यलं भवति नो म- ॥ ५२ ॥ अक्षमालापवृत्तिज्ञा कुंशासनपरिग्रहा । ब्राझीव | हान् । कांसपेव हि राज्ञोऽपि दर्पणः कनकस न ॥ ७२ ॥ दौर्जनी संसद्वन्दनीया मैसला ॥ ५३ ॥ खलः करोति | दुर्जनो दूषयत्येव सतां गुणगणं क्षणात् । मलिनीकुरुते धू- दुर्वृत्तं नून फलति साधुषु । दशाननोऽहरसीतां वन्धनं मा सर्वथा विमलाम्बरम् ॥७३॥ यथा दोपो विमात्यस ज- च महोदधेः ॥ १४ ॥ कुर्वते स्वमुखेनैव बहुधान्यस ख- नसन तथा गुणः। प्रायः कलङ्क एवेन्दोः प्रस्फुटो न प्रस- ण्डनम् । नमः पतनशीलाय मुसलाय खलाय च ॥५५॥ नता ॥ ७९ ॥ संपत्ती कर्कशं चित्त खलम्सापदि कोमलम् । अपवादादीतस्य समस्य गुणदोपयोः । असनुत्तेरहो वृत्तं शीतलं कठिनं प्रायस्तप्तं मृटु मवत्ययः ॥ ७५॥ प्रायः प्रकु- दुर्विमाव्यं विधेरिव ॥ ५६ ॥न देवाय न धर्माय न प्यतितरां प्रीत्यैव प्रखलो जनः । नयनं स्नेहसंपर्शकालय वन्धुभ्यो न चार्थिने । दुर्जनस्यार्जितं वित्तं मुज्यते राज- समुपैत्यलम् ॥ ७६ ॥ प्राप्य वित्तं जडास्तूरी निति यान्ति तस्करैः ॥ ५७ ॥ मुखं पद्मदलाकारं वाचा चन्दनशीतला । नान्यथा । तोयमासाद्य गर्जन्ति न रिताः स्तनयिनवः ॥७७॥ तोहृदयं क्रोधसंयुक्तं त्रिविधं धूर्तलक्षणम् ॥ ५८ ॥ निष्णा- | सदा खण्डनयोग्याय तुपपूर्णाशयाय च । नमोऽस्तु वहुवीजा- य सलायोलूखलाय च ॥७॥ जिहादूषितसत्पात्रः पिण्डा १ जिलारूपाः सर्पाः. २ उदकम् ; पो, प्राणा: ३ अधोमुखाः; | कलहोत्कटः। तुल्यतामशुचिनित्यं विमर्ति पिशुनः शुनः॥७९॥ पक्ष-विनीताः. ४ ऊर्ध्वमुसाः पक्षे, उद्धताः ५ एकरबुसंबद्धय- टमालारूपं 'राहाट' इति प्रसिद्धम्. ६ सपाः, पक्षे,- बारा. १ दहनम्. २कोतिरेव सौगन्ध तन्नायकत्वाशुन श्व. सगुनो ७ दुर्जनसंवन्धिनी. .८ अक्षमा य आलापारेषां पतित पदो-| हि कस्तूयादः सौगन्ध्यं नारायटीति प्रतिदि. ३ शान्तिरेव शैत्यं तस्या अपवृत्तिभ्रमणं जानादीति सा. तन्नाशकत्वादग्निरिव. ४ कारण्यमेव कुमुमं तस्याकाशयाकाशस्य ९ कुत्सितं यच्छासनं शिक्षा तस्य परिग्रहोऽवलम्बो यस्याः यथा पुणं कदापि नोपलन्यते तवत्सले कारुण्यं सर्वयाऽसंभाव्यं सा; पक्षे, कुशासनं दामनं तत्सरिग्रहः स्वीकारो यस्याः सा. ५ धतूरफलेनः १ समावसाम्यन्, ७ कफस, २० समे साथी सला; पक्षे-मेखलया सहिताः. ११ बहुधा अन्यस्य ८ साघुदव्यैः; पक्षे, सुवचन- ९ पुनः पुन त्यति. १० पुर- परस खण्डनम् पसे,-पुष्कल्यान्यस खण्डनं वितुपीकरणम्. पव्यचनन्- ११ लोहन, १२ मेवा: १३ मध्येच्युः अक्षमाला जपमाला इत्यर्थः ·सुभापितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् अहो वत सलः पुण्यमूर्खाऽप्यश्रुतपण्डितः। स्वगुणोदीरणे शेषः | मरिष्यति ॥ १०३ ॥ का खलेन सह स्पर्धा सज्जनसाभिमा- परनिन्दासु वाक्पतिः ॥ ८ ॥खलः सुजनपैशुन्ये सर्वतोऽक्षि-निनः । भाषणं भीषणं साधुदूषणं यस्स भूषणम् ॥ १० ॥ शिरोमुखः । सर्वतः श्रुतिमालोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥८१॥ | मुखेनैकेन विध्यन्ति पादमेकस्य कण्टकाः । दूरान्मुखसह- सत्साधुवादे मूर्सस्स मात्सर्यगलरोगिणः । जिड़ा कङ्कमुखेना- स्रेण सर्वप्राणहराः खलाः ॥ १०५ ॥ निर्माय खलजिहामं पि कृष्टा नै प्रवर्तते ॥ ८२ ॥ मायामय. प्रकृत्यैव रागद्वेष- | सर्वप्राणहरं नृणाम् । चकार किं वृथा शस्त्रविषवहीन्प्रजा- मदाकुलः । महतामपि मोहाय ससार इव दुर्जनः ॥ ८३ ॥ पतिः ॥१०६ ॥ यथा परोपकारेपु नित्यं जागर्ति सज्जनः । सचित्रमपि मायावी रचयत्येव लीलया । लघुश्च महता तथा परापकारेषु जागति सतत सलः ॥१०७ ॥ बिभेति मध्ये तस्मात्म्पल इति स्मृतः ॥ ८४ ॥ सलेन धनमत्तेन | पिशुनानीचः प्रकाशनपटीयसः । न पुनर्मूढहृदयो निन्द- नीचेन प्रभविष्णुना । पिशुनेन पदस्थेन हा प्रजे क गमि- | नीयारसकर्मणः ॥ १०८ ॥ वृथाज्वलितकोपागेः परुषा- प्यसि ॥ ८५ ॥ ये श्रमं हर्तुमीहन्ते महता चिरसंभृतम् । क्षरवादिनः । दुर्जनसौषधं नास्ति किंचिदन्यदनुत्तरात् वन्यालेसरलामानो दुर्जनाः सज्जना इव ॥ ८६ ॥ अहो ॥ १०९ ॥ जीवन्नपि न तत्कर्तुं शक्नोति सुननस्तथा । फुटिल युद्धीना दुहिमसतां मनः । अन्यद्वचसि कण्ठेऽन्यद- | दुर्जनो यन्मृतः कुर्यात्परेभ्योऽहितमुत्तरम् ॥ ११० ॥ यय- न्यदोष्ठपुटे स्थितम् ॥ ८७ ॥ खलेषु सत्सु निर्याता वयमर्ज- दिष्टतम तत्तद्देयं गुणवते किल । अत एव सलो दोषा- यितुं गुणान् । इयं सा तस्करमामे रत्नक्रयविडम्बना ॥८॥ पर्धेत सधयेवोमी संपदा शतशास्त्रया । अङ्कुरोऽवस्करो- सेव्यो हि सजनः । न तु प्रोणहरस्तीक्ष्णः शरवत्सफलः न्साधुभ्यः संप्रयच्छति ॥ १११ ॥ घरमत्यन्तविफलः सुख- द्वतः पुरुषश्चाकुलोद्भवः ॥ ८९॥ यत्स्मृत्वैव परां यान्ति खल. ॥ ११२ ॥ खसावेनैव निशितः कृतपक्षमहोऽपि सन्तः संतापसंततिम् । तदसन्तो हसन्तोऽपि हेलयैव हि । सन् । शरवद्गुणनिर्मुक्तः खलः कस न भेदकः ॥ ११३ ॥ फुर्वते ॥ ९० ॥ गुणदोषावशास्त्रज्ञः कथं विमजते जनः । दुर्जनः सुजनीकर्तुं यत्नेनापि न शक्यते । संस्कारेणापि फिमन्धस्याधिकारोऽस्ति रूपभेदोपलब्धिषु ॥ ९१ ॥ लशुन कः सुगन्धीकरिष्यति ॥ ११४ ॥ नैवात्मनो प्रायः प्रकाशता याति मलिनः साधुवाधया । नामसिप्यत । विनाशं गणयति पिशुनः परव्यसनहृष्टः । प्राप्य सहस्र- घेद कोऽज्ञाससिंहिकासुतम् ॥ ९२ ॥ प्रायः | विनाश समरे नृत्यति मुदा कबन्ध इव ॥ ११५ ॥ रविरपि परोपतापाय दुर्जनः सततोद्यतः । अवश्यकरणीयत्वान्न न दहति तादृग्याक्संदहति वालुकानिकरः । अन्यसाहन्ध- कारणमपेक्षते ॥ ९३ ॥ यथा गजपतिः श्रान्तश्छायार्थी | पदो नीचःप्रायेण दुःसहो भवति ॥ ११६ ॥ त्यक्त्वापि नि- पृशमाश्रितः । विधम्यं तं द्रुमं हन्ति तथा नीचः स्वमाश्रयम् | जाणान्परहितविप्ने खलः करोत्यय । कवले पतिता सद्यो ॥ ९४ ॥ चारुता परदाराथै धनं लोकोपैतप्तये । प्रभुत्वं । वमयति सलु मक्षिकाऽन्नभोक्तारम् ।। ११७ ॥ कृतमपि साधुनाशाय गले सलतरा गुणाः ॥ ९५ ॥ परोपकार- महोपार पप इव पीत्या निरोतकम् । प्रत्युत हन्तुं भक्तले विज्ञानमानलामोपजीविनाम् । दाशनामिय धूर्तानां जालाय काकोदरसोदरः खलो जगति ॥ ११८ ॥ नलिकागतमपि गुणसंग्रहः ॥ ९६ ॥ करोति पूज्यमानोऽपि लोकव्यसन- कुटिलं न भवति सरलं शुनः पुच्छम् । तद्वत्पलजनहृदय दीक्षितः । दर्शने दर्शने प्रासं गृहाहिरिय दुर्जनः ॥ ९७ ॥ योधितमपि नैव याति माधुर्यम् ॥ ११९ ॥ एते स्निग्धतमा सत्यधर्मच्युतासुंसः कुदादाशीविपादिय । नास्तिकोऽपि शुद्विशते जन किं पुनगलिकः ॥ ९८ ॥ येषां प्राणियधः व्यंधूणि पातयति ॥ १२० ॥ गुणिनां गुणेषु सत्यपि इति मा मा क्षुद्रेषु यात विश्वासम् । सिद्धार्थानामेषा नेहो- श्रीटा नर्म गर्मरिम्दो गिरः । कार्य परोपतापित्वं ते मृत्योरपि मृत्ययः ॥ २९ ॥ न तथेच्छन्त्यकल्याणाः | कण्टकौघमिव ॥ १२१ । मुजनानामपि हृदयं पिशुनपरिष्व- पिशुनजनो दोपमानमादत्ते । पुष्पे फले निरागी मेलकः परेषा घेदित गुणान् । यधैग मातुमिच्छन्ति नैगुण्यं पाप- गः ॥ १० ॥ अतो हान्यनरं लोके किंचिदन्यन्न भवति ॥ १२२ ॥ परिपूर्णेऽपि तटाके याकः फुम्भोदक गलिप्तमिह भाति । परनः पगगनाही यामु वह जम्बलो दिने । यत्र दुर्गन इत्याह दुर्जन. गजनं जनम् ॥ १०१ पिमति । अनुलेपि 'कलो नीचः परदाग्लम्पटी भपति आमरमसंप्राप्य तुप्येरमाधुरमाधुतः । नेष लाभो भुनं. ऐन वेटिनो या दस्पते ॥ १०२ ॥ उन्धः सम्भोज ॥ १२३ ॥ दुर्जनपिनमनमा पुमा मुजनेऽपि नास्ति विश्वा- ग्मः प्रभुरकान्तदाम्पः । बनेप मुलः मान्मारमित्या १ अधिररफ कलेवरम्. २ पागपुनः. ३ वानि कारयनि. ४ निमः ५ परीये. ६ सपंन्धुः ७ चैतसमानाम्। PRERNATA सालम्, 'उपरा' किशोरे, २ सन् एशे-तिरोध कार्य देव ते. हा पोसहभावः । पाय ४ मधीम् ५टित. यामागि. २०४:. ११ दीमीपु. १२ रजोयुक्त. १३ मार्यापार ·दुर्जननिन्दा सः । वालः पयसा दग्यो दध्यपि कृत्य मक्षयति ॥ १२४ ॥ | मिपके कारणतां पृष्टिरनुमवति ॥ १४१ ॥ यद्वीश्यते मु. विषधरतोऽप्यतिविपमः स्वल इति न मृपा वदन्ति वि.लानां माहाल्यं क्षापि देवयोगेन । पाकानामिव गौरलंयं द्वांसः । यदयं नॉलद्वेषी स कुलद्वेषी पुनः पिशुनः ॥ १२५॥ तदपि हि न चिरादनाय ॥ १४२ ॥ यवलु सलमुसु. अतिमलिने कर्तव्ये भवति सलानामतीव निपुणा धीर । हुतवहविनिहितमपि शुद्धिमत्र परमेति । तदनलशीचमिवां- तिमिरे हि कौशिकानां रूपं प्रतिपद्यते दृष्टिः ॥ १२६ ॥ शुकमिह लोके दुर्लमें प्रेम ॥ १४३ ॥ वंशावलम्बनं ययों लग्योच्छायो नीचः प्रथमतरं स्वामिनं परामवति । भूमिरजो विसारो गुणस या च नतिः । तजालख सलम्य च निजा- रम्यादावुत्यापकमेव संवृणुते ॥ १२७ ॥ उपकृतमनेन | सुप्तप्रणाशाय ॥ १४४ ॥ मुंगृहीतमलिनाक्षा ठंघ- मुहृदयमित्यसतामस्ति न क्वचिदपेक्षा । होतुः सहत्त- | यः परमेदिनस्तीक्ष्णाः । पुरुषा अपि विशिखा अपि माश्रितमुद्वृत्तोऽग्निर्दहत्येव ॥ १२८ ॥ परवादे दशवदनः । गुणच्युताः कस न मयाय ॥ १४५ ॥ सं.पोलेन पररन्धनिरीक्षणे सहस्राक्षः । सद्वृत्तवित्तहरणे बाहुसहला- | प्रकटीकृतं प्रमत्त्वकारणं किमपि । द्विरदस दुर्जनस र्जुनः पिशुनः ॥ १२९॥ परिशुद्धामपि वृत्ति समाश्रितो दुर्जनः | च मदं चकारैव दानमपि ॥ १४६ ॥ संतापमोहकम्पा- परन्यथते । पंवनाशिनोऽपि मुजगाः परोपतापं न मुञ्चन्ति | न्संपादयितुं निहन्तुमपि जन्तून् । सखि दुर्जनस भूतिः ॥ १३० ॥ प्रेरयति परमनार्यः शक्तिविहीनोऽपि जगदमि- | प्रसरति दूरं ज्वरलेन ॥ १४७ ॥ अर्थग्रहणे न तथा द्रोहे । तेजयति शस्त्रधारां स्वयमसमर्था शिला छेत्तुम् ॥१३१॥ | व्यथयति कटुकूजितर्यया पिशुनः । रुधिरादानादधिकं शिरसि निहितोऽपि नित्यं यत्नादपि सेवितो बहुमेहैः । तरु- | दुनोति कर्णे कुंर्णन्मेशकः ॥ १४८ ॥ क्षुद्रोद्भवस केंटुंतां णीकच इव नीचः कौटिल्य नैव विजहाति ॥ १३२ ॥ यौग्नि प्रकटयतो वियतश्च मर्दमुच्चैः । मधुनोऽधमपुरुषस च स वासं कुरुते चित्र निर्माति सुन्दरं पबने । रचयति रेवाः | गरिमा लधिमा च भेदाय ॥ १४९ ॥ लजति च गुणा- सलिले चरति खले यस्तु सत्कारम् ॥ १३३ ॥ अतिपेलबम- न्सुदूरं तेनुमपि दोष निरीक्ष्य गृहाति । मुक्त्वालंशतकेशान् विपरिमितवणे लघुतरमुदाहरति शठः । परमार्थतः स हृदयं | यूकामिव वानरः पिशुनः ॥ १५० ॥ दोषीलोकन निपुणाः वहति पुनः कालकूटघटितमिव ॥ १३४ ॥ मृटवत्सुसभेद्यो | परुपगिरो दुर्जनाश्च घूकाश्च । दर्शनमपि भयजननं येणा- 'दुःसंघानश्च दुर्जनो मवति । मुजनस्तु कनकघटव(भैद्यश्चागु- | मनिमित्तपिशुनानाम् ॥ १५१ ॥ पिशुनत्वमेव विद्या पर- संधेयः ॥ १३५ ॥ मृगमीनसज्जनानां तृणजलसंतोपविहित- | दूपणमेव भूपणं येषाम् । परदुःखमेव सौख्यं शिव शिव वृचीनाम् । लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणवैरिणो जगति ते केन वैघसा सृष्टाः ॥ १५२ ॥ हस्त इव मूतिमलिनो ॥ १३६ ॥ रे खल तव खलु चरितं विदुपामग्रे विविच्य | लयति यया यया खलः मुजनम् । दर्पणमिन तं कुरुते वक्ष्यामि । अथवालं पापात्मन् कृतया कथयापि ते हतया | तथा तथा निर्मलच्छायम् ॥ १५३ ॥ अन्यस लगति ॥ १३७ ॥ विश्वस्तपरगुणानां मवति सलानामतीव मलिन- | कर्णे जीवितमन्यस हरति वाण इव । हृदयं दुनोति त्वम् । अन्तरितशशिरुचामपि 'सलिलमुचां मैलिनिमाम्य- | पिशुनः कण्टक इव पादलमोऽपि ॥ १५४ ॥ स्वरसेन धिकः ॥ १३८॥ परमुखगुप्तिनिपुणं गुणमयमसिलैः समाहि-बनतां करमादाने कण्टकोत्करैस्तुदताम् । पिशुनानां पन- तं नितराम् । 'लॅलिताम्बरमिव सजनमाखव इव दूपयन्ति सानां कोशामोगोऽप्यविश्वासः ॥ १५५ ॥ वंशे घुग इव खलाः ॥ १३९ ॥ दूरस्थापितहृदयो गूंढरहसो निकामसा- शकः । आश्लेषो बालानां मवति सलानां च संमेदः ॥१४०॥ १ काकै लाने कृवे वृष्टिनं मवतीति वृद्धव्यवहार-- २लस्स; घारम्भेऽप्यसतां परहिसैव प्रयोजिका भवति । काकानाम- | पटे, देयम्. ५ पाण्डित्लशौर्यादेः परमो. ६ विश्वतनामा पसे, वैभो.. ३ बन्यवम् पझे,-आश्रितत्वम्. ४ आधिक्यन् । येत्ययः. ७ सम्यग्गृहीतो दुष्टाना पक्षोऽवीकारो वैः; पक्षे झटिति १ फूकार कृत्या. २ नकुल देषी; पक्षे,-न कुल देषी. ३ अत्यन्त | निष्कासनानहीं:- यामपक्षवन्त इत्यर्थः ८ नीचा; पॐ, अस मपिते. ४ पूर्णा. ५ तमसि. ६ घूकानाम्. ७ व्ययां करोति. परिणामवन्तः ९ परान्मेश्यन्ति वे. अन्येषा परस्सरभेदबननेन ८ वायुमक्षकाः. ९बहुप्रकारः लहै. मुगन्यतैलादिभिः पक्षे, वहया | कटहतिका इत्यर्थः पठे, इसरच्छेदकारकः १० क्रूरकर्माग पझे, प्रोत्या. १०दुन्न संघातुं शक्यः ११ व्यापा. १२ निपा- | यथानुनन्- ११ साधुन्वादिगुगहीनापसे, ज्यायायुद्धा-- १२ स्वस रणशत्रवः १३ नाशिताः- १४ मेवानाम, १५ मालिन्यम्. | गण्डस्यनेन प्रकटीकृनन्, दानस्य तत उत्पत्तैरिति भावः; पझे, १६ गुदगोपने रिपुपएस. २७ तन्तुमधुरम् एसे, दयादाविण्यादितः माहे नाभिहितम् एवं मया दानं कृतनिति. १३ गुणगुनेवि शम्दं चुरम् १८ मूल्यवहामिद१९ दूरे स्थापितं हृदयं येन पहरे| कुर्वन्, १४ मधुमक्षिका, पहे, नीचः- १५ स्सताम् पझे, कटुः स्थापितमन्तःकरणं येन- २० अन्तःकरणविषयीमतम् पशे, मनादिः भाषितान्. १६ उन्मादन्; पझे, गवन, १७ सूक्ष्लन्, १८ दूधनानि २१ मीविः, पक्षे विश्वासाभावः- पक्षे-पत्रि- १९ मनोगतप्रयहा; पो, मन्त-सार- २० प्रति ८सु.र.मां.

·५८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२.प्रकरणम् न विशति दोपो रसमाविते सतां मनसि । रसमपि तु न | हजलवद्वत्यसंश्लेषः । दूरेऽपि सतां वसतां प्रीतिः कुमुदे- प्रतीच्छति बहुदोषः संनिपातीच ॥ १५६ ॥ परपरितापन- | न्दुवद्गवति ॥ १७५ ॥ साधयति यत्प्रयोजनमज्ञस्तत्तस फुतुकी गणयति नात्मीयमपि तापम् । परहतिहेतोः काकतालीयम् । दैवात्कथमप्यक्षरमुत्किरति घुणोऽपि वाटेषु पिशुनः संदेश इव स्वपीडनं सहते ॥ १५७ ॥ सगुणापि ॥ १७६ ॥ प्रायः खलप्रकृतयो नापरिभूता हिताय कल्पन्तै । हन्त विगुणा भवति खलासाद्विचित्रपणापि । आखुमुखा- पुष्प्यत्यधिकमशोको गणिकाचरणप्रहारेण ॥ १७७ ॥ दिव शाटी पदपरिपाटी कवेः कापि ॥ १५८ ॥ कतिपय- परमर्मघट्टनादिषु खलस यत्कौशलं न तत्कृत्ये । यत्साम- दिनपरमायुपि मदकारिणि यौवने दुरात्मानः । विधति र्थ्यमुपहतौ विपस्स तन्नोपकाराय ॥ १७८ ॥ अतिसत्कृता तथापराधं जन्मेर यथा वृथा भवति ॥१५९ ॥ दुश्चरितैरेव | अपि शठाः सहभुवमुज्झन्ति जातु न प्रकृतिम् । शिरसा महे- निर्भवति दुरात्मा विशतितो नित्यम् । दर्शनपथमापन्नं | वरेणापि ननु धृतो वक्र एक शशी ॥ १७९ ॥ यायुरिव पन्नगकुलमाकुलीमवति ॥ १६० ।। स्वयमपि भूरिच्छिंद्रना- | खलजनोऽयं प्रायः पररूपमेति संपर्कात् । सन्तस्तु रविकरा इव पलमपि सर्वतोमुखं तन्वन् । तितउस्तुपस पिशुनो दोषस्य सदसद्योगेऽप्यसंश्लिष्टाः ॥ १८० ॥ दूरेऽपि परसागसि विवेचनेऽधिकृतः ।। १६१ ॥ पिशुनः खलु सुजनानां खल- | पटुर्जनो नात्मनः समीपेऽपि । वं व्रणमक्षि न पश्यति श मेय पुरो निधाय जेतन्यः । मृत्वा ज्वरमात्मीयं जिगाय | शिनि कलई निरूपयति ॥ १८१ ॥ साधुष्वेवातितरामरंतुदाः चाणं रणे विष्णुः ॥ १६२ ॥ वक्राः कपटस्निग्धा मलिनाः | खां विवृण्वते वृत्तिम् । व्याधा निम्नन्ति मृगान्मृतमपि न कान्तिके प्रसजन्तः । के भेदयन्ति न सखे खलाश्च गणितु सिंहमाददते ॥ १८२ ॥ अविकारिणमपि सज्जनमनिश- काकटाक्षाश्च ॥ १६३ ॥ कस्तूरिकामृगाणामण्डाद्गन्धगुण- मनार्यः प्रबाधतेऽत्यर्थम् । कमलिन्या किमिह कृतं हिमस्य मसिलमादाय । यदि पुनरहे विधिः स्यां खलजिहायां निवे- | यत्ता सदा दहति ॥ १८३ ॥ स्वगुणानिव परदोषा- शयिष्यामि ॥ १६४ ॥ आचरति दुर्जनो यत्सहसा मनसो- वक्तुं न सतोऽपि शक्तवन्ति बुधाः । खगुणानिय परदोषान- ऽप्यगोचरानर्थान् । तन्न न जाने जाने स्पृशति मनः किं तु | सतोऽपि खलास्तु कथयन्ति ॥ १८४ ॥ कृत्वापि येन लजा नेव निष्ठुरताम् ।। १६५ ॥ नष्टमपात्रे दानं नष्ट हितमफल- मुपैति साधुः परोदितेनापि । तदकृत्वैव खलजनः खयः मुद्ध्यरशाने । नष्टो गुणोऽगुणज्ञे नष्टं दाक्षिण्यमकृतज्ञे मुद्रितीति धिग्लघुताम् ॥ १८५ ॥ प्रकृतिखलत्यादसतां ॥ १६६ ॥ रोगोऽण्डजोऽङ्कुरोऽग्निर्विषमचतरो घुणाः दोष इव गुणोऽपि बाधते लोकान् । विपकुसुमानां गन्ध पृमयः । प्रकृतिकृतमश्च नरः साश्रयमविनाश्य नैधन्ते | मुरभिरपि मनांसि मोहयति ॥ १८६ ॥ मृगमदक'रागुरु- ॥ १६७ ॥ आदौ लजयति कृतं मध्ये परिभवति रिक्तमवसा- चन्दनगन्धाधिवासितो लशुनः । न त्यजति गन्धमशुमै प्र मे । सलसंगतस कथयत यदि सुस्थितमस्ति किंचिदपि | तिमिव सहोत्थितां नीचः ॥ १८७ ॥ उपकृतिरेव सलाना ॥ १६८ ॥ परमर्मदिव्यदर्शिषु जात्यैयोचितनिगूदवैरेषु । दोषस्य गरीयसो भवति हेतुः । अनुकूलाचरणेन हि कुप्यन्ति कः स रालेषु शका सथयिष्यति दम्भनिरतेपु ॥ १६९ ॥ | व्याधयोऽत्यर्थम् ॥ १८८ ॥ न परं फलति हि किंचि. अस्यानाभिनिवेशी प्रायो जड एव भवति नो विद्वान् । वा- | खल एवानर्थमावहति यावत् । मारयति सपदि विषतर- सादन्यः कोम्मसि निक्षतीन्दोः स्फुरद्विम्बम् ॥ १७० ॥ राश्रयमाणं यमापनुदे ॥ १८९ ॥ स्वार्थनिरपेक्ष एव हि लन्धोदयोरि हि सलः प्रथमं सजनं तनोति परितापम् । उ- परोपघातोऽसता व्यसनमेय । अशनायोदन्या वा विरमति द्गच्छन्दवंदहनो जन्मभु दारु निर्दहति ॥ १७१ ॥ अस्स- फणिनो न सदशतः ॥ १९० ॥ एकीमा गतयोर्जलप- श्रुतलय एवं प्रायः प्रकटयति वाग्रिमवमुथैः । सर्वत्र कु- | यसोमिनचेतसोश्चैव । न्यतिरेककृती शक्तिहसाना दुर्जनानां नर एय हि नाटकमधिकं विडम्बयति ॥ १७२ ॥ प्रसला च ॥ १९१ ॥ शल्यमपि स्खलदन्तः सोढुं शक्येत एप गुगवतामाक्रम्य धुरै पुरः प्रकर्षन्ति । तृणवाष्टमेव जल- हालहलदिग्धम् । धीरैर्न पुनरकारणकुफ्तिखलालीफदुर्वच- घेरुपरि पवते न रखानि ॥ १७३ ॥ महतां यदेव मूर्धमु | नम् ॥ १९२ ॥ प्रारम्मतोऽतिविपुलं शशमन्ते विभेदक तदेय नीचास्नृणाय मन्यन्ते । लिङ्ग प्रणमन्ति युपरः काकः | मलिनम् । महिपविषाणमिवाननु परुपं मयदं एलप्रेम पुनगरानीपुरते ॥ १७४ ॥ सह यसतामप्यसतां जलरु- ॥ १९३ ॥ हेपयति प्रियवचनैरादरमुपदर्शयन्सलीगुरुते । पर, चिनया सोटसो रतिरो. २ परिधानारू | उत्कर्षयश्च उपयति मूखमुद्दत्सर्वथा यज्यः ॥ १९४ ॥ अगुपfr. मोबा. मौरपम् ; परे, चापत्यम् । कणो गुणयर्शिद्वयमपि देवेन सलमसे पतितम् । प्रसरति तेल- समानामा परे, सदिग्विायम् चाटनी मिया मिकः सलिले पृतवजडत्वमेत्यन्यः ॥ १९५ ॥ तसिन्गता पोली भैरवको मात हिनिहलवाल भन्म शिमा.

·। दुर्जननिन्दा ईमावे वीतरसे शुण्ठिशकल इव पुरुषे । अपि मूतिमानि | मन्यमानः खलोऽयं पौरोभाग्य सूक्तिमुक्तासु धत्ते । सर्वान- मलिने नागरशब्दो विडम्बाय ॥ १९६ ॥ परितोषयिता न दिन्यनके कामिनीनामीम मार्गत्येष वै वन्मरालिः॥२१०॥ कश्चन स्वगतो यस गुणोऽस्ति देहिनः । परदोपकयामिरल्पक बोधितोऽपि बहुसूक्तिविस्तरैः किं खलो जगति सजनो वजन तोपयितुं किलेच्छति ॥ १९७॥सहजान्धदृशःखदुर्नये मवेत् । नापितोऽपि बहुशो नदीजलैंगर्दभः किमु हयो परदोषेक्षणदिव्यचक्षुषः । स्वगुणोच्चगिरो मुनिव्रताः परवर्ण- मवेत्कचित् ॥ २११ ॥ विद्यया विमलयाप्यलंकृतो दुर्जनः ग्रहणेष्वसाधवः ॥ १९८ ॥ सुकुमारमहो लघीयसां हृदयं सदसि मास्तु कश्चन । साक्षरा हि विपरीततां गताः केवलं तंदतमप्रियं यतः । सहसैव समुगिरन्त्यमी क्षमयन्त्येव हि | जगति तेऽपि राक्षसाः ॥ २१२ ॥ दोप्पोपमभियाति पर तन्मनीषिणः ॥ १९९ ॥ उपकारपरः खमावतः सततं सर्व- | यो वाधमेति वहुसज्जनयोगात् । संमतौ विमतिमात्रसहायो जनस सजनः । असतामनिशं तथाप्यहो गुरुरोगकरी | दुर्जनो भ्रम इवातिचकास्ति ॥ २१३ ॥ उन्नत पदमवाप्य तदुन्नतिः ॥ २०० ॥ परितप्यत एव नोत्तमः परितप्तोऽप्य- | यो लघुहेलयैव स पतेदिति ब्रुवन् । शैलशेखरगतः परः सुसंवृतिः। परवृद्धिभिरहितव्यथः स्फुटनिर्मिन्नदुराश- पृषद्वणश्वोरुमारुत(तः पैतत्यधः ॥ २१४ ॥ 'ममकुम्भ- योऽधमः ॥ २०१ ॥ अनिराकृततापसंपदं फलहीनां सुम- | शकलेन वै मलं बालकस जननी व्यपोहति । तद्वदोछवद- नोभिरुझिताम् । सलतां खेलतामिवासतीं प्रतिपद्येत कथं नेन दुर्जनो मातृतः शतगुणाधिको भवेत् ॥ २१५ ॥ युधो जनः ॥२०२॥ अपि वेत्ति पडझाणि चेदुपदेष्टुं "शिति- एवमेव नहि जीव्यते खलाचत्र का नृपतिवल्लमे कथा । कण्ठमिच्छति । वसनाशनमात्रमस्ति चेनदादप्यतिरिच्यते अकरुणत्वमकारणविग्रहः परधने परयोपिति च स्पृहा । पूर्वमेव हि सुदुःसहोऽनलः किं पुनः प्रबलवायुनेरितः॥२१६॥ खलः ॥ २०३ ॥ अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल | सुजनबन्धुजनेष्वसहिष्णुता प्रेकृतिसिद्धमिदं हि दुरात्मनाम् मा मा तात दृष्यः। ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मि- ॥ २१७ ॥ इतरदेव बहिर्मुखमुच्यते हृदि तु यत्स्फुरतीतर- न्वचनानि दुर्जनानाम् ॥ २०४ ॥ वदने विनिवेशिता मुजंगी देव तत् । चरितमेतदधीरवितारकं धुरि पयःप्रतिविम्बमि- पिशुनानां रसनामिण धात्रा । अनया कथमन्यथावलीढा | वासताम् ॥ २१८ क पिशुनस्स गतिः प्रतिहन्यते दशति नहि जीवन्ति जना मनागमत्राः ॥ २०५ ॥ अमरैरमृतं दृष्टमपि श्रुतमप्यसौ । अतिसुदुष्करमव्यतिरिक्तदृक्छुतिभि- न पीतमध्धेनं च हालाहलमुलणं हरेण । विधिना निहितं | रप्यथ दृष्टिविपैरिदम् ॥ २१९ ॥ नमः खलेभ्यः क इवाथवा खलस वाचि द्वयमेतद्वहिरेकमन्तरन्यत् ॥ २०६ ॥ वहति न तानलं नमस्येदिह यो जिजीविषुः । विनैव ये दोपमृषि- विपरान्पेटीरजन्मा शिरसि मपीपटलं दधाति दीपः । प्रकाण्डवनयन्ति शापेन रसातलं नरान् ॥ २२० ॥ अका- विधुरपि भजतेतरां कलई पिशुनजनं सलु विप्रति क्षितीन्द्राः | रणाविष्कृतवैरदारुणादसज्जनात्कस भयं न जायते । विष ॥२०७ ॥ मधुरिमरुचिरं वचः खलानाममृतमहो प्रथमं | महाहेरिव यस दुर्वचः सुदुःसहं संनिहितं सदा मुखे पृथु व्यनक्ति । अथ कथयति मोहहेतुमन्तर्गतमिव हाल- | ॥ २२१ ।। तथारिभिर्न व्यथते शिलीमुखैर्हतो दिगन्ते हृदये हलं विषं तदेव ॥ २०८ ॥ प्रकटमपि न संवृणोति दोष न दूरतः । यथा खलानां कुधियां दुरुक्तिभिर्दिवानिशं गुणलवलम्पट एप साधुवर्गः । अतिपरुपरुषं विनापि दोपैः | तप्यति मर्मताडितः ॥ २२२ ॥ गुणापवादेन तदन्यरोपणामृ- पिशुनशुनां भपतां प्रयाति कालः ।। २०९ ॥ अन्तर्वाणि | शाधिरूढस समञ्जसं जनम् । द्विघेव कृत्वा हृदयं निगू- १ तुच्छ:, २ स्वाभाविकी अन्धा अपश्यन्ती दृग्येषां ते हतः स्फुरन्नसाधोर्विवृणोति वागसिः ॥ २२३ ॥ न दुर्जनः ३ मदोपे. ४ यात्मप्रशंसाया प्रगल्भवाच मानप्रतिना सजनतामुपैति बहुप्रकारैरपि सेव्यमानः । भूयोऽपि सिक्तः ६ परतुतिययनेपु. ७ शोमना. संवृतिः परितापगोपनं यस्य | पयसा घृतेन न निम्बवृक्षो मधुरत्वमेति ॥ २२४ ॥ स:. उत्पारितसंतापः. ९ पुटे निर्मिग्नः प्रकाशितो दुरा-न लजते सज्जनवर्जनीयया भुजंगवकक्रिययापि दुर्जनः । शयः परशुमदेपलक्षणो दुरमिप्रायो यस्य सः १० अनिराकृता न निवारिता वापसंपत्तापातिशयो यया ताम्; पक्षे संतापजनक १ दोपैदृक्त्वम्. २ सूक्तय एव मुक्ताफलानि तामु. ३ सर्वेषा- स्वभावादपरवासनश्छायाविरहाद. ११ इहामुत्र चोपकारशून्याम् | माहादके ४ प्रणम्. ५ शोषयति. ६ मक्षिका. ७ सभायाम् पो.-सर्वारदिनाम: १२ बुधज्यिताम्। पो, पुष्पर्वजिताम्. ८ उत्कर्षम् पसे,-उच्चस्सानम्, ९ अल्पबुद्धिः पटे, अल्पपरिमाणः १२ रास्य खताम्. गगनरतिकामित्ययः. १४ दुष्टाम्पो,-निरुपा- ख्यान १५ शिवम्, २६ कुवेराव. १७ श्रेष्ठः-१८ अतिती १० अम्बुमणसमुशायः- ११ मन्देन- १२ कम्पितः. १३ उत्कर्षा- माणाः १९ गोमतो मा भव. २० जिवाच्छलेन. २१ सपान. | दीयते; पक्षे,-अधोदेशे पतति. १४ भिन्नशरावखण्डेन. १५ निर. २२ चन्दनम्, २३ शाखविव, सजनो वा. कविरोध:. १६६च्छा. १७ असहनशीलता. १८:स्वमावसिद्धम्।

·न ६० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् धियं कुमायासमयाभिचारिणी विदग्धतामेव हि मन्यते । कस्तूरिका तृणभुजामटवीमृगाणा निक्षिप्य नाभिषु चकार गुरुः ॥ २२५ ॥ समर्जिताः कम न तेन दोषा हठाद्गुणा | च तान्वधार्हान् । मूढो विधिः सकलदुर्जनलोलजिहारले या न हताः मुलेन । तथापि दोषैर्न वियुज्यतेऽसौ स्पृष्टो- स्म निक्षिपति चेत्सकलोपकारः ॥ २४० ॥ रूक्षं विपति जमिनरेन गुणेन चिनम् ॥ २२६ ॥ आराप्यमानो बहुभिः | परिकुप्यति निर्निमित्तं स्पर्शेन दूषयति वारयति प्रवेशम् । प्रगरनाराष्यते नाम किमत्र चित्रम् । अयं त्वपूर्व. प्रतिमा- लज्जाकर दशति नैव च तृप्यतीति कौलेयैकस च सलस विशेषो यत्सेन्यमानो रिपुतामुपैति ॥ २२७ ॥ विद्वानु- च को विशेषः ॥ २४१ ॥ युक्तं यया किल निरन्तर- पालम्मममाप्य दोषाग्निवर्ततेऽसौ परितप्यते च । ज्ञातस्तु | लब्धवृत्तेरस्याभिमानतमसः प्रसरं निरोद्धम् । विद्वत्तया दोषो मम सर्पति पापो जनः पापतरं करोति | जगति तामवलम्ब्य केचित्तन्वन्सहंकृतिमहो शतशाखमा- ॥ २२८ ॥ विद्या निनादाय धनं मदाय शक्तिः परेयां | ग्भ्यम् ॥ २४२ ॥ प्राय स्वभावमनिलो महतां समीपे तिष्ठ• परिपीदनाय । मलम्प साधोपिरीतमेत जानाय दानाय च खल, प्रकुरुतेऽर्थिजनोपघातम् । शीलार्दितैः सकललोक- रक्षणाय ॥ २२९ ॥ राशजातं गुणकोटियुक्तं धनुः कथं सुनावहोऽपि धूमे स्थिते नहि सुखेन निषेव्यतेऽमि. पार्थिवामहले । शरः परमाणविहारदक्षः सपक्षपातोऽप्य- ॥ २४३ ॥ धूम. पयोधरपदं कथमप्यवाप्य वर्षाग्युभिः घमो गरीयान् ॥ २३० ॥ दृष्टो वा मुकृतशतोपलालितो शमयति ज्वलनस्स तेजः । दैवादवाप्य कलुपप्रकृति- या सिष्टो या व्यसनशताभिरक्षितो वा । दो शील्याजनयति महत्त्वं प्रायः सबन्धुजनमेव तिरस्करोति ॥ २४४ ॥ नैर जात्यसाधुर्बिसम्भं भुजग इवाङ्कमध्यमुप्तः ॥ २३१॥ नाश्चर्यमेतदधुना हतदैवयोगादुथै स्थितिर्यदधमो एकः मुलोऽपि यदि नाम भवेत्समायां मोघीकरोति विदुपां महानुभावः रम्याकलङ्कशतसंकरसंकुलोऽपि पृष्ठे निधिलप्रयासम् । एकापि पूर्णमुदरं मधुरैः पदार्थरालोय | मक्त्यवकरो न पुनर्निधानम् ॥ २४५ ॥ विस- रेचयति हन्त न मक्षिका निम् ॥ २३२ ॥ हालाहलं | मलमशनाय खादु पानाय तोयं शयनमवनिपृष्ठे वल्कले मल पिपासति कौतुकेन कालानलं परिचुचुम्बिपति प्रमा- वाससी च । नवधनमधुरानभ्रान्तसन्द्रियणामविनयमनु- मम् । व्यालायां च यतते परिरन्धुमदा यो दुर्जनं वश- मन्तुं नोत्सहे दुर्जनानाम् ॥ २४६ ॥ मलयमुवि विरूद- यितुं पुरुते मनीषाम् ॥ २३३ ॥ ते दृष्टिमानपतिता वन्दनेनाभिवृद्धो न मजति किल वेणुः सौरमं चन्दनस । अपि यस नान क्षोमाय पदमसदृशामलकाः म्पलाश्च । तदिह नहि विचित्रं सर्वदोपाकराणां नहि भवति सलाना नीचाः सदैव सविलासमलीकलमा ये कालना फुटिलता- | साधुतागन्धलेशः ॥ २४७ ॥ हसति लसति हर्षात्तीप्रदुःखे मपि न त्यजन्ति ॥ २३ ॥ प्रासादयोः पतति सादति | परेपा स्खलति गलति मोहादात्मनः देशलेशे । नदति पृष्ठमांस फर्गे कळं किमपि रौति शनैर्विचितम् । छिद्रं हन्तुमेति ॥ २४॥ दिगन्ते रोलन्ती सरसह्दयानन्दः यदति निन्य मानिना किं च नीचः परुषाचनमलं पावितो निरूप्य राहगा प्रविशत्यगमा सवै मुलम्य चरितं मशः जननी मया नीता दुष्टप्रचुरनगरी कापि कविता । अकमा परोश ।। २३५ ॥ हित्या गदं सममसजनसज्जनौ तौ वन्दे दुन्मीलारालवदनाल्मीकरसनामुजंगीदष्टाङ्गी शिव शिव निता पुटिरप्रगुगम्यमायो ! एकं मिया निरभिसहित- समाप्ति गतवती ॥ २४९ ॥ अभूदम्मोगशे. सह घसति- परिमार्य प्रीया पर परमनिविपागमनम् ॥ २३६ ॥ सत्यमलया गुणानामाघारो नयनफलमिन्दुः प्रथयति । पापाहतोगी दिदण्डसमाहतोऽपि य दष्टया स्पृशति तं | क्य सिंहासनसमपि तुदति प्रौढदशगुणानामासाद पिन किन हन्ति गरे । हादिवेष रिमुनोत्र मगुप्यपर्मा वर्णे | नरमुना कि रमयति ॥ २५० ॥ वृथा दुग्धोऽनड्वान् सन- परे राम दन्ति पर गमूटम् ॥२३७॥ उद्भागितामिर-मरनता गौरिति चिरं परिष्वक्तः पण्डो युवतिरिति सार. माम दुलर प्राजातपिग्मृतनिजाधमकर्मवृत्तेः । ग्यसहिता । कृता वैर्यागा मिटकिरणे वाचशरले मया यादयमियम गुलिपोस नीलम गोचरगतः पदेन त्यां वागमगुगल प्रगमता ॥ २५१ ॥ सपरन्छ गुगमाप्यो यः ॥ २३८ ॥ मधितोऽपि भुनग पदमा न या समुचितफरअंगमयमा पर्नेमा या पतनमशुदी परपसारमा निहरि पटेन निदः । दुष्ट. परेप. पागनियम विचारोग दह ने पुधियः ॥२३९॥ रामेपासपी मन मुव्यक्तमशुभम् ॥ २५२ ॥ गुम: नारामधरा । गर प्रामोग्येतान्हदयायसंन्योऽपि धनुष छनो. 1. डम् ३ मौनी, पो.-१८ नमामि ना मा चिदिमनुवान्ति यमी प्रसमसपा मन २ मा WHER. मम् ५ रोग २५ भिगरम मस ३ रा. ४ प्रमति, पीटपटीदप ५रारिणे. ॥

·दुर्जननिन्दा यदि नतैर्योगमकरोत् । विपणं दोगत्यादिति गुणिनमालोक्य गुणिनां यो दुर्जन तितः ॥ २६३ ॥ पोतो दुखखारि- विगुणः करोति से गेहे ध्रुवमतिसमृद्ध्योत्सवमसौ ॥ २५३ ॥ राशितरणे दीरोऽन्यकारागमे निर्वाते व्यजनं मदान्धक- अवश्य खात्मानं विगुणमपरानिच्छति तथा फलल्यतन्नो | रिणां दोपशान्यै सैणिः । इत्यं तद्भुवि नास्ति यस विधिना चेदिलपति न सन्तीह गुणिनः । निमाष्टुं शप्तुं वा परिमवितु- | नोपायचिन्ता कृता मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे घातापि मुद्यच्छति ततोऽप्यहो नीचे रम्या सगुणविजिगीषा) मॅग्नोद्यमः ॥२६॥ घातस्तात तदैव दूषणमिदं यन्नाम कल्लू विधिकृता ।। २५४ ॥ न विषममृतं कर्तुं शक्यं प्रयत्नशतै- | रिका कान्तायन्तरचारिणां तृणमुजां यन्नामिमूले कृता । यथैवं रपि त्यजति कटुतां न खां निम्बः स्थितोऽपि पयोहदे । | पिशुनस हन्त रसनामूलेऽकरिष्यस्तदा प्रायासेन विनाम- गुणपरिचितामायो वाणी न जल्लति दुर्जनश्विरमपि वला- | विष्यदतुला कीर्तिश्च निःपता ॥ २६५ ॥ एके सत्पुरुषाः ध्माते लोहे कुतः कनकाकृतिः ॥ २५५ ॥ यदि परगुणा | परार्थघटकाः खार्थ परित्यज्य ये सामान्यास्तु परार्थमुद्यम- न क्षम्यन्ते यतस तदर्जने न हि पस्यशो निन्दाव्याजैरलं | भृतः स्वार्थाविरोधेन ये । तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं परिमार्जितुम् । विरमसि न चेदिच्छाद्वेषप्रसक्तमनोरथो खार्याय निघ्नन्ति ये ये तु मन्ति निरर्थकं परहितं ते के न दिनकरकरान्याणिच्छत्रैर्नुदन्यममप्यसि ॥ २५६ ॥ शमयति | जानीमहे ॥ २६६ ॥ नारीणां वचनेन कर्म कुरुते दीनं यशः क्लेशं सूते दिशत्यशिवां गतिं जनयति जनोद्वेगायासं | वचो मापते नालसं विजहाति तिग्मकिरणे प्रौढे समुत्तिष्ठति । किंचित्कापि न साहस वितनुते देहे चिरं दूयते नो वा नयत्युपहास्यताम् । प्रमयति मतिं मानं हन्ति क्षिणोति च विन्दति पौरुपं कुपुरुषः कोऽप्येष निर्णीयताम् ॥ २६७ ॥ जीवितं क्षिपति सकलं कल्याणानां कुलं खलसंगमः ॥२५७ ।। जियो लोकः कथयति पुरा हन्त हित्वा गुणौधानमः | वक्रत्वं ननु कुन्तलादिव मुखे तैश्य कटाक्षादिव क्रूरत्वं क्षारं गुणगणनिघेस्तस्य रत्नाकरस । विश्वे छिद्रानुसरण- कुचमण्डलादिव सुनैघृण्यं खचित्तादिय । मालिन्यं नयना- समारूढसर्वेन्द्रियाणां दोपे दृष्टिः पिशुनमनसां नानुरागो अनादिव किलाधैर्य खमावादिव वैरिण्यैव सुशिक्षितोऽसि गुणेषु ॥ २५८ ॥ सन्तः सचरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्मत्र- जगद्विपधरैराश्वास निःशेषितं ते प्रस्ताः पुनरम्रतोयकणि- खल किं जातोऽसतोऽरंतुदः ॥ २६८ ॥ वाताहारतया अत्रणाः सर्वत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं सदा । अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नवासता व्याकुलो युक्ता- लुब्धकैदम्मस स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते कातीमत्रतैर्हिमिः । तेऽपि क्रूरचमूरुचर्मवसनैर्नीताः क्षय युक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः ॥ २५९ ॥ ॥२६९ ॥ कस्त्वं मद्र खलेश्वरोऽहमिह किं घोरे भने या लोमात्सविघे सलस सुरसा वाणी बुधैर्नीयते नो स्वीयते शार्दूलादिभिरेव हिंसांशुभिः खाँद्योऽहमित्याशया । जानाति स तामचेतरतया सेव स्वयं लीयते । मर्तुः स्नेह- ( कमात्लष्टमिदं त्वया व्यवसितं महिमांसाशिनः प्रत्युत्पन्न- चयात्मविश्य दहने मस्सीमवत्सङ्गाना गाढालिगनतत्परेण नमांसमक्षणधियस्ते भन्तु सर्वान्नरान् ॥ २७० ॥ मिझो मनसा प्रेतो न वेत्ति प्रियाम् ॥ २६० ॥ नागच्छन्नुपहूयते मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मयं विना म्यं चापि तय न वचनोत्यानासनैः पूज्यते नो पृच्छन्ननुमाप्यते न च | प्रियं प्रियमहो वाराद्गनाभिः सह । वेश्या द्रव्यरुचिः दृशा सान्द्रयदरं वीक्ष्यते । इावेशकपायिते हदि घृणा- कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यातपरिग्रहोऽपि भवतो लेशोऽपि न स्पृश्यते किं लेकः प्रवदन्समञ्जसमपि प्रानः नष्टस्य कान्या गतिः ॥ २७१ ॥ वेश्यावेइममु सीधुगन्ध- शठर्हसते ॥ २६१ ॥ दूरादुट्टितपाणिरार्द्रनयनः प्रोत्सारि- | ललनावक्रासवामोदितै त्या निर्मरमन्मथोत्सवमुखरुलिद्र- तासनो गाढालिङ्गगनतत्परः प्रियकथाप्रश्नेषु दत्तादरः चन्द्राः क्षपाः । सर्वजा इति दीक्षिता इति चिरात्प्राप्तामिहोत्रा अन्तर्भूतविषो बहिर्मधुमय मायापटुः को नामाय- इति ब्रह्मज्ञा इति तापमा इति दिवा धूर्त गदश्यते सपूर्वनाटकविधियः शिक्षितो दुर्जनः ॥ २६२ ॥ जाव्यं ॥ २७२ ॥ वृत्तिं खां बहु मन्यते हदि शुचे धत्तेऽनु- कम्पोक्तिभिर्व्यक्तं निन्दति योग्यतां मितमतिः कुर्वन्स्तुतीय- हीमति गण्यत पँतरुची दम्मः शुची कैतवं शूरे निर्णता त्मनः । गोंपायनिषेवणं कथयति स्थानु वदन्व्यापदं श्रुखा भुनी विमतिता दैन्यं प्रियालापिनि । तेनम्विन्यबलिप्तता दुःसमरंतुदां वितनुते पीडां जनः प्राकृतः ॥ २७३ ॥ मुखरता वक्तर्यशक्तिः स्थिरे तलो नाम गुणो भवेत्स पाकचेन्न शुभस्य मेऽद्य तदसौ प्रागेव नादाकिमु सार्थ- १ कुटिलः २ सेच्छाचरणनिरोथो येषां ते. ३ अनिपुग- श्वेन्न मयास किं न मजते दीनान्त्वबन्धूनयन् ।। मतो मति: ४ नीच: ५ अन्तिके. ६ कपटपटुः ७ लज्जावति. १ नौका. २ अडशः ३ भग्नप्रयत्नः. ४ दुर्गममार्गसंचारि- ८ बवेषु रचिः प्रीतिर्यस्य तस्मिन्. ९ शाट्यम्, १० निर्दयता- | गाम्. ५ सूचकस्य ६ जिह्वामूले. ७ प्रकृष्टेन यत्नेन ८खल ११ मननशीले. १२ दीनत्वम्, १३ सगर्वता. १४ वाचालवम् रानः ९ व्यामादिमि. १० घातकपमिः १२ भागीयः। १० ।

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् रघशोऽस्स भीर्यदि न तल्लब्ध किमेष त्यजेदित्यन्त लक्ष्मीखभावः पुरुषोऽधम कलयति प्राय कृतोपक्रिय ॥ २७४ ॥ या स्वसद्मनि पोऽपि ' सध्यावधि विजृम्भते । इंदिरा साश्चर्य युधि शौर्यमप्रतिहत तत्पण्डितासण्डल यानो मन्दिरेऽन्येषा कथ तिष्ठति सा चिरैम् ॥ १॥ गुणिन जनमा जानकर कृत स भगवान्दानेन लक्ष्मीपति । ऐश्वर्य लोक्य निजबन्धनशङ्कया। राजलक्ष्मी कुंरङ्गीय दूर दूर सकरातसमभुवन लब्धाब्धिचार यश सर्व दुर्जनसगमेन | पलायते ॥ २ ॥ शूर त्यजामि वैधव्यादुदार लज्जया पुन । सहसा स्पष्ट विनष्ट कले ॥ २७५ ॥ वर्णस्य गुरुलाघव सापत्यापण्डितमपि तस्मात्कृषणमाश्रये ॥ ३ ॥ गोभिः न गणयत्याशङ्कते न क्वचिद्रूप नैव परीक्षते न पुरुष वृत्तेषु वार्ता कुत ! कष्ट नायशसो बिभेति महतो नैवाप क्रीडितवान्कृष्ण इति गोसमबुद्धिमि । क्रीडत्ययापि सा लक्ष्मीरहो देवी पतिव्रता ॥ ४ ॥ अत्यार्यमतिदातारमति शब्दा तरान्मृत्युमूर्षकविः खल कुनृपतिश्चौरस्य तुल्यक्रिया ॥ २७६ ॥ बन्यानिन्दति दु खित्तानुपह्सत्यावाधते वाधवा शूरमतिनतम् । प्रज्ञाभिमानिन चैव श्रीर्मयानोपसर्पति छूरा द्वेष्टि धनच्युतान्परिभवत्याज्ञापयत्याश्रितान् । गुह्यानि ॥ ५॥ अनागतविधातारमप्रमत्तमकोपनम् । स्थिरारम्भ प्रकटीकरोति घटयन् यतेन वैराशय अते शीघ्रमवाच्यमुझ | मदीन च नर श्रीरुपतिष्ठते ॥ ६॥ मन्ये सत्यमह लक्ष्मी ति गुणान् गृहाति दोपान्सल ॥ २७७ ॥ कर्णे तत्कथयन्ति समुद्रालिरुत्थिता । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति सन्तो विल दुन्दुभिरवै राष्ट्रे यदुद्धोपित तन्नमाइतया वदन्ति करुण | लोचना ॥७॥ समायाति यदा लक्ष्मी रिकेलफलाम्बुवत् । यसानपावान्भवेत् । श्लाघन्ते तदुदीर्यते यदरिणाप्युग्र न | विनिर्याति यदा लक्ष्मीगंजमुक्तकपित्थवत् ॥८॥ लक्ष्मी मर्मा तकृये केचिननु शाठ्यमौग्ध्यनिधयस्त भूभृता | योदोनियादो नादो वादोचित वच । बिभ्यती धीवरेभ्यो रञ्जका ॥ २७८ ॥ भण्डस्ताण्डवमण्डपे चटुकथावीथीषु | या जडेवेव निमजति ॥ ९ ॥ कुटिला लक्ष्मीर्यत्र कथाकविर्गोऽश्वा खगृहागणे शिसरिभूगर्ने खटाखु फु | प्रभवति न सरखती यसति तत्र । प्राथ श्वश्रूनुषयोने टम् । पिण्डीशूरतया विटश्च पटुता भूभृद्ध गाहते गच्छन्ति दृश्यते सौहद लोके ॥ १० ॥ अव्यवसायिनमलस देवरे हृदकृष्टकच्छयतुला चित्र ततोऽन्यत्र ते ॥ २७९ ॥ भिक्षो कथा लथा त नहि शफरिवये जालमनासि मत्स्यास्त के साहसाच्च परिहीनम् । प्रेमदा पतिमिव वृद्ध नेच्छति लक्ष्मी मयोपदशा पिवसि मधु सम वेश्यया यासि वेश्याम् । रुपस्थातुम् ॥ ११॥ गुणवद्धि सह सगममुथै पदमाप्तुमु दत्त्वानि मूयरीणा तव किमु रिपत्रो भित्तिभेत्तासि येषा | त्सुका लक्ष्मी । वीरकरघोलवसतिध्रुवमसिधाराव्रत चरति चोरोऽसि धूतहेतोस्त्वयि सकलमिद नास्ति नष्टे विचार | ॥ १२ ॥ श्रीपरिचयाजडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरि १ २८० ॥ देवादप्युत्तमानामपहरति यदा दुर्जनो या तानाम् । उपदिशति कामिनीना यौवनमद एव ललितानि कथचि मान नामोति तेषामनुजनितगुणानेव कुनाधिकत्वम् । | ॥ १३ ॥ वाक्चा थोरलय लक्ष्मी कुरुते नरस्य को दोपः। खानुर्मानवीयान्हरति यदि पुन शीतरश्मेमरीचीब्रह्माण्ड | गरलसहोदरजाता तच्चिर यन मारयति ॥ १४ ॥ अनु सह सण्डे तदपि नरपते कि महेशत्वमेति ॥ २८१ ॥ है | भवत ददत वित्त मान्या मानयत सजना भजत । अति पक्षिनागतस्त्व कुत इह सरसस्तत्कियगो विशाल कि मद्धा । परुपपरनविलुलितदीपशिखाचश्चला लक्ष्मी ॥ १५ ॥ रत्ना मोऽपि वाढ तदतिशठ महापाप मा ग्रूहि मिथ्या । इत्य कूपो | करतनुजनुपि द्विजराजे राजनि नियो मिने । अमृतकरे च दरस्म पति तटगत दईरो राजहस नीच प्राय शठार्थो क्लावति पनिनि वामा कुतो भवती ॥ १६ ॥ पूरयति पूर्ण भयति हि विषमो नापराधेन हृष्ट ॥२८२ ॥ आसु । मेपा तरङ्गिणीसहति समुद्रमिव । लक्ष्मीरधनस्य पुनर्लोचन कैलासोर तुल्यति करेटस्तार्क्ष्यमासामिलापी बभुद्लिमूल ) मागेंऽपि नायाति ॥ १७ ।। सुव्यवसायिनि शूरे प्लेशसहि चयति चपरस्तक्षकाहिं जिघासु । मेक पार यियामुर्मु | प्णावनाकुरारम्भे । मयि पृष्ठतो विलग्ने याससि क्मले जगमषि महाघरसरस्साम्बुराशे प्रायेणासनपात स्मरति समुचित्त कर्म न क्षुद्रर्मा ॥२८३॥ अपूर्व कोऽपि कोपा फियहम् ॥ १८ ॥ अपि दोो परिवद्धा बदापि गुणैरने सबनस रालस च । एक्स शाम्यति मेहाद्वर्धते न्यस | च्छिा लक्ष्मी ॥ १९ ॥ हरिमामिनि सिधुसमवे कमले घा निपुणे । निर्गच्छति क्षणादिव जलधिजोत्पत्तिपि चारित ॥ २८४ ॥ विराज्य शूद्दोपान् गुणान्गृहति साधव । दोपमाही गुणत्यागी चारनीय हि दुर्तन ॥२८५॥ १ संध्याकालपर्य तम् २ विरानते ३१क्ष्मी ४ स्थिरा ५ मृगीव ६ समुदस्य ७ मनतु ८ मोबचो वाटोचिन न ९ कैवतम्या पक्षे-बुदितठेभ्य १० भूमेषु पक्षे इलयो' सारण्यात् हदके २ नलाशयादिराट ] १९ अतर्गति, पशे-मुस्सिरं तिष्ठति १२ मनुयोगिनम् १३ नियतिपरम् १४ वरुणजी १५सा . महीटवारमपी कररांसा भधमू- ५काक-नकुट .

·लक्ष्मीसमावः किं कथयामि ते गुगान् । अनुरस्यसि हा जडे जने गुण- मारूनपि श्रीलंन्धप्रसव वेगंवनिता दुःखोपचर्या मृगम् गोरे पुरुषे विरज्यसि ॥ २०॥ वीक्षितानि तत्र वारिधि- ॥ ३२ ॥ कम्मैचित्कपटाय कैटमरिपूर.पीठदीर्घाल्यां देवि कन्ये यत्र पालितजगन्ति लगन्ति । चित्रमत्र च परस्त्र च त्वाममिवाद्य कुप्यसि न चेत्तत्किंचिदाचश्महे । यचे देही देहिशब्दमपहाय चकास्ति ॥ २१ ॥ यद्वदन्ति चप- | मन्दिरमन्बुजन्म किमिदं विद्यागृहं यच ते नीचान्नीचनगे- लेत्यपवादं नैव दूपणमिदं कमलायाः । दूपणं जलनिर्हि | पसर्पणमपामतत्किमाचार्यकम् ॥ ३३ ॥ पने मूढजने मवेत्तद्यपुराणपुरुषाय ददी ताम् ॥ २२ ॥ चाचल्यमुचः- ददासि विमवं विद्वत्सु किं मत्सरो नाहं मन्मरिणी न अवसस्तुरंगात्कौटिल्यमिन्दोपितो विमोहः । इति श्रिया- चापि चपला नैवाति मूर्ये रतिः । मूर्खेभ्यो द्रविणं ददामि शिक्षि सहोदरेम्यो न वेनि कसाढणवद्विरोषः ॥ २३ ॥ | नितरां तत्कारणं श्रूयतां वियन्सगुणेषु पूजिततनुर्वस वधू विना वृत्तिरिह स्वतत्रा प्रायः नुपाणामपवादहेतुः । नान्या गतिः ॥ ३४ ॥ तिर्यस्त्वं मजतु प्रतारयतु वा यद्यगि लोके रमया विहीनां सतीमपि वामसती वदन्ति | धर्मक्रियाकोविदं हन्तु तां जननी पिपत्वपि मुरां शुद्धा ॥ २४ ॥ उत्साहसंपन्नमदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञ व्यसने- वधूमुझतु । वेदान्निन्दतु या हिनस्तु जनतां किं वा नया प्वसक्तम् । शूरं कृतनं दृढसौहृदं च लक्ष्मीः स्वयं याति | चिन्तया लक्ष्मीर्यस गृह म एव मजति प्रायो जगद- निवासहेतोः॥ २५ ॥ हालाहलो नैव विष विष रमा जनाः न्यताम् ॥ ३५॥ आलस स्थिरतामुपैति मजते चापल्य- परं व्यत्ययमत्र मन्यते । निपीय जागर्ति मुखेन त शिवः | मुद्योगिता मूकत्वं मितमापितां वितनुते मौढयं भवेदार्जयम् । स्पृशनिमां मुह्यति निद्रया हरिः॥ २६ ॥ तापापहे मुहृदये पात्रापात्रविचारणाविरहिता यच्छत्युदायत्मनां मातर्लक्ष्मि रुचिरे प्रबुद्धे मित्रानुरागनिरते धृतसगुणौघे । खाद्गप्रधानप- लक्ष्म क्षणिक समावचपले मूढे च पापेऽधमे न वं तत्र प्रसादवशतो दोपा अमी स्युगुणाः ॥ ३६ ॥ है रिपूरितपट्पदोघे युक्तं तवेह कमले कमले स्थितियत् ॥२७॥ रत्नाकरस्तव पिता कमले निवासो माता सुधामयतनः चोत्तमपात्रमिच्छसि सले प्रायेण दुश्चारिणी । ये देवार्चन- पतिरादिदेवः । केनापरंण कमले बत शिक्षितानि सारङ्ग | निर्दये गतमतिनाचो जनो यछमः ॥ ३७ ॥ नाहं दुश्च- सत्यशोचनिरता ये चापि धर्म रतास्तम्यो लनसि शृङ्गकुटिलानि विचेष्टितानि ॥ २८ ॥ लमि क्षमस वच: रिणी न चापि चपला मूों न मे रोचते नो शूरो न च नीयमिदं दुरुक्तमन्धीमवन्ति पुरुषास्त्वदुपासनेन । नो पण्डितो न च शठो हीनाक्षरो नैव च । पूर्वसिन्कृतपुण्य- चेरकयं कमलपत्रविशालनेत्री नारायणः खपिति पेनगमो- | योगविमयो मुत्रे स मे सत्फलं लोकानां फिमससता मुखि गतल्पे, ॥ २९ ॥ असौमाग्य घचे परममुखमोगासदमयं पुनदृष्ट्वा परां संपदम् ॥ ३८ ॥ हुन्तुर्वन्धुजनान्धनार्थमन- विचित्रं तदेहं भवति पृथुकातिरमयम् । निविष्टः पल्यङ्के घान्गन्तुः परस्त्रीशतं रन्तुर्जन्तुविहिंसकैः सह जनैः संतु- क्लयति स कान्तारतरण प्रसाद को या जननि भवती | प्यतो वञ्चनैः । वक्तुस्तीक्ष्णमयुक्तमेव वचन पंक्तुर्मित यत्र तनुते ॥ ३० ॥ समुद्रसापत्यं प्रथितमहिमामुद्रित- | चौदनं नित्यं नृत्यसि मन्दिरेपु कमले कत्य तवतन्मतम् भुवः ससा प्रोलेयांशोस्त्रिनयनशिरोधामवसतेः । मुंगरा-॥ ३९ ॥ यत्राभ्यागतदानमानचरणप्रशाटनं मोननं तेर्योपित्सरसिरुहजिल्कनिलया तथापि श्रीः स्त्रीत्वायक- सत्सेवा पितृदेवतार्चनविधिः सत्वं गवां पाटनम् । घान्या- तिचपलाऽलिङ्गति सलान् ।॥ ३१ ॥ तीक्ष्णादुद्विजते मुदौ | नामपि संग्रहो न कलहश्चिचानुरूपा प्रिया ह्या प्राह परिमनत्रासान्न संतिष्ठते मूर्खान्द्वेष्टि न गच्छति प्रणयिता- | हरिं वसामि कमला तस्मिन्गृहे निश्चला ॥ १० ॥ येपामन्य- मत्यन्तविद्वत्स्वपि । शूरेभ्योऽप्यधिक विभेत्युपहसत्येकान्त- | कलत्रदर्शनकलाव्युत्पत्तिशून्ये दृशौ मूढं हच परार्थचिन्तन- १ लक्ष्म्या. २ नारायणाय; पझे, वृाय. ३ विश्मेदः ४ टक्ष्मी.. मोदकैस्ताम्यतस्तेषा लक्ष्मि गृहान्दशापि मयतिवेह नो विधा मिथ्यालभिज्ञ मुखम् । अप्रजातपशून्युमुक्षितशिशून- ५विपरीनभावन, ६ चन्द्र नारायणः. ८हरिपनवदनागि. ९ सर्पशरीरस्य्यायान्, १० हे जननि; भवति यत्र यतिन्पुरुषे | वीक्षसे ॥ ११ ॥ नो जानाति कुलीनमुत्तमगुगं सत्त्वान्वितं प्रसादं तनुते करोयसो पुरुषो भाग्यनैश्वर्यं धत्ते. या कोपं तनुते धार्मिकं नाचारप्रणं न कार्यकुशलं न प्रयालंकृतन् । सोऽमौमाग्यं सौभाग्याऽमावं पञ्चे अयं प्रसादविषयः परममुखमोगा- नीचं क्रूरमपेतसत्त्वमदयं यस्मादियं सेवते तदंशानुगुणं नामास्पदम् अयं कोपरिषयः परमत्यन्तममखमोगास्पदन्, भवतीति पयोधिसुतया लक्ष्म्या प्रमाणीकृतम् ॥ ४२ ॥ पीतोऽग- शेषः- ११ तस्स पूर्वोतस्य पुरुषस्य गेहं विनिपचित्रयुदं तथा पृयु महत्कार्तस्वर स्वर्ण तन्मयं भवति, पक्षे,-चित्ररदितं तया पृथुकाना १ वेश्या. २ प्रिय.. ३ निभान्.४ प्रागिविधानकैः-५ अयोग्यम्. बालानामनापमावप्रयुक्नावस्वरेण प्रचुरम् २२ मुवर्णमयम् । ६ मिठपचम् ; मग मिति भावः . प्रिपरकम्. ८परस्त्री.। १३ सपूर्वोक्तः पुरुषः कान्दाया रत रमणं तदेव रणं युदम् पक्षे,-९ पयो नारेख गच्छति, समुद्रे अबसवराः प्रस्दिा, मन एक कान्तार दुर्गमारण्यं तत्तर कल्यात. १४ चन्द्रस्य. १५ विमो. सिमस सार्थकत्वम् ।

·६४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् स्त्येन तातश्चरणतलहतो वलमोऽन्येन रोपादाबाल्याद्विप्रवयं । नन्दति पिता भ्राता न समाषते भृत्य कुप्यति नानु खवदनविवरे धारिता वैरिणी मै । गैह मे छेदयन्ति | गच्छति सुत कान्ता च नालिङ्गते । अर्थप्रार्थनशडया न कुरुते सभाषण वै सुहृत्तस्माद्रव्यमुपार्जयस सुमते द्रव्येण प्रतिदिवसमुमाकान्तपूजानिमित्त तस्मारिखन्ना सदाह द्विज सर्व यशा ॥१६॥ कुल सदन नाथ नित्य त्यजामि ॥ ४३ ॥ धनप्रशंसा धननिन्दा अहो क्नकमाहात्म्य वक्तु केनापि शक्यते । नामसा अर्थार्थी जीवलोकोऽय श्मशानमपि सेवते । जनितार म्यादहो चिन धेत्तरोऽपि मदप्रद ॥ १॥ न वित्त दर्शये मपि त्यक्त्वा नि स गच्छति दूरत ॥ १॥ लक्ष्मीवन्तो पाइ कस्यविम्वल्पमप्यहो। मुनेरपि यतस्तस्य दर्शना । न जानति प्रायेण परवेदनाम् । शेषे धराभरलान्ते शेते चलते मन ॥२॥ धनमर्जय काकुत्स्थ धनमूलमिद | नारायण सुखम् ॥ २॥ वर हालाहल पीत सद्य प्राण जगत् । अन्तर नैव पश्यामि निर्धनस मृतस्य च हर विषम् । न तु दृष्ट धनान्धस्स भ्रूभङ्गकुटिल ॥३॥ ब्रह्मभोऽपि नर पूज्यो यस्यास्ति विपुल धनम् । | मुखम् ॥ ३ ॥ भक्ते द्वेषो जेंडे श्रीतिररुचिगुरुलधनम् । शशिना तुल्यवशोऽपि निर्धन परिभूयते ॥ ४ ॥ कुत मुखे च कटुता नित्य धनिना ज्वरिणामिव ॥ ४ ॥ आलि आगत्य घटते विघट्य क न याति च । न लक्ष्यते | शिता परैर्यान्ति प्रस्खलति समे पथि । अव्यक्तानि च गतिश्चिना घनस्य च धनस्य च ॥५॥ स्त्रीरूप मोहक | भापन्ते धनिनो मद्यपा इव ॥५॥ आजन्मानुगतेऽप्य पुसो यून एव भवेत्क्षणम् । कनक स्त्रीबालवृद्धपण्डानामपि स्मिन्नाले विमुखमम्बुजम् । प्रायेण गुणपूर्णेषु रीतिर्लक्ष्मी सर्वदा ॥ ६॥ न नरस्य नरो दासो दासश्वार्थस्य भूपते । यतामियम् ॥ ६॥ धन तावदसुलभ लब्ध कृच्छ्रेण गौरव लाघव वापि धनाघननिबन्धनम् ॥ ७ ॥ विभवो | रक्ष्यते । लब्धनाशो यथा मृत्युस्तलादेतन्न चिन्तयेत् ॥ ७ ॥ हि यथा लोके न शरीराणि देहिनाम् । चाण्डालोऽपि नर | जनयन्त्यजने दुख तापयन्ति विपत्तिषु । मोहयन्ति च पूज्यो यस्यास्ति विपुल धनम् ॥ ८॥ यस्यास्ति वित्त स | सपत्तौ कथमर्था सुखावहा ॥ ८॥ यथामिष जले मत्स्यै नर कुलीन स पण्डित स श्रुतवान्गुणज्ञ । स एव वक्ता | भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि । आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र स च दर्शनीय सर्वे गुणा काञ्चनमाश्रयति ॥ ९॥ वित्तवान् ॥ ९ ॥ राजत सलिलादग्नेश्चोरत खजनादपि । त्यजन्ति मित्राणि धनविहीन पुनाश्च दाराश्च सुहृज | मयमर्थवता नित्य मृत्यो प्राणभृतामिव ॥ १० ॥ धना नाश्च । तमर्थवन्त पुनराश्रयन्ति पर्थो हि लोके शया खलीकार कस नाम न जायते । दूरादामिषलोभेन पुरुषस बधु ॥ १० ॥ बुभुक्षितैर्व्याकरण भुज्यते | वध्यते खेचर खग ॥ ११ ॥ बधिरयति कर्णविवरं पिपासित काव्यरसो न पीयते । न च्छदसा केनचिदुद्धत वाच मूकयति नयनमन्धयति । विकृतयति गानयष्टिं सप कुल हिरण्यमैवार्जय निष्फला गुणा ॥ ११ ॥ धनैर्नि द्रोगोऽयमद्भुतो राजन् ॥ १२ ॥ लक्ष्म्या परिपूर्णाऽह न प्कुलीना फुलीना भवति घनरापद मानवा निस्तरन्ति । भय मेऽस्तीति मोहनिद्रैषा । परिपूर्णस्येवेन्दोर्भवति भय घनेभ्य परो बाधवो नास्ति लोके धनान्यर्जयध्य धनान्य | सिंहिकासूनो ॥ १३ ॥ अर्जुनीयति यदर्जने जनौ वर्जनी जयध्वम् ॥ १२ ॥ दुन्दुभिस्तु सुतरामचेतनस्तन्मुखादपि यजनतेर्जनादिभि । म? नश्यति चिराय सचिता वश्चिता धन धन धनम् । इत्यमेव निनद प्रवर्तते किं पुनर्यदि जन | जगति के न सपदा ॥ १४॥ अर्थार्थी जीवलोकोऽय ज्वल सचेतन ॥ १३ ॥ त्यक्त्वा युवा स्वयुवति सुविलासयोग्या न्तमुपसर्पति क्षीणदीरा निराजीव्या वत्सस्त्यजति मातरम् दूर विदेशवसतो नियसपनार्थी । रात्र्यागमे स्मरति तान समेति तस्मात्कान्ताप्रमादपि वर कनकप्रमोऽयम् शताशेनाप मोक्षार्थी तानि चेन्मोक्षमाप्नुयात् ॥ १६ ॥ ॥ १५ ॥ अर्थार्थी यानि कष्टानि मूढोऽय कुरुते जन । ॥ १४ ॥ आतिर्यातु रसातल गुणगणस्तस्याप्यधो गच्छतु अर्थानागर्जने दु समर्जिताना च रक्षणे । आये दु ख व्यये शील शैलतटात्पतत्यभिजन सदयता यहिना । शौर्य वैरिणि पत्रमाणु निपतत्वर्थोऽस्तु न यल येनकेन पिना गुणा १ मनाविप्रयम् २ भ्रुकुरिमोटनेन वक्रम् ३ मका सेवकातेषा स्तृणरममाया समस्ता इमे ॥ १५ ॥ माता निन्दति नामि | देष , पक्षे -मत्तमन्न सइप ४ बहेपु मूर्येषु प्रीति , (पक्षे उलयो सावण्यांद) जले रुचि ५ गुरूणां पिनादीनामुछट्ने, पक्षे, गुरु ३ सरस्वती वमलम् ५ पचर | यउट्नमुपवासस्तसिन् ६ कटुमारित्वम्, पदो, कटुत्वम् ७ अनि बनराप' इति शेर ६ रिमव प्रामोति ८ आगने चरमपि ९ विलक्षण १० राहो- ११ मात्र 'धन पनं पनम्' स्यनुकरमसद,पो, विचम् बाबदाचरति १२ भवत्रासादिमि ३भूषणा ७ शाख पमे शमीप १३ सटिनि ·धननिन्दा-धनिप्रशंसा-दरिद्रनिन्दा ६५ 1 + अम्मः दुःखं धिगाः कष्टसंश्रयाः ॥१७॥ वरमसिधारा तरुतलवासो | युक्तं वाक्यं न श्रूयते दरिद्रस अप्यतिपरुपमसत्यं वरमिह मिक्षा घरमुपयासः । परमपि घोरे नरके पतनं न | पूज्य वाक्यं समृद्धस ॥ ८ ॥ वैमवमाजां दृषण- च धनगर्वितवान्धवशरणम् ॥ १८ ॥ तानीन्द्रियाण्य- मपि भूपणपक्ष एव निक्षिप्तम् । गुणमात्मनामधर्म द्वेष विकलानि मनस्तदेव सा बुद्धिप्रतिहता वचनं तदेव । च गृणन्ति काणादाः ॥ ९ ॥ वाणी दरिद्रस शुमा अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव ह्यन्यः क्षणेन भवतीति हितापि खर्थेन शब्देन च संप्रयुक्ता । न शोमते वित्तपतः विचित्रमेतत् ॥ १९ ॥ आपगतं हससि किं द्रविणान्ध समीपे मैरीनिनादोपहतेव वीणा ॥ १० ॥ याशि तादृशि मूढ लक्ष्मीः स्थिरा न भवतीति किमत्र चित्रम् । एतान्प्रप- वित्तसनाथे पञ्च पिशाचशतानि वसन्ति । यानि पुनर्नि- श्यसि घटाअलयनचक्रे रिका भवन्ति भरिता मरिताश्च | वसन्ति महीशे तानि न केनचिदाकलितानि ॥ ११ ॥ रिक्ताः ॥ २० ॥ धनमपि परदत्तं दुःखमौचित्यमाजां | न विद्यया नैव कुलेन गौरखं जनानुरागो धनिकेषु सर्वदा । भवति हृदि तदेवानन्दकारीतरेपाम् । मलयजरसबिन्दु - | कपालिना मौलिघृतापि जाहवी प्रयाति रत्नाकरमेत्र सत्वरम् धते नेत्रमन्तर्जनयति च स एवाह्लादमन्यत्र गाने ॥ २१॥ ॥ १२ ॥ गङ्गां च धारयति मूर्ध्नि सदा कपाली सा तय लभेादयुतं धनं तदधनं धनं यद्यपि लमेत नियुतं धनं | चुम्वति मुखं न कदाचिदेव । रत्नाकरं प्रति चुचुम्ब निधनमेव तज्जायते । तथा घनपरार्धकं तदपि माव- सहस्रवर्गगा यतो युवतयः सघनानुफूलाः ॥ १३ ॥ हीनात्मकं यदक्षरपदद्वयान्तरगतं धनं तद्धनम् ॥ २२ ॥ | धिगस्त्वेतां विद्यां धिगपि कवितां धिक् सुजनतां क्यो रूप दायादाः स्पृहयन्ति तस्करगणा मुणन्ति भूमीमुजो दूरेण धिग्धिग्धिगपि च यशो निर्धनवतः । असौ जीयादेकः छेलमाकलय्य हुतमुग्मसीकरोति । क्षणात् । सकलगुणहीनोऽपि धनवान्बहिर्यस द्वारे तृणलवनिमा प्लाययते क्षितौ विनिहितं यक्षा हरन्ति ध्रुवं दुर्युत्तास्त्रनया | अमृतये स पश्चात्संपूर्णः कलयति धरित्री तृणसमाम् । सन्ति गुणिनः ॥ १४ ॥ परिक्षीणः कश्चित्पृहयति यवानां नयन्ति निधनं घिरिघग्धनं तद्बहु ॥ २३ ॥ अतश्चानैकान्त्याहरुलपुतयार्थेषु घनिनामवस्था यस्तूनि प्रथयति च संकोचति च ॥ १५॥ धनिप्रशंसा धनवान्वलयालोके सर्वः सर्वत्र सर्वदा । प्रभुत्वं धनमूलं दरिद्रनिन्दा हि राज्ञामप्युपजायते ॥१॥ वयोवृद्धास्तपोवृद्धा • ज्ञान- उत्थाय हृदि लीयन्ते दरिद्राणां मनोरथाः। बाल- वृद्धाश्च ये परे । ते सर्वे धनवृद्धस द्वारे तिष्ठन्ति किंकराः | वैधव्यदग्धानां कुलस्त्रीणां कुचा इव ॥ १ ॥ हे दारिद्य ॥ २ ॥ न सा विद्या न तच्छीलं न तदानं न सा कला । नमस्तुभ्यं सिद्धोऽहं त्वत्प्रसादतः । पश्याम्यहं जगत्सर्वं न अार्थिभिन तच्छौर्य धनिनां यन्न कीर्त्यते ॥ ३ ॥ पतन्ति | मां पश्यति कश्चन ॥ २ ॥ इह लोकेऽपि घनिनां परोऽपि खड्गधाराम विशन्ति मकरालयम् । किं न कुर्वन्ति सुमगे स्वजनायते । खजनोऽपि दरिद्राणां तत्क्षणाद्दुर्जनायते कष्टमार्थिनो जनाः ॥ ४ ॥ एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद | ॥३॥ परीक्ष्य सत्कुलं विद्यां शीलं शौर्य सुरूपताम् । मौनं समारर । एवमाशाग्रहमस्तैः क्रीडन्ति धनिनो- | विधिददाति निपुणः कन्यामिव दरिद्रताम् ॥ ४ ॥ येनैवा- अधिभिः ॥ ५॥ यस्सास्तिस मित्राणि यसास्तिस्य म्बरसण्डेन संवीतो निशि चन्द्रमाः । तेनैव च दिवा बान्धवाः । यस्सार्थाः स पुमाल्लोके यथार्थाः स च पण्डितः । मानुरहो दौर्गत्यमेतयोः ॥ ५ ॥ चाण्डालश्च दरिद्रश्व ॥६॥ को नाम - नानुवृत्तिं सुमहानपि धनवतः कुरुते । द्वावेती सदृशाविह । चाण्डालस न गृहन्ति दरिद्रो न वित्तेशमवनभित्तेः समीपमुपसेवते. शंमुः ॥ ७ ॥ हेतुप्रमाण- प्रयच्छति ॥ ६ ॥ अर्थेन तु विहीनस पुरुषसाल्पमेधसः । क्रियाः सर्वा विनश्यन्ति ग्रीष्मे कुसरितो यया ॥ ७ ॥ १ वैकल्यरहितानि. २ अखण्डिता. ३ द्रव्यरूपोष्णतया. ४ विपद्वस्तम्. ५ दशसहस्रम् पक्षे, अकारेण युतं धनम्, अधन | द्वाविमायम्मसि क्षेप्यो गाढं नद्धा गले शिलाम् । धनिनं मित्यर्थः ६ लक्षसंख्याकम् । पक्षे, निशम्देन, युने धनम्, निधन | चाप्रदातारं दद्धिं चातपखिनम् ॥ ८ ॥ अत्यन्तविमुखे मित्या. ५ भनस्य पराध संख्याविशेषः; पझे, धनशब्दसंवन्धि देवे व्यर्थे यत्ने च पौरुषे । मनस्विनो दरिद्रस वनादन्यत्कुतः परमर्षे 'न' इति तच भावहीनात्मकम् अभाववोधकमित्यर्थः. मक्षरः परमात्मा तन्धरणद्वयान्तरे गतं प्राप्तं यद्धनं मोक्षरूपं १ अतिकठोरम्. २ शेषिकशास्त्रप्रवर्दकाः- धनं तदेव धनम्, पक्षे, अक्षरयोः पकारदकारात्मकयोर्मध्यवर्ति ४ दुन्दुभिध्वनिमुप्तेव, ५ शंकरण. ६ मस्तक ७ वधूपक्षे- धनं इत्येतदक्षरद्वयसपम्, धनमित्यर्थः. ९ हरन्ति. १० कपटम्, 'कुलमादौ परीक्षेत इति विधिः मन्यत्र-मायो हि पग्टिता अकिञ्चना २१ अग्निः- १२ दुष्टाचरणा. १३ नाशम्. १४ समुद्रम् इति दृष्टचरन् ८ आकाशम्पो, वसम्. ९ परायचे. ११.स.मा. ॥ ३ कल्याणी.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् . [२ प्रकरणम् सुखम् ॥ ९॥ ये कान्ताकरं वीक्ष्य मणिकङ्कणवर्जितम् । साधूनां नास्ति जीवनम् ॥ ३१ ॥ शून्यमपुत्रस गृहं चिरशून्य अतः परं पैर दूये मणिकं केणवर्जितम् ॥ १० ॥ रात्रौ नास्ति यस सन्मित्रम् । मूर्खस दिशः शून्याः सर्व शून्यं जानुर्दिया भानुः कृशानुः संध्ययोर्द्वयोः । पश्य शीतं मया | दरिद्रस ॥ ३२ ॥ पक्षविकलच पक्षी शुष्कश्च तरुः सरश्च नीतं जानुभानुकृशानुभिः ॥ ११ ॥ किं करोमि व | जलहीनम् । सर्पश्चोद्धृतदंष्ट्रस्तुल्यं लोके दरिद्रश्च ॥ ३३ ॥ गच्छामि कमुपैमि दुरात्मना । दुर्भरेणोदरेणाहं प्राणैरपि | अम्बा तुप्यति न मया न सुषया सापि नाम्बया न मया । विडम्बितः ॥ १२ ॥ दुःखं दुःखमिति घूयान्मानवो नरकं अहमपि न तया न तया वद राजन्कैस दोषोऽयम् प्रति । दारिद्यादधिकं दुःखं न भूतं न भविष्यति ॥ १३ ॥ ॥ ३४ ॥ पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव । किं चान्यैः सुकुलाचारैः सेव्यतामेति पूरुषः । धनहीनः विलसत्करेणुगहनं संपतिसममावयोः सदनम् ॥ ३५ ॥ स्वपत्नी मिस्त्यज्यते किं पुनः परैः ॥ १४ ॥ किं वाच्यं दारिद्यान्मरणाद्वा मरणं संरोचते न दारिद्यम् । अल्पक्लेशं सूर्यशशिनोर्दारिद्रयं महतां पुरः। दिनरात्रिविभागेन परिधत्तो | मरणं दारिद्यमनन्तकं दुःखम् ॥ ३६ ॥ तावत्सन्ति सहाया यंदम्वरम् ॥ १५ ॥ मौख्यं सर्वापदां निष्ठा का हि नापद- | यावजन्तुर्न कृच्छ्मामोति । अभिपतति शिरसि मृत्यौ के जानतः । तस्मिन्नग्यविषण्णो यः क सोऽन्यत्र विपरस्यति कः शक्तः परित्रातुम् ॥ ३७ ॥ विकसामि रखावुदिते . ॥ १६ ॥ यदि नाम कुले जन्म तत्किमर्थ दरिद्रता । संकोचमुपैमि चास्तमुपयाते । दारि यसरसि ममः पङ्कज- दरिद्रत्वेऽपि मूर्खत्वमहो दुःखपरम्परा ॥ १७॥ कः स्वभाव- लीलामनुभवामि ॥ ३८ ॥ घृतलवणतैलतण्डुलशाकेन्धन. गमीराणां जानीयाहिरापदम् । बालापत्येन भृत्येन | चिन्तयानुदिनम् । विपुलमतेरपि पुंसो नश्यति धीर्मन्दविम यदि सा न प्रकाश्यते ॥ १८ ॥ सन्तोऽपि न विराजन्ते वत्वात् ॥ ३९ ॥ वीणा वंशश्चन्दनं चन्द्रमासः शय्या यानं हीनार्थस्येतरे गुणाः । आदित्य इव भूतानां श्रीर्गुणानां | यौवनस्थास्तरुण्यः । नैतद्रम्यं क्षुत्पिपासार्दितानां सर्वारम्मा- प्रकाशिनी ॥ १९ ॥ वरं हि नरके वासो न तु दुश्चरिते | स्तण्डुलप्रस्थमूलाः ॥ ४० ॥ दारिद्य भोस्त्वं परमं गृहे । नरकारक्षीयते पापं कुगृहात्परिवर्धते ॥ २० ॥ नातः विवेकि गुणाधिके पुंसि सदानुरक्तम् । विद्याविहीने गुण पापीयसी कश्चिदवस्थां शम्बरोऽप्रवीत् । यसां नैवाय न वर्जिते च मुहूर्तमानं न रतिं करोपि ॥ ४१ ॥ दारिद्य प्रातर्मोजनं तात विद्यते ॥ २१ ॥ न तथा बाध्यते राज- शोचामि भवन्तमेवममच्छरीरे सुहृदित्युंपित्या । विपन्नदेहे न्प्रकृल्या निर्धनो जनः । यथा भद्राणि संप्राप्य तैर्विहीनः मयि मन्दभाग्ये ममेति चिन्ता क गमिष्यसि त्वम् मुखोचितः ॥ २२ ॥ फुजस कीटखातस दावनिष्कुपित- त्वचः। तरोरप्यूपरस्थस्य वरं जन्म न चार्थिनः ॥ २३ ॥ ॥ ४२ ॥ एको हि दोषो 'गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोरिति धर्मार्थकामहीनस परकीयानमोजिनः । काकस्येव दरिद्रस्य यो बमाषे । न तेन दृष्टं कविना समस्तं दारिद्यमेकं दीर्घमायुर्विदम्यना ॥ २४ ॥ शीतमध्या कदन्ने च वयो- गुणकोटिहारि ॥ ४३ ॥ अनैर्विमुक्तस नरस लोके कि तीताश्च योषितः । मनसः प्रातिकूल्यं च जपयाः पञ्च जीवितेनादित एव तावत् । यस प्रतीकारनिरर्थकत्वा- हेतयः ॥ २५ ॥ सुहृदां हि धनं भुक्त्या कृत्या प्रणयमी- । त्कोपप्रसादा विफलीभवन्ति ॥ १४ ॥ अहो नु कटं सततं प्सितम् । प्रतिकर्तुमशक्तस जीवितान्मरणं वरम् ॥ २६ ॥ प्रवासस्ततोऽतिकष्टः परंगेहवासः । कष्टाधिका नीचजनस लजायतः कुलीनस याचितुं धनमिच्छतः । कण्ठे पाराय- | सेवा ततोऽतिकष्टा धनहीनता च ॥ ४५ ॥ वरं वनं सखेव वाकरोति गतागतम् ॥ २७ ॥ कण्ठे गद्गदता | व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं द्रुमालयः पत्रफलाम्बुभोजनम् । तृणानि स्वेदो मुखे वैवीवेपथ् । म्रियमाणस चिहानि यानि १ दरिद्रस्य दोष इत्यर्थः २ पृयूनि कास्वरस्य सुवर्णस्य पात्राणि तान्येव याचतः ॥ २८ ॥ धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देश- यस्मिंस्तुद् पक्षे, युकानां बालीनामास्वरा रुदितशम्दास्तेषां पार्व मह कुलक्षयम् । परचित्तगतान्दारान्पुत्रं च व्यसनातुरम् । माजनम्। ३ भूषिता अलंकृता निःशेषाः परिजना यस्मिन् पक्षे, ॥ २९ ॥ शेपमाप्यं तु काव्येन काव्यं गीतेन हन्यते । मुवि उपिता निःशेषाः परिजना यसिन् ४ विलसन्त्यः शोभमाना गीतं तु स्त्रीविलासेन स्त्रीविलासो घुमुक्षया ॥ ३० ॥ जी-सीदन्तीति विलसदा, विलसद एव विलसत्का बिलवतिनो ये रेणको करेणवो हस्तिन्यस्वाभिर्गहनं निक्टिम् पक्षे, चवयोः सावाद विले यन्त्यर्यक्षये नीचा यामोपद्रववचनैः । कुलाभिमानमूकानां धूलयस्तैगहनं व्याप्तम्. ५ गृहम् ६ विचारशीलम्. " प्रोतिम्: र सिस्वा. ५ विनष्टदागरे, १० इतमाग्ये. ११ गुणसमुदाय १ऐरंभानोमि २ मणियुक्तं यत्कंकण ठेन वर्जितम्. ३ अत्य १२ कालिदासः. 'एको हि दोषो गुणसनिपाते निमजतीन्दोः किरणे- ४ मपपात्रम् ५ धान्यरुगरहितम्. ६ अग्निः | विवादः इति कुमारसे भवस्ये पये. १३ कोटिगुणनासमिति माव- ७ मारमा परे, परम् १४ परगृहवास ठम् .

·दरिद्रनिन्दा ६७ शय्या वसनं च वल्कलं न मन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् महो गृहं कारातुल्यं भवति सल दुःखाय गृहिणः ॥ ५९॥ ॥ ४६॥ यदा तु माग्यक्षयपीडितां दशां नरः कृतान्तोप- | सखे खेदं मा गाः कलय फिल तास्ता निजकलाः सकी- हितां प्रपद्यते । तदास मित्राण्यपि यान्त्यमित्रतां चिरानु- | | वर्षस्व क नु खल ततध्यवसितम् । न तन्मोपत्यत्र रत्तोऽपि विरज्यते जनः ॥ ४७ ॥ दानं न दत्तं न स्फुरितमिति चेन्नतदुचितं विचित्रो साहानां किमिदमियदेव तपश्च तप्तं नाराधितौ शंकरवासुदेवौ । अग्नौ रणे वा न त्रिभुवनम् ॥ ६० ॥ दधति न जनासन्नैराश्याददृष्टवि- हुतश्च कायः शरीर किं प्रार्थयसे मुखानि ॥ १८ ॥ भूतयो यदुचितसुसम्रशाद्दुःखं निजच्युतसंपदः । भवति फलाशिनो मूलतृणाम्बुमक्षा विवाससो निस्तरशा- हि तथा जात्यन्धानां कुत्तो हृदि वेदना नयनविषय यिनश्च । गृहे विमूढा मुनिवञ्चरन्ति तुल्यं तपः किं स्मृत्वा स्मृत्वा ययोद्धृतचक्षुपाम् ॥ ६१ ॥ मारोदीविर- तु फलेन हीनम् ॥ ४९ ॥ अर्या न सन्ति न च | मेहि वस्त्ररुचिरान्दृष्ट्वाय वालानिमानायातस्त्रव वत्स दा- मुञ्चति मां दुराशा दानान्न संकुचति दुर्ललितं मनो मै । सति पिता अवेयेक वाससी । श्रुत्वैवं गृहिणीवासि याच्या च लोधवकरी सवघे च पापं प्राणाः स्वयं प्रजत निकटे कुंड्यस निकिचनो निःश्वसाश्रुजलप्लवप्लुतमुसः किं हि विलम्बनेन ॥ ५० ॥ ममा वयं परिमवासिभिरुप्र-] पान्थः पुनः प्रस्थितः ॥ ६२ ॥ वासःखण्डमिदं प्रयच्छ घारैर्दारिद्यचण्डदहनेन नितान्तदग्याः। बन्धूपकारविपमित्य- | यदि या साङ्के गृहाणार्मकं रिक्तं मूतलमत्र नाथ भवतः मपीह मुक्तं जीवाम एव रविजस किमस्ति निद्रा पृष्ठे पलालोचयः । दंपत्योरिति जलितं निशि यदा चौरः ॥ ५१ ॥ धनं यदि गतं गतं चरणयुग्मरेणूपमं धरा प्रविष्टस्तदा लब्धं कर्पटमन्यतस्तदुपरि क्षिस्या रुदनिर्गतः यदि गता गता कथय मे किमेतावता । इदं पुन-॥ ६३ ॥ वृद्धोऽन्यः पतिरेप मैश्चकगतः स्थूणावशेषं गृहं रुन्तुदं घनिगमैरिदानींतनैर्दरिद्रगणनाविधौ यदहमपाते कालोऽभ्यर्णजलागमः कुशलिनी वत्सस वार्तापि नो धृतः ॥ ५२ ॥ गते सुहृदि शत्रुतां सततनिर्विवेके प्रमौ गृहे यत्नात्संचिततैलबिन्दुघटिका मोति पर्याफुला दृष्ट्वा गर्म- कुगृहिणीवचःक्रकचदारिते वा हृदि । महाजनविवर्जिते | मरालसा निजवर्जू श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥ ६४ ॥ नो सेवा सदसि मानिनां श्रेयसे वरं मरणमेव वा शरणमन्यदेशान्त- | विहिता गुरोरपि मनाङ्गो वा कृतं पूजनं देवानां विधिवन्न रम् ॥ ५३ ॥ अप्रस्तावस्तुतिभिरनिशं कर्णशूलं करोति | वा शिव शिव स्निग्धादयः सेविताः । किं तु त्यभरगी खं दारिद्यं वदति वसनं दर्शयत्येव जीर्णम् । छायाभूतश्च- | सरस्वति रसादाजन्मनः सेवितो तसान्मां विजहाति सा लति न पुरः पार्श्वयोनॆव पश्याग्निःखः खेदं दिशति घनिनां भगवती शके सपत्नी तव ॥ ६५ ॥ सुत्क्षामाः शिशवः व्याधियहुशिक्लित्यः ॥ ५४॥ निवासश्चिन्तायाः परपरिमोशवा इव मृशं मन्दाशया वान्धया लता जर्जरकारी वैरमपरं जुगुप्सा मित्राणां खजनजनविद्वेपकरणम् । वनं गन्तुं | जैतुलचेर्नो मां तथा बाधते । गेहिन्या त्रुटितांशुकं घयितुं बुद्धिर्मवति च कलमात्परिभवो हृदिस्थः शोकामिन च दहति संतापयति च ॥ ५५ ॥ अये लाजानुयैः पाय वयनमाका कृत्वा सकाकु स्मितं कुप्यन्ती प्रतिवेशिलोकगृहिणी सूची गृहिणी शिशोः कर्णो यत्नासुपिहितवती दीनवदना । दिव्यैर्दुमैः सेवितं दग्धा वायुसुतेन रावणपुरी लका पुनः यथा याचिता ॥ ६६ ॥ दग्धं खाण्डवमर्जुनेन बलिना मयि क्षीणोपाये यदकृत दृशावश्रुशवले तदन्तःशल्यं मे स्वर्णम् । दग्धः पंचशरः पिनाकपतिना तैनाप्ययुक्तं कृतं त्वमिय पुनरुद्धर्तुमुचितः ॥ ५६ ॥ विघातुढे कन्ये मुगति- दारियं जनतापकारकमिदं केनापि दग्धं नहि ॥ ६७ ॥ रपरा दुर्गतिरभूत्तयोराद्यां धाता गुणकुलविहीनाय स ददौ ततः पश्चात्तापादिव सुगुणसज्जातमधुना कुलीनं विद्वांसं उत्तिष्ठ क्षणमेकदह सखे दारिद्यमारं मम श्रान्तस्तावदहं यरमिह वरेण्यं मृगयते ॥५७ ॥ न मिक्षा दुर्भिक्षे मिलति | चिरान्मरणजं सेवे त्वदीयं मुग्यम् । इत्युक्तं धनयर्जितस्य दुरवस्याः कथमणं लमन्ते कर्माणि द्विजपरिवृढान्कारयतु वचनं श्रुत्वा श्मशाने शवो दारिद्यान्मरणं वरं वरमिति कः । अदत्त्वैव प्रासं ग्रहपतिरसावस्तमयते या ज्ञात्वैव तूष्णी स्थितः ।। ६८ ॥ मद्रे वाणिं कुरुष्व ताक्द- कुर्मो गृहिणि गहनो जीवनविधिः ॥ न मलां वर्णानुपूर्वी मुखे चैतः स्वास्थ्यमुपैहि याहि करणे नालीकं क्षुदुपह्तसीदत्परिजनं विना दीपान्नक्तं सुख १ रोदनं मा कुरु. २ कण्ठभूपगम्. ३ वस्ने. ४ मि. गहनसंरुद्धतिमिरम् । अनाकान्तद्वारं प्रणयिमिरपूर्णोत्सव- ५दरिद्रः ६ धान्यतृगमस्तरः- ७ जीर्णवखण्डम्. ८ शय्या. १ मास्तरणहीनभूपृष्ठशामिना. २ लघुत्वकारिणी. ३ कालदे१३ लक्ष्मीरित्ययः- १४ चालनीसदृश सच्छिद्र कुम्मा.-१५ लाभा- येणेति पावद. मर्मस्पद. ५ शादिनववी. खण्ड:. १६ स्तवसहितम्. १७ मदनः- १८ धारय. ९गृहम्तन्म:- १० समीप: ११ व्याकुला.

·सुभाषितरनभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् . प्रज्ञे स्थिरत्वं भज । लजे तिष्ठ परामुखी क्षणमहो तृष्णे यत्यपासति मतिं विस्तारयत्सार्थतां पुंसः क्षीगधनस किं । पुरः स्थीयतां पापो यावद्हं ब्रवीमि धनिनं देहीति दीनं | न कुरुते वैरं कुटुम्बमहः ॥ ७९ ॥ दारियेण समीरितापि वचः ॥ ६९ ॥ यो गङ्गामतरत्तथैव यमुना यो नर्मदा शर्मदा बहुशः कण्ठं समालम्बते कण्ठात्कष्टशतैः कथं कथमपि का वार्ता सरिदम्बुलवनविधौ यश्चार्णवास्तीर्णवान् । प्राप्नोति जिह्वातलम् । जिह्वाकीलककीलितेव सुदृढ़ तस्मान्न सोऽस्माक चिरमास्थितोऽपि सहसा दारिद्यनामा सखा | निर्यात्यसौ वाणी प्राणपरिक्षयेऽपि महतां देहीति नास्तीति च त्वद्दानाम्बुसरित्प्रवाहलहरीमयो नै संभाव्यते ॥ ७० ॥ ८॥ दृष्टं दुर्जनचेष्टितं परिभवो लब्धः समानाज्जनापिण्डा] दारियाद्रियमेति ह्रीपरिगतः सत्त्वात्परिभ्रश्यते निःसत्त्वः परि- | धनिनां कृतं श्वलडितं भुक्तं कपालेष्वपि । पञ्चामध्वनि भूयते परिभवान्निदैमापद्यते । निर्विष्णः शुचमेति शोक- | संप्रयातमसकृत्सुप्तं तृणप्रस्तरे यच्चान्यत्र कृतं कृतान्त कुरु है निहतो बुद्ध्या परित्यज्यते निर्बुद्धिः क्षयमेत्यही निधनता तत्रापि सजा वयम् ॥ ८१ ॥ आसे चैत्खगृहे कुटुम्ब- सर्वापदामीसदम् ॥ ७१ ॥ शीतेनोषितस मापशिमिव- | भरणं कर्तुं न शक्तोऽस्म्यहं सेवे चेत्सुखसाधनं मुनिवनं चिन्तार्णवे मजतः शान्ताग्निं स्फुटिताधरय धमतः क्षुत्क्षाम- | मुष्णन्ति मा तस्कराः । वभ्रे चैत्खतनुं त्यजामि नरकाही. कण्ठस्य मे । निद्रा काप्यवमानितेव दयिता संत्यज्य दूरं रात्महत्यावशानो जाने करवाणि दैव किमहं मर्तुं न वा गता सत्पात्रप्रतिपादितेव वसुधा न क्षीयते शर्वरी ॥७२॥ | जीवितुम् ॥ २ ॥ मा मूजन्म महाकुले तदपि चेन्मा दारियापुरुषस बान्धवजनो पाक्ये न संतिष्ठते मुनिग्या भूद्विपत्सापि चेन्मा भूद्धरि कलत्रमस्ति यदि तन्मा भूहयाई विमुखीभवन्ति सुहृदः स्फारीभवन्त्यापदः । सत्त्वं । मनः । तस्वेदस्ति तदस्तु मृत्युरथ चेत्तस्यापि नास्ति क्षणस्त- हासमुपैति शीलशशिनः कान्तिः परिम्लायते पापं | जन्मान्तरनिर्विशेषसदसद्देशान्तरेऽस्तु स्थितिः ॥ ३ ॥ यः कर्म च यत्परैरपि कृतं तत्तस संभाव्यते ॥ ७३ ॥ | कारुण्यपरिग्रहान्न गणितः खार्थः परार्थे प्रति यश्चात्यन्त- सङ्गं नैव हि कश्चिदस्य कुरुते संभाष्यते नादरा- दयापरैर्न विहिता वन्ध्यार्थिनां प्रार्थना । ये चासन्परदुःख- रसंप्राप्तो गृहमुत्सर्वेषु धनिनां सावज्ञमालोक्यते । दूरादेव दुःखितधियस्ते साघवोऽस्तं गताश्चक्षुः संहर भाष्पवेगम- महाजनस विहरत्यल्पच्छदो लजया मन्ये निर्धनता प्रका- | धुना कसाग्रतो रुद्यते ॥ ८४ ॥ सक्तून्छोपयति द्रुतान्त्र- ममपरं पठं महापातकम् ॥ ७४ ॥ पारेभ्यो न भयं न | तिकरोत्याक्रन्दतो बालकान्प्रत्यासिञ्चति कर्परेण सलिलं दण्डपतनं त्रासो न वा भूपतेनिःसङ्ग शयनं निशासु गमनं शय्यातृणं रक्षति । धृत्वा मूर्ध्नि पुराणशूर्पशकलं शून्ये गृहे । दुर्गेषु मार्गेषु च । दारियं सुखमेव केवलमहो दोषद्वयं | व्याकुला किं तद्यन्न करोति दुर्गतवधूवे भृशं वर्षति ॥८५॥ वर्तते जाया निन्दति चाङ्गभोगसमये मुञ्चन्ति वै याचकाः | दारिद्यक्षितिपः स मे निजपतिस्तस प्रसादादभूद्याच्या जीव- ॥ ७५ ॥ वासश्चर्म विभूषणं शवशिरो भस्माङ्गलेपः सदा | नमम्बरं दश दिशो वासश्च देवालये । अस्मद्वैरिणि लब्ध- खेको गौः स च लागलाद्यकुशलः संपत्तिरेतादृशी । इत्या- | संगतिरिति त्वय्याश्रये कुप्यता मत्तिं विनियोजितास्त्वदरयः लोच्य विमुच्य शंकरमगादत्नाकरं जाह्नवी कष्टं निर्धनि- का नाम वृत्तिर्मम ॥ ८६ ॥ आसीत्तानमयं शरीरमधुना कस जीवितमहो दारैरपि त्यज्यते ॥ ७६ ॥ मद्गहे मुष- सौवर्णवर्ण गत मुक्ताहारलताश्रुबिन्दुनियहैनिःश्वस्स मे कीव मूषकवधूमूषीय मार्जारिका मार्जरीव शुनी शुनीव कल्पिता। खल्पं खल्समनल्पकल्पमधुना दीर्घ वयः कल्पित गृहिणी वाच्यः किमन्यो जनः । इत्यापन्नशिशूनसून्विजहतो स्वामिन्दुःख भवत्प्रसादयशतः किं किं न लब्धं मया ॥ ८७॥ दृष्ट्वा तु झिल्लीरवैलतातन्तुवितानसंवृतमुखी चुली चिरं रोदिति ॥ ७७.॥ पीठाः कच्छपवत्तरन्ति सलिले संमार्जनी दानप्रशंसा मीनवर्वी सर्प विचेटितानि कुरुते संत्रासयन्ती शिशून् । सूर्णर्धावृतमस्तका च गृहिणी भित्तिः प्रपातोन्मुखी रात्रौ विधौ देयं यतः सर्वे हरिष्यति ॥ १ ॥ यद्ददाति यदनाति अनुकूले विधौ देयं यतः पूरयिता हरिः । प्रतिकूले पूर्णतडागसंनिममभूद्राजन्मदीयं गृहम् ॥ ७८ ॥ शीलं तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस क्रीडन्ति दारैरपि शातयति श्रुतं शमयति प्रज्ञां निहन्त्यादरं दैन्यं दीपयति | धनरपि ॥ २ ॥ यद्ददासि विशिष्टेभ्यो यच्चानासि दिने क्षमा क्षपयति श्रीडामपि वसति । तेजो जर्जर- | दिने । तत्ते वित्तमहं मन्ये शेषमन्यस्य रक्षसि ॥ ३ ॥ २ मुखदावीम् २ न दृश्यते. ३ जांप्रामोति- ४ लज्जा- त्याग एको गुणः श्लाघ्यः किमन्यैगुणराशिभिः। त्यागा- युक्त- ५ खेदन ६ स्थानम्. ७ भासनानि. १ गर्ते. २ दैवे. ३ पूरणकर्ता।

·दानप्रशंसा-लोमनिन्दा ६९ जगति पूज्यन्ते पशुपापाणपादपाः ॥ ४ ॥ भवन्ति नरकाः | विधिना वितीर्णः स प्रीतिदायो बहुमन्तुमर्हः ॥ २४ ॥ पापात्पापं दारिद्यसंभवम् || दारिद्यमप्रदानेन तम्माद्दानपरो | दानेन भूतानि वशीभवन्ति दानेन वैराण्यपि यान्ति नाशम् । मवेत् ॥ ५॥ ग्रासादधमपि ग्रासमर्थिभ्यः किं न यच्छसि। परोऽपि वन्धुत्वमुपैति दाननं हि सर्वव्यसनानि हन्ति इच्छानुरूपो विभवः कदा कस भविष्यति ॥ ६॥॥२५॥ तुरगशतसहस्र गोगजाना च लक्षं कनकरजत- गौरवं प्राप्यते दानान्न तु वित्तस्स .संचयात् । स्थितिरुच्चैः पात्रं मेदिनी सागरान्ताम् । विमलकुलवधूना कोटिकन्याश्च पयोदानां पयोधीनामधः स्थितिः ॥७॥ दरिद्रान्मर कौन्तेय दद्यान्नहि नहि सममेतैरन्नदानं प्रधानम् ॥ २६ ॥ काम मा प्रयच्छेश्वरे धनम् । व्याधितसौषधं पथ्यं नीरुजन्य | वाचः कतिचिदफलाः सन्तु लोके कवीनां सन्त्येवान्या मधु- किमोपधैः ॥ ८ ॥ दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । रिपुकथाः संस्तवात्कामदोग्ध्यः । वित्तं कामं मरतु विफलं देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं विदुः ॥ ९॥ दत्तमश्रोत्रियेभ्यः पात्रे दत्तैर्मवति हि धनर्धन्यता मूरिदातुः उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् । तडागोदर- ॥ २७ ॥ देयं भो बधने घनं सुकृतिमि। संचितं सर्वदा संस्थानां परीवाह इवाम्भसाम् ॥ १० ॥ दानोपमोगरन्ध्या श्रीकर्णस्य बलेश्च विक्रमपतेरद्यापि कीर्तिः स्थिता । आश्चर्य मधु- या सुहृद्भिया न मुज्यते । पुंसां यदि हि सा लक्ष्मीरलक्ष्मीः दानमोगरहितं नष्टं चिरात्संचितं निर्वेदादिति पाणिपादयुगलं कतमा भवेत् ॥ ११॥ किं तया क्रियते लक्ष्या या वधूरिय | घर्षन्त्यहो मक्षिकाः ॥ २८ ॥ केवला । या न वेश्येव सामान्या पथिकैरुपमुज्यते ॥१२॥ आयासशतलब्धस प्राणेभ्योऽपि गरीयसः। गतिरेकैव वित्तस्य लोभनिन्दा दानमन्या विपत्तयः ॥ १३ ॥ दानेन श्लाघ्यतां यान्ति लोमः प्रतिष्ठा पापस्स प्रसूतिर्लोम एव च । उपक्रोधादि- पशुपापाणपादपाः । दानमेव गुणः श्लाघ्यः किमन्यैर्गुण- जनको लोमः पापस कारणम् ॥ १॥ लोमाकोपः प्रम- कोटिमिः ॥ १४ ॥ दानं मोगो नाशस्तितो गतयो भवन्ति | वति लोमात्कामः प्रजायते । लोमान्मोहश्च नाशश्च लोमः वित्तस । यो न ददाति न मुत तस्य तृतीया गतिर्मवति | पापस कारणम् ॥ २॥ लोमाक्रोधः प्रभवति क्रोधाद्रोह ॥ १५ ॥ यो न ,ददाति न मुझे सति विमवे नैव तस्य प्रवर्तते । द्रोहेण नरकं याति शास्त्रज्ञोऽपि विचक्षणः तहव्यम् । तृणमयकृत्रिमपुरुपो रक्षति ससं परस्पार्थे ॥३॥ मातरं पितरं पुत्रं प्रातरं या सुहृत्तमम् । लोमावियो ॥ १६ ॥ दातव्यं भोक्तव्यं सति विमवे संचयो न नरो हन्ति स्वामिनं या सहोदरम् ॥ ४ ॥ लोभेन कर्तव्यः । पश्येह मधुकरीणां संचितमर्थे हरन्त्यन्ये बुद्धिश्चलति लोमो जनयते तृषाम् । तृपार्तो दुःखमामोति ॥ १७॥ मीयता कमममीप्सितसेां दीयता द्रुतमयाचित- परनेह न मानः ॥ ५॥ लोमाविष्टो नरो वित्तं वीक्षक मेव । तं धिगस्तु कलयन्नपि वान्छामर्थिवागवसरं सहते स चापदम् । दुग्धं प्रश्यति मार्जारो न तथा लगुडाहतिम् यः ॥ १८ ॥ प्रापितेन चटुघाकुविर्डम्ब लम्मितेन वहुया- | ॥६॥ प्रायेण घनिनामेव धनलोमो निरन्तरम् । पश्य चनलजाम् । अर्थिना यदधमर्जति दाता तन्न लुम्पति विल- | कोटिद्वयोपेतं लक्षाय प्रणतं धनुः ॥ ७ ॥ लोम. सदा म्च्य ददानः ॥ १९ ॥ यत्प्रदेयमुपनीय वदान्यैर्दीयते | विचिन्त्यो लुन्धेभ्यः सर्वतो भयं दृष्टम् । कार्याकार्यविचारो सलिलमर्थिजनाय । याचनोक्तिविफलत्वविशवात्रासमूर्छन- | लोमविमूढस नास्त्येव ॥ ८॥ सत्यप्रशमतपोभिः सत्यघनैः चिकित्सितमेतत् ॥ २० ॥ अर्थिने न तृणवद्धनमात्रं किंतु शास्रवेदिमिर्विजितः । लोमोऽवेट प्रविष्टः कुटिलं हृदयं जीवनमपि प्रतिपाद्यम् । एयाह कुशवजलदायी द्रव्यदान- | किराटीनाम् ॥ ९॥ नेहोपपन्न इति पूर्णदशाविशेपशाली विधिरुक्तिविदग्धः ॥ २१ ॥ पङ्कसंगरविगर्हितम, न स्वमात्मनि वसुप्रकरं निधाय । लब्धोदये तमय गृहति श्रियः कमलमाश्रयणाय । अर्थिाणिकमलं विमलं तद्वास- | पद्मबन्धौ दीपा भवन्ति कलपा बलवान्हि लोमः ॥ १० ॥ वेश्म विदधीत सुधीस्तत् ॥ २२ ॥ दानपात्रमधमर्णमिहे- यदुर्गा' वीमटन्ति विकटं कामन्ति देशान्तरं गाहन्ते कग्राहि कोटिगुणितं दिवि दायि । साधुरेति मुकृतैर्यदि | गहनं समुद्रमथनग्लेशं कृषि कुर्वते । सेवन्तै कृपणं पति कर्तुं पारलौकिककुसीदमसीदत् ॥ २३ ॥ अर्थो विनैवार्थ- गदधटासंघद्वदुःसंचर सन्ति प्रधनं धनान्धितधियस्तहोम- नयोपसीदन्नाल्पोऽपि धीरैरवधीरणीयः | मान्येन मन्ये | विसर्जितम् ॥ ११ ॥ १ अनेकोपभोग्या , २ नाश इत्यर्थः. ३ तृणकृतकपटपुरुषाकारः १तिष्ठतीति शेषः २ धनुषः प्रान्तमागदयम्, हृदयगुहायामित्यर्य' - सस्यरक्षणामुच्चप्रदेशे शूगालादिमयहेतुस्तृणादिपटितः पुरुषः स्याप्यत ३ र लक्ष्यम् , पक्ष, रक्षसंख्या. ४ गर्वम्. ५ विराटो वणिग्जाति इति प्रसिदम् ४ ऐपयें. ५ भ्रमरीणाम्. ६ हास्यखम् विशेष. ६ गहनाम. ७ अरण्यम्. ८ युद्धम. ९ सिटास T ·सुभापितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् उदारप्रशंसा तनुरपि या श्रीनिवेशिता सत्सु । अवशिष्यते हिमाशो सैव शतेषु जायते शूर सहस्रेषु च पण्डित । वक्ता दश कला या स्थिता शभौ ॥ २२ ॥ कियती पञ्चसहस्री कियती सहस्रेषु दाता भवति वा न वा ॥१॥ अदाता पुरुषस्त्यागी | लक्षापि कोटिरपि कियती । औदार्योन्नतमनसा रत्न धन सत्यन्य गच्छति । दातारं कृपण मन्ये मृतोऽप्यर्थ न वती वसुमती कियती ॥ २३ ॥ प्रत्युपकुर्वत्पूर्व कृतोपकार मुञ्चति ॥ २॥ रक्षति कृपणा पाणी द्रव्य व्यमिवा मपि लज्जयति चेत । यस्तु विहितोपकारादुपकार रमन । तदेव सन्त सततमुत्सृजन्ति यथा मलम् ॥३॥ सोऽधिको मृत्यो ॥ २४ ॥ जीवञ्जीवयति हि यो ज्ञातिजन याचितो य प्रहृष्येत दत्त्वा च प्रीतिमान्भवेत् । त दृष्ट्वाप्य | परिजन च सुहृदश्च । तस्स सफला गृहश्रीधिंगनुपजीव्या थवा श्रुत्वा नर वर्गमवामुयात् ॥ ४॥ आकारमात्रविज्ञान | धनसमृद्धिम् ॥ २५ ॥ यच्छन्चलमपि जलदो वल्लभतामेति सपादितमनोरथा । ते धन्या ये न शृण्वन्ति दीना प्रण सर्वलोकस्य । नित्य प्रसारितकर सवितापि भवत्यचक्षुष्य यिना गिर ॥५॥ कर्णलचिगुणोत्कर्षास्त्यागिनो धन्ति ॥ २६ ॥ नाप्त यत्केनचिदपि मनोरथा अपि यतो निव नस्तथा । निष्फलान्न विमुञ्चन्ति मार्गणान्समुखे स्थितान् | तन्ते । तद्यदि न लभ्यतेऽन्यन्मनस्विन किमभिमानफलम् ॥ ६॥ देहि देहीति जल्पति त्यागिनोऽप्यर्थिनोऽपि च । ॥ २७ ॥ घटन विघटनमथवा कार्याणा भवति विधि आलोकयन्ति रभसादस्ति नास्तीति न कचित् ॥७॥ नियोगेन । उचितेऽनुचिते कर्मणि वृत्तिनिवृत्ती समादत्ते युध्यन्ते पक्षिपशव पठन्ति शुकसारिका । दातु शक्नोति ॥ २८ ॥ कल्पस्थायि न जीवितमैश्वर्यं नाप्यते च यद यो वित्त स शूर स च पण्डित ॥ ८॥ अय निज परो | भिमतम् । लोकस्तथाप्यकार्यं कुरुते कार्य किमुद्दिश्य वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरिताना तु वसुधैव ॥ २९॥ धनबाहुल्यमहेतु कोऽपि निसर्गेण मुक्तकर । कुटुम्बकम् ॥ ॥ लक्ष्मीपयोघरोत्सङ्गकुङ्कुमारुणितो प्रावृषि कस्साम्बुमुच सपत्ति किमधिकाम्बुनिधे ॥ ३० ॥ हरे । धन्यो बलि स येनास्य भिक्षापात्रीकृत कर ॥१०॥ द्रविणार्जनज परिश्रम फलितोऽप्यस जनस नीरस । कर्णस्त्वच शिविर्मास जीव जीमूतवाहन । ददौ दधीचि द्रविणार्जनमात्मतुष्टय परमावर्जयितु गुणार्जनम् ॥ ३१ ॥ रस्थीनि नास्त्यदेय महात्मनाम् ॥ ११ ॥ दाता नीचोऽपि नाक्षपणि पठता किमपाठि पाठितोऽपि किमु विस्मृत एव । सेव्य सान्निष्फलो न महानपि । जलार्थी वारिधिं त्यक्त्वा. इत्थमर्थिजनसशयदोलाखेलना खलु चकार नकार ॥३२॥ पश्य कूप निषेवते ॥ १२ ॥ पुसामुन्नतचित्ताना सुखा य प्रशसति नरो नरमन्य देवतासु वरदासु सतीषु । मुग्ध वहमिद द्वयम् । सर्वसङ्गनिवृत्तिवा विभूतिवा सुविस्तरा धीर्घनलवस्पृहयालुस्त नृशसमहमाघमौमि ॥ ३३ ॥ ॥ १३ ॥ जरामरणदौर्गत्यव्याधयस्तावदासताम् । जन्मैव , यथा शरीर किल जीवितेन विनाकृत काष्ठमिवावभाति । किं न धीरस्य भूयो भूयस्रपाकरम् ॥ १४ ॥ अपि । तथैव तज्जीवितमप्यचैमि लोकोत्तरेण स्फुरितेन शून्यम् नाम स दृश्येत पुरुषातिशयो भुवि । गर्वोच्छ्नमुखा येन | ॥ ३४ ॥ जातश्च नाम न विनश्यति चेत्ययुक्तमुत्पाद धनिनो नावलोकिता ॥ १५ ॥ पृथ्वी पृथ्वीगुणा मान्या | एव नियमेन विनाशहेतु । तुल्ये च नाम मरणव्यसनो सन्ति भूपा विवेकिन । पराभवापद यान्ति कस्मादुन्नत | पतापे मृत्युर्वर परहितावहिताशयस्य ॥३५॥ उत्पादिता बुद्धय ॥ १६ ॥ परिपूर्णगुणाभोगगरिमोद्गार एव स । खयमिय यदि तत्तनूजा तातेन या यदि तदा भगिनी निजगत्स्पृहणीयेऽस्मिन्न रुचिर्द्रविणेऽपि यत् ॥१७॥ | खलु श्री । यद्यन्यसगमवती च तदा परस्त्री तत्त्यागबद्ध त्यागो गुणो वित्तवता वित्त त्यागवता गुण । परस्परवि मनस सुधियो भवन्ति ॥ ३६॥ त्वयि सति शिवदातर्य युक्तौ तु वित्तत्यागो विडम्बना ॥ १८ ॥ नृणा धुरि स सदभ्यर्थितानामितरमनुसरन्तो दर्शयन्तोऽर्थिमुद्राम् । चरम एवैको य कश्चित्यागपाणिना । निर्मार्टि प्रार्थनापासुधूसर | चरणपातैर्दुग्रह दोग्धुकामा करभमनुसराम कामधेनौ मुखमर्थिनाम् ॥ १९ ॥ बुद्धियां सत्त्वरहिता स्त्रीत्व तत्केवल स्थितायाम् ॥ ३७ ॥ इयत्यप्येतस्मिनिरवधिमहत्यध्वनि मतम् । सत्व चानयसपन्न तत्पशुत्व न पौरुषम् ॥ २० ॥ गुणास्त एवामी द्विता जरहजरठा यान्ति गणनाम् । अत्यद्गुतमिम मन्ये स्वभावममनखिन । यदुपक्रियमाणोऽपि | अहो आम्यो लोक स न परममीमि कृतधृति सय प्रीयते न विलीयते ॥ २१ ॥ सैर पर न विनश्यति स्तब्धो यावत्कलयति समग्र तृणमिदम् ॥ ३८ ॥ खचित्त १ मांसम् २ राणान्, पक्षे याचकान् ३ स्वकीय ४ एतन्ना परिचिन्तयैव परितापमात्मन्यमी न विघ्रति मनसिनो मको राजा नृपमा ६ मुनीघर ७ समुद्रम् ८ स्फीतबदना' २ याचितानाम् ३ पाश्चात्यचरणपाते १अल्पा ४ उम् ·उदारप्रशंसा-कृपणनिन्दा ७१ .. यदमुना न तावत्क्षतिः । अहर्निशमिहैव ये परमनोनुवृत्त्या | मिक्षाद्वारा गृहे गृहे । दीयतां दीयतां नित्यमदातुः फल- पुनर्वहन्ति विजिगीपुतां किमिव तेऽनुकम्पास्पदम् ॥ ३९ ॥ | मीदृशम् ॥ ९॥ द्वारं द्वारं रटन्तीह मिझुकाः पात्रपाणयः । मुज्यन्ते खगृहस्थिता इव सुखं यस्यार्थिमिः संपदः पट्वी दर्शयन्त्येव लोकानामदातुः फलमीदृशम् ॥ १० ॥ न यस मतिस्तमःप्रहतये द्वावेव तौ प्राणितः । यस्त्वात्ममरि- दातुं नोपमोस्तुं च शमोति कृपणः श्रियम् । किं तु स्पृशति रुन्नतेऽपि विमवे हीनश्च विद्वत्तया तसालेख्यमणेरिया- | हस्तेन नपुंसक इव स्त्रियम् ॥ ११ ॥ किंशुके किं शुकः कृतिधृतः सत्ताप्यसवा ननु ॥ ४० ॥ आघायय धरावका- कुर्यात्कलितेऽपि बुभुक्षितः । अदातरि समृद्धेऽपि किं कुर्यु. शविधयेऽप्याकाशमालोकने भावानात्ममहत्तसाधनविघा- रुपजीविनः ॥ १२ ॥ वरं विभवहीनेन प्राणः संतपितो. । वन्ये गुणाः केचन । इत्यस्मिन्नुपकारकारिणि सदा वर्गे परं | ऽनलः । नोपचारपरिभ्रष्टः कृपणः प्रार्थितो जनः ॥ १३ ॥ दुस्त्यजे दैन्यबीडकलङ्कमुज्झतु कथं चेतो महाचेतसाम् | उदारचरितस्त्यागी याचितः कृपणोऽधिकः । एको धनं । ॥ ४१ ॥ नित्यं या गुरुभृत्यबन्धुसुजनैर्न स्वेच्छया मुज्यते ततः प्राणानन्यः प्राणांस्ततो धनम् ॥ १४ ॥ नोपमोस्तुमपि पश्यन्ति स्पृहयालयो न रिपबो यां विक्रमासादिताम् ।। क्लोवो जानात्युपचितां श्रियम् । ग्राम्यो पिरागयत्येव रम- यस्याः साधुपरिक्षयेण सुहृदा नाशेन वा संभवो नो संप- | यन्नपि कामिनीम् ॥ १५ ॥ कृपणः सवधूसहं न करोति द्विपदेव सा गुणवतां प्रीतिस्तया कीशी ॥ ४२ ॥ न्याय्यं मयादिह । भविता यदि मे पुत्रः स मे वित्तं हरेदिति मार्गमनुज्झतः मुकृतिनो दैवाद्भवन्त्यापदो यास्ताः सन्तु ॥ १६ ॥ यदधोऽधः क्षितौ वित्तं निसान मितंपचः । मलेरियादिपुरुषायोवीं स्वयं यच्छतः । शक्रसेव जुगु- | तधोनिरयं गन्तुं चक्रे पन्थानमग्रतः ॥ १७ ॥ निजसौख्यं प्सितैः सुबहुमिनिन्द्यैर्मृशं कर्मभिर्देवानामुपरि प्रभुत्वमपि , निरुन्धानो यो धनार्जनमिच्छति । परार्थ मारवाहीव क्लेश- मे मा भूत्रपाकारणम् ॥ १३ ॥ रुद्रोऽदि जलधि हरिदि- | स्यैव हि माजनम् ।। १८ ॥ असंभोगेन सामान्यं कृपणस विपदो दूरं विहायःश्रिता मोगीन्द्राः प्रवला अपि | घनं परैः । असेमिति संबन्धो हानौ दुःखेन गम्यते प्रथमतः पातालमूले स्थिताः । लीनाः पद्मवने सरोजनिलया ॥ १९ ॥ सति द्राक्षाफले क्षीरे मृदामास्वादनं मुदे । मन्येऽर्थिसार्थाद्भिया दीनोद्धारपरायणाः कलियुगे सत्पूरुषाः | अहो मातुरियं रीतिः कृपणे गर्भवर्तिनि ॥ २० ॥ अदातु- केवलम् ॥ ४४ ॥ निसं कापि न स्पृशन्ति कवेगिरः । दोपायैवातिवृद्धस्य विलासास्तरुणीकृताः ॥ २१ ॥ शरणं किं प्रपन्नानि विषय- |न्मारयन्ति किम् । न त्यज्यन्ते न मुज्यन्ते कृपणेन धनानि कृपणनिन्दा यत् ॥ २२ ॥ धनं यदिह मे दत्से विधे मा देहि कहिंचित् । कृपणेन समो दाता न भूतो न मविष्यति । अस्पृशन्नेत्र | औदार्य धनिनो देहि यन्मदीये हृदि स्थितम् ॥ २३ ॥ वित्तानि यः परेम्यः प्रयच्छति ॥ १॥ यदैZते परिलेश- वीणेव श्रोत्रहीनस लोलाक्षीव विचक्षुषः । यसोः कुसु- रर्जितं यन्न मुज्यते । विमज्यते यद तेऽन्यैः कस्यचिन्मास्तु | ममालेव श्रीः कदर्यस्स निष्फला ॥ २४ ॥ लुब्धो न तद्धनम् ॥ २ ॥ यत्करोत्यैरति श्लेशं तृष्णां मोहं प्रजाग- विसृजत्यर्थ नरो दारिद्यशङ्कया । दातापि विसृजत्यर्थे तैयैव रम् । न तदनं केंदर्याणां हृदये व्याधिरेव सः ॥ ३ ॥ मृत्युः । ननु शङ्कया॥२५॥ या विपत्तिर्धनापाये नवा भोगिवदान्ययोः। शरीरगोसारं धनरक्षं वसुंधरा ! दुश्वारिणी च हसति स्वपति प्रज्ञापकपोत्यागेव प्रामा हि कृपणेन सा ।। २६ ।। गृहमध्य- पुत्रवत्सलम् ॥ ४ ॥ त्यागमोगविहीनेन धनेन धनिनो | निखातेन धनेन रमते यदि । स तु तेनानुसारेण रमते कि यदि । भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो ययम् ।। ५ ।। न मेरुणा ॥ २७ ।। अतिसंचयकर्तृणां वित्तमन्यस कारणात् । दानोपैमोगरहिता दिवसा यस यान्ति वै । स लोहकार- अन्यैः संचीयते यत्नादन्यैश्च मधु पीयते ।। २८ ॥ विड- मस्रव वसन्नपि न जीवति ॥ ६ ॥ अबुधैरर्यलामाय पण्य- म्बनय पुंसि श्रीः परप्रणयपांसुले। कान्ति कामिह कुर्वीत स्त्रीभिरिय स्वयम् । आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणीकृतः | कुणी कटककल्पना ॥ २९ ॥ कृत्योपकारं यस्तस्माद्वान्छति ॥ ७.!! कृपणेन शवेनेव मृतेनापि न दीयते । मांसं वर्धयता | प्रत्युपक्रियाम् । दीनस्तृष्णा विधेयत्वाद्वान्तमप्युपलेढि सः तेन काकस्योपकृतिः कृता ॥ ८ ॥ गोधयन्ति न याचन्ते | ॥ ३० ॥ देयवशादुत्पन्ने सति विमवे यस नास्ति भोगेच्छा । १ संपापवे. २ अवसान. ३ अस्सस्सत्यम्. ४.विचाराशक्ति १ मिाका इति शेष:. २ त्यजतीति शेष. ३ आरोपघामाम. ५ कृपणानाम्.६ पीटेय. ७ कस्स का उपयतिरुपकारः कृता, अपि ४ नरकम्. ५ चश्वलाक्षी. मृगनयनेति यावद. ६ अधस्थ. । तु न कस्यापि कापीय पक्षे काकस्स पक्षिण:- ७ प्राणरहितस तस्येति यावद. ८ दारिचराइयव.

·७२ । सुभापितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् न च परलोकसमीहा स भवति धनपालको मूर्खः ॥ ३१ ॥ मृतोऽपि ॥ १७ ॥ लोक एप परलोकमुपेता हा विधाय निघने उपभोगकातराणा पुरुषाणामर्थसंचयपराणाम् । केन्यामणिरिव | घनमेकः । इत्यमु खलु तदस निनीपत्यर्थिबन्धुरुदय- सदने तिष्ठत्यर्थः परस्सार्थे ॥ ३२ ॥ यदि भवति धनेन | यचित्तः ॥ १८ ॥ संचित ऋतुषु नोपयुज्यते याचितं धनी क्षितितलनिहितेन भोगरहितेन । तस्माद्वयमपि ध- | गुणवते न दीयते । तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चौरपार्थिव- निमस्तिष्ठति नः काश्चनो मेरुः ॥३३॥ नन्दनरेन्द्रद्रविणैदुष्कृ- गृहेषु गच्छति ॥ ४९ ॥ वरममी तखो बनगोचराः तमिव किमपि विहितमतिघोरम् । वसुधातलोप्मपाको विर- | शकुनिसार्थविलुप्तफलश्रियः । न तु धनाट्यगृहाः कृपणाः मति नाद्यापि यत्तेभ्यः ॥ ३४ ॥ दृढतरनिबद्धमुष्टेः कोश- फणानिहितरत्नभुजंगमवृत्तयः ॥ ५० ॥ न निर्यियासन्ति निषण्णस सहजमलिनस । कृपणस कृपाणस्य च कैव- | कदर्यहस्ताद्धनानि पासोरिव तैललेशाः। दैवात्कदाचिद्विनि- लमाकारतो भेदः ॥ ३५ ॥ कृपणसमृद्धीनामपि भोक्तारः | योक्तुरेव निर्गन्तुमिच्छन्त्यसुभिः सहैव ॥५१॥ सुसंवृतैर्गी- सन्ति केचिदतिनिपुणाः । जलसंपदोऽम्बुराशेर्यान्ति घशं वितवत्सुरक्षितैनिजेऽपि देहे कृतयन्त्रणस च । तवानुमार्ग सर्वदेव वेडेवामेः ॥३६॥ प्राप्तानपि न लभन्ते भोगान्भोक्तुं | प्रजतो मवान्तरे शठैर्धनैः पश्चनदी न पूरिता ॥ ५२ ॥ अहो वकर्मभिः कृपणाः । मुखपाकः किल भवति द्राक्षापाके | धनानां महती विदग्धता सुखोषितानो कृपणस्य वेश्मनि । 'लिभुजां हि ॥ ३७ ॥ अतिसाहसमतिदुष्करमत्याश्चर्य च ब्रजन्ति न त्यागदशां न भोग्यता परां च कांचित्प्रथयन्ति दानमर्थानाम् । योऽपि ददाति शरीरं न ददाति स वित्त- निर्वृतिम् ॥ ५३॥ फलं स्वेच्छालय प्रतिवनमखेदं क्षिति- लेशमपि ॥ ३८ ॥ केऽपि स्वभावलुब्धास्तीव्रतरां यातना- रुहां पयः स्याने स्थाने शिशिरमधुरं पुण्यसरिताम् । मृदुस्पी मपि सहन्ते । न तु संत्यजन्ति वित्त मात्सर्यमिवाधमाः | शच्या सुललितलतापल्लवमयी सहन्ते संतापं तदपि सततम् ॥ ३९ ॥ औवी इवातिलुन्धा भवन्ति धनलवण- धनिनां द्वारि कृपणाः ॥ ५४॥ यदेते साधूनामुपरि वि. वारिबहुतृष्णाः । तृणलवमिव निजदेहं त्यजन्ति लेशं न | मुखाः सन्ति धनिनो न चैषावजपामपि तु निजवितव्यय- वित्तस ॥ ४० ॥ अर्थिनि कवयति कैवयति पठति च भयम् । अतः खेदो नासिन्परममनुकम्पैव भवति खमांसत्र- पठति स्तवोद्यते सौति । पश्चाद्यामीत्युक्ते कृपणः प्रणतो- तेभ्यः क इह हरिणेभ्यः परिभवः ॥ ५५ ॥ न शान्तान्त ऽअलिं कुरुते ॥ ४१ ।। दानं भोगं च विना धनसत्तामात्र स्तृष्णा घनलवणवारिव्यतिकरैः क्षतच्छायः कायश्चिरवि- केण चेद्धनिनः । वयमपि किमिति न धनिनस्तिष्ठति नः रसरूक्षाशनतया । अनिद्रा मन्दामिनपसलिलचौरानल- काञ्चनो मेरुः ॥ ४२ ॥ धनिनोऽप्यदानभोगा गण्यन्ते | भयात्कदर्याणां कष्टं फुटमघनकष्टादपि परम् ॥ ५६ ॥ धुरि महादरिद्राणाम् । हन्ति न यतः पिपासामतः समु- जहाति सहसाननं इंटिति पृच्छति खागतं नमसति दोऽपि मरुरिव ॥ ४३ ॥ अभ्युपयुक्ताः सनिर्गतागतै- कृताञ्जलिः श्रुतिमनोहरं भाषते । ददाति कुसुमं फलं शिथि- रहरहः सुनिर्विण्णाः । कृपणजनसंनिकर्ष संप्राप्यार्थाः लयत्यमीष्ट क्रियामहो न परिचीयते कृपणवञ्चनाचातुरी खपन्तीव ॥ ४४ ॥ ते मूर्खतरा लोके येषां धनमस्ति ॥ ५७ ॥ अयश्चणकचर्वणं फणिफणामणेः कर्पण करेण नास्ति च त्यागः । केवलमजनरक्षणवियोगदुःखान्यनुभवन्ति गिरितोलन जलनिधः पदा लद्धनम् । प्रसुप्तहरिबोधन ॥ ४५ ॥ याचमानजनमानसवृत्तेः पूरणाय बत जन्म न निशितखड्गसंस्पर्शनं कदाचिदखिलं मवेन च शठानस्यार्ज- यस । तेन भूमिरतिभारवतीयं न द्रुमैर्न गिरिभिर्न समुद्रः | नम् ॥ ५८ ॥ एकैकातिशयालयः परगुणज्ञानकवैज्ञानिकाः ॥ ४६ ॥ मा धनानि कृपणः खलु जीवस्तृष्णयार्पयतु जातु | सन्त्येते धनिकाः कलासुसकलाखाचार्यचर्याचणाः । परस्मै । तत्र नैष कुरुते मम चित्रं यत्तु नार्पयति तानि | अप्यते सुमनोगिरां निशमनाद्विभ्यत्यहो साधया ।' धूते ५ नवनवतिकोटिमिताः कनकदीनारोः पाटलिपुत्रमहीपतिना नन्दन , प्रीतिं न प्रकटीकरोति सुहृदि द्रव्यव्ययाशङ्कया भीत १ इच्छा. २ उत्तमकन्या. ३ भूम्यन्तर्गवेन. ४ उपभोगहीनेन. | मूर्धनि कुण्डले ऋषणतः क्षीणे भवेतामिति ॥ ५९ ॥ भूमौ निहिता अद्यापि तिष्ठन्तीति प्रसिद्धि के दृढतरमतिनिविडं प्रत्युपकारकारणमयानाकृप्यते सेधया 1 मिथ्या जल्पति निवद्धा मुष्टियन; कोशागारे निषण्णस्य स्थितस्य पक्ष,कोश खाधान वित्तमार्गणमयात्स्तुत्यापि न प्रीयते कीनाशो विभवव्ययव्य- स्थितस्य. ८ समावमलिनस- मलिनवेषवाद, पक्षे, कृष्णवर्णत्वात् | तिकरवस्तः कथं प्राणिति ॥, ६० ॥ मत्वा सारं गुणानां ९ माकारत आकृत्या भेदः, पक्षे, कृपणशब्देऽकारो वर्तते. कृपाण- शन्द आकारो वर्त. एतावतेवं भेदो भिन्नत्वम्, कृपाणः -- १. समुद्रस्य. ११ वाढवाग्नेः. १२ मुसरोगः- १३ काकानाम् १ उद्यत्करण चित्तं यस्य. २ केशरहितम्. ३ वृक्षाणाम् ४ सत्वरम्, ५ कर्णमधुरम्. ६ लोहम्. ७ निद्रिता होत्यापनम्। '८ वीक्ष्णः, ९ घर्षणतः- -- १४ पाचके. १५ कवितां करोति. १६ नमः ·याचकनिन्दा शिरसि यदि शशी स्थापितो देवयोगादीशेन क्षीणविम्वः | योर्भेदः कराभ्यामेव सूचितः ॥ १८ ॥ हदि लजोदरे बहिः सकलमुपचयं किं न नीतः क्षणेन । मिथ्येवं ख्यापयन्तो स्वमावादमिरुच्छिमः । तेन मे दम्बरजस्य पुनगगमनं गुणिनि सरलतां लोकमक्त्यर्थमुञ्चराध्याः कुर्वन्ति वित्त- नृप ॥ १९ ॥ सेवेव मानमसिलं न्योत्नेव तमो जरेव व्ययचकितधियो मानमर्थेन शून्यम् ॥ ६१ ॥ लावण्यम् । हरिहरकथेव दुरितं गुणगतमप्यथिता हरति ॥ २० ॥ याचकवीरो धन्यः करदानग्राहकः सदा- याचकनिन्दा तृभ्यः । कुरुते पराभुस वा त्यतिननं का हरत्यसा वेपथुर्मलिनं व दीना वाग्गद्गदः स्वरः । मरणे यानि पुण्यम् ॥ २१ ॥ अनुसरति करिकपोलं भ्रमरः श्रवणेन विहानि तानि चिहानि याचके ॥ १ ॥ विद्यावतः कुली- | तायमानोऽपि । गणयति न तिरस्कारं दानान्धविलोचनो नस धनं याचितुमिच्छतः । कण्ठे पारावतस्यैव वाकरोति | नीचः ॥ २२ ॥ कतरपुरहर परुपं हालाहलकवलयाचना- गतागतम् ॥ २ ॥ देक्षिणाशाप्रवृत्तस प्रसारितकरस च । वचसोः । एकैव तब रसज्ञा तदुभयरसतारतम्यता ॥ २३ ॥ तेजस्तजविनोऽकस हीयतेऽन्यस्य का कथा ॥ ३ ॥ अग्रे लघिमा पश्वान्महतापि पिघीयते नहि महिना । वामन साधुरेवाधिभियाच्यः क्षीणवित्तोऽपि सर्वदा । गुप्कोऽपि | इति त्रिविक्रममभिदधति दशावतारविदः ॥ २४ ॥ ताव- हि नदीमार्गः खन्यते सलिलार्थिभिः ॥ ४ ॥ तृणादपि न्महतां महती यावत्किमपि हि न याच्यते लोकम् । वलि- लघुस्र्तेलस्तूलादपि च याचकः । वायुना किं न नीतोऽसौ मनुयाचनसमये श्रीपतिरपि वामनो जातः ॥ २५ ॥ गुरु- मामयं प्रार्थयेदिति ॥ ५॥ देहीति वचनं श्रुत्या देहस्थाः तामुपयाति यन्मृतः पुरुषस्तद्विदितं मयाधुना । ननु लाघव- पञ्च देवताः । मुखानिर्गत्य गच्छन्ति श्रीहीघीतिकीर्तयः | हेतुरर्थिता न मृते तिष्ठति सा मनागपि ॥ २६ ॥ याचना ॥ ६ ॥ नवीनदीनमावस याचकम्यातिमानिनः । वचो- हि पुरुषस्य महत्त्वं नाशयत्यखिलमेव तथा हि । सद्य एव जीवितयोरासीत्पुरोनिःसरणे रणः ॥ ७ ॥ अदृष्टमुखमगस मगवानपि विष्णुामनो भवति याचितुमिच्छन् ॥ २७ ॥ युक्तमन्धस याचितुम् । अहो वत महत्कष्टं चक्षुष्मानपि उत्तमर्णधनदानशङ्कया पावकोत्यशिखया हृदिस्थया । देव याचते ॥ ८ ॥ गतेमङ्गः स्वरो हीनो गात्रे स्वेदो महद्भयम् । दग्धवसना सरस्वती नासतो वहिरुपैति लजया ॥ २८ ॥ मरणे यानि चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके ॥९॥ दारिद्या- | नीचतामनवलम्ब्य जनः को याचनादवचिनोति फलानि । मलसंतापः शान्तः संतोपवारिणा । यायकाशाविघातान्तर्दाहः | हन्त वामनपदं प्रतिपेदे भिक्षुतामुपगतो जगदीशः ॥ २९ ।। केनोपशाम्यति ॥ १० ॥ दरिद्रस परा मूर्तिस्तृष्णा न | अन्यतो यदि निजोपचिकीर्घा मानहानिरिति मीतिरनीतिः । द्रविणाल्पता । जरद्वधनः शंमुस्तथापि परमेश्वरः ॥ ११ ॥ श्रीधरोऽपि हि बलेः श्रियमिच्छन्मानमातनुत वामन- बदनाच बहिर्यान्ति प्राणा यानाक्षरैः सह । ददामीत्यक्षर- भेव ॥ ३० ॥ संतापितानां मधुरैर्वचोमिमिथ्योपचारैश्च दीतुः पुनः कर्णाद्विशन्ति हि ॥ १२ ॥ देहीति वक्तुका- | वशीकृतानाम् । आशावतां श्रद्दधतां च लोके किमर्थिनां मस यदुःसमुपजायते । दाता चेत्तद्विजानीयाद्दद्यात्वपिशि- वश्चयितव्यमस्ति ॥ ३१ ॥ खार्थे धनानि घनिकात्यतिगृहनो तान्यपि ॥ १३ ॥ काक आयते काकान् याचको न तु यदास्यं भजेन्मलिनतां किमिदं विचित्रम् । गृह्णन्परार्थमपि याचकान् । काक-याचकयोर्मध्ये यरं काको न याचकः ॥१४॥ वारिनिषेः पयोऽपि मेघोऽयमेति सकलोऽपि च कालिमा- तीक्ष्णधारेण खड्न वरं जिहा द्विधाकृता । न तु मानं परित्यज्य देहि देहीति माषितम् ॥ १५ ॥ पुरतः प्रेरय- नम् ॥ ३२ ॥ जनस्थान प्रान्तं कनकमृगतृष्णाकुलतया त्याशा लज्जा पृष्ठावलम्विनी। लजाशयोमध्ये दोला- वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदाप्रलपितम् । कृतीलंकाम - यत्यर्थिनां मनः ॥ १६ ॥ करान्प्रसार्य रविणा देक्षिणाशा- १चन्द्रकान्नि:- २ याचकत्वन ३ कराद्धस्तादानस्य माइका; बलम्बिना । न केवलमनेनात्मा दिवसोऽपि लघुकृतः ॥ १७॥ पो, करो राजग्रामो दण्डस्तस्स दान ममर्पणं तबाइकः ४ हे एकेन तिष्ठताऽधस्तादन्येनोपरि तिष्ठता । दातृ-याचक- शिव. ५ लक्ष्मीपतिरपि. ६ इल, पले-तु. ७ किंचिदपि. ८ जनाना स्थानानि नगरपत्तनादीनि तेषु भ्रमणं कृतम्: पक्षे,- २ मृतोऽपि दक्षिणस्यां दिशि गच्छति, तस्य वा; पर्छ,- जनस्याने नासिकाख्यजनपदे परिप्रमगं कृतम्, ९ कनकं द्रव्यमेव दक्षिणाया आग तया प्रवृत्तस्य. ३ प्रसारिता विस्तारिताः कराः मृगतृष्णा मरीचिका तया; पक्षे, कनकख मृगो मायारूपधारी किरणा येन, पक्षे, प्रसारितः करो हस्तो येन. ४ कासः, ५ अहम मारीचो राक्षमस्तस्य तृष्णा तया. १० वै इति पदच्छेद- देहीति इमिकया अग्रतो निसरणे. ६ वृद्धवृषभ एव धनं यस्य स शिवस्तथापि प्रपितम् पले-वैदेही जानकीति प्रलपितम्. ११ कामर्नु कुत्मिनः "परमेश्वर' इति कथ्यते. ७ मामानि. ८ किरणान् : पहे, हस्तान्- स्वामिनो वदनपरिपाटीपु घटना अटमन्यथ कृता; पझे, लंकाम ९दक्षिणदिक् पक्षे, दक्षिणाया आसा सहा. रावणस्य वदनपरिपाट्यामिषुघटना बागरचना कृता. १.सु.र.मा. १ कम्प.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् वंदनपरिपाटीपु घटना मयाप्त रामत्व कुशलसुता नत्व | विधुरो यत्प्रार्थये सर्वश ॥ १३ ॥ वासो वल्कलमास्तर धिगता ॥ ३३ ॥ क ग तासि भ्रात कृतवमतयो या किसलयान्योकस्तरूणा तल मूलानि क्षतये क्षुधा गिरि धनिन किमर्थं प्राणाना स्थितिमनुनिधातु कथमपि । धने नदीतोय तृषाशान्तये । क्रीडा मुग्धमृगैर्वयासि सुहृदो नक्त यांच्नालधैर्ननु परिभयोऽभ्यर्थनफल निकारोऽये पश्चाद्धन प्रदीप शशी स्वाधीने विभवे तथापि कृपणा याचन्त इत्य महह मोस्तद्धि निधनम् ॥ ३४ ॥ पङ्गो बन्यस्त्वमसि न । द्रुतम् ॥ ४४ ॥ सन्ति स्वादुफला वनेषु तरव स्वच्छ गृह यासि योऽर्थी परेषा धन्योऽन्ध व धनमदवता नेक्षसे पयो नैझर वासो वल्कलमाश्रयो गिरिगुहा शय्या लता यन्मुखानि । श्लाघ्यो मूक त्वमपि कृपण स्तौपि नार्थाशया वलरी । आलोकाय निशासु चन्द्रकिरणा सख्य कुरझै सह य स्तोतव्यस्त्व बधिर न गिर य खलाना शृणोपि ॥ ३५॥ | स्वाधीने विभवेऽप्यहो नरपति सेवन्त इत्यद्भुतम् ॥ ४५ ॥ भ्रातांतरशेषयाचकजने वैरायसे सर्वदा यसाद्विक्रमशा | निष्कन्दा किमु कन्दरोदरभुव क्षीणास्तरूणा स्वच किं लिवाहनमहीभृन्मुनभोजादय । अत्यन्त चिरजीविनो न शुष्का सरित स्फुरगिरिगुरुग्रावस्खलद्वीचय । प्रत्युत्थान निहितास्त विश्वजीपातयो मार्कण्डध्रुवलोमशप्रभृतय सृष्टा । मितस्तत प्रतिदिन कुर्वद्भिरही विभिर्यद्वाराप्तिदृष्टिमि प्रभूतायुष ॥ ३६ । उड्डीना गुणपनिण सुखफलान्यारी | क्षितिभुजा विद्वद्भिरप्यास्यते ॥ १६ ॥ काम जीर्णपलाश द्विकीर्णान्यध पर्यस्ता परितो यश स्तपकिता सपल्लता । सहतिकृता कन्था वसानो वने कुर्यामन्बुभिरप्ययाचितमुझे पल्लवा । प्रागेवाप्रसृतप्रमोदहरिणच्छाया कथान्त गता देन्या प्राणानुबन्धस्थितिम् । साझग्लानि सषेपित सचकित रण्यमतगजेन महता भमेऽभिमानढुमे ॥ ३७ ॥ शूरा | सान्तर्निदावज्वर वक्तु न समुत्सहे सकृपण देहीति दीन केऽपि पुर स्थिता रिपुनरश्रेणि सहन्ते सुख धीरा केचन वच ॥ १७ ॥ द्वारे द्वारेऽवरेपामविरलमटति द्वारपाल कामबाणसदृशा कान्तादगन्ताहतिम् । केचित्क्रूरत्वाश्च पञ्च करालैदृष्टो योऽप्याहत सन्रणति गणयति खापमान तु नैव । वदनान्दन्तीचपेटान्भटा नैचार्थिनकर प्रसारितकर कश्चिति । क्षन्तु शक्नोति नान्य वसदृशमितरागारमप्याश्रयन्तं श्राम्य सोड क्षम ॥ ३८ ॥ दोर्गत्येन समीरिता हृदयत कण्ठ | त्यात्मोदरार्थे कथमहह शुना नो समो याचक स्यात् ॥४८॥ समालम्पते क्ण्ठात्कष्टतर कथ कथमपि प्राप्नोति जिह्वाञ्चलम् । लज्जाकीलककीलितेय निबिड तसान निर्यात्यहो याचा प्राणपरिक्षयेऽपि महता देहीति नास्तीति च ॥ ३९ ॥ परोपकारप्रशंसा वस्त्रादुद्वस मे हठादविवस व वाणि वक्र मनागीशाना परोपकार क्र्तव्य प्राणैरपि धनैरपि । परोपकारज पुण्य तदनु अधा भजतु मा लक्ष्मीरिमानुज्झतु । पश्चात्तेषु पठत्सु न स्यात्कतुशतैरपि ॥ १ ॥ धनानि जीवित चेव पराये मा प्रति यशोगाथावलीस्तृष्णया वक्र मय्यथ वक्रयत्यनु भनन्लेतेऽपि तद्यातनाम् ॥ ४० ॥ तावत्सर्वगुणालय सति ॥२॥ रविचन्द्रौ धना वृक्षा नदी गावश्च सजना । प्राज्ञ उत्सृजेत् । तन्निमित्तो वर त्यागो विनाशे नियते पटुमति साधु सता वल्लभ शूर सञ्चरित कलकरहितो | एते परोपकाराय युगे देवेन निर्मिता ॥ ३ ॥ तृणं चाह मानी कृतन करि । दक्षो धर्मरत सुशीलगुणस्तारत्य तिधावतो यापनिठुरवज्रपातसदृश देहीति नो भाष भीरून्पाति रणागणे ॥ ४ ॥ परोपकृतिकैवल्ये तो यित्वा वर मन्ये नरादनुपकारिण । घासो भूत्वा पशून्पाति ते ॥ ४१ ॥ आखाद्य स्वयमेन वच्मि महतीममच्छिदो जनार्दन । गुंबींमुपकृति मत्वा वतारान्दशाग्रहीत् ॥ ५ ॥ वेदना मा भूकसचिदप्यय परिभयो याच्नेति ससारिण । आत्मार्थ जीवलोकेऽसिन्को न जीवति मानव । पर पश्य प्रातरिय हि यौनजराधिकारकेलिस्थली मानान परोपकारार्थ यो जीवति स जीवति ॥ ६ ॥ परोपकार मी गुणव्यतिकरप्रागल्भ्यगच्युति ॥ ४२ ॥ प्राणाना | शून्यस विमनुष्यस जीवितम् । जीवन्तु पशवो ये यत किं वे कठिनता तैरेव साविष्कृता निजामति क्थ । चाप्युपकरिष्यति ॥ ७॥ रागिणि नलिने लक्ष्मी दिवसो विदेर हि न ये याच्मावचोभि समम् । आरमान पुनरा | निदधाति दिनकरप्रभवाम् । अनपेक्षितगुणदोष परोपकार जिगामि विदितस्थैर्योऽपि येामहो मिथ्याशक्षिततद्वियोग | सता व्यसनम् ॥ ८ ॥ कृच्छानुवृत्तयोऽपि हि परोपकार रास प प पदव्य तनावो न संरादित , पझे-गरमी त्यजन्ति न महान्त । तृणमानजीवना अपि करिणो दान एतो पल का वैदहा न ता २ निरसार ३ गुणा एस पहि ४ समा ५२ पमेदारम्पमतगन का तापटाशवेषम् "सिंहान् । ६ उमयोरतुलना कृत्वा १ गृहन् २ विकराल ३ भीतान् ४ परोपकार ७ अाम् मरसादीन् नाद ५मोक्ष ·परोपकारप्रशंसा, कृतननिन्दा, संतोषप्रशंसा, सृष्णानिन्दा साई करा ॥९॥ परोपकाराय पलन्ति मा परोप आमाधीनगरीगणा पता निद्रया स्वया । वेदनमामि कागय वहन्ति नद्य । परोपकाराय दुहन्ति गार परोप मानाममृतस्याय कल्पते ॥ ७ ॥ मत्र सपदसन्य कागर्थमिदं शरीरम् ॥ १० ॥ भान्ति नघ्रासम्म फरोट्स सतुएं यन्य मानमम् । उपानटपादम्य ननु चर्मातंत्र मैनवाम्बुभिभूरिविलम्मिनो घना । अनुद्धता मत्पुरुष समृभू ॥ ८ ॥ ते धन्या पुण्यमा तने तन्नीणं हेगमागर । द्विमि स्वमार एवंप परोपकारिणाम् ॥ ११ ॥ 'योनं जगत्समोहजननी येरागाशीविपी जिता ॥९॥ अफिच श्रुतेनैव न कुण्डलेन दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन । निमाति नम्य दान्तम्य शान्तम्य ममतम् । सदा सतुष्टमनम काय खुल सजनाना परोपसरेण न चन्दनेन ॥ १२॥ सी मुखमया दिश ॥१०॥ न योननात दूर वाप्य- पद्माकर दिनकरो विकचं करोति चन्द्रो विकासयति करन-मानम्य तृष्णया । सतुष्टस्य क्यामप्यर्थे माति नाटर' चस्वालम् । नाभ्यर्धितो जलधरोऽपि जलं ददाति सन्त ॥ ११ ॥ अर्थी क्रोति टन्य लघार्यों गमपरितोपं च । म्वय परहितेषु कृताभियोगा ॥ १३ ॥ दातु परोप- | नष्टधनश्च स शोर मुखमास्ते नि स्पृह पुरुप ॥ १२ ॥ कृतिनिर्मरचित्तवृत्तरासन्नदूरगणना नहि संश्रितेपु । मानुर्वि तन्मूल गुम्तायाम्नत्माख्य तद्यशम्तदौर्जित्वम् । तत्मी- कामयति हन्त सरोजखण्डं पाणिस्थपङ्कजसमं भुवनान्त- माग्य पुसा यदेतप्रार्थन नाम || १३ ॥ सर्ग पिवन्ति रेपु॥१४॥ परन न च दुर्वलरास्ते शुवस्तृणनगजा वरिनो मान्ति । कन्दै फर्मुनिचरा क्षपयन्ति काल सतोप एव पुरुषन्य कृतप्रनिन्दा पर निधानम् ॥ १४ ॥ चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षा नैगाडिपाः फ्लभृत सरितोऽप्यगुप्यन् । रुद्वा गुहा ब्रह्मने च मुरापे च चोरे भन्ननते तथा । निष्कृति- मिजितोऽवति नोपपनान्यसाद्भजन्ति क्यो धनदुर्म पिहिता लोके कृतघ्ने नास्ति निकृति ॥ १॥ उपकारिणि दान्धान् ॥ १५ ॥ मन्निन्दया यदि जन परितोपमति विश्रन्ये शुद्धमती य समाचरति पापम् । तं जनमसत्यसंध मगपति वसुधै क्यं यहमि ॥ २ ॥ व्योमनि गन्याकुरुते नन्यायबमुलमोऽयमनुग्रहो मे । श्रेयोधिनीऽपि पुग्पा चित्र निर्माति यत्नत सलिले। नपयति पानं सलिलयस्तु परंतुष्टिहेतो? मार्जितान्यपि धनानि परित्यजन्ति ॥ १६ ॥ खले चरति सत्कारम् ॥ ३ ॥ शोकं मा कुर मुगुर सत्वे | वयमिह परितुण नल्करै स्त्वं च रम्या मम इह परितोपो प्वहमधम इति मुंघा साधो । कष्टादपि क्प्टतर दृष्ट्वा श्वान विशाल मनमि च परितु कोऽर्थवान् को दखि ॥ १७ ॥ निर्षिशेषो विशेष । स हि मरति दरिदो यम्य तृष्णा कृतम्मनामानम् ॥ ४॥ गन्धाढ्या नवमटिका मधुकरस्त्यक्त्वा गतो यूथिका ता दृष्ट्वामु गत म चन्दनयन पश्चात्सरोनं गत । पद्धत संतोपप्रशंसा निगावरण सहसा रोदित्यसौ मन्दधी सतोपेण विना परा- संतोपामृततृप्ताना यरमुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धन मनपद प्राप्नोति सों जन ॥ १८ ॥ मृत्युर्माद्यति मूर्भि लुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥ १॥ अमृल्या परसंताप गश्वदुरगी घोरा जरारूपिणी त्वाम्पा असते परिग्रहमयै- मगल्या खलनग्रताम् । अनुत्सृज्य सता मागे यखल्यमपि गुपैगम्यते । घूत्वा बोधनलग्बोधरहुलं तठोमनन्यं रज तद्वहु ॥२॥ आगमिष्यन्ति ते भाषा ये मावा मयि माविन । सतोपामृतसागराम्ममि चिर मग्न मुसं म्याससि ॥ १९ ॥ अह तैरनगन्तव्यो न तेषामन्यतो गति ॥ ३ ॥ यो मे गर्मगतम्यापि वृत्तिं कल्पितवान्स्वयम् । शेषेत्तिविघाने च तृप्णानिन्दा सकि मुप्तोऽयमा मृत ॥४॥ अचिन्तितानि दुखानि यययायान्ति देहिनाम् । मुखान्यपि तथा मन्ये दैन्यमैना नापि यत्या धामनीत ॥ १॥ तृष्णे कृष्णेऽपि ते तृष्णे देवि नमस्तुभ्य धैर्यविप्लनकारिणि । विष्णुबैलोक्य तिरिच्यते ॥ ५॥ पञ्चमेऽहनि पठे वा शाक पचति यो शक्ति मत्र्येषु का क्या । क्यव्यापि यद्रूपं तद्रूपं गृहे । अनृणी चाप्रपासी च स वारिचर मोदते ॥ ६॥ वामनीकृतम् ॥ २॥ तृष्णा चेह परित्यज्य को दनि के १ कर्ण २ शात्रा ३ कासारम् ४ कुमुदमण्डलम् २ कुलिनमन्नम् २ उगना गूढी रिहितौ पादौ यस्य. ५ अपत्यप्रतिशम् ६ योमयाकाशे शम्बाकुरुते हलेन क्षेत्र वारदय ३ सपि ४ गौरवस ५ टमाझीलम् ६ अयाचना ७ आलेरयम् ८ पूजाम् ९ हे मरन १० व्यर्थम् | वृक्षा ८ भगवान् ९संतोरम् १० प्रसाद ११ क्यामेच्छव. ११जीवनोपायम् १२ इहोदरनिर्वाहादिपवघे १३ विशिष्यते १२ अयसतोष २३ विल्यम् १४ वीकृत वर्षति ·७६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् ईश्वर । तस्याश्चेत्प्रसरो दत्तो दास्य च शिरसि स्थितम् तावद्गुणा गुरुत्व च यावन्नार्थयते परम् । अर्थित्वे वर्तमानस ॥ ३ ॥ बलि भिर्मुखमाक्रान्त पलितैरङ्कित शिर । गागाणि | न गुणा न च गौरवम् ॥२६॥ विद्वत्ता चैव शौर्य च सौजन्य शिथिलाय ते तृष्णका तरुणायते ॥ ४ ॥ नास्त्यन्या च कुलीनताम् । खलीकरोति याच्चैका दुशीलेवाहना तृष्णया तुल्या कापि स्त्री सुभगा क्वचित् । या प्राणानपि कुलम् ॥ २७ ॥ आशाया ये दासास्ते दासा सर्वलोकस्य । मुग्ण ती भवत्येवाधिक प्रिया ॥ ५ ॥ च्युता दन्ता सिता आशा येषा दासी तेषा दासायते लोक ॥ २८ ॥ दन्ता केशा दृङ्गिरोध पदे पदे । पातसज्जमिम देह तृष्णा साध्वी विश्लवदन्ता केशा काशप्रसूनसकाशा । नयन तभसा न मुश्चति ॥ ६ ॥ तृष्णे लमपि तृष्णार्ता त्रिषु स्थानेषु मयन तथापि चित्त धनागनायत्तम् ॥ २९ ॥ स्वामुदर रख्यसि । व्याधितेप्चनपल्येषु जरापरिणतेषु च ॥७॥ | साधु मन्ये शाकैरपि यदसि लब्धपरितोषम् । हतहृदय तृष्णे देवि नमस्तुभ्य या त्व सर्वस्य सर्वदा । उत्पादयस ह्यधिकाधिकवाञ्छाशतदुर्मर न पुन ॥ ३० ॥ इच्छति शती यत्नेन गोप्पदे सागरनमम् ॥ ८ ॥ अपि मेरूपमै प्राज्ञमपि | सहस ससहस कोटिमीहते कर्तुम् । कोटियुतोऽपि नृपत्व शुरमपि स्थिरम् । र्तृणीकरोति तृष्णैका निमेषेण नरोत्तमम् | नृपोऽपि बत चक्रवर्तित्वम् ॥ ३१॥ चक्रधरोऽपि सुरस्व ॥९॥ आशा नाम मनुष्याणा काचिदाश्चर्यशृङ्खला । यया | सुरोऽपि सुरराज्यमीहते कर्तुम् । सुरराजोऽप्यूर्ध्वगतिं तथापि मद्धा प्रधावति मुक्तास्तिष्ठन्ति पगुवत् ॥ १० ॥ तेनाधीत न निवर्तते तृष्णा ॥ ३२ ॥ अङ्ग गलित पलित मुम्ड श्रुत तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् । येनाशा पृष्ठत कृत्वा नैरा- | देशनविहीन जात तुण्डम् । युद्धो याति गृहीत्वा दण्ड श्यमवलम्बितम् ॥ ११ ॥ "गिरिर्महान्गिरेरब्धिर्महानन्धे । तदपि न मुञ्चत्याशा पिण्डम् ॥ ३३ ॥ दिनयामिन्यौ साय- नमो महत् । नमसोऽपि महद्ब्रह्म ततोऽप्याशा गरीयसी प्रात शिशिरवसन्तौ पुरतायात । काल क्रीडति गच्छ ॥ १२ ॥ आशैव राक्षसी पुसामाशैव विषमन्तरी । आशेव त्यायुस्तदपि न मुञ्चत्याशावायु ॥ ३४ ॥ आशावलम्बोप जीर्णमदिरा धिगाशा सर्वदोपभू ॥ १३ ॥ क्षुत्तृडाशा चिता न कस्य तृष्णालतानर्थफल प्रसूते । दिने दिने कुटुम्बि यो मयि जीवति नान्यगा । तासामाशा महासाध्वी लब्धरुचिर्विवस्वान्मीन च मेष च वृष च मुते ॥ ३५ ॥ कदाचि मा न मुञ्चति ॥ १४ ॥ यौवन जग्या अस्तमा रोग्य व्याधिभिर्हतम् । जीवित मृत्युरभ्येति तृष्णका निए विभूतिरर्थत्यपि याचकाना न दुर्गत केचिदिहाद्रियन्ते । पद्रवा ॥ १५ ॥ यच कामसुख लोके यच दिव्य महत्सु पीताम्बरोऽन्धे समवाप लक्ष्मी दिगम्बरस्योपनतोऽर्ध खम् । तृष्णाक्षयसुखसेते नाईत पोडशी कलाम् ॥ १६ ॥ च भू परिजनो निजदेहमात्रम् । वस्त्र सुजीर्णशतखण्डमयी चन्द्र ॥ ३६॥ भिक्षाशन तदपि नीरसमेकवार शय्या दारिद्यस्य परा मूर्तिस्तृष्णा न द्रविणाल्पता । जरद्वधन शमुस्तथापि परमेश्वर ॥ १७॥ तृष्णा हि चेत्परित्यक्ता को च कन्था हा हा तथापि विषयान्न जहाति चेत ॥३७॥ दरिद्र क ईश्वर । तस्साश्चत्प्रसरो दत्तो दास च शिरसि | या सा जगत्परिभवस्य निमित्तभूता हेतु स्वय सुरपतेरपि स्थितम् ॥ १८ ॥ मनोरथरथारूढ युक्तमिन्द्रियवानिमि लाघवस्य । सा मा विडम्बयति नाथ सदैव तृष्णा छिधि भ्राम्यत्येव जगत्कृत्स्न तृष्णासारथिचोदितम् ॥ १९ ॥ यथा | प्रसय भगवनपुनर्भवाय ॥ ३८ ॥ दुग्ध च यत्तदनु यरक हि शृङ्ग गो काले वर्धमानस वर्धते । एव तृष्णापि चित्तेन | थित ततो नु माधुर्यमस्य हृतमु-मथित च वेगात् । जात वर्धमानेन वर्धते ॥ २० ॥ अकर्तव्येवसाध्वीव तृष्णा पुनवृतकृते नवनीतवृत्ति स्नेहो निवन्धनमनर्थपरम्पराणाम् प्रेरयते जनम् । तमेव सर्वपापेभ्यो लज्जा मातेव रक्षति ॥ ३९ ॥ गदोदन्ता दन्ता पलितकलित कुन्तलभरस्तम ॥ २१॥ आशा बरवती कष्ट नैराश्य परम सुखम् । क्षेत्रे नैनेऽविषयपटुनी न श्रुतिपुटे। अभूदग रङ्गद्वलिवलय आशा निराशा कृत्वा तु मुख खपिति पिङ्गला ॥ २२ ॥ वल्लीविलुलित तथाप्येतश्चेतस्तरुण इव धावत्यनुदिनम् तृष्णासनिरगाथेय दुप्पूरा केन पूर्यते । या महनिरपि | ॥ ४० ॥ गत तचारुण्य तरुणिहृदयानन्दजनक विशीर्ण क्षिप्त पूर्णरेव सन्यते ॥ २३ ॥ आसन्नान्पुरतो मावा दन्तालिर्निजगतिरहो येष्टिशरणा । जडीभूता दृष्टि श्रवण न्दयित्वा पुर पुर । छागो हरितमुष्टपेव दुई नीतोल रहित कर्णयुगल मनो मे निर्लज तदपि विषयेभ्य स्पृह तृष्णया ॥ २४ ॥ वर्तते येन न विना नरो वास्तु नाम यति ॥ ४१॥ वपु कुब्जीभूत गतिरपि तथा यष्टिशरणा तन् । ततोऽधिकार्यप्रणयी पृष्टो दद्यालिमुत्तरम् ॥ २५ ॥ परि २६ ता ३ मुखम् ४ आश्रय ५सूर्य ६ मत्स। रिती २ पदेषु २ मेरुसदृशम् ४ तृपवरोति ५ पर्वत | पक्षे, मीन राशि ७ एडक, पक्षे-मेषराशि ८ नृपम, पक्षे फारमसव धन यस सतनामका वेश्या पमराशि ९ दणु एव शरण रक्षको यस्सा सा । ।

·तृष्णानिन्दा, धीरप्रशंसा विशीणी दन्तालि अप्रणविकल श्रोत्रयुगलम् । शिर शुरु | परगृहे साशङ्कया काक्चत् । साक्षेप भृकुटीकगक्षकुटिल चक्षुस्तिमिरपटरैरावृतमहो मनो मे निर्लज तदपि विषयेभ्य दृष्ट सगना मुख तृष्णे देवि यदन्यदिच्छमि पुनस्तापि स्पृहयति ॥ ४२ ॥ सलोटापा सोढा क्थमपि तदाराधन सज्जा वयम् ॥ ५३ ॥ भ्रान्त देशमनेक्दुर्गविषम प्राप्त तया निगृह्यान्तर्याप्प हसितमपि शून्येन मनसा । कृत न किंचित्कल त्यक्ता जातिमुलाभिमानमुचित सेना कृता श्चित्तस्तम्म प्रतिहतधियामञ्जलिरपि तमाशे मोघाशे किमु | निष्फला । मुक्त मानविर्तित परगृहेप्याशङ्कया काकव परमितो नर्तयसि माम् ॥ ४३ ॥ निवृत्ता भोगेच्छा बहु | तृष्णे जृम्मसि पापकर्मनिरते नाद्यापि सतुप्यमि ॥ ५४ ॥ पुरुषमानो विगलित समाना खाता सपदि सुहृदो जीवित आसिष्ये सुखितो गृहीति निहितो मोहेन दारग्रहस्तत्सना समा । शनैर्यष्टयुत्थान घनतिमिररुद्धे च नयने अहो | (सुतदासवान्धवसुहृत्समन्धिनामुद्भव । तनि हकदर्थना दुष्ट कायस्तदपि मरणापायचकित ॥ ४४ ॥ अमीषा परिमनानौचित्यचिन्ताजुप किं सौख्य क्तमा गृहस्थिति प्राणाना तुलितविसिनीपत्रपयसा कृते कि नास्माभिर्विगलित | रतोऽनों मया स्वीकृत ॥ ५५ ॥ शान्तातुविवका विवेकैर्व्यवसितम् । यदाढवानामग्रे द्रविणमदनि सज्ञमनसा पितुरपि कृपण मङ्गु कृत्वा पृथच्यामाशा योपा सतत्रा कृत वीतत्रीडर्निजगुणक्यापातक्मपि ॥ ४५ ॥ समारम्भा प्रजति परगृहान्सर्वदा वीतरजा । सघत्ते मात्र मम ममा कति कति न वारास्तव पशो पिपासोस्तुच्छेऽस्मिन्द्र यमनियमौ भ्रातरौ भयिन्ती पुष्ट्या चैत्रात्मबन्धूस्तदपि विशमृगतृष्णार्णवजूले । तथापि प्रत्याशा विरमति न ते मूढ पुनरहो हन्त वन्ध्या श्रयाम ॥ ५६ ॥ लजे त्व मन्ज शतधा न दीर्ण यच्चेतो नियतमशनिग्रावघटितम् ॥ १६॥ सिन्धौ गिरिचरशिखरे ल च तिष्ठ प्रतिष्ठे शान्ते प्रान्ते विवेकव्याकोशे मिक्सति शमे शाम्यति तृपा परिप्वझे तुङ्गे | दिशान्ते कुरु वसतिमहो गर्व सर्वा माशु । तेज पाताल- प्रसरतितरा सा परिणति । जरा जीर्णेश्वर्यग्रसनगहनाक्षेप- | मूल भज मुवि मगन्मान मा नाम तेऽस्तु प्रेम्णेकामाश्र- कृपणस्तृपापान यस्या मवति मरुतामप्यधिपति ॥४७॥ यन्ती सततमहमिमा तूर्णमाशा श्रयिष्ये ॥ ५७ ॥ अहो तृष्णानेश्या सक्लजनतामोहनकरी विदग्धा मुग्धाना हरति विवशाना शमधनम् । विपद्दीक्षादक्षासहतरलतारै धीरप्रशंसा प्रणयिनीकटाक्ष फूटाक्ष पटकुटिल कामकितय स एव धन्यो विपदि वरूप यो न मुञ्चति । त्यजत्य- ॥ ४८ ॥ उत्सात निधिशङ्कया क्षितितल ध्माता गिरेर्धा | करैस्तप्त हिम देह न शीतताम् ॥ १ ॥ चलन्ति गिरय तको निस्तीर्ण सरितापतिपतयो यत्नेन सतोषिता । काम युगान्तपवनाहता । कृच्छेऽपि न चल्त्येव धीराणा मवाराधनतत्परेण मनसा नीता श्मशाने निशा प्राप्त निश्चल मन ॥२॥ कृत पुरुषशब्देन जातिमानावर स्यि पाणवराटकोऽपि न मया तृष्णेऽधुना मुञ्च माम् ॥ ४९ ॥ ना। योऽङ्गीकृतगुणे श्लाघ्य सविस्मयमुदाहृत ॥ ३ ॥ नि खो वंष्टि शत शती दशरात सक्ष सहस्राधिपो लक्षेश | असमानमियौतामि सहसा गोरवेरितम् । नाम यस्यामि क्षितिराजता क्षितिपतिश्चक्रेशता वाञ्छति । चरेश मुरराज | नदन्ति द्विपोऽपि स मत पुमान् ॥ ४ ॥ सह परिजनन ता मुरपतिर्नयास्पद वान्छति ब्रह्मा विष्णुपद हरि शिव पिल्सति घीरो गहनानि तरति पुनरेक । विषमेकेन निपीत पद तृष्णावधि को गत ॥ ५० ॥ माने नेच्छति वारय | निपुरजिता सह सुरैरमृतम् ॥ ५ ॥ लाघ्या महतागुनति- त्युपशमे हेमामालिगु त्या हिया सातव्ये परिवृत्य तिष्ठति | रद्भुतमध्यपसित च घीराणाम् । नरगिरिरनमिलइयो वरौ व्याधूय धैर्ये गते । तृष्णे लामनुनभता फ्लमियटनप्त रनिरनिशमनुज्झितारम्म ॥ ६ ॥ अङ्गणवेदी वसुधा कुल्या जनेनामुना य स्पृो न पदा स एव चरणो स्पष्टु न जलधि स्थली च पातालम् । वल्मीकश्च सुमेरु कृतप्रतिश समन्यते ॥ ५१ ॥ दन्तैरुचलित धिया तरलित पाण्यक्षिणा | स्य धीरस्य ॥ ७ ॥ कैदर्थितसापि हि धैर्यवृत्तेन शक्यते कम्पित दृग्भ्या कुलित बलेन गलित रूपश्रिया प्रोपितम् । धैर्यगुण प्रमीटुंम् । अधोमुरास्यापि कृतस्य बढेनीघ प्राप्ताया यमभूपतेरिह, महापाट्या धरायामिह तृष्णा | शिसा याति कदाचिदेव ॥ ८ ॥ अर्थ सुख कीर्तिर फेवलमेकिव मुमटी घीरा पुरो नृत्यति ॥ ५२ ॥ प्रान्त | पीह मा भूदनर्थ एवास्तु तथापि धीरा । निजप्रतिज्ञाम याचनतन्परेण मनसा देहीति वाक्प्रेरिता मुक्त मानविवर्जित | नुरुध्यमाना महोयमा कर्म समारमन्त ॥ ९॥ रवैर्महाहै- १निकानाम् धूयमनमा ३ वज्रपाषाणपरितम् ४९द्र १ शीत्रम् २ गतलमा निर्लज्जत्यर्थ ३ अहो इत्यादये ५धननिक्षेपकल्पनया ६सच्छिद्रापि पदिका ७ इच्छति ८ पृथ्वी | ४ दुस्तराणि ५ शकरण ६ व्यापार ७ अनिरम् (कृत्रिमसरित ९ तवानुवध कुर्ववेत्यर्थं १० मुठितम् • दरिद्रस्य १० दूरीकर्तुम् ·७८ सुभापितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् स्तुतुपुर्न देवा न भेजिरे भीमविषेण मीतिम् । सुधा | वाप्तिविषया युति 'सेंहीं किं श्वा धृतकमकमारोऽपि विना न प्रययुरािम न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धारा ॥ १०॥ ल्भते ॥ १० ॥ को वीरस्य मनस्विन खविषय को वा निन्दतु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवतु रक्ष्मी समाविशतु विदेशस्तथा य देश श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् । गच्छतु या यथेच्छम् । अधेर वा मरणमस्तु युगान्तरे | यद्दष्ट्रानसलाङ्गल्पहरण सिंहो वन गाहते तखिदेव वा न्याय्यात्पथ प्रविचरन्ति पद न धीरा ॥ ११ ॥ हतद्विपेद्ररुधिरैस्तृष्णा छिनत्यात्मन ॥ ११ ॥ सामो वातास्याःविशिया न डॅनति यस चित्त न निर्दहति | पायनयप्रपञ्चपटव प्रायेण ये भीरव शूराणा व्यवसाय कोपशानुताप । कर्षन्ति भूरि विषयाश्च न रोमपाशा | एव हि पर ससिद्धये कारणम् । विस्फूजद्विकटाटवीगज लोग्नय जयति कृत्स्नमिद स धीर ॥ १२ ॥ आपत्समुद्ध घटापीठेक्सचूर्णनव्यापारकरसस सन्ति विजये सिंहस के रणधीरधिय परेषा जाता महत्यपि कुले न भवति सर्व मन्त्रिण ॥१२॥ काकुत्स्थस्य दशाननो न कृतवान्दारापहार निभ्याटयीपु विरला खलु पादपास्ते ये दतिदतमुसलो । यदि काम्भोधि क च सेतुबधघटना कोत्तीर्य लङ्काजय । हिपन मह ते ॥ १३ ॥ विरम निरसायासादस्माद्दुरध्यव | पार्थस्यापि पराभव यदि रिपुर्बाधा क तादृक्तपो नीयते सायतो विपदि महता धैर्यध्वस यदीक्षितुमीहसे । अयि | रिपुभि समुनतिपद प्राय पर मानिन ॥ १३ ॥ वाह जड विधे क्ललारायव्यपेतनिजकमा कुलशिसरिण क्षुद्रा | शीतयितु हिम ज्वलयितु वात निरोदु पयो मूर्त व्योम नेते न या जलराशय ॥ १४ ॥ विधातुमुनमयितु नेतु नतिं वा महीम् । उद्धर्तुं किल भूभृत स्थलयितु सिधु च सभाव्यते शक्तिर्यस्य जनै स एव नृपति शेपा पर पार्थिवा ॥१४॥ नास्सिन्सततवेष्टनोल्बण वीरप्रशंसा तमैस्तल्पेरुदेति व्यथा प्रथिभ्यश्चलितैन चालमसुभिर्मर्मव्यथा एवेनापि हि शूरेण पदासात महीतलम् । क्रियते जायते । कदव धुजनार्तनादचकितस्वात न या स्थीयते न भास्वरेणेर स्फारस्फुरिततेजसा ॥ १ ॥ यहय पशवोऽपीह | खेत मरण सुखस्य सुभगा काप्येव समाप्तिभू ॥१५॥ नरा शाखाण्यधीयते । चिरला रिपुखद्गारधारापातसहि प्णा ॥ २ ॥ अन तोद्भतभूतीघसयुले भूतलेऽसिले । शसे गाने निचतुराश्चतुरा यदि मारशा ॥३॥ महिनामतर तेजस्विप्रशंसा पश्य शेषाहे सान्धिभूधरा । पणासहससम्दाग्नि भ्रमरीय वालम्यापि रवे पादा पतन्त्युपरि भूभृताम् । तेजसा रिमाति भू ॥ ४॥ स्पृहयति मुनयोर तरमायतकरवाल- | सह जाताना वय कुजोपयुज्यते ॥ १॥ एक स एव पररुपिदीणम् । पिजयश्रीींराणा व्युत्पतप्रौढानितः ॥ ५॥ तेनसी सैहिक्यं सुरद्विपाम् । शिरोमागावशेषेण जीयते मुजे विशाले पिमलेसिपने योऽन्यस्य तेजस्विकथा सहेत । | येन शना ॥ २ ॥ मौनी पादप्रहारेऽपि न क्षमी नीच एव गतामुरप्याइयर्स सि वीरो द्विधा विधत्ते रविमण्डल य ॥६॥ स । आकृष्टशखो मित्रेऽपि न तेजस्वी सलो हि स ॥ ३ ॥ रोकोत्तर चरित यति प्रतिष्ठा पुसा युल नहि निमित्त | तुल्येऽपराधे स्वानुर्मानुमत चिरेण यत् । हिमामा गुदारताया । यातापिनापनमुने कलशात्यतिनीलयित असते त दिग्न स्फुट फलम् ॥ ४ ॥ सय प्रणमतेऽस्पेऽपि पुनरमुद्रसमुद्रपानम् ॥ ७ ॥ नायाति वाडयशियाक्ष धनेन | परयायाबुपैयुपि । निदर्शनमसाराणा रघुपतृण नर ॥५॥ ताप शत्य हिमाद्रिपयमा विशता च नाम्धि । कश्चिद्गार तेजखिमध्ये तेजस्वी 'दचीयानपि गण्यते । पश्चम पंचतपस मनमा सतत पिपादयाले प्रमोदममये च समोऽनु | सपनो जातवेदसाम् ॥ ६ ॥ अकृत्वा हेल्या पादमु मूर्धन माय ॥ ८ ॥ समानुगन्ति ननु मण्डलमेस्मेर मापा उप समसीसि यपुस्तु हित्वा । पण्डागुमण्डरमयामि यातिम् २ सिंहसंगधिनीम् ३ सुवर्णमालास्तोपरि नाी शा प्रेगदी मनाही ॥ ९ ॥ ४ परदेश निप्यार नाति बहुमानोप्रतिपद समायुचो महानि विदारकासार हानिशी रूपकम् पातु यो नरनिरस परिमार पाल मा । समायादुद्धता गुणाममुदया कोटय' ही सचि प्रयोग प्रविशति किरण पो-परणा पराम्। पसेराराम् रा.रा नगर २ भाग ३ परभा व विशिप का ११ सूर्यम् १२ चन् १३ मार्दवस्य १४ धाव १५ दुता ५ कोर शोर स १५ मारमियर ताम् १६ निधारा १७ पास नित्य १८ दरम्पो गरम् . HTET पास पन् १९ प प्रिमाण पत्र ५ दधानसगला प्रहरण यस्य नपार ·तेजस्विप्रशंसा, मनखिप्रशंसा ७९ १२ विद्विपाम् । कथंकारमनालम्बा कीर्तिर्यामधिरोहति ॥ ७ ॥ तु तत्तस क्षुधः शान्तये | सिंहो जम्बुकमझमागतमपि अङ्काधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः । केसरी निठुरक्षिप्त- | त्यक्त्रा निहन्ति द्विपं सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वान्छति जनः मृगयूथो मृगाधिपः ॥ ८ ॥ तेजखिनि क्षमोपेते नातिका- | सत्त्वानुरूपं फलम् ॥ २२॥ शमयति गजानन्यान् गन्धद्विपः कश्यमाचरेत् । अतिनिर्मन्यनादग्निश्चन्दनादपिजायते ॥ ९॥ | कलमोऽपि सन्मवति सुतरां वेगोदग्रं भुजंगशिशोपिम् । तेजोहीने महीपाले खे परे च विकुर्वते । निःशको हि | मुवमधिपतिर्वालावस्थोऽप्यलं परिरक्षितुं न खल वयसा जनो धत्ते पदं भमन्य॑नूष्मणि ॥ १० ॥ एकचक्रो रथो जात्यैवाय स्खकार्यसहो मरः ॥ २३ ॥ यन्ता विकलो विषमा हयाः । आक्रमत्येव तेजस्वी तथा- प्यों नमस्तलम् ॥ ११ ॥ साधनं सुमहद्यस यन्नान्यस्य विलोक्यते । तस घीशालिनः कोऽन्यः सहेतारालितां मनखिप्रशंसा ध्रुवम् ॥ १२ ॥ येन पाषाणखण्डस मूल्यमल्पं वसुंधरा । कामं प्रियानपि प्राणान्विमुश्चन्ति मनस्विनः । इच्छन्ति अनस्तमितसारस तेजसस्तद्विजृम्भितम् ॥ १३ ॥ सिंहः । न त्यमित्रेभ्यो महतीमपि सत्कियाम् ॥ १ ॥ ब्रूत नूतन- शिशुरपि निपतति मदमलिनेकपोलमित्तिषु गजेपु । कूष्माण्डफलानां के भवन्त्यमी । अङ्गुलीदर्शनायेन विली. प्रकृतिरियं सत्चवतां न खलु वयस्तेजसो हेतुः ॥ १४ ॥.. यन्ते मनस्विनः ॥ २ ॥ ब्रह्माण्डमण्डलीमात्रं किं लोमाय यदचेतनोऽपि पादः स्पृष्टः प्रज्वलति सवितुरिनकान्तः । मनस्विनः । शफरीस्फुरितीन्धेः क्षुब्धता जातु जायते ॥३॥ तत्तेजखी पुरुषः परकृतविकृति कयं सहते ॥ १५॥ लोकस्य शीर्यते वन एव वा ॥ ४ ॥ पादाहतं सदुत्याय कुसुमस्तवकसेव द्वयी वृत्तिर्मनखिनः । मूर्ध्नि वा सर्व- दर्शिततोपोच्छायैस्तजोवद्भिः सुगोत्रसंजीतैः । हीरैरप्लिव | मूर्धानमधिरोहति । खस्यादेवापमानेऽपि "देहिनस्तदूर घंटिता मणयश्च वीरपुरुषाश्च । तेजः स्खविनाशाय तु प्रध्वंसितान्धतमसस्तत्रोदाहणं रविः ॥ ६ ॥ स पुर्मानर्थ रजः ॥ ५ ॥ समूलघातर्मंघ्नन्तः परान्नोद्यन्ति मानिनः । भवति तृणानामिव लघूनाम् ॥ १७॥ मदसिक्तमुखैमगाधिपः वजन्मा यस नाग्नि पुरःस्थिते । नान्यामगुलिमम्पति करिभिर्वर्तयते स्वयंहतैः । लघयन्खल तेजसा जगन्न | संख्योयामुद्यताद्गुलिः ॥ ७ ॥ स्थित्यतिक्रान्तिमीर महानिच्छति भूतिमन्यतः ॥ १८ ॥ तीव्रोष्णदुर्विषहवीर्य- | च्छान्याँकुलितान्यपि । तोयानि तोययशीनां मनांसि च भृतः परेषां तेजस्विनो न गणयन्ति वपुर्महत्वम् । यत्पद्म- | मनस्विनाम् ॥ ८ ॥ शक्तिवैकल्येनग्रस निःसारत्वाधी- रागशकलाकृतिरदितुझं कायेन ममयति काठचयं | यसः। 'जन्मिनो मानहीनस तृणस च समा गतिः ॥ ९॥ स्फुलिङ्गः ॥ १९ ॥ न तेजस्तेजखी 'अमृतमपरेपां अलवचं तत्तदुद्वीक्ष्य यद्यदुचैर्महीभृताम् । प्रियतां ज्या- प्रसहते स तस सो मावः प्रकृतिनियतत्वादतकः । यसी मा गान्महतां केन तुङ्गता ॥ १० ॥ तावदाश्रीयते मयूखैरे श्रान्तं तपति यदि देवो दिनकरः किमी- | लक्ष्या तावदस स्थिरं यशः । पुरुपस्तावदेवासौ यावन्या- अयग्रावा निकृत इव तेजांसि वमति ॥ २० ॥ हस्ती | नान्न हीयते ॥ ११॥ दुरासदवनज्यायानगम्यस्तुनोऽपि स्थूलतनुः स चाकुशवशः किं हस्तिमात्रोऽडशो वज्रेणाभि- | भूधरः । न जहाति महौजस्कं मानप्रांशुमलङ्घयता ॥ १२ ॥ हताः पतन्ति गिरयः किं शैलमात्रः पविः । दीपे प्रज्वलिते | गुरुन्कुर्वन्ति ते वंश्यानन्वर्था तैर्वसुंधरा । येषां यशांसि विनश्यति तमः किं दीपमानं तमस्तेजो यस्य विराजते स शुभ्राणि हेपयन्तीन्दुमण्डलम् ॥ १३ ॥ उदाहरणमाशीषु पलवान् स्यूलेपु का प्रत्ययः ॥२१॥ खल्पनायुवसावशेष- | प्रथमे ते मनसिनाम् । शुष्केशनिरिवामों पैररातिषु मलिनं निर्मासमप्यस्थि गोः वा लब्धा परितोषमेति न पात्यते ॥ १४ ॥ तुङ्गत्वमित नागौ नैर्दै सिन्धाप- १ कथमित्ययः.२ निराधारा-३ इतर.४ उष्णलरहिवे. ५ सारथिः. १ प्रमावानुरूपम्. २ यथेच्छम्. ३ मत्स्यीस्फुरणेन. ४ कदाचित. ६ अनूर: अरुण तुरंगा. ८ कुटिलिताम्. ९ प्रशस्तकपोलेपु. | ५ गुच्छस्य. ६ सयमात्.७ चेतनाद. ८ अनुन्मूलयन्तः.९ श. १० बसवताम्. ११ सूर्यकान्तः. १२ यपमानम्. १३ कान्तिः, पक्षे | १० गाहं तमः, ११ सार्थकजन्मा. १९ पुरुषगणनाप्रस्तावे. १३ म. -प्रनार. १४ कान्साधिक्यम्; पक्ष, धनुष औन्नत्यम्. १५ प्रकाश यांदोलनाद्धतोमारूणि. १४ संझोमितानि. १५ उत्साहादिशक्ति कलम् ; पक्षे, सामर्धम्, १६ पर्वतः; पझे, कुलम्, १७ विधातुः | वैधुयेंग; पक्षे, अबष्टम्ममामध्यं विरहेण. २६ महीभूनस्य; पझे, निष्पादिता. १८ विस्तृतम्. १९ स्खमावाधीनत्वाद. २० अकृत्रिमः | विधेयभूतस्य. १७ दुर्बलखात; पक्षे,-सिरांशरहितत्वाद. १८ गोर- २१ किरणे. २२ संततम्. २३ सूर्यकान्तः २४ विकृत क. २५ वत्रम् | वहीनसः पझे,नीरसस्य. १९ जन्तोः. २० प्रतापसंपन्नम्। २६ निवास |२१ मानोन्नतपुरुषम्, २१ अगाधता. २३ तुङ्गलम् ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् गाधता । अलहनीयताहेतुरुभय त-मनखिनि ॥ १५ ॥ न क्वचिद्भूमौ शय्या क्वचिदपि च पर्यङ्कशयन क्वचिच्छाका रुचिच बहिर्यान्ति मानिना प्रार्थनागिर । यदि निर्यातुमि हारी वचिदपि च शाल्योदनरुचि । कचित्कन्थाधारी च्छति तदा प्राणपुर सरा ॥ १६ ॥ असेवितेश्वरद्वारमदृष्ट क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो मनस्वी कार्यार्थी न गणयति विरहव्यथम् । अनुक्तकीमवचन धन्य कस्यापि जीवितम् । दु ख न च सुखम् ॥ ३५ ॥ स जात कोऽप्यासी मदन ॥ १७ ॥ मानिनो हतमानस मानोऽपि न सुखप्रद ।। रिपुणा मूर्ध्नि धवल कपाल यसोचैर्विनिहितमलकारविधये । जीवन मानमूल हि माने म्लाने कुत मुखम् ॥ १८ ॥ नृभि प्राणनाणप्रवणमतिमि कैश्चिदधुना नमनि क मनस्वी म्रियते काम कार्पण्य न तु गच्छति । अपि पुसामयमतुलदर्पज्वरभर ॥ ३६ ॥ विपुलहृदयैर्धन्यै निर्वाणमायाति नानलो याति शीतताम् ॥ १९ ॥ मनखि कैश्चिजगजनित पुरा विधृतमपरैर्दत्त चान्यैर्विजित्य तृण हृदय धत्ते रोषेणैव प्रसन्नताम् । भस्मना मुकुर प्राय प्रसाद यथा । इह हि भुवनान्यन्ये धीराश्चतुर्दश भुञ्जते कतिपय लमतेतराम् ॥ २० ॥ मनखिनो न मयन्ते परत पुरस्वाम्ये पुसा क एष मदज्वर ॥ ३७ ॥ वरमहिमुखे प्राप्य जीवनम् । चलिमुग्भ्यो न काकेभ्य स्पृहयन्ति हि | क्रोधाध्माते करो विनिवेशितो विषमपि घर पीत्वा सुप्त कोकिला ॥ २१॥ दूर्वाङ्कुरतृणाहारा धन्यारते वै वने मृगा ।। कृतान्तनिवेशने । गिरिवरतटान्मुक्तश्चात्मा वर शतधा विभवो भत्तचित्ताना न पश्यन्ति मुखानि यत् ॥ २२ ॥ । कृतो न तु खलजनावाप्तरर्थे कृत हितमात्मन ॥ ३८ ॥ सुख जीवति हरिणा वनेष्यपरसेविन । अर्थरयत्नसुलभै । नानीयन्ते मधुनि मधुपा पारिजातप्ररोहेनाभ्यर्थ्यन्ते तुहिन जलदर्भाङ्कुरादिभि ॥ २३॥ उपकारेण दूयन्ते न सहन्तेऽनु रुचिना चन्द्रिकाया चकोरा । अमद्वाचा धुरि मधुरिमा कम्पिताम् । आपत्स्वपि दुराराध्या नित्यदु खा मन यद्यपूर्वावतार सोलासा स्यु स्वयमिह बुधा किं मधाभ्य खिन ॥ २४ ॥ जलसेकेन वर्धते तरवो नाश्मसचया ।) नामि ॥ ३९ ॥ मृत्पिण्डो जलरेखया वलयित सर्वो भव्यो हि द्रव्यतामेति क्रिया प्राप्य तथाविधाम् ॥ २५ ॥ ऽप्यय नन्वणूनङ्गीकृत्य स एव सयुगशतै राज्ञा गणैर्भुज्यते । अवृत्तिभयम त्याना मध्याना मरणाद्भयम् । उत्तमाना तु | तद्दद्युर्ददतेऽथवा न किमपि क्षुद्रा दरिद्रा भृश धिग्धिक्ता सत्त्वानामरमानात्पर भयम् ॥ २६ ॥ न सदश्वा कशाघात | पुरुषाधमान् धनकण वाञ्छति तेभ्योऽपि ये ॥ ४० ॥ न सिंहा धनगर्जितम् । परैरङ्गुलिनिदिष्ट न सहन्ते व चेन्नीचजनानुनागरमसदिमासु मन्दादर का नो मानद भनखिन ॥ २७ ॥ काम वनेषु हरिणास्तुणेन जीवन्त्य ) मानहानिरियती भू कि त्वदेकप्रभु । गुञ्जापुञ्जपरम्पर यत्नसुलभेन । धनिषु न दैन्य विदधति ते खलु पशवो | परिचयादिलीजनैज्झित मुक्तादाम न धारयति किमहो यय सुधिय ॥ २८ ॥ प्रत्युपकुर्य बह्वपि न भाति पूर्यो । कण्ठे कुरङ्गीदृश ॥४१॥ त्व राजा वयमप्युपासितगुरु पकारिणा तुल्य । एकोऽनुकरोति कृत निष्कारणमेव प्रज्ञामिमानोन्नता ख्यातत्व विभवैर्यशासि कवयो दिनु पुरुतेऽन्य ॥२९॥ न नटा न विटा न गायका न परद्रोह | प्रतन्वन्ति न । इत्थ मानद नातिदूरमुगयोरप्यावयोरन्तर निबद्धबुद्धय । नृपसद्मनि नाम के वय स्तनभारानमिता | यद्यमासु पराङ्मुखोऽसि वयमप्येकान्ततो नि स्पृहा ॥४२॥ म योपित ॥ ३० ॥ अभिमानधनस्स गत्वरैरसुभि स्यानु | ब्रह्माण्ड कियदस्ति तन वसुधापिण्ड किमाचक्ष्महे तनाये यशश्विचीपत । अचिराशुविलासचञ्चला ननु लक्ष्मी । कतर तु खण्डममितास्तस्मिन्नृपा केचन । तेभ्यो दैन्यशतो फलमानुपङ्गिकम् ॥ ३१ ॥ ज्वलित न हिरण्यरेतस चय ) पनीतविभवा दृष्टानुकम्पारतु ते विढा स्पृहयन्ति हुन्त मारस दति भस्मना जन । अभिभूतिभयादसूनत सुख | किमपि खार्थेन तभ्योऽपि ये ॥ ४३ ॥ पातालान विमो मुज्झन्ति न धाम मानिन ॥ ३२ ॥ पुरो या पश्चाद्वा | चितो वत बलिनातो न मृत्यु क्षय नोन्मृष्ट शशलाञ्छनस वयमुपविशाम क्षितिमुजा तत किं नश्छिन्न वयनरचना मलिन नो मूलिता व्याधय । शेपस्यापि धरा विधृत्व कीतजगताम् । अगारे कातारे कुचकलशमारे मृगदृशा न कृतो भारावतार क्षण चेत सपुरुषाभिमानमनिया मणेतुल्य मूल्य सहजसुभगस युतिमत ॥ ३३ ॥ अभुक्ताया मिथ्या वहन्खिद्यसे ॥ ४४ ॥ नास्माक शिविका न चास्ति यसा क्षणमपि न यात नृपशतै वस्तस्सा लामे क इव | कटकाचालक्रियासत्किया नोत्तुङ्गस्तुरगो न कश्चिदनुगो बहुमान क्षितिमुजाम् । तदशसाप्यशे तदवयवलेशेऽपि नाप्यम्वर सुन्दरम् । कि तु मातलवय॑शेषविदुषा साहित्य पतयो विपादे कतव्ये विदधति जड प्रत्युत मुदम् ॥ ३४ ॥ विद्याजुपा चेतसोपारी शिरोनतिरी विद्याऽनयास्ति १ प्रकार कुर्वन् २ अनुकरण करोति १ सपमुखे २ क्रोधपूर्णे ३ यमगृहे ·मनविप्रशंसा, अपौरुषत्वनिन्दा, गुणप्रशंसा । नः ॥ १५ ॥ लक्ष्मीनिवृतिमति हीनचरितयेरेव तच्छिक्षया | स्वयम् । नहि कस्तूरिकामोदः शपयन निवार्यते ॥ ६ ॥ किं नाव करोमि तामनुचरी रामां सकामामिव । प्रसाण्डे | किमाढयत्वगुरुत्वाम्यां चरमोऽपि गुणगुमः। केतकीकुमुमे निपतत्यपि स्खलति न प्रायेण येषां मनरतेपामार्यमनस्विनामनु- पश्य लघुपत्रेवि गौरवम् ॥ ७ ॥ केतकीयुमुमं नमः पद गन्तासि नाहं यदि ॥ ४६॥ पुण्य ग्रामे वने वा महति | खग्यमानोऽपि सेवते । दोषाः किं नाम कुर्वन्ति गुणापरत- सितारच्छन्नपाली कालीमादाय न्यायगर्म द्विजहुतहुत- | चेतसः ॥ ८ ॥ शरीरस गुणानां च दरमत्यन्तमन्तरम् ।। मुग्धूमधूम्रोपकण्ठम् । द्वार द्वारं प्रवृत्तो परसुदरदरीपूरणाय गरीरं क्षणविसि कल्पान्तस्यायिनो गुणाः ॥ ९ ॥ गुणे- झुंघातों मानी प्राणी स्वदेश न पुनरनुदिनं तुल्यकुल्येषु प्येत्र हि कर्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा । गुणयुक्तो दृष्दिो- दीनः ॥ ४७ ॥ अर्थानामीशिष वं वयमपि च गिरामी- ऽपि नेश्वरैरगुणैः समः ॥ १०॥ गुणैः सर्वकालोऽपि दमहे. यावदित्यं शूरस्त्वं वादिदर्पचरशमनविधावक्षय | सीदत्येको निराश्रयः । अनमपि माणित्यं हेमाश्रयमपेक्षते पाटवं नः । सेवन्ते त्वां धनाढया मतिमलहत्तये मामपि ॥ ११ ॥ गुणेषु क्रियतां यत्रः किमाटापः प्रयोजनम् । श्रोतकामा मय्यप्यास्था न चेत्तवयि मम सुतरामेष राज-विक्रीयन्ते न घण्टाभिर्गावः क्षीरविवर्जिताः ॥ १२ ॥ गुगंगा- गतोऽसि ॥४८॥ अयखी येत्र मानं व्रजति दुरित- स्वमायाति न महत्यार संपदा । पूर्णन्दु तथा वन्द्यो निष्क कृचापमानं मनुष्यैरझेयं यत्र दूतैः प्रमुमनु मनुजो नीयते लको यया कृशः ॥ १३ ॥ स्वयं खमुखविस्तारादूर्णनामः घानपेक्षः। मृत्योर्गेहं वरं तन्न तु कुधनवतां यत्र सर्यापमानो पतत्ययः । तमेव संहरन्मयः पदमुञ्चविगाहते ॥ १४ ॥ लोकविशायमानः स्वयमतिभित्तया यत्र चार्थी प्रयाति ॥ १९॥ गुणों दूषणतां याति दूपर्ण गुणतां वचित् । तथा हि नम्रता | दोपः सनयोः सन्धदा गुणः ॥ १५ ॥ गुणैरुत्तुगतां याति नोच्चरासनसंस्थितः । प्रासादशिखरस्योऽपि काकः किं अपौरुपत्वनिन्दा गरुडायते ॥ १६ ॥ अहो गुगानां प्राप्त्यर्थं यतन्ते बहुधा माजीवन्यः परावनांदुःखदग्धोऽपि जीवति । तसाजेन- नराः । मुक्ता यदर्थे मनाया इतरेषां च का कया ॥ १७ ॥ निरेपास्तु जननीलेशकारिणः ॥ १॥ असंपादयतः कंचि-गुणेन स्पृहणीयः सान्न रूपेण युतो जनः । सौगन्ध्ययज्य दय जातिक्रियागुणैः । यदृच्छाशब्दवत्पुंसः संत्राय जन्म नादेयं पुष्पं कान्तमपि कचित् ॥ २८ ॥ प्रमुभिः पूज्यते केवलम् ॥ २॥ लोके कलैब न कुलीनता । कलायान्मान्यते मूर्ति सरसु देवेषु शंमुना ॥ १९ ॥ गुणयुक्तोऽपि पूर्णोऽपि कुम्मः झूप गुणप्रशंसा निमबति उस भारसहो नास्ति गुणकाइको यदि ॥ २० ॥ अहो वैचित्र्यमेतस संसारस किमुच्यते । गुणोऽपि प्लेश- गुणाः कुर्वन्ति दूतव दुरऽपि वसतां सताम् । केतकी-| हेतुः साद्विश्रान्तः कण्ठकन्दले ॥ २१ ॥ जात्युत्कृष्टस्य हि गन्धमादाय स्वयमायान्ति पंट्पदाः ॥१॥ गुणवजनसंपर्का-मोचितं शाणयर्पणम् । आदर्श चित्रकारः किं ठिस्यते घाति स्वल्पोऽपि गौरवम् । पुष्पाणामनुपङ्गेण सूत्रं शिरसि प्रतिविम्बितम् ॥ २२ ॥ गुणयुक्तोऽप्यपो याते रिक्तः धार्यते ॥ २ ॥ फैलायतः सेव कला ययधिः क्रियते भवः ।। कूप घटो यथा । निगुणोऽपि भूतः पश्य जनैः शिरसि वहीमिथ कलामिः किं यामिरथः प्रदश्यते ॥ ३ ॥ न | धार्यते ॥ २३ ॥ गुणिनोऽनि हि सौदन्ति गुणग्राही न पुषस्वेन पूज्यन्ते गुगैरासाद्यते पदम् । रापारमादत्ते चैदिह । सगुणः पूर्णकुम्मोऽपि कूप एव निमजति ॥ २४ !! प्रदीपो न पुनः शनिः ॥ ४ ॥ गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते पित- गुणो गुणान्तरपेक्षी स्वरूपख्यातिहेतवे । समावरम्य वंशो निरर्थकः । वासुदेवं नमसन्ति वसुदेवं न लावण्यं तारुण्येन मनोहरम् ॥ २५ ॥ गुणैः पूजा मवे. मानवाः ॥ ५ ॥ यदि सन्ति गुणाः पुंसां विकसन्त्येव ते सुंसा नैकसाजायते कुलात् । चूहारन शशी शमोर्यानमु- गुमाग पिहिता पाली पस्या २ भिक्षापात्रम्-थवा हरः ॥ २६ ॥ सर्वत्र गुणवानेव चकास्ति प्रथितो १ गर्दित गीवतीति माजीतन्, ४ परैः कृता यावचा तदेव इस नरः । मणिमूभि गले माहौ पादपीठेऽपि शोमते ॥ २७ ॥ देन दया सिन. ५ अनुत्पत्तिः. ६ मामणत्वादिः ७ इज्याध्य यनादि बौदि. १ मा १० चन्द्रमा पहे-पिता १ गुणाटान्तकरणस्य. २ शिवतुल्या, ३ दुन् प्रामोति ११ पोटशी मागः, पक्षे, चतुःषष्टिकरानामन्यतमा. १३ अयो ४ अमूल्यम्: ५ माटम्बरे. ६ राजमवनन्-७ मोतियानि पक्ष- भागे प्रियते; पक्षेतिररिझयते.. १३ HिE पक्ष-संसार:: | मोइमापना. रयुका पछे-विनयादिगुणसंपन. ९ रिका का पछे, दोष पक्षे, निन्या. १० पूर्ण: ११रपुरद्धः १२ सम्य- १३ इन्द्रस्य. ११..मां.

·८२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् . गुणानर्चन्ति जन्तूना न जाति केवला क्वचित् । स्फाटिक | जगति गुणिन कार्यौदार्या परानतिशेरते ॥ ४४ ॥ गुणा भाजन भन्म काकिन्यापि न गृह्यते ॥ २८ ॥ नहि जन्मनि नामज्ञाता प्रचुरधनदातापि न मुदे मुदे विद्याज्ञाता भवति ज्येष्ठत्व ज्येष्ठत्व गुण उच्यते । गुणाद्गुरुत्वमायाति दधि | मितदातापि गुणिनाम् । दृशौ ग्राम्या दत्ते न पुनरयधत्ते दुग्धं घृत यथा ॥ २९ ॥ गुणवान्सुचिरस्थायी दैवे- च चतुरो दृश प्रान्तं दत्त्वा वशयति नितान्तं पुरवधू नापि न सह्यते । तिष्ठत्यका निशा चन्द्र श्रीमान्सपूर्ण ॥ ४५ ॥ उपादाता यावन्न भवति गुणाना गुणवतामस मण्डल ॥ ३० ॥ सर्वत्र गुणवान्देशे चकास्ति प्रथते कल्पास्तावत्रिभुवनमहार्घा अपि गुणा । अपि प्राग्दैत्यारे तराम् । मणिमूर्ध्नि गले बाहौ पादपीठेऽपि शोभते ॥ ३१ ॥ हृदयवसते कौस्तुभमणि स कि नासीदब्धौ श्रुतिरपि न गुण आकर्षणयोग्यो धनुप इकोऽपि रेक्षलाभाय । लूता यस क्वचिदभूत् ॥ ४६ ॥ विवादप्रारम्भ प्रथयति पर तन्तुमिरिव किं गुणैर्विमैदीसहैवहुभि ॥ ३२ ॥ अनवसरे दम्भमतुलं गुणाना गाम्भीर्ये तव भवति साक्षी कलकल । गुणवानपि हृदयादवतार्यते हार । पश्य शलाकावसरे पय पूर्ण कुम्भो ध्वनति न तथा वातयलितो यथा रिक्तो तृणेऽपि भूपै प्रसार्यते खकर ॥३३॥ गुणवन्त ग्लिश्यन्ते भाभाध्यनिमनिभृतं मुञ्चति मुहु ॥ ४७ ॥ कौशेयं कृमिन प्रायेण भवन्ति निर्गुणा सुखिन । बन्धनमायान्ति सुवर्ण मुंपलार्वापि गोरोमैत पढातामरस शशाङ्क उदधेरि शुका यथेष्टसचारिण काका ॥ ३४ ॥ गुणिनि गुणज्ञो न्दीवर गोमयोत् । काष्ठांदग्निरहे फणादपि मणिोपित्ततो रमते नागुणशीलस गुणिनि परितोष । अलिरेति | रोचना प्राकाश्यं स्वगुणोदयेन गुणिनो गच्छन्ति किं वनात्कमल न दैर्दुरस्तन्निवासोऽपि ॥ ३५ ॥ अवल जन्मना ॥ १८ ॥ म्बितविष्णुपद कर्पितजनचक्षुरतुलगति. । पत्रमयोऽपि पदार्थ पंतङ्गतामेति गुणयोगात् ॥ ३६॥ अमित उद्यमप्रशंसा गुणोऽपि पदार्थों दोषेणैकेन निन्दितो भवति । उद्योग खलु कर्तव्य फलं मार्जारवद्ववेत् । जन्मप्रभृति निखिलरसायनमहितो गन्धेनोग्रेण लशुन इय ॥ ३७ ॥ गौर्नास्ति पय पिबति नित्यश ॥ १॥ उद्यमं साहस धैर्य दोषमपि गुणवति जने दृष्ट्वा गुणरागिणो न खिद्यन्ते । बुद्धि शक्ति पराक्रम । पडेते यन वर्तन्ते तत्र देव प्रीत्यैव शशिनि पतितं पश्यति लोक कलङ्कमपि ॥ ३८ ॥ सहायकृत् ॥ २ ॥ उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न अन्तर्गतैर्गुणे किं द्विना अपि यन साक्षिणो विरला । मनोरथै नहि सुप्तस सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा स गुणो गीतेर्यदसौ वनेचर हरिणमपि हरति ॥ ३९ ॥ ॥३॥ न दैवमिति संचिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्मन । अनु गुणा गुणशेषु गुणीभवन्ति ते निर्गुण प्राप्य भवन्ति दोषा । यमेन कस्तैलं तिलेभ्य प्राप्तुमर्हति ॥ ४ ॥ विहाय पौरुष सुखादुतोया प्रवहन्ति नय समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेया | वो हि दैवमेवावलम्बते । प्रासादसिंहवत्तस्य मूर्मि तिष्ठन्ति ॥ ४० ॥ गुणेषु यत्न पुरुषेण कार्यों न किंचिदप्राप्यतम | वायसा ॥५॥ पूर्वजन्मकृतं कर्म तदैवमिति कथ्यते । तस्मा गुणानाम् । गुणप्रकार्दुडुपेन शभोरलक्ष्यमुल्लचितमुत्त । पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥६॥ यथा टेकेन चक्रेण भागम् ॥ ४१ ॥ निष्कलङ्ककलयैकयापि य सयुत न रथस्स गतिर्मवेत् । एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति स खलु पूज्यते जनै । भद्र पश्य जलजोऽपि धार्यते ॥ ७ ॥ यथा मृत्पिण्डत कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति। एवमात्म शंकरेण शिरसा निशाकर ॥ ४२ ॥ वक्रोऽपि पङ्कजनि- | कृतं कर्म मानव प्रतिपद्यते ॥ ८॥ निपानमिव मण्डूका सर तोऽपि दुरासदोऽपि व्योलाश्रितोऽपि विफलोऽपि सकण्ट | पूर्णमिवाण्डजा । सोद्योगं नरमायान्ति विवशा सर्वसपद कोऽपि । गन्धेन बन्धुरसि केतकपुष्पजैन खेको गुण ॥ ९ ॥ दैव पुरुषकारेण साध्यसिद्धिनिधन्धनम् । "योऽति खलु निहन्ति समस्तदोषान् ॥ ४३ ॥ न खनति खुरै क्रमितुमिच्छेत स लोके नावसीदति क्षोणीपृष्ठ न नर्दति सादर प्रकृतिपुरुष प्रेक्ष्याप्यने न | सहस्र तु शनैर्गच्छेत्पिपीलिका । अगच्छ पैनतेयोऽपि पद- कुप्यति गोचरम् । यहति च धुर धुर्यो धैर्याददैतकंघरो | मेकं न गच्छति ॥ ११ ॥ कामपि श्रियमासाद्य यस्वद्वद्धौ २ विचारक्षम , पक्षे, यथानुनम् २ लक्षसख्याकधनलाभाय, पो । तस्यायतिषु न श्रेयो बीजभोनिकुटुम्बवत् वेध्यलाभाय ३ विचारासहै , पक्षे, आकर्षणासहै ४ केश प्रामुवन्ति ५ भमर ६ मेर ११ पाषाणात् २ धेनुकेशेभ्य ३ कर्दमात् ४ रक्तकमलम् ८ पतन सूर्य, रक्षे,-पत्र | ५ नील कमलम् ६ आश्रयति (कागद निर्मि त सूत्रनिबद्ध क्रीडा गगने उड्डाय्यते 'पतग' इति पाषाणनिर्मित सिंहस्तदत् ८ कूप ७ प्रासादे देवालय शिसरे य नान्नेव देशभाषाया प्रसिद्ध ९पूजित . १० चन्द्रेण ११ निर्मलविद्यया । तदायत्तमित्यर्थ १९ उलइ यितुम् १२ व्यापार न करोति. १३ उत्तर ९ उद्यमेन साध्यसिध्यधीने १२ दुपाप १३ सपानितोपि १४ फलहानोऽपि १५ सनमित ग्रीव कालेपु, भविष्यकाले इत्यध + १०॥ योजनाना ७आकाशाश्रय १४ कल्याणम् ·संहतिप्रशंमा, अमाप्रशंसा, विनयप्रशंसा, सत्यप्रगमा, असत्यनिन्दा, आत्मसागनिन्दा, स्वमाननम् ८३ ॥ १२ ॥ उद्योगिन. रालम्बं करोति कमलालया। सत्यप्रशंसा अनुयोगिकरालम् करोति कमलाग्रजा ॥ १३ ॥ वाक्ता सुन्तं सर्वशास्त्रार्थनिश्चितनानशोमितन् । भूपां सर्व- लीयत्याप्तं दृष्ट्वापि निधिमग्रतः । न सयं देवमादचे | वचमा लने कुलयोषिताम् ॥ १ ॥ अश्वमेधसहस्रं च पुरुषार्थमपेक्षते ॥ १४ ॥ आलसं हि मनुप्यागा शरी- सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेघसहस्रादि सत्यमेन विशि- रम्यो महानिरपुः । नास्त्युधमसमो वन्धुः कृत्वा य नारसी- | प्यते ॥ २ ॥ गोमिप्रैिश्च वेदैश्च सतर्वामि सत्यनादिमिः । दति ॥ १५ ॥ सपदा सुस्थितमन्यो मवति स्वल्पयापि | अलुम्पेर्दानश्च सप्तभिधीयते मही ॥३॥ य.। कृतकृत्यो विधिमन्ये न वर्षयति तस्स ताम् ॥ १६ ॥ न लमन्ते विनोद्योगं जन्तर. संपदा पदम् । मुगः क्षीरोद- असत्यनिन्दा विक्षोममनुम्यामृतं पपुः ॥ १७ ॥ नात्युच्चशिखरो मेरु - नासत्यवादिन. सस्यं न पुण्यं न यगो मुवि । दृश्यते तिनीचं रसातलम् । व्यरसायद्वितीयाना नाप्यपारो महो- नापि कल्याणं कालस्यमिानत. ॥ १॥ असत्यम्प्रत्यय दधिः ॥ १८ ॥ पूर्वजन्मजनितं पुराविदः कर्म दैवमिति मूललारणं युवासनास समृद्धिारणम् । विपनिदान पर- संप्रचक्षते । उद्यमेन तदुपार्जित चिगदैवमुद्यमशं न शनोजितं कृतापराधं कृतिभिर्विवर्जितम् ॥ २ ॥ यशो तकथम् ॥ १९ ॥ उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लामो हि देवमिति कापुरुषा वदन्ति । देवं निहत्य पुरु पौरुषमा- निहाणामिव जलम् । न यत्र साच्छायातप इव तप सं- यस्मादमीमपति वनाहेरिर वनं निदानं दुसाना यदव- मगच्या यत्ने कृते यदि न मिध्यति कोन दोपः ॥२०॥ माया कचित्तन्मिथ्यावचनमभिधत्ते न मतिमान् ॥३॥ संहतिप्रशंसा निकैब सतामुमे फैगरता समुश्वतनश्च तास्ताः सप्तेन दिमाक्सोर्नियमिता. पदार्तिकेयस च । पोलत्यन्य दशा- संहतिः श्रेयसी राजन्विगुणेष्वपि बन्धुषु । तुपरपि परि-मफेनिपतेजितासहस्रद्वयं जिहालक्षशतककोटिनियमो नो भ्रष्टा न रोहन्ति तण्डुलाः ॥ १ ॥ अल्पानामपि वस्तूना | दुर्जनाना मुखे ॥ ४ ॥ संहतिः कार्यसाधिश । तृणैर्गुणत्वमापनैवघ्यन्ते मत्तदन्तिनः ॥२॥ वहूनामल्यसायणा समायो दुरत्ययः । तृणैर्वि- आत्मश्लाघानिन्दा धीयते रज्जुर्वध्यन्ते तेन दन्तिनः ॥ ३॥ परैः प्रोक्का गुणा यस निर्गुणोशन गुणी भवेत् । क्षमाप्रशंसा इन्द्रोऽपि लघुनां याति स्वयं प्रख्यापितैर्गुणैः ॥ १॥ न क्षमाशस्त्रं करे यन्य दुर्जनः किं करिष्यति । अतृणे | मुखं न च सौमाग्य स्वयं खगुणवर्णने । यथैव च पुर- पतितो वहिः खयमेनोपशाम्यति ॥ १॥ नरसामरण रूप | मीणा स्वहस्तकुचमर्दने ॥ २ ॥ स्वयं तया न कर्तव्यं खगु- रूपम्यामरणं गुणः । गुणस्यामरणं ज्ञानं ज्ञानस्यामरण क्षमा पाण्यापनं पुनः । गुगास्यापनं युच्या परद्वारा प्रयोजयेत् ॥ ३॥ न मौख्यसौभाग्यकरा गुगा नृणा स्वयं गृहीताः ॥ २॥ क्षमा वलमशचाना शकाना भूपगं क्षमा । क्षमा वशीकृतिलोंके क्षमया किं न सिध्यति ॥३॥ मुदृशा कुचा इव । परगृहीता द्वितयं वितन्वते न तेन गृहन्ति निजं गुणं वुधाः ॥४॥ निजगुणगरिमा सुखा- विनयप्रशंमा करः न्यात्म्बयमनुवर्णयता सता न तावत् । निजकरकम- तिता तपमि पुण्यमोजन्संटोनुगुणयन्मुसपिणाम् । लेन कामिनीना कुचकलनाकलनेन को विनोदः ॥ ५॥ योगिना 'परिणमन्धिमुक्तये केन नास्तु विनयः सता खभाववर्णनम् सर्वम्य हि परीक्ष्यन्ते स्वमारा नेतरे गुगा । अंतील २ अदमी ३ कावागमने मति तालपनि नेव हि गुणान्सान्वमानो मूर्ति वर्तते ॥ १॥ किं कुलेनो कामतारीय तद अतिपिन् मातादिति यावद ४ छिनोन मी ५ पुरुषहम् ६कुस्मिनपुरुषा संपात ८ धान्यनिक १ विषम् २ मशयन' ३ अविश्वाम' ४ पिसचे कारण ९ अरजननामा न मवन्तीति माव.. १० रघुवम् ११ शान्ति [५.६ दावाने आदिवारगन् ८ वृशापान. ९वति ५२ तपोनिछानाम् ५३ संपादयन्. १४ अनुकूलयन् १५ सपथ १० मांगन् ११ अक्षा १२ अग्ने १३ रावणस १४ शेत्रस्य. मान. १६ अपवय. १५ अतिक्रम्य प्रियः ॥ १॥ १ लक्ष्मी ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् - पदिष्टेन शीलमेवात कारणम् । भवन्ति सुतरा सीता व्यय । अक्रोधस्तपस क्षमा बलपता धर्मस नियाजता सुक्षेने कण्टकिट्ठमा ॥२॥ य स्वभावो हि यखास्ते स | सर्वेषामपि सर्वकारणमिद शील पर भूपणम् ॥ २० ॥ नित्य दुरतिक्रम । श्वा यदि क्रियते राजा तत्किं नाश्नात्यु काक पद्मने रतिं न कुरुते हसो न कूपोदके मूर्स पानहम् ॥३॥ परोपदेशकुशला दृश्यन्ते बहवो जना । पण्डितसगमे न रमते. दासो न सिंहासने । कुस्त्री सजन खभावमतिवर्तन्त सहस्रप्वपि दुर्लभा ॥४॥ किं कुलेन | सगमे न रमते नीच जन सेवते या यस्य प्रकृतिः स्वभाव विशालेन शीलमेवात्र कारणम् । कृमय किं न जायन्ते जनिता केनापि न त्यज्यते ॥ २१ ॥ व्याघ्र सेवति कानन कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥ ५ ॥ सति शीले गुणा भान्ति पुंसा | सुगहन सिंहो गुहा सेवते हस सेवति पद्मिनी कुसु शौर्यादयो यथा । यौवने सदल कारा शोभा बिभ्रति | मिता गृध्र श्मशानस्थलीम् । साधु सेवति साधुमेव सतत सुभ्रुव ॥६॥ अद्रोह सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा नीचोऽपि नीच जनं या यस्य प्रकृति समावजनिता केनापि अनुग्रहश्च दान च शीलमेतद्विदुर्बुधा ॥ ७॥ वृत्त यत्नेन | न त्यज्यते ॥ २२ ॥ पाण्डित्यस विभूषण मधुरता शौर्यस सरक्षेद्वित्तमायाति याति च । अक्षीणो वित्तत क्षीणो वाक्सयमो ज्ञानसोपशम श्रुतस विनयो वित्तस्य पाने व्यय । वृत्ततस्तु हतो हत ॥ ८ ॥ यथा हि मलिनैर्वस्त्रैर्यन तनो | अकोधस्तपस क्षमा प्रभवतो धर्मस नियाजता सर्वस्यास पविश्यते । एव चल्तिवृत्तस्तु वृत्तशेष न रक्षति ॥ ९॥ पुनस्तथैव जगत शील पर भूपणम् ॥ २३ ॥ न कुल वृत्तहीनाना प्रमाणमिति मे मति । अन्येष्यपि हि जाताना वृत्तमेव विशिष्यते ॥ १० ॥ अकुलीन कुलीनश्च मर्यादा यो न लड्वयेत् । धर्मापेक्षी मृदुर्दान्तो न कुलीन वाग्वर्णनम् शतैर्वरः ॥ ११ ॥ शील रक्षतु मेधावी प्रातुमिच्छु सुख तास्तु वाच सभायोग्या याश्चित्ताकर्षणक्षमा । खेपां त्रयम् । प्रशंसा विचलाभ च प्रेत्य स्वर्गे च मोदनम् ॥१२॥ परेपा विदुषा द्विषामविदुषामपि ॥ १॥ गानाब्धेस्तु पर विदेशेषु धन विद्या व्यसनेषु धन मति । परलोके धनं | पार नोपेयाय सरखती । अतो निमज्जनभयात्तुम्बी बहति धर्म शील सर्वत्र चै धनम् ॥ १३ ॥ रक्तत्व कमलाना | वक्षसि ॥२॥ प्रसन्ना कॉन्तिहारिण्यो नाना शेषविचक्षणा । सत्पुरुषाणा परोपकारित्वम् । असता च निर्दयत्व स्वभाव | भवन्ति कस्यचित्पुण्यमुखे वाचो गृहे स्त्रिय ॥ ३ ॥ वर्ग सिद्ध त्रिपु त्रितयम् ॥ १४ ॥ वचो हि सत्य परम कतिपयैरेव ग्रथितस्य स्खरैरिव । अनन्ता वाकायस्थाहो गेय विभूषण यथागनाया कृशता कटौं तथा । द्विजस्य | स्यैव विचित्रता ॥ ४॥ बहुपि स्वेच्छया की प्रकीर्णमभि विद्येय पुनस्तथा क्षमा शील हि सर्वस्य नरस भूषणम् | धीयते । अनुज्झितार्थसबन्ध प्रबन्धो दुरुदाहर ॥५॥ ॥ १५ ॥ न धर्मशास्त्र पठतीति कारण न चापि वेदाध्य | अदीयसीमपि धनामनल्पगुणकल्पिताम् । प्रसारयन्ति कुश यन दुरात्मन । स्वभाव एवात्र तथातिरिच्यते यथा प्रकृत्या | लाचित्रा वाच पटीमिव ॥६॥ सर्वालकारयुक्तापि न मधुर गवा पय ॥ १६ ॥ निम्मोन्नत वक्ष्यति को जलाना | श्लिष्टा वनितेव सा । वाणी मनोजातसुख पौडॉना न विचित्रमाव मृगपक्षिणा च । माधुर्यमिक्षौ कैटुता च तनोति हि ॥ ७ ॥ या कर्पति निजयोगादन्तर्गतजीवनानि निम्बे स्वभावत सर्वमिद हि सिद्धम् ॥ १७ ॥ वर विन्ध्या १ निष्कपटत्वम् २ मुस्खभाष ३ गानसमुद्रस्य ४ गायनसमुह टव्यामनशनतृषार्तस्य मरण घर सर्पाकीर्णे तृणपिहितकूपे परपार न प्राप ५ इक्ष्वाकुफलम् जलतरणा तुम्ख्या संग्रह लोका निपतनम् । वर गर्तावर्ते गहनजलमध्ये विलयन न शीला | पुर्व तीति प्रसिद्धम् ६ प्रसन्नवदना , पझे उत्तानार्थी ७ कान्या शो द्विभ्रशो भवतु कुलजस्य ध्रुतवत ॥ १८ ॥ वह्निस्तस्य | भया मनोहारिण्य , पक्षे, भाषणगुणेन मनोहारिण्य ८ आलिङ्गनम्, जलायते जलनिधि कुल्यायते तत्क्षणान्मेरु स्वल्पशिलायते पक्ष,-ठेष ९ परिमिते १० निषादादिमि ११ सपत्रिभानुसारेण मृगपते सघ कुरगायते । व्यालो माल्यगुणायते विपरस १२ यथेष्टम् १३ असगतम् १४ दुर्वच १५ अतिसुकुमाराक्षराम्। पीपवर्षायते यसाङ्गेऽखिललोकवल्लभतम शील समुन्मी | पक्षे, रुक्ष्णतराम् २६ अर्थगुवीम्, पक्ष,-सा दाम् कदलीदल लति ॥ १९ ॥ ऐश्वर्यस विभूषण सुजनता शैर्यस | कल्पामित्यर्थ २७ श्लेषादिभि , पक्ष-तन्तुभि- २८ रचिताम्, क्सियमो ज्ञानसोपेशेम कुलस विनयो वित्तस पाने पक्ष-निर्मिताम् १९ शब्दादिविचित्राम् पक्षे विचित्ररूपाम् २० शार्टीमिव २१ उपमादिमि. पक्षे, कहणादिमि २२ ऋष १ अतिक्रम्य वर्ववे २ नीचोचम् ३ तीक्ष्णताम् ४ कृत्रिमसरि रहिता, पक्ष, आलिङ्गनरहिता २३ मन प्रति जाव यत्सुख तता दिवाचरति ५ सर्प ६ माला ७ अमृतम् ८ विजृम्भते ९ सौन- पक्ष, कामहर्षम् न्यम् १० वारनियमनम् ११ शाति २४ चतुराणाम्, पक्षे प्रकर्षण विधिपूर्वक विवाहितानाम् २५ हृद्तानि जीवनानि, पक्षे, उदकानि - ·वाग्नर्णनम्, नाग्मिप्रशंसा - सरसानाम् । वाणी सैव गुगनती घटीव यद्वा वपूर्यन नुठोमार्यान्यवाच कृतिना गिर ॥ १॥ तीक्षा नारंतुदा ॥ ८ ॥ रतरीतिवीतरसना प्रियेव गुदापि बामदे सरमा । बुद्धि कर्म गान्तं प्रतापवत् । नोक्तापि मन मोम्म वागेका अरसा सालतिरपि न रोचते शालमञ्जीर ॥ ९ ॥ मुख्य | वाग्मिन सत ॥ २ ॥ प्रमादरम्यमोनम्बि गरीयो टॉप तितरा न रक्षति परिचयलेग गणागनेर श्री । कुख्यामिवान्वितम् । साकाहानुपस्कार विष्र्वग्गति निराकुटम् ॥ ३ ॥ नीय नोझति वाग्देवी जन्मनन्मापि ॥ १० ॥ वामाधुर्या- न्यायनिर्णीतसारत्यानिरपेनमिनागमे । अग्रकम्प्यतयान्देषा नान्यदस्ति प्रियत्व वाक्पारुप्याचोपकारोऽपि नेष्ट । किं | मानायवचनोपमम् ॥ १ ॥ अलङ्यत्याजनैरन्यै 'सुमितो- तद्रव्य कोकिलेनोपनीत को वा लोके गर्दमसापराध ॥११॥ कांमान्दुग्वे विप्रकपत्यलक्ष्मी कीर्ति सूते दुष्पन या हिनस्ति । दन्वनितम् । औदार्यादर्थसपत्ते शान्त चित्तमपरिव ॥५॥ ता चाप्यता मातर मगलाना घेनु धीरा सूनृता वाचमाहु | वाक्यं यो यता नेहगागय ॥ ६ ॥ तिमिद्धान्तरस्य इदमीग्गुणोपेत लैब्यारसरसाधनम् । व्याकुाक प्रिय ॥ १२ ॥ विविक्तवर्णमरणा मुखश्रुति प्रसादयन्ती हद यान्यपि द्विपाम् । प्रवर्तते नाकृतपुण्यम्र्मणा प्रेमनगम्भीर | तद्विन्द्धान्निरन्धत । वल्गितं वापदूक्न्य कृतिन नि पदा मरसती ॥ १३ ॥ केयूरा न विभूषयन्ति पुम्प हारा शोमते ॥ ७ ॥ अल्पाक्षररमणीय य क्ययति निश्चित न चन्द्रोज्वा न मान न विलेपन न कुसुम नलिकृता स खल वाग्मी । बहुवचनमल्पसार य क्ययति विप्रतापी मुर्घना । वाग्येका समलंकरोति पुरुष या संस्कृता धार्यते | स ॥ ८ ॥ शुद्धकासरचितापि लालिता निहया यदि श्रीयन्तै खलु भूपणानि सतत वाग्भूषण पणम् ॥ १४ ॥ न योनिता भवेत् । किं तया करणमनि घष्टया निडया अस्त्यचापि चतु समुद्रपरिखापर्यन्तमुनीतल वर्तन्तेऽपि च जनिमता हि पूज्यया || ९ मान्ति ते सम्यतमा विप: तत्र तत्र रमिका गोष्ठीपु सत्ता नृपा । एकत्र निरादरो | चिता मनोगतं वाचि निवेशयन्ति ये। नयन्ति तेवंप्युप- मपति चैदन्यो मवेत्सादरो वाग्देवी बदनाम्युने वसति पननपुणा गैमीरमर्थ कृतिचिप्रकाशताम् ॥ १० ॥ चेत्को नाम दीनो जन ॥ १५ ॥ ये सूक्तीन्दुकलाक्लङ्क तुपन्ति गुर्वीमभिधेयसपदं विशुद्धिमुक्तेरपरे विपश्चित । जनका ये गाढगर्वचरा ये वा केरलतर्कक शधिय इति स्थिताया प्रतिपूरुप रुची मुदुलमा सर्वमनोरमा गिर, साज्ञाच ये प्रोत्रिया । ये वा द्वेपमपीमलीमसधियस्तान्प्राइ ॥ ११॥ पिनारकृष्ण परमरुणया पश्यति दृया पराप- गोष्ठीरसप्रौढपाडवग्रहान्परिहरन्याचा प्रसार कुरु ॥ १६ ॥ त्वद्वेपी स्वमुतमपि नो पालयति य । तथाप्येपोऽमीपा तथ्य पथ्यं सहेतु प्रियमितमूदुलं सारखदैन्यहीन गामिप्राय सकलगता बछमनमो न दोपा गप्यन्ते सल मधुरवाचा दुगप सविनयमशठं चित्रमल्पाक्षर च बहुध कोपशून्यं कचिदपि ॥ १२ ॥ आवायेप पायमङ्कुरमुम्प्रेमानुवा- मित्युत्तवनदाक्षिण्यसदेहहीनं वास्य ब्रूयाद्रसन्न परिपदि गयो माकन्दम्य यशामि कोकिलयुना निर्माति दिग्मित्तिषु । समये सप्रमेयायमत्तम् ॥ १७ ॥ मात्रीकानि निपीय तस्स मधुपास्तर गुञ्जन्त्यमी को १. पशेजयुक्ता ७ अल १प्रगश्मवाच' २ शटानान्, ३ अभिमानोष्णम् ४ प्रमाद' वाग्मिप्रशंसा प्रसिक्षपदत्व देन रम्यम् ५ समासमूपिष्ठम् ६ अभ्यस्त्र विरोधियचसो मूगान्वागीगानपि पुर्वते । जडानप्य- परिगवम् न तु शम्दाडन्दरमात्रनियर्थ ७ विसरदोपरहिवन ८ आराहावत्सदकदमात्माकम् न तु दशदाहिमादिवाक्यवदना १ रसिकानाम्, पहे. मादीनाम् २ प्रागरस्यादिगुगयुक्ता, काहितमित्यर्थः ९ अध्याहारदोपरहिन् १० कृतार्थप्रतिपा ३ खीर ४ अनुमासोपमाघटकाररहितापि | दरन् न तु मावशेषामिन्य ११ वसनीयम् १२ न्यायेन ५ मारादिमती पई-हाररसवदी ६ रसया युचना निश्चिनार्थत्वात् १३ स्वतश्रमिव १४ शाग्ने १५ अनुसा कृतियुताति, पश, कटक्कुण्डलयुतानि ८ काठपुतणीव ९ वेश्येव । नादिमिरवाध्यस्वादप्रत्याख्यातनया १६ वेदवाक्यतुल्यनित्य १० मनोरपान ११ प्रपूरयति १२ सत्याम् १३ विविका संयोगा १७ अनुटहनीयवाद १८ रद्वेटारमोनियम्मीरम् १९ याम्या दिनाटिष्ट, स्फुटोचरिता वर्गा अशराण्येवामरणानि यस्सा सा, सात, प, त्याशिवाद. २० प्रयोजनमाने, पझे. अग्निा परे-विविक्तानि शुशनि वर्गों रूममामरणानि च यस्या सा दिसमृदा २१ टये प्राप्त बदमरसाधने काटोगयो येन व मुगा. इति अयण यस्या' सा ग्राम्यत्यय, पक्षे,-यूयट / २२ व्याहरेत् २३ पञ्चमपदय विशेषक हेयम् २४ प्रति पनि सुटिविमा समा यस्या सा, मजुमापियम १५ प्रसन्नानि । वन २५ घण्टाजिहा २६ कर्तव्यन् न किंचित्कार्यमस्तीति वाचकानि गम्मीराण्यधगर्माणि च पदानि मुष्टिडन्तुस्माीि यस्या २० समायां साधुदमा निपुगवना २८ विद्यार. सा, पवे, प्रमन्ना विमला गम्भीरपदालमचरमा १६ बाभूषानि | ९ पाचोहिन्दीत्यर्थः ३० वक्षु ३१ समारतकौशलाः- २८ मुग धनेलादिना संस्कृता २९ केश ३२ निगूढम् ३३ अर्धसपचिम्. ३४ सामयम् ३५ सदस २० सम्यगलवरोति २१ सरस्वदी २२ वचा २३ अनुकूलवादिन- ८ कोविठः ३७ बारच्या माव १० चवदुम्मा .

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् तामसता सता च वचसा वर्मातिग चेष्टितम् ॥ १३ ॥ प्रामोत्युत्कर्षमाश्रयान्महत । मत्तेमकुम्मतटगतमेति शृङ्गा श्रोति॒न्मूकयति ब्रुवन्स्थिरतम कुर्वन्नमीषा मनो निर्वाष्प रता भस्म ॥ ९ ॥ अश्व शस्त्र शास्त्र चीगा वाणी नरश्च परबाप्पकृत्परदृशामेकाश्रयो नान्यदृक् । यस्त्यक्ताइविकम्पन नारी च । पुरुषविशेष प्राप्ता भवन्ति योग्या अयोग्याश्च प्रचलयनित्य सता मस्तक क्षीर श्रोतृषु मुख्यमात्मनि ॥ १० ॥ आश्रयवशेन सतत गुरुता लघुता च जायते गुण धत्ते स वक्तोत्तम ॥ १४ ॥ तद्वक्ता सदसि ब्रवीतु | जन्तो । 'विन्ध्ये विन्ध्यसमाना करिणो यत दर्पणे वचन यच्छृण्वता चेतस प्रोल्लास रसपूरण श्रवणयो लघय ॥ ११ ॥ जानामि नागेन्द्र तव प्रभाव क्ण्ठे स्थितो रगोर्विकासश्रियम् । क्षुनिद्राश्रमदु खकालगतिहत्कार्या | गर्जसि शकरस्य । स्थान प्रधान न बल प्रधान स्थाने स्थित न्तरप्रस्मृति प्रोत्कण्ठामनिश श्रुतौ वितनुते शोक विरा | कापुरुषोऽपि शूर ॥ १२ ॥ उभौ श्वेतौ पक्षौ चरति गगने मादपि ॥ १५ ॥ ऽवारितगति सदा मीन भुङ्क्ते वसति सकल स्थाणुशि रसि । बके चान्द्र सर्यो गुणसमुदय किंचिदधिको गुणा मौनगुणा स्थाने मान्या नरवर न तु स्थानरहिता ॥ १३ ॥ सिंह आत्मनो मुखदोपेण बध्यन्ते शुक्रसारिका । बकास्तत्र क्षुण्णकरीन्द्रकुम्भगलितं रक्ताक्तमुक्ताफलं कान्तारे बदरी न बध्यन्ते मौन सर्वार्थसाधनम् ॥ १ ॥ रूपवाश्चापि मूर्यो | धिया द्रुतमगादिवस पत्नी मुदा । पाणिभ्यामवगृह्य शुक्ल ऽपि गत्वा च विपुला सभाम् । सरक्षेच खिका जिला भार्या कठिन तद्वीक्ष्य दूरे जहावस्थाने पततामतीव महतामेता दुश्चारिणों यथा ॥ २ ॥ वायत्तमेकान्तगुण विधागा विनि | दृशी स्यादति ॥ १४ ॥ मित छादनमज्ञताया । विशेषत सर्वविदा समाजे विभूपण मौनमपण्डितानाम् ॥ ३ ॥ कोलाहले काककुलस जाते सत्संगतिप्रशंसा विराजते कोकिलकूजित किम् । परस्पर सवदता खलाना मौन विधेय सतत सुधीभि ॥४॥ महानुभावससर्ग कस्य नोन्नतिकारक । रथ्याम्बु जाह्नवीसङ्गानिर्देशैरपि धन्द्यते ॥ १॥ महाजनस्य ससर्ग कस नोन्नतिकारक । पद्मपस्थित पारि धत्ते मुक्ताफलनि स्थानमाहात्म्यम् यम् ॥ २ ॥ महानुभावससर्ग कस नोन्नतिकारक । हरि नै खस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति । स एव | हस्तगत शङ्ख पवित्र प्रथितो भुवि ॥ ३ ॥ मलयाचलग प्रच्युते स्थानाच्छुनापि परिभूयते ॥ १ ॥ किंचिदाश्रयस न्धेन विन्धन चन्दनायते। तथा सज्जनसङ्गेन दुर्जन सज्ज योगादत्ते शोभामसाध्यपि । कान्ताविलोचने न्यस्त मली नायते ॥ ४॥ वीणावंशाश्रया तुम्बी चुम्बत्युञ्चै फुचौ स्त्रिय । मसमिवाञ्जनम् ॥ २॥ कुस्थानस प्रवेशेन गुणवानपि | पिबत्यनार्यसयोगाद्वक्त नक्तचरी यथा ॥ ५ ॥ चदन पीड्यते । वैश्वानरोऽपि लोहस्थ कारकैरभिहन्यते ॥ ३ ॥ शीतल लोके चन्दनादपि चन्द्रमा । चद्रचन्दनयोर्मध्ये पैदेस्थितस्य पद्मस मिने वरुणभास्करौ । पदच्युतस्य शीतला साधुसगति ॥ ६ ॥ साधूना दर्शन पुण्य तीर्थ तम्यैव क्लेशदाहकरावुभौ ॥ ४ ॥ राजा कुलवधूर्विप्रा मन्त्रि णश्च पयोधरा । स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते दन्ता केशा नरा भूता हि साधव । कालेन फलते तीर्थ सद्य साधुसमा नखा ॥ ५ ॥ स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते दन्ता केशा नखा | अम्युनो विन्दुरलोऽपि शुक्तौ मुक्ताफल भवेत् ॥ ८॥ हीयते गम ॥ ७ ॥ करोति निर्मलाधारस्तुच्छस्यापि महार्घताम् । नरा । इति विज्ञाय मतिमान्वस्थान न परित्यजेत् ॥ ६॥ हि मतिस्तात हीनै सह समागमात् । समैश्च समतामेति पानविशेष न्यस्त गुणान्तर ब्रजति शिल्पैमाधातु । जलमिव । विशिष्टश्च विशिष्टताम् ॥ ९॥ मन्दोऽप्यमन्दतामेति ससर्गेण समुद्रशुक्तौ मुक्तीफलता 'पंयोदस्य ॥ ७ ॥ अतिमात्रभाख | विपश्चित । पकच्छिद फेलसेव निकाविल पेय ॥ १०॥ रत्व पुष्यति भानो परिमहादनल । अधिगच्छति महिमान कीटोऽपि सुमन सलादारोहति सता शिर । अश्मापि चद्रोऽपि निशापरिगृहीत ॥ ८ ॥ प्रायो यत्किंचिदपि । याति देवत्य महदि सुप्रतिष्ठित ॥ ११ ॥ काच काश्चन १ मूका करोति २ अचलम्, तटस्थमिति यावत् ३ प्रकर्षेणो | ससीद्धत्ते मारकतीवुती । तथा सत्सनिधानेन मूर्यो लस विकासम् ४ रसाना शुमारादीना पूरणम् ५ भयकार्य पिस्मृतिम् ६ स्वस्साधीनम् ७ विधानम् ८ मूर्खताया १ विध्धपर्दते २ मत्स्वान् पले-मीनराशिम ३ तहरीलादय , याम् १० मवर १५ भपकेण ११ लोहकारै १३ पद-स्थानम्, पझे-शिव ४ देवै , ५ आश्रय ६महामूल्यत्वम् ७ क्तकफलस्सव जलाशयम् १४ वौशलम् १५ मौकिकत्वम् १६ मेघस्स कलुपम् ९ उदकम् १० पाषाण ९समा ११ मरकतसंबन्धिती ·सत्संगतिप्रशंसा, असत्संगतिनिन्दा ८७ याति प्रवीणताम् ॥ १२ ॥ ययोदयगिरौ द्रव्यं संनिकर्षण | दूरीकरोति कुमति विमलीकरोति चेतश्चिरंतनमधं चुलुकी- दीप्यते । तथा सत्संनिधानेन हीनवर्गोऽपि दीप्यते ॥ १३॥ करोति ! भूतेषु किं च करणां वहुलीकरोति सङ्गः सतां मुक्तिमुक्तिकृदेकान्तसमादेशनतत्परः । कस नानन्दनिस्स- किमु न मङ्गलमातनोति ॥ ३० ॥ कान्तारभूमिरहमौलि- न्दं विदधाति सदागमः ॥ १४ ॥ यदि सत्संगनिरतो | निवासशीलाः प्रायः पलायनपरा जनवीक्षणेन । कूजन्ति मविष्यसि मविप्यसि । अथ दुर्जनसंसर्गे पतिप्यसि पति- | तेऽपि हि शुकाः खलु रामनाम सङ्गः समावपरिवर्तविधी ष्यसि ॥ १५ ॥ अलब्ध्यापि धनं राज्ञः संश्रिता यान्ति निदानम् ॥ ३१ ॥ एके केचिद्यतिकरगताः पात्रसंगां ल- संपदम् । महाहदसमीपस्थं पश्य नीलं वनस्पतिम् ॥ १६ ॥ | मन्ते गायन्त्यन्ये संरसमधुरं वीणया संप्रयुक्ताः । एके तेषां सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः स चेत्त्यक्तुं न शक्यते । स सद्धिः | सहजगतिवशार्दुस्तरं तारयन्ति केचित्तेषां ज्वलितहृदया सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस भेषजम् ॥ १७ ॥ क्षुद्रोऽपि रक्तमेवापिबन्ति ॥ ३२ ॥ संतप्तायसि संस्थितस्य पयसो तनुते तात तेजस्तेजस्विसङ्गतः । अर्कसंपर्कतः पश्य दर्पणे नामापि न अयते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रास्थित दहनद्युतिम् ॥ १८ ॥ वृहत्सहायः कार्यान्तं क्षोदीयानपि | राजते । स्वात्यां सागरशुक्तिसंपुटगतं तजायते मौक्तिकं गच्छति । संभूयाम्मोधिमभ्येति महानद्या नगापा ।। १९॥ प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥ ३३ ॥ गन्- सज्जनसङ्गो मा भूयदि सङ्गो मास्तु तत्पुनः स्नेहः । मेहो | वाघविनाशिनी जनमनःसंतोपसच्चन्द्रिका तीक्ष्णांशोरपि स. यदि मा विरहो यदि विरहो मास्तु जीवितस्याशा ।। २० ॥ | अमेव जगदज्ञानान्धकारापहा । छायेवाखिलतापनाशनकरी वंशमवो गुणवानपि सङ्गविशेषेण पूज्यते पुरुषः । नहि वर्धेनुवरकामदा पुण्यैरेव हि लभ्यते सुकृतिभिः सत्संगति- तुम्बीफलविकलो वीणादण्डः प्रयाति महिमानम् ॥ २१ ॥ र्दुलमा ॥ ३४ ॥ कीर्तिर्नृत्यति नर्तकीव मुबने विद्योतते गुरुरपि लघूपनीतो न निमजति नियतमाशये निहितः । साधुता ज्योलेव प्रतिमा सभासु सरसा गनेव संमीलति । वानरकरोपनीतः शैलो मकरालयस्येव ।।.२२ ॥ गैवाश- | चित्तं रञ्जयति प्रियेव सततं संपटासादोचिता संगत्या न नानां स शृणोति वाक्यमहं हि राजन्वचनं मुनीनाम् ।। मवत्सतां किल भवेत्किं किं न लोकोत्तरम् ।। ३५ ।। बुद्धि न चास्य दोषो न च मद्गुणो वा संसर्गजा दोपगुणा | वर्षयति श्रियं वितनुते वैदग्ध्यमामुञ्चति श्रेयः पल्लवयत्य- भवन्ति ॥ २३ ॥ कल्पद्रुमः कल्पितमेव स्ते सा कामधुका- धानि दलयत्युन्मीलयत्युन्नतिम् । विज्ञानं परिशोधयत्युपचि- मितमेव दोग्धि । चिन्तामणिश्चिन्तितमेव दत्ते सतां हि सङ्गः | नोत्युच्चैः कलाकौशलं किं किं नारमते हरेरिव कथाजय सकलं प्रसूते ॥ २४ ॥ असज्जनः सज्जनसगिसगात्करोति | सतां संगतम् ॥ ३६ ॥ दुःसाध्यमपीह साध्यम् । पुप्पाश्रयाच्छंमुशिरोऽधिरूढा पिपीलिका चुम्बति चन्द्रविम्बम् ॥ २५ ॥ शाखोटकैम्वन्दन- संगतोऽपि यक्षोजयोः क्रीडितमायताक्ष्याः । पयोऽपि मद्य असत्संगतिनिन्दा श्वपचे हि मन्यते संसर्गजा दोषगुणा भवन्ति ॥ २६ ॥ अहो दुर्जनसंसर्गान्मानहानिः पदे पदे । पावको लोहस- सत्सङ्गादयति हि साधुता खलानां साधूनां नहि खलसंग- | ड्रेन मुद्गरैरभिहन्यते ॥ १ ॥ अन्तर्मलिनसंसर्गाच्छतवानपि मात्खलत्यम् । आमोदं कुसुममवं मृदेव धत्ते मृगन्धं नहि दुप्यति । यचक्षुःसंनिकर्षण कर्णोऽभूकुटिलाश्रयः ॥ २॥ कुसुमानि धारयन्ति ॥ २७ ॥ किं वापरेण बहुना परि- दुष्टतां दुष्टसंसर्गाददुष्टमपि गच्छति । मुराविन्दुनिपातेन जल्पितेन संसर्ग एव महतां महते फलाय । अम्मोनिधेस्तट-1 पञ्चगव्यघटी यथा ॥ ३ ॥ अणुरप्यसतां सङ्गः सद्गुणं रहास्तरयोऽपि येन वेलाजलोच्छलितरत्नकृतालयालाः॥ २८ ॥ हन्ति विस्तृतम् । गुणरूपान्तरं याति तक्रयोगाद्यथा जाध्य थियो हरति सिञ्चति याचि सत्यं मानोन्नति पयः ॥ ४ ॥ दुर्वृत्तः क्रियते धूतः श्रीमानात्मविवृद्धये । किं दिशति पापमपाकरोति । चेतः प्रमादयति दिक्षु तनोति | नाम खलसंसर्गः कुरुते नाश्रयाशवत् ॥ ५ ॥ आनन्दमृग- कीर्ति सत्संगतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ॥ २९ ॥ दावामिः शीलशाखिमदद्विपः । ज्ञानदीपमहापायुरयं खल- १ उदयपर्वते.२ सूर्यसनिधानेन. ३ प्रकाशितो भवति. ४ अन्त: समागमः ॥ ६ ॥ असरसङ्गागुगझोऽपि विषयासक्तमानसः । करणे; पक्षे, मध्ये. ५ यवनानाम् यवनगृहसित सदोदरं | अकस्मात्प्रलयं याति गीतरक्तो यथा मृगः ॥ ७ ॥ आहत्य मुदिश्य मुनिगृहस्थितस शुक्रस्योतिरियम् , ६ करसवृक्षः. ७ काम- १ तुम्बीत्यर्थः २ लोहे. ३ आनन्द ख मृगस्तस्य दावागिरिव पेनुः ८ मगन्धम् . १ मान्यम् . १० ददाति. ११ निराकरोति. | दाहकत्वाद. ४ शीटमेव शासी वृक्षस्तस्य मददिप इव. उन्मूल- १२ विस्तारयति. कत्वाद. ५ शानमेव दीपस्तस्य महादात इव निर्वाणकरणवाद.

·८८ सुभापितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् रक्ष्यमाणापि यत्नेनान्तविरागिणी । असन्मैत्री च वेश्या च | ऽप्यसौ सुहृत् ॥ ८ ॥ तदेवास परं मित्रं यत्र संक्रामति श्रीश्च कस कदा स्थिरा ॥ ८ ॥ पात्रंमपात्रीकुरुते दहति द्वयम् । दृष्टे सुखं च दुःखं च प्रतिच्छायेव दर्पणे ॥ ९ ॥ गुणं स्नेहमाशु नाशयति । अमले में नियच्छति दीप- | व्याधितसार्थहीनस देशान्तरगतस च । नरस्य शोकदग्धस्य ज्वालेव खलमैत्री ॥ ९ ॥ दुर्जनजनसंसर्गात्सजनपुरुषोन सुहृद्दर्शनमौषधम् ॥ १० ॥ दर्शने स्पर्शने वापि श्रवणे मा. दोषमायाति । रावणकृतापराधाजलधेरपि बन्धन प्राप्तम् | पणेऽपि वा । यत्र द्रवत्यन्तरक्षं स स्नेह इति कथ्यते ॥ ११ ॥ ॥ १० ॥ संगति खविपरीतगुणैस्त्वं मा कृथाः खलु सखे साभाविकं तु यन्मित्रं माग्येनैवाभिजायते । तदकृत्रिमसौ- समयेऽस्मिन् । पश्य पूर्वमपि कृष्णरूपतामेर्जुनोऽपि सम- | हार्दमापत्स्वपि न मुञ्चति ॥ १२ ॥ न मातरि न दारेषु वाप निश्चितम् ॥ ११ ॥ दुर्वृत्तसंगतिरनर्थपरम्पराया हेतुः । न सोदये न चात्मनि । विश्वासस्तादृशः पुंसां यादृक्षिाने सतां भवति किं क्यनीयमत्र । लङ्केश्वरो हरति दाशरथैः समावजे ॥ १३ ॥ शोकाराति मयत्राणं प्रीतिविधैम्भ- कलत्रं प्राप्नोति बन्धनमसौ किल सिन्धुराजः ॥ १२ ॥ भाजनम् । केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ १४ ॥ हंसोऽध्वगः श्रममपोहयितुं दिनान्ते कारण्डकाकबककोक- उदयन्नेव सविता पोवर्पयति श्रियम् । विभावयन्समृद्धीना कुलं प्रविष्टः । मूकोऽयमित्युपहसन्ति लुनन्ति पक्षान्नीचाश्रयो फलं सुहृदनुग्रहम् ॥ १५ ॥ नहिं बुद्धिगुणेनैव मुहृदामर्थ- हि महतामपमानहेतुः ॥ १३ ॥ दर्शनम् । कार्यसिद्धिपथः सूक्ष्मः मेहेनाप्युपलभ्यते ॥ १६ ॥ प्राणैरपि हिता वृत्तिरद्रोहो च्याजवर्जनम् । आत्मनींव स्नेहवचनम् प्रियाधानमेतन्मैत्रीमहानतम् ॥ १७ ॥ पापानिवारयति सखि साहजिक प्रेम दूरादपि विराजते । चकोरीनयन- योजयते हिताय गुह्यानि गृहति गुणान्प्रकटीकरोति । आ- द्वन्द्वमानन्दयति चन्द्रमाः ॥ १॥ केन्दोमण्डलमम्बुधिः क च पद्तं च न जहाति ददाति काले सन्मिनलक्षणमिदं प्रय- रविः पद्माकरः क्व स्थितः कामाः सन्ति मयूरपतिरमला कालिः दन्ति सन्तः ॥ १८ ॥ मित्रं प्रीतिरसायनं नयनयोरानन्दन क वा मालती । हंसानां च कुलं क दूरविषये कास्ते सरो | चेतसः पानं यत्सुखदुःखयोः सह मवेन्मित्रेण तदुर्लभम् । मानस यो यस्साभिमतः स तस निकटे दूरेऽपि सन्वल्लमः॥२ ये चान्ये सुहृदः समृद्धिसमये द्रव्याभिलाषाकुलास्ते सर्वत्र मिलन्ति तत्त्वनिकपणावा तु तेषां विपत् ॥ १९ ॥ क्षीरेणा- सुमित्रप्रशंसा त्मिगतोदकाय हि गुणा दत्ताः पुरा तेऽखिलाः क्षीरे तापम- कराविय शरीरस नेत्रयोरिव पदमणी । अविचार्य प्रियं वेक्ष्य तेन पयसा खात्मा कृशानी हुतः । गन्तुं पावकम- कुर्यात्तन्मित्रं मित्रमुच्यते ॥ १ ॥ यस मित्रेण संभाषा मनस्तदभवदृष्ट्वा तु मित्रीपदं युक्तं तेन जलेन शाम्यति यस मित्रेण संस्थितिः । मित्रेण सह यो भुङ्क्ते ततो नास्तीह सतां मैत्री पुनस्त्वीशी ॥ २० ॥ पुण्यवान् ॥ २ ॥ शुचित्वं त्यागिता शौर्य सामान्यं सुखदुः- खयोः । दौक्षिण्यं चानुरक्तिश्च सत्यता च सुहृद्गुणाः ॥३॥ कुमित्रनिन्दा अन्यथैव हि सौहार्द भवेत्स्वच्छान्तरात्मनः । प्रवर्ततेऽन्यथा परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृर्श पाणी शाठयोपहतचेतसः ॥ ४ ॥ उत्सवे व्यसने चैव | मित्रं विषकुम्भ पयोमुखम् ॥ १ ॥ रहस्यभेदों याच्या दुर्भिक्षे राष्ट्रविप्लवे । राजद्वारे श्मशाने च यतिष्ठति स च नैषुयै चलचित्तता । क्रोधों निःसत्यता द्यूतमेतन्मित्रस बान्धवः ।। ५ ॥ स वन्धुर्यो विपन्नानामापदुद्धरणे क्षमः । | दूषणम् ॥ २॥ नतु भीतपरित्राणवस्तूपालम्भपण्डितः ॥ ६ ॥ औरसं कृतसंबन्धं तथा वंशक्रमागतम् । रक्षितं व्यसनेभ्यश्च संसारः मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधम् ॥ ७॥ याचते कार्यकाले यः स किं संसार तव निःसार पैदेवीं न देवीयसी । अन्तरा भृत्यः स कि सुहृत् । अकार्यकार्यकर्ता यस्त्वनादिष्टो- दुस्तरा न स्युर्यदि रे मदिरेक्षणाः ॥ १ ॥ संसारविषवृक्षस्य कैफले अमृतोपमे । काव्यामृतरसासाद आलापः सजनैः १ अयोग्यम् २ सूत्रम्: पश-विनयादि. ३ तैसम् पक्षे प्रीतिः. ४ मपीम् : पशे-दोषम्, ५ मध्यमपाण्डवः; पक्षे,-शुक्छ १ अकपटमित्रता २ शत्रुः ३ विश्वास. ४ सुहृत्स्वनुग्रह दानशीलतम् १० समानस मावः सामान्मम् समत्व निधः अन्न मित्रविपत्तिम् गुप्तप्रकाशनम् प्रार्थनन्, १० मार्म ७ तस्मात्पुरुषात्. ८ निर्मरचित्तत्वम्. | प्रसादस्तमः ५ प्रीते रसायनमिव रसायनम् प्रीतिवर्षकमित्यर्थः २१ सरललन्, १२ प्रीतिः. ११ अति दूरा. १२ मध्ये. पर्ण:- ६ मियो माषणम्. .

·संसारः, गृहस्थाश्रमप्रशंसा, गृहस्थाश्रमदूपणम् , पुत्रप्रशंसा ८९ " सह ॥ २ ॥ दु खागारकतीव्र संसारोऽयं महानसो गहन । यत्र नास्ति गुरुगौरवपूजा तानि कि बत गृहाणि वनानि इह विषयामृतलालस मानसमार्जार मा निपत ॥३॥ ॥ १॥ न विप्रपादोदकपट्किलानि न वेदशास्त्रध्वनिगर्जि- अयमविचारितचारुतया संसारो भाति रमणीय । अन पुन तानि । साहास्वधाकारविवर्जितानि श्मशानतुल्यानि परमार्थदृशा न किमपि सारमणीय ॥४॥ क्वचिद्विद्व | गृहाणि तानि ॥२॥ क्रोशन्त शिशर सवारि सदन गोष्टी क्वचिदपि सुरामत्तकलह कचिद्वीणावाद क्वचिदपि च | पवावृतं चाङ्गण शय्या दर्शवती च स्क्षमशनं धूमेन पूर्ण हाहेति रुदितम् । कचिदम्या रामा कचिदपि जराजर्जरतनुन | गृहम् । मार्या निष्ठुरभाषिणी प्रमुरपि क्रोधेन पूर्ण सदा जाने संसार किममृतमय किं विपमय ॥ ५॥ कृच्छेगा | स्नान शीतलपारिणा हि सततं धिग्धिग्गृहस्थाश्रमम् ॥ ३ ॥ मेप्यमध्ये नियमिततनुमि स्थीयते गर्भगर्ने कान्ताविश्लेष- तावद्विद्याऽनवद्या गुणगणमहिमा रूपसपत्तिशौर्य स्वस्थाने दुसव्यतिकरविपमे यौवने विप्रयोग । नारीणामप्यवज्ञा सर्वशोमा परगुणकथने वाक्पटुस्तावदेव । यावत्पाकाकुगमि विलसति नियतं वृद्धमानोऽप्यसाधु संसारे रे मनुष्या स्वगृहयुप्रतिमि प्रेपितापत्यवत्राद्धे बावा नास्ति तैल न च यदत यदि सुखं स्तोकमप्यस्ति किचित् ॥ ६॥ लपणमपीत्यादिवाचा प्रचार ॥४॥ गृहस्थाश्रमप्रशंसा पुत्रप्रशंसा न्यायार्जितघनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रिय । शास्त्रवित्स- इदं तत्नेहसर्वस्वं सममान्यदरिद्रयो । अचन्दनमनौशीर त्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते ॥ १ ॥ यदि रोमा यदि हृदयस्यानुलेपनम् ॥ १ ॥ गृहे जानुचर केल्या मुग्धस्मित- च रैमा यदि तनयो विनयधीगुणोपेत । तनये तनयोत्पत्ति | मुखाग्नुज । पुन पुण्यपतामेव पानीभवति नेनयो ॥२॥ मुखरनगरे क्रिमाधिक्यम् ॥ २ ॥ सविप्रपादोदककर्दमानि | स्वगर्भशुक्तिनिर्मिन सुवृत्त मुतमौक्तिकम् । यशश्रीतिलकी- सनेदशास्त्रध्वनिगर्जितानि । स्वाहासघाकारनिरन्तराणि भूत मन्दमाग्यस दुर्लभम् ॥ ३॥ वर्धते न चिर लोक खानन्दतुल्यानि गृहाणि तानि ॥ ३ ॥ सानन्द सदनं सुताश्च | वशलक्ष्मीरसतति । खल्पानशेपितस्नेहवर्तिमालेच दीपिका मुषिय कान्ता न दुर्भाषिणी सन्मित्रं सुधनं स्वयोपिति ४॥ अन्त करणतत्त्वस्य दपत्यो स्नेहसश्रयात् । आन रतिश्वासापरा सेवका । आतिथ्य शिवपूजनं प्रतिदिन न्दग्रन्थिरेकोऽयमपत्यमिति कथ्यते ॥ ५॥ दिग्नाससं गत मृष्टान्नपानं गृहे साधो सद्गमुपासते हि सततं घन्यो गृह | ब्रीड जटिल धूलिधूसरम् । पुण्याधिका हि पश्यति गङ्गा- स्थाश्रम ॥ ४ ॥ मानुष्यं वैरैवंशजन्म मियो दीर्घायुरा | धरमिवात्मजम् ॥ ६॥ धूलिधूसरसर्वागो विक्सद्दन्तकेसर । रोग्यता सन्मित्रं मुमुत सती प्रियतमा मक्तिश्च नारायणे । आस्त कसापि धन्यस द्वारि दन्ती गृहेऽर्मक ॥ ७ ॥ विद्वत्त्वं मुजनत्ममिन्द्रियजय सत्पात्रदाने रतिस्ते पुण्येन | निन्द्यते पितृभिस्तप्तैर्निरपत्यधन पुमान् । अध्वनीनैरति- विना प्रयोदश गुणा संसारिणा दुर्लमा ॥५॥ यशो | श्रान्तकेशीन पादप ॥ ८॥ किं मृष्ट सुतवचन मृष्टतर विश्वानंसो जनुरनुपहत सान्तमौनत्ययान्तं लीरा शीला सिं तदेय सुतवचनम् । मृष्टान्मृष्टतम किं श्रुतिपरिपक्क नुकूला क्षपितालिमला कापि विधानपथा। वाणी वेणी' तदेव मुतवचनम् ॥ ९ ॥ 'उरोरुहादुद्गमित पयोभिरापूर्य गुणाना समविषयशसा सोधिका साधिका श्री श्रीमगीरी | बेल्या निजमायगर्मम् । फूत्कृत्य मातुर्वदने हसन्त तनू मयूरीमुदिर पुरैहर वत्कृयाया विपाक ॥ ६ ॥ भव पश्यति कोऽपि धन्य ॥१०॥ कृतचक्रमण गणेपु सिंचिरकणवकिपिणिरिङ्गदद्रिपद्यम् । यदि सन्महित सुत गृहस्थाश्रमदूपणम् श्रितं स्यात्तदिदं सन्न हितं भवेत्तदानीम् ॥ ११॥ अह यर नाति दधिमन्यनघोषो यत्र नो लघुलनि शिनि । फिमम्बा किममीष्टतापदे तयेति मातुधुरि तातपृच्छया । १ पारगृहम् २ अचिमलादि तन्मध्ये ३ मरायुगा पदरीर प्रैलोम्यतुल्यं प्रवदन्तमर्मक मुदा सजिप्रति मूर्भि पुण्य ४ गर्भाशये ५ अपमान ६. भरपम् ७ न्यायेन संपादित धनं | मार ॥ १२ ॥ आरक्ष्यवन्तमुकुलाननिमित्तहासैरव्यक्त येन ८ मुत्तो भयति ९स्त्री १.मी ११ मामणचरण धावनोदकेन पलानि १२ गृहम्. १३ उत्तमकुल उत्पचि १ उदकपूर्णम् २ मण पूर्णा ३ अस्निग्धम् ४ कठोरमाविणी १४ ऐश्वर्थम् १५ विश्वभूषणम् १६ अग्तकरणम् १७ निदरेषा ५दद सुपितुल विक संबोधनम् ६ जानुभ्यां चरवीति स । १० प्रयाह १७ सापयित्री २० गौयव मयूरी तस्या मुदिरो मेघा | रिझमाण इत्यर्थ ५ संततिरहिता ८ नमम् ९ पाथै १० मध्य पो-कामुक यक्षम २१ पिपुरनाशक २१ परिणाम , परमि ११ स्तनात १२ माता १३ इष्टसाने १४ प्रलोभ्यस्य प्रलोभनार्थ सर्थ २३ शिशुरामयात्र नपुसाय चि सम् दर्शितस्य परतुनोऽनुरूपम् १५ अवभाग करोति १२.मां.

·९० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् वर्णरमणीयवच प्रवृत्तीन् । अङ्काश्रयप्रणयिनस्तनयान्वहन्तो कुपुत्रनिन्दा धन्यास्तदनगरजसा मलिनीभवन्ति ॥ १३ ॥ आन सुतिरा किं तेन जातु जातेन मातृयौवनहारिणा । आरोहति न त्मनो नयनयोरन्त सुधाभ्यञ्जन प्रस्तार प्रणयस्य मन्मथतरो य स्वस्य यशस्साग्रे ध्वजो यथा ॥१॥ किं तया क्रियते पुष्ण प्रसादो रते । आलान हृदयद्विपस्य विषयारण्येषु सचा धेन्वा या न दोग्ध्री न गर्भिणी । कोऽर्थ पुरेण जातेन रिणो दपत्योरिह लभ्यते सुकृतत ससारसार सुत ॥१४॥ | यो न विद्वान्न धार्मिक ॥२॥ एकेन शुष्कवृक्षेण देख कन्यापितृनिन्दा मानेन वह्निना । दयते तद्वन सर्व कुपुत्रेण कुल यथा ॥३॥ कोटरान्त स्थितो बहिस्तरुमेक दहेत्खलु । कुपुनस्तु कुले जातेति कन्या महती हि चिन्ता कस्मै प्रदयेति महा न्वितर्क । दत्ता सुख यासति वा न वेति कन्यापितृत्त्व जात स्वकुल नाशयत्यहो ॥ ४ ॥ अजातमृतमूर्खाणां वर खलु नाम कष्टम् ॥१॥ माद्यो न चान्तिम । सकृदु खकरावाधावन्तिमस्तु पदे पदे ॥ ५ ॥ अजातमृतमूर्खेभ्यो मृताऽजातौ सुतौ वरम् । सत्पुत्रप्रशंसा यतस्तावल्पदु खाय यावज्जीव जडो दहेत् ॥ ६॥ यस्य एकोऽपि गुणवा-पुत्रो निर्गुणै किं शतैरपि । एकश्चन्द्रो | पुत्रो न वै विद्वान्न शूरो न च धार्मिक । अप्रकाश कुल जगचक्षुर्नक्षत्रै कि प्रयोजनम् ॥ १ ॥ एकेनापि सुवृक्षेण | तस्स नष्टचन्द्रेव शर्वरी ॥७॥ अविनीत सुतो जात पुष्पितेन सुगन्धिना । यासित तद्धन सर्व सुपुत्रेण कुल कथ न दहनात्मक । विनीतस्तु सुतो जात कथ न पुरुषो यथा ॥ २ ॥ प्रज्ञया वा विसारिण्या यो बलेन धनेन वा।। त्तम ॥ ८॥ दाने तपसि शौर्ये च यस न प्रथित यश । धुर वहति गोत्रस्य जननी तेन पुत्रिणी ॥ ३ ॥ एकेनापि विद्यायामर्थलाभे च मातुरूंचार एव स ॥९॥ निरुत्साह सुपुत्रेण विद्यायुक्तेन भासते । कुल पुरुषसिंहेन चन्द्रेणेव | निरानन्द निर्वीर्यमरिनन्दनम् । मा म सीमन्तिनी काचि हि शर्वरी ॥ ४ ॥ को धयो बहुमि पुत्रै कुशूलापूरणा नवाभिगमन वर जातप्रेतो वरमपि च कन्यैय जनिता । जनयेत्पुत्रमीदृशम् ॥ १० ॥ वर गर्भसावो वरमृतुषु च ढकै । वरमेव फुलालम्बी यत्र विश्रूयते पिता ॥ ५ ॥ पुण्यतीर्थे कृत येन तप काप्यतिदुष्करम् । तस्य पुत्रो वर वन्ध्या भायी वरमपि च गर्नेषु वसतिर्न चाविद्वान् रूप भवेद्वश्य समृद्धो धार्मिक सुधी ॥ ६॥ वरमेको गुणी द्रविणगुणयुक्तोऽपि तनय ॥ ११ ॥ पित्रोनँव वच शृणोति पुत्रो न च मूर्खशतान्यपि । एकश्च द्रस्तमो हन्ति न च दिवसत्यागे ब्रजत्यालय यान्तीभियुक्तीभिरध्वनि कौतु तारागणोऽपि च ॥ ७ ॥ एकेनापि सुपुत्रेण सिंही खपिति | हल विन्दति । बन्धूनामुपदेशवाचि वदति क्रोधैकतान वच निर्भयम् । सहैव दशमि पुत्रैर्भार वहति सभी ॥ ८॥ साधून्निन्दति दुर्जन च मनुते मित्रं कुपुत्रो जन ॥ १२ ॥ एकेनापि सुपुत्रेण जायमानेन सत्कुलम् । शशिना चैव गगन सर्वदैवोज्वलीकृतम् ॥ ९॥ किं जातैर्बहुमि पुत्रै शोक सतापकारकै । वरमेक कुलालम्वी यत्र विश्राम्यते कुलम् | दैवाख्यानम् ॥१०॥ कुम्भ परिमितमम्भ पिबत्यसो कुम्भसभवोs देवमुल्ल वय यत्कार्य क्रियते फलवन्न तत् । सरोम्भश्चा म्भोधिम् । अतिरिच्यते सुजन्मा कश्चिजनक निजेन चरि | तकेनात्त गलरन्ध्रेण गच्छति ॥ १॥ भाग्यवत प्रसूयेथा तेन ॥ ११ ॥ विद्याविहीना बहवोऽपि पुत्रा कल्पायुप मा शूर मा च पण्डितम् । शूराश्च कृतविद्याश्च वने सीदन्ति सन्तु पितु किमेतै । क्षयिष्णुना वापि केलायता वा तस्य | पाण्डवा ॥२॥ न केवल मनुष्येषु देव देवेष्वपि प्रभु प्रमोद शशिनेव सिन्धो ॥ १२ ॥ पौत्र न तापयति | सति मिने धनाध्यक्षे चर्मप्रावरणो हर ॥ ३ ॥ सच्छिद्रो नैव मल प्रसूते स्नेह न सहरति नैव गुणान्क्षिणोति । मध्यकुटिल कर्ण वर्णस्य भाजनम् । धिग्दैव निर्मल चक्षु व्यावसानसमये चलता न धत्ते सत्पुत्र एष कुलसद्मनि | पान कजलभस्मन ॥ ४ ॥ भगवन्तौ जगन्नेत्रे सूर्याचन्द्र मसावपि । पश्य गच्छत एवास्त नियति केन लञ्जयते ॥ ५ ॥ कि करोति नर प्राज्ञ शूरो वाप्यथ पण्डित । दैव १ लालनार्थमारूदशिशून् २ गजब धनस्तम्भ ल्या ४कायमारम् ५ पुरुषश्रटेन ७ गर्दमी १ कदाचित् २ यौवनलोप हेतुना ३ दोहनशीला ९ अघिको भवति १० आचरणेन ११ क्षयर्श लेन | रहितम् ५ विनयरहित , पक्षे, अविना मेषेण नीत अग्नेषो वाई १२ कलापूर्णेन १३ दीपपात्र, पझे, मातापितरौ १४ कल, प,नम् ६ अग्निस्वरूप ७ विनययुक्त , पक्षे -विना पक्षिणा गरुडेन भषीम् २५ अनुराग पझे,तैलम् १६ जुल्मैव सम्म गृह तस्मिन् । नीत ८ पुरुषश्रेष्ठ पक्ष, विष्णु . मलविसर्जनम् १० देवम् कोऽपि दीप ॥ १३ ॥ ३ प्रसरण ४प्रकाश ६रात्रि ८अगरत्य -- ·देवाख्यानम् यय फगन्वेपि क्रोति रिफरा किया ॥ ६॥ देवे निमु- मेगासी वरीई पर्दिन ॥ २८ ॥ अपथ्यमाविमानानां सता याते न रोऽप्यस्ति महायमान् । पिता माता तथा प्रतीकारो मद्यति । तदा दुमन रिप्यैग्नलगमयुधिष्ठिरा मार्या प्राता वाऽय महोदर ॥ ७ ॥ पिरन्ति मधु पोषु ॥ २९॥ मपित य यया येन नाम माति चान्यया । मृगा कैमरघूमरा । हसा शैनालमश्नति धिग्दै यमसमय नीयने तेन मार्गग वय वा तन गच्छनि ॥ ३० ॥ किं सम् ॥ ८ ॥ करोतु नाम नीतिज्ञो व्यासायमितस्तत । करोनि नर प्रान प्रयमाण बर्मणा । प्रागेर हि मनु पल पुनस्तदेवाय यद्विवेमनसि स्थितम् ॥ ९ ॥ देव फलति ध्याणा धुद्धि कर्मानुसारिणी ॥ ३१॥ लिविता चिनगुमेन सर्वत्र न विद्या न च पौरुपम् । समुद्रमयनाडेमे हरि । स्याटे शरमारिका । ता देवोऽपि न मोति व्युद्धथ्य लक्ष्मी हगे विषम् ॥ १० ॥ देव फलति सर्वत्र न विद्या लिमितु पुन !| ३२ ॥ येन यत्र भोक्तव्य मुसु या दुम न च पौरुपम् । पापाणस कुतो निद्या येन देवत्यमागत | मैन वा । म तर वडा रज्जन यानेन नीयते ॥ ३३ ॥ ॥ ११ ॥ यथा घेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तया | सा सा सपद्यत बुद्धि सा मति सा च मानना । महाया पूर्वकृत कर्म क्रमनुगच्छति ॥ १२ ॥ अचोद्यमानानि | स्वादृशा एर यादृशी मवितव्यता ॥ ३४ ॥ अनुरागवती यथा पुष्पाणि च फ्रानि च । म काल नातिवर्तन्ते तया सध्या दिवसापुर सर । अहो देवगतिश्विना तथापि न कर्म पुरा पृतम् ॥ १३ ॥ विपत्ती किं निषादेन सपत्ता | गमागम ॥ ३५ ॥ अपरितपटित घटयति मुघटितपरि हर्पणेन किम् । भवितव्य भवत्येय कर्मणामीदृशी गति तानि दुर्घटीकुरुते । विधिरेय तानि घयति यानि पुमानेर ॥ १४ ॥ हरिणापि हरेणापि ब्रह्मणा विदगैरपि । लगाट | चितयति ॥ ३६ ॥ विक्टाटव्यमान शैलारांइणमपा- लिखिता रेसा न शक्या परिमार्जितुम् ॥ १५ ॥ मुहृदो | निधेस्तरणम् । निगड गुहाप्रत विधिपरिपाक क्य न शातय पुना भ्रातर पितरायपि । नानुसरति वजन यस सघार्य ॥ ३७ ॥ किं त्व न वेत्सि जगति प्रख्यात लाम देवदक्षिणम् ॥ १६ ॥ अचिन्तितानि दु पानि यथना | कारणे मूलम् । विधिलिखिताक्षरमाल फ्लति कपाल न यान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तथा मन्ये देवमनातिरिच्यते भूपाल ॥ ३८ ॥ द्वौपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिघे ॥ १७ ॥ अयाचित मुख दत्ते याचितश्च न यच्छति । दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झरिति घटयति निपिरमिमतममि- सर्वख चापि हरते विधिरुच्छ्रहलो नृणाम् ॥ १८ ॥ मनो मुखीभूत ॥ ३९॥ अनुकूले सति धातरि मनत्यनिष्टादपोष्ट रथान्करोत्युचर्जनो दैवहतानपि । सिध्यसियो सम कुर्या | मविलम्मम् । पीत्या विपमपि शमुर्मूत्युतयतामनाप तन्का र हि फलसाधनम् ॥ १९ ॥ पिता रत्नाकरो यम्य रक्ष्मी लम् ॥ ४० ॥ अनुचितमेवाचरित गुपतिना यद्विघे यन्य सहोदरी । शड्डो रोदिति मिक्षार्थी फल माग्यानु | शिररिछनम् । हिनो न चास हतो येनाय लिपि लिख सारत ॥ २० ॥ ताशी जायते बुद्धिर्यवसायोऽपि ति ॥४१॥ नहि भनति यन माव्य भवति च माव्य ताश । सहायास्तादृशाश्चैव यादृशी मनितव्यता ॥ २१॥ पिनापि यत्नेन । करतलगतमपि नश्यति यस हि भवित भवितव्य मरत्येर नारिकेलरफलाम्बुवत् । गन्तव्य गतमि | व्यता नास्ति ॥ ४२ ॥ सनिगमर्पयती लीलासुप्त क्रमेण त्याहुर्गजमुक्तकपित्थमत् ।। २२ ॥ महतामाश्रय पुसा पल शय्यायाम् । अलममपि भाग्यवन्त मनते पुरुषायितेन श्री माग्यानुसारत । ईशस्य कण्ठल्मोऽपि वासुकि युमक्षक | ॥ ४३ ॥ आरोहतु गिरिशिखर तरतु समुद्र प्रयातु पाता ॥ २३ ॥ कर्मणा बाध्यते बुद्धिन बुद्धया कर्म बाध्यते । लम् । विधिलिखिताक्षरमाल फलति कमाल न भूपाल सुबुद्धिरपि यद्रामो हैम हरिणमन्यगात् ॥ २४ ॥ गुणोऽपि व यो नियतम् । अवसरवशत शंफरो जनादन सोऽपि ॥ ११ ॥ सृजति च जगदिदमपति च सहरति च हेलयै- दोषता याति वक्रीभूते विधातरि । सानुकूले पुनस्तस्मिन् चित्रमिदम् ॥ ४५ ॥ य मनोरयशतैरगोचर न साति दोपोऽपि च गुणायते ॥२५॥ अपश्यमाविनो मावा मति च गिर क्वेरपि । स्वमवृत्तिापि यत्र दुरीमा लीलयन विद महतामपि । नमत्व नीलरण्ठस महाहिशयन हरेधाति तद्विधि || ४६ ॥ अरक्षित तिष्ठति टैररक्षित ॥ २६ ॥ पुरुष पौरुष तावद्यावद्देन तु समुसम् । मुरक्षित देवइत विनश्यति । जीनत्यनायोऽपि वने विस निसरीतगते देवे पुरुषो न च पौरुषम् ॥ २७ ॥ र्जित कृतप्रयत्नोऽपि गृहे विनश्यति ॥ १७ ]] दाता बलि न देशसेनया याति कर्मबन्ध परिक्षयम् । जघास घास १ शिवस्य २ रकिना, प, रति-३ याबदी, पो-आरकर-- २ प्रामोति ३ अप्रेयमाणानि ४ खेदेन ५ देव..J४ देखें ५शिवन ६ दुसन पुरपदाचर दीखी कामशाखे ६ वामम् प्रतिकुलमित यावत् सुवर्णमयम् ८ प्रतिकूलत्वमापन्ने देवे ! प्रसिदा, तदद् मत्स्यावतार-- - १पराक्रम' ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् प्रार्थयिता च विष्णुर्दान भुवो बाजिमखस काल । नमो | खलु विषम पुराकृताना भवति हि जन्तुषु कर्मणा विपाका ऽस्तु तसै भवितव्यतायै यसा फल बन्धनमेव जातम् ॥ ६४ ॥ क नु कुलमकलङ्कमायताक्ष्या कनु रजनीचर ॥ ४८ ॥ प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यो देवोऽपि त लवयितु । सगमापवाद । अयि सलु विषम पुगकृताना भवति हि न शक्त । तस्मान्न शोचामि न विसयो मे यदसदीय | जन्तुषु कर्मणा विपाक ॥ ६५ ॥ यन तरुवल्कभूषण नहि तत्परेषाम् ॥ ४९ ॥ मा धाय मा धाव विनैव देव नृपलक्ष्मी व महेन्द्रवन्दिता । नियत प्रतिकूलवर्तिनी बत नो धावन साधनमस्ति लक्ष्म्या । चैद्धायन साधनमस्ति धातुश्चरित सुदु सहम् ॥ ६६ ॥ सृजति तावदशेषगुणाकर लक्ष्म्या था धावमानोऽपि लभेत लक्ष्मीम् ॥ ५० ॥ ईश | पुरुषरत्नमलकरण भुव 1 तदपि तत्क्षणमनि करोति चेदहह करस्थीकृतकाञ्चनाद्रि कुबेरमिन रजताचलस्थ । तथापि कष्टमपण्डितता विधे ॥ ६७ ॥ गजभुजंगमयोरपि बधन भिक्षाटनमस जात विधौ शिर स्थे कुंटिले कुत श्री | शशिदिवाकरयोग्रहपीडनम् । मतिमता च समीक्ष्य दरि ॥ ५१ ॥ स्वय महेश श्वशुरो नंगेश सपा धनेशस्तनयो | द्रता 'विधिरहो बलवानिति मै माते ॥ ६८ ॥ यदापि गणेश । तथापि भिक्षाटनमेव शभोर्बलीयसी केवलमीश्वरे जन्म बभूव पयोनिधौ निवसन जगतीपतिमस्तके । तदपि च्छा ॥ ५२ ॥ असभव हेममृगस जम तथापि रामो नाथ पुराकृतकर्मणा पतति राहुमुखे खल् च द्रमा ॥ ६९ ॥ लुलुभे मृगाय । प्राय समासन्नविपत्तिकाले धियोऽपि पुसा | प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमैति बहुसाधनता । मलिनीभवन्ति ॥ ५३ ॥ न भूतपूर्वो न च केन दृष्टो हेम्न | अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यत करसहस्रमपि ॥ ७० ॥ कुरगो न कदापि वार्ता । तथापि तृष्णा रघुनन्दनस्स । यसाच्च येन च यथा च यदा च यच यावच यत्र च विनाशकाले विपरीतबुद्धि ॥ ५४ ॥ धनानि भूमौ पशवश्च शुभाशुभमात्मकर्म । तस्माच तेन च तथा च तदा च गोठे भार्या गृहद्वारि जन श्मशाने । देहश्चिताया परलोक तच तावच तन च विधातृयशादुपैति ॥ ७१ ॥ नैवाकृति मार्गे कर्मानुगो गच्छति जीव एक ॥ ५५ ॥ वने जने फलति नैव कुल न शील विद्यापि नैव न च यत्नकृतापि शनुजलाग्निमध्ये महार्णवे पर्वतमस्तके वा । सुप्त प्रमत्त सेवा । भाग्यानि पूर्वतपसा किल सचितानि काले फलन्ति विषमस्थित वा रक्षति पुण्यानि पुरा कृतानि ॥ ५६ ॥ पुरुषस यथैव वृक्षा ॥ ७२ ॥ आकाशमुत्पततु गच्छन्तु सुखस्स दु खस्य न कोऽपि दाता परो ददातीति कुबुद्धिरेषा । वा दिगन्तमम्भोनिधि विशतु तिष्ठतु या यथेच्छम् । जमा अह करोमीति वृथाभिमान खकर्मसूनप्रथितो हि लोक ॥ ५७॥ य सुन्दरस्तद्वनिता कुरूपा या सुदरी सा बन्ध ॥ भीम वन भवति तस्स पुर प्रधान सर्वो न्तरार्जितशुभाशुभकृनराणा छायेर न त्यजति कर्मफलानु पतिरूपहीमा । यत्रोभय तर दरिद्रता च विधेर्विचिनाणि विचेष्टितानि ॥ ५८ ॥ भ्रमन्यनान्ते नवमञ्जरीषु न पट्दो रत्नपूर्णा ययाति पूर्वसुकृत विपुल नरस ॥ ७४ ॥ जन सुजनतामुपयाति तस्य । कृत्स्ना च भूभवति सन्निधि गन्धफलीमजिप्रत् । सा कि न रम्या स च किं न रन्ता कर्कशकरग्रहणच्युतोऽपि जालान्तरे निपतित शफरो बराक । बलीयसी केवलमीश्वरेच्छा ॥ ५९ ॥ विधौ विरुद्ध न पय देवात्ततो विगलितो गिलितो बकेन वक्रे विधौ वद कथ पयोनिधी सुधौघसिन्धौ न सुधा सुधाकरे । न वाञ्छित सिध्यति कल्पपादपेन हेम हेमप्रभवे गिरावपि ॥ ६० ॥ अव व्यवसायसिद्धि ॥ ७५ ॥ दैवे समय चिरसचितकर्मजाल श्यभव्येष्वनवग्रहग्रहा यया दिशा धावति वेघस स्पृहा । सुस्था सुख यसत किं परयाचनाभि । मेरु प्रदक्षिणयतोऽपि तृणेन यात्यव तयानुगम्यते जनस्य चित्तेन भृशावशात्मना | दिवाकरस ते तस्य सप्त तुरगा न कदाचिदष्टौ ॥ ७६ ॥ ॥ ६१ ॥ निपतति किल दुर्बलेषु दैव तदवितथ ननु येन | येनाश्चलेन सरसोरुहलोचनायास्त्रात प्रभूतपवनादुदये कारणेन । बलवति न तथा यथावलाना प्रभवति कृष्टशरा | प्रदीप । तेनैव सोऽस्तसमयेऽस्तमय विनीत कढे विधौ भजति मित्रममित्रेमावम् ॥ ७७ ॥ आधोरणाङ्कुशभयाकरि सनो मनोभू ॥६२ ॥ हरशिरसि शिरासि यानि रेजु शिव शिव तानि लुठन्ति गृध्रपादे । अयि खलु विषम पुराकृताना नखक्षतभेदभिन्न नैवान्यया भवति यल्लिखित विधाना ॥ ७८॥ कुम्भयुग्म जात पयोधरयुग हृदयेऽङ्गनानाम् । तत्रापि वल्लम भवति हि जन्तुषु कर्मणा विपाक ॥ ६३ ॥ क्व च ननु जनकाधिराजपुत्री क्व च दशकघरमदिरे निवास । अयि | सजातसान्द्रमकरन्दरसा क्रमेण पातु गतश्च कलिका कम १ अश्वमेघस्य २ दैवाय ३ देवे, पहे,चन्द्रे ४ बके, पझे,- नहि फलन्त्यभिवान्छितानि ॥ ७९ ॥ सिंहो बली गिरि लस भृङ्ग । दग्या निपत्य सहसैव हिमेन सैषा यामे विधौ विपरीते ५ हिमालय ६ पूर्वसंचितकर्मसंबद्ध ७ भ्रमर' ८ चम्पक कलिकाम् दुरासदा, दु प्रतीकारा वा १० नितान्तचञ्चलखमावेन १ मूर्खता २ दैवम् ३ दैववशात् ४ कैवर्ती धीवर, कठोरकरग्रहणाच्युत ५ शत्रुस्वभावम् । १९मदन. १२ फेशद' १३ परिणाम ·देवाल्यानम् १३ गुहागहनप्रवासी वासोदरे वसति भूमिभृतां विडालः ! नो ! परि किंवा न वसति ॥९०॥ ठेलाये गोमायो मृगपरिपदि पौरुषं कुलमपि प्रचुरा न वाणी दैवं वलीय इति मुञ्च सखे | श्वापद्कुले करिष्यन्कार्पण्यं किमिह महिमानं गमयमि । विषादम् ॥ ८० ॥ सदसि विदुरमीष्मद्रोणशारद्वतानां | निमग्नः पङ्केऽस्मिन्ननुभव करीन्द्राधिपदनाममदं मई वा पतिमिरमरकल्पः पञ्चभिः पालितापि । अहह पैरिमवस , विधिलिसितमुन्मूलयति कः ॥ ९१ ॥ धुनोति वान्तानि द्रौपदी पात्रमासीदलवति सति देवे वन्धुभिः किं विधेयम् | न्यपनयति नीहारपटलं कुलं रोजीयानां दलयति रथाङ्ग ॥८१॥ गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यमादौ परिणतिरबंधार्या रमयति । जगद्यापी देवः सुखयति जनानां च नयनं न यत्नतः पण्डितेन । अतिरमसकृतानां कर्मणामाविपत्तर्भवति | याति स्थैमानं यदि तदिह देयं जयतु कः ॥ ९२ ॥ त हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ ८२ ॥ स हि गगन- | एवामी बाणास्तदपि हरलब्धं धनुरिदं स एवाहं पार्यः विहारी फैल्मपध्वंसकारी दशशतकरकारी ज्योतिषां मध्य-प्रमथितसुयरातिनिचयः । इमास्वास्ता गोप्यो हरिचरण- चारी । विधुरपि विधियोगाद्रसते राहुणासो लिखितमिह चित्तकशरणा हियन्ते गोपालैविधिरिह बलीयान्न तु नरः ललाटे प्रोज्झितुं का समर्थः ॥ ८३ ॥ अयममृतनिधानं । ॥ ९३ ॥ अलंकारः शङ्काकरनरकपालं परिजनो विशीणीझो नायकोऽप्योषधीनां शतभिषगनुयातः शंभुर्भोऽवतंसः । भृङ्गी वसु च वृप एको बहुवयाः। अवम्येयं स्थाणोरपि भयति . विरहयति न चैनं राजयक्ष्मा शशाई हतविधिपरिपाकः सर्वामरगुरोविधौ मूर्ति स्थितपति वयं के पुनरमी केन वा लवनीयः ॥ ८४ || शशिनि खलु कलङ्कः कण्टकः ॥ ९४ ॥ पिता रत्नाधारः शुचिसहचरास्ते च मणयः खसा पद्मनाले युवतिकुचनिपातः पक्कता केशजाले । जलधिजल- निग्या लक्ष्मीरयमवरजः कल्पविटपी । अहो काम्यं धातु- मपेय पण्डिते निर्धनत्वं वयसि धनवियेको निर्बिवेको यराट मृगयते ।। ९५ ॥ पत्रं नैव यदा करीरविटपे दोषो स्तदपि खलु शङ्खः प्रतिपदं रुदित्वा यद्दीर्घ दिशि दिशि विधाता ॥ ८५ ॥ प्रियसखि विपद्दण्डप्रान्तप्रपातपरम्परापरि- चयचले चिन्ताचक्रे निघाय विधिः खलः । मृदमिव | वसन्तस्य किं नोलूकेन विलोक्यते यदि दिवा सूर्यस किं बलात्पिण्डीकृत्य प्रगल्मकुलालबद्रमयति मनो नो जानी दूपणम् । घारा नैव पतन्ति चातकमुखे मेघस्स किं दूपणं किमव करिष्यति ॥ ८६ ॥ कचित्पाणिप्राप्त घटितमाप | यात्रा निजमालपट्टलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः ॥९६|| या कार्य विघटयत्यशस्य केनापि कचिदघटमानं घटयति । कुरुते परोक्षममृतं हालाहलं तत्क्षणात् । तामाराधय सकियाँ साधूश्च खलान्करोति विदुपो मूर्खान्हितान्द्वेषिणः प्रत्यक्षं तदेवं सर्वेषामुपरि परितो जाग्रति विधावुपालम्भः कोऽयं भगवती मोक्तुं फलं वाञ्छितं हे साधो व्यसनिन्गुणेषु विपु- जनतनुधनोपार्जनविधौ || ८७ ॥ नमस्सामो देवान्ननु हत- लेप्यास्यां वृथा मा कृथाः ॥ ९७ ॥ ब्रह्मा येन कुलालय- विधेस्तेऽपि . वशगा विधिर्वन्धः सोऽपि प्रतिनियतकमैक- नियमितो ब्रह्माण्डमाण्डोदरे विष्णुर्यन दशावतारगहने क्षिस: फलदः । फलं कर्मायत्त यदि किममरैः किं च विधिना | सदा संकटे । रुद्रो येन कपालपाणिपुटके मिक्षाटनं कारितः नमस्तत्कर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥ ८८ ॥ सूर्यो श्राम्यति नित्यमेव गगने तमै नमः कर्मणे ॥ ९८ ॥ त्रिलोकेशः शोही शेरशरलक्ष्यत्वमगमद्विधाता लोकाना- | यात्रा निजमालपट्टलिपितं स्तोकं महद्वा धनं तमामोति भलमत शिरकृन्तनविधिम् । प्रयातौ तौ राहोर्दिनकर- | मस्यलेऽपि नितरां मेरौ ततो नाधिकम् । तद्धीरो भय शशाको वलतां प्रमुर्नगः शंभुः शिरसि लिखितं लड़यति | वित्तवत्सु कृपणां वृत्तिं घृया मा कृथाः कूपे पश्य पयोनिघा- कः ॥ ८९ ॥ सुधांशोजीतेयं कथमपि कलङ्कस कणिका | वपि घटो गृहाति तुल्यं जलम् ॥ ९९ ॥ नेता यथ विधातुर्दोषोऽयं न च गुणनिघेस्तस किमपि । स किं नारेः । यहस्पतिः पहरणं वज्रं सुराः सैनिकाः खर्गो दुर्गमनुग्रहः पुत्रो न किमु हरचूडार्चनमणिर्न वा हन्ति वान्तं जगदुः किल हरेरावतो वरिणः । इत्याश्चर्यबलान्वितोऽपि बैला - नमः परैः संगरे तयक्तं परमेव देवशरणं घिधिग्यथा १ समायाम्. २ देवतुल्यैः. ३ पराभवस्य. ४ परिणामः ५ नि- श्रय्या. ६ अनित्वरया. ७ आकाशसंचारी. ८ अन्ना पौरुषम् ॥ १०० ।। जातः सूर्यकुले पिता दशरथः क्षोणी- नक्षत्राणाम. १० नक्षत्रविशेषण; पहे,-मिषजा वैचाना शतेन मुजामग्रणीः सीता सत्यपरायणा प्रणयिनी यस्सानुजो ११ समर्थो भवति. १२ कृष्णः, १३ शररो नराना मा लक्ष्मणः । दोर्दण्डेन समो न चास्ति मुबने प्रत्यक्षविष्णुः परस्पर कहनाविलयादवोपसंहारानन्तरमावस्यस्याधस्तादामोरी १ महिपे. २ मृगतके. ३ तमासि. ४ हिमपटलम्. ५हस्तिनाम्. दक्षिणं पार्द निधायास्थित भगवति जरानाला मिहेनदूरतो भगवञ्चरणं | ६ चक्रम्. ७ सूर्यः. ८ दृढत्वम्. ९ चन्द्र पटे, दैवे. १० कपर्दकम्. ६ मृगमुखप्रम्पद्गवत्पादो वाणेन विद इति मागवते. १४ नझा. १ दिवाभीदेन. १२ शोधयितुम्. १३ समर्थः. १४ कुम्भकार: १५ शिरकवनम्, १६ मारातान्, १७ अन्धकारम्। १५ क्षारभूमौ १६ मायुपम्। १७ गत १८न्दा १९ पाणाम् - ·९४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् खय रामो येन विडम्वितोऽपि विधिना चाये जने का कूपयाघटिकान्यायप्रसक्तो विधि ॥ १११ ॥ तुल्य भूभृति कथा ॥ १०१ ॥ जामाता पुरुषोत्तमो भगवती लक्ष्मी । जन्म तुल्यमुभयोर्मूल्य च तुल्य वपुस्तुन्य दायमुंदन स्वय कयका दूतो यस बभूव कौशिकमुनियज्वा वसिष्ठ टकदलन तुल्य च पाषाणयो । एकस्याखिलवन्दनाय स्वयम् । दाता श्रीजनक प्रदानसमये चैकादशस्था ग्रहा | विधिना देवत्वमारोपित तवारे विहिता परस तु पदाधाता किं ब्रूमो भवितव्यता हतविधे रामोऽपि यातो वनम् ॥१०२॥ स्पद देहली ॥ ११२ ॥ यम धनुरीश्वरस समरे यजाम आसाद्यापि महोदधिं न वितृपो जातो जलै_डयो मेघ दभ्यो जितस्त्यक्ता येन गुरोगिरा नसुमती सेतु पयोधौ प्राप्य न चातकोऽपि चरणी भानु न लेभेरुण । चन्द्र कृत । एकैक दशकधरक्षयकृतो रामस किं वर्ण्यते दैव शकरशेखरेऽपि निवस पक्षक्षये क्षीयते प्राय सज्जनसगतो वर्णय येन सोऽपि सहसा भीत कथाशेपताम् ॥ ११३ ॥ ऽपि लभते देवानुरूप फलम् ॥ १०३ ॥ आहारे शुचिता | खल्वाटो दिवसेश्वरस किरणे सतापितो मस्तके वान्छन् ध्वनौ मधुरता वाचालता माधो बन्धौ निर्ममता जनेषु । देशमनातप विधिवशात्तालय मूल गत ! तनाप्यस महा निरता नी. पराधीनता । एतैरेव गुणैर्युता परभृतस्त्यक्त्वा | फलेन पतता भग्न सशब्द शिर प्रायो गच्छति या भाग्य किमेते जना व दन्ते खलु खञ्जन कृमिभुज चिना गति रहितस्तनापदा भाजनम् ॥ ११४ ॥ भूयिष्ठं ट्रेविणात्मज कर्मणाम् ॥ १०४ ॥ गीत कोकिल ते मुदा रसविद । जनयितु लिप्सायता चेतसा नार्य पञ्च मया क्रमेण कुलजा शृण्वन्ति कर्णामृत नो किंचिद्वितरन्ति ते तरुदलैरेव वय | काले समुद्वाहिता । सद्विद्या कविता विदेशवसति सेवा जीवसि । कर्णायुर्हरमुद्गिरन्ति विरुत काकास्तु तेभ्यो बलिं | तथाभ्यर्थमा देवेन प्रतिबधकेन युगपद्वन्ध्या समस्या प्राज्ञा एव दिशन्ति हन्त धिगिद वक्र विधे क्रीडितम् | कृता ॥ ११५ ॥ मजत्वम्भसि यातु मेरुशिखर शबूजय ॥ १०५॥ छित्त्वा पाशमपास्य कूटरचना भक्त्वा बला | वाहने वाणिज्य कृषिसेवनादिसकला विद्या कला शिक्षतु । द्वागुरा पर्यन्ताग्निशिखाकलाएजटिलानि मृत्य दूर बनात् । आकाश सकल प्रयातु खगवत्कृत्वा प्रयत्न पर नोऽभाव्य व्याधाना शरगोचरादतिजवेनोत्प्लुत्य धावन्मृग कूपान्त भवीह कर्मवशतो भाव्यस्स नाश कुत ॥ ११६ ॥ पतित करोति विमुखे किं वा विधौ पौरुषम् ॥ १०६ ॥ लक्ष्मीकौस्तुभपारिजातसहज सूनु सुधाम्भोनिधैर्देवेन प्रणय लब्ध जन्म सह श्रिया वयमपि त्रैलोक्यभूपाकर स्थित्यथ प्रसादविधिना मूर्धा घृत शभुना । अद्याप्युज्झति नैय परमेश्वराभ्युपगतस्तनापि मूर्धा धृत । वृद्धिं शीतकरस्तथापि दैवविहित क्षण्य क्षपावछभ केनान्येन विलड्मयते विधिगति न गत क्षीण पर प्रत्युत प्राय प्राक्तनमेव कर्म वलवत्क । पाषाणरेखासखी ॥ ११७ ॥ अम्भोधि स्थलता स्थल जल कस कर्तुं क्षम ॥ १० ॥ रामे प्रजन बलेनियमन धिता धूलीला शैलता मेरुमृत्कणता तृण कुंलिशता बज पाण्डो सुताना वन घृष्णीना निधन नलस नृपते राज्या परिभ्रशनम् । कारागारनिषवण च मरण सचिन्त्य लड़े छया लीलादुर्ललितागुतव्यसनिने दैवाय तस्मै नमा तृणप्रायताम् । वहि शीतलता हिम दहनतामायाति यसे श्वरे सर्व कालवशेन नश्यति नर को वा परिवायते॥१०८॥ भनाशस्थ करण्ड पिण्डिततनोानेन्द्रियस्य क्षुधा कृत्वाखुर्वि ॥ ११८ ॥ जन्म ब्रह्मकुलेऽग्रजो धनपतिर्य कुम्भकर्णा वर सय निपतितो नक्त मुखे भोगिन । तृतस्तत्पिशितेन असं कामगम विमानमजय मध्येसमुद्र पुरी सवै निष्फल ग्रज सूनुर्यासवजित्खय दशशिरा दोर्दण्डका विंशति । सत्वरमसौ तेनैव यात पथा लोका पश्यत दैवमेव हि | मतदेव नियत दैव पर दुर्जयम् ॥ ११९ ॥ यत्राखण्डलद नृणा वृद्धौ क्षये कारणम् ॥ १०९ ॥ माता यस्य धराधरे न्द्रदुहिता तातो महेशस्तथा भ्राता पिलान्तक पितृ पोशकुण्ठितामागता । मे तावदुरो नृसिंहकरजा न्तिदन्तमुसलान्याखण्डितान्याहवे धारा यत्र पिनाकपाणि सखो दयो धनाना पति । रयात क्रौञ्चविदारणे सुरपते दो साप्रत देवे दुर्बलता गते तृणमपि प्रायेण वजायते सेनाप्रग षण्मुखस्तदुर्दैववलेन कुत्र घटते नायापि 'पाणिग्रह ॥१२० ॥ दो सदेहवंशवदत्रिभुवनश्रीगर्वसर्वकष कैला ॥ ११० ॥ काश्चित्तुच्छयति प्रपूरयति वा काचिनयत्यु नतिं सोद्धरणप्रचण्डचरितो वीर कुवेरानुज । यत्राय खयमस्ति काश्चित्पातविधौ करोति च पुन काचिनयत्याकुलान् । सेयममरावत्यापि वन्द्या पुरी नीता मर्कटकेन कामपि दशा अयोन्य प्रतिपक्षसहतिमिमा लोकस्थिति बोधयनेप क्रीडति १. यलिविवाहे इति शेष २ वस दे ३ कुलाये ४ कोकिला १ पर्वते २ दृढता ३ उदग्रा ये वास्तैदलनम् ४ द्रविण द्रव्य ५ मृगा धनी ६ यादववशीयानाम् ७ मनपासंकुचितशरीरस्य तदेवा मज पुत्रस्तम् ५ विवाहिता पाबंदी ९ गजानन २० कुबेर ११ विवाह ९ वजनाम् १०३ छानुकूलगति १९ इस्रावत' १३ हिरण्यकशिपोरुक्तिरियम् १४ समूह ६ निष्फला ७ युद्ध १२ शिव ·देवाख्यानम् , जरावर्णनम् धिन्दैवमावश्यकम् ॥ १२१ ॥ नाकारि मृणालपत्रमशन जनकतनयान्वैपणे प्रेषितोऽहं योऽर्थोऽसंभावनीयस्तमपि क्रीडा करिण्या सह स्वच्छन्दं भ्रमणं च कन्दरगणे पीत घटयते क्रूरकर्मा विधाता ॥ १३१ ।। पयो नैझरम् । सोऽयं वन्यकरी नरपु पतितः पुष्णाति देह तृणैर्यदेवेन ललाटपत्रलिसितं तयोझितुं कः क्षमः ॥ १२२॥ जरावर्णनम् देवेन प्रमुणा स्वयं जगति यद्यस प्रमाणीकृतं तत्तसोपनमे- न्मनागपि महावाश्रयः कारणम् । सर्वाशापरिपूरके जल- यति पण्यत्रीमङगायनसेवकान् ॥ १ ॥ क्षणाप्रबोधमा- अलकरोति हि जरा राजामात्यभिपग्यतीन् । विडम्ब- घरे वर्षत्यपि प्रत्यहं सूक्ष्मा एव पतन्ति चातकमुखे द्विवाः | याति लक्ष्यते तमसा पुनः । निर्वायतः प्रदीपस्य शिव पयोविन्दवः ॥ १२३ ॥ कान्तं वक्ति कपोतिकाकुलतया | जस्तो मतिः ॥ २॥ शशिनीव हिमाानां धर्मार्तानां रखा- माथान्तकालोऽधुना व्याघोऽधो धृतचापसजितशरः श्येनः | विव । मनो न रमते स्त्रीणां जराजीणेन्द्रिये पतौ ॥३॥ परिनामति । इत्थं सत्यहिना स दष्ट इपुणा श्येनोऽपि तेनाहत- | मलिनैरेलकैरतैः शुक्लत्रं प्रकीकृतम् । तद्रोपादिव निर्याता स्तूर्ण तौ तु यमालयं प्रति गतौ दैवी विचित्रा गतिः | वदनादनावलिः ॥ ४॥ वृद्धत्यानलदग्धस्स सारयौवन- ॥ १२४ ॥ रेवावारिणि वारणेन विपुले राजीवराजीरजः- | वस्तुनः । दृश्यते देहगेहेषु ममैव पलितच्छलात् ॥ ५ ॥ पुञ्जापिञ्जरितोर्मिणि प्रविगलद्दानाम्बुगन्धोत्कटे । धौतं येन वीक्ष्यते पलितश्रेणिनैव वृद्धस मूर्धनि । मृपैर नीतं जन्मेति मृगारिरक्तमसकृदन्तान्तरालस्थित कोष्णं सोऽपि पयः पपौ किं तु मम विधिय॑धात् ॥ ६॥ इयत्यामपि सामग्र्यां सुकृतं हतविधेः को गोचरे नागतः ॥ १२५॥ केषांचिन्निजवेश्मनि न कृतं त्वया । इतीव कुपितो दन्तानन्तकः पातयत्यलम् स्थितवतामालसनिद्रावतां दृश्यन्ते फलिता लता इव फलै- | ॥ ७ ॥ यममिव करधृतदण्डं हरिमिव संगदं शशाङ्कमिव गचूलमूलं श्रियः । अदि लवयतां गिरि प्रयततां पृथ्वीतले | वक्रम् । शिवमिय च विरूपाक्षं जरा करोत्यकृतपुण्यमपि धावतामुद्योगव्यवसायसाहसधियां तन्नास्ति यत्पच्यते ॥ ८॥ वदनं देशनविहीनं वाचो न परिस्फुटा गता शक्तिः। ॥ १२६ ॥ स्याल्यां धैर्यमय्यां पचति तिलकणांश्चान्दनरि- अव्यक्तेन्द्रियशक्तिः पुनरपि वाल्यं कृतं जरया ॥ ९ ॥ पद्ध म्धनौधैः सौवर्णाङ्गलागैर्निसनति वसुधामर्कमूलस हेतोः। रटति पलितदूतो मस्तकमासाद्य सर्वलोकस्य । परिमवति छित्त्वा कपूरखण्डान्āतिमिह कुरुते को वाणां समन्तात्प्राप्येमां | जरा मरणं कुरु धर्म विरम पापेभ्यः ॥ १० ॥ शैतमन्यु कर्मभूमिं न चरति मनुजो यस्तपो मन्दमाग्यः ॥ १२७ ॥ दण्डधरं 'कुँवेरमपि शूलिनं तथा 'गदिनम् । कुरुते जरा न पञ्चैते पाण्डुपुत्राः क्षितिपतितनया धर्ममीमार्जुनायाः शूराः सा किं कुर्यान्नीरूपनामकं मनुजम् ॥ ११ ॥ कृष्णवर्मनि सत्यप्रतिज्ञा दृढतरवपुषः केशवेनापि गूढाः । ते वीराः गुणान्गणयन्ती जीवनेऽपि जरयन्त्यनुरागम् । आगता बत पाणिपात्रे कृपणजनगृहे मिक्षुचर्या प्रवृत्ताः को वा कार्य जरेव हिमानी सेव्यतां सुरैतरंगवतीयम् ॥ १२ ॥ कृता- समर्थो भवति विधिवशादाविनी कर्मरेखा ॥ १२८ ॥ यत्र न्तस दूती जरा कर्णमूले समागत्य वक्तीति लोकाः शृणु- स्त्यामाकवीजान्यपि चटकवधूचञ्चकोटिच्युतानि प्रोचीयन्ते ध्वम् । परस्त्रीपरद्रव्यवाञ्छां त्यजध्यं भजध्वं रमानाथपादार- स्ववेश्मन्यशनविरहिते निर्धनश्रोत्रियाणाम् । देवे दातयक- विन्दम् ॥ १३ ॥ वगै सितं सममिवीक्ष्य शिरोरुहाणां स्थान जरा परिभवस्य यदेव पुंसाम् । आरोपितास्थिशकलं परिहत्य माघटुलशिशुकराकृष्टहारावलीतो भ्रष्टास्तत्रैव दृष्टा युवति- भिरलसं चूर्णिता मौक्तिकोषाः ॥ १२९ ॥ यन्माता १ हनुमत उक्तिरियम्. २ केशः. ३ दन्तपद्धिः ४ वाक्य विष्णुनामिः पतिरपि च सुतो यस साक्षात्प्रजानां लक्ष्मीयत्स- तदेवानलस्तेन दग्धस्स. ५ पलिनमिषेण. ६ पछि ७ व्यर्थमेव श्रयाभूद्यदपि करतले मारती संबमार । मानुर्यस्सास्ति मित्रं सहितम् पक्षे,-गदेन रोगेण सहितम्. १२ विकृताक्षम्, १३ दन्त- ८ निक्षिप्तवान्. ९ पुण्यम्. १० यमः, ११ गदया आयुधविशेषेण तदपि सरसिज क्षीणमिन्दोर्मयूखैनातुं नैवोत्सहन्ते गत-रदितम्. १४ शुडकेशत्वमेव दूतः १५ इन्द्रम् ; पझे, कोपनम्, मुस्तफलं प्राप्तकालं सहायाः ॥ १३०॥ कुत्रायोध्या क | १६ यमम्, पक्ष, यष्टिघरम्। १७ धनाधिपम्, पक्षे-कुत्सित. रामो दशरथवचनाइण्डकारण्यमागारकासी मारीचनामा शरीरम् शिवम् ; पशे-गुलयुक्तम्. १९ विष्णुम्; पह- कनकमयमृगः पुत्र सीतापहारः । सुग्रीवे राममैत्री क | गदयुक्तम्. २० असो; पझे,-कृष्णस्य वर्म मार्गस्तसिन्. २१ उदके. पक्षे,प्राणे. २२ दूरीकुर्वाणा. २३ हिमसंहानिः २४ मुरते रणवदी; १ नमदोदके २ मोगनार्थमिति शेषः.३ रनविशेषः ४ आतिक्यम् | पो,-मराणां तरंगवती मागीरथी. ३५ केशानाम् २६ आरोपित्र- ५'बाजरी' इति प्रसिदान्यानाम् ६मझा. मरमशकलं सण्डं यस्मिन्. २७ भरपश्यत्वादिति भाव: .

·सुभाषितरत्नभाण्डागारमें [२ प्रकरणम् यान्ति चाण्डालकूपमित्र दूरतर तरुण्य ॥ १४ ॥ श्रुति | निरतो रतोऽभकगणे पिण्डेषु दत्तादो नानाश्राद्धगणकचा शिथिलता गता स्मृतिरपि प्रमष्टाधुना गतिविपथमागता रितमना मट्टोत्तमो राजते ॥ ३ ॥ उरैध्ययन पुरातन विगलिता द्विजाना तति । गोमर्षि च संहति समुचित । कथा स्त्रीमि सहालापन तासामकलालन पतिनुतिस्तत्या क्रियातश्युता कृता न जरया तया कलियुगस साधर्म्यता कमिथ्यास्तुति । आदेशस्य करावलम्बनविधि पाण्डित्य ॥ १५ ॥ गान सकुचित गतिर्विगलिता भ्रष्टा च दन्ताव , लेखक्रिया होरागारडमत्रतन्त्रकविधिमिक्षोणा द्वादश ॥ ४ ॥ लिग्निश्यति वर्धते बधिरता वक्र च लालायते । वाक्य ) प्रात क्षालितलोचना करतले चश्वत्पविनाखरास्तत्तत्स्या नाद्रियते च मान्धवजनीयर्या न शुश्रूपते हा कष्टं पुरुषस ननिवेशितोतिलकाश्चैान्तबद्धाक्षता । को जातश्च मृतो जीर्ण पयस पुत्रोऽप्यमिनायते ॥ १६ ॥ स्थूलपावरणोऽति । अथवा मृततिथि कसालये वर्तते चेत्य हर्षशतैर्युता वृत्तकथक कासाश्रुनालाविलो भग्नोर कटिपृष्ठजानुजघनो प्रतिदिन धावन्त्यही भिक्षुका ॥५॥ मुन्धोऽतिथीन्यारयन् । शप्पन्घृष्टंबधूवचासि धनुषा संगा सयन्वायसानाशापाशनिवद्धजीवविमनो वृद्धो गृहे ग्लीयति परगृहवासः ॥ १७ ॥ पादौ सस्तम्भयन्ती मुखमपि नमयन्त्यङ्गमाञ्च शिरसा धार्यमाणोऽपि सोम सोमेन शंभुना । तथापि यन्ती हस्तायुत्कम्पयन्ती प्रणयिजनवचो न श्रुती भाव यन्ती । रत्यौमुद्वैजयन्ती 'लिततनुमती नूतनोढा जरा वा । मूढा गच्छन्ति परमन्दिरम् । अवश्यं लघुता यान्ति कृष्ण कृशता धत्ते कष्ट खलु पराश्रय ॥१॥ विना कार्येण ये तुल्या पूर्वी तु पुसस्त्रसति बत पैरा भीतिहेतु रख ॥ १८॥ पक्ष यथा शशी ॥२॥ कष्ट खलु मूर्खत्व कष्ट खल यौवनेषु दारिद्यम् । कष्टादपि कष्टतर परगृहवास परान्न च क्षुधावर्णनम् ॥३॥ उडुगणपरिवारो नायकोऽप्योषधीनाममृतमयशरीर नाति क्षुधासम दुख नास्ति रोग क्षुधासम । नास्त्या । भानो परसदननिविष्ट को लघुत्व न याति ॥ १ ॥ कान्तियुक्तोऽपि चन्द्र । भवति विगतैरश्मिर्मण्डल प्राप्य हारसम सौरय मास्ति क्रोधसमो रिपु ॥ १॥ शय्या वस्त्र चन्दन चार हास्य वीणा वाणी सुन्दरी या च नारी । न भ्राजन्ते क्षुत्पिपासातुराणा सर्वार-मास्तण्डलपस्यमूला ॥२॥ उदरपूरणदूपणम् अस्य दग्धोदरस्यार्थे किं न कुर्वन्ति पण्डिता । वानरी- भिक्षुकः मिव वाग्देवी नर्तयन्ति गृहे गृहे ॥१॥ किलकारिन प्रतिदिनमयससुलमे भिक्षुकजननि साधुसवकल्पलते । | कार्पण्य कसालद्दि न देहली । अस पापोदरस्सा) किम भूपनमननरक्तारिणि भगवति भिक्षे नमस्तुभ्यम् ॥ १ ॥ नाटि न नाटकम् ॥२॥ एक स एव जीवति हृदय अगसितुल्याच धृताधिशोषणे देभोलितुल्या यटिकादि । बिहीनोऽपि सहृदयो राहु । य सकलेलेंघिमवारणमुद न मैदने । शाकामलीकाननवहिरूपास्त एव मट्टा इतरे मेटाश्च | बिमति दु परम ॥ ३॥ कंधरी समपहाय के धरा प्राप्य ॥ २ ॥ अग्यो मुक्तिमता प्रयोगसमये मग्रेषु पृष्ठ गत । सयति जहास कखचित् । मां किलानमयत सपूर्तये पाकागारगतस्तु पाचकमनस्तोपाय याचस्पति । उद्यायो दुर्भरात्किमुदराद्वियोगत ॥ ४ ॥ अहितहितविचारशून्यमुझे १ द्रियम्, पोवेर २ सरपम्, पो, मवादि । श्रुतिसमयैर्वहुमितिरस्कृतस्य । उदरभरणमाकैवलेच्छो पक्यम् १ आवरणम्, पक्षे, गमनम् ४ दतानाम्, पये, पुरुषपशोश्च पशोच को विशेष ॥ ५॥ इयमुदरदरी दुर मानाम् परन्द्रियाणाम् , पने, धेनूनाम् समानधमैत्वम् न्तपूरा यदि न भवेदमिमीनमङ्गभूमि । क्षणमपि न सहे ७ सदाचरति ८ अतिकात नि तानि कपयतीति चाष्टय युरोपचानि १० रोद पामोरि ११ पाइयो सम्भन देवता माशाना कुटिलक्टाक्षनिरीक्षण नपाणाम् ॥ ६ ॥ अर ११ देग दुती १५ वलय चर्मवय सैजाता पसा सारिता, सा मामी तनुल हदती, पो-पालन वन्ने तपासा पदवी | मागण्यनिति भाव १ पठनम् २ शिशु ३ स्तुति ४ भावि गुमागुमनायन १४ नीनधिराषिता मी १५ नूतनोदा १६ पुरुषार १७ उदेग ५ नमपत्रादिपलकपनम् ६ ते मामोनि १८९रा १९ भयवारणम् २० मुसम् १ वामग ७ उमासहितेन ८ नपत्रसमूह परिवारो यस वनस्पतीनाम् २९ अरण्यम् २१ योसर २४ अप्रगण्य ११ सूर्यस्य. ११ परगृहम् पनि पुरा २० दलियामा भय दिरेवावगम्यो | १४ रघुचमरणम् १५ धारयति १६ दुपेन पूरयितु जया तिम विनियम १७ मस्तनम् ८ युद्ध १९ मौतसियाग्ते २० मवमानकार . २५ भोगाम् १. गितेजा १३ हीनदान ·उदरपूरणदूषणम्, सेवकनिन्दा, जीवितसाफल्यम् १७ हरति महत्त्वं प्रार्थना किं न जाने जनयति गुरुलजामित्यहं सातव्यं यच्छरीरस मूहस्तदपि हारितम् ॥ ४ ॥ वरं वनं किं न वेद्मि । तदपि यद् यदान्य तं सदा प्रत्यहं मां अठर- वरं मैश्य वरं भारोपजीवनम् । पुंसां विवेकहीनानां सेवया पिठरवर्ती वहिरींकरोति ॥ ७ ॥ गङ्गातरंगकणशीकरशी- न धनार्जनम् ॥५॥ या प्रकृत्येव चपला निपतत्यशुचावपि । तलानि विद्याधयध्युषितचारुशिलातलानि । स्थानानि कि स्वामिनो बहु मन्यन्ते दृष्टिं तामपि सेवकाः ॥ ६॥ मनुष्य- हिमवतः प्रलयं गतानि यत्सावमानपरपिण्डरतो मनुष्यः जाती तुल्यायां मृत्यत्वमतिगर्हितम् । प्रथमो यो न तथापि ॥ ८ ॥ अमिमतमहामानग्रन्थिप्रभेदपैटीयसी गुरुतरगुणग्रा- स किं जीवत्सु गण्यते ॥ ७ ॥ तावजन्मातिदुःखाय ततो माम्मोजकुटोज्वलचन्द्रिका । विपुलविलसल्लजावटीवितान- | दुर्गतता सदा । तत्रापि सेवया वृत्तिरहो दुःखपरम्परा ॥८॥ कुठारिका जैठरपिठरी दुप्पूरेयं करोति विडम्बनमें ॥ ९॥ नानाति सेवयोत्सुस्याद्विनिद्रो न प्रबुध्यते । न निराई ये वर्धन्ते धनपतिपुर प्रार्थनादुःखमाजो ये चाल्पवं दधति | वचो छूते सेवकोऽप्यत्र जीवति ॥ ९॥ भूशय्या ब्रह्मचर्य विषयाक्षेपपर्यस्तबुद्धेः । तेषामन्तःस्फुरितहसितं वासराणां च कृशत्वं लघु भोजनम् । सेवकस यतेयद्विशेषः सरेय घ्यानच्छेदे शिखंरिकुहरनावशय्यानिपग्णः ॥ १० ॥ | पापधर्मजः ॥ १० ॥ शीतातपादिकष्टानि सहते यानि मात तः परमनुचितं यत्खलानां पुरस्तादस्ताशकं जठर- | सेवकः । धनाय तानि चाल्पानि यदि धर्माय मुच्यते पिठरीपूर्तये नर्तितासि । तत्क्षन्तव्यं सहजसरले वत्सले वाणि ॥ १२ ॥ मृदुनातिसुवृत्तेन सुमृष्टेनातिहारिणा । मोदके- फुर्यो प्रायश्चित्तं गुणगणनया गोपवेपस्य विष्णोः ॥ ११ ॥ नापि किं तेन निप्पत्तिर्यस्य सेवया ॥ १२ ॥ स्वयं दीनो दीनमुखैसथैत्र शिशुकैराकृष्टजीर्णाम्बरां क्रोशद्धिः | जहाति सेवकः मुखं च मानमेव च । यदर्थमर्थमौहते क्षुधितैर्निरन्नविधुरां पश्येन्न चेद्वहिनीम् । याच्नामङ्गमयेन तदेव तस्स हीयते ॥ १३ ॥ प्रणमत्युन्नतिहेतोर्जीवितहेतो- गद्गदगलचुट्यद्विलीनाक्षरं को देहीति वदेत्स्वदग्धजठरसार्थे विमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयति सुखहेतोः को मूढः सेवका- मनस्वी जनः ॥ १२ ॥ हिंसाशून्यमयनलम्यमशनं घात्रा दन्यः ॥ १४ ॥ मौनान्मूकः प्रवचनपटुतुलो जल्पको वा मरुत्कल्पितं व्यालानां पशवस्तृणाकुरमुजः सृष्टाः स्थली- घृष्टः पार्श्वे यसति च सदा दूरतस्त्वप्रगल्मः । शान्त्या शायिनः । संसाराणवलद्दनक्षमधियां वृत्तिः कृता सा नृणां मीरुयदि न सहते प्रायशो नामिजातः सेवाधर्मः परमगहनो यामन्वेपयतां प्रयान्ति सततं सर्व समाप्ति गुणाः ॥ १३ ॥ योगिनामप्यगम्यः ॥ १५ ॥ विजैः -निग्धैरुपकृतमपि द्वेप- कि कन्दाः कन्दरेम्यः प्रलयमुपगता निझरा वा गिरिभ्यः | तामेति कश्चित्साक्षादन्यैरपकृतमपि प्रीतिमेयोपयाति । चित्रं प्रध्यस्ता या तरुभ्यः सरसफलमृतो वल्कलिन्यश्व शाखाः। चित्रं किमथ चरितं नैकमावाश्रयाणां सेवाधर्मः परमगहनो वीश्यन्ते यन्मुखानि प्रेसममपगतप्रश्रयाणां खलानां दुःखो- योगिनामप्यगम्यः ॥ १६ ॥ मकानामुपकारिणां परहित- पाचाल्सवित्तस्मयवनवशान्नर्तितभूलतानि ॥ १४ ॥ व्यापारयुक्तात्मना सेवासंव्यवहारतत्त्वविदुषां द्रोहयुताना- मपि । व्यापत्तिः स्खलितान्तरेषु नियता सिद्धिर्मवेद्य न वा तस्मादम्बुपतेरियावनिपतेः सेवा सदाशङ्किनी ॥ १७ ॥ सेवकनिन्दा आहारे वडवानलश्च शयने यः कुम्मकायते 'संदेशे बधिरः सामिप्रायपरोक्षस परचित्तानुवर्तिनः । स्वयं विक्रीत- पलायनविधौ सिंहः शृगालो रणे । अन्यो वस्तुनिरीक्षणेऽध देहस सेवकस कुतः मुखम् ॥ १॥ चलेपु सामि- गमने खेञ्जः पटुः क्रन्दने भाग्येनैव हि लभ्यते पुनरसो सर्वोत्तमः सेवकः ॥ १८॥ चिचेषु मुलमे पिशुने जने । यदि जीवन्त्यहो चित्रं क्षणम- प्युपजीविनः ॥ २॥ सेवा श्ववृत्तियरुक्का न तैः सम्यगु- जीवितसाफल्यम् दाहतम् । स्वच्छन्दचारी कुल श्वा विक्रीतामुः क सेवकः यस्य जीवन्ति धर्मेण पुत्रा मित्राणि बान्धवाः । सफलं ॥ ३ ॥ सेवया धनमिच्छद्भिः सेवकैः पश्य यत्कृतम् । | जीवितं तस्य नात्मार्थे को हि जीवति ॥ १॥ यस मित्राणि १ अम्बुकणः २ समो. ३ जटरमाण्डम् ४ उपहास मित्राणि शत्रवः शत्रस्तथा । अनुकम्प्योऽनुकम्प्यश्व ५ विषयाक्षेपेण पर्यस्ता भ्रष्टा बुदिर्यस्स. शिखरी पर्वतस्तस्य कुदरं स जातः स च जीवति ॥ २॥ वाणी रसवती यस मार्या बिलं तरसंवन्धी यो माया पाषाणःसएर शुष्यातस्या लिएपण उपविष्टः ७ सदरमाण्डम् ८गोपवेपधारिणः कृष्णस्य. ९ कृपणः १० रोदनं १ नाशितम्. २ भिक्षा. ३ मारवाहकवेनोपजोवनम्. ४इच्छति. कुर्वरित १९ मायां. ११ नागानाम्. १३ अपिनीतानाम्. १४ गवः । ५ बहुमापकः. ६ मयशील.. ७ अनः नारो वा. ८ समुद्रस. १५ सूचके १६ सेवका १७रिकीता असव:प्राणा येन स. ९ वाताहरणे. १० पाइविकटः ११ रोदने. १५ १७ १३मु...

·९८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् पुनवती सती । लक्ष्मीनिवती यस सफल तस जीवि | सयुज्यन्ते सुचिरविरहोत्कण्ठितामि सतीमि सौख्य धन्या तम् ॥ ३ ॥ स जीवति यशो यस्य कीर्तिर्यस्य स जीवति । किमपि दधते सर्वसपत्समृद्धा ॥ ३ ॥ आकिचन्यादति अयशोऽकीर्तिसयुक्तो जीवनपि मृतोपम ॥ ४ ॥ चल परिचयाज्जाययोपेक्ष्यमाणो भूपालानामननुसरणाद्विभ्यदेवा वित्त चल चित्त चले जीवितयौवने । चलाचलमिद सर्व खिलेभ्य । गेहे तिष्ठन्कुमतिरलस कूपकूमैं सैंधर्मा किं कीर्तिर्यस्य स जीवति ॥ ५ ॥ यसिञ्जीवति जीवति वय जानीते भुवनचरित किं सुखं चोपभुते ॥ ४ ॥ तीर्थाना स तु जीवति । काकोऽपि कि न कुरुते चच्या खोदरपूर मवलोकन परिचय सर्वत्र मित्तार्जन नानाश्चर्यनिरीक्षण णम् ॥ ६ ॥ स जातो येन जातेन याति वश समुनतिम् । चतुरता बुद्धे प्रशस्ता गिर । एते सन्ति गुणा प्रवास परिवर्तिनि ससारे मृत को वा न जायते ॥ ७ ॥ अञ्जलि | विषये दोषोऽस्ति चको महान्यन्मुंग्धामधुराधराधरसुधापान रकारि लोकैग्लानिमनाप्त्वैव रेञ्जिता जगती । सध्याया इव विना स्थीयते ॥५॥ वसति स्वल्पापि सखे सुखायैव ॥ ८ ॥ यजीवति क्षणमपि प्रथितं मनुष्यैर्विज्ञानविक्रमयशोभिरमज्यमानम् । तन्नाम व्यापारिणः जीवितमिह प्रवदन्ति तज्ज्ञा काकोऽपि जीवति चिराय आसीत्सत्ययुगे बलिस्तद्नु च त्रेतायुगे भार्गवो राम वलिं च भुते॥९ ॥ यो नात्मजे न च गुरौ न च | सत्यपराक्रमोऽथ भगवान्धर्मस्तथा द्वापरे । दाता कोऽपि न भृत्ययर्गे दीने दया न कुरुते न च बन्धुपर्गे । किं तस्स | चास्ति सप्रति कलौ जीवन्ति केनार्थिनश्चेत्येवं कृतनिश्चयेन जीवितफलं हि मनुष्यलोके काकोऽपि जीवति चिराय बलिं विधिना व्यापारिणो निर्मिता ॥१॥शक्रोद्याननिवासिताम च मुते ॥ १० ॥ जात कूर्म स एक पृथुभुवनभरायार्पित ! धिगतो दाता स कल्पद्रुम पाताल किल कामधेनुरपि सा काम येन पृष्ठ लाघ्य जन्म ध्रुवस्स भ्रमति नियमित यत्र तेजखि प्रसूरन्यगात् । इत्थं विश्वसृजा विचिन्त्य यवनागाराधिकारा चक्रम् । सजातव्यर्थपक्षा परहितकरणे नोपरिष्टान वाधो थिन सद्विद्यानिधिरक्षणार्थमधुना व्यापारिणो निर्मिता ॥२॥ मलाण्डोदुम्बरान्तर्मशकवदपरे जन्तयो जातनष्टा ॥ ११॥ कौपीनं धृतवान्हरोऽपि भगवान्विष्णु प्रविष्टो जल वारा राशिरपेयतामुपगत को नाम दातुं क्षम । इत्य विश्वसजा ऋणम् विचिन्त्य यवनागाराधिकारार्थिन सद्विद्यानिधिजीवनार्थम न विष विषमित्याहुलिस विषमुच्यते । विषमेकाकिन | धुना व्यापारिणो निर्मिता ॥ ३ ॥ व्यापारान्तरमुत्सृज्य हन्ति ब्रह्मखं पुनपौनकम् ॥ १ ॥ पाप कर्तुमृण कर्तुं | वीक्षमाणो वधूमुखम् । यो गृहेष्वेव निद्राति दरिद्राति मन्यते माना सुखम् । परिणामोऽतिगहनो महतामपि | स दुर्मति ॥ ४ ॥ नाशकृत् ॥२॥ लोकद्वयप्रतिमयकनिदानमेतद्धिप्राणिना मृणमहो 'परिणामघोरम् । एक स एव हि पुमान्परमस्ति कलिमहिमा लोके क्रुद्धस येन धनिकस मुखं न दृष्टम् ॥ ३ ॥ यवनैरवनि क्रान्ता हिन्दवो विन्थ्यमाविशन् । बलिना | वेदमार्गोऽय कलिना करलीकृत ॥१॥ सीदन्ति चामिहो प्रवासः वाणि गुरुपूजा प्रणश्यति । कुमार्यश्च प्रसूयन्ते प्रासे कलियुगे यो न संचरते देशान्यो न सेवेत पण्डितान् । तस्स | सदा ॥ २ ॥ परान्नेन मुख दग्ध हस्तौ दग्धौ प्रतिग्रहाद । सकुचिता पुदिर्घत बिन्दुरिवाम्भसि ॥१॥ यस्तु संचरते परस्त्रीभिर्मनो दग्ध कुत शाप कलौ युगे ॥ ३ ॥ राक्षसा देशान्यस्तु सेवेत पण्डितान् । तस विस्तारिता बुद्धिस्सैल कलिमाश्रित्य जायन्ते प्रलयोनिपु । ब्राक्षणानेव बाधते विदुरिवाम्मसि ॥२॥ देशे देशे किमपि फुदद्भुतं तनापि श्रोत्रियान्कृशान् ॥ ४ ॥ कुशला शब्दवार्तायां लोमाना सपायर 'देविगतुल सी भूयोऽप्यपाप्य । वृत्तिहीना सुरागिण । कलौ वेदान्तिनो भान्ति फाल्गुने वालका इव ॥ ५ ॥ यागुचारोत्सा मान तक्रिया कर्तुम- १ दानादिप्रमवा पीति तीर्यादिप्रभव यश १ भानामत भाव , पटे, अलिकरणेन लोके आक्षमा । कलौ वेदान्तिनो मान्ति फाल्गुने बालवा इव भयो निजस्वयम् : पक्षे, असामर्थम् ५ मारकता नीता ॥ ६ ॥ कृते च रेणुका कृत्या नेताया जानकी तथा । पो, अनुरागददी पता ६ प्रख्यातम् उदुम्बरफले यथा द्वापरे द्रौपदी कृत्या कलौ कृत्या गृहे गृहे ॥ ७ ॥ मयुग मतष्ठिति दया सात मनुष्या माणरूपोदुमरे तिति म् कारम् १.परिमे मपवरम् ११ माश्चर्यम् १दारियाद २ अवमानित- ३ साश २१ मान्य- १५ द्रम्यम् १४ बलम् १५ गृहन् १६ पुन ५ अरोड ६ दरिदो मरति ४ षोडशवार्षिकी ·फलिमहिमा मध्योत्पन्नाः कृतयुगधर्मानुसारिणः किमिति । इति रोपादिय दाम् ॥ २० ॥ ये मुगन्ति निगि प्रविश्य भवनं ये वा कलिना पीच्यन्ते साघवो बलिना ॥ ८॥ नापीतेश्य जनो बलात्काननं नेते स्वामियनं हरन्ति ननु तानिन्दन्ति चोरा यदि कश्चिदधीते शते सहने वा । दुस्तकपु श्राम्यति दूरी- इति । सद्यो इन्त हरन्ति पोषकवनं संख्यां विश्यस ये कुरुते श्रुतिस्मृतिसुतान् ॥९॥ सीदन्ति सन्तो विलमन्त्य- कटं तानपि वञ्चकानिह पुरस्कुर्वन्ति सबै जनाः ॥ २१ ॥ सन्तः पुत्रा प्रियन्ते जनकविरायुः । परंषु मैत्री सजनेषु सौहार्द शशगवानुजनता पन्ध्यामुतस्सर्विनी किं घूमो वैरं पश्यन्तु लोकाः कलिकौतुकानि ॥ १० ॥ एतादृशे गुगिनां गुणग्रहिस्ता ब्योमप्रसूनोपमा । दृष्टिः शारया- कलियुगेऽपि शतेषु कश्चिजातादरो जगति यः श्रुतिमार्ग हलाहलमयी रानां मुघामण्डले लोके संप्रति याकले स जयति एव । यत्किंचिदाचरतु पात्रमसौ स्तुतीनां श्लाघ्यं मिताप- त्वदृष्टिलीलारमः ॥ २२ ॥ नियां पृथिवी निरोपधिग्मा मपि किं न मेरी सरयेत् ॥ ११ ॥ उपनयनवियाहायुत्सव- नीचा महत्वं गता भूपाला निनकर्मधर्मरहिता विप्राः कुमार्ने क्यधानी कलिविभवत एपां कालमैदानमिनाः । विजहति 'रताः । मार्या मतविरोधिनी पररता पुत्राः पितुर्दृषियो हा न कदाचिद्वेदपाठकयोग्य वयसि च यवनानीवाचनाम्या-कट बलु यतते कलियुगे धन्या नग ये मृताः ॥ २३ ॥ समेते ॥ १२ ॥ न देवे देवत्वं कपटपटवस्तापसजना जनो दूरादर्धिनमाकळय्य मजते सद्यो विरुपाक्षतां सङ्गे किं च मिथ्यावादी विरलतरदृष्टि लघरः । प्रसद्गो नीचानामवनि-विरोचनलमय संस्थाने नृसिंहाकृतिम् । पाण्डिलोचिषु धऋ- पतयो दुष्टमनसो जना भ्रष्टा नष्टा अहह कलिकालः प्रम. तुण्डरचनां दाने त्वपर्णात्मतामेकः परसुरात्मकः प्रभुरहो पति ॥ १३ ॥ गता गीता नागं कचिदपि पुराणं व्यपगतं माग्यः कली लम्यते ॥ २४ ॥ धर्मः प्राजितस्तपः प्रचलितं विलीनाः स्मृत्यर्या निगमनिचयो दूरमगमत् । इदानी रंदा- सत्यं च दूर गतं पृथ्वी मन्दफटा नगः कपटिनश्चितं च सप्रभृतियचनैर्मोक्षपदवी तदेवं जानीमो कलियुग तवैष गायोजितम् । राजानोऽर्थपय न रक्षणपगः पुत्राः पितु महिमा ॥ १४ ॥ अपाऱ्यापाररहरिह भयन्तोऽशनदशा-पिणः साधुः सीदति दुर्जनः प्रमवति प्रासे कलौ दुर्युगे ॥२५॥ स्वय सांताः संध्यां विदधति न जातु ससमये । त्यजन्तः सन्तः शापि न सन्ति सन्ति यदि वा दुःखेन जीवन्ति ते खां वृत्ति द्विजकुलमवग्रामगणकीमवन्तो हन्तामी कयमपि विद्वांसोऽपि न मन्ति सन्ति यदि वा मात्सर्ययुक्ताश्च ते । चं जीवन्ति बहवः ६.१५ ॥ कुझेः पूर्वं यवनविततेत्य-राजानोऽपि न सन्ति मन्ति यदि वा लोमाद्धनग्राहियो कृत्यानि कर्तु विक्रीणीते यपुरपि निज वेतनरेतदाताम् । दातारोऽपि न सन्ति सन्ति यदि वा सेवानुकूलाः कली विप्रो मूत्वाप्यहह गणनानैपुणैश्चयित्वा स्वर्णस्नेयं रचयति ॥ २६ ॥ हर्म्यस्थानमधर्मकर्मविततेनुमानमर्मामन शास- जनः स्वामिनां पोपकाणाम् ॥ १६ ॥ वेदव्यासः स नव दश यो वेद वेदाक्षयणि श्लोकं त्वकं परिपठति यः सोमललाटमूलिपिलयः शान्तिः संवानामपि । समिरवचः- समापनदिनं संस्था सद विघेराशाजनिभूरभूदिह महा- एव । आपस्तम्बः स इह कलयसम्यगौनासनं यः कष्टं शिष्ट-नर्यावहोज्यं कलिः ॥ २७ ॥ प्रातर्हन्त कृताप्लवोऽपि रजक क्षतिकृति कली कायमच्छन्ति विद्याः ॥ १७ ॥ ये कायस्थ- स्पृष्टान्खडो रोमम रूढान्यारयते पटाननुदिनं धृत्वा वहिर्ग- जनाश्च ये नृपमुना ये च द्विजाः शनिणसे यत्नादनुसृत्य छति । गत्या म्लेच्छमुखागुचीन्स्पृशति च स्पृश्वापि न निर्दयतया शुष्कांस्तुरष्काधिगन् । देवान्भूमिमुरांश्च पान्ति कृतिनसे चेन्मुधोदासते प्रामण्याय जलाश्चलिः किल मुवि श्रोति ॥ २८ ॥ गजर्जीवति शास्त्रमुज्झति परं शूद्राह- मात्यहो न मातोऽप्यय मुङ्क एव चपटो मुक्त्वापि न प्रानः प्रदेयो भवेत् ॥ १८ ॥ आक्रान्तामु वसुंधरामु यय-तरम्युभिः मालाचामति देवताः नपयति खरं पंचत्योद- नेरासेतुईमाचलं विद्रोणे क्षितिमृगणे विकरणे निद्राति नारायणे । निर्विमप्रसर कलावपि बलान्निकण्टक बदिक | नम् । उच्छिष्टान्न विमेति याति यवनैरुच्चावचैः संगति पन्धान फिल तत्र तत्र परिपात्यको हि लोकोत्तरः ॥ १९ ॥ २ विकतनेतन्ः पशे-शिवनाम: अज्ञानामविरामलौकिकवचोमाजाममीषां पुनमंत्रोचारण एव | ३ रचिराहित्यम्; पझे, मूवम् ४ नृसिंहस्येव रामाकृतिन् : पर्यवसितं मौनव्रत कर्ममु । मामायव्ययलेसनेन नयतां | पटे, नृमिइसाकृविम्, ५ वका या गुण्डस्य रचना वाम् ; मुन्न कालानपानहो पारम्पर्यत इंदृशामिह नृणां प्रामण्यमन्या-वन्यनियर्थः; पर, चऋतुम्डस्स गनपरिव या रचना ताम् गणेशरूपमित्यर्थः ६ न विद्यन्नै पर्नान्यपि यस ताम्, अम्चिनल. १ मध्ययन न करोठि. २ सत्सबटन्, ३ मादेशे. ४ राजानः मित्ययः पझे, अपर्णा पादी तपाम्, ७ मुर्गनिर्मिटमासनन्। ५ वृहस्पतिः. ६ मार्गनिम्, . प्रामुपन्नि. ८ म्लेच्छविशेषान्- ८ यशानाम् ९वेदवचमाम्. १० मरणम् ११ सानन्, १२ गईमै. ९ उदासीना मोयु. १०नटे. १३ न टन. १४ अन्नम्. १५ टच्चनीचैरनेकमेटमित्रः १ वन्ध्यामुततुल्या.

·सुभापितरनभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् मातङ्गानिकटं गतानगणयन्मार्गान्मुहुर्गाहते ॥ २९॥ नीचे- तमाखुः दुर्यवनैः शुनीभिरपि वा निःशङ्कमालोकितं भुते पंडिवि- तैमाखुपत्र राजेन्द्र भज माज्ञानदायकम् । तेमाखुपत्र दूपकैः सह नरैरजातवेदाक्षरैः । मद्याखादनमचचित्तजन- राजेन्द्र भज माज्ञानदायकम् ॥ १ ॥ दारिद्रयशीलोऽपि नर- तामोहाय भीहानितः कर्मण्यारभते श्रुतिस्मृतिवचोदूराय- स्तमाखु नैयं मुञ्चति । मिवारितोऽपि मार्जारस्तमाखू साराण्यहो ॥ ३० ॥ विद्वत्ता वसुधातले विगलिता पाण्डि- नैव मुञ्चति ॥२॥ विडोजाः पुरा पृष्टवान्पयोनि घरि- त्यधर्मो गतः श्रोतॄणां हृदयेष्वबुद्धिरधिका ज्ञानं गतं चारणे। प्रीतले सारभूतं किमस्ति । चतुर्भिर्मुखैरित्ययोचद्विरिधि- गाथागीतबिनोदवाक्यरचनायुक्त्या जगजितं ज्योतिर्वैद्यक- स्तमाखुस्तमाखुस्तमाखुस्तमाखुः ॥३॥ न स्वादु नौपध- शास्त्रसारमखिलं क्षुद्रेषु जातं कलौ ॥ ३१ ॥ धिक्त्यां रे कलि- | मिदं न च या सुगन्धि नाक्षिप्रियं किमपि शुष्कतमाखु- काल याहि विलय केयं विपर्यस्तता हा कष्ट श्रुतिशालिनां | चूर्णम् । किं चाक्षिरोगजनकं च तदस्य भोगे वीजं नृणां व्यवहृतिर्लेच्छोचिता दृश्यते । एकैमियदेवता भगवती | नहि नहि व्यसनं विनान्यत् ॥ ४ ॥ सुपर्णपरिसेवितस्तदनु विकेतुमानीयते निःशङ्करपरैः परीक्षणविधौ सर्वाङ्गमुद्राव्यते । साधुपूगान्वितो द्विजावनमहापटुस्तदनु सौरसंधानभाक् । ॥ ३२ ॥ कन्यां कामप्युदूह्य प्रविजहद्दयद्यौवनामज्ञ एनां | सदैव सुधयाशनं भवति यस विष्णोः समस्तमाखुरिति द्रव्याशापाशकृष्टो भ्रमति चिरतरं हन्त देशान्तरेषु । अन्यो- सेव्यता भवति वै यतो गिता ॥५॥ श्रीकृष्णः पूत- न्याश्लेषवाञ्छाविगलितवयसोगत्तमालिन्यमत्योद॑पत्योाकृतं नायाः सनमलमपिवल्कालकूटेन पूर्ण प्रस्कन्न भूप्रदेशे घे हतविधिमयोलोकयोः शोकयोगम् ॥ ३३ ॥ किमपि च पिवतो यत्तदा तस वक्त्रात् । तस्मादेपा तमाखुः सुरवरपरमोच्छिष्टमेतदुरापं स्तुत्या नत्वा मिलित्वा सनिश- मद्यपानगर्हणम् मतिमुदा सेव्यते वैष्णवात्र्यैः ॥ ६ ॥ भ्रातः कस्त्वं तमा- वैकल्यं धरणीपातमयथोचितजल्पनम् । संनिपातस्य | खुर्गमनमिह कुतो वारिधेः पूर्वपारात्कस त्वं दण्डधारी चिहानि मयं सर्वाणि दर्शयेत् ॥१॥ एकतश्चतुरो वेदा ब्रह्म- । नहि तव विदितं श्रीकलेरेव राज्ञः । चातुर्वण्य विधात्रा चर्य तथैकतः । एकतः सर्वपापानि मद्यपानं तथैकतः ॥२॥ | विविधविरचितं ब्रह्मणा धर्महेतोरेकीकर्तुं बलात्तन्निखिल मद्यपस कुतः सत्यं दया मांसाशिनः कुतः । कामिनश्च जगति रे शासनादागतोऽस्मि ॥ ७ ॥ कुतो विद्या निर्धनस्य कुतः सुखम् ॥ ३॥ अयुक्तं बहु मापन्ते यत्र कुत्रापि शेरते । नमा विक्षिप्य गात्राणि पालका इव मधपाः ॥ ४॥ मत्तो हिनस्ति सर्वे मिथ्या प्रलपति हि विकलया बुद्ध्या । मातरमपि कामयते सावझं मद्यपान १ आखुर्मूपिका पत्रं वाहनं यस्य. २ मा लक्ष्मीः, ३ अशानदायक मत्तः सन् ॥ ५॥ चित्ते भ्रान्तिर्जायते मद्यपानादान्ते चित्ते | तमाखुपत्रं मा भजेति, ४ इन्द्रः ५ ब्रह्मदेवम् ६ सुपर्णेन परिचर्यामुपैति । पापं कृत्वा 'दुर्गतिं यान्ति मूढास्तस्मान्मयं | साधूना पूर्णः संधैरन्वितः; पझे, साधुः सम्यक्पूगः क्रमकते गएडेन सेवितः; पझे, मधुपर्णेन नागवहीदलेन सह परिसैविता नेव पेयं न पेयम् ॥ ६॥ नान्वितः. द्विजा द्विजन्मानो मानणादयस्तेषामवन रक्षणं तसि. महासमधः; पक्षे,-द्विजा दन्ताः- ९ सारं श्रेष्ठवस्तु मोक्षादि तस्य संधानं संधि मजति; पक्षे, सारः सदिरसारस्तेन संधान सम्योलनं १ चाण्डाल.. २ प्रविशति. ३ दुष्टयवनैः. ४ पहिवा.५श्रुति. भवति. १० सुधयामृतेन यस्य भोजनं भवति; पक्षे, सुधया चूर्णेन स्मृतिराधानि. ६ निष्फलानि- ७ नटादौ. ८ नीचेपु. ९ संजातयौव- सहैव यस्य भक्षणं भवति. ११ यतो विष्णोररागिता विषयेवप्रीति. नामः १० विकत्वम् १५ अयुक्तालाप:. १२ त्रिदोषस्य १३ लक्ष- जर्जायते; पझे, यतस्तमाखोस्तमाखुपत्रादागिता सुपरतिमा जायते. गानि. १४ नाशयति. १५इच्छति. १६ पापाचरणम्. १७ नरकम्। १२ जगत्को, ब्रह्मणो विशेषणम्- १४ इति श्रीसुभापितरनभाण्डागारे द्वितीयं सामान्यप्रकरणं समासम् ·ATI 64434 BOHIBAY-7. तृतीयं राजप्रकरणम् । - राजसभावर्णनम् राजमिलनम् सभाकल्पतरुं वन्दे वेदशाखोपशोभितम् । शास्त्रपुष्प क्षुत्क्षामार्मकसंभ्रमोक्तिनिगडैः किमीरिता नर्मतो मार्या- समाकीणे विद्वन्द्रमरमण्डितम् ॥ १ ॥ विद्वांसः कवयो भट्टा ऋन्दितकुन्तकीलितहृदो गर्गद्गुरुत्वं गतः । प्रभ्रष्टाः पदतः गायकाः परिहासकाः । इतिहासपुराणज्ञाः समा सप्ताङ्ग- कदापि नहि ये तेऽद्य त्वदीयैर्गुणैराकृष्टा विदुपां वरा क्य- संयुता ॥२॥ धनदैर्धर्मराजेश्च कविभिर्गुरुमिता । समा | महो त्यां द्रष्टुमभ्यागताः ॥ १॥ तै माति भूमीन्द्र सुधर्मातोऽधिका क्षितौ ॥ ३ ॥ सुवर्ण- यणललिता पदविन्यासशालिनी । याणीव माति ललिता समा ते जगतीपते ॥ ४॥ विबुधावलिसंपूर्णा सुखपूर्ण- सामान्यराजप्रशंसा दिगीश्वरा । चतुराननसंपूर्णा स्वर्गादपि समाधिका ॥५॥ राजस्त्वदर्शनेनैव गलन्ति श्रीणि तत्क्षणात् । रिसोः गुरुरेकः कविरका सदसि मघोनः कैलाघरोऽप्येकः। अद्भुत- | शनं कवेर्दैन्यं नीवीबन्धो मृगीदृशाम् ॥ १ ॥ चिरायको- मत्र समायां गुरवः कवयः कलाघराः सर्वे ॥ ६ ॥ अनेक- तुकाविष्टं कल्पवृक्षमुदीक्षितुम् । तन्मे सफलमयासीने निद्वजनरत्नपूर्ण वेदोदकन्यायतरंगरम्यम् । अलहनीयं गुरु- लग्यवलोकिते ॥ २ ॥ सर्वदा सर्वदोऽसीति मिथ्या संस्तु. तीर्थमकं सभासमुद्रं शिरसा नमामि ॥ ७ ॥ सारखते यसे जनैः । नारयो लेमिरे पृष्ठं न वैक्षः परयोषितः ॥ ३ ॥ स्रोतसि दूरममः सुधीवरैरुद्धृतसूक्तिरने । न तत्किमप्युर्वरितं त्वया वीर गुणाकृष्टा ऋजुदृष्टया विलोकिताः । लक्ष लब्ध्यैव यदेषामुपायनीकृत्य पुरो भवेयम् ॥ ८ ॥ सद्वेदिमध्योत्तम- | गच्छन्ति मार्गणा इव मार्गणाः ॥ ४ ॥ कल्पद्रुमो न हेमकुम्मस्तना सुवर्णाधिकृता प्रसन्ना । सद्रत्नभूपाविमला जानाति न ददाति गृहस्पतिः। अयं तु जंगतीजानिर्जा- वयासौ कान्तेत्र संसन्नृप माति रम्या ॥ ९॥ पद्मानना नाति च ददाति च ॥५॥ रविः केरसहस्रेण देशाशा- पद्मपलाशनेत्रा पनच्छविः पनकरामलांगुका । ग्रीशनाथैः परिपूरकः । त्वमेकेन करेणैव सहस्राशाप्रपूरकः ॥ ६॥ बलिः परिशीलनीया लक्ष्मीरियामाति नरेश ते समा ॥ १०॥ पातालनिलयोऽधःकृतश्चित्रमत्र किम् । अधःकृतो दिवि- सामयोऽपि किल शीतलशीला विश्रुता अपि बहु श्रुतवन्तः । स्थोऽपि चित्रं कल्पद्रुमस्त्वया ॥ ७॥ आर्तनामिह जन्तू- पण्डिता अपि जडाः परवादे श्रोत्रिया इह सदा निवसन्ति नामार्तिच्छेदं करोति यः । शङ्खचक्रगदाहीनो द्विभुजा ॥ ११ ॥ क्वचिचारुचामीकपरम्भरम्या कचिद्रनविद्योतित- परमेश्वरः ॥ ८॥ बहुधा राज्यलाभेन यस्तोपस्तव भूपते । पान्तदशा । कचिद्धीरकश्रेणिकैलासहासा कचिरसीरवीरप- हुँघाराज्यलाभेन स तोपो मम भूपते ॥ ९॥ भुजगमोग- वीरप्रकाश ॥ १२ ॥ नाहूतापि पुरः पदं रचयति प्राप्तोप- संक्रान्ता कैल तव मेदिनी । अहंकारः परां कोटिमा- कण्ठं हठात्पृष्टा न प्रतियक्ति कम्पमयते स्तम्भ समालम्यते । रोहति कुतस्तव ॥ १० ॥ तुलामारुख रविणा 'पृश्चिके वैवण्ये सरमनमश्चति पलान्मन्दाक्षमन्दानना कष्टं मोः प्रति- निहतं पदम् । भवता शिरसि न्यस्तमयत्नेनैव भोगिनाम् भावतोऽप्यमिमुभ वाणी नमोढायते ॥ १३ ॥ चिन्तासक्त- ॥ ११॥ किं कृतेन न यत्र त्वं यत्र लं किमसौ कलिः । निमग्नमनिसलिलं दुतोर्मिशट्नाकुलं पर्यन्तस्थितचारनामकरं पला चेद्भवतो जन्म कलिरस्तु कृतेन किम् ॥ १२ ॥ नागाश्वहिसाश्रयम् । नानावाशककङ्कपक्षिरुचिरं कायस्थ- सपीसदं नीतिक्षुण्णतटं च राजकरणं हिंसः समुद्रायते ॥१४॥ १ वैरिणः २ पलायनामावादित्यर्थः. ३ उरासलम् ४ ज्या पक्षे,-विनयादि. ५ शरव्यम्; पक्षे, लक्षद्रव्यम्: ६ याचका ७ वाणा-८ पृथिवीपतिः. ९ किरणा हस्ताश्च. १० दिशो मनोरथाच. ११ वहुधारा गलन्ति यस्य तदाज्य पृतम्, १२ शेषः १ यहरपतिः. २ शुक्र. ३ इन्द्रस्य. ४ चन्द्रा. ५ हस्ति- पक्ष, जार. १३ फणा पशे, उपमोग. १४ भाया. १५ तुला- नायः. ६ प्रामोति. ७ गुप्तचरा. ८ शाद कुर्वागाः पिशुना इत्यर्थः राशिम्. १६ वृश्चिकराशी. १७ सणार; पक्षे, कामिनाम्, ९ राशोऽधिकरणम् १८ कृतयुगेन ·१०० सुभाषितरनभाण्डागारम् [२ प्रकरणम् मातान्निकटं गतानगणयन्मार्गान्मुहुर्गाहते ॥ २९॥ नीचै. तमाखु दुर्यवनैः शुनीभिरपि या निःशङ्कमालोकित भुते पैसिवि- तमाखुपत्रं राजेन्द्र मज माज्ञानदायकम् । तेमासुपत्रं दूपकैः सह नरैरजातवेदाक्षरैः । मद्याखादनमत्तचित्तजन राजेन्द्र मज माज्ञानदायकम् ॥ १॥ दारिद्रयशीलोऽपि नर- तामोहाय भीहानितः करण्यारभते श्रुतिस्मृतियचोदूराण्य- समा नय मुशति । निवारितोऽपि मार्जारस्वमासु साराण्यहो ॥ ३० ॥ विद्वत्ता यसुधातले विगलिता पाण्डि. | नैव मुञ्चति ॥२॥ विडोजाः पुरा पृष्टवान्पायोनि धरि- त्यधर्मो गतः श्रोतृणां हृदयेप्वबुद्धिरधिका ज्ञानं गतं चारणे। बीतले सारभूतं किमस्ति । चतुर्भिर्मुखैरित्यवोचद्विरिधि- गाथागीतविनोदवाक्यरचनायुक्त्या जगद्रञ्जितं ज्योति_धक- स्तमाखुस्तमाखुस्तमाखुस्तमाखुः ॥ ३ ॥ न सादु नौपध- शाम्बसारमखिलं क्षुद्रेषु जातं कलौ ॥ ३१॥ धिक्त्वां रे कलि-मिदं न च वा सुगन्धि नाक्षिप्रियं किमपि शुष्कतमासु. काल याहि विलय केयं विपर्यस्तता हा कष्टं श्रुतिशालिनी चूर्णम् । किं चाक्षिरोगजनकं च तदस भोगे वीज नृणां व्यवहृतिर्लेच्छोचिता दृश्यते । एकैमियदेवता भगवती | नहि नहि व्यसनं विनान्यत् ॥ ४ ॥ सुपर्णपरिसैवितस्तदनु विक्रेतुमानीयते निःशङ्करपरैः परीक्षणविधौ सर्वाद्रमुद्धादयते । साधुपूगान्वितो द्विजारनमहाएटुलदा छारसंघानमाक् । ॥ ३२ ॥ कन्यां कामप्युदूह्य प्रविजहदुदयद्यौवनामज्ञ एना | सदैव सुंधयाशनं भवति यस विष्णोः समस्तमाखुरिति द्रव्याशापाशकृष्टो भ्रमति चिरतरं हन्त देशान्तरेपु । अन्यो- सेव्यतां भवति वै यतो 'रौगिता ॥ ५॥ श्रीकृष्णाः पूत- न्याश्लेषवाञ्छाविगलितवयसोरात्तमालिन्यमत्योद॑पत्योाकृतं नायाः स्तनमलमपिरत्कालकूटेन पूर्ण प्रस्कन्नं भूप्रदेशे धै हतविधिरुभयोर्लोकयोः शोकयोगम् ॥ ३३ ॥ किमपि च पिवतो यत्तदा तस्स पक्वात् । तस्मादेपा तमाखुः सुरवरपरमोच्छिष्टमेतद्दुरापं स्तुत्वा नत्वा मिलिला शनिश- मद्यपानगर्हणम् मतिमुदा सेन्यते वैष्णवाग्यैः ॥ ६ ॥ भ्रातः कस्त्वं तमा- वैकल्यं धरणीपातमयथोचितजल्पनम् । संनिपीत खुर्गमनमिह फुतो चारिधेः पूर्वपारात्कस वं दुण्डधारी चिहौनि मयं सर्वाणि दर्शयेत् ॥१॥ एकतश्चतुरो वेदा ब्रह्म- नहि तव विदितं श्रीकलेरेव राज्ञः । चातुर्वण्य विधात्रा चर्य तथैकतः । एकतः सर्वपापानि मद्यपानं तथैकतः ॥२॥ विविधविरचितं ब्रह्मणा धर्महेतोरेकीकर्तुं बलात्तन्निखिल मद्यपस कुतः सत्यं दया मांसाशिनः कुतः । कामिनश्व जगति रे शासनादागतोऽस्मि ॥ ७ ॥ कुतो विद्या निर्धनस कुतः सुखम् ॥ ३ ॥ अयुक्तं बहु माषन्ते यत्र कुत्रापि शेरते | नमा विक्षिप्य गात्राणि बालका इव मद्यपाः ॥ ४ ॥ मत्तो हिनस्ति सर्व मिथ्या प्रलपति हि विकलया बुद्भया । मातरम पि कामयते मावशं सशान- १ आखुर्मूषिक पत्र वाहनं यस्य. २ मा लक्ष्मी, ३ अशानदायक मत्तः सन् ॥ ५॥ चित्ते भ्रान्तिर्जायते मद्यपानाद्धान्ते चिते | तमाखुपत्रं मा मजेति. ४ इन्द्रः. ५ ब्रह्मदेवम् ६ सुपर्णन पपिचर्यामुपैति । पापं कृत्वा 'दुर्गतिं यान्ति मूढास्तस्मान्मधं गरडेन सेवितः; पक्षे, सुपर्णेन नागवडीदलेन सह परिसेवित. नैव पेये न पेयम् ॥ ६॥ ७ साधूनां पूगैः संधैरन्वितः; पझे, साधुः सम्यक्प्गः क्रमुकरते नान्वितः ८ द्विजा दिजन्मानो माह्मणादयस्तेषामवन रक्षणं तमि न्महासमर्थ, पक्षे,-द्विजा दन्ता ९ सारं श्रेष्ठवस्तु मोक्षादि तस्स संधान सधि मजति; पक्षे,-सार खदिरसारस्तेन संधान सम्योलन १ चाण्डालः. २ प्रविशति. ३ दुष्टयवनैः. ४ पशिवायैः. ५ श्रुति । भवति. १० सुधयामृतेन यस्य भोजनं भवति; पहे,-सुधया चूर्णेन स्मृतिवाद्यानिः ६ निष्फलानि. ७ नटादो. ८ नीचेपु. ९ संजातयौव- सदैव यस्य भक्षणं भवति. ११ यतो विष्णोररागिता विषयेवप्रीति नाम. १० विकलत्वम्, ११ अयुक्तालापः. १२ त्रिदोषस्य- १३ लक्ष जायते; पक्ष, यतस्तमाखोस्तमाखुपत्रादागिता मुखरतिमा जायते. मानिः ४ नाशयति. १५ इच्छति. १६ पापाचरणम्. १७ नरकम् । ११ जगत्का, ब्रह्मणो विशेषणम्. इति श्रीसुभापितरत्नभाण्डागारे द्वितीयं सामान्यप्रकरणं समाप्तम् ·सामान्यराजप्रशंसा १०३ धिलक्षरप्यपराङ्मुखचेतसम् । त्वां परामुखतां निन्युः केवलं पमिमीमहे नृप मवन्तम् ॥ ६७ ॥ सरलप्रियं गुणाढ्यं लम्बि- परयोपितः ॥ ५० ॥ तब निर्वर्णयद्वर्ग स्वर्ण वर्णयतो गिरा । तमालं विचिनैतिलकं च । मनमिव यपुस्तवैतत्कथमननं त्वकोशगेहानिर्गत्य तीर्थेषु वसति ध्रुवम् ॥ ५१ ॥ न नृप जनसाय ॥ ६८ ॥ वाणकरवीरदमनकरातपत्रका- समासः समर्थस्य वसु व्याकरणस ते । विग्रहो नैव केनापि न्धुजीवकुमुमानि । नृप विविधविटपस्पस्तथापि विटॅपः न परः सर्वनाममाक् ॥ ५२ ॥ अर्थिनां कृषणा दृष्टिस्व- कथं नासि ॥ ६९ ॥ सनयुगमश्रुस्नातं समीपतरवर्ति हृदय- न्मुखे पतिता सकृत् । तदवस्या पुनर्देव नान्यस मुसमी- शोकानेः । चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुनी- क्षते ॥ ५३ ॥ धैर्यलावण्यगाम्मीर्यप्रमुखैस्त्वमुदन्वतः । णाम् ॥ ७० ॥ कल्पतरुकामदोग्नीचिन्तामणिधनदर्शट्डा- गुगैस्तुल्योऽसि मेदस्तु वपुपैवेदृशेन ते ॥ ५४॥ अलौकिक- | नाम् । रचितो रजोमरपयस्तेजश्वासान्तरीम्बरैरेपः ।। ७१ ॥ महालोकप्रकाशितजगत्रयः । स्तूयते देव सद्वंशमुक्तारलं तिग्मरुचिरप्रतापो विधुरैनिशाकृद्विमो मधुरलीलः । मति- न कैर्मवान् ॥ ५५ ॥ शासति लयि हे राजन्नसण्डावनि | मौनतत्त्ववृत्तिः 'प्रतिपदपक्षाग्रणीर्तिमाति भवान् ॥ ७२ ॥ शनिरर्शनिश्च तमुच्चैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यम त्वम् । मण्डलम् । न मनागपि निश्चिन्ते मण्डले शत्रुमित्रयोः ॥ ५६ ॥ तत्त्वा लोकमदातारं संतोपे यैः कृता मतिः । त्वयि राजनि दासाक्षणदा वनमवन व्यसनमव्यसनम् । वत वीर तब यत्र प्रसीदसि पुनः स मात्युदारोऽनुदारश्च ॥ ७३ ॥ क्षण- उ राजन्न तया व्यवसायिनः ॥ ५७ ॥ पद्मोदयदिनाघीशः उदागतिसमीरणः । भूभृदाय लिदम्मोलिरेक एव मवान्मुवि द्विषतां परामुखे लयि परामुखं सर्वम् ।। ७४ । प्रधना- 1 ५८ ॥ सैन्नारीमरणोमा यमाराध्य विधुशेखरम् । सैन्नारी- सेन तु नरम भवानयुद्ध विधिसिद्धसाधुवादपदम् ॥ ७५ ॥ ध्यनि धीरधनुर्ध्वनिमृति विधुरैरयोधि तब दिवसम् । दिव- मरणोऽमायस्ततस्त्वं पृथिवीं जय.॥ ५९ ॥ देव त्यमेव पतालमागानां त्वं निबन्धनम् । त्वं चामरमरुभूमिरेको विश्वमराप्यतिलघुर्नरनाथ तवान्तिके नियतम् ॥ ७६ ॥ गिरयोऽप्यनुन्नतियुजो मरुदप्यचलोऽन्धयोऽप्यगम्भीराः । छोकत्रयात्मकः ॥ ६० ॥ जितेन्द्रियतया सम्यन्विद्यायुद्ध- समदमतंगजमदजलनिस्सन्दतरङ्गिणीपरिष्वगात् । क्षिति- निपेविणः । अतिगाढगुणस्यास्स नाब्जवद्गगुरा गुणाः | तिलक स्वयि तटजुपि शंकरचूडापगापि कालिन्दी ।। ७७ ॥ ॥ ६१ ॥ अखण्डमण्डलः श्रीमान्पश्यैप पृथिवीपतिः । न | विदलितसकलारिकुलं तव बलमिदममवदाशु विमलं च। निशाकरवजातु कलावैकल्यमागतः ॥ ६२ ॥ अरातिविक्र-प्रसलमुसानि नराधिप मलिनानि च तानि जातानि ॥ ७८ ॥ मालोकविकस्वरविलोचनः । कृपाणोदनदोर्दण्डः स सहस्रा- | पल्यतः कल्पतरोरेप विशेषः करस ते वीर । भूपयति घुघीयति ॥ ६३ ॥ कानने सरिदुद्देशे गिरीणामपि कन्दरे । कर्णमेकः परस्तु कर्ण तिरस्कुरुते ॥ ७९ ॥ हरवन्न विषम- पश्यन्त्यन्तकसंकाशं त्वामेकं रिपत्रः पुरः ॥ ६४ ॥ उद्दण्डे | दृष्टिहरिवन्न विमो विधूतरिततवृषः । रविवन्न चातिदुःसह- मुजदण्टे तब कोदण्डे परिस्फुरति । अरिमण्डलरविमण्डल- कैरतापितमः कदाचिदसि ॥ ८०॥ स्तनयुगमुक्तामरणाः रम्माकुचमण्डलानि घेपन्ते ॥ ६५ ॥ भवतामहमिव बहवो मम तु मानिव मवानेव । कुमुदिन्याः कति न विघोषि- १ सरला वृक्षविशेषाः प्रियंगवश्ववै| समाहारस्तेनाम्य पूर्णम् । धुरिव विधुरेव कुमुदिन्याः ॥ ६६ ॥ लब्धार्थचन्द्र ईशः | पक्षे, सरलं च तत्प्रियं यं च गुणगौरवर्णत्वादिभिर्युक्तम्, र लम्बि- तकसमयं च पौरुषं विष्णोः । प्रमापि नामिजातः केनो- | नम्बमाला यसिस्तदा पक्षे, लम्बिमाला मास्यं यस्य ३ विचित्रा नानाविधास्तिलका वृक्षविशेषा यसिस्तव पक्षे,-विचित्रो विचित्र १ मित्रः सूर्य:. २ सवीनारी रिमनि पाटयतीति सन्नारीमरणा स. ५ कुबेर वर्गस्तिलक: कस्तूरीकुलमादिकृतो यसिस्तद. ४ वियन्पालयतीति विषिविशेषः ७ परागसमूह. ८ शुष्ठाभ्यन्तर- ताशीमुमा याति पत्नीत्वेन प्राप्नोति यस्तम्. ३ सन्ना अवसना प्रकाशन ९ ए राजा कल्पवृशादीनां क्रमेण रजोमरादिभिः अरीणामिमा हस्तिनो यसाचाशो रणो यस्य तादृशोऽमायोऽकपटः | पञ्चमि ते रचित इत्यन्वयः. १० विधुराणां शत्रूणां निशेव निद्याः ४ असमत्यर्थ पाता पाठकः पठे, पाताललोक. ५ आशानाममि-मरणं ततो. १५ मतिर्वस्तुनरवापधारणक्षमा बुद्धि; मानं प्रमाणं लापाणां निरन्धनं मूलम् ; पो, आशाना देश निकलन, ताभ्यां तस्वे माथायें चिरनुसरण यस्य सः, १२ प्रतिपदं प्रतिस्थानं मूलोक इत्यर्थः. ६ चामरमरतां चामरीयवायना भूमिराश्रयः. चाम पक्षाणामात्मीयानामग्रणीरप्रसर १३ शनिग्रह. १४ वब्रम्. रवीन्यमानरवादः पो, अमराणां मरुगणानां च भूमिराश्रयः, २७ अनुत्सदा. १८ रक्षकम् शत्रूणां पलायनसानत्वाद. १९ पुन १५ महान्. १६ अनुगता दारा वनिता यस्य. वशीकृतवनित इत्यर्थः स्वर्गलोक रस्सः ७ मण्डलं राम्यं निम्बं च. ८ कलावैदग्ध्यं चन्द्रः । नृत्यादि. २० अविस्तीर्णम् दुःखदशायां तदविस्ताराद. २१ राधेयम् पोशिश्व. ९ चन्द्रकला; पो,-गएहस्तः. १० पृतकसमयम्। पझे, दानातिशयेनेत्यधः २२ असमदृष्टिः; पो-त्रिलोचनः. २३ मुकृतम् । कन-कम-मयम्, ११ न-अभिजात फुलीन पछे-नामिजाना प,-वृषासुरः २४ राजप्रायमागः परे,-किरणाः- ·१०२ सुभापितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् असिधारापथे नाथ शत्रुशोणितपिच्छिले । आजगाम कथ भवान्हि भगवानेव गतो भेद परस्परम् । मेहत्यागदया लक्ष्मीनिर्जगाम कथ यश ॥ १३ ॥ कोऽप्यन्य कल्प युक्त सत्यभामासमाश्रित ॥ ३० ॥ एकमेव गुण प्राप्य वृक्षोऽयमेकोऽस्ति क्षितिमण्डले । यस्पाणिपल्लवोऽप्येक कुरु नम्रतामगमद्धनु । तवाशेषगुणा राज्ञ स्तब्धतेति सुविस्मय तेज्य सुरद्रुमम् ॥ १४ ॥ अपूर्वय धनुर्विद्या भवता ॥ ३१ ॥ भूपणाधुपभोगेन प्रभुन भवति प्रभु । परैरपरिभूता शिक्षिता कुत । मार्गणौघ समायाति गुंगो याति दिगन्त | ज्ञस्त्वमिव प्रभुरुच्यते ॥ ३२ ॥ कस्ते शौर्यमदो योद्धु त्वय्येक रम् ॥ १५ ॥ युधिष्ठिरोऽसि भीमोऽसि चरितैरर्जुनो भवान् । सप्तिमास्थिते । सप्तससिसमारूढा भवन्ति परिपन्थिन प्रज्ञया सहदेवोऽसि वाच्यता नकुलस्य ते १६ ॥ ॥ ३३ ॥ हुतमिष्ट च तप्त च धर्मश्वाय कुलस्य ते । गृहा बलिकर्णदधीचाद्या पुरा पञ्चत्वमागता । पञ्चत्व न गता प्रतिनिवर्तन्ते पूर्णकामा यदर्थिन ॥ ३४ ॥ फणीन्द्रते श्विन त्वयि जीवति पञ्चमे ॥ १७ ॥ एक एव महान्दोषो | गुणान्वक्त लिखितु हैहयाधिप । द्रष्टुमाखण्डल शक्त भवता विमले फुले । लुम्पन्ति पूर्वजा कीर्ति जाता जाता | वाहमेष व ते गुणा ॥ ३५ ॥ अमित समित प्राप्तैरु गुणाधिका ॥ १८ ॥ ममासु रिपुसेनासु नरेन्द्र त्व महा वर्षद प्रभो । अहित सहित साधुयशोभिरसतामसि महा । खगान्तर्निजमेवैकमद्राक्षी समुख मुखम् ॥ १९ ॥ ॥ ३६ ॥ समेऽपि समरेषु त्वा विजयश्रीन मुश्चति । किं वर्ण्यता कुचद द्वमस्या कमलचक्षुष । आसमुद्रकर प्रभावप्रभव कान्त स्वाधीनपतिका यथा ॥ ३७ ॥ पश्यन्त्य ग्राही भवान्यन करप्रद ॥ २० ॥ वेधा वेदेनयाश्लिष्टो | सख्यापथगा त्वद्दानजलवाहिनीम् । देव त्रिपथगात्मान गोविन्दोऽपि गेदान्वित । शभु शूली विषादी च देव गोपयत्युग्रमूर्धनि ॥ ३८ ॥ यद्वीर्य कूर्मराजस्य यश्च शेषस्य केनोपमीयसे ॥ २१॥ तृष्णापहारी विमलो द्विजावासो | विक्रम । पृथिव्या रक्षणे राजन्नेकत्र त्वयि तत्स्थितम् जनप्रिय । हृद पैकर किं तु बुधस्त्व स जैलाश्रय ॥ ३९ ॥ त्वयि सगरसप्राप्ते धनुषासादिता शरा । और ॥ २२ ॥ सदा हसालस विभ्रन्मानस प्रचलज्जलम् । भूभृ रिशिरस्तेन भूस्तया त्व त्वया यश ॥ ४० ॥ ययोरारो नाथोऽपि नायाति यस साम्य हिमालय ॥ २३ ॥ मीमा- | पितस्तारो हारस्तऽरिवधूजनै । निधीयन्ते तयो स्थूला सको महीपोऽयमन्यथा शक्तिमान्कथम् । नैयायिकोऽपि | स्तनयोर विन्दव ॥ ४१ ॥ मधुपानप्रवृत्तास्ते सुहृद्धि सादेव परशक्तस्तु खण्डनात् ॥ २४ ॥ राजन्दौवारिकादेव | सह वैरिण । श्रुत्वा कुतोऽपि त्वन्नाम लेभिरे विषमा प्राप्तवानस्मि वारणम् । मैर्देवारणमिच्छामि त्वत्तोऽह जग | दशाम् ॥ ४२ ॥ यस चेतसि निर्व्याज द्वय तृणकणायते । तीपते ॥ २५ ॥ राजन्कनकधाराभिस्त्वयि सर्वत्र वर्षति । क्रोधे विरोधिना सैन्य प्रसादे कनकाचल ।। ४३ ॥ देव अभाग्यच्छनसच्छो मयि नायान्ति बिन्दव ॥ २६ ॥ | वद्दानपाथोधौ दारिद्रयस निमज्जत ॥ न कोऽपि हि करा सर्वज्ञ इति लोकोऽय भवन्त भाषते मृषा । परमेक न लम्ब दत्ते मत्तभदायक ॥४४॥ राजचन्द्र समालोक्य जानासि वक्तु नास्तीति याचके ॥ २७ ॥ आश्वासनेह | त्वा तु भूतलमागतम् । रत्नश्रेणिमिषान्मन्ये नक्षत्राण्यप्यु भक्तीनामेकमालम्बन महत् । प्रकृष्टस्येव धर्मस्य प्रसादो | पागमन् ॥ ४५ ॥ धारयित्वा त्वयात्मान महात्यागधना मूर्तिसचय ॥ २८ ॥ सत्यभामासमाश्लिष्ट साधुवृन्दावने धुना । मोचिता बलिकर्णाद्या खयशोगुप्तकर्मण ॥ ४६॥ रत । यशोदयासमायुक्तस्त्वा पायावादृशो हरि ॥ २९॥ क्षणमप्यनुगृह्णाति य दृष्टिस्तेऽनुरागिणी । ईययेव त्यज त्याशु त नरेन्द्र दरिद्रता ॥ ४७ ॥ योऽसत्परगोत्राणा पक्षे, बाणा २ विनयादि , पक्षे,-ज्या | पक्षच्छेदक्षणक्षम । शैतकोटिदता बिभ्रद्विबुधेन्द्र स राजते ३ अत्र वशे पूर्वापशयोत्तरोत्तर पुरुषो न कोऽपि न्यूनगुणोऽभूतिक तु विशिष्टगुण एवामवदिति भाव ४ वेदनया दुखेनालिष्ट ॥४८॥ ताम्बूलेन विना राजञ्जडीभूता सरस्वती । न पक्षे-वेदेन नयेन धारिष्ट ५ गदेन रुजावित, पक्षे, गदया | नि सरेन्मुखाद्वाणी गृहात्कुलवधूरिव ॥ ४९॥ अर्थिप्रत्य सदिन ६ शूलेन युक्त, पने, त्रिशूलेन युक्त' ७ दुखी पो, विषमतीति स ८ तृषा, पक्षे,-आशा ९ पक्षिण, १ गकारेण, पक्षे नष्ट २ महती या गदा तया युक , पझे, १० वमलम्, पक्षे-लक्ष्मी ११ पण्डित १२ उरकाय, पक्षे-डरयो सावांत् जदानयो मूर्खाश्रय मह उत्सवस्त्यागो दानं दया करुणा तैर्युक्त ३ सत्यभामय १३ गजम्, पहे, निवारण १४ मदेन युक्त वारणम्, पले- समन्वित , पक्ष, सत्य सूनृत भा कातिा लक्ष्मीराभि सम्यग्युक्त १५ सस मामयालिहित, पक्षे, सत्य मा कातिर्मा ४ अश्वम् ५ सूर्यमण्डलमेदिन इत्य एमीरेसभियुत्ता १६ साधु यह दावन तसि रत , पझे-साधना | बाहुरर्जुन ८ युद्धात् ९ शिवमस्तके १० शत्रुकुलानाम्, पुद समूहस्तस्सावन रक्षण तमित्रासक्त' १७ यशोदया नन्दपस्या | प्रकृष्टपर्वतानाम् ११ सहाय , पक्षे,-पतत्र युक्त, पशे, पर वीनिया वारुण्य ताभ्यो युक्त- दातृताम्, पक्षे, वज्रेण खण्डकृताम् १३ पण्हिता, १ याचका - - . पक्षे, वामगा मत् अवारणम ६शनव ७सहन पक्षे- २२ शतस्य शेटेश पक्षे देवा ·सामान्यराजप्रशंसा सगर रोहण । कियदिनैरम्बरमावरिष्यते सुधा मुनिर्विन्ध्यमरुद्ध स्वमित्थमुपकारसादर । निजकीर्तिकान्तिकरितोज्वले जग भूधरम् ॥ ११७ ॥ कृत च गर्वामिमुख मनस्त्वया किमन्स त्यय सत्सुतादिभिग्ल मुख मज ॥ १३४ ॥ अभ्युद्धता देव निहताश्च नो द्विप । तमासि तिष्ठन्ति हि तावदशुमान | वसुमती दलित रिपूर कोडीकृता बलपता बलिराजलक्ष्मी । यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम् ॥ ११८ ॥ अनेन पर्यासयता | एक्न जन्मनि कृत यदनेन राज्ञा जन्मनये तदकरोत्पुरुष श्रुविन्दन्मुक्ताफलस्थूलतमान्स्तनेषु । प्रत्यर्पिता शत्रुविरासि । पुराण ॥ १३० ॥ एकत्रिधा वससि चेतमि चित्रमत्र देव नीनामाक्षेपसूत्रेण विनव हारा ॥ ११९ ॥ अधीतियोधा द्विपा च विदुपा च मृगीगा च । ताप च समदरस च रति चरणप्रचारणैर्दशाश्चतस्र प्रणयनुपाधिमि । चतुर्दशत्व कृतवा च पुष्णन्शौर्योप्मणा च विनयेन च लीलया च ॥ १३६ ॥ न्कुत सय न वेनि विद्यासु चतुर्दशस्वयम् ॥ १२० ॥ शक्ति प्रमापयति वीर तवोपमान प्रामाण्यमाप्तवचनेषु अमुध्य विद्या रसनायनर्तकी त्रयीव नीताङ्गगुणेन विस्तरम् । परैव जातिः । जाती गुणा गुणगणायिणो विशेषा अगाहताटादशता जिगीषया नाद्वयद्वीपपृथग्जयन्त्रि | वैशेषिक किमपि दर्शनमद्भुत ते ॥ १३७ ॥ किं कारणं याम् ॥ १२१ ॥ दिगीशवृन्दाशविभूतिरीशिता दिशा स | सुकविराज मृगा यदेते व्योमोत्पतन्ति बिलिखन्ति भुव कामप्रसरावरोधिनीम् । बमार शास्त्राणि दृश द्वयाधिका | वाहा । देव त्वदनचकिता श्रयितुं खजातिमेके मृगाइ निजत्रिनेत्रावतरत्वबोधिकाम् ॥ १२२ ॥ पदैवतुमि मुकृते मृगमादिवराहमन्ये ॥ १३८ ॥ समाव्यमिष्टभुवनामयदान स्थिरीकृते कृतेऽमुना के न तप प्रपेदिरे । मुव यदेकाह्निक ( पुण्यसभारमस्य वपुरत्र हि विस्फुरन्ति । लक्ष्मीश्च सात्त्विक- निष्ठया स्पृशन्दधावधर्मोऽपि कृशस्तपखिताम् ॥ १२३ ॥ | गुणज्वलित च तेजो धर्मश्च मानविजयौ च पराक स्फुरदनुर्निखनतद्धनाशुगप्रगल्मवृष्टिव्ययितस्य मश्च ॥ १३९ ॥ प्रत्यक्षरतसुधारसनिर्विपामिराशीमिरभ्य निजस तेज शिखिन पर शता वितेनुरगारमिनायश परे धिकमूपितमोगमाज । गायन्ति क्चुकविनिहतरोमहर्ष ॥ १२४ ॥ अनल्पदग्धारिपुरानलोज्वलैनिजप्रतापर्वलय ज्वलं | खेदोर्मयस्ता गुणानुरगेन्द्रकन्या ॥ १४० ॥ भद्रात्मनो गुव । प्रदक्षिणीकृत्य जयाय सृष्टया राज नीराजनया स दुरधिरोहतनोविशालयशोनते कृतशिलीमुखसग्रहस । राजय ॥ १२५ ॥ सितागुवर्णेयति म तद्गुणैर्महासिवेन । यखानुपन्तगते परवारणस्य दानाम्बुसेक्सुमग सतत सहकृत्वरी बहुम् । दिगगनाङ्गामरण रणागणे यश पट | करोऽभूत् ॥ १४१ ॥ साक मुरगकदृशा मधुपानलीला तटचातुरीतुरी ॥ १२६ ॥ प्रतीपभूपरिव किं ततो मिया | वर्तुं सुहृद्भिरपि वैरिणि ते प्रवृत्ते । अन्याभिधायि तर नाम विमो गृहीत केनापि तन विपमामरोदवस्याम् ॥ १४२ ॥ विरुद्धधर्मेरपि मेत्तृतोज्झिता । अमित्रनिन्मित्रनिदोजसा स यद्विचारक्चारगप्यर्तत ॥ १२७ ॥ अथ दरिद्री अत्यायतैर्नियमकारिभिद्धताना दिव्यै प्रमाभिरनपामय भातेति वैसी लिपि ललाटेजिनस्स जाप्रतीम् । रुपायै । शौरिर्मुजैरिव चतुर्मिरद सदा यो रक्ष्मीविलास मननैर्मुन बमार || १४३ ॥ नानाविधप्रहरणैप सप मृपा न चक्रेऽल्पितकल्पपादप प्रणीय दारिद्यदरिद्रता नृप ॥ १२८ ॥ विभज्य मेरुन यदर्थिसात्कृतो न सिन्धु रेण वसुधरेय निर्विप्रलम्मपरिलम्मविधिर्वितीर्णा ॥ १४४ ॥ हारे स्वीकृत्य दारुणनिनादवत प्रहारान् । हतारिवीरविस रुत्सर्गजलव्ययैर्मरु । अमानि तत्तेन निजायशोयुग द्विफालवद्धाश्चिकुरा शिर स्थितम् ॥ १२९ ॥ अजसमभ्यास अन्त पुरीयसि रणेषु सुतीयसि त्व पौर जन तव सदा मुपेयुपा सम मुदैव देव करिना युधेन च । दधौ पटी | रमणीयते श्री । दृष्ट प्रियाभिरमृतयुतिदर्शमिन्द्रसचारमन यान्समय नयनय दिनेश्वरश्रीरदय दिने दिने ॥ १३० । । मुवि सचरसि क्षितीश ॥ १४५ ॥ राजन्विमान्ति मवतश्च- अघोविधानात्कमलप्रवालयो रितानि तानि इन्दोर्युतिं दधति यानि रसातलेऽन्त । शिर मु दानादखिलक्षमा भुजाम् । पुरेदमूर्च भवतीति वेधसा पद किमयाङ्कित मेत्य मात ॥ १४६ ॥ पौर सुतीयति जन समरान्तरेऽसा धीदोर्वले अतितते उचितानुवृत्ती आतन्वती विजयसपद मूर्ध्वरेखया ॥ १३१ ॥ सदुत्तस देवादय कोऽपि दीनो ऋणान्धी विलीनो विहीनो गुणेन । भवत्सनिधि सनिधि वन्त पुरीयति विचित्रचरिनचञ्च । नारीयते समरसीनि प्राप्य पीनो बभूवाशु मीनो यथा नीरपूरम् ॥ १३२ ॥ १ रानपक्षे-मद्रशिलीमुखवारणदानकरसद यथाक्रम शोमनाण कति नो विषया निमालिता कति वा भूमिमुजो न | निवारकवितरणइस्तबोधका , इस्तिपक्षे तु-भद्रनातिनमरदस्तिमदच शीलिता । धरणीधर तावकान्गुणानाधार्याजगणं गुरु | मेवायतत्व मुजानामाजानुलम्बितत्वम् ४ उत्तानां जनानाम्, गुण्डादण्डकोषका २ इस्तिमदल ३ उपायाना सततानुपान लघुम् ॥ १३३ ॥ तर नित्यमुत्सवपरम्परा मवत्वानिश । पछे, अमराणाम् ५ सामदानविधिमंदसौ, पक्षे, चतुमि १४ सुर..

·मादिः ॥ ९८॥ अखण्डिता शक्तिरथोपमान न स्वीकृतं | द्वये । तदीयचूडाकुरुविन्दरश्मिभिः स्फुटेयमेतत्करपादरञ्जना १०४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् कण्टककलिताङ्गयष्टयो देव । त्वयि कुपितेऽपि प्रागिय विश्व-) न्यायनये निवेशः ।। ९९ ॥ स्वतःप्रकाशो मनसो महत्त्वं स्तास्ते परपुस्त्रियो जाताः ॥ ८१ ।। संततमुसलासनाद्वहुत- धर्मेषु शक्तिर्न तथान्यथा धीः भूपालगोपालपदैकमक्तेर- रगृहकर्मघटनया नृपते । द्विजपलीनां कठिनाः सति भवति न्यैव नैयायिकता तवेयम् ।। १०० ॥ यस्येपवः संयुगयामि. कराः सरोजसुकुमाराः ॥ ८२ ॥ कमलेव मतिर्मतिरिव नीषु प्रोतप्रतिक्ष्मापतिमौलिरत्नाः । गृहीतदीपा इच मिन्दते कमला तनुरिव विभा विभेव तनुः । घरणीव धृतिधृतिरिव | रस खडान्धकारे रिपुचक्रवालम् ।। १०१ ।। लब्ध्या यद- धरणी सततं विभाति यस तव ॥ ८३ ॥ रखसानुशिसरा- न्तःपुरसुन्दरीणा लावण्यनिःसन्दमुपान्तमाजाम् । गृहीत- ङ्गणफुलत्कल्पपादपतलेषु निषण्णाः । उद्गुणन्ति नृपहंस | सारस्त्रिदशैः पयोधिः पीयूपसंदर्शनसौख्यमाप ॥ १२ ॥ सुवर्ण स्वद्यशः प्रवरकिनररामाः ॥ ८४ ॥ गाढकान्तदश- यदि त्रिलोकी गणनापरा सातसाः समाप्तियदि नायुषः नक्षतव्यथासंकटादरिवधूजनस यः। ओठविद्रुमदलान्यमो. | सात् । पारे परार्ध गणितं यदि सागणेयनिःशेषगुणोऽपि स चयनिर्दशन्युधि रुपा निजाघरम् ॥ ५ ॥ बलमार्तभयो- स्यात् ॥ १०३ ॥ एतद्यश क्षीरधिपूरगाहि पतत्यगाथे पशान्तये विदुषां संमतये बहुश्रुतम् । वसु तस्य न केवलं वचनं कवीनाम् । एतद्गुणानां गणनाकपातः प्रत्यर्थिकीर्ती- विभोगुणवत्तापि परप्रयोजनम् ॥ ८६ ॥ तावकाः कति न ) सटिकाः क्षिणोति ॥ १०४ ॥ देवाधिपो या भुजगाधिपो सन्ति मादृशा मादृशस्तु भवदेकजीविनः । अम्बुदस्य कति या नराधिपो धा यदि हैहयः स्याम् । संदर्शनं ते गुण- वा न चातकाश्चातकस्य पुनरेक एव सः ॥ ८७ ॥ निखि- कीर्तनं ते सेवाञ्जलिं ते तदहं विदध्याम् ॥१०५॥ अत्याद- लेषु गुणेषु वित्रता ते मनसो वैभवमद्भुतं तवैव । न च ते | रादध्ययनं द्विजानामर्थोपलब्ध्या फलवद्विधाय । क्रतूनत- परतः प्रमाणमावस्तदपि न्यायनिविष्टतातिचित्रम् ॥ ८८ ॥ च्छानवितुं तवैपा मीमांसकायाधिकृतिः प्रसिद्धा ॥ १०६ ॥ स्फुरदद्भुतरूपमुत्प्रतापज्वलनं त्वां सृजतानवद्यविद्यम् । तुच्छान्तराध्यासमसंनिकृष्टमध्यक्षमत्यन्तमनिच्छतस्ते विधिना ससृजे नयो मनोभूर्भुवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्च | अख्यातिसख्यानुगतद्विपश्च ख्यातिः स्थिताऽनिर्वचनीयरूमा ।। ८९ ॥ कलुपं च तवाहितेष्वकमात्सितपङ्केरुहसोदरनि ॥ १०७॥ अन्यार्थमङ्गीकृतवारिपाणौ विशङ्कमानास्तव दान चक्षुः । पतितं च महीपतीन्द्र तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां नीरम् । परस्परं दीनमुखा न के या देवाः सुमेरुं शुशुचुः कटाक्षैः ॥ ९० ॥ गुणभेदविदग्रिमप्रसङ्गे व्यवधानादनुप- स्वभूमिम् ॥ १०८ ॥ तवाग्रतो वीर महीमहेन्द्र मन्दं गजा स्थितं पुरस्तात् । अपि वाजिनमात्रशेषविष्टौ घटयन्याजिभि- | शृङ्खलिनो विभान्ति । आवासदानादरिभूपतीनामाशान्त- रीसे विधिज्ञैः ॥ ९१ ॥ यदि वै मनसि प्रशान्तिरुच्चैः कुरु शीला इव सापराधाः ॥ १०९ ॥ कामं नृपाः सन्ति सहस कल्पद्रुमदानकौशलम् । न भवेदिति वा वद स्फुटं कलिवर्ण | शोऽन्ये राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम् । नक्षत्रताराप्रहसंकुलापि प्रतियामि मन्दिरम् ॥ ९२ ॥ नानन्वयस्ते न च ते विरो- ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रिः ॥ ११० ॥ दारिद्यदायाद धोऽलंकारकोटी तव नोपमापि । क्षितीश नो ते विपमं न | गणाधमेन दीनो द्विजोयणपदातिसात्कृतः । जागर्ति नाये किंचित्साहित्यसौहित्यनिधिस्तथापि ॥ ९३ ॥ अविरल- त्वयि मो द्विजानां विधेहि तयेन सुखं भजे नृप ।। १११, करवालकम्पनैर्भुकुटीतर्जनगणनैर्मुहुः । ददृशे तब वैरिणां कमलभूतनया बदनाम्बुजे वसतु ते कमला करपहवे । मदः स गतः क्वापि तवेक्षणे क्षणात् ॥ ९४ ॥ तबाहवे | वपुषि ते रमतां कमलाङ्गनः प्रतिदिनं हृदये कमला साहसकर्मशर्मणः करं कृपाणान्तिकमानिनीपतः । भटाः परेषा पतिः ।। ११२ ।। उदेति पूर्व कुसुमं ततः फलं धनोदय, विशरारुतामगुर्दघत्यवाते स्थिरता हि पांसयः॥ ९५ ॥ विशां- प्राक्तदनन्तरं पयः । निमित्तनैमित्तिकयोरयं विधिस्तव पते विस्तरतो न वक्तुं जानामि आनन्नपि ते गुणौघान्। यसैव प्रसादस्य पुरस्तु संपदः ॥ ११३ ।। अनेन सर्वार्थिकृतार्थ- योऽसि प्रथमानकीर्ते स एव तद्वानिति निर्निरूढि ॥ ९६ ॥ ताता हतार्थिनी कामगयीमुरखुमौ । मिथः पयःसेचनप याजदयामण्डतकान्तदेहो बाल्येऽपि गोपालजनस नेता । वाशन प्रदाय दानव्यसन समाशुतः ॥ ११४ ॥ मयि स्थिति गोमण्डलं पासि बलेन युक्तः कथं न राजन्पुरुषोत्तमोऽसि | संग्रतयैव लभ्यते दिगव तु स्तब्धतया विलक्ष्यते । इतीव ॥ ९७ १ नक्षत्रभूः क्षनकुलपसुतेर्युक्तो न भोगैः खलु भोग- | चापं दधदाशुगं क्षिपन्नयनयं सम्यगुपादिशद्विपाम् ।। ११५॥ माजः। मुजातरूपोऽपि न याति यस्य समानता कांचन काञ्च- | नृपः कराभ्यामुदतोलयनिजे नपानयं यान्पततः पर न छलरीतिरसि । अस्पृष्टसंदेहविपर्ययस कोऽयं ता ॥११॥ इदं पाणिभिरुमितोऽथिमिमणिप्ररोहेण विवृष्य - ·सामात्यराजप्रशंसा १०५ - सगर रोहण । कियद्दिनरम्बरमाररिष्यते सुधा मुनिम्ध्यिमरुद्ध लमित्यमुपकारसादर । निजसीर्तिकान्तिकलितोवरे जा भूधरम् ॥ ११७ ॥ कृत च गर्गमिमुख मनन्चया किमन्य | त्यय सत्सुतादिभिग्ल मुनु मन ॥ १३ ॥ अभ्युद्धता देव निहताश्व नो द्विष । तमामि तिष्ठन्ति हि तापदगुमान वमुमती दलित रिपूर क्रोडीना बलवता बलिराजलक्ष्मी । यावदायात्युदयादिमौलिताम् ॥ ११८ ॥ अनेन पर्यासयता | एकर जन्मनि कृन यदनेन राना जन्मजये तदक्रोत्पुरुप श्रुविन्दन्मुक्ताफलस्यूलतमान्तनेषु । प्रत्यर्पिता शत्रुविलामि पुगण ॥ १३५ ॥ एकत्रिधा चममि चेतन चित्रमत्र देर नीनामाक्षेपसूनेण विनर हारा ॥ ११९ ॥ अतिगोधा द्विपा च विदुषा च मृगागा च । ताप च समरस च रति चरणप्रचारणैर्दशाश्वतस प्रणयनुपाधिमि | चतुर्दशव कृतवा च पुप्णन्या-प्मणा च विनयेन च लीलया च ॥ १३६ ॥ कुन स्वय न वेद्मि विद्यासु चतुर्दशखयम् ॥ १० ॥ शक्ति प्रमापयति वीर तमोपमान प्रामाण्यमातवचनेषु अमुष्य विद्या रसनाअनर्तकी वयीन नीताङ्गगुणेन विस्तरम् । परैय जातिः । जाती गुणा गुणगणायिणो विशेषा अगाहताटादशता निगीपया नाद्वयद्वीपथग्नयति वैशेषिक किमपि दर्शनमद्त ते ॥ १३७ ॥ किं कारण याम् ॥ १२१ ॥ दिगीगन्दागविभूतिरीशिता दिशा स | मुकविराज मृगा यदेठे व्योमोन्पतन्ति विलिसन्ति मुब कामप्रसरावरोधिनीम् । वमार शास्त्राणि हा द्वयाधिका | वहा । देव त्वदनचकिता प्रयितु स्वातिमेके मृगाङ्क निजनिनेत्रावतरत्वबोधिकाम् ॥ १२ ॥ पदैश्चतुर्मि मुकृते | मृगमाविग्रहमन्ये ॥ १३८ ॥ समाव्यमिणमुवनामयदान स्थिरीकृते कृतेऽमुना के न तप प्रपेदिरे । मुर यदेकाट्रिक- ( पुण्यसमारमस्स वपुरन हि विस्फरन्ति । लक्ष्मीश्व सात्त्विक- निष्ठया स्पृशन्दघायधर्मोऽपि कृशास्तपखिताम् ॥ १२३ ॥ गुणचलित च तेनो धर्मश्च मानविनयौ च पगक स्फुरदनुनिस्वनतद्धनाशुगप्रगल्मवृष्टिव्ययितस मश्च ॥ १३९ ॥ प्रत्यक्षर तसुधारसनिम्पिामिराशीमिग्भ्य निजस तेज शिखिन पर शता वितेनुरङ्गारमिवायश परे विकषितमोगमार । गायन्ति क्षुकविनिहतरोमहर्ष ॥१२४॥ अनन्पदग्धारिपुरानलोज्नलैर्निजप्रतापर्वलय ज्वल- | खेदोमयस्तन गुणानुरगेन्द्रकन्या ॥ १४० ॥ भेदात्मनो गुर । प्रदक्षिणीकृत्य जयाय सृष्टया ररात नीराजनया स दुरधिरोहतनोर्निशालगोनते कृतशिलीमुखसग्रहस । राजा ॥ १२५ ॥ सितागुययति म तद्गुणैर्महामियेन । यखानुपमुतगते परवारणम्य दानाम्युसेक्सुमग सतत सहकृत्वरी बहुम् । दिगङ्गनाशामरण रणाणे यशप करोऽभूत् ॥ ११ ॥ साक पुरगक्दृशा मधुपानीला तटचातुरीतुरी ॥ १२६ ॥ प्रतीपम्पैरिव किं ततो मिया | क्तु मुद्दगिरपि वैरिणि ते प्रत्ते । अन्यामिधायि तर नाम विमो गृहीत केनापि तत्र विपमामकरोदवस्थाम् ॥ १४२ ॥ विरुद्धधर्मेरपि मेत्तृतोज्झिता । अमित्रनिन्मित्रतिदोसा स यद्विचारकचारगप्यर्तत ॥ १२७ ॥ अथ दरिदो अत्यायतैर्नियमकारिमिद्धताना दिव्य प्रमामिरनपायमय मातेति वैधती लिपि ललाटेनिनम्प जाप्रतीम् । रपाय । शोरिमुनरिव चतुर्मिरद सदा यो लक्ष्मीदिलास मृपा न चकेऽल्पितकल्पपादप प्रणीय दारिद्यदरिद्रता मानैर्मुग्न वमार ॥ १४३ ॥ नानाविघपहरणैर्नृप सप नृप ॥ १२८ ॥ विभज्य मेरुन यदर्थिसाकृतो न सिन्धु हारे वीकृत्य दारुणनिनादवत प्रहायन् । दृप्तारिवीरविस रुत्सर्गजलव्ययैमर । अमानि तन निजायशोयुग रेण वसुधरय निप्रिलम्मपरिलम्मविनिर्वितीर्णा ॥ १४ ॥ द्विफालयद्धाश्चिकुरा शिर स्थितम् ॥ १२९॥ अनसमभ्यास अन्त पुरीयमि रणेपु मुतीयमि व पौर जन त्व सदा मुपेयुपा सम मुदेव देव कविना बुधेन च । दधौ पटी | रमणीयते श्री । दृष्ट प्रियामिरमृतद्युतिदर्शमिन्द्रसचारमन यान्समय नयनय दिनेश्वरश्रीरुदय दिने दिने ।। १३० ॥ मुवि सचरमि क्षितीश ॥ १४५ ॥ रातन्चिमान्ति मस्तच अघोविधानालमलमनाल्यो शिर.मु दानादखिलक्षमा रितानि तानि इन्दोर्युतिं दधति यानि रसातलेन्त । धीदोर्डले अतितते उचितानुवृत्ती आतन्वी विनयसपद भुजाम् । पुरेदमूर्व भवतीति वेधसा पद फिमम्याङ्कित मेत्य मात ॥ १४६ ॥ पौर सुतीयति जन समरान्तरेऽसा मूपरेखया ॥ १३१ ॥ सदुत्तम देवादय योऽपि दीनो ऋणान्धी विलीनो विहीनो गुणेन । भवत्सनिधि सनिधि चन्त पुरीयति विचित्रचरितचक्षु । नारीयते समरसाग्नि प्राप्य पीनो बम्बाशु मीनो यथा नीरपूरम् ॥ १३२ ॥ १ रानपक्षे-मद्रगिरीमुखवारणानकरसन्द यथाक्रम सोमनवाग कति नो विषया निमालिता कति वा भूमिमुजो न | निवारकविवरणहस्तपोधा , इस्तिपणे तु भद्रजातिधनरहचिनदन शीलिता । घरणीधर तायकान्गुणानवधायजगण गुरु | मेवोपाल मुतानामानानुटन्वितत्वम् ४ उत्तानो बनानाम्, लघुम् ॥ १३३ ॥ तर नित्यमुत्सवपरम्पप मरत्वनिशा पथे-ममुरागाम् ५ सामानविषिमेदरू, पक्षेचमि १४ मुरमा ·कर्णान्तम्। ५ वाणान्.६ प्रसारिण:. ७ करशीकरः,८मीद्वारका सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् कृपाणपाणेरालोक्य तस्य चरितानि सपत्नसेना ॥ १४७ ॥ परं लक्ष्मीगौंद्विरदहयरत्नादिफलदैः । निजैर्दानाम्मोभिर्नि- दोयो तितीर्पति तरङ्गवतीभुजंगमादातुमिच्छति करे हरि- यततुलितक्षीरजलधिश्चिरं जीयाजीयादधिधरणि सोऽयं गाङ्कबिम्बम् । मेरुं लिलङ्घयिषति ध्रुवमेष देव यस्ते गुणा- नरपतिः ॥ १६० ॥ अयं मार्तण्डः किं स खलु तुरगैः न्गदितुमुद्यममादधाति ॥ १४८ ॥ हिमशिशिरवसन्तग्रीष्म- सप्तभिरितः कृशानुः किं सर्वाः प्रसरति दिशो नैप निय- वर्षाशररसु स्तनतपनवनाम्भोहयंगोक्षीरपानैः । सुखमनुभव | तम् । कृतान्तः किं साक्षान्महिपवहनोऽसाविति चिरं समा- राजंस्त्वद्विषो यान्तु नाशं दिवसकमललज्जाशर्वरीरेणु- लोक्याजौ त्वां विदधति विकल्पान्प्रतिभटाः ॥ १६१ पकैः ॥ १४९ ॥ विदधतु धरणीशा दानमुच्चैधरायां प्रभ- | तुलाधारो धाता वहति वसुधा शूर्पपदवीं फणीशः सासूत्र वतु सुजनस्तत्प्रेरकः पुण्यशीलः । निजपरमतिहीनः केवल कनकशिखरी मानपलिका । तुलादण्डः सत्यं यदि भवति सरस्वदीनस्त्वमिह नृप कुलीनः कार्यकर्ता विभासि ॥ १५०॥ | दामोदरगदा तथाप्येषोऽशक्यस्तव गुणसमूहस्तुलयि- कवीनां संतापो भ्रमणममितो दुर्गतिरिति त्रयाणां पञ्चत्वं तुम् ॥ १६२ ॥ न तूणादुद्धारे न गुणघेटने नै श्रुतिशिखं रचयसि न तचित्रमधिकम् ।"चतुर्णा वेदानां व्यरचि नवता | समाकृष्टौ दृष्टिन वियति न लक्ष्ये न च भुवि । नणां दृश्ये धीर भवता द्विषत्सेनालीनामयुतमपि लक्षं त्वमकृथाः | देव वचन विशिखान्कितु पतितद्विषद्वक्षोरन्भैरनुमि- ॥ १५१॥ समाजे सम्राजां सदसि विदुषां धाम्नि धनिनां | तिरमून्गोचरयति ॥ १६३ ॥ अमुष्योवींभर्तुः प्रसृमरचमू- निकाये नीचानामपि च तरुणीनां परिषदि । वयं यत्रैव स्मः | सिन्धुरभवरवैमि प्रारब्धे बमथुभिरवश्यायसमये । न कम्प- क्षणमतिथयस्ता शणुमः स्फुरद्रोमोढ़ेदाः सुभग भवतः | न्तामन्तः प्रतिपभटा म्लायतु न तद्वधूवक्राम्भोजं भवतु पौरुपकथाः ॥ १५२ ॥ न लोपो वर्णानां न खलु परतः न स तेषां कुदिवसः ॥ १६४ ॥ यशःपूरं दूरं तनु सुतनु- प्रत्ययविधिनिपातो नास्त्येव क्वचिदपि न भनाः प्रकृतयः। नेत्रोत्पलवनीतमस्तन्द्राचन्द्रातप तप सहस्राणि शरदाम् । गुणो वा वृद्धिा सततमुपकाराय जगतां मुनक्षीपुत्रादपि इयं चास्तां युष्मद्गुणकथनपीयूषपटलश्रितोत्सङ्गानन्दत्सुर- तव समर्थः पदविधिः ॥ १५३ ॥ न मिथ्यावादस्ते न | नरभुजङ्गा त्रिजगती ॥ १६५ ॥ खंमुखनिरभिलाष, च विगुणचर्चाखमिरतिर्न वा वाच्यं किंचिद्वचसि न मना खिद्यसे लोकहेतोः प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिरेवंविधैव । च्यायिनि मतिः । तथाप्येतचित्रं यदसि जगतीजानिरधुना | अनुभवति हि मूर्ध्न पादपस्तीमुष्णं शमयति परिताप स्वमेवैको लोके निगमपरमागार्थनिपुणः ॥ १५ ॥ चकोराणां छायया संश्रितानाम् ॥ १६६॥ नियमयसि कुमार्गप्रस्थिताना- चन्द्रः कुसुमसमयः काननभुवां सरोजानां भानुः कुवलय- त्तदण्डः प्रशमयसि विवाद कल्पसे रक्षणाय । अतनुषु विभ- कदम्ब मधुलिहाम् । मयूराणां मेघः प्रथयति यथा चेतसि | वेषु ज्ञातयः सन्तु नाम त्वयि तु परिसमाप्त बन्धुकृत्यं प्रजानाम् सुखं तथास्माकं प्रीतिं जनयति तवालोकनमिदम् ॥ १५५ ॥ ॥ १६७ ॥ अभिमतफलदाता त्वं च कल्पद्रुमश्च प्रकटमिह अदातारं दातृप्रवरमनय विश्वविनयं विरूप रूपाढ्यं विगत- | विशेष कंचनोदाहरामः । कथमिव मधुरोक्तिप्रेमसंमानमिदं जयिनं विश्वजयिनम् । अकुल्यं कुल्यं त्वामहमवदमाशापरव- | तुलयति सुरशाखी देव दानं त्वदीयम् ॥ १६८ ॥ अकाण्ड शान्मयावादेत्युक्तिस्त्वयि खलु मृपावादिनि मयि ॥ १५६॥ धृतमानसव्यवसितोत्सवैः सारसैरकाण्डपटुताण्डवैरपि शिख- यश-स्तोमानुधैरुपेचिनु चकोरप्रणयिनीरसज्ञापाण्डित्यच्छिदु- ण्डिनां मण्डलैः । दिशः समवलोकिताः सरसनिर्भरप्रोज- रशशिधामभ्रमकरान् । अपि त्वत्तेजोनिस्तमसि शमिते रक्षति | सद्भवत्पृथुवरूथिनीरजनिभूरजःश्यामलाः ॥ १६९॥ सहर दिशामसौ यात्रामैत्री नभसि नितरामम्बरमणिः ॥ १५७॥ सकरपूरणान्निखिलजन्तुवक्राम्युजप्रकाशकरणादथ प्रबलवैरि- मुराणां पातासौ स पुनरतिपुण्यैकहृदयो ग्रहस्तस्यास्थाने तेजोवधात् । दरिद्रतिमिरोद्धृतेरखिलभूपचूडामगिर्जगन्म- गुरुरुचितमार्गे स निरतः । करस्तस्सात्यर्थं वहति शतकोटि- गिरहर्मणिर्जगदिदं च धत्तः समम् ॥ १७० ॥ यश.करण प्रणयितां स सर्वस्वं दाता तृणमिव सुरेशं विजयते ॥ १५॥ धोरणीतुलितरोहिणीवश्चम त्वया क्षणमुदीक्ष्यते जगति यो मनोभूर्मुग्धासु क्षिपति यदि घाणावलिमसौ कथं तामि दरिद्रो जनः । पयोधरमहीधरे नटति तख वामनुवां क्षिप्तास्त्वयि नयनविक्षेपविशिखाः । अथ शातं ब्रूमः शृणु | रणत्कनककिङ्किणीकलरवेण देव सरः ॥ १७१ ॥ यम सुमग शहारनलिनीवनक्रीडाहंस सरमिव विदुस्त्या प्रतिमहीभृतां हुतवहोऽसि तन्नीवृतां सतां खलु युधिष्ठिरो मुगदृशः ॥ १५९ ॥ यशश्चन्द्ररुयत्सुकृतनरकल्पद्रुमकरः धनपतिर्धनाकाङ्क्षिणाम् । गृहं शरणमिच्छतां कुलिशकोटिनि- १ पक्षसंख्याकम् पसे, दारव्यम्. २ पाणिनेः ३ वर्षय. १ परिमाणपात्रताम्. १ परिमाणपाषाणः, ३ संघाने. ४ आ -- .

·सामान्यराजप्रशंसा १०७ निर्मित चमेक इह भूतले बहुविधो विधाना | दानमाजि कथमप्यास्ता स क्ल्पद्रुम । आते निर्व्ययरत्न कृत ॥ १७२ ॥ आलोकान्तप्रतिहतनमोवृत्तिरासा प्रजाना | सपदुदयोदय कथ याचकश्रेणीननदुर्यशोनिरिडितजीडस्तु तुल्योद्योगस्तव च सवितुश्चाधिकारो मतो न । तिष्ठत्येक | रत्नाचल ॥ १८३॥ देव वरकरनीरदे दिशि दिशि प्रारब्ध क्षणमधिपतियोतिषा व्योममध्ये पष्ठे काले त्वमपि लमसे | पुण्योनतौ चञ्चकङ्कणरत्रकान्तितडिति स्वर्णामृत वर्षति । देव विश्रान्तिमह ॥ १७३ ॥ अध्याक्रान्ता वसतिरमुना | सीता कीर्तितरगिणी सममवत्तृप्ता गुणमाम पूर्ण चार्थि प्याश्रमे सर्वभोग्ये रक्षायोगादयमपि तप प्रत्यह सचि | सर शशाम विदुपा दारिद्यदानानल ॥ १८४ ॥ देव त्वामेस नोति । असापि या स्पृशति वशिनवारणद्वन्द्वगीत पुण्य | मानदाननिहितरर्थं कृतार्थीकृतप्रैगेक्य फल्भारमगुरशिरा शब्दो मुनिरिति मुहु केवल राजपून ॥ १७४ ॥ नैत | कल्पद्रुमो निन्दति । रच्छेदनवेदनाविरमणासजातसो चित्र यदयमुदधिश्यामसीमा धरित्रीमेक कृत्लो नगरपरि | ख्यस्थिति प्राचीनप्रणितागरोहणतया श्रीरोहण 'सौति घप्राशुनाहु नक्ति । आशसन्ते समितिषु सुरा सक्तौरा | च ॥१८५॥ गण्डो पाण्डिमसात्तनूस्तनिमसात्पक्षावली बाध्य हि दैत्यैरस्साविज्ये धनुषि विजय पौरुहूते च बजे ॥ १७५ ॥ सात्कीर पञ्जरसान्मनोऽपि हरसात्कण्ठोऽपि कैवल्यसात् । नातु रोकानिन परिणत कायमानत्रवेद क्षाको धम | आसन्देव चैमूवरेण्य मत प्रत्यर्थिवामध्रुवा कोदण्डे नित इव तनु ब्रह्मकोपस्स गुप्त्यै । सामर्थ्यानामिव समुदय परिवेपमाजि विजयश्रीसाधने योधने ॥ १८६ ॥ देव सचयो वा गुणानामाविर्भूय स्थित इव जगत्पुण्यनिर्माण व मलयाचरोऽसि भवत श्रीखण्डशाखी मुजस्तस्मिन्काल- राशि ॥ १७६ ॥ हेपन्ते यज्जितजलधरध्यानमेते तुरगा | भुजगमो निवसति स्फूर्जत्कृपाणच्छात् । एष खागमन भूमिं पादैर्यदपि च मुहुर्दक्षिणैरालिखति । यानोत्सुक्य र्गल रिपतरुस्क घेषु सघट्टयन्दीर्घव्योमविसारि निमलयशो यदति चलनाद्वालधेव्यञ्जयत्ति त्वद्दोर्दण्डद्वितयवशगा| १८ निर्मोकमन्मुश्चति ॥ १८७ ॥ कर्पूरप्रतिपथिनो हिमगिरि- तत्सममा जयश्री ॥ १७७ ॥ दृष्ट साक्षादसुरविजयी ग्रावाग्रसघर्षिण क्षीराम्भोनिधिमध्यगर्भजयिनो गगौघसर्च नाकिना चक्रवर्ती मात्सो न्याय कथयति यथा वारुणी कपा । खच्छन्द हरिच दनद्युतितुद कुदे दुसवादिनस्त दण्डनीते । पाताले द्रादहिमयमथास्त्यव नित्यानुषक्त | सासनरविन्दकन्दरुचयोऽनेके गुणा केचन ॥ १८८ ॥ तन पुण्यैरजनि भरता वीर राजन्वती भू ॥ १७८ ॥ मन्ये स्पर्शमणि तनमतुल पाणिं द्विजाभ्यर्चने दुवर्णान्यपि यत्कीर्त्या धवलीकृत त्रिभुवन मूर्ती जगन्मोहित मत्येश | भिक्षुमालफलकान्यासन्सुवर्णानि यत् । तच्चित्र परमत्र मिन परितोषित सुचरितैरानन्दिता सजना । पूर्णाशा बव भवता दत्ता स्वहस्तादिमा दुर्वर्णा न सुवर्णतामुपगता कृता वितरणैर्येन त्वया याचकास्तसै सर्वगुणाश्रयाय मक्त क्षुद्रास्तु मुद्रा कथम् ॥ १८९ ॥ सतप्तबमहारिशीतलतले दीर्घायुराशास्महे ॥ १७९ ॥ दाने कल्पतरुनये सुरगुरु पुण्याश्रमालकृतावुद्यदैवदवानलेन कलिते विद्वत्तरूणा चये । काव्ये कविस्तेजसि प्रौढग्रीष्मरनिधने धनपति सत्ये सयो वप सुरणवारिद विमो स्वर्णाम्बुघारास्ततो विश्व दयाया शिनि । गाम्भीर्ये सरितापतिनिरुपमे शाथै सुमद्रापति | ध्यापियशा शिरोऽवनिमृतामाक्रम्य नन्दानिशम् ॥ १९० ॥ श्रीमान्धर्मरतिमहीपतिरय जीयात्सहस्र समा ॥ १८० ॥ | इन्दुस्त्वद्यशसा जितोऽननिपते मासानिविस्तेजसा कन्दो विद्वन्मानसहस वैरिकमलासकोचचद्रद्युते दुर्गामार्गण- | वपुषा सुधाजलनिर्वािचौविलासेन च । तथ्य ते जयशील- नीलरोहित समिरस्वीकारवैश्वानर । सत्यप्रीतिविधानदक्ष १ लजासवरणोपायासमवादिति माव २ पानीयम् ३ नम विजयप्राग्मानमीम प्रभो साम्राज्य वरवीर वत्सरशत वैरि भरैर्वृद्धि प्रामा ४ गुगसमूहभूमि ५ अनुपमदानाय "यस्तै अमुचे क्रिया ॥ १८१ ॥ हस्तन्यतकुशोदके त्वयि न सुवर्णादिमि ६ यतस्त्वया दानेन सर्वे याचका सफलीला भू सर्वसहा वपत देवागारतया स काश्चनगिरिश्चित्ते न घने अतस्त फलाना गृहयालय केऽपि च नासन्निति भाव ७ खनित्रे भयम् । अज्ञातद्विपभिक्षभिक्षुककुलावस्थानदुस्थाशया निर्मणतया पर्वत १० यतस्तथैव सर्वेषां सरततया रताधि वेपते मददतिन परममी भूमीपत तावका ॥ १८२ ॥ नोऽमावान्न कैश्चिदपि विदार्यत इति माव ११ सेनाप्रधान १२ पार वेषो मण्डलीकरण धनुषस्त मनवे सेवतेऽसौ परिवेषभाकसिवावे अर्थिवश हमवत्फलमरन्याजेन कुंजायित सत्यनिति सनि कर्ण' तमाकर्षणेन कुण्डलता प्राक्षे सतीत्यर्थ १३ रणे १६ यथेच्छम् १७ रिपुमस्तकेविति १ लोकालोकपर्वतपय तम् २ दिवसस ३ ४ साधार मापत् १८ शुकम् १९ यथा कश्चन सर्पस्वरुस्को सघन ५ पुच्छरस ६ पातोलिङ ७ अईमवेन म्ययाभावादुपची कुर्वल कचक परिसजति तथा त्वरकृपाणादि शत्रुठरुस्कन्धेषु यमानस्य ९बजयैवेति भाव १० दानशाण्ड संविष्य यश कपक मुश्तीति भाव १४चन्दनवृक्ष १५ ·१०८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् मेतधुना त्वदानमद्देन्ययोर्मध्ये क नु विजेष्यतीति विषये अस क्षोणिपते परार्धपरया लक्षीकृता सख्यया प्रज्ञा दोलायते मे मन ॥ १९१ ॥ य पृष्ठ युधि दर्शयत्यरि चक्षुरवेक्ष्यमाणबधिरश्नाव्या किलाकीर्तय । गीयन्ते स्वरम भटश्रेणीषु यो वक्रता ला प्रत्येव विभर्ति यश्च किरति एम कलयता जातेन वन्ध्योदरान्मूकाना प्रकरण कूर्मर करध्वनि निष्ठुर । दोष तस्य तथाविधस भजतश्चापस्य मणीदुग्धोदधे रोघसि ॥ २०१॥ द्वार खङ्गिभिरावृत बहि गृह्णन्गुण विख्यात स्फुटमेक एव हि भवान सीमा गुण रपि प्रविन्नगण्डैर्गजैरन्त कथुकिमि स्फुरन्मणिधरैरच्या ग्राहिणाम् ॥ १९२॥ देव त्व जय यस राजति महाराष्ट्रीकु | सिता भूमय । आक्रान्त महिषीभिरेव शयन त्वद्विद्विषा चोच कुल लाटीवामृदु नर्म चेदिवनितानाभीगभीर मन । मन्दिरे राजन्सैव चिरतनप्रणयिनी शून्येऽपि राज्य आभीरीकटिविस्तृता मतिरसिोडीकचश्यामला कर्णाटीरति स्थिति ॥ २०२ ॥ शौर्य केसरिणा परोपकरण कल्पद्रुमे निधुरो रणरस कीरीमुखाभ यश ॥ १९३ ॥ ते कौपीन | णार्पित लावण्य मकरध्वजेन च शरच्चन्द्रेण शुभ्र यश । धनास्त एव हि पर धात्रीफल भुञ्जते तेषा द्वारि नैदन्ति य ते कमठाधिपेन विपुल गाम्भीर्यमम्भोधिना सौभाग्य वाजिनिवहास्तैरेव लब्धा क्षिति । तैरेतरसमलकृत निज तु तवैव केवलमिद तस्केन नो विद्महे ॥२०३ ॥ कुल किंवा बहु महे ये दृष्टा परमेश्वरेण भवता रुष्टेन काम कामसमस्त्वमत्र जगति ख्यातोऽसि यत्सर्वदा रूपे तुष्टेन वा ॥ १९४ ॥ साशङ्कस समाकुलीकृतमतेरत्यन्त गैव महीपते तव धनु पाण्डित्यमन्यादृशम् । व यसिवि निस्तेजसश्छिन्नाङ्गस्य विकम्पमानहृदयस्सारूढमन्योभृशम् । शिख विमुञ्चसि तमेवोद्दिश्य मुक्तत्रप त्रुट्यत्कञ्चकमुद्गत लजा सत्यजत क्रम विमृशतो विनान्बहून्पश्यत क्लेशो स्पृहमहो धावन्ति देवाइना ॥ २०४॥ सर्व सुण्ठित योऽर्थिजनस्य वक्तुमनसो मा भूत्स ते विद्विषाम् ॥ १९५॥ मुद्गटैस्तव भटैस्तेन द्विपत्सुध्रुवस्त्राणाय त्वयि योनि नो काम प्रतिहन्यते प्रणयिषु स्वमेऽपि नाथ त्वया नैवाध कुरुषे वृष द्विरसना व्याला न त वल्लभा । नो वयस्त | ताञ्जलिपुट काकूक्तिमातन्वते । त्राग दूरत एव तिष्ठतु मनस्तासा त्वया लुण्ठित तद्गम्भीर वदामि कुप्यसि न मूर्तयो न च तनुर्नित्य जडानुग्रहव्यग्रा नो विषमा च चेत्साघोरय क क्रम दृक्त्वमय च ख्यात क्षितावीश्वर ॥ १९६ ॥ सामाङ्गण ॥ २०५ ॥ कोदण्डस्तव हस्तगो सगतेन भवता चौपे समारोपिते देवाकर्णय येन येन । हृदि वलत्यतिस्तव द्वेषिणा व दाता रभसेन मार्गणगण स्तानेव ससेवते । देव व तु जयसमित्रमनिश ते यान्ति सहसा यद्यत्समासादितम् । कोदण्डेन शरा शरैररिशिरस्ते वैकुण्ठता समामे तव भूपते महदिद चित्र समालोक्यते तेन व भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम् ॥ १९७ ॥ हारानाहर देव चद्धवलानो ॥ २०६ ॥ मेदिन्या विषमेषुरित्यनुदिन शृङ्गारवीरोटा चार्य श्रीजगतीपति कमलढक्काम नो गीयते । शय्याया चेत्पयोधेस्तटीं सप्राप्ते त्वयि सैन्यवारणगणैर्मजद्भिरक्षो भितम् । सिन्दूरारुणमम्बु मेघपटलीपीतोज्झित शुक्तिषु विरोनिश्च शतशो येनामुना खण्डिता ॥ २०७॥ दोर्दण्ड च रणागणे च पतिता सीदति निश्चेतना कामिन्यत्र खसैरेव दिनै करिष्यति महीमाताम्रमुक्ताफलाम् ॥१९८॥ कृष्णय घनमण्डलस गलित लग्न मुखे स्वहिषा विद्युद्दाम द्वयकुण्डलीकृतलसरकोदण्डचण्डाशुगध्वस्तोद्दण्डविपक्षमण्डल- जगाम तावकमति गर्जिर्भवदुन्दुभिम् । वृष्टिस्त्वत्परिपथ त्या वीक्ष्य मध्येरणम् । वल्गद्गाण्डिवमुक्तकाण्ड पाधिववधूनेत्रेषु चक्रे स्थिति चाप ते वसुधाधिनाथ बलमि सितीश सरेत् ॥ २० ॥ को, दण्ड न ददाति देव भवते यलयज्वालावलीताण्डवभ्रश्यखाण्डवरुष्टपाण्डवमहो को न कोदण्डकान्ति त्रिता ॥ १९९ ॥ नालिङ्गन्ति कुचद्वय कोदण्डमातन्वते को नारातिरुपैति पारमुदधे कोणारुणे भवदिमोत्तुङ्गकुम्भद्यनासाद्वेगिलतासु नैव दधति प्रीति तगासिभ्रमात् । भ्रूभगान्भवदीयदुर्घरधनुर्धान्त्या भजन्ते न लोचने । का कुञ्चान्तरमेत्य वैरितरुणी काकु न या भाषते से वैरिक्षोणिभुजो निजाम्बुजशा भूमण्डलाखण्डल ॥२०॥ राजनगर्नति वारणे तब पुर को वा रणे वर्तताम् ॥२०९॥ दृष्ट्वा मण्डलमध्यलममधुलिखेतण्डलक्षस्फुरत्तत्कोदण्डलसक १ के पीनमेव धन येपाम्, पो-को पृषिया पीनधना पुष्ट | तेषु लहरी को न क्षमाखण्डले । स्वायत्ताण्डवभागकाण्ड भना २ आमलकीफलम् , पक्षे पृथ्वीफलम् , राज्यमित्यर्थ ३ न वनमुग्घाराज्वलखाण्डवक्रुध्यत्पाण्डयकाण्डवर्षमतुल ब्रह्माण्ड इति पदन्डेद गजाश्वसमू, पक्षे-वाजिनिहरा अवसमूहा नदन्ति देषित कुर्व तीत्यर्थ १ परासल्यामतिकान्तया २ अन्ध ४ सय, पक्षे-भूमि ६ युद्धभूमिम् ७ धनुषि | पक्षे, गण्डकै नास्तीति भाव रस्तीकुर्वता ४ समूहेन ५ तीरे ६ खपारिमि ८ समीक ७दारपाल, पह-स पो-महिमखीमि नापि भूमण्डल मथ ५समल अस राज्ञोऽकीतिरेष सदोष कृतम्, पसे, सम्यगलकृतम् ८पभिषिक्कलीनि, ·सामान्यराजप्रशंसा वर्त्म सरेत् ॥ २१० ॥ आरान जयकुपरस्स दंपदा | नाक्षेपबुद्धिर्मनाग्व्याघातोऽपि न वा मुखेऽप्यप क्य साहि सेतुर्विपद्वारिधे पूर्वादि• करवालचण्डमहसो लीलोपधान | त्यतर्कशता ॥ २१९ ।। मेघो भाति जलेन गौस्तु पयसा श्रिय । समामामृतसागरप्रेमथनक्रीडाविधी मैदरो रान | विद्वन्मुस मापया तारुण्येन च कामिनी मधुरया वाण्या राजति वैरिराजनितावैघन्यदस्ते भुज ॥ २११ ॥ लाव | पिक ख जलात् । मालिन्यानयन श्रिया च सदन ताम्यूल ग्यौकसि सप्रतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिना देव त्वय्यपनी | रागान्मुख ब्रह्माण्ड सकल त्यया नरपते माति स चित्र भरक्षमभुजे निप्यादिते वेघसा । इन्दु किं घरित फिमेप | महत् ॥ २२० ॥ दारिद्योपहतो यथा धनघन चान्द्री विहित पूंपा किमुत्पादित चिन्तारामहो मुधैव किममी चकोर प्रमा कामार्तस्तरुणी क्षुधापरिगत सघञ्जन मोज सृष्टा कुरक्ष्माभृत ॥ २१२ ॥ नानाभूपणभूषित प्रति । नम् । सच्छिष्य सुगुरु पियोगविधुरो वरसो यथा मातर भयापान प्रभूता स्थिति रासक्तकरो मवाधिकरुचिर्भूरी | तद्वद्व सतत स्मरामि मनमा मद्वत्सलान्धीमत ॥ २२१ ॥ कृताश्वद्विप । शश्वत्सगतमासमानमुकुटो मिथुप्रवृद्धा | लक्ष्मीस्ते सदने सदा विहरता वित्तं च चित्तामणि सधैं दरस्य राजेन्द्र रिपुस्तवापि नितरा भेद पर भेद नुसत्र गोकुले सुरतरुश्चारामभूमौ तव । वाणी ते यदने रत् ॥ २१३ ॥ प्रत्यावासकसजता प्रथमतस्त्वा दया नयनयोर्दान कर चान्वह विष्णुश्वेतसि ते मतिश्च योद्धमुत्कण्ठिता योधास्तेऽभिसृता मनागरिचम् स्वाधीन वसता कीर्तिश्च लोकरये ॥ २२२ ॥ गद्गायत्यसितापगा नाथा स्थिता । भीत्या प्रोषितभर्तृका सममवत्वत्सायकै । फणिगण शेषीयति श्रीपति श्रीकण्ठीयति कैरवीयति कुल खण्डिता दूरादतरिता विधाय कलह हा विप्रलब्धा विधे | नीलोत्पलाना च वै । कर्पूरीयति कजल पिककुल लीलामरा ॥ २१४ ॥ प्रामाण्य स्वत एव नैर परतो विज्ञायते मानता | लीयति ख कुम्भीयति कुम्मिनामपि घटा त्वत्कीर्तिसघट्टत शब्दस्यापि यथार्थता स्तुतिवचोराशेर्मनोवृत्तय । विश्व ॥ २२३ ।। लक्ष्मीस्ते हृदि मारती च वदने मौली सदा व्यापकता गतो न च महानन्यो भ्रम कापि ते नास्ते देव केशवश्चण्डी ते भुजदण्डयोगुणनिघे गेहे फुबेरस्थिति । मत किमस्ति भरत शास्त्रेषु न ज्ञायते ॥ २१५ ॥ | चित्त नाथ तनास्तु धर्मसदने दानप्रसन्न करे सर्माले प्रामाण्य परत स्वतोऽपि भनतो विज्ञायते सन्मते भूमीन्द्र विपद प्रयान्तु विपिने स्व दीर्घजीवी भर ॥ २२४ ॥ प्रचुरक्षणस्थिरतया वर्णाविर स्थापिता । सब कसदीश्वरो आयुस्ते नरवीर वर्धतु सदा हेमन्तरात्रिर्यथा लोकाना प्रिय ऽपि न परं बूते भवानीश्वर तनैयापिकनायकस्य भवतो | वर्धनो भा सदा हेमन्तसूर्यो यया । रोगना भयनर्धनो मीमासकरन कुत ॥ २१६ ॥ एक वस्तु यदस्ति विश्व | भर सदा हेमन्ततोय यथा नाश यान्तु तनारयोऽपि सतत जनतानन्दप्रमोदात्मक सत्य तत्त्वमसीति वाक्यमखिल त्वय्येव हेमतपद्म यथा ॥ २२५ ॥ यद्वाहू वहत पराक्रमहत विश्राम्यति । त्वामाकर्ण्य न किंचिदन्यदवनीशृङ्गार भो मन्यते प्रत्यर्थिसीमन्तिनीचथु कजरकालिकामिव धनुर्मोपरिण स्वय्याते जनकादिकीर्तिजनके किं ज्ञानमीमासया ॥ २१७ ।। श्यामिकाम् । यद्दोर्दुर्मदकर्मकार्मुक्गुणप्रोत्तालकोलाहलैगरि त्वदाणेषु यमो जयेषु नियम पात स्थिर चासन प्रान्तो स्त्रीकलमेखलाकरका पीता इवात गता ॥ २२६ ॥ श्वासविनिग्रहो गुणगणे प्रत्याहृति श्रीमत । प्यान शुलिनि सौन्दर्य मदनादपि प्रथयति प्रौढिप्रवर्ष पुरा भेदार मदना धारणा च धरणेधर्मे समाधिर्यतस्तनिर्विष्णहद क्मिीश्वर | रिमध्यघरयस्युदामदो क्रीडितम् । मुग्धत्व म्दनारिमौलि परे वाञ्छति पातञ्जले ॥ २१८ ॥ दृष्टान्तो न तवास्ति । शशिनोऽप्युत्कर्षमालम्वते मूततत्क्मिसो रसैर्विरचित शृङ्गार याचि न च ते सदेहलेश कचिद्याजोक्तिन कदापि शास्त्र | वीराद्भुतै ॥ २२७ ॥ आदाय प्रतिपक्षकीर्तिनिवहानमा कल्ने नैवानुमाने रुचि । सामान्य च विशेषवन मनुषे | ण्डभूषातर निविन धमता निता तमुदितै स्वैरव तजी- मिमि । तत्ताडक्पुटपाकशोधितमिन प्राप्त गुणोकर्षिणा १७धनस्तम्भ २ अनेनास्स सेतोरविनश्वरत्व सचितम् ३ उदया पिण्डस्थ च महत्तर च भवता नि क्षारतार यश ॥ २२८ ॥ पल ४ सूर्य ५ विलोडनलीला ६ यथा क्षीराधिमथने भादरा चलस्वथा संग्रामामृतसागरविलोडने वाज यथा च तत्रामृतमुत्पन्न | व्यास नेकतयास्थित श्रुतिगण जन्मी न पल्मीकनो नामो ७ यतस्त्वमेव विमलसकटलावण्यगृहमत | नाभवमच्युतस सुमहदाप्य च नामाविषम् । चिनार्थी न रखपुर सकलस्य चद्रस्य लावण्यमयखेन घटन व्यर्थमेवेति भाव ८ यत पूषा यत्प्रतापगरिमलक्षाशमपि नामोवीति भाव ९ यतश्चि ग्तारलस्साय प्रमाको यपाचकयाचितार्थाना सप एव पूरण भवति १ अनेक शाखारूपेग न विस्तारितवान्, तत्वां व्यासी नामनि तच त्वच एव मवदीति अतश्चितामयुरपसिईयेति भाव १० यत त्यर्थ २ वेदसमूहम् ३ नाह वाल्मविरिसर्थ ४ नाह चतुर्मध पृथ्वीभारस्तया मुजाभ्यामेव पारितोजस्तदुत्पत्तियति भाव इस ५ नाइ सहसजि इस तपान यशपति भाव ·परेषामरीणामधेन १५ एकत्वादि पक्षे युद्धम् १६ विलोज्य सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् बृहत्कथामचकथ सुत्राम्णि नास गुरुर्देव त्वद्गुण दवर्णनमह यद्विन्दुश्रियमिन्दुरश्चति जल चाविश्य दृश्येतरो यस्थानौ कर्तुं कथ शक्नुयाम् ॥ २२९ ॥ एकाभूकुसुमायुधेषुधिरिव जलदेवतास्फटिकभूर्जागर्ति योगेश्वर ॥ २३८ ॥ युद्धा प्रव्यक्तपुलावली जेतुर्मगलपारिकेव पुलकैरन्या कपोल चाभिमुख रणस चरणस्यैवादसीयस्स या बुद्धान्त खपरा स्थली । लोलाक्षी क्षणमात्रभाविविरहक्लेशासहा पश्यतो न्तर निपततामुन्मुच्य बाणावली । छिन्न धावेनतीभवन्नि द्रागाकर्णयतश्च वीर भवत प्रौढाहयाडम्बरम् ॥ २३० ॥ जभिय खिन्न भैरेणावा राज्ञानेन हठाद्विलोठितमभूद्ध येषा दोर्बलमैव दुर्बलतया ते समतास्तैरपि प्राय केवल | मावरीणा शिर ॥ २३९ ॥ राज्ञामस शतेन किं कल्यतो नीतिरीतिशरणै कार्यं किमुर्वीश्वरै । ये माशक पुन परा | हेति शतघ्नी कृत लक्षैक्षमिदो दृशैव जयत पंगानि 'पेक्ष क्रमनयस्वीकारकान्तकमास्ते स्युन भवादशास्त्रिजगति रलम् । कर्तु सर्वपरैच्छिह किमपि नो शक्य परार्धन वा द्वित्रा पवित्रा परम् ॥ २३१ ॥ अत्युचा परित स्फुरन्ति | तत्सख्यापगम विनास्ति न गति काचिद्वतैतद्विषाम् ।। २४० ॥ गिरय सारास्तथाम्भोधयस्तानेतानपि विभ्रती किमपि न | शीरोद-पदप प्रेमभ्य मथिता देशेऽमरैर्निमिते खोक्रम्य क्ला तासि तुभ्य नम । आश्चर्येण मुहुर्मुहु स्तुतिमिति | सृजतस्तदस्य यशस क्षीरोदसिंहासनम् । केपा नाजनि वा प्रस्तौमि यावद्भुवस्तावद्विदिमा स्मृतस्तव भुजो वाचसतो जनेन जगतामेतत्कवित्वामृतस्रोत प्रोतपिपासुकर्णकलशीमा मुद्रिता ॥ २३२ ॥ येषा कण्ठपरिग्रहप्रणयिता सप्राप्य जाभिषेकोत्सव ॥ २४१ ॥ निस्त्रिंशत्रुटितारियारणघटाकुम्भा धाराधरस्तीक्ष्ण सोऽप्यनुरज्यते च कमपि स्नेह परामोति स्थिकूटावेटेस्थानायुकमौक्तिकोत्करकिर कैरस नाय कर । च । तेषा सगररङ्गसक्तमनसा राज्ञा त्वया भूपते पासूना | उन्नीतश्चतुरङ्गसैन्यसमरत्वङ्गत्तुरगैक्षुरक्षुण्णासु क्षितिषु सिं पटल प्रसाधनविधिनिय॑ते कौतुकम् ॥ २३३ ॥ द्वेष्या | निव यश क्षोणीजेंबीजव्रजम् ॥ २४२ ॥ यस्कसामपि कीर्तिकलिन्दशैलसुतया नद्यास यहोर्द्वयीकीर्तिश्चेणिमयी | भानुमान्न कमि स्थेमीनमालम्बते जात यद्धनकाननैक समागममगाद्गङ्गा रणप्राङ्गणे । तत्तस्मिविनिमज्य बाहुन शरणप्राप्तेन दावाग्निना । एपैतद्गुजतेजसा विजितयोस्तावत्त भटैरोरम्भि रम्भापरीरम्भान दनिकेतनन्दनवनक्रीडादराड | योरौचिती विक्त बाँडवमम्मसि द्विषि भिया येन प्रविष्ट ॥ २३४ ॥ अस्मिन्दिग्विजयोद्यते पतिरय मे स्तादिति ध्यायति कैम्पे साविकभावमञ्चति रिपुक्षोणीन्द्रदारा चिती यद्गातान्तरवजन दजनयद्भजानिरेप द्विपाम् । भूयो पुन ॥ २४३ ॥ आत्म यस्य समुचितीकृतगुणस्याहोतरामा धरा । अस्यैवाभिमुख निपत्य समरे यास्सद्भिवं निज पथा भास्वति दृश्यते विलमय प्रत्यर्थिमि पार्थिवै ॥२३५॥ दलदल समिदलकर्मीणबाणब्रज ॥ २४४ ॥ यह कुरु ऽहक्रियते स्म येन च हृदा स्कधो न यश्चानमत्त मर्माणि विद्राणे रणेचत्वरादरिगणे नस्त समस्ते पुन कोपात्कोऽपि तेऽभिषणनमय शको भुव सा ध्रुव दिग्दाहैरिव भस्ममि निवर्तते यदि भट कीा जगत्युगट । आगच्छन्नपि मपवता सृष्टधृतोद्भूलना । शभोर्मा बत साध्यवेलनटन समुख विमुखतामेवाधिगच्छत्यसौ द्रागेत छुरिकारयेण भात द्रागिति झोणी नृत्यति मूर्तिरष्टयपुषोऽमृग्वृष्टि 'णिति च्छिन्नापसर्पच्छिरा ॥ २३६ ॥ हित्वा दयं रिपोरुर | सध्याधिया ॥ २४५ ॥ प्रागेतद्वपुरामुखेन्दु सृजत सद खमवन शूयत्वदोषस्फुटासीदन्मर्कटकीटकृत्रिमसित छत्री- समात्मा कोष शोपमगादगाधजगतीशिल्पेऽप्यनल्या भवत्कौस्तुभम् । उज्झित्वा निजसद्म पद्ममपि तैयक्ताव नद्धीकृत लूतातन्तुमिरन्तरद्य भुजयो श्रीरस्य विश्राम्यति ३ शिवलिङ्ग ॥ २३७ ॥ सिन्धोजनमय पवित्रमसृजत्तत्कीर्तिपूर्ताद्धत नम्रीभवद ६ भारेण ७ परिवनितम् ८ मायुधम् ९ अलम् यत्र सान्ति जगन्ति सति कवय के वा न चियमा । १० लक्षलरया, पझे-शरव्यम् ११ पासरयया पो-अनानि १२ पासरयाभि १३ शत्रुच्छिद १४ परास यया पक्षे- एनाह गुणाढ्य इत्यर्थ २६द्रे ३ माह वाचस्पतिरित्यर्थ ४ विस्तीर्णा ५ खाम् ६ तेलादि पक्ष-मित्रत्वम् ७ यमुनया १७ मयनोद्भूतो निजेलो दधिक्षीरविकार २८ रूपातरे रूमा क्षत्रियभटे ९ एतदिरोधिना मरणमेव शरणमिति माव तरापादनेन क्षीराब्धावमात्र गमिते सतीत्यर्थ १० औत्सातिके भूकम्प सात्विकोत्मक्षा ११ प्रामोति १२ जई । म २० परिवे २१ खड्ग लोकम् १३ आसनमृत्योरादित्समण्डल सच्छिद्रमिव दृश्यते २६ उपेक्षित २८ कृष्टासु २९ वपनिव पक्षे-विगतमुख वम् १८ ठगिति रविदनुकरणशद १९ विष्णो २० रिनादो २१ त तुवायकीटा ३३ औचित्यम् ३४ अमेलम् सहजपि तसिन् ३५ समा २२ बदम् २३ लक्ष्मी २४ जेतु जयशीलम्, ततोऽप्यधिकमित्यर्थ २५ खातम् २६ सर्वेऽपि | पवाण इत्यर्थ... हृतगुणस्य ३६ दण्डनमकरोदित्य कवयो मौनिनो भाति, वर्णयितुमशक्यत्वादिति भाव ३९ सेनयामियानम्. ४० धृतमसानुलेपना म्बर १ सावण्याददृश्य ४ अमुण्य २२ सघात २४ स्थायिन २५ समूह १९ स्वेनाकमणा २३ गते प्रदेश २७ सचरव ३१ सूय ३३ सिरतम् १४ सूर्यमण्डले १५ रणागणाद १६ प्रसिद्ध १७ पराधुरवम् ३७ दल यित्वा ३८ अमो ४१मा अभडि ·सामान्यराजप्रशंसा १११ नर यित । नि शेषद्युतिमण्डरव्ययशादीपल्लभैरेप वा शेष जयप्यतनवस्तम्म प्रतापागुमापूर्वी दिम्परिपथिभूति देशमय रिमन्यतमसस्तोमैस्ततो निर्मित ॥ १६ ॥ महासपन्मृगीनागुरा । उद्यत्पुण्यलतालयालमतनू मत्तद्विपाला असारिप्रकर शरश्च नृपते सगये पतन्तावुभौ सीत्कार च नाय श्रीकेलि निकेतन गुणमणिश्रेणी नवीनाकर ॥२५६॥ न समुसौ रचयत कॅम्प च न प्रामुत । तद्युक्त न पुन रखान्यम्बुधितोयगर्ममगमन्मेरु सुशिश्रिये स्वीयाके निवृत्तिमयोनागर्ति यन्मुंक्तयोरेकस्तत्र भिनत्ति मित्रमपर कमला निघाय विदघे निद्रा हरिनीरयौ । यस्मिन्दिरसति श्वामित्रमित्यद्भुतम् ॥ २४७ ॥ एतस्सोनतसर्पकर्मकृति । भूरि दातरि नृणा मालस्थले दुलिप ब्रीडानम्रशिरा क्मण्ड नबैलोक्यचूडामणे शभुनलारदरप्रभृतय स्तुत्यै न शक्ता लुमय जग्राह माष्? विधि ॥ २५७ ॥ लक्ष्मीश्वेन सरखती यदि । देव पनगनायको मगरती वाणी स्वय तदुमय यद्यस्ति नोदारता सा चैतत्रितय मवेच कुहचित्यु चेजडा सौन्दर्यस निरूपणे वद कय शक्तो मवेन्मा । येरगण्यरपि । सौजन्य न विनृम्मते तदपि चेनास्तेऽयकुप्ता ॥ ०४८ ॥ अथ दानारिणा गिरिनयाप्यर्थे । मतिस्तत्सर्ने परमेश्वरस कृपया त्वय्येन समाव्यते ॥ २५८ ॥ हरसाहृत देवस्थ भुवनत्रये सरहरामावे समुन्मीलति । शत्रूणा यमदण्डता मृगदृशा कर्पकोर्दण्डता गीर्वाणद्रुम गङ्गा सागरमम्बर शशिकला शेषश्च पृथ्वीतल सर्वच मानमर्थिविदुपा मध्ये तयाणामिति । आश्चर्य मनुजेन्द्ररत्न त्वमीश्वरत्वमगमत्वा मा च मिशाटनम् ॥ २४९ ॥ मवतो याहुदण्डद्वय नानात्व गतमेकमेय जगता मध्ये अन्यास्ता गुणारत्ररोहणमुनो धन्या मृदन्यैर सा समारा त्रयाणामिति ॥२५९॥ रक्तेनैन रिलोचनेन करुणारलाकरेण खल तेऽन्य एव निधिना यैरेप सुणो युगा। श्रीमत्यान्ति त्वया दृश्यन्ते नरदेवरत्न सुहृदा विद्वेपिणो नो नृपा । जुषा द्विपा करतलास्त्रीणा नितम्बस्यलाइ यत्र पतन्ति | किं मिक्ता प्रथम सुधामिरमान्दावानलै किं पर पूर्व मूढमनमामाणि वस्त्राणि च ॥ २५० ॥ योऽमि तदा पल्लविता पुत किमपरे भसत्यमासादितम् ॥ २६० ।। ललाटपतितपासमहारो युधि स्फीतासक्युतिपाटरीकृतपु या लाक्षावल्यानि वाहुयुगले क्ण्ठे च काचसन मन्यन्ते रोमाग परान्दारयन् । तेषा दु सदकामदेहदहनप्रोतनेत्रा बहुभूषणानि वनिता दीनद्विताना पुरा । ता माणिक्य श्वलन्यालाीमरमासुरे पुररिपारम्त गत कौतुक्म् ॥ २५१॥ चितानि हैमरल्यान्युज्झन्ति मुत्तासज यद्धारादहुदानशील येऽणुन मनमि सके विवृणुते रीत्या कयापि स्फुट काणा | नृपते त्यत्त्यागरीरायितम् ॥ २६१ ॥ मेरुर्दुरगतो हिमा दाचरणस्य तत्समुचित म ये प्रतिश्मामृताम् । न्यायामि | त्यगिरि प्रालेयरूपोऽमवञ्चन्द्रे श्रीसहजेऽपि याचकमया मतमोऽपि यत्प्रथयसे चित्ते महत्त निजे मीमासामतपक्ष क्षीणत्वमु मीलति । कौपीन कृतवान्हरोऽपि भगनान्विष्णु पातत इद मन्ये त्वयाङ्गीकृतम् ॥ २५२ ॥ ये लब्धाश्रय | जैल सेवते वारा राशिरपेयतामुपगत को नाम दातु मायत फ्लभृत पुर्वन्ति किंचिगुण वाघों वारिमुचो नक्षम ॥ २६२ ॥ कल्याण माता यश प्रसरता धर्म कम्य विदिताने कर्ममीमासका । आलोच्य निराश्रयान्फ | सदा वर्धता सपत्ति प्रधता प्रता प्रणमता शत्रुक्षयो जाय लमेरे साचत सद्गुणान्त्रीमद्राम तपाद्भुत पुनरिद मीमा | ताम् । वाम्य सदता वपु प्रमवता लक्ष्मीपति प्रीयता सकल स्तुम ॥२५३ ॥ प्रेक्यामयलग्नकेन भवता मायुस्ते शरदा शत विजयता दानाय दीर्घायुपे ॥ २६३ ॥ वीरेण निग्मारित सजीभूतमुहूर्तमण्डलघनु पाण्डित्यमा दृष्ट्वैवाट्कुशमुद्रया निगडितो दारिद्यदन्तानलो याचा सुन्द सण्डल । किं चानसममाप्तेिन हरिपा सफुलमासोल्लस रयाया मम कृतो गद्गावगाहोत्सर । अभ्युत्थाननम रसाङ्गीणलीविलुप्सनयनव्यूह क्थ वर्तते ॥ २५४ ॥ कियाघटनैर्मानोऽपि दानोचरो लीलेय मवता यय तु कलाक्षोगिरहोऽयमित्यनुदिन भूमीसुरैमाव्यसे काम विदुपा मूर्धानमभ्यासता ॥ २६४ ॥ पद्मा समनि केश निति कामिनीभिरमितश्चिचे चिरं चित्यसे । श्रीनारायण | यस गहने रत्नानि रत्नाकरे हेमादिर्हिमसानुना व्यरहित एव कैचर मिति प्रेरणा श्रिया घ्यायसे व कालोऽयमिति | स्वर्गे मुराणा तरु । जम्बुद्वीपघरासु भूमिपतयो जाम्बू प्रतिहितिवररेकोऽप्यनेकात्मभृत् ॥ २५५ ॥ नीतिम्रीमुकुरो नदैर्दुमदास्त्व तावत्सकलाप्तयेऽसि मुलमो माग्यैर्द्विजाना मिह ॥ २६५ ॥ राजनभ्युदयोऽस्तु जीव शरदा साम १ मुगभे २ युगपए ३ दुराामायादा पक्षे,-निगत्यमावात् शत तेऽरयो रोगर्यान्तु ल्य यश शशधर काष्ठासु देदीप्य ४ मयामावाद, पक्षे दुष्प्रयोगामाबाद ५ अगमादिति भाव पश, प्रयवादिती भाव ६ संसारादित्यर्थ प-चापादित्यर्थ ताम् । शिष्टान्पाहि बुधानय प्रणतिमिर्देशार्थना स्व सदा ७ सूर्यमा प-ययानम् ८हरिणा हरिहरामसेस्स विग्रहस्स प्रसिदे ९प्रकारामाने १०पर्वत विशेप १ आलानक गजद पनस्तम्म २ दयासागरेण ·११२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् वाणी ते बदने रमा प्रतिदिन गेहे भुजे स्ताज्जय । प्रस्थानकालोद्भवद्वादिनचनिभीतभानुहरयो दागम्वर प्रार ॥ २६६ ॥ प्रभश्यच्छ्रुतिमस्तक प्रविगलत्सद्वर्णविप्रस्थिति मन् । तस्मिन्नेवमुपद्वे किल विपर्यस्त समस्त स्वयुग्य नश्यत्स्वागबल प्रनष्टवचनप्राग्भावपूर्णस्मृति । वृद्धोऽत्यन्त | सप्तरथाङ्गमेकमपद सूतश्विरादुद्रम ॥ २७७ ॥ गर्वधि मय वय कलिमहाम्लेच्छेन निर्मूलितो धर्म सप्रति । लगुर्जरज्यरकर कर्णाटकर्णाटवीदावामिविडेन्द्रवीर्यदल्नो चाल्यते तब करालम्बेन भूमीपते ॥ २६७ ॥ बन्दीकृत्य गौडेन्द्रनिद्राहर । हम्मीरप्रमदामदालसलस नर्तनस्तम्भन नूप द्विषा मृगदृशस्ता पश्यता प्रेयसा श्लिष्यन्ति प्रणयन्ति | प्रस्थाने तब वीर डिण्डिमचमत्कार समुज़म्भते ॥ २७८ ॥ लान्ति परितचुम्बन्ति ते सैनिका । अस्माक सुकृतैर्दशोनि । चिन्तागम्भीरकूपादनवरतचलद्भरिशोकारघट्टच्याकृष्ट नि श्व पतितोऽसौचित्यबारानिधे विध्वस्ता विपदोऽखिलास्तदिति | सन्त्य पृथुनयनघटीयनिर्मुक्तधारम् । नासावशप्रणाली तै प्रत्यर्थिभि स्तूयते ॥ २६८ ॥ हित्वा स्वामुपरोधशून्य | विषमपथपतद्वाष्पपानीयमेता देव त्वद्वैरिनार्य कुचकरश मनसा मन्ये न मौलि परो लज्जार्जनमन्तरेण न रमाम । युगेनान्वह सवहन्ति ॥ २७९ ॥ त्वत्प्रारब्धप्रचण्ड न्यत्र सदृश्यते । यस्त्यागं तनुतेतरा मुखशतैरेत्याश्रिताया | ग्रंधननिर्धेनितारातिधीरातिरेकक्रीडकीलालकुल्यायलिमिरल श्रिय प्राप्य त्यागकृतावमाननमपि त्वय्येव यस्सा भत बँन्दमाकन्दमुर्वी । दम्मोलिस्तम्भमाखद्भुज मुंजग स्थिति ॥ २६९ ॥ धर्म पालय नन्दय द्विजगणानाम | जगतरामतुरेना तेनाय मूर्धरत्नद्युतिततिमिषत शोभते समाराधय प्रत्यर्थिक्षितिपालभूरुहवनं निर्मूलमुन्मूलय । शोणभाव ॥२८० ॥ आसीदासीमभूमीवलयमलयजाले कान्ताचित्तसरोजसौभगवने भृङ्गस्वमासादय स्फीता कीर्तिम | पनेपथ्यकीर्ति सप्तापारपारीसदनजनधनोद्गीतचापप्रताप । शेषलोकजयिनीमाकल्पमाकल्पय ॥ २७० ॥ ऐश्वर्य नहुषस वीरादस्मात्पर क पदयुगयुगपत्पातिभूपातिभूयचूडारनी शमुविषयश्रद्धा दशासस्य सा शौर्य श्रीरघुनायकस्स डुपत्नीकरैपरिचरणामन्दनन्दन्नखेन्दु ॥ २८१ ॥ एतेनो सहज गाम्भीर्यमम्मोनिधे । दातृत्व बलिकर्णयोरिह कृत्तवण्ठप्रतिसुभटनटारब्धनाट्यागुताना काट द्रष्टव नाम जगत्येकर चेत्स्यात्तदा श्रीवीरक्षितिपालमौलिनृपते साम्य छवि समरसमालोक्रोिकास्पदेऽपि । अश्वैरखैरवगै कृत कयचिद्भवेत् ॥ २७१ ॥ भिक्षुद्वारि सदानवारिमधुप | सुरखुरलीमैझुसर्युषमानक्ष्मापृष्ठोत्तिष्ठदन्धंकरणरणधुरोरेणु श्रेणीनिभान्भ्रमाद्धत्ते यन्तृवपूर्वधूकरतल शोणाम्बुजा | धारान्धकारात् ॥ २८२ ॥ मन्दोद्भूतै शिरोमिर्मणिमरण शङ्कया । सैयान्वेति पलायितेति चकिता हस्ताग्रमाधुन्यतो रुभि प्रौढरोमाञ्चदण्डरफायन्निर्मोकसधिप्रसरदविगलत्समद मुग्धा वीरमहीपते तदखिल त्वद्दानलीलायितम् ॥ २७२ ॥ खेदपूरा श्रीवीर क्षितिपाल ते सुललित दानोचमै यद्वच वास्ते | वेलाशैलाभाजो भुजगयुवतयस्त्वद्गुणानुद्गणन्ति ॥ २८३ ॥ । जिह्वायुग्माभिपूर्णाननविषमसमुद्गीर्णवर्णमिराम सर्वहिरण्यमित्युदभवत्तत्कालमाकर्ण्य तत् । ताप हिरण्यरेतसि जनि जाडय हिरण्याचले खेदाम्भोऽपि हिरण्य | वीरानैकरागस्फुरितमणिरुचो दक्षिणमार्णवस । आगया आ शैलेन्द्राच्छिलान्त स्खलितसुरधुनीशीकरासारशीतादा गर्भवपुषि सापाय सासत ]] २७३ ॥ राजान शशि भास्करन्ययमुव के के न सजज्ञिरे भतार पुनरेकमेव हि तव चरणयुगस्याङ्गुलीघ्रभागा ॥ २८४ ॥ श्राव श्राव गत्य भीतिप्रगतनृपशतै शश्वदेव क्रियन्ते चूडारत्नाशुगर्भा भुवस्त्वा वीर भन्यामहे । येनाङ्ग परिभय कुन्तलमथाकृष्य । स्वदीय गुणगणमखिल सर्वदा याचकैम्यस्त्वत्प्राप्तामीप्ति व्युदस्यायतं चोल प्राप्य च मध्यदेशमसकृकाश्या कर तेभ्य सकलविपयन भूपवर्ग विहाय । त्वत्तोऽह प्रामुनि प्रापित ॥ २७४ ॥ स्वान्ते वैभवमस्ति नैव परत प्रामाण्य निर्धारण नैवातद्वति तत्प्रकारकमतिनैवोपमान तव । त्यदेशेषु झुर्विबुधतिलक्ता त्यत्समीपेऽतिदूरादायातस्त्वं शतापुर्भव विभाति न छलकथा नो या कचिरसशय श्रीवीर प्रथिता | कुरु च तथा येन नान्यं भजेऽहम् ॥ २८५ ॥ विद्यावन्तो श्य पुनरियं नैयायिकत्वप्रथा ॥ २७५ ॥ वीर क्षार विनीता प्रसभमभिसभ वाक्प्रपञ्चेषु जीवा के का नैयार समुद्रसान्द्रलहरीलावण्यलक्ष्मीमुपस्त्वत्कीर्तेस्तुलना मृगाव- भन्ते त्रिजगति वितता कीर्तिवल्लीमतल्लीम् । तेषामाधा मलिनो धत्ता कथ चन्द्रमा । सादेतचरातिसौध २ जलमार्ग ४ विनाश प्राप्ता- शिखरपोद्धतर्वाङ्कुरणासन्यप्रमति पतेद्यादे पुनस्तस्याङ्क ७ क्षरणम् ८ वजम् ९ शेषस्य शायी मृग ॥ २७६ ॥ श्रीमद्वीर महीमहेन्द्र भवत २०रतिमा ११ समुद्रपरवीराणाम् १२ निरतरम् १३ अभव। पक्षे, हस्ता १४ छिन्नकण्ठ जनालयेऽपि १७ समावेगे १८ खुरसंचार २० संचय॑मानाद ग्राप १ अश्या ५ रुधिरनदी ६ श्रेणय ३ संगाम १५ नर्वक १६ युद्धप्रेक्षर भद्पादशा २ ब्रह्मणि १९ सपदि ·सामान्यराजप्रशंसा, विशिष्टराजप्रशंसा रमा मुवनमरमृतो विभ्रतो ये लसन्ते ते तु त्रैलोक्यतुङ्गा | कचनिचयो द्राकटाक्षे शयसासीपुम्रान्त्यारिवीरश्रमकुटिट- विमलफल्जयः स्वःपति स्वल्पयन्ति ॥ २८६ ॥ यका- [ हृदामाजियवर्तते स ॥ २९५ ॥ म्मोज सरखत्यधिवसति सदा शोणे एवाघरस्ते याहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दक्षिणस्तै समुद्रः । वाहिन्यः विशिष्टराजप्रशंसा पार्थमेताः सुचिरपरिचिता नैव मुश्चन्त्यमीक्ष्णं स्वच्छेऽन्त- यकयरः मानसेऽसिन्कयमवनिपते तेनुपानामिलापः ॥ २८७ ॥ हस्ताम्भोजालिमाला नखशशिरुचिरश्मामलच्छायाचि- केचिद्वद्धाः सहेलं निजमवनगता मोचिताः केपि केचिद्गहा- स्तेजोऽग्नेघूमघाग वितरणफरिणो गण्डदानप्रणाली । देहान्तराणि क्षणमपि गमिताः केपि नीता निवन्धम् । वैरिश्रीवेणिदण्डो स्वणिमसरसीवालीबालबहीवहत्यमो- हत्या हत्या च कैचित्प्रतिपदमयं प्रापिता. व्यर्थमावं घरश्रीरकवरघरणीपालपाणी कृपाणः ॥ १ ॥ धीर वं क्षोणीनाथस तसोन्नतमुजपरिधेनारयः सारयश्च ॥ २८८ ॥ | कार्मुकं चेदकवर कलयस्युग्रटवारघोपं दूरे सद्यः क्लङ्का उच्चैः कल्याणवाही करजितवसुधः सर्वदा पूर्णकामो इव धरणिमृतो यान्ति कट्टालशेपाः । शङ्कापन्नश्च कि विख्यातः कर्णवृत्या न च वचसि कटुचित्रपाकालुमाकी ! द्विराजति गृहिणी किं च लवाधिनाथः ॥ २ ॥ कर्णाट कारणमिति मनसा भ्रान्तिपकायितेन त्यक्त्वाहंकारमट्टा. कोपापेक्षी परमादुचितवहुकधस्तत्परः पुण्यलोके चित्रं राजाधिराज लमित्र तव रिपुस्तत्र कैम्प प्रतीमः ॥ २८९॥ देहि कर्णाधिकविधिविहितत्याग लाट ललाटप्रोत्तम दाविढं वा प्रचलमुजवल्मौदिमागाढराढम् । प्रस्फूर्जटुजरं वा दलित- उत्पत्त्युत्पन्न शिष्टा विविधगुणगणा यत्र यान्ति प्रतिष्ठां बाधेन प्राक्तनानां न च नियमविधिनापि संख्यार्थदान । रिमुवधगर्म वैदर्मकं वा गाजी राजीवदृष्ट कुशशतमयया शाहजहालदीन ॥ ३ ॥ गाजीजल्लालदीन तितिपकुलमणे उहः सर्वत्र यस स्फुरति च सकलः सत्य एवार्थवादो द्राक्प्रयाण प्रतीत प्रेयसः प्रारमन्तै तरलतरगतिव्याकुला मीमांसामावमञ्चत्यमिनग्मधुना मूर्तिरेया त्वदीया ॥२९० ॥ मङ्गलानि । नेत्रामःपूरपूर्णतनकलशमुखन्यतंबालप्रयाला- हेलापस्यानवेलाहतपृथुपृतनादुन्दुमिध्यानपाराधारावाहिप्रस- | खुट्यन्मुक्ताकलापच्युतकुचकुन्मुमच्छमनाकीर्णलाजाः ॥ ४॥ गादसमन्पसकरसंभ्रमन्नान्तचित्ताः । देवादाकुञ्चितानं अनझमीमः विगलितनयनस्पन्दमिन्दीवराक्ष्यो लीयन्ते बद्रिपूणां निज- पृथ्वीश्रीमदनगमीम महती तद्वेष्टनं वारिधिः पीतोऽसौ गृहवलमीचारुचित्राङ्गनामु ॥ २९१ ॥ श्रीकण्ठासक्त- कलशोद्भयन मुनिना स व्योग्नि खद्योतयत् । तद्विष्णोर्दनुजा- हसोऽधिगतमणिगणः शैशवाभ्यस्तविद्यो लावण्यवसकामः धिनायजयिनः पूर्ण पदं नामवद्देवश्चेतसि वर्तते तव सदा कविजनमिलितो यौवनाप्तप्रकामः । आदत्तक्षोणिदण्डो पत्तो महान्नापरः ॥ ५॥ द्विजवंशकृतधीः • कङ्कणाहारयुक्तः स श्रीमान्वीर वीर अर्जुनेन्द्रः विमिव तव रिपुस्खा मुक्तादिवर्णः ॥ २९२ ॥ लोकानां आयातस्ते समीप तब गुणविमलान्पण्डितो यादकर्ता मानमात्रं मनुजजनरतिस्त्वं ससूदातिरक्षो राजामासस्वदक्षः काव्ये भव्ये हि रैयामविगतरसे रुग्युगे रोगहती नाहं जाने कृतसमयरुचिर्मण्डितो वीरवर्गः। कायवधीनकेतुः कर- चिकित्सां सकलगुणनिघे दुर्दरिद्रत्वरोगे श्रीमद्राजार्जुनेन्द्र कलिंतयवा कोपमानविहीनः श्रीमद्वीराधिराज वमिव तब प्रवलमपि यतै कल्पिता सा चिकित्सा ॥६॥ रिपुस्तय मन्दं प्रतीमः ॥ २९३ ॥ वादानाशानुयुक्तो कर्णः नगरकृतमतिविनाकान्तदेहः संग्रामप्राप्तधयों न विदलित- मुंखे हारावातिर्नयनयुगले कङ्कणमये नितम्वे पत्राली रुची राजलक्ष्म्यातिहीनः । नित्यं दारासमस्या प्रखर- सतिलकमभूत्याभियुगलम् । अरण्ये श्रीकणं त्वदरियुवतीना तनुनिमो यः मुभिक्षानुवर्ती श्रीमद्वीराविराज खमिय तय विधिवशादपूर्वोज्यं भूपाविधिरहह जातः किमधुना ॥ रिपुसत मुक्तादिवर्णः ॥ २९४ ॥ श्रीवीर त्वदिपूर्ण स्वं द्विचाणि पदानि गच्छसि महीमुलक्ष्य यान्ति द्विपस्य रणशिरसि शरैभितशीशकाणां वीरावेशाहतानां दिवमधिक- बाणान्दश पञ्च मुञ्चसि पर सर्वागि शखाण्यापि । ते "देवीपतयत्त्वदरनिहतास्वं मानुपीणा पतिनिन्दा तेषु कर्ष रुपान्योन्यगौण्डीर्यमाजाम् । पदिव्यागनानां भुवि स्तुतिस्तव कयं श्रीकर्ण निर्गीयताम् ॥ ८॥ लोकेशः कर्ण. • १ वाणी; पोन्नदीविशेषः- २ भारत पसे नदविशेषः. ३ मुद्रामिः सहितः, पो-अधि ४ सेना; पसे, नया १ अकबरस्पेव नामान्तरम्२ मुडे हाहा इति रावस सदस्या- ५ मन्तबरणे, पर्श-सरोविशेष. ६ अद्यापहाख्यकीटनरस्य | वाप्ति: १ नयनयुगले कं उदकं तस्स क्यास्तेषां मरः- नितम्ये गुटिकाः- ७ कमारम्याने पारम् ८ह पपेशवपक्ष भाषा पत्राणामालिः पद्धि ५ तिकशालमिपाणियुगलम्, ६ वरिण सरत्यागः ९ पोलिन् मकारस्थाने दकारः पटदीयः, ७-देवालनास्वामिना--- - - । १५.मा.

·सुभाषितरनभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम् - राजाद्रुतकनकमयस्तावकीनप्रतापाद्ब्रह्माण्डानां समूहो द्रव कृष्णः इय मवितेत्येव संमान्य यत्नात् । तस्यापि प्लावनार्थ जलनिधि श्रीकृष्ण त्वत्प्रतापेन प्रतप्ताङ्गीर्दिगगनाः । दिग्गजा निकर व्यर्थतामत्र याते देव त्वद्वैरिनारीनयननयनर्निर्ममे वीजयन्त्येव कर्णतालैः पुनःपुनः ॥ १९ ॥ मन्येरम्ये नीरधिन ॥९॥श्रीकर्ण प्रौढतेजाः प्रबलरिपुवलासासंतापदक्षो कुलगिरिगुहागहरे पर्यटन्ती विद्धा द#ः किमपि चरण नायं श्रीमन्नतापो जगति विलसति श्रीमहाराज किंतु | वासुदेवस कीर्तिः। इन्दौ कुन्दे कुमुदमुकुलै चामरे चन्दने मन्येऽहं कौशिकेनानुपमितमसा नूतनखर्गसृष्टायुत्कृष्टः सृष्ट वा दत्त्वा दत्त्वा मृदुनि पुरतः पादमेषा प्रयाति ॥ २० ॥ एप प्रखरतरकरो मास्करोऽसौ द्वितीयः ॥ १० ॥ क्षीरक्षालितपाशजन्यकिरणश्रीगर्वसर्वकषाः श्रीकृष्णार्जुन- कर्णाटवसुंधराधिपः सारथेऽसुररिपो त्वत्कीर्ति विस्फूर्तयः । कैलासन्ति हिमाचलन्ति मागाः प्रत्युपकारकातरधिया वैवर्ण्यमाकर्णय श्रीकर्णाट- विकसकुन्दन्ति कन्दन्ति च क्षीरोदन्ति हलायुधन्ति विबुधा- यमुंधराधिपसुधासिक्तानि सूक्तानि नः । वर्षान्त कति हारन्ति हीरन्ति च ॥ २१॥ त्वद्वाहतधूल्यः करिकरनि- नाम नाणपनदीदावामिविन्ध्याटवीसंध्यामारुतनिहरप्रभृतय- | करैः सीकराश्च प्रयुक्ता व्योम व्यापुः समन्ताद्यदुमुकुटमणे स्तेभ्यः किमास मया ॥ ११॥ तत्र पङ्कोऽद्भुतोऽभूत् । आगच्छनिः सुरैः क्षमा तव ममनकृते फलिङ्गेश्वरः स्फाटिकीमिः शिलामिबद्धः पन्थास्तदानीं सुरसरिदिति तं आयुर्दानमहोत्सवस विनतक्षोणीभृतां मूर्तिमान्विश्वासो मानवा मानयन्ति ॥ २२ ॥ नयनोत्सवो मृगशा कीर्तेः प्रकाशः पः । आनन्दः गुर्जराधीशः कलिताकृतिः सुमनसां वीरश्रियो जीवितं धर्मस्सप निकेतन विमयते वीरः कलिङ्गेश्वरः ॥ १२ ॥ घम्मिले नयमल्लिका- कालिन्दि ब्रूहि कुम्मोझव जलधिरहं नाम गृह्णाति समुदयो इसे सिताम्मोरुहं हारः कण्ठतटे पयोधरयुग कसाच्छनोर्मे नर्मदाहं त्वमपि कथमहो मत्सपत्न्याश्च नाम । थीराण्डलेपो घनः । एकोऽपि त्रिकलिङ्गभूमितिलक त्वत्कीर्ति- | मालिन्यं हि किं ते अविरलविगलत्कजलैर्मालवीना नेत्रा- राशिययौ नानामण्डनता पुरंदरपुरीवामनुवां पिमहे ॥१२॥ भोभिः किमासां समजनि कुपितो गुर्जराणामधीशः ॥२३॥ चोलेन्द्रः कल्याणदासः फीतिसर्गतरंगिणीहिमगिरिविद्यानटीरमामायण्यामृत- त्वत्खद्गसण्डितसैपनविलासिनीनां भूपामवन्त्यमिनवा भाजनं रसिकतायतीरसालद्रुमः । कान्तापामृगस्थली भुवनैकवीर । नेत्रेषु कणमयोरुपु पंवली चोलेन्द्रसिंह तरुणतालक्ष्मीविलासाम्युज जीयाद्विश्वविभूषणं नरपतिः | तिलकं करपळवेषु ॥ २४ ॥ सिञ्जानमञ्जरीति खनकलयुग पल्याणदासाभिधः ॥ १४ ॥ चुम्बितं चचरीकैस्तत्रासोल्लासलीलाः किसलयमनसा पाणयः फायिलेन्द्रः कीरदष्टाः । तलोपायालपन्त्यः पिकनिनदधिया साहिताः विस्कार्य न्योमगद्गाबलदुरुटहरीकैतबारकैसरालीरुथैम- कालोरित्वं चोलेन्द्रसिंह त्वदरिमृगटशां नाप्याय सिफदेशे हिमकरकपटान्मण्डलीकृत्य पुच्छम् । दिदागार- शरण्यम् ॥ २५ ॥ पलम्बस्तव विशदयश-केसरी कानिलेन्द्र प्रसाण्डारण्यवीथी. गिरिगहनदरीसंगमी संप्रमीति ॥ १५ ॥ वेलामुछज्य जगद्देयः हेलादलितधरनिभृवाहिनीकोटिपूरुद्वैरत्यारिलेन्द्रप्रबलजल- देशो यस्तुं नो यत्र पत्रिर्भवति भुवि खगायेति स प्रडवाच । चक्रः पप्रच्छ पान्यं कथय मम सखे नास्ति सशन निषिः लापनायौजन्मे । सान्ममा मेदिनीय प्रबलमुज- मेरी समाप्ति कनकवितरणः पोजगदेवनामा सूर्येऽनन्त- बलपोढतयन्द्रहासज्यालाभिः संततं चैन दहति वडवावी-हितेऽसिन्कतिपयदिवसैर्वासराद्वैतसृष्टिः ॥ २६ ॥ विहोगोयधेता (७ ॥ १६ ॥ कार्तीयः फामानुपात्परिवर्धमाने जामदयतापज्वलने त्वदीये । तेजो मात प्रतापामियमवनितले ज्योतियत्मीयमन्तः । ज्यापातः कामुकस अयति करतलं कण्ठमोंकारनाद- भीगतीय प्रभ पतन्ति प्रत्याविषयीपतयः पतनाः ॥१७॥ यसिंहासनाः शममा परमं यक्ति पद्मासनप्रीपेंदी कुसुमेन्द्रसादिः पार धीमुमेन्द्रमाहितपः मोदमतापो परः पन्या ते यूयमेते निमिफुलकुमुदानन्दचन्द्रा नरेन्द्राः ॥ २७॥ सपन मारपक्षितिपतेः सामान्यउरमीरियम् । तसा वेप १ नमाया सनुस पसंपादोऽयम्. २ यमुनाभान्डा र परमरण गरसे तन्कुम्मसंग्यान महासन्धनं विरपितु इन बाधिन्दी के परमाक्नलिई नर्मदाया ताम- मोदी निका पविताः ॥१८॥ भगरस्यनु .. महाम: पो बन्दर 1५पायुः पश-विमरचना. सिमा सन पूरे साल गम्भूतम् ममदानम् जनका ·विशिष्टराजप्रशंसा , नाना दलपतिरायः नमोनिग्नगादन्तिटन्ता ३९ ॥ अगा सज्ञातमझायनर चन्द्र चन्द्रार्घघृष्ट चतुरुदधिचयं चन्द्रिका चन्द्रकान्त नवसतिप्राप्तग्गा करिङ्गात्तैरना स्वर्गगगाभिपरणमतय चावंगीलोचनान्त चमग्सहचरीवालमारोचय च सर्गीकुर्वन्ति शीर्यदङ्गाश्च पहा । लाटा खियलाग पदगमनदृढा दर्गीकरतिलक्मपि ध्वस्तगुनीतिमीति स्वीथिप्रस्थितास्ते श्वासलोलाश्च चोला जायन्ते श्रीनिनाम पृथुरण मरत दलपतिगृहिणी वद्यशस्तोमसोमा ॥२८॥ प्रौढनि साणनादात् ॥१०॥ दशरथ. नृसिंहः चिरादक्ष्णोर्जाद्ययं शमयति समस्तासुरनधूक्चाकृष्टिनीडा आहवे जगदुदृण्डराजमण्डलराहने । श्रीनृमिह महीपार प्रसभमुमगमायुकुभुज । निटोपीजहालोब्बरसहजतेना मनुकुलप्रसुति मुंगाम्णो विजयसहकृया दशरथ ॥ २९॥ सत्यस्तु तर वाहवे ॥ ११ ॥ त्वयि लोचनगोचर गते यम्योयद्वजदण्डचण्डिमपलकोदण्डीलायितनिप्पीते हुनु सफल जन्म नृसिंहभूपते । अनिष्ट ममेति सादर युधि जेन्द्रचन्द्रवदनाङ्कनहरीविग्रमे । लक्ष्मीमसविपाटलमतमयी विज्ञापयति द्विपा गण ॥ ४२ ॥ कौमुदीव तुहिनाशुमण्डल मालम्बते केवल पौलोमीरजाकुरव्यतिक्यदाखण्डीय जाहवीय शशिखण्डमण्डनम् । पश्य कीर्तिरम्पमाश्रिता वपु ॥३०॥ वा विभाति नरसिंहभूपते ॥ ४३ ॥ गण्डामोगे विहरति दिल्लीन्द्रचूडामणि मट पिच्छिले दिग्गताना वैरिस्त्रीणा नयनरमलेप्यञ्जनानि राजेति घणदाकर विजयते दानोमलक्ष्मीरिति वर्नाग मार्टि । यद्यप्येपा हिमकरकराद्वैतसावस्तिकी ते कीर्तिर्दिछ बहुनाहिनीपतिरिति क्षीरोदमास्वन्दति । दुर्गाधीग इति स्फुरति तदपि श्रीनृसिंहक्षितीन्द्र ॥ १४ ॥ विद्यारत्र सूट पुररिपु विद्वेष्टि भोगोटश्रीरित्यर्हति नामुकिं वयशसा सरसकविता यानरत्न तुरगो वाञ्छारत्न परमपदवी मोगरवं दिल्लीन्द्रचूडामणि || ३१ ॥ मृगाक्षी । स्रोतोरन विबुधतटिनी मासरत्न वमन्तो भूभृद्रत्न कनकशिनरी भूपरत्नं सिंह ॥४५॥ निशारत्नं चन्द्र शयन जयश्रिय कृमाणीय वेणी नानाख्यभूपते । अम्या | तलरत्न शशिमुखी समारत्न विद्वान् श्ररणपुटरत्न हरिक्या । करगृहीतायामसारमिमुखी तर ॥ ३२ ॥ कलारत्न गान दिविगमनरत्न दिनकरो महीरत्न मन्ये सपदि निजामशाह | नरसिंह क्षितिपति ॥ ४६ ॥ श्रीलक्ष्मीनरसिंहसान्द्रजलदे नृपतिनिजाम तनाद्गुतचरणार्पणयहलपीडामि । रचयति | चञ्चन्नखालीतडिद्धाग्निच्छरिपुप्रनापतपने कोपावलिं वर्षति । बहिरिव रसनाममणध्वनवैतवादवनि ॥ ३३ ॥ धरणिघर पूर्णा शोणितवाहिनी सुरमन सतापदापानल शान्तोऽभूद्विर निजामशाइ युप्मकरकरवालकालकालसर्प । द्विपदमुपयन | राम वैरिवनितासीमन्तमार्गोदय ॥ १७ ॥ निर्यच्छोणित निपीय पीनो दिशि दिगि मुञ्चति धुकं यगते ॥ ३४॥ पूरतानपुप खैर रदन्तो मुहुर्देव श्रीनरसिंह ते रिपुनना अरकटकघोटकरकटचापटङ्कारसचटचटदिति सुटं स्फुटति | दिग्गससो निस्रपा । उद्गच्छजठराग्रनालसहितास्ते नून मेदिनी कर्परम् । निनामघरणीपतौ वति कौतुआडम्बरा मासन्पुनर्नन्मानो रणभूमिमातुरुदरातत्कालमेप च्युता ॥४८॥ दिद भुवनमण्डल दरदरीदरीदर्यहो |॥ ३५ ॥ क्षोणीकाम देव त्वत्ताणप्रतापशिखिनो नि शेपमेधीयते गणा पटलू निजामशाह मस्त प्रौढ प्रतापानागेन द्रवरूपतामुपगते । तदीयमयशो जानामि घुमायते । मार्तण्डागुलसनखापलिरसौ चामीकराणा चये । अश्यद्वासघामघोरणि मुट्ठमंजद्रह ज्यालाकलापायठे दुखाना निकरस्तथा मुमनसा सद्द ग्रामणि प्रस्सत्कामिनि निपतद्वनितलं मेरो समुमीरति ॥३६ ॥ क्षोणीकाम निजाम तावकमु लम्बा मुनीश्वरं मानल किं वामौ चपलाचय पशुपते कि मालनेवानल । पतायते ॥ ४९ ॥ किं मध्याहदिवारोऽयमपर किं वाय जानीम करवालकालमुजगी हिं नाम गर्मिण्यमूत् । मत्तेमेन्द्र विमिनकुम्भविदउन्मुत्ताकलापच्छलादच्छामण्डपरम्परामधि किंवाऽसौ प्रड्यानछ रिमयमा सर्वोऽपि मौमानल श्रीमसिंह रण सूत पुरन्ती मुहु ॥ ३७॥ वाहव्यूहसुरक्षता यमुमती / मनदातापमहिमा नोदेति केषा मति ॥ ५० ॥ काठिन्य संवीक्ष्य मूवती मरीशाकृतिचञ्चलेन पयमा वारानिधि | कुचकुम्मयोनयनयोश्वावल्यमेतद्वय मो ग्रह्मन्मयता क्य न सिवति । दिनारा तनुते निजामनृपतेात पताकाकैरी | पदयोरमाक्मासादितम् । इत्य श्रीनरसिह ते निमुवनाधीशस्य घोरगिरश्विनीमुनमिय प्रधु दिय धापति ॥ ३८॥ पिहोष्टी घाटीमिया कान्तारेषु मिध पलायनपरा जल्पन्ति वैरित्रिय गरिष्ठ प्रतिमन्दमन श्रीनिजाम प्रतीम कृत्या त्तत्वीर्तिगाथा | |-१॥ एता सप्रति गर्मगौरवमरादानोऽवरोधागना काता- वहति गणविधि पद्मयोनि कठिन्या । वालेया गुरूणाम | रेषु पगयितु यत क्य पन्या मवेयु क्षमा । इत्य चेतमि मृतककला यशुमटीमराठा शुद्धा हेमा रघूना पिसमुजग १ चद्रानाभूषणम्, हरमित्यर्थ २ गटप्रदेशे ३ पहिले १दष्टपतिराय चिहास्दसलीसंवोधनम् रस्स इमरणम् ४ प्रोन्छति ५सरवीन्याहेत्सर्थ, अति शुभेस ६.धनायवे ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् सविमान्य सदय वैकुण्ठवण्ठीरव त्वनादावलिमि सखीभिरिव पाण्ड्याखण्डल वीर पाण्ड्य भरत किं किं न लोको- किं तद्गर्भपात कृत ॥ ५२ ॥ स्नातस्त्वद्रिपुरक्तपाथसि यशो त्तरम् ॥ ६३ ॥ एतद्दन्तिवलैर्विलोक्य निखिलामालिनि धौताम्बर धारयलक्ष्मीश त्वदरातियफ्रकमलै देवता पूजयन्। ताह्रीं भुवं सग्रामाङ्गणसीग्नि जगमगिरिस्तोमनमाधायिनि । जुहर्चतदसून्त्रकोपदहने युष्मत्प्रतापोदय शत्रुच्छरघरार्थ पृथ्वीन्द्र पृथुरेतदुगसमरप्रेक्षोपनमामरश्रेणीमध्यचर पुर दर्पयशसा प्राणाहुतीराददे ॥ ५३॥ कीर्ति श्रीनरसिंह ते क्षितिधरक्षेपाय धत्ते धियम् ॥ ६४ ॥ रिपथगा तमोदितं कैरव चान्द्र मण्डलमन नीलमिव पारसीकक्षितीशः यदपि कटकयानारोघि पाथोधिना ते दिशि दिशि मम यत्तगयन्द किमु । यद्वा बद्दलितारियन्दतरुणीचित्तन्धनामे स्थल चन्द्रस्तर विभाति नीलमिव यद्भूम स मन्यामहे पत्या पारसीकक्षितीश । तदपि कुरु मुधा नो जीवितान्तं ॥ ५४ ॥ अन्तर्विष्णोस्रिलोकी निवसति फणिनामीश्वरे नितान्तं कथयति बहुभायै नैकनारीवियोग ॥ ६५ ॥ पृथ्वीराजः सोऽपि शेते मिन्धो सोऽप्येकदेशे तमपि चुलुकया कुम्भयो निश्चकार । धत्ते खद्योतलीलामयमपि नमसि श्रीनृसिह शंभुनितम्वनीप्रणतिषु व्यग्रो न धातुहे । अस्माकं परमर्द मन्दश्चन्द्रकिरीटपूजनरसे तृष्णा न कृष्णाने स्तम्भ क्षितीन्द्र त्वयीते वर्णनीलोत्सलमिदमपि च प्रेक्षणीय नोऽस्ति वदने न्यस्तेन सरक्षित पृथ्वीराजनरेश्वरदिति तृण विमाति ॥ ५५ ॥ नृत्यद्वर्गाहहासचयसेहचरैस्तावकीनैर्य तत्पत्तने पूज्यते ॥ ६६ ॥ शोभिधागल्यं नीयमाने त्रिगगति परित श्रीनृसिंहक्षितीन्द्र। वनालिदासः नेम्योप नाभीकमलपरिमलप्रौढिमासादयिष्यद्देवाना नाम विष्यत्ययमपि कमलाकामुकस्थावबोध ॥५६॥ श्रीमद्वैकुण्ठ नितम्बिनीषु । प्रागन्ति बन्धुपु विरोधिषु पाण्डवन्ति देव पदालिदास भवत शुभनामवर्णा पञ्चेषुपञ्चविशिखन्ति पाठीव तब निनदाकर्णनत्रासधावच्छकेभोगिन्नगण्डस्थल दुमन्ति कविपण्डितमण्डलीषु ॥ ६७ ॥ विगल्दतिखच्छमुक्तामणीनाम् । माला तारावलीय विलसति च पतदानपाथ पयोधिनों चेत्कत्या नु तारापलिरथ लपण साग- बल्लालः रोसी युतस्त्य ॥ ५७ ॥ द्विर्भाव पुष्पकेतोर्विबुधविटपिना | कीर्णान्यालोक्य रत्नान्युरुतरखदिरागारशहाकुलाही । बल्लाल क्षोणिपाल खदहितनगरे सचरन्ती किराती पौनरुक्त्य विकल्पचिन्तारत्नस वीप्सा तपनतनुभुयो वासवस मुक्त्वा श्रीखण्डखण्डं तदुपरि मुकुलीभूतनेता धमन्ती द्विरुक्ति । द्वैत देवस्य दैत्याधिपमथनक्लकेलि कारस पुर्व- | श्वासामोदानुयातैर्मधुकरनिकरघूमशङ्का बिभर्ति ॥ ६८ ॥ मानन्दं कोविदाना जगति विजयते श्रीनृसिंहक्षितीन्द्र ॥५८॥ याहालक्षोणिपाल: परशुरामः आदर्शाय शशाङ्कमण्डलमिद हाय हेमाचल दीपाय | प्रौढप्रतापानलबहलशिखासिन्धनत्वं प्रयान्ति । सोऽय आमेयास्त्रप्रवीणप्रबलमृगभटा. शत्रुसक्षोमदक्षा यस युमणि महीमिय पथ नो भिक्षवे दत्तवान् । दित्सापडवित प्राचीपयोधिप्रहितकरततीतूर्णसपूर्णकोपो बाहालक्षोगिपाल प्रमोदसहिलव्याकीर्णनेताम्युजो जानीमो भृगुनदनस्तदखिल निमुवनजनतागीतकीर्तिप्ररोह ॥ ६९ ॥ न प्रायशो दृष्टयान् ॥ ५९ ॥ गोनाचारविचारपारगतया खाभिरादिष्टया माना वस्तुपु तेषु तेषु पुरत प्रस्तारितेषु क पीसल. मात् । अन्नप्राशनासर मरमस वक्षोमरोत्सर्पिणा येनात्तं धनुरी आ विन्ध्यादा हिमाद्रोर्वरचितविजयस्तीर्थयानाप्रसङ्गाः क्षिताच उपदि क्षनावतणा दिश ॥६०॥ तन्वन्ती तिमिरद्युतिं दुद्रीपु प्रहीनृपतिषु यिनमस्कन्धरेषु प्रपन । आर्यायत कृताती प्रत्यर्थिचत्रव्ययामेपा भार्गन तावकी मिजयते निसिजगति विजयते वीसल क्षोणिपाल ॥ ७० ॥ ययाथै पुनरपि कृतयाम्लेच्छविच्छेदनामिदेव शाकंभरीदो रापारा निशा ॥ युदगुद्धविपक्षपक्षविदलयुमीन्द्रपुम्मस्थल अत्यन्मोचिरांतोन परितसागरी वर्षति ॥ ६१ ॥ मायसिंहः यस्यामि कोपपुळे वसति सुरपुटे वाजिना गन्धवाहो तपागने मुदर वीर पाग्थ्य मतंगजा गृहलिनो कोयाम क्षपितारसुगणे कोपनोऽसी कृतान्तः कस्त रक्ष्मी सनेहदृष्टी कमउकुलमणेचि वाचामधीशा । रोसे विभाति । आगसदानादरिम्पतीनामागान्तौला इव श्रीमानसिंह प्रबल्मममुजामाश्रय नाश्रयेत ॥ ७९ ॥ सारधा ।। ६२ ॥ विन्ध्यादि करसायनी निरुपमो रया कर फोगरमागधी मलयाचा परिचरा सऽपि भीम. पिपरा । विधा परिपूां पितर देशोऽप्यहो दक्षिण रुधिरविसरप्रसाबितरगलरचालचिरमुजपरिया। रिति हरे २ १२RIT रिसारस ५ मा युटिविटदितलारपटो विभाति नृपीम ॥ ७२ ॥ मुट. १परगवानाम् . २ मादी पसरप्रे ·विशिष्टराजप्रासा ११७ मैरवः प्रदीर सकलमालचूडामणे युकं संचरणं तबागुत- धनानि विद्वत्तविमण्डलीयु पञ्चेपुवाणानपि कानिनीषु । मणिच्च्चेण रात्रावपि । मा मृत्त्वद्वदनावलोकनगा- वर्षन्ति वव्राण्यरिघोरणीषु घोभैरवशोणिमणः कटाक्षाः द्रीटामिननः शशी मा भूचेयनान्यती भगवती दुःशी. ॥ ७३ ॥ लतामाजनम् ॥ ९० ॥ छन्नं मन्यरजामरेण भवतः प्रोमोजदेव क्षमारक्षादक्षिण दक्षिणक्षितिपतिः प्रेक्ष्यान्त. भोजः स्वचित्ते भोज निर्व्याज द्वयं तृणकगायते । क्रोचे विरो- रिक्षं क्षणात् । निःशङ्को निरपत्रो निरनुगो निर्वाचवो विनां सैन्य प्रसादे कनकोचयः ॥ ७४ ॥ मोज त्वद्दानः ॥ ११॥ मुक्ताः 'केलिविस्त्रहारगलिताः समाजनीमिहताः निःमुहृन्निःत्रीको निरपत्यको निरनुजो निहींटको निगतः पायोपों दरिद्रस निमजतः । न कोsपि हि मुजालम्ब दत्ते प्राप्ताः प्राङ्गणसीनि मन्यरचलद्दालाशिलाहारुणाः। दृगद्दा- मेऽभयदायकम् ॥ ७५ ॥ निजानपि गजान्नोज ददानं प्रेक्ष्य डिमवीजशङ्कितधियः कर्षन्ति केलीशुका यद्विद्वद्भवनेषु पार्वती । गजेन्द्रवदनं पुत्रं रक्षत्यथ पुनःपुनः ॥ ७६ ॥ भोजनृपतेस्त्रत्यागलीलायितम् ॥ ९२ ॥ विद्वद्वन्दगुणा- प्रतापमीत्या भोजस तपनो मित्रतामगात् । और्वो वाडवतां | नुरूपविमवत्यागेककलझुमे स्वर्गे वासिनि मोजराजनृपती घचे तरिक्षणिकतां श्रिता ॥७७॥ भोज त्यत्कीर्तिकान्ताया विद्यानवयात्मनि । दातारो मुवि नैव भूमिवलये मा सन्तु नमोभालस्थितं महत् । कस्तूरीतिलकं राजन्गुगागारं विरा- किं तावता ज्ञातारोऽपि न सन्ति हन्त नितरामेतावता जते ॥ ७८ ॥ अस श्रीमोजराजस द्वयमेव मुदुर्लमम् । दूयते ॥ ९३ ॥ स्पृष्टाकृष्टासिपिष्टोत्कटकरटिघटाकुम्मकूटा. शत्रूणां शृङ्खलेलौह ताम्र शासनपत्रकैः ॥ ७९ ॥ धारेश वटान्तनिष्ठयतामृक्तटिन्यास्तटनिकटरटकोणपादादृहामः । त्वत्तापेन पराभूतस्त्विपापतिः । मुवर्णपात्रच्याजेन देव । मोजेन्द्र त्वद्रणमाक्षतमटविकटोरःस्थलत्रोटकुप्यगाव- स्वामेव सेवते ॥ ८० ॥ वद्यशोजलयो भोज निमजन- बोटिकोटिप्रकटचटचटाशब्दरौद्रोऽभवद्राक् ॥ ९४ ॥ मो मयादिव । सूर्येन्दुविम्बमिपतो धत्ते कुम्मद्वयं नमः ॥ ८॥ मोः श्रीमोजदेवं श्रयत विनयतः शत्रवः क्षत्रवर्गाः प्राण- शुक्तिद्वयपुटे मोज यशोब्धौ तय रोदसी । मन्ये तदुद्धवं प्राणाय नौका न मवति मयतां वाप्यरण्यं शरण्यम् । मुक्ताफले शीतांशुमण्डलम् ।। ८२ ॥ अद्य धारा सदाधारा मत्या मातङ्गकुम्मद्वितयनिति पुरा क्रूरवृत्तिर्भिनत्ति क्रुद्धः सदालम्बा सरस्वती । पण्डिता मण्डिताः सर्वे मोजराजे शुद्धान्तकान्ताकुचकलायुगं रंहसा सिंहशावः ॥ ९५ ॥ भुवं गते ॥ ८३ ॥ श्रीभोज साम्यं तर कल्पवृक्षः सदा / नीरक्षीरे गृहीत्वा सक्लसगपतीन् याति नालैकजन्मा चक्र यान्योऽपि कथं प्रयाति । यतो मवद्दानमुंपुष्टविग्रहव्येन । घृत्या कराने सकलजलनिधींचक्रपाणिमुकुन्दः कुकिंमरिरस्य मता ॥ ८ ॥ भोजप्रतारं तु विघाय घात्रा सर्वानुद्धस शैलान्दहति पशुपतिर्भालनेत्रेण पश्यन्व्याप्ता शेपैनिरस्तैः परमाणुमिः किम् । हरेः करऽभून्पविरम्बरं च त्वत्कीर्तिकान्ता सकलवमुमती मोजराज क्षितीन्द्र ॥ ९ ॥ भानुः पयोघेरुदरे कृशानुः ॥ ८५ ॥ भोजप्रतापानिरपूर्व स्वर्गागोपाल कुत्र ब्रजसि सुरमुने भूतले कामधेनोवत्स- एप जागर्ति भूभृत्कटकस्यलीषु । यस्मिन्प्रविष्टे रिपुपाधि- स्यानेतुकामस्तृणचयमधुना मुग्ध दुग्धं न तसाः । श्रुत्वा यानां तृणानि रोहन्ति गृहागणेषु ॥ ८६ ॥ यथा यथा | श्रीमोजराजप्रचुरवितरणं नीशुष्कतनी सा व्यों हि भोजयगो विवर्धते सितां त्रिलोकीमिय कर्तुमुद्यतम् । स्वात्प्रयासस्तदपि तदरिमिश्चर्वित सर्वमुाम् ॥ ९७ ॥ तथा तथा मे हृदयं विदूयते प्रियालकालीघवलय- कूर्मः पातालगङ्गापयसि विहरतां तत्तटीरूढमुस्तामादचा- रावया ॥ ८७ ॥ पन्याः संहर दीर्घतां त्यज निज तेजः | मादिपोत्री शिघिलयतु फणागण्डलं कुण्डलीन्दः । दिमा- कठोरं रये श्रीमान्वन्ध्यगिरे प्रसीद सदयं सद्यः समीपे | तना मृणालीकवलनकलनां कुर्वतां पर्वतेन्द्राः सर्वे खैर भव । इत्यं दूरपलायनश्रमवती दृष्ट्वा निजप्रेयसी श्रीम- चरन्तु त्वयि वहति विमो भोज देवी घरित्रीम् ॥ ९८ ॥ मोज तब द्विपः प्रतिदिनं जल्यन्ति मूर्च्छन्ति च मणिपालः ॥ ८८ ॥ धारापाश धरामहेन्द्रगणनाकोहली यामय प्रामाण्यं परतो न शक्तिगणना सादृश्यलोपः मृदा वैधास्वणने चार संटिकामुण्डेन रेखां दिवि ।| कार्य चेश्वरकर्नु नन्वनुमितो ज्ञान विशिष्टात्मकम् । सवयं त्रिदशापगा समभवत्तत्तुल्यभूमीवरामावात्तु त्यजति सबै न्यायनयानुसारि विबुधै चैतन्यनागापमानश्येत्त म मोऽयमवनीपृष्ठे तुषाराचः ॥ ८९ ॥ राजन्मनुकुल- मगिगाल मूर मातो नैयायिका कुतः ॥ ९९ ॥ १ सूर्यः. २ गटसदिनयम्. ३ पावापृथियो. ४ इन्द्रः १ मुरतक्रीडायां विस्मितादाराविना. २ मा ५कुतूहलरिशिष्टः. ६ 'गई पनि प्रमिदैन कठिनीशकलेन. - ३ जवेन. ४ प्रझा.

·११८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् . मल्लशाहः र्थिवंशोल्बणविजयकरिसानदानाम्बुपट्टः खड्गःक्ष्मासौविदछः मृगः प्रमीललोचनः पिकः कृतोक्तिमोचनः श्रितानतिः समिति विजयते मालवाखण्डलस ॥ ११ ॥ कृताततिर्मरालिकास्सलद्गतिः। निरीक्ष्यते लसन्मते सुमल्ल- मुकुन्ददेवः शाहभूपते तपारिकामिनी वृथाद्भुतं हुताटवी यथा करवारिरहेण संधुनाने तरवारिं नृपतौ मुकुन्ददेवे । वर- ॥ १० ॥ पलायिता तवारिवामलोचना यदा यदा यन्त्यमरावतीतरुण्यः प्रथमं काश्चनपारिजातमालाः॥१११॥ पुलिन्दनायकैः सुलिसकालकूटसायकैः । विहाय नासिकासु मुजः मौक्तिकं स च मौक्तिकी विलुण्ठिताः पुमर्थपञ्चमेह लक्ष्मीर्यास्यति गोविन्दे वीरश्रीवरिमेप्यति । गते मुझे मसभूपते ॥ १०१ ॥ आदायादाय मुक्तास्तदनु शिखि- यश.पुजे निरालम्बा सरस्वती ॥ ११२ ॥ धियादाय माणिक्यवर्ग घूमभ्रान्ति वहन्त्यः सक्दनकमला मुद्दाफरशाहः मोदलब्धालिवृन्दे । पक्तुं मिल्लयः प्रवृत्ताः सरभसमस- कृयविपत्पत्तनेषु ब्रूमः किं कीर्तिपूर धवलितवसुधै मल्ल आकाश प्रसर प्रसर्पत दिशस्त्वं पृथ्वि पृथ्वी मव शाहस्य तस्य ॥ १०२ ।। प्रत्यक्षीकृतमादिराजयशसां युष्माभिरुज्जृम्भितम् । श्रीमुद्दाफर- माणिक शाहपार्थिवयशोराशेः समुजृम्भणाद्वीजोच्छ्रासविदीर्णदाडिन- दशां ब्रह्माण्डमारोश्यति ॥ ११३॥ यश शशाङ्काम्युदये प्रवृद्धो द्विपद्वधूनेग्रजलाम्युराशिः । नटं हि दारिद्यतमो बुधानां तव क्षिती माणिक भूमिपाल राजवहादुरः ॥१०३ ॥ सदमहारैर्भवता प्रदत्तैर्मदङ्गना कण्ठतटामहारैः । नित्यं वृद्धिमुपैपि संकलयसे सर्वाः कलाः सर्वदा सानन्द श्रीमाणिकक्षोणिपते प्रतुष्टा यथा यशो गायति तद्विधेहि कुमुदाकर वितनुषे नास्ते कलङ्कस्तव । सर्वाशाः परिपूर- ॥ १०४ ॥ संजाते द्रवरूपतां हि रजताद्रौ स्वर्णशैले द्रुतं यन्समुदयं धत्सेनिशं सर्वतो न श्रीराजबहादुरेन्द्र नृपते भूमीपालललाम माणिकविभो प्रौद्धैः प्रतापानलैः । योगे- | चन्द्राधिकस्त्वं कथम् ॥ ११४ ॥ ऽभूदनयोः मुपाण्डररुचिः सातेऽरिकान्ताजनैनीता वीय- राजेन्द्रसिंहः कपोलयोश्च विरहव्याजेन गोपायते ॥ १०५ ॥ भोगासक्तै- कचेता भयवशसुखकृतीतिहा स्वाश्रितानां भोगान्भव्याय | विख्यातः कर्णवृत्त्या वचसि न च पटुश्चित्रपाकानुभावी ! मूर्धा कल्याणवाही करजितवसुधः सर्वदा पूर्णकामो यच्छमगति भवनतः साधु मण्डारतिश्च । भूपानां ग्लानिकर्ता | कोपापेक्षी परमादुचितबहुकथः सर्वदा पूर्णलोक इत्थं भटनगजमयध्वंसदेहो हि भलाकीर्णः श्रीमाणिकेन्द्रस्त्वमिव | राजेन्द्रसिंह त्वमिव तव रिपुस्तत्र कम्पं प्रतीमः ॥ ११५ ॥ तर रिपुस्तन दम्भं प्रतीमः ॥ १०६ ॥ सङ्ग्रामक्षोणिहप्य चपलरिपुचमूसिन्धुकीलालमालां पीत्वा कालः कृपाणोऽम्बुद रामचन्द्रः उपसमरं गते वीरयोपैः । वर्षयुद्दामगौरं दिशि दिशि नप तव यशसा दशापि गौरीकृता हरितः ॥ ११६ ॥ एकादशरुद्राणामेका गौरीत्यनौचिती मत्वा । राघव तब मोः कीर्तिवारीभकुम्भप्रोयन्मुक्ताहिमाश्मच्छुरित- त्वरिभवनलिखितां सीतामाहर्तुमुद्धत्य । कपिकोणपमण्ड- मरिततेर्माणिकक्षोणिपाल ॥ १०७ ॥ लयोः शिव शिव भूयो भवन्ति संरम्भाः ॥ ११७ ॥ शरासने सत्यासक्तमना गुणाकरलताकीर्णो न दीनाश्रयोऽरिष्टध्वं- | सायकमादधाने श्रीराममक्षितिपालमौलौ । सुराङ्गनानां सपराजयश्च सुमनोवृन्दैरलं वन्दितः । नानास्थानकला- वरलालसानां वामानि नेत्राणि परिस्फुरन्ति ॥ १८ ॥ प्रधानमहिमा नित्यं सदानन्दकः श्रीमान्माधव एव माधव- हिमाचलस । शेपेन्दुकुन्ददलबालमृणालनालनीहारहारहा: | गायन्तु किनरगणाः सह किंनरीभिः श्रीरामचन्द्र शिखरेषु समः क्षोणीतले राजते ॥ १०८ ।। मानसिंहः | हाससितं यशस्ते ॥ ११९ ॥ नालीकमगदतीय नंदी- काशी काशी न घने क्लयति न दृशा केलितप नामिमानहारी राजा परं जयति राघवसार्वभौमः ॥ १२०॥ नवन्धुनक्षेत्रपो नेयसुधाविमवैकहेतुः । राजा किमिन्दुरपि बलिनी सिन्दुर दूर एव क्षिपति करतलन्यसमान्त्री पुरप्री! पतिमुकुटरत त्वत्प्रयाणप्रशस्ति प्यपदनमदनिर्मराका सौराष्ट्री मार्टि भूयः सपदि नयनयो रक्तता रक्तिमान सापाटी कणिकायां मलिनयति मनो मानसिंहप्रयाणे न्तमोर्गः । लिगति दानटवरुनमनिमविठकमठमनु ॥ १०९॥ कपरे संपंगजः ॥ १२१ ॥ रघुतिलक नृपाल त्यद्विपक्षोनि यि २ भरीरममा पसे, कमलविकासार. १ अनार पंको राजलक्ष्या हरितमणिमयः पौरपान्धेनरद्गः न्य, परी, नदीन समुद्रतान्न सत्रियश्रेष्ठ, पोना महामनामनाम्यामुग्लानियमोहंमनीराम्चुयाहः। ममपत्य- नायकः. ५ यमुश्चर्य कारण पोनीनाया पाया शिमवखस १tnा मदीनाने मुख्यगरणम्. ६ मानहारी; पशे-नारीमा हारक- शरीरम्. पा. शेषरार.. माधवः मालवामण्डलः :

·विशिष्टराजप्रशंसा ११९ : पालपतिलसदपकीर्तिश्यामले विश्वजाले । मगवति मज- | शिरसि क भूः क गिरयः कामी दिशानीश्वराः ॥ १३१ ।। माने कृष्णतां शूलपाणौ फिमुदधिगिरिपुत्र्यो चक्रतुस्तन्न | प्रान्त्या भूवलयं दशासदमन लत्कीर्तिहंसी दिवं याता विद्मः ॥ १२२ ॥ अघाक्षीनो लकामयमयमुदन्वन्तमतर- | ब्रहामरोलसंगमवशात्सा तत्र गर्भिण्यभूत् । पश्य वर्ग- द्विशल्यं सौमित्रेरयमुपनिनायौषधियनम् । इति सारं सारं | तरंगिणीपेरिसरे कुन्दायदातं तया मुक्तं माति विशाल- त्वदरिनगरीमित्तिलिखितं हनूमन्तं दन्तैर्दशति फुपितो | मण्डकमिदं शीतयुतेर्मण्डलम् ॥ १३२ ॥ ये मजन्ति राक्षसगणः ॥ १२३ ॥ यदि क्षुण्णं पूर्वरिति जहति रामस्य | निमजयन्ति च परास्ते प्रस्तरा दुस्तरे वाधा वीर सरन्ति । चरितं गुणैरेतावद्धिर्जगति पुनरन्यो जयति कः । स्वमा- वानरमटान्संतारयन्तेऽपि च । नेते प्रावगुणा न वारिधि- स्मानं तत्तद्गुणगरिमगम्मीरमधुरस्फुरद्वाग्ब्रह्माणः कथमुम- | गुणा नो वानराणां गुणाः श्रीमद्दाशरथेः प्रतापमहिमा करिप्यन्ति कायः ॥ १२४ ॥ झगिति जगतीमार्ग- | सोऽयं समुजम्मते ॥ १३३ ॥ कीर्तिः श्रीरघुवंशदीप { च्छन्त्याः पितामहविष्टपान्महति पघि यो देव्या वाचः श्रमः | भवतो दूती मुरारेः प्रिया यसात्तुभ्यमदादादि गिरिशो- ( समजायत । अथ फयमसौ मुञ्चेदेनं न चैदरगाहते - अर्धनारीश्वरः । असाचतुराननः सुरपतियशुसहर : पतिगुणग्रामश्लाघासुधामयदीर्घिकाम् ॥ १२५ ॥ लज्जा | दधौ स्कन्दो मन्दमतिश्चकार न करस्पशे स्त्रियाः शङ्कितः कीर्तिर्जनकतनया दौवकोदण्डमने तिनः कन्या निरुपमतया ॥ १३४ ॥ एकं काञ्चनभूधरं सुवलयं वासः सुंघावारिधि भेजिरे रामचन्द्रम् । अन्त्या पाणिग्रहणसमये ज्यायसी | तार तारकराजमण्डलमिदं संप्राप्य सत्कुण्डलम् । दूर- ६ जातकोपा भूपैः साधैं सलु गतवती मध्यमाऽयो दिग- न्तान् ॥ १२६ ॥ गेहे गेहे मुमग भवतो रामभद्र स्थापि च तेन तेन सदृशं त्यां भूषणं चापरं स्त्री मान- क्षितीश सामालिस्य स्वमपि सविधे सस्पृहं भावयन्त्यः । अहिलेव याचतितरां श्रीराम कीर्तिस्तव ॥ १३५ ॥ संग्रामो दिवसायते तस्मिन्नाकस्मिकमुपगते' वल्लमे मीतिमाजः पौप्प चापं तय यते तव लसच्छौर्य प्रकाशायते । बद्वैरी तिमिरीयते तद्- तव मुजः पूर्वाचलेन्द्रायते त्वत्क्रोधोऽध्यरुणा- करतले वेपमाना लिखन्ति ॥ १२७ ॥ अहो रघुशिरोमणे- रमिनवप्रतापावलिप्रचण्डकिरणप्रयाप्रसरसाध्यसादाश्वयम् १ हंसः. २ वीरे. ३ कुन्दवदुज्वलम्. ४ लक्ष्मीम् ५ तदाप्रमृति. सुराधिपतिरम्बुदान्कमलमिन्दिय सेयते हिमाशुरपि चन्द्रमाः कीर्तिदूती लक्ष्मीमिवापसत्यमम कामिनी गौरीमपि रामाय प्रदास्पतीति ६ महेश्वरेणेत्यं तकिंवम्-यद्यहमुमा स्वपार्थे न स्थापयिष्यामि सदैवं सततमम्बुधौ मजति ॥ १२८ ।। कीर्तिः श्रीरघुवंशरत्न भवतः मिया खाद एव गोरी स्थापिता. तत्प्रभूत्यर्धनारीश्वरो हर इति स्वर्वाहिनीगाहिनी दिक्पालानखिलान्परीत्य दधती पाण्योः | ख्यातिः. ७ मझणा स्वपक्षीरक्षणार्थ चतसृष्वपि दिन मुखानि प्रतापानलम् । सप्ताम्मोनिधिमण्डलान्यधिगता त्वय्येकंपनी- निमितानीति मावः. ८ यतो वहनि चक्षुपि मम चेद्भविष्यन्ति तदा व्रतस्यात्यै विष्णुपदं स्पृशत्यनुदिनं शेपस शीर्षा- | स्वाप्सरसः प्रणेम्यापएमागच्छन्ती फीतिंदूवीमवलोकविज्यामीति ण्यपि ॥ १२९ ॥ की व्याप्तिमवेत्य वैरिवनिताबाष्यो- | प्राकिलयं परिणेष्याम तथापितदपहरणे मम तस्या वियोग एव मावी, भाव.. ९ मन्दा विवाहेऽटसा मतिर्यस्य सः. २० यतश्चेदहं कृच्छ्रेण दधेः साधनादुत्तुले पृथिवीमुजां परिवृढे शश्वद्वि- | ततः किमनेन परिणयनारम्भेगेति विचारादिति माव. ११ ममेकर पक्षे स्थितम् । सर्वक्ष्मापतिमौलिमण्डनमणे श्रीरामचन्द्र | काञ्चनगिरिदक्षिणे करे कटकोऽस्ति, वामे तु न किमपीसेकनेवाउनवन प्रमो चित्रं पश्य तय प्रतापदहनं जानन्ति सत्ता- | शोमेते पाणी, अतोऽपर तादृशं वख्याख्य भूषणं मय देहाति प्रायवे. किंकाः ॥ १३० ॥ श्रीराम त्वदनेकचित्रचारितोदामकी- १२ यतो न लेकं वास उपर्यंधश्याने परिधातुं शक्यते १३ उज्वलन १४ इदमेकं तारकाणा राजा चन्द्रस्तस्य मण्डलं सरकुण्डलमेक- र्तिश्रुतिप्रागल्भ्यादेवधूतमूर्ति सकललोक्यलोकेऽपि यत् । सिन्कणे संप्राप्य तत्सममपरकुण्डलं द्वितीयकर्णार्य याचति. १५वि. अश्रोत्राः फणिनस्तदेतदुचितं नो चेदहिस्वामिना व्याधते । पर्यन्तं प्राप्तापि. १६ स्त्रिया यो मानः स्वपतिसौभाग्यवरूपस्या- दिगर्वस्तेन पहिला ग्रहगृहीता. १७ अन्मापि या मानिनी मानग्रहः १ स्वसतीस्वातशापनाय दिव्यकरण युक्तमेव. अनार्य मावा या | गृहीता भवेत्सा विदेशस्थापि पति प्रमविष्णु तत्चदस्तुं याचते दि स्त्री दिव्यं कर्तुमिच्छति सा पूर्व गहा माहत, अपर देता यमण्डलेऽपि नायवे तयेयं कीतिरप्यपर भूषणं याचत इत्य. क्षिणीकृत्य पाण्योरनलं दयती सप्तमण्डलान्यतिक्रामति; ततो विष्णुपदं संग्राम ससटता प्रकटयतीत्यर्थः १९ यथा मानुरुदयाच भासते १८ या दिवसे सूर्यः प्रमाप्रगमनामुपैति तथा खरखगमानुरपि स्पृशति तथा सर्व कर्षति, तददियं त्वत्पीतिरपि जलाभिरानपदवि तथा चासो बहने भासत इत्यर्थः- २० यथारुणो रक्तवर्णोऽये प्राई: पदसस्पर्शनाल्यानि पदिव्यानि स्वसदीत्वनिहाय विधस इति । भवति तया कोपोऽपि रचमुसनेवादिना प्रादुर्भवतीसंधा. २१ यया करा. ३ कम्पितः. ४ शेषशिरोवनने मूमेः पात एव साधत । सूर्यस्योदये सर्वत्र प्रकाशः प्रसरति तथा त्वत्सङ्गमानौरुदये तव शै स्तेषां गियादिवस्तूना कावम्याम मवेद्यतस्तेषां न्याश्रितस्वातस्याश्च | स्पष्टभुदेवीत्य: १२ यथा सूर्योदये तमांसि नागमायान्ति तथा शेषाधिनवादित्य:- वसामानूहये तब वैरिणो दिगन्नगामिनो मवन्तीयः.

·१२० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम् बलाह यकान्तायतेल्वत्कीर्तिः कमलायते रघुपते त्वखग- ॥ १४२ ॥ आकृष्ट कवचादहीन्द्ररसनाकैल्पे कृपाणे चण्डद्युतेः ॥ १३६ ॥ अस्माकं पैरमन्दिरस चरितं यद्यप्य- त्वया श्रीमन्नायक रामचन्द्र भवतः प्रत्यर्थिनां वेश्मसु । वाच्यं भवेत्वामी त्वं कथयामि तेन भवतः किंचित्निया- गाहन्ते सहसा लुलायचमरीशार्दूलशाखाचरीयक्षोरक्षगाल- दूपणम् । श्रीमद्राम नृप त्वया रणमुखे पाणिग्रहः सादरं कोलशैलभृद्भल्लुकभिल्लादयः ॥ १४३ ॥ रेफ व्यञ्जनराज- यस्याः सासिलता परस्य हृदये दृष्टा झुठन्ती मया ता तव तवाकारप्रकर्षः स्वरेष्वन्त्यस्यापि मकार विस्फु- ॥ १३७ ॥ सत्य सा बहुरूपिणी समभवसिद्धिस्वरूपा | रति ते वर्गाक्षरे वादिता । थैः संभूय निगद्यते रघु- भेवकीर्तिः श्रीरघुबशारत्र विमला जागर्ति विश्वोदरे । कुलालंकारहीराकुरो देवः क्षोणिसुतापयोधरतटीशद्वार- क्ष्मापारे रिपुमन्दिरे नूपपुरे रखाकरे निर्झरे कान्तारे गिरि- हारो हरिः ॥ १४४ ॥ खेदाम्भ,कणमण्डलानि खुरली- शेसरे विषधसगारे तथैवाम्बरे ॥ १३८ ॥ गठवेश- | खेलोद्भवान्यन्वहं तद्बाह्वो रसयन्महावल इति ख्याति विशालरावणभुजप्रोत्प्रतापानलज्वालाजालनवाम्बुदः कथम- गतो मारुतः । तं चाखाद्य मुहुः सहस्रफणिता- सौ सीतापतिर्वर्ण्यते । यसारातिनृपाः कृपाणजलधौ मन्नाः | शाली बलीयोनहित्ते कोमलकोमलैरपि फणैः श्रीराम पुरो गौरवादत्युच्चैर्गतयो भवन्ति च पुनर्मित्त्वा रवैर्मण्डलम् चन्द्र स्थिरोम् ॥ १४५ ॥ श्रीरामे मृगयां गतेऽपि ॥ १३९ ॥ भीमं यजलधिं जवेन हनुमानुड्ड्य धनुषा वाणे समारोपितेऽप्याकर्णान्तगतेऽथ मुष्टिगलितेऽप्ये- लङ्का गतो यचाशोकमहावनं दलितवानक्षं च यरक्षुण्ण- | णाविलमेऽपि च । न त्रस्तं न पलायितं न चकितं नोक वान् । सीतोपायनमौलिरत्नसहितः प्राप्तश्च यस्त्वामसौ पितं न द्रुतं मृग्या मदशगं करोति दयितं कामोऽयमि- तत्राप्येष' मवत्प्रतापमहिमा निर्यव्रणः कारणम् ॥ १४० ॥ त्याशया ॥ १४६ ॥ गाम्भीर्येण महोदयेन शरणागेन धत्ते नायक राम तावकयशो मे शशाङ्के मैरुद्वाहे वर्ग- | मर्यादया सर्वाशापरिपूरणेन महता, स्थैर्येण ' धैर्येण च । गजे हरे फणिपतौ वाण्या वृषे भे रुचिम् । अन्येषा तु तैद- | राम त्वामनुकर्तुमिच्छतितरां वारांनिधिः किं त्यसौ पीतो म्बरे तेदेहिते तद्यञ्जने तन्मदे तत्कण्ठे च तदीक्षणे वानरलचितः प्रमथितो बद्धः श्रिया त्याजितः ॥ १४७॥ तदलके तेत्रोथके तत्पथे ॥ १४१ ॥ श्रीमन्नायक राम- देव श्रीनृप रामचन्द्र भवतो दिग्जैत्रयात्रोत्सधे धावद्वीर- भद्र भवतः पाणौ कृपाणं' रणे दृष्ट्वा यद्यदभूदरिक्षिति- गुजा तत्तत्समाकर्णय । अझे येपैथुरन्धता नयनयोर्वक्रे तुणं | नदीसजातपस्थलीर्वाचुम्मनचञ्चयो हरिहयास्तेनैय ' तुरंगचञ्चलखुरक्षुण्णक्षमामण्डलात् । वातोगतरजोमिलसुर भूयसी भीतिश्चेतसि वाचि संस्तुतिकथा हैस्तद्वयं मस्तके दिनः ॥ १४८ ॥ साधम्र्येण कथं गुणन्तु यमुनाबेणी १ यथा भानोरुदये सूर्यकान्तमणिषु महास्तापः संजायते तथा कृपाणी च ते श्रीमद्राम चमूवरेण्य भवतो वाग्मासिद्धा- घेतदये सति वैरिस्रोदयेपु महान्पश्चातापो भवतीत्यर्थः २ यया न्तिनः । नाकृष्टा हलिना न कालियवशात्तूरा 'न धारा- मानोस्दये कमलानि विकस्वराणि भवन्ति तथा स्वस्खड्गमानोरुदये जड़ां न छायाजनिता न वकंबहुलां न प्रतिभङ्गां क्वचित स्वकीर्तिविकासमुपैतीत्यर्थः- ३ तिग्माशुत्वात्सगस सर्वथा सूर्योप- मत्वमस्तीति शेष. ४ परस्त्रिया. ५ यतो भक्ताः स्वस्वामिनः ॥ १४९ ॥ आबाल्यं पतिरेप मे जगदिदं जनानि कथमपि हानि सोदुमक्षमा खीदुर्लक्षण तु परमपमानकारणमा | तनं पुनर्भूमध्ये समुपागता' तदपि ते विख्यायते यः पतिः । बीमीत्ययः. ६ यथा काचित्पाणिगृहीती परपुरुषस्य हृदये विलास | गृद्धा नास गृहे वसामि सुचिरं तिष्ठस्थिराति तन्मात्स- कुर्यात्तदा तस्या असतीत्वलक्षणेन पुरुषस्य मइपणं लग्न भवेत्यादिव राम भूप भवतः कीर्तिर्दिगन्तं गता ॥ १५० ॥ नानारूपत्वेन विश्वव्यापिन्यभूदिति भावः. ८ अणिमापष्टसिद्धिः | का शृङ्गारकथा कुतूहलकथा गीतादिकाना की भायः मवी. ९ यथा योगिनी सिदागिरिदर्यादिषु स्वकामचारिणी भवेच्या स्वस्कीतिरपीति मायः. १० देदीप्यमानाः. २१ समूहः, ११ भन्यो- १ सदृशे. २ तन्मन्दिराणा शून्यत्वेन वनचरतिरश्च तत्र प्रवे ऽध्यनटोऽमुदेन शाम्पनि यथा तथा तयतापानिरपि रामेण शामिन शस्यानिवार्यत्वादिति भावः. ३ वनगाव. ४ यात्राः ५ वागर्य- इति भावः १३ वर्गयायिनो भवन्ति बन्यो हि यो जलपी निमो ६ शूकरा. ७ शल्यः ८ कक्षा ९ व्यसनेषु श्रेष्ठत्वम् १० कर मात स च भागतिरेव भवतीति प्रसिद्धम्. १४ मारतवान् । गादिपु. ११ शसान्यासः- १२ यासादयन्. १३ या वया वे १५ भरखलितः. १६ बलभद्रे १७ उच्च प्रवसि. १८ ऐरावते. हतास्तदा खडनयोः परिश्रमजः खेद उत्पजस्तच्छोषणादायुमा १४ नये. २० रामपले. तदरूप नीरत्वादिति भावः सचन्द्र बलोऽभूदिनि मावः. १४ शेष. १५ १वीम्, १६ दूर्वारम सुश्री. राहावियर्थः२१ पनासिमायाम्. २३ नक्षत्रश्ये. आकाश | क्षणे रता अरणेन प्रेरिता अपि न पूर्ण प्रयान्ति तु शनैरेव. अन इत्यर्थः २४ ६५-२५ येषा मुसे नृशं दृश्यते ते पूरा अपि गोवदवघ्या एव ग्रीमतों महान्तो दिवसा जायन इति भावः. १७ कथयन्तु ।' १८ छाया मर्यभार्या. १९ पानीयवाहा:. २० जानतरजानू सि भाषा,२१ गिरनिकरदय स्वमानार्थ नात इत्या.

·विशिष्टराजप्रशंसा १२१ न्तिकथा तुरगमकथा कोदण्डदीक्षाकया । एकासि पर कीर्तिवल्लेखपैया स्थूणा क्यामर्शलो गगनमिह महाम परायनक्था वरिभृमीभुजा देव पीरघुनाथ नाथ जगति | ण्डप पाण्डुढण्डा । दन्तीन्द्रस्थूल्दन्ता देटततिरतुला समेऽपि नान्या कथा ॥ १५१ ॥ वं चेत्क्ल्पतरुनयं सुम | शारदानाणि माराम्बारा पुष्पाणि चन्द्र फरमिदममल नमस्त्व चेत्सुधात्मा का सपूर्णा वयमी बरो यदि भवान् रामराजेन्द्र मन्ये ॥ ११ ॥ धर्म पादोऽम् यष्टि नग खच्छा विभूतियम् । सपूर्ण कमलाकरो यदि भवान् पतिरसौ भाजन भूतधानी तैलापूरा समुद्रा कनकगिरि श्रीराजहा बय स्वामित्र शु रामचन्द्र नएले कि विरय शृंत्तनतिमरोह । प्योतिश्रण्टागुरोचिर्गगनमानिनिमा न तेऽङ्ग वयम् ॥ १५२ ॥ बालक्रीडनमिन्दुशेखरधनुर्भ | कजल दह्यमाना शत्रुणी पतङ्गा ज्वलति रघुपते खत्म जावधि प्रहता ताते काननसेचनावधि कृपा सुग्रीनसरया- | तापप्रदीप ॥ १६२ ॥ शक्ति मर्मातिरित्ता पिलसति न वरि । आना वारिधिवन्धनानधि यगो रद्देशनाशारधि श्रीरामस्स पुनातु रोगता जानायुपेक्षारधि ।। १५३ ॥ च ते पालपारप्रियत्न यास्य धर्म प्रमाण स्वयमपि चरित वरकीर्तिनिका धन मधुरिमा तसाघमणी सुधा शीताशु विषये ना मिथ्यावादश्चिनं पाण्डित्यमेतद्वहसि रघुपते गौत नान्य इंशोऽग्नि कश्चित् । नो वाय भेद आस्ते क्वचिदपि प्रतिभूम्नदर्थन्कृत मपा दिन धावति । मा लीना तर याचि रागनपत चन्द्रो निरम्नध्वनि शङ्कातङ्कमृदशुका माघेरतय॑म् ॥ १६३ ॥ पूर्वनामिद्धबुद्धिर्द्विगुणितकरणे- घृततनुनक्तं समुत्सर्पति ॥ १५४ ॥ अखामास तृण प्रिया ऽप्यस्ति तेऽल्पप्रयत्नो य कश्चिनच लोप मनति बहुतरा दुहि तृणामास मरारेर्धनु रामास मुने शिलापि नृ- पेक्षिणोऽप्यन्तरङ्गा । नो वा बाध परण क्वचिदपि विषये रामास स्वय पादुका । कुल्यामास महागंनोऽपि क्पयो नापवादो गुणाना वृद्धीना वर्णमान सदनमिति नमो राम योघावम्वुस्तदा पौलस्त्यो मशकीवभून मगवस्त्र मानु । साधुत्वमार्ग ॥ १६४ ॥ प्रौढिं धत्ता क्लासु प्रयतु पामासिथा ॥ १५५ ।। उप्ता कीर्तिलता गुणस्तर विभो । पुमुद सत्पथे "सचरेद्वा नेत्रानन्द विद्युत्ता मरतु च विबुधा सित्ता च दानोदर्मनस्तम्भमवाप्य दिनु पितता प्राप्ता नन्तु राना तथापि । दोपवेषी बल्की सहजजडत्तनु नमोमण्डलम् । धूपस्त्वत्प्रतिपक्षलक्षवनितानि धासजै● | संक्षय पक्षपाती नक्षेत्रेश कथ वा क्लयतु तुल्ना गम पिता कक्षे कोरफितेन्दुना कुसुमिता श्रीरामचन्द्र चन्द्रेण चन्द्र ॥ १६५ ॥ माघद्वैतण्टगण्डच्युतमद प्रभो ॥ १५६ ॥ यट्टीनानि च मोक्तिकानि करिणा दन्ता मदिरासचरञ्चश्चरीकीनाकारानन्दगीता करिभवनभुवस्ता यदीयाङ्कुरा यत्पत्राणि शरदना हिमगिरिय॑सा प्रकाण्डो | पुरसाद्भवन्ति । पश्चादञ्चति येषामुपरि करुणया राम महान् । यदुष्पाणि च तारखा हिनहचिसा सल सुदर सेय राजति रामकीर्तिलतिका ਸਵਸੀਲੇ ४ अबष्टम्भहेतु टरे ॥ १५७ ।। नो ग्लानि मनत दिने न च सुराधीश ५ दीपदण्ट ६ दीपाधारपात्रम् ७ मध्यवर्तित्वादतुल्दयाकुर ८ चद्रप-तथा कनावशेषु प्रोटिं प्रागम्य पचा विमर्नु, ममापीयते नो राहुसते न वा मृगदृशा वक्के पराजीयते । रामपक्षे, यथा कलम निशानेषु प्रादि धत्ते १ च पौ तथा नो मैश्च पिपीयते न च कुहूकालेऽपि सक्षीयते श्रीराम कुमुद प्रकाश प्रथयतु विस्तारयतु, रामपक्षे,-यथा को पृथिव्या शितिपाठ भाति जगति वकीर्तिधन्द्र सदा ॥ १५८ ॥ मुद हप जनयति १० बद्रपझे, तथा सतां देवाना प. या सत्पथ आकाशस्तमि सचरेत् रामप,-यथा सत्पथे सता योग्ये आकृष्टे युधि कार्मुके रघुपत वामोऽत्रवीक्षिण पुण्ये कमणि मार्ग संचरन्ति १५ चन्द्रपक्ष, तथा नेत्राणां रोचमानामान र मोनने च भरत प्रागल्भ्यमसिन रिम् । वामान्य विधत्ता कुरुताम्, रामप, यथा नेतृणा रक्षका मानद जनपति पुनरवतीन मम भी पृच्छाम्यह सामिनं छिन्या रावणरमन च पक्षे, तथा विबुधा देवानवतु रक्षतु रामपक्ष, पथा निवुधा पण्डितानववि १३ चय-तथा चराना शोभिवोड पतिमथनेत्येकमादिश्यताम् ॥ १५९ ॥ अम्म कई स्तु, रामपक्षे, तथा नाम्ना कियया गुतेश्च राना १४ च द्राक्षे मतामुपैति महमा पर पुन पासता रेणुारणकर्णताल्यु | दोगा विस्तामन्वेषठे तच्छीर, रामपभे, न दोषमन्वेपते किंतु गरैदिक्प्रान्तनीहारताम् । निग्नल गिरय सम विषमता गुणान् १५ भद्रपझे, कलङ्गवान्, रामपझे, कलङ्की न शुन्य जनाकीर्णता निर्याते लयि रामचन्द्रनपते त्यक्त १६ चद्रपक्ष,-सइजतो जलमयी तनुर्यस्य स रामपते- निसर्गतो मूढस्वभावो न १७ चद्रपक्षे एकेक खरूप जगत् ॥ १६० ॥ पाताले मैं मूल पणिपतिरमित कटाक्षयात्मक्षय , रामपक्षे-न कदाचन वस्य श्य, किंतु सादा पृदिरेख १८ चन्द्रपक्षे,-पक्षेऽवीतेऽमाया पतनशील , रामपले- १ यतोऽम्भमो द्रवत्वे व मारीयायाधुयाशिरत संपत्तिस्य पक्षपाती न १९ च द्राक्षे, नक्षत्राणां तारकाणामीश सादी, २ घोटकसुरक्षुण्णा सन्त ३ खत्मेवया | रामप, न च नक्षत्रेश , कितु सर्वेष क्षत्राणामीन , २०६ती बने प्रवेशादरण्यमपि जनपदबद्भवति ४ मनोहरम् । २१ अमरी स्तम्म २वयटिका ३ पणसतति १० फईमता जावेति माग १६सु.र.भा.

·१२२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् रामजाम रूपमणि. भूपार मोलेरवेलहुग्धवीचीबहलधयलिमाबद्धक्क्षा काक्षा ॥ १६६ ॥ वीज चिन्तामणिश्चेत्कनकगिरितटीजन्मभूमि श्रीमद्रूपमणे गुणेन यदय हीनोऽपि नीतो गुरुगाद भवेच्चत्सेक्त्री चेत्कामधेनुर्विधिकुलमखिल मूलसस्कारभृचेत् । गौरवमादरेण भवता तेनास्ति शंभुर्भवान् । यत्तेनाप्य राजु वित्तशो रक्षिता चेत्सरसिजनिलया मञ्जरी चेत्तदा क्लङ्कविक्लो दोषाकरोऽपि स्फुटं विनाधीशपदे विधाय सादाम मापालमौले तव भुजलतया कल्पवृक्ष सदृक्ष विधृतश्चन्द्रोऽनिश मस्तके ॥ १७७ ॥ १६७ ॥ मन्ये मृत्यो सपत्नी जगति सुविदिता विनमार्कः कालकूटस कन्या धानी कर्कोटक्स्स सरणभयकरी किं च तत्कृत यन्न केनापि तद्दत्तं यन्न केनचित् । तत्साधितमसाध्य यज्रस माता । कल्पान्ताग्ने पुरध्री प्रभवति भगिनी यद्विक्रमार्केण भूभुजा ॥ १७८ ॥ सारसवत्ता विहता नाका भीषणा कालरात्रेदूतीय ते कृपाणी सुरपुरसुदृशा रामचन्द्र विलसति चरति नो कङ्क । सरसीव कीर्तिशेष गतवति भुवि क्षितीश ॥ १६८ ॥ विक्रमादित्ये ॥ १७९ ॥ हस्ती वन्य स्फटिकघटिते भित्ति भागे खविम्ब दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रतिगज इति त्वविपा मदिरेषु । शुभ्यत्प्रत्यर्थिपृथ्वीपतिहृदयसरतोषशोष दधाने त्वद्दोषणा | करिणीशनया विकमा ॥ १८० ॥ कीर्तिस्ते दयिता तदीय दन्ताघातादलितदशनस्तं पुनर्वीक्ष्य सद्यो मन्दं मन्दं स्पृशति सुप्रतापे तपति बहुगुणे रामजाम क्षितीन्द्र । सूर्यो मिन- जठरे लोक्य वर्तते तस्मात्त्वं जगत पिता पितृधन यैना त्यमायात्समजनि दहन कृष्णवा निमज्जन्पारावाराम्बुपूरै थिना त्वद्धनम् । वीर श्रीवर विक्रमार्क भवतस्त्याग न मन्या निवमति वडवावह्निरन्यत्किम द्याम् ॥ १६९ ।। महे कस्त्याग स्वकुटुम्बपोषणविधावर्थव्यय कुर्वत ॥१८॥ रामनाथ: विग्रहराजः करकम्पितखड्गयष्टिभीमे रणसनाहितरामनाथवीरे । अरि- ग्रूते सप्रति चाहुवाणतिलक शाकंभरीभूपति श्रीमान्दि भूभृदमर्त्य सुन्दरीणामचलन्दक्षिणवामलोचनानि ॥ १७० ॥ | ग्रहराज एप विजयी सतानजानात्मन । अस्माभि करद व्यधायि हिमवद्वि-ध्यान्तराल भुव शेषस्वीकरणाय मास्तु कैतिपयदिवसे क्षय प्रयायात्कनकगिरि कृतवासराव | भवतामुद्योगशून्य मन ॥ १८२ ॥ । इति मुदमुपयाति चक्रनाकी वितरणशालिनि वीरभान वीररुद्रदेवे ॥ १७१ ॥ कवीन्द्राणामास-प्रथमतरमेवागण लकाधामनि वीरभानपते प्रेक्ष्य प्रतापोदय प्रत्यागार भुवश्चलमृङ्गासङ्गाकुलकरिमदामोदमधुरा । अमी पश्चात्तेषा | मधीरनीरजदृशो भूयो हुताशभ्रमात् । क्षुभ्यद्वाणि विधूतपाणि मुपरि पतिता रुद्रनपते कटाक्षा क्षीरोदप्रसरदुरुवीची विगलन्मुक्तामणि प्रस्खलद्वाष्पश्रेणि विलोलवेणि दयित सहचग ॥ १७२ ॥ भूयोभूयस्त्यदरिदलनाद्वासनाशास | कण्ठस्थले विघ्नति ॥ १८३ ॥ भेरीझाकृतिभिस्तुरगनिनदै काशाद्यातैतिरहह तरणेरुल्वणेषु नणेषु । साय साय | कुम्भीन्द्रकोलाहलै प्रस्थाने तव वीरभान दलित ब्रह्माण्ड रवणसलिलस्पर्शवाधाममाधावस्खालसाकलितपपुषो रुद्र क भाण्डोदरम् । आधाय ज्वलति प्रतापदहने रके पुनर्वेधसा स्यादुपाय ॥ १७३ ॥ चन्द्रोऽनेन कलङ्कितो यत यने रामोऽ तारानायकतारकासुरसरियाजादिवायोजितम् ॥ १८४ ॥ मुना वञ्चित किं चानेन कुलागनानयनयोलावण्यलक्ष्मीर्हता। वीरवर सस्यानामभिलाषकस्स भवत श्रीरुद्रचन्द्र प्रभो तन्मन्ये कामो वामदृशा निधिर्नयजुषा कालानलो विद्विषा हरिणस हन्त हननायाखेटकोपक्रम ॥ १७४ ॥ रुद्रस्यापि ख शाखी विदुषा गुरुर्गुणयता पार्थों धनुर्धारिणाम् । लीला दिगम्वरस्य कृपया खर्गेऽमरा कोटिशो याचन्ते न कदापि क्षितीश्वरवरो ववर्ति सर्वोपरि ॥१८५॥ जम्बुद्वीपगृहप्रकाश वासगृह कलाकुलजुषा कर्ण सुवर्णार्थिना श्रीमान्वीरवर काञ्चनमहो शश्वत्सदा भुञ्जते । एकोऽह वसुधातले न च पुन नकरी मेहक्षमाधायिनी नीत्योद्गीर्णमषीतति खलजनश्रेणी स्नेहस पान सदा याचिष्ये कथमन्यभूपतिमत श्रीरुद्रभूमीपते पतझान्तकृत् । गाजीन्द्राकरक्षितीश्वरमनश्चिन्तान्धकारापहा यस क्षोणिपतेरराजदखिलं दीपोपमा लेखनी ॥ १८६ ॥ रूपनारायणः अये यदि समीहसे परपुरावरोध सदा समाकलय मद्वच वीरसिंहः विमपि रूपनारायण । प्रतीपनृपनागरीनयमनीरकलोलिनी रेजु सरोजे मधुपा इव ॥ १७ ॥ यसोच्छिन्ना न वेदा वीरसिंहारिनारीणामञ्जनाक्ताश्रुविन्दव । उरोजे पतिता समुत्तरणचातुरीं तुरगराजमध्यापय ॥ १७६ ॥ | मनसि सद्यता दूषणानामभावो दक्षो दूरेऽणुदृष्टया जहति १ कवचित २ अश्पै ३ मेरु ४ नाश. ५ दानम् . ६व्याध कठिनता दानशक्तिरिष्ठा। आधत्ते यश्च कुन्द शिरति सान ·विशिष्टराजप्रशंसा, राजविभूषावर्णनम् , गजप्रशंसा, तुरगप्रशंसा दरयतां यश्च दूरीकृतातिः स श्रीमान्वीरसिह त्यमिव | विमात्वेष राजन् ॥५॥ तागपिनाथममिनित्य मुमति- तर रिपुस्ता दम्म प्रतीमः ॥ १८८ ॥ वैकुण्ठामप्रशामः | यादा रास्त्वया पदवनातो व्याधि । चन्दीता कमलयुतशिराः कुवराटदृष्टिः कोदण्डोदारनामाप्यमित- इव तदीयवधूममा हाग्च्छन तर पक्षनि मान्ति परिजनो विश्वविख्यातकीर्ति । मुन्दासक्तचित्त. समरण- ननम् ॥ ६ ॥ घालमुमुममाम्यकभुम्योपरिष्वारनपरि. विजयी कङ्कणाहारयुक्तो वीर श्रीपीरसिंह त्वमिन ता रिपुः । करेण वाजमे रानराज । गति घनगगोयद्विधुदु- किंतु मुक्तादिवर्णः ॥ १८९ ॥ दामरेसाफलित इव घरेन्द्रः ग्रोन्नती निन्यगल ॥७॥ बेङ्कटपतिः समानारत्ताश्रीनगरमुपमानधरनास्फुरद्विाद्राज स्टरयाग- अत्र मन्मघमिनातिमुन्दर दानवारिमिव दिव्यतेजसम् । लाम्या तर करौ । विमातः काश्मीररयविलुलितानिन्द्र- शैलेंराजमिव धैर्यशालिनं वेनि वेङ्कटपति महीपतिम् ॥१९॥ विजय हृते स्वर्गद्वागर्गट र विमो हिदम्धिीकृते ॥ ८ ॥ शाहिजहानः भूभृन्मौलितटीपु वपंति महाधाराधरेऽस्मिन्नसौ जाता गजप्रशंमा भूप सरस्वती विजयिनी कहोलिनी पावनी । श्रीमच्छाहि- जहा प्रवीमि तदिदं माहात्म्यमम्याः क्धं यन्या मनति नीता कुम्भम्घटकठिनना यामिनीनामरोजेन्तेयं शत्वा पङ्कजीयति शिवसन्मूर्धजो लीयति ॥ १९१॥ . धृतमणिगणे. पशुगवृतैः । इत्याग्यानु नग्पति- गृहद्वारे कुम्भेन्द्रटिम्मा गुण्टादण्टर्यपुपि बहुला पति- सिन्धुराधीश्वरः मुदलयन्ति ॥ १ ॥ मिन्दुग्द्युतिमुग्धमूर्धनि धृतसन्धारधि- अशर्मदहननलकटुक्टाक्षरक्षेक्षणक्षणक्षपितशानने जयति सिन्धुराधीश्वरे । वयं न बहु मन्महे निजभुजानमद्गाण्डिव- धावति । जानीमो नु यदि प्रदोपतिमिग्व्यामिश्रमप्याधिय- श्यामिके व्योमान्त स्पृशि मिन्धुरेऽस्य समराग्मोरे च्युताबगिम्विताण्डवचलितम्बाण्डवं पाण्डवम् ॥ १९२ ॥ वामं यान्ति समलनाहुनभुजातेज सहसागर. ॥ २ हम्मीरः मुशति मुञ्चति कोप भजति च भजति ग्रंकम्पमरिवर्गः। एतद्वन्धगजस्तृपाम्ममि भृशं कण्ठान्तमजत्तनु हम्मीरवीरखने त्यजति त्यजति क्षमामाशु ।। १९३॥ माचक पाण्डरितः खदिधरिजयकीदायश स्पर्धिभिः । दन्तद्वन्द गम्भीर मिव्याजादप्रमुबह- चक्रिविरह-वरकातरो भू समोचमम्युज न याहि न यामिनी- जलानुविधनचतुर्दन्त. न चिन्हं निर्मापयत्यम्मुघे ॥ ॥ म्बीयोदान- यम् । हम्मीरभूपहयपादविदीर्णभूमीरेणूलरैरयमकारि प्रगन्धप्रकुपितहृदयोत्तारितोद्दण्डगुण्डैग्नच्छ-पुच्छगुच्छयनि- दिवान्धकार..॥ १९॥ रटिपिया मिन्धुरैधावमानैः । तत्पादन्यामनभवदचल- भरोद्रान्तिधागवघूर्णत्पागपागम्युपूर्णा धगिरतितग गद- राजविभूपावर्णनम् माना चक्म्पे ॥४॥ यश.पटोऽयमद्भुतो न ते महीप कञ्जुकः । सुपुण्यकर्म मात्यदो जयप्रदं सुरक्षणम् ॥ १॥ प्रज्ञातृतीयोगविलो चनस भूलोज्वलम्सेश्वरकामदातुः । कामारिमुत्सृज्य तुरगप्रशंसा मुदा सकामा उष्णीषगगा तव भाति मूर्ध्नि ॥२॥ मेखलीयति मेदिन्याः नुमः कङ्कणीयति । मण्डली- चिनाभिरसोपरि मौलिमाजा भामिर्मणीनामनीयसीभिः । स्तुरगः कुर्वञ्जगत. कुण्डलीयति ॥ १ ॥ घान्तमनु. अनेकघातुच्छुरिताश्मरारोर्गोवर्धनस्साकृतिरन्यकारि ॥ ३॥ धावन्ति हरिण तन याजिनः । नामिनिमुक्तास्तूरीलया तमगदे मन्दरकूटकोटिव्याघट्टनोत्तेजनया मणीनाम् । इव समीरमाः ॥ २ ॥ अनूनवेगादयमद्वितीयश्छायानुरंगा- यहीयसा दीप्तिवितानकेन चकासयामासतुरुवसन्ति ॥ ४॥ | दपि राजमान. । सुरोद्धतीर तुरगमरते रजोभिक्षा- शिरोवेष्टनव्याजतस्तै मुखेन्दोः पर पक्षपातादृसत्येव पतिमावृणोति ॥३॥ प्रयातुममा मिदं फियत्पदं घरा राहुम् । रुपा मूर्ध्नि बद्धं कचच्छमनालं शगाकोद्भहीनो तदम्मोधिरपि स्थगयताम् । इतीर वादजियेगी पयोधिरोघाममुद्धतं रजः ॥ ४ || इयती जगनी मियत १ दकारे मरारम् २ दह पये अनुपक्ष आवाक्षरत्यागः ३ विशुः ४ हरन् ५ मदनशामकलात्. ६ विधानम् पझे, माण्डागारन् ७ उद्यासनम्, पझे,-प्रकृष्टकमन्. ८ शान्तिम्। १ अनकषे २ अनर्गल प्रत्यर्थ: ३ दिया पशे,-पृथ्वीम् ९ चळवारीविरहातुर- ५ प्रतिविम्वेन ६ वरशीर : रावदेन .. । ३ ·१२४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् E३ प्रकरणम् भविता नमिता न न यामिति याति हय । वियदङ्गणरिगण शोचि । वीरयलोरि युधि कोपपायकान्ति बाली रङ्गणभूविमृशन्निव नर्तनमातनुते ॥५॥ क्रिमहारवगा सुरे काक्ष इव यस्य करे कृपाण ॥ ६ ॥ धाराधरस्वदमिरेप स्पर्शयन्त कुरगा इवाङ्गानि सकोचयन्त । अटन्तो नरेन्द्र चित्र वर्षन्ति चैरिवनिताजनलोचनानि । कोशेन नटन्तो भट तोषयन्तस्तुरगा सुरक्षा पुर गाहयन्ति | सततमसगतिराहवेऽस दारियमभ्युदयति प्रतिपार्थि ॥ ६ ॥ अलक्षितगतागतै कुलमधूकटाक्षेरिय क्षणानुनय वानाम् ॥ ७ ॥ युरगाझ्या वेणी सुभग निपरीते रतिविधा शीतले प्रणयकेलिकोपैरिव । मुवृत्तमरणोनतैर्मुगदृशा निस्कन्ध दृष्ट्वा विमपि निपतन्तीमरिमट ! अधिग्रीय मुरोजेरिव त्वदीयतुरगेरिद धरणिचक्रमाक्रम्यते ॥ ७॥ युष्मत्प्रचलकरवालव्यतिकर मारनेव स्तब्धो विरमति परी निर्मास मुग्वमण्डले परिमित मध्ये लघु कर्णयो स्कन्धे | रम्भरमसात् ॥ ८॥ कृपाणीय काली तब रिपुयश क्षीर वन्धुरमप्रमाणमुरसि स्निग्ध च रोमोदमे । पीन पश्चिम | मनिशं पिबन्ती व्यालीव प्रथयति तथा दुविपहताम् । पार्श्वयो पृथुतर पृष्ठे प्रधान जवे राजा वाजिनमारोह यथा दूरादसा स्फुरणमपि सभाव्य सहसा विमुह्यन्ति सकलैर्युक्त प्रशस्लैगुण ॥ ८ ॥ धूलीभिर्दिवगन्धयन्बधिरय प्रौढपहरणभृतोऽपि प्रतिभटा ॥ ९॥ राजन्वीर विपक्ष नाशा सुराणा वर्षात सयति खायझवजये स्तोतॄन्गु | लक्षसुवधूवैधव्यदीक्षागुरु सामाध्वरर्ममर्मकुशल प्रत्यर्थि गैमूक्यन् । धाराधनसनियुक्तजगता गज्ञामुनाधिष्ठित पृथ्वीभुजाम् । प्राणानग्रॅमणेर्मयापहरणं नाकारि रितु सोन्द्रोत्कालमिषाद्विगायति पढा स्प्रष्टु तुरगोऽपि गाम् ॥ ९॥ प्रभो भ्रूभद्वेन तवेति दिव्यमपिबत्कोश स खड्ग परः ॥१०॥ वात स्थावरयन्नभ पुटकयन्स्रोतस्वती सूचयन्सिन्धुं पल्य लयन्वन विटपयन्भूमण्डल लोप्यन् । शैल सर्पपयन्दिश अस्सासि जग स्वकोशविवराकृष्ट स्फुरस्कृष्णिमा कम्पो चपलयलोकनय कोडयन्हेलारब्धरयो हयस्तव क्थकार न्मीलदराललीलवलनतेपा मिये भूभुजाम् । सङ्ग्रामेषु गिरा गोचर ॥ १० ॥ तमा गामिव सस्पृशन्ति गति- निजामुलीमयमहासिद्धौपीवीरुध पैस्ये विनिवेश्य जागु भियोमुत्पतन्तो मुहुश्चान्तेवासिन आजवश्रुतगतीवाध्यापय लिकता कर्नाम नालम्बिता ॥ ११ ॥ भूभृ-मोलितटीपु न्तोऽनिलात् । देव स्वीयखुराग्रदीर्णवसुधाधूलीवितानं बला- दशितसमारम्भोऽयमम्भोधरस्त्वत्सग प्रतिपक्षपङ्कपटल रात्यश्वो नटन पठिष्यति हि वस्तन्यन्ति वाहास्तव ॥११॥ प्रक्षालयन्धारया । युद्धक्रुद्धविरुद्धसिन्धुरगलद्गण्डस्थलपरख ल मुक्ताभि करकाभिराशु समरे क्षोणीतले वर्षति ॥ १२ ॥ आश्चर्य समराम्बरे रिपुयशश्चन्द्रप्रतापार्कयो सर्वप्रासमय खङ्गप्रशंसा सहैव तनुते त्वत्खगराहु कथम् । किं चान्यत्परलोकनि वर्णयामि विमल त्वमम्मस कि त्वदीयकरवालयर्तिन । भय भवास्तस्मिन्महत्युत्सवे गृह्णाति त्यजतामक्म्पहृदयो एति यत्प्रभवमैन्दवी युति विश्वशुक्तिपुटमौक्तिक यश ॥१॥ शालिमालामसि वैधव्योगटधूमकेतुमपरे त्वद्वैरिचामझुवाम् । गजा समन्ता भुव ॥ १३ ॥ देव रत्करपाकोशविगलम खड्गवारि भवत किमुच्यते लोलशैवलमिवारिकुन्तले । यत्र राजति निवेशित त्वया राजहसनियहोपम यश ॥२॥ | वेणी पालवधो प्रतापहुतभुग्धूम च केचिजगुर्मन्ये काल न पक्षवृत्तिर्न सपक्षवृत्तिर्विपक्षवृत्ति करवालधूम । तथापि भुजगलोलरसना हालाहलव्यापृता ॥ १४ ॥ सिक्ताया वीर ते भूमिपते जगत्या प्रतापवह्निप्रमितिं करोति ॥ ३ ॥ कण्ठस्थलबहलगलद्रक्तधाराम्बुवर्माद्यन्मातंगकुम्भोद्दलनवि रिपुश्रिय किं कचसचयोऽय प्रतापवढे किमु धूमराजि । लुलितैर्मोक्तिकै पुष्पितायाम् । सङ्ग्रामोद्यानभूमौ तुरगखुर विलोक्य यत्पाणिगतं कृपाणमेव जनस्तर्कयते रणेषु ॥ ४॥ पुटोत्खातकृष्टस्थलाया जातं ते खड्ग-वल्लया फलमतुल सद्य करस्पर्शमवाप्य चिन रणे रणे यस कृपाणलेखा। रसाखादहय जयश्री ॥ १५ ॥ सीवैषा कृपाणी तय तमालनीला शरदिन्दुपाण्डु यशस्त्रिलोक्याभरण प्रसूते ॥ भुजभुजगासगत सगरादौ सय कृत्तारिखण्डच्युतरुधिररजो दन्धिगन्धगजकुम्भकपाटकूटसकान्तनिघ्नघनशोणितशोण योगमभ्यावहन्ती । दृप्यदानाम्बुपूरोत्कटकरिघटनागण्ड शैलेषु लीना सूते सद्य किलाण्डान्यतिविमलगलरिमुक्ता १ अन्तरिक्षचारिणां दृष्टी प्रतिबध्नान्नित्यर्थ २ तत्रत्यान्प्राणिन इत्यर्थ ३ वायोरप्यधिकवेग इत्यध च्छलेन ॥ १६॥ लेखन्ती व्योमगर्ने दिशि विदिशि मुह ४ जगतो धबैंकमाधनकारिणा निष्पतन्ती हरन्ती शश्वग्रौढान्धकारानखिलजनमनोविनय ५ वेगानिशयत्दानिरन्तरमूर्धचरणनिक्षेपच्याजार ६ भुवम्, पक्ष,- पेनुम् 'गोराह्मणानलान्भूमि गोच्छिष्ट त पदा स्पृशेत्' इति निषेधा वझविलासा २ प्रकटकुलगति रित्यर्थ ४ विषवैद्यता । १ ३ ग्रधिम् दिति भाव ·बगप्रशंसा, राजयात्रावर्णनम् १२५ - वर्धयन्ती । यस कारासिधाग तडिदिव तरला वैरिकण्ठो- घमे हरिसुनातक्षतक्ष्मातलाप्रोते रजमः पगुगपटले पकण्ठं प्राप्ता सद्यो नटीय प्रणयकुतुकिनी मोहमाति- दिक्चक्रमाकामति । अक्ष्णा पैङ्गिातानि निन्दति निज करोति ॥ १७ ॥ चूडापीठाभिरामः स्फुरदुममणिभिर्मुदि- हतद्वयं निन्दति सां निन्दत्वनिमेषतां परि- काकन्यभूतैर्दोर्दण्डः कुण्डलीन्द्रसव जयति जगन्मण्डलाधार | पतटीप्पाम्बुधारो हरिः ॥ १२ ॥ युष्मद्वानिनितानिरागि रपः । क्षीरमान्यारिकीर्ति सपदि समुदितां पातुरामः | चरणक्षेपक्षतर्मोहिनी मा क्षोणिमवेक्ष्य मिश्चति धनमः पसर्पजिलामुच्चैः किमेना थालयति चमलारिणी सद्ग- नदीनां जलैः । आशामण्डलमुन्कटध्वजपटैनिं तनोति द्रुतं पाराम् ॥ १८॥ चश्चञ्चञ्चलरेणुराश्विनमिवानेतुं द्वियं गच्छति ॥ १३ ॥ घृतधिोरण दैव वासवकरी पङ्केन लिसः कथं नीतः स्वर्ग- तरंगिणीजलमसौ तत्रास्ति पङ्कः कुतः । सर्वाशाविजयो- राजयात्रावर्णनम् त्मवं प्रति कृतोद्योगे घराधीश्वर सायन्त करिकर्णताल- प्रयाणे तव राजेन्द्र मुक्ता वैरिमृगीदृशाम् । गजहंम पवनोदूताश्चमूरेणवः ॥ १४ ॥ देव त्वद्नाजिपत्रैपटल- गतिः पयामाननेन गगिद्युतिः ॥२॥ दिइनारीणां स्पृशत्यो । प्रोद्भतधूलीमरैराकाशं यमुघायते खरकरः सोमायते निष्प्र- (जःसंदूषिताम्वरम् । प्रस्थाने नृपते सन्तोऽपथैर्यान्ति रजो-मः । किं चायो मरकुञ्चितः फणवतां नाथः स कर्मा- मृताः ॥ २ ॥ त्वद्व्यजिराजिनिधूतथूलीपटलपट्टिलाम् । न | यते कर्मो मोगपतीयते किमपरं रात्रीयते वासरः ॥ १५ ॥ वत्ते शिरसा गङ्गां भूरिमारमिया हरः ॥ ३ ॥ यात्रासु यन्स | वेष्ठत्पक्षति राजहंसयुवतित्रुट्यन्मृणालावलिभाम्यत्पट्पदभूरि- अजिनीमरेण दोलायमाना सकला धरित्री ! आईनगावि- झाङ्कतिपतचक्रीकृतकृति । पर्यसन्नयामसंहति पाहिग्य- छितपृष्टपीठमकर्मठं कुर्मपतिं चकार ॥ ४ ॥ अस प्रया-तिवेगस्थिति प्रस्थानध्वजवातलोलमजनि स्वर्गापगायाः णेषु समग्रशक्तरसाजिभिरुस्थितानि । कुर्वन्ति सामन्त- पयः ॥ १६ ॥ सत्यं वं पुरुषोत्तमोऽसि नियतं तत्रापि शिम्यामणीना प्रेमाप्ररोहास्तगयं रजांसि ॥ ५ ॥ • यदस्य | रामो मवान्यन्याने तब लजयेव नमति व्यक्तं यतो मेदि. यात्रासु बलोद्धतं रजः स्फुरत्यतापानलघूममन्चितम् । तदेव नी । द्रापूर्वाचलपश्चिमाचलकुचावाण्यती प्रोच्छल हक्का- गत्वा पतितं सुधाम्बुधौ दधाति पङ्कीमवदतां विधौ ॥६॥ | रावचलपयोधिलहरीचेलाचलैश्चञ्चलैः ॥ १७ ॥ प्रस्थाने लय्यागते किमिति बेपत एप सिन्धुस्त्वं सेतुमन्यदतः । तब भूमिपाल वसुधा जाता रजोदोपला त्वविददारपयो• क्रिमसौ विमेति । द्वीपान्तरेऽपि न हि तेऽस्त्यवशंवदोऽद्य | धरोऽञ्चनवृतं वर्पत्यघोऽश्रूदकम् । झन्झाश्वासहिमापमौकिक त्वां राजपुंगम निपेत एवं लक्ष्मीः ॥ ७ ॥ त्वयि प्रच-गणान्यामाः किरन्ति विपस्तच्चोत्पात इति प्रतापदहने लति प्रभो तुरगवल्गनामु पुरधरावलयधूलिभिः सकलमेव यासन्ति ते शत्रवः ॥ १८ ॥ एतद्दत्तासिघातम्रवदसगमुह- कीणे नमः । दिवाकरहयावली निरवलम्नसंचारतः श्रमा- पनयनाय किं यमुमतीयमूर्ध्वं गता ॥ ॥ चोली चोली १ मश्या२ समूहः. ३ दशशतानि. ४ यतश्ठावद्रज; न तु कल्यते गुर्जरा जर्जराशी भूर्माकान्तं विशति समुच्छरितं येन तस्य सहस्त्रनेत्राणि तिरोहिनानि यभूवुरतेन यदि विपिनं मालवी सालबीथिम् । नो संगीतं रचयति भनागङ्ग नेत्रसहनं मम किमर्थनमवदिति. ५ सत्यपि नेत्रसहने तचिरो: | मम नेनसहस्र नामविष्यत्तदा दैनावद्रजोनिकरस्तत्र नापतिभ्यदतो वृनी कृशाङ्गी नाङ्गीरागं रहसि तनुते भूपते त्वत्प्रयाणे ॥९॥ ) धानाय यदि हस्तसहनमप्यभविष्यत्तदा इस्तैः सर्वनेत्राच्अदनं देव त्वद्विजयप्रयागविलसत्सद्वाजिराजिब्रजक्षुण्णमातललीन- कर्तुं शक्यमतो मम पाणिदयं व्यर्थमेवेति. ६ यतो मया पांमुपटलव्याप्तोऽनिमेषेक्षणः । मुंत्रामा बहु मन्यते फणिपतिं देवत्वादनिमेपता एमपानामावः किमिति प्राप्तः यसाचनुपा पातालमूलस्थितं सोऽप्युद्दामकरीन्द्रदुर्धरमरप्लान्तः सहने रन-पटरएकान्तवमभूयदि च मे नयनेपनिमेपना नामविष्यत्तदा रवपातोऽपि नाभविष्यदतः स्वामनिमेषतां निन्दतीति भाव: क्षणम् ॥१०॥ देवे दिग्विजयोद्यते धृतधनुःप्रत्यर्थिसीमन्तिनी- ७ रजकणसंसर्गात्सरिपनन्ती निगच्छन्दी मेरेभ्यो बाप्पाम्बुधारा- वैधव्यमतदायिनि प्रतिदिशं कुद्धे परिनाम्यति । आस्ता- इजलप्रवाहो यस्य सः. ८ इन्द्रः ९ अश्विनीकुमार वैधम् मन्यनिम्बिनी रतिरपि प्रायो न पोप्पं करे मर्तुतुमदा- १० वाहनम्. ११ वाहिन्येतावनी विपुलासीमचापदादाका- मदान्धमधुपीनीलीनिचोलं धनुः ॥ ११ ॥ देव त्वद्विजयो- सममि रजोनय बभूवेति भावः. १२ चण्डांशुः: १३ यथा कूर्मः शरीर संकोचयति तथा शेषोऽपि स्वदाहिनीमरेण संकुचितवारी- १ राजकुमाराः. २ सेतुश्च मन्थश्चेति. ३ इन्द्रः. ४ शुनवः. ५ यदि | रोऽभूदिति भावः. १४ संकुचितशरीरोऽपि प्रलम्वकायोऽभूदित्यपः मम मतां कामो धनुर्धारयिष्यति तदाय राना मदतार धनुर्धरत्वादः १५ यतस्साहात्ववाहिन्या धूलीपटलं समुच्चलितं येन दिनमव्यय निध्यतीति मयारस्वमत्रा भनुन माहयादिति मात्र कारवशादाशिवामवदिनि भाव- १६ चक्रवाती.

·सुभापितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् दर्शसान्द्रेन्धनैतद्दोरुद्दामप्रतापञ्चलदनलमिलमभूमनमाय दुन्दुभिः एतदिग्जैनयानासमसमरभर पश्यत क्स्स नासीदेतनासी गहाम्भसि सुरत्राण तव नि साणनि खन । स्नातीवारि रवाजिब्रजखुरजरजोराजिगजिस्थलीपु ॥ १९ ॥ तत्तहि । वधूवर्गगर्भपातनपातकी ॥ २९॥ ब्रह्माण्ड प्रविखण्ड्य भूधर ग्जैबयानोर्द्धरतुरगखुराग्रोद्धतैर-धकार निर्वाणारिप्रतापान । गुहामुसा-हरीन्बोधयन् गर्मान्वैरिवधूव्रजम्य नृपते निष्पात्य हा लनमिय सृजत्येष राजा रजोभि । भूगोलच्छायमायामयं पातकी । कीरालं परिशोप्य च प्रतिभटाना तेजसा तेऽद्भुत गणितविदुत्नेयकायो मियाभूदेतत्कीर्तिप्रतानविधुभिरिव युवे शोढं विष्णुपदं स्पृशल्यधिपयोराशि तो दुन्दुभि ॥ ३० ॥ राहुराहूयमान ॥ २० ॥ गा-धारा गुप्तदारास्त्वयि चलति पारीन्द्राणा धुरीणेरवनिधरगुहागर्तत प्रोच्छलगि खापनशा गलद्वाष्पधारा विहारा रागवासान्यगारा क्षितिपकुलमणे ! पराधप्रचलितनयनप्रान्तमार्ण्यमान । त्वत्प्रस्थानान्तरुद्यत्प्रार गुर्जरा जर्जराशा । तेलशास्त्यक्तलिङ्गास्त्रिभुवनतिलक हिश्य । यजलधरध्वान धिक्कारधीरो धृष्टक्षीराम्बुतीरो जगति विजयते दगा कलिङ्गा मोरङ्गा मुक्तरङ्गा सपदि समभवन्वीर दुन्दुभिद्वन्द्वनाद ॥ ३१ ॥ गडाविहङ्गा ॥ २१ ॥ काचित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविधौ गवाक्षविलोकनम् मन्दवन्दुरक्ष्मीरश्रीका काश्चिदन्तर्दिश इच दधिरे दाह मुद्रान्तसत्त्वा । मुर्वात्या इवान्या प्रतिपदमपरा भूमि आलोकमार्ग सहमा प्रजन्त्या क्याचिदुद्वेष्टनवान्तमाल्य । यत्कम्पमाना प्रस्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरोभावि नार्य | बटुं न सभावित एव तावत्करेण रुद्धोऽपि च देशपाश शशंसु ॥ २२ ॥ जाने युप्मत्प्रयाणे क्षितितिलक रजोयोग- ॥३२॥ प्रसाधिकालम्बितमग्रपादमाक्षिप्य काचिद्रवरागमेव | दोपादशेषा दिग्योषा नान्ति सद्यस्त्वदरिनृपवधूनेननीराप | उत्सृष्टलीलागतिरागवाक्षादलक्तकाचा पदवी ततान ॥३३॥ गासु । सगम्य त्वत्प्रतापैस्तदनु किमु दधुर्दोहनं देव तासा विलोचन दक्षिणमञ्जनेन सभाव्य तद्वचितवामनेत्रा । तथैव प्राची प्रात प्रसूते यदियमुरुमहोऽखण्डमार्तण्ड बिम्बम् ॥२३॥ | वातायनसनिकर्ष ययौ शलाकामपरा वहन्ती ॥ ३४ ॥ पूर्णन्ते तूर्णमेतत्फुलधरणिभृतो दिग्द्विपा दिग्विदिक्षु जालान्तरप्रेषितदृष्टिरन्या प्रस्थानभिन्ना न बबन्ध नीवीम् । क्षुभ्यन्ति क्षोभयन्ति क्षितिमतिमृदितो मर्मणा कूर्मराज । नाभिप्रविष्टाभरणप्रभेण हस्तेन तस्थाववलम्ब्य वास ॥ ३५ ॥ प्रस्थाने यस्स गर्जत्करटिघनघटासभमन्यञ्चदुवींमुवी दी | अर्धाञ्चित्ता सत्वरमुत्थिताया पदे पदे दुनिमिते गलती। करेन्द्र कलयितुमुदितश्चायमाति बिभर्ति ॥ २४ ॥ नृत्यक्त्व कसाश्चिदासीद्रशना तदानीमङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा ॥ ३६ ॥ द्वानिराजिप्रसरखुरपुटपोद्धतैलिजालेरालोकालोकभूमीवर स्तन धयन्तं तनयं विहाय विलोकनाय त्वरया प्रजन्ती । मतुलनिरालोकभावं प्रयाते। विश्रान्ति कामयन्ते रजनि । समनुता या पदवीं स्तनाभ्या सिपेच काचित्पयसा गया रिति धिया भूतले सर्यलोका कोका प्रदन्ति शोकानल क्षम् ॥ ३७॥ अमिवीक्ष्य सामिकृतमण्डन यंती कर विक्लतया किं च नन्दन्त्युलूका ॥ २५ ॥ इन्द्र प्रक्षुब्ध | रुद्धनीविगलदंशुका स्त्रिय । दधिरेऽधिभित्ति पटहप्रतिखनै चित्तो दिशि दिशि सकलान्दिक्पतीन्सावधानान्कुर्वन्वत्रा | स्फुटमट्टहासमिव सोधपसय ॥ ३८ ॥ रभसेन हारपद च्छपाणि सुरवरवलिता देवसेना निगृह्य । स्वर्गद्वारे यदी | दत्तकाञ्चय प्रतिमूध निहितकर्णपूरका । परिवतिताम्ब योद्धतमलनिहतप्रौढढक्कानिनाद श्रुत्वा तिष्ठन्प्रकम्पत्कुच रयुगा समापतन्वलयीकृतश्रवणपूरका स्त्रिय ॥ ३९ ॥ कलशतटीकिनरीगीयमान ॥ २६ ॥ आजौ त्वद्वाजिरा | व्यतनोदपास चरण प्रसाधिकाकरपल्लवाद्रमवशेन वाचन । निप्रखरखुरतरन्यासलीलाभिरुचा दीर्णाया देव निर्यन । द्रुतयावकैकपदचित्रितावनि पदवीं गतेय गिरिजा हरार्ध विरलमवनीपाल पातालवति । अश्नीयाद्विश्वमेव प्रतिनृपति | ताम् ॥ ४० ॥ व्यचलन्विशङ्कटकटीरकस्थलीशिखरस्खल. वधूनेवधाराम्बुधारावारा ययेनमारादरिकुलदमन द्राड् न | मुखरमेखलाकुला । भवनानि तुगतपनीयसक्रमक्रमणक निर्वापयेयुः ॥ २७ ॥ णत्कनकनूपुरा स्त्रिय ॥४१॥ करयुग्मपद्ममुकुलापवर्जिन प्रतिवेश्म लाजकुसुमैरवाकिरन् । अवदीर्णशुक्तिपुटमुक्त भयेन कृष्णान्यरुणानि गुगात्पाण्डूनि कान्तादिवियोग- | मौक्तिकपकरेरिय प्रियरथाङ्गमङ्गना ॥ ४२ ॥ नलिनान्तिको भाजाम् । द्विषा मनासि ध्वजकैतवेन लोलानि भोस्त्वा नप | पहितपल्लवधिता व्यवधाय चारु मुखमेकपाणिना । पुरि सश्रयन्ति ॥ २८॥ ताङ्गुलीविवरनि सृतोडसद्दशनप्रभाकरमजृम्भतापरा ॥ १३ ॥ १ वेणव २ सेनामुखम् ६ गणितशास्तकवेद्य १ 'मुल्नान' इति पदस्थ शोधन सुरत्राण इति यदाहो छायात्मक तदेतत्कीर्तिचन्द्रभियेत्युत्प्रेक्षा १ अर्धम् ४ गच्छ ती पताका ३ रणभूमिपु ४ उच्चहल ७ ज्योति शास्त्रप्रमाणक ५ पटम् २ सिंहानाम् ·रणसामग्री, रणवर्णनम १२७ रणसामग्री क्षमितरजश्वयानध । उपर्यवस्थितपनपामुमण्डलानोक- अधोगकर्नरठकपोतकघरातनूरुहप्रकरविपाण्डरद्युति । व- यत्ततपटमण्डपानिय ॥ १७ ॥ तूणीरवन्धपरिणद्वभुगात लैश्चलञ्चरणविधूतमुच्चरदनायलीरुटचरत क्षमारज ॥ १ ॥ रालमाकर्णलम्बिशिखि पिच्छालापधारि । कोदण्डपाणि नि विषनिमिर्मुशमितरतर कचित्तुरगमैरुपरि निरुद्धनिर्गमा । नढत्यतिरोधकानामापातदुप्पसहमानिरभूदनीयम् ॥ १८ ॥ आदावेच गजेन्द्रमौलिविलसद्दण्डा पताकारली पश्चाद्वारण- चाचलैरनुपदमाहता सुरैर्विवनमुश्विरमध एव धूलय राजशेरगिरतिप्रोदामयोपारिता । उद्दण्डयालान्छिता ॥२॥ गरीयस प्रचुरमुखस्स रागिणो रजोऽमपद्यरहितसत्त्व- मुरकटम् । सिसूक्षत सरमिजजन्मनो जगद्वरम्य तु क्षय योधै मम सर्वत ॥ १९ ॥ योधैरेव वशीकृता क्यमपि प्यध धनीमूता ग्याना ततिसत्पश्चात्तुरगावली विनयते मपनेतुमिच्छत ॥ ३ ॥ पुरा शरक्षतिजनितानि सयुगे प्रोद्दामरोपान्धिता गाढवान्तधराधरा इन रणझोणी समाल नयन्ति न प्रसभमसृञ्जि पकताम । इति ध्रुन व्यवधि | बिता । ईषन्मीलितर्णित प्रतिदिश प्रक्षिप्तनेनाश्चरा मन्दा- पुरात्तीतय समुच्चकैरनल्सखस कैना ॥ ४॥ कचि न्दोलितमौल्यो मदजठरामान्ति दन्तारा ॥ २० ॥ लमद्धननिकुरम्नक र क्वचिद्धिरण्मयक्णपुञ्ज पिचर । कचि आरूढक्षितिपालमालविगलत्वदायुसेकोद्धता मेरीक्षाकृति च्छरच्छगधरसण्डपाण्डुर सुरक्षतक्षितितलरेणुमद्ययौ ॥५॥ महीयसा महति दिगन्तदन्तिनामनीबजे रजमि मुसानुपङ्गि- चापटकृतिचम कारोलमन्मानमा । भुम्य शोणितल कर णि । विसारितामजिहत कोकिलावलीमलीमसा जल्टमदाम्बु नृत्यन्ति वानिवजा ॥ २१ ॥ अन्यूनोनतयोऽतिमान गुरपुट चञ्चञ्चलत्केशर मन्दम्रान्तविलोचन प्रतिदिन रानय ॥ ६ ॥ शिरोरुहेरलिकुलकोमलैरमी मुघा मृघे मुंपत युवान एन मा । बलोद्धत धवलितमूर्धजानिति ध्रुन मिनीदाममि । वर्पन्त शममानयग्नुपरसनारलेखायुधा पृथर पृथ्वीपरश्रीभृतस्तन्वन्त कलकारलीभिरुपमा सादा जनाझरत इनाकरोद्रज ॥ ७ ॥ मुसहतर्दधपि धाम काले कालियकायका प्रपुर पामगनाम्भोमुच ॥ २० ॥ नीयते तिरस्कृति बहुमिरसशय परै । यत क्षितेरवयर मंपदोऽणपस्त्विपानिधेरपि वपुरावरीपत ॥ ८ ॥ द्रुतद्रवद्रय निनादै पटुपटहरनमर्दलोद्दामशब्दै । प्राप्तै हेषाधोपहरीणा तितघननिनवृहित कुधराणा ज्याघाती चरणातक्षमातलोल्लसद्वहुलरजोनगुण्ठितम् । युगक्षयषण निरवग्रहे जगत्पयोनिर्जल व मनमावभौ ॥ ९॥ ममु निवशमृगशो वीरवर्गानुरक्ता ॥ २३ ॥ सजता कुम्म कण्ठ मदगननियहस्कन्धघण्टाप्रणादै शृङ्गाराय चरन्त लमदिनकग्वनकान्तयो र तम्बला परिमलिताम्बरश्रिय । भित्तिच्युतमदमदिगमत्तभृङ्गा करीन्द्रा युज्य ता स्यन्दनेषु दिगगना क्षणमविरोकनसमा शरीरिणा परिहरणीयता प्रमाजिकमाण्डवेगास्तुरा । कुन्तै लोत्पलाना बन ययु ॥ १० ॥ निरीक्षितु पियति समेत्य कोतुकापराक्रम मिव ककुमामन्तराले सृजत पादाता सचरन्तु प्रमम समरमुखे महीमृताम् । रजसतावनिमिपलोचनोत्पर व्यथा ममिलसत्पाणय पत्तयोऽपि ॥ २४ ॥ कृति निदशगणे पगय्यत ॥ ११ ॥ विपरिणि प्रतिप दमापिवत्सपो हताचिरातिनि समीरलक्ष्मणि । शनै शनै स्पचितपकमारिका पयोमुच प्रययुरपेतवृष्टय ॥ १२ ॥ रणवर्णनम् नमोनदीव्यतिकरधौतमूर्तिभिर्वियद्गतैरनविगतानि लेमिरे । तनुजाण तनुनाग शस्त्र शव रचा रथ । इति गुस चञ्चमतुग्गसुगहतोत्पन महीरज स्नपनसुग्वानि दिग्गजे विरे विधगुद्रा मुमटोक्तय ॥ १ ॥ पत्ति पत्तिमभीयार ॥ १३ ॥ गणनाक्रमणमगरनग्रया रमातल यदखिलमा । रणाय रथिन रथी । तुरगम्थ तुरगम्यो दन्निस्य दन्तिान नशे मुवा । नमस्तल बहुस्तरेण रणुना ततोऽगमत्रिजग | स्थित ॥२॥ सङ्ग्रामानन्दवर्धिष्णो विग्रहे पुलकाङ्कित । दिक्ता स्फुटम् ॥ १४ ॥ समस्थलीकृतविरेण | आसीत्काचविच्छेदो वीगणा मिलता मिथ ॥ ३ ॥ निर्दय पूरिता महीमृता बलरजसा महागुहा । रहस्रपाविधुरवधू सद्गभिनेम्य काचेभ्य समुच्छित । आसन्थ्योमदिश रतार्थिना नम सदामुपकरणीयता ययु ॥ १५॥ गते स्तुले पलितेरिव पाण्डुरा ॥ ४ ॥ खड्गा रुधिरसलिप्ता मुखच्छदपटसादृशीं दृश पथस्तिरोदधति घने रजसपि । अण्डाशुकरभासुग । इतस्ततोऽपि वीराणा वैद्युत वैमर मदानिलैरधिमधुचूतगधिभिxिपा द्विपानभिययुस्य रहसा | दधु ॥ ५ || गृहीता पाणिभिर्वरिविकोशा खगराजय । १६ ॥ मदाम्भसा परिगरितेनं सप्तधा गजाजन | कान्तिजालच्छादाजी व्यहसन्समदा इव ॥ ६॥ खगाः १ वायोर्वभूतानि रजासि २ मा जिय ताम् २ वृद्धवनिदर्शकचनविकृति । १परिन ·१२८ सुभापितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम् शोणितसदिग्धा नृत्यन्तो धीरपाणिषु । रमोघने रणेऽनन्ते स छिनमूल क्षतजेन रेणुस्तस्योपरिष्टात्पननावधूत । अहार विद्युता विभ्रम दधु ॥ ७ ॥ शस्त्रमिनेमकुम्भेभ्यो मौक्ति शेषस हुताशनस पूोस्थितो धूम इवावभासे ॥ २९ ॥ कानि च्युता यधु । आहवक्षेत्रमभ्युप्तकीर्तिवीजोत्करनियम् आधोरणाना गनसनिपाते शिराप्ति चकैनिशितै क्षुराग्रह ॥ ८ ॥ वीराणा विषमै|विद्रुता वारणा रणे । शास्समाना तायपि श्येननखामोटिव्यासक्तकेशानि चिरेण पेतु ॥३०॥ अपि प्रासाने धूताङ्कुशा दिश ॥९॥ रणे वाणगणे तनुजा धर्मभृता विकोशैहत्सु दन्तेष्वमिमि पतनि । भिमा भ्रमन्तो भिनयोधिन । निममर्गलद्रक्तनिमशासु उद्यन्तमाग्नि शमयाबसूर्गजा विविमा करशीकरेण ॥३१॥ महागजा ॥ १० ॥ खड्गनि नमूर्धानो निपत तोऽपि शिलीमुखोत्कृत्तशिर फलाढ्या च्युतै शिरवेश्चषकोत्तरेव । याजिन । प्रथम पातयामामुरसिना दारितानरीन् ॥ ११ ॥ रणक्षिति शोणितमधल्या रराज मृत्योरिवपानभूमि ॥३२॥ योराणा शस्त्रभिन्नाना शिरामि निपत-त्यपि । अघाव दत | केचिद्गदा केऽपि सचापबाणानन्ये कृपाणीमपरे च शूलम् । दष्टौष्ठभीपणा यरिपु क्रुधा ॥ १२ ॥ गिरासि वरयोधानामर्ध शक्त्यृष्टिमन्ये मुसल परे च प्रोत्तानहस्ता परिनर्तयन्ति ॥३३॥ चन्द्रहतान्यपि । आददाना भृश पादे श्येना व्यागशिरे | मरोपउद्धाशनमध्यधावन्मत्तद्विपानामधिकोत्सुनानाम् । पादा दिश ॥ १३ ॥ उत्क्षिप्ता अपि हसीदै कोपनै पत्तय | भिघाताभिहता पतति स्थान योपान तुरगमाश्च ॥३४॥ करे । ते रिपूनह्नन्गङ्गपात खख पुर प्रभो ॥ १४ ॥ रम्भातरूनुद्धतवातपूग यथा तथा वारणयूथनाथा । सभाम उरिक्षप्य करिभिदूर मुक्ताना योधिना दिवि । प्रापि भूमौ पिनिपातयन्ति रथाश्च योधाश्च तुरगाश्च ॥ ३९ ॥ भीनात्मभिर्दिव्याङ्गनाकण्ठपरिग्रह ॥ १५ ॥ कुद्धस परस्परंण क्षतयो प्रहरैरुत्लान्तवाय्यो समकालमैव । अम दतिन पत्तिजिघृक्षोरसिना करम् । निर्भिद्य दन्तमुसला ! य॑भावेऽपि कयोश्चिदासीदेकाप्सर प्रार्थितयोर्विवाद ॥३६॥ न्यारुरोह जिघृक्षया ॥ १६ ॥ खगेनामूलतो हत्या दति महासन सेन्यविमर्दसभन कर्णान्तमूलकातामुपेयिवान् । नोऽद्विचतुष्टयम् । प्रतिष्णो प्रविटोऽपि पदातिनिरगा । पयोनिधे क्षुब्धतरम्स मथनो धभूव भूमा भुवनोकर द्रुतम् ॥ १७ ॥ करण करिणा वीर सुगृहीतोऽपि भरि ॥ ३७॥ महागजाना गुरुगृहित शतै सुहेषितैशेर कोपिना । असिनासूखहाराशु तस्यैव स्वयमक्षत ॥१८॥ तरैश्च वाजिनाम् । घनै रथाना चलचण्डचीत्कृतैस्तिरी तुरगी तुरगारूढ पासेनाहत्य वक्षसि । पततस्तस्य नाज्ञा | हितोऽभूपटहरा नि खन ॥ ३८ ॥ घनैर्विलोक्य स्थगि सीत्प्रासघात सके हृदि ॥ १९ ॥ तुरङ्गसादिन शस्त्रहत । तार्कमण्डलैचमूरजोभिर्निचित नमस्तलम् । अथायि हटेर प्राण गत भुवि । आत्राब्योऽपि महावाजी नाबस्तनयनो- | मिमानस घनश्रमेण सानन्दमनति केकिमि ॥ ३९ ॥ ऽत्यजत् ॥ २० ॥ द्विषा प्रामहृतप्राणो वाजिपृष्ठदृढासन । विलोक्य धूलीपटलैश भृत द्यावापृथिव्योरलम तर महतु। हसोद्धतमहापासो भये जीवनिवाभ्रमत् ॥ २१ ॥ खड्रेन किम_तोऽध किमधस्त अर्धतो रजोऽभ्युपतीति जने शितधारण भिनोऽपि रिपुणाश्वग । नामू कोपतो हन्तु रतयंत ॥ ४० ॥ नोचै न चाधो न पुरो न पृष्ठतो न मियेण च पतमपि ॥ २२ ॥ रथिनो रथिभिगैिहतप्राणा पार्श्वतोऽभूखलु चक्षुषो गति । सूच्यग्रभेयै पृतनारनो दृढासना । कृतकार्मुकसधाना सवाणा इव मेनिरे ॥२३॥ ) भरे सुनिर्मर प्राग्गिणस्य सवत ॥ ४२ ॥ उद्दामदानद्विष मियोऽर्धचन्द्रनिर्लनमूर्धानौ रुपितो रुपा । खेधरौ भुवि हितै शतैनितान्तमुत्तुङ्ग तुरगहेषित । चलवजय दन नृत्यन्तौ स्वकबन्धावपश्यताम् ॥ २४ ॥ पत्ति पदाति रनि | नेमिनि खनैरभूभिरुच्यासमथाकुल नभ ॥ ४२ ॥ महा रथेशस्तुरंगसादी तुरगाधिरूढम् । यता गजस्साभ्यपतन गजाना गुरुभिस्तु गजितविलोलघण्टारणितै रणोज्वल जस्य तुल्यप्रतिद्वन्द्वि बभूव युद्धम् ॥ २५ ॥ अथापित वीरप्रभेदै प्रमदप्रमेदुरैवीचालतामादधिरेतरा दिश { ४३॥ सर्यति रेणुरथैः सान्द्रीकृत सदनवाच । निसारित दन्ती प्रदानाम्बुधिवारिनीचिमि सद्योऽपि नद्यो बहु ता कुञ्जरकर्णतालैनत्रक्रमेणोपरुरोध सूर्यम् ॥ २६ ॥ भो पुपरिरे । धरारजोभिस्तुरगक्षतैर्भूत वा पङ्गतामेत्य रतल रथाङ्गप्यनिना विजज्ञे विलोलघण्टाकैगितेन नाग । खमत लीकृतम् ॥ १४ ॥ निभप्रदेशा स्थलतामुपागमभिमत्व नामग्रहणाद्वभूय सान्दै रजस्यात्मपरावबोध ॥ २७ ॥ चैरपि सर्वत स्थलम् । तुरङ्गमाणा व्रजता खुरै शिती आवृण्यतो लोचनमार्गमाझौ रजोधकारस विजृम्भितस्य । रथैर्गजेन्द्र परित समीकृता ॥ ४५ ॥ नभोदिगतप्रतियो शस्त्रक्षतावद्विपवीरज मा बालारुणोऽभूदुधिरप्रवाह ॥२८॥ पभीषणैमहामहीभृत्तटदारणोल्बणै । पयोधिनिघूननकेलिभि जंगद्वभूव मेरीस्खनित १ कुतेन २ युद्धे ३ नादेन वातविधूनचञ्चलैरारोधिताशागमनैवजाशुकै । लघुकम समाकुलम् ॥४६॥ इतस्ततो ·रणवर्णनम वाचनकिंकिणीरैरमजि धूरीजल्या नमोगनै ॥ १७ ॥ श्रीमनाम पारयति म नग्मा ॥ ६ ॥ मित्रीभूते तत्र घण्टार रोहतरनिरन्तरक्सित्वग्गरव मुमै । मद्वि सैन्यद्वयेऽपि प्रायेणाय व्यक्तमा विशेष । आमीयासे य पाना प्रथयारबिर न वाहिनीना परहस्य नि बना ॥४८॥ | पंगच पुरसादम्यावती समुनो य पगेऽमा ॥ ६ ॥ क्रालयाचा मुखश्चमवं सस्ताम्बरा वीक्ष्य रजम्बरा मदावादद्गसमगिनीव नीमा काम गरिरणाचनद्धा । गि । निरोचमूचे गगने निश्वरो ग्जोउन्धकार परित नीता हस्त वश्वयित्रा पग्ण दाह चरे कमचिम्बा कुतोऽयमा ॥ ४९ ॥ आकान्तपूर्ण रमसेन मनि दिगङ्गाना स्याणी ॥ ६४ ॥ नीत भर घानघागभिधानाढम्मोगम व्योमरजोमिदृषिता । मेरीरवाणा प्रतिगरिनगर्न गाढ शारणापरम्य । सामग्रानिस्सीदेशमार्गम्य मार्गा विद्युद्दीन गुम्म सगरिय ॥ ५० ॥ गुरुसमीरसमीरितभूवरा इन गता केङ्कटे लक्ष्यत म ॥ ६ ॥ आमूगन्ता मायस्नायनन गगन निगाहिर । गुरुतरा बहुारिमराधना मुनमतीय स्यून बाहा मण्डुश्लिप्रमुऐ । प्राप्यामा वेटनामन्नवैया नमत सामनन् ॥१॥ सनग्मात तारपायानपी दप्यम्रश्यञ्चमं ना रम्य पाणे ॥ ६॥ मित्ता घागामाय सेनाम्भाधी धीरनाटी ग्येण । पच्छेदा पूनमेस्त्र दंगे मनाविना स्यूरी गापक्षेण निद्ध । गिजाहतोगाढ वान्छन्ला वा विन्ध्यमुया निरंतुम् ॥ ५० ॥ पति पत्ति । ग्वन वद्धो हतु वा नागक्दुमुखोऽपि ॥ ६ ॥ विप्प वानिमयाय पाजी नाग नाग म्यन्दनम्यो रथस्थम् । इत्य | दीपीविज्ञिप सयवीचीगनापन्न वापि दूर प्रयातम् । सेना नछमत्र गगादङ्गेनाङ्ग प्रत्यनीकम्य मेज || ३ ॥ चम्रामेको बन्धुमिष्ट दिनु मिन्या वाद्यो मण्डल गाव रथ्याधोपैयहणांग्णानामस्य गछन्वातिना हेपया च । राह ॥ ६८ ॥ यापचक्रे नाधन बोघनाय व्युयानना प्योम यापी सतत टुन्दुमनामव्यक्तीभूटीगिता प्रमाद | हसिचारी मदम्य । मेनाखानादन्तिनामात्मनेर स्थास्ता ।। ५४ ॥ रोपावशाहच्छता प्रत्यमित्र दूगेक्षिप्तस्थर वयानहरानफुल्या ॥ ६९ ॥ प्रत्यासने दत्तिनि प्राति बाहुप्वजानाम् । दीर्घानियग्नयन्तीमदृश्य पादाताना पसे यत्रा नाग प्रासापच्छटोऽपि । क्रोधान्त र धेतिर मुद्रेन्या ॥ ७० ॥ उद्यनार धन्विमिर्निगगि निर्दारिताज्ञ प्रज्ञाचक्रे नैन तिचिन्मनाथ ॥ ७० ॥ अन्यो म्यूला युधमण्डलय दति । आम्मान्यन्त कामुकाणि न्यपा प्यारामशाना दानोझेदानुचकर्मुग्नवाला । उन्मून म्म काम हम्त्यारोहै फुधराणा गिरासि ||८६॥ घण्टा | सनिपत्यापरात प्रायुध्यत पद तनीमा || ७१ ॥ नाता नि मनो हिण्टिमाना अपयाणामाग्यो यहितानि । द्राधीयाम सहता म्थेममानवास्दयाम्नीक्ष्णतामत्यात । आम येत्र प्रत्यगौचन्गनानामु माहाथै वाचमानोरणम्य|| ७|| दता दन्तैराहता सामनाना भन जग्मुर्न म्बय साम रोपावेगाटामिमुग्येन नाचित्पाणिग्राह रहमयोपयाता । जाना ॥७२॥ मातगाना - तसघट्टनमा हम उच्छाय दिया हतीमत्र मुशियात भता याहूयाहवि व्यामृजे चञ्चच्छिम्मान । रनोऽप्यग्निश्रामरपु प्रकाम माविष्ठेषु ताम् ॥ ८८ ॥ शुद्धा मगन चिसाप्तातो दूगमुता व्यन्यत न म मय ॥ ७३ ॥ ओपीमासे मसरोदयातना गीता दर्शयत । अत सेन विद्विपामाविन्ती युक्त | तालिप्यद्दतमामहा घषणोये । योगान्ता वहिमिवार चा मायका बातिनाया ॥ ५९॥ आक्रम्यानरग्रिमस्त पानामुञ्चव्योग्नि नक्षत्रमण्य ॥७४ । सद्राम्भोदश्यामरे न्धमुगायायो बीता श्चि । हलाटोला वर्म मामजाना वृन्दे नीता गोणित गोणिमानम् । ता शोमा गपातिमत्य धामारोह मानमान मुखेन । ६० ॥ रोटो मापुरम्मोनिधीना कन्दोर्दोदा द्रुमा वारिणीच ॥ ७ ॥ ग्ध्र व्यनुपानानि रोटेगमा तापित म्यागणि । उक्षिप्योचे ग्रस्फुरत राम्यामीपति युधर गाी केचिट्ठयामत्य मयनिषद्या श्रीगन्ति ग्म प्राणमूल्य | यम् । सद्गप्रतिप्रापण्याम्बुदस्य सष्ट प्राप माम्यमुवी यगामि ॥ ११ ॥ पीया माह साघि मृत्वादान मद्रामा घरम्य ॥७६॥ व्याप्त लोर्ट परभ्यापगार मम्मियादित्य मानिना रजिनानाम् । अनाताना शामियुक्तमुच पीरो महीय । सेनामध्य गाहन यारण गा प्रग्नर प्रागा दिदेवोदरात ॥ ७७ ॥ श्रेणियाममा गगहनांग नियामम्य यया काना कानयोगमा चाना विदनीन्ध्रदह तिमातम्याराहयेनाहत छा हद वरेण मुख मुगेन मनति, तथा मना प्रतिसयस परि पत्ति नामश्वनन्यादिकमा भर इत्यय मनरेगा में पाया या चिारिपथमारोहमा ५ कप नामाम् PRT रिचिटारोहमदिया कमारोहति नदिशी मात्र "मवण्यात या १२ गुण्डा "दगई 14गानमारय मा" १ अश्वम् -- ३ नागि ४ अनुरूप १ बन्दिन २ पापुत्रा ० भातम् ८प्रमम मु.भा में - ·3 १३० [३ प्रकरणम् सुभापितरत्नभाण्डागारम् खर्गतावष्यभूताम् न्हसी हटरोमेव रेजे ॥ ७८ ॥ आतानामा रोषभाज | अन्योन्यानष्टम्भसामथ्र्ययोगादूर्भावेन कटान्तादाशू खाते मार्गणे धूर्गतेन । निथ्योतन्ती नाग ॥ ९५ ॥ भन्नेर्दण्डेरातपाणि भृमो पर्यस्तानि प्रोढचद्र राजस जज्ञे दानसाहो लोहितस्येव धारा ॥ ७९ ॥ कुर्व द्युतीनि । आहाराय प्रेतराजस्स रौप्यस्थालीनीव स्थापितानि ज्योत्स्नाविग्रुपा तुत्यरूपस्तारस्ताराजालसारामिव द्याम् । स भाति ॥ ९६ ॥ रेजुर्मणा वक्षस कुङ्कुमाड़ा मुक्ताहारा खट्गाघातैर्दारिताद्दतिकुम्भादामाति स्म प्रोच्छलन्मौक्ति , पार्थिवाना व्यसूनाम् । हासालक्ष्या पूर्णकामस मन्ये मूल्यो कौघ ॥ ५० ॥ दूरोक्षिप्ताक्षिप्रचकेण कृत्त मत्तो हस्त | दन्ता पत्तिरक्तासवस ॥ ९७ ॥ निम्नेप्योघीभूतमस्त्रक्षता हस्तिराज स्वमेव । भीम भूमौ लोलमान सरोष पादे नामस भूमो यचकासाचकार । रागार्थ तत्किं नु कौसुम्भ नासृक्पपेप पिपेप ॥ ८१ ॥ आपस्वारालूनगानस भूमिं मम्भ संध्यानानाम तकात पुरस ॥ ९८ ॥ रामेण नि सप्त नि साधार गच्छतोऽवामुरास । लब्धायाम दन्तयोर्युग्म कृत्यो हृदाना चित्र चक्रे पश्चक क्षत्रियासे । रक्ताम्भोभित मेव स्व नागस्य प्रापदुत्तम्भनत्यम् ॥ ८२ ॥ हस्तेनाग्रे क्षणादेव तमि सरयेऽसरया प्रायहन्द्वीपवत्य ॥ ९९ ॥ वीतमीत गृहीत्वा कचिद्याल क्षिप्तवानूधमुच्चै सदाना तादस्त्रिमि शिक्षितास्त्रैराविश्याध शातशस्त्राव आसीनाना व्योग्नि तखैर हेतोदि यस्त्रीणामर्पयामास लूना । कूमौपम्य व्यक्तमन्तनदीनाममा प्रापन्नञ्जयोऽसृज्मयी नूनम् ॥ ८३ ॥ आरम्यैकामग्रपादेन जद्दामन्यामुच्चगद- नाम् ॥ १०० ॥ पद्माकारोधवरे रिमाना कर्णभ्रष्टैश्यामरैरव दान करेण । सास्थिखान दारुवदारुणात्मा कचिन्म । हसै । सोपस्कारा प्रावहन्नसतोया स्रोतखि यो घीचिपूर्व ध्यापाटयासास दन्ती ॥ ८४ ॥ उल्लुलारार्धच द्रेण | स्तरद्भि ॥ १०१ ॥ उत्क्रान्तानामामिपायोपरिष्टाढध्याकाश लूने वक्रेऽन्यस्य नोधदणेष्ठदन्ते । सैन्ये क्ण्ठच्छेदलीने वभ्रमु पनवाहा । मूर्ती प्राणा नूनमद्याप्यवेक्षामा कबन्धाद्भयो विभ्ये वल्गत सासिपाणे ॥ ५५ ॥ प्रत्यावृत्त काय त्याजिता दारुणास्पै ॥ १०२ ॥ आत बनिदिक्षु भमभाजि ससैन्ये तुल्य गुक्तैरापिरन्ति स्म कचित् । एकौघेन | पनागनाद प्राप्तद्गदाशु तीक्ष्णेमुखाग्रे । आदौ रक्त स्वर्णपु द्विप त सिद्धा मायै साधुवायेऽपि ॥ ६ ॥ सेनिकानामजीवैवै पश्चापत्रिपूगेरपायि ॥ १०३ ॥ चाणाक्षिप्तारोहशून्यासनाना प्रक्रान्तानामन्यसैन्यैर्ग्रहीतुम् ।। ओजोमाजा यद्रणे सस्थितानामादत्तीव्र सार्धमलेन नूनम् । सरब्धाना भ्राम्यतामाजिभूमौ वारी चारै समरे धारणा | ज्वालाव्याजादुद्वमन्ती तदन्तस्तेजस्तार दीप्तनिता वारी नाम् ॥ ८७ ॥ कश्चि मूछामेत्य गाढप्रहार सिक्त ॥ १०४ ॥ नैरन्तयच्छिन्नदेहान्तराल दुर्भक्ष्यस ज्वालिना शीते शीकरैवारणस्य । उच्छश्वास प्रस्थिता त जिघृक्षु वाशितेन । योद्धाणप्नोतमादीप्य मास पाकापूर्वखादमादे व्यर्थीकूता नाकनारी मुमूर्छ ॥ ८ ॥ लूनग्रीवात्सायके | शिवाभि ॥ १०५ ॥ ग्लानिच्छेदि भुत्प्रबोधाय पीत्या नापरस चामत्युच्चेराननादुत्पतिष्णो । से मुग्धै सैहिके । रक्तारिष्ट शोषिताजीर्णशेषम् । खादुकार कालखण्ड़ो यानुकागद्रोद्राकागदप्सगेवरचढै ॥ ८९ ॥ वृत्त युद्धे पदश क्रोष्टा डिम्ब व्यवणयस्वमच ॥ १०६ ॥ क्रन्याः शूरमाश्लिष्य काचिद्रन्तु तूर्ण मेरुकुञ्ज जगाम । त्यक्त्वा त्पूगै पुष्कराण्यानकाना प्रत्याशाभिर्मेदसो दारितानि । नानो देहमेति रम यावत्पनी सद्यस्तद्वियोगासमर्था ॥ ९॥ ऑभीलानि प्राणिन प्रत्यवश्यन्कालो नून व्याददावान त्यक्तप्राण सयुगे हस्तिनीस्था वीक्ष्य प्रेम्णा तत्क्षणादुद्गतासु । नानि ॥ १०७ ॥ कोणी रेजे साजिभूमि समतादप्राणाग्नि प्राप्याखण्ड देवभूय सतीत्वादाशिश्लेष खैर कचित्पु | प्राणभाजा प्रतीकै । ब्रह्वारम्भैरर्थसयोजितैर्वा रूपे स्रष्ट रधी ॥ ९१ ॥ खर्गे यास कारयन्त्या चिराय प्रत्यग्रत्य | सृष्टिकर्मान्तशाला ॥ १०८ ॥ त्वत्पनमुक्तविशिखैरशनि प्रत्यह धारयन्त्या । कविगुजे दिव्यनार्या परामछाके प्रकाशैरामूललूननवकेतककान्तदन्ता । पासायसनमधार, लोक प्रीणय त्येह कील् ॥ ९२ ॥ गत्ला नून वेबुध सद्म, कपोलमागा सपादयन्ति करिण करिणीभम न ॥ १०९॥ रम्य मूर्च्छभाजामाजगामान्तरात्मा । भूयो दृष्टप्रत्यया मिलितमिहिरमास मोलिमेतस दृष्ट्वा परवरतनुपादालतक प्राप्तसज्ञा साधीयस्ते यद्रणायाद्रिय ते ॥ ९३ ॥ कश्चिन्छ | तर्कयत्या । त्वदरिधरणिजानिर्माननिम्बेन गच्छन्सुरनगर सापातमूढोऽपोटुर्लब्ध्वा भूयश्चेतनामाहवाय । व्यावर्तिष्ट | मृगाया वीक्ष्यते साभ्यसूयम् ॥ ११० ॥ भवतुरण क्रोशत सरयुरचैरत्यक्तश्चात्मा का च लोकानुवृत्ति ॥ ९४ ॥ मिबोरस्को शगुणाकृष्य दूरादासन्नत्वात्कौचिदेकेपुणेव । १ उत्तरीयाणाम् २ मध ५ मृतानाम् ६ पक्षिण , पक्षे, वाणा ७ रौति स ८ कले १ मामूलात् २ आयतम् ३ दाहस्ती ४ भज्यमानास्थिपट सारसयुक्तम् ५षाणेन ६ बन्धनम्धानम् ७वृदे ८ नरकणे ९ भुक्तवान् १० मुसानि २१ ताणाम् १२ तृणामि १४ अभ्यवहरन् १५ अवयव ३ गुल्फदेशमधिकृत्य ४सार करा वरम् १३ भय कराणि ·रणवर्णनम्, अरिपलायनम् १३१ निष्ठुरक्षुरहदनगगचिता क्षणात्ममरनिच्युतप्रतिनृपालचेला त्यणनधिरपरामृष्टयुगनिघसाधानवाधिराजाप्रतिमतनुग्रह चिता । इय रणधरा भवद्विरदानघाराजले किमु व्रम च्छायया वारितोरणा | विश्राम्यन्ति क्षणा प्रधनपरि- तले-र्पित वसनपट्टमासिञ्चति ॥ १११ ॥ कृपाणरिरणानरं सरेप्वेर मुत्ताभियोगा वीग शस्त्रमहाग्वणभररधिरोदार रधिग्नीरपूरच्छयानटानततिसंकुलं भटतिमिनिराकुलम् दिग्धाखिलगा ॥ १२३ ॥ जीगाष्टि स चो मृघमुनि प्रमथ्य समरार्णर वरमर्पि रक्ष्मीस्त्वया विधाय म्दमन्धर धनुष शगहनतासुलक्षाप्तिर्गिणनामभवदरिवले तद्यश मथनमन्दर सिन्धुरम् ॥ ११२ ॥ इणझगितकट्टणकणि । सेन रव्यम् । मुक्ता तेन क्षमेीि परितमग्गिणरत्तमा तकिङ्किणीक घनुनहरुगुणाटनीतिकरालकोलाहलम् प्रतिष्ठा पश्चन द्वेषिमन्ये स्थितमवनिपतिाप सन्यातर म वितत्य स्तिो गगनविरतस्फुरचुडयोरिचित्रमभिवर्धते ॥ १२४ ॥ युप्मदोर्दण्डमण्डल्यग्नमितरणचण्टकोदण्ड भुवनर्माममायोजनम् ॥ ११३ ॥ प्रतीक्ष्यन्ते नीरा प्रतिम- दण्डोन्मुक्तेपुच्छिन्नमूर्च्छत्प्रतिनृपतिभुजाखण्डमुण्डारकीर्णा । गायनृत्यप्रागद्रजनिचरवधूदत्तताले करारर्वतारैरट्टहास समुरोमि मरमस निपज्ञाणा हेति प्रतिनियतधर्यानुभवत । प्राटितदगनमुद्धभूर्माति मीमा ॥ १२५ ।। विदीर्णत्वन्मारादरितपिशितच्छिन्नधमनिप्रकाण्डास्थिन्नायु म्पुरतरविलश्यामनिरहा ॥ १२ ॥ गिताणरके मृध भुवि परे तीक्ष्णनखुरैः रियासातत्येनाप्यहमहमिकाकान्त अरिपलायनम् भनस । मियो विन्ध्यन्ति स्म प्रबलतमसमविदलक्षिति सालमाननयुक्तापि सालाननमर्जिता । हारावरुद्ध क्षोद पिष्टातरमुरभिरक्षतटभृत ॥ ११५ ॥ महभिन्ना कण्ठापि विहागरिवधूस्तव ॥ १ ॥ विचरन्ति विलामिन्यो या प्रतिनुपनय शहनादानुदाराथुला रातन्पुनरपि मुजादण्ड श्रोणिमराल्सा । वृकाकशिवास्तत्र घावन्त्यरिपुरे तर ॥२॥ कण्इतिमान । आरिगन्त्याग्निदशमुदृशो चूलता वीक्ष्य | खकान्तदयकान्तारो यद्वरिमुदृशामभूत् । जघनस्तनमुच्चेर्यो मुना शापभ्रान्त्या चपठमनसो हस्समावर्तयन्ति ॥ ११६ ॥ व्यलिखत्कण्टकेर्नखे ॥ ३ ॥ काठिन्य कुचयो सष्टुं वाच्छ- न्य पादपद्मयो । निन्दन्ति विश्वधातार त्वद्घाटीप्वरि मुश्चद्भिर्मदवारि वारणगामघायित कार्मुकरेतैः शनशास- योषित ॥ ४॥ वनेऽखिलकलासक्ता परिहृत्य निनास्त्रिय । नायितमधन मिलीग्रायितम् । सद्योतायितमस्रघट्टा त्वद्वैरिवनितारन्दे पुलिन्दा कुनते रतिम् ।। ५ ।। धीर समुद्भूतस्सुलिनै पुरनागचैश्वपायित रणमुगा नमन्यायितम् ॥ ११७ ॥ भुनभूयुगलै सुधा समधिक्सा- त्वद्रिपुरमणी परिघातुं पड्यानि सस्पृश्य । न हरति वनभुमि निजकररहरुचिसचितानि पाण्डुपनधिया ॥ ६॥ राग्णाद क्षणात्म्मेदाम्भ पटरप्रकृष्टतिलकैर्दष्टाघरोठेरपि । परिणो वीर परायितम्य प्रकाशयन्नक्तमरण्यमार्गान् । दृष्ट्मधुमिरपतनियमित सकीर्णमालक्ष्यते त्वद्धताम | कृशानुरासीदभिनन्दनीयस्तुङ्गेपु लग्नो रिपुमन्दिरेषु ॥ ७ ॥ नितपरिभटमुश्रेणीशिरोभिर्तियत् ॥ ११८॥ श्वेडानि गजन्द्विपस्त भयविद्रुतस मालस्थलं कण्टरिनो बनान्ता । तुम पृपय निकायॊम द्विधापण्डितह विहिपता धरातः- अद्यापि मि वाऽनुभविष्यतीति व्यपाटयन्द्रधुमिवाक्षराणि ॥८॥ मपि प्रच्छादयन्ती चिरम् । पुर्णते शुजारिलेक्षणपथान्य इतस्त्रमद्विद्रुतवरिभूभृत्प्रियाध दृष्टा वनमानीजने । गशस तापमाण्डौमग्द्रोमाञ्चागि सपथून्यपि मुट्ठर्वाणि न पठन | पृष्टाद्भुतमात्मदेशे शीतद्विप शीतलशीरता रिल ॥९॥ ताम् ॥ ११९ ॥ आगुअदिरियुअमुभरघटाविस्तीर्णवर्णचर समस्तानीनाथमोले भवत्त पगस्ता द्विप पद्मविस्तारि यानिर्घोपममन्ददुन्दुमिरवराप्मातगुजृम्भयन् । वेटरल | नेत्रा । नितान्त विहस्ता स्वहस्वारविन्देधित्वे पुरस्ता मूरिण्डनियनीरो विधत्ते मुवस्तृप्यकालरालयाविषस दुरस्ताडनानि ॥ १० ॥ अल्सभुनरताभिर्नाटतो नागरीमि- व्यावीर्यमाणा इत्र ।। १२० । नो चापाकन न पनिधरणं भजनदमनाना नातिथि बभूव । त्वदरिनगरमध्ये न ज्यासमार्पणं नो बाहुस्सुग्ण न माणगमनं सलक्ष्यते ते | सचरश्चैवजन्मा जरदजगरपीतः क्षीयते गन्धंवाह ॥ ११ ॥ रणे । रितु प्रौढरीन्द्रगुम्भविगलन्मुत्तागणापुरल- | वदरिनुपतिमागावासस धूलिधाराघवरमहह भिy वीक्ष्य त्यविक्षितिषारमौलिमणिमिर्थियोतते भरियम् ॥ १२१ ॥ भर्गभ्रमेण । मुरभिदुदधिराशानन गाहमानो दिशति कुसुम वीराणा रुण्डतुण्डप्रविघटनपटुम्फारदोर्दण्टपण्डव्यापारवि- | वाण दूरतो निर्गमाय ॥ १२ ॥ त्वदरिनृपतिकेलीसोध- ध्यमाणप्रतिमटीस्टाटोपरमप्रस्ट । कट. योऽप्यप | सरूढाङ्करकवर पिलाल याक्ष्य छु मया । उपथन युद्धाजिरमुवि जाठविनानुसारी लीयन्ते यत्र शत्रुग्रपतन १ शयुत्तमरण्यम् • २ अर केन युक्तमानन यस्या ३ पल्या पिवमा योटिश शुरषीटा ॥ १२२ ॥ प्रासप्रोतप्रवीरो- गतिर्यस्या ४ म्यामानि ५वायु ६ मृगम् ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् हरिणीनामुनतो भूलताना प्रसरति रतिज्ञानिग्लानिजन्मा यणा तव विभो रिपोरङ्गना मुहुर्वलितकधर मिहिरमण्डल विवर्त ॥ १३ ॥ वर्षामु भीतमवशाशिभुज भुजगमेक निगृ । वीक्षते ॥ २६ ॥ धराधर तव द्विषा वनजुपा विहीनविषा ह्य शिरसि स्थितमञ्जनाभम् । शूये तवारिनगरे शबरी दधे गुणनिधे धनुर्विगुणमप्यनेक गुणम् । फलाहरणयष्टिका सशदमादित्सते कनकमुष्टिकृपाणलोभात् ॥ १४ ॥ स्फुट । करण दरान्त शिवानिवारणविहगिकाकरणधुलिकाकर्षण तरमटवीना प्रातरे पयट ती हरिहतगनकुम्भो मुक्तम् ॥२७॥ गजराजसुता न पाठयति मा देव्योऽपि तूष्णी स्थिता ताफलानि । परिकरयति हस्ताम्भोजशोणप्रभाभि परिहरति कुब्जे भोजय मा कुमारसचिव द्यापि कि भुज्यते । इथ च दूरा मञ्ज गुजाभ्रमेण ॥ १५ ॥ ये कदरासु निक्सत्ति | नाथ शुरुस्तवारिभवने मुत्तोऽनगें पञ्जराचिनस्थानालोक्य सदा हिमादेवपातशङ्कितधियो विवशा द्विपस्ते । अप्यङ्ग । शू यवलभावकैकमाभापते ॥ २८ ॥ कामन्त्य क्षतकोम मुपुलक्मुद्वहता सकम्प तेषामहो वत भिया न बुधोऽप्य राङ्गलिगलद्रक्तै सदी स्थली पादै पातितयायकैरिव मिज ॥ १६ ॥ कुरुयक युचाघातकीडामुखेन वियुज्यसे गलद्वाप्पाम्बुधोतानना । भीता भर्तृकरावलम्बितक्रास्त्य बकुलविटपि सर्तव्य ते मुसासवसेचनम् । चरणघटनावाथ्यो वेरिनार्योऽधुना दावाग्नि परितो भ्रमति पुनरप्युद्यद्विवाहा यास्यस्पशोप सशोकतामिति जिपुरत्यागे यस द्विपा जगदु इव ॥ २९ ॥ तवीमुज्झितभूपणा कर गिर रोमोद्गम विघ्न स्त्रिय ॥ १७ ॥ अनारतपरिस्सलमयनवारिधाराशतप्रवृद्ध | ती वेपती व्रणिताधग विवसना सीत्कारमात वतीम् । पथनिग्नगासलिलरुद्धयानोद्यमा। त्वदीयरिपुकामिनी बहुरिदे | दोर्ध्या चण्डतुषारपातसमयामालिजय कण्ठे भृश वा मूर्ति शयानैषिणी विनि दति बलशा गुरुरुषाश्रुप प्रावृपम् ॥ १८ ॥ | दयितामिवातिरसिका त्वद्विद्विप शेरते ॥ ३० ॥ भूसपर्क इत्तश्चेतश्चाद्भिर्निघटिततर सेतुरुदरे धरित्री दुवया । रजोनिपातमलिना समाहात्मच्युता सामान्यैरपि जतुमि बहुलहिमपको गिरिरयम् । इदानी निवृत्ते करितुरंग । करतलैनि शङ्कमालिगिता । सरना क्वचिदेकतामुपगता नीराजनविधौ न जाने यातारस्तव च रिपव केन च कापि प्रबुद्धा कचित्सुप्ता कापि च सारिवत्प्रतिगृह प्रान्ता पथा ॥ १९ ॥ क्षण का तागारप्रसरविलस मानसरति स्तवारित्रिय ॥ ३१॥ कर्षद्भि सिचयाश्चलायतिरसा कु क्षण शलो सङ्गे द्विजकुलरवाकृष्टहृदय । क्षण पत्रध्यानश्रुति का प्रत्यक्षेऽपि भवद्विरोधिनपतेरन्त पुराणामहो धिवष्ट वंदिरालिङ्गन गृह्णाने कचमालिहद्भिरधर विभ्रामद्रि पुरवितो यद्यभराद्धमन्प्रासोऽरण्ये रिपुरवनिपालस्थिति मिय ॥ २० ॥ अये मातस्तात , गत इति यरिश | विटपैविटैरिव चने किं नाम नो चेष्टितम् ॥ ३२ ॥ शुना दरीगेहे लीना निभृतमिह पृष्टा खजननी । करेणास | नाता प्रावृषि वारिवाहपटलै प्रोद्भतदूर्वाश्रव्याजेनातकुशा तस्य द्रुतमथ निरुध्याश्रुभृतया विनि श्वस्स रफार शिव प्रणालसलिलैंदत्वा निवापाञ्जलीन् । प्रासादास्तव विद्विषा शिव शैवोत्तरयति ॥ २१ ॥ अपर्णेय भूभृद्वनमटति यल्ला | परिपतत्यु ट्यस्थपिण्डच्छलात्कुर्वति प्रतिवासर निजपति म्वरधरा जटालो दिग्यामा शिखरिणि शिवोऽय निवसति । प्रताय पिण्डक्रिया ॥ ३३ ॥ मौलिं मानविधि विना इति भात्यायोग्य क्षणमिलितयो क्षोणितिलक द्विपदपत्यो । नमयितु हार स्वय गुम्फितु निर्यातु दयितस पाकिमल से शिव शिव शिवन्ति प्रणतय ॥ २२ ॥ पश्यत्कश्चिञ्चल | च्छाया पिना वर्मनि । निद्रातु च विनाङ्कपालिशयन द्र चपल रे का सराह कुमारी हस्तालम्ब वितर हहहा च शून्या दिश सरया त्वत्प्रतिवीरनीरजमुखी साबूत युक्रम धासि यासि । इत्थ पृथ्वीपरिपृढ भवद्विद्विषोऽर । मध्याप्यते ॥ ३४ ॥ भात ताल्फलाशया स्तनतट विम्य ण्यवृत्त कया कचित्फलक्सिलयान्याददानाभिधत्ते ॥ २३ ॥ भ्रमेणाधरो दष्ट पाकविदीर्णदाडिमधिया लोढा स्फुरन्तो खल्प घूम किमपि चरित वीरवयं त्वदीय मिथ्यावादा भ्राम्य ती भ्रमनि स्पृहानुविपिन त्वद्वैरिसीमतिनी काय इति नो दु प्रवादो रुणद्धि । मुक्ता मुक्ता मल्यशिखर निद्राणा मुहुराहता मुहुरपि क्षिप्ता च शाखामृगै ॥ ३५ ॥ त्वद्विपक्षावरोधैरण्डभ्रात्या भुजगललना त्वत्प्रत्यर्थिवमुघरेशतरुणी यन्ति ॥ २४ ॥ क्षोणीपाल त्वदरिहरिणीलोचना शोचमाना | विलुण्ठितु सरभस याता किराता बने । तिष्ठन्ति स्तिमिता गुधाहार युचक रायोनि श्वस ती करोति । क्षुभ्यत्क्षीराम्बुधि लोपाहरपि ॥ ३६॥ एतस्मिन्विजने वनेऽर्तनुतरुच्छ- प्ररूढपुलवास्ते विस्तृतोपक्रमास्तासामुत्तरले सनैरतितरा रहरिसक्षोनिभिस्त्वद्यशोभिगौर मुक्ताफरमयमियाविदते सावकाश मुख तिष्ठमीति तव द्विषामधिपतिर्यायद्विपत्त नन्दत या ॥ २५॥ विमुश्चति पदे पदे रुचिर पीरहारादिक गुक गृहसमुसुर त्यजति चैव जीवाधिकम् । परायनपरा ' पलै रदा ३ सादर पाल सनासत सवर यातीगीर १रक्षारम ६ महरि २ गत्रत ३ भयात् ४ स्तम्भा अतिष ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् ANNA Mu मन्ये देव तया क्रमेण जनितो युष्मप्रतापानलो येनाराति रयोऽसौ प्रतापानलोऽस्थापि द्रागुदकाञ्जलीकृतचतु पाथी वधूविलोचनजलै सित्तोऽपि 'सवर्धते ॥ १५ ॥ देव त्वगु धिना श्रीमता ॥ २४ ॥ देव स्वद्गुजदण्डचण्डिमचम शारि जदण्डदर्पगरिमोद्रीणप्रतापानलज्वालापनिमकीर्तिपारदघटी प्रतापानलज्वालाजालभयादिवामिविशति क्षीराम्बाध माधय । विस्फारिता बि दव । शेषाहि कति वारका कति कति क्षीरो । भर्ग स्वर्गधुनीं दधाति शिरसा त्यक्तत्रिलोकीकृतिधा कि दधि कत्यपि प्रालेयाचलशङ्खशुक्तिकरका कर्पूरकु देदव तु मुहु कमण्डलुजछैरात्मानमासिञ्चति ॥ २५ ॥ श्रीमट्टी ॥ १६ ॥ भैझाकीर्तिमपीमलीमसतया प्रत्यर्थिसेनाभटश्रेणी | राधिधीर पृथुतरमहसस्वप्रतापाग्निकीगच्छुयाब्धे शौफ तिन्दुककाननेषु विलसत्यस्य प्रतापानल । अस्मार्टूपतिता वाता शरणमनुगत कुत्रचि कश्चिदेव । चन्द्र कीत्या स्फुरन्ति जगदुरसङ्गे स्फुलिङ्गा स्फुट भालोद्भूतभेवाक्षि सुधास निदशतरुवर पाणिपद्म च कोशे लक्ष्मी श्वेड च भानुहुतभुजम्भारिदम्भोलय ॥ १७ ॥ ताग्दीर्घविरिञ्चि । योपे जरघरकुसुम वैरिकान्ताहगते ॥ २५ ॥ द्रागाक वासरविधौ जानामि यत्कर्तृता शके य प्रतिविम्बमम्बुधि । म्योदयाद्रि चरमगिरिमतिस्पर्धया तिग्मरश्मरु पयव्य पय पूरोदरे वाडव । व्योमव्यापिविपक्षराजकयशस्तारापरा | लकानगरमुपगत कौतुकात्तत्प्रताप । वीक्ष्यामु वीति मावुक कासामस्य न स प्रतापनपन पार गिरा गाहते | होन पुनरपि विपद देव निश्चिमतीना य क्षोभो राक्षसीना ॥ १८ ॥ शभुर्मानससनिधौ सुरधुनी मूभी दधान स्थित ) क्षणमजनि स हि लडिपा सर्वदास्ताम् ॥ २७ ॥ त्वख श्रीका तश्चरणस्थितामपि वहन्नेता निलीनोऽयुधो । मन्न हाघातजातव्यथरिपुवनितामुक्तबाप्पाम्बुधारासारादारादुदा पङ्करुहे कमण्डलुगतामेना धनाभिभूर्मन्ये वीर तव प्रता ) रादिशि दिशि सरितामुद्भवाश्चद्भवेयु । कल्पा तक्रूरफेलि पदहन ज्ञात्वोल्बण भाविनम् ॥ १९ ॥ युष्मप्रौढतरप्रता | प्रकरविजयिनो विस्फुरत्व प्रतापारपारावागनपारानपि सपदि पतपनज्वालावलीव्याकुले ब्रह्माण्डे मधुसूदनोऽहिशयने शेते पर शुष्यत पूरयेत्क ॥२८॥ दुर्वारारातिवाजीवनदवदहन पय सागर । शभुर्ज[सुता दधावि शिरसा भूमिसुपाराचल | कौड्डमो दिग्वधूना सर्वाङ्गीणोऽङ्गरागस्त्रिभुवनभवनध्यात तापव्याकुलित पतत्यतितरा भानु समुद्रे मुहु ॥ २० ॥ विध्वसदीप । लद्दोरुद्दामद«करमुखहुरामुग्भूतधात्रीपुरध्या नार्य कुङ्कुमशङ्कया निटिला पो छ त्यपास्तद्विपा साध्य वासो मानिधमुवारमणकुलमणे जागरीति प्रताप ॥ २९॥ रागममु विभाय गगने गच्छति केलीगृहम् । मुग्धा | भूजाने किं न जाने भवदतुलभुजभ्राजमानप्रतापज्योतिबा दावधियोऽरयस्तव विभो याति द्रुत कानने राक्षाराग | लावलीमिजलनिधिवलय निर्जर किं न भूयात् । युष्म प्रत्य इति प्रकुम्यति धर्व काता प्रतापोदये ॥ २१ ॥ यो थिपृथ्वीपरियढवनितानीरनेत्रस्रव तीसूत्रस्रोत सहजैस्यमिह नास्ताचलमस्तक प्रति गतो दीनवमात्म्यते यो मायाति । परितश्चेन्न पूर्येत सघ ॥ ३० ॥ पिशासु सशयपद नोदेति गिर्याश्रयात् । यो राहोरपि कर्व शेषु दशनेप्यासीन वा गोचर सोऽय भूप तव प्रतापतपनो कीर्तिवर्णनम् वर्वति सर्वोपरि ॥ २२ ॥ कातारे जल्वृक्षवैरिणि मुहस्थ द्वैरियामचयो बाराबुललोचनैः प्रतिपद रुटुकमाङ्कने । बहिति तिथिरेकादशी भयात् ॥ १ ॥ अस्थिवधियश्चैव राजस्त्वकीर्तिच द्रेण तिथय पूर्णिमा कृता । मद्नेहान्न पृथ्वीचण्हरुचे पटञ्चरदशासघद्ददीप्तप्रभ सिञ्चत्यञ्जलिस , कुठवस्पिष्टयत्तथा । राजस्तव यशो भाति शरब द्रमरीचि चिताश्रुभिरल युष्मत्प्रतापानलम् ॥ २३ ॥ अध्यायोधन । वत् ॥ २ ॥ सरखती स्थिता बने लक्ष्मीश्मनि ते चेदि मार्गणकुशानास्तीर्य खगघुचा हुत्यारे पलल पर स्थिता । कीर्ति विकु पिता राजन् येन देशा तर गता ॥३॥ हविरसक्त मस्तकवस्तिके । सवेष्ट्याहवनीयमानसदसि यगुणैथित शुद्धरमितह्मगोलक । विधत्ते कीर्तिक १ अनाय भाग -वैरिस्त्रिय सभर्तमरण पथा यथाऽपिक सति न्याया क्रीडाक दुककौशलम् ॥ ४ ॥ सिक्त स्फटिक- तथा तथाऽपिक तन्नेजाम्बुभिरपप्रतापानि सवयते यता कुम्भात स्थित श्वेतीकृतैनलै । मौक्तिक चेलता सूर्त विको भवतीति यावत् यत स प्रतापानिवत्वानपिस्तनिश्च तत्पुपले सम यश ॥ ५॥ अहो विशाल भूपाल भुवन मातु ममुत्पन्नस्त च पितरी पानीययोगादेवोजभतेऽतस्तपुरि तियोदरम् । माति मातमशक्योऽपि यशोराशिर्यदन खप्रतापो भवदेरिरममीने त्राम्बुभि सिव्यमानो वृद्धिमानीत्यतचित् ते ॥६॥ वकीर्तिगजहस्या वैरिवधूवदनभाजनम्थमपि । ३ कालक पवनेषु ४ ति दुक्काभ्यो दधमानेभ्यो महात पुलिझा रविष्ट चीति वृद्धव्यवहार ५ परनिटिरनेत्रम् ६ पतिशम् ७ 'चतुर्युगसहल तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते इति मेवेति २ पराजय १ अर्थि ५अपरिमित २ गरलम् ३ अस्ताचल ४ धारासपात ·कीर्तिवर्णनम् १३५ । - पीत हासमीर व्यक्तीकृतमनुनीर च ॥ ७॥ कुचालशेन | लेसर यशोभिरगोमि विश्वम् ।। २२ ॥ प्रतिनगरमटन्ती वानामलमायामय पयोनिधे पुलिने । क्षितिपाल कीत- प्रत्यगार व्रजन्ती प्रतिनरपतिवश कण्ठपीठे लुठन्ती । गिरि- यस्ते हारन्ति हरन्ति हीरन्ति ॥ ८ ॥ रजनीषु विमलमानी । गरिमनितम्बाच्छादने सावधाना तदपि च तव कीर्तिनिर्म करजालेन प्रकाशितं वीर । धवलयति भुवनमण्डल लैवेति चित्रम् ॥ २३ ॥ त्यजसि यदपि लक्ष्मी कीर्तिमा- मखिलं तर कीर्तिसतति सततम् ॥ ९॥ दूरेऽपि शुला साद्य दानैजति तदपि कीर्ति सिन्धुपार न रक्ष्मी । कथय भवदीयकीति वर्णी हि तृप्तौ न च चपी मे । तयो िक इह हेतु रवेश त्वदीये वसति हृदयपने नन्दसूनु, वाद परिहतुकाम समागतोऽह तव दर्शनाय ॥ १० ॥ गरि ॥ २४ ॥ अनुक्षणमनुक्षण क्षितिप रक्ष्यमाणा त्यया आये भूपाल यशस्वदीय विधूनयन्तीह न के शिगसि । प्रयाति विदिशो ढग प्राल्कीतिरेकाकिनी । इय नियतम विश्वमैगमगमयेन धाना नाकारि क्ण भुजगेश्वरस्य ॥११॥ थिषु प्रतिदिनं वितीर्णा रमा जहाति न तवान्तिक द्वितय यसाञ्जनश्यामलखगपट्टजातानि जाने धम्तमापु । मेतदत्यद्भुतम् ॥ २५ ॥, समुन्नतधनम्नुनस्तत्रन्चुम्बित अरातिनारीगकाण्डपाण्डुगण्डस्थलीनिर्वाउनाद्ययासि ॥१२॥ म्बीफरवणन्मधुग्वीणया विजुधलोकवामध्रुवा । त्वदीयमु य कोटिहोमानधृमजालेमलीमसीकृत्य दिशा मुग्पानि । पीयते हरनिरीटकोटिस्फुरत्तुषारकग्कन्दलीफिरणपूरगौर तत्कीर्तिभि क्षालयति स शश्वदस्खण्डतारापतिपाण्डग | यश ॥ २६॥ वनेषु वनदेवता दिगि दियोकमा वल्लभा भि ॥ १३ ॥ इस यशासि द्विपत सुधारच किमङ्कमेतहि- | भुजंगकुलकन्यका मुजगलोकलीलानने । यश समरसचितं पत किमाननम् । यशोमिरसापिलक्षाविभिर्विमापिता | गरमृगेन्द्र गायन्ति ते प्रमाविजितकोमुदीकुमुदपाण्डता धापति तामसी मसी ॥ १४ ॥ अट समित्समुपवीरयौवत डम्मरम् ॥ २७ ॥ अंपायि मुनिना पुरा पुनरमायि मयी- गुटगुजाकम्युमणारहारिणी । द्विपदणणदृगम्युनिझरे यशी मरालापरिरस सेलति ॥ १५ ॥ अनि मरन्तीमाप देहगा- दयाप्येतारि केपिना पुरा पुनरदाहि लङ्कारिणा । अमयि कीर्ति परेपामसतीं वदन्ति सैर चरन्तीमपि च या मुग्नरिणा पुनरवन्धि स्कारिणा क नाम वसुधापते तर यकीर्तिमाहु काय मती नु ॥ १६ ॥ रवालपरालमारि- यशोम्सुधि क्वाम्बुधि ॥ २८ ॥ महाराज श्रीमञ्जगति गयते। धारा यमुना दिव्यतरगिणी च कीर्ति । तर कामद तीर्थ | यशसा ते धनलिते पय पारागार परमपुरुषोऽय रात दूरादनुनभाति सरखती कवीनाम् ॥ १७ ॥ निजग कपर्दी केलास सुरपतिरपि स 'करिवर फैलानाथं राहु टगनर वनताविकता यशोभिरतीच परिनिता । प्रथम | कमलभानो हसमधुना ॥ २९ ॥ 'विन्दस्व तात्पटयसि पार्थिवपुगकीर्तयो विजुधमिन्धुजलैरिव सिन्धर ॥ १८ ॥ गुणग्राममभितो यशो गायन्त्येते दिशि दिशि च नमास्त त्यतीतिमौक्तिकालानि गुणस्त्वदीये सर्दभिंतु पियुधगाम विभो । शरज्योत्स्नागोरस्फुटविकटसर्वाङ्गसुभगा तथापि दृश प्रवृत्ता । नान्तो गुणेषु न च कीर्तिपु रन्ध्रलेशो हारो | त्वत्कीर्तिभ्रमति विगताच्छादनमिह ॥ ३० ॥ पतत्येतत्ते न जात इति ताश्च मिथो हमन्ति ॥ १९ पृथ्वीपते | जोहुतभुजि कदाचिद्यदि तदा पतङ्गा सादङ्कीकृततम शुभमते भरतो मगम्य श्रृमो वय मुयशमा प्रियदन्तर | पतगापछुढय । यशोऽमुष्येयोपार्जयितुमसमर्थन विधिना वा । गौरी चार गिरिशो निजमर्धमत गारीकृत च क्थचित्क्षीरराम्भोनिधिरपि कृतस्तत्प्रतिनिधि ॥ ३१ ॥ भवता भुवन गमसम् ॥ २० ॥ कीर्तिसा शितिप याति | इन्दोलक्ष्म त्रिपुरजयिन क्ण्ठमूल मुरारिदिडोगाना मव भुजद्गगेहं मातद्गसगमकरी च दिगन्तकेछ । त्यक्त्वाम्बर जरमपीमोजि गण्डस्यगनि । अद्याप्युनींवलयतिलक- भजति नंदनमप्यगम्य सिंमिकीन निर्गरता गता श्यामलिग्नानुलिप्तान्यामासन्ते वद धलित किं यशोभिस्त्व- स्त्री ॥ २१ ॥ निर्मुक्तशेषधपरेरचरेन्द्रमन्थसशुन्धदुग्धमय सागरगर्भगौरिः । राजनिट बहुलपशदलन्मृगाकच्छेटोज ६ मथित ८ क्षीरममुद्रम् ९ विष्णु ११६द्र १२ एरावतम् १३ चन्द्रन् १४ विवि १५ यत सर्वेपा पति - पृथ्वी ३ शेषस्य ४ युवतियमूह ५ शव | समुद्राणा परताना गाना सवभयाणा पक्षिणा च स्वच्छेतकोत्या ध्यानि ६ गुपितुम् ७ देशाङ्गना " नागोया, पी, गणिवा | तत्वाधीराध्यादीनामनवगमस्तेपामतस्ते तान्सवावलोकयन्तान तादीनामष्टदिगगाना समागम, भाव १६ तन्तुवाय परे, कु पृथिवीं विन्दति रभवे स १० दिवपर्यन्तेषु, पक्षे,-विजनप्रटेशेषु | वरू करोपि, पक्षे, पटुं करोषि १८ तन्तु, पक्षे, सद्गुण २१ दिग्गनानाम् १९ योन, पक्ष, यत्रग १२ मुरार ययनम् पशे,-पुत्रम् १३ गतुम | १० नग्ना , पत्र-स्तुतिपाठका २० कर क्यम्: पस-गमनानम् १४ निष्प्रतिवन्धवम् २२ युक्तानि २३ नीलिमा १पीन अगस्तिना ३ मिन ४तीण 4 हनुमता १० शिव ७बद्ध १७ पट 4 चनारसंगमारिणी ·सुभापितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् दीयै ॥ ३२ ॥ किं वृत्तान्त परगृहगते किंतु नाह श्वेताभिस्तव कीर्तिभिर्धवलिता सप्तार्णवा मेदिनी ॥ १३ ॥ समर्थस्तूष्णी स्थातु प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यश्वभाव । गेहे देव त्वद्यशसा सदा सुमहसा गीर्वाणन्देऽखिले शम्भोम गेहे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोष्ठ्यामुन्मत्तेय भ्रमति वमया पिते तु सहसा यत्कौतुक तच्छृणु । साकूता सकुतू भनतो वल्लभा देव कीर्ति ॥ ३३ ॥ कैलासस प्रथम । हला सचकिता सोत्कण्ठिता साद्भुता साशकाच मुहुर्मु शिखरे वेणुसमूर्च्छनाभि श्रुत्वा कीर्ति विबुधरमणीगीय हुर्मधुरिपो लक्ष्म्यादृश पातिता ॥ ४४ ॥ किं शीताशुम माना यदीयाम् । स्रस्तापागा सरस विसिनीकाण्डसजात | रीचय किमु सुरस्रोतस्विनीवीचय किंवा केतकसूचय शङ्का दिमातङ्गा श्रवणपुलिने हस्तमावर्तयति ॥ ३४ ॥ | किमथवा चन्द्रोपलाना चय । इत्य जातकुतूहलाभिरभित अध्याहार सरहरशिरश्र द्रशेषस्य शेषस्याहे भूय फणस | सानन्दमालोकिता कान्ताभित्रिदिवौक्सा दिशि दिति मुचित काययष्टीनिकाय । दुग्धाम्भोवेर्मुनिचुलुकननास | क्रीडति यत्कीर्तय ॥ ४५ ॥ श्रीमद्राजशिखामणे तुलयितु नाशाभ्युपाय कायव्यूह क जगति न जागत्यैद कीतिपूर धाता त्वदीय यश केलास च निरीक्ष्य तन लघुता निक्षि ॥ ३५॥ कथमानिप दपा यन्निशातासिधारादनगलितमन्ना | तवा-पूर्तये । उक्षाण तदुपर्यमासहचर तन्मूर्ध्नि गगाजल विद्विपा स्वीकृता श्री । ननु तन निहताररप्यसा ति | तस्याग्रे फणिपुगर तदुपरि रफार सुधादीधितिम् ॥ ४६ ॥ में नीता निदिवमपगताहेल्लमा कीतिरेमि ॥ ३६ ॥ भारत्या वदन श्रिया च सदन श्रीकण्ठभक्त्या मनो धर्मेण समितिपतिनिपाताकर्णनद्रागदीर्णप्रतिनृपतिमृगाक्षीलक्षवक्ष श्रवणौ परैश्च चरणो शौर्यण बाहुद्वयम् । दानेनापि करौ स शिलासु । लिखितलिपिरिवोरताडनव्यस्तहस्तप्रखरनखरट मीक्ष्य सफल यस्साशया भूतल स्थातु चानवकाशता कथयितु करस कीर्तिप्रशस्ति ॥ ३७ ॥ सुसितनसनालकाराया कीर्तिस्तु दूर गता ॥ ४७ ॥ अस्योवीरमणस पार्वणविधु कदाचन कामुदीमहसि सुदृशि स्वर या त्या गतोऽस्तमभू द्वैराशसज्ज यश सर्वाङ्गोस्वलापर्वतसितश्रीगैर्वनिर्वामि द्विधु । तदनु भवत कीति केनाप्यगीयत येन सो यत् । तत्कम्बुप्रतिविम्बित किमु शरपर्जन्यराजिश्रिय प्रियगृहमगान्मुक्ताशका क नासि शुभप्रद ॥ ३८॥ देव | पैयीय किमु दुग्धसिन्धुपयसा सर्वानुवाद किमु ॥ १८ ॥ स्वद्यशसि प्रसर्पति जगलक्ष्मीसुधोच्च श्रव रावणको कर्पूरति सुधाद्रवन्ति कमलाहासन्ति हसन्ति च प्राले स्तुम स्थितिमिवामन्यन्त दुग्धाम्बुधो । कि लेक पुन यन्ति हिमालयन्ति करकासारन्ति हारन्ति च । त्रैलोक्या रति दूषणकणो यन्नोपयाति भ्रमात्कृष्ण श्री शितिकण्ठ गनरगलचिमगतिप्रागल्भ्यसभाविता शीताशो किरण मंद्रितनया नीलाम्बर रेवती ॥ ३९ ॥ इदु नि दति छटा इव जयन्त्येतर्हि तत्कीर्तय ॥ ४९ ॥ कि चित्र चन्दन न सहते मल्लीसज नेक्षते हार द्वेष्टि सिताब्जमु भुवनानि पावयति यद्यचाहिताना यशो हसान्मजयति प्रना शति विसस्तोम विगृह्णाति च । श्रीभूपाल महीधरेषु | पदहन निर्वापयत्याशु यत् । आश्चर्य नृपनायकस्य भरतो विपिनेष्यम्भोधितीरेषु च त्वरकीर्तिस्वदरिप्रिया च विल गच्छत्यपि ॥ ५० ॥ अर्थानाहितपौर्वकीर्तिबनितादीव्यक्ति यत्कीर्तिमन्दाकिनी तानारोहति भूधराञ्जलनिधीनुलक्ष्य सत्युच्चै स्फुरत्पाण्डिमा ॥ ४० ॥ इन्दु निन्दति चन्दन म सहते विद्वेष्टि पकेहं हार भारमवैति नैव कुरुते विश्वव्याप्यविनाशि शकरपद यायात्वदीय यशो न स्यादव ताशुप्रभ कैलासीकृतदिक्करी द्रशिरसि न्यस्तस्वपादाम्बुजम् । कपरपूरै मन । स्वर्गगामपगाहते हिमगिरि गाढ समालिङ्गत यदि क्षितीश मनतो दानादिकेभ्यो जनि ॥ ५१ ॥ कृवा स्वत्कीतिविरहातुरेव न मनागेका विश्राम्यति ॥ ११ ॥ यस क्षोणिपतैर्विहायसि यशोराशी चमत्कुर्वति द्राकर्पूर शालय इव स्वत्कोर्तय कण्डिता । तासा राशिरसौ तुषार मेरुमुलूखल गृहसता वृन्देन दिग्योषितां वर्गङ्गामुसलेन रजोनमेण वणिजो बीयीमुपस्कुर्वते । चञ्च चञ्चलयन्ति चन्द्र शिखरी तारागणास्तत्कणा कि चान्यच्छशिखण्डशुपविसर किरणभान्त्या चकोरा फ्योयुझ्या न्योग्नि नियोजयन्ति ज्योत्स्ना तत्वासव ॥ ५२ ॥ केलासीयति केरवीयति कलशीगनीय वामभ्रव ॥ ४२ ॥ कर्पूगदपि केतकादपि सन्कर्पूरपुञ्जीयति क्षीरोदीयति मौक्तिकीयति नभोगङ्गात दलकुन्दादपि स्वर्णदीकझोलादपि कैरयादपि चर कान्ता रङ्गीयति । हसोधीयति मानसीयति शम्मेघीयति क्षोणि गन्तादपि । दूरोन्मुक्तकलङ्कशकरशिर शीताशुखण्डादपि | भृन्नाथीयत्यमृतीयति क्षितितले देव त्वदीय यश ॥ ५३ ॥ १ शेषपूरक २ समूह यावरण कावैभवितव्यमिति भाव गगीयत्यसिताफ्गा फणिगण शेषीयति श्रीपति श्रीकण्ठीयति ३ कायमंघानः अभिन्ना, अभरवि यामयोग्या इति यावत् १ सनम् २ कैलासस्य ३ केगमा-पि गुभ्रम् ४ रूपातरम् ५ मवसापि पुनरुक्ति .

·पीर्तिवर्णनम् १३७ मृता कैरवीयति कुलं नीलोत्पलाना वने । यति कजलं | क्ललमलिनो धत्ते क्थं चन्द्रमा । म्यादेवं त्वदासीघ- पिरकुलं लीलामरालीयति ख कुम्भीयति कुम्मिनामपि घटा | वलमीप्रोद्भुताकरग्रामव्यग्रमति पतेद्यटि पुनसम्मान 'त्यत्कीर्तिसघट्टत ॥ ५४॥ पूर्णेन्दु परफन्दुको हिमगिरि शायी मृग ॥ ६३ ॥ मोगीन्द्र प्रमदोत्तरगमुरगीसगीत श्रीडानिहारस्थली क्षीराब्धिहदीर्घिका प्रियमी वाचा पति-गोष्ठीपु ते कीति देव शृणोतु विशतिगती यचउषा वर्तते । देवता । शय्या दिग्गजराजदन्तनलभी वकीर्तिकन्याकृते रक्तामि मुरसुन्दरीमिरमितो, गीतं च कर्णद्वयींदु म्य पांचालीमिथुनं व्यधायि विधिना गौरीगिरीशावपि ॥ ५५ ॥ श्रोष्यति नाम कि स हि महस्राक्षो न चक्षु श्रया ॥ ६४ ॥ शत्रुक्षत्रकलत्रनेत्रसलिलैजम्बालजालस्पृशि भ्राला भूपति गीयन्ते यदि पनाभिरनिशं वकीर्तयनद्वयं तुष्टा एन मालभूषण भवत्कीर्तिमुनो मण्डले । यद्यान्ती विबुधा परतु चेतसि चमत्कारोऽयमारोहति । तासा तादृशमान- लय प्रति मुधाकुण्डे सुधाशोळधादतिक्षालनमित्ययं क्लि मङ्गचटनासस्थानमदर्शिनि व्यालेन्द्रेऽप्यवधूतमूर्धनि मही मलस्तस्मिन्गत मेरताम् ॥ ५६ ॥ एतत्कीतिविर्तघौत | चक्र पुनम्यति ॥ ६५ ॥ यद्न्धद्विपदानगारिभिरम्म निखिलत्रैलोक्यनिर्वासितैर्विश्रान्ति कलिता कयासु जैरता जाम पङ्किा तम्या वैरिक्रीन्द्रमोक्तिकमय बीतं च श्यामै समग्रैरपि । जज्ञे कीर्तिमयादहो भयमरैरसाद | येनाहितम् । तम्मात्प्रादुर्भूयशस्तकरयं तम्योद्गता कोरका- कीर्ति पुन सा यन्नास कथापयेऽपि मलिनच्छाया सागतेषु च पूर्णचन्द्रपटादेक उजृम्भते ॥ ६ ॥ वन्ध स्थितिम् ॥ ५७ ॥ त्वत्तेज प्रतिमामयाटप | यकीर्तिलय मुत्र सुपिमलं सपाद्य सारत कान्वा मरु- गिरि विधाय सरितानाथस्य मरयं दृढम् । आराध्यामृत प्रत्यर्थिभूभृत्स्त्रिय कान्तारे धनकण्टकिद्रुम घनव्यस्तप्रयुक्ताम्बरा मानुशेखरमलं सपाद्य तद्रूपता गच्छन्ती विदशालय द्रुत । आर्याणा पुरतत्रपापरवशा गच्छेयुरेता कथं क्षौमाकातरया न चेत्परिणमेतत्तावकीनं गति शीताशुना स्पर्धते ॥ ६७ ॥ शैलूषी तब कीर्तिग्छ- यश ॥ ५८ ॥ चन्द्रश्चन्दनमिन्दुरिन्दुरमणं पीयूषमीशादयो तकरी दृष्ट्वा समसा दिशो मेरु वशर परीत्य परितस्तूर्ण विश्वस्योपकृताननेन महता ते तेऽवतारा धृता । एतद्यन समारुह्य तम् । भ्राम्यन्ती परित प्रनर्तितननुर्मुक्तावलीमा क्तिवस्ताराभिस्तरलीकरोति गगन भूमण्डलाखण्डल ॥६८॥ न विद्यते निभुनने न स्थानमेवविध जाने जगमपारिजात' लकीर्ति शशिन ममीपमगमत्कान्तिप्रतिस्पर्धया दृष्ट्वा तं सगुण प्रक्षेत्र पूर्व यश ॥ ५९ ॥ चन्द्राद्रूप्यक्मण्डली समुदयगौराशुगगाजलैयोत्स्नाचन्दनचर्चनैपिंकसितस्ताराप्र- च कलङ्किनं पुनरसौ सातु जगमाम्युधिम् । श्रुत्वा त च घटोद्ववेन मुनिना पीतोझित तत्पय पुण्यं ब्रह्मकमण्डलु सूनेरपि । एतद्विष्णुपद किमञ्चति भयत्कीर्तिमहायोगिनी कलायतु ब्रह्माण्डमन्य यया ॥ ६९ ॥ कैलासीयति पूजामूर्तिविधायि लक्ष्म तुलसीदाना क्दाऽन्विष्यति ॥६०॥ केतकीयति हसत्बुन्दीयति घोच्छलत्क्षीरोदीयति चन्दनी- गङ्गासागरसगमे कृतशतस्नाना वदर्याश्रमे स्थित्वासौ परि- यति लसत्कर्पूरपूरीयति । पीयूपीयति शारीयति शरच्चन्द्री- धाय तद्गुणमयं श्वेतं टुकुल पुन । ग्रामं वेष्णवमैन्द्रमैश्वर- यति मापते वर्गगीयति शकरीयति मास्कीतिः करी- मपि म्यान स्पृशन्ती मुहु. कीर्तिस्ते पतिदेवता युगशत न्द्रीयति ॥ ७० ॥ विश्वासो भवता यशसपि निजे कार्यों दीर्घायुराकासति ॥ ६१ ॥ अर्घायाम्बुधिरिन्दुमण्डलमपि न शौर्याधिके मा कोशादिवशान्नपुसकमिति ज्ञात्यावहेला श्रीचन्दन तण्डुलातारा विल्वदल नम सुरधुनी धूप कृया. । यजवालधुरघरेण धरणीनाथ द्विधा कुर्वता प्रदीपो रवि । खेटा पञ्चपलानि फिंच ककुमस्ताम्बूलमा ब्रह्माण्ड विदधेऽमुना मदरिक्षोणीमुजा निर्गम ॥ ७१ ॥ रातिकं मे श्रीजगतीपते तर यशोयागेश्वरस्सार्चने ॥२॥ देव क्षीरसमुद्रसान्द्रलहरीलावण्यलक्ष्मीमुपस्त्वत्कीर्तेस्तुलना सरानाभसम देवान्मुदालिङ्गति । क्रूराहीश्वरमाश्लिपत्यधि रिङ्गतुगतरङ्गसुन्दरसुधासिन्धु तरयुज्वला रागाच्छयपुर - १जले 'नीवन भुवनं वन' इति कोश २ ऐरावणमिवाचरति गृह याति ध्रुर भूपते साध्वीशब्दरता तथापि कुतुक ३ हस्तिनाम् ४ मरस्वती ५ त्वत्सीतिरेव क या तदर्धम् ५ पुत्रिका | कीर्ति प्रमक्ता क्षितौ ॥ ७२ ॥ कस्तूरी मिनिमानमागतर- युगम् ७वैरिरान यच्चदान्त | ती शोकच गता कुन्तला नील चोलमभूमित घरलिमा कानुध्यनवरोग्यत तत्सद्विरभूभ्रमणेन कर्दमादितचरणया वतीला जातो मणीना गणे । ध्वान्त शान्तममूत्सम नरपत चन्द्रामृतकुण्ढे म्बमलिनपादझालनतो ननितमिति अयोऽपिहियो त्वकीर्तिचन्द्रोदये त्रैलोक्येऽप्यमिसारसाहसरस दवनालयं याति स तरपूर्णकुण्डे चरणी प्रक्षाल्य याति तथेयमपीति १० विनामै ११ निकामिन १२ वृद्धानान् १३ श्यामवस्तुभि | कुरङ्गीदृशाम् ॥ ७३ ॥ स्नातु वाञ्छमि कि मुधैव धयल- १४ वस्त्रम् १५ यसोरूपस यागेश्वरम्प शिवस्य । क्षीरोदपूरोदरच्छायाहारिणि वारिणि धुसरितो दिक्पूरवि. ८कदम ९ अनाय माव- शान्त १८ सुर.भा.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् १३८ तारिणि । आस्ते ते कलिकालकल्मपमपीप्रक्षालनेकक्षमा यित्वा निरगुरिव मधु-वसिन पाण्डुपद्मच्छापनानि तानि कीर्ति सनिहितेन सप्तभुपनस्वच्छन्दमन्दाकिनी ॥ ७४ ॥ द्विपदशनसनाभीनि नाभीपथेन ॥ ८३ ॥ देव ब्रह्माण्ड क्षीरोदीयन्ति सद्य सकलजलधयो वासुकीयन्ति नागा भाण्डे सदसि विकसितन्यायनान्दीनिनादैर्भूतेशप्रीतिहेतो' केलासीयन्ति शेला दिवि च निविषद शकरीयन्ति सर्वे । भुवनधवलन नाटक नाटयन्त्या । वकीर्तेमूर्तयोऽमी कुनु योष्मापीणे समन्ताप्रचलति धरले चारुकीतिप्रताने मयो दकुमुदिनीकान्तकपूरकुन्दझीराब्धिक्षीरमुक्तामणिपिनुधसरि पाकाचभूषा रिमिति न सहसा मौक्तिकीयन्ति देव ॥७५॥ तारकाशेपशङ्खा ॥ ८४ ॥ वीज चेदिन्द्रदन्तिस्फुरितगलत उद्यद्वालाडुरश्रीर्दिशि दिशि दशनैरेभिराशागजाना रोह | टीमुक्तमुक्तामणि स्याचन्द्रश्चेदालपाल यदि भवति सुधा न्मूलासुगौरैरुरगपतिफणेरन पातालकुक्षौ । अस्मिन्नाकाश | वारिसेकीन्दुमौलि । तनोत्पन्ना लता काप्यमृतकरनिम चैत्य देशे विकसितम्सुमा राशिभिस्तारकाणा नाय कीर्तिवल्ली | सून प्रसूते मन्ये तत्साचदानीमनिधन भवस्कीर्तिलेशो फलति फलमिद् विम्वमिन्दो सुधाब्धिम् ॥ ७६ ॥ वापी पमार्थम् ॥ ८५ ॥ दुग्वाम्भोधावगाधे विहरति मुधया पातालमूल जलमुरगनदी कच्छप खच्छकन्द शेषो | क्षालयत्यनियुग्म करना ज्योत्स्ना दुकूल क्लयति मलयो नाल दलाना विततिरपि फणा कर्णिका शैवशैल । तारा शतचर्चा तनोति । स्वच्छन्द नृत्यति द्वाग्भुजगपतिशिरसेव तारा परागा मधु च मधुमती केसरा दन्तिदन्तास्त । निद्राति चन्द्रे स्वकीर्ति स्वामिनीव निजगति विहरत्येवमु मिस्त्वत्कीर्तिपद्म भ्रमति मधुकर शर्वरीसार्वभौम ॥ ७७ ॥ शि गुर्वा ॥ ८६ ॥ स्वर्गे क्ल्पद्रुमाधस्तव जयति यश नेपालीनामराले विरचयति कचे केतकीपनकृत्य कण्ठे पुञ्जयागेश्वरोऽय य नित्य देवराज सपयति नियत काम मुक्ताकलापान्द्विगुणयति सिता-पाण्डयसीमन्तिनीनाम् । धुग्दुग्धपूरै । यन्मौलौ विल्यपनद्युतिमिदगमल व्योम पत्ते कर्णे कर्णाटकीना प्रकटयतितमा दन्तताटङ्कलक्ष्मी कापूरी | ऽतिनील चन्द्र पाटीरपङ्क तदुपरि ललितास्तारकासण्ड पत्रवल्ली भवति तब यशो गण्डयो केरलीनाम् ॥ ७८ ॥ लानि ॥ ८७ ॥ यत्कीर्ति कापि गङ्गाखिलमलनिचय राम रागारताच्या सुदृढमिह ययैवासि यष्ट्यारिकण्ठे नाशयन्ती गभीर क्षीराब्धि यत्प्रतापज्जलनकरगणे शोषित मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुपेयी च दृष्टा पतन्ती । तत्स पूरयन्ती । भूलोकमान्तरालस्फुरदतुलमहादु सपापौघपाङ्ग तोऽय न किंचिद्गणयनि विदित तेऽस्तु तेनारिस दत्ता भूय प्रक्षालयन्ती निजगति महिता सौरयमाविष्करोति भृत्यभ्य श्रीनियोगाद्गदितुमिति गतेवाम्बुधि यस कीर्ति ॥ ८८ ॥ तुगब्रह्माण्डसिंहासनमिदमुदयचित्रमध्यास नित्य ॥ ७९ ॥ शक्तिर्निस्त्रिशजेय तव भुजयुगले नाथ दोपाकर न्यञ्चदिव्यस्तयन्तीसितचमरचयं लालयन्दिग्वधूमि । राका श्रीर्वने पार्थं तथैया प्रतिवसति महाकुट्टनी सगयष्टि । चन्द्रातपत्र दिनकरमुकुट ग्राहयलोपकालान्निर्नित्यैद्र आज्ञेय सर्वगा ते विलसति च पुन कि मया वृद्धया करीन्द्र तव जयति यशश्चक्रवती बघेल ॥ ८९ ॥ वालि ते प्रोच्येवेत्थ प्रकोपाच्छशिकरसितया यस्य कीयां प्रया न्दीनर्मदाम्भ सुतमदसलिलोत्सङ्गिनौ पुष्पवन्तौ विप्राण तम् ॥ ८० ॥ अन्त सतोषबाप्पै स्थगयति न शस्ता | कुम्भयुग्म गगनतलगत खर्धनीपूरशुण्ड । घण्टाल भिराकर्णयिष्यनझेनानस्तिलोमा रचयति पुर कश्रेणिमान साधुवादैरनभिमतयशोमृन्मलं न्दकन्दाम् । म क्षोणीमभीरु कलयति च शिर कम्पन कुम्भी जगदुदरसर सनमी बम्भ्रमीति ॥ ९० ॥ स्फूर्त तन्न विभ शृण्वनेतस कीती कथमुरगपति प्रीतिमावि ब्रह्माण्डशुक्तौ तव भुजजलदोदामदानाधवर्षप्रोद्यत्त्वत्कीर्ति करोति ॥ ८१ ॥ यावत्पोर्लेरत्यवास्तुभवढुंभयहरिप्लोमा मुक्ताफलममलमहो वामकर्णे निधाय । अन्य तेनैव तुल्य खोत्तरीये सेतुपालेयशैली चरति नरपतेस्तावदेतस कीति । धरणिधरसुता प्रार्थयामास पत्यौ तस्सालभेन मन्ये प्रभुरपि यात्राक्प्रत्यगाशापरिवृढनगरारम्भणस्तम्भमुद्रायद्री सध्या जगतामर्धनारीश्वरोऽभूत् ॥ ९१ ॥ पताकारुचिरचितशिखाशोणशोभावुभौ च ॥ ८२ ॥ आस्ते दामोदरीयामियमुदरदरी याधिशय्य त्रिलोकी समातु शक्तिमन्ति प्रेथिमभरवशादन नेतद्यशासि । तामेता पूर- कीर्तिप्रतापी रानौ रवेर्दिवा चेन्दोरभागादिव स प्रभु । भूमौ प्रता १ आच्छादयति २ दृग्भि ३ अविद्यमानोमा ४ विमीपण पयशसी सृष्टवान्सततोटिते ॥ १ ॥ मलिनयितु खलबदन श्रवणयो ५ दक्षिणोत्तरदेशावित्यय ६ प्रभू, इद्रवरुणाविलय ७ उत्यास्तोलावियर ८ वैष्णवी ९ महिमानिगयवशात् १ विश्णो २ नाभिपुण्डरीकव्यानापन्नानि ३ मर्याच दमनौ सदधान कीर्तिस्तोमान ·कीर्तिप्रतापी, राज्याधिकारगर्हणम, राजसेवरः रथवेगवर्णनम् १३९ विमव्यति जगन्ति देव कीर्तिम्ने । मित्राहाद क्तु मित्राय | नमनुकूर प्लयति ॥ ४॥ न कार्यमुपक्षिपन्ति पुरमा द्रुह्यति प्रतापोऽपि ॥ २ ॥ सिन्दूर सीमन्ताम्मित मुना न्यायन दूरीकृत सान्टोपान्कयन्ति नामिकरणे गगामि द्वरिराजवनितानाम् । यम्य प्रतापयासी हरत स्म मह मृता स्वयम् । तं पक्षारपावधितपीपप स्टरले ग्गुणासहने ॥ ३ ॥ तटोनमस्तधाम स्थिताविमो थेति सक्षेपाटपाट एष मुलमो द्रष्टगुणो दूरत ॥ ५ ॥ चित्ते कुरुते यदा यदा । तनोति मानो परिवेपनगात्तठा विधि हुण्डलना निघोरपि ॥ ४ ॥ कीलांस चन्द्रकरको- रानसेनका मय्यातिशुनं शोणं नारिरणप्रतिमप्रताप । व्यामद्युति द्विपदकीर्तिमपीमिरित्व चित्र तदाम्बरमराजत दियधू- परिप्वनो व्यारीनदनचुम्बनम् ॥ १ ॥ सपत्तय पराघाना रानसेवा मनुष्याणामसिघारापरेहनम् । च्यात्रीगान नाम् ॥ ५ ॥ क्षितिप रिमपि चित्र जागरूकेऽपि युप्म सदा चित्तमनिर्वृतम् । सर्जावितेऽप्यविश्वासस्तेपा ये गत द्यामि शशिकदम्ने सत्प्रतापेऽर्क विम्ने । नयनकुवलयानि त्वविपत्कामिनीनामपि च बदनपद्मावाशु यत्सकुचन्ति॥६॥ सेवरा ॥२॥ अन्त पुराणा विहितव्यस्थ पदे पदद स्थलितानि रक्षन् । परातुर सप्रति दण्डनीत्या सनै नाप गुणागार गौर यशसि परिपूर्णे विलसति प्रतापो वा स्थानुक्रोमि वृत्तम् ॥ ३॥ अशुमपुषि कलारप्यप्रमत्ता मिन्नान्दहति तर भूमीन्द्रतिरक नव द्रव्याणीत्यस्य स्वधर्मादनुदिनमुपारानाचरन्ते बुधानाम् । बहु ननपरि यढहो मूढतमधीश्चतुर्धा तेनोऽपि व्यमनत क्णाद क्यमसौ ॥ ७ ॥ कीर्तिम्बर्गतरङ्गिणीभिरमितो वेकुण्ठमाला पुष्टा वदीशास्त एते तनुसुखमपि हित्वा तन्मते रानसे वाम् ॥ ४ ॥ नैषा सध्याविधिरनिक्लो नाच्युताचापि माझा वित क्षोणीनाथ तर प्रतापतपने सटापित क्षीरधि । न से काले हवननियमो नापि वेदार्थचिन्ता 1 न बुद्ध इलेनं दयितायुगेन हरिणा व याचित खाश्रय हृत्पद्म लानियतमशन नापि निद्रामाशो न दो रोकारपि तनु हरये प्रिये स्वमगन क्ण्ठ गिर दत्तवान् ॥ ८ ॥ भृता राजसेवापराणाम् ॥५॥ सर्व कल्ये वयमि यतते भूशकम्य यशामि विक्रममरणोपार्जितानि नमादेतस्य स्तुम है | रधुमझुन्कुटुम्वी पश्चात्पुनरुपहितमा कल्पते विश्रमाय । महेमदशनस्सानि करक्षर । लिम्पनि कृता वृतोऽपि असार तु प्रतिदिनमिय सादयन्ती प्रतिष्ठा सेनाका रजत राजा यश पारदरस स्वर्णगिरि प्रतापदहन स्वर्ग परिणतिरभूत्नीपु कोऽधिकार ॥ ६॥ नोचे सत्यपि पुनर्निर्मित ॥९॥ | चनुषीक्षितुमठ श्रुत्वापि नाकर्णित शक्तेनाप्यविकार इल विकृता यष्टि समालम्ब्यते । सनन स्पलितेषु दत्तमनमा राज्याधिकारगर्हणम् | यान मया नोद्धत सेवाम्वीकृतजीवितम्य जरसा वि नाम परै समुच्यते राज्य स्वय पापस माजनम् । धर्मा यन्मे कृतम् ॥ ७॥ भेत य नृतसत सचिवतो गाँ तिक्मतो राजा सिंहो हतिवधादिन ॥ १ ॥ आत्मुक्य तो वङमादन्यग्यश्च भवन्ति येज्म्य माने उपप्रसाद विटा । दैन्यादुन्मुम्वदर्शनापलपनै पिण्डार्थमायसत संवा मानमनसादयति प्रतिष्ठा हिनाति लयपरिपालनतिरेव । साघरकारिणी कृतधिय म्याने वत्ति निदुः ॥८॥ नातिश्रमापनयनाय यथा श्रमाय रायं सहस्तधृतदण्ड अानेन च कातरेण च गुण म्याद्भक्तियुक्तेन र प्रज्ञा मिवातपत्रम् ॥ २ ॥ परार्थानुष्ठाने जड्यति नृप स्वार्थ विमशालिनोऽपि हि भलि भत्तिहीनास्फरम् । प्रजा परता परित्यक्तवार्यो नियतमयथार्थ द्वितिपति । परार्थ निममक्तय समुदिता येपा गुणा भूतये ते भृत्या नृपः थे स्वादिभिमतनरो हन्त परवान्पगयत्त प्रीते क्यमिव क्लामितरे सपसु चात्यसु च ॥९॥ रस वेत्तु पुरुष ॥३॥ मय तापरसेन्यादमिनि विशते सेर कतन तत प्रत्यासनाति हृदयेप्वेर निहितम् । अतो ऽध्यारूढाना पदमननद्वेषनन मति मोच्छायाणा पत रथवेगरर्णनम् आउिद्गन्तो वसुधा निजखुरटलितामियानुनेतुममी । • मुहृत् २ मर्याय १ परिधि ४ छात् - बुल्ला वैयर्थ बदनविनिर्गतचरणा इव लक्ष्यन्तै जवाटवा || १ | उन. मुचिरा रैलावेपनाम् ६ रणद्धि ७वृत्रिमम ८ रमप्तिमुराण ततमुवण भवति तत्पुनरमिदाहाप्रतिस्स भवतीति प्रसिद्धनेर १ नियतम् २ ममप्यनयन मथनी सत्येन वाहतम् ३ • नायनि १० गुना ५ निम्यायितन - "अतिग्य प्रलक्विाय विदयापानम् ६ मपनी प्रातमहिनाम् १२ नाम्य १४ उमनानाम् ७प्रथमे ८ योग्यो मति ४ गवरा ·१४० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् पांमुपटलानुमितप्रवन्धधावत्खुरापचयचुम्बितभूमिभागाः । रति बृहदश्मा पर्वतः प्रीतिमणोः ॥ २ ॥ दधति हर- निर्मथ्यमानजलविधनिघोरधोपीते रथं गगनसी नि वहन्ति भाजामत्र भट्टकयूनामैनुरसितगुरूणि त्यानमेन्यूकृतानि । वाहाः ॥ २ ॥ मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्वकाया निष्क- शिशिरकटुकपायः स्त्यायते संल्लकीनामि दलितविकीर्ण- पचामरशिखा निभृतोद्मकर्णाः । वातोद्धतैरपि रजोभि- ग्रेन्थिनिष्यन्दगन्धः ॥ ३ ॥ इह समदशकुन्ताकान्तवानी- रलहनीया धावन्त्यमी मगजवाक्षमयेय रथ्याः ॥ ३॥ खीरुत्यसवसुरभिशीतस्वच्छतोया वहन्ति । फलभरपरिणाम यदालोके सूक्ष्म व्रजति सहमा तद्विपुलता यदन्तर्विच्छिन्नं श्यामजम्बूनिकुञ्जस्खलनमुरारभूरिस्रोतसो निझरिण्यः ॥ ४ ॥ भवति कृतसधानमिव तत् । प्रकृत्या यद्वक्र तदपि समरेख एते ते गिरिकूटसघटशिलासंघशीणाम्भसः प्रेसचामरचा- नयनयोन मे दूरे किचित्क्षणमपि न पार्थे रथजवात् ॥ ४ ॥ रसीकरकणमेरा दरीनिर्झराः । यत्पातेपु निकुञ्जकुञ्जरमुख- विच्छिन्ना रथचक्रपद्धतिरियं हेलाप्लुतैर्वाजिनामायान्तीय अश्यन्मृणालाङ्कुरमासोद्रन्धितटं रटन्ति परितः कण्ठीरमा जवेन संमुखममी मार्गस्थिताः शाखिनः । खेद पादतला- | भैरवम् ॥५॥ हतेरिव पुरो गन्तुं गतो नेहते पादानामनुकूलमारुतमरो- नोऽपि धूलिग्रजः ॥ ५ ॥ अग्रे यान्ति रथस्य रेणुपदमी सरोवर्णनम् चूर्णीभवन्तो घनाश्चक्रम्रान्तिररान्तरेषु जनयत्यन्यामिवा नेत्ररिवोत्पलैः पद्यैर्मुखैरिय सरः श्रियः । पदे पदे विभा. रावलिम् । चित्रन्यस्तमिवाचलं हयशिरस्थायामवचामरं न्ति स्म चक्रवाकैः स्तनैरिव ॥ १ ॥ यष्ट्यग्रे च समं स्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगानिलात् ॥६॥ वनश्रीवर्णनम् समुद्रवर्णनम् नीपस्कन्धे निवसति लसद्वहमारो मयूरो दीर्घापाश्च साक्षात्किलाष्टमूर्तेस्तस्यैषा मूर्तिरम्मयी प्रथमा । गीतः रति च तृणं शाद्वलेऽयं कुरंगः । कुम्भेनोचैः स्पृशति विटपे सागर इति नृभिरपरिच्छेद्यात्मगाम्भीर्यः ॥ १ ॥ लक्ष्मीरस्य | सल्लकी कुञ्जरोऽसौ कस्मै नायं कमलनयने रोचतेऽरण्य हि यादः कृष्णोर स्थापि सुभटभुजवस तिः । इन्दुः सच भागः ॥ १ ॥ हरिणचरणक्षुण्णोपान्ताः सशालनिय मृडचूडामणिरपि जगतामलंकारः ॥ २ ॥ आश्लिष्टभूमिं कुसुमललितैर्विष्वग्वातैतरङ्गितपादपाः । विविधविहगश्रेणी रसितारमुञ्चललद्भुजाकारवृहत्तरङ्गम् । फेनायमानं पतिमाप- चित्रध्वनिप्रतिनादिता मनसि न मुदं केषा दध्युः शिवा गानामसावपहारिणमाशशङ्के ॥ ३ ॥ नामिप्रभिन्नाम्बुरुहास- वनभूमयः ॥ २॥ वानीरप्रसवैनिकुञ्जसरितामसिक्तवास नेर संस्तूयमानः प्रथमेन धावा । अमुं युगान्तोचितयोग- पयः पर्यन्तेषु च यूधिकासुमनसामुजृम्भितं जालकैः । निद्रः संहृत्य लोकान्पुरुषोऽधिशेते ॥ ४ ॥ सादेव तोयम- मृतप्रकृतिर्यदि स्यान्नेकान्तमद्भुतमिदं पुनरगुतं नः । लक्ष्मी- शिखण्डिताण्डवविधौ मेघवितानायते ॥ ३ ॥ [म्माजर्जर उन्मीलत्कुटजप्रहासिषु गिरेरालम्ब्य सानूनितः प्रोग्भारेषु तुपारकरकौस्तुभपारिजातधन्वन्तरिप्रभृतयो यदपां विवर्तः | डिम्बडम्बरधनश्रीमत्कदम्बद्रुमाः शैलाभोगभुवो भवन्ति ॥ ५॥ आकण्ठदृष्टशिरसाप्यभिभाव्यपृष्ठपार्योदरेण चिर- गृम्भिरुपास्यपानः । नाभीसरोरुहजुषा चतुराननेन शेते केन्छाः सरित्स्रोतसामाविर्भूतशिलीन्प्रलोभकुसुमसेरा बनाना ककुभः कादम्बिनीश्यामलाः । उद्यत्कन्दलकान्तकेतकभृत क्लिान भगवानरविन्दनामः ॥ ६॥ ततिः ॥ ४ ॥ निष्कँजस्तिमिताः क्वचित्क्वचिदपि प्रोवेड सत्त्वखनाः स्वच्छासुप्तगभीरभोगभुजगश्वासप्रदीप्तामयः । पर्वतवर्णनम् सीमानः प्रेदरोदरेषु विलसत्स्वल्पाम्भसो याखयं तृष्यतिः अयमंतिजरठाः प्रकामगुर्वीरलघुविलम्बियोधरोपरुद्धाः । प्रतिसूर्यकैरजगरखेदवः पीयते ॥ ५ ॥ वृन्तैः क्षुद्रप्रवाल सततमसुमतामगम्यरूपाः परिणतदिक्करिकास्तटीबिभर्ति ॥ १ ॥ अयमभिनवमेघश्यामलोत्तुङ्गसानुर्मदमुखरमयूरी- १ विपुलशिला २ गुहावासिनाम् ३ प्रतिरवेण स्थूलनि ४ धन मुसंसक्तकेकः । शकुनिशेवर्लंनीडानोकहस्निग्धर्वमा वित- ताम् ५ सशेष्मकथूत्कारध्वनय ६ निविडीभवति ७ वृक्षभेदानाम् ८ खण्डित ९ विस्तीर्ण १० पर्व ११ वेतसलतानाम् १२ पुष्प १ गिरिपक्षे, चठिना', वृद्धवेदयापक्षे, जीर्णाः २ मेघ पक्षे,- | १३ परिपाक्न १४ समसौरभम् . १५ सिरेषु १६ विकासेन नचा ३ परिणतास्तिरन्नप्रहारिणो दिगता यासु ता; पर्छ,- १७ पृधाभूत १८ गोलक' १९ आटम्वरेण. २० मेघमालाइपामा परिणजे प्रकटे विकरिके दिग्मतुल दानक्षतम् करिका नराक्षतं २१ विकसिनैः २२ नवाकुरै २३कूलानि २४नि शनया गम्भीरा पासा नाः, ४ मिलिता. ५ करैः ६ पशिवासवृशाः ७ शरीरम् ' २५ भीषणा.. २६ वनजन्तूनाम् . २७ भूविदारमध्येषु २८ कुकराम ·वनश्रीवर्णनम्, मृगयावर्णनम्, मृगगानिवृत्तिः, प्यानमवर्णनम् , १४१ म्यगितमि तल मावि पारिकाना गन्ध सप्तच्छदाना मृगयानिवृत्तिः सपटि गनमदामोदमोह करोति । एते चोन्निद्रपदच्युतरह लरज कारपिङ्गाङ्गरागा गायन्त्यनाप्यवाच किमपि मधु | बद्धक्दम्बक मृग रोमन्यमभ्यन्यतु । विश्रब्य क्रियता गाहन्ता महिषा निपानसलिल गर्नुहुनाडित गया रिहो वारुणीपानमत्ता ॥ ६ ॥ श्रोन हसखनोज्य मुखयति वगहपतिभिर्मुसाक्षति पल्वले वित्राति रमतानिद च दयितानपुराहाटवारी दृष्टिनीतिं विधत्त तटतमविगल शिथिलधारन्धमन्सदनु ॥१॥ निता साँघमारा । गन्धेनाम्मोरुहागा परिमलपटुना जायते घाणमाख्य गानाणा हादमेते विदधति मरुतो वारिसपर्क- शीता ॥७॥ मप्याश्रमवर्णनम् विष्वत्तपोवनकुमारसमlमाणम्यामाक्तण्डुलता च पिपीलिकानाम् । श्रेणीमिराश्रमपथा प्रथमानचित्रपत्रारली वर यिनो मुदमुवहन्ति ॥ १॥ व्याजृम्भमाणबदनन्य हरे मृगयावर्णनम् करण वर्षन्ति स्मरमटा करमा किटगे । अन्ये च निहत निहत तूर्ण घत्त धत्त त्वरामिर्मिलत मिरत के मरिकिशोरवपीतमुक्त दुग्ध मृगेन्द्रनितास्वननं पिबन्ति के कुन कुन प्रयान्ति । इत इत इत एते यान्ति यान्तीत्य-10 || मधुरमिव वदन्ति स्वागतं मृगनादर्नतिमिर पर. रण्यादतुलक्टकलश्री सर्वत प्रादुरासीत् ॥ १ ॥ अनवरत नमे कुतेऽमी शिरोमि । ननु ददत इवाघे अष्पवृष्टिं धनु र्यासालनका रविकिरणसहिष्णु खेटलेऔरमिन्न । फिरन्त कधमतिथिसपया शिक्षिता गाखिनोऽपि ॥ ३ ॥ उपचितमपि गारं व्यायतत्वादरक्ष्य गिरिचर इव नाग | नीपस्सन्चे कुहरिगि मुका स्वागतं व्याहरन्ति धामग्राही प्राणमार निभर्ति ॥ ॥ मार्ग देहि पद निधेहि निमृत | हरति हृदय हव्यगन्ध समीर । एता मृग्य सलिलपुलि- त भन्दमाक्र्णय श्वान वारय क्न्दलात्कलकल कोध्य नोपान्तससक्तदमे पश्यन्त्योमान्मुचरितदशो निर्वयम्म सखे तार । इत्यन्योन्यमनेक्धा मृगवधव्यापारपारगमै- | पिवन्ति ॥ ४ ॥ कुल्याम्मोनि परनचपल शामिनो या कोऽप्यधिको रस प्रतिपद जल्पविरुत्पाद्यते ॥३॥ घौतमूला मिनो राग किसलयाचामायधूमोद्गमेन । एते श्वेलातर्जितसिंहगर्नितमयम्राम्यद्गजग्रामणी मीटारपदक्षद- | चा गुपवनमुवि च्छिन्नदाङ्कुराया नष्टातका हरिणगिरायो शनकृतमङ्गशाखामृगम् । कुन्तशुण्णतरसुवगलितज्ञो मन्दमन्द चरन्ति ॥५॥ रसालानामन्तर्मदकलरणको णीनियन्णार्मस्प्राण व्यापृतरोहिताहितनहूकार वनाभ्यन्त | किलकुल समन्तादुन्मीलकुलमुकुलामोदमरितम् । धन रम् ॥ ४ ॥ एप ग्नाति पद दलति कमलिनीमत्ति | स्निग्धच्छाय मुक्क्दलीशीतय्तल ननु प्रीतिं घच नर गुन्द्राप्रगेहानारान्मुस्ताम्यलानि स्यैपुटयति जान्युत्क्से | मिदमृपेराश्रमपदम् ॥ ६ ॥ नीवारा शुककोटरार्ममुम्ब तूनि याति । प्राम प्राप्त प्रतिष्टो वनगहनमयं याति | प्रणस्तरूणामध प्रनिग्धा वचिदिगुदीपटभिद सूच्यन्त यातीति मन्यै पश्चादन्त्रिप्यमाण प्रविशति विषमान्यानना | एरोपला । विश्वामोपगमादभिनगतय शब्द सहन्ते मृगा न्तान्यराह ॥५॥ आस्तीर्यन्तामुपान्त वनवृतिनिपुणा | तोयाघारपधाश्च वल्कर गिम्मानिप्यन्दरेखाविता ॥ ७ ॥ रिकालवन्या मुच्यन्ता शगुलाम्य श्वगणिभिरटवीगहरे | तत्तादृक्तृगपूलकोपनयनने गाञ्चिरद्वेषिमिर्मघ्या वत्सतरी मारमैया । आकीर्यन्ता स्वनि प्रमशिथिल्हयै सादिमि | विहस बटुभि सोलुण्ठमालम्यते । अप्येष प्रतनूमवत्यति पागहसाधूयन्ता कृतान्तरिव महिपचरर्दण्डिभि कान घिमि सोच्छ्वासनासापुटेरापीतो मधुपर्कपाकसुरभि प्राग्नग नानि ॥ ६ ॥ शगुव्याकीर्णरकुद्रुतनिशितशरक्षुण्णदीव्यत्तर | जन्मानिट ॥ ८ ॥ प्रत्यासनतुपारदीधितिकरहिश्यत्तमो सुव्याघोप गुब्धकण्ठीरवरवचस्तिव्यसमातशय्यम् । सङ्ग वल्लरीक्ल्पामिर्ममधूमाहिभिरमी समीलितव्यञ्जना । श्व व्यालूनकण्ठं तुमुलकर कल्पान्तपूजच्छरुन्त मल्हयस्ता सचीवरयिष्यमाणवटुक्व्याघौतगुष्यत्वचो निद्राणातिथयस्त च्छमल्ल बनमुनि मृगयार्म तेन प्रतेने ॥ ७ ॥ पोपनगृहा दुर्वन्ति न कौतुकम् ॥ ९ ॥ नीवारीदनमें ण्डमुष्णमधुर सद्य प्रसूतप्रियापीतादप्यधिक तपोवनमृग पर्याप्तमाचामति । गन्धेन स्पुरता मनागनुमृतो भैतन्य से पिप्मत कन्धूफरमिश्रशाक्पचनामौद परिस्तीर्यते ॥१०॥ १ कित्यति ३ वियमोन्नतानि करोति ४ टला संयमास्दा सेतवो येपा तानि ५ अरण्यवेष्टनपटुमिन • पिन यनि ३यन्नस १अमरमम् २निवति ४सप्तस्व ·१४२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् आमूउ कचिदुद्धता कचिदपि च्छिना स्थली वहिपामानम्रा | क्रियते शरीरम् ॥ १४ ॥ उत्खाता प्रतिरोपयन्कुसुमिताधि युमुमोचयाच सदयापृश्याग्रशाखा लता । एत पूर्वविलून | वल्लघून्वर्धयन्नत्युचानमयन्नतान्समुदयविश्लेपयन्सहतान् । बल्लटतया रूढवणा शासिन सघश्छेदममी वहन्ति क्षुद्रान्कण्टकिनो बहिनिरसयन्म्लानान्युन सेचयन्मालाकार समिधा प्रसन्दिन पादपा ११ ॥ वासोऽर्थ दययैव । इव प्रयोगनिपुणो राजा चिर नन्दति ॥ १५ ॥ नातिपृथय कृत्तास्तरूणा वचो ममानेकजरत्कमण्डलु नम - सभासद. खच्छ पयो नैझरम् । दृश्यन्ते त्रुटितोज्झिताश्च बटुभिमों धर्मशास्त्रार्थकुशला कुलीना सत्यपादिन । समा राग ज्य पचिन्मेसला नित्यावर्णनया शुक्न च पद सामामिद च मिने च नृपते स्यु सभासद ॥ १६ ॥ श्रुत्सध्ययन गीयते ॥ १२ ॥ क्रीडन्माणवकाभिताडनशतेरुज्जागरस्य | सपना धर्मज्ञा सत्यवादिन । राज्ञ सभासद कार्या रिपौ क्षण शार्दुल्स नसाहरेषु कुरुते कण्डविनोद मृग । चञ्चञ्च मित्रे च ये समा ॥ १७ ॥ न्द्रशिखण्डितुण्डधरनानिर्मोकनिर्माचित किं चाय पिवति पुरोहित प्रमुमनमुर श्वासानिल पनग ॥ १३ ॥ पवानि प्रच्यवन्ते वेदवेदाङ्गतत्वज्ञो जपहोमपरायण । आशीर्वादारो नित्य मुफपिटपिनामुचिताना फलानि पदन्ते राजरम्भा | मेष राजपुरोहित ॥ १८ ॥ परभरनमिता वाति मन्दानिलेऽपि । सदृश्यन्ते पिपाक धर्माध्यक्ष च्युनमधुरपलव्यासमूला रसाला भारेणामी फलाना युवति फुलशीलगुणोपेत सर्वधर्मपरायण । प्रवीण क्षपायो युचमरस्पर्धिनो नारि केरा ॥ १४ ॥ धर्माध्यक्षो विधीयते ॥ १९ ॥ वैद्य राजनीतिः आयुर्वेदकृताभ्यास सर्वेषा प्रियदर्शन । आर्यशील्गुणो पेत एष वैद्यो विधीयते ॥ २० ॥ राजा राजास जगतो वृद्धहेतुर्वृद्धा मिसगत । नयनानन्द मन्त्री जनन शशाङ्क इव वारिधे ॥ १ ॥ राजान प्रथम मघ्रतत्राप्तिप्रीतिदेशकालोचितस्थिति । यश्च रानि भवे विन्देत्ततो मायर्यो ततो धनम् । राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो रक्त सोऽमात्य पृथिवीपते ॥ २१ ॥ स पगात्य सदा भार्या पुतो धनम् ॥ २ ॥ धार्मिक पालनपर सम्यक्परम् । प्राणान भूपते ॥ २२ ॥ कमण्डलपमोऽमात्यस्तनुत्यागो य प्रवर्धयेत् । कोश कोशवत प्राणा प्राणा रजयम् । रानागमभिमन्यन्तै प्रजापतिमिव प्रजा ॥३॥ पर्जन्य इव भूतानामाधार पृथिवीपति । विकलेऽपि हि बहुग्रह । नृपति रिक्षणो मूर्यो दरिद विवराटक पर्जन्ये जीन्यते न तु भूपतौ ॥ ४ ॥ सदानुरक्तप्रकृति ॥ २३ ॥ प्राप्तार्थग्रहण द्रव्यपरिवर्तोऽनुरोधनम् । उपमा प्रजापालनतत्पर । विनीतात्मा हि नृपतिभ्यसी नियमनुते बुद्धिहीनाय भोगोऽमात्यस दूषणम् ॥ २४ ॥ खदे ॥ ५ ॥ सर्वदेवमयो राजा मनुना सप्रकीर्तित । तस्मात्त राज पुराचार विशुद्धमथवा शुचिम् । मग्रामव्यसनिन मेय सेवेत न व्यलीकेन यहिचित् ॥ ६॥ सर्वदेवमय व्यभिचारविवर्जितम् ॥ २५ ॥ अधीतव्यवहार मार सापि मिशेषो भूपतेरयम् । शुभाशुभफल सयो नृपाया ख्यात विपश्चितम् । अर्थसोत्पादव चैव विदप्या मति भवान्तरे ॥ ७ ॥ यालोऽसि नावमतव्यो मनुष्य इति नप ॥ २६ ॥ अन्त सारैरकुटिरच्छिद्रे सुपरीक्षित । भूमिप । महती देवता येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ ८ ॥ मनिभिर्धार्यते राज्य मुसम्मैरिव मन्दिरम् ॥ २७ ॥ यस प्रसादे पद्मास्ते विनयश्न पगमे । मृत्युश्च वसति सग्रह नाकुलीनस्य मपस्येव करोति य । स एष शाम्यते पोधे मर्यतेजोमयो हि स ॥ ९॥ अशुचिर्यचनायस मत्री सम्यग्गाडियो यथा ॥ २८ ॥ पृष्टो बूते न सत्त शुचिर्भवति पुरुष । शुचित्रेवापुचि सद्य का जान य परिणामे सुखावहम् । मन्त्री प्रियवक्ता पात्येक देवतम् ॥ १० ॥ निकटस्थ दहत्यमिन तु दुगपसर्पितम् । स रिपु स्मृत ॥ २९ ॥ मूरे व्यसनिन सुन्धमगन त्यागी गुणे रागी भोगी परतन सह । भावोद्धारण दूरादय घटयति नप दृप्तश्चापशब्द त्यक्त्या भयो भने पुल दही गामि सपशुद्रन्यवान्धयम् ॥ ११ ॥ पाने मयाकुरम् । पूरमन्यायकार नाधिपत्ये नियोजयेत् ॥३०॥ योमा प्रमु पपगुगो भवेत् ॥ १२ ॥ आक्षेपवचन तसन निरत सममारभनेषु । मन्द मन्द रचयति पद कवि पन्य कदाचन । अनाल प्रिय चान्य वक्तव्य बनगमदि | तानुवृत्या काम मग्री कविरिय सदा सेदमारैरमुत्त ॥३१॥ ॥ १३ ॥ दानव वनामताप शोषो यमाधव शासन कपटानुमाखुशरो पत्ता न च प्रोषासुन्या नय सिम् । पगाम रामनार्दनाम्यामादाय राज मिनारमकेषु चरित दृष्ट्येय दत्तोत्तर १न मागनी-नवनीत नालीतर श्रीगपापिर ·राजनीतिः। २४३ . गजा. पठान्यययिता धम्यतिटोमान्वितो द्विार पग्नत्वनद्ध । यागतारद्धारन्ति रंग परमपि दयत समुन्नीनारनुरना । हृदयो राजश्व कोपापह ॥ ३२ ॥ गरुढ मुसजो मदमुदितमना मानिमानं विद्युन्यन्वारना सेनापति पाति कोपा नविविवग्यारोप एकोपि नाग ॥ १९ ॥ गमननीतिगायनो वाहने पूनितश्रम 1 शात्री तुग्गा. गुणोपेत सेनाध्यक्षो विधायते ॥ ३३ ॥ शूगेऽर्थशासनिपुण यथा यब जनम्नय यनाश्वान्नम महिनी । सवा कृतगानमा मजामचितुव तुझ्युक्त । मन्दिगा । यच यशस्तन याश्वानन्य काञ्चनम् ॥ १०॥ निपत्य गोमिमनश्च तत्रे सेनापतिनग्पतर्विजयागमाय ॥ ३८ ॥ युधि नगेन मिपता सर्वधन्विनाम् | गनु निहल यात्येक शूगे नानिप्रभारत ॥ ५१ ॥ शामिनदेहो नि त मुल ततो धमी यतो धर्मननो धनम् । यतो त्यातोऽपि गुरूमारत । न मुञ्चति ग्गे नायमन कोन्यो तत शाल यनो नागान्ततो जय ॥ ३० ॥ यतो गाविना हा मुहृत् ॥ ५० ॥ दरम्योगी बरी शत्रुन शेत रतनी- गडा गयगोमा न जायत । जयप्रतापी मैन्यस्य रक्षा तन्य माल्या गृहे यन्य हरयो वेगबत्तरा ॥ ५३ ॥ तरमादिहोच्यते ॥ ३६॥ यद्वद्वनमसिंह च नद्राष्ट्रमपार्थि वम् । यदीयमान तु तद्वन्सैन्यमवरम् ॥ ३७ ॥ न गर्नन नर कार्य मिद्धिमभ्येति भूभृताम् । तथा निम्प ग्राकाग्गोपुराहारकपाटोदाटनादिषु । मञ्जने मर्दने चन माना यथा वाहै मुसाधिन ॥५४॥ रारमतरतुममृद्धि नागा वोरमा स्मृता ॥ ३८ ॥ गरतालचितमुन समानमश्वरश्च प्रिय सम्लकामदुधा मनन्ति । अश्वगानि को न्य शक्त पर गनात् । हन्तुं प्राकारमन्मथ्य विपुगनि समुछमन्ति नाश्व प्रयान्ति सावमिमायोजन रथाश्च नमुनगन् ॥ ३९ ॥ एक्शक्तिमहारण म्रियतऽवो ॥५॥ तीक्ष्णाग्रहेतिहतिमि मृतलोग्दन्त चन्च कराल नगेपि च । सहेच्छत प्रहाराणा महायुद्धेषु वाग्ण करनालविघट्टिताद्विम् । कोऽन्यो विहाय यमाहनात- 1120|| नीडामु च नरन्द्राणा चले पुष्पितपङ्कने । अपयन्ति मूर्छयाणप्रयाणसमयेऽवतुमीगमीरा ॥ ५६ ॥ पादा कदुकवयिनिश्च गिरिपद्धपाग्यो मेघवनेने नीरजानन गना हस्तन्नपुष्करपुष्कर ॥ ११ ॥ वियोजनाग्यन्त्येत मृ"मया र निना । नाति हस्तिममो बन्धुनामि पनत्रचारकालन सिहान् । विन्यासो नटा मुख युल हम्निमम मुखा ॥20॥ चठन्ति येषा न गत सूत्रन्दुनद्वानिनो यस क्षोगिमुनो विगतदितर सामा प्यमुनीतले ॥ ५७ ॥ गोद्रा पुर प्रयाणे त गैलतुल्या । पान्दन्ति चैन विजय क्य ते गति गन्द च कथं रमन्त ॥ १३ ॥ इन्ति पर मुदिना स्वकीय मध्नन्ति सैन्य कुपिता वैरिविनात च यत्नात्तमभिदध्महे ॥ ५८ ॥ यस्मिन्वङ्गे सुङ्गालमीनया राय या सुगादनाप्यते । खन्ना परपाम् । प्राणग्पीच्छन्ति हित प्रभूणा गर्ने ममान व बल पनीर ॥ १४ ॥ मन्त्रोतागतो धुनीषु सतत यो गारि | शरीर प्रतिफरति यथा खगरानो भिन्यो वन्द्योल चचायने यो मन्मन्परित परोदनार युद्धपु योघायते । देवन्दगी यदि म मवेदर्थच द्रोसन । नानारंगैयुतश्वेम य नीयशितिनायरक्षणविधा प्रोचकटुर्गायत स प्रामिति नृपते शत्रुनाशकहेतु सेतुर्लक्ष्मीप्रवाहे निसिलरिषु निगीपुमिर्गनगण के पार्थियनोऽर्थ्यते ॥ ४५ ॥ मात कुन उसने धूमकेतु ॥ ५९॥ वैग्य यमहेन्द्रमान पुण्याविक जन्यतं य श्यामरपि सैन्यम् सवलोकमहिता कीर्ति मिता तन्यत । यमंत्तरपि सगरे प्रथम युद्धारित ममन्नकालनन् । निमार्गयोध- रिपुमद गोष ममानीयत तेग्मी माग्यरत प्रयान्ति पुग्न शोधित्व पत्तिकर्म प्रचक्षते ॥ ६०॥ स्खमावगूरमनन- सन्बरमा पतं ॥४६॥ चीसग्नशियन्त बपतिम मविरक्त गितमम् । प्रसिद्ध त्रियप्राय वल श्रेष्ठतम विदु । टमनो मादयन्तो मटाट्या प्रौढा सामसीम्नि स्ववलयह ॥ ६१ ॥ वरमन्यत्रल मार न वही मुण्डमालिका । यता वाढमाढीकमाना । गुण्डाटण्डग्रहार परममपि वळ कुर्यादसारमद्गो हि मारमगमपि स्फुटम् ॥ १२ ॥ कम्पय त परषा येषा सर्व गजेन्द्रा मुनि नियविधी ते दुर्ग. मता भूमिपाला ॥ १७ ॥ सेतु समेदयन्तो वठविकटमट न गताना सहस्रेण न ला च वातिनाम् । तथा प्रोनतिं योग्यत प्राकार दाग्यत पग्मनमि परा मीति | मिध्यन्ति कार्यागि यया दुर्गप्रमानन ॥ ३ ॥ अदुर्गे मुन्पादयत । व्यह विदारयन्त मुघनमपि वन हेल्यो | विषय क्य नार परिमनास्पदम् । अदुर्गोऽनायो त्पाटयन्तो येपामाजी गजन्द्रा खल घरणिमुना तजय मिद्ध | राजा पोतच्युतमनुष्यवत् ॥ ६४ ॥ विषहीनो यया नागो ए॥४८॥ तानति वीर्या परनिधनविधी युद्धमध्ये मदहीनो यया गज ! सपा वश्यता याति दुगहीनस्तथा खग.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम् ना ॥ ६५ ॥ शतमेकोऽपि सधत्ते प्राकारस्थो धनुर्धर । भृत्या तम्माहुर्ग प्रशसति नीतिशास्त्रविदो जना बहूनामप्यसाराणा समुदायो हि दारुण । राज्ञा भृत्या एक शत योधयते प्राकारस्थो धनुर्धर । शत सहस्राणि प्रतव्यास्ते हि सवक्रियाक्षमा ॥ ८३ ॥ तृणैरावेष्ट्यते तथा सहस्र लक्षमेव च ॥ ६७ ॥ दुर्गाणि राज्ञा कार्याणि रज्जुस्तया नागो हि वध्यते । एव ज्ञात्वा नरेन्द्रेण भृत्या मनानि दृढानि च । द्रव्यमन च तेवेन स्थापनीय कार्य विचक्षणा ॥ ८४ ॥ न विना पार्थिनो भृत्यैन प्रयत्नत ॥६८॥ भृत्या पार्थिव विना । तेषा च व्यवहारोज्य परस्पर निबन्धन ॥ ८५॥ मृत्यैविना खय राजा लोकानुग्रह कार्यपि । मयूखैरिव दीप्ताशुस्तेजस्च्यपि न शोभते ॥ ८६ ॥ मेघावी वाक्पटु प्राज्ञ परचित्तोपलक्षक । धीरो यथोक्तवादी च एप दूतो विघीयते ॥ ६९ ॥ उद्यतेष्वपि कोरेव वृत्तिचक्र प्रवर्तते ॥ ८७ ॥ शिरसा विधृता अरे सधार्यते नामिनामौ चारा प्रतिष्ठिता । खामिसेव शखेषु दूतो वरति नान्यथा । सदेवावध्यमावेन यथार्थस्य ! नित्य तथा स्नेहेन पालिता । केशा अपि विरयते हि वाचा ॥ ७० ॥ भक्तो गुणी शुचिर्दक्ष प्रगल्भो नि नेहा कि न सेवका ॥ ८ ॥ ताडितोऽपि दुरुत्तोऽपि ध्यसनी क्षमी । ब्राह्मण परमर्मज्ञो दूत स्मात्प्रतिमानवान् दण्डितोऽपि महीभुजा । न चिन्तयति य पाप स भृत्योऽहों ॥ ७१ ॥ साकारो नि स्पृहो वाग्मी नानाशास्त्रविचक्षण । परचित्तायगता च राज्ञो दूत स इध्यते ॥ ७२ ॥ महीभुजाम् ॥ ८९ ॥ योऽनाहूत समभ्येति द्वारे तिठति नियोगिभिविना राज्य नास्ति भूपे हि केवले । तस्मादमी सर्वदा । पृष्ट सत्य मित ब्रूते स भृत्योऽहा महीमुजान् ॥ ९० ॥ अनादिष्टोऽपि भूपस्य दृष्ट्वा हानिकर च य । विधातव्या रक्षितव्या प्रयत्नत ॥ ७३॥ यतते तस नाशाय स भृत्योऽहों महीभुजाम् ॥ ९१ ॥ भाण्डागारी न क्षुधा पीड्यते यस्तु निद्रया न कदाचन । न च प्रवीणो वाक्पटु मान्स्वामिभक्तश्च नित्यश । अलुब्ध | शीतातपाद्यश्च स भृत्योऽही महीभुजाम् ॥ ९२ ॥ युवा सत्यनादी च माण्डागारी स इप्यते ॥ ४ ॥ साङ्घामिकी वाता भविष्या खामिन प्रति । प्रसन्नास्यो लेखक भवेद्यस्तु स भृत्योऽर्हो महीमुजाम् ॥ ९३ ॥ सीमा वृद्धि समृदुक्तगृहीतार्थो रघुहसो जितेन्द्रिय । शब्दशास्त्र समायाति शुक्लपक्ष इयोडराट । नियोगसस्थिते यमिन्स परिज्ञाता एप लेखक इष्यते ॥ ७५ ॥ भृत्योऽो महीभुजाम् ॥ ९४ ॥ सीमा सकोचमायाति वहै। प्रतीहारी इदिताकारतत्वनो बलवाप्रियदर्शन । समयज्ञ | समीहता ॥ २५॥ साम्यादिष्टस्तु यो भृत्य सम विष चर्म इवाहितम् । स्थिते यस्मिस तु त्या यो भृत्यो सन्य स्वामिभक्त प्रतीहारी स इप्यते ॥ ७६ ॥ ममेव च । मन्यते न च सधार्यों भूभुजा भूतिमिन्छता सूपकार ॥ ९६ ॥ स्वाम्यादेशात्सुभृत्यस्स न भी सजायते क्वचित् । पुनपौनगुणोपेत शास्त्रज्ञो मृष्टपाचक । सूरश्च प्रविशेन्मुसमाहेय दुस्तर वा महार्णवम् ॥ ९७ ।। कठिनश्चैव सूपकार स इप्यते ॥ ७७ ॥ सालस मुखर क्रूर स्तब्ध व्यसनिन शठम् । असतुष्टमभक्त च त्यजेत्य नरोधिए ॥ ९८ ॥ स्वाम्युक्ते यो न यतन भवेत्सपरराष्ट्राणां कार्याकार्यावरोक्ने । चारचशुभही- स भृत्यों भृत्यपाशक । तज्जीवनमपि व्यर्थमजागा भर्तुर्यम्य नास्त्पन्ध एव स ॥ ७८ ॥ कुचाविय ॥ ९९ ॥ द्विना अपि न गच्छन्ति या गति नैव अन्त पुरवर्गा योगिन । साम्यर्थ सत्यज मागास्ता गति याति सेवा काणा पुन्नाथ पपदाश्च तथा वृद्धाश्च पगव । एत ॥ १०० ॥ राजा तुणेऽपि भृत्याना मानमात्र प्रयच्छति । मान्त पुरे निल नियोत्तच्या क्षमामृता ।। ७९॥ तेवि समानमाण प्राण प्रयुपकुर्वते ॥ १०१॥ सारी खिय सारपरिच्छेचा खामी मृत्यस दुम । अनाल गुचिर्दश पशममिव राजेन्द्र सर्वसाधारणा मिय । परोथे प्रभोमत्योऽपि दुर्रम ॥ १२ ॥ च समक्षे च रक्षित या प्रयत्न ॥ ८ ॥ सूक्ष्मेभ्याऽपि स्नानम् प्रसारपोरस्या नार्यो हिमनदा । द्वयोर्टि पुग्यो गोक स्नान नाम मन प्रसादतनन दुस्समविधसन गौचना मायहेसुरक्षिा ॥ ८॥ यतन मगपहरण सर्धन तेजस । रूपोद्दमोतको सदन महिपी गमन कामामिमीपन नारीणा च मनोहर अमहर मन महप्या या मान्य गृहायेंगु दक्षया । सुगरातो टीने गुण ॥ १०३ ॥ पम्मरमा पर पानुराहता ॥ २ ॥ १मास्य ·राजनीतिः ११५ . ताम्बूलम् जनाचाररतिशुद्धः प्रतारमान् । धार्मिको नीति कुशल मलामी ताम्बूलं मुखरोगनामि निपुणं माघनं तेजसो निलं युज्यने मुवि ॥ ११६ ॥ प्रना सरक्षति नृप म वर्षयति जाठरसहिऋद्धिजननं दुर्गन्धदोषापहम् । वत्रालंकरणं प्रहर्ष- पार्थिवम् । वर्षनाद्रक्षण पस्तन्नारोऽन्य मुदप्यसत् ।। ११७ ॥ जननं विद्वन्नृपाग्रे रणे कामसायतन ममुङ्ग्यक्रं लक्ष्न्याः आत्मानं प्रथमं गजा विनयेनोपपादयेत् । ततोमात्यासतो मुखन्यास्पदम् ॥ १०॥ मृत्यास्ततः पुनातत. प्रना. ॥ ११८ ॥ राजि धमिनि शंखधारणम् धर्मिष्ठाः पापे पापाः सम समा. लोकातमनुवर्तन्ते यथा दुधाविनीतगणा मयकद्वन्धुमनिमम् । शवधारण- मौजन्य रक्षोविधुद्रहापहम् ॥ १०५ ॥ राजा तथा प्रजाः ॥ ११९ ।। नृपाणा च नराणा च केरल तुल्यमूर्तिता । आधिक्यं तु क्षमा धैर्यमागा दान पराक्रमः छनधारणम् वर्षानिलरजोधर्महिमादीना निवारणम् । राज्यलक्ष्न्या ॥ १२०॥ प्रजा न रञ्जयेद्यस्तु राजा रक्षानिमिः । अजा गृहं धन्यं चक्षुष्य छनधारणम् ॥ १०६ ।। गलतनसेन तन्य जन्म निरर्थकम् ॥१२२॥ अगमिर प्रजा चामरम् हन्याद्यो मोहात्पृथिवीपतिः । तया जायते तृप्तिद्वितीया न चामरं श्रीरं दिव्यं राज्यशोमाकरं परम् । क्थंचन ॥ १२२ ॥ प्रजापीडनसनापा समुद्भुतो हुताशन । सिंहासनम् राज्ञः कुलं श्रियं प्राणान्नादग्या विनिवर्तते ॥ १२३ ॥ सिंहासनं मुम्बैश्चर्यकर लोगनुरखनम् ॥ १०७ ॥ | यथा वीजाङ्कुरः सूक्ष्म. प्रयत्वेनामिपितः । फलपदो भो. मालाधारणम् लाले तल्लोकाः मुरक्षिताः ॥ १२ ॥ निजमाहितनेहा मुमनोपररवाना धारणं दिव्यरूपकृत् । बहुमक्तजनान्विताः । मुराला इव जायन्ते प्रजापुण्येन चन्दनलेपः भूभृतः ॥ १२५ ॥ यदि न न्यान्नरपतिः सम्यड़ेता तत. पापालक्ष्मीप्रगमनं चन्दनाद्यनुलेपनम् ।। १०८॥ प्रजा । अवर्णधारा जलवा विप्लवेतेह नौरिव ॥ १२६ ॥ मृगया मैदच्छेदगोदरं लघु भवत्यु थानयोग्य वपुः सत्त्वा- प्रकृतिः खामिनं त्यक्त्वा समृदापि न जीनति । अपि धन्य- न्तरिद्यः किं करोति गतायुपि ॥ १२७ ॥ नरेशे जीव- नामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं मयक्रोधयोः । उत्कर्षः म च धन्विनां यदिपः निध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्या व्यसन लोकोऽयं निमीलति निमीलति । उदेत्युदीयमाने च रयाविन बदन्ति मृगयामीग्निनोदः कुतः ॥ १०९ ॥ सरोरुहम् ॥ १२८ ॥ हिरण्यवान्यरवानि गजेन्द्राश्चापि कटरुपयाणम् वाजिनः । तथान्यदपि यत्किचित्प्रजाम्य, म्यान्महीपतेः वाजी चारुगतिः शशाङ्कपरलं छ प्रिया पृष्ठतः । ॥ १२९ ॥ मा तात साहस कापीविमगर्वमागतः । प्रोत्तुगमनमण्डला विजयिनो मृत्याः पुरः पञ्चपाः । ताम्बूलं स्वगानाण्यपि मागय मवन्ति हि विपर्यये । १३०॥ मधुर सखा सुचतुरः सपद्यते चेत्सयि प्राहुसकटक्प्रयाण- मा लं तात वले स्थिचा वाधिष्टा दुर्वलं जनम् । नहि मितरट्याणप्रयाण युधाः ॥ १२० ।। दुर्वलदग्धाना काले किंचित्प्ररोहति ॥ १३१ ॥ यानि उपवनानि नां ययो हारि वपुराङ्गनाः सखी कलावित्कलाल- मिथ्याभिमूताना पतन्त्यश्रूणि रोदताम् । तानि सतार- कीम्बन । घनं हि मा विफलं मुसपिणो पिना विहारो- | कान्भन्ति सपुत्रपशुवान्धवान् ॥ १३२ ॥ मा तात सपदा- परनानि भूपते. ॥ १११ ॥ पुसा मसुदैकसाधनफलाः | मप्रमारूढोऽसीति विश्वसीः । दूरारोहपरिभ्रंशविनिपातो मौन्दर्यगौदुग्कोडालोपिलामिनीजनमन स्फीतप्रमोदा हि दारुणः॥ १३३ ॥ फितराय प्रशंसन्ति यं प्रशंसन्ति यहाः । गुप्तद्गविनिद्रपङ्कजमरस्कारोसिद्दीपिकायुक्ताः | चारणा. । यं प्रशंसन्ति बन्धक्य. स पार्थ पुरुषाधमः सन्ति गृहेषु यस विपुखरामाः स पृथ्वीपतिः ॥ ११२ ॥ ॥ १३४ ॥ राजानो य प्रशंसन्ति यं प्रगसन्ति वै द्विजाः । तरवः साधनो यं प्रशंसन्ति स पार्य पुरुषोत्तमः ॥ १३५ ॥ प्रशागु- बहुमित कि जाते. पुधाजितः । वरमेर पयि तरु- सगरीरस किं करिष्यन्ति सहता. । गृहीतहतच्छरस यंत्र विश्रमते जनः ॥ ११३ ॥ दशरूपसमा वापी दशा- वारिघाय इवारयः ॥ १३६ ॥ कोनत्यहमिति यात्स- पीसमो हद दशहदसम. पुत्रो दशपुत्रसमो दुम ॥ ११॥ म्यगादेशयेति च । आहामवितथा कुर्याद्ययाशक्ति नीतिः महीपते. ॥ १३७ ॥ अल्पेषुधृतिमान्याइछायेगानुगत. मुरमाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिन. । अप्रियस च | सदा आदिष्टो न निक्ल्पेत स राजवसतिं वसेत् ॥ १३८ ॥ पथ्यम्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ११५ ॥ यः कुलाभि- १ वर्णधाररहिता नाका यथा जरयो सीयदे रदद् र सविससनी. १दिवस. ३ ठाभूत वा. ४ स्तुतिपाठका ५ गुदा १९.८ मी.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् अप्राप्तकाल वचन यहस्पतिरपि ब्रुवन् । प्रामुयाहुद्ध्यवज्ञान | स माहात्म्यं मृत्पिण्ड पानता गत ॥ १६१ ॥ यस्लि मपमान च शाश्वतम् ॥ १३९॥ कि भक्तनासमर्थेन कि | नेवाधिक चक्षुरारोपयति पार्थिव । कुलीनो वाऽकुलीनो वा शक्तनापकारिणा । मक्त शक्त च मा रजनावज्ञातु त्यमर्हसि | स श्रियो भाजन भवेत् ॥ १६२ ॥ राज्ञि मातरि देव्या ॥१४०॥जन जनपदा नित्यमर्चयन्ति नृपार्चितम् । नृपेणावच कुमारे मुरयमन्त्रिणि । पुरोहिते प्रतीहारे सम वर्तेत मतो यस्तु स सवैरवमन्यते ॥१४१॥ नानिवेद्य प्रकुर्वीत मतु | राजवत् ॥ १६३ ॥ पानमक्षास्त था नार्यो मृगया गीतवा किंचिदपि स्वयम् । कार्यमापत्प्रतीकारादन्यत्र जगतीपते । दिते । एतानि युत्तया सेवेत प्रसङ्गो छन दोषयान् ॥१६४॥ ॥ १४२ ॥ अतिव्ययोऽनपेक्षा च तथार्जनमधर्मत । मोक्षण | आयाच्चतुर्थभागेन व्ययकर्म प्रवर्तयेत् । प्रभूततेलदीपो हि दूरसंस्थान कोपव्यसनमुच्यते ॥ १४३ ॥ क्षिप्रमायमना | चिर भद्राणि पश्यति ॥ १६५ ॥ कर्मणा मनसा वाचा रोच्य व्ययानश्च खयान्छया । परिक्षीयत एवासौ | चक्षुषापि चतुर्विधम् । प्रसाधयति लोक यस्त लोको नु धनी वेश्रयणोपम ॥ १४४ ॥ यो यन कुशल कार्ये त तत्र | प्रसीदति ॥ १६६ ॥ समोजन सकथन सप्रश्नोऽथ समा विनियोजयेत् । कर्मसदृष्टकमा य शास्त्रज्ञोऽपि विमुह्यति गम । ज्ञातिमि सह कार्याणि न विरोध कदाचन ॥ १६७॥ ॥ १४५ ॥ एक हन्यान या हन्यादिपुर्मुक्तो धनुष्मता || मृदो परिभवो नित्य वैर तीक्ष्णस्य नित्यश । उत्सृज्य बुद्धिषुद्धिमता युत्ता हन्ति राष्ट्र सनायकम् ॥ १४६॥ तद्य तस्मान्मध्या वृत्तिं समाश्रयेत् ॥ १६८ ॥ अबुद्धि न तच्छसैन नागेन्द्रन हयेन च पत्तिभि । काय ससिद्धि माश्रिताना च क्षन्तव्यमपराधिनाम् । नहि सर्वन पाण्डित्य मभ्येति यथा बुद्ध्या प्रमाधितम् ॥ १४७ ॥ दुर्योधन सुलभ पुरुषे कचित् ॥ १६९ ॥ किमप्यसाध्य महता समर्थोऽपि दुर्मन्त्री पर य गत । राज्यमेकश्वकारोचे सुमन्त्री सिद्धिमेति लघीयसाम् । प्रदीपो भूमिगेहान्तध्वान्त हति चन्द्रगुप्तक ॥१४८ ॥ अननपि वोद्ध-यो मत्रिभिन भानुमान् ॥ १७० ॥ अरावप्युचित कार्यमातिथ्य गृह पृथिवीपति । यथा स्वदोषनाशाय विदुरेणाम्बिकासुत | मागते । छेत्तुमप्यागते च्छाया नोपसहरते द्रुम ॥ १७१ ॥ ॥ १४९ ॥ सभा वा न गवेष्टन्या वक्त य वा समन्जसम् । अगाधहृदया भूपा कूपा इव दुरासदा घटका गुणिनो अनन्विश्वन्वापि नरो भाति किल्विषी ॥ १५० ॥ नो चेत्कथ लभ्येत जीवनम् ॥ १७२ ॥ थ नाम न तस्मात्मभ्य समा गया रागद्वेषविवर्जित । वचस्तथाविध | सेव्यन्ते यत्नत परमेश्वरा । अचिरेणैव ये तुष्टा पूरयन्ति भूयायथा न नरक व्रजेत् ॥ १५१ ॥ माता पिता गुरुीता | मनोरथान् ॥ १७३ ॥ भोगिर्ने कक्षुकासक्ता कूप माया पुन पुरोहित । नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति खधर्मे यो | कुटिलगामिन । सुदुष्टा मनसाध्याश्च राजान पंगणा इव न तिष्ठति ॥१५२॥ विशोधयेन्महीपालो मनिशारामशेषत । | ॥ १७४ ॥ अकस्माद्वेष्टि यो भक्तमाजन्मपरिसेवितम् । अयुक्तो नाहति स्यातुमसा मनरहसवित् ॥ १५३ ॥ न व्यञ्जने रुचिर्यस्य त्याज्यो नृप इवातुर ॥ १७५ ॥ पट! भियते मनश्चतु कर्ण स्थिरो भवेत् । द्विकर्णस तु | सुगन्ध केतकीपुष्प कण्टके परिवेष्टितम् । यथा पुष्प तथा मनस असाप्यन्त न गच्छति ॥ १५४ ॥ विविधा पुरुषा राजा दुर्जनै परिवेष्टित ॥ १७६ ॥ असत्प्रलाप पारुष्य गनुत्तमाधममध्यमा । नियोजयेत्तथैवैतास्त्रिविधेष्यपि कर्म-पेगुन्यमन्त तथा । चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जत्पन्ना मु ॥ १५५ ॥ तुल्याथै तुल्यसामध्ये सर्वज्ञ व्यासायि । चिन्तयेत् ॥ १७७ ॥ प्राज्ञे नियोज्यमाने तु सति राम नम् । अर्धराज्यहरं भृत्व यो न हन्यात्स हन्यते ॥ १५६ ॥ । यश सर्गनिवासश्च विपुलश्च धनागम निर्विशेषो यदा राता सम भृत्येपु तिष्ठति । तोयम ॥ १७८ ॥ मूर्स नियोऽयमाने तु यो दोपा महीपते । मर्यानामु साह परिहीयते ॥ १५७ ॥ प्रसाटो फ्लो अयशश्वार्थनाशश्च नरके गमन तथा ॥ १७९ ॥ इदमैत्र यस यस रोधो निरर्थक । न त राजानमिच्छति पट नरेन्द्राणा सर्गद्वारमनगरम् । यदात्मन प्रतिज्ञा च प्रा पतिमियाझना ॥ १५८ ॥ अपिवेकिनि मृपाले नयातच परिपाल्यते ॥ १८० ॥ मंत्रो योध इवाधीर साह गुरिमा गुा । मंगासरतिके वान्ते यया साध्या सनो । सवृतेरपि । चिर न सहते स्यातु परेभ्यो भेदशङ्कया ॥१८॥ मी ॥ १५९ ॥ न कवियण्डदोगनामारमोयो नाम भूम आत्मोदय परग्गनिर्द्वय नीतिरितीयती । तदूरीकृत्य कृति तान् । होतारमरि जुहन्त दहत्येव हुताशन ॥ १६० ॥ १ कार्यसायका, पक्षे कुम्मा २ गुगपत , पो. रजपुर पर रोय प सेव्यो न रोग्य देवगे नृप । पस्य चर. ३ जायनोतायभून द्रव्यम्, पदा, उदकम् ४ विलासिन, पो. मोगवन्त १ नमो, सशालेयो मातीनि माय परम् समिनि नरमीरियोन माया यौवनमा १० रोने रहस्स मुल योहारेकर न ? रिचार- शारादि स सेकन्, पो-ओदनम् ९ राखिए ५ वचम्, प.-सर्पकरम् ६ विचार, परे। पर रम् यो गुणा सनरत . स्वानुमादे ·राजनीतिः भिर्वाचस्पत्यं प्रतायते ॥ १८२ ॥ तृप्तियोग परेणापि महि॥२०५ ॥ आनामद्गक्राराजा न क्षाम्येत्स्वमुतानपि । मा न महात्मनाम् । पूर्णश्चन्द्रोदयाकाही दृष्टान्तोऽन | विशेष कोऽनुरागस राजचित्तगतस च ॥ २०६ ॥ महार्णव ॥ १८३ ॥ बुद्धिशस्त्र प्रत्यङ्गो धनसवृति- | तस्करेभ्यो नियुक्तम्य शत्रुभ्यो नृपनल्लमात् । नृपतिर्निज- कक्षुक । चारेक्षणो दूतमुस पुरुष कोऽपि पार्थिव ॥१८४॥ लोभाच प्रजा रक्षेत्पितेव हि ॥ २०७ ॥ भोगस तेत क्षमा वा नेकान्तं कालजस महीपते । नेकमोज / भाजन राजा न राजा कार्यमाजनम् । गजपरिय प्रसादो वा रसभावविद क्वे ॥ १८५ ॥ कृतापचारोऽपि | सान्मन्त्री दोपेण लिप्यते ॥ २०८ ॥ वर प्राणपरित्याग परेरनानिष्कृतविक्रिय । असाध्य कुरुते कोप प्राप्त काले शिरसो वापि तनम् । न तु म्वामिपदावाप्तिपातकच्छो- गदो यथा ॥ १८६ ॥ मृदुव्यवहित तेजो मोक्तुमर्थान्त्र रुपेक्षणम् ॥ २०९ ॥ विषदिग्धस्स मक्तस्य दन्तस्य क्ल्पते । प्रदीप स्नेहमादत्ते दशयाभ्यन्तरम्थया ॥ १८७ ॥ | चलितस च । अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं सुसम् नालम्बते दैप्टिक्ता न निषीदति पौरपे । शब्दार्थी सत्कवि ॥ २१० ॥ य कुर्यात्सचिवायत्ता श्रियं तद्यसने सति । रिव द्वय विद्वानपेक्षते ॥ १८८ ॥ स्थायिनोऽर्थे प्रवर्तन्ते सोऽन्धरजगतीपाल सीदेत्सचारकेविना ॥ ११ ॥ भावा सचारिणो यथा । रससैक्स्स भूयासस्तथा नेतुही सदामात्यो न सिद्ध सात्समृद्ध सर्व एव हि । सिद्धा भूत ॥ १८९ ॥ तत्रावापविदा योगैमण्डलान्यधितिष्टता।। नामयमादेश ऋद्धिश्चित्तविकारिणी ॥ २१२ ॥ मूलभृत्या सुनिमहा नरेन्द्रेण फणीन्द्रा इव शनर ॥ १९० ॥ परित्यय नागन्तॄन्प्रतिमानयेत् । नात परतरो दोपो परप्रचेयामुत्तुग प्रभुशक्ति प्रथीयसीम् । प्रजावलवृहन्मूल राज्यभेदकरो यत ॥२१३ ॥ मत्रजिमिदं गुप्त रक्ष- परत्युत्साहपादप. ॥ १९१ ॥ स दोष सचिनम्यैव णीयं यथा तथा । मनागपि न भिद्यत तदिन्नं न प्ररोहति यदसत्सुम्ते नृप । याति यन्तु प्रमादेन गजो व्याल ।। २१४ ॥ मधिणा पृथिवीपालवित्त विघटितं वचित् । त्वाच्यताम् ॥ १९२ ॥ न सर्पस मुखे रक्तं न दृष्टस्य | वलयं स्फटिकसर को हि सधातुमीश्वर ॥२१५ ॥ क्लेपरे । न प्रामु न भूपाले धनं दुरधिकारिणि वनं च राजतेजश्च द्वयमेवातिभीपणम् । एकमेकन पतति ॥ १९३ ॥ यद्यपि वितिपालानामाज्ञा सननगा स्वयम् । पतत्यन्यत्समन्तत ॥ २१६ ॥ मृत प्राप्नोति वा खगै तथापि शायदीपेन चरसेव मति सताम् ॥ १९४ शर्नु हत्या सुखानि वा । उभावपि हि शूराणा गुणावेतो असाथ्यमन्यथा दोष परिच्छिद्य शरीरिणाम् । यथा सुदुर्लभो ॥ २१७ ॥ यत्रायुद्धे ध्रुव मृत्युयुद्धे जीवित- श्रेयस्तथा गजा शत्रपाणिविषयति ॥ मशय । तमेव काल युद्धस्स प्रवदन्ति मनीपिण जातमानं न य गर्नु व्याधि वा प्रशमं नयेत् | अति ॥ २१८॥ अयुद्धे हि यदा पश्यन्न किचिद्वितमात्मन । पुष्टानयुक्तोऽपि स पश्चात्तेन हन्यते ॥ १९६ ॥ पातकाना युध्यमानस्तदा प्राजो म्रियते रिपुणा सह ॥ २१९ ।। समसाना द्वे परे तात पातके । एक दु सचिो राजा जये च लभते लक्ष्मी मृते चापि सुराङ्गनाम् । क्षणविध्वं- द्विनीयं च तदाश्रय ॥ १९७ ॥ राजा सपत्तिहीनोऽपि सिन काया का चिन्ता मरणे रणे ॥ २२० ॥ पिता सेव्य सेव्यगुणा नय.। भरत्याजीरनं तस्मात्फल काला वा यदि वा आता पुनो वा यदि वा सुहृत् । प्राणच्छेद- न्तरादपि ॥ १९८ ॥ स जयी वरमाता यस तस्यास्ति | करा राज्ञा हन्तव्या भूतिमिच्छता ॥ २२१ ॥ राज्यलोभा- मेदिनी । कोशो यस मुदुर्गा दुर्गस्तस स दुर्जय दहंकारादिच्छत. खामिन पदम् । प्रायश्चित्तं तु ॥ १९९ ॥ सुवर्ण पट्टचैलैश्च शोमा साद्वारयोषिताम् । तस्यैकं जीवोत्सर्गो न चापरम् ॥ २२२ ॥ आत्मनश्च परेषा पराक्रमेण दानेन राजन्ते गजनन्दना ॥ २०० ॥ य य च य समीक्ष्य बलावलम् । अन्तर नैव जानाति स न्योऽनुरागेण समानयति ससदि । तस्य तस्योत्मारणाय | तिरस्क्रियतेऽरिभि ॥ २२३ ॥ राजा मत्त शिशुश्चैव यतन्ते राजवल्लभा ॥ २०१॥ ब्राह्मण क्षत्रियो वन्धु - | प्रमादी धनति । अप्राप्यमपि वाञ्छन्ति किं पुनर्लभ्य- विकारे प्रशखते । श्रामण सिद्धमप्यर्थं पृच्छ्रेणापि नि- | तेऽपि यत् ॥ २२४ ॥ वीकारप्रतिध्वानैर्नेववक्रविकारत । यच्छति ॥ २०२ ॥ नियुक्त क्षत्रियो द्रव्ये सद्ग दर्शयते । अप्यूहन्ति मनो धीरास्तस्माद्रहसि मवयेत् ॥ २२५ ॥ ध्रुवम् । सर्वसं असते यन्धुराक्रम्य मातिमावत ॥२०३॥ आपारैरित्तिर्गत्या चेटया भाषणेन च । नेनयविकारा- अपरावेऽपि नि शवो नियोगी चिरसेवक । स स्वामिनम- | भ्या ज्ञायतेऽन्तर्गतं मन ॥ २२६ ॥ पटौँ भिद्यते वज्ञाय चरेच निरपग्रह ॥ २०४ ॥ उपकर्ताऽधिकारस्थ मनस्तथा प्राप्तश्च वार्तया । इत्यारमना द्वितीयेन मन्त्र खापराधं न मन्यते । उपार धेजीकृत्य सर्वमेवावलम्पति कार्यों महीभृता ॥ २२७ ॥ मनभेदेऽपि ये दोषा भवन्ति २ अपमारयितुमिति भाव ३ अाय पृथिवीपते । न शस्यास्ते समाधातुमिति नीतिविदा १६स्तिपरम्य ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् मतम् ॥ २२८ न तथोत्थाप्यते पाया प्राणिभिर्दारुणा रयापितानि निजानि ते ॥ २५० ॥ सर्पान्व्याघ्रान्गजासि यथा । अल्पोपायान्महासिद्धिरेत-मत्रपल महत् ॥ २२९ ॥ हान्दृष्ट्वोपायशीकृतान् । राजेति क्यिती माना धीमताम विजेतु प्रयतेतारीन्न युद्धेन कदाचन । अनित्यो विनयो | प्रमादिनाम् ॥ २५१ ॥ गजानमेव सश्रित्य विद्वान्याति यसादृश्यते युध्यमानयो ॥ २३० ॥ साना दानेन | परा गतिम् । विना मलयमन्यत्र चन्दनो न प्ररोहति भेदेन समस्तैरथा पृथक् । साधितु प्रयतेतारीन्न युद्धेन | ॥ २५२ ॥ धवलान्यातपत्राणि वाजिनश्च मनोरमा । कदाचन ॥ २३१ ॥ बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति । सदा मत्ताश्च नागेन्द्रा प्रसन्ने सति भूपतौ ॥ २५३ ॥ सुवर्णपुष्पा पृथिवी चिन्वन्ति पुरपास्त्रय । शूरश्च कृत निदर्शनम् । ययुद्ध हस्तिना साथै नराणा मृत्युमावहेत् विद्यश्च यश्च जानाति सेवितम् ॥ २५४ ॥ सा सेवा ॥ २३२ ॥ स मूर्व कालमप्राप्य योऽपकतरि वर्तते । या प्रभुहिता ग्राह्या वाक्यविशेषत । आश्रयेत्यार्थिन कलिनरनता साथै कीटपक्षोद्गमो यथा । २३३ ॥ विद्वास्तवारेणैव नान्यथा ॥ २५५ ॥ यो न वेत्ति गुणान् महत्यरपेऽप्युपायज्ञ सममेव भवेत्क्षम । समुन्मूलयितु । यस न त सेवेत पण्डित । नहि तस्मात्फल तस वृक्षास्तृणानीय नदीरय ॥ २३४ ॥ धान्याना सग्रहो | सुकृष्टादूपरादिव ॥ २५६ ॥ द्रव्यप्रकृतिहीनोऽपि सेव्य राजनुत्तम सर्वसग्रहात् । निक्षिप्त हि मुखे रत्न न सेव्यगुणान्वित । भवत्याजीवन तस्मात्फल कालान्तरादपि पुर्यात्प्राणधारणम् ॥ २३५ ॥ यथा प्रभुकृतान्मानायुध्यन्ते ॥ २५७ ॥ अपि स्थाणुवदासीन शुष्य-परिगत क्षुधा। भुवि मानना । न तथा बहुभिर्दत्तविगैरपि भूपते न त्वेवानात्मसपन्नावृत्तिमीहेत पण्डित ॥ २५८ ॥ ॥ २३६ ॥ अविद्वानपि भूपालो विद्यावृद्धोपसेवया । सेवक स्वामिनं द्वेष्टि कृपण परुषाक्षरम् । आत्मान किं परा श्रियमवामोति जलासनतर्यथा ॥ २३७ ॥ पान स न द्वेष्टि सेव्यासेव्य न वेत्ति य ॥ २५९ ॥ यमाथित्य स्त्री मृगया द्यूतमर्थदूषणमेव च । वाग्दण्डयोश्च पारुष्य न विश्राम क्षुधाती यान्ति सेवका । सोऽर्कयन्नृपतिस्त्याज्य व्यसनानि महीभुजाम् ॥ २३८ ॥ शिप्टेरप्यविशेषज्ञ | सदा पुष्पफलोऽपि सन् ॥ २६० जीवेति अनुवन्प्रोक्त उमश्च कृतनायक । त्यज्यते कि पुनर्नान्यैर्यश्चाप्यात्मभरि | कृत्य कृत्यविचक्षण । करोति निर्विकल्प य स भवेद्रा नर ॥ २३९ ॥ सत्य शौर्य दया त्यागो नृपस्यैते जवल्लभ ॥ २६१ ॥ प्रभुप्रसादज वित्त सुपाने यो महागुणा । एभिर्मुक्तो महीपाल प्रागोति खलु | नियोजयेत् । वखाद्यं विदधात्यङ्गे स भवेद्राजवल्लभ वाच्यताम् ॥ २४० ॥ यो येन प्रतिबद्ध स्यारसह तेनोदयी | ॥ २६२ ॥ अन्त पुरचरै सार्धे यो मन्त्रं न समाचरेत् । न व्ययी | स विश्वस्तो नियोत्तव्य प्राणेषु च धनेषु कलर्नरेन्द्रस्य स भवेद्राजवल्लभ ॥ २६३ ॥ समतोह च ॥ २४१ ॥ धूर्त स्त्री वा शिशुर्यस्य मत्रिण स्युर्मही | प्रमोनित्यमिति मत्या व्यतिक्रमेत् । कृच्छ्रेष्वपि न मर्यादा पते । अनीतिपयनक्षिप्त कार्यान्धौ स निमजति ॥२४२॥ स भवेद्राजवल्लभ ॥ २६४ ॥ द्विषि द्वेषपरो नित्यमिष्टाना हर्षत्रोधी समा यस शाखार्थे प्रत्यय सदा । नित्य | मिष्टकर्मकृत् । यो नरो नरनाथस्य स भवेद्राजपाम भृत्यानपेक्षा च तस सादनदा धरा ॥ २४३ ॥ दाता ॥ २६५ ॥ यूत यो यमदूताभ हाला हालाहलोपमाम् । क्षमी गुणग्राही खामी दु खेन लभ्यते । शुचिर्दक्षोऽनु | पश्येद्दारान्वृथाकारान्स भवेद्राजवल्लभ ॥ २६६ ॥ युद्ध रक्तच जाने भृत्योऽपि दुर्लभ ॥ २४४ ॥ आहवेषु च कालेऽप्रगो य स्यात्सदा पृष्ठानुग पुरे । प्रभोराश्रितो ये शूरा साम्यर्थे त्यक्तजीविता । मर्तृभत्ता वृतमाश्च हर्षं स भवेद्राजवल्लभ ॥ २६७ ॥ दुराराध्या हि ते नरा स्वर्गगामिन ॥२४५ ॥ कृतकृत्यम्य भृत्यस्य राजान पर्वता इव सर्वदा । व्यालाकीणां सुविषमा फूत नेर प्रणाशयेत् । फलेन मनसा वाचा दृष्ट्या चैन | कठिना दु ससेविता ॥ २६८ ॥ दुरारोह पद यज्ञ प्रड्पयेत् ॥ २४६॥ कोपप्रसादयस्तुनि ये विचिन्वन्ति सर्वलोकनमस्कृतम् । खल्पेनाप्यपचारेण ब्राह्मण्यमित्र सेगा । आरोहन्ति शनै MP पायता महेन्डाना शिल्पवित्रमशारिनाम् | SAARC २० ॥ अमिनो गुणाना यो न भूत्यैरनुग दुप्यति ॥ २६९ ॥ दुराराध्या श्रियो रानां दुरा पश्चादुर तमपि पार्थिवम् । । तिष्ठन्त्याप इवाधारे चिरमात्ननि गेपावृत्तिपिदा नाप्रय पार्थिवं विना ॥ २४८ ॥ म्यते । घनायोऽपि कुलीनोऽपि प्रमायातोऽरि भूपति ये जात्यादिमहागनरेन्द्रानोपयन्ति च । तेपामामरण निशा प्रायश्चित्त मिनिर्मिनम् ॥ २४९॥ ये च प्राहु ॥ २७१ ॥ सव्यदक्षिणयोर्यत्र विशेषो नोपलम्पते । दंगरमानो दुराराप्या महीमुन । प्रमादालम्पनाबानि १ मरुभूने २ •यामादिश्वापदसकुना, मविपरिता । पसे, मविवालिटर ·राजनीतिः १४९ - 'वस्तर क्षणमप्यार्थी विद्यमानगतिसेत् ॥ २७२ ॥ वाचे गनिर ॥ २९॥ नृपढीपी धननेहं प्रनाम्य सहरनपि । मगिमणो काचो येषा बुद्धि प्रवर्तते । न तेषा मनिधो अन्तरवणुग शुरक्ष्यते नर केनचिन् ॥ २९३ ॥ भृत्यो नाममानोऽपि निष्ठति ॥ २७३ ॥ यस्मिन्कृत्यं यथा गौर्दयते काले पाल्यते च तथा प्रना । सिच्यते समावेश्य निर्विगहेन चेतसा । आसते सेवा सन्या क- चीयते चैनलता पुष्पफ्लपदा ॥ २९४ ॥ लोकानुग्रह- टमिन चापरम् ॥ २७४ ॥ य कृत्या मुस्त रानो | नार प्रायन्ते नरेश्वरा ॥ लोकाना सझयाचैव क्षय दुष्कर हितमुत्तमम् । ल्जया कि नो किंचित्तेन राजा यान्ति न सशर ॥ २९५ ॥ उत्तिष्ठमानस्तु -परो सहायान् ॥ २७५ ॥ कुत सेविहीनाना चामरोन्त नोपेश्य पथ्यमिच्छता । समा हि गिटेरामाता वन्यन्तामा सपद । उहण्डघपलटनमाजिनारणमाहिनी ॥ २७६ ॥ मय स च ॥ २९६ ॥ मृताना सामिन कार्य मृत्या अपि स्वल्यमसत्य य पुरो चढति भूमुनाम् । देगना | नाननुवर्तिनाम् । मत्स्वर्ग-जयो वास कीर्तिच धरणी- च विनश्येत स द्रुतं मुमहानपि ॥ २७७ ॥ अकुती | तले ॥ २९७ ॥ न य चानोऽपि गच्छन्ति ता गति नोऽपि मोऽपि भूपालं योऽत्र सेक्ते । अपि समानही- नेर योगिनः । या यान्ति प्रोशितप्राणाः स्वाम्य गोऽपि स सर्वत्रापि पून्यते ॥ २७८ ॥ अपि कापुरुषो । सेवकोत्तमा ॥ २९८ ॥ चारतकरदुर्वृत्ततथा साहसि. मीरु न्याचेनृपतिसेवर । यदामोति वल लोकातम्याग | काटिभि । पीध्यमाना प्रना रक्ष्या कुटच्छयादिमि मपि नो गुणी ॥ २७९ ॥ यत्सकागान्न लाम साके- | स्तथा ॥ २९९ ॥ प्रसाना धर्मपड्भागो रानो मति वला युपित्तय । स सामी दूरतस्त्यालो निशेषादनु । रक्षितु । अधर्मादपि पद्मागो जायते यो न रक्षति जीविमि ॥२८० ॥ फल्हीन नृपं भृत्या• कुलीनमपि | || ३०० ॥ राजा वन्धुरवन्धूना राना चथुरचनुपाम् । चोनतम् । सत्यज्यान्यन गच्छन्ति शुष्कं वृक्षमियाण्डजा गजा पिता च माता च सपा न्यायपर्तिनाम् ॥ ३०१ ।। ॥ २८१ ॥ भूप कृप इसामाति नमननमुखावह । गुणाल्योऽप्यसन्मन्त्री नृपतिर्नाधिगम्यते । प्रसन्नखादु- ददाति गुगसबन्धाद्यथा पात्रानुम्पत ॥ २८२ ॥ अपि | सरिगे दुष्टाहो यथा ह्रद ॥ ३०२ ॥ चित्रास्वादकथ समानमयुक्ता मुलीना मक्तितपय । वृत्तिमङ्गान्महीपालं | Vत्येरनायासितकार्मुकै । ये रमन्ते नृपास्तेपा रमन्ते रिपव त्याला यान्ति सुसेनका ॥ २८३ || कालातिरमण श्रिया ॥ ३०३ ॥ य समानं समाधत्ते भृत्याना वृत्तों न कुर्वीत भूपति । कदाचित्तं न मुञ्चन्ति | क्षितिपोऽधिकम् ! वित्तामावेऽपि त दृष्ट्वा ते त्यजन्ति न मसिता अपि सेपका ॥ २८४ ॥ देशानामुपरि मापा | कर्हि चित् ॥ ३०४ ॥ विश्वास संपदा मूलं तेन यूधपति- आतुगणा चिकित्सका । वणिनो ग्राहकाणा च मूर्मा- | गज | सिंहो मृगाधिपत्येऽपि न मृगैरुपयु यते ॥ ३०५ ॥ णामपि पण्डिता ॥ २८५ ॥ प्रमादिना तथा चौग कारुण्य सविभागच यस्य भृत्येषु सर्वदा । समवेम मिथुरा गृहमेधिनाम् । गणिका कामुकाना च मर्मरो महीपालत्रैलोक्यसापि रक्षणे ॥ ३०६ ॥ अपृष्टस्तु नर क्स शिल्सिन ॥ २८६ ॥ सामादिसजित पार्टी प्रती किंचियो ब्रूते राजससदि । न केवलमसमान लमते च क्षन्ते दिवानिशम् । मुलते च यथाशक्ति जलनाञ्जलना विडम्बनम् ॥ ३०७ ॥ अजन्मा पुरुषम्नानगतासुस्तृणमेव यथा ॥ २८७ ॥ शनै शनैश्च यो राज्यमुपमुङ्क्ते यथा वा । यावन्नेपुमिरादत्ते विलुप्तमरिमिर्यश ॥ ३०८ ॥ यठम् । रसायनमिर पाल स पुष्टिं परमा व्रजेत् विपाक्दारुणो राज्ञा रिपुरल्योऽप्यरुतुद । उद्वेजयति ॥ २८८ ॥ विधिना मन्त्रयुक्तेन ममापि मथितापि च । प्रयच्छति फर भूमिरणीर हुताशनम् ॥ २८९ ॥ सूक्ष्मोऽपि चरणं दण्टकाङ्कुर ॥ ३०९ ॥ निर्विषोऽपि यथा मनाना पालन शम्य स्वर्गयोशम्य वर्धनम् । पीटन धर्म सर्प फटाटोपैर्मययर । तथाटम्बरदानराजा न परै परिभ्यते नागाय पापायायशमे स्थितम् ॥ ०९० ॥ गोपालेन ॥ ३१० ॥ भूमिर्मित्रं हिरण्य वा निग्रहन्न पलत्रयम् । प्रजायनोनितदुग्ध गर्न भने । पालनात्योपणाद्राय नास्त्येवमपि यद्येषां न तर्यात्वर्थचन ॥ ११ ॥ सामैन न्याच्या वृत्ति समाचरेत् ॥ २९१ ॥ पाहि प्रयोक्तव्यमादौ कार्य विजानता । सामसिद्धानि कार्याणि विक्रिया याति न कचित् ॥ ३१२ ॥ शपथै सधितखापि न पान्पालयेयतमास्थिन । दानमानादितोयेन मालाकारोऽङ्कु- विश्वास प्रदिपो । राज्योमोद्यतो विप्र शोण अपहंत २ नम ता नना ये ननास्तेषा मुग्यावह , पहे, मजने मुगावहो ॥ ३१३ ॥ उपकारगृहीतेन शगुणा रानुसुद्धरेत् । • विद्यापिनयादि. पझे, तव पादलग रम्येन कण्टकेनेव फटकम् ॥ ३१४ ॥ न मातीति नमलामपानर ·१५० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् नौपेक्षितव्यो विद्वति शत्रुरल्योऽप्यरक्षया । यदिरल्पोऽपि | || ३३६ ॥ नापरीक्ष्य नयेद्दण्ड न च मन्त्र प्रकाशयेत् । सयूद्ध पुस्ते भरमसादनम् ॥ ३१५ ।। कौम सकोच- विसजेन्नैव लुब्धेभ्यो विश्वसेनापकारिपु ॥ ३३७ ॥ चरे मास्थाय प्रहारानपि मर्पयेत् । प्राप्त वाले च मतिमान श्रीमानकटको युझेसोहन नास्तिव । अनुशसवरेदय त्तिष्ठेकृष्णसर्पपत् ॥ ३१६ ॥ स्वाम्यमात्यच राज्य च चरेत्कार्यमनुद्धत ॥ ३३८ ॥ सदधीत न चानार्षि कोषो दुर्ग बलं मुहत् । एतावदुच्यते राज्य सत्यबुद्धिव्य । गृह्णीयान्न वधुमि । नामक्त चारयेचार कुर्याकार्यमयी पाश्रयम् ॥ ३१७ ॥ सधिविग्रहयानानि सस्थिति | डया ॥ ३३९ ।। सन यर विनतार सर्व यवाभिमा सश्रयस्तथा । द्वैधीमावन भूपाना पड्गुणा परिकीर्तिता । निन । सव महातमिच्छन्ति कुल सदयसीदति ॥ ३४० ॥ ॥ ३१८ ॥ उत्साहम्य प्रमोर्मनस शक्तित्रय मतम् । अकृत्वा निजदेशस रक्षा यो विजिगीषते । स नृप आत्मन मुहृदश्रेय तन्मित्रम्योदयात्रय ॥ ३१९ ॥ परिधानेन वृतमोलि पुमानिय ॥ ३४१ ॥ विजिगीपुर सामदाने भेददण्डावित्युपायचतुश्यम् । हस्त्यश्वरथपादात रिमित पाणिग्राहोऽप्यमध्यम । उदासीनोऽन्तरान्तधिरि रोनाग साचतुण्यम् ॥ ३२० ॥ क्षत्रियम्योरसि क्षनं त्येषा नृपते स्थिति ॥ ३४२ ॥ गृध्राकारोऽपि संन्य पृष्ठे अदा व्यवस्थितम् । तेन पृष्ठ र दातव्य पृष्ठदो म्याद्धमाकार सभासदै । इसाकारोऽपि सत्याज्यो गृध्राकार प्रमहा गपेत् ॥ ३२१ ॥ रक्षाधिगदीशत्वातानुग्रह मभासदे ॥ ३४३ ॥ ये ह्याहवेषु वध्यते खाम्यर्थम कारणात् । यदेव पुरते राजा तत्प्रमाणमिति स्थिति परामुखा । विक्टरायुधैर्यान्ति ते स्वग योगिनो यथा । ३२२ ॥ राजा नाम घरत्येप भूमी साक्षात्सहस्रम् । ।। ३४४ ॥ पदानि तुतुल्यागि आहवेघनिवर्तिनाम् । न तम्यालामतिक्रम्य सतिहरनिमा मा ॥ ३२३ ।। राजा सुतमादत्त हताना विपरायिनाम् ॥ ३४५ ॥ राजामाजाभयाद्यस्मा र च्यवन्त १५ प्रजा । व्यवहार तपाहयादिन और निहतिं परमागतम् । न हन्याद्विनिवृत्त सतो य शान्तितो राजशासनम् ॥ ३२४ ॥ च युद्ध प्रेक्षितुमागतम् ॥ ३४६ ॥ सुतभृत्यसुहृद्वैरिसानि दिल्यायपृथिवीपारे श्वारिनविघा कृता । चारितभ्यस्तता सहरुदैवते । एरेकोत्तरतो बुद्ध्या श्रीकार पनपूर्वति प्राहुगरीयो गरशासनम् ॥ ३२५ ॥ पुपैरपि न ।। ३४७ ॥ सपक्षो लभते काको वृक्षस्य विविध फलम् । योदव्य किं पुनर्निशितै शरै । जये भवति सदेह प्रधान समालमते रक्ष गुणमुक्तोऽपि मार्गण । न रहलो पक्षहीनो मृगेन्द्रोऽपि भूमिसस्थो निरीक्षते ३४८ ॥ पुरपक्षय ॥ ३२६ ॥ अभिभूतोऽप्यपज्ञातो यो राश, विपक्ष साहुणरापूर्यते यदि ॥ ३४९ ॥ परसगनुरक्षा में द्वारि तिष्ठति । स तु राजा श्रिय मुळे नाभिमानी योधा शाईपर्धग । सनद्धास्तुरगारूढास्ते जयन्ति र पदाचन ॥ ३२७ ॥ अन्त पुरधनाध्यक्षरिभूते निराकृते । रिपू ॥३५०॥ जिते रहमीर्मते खर्ग कीर्तिश्च धरणीतले. समगे न प्रजेटो विना पार्थिनशासनात् ॥ ३२८ ॥ जृम्भा निछीपन पाये कोर पर्यदिवा श्रमम् । तमाशुद्ध विधातव्य हन्तव्या परवाहिनी ॥ ३५१ ॥ गुटि पातमुद्रा च तत्समीप वियतयेत् ॥ ३२९ ॥ शेरते तेऽभिमारुतम् ॥ ३५२ ॥ सशसभव र विधाय पैर सामर्षे नरोऽरी य उदासते । प्रक्षिप्योचित रातस्तु दर्शन पुर्याज्जात्यायसरसौटवन् । गुणादिरया यादीप गुणान्वित । काम धनुरिय यूरो यर्मनीय पनामुपनीतो महाशय ॥ ३३० ॥ दर्शन नाधम द्वारा यज्ञ काय धिपधिता । गरिष्टोऽप्यतिनीच म्यादुप-माखन । अनाम्य जगत्कृत्वं नो पप्या मनते रवि सता प्रभु ॥ ३५३ ॥ असमाप्तनिगीपस स्त्रीचिन्ता का नीतो रघुर्मवेत् ॥ ३३१ ॥ शोरत्यन्तमित्र यत्तेन मैत्री वियतयेत् । अदयेत्तद्विरोधेन प्रतिष्ठाघातकारिणा पिनभ्य पूर्व सिहोऽपि हन्ति हस्तिनमोनसा ॥ ३५॥ ॥ ३४ ॥ चिन्त्यते नय एयादायमन्द समुपेप्सुभि । ॥३३२ ॥ यनास्मीयो जनो नाति भेदखल न विद्यते । सनातीय पिना वैरी न जय्य सापदाचन । विगा कुत्र फुटाईटनिमुभियन्ते तरच वधम् ॥ ३३३ ॥ माग सुचामापमय पथ मवेत् ।। ३५६ ।। युक्त्या परे प्तदर्थ युतीनानां ममा पुन्ति समहम् । आदिमध्या-माघेत शिक्षणक्षम । शोषयत्यचिरेणेव प्रान्तास्यम यमानेषु न ते यामन्ति सिरियाम् ॥ ३३४ ॥ म एय पथ ॥ ३५७ ॥ दुर्गदेशप्रविष्टोऽपि शूरोऽन्येति पमपम् । जन हो पानामादितमगर । यदृष्टपरसामर्थ्य सदर गनिममा मातोऽप्ययसीदति ॥ ३५८ ॥ न को मोदि॥ ३३८ ॥ रोगी राना ययान्न तत्तुणे स्तन । अनी भूमिका मेव्यस्थायो टूतरेल । सन् १ गागमानिमामिम् २ शासम्रेशदायो ·नास्वन्त राजनीतिः १५२ नाङ्कुरितं गौय जयाय न तु केवलम् । अन्ययुक्त विपं तयोर्द्वयोरेकनर जहाति ॥ ३७८ ॥ य वास्निीमप्याय- मुक्त पथ्यं म्यादन्यथा मृति ॥ ३५९ ॥ मृदुर्बिहुभि प्राना समुद्वरनिष्फलहस्रतुल्याम् । कालेषु कोटिप्वति शूर पुभिरेको न वाध्यते । क्योतपोतकैरेक इयेनो जातु मुक्तहस्त राहि न जहाति टहनी ॥ ३५९ ॥ टपे- न बाध्यते ॥ ३६० ॥ पिपज्ञमसिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु क्षित क्षीगवलोऽपि शनु प्रमाददापात्पुरपैमैदान्य । दुलमा । अनीत्ला पड़ता धूलिमुद नारतिष्ठते ॥ ३६१ ॥ साध्योऽपि भूत्वा प्रथम तनोऽनारमाध्यता व्याधिरिव प्रयाति प्रियते यानदेकोऽपि रिपुस्तावत्कुन मुखम् । पुर. किनाति ॥ ३८० ॥ मित्राची गत्वनियानयन्ती मित्रन्यमध्यमशाय मोमं हि संहिकेयोऽसुरगुहाम् ॥ ३६२ ॥ रिक्ता मशिन् । नीतिनयत्सम्मृतपूर्ववृत्तं जन्मान्तर गरत एन पुस पटवस्तृप्तास्थलसा भनन्ति नृत्या ये । तेपा जलौफनामिन ॥ ३८१ ॥ मन्म निशा वर्षयते नृपाणा लक्ष्नीमहीधर्मयग पूर्णाना रिक्तता कार्या ॥ ३६३ ॥ गन्तव्या राजसमा | समूह । दुर्मनिगा नागयते तथैव लक्ष्मीमहीयर्मया- दृष्टव्या रातिता रोरा । यद्यपि न मान्यतया- 'समृह ॥ ३८ ॥ नियुक्तहस्तापितरायमारातिष्ठन्ति ये प्यनयां विनश्यन्ति ॥ ३६४ ॥ अतितेजम्ब्यपि राजा पाना , सोपविहारमारा । विद्यारवृन्दापितदुग्धपूग स्वपन्ति ते मक्तो न नावयत्लान् । तृणमपि दग्धुमशक्तो यडवाभिमृदधिय शितीन्द्रा ॥ ३८३ ॥ मुहृदामुपकारकारणा- सपिनत्यन्धिम् ।। ३६५ ॥ अचिराधिष्ठितराच शत्र प्रकृति | पितामप्यपकारकारणात् । नृपसत्रय इप्यते उनठर को प्पसढमूरत्वात् । नवमरोपणशिविरसारिव मुरर समु न त्रिमनि केवलम् ॥ ३८४ || विषमोपि विगायत नय दर्तुम् ॥ ३६६ ॥ मप्रतिपन्य कार्य प्रमुरधिगन्तुं सहाय-हनतीर्थ पयमामिनाशय । स तु तत्र विशेषदुलम . बानेन । दृश्यं तमभ न पश्यति दीपेन विना मचरधि | पन्यम्यति कृत्ववम 4 ॥ ३८५ ॥ द्विपनामुदय मुमे ॥ १६७ ।। अभिमुखनिहतन्य मतस्तिष्ठतु तापजयोऽयया । घमा गुग्वन्ततर मुमर्पण । न महानपि मृतिमिच्छता सर्ग फरसपत्नग उमयवठमाधुपादश्रवणसुखम्बर परिक्षय ॥ ३८ ॥ अचिरण परस्य ॥ ३६८ ॥ अविकमतिर्नपतिमन्त्री गुणवत्सु वक्रितीर भूयसी विपरीता विगणय चामन । क्षययक्तिमुपैज्ञते यन साश्च प्रागसत्र क्य मजनासमर ॥ ३६९ ॥ कृती कुन्तै तटातिकारमन्यया ॥ ३८७ ॥ अनुपालयताम अतिगम्भीर भूपे कृप इव जनस दुरवतारस । दांत देष्यती प्रमुगति द्विपतामनीहया। अपयान्यचिरान्मही- समीहितसिद्धि गुणपन्त पार्थिमा घटका ॥ ३७० ॥ संद. मुश जननिर्गदमयादिव प्रिय ॥ ३८८ ॥ क्षययुक्तमरि वनमैसनुशासनमानितमरणं च राजचिहानि । अभिषेक स्वमानन दधत (म गिरं समृद्धये । प्रायन्त्यनायमु- पटबन्धो वालव्यजनं प्रणयापि ॥ ३७१ । यदि तर स्थित प्रतिपचन्द्रमिन मना नृपम् ।। ३८९ ॥ प्रमर सल हृदय पिद्वन्सुनय समेऽपि मा स सेपिष्ठा । सचिजित 'कोशदण्ज्यो कृतश्चाङ्गविनिर्णयो नय । म विधेयपदेषु पण्डनित युवतिजित चैत्र राजानम् ॥ ३७० ॥ आश्रयि दक्षता नियतिं रोक इवानुरुध्यते ॥ ३९० ॥ अभिमान तभ्यो नरपतिरयितव्यानि भूरि वित्तानि । आरब्धव्य | यतो मनखिन प्रियमुच्च पदमामरक्षत । विनिपात- वितरणमानेतन्य यशोऽपि दशदिग्भ्य ॥ ३७३ ॥ अमर्म निवर्तनक्षम मतमालम्बनमात्माम्पम् ॥ ३९१ ॥ विपदी. समीयमान ममत्र परिहीयमाणसवार । धुरि यो न ऽभिमनन्त्यविक्रमं रहयत्यापद्रुपेतमायति । नियता लता युगमाननिमिरर्थपति लति भृत्य ॥ ३७४ ॥ अनुवा- निरायतेरगरीयान्न पदं नृपश्रिय ॥ ३९२ ॥ चन्चल वसु तानेकजन परपुरुपैरुह्यतेऽस निजदेह । अधिकारस्य | नितान्तमुन्नता मेदिनीमपि हरम्यगतय । मूघरतिरमुपे- पुग्य शम इय न शृणोति वीक्षते कुमति ॥ ३७५ ॥ स क्षत्रियस्त्रागसह मता यग्नकार्मुकं कर्मसु यस शक्ति । १ दुर्योवीडी, पसे दुशोऽति २ विगृह्यडे,प-प्रवियदे ३ कृताम्यासाय सन् परे, पवनार सन् ४ दद वहन्द्वयीं यद्यपलेऽर्थनाते क्रोत्यसरकारहतामिवोक्तिन् । काटायरधन्, ययानियथा, परेवादिरहिछन् ॥ ३७६ ॥ ताल्लि नायत इत्युदन बनस शब्दो ५ तधिविग्रहादिकाम्, पजे-सानादिकन् ६ या चिकन मुग्नेषु रूढ । राज्येन किं तद्विपरीतहत्ते प्राणेल्पकोशम | दीये पयति गम्भीर प्रवेष्टार सन्ति, दयाकरतु विरल, ददशा सीमसैना ॥ ३७७ ॥ अत्युच्छिते मत्रिणि पार्थिव च दादपि नि तहमति तत्त्व सद्धि दर दोशर सन्ति, वक्षा तु न मुटन इलप- ७ मन्यन्ददुरन्त क्षयोमुख इलय- पति विष्टम्य पादावुपतिष्ठते श्री । सा खीतमावादसहा मरस यु मुख ९ अनुल्लाहैन १० मात्र तेव, प, प्रचरन् २१ अराशि-१९ नुरगन्यन् १३ 'सहाया सापनोसामा बिनो १ सनामवन रक्षा १ दुश्यामनन् ३ बसुनदे देशालयो। विनिरात प्रदीद्वार सिद्धि पाइपयवेदि. -- ·८समपाम् 'दिपाद २०मररम् १गिर ११ सिर २२६जाना गरादिभार मार १५२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम गमागत मानमत सुदृढ महीपतिम् ॥ ३९३ ॥ आज्ञा | क्ण्ठपीठोच्छलद्रुधिरराजिविराजितासा । नापि प्रियाधुग्यो मीति पारन ब्राह्मणाना दान भोगो मिनसरक्षण च । येपा- धरपत्रमङ्गस कान्तकुङ्कुमरसा खलु निष्फलाते ॥ ४० ॥ मैते पद्गुणा न प्रपत्ता कोऽर्थ-नेपा पार्यियोपाश्रयेण ॥ ३९४॥। नरपतिहितकर्ता द्वेष्यता याति लोके जनपदहितकर्ता बचते मु किमया माधु न शाम्नि योऽधिप हितान य सशृणुते पार्थिवेन । इति महति विरोधे विद्यमाने समाने नृपतिनन म त्रिभु । मदानालेषु हि कुर्वत रनि नृपेष्यमात्येषु च पदाना दुर्लभ कार्यकर्ता ॥ ४०९ ॥ नियतविषयवनी मर्वसपट ॥ ३९५ ॥ नराधिपा नीचजनानुनर्तिनो बुधो- प्रायशो दण्डयोगजगति परवशेऽस्सिन्दुर्लभ साधुवृत्त । पदिष्टेन न यान्ति ये पथा । विशन्त्यतो दुर्गममार्गनिर्गम | कृशमपि निकल वा व्याधित वाऽधन वा पतिमपि कुलनारी मगतसबाधममर्थपतरम् ॥ ३९६ ॥ नृपोऽपकृष्ट मचि दण्ड भीत्याऽभ्युपैति ॥ ४१० ॥ नृप कामासक्तो गणयहि वात्तदर्पण स्तनमयोऽत्यन्तशिशु स्तनादिव । अदृष्टलोक | न कार्य न च हितं यथेच्छ स्वच्छन्दश्चरति किल मत्तो पत्र व्यवहारमूढ मुहर्तमप्यु महते न वर्तितम् ॥ ३९७ ॥ इव । ततो मानाध्मात पतति तु यदा शोकगहने तदा वजन्ति ते मृथिय पराम भवन्ति मायाविपु ये न | भृत्ये दोषान्क्षिपति न निजं वेत्त्यविनयम् ॥ ४११ ॥ मायिन । प्रविश्य हि मन्ति शठास्तथाविधानसवृतादान्नि । अवज्ञानात्प्राज्ञो भवति मतिहीन परिजनस्ततस्तत्यामाग्या शिता इपेपर ॥ ३९८ ॥ क्तौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये द्भवति न समीपे बुधजन । बुधैरत्यक्ते राज्ये न हि मनले यगरकरे कर्मगि मित्रसमहे । प्रियाम् नारीप्नधनेषु बन्धु नीतिगुणवती विपन्नाया नीती सकलमवश सीदति जर धन ययतेपु न गण्यते बुधै ॥ ३९९ ॥ पर पिनीतत्वमु- ॥ ४१२॥ अयुक्त युक्तं वा यदभिहितमज्ञेन विभुना स्तुका पति सेपया महीपतीना विनयो हि भूषणम् । प्रत्तदानों देतनित्यं जडमपि गुरुं तस्स विनुयात् । विवरसुनैरपृश्य रूप मृदुसचरतर परीच भद्रो विनयेन शोमते ॥ ४०० ॥ मपि समायामभिनयत्वत्कार्य सतुष्टे क्षितिभृति रहलेर अवन्ध्योपन्य मिहन्तुरापदा भवन्ति वश्या सयमे | कथयेत् ॥ ४१३ ॥ मुहुर्लक्ष्योढ़ेदा मुहुरधिगमामात्र देहिन । अमर्पशून्येन जनस जन्तुना न जातहार्दैन न गहना मुहु सपूर्णाङ्गी मुहुरतिकृशा कार्यवशत । मुह पिद्विषादर ॥ ४०१ ॥ यदि समन्मपास नास्ति मृत्यो भ्रश्यद्वीना मुहुरपि बहुप्रापितफलेल्यहो चित्रापारा नियति मयनिता युक्तनितोन्यत प्रयातुम् । अब मरणमवश्याम रामा ल्यापी गिरमेव ससदि बड़े रिय नीतिनयविद ॥ ४१४ ॥ इच्छेद्यस्तु सुख निवस मेर तो रिमिति मुवा मलिनं यश त्रियेत ॥ ४०२ आमसमेर नातिनते मनुष्य विद्याविहीनमकुलीनमसगतं कार्य विदध्यात्कृती । अश्लेशाधनमर्जयेदधिपतेरापन या। प्रायेण भूमिपतय प्रमदा लताच य पार्वतो भवति हमान्चीतोपति जनस्य जनयत्सापि नापरियान तं परिवंटयन्ति ॥ ४०३ ॥ सत्यान्ता च 'रुषा प्रियवा- ॥ ४१५ ॥ अज्ञो वा यदि या विपर्ययगते ज्ञानेश्य सदेह दिनी च हिसा दयालररि चार्यपरा यदान्या । नित्यव्यया मृष्टादृष्टविरोधि कर्म पुरुते यस्तस गोसा गुरु . प्रनुरनित्यधनागमा २ वेश्यागनेर नृपनीतिरनेकरूपा नि सदेहविपर्यये सति पुनर्शने विरुद्धक्रिय राजा चेपुर ॥ १०४ ॥ रानन्दंभुशमि यदि शितिधेनुमेता तेनाय व शान्ति तदयं प्राप्त प्रजाविला ॥ ४१६ ॥ सूर्यान निर रोम पुपाण । तम्सिन मन्यगनिर्श परिपोष्यमाणे ! निमैदसम्रमगुण क्षोणीशराम यामुत्तुद्गस्तनमण्डलेपु गगार परत कल्पतेय भूमि ॥ ॥ लीरारति वशुर । नाराचैनिविडविभिन्नवपुषा पुंसा मा कर्मम हमापि गरियो या समानागुगमहिमा- योधने खगरवीकुचकुम्मसनमपरीरम्भ क्य श्रणान् I ff प्रामविप्पदग्गैसमना बघाय त चेत्संहस- ॥ ४१७ ॥ एक भूमिपनि करोति सचिन गये प्रान गिरणा पुरि नापरिपत् ॥ ४०६ ॥ तातार्यमनिमुत्त- निमिद करोति हृदये तस सतग्रस्पृहा स. यदा त मोहाग्थ्यते मद स प मदालम्येन निर्मिपते । गोदापतागं नित्य मास्ति निजीकृतमध्यमोगान् । तमारदाचन रहगरि तद्विधानामा मय न दिशातियत्या तत ग नृपते प्राणान्तिर दुपति ॥ ४१८॥ नहीं मी ॥ ४० ॥ ये पाहयो न दी परिवठोर. ऐश्वर्यादनपनानी-धरमयं रोगव्यत सेस्तै त गन्ध लड Per. २RE, पप,-गुहार मन अयपूर्व दस ५६ तगे पान यह रास्ता भी ६ परिमार दोन बना RT मा- १.न् १मादि. ९.'मोरयदानासान ३ १ उपम . C ·१५४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् ॥३४॥ चल्त्यकेन पादेन तिष्ठत्येकेन पण्डित । नासमीक्ष्य शेष शनुशेषस्तथैव च । पुन पुन प्रवर्तन्ते तस्साच्छेर पर स्थान पूर्वमायतन त्यजेत् ॥ ३५ ॥ अनायके न न रक्षयेत् ॥ ५७ ॥ कुभोज्येन दिन नष्ट कुकलनेण शौरी । वस्तव्य न वसेद्वहुनायके । स्त्रीनायके न वस्त य न बसेद्वाल कुपुत्रेण कुल नष्ट तन्नष्ट यन्न दीयते ॥ ५८ ॥ वरश्व नायके ॥ ३६ ॥ सर्वथा सत्यजेद्वाद न कचिन्मर्मणि तपस्वी स्वाच्छरश्चाप्यकृतव्रण । मद्यपा स्त्री सती राजनिति स्पृशेत् । सन्पिरित्यजेदीखाध्यायस विरोधिन ॥३७॥ न श्रद्दधामहे ॥ ५९ ॥ नाग्निस्तृप्यति काष्ठाना नापगाना अनभिध्या परसेषु सर्वसत्त्वेषु सौहदम् । कर्मणा फलम । महोदधि । नान्तक सर्वभूताना न पुसा वामलेचना स्तीति मनसा नितय चरेत् ॥ ३८ ॥ प्राणातिपात ॥ ६० ॥ सा भार्या या प्रिय ब्रूते स पुनो यन निवृति । स्तैन्यं च परदाराभिमर्शनम् । नीणि पापानि विदुपा नित्यश | तन्मित्र यन विश्वास स देशो या जीव्यते ॥ ६१ ॥ परिवर्तयेत् ॥ ३९ ॥ न कश्चिदपि जानाति कि कस्य श्वो जत्यध प्रयात्युचॅनर खैरेव चेष्टितै । अध कूपस भविष्यति । अत श्च करणीयानि कुर्यादद्यैव बुद्धि | खनक ऊर्य प्रासादकारक ॥ ६२॥ कुर्यान्न परदारेच्छा मान् ॥ ४० ॥ अनेन मर्त्यदेहेन यल्लोकद्वयशर्मदम् । विश्वास त्रीपु वर्जयेत् । हतो दशास्सः सीतार्थी हत विचिन्त्य तदनुष्ठेग कम हेय ततोऽन्यथा ॥ ४१ ॥ | पन्या विदूरथ ॥ ६३ ॥ न मद्यव्यसनी क्षीव कुर्या उपकार पगे धर्म परार्थ मर्म नैपुणम् । पाने दान पर | द्वेतालचेष्टितम् । वृष्णयो हि ययु क्षीवास्तृणै प्रहरणे काम परो मोक्षो वितृष्णता ॥ ४२ ॥ अञ्जनस क्षय क्षयम् ॥ ६४ ॥ दान सत्याथित कुर्यान्न पश्चात्तापवान्म दृष्ट्या वल्मीकस तु सचयम् । अवन्ध्य दिवस कुर्यादाना वेत् । वलिनात्मार्पितो बन्धे दानशेपस शुद्धये ॥ ६५ ॥ ध्ययनकर्मसु ॥ ४३ ॥ परदारा न गन्तव्या सर्ववर्णेषु | न स्त्रीजित प्रमूढ साद्गाठरागवशीकृत । पुनशोकाइ बर्हिचित् । न हीदृशमनायुष्य त्रिपु लोकेषु विद्यते ॥४४॥ शरथो जीव जायाजितोऽत्यजत् ।। ६६ ॥ क्षिपेद्वाक्य मात्रा स्वना दुहिना वा नैकशय्यासनो भवेत् । बलवानि- शरान्घोरान्न पारुप्यविषप्लुतान् । वाक्पारुप्यरुपा चक्रे भान न्द्रियग्रामो विद्वासमपि कर्षति ॥ ४५ ॥ परदारपरद्रव्य- कुरुकुलक्षयम् ॥ ६७ ॥ परेषा क्लेशदं कुर्यान पैशुन्य परद्रोहपरामुख । गगा जूते क्दागत्य मामय पावयिष्यति प्रभुप्रियम् । पशुन्येन गतौ राहोश्चन्द्राकों भक्षणीयताम् ॥ १६ ॥ ब्रह्महत्या सुरापान सेय गुर्पङ्गनागम । ॥ ६८ ॥ कुर्यान्नीचजनाभ्यस्ता न याच्ना मानहारिणीम् । महान्ति पातान्याहुस्तत्ससर्गी च पश्चम ॥ ४७ ॥ बलिप्रार्थनया प्राप लघुता पुरुषोत्तम ॥ ६९ ॥ यकै सीपालस्वामिमिनमो गोमो विश्वासघातक । सुरापो ब्रह्महा | क्रूरतरैलुब्धैन कुर्यात्रीतिमगतिम् । वसिष्ठस्साहरदेनु विश्चा चोरो यान्त्येते सर्वनारकान् ॥ ४८ ॥ कूटसाक्षी मृषायादी मिनो निमनित ॥ ७० ॥ तीने तपसि लीनानामिन्द्रि यश्वासदनुशास्ति वै । तै मोहमृत्यव सर्वे तथा ये वेद- याणा न विश्वसेत् । विश्वामित्रोऽपि सोत्कण्ठं कण्ठे जग्राह निन्दा ॥४९॥ घट भिन्द्यात्पट छिन्याकुर्याद्रासम | मेनकाम् ॥ ७१ ॥ भक्त रक्तं सदासक्तं निर्दोप न परि नि सनम् । येन केन प्रकारेण प्रसिद्ध पुरुषो भवेत् ॥५०॥ त्यजेत् । रामस्त्यक्त्वा सती सीता शोकशल्याकुलोऽभवत न हीदृशं 'सवनन विषु रोकेषु विद्यते । दया मैत्री | ॥ ७२ ॥ वर्जयेदिन्द्रियजयी निर्जने जननीमपि । पुत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक् ॥५१॥ विवादो कृतोऽपि प्रद्युम्न कामित शम्बरस्त्रिया ॥ ७३ ॥ प्रभुप्रसाई धनसबन्धो याचनं सीपु संगति । आदानममत स्थान | विश्वास न कुर्यात्समसनिभे । नन्देन मत्री निधि मैनामास हेतव ॥५२॥ दर्शितानि कलपाणि गृहे शकटारोऽपि बन्धने || ७ ॥ अप्युनतपदारूढ पूज्याने मुत्तमादितम् । कथितानि रहम्यानि मौहद मित | वापमानयेत् । नहुप शकता प्राप्य च्युतोऽगरत्यायमान परम् ॥ ५३ ॥ दु सेन लिप्यते मिन सिष्टं दु सेन भियते । नात् ॥ ७५ ॥ हितोपदेश राणुयालुचीत च यथोदितम् । भिनाष्टा तु या प्रीति मा दु मैक्प्रदायिनी ॥ ५४॥ विदुरोक्तमकृत्यामतौरव शोशियमाक् ॥ ७६ ॥ ययोरख मम पित्त ययौरव मम पुलम् । तयोमंत्री पुवायत्तमैश्वर्य पुर्यादार्य क्यचन । पुत्राप्तिप्रभुत्योऽभूत विवाहम न तु पुष्टनिपुष्टयों ॥५५॥ उत्चमा आत्मना राष्ट्रस्तृणोपम ॥ ७७ ॥ श्रुतिस्मृत्युक्तमाचार न बने स्याता पिनु स्याता मध्यमा । अघमा मातुला | साधुसेवितन् । दैत्याना श्रीवियोगोऽभूत्सत्यधर्ममिया रख्याता भगयाधमाधमा ॥५६ । ऋणशेषनामि | चाम् ॥ ७८ ॥ नदीनां मसिना चैत्र शुद्भिणार १ ममापारिमाश पौरनन् - ·सामान्यनीतिः - पाणिनाम् । विश्वासो नेत्र वर्तव्य बीषु राजकुरेषु च मक्षिकासचित मधु । लुन्धेन सचित द्रव्य समूलं च ॥ ७९ ॥ न कुर्यादभिचारोगपश्यादिकुहकत्रियाम् । विनश्यति ॥ १०१ ॥ न सारणीया धीरेण रसना नीग्मे लक्ष्मणेनेन्द्रनिकृत्याभिचारसमये हत ॥ ८० ॥ व्याकुलोऽपि जने । यो नाम कुरुते पंगै नायक सायक्शा तिम् ॥१०२॥ विपत्पात सरद्विष्णु सदा हृदि । शरतल्पगतो मीम | धातुपादेषु वित्ताशा मोक्षाशा बौटिने मत । जामातरि च सरमार गरुडध्वजम् ॥ ८१ ॥ चिन्ता जरा मनुष्याणा | पुत्राशा यमेतन्निरर्थकम् ॥ १०३ ॥ द्वाविमौ पुरुषा लोरे मनध्या वाजिना जरा । असभोगो जरा स्त्रीणा वस्त्रागा | सुखिनौ न कदाचन । यश्चाधन कामयते यश्व कुष्यत्य मातपो जरा ॥ ८२ ॥ प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति नीश्वर ॥ १०४ ॥ द्वाविमौ पुरुषी लोरे परप्रत्ययकारको । जन्तः । तस्मात्तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता स्त्रिय कामितकामिन्यो लोक पूजितपूजक ॥ १० ॥ ॥ ८३ ॥ पञ्चमि सह गन्तव्य स्थातव्यं पञ्चमि सह । द्वानिमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनी । परिबाड् योगयुक्तश्च पञ्चभिः सह वक्तव्य न दु स पञ्चमि सह ॥ ८४ ॥ यान्ति | रणे चाभिमुखो हत ॥१०६॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके वर्ग न्यायप्रवृत्तस ‘तियचोऽपि सहायताम् । अपन्थान तु स्योपरि तिष्ठत । प्रमुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान् गच्छन्त मोदरोऽपि विमुञ्चति ॥ ८५ ॥ विद्याम्यामो ॥१०७ ॥ द्वादिमी पुरपो रोके न भूतो न भविष्यत । विचारश्च ममयोरव शोभते । विवाहश्च विवादश्व समयो । प्रार्धिन यश्च कुरुते यश्च नार्थयते परम् ॥ १०८॥ द्वाविमा रेय शोभते ॥ ८६ ॥ रक्ष्मीर्वसति जिह्वाग्रे जिह्वाग्रे पुरुषौ लोके शिर शूलकरावुभौ । गृहस्थश्च निरारम्भो यतिश्च मित्रवान्धवा । निहाये बन्धन प्राप्त जिह्वाग्रे मरण | सपरिग्रह ॥ १०९ ॥ शत्रुर्दहति सयोगे वियोगे मिन ध्रुवम् ॥ ८७ ॥ यस्मिन्देशे न समानो न प्रीतिनं च | मप्यहो। उमयोर्ट सदायिय को भेद शत्रुमित्रयो ॥११०॥ वान्धवा । न च विद्यागम कश्चिन्न तत्र दिवस वसेत् दुष्टा मार्या शठ मित्र भृत्यश्नोत्तरदायक । समर्प च गृहे ॥ ८ ॥ वहेदमित्र स्कन्धन यावत्कालविपर्यय । अथेत वासो मृत्युरव न संशय ॥ १११ ॥ ददतो युध्यमानस मागते काले मिन्याटमियाश्मनि ॥ ८९ ॥ सर्वनाशे पठत पुरको न चेत् । आत्मनश्च परेपा च धिक्त्याग ममुत्पन्ने ह्यधैं त्यजति पण्डित । अर्धेन कुरुते कार्य पोरुप श्रुतम् ॥ ११२ ॥ न तद्रुक्त न तत्पीत न तत्सुप्त सर्वनाशो न जायते ॥ ९० ॥ मूर्खशिप्योपदेशेन दुषस्त्री । न तद्गतम् । यन्मासमाहिपक्षीरलेलनागविवर्जितम् ॥११३॥ भरणेन च । द्विषता सप्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति नि सारस्य पदार्थस्य प्रायेणाडम्बरो महान् । न सुनर्णे धनि ॥ ९१ ॥ मिनद्रुह कृतप्तस्स स्त्रीतस्य पिशुनस्य च । स्वादृग्यावास्ये प्रजायते ॥११४|| मासि मामि समा न्योत्स्ना चतुर्णामपि चैतेषा निस्कृति व विश्रुता ॥ ९२ ॥ गतश्री-पक्षयोरुभयोरपि । तत्रैक शुरूपक्षोऽभूयश पुण्येरवाप्यते गणकान्द्वेष्टि गतायुश्च चिकित्सकान् । गतश्रीश्च गतायुश्च ॥ ११५ ॥ मत्स्सादयोऽपि जानन्ति नीरक्षीरविवेचनम् । प्राह्मणान्द्वेष्टि भारत ॥ ९३ ॥ आत्मबुद्धि सुखायैव पर प्रसिद्धिहसस्य यश पुण्येरवाप्यते ॥ ११६ ॥ पञ्चमि गुम्युद्धिर्विशेषत । परबुद्धिर्विनाशाय स्रीबुद्धि प्रलयावहा कामिता कुन्ती तद्वधूरथ पञ्चभि । मतीं पदति लोकोऽय ॥ ९ ॥ विस्मय सर्वथा हेर्ये प्रेत्यूह सर्वकर्मणाम् । यश पुण्यैरवाप्यते ॥ ११७ ॥ सौभाग्य विरलस सास तमाद्विम्मयमुत्सृज्य साध्यमिद्धिघिीयताम् ॥ ९५ ॥ मकर्मगुणेष्वपि । पविशदायुधा पृथ्वी खद्गायत्तेत्र दृश्यते विपादप्यमृत ग्राह्यममेध्यादपि काश्चनम् । नीचादप्युत्तमा ॥११८ ॥ हस्तादपि न दातव्य गृहादपि न दीयते । विद्या स्त्रीरन दुष्ठुलादपि ॥ ९६ ॥ लुब्धमर्थेन गृह्णी परोपवरणार्थाय बचने किं दरिद्रता ॥ ११९ ॥ बनानि यासुद्धमञ्जलिकर्मणा । मूमै छन्दानुवृत्त्या च तत्वार्थन च दहतो वह सबा भवति मारत । स एव दीपनाशाय पण्डितम् ॥ ९७ ॥ जानीयात्सगरे मृत्यान्वान्धवान्च्यस- कशे क्स्सास्ति सौहृदम् ॥ १२० ॥ भोज्य भोजनशक्तिश्व नागमे । आपकालेषु मित्राणि भार्या च विभवक्षये रतिशक्तिरस्त्रिय । विभवो दानशक्तिश्च नाल्पस तपस ॥ ९८ ॥ खरं वान गज मत्त रण्डा च बहुभाषिणीम् । राजपुन पुमित्र च दूरत परिवर्जयेत् ॥ ९९ ॥ दूरस्थ परम् ॥ १२१ ॥ जानन्ति हि गुणान्यक्तु तद्विघा एव जलमध्यस्थ धायन्त धनगनितम् । मोघयन्त मदोन्मत्तं | तादृशाम् । वेत्ति विश्वभय भार गिरीणा गरिमाश्रयन् ।। १२२ ।। जीवन्तोऽपि मृता पञ्च व्यासेन परिकीर्तिता । नमस्कारेऽपि वर्जयेत् ॥ १०० ॥ पिपीलिकार्जित धान्य दरिद्रो व्याधितो भूर्व प्रवासी नित्यसेवर ॥ १२३ ॥ १ न्यायमार्गानुमारिण २ तिगानीया पशव इत्यर्थ ३ तन्न १ बुके २खी ३ अश्व ४ मित्रमाव नितपापपरिहार ४ त्याग्य ५निनरूप ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् अत्यासन्ना विनाशाय दूरतश्चाफलप्रदा । मध्यभावेन से स्तनपाने स्वाच्छा मृगग्रहणे शुचि १४४ ॥ भर्ता देवो व्य ते राता वह्निर्गुरु स्त्रिय ॥ १२४ ॥ अमृत दुर्लभ | गुरुभर्ता धर्मतीर्थप्रतानि च । तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेक शृणा देयानामुदक तथा । पितृणा दुर्लभ पुनस्तक शक्रस | भजेत्सती ॥ १४५ ॥ असारे खलु ससारे सारमेतञ्चतु: दुर्रमम् ॥ १२५ ॥ शनै पया शनै कथा शनै पर्वत यम् । काश्या वास सता सङ्गो गङ्गाम्भ शभुसवनम् मस्तके । शर्विद्या शनैर्वित्त पञ्चैतानि शने शैन ॥१२६॥ ॥ १४६ ॥ उदारस तृण वित्त शूरस भरण तृणम् । अन्वयागतविद्यानाम वयागतसपदाम् । विदुपा च प्रभूणा | विरक्तस तृण भार्या नि स्पृहस तृण जगत् ॥ १४७ ॥ च हुन् । गायरिप्यत ॥ १७ ॥ मक्षिका मशको वेश्या | सौतानि न पूर्व ते पूर्यमाणा यनेक्श । ब्राह्मणोऽशिर्ययो भूपको याचस्तथा । ग्रामणीगणकश्चैव सप्तैते परभक्षका राजा पयोधिरुदर गृहम् ॥ १४८ ॥ कल्पातवाससक्षोभ ॥ १२८ ॥ अमृतोपद्रव कश्चि महानपि न पूज्यते । लट्विताशेषभूभृत । स्थैर्यप्रसादमर्यादास्ता एव हि महो अचयति नरा नाग न ताक्ष्य न गजादिकम् ॥ १२९॥ दधे ॥ १४९ ॥ सपत् सरखती सत्य सतान सदनुग्रह । शोमते विद्यया विप्रा क्षत्रिया विजयनिया। श्रियोऽनुकूल | सत्ता सुकृतसभार सकारा सप्त दुर्लभा ॥ १५० ॥ दानेा रजया च (गङ्गा ॥ १३० ॥ ब्रामणा अग्नच्छाया खलप्रीतिनवससानि योपित । किंचित्कालोप गणा वश्या सारमेयाश्च युकुटा । दृष्टेप्य येपु कुप्यति भोग्यानि यौवनानि धनानि च ॥१५१॥ परोऽपि हितवान् न जाने तस्य कारणम् ॥ १३१ ॥ पुत्रपौत्रवधूभृत्यै | बन्धुर्व-धुरप्यहित पर । अहितो देहलो व्याधिर्हितमा मपूणमपि सवता । भार्याहीनगृहस्थस शून्यमेव गृह रण्यमौषधम् ॥ १५२ ॥ जलबिन्दुनिपातेन क्रमश पूयते मतम् ॥ १३२ ॥ अक्षरद्वयमभ्यस्त नास्ति नास्तीति यत्पुरा । घट । मैं हेतु सर्वविद्याना धर्मस्य च धनस्य च ॥१५३|| तदिद देहि देहीति विपरीतमुपस्थितम् ॥ १३३ ॥ नवे | सौवर्णानि सरोजानि निर्मातु सन्ति शिल्पिन । तत्र ययसि य शात स शात इति मे मति । धातुषु क्षीय | सौरमनिर्माण चतुर चतुरानन ॥१५४॥ साक्षर पुरुष दृष्ट्या माणेषु शाति कस्य न जायते ॥ १३४ ॥ घिग्गृह गृहि । यो नरो नाभिमयते । बलीवर्दसमो लोके खुरराङ्गविव णीशून्य विकलनमपुनकम् । धिरपुत्रमविनीत च धिरज्यो । जित ॥ १५५ ॥ को न याति वश लोके मुखे पिण्डेन तिपमजातकम् ॥ १३५ ॥ अश्व नैव गज नैव व्याघ्र नेव | पूरित । मृदङ्गो मुखलेपेन करोति मधुरध्वनिम् ॥ १५६ ।। च नैव च । अजापुन बलिं दद्याद्देवो दुर्बलघातक ॥१३६॥ लुब्धाना याचक शत्रुश्चोराणा चद्रमा रिपु । जारनीगा दुर्मग्री रायमाशाय आमनाशाय (अर । स्यालको गृह पति शत्रुमूर्खाणा चोधको रिपु ॥ १५७ ॥ अममक्षरे नाशाय सपनाशाय मातुर ॥ १३७ ॥ जरे तेल खरे नाति नास्ति मूरमनौषधम् । अयोग्य पुरषो नास्ति योजर गुष्प पाने दान मनागपि । प्राज्ञे शास स्वय याति विस्तार | स्तर दुर्लभ ॥ १५८ ॥ परोपदेशवेलाया शिण में धेस्तुशतित ॥ १३८ ॥ उद्योग वरह कण्हयूंत मद्य | भवति ये । विस्तरन्तीह शिष्टत्व खकार्ये समुपस्थिते परनिय । आहारो मैथुन निद्रा सवनात्तु विवर्धते ॥१३९॥ ॥ १५९ ॥ गुणिमा निर्गुणाना च दृश्यते महदातरम् । कृतार्थ खामिन द्वेपि कृतदारस्तु मातरम् । जातापत्या हार वण्ठगत सीणा नूपुराणि च पादयो ॥ १६० ।। पति द्वेष्टि गतगेगश्चिकित्सबम् ॥ १४० ॥ चक्षु पूत न्यसे अलभ्य लन्धुकामभ्य जनम्य गतिरीशी । अलभ्येषु मन त्पाद यमपूत जर पिवत् । सत्यपूता यदाणी मन पूत तेन सौहार्दमार्जवम् । नहि धीरेण क्तव्यमात्मन शुमनि स्ताप सचितार्थो विनश्यति ॥१६१॥ शनुवाक्यामृत युवा समाचरेत् ॥ १४१॥ नास्ति यज्ञ स्रिय कश्चिन्न व्रत नोपयासकम् । या तु भर्तरि गुथूपा तया सर्ग जयत्यसो च्छता ॥ १६२ ॥ शूराश्च कृतविद्याध रूपवत्यश्च योपित । ॥ १४२ ॥ गुचि भूमिगत तोय गुचिर्नारी पतिग्रता । यर यन गमिष्यन्ति तत्र तत्र कृतादरा ॥ १६३ ॥ गुचि क्षेमारो राजा सतोषी प्रामण पुचि ॥ १४३ ॥ चत्वारो धनदायादा धर्मामिनृपतस्करा । तेपा ज्येष्ठावमा हित्यमाम पुचि सीगा भाकुनि फल्पातने । यसो नैन प्रय पुप्यन्ति बान्धया ॥ १६४ ॥ शीलमारवदी कान्ता पुप्पमारवती लता । अर्थमारवती पाणी भजते पसमाप्पाहार र मागाउमानादीनि र तान परया न या मोसोम व हदय प्रलापरेव पार्यो १ पान वाक्येषु अधिराश नियति भारोहति प्राप्यते वर्धते इति कामपि प्रियम् ॥ १६५ ॥ पूरोत्पीडे तडागस परीवार मरायः ४ सम्परागरिपानाम् ५ सगर्व न भवति. एसिय बा ११ मा दारा भी म १२ पम् २६ पसिन् वियाम् ४ गोमाम् ५मरणम् ६ उपाय १ स म सर्वविधापनाने चोट: २ मुछाहार - 13 मान पासननि १० दस्तुमा ·सामान्यनीतिः - ॥ १६६ ॥ उपमोक्तुं न जानाति श्रियं प्राप्यापि मानन । एष मसार मार मारगलोचना । तदर्थं धनमिच्छन्ति आकण्ठजलमनोऽपि श्वा लिहत्येप जिह्वया ॥ १६७ ॥ तत्यागे तु धनेन किम् ॥ १८७ ॥ मुत्यानुसारिणी आर्ता देवान्नमम्यन्ति तप कुर्वन्ति रोगिण । लक्ष्मी कीर्तिस्त्यागानुसारिणी । अभ्याससारिणी निया निर्घना दानमिच्छति वृद्धा नारी पतिव्रता ॥ १६८ ॥ | बुद्धि पर्मानुसारिणी ॥ १८८ ॥ उपाध्यायश्च वैद्यश्च जामाता जठर जाया जातवेदा जलाशय । पूरिता स्तुकाले वरस्त्रिय । सुतिका दृतिका नौरा कार्यान्ते नैर पर्यन्ते जाग पञ्च दुर्भग ॥ १६९ ॥ ते च शप्पयत् ॥ १८९ ॥ विशाखान्ता गता मेघा जननी जन्मभूमिश्च जाहवी च जनार्दन । जना प्रस्तान्त च योवनम् । प्रणामान्त सता कोपो याच पश्चमश्चैव नकारा पञ्च दुर्लमा ॥ १७ ॥ मा नान्त हि गौरवम् ॥ १९० ॥ कृतान्तपाशवद्वाना देवो- श्रीया न मद कुर्यात्स सुन्यो तृष्णपोझित । तन्मिन पहतचेतसाम् । युद्धय कुजगामिन्यो भवन्ति महतामपि यन विश्वाम पुरुप स तितेन्द्रिन ॥ १७१ ॥ मुलभं । ॥ १९१ ॥ सदय हृदय यन्स मापित सत्यभूपितम् । वस्तु सर्वस न यात्यादरणीयताम् । सटारपरिहारेण पर काय परहिते यस्य कलिस्तस करोति किम् ॥ १९२ ॥ दारार्थिनो जना ॥ १७२ ॥ एक्स्य कर्म सवीक्ष्य रो- | अपत्यदर्शनस्सार्थे प्राणानपि च या त्यजेत् । त्यजन्ति त्यन्योऽपि गर्हितम् । गतानुगतिको लोको न लोक तामपि रा मातर दारहेतरे ॥ १९३ ॥ पुत्रम् पारमार्थिक ॥ १७३ ॥ कचिद्रुष्ट. चित्तष्टो रुटस्तुष्ट पाक्युशला पवित्रा च पतिव्रता । पपाक्षी पक्षनरी क्षणे क्षणे । अव्यस्थितचित्तस्स प्रसादोऽपि भयंकर मुवि सयाति गौरवम् ॥ १९४ ॥ दातुरुन्नतवित्तम्य गुण- ॥ १७४ ॥ गुरूपल्या निशाधीशो ब्राह्मण्या पाक्शासन । युक्तस्स चार्थिन । दुर्लभ खलु सयोग सदीजक्षेत्रयो गत पञ्चेपुलक्ष्यत्वं का कथाऽन्यन्य देहिन ॥ १७५ ॥ | पि ॥ १९५ ॥ आज्ञामानफलं राज्य ब्रह्मचर्यफलं तप । यस्मिन्रष्टे भय नास्ति तुष्टे नैन धनागम । निग्रहा परिज्ञानफलं विद्या दत्तमुक्तफलं धनम् ॥ १९६ ॥ नुग्रही न स्त म रुष्ट किं करिष्यति ॥ १७६ ॥ आयुर्वित्त गृहच्छिद्र मत्रमौषधमैथुने । दानं मानाप- आलस्योपहता विद्या परहस्तगता स्त्रिय । अल्पवीज मानौ च ना गोप्यानि कारयेत् ॥ १९७ ॥ अमी हत क्षेत्र हत सैन्यमनायकम् ॥ १७७ ॥ निर्षिपेणापि | दग्ध जले मग्नं हृत तस्करपाधि । तत्सनै दान- सर्पण क्तव्या महती फटा । विपमस्तु न चाप्यस्तु मित्याहुर्यदि जैव्य न भापते ॥ १९८ ॥ मनम पटाटोपो मया ॥ १७८ ॥ एक एव पदार्थस्तु मेहमारयाति वपुरारयाति भोजनम् । विनयो वंशमा विधा भति वीक्षित । कुणप कामिनी मास रयाति देशमारयाति भाषितम् ॥ १९९ ॥ कि योगिनि कामिमि श्वमि ॥ १७९ ॥ नारी परमुम्ब विद्यया किं तपसा कि योगेन श्रुतेन च । किं द्रष्टी कविरव्यवहारनित् । अपथ्यसेवी रोगी च क्रिय विविक्तेन मानेन प्रीमियस्स मनो हृतम् ॥ २०० ।। दिन पहसते ॥ १८० ॥ अन्यदा भूपण पुंसा क्षमा यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धे पर गत लजेन योषिताम् । पराक्रम परिमवे वैयात्य सुरतेष्विव मुखमेधेते लिश्यत्यन्तरितो जन ॥ २०१ ॥ त्यजे ॥ १८१ ॥ सासारिक्सुम्खासक्तं ब्रह्मजोऽसीति रखामिनमत्युग्रमत्युग्रात्कृपण त्यजेत् । कृपणादविशेषज्ञ वादिनम् । पर्मब्रह्मोमयप्रष्ट तं त्यजेदन्त्यजं यथा तस्माच कृतशासनम् ॥ २०२ ॥ पानापात्रविवेको. ॥ १८२ ॥ शेले गेले न माणिस्य मौक्तिकं न गजे गजे । ऽस्ति धेनुपन्नगयोरिव । तृणात्संजायते क्षीर क्षीरात्स- माधवो नहि सनर चन्दन न यने वने ॥ १८३ ॥ जायते विषम् ॥ २०३ ॥ शनैर्विद्या शनैरनारोहे- प्रीतिर्लक्षमीय॑य केश सा किं सा कि स किं स रिम् । पर्वत शन । शनैरवसु वर्तेत योजनान्न पर अनेत् या लोमाद्या परद्रोहात्परार्थे य परार्थकृत् ॥ १८४ ।। ॥ २०४ ॥ धूतं पुस्तकमाये च नाटकेषु च सक्तता । मनो मधुकरो मेघो मानिनी मदनो मरुत् । मा मदो स्त्रियस्तन्द्री व निद्रा च विद्याविनकराणि षट् ॥ २०५॥ मटो मम्यो मकारा दश चश्चरा अतिथिलिक पत्नी जननी जनक्स्तथा । पञ्चैते गृहिण यानजी मुन जीवेणं कृत्वा घृतं पिवेत् । ममी पोप्या इतरे च स्वशक्तित १२०६ ॥ गाढ गुणवती मूतम्य जीवस्य पुनरागमनं पुत ॥ १८६ ॥ असार विद्या न मुदे विनयं विना । मूर्खतापि मुदे भूयान्महत्सु १ नियन् २ गाव विनयान्विता ।। २०७॥ अहो साहजिक प्रेम दूरादपि । तावुमी ·१५८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रररणम् विराजते । चकोरनयनद्वन्द्वमाहादयति चन्द्रमा ॥२०८॥ मण्डले । दीप्सिर्वा दीतिहानिवी मुहूर्तादेव जायते ॥२३०॥ माक्षरा विपरीताश्चेद्राक्षसा एव केवलम् । सरसो विपरीत विषय विषयाणा हि दृश्यते महदन्तरम् । उपभुक्त विव श्वेत्सरसत्व न मुञ्चति ॥ २०९॥ सदीच्छसि वशीकतु । हन्ति विषया सरणादपि ॥ २३१ ॥ पुराणान्ते श्मशा जगदेवेन वर्मणा । परापवादससेभ्यो गा चरती निवा नाते मैथुनाते च या मति ! सा मति सर्वदा पैसाको रय ॥ २१० ॥ एकस्तपो द्विरध्यायी निमिर्गीत चतु पथम् । न मुच्येत बन्धनात् ॥ २३२ ॥ आकारेणैव चतुगवर्क सप्त पश्च कृषीणा च सङ्ग्रामो बहुभिजन ॥ २११ ॥ यन्ति परेगितम् । गर्भस्थ केतकीपुष्पमामोदेनेव पदमदा फार पक्षिषु चाण्डाल स्मृत पशुषु गर्दभ । नराणा ॥ २३३ ॥ न ज्ञातु नाप्यनुज्ञातु नेक्षितु नाप्युपेक्षितुम् । सोऽपि चाण्डाल स्मृत सर्वेषु निन्दक ॥ २१२ ॥ खजन खजने जात विपत्पात समीहते ॥ २३४ ॥ दातृत्व यवक्तृल घीरत्वमुचितज्ञता । अभ्यासेन न पायो दुरन्तपर्यता सपदोऽपि दुरात्मनाम् । भति हि लम्येयुश्चत्वार सहजा गुणा ॥ २१३ ॥ लोभमूलानि | सुखोदको विपदोऽपि महात्मनाम् ॥ २३५ ॥ उद पापानि रसुमूलानि व्याधय । इमूलानि शोकानि भूतिमिच्छद्रि सद्धि खुल्लु न दृश्यते । चतुर्थीच द्रलेखेर वीणि त्यक्त्वा मुखी भव ॥ २१४ ॥ प्रदोषे दीपकश्च द्र परखीभाल्पट्टिका ॥ २३६ ॥ अपाण्डपातजातानामादाणा प्रमाते दीपको रवि । लोक्य दीपको धर्म मुपुन मर्मभेदिनाम् । गाढशोकप्रहाराणामचि तेव महौषधम् कुलदीपक ॥२१५ ॥ सुखार्थी त्यजते विद्या विद्यार्थी | ॥ २३७ ॥ अनिांडितकार्यस वाग्जाल वाग्मिनो वृथा। त्यजते सुखम् । मुखार्थिन कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिन | निमित्तादपराद्धेपोर्धानुष्कलेव वल्गितम् ॥ २३८ ॥ शभु मुखम् ॥ २१६ ॥ अन्नदानात्पर दान विद्यादानमत परम् । श्वेतार्कपुप्पेण च द्रमा यत्रतन्तुना । अध्युत स्मृतिमात्रेण अन्नेन क्षणिका तृप्तिर्यावज्जीव च विद्यया ॥ २१७ ॥ माधव करमपुटे ॥ २३९ ॥ अकृत्वा पौरप या थीनि दरम्या पता रम्या वेश्या च मुखमण्डने । युद्धस कासिन्यपि दि तया । जरद्योऽपि चाश्नाति देवादुपगा वार्ता रम्या च त्रीणि रम्याणि दूरत ॥ २१८॥ माता तृणम् ॥ २४० ॥ मन्दाकिनीपय पान मदाक्षीमुखचुग्ध यदि विप दद्याद्विकीणाति पिता सुतम् । राजा हरति नम् । मन्दरोपवनक्रीडा म दानुष्ठानत युत ॥ २४१ ॥ सर्वस तन का परिदेवना ॥ २१९ ॥ अहेरिव गणाहीतः दीपो भक्षयते ध्वान्त कज्जल च प्रसूयते । यदन्न भक्षये परानाभ विपादिय । राक्षसीभ्य इव खीम्य स | नित्य जायते ताशी प्रजा ॥ २४२ ॥ मौन कालविल विधामधिगच्छति ॥ २२० ॥ अवज्ञानुटित प्रेम म्बश्व प्रयाण भूमिदर्शनम् । भूफुट्यन्यमुखी वार्ता नकार नवीकर्तुं क ईश्वर । सधिं न याति स्फुटित | पड्डिध स्मृत ॥ २४३ ॥ अक्षराणि परीक्ष्यन्तामन्बराड साक्षालेपेन मौक्तिकम् ॥ २२१ । सनिकर्पोऽन माना । म्वरेण किम् । शभुरम्बरहीनोऽपि सर्वज्ञ किं न जायत मनादरणकारणम् । गाइ हिस्या यथान्याम्भस्तनत्यो याति | ॥ २४४ ॥ दोषोऽपि गुणता याति प्रभोर्भवति चेत्कृपा । शुद्धये ॥ २२२ । लेखनी पुस्तक यमा परहस्ते गता गता। | अङ्गहीनोऽपि सूर्यण सारथ्ये योजितोऽरण ॥ २४ ॥ कदाचित्पुनरायाता मष्टा मुण च चुम्बिता ॥ २२३ ॥ | उत्तम प्रणिपातेन शूर भदेन योजयेत् । नीचमल्पपदाना पूर्वदतेषु या विद्या पूर्वदत्तेषु च यद्धनम् । पूर्वदत्तेषु या इष्ट धर्मेण योजयेत् ॥ २४६ ॥ अयुले पतितो राना मूर्ख भाया अमे धावति धावति ॥ २२४ ॥ त्या धर्म पुत्रो हि पण्डित । निर्धनस धनप्राप्तिस्तृणयन्मन्यते जगत् विजानाति श्रुत्या त्यजति दुर्मतिम् । श्रुत्या मानमवा ॥ २४७ ॥ टोकेषु निर्धनो दुसी प्रणालसतोऽधिकम् । मोति श्रुत्वा मोक्ष च विदति ॥ २२५ ॥ मनो धापी ताम्या रोगयुतो दुखी तेभ्यो दु सी युमार्यम् ॥ २४८ ॥ भर्वत्र मदो मत्तगजेद्रवत् । ज्ञानारासमा बुद्धिसम्य आशामझो नरेन्द्राणा विप्राणा मानखण्डनम् | पृमाशम्या विधते मन ॥ २२६ ॥ इच्छेद्विपुला मैत्री त्रीणि तत्र न नारीगाम खरय उच्यते ॥ २४९ ॥ प्रस्तामा पारयो । याग्पादमर्थमाघ तत्पनीपरिमापणम् ||२२७॥ वाक्य सद्भावमा पियम् । आमात्तिसम योप पुगी मयुक्त मानिनो युक्त युक्त नीचस दूषणम् । अमृत | न विनश्यति ॥ २५० ॥ पठन पाठकश्चैव ये थाये पहपे मृत्पविर रदन्य भूपणम् ॥ २२८ ॥ पश्रिते चैव | शामपाठरा । सर्व व्यसीनो शेया य रियावास पण्डित में पपग्यपरि दुनै । इश्वी च दरिद्रघ मृत्यो मांय | ॥२५१शा परिग्तै सह सागत्य पण्डित सह सक्या । इत्यता (( २२९ । मझा नमोबाणा पीना परि मह मित्रत्व पुर्वाणो नापसीदति ॥२५॥ भील शौर्षमा पहिरते ·मानान्यनत टचं पाहिलं नियन्त्रह । चन्ह पनि परोन संग । न मनेन तेवर देरोन निदि ॥ ५३॥ तृका दागी पत्यशीटं। ॥२७॥ गं गंजे न यो नदेयं द चिन्न- आमवन्नवनृतानि पश्यत न पते ॥ २२ ॥ येत् । नन्न अन्न वदन दिन ॥२७॥ वर्मार्थकामना पचीन वियन । अालन समवन दिनुध्यन्न देव न नि । हाम- नन्येव नन्य मानिन्छन् ।॥ २२३ न वने गुजत्वमानन वान्यान्न दिन ॥ २७८ ॥ नना यन्त्र घों पर नदीबने । गुगपतिन यो निलं नगि धूतं परेना व कापन ! चुमा एमाल्तु तन्य जीवितम् ॥ २५ ॥ गुन्गुना विद्या पुकन्न तेच्याचारी वनन् ॥ २७९ ॥ चाहाल पसेना घनेन वा अथवा विद्या विद्या चतुर्थी नालन्यते ॥२५७१ ऋक पान चब कुछुर । को ननन चा डाल- पदपट पुषमध्यन्यो या गार नमुद्ररत् । नया न शानिन्दर ।। २८० ॥ मायूच्ने चक्र जन मावेषु नार गृहन्ति पडना ॥ २५८ ॥ गुमानत ना। द्विक । मन्यते राग सी नन्न्नी सं शीठं मृफ्यत उल्न् । सिद्धियने विद्या मंगो विन्साते ॥ २८१ ॥ न पश्यते च लल्य कानाको भूपयने धनम् ॥ २९ ॥ जगु हत समर्शलन्य व श्यते । न पश्यते नदोन्नचा पयर्थी दोष न रखते हन कुछन् । यतिद्वन्तु हना विद्या नोगच हतं धनम् ॥ २८२ ॥ वयं कनै कगेलाल वयं तल्लमते । ॥२२० ॥ शिवा पश्यति नोक काको नक्तं न पश्यति । व भ्रमात वारे सय तलाद्विमुच्यते ॥ २८३ ॥ अपूर्व कोर कानान्यो दिवा नकं न पश्यति ॥ २६१ ॥ उद्गमूल भवेद्राचनमीनूल चिर भवेत् । प्रगलं भवे यावन घनसपत्ति प्रमुवनविलिता । एकेकमप्यनय दर्या वर विनश्यति ॥ २८४ ॥ डाकता क्लिा रिनु यत्र चतुष्टयम् ॥२६॥ मुख्यमेक पुरस्कृत्य शून्या गर्माता च व्यभिचारिणी । अविनीता रिपुाया पुत्र रमानो-पि साधका । नवन्नि तं विना ना यथा सत्या अनुरसंण्डित ॥ २८ ॥ नाति कान्समो व्याधित्ति मोह चिन्दन ॥ २६३ ॥ वचन्नयर वक्तव्य यत्रोक्त मुफल समो रिपु । नानि क्रोधसमो वहिन्ति ज्ञानलर नुसन् मवेत् । स्थायीमति चालन्तं ग्ह मुलपटे यथा ॥२६॥ ॥ २८६ ॥ विद्या मित्र प्रबासेषु मार्या नित्रं गृहेषु च । पिण्डे पिण्डे मतिर्मिना पुण्डे कुण्डे ना पय । जाती व्याधितन्योषधं मित्रं धर्मो मित्रं नृतस च ॥ २८७ ॥ जाना नवाचारा नना वाणी मुख मुखे ॥ २६५ ॥ गान्य | नाति मेघसम तोय नाति चात्मसनं वरन् । नाति गन्यसयुक्तं तान्बूलं मारती क्या । इष्टा मार्या प्रिय मित्र- चक्षु सम तेजो नास्ति धान्यसनं प्रियम् ॥ २८८ ॥ अपना मपूर्वाणि दिन दिनै ॥ २६६ ॥ विद्यया सह मर्तव्यं कुशि घननिच्छन्ति वादमिच्छन्ति गर्विताः । मानवा वर्गमि- प्याय न टापयेत् । तथापि दीयते विद्या पश्चात्सजायते रिपुच्छन्ति मोक्षमिच्छन्ति देवता ॥ २८९ ॥ सत्येन ॥ २६७ ॥ मर्कटन्य सुरापान तख वृश्चिकळशनम् । तन्नध्ये धार्यते पृथ्वी सलेन तपते रवि । सत्येन वायत्रो वान्ति मनसचारो यद्वा तद्वा भविष्यति ॥ २६८ ॥ पुस्तकेषु च | सन सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ २९० ॥ हस्तल भूषा दान या विद्या परहस्तेषु यद्धनम् । सङ्ग्रामे च गृहे सेन्य तिन | सत्यं कण्ठस भूषणम् । श्रोत्रस भूषण शास भूपले पुमा विडम्बना ॥ २६९॥ असामधाने पाण्डित्वं क्रय किं प्रयोजनम् ॥ २९१ ॥ युक्तमुक्तं पुराविनिश्चिन्ता श्रीन च मैथुनम् । मोननं च पराधीन तिस पुसा विड | जति मुदारुणा । न मेषनर्लङ्घनेर्वा न चान्येम्पशान्यति बना ॥ २७० ॥ पादेन क्रम्यते पन्या मानहीन च ॥ २९२ ॥ आपास क्रियता गाने पापहारिगि वारिी। मोननम् । अविवेस्प्रिमो सेवा पातक किमत परम्॥२७१॥ स्तनमध्ये तरुण्या वा मनोहारिणि हारिणि ॥ २९३ ॥ तुष्यन्ति भोग्नर्षिया मयूरा घनगनित । साधर परस | सुभाषितरमाखाद प्रौढत्रीसगमस्तया । सेग विवेकिनो तोप मुठा परविपत्तिषु ॥ २७ ॥ प्रत्यक्षे गुरव स्तुत्या राज्ञो दुखनिर्मूलन वयम् ॥ २९४ ॥ ईी घृणी त्वस- परोक्ष मित्रवान्धमा । कौन्ते दासमृत्याच पुना नैव तथा तुष्ट. क्रोधनो नित्यशङ्कित । परमाग्योपजीवी च-पडेते स्त्रिय ॥ २७३ ॥ विनय राजपुत्रम्य पण्डितम्य मुभा दुखमागिन ॥ २९५ ॥ ननं यस नवं छत्र नव्या स्री नूतनं पितम् । अनृतं चूतफारम्य स्त्रीभ्य शिक्षेत कैतवम् ॥२७) गृहम् । सर्वत्र नूतनं शतं सेवकान्ने पुरातने ॥ २९६ ॥ धनधान्यमयोगेषु विद्यासग्रहणेषु च । आहारे व्यवहारे | युद्धस वचन आयमापत्ताले युपस्थित । सर्वव विचा- सक्तलज मुखी भवेत् ।। २७५ ॥ मुहूर्तमपि जीवेत नर १ मूर्स २ वर ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् रेण नाहारे न च मैथुने ॥ २९॥ अतिदूरपर्थश्रान्ता विद्या अविद्यस्य कुतो धनम् । अधनस्य कुतो मित्रममि रछाया यान्ति च शीतलाम् । शीतलाश्च पुनर्यान्ति का | नस कुत सुखम् ॥ ३२० ॥ अनर्थ्यमपि माणिक्यं हेमा कस परिदेवना ॥ २९८ ॥ अपमान पुरस्कृत्य मान | श्रयमपेक्षते । अनाश्रया न शोभन्ते पण्डिता वनिता लता कुरवा च पृष्ठत । स्वकार्यमुद्धरेत्प्राज कार्य वसो हि मूर्खता | ॥ ३२१ ॥ विप्रार्थेषु धनक्षीणं स्वदारगतयौवनम् । खामि ॥२९९ कृतस करण नास्ति मृतस मरण तथा । कार्य हतप्राणमन्ते तिष्ठति माधव ॥ ३२२ ॥ न विश्वसे गतस शोचन नास्ति खेतद्वेदविदा मतम् ॥ ३०॥ दमित्रस मिनस्यापि न विश्वसेत् । कदाचित्कुपित मिन माकाले म्रियते जन्तुविद्ध शरशतैरपि । कुशकण्टक | सौ गुह्य प्रकाशयेत् ॥ ३२३ ॥ अभ्रच्छाया तृणाग्निच विद्धोऽपि प्राप्तकालो न जीवति ॥ ३०१॥ निमग्नस्य पयो | खले प्रीति स्थले जलम् । वेश्यासक्ति कुमिन च पहेत राशी पर्यतात्पतितस्य च । तक्षकेणापि दृष्टय आयुमर्माणि युद्बुदोपमाः ॥ ३२४ ॥ अमदा मदिरा लक्ष्मीविज्ञेया त्रिवि रक्षति ॥ ३०२ ॥ मानृषि कुरुते काव्यं नारुद्र क्रम धा सुरा । दृष्ट्वैवोन्मादयत्येका पीता चान्यातिसचयात् पाठक । नादेयांशो ददात्यन्न नाविष्णुः पृथिवीपति ॥ ३२५ ॥ राजपत्नी गुरो पत्नी भ्रातृपत्नी तथैव च । ॥ ३०३ ॥ काया कि न पश्यन्ति कि न मक्षन्ति | पनीमाता स्वमाता च पञ्चैता मातर स्मृता. ॥ ३२६ ॥ वायसाः । मधपा किं न जल्पन्ति कि न कुर्नन्ति योपित इक्षुदण्डास्तिला शूद्रा कामिनी हेम मेदिनी । दधि चन्दन ॥ ३०४ ॥ यहिज्यालेव गृहिणी रक्षणीया प्रयत्नत । ताम्बूले मर्दनं गुणवर्धनम् ॥ ३२७ ॥ पराधीनं वृथा जन धृद्धिक्षयविकाराभ्या स्वाश्रयक्षेममिग्छता ॥ ३०५ ॥ परस्त्रीषु वृथा सुखम् । परगेहे वृथा लक्ष्मीर्विया या पुस्त ददाति प्रतिगृहात गुद्यमारयाति पृच्छति । मुझे । के वृथा ॥ ३२८ ॥ असमाने तपोवृद्धि समानाच तप भोजयते चैव पविध प्रीतिलक्षणम् ॥ ३०६ ॥ अस्थिर | क्षय पूजया । पुण्यहानि सान्निन्दया सद्गतिर्भव जीवितं लोके अस्थिरे धनयोवने । अस्थिरा पुत्रदाराश्च ॥ ३२९ ॥ ध्यानशस्त्रं वकाना च वेश्याना मोहशसकम् । धर्मः कीर्तिर्द्वय स्थिरम् ॥ ३०७ ॥ लालयेरपञ्च वर्षाणि दश | साधुत्वशस्त्र मैन्दाना परमाणार्थहारकम् ॥ ३३० ॥ वर्षाणि ताडयेत् । प्राप्ते तु भोऽशे वर्षे पुन मिनववाचरेत् | ललिता-तानि गीतानि प्रसूतान्तं च योवनम् । ॥ ३०८ ॥ गणेश सौति मार्जार खवाहयाभिरक्षणे । | विशाखान्ता मेघमाला तक्रान्त खलु भोजनम् ॥ ३३१ ॥ महानपि प्रसङ्गेन नीच सेवितुमिच्छति ॥ ३०९ ॥ श्यामा धातु परीक्षा दुभिक्षे स्त्रीपरीक्षा च निर्धने । युद्धे शूर नन्यरगामिन्य पीनोन्नतपयोधरा । महिष्यश्च महिन्यश्च | परीक्षा च मृत्योरत्यन्तमापदि ॥ ३३२ ॥ अन्यमाश्रयते सन्ति पुण्ययता गृहे ॥ ३१ ॥ पदे पदे घ रत्नानि लक्ष्मीस्त्वन्यमन्य च मेदिनी । अनन्यगामिनी पुंसा कीर्ति योजने सकूपिका । भाग्यहीना न पश्यन्ति बहुरत्ना वसुं । का पतिव्रता ॥ ३३३ ॥ न काल सद्गमुद्यम्य शिर घरा ॥ ३११ ॥ राजा वेश्या यमो वहि प्रापूर्णा वाल्या इन्तति क्सचित् । कालस वलमेतावद्विपरीतार्थदर्शनम् पकौ । परदु स न जानाति स्पष्टमो ग्रामकण्टक || ३१२ ॥ ॥ ३३४ ॥ जानन्नपि जनो देवात्प्रकरोति विगहितम् । न क्रोधो मूल्मनर्धानां क्रोध ससारयन्धनम् । धर्मक्षयकर | कर्म गहितं लोके क्सचिद्रोचते कृतम् ।। ३३५॥ सद्भावेन क्रोधस्वस्मारकोथं विवर्जयेत् ॥ ३१३ ॥ प्रेम सत्य तयोरेव जयेम्मित्र सद्भावेन च वान्धवान् । सीभृत्यान्दानमानाम्य ययोर्योगरियोगयो । वासरा यासरीयन्ति वासरीयन्ति । दाक्षिण्येनेतर जनम् ॥ ३३६ ॥ सतोपनिषु कर्तव्य रू यन्सरा ॥३१॥ घिनेन कुवेरस मुमापितगुणेन किम् । दारे भोजने धने । निषु चैव न वर्तव्यो दाने तपसि पाउने याचस्पनेश्च दीपेन ग्वे सिन्धोश्च विन्दुना ॥ ३१५ ॥ ॥ ३३७ ॥ न पुतात्परमो लामो न मार्याया पर सुखम् । मधुना सिधयेतिम्व निम्य किं मधुरायते । जातिवमान-। न धर्मात्परमं मिन नानृतात्पातकं परम् ॥ ३३८ ॥ दोषोऽयं क्टुकायं न मुशति ॥ ३१६ ॥ कर्तव्यमेव क्त- यासमपि शीलेन विहीन नेव पूजयेत् । अपि सईच व्यं प्रागै घण्ठगतैरपि । अर्तव्य न कर्तव्य प्रापै कण्ठ- | धर्मज्ञ सद्गृत्तमभिपूजयेत् ॥ ३३९ ॥ शोरपि गुणा याच्या गौररि ॥ ३१७ ॥ अमिहोत्र गृह क्षेत्रं मित्र मायो मुतं दोषा वाच्या गुरोरपि । सर्वदा सर्वयलेन पुरे शिष्यपदा शिशुन् । रितपानि पश्येत गजान देवता गुरुम् ॥३१८चरेत् ॥ ३४०॥ मुकुले योजयेत्कन्या पुत्र विध उत्तनं मार्जित मुक्तं मध्यमं पितुरजितम् । कनिष्ठ योजयेत् । व्यसने योजयेच्युनिष्ट धर्मेण योजयेत् ॥३४१ प्रास चमोरिसमधमाधमन् ॥ १९॥ अमनुस कुतो - ·सामान्यनीतिः नक्षत्रभूषणं चन्द्रो नारीणां भूपणं पतिः । पृथिवीभूषणं यानां यामु खेदो मयं यतः । तासा किं यन्न दुःपाय विप- राजा विद्या सर्वस्य भूपणम् ॥ ३४२ ।। लालने बहवो दामिव संपदाम् ॥ ३६५ ॥ दुगमदानरीनुग्रान्धृतविश्वाम- दोपास्ताडने वहयो गुणाः । तस्मात्पुत्रं च शिष्यं च ताड- जन्मनः । भोगान्मोगानिवाहेयानध्यासापन्न दुर्लमा ॥३६६॥ येन्न तु लालयेत् ॥ ३४३ ।। दूरतः शोमते मूर्यो लम्बशाट- | नान्तरज्ञाः श्रियो जातु प्रियगसां न भूयते । आमक्तासा- पटावृतः । तावच शोमते मूर्यो यावत्किंचिन्न मापते स्वमी मूढा वामशीला हि जन्तवः ॥ ३६७ ॥ कोऽपनादः ॥ ३४४ ॥ सकृदुष्टं च मित्रं यः पुनः संघातुमिच्छति । स | स्तुतिपदे यदशीलेषु चञ्चलाः । साधुवृत्तानपि क्षुद्रा विक्षि- मृत्युमुपगृह्णाति गर्ममश्वतरी यथा ॥ ३४५ ॥ न कश्चित्क- पन्त्येव संपदः ॥ ३६८ ॥ कृतवानन्यदेहेषु कर्ता च विधुरं सचिन्मित्रं न कश्चित्कसचिद्रिपुः । कारणेन हि जायन्ते मि- | मनः । अप्रियैरिव संयोगो विप्रयोगः प्रिय. मह ॥३६९ ॥ त्राणि रिपवस्तथा ॥ ३४६ ॥ हस्ती हस्तमहस्रेण शतहस्तेन | शून्यमाकीर्णतामेति तुल्यं व्यमनमुत्मवः । विप्रलम्मोऽपि वाजिनः । शृगिणो दशहस्तेन स्थानत्यागेन दुर्जनः ॥३४७॥ लामाय सति प्रियसमागमे ॥ ३७० ॥ तदा रम्याण्यर- आपदर्थ धनं रक्षेदारानक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षे- म्याणि प्रियाः शल्यं तदासवः । तदैकाकी मवन्धुः सनिष्टेन द्दारैरपि धनैरपि ॥ ३४८ ॥ परदारा-परद्रव्यं परीवाद परस ! रहितो यदा ॥ ३७१ ॥ युक्तः प्रमाद्यसि हितादपेतः परित- च । परीहासं गुरोः स्थाने चापल्यं च विवर्जयेत् ॥३४९॥ | प्यसे । यदि नेष्टात्मनः पीडा मा सञ्जि भवता जने ॥३७२॥ अप्रगल्मस्य या विद्या कृपणस्य च यद्धनम् । यच बाहुवलं जन्मिनोऽस्य स्थिति विद्वालक्ष्मीमिव चलाचलाम् । मवान्मा मीरोयर्थमेतत्रयं मुवि ॥ ३५० ॥ शरीरनिरपेक्षस्य दक्षस्य स बघीन्याय्य न्यायाधारा हि साधवः ।। ३७३ ॥ अवि- व्यवसायिनः । बुद्धिप्रारब्धकार्यस नास्ति किंचन दुष्करम् । जातप्रबन्धस्य वचो वाचस्पतेरिव । व्रजत्यफलतामेव नय- ॥ ३५१ ॥ असूयया हतेनैव पूर्वोपायोद्यमैरपि । कर्तृणा दुह इवेहितम् ॥ ३७४ ॥ कर्मायत्तं फलं पुंसां बुद्धिः कर्मा- गृह्यते संपत्सुहृद्धिर्मनिभिस्तथा ॥ ३५२ ॥ अतिदाक्षिण्य- नुसारिणी । तथापि सुधिया माव्यं मुविचार्यैव कुर्वता ॥ ३७५ ।। मनसा चिन्तितं कर्म वचसा न प्रकाशयेत् । युक्तानां शङ्कितानां पदे पदे । परापवादमीरूणां दूरतो यान्ति संपदः ॥ ३५३ ॥ आदान प्रदान कर्तव्यस्य | अन्यलक्षितकार्यस यतः सिद्धिन जायते ॥ ३७६ ॥ कुदेश च कर्मणः । क्षिप्रमक्रियमाणस कालः पिवति तदमम् च कुवृत्तिं च कुभायो कुनदी तथा । कुद्रव्यं च कुमोय च वर्जयेत्तु विचक्षणः ॥ ३७७ ॥ अस्ति पुत्रो वशे यम्य ।। ३५४ ॥ न स्वल्पस कृते भूरि नाशयेन्मतिमान्नरः । एतदेव हि पाण्डित्यं न सल्याइरिनाशनम् ॥ ३५५ ॥ भृत्यो मायर्या तथैव च । अमावे मति संतोप. वर्गस्योऽसौ अफलानि दुरन्तानि समव्ययफलानि च । अगस्यानि च । महीतले ॥ ३७८ ॥ माता यस गृहे नास्ति भाया चानि- वस्तूनि नारमेत विचक्षणः ॥ ३५६ ॥ किं नु मे सादिदं यवादिनी । अरण्यं तेन गन्तव्य यथारण्य तथा गृहम् कृत्या किं नु मे सादकुर्वतः । इति सचिन्त्य मनसा प्राज्ञः | ॥ ३७९ ॥ कोकिलाना स्वरो रूपं नारीरूपं पतिव्रतम् । कुर्वीत या न वा ।। ३५७ ॥ देहे पातिनि का रक्षा यशो । विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्त्रिनाम् || ३८० ॥ रक्ष्यमपातयत् । नरः पतितकायोऽपि यशःकायेन जीवति | अविद्यं जीवनं शून्य दिक्शन्या चेदबान्धरा । पुनहीनं गृहं ॥ ३५८ ॥ निमेषमात्रमपि ते क्यो गच्छन्न तिष्ठति । शून्यं सर्वशून्या दरिद्रता ॥ ३८१ ॥ अदाता बंगदोपेण तस्माद्देहेष्वनित्येपु कीर्तिमेकामुपार्जय ॥ ३५९॥ बुधाग्रे न कर्मदोपाद्दरिद्रता । उन्मादो मातृदोषेण पितृदोषेण मूखत्ता गुणान्यूयात्साधु वेत्ति यतः स्वयम् । मूर्खाग्रेऽपि च न ॥ ३८२ ॥ अतिदर्षे हता लङ्का यतिमाने च कौरवाः । घूयादुधप्रोक्तं न वेत्ति सः ३६० ॥ यावत्स्वस्थमिदं देहं | अतिदाने वलिबद्धः सर्वमत्यन्तगर्हितम् ॥ ३८३ ॥ वन. यायन्मृत्युश्च दूरतः । तावदात्महितं कुर्यात्प्राणान्ते किं करि- हीनस्त्वलंकारो धृतहीनं च मोजनम् । स्तनहीना च या नारी प्यसि ॥ ३६१ ॥ यः करोति वघोदको निःश्रेयसकरीः | विद्याहीनं च जीवनम् ॥ ३८४ ॥ पुत्रप्रयोजना दाराः पुत्रः क्रियाः । ग्लानिदोपच्छिदः स्वच्छाः स मूढः पड्कयत्यपः | पिण्डप्रयोजनः । हितप्रयोजनं मित्रं धनं सर्वप्रयोजनम् ॥ ३६२ ॥ मूलं दोषस हिंसादेरर्थकामौ स मा मुपः । ॥ ३८५॥ दुर्लभं संस्कृतं वाक्यं दुर्लभः क्षेमकृत्सुतः । दुर्लमा तौ हि तत्त्वावबोधस दुरुच्छेदावुपलयौ ॥ ३६३ ॥ अमि- सदृशी भार्या दुर्लमः स्वजनः प्रियः ॥ ३८६ ॥ अशोच्यो दोहेण भूतानामजयन्गत्वरीः श्रियः । उदन्यानिव सिन्धू- निर्धनः प्राजोऽशोच्यः पण्डितवान्धवः । अशोच्या विधया नामापदामेति पानताम् ॥ ३६४ ॥ या गम्याः सत्महा- नारी पुनपात्रप्रतिष्ठिता ॥ ३८७ ॥ अविधः पुरुषः शोच्या २१ सु.र. मा.

·१६२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् शोच्य मेथुनमप्रजम् । निराहारा प्रजा शोच्या शोच्य सस्य च गृहमागतम् ॥ ४१० ॥ असतुष्टा द्विजा नष्टा राज्यमराजकम् ॥ ३८८ ॥ कुलीनै सह सपर्क पण्डितै | सतुष्टाश्च महीभुज । सलजा गणिका मष्टा निर्लज्जाश्च कुल सह मिनताम् । ज्ञातिभिश्च सम मेल कुर्वाणो न विनश्यति स्त्रिय ॥ ४११ ॥ अवशपतितो राजा मूर्खपुनश्च पण्डित । ॥ ३८९ ॥ कण वृत्ति पराधीना को वासो निराश्रय । अधनेन धन प्राप्त तृणवन्मन्यते जगत् ॥ ४१२ ॥ पुस्तकस्था निर्धनो व्यवसायश्च सर्वकष्टा दरिद्रता ॥ ३९० ॥ तु या विद्या परहसगत धनम् । कार्यकाले समुत्पने न सा विद्या न तद्धनम् ॥ ४१३ ॥ पादपाना भय वातात्पद्माना तस्करस्य कुतो धर्मो दुर्जनस्य कुत क्षमा । वेश्याना च कुत स्नेह कुत सत्य च कामिनाम् ॥ ३९१ ॥ प्रेषितस शिशिराद्भयम् । पर्पताना भय वज्रात्साधूना दुर्जनाद्भयम् कुतो मान कोपनस कुत सुखम् । स्त्रीणा कुत सतीत्व | ॥ ४१४ ॥ यस्य क्षेत्र नदीतीरे भायी वापि परप्रिया । पुत्रस्य च कुतो मैत्री खलस च ॥ ३९२ ।। दुर्बलस्य बल राजा विनयो नास्ति मृत्युरेव न संशय ॥ ४१५ ॥ असमाव्य न यक्तव्य प्रत्यक्षमपि दृश्यते । शिला तरति पानीय वाराना रोदन बलम् । बल मूर्खस मौनित्व चौराणामनृत गीत गायति वानर ॥ ४१६ ॥ सुमिक्ष कृपके नित्य बलम् ॥ ३९३ ॥ यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुव परिपेरते । ध्रुवाणि तस नश्यति अध्रुव नष्टमेव च ॥ ३९४ ॥ शुष्क नित्योत्सव गृहम् ॥ ४१७ ॥ हेला स्यात्कार्यनाशाय नित्य सुखमरोगिणि । भाया भतु प्रिया यस्य तस मास स्त्रियो वृद्धा बालार्कस्तरुण दधि । प्रभाते मैथुन निद्रा बुद्धिनाशाय निर्धनम् । याचना माननाशाय कुलनाशाय सद्य प्राणहराणि पट्र ॥ ३९५ ॥ सद्योमास नवान च भोजनम् ।। ४१८ ॥ प्रथमे नार्जिता विद्या द्वितीये नार्जित बाला सी क्षीरभोजनम् । घृतमुष्णोदक चैव सद्य प्राणक- धनम् । तृतीये नार्जित पुण्य चतुर्थे किं करिष्यति ॥४१९॥ राणि पट् ॥ ३९६ ॥ सिहादेक चकादेक षट् शुनस्त्रीणि गर्दभात् । वायसात्पञ्च शिक्षेत्र चत्वारि कुक्कुटादपि नदीकूले च ये वृक्षा परहस्तगत धनम् । कार्य स्त्रीगोचर ॥ ३९७ ॥ प्रभूतमल्पकार्य वा यो नर कर्तुमिच्छति । यत्स्यात्सर्वं तद्विफल भवेत् ॥ २० ॥ कूपोदक बटच्छाया सर्वारम्भेण तत्पुर्यासिहादेक प्रकीर्तितम् ॥ ३९८ ॥ सर्व श्यामा स्त्री चेष्टकालयम् । शीतकाले भवेदुप्ण ग्रीष्मकाल न्द्रियाणि सयम्य वकवपतितो जन । कालदेशोपपन्नानि च शीतलम् ॥ ४२१॥ विष चकमण रानौ विष राज्ञोऽनु सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ ३९९ ॥ बहाशी खल्पसतुष्ट ४२॥ दुरीता विष विद्या अजीर्णे भोजन विषम् । दिन कूलता । विष खियोऽप्यन्यहृदो विष व्याधिरवीक्षित मुनिद्र शीघ्रचेतन । प्रमुमक्तश्च शूरश्च ज्ञातव्या पर शुनो गोष्ठी दारिद्रख वृद्धस्य तरुणी विषम् ॥ ४२३ ॥ प्रदोषे गुणा ॥ ४०० ॥ अविश्राम बहेदार शीतोष्ण च न निहत पन्था पतिता निहता स्त्रिय । अल्पयीज हत क्षेत्र विदति । ससतोपस्तथा नित्य त्रीणि शिक्षेत गर्दभात् मृत्योपादत प्रभु ॥ २४ ॥ हतमश्रोत्रिय श्राद्ध हतो ॥ ४०१ ॥ गूढमैथुनधाष्टर्थे च काले चालयसग्रहम् । अपयशस्वदक्षिण । हता रूपवती बन्ध्या हत सैन्यमनायकम् मादमनारस पश्च शिक्षेत वायसात् ॥ ४०२ ॥ युद्ध च ॥ ४२ ॥ किं करिष्यन्ति वक्तार श्रोता यन न विद्यते । प्रातरुत्थान भोजन सह यधुभि । सियमापनाता रक्षेचतु | नमक्षपणके देशे रंजक कि करिष्यति ॥ ४२६ ॥ अजरा शिक्षेत पुटात् ॥ ४०३ ॥ कोऽतिभार समर्थाना किं | मरवत्याशी विद्यामधे च चिन्तयेत् । गृहीत इव केरोउ दुरं व्यवसायिनाम् । को विदेश सविधाना क पर प्रिय । मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥ ४२७ ॥ आयु वर्म च वित्त । वादिनाम् ॥ ४०४ ॥ आपदा कयित पन्या इन्द्रियाणा विद्या निधनमेव च । पचतान्यपि राज्य ते गर्भस्यत्र मसयम । तजय सपदा मार्गो येनेष्ट तेन गम्यताम् देहिन ॥ ४२८ ॥ यदभावि न तद्गावि भावि चेन तर ॥ १०५॥ न च विद्यासमो बधुन च व्याधिसमो रिपु । न्यथा । इति चिन्ताविषनोऽयमगद किं न पीयते ॥४२९॥ न नापत्यमम नेहो न च दैवात्परं बलम् ॥ १०६ ॥ नाद्रव्ये निहिता काचिस्त्रिया फरवती भवेत् । न व्यापार समुद्रापरणा भूमि प्राकारावरण गृहम् । नरन्द्रावरणा देशा शतनापि शुका पाठ्यते वा ॥ ४३० ॥ शोकस्थानसहसा बरिणापरणा रिस्य ॥ ४०७ ॥ घृतकुम्भममा नारी तसा | मयस्थानशतानि च । दिवसे दियसे मूढमाविशन्ति न पण्डि फारसम पुमान् । तमादृत च यहि च नैकर स्थापयेद्ध तम् ॥ ४३१ ॥ उत्थायोरयाय बोद्धव्य महद्भयमुपस्थितम् । ॥ १०८ ॥ आहारो द्विगुण मीणा बुद्धिसामा चतुर्गुणा । मरणव्याधिगोकानां किमय निपतिष्यति ॥ ४३२ ॥ अनि पहा व्यथमाया कामशागुण स्मृन ॥ १०९ ॥ जीणं | धादिष्टगमेऽपि न गतिनीयते शुमा । यतास्ते विषसमारों मन प्रशसायामाया च गनयौवनाम् । रणायलागत घर १ दिगप्परमा म्यार प्रदशे २ वसनिनका, जोया - ·सामान्यनीतिः १६३ - मृतं तदपि मृत्यवे ॥ ४३३॥ न संशयमनारुह्य नसे भद्राणि यासं खाद्वन्नं ना भयोत्तरम् । विचार्य मुलु पश्यामि त सुग्न पश्यति । सशयं पुनरारय यदि जीवति पश्यति ।। ४३४॥ यत्र निर्वृतिः ॥ ४५६ ॥ जलममिनिष गर्ग क्षुपाधि. गतानुगतिको लोकः कुटनीमुपदेगिनीम् । प्रमाणयति नो पतनं गिरेः । निमित्तं किंचिदामाय देही प्राणाधि- धर्मे यथा गोप्नमपि द्विजम् ॥ ४३५ ॥ प्राणा यथात्मनो- मुञ्चति ॥ १५७ || नाप्राप्यमभिवान्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति ऽभीष्या भूतानामपि ते तधा । आत्मौपम्येन भूतेषु दया | गोचितुम् । आपरम्वपि न मुह्यन्ति नरा पण्डितबुद्धय कुर्वन्ति साधवः ॥ ४३६ ॥ प्रत्याख्याने च दाने च मुख- ॥ ४५८ ॥ मुखमापतितं सेव्यं दु.म्पमापनितं तथा । चा- दुःखे प्रियाप्रिये । आत्मौपम्येन पुग्षः प्रमाणमविगच्छति वत्परिवर्तन्ते दु.सानि च मुमानि च ॥ ४५९ ॥ ॥ ४३७ ॥ अपशेन्द्रियचित्ताना हस्तिनानमिव क्रिया। वृत्त्यर्थ नातिचेष्टेत मा हि धार निर्मिता । गर्मादुत्पतिते दुर्भगामरणप्रायो ज्ञानं मारः क्रिया विना ॥ ४३८ ॥ शङ्काभि. जन्ती मातुः ग्रनरतः सनी ॥ ४६० ॥ येन मुनीकृता सर्वमाकान्तमन्नं पानं च भूतले । प्रवृत्तिः कुन वर्तव्या जीवितव्यं कथं नु वा ॥ ४३९ ॥ मुमहान्त्यपि शास्त्राणि हंसाः शुकाश्च हरितीकृताः । मयंगचित्रिना येन म ते वृत्ति निधासति ॥ ४६१ ॥ धर्माथै यस वित्तहा बरं तन्य निरी. धारयन्तो वहुश्रुताः । छेत्तारः संशयाना च विझ्यन्तै लोभ- हता । प्रक्षालनादि पवम्य द्गदर्शनं वरम् ॥ ४६२ ॥ मोहिताः ॥ ४४० ॥ पडदोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमि- | जन्मनि लेगबहुले किं नु दुःसमतः परम् । इच्छासंपद्यतो च्छता । निद्रा तन्द्रा मयं क्रोध आलम्य दीर्घसूत्रता ॥४४१॥ नास्ति यच्चेच्छा न निवर्तते ॥ १६३ ॥ यद्यदेव हि वान्छेत माता मित्रं पिताचेति भ्वभावात्रितयं हितम् । कार्यकारण- ततो वाचा प्रवर्तते । प्राप्त एवार्थतः सोऽधों यतो वान्छा तश्चान्ये मयन्ति हितबुद्धयः ॥ ४४२ ॥ जातिमानेण किं | निवर्तते ॥ ४६४ ॥ अम्मासि जलजन्तूना दुगै दुर्गनिवा- कश्चिद्धन्यते पूज्यते क्वचित् । व्यवहार परिनाय वयः मिनाम् । स्वभूमिः श्वापदादीना राना मग्री पर वलम् पूज्योऽधमा भवेत् ॥ ४४३ ॥ तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी ॥ ४६५ ॥ कायः सनिहितापाय. सपद- पदमापदाम् । च सून्ता । एतान्यपि सता गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन | समागमा. सापगमाः सर्वमुत्पादि मद्गुरम् ॥ ४६६ ।। ॥ ४४४ ॥ आपत्सु मितं जानीयायुद्धे शूरमणे शुचिम् । अधोऽधः पश्यतः कम्य महिमा नोपचीयते । उपर्युपरि भार्यो क्षीणेषु वित्तेपु व्यसनेषु च बान्धवान् ॥ ४४५ ॥ पश्यन्तः सर्व एव दरिद्वति ॥ ४६७ ॥ अलब्धं चैर लिप्मेत मुहृदा हितकामानां यः शृणोति न माषितम् । विपत्सनि- | लब्धं रक्षेदवेक्षया । रक्षितं वर्धयेत्सम्यग्दृद्धं तीर्थेषु निक्षि- हिता तस स नरः शगुनन्दनः ॥ ४४६ ॥ अपराघो न पेत् ॥ ४६८ ॥ शीतगातातपलेशान्महन्ते यान्पराश्रिताः । मेऽस्तीति नैतद्विश्वासकारणम् । विद्यते हि नृशंसेन्यो भयं तदेशेनापि मेधावी तपस्त्यक्त्या मुखी भवेत् ॥ १६९ ॥ गुणनतामपि ॥ ४४७ ॥ दीपनिर्वाणगन्धं च मुहृद्वाक्यम्- एतावजन्म्साफल्य यदनायत्तवृत्तिता । ये पराधीनता रुन्धतीम् । न जिवन्ति न शृण्वन्ति न पश्यन्ति गतायुपः | यातास्ते वै जीवन्ति के मृताः ॥ ४७० | आश्रिताना मृतौ ॥ ४४८ ॥ मार्जारो महिपो मेषः काकः कापुरुषस्तथा । | स्वामिसेवायां धर्मसेवने । पुनसोत्पादने चैत्र न मन्ति प्रति- विश्वासाप्रमनन्त्येते विश्वासस्तन नो हितः ॥ ४४९॥ | हस्तकाः॥ ४७१ ॥ पृष्ठतः सेवयेदकै जठरेण हुताशनम् । यदशक्यं न तच्छक्यं यच्छक्यं शक्यमेव तत् । नोदके स्वामिनं मर्वभावेन परलोकममायया ॥ ४७२ ॥ पञ्चमि- शकटं याति न च नौगच्छति स्थले ॥ ४५० ॥ द्रवत्या- | याति दासलं पंगणे. कोऽपि मानवः । कोऽपि लक्षै. कृनी त्सर्वलोहाना निमित्तान्मृगपक्षिणाम् । भयाल्लोभाच मूर्खाणा | कोऽपि लक्षैरपि न लभ्यते ॥ ४७३ ॥ याजिनारणरोहाना मगतं दर्शनात्सताम् ॥ ४५१ ॥ पटुत्वं सत्यवादित्व कथा- | काठपापाणनाससाम् । नारीपुरुपतोयानामन्तर महदन्तरम् योगेन बुध्यते । अस्तब्धत्वमचापल्यं प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥ १७४ ॥ आरोप्यते गिला मैले यत्नेन महता यया । ॥ ४५२ ॥ लोकयाना मयं लज्जा दाक्षिण्यं त्यागशीलता। निपात्यते क्षणेनाधस्तघात्मा गुगदोपयोः ॥ ४७५ ॥ पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्याचन सस्थितिम् ॥ ४५३ ॥ अनाहूतो विशेद्यस्तु अपृष्टो बहु भाषते । आत्मानं मन्यते अपुत्रस गृहं शून्यं सन्मितरहितस्य च । मूर्सस च | प्रीत भूपालस म दुर्मति. ॥ ४७६ ॥ किमप्यत्ति दिशः शून्याः सर्वशून्या दरिद्रता ॥ ४५ ॥ परि-समावेन मुन्दरं वाप्यसुन्दरम् । यदेव रोचते यम च्छेदो हि पाण्डिलं यदापना विपचय । अपरिच्छेद- मवेत्तत्तस्स मुन्दरम् ॥ ४७७ ॥ यस यस हि कर्तृणा विपदः स्युः पदे पदे ॥ ४५५ ॥ पानीय वा निग २ नाविशेष, रूप्यतैरिति यावत् २ पुन पुनदर्शनेन ·१६४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् यो मारस्तेन तेन हि त नरम् । अनुप्रविश्य मेधावी प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ ५०० ॥ सुपूरा स्वाकुनदिका सुपूरो क्षिप्रमारमा नयेत् ॥ ४७८ }} दोपभीतैरनारम्भस मूपकाञ्जरि । मुसतुष्ट कापुरुष स्वल्पकेनापि तुष्यति स्कापुरुषलक्षणम् । कैरजीर्णभयाद्रातभोजन परिहीयते ३५०१ ॥ अम्भसा मिद्यते सेतुस्तथा मनोऽप्यरक्षित । ॥ ४७९ ॥ स्थान एव नियोज्यन्ते भृत्याश्चाभरणानि पैशुयाद्भिद्यते नेहो याचा भिधेत कातर ॥ ५०२ ॥ च । नहि चूडामणि पादे नूपुर मूर्ध्नि धार्यते ॥ ४८०॥ अन्यप्रतापमासाद्य यो दृढत्य न गच्छति । जातुपामरण मुकुटे रोपित काचश्चरणाभरणे मणि । नहि दोषो मणे स्पेव रूपेणापि हि तस किम् ॥ ५०३ ॥ भये वा यदि रस्ति किंतु साधारविजता ॥ ४८१ ॥ वालादपि ग्रहीतव्य या हष समासे यो विमर्शयेत् । कृत्य न कुरुते वेगान्न युक्तामुक्त मनीषिमि । वेरविपये किं न प्रदीपस्य प्रका | स सतापमानुयात् ॥ ५०४ ॥ न वध्यन्ते ह्यविश्वाता शनम् ॥ ४८२ ॥ वधुखीभृत्यवर्गस बुद्ध सत्यस वलिभिर्दुबला अपि । विश्वस्तारस्वेव वध्यन्तै बल्निो चारमन । आपनिकपपापाणे नरो नानाति सारताम् दुर्बलैरपि ॥ ५०५ ॥ महामतिरपि प्राज्ञो न विश्वास मजे ॥ ४८३ ॥ आपा मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । दिपा । विश्वासानिदशेन्द्रेण दितर्गर्भो विदारित ॥ ५०६ ॥ पल्याणवचन घृयादपुणेऽपि हितो नर ॥ ४८४ ॥ दुई मन्त्रिणा मिनसधाने भिजा सानिपातिके । कर्मणि व्यन्यते नापि न्यलीकानि य प्रिय प्रिय एव स । अनेकदोषदुष्टोऽपि प्रज्ञा स्वस्थ को वा न पण्डित ॥ ५१७ ॥ अमृत शिशिरे काय क्स न वल्लभ ॥ ४८५ ॥ अप्रियाण्यपि कुर्माणो वहिरमृत प्रियदर्शनम् । अमृत राजसमानममृत क्षीरभोजनम् य प्रिय प्रिय एय स । दग्धमदिरसारेऽपि कम्य बहाव ॥ ५०८ ॥ सपाणा च खलाना च परद्रव्यापहारिणाम् । मादर ।। १८६ ॥ अप्रियस्यापि पथ्यस्य परिणाम सुखा | अभिप्राया न सिध्यति तेनेद वर्तते जगत् ॥ ५०९ ॥ वह । वक्ता श्रोता च यत्रास्ति रमते तत्र सपद नाविदग्ध प्रिय ब्रूयात्रफुटवक्ता न वश्चक । निस्पृहो ॥ ४८७ ॥ न परसापराधैन परेषा दरमाचरेत् । आम नाधिकारी सानाकामी मण्डनप्रिय ॥ ५१० ॥ औषधा भावगत कृत्वा वधीयात्पूजयेच वा ॥ ४८८ ॥ गुणदोपाय | र्थसुमन्त्रागा बुद्धेश्चैव महात्मनाम् । असाध्य नास्ति रोके निधित्य विधिन महनिमहे । खनाशाय यथा न्यसो न यहाण्डस मध्यगम् ॥ ५११॥ न यस चेष्टित दपीत्सर्पमुखे वर ॥ ४८९ ॥ पराभव परिच्छेतु योग्या विद्यान्न कुल न पराक्रमम् । न तस्य विश्वसेत्प्राज्ञो यदी छे योग्य न वेत्ति य । अस्तीह यस विज्ञान स कृच्छेऽपि न च्छेय आमन ॥ ५१२ ॥ नष्ट मृतमतिका त नानुशोचति सीदति ॥ ४९० ॥ ययोरेव सम वित्त ययोरेव सम बलम् । पण्डिता । पण्डिताना च मूर्खाणा विशेषोऽय यत स्मृत तयोविवादो मैनी या नोत्तमाधमयो छवित् ॥ ४९१ ॥ ॥ ५१३ ॥ अशोच्यानीह भूतानि यो मूढस्तानि शोचति । घर वानपि तिसरा क्स नाभिभवास्पदम् । नि शङ्क दीयते स दुखे लमते दुख द्वावनों निषेवते ॥ ५१४ ॥ म रोथै पश्य भगाचये पदम् ॥ ४९२ ॥ पधु को नाम | सुहृद्यसने य स्यात्म पुत्रो यस्तु भक्तिमान् । स भृत्यो यो दुष्टाना पुप्येत्को नातियाचित । को न तृप्यति पित्तेन विवयज्ञ सा भार्या या निर्देति ॥ ५१५ ॥ यत्र देशे पुकृत्ये को न पण्डित ॥ ४९३ ॥ धर्मार्थकामतत्त्वज्ञोऽधवा स्थाने भोगा मुक्त्वा खबीयत । तलिविभवहीन नैकान्तकरणो भवत् । नहि हस्तस्यमप्यन्न क्षमावा मक्षितु । यो वसेत्स पुरुषाधम ॥ ५१६ ॥ येनाहकारयुक्तेन चिर क्षम ॥४९४ ॥ क्षमा शनी च मिने च यतीनामेव भूपणम् । | विलसित पुरा । दीन वदति तत्रैव य परेपा म निन्दित अपराधिषु सत्वेषु नृपाणा सैव दूषणम् ॥ ४९५ ॥ सेवि ॥ ५१७ ।। मूर्खाणा पण्डिता द्वेष्या निधनाना महाधना । तव्यो महायज्ञ पलच्छायासमन्वित । यदि दैवात्सल तिन पापशीलानामसतीना कुरुखिय ॥ ५१८ ॥ नास्ति छाया केन रियायते ॥ ४९६ ॥ हीनसेवा न कर्तव्या मित्रद्रोही कृतमश्च तथा विश्वासघातक । ते गरा नरक कर्तव्यो महदाश्रय । पयोऽपि शौपिन्योहसे वारुणीत्य | याति यावचन्द्रदिवारी ॥ ५१९ ॥ जिहारील्यप्रसूताना भिधीयते ।। ४९७ ।। महानप्यल्पता याति निर्गुण गुणवि नलमध्यनिवासिनाम् । अचितितो यधोऽज्ञाना मीनाना सर । आधागधेयमावेन गतद्र इव दर्पणे ॥ ४९८ ॥ मिव जायते ॥ ५२० ॥ व्यसोप्वय सर्वेषु यस बुद्धिन वैद्यानामातुर थेयान्व्यसनी मोनियोगिनाम् । पिदुपा हीयते । म तेपा पारमभ्येति तत्प्रभानादसशयम् ॥ ५२१ ॥ जीवन मर्म सद्वर्णा जापन सताम् ॥ ४९९ ॥ ताबद्न (मित्रवान्साधयत्यथादु साध्यानपि चै यत । पादि मेनव्य यापनयमनागतम् । आगत तु मय वीक्ष्य { मानिमितस्य २ वर्तव्याकम्पशानवान् म्यभिचार १ मनिषती पुराविशय कुर्षया रस्ते पीनाम् ४ भागोठपानाम् ·सामान्यनीतिः १६५ न्मित्राणि कुर्वीत समानान्येव चारमनः ।। ५२२ ॥ अपि यः पृष्ट्वा कुरुते कार्य प्रष्टव्यान्सान्हितान्गुरून् । न तम्य संपूर्णतायुक्तः कर्तव्याः सुहृदो बुधैः । नदीशः परिपूर्णा- जायते विघ्नः कम्मिचिदपि कर्मगि ॥ ५४४ ॥ कलहा- ऽपि चन्द्रोदयमपेक्षते ॥ ५२३ ॥ यो मित्रं कुरुते मृढ तानि हाणि कुवाक्यान्तं च सौहृदम् । कुरानान्तानि आत्मनोऽसदृशं कुर्धाः । हीनं वाऽप्यधिक वापि हासतां राष्ट्राणि कुकर्मान्तं यगो नृणाम् ॥ ५४५ ॥ कृते प्रति. यात्यसौ जनः ।। ५२४ ॥ कारणान्मित्रतां याति कारणा- | कृतिं कुर्यादिमिते प्रतिहिमितम् । न तत्र दोष पश्यामि द्याति शत्रुताम् । तस्मान्मित्रत्वमेवात्र योज्यं वर न टुष्टे टु, समाचरेत् ॥ ५४६ ॥ सहिंसानिवृत्ता ये नराः धीमता ॥ ५२५ ॥ उपकाराच्च लोकाना निमित्तान्मृग- सबसहाश्च ये । सर्वसाश्रयभूताच ते नराः सर्गगामिनः पक्षिणाम् । भयालोमाञ्च मूर्साणा मैत्री सादृर्शनात्मताम् ॥ ५४७ ॥ योऽत्ति यस यदा माममुभयोः पश्यतान्त- ॥ ५२६ ॥ यस्य न जायते वीर्य न मुलं न विचेष्टितम् ।। रन् । एकस क्षणिका प्रीतिरन्यः प्राणैर्विमुच्यते ॥ ५४८ ॥ न तेन संगतिं कुर्यादित्युवाच वृहस्पतिः ॥ ५२७ ॥ शनैः- मर्तव्यमिति यदुः पुरुषन्योपजायते । शक्यते नानुमानेन शनैश्च भोक्तव्यं वयं विचमुपार्जितम् । रसायनमिव परेण परिवर्णितुम् ॥ ५४९ ॥ खच्छन्दवनजातेन शाके- प्राहलया न कदाचन ॥ ५२८ ॥ मृतो दरिद्रः पुरुषो नापि प्रपूर्यते । अस दग्धोदरसाथै कः कुर्यात्पातकं मृतं मैथुनमप्रजम् । मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यनस्त्वद- महत् ।। ५५० ॥ विद्यया विनयावामिः सा चेदविनयावा । क्षिणः ॥ ५२९ ॥ गुरोः सुतां मित्रमार्यो म्वामिसेवकगे- किं कुर्मः के प्रति ब्रूमो गरदायां समातरि ॥ ५५१ ॥ वेधा हिनीम् । यो गच्छति पुमाँटोके तमाहुब्रह्मघातिनम् द्वेषा भ्रमं चक्रे कान्तासु कनकेषु च । तासु तेष्वप्यनारतः ॥ ५३० ॥ अयशः प्राप्यते येन येन चापगतिर्भवेत् । साक्षार्गो नराकृतिः ।। ५५२ ॥ द्विः गरं नामिसंघाचे दिः स्वीच भ्रश्यते येन तत्कर्म न ममाचरेत् ॥ ५३१ ॥ यः स्थापयति नाश्रितान् । द्विर्ददाति न चार्षिम्यो गन्ने द्वि- स्तोकेनापि संतोपं कुरुते मन्दीर्जनः । तस्य भाग्यविहीनस्स | मापते ॥ ५५३ ॥ मुनेरपि यनस्यस सनि उनले दत्ता श्रीरपि माज्यते ॥ ५३२ ।। कृतनिश्चयिनो वन्द्यास्तु- | कुर्वतः । तत्रापि संमनन्त्येते मित्रोदासीनशकः ॥ १.४॥ निमा नोपभुज्यते । चातकः को वराकोऽयं यस्येन्द्रो पञ्चैतानि विलिख्यन्ते गर्भस्यन्यैव देहिन्छ । बाइक वारिवाहकः ॥ ५३३ ॥ तावत्स्यात्सर्वकृत्येषु पुरुषोऽय स्वयं विद्या च वित्तं निधनमेव च ॥ में प्रमुः । स्त्रीवाक्याङ्कुशविक्षुण्णो यावन्नो ध्रियते बलात् । द्यूतकारे न गौचं पटीपता । न्रे बंद गति ॥ ५३४ ॥ अकृत्यं मन्यते कृत्यमगम्यं मन्यते सुगम् । धूर्तपु प्रितयं न हि ।। ५५६॥ नहारे ऋः प्रतिदा. असक्ष्यं मन्यते महा सीवायग्रेरितो नरः ॥ ५३५ ॥ तार्थपालकाः । परोपकारिणः नन्द किन पी यमिहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुनफला जनाः ॥ ५.७ ॥ गणागडेरहवाय च ।

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् लिका ॥ ५६५ ॥ क्षन्तव्यो मन्दबुद्धीनामपराधो मनी । सुख परे । खयं पादस्य पानं स्पासिहो गजपधादिव पिणा । नहि सर्वच पाण्डित्यं मुलभं पुरुष कचित् ॥५६६॥ ॥ ५८८ ॥ यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्भमयो राजा पश्यति कर्णाभ्या युक्त्या पश्यन्ति पण्डिता । पशु मृग । तथा वेदं विना विप्रस्त्रयस्तै नामधारका ॥५८९ ॥ पश्यति गन्धेन भूतै. पश्यन्ति बर्बरा ॥ ५६७ ॥ प्रत्यूह वर कृतध्वस्तगुणादत्यन्तमगुणः पुमान् । प्रकृत्या सगुण सर्वसिद्धीनामुत्ताप प्रथम किल । अतिशीतलमप्यम्भ किं श्रेयान्नलंकारश्युतोपल ॥ ५९० ॥ दूरस्थोऽपि समीपस्थो भिनत्ति न भूभृतः ॥ ५६८ ॥ अव्यापारेषु व्यापार यो यो यस्स हृदि वर्तते । यो यस्स हृदये नास्ति समीपस्थोऽपि नर, तुमिच्छति । स तत्र निधनं याति कीलोत्पाटीव दूरंग ॥ ५९१ ॥ मद्यपा कि न जल्पन्ति किं न भवन्ति यानर ॥ ५६९ ॥ हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हताश्चाज्ञानिनो वायसा । क्वय कि न पश्यन्ति कि न कुर्वन्ति योषित नरा. । हत चानायकं सैन्यममारो हता स्त्रिय ॥ ५७० ॥ ॥ ५९२ ॥ अशक्त सततं साधु कुरूपा च पतिव्रता । पन्या निष्कासिता श्रेष्ठा वधू श्रेष्ठा प्रवेशिता । अन्नं सक । व्याधितो देवभक्तश्च निर्धना ब्रह्मचारिण ॥ ५९३ ॥ लित श्रेष्ठं धर्म श्रेष्ठो दिने दिने ॥ ५७१ ॥ सत्य सत्यं | तावन्महत्त्वं पाण्डित्यं कुलीनत्वं विविता । यानज्ज्वलाति मुनेर्वाक्य नादत्तमुपतिष्ठते । अम्युभि पूरिता पृथ्वी चात } नाङ्गेषु स्वत पञ्चेषुपावक ॥ ५९४ ॥ चाहितं चाश्चा क्स मरुस्थली ॥ ५७२ ॥ न खमेन जयेन्निद्रा न कामेन णिज्यं राजसेवा तपोवनम् । धीराश्चत्वारि कुर्वन्ति कृषि स्त्रियं जयेत् । नेन्धनेन जयेद्वहिं न पानेन सुरा जयेत् | कुर्वन्ति कातरा ॥ ५९५ ॥ न देवो विद्यते काटन ॥ ५७३ ॥ तद्हं यत्र वसतिस्तद्भोग्य येन जीवति । पाषाणे न मृन्मये । भावेषु विद्यते देवस्तस्माद्भावो हि तन्मुक्तये यदेवोक्त ज्ञानमनानमन्यथा ॥ ५७४ ॥ पिता कारणम् ॥ ६९६ ॥ अन्यायोपार्जितं द्रव्य दश वर्षाण रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुरस्तु स्थाविरे भावे तिष्ठति । प्रसे चेकादशे वर्षे समूलं च विनश्यति ॥५९७|| न मी स्वातध्यमर्हति ॥ ५७५ ॥ पानं दुर्जनससर्ग पत्या च विग्होष्टनम् । स्वप्नमन्यगृहे वासो नारीणा नृत्यर्थ भोजनं येषा सतानार्थ च मेथुनम् । वाक्सत्यवच दूषणानि पट् ॥ ५७६ ॥ हन्तुं मेपोऽपसरति मृगेन्द्र नार्थाय दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ ५९८ ॥ नित्य क्रोधाटिश्य मकुचत्पपि । बुद्धिमन्त सहन्ते च निघाय हदि किंचन रक्षेत्तपो रक्षेञ्च मत्सरात् । विद्या मानापमानाम्यामात्मान ॥ ५७७ ।। यदपय्यमतामायुर्यदनीतिमता श्रिय । तदेतत्का- तु प्रमादत ॥ ५९९ ॥ क्षमातुत्यं तपो नास्ति न सतो वतालीयं तदेतच घुणाक्षरम् ॥ ५७८ ॥ यत्रं गा च पात्पर सुखम् । न तृष्णाया परो व्याधिन च धर्मों दया बहुक्षीरा जलपानमुपानही । औषधं वीजमाहार सक्री पर ॥ ६०० ॥ दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया । णीत यथानुयात् ॥ ५७९ ॥ रागे द्वेषे च माने च द्रोहे प्रसित मास मस्त परिणमेच्च यत् । हितं च परिणाम स्याच अहिंसया च दीर्घायुरिति प्राहुर्मनीषिण ॥६०१॥ यच्छश्य पापे च कर्मणि । अनिये चैत्र पर्तव्ये चिरकारी प्रशसते कार्य भूतिमिच्छता ॥ ६०२ ॥ बुद्धी कलुपिताया । ॥ ५८० ॥ बन्धूना सुहृदां चैर भृत्याना सीजनस्य च अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशसते ॥ ५८१ ॥ चिरेण विकारे प्रत्युपस्थिते । अनयो नयसकाशो हृदयान्नापसहित मित्रं सघीयाचिरेण न त त्यजेत् । विरेण विहितं मि| ॥ ६०३ ॥ यदैव भी जानीयान्ममृलपरा स्त्रियम् । चिरं यारणमर्हति ॥ ५८२ | लामस्तेपा जयस्तेषा कुत- उद्विजेत तदैवासा सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ ६०४ ॥ न रतेपा पराजय । येषा हृदिस्थो भगवान्मगलायतनो हरि कोषयातुधानस धीमान्गच्छेद्विधेयताम् । निपीतभातृ ॥ ५८३ ॥ धनागा जीविताशा च गुर्गी प्राणभृतां सदा । रुधिर प्राप निन्दा वृकोदर ॥ ६०५ ॥ न रोकायतरार्दन दस तरुणी भार्या प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ५८४ ॥ नास्तिक म्याददैवत । हरिहिरण्यकशिपु जघान खान पिनीलाती गतायी प्रसूता गतयौवना । प्रवासी गत निर्गतः ॥ ६०६ ॥ सदेहो वैष्णवे मार्ग न कार्याध्ये सौम्या याचना गनगौरवा ॥ ५८५ ॥ शामामृगस कुदर्शने । रामप्रभावमद्यापि पयोधी पश्य सेतुन्य शामाया शाया गन्तुं पराकम । उहतितो यदमोवि | ॥ ६०७ ॥ गोर्गा कामदुधा सम्यक्प्रयुक्ता मार्यते बुधे ! प्रभावः प्रमो हि सः ॥ ५८६ ॥ ग पुण्यं च कलपाणि दु प्रयुक्ता पुनर्गोत्वं प्रयोक्तु सैव शंमति ॥ ६०८ ॥ न पुत्रोत्सनिनिधिधया । मुक्तादेव लन्यन्ते नैय पार्थ | जातु काम कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्ण पराकमात् ॥ ५८७ ॥ धर्महान्यजिते विनुभवन्ति वर्मेव भूय एवाभिवर्यते ॥ ६०९ ॥ नापृष्ट. कमषिद १२लासा १बपी २ पनुवम्।

·. सामान्यनीतिः १६७ यान्न चान्यायेन पृच्छतः । जानन्नपि हि मेघावी जडवडोक वासो न कर्तव्यः कदाचन । घटी पियति पानीयं ताइते आचरेत् ॥ ६१० धर्मायाँ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वापि झहरी यथा ॥ ६३२ ॥ तृणं ब्रह्मविदः स्वर्गस्तृणं शूरस तद्विधा । तत्र विद्या न वक्तव्या शुभं वीजमियोपरे जीवितम् । जिताक्षस तृणं नारी निःस्पृहस तृणं जगत् ॥ ६११ ॥ विद्ययैव समं काम मर्तव्यं ब्रह्मवादिना । आप- | || ६३३ ॥ गुरोरप्यवलिप्तस कार्याकार्यमजानतः । उत्स- यपि हि घोगयां न त्वेनामिरिण वपेत् ।। ६१२ ।। सावित्री- प्रतिपन्नस न्याय्यं भवति शासनम् ॥ ६३४ ॥ मनसैव मात्रमारोऽपि वरं विप्रः सुनितः । नायनितवतुर्वेदः कृतं पापं न शरीरकृतं कृतम् । येनैवालिगिता कान्ता तैनै- सर्वाशी सर्वविक्रया ॥ ६१३ ॥ न हायनैन पलितन वालिगिता मुना ॥ ६३५ ॥ भिन्ने चित्ते कुतः प्रीतिः वित्तन न वन्धुभिः । ऋपयश्वकिर धर्म योऽनूचानः म नो साद्वा प्रीतिः कुतः सुखम् । लं च सरसि तं पुत्रं पुन्छ- महान् ॥ ६१४ ॥ नारंतुदः सादार्ताऽपि न परद्रोहकर्मभिः। च्छेदं सराम्यहम् ॥ ६३६ ॥ मक्षिका प्रगमिच्छन्ति धन- ययाऽयोद्विजत वाचा नालोक्यो तामुदीरयेत् ॥ ६१५॥ मिच्छन्ति पार्थिवाः । नीचाः कलहमिच्छन्ति शान्ति- यया खनन्खनित्रेण नरो वायधिगच्छति । तथा गुम्गता मिच्छन्ति सावत्रः ॥ ६३७ ॥ हस्ती चाङ्कुशहस्तेन कशा- विद्या गुश्रूपुर्षिगच्छति ॥ ६१६ ॥ यं मातापितरौ क्लेश हसेन वाजिनः। शृङ्गी लगुडहतेन सद्गहतेन दुर्जनः महेते संमत्रे नृणाम् । न तस निष्कृतिः शक्या कर्तु वर्ष- ॥ ६३८ ॥ देशानुसृज्य गच्छन्ति सिंहाः सत्पुरुषा गजाः। शतैरपि ॥ ६१७ ॥ पित्रोनित्यं पियं कुर्यादाचार्यच च तत्रैव निधनं यान्ति काकाः कापुरुषा मृगाः ।। ६३९ ॥ सर्वदा । तेषु हि त्रिपु तुष्टेषु तपः सर्व समाप्यते ॥ ६१८॥ वाग्वादमर्थसंवन्धं परोक्षे दारदर्शनम् । यदीच्छेद्विपुला श्रद्दधानः शुमा विद्यामाददीतावरादपि । अन्त्यादपि परं धर्म प्रीतिं त्रीणि तत्र न कारयेत् ॥ ६४० ॥ अर्थानमिर्जनं नीरत्रं दुष्कुलादपि ॥ ६१९ ॥ यद्यत्परवशं कर्म तत्तद्य- कार्य वर्धनं रक्षणं तथा । मक्ष्यमाणो निरादायः सुमेरुपि वेन 'वर्जयेत् । यद्यदात्मयशं तु स्यात्तत्तत्सेवेत यत्नतः | हीयते ॥ ६४१ ॥ आपदर्थ घनं रक्षेन्महतां कुप्त आपदः । ॥ ६२० ॥ यत्कर्म कुर्वतोऽस्य खात्परितोषोऽन्तरात्मनः । कदाचित्कुपितो देवः संचितं चापि नश्यति ॥ ६४२ ॥ तटयत्नेन युवीत विपरीतं तु वर्जयेत् ॥ ६२१॥ न | युध्यन्ति पशवः सर्वे पठन्ति शुकसारिकाः । दातुं जानांति द्रव्यागामविज्ञाय विधि धम्य प्रतिग्रहेत् । प्रातः प्रतिग्रहं । यो वित्तं स शूरः स च पण्डितः ॥ ६४३ ॥ नदीतीरेषु फुर्यादवसीदन्नपि क्षुधा ॥ ६२२ ॥ सर्वेषामेव शौचाना- ये वृक्षा यस नारी निरङ्कुशा । मनिहीनो भवेद्राजा तस मर्थशौचं परं स्मृतम् । योऽर्थे शुचिः स हि शुचिर्न मृता- राज्यं विनश्यति ॥ ६४४ ॥ गुणं पृच्छख मा रूपं शीलें रिशुचिः शुचिः ॥ ६२३ ॥ नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति | पृच्छस मा कुलम् । सिद्धिं पृच्छख मा विद्यां मोगं सत्यसमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसम | पृच्छस्व मा धनम् ॥ ६४५ ॥ गुणो भूपयते रूपं शीलं मुखम् ॥ ६२४ ॥ नात्यर्थमाणितया लुन्धमुद्वैजयेजनम् । भूपयते कुलम् । सिद्धिर्भूपयते विद्या भौगो भूपयते धनम् अधिदैत्याऽश्वरनं ग्रीमथ्यमानोऽसृजद्विपम् ॥ ६२५ ॥ ॥ ६४६ ॥ यस न ज्ञायते शीलं कुलं विद्या नरस च । कस्तेन न स्यातव्यं न गन्तव्यं क्षणमप्यधर्मः सह । पयोऽपि | सह विश्वासं पुमान्कुर्याद्विचक्षणः ॥ ६४७॥ का प्रीतिः सह शौण्डिकीहले मदिरा मन्यते जनः ॥ ६२६ । अकिंचि माजीरैः का प्रीतिरवनीपतौ । गणिकाभिश्च का प्रीतिः का दपि कुर्याणः मौख्यैर्दुःसान्यपोहति । तत्तस किमपि द्रव्यं प्रीतिर्भिक्षुकैः सह ॥ ६४८ ॥ धीराणां भूपगं विद्या मन्त्रिणां यो हि यस्य प्रियो जनः ॥ ६२७ ॥ अत्युष्णासघृताद- भूपणं नृपः । भूपणं च पतिः स्त्रीणां शीलं सर्वस्य भूपणम् नादच्छिद्राचैव वाससः । अपरप्रेष्यमावाच भूय इच्छन्यत- ॥ ६४९ ॥ महानदीप्रतरणं ,महापुरुषविग्रहम् । महाजन- त्यघः ॥ ६२८ ॥ आपदामापतन्तीनां हितोऽप्यायाति | विरोधं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ६५० ॥ नारहेद्विपमं वृक्षं हेतुताम् । मातृजईव वत्सस सम्मो भवति वन्धने | जीणी नावं न चारुहेत् । कूपे नालोकयेत्तोयं न चात्मानं ॥ ६२९ ॥ भवत्येकस्यले जन्म गन्धस्तेषां पृथक्पृथक् । विनाशयेत् ॥ ६५१ ॥ संकटे न च गन्तव्यं विषमे न उत्पलस मृणालस मत्स्यस कुमुदस्स च ॥६३०॥ कदाचन । महापये न गन्तव्यं गन्तव्यं चात्मनः, पथम् तर मित्र न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् । ऋणदाता ॥ ६५२ ॥ अनादायी व्ययं कुर्यादसहायी. रणप्रियः । घ वैद्यश्च श्रोत्रियः सजला नदी ॥ ६३? मन आतुरः सर्वमक्षी च नरः शीघ्रं विनश्यति ॥ ६५३ ॥ ---मगर्वस्व.--२-उन्मार्गवर्तिनः ३ 'परस्सी संकटं प्रोकं रष्टा १ मरुभूमी.. २ अपात्र. ३ मपविक्रयकत्री. ४ मपम् च शिमं पथन् । वेश्या महाप प्रोकं रूपयांवरता अतः॥. - म ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् सुसदिग्धस भक्तस्य दतस्य चलितस्य च । अमात्यस्य च सपास्ते परे साक विपदि स्वजनैर्जड । जृम्भत्यम्मो, दुष्टस मूलादुद्धरण वरम् ॥ ६५४ ॥ दीर्घराजममडाह रहे मृग शुष्यत्युदकशैवलै ॥ ६७६ ॥ नीचापमान रण्डा च बहुमाषिणीम् । शद्रुमक्षरसयुक्त दूरत परिवर्तयेत् मलिना यो भुङ्क्ते सपद पुमान् । लशुनाक्ता सु ॥ ६५५ ॥ सिद्ध मनौषध धर्म गृहच्छिद्र च मैथुनम् । कर्पूरचर्चा वितनुते तनौ ॥ ६७७ ॥ ध्यसनानन्तर सोस्य युभुक्ति कुश्रुत चैव वचन न प्रकाशयेत् ॥ ६५६ ॥ स्वल्पमप्यधिक भवेत् । काषायरसमाखाद्य खाद्वतीयाम्बु धनेषु जीवितव्येषु स्त्रीषु भोजनवृत्तिषु । अतृप्ता मानना सर्वे विदते ॥ ६७८ ॥ गुणानामन्तर प्रायस्तज्ज्ञो जानाति याता यासति यान्ति च ॥६५७॥ सौहार्दवर्णरखाणामुच्चा नेतर । मालतीमलिकामोद प्राण वेत्ति न लोचनम् वचभिदाजुपाम् । परोक्षमिति कोऽप्यस्ति परीक्षानिकषोपल | ।। ६७९ ॥ प्रभूतवयस पुसो धिय पाक प्रवर्तते । ॥ ६५८ ॥ परापकारनिरतेढुजन सह सगति । वदामि | जीणस्य चन्दनतरोरामोद उपजायते ॥ ६८० ॥ धना भवतस्तत्व न विधेया कदाचन ॥ ६५९ ॥ नरत्व दुर्लभ | गमेऽधिक पुसा लोभमभ्येति , मानसम् । निदाघकाले लोके विद्या तन सुदुर्लमा । कवित्व दुर्लभ तत्र शक्तिस्ता | प्रालेय प्राय शैत्य वहत्यलम् ॥ ६८१ ॥ सहजोऽपि सुदुर्लभा ॥ ६६० ॥ वारिजेनेव सरसी शशिनव निशी | गुण पुसा साधुवादेन वर्धते । काम सुरसलेपन कान्ति धिनी । यौवनेनेव वनिता नयेन श्रीमनोहरा ॥ ६६१ ॥ | वहति काञ्चनम् ॥ ६८२ ॥ निन्दा य कुरुत दान वित्ताहत याच कीर्तिधमी तथायुष । परोपकरण | साधोस्तथा व दूषयत्यसौ । खे भूतिं यस्त्यजेदुचे कायादसारा सारमाहरेत् ॥ ६०२ ॥ श्रुत कृतधिया सगा मूभि तयैव सा पतेत् ॥ ६८३ ॥ शुभ याप्यशुभ जायते विनय श्रुतात् । लोकानुरागो विनयान कि लोका | कर्म फलकालमपेक्षते । शरद्येव फलत्याशु शालिन नुरागत ॥ ६६३ ॥ किमाराध्य सदा पुण्य कश्च सेव्य सुरमौ कचित् ॥ ६८४ ॥ भोगेच्छा नोपमोगेन सदागम । को ध्येयो भगनान्विष्णु किं काम्य परम भोगिना जातु शाम्यति । लपणेनान्तरालेन तृष्णा पदम् ॥ ६६४ ॥ एकामिषामिलापो हि वीज वैरमहातरो प्रत्युत जायते ॥ ६८५॥ दुर्लभोऽप्युत्तम प्राय तिलोत्तमामिलायो हि यथा सुन्दोपसुदयो ॥ ६६५ ॥ स्वजातीयेन लभ्यते । कर्णकोटरग वारि वारिणैवावकृप्यत आचातकातिरुन्निद्रैमयूखरहिमविप धूसरापि कला ॥ ६८६ ॥ जन्तोनिरुपभोगस्य दृश्यते भुवि रुक्षता । चाद्री किं न बध्नाति रोचनम् ॥ ६६६ ॥ हेतुनसगिक वाताशिनो द्विजिह्वत्व विहित पश्य वेधसा ॥ ६८७ ॥ कोऽपि प्रीतेयद्धि न वर्तत । मालती मधुगऽस्तीति आकार कारण जन्तोदोर्जन्यस्य न जायते । कारकूट मधुप केन शिक्ष्यते ॥ ६६७ ॥ देवे तीर्थे द्विजे मन्ने दैवज्ञ भेजे सुधासिधो प्राणिना प्राणहारक गुरौ । यादृशी भावना यम्य सिद्धिर्भवति तादृशी ॥६६८ ॥ व्याप्तिरेषा गुणिनो गुणवाञ्जायते ध्रुवम् । चन्दनोऽननस न माता शपते पुन न दाप लभते मही । न हिंसा | दग्धो न भरस सुरमि क्वचित् ॥ ६८९ ॥ पायापक्षी कुरुते गाधुन देव सृग्निाशक ॥ ६६९ ॥ प्राय जन प्राय प्रीतिमाविष्वोत्यलम् । लोभाया शौण्डिक मन्त्युपदेशाही धीम तो न नडाशया । तिरा कुसुम शष्पैमष पुष्णाति पेशले ॥६९० ॥ दुर्जनो जीयत मौगम्यपाहिनो न या कचित् ॥ ६७० ॥ सय युक्त्या पिग्रहेण न धीमता । तिपात्यते महाक्षस गुगोकर्ष प्राय प्रस्फुरति स्फुटम् । दग्धसागुरुखण्डस्य | सस्कारमपेक्षते । मुक्तारतस शाणाश्मघर्षण नोपयुन्यत समीपक्षितिक्षयात् ॥ ६९१ ॥ स्वभावसुदर वस्तु न स्फारीमवति सौरमम् ॥ ६७१ ॥ उपकतु यथा सल्स तथा महान् । प्राय यूपस्तृपा हति नने । हस्ती हेमसहस्रेण क्रीयते न मृगाधिप । ॥ ६९२ ॥ येनात्मा पण्यता नीत स एवाविष्यत सतत न तु पारिधि ॥ ६७२ ॥ जडे प्रमपति प्रायो दुस चिनति साधन । शीतागयुदित पद्मा सोच ॥ ६९३ ॥ निक्रीत निजमा मान यसै सस्कुरुते ना ! याति पारिगि ॥ ६७३ ॥ कश्चित्वसचिदेय सामु परेम्य वशरीरस्य के वा भूपा' वितन्यते ॥ ६९४ ।। दद्विसम्ममाननम् । पद्म विकासययर सकोचयति कर असमवगुणस्तुत्या जायते स्वात्मनपा । निवार यम् ॥ ६७३ ॥ ईश्वरा पिगुना पश्चद्वितीति रिमगु स्थापिताश्तो विशति गुणिना गुणा । उत्तोचिताना मुगधीति वदन्को नोपहाम्यते ॥ ०५ ॥ तस्यै सम् । प्रायो निधय एवाहीन्द्विजिहादधततराम् ॥ ६७५ ॥ पद्याना गधो वायुभिराहत ॥ ६९६ ॥ निताशया पराभवाप- १दराविकका २'पांगारा' सारयाविशेषस पुपम् न ममों न ·सामान्यनीतिः २६९ -nnar निवर्तते । पय कर्ण । माति पुसा चित्ते पराशय । प्रतिमा मुखचन्द्रस कृयाणे ॥ ७१८ ॥ रोगगोपरीनापन्धनन्यसनानि च । आमा याति दीर्घताम् ॥ ६९७ ॥ अधम वाघते भ्यो पगशाणा पलान्येतानि देहिनाम् ॥ ७१९ ॥ मूनि दु खरगो न तृत्तमम् । पादद्वयं रुजत्यागु शीतस्पर्टी पनारर्थपना बाले वृद्ध तरोनिया विदुपि । योपिति मर्ने न चक्षुषी ॥ ६९८ ॥ यत एवागतो दोपतत एव गुरुपु च विदुपा नगोचर देयम् ॥ ७२० ॥ क्टुकं या 1, अग्निदग्धम्य विस्कोटशान्ति स्वादग्निना मधुर या प्रस्तुतगाक्यं मनोहारि । वाम गर्दमनाढश्चित प्रयम् ॥ ६९९ ॥ बुद्धिमत्त्वामिमान को मवेयही प्रोलै प्रयाणेषु ॥ ७२१ ॥ अतिपरिचयादवना सततगम- पर्जीविनाम् । अन्यदीयैरलंकारेनीहंकारो पिपणे ॥ ७००॥ नादनादरो भवति । लोक प्रयागवासी कृपे स्नानं समा उत्तमोप्यघमस साद्यान्जानम्रकर क्वचित् । कौस्तु चरति ॥ ७२२ ॥ अतिपरिचयादवना सततगमनादना- मादीनि रत्नानि ययाचे,हरिरम्युधिम् ॥ ७०१ ॥ प्रयत्ने दगे मति । मैल्यै मिल्लपुरधी चन्दनतम्याष्ठमिन्धन ममके केचिदेव स्यु फलमागिन । क्षीरोदमयना | कुरुत ॥ ७२३ ॥ अतिपरिचयात्मज्ञेलेतद्वाक्य मृऔर द्देवैरमृतं प्रापि नासुर ॥ ७०२ ॥ भोग परोपतापेन तद्भाति । अतिपरिचितेऽप्यनादौ मसारऽम्मिन जायते पुंसा दुम्याय न स्थिरं'। पानमप्यमृज क्षियं स्वपीडायै ज्वना ॥ ७२४ ॥ अविधेयो मृत्यतन शठानि मित्राण्यदा जलौकसाम् ॥ ७०३ ॥ नोपमोगरानान्कोऽपि सचि यक स्वामी । अविनयवती च माया मसक्शूलानि नुते चिरम् । आखा किमलकारानामन्याहत्य कुर्वत चारि ॥ ७२ ॥ वैद्यनर्वविहीनो निम्ना कुलवधूर्य- ॥ ७० ॥ विवर्णवचनैर्मृत्युगूढोऽप्यन्त प्रकाशते । इन्ध निर्मुर्ख । क्टके च प्राघुपिरो मस्तक्शूलानि चचारि नान्तरसम्यश्च ज्वलत्यग्नि ॥ ७०५ ॥ ॥ ७२६ ॥ शक्तिरहितोऽपि कुप्यति सेनासत्तोऽपि मान निकटम्यं गरीयासमपि रोको न मन्यते । पविनामपि मुवहति । अधभोऽपि हि कामयते जानाति विधिडिम्ब यन्मयां न नमसन्ति जाहवीम् ॥ ७०६ ॥ खनन यितुम् ॥ ७२७ ॥ त्यति मयमकृतपापं मुमित्रमयश खात्मजन्तु यते गुणगान्पर गोपगोपनदानायि | प्रमादिनं विद्या । ह्री कामिनमल्स श्री क्रूर वी दुर्जन हरिदेवो जगपति ॥ ७०५ ॥ उत्तमसोपमायाति तदद्ग बलीयसा स्पर्धा । प्रेमदाजनविश्वामो मृत्युद्वाराणि चत्वारि लोक ॥ ७२८ ॥ अनुचितारम्म खननविरोधी पोप्यते यदि । वृक्ष प्रसीदति प्राय पादाम्यनेन ॥ ७२९ ॥ अन्यमुखे दुर्वादो य प्रियवदने स एष परि- न म्वयम् ॥ ७०८ ॥ दुर्मग साटयकृत्या यो विम् • त्यापि न ताग । गोमय श्रीनिवामोऽस्ति न तथापि हाम । इतरेन्धनजन्मा यो धूम सोऽगुरुमको धूप ॥३०॥ अशठमलोममंजिल्लं त्यागिनमनुरागिण विशेषज्ञम् । यदि नोहम्म् ॥ ७०९ ॥ आगच्छदुत्समो माति यथा ननाश्रयति नर श्री श्रीरव हि वञ्चिता तर ॥ ७३१ ॥ या गत 1 हिमाशोरुदय सायं चकास्ति न तथोपसि व्यथयतितरामुपेत स्वस्थप्रकृतेरवद्यरेशोऽपि । भृशमुद्धि 1 ७१० ॥ सतोषज्ञतये पुसामासिकधनागम । सरमा जते चनु सक्तेन रज रणेनापि ॥ ७३२ ॥ शरदि समग्र उतुमेदाय वाच स च न स्थिर ॥ ७११ ॥ सतुप्यत्यु निशाकरकरशतहततिमिरसचया रजनी । जलदान्तरिता• तम स्तुत्या धनेन महताधम. । प्रसादन्ति जपैर्देवा बलि- कामपि दिवसच्छायां न पूरयति ।। ७३३ ॥ यत्र न फलि- भभूतविग्रहा ॥ ७१२ ॥ सनातीयविधाताय माहात्म्य | तासरनो विकसितमरसीरुहा सरसो वा । नच सजना दृश्यते नृणाम् । इयेनो विहगमानेर हिनस्ति न मुन म देशी गच्छतु निधन श्मशानमम ॥ ७३४ ॥ गुणमधि गमान् ॥७१३॥ गुरु प्रयोननोद्देशाटर्जयन्ति न भक्तिन । गतमपि धनवानचिगन्नाशयति रक्षति ढरिट मजयति दुग्धदात्रीति गार्गहे पोप्यते न तु धर्मत ॥ ७१४ ॥ रजुमम्मसि पूर्ण कुम्मो न खलु तुच्छ ॥ ७३५ ॥ गुरुरमिर्द्विजातीना वर्णाना ब्राह्मणो गुरु । पतिरेको गुरु | अबुधा अजगमा अपि कयापि गत्या पर पदमनासा । स्त्रीगा सर्वसाम्यागतो गुंग ॥ ७१५ ॥ बहुभिमूर्स मनिश इति कीलन्त नयंवलगुटिका इव जनेन ।। ७३६ ॥ संघातैरन्योन्यं पत्तिमि । प्रच्छाद्यन्तै गुणा सर्वे मेघे | स्वल्या इति रामचलये न्यता नाशये पयोराशे । ते शैला. रिव दिवाकर ॥ ७१६ ॥ मनागनभ्यावृत्त्या या काम | स्थितिमन्तो हन्त लधिग्नेय बहुमान ॥ ७३७ ॥ यत्रार्जवेन क्षाम्यतु य क्षमी । क्रियासमभिहारेण निराध्यन्त क्षमेत २ मिलायो ३ आगन्तुक' ४ सीपु विश्वाम- २ ॥ ७१७ ॥ कामाय स्पृहयत्यात्मा सयतोऽपि मनी ५ दुष्टमाषगन् ६ काष्ठम् ७ सरटम् ८ दानशीलन् पिण वीथीनियमितोऽयुज्ञा शप्पमासाद्य धारति ! ९ लघुनाचो वा १० 'चनुरहास्यकीटनकस पाशा' २२ सु.र. मां मरयपवते ·| गृहपतिरतिमिलिताया ५ पुष्पाणि, पो-शोमनमनस च लोके प्रशसते सति । स गुणस्तेन च गुणिना र दयति राजा । कृपणानुसारि च धन मेघो गिरि नलर्षि सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् लधिमा गरिमाण वक्रता तनुते । छन्द शास्त्र इवा ।। ७५३ ॥ अरसिकजनभाषणतो रसिकननै सह वर स्मिल्लोके सरल सखे किमसि ॥ ७३८ ॥ सुहृदि निरन्तर । कलह । लम्यकुचालिङ्गनतो लिकुचकुचापादताइन श्रय चित्ते गुणवति भृत्ये प्रियासु नारीषु । स्वामिनि शक्ति ॥ ७५४ ॥ आपदि मिनपरीक्षा शूरपरीक्षा रणाङ्गणे भवति । समेते निवेद्य दु ख जन सुखी भवति ॥ ७३९ ॥ प्राप्य | विनये वशपरीक्षा स्त्रिय परीक्षा तु निर्धने पुसि ॥ ७५५ ॥ चन्गनधिकाराशनुपु मिनेषु वधुवर्गपु । नापकृत नोप अनक्सरे च यदुक्त सुभाषित तच्च भवति हाखाय । रहसि कूत न सस्कृत कि कृत तेन ॥ ७४० ॥ वित्त परिमित- प्रौढवधूना रतिसमये वेदपाठ इव ॥ ७९६ ॥ आरोग्य मधिकव्ययशील पुरुषमाकुलीकुरुते । ऊनाशुकमिव पीनस्तन | विद्वत्ता सज्जनमैत्री महाकुले जन्म । स्वाधीनता च पुमा जघनाया कुलीनाया ॥ ७४१ ॥ अप्रतिबुद्धे श्रोतरि वक्तु महदैश्वय विनाप्यर्थै ॥ ७५७ ॥ अवसरपठिता याणी गुण वाक्य प्रयाति वैफल्यम् । नयनविहीने भर्तरि लावण्यमिवेह गणरहितापि शोभते पुसाम् । रतिसमये युवतीना भूपाहानि खैअनाक्षीणाम् ॥ ७४२ ॥ बहुतरहिते रसातर उत्तिष्ठन्ते विभूषण भवति ॥ ७५८ ॥ अव्याकरणमधीत भिन्नद्रोण्या हि सुमनसस्तपति । कातारैर्जनबेग विषय सदसफलास्तु | तरङ्गिणीतरणम् । भेषजमपथ्यसहित चयमिदमकृत वर विरला स्यु ॥ ७४३ ॥ प्रतिगृहकोण गुणिनो लताकीटा न कृतम् ॥ ७५९ ॥ य पठति लिखति पश्यति परि इव स्फुरति शतम् । तद्भासक खगोमि को वा रविरिव पृच्छति पण्डितानुपाश्रयति । तस दिवाकरकिरणैर्नलिनी गुणज्ञोऽस्ति ॥ ७४४ ॥ रमणीय स हि पुरुषो रमणी दर मिव विकासते बुद्धि ॥ ७६० ॥ विरला जानन्ति यत्रैव रज्यति विदधा । श्लोक स एव सुभगश्चित्त सक्त गुणान्विरला कुर्वन्ति निर्धने स्नेहम् । विरला परकार्यरता हिं यन रसिकस ॥ ७४५ ॥ आपरितोषाद्विदुषा न साधु परदु खेनापि दु खिता विरला ॥ ७६१ ॥ उद्वेजयति म ये प्रयोगविज्ञानम् । वलवदपि शिक्षितानामात्म यप्रत्यय दरिद्र परमुद्राया झणत्कार चेत ॥ ७४६ ॥ अवला यत्र प्रबरा शिशुरवनीतो निर कङ्कणनादो यथा जारम् ॥ ७६२ ॥ कोऽ धो योऽकायरत क्षरो मन्त्री । नहि नहि तर धनाशा जीवित आशापि | को बधिरो य शृणोति नैतानि । को मूको यं काले दुर्लभा भवति ॥ ७४७ ॥ ज्वलति चलते धनोऽभिर्वित्र प्रियाणि वक्तु न जानाति ॥ ७६३ ॥ कुन विधेयो यो कृत पनग फणा कुरुते । प्राय व महिमान क्षोभात्र विद्याभ्यास सदोषधे दाने । अवधीरणा व कार्या खलपर तिपद्यते जतु ॥ ७४८ ॥ रानि विदुषा मध्ये वरसुर । योषित्परधनेषु ॥ ७६४ ॥ कुन विधेयो वास सजनकण्ठे ताना समागमे स्त्रीणाम् । साँध्वसदूषितहृदयो वाक्पटुरपि यथा काश्याम् । क परिहार्यो देश पिशुनयुतो लुब्ध कातरो भवति ॥ ७४९ ॥ अलिरनुसरति परिमल लक्ष्मी । ॥ ७६५ ॥ दधि मधुर मधु मधुर द्राक्षा मधुरा सुधारि नुसरति नयगुणसमृद्धिम् । निम्नमनुसरति सलिल विधिलि मधुरैव । तस्य तदेव हि मधुर यस्य मनो यत्र सरमन खित युद्धिरनुसरति ॥ ७५० ॥ स्वाधीनेऽपि कलो नीच ॥ ७६६ ॥ अविदितपरमानदो बदति जनो विषयमेव परदारलम्पटो भवति । सपूर्णेऽपि तडागे काक कुम्भो । रमणीयम् । तिलतैलमेव मृष्ट येन न दृष्ट घृत शरि दक पिवति ॥ ७५१ ॥ किं कर फणिहृदय पुनरपि कि ॥ ७६७ ॥ रोगी चिरप्रवासी परानभोजी परावसथशायी । पुरमझनाहृदयम् । क्रूरास्कृरतर किं पतिसुतधनहीनकामि । यजीवति त मरण यन्मरण सोऽस विश्राम ॥ ७६८ ॥ नीहृदयम् ॥ ७५२ ॥ अनुकूला विमलाह्रीं कुलजा कुशला को धर्मो भूतदया कि सौख्यमरोगिता नगति । है रूह मुशीलसपनाम् । पञ्चटकारा भायो पुरुष पुण्योदयालभते | सद्भाव किं पाण्डित्य परिच्छेद ॥ ७६९ ॥ दान प्रियवा क्सहित ज्ञानमगर्ने क्षमान्वित शौर्यम् । वित्त त्यागनियुक्त । अन्य वसम् २ मूर्षे ३ सजरीटनयनानाम् ४ त-रहिवे | दुभमेतचतुर्भद्रम् ॥ ७७० ॥ कल्पयति येन वृत्ति यह रमातले रसाले आम्रवृक्षे इत्यर्थ ६ माघमासे पक्षे तपश्चर्यायाम् कान्ता मनीय दुर्जनगम्या नार्य प्रायेणापावर रमरण्यम् दुर्गममार्ग इति यावत् तसदधि एपनवेग कम्पनवेग विपक्ष सहित्वा सदसानि फलानि येमामेवविधा विरला रयु, पक्षे पाना सारा दव्य जनगो जनसंताप एका मर्पयित्वा सदसो च ॥ ७७२ ॥ कृतशतमसत्सु नष्ट मुभाषितशत च मोभरम मत्व पल येसमेताइमा विरला स्यु ९ सवामि, पसकिरणे बुधेपु । वचनशतमवचनकरे बुद्धिशतमचेतने नन् । १२ रने १३ मपन् १४ वाग्मी ॥ ७७३ ॥ दक्षः श्रियमधिगच्छति पथ्याशी कल्पना मुनय इत्यर्थ ८प्रकार १५ अविश्वमन् ·सामान्यनीतिः १७१ मुगुमरोगी। उद्युत्तो विद्यान्त धर्मावगामि च विनीत | परीक्षा शूरपरीक्षा रणागणे भाति । मिनये मृत्यपरीक्षा ॥ ७७४ ॥ निरतिशय गरिमाण तेन जनन्या मरमि दानपरीक्षा च दुर्मिने ॥ ७९३ ॥ आलस नीमेगा नरो विद्वास । यत्कमपि वहति गम महतामपि यो गुरुर्मावि गता जन्मभूमिवात्सल्यम् । सतोपो मीरव पड़ व्यापाता ॥ ७७५ ॥ अप्रस्टीकृतशत्ति शक्तोऽपि जनतिरम्निया महत्वम्य ॥ ७९४ ॥ अप्येस्मा ननुषो पदयत पूर्णत्व लमते । निवसनन्तदारुणि रवयो बहिर्न तु ज्वरित | तुच्छतामानो । ज्याकार्मुक्यो कविहगभूत कश्चिदति ।। ७७६ ॥ विषमस्थस्वादुफ्लग्रहणव्यवसायनिश्चयो येषाम् । मता ॥ ७९५ ॥ अघल्वमन्यसमय चविरत्व वधिकार उष्ट्राणामिन तेपा मन्येऽह शसित जन्म ॥७७७ ॥ आलम्च्य । थारयो प्रणयी परमेष्ठी नामिनामन्य दुरविगम परमागो यावत्युरुपेण पौम्प न कृतन् । जयति | ॥७९६॥ नियत पदैनिपेय स्पलितेऽनर्यावह समाश्रयते । तुलामधिरूढो भाखानपि जल्टपटलानि ॥ ७७८ ॥ | समपदन्यगति के सक्रमकाष्ठ दुरी च ॥ ७९७ ॥ आपदि येनायकृत येन च हमित दशामु विपमामु । सम्यगनिप्पन सन् योऽर्थस् घरया रसुटीक्रियते । स व्यय अपकृत्य तयोरभयो पुनरपि जात नर मन्ये ॥ ७७९ ॥ एस मरति प्रथमो विनतातनून इस ॥ ७९८ ॥ अघरस अमती माति सरजा क्षार नीर च शीतल भवति । दम्मी | मधुरिमाण कुचकाठिन्य दृशोस्तथा तेश्यम् । कविताया भवति विवकी प्रियवक्ता मनति धूर्ततन ॥ ७८० ॥ | परिपासननुमररमिको विजानाति ॥ ७९९ ॥ समिता विध पश्यति परस्स युवति सराममपि तन्मनोरथ कुरुते ।। वति विधुरपि सवितरति तथा दिनति यामिन्य । यानि जात्वैर तदप्राप्ति व्यथै मनुनो हि पापभाग्भवति ॥७८१॥ नयन्ति दिनानि च मुखदु सवशीकृन्त मनमि ॥ ८०० ॥ सीणा हि साहचर्यादयन्ति चेतासि भर्तृसदृशानि । मधु | निजदोषावृतमनसामतिमुन्दग्मेर माति निपरीतन् । पश्यति यपि हि मूर्च्छयते विविटपिसमात्रिता केली ॥ ७८२ ॥ पित्तोपहत शशिगुन शङ्खमपि पीतम् ॥ ८०१ ॥ सकृदपि दृष्ट्वा पुरुष विवुधा जानन्ति सान्ता तस । राज्ये सार यसुधा चमुघायामपि पुर पुरे माघम् । हस्सतुलयापि निपुणा पलप्रमाण विज्ञानन्ति ॥ ७८३ ॥ सौधे तल्स तन्पे वराङ्गनानगसनखम् ॥ ८०२ ।। कविहृदयेप्वनसूया कस्तूरीकर्दमेवमालिन्यम् । अक्षारता ! याप्यो भवन्ति विमला स्फुरन्ति कमलानि नापीपु । कम पयोधावानीपालेषु पाण्डित्यम् ॥ ७८४ ॥ वस्तुनि | लेषु पतन्त्यलय करोति सगीतमलिषु पदम् ॥ ८०३ ॥ चिराभिलषिते कथमपि दैवात्प्रसक्तसघटने । प्राक्प्राप्तान्यपि | सनिहितेऽपि दुराप वस्तुनि मनसोज्नमातविपयख । बहुशो दुखानि पर सुखानि जायन्ते ॥ ७८५ ॥ विनय | माति न संशयनाशो बहुगोऽध्याश्वासमानस ॥ ८०४ ॥ घातदोष स्वपघाय सल्स वीरकोपकर । नातरुमग | स्वया करोति कर्म प्रमादयुतस्तु परवशो भवति । ध्वनिरिव हरिनिहीतस्कर परिण ॥ ७८६ ॥ सत्यपि सगो रोहति वृक्ष निपतत्यवशतत पुरुप ॥ ८०.॥ च मुकृतकर्मणि दुर्नीतिश्चच्छ्रिय हरत्येर । तैले सदो | मोगाक्षमन्य रक्षा हमाणैव कुतोऽनमिमतस । वृद्धन्य पयुक्ता दीपशिखा दलति यातालि ॥ ७८७ ॥ उपचार | प्रमदापि श्रीरपि मृत्लस मोगाय ॥ ८० ॥ मर्वया वर्तव्यो यावदनुसनसोहदा पुरुषा । उत्पनसौहृदानामु खहितमाचरणीय किं करिष्यति जनो पहुनल्प । विद्यत पचार बैतन मनति ॥ ७८८ || नेहो हि वरमपटितो नहि स कश्चिदुपाय सर्वलोक्परितोषकरो य ॥ ८०७ ॥ न पर सनातविघटितनेह । हतनयनो हि विषादी न | क्सचिलिमपि नो हरणीय मर्मवाक्यमपि नोचरणीयम् । विषादी भवति जात्यन्ध ॥ ७८९ ॥ नलिनीदलगतनल| श्रीपते पदयुग म्मरणीय रील्या मरनल तरणीयन् वत्वरल किं यौवन धन चायु । के गशधरकरनिक्रानु |॥ ८०८ ॥ आसुर कुलमनादरणीय चित्तमेतदमलीकरणी कारिण सज्जना एव ॥ ७९० ॥ किं वर स्त्रीहृदय # | यम् । रामघाम गरणीकरणीय लीलया मगजल तरणीयम् गृहिण प्रियहिताय दारगुणा । क काम सकल्स कि ॥ ८०९ ॥ जीवित तदपि जावितमध्ये गण्यते मुतिमि दुष्करसाधन प्रता ॥ ७९१ ॥ वितरति यावद्दाता तार | किमु पुसाम् । नानविक्रमगललजात्यागमोगरहित रसकोऽपि भाति कलमाषी । मिरते पयमि घनेभ्य | पिपल यत् ॥ ८१० ॥ लोक एप गतलोचननर कन्य माम्यति शिखण्डिना ध्वनय ॥ ७९० ॥ व्यसने मित्र या न विवृणोति वाच्यताम् । रोचनोन्सरमशेपजीवन यत्कलव्यति चन्द्रमण्डलम् ॥ ८४१॥ य परस विषम १ गुणोप ० वषवृक्षामिता ५निद्रापहारी ६ मिटमाNिT १ स्वदेशनीमा - ३लता ४ विश्वस्त ·वा ॥८४३॥ धते ग्रहाग निपत त्यभीक्ष्णं धनक्षये की १७२ [३ प्रकरणम् सुभापितरत्नभाण्डागारम् विचिन्तयेत्मामुयाल कुमति स्वय हि तत् । पूतना हरि गर्जित च स्त्रीणा च चित्त पुरुषस भाग्यम् । अवर्षण वधार्थमाययौ प्राप सैव वधमात्मनस्तत ॥ ८१२ ॥ काके चाप्यतिवर्षण च देवो न जानाति कुतो मनुष्य ॥ ८२८॥ शौच द्यूतकारे च सत्य सर्प क्षारित स्त्रीपु कामोपशान्ति । राष्ट्रस्य चित्त कृपणस्य वित्त मनोरथ दुर्जनमानुषाणाम् । हीवे धैर्य मद्यपे तचचिन्ता राजा मित्र केन दृष्ट श्रुत वा खियश्चरित्र पुरुषस भाग्य देवो न जानाति कुतो मनुष्य ॥ ८१३ ॥ एको देव केशवो वा शिनो वा एक मिन ॥ ८२९॥ कि पौरुष रक्षति यो न वाऽऽतान्ति वा धन भूपतिना यतिर्वा । एका मार्या मुन्दरी वा दरी वा एको | नार्थिजनाय यत्स्यात् । सा किं किया या न हितानुनद्या वास पत्तने वा बने वा ॥ ८१४ ॥ चित्तायत्त धातुबद्ध | कि जीवित साधुविरोधि यद्वे ॥ ८३० ॥ अन्यायवित्तन शरीर नष्टे चित्ते घातनो यान्ति माशम् । तस्माञ्चित्त | कृतोऽपि धर्म सव्याज इत्याहुरशेपलोका । न्यायानि सर्वदा रक्षणीय स्वस्थे चित्त बुद्धय सभवन्ति ॥ ८१५ ॥ तार्थेन स एव धर्मो निर्व्याज इत्यार्यजना वदन्ति ॥८३१॥ शुक्ल पक्षे शीतरश्मिलीयान प्राधान्य तारकायास्तु दृष्टम् । यशोऽधिगन्तु सुखलिप्सया वा मनुष्यसरयामतिनर्तित शक्त्या युक्त विद्यमानेऽपि कान्ते न प्राधान्य योषिता । निरुत्सुकानामभियोगभाजा समुत्सुकेवामुपैति यापि दृष्टम् ॥ ८१६ ॥ दाता दानस्थान्तरा स्यात्पृथिव्या | सिद्धि ॥ ८३२ ॥ शास्त्रेषु निष्ठा सहजश्व बोध प्रागल्भ्यम गेहे गेहे याचकाना समूह । चिन्तारत्नस्सास्ति सत्त्वे भ्यस्तगुणा च वाणी । कालानुरोध प्रतिभानक्त्यमेते गुणा विवादो मार्गे मार्गे रेणर मन्त्यसख्या ॥ ८१७ ॥ मास | कामदुघा क्रियासु ॥ ८३३ ॥ न खल्पमप्यध्ययसायमीरे मृगाणा देशनी गजाना मृगद्विषा चर्म फलं गुमाणाम् । करोति विज्ञानविधिणं हि । अन्धस्य किं हस्ततलस्थितो स्त्रीणा मुरूप च नृणा हिरण्यमेते गुणा वेरकरा भान्ति ऽपि प्रकाशयत्यर्थमिह प्रदीप ॥ ८३४ ॥ न कस्यचित्क- ॥ ८१८ ॥ गाठयेन धर्म क्पटैन मित्र परोपतापैन समृद्धि श्चिदिह स्वभावाद्भवत्युदारोऽभिमत सलो वा । रोके भावम् । सुखेन विद्या पाषेण नारी थान्छन्ति ये व्यक्त गुरुत्वं विपरीतता या स्वचेष्टितान्येव नर नयन्ति ॥८३५॥ मपण्डितास्ते ॥ ८१९ ॥ राजा घृणी ब्राह्मण सर्वभक्षी | अपायसदर्शनजा विपत्तिमुपायसदर्शनजा च सिद्धिम् । मेधा स्त्री चावशा दुष्टबुद्धि सहाय । प्रेष्य प्रतीपोऽधिकृत विनो नीतिविधिप्रयुक्ता पुर स्फुरन्तीमिव दर्शयन्ति ॥८३६॥ प्रमादी त्याच्या इमे यश्च कृत न वेत्ति ॥ ८२० ॥ मूल् दन्तस निष्योषणकेन राजकर्णस्य कण्डूयनकेन वापि । द्विजाति स्थविरो गृहस्थ कामी दरिद्रो धनयास्तपस्सी। तृणेन कार्य भवतीश्वराणा किमङ्ग वाक्पाणिमता नरे वेश्या पुरूपा नृपति कदर्यो लोके पडेतानि विडम्बितानि ॥ २१ ॥ दान दरिद्रय विमोश्च शान्तिपूना तपो ज्ञान भुजगी खमण्डम् । युमुक्षित कि न करोति पाप क्षी ॥ ८३७ ॥ त्यजेत्क्षुधार्तो महिला सपुना खादेवधार्ता वता च मौनम् । इच्छानिवृत्तिश्च सुखान्विताना दया च भूतेषु दिव नयन्ति ॥ ८२२ ॥ अर्थागमो नित्यमरो नरा निष्करुणा भवन्ति ॥ ८३८ ॥ दारेषु किंचिस्वाना गिता च प्रिया च मार्या प्रियवादिनी च । वश्यश्च पुनो किंचिद्गोप्य वयस्येषु सुतेषु किंचित् । युक्त न वा पुर ऽर्थरी च विद्या पइ जीपरोक्स सुखानि राजन् मिद विचिन्त्य वदेद्विपश्चिन्महतोऽनुरोधात् ॥ ८३९ ॥ ॥ ८२३ ॥ आरोग्यमानण्यमविप्रवास सप्रत्यया वृत्ति । मृगा मृगै सद्गमनुव्रजन्ति गावश्च गोभिस्तुरगास्तुरंगे । भातिवास । सद्भिर्मनुप्य सह सप्रयोग पड् जीव मूर्याश्च मूर्ख मुधिय मुघीभि समानशीलव्यसनेषु सख्यन् टोक्स मुम्मानि रानन् ॥ ८२४ ॥ मृतस्स लिप्सा कृपणस ॥ ८४० ॥ त्याज्य न धैर्य विधुरेऽपि काले धैर्यात्वदादि पिसा पिमार्गगायाश्च रुचि वान्ते । सर्पम्य शान्ति प्रतिमामुयात्स । यथा समुद्रेऽपि च पोतमने सायानियो मुटिरम्म मैत्री विघातृमृष्टौ नहि दृष्टपूर्ण ॥ ८२० ॥ नान्यो रोमांच नायोऽस्ति पर पृथिव्याम् । विमान वाम्छति तर्तुमेर ॥ ८४१ ॥ दानेन तुल्यो विधिरमि आरम्मगुर्गी क्षयिणी क्रमेण रपी पुरा वृद्धिमी च समन चान्यामतोपतुल्यं धनमस्ति नान्यत् ॥ ८४२ ॥ पवार । दिनन्य पूर्वाधपगधभिना छायेन मैनी गलसब नानाम् ॥ २६ ॥ भार्यावियोग मजनापवादो ऋणय तावद्वितीयं समुपस्थित में छिद्रध्वनी बहुलीभवन एक्म्य दु खम्य न यावदन्त गच्छाम्यह पारमियार्णवन । शेप शान सेग। दारिद्यकाले प्रियदर्शन च विना मिना पय दहात वायम् ॥ २७॥ अश्वन यासर जाठरामि । आपमु वैराणि समुद्भवन्ति छिनेष्वनी गर १६ २मियमादीनाम् ३गेम ४ दानेमा सीमान्ति ॥ ८४४ ॥ अर्धातुराणा ने गुगर्न मधु कान ·सामान्यनीतिः १५३ । तुराणां न भयं न लज्जा । विद्यातुराणां न सुमं न निद्रा | समर्थाः ॥ ८६२ ॥ पतिव्रतायाः कुचकुम्मयुग्ममत्युग्रवाद- क्षुधातुगणां न रुचिर्न वेला ॥ ८४५ ॥ विवाहकाले ऋतु- | नखावलिश्च । बोरस शयं कृपणस वित्तं लभ्यानि संप्रयोगे प्राणालये सर्वधनापहारे । विप्रस चार्थेऽप्यनृतं | चत्वारि तदन्तकाले ॥ ८६३ ॥ देशाटनं पण्डितमित्रता बदेयुः पञ्चामृतान्याहुरपातकानि ॥ ८४६॥ यत्रास्ति लक्ष्मी- च वाराङ्गना राजसमाप्रवेशः । अनेकशास्त्रार्थविलोकनं च विनयो न तत्र ह्यम्यागतो यत्र न तत्र लक्ष्मीः । उभौ च चातुर्यमूलानि भवन्ति पञ्च ॥ ८६४ ॥ न वेत्ति यो यस तौ यत्र न तत्र विद्या नैकत्र सर्वो गुणमनिपातः ॥ ८४७॥ गुणप्रकर्ष स तं सदा निन्दति नात्र चित्रम् । यया किराती द्वारि प्रविष्टः महमा ततः किं दृष्टः प्रमुः सोरमुखस्ततः करिकुम्मजातां मुक्ती परित्यज्य विमति गुलाम् ॥ ८६५ ॥ किम् । कथा श्रुता श्रोत्ररमा ततः किं व्यथा न शान्ता गिरी मयूरा गगने पयोदा लक्षान्तरेऽश्व जलेषु पनम् । यदि जाठरीया ॥ ८४८ ॥ मुपात्रदानाच मवेदनाढ्यो धन- | इन्दुर्द्विलक्ष कुमुदस बन्धुर्यो यस मित्रं नहि तस्स दूरम् प्रमावेण करोति पुण्यम् । पुण्यप्रमावात्सुरलोकवासी पुन- ॥ ८६६ ॥ मुभाषितज्ञेन जनेन साकं संभाषणं सुप्रमुसेवन धनाढ्यः पुनरेव भोगी ॥ ८४९ ॥ कुपात्रदानाच्च भवेद्दरिद्रो | च । आलिङ्गन तुझ्पयोधराणां प्रत्यक्षसौख्यं त्रयमेव लोके दारिदोषेण करोति पापम् । पापप्रमावानरकं प्रयाति पुन- ॥ ८६७ ॥ अर्थो नराणां पतिरङ्गनानां वर्षा नदीनाम- दरिद्रः पुनरव पापी ॥ ८५० ॥ प्रभुविवेकी धनवांश्च दाता। तुराद तरूणाम् । स्वधर्मचारी नृपतिः प्रजानां गतं गत विद्वान्विागी प्रमदा सुशीला । तुरंगमः शस्त्रनिपातर्धारो योवनमानयन्ति ।। ८६८ ॥ जितेन्द्रियत्वं विनयस कारणं भूमण्डलम्यामरणानि पञ्च ॥ ८५१ ॥ खदेशजातस्य गुणप्रकर्षों विनयादवाप्यते । गुणाधिक पुंसि जनोऽभुरज्यते नरस्य नूनं गुणाधिकस्यापि मवेदवजा । निजागना यद्यपि जनानुरागप्रमवा हि संपदः ॥ ८६९ ॥ संपूर्णकुम्मो न रूपराशिस्तथापि लोकः परदारसत्तः ॥ ८५२ ॥ गन्धः करोति शब्दम! घटो घोपमुपैति भूनम् । विद्वान्कुलीनो सुवर्णे फलमिक्षुदण्डे नाकारि पुष्पं खलु चन्दनेषु । विद्वान्ध- न करोति गर्व जल्पन्ति मूढास्तु गुणैविहीनाः ॥ ८७० ॥ नाम्यो न तु दीर्घजीवी धातुः पुरा कोऽपि न बुद्धिदोऽभूत् धिग्जीवितं गाम्रकलोज्झितस्य धिग्जीवितं चोयमवर्जितस्य । ॥ ८५३ ॥ सर्पस रत्ने कृपणस वित्ते सत्याः कुचे केसरि-धिग्जीवितं व्यर्थमनोरयस्त्र धिग्जीवितं जातिपराजितस्य पश्च कैरो । मानोन्नतानां शरणागते च मृतौ मवेदन्यकर- ॥ ८७१ ॥ रूपं जरा सर्वसुखानि तृष्णा म्खलेषु सेवा पुरु- प्रचारः ॥ ८५४ ॥ श्रुतिविभिन्ना स्मृतयश्च मिन्ना नैको पामिमानम् । यात्रा गुरुत्वं गुणमात्मपूजा चिन्ता बलं मुनिर्यस्त्र वचोऽप्रमाणम् । धर्मस तत्वं निहितं गुहायां हन्त्यदया च लक्ष्मीम् ॥ ८७२ ॥ शुष्कन्धने बहिरुपति महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥ ८५५॥ प्रागल्भ्यहीनम्य वृद्धि वालेषु शोकलपलेपु कोपः । कान्तामु कामो निपुणेषु नरस विद्या अम्नं यथा कापुरुपस हते । न तृसिमुत्पाद- | वित्तं धर्मों दयावत्सु महत्सु धैर्यम् ॥ ८७३ ॥ निर्वाणदीपे यते शरीरे वृद्धस्स दारा इय दर्शनीयाः॥ ८५६ ॥ राजा- | किमु तैलदानं चौरे गते वा किमु सावधानम् । वयोगते श्रयस्सस्करताश्वपण्यमाणं चापि समुद्रयानम् । एतानि कि वनिताविलासः पयोगते किं खलु सेतुबन्धः ।। ८७४ ।। सिध्यन्ति महाफलानि विपर्यये प्राणहराणि पश्च ॥ ८५७ ॥ त्रिविक्रमोऽभूदपि वामनोऽसौ स शूकरश्चेति स वै नृसिंहः । स्वर्गच्युतानामिह भूमिलोके चत्वारि चिद्वानि वसन्ति देहै। | नीचरनीचैरतिनीचनीचैः सर्वरुपायैः फलमेव सायम् दानप्रसको मधुरा च वाणी मुरार्चनं ब्राह्मणतर्पणं च ॥ ८७५ ॥ कुग्रामवासः कुजनम्य सेवा कुमोजनं क्रोध- ॥ ८५८ ॥ निरक्षरे वीक्ष्य महाघनत्वं विद्यानवद्या निदुपा मुसी च भार्या । मूवश्च पुत्रो विधवा च कन्या दहन्त्यमी न हेया । रत्नावतंसाः कुलटाः समीक्ष्य किमार्थनार्यः वहिमृत शरीरम् ॥ ८७६ ॥ अल्पीयसामेव निवासभूमि- कुलटा मपन्ति ।। ८५९ ॥ गीर्मिगुरूणां पम्पाक्षरामिलिर- त्यागाद्विपत्तिर्महतां न जातु । रत्नाकरात्सन्मणयोऽभियान्ति रकृता यान्ति नरा महत्त्वम् । अलब्धशाणोत्कपणा नृपाणां | रानां शिरः काकमुखानि मेकः ॥ ८७७ ॥ अनेकशास्त्रं न जातु मौली मणयो वसन्ति ।। ८६० ॥ किमिष्टमन यर- | बहु वेदितव्यमल्पश्न कालो वहश्च विप्नाः । यत्सारभूत सूकराणां कि रनहारो मृगपक्षिणां च । अन्धस दीपो तदुपासितव्यं हंसो यधा क्षीरमिवाम्बुमच्यात् ॥ ८७८ ॥ अधिरम्य गीनं भूर्गम कि शामकथाप्रसङ्गः ।। ८६१॥ अनन्तपारं किल शब्दशाव खल्प तथायुर्वहवश्व विघ्नाः । ये शान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकां जितेन्द्रियाः नीविषय | सारं ततो ग्रासमपास्य फल्गु हंसो यथा क्षीरमिवाम्बु- । निवृत्ताः । प्रतिग्रहे संकुचिताग्रहस्ताले बामणासारयितुं । मध्यात् ।। ८७९ ॥ क्रोधो हि शत्रुः प्रथमो नराणां देह- ।

·सामान्यनीतिः विराजत कुरूपता शीरतया विराजते । कुमोनन चोष्ण बहुभिघृितं च कलानिधना किं सधोपमानमति तया विराजते कुनम्नता शुभ्रनया विगत ॥ ९१३ ॥ ॥ ९३० ॥ अमचिनिशया विना गगी शिना मारि निना यथा चतुर्मि क्नक परीक्ष्यत निघर्षगच्छेदनतापताटन । महत्तम । उमयेन विना मनोमवस्फुरित नेर चकाति तथा चतुर्मि पुरुष परीक्ष्यत श्रुतेन शीलेन कुठेन क्मणा | कामिनो ॥ ९३१ ॥ उपकारकमायते श प्रसर कर्म- ॥ ९१४॥ उदेशमासाद्य कुतोऽयंसचय कुपुत्रमासाद्य फलम्य रिण । अनायि निवर्हण द्विपा न तितिक्षासम कुनो जगञ्जरि । कुहिनी प्राप्य गृहे कुत मुरा कुमि । मस्ति साधनम् ॥ ९३२ ॥ जरा म्पं हरति हि धर्यमाशा प्यमध्यापरत कुनो यश ॥ ९ ॥ माता मम नानि मृत्यु प्राणान्धर्मचर्यामसूया । कामो हिय वृत्तमनायसेवा शरीरपोपा चिन्तासम नाम्नि शरीरशोपणम् | मायांमग मोघ श्रिय सम्मेवाभिमान ॥ ९३३ ॥ गुणवानपि नोर नास्ति शरीन्तोषण निद्यासम नास्ति शरीरभूषणम् ॥९१६॥ याति पूजा पुरुष मत्पुरुषैरक्थ्यमान । न हि मौरमाी गुणी गुण वेत्ति न त्ति निगुणो वली बल वेत्ति न प्रेजि स्वभावकाति रविपातेग्नपिटिन करोति ॥ ९३४ ॥ निर्मल । पिको वसन्तम्य गुण न पायस नगै च सिंहस, महमा विन्धीत न प्रियामविक परमापदा पदम् । वृणुते वर न मूपक ॥ ९१५ ॥ मुग हि दु सायनुभूय मोमले हि निमुश्यकारिण गुणमुन्या स्वयमेव सपट ॥ ९३. ॥ धनान्धकारेविय दीपदर्शनम् । मुगाच यो याति नरो टरि विना गोग्स को ग्मो मोननाना विना गोरम को रसो द्रता धृत शरीरण मृत म जाति ॥ ०१८ ॥ स दीक्षितो भूपतीनाम् । विना गोरस को रस कामिनीना विना गोरस य सकल सदीयते म पण्डितो य कर्णग्खण्डित ।। को रस पण्डितानाम् ॥ ९३६ ॥ सकलापि कला क्टा म तापमो य परतापक्षण स धार्मिको य परमभ न पता विकला पुण्याला विना खलु । सक्ले नयने वृथा स्पृशेत् ।। ०१९ ॥ यगम्कर मणि मित्रमग्रहे प्रियाम् यथा तनुमाजा हि क्नीनिका विना ।। ९३७ ॥ मुकुल- नारीष्यधनेषु बन्धुषु । ती विवाह व्यसने रिपुक्षये धनव्यय जन्म विभूतिरनेमा प्रियममागममोरयपरम्परा । नृपाले म्वषु न गण्यते युध ॥ ९२० ॥ विवादशीठा स्वयमथ गुरुता निमल यशो माति पुण्यतरो फलमीदृशम् ॥ ९३८ ॥ चौरिणी परानुकूला बहुपाकमापिनीम् । सोधिनी चान्य कुनकभूपणसग्रहणोचितो यदि मणिपुणि प्रणिधीयते । न गृहेषु यामिनी त्यजन्ति मायो दशपुनमातरम् ॥ ९०१॥ स विराति न चापि हि गोमत मनति योजयितुर्वचनीयता अतिप्रचण्डा बहुदु समागिनी विवादशीला परगेहगामिनी। ॥ ९३९ ॥ सहजमलिनरक्रमावमाजा भगति भर प्रमा- भर्नु स्वय निन्टति या च तस्करी त्यजेस्वमायो दशपुर त्मनाशहेतु । जलघरपदनीमनाप्य घूमो चलनविनाशमनु पुत्रिणीम् ॥ ९२२ ॥ कुले का क्रले क्दानता मुन | प्रयाति नागम् ॥ ९४० ॥ परिहरत परागनानुषड्न यत कुबुद्धिर्मग्ने दरिद्रता । रज शरीरे कलहप्रिया प्रिया गृहा- यदि जीवितमस्ति वल्लम ब 1 हरहर हरिणीदृशो निमित्त गमे दुर्गतय पढेते ॥ ९२३ ॥ प्रकट मदु नाम जल्पत टग दशक्यरालयो लठन्ति ॥ ९४१ ॥ शिशुरपि परुप सूचयतोऽयमन्तरा । शकुनाठिय मार्गप्रतिमि पुरुपा-निपुणो गुरोगरीयान्न तु यपुर महान्महप्रतिष्ट । मणिरण द्वितितन्यमीदशात् ॥ ९२४ ॥ मतिरव वलाहरीयसी रपि भूपणाय पुसा न तु पृथुलैव शिला विलासहेतु यठमावे करिणामिय दशा । इति घोपयतीय डिण्डिम ॥ ९४२ ॥ अनुदिनमनुफूलमाचरन्त विहितमति प्रतिकूल परिणो हस्तिपकाहत वणन् ॥ ९२५ ॥ महता यदि माचरेत् । शमितगरलजातकण्ठदाह शितिकण्ठ शशिन निन्दने रतिर्गुणसग्यैव तदा विधीयताम् । अमतामपि | शिर मु घत्ते ॥ ९४३ ॥ नितम्बो विशाल कटिमध्यसूक्ष्मा चेत्नौ रतिर्ननु तद्रूपणमेव गण्यताम् ॥ ९०६ ॥ अर कुचद्वन्द्वमत्य तमव्य मुसु च । वचन किंचिद्रसाल रम. गच्छति मूढचेतन प्रियनाश हृदि शल्यमर्पितम् । स्थिर | ण्यासत किं तत किं तत मि तत किम् ॥ ९४४ ॥ धीस्तु तदेव मन्यते कुशलद्वारतया समुदृतम् ॥ ९२७ ॥ सव्यस नश्यति यशो पिपमस मैत्री नष्टकियस कुलमर्य महततरसा पिलद्धयनिनदोषेण कुधीविनश्यति । कुरुते | परम्य धर्म । विद्याफल व्यमनिन कृपास सौग्य राज्य न राल स्खयेच्छया गठमानिन्धनमिदीधिति ॥ ९२८ ।। प्रमत्तमचिपस नगविपस ॥ ९४२॥ दुनंनिग यमुप क्रियते धर सलूचालेरेव सितेतरैरव । शिरसौष । याति न नीतिटोपा सनापयन्ति कमपथ्यमुन न रोगा । मघच शकर सुरमिन्योर्मधुजित्तमप्रिणा ॥ ९२९ ॥ कृति १०वयंन २ गौरवन ३ मुगालकारसग्रहयोग्य ४ हौरफादित नामती कय क्ष वा तुलना यातु कृतैरंच प्रपञ्च ।। ५ दिदा यात्रता श्रेष्ठ ९ माल प्रतिष्टा यस ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम् १७४ स्थितो देहविनाशनाय । यथा स्थित काठगतो हि वह्नि | विद्या नृपतेरपि क्षमा पराक्रम शस्त्रवलोपजीविनाम् ॥८६॥ स एव वहिर्दहते शरीरम् ॥ ८० ॥ यथा विहगास्तरु धनेन कि यो न ददाति याचके बलेन किं यश्च रिपु न माश्यन्ति नयो यथा सागरमाश्रयन्ति । यथा तरुण्य वाधते । श्रुतेन कि यो न च धर्ममाचरेकिमारमना यो न पतिमाश्रयन्ति सर्ने गुणा काश्चनमाश्रयन्ति ॥ ८८१ ॥ जितेन्द्रियो भवेत् ॥ ८९८ ॥ श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता यत्ती व्रती चापि पतिव्रताच वीराश्च शूराम दयापराश्च । मदेन नारी सलिलेन निमगा । निशा शशाङ्केन धृति त्यागी च भोगी च बहुश्रतश्च ससङ्गमानेण दहन्ति पापम् | समाधिना नयेन चालक्रियते नरे द्रता ॥ ८९९ ॥ प्रकीग ॥ ८८२ ॥ वस त्यरण्येपु चरति दूर्वा पिबन्ति तोयान्य केशामवेक्ष्यकारिणी सदा च भतु प्रतिकूलभाषिणीम् । परिग्रहामि । तथापि वघ्या हरिणा नराणा को लोकमारा परस्य वेश्माभिरतामपनपामेव विधा योपितमाशु वनयेत् धयितु समर्थ ॥ ८८३ ॥ न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा ॥९०० ॥ सतीमपि ज्ञातिकुलैकसश्रया जनोऽन्यथा मर्नु वृद्धा न ते ये न बदति धर्मम् । धर्मो न वै यत्र च | मती विशङ्कते । अत समीपे परिणेतुरिष्यते प्रियाप्रिया नास्ति सत्य सत्य न तद्यच्छलनानुविद्धम् ॥ ८८४ ॥ वर या प्रमदा स्वबन्धुभि ॥ ९०१ ॥ मनीषिण प्रति ससे सत्पुरुषापमानितो न नीचससर्गगुणैरलकृत । वराश्व न ते हितैपिणो हितैषिण सन्ति न ते मनीषिण । पादेन हतो विराजते न रासमसोपरि सस्थितो नर ॥८८५॥ मुहृञ्च विद्वानपि दुर्लभो नृणा यथौषध सादु हित च आदित्यचन्द्रावना निरौ च योभूमिरापो हृदय यमश्च । दुर्लभम् ॥ ९०२ ॥ परोऽवजानाति यदज्ञताजस्तदुत अहश्य रानिश्च उभे च सध्ये धर्मश्च जानाति नरस वृत्तम् | ताना न विहन्ति धीरताम् । समानवीर्यान्वयपौरुषेपुर ॥ ८८६ ॥ उपाधिभि मततसगतोऽपि नहि खभाव करोत्यतिक्रान्तिमसौ तिरस्त्रिया ॥ ९०३ ॥ यदा वि] विजहाति भाव । आनन्म योन्मजति दुग्धसिन्धौ तथापि हाति हत तदा यश करोति मेत्रीमथ दूषिता गुणा । सार फिल कृष्ण एव ॥ ८८७ ॥ कि वाससा तर विचा । स्थिति समीक्ष्योभयथा परीक्षक करोत्यवशोपहत भत्र रणीय बास प्रधान खलु योग्यताया । पीताम्बर वीक्ष्य नम् ॥ ९०४ ॥ यनेषु दोषा प्रभवन्ति रागिणा गृहे। दौ खकन्या चर्माम्बरं वीक्ष्य विष समुद्र ।। ८८८ ॥ करोति पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तप । अकुत्सिते कर्मणि य प्रवर्तते निपूर मोऽशेषजनातिरिक्ता समावनामर्यवती क्रियामि । ससत्सु रागस ग्रह तपोवनम् ॥ ९०५॥ सुजीर्णमन्न सुध जाते पुरुषाधिकारे न पूरणी त समुपैति सख्या ॥ ८८९ ॥ चक्षण सुत मुशासिता स्त्री नृपति सुसेवित । सुचिन्न नरस चिह्न नरकागतस्स विरोधिता यधुजनेषु नित्यम् । चोक्त सुविचार्य यत्कृत सुदीर्घकालेऽपि न याति विकि सरोगता नीचगतेपु सेवा सतीय दोष कटुवा च वाणी याम् ॥ ९०६ ॥ तृणानि नो मूल्यति प्रभजनो मनि ।। ८९० ॥ सादग्न गच्छामि हसन्न जल्प गत न शोचामि कृत नीचे प्रणतानि सर्वत । समुच्छ्तिानेव तरूप्रबाधते महा नमये । द्वयोस्तृतीयो न भवामि राजन्केनाम्मि मूल् वद महत्वेव करोति विक्रमम् ॥ ९०७ ॥ निमित्तमुद्दिश्य , कारणेन ॥८९१॥ यस्मिन्युले य पुरुष प्रधान स सर्वयत्वेन य अकुप्यति ध्रुब स तसापगमे प्रसीदति । अशरही दि रक्षणीय । तसिन्चिन सक्ल विनष्ट न नाभिमने सरका मनस्तु यस वै कथ जनस्त परितोपयिष्यति ॥९०८ ॥ पहति ॥ ८९२ ॥ पुराणमित्येव न साधु सौ न चापि । न साहसैकान्तरसानुवर्तिना न चाप्यपायोपहतान्तरात्मना । गव्य नपमित्यययम् । सन्त परीश्यान्यतरदजते मृद | विभूतय शक्यमनामुमूर्जिता नये च शौर्य च बसन्त परमत्स्योयदि ॥ ८९३ ॥ सचित्य सचिव नगरसमस सपद ॥९०९ ॥ मुद विपाद शरद हिमागमस्तमो गि प्रय पदापी हदय प्रविष्टा । सोविकारा तय कपीना स्वान्स्कृत कृतमता । प्रियोपपत्ति शुचमापद नय दिन सुपारनाशनतरङ्गितानि ॥ ८९४ ॥ पालसमित्यमकारण- | समृदा अपि हति दुनय ॥ ९१० ॥ उदीरितोऽर्थ हाम गरीषु विशदमसजनरोया । गर्दभयानममतगणी नापि गृपते हयाय नागाश्च वहति चोदिता । अनुद पदम मरो स्पुतामुपयाति ॥ ८९५ ॥ वयसि गत कमप्यूहति पण्डितो जन परनितमानकरा हिर पामधिकार क्षीने पित्तेक परिवार । गुप्पे नीरे रासारो शाते तसे के समार ॥ ८९६ ॥ जयो दि सभेमता विषादिता । रपाभिमानो चरिदीर्घसूत्रता तथा ।। ९११ ॥ असत्यता निठुरताऽमृतमता मय प्रमादोर परम पिम्पा माननाया गता तपसिन । द्विपम्य सायादि शिन यि ॥९१२॥ दरिद्रता और अविवारपगम् २६ ५ पीगेशलाम् कर ·सामान्यनीतिः १७५ विराजत कुरुपता मारतया विराजते । कुमोचन चोष्ण | बहुमिघृिते पंच कलाविया कि मधोपमानमति तया विराजते कुवनना शुम्रनया विगजने ॥ ९१३ ॥ ॥30॥ अरुचिनिगया विना गगी गिना मारि विना यया चतुर्मि क्नक परीव्यते निघर्षणच्छेदनतापनाडन । महत्तम । उमयेन मिना मनोमवस्फुरित नर चकात्ति तथा चतुमि पुरुष परीक्ष्यत श्रुतेन शीलेन कुलन कर्मणा कामिनो ॥ 23? || उपकारकमायतर्मुश प्रसर कर्म- ॥९१४ ॥ उदेशमासाद्य युनोऽर्थसचय उपुरमासाथ फलस मरिण । अनायि निबर्हण द्विषा न तितिक्षासम कुनो जलाञ्जलि । कुरोहिनी प्राप्य गृहे कुत सुख मि | मत्ति साधनम् ॥ ९३२ ॥ जरा म्प हरति हि धर्यमाशा प्यमध्यापरन कुनो यग ॥ ९२५ ॥ माग मम नाम्नि ! मृत्यु प्राणान्वर्मचर्यामनुया । कामो हिय वृत्तमनार्यसेवा गरीरपोपा चिन्नासम नामि गरीरशोरणम् । मायासम प्रोघ प्रिय सबमेनाभिमान ॥ ९३३ ॥ गुगवानपि नोर नान्नि शरीरतोषण विद्यासम नाग्नि शरीरभूषणम् ॥१६॥ याति पूजा पुम्प सत्पुरुपेरक्थ्यमान 1 न हि नौरमी गुणी या रेति न नि निगुपो बनी बल तिन वेजि स्खमापकान्ति रविपाटेग्नमिष्टित करोति ॥९॥ निरं । रिको सन्तम्य गुां न बायस करी च सिंहले सहसा विधीत न श्यिामविवक परमाढा पदम् । चूणुते वर न मूषक ॥ १५॥ सुख हि दु सान्यनुभ्य गोमते हि विमृश्यकारिण गुणलुब्धा स्वयमेव सपट ॥ ९३ ॥ घनान्चकारपिर दीपदर्शनम् । सुपाच यो याति नरो दरि । विना गोग्स को रमो मोननाना विना गोरम को रसो द्रता धृत गरीरण मृत म जीनति ॥ ०१८ || स दीक्षितो भूपतीनाम् । विना गोरस को रस कामिनीना विना गोरस मुक्त मुदीरते म पण्डितो य करणग्खण्डित । को रस पण्डितानाम् ॥ ९३६ ॥ सक्लापि क्ला क्ला म तापमो य परतापकर्षण स धार्मिको य परमर्म न यता विकाा पुण्यकला विना सळ । सक्ले नयने वृथा स्मृगेत् ॥ ०१९ ॥ यगम्करे कर्मणि मित्रमग्रहे प्रियानु यथा तनुमाजा हि क्नीनिका विना ॥ ९३७ ॥ मुकुल- नारीप्वयनेषु रन्धुषु । ऋता विवाहे व्यसने रिपुक्षये धनव्यय जम विभूतिरनेक्धा प्रियसमागमोरयपरम्परा । नृपाले न्त्रपु न गण्यते बुध ॥ ९२० ॥ विवादीला स्वयमर्थ गुरुता विमल यशो भाति पुण्पतरो फलमीदृशम् ॥ ९३८ ॥ चौरिणी परानुला बहुपाकपारिनीम् । सोधिनी चान्य कनकभूषणसग्रहणोचितो यदि मणित्रपुणि प्रणिधीयते । न गृहेषु यामिनी त्यन्ति मायौ दशपुत्रमातरम् ॥ ९२१ ॥ स विराति न चापि हि गोमत माति योजयितुर्वचनीयता अतिप्रचन्डा बहुदु समागिनी विवादशीला परगेहगामिनी। ॥ ९३९ ॥ सहजमलिनवभावमाजा भनति भर प्रमा- मर्नु स्वय निन्दति या च तम्बरी त्यजेवमायो दशपुत्र | त्मनाशहेतु । जटघरपटगीमवाप्य धूमो ज्वलनविनाशमनु पुरिणीम् ॥ ९०२ ॥ कुले क्लद करले क्दानता मुन प्रयाति नागम् ॥ ९४० ॥ परिहरत परागनानुपन यत पुयुद्धिर्मयने दरिद्रता । मज गरीरे कलहप्रिया प्रिया गृहा- यदि जीवितमस्ति वल्लभ व 1 हरहर हरिणीदृशो निमित्त गमे दुर्गतय पढेत ॥ ९२३ ॥ प्रकट मृदु नाम जल्पत टग टशवधरमौल्यो लुठन्ति ॥ ९४१ ॥ शिगुरपि परुष सूरयतोऽर्थमन्तग । शकुनादिव मार्गवर्तिमि पुरुषा , निपुंगो गुरोगरीयान तु वपुर महान्महवतिष्ठ । मणिरणु दुद्विनितन्यमीयात् ॥९०४ ॥ मतिरस वलागरीयसी ' रपि भूषणाय पुसा न तु पृथुलैव शिला विलासहेतु यदमारे करिणानिय टगा । इति घोपयतीव दिण्टिम | || ९४२ ॥ अनुदिनमनुकूळमाचरन्त विहितमति प्रतिकूल- परिणो हस्तियकाहत हणन् ॥ २५ ॥ महता यदि | माचरल । गमितगरलजातकण्ठदाह शितिकण्ठ शशिन निन्दने रतिर्मुगसग्न्यैन तदा विधीयताम् । असतामपि शिर मु धत्ते ॥ ९४३ ॥ नितन्यो विशाल कटिमध्यसूक्ष्मा चैनौ रतिर्ननु तदृपणमेन गण्यताम् ॥ ९२६ ॥ अब कुचद्वन्द्वमत्यन्तभव्य मुसु च । यचश्वेत किंचिद्रसाल रम गति मूढचेतन प्रियनाश हदि शल्यमर्पितम् । स्थिर- ण्यातत किं तत किं तत तित किम् ॥ ९४४ ॥ धास्तु तदेव मन्यते कुशरारतया समुदृतम् ॥ ९२७ ॥ सन्धम्य नश्यति यशो विषमस मैनी नष्टकियस कुलमर्थ महतारमा पिस्तयनिनदोपेण फुधीविनश्यति । कुरुते परम्य धर्म । विद्याफल व्यसनिन कृपणस सौरय राज्य न पर मयेच्च्या गठमानिन्धनमिद्धदीधिति ॥ ९२८ ॥ प्रमत्तमचिरस नगधिपत्य ॥ ९४२॥ दुर्मत्रिण यमुप मियत घरल सारव सिखतरेर । शिरसौष याति न नीतिटोपा सनापयन्ति कमपथ्यमुन न रोगा । मथच शकर मुरमिन्योर्मधुजित्तमरित्रणा ॥ ९२९॥ कृति १श्वयं २ गौरवन् ३ मुबलकारसग्रहयोग्य ४ हौरपादि नामवी क्य कय या तुलना यातु कृताच प्रपञ्च ।। ५ दिदा यात्रवत्ता ८ श्रेष्ठ ९माल प्रतिष्टा यस्य ·मुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् क श्रीन दर्पयति कं न निहन्ति मृत्यु क स्वीकृता न विषया निजजातिमासम् । जल्पन्ति नैव मधुपा निजमर्भवाक्य ननु तापयन्ति ॥ ९४६ ॥ वित्तेन कि वितरण यदि कुर्नन्ति नो युक्त्तय पुरुषेषु वीजम् ॥ ९६० ॥ कीनि नाति दीने किं सेवया यदि परोपकृतौ न यत्न । कि ' मृणालकमनीयभुजामनिन्द्रचन्द्रानना मितसरोरुहचारुने सगमैन तनयो यदि नेक्षणीय कि योवनेन विरहो यदि । नाम् । ज्योत्सास्मितामपहता दयितामिय खा रन्धु न परमाया ॥ ९४७ ॥ किं भूषण मुदृढमा यशो न रखें। क परमुपक्रममातनोति ॥ ९६१ ॥ शास्त्रं मुनिश्वरधिया किं कार्यमार्यचरित मुकृत न दोप 1 किं चक्षुरप्रतिहत परिचिन्तनीय सेव्यो नृपोऽपि सतत परिसेवनीय । अहे धिपणा न ने जानाति कस्त्वदपर सदसद्विवेकम् स्थितापि युवति परिरक्षणीया शास्त्रे नृपे च युवतौ च कुन ॥ ९४८ ॥ प्राप्ताः श्रिय सकरकामजुपस्तत कि दत्त पद स्थिरत्वम् ॥ ९६२ ॥ हसो विभाति नलिनीदरपुलमध्ये शिरसि विद्विपता तत किम् । सतर्पिता प्रणयिनो विभवै | सिंहो विभाति गिरिगहरकदरासु । जात्यो विभाति तुरणे सत #ि कल्प स्थित तनुभृता तनुभिस्तत किम् । रणयुद्धमध्ये विद्वान्विभाति पुरुषेषु विचक्षणेषु ॥ ९६३ ॥ ॥ ९४९ ॥ आदी न वा प्रणयिना प्रणयो विधेयो दत्तो हमो न भाति बलिभोजनवृन्दमध्ये गोमायुमण्डलगो ज्यमा प्रतिदिन परिपोपीय । उत्क्षिप्य उत्क्षिपति तत्मक न विभाति मिह । जात्यो न भाति तुरग सरयूथमाये रोति लजा भूमौ स्थितम्य पतनाद्भयमेव नास्ति ॥ ९५० ॥ विद्वान भाति पुरुषेषु निरक्षरेषु ॥ ९६४ ॥ विश्वेश्वरस्तु चान्य सूचयति पूर्वतरं भविष्य पुंसां यदन्यतनुज त्यशुभ सुधिया गलितेऽपि भेद भावेग भक्तिमहितेन समर्थनीय । गुम या । विज्ञायते शिशुरनातकलापचिह प्रत्युद्गतैरपसर प्राणेश्वरश्चतुरया मिलितेऽपि चित्ते चैलाञ्चलघ्यवहितेन गरम (1) कापि ॥ ९५१ ॥ शसैर्हतास्तु रिपयो न हता निरीक्षणीय ॥ ९६५ ॥ किं कोकिलस विरुतेन गते वसन्त भवन्ति प्रभाहताच नितरा सुहता भवन्ति । शस्त्र निहन्ति किं कातरस्य बहुशस्त्रपरिग्रहेण । मिनेण किं व्यसनालय पुरुषस्य शरीरमेक प्रजा पुल च विमव च यशश्च हन्ति रानुसैन किं जीवितेन पुरुषस निरक्षरेण ॥ ९६६ ॥ हार ॥९५२ ॥ धानेषु शिष्य निवहर्विनियुज्यमाना विद्या गुरु प्रलम्बितपयोधरमध्यवर्ती शुष्क समान्तरगतो घरक्युका। हिं गुणवत्तरमातनोति । आदाय शुक्तिषु बलाहकविप्रकीर्णे काणेक्षणाअनमूर्तिं च पुष्पमाला दीनाश्रयो घुधजन ए रनाक्गे भवति वारिभिरम्बुराशि ॥ ९०३ ॥ वार्ता च पञ्च दु खम् ॥ ९६७ ॥ नीच समृद्धमपि सेवति नीच एक कौतुरकरी पिमरा च पिया लोकोत्तर परिमलश्च कुरग त दूरत परिहरन्ति पुनर्महान्त । शाखोटक मधुरपाले गामे । तैल्स विन्दुरिय पारिणि दुर्निवारमेतत्रय प्रसरति रुपेत सेवन्ति वायसगणा न तु राजहंसा ॥ ९६८ ॥ माई सयमय भूमी ॥ ०५४ ॥ अत्यन्तमन्यनक्दर्थनमुरसहन्ते न्दराजपरिरम्मणलालिताऽपि मलीवधूर्मधुपरागवती बभूव । मर्यादया नियमिता तिमु साधनोऽपि । रक्ष्मीमुधावरसुधा दृष्ट्वापि तत्कुटिलता न जहाति चूत प्राय कुजातिनि पुरनीय शेषे रमाकरोपि गरल रिमु नोजगार ॥ ९०५॥ वहेषु कुतोऽभिमान ॥ ९६९ ॥ पाल्फ्रमेण परिणाम अर्मा हसन्युचितदानविहीनमुन्ध भूम्यो हसति मम दनच्या माना मनन्ति सन पूर्वमतीव तुच्छा । मुक्तानी भनिरिति अपागन् । जारा हमति तनयानुपराल्यन्त जल्दतोयक्णोऽप्यनीयान्सपयते च चिरकीचकरप्रमाणे गुरुसत्यपनिप रगरगारुम् ॥ ९५६ ॥ वैया यदन्ति ॥ ९७० ॥ यचिन्तित तदिह दूरतरं प्रयाति यधेतमी, पाधिमाद्विकारायोतिर्विदो महति परिवर्तयन्नि न कृत तदिहान्युपैति । इस्य विधेविधिविपर्ययमाकटप्प मतामिषन इति मनमियो पति मागीनरमं यग्यमायो मन्त सदा मुग्मरित्तटमाश्रयन्ति ॥ ९७१ ॥ अन्तघटक पनि ॥ १७ ॥ कमान को प्यायोति मन रुसक्तदपमानम्ग्य चम्परतरो सिमचिन्ता । गोरे म्याति प्रयाति नहि सर्वपिदस्त गर्ने । किं नयी भरत्यनुचितस्थितिदेशमाना येय मजानपरिपालनमा पीक पनम मुम कि नागपापि च पुष्पा मेय ॥ ९७२ ॥ उचितमनुचित या युपंता बार्यनात परिक रना ॥ ०५८ ॥ दीयाटम्यनमहनि गमिष्टचिन्ता पितान विरवधायी यात पण्डितेन । अतिरममहतानां का परमानमरतादि कार्यम् । पार्य पदुनममाजी | पित्तर्भवति हृदयदाही गल्यतुल्यो पिराव ॥ ९७३ ॥ महाग्गदि गजनाचो हृदये प्रियम् ॥ ९५९ ॥ यदिपजी पदार्थानान्तर कोनि हेतुन गल बनि परसात नेय कायो मिजवायदोष मारत नो लिगुजो चीनय संश्रयते । विसति पितामोदय Tril ११. भाग २भूताप म् कायंगमरम् १परगाम' ४दायमा ·सामान्यनीतिः प्रति च हिमरश्मावुगते चन्द्रकान्त ॥ ९७४ ॥ प्रथम ९८६ ॥ दृढ प्रेमा भन्न संदमिरिय सघिन मनत दिवसचन्द्र सर्वलोकनन्ध स च सक्रमलामि पूर्णचन्द्रो मजेतापि प्राय स्वलति सलु यबरपि घृत । स्परेनो न वन्ध । अतिपरिचयदोपाकस नो मानहानिर्ननिरगुण | चेत्साम्य मनति न मजेद्वा न माति च्युताशश्वरम्यास्म. रागी प्रायश सर्वलोक ॥ ९७५॥ माति हृदयहारी | तिमुपगतस्तु व्यथयति ॥९८७ ॥ इथ प्रातिरंही हृदयमुवि कोऽपि कस्यापि हेतुर्न सल गुणविशेष प्रेमबन्धप्रयोगे । देवात्समुदिता तथा यत्नाद्रक्ष्या प्रकृतिमृदुरापायरहुला । किसलयितवनान्ते कोक्लिारावरम्ये निकसति न बसन्ते यथा नैना स्पीता पिगुनननदुर्वाक्यदहनो दहत्यन्त मालती कोन हेतु ॥ ९७६ ॥ परीवादस्तथ्यो भवति शोप व्रति न पुन साहनिधे ॥ ९८८ ॥ न रम्य वितथो वापि महता तथाप्युचर्यानो हरति महिमान जन नारम्य प्रकृतिगुणतो वस्तु रिमपि प्रियत्न यन सादितरदापि रव । तुलोत्तीर्णस्यापि प्रकटितहताशेपतमसो रवेस्ताइक्वेनो तद्राहक्शात् । रथाङ्गाहानामति विधुरङ्गारशकरी नहि मनति कन्या गतनत ॥ ९७७ ॥ वहि साकार पटीराम्भ कुम्म स माति चकोरीनयनयो ॥ ९८९ ।। प्रगुणरमणीय व्यवहरम्पराभ्यहस्थानान्यपि तनुतराणि । अरण्य सारगिरिपुहरगर्माश्च हैरिमिर्दिशो दिमातङ्ग स्थगयति । जन विद्वानक सक्रमभिसघाय कपटैस्तटम्य | सलिल्मुक्ति पङ्कजरनै । प्रियाचक्षुर्मध्यस्तनपदनसौन्दर्यवि. स्वान घटयति च मोन च भजत ॥ ९७८ ॥ कलारत जितै सता माने म्लान मरणमयमा दूरगमनम् ॥ ९९० ॥ गीत गगनतलरत्न दिनमणि समारत्न विद्वाश्रवणपुटरत्न | नमोभूषा पूषा कमर वनभूषा मधुरो यचोभूषा सत्य हरिक्था। निशारत्न चन्द्र शयनतलरत्न शशिमुखी महीरन वरविभवभूपा वितरणम् । मनोमूपा मैत्री मधुसमयभूपा । श्रीमाञ्जयति रघुनाथो नृपवर ॥ ९७९ ॥ नरा सस्काराही मनसिन संदोभूषा सूक्ति सक्रगुणभूषा च विनय जगति किल केचित्सुकृतिन समानाया जातावपि वयसि ॥ ९९१ ॥ क्लासीमा काव्य सकलगुगसीमा वितरण । सत्यामपि घियि । अय दृष्टान्तोन स्फुरपरिचयादभ्यसनत भये सीमा मृत्यु सकलसुखसीमा मुघटना । तप शुक् श्लोकान्यतु प्रभवति न काक कचिटपि ॥ ९८० ॥ सीमा मुक्ति सक्रकृतिसीमाश्रितभूति प्रिये सीमाहाद 1 वर तुगाच्छृङ्गागुरुशिखरिण वापि पुल्नेि पतित्वाय श्रवणसुखसीमा हरिकथा ॥ ९९२ ॥ शशी दिवसधूसरो काय कठिनदृपदन्तर्विदलित । यर न्यस्तो हस्त फणिप । गल्तियोरना कामिनी सरो विगतपारित मुखमनक्षर मुखे तीव्रदशने वर बह्रौ पातस्तदपि न कृत शील | स्वाकृते । प्रमुर्धनपरायण सततद्गत सजनो नृपानन पेलय ॥९८१ ॥ निर्दवज्ञ ग्राम विवुधविधुरा भूपतिसमा | गत खलो मनसि सप्त शल्यानि मे || ९९३ ॥ प्रसरति ख श्रुत्या हीन मनुनपतिशून्य च विषयम् । अनाचारा मन कार्यारम्भे दृढीमवति स्पृहा खयमुपनयनर्यान्मम्रो न दारानपहरिकथ काव्यमपि च प्रयत्तस्नापेत गुरुमपि | गच्छति विप्लवम् । फलति सकल कृत्य चित्त समुनतिमनुते बुद्धि परिहरेत् ॥ ९८२॥ मणि शाणोडीढ समरविजयी | भवति च रति श्लाये कृये नरस भविष्यत ॥ ९९४ ॥ इतिनिहतो भदक्षीणो नाग शरदि सरित श्यानपुलिना । | सरसि बहुशस्ताराच्छाये क्षणात्परिवश्चित कुमुदबिपान्वपी लारोपश्चन्द्र सुरतमृदिता बालमनिता तनिन्ना शोम ते हसो निशासु विचक्षण । न टशति पुनस्ताराशङ्की दियापि परितविमनाचार्थिपु नपा ॥ ९८३ ॥ स्मिासेव्य पुसा | सितोत्पल कुहकचकितो लोक सत्येऽप्यपायमपेक्षते ॥९९५॥ सविधमनवय धुसरित किमेकान्ते ध्येय चरणयुगल खफलनिचय शाखामा करोति वनस्पतेगमनमलस वहीं औरतुमभूत । निमाराध्य पुण्य किमभिलपणीय च वरुणा | टोप करोति शिखण्डिन । 'चतुरगमनो जालो योऽश्व पदासक्त्या चेतो निरवधि विमुक्ती प्रमति ॥ ९८४ ॥ स गौरिव वाह्यते गुणाति जने प्रायगैते गुणा, खल दूष पर मौन कार्य न च वचनमुक्त यदन्त वर सैन्य पुसा न च णम् ॥ ९९६ ॥ कृमिकुलचित लालाक्लिन्न विगधि जुगु उरकलवाभिगमनम् । वर प्राणत्यागो न च पिगुनवाक्ये प्सित निरुपमरसग्रीत्या खादारास्थि निरामिपम् । मुरपति- प्वभिरुचिवर मिक्षाशिव न च परधनाखादनमुखम् मपि श्वा पार्श्वस्य विरोस्य न शङ्कत नहि गणयति क्षुद्रो ॥ ९८ ॥ वर शूया शाला न च खलु वरो दुष्टवृषभो जतु परिग्रहफल्गुम् ि॥ ९९७ ॥ मधुकरगणभूत परं वेश्या पत्नी न पुनर्रविनीता कुलवधू । वर वासोऽरण्य न त्यक्त्वा गतो नमल्लिका पुनरपि गतो रत्ताशोक कदम्ब पुनरपिवेकाधिपपुरे यर प्राणत्यागो न पुनरधमानामुपगम १ ममीचीन सन २ २ मृगै ३ मिद ४ दिग्गने ५सूय:- १ रहिताम् २ देशम् ३ निकषपापाणेनोडिसिन ४ आयुधे कृत ५ सभा ७दारद ८ वीटकसमूहल्याप्तम् ९ टाटयान १० बाम चत ५६स्ती शुष्क नपुसकत्वम् दुश्चरिता ९दुर्विवेकिराज्ये । गधि ११ गर्हितम् १२ निमामन् १३म् १४ इन् २३ मुर.मा ·१७८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम् वा छमान स्वय स वन तत । तदपि सुचिर स्थित्या तेम्य प्रयाति सरोरुह शमैर्यान्धवान् । अत्युग्न स्तुतिभिर्गुरु प्रणतिभिर्स कथा परिचितजनद्वेषी लोको नव नवमीहते ॥ ९९८ ॥ दद्या | भिर्बुध विद्याभी रसिक रसेन सकल शीलेन कुर्याद्वान् साधुर्यदि निजपदे दुननाय प्रवेश तन्नाशाय प्रभवति ततो ॥ १००९ ॥ दौमत्र्यानृपतिविनश्यति यति सद्भासुतो । तस्माद्देयो विपुलमतिमिनीवका | लालनाद्विप्रोऽनध्ययनात्कुल कुतनयाच्छील खलोपासनात् । शोऽधमाना जारोऽपि स्याग्रहपतिरिति श्रूयते वाक्यतोऽत्र | सी मद्यादनवेक्षणादपि कृषि स्नेह प्रवासाश्रया मैत्री चापण ॥ ९९९ ॥ माने मौनी गुणिनि गुणवा पण्डिते पण्डितोऽसौ यात्समृद्धिरनयात्यागात्प्रमादाद्धनम् ॥ १०१० ॥ कोऽथा दीने दीन सुखिनि सुखना मोगिनि प्राप्तभोग । मूर्खे मूों प्राप्य न गर्वितो भुवि नर कसापदोऽस्त गता सीभि युवतिषु युवा वाग्मिपु प्रोढवाग्मी धन्य कोऽपि त्रिभुवन | कस न खण्डित बत मन को नाम राज्ञा प्रिय । र जयी योऽवधूतेऽवधूत ॥ १००० ॥ विद्यातीर्थे जगति | कालस न गोचरो धनकृते कोऽर्थी गतो गौरव को व वियुधा साध्य सत्यतीर्थे गगातीर्थे मलिनमनसो योगिनो दुर्जनवागुरानिपतित क्षेमेण यातो गृहम् ॥ १०११ ॥ ध्यानतीर्थ । धारातीर्थे धरणिपतयो दानतीर्थे धनाढया लज्जा | वैद्य पानरत मट कुपठिन खाध्यायहीन द्विज योध बापु तीथ कुनयुक्तय पातक क्षालयति ॥ १००१॥ साध्वीवीणा | रुष हय गतस्य मृख परिव्राजकम् । राजा र कुमत्रिभि दयितविरहे मानिना मानमझे सलोकानामपि जनरवे निग्रहे परिवृत देश च सोपद्रव भाया यौवनगर्विता पररता मुन्न पण्डितानाम् । अन्योद्रेके कुटिलमनसा निर्गुणाना विदेशे ति ते पण्डिता ॥ १०१२ ॥ वृक्ष क्षीणफल त्यन्ति भृत्याभावे भवति मरण किं तु समावितानाम् ॥ १००२॥ | विहगा शुष्क सर सारसा निर्द्रव्य पुरुष त्यजति गणिका शीतेऽतीते वसनमशन वासराते निशाते क्रीडारम्भ कुव भ्रष्ट नृप मन्त्रिण । पुष्प पर्युषित त्यजन्ति मधुपा दव त्यहशा यौवना ते विवाहम् । सेतोध पयसि चलित वनात मृगा सर्व कार्यवशाजनोऽभिरमते तत्कस को वार्धके तीर्थयात्रा वित्तेऽतीते वितरणमतिं कर्तुमिच्छन्ति वल्लभ ॥ १०१३ ॥ सतश्वेदमतेन किं यदि खलस्तका मृढा ॥ १००३ ॥ श्रेयो नन ब्रजति स पुमाश्शिक्षया | लकूटेन कि दातारो यदि कल्पशाखिभिरल यद्यर्थिन किं यधितो य सच्छद् यश्वरति स पराभृतिमामोति काले तृणै । कि कर्पूरशलाक्या यदि दश पथानमेति प्रिया पूज्यो वेणुर्भवति च नति प्रापितो भूपतीनाम य नृत्तोचित ससारेऽपि सती द्रजालमपर यद्यस्ति तेनापि किम् ॥१०११॥ मिति करे नर्तका कल्पयति ॥ १००४ ॥ बाले वाला लोभश्चेद्गुणन कि पिशुनता यद्यस्ति कि पातरे सत्य चेत विदुरि नियुधा गायने गायनेशा शूरे शूरा निगमविदि | पसा च किं शुचि मनो यद्यस्ति तीर्थेन किम् । सौरच चानायलीलागृहाणि । सिद्ध सिद्धा मुनिषु मुनय सत्सु यदि किं गुणै समहिमा यद्यस्ति वि मण्डन सद्विय सन्तो महान्त प्रौढे प्रौठा रिमिति वचसा तादृशा याद | यदि कि धनैरपयशो यद्यस्ति कि मृत्युना ॥ १०१५ ॥ शेषु ॥ १००५ ॥ चान्द्री लेखा दशति दशनैर्दारुण सैहि | छेदश्चन्दनचूतचम्पश्यने रक्षापि शाखोरके हिसा इस यो नव्या यही दवदहनकश्चादनी दन्दहीति । अप्यु मयूरकोकिलकुले काकेषु नित्यादर । मातङ्गेन सररुय ग्मत्त फुचल्यमयी मालिकामालनीते मृलादु मलयति | समतुला परवासियोरेपा या विचारणा गुणिगणे दाय नलिनी दुष्टहस्ती करेण ॥ १००६ ॥ यावत्स्वस्थमिद शरीर तस्मै नम ॥ १०१६ ॥ या राका शशिशोमना गतघना स मज यायजरा दूरतो यायचेद्रियशक्तिरप्रतिहता याय 'यामिनी यामिनी या सौन्दर्यगुणान्विता पतिरता सा कामिन यो नायुष । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्य प्रयत्रो कामिनी | या गोविदरसप्रमोदमधुरा मा माधुरी भाषा महान्सीम भवन तु कूपसनन प्रेत्युद्यम कीदृशः ॥१००७॥ या रोक्द्वयमापनी तनुभृता मा चातुरी चातुरी ॥ १०१७॥ त्तिाघरकृय ऋत्विनमहा तीर्णेपिगो नाविक युद्धाते किं तीर्थ हरिपादपद्मभजन वि रखमया मति कि मुंभट च सिद्धपिजयो योढारमाप्तस्थर । वृद्ध वारवधूतन श्रवणेन यस्य गगति द्वैताधकारोदय । वि मित्र गतत म फिर्तयो तिमायो पसात चयनिी मुमपि पठाररसिक तत्त्वावमाघ सस व समुपद सैदपागले दृष्टि प्रदेयाधिशम् ॥ १००८ ॥ मित्र मेच्छतया रिपु दुगमनासचय ॥ १०१८ ॥ टौतिवेचना II नर्यरटेलंय धनरीश्वर कार्येण दिनमादरेण युवतिं प्रेणा रिभि क्राघोजन चहिना पातिवेदनरा कि यदि 5, परमारहितम् २ उपोग दिव्योपधै कि पम् । किं मर्यदि दुना किमु घना ३ संशदिनहाय ४ उH निरघरोगसंवय पापया यदि बीटा चेरियम भूपण मुकविता या पम् पिडिमि - मनदेन स. ५ पोसारम् भून १पारिवाए २ दुष्टना ३महनशीनता ·सामान्यनीतिः ~~ रान्येन किम् ॥ १०१९ ॥ मनु मुच्चरित मती प्रियतमा | मारमगचकार महमा पाचार साया सय को जानाति स्वामी प्रसादो मुखानिग्धं मिनमवश्यक परिननो निकेश जनो नाटनमनोवृत्ति कदा नीशी ॥ १०३० ॥ अर्थ लेश मन । आारो चिर स्थिरश्च निमगो विद्यापदात टाघरमुभितो निपतन कामातुरो लान्छन 'नियो रचन मुख तु विष्टपकप्रहारिणि हरी सप्राप्यत देहिना ॥१०००॥ मुन्मना विकलता दोषाकुल सायम् । सुन्धो कीनिस का श्लाघ्या गुणिना क्षमा परिमन को य खकुन्य कृत | गर परिमन दुणेन्यदोपे रति नागप्रियता दुरोदरमा किं दुम परमश्रयो जगति क श्लाघ्यो य आधीयते । यो प्रामोति का मुटु ॥ १०३१ ॥ नीति मिभुना नति मृत्युयमन गुच जहति के निर्मिता गनर कैरिगात | बता हीरगनाना गतिदपत्यो ोि गृहम्य कविता बुद्ध मिद गिरनगरे छनस्थिते पाय ॥ १०२१ ॥ म प्रमाो गिगम् । रावण्य वपुष श्रुत मुमनम पातिर्हि मिग्धोञ्चुगगनिवारयति यस्तकर्म यनिर्मर मा स्री यानु जम्म क्षमा शत्तन्य द्रविण ग्रहाश्रमाता म्वास्थ्य मता विधायिनी म मतिमान्य सद्भिरम्यय॑त । सा श्रीर्या न | मण्टनम् ॥ १०३० ॥ कार्पग्येन या बुधा गुंगथयो मट करोति म मुखी यम्तृष्णया मु यते तमित्र यदकृत्रिम दम्मेन मत्य बुधा मर्यादा व्यसनधन र विपदा म्यये प्रमा म पुरुषो य विद्यत नेद्रिय ॥ १००० ॥ प्रायणान दिन । पंगुन्येन कुल मदन सिनयो दुश्रेण्या पाप दारि कुलाचित कुकुरला श्रीवल्लभ दुर्भगा दातार कृपणा सजू । ग्रेण नाटगे ममता चामप्रकागो हत ॥ १०३३ ॥ नन्तो पित्तान्वित निर्धना । वस्प्योपहताश्च वान्तवपुप तारुण्य तरणीनन पिकचता पुप्प विधौ चदिरा वाधार धर्माश्रय पापिनो नानागायविचक्षण च पुरुष निन्दति कुमुट वन पिचुवन दान द्विपनगर । आनृण्य गृदिगा मी जना ॥ १०२३ ॥ पौलस्त्य क्यमन्यदारहरणे गृहस गृहिणी पित्रा गुमा सततिलावण्य तनुन हित दोप न निनातवानरामेणापि क्य न हमहरिणखासमयो एक्षि । तिपलिते विद्वचतुर्थाश्रम ॥ १०३४ ॥ माधुर्य प्रमदाननेपु त । अवापि युधिष्ठिरेण महमा प्राप्तो घनर्य का प्रत्या | ललित दाझिण्यमार्ये जने शाय गपु नव्रता गुरुगने घनि सनविपत्तिमूहमनमा प्रायो मति दीयते ।। १०२४ ॥ छता साधुषु । मर्मनुष्वनुनतन बहुविध मान जन पग्टिते सिंहो व्याकरणस कर्तुरहरस्त्राणान्प्रियान्पाशिनर्मीमासान | शाट्य पापिनन नरन्य कथिता पर्यन्तमगे गुण मुन्ममाथ सहसा हसी मुनि नेमिनिम् । छन्दोताननिधि ॥ १०३५ ॥ इन्दु निन्दति तस्करो गृहपति जारी सुशील जधान मकरो वेलातट पिङ्गल बनानातचैतमामतिरुपा सल साध्वीमप्यमती कुटीनमकुलो नह्याजरत युवा । कोऽथतिरश्वा गुण ॥ १०२० ॥ यतेनापि मता जनेन | विद्यानन्तमनक्षरो घनपतिं नीचश्व रूपोचल वैरूप्येण हत विद्रुपा बालान्तग्प्रेक्षिणा यस्तन्य खल वज्रपातविपमे क्षुद्रे- प्रबुद्धमनुषोत्कृ निकृणे वन ॥१०३६॥ विद्वान "समदि ऽपि पाप नन । दर्वीव्यग्ररेण धूममलिनेनायासयुक्तेन किं | पाक्षिक परवशो मानी दरिदो ही द्रव्यान्य कृपगो यति मीमेनातिवरेन मत्समरने पूपा न सघट्टिता ॥ १०२६ ॥ मुमना वृद्धो विवाहोद्यत । राता दु सचिनप्रिय मुकुरनो सिद्धिं वान्छ यता जनेन विदुषा तनो निगृह्य स्वर सत्त्वो मूल पुमान्यीनितो वेदाती हतसत्रिय किमपर हाम्या त्साहवतापि दैगतिषु सैर्य प्राय क्रमात् । देवेन्द्रद्रुहि स्पट भूतरे ॥ १०३७ ॥ का विद्या करिता पिनार्थिनि गोपमैनहुगुणरभ्यर्चितो भ्रातृमि हिं 'कृष्ट मुचिर विराट नने त्याग पिना श्रीश्च का को घम कृपया विना क्षिति- मरने पूर न धर्मात्मन ॥ १०२७ ॥ रूपमाप्रतिमेन पति को नाम नीति पिना । क सूर्गिनय विना कुलवधू यौपनगुणे श्रेष्ठे फुले जमना गन्तव्यानि दिनानि देव | का खामिभक्तिं पिना भोय किं मणी पिना क्षितितले रातो भूयो घन वाञ्छना । सैरन्ध्रीति विगहिता युवतिमि | किं नम कीति विना ॥ १०३८ ॥ दाक्षिण्य बचने साक्षेपमानामयाद्रौपद्या फिल मन्ययनमाने पृष्ट न कि दया परजने शाट्य सदा दुने प्रीति साधुनने नयो नृप चदनम् ॥ १०२८ ॥ कि चित्र यदि राजनीतिकुलो | उनै विद्वजनेऽप्यानरम् ।शाय शगुनने क्षमा गुनने नारी पता भगद्धानिक किं चिन यदि वटशाम्रनिपुणो विप्रो | नने घूतता यै चैत्र पुरुष कलासु कुशलास्तेष्वा लोग मवलम्रित । तचिन यदि रूपयौवनाती साधी मवेता स्थिति ॥ १०३९ ॥ साधीना दयिता मुनावधि मुतोऽसौ मिनी तचित्र यति निर्धनोऽपि पुरुप पाप न कुर्यात्वचित् १ कलन् २ निर्धन ३ अन्दम्य व ४ सयुद्धप्रसङ्ग ॥ १०२९ । वासासि नचारिवारिसहशा इत्या हठादुच्च ५दुवचनशीन- ६प्तव ७ टना जोवन प्रारमूळहमारोह स पुनम्राति विस्तारयन् । ब्रीडा १० गुममुगय २१ विकसन २२ कासिवन १३ चनुदिवाडि बघरक्षितस्य १४ममायाम् १५ पधारा २६ गृहस्थाश्रमी १७ - १ रावण' २ पाये ३ प्राप्तविपदस्खचितानाम् ४ विराटनारे २० नति.. २१ पुत्रन मावधि ८प्रसन्नता १८ हास्यविषय' १.सरटमाव ·१८० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [३ प्रकरणम् १ पोहशाब्दावधि स्यात्वन्या करपीडनावधि सुतस्त्री तद्वशत्या गच्छतीत्येवं कास्यसमुद्व प्रतिदिनं नादो वदत्युचके वधि । जामाता बहुलार्पितावधि सखा साधुप्रलापायधि | ॥ १०४९ ॥ मानुष्ये सति दुर्लभा पुरुषता पुंस्वे पुन शिष्यो गुह्यनिरूपणावधि परे चैतेऽधनवावधि ॥ १०४०॥ विप्रता विप्रत्वे बहुविद्यतातिगुणता विद्यावतोऽर्थज्ञता । स्त्रीणा यौवनमर्थिनामनुगमो राज्ञा प्रताप सता स्वास्थ्य | अर्थज्ञस्य विचित्रवाक्यपटुता तत्रापि लोकशता लोक्स खल्पधनस सहतिरसद्वत्तेश्च बाग्डम्बर । स्वाचारस सद- समस्तशास्त्रविदुषो धर्मे मतिदुर्लभा ॥१०५० ॥ आयाते चन परिणतेर्विद्या फुलसैक्ता प्रज्ञाया धनमुन्नतेरतिनति च तिरोहितो यदि पुनदृष्टोऽन्यकायें रतो वाचि सेरमुखो शान्तेविवेको बलम् ॥१०४१॥ नागो भाति मदेन 'क जल विषण्णवदन वकेशवादे मुहु । अन्तर्वेश्मनि वासनि रहे पूर्णेन्दुना शर्वरी शीलेन प्रमदा जैवेन तुरगो नित्योत्स च्छति भृश व्याधीति यो भाषते भृत्यानामपराधकीर्तनपर वैर्मन्दिरम् । वाणी व्याकरणेन हसमिथुनैनद्य सभा पण्डितै | स्तन्मन्दिर न ब्रजेत् ॥ १०५१ ॥ बन्दी विन्दति चेदमा मत्सुनेण कुल नृपेण वसुधा लोक्त्रयं विष्णुना ॥१०४२ ॥ त्यपदवी शिष्टैरल भूरिभि पुभिश्वेप्रतिपाद्यते रतिकला कैणी एहि खागतमाविशासनमिद कस्माचिरादृश्यसे का वाती | दृशामादर । विश्रान्ता यदि वैखरीषु कविता काव्येन परिदुर्गलोऽसि नितरा प्रीतोऽस्मि ते दर्शनात् । इत्येव समु । भव्येन किं भूपाले यवने समस्तमुवने वैदग्भ्यमस्तं गतम् पागतं द्विजयर सभावयन्त्यादरात्तेपा युक्तमशवितेन मनसा ॥ १०५२ ॥ आहूतेषु विहगमेषु मशको नायान्पुरो वार्यते गेहेपु गन्तु सदा ॥ १०४३ ॥ स्यादत्यन्तनिरक्षर क्षिति | मध्येवारिधि वा बसस्तृणमणिर्धत्ते मणीना रुचम् । खदो पति श्रीकारमानाश्रयान्मत्री तत्कथितार्थरेखनपरस्तत्सेवको तोऽपि न कम्पते प्रविचलन्मध्येऽपि तेजस्विना धिक्सा जायते । अध्येता तदगारमेव भजते विद्वास्तु तं याचते मान्यमचेतस प्रभुमिवानामृष्टतत्त्वान्तरम् ॥ १०५३ ॥ यावान्यस गिरा समं परिचयस्तावान्विदूरे श्रिय ॥१०४४॥ मूर्योऽशान्तस्तपस्वी क्षितिपतिरलसो मत्सरी धर्मशीलो को लामो गुणिसगम किमसुखं प्राज्ञेतर सगति का हानि | दुस्थो मानी गृहस्थ प्रभुरतिकृपण शास्त्रभृद्धर्महीन । समयब्युतिनिपुणता का धर्मतत्त्वे रति । क शूरो विजि- | आजाहीनो नरेन्द्र शुचिरपि सतत य परान्नोपभोजी वृद्धो तेन्द्रिय प्रियतमा कानुव्रता किं धन विद्या किं सुखमप्र । रोगी दरिद्र स च युवतिपतिर्धिग्विडम्बप्रकायन् ॥ १०५१॥ पासगमनं राज्य रिमाशाफलम् ॥ १०४५ ॥ ससानि स्वय रयात शको भगाङ्को विधुरपि मलिनो माधवो गोपजातो मत्ति चेद्वसुमती माता सुत हति चेद्वेलामम्युनिधिलि- वेश्यापुत्रो वसिष्ठो रतिपतिरतनुः सर्वभक्षी हुताश । व्यामो यति चेमि दहेल्पायक । आकाश जनमस्तके पतति | मत्स्योदरीयो लवणजलनिधि पाण्डया जारजाता रुद्र प्रेता घेदना विष चेदवेदन्याय पुरुते यदि क्षितिपति कसं | स्थिधारी त्रिभुवन विषये कस्स दोषो न चास्ति ॥ १०५५ ॥ गिरोदु क्षम ॥ १०४६ ॥ यास शुभमूतुर्वसन्तसमय प्राणाघातानिवृत्ति परधनहरणे सयम सत्यवाक्य काले पुष्प शरन्मालती धानुक युमुमायुध परिमल वस्तूरि- शक्त्या प्रदान युवतिजनकथामूकभाव परेषाम् । तृष्णासोते. काम धनु । वाणी तर्करसोज्वरा प्रियतमा श्यामा ययो विमङ्गो गुरुपु च विनय मर्वभूतानुकम्पा सामान्य सर्वश नूतन मार्ग शाभव एव पचमत्या गीति कविहिण | नेप्यनुपहतविधि श्रेयसामेप पन्था ॥ १०५६ ॥ आविर्भ ॥ १०४७ ॥ रोलम्यैर्न विम्यित विघटितं धूमायुले कोर | तानुरागा क्षणमुदयगिरेरुजिहानस मानो पत्रच्छायै पुर मायूरेश्वरित पुरैय रमसात्वीरेधीरैर्गतम् । एवेनापि स्वादुपपनतरयो दूरगाश्वेव गत्वा । एते तस्मिन्नित्ता पुन मुपसवेन तम्णा दावानलोपटय सोढ को न विपत्सु मुञ्चति रितरक्युपान्तपर्यस्तविम्चे प्रायो भृत्यास्त्यजति प्रचलित पनो मूापि यो रारित ॥१०४८॥"झोणीशानयिणा परो | निभा खामिन सेवमाना ॥ १०५७ ॥ मणिना बन पवरणाभावादेवाप्तप्रिया कापण्यारसुधियामनध्ययननो यूना विभुिना च कवि कविना निमुना च विभाति समा। वलयेन मणिर्मगिना यलयन विमाति कर । कवियर प्रगसानयात् । मातृणा जगदीशमचि विरहादापा शशिना च निशा निशया च शशी शशिना निशया १ बेगेन ४ अत्यनारे ५ | पिमाति नम । पयसा कमलं कमलेन पय पयसा कमरेव मरमरे १. रामामामा ११पनिनाम् पम् ७शिमोन पत्र . रिमाति सर ॥ १०५८॥ इति श्रीसुभाषितरतभाण्डागारे तृतीयं राजप्रकरणं समासम् ·चतुर्थ चित्रप्रकरणम् महि ॥ २ . - समस्साख्यानम् अन्योन्याठापमुखिनोनोरन्द्रायते रपिः ॥ १६ ॥ खाने सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहमपात् । दलितश्चकि- 'क्षत्रियदेवाय जगद्देवाय भूमुने । यद्यशःपुण्डरीकान्तर्गानं तश्छन्नस्तव सैन्य विमर्पति ॥ १ ॥ काम कामदुध घुस । मक्षिकापादयातेन कम्पितं मुवनत्रयम् ॥ १८ भ्रमरायते ॥ १७॥ स्फुरित जठरे विष्णोनवनीतमुजः नित्राय वरुणाय च । वयं धीरेण दानेन सर्वान्कामानशी. ॥ असमाने समानत्वं भविता कलहे मम । अतसीपुप्पसंकानं सुं वीक्ष्य जलदागने । ये वियोगेऽपि इति मत्वा ध्रुवं मानी भृगासिंहः पलायते ॥ ३॥ हीन- जीवन्ति न तेषा विद्यते मयम् ॥ १९॥ वागर्थात्रय हत्या दधात्येव लाघवं महतामपि । इति मत्वा द्विपद्वेषी ' संपृक्ती गतकोटिप्रविस्तरम् । तुरामाहं पुरोधाय नमुः सर्ने मृगात्मिहः पलायते ॥ ४ ॥ विष्टार्जुनाद्य सङ्ग्रामे त्यो हनि- सुपः शिवो ॥ २० ॥ आपाढी कार्तिकी माधी बचा गुठी प्याम्यहं शरैः । तिष्ठामि कर्ण किं मूढ मृगासिंहः पलायत हरीतकी । गयाया पिण्डदानेन पुण्या श्लेप्महयनगी ॥५॥ ऋपेरताश्रमे पुण्ये शापसंत्रतमानसः । मुद्दोष- । ॥ २१ ॥ जम्बूफलानि पकानि पतन्ति विमले जले । तोऽपि प्रायोऽयं मृगासिंहः पलायते ॥६॥ अयं मृगः समा- कपिकम्पितगाखान्यो गुलगुग्गुलुगुग्गुलू |॥ २२ ॥ विदग्य याति त्वरितस्चरितैः पदैः । ततो वेगात्पलायस्व मृगासिंहः मुमुस रक्त नितन्वोपरि संस्थिते । कामिन्याश्लिष्टमुगले पलायते ॥ ७ ॥ विद्यायां दुर्मदो येषां कार्पण्यं विभवे कृजितं रतिकूजितम् ॥ २३ ॥ प्रलयसहायकरा इति गोटा- सति । तेषां देवाभिशप्तानां सलिलादग्निमत्थितः ॥ ८॥ नाचम्य सकलभूमिरुहाम् । विलसति दवदहनावलिरिह सीतासमागमोत्कण्ठाकर्णान्ताकृष्टधन्वनः । राघवस शरा- जलवाहः परं शरणम् ॥ २४ ॥ निजपतिरायः प्रणली हरिः समुद्रादमिस्थितः ॥ ९॥ दामोदरकराघातविहली । हरिर्द्वितीयः करोमि किं गोपि । शृणु सखि पानिनितलं कृतचेतमा । दृष्टं चाणूरमठेन शतचन्द्रं नमस्तलम् ॥ १०॥ | विप्रतिषेधै परं कार्यम् ॥ २५ ॥ दैत्यानां मनसि दशा चलत्तरारनायो गनायो प्रतिविम्बितम् । सचन्द्र शोमते-जाता कृपार दि. रखतुं वरमा । द्रष्टुं देवम इस दल रपत- त्यथै शतचन्द्रं नमनलम् ॥ ११ ॥ विधै पिधेहि शीतां मपि प्रीतिः ॥ २६ ॥ श्रीनाय नः श्रुतमिति बहुधा नमक्षा यावन्नायाति मे प्रियः। आगते दयिते कुर्याः शतचन्द्रं मया नृलोकेषु । गीलं चारवधूना दैत्यत्रीणामपि प्रीतिः नमस्तलम् ॥ १२ ॥ मुमेरुशिमरणान्तस्फुरद्दिव्यवधूमुखम् । ॥ २७ ॥ रामामिपके मदविठ्ठलाया हस्ताच्युतो हेमघट- परितः स्फुरितः शङ्के शतचन्द्रं नमसलम् ॥ १३ ॥ तं वरुण्याः । सोपानमासाय करोति शब्द उठंठठठंठठठंठठः न श्रूयते कर्णे दधि समेऽपि दुर्लमम् । मुग्वे दुग्घस्य का (१६) यूनोचन्द्रायते रविः इति समन्या (१७) गगन भनदी वार्ता तर्क शुक्रन्य दुर्लमम् ॥ १९ ॥ अऋत्लङ्गमतस्तकं ति समस्या. (१८) 'मशिकापादधावेन कल्पितं भुवनत्रयम्' इति व न शतकतुना हुतम् । नादत्तमिति वाक्यार्यात्तकं शक्रन्य समस्या (१९) 'अवसीपुप्पसंकायन्', 'न तेषां वियते मयन्इति व दुर्लमम् ॥ १५ ॥ मामग्रीष्मर्तुसंतमशून्यरथ्यान्तरस्ययोः । समस्या (२०) 'वागाविव संपृछौं', 'शनकोटिपवित्ररन्' इति व समस्या. (२१) 'पुण्या हेमहरानृमी' इति समस्या- (२२) 'गुला- (१) 'सहनशी पुरुषः सहनाक्षः सहस्रपार' इति ममस्या. (९) | गुलगुग्गुलु ति समस्या (२३) 'जितं रद्वितितम्' इति समस्या 'कामं काम पुरस', 'मित्राय वरुणाय च', 'मान्कामानशीमहि । (२४) 'प्रलयमायकरा इति गोगनाचम्य पनि समस्या. (२५) 'वि रवि च समस्या. (३,४,५,६,७) 'मृगामिहः पठायडे' इति | विषय पर कार्यम्' इति समसा. (२६, २७) दैत्यसीनामपि प्रीति' ममस्सा. (८) 'सलिलादग्निरस्थिवः' इति समस्या- (९) 'समुद्रादग्नि | इति समस्मा. रविता पनि समस्या (१०, ११, १२, १३,) शनचन्द्रं नमस्तटन्' रति समस्सा.(१४, १५)'त शक्रस दुमम्' इति समस्या. १जन्योन्यमापनेन वाताधादयो.. २ इन्दन. ३ पार्वतीशंकरी- ४ आषाढी कार्तिरी माघी एकादशी पुण्या-वना शुष्टी हरीवर २ रा पहारा१अपशगन्. ३इन्द्रंग. ४दारंगः. हेमहरा-गयायां मिग्टदानेनानृगी सिवन्मुक्त इति योदना.

·१८२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरणम् ॥ २८ ॥ कर्पूरपूरच्छविवादविद्यासंवायदूकातिशुक्तिताने । हस्ते निपेतुः । इति वदति दशासो हस्ततालं वितस्प इन्दौ नृपद्वेपि तमोविताने सूर्योदये रोदिति चक्रवाकी मशकगलकरन्ध्र हस्तियूथं प्रविष्टम् ॥४१॥ मृगशिशुनयनाया ॥२९॥ विलोक्य वालामुखचन्द्रविम्ब कण्ठे च मुक्तावलि- अक्षिपदमप्रकोणे विलसति तरला या तारका तारकेर । हारताराः । पुनर्निशाया भयभीतभीता सूर्योदये रोदिति प्रतिफलित इहोष्ट्रे भ्रान्तिरास्ते जनानां तिलतुषपुटकोणे चक्रयाकी ॥ ३० ॥ सर्वम्य जन्तोर्भवति प्रमोदो विरोधिवर्गे मक्षिकोष्ट्र प्रसूता ॥ ४२ ॥ मधौ मन्दं मन्दं मरुति शिशिर परिभूयमाने । तिरोहिते त्वयासा नरेन्द्र चन्द्रोदये नृत्यति । वाति रुचिरै कुलस्त्रीभिः कृष्णे विहरति तथा वृष्णिनिकरे। चक्रवाकी ॥ ३१ ॥ न क्वापि गमाहितसंशयाया विना | उपा योपा तोषाद्वदनमलिरुद्धय मिषतो पुरः पत्युः कामा- नमात्व(?) जनकात्मजायाः । पुरः सुराणाङ्कपुरःसराणा- शुरमियमालिङ्गति सती ॥ ४३ ॥ स्वयं संराध्येयरों भगारपूर्ण कमलं प्रफुल्लम् ॥ ३२ ॥ पुञ्जायमानारुणरत्नहारे पुरभिदमनल्पेन तपसा महेन्द्रं संतोष्य त्रिदशरिपुनाशादसु- कान्तोरसि सावदनग भाति । सिध्येदमुष्योपमितियदि | करात् । समायाते पार्थे द्रुपदतनया फ्लेशविकला पुरः पत्यु म्यादगारपूर्ण कमलं प्रफुद्धम् ॥३३॥ रे पुत्र सत्सङ्गमवामुहि कामाच्छशुरमियमालिद्गति सती ॥ ४४ ॥ कदाचिया- त्वमसत्प्रसङ्गं त्वरया विहाय । धन्योऽपि निन्दां लभते चाली विपिनभुवि भीमेन बहुशः कृशाति श्रान्तानि कुसवासिन्दूरविन्दुर्विधवाललाटे ॥ ३४ ॥ श्रुत्वा प्रदग्धं क्षणमिह निषीदेति गदिता । शनैः शीतच्छायं तटविटपिन तनयं सशोका पुनर्निशम्याप्तशरीरभावम् । पश्यत्सु देवेषु प्राप्य मुदिता पुरः पत्युः कामाच्छंशुरमियमालिङ्गति मती च धावमाना रमा मुदा 'शंकरमालिलिङ्ग ॥ ३५ ॥ सुतं ॥ ४५ ॥ तपापाये ' गोदापरतटभुवि स्थातुमनमि प्रविष्टे पतन्तं प्रसमीक्ष्य पावके न बोधयामास पति पतिव्रता। तत्पूरं भगवति मुनी कुम्भजनुपि । द्रुतं लोपामुद्रा स्वयम- तदा खसौ तहतशक्तिपीडितो हुताशनश्चन्दनपङ्कशीतलः विकलं गन्तुमुदिता पुरः पत्युः कामाच्छशुरमियमालिगति ॥ ३६ ॥ उन्नमय्य संकचग्रहमासं चुम्बैति प्रियतमे | सती ॥ ४६॥ सर्वस द्वे सुमतिकुमती संपदापत्तिहेतू एको हववृत्त्या । कूजिता जयति मानधनाया हूंहुहंहुहुहुहूं- गोत्रे प्रभवति पुमान्यः कुटुम्ब बिभर्ति । वृद्धो यूना सह हुहुहूंहूं ॥ ३७ ॥ मम करग्रहणाय पणीकृतं न यदि राघ- परिचयात्त्यज्यते कामिनीभिः स्त्रीपुंवच्च प्रभवति यदा तद्धि यतोऽप्यधिरोहति । सखि तदैवमभू-मम जीविते शशक- गेहं विनष्टम् ॥ ४७ ॥ ये पापं शमयन्ति ' संगतिभृतां यदमयं कठिनं धनुः ॥३८॥ नीलान्जद्युतिनरनं नितान्त- ये दानशृङ्गारिणो येषां चित्तमतीव निर्मलतरं येश वृत्तमाखश्रीपरिचितचन्द्रिकाविलासम् । नातायाः सरसि न भने प्रतम् । ये सर्वान्सुखयन्ति 'हि प्रतिदिन विलोक्य वचन्द्रं मध्याह मुकुलितमम्बुज यनान्ते ॥३९॥ ते साधवो दुर्लमा गङ्गावद्गजगण्डवद्गगनवद्गाङ्गेयवके कांचिदिनार्थसमये 'रविरहिमतप्ता "नीलांशुकाञ्चलनिली- | यवत् ॥ १८ ॥ हारो भाति कुचद्वयं तव शुभे मध्य नमुखेन्दुविम्याम् । तां तादृशी समनुवीक्ष्य कविर्जगाद | वपुः सद्वचः केशा नासिकमौक्तिकं सुवदनं पोरागो पेटुर्दिया असति पर्व पिना. किलेन्दुम् ॥ ४० ॥ वहल दृशः । गङ्गापजद्गगण्डवगगनवद्गाङ्गेययद्ययजम्बूवला. पउसमा मेघनादादयो मे सपदि युधि विशन्तः कीट- | बिन्दुयजलजबजम्बालवज्जालवत् ॥४९॥ यत्कण्ठे गर (२८) उठठंठठळंठठंट' इति समस्या. (२९, ३०) 'सूर्योदये विराजतितरां शीर्षे च मन्दाकिनी उत्सङ्गे च शिवामु रोमिनि पकवासी' इति समस्या. (३१) चन्द्रोहये नृत्यति चकवाकी' (1) 'मशागलकरन्धे इस्त्रियू प्रविष्टम्' इति समस्या ४१ रवि समस्या. (३२, ३३) 'महारपूर्ण कमलं प्रपुतम्' इति ममस्या. तिलतुयपुटकोणे मक्षिकोष्ट, प्रमता' इति समस्या. (४३, (३४) निन्द्रविन्दुधियानराः' इति सनस्सा. (३५) 'रमा मुदा | ४६) 'पुरः पत्य कामाच्यगुरमियमालिकति सदी' इति समर करनानि ति समस्या. (३६) 'दुवाशनन्दनपाल | Toy मर्वस है, को गोत्र', 'नो यूना,सावच' इति चत्ताने समस्त (३७) ' इंदा' इति समस्या. (२८) पाणिनेः सूपाणि समस्या गहावद्गगण्डवगनवायो मयं पटिने धनुः स समस्या (३५) 'मध्या मुलितमदन यत्' इति समस्या. (४५) 'महापदनगण्डवगनवाडेपपड़ेगा। पनानी समस्या. ४०) 'राइदिवा ममति पर्व विना सिलेन्दुन् । 'नग्यूवमलपिंदुवाजलजवजम्बावन्नावर' इति च समस्या, पोपा बारो यायुः. २ लोपामुदायाः श्वगुरु पूरवर रमेशचन्दनम् २ उपत्सहिनन्, ३ मुगम् । चुम्पन | माधनं कुम्भः. ३ गडावसंगविभूतां पाप क्षमयन्ति. ये दुध मा५ कान्वे. सागरेण मन्टेऽस्यकामः गण्डवहानशङ्गारिया, येषां चि गगनदीव निर्मलतरम्, दे। मान पर सामान्या मध्यागमन मिति इति योग. मिपास १५ मीटरकाप्रीशचन्द्राम्. १२ सर्मानुः कसरीकारतोगारागा.५कदमवद. तीनामा.

·समस्याख्यानम् । कटितटे गाईलचर्माम्वरम् । माया यस रुणद्धि विश्वम- पतीनां क्षयः । मत्व किल राजदेव नृपते तंत्रयात्रोत्सव खिलं तस नमः शमवे जम्बूवजलबिन्दुवजलजयजम्या- | मल्सी रोदिति मक्षिका च हमति ध्यायन्ति वामनुवः ॥ ६ ॥ लयबालवत् ॥ ५० ॥ स्यातस्त्वं फलवृष्टिपुष्टिसुमनःखा- | श्रुन्चा मागरवन्धनं देगशिराः सर्वमुखरकदा तूण पृच्छति धीननाम्बूनदः गीर्णास्त रिपुसंपदः प्रतिदिनं मित्रोदये वार्तिकान्सचकितो मात्या परं संभ्रमात् । वद्धः सत्यमपानि- मोदसे । पान्यानां कुरुषे विलम्बनमहो दत्तान्तरसेजसा | बिर्जलनिधिः कीलालपिस्तोयधिः पायोधिजलधिः पयोधिन्द- । जम्बूवजलबिन्दुवजलजयजम्बालबंजालवत् ॥ ५१ ॥ धिारांनिधिर्वारिधिः ॥ ६१ || पापाणाः पयसि प्रबद्धवपुष- । सद्रामै रिपुभूमुजां मुखरुचिर्जीवश्च देवाङ्गणाचक्षुः ग्रोहस- | तिष्ठन्ति सेतुं गताः श्रुस्वैवं वदतां दशाननधरः क्रुद्धः समुद्र दसमांसनिवहस्तन्मेदिनीमण्डनम् । त्वच्चापोद्गतवाणसंहति- प्रति । धिस्त्वां नाम तवाम्बुधिः सलिलधिः पानीयधिन्नीयधिः रभूच्छीराम भूमीपते जम्बूबजलविन्दुबजलजवजम्वालय- पायोधिजलधिः पयोधिरुदविवीरांनिधिर्वारिधिः ॥ ६ ॥ जालवत् ॥ ५२ ॥ वैदेही समवाप्य दाशरथिनारब्धे प्रया- अम्बा कुप्यति तात मनि विघृता गङ्गेयमुत्सृज्यतां विद्वन्प- । णेऽग्रतो दृष्टाः पुष्पकसंस्थितेन रमसादाकाशमारोहता । मुख का गतिर्मम चिरं मुनि स्थिताया बद । कोपावे- लकासागरजानकीवनरणक्षोग्यश्चमत्कारिका जम्बूबजलवि- गोदशेपवदनः प्रत्युत्तरं दत्तवान्याथोविर्जलधिः पयोधिरुदधि- न्दुवजलजवजम्वालवजालबन् ॥ ५३ ॥ यो द्रोणाचलमा-वारांनिधिर्वारिधिः ।। ६३ ॥ मावीके विधुमण्डले वरवधूबके दधौ करतले योऽनीतरत्सागरं यश्चोत्सातितवांसस्नुद- च गीतान्तर सक्ते वक्रचतुष्टये दशमुखो विज्ञापितस्तचरः । वहपुच्छेन दावानलम् । यो रक्षान्समरेऽरुणकपिवरः वद्धोऽमाविति चेतरैर्भयवशादूचे वचःसंभ्रमात्पायोधिर्जलधिः पायादनूमानसी जम्यूबजलविन्दुवजलजवजम्बालबजाल- पयोधिरुदधिरांनिधिवारिधिः ॥ ६४ || पीतस्त्र कलगो- वत् ॥ ५४॥ कस्तूरी तिलकं ललाटरचितं नासामणि निसलं भवेन मुनिना ध्वस्तोऽसि देवामुरैरावद्धोऽसि च राधर्षण वक्रं कुश्चितकेशपाशमनिशं दृष्टिं निसृष्टां पुरः। पुंसां मानस- | मृदुना शाखामृगैलचितः । नान्नामारमटी घृथैव मवतो मत्म्यवन्धनविधौ धत्सेऽत्र वत्से स्वयं जम्बूबजलबिन्दुव- लोकैरियं घुप्यते पायोर्जिलधिः पयोधिरुदधिर्वारांनिधि - जलजबजम्बालबजालवत् ॥ ५५ ॥ पिद्वि श्रीहृदय सदा- 1 रिधिः ॥ ६५ ॥ ततु पर्वतसंनिमेन कपिनोलावू कृतां वक्षति न्तमलिनं मीमं धिं विज्ञान मुरतं महीशमवनं क्षिप्रं वीक्ष्य निमजतीमय तय स्पृष्टास्तरन्तीः शिलाः । गूढं दृढं कण्टकः । दारागारसमागमं मुविषमं मोहं परं दुस्तरं लोके नृत्यपरे विमीपणजनै साताह सेतूयमे तुम्बी मजाते जम्बूवजलबिन्दुवजलजवजम्वालवजालवत् ॥ ५६ ॥ संतरन्ति दृपदः प्रेतो दिवा नृत्यति ॥ ६६ ॥ त्वं नो गोध- शुण्ठीगोक्षुरयोविचार्य मनसा कल्काशनं यन्मया प्रोक्तं, पतितन्दुरधिपस्तस्यामृतं स्वको तेन व्याघाराहना तद्विपरीतकं कृतमहो गोः सूरमात्रं ददी ! नार्थो मूर्खजना- प्रणयिनीमेनां पुनर्जीवय । इत्यूध गगने निशापतिम्रो लये न च मुखं नो वा यगो लम्यते सद्वैये कदिभूपती । कारुण्यमातन्वतः शृगाग्रादपतन्मृगस रुदतो वाप्पाम्धु हरिहर लामः परं गौवयः ॥ ५५ ॥ पञ्चासम्य पराभवाय भूमण्डले ॥ ६७ ॥ उन्नादाम्बुदवर्धितान्धतमसि प्रचए- भषको मासेन गोभ्यसा दध्यग्नेरपि पायसैः प्रतिदिनं संव- | दिमण्डले काले यामिकनामदुअमुमटव्याकीर्णकोलाहले । चितो यो मया सोऽयं सिंहरवाढहान्तरगमदीत्याकुलः | कर्णसासुहृदर्णवाम्बुवडवावहेर्यदन्तःपुरादायाताति तदम्बु- संभ्रमाद्धन्तामा विलयं गता हतविधे लामः परं गोवधः ॥५८ ॥ पारीन्द्रस्य परामवाय मुरमीमांसेन दुर्मेधसा (६०) 'मत्स्सी रोदिति मक्षिरा च हसति ध्यायन्ति वानग्रुव इति पोप्यन्तै फिल पीवराः कटुगिरः श्वानः प्रयत्नादमी । न त्वेमि- नमस्या (६१) 'अपानिधिलनिधिः कीटारपिस्तोयधिः पाथोधिर्ट: मंदमत्तयारणचमूविद्रावणः कैमरी जैतव्यो मयता किरात. | लपिः पयोधिरहविरिनिधिवारिधिः' इति ममन्या (६२) 'भयुधि- सलिटर पानीयधिस्तोयधिः पार्थाधिदधिः पयोधिरुदपिरिनि- नृपते लामः परं गोवधः ॥ ५९॥ अस्माकं जलजीविना MARATHAमसा. (६३.६४,६५) 'पायोपिर्जरभिः पयोकि. जलमिदं सद्वानिराजिवनः पातन्यं पररक्तमक्तमनमा तृप्तिः दक्षिारानिविवारिधिः' इति ममस्या. (६६) 'तुम्बी मति संत. रन्ति दृषदः नतो दिवा नृत्यति' इति समम्या. (१७)हापादन (५०, ५१, ५२, ५३, ५४,५५, १६) 'जम्बूवन विन्दुवजलनव मृगस्य मदनो बापाम्बु भूमण्डले' इति समस्या. जम्बालबबालवत्' इति समस्या (५७,५६,५१)'लामः परं गोवधा। विजयात्रोसवे. १ चिन्वयन्ति. ३ सेनुबन्धम् ४ रावत ५सटिति. ६ वृतान्तापकान्. ७ माना. मस्तके. ९वदनान. १ सिंहस्य. २ वानस्थ. ३ जलैकजीवितानाम्. ४ तुरंगपटिममूहः । १० क्रोधपरवेन. ११५मिमुरिलम.१२ मट.१३ अगस्तुम्नी इनि समस्या.

·१ मालिनदे १३ कुग्मो नितम्बमाने गृहने मतारि नितमस गुपदेशे निहत् १४ उम्भो गुरु पयामुरारयि की १८४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरणम् जाक्षि कृतक मन्ये भय योषिताम् ॥ ६८ ॥ उपग्राहमुद तव वरद कोऽस्ति वन्यो गरीयान् । श्रुत्वा वाच प्रियाया न्यतो जलमतिकामत्यनालम्बने न्योग्नि भ्राम्यति दुर्गमक्षि इति दशमुखत प्राह वाक्य दशा शूली शभु पिनाकी तिभृता मूर्धानमारोहति । व्याप्त याति विषाकुलरहिकुलै शिवभवपशुप शर्व ईशश्च भर्ग ॥ ७७ ॥ पातालमेकाकिनी कीर्तिस्ते मदनाभिराम कृतक मन्ये भय योषिताम् ॥ ६९ ॥ चित्र नर्तनमम्बरे शिखरिणौ शीताशु प्रहेलिकाः विम्बे तम सचार जलज कपोतरणित कामागमप्रक्रिया । मीनी विद्युति तारका विहरण ज्योत्स्ना विकोशाम्बुजे कुर्वाते अपदो दूरगामी च साक्षरो न च पण्डित । अमुख कुरुते करोति कुरुत कुन्त्यिलकुर्वते ॥ ७० ॥ यस द्वारि स्फुटवक्ता च यो जानाति स पण्डित ॥१॥ सदा समीरवरुणौ समार्जन हव्यवाट् पाक शीतगुरातपत्र वने जाता वने त्यक्ता बने तिष्ठति नित्यश । करण दसौ प्रतीहारताम् । देवा लासविधि च दासममरा पण्यत्री न तु सा वेश्या यो जानाति स पण्डित ॥२॥ वयो दशास कथ कुर्माते कुरुते करोति कुरुत कुर्वन्त्य गोपोलो नैव गोपालस्त्रिशैली नैव शकर । चक्रपाणि म रकुते ॥ ७१ ॥ कश्चित्पान्थस्तुपात पथि तपनन्हतौ | नो विष्णुयों जानाति स पण्डित ॥३॥ उच्छिष्ट शिव गम्यमानोऽन्यपान्थ पप्रच्छानन्दलीनो वद पथिक कुतो | निर्माल्य वमन शवकपटम् । काकविष्ठासमुत्पन्न पश्चैतेऽति जझुकन्याप्रगाह । तेनासौ शीमयाचा प्रचलितमनसा विन पवित्रका ॥ ४ ॥ अनेकअँपिर चाय कान्त च ऋषिसहि वर्येण चोचे सून्यग्रे कूपषटु तदुपरि नगरी तर गद्गा तम् । "चक्रिणा च सदाराध्य यो जानाति स पण्डित प्रवाह ॥ ७२ ॥ राम स्वकीर्तिवृक्षाद्वहुतरममलादुस्थिता | ॥ ५ ॥ यने वसति को वीरो योऽस्थिमासविवर्जित । कोरका ये तन्मध्ये रुद्ररूपोऽप्यजनि खलु यश कोरकस्तस्य । असिवत्कुरुते कार्य कार्य कृत्वा वन गत ॥ ६ ॥ 'विजा चाग्रे । अस्य श्रीनाक्षिकृपास्तदुपरि च शिरस्ता चास्ति | शशिकु दाभा तापहारी जगत्प्रिया । वर्धते वनसङ्गेन न सपन्ती सूच्यमे कूपपटु तदुपरि नगरी तत्र गद्गाप्रवाह | स्थलमाश्रित । गुरुणा सनिधानेऽपि क जति मुहुर्म तापि यमुनापि न ॥ ७ ॥ तरुण्यालिङ्गित कण्ठे नितम्ब ॥७३॥ उद्दामाकोशुदीप्यदिनमणिमणिभिर्भस्मितान्ते समता द्वायुव्याधूयमानज्वलनगणगणाकीर्णधूलिप्रकीर्णे । कान्तारे ॥ ८ ॥ अवलोक्य स्तनौ वध्वा गुञ्जाफलविभूषितौ । मिट्टपार्ते पथि पथिक्मवे कापि पायोदसेना()सूच्यग्रे कूप नि श्वस्य रोदितु लग्ना कुतो व्याधकुटुम्बिनी ॥ ९ ॥ पट तदुपरि नगरी तन गगाप्रवाह ॥ ७४ ॥ मा साक्षी (७७) 'शूली शमु पिनाकी शिवमवपगुपा शव ईशशमा' कृत्य मुग्धै विजयमभिलपल्लेखयामास शशु त्या मन्मौलि । इति समस्या भारा सदर्शनमशतीमक्षपाताविजित्य 1 गौर्यप्यानजदृष्टी १ लेसपत्रम् (२) नौका (३) महोक्ष () दुग्ध गहा मधु पट्ट" जितनखनवभूतवि शेषा तदित्य शीर्षाणा सैव वन्ध्या पर पिप्पलश्च (५) वल्मीकम् (६) कुलालदोरक (७) तत्र मैम नवतिरभृलोचनानामशीति ॥ ७९ ॥ प्रत्येक दिक्पती. (८) कटश (९) शबरखी पुत्रजायाया स्तनौ गुणाफालती शानिरतपनरसन्मन्नतस्त्र यया भरौपीस्त्व यथा च दृष्ट्या कुतो निश्वस्य सरोद यतो मत्पुत्र पतामनुरक्तस्तथा क्षी स्वरसहितरसन्मूढनामामतालात् । कृष्णन्यस्तान्यमौरीक्षण गतो यथा गजाविनिहत्य तद्गण्यस्सरमुक्ताफलदार स्वनी विभ पदवमरे मा च सा च प्रसादाच्छीपणा शेष बन्ध्या नय- पयितु नारम् अतोऽतिप्रयासरम्यगुशाफ्लेम्पियति ने च सनि पुत्रे तदानतधननिवांधवृत्तिकस्य सर्वसापि कुडमत नयतिरभूलोचनानामशीति ॥ ७६ ॥ इन्द्राधा रोकपारा नीवितसंदेह अतो व्याधकुटुम्विनी दु खानि श्वस्य रोदितुरमा हरिविधुतपना नागविद्याधराया द्वेप्या सर्वेऽपि देवा प्रिय १ अरण्ये काष्ठरूपेणोत्सना २ उदके ३ मूल्य दत्वा भोग (६८, ६९) 'इनकम ये भय याषितान्' इति गमस्या (७२, ७१)! मी गणिका यथान्यदानेन भाग्या तयेयमपील 'इते दुहने करोति कुरुत अन्त्यलमुर्वत' इति मनसा (७०,७३, | पतिवापाटा ५ तनिशूलादिनत्वात्तविहवान् ६ बाहो दार ७०) राष्पपरप्टक तदुपरि नगरी तन गहाप्रपार ति समस्या काधिनस्वात्तचिहान् ७ रिलम् ८ कार भापो यस कम (sरोग- सर सध्या मम नवनिरभूडोवनानामति 'निदस नाम १२ तुम कामरोवरादो जलेन भगा कि रोज्ने यस्स १० सर्वन ११रविरिति महाराष्ट्रमापापा र समसा (1) शेर पप्या नव नवनिरम्जोयनानाम | रोगसमये तरण्या हस्तायामानाने मतापि तरच्या सोय सीनि'सिमरा १ मगरे २ १९२० संस्था र सहाशिरो दिमारमा | ngiमापितुपुरजनानान कि UN मापों प्रति गोरोनितीमतीमोरयाम कामयते १५ सम्म करोनि ·समस्याख्यानम १८५ आपाण्ड पीनकठिन पर्तुल मुमनोहरम् । कग्गकृप्यते मिह जानाति पण्डित ॥२८॥ अनुनेतु मानिन्या दयित ऽत्यथै कि युद्धरपि सस्पृहम् ॥१०॥ एकचन काकोऽय धरणे मरागचरणाया । यानपतित म तया तत्क्षणम बिलमिच्छन पन्नग । हीयते वर्धन चैर न ममुद्रो न वर्धारित कमात् ॥ २९ ॥ गीचा किमपि व्याध शृङ्ग चन्द्रमा ॥११॥ छनधारी न राजासी जटाधारी न जग्राह तरुणहरिणम्य । तमय समीक्ष्योद्यतरग्मेणीमति चेश्वर । सृष्टिका न स जला छिदकता न तस्कर लजिता व्याधी ॥ ३०॥ काचिन्मगाशी नियनिप्रयोगे ।। १२ ।। अम्यि नास्ति शिरो नास्ति बाहुरस्ति निरगुलि | निशीथिनीपारमपारयन्ती । आगातुमादाय करण वीणा नास्ति पाद्वय गाढमङ्गमालिङ्गति खयम् ॥ १३ ॥ अस्ति मुद्रीवमालोक्य शनैरहासीत् ॥ ३१ ॥ सदारिमध्यापि न ग्रीया शिरो नास्ति द्वौ मुनी करवनिती । सीताहरणसा वैरियुक्ता नितान्तरक्तापि मितव निलम् । यथोक्तादिन्यपि मर्यो न रामो न च रावण ॥ १४ ॥ नरनारीसमुत्पना नैन दूती का नाम कैान्तति निवेदयागु ॥ ३० ॥ वृक्षाग्र सा स्त्री देहविवर्तिता । अमुखी कुरुते शब्द जातमाता वासी न च पक्षियजत्रिनेत्रधारी न च शुलपागि । नग्नस्त्र विनश्यति ॥ १० ॥ दन्तहीन गिलामजी निनींनी बहु घारी न च सिद्धयोगी जल च पिनन घटो न मेघ ॥३३॥ भाषक । गुणस्यूतिसमृद्धोऽपि परपादन गच्छति ॥ १६॥ वृक्षाप्रवासी न च पक्षिनातिस्तृण च शय्या न च गजयोगी । न तसादिर्न तम्यान्तो मध्ये यस्तस्य तिष्ठति । तराप्यस्ति | मुरणकायो न च हेमधातु पुसश्च नामा न च रानपुर ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद ॥ १७ ॥ य एवादि । ॥ ३४ ॥ चत्रा निशूली न हरिन शमुर्महान्वलिष्ठो न च स एवान्तो मध्ये मनति मध्यम । य एतनामिनानीया मीमसेन । स्वच्छन्दचारी नृपतिर्न योगी सीतानियोगी न च तृणमान न पत्ति स ॥ १८ ॥ पर्वताग्रे रयो याति भूमी रामचन्द्र ॥ ३५ ॥ आयेन हीना जलधारदृश्य मध्येन हीन तिष्ठति सारथि । चल्ते वायुवेगेन पदमेक न गच्छति | मुवि वर्णनीयम् । अतन हीन ध्वनते शरीर हेमामिध स ॥ १९ ॥ श्याम च वर्तुलाकार पुनाम चतुरक्षरम् । शका प्रियमातनोतु ।। ३६॥ मनस्तापहरो न दस्युकुलन खट्वान- गदि मकारान्त यो जानाति म पण्डित ॥२०॥ अर्थ- (२८) करताल वायविशेष वा परवाल (२९) रतस्वला यत चन्द्रनदाकार स्त्रीनामाथ च त्र्यक्षरम् । नकारादि रिका । (३०) व्याध किमप्यत गान गीत्वा गतमच्छितविनिचित्तस्य रान्त यो जानाति स पण्डित ॥ २१॥ अष्टपाठवतु कर्णो | तरुणहरिणस्य गुनाह किमर्थम् । यतो महीनमुसितस्त्व याचकस्य द्विमुखी द्विमुखस्तथा । राजद्वार पठेद्वारी न च देवो न म इद शिरो तान दहानि अथ न च हरिग गिरोगनायोयतकर राक्षस ॥ २२ ॥ वृक्षम्याग्रे फल दृष्ट फलाने वृक्ष एव समास्याचारिणी व्याधी जिता न हेतुना यतोऽय हरिपो ममीक्ष्य तबाया इरिणामपि पत्युभक्त्या नितशिरोगनायाचनकरा च । अकारादि सकारान्त यो जानाति स पण्डित ॥ २३॥ दाता, एव च हरिणा पतिभक्ता दानाया, मका तस्तु याचक' अह चतुर्मुसो न च ब्रह्मा वृषारूढो न शकर । निर्जीवी च च याचनाया वरमेत पशवो न वय मनुभ्या इत्यभिप्रत्य लजि निराहारी अजम्न धान्यमक्षणम् ॥ २४ ॥ कृष्णमुखी न देति प्रथमोऽ ॥ अथवा व्यायायाया पूर्वपरिणानपुग्यो मृत , स मानारी द्विजिहा न च सर्पिणी । पश्चमी न पाञ्चाली च विद्यमान सगृहीतो द्वितीय पुरस , त च विलोक्य चितितबदी यतो नितान्तरियोगामहिष्णु शिरोगनायोचतरा पतिमत्ता वर पो जानाति स पण्डित ॥ २० ॥ अपूर्वोऽय मया दृष्ण मिय हरिणी यह च परिणीतप्रियमरणेऽपि नाविता सगृहातमतका शान्त कमललोचने । शोऽन्तर यो दिनानाति स विद्वा | चासदी मानुषी इति लजितेति द्वितीयोऽयं ॥ अथवा इति चितिन मात्र संशय ॥ २६ ॥ पर्वताग्रे रथारूढो भूमी तिष्ठति । तया यतो येन कर्णेन गोठ भुत तस्य ढातु कणस्य पुरो याच्न करो नप्रभारिनो व्याधन नीरमस्य कठिनकुटिलस्य शृङ्गस्व नुपुर प्रमारिन सारथि । चक्रपद्रमत पृथ्वी तयाह कुल पालिका ॥ २७ ॥ इत्यनुचित कुन मून कोयनौचित्य म्दय मृगयूयपतिगांवरमलो अर्धचन्द्रसमायुक्त पुनाम चतुरक्षरम् । ककारादि लकारान्त वाचविचार स्वभावमा याचक नाननिनशिरोगनायोधन क्रो जात', अतो व्याधी त हरिण चतुर झात्वा त च व्याध नू (१०) पक्वविस्वफ्ट कुचयुगर च (११) मुचिका (१२) पुध्वन' । ज्ञात्वनी चैतादाचतुरपतिपत्नीत्वेन मुमगा समान्य तितेति तृती (१३) विषयदण्ट (१४) कनुक (१५) छोटिका (१६) उमानत् | योऽध (३१) यनोऽय गातप्रिया मृगा मृगो महत्प्रयुक्त र्गतमाक (१७) नयनम् (१८) यवमम् (१९) कुठालचरुदण्डौ (२०) शालि. पायिनु चद्राचवरेत्ता चद्रो निकन्द स्यात्, तेन म मुज (२१) नवरी' इति लोर (२२) वाघचतुघट 'चौपडा' माम्य न रमत प्रियविप्रयोगे च मतापगे मे हिमाशु अनोऽम्य इति भाषायाम् (२३) अननम (२४) वृषभम्यो गो (२) लेखनी गोश्चममो म मुग्यमाम्य मा भूदिल्याशयेन वीमामादित्यय (२६) अशोर (२७) कुम्मगारस्य (३२) मारिका (३३) नारिकरफलम् (३४) आत्र (३५) तृपमः (३५) करत १ नासिकाचूगनि नेपणार्थ वृद्धरपि प्रियत इति प्रसिद्धि २ अनु एमध्यमाहुली ३ अहतम् १ रिकारो मध्ये यस्या २सकारेणतायुक्ता ३ कारोऽन्तोयसा-- २.मु.भा. ग्राम ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरणम् न पान । भृन्नेश्वरो दोषानिष्टकरो न धर्मनिरत कीरालपो नासुर । ॥ १० ॥ नाथ मयूरो नृत्यति तुरगाननवक्षस पथं नृत्यम् नृणा पृष्ठपलाशनो न पिशुन शीघ्रंगमो नो हय शश्वद्रात्रि | नहि कथयामि कलापिनमिह सुखलापी प्रिये कोऽस्ति ॥११॥ चरो न राक्षसगण. कोऽयं सखि हि मे ॥ ३७॥ सर्व अक्षरमैत्रीभान सालकारस्य चारुवृत्तस्य । कि अमो सखि यूनो सापहरो न तस्करगणो रक्षो न रक्ताशन सपा नैव विले नहि नहि सखि पद्यवन्धस ॥ १२ ॥ इह पुरोऽनिलकम्पित शयोऽखिलनिशाचारी न भूतोऽपि च । अन्तर्धानपटुर्न सिद्ध- | विग्रहा मिलति का न वनस्सतिना लता । स्मरसि किं सखि पुरुषो नाप्याशुगो मारुतस्तीक्ष्णासो न तु सायकस्तमिह ये कान्तरतोत्सव नहि घनागमरीतिरुदाहृता ॥ १३ ॥ तन्वा जानन्ति ते पण्डिता ॥३८॥ जाता शुद्धकुलै जघान पितर | चारुपयोधरा सुवदना श्यामा मनोहारिणी नीता निष्करुणन हत्यापि शुद्धा पुन स्त्री चैपा वनिता पितेव सततं विश्वस्य या केनचिदहो देशान्तरादागता। उत्सङ्गोचितया तया रहितया जीननम् । सग प्राप्य पितामहेन जनक प्रासूत या कन्यका | कि जीवन प्रेक्षसे मिक्षो ते दयितास्ति किं नहि नहि प्राण सा सर्वरपि यन्दिता क्षितितले सा नाम का नायिका ॥३९॥ प्रिया तुम्बिका ॥१४॥ या पाणिग्रहलालिता सुसरला तन्वी सुवंशोवा गौरी स्पर्शसुखावहा गुणवती नित्यं मनोहा अपहुतयः रिणी । सा केनापि हृता तया विरहितो गन्तुं न शक्तोऽस्म्यह रे भिक्षो तव कामिनी महि नहि प्राणप्रिया यष्टिका ॥१५॥ वदन्ती जारवृत्तान्तं पत्यौ धूती सर्वांधिया । पतिं बुद्धा सखि तत प्रयुद्धास्मीत्यपूरयत् ॥१॥ रुचिरखरवर्णपदा रस भाववती जगन्मनो हरति । तत्किं तरुणी नहि नहि वाणी कूटानि वाणस्य मधुरशीलस ॥ २ ॥ सीत्कार शिक्षयति व्रणयत्यधर केशवं पतित दृष्ट्वा द्रोणो हर्षमुपागत । रुदति तनोनि गेमाश्चम् । नागरिक कि मिलितो नहि नहि मखि । नौरंगा मर्ये हा केशव क्थ गत ॥१॥ पानीय पातुमिच्छामि हेमन ॥ ३ ॥ काले पयोधराणामपतितया नपत्त कमललोचने । यदि दास्यसि नेच्छामि नो दासाम शम्यते स्थातुम् । उत्कण्ठितासि वाले नहि नहि सखि | पिवाम्यहम् ॥ २॥ विष भुश्य महाराज सजनै परि पिच्छिल पन्या ॥ ४ ॥ प्रहरति न पञ्चवाण केवलमवले पारित । विना केन' विना नोभ्या कृष्णाजिनमेण्टकम् निमेषोऽपि । वर्षति पर न देव क्षणदायी विप्रयोग ते ॥५॥ ॥ ३ ॥ अर्जुनस्य इमे बाणा नेमे याणा शिखण्डिन । मधुरखना धृतोर्णा मण्याभरणा सुशोभना मुदती । मत्स्क-सीदन्ति मम गानाणि मोघमा सेगवा इव ॥ ४ ॥ यम योचितदण्डा मिझो दयितास्ति दिन मे तीणा ॥ ६ ॥ गंगी | पष्टी चतुर्थी च विहस च विहाय च । अह कब द्वितीया मिनत्ति निद्रा तल्प न जहाति निष्ठुर दशति । चतुर कि ) सावितीया सामहं कथम् ॥ ५॥ रामरे हेमरेगा प्राणेशो नहि नहि सपि मत्कुणबात ॥ ७ ॥ आदो गृहीत- | वाण मुञ्चति राघवे । सरावणोऽपि मुमुचे मध्येरीतिघर पाणि पश्चादारूढजघनकटिमागा । नसमुपालनमुखदा सा | शरम् ॥ ६ ॥ शिर्पितपदद्वन्द्वा नासाप्तिकरद्वया । अभ सिमाति नैय मो पोमा ॥ ८ ॥ नाथ विलोकय मेघ नहि शक्तानी ना कमेतद्धविष्यति ॥ ७ ॥ मुंवर्णस मुं नहि पार तवातिपुण्याया । नहि क्थयामि पेयोधरमपसारय दशुकीमुरम् ॥ ९॥ पञ्चदशीरजनिसमा तारामणिभूषणापि थमारोड योग्यया ३ विवाह , पझे, पाणी धारणम् कुल १ मे उर' इति पदच्छेद २ समीपे म्यातु योग्यया, पणे कोरियार । चन्द्रममा गतवसना हस्तगता सी न मे वीणा पक्षा-वेणु ६ मृतकम् ७ कृष्णका (३७, ३८) मला (३९) जरष्टि यत सा मुस्तर समुदाय • यदि दामी भसि नेच्छाम नादामी असि तदा विम्यामिति भूतमेपास्य सान्नना मोत्यादव मेप विनाशयति, तथापि स्वय पदच्छेद १० गित पसारो यसलाद गुरा मानसास्ति पिनुरिव समस्तस जगतो जीवन च भवति. १२ नकारदयरहितम् १३ कृपानिनम् अत्र वार पकार ना भूरण समुद्रोदय शोषित सति नम्मान्मेपोत्पनिर्मातीनि सदा | राणा नष्कासने 'क आणि अम्' इति स्थित संधी कृत 'राज्दम् भैपरता सा पूर्वीचा जटवृष्टिमवर पिया खपितामहीभूतेन मागरेण रहितम् १५ माघमा बाटी प्रोता तदपन्यानि सेगा नागम प्राप्य तो जल पपिचा पुनघोरतय इत्युका अपत्यानि यथा उन्मस ये तस्या अङ्गानि विप पधर्भवतीति जना प्रास्टेयसाभिप्राय बहियांति वददिम राणा ममात विदारयन्तीत्य १९E १ मार दी पनि निना, पो-वन ३ पहिमा ra. पो. तोगारा ५ शोभना नायसा | सकारविरम् रमत्य ARE १७ मध्यभागे रीति पित्तल शिष्टम्, पशेमाने पर सानिमदारकारपदी भनुरद, पक्षे रसवर्ण १९ नासा दापनि स्थितम् २० उपतवर्णस २९ दोन रोग-सममापदो-मपंपापम् मेयम्प-स्नम् ( वर्ना नामाभागि यत्र नम्य ५ जले ११ बारा दिना मिटी ७ ·कुटानि - हा हा राम - णम्य मुंवर्णस च जाननि । प्रेषिता तत्र रामेण सुवर्णस्य सरयू गता । विगति पुनगयाता एको व्याप्रेग मशित च मुद्रिका ॥ ८॥ निश्चितं समुर कोऽपि न कुलीन समे । ॥ १९ ॥ 'लोक्ये नोपमैतम्या सखे विमिति भाषसे । ऽमति । सर्वथा सुरसबद्ध काव्यं यो नामिनन्दति ॥ ९॥ अनन्तरा सा नादिनी न तृतीयेति मे मति ॥२०॥ येनाकारि पराभूतिर्दिननायकसूनो । यद्गोनात्ममपाकान्त सुवर्णालंकृता कन्या हेमालदारयजिता । मा कन्या विधेया तन्महे श्रेयसेऽस्तु व ॥ १० ॥ विजितात्मभवद्वेपिगुरु जाता गृहे रोदिति तत्पति ॥ २१ ॥ अह च त्वच पादहतो जन । हिमापहामित्रधरैर्याप्तं व्योमाभिनन्दति राजेन्द्र रोक्नाथाचुभावपि । बहुव्रीहिरह राजन्पष्ठीतत्पुम्पो ॥११॥ शंकर पतितं दृष्ट्वा पार्वती हर्षनिर्मरा । रुष्ट भवान् ॥ २२ ॥ अप पिवन्प्रपागलीमनुरत्तो विलोक्यन् । पनगा म हा हा शंकर शकर ॥ १२ ॥ हुनुमति देता अगस्त्य चिन्तयामास चतुर मापि मागरान् ॥ २३ ॥ रामे वानरा हर्षनिर्भग । रुदन्ति राक्षसा सर्वे ब्रह्म नान्तमपि की मन मान्त न पश्यति । कि चित्र हता हता ॥ १३ ॥ विरजराजपुनारेर्यनाम चतुरक्षरम् । लोकजना वागन्ता नैत्यवान्तकम् ॥ २४ ॥ अर्थराने पूर्वार्ध ता शत्रूणा परार्धे तर सगरे ॥ १४ ॥ अशूला दिनसाधैं अर्थचन्द्रेऽर्धभास्करे । रापणेन हृता सीता जनपदा शिशूलाचतुष्पा । प्रमदा केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे ॥ १५ ॥ युन्दकुघममु पश्य मरसी । गम्य यो रिपु । रिपुगर्मम्य यो मा म मे विष्णु कृष्णपक्षे सिताष्टमी ॥ २५॥ मीगर्मस यो गर्भस्तस्य महलोचने । अमुना कुन्दसुभेन ससि मे कि प्रयो नम् ॥ १६ ॥ राजकमल्पनाक्ष तत्ते भतु चाक्षयम् । प्रसीदतु ॥ २६ ॥ रहमम्मि गुहावक्ति प्रश्नेऽमुप्मिन्कि- आसादयति यद्रूप करेणु करणैनिा ॥ १७ ॥ सनमण्डल मुत्तरम् । कथमुक्का न जानामि कदर्थयमि यत्सखि ॥२७॥ माश्रित्य नगन्ये वरयोपिनाम् । क्दाकर्णयते गीत रमया विहीं वाहन येषा त्रिकचधरपाणय । पमिालसहिता मह रझराट् ॥ १८॥ एकोना विंशति वीणा मानार्थ देवा सदा तिष्ठन्तु ते गृहे ॥ २८ ॥ शस्त्र 'न खलु वर्तव्य १ अशीतिरचियापरिमितस्य ? काशनस्य ३सुरया मन्त्रि १ कथिस्वनायिका स्तौति त प्रति अन्या प्रति मापवे है सानु मयप इत्यर्थ , पक्षे,-समुर इति पदच्छेदे मुरो देव ४ मलुल एतस्यानोक्ये उपमा नास्तीति फिमिति कुनी मापसे यत सा प्रसून , पसे, बालीन सभे साधी अमति श्रद्धारहित पति | उपमैव अन तरा मध्यवणरहिता उमेति यावत् अथवा सैव नमा यावद, पशे, ममे बिष्ण गतिर्यस्य रा ६ शोभनरसविशिष्ट बद्ध ) अनादि आयवर्णाहिता मा रक्ष्मीरिति यावद उपमा उपमानम रचिता पक्षे, अगुरै सबद्ध युक्तम् ७ विकृतिम् पशे, गुम्म् । स्तीति भाव तूनीया नास्तीति मे बुद्धि २ सुपुवर्णेन कान्त्याल कना ३ विदित्य ४ विविधा धवा पतयो यस्सा सा कुल्टेन्यथ ८ पराजय , पक्षे-परा उत्कृश भूतिरैधयन् ९ कणांय मुग्रीवाय १० गालायन्ते दे गोपाम्तमामात्मवा गोपिकास्तामा ५ बहुदीहिपते,-डोश जना नाथा स्वामिनो यस्यैवविधोहम् कात मनोहरम् अथ च गोराया पृथ्न्या यात्ममवा सीता मा याचरत्वात् पठीत पुम्पपक्षे, लोकाना बनाना नाथ एवविध काता यस्य तद अथ च गोत्रम्य हिमालयस्यात्नमवा पावनी मा खम् रावत्वेन पाल्पलात् ६ समुद्रमपि करे चुलुकयतो मुने वाना यम्य नत् ११ कृष्णाख्य रामास्य शिवाख्य च १० विना सामध्ये मम चैत्म्याचर्हि झत्रिवि तृट्या त्यभावाचिरमेना पश्या गटेनामुनाहग्णयमये जित इद्रस्त गरमभवोऽर्जुनम्नट्रेपी कणस्त मोति पापाभिप्राय यदि चतुर सागरा संनिहिता स्युम्तदान दूर पिता गवत्पा- दम्ततत्विरणसतप्त मापहोऽग्निम्नुमित परत पारा विसरती चिरमेतद्दनमुखमनुमवेयमिति प्रपापा पानीय तदरी मेरा मयकिरणसतप्तो नो मेयाचनमाकागाननि | स्यभिप्राय ७ न विद्यते तो यस्य तत्, पक्षे-नकारान्तम् नातीनि तात्पयाय १३ श्रेष्ठच दनम् १४ पवनवामिनी श्री ८ अवेन सहितम्, पक्षे, सहाराम ९ कारोन्ते यस्या, मिटी १५ हते आराम रावणस्योद्याने दाहिने सतीत्यर्थ १६ वय पो-काता रमणी १० अकस्य दुःखम्या तक नाकम्, पक्ष, पनिणरुपा राना गाहस्तदाता विष्णुस्तत्पुत्रो मदनस्तदर्शी चारान्त न भवतीति तत् सान्त मनो नान्न ब्रह्म न परवतीति विवश्य चतुरक्षर नाम 'मृत्युाय' इति तत्पूर्वार्ध मृत्युरिति सगरे । युक्तमेव पर स्वय का ता वाक् कान्तमपि लोकानक्त्वाकान्त तव शृणाम् उत्तरार्थ नय इति तव १७'अमन गिवो वेदो अझ नतीति चित्रमिति भाव २१ कृष्णपसे,-याष्टमी तस्स दिनस्याएँ मामगश्च चतुप्पथ । रेशो मग इति प्रोक मूले विक्रय उच्यते॥ रावणेन सीता इतना दिनमाष्टमी? अर्धरात्रे सिता पु० कि० इति १८ मुराररहितेन मुदु दानेति यावत् १९ वरेणु का अर्थच किंभूतेऽर्धचद्रे अर्ध ना करोति अर्धभास्करस्तसिन् गेविना कार रेप नकारेनिंना यापमामात्यति प्रामोति तत्क्षय | १२ शम्या मोबास गर्भोऽत सारस्वस्स गर्भोऽग्निस्त मन्यनेनों भववित्यन्दय उत्तव्यधनत्रयरहितम् 'अ एउ' इति परत्रयम् |यमानत्वाद, तम्मान रिपुतल तदर्मो रक्ष्मीस्तस्या सागरमयनेन रात्र इत्यत्र वृद्धौ उ इत्यत्र मायादेगे'आयु' इति सिद्धम् मननाबाद तस्या भर्नेत्यादि शनी पदेन अपत्य इत्यपि वैचित २० सस्थाकागय मन्टनमाश्रित्य हे कर मेर! मा स्तन गतिमा तदापि मुक्य उस पत्थम्यापि वद्वियोनित्वात् १३ कहमित्यत्र कथ स्वर- धुर यनो रहरानाथो रमया सह वयोपिता गीतमारर्णयन धमाम्' इति मात्यायनरोग पावे यमरसाने हकार २१ एकोना इति विंशतेविशेषणेन विरोध एको ना | गह, इस', गौ वृषम १५ निशूट, कम्बु' चक्रन् १६ पावती, नराइति पदच्छेदेन परिहार मावित्री, लक्ष्मी १७ नवान् लुनातीति नखलु नखन्छेदकम् . यमायच रत्सवय ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरणम् मिति पिना नियोजितः । तदेव शस्त्रं कृतवान्पितुराज्ञा हयांगदलनभषः । यस्यैतानि न विद्यन्ते स याति परमा न लविता ॥ २९ ॥ कान्ते धावय मे पादाविति भर्ना गतिम् ॥ ३८॥ तातेन कथितं पुत्र लेख लिख ममा निवेदिता । न तया धावितौ पादौ भर्तुराज्ञा न लद्धिता | ज्ञया । न तेन लिखितो लेखः पितुराशा न लोपिना ॥ ३० ॥ देवराजो मया दृष्टो वारिवारणमस्तके । भक्षयि- | ॥ ३९॥ वासनावासुदेवस्य वासितं भुवनत्रयम् । सर्व- त्वाकपर्णानि विष पीत्वा क्षयं गतः ॥ ३१॥ कुमार भूतनिवासीना वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ ४० ॥ अविलोचन- संभवं दृष्ट्वा रघुवशे मनोऽदधत् । राक्षसाना कुलश्रेष्ठो ! सभूतज्योतिरुद्वममासिभिः । सदृशं शोभतेऽत्यर्थं भूपाल रामो राजीवलोचनः ॥ ३२ ॥ विना यौवनमार्गेण गच्छन्तौ । तब चेष्टितम् ॥४१॥ मुद्दाली धृतव्याली कवीन्द्र लपितं मया । हरेः कृत्यं दर्शयता पश्येत्युक्ते न दृश्यते वितुपा कथम् । भक्तवल्लभसंयोगाजाता विगतकधुकी ॥ ३३ ॥ विनायकपतेः शत्रुस्सस नाम षडक्षरम् । पूर्वार्ध ॥ ४२ ॥ प्राचाविष्णुधामाप्य विर्षमाश्वः करोत्ययम् । तव राजेन्द्र उत्तरार्धे तु वैरिणाम् ॥ ३४ ॥ कोलो निद्रा सहस्रपर्णानां पलायनपरायणाम् ॥ ४३ ॥ ति ते कबरीभारः सुमनःसङ्गाप्रियेऽति" नीलत्वात् । भति च कृतिरपारेवो मोरोहसो जलोदरी । सारिरात्तलीलो वो केलापवत्त्वानिर्जरसेव्यः कथं न स्यात् ॥ १४ ॥ यानि बाघलो भूफलोऽवतु ॥ ३५ ॥ रामरा मेऽतिरामेऽतिरमे रामे विधौवम्युदिते पुनरेप्यामीति यदुदितं भवता । जात्यु मनोरमे । सहस्रनामतत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥ ३६॥ दन्तमेत नेदं तत्वेन मुग्धवधूः ॥ ४५ ॥ अधुना मधुकर- येथा नयति कैलास नगं गानसरस्वती । तथा नयति पतिना गिलितोऽप्यपकारदंपती येन । त्रातः स पालयेत्ता कैलासं न गङ्गा न सरस्वती ॥ ३७॥ मोमारामममादद्वे १ नतेन नम्रीभूतेन २ हे वासन वासयतीति वासनस्तस्य सदुद्धी १ ननया नम्रीभूनया २ हे देवर ! अजश्छाग ३ सेतु स्व भुवनत्रयं अव रक्ष पारय क्थभूत भुवनत्रयम् मर्वभूतनिवानि ४ पानीयम् ५ वास ६ रघुवंशे पुलश्रेष्ठो राजीवलोचनो रामो ! मर्वाणि भूतानि निवमन्तस्मिंस्तत् है असुदेव प्राणेश्वर ! इना यामा राक्षसाना दु' पृथिवी मारयति पीडयतीति कुमारः पृथ्वीपीडक इति । दीना वासित स्य अन्तं कुरु हे वासुदेव ! ते तुभ्य नम असु ॥ यावत् तादृश सभवमुद्भव दृष्ट्वा तत्र तेपा नाशे मनोऽधव निश्चिका | अथवा अस्तुते न स्तौतीति अस्तुत तसे सोतुमशक्याय बमुभिदौ येत्यर्थ ७ यो विना पक्षिणा गरडेन वाहनेन वनमार्गण जन्माण व्यतीति यामुदेवः तस्य सवुद्धौ हे वासुदेव। अथवा वसुदेवादिन क्षाराम्भामिति यावत् गच्छन्नी स्त.,अप वाक्ये मया ल्झ्या सहितस्य शुद्धं सत्वं तत्र भवो वासुदेवस्तस्य सबुद्धी वे तुभ्यं नमः अस्तु अनू हविष्णोः श्रुत्य र पिन प्रोक्तमन्ति, पर दर्भयता दर्शन कारयन्ति न्ददानीनि असुदेव', यद्वा, असूना देवः अमुदेवः हे भमुदेव ॥ गणेश नेपामग्र पश्येत्युत्तेः मन्यपि अविमृगनिम्न कृत्यं न दृश्यते न शायते पक्षे, हे सर्वभूतनिवासीन सर्वभूतैः सह निवासकारी काम इन ८ वीना पनिणा नायको गण्डस्तभ्य पतिर्विष्णुस्तस्य ९ 'हिरण्य | पितृत्वात्म्वामी यस्येति तथोक्तस्तथा हे अम्बासुद । अम्वा पार्वती माता वपुः' इत्यर्थ १० हिरण्य मुवर्णम् २१ कशिपुस्तल्पम् तव तस्यै मुस ददाति तथोक्तः हे पार्वतीनन्दनेत्यर्थ तथा हे श्वरमही मानवो निटिना भवन्विति भावः १२ कमारिः श्रीकृष्णो दो युष्मा वाति भक्ताननुग्रहीतु प्राप्नोतीति तत्संबुद्धी ते तुभ्य नमो नतिरत नपतु रक्षतु कथभूनः कमारि.1 कोट कृतिः, घोरकस्य स्करस्य रूप यस्य स पु० २०, अपारेव. अपारे संमारे अवति रक्षति तथा. सितम्. वास आश्रयो जातो यस्येति वासितन्, ने वासिस अबासितम् त्व भुवनत्रय पिलोकी अवसि पालयसि कथभूत भुवनत्रयम् । अवा पदा-अपारे समुद्र धमनीति क्षीरमा ममुद्रगायीत्यर्थः पु० २०, निराश्रयमित्यर्थः, कया अवसि वास एवाग्रप एष नी दुःखमागरतर मोरोइसः माया लायाः उरो वक्षस्तत्र हम इव हसः पु० २०, णाय हेतुभूता तरी तया कि०, सुदे शोमनपदे वरदानपरायणे वर जोरी जले उदके उदर गृह यम्यास्तीति स: पु० क°, आत्त- समूहे अप्ठे इति शेपः॥ हरिपक्षे, हे इन स्वामिन् । तथा हे अमान रील. मला लीग विगसो येन मा पु० २०, वाला या अम्बान्मातृवत् म शोभनं ददातीति है तथोक्त तथा हे इस ईरानी निश्चयेन अप लुनातीति सः पु० २०, भूमन' नव बल यति उद | वाति प्राप्नोति स श्वः तत्संबुद्धो यदा, हे अम्वासुदेव इत्येवं सरोपन नीति स. १३ हे घरानने ! अह रामे अतिरमे कथंभूते रामे अतिरामे | पदम् अभ्या माता अनुदा प्राणदाता पिता कथ्यते तयैव बनी बाडि अनिकान्ता रामा येनासी तसिगुरे दणि पु० १०, मनोरमे प्राप्नोतीति है सथोत. जगता मातत्वं पितत्वं देति संबोधन, मनोरमयनीनि तम्मिन् पथभूतः अहम् । रामराः राम एव रा द्रव्य भिप्राय ते नमोऽस्तु ३ चन्द्रविशतिभिः वुमुदरित्ययः । यस्य स यस कारणान्मे मम महमनामभिस्तुत्य रामनाम अन दति यत् ! अथवा अदराभे अनिरमे पथभूते रामे वरानने मा समान'५ आशणम् ६ मताश्य', मर्यः .. ७ सोचन परमागत यस्तो सलिन् उत पायाः मबोधन मा क्थभूत ! देवानाम् । अन्य विष्णुरिवाचरति. १२ भव इस गिव वापरा ८ पानाम्, • मन्नेव आपरति १० पुष्पाणाम: प. रामनाम । मसनामवर सहसनाम तनोतीति सदसनान्तर १३ लायो भूषण तत्वात; पर, फलपश्चन्द्रस्तात्ताव पर को योनी या परानन्दे सिमनि । अतो रामपदेनामी पर दिन मेव्या पक्ष-निजका मेम्पा १५ देयेपपई प्राधिीयो नि १४ गानमरमती यथा केटास नग नराति १६ वृत्तान्तम् पशे, उपरान्तम् १७ तन मन पानगान माती प्रापयति. २५ मोदः मादा रागः मापदान्तसेन इकायतलेन. १८ मागतो धुकारो सान मटा माननादेपा इति प्रथमाधवरानुकमेग मानम् १९ मारपनिर्मकरपतिस्तेन. २० पसारन्यो दंपती दन्द्रीय ·यूटानि १८९ विगतविकारो मिनायको लक्ष्या ४६॥ उपरिगतं हि ! निग गंमुम् । राहुमपि गमचन्द्र गमानुजमपि च पनगा सवर्ण हत्या करतो ददामि ग्न्तु मे । वन्य मरोगयुगल गतिम् ॥ २ ॥ स जयति चिनग्लिो यस हि ग्च त्यमा स्तनयुगमधास्पृशकृष्ण ॥ १७ ॥ अच्युनमत्ति- रणपुष्वपकरेणु । महिपीमृपिमिहन्य प्राणीननदपि वृषो वशादिह सममावतत्प्रसङ्गेन । सारमतेरभ्युदयति रतिरिति दये हेतु ॥ ५३ ॥ रविमुतस्तगोकर्ण ध्रुतिविषयगु नैनाद्भुत किंचित् ॥ १८ ॥ मजुरी समावितगुणे चि । णाम्बरो वनात्मधर । नरकशिरा जगदखिलं चिरमव्याद- नापदापारे । अयि सखि तत्रोपपती मम चेतो न वनशे समरुपाणि ॥ ५४ ॥ सायकसहायवाहो मंकरप्वजनि- पत्यौ ।। ४९ ॥ अयि सखि शस्त सखिवत्पतिरिति जि | यमितक्षमाधिपते । अन्नरुचिमाम्वरने भावितगमननिष श्लोक ॥५५॥ यतिाच्छीतिररिघोर वो हरतान्महासुरी र न जानासि । सोऽतिसखिनदुपपतिरित्यालि क्य यापि नाबोशि ॥५०॥ दयित । ग्रीडवान्यानोका वार्गहामोऽसमस्ताना ॥ ५६ ॥ द्विगुरपि चाहं मन्नई लम्बोदर तर चरणावादरतो यो न पूजयति । स भी नित्यमव्ययीमार | तत्पुरुप कर्म धारय येनाहं म्या बहु | विश्वामित्रो दुर्वासा गौतमश्चेति ॥ ७ ॥ अपरमाबुनि श्रीहि ॥ ५१ ॥ २ हिरहमसहमाना निन्दति वाला दिवा पत्रमगति पीतमहीनगणम्य ददाह । यम्य वधूस्तनय १ पिगतो पिरो यस्मात्स पिनायक, नाया इत्यर्थ को गृहमब्जा पातु स वो हरलोचनाहि ॥ ५८ ॥ वायुमिन राथिका पृच्छति उपरिगन सवा ममानवणे मरोतयुगल करतो सुतबन्धुपाहनारातिभूपणशिरोग्लम्बिनी । तजरिमगि हृत्वा महसेन आहत्य मे रन्तु ददासि ततो राधया तसिन्दातु | नीपते सखा पातु मा कमललोचनो हरि ॥ ५९ ॥ अंत गृहीते सति टवन परिगत युत सवर्णरहित एतादृा मोयुगल नुचरपीडितामि बाले ता सौख्याय मतो ममोपैनास । उरोनयुगन मेव इति धिया यमल युग त्यक्त्वा स्तनयुगलमेव कृष्णो Sस्टात ३ इ. ससारे अच्युतभक्तिशात्समभाव ममत्व गमि समर्पय वैद्यनाथ नाहं मनदावेदितलने समर्था ॥ ६० ॥ वादिषु समझेन भक्तिमान मारमने श्रेष्ठपुढे पुन रति प्रीति अंकुवेरपुरीविलोक्न न धरासूनुकर पदाचन । अथ तन्त्र- अभ्यु यति इति न किंचि वाहनम् ॥ व्याकरणप, भो अच्युतम' | तिकारहेतवेऽमयन्तीपतिलोचनं मन ॥ ६१ ॥ राम सीता अच्युता नहींना मा प्रतिमा यस्य विवाद स्पित्ययवाद स प्रनिदो ममाव मकारम्यामावो लोप भवतीति शेष मत्ामनेन लक्ष्मण जीविकार्थे वित्रीगीते यो नरस्त च विग्धिक । किमत्ययप्रसन्न रमते तो सा रति अभ्युदयवीन्यपि नाइनन् अम्मिन्यये योऽपशब्दान्न वेत्ति व्यर्थग्रज पण्डित तप रमु श्रीगयामिन्यमाखातो तिनि अनुदाचोपदेशे ति मलोपे रविरिति रूप सिध्यति ४ कापि विदुपितरा नापिका सखी प्रति वदति १ वर श्रेठो यश्वरपकमलमत्र पी रेणु- २ ऋषिश्रेष्ठस्य गौतमस्स अयि मग्नि तत्र तम्मिन्नुपपनी मम चेन अस्तीति शेष कोशे पनीम् ३ वृष मुकृतम् ४ उत्कृष्चरण गुप्टायो गज सिंहस मथन यो मा मुन्दर म चामी नघुरिष्टश्च पु० की. समावित । मन्पिी तनयामास वृपो वृषमस्तस्यो- ये हेतुरिति चित्रन् ५न गुणे समाविता गुणा सौन्दर्यादयो यत्र पु० की० क्वचिता । ममोप्ममो विषम स वासी रक् च समक रोग विशूटनि चिदपि न आपदाधारे आपदहिवे इत्यथ अनीदृशे उछगुणरहिते त्ययुधविशेष म पाणौ हस्ते यम्य स शूलपाणि गिव इत्यर्थ- पत्यो मम चेदो नास्तीति ॥ व्याकरणपसे, उपपती उपपविशदे ६ खड्ग ८चन्द्र ९यश १० वाताच्छीति वान मम मनोऽस्ति, श्री. मधुला पिसा यसिन् समावित पहिति' | अति स वाताद शेषस्तसिन्दीति शयन यस्य स’ अरिघ्र मरि चई इति गुणो यस्य ना इति पदस्य 'आटो नास्त्रियाम्' इति सूत्रनि धरति स वार्वाहाम वाहो मेघस्तस्येवामादि म असमस्ताना' दिनस्याधारे आश्रये अनीशपिसचागुणानादेशरहिते केवरे पति अममस्त सण्डित अन शुकट येन स नौकान मूर्य ओक शन्दे ५ अपि ससि पति सखिव स मिनवविश्वमनीय इति निवासस्थान यम्य स ईदमित इ. लक्ष्मीस्तत्सविविष्णुरर द्रुत वो खनि नानासि? सखी प्रत्साह-हे माल! उपपतिार अति- युष्माक श्रीवाज्या ब्रीडयन्ति ता मानखपावहाश्च ता व्राज्या' सम्मिवन अतिशयिनमित्रवत् शस्त इति त्वयापि क्य नाडोधि ॥ अज्ञानकृतसमारभ्रमानि वा मसूदीहरतादिति ११ नाव शुद्ध व्याकरणपक्षे-पतिशब्द गस्त रास इसि शस्त पञ्चम्य तात्तति १२ मलिनवृक्ष १३ पशु १४ स कृष्णो वो युप्मान्यातु यत्याम्बर द्विदीयावहुवचनात्पर ससिवत्ससितुल्यरूपो प्रेय नादेशमावेन | पीतम् यस्य गृहमम्वुनि यस्य पत्र वाहन महीनगास्याराविन्ट' क्यार उपपतिशम् शस्त द्विवीयावहुवचनात्पर अनियति यम्य वधूरम्ना कमला यस्य तनय हरलोचनवदि ददाह १५ वायु गदवर नादेशमार ६यत स्त्रीपुरुपरूपव्यचिद्रयात्मक' ७ मित्रमग्निस्तत्सुन षण्मुन्वस्तदन्भुर्गाननस्ताहन मूपकस्बदराति ८ भाचो वस्तुमात्रम् अव्ययी व्ययामाववान महेहे सर्पन्नभूपण शिवचचिरोवनम्बिनी गहा तो भीष्मसदी कम्यापि वरतुनो व्ययो नास्तीत्यर्थं यदा अव्ययीभवन अव्ययीभाव शिखण्डी तद्भगिनी द्रौपदी तस्या पनिरर्नुनसत्सखा कृष्ण • तत्तस्मादे पुरुष! येनाह बहुचीहिर्वहुधा यविशिष्ट स्यां तत्कर्म | १६ महान्, पझे, चाम२७ नहुनम्, पहे, ममीतसिति- धारयेत्यस्य समासपटकप्रतिपादनमत्र चित्रम् १० ममावो। १८ भेवरम्, पो-तिम् ११ समासे, पसे, हाने । पगाछमुम्, चदावशेषगादादुम्, मल्यायविशेषगादामचन्द्रम् । २० अनलय विधवेत्यर्थं २१ मद्गलकारउन् २२ अनटलोचन शिवन् म मथननस्वादन रामानुतम्, वायुमझिमर्पहननासनगरानि गम्ड २३ जीविका चापण्ये' इत्यत्र अपण्ये इत्युक्तस्वादन्तिकान्विी नाते निदिनवदीत माव इत्सव रामक सीनका लक्ष्मणक रति प्रयोगा एवं साधव- ७समुद्र गावी यम्य 1 ।

·१९० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरणम् धिग्धिक् ॥ ६२ ॥ गोगनगाहनमोचनमक्ष्योद्भुतपमित्र सदाशिवो व ॥ ६९ ॥ पुष्पेषुमाता पुरुषायमाणा लज्जानी सपल नशनो । वाहनवैरिकृतासनतुष्टा मामिह पातु जग विश्वसन विलोक्य । नाभीसरोजे नयन गुरारे-मेतर वारयति प्रयजुण ॥ ६३ ॥ नदीज लङ्केशवनारिकेतुर्नगाह्रयोनाम | स चित्रम् ॥ ७० ॥ मृगनय भाति वपुष्यवेशे फलानि नगारिसूनु । एषोऽङ्गनावेषधर प्रमाथी जित्वाय य चत्वारि सुमानि पञ्च । पोलपट्क प्रमदारताया पृच्छन्ति नेप्यति चाद्य गा व ॥ ६४॥ गोकर्णगडाभरण यदीय | मध्य विदुष क्वीन्द्रा ॥ ७१ ॥ इन्दीवराक्ष्या स्फुटविद् यद्व्यहव्यादजमाददाह । कु भेनचूडामगिरादिगन्तात्या मोठ्या सकेतमुद्दिश्य बने चरन्त्या । चौरै समसामर यादपायादुरगात्मजाध ॥ ६५ ॥ विलासिनी काञ्चनपट्टि | णानि हत्या नासामणि!ऽपहृत किमेतत् ॥ ७२ ॥ नैसि काया पॉटीरपङ्केपिरही विलिरय । तम्या कपोले व्यलि हदेवे चलिते भरेण प्रत्यर्थिभूत क्रियते भरेण | कम खवगै तरर्गमोष्ठे चरणे वर्गम् ॥ ६६ ॥ काचिद्वियो | कुठार कमठे ठकार शेपे ढकारस्तपने चकार ॥ ३ ॥ गानरतप्तगानी प्राणान्समाधारथितु रिलेख । बाह्वोर्मुजग कुऽनसुप्रीनयनाश्रयाशदग्धोन्मदा दर्दुरहर्षाले । संगम हृदि राहविम्व नामी च कर्पूरमय महेशम् ॥ ६७ ॥ नेत | भक्षप्रियभोगनाशा नृत्यन्ति भीमानुजगोजभाज ॥ ४ ॥ प्रयाणोन्मुग्वता ममीक्ष्य नक्षनमुक्तावलिमस्य कण्टे । अधा शिरसि देवनदी पुरवैरिण सपदि वीक्ष्य धराधरकन्यका । रयत्सा स तु वासराणा सरयापरोऽभूत्सखि कोज्न भाव निबिडमानवती रमणाङ्गके क्कचन चुम्बनमारभते ससा ॥ ६८ ॥ गोरीक्षण भूधरजाहिनाथ पत्र तृतीय दयिती ॥ ७५ ॥ काचिद्विलोलनयना रमणे स्वकीये दूर गते सी पवीतम् । यम्याम्वर द्वादशलोचनारय काछा सुत पातु सौरभ्यशालिनमहो पिबति स चिनम् ॥ ७६ ।। माता शत्रि मनोभवयाणखिन्ना । त्यक्तु शरीरमचिरान्मलयादिवानु १ वागच्छतीति गोग शिवस्तज कातिकेयस्तस्य वाहन मयूरस्तस्य भोजन भष्ट्य मपम्तस्य भक्ष्य वायुस्तद्भुतो हनूमास्व पानीति स तत्त १ पुष्पेपोर्मदनस्य माता लक्ष्मी पुरुपायमाणा पुरपयाचरनी मुमीपस्तस मिर्न रामस्तम्य सपनो रायणतजा द्रजित्तस शत्रुरिन्द्र | विपरीतरत युवतीत्यर्थ , विश्वस्त भगव नाभिसरोगस प्रमाण विनोद स्वम्य वाहन ऐरावतस्तस्य वैरी सिंहस्तगोपविष्टा अत एव सपरि | रज्जावती सती मुरारेदक्षिण नयन वारयति म यतो भगवनडे हि तुघा अम्बिका मा पातु रक्षतु २ भो नदीज गगातनय भीष्म । सूर्यच द्रात्मके, तत्र दक्षिणस्य सात्मकत्वात्तद्वारणेन सरोज मुष्टः एप दृश्यमान अनावेषधर बीरुपधारी शवनारिकेतु रावण भवेत् ततश्च महापि सरोकोशेड ताहतो भवेत् इति मनति कर वनभमवहनूमान नगाइयोऽशानामा नगारिम्नुरिद्रपुत्र गो | तद्वारयामासेति भाव २-३ उपरि अक्ष्णो नीलच्या अधस्तर नो कौरवा ! अय प्रमाथी ६ ता अब वो युप्माजिवा गाश्च नेष्य गोष्ठस्य रक्तवर्ण छाया नयो प्रतिविम्विनं नामामौक्तिब गुराफ तील ३ उ गिव दु धरणि अपायान्ना गात्सायाद्रक्षतु स क मिति मावि हत्या चोरैर्न हृतम् इत्यभिप्राय ४ नृसिंहदेवे सेनामा गोषण गस्तेिषा राट् बामकि यदीय आभरणम् हूयते तद्ध यम सह यानार्थ चलति प्रत्यनिभूतै शत्रुभूपतिभि सेनाभि सह एक गोरिद गव्य, गव्य र तव्य च गव्यहव्यम् गव्यहन्यमचीति गम्य यमानैर्भरेण साध्वसाधिक्येन कण्ठे कुठार क्रियते कुठारपातल्या व्याद् पछि यस्य शिवस्य गन्यम्यादहिरित्यनेन यम्बकस्य तृतीय पीटानुभूयते तथा च भरेण सेनासमूहगुरुत्वेन कमठे ठार कित नेत्रोत्यवतिरित्यर्थ स अन जना भाददाह यस्य तृतीयनेत्रीयो । भूमरधर कूर्मावतारोहसमर्दभीत्या पाणिपा मुसमत सो गम्यहन्यारहि मदा भसीचकारेत्यर्थ किंभूत माना HITS | उकारतुल्योऽभूव तथा येवल मण्डलकृतिस्तस्यो तथा घेरोऽपि र स्वामी चद स एव चामणिमुकुटरल यस्य स पु० २० अगा स्मिन्नेव भुव प्रदेोऽधिकमरेण टवारतुस्यों वकीलग्रीवकुण्तरिक मना पावनी अर्थे अ वा यम्य म आदिगतादिगभ्य आ भूव तपने सूर्ये च चकार समुच्चय क्रियते अतिमीन्या तेषां दिशामा मादास आदिगत तस्मात् ४ चदनद्रव शतसूर्य नमस्तर पश्यता इत्यर्थं ५ कु पृथ्वी परत ते सुमार पर्गस ओठम्यानायवाट ओठाभ्यां तब चुम्बन करिष्यामीति | प्रामहादेव तस्य नयनस्य आश्रयागो नेप्रवदिस्तेन दग्यो य समहे मुचितम् ७ तवर्गस्य दतम्पनखाइन्तस्तवौटौ राण्डयिष्यामीति हमदा उमदा ६ दर्दुराणा मण्डवाना हपकालो वर्षापार गचितम ८ वर्गम्य मूर्धन्यानस्वापदि स्व रुष्टाति ताहि सा गिरमा नमामीति मचितम् ९ मर्पग्रामनीत्या प्राय स्वतो न निर्गमिष्य ७ स्वमानम येपा तानि सामानि सापत्यानि तानि भापति नायेन बाहोkजग निरेग चद्रय समागतया शुविसि मयूरा इन्य लय भीमानुगोनमाज इत्यस मीनानुो । स्वज मभक्षा सास्त एव प्रिया भोजनस्य आशा येत मृग मो महीतुम गच्छे दिया येन हृदि राहुन, ममत्र साय नरसंशरा ये गोजागो धिया नाय ते ते गोता पर रोन भाव १० नमानधारणेन नश्यो योनाया पुटिताजुनपणा येनाधिति त इति यावरिल पा टीम या कापनिधि तया मूच्या यामसरयारपेन सप्तदिन | पमुमण्टनेऽपि न्यूनव र सविप गले १० मन्यसचन्दनवन मयम गौ म प रप तथा तताय | मरण म्यादित बयान पावित गुडाशय कन्या माग यस भूभाग पादशि या अनाय र दात दसपने, मुनिको हरे यि, अवियोगको हिमकरे रिले अमर कस रहा कि पम सरोवनास्य कुमार महतो | कामो मको जिविते गरि पत्त, रमणिराजमान बरे बुचरणेन सह पपोपरयुगे च साथि धने - ·टानि १९१ -~-~ मुनिजनस्तरुणोऽवियोगी कामच रबमणिरज्वलकणेन । विलोक्यालंकारं निजम्य शाक नसतिं निराकाई धत्ते पयोधरयुगे कुचभूषणेन हारे हर हिमकर मकरे करे चक्रे कथय कयमेतत्प्रमपति ॥ ८२ ॥ तनान्ते नो हारो च ॥ ७७ ॥ विकसति नयनाम्यां खं पङ्कजं च | रजतगिरिमूले न बनदः मुकेशीना मध्ये विहरति न लययति चरणाम्बु ब्रह्मचर्य पयोधेः । ठरति लसति कामो नरयुवा । रसान्त नैनाधिविबुधनगरीसीनि न यस श्रेयसां संप्रदायः स फणिनमधिशेतं पद्मया पद्मनामः | सुरस्तयान्यस्लिन्पये स्फुटमवतु देवं किमपि नः ॥ ८३ ॥ ॥ ७८ ॥ अहिरिपुपतिकान्तातातसंवद्धकान्ताहरतनयनि- काचिद्वाला ग्मणवसति प्रेषयन्ती करण्डं सा तन्मूल हन्तृप्राणदातृयजस । सखिमुतभुतकान्तातातसंपूज्यका- ममयमलिखद्यालमन्योपरिष्टात् । गौरीनाथ परनननय तापितृशिरसि पतन्ती जाहवी न. पुनातु ॥ ७९ ॥ चम्पकं चास भावं पृच्छत्वार्यान्प्रति कथमिदं महिनायः उदितनति परलिन्प्रत्यये शास्त्रयोनी गतपति विलयं च । कवीन्द्रः ॥ ८४ ॥ संवैज्ञः सन्यदसि बहुधा दीयते दीयते प्रान्तेऽतिप्रपञ्चे । सपदि पदमुदीतं केवलः प्रत्ययो वै दाघातूना माति सदृशं स्पमेपा चतुर्णाम् । द्वौ दानार्थी यत्तदियमिति च वक्तुं कः क्षमः पण्डितोऽपि ।। ८०॥ भवति च तथा पालने खण्डने या नो जानीमः कथयति हरिदायां यहुप्रसरपिहितेच्छापरिषदि प्रयुक्तालंकृत्य भवान्कम्य धातो. प्रयोगम् ॥ ८५ ॥ चञ्चद्वादश- विद्युत उगता दुर्गफुग्टीम् । यय मार्कोपेनाः प्रहात नीरनीरजयुनं सप्ताम्बुजोन्द्रासित नित्यं पोडशोणपद्मचिर सेनाधिपनाममात्यम्यो लेखा प्रतिदिति सिंहनितिपतिः | धानानिश सेवितम् । क्षीराम्मोधिगृहं महबदलसपर्यक- ॥ ८१ ॥ गॅता सा कि म्यानं पथि सह तया का | विश्रान्ति यन्यायाद्वः कमलाङ्गसगिशयनं तन्नीरोचिर्महः स्थितपती नूपेणेत्यं पृष्टा मलि चतुरदूती स्थितवती । ॥ ८६ ॥ रामं वानरवाहिनीं पुररिपु राहु ग्वे माराधे कुम्मागर्मसमुद्भवं मुररिपुं मारम्य मौरिवम् । तन्वी 'म पद्मनाभ पाया मह पनि शेषमनिरोटे यस्य नयनाभ्या नृतनपाडवैरिचित शय्यातले शायिनी सरया वीजिनता- न्द्रयलक्षाम्या कैग्वं पङ्कजं च विक्मति यस चरणाम्बु गाजल। योग्झचय थयति दूरीकरोति गहाया ममुद्रपसात्वाद, १-२ प्रियनिवामम् ३ करण्टयितपुष्पसौरभ गन्धवाहो हरेदिति 'स्योरमि अयसा सप्रदाय कौस्तुममनिटमति एवंविष पद्मनाम तद्भशा सन् ४ पुष्पदान वागाथै हरेदिति तदैरिण शिवम् ५सूरः निमधिशेठे २ अहिः सर्पसद्रिपुगस्टखत्पतिषिगुम्रकान्ता- पुष खगर- शोषयेदिनि नन्मकाले एव मध्यमा हर्ने प्रवृत्तं मय- श्मीम्नचातः समुद्रः स मम्याबद्धो येन म रामस्तत्वान्ना जानी नननगय हनूमन्तम् ६ तन्मकरन्द मृङ्गो हरेदिति चमकालिखदिति 'म्या गावागवणस्तत्तनय इन्द्ररित्तनिहन्ता रश्मालया दाना मात्र चम्मके भूटा न गच्छन्तीनि प्रसिद्ध ७वं मवरः सन् बहुधा नूनान्म घन वस्यैताहशोनुनसम्म ससा कृष्णस्तमुना मदनन् । वारवार दीयते दीयते इति वदसि दायते इति रूप चनुमरि दाधा- मुमोनिस्टमयान्ना उ इक्षातो वा मुरस्ठम्य भम्यज्यः तना मटा मति तन्मध्ये दो दानाथ दादान बुदान दाने,पति. वस्तत्वान्ता पावती तपिता हिमालयनटिरसि पतन्ती जाहवी एक. पारने, देइ रक्षति एक राष्टने. दोऽवखण्डने इति - गीरथीन्यः मिहिनिपतिः सेनाधिपाता लेसा अमात्येभ्यःमध्ये भवान्कस धातो. प्रयोगं कृत्वा वदति तन जानीमा ८ तन्त्री थानेभ्य प्रति दिनति क्थयति इति लेखा प्रीति किम् वय | रोचि' श्यामप्रभ महस्वः कृशलक्षणं वोयुष्मान्यायाद वर्षिकभूतन पार्योपैताः शम्दन इन रक्ष्यते सयुज इनः सेनोपेता हरिद्राया कमलागमद्विशयन रक्ष्मीमनाथ शय्यन पु० वि० सहस्रदटसपर्य- नेशाया रामसरपिहितेन्टापरिषदि सत्याम् राहुशन्देन तमः | विश्रान्ति सहसागदिव्यशयनपस्थितन् पु० किं०. क्षीरान्मों देवदारदेनाच्यादनम् इण्टासम्देन आगा दिशा, परिपच्छादन | थिगृह दुग्धममुद्रनिवामम् पु० Fि०. धाना नामिसरोरुहस्थेन पण्डलम् प्रयुक्तो योबार हारः तम्म कृत्ये प्रहाराधम् पियुत अदा अनिश सेवितमध्यासितम् पु० कि० पोटाशीररुचिर समान गरस उच्यते पिकाग्युनाना पा निरक्षागम् , पोटशाराकार मनोहरन् पोढापमाना विवृतिः-वियो करीन् कुटीसम्देन नगरी टल्यते दुर्गनगरी प्रहर ल्ययः । प्रत्यारो हस्तानी चरमो तावन्न म्ब नहा करो द्वौ चरणी कश्चिदाना काचिद्यायिका स्वगृहमानयत् ततश्च तद्भरिमाणन रक्ष्या' इत्येवं पोडशोपमरचिरम् पुर्णक०. नियमविनाभि पु५ साता स्वगृह प्रापयितुं दूदीनाशापयति म सा च ती ता स्वगृह | मि०. सप्ताम्युनोग्रासित सप्तरमटशोभितम् सप्ताम्बुवाना विकृतिः-- गपय पुना राजनिस्ट यागन्य स्थितवदी ता प्रन्याह राजा मा अवारि मुसानि ब्रह्मा एकं नामिमरोरुहन् एक विगोनरम्. वस्थान गता गतवन्या तया सह परिमार्गमा स्थितवदी एवराश पफ रक्ष्मीनुसम् इत्येवं सतानुजोद्भासितम्, पु० किं०. चन एशा चतुग दी सियनवदी सदी निग्मगार पोहोची मति महाहादानीलनीरजयुत शोमनानद्वादशनीलोत्पलयुक्तन. दादनीट राष्ट्रमापारसिद्ध नया शाकं 'मेयी' इति महाराष्ट्रमापाप्रसिद्ध शाकविशेष | नीरजाना विति-अटी नयनानि ब्रह्मा- देविनोदे लक्ष्न्या', चावलोक्य तावन्मात्रेणैव नरपति निराकाइमुत्रविषय आकाहारहित त्येवं द्वादशनीरजयुतन् १ कोफिटरक्षककाकावशेषकत्वादा चकै नालंकारागरीकन क्थं प्रभवति रालो नेराकादश्य | मन्. मटयायवशेषगादानरवाहिनीम् मन्मथावशेषणात्पुररिपुन्, संपादने कथं समर्थ भवतीनि कथयेति करिप्रश्न अन प्रथमप्रसस्य ) चन्द्रावशेषगदाहुम्. खे. सोनमस्तादिनापोन रात्रिसपादनाद- प्राप्लेयर्थक 'पोहोची इति हिन्दीभाषयोचरम् दिवीयममस | नग्न चन्द्रोतसादकसमुद्रावशेष गादगस्यम् मन्मयोत्पादनान्गुररिपु अरमाममित्यर्थक 'मे यो' इति हिन्दीभाशयोचरमिति तासय बोध्यम् | मिनिन्दति मार. कोकिलाटीना कामोदरिकत्व रमशान प्रतिवन् ·पापं लुनातीतिस..पु. फ.. इलादलाया प्रधिमा भर केले.धा मागेतीनि.जिनसावालि.की.न यमनी नप एनोरोगवगारेमतुपनमा पम्म गा सम्म मापने काम माम्। मागुम् भगाने १९२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरण सन्तावना वाला मुहुनिन्दति ॥ ८७ ॥ सत्यासक्तमनाः प्रियः । यस्साहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामा- प्रवृद्धनरकच्छेदी द्विजेन्द्राश्रयो युक्तानेकमुखोद्भवासदमलं सोऽव्यादिष्टमुजंगहारवलयस्त्वां सर्वदो माधवः ॥ ८ ॥ श्रीयंत्र संराजते । यो गंगां च विमति यश्च सशिवो यः यो व्योमाडिनगोहरीडुडुपगोयुग्मः कगोऽपमानन- कामदेहाश्रयः सङ्घः साम्यमय प्रयातु भवतां कृष्णेन | यमुकी रमारतरसो नाभ्यग्रुडासीनकः । घोसञ्चम्बवन्य- रुदेग वा ॥ ८ ॥ येन यस्तमनोमवेन बलिजिकायः । पत्सलिलजो वाधिस्खपोटार्धदोराद्यो गद्यसिवाडयादमृता पुरा वीकृतो यो गंगा च दधेऽन्धकक्षयकरो यो बहिपत्र. पायात्स यः कंदभाः ॥९० ॥ लक्ष्मीवन्कृतकूरसू इ. हिन्दूधक्क्षमः पापडीलाडूढोऽकलघी वडांछन वडी सास- १ अयं भवतां सहः कृष्णेन रुद्रेण वा सान्यं प्रयातु प्राप्नोतु किभू- तेन कृष्णेन. अर्धवशातिपरिणाम. फिभूतः सत्याल तामनाः सत्यभा. १ के जलं ददातीति कंदास्तेषां मा हम भा यस्य सः श्रीकृष्णोरे मायामासक्त मनो यस्यासी नामरूदेशे नामग्रगम् प्रवृद्धो नरक | चुमान्पायाद्रक्षतु. सः कः यः व्योमाडिनगः ब्योनाटा पहा मुरतं हिनाति. जिानां पक्षिणामिन्द्रो गरदस्तस्याश्रयः सेव्यः | इनो गरुटस्तेन गच्यतीति सः. तथा अहां ईट अहरीट सूर्यः युधान्यनेकमुखानि यस मसणस्तस्स उद्भवो यसारकमलातत् यस्याः पश्चन्द्रली गोयुग्मं नेत्रदयं यस्य सः. तथा कुः पुत्री अगाडि सदम्. अलमल) यत्र श्रीमी राजते. योऽगं गोवर्धन मा पृथ्वी | तान्धरतीति तथा अपगता भीभयं यस्मात्स तथा. पु० २० च रिमति शिवेन सह पर्वमानः 'विष्णोश्च हृदयं शिवः' इति वचः श्वर्यसुकी भूणां देवानां अरयः कन्वरयः भीमाश्च ते मदर नाद यः कामदेह प्रपुग्नस्तस्याश्रयः ॥ किभूतो रुद्रः सत्याममासक्त भीमवरयः भीमवरीयां असन् प्राणान् किरतीति सः क्रमवार वित 'उमा गौरी सती चण्डी' इत्यभिधानात्- प्रवुद्धं यन्नरस | तेपारयो दैत्याः भीमाच ते भारयश्च भीमभ्वयंश्च टेकाना मामा शिरस्तस्य छेत्ता दिजानां ग्रामणानामिन्द्रश्चन्द्रस्तस्याश्रयः विरति कलेवरादियोजयति तथा तथा रमा लक्ष्मी तमा रहे अनेकमुखानामुद्यो यस्स कार्तिकेयस्य तदारपदम्. श्रीयंत्र सेराजते कीटाया रस आसक्तिर्यस्य सः अम्मु रुहति इति अवार निविपतिवार. यो गङ्गा विमति. या शिवया पार्वत्या मह वर्तमानः नामावटि आसीन का ब्रह्मा यस्पति तथा पु० ८० पोसला देश काम पति संयति ज्वविधा या ईशा तस्या आग्नयः ॥ किंभूनः चा सन अवनम्यं पसलिल चरणकमलं यस. वा स. TE सला पत्ता या त टन मनो यस्य सः प्रवृद्ध यन्नरकं दुख | ale A. अशा चत्वारो दोपा बाहयो यस्त. आपः अनार तस्प नाशक बिजेन्द्रा कामगातेशमाश्रयः युक्तानि योग्यानि यानि त्ययः गदा गदाधरः स खां वहति मोई ददानि । अनेकमुरानि देभ्यः उद्भवो यस धर्मवाायाः तस्या आस्पदम्. यत्र समीद वं मां सेवकं अन्याः रक्षः कथंभूतरत्वम् ।। श्रीशोमा राजते. यो गावामी परे काम ददातीति कामदा देहा को पथिव्याः ॐ अन रक्षणं येनासा. पु० क०. अन् सो रमतदाश्रयः २ वा सदास उमाधवोऽयादशतु. सकः१येन उत्पते असून अज इत्ययः. ० ०. रमादित बलि तिवानिति बतिनिधिष्णुस्तस्य कायः शरीर पुरा त्रिपुरवधकार संयामं ददनि ते रणदाः रावलान्निति अमो. 7 भडलीहोरसेन संपादिनः फिभूतेन ध्वस्तो मनोभयो मारो येन इत्ययः पु० क०. दुधक् दुवं दुःसं दहतीनि सुधा. पु पस्सनमः. पु०सका योगद पुनः कीदृशः अन्धानामा क्षमः क्षमास्यास्तीति स: पु० ०. पापडी टल योरभाव पार देखतसान्तकर: पु० फीयोहरी मयूर एव पत्रं रयो यस्य समन्द प्रियो यस स. पु० सी०. तुत्यमाच्य नाम यस्प अमरा इसाद पुरा यामनादिरूपा ले सकाश प्राप्त उई चार रस पासष्टाशमय तारो यस्य सः हाराच बरयानि च | महीन इति भारतवचनात पु. विविमुना दर हारवटयम् इटाल ले मुगाच इष्टभुजंगाः ते दायर यानि यस्य सः | पागा विनर्गस्टरतेन द वापमान इत्यर्थः. पु० ०. बटा महमा भुगाः मर्ग हारः कण्ठभूषन वरयं कटकं बाभूषण यानि ०. अवलान्छन मानि भुगाव हायस्यानि यति रिपो, यस सः अवलानत सदुदो हे अवलाण्डन । सरददादीत सर्व समायो एमापतिः मा लक्ष्मीस्ता भयो प्योपयोरकारलो पुक० बढी घयोः एलपी भर्ना मामलामम्पार मः का मन मोनेरासनमायेन तरिमः | पांव बही. समपानानि म ले मनोनयन दनु हलवानिय अाम से मोजा गनपरा- ते च से बन निपोरसवारसागर प्राप्तनम्मानुमाज रिधो भयो जन्म पस म- तेन कृति पुसमेनागृतविमागा पुका. महाशामरसण्डनः मायापरयो पास रोगमातिः पहिसम्पा रचिव रचियंसासी पर मायामी कामारि पुराना माल वान्टा तम्या भारः ममूरत यानि सः मोडक पु.य अगं गोपनन् गो गमीय पु.वी.. यः अन्य सन इगः पु. क. सीरावगः शोरे धीरममुरे भामा मएम पवानिinानि पिपानियतमानि दम गा. ALTREENAमा अनि ME योनिमेष निमा एसीम गहा गरो यमनपा निमामि भामरे यसो भनिनागिरमा " व समारोपण यो दस सः कारिसारवान् गारो दमास्तीति सः पाटनमम - पु० क.. ग्गजामा ·कूटानि, क्रियागुमादयः १९३ म्बुदालीरुचि । महाशाकरखण्डनो विविमुना क्षीरारसा | घग्धृतोऽपिति कुइजनानिर्गणेगोराडारुडुर मरेटुरतर- तुन्य मा सात हालितडिनिमानवसनोऽव्या सेवक सार | अत्रेयकम्राहरम् । उड्डीबुढ्नरकाम्यिधृत्रिदृगिमेडानिना वान् ॥ ९१ ॥ साटीच्याशिपलेहपापडपहीयारोडमाजी | च्छच्छवि स सादन्युमदम्बुालिगलमग्देवो मुदे वो गो यद्गतोऽनिनिपीर वा कुलचा प्यायन्ति या ] मृड ॥ ९६॥ योगिन । कालामालकरालमूखलमहादैत्येन्द्रमायार्थिनी सा सात्यरमा तवाघतटये साकर्ममोटी चिरम् ॥ ९२ ॥ क्रियागुप्तादयः संदारा उठ्याडिमेखलती कच्छोटना विनती पूता प्रियागुप्तम् रेमरडीननीलनसमा नागौर पातालगा । साघोऽसारन आगता पाण्डमा सर्वे दुर्योधनसमोहया । तम्मै गा च कालियारिहरिणयाचे समं पीडित घोपरवाघमारण | मुर्गा च रवानि विविधानि च ॥ १॥ निरुद्यमानबद्याझ्या पद मन्दाकिनी व क्रियात् ॥ ९३ ॥ जायन्ते नर मौ तथामि चकान्दु सुरुचयान् । अर क्रियापदं गुप्त यो जानाति । च नर म्याम्मिरम्यसा सगमे पट्सस्यानि पहेर मुप्यय पण्डित २॥ प्रात पात समुथाय द्वा मुनी च कमण्डलू । पति वीये तद्वजमि । चत्वार्यन्यवच मु यस विवुधा अत्र क्रियापद वक्तुमाधिनमणो वय ॥ ३ ॥ ललाटतिल शब्दम्य रूपाणि तत्रानन्ते यदि शक्तिरति गदितु पाण्मा | मर्यादा दशवार्षिकी ॥ १ ॥ पम्पासरमि रामेण सम्नेह कोपेत कृष्ण कमललोचन | गोकुलेऽत्र क्रिया वस्तु मिकोनाववि ॥ ९४ ॥ मुट्टीदालिमुशालितूअरतणीगावं सविलासया । सीतया किं कृत सार्धमत्रोचरमीक्ष्यताम् ॥ ५॥ मुदुग्ध घृत नीकाहपहपापडबडी कोरीवधारीमहा । मूला | सनननघनश्याम निम्निंशाकर्ष दुय । आकल्स वसुघामेता कोठमुठीनटा च कपिटाटीटीदुराचीमडा आदाग्मण्यता । विद्विषो धरणे बहून् ॥६॥ कान्तया कान्तसयोगे किमकारि सदिनडा कुर्वन्तु वो मङ्गलम् ॥ ९५ ॥ वौश्वारइधर | नौढया । ममापि चोचरं वक्तुमवधिलगो वय ॥ ७ ॥ १ मा कर्ममोती चामुग्दा तवापतटये अपहरणाय स्वाद अस्तु | दामोदराय पुण्यात्मन्पुष्पमूल्फलान्यपि । अत्र क्रियापद कपमूना मा'मामयरमा अस्या को स्वस्थ रस: वेन मह वन | गुम यो जानाति स पण्डित ॥ ८॥ विराटनगरे रान्की. माना कयभूता मा कामी भी टेम्योचकादुपफीचकम् । अत्र क्रियापद गुम यो नानाति स पण्डित कराना, अविरोदात्यप- मुवि मुघ ममा दुर्जना , तेच ते महान्याय तेगा मायो मथन मयंवदीति एवविधा तथा वायु-|॥ ९ ॥ कान्त विना नदीतीर मदमालोक्य के किनी । 47 कुलग्याना योगिन घ्यायति तथा यदत्तोमा यसा मेवको | अत्र क्रियापद गुम यो जानाति स पण्डित ॥१०॥ गायत्रमादनानिवि देवपन व 'व' इति वाक्यमेष अम्लानपङ्कना माग कण्ठे रामस सीनना । मुषा बुधा ठामेव विशिनशि-से वियरनीति माटी इच्च्या अग्मनीति इयती पले अमिर दहा सहा अम्यात पोह- तया टन टन्योर (१)य पनसमीया धनन्छया आगतवले सर्व पाण्डवा गा च मयार पार नुनादीति पारड. रवयोस्वयम्यान बन्नास्तीति मुबां च विविधानि रतानि च 'प्रदु'ददन्त म (२) निस्वमान्यानो पण तया इयंया रो रो मरते इति म चामो स च इति पोगहीनानपि याचकान् अब रक्ष दुमसचयान् य सण्डय (३) 'प्राद' कर्मधारयः- २ पानि हरितानि तेपानाठि पनि सेव मेड इवि किया मा पूर्ण तर प्रथमपुरुषदिवचनम् (४) 'टटा' त्री यन सादिया तटी भृगुम्मा मा दया कच्छे कमाये देखें इन्व रद बल्ले लिद (५) 'सखे' इति या शोचे कमी कर उपजाति पारी विनती विभाग तथा पूता पावना | (२) 'अई इति अब शो '' इति च दोजखग्डने टोह रेम गद राति अहीरोनीत रेप मरामा माइन्य- (0) 'अत्रापि पति या रजायाम् कमी ला (८) ह दामो या नीनाना एगनगताना नीग्नानां पम्पिानाम् हमक दर पुपन्दपलानि 'आय आनय इटभिकीय प्रष्टिय पा पाहमादीनामिव्यय ममा परिषत् ममा मा नया तोगसूत्रम्य सोगे निरन् उसाउनभिव्याहरा आनयना प्रय अम्रपद नाव पाटगा, मोगवती इत्स्य दयालोकवन (3) पड़ी वीचमाइगो वीचकान्तर 'भाट' are प्रा पियार हरिशय्याधो रुद्र ने मन मदेव युगादित्यय यायनानदीति' विशेष पुन पुनवां शाम रोशायर (१०) केविनी मयूरी रमद मेरज्योति विपुतमिति याय. पीडिनावगायिय नया मा मीयते इति मा तद्विरदा, यहा या अमागे ना मार ओपरख सोतोयनिर्यम्या मा माया ययम बनानि गाता प्रममा गांगना मा नया गुगवष्टिा मन्दाग्निी दारा मुतरा उमारा वो युष्माक | नदी तनाराहनीति मारुद जामा मनि । मुनगाम्मपानीदम एवी पतिशा भावाद अवागम्य पाम्यिात क्रिया करोतु | ग्तरं देयक कण्ठभूगा टेन अमर : प्रा नया दामीसम्म पायो युन्मान् भावारपाद आवागममा नियय २ गवाक्य | यम्म म नग्कामावियाग बिना इमाना हरि । वाणु मनि माद मामी मार म पो दिन देनाच्या सुविधा पुरवा में मनकाम दहती वाचारध्वनपा धृत रदूना नT | 'मम् मुनि' रम्य रोटो सम् अनु वियों सा दे मगर विनि कु पृथ्वी भरति वशमीद मायामामाता पाटीया अनुदा मचानेपामाEिNT २५.८ म तमा ·बु.नि भिग्ने पदे कियेने कामस्तस्सए: (३१)मा निर्गत: ऊम्मा द्रव्यरूपी यमातस्य निरूपमा- अनामग कठोन वदति. सधून दम्नि. नामेति प्रसिद्धन्. तथापि अस्व (३८) 'कृष्ण कान्ते' भर्तरि. (३१) पिघमानताश्या nिt १९४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरणम् भ्रमन्त्यत्र प्रत्यक्षेऽपि क्रियापदे ॥ ११ ॥ नारसिंहा- कर्मगुप्तम् कृतिं वीक्ष्य बने मत्तमतंगजः । अत्र क्रियापदं गुप्त शीकरासारसंवाहिसरोजवनमारुतः । प्रक्षोभयति पान्थ. स्त्रीनिःश्वासैरिव मासलः ॥२६॥ सुभग तवाननपङ्कजदर्शन यो जानाति स पण्डितः ॥ १२ ॥ संध्यावन्दनवेलाया। संजातनिर्भरप्रीतेः । शमयति कुर्वन्दियसः पुण्यवतः कस तडागान्ते द्विजोत्तमैः । अत्र क्रियापदं गुप्तं यो जानाति रमणीयः ॥ २७ ॥ एहि है रमणि पश्य कौतुकं धूलि- स पण्डितः ॥ १३ ॥ पुंस्कोकिलकुलसैते नितान्तमधुरास्वैः । धूसरतनुं दिगम्बरम् । सापि तद्वदनपङ्कजं पपौ मात सहकारदुमा रम्या वसन्ते कामपि श्रियम् ॥ १४ ॥ रुक्तमपि किं न बुध्यते ॥ २८ ॥ करणगुप्तम् विम्बाकारं सुधाधारं कान्तावदनपङ्कजम् । अत्र क्रियापदं गुप्तं मर्यादा दशवार्षिकी ॥ १५ ॥ राघवस्य शरैपोरै|र पूतिपङ्कमयेत्यर्थ कासारे दुःखिता अमी । दुर्वारा मानस हंसा गमिष्यन्ति धनागमे ॥ २९ ॥ अहं महानसायात रावणमाहवे । अत्र क्रियापदं गुप्तं मर्यादा दशवार्षिकी कल्पितो नरकस्तव । मया मांसादिकं भुक्तं भीमं जानीहि ॥ १६ ॥ पामारागाभिभूतस श्लेष्मव्याधिनिपीडित । यदि | मा यक ॥ ३० ॥ ते जीवितस्सेच्छा तदा भोः शीतलं जलम् ॥ १७ ॥ संप्रदानगुप्तम् फर्टगुप्तम् अम्भोरुहमये स्नात्वा वापीपयसि कामिनी । ददाति भक्तिसंपन्ना पुत्रसौभाग्यकाम्यया ॥ ३१ ॥ प्रशस्त्यायुक्त गौरीनखरसादृश्यश्रद्धया शशिनं दधौ । इहैवै गोप्यते | मार्गस तव समानितां निताः । स्पृहयन्ति न के नान कर्ता वर्षेणापि न लभ्यते ॥ १८ ॥ अन्नवस्त्रसुवर्णानि | गुणरत्नालय प्रभो ॥ ३२ ॥ रत्नानि विविधानि च । ब्राह्मणेभ्यो नदीतीरे ददाति अपादानगुप्तम् ग्रज सत्वरम् ॥ १९ ॥ राक्षसेभ्यः सुतां हृत्वा जनकस्स शिलीमुखैस्त्वया वीर दुर्वानिर्जितो रिपुः । विभेल्या पुरी ययौ । अब कर्तृपदं गुप्तं मर्यादा दशवार्षिकी ॥ २०॥ त्यन्तमलिनो वनेऽपि कुसुमाकुले ॥ ३३ ॥ सरसोतो. श्यामौ तव स्तनावेतौ पिबन्ति सततं मुदा । अत्र | यमुद्धृत्य जनः कंदर्पकारकम् ॥ पिबत्यम्भोजसुरभि खन्छ- कर्तृपदं गुप्तं मर्यादा दशवार्षिकी ॥ २१ ॥ व्ययवासाः मेकान्तशीतलम् ॥ ३४॥ पञ्चशिरा यरि-नारिभूषणः । असिरोमा क्रियादुर्वः शङ्क- संवन्धगुप्तम् लायनवीक्षणः ॥ २२ ॥ व्यामोहं तव भिन्दन्तु छिन्दन्तु | ति न्यस्तशिलीमुखा ॥ ३५ ॥ भानुवै जायते लल्या तूणेव मधुमासेऽसिन्सहकारदुमञ्जरी । इयमुन्निद्रमुकुलै दुरितानि च । कर्तृगुप्तमिमं श्लोकं ये जानन्ति विचक्षणाः | सरसत्याथवा मता । अत्र षष्ठीपदं गुप्तं मर्यादा दशवार्षिकी ॥ २३ ॥ न करोति नाम रोपं न वदति परुष न हन्त्ययं | ॥३६॥ प्राप्तमदो मधुमासः प्रबला रुक्प्रियतमोऽपि दूरवः। अन् । रअयति महीमखिला तथापि धीरस वीरस्य | असती सनिहितेयं सहृतशीला सखी नियतम् ॥ ३७ ॥ ॥ २४ ॥ शरदिन्दुकुन्दधवलं नगपतिनिलयं मनोहरं अधिकरणगुप्तम् देवम् । यैः सुकृतं कृतमनिशं तेषामेव प्रसादयति ॥ २५ ॥ रोपितप्रतिरति सा कमलालया ॥ ३८ ॥ विषयमानता या कटाक्षच्छापातैः पवित्रयति मानवम् । एवान्त (११) 'प्रत्यशेषि' क्षिप्ता (१२) गज सिंहस्याकृति वीक्ष्य 'नार' न सिद्धा सर्वस्यैव निरूष्मणः । यथात्र भस पयां च निर्वा जगाम. क्र गतीकरि लिद (१३) हे द्विजोत्तम 'ऐ आगच्छ | हन्त्ययं जनः ॥ ३९ ॥ ('दधति स (२५) पूर्वोक्त कान्तावदन 'दा' चुम्बस्वेति- (२६) पान्यतीनिश्वासैमासलः पुष्ट हवेल्युत्प्रेक्षा. सीकरामासंग (हे राधया एवं रावणं आइये दारैः कृत्वा 'स' मारय इति. (१७)/ बिमामारुती वगवान्यायुः स प्रशाभयति (२७) दिवस भो क्षेप्नम्याधिनिपीडित! यदि जीवितस्येच्छा तहिं शीतलं जल 'मा पा' मा पिवेति. (१८) : कामस्तं हन्तीति 'इहा' ईश्वर इनि. | पालका धलि मरतन दिगम्बर पदय. (९) दुष्ट वाः जलं दुर्ग, मुस कुर्वन् अयति गच्छति (२८) हे रमणि । यदि को पृथिव्या हुई (१९) हे माहाण! 'इभ्य' समृद्धः (२०) राक्षमाना भ्यः । तेन दुर्वास कनुपितजलेन (३०) महय तत् अनःशकच मान मानी रावण'. पनाम्प सुना सीता हत्या पुरी का ययौ (२१)| तेन महानमा महता कटेन आयात. आगन नरको म स्यामौनवः पृष्ामानोरा (२२) 'उ' महादेव. (२३) उ., (३१) अम्भोरुहमये इत्या 'अये' इकामः तसे (३२) प्रार शिव ममा विष्णु इसनेन म्यः इति जानम्. तस्य बहुवचने युक्तमार्गम्य इत्यत्र 'प्रशस्त्य' कल्याणाय उक्तमार्गस्य. (३३) 'अग्नि 'ग्या'रविषिहरयः तब मोह मिन्दन्तु दुरितानि चिन्दन्नु. ये ममरा (३४) सरमीत' सरोवरात के जलग्. (३५) उनिस न बीरस पी' महिला मही रजयति. (२५) यैरनिशं तं तं यष्टे देरमा मन उरदिन्दपवत नगरतिनित्यं देवं हर प्रमादयति. आदयमावः, शानभूप्परहिनमित्यर्थ- ·क्रियांगुमादयः, मानाच्युवकादयः १९५ यामन्निनगुतम् लिङ्गगुतम् दमले रमले निलं मचूनि पिवतन्तत्र । भविष्यन्ति न नितान्तवच्छहृदयं मलि प्रेवान्ननागन । त्वा चितु संदेह का टोपावरोटये ॥ ४० ॥ सर्वन लया| दमनप्रीला य समालिन्य रयते ॥ १० ॥ कलिकालनिय किंचिन्नास्त्यविज्ञाननीदृशम् । निथ्यावचन्तया च त्वममत्वं यावढगस्त्यस मुनरपि । मानस सम्टयत्यत्र गमिण्डानु वेमि न बचिन् ॥ ११ ॥ पिवतते शुगवा नारि कारिणी ।। ५१ ॥ वहारशीतलम् । क्नेमो दुटिन्धेन हृदये सनिरोपिना मुववनगुतम् ॥ ४२ ॥ वटवृक्षो महानेष मार्गमाल तिष्ठति । प्रमोद जनयत्येव मुढारा गृहमेधिन । यदि धर्मश्न तावत्वया न गन्तव्य यावनान्यन गच्छति ॥ १३॥ कामश्च मवेता सगनाविमौ ॥ १२ ॥ पर्दनियागुतम् तिश्यचनगुनम् घनधनाधनकान्तिघनोऽयनुदनुनपुञ्चमिनावितगि । कन्नाव दुर्बलासति मुस्यस्ता परिपृच्छति । वाय सकमटो-पिनर्धममा विवामिह विलोकयितुं च समर्नु । मनिहित तामु टद्या श्यय सोचरम् ॥ ५३ ॥ काम् ॥ ४॥ यतकर्मरियागुप्तम् मात्राच्युतकादयः मानिशंकोमेश प्रति पूतापरायण । कर्तृकर्मवियागुमं मानाच्युतकम् यो जानाति स पण्डित ॥ ४५ ॥ वीरमत्सद्भुत लोरे महाशयमतिस्वच्छ नीर सतापशान्तये । सलवासादरी किमह बच्न्यत परम । कर्तृकर्मनियागुम मर्यादा ब्रह्मणो प्रान्ता समाश्रयत है जना ॥१॥ तुपारधवल सूनन्महा- वय ॥१६॥ मागधगज्नर । नागरानो जययेक पृथिवीघग्णाम ॥२॥ मंघिगुनम् मिन्दुच्युतकम् न मया गोग्मामिन चैन कम्माप्यसि । अन्धान मुश्यामा चन्दनपती कान्ता तिलकभूषिता । कन्यषा मंदितैरतरलमालोहितेषणे ॥ १७ ॥ नङ्गम् प्रीति मुनगन्य करोति न ॥ ३ ॥ यया सासर. ममामगुप्तम् निन्ध मुन्मार्गविहितन्थिति । तथा सर्वाश्रय सत्यनय विशदी मैश्यमानाति सदारोग न मुञ्चति । स्टेनापि मे वकुलद्रुम ॥ ४ ॥ निसर्गच्युतकम् त्वया वीर गंमुनारि सम कृत ॥ १८ ॥ निलमागधिता दो कसम्य द्विपतसनु । मण्डराये गा गड च | नीर नीरवाहार कुर्वते ॥५|| अगत्यस मुने शापाड्रह्मस. महीम्हो विहगानामेते हृद्यकलापिनाम् । विरुनै खागता नयति विनती ॥ १९॥ न्दुनमान्थिन । महास मात्परिभ्रष्टो नहुप सपना गत ॥६) (४०) बनान्यत्रक अल'इति पदच्छेद:-हे 'अ सनर' क मुग्नु यथा स्वचथा दिदतस्तव (४१) सर्वज्ञानातीति मवइस्तम्य इन स्वमा (५१) इय गस्पद वृक्षय कनिका बन्न नन्न मुनेनन खट नत्संगोपन है मुक्न पस्तिश्रेष्ठ (०) है मृग धरसर यति नीन्दनिर्देश- (२) महारा इन्यत्र 'यति प्रथनेकवचन पारि टदक पिवन ते येकन दुर्विदग्वन स्नो शरीवानासनिरोपितो मुदन्नन् गृहमेधिन पनि पष्टी (५३) अविण्येन पृच्छतीति पर इत्य वय- (४३) वववोरक्याद, है ' वोदाममय अन्य | पृच्छति 'इति' यद्धगन्ते अन्ति परतो रूपनति इदमेव समे रवा (४) धन म म चामो पनापन पर्यन्यश्च नम्ब कान्निस्त क्वचन शायदे नतु बहुवचनेन इनि तिवचन गुप्तन् (१) सन्निन 'नीर' जगन् दितीय नीरशन्दम्य इकारस्थाने दत् धन मुर:- धन मुन्र इत्यर्थ तथा भवनुत् अपहन्ना इन सूर्य अनिश्चद्र ताव गावी नेत्रयुग्मै यस्य म नया निना गर नकार वियते नदा'नर' पुरष इत्याशिष्यते (२) एलिब टेन गच्छनीति 'विग" कन्या रक्षया मह वर्तते इति 'नागराज' दिनीने नागराज इत्यय भकारस्याने अकार विष्णु रामारतारे तारे र दनुनपुन देसनित्रय 'अरिन कियते तदा 'नारान' हिमाचल इति स्यात् (३) पलिन्न अन चूातिवान् अब टोरे मारा ; मद वदनाना किया रियापद | गम्' कामम्य म्यान इसी स्त्री दिनीय अनुन्दारो नुप्यते तदा गिलोयितु अर्धसना अर्धवर्ष ददामीति होला नि गम्' पवनस्य भूमि इत्याशियडे () एकलिन्नर्थे 'अय में नन (१) है 'कर' दस्त मे प्रति अनि पूनारायो भा') 'दलहुन' दवयोरक्या द्वितीयेऽर्थे अनुस्वारत्यागेन 'अयमेव बुल वीर, अमन्यत पीर लो पश्यामि यत पर विनि (इन' इति स्थितम् अय पुनान् कुने दुन व दुनो वृक्ष (१) एक निपस मे मन बागोरमानिमिति पच्छेद में चेत आगोरमालिनिन 'हो' मनोहरे विरते शन्दे दिनायेऽर्थे विडांटोपे ते अपराधरमामिन नेत्यय (४८) विषादी सिन , पक्ष-विप कारन घेलारिनाम्' इति बातम् च मुन्दर एक अदितीय टन्ति सीति म पादा नम्पमनाम मदा मवदा रोगव्याधिन वदन्नि ते हृदेकर पिनस्त्या विहगानाम् (६) एकसिन महामु' मुन्नति पडेटारे मह वदनान' मगर मस्त्री अगनिन महानोमन प्राग यम्य म सन्' आशा द्वितीये ये मुवति तत्पुरुषममाम (४९) नि य देव आरापिता, प, निय विमालोपे 'महामुद्' महच्च तमुत्र च तसद् राज्याद मा रक्ष्मीयमणमा नि ना देवं राधिका बाबीहिमनाम- (०१) १ यत्र प्रश्न मात्र विन्दुविमगा। च्युतके वेषु सत्नु दितीयो अप निना नमविशयेन तच्छ निर्मल हद हदय पम्य मनिनास प्रकटो आयते तन्न अच्युतका दिवन् च्युतरमादेन कचिल्स ने यह यान् मनागढ पुरिनिर्देश- नाग देवचिदिनिम्न अन ·'के' मस्तक 'कुत' पृथ्व्या सकाशात् पृथ्व्याधिकारस्पतिता इत्यर्थ | (१५) कृष्ण क संजधान! कमम् शीतलवाहिनी गहा का काशी सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरणम् अक्षरच्युतकम् चरति का रम्या का जप्या किं विभूषणम् । को वन्द्य कीदृशी महानपि सुधीरोऽपि बहुरत्नयुतोऽपि सन् । विरस कुपरी लता वीरमर्कटकम्पिता ॥२॥ सीमन्तिनीपु.का शान्ता यारो नदीन केन सैध्यते ॥७॥ सुशील स्वर्णगौरान पूर्णचन्द्र | राजा कोऽभूगुणोत्तम । विद्वद्रि का सदा बन्या अत्रै निभानन । सुगत कस न प्रीतिं तनोति हदि सस्थित ॥॥ वोक्त न घुध्यते ॥ ३ ॥ युधिष्ठिर कस्स पुत्रो गङ्गा वहति स्थानच्युतकम् कीदृशी। हसस्य शोभा का वास्ति धर्मस्य त्वरिता गति तनोतु ते यस्स फणी गरुरमान् पाणौ मुरारिर्दयिता च शय्या । नाभौ स्फुरम्भद्रमशुभ्रदेश पद्मा गतिश्चम / ॥ ४ ॥ भोजनान्ते च किं पेयं जयन्त कस वै सुत । विधाता ॥ ९॥ हर क्षयी तापकर सुदेश शान्तो कथ विष्णुपदं प्रोक्तं तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् ॥ ५ ॥ पृथ्वी सबोधनं कीदृक्वविना परिकीर्तितम् । केनेदं मोहितं विश्व हरिौत्ररिपुर्विवस्वान् । चन्द्रो द्विजिहानित इत्युपेक्ष्य पन्या वृत पातु विधिर्जगन्ति ॥ १० ॥ प्राय केनाप्यते यश ॥ ६॥ क कुर्याद्भुवन सर्व क समु ध्यानच्युतकम् न्मूलयेगुमान् । किं प्रतीके भवेन्मुख्य क परति पुण्यताम् मिक्षयो रुचिरा सर्वे रसा सर्वजनप्रिया । क्षमायाममि ॥७॥ भवत इवातिस्वच्छ कस्याभ्यन्तरमगाधमति शिशि सपन्ना दृश्यन्ते मगधे परम् ॥११॥ सत्याशीलदयोपेतो दाता| रम् । काव्यामृतरसमसस्त्वमिव सदा क कथय सरस ॥८॥ सुचिरमत्सर । जिन सर्वात्मना सेव्य पदमुच्चैरभीप्सता ॥१२॥ वीरे सरुपि रिपूणा नियतं का हृदयशायिनी भवति । नमस्ति च्युतद्त्ताक्षरम् प्रस्थितजलदे का राजति हन्त वद तारा ॥ ९॥ अमरहित सदागतिहयोच्छायस्तमसो वश्यता गत । अस्तमेष्यति कीदृक्षो भवतितरा विकसित पद्म । ज्योतिषिक कीदृक्ष दीपोऽयं विधुरेक शिवे स्थित ॥ १३ ॥ पूर्णचन्द्रमुखी प्रायो भुवि पूज्यते लोकै ॥ १० ॥ प्रभव को गगाया ना रम्या कामिनी निर्मलाम्बरा । तनोति कस्य न खान्तमेकान्त मदनातुरम् ॥ १४ ॥ कूजन्ति कोकिला साले यौवने | पतिरतिसुभगशृगधर । के सेन्यन्ते सेवकसाथै रत्यर्थमर्थस्तै फुलमम्बुजम् । किं करोतु कुरङ्गाक्षी वदनेन ॥ ११॥ अयमुदितो हिमरश्मिर्वनितायदनस्य कीटश निपीडिता ॥ १५॥ सदृश । नीलादिकोपलम्भ स्फुरति प्रत्यक्षत कस्य ॥ १२॥ गरिकमन शिलादि प्रायेणोत्पद्यते कुतो नगत । य खल अन्तरालापा: न चलति पुरुष स्थानादुक्त स कीदृक्ष ॥ १३ ॥ कस मेरे कस्तूरी जायते कस्मात्को हन्ति करिणा कुलम् । किं दुरधिगमः कमले क कथय विरचितावास । कैस्तुष्यति कुर्यात्कातरो युद्धे मृगासिंह पलायनम् ॥ १॥ क खे | चामुण्डा रिपबस्ते वद कुतो भ्रष्टा ॥ १४ ॥ कं सजधान (७) एकस्मिन्नर्थे नदीना इन स्वामी नदीन' समुद्र द्वितीयेऽर्थे । कृष्ण का शीतलवाहिनी गङ्गा । के दारपोषणरता क बल- नदीन स्त्यमात नकार सस्वरो प्यते तदा 'दीन' इति तिष्ठति वन्तं न बाधते शीतम् ॥१५॥ क कौ के क को कान् हसति दीनशम्देन कृपणधनी पुमान् (८) एकस्मिन्नर्थे 'सुगतो' बुद्ध जिन द्वितीयेऽर्थे सुगत त्यस्मात् गकार सखरो तुप्यते तदा 'सुत' इति स्यात् सुत पुन (९,१०) एषा श्लोकाना मध्ये अर्धयोज निकाया (२) खेक चरति विपक्षी रम्या-रमा जप्या ऋक् विभूषणम् बताया सत्या योजनिका स्थानान्तरे धृताऽस्ति यो यस्य शम्दस्य वा (३चरणापताक्षरयोर्मेलनेनोत्तरम् यथा सीता राम पिया कटकम् वन्द्य -पिता लक्षा- वीरमर्कटेनूमदादिभि कम्पिता नाशि अन्वयरवन समति स शम्दस्तत्पार्थे धृतो नास्ति (११) एकस्मिन्नर्थ तय, चतुधपादस्यपदत्रयेण प्रश्नवयस्योत्तरम् (६) कविना है 'भिक्षव' श्वेताम्बरा द्वितीयेऽर्थे भिक्षव इति पदाव मकारलोप को है पवि इना कामेन कविना काव्यका (७८) 'सरस' हा क्रियते तदा 'इक्षव' गुडवृक्षा (१२) एकस्मिन्नर्थे 'जिनो' वीतराग द्वितीयेऽथे जिन इत्यस्माजकारो लुप्यते तदा 'इन' इति स्थितम् इन गस्य रसेन शृङ्गारादिना सह वर्तमान 'तारा' आरा चर्म खामी राजा वा (१३) एकस्मिन्नर्थे 'दीप' द्वितीयेऽर्थे दीप इत्यत्र | मेदिनी शत्रणा मनसि दुखरूपा तारा नक्षत्रम् (१०) 'भ्रमरहित विधुश्चन्द एक एव शिव स्थित (१४) एकस्मिन्नर्थ शामिनी स्त्री सदा समान इव दृश्यतेऽसौ तुल्य इत्यधं दृशा नेत्रेण सह बई पकार डावा तत्स्थाने नकारो दीयते तदा 'दीन' इति अथ दीनो भवान् (१) प्रभव' उत्पत्तिस्थानम् महान्त ईश्वरा ( दताया, यामिनी रात्रि (५) अत्र रसाले' इति वक्तव्ये 'साले माद सदृक् तस्य सनत्रस्य मनुष्यस (१३) नात' नगाहर्वतार इति रव्युत् वने इत्यत्र 'पौवने' इति योर्दत वदनेन' इत्यत्र जगामल्य ) कस्य के जल तस्य काही 'मदनेन' इति मश्युतो वो दत्त (१) कस्तूरी करसाद जायते ? मृगात् करिणा कुल को हन्ति? सिंह कातरो युद्धे किं कुर्यात् । पलायनम् इति योरना १ कतृकर्मवियापदाना स्थाना तरे धृतत्वात अन्वयो दुलभो यस्य | कम्बलवन्तम्-इति योजना वृत्तम्य तद स्थानच्युतकम् २ 'कोटयित्वाक्षरं किंचि पुनर यस्य दानन । यत्रापरो भवेदश्यतदत्ताक्षरं हि तत् ।। इति १मरदेशे ·अन्तरालापाः १९७ च हसतो हसन्ति हरिणाझ्या । अघर पछरमही हसौ मीनगणा विकल्प किं वारद वदति कि कुन्ते पिनाम् । चन्दम्य कोकान्दता ॥ १६ ॥ का शमुकाता रिमु विद्युसनारल्यान्पविकागनानामुदतको माति बल कुन्द्रकान्त कातामुख किं कुरुते मुनग । क श्रीपति वा पारिवाह ॥ २९ ॥ शब्द प्रमगन इति प्रचुगमिधायी विषमा समस्या गौरीमुखं चुम्बति यासुदेव ॥ १७ ॥ कीदृग्मदत गन्दविटो विचिन्त्य । दीन्हसतिस्ते का लोक्माता किमु देहमुख्य रते किमादी कुझते विहितामियोग प्राय पुमान्मनति नानिकवर्गमध्य ॥३०॥ मनुष्य । को दैत्यहन्ता वद वै क्रमेण गारीमुख चुम्बतिक प्रायंत मटन विहन्य्या युक्त्या भाति ६ पुग्डकमुति यामुदेव ॥ १८ ॥ का गैलपुत्री किमु नेनग्म्य शुकामर | कय बतायु । छानादरो भाति केन च रयतेन कि पुरुते फ्लानि । मोक्षम्य दाता स्मरणेन को वा गौरी वाह्यास्ति पिलमुदाहर नालिकेरम् ॥ ३१ ॥ ६ यति मुखं चुम्वति वासुदेर ॥ १९ ॥के भूषयन्ति स्तनमण्डलानि लघु सन्तु किं निदान हि वान्झटिति पद पशु के पीयुमा चन्द्रमस कुत श्री । किमाह सीता ढगण्ठ लम्बकण्ठं वदति । प्रमरममयदु म वेत्ति या कामिनीना नीता हारामहादेवरतातमात ॥ २० ॥ से क्वे वितिलतुषपुरकोणे मक्षिकोष्ट्र प्रसूता ॥ ३०॥ को निर्दय समरम्य मार कृपेर्मय किं किमुशति मृगा । माद्यं निपुररिपुणा कत्र कर्णम्य हता नद्या वृल विपरति विष्णुपद च केषा मागीरथीतीरसमाश्रितानाम् ॥ २१ ॥ | क क पग्मीरतश्च । क सनदो भवति समरे भूषण हिं प्रनन्ति पद्मानि कटा विकास प्रिया गते मर्तरि किं करोति । कुचाना किं दु सद्गायति महता मानपूनापहार ॥ ३३ ॥ रानी च नित्य विरहाकुला का सूर्योदये रोनिति चयाकी | क कान्तारमगापितुर्वचनत सक्षिप्य क्ण्ठस्थली कामी ॥ २२ ॥ सतश्च लुब्धाश्च महर्पिसघा विप्रा कृपिम्या | किं कुरुते च गृहठतश्छिन प्ररूढ च किम् । का रक्ष सल माननीया । किं किं समिच्छन्ति तथैव सर्ने कुलवालपरिग्मवचन्द्रातप द्वेष्टि को रामचुम्वति रावणम्य नेच्छन्ति हिं माघनदाघयानम् ॥ २३ ॥ का पाण्डुपत्नी | वदन सीतावियोगातुर ॥ ३४ ॥ कीचमतगा गृहभूपण किं को रामानु किमगस्त्यनन्म । क सूर्यपुनो | कममिनत्पादेन नन्दात्मन शब्द कुन हि जायठे युक्त्य विपरीतपृच्छा कुतीसुनो रागकुम्मकर्णा ॥ २४ ॥ कम्मिन्सति व्याकुला । विक्रेनु दधि गोकुलाप्रचलिता रोति शोमामलरे स्त्रिया को दृया न कान्ता विधिना च | कृष्णेन मार्गे धृता गोपी काचन त किमाह कण दानी कोक्ता । अङ्गे तु कस्मिन्दहन पुरारे मिन्दूरविधि | अनोखे मये ॥ ३५ ॥ हिं कुर्वन्युषमि द्विना प्रतिदिन वाललाटे ॥ २५ ॥ कि भूषण मुन्दग्मुन्दरीणा किं के माननीया प्रमो का वा साहसिकी निगामु मतन धौ दूषण फायनरम्प नित्पम् । यस्मिन्विधामा लिखित जनाए । कीदृशी वतत । कुनमे मधु नाठिवरजल्ले के सान्नि सिन्दूरविदुर्मिघालराटे ॥ २६ ॥ कीहक्षा गिरिशतनुनये । पासाराम सप्यावन्दनमाचरन्ति विबुधा नारीमगान्तन घ घातुर्विष्णा का विवुधजरातमस्तृतीया । मध्यार्ग सति ॥ ३६ ॥ लकाभूपनिगाचो रघुपतिं युद्धे कय दृष्टवान् दीन क्थमात्मकोऽस्ति देश सोमाय सकलकला जमातमाहा पाति पितेव य पशुपति कन्नस वाह प्रिय । केना ॥ २७ ॥ विनाहे पुरशीजनैलिप्यते का न के मानमायान्ति | पूर्वफल नरै सुकृतिमि कमिन्न्यले मुच्यते जाग ये ग!नता का । घने वारिघी रामत कम्पते का हरिद्रा | भुवि तान्प्रशास्ति कतमो ोपामिहबोचरम् ॥ ३७॥ दरिद्रा सरिद्रावणश्री ॥ २८ ॥ कम्मिन्वसति वद (२९) वारिवाह- वारि बले वा विकत्सा मह दिनम् वारि वाहो मेघ. ३० नाति वर्गनध्य न विद्यते कवर्ग, गवारोमध्ये (१६) हरिमाया' कक हसति ? अधर पटवम् को को | यस्य स प्रस्तशब्द प्रस्ट प्रचुरव'ची नातिराना पुन न हमत १ अभी इस वे कान् हमटिदता कुन्दस्य कोर कान् (१७,१८१९) गौरी मुखम् चुम्वति वामदेव गौरीमुन | वादिना वर्ग समूहस्सस्स मध्येऽनवढी (३१) 'नटिके' मा चुम्मति वासुदेवः मुबंगो नार (२०) हारा महादेवरता तनाव पुरुष अनि माले पर चिन् पुन प्रतिटोनन् र छुटे अलिना राषित हाराम हा देवर, हातात,हामान' (२१) मा काति | अमरेण वाग्भेऽस्थि यस्स एवविध नरिवरम् (३२) चनुपरदस मी वापी रपी योदा इति अनावृष्टवादि मुडा रस उरान्ति | चतुण्येन प्रश्नचतुष्टयस्योचग्न (३३) मार' मदन-- नर वान्टन्ति आश्रितानाम् भागीरयीवीरममाश्रितानान् (२२) सूर्योपूर- दार पर- हार मानपूजापहार मनपूयोरपारो नाच दये रोदिति चकारी २३ मनम् धनम् वनन् दानम् । (३४) चतुध दम्यारेनुका चराी (३०) दानी दानासा धनम् यानम् माधवदापयान माधवे वेशले दाय' ऊना तलिन् नीति बनान् से अका मये मति दनी बनगेडे मये यान गमन नेच्छति (२४, २५, २५) चतुर्धगदम्या प्रश्नसोच ग्म् (२७) मोमा विद नक्ष्मी (२८) चतुर्थपादस्यचतुमि पर यावनीमापया प्रत्युदरन् (') चनुपरादम्यपरेरनुवनेची मे नत्वारि उत्तरागि (३७) सकाकार दीन-नदी केन मुउन-नारे स्वर्ग जरा-राना ·१९८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरणम् कुत्रोदेत्युदयाचलस तैरणी रम्या यति कस खे कान्त्या स्तद्धिता स्यु बनु खलु विगतैकेकवर्णखरूपा किं सूत्र भान्ति च किं करोति गणको यष्टिं विधृत्यैति क । करिम | पाणिनीयं विकसति न सहस्रोक्तिभिभीवरेजप ॥ १४ ॥ जाग्रति जन्तयो न च कदा सूते च का क प्रिय शृङ्गाग्रे तुर गस भानि गणयत्यन्धोऽह्नि वन्ध्यासुत ॥३८॥ अन्यस्त्रीस्थ पहिरालापाः हयालयो जगति के पझ्यामगम्या च का को धातुर्दशने सम स्तमनुजै का प्रार्थ्यतेऽहर्निशम् । दृष्ट्वैका यवनेश्वरो निजपुरे पूजाया कि पद प्रोक्तमस्तनं को विभयुर । क आयु पद्मानना कामिनी मिनं प्राह किमादरेण सहसा यागनदी धतया रयात प्रलम्बासुरविद्विष ॥१॥ को दुरावस दशमा ॥ ३९ ॥ कमिन्शेते मुरारि क न खलु वसाते । मोहाय का प्रिया मुरविद्विप । पद प्रश्नवितर्के कि को वायसी को निषेध स्त्रीणा रागस्तु कस्मिन्ध नु खलु सितिमा दतच्छदभूषणम् ॥ २ ॥ पक्षिश्रेष्ठसखीवभूसुरा वाच्या शौरिसबोधनं किम् । सबुद्धि का हिमाशोविधिहरवयसा थ बद । ज्येष्ठे मासि गता शोप कीदृश्योऽल्पजला चापि सबुद्धय का ब्रूते लुब्ध कथं या पुरुकुलहननं केन | भुष ॥ ३ ॥ विश्वंभराप्रलम्बन्नबीहिमानुषसयुगा । क्थ तत्केशवेन ॥ ४० ॥ गच्छन्ति फाजिवहौ हुतनिजतनव याच्या भवन्त्येता दिनान्ते विकसन्ति का ॥ ४ ॥ आन का भिनत्ति स्वकूल कि स्याद्योज्यं विकल्पे कचनिभनखै दयति कोऽत्यर्थं सज्जनानेय भूतले । प्रयोधयति पद्मानि कि नृसिंहेन भिन्नम् । कीग्दित्या प्रसूति किमनल्शमन का | तमासि च निहन्ति क ॥ ५ ॥ अटवी कीदृशी प्रायो नपै पालनीया को वन्द्य क प्रमार्टि त्रिभुवनकलुप खर्धनी | दुर्गमा भवति प्रिये । प्रियस कीटशी कान्ता तनोति सुर वारिपूर ॥४१॥ पुस सबोधन कि विद्धति करिणा | तोत्सवम् ॥ ६॥ कीर्ति स्थान मत्स्याना हितं खेच्छा के चोऽमेर्द्विपत्कि का शून्या ते रिपूणा नरवरनरक कोऽय | विहारिणाम् । गुणै परेषामत्यर्थं मोदते कीदृश पुमान धीद्रोचक किम् । के या वर्षासु न स्युर्विसमिव हरिणा कि ॥ ७ ॥ अगस्त्येन पयोराशे कियत्किं पीतमुज्झितम् । नखानविभिन्न को वा मार्ग विसर्पन्विघटयति तरून्नर्मदा स्वया वैरिकुल धीर समरे कीदृशं कृतम् ॥ ८॥ के वारिपूर ॥ ४२ ॥ कि तृष्णाकारि कीदृप्रथचरणमहो रीति | स्थिरा के प्रिया स्त्रीणा कोऽप्रियो नक्तमाय । नृत्यभू क काब्धिकाञ्चि कोऽपरमारी भुजगे किमु कलिशमन त्वार्य । कीदृशी रम्या नदी कीदृग्धनागमे ॥ ९ ॥ का कृता सबोधन किम् । का सुन्दर्यामपीन्दु कथमचलभृत का च | विष्णुना कीदृग्योपिता के प्रशस्सत। असेव्य कीदृश सबुद्धिरने ज किं कांवनीजारमणमतिहरा हेमसारङ्गलीला (४४) हे भ हे अ अवे भा वे भाव इ भावे भा दीप्ती वा ॥ ४३ ॥ ताराविष्णूरणाविट्खगहृदयरमास्कन्दसबुद्धय क गतिगन्धनयो इण् गतौ भावे भवस्थापत्य भावि अवस्यावि वस्य क स्याद्धातुत्रय लुग्धिकरणपठित कुत्र तत्त्वावबोध । चत्वार वि अस्य १ . सश्च रश्च अश्व सा तेषामुक्तय स्रोक्तय तामि' सह 'भाखरे' इत्यस्मिन्पदे 'भावे' इत्युत्तर स्फुरति 'भास्वरे' इत्यत्र सकार अकाररेफै बना 'भावे' इति पाणिनिसूत्र मुद्भवतीत्यर्थ (३८) चतुर्थपादस्थपदैरनुक्रमेणोत्तराणि (३९) यारा जारा नदी दश मारक्ष्मी यारानदीद शमा हे मित्र, एतादृशी दीपकलिका मया (१) 'सुनासीर ' सु पूजायाम् ना पुरुष सीरो हलम कदापि न दृष्टा इत्यर्धक यावनीभाषया उत्तरम् (४०) के उदके शवे (२) रामानुराग रा धनम् मा लक्ष्मी नु इति विनः राग' प्रेते न नवे शने यवाविशेषे केशव इक ईश वे न केशव आरक्तत्वम् (३) 'विवरालीनकुलीरा ' विपक्षी वर श्रेष्ठम् आली (४१) र स्वर्ग धुनी नती वा रिपूर रिपोदिरण्यकशिपोर सखी नकुली नकुलली इरा मदिरा विवरेषु छिद्रेषु आलीना प्रविध स्थरम् स्वरी स्व स्वर्गे धूनयति कम्पयतीति तादृशी वारि उद दुलीरा जलचरजीविशेषा यासु ता (४) 'कुवलयवनराजय'कु कम् पू पुरी अ विष्णु स्वधुनीवारिपूर (४२) न मदा वारि पृथ्वी (खवयोरक्यात्) बलो बलभद्र यवो धान्यभेद नरो पू नगरी अ विष्णु नर्म क्रीडानमै दावा दावानला रिपूर मनुष्य आजि सनम कुवलयाना कमलाना वनानां राजय हिरण्यकशिपोरुर स्थलम् नर्मदावारिपूर (४३) हेम सार अरामि पङ्गय (५) 'मित्रोदय ' मित्राणा सखीनामुदयो वृद्धि मित्रम्य सहितम् गली प्रशस्तकण्ठ इला पृथ्वी लाली लालावान् र सूर्यस्य उदय उद्गमनम् (६) मदनवती' मदना मदनवृक्षा वियन्ते विषम् साम सान्त्वम् हे हेला लीला मली मलवान् कलङ्कीति यस्या सा अतिगहनवादुर्गमा मदन कामो विद्यते यस्या सा सयौ यावत् साग अगले सहित रम् हेमसारङ्गलीला हेम्न सुवर्णस्य | इदा सक्षदाणम् विगतो मसरोकारो यस्य स (८) सकल सारको मृग तस्य लीला कम्' सफल समस्त क पानीय मूत्र च कलङ्कन लान्छनेन सह वर्त १ कस्मि प्रदेशे २ सूर्य ३ श्वेतवत्त्वम् ४ सयामाग्नौ ५ त्तनि माता र श जान ततरमा ततो विस्तीर्णो रङ्गो मतेन मान कृतम् (९) अगाधवारिपूरजनिततरमा अगा पर्वता धना नदेहा ६ करपदमशनखै शोमा ८ रमणीयम् ९ गावति माटो यस्था सा गान अस्पर्शन पारिपूरेण जनसमूहेत जनिता उत्सादितास्वरमा लड्यो यसा सा २० अवनिता सीता तद्रमणोराम ·यहिरालापाः १९९ स्वामी को निहन्ता निगातमः ॥ १० ॥ लक्ष्मणेत्युत्तरं सारते कम नीचो मुनि किमुत्तमम् | कवि वाटीना यन प्रभः स्यादन कीदृशः । ग्रीष्म द्विरदरन्दाय बनाली घातूना किं पदं मन् ॥ २०॥ किमन्ययनया रसानं कीदृशी हिता ॥ ११ ॥ प्रायः कार्य न मुद्धन्ति नराः । कर लोपो विघीयते । ब्रूत गन्दविटो भावा समाहारः सर्वत्र कीदृशाः । नाधा इति मवेच्छन्दो नौवाची बद | क उच्यते ॥ २१ ॥ की विग्यातारहे. शत् गोकं यति कीदृशः ॥ १२ ॥ कामुकाः स्युः क्या नीचाः सनः कम्मि कि पदम् । कोमाष्टोऽतिदरिदय सेव्यन्त के च नियुमिः न्यमोदते । अर्थिन प्राप्य पुण्याहं करिष्यध्ये वसूनि किम् ॥ २२ ॥ किं मुञ्चन्ति पयोहाः कीरनी हरिनटमा । । १३ ॥ को दुःखी सर्वकार्येषु किं भृगार्थम्य वाचाम् । पूजाया किं पदं कोऽग्नि. कः कृष्णन हतो रिपु. ॥ २३ ॥ पो यम्माद्विरतो नित्यं ततः किं म करिष्यति ॥ १४ ॥ | वट वहम मुम्न माधुर्मपति कीदृशः । गोपिन्दनाननि पारेणेन्द्रो मवेकीहक्योतये भृगसहतेः । यद्यपथ्य तदारम शिमे नन्दवमनि कामरत् ॥ २४ ॥ यत्नादन्त्रिष्य का किमकरिष्यमहं धनम् ॥ १५॥ काले देशे यथायुक्तं ग्राह्या लेखमंगिमल्लिरा । घनान्धकारे निशा मोदन केन नरः कुर्वन्नुपैति काम् । मुक्तपन्तानलप्म्येता किमन्नम- | वचकी ॥२५॥ रिमनन्ततया ख्यातं पादेन व्यङ्गमालय । करिष्यनाम् ॥ १६॥ हिमानीस्थगिरी साता कीदृशौ जनाना लोचनानन्द के तन्वन्ति धनात्यये ॥ २६ ॥ शशिभास्करी । कः पूज्यः कः प्रमाणेभ्यो न प्रमाकरममतः प्रायेण नीचलोकस का रोतीह गवंताम् । आदौ वर्ण- ॥ १७ ॥ के प्रवीणाः कुतो हीनं जीर्ण वासोंऽशुमाश्च कः । द्वयं दत्त्वा हि के वनमानिनः ॥ २७ ॥ सानुजः काननं निराकरिष्णो वायं योगाचाराश्च कीदृशाः ॥ १८ ॥ न | गन्या नैकपैयाधपान कः। मध्ये वर्णग्यं दत्त्या रागः साधते खलः कसै सुप्टिङन्तं किमुच्यते । लादेशाना | कीशो वद ॥२८॥ पत्ते दियोगिनीगण्डस्यलपाग्दुफलानि नवाना च तिटा किं नाम कथ्यताम् ॥ १९ ॥ सतत का । यद वर्गों विधायान्ते सीना हृष्ट्या मल्या ॥ २९ ।। विष्णो का वहमा देवी लोकत्रितयपारनी। वर्गापाय- (१०) 'कुमुदवनदान्धवोदयः' को पृथिव्या मुद् कुनु पदिव्या मध्ये प्रीतिः कृतेन्यथः अवन रमणा मिदवे यस्यामा अवनवान् रक्षाकरः न्तयोर्दत्त्वा कः गन्दस्तुल्यवाचक ॥ ३० ॥ पुरुषः कीदृशो धवो भता. नास्ति दया यस्व मः अदया दयारहित कुमुदानां चन्द वेत्ति प्रायेण मुकलाः कला. | मध्यवर्णद्वयं त्यक्या विकासिकमलाना बनानां वान्धवो माता चन्द्रस्तस्योदय-- (११) कासारसहिता' सारसस पक्षिणे हिता प्रिया का प्रसारसस्य हि कः सामुरालयः ॥ ३१ ॥ यजमानेन कः स्वर्गहेतुः योपित लक्ष्मणा कासारे भावातमरोवरेश सहिता मुहबर्दमाना | सम्यग्विधीयते । बिहायाचन्तयोर्व) गोर्च कुत्र स्थित (१२) सावधाना' सावधानेन ममाधिना धन रवि. अन्य मपिता इत्यर्थ- सौ अधा ना स् इति पदच्छेद अस्यामा वद ॥ ३२ ॥ नीचेषु यावनी वाणी का क. पाच्छुमदो रेसहवर्तमानः सौ. नया अधा धारहितः एवविध ना इति शन्दः- (२०) आत्मनेपदम्' आत्मने म्वन्म पद प्रतिष्ठान्यानम् आरन सकारस्य निसर्गः, 'नौ' इति नौवाची मवेदिति योजना (१३) | नेपद त आनान् शव्यादीनि नत्र वचनानि मबन्ति इति मात्र 'दास्यानहे! दास्या वेश्यया महे महोत्सवे दास्यामहे दान | (२१) 'स्वरितः' स्वर् स्वरव्यय वर्ग निमन इवः इलाम दास्यामः (१४) प्रयास्पदी' प्रयाम मायामोऽस्यास्तीति प्रयासी म्परितः हलादयम्नय' मरा प्रमुदाचनुगचस्तरतमा अति भृशम् प्रयास्पति प्रकश तम्यान दिनुच गमिष्यति (१५) मनाहार स्वरिनः इति तात्तयांध (१२) 'बीहारा विश्व विश्व 'सनदास्य समदं मदसहित आस्य मुग्नु यस्य सः ममादास्य' अमरावी गरदनपुरी हा इति ग्वेदे. रा द्वन्यम् वीदास दीर्थमनय हि गजाना मदमाप्राय हृष्यन्ति समदास्य' लदान व्यवरिप्य:- (१६) अहास्यताम् ' हासस्य मावो हास्यता न हास्यता अहास्यता (२३) 'कमानर' क बटन मा एन कृष्णेन महवनाना लक्ष्मी तान् युक्तक्रिया कुर्वतो न कश्चिद्धसेदिल योहार त्यागे किया- पूनायान् र अग्नि कमामुर उन्नामा दैत्य (२४) 'दीनाक्षी. विपची स्यम् तदन्नं दावत्यक्ष्यतानिय सभामा क्षीरनदी' दीनान्दुस्थान निमाचरादीन् रक्षत राशीली दनिरी नास्तुि मा दीतियोस्तो कान्निरहितो मम अभाव प्रमाा दीनालकः क्षीर दुग्ध तम्य नदीशीरनदी (1) 'नाशिकजा- शाने प्रसिद्ध मतम पदाम प्रामाकरास्नु अमावरूप मातम पदार्थ केलि. का नया जाररेटिना (२६) गाना ' आकाराम जारतेरिना' नाडिगमाना नालिकेद्रा जारेग उपसिना प्रमाणवेन न मन्यन्ते (१८) 'विशानवादिन ' विद्या विशेष आकाराम मवन वनान्बादलो नाम्नि गा मना- कि- वानन्ति ते चतुराः नवात् नूतनात् गहिवर नवान होनमून्य विषा (२७) 'बग'रान्यम् वा wिer (2) गाणी स्थादिन्यमिप्रायः इन सूर्य विज्ञानवादिन विशेषगइनस तथा ज्ञानस्य वादो विपते येथे ते विशानवादिना पाशाले 'रान दाशरथि- राममोचन रामपाना मध्ये म. g'. । प्रसिद्धम् (१९) 'परम्मैपदम् ' आमव्यतिरित परत परत (२९) 'टदीच्या' ठबनी स्वाविशेष पायो नाम पुत्र अन्यले न स्वोति पद पदसश मुप्तिडन्न पदम् परम्मरर नवाना- () 'नागरिक' नागरिक नगरनिगा आगे वानारद स्तस्य लीला श्रीडा तया (३०) गमान'मा सामान तुल्य । मपि तिडा तिप्-तस-झिरत्यादीना परसैपदसशा (३२) यापविधि' याग यान दस दिगोत्व ** १वापन्यलवादिनो योगाचारा नौविशेषा:- १मन्साधारपायन प ·भवति (५३) समजनितनय' हे सम मा लक्ष्मीस्तया सह वर्तमानो गा हे अनवान विद्यते अवन रक्षण यस्य स अनवन तत्संबोधन | विद्यते वारि जल यस्मिंस्तत् तोरणे पाहिद्वारे सति अबारितोले तेन शवु लानाम्नी ऋषे पुत्री भरतनान्ना पुत्रेण, नन्दिताल ॥ । (४१, ४२) 'समुत्सुकमनस' समुमु मुदा हर्षेण सह वर्तमाना सम | विद्यते हिम् अहिम् तस्य अहिम सत कोऽर्थ यदा अहिशगत र संग्रामे अवारित न वारयितु शक्यते स (५५) 'शकुन्तलामा सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरणम् जने । शभोरावरणं कि कं भजन्ते व्याधयो जनम् ॥ ३३ ॥ | देशं जिगमिपुरेकाकी वार्यते स कथम् ॥४६॥ को नयति कस्मिन्सपिति कंसारि. का वृत्तिरधमा नृणाम् । किं भूते पितर | जगदशेष क्षयमथ विभरावभूव क विष्णु । नीच कुत्र बाल कि दृष्ट्वा रमते मन ॥३४॥ किमिच्छति नर काश्या सगर्व पाणिनिसूत्र च कीदृक्षम् ॥ ४७ ॥ किं स्थाद्विशेष्य भूपाना को रणे हित । को वन्द्य सर्वदेवानां दीयतामेक-निष्ठ का सख्या वदत पूरणी भवति । नीच केन मुत्तरम् ॥ ३५॥ भागीरथी कथंभूता कामिनी प्राह कि सगर्व सूत्रं चन्द्रस कीदृक्षम् ॥ १८ ॥ सुकपरिविन्द प्रियम् । एकमेवोत्तर देहि शास्त्रलौकिकभाषया ॥३६॥ बुध. | शब्द सुब्रह्मण्यस्य वाचक केन । स्तनभरनमिता नारी कीदृग्वचो ब्रूते को रोगी कश्च नास्तिक । कीदृक्चन्द्रं नम केनोपायेन रञ्जयेकान्तम् ॥ १९ ॥ कीदृग्गृह याम्यगृह स्यन्ति किं सूत्र पाणिनेर्वद ॥३७॥ राज्ञ सबोधनं किं सात्सु गतस्य कास्त्राणमम्भस्तरणे जनानाम् । भूषा कथ बण्ड ने ग्रीवस्य तु का प्रिया । अधनास्तु किमिच्छन्ति आः किं ते नु पृष्टे मुक्ताकलापैरिति चोत्तर किम् ॥ ५० ॥ कीड क्रियते वद ॥ ३८ ॥ किमस्ति यमुनानद्या जारान्कि वक्ति ग्वन सान्न भयाय पृष्टे यदुत्तरं तस्य च कीदृशख । जारिणी । आन्ध्रगीर्वाणभाषाभ्यामेकमेवोत्तर यद ॥ ३९॥ वाच्यं भवेदीक्षणजातमम्बु क चाधिशेते गवि कोर्चनीय का कान्ता कालियाराते पुनरर्थे किमव्ययम् । किं वन्यं ॥५१॥ दधौ हरि कं शुचि कीगनं पृच्छत्यक सर्वदेवाना फलेषु किमु सुन्दरम् ॥ ४० ॥ केदारे कीदृशो कि कुरुते सशोक । श्लोक विधायापि किमित्युदार कविने मार्ग कुत्र शेते जनार्दन । स्त्रीचित्त कुत्र रमते स्वामी किं | तोष समुपैति भ्य ॥५२॥ लक्ष्मीधर पृच्छति कीदृश वक्ति चेटिकाम् ॥ ४१ ॥ घनसमये शिखिषु सान्नृत्यं स्यान्नृप सपनेरपि दुर्निवार 1 अकारि कि ग्रूहि नरेण सम्य कीटक्षु किं घनात्पतति । प्रावृषि कस्य न गमन मानसगमनाय पितृत्वमारोपयितुं स्वकीयम् ॥ ५३ ॥ कीदृश वद भर कीदृशा हसा ॥ ४२ ॥ चादय इति यत्र सादुत्तरमथ तत्र | स्थल मत द्वारि कुत्र सति भूषण भवेत् । ग्रूहि शान्त कीदृश प्रश्न । कथय स्वरित के स्युनौंकाया वाहनो सुभट सकार्मुक कीदृशो भयति कुत्र विद्विषाम् ॥ ५४ पाया ॥ ४३ ॥ वदतानुत्तमवचन ध्वनिरुच्चैरुच्यते स का प्रियेण रहिता वराङ्गना धाम्नि केन तनयेन नन्दिता । कीदृक्ष । तव सुहृदो गुणनियहै रिपुनिवह किं नु कर्तार | कीदृशेन पुरुषेण पक्षिणा बन्धन समभिलष्यते सदा ॥५५॥ ॥४४॥ को माद्यति मकरन्दैस्तनय कमसूत जनकराज सुता । कथय कृषीवल ससं पक्कं किमचीकरस्त्वमपि ॥४५॥ गन पाणिनीयव्याकरणमध्ये इद सूत्रमस्ति (४८) विशेषणमेकार्थेन (४) 'यमो गन्धने' यम कृतान्त अग गोवर्धनम् धने यो पृच्छति पुरुष केऽस्या समभूवन्वनकृत्तपक्षतय । बहुमय | विशेषणम् एकाश-याना सख्यापूरक एकमेव भवति एकादी असे लिख्यते तदा बिदूना साफल्य स्यादन्यथा शून्यमेव अर्थेन द्रव्येगा (३३) 'अवेलाभोजिनम् ' अवे लाम अजिनम् ओवेलाभोजि विशेषणमेमार्थन इद चन्द्रव्याकरणसूत्रमस्ति (४९) उपरिविहरणेन नम् (३४) 'शेधेसेवावापररूपम् ' शेषे सेवा वा पररूपम् (३५) आधे सुपरिविन्दशब्दे उ पारि वि इत्येतेषा वर्णाना हरणेन निष्का 'मृत्युजय ' मृत्युम् जय मृत्युजय (३६) 'मलापहा' मलापहा मला पहा (३७) 'अर्धवदधातुरप्रत्यय प्रातिपदिकम् अर्धवत् हिना उपार विहरणन इत्यस्य विपरीतरतेनेत्यर्थ (५०) हारावि सनेन स्कन्द इति शब्द सुब्रह्मण्यस्य षडाननस्य वाचको भवति अधातु अप्रत्यय प्रातिपदिकम् अर्थवदधातुरप्रत्यय प्रातिपदिकम् | नाव ' हारावि हा इति खेद हा इति राव शब्दो विद्यते यसिंसार (३८) दवताराधनम्' देव तारा धनम् देवताराधनम् (३२) नाव का है हारा, वो युष्माविना (५१) अहिलमहिम कई कालिय कालि य ४०) मातुलिङ्गम् मा तु लिङ्गम् मातुलङ्गम् सम् न सन्ति हिसा धातुका जीवविशेषा यस्मिंस्तत् अस्मित दस्तेषु क पानीयम् अनस शकटस्य रामुन्नक उत्कण्ठायुक्त मनो हिम दूरीक्रियते तदा अन्न इनि तिष्ठेत् अस नेत्रजल अनुपात होत प्रथमवारमेव द्वितीयवार सूत्तरम् निपाता के भवतीति | Narin गोवर्धनम् अक न वियते क जल यत्र तद हे अका प्रक्ष चादयो निपातसशा के पानी निपततिते केनिषाता अरि विद्यते क सुख यस्य स है दुखिन् । रोदिति रोदन करोति अग ध्वनि अवमन्तार अस्मिमित्राणि रिपूणामपमान करिष्यन्ति इत्यर्थ (४५) 'अलीलनम् ' अली भ्रमर , लव लवनामान पुत्रम्, अह अली लव छेदनमकरवम् (४६) 'मानवनगा' हे मानव नगा पवता लक्ष्मीधर! जनितनय कृतो नयो न्यायो येन स समजनि तनयः द्रेण हि पर्वताना पक्षच्छेद कृत इति पौराणिकी कथा, मानवन तनय पुत्र समजनि उत्पादित (५४) अवारितोरणे अवार हे अरक्षित व मा गा गमन मा कुर्या १ संस्कृतथा महाराष्ट्रभाषमा चेत्यध तैल्पभाषया संस्कृतयाच হান্নলা বগি তাসীন নধ বর কারণ, বানল प्रश्न .

·पहिरालापाः २०१ कीदृश हृदयहारि कूनित क सखा यशमि भूपतेर्मत । कस्स- | वदन्ति क निशीथ गमयति कान्वद पारिवाहन्दम् । वानि विपिने भयाकुल कीदृशश्च न मवेन्निशाकर ॥५६॥ | वितरति जगता मन मु कीदृमुमतिमात्रमय महातडाग कीदृशी निरयभूरनेक्वा सेव्यते परमपापकर्ममि । प्रेतराक्षस-॥ ६६ ॥ किमकरवमहं हरिमहीनं समुनवलेन गना हितं पिगाचसेविता कीदृशी च पितृकाननस्पती ॥ ५७ ॥ केमर | विधित्नु । प्रियतमवदनेन पीयते क परिणतबिन्त्रफरोपम दुमतले सस्थित कीदृशो भाति मतकुलर । तत्वत शिर. | प्रियाया ॥ ६७ ॥ परिहरति भयात्तवाहित किमय मपेक्ष्य लक्षणैर्जुन समिति कीदृशो मवेत् ॥ ५८ ॥ निर्मित कदापि न विन्दतीह मीत । कथय किमकरोरिमा परिनी सकायति पृच्छति को नैको मृत्योर्मयमृच्छति । मेगा नृपतिगुगैर्नृपते खय त्वमेक ॥ ६८ ॥ पृच्छति शिरनिरहो त्ययकृतरुचिराभाया किं तिमिरक्षयकारि निशाया ॥ ५९॥ मधुमयनं मधुनयनस्तं शिरनिरूह च । क खलु चाल- विहगपति के हतवानहित कीदृग्मवति पुर जनमहितम् । किं | तया मुवि विदित का ननु याननया गवि गदिता ॥६९॥ कठिनं विदित बद धिमन्याद-पतिरपि कीदृग्मयकृत् ॥ ६०॥ कीरक्तोय दुसर साचितीर्थों का पून्यास्मिन्खड्गमामन्त्र- अनुकूलविधायिदैवतो विजयी सान्ननु कीदृशो नृप । विरहि | यम्व । दृष्ट्वा धूम दूरतो मानविज्ञा किं कर्नास्सि प्रातरवा- प्यपि जानकी बने निवसन्ती मुदमादधौ कुत ॥ ६१॥ श्रयाशम् ॥ ७० ॥ कीदृक्यातीपरर्ते शिखा सादुर कुमुमं पतदेत्य नाकतो वद कसै स्पृहयन्ति मोगिन । अधि | पृच्छत्यामनन्त मृगा किम् । देवामाले किं गते प्रायशो गम्य रतं वराद्गना क नु यत्न कुरुते मुशिक्षिता ॥ ६२॥ | ऽम्मिटोर कुर्यान्नो विवाह विविक्त ॥ ७१ ॥ कीहक्सेना कवयो वद कुत्र कीदृशा कठिणं किं विदित समन्तत । मपति रणे दुर्वाय वीर क्लै स्पृहयति लक्ष्मीनिच्छन् । अधुना तर वैरियोषिता हृदि ताप प्रलो विहाय का का सबुद्धिर्मपति मुत्र सग्रामे किं कुर्मध्व सुमटजना ॥ ६३ ॥ वसति कुन सरोरुहसततिर्दिनकृतो ननु के तिमिर- मातृव्यान् ॥ ७२ ॥ मारतेवेद गमन केन साकसिन्दृष्टिं च्छिद । परनमक्षसपत्नरणोत्सुक पुरुषमाहय को जगति सलमते खल्पेच्छु । क सर्वेषा शुमकरसूचुधीरा किं कुर्यान्त्वं प्रिय ॥ ६४ ॥ न भवति मलयस कीदृशी भू क इह मुजन सशोक लेकम् ॥ ७३ ॥ कीदृक्ष सकलजनो मवे कुच न विमर्ति क गता श्री । मनदरिनिवहेषु कान्ति नितं सुगज्ञ क कालो विदिन इहान्धकारहेतु । के प्रेयान्कु- वलमयनेन विपद्यघायि केषाम् ॥६५॥ समयमिह मुदवनम्य को निहन्ति भ्रातृव्यं वद शिरसा जितस्त्वया क! ७४ ॥ सग्रामे स्फुरदसिना हतास्त्वया के दुखं के (१६) 'कन्कविरहित' कल मधुर शब्द कवि काव्यादिकर | वत निरये नरस कुर्यु । कलिनुद्भवति क्दापि नैव लोम अहित शत्रु' कलठून मृगरूपामिझानेन विरहित न स्यात् इति | ज्ञाता के जगति महालघुत्वमाज || ७५ ॥ की भावार्थ (15) 'नरकालरचिता' नरका पाटा नारकजीवर शका यममटा रचिता' उपस्कृता नराणा कपाटानि कर्पराणि ते (६६) अरविंदवान्' अरविं नास्ति रवियों यलिन्म अरविस्तम् कृत्वा रचिता स्मशानभूमिस्तु मनुष्याणा मुण्डे सहिता भवति दवान्दावानलान् अरविन्दवान् अरबिन्दानि कमलानि विद्यन्ते यति (५८) दानवकुटप्रमरहित' दानेन मदेन बकुटाना वृशाणा मन न्स' (१७) 'अधर' हे कृष्णल गोवर्धनपवत अधर हस्ते धनवान् रेभ्यः सकाशात् हित हितकृतदित्यय- दानवाना देत्यानो कुळे यो | अधर ओष्ठ (६०) 'समरनयन्' समर संग्रामम् जय जयवादन प्रमो दानवा अमी युध्यन्वीति मिथ्याशान तेन रहित (५९) 'विधु यह समरनय रागिनी पृथ्वीनारवम् (६९) केशवनोका' हे केस तारादेव' हे विधुताराते। विधुता कम्पिता भरातय शत्रदो येन स वनौका वने ओको गृह यसासौ वानर हे केशव' नौका नाव- तसंवोधनम् अर ब्रह्मा विधुश्चद्र तारा नक्षत्राणि तासा तेन (50) अनुनातासे' अनु न विद्यते नो यत्र तत् नौकारहितमित्यर्थ (६०) 'अहिमकरमय' अहिं सर्पम् अकर नास्ति करो | माना जनित्री हे असे खन्न । अनुमानासे व अनुमान करिष्यसि रानदण्डो यसिंस्तत् अय लोहम् अहय सपा मकरा मत्स्सविशेषा (७१) 'विमाकरमवनम्' विमा विगना मा कान्तिर्यस्या सा है समय (१) कुशलबधित 'कुराले गुमसूचकाकुनैववितो वर्धा करम उष्ट्र वनम् विभाकरमवन विमाकरस्य सूर्यस मवन गृह पिन कुशश्च लवश्व कुशलवी एननामानौ पुत्री तयोऋद्धि सपत्तस्माद तत् सिंहराग गते नीचे लोका विवाहाग्गुिभकार्याणिन कुति (१२) 'मुरतरवे' मुरतरव कल्पवृक्षाय वान्टन्नि मुरतस्य संमो सिंहस्वाधिपति सूर्य (७२) 'परानयेमहि' परा उत्कृष्टा उत्कृष्टय एव गम्य रव शदतस्मिन् (५३) 'गिरिसारमुम्बा ' गिरि वाण्या सार| सेना जय प्रामुयादित्सव आये सग्रामाय हे महि ह पृवि! वय प्रधान स्फुटोचारणवन्मुख वदन ये ते गिरिसार लोहम् उसा पराजयेमहि जयेम (७३) 'विनोदयेयम्' विना गरुडेन उदये सति सास्य (६४) 'विरणोलरा' के पानीये किरणाना उत्तरापरस्योन्नती सत्याम् अय माग्यम् अह त बिनोदयेय विनोदेन समूहा हे केकिरणोत्क, केवा विधने येषां ते केविन तेषा मयूराणा युक्त कुमित्यर्थ (७४) 'विधुरविरहित' विधुरेग कटेन विरहित रणे शन्दे उत्त उस्मुर तसंवोधनम् रा द्रव्यम् (६५) पनगा | मुसीयर्थ विधुश्च रविश्व विधुरवी वादिलो ताभ्या रहित, नाम्' विगता पनगा सर्या यस्सा सा विपन्नगा न किंतु पनगस विधुश्चद्र अवियु अहित राई (0) 'नर' हितव ना पुमान् अ कृष्णन् विपसंपत्यमाव दरिद्रता नगाना नयश्व रेणवश्च मनुष्यहस्तिन- नरकस्य रेपवो धूल्य अभिल्ला पवनानाम् वाउका इस नरकरे पुस्तामा हसवले पर २६ सु.र.मा. प्रकाश - ·मकरन्दबिन्दब' कु पृथ्वीम् दमकर उपशमक्षमायुक्त मवी | गङ्गा (९३)'नदीयताम्' नदी इयता एतावदक्षराणाम् नदर | ताम् (९४) दवविकलम् 'दलम् बलम् बिलम् कल अध्यक्ष गृहे मया अनुजगृहे अनुगृहीत (८६) 'श्वासरोगम्' या तेषु | जलं धरतीति सुपयोधरा लोहनिर्मिते शस्त्रे पानीय दीयते रात्रि सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरणम् समिति बल निहन्ति शत्रु विष्णो का मनसि मुदा सदा वसुधासहित क एक । आमन्नयस्व धरणीधरराजपुत्री तनोति । तुच्छ सच्छरधिमुख निगद्यते किं पञ्चत्यै समम | को भूतिभमनिचिताङ्गजनाश्रय सात् ॥ ८७ ॥ कौ पमान एव केषु ॥ ७६ ॥ कामरिरहितामिच्छति भूप शकरस्य वलयायपयोधर क कीहक्परस्य नियत वशमेति कामुद्धरयति शूकररूप । केनाकारि हि मन्मथजननं केन भूप । सबोधयोरगपति विजयी च कीदृग्दुर्योधनो नहि विभाति च तरुणीवदनम् ॥ ७७ ॥ हिमाशुखण्डं कुटिलो- भवेद्वद कीदृशश्च ॥ ८८ ॥ कामुजहार हरिरम्बुधिमध्य ज्वलप्रभं भवेद्वराहप्रवरस कीदृशम् । विहाय वर्ण पद- मना कीदृक्श्रुत भवति निर्मलमानसानाम् । आमन्त्रयस्त मध्यसस्थितं न कि करोत्येव जिन करोति किम् ॥ ७८ ॥ वनममिशिखावलीढ तचापि को दहति के मदयन्ति भृङ्गान् वसन्तमासाद्य वनेषु कीदृशा पिकेन राजन्ति रसालभूरुहा । ॥ ८९॥ मेघात्यये भवति किं सुभगावगाह का वा निरस्य वर्णद्वयमत्र मध्यम तव द्विषा कान्ततमा तिथिश्च विडम्बयति वारणमलवेश्या. । दुर्वारवीर्यविभवस मवेद्रणे का ॥ ७९ ॥ उर स्थल कोऽत्र विना पयोधर बिभर्ति | क का सरवकसुभगास्तरणिप्रभाभि ॥९० ॥ कल्याण सबोधय मारुताशनम् । वदन्ति के पत्तनसभव जना फल | वाक्त्यमिव किं पदमत्र कान्तं सद्भूपतेस्स्वमिव के परितोष च कि गोपवधूकुचोपमम् ॥ ८० ॥ वसन्तमासाद्य वनेषु | कारी । क सर्वदा युपगतिस्त्वमिवातिमात्र भूत्याश्रित राजते विकासि किं वल्लभ पुष्पमुच्यताम् । विहंगम क च | कथय पालितसर्वभूत ॥ ९१ ॥ सूर्यस्य का तिमिरकुञ्जर परिस्फुटाक्षर वदन्ति किं पङ्कजसमवं विदु ॥ ८१॥ समुद्यते | वृन्दसिही सत्यस्य का सुकृतवारिधिचन्द्रलेखा । पार्यश्च कुन न याति पासुला समुद्यते कुत्र भय भवेज्जलात् । समुद्यते । कीदृगरिदावहुताशनोऽभूत्का मालतीकुसुमदाम हरस्य मूर्भि कुत्र तवापयात्यरि प्रहीणसबोधनवाचि किं पदम् ॥ ८२ ॥ | ॥ ९२ ॥ मेघात्यये भवति का सुभगावगाहा वृत्त वसन्त तपस्विनोऽत्यन्तमहासुखाशया वनेषु कसै स्पृहयन्ति तिलक कियदक्षराणाम् । भो भो कदर्यपुरुषा विषुवदिने च सत्तमा । इहापि वर्णद्वितय निरस भो सदा स्थितं कुत्र | वित्तं च व सुबहु तक्रियता किमेतत् ॥ ९३ ॥ प्राप्ते च सत्त्वमुच्यताम् ॥ ८३ ॥ पदमनन्तरवाचि किमिष्यते वसन्तसमये वद किं तरूणा किं क्षीयते विरहिणामुरग कपिपतिविजयी ननु कीदृश । परगुण गदितुं गतमत्सरा किमेति । किं कुर्वते मधुलिहो मधुगनमत्ता कीदृग्वन कुरुत किं सतत भुवि सज्जना ॥ ८४ ॥ वदति राममनुष्य मृगगणास्त्वरित त्यजन्ति ॥ ९४ ॥ दुर्वारवीर्य सरुपि जघन्यजो वसति कुत्र सदालसमानस । अपि च शकसुतेन त्वयि का प्रसुप्ता श्यामा सपत्नहृदये उपयोधरा च । तुडे तिरस्कृतो रविसुत किमसौ विदधे त्वया ॥ ८५ ॥ मेघा (८७) 'कालिकापालिकमठ' कालिका झ्यामता अपगता अलयो त्यये भवति क समद सुभगं च किं कमधरन्मुरजित् । भ्रमरा यस्मात्तदपपालि भ्रमररहितम् कमठ कच्छप हे कालि हे कुटुतैलमिश्रितगुडो नियतं विनिहन्ति क निगुणसप्तदिनै पावति ! कापालिको योगी तस्य मठ ॥ ८६ ॥ वर्षासु का भवति निर्मधु कीगन्ज शेष बिभर्ति । अही सौ ना पुमान् क्षतनय क्षत खण्डितो नयो न्यायो येन स अन्यायवान् है अहीन सर्पाणा स्वामिन् । अक्षतनय न तो (७६) 'अभिमानिषु' अभि नास्ति भीर्भय यस्य तत् मा लक्ष्मी नयो पायो येन स असण्डन्यायवान् होने अक्षिणी यस्यासो अनिषु न विद्यन्ते इयतो वाणा यस्तित् अभिमानिषु गर्ववत्स धुत्तराष्ट्री हि होनाक्षाऽन्ध इति पौराणिका तत्पुत्रो दुर्योधनोधी न हीनाक्षतनयो अहीनाक्षतनय (७७) 'कुकुमेन' कु पृथ्वीम् कुधराम् एन कृष्णेन कुकुमेन नाक्षतनयो न भवति, किंतु अन्धपुत्र इत्यर्थ (६) (७८) 'दष्ट्राभम्' दया दाढा तद्वत् आमा शोभा यस्य तर द्विती पायामुदय प्राप्तश्चन्द्रो वकोवलगुणेन सूकरदटया सहोपमीयते । इत्यर्थ है दविन् दवो विद्यते यस्तित् दवि तत्संबोधन दम्भ कपट जिन न करोति भद्र कल्याण जिन करोति (७९) 'कान्तगिरा' कातागिरा कान्ता मनोहरा गीर्वाणी यस्यासौ कुन्दमकरन्दबिन्दव कुन्दानां पुष्पविशेषाणां मक कान्तगीस्तेन कारा बन्दिगृहम् राका पूर्णमासी (८०) 'नागरगम्' गम् जरा वयोहानि जय रन्द पुष्परसस्तस्य विन्दव कणा (९०) 'सरोजराजय ' सरस्वती ना पुमान् हे नाग हे सर्पः नागर नगरे भवस्तम् नागर नार सरोजराजय कमलश्रेणय (१) डीफलम् (८१) 'किंशुकम्' किंशुक पलाशम् शुव पीरम् क ब्रह्मा 'शकर ' श सुसम् करो राजभाग शकरो महादेव (९२) भाग, रथी' मा काति गी वाणी रथी रथो विद्यते यस्य स णम् (८२) 'हिमकरे' हिमकरे चन्द्रे उद्गले सति मकरे मत्स्ये उत्पन्ने सति करे हस्ते सायुधे ऊध्वाकृते सति रे रे दास इति चामत्रणे (८३) तपसे' तपोगणाय से समारमाव सकारे वर्तते (८४) 'अनु | मधुरम् ददविकल दावाग्मिना व्याकुलम् सरामः' अनु पश्चानाचि रामेण सह वर्तमान सराम अनुमराम वय परगुण प्रति अनुसरण वुर्म (८५) 'अनुजगृहे' हे अनुन भात ! १ श्यामवणों लोहमयत्वाद, पझे, षोडशवार्षिकी २ मुह एक दिनेषु मैथुनेच्छो भवेद सरमस्तुदागम् अग गोवर्धनम् श्वासरोगम् | प्रसिद्धि , पक्षे, सुस्सनी (८८) 'अहीनाक्षतनय दव वनाग्नि मागीरी ·यहिरालापाः पुन प्रणतमनुसगेनमूर्ये सैनायवर्णरहिता बद नाम का इह मत्वपीडार फुलं माति कीदृशं गरितयौवन यी म्यात् ॥ ९५ ॥ उरमि मुरमिद का गाढमारिहितास । ताम् । चमार हरिग्म्युपेपरि का च पेन स्नुनो हन सरमिजमकरन्दामोदिता नन्दने का । गिरिसमरधुरंगरणं स्थय कम्बया नगपतमय कीगान् ॥ १०३ ॥ हरिहनि वारयातिसत्यगुरुभिरपि कृता का छन्दमा वृत्तिरसि या तान्त्यरिपु का गना रं च का कयति गंगवाय ॥ २६ ॥ समरमिरमि मन्य दीन दुर्निवार विगतधन नी पुरी काही । हरि यमघरदरिअमृतयो घरा किं निशीये दीदृशे व्योन्नि गोमा ! क्मपि विधियशन प्राप्य व्यधु क्या मुदमि कन्यया युध निनोन्युधि पीहा योग्यामिमानं जगढपिलमनिन्य दुर्जन किं करोति ॥ ९७ ॥ मनति गमनयोग्या कीदृशी म् ग्याना मिति ॥ १०४ ॥ पवित्रमतिनृभित्किमिह कि मटामग्रां प्रीति मधुग्मन्नं भोजनान्ते प्रदेयम् । प्रियतम यद् नीचामवणे धरणीधरश्च मिजीर्णसयोधनम् । हरिवंदति को निती किं पद सानुमतिनविरादाश्चतिर हिं समर्थ ॥ ९८ ॥ मदनौरिणा सयुगे करोति ननु क शिवण्टिालनाण्डगर भवति जयिनी पानी सेनादयाघरभूषणं वहति स्मिहि परम् ॥ १०५ ॥ को मोहाय दुरीश्वरम्य विदिन मदो. पुष्पं पीव सुम्मसमुद्भवम् । महति समरे वरी वीर त्वया धनीयो गुरु को धान्या मिरल की नापन किन्न वद #ि कृत कमलमुकुले भृग वीस्पिनन्मधु रानते पीडन्द्विज । िलेनावचनं मवेदतिगयं दुम्याय कीर ॥ ९९ ।। आहानं किं माति हि तरो कम्यचिअनविज्ञा कमल को विनाधिपतिर्मनोमयसमा मूल्यां पुमानीत प्राय कार्य किमपि न कली कुर्वते के परेपाम् । पूगे । ॥ १०६ ॥ कामिन्या स्तनभारमन्यरगतेलोंडाचलचधुप चन्द्र यहति ननु का पृच्छति म्लानचयु केनौदन्यात कदर विलासनित्यसते पीटापुमान्वडम । हेलाइट नितमसमं कष्टमामोति लोर ॥ १०० ॥ का सत्रुद्धि मुमट भरतो हि पृच्छामि सम्यस्पात कृपाणपाटितगनानीशकुनम्नेऽरय चासायासविशुष्कर ठ- कीहम्मति विपिनं सप्रनुर्विहंगै । लोर कन्मिन्प्रथयाते मुदं का युहरा निन्ति जीनार्थिन ॥ १०७ ॥ दैत्यारातिरमा त्वदीया च जनी प्रायो लोके स्थितमिह मुसु जन्तुना वराहवपुषा कामुजहागम्युचे का रू विनिहन्ति को कीदृशेन ॥ १०१ ॥ गतकेशायामा विमल्मनस कुन मधुवधूवैधव्यबीजागुरु । खच्छन्दं नासीर मुनयस्तपम्यन्ति स्वस्या मुररिपुरिपो का च दयिता । पम्पासरोमजन के विन्ध्याटियने वसन्त्यमिमीडाभि- कैविप्रेया कि भ्यानलघुयुतैरष्टगुरुभिर्बुघा वृत्तं वर्ग स्फुट | रामन्यिता ॥ १०८ ॥ का चके हरिणा घने कृपार्श घटितबन्ध क्थयत ॥ १०२ ॥ विमर्नि वदनेन कि (१०३) 'सिमपदनिकुनाता हित ' विप गरलन् बार मई (१५) 'स्त्री' आयवर्णरहिता 'नी' हे दुरवीर्य ! त्वयि | अनि नास्ति रममा यसिन् तर कदर्परहितम् उ पूर्वन् गता सरपि सति सपनदये का प्रमुप्ता शम्नी, प्रातशत्रुमरोतसूर्ये संसार यदित शत्रुः. विपनादनिकुभावाहितः विपन वपि तुष्ट सति सपनदये प्रमुप्ता मैवायवर्णरदिता का? मी (५६) दुर्गनाग पदाना प्रत्यन्तपवताना निक्षेषु गहनम्यनेषु गठा अहम सो यन्मिन्म' विपनादनिकुपगताहिस्तम्मद यत्र पवठे मिया 'मानिनी' मा लक्ष्मी अलिनी भ्रमरी मारिनी नाम छन्दोवृदन् | अस्ताला नेगच्छति तत पवादिनीयते (१०४) 'कुनीरमन (०७) अभिमवति' अमि नास्ति मीस्य तर मयरहितम् भवति मकरागम वारि' पृथ्वीन् मी भयन् अ विष्गुन् सदन भानि नक्षत्राणि नियन्दै यलिस्तत् मार तस्मिन्नश्वयु अभिनवति । इन मन् अकरा नास्ति करो राजदण्टो यम्या मा अग गोवर्धन पराभवति नीचो वृद्धि गतो दुखदायक एव भवेदिति भावः (१) पदतम् अदु ददति स गवा वाण्या वादन व भरि प्रति 'समादधिरे' ममा अन्नपमा दधि क्षीरतन् रे इति नामबोधन | वादी उम्मीरमीनमकरागमवारि दुनीय नकाश्च मीना मत्स्याश्च मकराश्च देश आनो भागमनगमने दाम्या कृत्वा दुर्ग दुसर वारि दीयते समाहिता (९९) परागरंवित पार कृष्टा हे राग आर परागा मरेण रचित प्रीशिवमना' (१००) 'नारापात' हस्या सहवतमान हरे मय मयनामा कश्चिदन्यविशेषा हराइन चन्द गर गरटम् रवि रजतीयाशील तव विसाउट यस्यामो हर समुद्रो मवति (१०.) पोध मन्यप बटन है योध! हे घर पवन ! हेरन माह सन' मा नन- नीर वृक्षविशेष' परे अन्ये यात्मन कार्यामि कुवति परावृत्त इति भावय पयोधरसमय पयोरन्न वन्य समय काल मेर दिएर राम पूर्णिमा हे काप एकाक्ष नीरापकारा नीरम्प तस्य । गमे हिमयूरा विमा नृत्य दीपः (१०६) 'रागनिमबदन.' बाकार अमावस्खन नीर विना तृपा कष्ट ददाति (१०१) 'दीदार सेविना' हे वीर ! रवि रव शुम्दो विद्यते यलिन् तत् शब्दगुटम् विपोनिनिति अनः बाहो हि कृयरहित कदाचित रा द्रव्यन् है वीर हगुरो सन् सजनः- इमवत् इनिबदर हामे हाम्ये सेना मैन्यन् वीझारसैपिना वौहार उपनादिषु खनन मादित्य राजा परि यमुन् निवत कुवन् मदन मात्र सेववे इत्यवशीगनेन (१०२) शिखरिणी' गिसरात विध त यनिहन्दिश वदन मुन यम्पस गोश इत्यय- राजन कम नसोशिसरी पवन तलिन् ग्मिार - रदमी, शिरी छन्द सनिन महा वदन नुन्नु यन्यानो रानीसनेनवदन' (१००) 'सन १. विनो२ अभियुमि मामिश्च गुरुभिरिल रत'मन नुसरत भोगविता यन्य स-सममद (१०८) 'दुन्नरा। ३ कपिप्रियम् पप्पीन् बरा दृश्वन म कृपा-दुधरा इस्टिन- ·२०४ सुभापितरनभाण्डागारम् [४ प्रकरणम् है कीदृग्भुजंगेऽस्ति किं कीदृकुम्भसमुद्भवस जठर कीदृग्यि ) दीन्विनिवारयन्ति पथि के पान्थस्य दीनस च । का यासुधू । श्लोक कीडगभीप्सित सुकृतिना कीदृड्नभो | सबुद्धिरिह श्रियश्च तमस को नाशकौ प्रोच्यता गच्छन्तु निर्मलं क्षोणीमाय सर्वग किमुदितं रातो सर कीदृशम् । पथिक किमाह यवन सङ्गाभिलाषान्वित ॥ ११४ ॥ । ॥ १०९ ॥ मुण्डः पृच्छति किं मुरारिशयन का हन्ति खे भाति हतो निशाचरपति केनाम्बुधौ मज्जति क रूप नृणा कीदृग्वीरजनश्च कोऽतिगहन सवोधयावञ्चितम् । कीटक्तरुणीविलासगमनं को नाम राज्ञा प्रिय । पत्र किं का धानी जगतो वृहस्पतिवधू कीटक्कवि काइत कोऽर्थ | नृपते किमप्सु ललितं को रामरामाहरो मत्प्रश्नोत्तरमध्य कि भवता कृतं रिपुकुलं कीहक्सरो वासरे ॥ ११॥ माक्षरपदं यत्तत्तवाशीच ॥ ११५ ॥ किं नाण जगता कमै यच्छति सज्जनो बहुधनं सृष्टं जगत्केन वा शंभो ति न पश्यति च क के देवताविद्विष किं दातु करभूषण च को गले युवतिभिर्वेण्या च का धार्यते । गौरीश | निरुदर के किं पिधान दृशाम् । के खे खेलनमाचरन्ति कमताडयचरणत का रक्षिता राक्षसैरारोहादवरोहत । सुदृशा किं चारुताभूपणं बुद्ध्या ब्रूहि विचार्य सूक्ष्ममतिम कलयतामेकं द्वयोरुत्तरम् ॥ १११ ॥ क सादम्बुदयाचको स्वेकं द्वयोरुत्तरम् ॥ ११६ ॥ के कर्णारिपिता गिरीन्द्र युवतय कं कामयन्ते पति लज्जा केन निवार्यते निकटके तनया कस प्रिया कस्स तुको जानाति परेनितं विषमगु दासे कथं यावनी । भाषा दर्शयतेति वस्तुषु महाराष्ट्र | कुनोदभूत्कामिनाम् । माया कस्स विदेह जा तुदति का कदा वा भवेदाद्यन्ताक्षरयोर्हि लोपरचनाचातुर्यत पूर्य भौमऽह्नि निन्द्यश्च कस्तत्प्रत्युत्तरमध्यमाक्षरपद सर्वार्थसपक ताम् ॥ ११२ ॥ का मेघादुपयाति कृष्णदयिता का वा | रम् ॥ ११७ ॥ लावण्यं क नु योषिता नभसि के सचार सभा कीदृशी का रक्षत्यहिहा शरद्विक्चयेत्कं धैर्यहन्त्री च मातन्वते कासामुच्चतरा भवन्ति निनदा क क्रीडतो का । क धत्ते गणनायक करतले का चञ्चला कथ्यतामा | दपती । केषु श्री प्रकटीचकार भगवान्सीतापति पौरुष रोहादवरोहतश्च निपुणैरेकं द्वयोरुत्तरम् ॥ ११३ ॥ कुत्र मत्प्रश्नोत्तरमध्यवर्णघटितो देवो मुदे सोऽस्तु व ॥ ११८ ॥ श्री स्थिरतामुपैति भुवि को दुखी किमीपत्पद धर्मा के पूज्य सुजनत्वमेति कतम व स्थीयते पण्डितै श्रीमत्या । शिवया च केन भुवने कृतं दारुणम् । किं वाञ्छन्ति (१०९) 'कुमुदवनपरागरजिताम्भोविहिनगमागमकोकमुग्यरेखम् ' | सदा जना युवजना ध्यायन्ति किं मानसे मप्रश्नोत्तरमा कुमुद पृथ्व्या हर्षोऽकारि, पृथ्वी उद्धृता इत्यर्थ अवनपरा अवन | ध्यमाक्षरपदं भूयात्तवाशीर्वच ॥ ११९ ॥ क्षोणी क सहते । रक्षण धनस्य गोपन तत्र परा सावधाना गर विषम् नितानि पीतानि अम्भासि जलानि येन तन्जिताम्भ विहितगमा विहित करोति दिवि का नृत्यं शिवाया पतिर्भूताना कमयुक्त कृतो गमो गमन यया सा गमक अर्थाभिप्रायेण गम्यते प्राप्यते जीवहरणे का रामशनो पुरी | क रक्षन्ति च साधक स गमक अकमुक् क पानीय मुद्धति ते कमुचो मेघा न विद्यन्ते पशुपते कि वाहन प्रोच्यतामालोमप्रतिलोमशासचतुरैरैक ख आकाशम् कुमुदवनपरागरञ्चिताम्मोविहितगमागमकोक्मुग्घरेस | द्वयोरुत्तरम् ॥ १२० ॥ कुमुदाना चन्द्रविकासिकमलाना वनानि तेषा परागेण नसा रजित रङ्गयुक्त कृत अम्मो जल यस्मिन् तत् ईदृश सर पुन कीदृशम् । (११४) इमे उत्तरे अर्थस्फोरिते एवान्येषा योजनासौकर्याय विहितौ निपादिती गमागमौ गमनागमने याम्या तो दिहितगमा लिख्यते-- विष्णो, भयो भीतियुक्त, आ सला (हठयोरभेदद गौ तौ च तो कोकौ च ताभ्या कृत्वा मुग्धा सुन्दरा रेसा पड्लिर्य | खटा) एव ए भय्या खडा (११५) महेश रामेण मैनाक लिन् तत् यतस्तौ चक्रवाकी वक्रवाकौ भन्योय 'वियुक्तौ सन्तौ । मथरम् सचिव तुरग गज. राजीवम् रावण एत मध्य रात्रौ मिलनाय वीरातीर पर्यटत' तयोर्गमनागमनेन जलरेसाया माक्षरपटिन वाक्य है मे नाथ। चिरजीव इति राजान प्राप्त भवात् रात्रौ सर ईदृशं इति भाव (११०) 'विकचवारिजसजिममुद आशीवचनम् (११६) अ अन्न दृग्विहीनश्च दानवा दैत्य , वोच्छलितरिपरागविराजितम्' हे विकच विगता कचा केशा ! दानवारि च, दानोदकमित्यर्थ यस्य स त सवोधन हे वाररहित। वारि बलम्, महाप्ररये हरि । पक्षिण तारुण्य च (११७) वासव शेषशय्याया समुद्रतले शेते जरा वृद्धत्वम्, आजिसमुद् आतौ | 'हस्वस्य पिति कृति तुई' इति सूत्रेण मतिमान् नमसि रारम्भ संग्रामे समुद्र सहर्ष , मव संसार, हे अच्छलित हे अवचित ! म कुस्तुति एतन्मध्यमाक्षरघटितवाक्य 'सरस्वति नमत पृथ्वी परा। कामस्तेन परा उत्कृष्टा नित्ययौवनवती गवि | भ्यम्' इति विषमा पञ्च गावो बाणा यस्यति विषमगु कान वाण्यान, रा द्रव्यम्, जितम् 'विकचवारिजराजिसमुद्भवोच्चलित (११८) नैपुण्ये, अण्डता, पारीणा, पाने, समु, मध्यमवर्गीय रिपरागविराजित विकचाना प्रशाना पारिजाना वमलाना राति | रात्पुण्डरीकाशस्त्युत्तरम् पारीणामित्यस्य नदापूर इत्यर्थः । पतिस्तस्या समुद्भवस्वन उच्छालतो यो भूरि प्रचुर पराग तेन रीपूयो पारी पादरज्या च हस्तिन' इति विश्व (११९) भोर विपरित शोभितम् (१११) साधवे-वेधमा, कानिमा मालिका, सश, संसदि, दुर्गेण (दत्य) वैमव, युवति, मध्यमाक्षरोदरेण दे। कालका , राधावा-याच दिशा सनें मद इत्युतरम् उच्चकोटिस 'स्या इति तात्पर्यम् (६ पाश-सपा (विद्युत) भारं-रमा काल-ढका दीन-नदी राहु अधकारश्च वय हरस्य इवस्य तुगागमो. अभ्यङ्ग इन्द्र)श-शका ·प्रश्नोत्तराणि, चित्रम् प्रश्नोचराणि चित्रम् मारत चेषुटण्ड च निन्धुमिन्दु च वर्णन । पादमेक नमामि माननोनुनमान मुनिममानिनन् । नानानमनना प्रदासानि प्रतिपरिमोदय ॥ १॥ किय मान जल विप नाममानामानमुमेनमुन् ॥ १ ॥ तारतारतोतिरुचगेचरतो जानुदान नगाधिप । तथापीयनरम्या ते नहि सर्वे मया । मनै । रताता निचिरी गति तीर तीर नग तग ॥२॥ दृशा ॥२॥ यहो केनेगी बुद्धिसम्णा तर निर्मिता । तनुता तनुता नीता तेन त नातनीतिना । नाता नूतन्ता निगुणा ब्रूयते उद्धिन तु दारमया दचित् ॥ ३ ॥ मूरि. तान्ति तनी तेनातनोति न ॥ ३n या मातामनता माना मारमरानान्तो वापति स्कन्ध एप ते । न तथा वायत मा परोक्षरोपमा । तारोने गगने रो तामक्षनगम स्कन्धो यघा वाधनि बाधत ॥४॥ निरर्थक जन्म गत ॥ १ ॥ सर म्वतिप्रसाद मे थिनि चित्तमरम्बात । मर- नलिन्चा यया न दृष्ट तुहिनापिन्बम् । उत्पत्तिरिन्दोगी बात कुन क्षेत्रकुल क्षेत्रमरम्वति ॥ - ॥ समार साक निष्पत्य कृता विनिद्रा नटिनी न येन ॥ ५॥ यद्ग टर्पण कटर्पण समारमा । यर नाना विनाणा नाविना ।। तदिदमुमद्विपशिगोगितविहारिणो हरे । उल्लमत्तन्य शरनमा ॥ ॥ मारारिगरानेममुख्यमारहमा । सारा केलिपल्टमा सही लनति किं मतङ्गज ॥ ६॥ इदमनु चितमकमश्च पुसा यदिह जरापि मान्मया विकारा । रचन्ता निल तदतिहरपक्षमा ॥७॥ माता नताना इदमपि न कृत नितम्बिनीना स्तनपतनागवि जीवित रत सघट्ट प्रिया बाधितसम्रमा। मान्याय सीमा गमाग वा ॥ ७ ॥ यदेतच्चन्द्रान्तनलटलवलीला वितनुते तटाचष्टे मे रिम्याडुमादिना ॥ ८ ॥ सरला बहलाग्न्मतरलादि लोक गमक इति नो मा प्रति तथा । अह विन्दु मन्यै (७) दर पदन् नमामि नमस्करोने कन् र विगुन् न त्वदारविरहातान्तनमीकाहोल्कापातनगक्रिणकारवाङ्कित- केवल तमव अपि तु टमन पावतोनाथन्, होहरनिय- भूतन। तनुम् ॥ ८॥ मवित्री रम्भोग निगरदनम्लानिरघुना माननोनुनमान मा टनान्नस्य मनमो नुनोजहद्धो मानो देन म स रामो मे भ्याता न युधि पुरतो लक्ष्मासस । इय यान्य | टय त लावावत्या हारिन् पु.निमुनि पोवर ममानिन मानरहितम् पु० मिाननानन नानाविधानि आनननि त्युचपिदमधुना वानरचमूलयिष्टेद षष्ठाक्षरसरविलोपाठ मुनि यस्यादौ त दशावतारत्वदनाविषदन पु० किं मम पुन ॥९॥ अपग हाटककोटयस्त्रिनपतिर्मुचाफलाना तुटा नान अमानमाकाशममति भविमतीनानामतन् पु० कि. पञ्चागन्मधुगन्धमचमधुपा कोपोद्धता सिन्धुरा । अश्व ओनामान असल्मन् वविद टोन हर उ हरि च ननानि (२,३) यसर (1) "ति सदावनम् हाच्छाममा छ नामयुत प्रावचतुर पण्याङ्गनाना शत दण्डे पाग्झनृपेड रिसच्चन्नि प्रतिपदन्त ते नाटr विषया वा छान ढौकितमिट तालिकायार्पणम् ॥ १० ॥ तत्र क्षन सन्य' तस्य सनापनन् ह नहायो न अकाशे ता मर कर भूत जाने! दारोने तारानि ऊन लिन् ठा कान्! या माता अथान विश्वम्य नादा पु०101 या मनवा मम तास्वला वतते या वैभवी माया पु०मी०१ या मा टहनी- (१) पूर्वाध भोबराबम्योति उत्तरार्ध तु कान्दिासस्य प्रत्युक्ति पु० पा० या परोक्षरोपमा परश्वमौ च च परोझा वाम ठेन (२) प्रथमपा रनृतीयपाश्व नदीनुचितीपोंमोनस्योरि द्वितीय क्षरति गच्छवीन मामइव तन टरमायति मा (५) सवित्र श्वनुवादश्व ननाय छमना काटमार सविन्य प्रयुदि साद मुन्दरातिप्रमदता सर प्रामुम्हे चिदमुगम्बति चिचमनुदे क्षत्र (३) पूर्वाध मानिनीमनुनयतो वहमस्योक्ति उपराध तु तस शरीरमेव कुरक्षेत्र तन मरतत्याख्यनदीरूपे नया समुद्रन्थिडेरी बनोचि (४) पूर्वध मृगमाया गृहमागच्छन शिविकास मोचियेन नन चितममुद्र थिनि चुरु हा (६) नवा शरद कद राजस्योति उत्तराप च रातदानाथ गच्च शिविकावाहक रूपी दताक समर किंभूत सवारसा मारसेन पशिविक्षो पण्डितस प्रयुतिः (१) पूर्वाध विहस्योति उत्तरार्ध राबा पद्मन वा महिता गर काण्ड विना पोषयन्ती परिसक प्रय न्याया' (६) पूर्वार्धे तचिचपरीशिकाया राकन्याया रत्ति उन्ह न्दीय नवाना नवमन' शुका वर्षमाभावेन पय यस्या राय तदनुरचय दिहास्य प्रत्युक्ति (७) पूर्वाध सारकीय बुवल्या न यतिमा वीना पक्षिा ग्राम सुन न उन रहिताच चीनमारिकायाः उपराध च भोरस) पूर्वाध रात्रौ च (७) सङ्ग यो नन् उमा गरी मुज में मद्य दिश्य देय वयतो भौगम्योदि उत्तराय च राजनाथ आआउस छनचौर राहशी यादिना दाग्निवा तामारारि शनु, इन्दन, पण्डितस्य (९) प्रतिरमुप्तमारपिटापा द्वितीयोऽय रद्भव पनो दानदयो दाशरबि, इमनुखो पिपराकारहना वा पूर्वचरणत्रय रावायोति सीतां प्रति चतुचरणतु तस्या वश्वदागेनादरावेपसार रत्कृष्ट बारब्ध मन सब नुदिस प्रयुचरन् (१०) निखिन्नति पर निशपयतो माहारिकम्योति सा नया नित्य मा तपा मारारिप्रभृतनापीया हरजन वैवाहिकायापति च मम वाकिगतवतमास विना यने क्षमा समर्था दयननाना मादेव माता दिसस्य प्रयुक्ति सर समूत्र काना! प्रियमृद्धीनान तथा बाधितो नाशिको मचाना सम्रनो मर यया सा व्या हा तय मा या पूज्या अर्थ १ अरा, पडे, काठन सीमामा रामसीन, सोचनेच्या मा दरमुलवाददा ·२०६ सुभापितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरणम् -- बलारवा । वारलापहलामन्दकरला पहलामला ॥ ९ ॥ भासते त्वं विश्वंगरे शिवशिवे त्रिगुणात्ममूर्ते । चियोमतोगी प्रतिमासाररसामाताहताविता । मावितात्मा गुभा वादे परमां प्रथमा वदन्ति त्वां योगिनः स्तुतिपरा: प्रणिधान- देवामा वत ते समा ॥ १०॥ मारमासुपमा चारु रुचा । दृष्ट्या ॥ १७ ॥ पायाद्वः करणोऽरणो रणरणो राणो रगों मारवधूत्तमा । मात्तधूर्ततमावासा सा वामा मेऽस्तु मा वारणो दत्ता येन रमारमारमरमा रामारमाः सा रग। रमा ॥ ११ ॥ रसा साररसा सार सायताक्ष क्षतायसा । ' स श्रीमानुइयोदयोऽदयदयो दायोदयोदेदयो विष्णुर्जिशु. सातावात तवातासा रक्षतस्वस्त्वतक्षर ॥ १२॥ यदान- रभीरभीरभिरभीराभीरभीसारभीः ॥ १८ ॥ तोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम् | शिवे हिता शिवेहिता सरामितां सरामि ताम् ॥ १३ ॥ आम्नायानामाहान्त्यावा भाषाचित्रम् गीतिन तिमी तिः प्रीतिः । भोगो रोगो मोदो मोहो ध्येयेचे- च्छेत्क्षेमे देशे ॥१४॥ नागविशेषे शेषे शेपेऽशेपेऽपि संहृते उत्सरङ्गकलितोएकटारीमाजिरा उत भयंकरमागः । जगति । इससिकालं कालं का लङ्कालवने स्तुतिर्भवतः । सन्तु पायकगणा जय तैरत्वं गामगोहरमिलाय इलाजी ॥ १५ ॥ विनायमेनो नयतासुखादिना पिना यमेनोनयता | ॥ १॥ हरनयनहुताशज्यालया जो जलाया रतिनयन- मुसादिना । महाजनोन्दीयत मानसादरं महाजनोदी- (१७) अस्य वसन्ततिलकाछन्दसो दुर्गातुतिरूपस्य पद्यस्य चतु: यतमानसादरम् ॥ १६ ॥ विश्वस हेतुरमरैवटु गीयसे । मपि पादानां पठसप्तमाष्टनाक्षरलोपेन इन्द्रवज्रावृत्तं शिवस्तु जायते. (१०) सः पुराणप्रसिद्धः वेवेष्टि व्यामोती ते विष्णुभंगवान्दो (९) मुरजकन्धोऽयम् शरदर्णनभेत सरलोदीर्घासमन्ताइलेन युष्मान्पायादित्यर्थः वः इति बहुवचनेन सर्वसमत्वं सूचितम् मायः प्रभूतनारमेण तरलानां चलानामलिवलानां भमरसैन्यानामारवः | स्पृष्टस्य तस्य कथं रक्षकत्वं भवलित्यत आह-श्रीमानिति. श्रीनिक मानो यस्यां सा सरलाबहलारम्भतरलालिबलारवा तथा वारलामिह मस्थास्तीति श्रीमान् माया विनाभूदित्यर्थः। ननु बहूनां रक्षणको सीनिहला मततायदि या वारेण परिपाटया लावो लवनं येषां तानि थिनां विधमानत्वात्कथमस्य रक्षकत्वमित्याह-विष्णुरिति अपनी तथाविधानि हलानि हलकृष्टधान्यक्षेत्राणि यस्यांसा तथाविधा तयार इत्यर्थः तथा च रक्षणपरिपन्थिनोऽपि तदशगा इति भावः इदानी । शान्ति सन्ति ये दे करला नृपाः अमन्दा यात्रायां सोचमाः करला इति बहुवचनोकं सर्वसमत्वं द्रढयितुमवतारविशेषणमुखेनार-रस यस्सा सा तपाविधा. तया बहलानि प्रभूनान्यामलान्यानलकीफलानि | इसि. क जलं रणति गच्छदीति करणः. मत्स्यावतारवानिया यसां सा तथा विधा. यदि वा बहलमत्यर्थनमला निर्मला बटुलामला पुनः अरणं न विद्यते रणः संग्रामो यस्य स तथा. अनेन घबर (१०.११) पन्धः (१२) सर्वतोभद्रः हे सार उत्कृष्ट तवरक्षतःपाल- मात्रप्रगयी वामनावतार उको भवति. यस्येति शेषः स काम यनः सतःसा रसा पृथ्वी सरसा उत्कृष्टरसासु भवतु हे आयताक्षदी- विष्णोः राणः रणस्यायं राणः; रणसंवन्धीत्ययः रणरणा रणा सोचन, तथा सा शवायसा पास्तु क्षतो नाशित आयोऽर्थागमो यस्ते जायमानो रणः शम्दो रणरणः प्रतिशम्दा रणोवारणा रणसर सवायाधीरादयस्तास्यत्पन्तं नयतीति कृत्या. तथा सात मुसमवतीति लक्ष्मण मणादिचिदं येषां ते रणवः वीरा तान् वारयनीति रणोपर सातापा, मेयरमसः अस्विति सर्वत्र योग्यम् हे मत, अतात नित्य अभूत्, उकाररित्यह लक्षणम्, भनेन गृसिंहावतार उत्तो मार मेनोपमं मनात इव तया मतासा अक्षया रसाः भववियत्रापियोगः । कः सः। येन भर सीन अरीणां समूहो आर अरिपन्द मिनोती सुनियो रधन एव, नवनिमस्य तथा हे अतर Tech as स्तीति भारमाः तेन आरमा अरिकुलनिहषा रमा रक्ष्मीविवेगो रण तंगी दहावीस तारः, न तरारोलर, पुष्टिदत्ययः (१३) विप्राणिता दत्ता. तथा रमया रमते भसौ रमारमो विगुलिन सम्पामालतो. जगान यान्यय नीतिन यात. कुतः अवदानतः । मन्ते ते रमारमरमाः मापागास्तान आरमयति आहादयति सद भयान तयेवाम्म शुभारमिपिदामाद मिरे महले दिनो अनुकूटाम् आस बभूवेत्यर्थः अनेन क्षत्रियान्तकारिपरशुरामावतार उठो मा न मान हिना प्रानीयाम मरण पावन अभिमान | पु० को उदयोदयः- यावि प्रामोनीति यः न यः अयः अपात र गयोग्याम् अननिमामियः (1) चतुर्मात्रिको विमान येन तत् अयोदय भूभरादि उन् उम्न अयोदय अप्राप्तोऽयं बनने भानापानां रामानन्सा यारु गनिम आद अपयर किनाः ममं भूधरादि नये सः तमा. अनेन आदिरा उको भी नीशि भीतिः प्रोत:भोगा रोगः मोलमोहः क्षेमे शुभे देणे म्पाने मा. का मायक्ष्यः अस्येषु दयः म तथा परि दयापानिय मरामनोः देवशम्प (१५) मानुपास रामाला अनेन बोपनार उत्तो मात. पुफादायोप्योदय हारा पनि जगासदो नागरिने शेनासा | विभागाय उस भयो मोम येसे दायोरया नगरका मा हाल भारदसि वो भरतपस्या नान्दति राम्दयदी तपारियोपुनः तस्मिन् दयो स तथा ने पारगमनेका गुमनाम किम्पीयः (१५) मृत वटा मातार उचो मबति पु० ० । अमीरभीर मि. पराना पदम सिरियम् अयं विना पनि पुरुषः जा यायो अमीरा निर्भया रायणादयतेपु हिमाल मनमानमारमानानां शान समझन यी मा. अनेन समारतार उनी भी EAR RANCHITीमारी का पर मानसममा MEHitSHEMAITमावि मिपं सारयनि प्रयशनि दुष्टोrant भानोपमा पनि नारीमार मा भनेन कारपसार वलो मरत. reनीदना नोरिना भागगरे नदना मार मारता अनि मानिसमा पर टारीमारिया कमरा भला करिबोटा (1) राजन्नर पापETI मेगाशा मरा ·भापाचित्रम् , जातिवर्णनम् २०७ - जलौघे खाक बाकी बहाया । तदपि दहति चित्तं माक- हयः क्या मैं करोंगी मदनसरसि भूयः क्या बला आग लागी यावच्छकलितो वायुरेकीभवितुमर्हति । तावदेव तुरंगो- • ॥२॥ नूनं बादलशाइ शोहपसरी निःसाणशब्दः खरः ऽयमाजगाम जगाम च ॥ ९॥ मण्डले मण्डलाकारो रेसा ; शत्रु पाडि लुटालितो विहणिसो एवं मणन्त्युद्भटाः । रूढे | वाजीमयी जवे । सव्यापसव्ये द्विमुखो नकुलाधिष्ठितो हयः गर्दभरामधालि सहसा रे कं तमेरे कहे कण्ठे पापनिवेशि | त्योत्तानः पतति पथि लोकान्प्रविशति । हयः किंचिद्गच्छेयदि ॥१०॥ पुरो नुन्नः पश्चागजति विधृतश्योच्छुिततनुः समुत्स- याहि शरणं श्रीमल्लदेवं प्रभुम् ॥ ३ ॥ नयति पत्तिं वचिदहो कशापाते तिष्ठत्यथ चरणघातेन खनति ॥ ११॥ आकर्षन्निव गो वमन्निव सुरी पश्वार्थ- जातिवर्णनम् मुज्झन्निव स्वीकुर्वन्निव खं पिबन्निव दिशो वायूंश्च मुष्णनिय । सिंहः सागारप्रकरां स्पृशन्निव मुवं छायाममृप्यन्निव प्रेडचामर- गर्जन्हरिः साम्भसि शैलकुञ्ज प्रतिध्वनीनात्मकृताग्नि- वीज्यमानवदनः श्रीमान्हयो धावति ॥ १२ ॥ पश्चादनी शम्य । पदं ववन्ध ऋमितुं सरोपः प्रतर्कयन्नन्यमृगेन्द्रनादम् | प्रसार्य त्रिकनतिविततं द्राघयित्यागमुच्चैरासज्यामुमकण्ठो ॥१॥ लीढग्रस्तविपाण्डुरागनखयोराकर्णदीर्ण मुखं विन्य- | मुखमुरसि सटां धूलिधूनां विधूय । घासग्रासामिलापादनव- सानिमयोयुगे चरणयोः सद्यो विभिन्नद्विपः । एतस्मिन्मद- | रतचलपोथतुण्डस्तुरङ्गो मन्दं शब्दायमानो विलिखति गन्धवासितसरः सावज्ञतिर्यक्चलत्स्वान्ताहतिधूतलोलमधुपः | शयनादुस्थितः मा खुरेण ॥ १३ ॥ कुछुपु शेते हरिः ॥ २॥ पश्योवञ्चदवाश्चदश्चितवपुः पश्वार्ध- कपिः पूर्वार्धमाक्स्तब्धोत्तानितपृष्ठनिष्ठितमनारमुग्मामलाडूलमृत् यदकौशुक्लान्तस्फुरदरुणपुष्पोदरधिया प्रविष्टो नासान्तः कणितमणिडिम्मः प्रकुरुते । कपिः स्थित्वा स्थित्वा दंष्ट्राकोटिविशङ्कटास्यकुहरः कुर्वन्सटामुत्कटामुत्कर्णः कुरुते | तदिदमनुशण्वन्विचकितो धुनोत्यासं रौति प्रचलति क्रम करिपती क्रूराकृतिः केसरी ॥ ३ ॥ उत्कर्णोऽयमकाण्डच- | चलत्युच्छलति च ॥ १४ ॥ ग्डिमपटुः कारस्फुरत्केसरः क्रूराकारकरालवऋविकटस्तब्धो- महोक्षः लालभृत् । चित्रेणापि न शक्यतेऽभिलिखितु सर्वाङ्गसंको- गर्जित्या मेघधीरं प्रथममय शनैर्मण्डलीकृत्य देह घनाघीकुर्वनिरिकुञ्जकुञ्जरशिरःकुम्मस्थलस्थो हरिः ॥ ४ ॥ शृङ्गाम्यां भीपयन्तावभिमुखमयनी दारयन्तौ खुरात्रैः । तरभुः मन्दं मन्दं समेत्य स्थिरनिहितपदं दत्तघाती सरोप युध्येते लाडूलेनामिहत्य क्षितितलमसकृद्धारयन्नग्रपझ्यामात्मन्येवा- | चालयन्ती कुटिलितमसकृत्पुच्छमेती महोक्षौ ॥ १५ ॥ क्लीय द्रुतमथ गगनं प्रोत्पतन्विक्रमेण । स्फूर्जटुंकारघोषः धेनुः प्रतिदिशमखिलान्द्रावयन्नेप जन्तून्कोपाविष्टः प्रविष्टः प्रतिवन आहत्याहत्य मूर्भा द्रुतमनुपिबतः प्रसुतं मातुरूपः मरुणोच्छूनचक्षुस्तरभुः ॥ ५॥ किंचित्कुब्जैकजानोरनवरतचलचारुपुच्छस धेनुः । उत्कर्णे फरिणः तर्णकस प्रियतनयतया दत्तहुंकारमुद्राविसंसत्क्षीरधारालव- अम्मोमुचां सलिलमुद्वमतां निशीथे तालीवनेषु निमृत शवलमुखस्साङ्गमातृप्ति लेढि ॥ १६ ॥ स्थिरकर्णतालाः । आकर्णयन्ति करिणोऽर्धनिमीलिताक्षा रासमा धारारवान्दशनकोटिनिषण्णहस्ताः ॥ ६ ॥ आघ्रायाघ्राय गन्धं विकटमुखपुटो दर्शयन्दन्तपरिक मृगः धावत्युन्मुक्तनादो मुहुरपि च रसाद्रष्टया पृष्ठलमः । गर्दभ्याः ग्रीवामङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्पन्दने बद्धदृष्टिः पश्वार्धेन पादघातद्विगुणितसुरतप्रीतिराकृष्टशिश्नो वेगादारुह्य मुखन्नव- प्रविष्टः शरपतनमयान्यसा पूर्वकायम् । दभैरीवलीद्वैः | तरति खरः खण्डितेच्छश्चिरेण ॥ १७ ॥ श्रमविवृतमुखभ्रंशिमिः कीर्णवां पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुखें प्रयाति ॥ ७ ॥ घात्वा श्रोणीमजाया विततमभिमुखं वक्त्रसंकोचमन मल्ल स्थित्वा सूर्य निरीक्ष्य प्रविकसितसटो घट्टयन्क्ष्मां सुरेण । नयनपथनिरोधात्क्रोधनिधूतमालभ्रमविरलरोमस्तोमवद्धा- योयोकायन्प्रकुर्वन्मणिशकलनिभं चालयन्नेत्रयुग्मं छागवाटून- न्धकारः । कृमिकवलनलोभोत्सातवल्मीकरन्प्रोस्थितफणि- नेकांश्चतुर इव विटो मन्मथान्धः करोति ॥ १८ ॥ फणघातरुच्छलत्येप मछः ॥ ८ ॥ मेपः पोला ये मरीमाः शगजास्तेषां योऽसौ आजिः संग्रामः तं रान्ति हाटोकोपप्रसारितरसनापछवालीढसकः । किंचित्साचीकृ पार्थासालाबलेपाचटुलितचरणोल्लेखिताकाशदेशः संघ. ददतीति ते सन्तु. उत पुनःभयंकरमालाः मृकुटीमीपणललाटाः सन्तु. ते पायकगणेः इलावः पृथ्वीरक्षकः इलावीजितकंदपरत्व गोहर तासः स्फुरदधरपुटः स्फारिताताम्रचक्षुर्घोणाघाताभिलाषा- अगोमई यथा स्यात्तथैवं गां पृथ्वी जह परदेशानात्मीयाम्कुरु. दपसरति रुपं दर्शयन्नेप मेपः ॥ १९॥ . । अजः ·२०८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [४ प्रकरणम् यक बाल मयूर विचि तयति । समविषम न च विन्दति गृहगमनसमुत्सुक मण्डलीकृत्य बाणि क्ण्ठैर्मधुरगीतिमि । कलापिन | पथिक ॥ ३०॥ मातर्धर्मपरे दया कुरु मयि भावेऽद्य प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि ॥ २० ॥ वैदेशिके द्वारालिन्दककोणके सुनिभृत यास्यामि मुस्खा चातक निशि । इयुक्ते सहसा प्रचण्डगृहिणीवाक्येन निसित दम्भोलिस्फूर्जदम्भोधरविपुलतडिदम्भगम्भीरनादरम्म सभा स्कध यस्तपलालमुष्टि विभव पाथ पुन प्रस्थित ॥३१॥ रसमावनकुतुकिकुल चातकाना प्रनृत्यत् । अचे विन्यस्त भद्र ते सदृश यदधगशतै कीर्तिस्तयोद्धृष्यते स्थाने रूपमनु चभूपुटमुपरि परिनाम्यदुत्पातवातैरम्भोदोन्मुक्तमम्म कणमपि न चिरात्प्राप्य नम्र मिथोऽभूत् ॥ २१ ॥ त्तम सुकृतिना दानेन कर्णो जित । इत्यालोक्य मृग पारावत दृशा करुणया शीतातुरेण स्तुत पाथेनैकपलालमुष्टिरुचिना कलक्कणितगर्भेण कण्ठेनापूर्णितेक्षण । पारावत परावृत्य गीयते हालिक ॥ ३२ ॥ देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामु रिरसुश्रुम्बति प्रियाम् ॥ २२ ॥ वाभृता काननैयतेनापि न याति लोचनपथ का तेति जाननपि । उद्रीवश्चरणार्धरुद्धवसुध कृत्वाश्रुपूर्णे रसौ नालेनेव स्थित्वा पादेनैकेन कुश्चितग्रीवम् । जनयति | तामाशा पथिकस्तथापि किमपि ध्याय मुहुवीक्षते ॥ ३३ ॥ कुमुदाति वृद्धवको चालमत्स्यानाम् ॥ २३ ॥ स्थित्वा धैर्यादुपाम्भ समनठरशिराश्चक्रमूर्तिर्मुहूर्त धूर्त सत्यक्ततीर कतिचिदपि पदा युञ्चकै कुञ्चितानि । पश्चाद्रीवा प्रसार्य | रक्तनेनो हसति जम्मते ॥ ३४ ॥ खङ्गहस्तोऽरिमालोक्य हर्षामर्षसमवित । शूर पुलकिनो त्वरितगतिरपा मध्यमाविश्य चच्या चश्चन्तीमूवंकण्ठ कथमपि शफरी स्फारिताक्षो वकोऽत्ति ॥ २४ ॥ धूलीधूसरतनवो राज्यस्थितिरचनकल्पितकन्पा । कृत कुकुट मुखवायविकारा क्रीडन्ति सुनिर्भर बाला ॥३५॥ आयातो न्यञ्चचञ्चल चक्षुचुम्बनचलचूडाममुग्रपतच्चकाकारकराल- केसरसटास्फारस्फुरस्क धरम् । वारयारमुदजिचञ्चलघनश्य भवत पितेति सहसा मातुर्निशम्योदित धूलीधूसरितो नखथुण्णयोदृष्टा कुछुटयोयो स्थितिरिति विहाय शिशुभि क्रीडारसा प्रस्तुतान् । दुरात्मरमुख क्रूरक्रम युध्यतो ॥ २५ ॥ पक्षावृत्क्षिम्य धुवन्सकलतनुरुहान भोगविस्तार | प्रसार्य ललित बाहुद्वय बालको नाध यस पुर समति तारमा प्रागेगोडीननिद्र स्फुरदरुणकरोद्भासित ख निरीक्ष्य । परया प्रीत्या रटन्घघरम् ॥ ३६॥ प्रात प्रोधाय नोडस्थितचपलतनुपपरप्यानमुच्चैरुवीय पूर्वका कुमार योन्नतविकटसट कुछटो रारटीति ॥ २६ ॥ अकूर्चारम्भोऽपि प्रतिचुबुकदेश करतल प्रतिज्ञायां कुर्वन गौरसर-कृफरासो युवतिषु दृश स्निग्धतरलाम् । कुमारोऽहकारात्परिपदि समा नानगणय भुजौ वक्ष पश्यन्नववयसि काति वितनुते ॥३॥ ग्रीष्मादित्यकरप्रतप्तसिकतामध्योपविष्ट सुख शेते गौर सरो मरुस्थलमुवि प्रोथ निधाय क्षितौ । गुञ्जजाहककण्ट नर्तकी वाहतमरुभूतो पतलिभिदिछन्नाह कृकलासकोऽपि निभृत | समर्पित कचरणा मञ्जारसधित्सया। सा भूय कुचकम्पति स्खे दक्लेदितककणा भुजलता कृत्वा मृदगाश्रया चेटीहत मार्तण्डमुदीक्षते ॥ २७ ॥ तरय नि श्वासमामुञ्चती रजस्थानमनङ्गसात्कृतवती तालाब सर्प आरोकत्रस्तनारीकृतसमयमहानादधावजनौघव्याप्तद्वार तस्थुपी ॥ ३८॥ लेसनकर्ती प्रदेशप्रचुरक्ल्क्लाकर्णनस्तब्धचथु । काष्ठ दण्ड गृहाणेत्य विमुखरजनस्ताडितो रोष्टघातीत सर्प गृहसानधिगत उन्नमितैकभूलतमाननमस्सा पदानि रचयन्त्या । कर विवर कोणत कोणमेति ॥ २८ ॥ कितैन प्रधयति मय्यनुराग कपोलेन ॥ ३९ ॥ यहाँ पुलिन्द तरलिते यदुद लीक पाणि पुरो यदपि चशुरलब्धाश्यम् वामस्म धनिपग्णशागकुटिरप्रातापिताधोमुखस दच्छा | ममि च ॥४॥ उमुद्रिताधरदल च यदास मस्सारतत्वान्यामणि निधि पितरम्यमानशाणीस्सलचामरान् । ज्यान्तप्रोतकपोत पोतनिपनदत्ताततूणीरकान्सोऽपश्यत्करिकुम्मभेदजनिता पलमकण्टनीगीतय सदा पुरिदा पुर ॥ २९॥ विलासमसृणोडस मुसल्लोकदो कन्दलीपरस्सरपरित्ता- पथिक दूर यनि सनोदधुरा । रगति कर कृतिप्रसमकम्पिको गायी हमति च एत्पति हृदयेन घृता प्रिया | स्यर नुटद्गमक्सकुला करमकण्डनीगीतय ॥ ४१ ॥ दति श्रीसुभाषितरत्नभाण्डागारे चतुर्थ प्रकरणं समाप्तम् ।

·पञ्चममन्योक्तिप्रकरणम् । सूर्यान्योक्तयः वारिधी बजतु वरुणागारद्वारं प्रभामिरनादृतः । तदपि तरणि- रवेरेवोदयः श्लाघ्यः कोऽन्येषामुदयग्रहः । न तमांसि दत्त्वा पादं शिरःसु महीभृतां दलिततिमिरव्रातः प्रातः पुनः न तेजासि यस्मिन्नम्युदिते सति ॥ १ ॥ संघोतो द्योतते | सकृदेष्यति ॥ १४ ॥ येनोन्मथ्य तमासि मासलचन- तावद्यावन्नोदयते शशी । उदिते तु सहस्रांशी न खद्योतो पनि सर्व जगचक्षुष्मत्परमार्थतः कृतमिदं देवेन तिग्म- न चन्द्रमाः ॥ २ ॥ तस्यैवाभ्युदयो भूयाद्वानोर्ययोदये | त्विषा । तस्मिन्नस्तमिते विवस्वति कियान्क्रूरो जनो दुर्जनो सति । विकासमाजो जायन्ते गुणिनः कमलाकराः ॥३॥ यनाति धृति शशाङ्कशकलालोके प्रदीपेऽथवा ॥ १५ ॥ निमीलनाय पद्मानामुदयायाल्पतेजसाम् । तमसामवकाशाय यत्पादाः शिरसा न केन विधृताः पृथ्वीभृतां मध्यतस्त- अजत्यस्तमसो रविः ॥ ४ ॥ करस्फोटोऽबरत्यागस्तेजोहानिः मिन्माखति राहुणा कवलिते लोकत्रयीचझुपि । सद्योतः सरागता । वारुणीसंगजावस्था भानुनाप्यनुभूयते ॥ ५॥ स्फुरितं तमोभिरुदितं ताराभिरुज्जृम्मितं धूकरुत्थितमाः अजनं लसत्पद्मिनीवृन्दसझं मधूनि प्रकामं पिबन्तं मिलि- किमत्र करयै किं किं न कैश्चेष्टितम् ॥ १६ ॥ पूर्वाह प्रति- ग्दम् । रविर्मोचयत्यजकारागृहेभ्यो दयालर्हि नो बोध्य पङ्कजयनान्युत्सार्य नैशं तमः कृत्वा चन्द्रमसं प्रका- दुष्टव- होपदर्शी ॥ ६ ॥ एतावत्सरसिजकुमलस्य कृत्यं भित्त्वाम्भः | शरहितं निस्तेजसं तेजसा । मध्याह्ने सरिता पयः प्रविततै- सरसि विनिर्गमो वहिर्यत् । आमोदो विकसनमिन्दिरा- रापीय दीरैः करैः सायाहे रविरस्तमेति विवशः किं नाम निवासस्तत्सर्वे दिनकरकृत्यमामनन्ति ॥ ७ ॥ देवो शोच्यं मवेत् ॥ १७ ॥ दूरं यान्तु निशाचराः शशिकराः हरिवहतु वक्षसि कौस्तुभं तन्मन्ये च काचन पुनर्युमणेः क्लेशं लमन्तातरामुद्दयोतं कलयन्तु हन्त न चिरं खद्योतका प्रतिष्ठा । यत्पादसंगतिसमर्पितसौरमाणि धत्ते स एव शिरसा द्योतले । वान्तं समुपैतु हंसनिवहः पद्माकरे शाम्यतु सरसीरुहाणि ॥ ८ ॥ उद्यन्त्वमूनि सुबहूनि महामहासि | प्राचीपर्वतमौलिमण्डनमणिः सूर्यः समुजृन्मते ॥ १८ ॥ चन्द्रोऽप्यलं भुवनमण्डलमण्डनाय । सूर्याहते न तदुदेति न चास्मेति येनोदितेन दिनमस्तमितेन रात्रिः ॥ ९॥ चन्द्रान्योक्तयः दिक्श्रीतमोहतिजगजनरञ्जनादि सर्वे भविष्यति रवेरिव आलोकवन्तः सन्त्येव भूयांसो भास्करादयः । कला- चन्द्रतोऽपि । किं वस्तगामिनि रयौ मविता न जाने राजीव- | वानेव तु विद्रावकर्मणि 'कर्मठः॥१॥ दैवाद्यद्यपि तुल्यो- जीवनविधौ कतमः प्रकारः ॥ १० ॥ अधिगमनमनैका- ऽभूतेशस्य परिग्रहः । तथापि किं कमालानि तुला स्तारका राजमानाः प्रतिगृहमपि दीपाः प्रामुवन्ति प्रति- | यान्ति कलानिधेः ॥ २ ॥ अहो नक्षत्रराजस सामिमान छाम् । दिशि दिशि विकसन्तः सन्ति खद्योतपोताः सवितरि विचेष्टितम् । परिक्षीणस्य वक्रत्वं संपूर्णस सुवृत्तता ॥ ३ ॥ उदितेऽमिमन्किं नु लोकैरलोकि ॥ ११॥ गते तस्मिन्मानौ । व्यज्यमानकलङ्कस वृद्धौ सति कलानिधः । आशामहे निमुननसमुन्मेपविरहव्यथा चन्द्रो' नेष्यत्यनुचितमितो वयं पूर्वी सर्वश्लाघ्या कृशा दशाम् ॥ ४ ॥ क्षीणः क्षीणः नास्ति किमपि । इदं चेतस्तापं जनयतितरामत्र यदमी | समीपत्वं पूर्णः पूर्णोऽतिदूरताम् । उपैति मित्रौद्यचन्द्रो प्रदीपाः संजातास्तिमिरहतिबद्धो रशिसाः ॥ १२ ॥ पातः | युक्तं तन्मलिनात्मनः ॥ ५ ॥ निशाचरोऽपि दीनोऽपि पूष्णो भवति महते नोपतापाय यसाकालेनास्तं क इह | सकलकोऽपि चन्द्रमाः । चकोरीनयनद्वन्द्वमानन्दयति न गता यान्ति यास्यन्ति चान्ये । एतावत्तु व्यथयति सर्वदा ॥ ६ ॥ हरमुकुटे मुरतटिनीनिकटस्थितिलामतो यदालोकनाखैस्तमोमिस्समिन्नेव प्रकृतिमहति व्योनि लब्धो- ऽवकाशः ॥ १३ ॥ पततु नमसो गच्छत्यसं निमजतु प्रस्त. दिवान्धः ६ उन्निद्राणि कृत्वा. ७ निशासन्धि. ८ प्रका १ किरणाः; पझे, चरणा: २ शैलानाम् : पक्षे, राशम्. ३ सूर्ये. १ ज्योतिरिङ्गणः- २ सूर्ये. ३ फिरणाः; पक्षे,-इस्ता. ४ आकाशम शवन्तः. ९बहवः. १० पाशण ११ समर्थः १२ कपालास्योन्न. पक्षे, वस्त्रम्. ५ वरणदिवा पक्षे, मधविशेषः. १३ सूर्यात प-विग्धाद. १४ कलादिनः २७ मु.र.भो.

·[५ प्रकरणम् | बद्धोधमो विग्यातारमिहापि रक्ष्म लिखितुं यसमा २१० सुभापितरत्नभाण्डागारम् द्विजेन्द्रेण । अपि गरलं फगिफूत्कृतिरीक्षणतीक्ष्णाशुशुक्षणिः परमेश्वरेण चूडामणौ न गणितोऽस कलङ्कदोषः ॥ २४ ॥ क्षान्तः ॥ ७॥ निजकरनिकरसमृद्ध्या धवलय भुवनानि श्रेयान्विधोबहुलपक्षपरिक्षयोऽपि नो पूर्णतापि जलधेरिह पार्वण शशाङ्क । सुचिरं हन्त न सहते हतविधिरिह वर्णनीया । यद्वारि न स्पृशति हन्त पृथग्जनोऽपि यसार- सुस्थितं कमपि ॥ ८ ॥ यद्यपि शिरोऽधिरोहति रौद्रः क्रोधेन | मखभुजोऽपि मुदं लभन्ते ॥ २५ ॥ मारस्य मित्रमाने सिंहिकातनयः । त्यजति न शरणं यातं सागरसूनुर्मगं | कि च सुधामयूख शंभावपि प्रणयितां प्रकटीकरोपि। विश्वास- तदपि ॥९॥ प्रोपितरति रजनिकरे बन्धुतया न खलु पात्रमसि यद्विपतोस्तयोरप्येतत्तव प्रकृतिमुद्धतनोचारि- कैरयाण्येव । म्लायन्ति किंतु सहसा भुवनान्यपि तमसि | बम् ॥२६॥ रत्नाकरो जनयिता सहजश्च वर्गः किं कथ्यता- मजन्ति ॥ १०॥ शंकरशिरसि निवेशितपदेति मा गर्व- ममृतकौस्तुभपारिजाताः । कि तैरचिन्त्यमिह तत्पुन- मुदहेन्दुकले । फलमेतस्य भविष्यति तव चण्डीचरणरेणु- | रन्यदेव तत्त्वान्तरं कुमुदवन्धुरसौ यदिन्दुः ॥ २७ ॥ मृजा ॥ ११ ॥ या महेशशिरसो विभूषणं या त्रिलोक ! नानन्दि कैरवमवधि न वाम्बुराशिरादीपि नाम्वरमहारि न जनोचनोत्सवः । सेयमिन्दुकलिका दिनात्यये तापिता | बान्धकारः । धिग्दैवदुर्विलसितं यदसौ सुधांशुरभ्युद्यतन कमिह नातितापयेत् ॥ १२ ॥ रञ्जिता न ककुभो निवेशिता | तमसा कवलीकृतश्च ॥ २८ ॥ चन्द्रं समाश्रयति नाम तिथि नार्चिषो बत चकोरचधुषु । कष्टमिन्दुरुदये निपीयते दारुणेन | स्यनेका क्षीणस्तु विम्बपरिपूर्णमपूरणाय । एवं पुनः सकल तैमसा बलीयसा ॥१३॥ किरति प्रकरं गवा प्रकर्ष सुमनः- | मण्डलपूर्णवर्ण सा पूर्णिमैव खलु पूरयितुं समर्थ ॥ २९ ॥ सच्छतरं विधौ कलानाम् । कति चेत्कलयन्ति यत्प्र- मेरा दिशः कुमुदमुद्भिदुर पिबन्ति ज्योत्साकरम्ममुदर- बोध कति चेन्नेति स तत्स्वभाव एव ॥ १४ ॥ निधेः कला- | मरयश्वकोराः । आः कीदृगत्रिमुनिलोचनदूषिकायां पीयूष नामपि रीतिरेपा मर्माणि मे सस्पृशतीच भूयः । कुतो | दीधितिरिति प्रथितोऽनुरागः ॥ ३० ॥ हिमकर परमागं भूत्र विशेषात्कुमुदेऽनुरागः कुतो विरागश्च कुशेशयेषु ॥ १५ ॥ | यिष्यन्सुमेरोर्बजसि यदि तदाहं न क्षमः संनिरोद्धुम् । इति निष्पीडितो ययपि दैवयोगाग्निशाकरश्रापि विधुतुदैन । तु बहुविधाभिः काकुभिः प्रार्थये स्वां पुनरपि कुमुदानामेल तथापि पीयूपविशेषपी सुधाकरः कैरवकाननेषु ॥ १६ ॥ हार्यो विषादः ॥ ३१ ॥ कलास्तास्ताः सम्यग्वसि यदः यमोऽस्तु बाल्यै तद्नु प्रद्धः कलकवानस्तु जडोऽस्तु | में द्विजपतिर्युतिस्तादृमूना जनिरपि., च रत्नाकरकुले । र चन्द्रः । महेशमौलौ च पदं दधातु जायेत वन्यो विविधो- | घूमः किंवा पुरहरशिरोमण्डलमसि त्वदीयं तत्सर्वं शशा परागत् ॥ १७ ॥ तारागणाश्चन्द्रमसं मजन्ते न जातु | कलङ्काद्विफलितम् ॥ ३२ ॥ पादन्यासं क्षितिघरगुरोध नाथ मलिनाकराणाम् । एतावता तस किमस्ति हानिर्माता | कृत्या मुमेरोः कान्तं येन क्षपिततमसा मध्यमं धाम विष्यो । तयोरन्तरमेप लोकः ॥ १८ ॥ यसोदयेनैव दिशां प्रसाद- | सोऽयं, चन्द्रः पतति गगनादस्पशेषैर्मयूखैदरारोहो भवन स्वापापनोदोऽपि जगत्रयस्य । चकोरचभूपुटपारणे तु महतामप्यपभ्रंशहेतुः ॥ ३३ ॥ त्वं भोः शंमोनियमन चन्द्रम्प तसास्ति कियान्ययासः ॥ १९ ॥ प्रकुर्वता संगति- शिरोदेशमाश्रित्य नित्यं तत्त्वां याचे जगदुपकृतिव्यापृतिव्यद मिन्दुनाधुना किं किं च लब्धं जगदीश्वरेण वै । कला. मिन्दो । यः सद्भावस्तन परिणतः कैरये वा चोरे सूरत हानिः मुरसिन्धुसंगमः कलालायित्वं च पदं तथोयकै ॥२०॥ तेन प्रतिनिशमसौ चकवाको वराकः ॥ ३४ ॥ यः नयनमति जनार्दनस शंगोर्मुकुटमणिः मुशा त्यमादिः | तोऽसि पयोनिधौ हरजटाजूटे प्रसिद्धोऽसि यद्विपस देवः । त्यजमि न मगमारमैकमिन्दो चिरमिति गेन कल. दीपकोऽसि निधिना सृष्टोऽसि यच्चामृतैः । प्रातः । दिन यदन्ति ॥ २१ ॥ निरम तमिर साहमादमुष्मापदि मयूय समधुना म्लानी कृतं तत्त्वया राजीव यदपाल देश रविरागितः सतसतः रिम् । कलंयसि न पुगे महोमि- फुलं नीतं विकासासदम् ॥ ३५ ॥ पीयूषं यपुपोऽस है। धागपुतिनिधिरभ्युदयत्पर्य शयाकः ॥ २२ ॥ आस्ते विधुः | रुदयो विश्वस नेत्रोत्सवः तुष्टं भानुकरैरिदं दिनु परमनिर्पत एव मालो गंभोरिति निजगतीजनचित्ततिः । ज्योत्स्नाभरः निशति । सर्याशाप्रतिरोधकान्यतममर्थन अन्तर्निगढनयनानदाहदुःमं जानाति कः परमृते यत तारमः ॥ २३ ॥ एकैच सामृतमयी मुतगमना काप्य- मनः ॥ ३६ ॥ रत्वो मिस कण ययय । आरोपितो गुमति प्रायः मिमीभिर पित्तथा प्रोटि दयानैरपि । पार उ:स्थानकृतोदय विधयोतिर्मिर पनि दि. २राता. ३ राइमर तमोपहेन माता लक्ष्मीन पिसार्यते तावचन्द्र । ने ५ गम् मागमारपपसि. गुस.. १ मनस. प्रीतम. रा.४ नधः- ·पनि तया नावारुपाम् । अयमकारणारगियो न न तु देवनद्या पर्जन्य तेन भवता विहितो रिवेक ॥४॥ २१२ सुभापितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् परादिषु कापि । तत्कि तर न मुञ्चसि मुक्ता भुक्ता चेद्वितरतीह पयासि पयोधर ॥ ३४ ॥ पयोद हे वारि मवति यमाप ॥ १७ ॥ धीरध्वनिभिरल ते नीरद मे | ददासि वा न वा त्वदेकचित्त पुनरेष याचक । वर मासिको गर्म । उमदवारणबुद्ध्या मध्येजठर समुच्छ | महत्या म्रियते पिपासया तथापि नान्यस करोत्युपासनाम् रति ॥ १८ ॥ जलद समुद्रसेवामाचरति समग्रभुवनभर ॥ ३५ ॥ दीनानामिह परिहाय शुष्कससान्यौदार्य णाय । युरुते तामपि हतमतिर्रात्मभरिरनिशमौर्वामि ॥१९॥ प्रकटयतो महीधरेषु । औन्नत्य परममवाप्य दुइस सर्व वन तृणाल्या पिहित पीता सितागुरवितारा । ज्ञातोऽय जलधर तावको विवेक ॥३६॥ अन्योनगि प्रध्यस्ता पन्थानो मलिनेनोद्गम्य मेघेन ॥ २० ॥ प्रावृषि | चन्दनतरोमहनीयमूर्ते सेकार्थमुत्सहति तद्गुणबद्धतृष्ण । शैलश्रेणीतम्बमुज्झन्दिग तर भ्रमसि । चपला तर घन शाखोटकस्य पुनरस्य महाशयोऽयमम्मोद एव शरण यदि किं तव वचनीय पवनवश्योऽसि ॥ २१ ॥ यद्यपि सति निर्गुणस ॥ ३७ ॥ आश्वास्य पर्वतकुल तपनोप्मनाम यहूदी सरासि खादुमुशीतरसुरभिपयासि । चातकयोत | दुर्दाववह्निविधुराणि च काननानि । नानानदीनदशतानि स्तदपि च तानि त्यक्त्वा याचति जल्दजानि ॥ २२ ॥| च पूरयित्वा रिक्तोऽसि यजलद सैव तवोत्तमा श्री ॥३॥ एतदन पधिकैकजीवित पश्य शुष्यतितरा महत्सर । एतेषु हा तरुणमारुतधूयमानदायानलै क्वलितेषु मही घिड् मुधाम्बुधर रुद्धसद्गतिर्वधिता विमिह तेऽदिवाहि रुहेषु । अम्भो न चेजलद मुश्चसि मा विमुच बन पुन नी ॥ २३ ॥ मुञ्च मुश्च सलिल दयानिधे नास्ति नास्ति | क्षिपसि निर्दय कस हेतो ॥ ३९ ॥ शोप गते सरनि समयो विरम्बने । अद्य चातक्कुले मृते पुनर्वारि वारिधर | शेवलमञ्जरीणामततिमिर्लुठति तापविशीर्णदेह । अत्रान्तरे किं करिष्यसि ॥ २४ ॥ चातकस खलु चघुसपुटे नो यदि न वारिद वारिपूरैराहावयेस्तद्नु किं मृतमण्डनेन पतति रिर बारिवि दव । सागरीकृतमहीतल्स्य किं दोष | ॥ ४० ॥ शृण्व पुर पुरुषगर्जितमस्य हन्त रे पाय विाल- एप नरदम्य दीयते ॥ २५ ॥ ऊपरेषु विवरेषु चाम्भसा | मना न मनागपि स्या । विश्वार्तिवारणसमर्पितजीवनोऽय पीचयोऽपि भत्ता विनिर्मिता । क्षेत्रसीम्नि निहितास्तु | नाकर्णित किमु सखे भवताम्बुवाह ॥४१॥ यत्ताइरो बिन्दयो यारिवाह भवतो नमो नय ॥ २६ ॥ आपो | सरलेषु न पक्षपातो जातो पत स्फुटमसौ फुटजेषु राग । विमुक्ता धचिदाप एव पचिन किंचिद्गरल कचिच्च । विश्वेकजीवनपटोरपि वारिवाह दुर्वारवायुवशगस्य न तरि यस्मिन्विमुत्ता प्रभवति मुत्ता पयोद तस्मिन्चिमुख युत | चित्रम् ॥ ४२ ॥ यत्पल्लव समभवकुसुम यदासीत्तत्सर्व स्त्वम् ॥ २७ ॥ पानीयमानीय परिश्रमेण पाथोद पायो । मस भवत पयस प्रसाद । यद्भरहे फलविधौ न ददाति विधिमध्यतस्त्वम् । कल्पद्रुमे सीदति साभिलाषे महोपरे वारि प्राचीनमम्बुद यशो मलिनीकरोषि ॥ ४३ ॥ नैवट मुशासि किनिमित्तम् ॥ २८ ॥ पपात पाथ कणिका न बाललय भारत दुमाणा नाद्रीकृतापि घत चातकरी- भूमायवाप शान्ति ककुमा न ताप । दृष्ट्वैव जीवातुरय तडि चषु । दावानलाकुलतरु शमितो न शीघ्र माराय पारिया सापालाना मुदमाततान ॥ २९ ॥ प्रथितोऽसि यत वारिपद तवात् ॥ ४४ ॥ के वा न सन्ति भुवि वारि सात पृथिव्यामपि जीमूत जनस जीवनेन । विपयानपि रुहावतसा हसावलीवर यिनो जलसनिवेशाः । किं चातक गच्छत किमेताम्यनिभि पयसीह राजहसान् ॥ ३० ॥ फलमपेक्ष्य स वज्रपाता पौरदरी कलयते नवारिधापर गर्मितपधिरीतक्कुमा किमपि कृत न धनेन । कियती ॥ ४५ ॥ वातैर्विधूनय विभीषय भीमनादै सचूर्णय वन चातक्यमुपुटी सापि भृता न जलेन ॥ ३१ ॥ गति यया करकाभिघात । त्वद्वारिरि दुपरिपालितजीपिउन । मैप न यच्छसि तोय चातपक्षी व्याकुलितोऽहम् । देवा | मान्या गतिभवति वारिद चातकस्य ॥ ४६ ॥ व्याज दिह यदि दक्षिणात त्याहन च जपात ॥३२॥ स पयोद मयोदितेय यजीवनाय जगतस्तव जीवन है। पितर यारिद वारि देवातुरे चिरपिपासितचातक्पोतक 1 सोबत ते महदि धन धर्मराजसाहाय्यम यमि यदी प्रचरित महल क्षणमयया भवार पय च यानिहत्य ॥ पादता सपदि दईरदीर्थरा पाता ॥ ३३ ॥ रिसत्यानि पुत पुमुमानि वा च च यत्वोक्सिकलसतानि निराकृतानि । निष्पीतमन्यु टा १ सम्माEि अनुप इरोति मम | यसोदये गुरुमनोरथम घरेण सचितित किमरि पार गरम् ५९" मलोरपूरक महोरात्रम् वावामि. १ मास विशेर-२सोमया रनरी .पी ·मेघान्योक्तया चातकेन । आः कष्टमिष्टफलदानविधानहेतोरम्भोधरात्पतति | नयागुरुतरोरेतस्य दावचरम् । मस्त्वामुपकारकातर गत- संप्रति वज्रवहिः ॥ ४९ ॥ देवदहनजटालज्वालजालाहतानां प्रायाः पयःसंपदो दग्धोऽप्येष तरुदिशः परिमलैरापूर्व निर्या- परिगलितलतानां म्लायतां भूरुहाणाम् । अयि जलधर सति ॥ ६१ ॥ यावत्तिष्ठति चातकोऽयमसुभिः कण्ठस्थल- शैलश्रेणिशृङ्गेषु तोयं वितरसि बहु कोऽयं श्रीमदस्तान- | स्थायिभिस्तावद्देहि पयः पयोद फलतु त्वबारि कल्पद्रुमः । कीनः ॥ ५० ॥ नमसि निरवलम्बे सीदता दीर्घकालं त्वद- नो चेदस्य तृषार्तपीडिततनोः प्राणैः प्रयाणे कृते कसै भिमुखनिषण्णोत्तानचञ्चपुटेन । जलघर जलधारा दूरतस्ता- दास्ससि को ग्रहीष्यति पुनस्तापस्तु ते स्थासति ।। ६२ ॥ दास्तां ध्वनिरपि मधुरस्ते न श्रुतश्चातकेन ।। ५१ ॥ अयै कृपे पानमधोमुखं भवति मे नद्यो वराक्यः स्त्रियः सामान्य हेलावेलालुलितकुलशैले जलनिधौ कुतो वारामोघं बत जलद बकटिट्टिमैः सह सरस्पेवं समालोकयन् । शुप्यत्ताल- मोघं वितरसि । समन्तादुत्तालबलदनलकीलाकवलनक्लमोपै- | गलोऽपि कम्पिततनुः श्रुत्वा गमीरध्वनि धैर्यादुद्धतकन्धरो तानेतानुपकुरु पयोमिविटपिनः ॥ ५२ ॥ अमुं कालक्षेप त्यज जलधर त्वां याचत्ते पातकः ॥ ६३ ॥ मार्गो भूरि अल जलद गम्भीरमधुरैः किमेभिर्निपैः सृज इंटिति झाडारि | मरुस्थलमुवि स्वप्नेऽपि नो लभ्यते तीब्रो वाति समीरणः सलिलम् । अये पश्यावस्थामकरुणसमीरव्यतिकरज्वलद्दाय- | कचिदपि च्छायाभूतो न द्रुमाः । अद्गारप्रकरान्किरनिय ज्वालावलिटिलमूर्तेविट पिनः ॥ ५३ ॥ अकूपाराद्वारि रविीष्मे तपत्यम्बरे तद्भोः पान्थहिताय पूरय धरां पाथोद प्रचुरतरमादाय जलदः स दानाध्यक्षोऽपि प्रकिरति जलं पायोमरैः ।। ६४ ॥ भेकैः कोटरशायिभिमतमिव क्ष्मान्तर्गत नाद्भुतमिदम् । स मेघो धन्यो यत्परिकिरति मुक्ताफलतया | कच्छपैः पाठीनैः पृथुपङ्कपीठलुठितैयस्मिन्मुहुमूछितम् । यदीयासी कीर्तिनटति नृपनारीकुचतटे ॥ ५४ ॥ तवैव तस्मिन्शुष्कसरस्सकालजलदेनागत्य तच्चेष्टितं यत्राकुम्भनि- प्रावीण्य जलद जगदानन्दकरणं यदम्भःपालीराहरसि खल- ममवन्यकरिणां यूथैः पयः पीयते ॥ ६५ ॥ कालातिक्रमण सत्त्वाजलनियः । निसर्गात्क्षारास्ता नयसि च कथंचिन्मधु- | कुरुष्व तडितां विस्फूर्जितैस्त्रासय फार पणगर्जितैरतितरां रतामथासारस्तासां युगपदुपकर्तासि जगतः ॥ ५५ ॥ विल- | काय मुखे दर्शय । असानन्यगतेः पयोद मनसो जिज्ञा- पति तथा सारगोऽयं भवानयमुन्नतो जलमपि च ते संयो- सया चातकस्याहि त्वमिहाखिलं तदपि न त्वत्तः परं गोऽयं कथंचिदुपस्थितः । उपकुरु कुरु प्रहं चेतो न वेसि | याचते ॥ ६६ ॥ भूयो गर्जितमम्बुद प्रकटिता विद्युत्खमा- यदप्रतो जलघर पुनः कलं. कायं क ते जलविन्दवः पूरित दूरावग्रह तिष्ठ तिष्ठ तदलं वृष्टया तवातः परम् । ॥ ५६ ॥ नीरं दूरं तदपि विरसं जंगमा नो लताद्यास्त- | निर्दग्धाखिलशालिहालिकवधूसंनद्वनेत्रैः परं नैराश्यादिह स्मिन्दातयपि जलनिधौ को लभेताम्बुबिन्दुम् । दानाध्यक्षे | वर्षितव्यमधुना केदारपूरं पयः ॥ ६७ ॥ गर्जन्नम्बु ददाति वयि जलधर कापि कुत्रापि शैलाः शालावन्तोऽमृतनिमजलै- | तच्च कणिकारूपेण यत्र क्वचिद्वर्षाकालमपेक्ष्य दानसमये स्तर्पिताः सर्व एते ॥ ५७ ॥ तस्या नद्यः कमलसरसी | काय विधत्ते मुखे । पश्चात्पाण्डुरतामुपैति लघुतामप्येति राजहंसावतंसाः पुण्याश्वेतो हिमगिरिभुवस्त्वकृते येन | भूयस्ततः श्रीमद्राम पालशेखर विमो दाता कियान्वारिदः मुक्ताः । संप्राप्तेऽस्मिञ्जलद दहनोचण्डदाहे निदाघे पर्जन्य ॥ ६८ ॥ आसक्ताः प्रतिकोटरं विषधरा भानोः करा भूर्धनि खीकुरु तमधुना चातकं पातकं वा ॥ ५८ ॥ शैलेयेपु ज्वालाजालकरालदावदहनः प्रत्यङ्गमालिङ्गति । सर्वानन्दन- शिलातलेषु च गिरेः शृद्धेषु गर्तेपु च श्रीखण्डेषु विमीतकेषु ! चारुचन्दनतरोरेतस्य जीवातवे रे जीमूत विमुञ्च धारि बहु- च तथा पूर्णषु रिक्तेषु च। निग्धेन ध्वनिनाखिलेऽपि | शो युप्मयशो जृम्मताम् ॥ ६९ ॥ ते ते चातकपोतका जगतीचके समं वर्षतो वन्दे वारिद सार्वभौम भवतो विश्वी- | वितृपिता दावाग्निमनं वनं संनिर्वापितमुष्णतापितमही निर्वा- पकारि प्रतम् ॥ ५९ ॥ नीहाराकरसारसागरसरित्कासार- पिता सर्वतः । कासाराः परिपूरिताः पृथुपयोधाराभिरम्मो- नीरश्रियं त्यक्त्या तोयद चातकेन महती सेवा समाल- | धर त्वय्येवायमहो महोर्जितमहादानावदानक्रमः ॥ ७० ॥ म्बिता । तस्यैतत्फलितं समुज्झसि शिलासंताडनं मस्तके | तापं लुम्पसि सर्वतो वितरसे मुक्ताफलं शुक्तिपु क्षेत्रं सिञ्चसि गाढं गर्जमि यज्रमुज्झसि तडिल्लेखामिरातर्नसि ॥ ६० ॥ | किं च पलवयसि श्रीखण्डमुख्यान्दुमान् । क्षारं क्षार- औरामामरणस पलवचरापीततिग्मविपः पाथोद प्रशम | मिदं जलं जलनिधेरादाय जीमूत हे विश्वं जीवयसि प्रवीतु जगति प्रौढोऽपि कस्ते गुणाम् ॥ ७१ ॥ संतापं जगतो १ दावाग्निः २ ग्लानि प्राप्नुयताम्, ३ थ्योमोस्थितघगजितः ४ शीघ्रम्, ५ व्याप्तदेहस्य. ६ वृक्षस्य. ७ उद्यानभूषणस्य. १ कृष्णताम्. २ प्रतिविलम्. ३ जलाशया'. .

·२१४ सुभापितरनभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् पिलुम्पमि धरा धारामिरासिञ्चसि क्षेत्राग्यकुरयम्पमून्मुकुल- | मरासि वितरन्त्यभ्यागतेभ्यो मित गृह्यन्ते सरित. अमेण यसराय नीपगुमान् । सारदास नभोनिवेशिनशिपशुपुटी | परितो-प्याधास्वन्धं बगत् । प्राप्य कूपकन क्थचन पूरणे वैमुग्य वहसि समन्यु यदि प्रत्येतु को नाम तत् किमप्यारोप्य कण्ठे पद तत्वा त्यागिनमेरमेव भगवम्पन- ।। ७२ ॥ कूपाम्मासि पिबन्तु कूपरसिका यापीपु वापीजुषो | न्य मन्यामहे ॥ ८३ ॥ हर्ष वर्षन्विधत्से चिरसमयतृषाशु- नादेयाश्च पतत्रिगोऽपि मुदिता आखादयन्तामप । सार-प्यता चातकाना भूमेस्तायोपशान्ति वितरति तरसा लोक. अन्य नभोनिवेशितदश किं तेन यावन्महीमम्मोभि सपशोरधुनोपि । अम्मोदैतत्तक परममनुचित यस्पिधत्से सुधाशु यग्नसायुदयते न प्रागृषेण्यो घन ॥ ७३ ॥ तव्यो दि | वाचामीश कवि वा बुधमपि वहसि प्रेम खयोतबर्गे ।। ८४ ॥ वर्तते यदि तरोरम्योपकारस्तदा मा काल गमयाम्बुवाह समये सिनमम्मोमरै । शीर्णे पुप्पफ्ले दले विगलिते मूले गते चायन्योक्तयः शुष्कता बम बि हितमाचरिष्यति परीतापस्तु ते स्थास्यति वायुरेय गेहाभूत वदन्तु निखिला जना । आयुरेवेष ॥७॥ नौ चिन्तागणिमिन कल्पतरगि! कामधेन्वादिगि। भूतानामिति मन्यामहे वयम् ॥ १॥ अलिपटलैरनुयाता देवेश परोपकारनिरत स्थूलन सूक्ष्मैरपि । अम्भोदेह निर सध्दयहृदयज्वर पिलम्पन्तीम् । गृगमदपरिमलरहरी न्तरं जलमरेसामुरा सिश्चता धौरेयेण धुर त्वयाय वहता | समीर बि पामरेषु रे पिरसि ॥ २॥ परमो मरुत्ससाणे मन्ये जगजीवितम् ॥ ७५ ॥ हे पाथोद यधोन्नतेन भवता तेजोद्धिं तनोतु त जेतुम् । दीप हरति तदम्य ज्ञान प्रति- दिग्याता गवतो मन्ये धीर तथा परिप्यसि ग्वलु क्षीरान्धि पत्तिनिर्वहणम् ॥ ३ ॥ प्राथमिकी धनवृधि प्राप्ता शिग्विनो तुल्य सर । ति स्वैप क्षगते नहि क्षणमपि ग्रीष्मोप्मणा व्या निदाघतप्तस । आवसिवेन सा पुनरपनीता छापि पानेन पुन पाठीनादिगणस्वदेवशरणस्तर्प तावरिक्यत ।। ७६ ॥ ॥ ४ ॥ यरतरुविघटनपटव कटवश्व चन्ति पायो बह्म । नान्धी सैन्धनी सर सु न मनो वापीपु नापीहित कर्णे | त कुसुमबहलपरिमलगुणविन्यासे कृती षेक ॥ ५ ॥ प्यर्णरसस्था न च पृन्ता नाचापि नद्या मन । सारङ्गेण | गन्धवाह गह्नानि गाहसे गन्धजातमिह सचिनोपि समुत्तरगरणमादण्डेन घण्टातपमान्तेनापि निरन्तर जल्द | च । नैपुणब्युतिरिय तु तावनी यत्र तत्र मदसद्विवेचनम् हे स्वय्येन दत्त मन ॥७७॥ नि पद्म शिशिरण धीवरगणे ॥ ६॥ अहह चण्डसमीरण दारुणं सिमिदमाचरित निमत्पनि कूर्मव व्यानिविहग निरभ्यु रविणा निनालय | चरितं त्वया । यदिह चातस्चनपुटोदरे पतति वारि तदेय दन्तिमि । नि शालूक मकारि शूकरगणैनामैकमात्र सरो हे | नियारितम् ॥ ७ ॥ अनिल निपिलविश्व प्राणिति त्वत्प्रयुक्तं जीमून परोपकारप' पयोदानेन मा पूरय ॥ ७८ ॥ कासा सपदि च विनिमीलत्याकुल त्वद्वियोगात् । वपुरसि परमेश- रेषु सरित्सु सिन्धुषु तथा नीचेपु नीरमह विस्तापि शिरो म्योचित नोचितं ते मुरभिममुभि या यत्सम स्वीपरोनि न मिपरं हेय भवेन्मानिनाम् । इत्यारोच्य विमुच्य चात ॥ ८॥ राजीविनीविपिनसौरमसारगन्धिोऽभूद्वमन्तदिवसेषु पपुवा तेषु स्पृहामादराद्रीयसब यारियाह पुरुते पार | जनक्वन्धु । रघ्यारनामि विपिरपिरजग्नगेन्द्रानुन्मत्ता- पपगेकनम् ॥ ७९ ॥रे धागधर धीर नीरनिरेपा रमा | इमति पश्यत सोऽद्य घायु ॥ ९॥ ये जात्या स्पर नीग्गा रोपा पूररोरैरविगरैराप्रि भूरि सया। एकान्तेन | सदैव गगना याता न ये पुरचित्पयामैन रिमदिता भरतमन्तरगत सान्तेन सचिन्तयमाप्रय परिपीडितो.गि प्रीदिन भूमी पिटरीनाभिरम् । उत्क्षिप्तापगगयेन मरता रमते यपातरम्तृप्या ॥ ८०॥ आण्माधिपतिविरपिकलो पश्यान्तरिक्ष सरो तुहागामुरि सिति सितिगृता पुर्व सून रमा नीरगा यात्यामि पपीता दश दिशबण्यातपो लमी पामर ॥ १० ॥ इहो दग्धमीर मलि मालम्मि दु गदः । एष धन्वनि पम्पकन गरले सहारहेतापरि बने शामिना शापापणा म कोऽपि मुचिरं जन्माल पनिषामृतेन तोपद पुतोप्यापिyो बंधगा ॥ ८ ॥ दावानर । येनादाहि पायमानहारिण मम्मीमपना गुप्य पीने में दोदिनहता दग्धोऽसि पयातका मियत गाल चद्रुतंग यनम् ॥ ११ ॥ ही धार पाप पन यामगनपरि दापोपयो गीगन् । देगरी मनार हल जनन ते चॅदनामामृनो दाहिग्य जगदुसरं पर- पनगारतायता मिशिदानी पनि मायके वारा गयो गोदारीयारिमि । प्रत्या दहतीह मे स्वमा पतु निसानी मूमहे ॥ ८॥ म धागे मी १५ १ वर्षिया Fri मामी र से भुशेष.. Park , ·1 वाय्वन्योचयः, पर्वतान्योक्तयः, समुद्रान्योक्तयः . द्दामदावाग्निवन्मत्तोऽयं मलिनात्मको वनचरः किं वक्ष्यते पाथोनिधी नियसता मवतार्जितात्र ॥ १०॥ वरं पक्षच्छेदः कोकिलः ॥ १२ ॥ कोऽयं प्रान्तिकारस्तव पवन घनाव- समदमघवन्मुक्तकुलिशमहारैरुद्वच्छहलदहनोदागुरुमिः । स्करस्थानजातं तेजखिचातसेव्ये नमसि नयसि यत्पांसुपूरं तुषारादेः सूनोरहह पितरि फ्लेशविवशे न चासो संगतः प्रतिष्ठाम् । अम्मिन्नुत्थाप्यमाने जननयनपयोपद्रवस्तायदास्तां पयसि पयसा पत्युरुचितः ॥ ११ ॥ केनोपायेन सह्यो वपुषि कलुपतादोप एपस्तवैव ॥ १३ ॥ लोकालोकः पर्वतान्योक्तयः एकसायमुदेति मूर्धनि गिरेरन्यस चैत्र क्रमादतं याति नाधन्यानां निवासं विदधति गिरयः शेखरीभूतचन्द्राः कलानिधिस्तदुभयोरस्तः प्रशस्तोऽचलः । को नामोदयिनं राङ्गैोरनाप्रवाहं द्रुतमिव तुहिनं दिमुखेषु क्षिपन्तः । करोति न शिरोमाणिक्यमस्तं पुनर्यातं यः कुरुते भवानिय स येषामुच्चस्तरूणामविहतगतिना यायुना कम्पितानामाकाशे दुःप्रापोऽस्ति पृथ्वीतले ॥ १२ ॥ विप्रकीर्णः कुसुमचय इवामाति ताराग्रहोघः ॥ १॥ रोहणः हिमाचलः रोहणाचल शैलेषु कस्तुलां तुलयेत्तव । यस पापाण- तरुकुलसुषमापहरां जनयन्ती जगति जीवजातातिम् । | सण्डानि मण्डनानि महीमृताम् ॥ १३ ॥ रलानां न केन गुणेन भवानीतात हिमानीमिमां वहसि ॥ २ ॥ किमालयो जलनिधिः किं न स्थिरा मेदिनी किं न व्योम विन्ध्यमन्दरसुमेरुभूभृतां यत्पतिस्तुहिनपर्वतोऽभवत् । ईश्वर- | महत्पदं मुकृतिनां किं नाम नैवोन्नतम् । हहो रोहण श्वशुरताप्रमावतस्तदुवं जगति जन्मते यशः ॥ ३ ॥ किं न याचकचमूनिःशङ्कटकाहितशान्तिस्वीकरणेन गोत्र- क्षोणी यस हिरण्मयी मणिमयः प्राकारशिल्पोच्चयः कुञ्जाः | तिलकस्रलोक्यबन्यो भवान् ॥ १४ ॥ यामस्ते शिवमस्तु कल्पलतामयाः सुरघुनीधारामयो निसरः । किं चन्द्रादि- रोहणगिरे मत्तः स्थितिप्रच्युता चर्तिप्यन्त इमे कथं समस्तदिक्पतिपुरीमय्यन्ति यत्पल्लवाः शैलः सोऽपि गिरिर्वयं कथमिति खमेऽपि मैवं कृथाः । प्रातस्ते मणयो वयं यदि च गिरयस्त्वय्येव मे का मतिः ॥ ४॥ भवन्नामप्रसिद्धास्ततः किं शृङ्गारपरायणाः क्षितिमुजो नागी. मेरुः करिष्यन्ति नः ॥ १५॥ ये संतोषसुखप्रबुद्धमनसस्तेपाममिन्नो मृदो येऽप्यन्ये धन- पर्वतदरी लोमसंकुलधियस्तषां तु दूरे नृणाम् । इत्थं कस्य कृते यसां स केसरियुवा पदमावबन्ध गन्धद्विपेन्द्ररुधिरा- कृतः स विधिना तादृक्पदं संपदा खात्मन्येव समाप्तहेम- | रुणितागनायाम् । तामद्य पर्वतदरी धुतधूम्रलोमा गोमायुरेप महिमा मेरुन मे रोचते ॥ ५ ॥ वपुषा मलिनीकरोति || १६ ।। विन्ध्यः गिरिनिर्झरः आचक्ष्महे तब किमद्यतनीमवस्यां तसाद्य विन्ध्यशिवरस्य कल्लोलसंचलदगाधजलैरलोलैः कल्लोलिनीपरिवृद्धैः किम- मनोहरस्य । यत्रैव सप्त मुनयस्तपसा निषेदुः सोऽयं विलास- पेयतोयैः । जीयात्स जर्जरतनुर्गिरिनिझरोऽयं यद्विभुषापि वसतिः पिशिताशनानाम् ॥६॥ तृपिता वितृषीमवन्ति ॥ १७ ॥ मलयः किं तेन हेमगिरिणा रजताद्रिणा वा यत्राश्रिता हि समुद्रान्योक्तयः तरवस्तरवस्त एव । मन्यामहे मलयमेव यदाश्रयेण शाखो- टनिम्बकुटजा अपि चन्दनानि ॥ ७ ॥ विद्योतन्ते कति नावा नायवैदग्ध्यमुदधेमहिमैव सः । यत्तीरपङ्क- न गिरयस्तेषु किं नोदयन्ते शासावन्तः खदिरबदरीशाल- | मन्नानि महारत्नानि शेरते ॥ १॥ यद्यपि खच्छमावेन दर्शय- शाखोटकायाः । धन्यस्तावन्मलयशिवरी यत्र जातात एव त्युदधिर्मणीन् । तथापि जानुदमोऽयमिति चेतसि मा खैरामोदैत्रिमुवनमय प्रीणयन्तः स्फुरन्ति ॥ ८ ॥ कृयाः ॥ २ ॥ रत्नैरापूरितस्यापि मदलेशोऽसि नाम्बुपैः। मुक्ताः कतिपयाः प्राप्य मातङ्गा मदविहलाः ।। ३॥ अध:- मन्दरः मुरारातिलक्ष्मी त्रिपुरविजयी शीतकिरणं करीन्द्र पौलोमी- करोषि रत्नानि मूर्धा धारयसे तृणम् । दोषस्तवैष जच्चे पतिरपि च लेमे जलनिधेः । लया किंवा लब्धं कथय मधितो रत्नं रखें तृणं तृणम् ॥ ४ ॥ वातोहासितकहोल घिस्ते मन्दरगिरे शरण्यः शैलानां यदयमदयं रत्ननिलयः ॥९॥ सागर गर्जितम् । यस्स तीरे तृपाक्रान्तः पान्यः पृच्छति मैनाका वापिकाम् ॥ ५ ॥ अयं रत्नाकरोऽम्मोचिरित्यसैवि धना- शकादरक्षि यदि पक्षयुगं तथापि मैनाक सन्ति तव शया । धनं दूरेऽस्तु वदनमपूरि क्षारवारिमिः ॥ ६ ॥ यद्यपि बद्धः शैयद्यपि गिरिमथनमुषितसर्वस्वः । तदपि नेह गतागतानि । निःसत्त्वता च निरपत्रपता च किंतु १ अवमानः. २ अचतुरत्वम्, ३ जानुप्रमाणः. ४ वायुनोहा- २ मेरुणा. ३ कैलासैन. ४ निर्बलत्वम्. सिता उत्पादिताकछोला महोर्मयो यस्स.५ गिरिमथनेन हुतं सर्व ५निलंन्जत्वम् खं चतुर्दशरमात्मकं धनं यस. १राक्षसानाम् ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् परमीतभूधररक्षायां दीक्षितो जलधिः ॥ ७॥ किं खलु | नीरग्रहणरसिकैरवगैरुज्झितोऽसि ॥ २२ ॥ अयं वारामेको रत्नरेतैः किं पुनरभ्रायितेन वपुषा ते । सलिलमपि यन्न तावक- | निलंय इति रत्नाकर इति श्रितोऽसाभिस्तृष्णातरलितमनो- मर्णव वदनं प्रयाति तृषितानाम् ॥ ८॥ मा कुरु गुरुता- मिर्जलनिधिः । क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं गर्व लघुरन्यो नास्ति सागर त्वत्तः । जलसंग्रहमन्य- | क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः ॥ २३ ॥ अये सात्वयि सति कुर्वन्ति पोतस्याः ॥९॥ किमधिकमस्य | वारांराशे कुलिशकरकोपप्रतिभयादयं पक्षप्रेम्णा गिरिवर- घूमो महिमानं वारिघेहरिर्यत्र । अज्ञात एव शेते कुक्षौ | सुतस्त्वामुपगतः । त्वदन्तर्वास्तव्यो यदि पुनरयं वाडवशिखी निक्षिप्य भुवनानि ॥ १० ॥ लघुरयमाह न लोकः कामं प्रदीप्तः प्रत्यङ्गं ग्लपयति ततः कोऽय शरणम् ॥ २४ ॥ गर्जन्तमपि पति पयसाम् । सर्वमलजाकरमिह यत्कुर्वन्तीह | इतः स्वपिति केशवः कुलमितस्तदीयद्विपामितश्च शरणार्थिनः परिपूर्णाः ॥ ११ ॥ तृपां धरायाः शमयत्यशेषां यः | शिखरिपत्रिणः शेरते । इतोऽपि वडवानलः सह संमस्त- सोऽम्बुदो गर्जति गर्जतूचैः । यस्त्वेष कसापि न हन्ति | संवर्तकरहो विततमूर्जितं भरसहं च सिनोवपुः तृष्णां स किं वृथा गर्जति निस्पोऽब्धिः ॥ १२ ॥ ॥ २५ ॥ ग्रावाणो मणयो हरिर्जलचरो लक्ष्मीः पयोमानुषी त्वमद्य सिन्धो जगदेकबन्धो रत्नानि दातुं विमुखोऽसि मुक्तौघाः सिकताः प्रवाललतिकाः शैवालमम्भः सुधा । तीरे कलात् । किं वा सुतः कल्पमहीरुहस्ते दानैः कृतार्थी- | कल्पमहीरुहाः किमपरं नानापि रत्नाकरो दूरे कर्णरसायनं कुरुते जगन्ति ॥ १३ ॥ अयि रोषमुरीकरोपि नो | निकटतस्तृष्णापि नो शाम्यति ॥ २६ ॥ एतस्मादमृतं चेकिमपि त्वां प्रति वारिधे वदामः । जलदेन तवार्थिना सुरैः शतमुखेनोचैःश्रवाः सद्गुणः कृष्णेनाद्भुतविभ्रमैक- विमुक्तान्यपि तोयानि महान्न हा जहासि ॥ १४ ॥ वसतीर्लक्ष्मीः समासादिता। इत्यादि प्रचुराः पुरातनकथाः तोयानामधिपतिराकरो मणीनां शैलानामभयपदं महान्महयः। सर्वेभ्य एव श्रुता अस्माभिर्न च दृष्टमत्र जलधौ मुष्टं अग्राह्यो भवसि यदि त्वमेव तावत्को नु खाजगति तदा | पयोऽपि क्वचित् ॥ २७ ॥ संख्येया न भवन्ति ते युगशतै- जनावलम्बः ॥ १५ ॥ स्वस्त्यस्तु विद्रुमवनाय नमो मणिभ्यः | र्गाम्भीर्यमुख्या गुणाः सत्यं वारिनिधे तथापि तदिदं चित्ते कल्याणिनी भवतु मौक्तिकशुक्तिमाला । प्राप्तं मया | विधत्ते व्यथाम् । स्वच्छन्देन तिमिगिलान्निजकुलपासं मुहुः सकलमेव फलं पयोधे यद्दारुणैर्जलचरैर्न विदारितोऽस्मि | कुर्वतो यत्ते वारयितुं निजेऽपि विषये न खामिता विद्यते ॥ १६ ॥ आदाय वारि परितः सरितां मुखेभ्यः किं ॥ २८॥ कल्लोलैः स्थगयन्मुखानि ककुभामभ्रंलिहैरम्भसा तावदर्जितमनेन दुरणवेन । क्षारीकृतं च वडवादहने हुतं च क्षारेणापि दिवानिशं जलनिधे गर्जन विश्राम्यसि । एतत्ते यदि पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशितं च ॥ १७ ॥ निःपीतपीन- घोरनक्रनिलयं स्वादु व्यधास्सद्विधिः किं कर्तासि तदा न वेभि तिमिराणि सनोहरणि रतानि सन्ति न क्रियन्ति तवा- तरलै रेव दुश्चेष्टितैः ॥ २९॥ धामारोहति वाञ्छति स्या- न्तिकेषु । एतख कौस्तुभमणेर्बजतः परंतु पायोनिधे यितुं तेजोऽपि तेजस्विनामुच्चैर्गर्जति पूरयन्नपि महीमम्भोभिर- सरणमान्तरमावहेयाः ॥ १८ ॥ कल्लोलवेल्लितषत्परुषप्रहारै | भोधरः । काचिद्रागुपजीव्य तोयचुलकान्सिन्धौ भवत्संनिधौ रखान्यमूनि मकरालय माऽयमंस्थाः । कि कौस्तुमेन विहितो पानीयप्रचयेषु सत्स्वपि न ते जातो विकारः क्वचित् ॥ ३०॥ भवतो न नाम यामाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ॥ १९ ॥ कि वाच्यो महिमा तवात्र जलघे यस्पेन्द्रयजातिवस्तक्ष्माभ- लजामहे वयमहो वचनेऽपि हन्त सांयात्रिकाः सलिल- दमजदम्युनिचये मजकलकाकृतिः । मैनाकोऽपि गमीरनीर- राशिममी विशन्ति । अंसाधिरोपिततदीयतटोपकण्ठ- कौपेयकाम्बुद्धतयो यदुदीर्णतृष्णाः ॥ २० ॥ चपलतरतरंगै- | निवृतः ॥३१॥ आस्तां तावदहो समुद्रमहिमा दूरेऽपि विलसत्पाठीनपृष्ठोलसच्छैयालाकुरकोटिकोटरकुटीकुड्यान्तरे दरमुत्सारितोऽपि प्रघयति तव कीर्ति दैक्षिणावर्तशखः । कर्णप्रियस्तीरे यस पिपासयैव मरणं प्रामोति शीघ्रं जनः । परिगणय पयोघे पानामाययोग्यस्तव निकटनिषण्णः (लकैः लाध्यता का ॥ २१ ॥ यद्वीचीभिः स्पृशसि | करद्वयन सलिलं पेपीयते खेच्छया ॥ ३२ ॥ देवैर्ययपि तसादम्बुनिधैर्वरं लँघुसरः कूपोऽथवा वापिका यत्र स्वीय- गगनं यच्च पातालमूलं रनरुद्दीपयसि पयसा यत्पिधरसे धरि- तक्रवद्विमथितः केदारवद्वानरैर्बद्धः सिद्धवदञ्जनाविजनुषा श्रीम् । धिक् सर्व तत्त्व जलनिघे यद्विमुच्याश्रुधारातीरे १ नौकास्थिताः, नाविका इत्यर्थः २ नौकया व्यापार १ जलानाम्. २ स्थानम्. ३ पिपासा; पक्षे, अर्धामिलाप कुर्वाणा- ३ दक्षिणमागे आवतो यस्यैताशा राष्ट्र. ४ बानीहि. ४ अगस्त्यः. ५ शिखरिणः पर्वतात एक पत्रिणः पक्षिण:- ५ विष्णुपूनायोग्या ६ ६ संवतेकसकथैः. ७ खजटाशय-- ·समुद्रान्योक्तयः २१७ कुल्यावदुष्लवित । किं चासीचुलुकेऽम्नुनि दुवदय शह लयोऽपि तोयममैव रत्लमफल पितृम्मते ॥ ४५ ॥ म्मयोनेर्मुने तारोऽयमिति प्रथा जलनिधेरासीदयापि तथा कम्पन्ते गिरय पुरंदरमिया मैनाक्मुग्या पुन अदन्त्यम्मु ॥ ३३ ॥ पीयूषेण सुरा श्रिया मुररिपुमर्यादया मेदिनी घरा स्फुरन्ति वडयापक्रोद्ता वह्वय । मो कुम्मोदर शक क्ल्परुहा शशाङ्ककल्या श्रीशकरतोषित । मैनाका मुच्यता जलनिधि स्वस्त्यस्तु ते सारत निद्रालुलयवाहुबलि हिनगा निजोदरगता सस्थानत स्थापितास्त्वचूलीकरणे | कमलाश्लेषो हरिः सीदति ॥ १६ ॥ घटोद्भवमुनि केनापि नो वारित ॥ ३४ ॥ है हेलाजित रतानि बोधिसत्त्व वचसा किं विस्तरेस्तोयधे नास्ति त्वत्सदृश पर परहिताधाने गृहीतव्रत | तृष्यत्पान्यजनोपकारघट | वास्ते तथेवास्ता याच काचो मणिमणि ॥ ४७ ॥ मणिलठति पादेषु काच शिरसि धार्यते । यथै नामुख्यलब्धायशोमारप्रोद्वहने करोषि कृपया साहायक अप्याकरसमुत्पना मणिनातिरसस्कृता । नातरूपण क्ल्यागि यन्मरो ॥ ३५ ॥ पीयूपेण कृतार्थिता दिविषदो ठम्या नहि सयोगमर्हति ॥ ४८ ॥ अनस्तमितमारम्य ततसस हरि प्रीणितश्चन्द्रार्धन विभूपित पशुपति कल्पद्रुमसर । आत्मान परिपन्थिनाप्युदधिना किं किं न तेषा कृत द्विम्मितम् । येन पाषाणखण्डस मूल्यमल वलुधरा तसागस्त्यमुनिप्रपीतपयसो नोच्च कृतकाद्गुलि ॥ ३६॥ ॥ ४९ ॥ धन्योज्य मणिरेकश्टिनो भिन्नश्च चक्रनि । लक्ष्म्या श्रीपुरुषोत्तमो हिमरुचा गौरीप्रियोलकृतो देवेन्द्रो युक्तस्तजोनिचयैर्धन्यो दुखेऽपि योऽधिकामाम ॥ ५० ॥ ऽपि विमानवारणहयस्त्रीरत्नकल्पद्रुमै । पीयूपैरमितस्त्वया भ्रष्ट नृपतिरिरीटाद्भूमौ पतित 'तिरोहित रनमा । विधि विलसितेन रत जनचरणविडम्बना सहत ॥ ५१ ॥ वपु दिविषदश्चान्ये कृतार्थीकृता श्रीमन्वारिनिघे बदीयमहिमा नून न वाग्गोचर ॥ ३७॥ हहो वारिनिधे विधे समुचित परीणाहगुणेन तम्यो यशखिन किं मणयो मन्ति । येनासि रत्नाकरो रत्नाश्चेदवमन्यसे वद विमो नैतत्पद | तथापि चूडासु महीपतीना त एव खेलति न गण्डशैला विन्दसि । पश्यालकरण पुरदरपुरे चितामणि कौतुमो | ॥ ५२ ॥ सिन्धुस्वरहैरुपाल्प्य फेना रत्नानि पङ्कमलिनी विष्णोर्वक्षसि मीनकेतनरिपो शीर्षे कलाना निधि ॥३८॥ करोति । तथापि तान्येव महीपतीना किरीटकोटीपु पद पीत्वा गर्जन्त्यपस्ते दिशि दिशि जलदास्स्व शरण्यो गिरीणा | लमन्ते ॥ ५३ ॥ विरम रत्न मुधा तरलायसे तर न कश्चि मुनामनासमाजा निदशविटपिना जन्मभूमिस्त्वमेव । दिहालि परीक्षक । विधिवशेन परिच्युतमाकरात्त्वमपि काच गाम्मीय तम तादृक्त्वयि सलिलनिघे किंतु विज्ञाप्यमेतत्समणीकृतमीश्वरै ॥ ५४ ॥ अनिमालित एन केवल खनि पायेन मैनावरुणिमुनिकृपादृश्य काङ्क्षणीया ॥ ३९ ॥ गर्ने निधिरेप जीर्यतु । न तु सीदतु मूल्यहानितो वणिजा- क्षीरसागर लोक्नगोचरीकृत ॥ ५५ ॥ समुद्रेणात स्थस्तर मुवि तरहै दिशि दिशि गिरिग्रावाण खा वमतु सरखती तुलयतु | रकरणे समुत्क्षिप्तोऽस्मीति त्वमिह परिताप त्यज मण । मिथस्तामापातस्फुरद्धनिडम्बरान् । स परमपर क्षीरोदन्यान् अवश्य क्वापि यद्गुणपरिचयाकृषहृदयो नरेन्द्रस्वा कुर्या यदीयमुदीर्यते मथितुरमृत बंदच्छेदि प्रमोरनुमोदनम् निजमुकुटकोटिप्रणयिनम् ।। ५६ ॥ पयोघे सवस्ख शिरसि ॥ ४० ॥ साफ ग्रावगणैठठन्ति मणयो वालार्कविम्योपमा धृतवान् य नृपगण पणो यस क्षोणी चतुरुदघिसीमावधि नीरे नीरचरै सम स मगनानिद्राति नारायण । एव वीक्ष्य रमत् । स एवाय दैवाच्छवरवनितापाणिपतितो मणिमेप ताविवेस्मथ च प्रौढिं परामुनते किं निन्दाम्यथवा | ग्रीनाद्विगुणगुणवद्धो विहरति ॥ ५७ ॥ आघात परिलीढ सवीमि क्थय क्षीरार्णन वामहम् ॥ ४२ ॥ मुग्रनसरै क्षुण्ण च यच्चर्वित क्षिप्त यदूत नीरसत्कुपिते नेति व्यथा मा कृया । हे सदन तचैतदेव कुशल यहा मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा फुम्मसमर । येनैक | नरेणाग्रहादन्त सारविचारणव्यसनिना चूर्णीत नाश्मना घुलके दृष्टी दिव्यौ तो मत्स्यकच्छपौ ॥४२॥ अखर ॥ ५८ ॥ उत्तसेषु न नर्तित शितिमुना न प्रेक्षलक्षित पनगर्तपु विच्छिन्नो यस्य वारिधि । हा स एव सुने साकाच लुठितो न च स्तननटे लीरावतीना क्वचित् । पाणिरधस्ताद्विप्यभूमृत ॥ ४३ ॥ अल्पायसैव परसा कष्ट मोश्विरम तरेण जलधैर्देवाद्विशीर्णोऽमवत्खेलव्याल- यत्कुम्भ पूर्यते प्रसिद्ध तत् । ग्राम तेज पश्यत मुम्मो कुरागयषणपरिक्षीणप्रमाणो मणि ॥ ५९ ॥ ये गृहन्ति द्धत पपी वार्षिम् ॥ ४४ ॥ गतो-सि तीर जलधे पिपा हठात्तृणानि मणयो ये चाप्यय खण्डक ते दृष्टा प्रतिधाम सया स कापि मुखथुलुकीतो मया । न लक्ष्यते दोष १६ मयेन २ छादिताम् ३ देवदुर्विपाकेन ४ विशाटदा १ अमहारि २ पापामसम्है ३ बामणदेज प्रमान ४ समुद्रम् ५ भास्वादितम् ६ तत्सरेण ७ पाषाणेन तेजोरहित २८...मा अगस्त्य ·२१८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् काच दग्धमणयो विच्छिनसल्याश्चिरम् । नो जाने किमभावत यद्येतस्मिन्कथचित्कथयति कृषण कोऽपि मालिन्यमन्ये किमथवा दैवादहो श्रूयते नामाप्यत्र न तादृशस्य हि मणे रत्नानि गृह्णाति य ॥६० ॥ यन्मुक्तामणयोऽम्बुधेरुदरत प्रेक्षायन्तस्तदा त निरवधिजडतामन्दिर सगिरन्ते ॥ ७२ ॥ क्षिप्ता महावी चिभि पर्यन्तेपु लुठन्ति निर्मलरुच स्पष्टाट्टहासा इच । तत्तस्यैव परिक्षयो जलनिधेटपान्तरालम्बिनो रत्नाना अज्ञतथा प्रेम्णा वा चूडामणिमाकलय्य काचमणिम् । तु परिग्रहव्यसनिन सन्त्येव सायानिका ॥ ६१॥ यत्रा | नृपतिर्वहते शिरसा तेनासौ न हनयमणि ॥ ७३ ॥ नुल्लिखिताख्यमेव निखिल निर्माणमेतद्विधेरुत्कर्पप्रतियोगि স্থা कल्पनमपि न्यकारकोटि परा । याता प्राणभृता मनोरथ अन्त कुटिलता विभ्रच्छख स खलु निठुर । गतीरुलच्य यत्सपदस्तसाभासमणीकृताश्मसु मणेरश्मत्व ) हुकरोति यदा घ्मातस्तदैव बहु गण्यते ॥४॥ उच्चै मेवोचितम् ॥ ६२ ॥ काचा काश्चनभूषिता कति न वा रुचरति चिर झिल्ली यम॑नि तरु समारुह्य । दिग्व्यापिनि मुष्णन्ति रत्ननिय मौलौ वा कति नोद्वहन्त्यपधियस्तानेव शब्दगुणे शह सभावनाभूमि ॥ ७५ ॥ कीटगृह कुटि रतभ्रमात् । अक्ष्णा ये पुनरुन्मृजन्ति तिमिर यैर्नाम रत्नाकर सिन्धुस्ते पृथगेव हन्त मणयस्तेष्वप्यभिज्ञा पृथक् ॥ ६३ ॥ लोऽत कठिन क्षाराम्बुसमव शून्य । शङ्ख श्रीपति वज्रमाण निकटे केन गुणेन स्थिति लेभे ॥ ७६ ॥ जलनिधौ जनन यस वैज्रमणेभेंदे भिद्यन्ते लोहसूचय । करोति तन किं | धवल वपुर्मुररिपोरपि पाणितले स्थिति । इति समस्तगुणा नाम नारीनखविलेखनम् ॥ ६४ ॥ न्वित शङ्ख भो कुटिलता हृदये न निवारिता ॥ ७७ कोस्तुभमणि पनिरतिमधुर शुचित्वमुच्चै निरपि शङ्ख नंदीनतस्तवाभूत् । न श्वेताशुवदधकारदलनादुद्दयोतिते रोदसी नाप्यैरावत | अवगतमखिल बहिस्तवेद कुटिलतर पुनरन्तर न विद्य वनिरस्तदितिजनास कृतो यासव । नो चिन्तामणिरत्नवनि ॥ ७८ ॥ क वाऽम्भोधौ जन्म क च वपुरिद कुँन्दधवल क्क भुवने छिन्ना विपद्वार्थिना भूत्वा तस्य हरेरुर प्रणयिना कि | चावासस्थान कृतमहह विष्णो करतलम् । क नीचानामास्से कौस्तुभेनार्जितम् ॥ ६५॥ परिणतिरिय चुम्बनविधावितीवाय शङ्ख करणकरुण रोदिति चन्द्रकान्त सूर्यकान्तो मुहु ॥ ७९ ॥ तात क्षीरनिधि वसा जलधिजा भ्राता सोमकान्तो मणि खच्छ सूर्यकान्तस्तथा न किम् । सुरेशद्रुम सौजन्य सह कौस्तुभेन शुचिता यस्य द्विजेशा उद्गारे तु विशेषोऽस्ति तयोरमृतवह्नय ॥ ६६ ॥ दपि । धिक्कर्माणि स एव कम्बुरधुना पाखण्डका ताकरे चन्द्रकान्त सुधाकरकरस्पर्शाद्वहिद्रवति सर्वत । चद्रकान्तमणेस्तेन ! विश्रान्त प्रतिवासर प्रतिगृह भैश्येण कुक्षिमरि ॥ ८ ॥ मृदुत्व लोकविश्रुतम् ॥ ६७ ॥ पाञ्चजन्य स्फटिक सर्वाशापरिपूरिहुकृतिमदो जन्मापि दुग्धोदधे!विन्दा स्फटिकस्स गुणो योऽसौ स एवायाति दोषताम् । धत्ते ननचुम्बि सुन्दरतर पूर्णेन्दुविम्बाद्वपु । श्रीरेषा सहजा गुणा खच्छतया छाया यस्ता मलवतामपि ॥ ६८ ॥ किमपर मण्यन्त एते हि यत्कौटिल्य हृदि पाञ्चजन्य भव तस्तेनातिलज्जामहे ॥ ८१ ॥ शङ्खा सन्ति सहस्रशो जल- त्यज निजगुणाभिमान मरकत पतितोऽसि पामरे | निधेर्वीचिच्छटाघट्टिता पर्यन्तेषु उठति ये दलशतै कल्मा वणिजि । काचमणेरपि मौल्य लभसे यत्तदपि ते श्रेय पितमातला । एक कोऽपि स पाञ्चजन्य उदभूदाश्चर्यधामा ॥ ६९ ॥ कैनासीन सुखमकरुणेनाकरादुद्धृतस्त्व विक्रेतु | सता य सवर्तमरक्षमैर्मधुरिपो श्वासानिल पूर्यते ।। ८२ ॥ वा समभिलषित केन वाऽस्मि कुदेशे । यस्मिन्वित्तव्यय भरसहो ग्राहकस्तावदाता नास्ति भ्रातर्मरकतमणे त्वत्परीक्षा नद्यन्योक्तयः क्षमोऽपि ॥ ७० ॥ आसीत्पूर्व विमलजलधौ मण्डन भूपतीना नारीणा च प्रबलमुकुटे काश्चनेन प्रसङ्गात् । तत्रीवद्ध तटिनि चिराय विचारय विन्ध्यभुवस्तव पविनाया । कथमिदमहो काचखण्डेन सार्ध मिल्लीकण्ठे मरकतमगे शुष्यन्त्या अपि युक्त किं खलु रथ्योदकादानम् ॥ १ ॥ कामवस्था गतोऽसि ॥ ७१ ॥ कतिपयदिवसस्थायी पूरो दूरोन्नतोऽपि मदिता ते । तटिनि माणिक्यम् सद्रुमपातनपातक्मेक चिरस्थायि ॥२॥ यासति जलघर पौरस्त्यदाक्षिणात्यै स्फुरदुरुमतिभिर्मिन पाश्चात्यसधै | समयस्ता च समृद्धिलघीयसी भविता । तटिनि तटदुम रौदीच्यैर्यत्परीक्ष्य क्षितिपतिमुकुटे न्यासि माणिक्यमेकम् । पातनपातकमेक चिरस्थायि ॥ ३॥ फुरु गम्भीराशयता नौकायापारिण २ हीरकमणे २ कौटिल्यम् ३ नदीन सरितरतिस्माद ५काचमणिना ६ सद ५ भगिनी ६४क्ष्मी - मरकत ३ नीचे ४ भूषणम् १ अमूल्य ४ कुदपुष्पवच्छुभम् ७ अल्पतरा ·नधन्योक्यः, वडागान्योच्यः २१९ कोलेजनय लोकविज्ञान्तिम् । वीतपयोधरलक्ष्मी क्स न | क्यामहह परिहामि बनु ताम् ॥ ७ ॥ श्रीव पीडतु चरणैलियासि ॥ ४ ॥ मलयस गिरेरपत्यमादौ तदनु | कूदता च कुरर का परिप्वयना महर्माद्यतु माग्सश्च भ्रातृमती पटीरवृक्ष । रिमु चित्रमपानिधे क्व तटिनी | रस्तु प्रोडीयता टिटिम । मेगा मन्तु यरा वसन्तु चरतु वाचन मोक्तिकानि सूते ॥ ५ ॥ नारो न च तरला स्वच्छन्दमाटिसटे हस पद्मसर कुत पतिपय हर्पिना स्तरगमाला नेदानी जलरयता रसा कराला । मैव व श्रीम्तय ॥ ८ ॥ एतम्मिन्नरुमण्डले परिचरसोयोगहल- तटिनि तटद्रुमान्धिपाट्य प्रौढानामपयशसामिवासि पानम् श्रीकमपनमविलमन्नि शकमरम्परनम् । नेद पिक- ॥६॥ छाया प्रमुर्वन्ति नमन्ति पुष्ये. फरानि यच्छन्ति । सत्तुशेशयकुटीरोणरणपट्पदं संगीणित गन्यमुचलनलं तटदुमा ये । उन्मूल्य तानेव नदी प्रयाति तरगिणा छचत्रे विशाल सर ॥ ९॥ नोसम्म परिवर्तिनाहगारी प्रतिपनमस्ति ॥ ७ ॥ न वारयामो भवती विशन्ती वर्षा- | ग्रासार्थिन सर्वतो लप्यन्ते वरिट्टिमप्रभृतय स्वल्पेषु नदि स्रोतसि जगुजाया । न युक्तमेतत्त पुरो यदसा | साधु स्थितिम् । सद्य शोपमुपागतेऽद्य मरसि श्रीसद्मपद्मा- खरगमहान्प्रकटीक्रोपि ॥ ८ ॥ करे तम्मिन्पवाजिनीपिलासरुचयो हसा व याम्यन्त्यमी गहा ॥ १०॥ मायदिग्गतदानलिप्तकग्टप्रक्षालनोमिता न्योन यद्यपि दिशि दिशि सरित परित परिपूरिताम्मम सीम्नि विचेरुरप्रतिहता यम्योर्मयो निर्मल । कट माग्य सन्ति । तदपि पुरदरतरुणीसगतिसुग्यदायिनी गह्ना ॥ ९॥ विपर्ययेण सरस क्लान्तरन्यायिनम्तन्याप्येक्तस्पचारकर स किमु सहेत सुधाशु सरहरमालानल पारा । शिशिरे कालेन जातं जलम् ॥ ११ ॥ र पद्माकर यावदनि मरतो शीरनिवहै सिञ्चति मुरनिम्नगा नो चेत् ॥ १०॥ मध्ये पय पूरितं तापचत्रचकोरकपुरश्रेणी समुहासय । शोण. आजन्मस्थितयो महीरह इमे कृले समुन्मूलिता पश्चात्त्व समविदोटचटुलनोटीपुट याहतिव्यर्किटपर- व्यतिरैनिन्दास्पद याम्यमि ॥ १२ ॥ याते मय्यचिरा- क्छोला क्षणमगुरा पुनरमी नीता परामुनतिम् । अन्ताहपरिमहो बहिरपि भ्राम्यन्ति गन्धद्विपा भ्रात शोण | निदाघमिहिरैज्वालाशते गुप्क्ता गन्ता के प्रति पान्थ- न सोऽस्ति यो न हसति त्वत्सपदा विप्लनान् ॥ ११ ॥ सततिरसौ सतापमालाकुला । एस यम्य निरन्तरोधिपटले- | नित्यं वपु क्षीयते धन्यं जीवनमस्स मार्गसरसो बिमारि- तडागान्योक्तयः घीना जनु ॥ १३ ॥ सोपानानि तिरोहितानि पदवी छना तृणैतनै कालुप्य पयसा विलोक्य शनकैड्डीय हसा आगच्छतामपूर्णाना पूर्णानामपि गच्छताम् । यदध्वनि गता । माधुर्य न मधुनतोदितगिरा पदानि ममानि के न सघट्टा घटाना किं सरोवरम् ॥ १ ॥ अयमवसर | मेकानामिह गर्जितं परमहो वृद्ध्येर नष्ट सर ॥ १४ ॥ सरस्ते सलिलैरुपकर्तुमर्थिनामनिशम् । इदमतिसुलमं चाम्मो आर्येत पुन स्फुरच्छफरिकासारोमिभिरिमिभ्योऽपि प्रवि- भवति पुरा जलधराभ्युदये ॥ २॥ क्स तृपं न क्षपयति पिवति न कस्तव पय प्रविश्यान्त । यदि सन्मार्गसरोवर म्ममाणनलिनं पश्येम तोयाशयम् । इत्याशाशततन्तु नको न कोडमधिवसति ॥ ३ ॥ तानि तानि कमलानि बद्धहृदयो नक्तदिवं दीनधी शुप्यत्यातपशोषितस्य सरसस्तीरे तजल तानि षट्पदकुलानि ते खगा । सर्वमेकपद एव जरत्सारस ॥ १५ ॥ उद्दानाम्बुदवर्धमानशिम्बिनीकेका विच्युतं पङ्कुशेषमचिगदभूत्सर ॥ ४ ॥ विहगैर्गतं मधुकरै- मामग्राममटे परसरमयादारोच्यमानं मुहुर्दीन मीनकुछ न तिरेकाकुले सप्राप्य सलिल स्यलेष्वपि सदा निम्नवर्षागमे । चलित प्रकरै प्रयातगपि पादृशाम् । विमवे गते सकल- मेन गत ध्रुवमेकमञ्चति यश सरस ॥ ५॥ आपेदिर- | पालयमि चेत्वासार का सारता ॥ १६॥ सौवर्ण कमलाकर ऽम्वरपथ परित पतगा भृङ्गा रसालमुकुलानि समाश्यन्ति । शशिशिलासोपानबन्धकमो वारि क्षीरमहोदर तटतरुश्रेणी- सकोचमति सरस्त्वयि दीनदीनो मीनो न हन्त क्तमा | मुखा क्षोणय । सर्व ते रुचिर सरीर पर निन्य कुतोऽय गतिमभ्युपैतु ॥ ६ ॥ इयत्या सपचावति च सलिलाना | विधि. कूटप्राहमयात्रयान्ति विमुखा पान्या निदाधेऽप्यमी त्वमधुना न तृष्णामातीना हरसि यदि कासार सहसा । ॥ १७ ॥ उड्डीत विहगैर्मत जलचरै इमान्तर्गत कच्छी निदाघे चण्डाशौ पिरति परितोऽगारनिकर कशीभूत | पाठीनै पृथुपचपीठलुठनाद्यस्मिन्मुहुर्मछिनम् । तलिनेर १ पुष्पै सह पलानि दददीत्यर्थ ३ अङ्गीकृतम् ४ रखी। रम्भोवश्यादीना समागममूखदात्री १ खेरतु २ बरकाका ३ मूर्य ४ गनिम्यादि ५ आकाशमार्गम् ६ प्राप्नुवति सति ७ हे सर ८ ग्रीष्मे ९ सूर्ये ध्ययापरपराभिः ६ मार्ग पलरोबर ठस २ तरवचपलत्वभावानान् मनो ·२२० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् सरस्यकालजलदेनागत्य तचेष्टित येनाकुम्भनिममवन्यकरिणा श्रमशमपटुर्दु खिताध्वन्यबन्धु सिन्धुदूरीभवतु भवतो मारव यूथै पय पीयते ॥ १८ ॥ सैलब्धप्रशसैस्तर लितकमलस पान्थ पन्था ॥ ३ ॥ कल्याण न किमधिकमितो स्तर स्तरगैनीरैरन्तर्गभीरैश्चपलबककुलबासलीनैश्च मीनै । जीवनार्थ यतस्त्व छित्त्वा वृक्षानहह दहसि भ्रातर पालीरूढदुमालीतलसुखशयितस्त्रीप्रणीतैश्च गीतैर्भाति प्रकीड झारकार । नन्वेतस्मिन्नशनि पिशुनैरातपैराकुलानामध्वन्याना- दातिस्तवसलिलचलचक्रवाकस्तडाग ॥ १९ ॥ मशरण मरुप्रान्त रे कोऽप्युपाय ॥ ४ ॥ किमसि विमति मानसम् कि चोन्मादी क्षणादभिलक्ष्यसे पुनरपि सखे प्रेक्षापूर्वा न नो वा कियन्त परित स्फुरन्ति जलाशया निर्मल- काचन ते क्रिया । स्वयमजलदा जानानोऽपि प्रविश्य मरु- भूरितोया । सदावदात परमेकमेव हसस्य विश्रामपद | स्थली शिशिरमधुर वारि प्राप्तुं यदध्वग वाञ्छसि ॥ ५ ॥ वदति ॥ २० ॥ भो भो कि किमकाण्ड एव पतितस्त्व पान्थ कान्या गति- स्तत्ताहवतृषितस्य मे खलमति सोऽय जल गृहते । कूपान्योक्तयः अस्थानोपगतामकालमुलमा तृष्णा प्रति क्रुध्य हे त्रैलोक्य- हे कूप व चिर जीव स्वल्पतोये बहुव्यय । गुणवद्रिक्त प्रथितप्रभावमहिमा मार्गोऽस्त्यसौ मारय ॥ ६ ॥ पात्राणि प्रामुवन्ति हि पूर्णताम् ॥ १॥ रे कूप जीवना गार यदि दातृत्वमिच्छसि । तदा व गुणवत्पात्रमेक या सनिधी कुरु ॥ २ ॥ अमुना मरुकूपेन के के नाम न दावानलान्योक्तयः वञ्चिता । रुदत्पथिकनेत्राम्युपिच्छिलप्रान्तभूमिना ॥ ३ ॥ हे दावानल शैलाप्रवासिन साधुशाखिन । मुग्ध न्यर्थे संगुणे सेवितोपान्तो विनतै प्राप्तदर्शन । नीचोऽपि कूप त्वया दग्धा प्रेरितेन प्रेभञ्जने ॥ १ ॥ यसा महत्त्वभाजो सत्पात्रींवनार्थं समाश्रित ॥ ४ ॥ यद्यपि बहुगुणगम्य भवन्ति गुणिनोऽमिती धनुर्दण्डा । दहतस्ता वशलिं को वन जीवनमेतस्य कूपमुरयस्य । जयति तथापि विवेको दान बहे विवेकस्ते ॥ २ ॥ दवदहमादुत्पन्नो धूमो घनतामवाप्य पानानुमानेन ॥ ५ ॥ नितरा नीचोऽसीति त्व खेद कूप वर्षेस्तम् । यच्छमयति तयुक्त सोऽपि च दवमेव निर्दहति मा कदापि कृथा । अत्यन्तसैरसहृदयो यत परेषा गुण ॥३॥ अभ्युन्नतेऽपि जलदे जगदेकसारसाधारणप्रणय ग्रहीतासि ॥ ६ ॥ चित्र न तद्यदयमम्बुधिरम्बुदौघसिन्धुप | हारिणि हा यदेते । उल्लासलास्थललित तरयो न यान्ति है वाहपरिपूरणया महीयान् । त्व त्वर्थिनामुपकरोषि यदल्पकूप | दावपावक स तावक एव दोष ॥ ४ ॥ छाया फलानि निष्पीड्य फुक्षिकुहर हि महत्त्वमेतत् ॥ ७ ॥ दिनमवसित विश्रान्ता स त्वया मरुकूप हे परमुपकृत शेष वक्तु वय मुकुलानि च यस्य विश्वमाहादयन्ति सहकारमहीरुहस्य । आमृष्य तस्य शिखया नवपलवानि ममाप्ति रे बहुताश न पुन क्षमा । भवति सुकृतैरध्वन्यानामशेषजलो भवानि यमपि घनच्छाया भूयात्तवोपतट शमी ॥ ८॥ भीमश्याम | हताश कष्टम् ॥ ५॥ दुर्दैवप्रभवप्रभञ्जनभयादुद्गत भूमीरु हानेता-सत्त्वगुणाश्रयानकरुण शुष्यन्किमुन्मायसि । घूमरत्वा प्रतनुवदन क्रूरपातालकुक्षिकोडप्रान्तोपहितविभव साथ किं ते ब्रवीमि । येन त्वत्त समभिलषित वाञ्छत क्षुद्र कूप दिलयिनो नामापि न ज्ञायते ॥ ६ ॥ विधस्ता मृगपक्षिणो वेनहव्यवाह यदमी दग्धार्धदग्धा अपि द्रष्टव्यास्तव तत्क्षणा लाम्य मूर्तेर्भवति सहसा कस नाधोमुखत्वम् ॥९॥ विधुरता नीता स्थलीदेवता धूमैरन्तरिता स्वभावमलिनैराशा मरुस्थलान्योक्तयः मही तापिता । मस्सीकृत्य सपुष्पपल्लवफलैनना महापादपा मरो नास्त्येव सलिल कृच्छाद्यद्यपि लभ्यते । तत्कट दिक्चक्र तृणमलना कवलित मूलान्यपि मारहा निर्द नुद्वत्तेन दवानलेन विपिन वल्मीकशेष कृतम् ॥ ७ ॥ लोकमुष्ण च न करोति वितृष्णताम् ॥ १॥ सत्पादपान्ति बानि न चाकोऽपि हरिणीयूथस शेषीकृत । आ कष्ट पुलपल्लवपुष्पमारसपत्परीतवपुष फलमारनमान् । यो मजु- विपिनौकसोऽपि मुनय प्लुटा कृतान्तक्रिया कृत्वेत्थ वन सिप्रितशकुन्तशताश्रितोरुशाखान्मरौ मृगयते न ततोऽस्ति | यहिना किमधुना शान्तेन दीप्तेन वा ॥८॥ मुग्ध ॥२॥ पाय पाय पिय पिब पय सिश्च सिञ्चाङ्गमङ्ग भूयो भूय पुरु कुरु सखे मन्जनोन्मजनानि । एषोऽशेष तेजासि यस प्रथम प्रयान्ति वारा प्रवाहेण स वहिरन्य । १ रजसहित पक्षे-गुणयुकै २उदकार्थम् ३अत्य तम् ४ निम्न अय पुनर्वाडवनामधेय समुद्रमापीय विभर्ति तेज ॥ ९ ॥ ६ भीम भयकर श्याम अधारयुच वात् प्रानु संकुचित मुस यस १ अनुचितस्थाने २वायुमि ३ असंख्या ४ वेणुपतिम् ५५नान ल वडवानल ५ रसयुक्त हदय यस्य ·व्योमचरान्योतयः गरुडः व्योमचरान्योक्तयः यानद्वदन्ति न कं रालु मूढलोक ॥ १८ ॥ ये वर्धिना कनकपङ्कजरेणुमध्ये मन्दाकिनीनिमलनीरतरंगमनः । ते दामोदरमदराहितभुवनं यो वहति लीलया गरुडः । साप्रतं निधिवगात्पल राजहंमाः गैगालनालजटिल जल- कस तरोरुपरिष्टात्खिन्नोऽसौ श्रान्तिमपनयतु ॥ १ ॥ अहि- | माश्रयन्ति ॥ १९ ॥ हा हन्त मानमसरःसलिलागतंम रे रहिरिति संभ्रमपदमितरजनः किमपि कातरो मस्तु । राजहंस पयसोः प्रविवेचनाय । चेच्छक्तिमान्मनु मनान विहेगपतेराहारे स तु सरलमृणालदलरुचिरः ॥२॥ तदा किमु स्याकिंवा कयोत उत या कलपिकपोत. ॥२०॥ इंसः नेदं सरः सरसवारि न वारिज वा नैतन्मधूनि मधुपाः सह- कंसारिचरणोद्भतसिन्धुकल्लोललालितम् । मन्ये हंस | वासिनो वा । हेमारविन्दवननासविलासमाजो रे हंस मान- मनो नीरे केल्यानां रमते न ते ॥ ३ ॥ अस्ति यद्यपि सजुपस्ता मानसेऽपि ॥ २१ ॥ हंसः प्रयाति शनकैर्यदि सर्वत्र नीरं नीरजमण्डितम् । रमते न मरालय मानस | यातु तस नैसर्गिकी गतिरियं नहि तत्र चित्रम् । गत्या मानसं विना ॥ ४ ॥ एकेन राजहंसेन या शोमा सरसो तया जिगमिपुर्वक एव मूढश्वेतो दुनोति सकलस्य जनम्य भवेत् । न सा बकसहस्रेण परितस्तीरवासिना ॥५॥ नूनम् ॥ २२ ॥ भुक्ता मृणालपटली माता निपीतान्य- हंसः श्वेतो बकः श्वेत. को मेदो वकहंसयोः। नीरक्षीर- बूनि यत्र नलिनानि निषेवितानि । रे राजहंस वद् तस विमागे तु हंसो हंसो बको बकः ॥ ६ ॥ वककोयष्टिभिर्जुटे सरोवरस्य कृत्येन केन मवितासि कृतोपकारः ॥ २३ ॥ तरी पल्वले मानस कुतः । मोदते हि मरालय सन्मानसविहा- तीरोद्भते कचिदपि दलाच्छादिततनुः पतद्धारासारा गमय रिणः ॥ ७॥ अपसरणमेव शरणं मौनं वा तत्र राज- विषमा प्रावृषमिमाम् । निवृत्ताया तथा सरसि सरसोत्पु. हंसस्य । कटु रटति निकटवर्ती वाचाटष्टिटिमो यर ॥ ८॥ लनलिने स एव त्वं हंसः पुनरपि विलासास्त इह ते यदि नाम देवगत्या जगदसरोज कदाचिदपि जातम् । अवकरनिकरं विकिरति तत्कि कुंकवाकुरिव हंसः ॥९॥ ॥ २४ ॥ गतं तद्द्वाम्मीय तटमपि चितं जालिकशतैः सखे नीरक्षीरविवेके हंसालसं त्वमेव तनुष चेत् । विश्वमिन्न- हंसोत्तिष्ठ त्वरितममुतो गच्छ सरसः । न यावत्पशान्त कलु- धुनान्यः कुलवतं पालयिष्यति कः ॥ १०॥ सैव सैव | पिततनुभूरिविलसद्वकोऽसौ वाचालश्चरणयुगलं किं कुरुते सरसी रमणीया यत्र यत्र वलते तव रागः । राजहंस ॥ २५ ॥ पुरा सरसि मानसे विकचसारसालिस्खलत्पराग- रसिक स्मरणीया श्रीमता तदपि मानसकेलिः ॥ ११॥ | सुरभीकृते पयसि यस यातं ययः। स पैल्वलजलेऽधुना गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं कजलाममुभयन मजत.। मिलदनेकमेकाकुले मरालकुलनायकः कथय रे कथं वर्त- राजहंस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते ॥१२॥ | ताम् ॥ २६ ॥ वातान्दोलितपड्वजस्थितरज पुञ्जाङ्गरागो- कंचिदेव समयं समागतं त्वा न विस्मरति शश्वदम्बुजम् । ज्वलो यः शृण्वन्कलकूजितं मधुलिहा संजातहपः पुरा । मानसे विहर हंस मानसे मा विमुञ्च पुनरस्य सौहृदम् कान्ताचक्षुपुटापार्जितविसमासाहेऽप्यक्षम. सोऽयं सप्रति ॥ १३ ॥ यत्रापि कुत्रापि भवन्ति हंसा हंसा महीमण्डल- हसको मरुगत. कोप पयो याचते ॥ २७ ॥ यो दिच्या- मण्डलानि । हानिस्तु तेषा हि सरोवराणां येषा मरालैः सह म्बुजलोलमत्तमधुपप्रोद्गीतरम्यं सरस्त्यक्त्वा मानसमल्पना- विप्रयोग. ॥ १४ ॥ अम्मोजिनीवनविलासनमेव हन्त | रिणि रति बध्नाति कैदारिके । तसालीकमुखाशया परिमर- हंसस हन्तु नितरा कुपितो विघाता। न त्वस्य दुग्धजल- | क्रोडीकृतस्याधुना हंससोपरि टिटिमो यदि पद धत्तेन भेदविधिपसिद्धा वैदग्घ्यकीर्तिमपहर्तुमसौ समर्थः ॥ १५ ॥ को विस्मयः ॥ २८ ॥ अन्या सा सरसी मराल मुनिभिर्य- भृङ्गाङ्गनाजनमनोहरहारिगीतराजीवरेणुकणकीर्णपिशङ्गतो त्तीरसोपानिकाविन्यस्ताखिलतण्डुलान्कवलयन्दृष्टोऽसि हष्ट- याम् । रम्या हिमाचलनदी प्रविहाय हंस हे हे हताश वद मुखैः । एषा पकणवापिका कमलिनीखण्डेन गुप्तात्म- का दिशमुत्सुकोऽसि ॥ १६ ॥ स्थित्वा क्षण विततपक्षति- | मिया॑धस्त्वद्विधमुग्धवन्धनविधौ कं नाम नो सूयते नान्तरिक्षे मातङ्गसङ्गकलुषा नलिनी विलोक्य । उत्पन्नमन्यु- ॥२९॥ कस्त्व लोहितलोचनाखचरणो हंस कुतो परिघर्घरनिःखनेन हंसेन साश्रु परिवृत्य गतं नलिन्याः मानसास्किं तत्रास्ति सुवर्णपङ्कजननान्यम्म. सुधासनि- ॥ १७ ॥ रे राजहंस किमिति त्वमिहागतोऽसि योऽसौ बकः मम् । रत्नाना निचया प्रवालमणयो वैडूर्यरोहाः कचिठे- स इह हंस इति प्रतीतः । तद्गम्यतामनुपदेन पुन. स्वभूमौ म्यूका अपि सन्ति नेति च वराकये हीहीकृतम् ॥३०॥ १ उदरे आहितं स्थापित भुवन भेझाई येन य. संतापमपाकरोति जगता यचोपकारक्षम. सपाममूता- ४ विष्णु- ५ कृत्रिमसरिताम् ६ मानममरोवरम् ७ संकरसंचयन् ८ ताम्रचूड- ९ चातुर्यम् १ असजगशयनले दर्दुरव्याप्से ३ रक्तम् ४ जनमुच्या २ श्रान्त- ३ गरुडस्य ·२२२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् ६ स्मकेन वपुषा प्रीणाति नेत्राणि यः । तस्याप्युन्नतिमम्बुदस्य ॥ ४३ ॥ कचिकचिदयं, यातु स्थातुं प्रेमवशंवदः । न सहसे यन्न स्त्रमेतावता वर्णेनैव परं मराल धवल. कृष्ण- विस्मरति तत्रापि राजीवं भ्रमरो हृदि ॥ ४४ ॥ भ्रम भ्रमर श्वरिौरसि ॥ ३१ ॥ आकारः कमनीयता कुलगृहं लीला | यूथीषु मालतीषु चिरं मिल । मा पुनः पङ्कजारण्यस्नेह- लसा सा गतिः संपर्कः कमलालयैः कलतया लोकोत्तर | शून्यं मनः कृथाः ॥ ४५ ॥ मधुपे मालतीपुष्ष सतृष्णं कूजितम् । यस्पेयं गुणसंपदस्ति महती तस्यातिभव्यस्स ते यातुमुद्यते । हन्त दैवादुपागम्योपात्तमारण्यकेन तत् ॥ ४६ ॥ संरब्धत्वमसद्गुमद्गुकलहे नाहं सहे हंस हे ॥ ३२ ॥ नद्यो | मधुकर तव करनिकरैः किं किं क्रान्तं वनं न कुसुमानाम् । नीचगता दुरापपयसः कूपाः पयोराशयः क्षारा दुष्टवकोट- | तद्वद सरसिजकमले लब्धं किचिद्यदन्यतस्तत्किम् ॥ ४७ ॥ संकटतटोद्देशास्तडागादयः । इत्थं भूतल आकलय्य सक- गौरी चम्पककलिकामपहाय भ्रान्तदुर्बुद्धे । शाल्मलिकुसुम- लानम्मोनिवेशानिति त्या भो मानस सरसरन्पुनरसौ हंसः । दलेषु खैरं गुञ्जन्न लजसे मधुप ॥ ४८ ॥ मैदनमवलोक्य समभ्यागतः ।। ३३ ॥ हंसी वेत्ति परागपिञ्जरतनुः कुत्रापि निष्फलमनित्यता बन्धुजीवकुसुमानाम् । वनमुपगम्य भ्रमरः पद्माकरे प्रेयान्मे बिसकन्दली किसलयं भुङ्क्ते जयं निर्वृतः । संप्रति जातो जैपासक्तः ॥ ४९ ॥ अपसर मधुकर दूर परि- नो जानाति तपखिनी यदनिशं जम्वालमालोडयशैवाला- | मलबहुलेऽपि केतकीकुसुमे । इह न हि मधुलवलामो करमप्यसौ न लभते हंसो विशीर्णच्छदः ॥ ३४ ॥ भवति परं धूलिधूसरं वदनम् ॥ ५० ॥ कृत्वापि कोशपानं प्रम्लाना नलिनी जलानि किरणैः सूर्यस्य शोषं ययुर्नाशं प्राप विहंगमावलिरियं तृष्णाविशीर्णेक्षणा । एते तीरमहीरुहा कलिका मधुलिहि मलिने कुतः सत्यम् ॥५१॥ येनामन्द- भ्रमरयुवा पुरत एव कमलिन्याः । अभिलपति बकुल- अपि पतत्पप्रश्रियोऽद्यापि रे कोऽयं राजमराल शुष्कसरसी | मरन्दे दलदरविन्द दिनान्यनायिषत ! कुटजे खलु तेनेही तीरे रतिप्रक्रमः ॥ ३५ ॥ एषा पुष्करिणी मराल मलिनै- श्छन्ना कुवीथीजलैर्यस्यामज्ञतया विधेरकृपया चेद्वस्तुमाका- सेवनसंपूर्णकामस्य । पुष्पान्तरसेवेयं भ्रमरस विडम्बना तेने 'हा मधुकरेण कथम् ॥ ५२ ॥ अमरतरुकुसुमसौरभ- इसे । विशम्भो बकमण्डलेषु विनयो भेकेषु संबन्धिता | महती ॥ ५३ ॥ इह रूपमात्रसारे चित्रगते कनककलारे । राज्यन्धेषु विधीयता कृपणता कोयष्टिकश्रेणिषु ॥ ३६॥ न रसो नापि च गन्धो मधुकर बन्धो मुधा भ्रमसि ॥५४॥ पीतं येन पुरा पुरंदरपुरे रम्भोरुकेलिस्खलन्मन्दाराङ्कुरकर्ण- अपनीतपरिमलान्तरकथे पदं न्यस देवतरुकुसुमे । पुष्पा- पूरसुरभि वर्गापगायाः पयः । सोऽयं मारववारि पामरवधू- न्तरेऽपि गन्तु वाञ्छसि चेद्रमर धन्योऽसि ॥५५॥ मलि- पादार्पणमोच्छलत्पड्कातङ्कितभेकभिन्नमघृणो हंसः समाशंसते ॥ ३७॥ काके कायॆमलौकिकं धवलिमा हंसे निसर्ग- नेऽपि रागपूर्णा विकसितबद्नामनल्पजल्पेऽपि । त्वयि स्थितो गाम्भीर्ये महदन्तरं वचसि यो भेदः स किं कथ्यते । चपलेऽपि च सरसां अमर कथं वा, सरोजिनीं त्यजसि एतावत्सु विशेषणेष्वपि सखे यत्रेदमालोक्यते के काकाः ॥५६ ॥ नन्दनजन्मा मधुपः सुरतरुकुसुमेषु पीतमकरन्दः । खल के च हंसशिशवो देशाय तसै नमः ॥ ३८ ॥ क्रुद्धो- दैयादवनिमुपेतः कुटजे कुटजे समीहते वृत्तिम् ॥ ५७ ॥ लूकनखप्रपातविगलपक्षा अपि भ्वाश्रयं ये नोज्झन्ति पुरीप- | दूरतया स्थूलतया नीलतया दानलोलुपैर्मधुपैः । प्रामित- पुष्टवपुपस्ते केचिदन्ये द्विजाः । ये तु खर्गतरंगिणीबिसलता- मिभराजधिया हन्ताभूदन्ततो महिषः ॥ ५८ ॥ नष्टे वारिज- लेशेन संवर्धिता गाझं नीरमपि त्यजन्ति कलुपं ते राजहंसा | विपिने कष्टे नष्टेऽथ मालतीनिकरे । तत्किं जीवति लोके वयम् ॥ ३९ ॥ भो हंसास्तावदम्भोरुहकुहररजोरञ्जितावाः । मूलकमकरन्दबिन्दुना यदलिः ॥ ५९॥ पवनापनीतसौरम- सहेलं हंसीभिः पद्मखण्डे मधुरमधुकगरावरम्ये रमध्वम् । दूरोदकपूरपद्मिनीलुब्धः । अपरिक्षतस्वपक्षो गन्ता हन्ता- यावन्नायं दुरन्तो हरगलगरलव्यालजालालिनीलपोन्मीले | पदं मधुपः ॥ ६० ॥ कति कति न लताः कलिताः संच- मेघमालामलिनसकलदिमण्डलोऽम्येति कालः ॥ ४०॥रता चञ्चरीकरसिकेन । भलिनि भवन्मधु मधुरं यत्पीतं मधुकरः तत्तदेव परिपीतम् ॥ ६१॥ मधुकर मा कुरु शोकं विचर सरजस्को पाण्डुची कण्टकर्षकराङ्किताम् । केतकी | करीरद्रुमस्य कुसुमेषु । घनतुहिनपातदलिता कथं नु सा सेवसे। हन्त कथं रोलम्ब निसप ॥४१॥ फलानां च | मालती मिलति ॥ ६२ ॥ यस्तोपं न गतः कमलेपु मली. दलाना च सन्तु ते ते विवेकिनः । मकरन्दविशेषज्ञो मिलिन्दमपहाय कः ॥ ४२ ॥ पलाशकुसुमसान्त्या शुक्नुण्डे पक्षे, जपे जपन आमत'. ४ दूर गच्छ १ पीतवर्णाम् २ मदनवाणाल्यं पुभम्। ३ जपापुष्पे सक्तः, पतत्पॅलिः । सोऽपि जम्यूकलभ्रान्त्या तमलिं धर्तुमिच्छति सितमले. ७ नीतानि. ८च्छा. ९ विस्तारिता कृतेति यावत् ५ प्रचुरपुष्परसे. ६ विक १ रजोयुच्यम् २ समूहः ३ भ्रमर. ४ निज. ५ अमरः, १० वत्सवृक्ष. १५ सौगन्ध्यम्। -- ·व्योमचरान्योक्तयः चम्पकत्रकुलकुलेषु । तसालेयदि निम्वे वासः कयय कथं कि नवमालिकायाः ॥ ७९ ॥ फुस्रेषु यः कमलिनीकमलोदरेषु न मत्रत्युपहासः ॥ ६३ ॥ आलिङ्गसे चारुलता लवङ्गीमा- चूतेषु यो विलसितः कलिकान्तरम्यः । पश्याय तस्स मधु- चुम्बसे चाम्बुजिनी क्रमेण । तां चूतवड़ी मधुप प्रकामं पस मग्यपाये कृच्छेण येणुविवरे दिवमाः प्रसान्ति संताडयसेय पदैः किमेतत् ॥ ६४ ॥ वेत्रत्वचा तुल्यरुचां ॥८॥ ये वर्धिताः करिकपोलमदेन मृगाः प्रोस्टपङ्कज- वधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि । मृङ्गाः सहेलं यदि | रजामुरमीरलागाः । ते सांप्रतं प्रतिदिनं क्षपयन्ति कालं नापतिष्यन्कोऽवेदयिष्यन्नवचम्पकानि ॥ ६५ ॥ किं | निम्धेपु चार्ककुसुमेयु च देवयोगात् ॥ ८१॥ एपीदृशः न पश्यसि महेन्द्रदिखे शीतदीधितिरसावुश्चति । अयणसीनि यदानयन्ति तैनर तस्य महिमा नयचम्पकस्य । मीलितव नलिनीह मा कृयास्तन्मधुनत मुधा गता- स्वं तत्र नो विहरसे यदि मृग तेन नैतस किंचिदपि तत्तु गतम् ॥ ६६ ॥ चश्चरीक चतुरोऽसि चन्द्रि- तवैव हानिः ॥ ८२ ॥ सानन्दमेष मकरन्दमिहारविन्द कावैमवे कुमुदिनी निषेवसे । मास्करे जयिनि पुष्करे विन्देत षट्पदयुवेति जनैरटदि। देवादकाण्डपरिमुद्रितपुण्ड- नवे प्रोन्मिपन्नवदलेऽनुरज्यसि ॥ ६७ ॥ नीरजान्यपि रीककोपादमूहह निःसरणं पुमर्थः ॥ ८३ ॥ आजन्म- निषेव्य निर्मर नीरसानि कुटजानि वान्छसि । कल्पतरूकाननकामचारी यत्कौतुकादुपगतः कुटज मिलिन्दः । चञ्चलत्वमिह चञ्चरीक ते साहसं कथमिदं विमोक्ष्यसि । । तत्कर्मणः मुसदृशं फलमेतदेव यत्प्राप्य साम्यमधुना मधु- ॥ ६८ ॥ पीतमत्र मधु यापिताः क्षपा भृङ्ग सर्वमचिरेण ] मक्षिकामिः ॥ ८४ ॥ मा गा विषादमलिपोतक केतकीना- विस्मृतम् । हीनमानसुषमां हिमागमै पद्मिनी यदिह नाव- | मन्तर्निंगूढमनवाप्य मधुप्रकर्षम् । लामः स एव परमो ननु लोकसे ॥ ६९ ॥ कुन्दकुमलमुपासता लया यत्र शीत- ( कण्टकानां श्रेणीमिरक्षतशरीरतया प्रयासि ॥ ८५ ॥ नालि- समयोऽतिवाहितः । चञ्चरीक परिहीनसौरमा रोचते न गिता नवलवङ्गलता न वापि समाविता विटपिनः कल- मक्ते सरोजिनी ॥ ७० ॥ भ्रमर भ्रमता दिगन्तराणि क्वचि-गुञ्जितैन । आसादिता सपदि काचन रीतिरन्या माकन्द- दासादितमीक्षितं श्रुतं वा । वद सत्यमपास्य पक्षपातं | कोरकमुदीक्ष्य मधुप्रतेन ॥ ८६ ॥ मन्दारमेदुरमरन्दरसाल यदि जातीकुमुमानुकारि पुष्पम् ॥ ७१॥ अमिनवनलिनी- | साङ्गः खनीगरीनयननन्दन एप भृङ्गः । दैवादुपेत्य जगती- विनोदलुब्धो मुकुलितकैरविणीवियोगीरुः । प्रमति मधु- मगतिविषीदन्छाखोटकोटरकुटीपु निलीय शेते ॥ ८७ ॥ करोऽयमन्तराले श्रयति न पङ्कजिनी कुमुदतीं वा ।। ७२ ॥ किं केतकीपरिमलोत्थितगन्धब्धो गुञ्जन्त्रमन्नमर वाञ्छसि अलिरयं नलिनीदलमध्यगः कमलिनीमकरन्दमदालसः । | रन्तुमेताम् । तत्कण्टकैः परिवृतामतुलामगम्यां संत्यज्यता विधिवशात्परदेशमुपागतः कुटजपुप्परसं बहु मन्यते ॥७३॥ वन निकुञ्जलतां सपुष्पाम् ॥ ८८ ॥ इह सरसि सह अपि दलन्मुकुले बकुले यया पदमधायि कदापि न केल्या मेनु गुजामिरामें मधुकर कुरु केलि साधमम्मोजि- अहह सा सहसा विधुरे विधौ मधुकरी बदरीमनुसेवते | नीमिः । अनुपममकरन्दामोददत्तप्रमोदा त्यजति बत न ॥ ७९ ॥ यदपि मेकगणेन निपवितं प्रकटकण्टककोटिसम- | निद्रां मालती यावदेषा ॥ ८९ ॥ भ्रमर मरणाति मुञ्च न्वितम् । तदपि पङ्कजमेति मधुव्रतः सुरससौरमसुन्दरता- | चाम्पेयपुष्प विहर हर तदीयं सौरमं सौहदेन । मधुकर श्रयम् ॥ ७५ ॥ आनग्राः स्तबकमरेण पल्लविन्यः शोमन्ते | सुकरं चेद्वस्तु हस्तेन लन्धुं मवतु तदुपमोगेऽनिष्टमिष्टं फलं कति न सताः परागीः । आमोदे मधुनि च मार्दवे च वा ।। ९० ॥ गन्धैराळ्या जगति विदिता केतकी स्वर्णवां तासां यो मेदः स खलु मधुनतेकवेद्यः ॥ ७६ ॥ निःशदं पद्मम्रान्त्या क्षुधितमधुपः पुष्पमध्ये पपात । अन्धीभूतस्तदनु गजपतिगण्डदानघारामाराप्य अमर दिनान्यमून्यनपीः । रजमा कण्टवैदिछन्नपक्षः स्थातुं गन्तुं क्षणमपि सखे नैव यावन्न स्फुरति करालकर्णतालस्तावत्वं नय नलिनीवनी- |शको द्विरेफः ॥ ९१ ॥ दृष्ट्वा सीतोऽभवदलिरसौ लेल्य- मुपेत्य ॥ ७७ ॥ रात्रिर्गमिप्यति मविप्यति सुप्रभात भासानु- पद्म विशालं चित्र चित्रं फिमिति किमिति व्याहरग्निप्पात । देष्यति हसिष्यति पङ्कजश्रीः । इत्यं विचिन्तयति कोशगते नाम्मिन्गन्धो न च मधुकणा नास्ति तत्माकुमाय घूर्णन्मूर्धा द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनी गज उजहार ॥ ७८ ॥ | बत नतशिरा बीडया निर्जगाम ॥ ९२ ॥ सदम्मोजाम्सीजे अन्यासु तावद्रुपमर्दसहासु मृग लोलं विनोदय मनः सुम- | परिपजति समोगरहितो गतोऽमन्दे कुन्दे वहति मकरन्दं नोलतासु । मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले बालों केदयसि न हि मनः । ततो मन्येऽरण्ये कचिदधिकपुण्येऽपि ललिता लबहीमासही मजति नत्रमुङ्गीपरिवृढः ॥ ९३ ॥ निरानन्दः १ उपमर्दै सहन्ते ता. २ सतृष्णम् . लुम्धमिति यावद. ३ अनु. पारागाम् ४ अयोग्य काले. ५ दूषयसि. १मधुरन् २ रवं कुरु. ३ महदाकार- ·२२४ सुभाषितरनभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् कौन्दे मधुनि विधुरो बालबकुले न साले सालम्बो लवमपि भ्रान्तं येन मदप्रवाहमलिने गण्डस्थले दन्तिना सोऽयं लवङ्गे न रमते । प्रियङ्गी नासहं रचयति न चूतेऽपि रमते | भृङ्गयुवा करीरविटपे बध्नाति तुष्टि कुत ॥ १०५ ॥ भ्रात- सरलक्ष्मीलीलाकमलमधुपान मधुकर ॥ ९४ ॥ श्रियो धीम्य लगवल्लीपु पिब खैर नगाम्भोरुहं मावीमाधवि- वासाम्भोजे निदिवसरिदम्भोजकुहरे हरेर्नाभीपझे मधु मधु | कामधूनि मधुराण्याकण्ठमाखादय । कलादापतितोऽसि करो य किल पौ। स दैवावुन्मीलत्तपनकरतापव्यतिकर | केतकमिद यसिन्नुदीर्ण रजो दृष्टि लुम्पति सूचय प्रवि व्यथाकम्प सप्रत्यतरुमरुभूमौ विचरति ॥ ९५ ॥ लता चिता कृन्तन्ति मर्माण्यपि ॥ १०६ ॥ आखाद्यान मधूनि स्वास्तास्तादृङ्मधुरसवती पङ्कजवनी समालिङ्गंश्रुम्वन्नय | षट्पद मद मा गा पायाङ्कुरैर्माकन्दस पिका-प्रतारित- मगमयरिसमयम् । इदानी चेन्नीचे विचरति रुचेरेप | वतो मूर्धानमध्यासित । प्रत्यासनतमे पिकैऽपि भवते लफुचे कुचेष्टेयं धातुर्भवति नहि वाच्यो मधुकर ॥ ९६ ॥ येनार्पिता तादृशी मावी तस विवेकविच्युतिरिय साहुण्य मधूके माध्वीक पिबसि शतपत्रेऽभिरमसे मधूलीभिश्चान्त | मेतन्न ते ॥ १०७ ॥ नीत जन्म नवीमनीरजवने पीत मधु मधुप सहकारेऽपि रमसे । वसन्ते यासन्तीमधु मधुरम | स्वेच्छया मालत्या कुसुमेषु येन सतत केली कृता हेलया। भासि बहुशो दुरावेशोऽय ते तदपि कुटजे यद्विचरसि तेनेयं मधुगन्धलुब्धमनसा गुञ्जालता सेव्यते हा धिग्दैव ॥ ९७ ॥ अमन्वैर भ्रातर्भमर नवयूथेषु बहुशो | कृतं स एव मधुप का का दशा नागत ॥ १०८ ॥ मधूलीमन्विष्यन्कुमुदवनवीथीषु विचर । वसन्तप्रारम्भस्फु- प्रारम्भे कुसुमाकरस्य परितो यखोलसन्मञ्जरीपुझे माल रितमधुसमारसुभगो न ते विस्मर्तव्य कचन सहकार- व्यतिकरः ॥ ९८ ॥ अये मधुप मा कृथा बत पृथा मनो | गुजितानि रचयस्तानातनोरुत्सवान् । तस्मिन्नय रसाल वीनता तुषारसमये लताशतनिषेवणव्याकुल: । इय पुरत एव | नयनीचस्त्वदन्योऽस्ति क ॥ १०९ ॥ सोऽपूर्वो रसना शाखिनि दशा दैवात्कृशामञ्चति त्वं चेन्मुश्चसि चञ्चरीक से सरसपुष्पमासोदये रसालनवमञ्जरी मधुझरी जरीजृम्भते विषयविधिस्तत्वर्णयोश्चापलं दृष्टि सा मैदविस्मृतसपरदिति ॥ ९९ ॥ नो मल्लीमयमीहते न भजते मत्तेमकुम्भस्थली वासन्ती सहते न चन्दनवनीमालम्बते न क्वचित् । जाती| भूयसोक्तेन वा । सर्व विस्मृतवानसि भ्रमर हे येद्वारणो ऽद्याप मेव हृदीश्वरीमिय महानन्दैककन्दाकुरा ध्यायन्निवृतिमेति सार्वन्त शून्यकरो निषेव्यत इति भ्रात क एष ग्रह षट्पदयुवा योगीय वीतभ्रम ॥ १०० ॥ किं वापि प्रलया ॥ ११० ॥ केतक्य कटुक्ण्टका फुमुदिनी दोषोदया मलैर्विटपिनो निर्दछ भस्मीकृता किंखिद्देवगजेन पङ्कजवनं न्मोदते जायन्ते विकला कलावति पुन पढेरुहा पतय । निष्कन्दमुन्मूलितम् । किंवा हन्त कृतान्तकेसरिभयात्त्यक्तो | अन्यानि प्रसवानि पट्पदपदन्यासैरयाश्चि कचिङ्गो मद कुरैनासिन्दिरसे करीरकुसुमे हा भृग विश्राम्यसि भ्राम्यति कल्पवृक्ष विपदामन्तर्मवन्त विना ॥ १११ ॥ यद्य ॥ १०१॥ यस्या. सगमवाञ्छया न गणिता वाप्यो विनि- प्याग्रतरोरमुष्य यनिताकर्णावतंसोचितामाजिघ्रनवमन्जरी प्रोत्पला यामालिङ्गय समुत्सुकेन मनसा यात परा निई मधुप हे जातोऽसि पूर्णोत्सव । विस्मर्तु भवतस्तथाप्यनु तिम् । भग्ना तामवलोक्य चन्दनलता भृङ्गेण यजीव्यते | चितं तद्वन्द्यमिन्दीवर यस्यास्वाद्य मधूलि चानतशिरो मनु धैर्य नाम तदस्तु तस्स न पुन नेहानुरूपं कृतम् ॥ १०२॥ त्वयोगुञ्जितम् ॥ ११२ ॥ माकन्दे मधुपानमम्बु बकुले दग्धा सा बकुलावली कवलितास्ते ते रसालदुमा पृष्टास्ते क्रीडा कदम्बद्रुमे दोलाखेलनकौतुकं कुवलये क को न ऽपि विनिद्रपुष्पपटलीपीतातपा पादपा । भ्रातभृङ्ग दवा वा विभ्रम । येनाकारि मधुनतेन सहसा सोऽयं मधूके मिना वनमिद वल्मीकशेष कृत किं त्वं सप्रति काननान्तर मधौ माध्वीक परिपीय पीवरतनुर्जीवत्यहो जीवनम् ॥११३॥ परिस्पन्दाय मन्दायसे ॥ १०३ ॥ दूरादुज्झति चम्पक न | पीत पङ्कजकानने मधु मया नीपेऽपनीतं वयो बन्धूके वर घ भजत्यम्भोजराजीरजो नो जिघ्रत्यपि पाटलापरिमल धत्ते बन्धुता विरचिता रक्त रसालद्रुमे । किं चाकारि कुमुद्धती- न चूते रतिम् । मन्दारे यदनादरो विचेकिलोपान्ते न सतृ | परिकरे क्रीडाकलाकौशल कस्तद्वेत्तु विघीयतेऽद्य बदरी- प्यते तन्मन्ये क्वचिद्ग भृङ्गतरुणेनावादिता मालती | वृन्दस यद्वन्दनम् ॥ ११४ ॥ ॥ १०४ ॥ येनामोदिनि केसरस मुकुले पीत मधु खेच्छया नीता येन निशा शशाङ्कधवला पद्मोदरे शारदी । १ अमिशापालरिणा जिहापरिवृत्ति , पक्षे, पूर्व विपरीताभिधानम् २ कर्णचापल प्रसिद्धम् , पक्षे,-पिशुनप्रतार्यत्व च ३ मद प्रसिद्ध १ इच्छा करोति २ माधवीलताम् ३ गतम्रम पक्षे,-गर्व ४सपरयोदिमार्ग , पक्षे, आप्तानाप्तविभाग ५ गज, काल स एव केसरी सिंह ५ विचकिल पुपमेद ६ शरत्सबन्धिनी | पटे,बारक ६ सरन्छ , पझे, धनरहित ७ शुण्डा , पहे, हस्त ४ कृतान्त .

·व्योमचरान्योक्तयः- २२५ कोकिला भाकलय्य । को वा रटत्ययमये निकटे कटूनि रे वध्यता- ममुगिरसि किं वाचः पुंस्कोकिल सुकोमलाः । अप्रेऽस्लि- मिति वदन्ति गृहीतदण्डाः ॥ १३४ ॥ तापञ्चकोरचरणा- अडपापाणगुरुनि|पमैरवे ॥ ११५ ॥ तवैतद्वाचि माधुर्य युधचक्रवाक्यारावतादिविहगाः कलमालान्तु | यावद्वसन्त- जाने कोकिल कृत्रिमम् । प्रपोषितो यैस्तानेव जातपझो रजनीघटिकावसानमासाद्य कोकिलयुवा न कुहूकरोति जहासि यत् ॥ ११६ ॥ रसालशिखरासीनाः शतं सन्तु ॥१३५॥ येनोषित रुचिरपल्लवमञ्जरीपु श्रीखण्डमण्डलरसाल- पतत्रिणः । तन्मञ्जरीरसामोदं विदुरेव कुहूमुखाः ॥ ११७ ॥ | वने सदैव । देवास कोकिलयुवा निपात निम्ये तत्रापि भद्रं भद्रं कृतं, मौनं कोकिलैलदागमे । वक्तारो दैर्दुरा रुष्टवलिपुष्टकुलैर्विवादः ॥ १३६ ॥ हे कोकिलाखिललतामु यत्र तत्र मौनं हि गोमते ॥ ११८ ॥ शृगालशशशार्दूल- फलानि सन्ति संत्यज्य तानि ननु चूतरतां मपुष्पाम् । दूषितं दण्डकावनम् । पञ्चमं गायतानेन कोकिलेन किं कासीह रमितुं फलमोस्तुकामो न जायसे नृपतिसेवक- प्रतिष्ठितम् ॥ ११९ ॥ काकः कृष्णः पिकः कृष्णः को मीपणीयाम् ॥ १३७ ॥ परभृतशिशो मौनं तावद्विधेहि भेदः पिककाकयोः। वसन्तसमये प्राप्ते काकः काकः नमस्तलोत्पतनविधये पक्षी सातां न यावदिमौ क्षमा । ध्रुव- पिकः पिकः ॥ १२० ॥ तावन्मानेन नीयन्ते कोकिलैश्चैव वासराः । यावत्सर्वजनानन्ददायिनी वाक्प्रवर्तते ॥ १२१॥ बोटीपुटाहतिजर्जरः ॥ १३८ ॥ अहंयुवरवर्णिनीजनमदाय- मपरया द्रष्टव्योऽसि खजातिविलक्षणध्वनितकुपितघ्याल- कोकिलोऽहं मवान् काकः समानः कालिमावयोः। अन्तरं तोदवतस्फुरञ्चतुरपञ्चमखरजितान्यपक्षिवजः । रसालतरुणा कथयिष्यन्ति काकलीकोविदाः पुनः ॥ १२२ ॥ सहकार चिरं स्थित्वा सलीलं वालकोकिल । तं हित्याध्यान्यवृशेषु | कृतामसमतुल्यतामात्मनो विहन्तुमिह कोकिलः फलिनमन्य- विचरन्न विलजसे ॥ १२३ ॥ कलकण्ठ यया शोमा सह- मुदीक्षते ॥ १३९ ॥ कचिझिल्लीनादः क्वचिदतुलकाकोलक- कारे मवद्विरः । सदिरे वा पलाशे या किं तथा साद्विचा- लहः कचित्कङ्कायवः क्वचिदपि कीनां कलकलः । कचिद्वोरः रय ॥ १२४ ॥ कोकिल कलमालापरलमलमालोकसे | फेरुध्वनिरयमहो दैवघटनात्कथंकारं तार मिति चकित रसालं किम् । शरनिकरमरितशरधिः शवरः सेरतीह परिसरे कोकिलयुवा ॥ १४० ॥ मूकीमूय तमेव कोकिल मधु बन्धु सपनुः ॥ १२५ ॥ तत्किं स्मरसि न मुक्तं यत्यिक रे प्रतीक्षख है हेलोलासितमछिकापरिमलामौदानुकूलानिलम् । कांकमन्दिरे पूर्वम् । सहकारकुसुमकाले हछैन कुरुपेऽधुना | यत्रैतास्तव सूक्तयः सफलतामायान्त्यमी तूल्लसत्पांशूस- रांवम् ॥ १२६ ॥ तावत्कोकिल विरसान्यापय दिवसा- सतो निदाघदिवसाः संतापसंदायिनः ॥ १४१ । येनानन्द- भ्वनान्तरे निवसन् । यावन्मिलदलिमालः कोऽपि रसालः मये वसन्तसमये सौरम्यहेलामिलमृङ्गालीमुखरे रसाल- समुटसति ॥ १२७ ॥ एकस्त्वं गहनेऽस्मिन्कोकिल न | शिखरे नीताः पुरा वासराः। आः कालस वर्शन कोकिलयुवा कलं कदाचिदपि कुर्याः । सोजात्यशश्यामी न त्वां निघ्नन्तु | सोऽव्यय सर्वा दिशः खेलद्वायसच घातविदलन्मूर्धा मुहु- निर्दयाः काकाः ॥ १२८ ॥ अथ कोकिल कुरु मौनं जल- | घावति ॥ १४२ ॥ दात्यूहाः सरस रसन्तु सुमर्ग गायन्तु धरसमयेऽपि पिच्छिला भूमिः । विकसति फुटजकदम्वे | केयमृतः कादम्बाः कलमालपन्तु मधुरं कूजन्तु कोयष्टयः । वक्तरि मेके कुतस्तवावसरः॥ १२९ । मलिनात्मना विरागः | देवाद्यावदसौ रसालविटपिच्छायामनासादयनिर्विष्णः कुट- प्रकटीकृत एव कोकिलकलेन । जीवनदानामुन्नतिसमये | जेषु कोकिलयुवा संजातमौनव्रतः ॥ १४३ ॥ भ्रातः थाचंयमीमवता ॥ १३० ॥ रे रे कोकिल मा मज मौनं कोकिल कूजितेन किमलं नाद्याप्यनो गुणस्तूप्णी तिष्ठ किंचिदुदश्चय पञ्चमरागम् 1 नो चेत्त्वामिह को जानीते विशीर्णपर्णपटलच्छन्नः क्वचित्कोटरे । प्रोद्दामद्रुमसंकटे कटुर- काककदम्बकपिहित चूते ॥ १३१ ॥ असां सखे पधिर- टत्काकावलीसंकुलः कालोऽयं शिशिरस्य संप्रति सखे नाय लोकनियासभूमी किं कूजितेन खलु कोकिल कोमलेन । वसन्तोत्सवः ॥ १४४ ॥ अमोजप्रकरोग्य केतककुलं एते हि देवहतकासंदमिन्नवणे त्वां काकमेव कलयन्ति कुन्दोकरः कस्यत्रातो मलिगणोऽय चम्पकचयो जाती- फलानमिज्ञाः ॥१३२॥ रे वालकोकिल करीरमरुस्थलीषु किं । समूहोऽथवा । नो चेदादरमातनोति पिक ते खेदं वृथा मा दुर्विदग्धमधुरम्वनिमातनोपि । अन्यः स कोऽपि सहकारतरु- प्रदेशो राजन्ति यत्र तत्र विभ्रममापितानि | कृया यलात्कापि कदापि कोऽपि मविता यस्त्वगुणान्शा- स्थति ॥ १४५ ॥ आसाद्याम्रवनीमिमां प्रति नवामाखाद्य कोमल: कलरयैः पिक तिष्ट तूष्णीमेते तु पामरनराः सर- १ त्यनसि. २वर्षाकाटे ३ मेगा. ४ आने. ५ संचरति. १ द्रोगकाफः२ जम्बुकध्वनि-- ३ अत्युच्च यथा तया. ४ जति. दासमन्तादागे. ७ कोकिल. ८ अतिवाय. ९ समानशादी ५ कारकण्ठकः; बलकाक इति प्रसिद्धः ६ मयूरा- ७ कलहंसा- यस्वदया. १० काकसमानवर्णम् ११मान:- ८ अध्यक्तमधुरम्. १ टिहिमा- २० पमजमूहः-- २९ मु.र.मा.

·. चातक: २२६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् तन्मञ्जरी मैं पञ्चममञ्च नन्दनवनभ्रान्त्या तया कोकिल । अमी सारङ्गास्ते भुवनमहनीयव्रतभृतो निरीहाणा येषां तृण- एषा वायसमण्डली घनशिरःशूलाहतिव्याकुला कुध्यानै- | मिव भवन्त्यम्युनिधयः ॥ १६२॥ बौजैरङ्कुरितं लतामि- बधिरीकरिष्यति पृथा श्रोत्राणि सत्पत्रिणाम् ॥ १४६ ॥ उत्कू- | रुदितं वल्लीमिरुजृम्भितं कन्दैः कन्दलितं जनैः प्रमुदितं जन्तु वटे बटे बत बकाः काका वराका अपि क्राङ्कुर्वन्तु | धाराधरे वर्षति । भ्रातश्चातक पातकं किमपि ते सभ्यड् न सदा निनादपटवस्ते पिप्पले पिप्पले । सोऽन्यः कोऽपि रसाल- जानीमहे येनाभिन्न पतन्ति चञ्चपुटके द्वित्राः पयोबिन्दवः पल्लवलवग्रासोल्लसत्पाटवक्रीडकोकिलकण्ठकूजनकलालीला ॥ १६३ ॥ अन्ये ते जलदायिनो जलधरास्तृष्णा विनि- विलासक्रमः ॥ १४७ ॥ | मन्ति ये भ्रातश्चातक किं वृथा विरुदितैः खिन्नोऽसि विश्र- | म्यताम् । मेघः शारद एष काशधवलः पानीयरिक्तोदरो एक एव खगो मानी वने वसति चातकः । पिपा- गर्जत्येव हि केवलं भृशतरं नो विन्दुमप्युज्झति ॥ १६४ ॥ सितो या म्रियते याचते वा पुरंदरम् ॥ १४८ ॥ पिपासा- यः कृष्णं कुरुते मुख जनयति त्रासं तडिदिस्तु यो यश्च क्षामकण्ठेन याचितं चाम्बु पक्षिणा । नवमेघोज्झिता | प्रार्थयते परं दलयति श्रोत्रं निजैर्गर्जितैः । सत्यं चातक तं चास धारा निपतिता मुखे ॥ १४९॥ शक्यते येन | तथाविधमपि भ्रातस्त्वया याचता जीमूर्त कृतमेव तुल्य- केनापि जीवनेनैव जीवितुम् । किंतु कौलव्रतोद्गङ्गप्रसङ्गः मनयोरर्थित्वतिर्यक्त्वयोः ॥ १६५ ॥ रे रे चातक सावधान- परदुःसहः ॥ १५० ॥ अवश्यकारणैः प्राणान्धारयत्येव | मनसा मित्र क्षणं श्रूयतामम्भोदा बहवो वसन्ति गगने चातकः । प्रार्थनाभङ्गमीतोऽपि शक्रादपि न याचते ॥१५१॥ | सर्वेऽपि नैतादृशाः। केचिद्वृष्टिभिरार्द्रयन्ति धरणी गर्जन्ति चातक धूमममूहं दृष्ट्वा मा धाव वारिधरघुझ्या । इह हि केचिद्वथा यं यं पश्यसि तस तस्स पुरतो मा यूहि दीनं भविष्यति भवतो नयनयुगादेव वारिणा पूरः ॥ १५२ ॥ वचः॥ १६६ ॥ वापी खल्पजलाशयो विषमयो नीचाव- यद्यपि चातकपक्षी क्षपयति जलधरमकालवेलायाम् । तदपि गाहो हदः क्षुद्राक्षुद्रतरो महाजलनिधिगण्डूपमेकं मुनेः । न कुप्यति जलदो गतिरिह नान्या यतस्तस्य ॥ १५३ ॥ गङ्गायाः सरितः पयोनिधिगताः संत्यज्य तस्मादिमान्समानी दीनोन्नतचलपक्षतया बह्वपि लब्धमयस्तु । चातक सत्समा- | खलु चातको जलमुचामुच्चैः पयो वाञ्छति ॥ १६७ ॥ वनया किमपि यदस्ति तदस्तु ॥ १५४ ॥ विश्वोपजीव्ये न अन्ये ते विहगाः पयोद परितो धावन्ति तृष्णातुरा वापी- पिबत्यपोऽयं पद्माकरे यद्यपि चातकश्चेत् । स्वार्थक्षतिस्तस्य तृषा- | कूपतडागसागरजले मज्जन्ति दत्तादराः । मामयापि न तुरस लघुत्वमेवास्ति न किंचिदस्य ॥१५५॥ ऊर्थीकृतग्रीव- वेत्सि चातकशिशु यच्छुष्ककण्ठोऽपि सन्नाग्य वाञ्छति महो मुधैव कि याचसे चातकपोत मेघम् । अत्यूर्जितं | नोपसर्पति न च प्रस्तौति न ध्यायति ॥ १६८ ॥ गर्जितमात्रमस्मिन्नम्भोधरे बिन्दुलवस्तु दूरे ॥१५६॥ वृथा गतं मयूरः नृत्यसि चातक त्वं न नीलमेघोऽथ गजो मदान्धः । स वाह अहमस्मि नीलकण्ठस्तव खलु तुष्यामि शम्दमात्रेण । शेभ्यो न ददाति नूनं मातगदानं मधुपेभ्य एव ॥ १५७ ॥ नाहं जलधर भवतश्चातक इव जीवनं याचे ॥ १६९ ।। आत्मानमम्भोनिधिरेतु शोष ब्रह्माण्डमासिञ्चतु वा तरङ्गैः। यतादपि कः पश्यति शिखिनामाहारनिर्गमस्थानम् । यदि नास्ति क्षति पचितिः कदापि पयोदवृत्तेः खलु चातकस्स | जलदनिनदमुदितात एव मूढा न नृत्येयुः ॥ १७० ॥ ॥ १५८ ॥ रक्ताजपुञ्जरजसारुणितान्विमुच्य खच्छान्सुधा- वेगज्वलद्विटपिपुञ्जमहारयोऽयं गर्जिन तीव्रतरहे तिरिय न समरसानपि वारिराशीन् । यच्चातकः पिबति वारिधरोद- शम्पा । दावामिधूमनिवहोऽयमये न मेघः कि नृत्यसि बिन्दून् मन्ये तदानतिभयाच्छिरसोऽभिमानी ॥ १५९ ॥ | द्रुतमितो ब्रज तत्कलापिन् ॥ १७१ ॥ अस्मान्विचित्रवपुष- अन्येऽपि सन्ति वत तामरसावतंसा हंसावलीवलयिनो । सव पृष्ठलमान्कमाद्विमुञ्चति भवान् यदि या विमुश्च । रे जलसंनिवेशः । कोऽप्याग्रहो गुरुरयं बत चातकस्य पौरदेरी | नीलकण्ठ गुरुहानिरियं तवैव मौली पुनः क्षितिभृतो यदभिवाञ्छति वारिधागम् ॥ १६० ॥ धिग्वारिदं परि- मवति स्थितिनः ॥ १७२ ॥ अये नीलग्रीव क न खलु हतान्यजलाशयस्य यचातकस्स कुरुते न तृषाप्रशान्तिम् । सखे तेऽद्य मुनयः परं तोपं येषा तव रखविलासो धिक्चातकं तमपि योऽथितयातलजस्तं तादृशं च यदपैति | वितनुते । अमी दूरात्राः क्वणितमिदमाकर्ण्य सहसा त्वर- पिपासितोऽपि ॥ १६१ ।। अये वापीहंसा निजवसतिसकोच-न्ते हन्तुं त्वामहह शबराः पुहितशराः ॥ १७३ ॥ सम. पिशुनं कुरुष्वं मा चेतो वियति वहतो वीक्ष्य विहगान् । न्तादाक्रान्ता दयदहनसङ्घः शिखरिणः किरातैराकीर्णाः कर- नमनमयात्. २ ऐन्द्रीम्, मेपोत्पन्नामित्यर्थः ३ परिहतास्त्यका १ काशपुष्पवत्साण्डुरः २ मेघानाम् ३ गुदसानम्.४ मेघनादेन भन्ये जटाशया-समुदाइयो येन. ४ गतलज, निईन्ज इस संजातानन्दाः ५ विद्युत् H ·व्योमपरान्योक्तयः - चक्रवाक: कलितकाण्डैवनभुवः । विडालरालीढाः सपदि सरसीनां | पीठः संलेढि कोमलकुहूकृतपूर्णरुणः ॥ १८८ ॥ इदमपटु परिसराः शिखण्डी पाण्डित्यं निजमहह कुत्र प्रकटयेत् | कपाट जनरः पञ्जरोज्यं विरमति न गृहेऽग्मिन्करमागार- ॥ १७४ ॥ एतम्मिन्मलयाचले बहुविधः किं तैरविचित्करैः | यात्रा | शुक मुकुलितजिहः यीयता किं वनोनिम्ना काकोलूककपोतकोकिलकुलैरेकोऽपि पार्थस्थितः । 'केकी वचनविनोदे नादरः पामगणाम् ॥ १८ ॥ अमृतवचन- कूजति चेत्तदा विघटितव्यालावलीबन्धनः सेव्यः म्यादिह लीलाविनमरन्नपानं रचय चतुर कीर प्रान्तचित्तेषु पु । सर्वलोकमनसामानन्दनश्चन्दनः ॥ १७५ ॥ हारीता: मुरमं अकलितपरमेवातापपापः पिकोऽमी मजतु विपिनत्राटीमेष रसन्तु मधुरं कुजन्तु पुंस्कोकिलाः मानन्द गिनिरन्तु | पीयूषकण्ठः ॥ १९० ॥ अमुष्मिन्नुयाने विहगमल एप च शुकाः किं तैः शिरःस्थैरपि । एकेनापि तलस्थितेन नदता प्रतिकलं विलोलः काकोलः क्वणति मठ यावत्कटुतरम् । श्रीखण्ड निसर्जनाद्यालानां च शिवण्डिना न तु महत्- | ससे तावकीर द्रढय इदि वाचंयमझलां न मानेन न्यूनो पाण्डित्यमुद्दण्डितम् ॥ १७६ ॥ किं दूरेण पयोधग उपरि किं भवति गुणमाजां गुणगणः ॥ १९१ ॥ इयं पट्टी मिल्डरनु- नान्ये रटन्तः श्रुता निन्द्याः पापतया स्वपक्षिपु गताः किं नाम चितममारम्मरमिकैः समन्तादाक्रान्ता विपविषमवाणप्रग- पक्षाः क्षयम् । रम्यं वा गगने न कि विहरणं किं यिमिः । तरोरस्य स्कन्धे गमय समय कीर निभृतं न तूमकाकावलीपर्यायप्रतिपत्तिलाघवमयाद्भूमौ स्थिता बर्हिणः वाणी कल्याणी तदिह मुखमुद्रव शरणम् ॥ १९२ ॥ अमु. ॥ १७७ ॥ केका कर्णामृतं ते सकुसुमकबरीकान्तिहाराः मिन्नाराम तरुभिरमिरामे विटपिनः स्फुटं नृत्यढुङ्गीविविध- कलापाः कण्ठच्छाया पुरारेगलरुचिरुचिय सौहदं मेघसद्धैः। नवसंगीतकलनात् । परानन्दः पूर्णाः क इय तय विश्वद्वेपिद्विजिहस्फुरदुरुपिशितैर्नित्यमाहारवृत्तिः कैः पुण्यैः वर्णावलिपदकमश्रोता वेत्ता द्विजवर शुक श्राम्यनि कुतः प्राममेतत्सकलमपि सखे चित्रवृत्तं मयूर ॥ १७८ ॥ ॥ १९३ ॥ अये कीग्णीपरिढ वृथा वासरशतं किम खं व्यय क्षपयमि पलाशे रमसतः । यदा पुप्पारम्मे लन चक्रवाकिफ शोक वघान धैर्य सहस्व समयममुम् । अयमेव वासरमणिहरिष्यते शापमूच्छी ते ॥ १७९ ॥ मुखमलिनिमा किंशुकतरोस्तदैवेदं नातं फलपरिचयो दुर्लम- अस्तंगतोऽयमरविन्दवनैकवन्धुर्मास्वान्न लक्ष्यति कोऽपि तरः ॥ १९४ ॥ अपारः पाथोधिः पुलिनपदवी योजन- विधिप्रणीतम् । हे चक्र धैर्यमवलम्व्य विमुच गोकं शतं निरालम्बो मार्गो वियति किल शून्या दश दिशः। इतीवायं कीरः कतिपयपदान्येव गगने मुहुाम्यन्भ्राम्य- धीरास्तरन्ति विपदं न तु दीनचिचाः ॥ १८० ॥ न्पतति गुणवृक्षे पुनरपि ॥ १९५ ॥ द्विजकुलपते मेधाभिन्यो शुकः अखिलेषु विहंगेषु हन्त खच्छन्दचारिषु । शुक पञ्जर- मुमापितकोविद त्वयि गृहमुपायाते जातं बहूपकृतं मम । चन्यस्तै मधुराणां गिरां फलम् ॥ १८१ ॥ विंझुके शुक । यदिह नियतं वाला वृद्धाः स्त्रियः परिचारकाः शुक भग- मा तिष्ठ चिरं माविफलेच्छया । वायरङ्गप्रसङ्गेन के के | वतो नाम प्रीता गृणन्ति मुहुर्मुहुः ॥ १९६ ॥ यासः नानेन पश्चिताः ॥ १८२ ॥ काराः किं किं न कुर्वन्ति | काश्चनपञ्चरे नृपकराम्भोजस्तनूमार्जनं भक्ष्यं स्वादुम्साल. केकारं यत्र यत्र वा । शुक एव परं यक्ति नृपहतोप- दाडिमफलं पेयं सुधामं पयः । पाठः संसदि रामनाम सततं लालितः ॥ १८३ ॥ शुक तव पठनं व्यसनं न गुणः स धीरस कीरस मे हा हा हन्त तथापि जन्मविटपिको गुणामासः । समजनि येनामरणं शरणं पञ्जरवासः | मनो धावति ॥ १९७॥ सत्सांगत्यमबाप्य यः पुरयने नाना- ॥ १८४ ॥ कीर नीरसकरीरपादपे किं स्थितोऽसि कथयामि | रसास्वादवत्कीरः शास्त्रविचारचारुवचनैरानन्दकारी जने । धीरतः । मामकीनसहकारपादपा दुःसमीरलहरीमिराहताः | देवेनास्फुटवाक्प्रपञ्चपिहितोत्रम्य तम्याटवी प्राममारम- ॥ १८५ ॥ सुमाषितस्याध्ययनेऽनुपक्तं शुकं बराकाः ग्रह- समाप्रगल्मकपिषु स्वान्मौनमयोचितम् ॥ १९८ ॥ प्रातः सन्ति काकाः । तमेव संसत्सु गिरं फिरन्तं दृष्ट्वा भवन्ति कीर कठोरचक्षुकपणक्रोधायिनः फनिनः वि. माधुर्यनि- अपयाऽऽनतास्याः ॥ १८६ ॥ द्राक्षां प्रदेहि मधु वा वदने | पिक्कसूक्तिविशदः कण्ठावटुः गोप्यते । मयं देवयशादशा निधेहि देहे विधेहि किमु वा कग्लालनानि । जातिम्बमाव- परिणता राजन्यपात्रम्य मिमिछद्रियमितिमुद्रित चपलः पुनरेष कीरसत्रैय थापति कृशोदरि मुक्तबन्धः प्राप्तो यतः पञ्जरः ॥ १९ ॥ माणिक्यद्रयटिप्तमादिक ॥१८॥ हे कीर कैरवसुगीरिति संकलय्य मा मात्र विग्रन्ति नो दाडिमीय जान्या निवने न म । संरससि सजनरचनाय । बालोऽपि यत्र करकण्ठमुकण्ठ- पञ्चरे । तयादृग्यनयागर्गमदमहामादकन्दरिद १ मयूर. २ विपटिनं न्यालावलीना कन्भनं यस्स. ३ पलाशवृक्षे ४ दोष-५ मरणापर्यन्तन. १ प्रोगाला भीती. " ·२२८ [५ प्रकरणम् सुभाषितरत्नभाण्डागारम् भरता काकः गलितानया हतगिरेत्येवं शुकः शोचति ॥ २०० ॥ श्रवणयोरुद्वेगकृत्केकृतं भक्ष्यं सर्वमपि स्वभावचपलं दुश्चे. याते यातमधःस्थिते स्थितमुपालोकिते लोकितं या-टितं ते सदा । एतैर्वायस संगतोऽस्यविनयैरमीभिः घानशुकोऽयमाकलयते शुद्धान्तहस्तस्थितः । तत्सर्व मणि- परं यत्सर्वत्र कुटुम्बवत्सलमतिस्तेनैव धन्यो भवान् ॥२१५॥ भित्तिमेत्य छायाशुकाहीकृतं तसिन्कर्णसुधां स्क्षसामधुरस चातिमलिनच्छायस्य धृष्टस्य च क्षुद्रस्य वितन्त्रति गिरं तूष्णीं किमु स्थीयते ॥ २०१॥ वस्त्र- क्षतकारिणोऽतिचपलखाहादविच्छेदिनः । येयं निम्बफलेषु च्यातिमममानसतया मत्तो निवृत्ते जने चञ्चकोटिविघट्टिता- काक भक्तस्तिक्तेषु नैसर्गिकी प्रीतिस्तत्सदृशं विधेर्विल- ररपुटो यासाम्यहंप अरात् । इत्थं कीरयरे मनोरथमयं पीयूष- सितं निष्पन्नमेतचिरात् ॥ २१६ ॥ कर्णारंतुदमन्तरेण माखादयत्यन्तः संप्रविवेश वारणकराकारः फणिग्रामणीः | ३णितं गाहस काक स्वयं माकन्दं मकरन्दशालिनमिह ॥२०२ ॥ दृष्ट्वा शाखाबकीर्ण फलभरनमितं भूमिमागावनदं त्वां मन्महे कोकिलम् । धन्यानि स्थलवैभवेन कतिचि- त्यक्त्वा शालप्रकाण्डं पनसमुपगतश्चिन्तयिस्वेति कीरः ।। द्वस्तूनि कस्तूरिका नेपालक्षितिपालफालपतिते पड़े, हत्या पशुं प्रहद्विगलितपयसा संभृताशेपपझो भिन्नथोड्डीय शङ्कत कः ॥ २१७ ॥ काक स्वं फलन मानविपिन गन्तुं गगनपरिचिता या गतिः सापि नष्टा ॥ २०३ ॥ दैवात्समासादयन् किं कौँ बधिरीकरोषि पुरुषकेद्वार- वयं काका वयं काका जल्पन्तीति अंगे द्विकाः कोलाहलैः । मौनं चेदवलम्बसे स्तमरप्रक्लान्तपुंस्कोकिलम्रा- तिमिरारिस्तमो हन्यादिति शङ्कितमानसाः ॥ २०४ ॥ न्त्यापि त्वयि संचरन्ति न कथं मुग्धाकटाक्षच्छयाः ॥२१८॥ तुल्यवर्णच्छदः कृष्णः कोकिलैः सह संगतः । केन विज्ञा- नो चारू चरणौ न चापि चतुरा चधून वाच्यं वचो नो यते काकः सयं यदि न मापते ॥ २०५ ॥ अहो लीलाचतुरा गतिर्न च शुचिः पक्षमहोऽयं तव । फर- मोहो वराकस्स काकस यदसौ मुहुः । सरीमति नरी कृतिनिर्मरां गिरमिह स्थाने यथैवोदिरामूर्ख वाद्य न लज- नर्ति पुरतः शिरिहंसयोः ॥ २०६ ॥ आमरणादपि विरुतं | सेऽप्यसदृशं पाण्डित्यमुन्नाटयन् ॥ २१९ ॥ यसाकर्ण्य पुर्वाणाः सर्धया सह मयूरैः । किं जानन्ति वराकाः । वचः सुधाकवलितं वाचंयमानामपि व्यग्राणि व्यथयन्ति काकाः केकारवं कर्तुम् ॥ २०७ ॥ तत्काक त्वयि युक्ताः मन्मथकथाश्वेतांसि चैत्रोत्सवे । रे रे काक वयक सीक- कटुवाग्वैवमेधूर्तताशुचिताः । यदि विष्ठाकृमिपुष्टे तत्र न ममुना पुस्कोकिलेनाधुना स्पर्धाबन्धमुपेयुपस्तव तु किं दोपा हि तचित्रम् ॥ २०८ ॥ विधिरेव विशेषगैर्हणीयः लजापि नोजागरा ॥ २२० ॥ आलापं कलकण्ठिका न करट त्वं रंट कस्तवापराधः । सहकारतरी चकार यस्से कुरुते कीरा न धीर धनि व्याहारं कलयन्ति कोमलगिरः सह वासं सरलेन कोकिलेन ॥ २०९ ॥ काकस्स गावं | कूजन्ति नो वहिणः । नीराडम्बरदुर्दिनाम्बरतले दूरे द्विरेफ. यदि कायनम्य मणिक्यानं यदि ध देशे । एकैकपक्षे ध्वनिः काकाः केवलमेर केहतरवैः फुर्वन्ति कर्णज्वरम् प्रथितं मणीनां तथापि काको न तु राजहंसः ॥ २१० ॥ ॥ २२१ ॥ बन्धं लन्धवतः परस्य वदनं मिक्षाशया प्रोटीटं करट फुकालयाध तात यावत्प्रतिजति नाकः पश्यतः स्वापासच्युतिवेदनां विदधतः कान्तां विना मयं मगलः । नो चेदमङ्गलकठोररवा विहंगाः सर्वे भुवी- सीदतः । भ्राम्यन्तः सह मार्यया प्रतिदिशं प्रत्यापगं प्रत्यगं ति निजसंसदि शंसिता नः ॥ २११ ॥ प्रत्यगणं प्रतितरी कीरस्याध्ययनं हसन्ति विविधकीडालसा वायसाः ॥२२२॥ प्रतियारितीर काकावरन्ति चलचगुपुटा रटन्तः । नोकि केकीय शिखण्डमण्डिततनुः किं फीरवत्पाठकः किं यान्ति तृमिमय मण्डितपुण्डरीकसुण्डे यसमहह तृप्यति वा हंस इवाननागतिगुरुः सारीय किं मुस्वरः । कि वा राजहंसः ॥ २१२ ॥ कृष्णं यमुर्वहतु चुम्मतु सकलानि हन्त शकुन्तबालपिकपत्कर्णामृतं स्यन्दते काकः केन स्येषु मंचरतु धूतबनान्तरेषु । पुस्कोकिलम्म चरितानि गुणेन काधनमये व्यापारितः पअरे ॥ २२३ ॥ अपस्यः कगेतु नाम काकः मिल पनिरिधो ननु काक एवं सखि लक्षयोजनगतसापि प्रियस्थागर्म वेत्त्याख्याति च ॥ २१३ ॥ पभि निपतितां शून्ये दृष्ट्वा निरापरणानना दधि- विकशुकादय इमे सर्वे पठन्तः स्थिताः । मत्वान्तस्स वियोग- मृनपटी गर्मोपदः समुदतकंघरः । निजसमुचितामा- | तापदहनम्बालारलीवारिदः काकरतेन गुणेन काचन- सामेष्टा रिकारमतान्य यदि न कुरुते यामः काकः मये व्यापारितः पधरे ॥ २२४ ।। अमिरम्मोदयन्द- का नु करिष्यति ॥ २१४ ।। गाय ते मलिनं तथा पनिजनितरुरि प्रेक्षमाणन्तरिक्ष मा काफ च्याउन्लो १गमारामतः माता पारी नानि नाम. पिना. ३ दिनम् ४ भामाशन मागि पिशामिन्द- ५कार 'नाम्मा..पशिक्षित ·व्योमचरान्योक्तयः, स्थलचरान्योकयः २२९ भूस्तरुशिखरशवक्रव्यलेशानशान । धत्ते मत्तमकुम्मव्यति- | अदृष्टव्यापार गतवति दिनानामधिपता यशःशेषीभूते करकरजग्रामवज्राग्रजापद्रासव्यासक्तमुक्ताघवलितकवलो न शगिनि गंतधाग्नि ग्रहगणे । तया प्यान्तं जातं जगदुपनते स्पृहामन सिंहः ॥ २२५॥ मेघसमये यथामी गण्यन्ते तमसि पटवः कीटमणयः ॥२३९॥ । यकः एष वकः सहसैव विपन्नः शाट्यमहो व नु तद्गतमस । स्थलचरान्योक्तयः साधु कृतान्तक कश्चिदपि त्वां वञ्चयितुं न कुतोऽपि समर्थः ॥२२६॥ न कोकिलानामिव मञ्जु कूजितं न लब्धलाम्पानि सिंहः गतानि हंसवत्। न वर्हिणानामिव चित्रपक्षता गुणस्तथाप्यस्ति एकोऽहमसहायोऽहं कृशोऽहमपरिच्छदः । स्वप्ने-प्येवंविधा यके वक्वतम् ।। २२७ ॥ बकोट मस्त्वां लघुनि सरसि | चिन्ता मृगेन्द्रस न जायते ॥ १ ॥ मृगेन्द्रं वा मृगारि वा कापि शफरैस्तव न्याय्या वृत्तिन पुनरवगाढं समुचितः । सुखं व्याहरतां जनः । तसोमयमपि ग्रीडा क्रीडादलित- इतश्वेतश्चानंलिहलहरिहेलातरलितक्षितिघ्रग्रासैकग्रहिलतिमि- | दन्तिनः ॥२॥ मृगेम्यो रक्ष्यते क्षेत्र नरैस्तृणमयैरपि । सिंहा- पोतः पतिरपाम् ॥ २२८ ॥ नैर्मल्यं वपुपस्तवास्ति वसतिः क्रान्तं पुनर्मूढ न हयैनं च दन्तिमिः ॥३॥ मृगैन, शशैलीनं पद्माकरे जायते मन्दं याहि मनोरमां वद गिरं मानं च वराहेश्वलितं स्थलात् । यानां हेषितं श्रुत्वा सिंहः पूर्ववदा- संपादय । घन्यस्त्वं वक राजहंसपदवी प्राप्तोऽसि किं सितम् ॥४॥ खनन्नासुविल सिंहःपापाणशकलाकुलम् । प्रामोति तैर्गुणैर्नीरक्षीरविमागकर्मनिपुणा शक्तिः कथं लम्यते ॥२२९॥ | नखमङ्गं वा फलं वा मूषको मवेत् ॥ ५ ॥ जीर्णोऽपि क्रम- जातिस्तस न मानसे न चिमिवृत्तिम॒णालाड्डुरैर्न ब्रह्मोद्वहनेन | हीनोऽपि कृशोऽपि यदि केसरी । तथापि यूथनाथस शङ्कात- निर्मलयशः प्राप्ता न याचः कलाः । जीवनसत्त्वववेन काय कल्पते ॥६॥ नाभिषेको न संस्कारः सिंहस क्रियते वने । वायघवलो ग्राम्यन्सगर्वे पुनर्मिथ्येवोन्नतकंधरः शठवको हसैः विक्रमार्जितसत्त्वस स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ ७ ॥ वेतण्डगण्ड. सह सर्धते ॥ २३० ॥ रे रे शिष्टवकोट नाकतटिनीतीरे कण्डूतिपाण्डित्यपरिपन्धिना । हरिणा हैरिणालीपु कथ्यतां तपस्विव्रतं घ्यानेनानिमिपोपमोगमनसा युक्तं करोपीदृशम् । कः पराक्रमः ॥ ८॥ उत्तुङ्गमत्तमातगमस्तकन्यस्तलोचनः । एवं यत्किल मानसस पदवीं काहसयुक्तं हि तन्नीरक्षीरविवे. | आसन्नेऽपि च सारङ्गे न वाञ्छां कुरुते 'हरिः ॥ ९॥ कनिर्मलधियो हंसम्य नान्यस्य सा ॥२३१॥ न भ्रूणां स्फुरण | जातः स्तन्यं न जग्राह कण्ठीरवकिशोरकः । चक्षुर्व्यापार- न चचुचलन नो चूलिकाकम्पनं न ग्रीवाचलन मेनागपि न यामास कुञ्ज कुञ्जरशालिनि ॥ १०॥ वरमुन्नतलाझूलासटा- यत्पशद्वयोत्क्षेपणम् । नासाग्रेक्षणमेकपाददमनं कटैकनिष्ठ धूननमीषणात् । सिंहात्पादप्रहारोऽपि न शृगालाधिरोहणम् परं यावत्तिष्ठति हीनमीनवदनस्तावद्वकस्तापसः ॥ २३२ ॥ ॥११॥ शूरोऽसि कृतविद्योऽसि दर्शनीयोऽसि पुत्रक । कुले घूकः यद्यपि तरणेः किरणः सकलमिदं विश्वमुज्वलं विदधे । तम्मिन्प्रजातोऽसि गजो यत्र न हन्यते ॥१२॥ यन्मिञ्जीवति तदपि न पश्यति धूकः पुराकृतं मुज्यते कर्म ॥ २३३ ॥ सिंहे वनमिदमासीद्दुरासदं द्विरदैः । घटयन्ते कटिसूत्रं तस्य सटामिः शबरशिशवः ॥ १३ ॥ एकाकिनि वनगासिन्यराज- खद्योतः जर्जरतृणाग्रमदइन्सर्पपकणमप्रकाशयन्नूनम् । कीटत्वमा- लक्ष्मण्यनीतिशास्त्रज्ञे । सत्वोच्छूिते मृगपतौ राजेति गिरः त्मतत्त्वात्सद्योतः ख्यापयन्नटति ॥ २३ ॥ धनसन्तमस- | परिणमन्ति ॥ १४ ॥ अनिशं मतङ्गजानां हितमाकर्म्यते मलीमस दशदिशि निशि यद्विराजसि तदन्यत् । कीटमणे | यथा विपिने । मन्ये तथा न जीवति 'गजेन्द्रकटपलकवलनः दिनमधुना तरणिकरान्तरितसितकिरणम् ॥ २३९ ॥ कापि | सिंहः ॥ १५ ॥ यद्यपि च दैवयोगात्सिंहः पतितोऽतिदुसरे गतः पतिरहां जलदान्तरितः शशी सनक्षत्रः । शून्ये तमसि | कूपे । तदपि च वाञ्छति सततं करिकुम्भविदारणं मनानपि खद्योत द्योतता नाम ॥ २३६ ॥ इन्दुः प्रयास्यति मनसि ॥ १६ ॥ यद्यपि रटति सरोष मृगपति- विनयति तारकश्रीः स्थास्यन्ति लीढतिमिरा न मणिप्रदीपाः। पुरतोऽपि मत्तगोमायुः । तदपि न कुप्यति सिंहोऽप्य- अन्य समममपि कीटमणे भविष्यत्युन्मेषमेप्यति मवानपि सदृशपुरुषेषु कः कोपः ॥ १७ ॥ दूरमेतत् ॥ २३७ ॥ प्राजिष्णयो नममि मेघकृतान्तराले १ दर्भनव्यापाररहिनं यथा स्यात्तथा- २ यशोनावावशिष्टे. स्वल्पप्रमा अपि परैरनिरस्तमासः । द्योतकाः प्रकटितोरुतर- ३गतमि परिवारहीनः- ५आफ्मावलरहितः ६ मचगवानाम्- प्रमावास्तावन्न मप्ततुरगः समुदेति यावत् ॥ २३८ ॥ ८ मृगपशिषु ९ मृगे १० सिंहः- १५ मिहशावक.. २ गुन. ३ जीवनम्, ४ माग उदहनेन वाहनाया १२ पुच्छम्. १३ कम्यनम् १४ राजचिदरहिते १५ बलोचते. पृष्ठे धारणेन. ५सूर्य १६ गनितम् १७ हस्तिगण्डसम्मासमासकर:- जठरज्यलनचलता- ७३रिणा १ जन्म ·२३० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् प्यपगतशवं समागतापि पुर । परिणामरिणा हरिणा | शिव शिव शिवाना कलकल ॥ ३३ ॥ फुरगीणा यूथ हरिणाली हन्यना नु कथम् ॥ १८ ॥ हेराविदलितकरि | निभृतमिदमङ्गीकृतमय निरातको यनिर्दयहृदयमावोऽर्दयतु पुल कण्ठीरव कीदश प्रोपोऽयम् । लोले वालशगाले । तत् । निवेद्यो वा कस्मिन्नयमविनय केसरियुवा हठान्म चिकोराहाधारे ॥ १९॥ गर्जितमार्ण्य मनागद त्तेभाना युवतिषु विधत्ते नखपदम् ॥ ३४ ॥ स्थिति नो रे मातुर्निशार्धजातोऽपि । हरिशिगुरुत्पतितु दागहान्यायुश्य । दध्या क्षणमपि मदान्धेक्षण सखे गजश्रेणीनाथ त्वमिह रीयते निभृतम् ॥ २० ॥ क्योभिमानादपमानता चेद्वि | जटिलया वनभुवि । असौ कुम्भिभ्रान्त्या खरनखरनिर्दारित धीयते फेरुजरत्तरेण । हेराहतानेककरीन्द्रयूनो हरीन्द्र | गहागुरुग्रावग्राम स्वपिति गिरिगम हरिपति ॥ ३५ ॥ सूनोर्नहि कापि हानि ॥ २१ ॥ भिनत्ति भीम करिराज | पिन स्तन्य पोत त्वमिह मददन्तावलधिया हगन्तानाधरसे फुम्भं विमति वेग पवनादतीव । करोति वास गिरिगहरेषु | किमिति हेरिदन्तेषु परुषान् । नयाणा लोकानामपि हृदय- तथापि सिह पमुरेव नाग्य ॥ २२ ॥ गम्यते यदि मृगे । ताप परिहरन्नय धीर धीर धनति नवनीरो जलधर ॥३६॥ न्द्रमन्दिरे रभ्यते परिकपोलमौक्तिकम् । जम्बुकाल्यगतेन | हुँदा सन्ति सहस्रशोऽपि विपिने शौडीर्यवीर्योद्धतास्तस्यै रभ्यते वत्मपुच्छसुरचर्मरसण्डनम् ॥ २३ ॥ येन भिन्न कस्य पुन स्तवीमहि मह सिंहस्य विश्वोत्तरम् । केलि करिकुम्भविस्खलन्मौक्तिकावलि भिरश्चिता मही । अद्य | कोल्कुलैर्मदो मदक्लै कोलाहलो नाहले सहर्षो महिषैश्च तेन हरिणान्तिके स्थ क्थ्यता न हरिणा पराक्रम यस मुमुचे साहकृते हुंकृते ॥ ३७॥ कोर केटिमलकरोतु ॥ २४ ॥ हरिरल्सविलोचन सहेल बलमवलोक्य | करिण क्रीडन्तु कान्तासखा कासारे वनकासरा सरमस पुनर्जगाम निद्राम् । अधिगतपतिविक्रमास्तमीतिर्न तु पनि | मजन्त्विह खेच्छया । अभ्यस्यन्त्विभयोषितश्च हरिणा तास निरोक्याचार ॥ २५ ॥ उत्तुनशैलशिखरस्थित भूयोऽनुरूपा गतिं कान्तारान्तरसचरिष्णुरधुना पञ्चाननो पादपस्य याकोऽपि परफलमालमते सपक्ष । सिंहो बली | वर्तते ॥ ३८ ॥ नास्योच्छ्यायवती तनुर्न दशनी नो दीर्घ गनविदारणदारुणोऽपि सीदत्यहो तरुतले खलु हीनपक्ष दीर्घ कर सत्य वारण नैप केसरिशिशुस्त्याडम्बर सर्वते । ॥ २६ ॥ अन्तर्वान्यहममुष्य मृगाधिपस पाचा निवेद्य | तेजोवीजमसखमस हृदये न्यस्तं पुनर्येघसा तादृक्त्वादृशमेव कधमद्य लघूक्रोमि । जानन्ति किं तु फ्रजक्षतकुम्भि | येन सुतरा भोज्य पशुं मन्यते ॥ ३९ ॥ क्षुत्क्षामोऽपि कुम्भनिर्मुक्तमौक्तिक्मयानि वगन्तराणि ॥ २७ ॥ आवद्ध । जराकृशोऽपि शिथिल्प्राणोऽपि कष्ट दशामापनोऽपि विपन्न कृषिमसटाजटिलासमित्तियरोपितो मृगपते पदवीं यदि धीतिरपि प्राणेपु नश्यत्स्वपि । मत्तमेद्रविभिनयम- था। मत्तेमकुम्मतटपाटनलम्पटस्य नाद करिष्यति क् | पिशितग्रासैक्बद्धस्पृह किं जीणं तृणमत्ति मानमहतामग्रेसर हरिणाधिपस्य ॥ २८ ॥ मिना महागिरिशिलाः करजाम | केसरी ॥ ४०॥ येनानगलकालकेलिकलितप्रत्यप्रकादम्बिनी जामदुद्दामशौर्यनिकरे वैरटिसमेण । देवे पराचि करिणाम | धाराधोरणिधीतधातुषु पुरा शैलेषु लीलायितम् । सोऽयं रिणा तपापि फुलापि नापि खलु हा पिशितस लेश ॥२९॥ गनिपातभमचरण सारस्फुरत्फेरंवीपूत्तार पुपितोऽद्य पारीन्द्रशारक न तावकरीतिरेया वेशान्तरैर्विहरसि ध- खादति मुहु पाणी मृगमामणी ॥ ११ ॥ प्रामाणामुप गालशायै । पुम्मीन्द्रकुम्मदलनोत्पतनामेच्छा वशोचिता | शल्यसीमनि मदोदेक्स्फुरत्सौष्ठया फेलारप्यनिमुद्विरन्ति म सल रीतिमुरीकरोपि ॥ ३० ॥ उत्प्लुत्य य शिखरिण | बहव सभ्य गोमायव । मोऽन्य कोऽपि घनाघन- मदम्भिकुम्ममुनिय सानुशतमायतमुहलखे। पचाननो | प्यनिधन पारीद्रगुआरय शुष्यद्गण्डमलोलशुण्डमचलत्वर्ण नियतया जरयाभिभूत मोऽय कसे लिहति हितलोहि गजैर्य श्रुत ॥ ४२ ॥ एण क्रीडति शूकरच पनति ताश ॥ ३१ ॥ दिगते थय ते मदमरिनगण्डा परटिन द्वीपी च गर्गयते पोष्टा कन्दति यलगते प शरारो वरिष्य मारण्यासदमसमशीला सल गगा । इदानी | वेगानुरुर्धापति । निशान रिपोतरसालतामुन्मोटते येफेलिमनुमशिमानां पुनरयं नमाना पाण्डित्य प्रस्ट- रील्या हंहो सिंह पिना त्ययाच विपिने पीटग्दगा वर्तते यतु यमि मृगातिः ॥ ३२ ॥ न यत्र थमाने धुरति- ॥ १३ ॥ हे माता मदाम्पुटम्यरतया रोलम्यरोल यह भयमा तनयना गरदानोदेवप्रमदलिकदम्या करटिन । द्वन्यानामपरम्पन यनमिदं मनुं यदुखण्ठसे । दृष्टस मुत्तामार माति परलोक गतातो हरप द्वार १ कोटी २ दिगो २ अरकारससम् ४ नामा- समान २ गाय मागत से ३ मारे ४५'नालो तर म हैन: गुट.. गुपया d. ५ग- मिन् मिस fTa नूतनमेग्नमा मी ·स्थलचरान्योतयः गजः - किमहो महोन्नतधराधौरेयधात्रीधरप्रस्थप्रस्थितमेवयूथमय- नोत्कण्ठी न कण्ठीरवः ॥४४॥ यसावन्ध्यरुपः प्रतापवसते गजस्य पदमनस्य अपाकरमिदं महत् । पादमुदत्य यद्- नादेन धैर्यद्रुहः शुष्यन्ति स मदप्रवाहसरितः सद्योऽपि | च्छन्हरिणोऽपि हसत्यमौ ॥ ५५ ॥ मलोत्सर्ग गजेन्द्रस दिग्दन्तिनाम् । दैवात्कष्टदशावशं गतवतः सिंहस्य तम्या- | मूर्ति काकः करोति चेत् । कुलानुरूपं तत्तस यो गजो धुना कपन्त्येव करेण कैसरसटामारं जरत्कुञ्जराः ॥ ४५ ॥ | गन एव सः ॥५६॥ ग्रासाद्गलितसिस्थस कि गतं यः शौर्यावधिरेव यस सहसा दिग्दन्तिनोऽप्यन्तिकं | करिणो मवेत् । पिपीलिकस्तु तेनैव सकुटुम्बोऽपि जीवति नायाताः किल येन विन्ध्यवसुधा गम्या न कस्याप्यभूत् । ॥ ५७ ॥ बन्धनस्थो हि मातङ्गः सहस्रमरणक्षमः । अपि तम्सिन्कौतुकिना त्वया करिपती लुप्से कपोलस्थलीमृगः स्वच्छन्दचारी श्वा खोदरेणापि दुःखितः ॥ ५८ ॥ केसरिवीर संप्रति पुनः कुत्रैष विश्राम्यतु ॥ ४६॥ यूना | अन्तर्वसति मार्जारी शुनी वा राजवेश्मनि । यहिर्वोऽपि येन विभिन्नवारणघटाकुम्मोच्छलन्मौक्तिकश्रेणीमिः परि- मातङ्गस्ततः किं लघुतां गतः ॥ ५९॥ रविततो गजः पूरितास्तटमुवो मूमीमृतां कोटिशः । तस्यैवाद्य निवाससीनि पद्मांस्तद्गुह्यान्वाधितुं ध्रुवम् । सरो विशति न सातुं गज- कलमाः क्रीडन्ति निःसाध्वसं पारीन्द्रस जरातुरस्य तदहो सानं हि निष्फलम् ॥६० ॥ कोपे पयसि लघीयसि जीणों जिगीपारसः ॥ ४७ ॥ कः कः कुत्र न घुघु- | तापेन करः प्रसारितः करिणा । सोऽपि न पयसा लिप्तो रायितधुरीघोरो घुरेत्सूकरः कः कः के कमलाकरं लाघवमात्मा परं नीतः ॥ ६१ ।। यदि मत्तोऽसि मतङ्गज विमलकं कर्तुं करी नोद्यतः । के के कानि बनान्यरण्यम- किममीभिरमारसरलतरुदलनः । हरिमनुसर खरनखरं हिपा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहीस्नेहविलासबद्धवसतिः पञ्चाननो | व्यपनेष्यति ते स करटकण्डूतिम् ॥ ६२ ॥ कलम तवा- वर्तते ॥ ४८ ॥ मातङ्गाः किमु बल्गितैः किमफलैराडम्बर- | न्तिकमागतमलिमेनं मा कदाप्यवज्ञासीः । अपि दानसुन्द- जम्बुकाः सारङ्गा महिपामदं ब्रजत किं शून्येषु शूरा न | राणां द्विपधुर्याणामयं शिरोधार्यः ॥ ६३ ॥ लीलामुकुलित- के । कोपाटोपसमुद्भटोत्कटसटाकोटेरिमारेः पुनः सिन्धु- नयनं किं सुग्वशयनं समातनुपे । परिणामविषमहरिणा यानिनि हुंकृते स्फुरति यत्तद्गनित गनितम् ॥ १९॥ करिनायक वर्धते वैरम् ॥ ६४ ॥ आपातालगमीरे मजति नीरे निदाघसंतप्तः । न स्पृशति पल्वलाम्मः पारशेपोऽपि काकः पक्षवलेन भूपतिगृहे प्रासं यदि प्राप्तवान् िवा तस्य महत्त्वमस्य लघुता पैञ्चाननस्यागता । येनाक्रम्य करीन्द्र | कुञ्जरः कापि ॥ ६९ ॥ सूते सुकरगृहिणी सुतगतमाते- गण्डयुगलं निर्भिद्य हेलालबालन्या ग्रासवरं वैराटकाया दुर्मग झटिति । करिणी चिराय सूते कमपि महीपाल- मुक्तागणस्त्यज्यते ॥ ५० ॥ निद्रामीलितलोचनो मृगपति- गजराजपोत न कदापि मंचर । यदि बुध्यते हरिशिशुः लालितं कलमम् ॥ ६६ ॥ गिरिगहरेषु गुरुगर्वगुम्फितो विद्गुहां सेवते तावत्स्वैरममी चरन्तु हरिणाः खच्छन्द: यो मविता करेणुपरिशेषिता मही ।। ६७ ॥ केलि संचारिणः । उन्निद्रस विधूतकेसरसटामारस निर्गच्छतो नादे श्रोतृपयं गते गतधियः सन्त्वेव दीर्घायुषः ॥ ५१॥ पयासि । भावानुरक्तकरिणीकरलालिताङ्ग मातङ्ग मुच कुरुष्व परिमुड्क्ष्य सरोरुहाणि गाहस शैलतटनिरिणी- सेराः सन्तु समासदः करिचमूदर्पज्वरोत्सारिणो हर्यक्षेण मृगराजरणाभिलाषम् ॥ ६८ ॥ मो मोः करीन्द्र दिवसानि समं च जम्मुकयुवा' युद्धाय बद्धादरः । तत्रापि प्रधयन्ति | कियन्ति तावदमिन्मरौ समतिवाहय कुत्रचित्तम् । रेवा- तुल्यमलतामेके तयोरुचकैरन्ये संशयशंसिनसदपरे बाढं जलनिजकरेणुकरप्रयुक्तैर्भूयः शमं गमयितासि निदाथ- विपर्यासिनः ॥ ५२ ॥ हे हर्यक्ष सहख संप्रति लघु-काले ॥ ६९ ॥ दीनापिनो मधुकरा यदि कर्णतालैदरीकृताः र्गोमायुरग्रे सतां मत्साधारणवन्यजन्तुमनसा गुद्गारवं संव्य- करिवरेण मदान्धबुद्ध्या । तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेपा धात् । नीचानां प्रकृतिभ्रमो मुखरता चातः कथं खिद्यसे भृङ्गाः पुनर्विकंचपद्मवने चरन्ति ॥ ७० ॥ लाडूलचालन- शार्दूले द्विरदे मृगे शशकुले कस्ते विपक्षग्रहः ॥ ५३ ॥ मघश्चरणावतापं भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च । था दिमागाः प्रतिपेदिरे प्रथमतो जात्यैव जेतव्यतां संमान्य | पिण्डदय कुरुते गंजपुंगवस्तु धीरं विलोकयति चाटु- स्फुटविक्रमोऽथ गृपमो गौरेव गौरीपतेः । विक्रान्तेनिकषं शतश्च मुल्ते ॥ ७१ ॥ गण्डस्थले हि मदवारिजलौघलुब्ध- करोतु कतम नाम त्रिलोकीतले कण्ठेकालकुटुम्बिनी- | मत्तम्रमद्रमरपादतलाहतोऽपि । कोपं न गच्छति नितान्त- करुणया सिक्तः स कण्ठीरवः ॥ ५४॥ चलोऽपि नागस्तुल्ये वले हि बलवान्परिकोपमेति ॥ ७२ ।। १ मफलकोपस्य. २ वृद्धगजा, ३ सिंहस्य. ४ कपकवुया. १ मिहम्. २ कीटाम्. ३ मजनं कुरु. ४ मरुदेशे. ५ यापय. ५ कण्ठेकालः शिवस्वकुटुमिनी पार्वती. ६ दानोदकार्थिनः.७ प्रफुलकमलवने.८ पुच्छविशेषणम्.९ गजष्टर - ·'२३२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् न सा करेणुमपि नापि निजान्किशोरान्नात्मानमेष परि- जायते ॥ ८३ ॥ तापो नापगतस्तृषा न च कृशा धौता न शोचति वारणेन्द्र । दावाग्निममतनुरत्र यथोपसन्नान्दाना धूली तनोर्न स्वच्छन्दमकारि कन्दकवल. का नाम केली- र्थितो मधुक्रानधिरूढभावान् ॥ ७३ ॥ दान ददत्यपि जैलै कथा । दूरोत्क्षिप्तकरण हन्त करिणा स्पृष्टा न वा पद्मिनी सहसाधिस्ढे को विद्यमानगतिरोसितुमुत्सहेत । यद्द प्रारब्धो मधुपैरकारणमहो झाकारकोलाहल ॥ ८४ ॥ न्तिन कैंटक्टाहतटामिमोहदपाति परित पटलैरली- | नाभूवन्भुवि यस कुत्रचिदपि स्पर्धाकरा कुञ्जरा सिंहेनापि नाम् ॥ ७४ ॥ न गृह्णाति पास नवकमलकिञ्जल्किनि जले | न लविता किमपर यस्योद्धता पद्धति । कष्ट सोऽपि न पङ्कराहाद व्रजति बिसमगाधशकलै । ललन्तीं प्रेमा । कंदर्थ्यते करिवर सारावै फेरवैरापातालगभीरपङ्क- मपि विषहते नान्यकरिणी स्मरन्दावभ्रष्टा हृदयदयिता | पटलीममोऽद्य भैमोद्यम ॥ ८५ ॥ पादाघातविघूर्णिता वारणपति ॥ ७५ ॥ गले पाशस्तीव्रश्चरणयुगले गाढनिगडो वसुमती नासाकुला पक्षिण पकाङ्कानि सरासि गण्ड दृढ स्कन्धे बन्ध शिरसि सृणिपात खरतर । नर कपणक्षोदक्षता शाखिन । प्राप्येदं करियोतविधियशा स्कन्धारूढो बत मरणयोग्येऽपि विषये न जानीमोऽत्यर्थे च्छार्दूलशून्यं वनं तत्तन्नाम कृत विशङ्खलतया वक्तुं न द्विरद वद कस्मात्तव मद ॥ ७६ ॥ निवन्तामेते वृप । यत्पार्यते ॥ ८६ ॥ आगमोऽयमनर्गलेन बलिना भन्न महिषमैपाश्च हरिणा गृहा क्षुद्राणाणि कतिपयतृणैरेव सुखिन । समग्रो मयेत्यन्त सभृतहर्षवर्धितमदोदन किमुन्माद्यसि । गजानामास्थान मदसलिलजम्बालितमुवा तदेकं विन्ध्याद्रे- | मातङ्ग प्रतिवर्षमेव भवतो भावी निदाघज्वरस्तनापि प्रति- विपिनमथया भूपसदनम् ॥ ७७ ॥ न कुर्या प्राखये | कारमर्हसि सखे सम्यक्समालोचितुम् ॥ ८७ ॥ चौपं वारि किमपि करिपोत प्रतिमिया हरीणा हेलेय यदिह बहुवेलं विलोक्य वारणपते किं विस्मितेनासते प्रायो भाजनमस्स विहरसि । अकसादेतेपा कुटिलशि रोषस्पृशि मनाइनिरर्थ सप्रति भवास्तत्पीयतामादयत् । उन्मजच्छकरीऍलिन्द- भाविन्यो मदकरिदरिद्रा वनभुव ॥७८ ॥ जहीहि गुरु ललनापीनस्तनास्फालनस्फारीभूतमहोमिनिमलजला दूरेश्भुना गर्जित विजहि शुण्डया सीत्कृतं परिभ्रम शनैर्वन किमु नर्मदा ।। ८८ ॥ नो मन्ये दृढबन्धनात्क्षतमिद नैवाशा- गजेन्द्र गायसे । यथा न क्लि केसरी गिरिदरीपु निद्रा घातन स्कन्धारोहणताडनात्परिभव नैवान्यदेशागमम् । त्यजन्विमूर्च्छयति जृम्भया सुभग तावकीनं मन ॥ ७९ ॥ चिन्ता मे जनयन्ति चेतसि यथा स्मृत्वा खयूथ्यान्वने रे चाचल्यजुषो मृगा श्रितनगा कल्लोलमालाकुलामेताम सिंहनासितभीतमीरुकैलमा यासन्ति कसाश्रयम् ॥ ८९ ॥ म्युधिगामिनी व्यवसिता सगाहितुं वा कथम् । अवो- पत्युर्यत्पतितावशेषकवलप्रासेन वृत्तिः कृता पीतं यथ करा- छलदम्बुनिर्भरमहावते समावर्तितो यहावेव रसातल वगाहकलुपं तत्पीतशेष पय । प्राणान्पूर्वतर विहाय तदिदं पुनरसौ यातो गजमामणी ॥ ८० ॥ नीवारप्रसवाप्रमुष्टि मास करिण्या फलं यद्वन्धगणकातरस करिण लिष्टं न कवलयों वर्षित शैशवे पीत येन सरोजपनपुटके होमा | दृष्टं मुखम् ॥ ९० ॥ क्रीडाकारि तडागवारिणि 'गतातई पशेष पय । त दृष्ट्वा मदमन्थरालियलयव्यालगण्डगन पद्धेरहैवछी काचन शठकीतरुगता नाकर्पिता हत । सोत्कण्ठं समय च पश्यति मुहुरे स्थितस्वापस ॥ ८१॥ नास्तिष्टा करिणी करेण करिणा कामातुरेणामुना दंद्राभि- विकटानन शिव शिव व्यालोकि पचानन ॥ ९१ ॥ चामरचारकम्बुकलिका क्ण्ठे मणीना गणा सिन्दूर प्रकर शिर परिसरे पार्धान्तिके किङ्किणी । लघश्चेन्नृप सान्द्रामोदवती स्वकीयवसती पङ्केरुहाणा तवीस्त्यक्त्वायं वाहनेन करिणा बनि भूपाविधिस्वस्विं भूघरधूलिधूसर- | समधार्थ जगतीविख्यातदानैस्तथा युध्माभि क्रियता ययो- भ्रमर करीन्द्र भवतामभ्याशमम्यागत । एतचेतसि तनुमीन्यो न यन्य वरी ॥२॥ पीतं यन हिम पय क्व | परमते हासाय नास्यागम ॥ ९२ ॥ त्यक्तो वि.ध्यगिरि लिता यसिन्मृणालराकरास्तापातेन निमज्य यत्र सरसो मध्ये विमुक्त श्रम । धिक्तस्यैव जलानि परित्यत पायो । पिता भगवती माता च रेवोज्झिता त्यता स्नेहनिबद्ध- पिनी मातो मूलान्युन्सनत करीन्द्र मयतो लबापि नो प्रतिदिन बधाय दत्त वपुत्र दूरीवियसे उठन्ति च बाधुरधियस्तुल्योदया दन्तिन । त्यहोमाननु हस्तिनि १ वितरणन्, रक्षा मदनन् २ उदक, पहे,-टस्योरमेदाव, शिर पीठे कठोराशा ॥ १३ ॥ सर्धन्तां मुखमेव युअर- ४ सगत, प, रिमान् ५ स्थातुम् तया दिछुरै कुअरा ग्राम्या या वनवासिनो मदजलप- ८ नमन गर्नुनिन्छो- ९ पन् १ पिपियो २ हनप्रसा-३ पात्रम् ४ राश्री ५कार ११ नाग्यानि हरे- ३ आवावे ७ गण्ट १. भारात ·स्वचरायोकया २३५ निग्धगण्डस्थलाः । आः कालस कुतूहलं शृणु सखे प्राचीन- मिन्नकरीन्द्रकुम्मगुक्तामयी हैरिविहारवसुंधरायाः॥ १० ॥ पालीमलैः प्रायः सिग्धकपोलपालिरघमः कोलोऽपि संस्प- कस्तूरिका हरिण मुञ्च वनोपकण्ठं मा चौरमेण ककुमः धते ॥ ९४ ॥ यत्नत्यप्रदलावलीकवलनैर्जातोऽसि शैलोपमो | सुरभीकुरुष्व । आस्ता यशो ननु किरातशरामिघातारातापि यच्छीयासु कदर्थितोऽसि न कदाप्यकोगुमिः कर्कशेः । घोरा- हन्त भविता मवतो दुरापः ॥ १०८॥ द्रुततरमितो घातकिरातपत्रिपतने यैरियाणायितं तन्मात मदान्ध पाट- गच्छ प्राणः मुरड वियुध्यसे किमिति यलितमी स्थित्या यसि किं विन्ध्याटवीपादपान् ॥ ९५ ॥ ऊर्णा नैप दधाति मुहुर्मुहुरीक्षसे । विदधति हतव्याधाना ते मनागपि नापि विषयो वाहस दोहस या तृप्ति स महोदरस्य बहुशो नातां कठिनमनसामेषामैते विलोचनविभ्रमाः ॥ १०९ ॥ धासैः पैलालैरपि । हा कष्टं कथमस पृष्ठशिखरे गोणी स्थलीनां दधानामनुरि मृगतृष्णामनुसरंस्तुपातः सारङ्गो समारोप्यते को गृहाति कपर्दकरममिति प्राम्यैगजो हसते विरमति न खिन्नेऽपि मनसि । अजानानसत्वं न स मृग- ॥ ९६ ॥ घासपासं गृहाण त्यज करिकलम प्रीतिवन्धं | यतेऽन्यत्र सरसीमभूमौ प्रत्याशा न च फलति विमं च करिण्याः पाशमन्यित्रणानामविरलमधुना देहि पङ्कानुलेपम् । | कुरुते ॥ ११० ॥ पुरो रेवापारे गिरिरतिदुरारोहशिवरः दूरीभूतास्तवैते शबरयरवधूविम्रमोद्रान्तदृश्या रेवातीरोप- | सरः सव्ये थामे दवदहनदाहव्यतिकरः । धनुष्णागिः कण्ठन्युतकुसुमरजोधूसरा विन्ध्यपादाः ॥ ९७ ॥ यूयान्यग्रे पश्चाच्छवरहतको धावतितरां न यातुं न स्यातुं हरिणशिशुरेप गतानि प्रवलवलमृतो पद्धवैरा मृगेन्द्रा मूलादाकृष्यमाणाः | प्रमवति ॥ १११ ॥ अग्रे व्याधः करघृतशरः सपदि तटरहो मूरुहा निष्पतन्ति । दृष्ट्वा हृष्यन्ति हन्त पार्श्वतो जालमाला पृष्ठे वहिर्दहति नितरां संनिधी सार- प्रतिदिनमखिला मिल्लपछया अधीशा हस्तालम्बाय केषां | मेयाः । एणी गर्मादलसगमना वालकै रुद्धपादा चिन्ताविष्टा कलयतु वदनं पदममः करीन्द्रः ।। ९८॥ घदति हि मृगं किं करोमि क यामि ॥ ११२ ॥ सौरम्येण त्रिभुवनमनोहारिणा काननेऽस्मिन्सत्कस्तुरी- इह किं कुरङ्गशावक केदारे कलममञ्जरी त्यजसि । हरिण भवता वासितो दिग्विमागः । तसैतचे फलमुपगतं तृणधन्वा तृणवाणस्तृणघटितः कपटपुरुषोऽयम् ॥ ९९ ॥ पत्रिमिषुब्धकानां विद्धः प्राणांस्त्यजसि न गुणः श्रेयसे तृणमुखमपि न खलु त्यां त्यजन्ति हे हरिण वैरिणः । निर्गुणेषु ॥ ११३ ॥ अल्पीय स्खलनेन यत्र पतनं कृष्ण शवराः । यशसैव जीवितमिदं त्यज योजितङ्गसनामः | यत्रोन्नतिद्वारे क्षेत्रलतावितानगहने कष्टः प्रवेशकमः । ॥ १०॥ विद्धा मृगी व्याधशिलीमुखेन मृगस्तु | है सारङ्ग मनोरमा वनभुवस्त्यक्त्वा विशेषार्थिना किं भूम- तत्कातरवीक्षितेन । विहाय देहं विगतव्यथैका परस कटकस्थितिव्यसनिना व्यर्थे सुराः शातिताः ॥ ११ ॥ जीवावधिराधिरासीत् ॥ १०१ ॥ कति कति न मदो- सारङ्गो न लतागृहेषु रमते नो पांमुले भूतले नो रम्यान द्धताशेरन्ति प्रतिशिखरं प्रतिकाननं कुरङ्गाः। कचिदपि धनोपकण्ठहरितच्छायासु शीताखपि । तामैवायतलोचनामनु- पुनरुत्तमा मृगास्ते मदयति यन्मद एवं मेदिनीशान दिनं ध्यायन्मुहुः प्रेयसी शैलेन्द्रोदरकन्दरेषु गताः ।। १०२ ॥ अयि कुरति तपोवनविभ्रमादुपगतासि किरात-रिवेषः स्थितः ॥ ११५ ॥ आः कष्ट यनवाससाम्यक- पुरीमिमीमें । इह न पश्यसि दारय मारय ग्रंस पिचेति । तया सिद्धाश्रमश्रद्धया पडी बालकुरङ्ग संप्रति कुतः प्राप्तोऽसि भुकानपि जल्पतः ॥ १०३ ॥ अयि कुरनि तुरगमविक्रमे मृत्योर्मुखम् । यतानेककुरकोटिकदनकोडोलसलोहित- त्यजे वर्ग जवनं गमनं कुरु । इह वने विचरन्ति हि | स्रोतोभिः परिपूर्यन्ति परिखामुड्डामराः पामराः ॥ ११६ ॥ नयिकाः सुरभिलोहितलोहितसीयकाः ॥ १०४ ॥ सेय स्थली बनतृणाकुरजालमैतत्सेयं मुंगीति हृदि जातमुदः सच्छन्दं होरणेन या विहरता दैवात्समासादिता मङ्गप्रस्तुत- कुरहः । नैवं तु वेत्ति यदिहान्तरितो, लताभिरायाति दुग्धविन्दुमधुरा शालेर्नवा मञ्जरी । निःश्वासानलदग्ध- संजितकंठोरशरः किरातः ॥१०५ ॥ रोमन्यमारचय मन्थर- कोमलतृणप्रख्यापितान्तय॑थसामेर प्रतिवासरं मुनिरिव मेत्य निद्रा मुश्च श्रमं तद्नु संचर रे ययेच्छम् । दूरे सघ्यायन्बने शुष्यति ॥ ११७ ॥ त्यक्तं जन्मानं तृणाङ्कुर- पामरजनो मुनयः किलते निष्कारणं हरिणपोत विमषि, वती मातेव मुक्ता स्थली विश्रान्तिस्थिति हेतवो न गणिता कलात् ॥ १०६ ॥ एणीगणेषु गुरुगर्वनिमीलिताक्षः किवन्धुपमाः पादपाः। वालापत्यवियोगकातरमुखी त्वक्तार्थ- कृष्णसार खळ खेलसि काननेऽस्मिन् । सामामिमां कलय मार्ग मृगी मृग्यन्तः पदवीं तथाप्यकरमा व्याथा न मुवन्ति धान्यरवरिम २ हे हरिगणि ३ तपोवनभ्रान्त्या. ४ वर्विस माम् ॥ १२८ ॥ यद्वकं मुहुरीक्षसे न घनिनां षे न पुनश्चवंगन्. ५ हरिणीसंपेषु ६ जानीहि. १ सिंहविहारस्थानस्य २ वान:- ३.सु.र.मा.

·२३४ सुभाषितरनभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् परभ चाटून्मषा नैषा गर्वगिर शृणोषि न च तान्प्रत्याशया सुदुर्लभमेकदा मधु वनगत तथालाभे विरौषि किमुत्सुका । धावसि । काले बालतृणानि खादसि पर निद्रासि | कुरु परिचितै पीलो पौधृति मरुगोचरे जगति सकले निद्रागमे त मे भूहि कुरङ्ग कुन भवता कि नाम कसावाप्ति सुखस्य निरन्तरा ॥ १३२ ॥ यस्मिन्नु चैर्विषम तप्त तप ॥ ११९ ॥ मात्र व्याधशरा पतति परितो गहनान्तर्गता खादुवल्ली खेच्छ मुक्ता सरलितगलेनात्म नैवान दावानलो नाप्युच्चावचभीतिरस्ति कुहचिन्नो वागुरा | चेतोनुलना । तत्तारुण्य करभ गलित कुत्र ते प्राग्विलासा भद्गुरा । पालोच्य कुरङ्गकेण विहितो नक्षत्रनाथाश्रयो नो । यत्स्वाधीन यदपि सुलभ तेन तुष्टिं विधेहि ॥ १३३ ॥ जानाति यदा दासति विधि खर्भानुदन्तवणम् ॥ १२०॥ चिन्ता मुञ्च गृहाण पल्लवमिद प्लक्षस शालय वा गाग व्योमाधैं ज्वलितो रवि कवलित दावानलै कानन धूम्या खास जलस्य च द्रवपुषो गण्डूपमेक पिब । जीवन्द्रक्ष्यसि भिर्न दिश स्फुरन्ति परित पथा शिलादन्तुर । इत्य ( ता पुन करभ है दासेरकीया भुवो रम्या पीलुशमीकरीर रोहितसिक्तसक्कणि यथाप्राण मृगे धावति व्याधेनापि | बदरीकूजत्क्पोताकुला ॥ १३४ ॥ यस्थासीनवपीलपन शरासने करणका नारोपित सायक ॥ १२१ ॥ मुक्त्वा बदरग्रासोऽपि सतुष्टये दीर्घावन्यनुगम्यते न पदवी यस भव्यतृणानि नव्यसलिलान्यापीय यापीतलान्नि शङ्क परि | स्वयूथ्यैरपि । सोऽय सप्रति याति बालकरभ क्षीणोयम शील्य शीतलतरून्रोमन्थमभ्यस्यति । या सैवाय मृगी क्षामता मन्ये नूनमनेन दैवहतकेनाखादित भ्रामरम् मृगादनमुखप्राप्ता शिशु शोचते तद्वेधा बहुधा विपद्विरचने ॥ १३५ ॥ पीलूना हि फल कषायरहित रोमन्थायित्वा मरौ वीजानि नापेक्षते ॥ १२२॥पाशक्षुण्णखुरस्य बाणपतनप्रव्यक्त शाखान यदखादि चारु करभीवकार्पित प्रेमत । तत्स्मृत्वा रक्तच्छटाच्छनाइस दवामिदाह विकलस्सासेदुपोऽप्यान करभेण खेदविधुर दीर्घ तथा कूजित प्राणानाममवत्तदेय मम् । धिग्दैव विषमा मृगस दिवसा सर्गानुकम्पामयो मा सहसा प्रस्थानतूर्यं यथा ॥ १३६ ॥ यथा सभृतमालवाल- भैपीरिति भाषणेऽपि यदभूद्वाचयमोऽय मुनि ॥ १२३ ॥ वलय भूपालशृङ्गारिणीभृङ्गारोदरविप्रलम्भविधुरैनारै सुधा- मधुमि । तामेता मृदुलप्रवालललिता द्राक्षालतामार बुद्रीव प्रकटीकृतार्षदशनो दासेरक कृन्तति ॥ १३७ ॥ वपुर्विपमसस्थान कणज्वरकरो ख । कैरमसाशुगत्येव रासम छादिता दोपसहति ॥ १२४ ॥ दासेरको रसत्येप युक्त रे रे रासभ वस्त्रभारवहनात्कुग्रासमश्नासि कि राजा भारेऽधिरोहति । उत्तार्यमाणोऽपि पुनर्यत्तत्र किमु कुर्महे श्वावसथ प्रयाहि चैणकाभ्यूषान्सुख भक्षय । सर्वान्पुच्छयतो ॥ १२५ ॥ तुभ्य दासेर दासीय बदरी यदि रोचते । हया इति वदत्यनाधिकारे स्थिता राजा तैरुपदिष्टमेव एतावता हि कि द्राक्षा न साक्षादमृतप्रिया ॥ १२६ ॥ मनुते सत्य तेंटस्था परे ॥ १३८ ।। दु पापमन्यु पवन परुषोऽतितापी छायाभूतो न तत्व पभ फलमारनम्रा । इत्य सखे करम वच्मि मवन्तमुच्चै का नास भारग्रहे शक्तिर्न च वाहगुण कचित् । सगति खल मरौ रमणीयताया ॥ १२७ ॥ असाननस्य | देवागारे बलीपर्दस्तथाप्यनाति मोजनम् ॥ १३९ ॥ मवत खलु कोटिरेषा क्ण्टारिका यदि भवेदविशीर्णपर्णा । गुणानामेव दौराम्याधुरि धुर्यो नियुज्यते । असजातकिण योग्या पथ करम कल्पतरोलतायास्ते पलवा विमलविद्रुम स्कन्ध सुख खपिति गौर्बली ॥ १४० ॥ जाल्मो गुरु भङ्गमाज ॥ १२८ ॥ रूक्ष वपुर्न च विलोचनहारि रूप सुधृष्टो वामेतरचरणमेद उपदेश । ख्यातिगुणधवल इति न श्रोतयो मुखदमारटित कदापि । इत्थ न साधु तव | प्रमसि सुख वृपम रथ्यासु ॥ १४१ ॥ अनसि सीदति मिचिदिद च साधु तुन्छे रति करम कण्टकिनि दुमे सैकतवर्मनि प्रचुरमारमरक्षपितौक्षके । गुरुमरोद्धाणोहर यत् ॥ १२९ ॥ कुमुदशबले फुलाम्भोजै सरोभिरस्कृता । कघर सरति सारथिरेप पुरधरम् ॥ १४२ ॥ एतानि मरकतमणिश्यामा शप्पैर्विहाय वनस्थलीम् । सरति करभो बाल्धरल प्रविहाय काम गोछागणे तरलतर्णकचेष्टितानि । यद्क्षामा चरमरुपन्चना परिचयरति सा दुर्वारा न मा स्कन्ध निधेहि धुरि पूर्वधुरीणमुक्त नेतव्यतामुपगतोऽस्ति गुणवैरिता ॥ १३० ॥ करमदयिते योऽसौ पार्छस्त्वया तर भार ॥ १४३ ॥ गुरुनाय भार कचिदपि न पन्था मधुन्धया व्यपगतधनच्छायस्त्यक्तो न सादरमीक्षित । स्वपुटितो न ते कुण्ठा शक्तिहनमपि तऽड़े न विक्लम् । चलफिसलय सोऽपादानी प्ररूद्धनपाकुर करमदयितादै । इह बरे ना यस्तर गुणसमानसदधुना धुनानेन सध रन्यै मुग परिमुच्यते ॥ १३१॥ करमदयिते यत्तत्पीत , धवल किमु मुक्त पधि भर ॥ १४४ ॥ मार्ग ५ पार ६१७ पछा १ गईन र समसालार २रान् जना ५सरे ६वानुमापना ·स्थलचरान्योक्तयः, जलचरान्योक्तयः कर्दमदुर्गमे जलभृते गर्ताशतैराकुले बिन्ने गाकटिके वृश्चिकः भरेऽतिविषमे दूरं गते रोधसि । गन्दे नैतदहं प्रवीमि विषमारसहस्रण गर्ने नायाति यामुनिः । वृश्चिको महता कृत्लोच्छ्रितां तर्जनीमीदृक्षे विपमे विहाय धवलं वोढुं | बिन्दुमात्रेणाप्यूर्य बहति कण्टकम् ॥ १५७ ॥ क्षमः को धुरम् ॥ १४५ ॥ दन्ताः सप्त चलं विषाणयुगलं मेकः पुच्छाञ्चलः कयुरः कुक्षिश्चन्द्रकितो वपुः फुमुमित संचूर्णित कर्दमपानीयं भको रटरटायते ॥ १५८ ॥ गदादीनां सकल- दिव्यं चूतरसं पीत्वा गर्व नो याति कोफिलः । पीत्या चेष्टितम् । अस्मिन्दुष्प्यूपे मृपामितगुणमामानमिजात्मनो ग्रामीणस्य तथापि चेतमि चिरं धुर्यभ्रमः स्फूति करोऽपि । एको मेकः परममुदितः प्राप्य गोष्पादनीरं को मे सरितां प्राप्य तोयं समुद्रः किंचिद्वी न भवति वपुर्दिव्यरत्ना- ॥ १४६ ॥ केपांचिद्धवलाश्चिरं निवसिताश्चित्ते परेपा को मे रटति बहुधा स्पर्धया विश्वमुच्चैः ॥ १५९ ॥ पुनर्नीलो वा कपिलोऽभवा वरवृषो रक्तोऽथवा मेचकः । जम्बुकः प्रामीणैरवर्धारितोऽपि शिथिलस्कन्धोऽप्यनुचैःश्रवाः स्वान्ते उदसोचः पुच्छ शिरमि निहितं जीणंजटिलं यहच्छा- मे परतवतुन्दिलतनुर्जागर्त्ययं कव॒रः ॥ १४७ ॥ न वानं व्यापनद्विपपिगितलेशाः कवलिताः । गुहागर्ते शून्ये कुरुषे न यासि विकटं नोचैर्वहस्ताननं दोन्नोल्लिखुसि क्षिति सुचिरमुषितं जम्युक सखे किमेतस्मिन्कुर्मो यदसि न गतः खुरपुरै वजया वीक्षसे । किंतु त्वं वमुघातलैकपवलः | सिंहसमताम् ॥ १६० ॥ स्कन्धाधिरूढे भरे तीराण्युच्चतटीविटङ्कविषमाण्युल्लयन् सपः क्षीयसे ॥ १४८ ॥ यसादी व्रजमण्डनस वहतो गुर्वी तावगर्जन्ति मण्डूकाः कूपमाश्रित्य निर्मयाः । यावत्करि- धुरं धैर्यतो धीरेयः प्रगुणीकृतो न युगपरस्कन्धः समतैरपि । कराकार: कृष्णसर्पो न विद्यते ॥१६१॥ यस्म ददाति वियर तस्यैवं श्लपकम्बलस धवलसोत्थापने सांप्रतं द्नेव भूमिः फूत्कारमात्रमीतेव ! आशीविषः स देवाडौम्बकरण्डे जरावसादिततनोर्गाः पुण्यमुद्रोप्यते ।। १४९ ॥ स्थिति सहते ॥१६२॥ मौली सन्मणयो गृहं गिरिगुहा त्यागः कपिः किलात्मलचो नियत्नोपनतैश्च त्तिरनिलरेकरचर्येशी । हारं वक्षसि केनापि दत्तमज्ञेन मर्कटः । लेढि जिप्रति अन्यत्रानेजुवर्मता द्विरर्सना बके विपं वीक्षणं सर्वामद्गल- संक्षिप्य करोत्युन्नतमाननम् ॥ १५० ॥ कपिरपि च सूचकं कथय भो मोगिन्सले किं निवदम् ॥ १६३ ॥ कापिशायनमदमत्तो वृश्चिकेन संदष्टः । अपि च पिशाचग्रस्तः शेपः किं घूमो वैकृतं तस्य ॥१५१॥ वृक्षान्दोलनमद्य ते क्व नु गतं अनेके फणिनः सन्ति मेकमक्षणतत्यपः। एक एव हि नर्म स्वयूथस्य वा यूकान्वेषणरोपसौख्यबहुलाश्चेष्टा मुखोत्याः शेपोऽयं धरणीधरणक्षमः ॥ १६४ ॥ युक्तोऽसि मुवनमारे कताः। कारण्ये फलपूर्णगल्लकुहरस्थान्येषु ता मीपिका | मा वक्रां वितनु कन्धरां शेप । त्वय्येकसिन्दुःखिनि भीतः संप्रति कौशिकाद्गलवलद्यालः कपे नृत्यसि ॥ १५२ ।। सुखितानि भवन्ति मुवनानि ॥ १६५ ।। सर्वलोकपरितोपकारिणि खर्धनीविमलवारिणि स्थिते । जलचरान्योक्तयः Jतिगन्धवति पेल्यलोदके सूकरः सुखमतीव मन्यते ॥१५३॥ आकर्ण्य गर्जितरवं धनगर्जतुल्यं सिंहस्स यान्ति वनमन्य क्षारं वारि न चिन्तितं न गणिताः ऋगव नकादयश्चच. दिमा भयातीः । तत्रैव पौरुपनिधिः स्वकुलेन साथै द्वीचि कदम्बडम्बरमिलनासोऽपि दूरीकृतः । मध्येऽम्मोनिधि दर्पोदुरो वसति वीतमयो वराहः ॥ १५४ ॥ मत्स्सरङ्क मवता झम्पः कृतो लीलया संपचिर्मकरानं आदिवराहः विपदिह प्राणप्रयाणावधिः ॥ १॥ रोहितः निष्कन्दामरविन्दिनी स्थपुटितोद्देशां कैसेरुस्थली लाविलमम्बु कर्तुमितरा सूते वराही सुतान् । दंष्ट्रायां अगाधजलसंचारी न गर्ने याति रोहितः । अगुटोदक- प्रलयाणयोर्मिसलिलैराप्लावितायामियं यसा एवं शिशः मात्रेण शफरी फर्फरायते ॥ २ ॥ स्थिता विपदि मूः सा पोत्रिणी पुत्रिणी ॥ १५५ ॥ यलिन्वेठति सर्वतः परिचरत्कलोलकोलाहलैमन्यादि- पिव पयः प्रसर क्षितिपान्तिकं कलय कांचन काञ्चन- भ्रमणम्रमं हृदि हरिहन्तावलाः पेदिरे । सोऽयं तुग- शृङ्खलाम् । इदमवद्यतमं हि यदीहसे भषक संप्रति केसरिण- | तिमिगिलाङ्गकालीकारक्रियाकोविदः कोडे क्रीडतु कल स्तुलाम् ॥ १५६॥ केलिकलहत्यकार्णवो राघवः॥ ३॥ १वभ्रम् २शकटस्वामिनि. ३ नगरे. ४ दुर्गन्धवति. ५ असज- १ सर्पः. २ गारडिककरण्हे ३ आनमोगकञ्चकम्य ४ वर्दनम्, लाशयोदके ६ विषमोन्नतदेशाम्.७ कन्दविशेषवदीम् पसंनिश्रम्. ५ वक्रमार्गता ६ दिरावृत्ता रसना-रसनादयनियर्थ- वराह मत्स्यः राघवः ध्या ·वृक्षान्योक्तयः २३७ निमितं गृहं विघटितं धूमाकुलः कोकिलायूरैश्चलितं चन्दनः पुरैव रमसा कीररीरगतम् । एकेनापि सपलवेन तरुणा सन्त्येव लिखिताकाशा महीयांसो महीरुहः । तथापि दावानलोपश्यः सोढः को न विपत्सु मुञ्चति जनो मूापि | जनताचित्तानन्दनश्चन्दनद्रुमः ॥ ४० ॥ यद्यपि चन्दनविटपी यो लालितः ॥ २७ ॥ एकस्त्वं माभूरुहेन्द्र विततः विधिना फलकुमुमविवर्जितो विहितः । निजवपुपैय परेपां शाखाशतैरश्चितः पुष्प्यपुष्पफलान्वितैरमुदित व्याः सहस्रं तयापि संतापमपहरति ॥ ४१ ॥ अयि मल्थ्यज महिमायं समाः । अश्रान्त अमरुग्णपान्यजनतासर्वार्थनिर्वाहणं कस्त्वां कस गिरामस्तु विषयते । उद्विरतो यद्गरलं फनिनः सात्विकमन्तरेण मुवन निर्मातु धर्माशयः ॥ २८ ॥ पसे पुष्णासि परिमलोद्गारैः ॥ ४२ ॥ पाटीर तब पैटीयान्कः मूर्पनि दुःसहा दिनमणेरुद्दामघामच्छटाइछायामिः पथिका- परिपाटीमिमामुरीकर्तुम् । यत्पिपतामपि नृणां पिष्टोऽपि निदाघमथितान्पुष्णासि पुष्पैः फलैः । धैर्य मुञ्चति नैव तनोपि परिमलैः पुष्टिम् ॥ १३ ॥ यस्त्वं गुणगणवानपि येन मवता शाम्बाः मुविस्तारितास्तेनाशामु वनस्पते तब यशस्तोमः समुम्मते ॥२९॥ तत्रोऽयं नितरा निदाघसमयः मतां "द्विनिहरसेव्यतां नीतः । तानपि यहमि पटीरज किं प्रोयटरचण्डद्युतिर्मार्गो मारव एप तब पथिकाः संचारिणः कथयामत्वदीयमौनत्यम् ॥ १४ ॥ बनकः सानुविशेपो कोटिशः । तेषां कनिदिहाश्रयस्तरुवरी देवेन संपादित जातिः काष्ठं मुजंगमैः सङ्गः । स्वगुणैरेव पटीरज यातोऽति सोऽप्येकः सुकृती करोतु कियतां संतापनिर्वापणम् ॥३०॥ । तथापि महिमानम् ॥ ४५ ॥ मूळ मुजंगैः शिखरं प्लवङ्गैः शाखा विहंगैः कुसुमानि मृतः । नास्त्येव तञ्चन्दनयादपस कल्पद्रुमः कल्पद्रुमोऽपि कालेन भवेद्यदि फलप्रदः । को विशेषस्तदा | यन्नाश्रितं सत्वमरैः समन्तात् ॥ ४६ ॥ कति न सन्ति तस्य वन्यैरन्यैर्महीमहः ॥ ३१ ॥ न मया रचितं महीपु महीरुहः सुरभिपुष्परसालफलालयः । मुरमयन्ति न तवालवालं पयसा वा विहितस्तवामिषेकः । अयि कल्पतरो केऽपि च मूरुहानिति यशोऽस्ति परं तव चन्दन ॥ १७ ॥ परोपकारे मवतो विश्वविलक्षणः प्रकारः ॥ ३२ ॥ किं न पिक्चेष्टितानि परशो परिशोचनीयवालप्रवालमत्यादि द्रुमा जगति जाग्रति लक्षसंख्यास्तुल्योपनीतपिककाक- रुद्रुहस्ते । निर्मिद्यमानहृदयोऽपि महानुभावः स त्वन्मुखं फलोपमोगाः । धन्यस्तु कल्पविटपी फलसंप्रदानं कुर्व- पुनरमीः सुरमीकरोति ॥ १८ ॥ कालागुरौ सुरमिताति- न्सदैव वियुधानमृतकवृत्तीन् ॥ ३३ ॥ खणैः स्कन्धपरि-शयेऽपि सगादारम्यते सुरमिताऽपरपादपेऽपि । पार्टीर अहो मरकतैम्लासिताः पल्लचा मुक्कामिः स्तबकश्रियो मधु- पाटवमिदं तव सङ्गिवातैस्तादात्म्यमेति कतरो न तरोः लिहां वृन्दानि नीलोपलैः । संकल्पानुविधायि यस फलितं समूहः ॥ १९॥ उपानीतं दूरात्परिमलमुपाघ्राय मरुता कस्तम्य पत्त तुलां घिग्जातु द्रुमसंक्रयासु यदयं कल्पद्रुमो- J समायासीदस्सिन्मधुरमधुलोमान्मधुकरः । परो दूरे लामः ऽपि द्रुमः ॥ ३४ ॥ औदार्य मुवनप्रयेऽपि विदितं 'संभूति- कुपितफणिनश्चन्दनतरोः पुनर्जीवन् यायाद्यदि तदिह लामोज्य- रम्मोनिघेवासो मैन्दनकानने परिमलो गीर्वाणतोहरः । एवं मतुलः ॥ ५० ॥ कान्ताकेलिं कळयतु तरुः कोऽपि दातगुणोत्करः सुरतरोः सर्वोऽपि लोकोत्तरः सादर्थिप्रवराधि- | कश्चिप्रभूणामत्यानन्दं जनयतु फलैः कोऽपि लोकान्धिनोतु । तार्पणाविधायको विचको यदि ॥ ३५ ॥ न द्वारि द्विरदावली | धन्यं मन्यै मलयजमहो यः प्रभूतोपताप "संसारस्थ न परितो बानायुजश्रेणयः किंवा शौक्तिकमौक्तिकैम्गदृशां द्रुतमपनयत्यात्मदेहव्ययेन ॥ ५१ ॥ आमोदैस्ते दिशि तारा न हारावलिः । हे कल्पद्रुम दूरतोऽस्तु भवतः सेवा- दिशि गतेदैरमाकृष्यमाणा साक्षालक्ष्मी तब मलयज मवं थैमवं तुप्यामि त्वयि तावतापि यदि न मेरा भवन्ति द्रष्टुमम्यागताः सः । किं पश्यामः सुमग भवतः क्रीडति द्विपः ॥ ३६ ॥ जन्मामूदधी विधौ सहजता वृन्दारकै- क्रोड एव व्यालस्तुभ्यं भवतु कुशलं मुच्च नः साधु यामः पन्यता तत्तकामफलाय शक्तिरतुला यस्सास्ति वश्यानिशम् । ५२ ॥ केचिडोचनहारिणः कतिपये सौरम्यसंमारिणः विश्रामाय चिराय कल्पलतिका भूयोऽयमालम्बते कस्त्वां केऽप्यन्ये फलधारिणः प्रतिदिनं ते सन्तु हन्त द्रुमाः । सोतुमपि क्षमोऽस्ति तदपि त्वं जल्प कल्पद्रुम ॥ ३७ ।। घन्योऽयं हरिचन्दनः परिसरे यस स्थितैः शाखिमिः पारिजातः शाखोटादिमिरप्यहो मृगदृशामद्गय लीटायितम् ॥ ५३ ।। पारिजाततरं यावन्न लभेत मधुव्रतः । भ्रमणं तावदेवास बातचन्दन किं प्रवीमि विटपस्नकणार्मापणा गन्यसापि फुच्चे कुत्रे तरी तरी ॥ ३८॥ परिमलसुरमितनमसो महाविपाः फणभृतो गुस्त्यै यदेते कृताः । दैवात्पुष्पफला- बहवः कनकादिपरिसरे तरयः । तदपि मुराणां चेतसि निवसितमिव पारिजातेन ॥ ३९॥ १ जनममूहः २ चन्दन ३ अतिशयेन पटु- समर्थः ४ रीनिन्- ५ अङ्गीकर्तुन्, ६ पेपगं कुर्वनान् ७ स. ८ वानरैः ९ प्रीगयतु १ समवा२ वसतिः ३न्द्रवने. ४ आमोदः २० संसारे स्थितम्य बनम्य.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् फूर्मः पशिन्या मृतमनिमिषैर्यातमलिभिः खगैरप्युड्डीनं रथचरणहंस- भ्रमति गिरिराट् पृष्ठे गर्जत्युपर्यपि सागरो दहति प्रभृतिभिः । दशा दीनां नीते सरसि विषमग्रीष्मदिवसः विततज्यालाजालो जगन्ति विपानलः । स तु विनिहितग्री- कुलीनत्वादास्ते तटरुहतरुः कोऽपि तदपि ॥ १६ इयं याकाण्डः कटाहकुटोदरे स्वपिति भगवान्कूर्मो निद्राभरालस- लोचनः ॥ ४॥ पुत्रिण्यः कति नात्र सन्ति भुवनेऽभवन्किय- वाला वल्ली मृदुकिसलयं तापविलयं घनच्छार्य शालं बनम- तिविशालं परिगताः । परं वसाभ्यन्तर्गरललवासीकृतवन त्योऽथवा सौभाग्यैकमठी तथादिकमठी स्त्रीषु प्रशंसास्पदम् । मझे भोगिनि भगुरेषु करिषु भ्रष्टोत्सवे दंष्ट्रिणि झोणों भुजगं प्रोत्तुझं कथमिव वराकी कलयतु ॥ १७ ॥ गजातो- ऽसि चतुष्पथे धनलसच्छायोऽसि किं छायया संयुक्तः साहसिकामपीस्तुलयितुं जागति यस्याः सुतः ॥ ५ ॥ फलितोऽसि कि यदि फलैः पूर्णोऽसि किं संनतः । हे सदृक्ष वृक्षास्योक्तयः सहख संप्रति सखे शाखाशिवाकर्षणक्षोभामोहनभञ्जनानि अहो एषां पर जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम् । धन्या मही- जनतः खैरेव दुश्चेष्टितैः ।। १८ ।। छायासुप्तमृगः शकुन्तनिय- रहा येग्यो निराशा यान्ति नार्थिनः ॥ १॥ पत्रपुष्पफल- हैर्विप्वग्विलुप्तच्छदः कीटैरावृतकोटरः कपिकुलैः स्कन्थे च्छायामूलवल्कलदारुभिः । गन्धनिर्यासमरास्थितोक्मैः । कृतप्रश्रयः । विश्रन्ध मधुपैर्निपीतकुसुमः श्लाघ्यः स एकस्तर्य- कामान्वितन्वते ॥ २ ॥ प्रेत्यौः पत्रनिचयैस्तस्यैरेव बाङ्गीकृतसत्त्वसंप्लवभरे भमापदोऽन्ये द्रुमाः ॥ १९ ॥ मुक्त शोभितः । जहाति जीर्णोस्तानेव किं वा चित्र कुँजन्मनः ॥३॥ स्वादुफलं कृतं च शयनं शाखामः पल्लवैस्त्वच्छायापरि- छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे । फलान्यपि शीतलं सुसलिलं पीतं व्यपेतश्रमैः । विश्रान्ताः सुचिरं परं परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ॥ ४ ॥ परोपसर्पणानन्तचि- । सुमनसः प्रीतिः किमत्रोच्यते त्वं सन्मार्गतरुर्वयं च पथिका न्तानलशिखाशतैः । अचुम्बितान्तःकरणाः साधु जीवन्ति यामः पुनर्दर्शनम् ॥ २०॥ पान्थाधार इति द्विजाश्रय पादपाः ॥ ५ ॥ सुखेन गरलं मुञ्चन्मूले वसति चेत्कणी । इति श्लाध्यतरूणामिति स्निग्धच्छाय इति प्रियो दश इति फलसंदोहेगुरुणा तरुणा किं प्रयोजनम् ॥ ६॥ शाखाशत- स्थानं गुणानामिति । पर्यालोच्य महातरो तव घनच्छायां चितवियतः सन्ति कियन्तो न कानने तरवः । परिमल- भरमिलदलिकुलदलितदलाः शाखिनो विरलामो वयं संश्रितास्तत्त्वत्कोटरवासिनो द्विरसना दूरीकरिष्यन्ति निदाघसमयो बहुपथिकजनश्च मारवः पन्थाः । मार्गस्थितः ॥ २१ ॥ मूलं स्थूलमतीय बन्धनदृढ़ शाखाः शतं तरुरेकः कियता संतापमपहाति ॥ ८॥ हिमसमयो वन- मासला वासो दुर्गमहीधरे तरुपते कुत्रास्ति भीतिस्तव । बहिर्जवनः एवनस्तडिल्लताविभवः । हन्त सहन्ते यावत्ता- एक; किंतु मनागयं जनयति खान्ते ममाधिज्वरं ज्वाला- बहुम कुरु परोपकृतिम् ।। ९ । अध्वन्यध्वनि तरयः पथि लीवलयीभवनकरुणो दायानलो घस्मरः ॥ २२ ॥ ये पूर्व पथि पथिकैरुपास्यते छाया। विरलः स कोऽपि विटपी परिपालिताः फलभरच्छायादिभिः प्राणिनो विश्रामदुम यमध्यगो गृहगतः स्मरति ॥ १० ॥ कश्चिन्नवं पल्लवमा- कथ्यतां तव विपत्काले व ते सांप्रतम् । एताः संगतिमात्र. ददाति कश्चित्प्रसूनानि फलानि कश्चित् । परं करालेऽस, कल्पितपुरस्कारास्तु धन्यास्त्वचो यासां छेदनमन्तरेण निदाघकाले मूले न दाता सलिलस्य कश्चित् ॥ ११॥ पतितो नायं कुठारस्त्वयि | २३ ॥ वृद्धिर्यस्य तरोमनोरथ- च्यागुञ्जन्मधुकरपुञ्जम गीतान्याकर्ण्य श्रुतिमदजालयातिरे- शतैराशावता प्रार्थिता जातोऽसौ सरसप्रकामफलदः कात् । आभूमीतलनतकन्धराणि मन्येऽरण्येऽस्मिन्नवनिरुहा कुटुम्बकानि ॥ १२ ॥ मुक्तानि यसव फलानि पंचाल- सर्वाश्रितोपाश्रयः । नानादेशसमागतैरविदितैराक्रान्तमन्यः मानि क्रोडस्थितैरहह वीतमयैः प्रसुप्तम् । ते पक्षिणो खगैस्तं लब्धावसरोऽपि वृद्धशकुनिर्दूरे स्थितो वीक्षते जलरयेण विकृष्यमाणं पश्यन्ति पादप भवन्तममी तटस्थाः ॥ २४ ॥ छायामिः प्रथमं ततस्तु कुसुमैः पश्चात्फलैः ॥ १३ ॥ धत्ते भरं कुसुमपत्रफलावलीना धर्मव्यथा वहति स्वादुभिः प्रीणात्येव तरुः पथीति पथिकैः श्रान्तैः सुर्ख शीतभवा रुज च। यो देहमर्पयति चान्यमुखस्स हैतो- स्थीयते । को जानाति यदव कोटरगतः प्रत्याहालाहल- स्तस्मै वदान्यगुरवे तरवे नमस्ते ॥ १४॥ इहोद्याने ज्वालाजालकरालवक्रकुहरः कृष्णः फणी वर्तते ॥ २५ ॥ संपत्यहह परिशिष्टाः क्रमवशादमी बल्मीकास्ते भुजगकुल- आमोदैर्मरुतो मृगः किसलयैलम्बैस्त्वचा तापसाः पुष्पैः लीलायसतयः । गतास्ते वितीर्णस्तबकभरसौरभ्यलहरीपरी- षट्चरणाः फलैः शकुनयो धर्मादिताश्छायया । स्कन्धै- तव्योमानः प्रेकृतिगुरवः केऽपि तस्वः ॥ १५ ॥ विपन्न गन्धगजाश्च विश्रमरुजाः शश्वद्विभक्तास्त्वया प्राप्तस्त्वं दुम १ दिग्गजेषु २ नूननै ३ कु' पृथ्वी तस्या जन्म यस्य, पझे बोधिसत्त्वपदवीं सत्यं कुजाताः परे ॥ २६ ॥ रोलम्बै- ४ समूह. ५ मरदेशसंबन्धी ६ पकानि ७ दानशौण्डाना गुरचे. ८ व्याप्तम् ९ स्वभावतो महान्तः १ सपा राजपक्षे,-पिशुनार सचिवादयः २पुष्टाः- कुत्सित जन्म यस्थ ·वृक्षान्योतयः २३७ - निमितं गृहं विघटित धूमाकुलैः कोकिलमायूरैश्चलितं चन्दनः पुरैव रमसा कीरैरपोरर्गतम् । एकेनापि सपल्लवेन तरुणा सन्त्येव लिखिताकाशा महीयांसो महीरहः । तथापि दावानलोपप्लवः सोढः को न विपत्सु मुश्चति जनो मूर्धापि | जनताचित्तानन्दनश्चन्दनद्रुमः ॥ ४० ॥ यद्यपि चन्दनविटपी यो लालितः ॥ २७ ॥ एकस्त्वं माभूरुहेन्द्र विततः विधिना फलकुसुमविवर्जितो विहितः । निजवपुषेय परेपा शाखाशतैरश्चितः पुण्प्यत्पुष्पफलान्वितैरमृदित व्याः सहस्रं तथापि संतापमपहरति ॥४१॥ अयि मलयज महिमायं समाः । अश्रान्तं अमरुग्णपान्यजनतासर्वार्थनिर्वाहणं कस्त्वां कस गिरामस्तु विषयले । उद्विरतो यद्गरलं फणिनः सात्विकमन्तरेण भुवनं निर्मातु धर्माशयः ॥ २८ ॥ धत्से पुष्णासि परिमलोद्गारैः ॥ ४२ ॥ पाटीर तव पैटीयान्कः मूर्धति दुःसहा दिनमणेरुदामधामच्छटाइछायामिः पथिका- परिपाटीमिमामुरीकर्तुम् । यत्पिपतामपि नृणां पिष्टोऽपि निपाघमथितान्पुष्णासि पुष्पैः फलैः । धैर्य मुञ्चसि नैव तनोपि परिमलैः पुष्टिम् ॥ ४३ ॥ यस्त्वं गुणगणवानपि येन भवता शाखाः मुविस्तारितास्तेनाशासु वनस्पते तब सतां द्विजिहरसेव्यतां नीतः । तानपि यहमि पटीरज कि यशस्तोमः समुजम्मते ॥२९॥ तीवोऽयं नितरां निदाघसमयः प्रोद्यप्रचण्डद्युतिर्मार्गो मारव एष तत्र पथिकाः संचारिणः कथयामस्त्वदीयमौन्नत्यम् ॥ ४४ ॥ जनकः सानुविशेषो कोटिशः । तेषां कश्चिदिहाश्रयस्तरुवरी देवेन संपादितः जातिः काष्ठं मुजंगमैः सङ्गः । स्वगुणैरेव पटीरज यातोऽसि सोऽप्येकः मुकृती करोतु कियतां संतापनिर्वापणम् ॥ ३०॥ तथापि महिमानम् ॥ ४५ ॥ मूलं मुजंगैः शिखरं प्लवङ्गैः शाखा विहंगैः कुसुमानि मृङ्गैः । नास्त्येव तचन्दनपादमस्स कल्पद्रुमः कल्पद्रुमोऽपि कालेन मवेद्यदि फलप्रदः । को विशेषस्तदा यन्नाश्रितं सत्त्वमरैः समन्तात् ॥ ४६ ॥ कति न सन्ति तस वन्यैरन्यैर्महीनहः ॥ ३१ ॥ न मया रचितं महीपु महीरुहः सुरभिपुप्परसालफलालयः । सुरमयन्ति न तवालवालं पयसा वा विहितस्तवामिषकः । अयि कल्पतरो | केपि च भूरुहानिति यशोऽस्ति परं तर चन्दन ॥४७॥ परोपकारे मवतो विश्वविलक्षणः प्रकारः ॥ ३२ ॥ किं न | धिक्चेष्टितानि परशो परिशोचनीयवालप्रवालमलयाद्रि- द्रुमा जगति जाग्रति लक्षसंख्यास्तुल्योपनीतपिककाक- | रुद्रुहस्ते । निर्मिद्यमानहृदयोऽपि महानुमावः स त्वन्मुखं फलोपमोगाः । धन्यस्तु कल्पविटपी फलसंप्रदानं कुर्व- | पुनरमीः सुरमीकरोति ॥ १८॥ कालागुरी सुरमिताति- न्सदैव विबुधानमृतकवृत्तीन् ॥ ३३ ॥ स्वर्गः स्कन्धपरि- | शयेऽपि सद्गादारम्यते सुरमिताऽपरपादपेऽपि । पाटीर ग्रहो मरकतैल्लासिताः पल्लवा मुक्तामिः स्तबकश्रियो मधु- पाटवमिदं तव सङ्गियातस्तादात्म्यमति कतरो न तरोः लिहां वृन्दानि नीलोत्पलैः । संकल्पानुविधायि यस्य फलितं | समूहः ॥ ४९ ॥ उपानीतं दूरात्परिमलमुपामाय मरुता कस्तम्य धत्ते तुलां धिग्जातु द्रुमसंकथासु यदयं कल्पद्रुमो- समायासीदलिन्मधुरमधुलोमान्मधुकरः । परो दूरे लामः ऽपि द्रुमः ॥ ३४ ॥ औदार्य भुवनत्रयेऽपि विदितं 'संभूति- ( कुपितफणिनश्चन्दनतरोः पुनर्जीवन् यायाद्यदि तदिह लामोऽय- रम्मोनिधर्वासो नैन्दनकानने परिमलो गीर्वाणचेतोहरः । एवं मतुलः ॥ ५० ॥ कान्ताकेलिं कलयतु तरुः कोऽपि दागुणोत्करः सुरतरोः सर्वोऽपि लोकोत्तरः स्यादर्थिप्रवराधि- | कश्चित्रमणामत्यानन्दं जनयतु फलैः कोऽपि लोकान्धिनोतु । तार्पणविधायेको विनेको यदि ॥३५॥ न द्वारि द्विरदावली धन्यं मन्ये मलयजमहो यः प्रभूतोपताप "संसारस न परितो बानायुजश्रेणयः किंवा शौक्तिकमौक्तिकैर्मुगदृशां द्रुतमपनयत्यात्मदेहव्ययेन ॥ ५१ ॥ आमोदेस्तै दिशि तारा न हारावलिः । हे कल्पद्रुम दूरतोऽस्तु भवतः सेवा- | दिशि गतैर्दूरमाकृष्यमाणा साहालक्ष्मी तव मलयज भवं वैमवं तुष्यामि त्वयि तावतापि यदि न मेरा भवन्ति | द्रष्टुमभ्यागताः सः । किं पश्यामः सुमग भवतः क्रीडति द्विपः ॥ ३६ ॥ जन्माभूदधौ विधौ सहजता वृन्दारकै- क्रोड एव व्यालस्तुभ्यं भवतु कुशलं मुच्च नः साधु यामः बन्यता तत्तकामफलाय शक्तिरतुला यसास्ति वश्यानिशम् । ॥५२॥ केचिलोचनहारिणः कतिपये सौरम्यसमारिणः विश्रामाय चिराय कल्पलतिका भूयोऽयमालम्बते कस्त्यां | केऽप्यन्ये फलधारिणः प्रतिदिनं ते सन्तु हन्त द्रुमाः । स्तोतुमपि क्षमोऽस्ति तदपि त्वं जल्प कल्पद्रुम ॥ ३७ ॥ धन्योऽयं हरिचन्दनः परिसरे यस स्थितैः शाखिमिः पारिजातः शाखोटादिभिरप्यहो मृगदृशामङ्गषु लीलायितम् ॥ ५३॥ पारिजाततरं यावन्न लभेत मधुव्रतः । भ्रमणं तावदेवास प्रातश्चन्दन किं ब्रवीमि विटपस्फूर्नकणामीपणा गन्धसापि फुने कुशे तरी तरौ ॥ ३८॥ परिमलसुरभितनमसो महाविपाः फणमृतो गुप्त्यै यदेते कृताः । दैवात्पुष्पफला- बहवः कनकादिपरिसरे तरवः । तदपि मुराणां चेतसि निवसितमिव पारिजातेन ॥ ३९ ॥ १ जनसमूहः २ चन्दन. ३ अतिशयेन पटुः समर्थः. ४ रातिम्. ५ अङ्गीकर्तुम् ६ पेपणं कुर्वताम्. ७ स. ८ वानरः- ९ प्रीणयतु १ संभव.. २ वसतिः ३ इन्द्रवने ४ आमोदः २० संसारे स्थितस्य जनस्य.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् न्वितो यदि भवानत्राभविष्यत्तदा नो जाने किमकल्पयि हि गुणिनां कति न स्युः ॥ ६६ ॥ केनात्र चम्पकतरो बत ज्यदधिक रक्षार्थमस्यात्मनः ॥ ५४ ॥ एतैर्दक्षिणगन्ध- रोपितोऽसि कुग्रामपामरजनान्तिकवाटिकायाम् । यत्र प्रवृद्ध- याहचलनैः श्रीखण्ड किं सौरभ मस्ते परितो मधुव्रतयुवा, वनशाकविवृद्धिलोभानो भगबाटघटनोचितपल्लवोऽसि ॥६७॥ येनायमानीयते । माकन्दादपहृत्य पङ्कजवनादुद्ध्य कुन्दो- उद्यानपालकलशाम्युनिषेचनानामेतस्य चम्पकतरोरयमेव दरादुद्राम्य द्विपगण्डमण्डलदलादाकृष्य हृष्यन्मनाः ॥५५॥ कालः । अस्मिन्निदाघनिहते घनवारिणा वा संवर्धिते तब वासः शैलशिलान्तरेषु सहजः सङ्गो भुजंगैः सह प्रेस- पृथोभयथोपयोगः ॥ ६८ ॥ यन्नादृतस्त्वमलिना मलिनाशयेन क्षारपयोधिवीचिभिरभूदुद्भुतसेकक्रिया । जानीमो न वयं किं तेन चम्पक विषादमुरीकरोपि । विश्वाभिरामनवनीरद- प्रसीदतु भवा-श्रीखण्ड तत्कथ्यतां करमाचे परतापखण्डन- | नीलबेषाः केशाः कुशेशयदृशः कुशलीभवन्तु ॥ ६९ ॥ कोपं महो पाण्डित्यमप्यागतम् ॥ ५६ ॥ लोकानन्दन चन्दन- चम्पक मुश्च याचकजनैरायासितस्त्वं सखे मा म्लासीः परितो दुम सखे नासिन्वने स्थीयतां दुशैः परुषैरसारहृदयरा- विलोकय तरुः कस्तेऽधिरूढस्तुलाम् । कोपश्चनियतस्तयास्ति क्रान्तमेतद्वनम् । ते हन्योन्यनिघर्षजातदहनज्वालावलीसं- हृदये धात्रे तथा कुप्यतां येन त्वं हि सुवर्णवर्णकुसुमामोदो- कुला न खान्येव कुलानि केवलमिदं सर्व दहेयुर्वनम् संसक्तमत्तालयस्ततादृग्गुणिनो लवङ्गलवलीमाकन्दकुन्दा- ऽद्वितीयः कृतः ॥ ७० ॥ सन्त्येकेऽपि महीरहाः प्रतिदिनं ॥ ५७ ॥ सौरभ्यं भुवनत्रयेऽपि विदितं शैत्यं लोको- तर कीर्तिः किं च दिगङ्गनागनगता किं त्वेतदेकं शृणु। रुपमीय राजरमणी सासूयमालोकते ॥ ७१ ॥ दयः । आशास्य जनुरस्य चम्पकतरोर्यत्कोरकान्तर्दलं खैरङ्गै- सर्वानेव गुणानियं निगिरति श्रीखण्ड ते सुन्दरानुज्झन्ती बकुल खलु कोटरेषु गरलज्याला द्विजिहावली ॥५८॥ श्रीम- निसर्गादारामे तरुकुलसमारोपसुकृती कृती मालाकारो चन्दनवृक्ष सन्ति बहवस्ते शाखिनः कानने येषां सौरभ- बकुलमपि कुत्रापि निदधे । इदं को जानीते यदयमिह कोणा- मात्रकं निवसति प्रायेण पुष्पश्रिया । प्रत्यङ्गं सुकृतेन तेन न्तरगतो जगजालं कर्ता कुसुमभरसौरभ्यभरितम् ॥ १२ ॥ शुचिना ख्यातः प्रसिद्धात्मना योऽसौ गन्धगुणस्त्वया प्रक- दधानः प्रेमाणं तरुषु समभावेन विपुलं न मालाकारोऽसाव: टितः कासाविह प्रेक्ष्यते ॥ ५९॥ जातः केलिकलावतीकुच- कृत करुणां बालबकुले । अयं तु द्रागुद्यत्कुसुमनिकराणां तटीसौभाग्यमासादितुं त्रैलोक्याधिपतेर्यशः कथयितुं भाले परिमलैर्दिगन्तानातेने मधुपकुलझङ्कारभरितान् ॥ ७३ ॥ विपद्यापितुम् । किं वाच्यं गुणगौरवस्य महिमा ख्यातोऽखिले अशोकः भूतले धिग्दैवं कलये यदत्र मलये भमः पटीरद्रुमः ॥६०॥ गर्यायसे विकचकोरकम गुञ्जदुद्वृत्तषट्पटाविभवेन एकस्मिन्मलयाचले बहुविधैः किं तैरकिंचित्करैः काकोलूक- | किं नु । यामध्रुवां चरणताडनदोहदानि किं नाम न कपोतकोकिलकुलैरेकोऽपि पार्श्वस्थितः । केकी कूजति स्मरसि तावदशोक तानि ॥ ७४ ॥ उन्मीलयन्ति कुसुमानि चेत्तदा विघटितव्यालावलीबन्धनः सेव्यः स्यादिह सर्वलोक- | मनोरमाणि के नाम नात्र तरवः समयोचितानि । कसदृशं मनसामानन्दनश्चन्दनः ॥ ६१ ॥ कथय दोहदमस्ति तस याम्विनिर्मितमशोकमहीरहस्य अगुरुः ॥७५॥ मृदूनां स्वादूनां लघुरपि फलानां न विभवस्तवाशोक अगुरुरिति वदतु लोको गौरवमत्रैव पुनरहं मन्ये । स्तोकः स्तबकमहिमा सोऽप्यसुरभिः। यदेतन्नो तन्धीकरचरण- दर्शितगुणैव वृत्तियस जने जनितदाहेऽपि ॥ ६२ ॥ लावण्यसुभगं प्रवालं बालं स्यात्तरुषु स कलङ्कः किमपरः एणायाः पशवः किरातपरिषन्नैषा गुणग्राहिणी संचारोऽस्ति ॥ ७६ ॥ किं ते नम्रतया किमुन्नततया किंवा धन- न नागरस विषयोच्छिन्नं मुनीनां मनः । धूमेनातिसुगन्धि- च्छायया किं वा पलवलीलया किमनया वाऽशोक पुष्पश्रिया । मात्र विपिने दिक्चक्रमामोदयन्नामूलं परिदह्यतेऽगुरुतरुः मृदूनि खादति फलान्याकण्ठमुस्कण्ठितः ॥ ७७ ॥ यत्त्वन्मूलनिषण्णखिन्नपथिकस्तोमः स्तुवन्नन्वहं न स्वादूनि कसे किमाचक्ष्महे ॥ ६३ ॥ यूथी साधारणतरुबुद्ध्या न मया बद्धस्तवालवालोऽपि । काप्राणेशः प्राघुणिकस्ते घुमाक्षरन्यायात् ॥ ७८ ॥ यूथि यथोचितविधिना विधेयमातिथ्यमेतस्मिन् । मालति- लजयसि मामिदानी चम्पक भुवनाधिवासिमिः कुसुमैः ॥ ६४ ॥ यद्यपि खदिरारण्ये गुप्तो वस्ते हि चम्पको मालती वृक्षः । तदपि च परिमलमतुलं दिशि दिशि कथ- भ्रगरान्ति हरत्येकैव मालती ॥ ७९ ॥ मालतीकुसुमे कुसुमस्तबकानवाः सन्त्येव परितो लताः । तथापि येत्समीरणस्तस ॥ ६५ ॥ रूपसौरमसमृद्धिसमेतं चम्पकं भाति गुञ्जन्मत्तमधुव्रतः । प्रयाणे पंचबाणस शङ्ख- प्रति ययुन मिलिन्दाः । कामिनस्तु जगृहुस्तदशेषा ग्राहका १ कुशला. २ अल्पः. ३ सुगन्धरहितः ४ समूहः, ५ अर्थाद्भमरे. १ दुष्टवेणुभिः पक्षे,-दुष्टकुलैः. २ यथानि. ३ नान्ना; पझे,-लघुः । ६ मविधिः, ७ मदनस्य. चम्पका ·वृक्षान्योच्यः २३९ पाटला मापूरयन्निर ॥ ८० ॥ गुधति मधु मिलिन्दे मारति मा महागुणना ये त्वा वहन्ति शिरमा नरदेवदेवा ॥९४ ॥ मौनमुपयासी । निग्मा वदान्यगुरव सादरमेन वहन्ति है हेमनकि क्थ बहु गर्वितानि ससेन्यसे मधुकररमि. मुरतरव ॥ ८१॥ अयि किं गुणपति मालति जीनति ररितीन । नैषा रमातिशयता नछिनीषियोगात्तदीयते मवती विना मधुप । अब यदि जीवति जीवतु जीवित | निकटकाप्टरशूरझम्य ॥ ९५ ॥ रोरम्बन्ध चिराय केतक- मपि तस जीवनामास ॥ ८२ ॥ मा मारति मंगयमि | परिप्वनेष्वमगो रस मुहात वन तिक्म च मनो मृग- यद्यविद्यधुचुम्ब तुम्वीकुसुम पेंढदि । पदैश्चतुर्मिर्हि युन । प्रसङ्गोमुकम् । जानात्येर मियोऽनुरागमनयो सर्वोऽपि नैस- पशुश्चेत्स पनिरभ्यर्धपशु कय नौ ॥ ८३ ॥ यति सन्ति र्गिक प्रहाय दलेपु धिक्सममान्मर्माविध कण्टया ॥९६ ॥ स्पगलता ललिता नकोरक्तिा धरणीमुतले । कति वधु पाटलया वनमध्ये कुमुमितया मोहितनया भ्रमर. । रगन्धमृतस्तरको गुरनो निवसन्ति गिरौ मलये || ८४ ॥ संयमिति ययायतीतिरम्यान्यपुष्पेऽपि ॥ ९७ ॥ अयि मालति सौरमसारविनिर्मितसविकसत्कमलानिलये । सहारः मधुपानविधी मधुपस पुनर्मुनने भरतीमहमाचलये ॥ ८५ ।। अरविन्देपु कुन्दपु रमितं काल्योगत । अये किं मालतीकुसुम ताम्यसि निष्ठुरेण केनापि यत्किल | माक्न्द जानीहि तनाय मधुरत ॥ ९८ ॥ यद्यपि विलूनमितो लतापात् । लोकोत्तरेण विल्सद्गुणगौरण | दिशि दिशि तर परिमबहुलाश्य पारिताताद्या । तदपि को नामुना शिरसि नाम करिष्यति त्वाम् ॥ ८६ ॥ रसालोऽप्येक योफिलहृदये सदा वसति ॥ ९९ ॥ वेत्ता अंदीयस्त्वाधिक्यान मति विमर्दक्षममिद न चान्येभ्यो कोकिल एवं ज्ञाता च साल एव नियतमिदम् । य पश्चम रूप मपति कुसुमेभ्योऽधिक्तरम् । प्रसून मालत्यास्तदपि मुद्रायति यसास्थिषु पुटरमुफुलानि ॥ १०० ॥ लोडि- हृदयाहादरण प्रवीगैरामोदर्मपति जगतो मौलिनिलयम् ॥ ८७ ॥ अस्मिन्केलिनने सुगन्धपाने क्रीडपुरप्रीनने तमसिल गहन परितो दृष्टाश्च विटपिन सर्ने । सहकार गुञ्जमृङ्गकुले विशालयकुले कूजपिकीसकुले । उन्मीलन-न प्रपेदे मधुपैन तरोपमा जगति ॥ १०१॥ कुन्दे पाटलापरिमले महीप्रसूनाकुले यद्येवापि न मालती विक- | कदम्बे कुमुद्देऽरपिन्दे यथास्यचिसमय नयन्ति । प्राप्ते सिता तल्कि न रम्यो मधु ॥ ८८ ॥ वसन्ते पुनरुत्तरङ्गा रसाल जानीहि तर भृङ्गा ॥ १०२॥ मल्लिका भूरिशोऽपि च वसन्ति कानने शाखिन पलविशेपशा न च गन्धाहेन चुम्बिता न च पीता मधुपेन | लिन । कोक्लिस तदपीह मानसं नो रसालमाहाय मल्लिका । 'पिहितैर कठोरशाखया परिणामस्य जगाम | तुष्यति ॥ १०३ ॥ आम्र यद्यपि गता दिवमाले पुष्प- गोचरम् ॥ ८९ ॥ सौरमफलप्रचुरा ये । हन्त सप्रति तयापि जनाना छाययेन दमनक दलयसतितापम् ॥ १०४ ॥ फलितम्य ग्मालगासिन घद प्रादुर्मानावधि परिमलानस्थिनदृशा जगत्या विख्याता | फलदानन्यसनैक्शालिन । विनिपत्य ददातु क दमनक प्रतीपासप गुणा । तथाप्यमिन्मने मधुरवपिपासा | श्रममुप्ताध्यगपाणिपटवे ॥ १०५ ॥ कति पल्लविता न परवशे दृढप्रेमाबद्ध कथय क्यमौदासमकरो ॥ ९ ॥ पुष्पिता वा तग्व सन्ति समन्ततो वसन्ते । जगती केतकी विनये तु पुष्पकेतो सहकारी महकार एक एर ॥ १०६|| कालक्रमकमनीयकोडेय केतकीति का शङ्का । वृद्धिर्यया | वहसि वलिमुजा कुलानि मौलौ यदि महकार तदन यथा सास्तथा तथा कण्टकोत्कर्ष ॥ ९१॥ पनाणि / किं निपिद्धा । परमुदयति पल्याश्चलेषु स्फुग्दलिमिस्तर कण्टक्शत परिवेष्टितानि वार्तापि नास्ति मधुनो सौरमप्रसिद्धि ॥ १०७ ।। दिमण्डल परिमडे मुरमीकरोपि रजसान्धकार । आमोदमानरसिकेन मधुनतेन नालोकि सौन्दर्यमावहसि लोचनलोमनीयम् । हहो रसाल फलवर्य तानि ता केनरि दूषणानि ॥ ९२ ॥ एतामु केन तथापि दूये यद्रन्थिल च कठिन हदय विमर्षि ॥ १०८ ॥ क्लितामु विकासिनीषु सामाग्यमद्भुततर मवनी विमति। उत्तमकौतुकरसेन विलासिनीमिटूनानि य न नरी यत्कण्ठकैयथितमात्मवपुर्न जानस्वामेर सेवितुमुपश्मत करगोचरता गतोऽमि ॥ १०९ ॥ यावत्कलोदकमुलु पदयानि | उद्यानमण्डनतगे महकार म चमगारकार- द्विरेफ ॥ ९३ ॥ एकेन चेत्परिहृतोऽमि महेश्वरेण किं तेन केतक विपादमुरीकरोपि । अन्ये न कि जगात सन्ति सहकार जात प्रागेर कण्टकचयेन वृतोऽनि तावत् । छायापि ते न सुलमा फलमस्तु दूरे तनिष्कलोऽनि हि सिसि २ मूह ३ इलाकुकुमुमन् ४ षट्पद ५ सुताप वर सुखसेवनीय ॥ ११० ॥ उकुटरम्य सहकार रसाल कुरुपे ६ दिन्नन् ७ मार्दवाधिक्यात् ८ वायुना ९मादिता १० परिणति प्राप्तन्य १ वर्णभूधाम् ·२४० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् बन्धो कूजपिकावलिनिवास तथा विधेहि । गुञ्जङ्गमद्धम- क्षुद्रतां श्यामत्वं बत जाम्बवं गतमहो मात्सर्यदोषादिह रकस्त्वयि बद्धतृष्णो नान्यान्प्रयाति पिचुमन्दकरीरवृक्षान् ॥ १२३ ॥ यो दृष्टः स्फुरदस्थिसंपुटवशातिर्यक्प्रयालीङ्कुरो ॥ १११ ॥ शश्वन्निसर्गमलिनाः सहकार काम लुण्ठन्ति । दैवात्स द्विदलादिककमवशादारूढशाखाशतः । निग्ध तान्यपि मधूनि तव द्विरेफाः । युक्तं न तत्तव कपाय- | पल्लवितो धनं मुकुलितः स्फारच्छदं पुष्पितः सोत्कर्ष रसप्ररोहेरेतान्प्रतारयसि किं कलकण्ठयूनः ॥ ११२ ॥ रे रे फलितो भृशं च विनतः कोऽप्येष चूतद्रुमः ॥ १२४ ॥ रसाल तरुसार वचो विधेहि वासन्तिकीं स्वफलपल्लवपुष्प- | एतस्मिन्वनमार्गभूपरिसरे सौन्दर्यमुद्राङ्कितः प्रोद्यद्भिः फल- लक्ष्मीम् । तावद्विकस्वरपिकद्विजसात्कुरु द्वाड् न व्यनि- पुष्पपत्रनि चयैश्चूतः स एकः परम् । यं वीक्ष्य मितवक्रमुद्रित- तोऽसि कलभैः शलमैश्च यावत् ॥ ११३ ॥ यद्यध्वनीन- महासंतोषमुल्लासितस्फारोत्कण्ठमकुण्ठितक्रमममी धावन्ति चिरमध्वनि धर्मखिन्नः कासारतीररुहमाश्रय नम्रमानम् । पान्थबजाः ॥ १२५ ॥ कूष्माण्डीफलवत्फलं न यदपि छायां न केवलमितः श्रमिता लमन्ते कामं पचेलिफले न्यग्रोधवन्नोचता रम्भापत्रनिभं दल न कुसुमं नो विमलं जलं च ॥ ११४ ॥ सौरभ्यगर्भमकरन्दकरम्बि- | केतकीपुष्पवत् । सौरम्य कुसुमे फले तदपि तत्कि- तानि पकेरुहाण्यपि विहाय समागतस्त्वाम् । संसारसार | चित्समुजुम्मते लोको येन रसाल शालनिकरांस्त्यक्त्वा सहकार तथा विधेहि येनोपहासविषयो ने भवेतिरेकः । गुणान्सौति ते ॥ १२६ ॥ गर्व मा कुरु शर्करे तव ॥ ११५ ॥ कति कति न वसन्ते वलयः शाखिनो वा | गुणाञ्जानन्ति राज्ञा गृहे ये दीना धनवर्जिताश्च कृपणाः किसलयसुमनोभिः शोभमाना बभूवुः । तदपि युव- स्वमेऽपि पश्यन्ति नो । आम्रोऽहं मधुकूपकैर्मम फलैस्तृप्ता जनानां प्रीतये केवलोऽभूदभिनवकलिकालीमारशाली रसालः हि सर्वे जना हे रण्डे तव किं गुणा मम फलैस्तुल्यं न ॥ ११६ ॥ यदेकस्मिन्वर्षे न फलति रसालस्तरुर पिकः | किंचित्कलम् ॥ १२७ ॥ उन्मीलद्रसबिन्दुगन्धकुसुमा- किं काकेष्टं फलितमपि निम्ब अजति किम् । व्रजन्म्लानिं । बल्यो वसन्तोदय कान्तोः कोमलपल्लवाः कति कति ग्लानि न वदति च कसापि पुरतः सरन्वारंवार पुनरपि क्रीडावने सन्ति न । सौमाग्यकनिधे रंसालं तदपि श्रीमर्जरी- रसाल मृगयते ॥ ११७ ॥ अधिश्रीरुद्याने त्वमसि भवतः शालिनस्त्वत्तोऽन्यत्र च कुत्रचिन्मधुरश्रेणी म विश्राम्यति पल्लवचयो धुरीणः कल्याणे तव जगति शाखा श्रमहरा । ।। १२८ ॥ स्निग्धानाः फेलिनो वृताः परिमलैः पौष्पैर्मधु- मुदे पुष्पोछेखः फलमपि च तुष्ट्यै तनुभृतां रसाल व सन्दिनो नानन्दाय भवन्ति किं वनभुवा भूमीरुहो भूरिशः । तस्माच्छ्यति शतशः कोकिलकुलम् ॥ ११८ ॥ न त माधुर्य मधुनस्तवैव परमं माकन्दं मन्यामहे मावीमर्मविदो पूरे न च मलेयजे नो मृगमदे फले या पुष्पे वा तव मिलति दृढ मधुलिहः स्यूता यतो मर्मणि ॥ १२९ ॥ आस्तां गाढ- यादृक्परिमलः । परं त्वेको दोषस्त्वयि खलु रसाले तरानुशीलनविधिः संस्पर्शनं दूरतः संभाषाविषयीकृतोऽसि धिकः पिके या काके वा लघुगुरुविशेष न मनुपे ॥ ११९॥ न मनागक्ष्णोः पदं प्रापितः । किं धूमः सहकार तायक- चिरश्रान्तो दूरादहमुपगतो हन्त मलयात्तदेकं वदेहे गुणानन्यादशैर्दुर्लभान्सौरभ्येण यदवगानपि मुहुः प्रीणासि तरुणि परिणेष्यामि दिवसम् । समीरेणोक्तैवं नवकुसुमिता दूरादपि ॥ १३० ॥ त्वं सामान्यतरुभ्रमण सकलक्षोणी- चूतलतिका धुमाना मूर्धानं नहि नहि नहीत्येव वदति | रुहक्ष्मापतौ माकन्देऽपि किरात पातय मुधा मास्मिन्कुठार ॥ १२० ॥ वियुक्ता वासन्ती बकुलमुकुले नापि मिलित हठात् । एप लाध्यजनस्स जीवितमलिन्यूहस बन्धुर्मयोः व्यलोकि व्याकोशः क्षणमपि न कोऽपि क्षितिरुहः । यमा- सर्वस्व कुसुमायुधस्य विजयामात्यः पिकाना गुरुः ॥ १३१ ॥ लोक्योत्कण्ठातरलमिह भृतेन चलितं विदूरान्माकन्दः स शान्ता धर्मकणाः श्रमः शिथिलितस्तीर्णस्तृषामुद्गमो वारंवार- खलु दलितो यूथपतिना ॥ १२१ ॥ येऽभिज्ञः कुसुमो- मुदारकोकिलरवैरानन्दितं मानसम् । सर्व प्राप्तमभीप्सितं द्मादनुदिन त्वामाश्रिताः षट्पदास्ते भ्राम्यन्ति फला. यामो वयं वस्ति ते ॥ १३२ ।। तब तले चूत प्रसन्ना द्विजश्रेणीकूजितरञ्जिताखिलमनो हिर्ष हिरहो दृष्ट्वा न समापसे । ये कीटातय हक्पथं न च गतासे त्यकलाभ्यन्तरे धिक्त्वा चूततरो परायरपरि- ज्ञानानभिज्ञो मवान् ॥ १२२ ॥ आकाग्रफलस्तुतिं जलम- | मृद्वीकापि प्रथिमनि निमनः फलमरः । परार्थे कोशश्री रिति गरीयः सौरभ्य रसपरिचये नाईति सुधा सिता भूत्तमारिकेलान्तरं प्रायः कण्टकितं तथैव पनसं जातं पुलकित कण्टकमिषादहो ते चारित्रं पनस मनसः कस्य न द्विघोरुकम् । आस्तेऽधोमुखमेव कादलमलं द्राक्षाफलें | मुदे ॥ १३३ ॥ १ स्थूलले यद- पनसः १ चन्दने २ करतूरिकायाम् ·वृक्षान्योन्य २४१ तमाल. स्मिध्यन्ति तस्मिनपि । एक्सेप्वपि रविदासर प्रामोति पास्यति कस कसुमे मधुपा मधुनि स्थासति पम्य तामुन्नतिं यामासाद्य निदाघपीडिततनुग्लानिच्छिदे धागति शिखरेषु विहगमाला । इत्येव शोचति पर परितो ॥ १४७ ॥ नितीर्णो दीर्घशामाश्रितशकुनिशत शामिनाम विसारिदायामिमग्नवपुरेप तरुस्तमाल ॥ १३४ ॥ ग्रणीस्व न्यग्रोध कोषमत प्रकटयसि न चद्वच्मि मिचित्त कदली तालीतरोरनुपकारि फल फरिवा लजावशाचित दल्पम् । जल्योऽप्येप पात्यल्धुपरिकरा कापि कूष्माण्डवही एव विनाशयोग । एत चित्रमुपकृत्य फलैपरभ्य , पल्लीपृष्ठप्रतिष्ठा हसति हि फलने त्वत्पलाना रिमन्यत् ॥१४॥ प्राणानिजान्झटिति यत्रदली जहाति ॥ १३५ ॥ मथक तत्तेजतरणेनिंदाघसमये तद्वारि मेघागमे तजाट्य शिगिरे द्राक्षा दोसेरकस्स दासीय वदरी यदि रोचते । एतावतैन | यदेक्शरणै सोढ पुरा यैई । आयातोऽप्यधुना परम्य किं द्राक्षा न साक्षादमृतप्रदा ॥ १३६ ॥ यद्यपि न | समय कोऽय विना तैरिति स्मृत्वा तानि गुचर रोदिति मनति हानि परकीया चरति रासमे द्राक्षाम् । असम गलत्पुप्पैर्मधूकद्रुम || १४९ ॥ मूलादेव यदम्य विस्तृतिमर असमिति मत्ला तथापि खलु सिद्यते चेत ॥१३७ ॥ इछायाप्यनन्यादृशी ते यस प्रसना सुमधुलरसैरान दयत दाडिम प्रजा । स्नेह च प्रकटीकरोति परम भूय पलाना गुणैर्हि मयि जीवति वीजाये किमन्ये वीजपूरका ।इति सचिन्त्य | कैरगुणास्तरून्मज ससे तस्मान्मधूकद्रुमम् ॥ १५० ॥ मनसा विदद्वे दाडिमीफ्लम् ॥१३८॥ औ पुष्पप्रसमान्मनो शाल्मलि हरतया विश्वास विश्व जन हहो दाडिम तावदेव सहसे वृद्धि विशाल शाल्मल्या नयनसुमग वीक्ष्य कुसुम गुस्म्यासी खकीयामिह । याननैति परोपमोगसहतामेपा ततस्ता तथा दुद्धि फलमपि मवेत्तादृशमिति । चिर तन स्थित्ना ज्ञात्वा ते हृदय द्विधा दलति यत्तेनातिबन्यो मनान् ॥१३९॥ फलमपि च काले परिणत रिपाके तूछोऽत सपदि नालिकेर मरुता सोऽप्यपहृत ॥ १५१ ॥ दूरे मार्गानिवससि पुन उचरेष तरु फल च विपुल दृष्ट्वैव हृष्ट शुक पक्क कण्टकरावृतोऽसि छायाशून्य फ्लमपि च ते वानरैरप्यमश्यम् । शालिवन विहाय जडधीस्त नालिकेर गत । तारुप निर्गन्धस्व मधुपरहित शाल्मले सारशून्य सेनासाक युभुक्षितेन मनसा यत्न कृतो भेदने वाञ्छा तस्स न केवल | मवति विफला तिष्ठ निवस याम ॥ १२ ॥ हसा विगलिता चभूगता चूर्णताम् ॥ १४ ॥ पद्मनाशया बैंलिमुनो गृप्राश्च मासाशया पान्या स्वादु अये ताल ब्रीडा व्रज गुरुतया माति न मान फले फलाशया मधुलिह सौरम्यगधाशया। दूरानिष्फलरक्तपुष्प न च्छाया नो कठिणपरिवारो हि भवत । इय धन्या | निचयनि सार रथ्योनते रे रे शात्मलिपादप प्रतिदिन के धन्या सरलकदली सुन्दरदला परात्मान मन्ये सुखयति | न त्वया वञ्चिता ॥ १५३ ॥ काय कण्टकभूपितो न फलेनामृतवता ॥ १४१ ॥ अध्वन्यध्वनि भूरुह फलभृतो | च घनच्छायीकृता पछया पुष्पाणि च्युतसौरमाणि न नग्रानुपेक्ष्यादरादूरादुन्नतिसश्रयव्यसनिन पान्थस्य मूढात्मन 1 दलश्रेणी मनोहारिणी । पिं चूम फल्पाकमस्य यदुपन्या यन्मूल समुपागतस्स मधुरच्छायाफले का कथा शीर्णेनापि सेऽपि लजामहे तो केन गुणेन शाल्मलितरो जातोऽसि हि नोपयोगमगमत्पर्णेन तालद्रुम ॥ १४२ ॥ सीमद्रुम ॥ १५४॥ भूर्ज निम्ब दौर्जन्यमात्मनि पर प्रथित विधाना भूतद्रुमस्स विफलत्व निम्य किं वहुनोक्तेन निष्फलानि फलानि ते । यानि समर्पणेन । किं चर्मभिर्निशितशस्त्रशतावकृत्तैराशा न पूरयति सनातपाकानि काका नि शेषय त्यमी ॥ १५५ ॥ यश्च सोऽपिरम्पराणाम् ॥ १४३ ॥ कुवन्तु नाम जनतोपकृति | निम्ब परशुना यश्चैन मधुसर्पिपा । यश्चन गधमाल्याचे प्रसूनच्छायाफलैरविकलै सुलमै मास्ते । सोढास्तु कर्तनरुज । सवस्य कटुरेव स ॥ १५६ ॥ पश्यानुस्पमिन्दिन्दिरण पररक्षणार्थमेकेन भूर्जतरुणा करुणापरेण ॥ १४४ ॥ माक दशेसरो मुखर । अपि च पिचुम दमुकुले मौकुलि- कुरमाकुल मिलति ॥१५७ ॥ चित्र चित्र बत बत वर्धितै सेविते किं ते सत्यश्वत्येऽन्यपादपै । वर्धितो | महचिनमेतद्विचित्र जातो दैवादुचितघटनासविघाता नरकाद्रक्षेत्स्पृष्टोरिष्टानि हन्ति य ॥ १४५ ॥ विधाता । यनिम्बाना परिणतपलस्पीतिराम्वादनीया न्यग्रोध यचैतस्सा कवरनकाकोविद काकठोर ॥ १५८ ॥ महाता मवति समूलो वा विनश्यति । नाङ्कुरप्रक्रिया यसादजिनो मनोभिलषित रब्ध्वा मुदा मटुर साप मेति न्यग्रोधकणिकावर ॥ १४६ ॥ न्यग्रोधे फलशालिनि १अष्ठ २ रजाकृत् ३ शोकेन ४ काका ५व्ययानि ६ अत्र स्फुटतर किंचित्कल पच्यते वीजान्यकुरगोचराणि कतिचि वृश्चति सिञ्चति अर्चति इत्यध्याहारेरा वाक्यानि पूरियानि १ उथम्य २ पुष्पोरयादारभ्य ३ सकलम् ४ दुर्ननत्वम् ७ अनरेण ८ काककुलन् ९ समृद्धिः१० मावानुयन् ताल अभ्यत्य ३१सु.र.भा ·२४२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् वधुजनैश्चकार विविधान्मोगाविलासोद्धर । त देवेन भुक्षीणेन जनेन हि प्रतिदिन येषा फल भुज्यते । किं विवेकशून्यमनसा निर्मूल्य चूतद्रुम स्थाने तस तु काय तैस्तन महाफलैरपि पुन कल्पद्रुमाद्यैर्दुमैर्येषा नाम मनागपि लोकवसतिर्निम्व समारोपित ॥ १५९ ॥ धमनुदे छायापि न प्राप्यते ॥ १७२ ॥ बब्बुल करीर पुनफरपुष्पलक्ष्म्या कदाप्यदृष्ट वृत च खलु शूके । फल दूरतरेऽप्यास्ता पुष्णासि कुसुमैर्जनान् । इतरे उपसर्पम भवन्त बब्बुल बद कस लोभेन ॥ १६० ॥ | तरवो मन्ये करीर तव किंकरा ॥ १७३ ॥ कि पुष्प गान कण्टकसकट प्रविरलच्छाया न चायासहनिर्गध किं फलैस्तस्य करीरस्य दुरात्मन । येन वृद्धि समासाद्य कुसुमोत्करस्तव फल न क्षुद्विनाशक्षमम् । बब्बूलद्रुम मूल न कृत पनसग्रह ॥ १७४ ।। मेति न जनस्तत्तायदास्तामहो पयेषामपि शाखिना फल विल्य बता गुह्यै तिजीयसे ॥ १६१ ॥ आमूलाग्रनिबद्ध आमोदीनि सुमेदुराणि च मृदुखानि च ६मारुहामु कण्टकतनुर्निर्गन्धपुष्पोद्गमश्छाया न श्रमहारिणी न च धानेपु वनेषु लब्धजनुपा से तीतरेषामपि । किं तु श्रीफलता फल क्षुरक्षामसतोपकृत् । रे रे बब्बुल साधुसङ्गरहित । तवैव जयिनी मालूर दिमण्डले यसैतानि फलानि स्तत्तावदास्तामहो वयेषामपि शाखिना फलवता गुस्यै यौवनवतीवक्षोजलक्ष्मीगृहा ॥ १७५ ।। वृतिर्जायसे ॥ १६२ ॥ शाखा कण्टककोरिभि परिवृता शालि वज्र फल कुत्सित पत्र क्षुद्रतर न चास्ति गहना छायापि शाखासततिसुनिरुद्धनभसो भूयास एवावनौ विद्यते पान्थप्रिया । अन्येषामपि शाखिना फलभृता रक्षार्थमानी तरव फलैरविकलैरातिच्छिद प्राणिनाम् । किंतु द्विनदुलै यसे बब्बूलद्रुम कैर्गुणैर्गुरुतरैर्वृक्षेषु सभाव्यसे ॥ १६३ ॥ | रलकृततनो शाले स्तुमस्तुगता दत्त्वा येन निज शिर खदिर सुकृतिना को नाम न प्रीणित ॥ १७६ ॥ विना खदिरसारण हारेण हरिणीदृशाम् । नाधरे जायते कुटज रागो नानुराग पयोधरे ॥ १६४ ॥ च दने विधरान्सहा समुपागतवति देयादवलेहा कुटज मधुकरे मा गा । महे वस्तु सु दरभंगुप्तिमत्कुत । रक्षितु वद किमात्मसौष्ठव । मकरन्दतुन्दिलानामरविन्दानामय यतो मान्य ॥ १७७ ॥ सचिता खदिर कण्टकास्त्यया ॥ १६५॥ पर तदिह नास्ति यन खदिरै खरैरावृत न तेऽपि खदिरा न ये कुटिल कान्तोऽसि नित्यमधुरोऽसि रसाकुलोऽसि किं चासि कण्टकैरावृता । न ते कुटिलकण्टका किमपि ये न मर्मच्छिद । यसवितो भजसि नीरसता क्रमेण || १७८ ॥ परार्थे य पञ्चशरकार्मुकमद्वितीयम् । इक्षो तवास्ति सकल परमेकमून समुज्झत पृथास्थिति बत सहध्वमध्यनमम् ॥ १६६ ॥ किंशुक. पीडामनुभवति भङ्गेऽपि मधुरो यदीय सर्वेषामिह खलु किंशुक कि शुकमुखयत् कुसुमानि विकासयसनिशम् । किमर्दोषोऽसौ न पुनरगुणाया मरुभुव ।। १७९ ॥ मुंखे विकारोऽप्यभिमतः । न सप्राप्तो वृद्धि यदि स भृशमक्षेनपतित रस्सा जन्नोऽनुरागी सा गीरे कदापि नोकाई ॥ १६७ । । यरस्य वपुरपि पुननिचित न सतत कोऽपि क्षणमपि त्यज किंशुक पुषिताभिमान निजशिरसि भ्रमरोपसेवनेन । भजेन्मूलममित । फल चैवाप्राप्य वितथरसलिप्सोर्हि भव विकसन्नयमालिकावियोगा कुरुते बद्विधिया त्वयि प्रवेशम् । वस्खदिक्षो युक्त विहितमितरैर्यत्तु दलनम् ।। १८० ।। ॥ १६८ ॥ उपनदिपुलिने महापलाश पवनसमुच्छलदेक लवङ्गी पनपाणि । दवदहनविनष्टजीविताना सलिलमिवैप ददाति अयि दुष्कृतकेन केन वत्से हलिकद्वारि लवङ्गि पादपानाम् ॥ १६९॥ पुष्पितासि । स्वबकास्तव पासुमि परीता परित प्राङ्गणसीनि शाखोर. शाखोट शाल्मलिपलाशकरीरकाद्या गृण्वतु पुण्यनिलयो । यलुठति ॥ १८१॥ लून मतमतगजे कियदपि च्छिन तुपागर्दितै शिष्ट ग्रीष्मजतीक्ष्णभानुकिरणैर्भसीकृत काननम् । यदसौ वसन्त । युष्मभ्यर्पयति पल्लवपुष्पलक्ष्मी सौरभ्य एषा कोणगता मुहु परिमलैरामोदय ती दिशो हा कष्ट समवविधिस्तु विवेरघीन ॥ १७० ॥ क्स्स्व भो क्थयामि | ललिता लवगलतिका दावामिना दक्षते ॥ १८२ ॥ दैवहतक मा विद्धि शाखोटक वैराग्यादिव पक्षि साधु विदित | सौरम्येण समावृणोषि ककुम पुष्णासि पुष्प धयाँलूतात तु वसादिद कथ्यते। वामेगान वदरामध्यगजा सारमा सेवते वृथा तथापि वियतीत्व यापयर्यामिनी । अनि दोसपुरे न च्छायापि परोपकारकृतये मार्गस्थितस्यापि मे ॥ १७१ ॥ परस्तत इतो वि यस्तविसामिषे मालाकारमृते लागि पीलु ललिता कस्ते गुणान् ज्ञास्यति ॥ १८३ ॥ पन्याः सूक्ष्मफला अपि प्रियतमास्ते पीलवृक्षा क्षितौ १ फलानीति शेप २ गुडशवरादि ३ अये ४ पर्वन्यासम् २ निवास २ पुष्पप्रार ३ प्राचीरम् ४ सप न् ५रक्षारहितम् ५ वितथा दल गतिरिकसाधनामावेन विफला रसस्स लिप्सा ७ समिपत्रच्छायादिभि लम्भुमिच्छा यसिस्वस्थ ६ पलाराम ·वृक्षान्योक्तयः २४३ राणः कापसः दातर । मेहं विमुच्य सहसा मैलता प्रयान्ति ये नीरसान्यपि रोचन्ते कार्गसस फानि मे । येषा गुगमयं स्वल्पपीडनमान्न वयं तिलास्ते ॥ १९७ ॥ जन्म परेषा गुह्यगुप्तये ॥ १८४ ॥ ग्लायं कामफलं यस ताम्बूलम् गुण प्रान्ति पिहितानि । मुक्ताफलानि तरुणीकुचकला. किं वीरयो मुनि न सन्ति सहनमोन्या यामां दलानि तटेपु विलमन्ति ॥ १८५ ॥ निप्पेषोऽस्थिचयस दु सहतर. | न परोपकृति मजन्ते । एकैच वहिषु विराजति नागवाही प्राप्तस्तुलारोहणं ग्राम्यनीनसचुम्बनव्यतिकरसनीप्रहारव्यधा। या नागरीबदनचन्द्रमलंकरोति ॥ १९८ ॥ बहीना पति मातहोक्षितमण्डलारिकणिकापानं च कृर्चाहतिः कापसिन न स्फुरन्ति परितः पाणि कि तैरिह निग्धैरप्यति- परार्थसाधनविधौ किं किं न चाङ्गीकृतम् ॥ १८६ ॥ कोमलरपि निजामेवाश्रयद्भिः श्रियम् । तानेर स्तुमहे महाजनमुमुश्रीकारिजन्मत्रतान्यान्सूते नरनागरीप्रियतमा- मूजः परोपकृतये निजकाचविकतनं सहते ! परवन्धनाय | साम्यूलाटीदलान् || १९९ ॥ तु शणः प्रेक्षध्यमिहान्तरं कीदृक् ॥ १८७ ॥ तुम्नी कण्टकारिका सरीस्तुम्न्यः समकटुग्मास्तुम्बियटीप्रसूतास्ताः संबद्धा रचितं नाम नारड्या केतस्यामपि कण्टकाः । रसगन्यो- | अपि कतिपया दुसरं तारयन्ति । शब्दायन्ते सरसमपराः झिते किं ते कण्टकाः कण्टकारिके ॥ १८८ ॥ शुष्काष्ठे निपण्णास्तन्मध्येऽन्या ज्वलितहृदया. "शोणितं धतूर सपित्रन्ति ॥ २००॥ एके तुम्बा प्रतिकरगता. पात्रता- माधुर्यमाराघरितामृतम्य तत्कण्टमित्वं पनसस्य सत्यम् । मानयन्ति गायन्त्यन्ये सरसमधुरं गुद्ववंशे निलग्नाः । टॅन्मादिनो मातुलपुनकस कथं सहामो वत कण्टफित्वम् एके तावद्रधितसगुणा दुसरं तारयन्ति तेषा मध्ये ज्वलित- ॥ १८९ ॥ घत्तूर धूर्त तरुणेन्दुनिवासयोग्ये स्थाने | हृदया रक्तमेके पिनन्ति ॥ २०१॥ पिशाचपतिना विनिवेशितोऽसि । किं बैरवाणि विकसन्ति वंशः तमः प्रयाति चन्द्रोपले द्रवति वार्षिरुपैति वृद्धिम् ॥१९॥ छिन्नः सनिशितैः शौद्धिश्च नरसप्तधा । तथापि धत्तूरकण्टक फलपतिरोघवुद्ध्या वैरं पृथैर कुरुपे पनसैन | हि मुबंशेन विरस नापजल्पितम् ॥ २०२ ।। सार्धम् । सन्तो हसन्ति न भजन्ति च चेतसा त्या मान्ता भवन्ति पुरुपास्तर सेग्नेन ॥ १९१ ॥ महेशस्त्या एप पट्पदयुवा मदायतः कुन्द यापयति यामिनीस्त्वयि । धत्ते शिरसि रसराजस जयिनी विशुद्धिस्त्वत्सङ्गात्कनक- दुर्वहा तदपि नापचीयते पद्मिनीविरहवेदना हृदि मयमेतत्रिमुचनम् । तनोति यत्सेना ननु कनक्ष वदपरः ॥ २०३ ॥ सदर्शयख मधुमतमस्ति यत्ते रे कुन्द किं परः को नु स्यात्तयदि न सुलमीमावममनः ॥ १९२ ॥ दुरमिमानमुरीकरोपि । एतन्न चेतसि करोषि सरोजवन्धुः पुप्पधयोऽपि मम सौरममातनोति ॥२०४॥ पलाण्डः कपुरधूलीरचितालवाल. कस्तूरिकाकुडुमलिसदेहः। मुवर्ण- कमलानि कुम्मैः परिपिच्यमानो निजं गुणं मुञ्चति कि पलाण्डुः ॥१९॥ वरमश्रीकतैनास्तु नेतरश्रीसमानता । इति कैरवको- तृणानि द्दे कमलं मुकुलायते ॥ २०५ ॥ प्रसारितकरे मिरे रूढम्य मिन्धुतटमनु तस्य तृणम्यापि जन्म कल्याणम् । जगदुदयोतरारिणि । किं न करन लला ते कुर्वतः यत्सलिलमजदाकुलजनस हस्तानलम्बनं भवति ॥ १९४ ॥ | कोशंसतिम् ॥ २०६ ॥ लक्ष्मीसपर्वरूपोऽयं दोष, पद्मस उत्तुङ्गेम्नरुमिः किमेभिरखिलरागसस्पर्शिमियन्योऽसौ नित- | निश्चितम् । यदयं गुणसदोहघामनीन्दौ परामुखः रामुलूपविटपी नद्यास्तटेऽवस्थितः । एवं य. कृतबुद्धिरुज्झित- ॥ २०७॥ अन्तरिद्राणि भूयासि कैण्टका वहयो बहिः । जलयालोलपीचीपशान्मजन्तं जनमुद्धरामि सहसा तेनैर | कथं कमलनालय नाम्गन्मङ्गुरा गुणाः ॥ २०८ ॥ मजामिया ॥ १९५ ॥ | मालनीमुफुला याताः कुन्दा मन्दायितास्तथा । पङ्कन त्वामिदं ब्रूम.कुन यातु मधुव्रत. ॥२०९॥ पङ्कज जलेपुवासः कलमाः पाकविनम्रा मूलतलाघातमुरभिकहाराः । परना- । यद्यपि तदपि तत- कम्पितशिरसः प्रायः कुर्वन्ति परिमल लायाम् ॥ १९ ॥ प्रोतिर्मधुपेषु कण्टकैः सङ्ग. अस्मानीहि कलमानलमाहताना येषा प्रचण्डमुसलै- | चित्रं मिनोदये हर्षः ॥ २१० ॥ कुसुमं कोशातक्या १शुष्पाणि २ सूत्रमयम् ३ माननान्सननोक्षित सिकं यन्म १ शुभत्वन २ टम्; पझे, प्रीतिम् ३ दुर्जनत्वन्: पसे, ण्डवारि सिक्थद्रवोदक तत्व पिकाया- पानम् अदीदाशुचीति भाव- | सलगत्वम् ४ ना ५तुम्दीपलानि ६शब्द कुर्वन्ति रछन्- ४ माधुर्यसारे तुच्छीकृतममृत येन ५चत्तूरफलम्य ६ सकरेग ८ कोगसंवरगन् ९भागि; पजे, दोपसानानि १० एका ८ चयिनी टलपवती रमराजस्य पारदस्य विशुद्धिः पझे, उठाए सौभाग्यादय ; पहे, नन्नुवः- १२ उदकेषु, परे, एनरिमुवन क्नकमय मुवर्णमय तनोतीत्यन्वय ९ जाति और उत्यो सावया उद्देषु मूर्वेषु १३ मनरेषु, पझे,-चपेषु १० कादर्प ११ शालिविशेषान् ५२ कण्डितानाम् १४ स्वाङ्गरु ; पक्षे, दुष्टै १५ सूर्योदये, पश, महदम्युदये कलमा १39 ७ चन्द्रकान्त .

·२४४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् रक्ता विकसति राबौ दिया च कूष्माण्ड्याः । अलिकुलनिचयै | पदेभ्यः॥२२६॥रे पद्मिनीदल तवात्र मया चरित्रं दृष्टं विचित्र- रुचिरं किं तु यशः कुमुदकमलयोरेव ॥ २११ ॥ उदित- मिव यद्विदितं ध्रुवं तत् । थैरेव शुद्धसलिलैः परिपालितस्त्वं वति द्विजराजे कस्स न हृद्य मुदः पदं दधति । संकुचसि तेभ्यः पृथग्भवसि पड्वभवोऽसि यस्मात् ॥२२७॥ कामं भवन्तु कमल यदयं हर हर वामो विधिर्भवतः ॥ २१२ ॥ एते | मधुलम्पटपट्पदौघसंघघर्घरघनध्वनयोऽब्जखण्डाः । गाय- हि गुणाः पङ्कज सन्तोऽपि न ते प्रकाशमायान्ति । यलक्ष्मी- न्नपि श्रुतिसुखं विधिरेष यत्र भृङ्गः स कोऽपि धरणी- वसतेस्तव मधुपैरुपजीव्यते कोशः ॥ २१३ ॥ पद्मिनि धरनाभिपद्मः ॥ २२८ ॥ विभ्रम्य काननमसौ दिवसावसाने किमिति क्रीडसि मधुपैर्लजालयोऽपि न हि किं ते । हर त्वय्येव पट्पदयुवा हृदयं बबन्ध । राजीव चेन्मलिनिमान- हर विस्मृत्योक्तं क नु लज्जा सवितृरक्तायाः ॥ २१४ ॥ | मुरीकरोषि कः स्यादहो मधुलिहामधुनावलम्बः ॥ २२९ ॥ किं कुप्यसि कस्मैचन सौरभसाराय कुप्य निजमधुने । स्वामोदवासितसमग्रदिगन्तराला मनोहरशिखा यस्य कृते शतपत्र प्रतिपत्रं तेऽद्य मृग्यतै भ्रमरैः ॥ २१५ ॥ सुकुमारमूर्तिः । सेव्या सरोजकलिका तु यदैव जाता नीत- अयि मकरन्दस्यन्दिनि पद्मिनि मन्ये तवैव सुभगत्वम् । तदैव विधिना मधुपोऽन्यदेशम् ॥ २३० ॥ किं बान्धवेन पुष्पवतीमपि भवतीं त्यजति न वृद्धः शुचिसः ॥ २१६ ॥ रविणा हरिणाथ किं वा लक्ष्म्या च किं च जैलजोदरजेन मधुप इव मारुतेऽस्मिन्मा सौरभलोभमम्बुजिनि मंस्थाः । किं वा । एतस्य शुद्धचरितस्य सरोरुहस नैषा तुषारजनिता लोकानामेव मुदे महितोऽप्यात्मामुनार्थितां नीतः ॥ २१॥ शमिता विपत्तिः ॥ २३१ ॥ लक्ष्मीनिवास इति वारिरुहां न कुले वापि न शीले न वास्ति रूपेऽपि कश्चिदुत्कर्पः । प्रसिद्धिरन्वेषिताः कतिपया वैरटास्तु सन्ति । राज्ञि प्रसा- यत्पुष्णाति मिलिन्दानरविन्द महत्त्वमेतत्ते ॥ २१८ ॥ रितकरे किमहं ददामि संकोचितं वदनमम्बुरुहै रितीय रे पद्मिनीपर भवच्चरित्रं चित्रं प्रतीमो वयमत्र किंचित् । ॥ २३२ ॥ लक्ष्मीः स्वयं निवसति स्वयि लोकधात्रि त्वं पङ्कजन्मापि यदच्छभावादपि स्पृशस्यम्बु न पङ्कसङ्गि | मित्रेण चापि विहितोऽस्ति दृढोऽनुरागः । बन्दीव गायति ॥ २१९ ॥ जनिः सरोकादतिपङ्किनो यद्यलोलुपैर्वा मधुपै- | गुणांसव चचरीकः कः पुण्डरीक तव साम्यमुरीकरोति विहारः । कलङ्क एवैष कुमुद्वतीनां कलङ्किनः किं तु ॥ २३३ ॥ अयि दलदरविन्द स्यन्दमानं मरन्दं तय कलायतीनाम् ॥ २२० ॥ अपि त्वया कैरविणि व्यधायि | किमपि लिहन्तो मन्जु गुञ्जन्तु भृङ्गाः । दिशि दिशि निर- मुधा सुधाबन्धुनि बन्धुभावः । जनापवादः परितः प्रयातः | पेक्षस्तावकीनं विवृण्वन्परिमलमयमन्यो बान्धवो गन्धवाहः समागमो हन्त न जातु जातः ॥ २२१ ॥ कमलिनि ॥२३४ ॥ समुत्पत्तिः स्वच्छे सरसि हरिहस्ते निवसनं मलिनीकरोषि चेतः किमिति बकैरवहेलितानभिज्ञैः । परि- | निवासः प॑द्मायाः सुरहृदयहारी परिमलः । गुगैरेतैरन्यै- णतमकरन्दमार्मिकास्ते जगति भयन्तु चिरायुषो मिलिन्दाः रपि च ललितस्याम्बुज तव द्विजोत्तंसे हंसे यदि रति- ॥ २२२ ॥ रुचिरतिरुचिरा शुचित्वमुच्चैः शिरसि धृतः स्वय- | रतीवोन्नतिरियम् ॥ २३५ ॥ नालस प्रसरो जलेप्वपि मेव शंकरेण । कमलिनि मलिनीकरोपि कमान्मुखमिदमिन्दु- | कृतावासस्य कोशे रुचिर्दण्डे कर्कशता मुखेऽतिमृदुता मुदीक्ष्य लोककान्तम् ॥ २२३ ॥ नलिनि निपुणतां वदामि | मित्रे महान्प्रश्रयः । आमूलं गुणसंग्रहव्यसनिता द्वेषश्च किं ते भ्रमरविलासिनि लासलालसायाः । त्रिभुवननयनो- दोषाकरे यसैषा स्थितिरम्बुजस्य वसतियुक्तैव तत्र श्रियः रसयं यदिन्दं नयसि न हन्त दगन्तवमसीमाम् ॥ २२४॥ ॥ २३६ ॥ नीराभिर्मलतो जनिर्मधुरता वामामुखसर्धिनी खच्छन्दं दलदरविन्द ते मरन्दं विन्दन्तो विदधतु वासो यस हरेः करे परिमलो गीर्वाणचैतोहरः । सर्वखं गुञ्जितं मिलिन्दाः । आमोदानथ 'हरिदन्तराणि नेतुं | तदहो महाकविगिरां कामस चाम्भोरुह त्वं चेत्प्रीति- नैवान्यो जगति समीरणात्प्रवीणः ॥२२५॥ यावत्वां न खलु | मुरीकरोपि मधुपे किं त्वां प्रति महे ॥ २३७ ॥ एकस्मि- हसन्ति कैरविण्यो यावत्या तरणिकरीः परामृशन्ति । यावत्त अनिरावयोः समजनि खच्छे सरोवारिणि भ्रातः काचिदि- मधुविभवो नवोऽस्ति तावन्माध्वीकं वितर सरोज हैव कानिचिदहान्यत्र व्यतीतानि नौ । लब्धं तामरस पट्र त्वया मृगदृशां लीलावतंसास्पदं शैवालं विलठामि पामर- १ सूर्यानुरक्तायाः; पझे,-सविता पिता तसिरकायाः पितृ वधूपादाहते पाथसि ॥ २३८ ॥ वैमुख्यं मृगलाञ्छनस गागिन्या इत्यभिप्रायः २ पुष्पयुक्ताम्, पक्षे, रजस्वलाम्, ३ श्वेत'; पशे, पवित्र ४ राजहंस पसे,-परमहंसः. ५ चन्द्रस्य. ६ कलुषी १ कर्दमोत्पन्न २ वझणा-३ इंस्थ- पक्षे, कपर्दका-४ लक्ष्म्या. करोपि. ७ अवहेलो नीता, तिरस्कृतेति यावद. ८ अपण्डितः. ९ ५ पक्षिश्रेष्ठे. ६ दोषणामाकरे पक्षे,चन्द्र. ७ देव मनोहारी मर्मशा- १० प्रमराः. १५ दिगन्तग्रणि. १२ वायो, १३ सूर्यकिरणा ८ अङ्गीकरोपि.

·वृक्षान्योत्तयः, संकीर्णान्योफ्यः २४५ रामचन्द्रः स्मरः लता. मनसो निर्माति मे न व्यथा नो दूये चिरलालिता मधु | नाभविष्य । गीर्वाणान्यचरणलर चन्द्रमौलिराचार्य स लिह सर्पन्ति यनान्तिकम् । जल्पन्तीर दुरक्षराणि मधुप, भगवान् यहि नाकरिष्यत् ॥ ७ ॥ श्रेणीरवच्छद्मना यत्वादम कुमुदती हसति मा तन्मे मनस्ताम्यति ॥ २३९ ॥ सभूतिस्तम मानसे सरसिज त्वत्सौ विवर्तित हनुमता व्यालोलमालोकितम् । श्रीगमेण परत सद्रामाङ्गणमागते दशमुसे मौमिनिशा निमितं सुग्रीरेण रभैर्वासिता सर्वास्ता ककुमस्तवास्ति परमो बन्धुर्विवस्खा | पीनपुलक्स्पूजत्कयोलप्रिया सान्द्रानन्दरसारसा निदधिरे निति । व चेदद्य गुणानपद्य शिशिरे शीतानिले शीर्यसि । वाणासने दृष्टय ॥८॥ प्राय प्राप्तमिदं तदन परम दिष्टेऽन्ददृष्टं चलम् ॥ २४० ।। सीता खद्योतास्तरला मरन्ति भगवानस्तंगतो मानुमान् कोक वनान्ते खेलन्ती शशकशिशुमालोक्य चरिता मुजप्रान्त शोकमुपैति मत्तमनस केमुर्वते कौशिका । इत्थं चेत्सदस- मर्तुमजति भयहर्तु सपदिया। अहो सेयं सीता दशरदननीता द्विवैविक्धुरो धाता तदेतादृशं न द्रष्टव्यमितीव मुद्रितवती हलरदै परीता रक्षोभि श्रयति विक्शा कामपि दशाम् ॥९॥ पक्षणं पद्मिनी ॥ २४१ ॥ पौलोमीपतिकानने विलसता गीर्वाणभूमीरहा येन प्रातसमुज्झितानि कुसुभान्याजधिरे निर्जरै । तस्मिन्नद्य मधुव्रते विधिवशान्माप्वीकमाझाकृति ल जम्मारिरेव जानाति रम्मासयोगविभ्रमम् । घंटीचेटीविट किस्विजानात्यमरकामिनीम् ॥ १० ॥ चेदश्चसि रोममम्बुज तदा किं त्वा प्रति महे ॥ २४२ ॥ लतानातासामुदितमुमाना मरुदय मत रास दत्ता पुरो गीर्वाणाना निजमुजवलाहोपुरुषिरामहो कार कार श्रयति भृशमामोदमसमम् । रतास्त्वध्वन्यानामहह दृशमादाय पुरमिदि गर समुखयत । सरस्य स्वालानयनशुममाला- सहसा दढत्याधिव्याधिम्रमिरुदितमोहव्यतिकरम् ॥२४३॥ चनपद वपुः सद्यो मालानलमसितनालास्पदमभूत् ॥ ११ ॥ याकाशम् संकीर्णान्योक्तयः य पीयूषसहोदरै नपयति ज्योत्सानले सर्वतो यश्व शिवः वामधिकाधिकं ज्वल्यति प्रोद्दामतापेः करै । भ्रातव्योम भस्मनि मररिपोरनुरागो हीयते न घनसारपराग ! भूषणं महत्त्वमेतदसम दूरेऽधिरूढ तर ॥ १२ ॥ तयोरपि स्थितिमिह व्यात वतो विक्रियानिर्मुक्तस यदि फणी न मणीना काचिदप्यपचितिन च हे ॥१॥ पृथ्वी उरसि फणिपति शिखी ललाटे शिरमि विधु मुरवाहिनी विश्वास मधुरवचनै साधून ये वश्चयन्ति नम्रतमा । तानपि जटायाम् । प्रियसखि क्थयामि कि रहस्यं पुरमथनस | दधासि मात काश्यपि यातस्तवापि च विवेक ॥ १३ ॥ रहोऽपि ससदेव ॥२॥ इयं तावल्लीला यदधिरुरुहे जलम् वृद्धवृपमो यदुन्नेहे रुण्डं यदिह चितिममापि लिलिपे । शेत्य नाम गुणस्तव सहज स्वाभाविकी स्वच्छता किं अय को व्यापारो यदतिलनि भाले हुतनहो यदवि व्यालो म शुचिता मनन्ति सुचय स्पर्शेन यसापरे । किं वाऽत यदक्वलि हालाहलमपि ॥ ३ ॥ विनाणे त्वयि मम्म क सममनन्मन्दादरश्चन्दनै क क्षौम कलयाचकार न कृती परमुच्यते स्तुतिपदं यज्जीवन देहिना त्वं चेन्नीचपथेन गच्छति पय वस्त्वा निरोद्ध क्षम ॥ १४ ॥ अन्ज त्वजमधाजभूस्खत कृत्तिं वसाने स्वयि । धत्तूरस्पृहयालुता त्वयि गते तत्याज इदं ब्रह्माण्डमण्डात्पुनर्विश्वं स्थानरजगम तदितरत्वन्मूलमित्यं क केतरी सातच्याजहिहि समीश्वर गुणाँडोकोऽस्ति पय । धिक्त्या चौर इव प्रयासि निभृतं निर्गत्य जालान्तरै- तबाहक ॥ ४ ॥ सं चेत्सचरसे वृषेण लघुता का नाम | वैध्यन्ते विवशास्त्वदेवशरणास्त्वामाश्रिता जन्तर ॥ १५ ॥ दिग्दन्तिना व्याले काश्चनकुण्डलानि कुरुषे हानिन हेग्न पुन ! मूर्धा चेहसे जैलाशुमयश किं नाम लोकनयी सन्ना नाविधोरणी निपतिता मध्येजल क्षेपणी पन्या दीपम्याम्बुजवान्धवस्य जगतामीशोऽसि किं घूमहे ॥ ५॥ | पर्वतदुर्गमो घनघनच्छनश्च तारापथ । हहो मारुत दुस्तरो छेसि ब्रह्मशिरो यदि प्रथयति प्रेतेपु सख्य यदि क्षी जलनिधि शीर्णा च नौ साप्रत मध्ये मजय वा तट श्रीहमि गातृमियदि रतिं धरसे श्मशाने यदि । सुट्या गमय वा हस्ते तवास्ते द्वयम् ॥ १६ ॥ सहरसि प्रजा यदि तथाप्याधाय मत्तया मन के से मृगतृप्णिका करवाणि मि त्रिजगती शून्या त्वमेवेश्वर ॥ ६ ॥ जलभ्रमोत्पत्तिकृतो गुणौघाप्रकाशयन्त्या मृगतृप्णिकायाम् । परशुराम. जलाशयभ्रान्तिरभून्ममैपा प्रभूतसतापकरी पिपासा ॥ १७ ॥ व जामदम्य जननीधपातकेन सदृपित नतुविदा धुरि ३ देवागनाम् २ दिग्गनानाम् ३ गतु घद्रम्, पझे,-पडा ४ भूमे ५ गत ६ गलिता ७ नमध्ये ८ निविपना गुम् ४ मर्यस्य ५रयापयसि ६ मत्त ७ वादयादिमि ९ अतरिक्षम् १० भिन्ना मारतः २घत्यादिका दासी, तस्या नार १नन्दिना च्छादित ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् चलयः । सुवर्णम् सौभाग्यमिति प्रतीहि वनितावन्दुकान्तिप्रद । यत्कान्तातनु- अग्निदाहे न मे दुःखं 'छेदे न निकषे न वा । यत्तदेव | संगमाय सहते सोऽन्तर्विभेदव्यथा सा नासा पुटमेदनादापि महदुःखं गुञ्जया सह तोलनम् ॥ १८॥ न वै ताडनात्तापना- भवत्सङ्गं यतो वाञ्छति ॥ ३२ ॥ द्वह्निमध्ये न वै 'विक्रयाक्लिश्यमानोऽहमस्मि । सुवर्णस्य मे 'मुख्यदुःखं तदेकं यतो मां जना गुञ्जया तोलयन्ति ॥ १९॥ गुणानामज्ञानादनुभवतु तावत्प्रतिपदं मुहुर्बाहुच्छेद- मौक्तिकम् व्यतिकरमसौ वर्णवलयः । अपि ज्ञाते तत्त्वे तव गुणसमुद्रस्य अत्यच्छेनाविरुद्धेन मुवृत्तेनातिचारुणा अन्तर्भिन्नेन पुग्तः समं गुञ्जापुजैस्तुलनमतिलजाकरमिदम् ॥ ३३ ॥ संप्राप्त मौक्तिकेन निबन्धनम् ॥२०॥ हृदये कुरु संचयं गुणानां यदि रे वाञ्छसि नासिके निवासम् । इति मौक्तिक ते वदामि हे रङ्ग हेमतुलया तुलितोऽसि नित्यं मानं जहीहि किम नूनं गुणहीनो नहि नासिके विभाति ॥२१॥ रत्नाकरे परिहृता | पश्यसि नो विशेषम् । स्वर्ण सरत्नघटितं नृपशेखरेषु त्वं 'वसतिः किमन्यदङ्गीकृतः कठिनवेधनदुःखभारः। वक्षोजकुम्भ- पाप पामरवधूचरणेषु लीनः ॥ ३४ ॥ परिरम्भणलोलुपेन किं किं न तेन विहितं बत मौक्तिकेन ॥२२॥ वीणादण्डः सुवर्णकारः यदेतत्कामिन्याः सुरतविरती पल्लवरुचा करेणानीतस्त्वं हे हेमकार परदुःखविचारमूढ कि मां मुहुः क्षिपसि | वससि सह हारेण गुणिना । मुहुः कुर्वन्गीतं कुचकलश- बारशतानि वह्नौ । संदीप्यते मयि सुवर्णगुणातिरेको लामः | पीठोपरि लुठन्नये वीणादण्ड प्रकटय फलं कस तपसः ॥३५॥ परं तव मुखे खलु भस्मपातः ॥ २३॥ मुरली हार: माधवस मुरली मुखलग्ना रागमावहतु किंतु वयस्से । मुक्ताहार गुणीभूय नोपसर्ग्यः स्तनस्त्वया । विमवे यस्य वंशजाहमिति मास्तु सगर्वा या बिर्षि बहुशो विवराणि ॥३६॥ काठिन्यं व्यर्थं तदुपसर्पणम् ॥ २४ ॥ गुणवतस्तव हार न परिपीड्य करद्वयेन गाढं परपुंसा परिचुम्बिताननापि । मुरली युज्यते परकलाकुचेषु विलुण्ठनम् । स्पृशति शीतकरो महनीयवंशजाता मुहुराक्रन्दममन्दमातनोति ॥ ३७ ॥ जघनस्थलीमुचितमस्ति तदेव कैलकिनः ॥ २५ ॥ सद्वृत्त- कुविन्दः सद्गुणविचित्रमहार्हकान्ते कान्ताघनस्तनतटाश्चितचारुमूर्ते । भ्राताम्यकुविन्द कन्दलयता वस्त्राण्यमूनि त्वया गोणी- आः पामरीकठिनकण्ठविलमभङ्गो हा हार हारितमहो भवता विभ्रमभाजनानि सुबहून्यात्मा किमायासते। किं त्वेकं गुणित्वम् ॥२६॥ दीर्णोऽसि चेत्कनकसूवनिवेशनाय मुक्ता- रुचिरं चिरादभिनवं वासस्तदासूत्र्यतां यन्नोज्झन्ति कलाप किमतो भवतो विषादः। यत्पञ्चवाणजयमङ्गलहेमकुम्भ- कुचस्थलात्क्षणमपि क्षोणीभुजां वल्लभाः ॥ ३८ ॥ कुम्भस्तनीस्तनतटे भवितानुषङ्गः ॥२७॥ अन्येऽपि सन्ति कति लाइलिका नो गुणिनो जगत्यां हार त्वमेव गुणिनामुपरि स्थितोऽसि । संसिविशेषात्तदखिलमजनिष्ट हेम नृपयोग्यम् ॥ ३९ ॥ रे लागलिक निघद्याकोडे लोहं पुरा यद्राक्षीः । एणीदृशामुरसि नित्यमवस्थितस्स सवृत्तता च शुचिता च न कर्णधार: खण्डिता यत् ॥ २८ ॥ येनाकारि महीभृतामविरलं कण्ठेषु लीलायितं येन प्रापि सरोजसुन्दरदृशां तुगतनालिङ्गनम् । दुर्गा नदी शिथिलबन्धविडम्बिनी नौरभ्युन्नता जलमुचो जातं येन गजेन्द्रगण्डपुलिने साधारण गुञ्जया मुक्तादाम विषमः समीरः । आरूढयानिजकुटुम्बयुतोऽध्वनीनस्तत्कर्ण- तदेव पामरपुरे नावाप कां का दशाम् ॥ २९॥ धार कुरु यत्सदृशं कुलस ॥४०॥ जीर्णा तरिः सरिदियं च कञ्चका गभीरनीरा नकाकुला वहति वायुरतिप्रचण्डः । तार्याः स्त्रियश्च श्रीमता कथय कक्षुक पूर्व कानि कानि सुकृतानि | शिशवश्च तथैव वृद्धास्तरकर्णधारभुजयोर्बलमाश्रयामः ॥४१॥ कृतानि । जन्म यापयसि येन समस्तं हारहृयहृदये तैलिकः हरिणाक्ष्याः ॥ ३०॥ अमी तिलास्तैलिक नूनमेतां स्नेहादवस्थां भवतो- कुण्डलम् पनीताः । द्वेष्योऽभविष्यद्यदमीषु नूनं तदा न जाने यत्पूर्व पवनानिशस्त्रसलिलैश्वीर्ण तपो दुष्करं तस्यैतत्फल- किमिवाकरिष्यः ॥ ४२ ॥ मीदृशं परिणतं यजातरूपं वपुः। मुग्धापाण्डुकपोलचुम्बनमुखं पअरलावका सङ्गश्च रत्नोत्तमैः प्राप्तं कुण्डल वाञ्छसे किमपरं यन्मूढ भ्रातः पञ्जरलावक मा कुरु संतोपमन्यनिधनेन । प्रातस्तवेव धातुः स्वामित्वं किं न जानासि ॥ ४३ ॥ नासाभूषणम् हारस्यातिदुरापमस्ति मुवने हे नासिकाभूषण त्व- एको विश्वसतां हेराम्यपणः प्राणानहं प्राणिनामित्येवं १ सूत्रवतः; पक्षे, गुणयुक्तस्य. २ चन्द्रः. ३ कलङ्कयुक्तस्य परिचिन्त्य मा खमनसि व्याधानुताप १ गुणयुक्तन. २ स्पों मणिविशेष:. ३ निष्करण:- दोलायसे ॥३१॥ व्याधः कृथाः। ४ सौर च.

·संकीर्णान्योक्तयः २४७ घाला मालाकारः भूपाना भरनेषु किंच विमलोनेपु गूढाशया साधूनामरयो वसन्ति कति नो स्वत्तुल्यक्झा खला ॥ १४ ॥ सग्दाम मूनि निधेहि गवेधुकाना गुञ्जामयीमुरमि सर्वोद्वेगकर मृगादनममु सत्यज्य हा धिक्त्वया लोक्सा- | धारय हारयष्टिम् । वाले कलावति चिर पतितासि पड़ी नपकारिणं गिरिनदीतीगटवीनिव॒तम् । अनन्त तृणमेश तलौहमन्यदपि भूपणमेपणीयम् ।। ५३ ॥ शावमयं व्याघ प्रता, वृथा देवो दुर्वलवातरोऽयमिति पल्लीपतिपुनी सा गाथा यथार्थीकृता ॥४५॥ एतन्नन्दविपक्कतिन्दुक्फलश्यामोदरापाण्डपान्तं हन्त चिपमन्त्री पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षम लक्ष्यते । तात्सलीपतिपुनि कुअर- भेकेन कणता सरोपपरुष यत्कृष्णसानने दातु कर्णचपेटमुग्झितमिया हस्त समुल्लासित । यचाधोमुख- फुल कुम्मामयाभ्यर्थनादीनं त्यामनुनायते कुचयुगं पाहत मा कृथा ॥५४॥ मक्षिणी विदधता नागेन तूष्णी स्थित तत्सर्ने विषमत्रिणो भगवत कस्यापि लीलायितम् ॥ ४६॥ नयर गुणात्यानमेवमप्यस्ति सनिधौ । कसन मरत' तोयरल्यैरपि करुणया भीममानौ निदाघे मालाकार | पान्य कूपाम्युग्रहणाग्रह ॥ ५५ ॥ वापी कापि कदापि न ध्यरचि मरता या तरोरस पुष्टि । सा कि शम्या | श्रुतचरी को वेद कीदृक्सरो व्योमाम्मोजनीन चार तटिनी जनयितुमिह प्रावृषेण्येन वारा धारासारानपि विकिरता | कैनाम विज्ञायते । हो पान्य दुरन्तसाहसमरैरनागत चेन्मरी विश्वतो वारिदेन ॥ ४७॥ मण्डूकाकुलपङ्कसकुलजलाइन्धो. कान्य पिन ॥ ५६ ।। कायस्थः कस्तूरिका विप्रेभ्य साधुदानं रिपुजनसुहृदा चोपकारान्कुरु त्व अयि त्यकासि रस्तुरि पामरै पङ्कशकया । अलं सौजन्य बन्धुवर्गे निजहितमुचितं खामिकार्य यथार्थम् । खेदैन भूपाला किं न सन्ति महीतले ॥ ५७ ॥ यद्यपि श्रो ते तथ्यमेतत्कथयति सततं लेखनी माग्यशालिनो | देवालय्धा कस्तूरीभूमिरन मूरितरम् । नेया किमसौ तदपि चेनरेऽधिकारे मम मुखसदृशं तावकारसं मनेद्धि ॥ १८ ॥ हि शौचाथै जानता पुसा ॥ ५८ ॥ दुर्लीलपटीपतिपुनहस्ते कविः कस्तूरि कस्ते वद दुर्विपार । आरम्य सौरम्यकथासु कस्त्वं मो कविरस्मि तत्किमु सखे क्षीणोऽस्सनाहारतो मौनं मालिन्यमाने वचसोऽवकाश ॥५९ ॥ अयि बत घिग्देश गुणिनोऽपि दुर्मतिरिय देश न मामेर धिर । गुरुगर्ने मा स कस्तूरि यासीरखिलपरिमलाना मौलिना पाकार्थी क्षुधितो यदैव विदधे पाकाय वुद्धिं तदा विन्ध्ये सौरमेण । गिरिगहनगुहाया लीनमत्यन्तदीनं खननक नेन्धनमम्बुघौ न सलिलं नान्न धरित्रीतले ॥ ४९ ॥ ममुनेर प्राणहीनं करोपि ॥ ६० ॥ जन्मस्थानं न खलु वाला. विमल वर्णनीयो न वर्णों दूरे पुंसा वपुपि रचना पङ्कका ये शिरसा निहिता अपि न भवन्ति सखे समान | करोति । यद्यप्येव सकळसुरभिद्रव्यग पहारी को जानीते मुखदुखा । चिकुय इव ते वाला एव जरापाण्डु- | परिमलगुण कोऽपि कस्तूरिकाया ॥६१ ।। भावेऽपि ॥५०॥ दीपः शैलूपः वंश प्राशुरसी पुंगवणमयो जीर्णा घेरना इमा कीला | विना तेन ममत्व यहवगुणा || ६२ ॥ बहिरतिनिर्मलरूप रक्ष पात्रगत मेहं प्रदीप श्रीविवर्धनम् । प्रयासन्ति कुण्ठतया विशन्ति न महीमाहन्यमाना अपि । आरोह व्यवसायसाहसमिद शैलूप सत्यज्यता दूरे श्रीनिकट वहतस्त दीप देवतो जगति । अप्रगतमचिरादान्तरमौज्वल्य कृतान्तमहिपौवेयघण्टारव ॥ ५१ ॥ कजलद्वारा ।। ६३ ॥ न मणेरितोऽधिका मा नो मृदुता कुशीलयाः न प्रकाशसमता या । अचिरस्थितिरिति दीपो न हि मौलि वर्णकिरीटकान्तिरुचिर केयूरमध्यौ मुजो | बहुमूल्योऽमवत्प्राय ॥ ६४ ॥ या कान्ति वहसि परा वित्या किल कभुप्रिभृतयो देवेति विज्ञाप्यसे । इत्य प्रदीप मद्र स्वीयासाविति हदि मा स मन्यथास्त्वम् । सोहे कल्यनया कुशीला नृपाहवारदाय वृथा नृत्यान्ते भवतो त्वयि निशि मानुनाहितासो नैर चेदहनि सति क वा भविष्यति मसीमानावशेष वपु ॥ ५२॥ गता सा ॥ ६५ ॥ प्रदीप किमु कुप्यसि प्रलयमारुतप्रज्वल- १ मण्दूकेन २ निर्भयेन ३ काष्ठकीट' समापटलयाटल्प्रकटपावकव्यक्तये । त्वमङ्ग किमु कामिनी- ४ इस्तिकक्षस १ पात् २ जटम् ३ हस्तपादादिक्षाटनार्थम् ४थी शेना. । र, गजमाना ·२४८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [५ प्रकरणम् कण्टक वसन्त कलश कुचतटीपटीपल्लवप्रकम्पनपरिस्फुरत्पवनलेशपार गत ॥६६॥ रे रे दीप तिरस्कृताखिलतम स्तोमारिवर्गस्य ते रात्री सुमुखोऽपि सुवृत्तोऽपि सन्मार्गपतितोऽपि सन् 1 सता गूढनिजागपातिशलभाघातेन कि पौरुषम् । त कर्माचर येन | वै पादलग्नोऽपि व्यथयत्येव कण्टक ॥ ७८ ॥ तावकयशो भूयात्प्रभाते पुनर्न स्नेहो न च सा दशा नहि पर कालकूटम् ज्योति पर स्थास्यति ॥ ६७ ॥ नन्याश्रयस्थितिरिय तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्ट तुला पैदोपदिष्टा । प्रागर्णवस हृदये वृषलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना गुरुपु मिलितेषु शिरसा प्रणमसि लघुपूनता समेषु समा} क्ससि वाचि पुन खलानाम् ।। ७९ ॥ उचितज्ञासि तुले किं तुलयसि गुञ्जाफलै कनकम् ॥ ६८ ॥ जिह्वा प्राप्य प्रमाणपदवीं को नामास्ते तुलेऽवलेपस्ते । नयसि द्वात्रिंशद्दशनद्वेपिमध्ये भ्रमसि नित्यश । तदिद शिक्षित गरिछमधस्तात्तदितरमुच्चैस्तरा कुरुषे ॥ ६९ ॥ केन जिह सचारकौशलम् ॥ ८॥ कुम्भ नन्दनवनम् दृढतरगलकनिबन्ध कूपनिपातोऽपि कलश ते धन्य । खर्लोकस्य शिसामणि सुरतरुग्रामस्य धामाद्भुत पौलोमी यज्जीवनदानस्त्व तर्षामर्ष नृणा हरसि ॥ ७० ॥ श्लाघ्य पुरुहूतयो परिणति पुण्यावलीनामसि । सत्य नदन कित्विद मीरसकाटताडनशत श्लाघ्य प्रचण्डातप केश साध्यतर सहृदयैनित्य विधि प्रार्थ्यते त्वत्त खाण्डवरङ्गताण्डयनटो सुपकनिचयैः श्लाघ्योऽतिदाहानल । यत्का ताकुचपार्थ- दूरेऽस्तु वैश्वानर ॥ ८१॥ बाहुलतिका हिन्दोललीलासुख लब्ध कुम्भवर त्वया नहि सुख दु खैर्विना लभ्यते ॥ ७१ ॥ धूमायिता दश दिशो दलितारविन्दा देह दहन्ति दहना भ्रात काञ्चनलेपगोपितबहिस्ताम्राकृते सर्वतो मा भैषी | इव गधवाहा । वामतरेण मृदुताम्रदलाम्रम गुञ्ज मधुव्रत मधो किल कोकिलस्य ॥ ८२ ॥ कलश स्थिरो भव चिर देवालयस्योपरि । ताम्रत्व गतमेव काश्चनमयी कीर्ति स्थिरा तेऽधुना नातस्तत्त्वविचारण मुसल प्रणयिनो लोका बहिर्बुद्धय ॥ ७२ ॥ जगति विदितमेतत्काष्ठमेवासि नून तदपि च किल सत्य दुग्धम् कानने वर्धितोऽसि । नमकुवलयनेनापाणिसङ्गोत्सवेलि मुसल को हि तुलामधिरोहति शुचिना दुग्धेन सहजमधुरेण । किसलय ते तत्क्षणायन्न जातम् ॥ ८३ ॥ तप्त विकृत मथित तथापि यत्स्नेहमुद्रिति ॥ ७३ ॥ सकीर्णा चडिशदण्ड गतास्ते दिवसा यत्र यवज्ञा कल्पशाखिनाम् । यत्सद्गुणोऽपि सरलोऽपि तटस्थितोऽपि यशोद्भवोऽपि | औदुम्बरफलेभ्योऽपि स्पृहयामोऽद्य जीवितुम् ॥ ८४ ॥ विदधासि नृशसकर्म । वक्रा मनो बडिशदण्ड तदेव तस्य नौका चै भजते तावद्यावत्पार न गच्छति । उत्तीर्णे तु जानामि सगतिफल तव कण्टकस्य ॥ ७४ ॥ नदीपारे नौकाया कि प्रयोजनम् ॥ ८५ ॥ एका भूरुभयोरैक्यमुमयोर्दरकाण्डयो । शालिश्यामाकयोर्भेद कोटिद्वयस्य लाभेऽपि नत सदशज धनु । असदश्य शर फलेन परिचीयते ॥ ८६ ॥ कौस्तुभमुरसि मुरारे गिरसि स्तब्धो लक्षलाभामिकाझ्या ॥ ७५ ॥ शशी द्योतते पुरजयिन । ननु जमना नु जलधे लम्पाक प्रागल्भ्य प्रथयन् यशो विशदय घाटी मुखे योजयन्भूपाना | जग्मतुरियतीं गतिं पश्य ॥ ८७ ॥ साधो कुण्डलघटना कलय कथा विरचय हस्ताङ्गुली फोटयन् । परिश्रमादलमविद्धकर्णा पू । वसति दिगम्बरनगरे रजक पल्लवय गुण द्विगुणयन्नेनाञ्चल घूर्णयलेम्याक सविध समेत्य श्चतुरोऽपि किं कुरुते ॥ ८८ ॥ शतपदी सति पादशते सुदृशा किं नाम नो भाषते ॥ ७६॥ क्षमा यदि न गोष्पदमप्यति यति तुम् । किमियता द्विपदस्य हनूमतो जलनिधे क्रमणे विवदामहे ॥ ८९ ॥ हे मल्लि किमह वदामि खल दिव्यमत गुणपक्षपातमभितो भयत ।। हे मालति है लवङ्गि न तादृशी कापि भवादृशीनाम् । गुणशालिनो निखिरसाधुजनान्यदहर्निश न खलु विस्म क्षण समाधाय मधुचत या विरमारयेदम्बुजिनीवियोगम् रसि ॥ ७७॥ १ आभयो निवासस्तत्र स्थिति २ उकृष्टम् ३ स्थानम् ४ अभ्य १काञ्चनलेपन गोपिता बाया ताम्राकतिर्यस्य २ लम्पो धूनों वा तरे ५साशिवस ६ दन्ता । शर दान खल ७अवमान ८ कल्पवृक्षाणाम् ·संकीर्णान्योक्तयः २४९ ॥ ९० ॥ यः कुन्तपाणिरिह भूप इति प्रसिद्धो भूखण्ड- मेरैदृग्वलनैरमुष्य न मनाक्चेतः परावर्तते । हम वं मात्रविमवः परसेवकश्च । तस्यात्मजः सततमिच्छति राजशब्दं मुनिदारकस पतिता कल्याणि तन्नीयतां वेदीमार्जनबहिरर्पण- प्रीडे जगजननि हन्त निराश्रयासि ॥ ९१ ॥ इन्द्रो वपदकर्तव्यपाकर्वयः ॥ ९८ ॥ सन्त्यन्येऽपि वृहस्पति- यमोऽसि वरुणोऽसि हुताशनोऽसि ब्रह्मा हरो हरिरसीत्य- प्रभृतयः समाविताः पञ्चपास्तान्प्रत्येष विशेषविक्रमाची सकृयदुक्तिः । भूपालमौलिमणिरक्षितपादपीठ तसान्तस | राहुन वैरायते । द्वावेव असते दिनेश्वरनिशाप्राणेश्वरी फलमिन्धनमुद्रहामि ॥ ९२ ॥ आः सर्वतः स्फुरतु कैरवमा- | मामुरौ प्रातः पर्वणि पश्य दानवपनि: शीविशेषीकृतः पियन्तु ज्योत्स्नाकरम्ममुदरंमरयश्चकोराः । यातो यदेष ॥ ९९ ॥ वीणाप्येकगुणेन राजरमणीनीरन्धपीनस्तनद्वन्द्व चरमाचलमूलचुम्बी पढेरुहप्रकरजागरणप्रदीपः ॥ ९३ ॥ खेलति शुष्कदारुनिचया निःसारतुम्बीफला । चञ्चला- खरनवरविमुक्ता रक्तरक्ताश्च मुक्ताः परिणतबदराणां विकशर्वरीपरिवृढप्रौढप्रधामासुरं मुक्ताजातमाह निगुग- विघ्रमेणोपगृह्य । सपदि सरसि चौताः प्रत्यभिज्ञाय मुक्ता तया योग्यं न संभाव्यते ॥ १०० ॥ तृष्णालोलविलोचने इति किरति किराती हन्त कान्तार एव ॥ ९४ ॥ अन्धे. | कलयति प्राची चकोरीगणे मीनं मुञ्चति किं च करवकुले रम्भः स्थगितभुवनामोगपातालकुक्षेः पोतोपाया इह हि | कामे धनुर्धन्वति । माने मानवतीजनस्स सपदि प्रस्थातु- यहवो लड़नेऽपि क्षमन्ते । आहो रिक्तः कथमपि भवेदेष कामेधुना धातः किं नु विधी विधातुमुचितो धाराधरा- दैवात्तदानी को नाम सादवटकुहरालोकनेऽप्यम्य कल्पः | डम्बरः ॥ १०१ ॥ कसै हन्त फलाय सञनगुणग्रामार्जने ॥ ९५ ॥ इयत्येतस्मिन्या निरवधिचमत्कृत्यतिशये वराहो सजसि स्वात्मोपस्करणाय चेन्मम वचः पथ्यं समाकर्णय । ये या राहुः प्रभवति चमत्कारविषयः । महीमेको मनां यद- मावा हृदयं हरन्ति नितरां शोमामरैः संभृतास्तरेवास्य कले: यमवहद्दन्तमुसलैः शिरःशेपः शत्रु निगिलति परं संत्यजति | कलेवरपुषो दैनंदिनं वर्धनम् ॥ १०२ ॥ मर्यादानिल्यो च ॥ ९६ ॥ श्रुत्वा कुम्मसमुद्भवेन मुनिना किंचित्तदा- | महोदधिरयं रत्नाकरो निश्चितः सर्याशापरिपूरकोऽनुगमितः त्याहितं सिन्धाबन्धुकुटुम्बद१रकुलं हर्पादिदं ध्यायति । संपत्तिहेतोर्मया । शम्बूकोऽपि न लम्यते किमपरं रत्नं महाधे गाम्भीर्यायदि ते न विभ्यति न वा प्रस्पन्ति की परं दोपोऽयं न महोदधेः फलमिदं जन्मान्तरीयं मम ॥१३॥ शिशोरत्रागत्य सुखं वसन्तु तिमयो जातानुकम्पा वयम् एकः कर्णमहीपतिः प्रतिदिनं लक्षाधिका याचकाः कम्मै किं ॥ ९७ ॥ वक्रां नैप तनूविवर्तनगतिं गृह्णाति साचिस्मित- | वितरिष्यतीति मनसा चिन्तां वृथा मा कृथाः । आते कि प्रतियाचकं सुरतरुः प्रत्यम्बुजं कि रविश्यन्द्रः किं प्रतिकरवं १ निवासिभेक्रसमूहः- प्रतिलतामुल्मं फिमम्मोधरः ॥ १०४ ॥ इति श्रीसुभापितरनभाण्डागारे पञ्चममन्योक्तिप्रकरणं समाप्तम् । ३२ सु.. मा.

·पष्ठं नेवरसप्रकरणम् शृङ्गाररसनिर्देश स्ततो यदपि कर्म कियन्न जाने ॥ १४ ॥ हारो जलाई मनसिजप्रशंसा वसन नलिनीदलानि प्रालेयशीकरमुचस्तुहिनाशुमास. । अन नावलासङ्गाज्जिता येन जगवयी । स चिनचरित यखेन्धनानि सरसानि च चन्दनानि निर्वाणमेष्यति कथ स मनोभवानि ॥ १५ ॥ कुलगुरुरबलाना केलिदीक्षाप्रदाने काम सर्वकामप्रदोऽस्तु व ॥ १॥ एक वस्तु द्विधा कर्तु बहब मन्ति धरिन । धन्वी स मार एवैको द्वयोरेक्य परमसुहृदनको रोहिणीवछमस । अपि कुसुमपृषकैर्देव करोति य ॥ २ ॥ न कठोर न वा तीक्ष्णमायुध पुष्प | देवस्य जैता जयति सुरतलीलानाटिकासूत्रधार ॥ १६ ॥ धन्वन । तथापि जितमेवासीदमुमा भुवनत्रयम् ॥३॥ हृदयतृणकुटीरे दीप्यमाने स्मरामावुचितमनुचित वा वेत्ति क पण्डितोऽपि । फिमु कुवलयनेना सति नो नाकनार्य स एकस्त्रीणि जयति जगति कुसुमायुध । हरतापि तनु १७ ॥ न गम्यो यस्य शमुना न हृत बलम् ॥ ४ ॥ कर्पूर इव दग्धोऽपि स्विदशपतिरहल्या तापसी यत्सिपेवे शक्तिमान्यो जने जने । नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकर मन्त्राणा न च भवति भैषज्यविषयो न चापि ध्वस ब्रजति केतवे ॥ ५ ॥ बाणेष्वारोप्य गुणान्विधाय चाप वियोग विविधै शान्तिकशतै । श्रमावेशादों किमपि विदधदङ्ग नीनयने । स्वयमतनुर्जगदेतजयति सुमास्त्रो विचित्र मसम मरापरमारोऽय भ्रमयति दृश घूर्णयति च ॥ १८ ॥ धानुष्क ॥ ६ ॥ सपदमतरललम्यामनन्यसामान्यबहलदर्प कान्तेत्युत्पललोचनेति विपुलश्रोणीभरेत्युलसत्पीनोत्तुगपयो निधे । पुष्णातु चित्तयोनेरघटितघटनापटीयसी विभुता धरेति सुमुखाम्भोजेति सुभूरिति । दृष्ट्वा माद्यति मोदते ॥ ७ ॥ याभिरनग साङ्गीकृत स्त्रियोऽत्रीकृताश्च ता येन । ऽभिरमते प्रस्तौति विद्वानपि प्रत्यक्षाशुचिपुनिका स्त्रियमहो वामाचरणप्रवणौ प्रणमत तौ कामिनीकामा ॥ ॥जयति कामस्य दुश्चेष्टितम् ॥ १९ ॥ चन्द्रे शीतलयत्यलीकनयन शभो सुधाशीकरैर्विष्वग्न्याकुलयत्सु सयमधनान्कान्ता मनसिज सुखैकहेतुर्मिथुनकुलस वियोगिना कठोर । दृगन्तेषु च । लीलायै परमैक्षव धनुरिपून्बिभ्रत्प्रसूनात्मन वपुषि यदिषुपातवारणार्थ वहति वधू शशिखण्डमण्डनोऽपि स्वच्छन्द रतिवल्लमो विजयते त्रैलोक्यवीर मर ॥२०॥ ॥ ९॥ चेतोभुवश्चापवति प्रसङ्गे का वा कथा मानुप | इक्षुर्धन्व शरा प्रसूनविततिभृङ्गावली सिञ्जिनी यसाज्ञा लोकभाजाम् । हतु पुरामप्यलिकेक्षणस्य तथाविध पौरुष वशवर्तिन प्रमनसो निर्विष्टराष्ट्रादय । यद्वाणाभिहता मधमासीत् ॥ १०॥ शिव शिव हि शिवेन पुष्पधन्वा प्रलयनटेन किमित्यकारि भस्म । स हि पुनर्रुदितश्छलाय पायादय मर ॥ २१ ॥ प्रासादीयति वैणयादिगहन विरश्चिमुरजि मृत्युजयेन्द्रादयो ब्याप्ताशेषमखा इव निभुवन लोके स तु मणिमन्त्रमहौषधेरै साध्य ॥ ११ ॥ शभुवय दीपायति द्राक्तम पर्यवीयति भूतल दृपदपि श्लक्ष्णोपधा मुहरयो हरिणेक्षणाना येनानियत सतत गृहकर्मदासा । वाचामगोचरचरित्रविचित्रिताय तस्मै नमो भगवते कुसु लोकितयो स बन्यमहिमा देयो नमस्स पर ॥ २२ ॥ नीयति । कस्तूरीयति कर्दम किमपर यूनो रसाविष्टयोर्येना मायुध ॥ १२ ॥ वक्ष स्थलीवदनामशरीरमागै पुष्यति यस्य विभुता पुरुषास्त्रयोऽपि । सोऽय जगत्रितयजित्वर चापधारी मार परान्प्रहरतीति न विस्मयाय ॥१३॥ 'स्तो स्त्रीप्रशंसा कास्त्रसाधननता भवता 'मनोज 'स्वर जगजितमनन दृशा दग्ध मनसिज जीर्वयन्ति दशव या । विरूपाक्षस तयापि सवम् । साचगवान्वहुशर प्रतिलब्धगान कुर्या | जयिनीस्ता स्तुवे वामलोचना ॥ १॥ न हयैर्न च मातङ्गैर्न रथेन च पत्तिमि । स्त्रीणामपाङ्गदृष्टयैव जीयते जगता वयम् १ रझारवीरकरणातहास्यमयानका 1 चीमसरोदशा ताश्व नवधा कीर्तिता रसाना २ प्रलयकालिको नर्तक शिव इति यावत् ॥ २ ॥ सोम शौच ददौ तासा गन्धर्वाश्च शुमा गिरम् । कुन ४ उत्पन्न ५छल कर्तुम् ६ अचिकि स्य ७स्त्रीणाम् गृह १ पुष्पवाण २हृदयमेव तृणगृहम् ३६द्र ४ औषधोपायसाध्य कर्मकरा सा ९ मदनाय १० अत्यानि १५ मदन १२ स्वेच्छया ५ नाशम् ६ रोगविशेष ७ कामम् जीव त कुर्वति ९ शिवस ·खीप्रशंसा अग्निः सर्वाङ्गकान्तित्वं तस्मानिष्कसमाः स्त्रियः ॥ ३॥ स्त्रियः | मतिपय नीता। तदपि न हा विधुवदना मानमसदनाद- पवित्रमतुलं नेता दुष्यन्ति कहिंचित् । मासि मासि रजो हिर्याति ॥२४॥ यस न मविधे दयिता दवदहनन्तुहिन- यासां दुष्कृतान्यपकर्षति ॥ ४ ॥ अमृतस्येव कुण्डानि | दीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता दबदहनस्तुहिनदीधि- रत्नानामिव राशयः । रतेरिव निधानानि निर्मिताः केन तिस्तस्य ॥ २५ ॥ यत्र पतत्वबलानां दृष्टिनिमिताः पतन्ति योषितः ॥ ५॥ प्राणानां च प्रियायाश्च मूढाः सादृश्य- तत्र शराः। तच्चापरोपितशरो धावत्यामां पुरः मरो मन्ये कारिणः । प्रिया कण्ठगता रत्यै प्राणा मरणहेतवः ॥ ६॥ ॥ २६ ॥ स्वपरप्रतारकोऽसौ निन्दति योन्लीकमण्डितो अकृत्रिमप्रेमरसा विलासालसगामिनी । असारे दुग्घसंसारे युवतीः । यस्मात्तपसोऽपि फलं सर्गः सर्गेऽपि योपितोप्मु- सारं सारङ्गलोचना ॥ ७ ॥ हरिणप्रेक्षणा यत्र गृहिणी न | रसः ॥ २७ ॥ अकृशं कुचयोः कृणं चलने विततं विलोक्यते । सेवितं सर्वसंपहिरपि तद्भवनं वनम् ॥ ८॥ चषि विस्तृतं नितम्वे । अरुणाघरमाविरस्तु चित्त करुणा- यासामञ्चलवातेन दीपो निर्वाणतां गतः । तामामालिङ्गने | शालिकपालिमागधेयम् ॥ २८ ॥ अघरे नवबीटिका- पुंसां नरके पतनं कुतः ॥ ९॥ नामृतं न विष किंचि. | नुरागो नयने कजलमुज्वलं दुकूलम् । इदमामरणं नित- देका मुक्त्वा नितम्बिनीम् । यसाः सङ्गेन जीव्येत म्रियेत | म्विनीनामितरपणमगदूषणाय ॥ २९ ॥ रत्नानि विभूप- च वियोगतः ॥ १०॥ यासां नाम्नापि कामः स्यात्संगमं | यन्ति योपा भूप्यन्ते वनिता न रत्नकान्त्या । चेतो वनिता दर्शनं विना । तासां हक्संगमं प्राप्य यन्न द्रवति कौतुकम् | हरन्त्यरत्ना नो रत्नानि विनाङ्गनाङ्गसद्गात् ॥ ३० ॥ ताव- ॥ ११ ॥ यावदृष्टिमंगाक्षीणां नो नरीनर्ति मङ्गुरा । देव विदुपां विवेकिनी बुद्धिरस्ति भवबन्धमेदिनी । यावदि- तावनानवतां चित्ते विवेकः कुरुते पदम् ॥ १२ ॥ समा- न्दुयदना न कामिनी वीक्षिता रहसि हंसगामिनी ॥ ३१ ॥ श्लिष्टाः समाश्लेपैचुम्बिताश्चुम्वनैरपि । दष्टाश्च दशनैः कान्तं | तरुणिमनि कृतावलोकना ललितविलासविलब्धविग्रहा । दासीकुर्वन्ति योषितः ॥ १३ ॥ ज्योत्स्नेव नयनानन्दः सरशरविसराचितान्तरा मृगनयना हरते मुनेर्मनः ॥ ३२ ॥ सुरेव भदकारणम् । प्रमुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी तावदेव कृतिनां हृदि स्फुरत्येष निर्मलविवेकदीपकः । ॥ १४ ॥ कार्पासकृतकूर्पासशतैरपि न शाम्यति । शीतं यावदेव न कुरङ्गचक्षुपां ताच्यते चपललोचनाञ्चलः ॥३३॥ शातोदरीपीनवक्षोजालिङ्गनं विना ॥ १५ ॥ संपन्न रमणी | मैये धरित्र्याः पुरजब सारं पुरे गृहं सद्मनि चैकदेशः । शीलसंपन्नरमणी विना । इत्यूढवान्नरमणी रमणी रुक्मिणीं तत्रापि शय्या शयने वरा सी रबोच्चला राज्यमुखस्य हरिः ॥ १६ ॥ पादसंवाहने चैंजी केशसंमार्जने फैणी। सारः॥३४॥ आसं संहासं नयनं सलासं सिन्दूरविन्द्रय- अहो भाग्यं पुरंध्रीणां दधिसंमन्थने रविः ॥ १७ ॥ प्रम- शोमि मालम् । नवा च वेणी हरिणीदृशश्चदन्यैरगन्यैरपि वति मनसि विवेको विदुषामपि शास्त्रसंमवस्तावत् । भूषणैः किम् ॥ ३५ ॥ मात्सर्यमुत्साय विचार्य कार्यमायाः निपतन्ति दृष्टिविशिखा यावन्नेन्दीवराक्षीणाम् ॥ १८॥ सन्तु समर्यादमिदं वदन्तु ! सेव्या नितम्बाः किमु भूघराणामुत विलोकनमापणविलासपरिहासकेलिपरिरम्माः । स्मरणमपि सरस्मेरविलासिनीनाम् ॥ ३६ ॥ नितेन मावेन च लजया कामिनीनामलमिह मनसो विकाराय ॥ १९ ॥ हादनता- | मिया परायुखैरर्घकटाक्षवीक्षणः । वचोमिरीयाकलहेन पनशक्ती सहजे स्तः सुभ्रुवां कटाक्षेषु । तत्राद्या प्रवला लीलया समस्तमावैः खलु वन्धनं स्त्रियः ॥ ३७ ॥ अवि- सान्नेदीयस्त्वे परा दवीयस्त्वे ॥ २० ॥ अवलोकनमपि श्वसन्धूर्तधुरंधरोऽपि नरः पुरंजीपुरतोऽन्य एव । अशेष- सुखयति कुवलयदलचारुचपलनयनायाः । किं पुनरमृत- | शिक्षाकुशालोऽपि काकः प्रतार्यते किं न पिकाङ्गनामिः • समानं सरमसमालिङ्गनं तस्याः ॥ २१ ॥ ब्रीडावेलारुद्धं ॥ ३८ ॥ उडुराजमुखी मृगराजकर्गिजराजविराजितमन्द- सागरसलिलमिव योषितां हृदयम् । रागेन्दुरुदयमानो भूयो गतिः । यदि सा वनिता हृदये निहिता क जपः क्व तपः भूयस्तरङ्गयति ॥ २२ ॥ आदानपानलेपैः काश्चिद्गरलोप- समाधिरतिः ॥ ३९ ॥ तदाखण्डलागा महीमण्डलाशां तापहारिण्यः । पुरतः स्थितैव सिद्धीपधिवल्ली कापि | तथा भोगिमोगानुरागं त्यजामः । मनःोमदक्षान्कृयातः जीवयति ॥ २३ ॥ उपनिषदः परिपीता गीतापि च हन्त | कटाक्षान्कुरंगेक्षणाश्वेक्षणं पातयन्ति ॥ १०॥ भ्रूचातुर्या- १ सुवर्णसदृशाः. २ मदमिद. ३ पादस्थमलदनिर्हरणार्थ कृतो कुञ्चिताक्षाः कटाक्षाः स्निग्धा वाचो लजिताश्चैव हासाः । मजितेष्टकाखण्डो वत्रीति लोके कथ्यते; पक्षे, इन्द्र दन्त- | लीलामन्दं प्रस्थितं च स्थितं च स्त्रीणामतभूपगं चायुधं पत्रिका पक्षे, शेषः. ५ मन्था; पो.-सूर्यः. ६ ब्रह्मप्रतिपादकाः १ स्थूलम्. २ मध्ये. ३ हरस्य. ४ स्वच्छन्. ५ मुतन्.६ हाम- इतिशिरोभागा:. ७ अभ्यस्ता:- युक्तम् ७ मयेन. ८ प्रगयकोपेन. १ वच्च्यते.१० कोकिलामि ॥

·२५२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् च ॥४१॥ नून हि ते कविवरा विपरीतबोधा ये नित्य निहत्य निर्दयतर नग्नीकृता मुण्डिता केचिद्रतपटीकृताश्च माहुरबला इति कामिनीस्ता । याभिर्विलोलतरतारकदृष्टि | जटिला कापालिकाश्चापरे ॥ ५४ ॥ द्रष्टव्येषु किमुत्तम पाते शक्रादयोऽपि विजितास्त्वबला कथ ता ॥ ४२ ॥ मृगदृश प्रेमप्रसन्न मुख प्रातव्येष्वपि किं तदास्यपवन नान्दीपदानि रतिनाटकविभ्रमाणामाद्याक्षराणि परमाण्य | श्राव्येषु कि तद्वच । किं स्वायेषु तदोष्ठपल्लवरस स्पृश्येषु थवा स्मरस्य । दष्टेऽधरे प्रणयिना विधुताप्रपाणे सीत्कार | कि तद्वपुर्येय किं नवयौवने सहृदयै सर्वन तद्विभ्रम शुष्करुदितानि जयन्ति नार्या ॥ ४३ ॥ अलमतिचपल ॥५५॥ यत्रता लहरीचलाचलदृशो व्यापारयन्ति ध्रुव यत्त- वात्सममायोपमत्वात्परिणतिविरसत्वात्सगमेनागनाया चैव पतन्ति सततममी मर्मस्पृशो मार्गणा । तचक्रीकृत इति यदि शतकृत्यस्तत्त्वमालोचयामस्तदपि न हरिणाक्षीं चापमश्चितशरप्रेखकर क्रोधनो धावत्यग्रत एव शासनधर विस्मरत्यन्तरात्मा ॥४४॥ द्रुत यस्सालोकाद्विरहिजन | सत्य सदासा स्मर ॥ ५६ ॥ विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो शोकापनयन यद३ सानन्द नयनमरविन्द विहरति । न | वाताम्बुपर्णाशनास्तेऽपि स्त्रीमुखपङ्कज सुललित दृष्ट्वैव मोह यस्योपैति श्री कचनिचयराहोरपि पुर समे खेद रामा गता । शाल्यन सघृत पयोदधियुत ये भुजते मानवास्ते वंदनहिमधामा शमयतु ॥ ४५ ॥ श्रुत दृष्ट स्पृष्ट स्मृत | पामिन्द्रियनिग्रहो यदि भवेद्विन्ध्यस्तरेत्सागरे ॥ ५७ ॥ मपि नृणा हादजनन न रत्न स्त्रीभ्योऽन्यत्क्वचिदपि कृत | आलोलैरुपगम्यते मधुकरै केशेषु माल्यग्रह कान्ति कापि लोक्पतिमा । तदर्थे धर्मार्थों विभववरसौख्यानि च ततो | कपोलयो प्रथयते ताम्बूलमन्तर्गतम् । अङ्गानामनुलेपन परि गृहे लक्ष्म्यो मान्या सततमबला मानविमवै ॥ ४६॥ | मलैरालेपनप्रक्रिया वेष कोऽपि सरोजसुन्दरदृश सूते सुख ललाटे कस्तूरी तिल्कमबला कजलरुचिं दृशो कर्णद्वन्द्वे | चक्षुषो ॥ ५८ ॥ सद्रत्नस्फारहारा भयवरदकरा सस्तध विमलमणिताटङ्कयुगलम् । गले मुक्तामाला शुचि वसनमङ्गे | म्मिल्लभारा मूलाधाराधिकारा निगमनिधिधरा काव्यकोटि- च सतत वशीकर्तुं विश्व दधति खलु बाह्योपकरणम् प्रचारा । ससारानल्पकारा सदनमयहरा चिद्धनकावतारा ॥ ४७ ॥ भवन्तो वेदातप्रणिहितधियामत्र गुरवो विद | तारा शृङ्गारधारा मनसि वसतु ते सर्वदा सर्वसारा ग्वालापाना वयमपि कवीनामनुचरा । तथाप्येतद्रूमो न ॥ ५९॥ ससारेऽस्मिन्नसारे परिणतितरले द्वे गती पण्डिताना हि परहितात्पुण्यमधिक न चास्मि-ससारे कुवलयदृशो | तत्त्वज्ञानामृताम्भ पुलकितमनसा यातु काल कदाचित् । नो रम्यमपरम् ॥ ४८ ॥ विमुञ्चति बुधो जन सुकृतचिन्तन चेन्मुग्धाइनाना स्तनजघनभराभोगसभोगिनीना स्थूलो दूरतो जहाति च मुनिस्तपस्त्यजति धीरता शकर । पस्थस्थलीषु स्थगितकरतलस्पर्शलोभोद्यतानाम् ॥ ६० ॥ विधिर्भवति चञ्चलखिजगतीपति क्षुभ्यति क्षण कुटिलदृष्टयो | ससारेऽस्मिन्नसारे कुनृपतिभवनद्वारसेवाकलङ्कव्यासङ्गव्यस्त यदि पतन्ति वामध्रुव ॥४९॥ अमृतममृत क सदेहो | धैर्य कथममलधियो मानस सविदयु । यद्येता प्रोद्यदि मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिक चूतस्यापि प्रसन्नरस फलम् । न्दुद्युतिनिचयभृतो न स्युरम्भोजनेत्रा प्रेडत्काञ्चीकलापा सकृदपि पुनर्मध्यस्थ सन्रसान्तरविजनो वदतु यदिहान्य | स्तनभरविनम मध्यभागास्तरुण्य ॥ ६१ ॥ रवादु स्थात्प्रियारदनच्छदात् ॥ ५० ॥ वचसि भवति सङ्गत्यागमुद्दिश्य वाती श्रुतिमुखरमुखाना केवल पण्डि युववर्णनम् तानाम् । जघनमरुणरत्नप्रन्थिकाञ्चीकलाप कुयलयनयनाना अधारि पदोषु तदधिणा घृणा क तच्छयच्छायलयोऽपि को विहातु समर्थ ॥५१॥ किमिह बहुभिरुक्तैर्युक्ति | पल्लवे । तदास्यदास्पेऽपि गतोऽधिकारिता न शारद शून्यै प्रलापैयमिह पुरुषाणा सर्वदा सेवनीयम् । अमि पार्विकशर्वरीश्वर ॥ १॥ किमस्य रोम्णा कपटेन कोटिमि नवमदलीलालालस सुन्दरीणा स्तनभरपरिखिन्न यौवन वा | विधिन लेखाभिरजीगणद्गुणान् । न रोमकूपौघमिषाजग वन वा ॥ ५२ ॥ यासा सत्यपि सद्गुणानुसरणे दोषानुरागो । स्कृता कृताश्च कि दूषणशून्यबिन्दव ॥२॥ अमुष्य भृश या प्राणान्परमर्पयन्ति न पुन सपूर्णदृष्टिं प्रिये । दोामरिदुर्गलुण्ठने ध्रुव गृहीतार्गलदीर्घपीनता । उर श्रिया अत्यन्ताभिमतेऽपि वस्तुनि विधियीसा निषेधात्मकस्तत्त तन च गोपुरस्फुरत्कपाटदुर्धर्षतिर प्रसारिता ॥ ३ ॥ (केलिघु दक्षिणा अपि सदा यामा जयन्त्येव ता ॥ ५३॥ खकेलिलेशस्मितनिन्दितेन्दुनो निजाशक्तर्जितपद्मसपद । स्त्रीमुद्रा कुसुमायुधस परमां सर्वार्थसपत्करी ये मूढा प्रवि | अतद्वयीजित्वरसुन्दरान्तरे न तन्मुखस्स प्रतिमा चराचरे हाय यान्ति कुधियो मिथ्याफलान्वेषिण । ते तेनैव | ॥ ४॥ सरोरुह तस्स दृशैव तर्जित जिता सितेनैव विधोरपि श्रियं । कुत पर भव्यमहो महीयसी तदाननस्यो १ मुखच द्र ·युववर्णनम, वालावर्णनम् २५३ ---- पमिती दरिद्रता ॥ ५ ॥ खनालमारस तदुत्तमाः समं | दलिमीतमीतनत्रं मुग्धाक्षी मम धुरि मन्दमन्दमेति ॥ १५॥ चमर्येव तुलामिलापतः । अनागसे शंसति बालचापलं उदयदुदयदीक्षणाय पत्युश्चपलहानपया निस्थ्यमानम् । पुनः पुनः पुच्छविलोलनच्छलात् ॥ ६ ॥ निमीटननंग- मन इव कृपणम्य दानकाले कति न ततान गतागतानि जुपा दृया मृशं निपीय तं यत्रिदीमिरर्जितः । अमूस्तम-चक्षुः ॥ १६ ॥ अदम्मा हि रम्मा विलक्षा च लक्ष्मी भ्यासमरं विवृण्वते निमेपनि स्वरधुनापि लोचनः ॥ ७ ॥ | घृताची हिया चीरसच्छादिताम्या । अहो जायते मन्द- विलोकयन्तीमिरजनभावनावलादमुं तत्र निमीलनेष्वपि । वर्णाप्यपर्णा समाj तथा गुणम्यकदैगम् ॥ १७ ॥ अलम्मि मामिरमुध्य दर्शने न विनलेगोऽपि निमेष- | एकान्तमुन्दरविधानजहः क्व वैधाः सर्वाङ्गकान्तिचतुर व निर्मितः ॥ ८ ॥ न का निशि समगतं ददर्श तं जगाद | च रूपमसाः । मन्ये महेश्वरमयान्मकरध्वजेन प्राणार्थिना गोरस्खलिते च का न तम् । तदात्मताध्यातघया रतै च | युवतिरूपमिदं गृहीतम् ॥ १८ ॥ कि कौमुदी. शशिकलाः का चकार वा न म्बमनोमयोद्भवम् ॥ ९॥ सकला विचूर्ण्य संयोन्य चामृतरसेन पुन. प्रयत्नात् । कामम्य घोरहरहुंकृतिदग्धमूर्तेः संजीवनोपविरियं विहिता चालावर्णनम् विघाना ॥ १९ ॥ नेदं मुखं मृगनियुक्तगगाङ्कविम्ब नेमी अम्यासः कर्मणा सम्यगुत्पादयति कौशलम् । विधिना | स्तनापमृतपूरितहेमकुम्मा । नैवालकारलिरिय मदनाम्न तापदभ्यस्त यापसृष्टा मृगेक्षणा ॥ १॥ न देवकन्यका | शाला नैवेदमक्षियुगलं निगडं हि यूनाम् ॥ २० ॥ चिचे नापि गन्धर्वकुलसंमना । तथाप्येपा तपोमङ्गं विधातुं निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगान रूपोच्चयेन विधिना विहिता वेधसोऽप्यठम् ॥ २॥ इयं व्याघायते वाला घरम्याः कार्मु- | कृशागी । स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिमाति सा मे धातुर्विमुत्व- कायते । कटाक्षाश्च शरायन्ते मनो मे हरिणायते ॥३॥ | मनुचिन्त्य वपुत्र तस्साः ॥ २१ ॥ चन्द्रो जडः वदलि- मनोपि शङ्कमानाभिवालाभिस्पजीव्यते । अपडक्षीणपाहुण्य काण्डमकाण्डशीतमिन्दीवराणि च विमुद्रितविम्रमाणि । मन्त्री मकरकेतनः ॥ ४ ॥ अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दी- येनाक्रियन्त सुतनोः स कथं विधाता किं चन्द्रिका कचि- पितमन्मया | तारकातरला शयमा सानन्दं न करोति | दशीतरुचिः प्रसूते ॥ २२ ॥ निर्मुक्तीगवदशाशिशिरा कम् ॥ ५ ॥ निर्माणकौशलं धातुश्चन्द्रिका लोकच पाम् । नवीनसंप्राप्तयौवननसन्तमनोरमश्रीः । उन्मीलितस्तननास्त- क्रीडागृहमनद्गस सेयमिन्दीवरेक्षणा ॥ ६ ॥ प्रेडणप्रेक्ष- | वका निकाममणीदृशस्तनुलता तनुते मुदं नः ॥ २३ ॥ णालापान्कुर्वत्यः समितत्रपम् । न वीणायाः प्रवीणायाः | नीलोत्पलोठसितखञ्जनमञ्जनेना सपूर्णगारदसुधाकरकान्त- खननं स्मररञ्जनम् ॥ ७॥ दन्यो विधिचित्ते न सर्व- वत्रा । वाला जगत्रितयमोहनदिव्यमूर्तिमन्ये विमाति गुणमुन्दरं जनं कमपि । इत्यपवादमयादिव मुग्धाक्षी | जगति सरवीरकीर्तिः ॥ २४ ॥ एता स्खलद्वलयसहति- निर्मिता विविना ॥ ८॥ मीनाती नयनाम्या चरणाभ्यामपि | मेखलोन्यझकारनपुररवाहृतराजहसा.। कुर्वन्ति क्स न मनो मुफुलकमलयती नालिनी च केशः सुरमयं सुन्दरी | विवशं तरुण्यो विश्वस्तमुग्धहरिणीसदृशैः कटाक्षः ॥ २५ ॥ सरसी ॥ ९॥ अलिकुलमञ्जलकेशी परिमलबहुला रसा- | एपा भविष्यति विनिद्रसरोरुहाक्षी कामम्य कापि दयिता वहा तवी । सिलयपेशल्याणिः कोरिलकलमाषिणी | तनुजाऽनुजा वा। यः पश्यति क्षणमिमा कथमन्ययासी प्रियतमा मे ॥ १० ॥ अमृतं तदधरनिम्बे बचनेप्वमृतं कामस्तमस्तकरुणस्तरुणं हिनस्ति ।॥ २६ ॥ अपाङ्गतरले विलोकनेऽप्यमृतम् । अमृतमृती पुचकुम्मी सत्यं सा सृष्टि- गौ तरलवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीन रपरैव ॥ ११ ॥ सनकलशस्खलदम्बरसंचरणव्यग्रपाणि- | कान्त मुखम् । इति स्फुरितमनके मृगदृशा खनो लीलया कमठायाः । निपतन्ति माग्यमाजामुपरि कटाक्षाः सरो- तदन न महोदयः कृतपदोऽपि सलक्ष्यते ॥ २७ ॥ जाक्ष्याः ॥ १२ ॥ कुङ्कुमपङ्केनाङ्कितदेहा गौरपयोधर- दृशः पृथुतरीता जितनिजाजपनविषश्चतुर्भिरपि साधु कम्पिनहारा । नूपुग्हंसरणत्पदपद्मा के न वशीकुरुते मुवि | साधिति मुखः सम व्याहृतम् । शिरामि चलितानि रामा ॥ १३ ॥ मन्दमन्दगमना करिणी किं या विशाल-विस्मयकशाहुवं वेधसो विधाय ललना जगत्रयललामभूता- गयना हरिणी किम् । पूर्णचन्द्रवदना रजनी किं पश्य | मिमाम् ॥ २८ ॥ कचित्सघूमङ्गः क्वचिदपि च लजापरि- गच्छति सखे तरुणी किम् ॥ १४ ॥ उत्तद्गसनमरतान्त- | गतः क्वचिद्गीतिततः क्वचिदपि च लीलाविलमितैः । तान्तमध्यं विश्लिप्यनिरुपान्तान्तसूनम् । वजनम- ४ नेत्रसान्तवनले. १निनिमेरे ५विनाममरेण मन्थरा मन्दा गति ६कृतथितिः २ स्त्रीरूपम्. ३ शमला.

·२५४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् E नवोढानामेभिर्वदनकमलैनत्रचलिते स्फुरल्हीलालीना प्रकर अस्सा सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रोनु कान्तिप्रद शृङ्गारैकरस परिपूर्णा इव दृश ॥ २९ ॥ अमुष्या लावण्य मृदुलमृदु स्वय नु मदनो मासो नु पुष्पाकर । वेदाभ्यासजड लानप्यवयवा मनोलौल्य धातु करकठिनता मे विमृशति । | कथ नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातु प्रभवेन्मनोहरमिद पद चित्ते धत्ते मतिरिति पुरा पङ्कजभुवा ध्रुव कल्याणीय रूप पुराणो मुनि ॥ ४२ ॥ वक्र चन्द्रविकासि पङ्कज कलितसुकृतैरेव रचिता ॥ ३०॥ समीचीना चीनाशुक | परीहासक्षमे लोचने वर्ण वर्णमेपाकरिष्णुरलिनीजिष्णु परिवृताङ्गी प्रविलसत्कुचापीना हीना जघनघनभागेऽन्ज | कचाना चय वक्षोजाविभकुम्भविभ्रमहरौ गुवा वदना । न दीना दीनान्त कलितमदना सेयमधुना नवीना नितम्बस्थली याचा हार च मार्दव युवतिषु स्वामा मीनाक्षी व्यथयति मुनीनामपि मन ॥ ३१ ॥ स्फुरन्नाना | विक मण्डनम् ॥ ४३ ॥ असाश्चगतिसौकुमार्यमधुना रत्नारुणितवसना वृत्तमसणस्तनापीना मत्ता तरलजघना हसस्य गर्वैरल अापो यदि धार्यता परभृताचयमत्व हसगमना । स्मराधीनासीना कविहृदि जिताशेषललना | व्रतम् । अङ्गानामकठोरता यदि दृषत्प्रायव सा मालती नवीना मीनाक्षी व्यथयति मुनीनामपि मन ॥ ३२॥ | कान्तिश्चेत्कमला किमत्र बहुना कापायमालम्बताम् ॥४४॥ उदासीनालीनामपि वचसि लीना तनुलसत्रपाघीना दीनाल | निमित्सु सुदतीमजो विरचिते के शशिभ्रान्तित पनपदवीनायकधृता । कवीनामासीना हृदि कुमुदिनीनाथ | कोशीभूतनिजाम्बुजासनमधिष्ठातु न शक्तो विधि । मध्य वदना नवीना मीनाक्षी व्यथयति मुनीनामपि मन ॥३३॥ विस्मृतमान्कुचौ च कठिनौ पीनौ नितम्बो कचान्वक्रान्नि निलीना वेश्मान्त कथमपि सखीनामभिहित कृताधीना मितवान्मति स्फुरति हि खस्थे नृणा चेतसि ॥ ४५ ॥ हीनाकृतिरपि मतीनामविषया । कवीनामज्ञत्व ज्ञपयति सौन्दर्यस तरङ्गिणी तरुणिमोत्कर्षस्य हर्षोद्गम कान्ते विपीना तनुतया भवीना मीनाक्षी व्यथयति मुनीनामपि कार्मणकर्म नर्मरहसामुल्लासनायासभू । विद्या वक्रगिरा मन ॥ ३४ ॥ कुचाभ्या भास्वन्ती विजितलकुचाभ्या विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षाक्रिया बाणा पञ्चशिलीमुखस्य युवमनो हरन्ती बिब्बोकै सरसि विहरन्ती मधुरगी । | ललनाचूडामणि सा प्रिया ॥ ४६ ॥ दृष्टि सालसता विभर्ति तरुण्या लावण्य किमपि विदधानार्मक विधौ नवीना मीनाक्षी | न शिशुक्रीडासु बद्धादरा श्रोने प्रेषयति प्रवर्तितसखी सभो व्यथयति मुनीनामपि मन ॥ ३५ ॥ अमलमृणाल | गवार्ताखपि । पुसामङ्कमपेतशङ्कमधुना नारोहति प्राग्यथा काण्डकमनीयकपोलरुचेस्तरलसलीलनीलनलिनप्रतिफुल्लदृश । बाला नूतनयौवनव्यतिकरावष्टम्यमाना शनै ॥ ४७ ॥ विकसदशोकशोणकरकान्तिभृत सुतनोर्मदलुलितानि हन्त आयाति नियमञ्जसा नयनयोरम्भोरुहप्रेयसी सनाह स्तन ललितानि हरति मन ॥ ३६ ॥ किमिन्दु कि पद्म किमु | योरय कलयते सभोगयोग्या दशाम् । वैदग्ध्येन सहासिका मुकुरबिम्ब किमु मुख किमब्जे किं मीनौ किमु मदनबाणौ | वितनुते वाचामिय प्रक्रिया मुग्धाया पुनरैन्दवीं न सहते किमु दृशौ । खगौ वा गुच्छौ या कनककलशौ वा किमु मुरयाममिरया मुखम् ॥ १८ ॥ कुचौ तडिद्वा तारा वा कनकलतिका वा किमबला ॥ ३७ ॥ तनुस्पर्शादसा दरमुकुलिते हन्त नयने युदश्वद्रोमाञ्च व्रजति वयःसंधिवर्णनम् जडतामङ्गमखिलम् । कपोलो धर्माद्रौं ध्रुवमुपरताशेषविषय यथा यथा विशत्यस्या हृदये हृदयेश्वर । तथा तथा मन सान्द्रानन्द स्पृशति झटिति ब्रह्म परमम् ॥ ३८ ॥ | बहिर्याती मन्ये सकोचत कुचौ ॥ १॥ अन्तरगमनङ्गस्य मधुरवचनै सभ्रूमग कृतागुलितजनरलसवलितैरगन्यासैम | शृद्धारकुलदैवतम् । अङ्गीकरोति तन्वङ्गी सा विलासमय होत्सवब धुभि । असकृदसकृत्स्फारस्कारैरपाङ्गविलोकितेखि वय ॥२॥ अन्येय रूपसपत्तिरन्या थैदध्यधोरणी । नेपा भुवनजये सा पञ्चेषो करोति सहायताम् ॥ ३९ ॥ | नलिनपनाक्षी सृष्टि साधारणी विधे ॥ ३ ॥ अनायासकृश कर्पूरेण स्थलविरचना कुङ्कुमेनालवाल मान्धीकानि मध्यमशङ्कतरले दृशौ । अभूषणमनोहारि वपुर्वयसि सुध्रुव प्रतिदिनपय पञ्चबाग कृपाण (१) । तनोत्पन्ना यदि क्लि | ॥ ४॥ दृश्य दृशा सहनैर्मनसामयुतैर्विभविनीय च । मवेत्काञ्चनी कापि यही सा चेदस्या किमपि लभते सुकृतशतकोटिभोग्य किमपि वय सुभ्रवो जयति ॥ ५ ॥ सुध्रुव सौकुमार्यम् ॥ ४० ॥ लावण्यामृतदीर्घिका कुलगृह १ ठत्सत्तिविधाने २ जीर्ण ३ तुच्छ कुर्वन् ४ जयशील सौन्दर्यसौभाग्ययोमैलोक्याकररत्नकन्दलिरिय जीव्यात्सहस्र । ५ मनोहरम् ३ मिथो भाषणम् ७ मौनव्रतम् ८ पाषाणरूपा समा । रूपालोकनकौतुकेन बहुना शिल्पश्रमेणादरान्मन्ये | १३ मुकुलीभूतस्वकीयकमलासनम् १४ चातुयम् १५ परिपाटी १० काषायवस्त्रम् ११ निमातुमिच्छु या विधिना विहाय विहित सृष्टेर्वजारोपणम् ॥ ४१ ॥ | १६ ध्येयम् । १२ ब्रह्मा ·वयःसधिवर्णनम् २५५ न्यश्चति वयसि प्रथमे सगुदश्चति तरुणिमनि सुदृश । दधति थाम् ॥ २१॥ अत्युनतस्तनमुरो नयने सुदीर्घ वक्र अपा म मधुरिमाण वाचो गतयश्च विभ्रमाश्च भृशम् ॥ ६ ॥ १ वतितरा वचन ततो-पि } मध्योऽधिक तनुरनूनगुरु यदवधि विरासमवन यौवनमुदियाय चन्द्रवदनाया । नितम्बो मदा गति किंगपि चाद्भुतलोचनाया ॥ २२ ॥ दहन विनैव तदवधि यूना हृदयानि दह्यते ॥ ७ ॥ | भ्रूपल्लमो धनुरपाङ्गतरङ्गितानि वाणा गुणा श्रवणपालिरिति अधर सिलययग कोमलविटपानुकारिणी बाहू । कुसु ) सरेण । तस्यामनगजयजगमदेवतायामस्त्राणि निर्जितज ममिव लोभनीय योनिमङ्गेपु सनद्धम् ॥ ८ ॥ {दुलवलि | गति किमर्पितानि ॥ २३ ॥ दृशो सीमावाद श्रवणयुग ललितमध्य पृथुटकुच चारु विपुलभूजवनम् । पुनागस्पृह लेन प्रतिकल स्तनाभ्या सरुद्धे हृदि मनसिजस्तिष्ठति पीय स्फुरति वन यौवन च नारीणाम् ॥ ९॥ समिनियोर | वलात् । नितम्ब साक्रन्द क्षिपति रशनादाम परत प्रवेश मुप्या वयसो पयसोरिवाङ्गेषु । अनयो रसद्विमेद मानस सन्वङ्ग्या वपुषि तरुणिनो विजयते ॥ २४ ॥ अनाघात जन्मा पर वेद ॥ १०॥ सनतरमिदमुत्तुग निम्नो मध्य | पुष्य किसल्यमलून कररुहरैनानिद्ध रत्न मधु नबमनाखा समुनत जघनम् । विषमे मृगशावाक्ष्या वपुपि नवे क इव | दितरमम् । अखण्ड पुण्यामा फलमिव च तद्रूपमनघ न न स्खलति ॥ ११ ॥ उदयति तरुणिमतरणों और जाने भोक्तार कमिह समुपस्थासति विधि ॥ २५ ॥ शशिनि प्रशान्तिमायाते । कुचचयाकयुगल तरुणितटिन्या भ्रुवो वाचिल्लीला परिणतिरपूर्वा नयनयो स्तनामोगो व्यक्त- मिथो मिलति ॥ १० ॥ अचल चल दिव चक्षु प्रकृतमपी स्तरुणिमसमारम्भसमये । इदानी वालाया किगमृतमय समुद्यदिव वक्ष । अतदिव तदपि शरीर सप्रति चामभुयो | किं विषमय विमानन्द साक्षावनितमधुर पञ्चमरव जयति ॥ १३ ॥ अयमङ्कुरमान एव तावत्कुचयो कति ॥ २६ ॥ अनाकृतैरेव प्रियसहचरीणा शिशुतया वचोमि लोकलोचनानि । इतरेतरपीडनीमवस्या गतयो श्रीरनयो । पाञ्चालीमिथुनमधुना सगमयितुम् । उपादचे नो वा विर कथ भविती ॥ १४ ॥ परिहरति यया यथा वयोऽस्या | मति न या केरलमिय कपोगै कल्याणी पुलकमुकुलै स्फुरदुरक दशारिपालमावम् । द्रढयति धनुषस्तथा तथा दन्तुरयति ॥ २७ ॥ प्रगल्मानामन्त प्रविशति राणोति प्रिय ज्या स्पृशति शरानपि सज्जयन्मनोम् ॥ १५ ॥ निशित ) क्या वय तत्तवष्टाशतमभिनयैर्वञ्चयति च । स्पृहामन्त शरधियार्पयत्यनहरे शि सुदृश सरल वयसराले । दिशि कान्ते वहति न समभ्येति निकट यथेवेय वाला हरति निपतति यन सा च तन व्यतिकरमेत्य समुमिपन्त्यरस्था | हि तथा चित्तमधिकम् ॥ २८ ॥ स्मित किंचिद्वने सरल- ॥ १६ ॥ यथा यथाऽम्या पुचयो समुनतिस्तथा तथा तरलो दृप्रिविमन परिस्पन्दो वाचामभिननविलासोक्ति- रोचनमेति वक्रताम् । अहो सहन्ते यत नो परोदय । सरस । गतीनामारम्भ क्सिलयितलीलापरिकर स्पृशन्त्या निसर्गतोऽन्तर्मलिना असाधब ॥ १७ ॥ सम विरासोऽङ्क सारुण्य किमिह न हि रम्य मृगदृश ॥ २९ ॥ इमे रित सनाभ्या पा लिासेन सहावतीणी । अवर्तता तारुण्यश्रीनपपरिमला प्रौढसुरतप्रतापप्रारम्मा भरविजय न्यस्त्रपौत्र साक बात प्रकारो वचसा शाझ्या ॥ २८॥ दानप्रतिभुन । चिर चेतौर अभिनाविकारेकरुचयो उमीलित तूलिक्यव चित्र सूर्या:गुमिर्मिनमिनारविन्दम् । पिलासव्यापारा किमपि विजयन्ते मृगश ॥ ३० ॥ बन तसाश्चतुरस्रशोभि वपुर्तिमत्त नायौवनेन ॥ १९ ॥ अपनाते बाल्ये तरुणिमनि चागन्तुमनसि प्रयाते मुग्धत्वे असमृत मण्डनमङ्गयष्टेरनासपारय करण मदर । कामस्य चतुरिमणि चाश्लेपरसिके । न केनापि स्पृए यदिह ययसा पुष्पव्यतिरित्तमम्र वाल्या पर साधु वय प्रपेदे ॥ २०॥ | मर्म परम यदेतत्पश्चषोर्जयति वपुरिन्दीवरदृश ॥ ३१ ॥ आवृणोति यदि सा मृगीदी स्वाश्चरेन कुचकाश्चनाच । तदात्नप्रोमीर प्रदिमरमणीया कठिनतो विचित्य प्रत्य दम् । भूय एर बहिरेति गारवादुन्नतो न सहते तिररिक शादिव तरुणमान घटिती । स्तनी सविनाणा क्षण | विनययात्यमसणसरोमपा केपामुपरिन रसाना युव गच्छति सति २ उन्य प्रार ३ एणीयम् ४ गृही या लय तय ॥ ३२ ॥ न शील इग्मनी कलयति कुरङ्गीनय विशेषस्तेन ललितो मध्यमागो यस्य तर, पझे-मृदुला या नयो कुचश्री कर्क धूफलमपि न अन्धकृतवती । सुधाया वायो वलितिय ते मरतो मभ्यो यलिन् ५पृथा रथला कुरा यस्मिन् पदो, पृथुलो कुपी यस्मिन् ६ मुन्रम विपुला | सभीची न च वचनवीची परिचिता तथापि श्रीरस्या ये भूजा वृशास्तेयेन निविदा पसे-विधुत मूर्येषां ते विपुलभुय युवजननमसा विजयते ॥ ३३ ॥ उदश्चद्वक्षोजद्वयतट लाशा जाना यगिम्त बाप्रदेशव्यापानधनमित्यय ८ पुनामरक्षोभितरटि स्फुरदृग्भ्या मन्दीकृतविलसदिन्दीररसुगम् । फेसर। सूहीयम् पो-पुरुष राहणीयम् बोधीवारूपे १०ववरण १ अच्छिन्नम् २ वेधरहितम् ३ मदनस्य / ·सुभापितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम । समुद्यद्भूमङ्ग प्रविहितधनुर्भङ्गमनिश ययस्तत्पद्माक्षा कथ युगोद्भेद विनाप्यङ्गुलीमुद्रासूचितहास्यमासमधिक नो मिव मनो न व्यथयतु ॥ ३४ ॥ मुख विकसितस्मित | पुचिकादौ रस । तिर्यग्लोचनवीक्षितानि वचसा छेकोक्ति वेशितवक्रिमप्रेक्षित समुच्छलितविभ्रमा गतिरपास्तसस्था सकान्तयस्तस्या सीदति शैशवे समभवत्कोऽप्येष नव्य क्रम मति । उरो मुकुलितस्तन जघनमसबन्धोद्धूर बतेन्दु । ॥ ४६ ॥ लावण्यामृतनिर्झरेण सुदृश सिक्ताखिलाङ्गस्थली वदनातनौ तरुणिमोद्गमो मोदेते ॥ ३५ ॥ न दन्तुरमुर स्थल | जातस्तन नवीनयौवनकलालीलालतामण्डप । तस्मिन्वेष वचसि नाश्रिता चातुरी विकारि न विलोकित श्रुवि न विशेषशीतलतरच्छायासु सुप्तोत्थित क्दर्पस्त्रिजगज्जयोद्यम वक्रिमोपक्रम । तथापि हरिणीदृशो वपुषि कापि कान्ति परोऽप्यद्यापि निद्रालस ॥४७॥ बाल्ये गेहपती निमी छटा पटावृतमहामणिद्युतिरिवार सलक्ष्यते ॥ ३६ ॥ इद लति यय सधिं विधाय स्मरचौरश्चारुतर विवेश निभृत परमसुन्दर तनुपुर कुरङ्गीदृशा निवार्य सलु शैशव स्वय | बालाशरीरालयम् । चाश्चल्य चरणे पृथुत्वमुदरे निर्लज्जता मनेन नीत बलात् । तदागमनशङ्कया मकरकेतुना किं चेतसि क्षामत्व हृदये दृशो सरलता सर्वसमस्या हरन् कृत पयोधरधराधरौ त्रिवलिवाहिनीदुस्तरा ॥ ३७ ॥ स्थिर | ॥४८॥ एतसा रतिवल्लभक्षितिपते क्रीडासरस्या शनैः स्वमचिरयुतौ तमसि कोऽपि बधग्रहो विधौ किमपि सौरभ | सशोप नयतीव शैशवजल तारुण्यतिग्मयुति । अन्त स्था मधुनि कापि वर्णात्मता । शिरीषनवदामनि स्फुरति कोऽपि च यथा यथा विकसति प्राय कुचोचस्थली स्थौल्य हन्त शैलोदयो बयोऽभिनववेधसस्तदिह मन्महे कौशलम् ॥३८॥ | तथा तथा वितनुते दृक्पीनमीनावली ॥ ४९ ॥ रेखा क्षण सरलवीक्षण क्षणमपागसवीक्षण क्षण रजसि खेलन | काचन कजलस्स नयनाम्भोजे मिथ कौशलादालीभि सर क्षणमतीय भूषादर । क्षण द्रुततरा गति क्षणमतीव मन्दा लीकृतापि कुटिलीभाव समालम्बते । लक्ष्या वक्षसि पाणि गति क्षणक्षणविलक्षण जयति चेष्टित सुध्रुव ॥ ३९ ॥ | पद्मविषमस्पर्शोदयादुन्नतिजीनीमो वयमेणशावनयने बाल्य न सोम धत्ते यदतिबहल स्निग्धलावण्यपूर प्रत्यङ्ग यत्तटम पाल्य तव ॥५०॥ मध्यस्थ प्रश्रिमानमेति जघन वक्षो नुसरन्त्यूर्मयो विभ्रमाणाम् । उन्मग्न यत्स्फुरति च मना जयोर्मन्दता दूर यात्युदर च रोमलतिका नेवार्जव धावति । कुम्भयोर्द्वन्द्वमेतत्तन्मयेऽस्या सरगजयुवा गाहते हत्तडा कदर्प परिवीक्ष्य नूतनमनोराज्याभिषिक्त क्षणादगानीय गम् ॥ ४० ॥ मन्द मन्द श्रयणपुटकोपान्तगता गन्त परस्पर विदधते निर्लण्ठन सुध्रुव ॥ ५१ ॥ दृष्टि शैशव किंचित्किंचिद्विरमति मनो धूलिकेलीरसेभ्य । आविर्भाव | मण्डना प्रतिकल लावण्यमभ्यसते पूर्वाकारमुरस्तथापि स्तनमुकुलयो कापि काति समन्तादद्य श्वो वा कुसुम कुचयो शोभा नवामीहते । सप्राप्ता गुरुता तथाप्युपचिता धनुषो यौवराज्याभिषेक ॥ ४१ ॥ सनद्धोऽय नवतरु भोगा नितम्बस्थली तन्व्या खीकृतम-मथ विजयते तन्नेन णिमा काममास्क दुकामरे नैना मुञ्चत्यहह सहसा कौतुकी पेय वय ॥ ५२ ॥ तत्तस्या कमनीयकान्ति विजित बालभाव । तद्वैराज वरतरतनुस्वर्णभूमौ प्रवृत्त प्रायस्त्व लोक्यनारीवपु ङ्गारस निकेतन समभवत्ससारसार सादनुदिनमय क्षीयते मध्यदेश ॥ ४२ ॥ श्रोणीबन्धस्त्य वय । यस्मिन्विस्मृतपक्ष्मपालिचलना कामालसा दृष्टयो नो जति तनुता सेव्यते मध्यभाग पझ्या मुक्तास्तरलगतय | यूना पुनरुत्पतति पतिता पाशे शकुन्ता इव ॥ ५३ ॥ सश्रिता लोचनाभ्याम् । धत्ते यक्ष कुचसचिवतामद्वितीय केलीकौतुकमादराच्छ्रवणयोरालीभिराश्राव्यते बालाभिस्तु पुर तु वक्र तद्गानाणा गुणविनिमय कल्पितो यौयनेन ॥ ४३ ॥ । पुरेव रजसि क्रीडार्थमाहूयते । चेतो याति न वा तत सभ्रूभङ्ग करकिसलयावर्तनरालपन्ती सा पश्यती ललित स्तदुभयोरेणीदृश साप्रत मध्ये चुम्बकयोरय शकलवन्नि ललित लोचनस्याञ्चलेन । विन्यस्सन्ती चरणकमले लीलया पक्षपात मन ॥ ५४॥ उत्तालालकभञ्जनानि कबरीपाशेषु स्वैरयातैर्नि सङ्गीत प्रथमवयसा नर्तिता पङ्कजाक्षी ॥ ४४ ॥ शिक्षारसो दन्ताना परिकर्म नीविनहन भ्रूलासयोग्यामह । दोलाया जघनस्थलेन चलता लोलेक्षणा लज्जते साशङ्क तिर्यग्लोचनचेष्टितानि वचसा छेकोक्तिसका तय स्त्रीणा तनुकण्टकक्षतभिया क्रीडावने क्रीडति । धत्ते दिक्षु निराम्लायति शैशवे प्रतिकल कोऽप्येष केलिकम ॥ ५५ ॥ क्षण स्मितमुखी पारावताना रुतै सज मौम्ध्यविसर्जनाये माना नर्तनपण्डितनु वदन किचित्प्रगल्भे दशौ सोकोद्वेद मुतनो शृङ्गारमिन बय ॥ ४५ ॥ वक्षस्यावरणादरस्तन निवेशिनस्तनमुरो मध्य दरिद्राति च । अस्या यजघन धनं च कलया प्रत्यङ्गमेणीश सत्यकारमिव सरैकसुहृदा ५ स्वायत्तीकृतम् २ समुद्भगत ३ नियतैकविषयत्ता ४ उन्नतम् तद्यौवनेनार्पितम् ॥ ५६ ॥ लावण्यामृतमाहित वरतनोरङ्गे ५ उत्कर्षमाग्भवति ६ घनबन्ध ७ सूक्ष्मताम् ८ चञ्चलगमनानि ९ विपर्यय १६ धनम् २ परिमाणेन ·वयासंधिवर्णनम्, वरुणीपृथगवयववर्णनम् २५७ - " । स्थितं यत्पुरा तत्तारुण्यघनोदयेन बहुधा संवर्षितं पद्मभूः । कोगादिव निप्पतन्ती श्रेणी धनीम्य मधुरतानाम् ॥१२॥ वीक्ष्य सन्दनशक्षितः कुचयुगव्याजानितम्बस्थलाचक्र सेतु- | इयं मुखाम्मोरुहसंनिघाने विलम्विधम्मिहततिच्छलेन । युगं न चेदिह कुतस्ताग्रसस्थानुता ॥ ५७ ॥ विस्तारी | समागतां सादरमेव वाला द्विरेफमालामुत वा दधाति स्वनमार एप गमितो न सोचितामुन्नति रेखोदासि कृतं वलि- | ॥ १३ ॥ असाः सपकवियोः कचौघः स्याने मुखम्यो- अयमिदं न सपनिमोन्नतम् । मध्येऽसा ऋजुरायतार्घकपिशा | परि वासमाप । पक्षस्थतावद्वहुचन्द्रकोऽपि कलापिनां येन रोमावली निर्मिता रम्यं यौवनशैशवव्यतिकरोन्मिनं वयो | जितः कापः ॥ १४ ॥ असा यदान पुरस्विरश्न वर्तते ॥५८ ॥ चाश्चल्यं चरणों विहाय नयनप्रान्तं प्रति- | तिरस्कृतं शीतरुचान्धकारम् । स्फुटस्फुरदङ्गिकचच्च्लेन छासते वस्तुं वान्छति वाचि काचिदमृतस्पर्धाकरी माधुरी । तदेव पवादिदमस्ति बद्धम् ॥ १५ ॥ असाः कराना कान्तिः काचन वक्षसो विजयते तन्च्या दुकूलाञ्चलं तन्मन्ये | शिखिनश्च किं नु विधि कलापी विमतेरगाताम् । तेनायनेमिः दिवसः क्रियद्भिरतनुर्नेता जगन्मण्डलम् ॥ ५९ ॥ आला- | किमपूजि पुष्पैरमर्सि दत्त्वा स किमर्धचन्द्रम् ॥ १६ ॥ पान्भ्रूविलासो विरलयति लसद्वाहुविक्षिप्ति यातं नीविग्रन्थि | आमाति शोमातिशयं प्रपञ्चादेणीदृशोऽस्या रमणीयशोमा प्रधिमा प्रतनयति मनामध्यनिम्नो नितम्बः। उत्पुष्यत्याव- वेणी लसत्कुन्तलधोरणीनां श्रेणीव किं चास हरिन्मणानाम् मूछत्कुचशिसरमुरो नूनमन्तः स्मरेण स्पृष्टा कोदण्डकोट्या | ॥ १७ ॥ विधिः किमस्सा नितराममान्तमनेषु शृङ्गाररसं हरिणशिगुदृशो दृश्यते यौवनश्रीः ॥ ६०॥ | सुकेश्याः । स्निग्धोल्लसत्कुन्तलकैतवेन निधाय मूर्मि स्तबक्री- चकार ॥ १८ ॥ चिकुरप्रकरा जयन्ति ते विद्रुपी मूनि तरुणीपृथगवयववर्णनम् यान्विमति सा । पशुनाप्यपुरस्कृतेन तत्तुलनामिच्छति केशपाशः चामरेण कः ॥ १९ ॥ लसन्मौक्तिकश्रेणिगगातरङ्गा स्वयं असा मनोहराकारकवरीमारनिर्जिताः । लजयेव वने | नन्दिनी माखतो नीलवर्णा । ससीमन्तसिन्दूरसारस्वतामा वासं चक्रुश्चमरवर्हिणः ॥ १॥ माति विन्यसकहारं | त्रिवेणीयमेणीदृशो मौलिवेणी ॥ २० ॥ एता नवाम्बुधर- मुकेश्याः केशसंचयम् । शोणिताः शरैः पूर्ण तूणीरमिव | कान्तिमुदीक्ष्य वेणीमेणीदृशो यदि वदन्ति वदन्तु नाम । अमो मान्मयम् ॥ २ ॥ सनामोगे पतन्माति कयोलात्कुटिलोऽ- | वयं मुखसुधांशुमुघाभिलाषादम्यागता भुजगिनी मणिमुद्र- लकः । शशाङ्कविम्वतो मेरौ लम्बमान इवोरगः ॥ ३॥ हन्तीम् ॥ २१ ॥ स्वानुराकलयितुं स समुद्यतोऽभूद्राको चलत्कामिमनोमीनमादातुं चित्तजन्मनः । गलयष्टिरियामाति | विनाननसुधांशुमहो यदसाः । मन्ये तदस न च तिक्षात वालावेणी गुणोज्वला ॥ ४ ॥ एणीदृशो विजयते वणी पूर्णिमायां मावो हि किंतु परिपूर्णकले मुघांशौ ॥ २२ ॥ छापरलम्तिी । करोष पञ्चमाणसा उपरतजनहेलदे ।।" विकचकचकलापः किंचिदाकुचितोऽयं कुचकलशनिवेशी तमसोम मृर्श सोममण्डलोपरि राजसे । धूमपानेन किं शोमते श्यामलाक्ष्याः । मधुरसपरितोपात्किंचिदुत्फुल्छकोशे नाम घाम गम्यमतः परम् ॥ ६ ॥ वेणी श्यामा मुजंगीयं कमल इव निलीनाः पेटकाः षट्पदानाम् ॥ २३ ॥ न नितम्बान्मस्तकं गता । त्रिचन्द्रमुघा लेलु सान्द्रसिन्दूर- जीमूतच्छेदः स हि गगनचारी न च तमो न तपेन्दी- निहया ॥ ७ ॥ तस्याः कचमरव्याजाचनयस्नेहलालितः । मंत्री न च मधुकरास्ते हि मुसराः । पिच्छं तत्केफिन्मु- आरूढः पार्वतीयुद्ध्या गुहवहींर मूर्धनि ॥ ८ ॥ स्यामा चितमसितोऽयं न च मणिदुलादाजातं घनचिकुरपागो मिलिन्दमाला बालाया वदनपद्ममकरन्दम् । आखादितुमिव | गदृशः ॥ २४ ॥ धुनोतु ध्वान्तं नस्तुलितदलितेन्दीवर मिलिता ललिता वेणीमिपादेपा ॥ ९॥ मलिना अपि वनं धनस्निग्धं श्लक्ष्णं चिकुरनिकुरम्यं तर शिवे । यदीयं संयमनात्कुटिला अपि सुमनसां समागमतः । वाला अपि सौरम्यं सहजमुपलब्धुं सुमनसो वसन्त्यस्मिन्मन्ये बल- मुक्तानामनुपशान्निजरेत्यमुपयान्ति ॥ १० ॥ नानामुक्ते- सररे समुत्सारितं मनं पीनकुचम्थलस च रुचा हप- मथननाटीविटपिनाम् ॥ २५ ॥ उन्मीलद्वदनेन्दुकान्तिकि- प्यनुधूपवासं विन्यस्तसायंतनमलिकेपु । कामो वसन्तात्यय- मन्दवीर्यः केशेषु लेमे वलमङ्गनानाम् ॥ ११ ॥ एणीदृशः प्रमामिहतम् । एतसाः कलविङ्ककण्ठकदलीकल्पं मिललौतु- पाणिपुटे निरुद्धा वेणी विरेजे शयनोत्यितायाः । सरोज कादप्राप्ताङ्गमुखं रुषेव सहसा कैरोपु लग्नं तमः ॥ २६ ॥ १ बन्धनाय पक्षे, इन्द्रियनिग्रहाद २ पुष्पाणाम् ; पसे, अस्याः पीठोपविष्टाया अभ्यङ्गं वितनोत्यसौ । लसच्छोगि साधूनाम्. ३ वायोरमैदाव कशाः पझे,-अर्भया । मौक्तिकानाम् | चलद्वेणि नटद्गुरपयोधरम् ॥ २७ ॥ आवर्ल्स कण्ठं सिचयेप पो-जीवन्मुक्तानाम्. ५ जरारहितत्वम् । पशे-देवत्वम् ६ कमल. १ पङ्कि: २ भ्रमरागान्. ३ केशकापा- ४ पश्चात्कृतेन. ३३ मु.र. मां, यभ्यद्वारम्भः कुशवाद ·२५८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् ललाटः सम्यगाबद्ध्य वक्षोरुहकुम्भयुग्मम् । कासौ करालम्बिततैल- पात्रा मन्दं समासीदति सुन्दरी ताम् ॥ २८॥ वक्षोजौ केशान्धकारादथ दृश्यमालस्थलार्धचन्द्रा स्फुटमष्टमीयम् । निविडं निरुध्य सिचयेनाकुश्य मध्यं शनैः कृत्या चम्पक- | एनां यदासाय जगजयाय मनोमुवा सिद्धिरसाधि तैलसेकमवला संपीड्य मन्दं शिरः । पाणिभ्यां चलकङ्क- साधु ॥ ४०॥ तिलकः णोद्यतझणत्कारोत्तराभ्यां करोत्यभ्यङ्गं परिपश्यतः सकुतुकं बाले ललामलेखेयं भाले भल्लीव राजते। भूलताचापमा- दोरन्तरं प्रेयसः ।। २९॥ कृष्य न विद्मः कं हनिष्यति ॥४१॥ कस्तूरीतिलकं वाले भाले सीमन्तरचनम् मा कुरु मा कुरु । अद्य साम्यं भजामीति जृम्भते शशलाञ्छनः स्नेहसंवर्धितान्बालान्दृढं बध्नाति सुन्दरी । करुणा ॥ ४२ ॥ श्यामलेनाङ्कितं भाले बाले केनापि लैक्ष्मणा । हरिणाक्षीणां कुतः कठिनचेतसाम् ॥ ३० ॥ संप्राप्तचिकुर- मुखं तवान्तरासुप्तभृङ्गफुल्लाम्बुजायते ॥ ४३ ॥ नासावंश- भावः कचनिचयो वा युवा करे लग्नः । स्त्रीमिदं निबध्यो विनिर्मुक्तमुक्ताफलसनाभिना । भाति भालतलस्थेन बाला न चेत्परकैलत्रमनुसरति ॥३१॥ यथा यथाऽयं यलते चन्दनबिन्दुना ॥ ४४ ॥ लोचनफुल्लाम्भोजद्वयलोभान्दोलि- भुजोऽस्या उञ्चितः संयमने कचानाम् । तथा तथा क्लाति तैकमनाः । कस्तूरीतिलकमिपादयमलिकेलिः समुल्लसति काममेकः स एव वक्षोरुह उत्पलाक्ष्याः ॥३२॥ जानुभ्यामुप- | ॥ ४५ ॥ 'अस्सा ललाटे रचिता सखीभिर्विभाव्यते विश्य पाणिनिहितश्रोणीभरा प्रोन्नमदोर्वल्ली नमदुन्नमत्कुचतटी चन्दनपत्रलेखा । आपाण्डुरक्षामकपोलभित्तावनङ्गबाणत्रण- दीव्यन्नखाकावलिः । पाणिभ्यामवधूय कङ्कणझणकारावतारो- | पृटिकेव ॥ १६ ॥ अस्यास्तनुस्यन्दनसंस्मितो वै स मीनकेतु- तरं बाला नैसति किं निजालकमरं किं वा मदीयं मनः॥३३॥ | रुतरां पताकाम् ॥ ४७ ॥ विराजतेऽसास्तिलकोऽयमश्चितो जगतीं विजेतुम् । सकुङ्कुमालेखमिषेण वीरो व्यभोचयचा- अश्रान्तं दृढयन्त्रणेन कुचयोरत्यक्तकाठिन्ययोराबद्धस्फुटमण्डः विकुञ्चितचूलतिकाद्वयान्तरे । विजित्य लोकद्वितयं दिवं प्रति लोन्नतिमिलच्चोलं विमुच्योरसः । नीवीविच्छुरितं विधाय | सरेण वाणो धनुषीव योजितः ॥४८॥ असाः सुगन्धिनव- तममुं बामस्तनालम्बिनी वेणी पाणिनखाञ्चलैः शिथिलयत्या- कुङ्कुमपङ्कदत्तो मुग्धश्चकास्ति तिलको मदिरेक्षणायाः ।। क्रम्य पीठं पदा ॥ ३४ ॥ आभुग्नाङ्गुलिपल्लवी कचभरे आविष्टरागमभिराममुखारविन्दनिष्यन्दलममिव मे हृदयं व्यापारयन्ती करौ बन्धोत्कर्षनिबद्धमानसतया शून्यां द्वितीयम् ॥ ४९ ॥ असाः संयमवान्कचो मधुकरैरम्यर्थ्य- दधाना दृशम् । बाहूत्क्षेपसमुन्नते कुचतटे पर्यस- | मानो मुहुर्धङ्गीगोपनजाभिशापमचिरादुन्माटुंकामो निजम् । चोलांशुका हीसंकोचितबाहुमूलसुभगां बध्नाति जूटी वधूः | सीमन्तेन करेण कोमलरुचा सिन्दूरविन्दुच्छलादातप्तायस- ॥ ३५॥ जानुस्थापितदर्पणं परिणमद्रीयं समुद्यद्भुजं पिण्डमण्डलमसावादातुमाकाङ्क्षति ॥ ५० ॥ केयूरं न करे न्यञ्चकूपरमुन्नमद्भुजलसत्कक्षान्तरोहकुचम् । पाणिभ्यां | पदे न कटकं मौलौ न माला पुनः कस्तूरीतिलकं तथापि प्रविभज्य केशनिचर्य सीमन्तकर्मोद्यता चैतः कस वशीकरोति तनुते संसारसारश्रियम् । सर्वाधिक्यमलेखि भालफलके न बलाद्वाला विलोलेक्षणा ॥३६॥ केशान्वामकरावलम्वित- | यत्सुभ्रुवो वेधसा जानीमः किमु तत्र मन्मथमहीपालेन शिखान्भूयो रणकङ्कणं व्याधूयाथ कनिष्ठिकानखमुखेना- | मुद्रा कृता ॥ ५१ ॥ कुञ्चितान्यागुलि । सीमन्तं विरचय्य तय करभेगोन्मज्य पार्श्व- भ्रुवो द्वयं तान्पश्चायुगपत्प्रणीय करयोयुग्मेन बध्नात्यसौ ॥ ३७ ॥ भूरेखायुगलं भाति तसाश्चटुलचक्षुषः । पत्रद्वयीव हरिता नासावंशविनिर्गता ॥ ५२ ॥ असितात्मा समुन्नद्धः समा- सीमन्तसिन्दुरम् विष्कृतचा 1 भुजंगकुटिलस्तस्या भ्रूविक्षेपः खलायते वहन्ती सिन्दूरं प्रबलकवरीभारतिमिरत्विषां वृन्दैबन्दीकृत- मिव नवीनार्कभरणम् । तनोतु क्षेमं नस्तवं वदनसौन्दर्यलहरी- पत्रयोरनयोश्छाया भ्रुवोर्व्याजादुदञ्चति ॥५४॥ किंचिरसवि. ।। ५३ ॥ सरकल्पद्रुमो बाले तव भाले द्विपत्रकः । परीवाहस्रोतःसरणिरिव सीमन्तसरणिः ॥३८॥ अये मातर्दृष्ट्वा भ्रमोदशिभूलता भाति मामिनी । बालक्रीडाप्रतिद्वन्द्वि तर्ग- मुखममृतभानुभ्रमवशात्कचच्छमा राहुर्वसति किमु तृष्णातर- यन्तीव यौवनम् ॥५५॥ कामकामुकतया कथयन्ति भूलतां लितः । किमेव कंदपान्तकतरुणि सिन्दूरसरणिच्छलागोक्त मम पुनर्मतमन्यत् । लोचनाम्बुरुहयोरुपरिस्थं मृङ्गशायक- भूयो बहिरिव रसज्ञां कलयति ॥ ३९ ॥ ततिद्वयमेतत् ॥ ५६ ॥ तस्याः शलाकाञ्जननिर्मितेव कान्ति- १ वस्त्रप्रान्तेन. २ केशवेशः ३'कलत्र श्रोणिभार्ययो.. ४ बध्नाति १ निष्कलङ्कमुखस्य कस्तूरीतिलकेन लाञ्छनवत्वाचन्द्रः साम्य ५संततम्. ६ वसनग्रन्थिसंनिहितम्. ७ कृत्वा. ८ करबहिर्भानेण भजेदिति भावः. २ श्यामवर्णेन. ३ चिहेन.

·तरुणीपृथगवयववर्णनम् २५९ ह्युयोरायतलेखयोर्या ता वीस्य लीलाचतुरामनगः रविन्दोपरिमागसंम्यं नेनद्वयं मजनमामनन्ति । प्रफुल्ला- स्वचापसौन्दर्यमदं मुमोच ॥ ५७ ॥ भ्या प्रियाया माता म्युजपाचवर्ति दलद्वयं मृगयुतं मतं मे || ७८ ॥ इन्दीवरं मनोभूचापेन चापे घनसारमावः । निजां यदप्लोपदशाम- लोचनयोस्तुलायै निर्माय यत्नेन विधिः कदाचित् । अतु- पेक्ष्य संप्रत्यनेनाधिकवीर्यतार्जि ॥ ५८ ॥ सारं धनुर्यद्विधु- ल्यतां वीक्ष्य ततो रजामि निक्षिप्य चिक्षेप स पदमध्ये नोज्झितासा यासेन भूतेन च लक्ष्मलेखा । एतछनौ जन्म ] ॥ ७९ ॥ इपुनयेणेव जगत्रयम्य विनिर्जयापुष्पमयाशुगेन । तदाप युग्मं लीलाचलवोचितवालमावम् ॥ ५९॥ शेषा द्विवाणी सफलीकृतयं प्रियाटगम्भोजपदे मिपिच्य नेत्रद्वयम् ॥८०॥ सेयं मृदुः कौमुमचापयष्टिः मान्य मुष्टिग्रहणा- नूनमानाकरससाः सुनुवो मकरध्वजः । यतस्तन्ने- हमध्या । तनोति नः श्रीमदपाद्गमुक्ता मोहाय या दृष्टि- संचारसूचितेषु प्रवर्तते ॥ ६० ॥ निःसीमशोमासामाग्यं शरीघदृष्टिम् ॥ ८१ || आपूर्णिन पदमलमक्षिपञ प्रान्तद्युति नताझ्या नयनद्वयम् । अन्योन्यालोकनानन्दविरहादिव | श्वत्यजिनामृताशु । अन्या इवान्याश्वलदिन्द्रनीलगोलामल- चञ्चलम् ॥ ६१ ॥ आसां प्रतमतीक्ष्णोर्य पुरः परि- य्यामलतारतारम् ॥ ८२॥ कर्णोत्पलेनापि मुमु सनाथं लभेत सर्पणम् । सह यातं मनम्वत्र त्यक्त्वा भूयो निवर्तनम् | नेम्युतिनिर्जितेन । यद्येतदीयेन ततः कृतार्या वचक्षुषी किं ॥ ६२ ॥ अर्जुनः कृष्णसंयुक्तः कण यनानुघावति । कुरुते कुरङ्गी ।। ८३॥ लचः समुत्तार्य दलानि रीत्या मोचा- तन्नेत्रं तु कुरुक्षेत्रमिति मुग्धे मृशामहे ॥ ६३ ॥ एक- | स्वचः पञ्चपपाटनानाम् । सारैर्गृहीतनिधिरुत्पलीघादसाम- मेवाक्षि यामाक्षि रजयाजनलेखया । जायतामैन्दवे विम्बे | भूदीक्षणरूपशिल्पी ।। ८४ ॥ चकोग्नत्रणगुत्पलाना निमेष- सुचनाम्बुजसंगमः ॥ ६४ ॥ अमुप्य मुपिता लक्ष्मीश्च- | यत्रेण क्रिमेय पृष्टः । सारः मुधोद्गारमयः प्रयत्नविधातुमेत- क्षुपति न नूतनम्।। न वेमि कथयत्ययाः कर्गे लग्नं | नयने विधातुः ।। ८५ ॥ ऋणीकृता किं हरिणीमिरासीदम्याः किमुत्परम् ॥ ६५ ॥ मृगसंबन्धिनी दृष्टिरसौ यदि न सकागान्नयनद्वयधीः । भूयोगुणेयं सकला चलायत्ताभ्योऽन- सुभ्रवः । घावति श्रमणोत्सलीलााकुरै कुतः ॥ ६ ॥ | यालभ्यत विभ्यतीभ्यः ॥ ८६ ॥ दृशौ किमन्याश्चपर- तस्याः श्रवणमागंण चठिते यदि लोचने । कुतः प्रकाम- | समाये न दूरमाक्रम्य मियो मिलेताम् । न चेतृतः स्यादनयोः धवले धत्तः कृष्णानुरक्तताम् ॥ ६७ ॥ श्रूयतां कौतुकं प्रयाणे विनः श्रन कूपनिपातर्मात्या ॥ ८७ ॥ केदारमाजा सोऽपि स्मरः शृङ्गारिणा गुरुः । अमुष्याः शिष्यतामेति | शिशिरप्रवेगान्पुण्याय मन्ये मृतमुपलिन्या । श्रवणोन्मुखयोदशोः ॥ ६८ ॥ मास्वत्कुण्डलमाणिक्य- | यतम्नत्कुसुमेक्षणेयं यतश्च तत्कोरकाचकोरः ॥ ८८ ॥ प्रमाप्रतिहतेरिव ।। नताझगः श्रवणोत्सद्गमारूढा नय- नत यो लोचनम्बञ्जरीटौ विहारमानद्गमिहारमेते । कथं न नद्वयी ॥ ६९ ॥ नयनस तुलां चके नलिनेन नतनुनः! सानन्दहृदो युवानम्तारुण्यमन्तर्निधिमुन्नयन्तु ॥ ८९ ॥ उनेन चठिठे मुझं मामरंमाद्विविदधौ (९) ॥ ७० ॥ शोजनयन्ति मान्यतां सुरकण्ड्यनकतवान्मृगाः । अनङ्गमद्गलमुनस्तदपागस मन्यः । जनयन्ति मुहु- | जितयोगदयटामीलयोस्तदसर्वेक्षणशोमया भयात् ॥ ९० ॥ यूनामन्त.संतापसंततिम् ॥ ७१ ॥ यदि म्यान्मण्डले मुक्त- नलिनं मलिनं विवृण्वती पृपतीमस्पृगती तदीक्षणे । अपि मिन्दोरिन्दीवरद्वयम् । तदोपमीयते तम्या वदनं चार-चनमञ्जनाञ्जित विदधाते मचिगर्गदुर्विधम् ॥ ९१॥ श्रुति- लोचनम् ॥ ७२ ॥ श्रमयति गरीरमधिकं भ्रमयति चेतः करोति संतापम् । मोहं मुहुश्च कुरुते,विषविपमं वीक्षणं तम्याः लधनमीहमानयोमलिनाभ्यन्तग्योरधीरयो । स्मृतितापार- ॥ ७३ ॥ अतिपूजिततारेयं दृष्टिः श्रुतिलचनक्षमा सुतनुः । त्वमेतयोरुचितं लोचनयोगीग. ॥ ९२ ॥ लोचने हरिण- जिनसिद्धान्तम्यितिरिय सवासना के न मोहयति ॥ ७॥ गर्नमोचने मा पिदूषय नतानि कजलैः । सायकः सपदि नयनच्छलेन सुतनोवंदननिते शशिनि कुटपती क्रोधात् । जीवहारकः किं पुनर्हि गरलेन लेपितः ॥ ९३ ॥ कामिनी नासानालनिवद्धं स्फुटितमिन्दीवरं द्वेघा ॥ ७५ ॥ आया- नयनकजलपट्टादुत्थितो मदनमत्तवराहः । कामिमानसवना. मिनोस्तदश्योरञ्जनरेशानिधि वितन्वन्त्याः । पाणिः, न्तग्चारी मूलमुन्वनति मानस्तायाः ।। ९४ ॥ रामाविलोल- धिकायाः प्रापदपानं चिरेण विश्रम्य ॥ ७६ ॥ प्रात- नयने किमु मीनपालौ नीलोत्पले फिमथा किमु मञ्जरीटी। नीलोत्पलनिर्विशेपमधारविप्रेक्षितमायताश्या । तया गृहीत नु किं वा जगत्रयजयाय कृतिर्न जाने कंदर्पभूपरचिता ना- मृगाङ्गनाम्यस्ततो गृहीतं नु मृगाङ्गनामिः ॥ ७७ ॥ मुखा- कार्मणम्य ॥ ९५ ॥ मुसुविधुपरिवृत्तोत्तानताटङ्कपाशावधि- १ नेत्रायशपावेन सचिडेषु जाता ग्रा- १पिरो.

·२६० सुभापितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् नासा चकितचकोरीकान्तिचौरं तदक्षि । निमुवनयुवचेतोवन्ध- | मुक्ताः श्रवणपथजुषो नीलपक्ष्माण एते यायल्लीलावतीनां संकेतहेतोः सहचरमिव कर्तुं पाशमाराय याति ॥ ९६॥ हृदि न धृतिमुषो दृष्टिवाणाः पतन्ति ॥ ११२ ॥ अभूणि कटाक्षः । यान्ती गुरुजनैः साधै सयमानमुखाम्बुजा । तिर्यग्रीवं अश्रुच्छलेन सुदृशो हुतपावकधूमकलुपाक्ष्याः । अप्राप्य यदद्राक्षीत्तनिप्पत्राकरोजगत् ॥ ९७ ॥ क्वचिकृष्णार्जुनगुणा मानभङ्गे विगलति लावण्यवारिपूर इव ॥ ११३ ॥ कचित्कर्णन्तगामिनी । अपाङ्गश्रीस्तवाभाति सुभ्रूभारत- पुराणबाणत्यागाय नूतनास्त्रकुतूहलात् । तन्नासा भाति गीरिव ॥ ९८ ॥ विशालाक्षीकटाक्षस साक्षी व्यक्षो कामेन तूणीचाधोमुखीकृता ॥ ११४ ॥ दन्तालिदाडिमी- महेश्वरः । नाद्यापि प्रकृतिं याति येन विद्धो दिगम्बरः | बीजमक्षणोत्कण्ठचेतसः । मन्ये मारशुकस्येयं नासा ॥ ९९ ॥ यासा कटाक्षविशिखैः स्मरचौरेण ताडिताः । चर्विराजते ॥ ११५ ॥ नासावसीया तिलपुष्पतूर्ग हृतधैतन्यसर्वखा मोहन्ते मुग्धकामुकाः ॥ १०० ॥ रे रे जगत्रयन्यस्तशरत्रयस्य । श्वासानिलामोदभरानुमेयां दधट्वि- घरट्ट मा रोदीः कं कं न भ्रामयन्त्यमूः । कटाक्षवीक्षणादेव | वाणी कुसुमायुधस्य ॥ ११६ ॥ केचित्तिलस कुसुमं शुक- कराकृष्टस का कथा ॥ १०१ ॥ हत्वा लोचनविशिखै- चक्षुमन्ये नासां वदन्ति कथयाम्यहमन्यदेव । संरक्षितो निज- र्गत्वा कतिचित्पदानि पद्माक्षी । जीवति युवा न वा किं भूयो | शरासनसंनिधाने कामेन केतकदलैकमयो निषङ्गः ॥ ११७॥ भूयो. विलोकयति ॥ १०२ ॥ असाः कररुहखण्डित- नासाभूपणम् काण्डपटप्रकटनिर्गता दृष्टिः । पटविगलितनिःकलुपा वदते . नासामौक्तिकमबले किमघरबिम्वेन विद्रुमं कुरुषे । पीयूषधारेव ॥ १०३ ॥ वसन्तनीलोत्पलषट्पदानां गीता- दृष्ट्या गुञ्जाबीजं शिव शिव भूयस्तदेव हसितेन ॥ ११८ ॥ मृतं श्रोतुमिवोत्तरङ्गौ । नतभ्रुवो लोचनकृष्णसारौ कर्णा- श्लेष्मागारे वसतिर्जातामाकं तदत्र मा यात । आन्दो- न्तिकं संततमाश्रयेते ॥ १०४ ॥ नयनाचलचञ्चरीकपूरो लनच्छलादिह निवारयन्तीव मौक्तिकानि विान् ॥ ११९ ॥ वलतेऽयं यत एव पक्ष्मलाक्ष्याः । तत एव भवन्ति नील- सुधामयोऽपि क्षयरोगशान्त्यै नासागमुक्ताफलकच्छलेन । पक्षप्रकराणां ननु वृष्टयो नवीनाः ॥१०५॥ यत्र यत्र वलते | अनङ्गसंजीवनदृष्टशक्तिर्मुखामृतं ते पिबतीव चन्द्रः शनैः शनैः सुभ्रुवो नयनकोणविभ्रमः । तत्र तत्र शतपत्र- १२० ॥ काशात्पतितं पुनर्जलनिधौ मध्ये धोरणी तोरणीभवती पुष्पधन्वनः ॥ १०६ ॥ भवनभुवि | चिरं संस्थितं पश्चाद्दुःसहदेहरन्ध्रजनितलेशान्वितं मौक्ति- सृजन्तस्तारहारावतारान्दिशि दिशि विकिरन्तः केतकानां कम् । बाले बालकुरङ्गलोचनयुगे घोर तपः • संचर- कुटुम्बम् । वियति च रचयन्तश्चन्द्रिका दुग्धमुग्धां प्रति- नासाभूषणतामुपैति सखि ते बिम्बाधरापेक्षया ॥ १२१ ॥ नयननिपाताः सुभ्रुवो विभ्रमन्ति ॥ १०७ ॥ प्रणालीदीर्घस्य | अस्याः कामनिवासरम्यभवनं वक्रं विलोक्यादरान्निश्चित्येय प्रतिपदमपाङ्गस्य सुहृदः कटाक्षव्याक्षेपाः शिशुशफरफालप्रति- । सुधाकरं प्रियतम भूमीगतं शोमनम् । नासामौक्तिककैतवेन भुवः । सुयानाः सर्वखं कुसुमधनुषोऽस्मान्प्रति सखे नवं | रुचिरा तारापि सा रोहिणी मन्ये तद्विरहासहिष्णुहृदया नेत्राद्वैतं कुवलयदृशः संनिदधति ॥ १०८॥ दिनान्ते तत्संनिधि सेवते ॥ १२२ ॥ नान्तीनां कनककलशाकारकुचयोरुपर्यस्यन्तीनां कमल- कर्णी कलिकाकोमलकरौ । समुद्यत्कालिन्दीतरलतरकल्लोलकुटिल: सौन्दर्यपात्रे केन्दौ कुरङ्गासगमीतया । सूचितौ कटाक्षः कान्तानां कमिह कमितारं न कुरुते ॥ १०९॥ निवासः कर्णस्तस्या विचित्रमणिभूषः । सविधप्रसूतरते श्रोत्रपाशाभ्यां पाशाविव मृगीदृशा ॥ १२३ ॥ कमनीयता- शिलासभ्यम्धौतोज्वलधवलधारापरिसरानिमानन्त श्यामानिव विपमवाणस विशिसान् । दृढप्रज्ञावाण्यपि हृदयमर्माणि कर्णपाशौ प्रसारयन्ती सुतनुः कराभ्याम् । रराज कर्णान्त- शङ्खनिधिं दूरतरमकरोत् ॥ १२४ ॥ तालीदलं काञ्चन- रुजतः कटाक्षानेतस्सा मुनिरपि न सोढुं प्रभवति ॥ ११॥ निषण्णदृष्टिः शाणे दधानेव कटाक्षबाणान् ॥ १२५ ॥ पिपासुरिव चञ्चलं विकटकर्णकूपाजलं ततः प्रतिचलन्मुहुः | वियोगबाष्पाश्चितनेत्रपद्मच्छमान्वितोत्सर्गपय प्रसूनौ । कर्णी श्रवणपाशभीतोऽभितः । तनोति तरलाकृतिस्तरललोचने किमस्या रतितत्पतिभ्यां निधेद्यपूपो विधिशिल्पमीटक संततं गतागतकुतूहलं मुहुरपाझरङ्कुस्तव ॥ १११ ॥ ॥ १२६ ॥ इहाविशयेन पथातिवक्रः शस्त्रौघनिष्पन्दरसप्र- सन्मार्गे तावदास्ते प्रभवति पुरुषसावदेवेन्द्रियाणां लजां वाहः । सोऽस्साः श्रव-पत्रयुगे प्रणालीरेखेव धावत्यभिकर्ण- तावद्विधत्ते विनयमपि समालम्वते तावदेव । भूचापाकृष्ट- कूपम् ॥ १२७ ॥ असा यदष्टादश संविभज्य विद्याः १ व्यथयामास- सपत्रनिष्पवादतिव्यथने. २ दाणैः ३ मृगविशेष १ धैर्यकारिण: २माणे. ३ आन्दोलनमिपाद, ४ जारान्, ·.. तरुणीपृथगवयवयर्णनम् २६१ श्रुती दप्रतुरर्धमधम् । कर्णान्तरुत्कीर्णगीररेखः किं तस | विम्बनामकं फलमाभ्यामिति मन्यमन्वयम् । लमते घर- संख्येव न या नवाङ्कः ॥ १२८ ॥ मन्येऽमुना कर्णलता- | विम्य इत्यदः पदमस्या रदनच्छदे यदत् ॥ १४४ ॥ उत्थितो मयेन पाशद्वयेन च्छिदुरेतरेण । एकाकिपाशं वरुणं विजि- | निशि कलानिधिर्मवेदेतदीयमुखतुल्यताप्तये । प्रापितो ग्येऽनङ्गीकृतायासतती रतीशः ॥ १२९ ॥ आत्मैव तातस | मलिनमावमेतया रजया नमसि यात्यदृश्यताम् ॥ १४५ ॥ चतुर्मुजस्स जातश्चतुर्दोरु चितः सरोऽपि । तचापयोः कर्ण-अपि मृगाक्षि तयाघरपल्लवे दृयितदन्तपदं न भवत्यदः । लते ध्रुवोर्य वंशस्वगंशी चिपिटे किमन्याः ॥ १३० ॥ भुवनमोहनमत्रपदाङ्कितं किमुत यत्रमिदं मारयत्रिणः ॥१४६॥ कर्णभूपणम् अभिलपन्ति तवाधरमाधुरी तदिह हरिणाक्षि मुवा मुक्ताताटङ्कयुगं प्रतिमुक्तं कर्णपार्श्वयोरयाः । मुखकमल- | युधाः। मुरमुधामघरीकुरुते यतस्त्वदधरोऽधरतामगमत्ततः मिव निषेवितुमागतममृतांशुबिम्वयुगम् ॥ १३१ ॥ ॥ १४७ ॥ पुणं प्रवालोपहितं यदि सान्मुक्ताफलं या ताटङ्कमस्यास्वरलेक्षणाया मुक्ताफलैश्चारुरुचिं विधत्ते ।। स्फुटविद्रुमस्थम् । ततोऽनुकुाद्विशदस तस्यास्ताग्रौष्ठ- मुम्वृश्रिया चन्द्रमिवाभिभूय वन्दीकृतं तारकचक्रवालम् पर्यस्तरुचः ग्मितस ॥ १४८ ॥ बन्धूकबन्धूमवदेतदस्या ॥ १३२ ॥ शशी हर्तुं लोमान्मुखकमलशोमां श्रुतिफलं | मुखेन्दुनानेन सहोमिहानम् | रागनिया शैशवयौवनीयां सिपवे सातकस्तव तरुणि ताटककपटात् । तदन्तःपीयूपं समाह संप्यामघरोठलेखा ॥ १४९ ॥ असा मुखेन्दाव- निखिलमथ निक्षेमुमधरे मनोजन्मा मुष्णन्गुहुरहह. तुच्छं | श्री ममानि देशे समाव्यमानास तु विद्रुमेऽसौ ॥ १५० ।। घरः सुधामूर्विम्बस्स युक्तः प्रतिविम्ब एषः । तस्साथवा तमकरोत् ॥ १३३॥ फपोलो जानेऽतिरागादिदमेव विम्ब विम्बस च व्यक्तमितोऽधर- कपोलपाली तब तन्यि मन्ये लावण्यधन्ये दिशमुत्तरा- त्वम् । द्वयोर्विशेषावगमाक्षमाणां नामि प्रमोऽभूदनयोर्जना- स्याम् । विमाति यसां ललितालकायां मनोहरा वैश्रवणस नाम् ॥१५१॥ प्रियामुखीभूय मुखी सुधांशुवसत्यसो राहुमय- लक्ष्मीः ॥ १३४ ॥ स्वर्णच्छवीनामसितेक्षणानां कर्णान्ततो | व्ययेन । इमां दधाराघरविम्वलीलां तस्यैव वालं करचक- गण्डलतातलानि । भृङ्गाः सहेलं यदि नापतिप्यन्कोऽवे | वालम् ॥ १५२ ॥ अघरममृतं कः संदेहो मधुन्यपि नान्यथा दयिष्यन्नवचम्पकानि ॥ १३५ ॥ आवघ्नन्परिवेषमण्डलमलं ध्यस्थः सन्रसान्तरविजनो वदतु यदिहान्यत्स्वादु सात्प्रिया- मधुरमधिकं द्राक्षायाश्च प्रसन्नरसं फलम् । सकृदपि पुनर्म- वकेन्दुविन्वाहिः कुर्वत्पङ्कजम्ममाणकलिकाकर्णावतंस- दशनच्छदात् ॥ १५३॥ त्वं पीयूष दिवोऽपि भूपणमसि द्राक्षे क्रियाम् । तन्वद्याः परिनृत्यतीव हसतीवोत्सर्पतीवोल्वणं | परीक्षेत को माधुर्यं तव विश्वतोऽपि विदितं मावीक लावण्यं ललतीव काश्चनशिलाकान्ते कयोलस्थले ॥ १३६ ॥ | माध्वीकता । एतत्किं तु मनागरंतुदमिव घूमो न चेत्कुप्यसि यः कान्ताधरपद्धवे मधुरिमा नान्यत्र कुत्रापि सः॥ १५४ ॥ तवैप विद्रुमच्छायो मरुमार्ग इवाधरः । करोति कस्य दन्ताः नो मुग्धे पिपासाकुलितं मनः ॥ १३७ ॥ अल्पेनापि द्विधा विधाय शीतांशु कपोली कृतवान्विधिः । मुरक्तेन साधनेन प्रयोजनम् । ओष्ठद्वयसहायेन कान्ताखेन तन्व्यास्तद्रसनिष्यन्दविन्दवो रदनावलिः ॥ १५५ ॥ जगजितम् ॥ १३८ ॥ सर्वस्यैव हि रत्नम्स प्रणेऽर्धः | चन्द्राधिकैतन्मुखचन्द्रिकाणां दरायतं तत्किरणादनानाम् । परिहीयते । दयिताधररत्नं तु णितं यायनर्घताम् पुरःपरिसस्तपद्वितीयं रदावलीद्वन्द्वति विन्दुवृन्दम् ॥१५६॥ ॥ १३९ ॥ अधरोऽयमभीराक्ष्या बन्धुजीवप्रभाहरः । अन्य- | राजी द्विजानामिह राजदन्ताः संविप्रति श्रोत्रियविनमं यत् । जीवप्रमां हन्त हरतीति क्रिमद्भुतम् ॥ १४० ॥ मुखा- उद्वेगरागादिमजावदाताश्चत्वार एते तदवैमि मुक्ताः॥१५॥ रविन्ददत्तश्रीः सुननोररुणोऽधरः । कुरुते हारमाणिक्यप्रदी- | यावद्यावत्कुवलयशा मृज्यते दन्तपालिस्तावत्तावद्विगुणम- पान्पाण्डरत्विषः ॥ १४१ ॥ संततोदयमध्येन वदनेन्दोर-घरच्छायया शोणशोचिः । काचित्त्वस्याः परिमलकलाहूत- निन्दिता । तदोष्ठमुद्रा लावण्यसमुद्रसेव विद्रुमः ॥ १४२ ॥ मात्रालिकान्त्या वक्राश्चासे प्रसरति मुहुः श्यामिकाप्याविरा- अधरोऽसौ कुरझाक्ष्याः शोभते नामिकातले । सुवर्णनलिका- सीत् ॥ १५८ ॥ मध्यान्माणिक्यमिव विच्युतम् ॥ १४३ ॥ अधरं खलु चिबुकः १ अलकाः केशाः; पक्षे, कुवेरनगरी. २ श्रवणस्य कुबेरस्स. विलोकिताम्या मुखमुन्नमय्य किं वेधसेयं मुपमासमाप्ती । पशे, इति पदच्छेदः अषणम्य कर्णस्य. ३ प्रवालकान्तिः पटे,- घृत्युद्या यञ्चिबुके 'चकास्ति निम्मे मनागङ्गुलि. विगता द्रुमच्छाया यसगाव. ४ मरदेशस्थमार्गः. ५छिद्रे जाते सवी- सध्याहार्यम्. ६ मूत्यम्.७ संजातव्रगम् ८ अमूस्यताम्. ५ बन्धक यत्रणेव॥ १५९॥ पुष्पम् पक्षे, बन्धुभूता जीना १ लौहित्याव. २ निकृष्टत्वम्. ३ तारतम्यन्. ४ मर्मस्पृक्- अधरः ·२६२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् मुखम् मनुष्ठितं पुनः ॥ १७८ ॥ तस्या मुखस्यातिमनोहरस जितेन्दुपद्मलावण्यं कः कान्तावदन जयेत् । मुक्त्या | कर्तुं न शक्तः सदृशं प्रियायाः । अद्यापि शीतद्युतिरात्म- तदेव मुरतश्रमजिलितलोचनम् ॥ १६० ॥ चलमृङ्गमिवा- | बिन्यं निर्माय निर्माय पुनर्भिनत्ति ॥ १७९ ॥ अनेन रम्भोरु म्भोजमधीरनयनं मुखम् । तदीयं यदि दृश्येत कामः | तवाननेन पीयूषमानोस्तुलया धृतस्य । अनस्य नूनं परिपूर. क्रुद्धोऽस्तु किं ततः ॥ १६१ ॥ विलसत्याननं तस्या | णाय तारा स्फुरन्ति प्रतिमानखण्डाः ॥ १८० ॥ अस्या नामाग्रस्थितमौक्तिकम् । आलक्षितबुधाश्लेष राकेन्दोरिव मुखस्वास्तु न पूर्णिमा पूर्णस्य जित्वा महिमा हिमांशुम् । मण्डलम् ।। १६२ ।। मुखं वहति बन्धूकबन्धुरेणाधरेण सा । भ्रलक्ष्मखण्डं दधदर्धमिन्दुर्भालस्तृतीयः खलु यस्य भागः पूर्णेन्दुमिव सौन्दर्यादकलालितकौस्तुभम् ॥ १६३ ॥ विधा- | ॥ १८१ ॥ व्यवत्त धाता मुखपद्ममस्याः सम्राजमम्भोज. यापूर्वपूर्णन्दुमसा मुसमभूमुयम् । पाता निजासनाम्भोज- | कुलेऽखिलेऽपि । सरोजराजौ सृजतोऽदसीयां नेत्राभिधेयावत विनिमीलनदुःस्थितः ॥ १६४ ॥ शरत्कालसमुल्लासिपूर्णिमा- एव सेवाम् ॥ १८२ ॥ दिवारजन्यो रविसोमभीते चन्द्रा- शर्वरीप्रियम् । करोति ते मुखं तन्वि चपेटापातनाति- | म्बुजे निक्षिपतः स्खलक्ष्मीम् । असा यदाये न तदा धिम् ॥ १६५ ॥ राकायामकलई चेदमृतांशोभवेद्वपुः । तयोः श्रीरेकश्रियेदं तु कदा न कान्तम् ॥ १८३ ॥ असा तस्या मुखं तदा साम्यपराभवमवाप्नुयात् ॥ १६६ ॥ | मुखश्नीप्रतिबिम्बमेव जलाच तातान्मुकुराच मित्रात् । आननं मृगशावाक्ष्या धीक्ष्य लोलालकावृतम् । भ्रमद्रमर- | अभ्यर्थ्य धत्तः खलु पद्मचन्द्रौ विभूषणं याचितकं कदाचित् संकीर्ण रमगमि सरसीरुहम् ॥१६५। इयं सुनयना दासी-॥ १८४ ॥ अस्या मुखेनैव विजित्य नित्यस्पर्धी मिलत्युङ्कुम- कृततामरसश्रिया । आननेनाकलकेन जयतीन्दं फलति रोपभासा । प्रसव चन्द्रः खलु नद्यमानः स्यादेव तिष्ठ- नम् ॥ १६८ ॥ लावण्यमधुभिः पूर्णमासमस्या विक- स्वरम् । लोकलोचनरोलम्बकदम्वैः कैन पीयते ॥ १६९ ॥ परिवेषपाशः ॥ १८५ ॥ विधोविधिविम्वशतानि लोपं लोपं ननु नीलाञ्चलसंवृतमाननमामाति हरिणनयनायाः । प्रति- न्दुमस्थापयदेकशेपम् ॥ १८६ ॥ कपोलपत्रान्मकरात्सकेतु कुहूरात्रिषु मासि मासि । अभद्गुरश्रीकममुं किमया मुखे- विम्वित इव यमुनागभीरनीरान्तरेणाङ्कः ॥ १७० ॥ अम्बुज- | भ्रूम्यां जिगीपुर्धनुषा जगन्ति । इहावलम्ब्यास्ति रति मम्युनि ममं त्रासादाकाशमाश्रितश्चन्द्रः । संप्रति का परिपन्थी य प्रति कोपारुणं वदनम् ॥ ११ ॥ सायं मनोभू रज्यद्वयसो मधुनाभरेण ॥ १८७ ॥ धिक्तस्य सलिलमरे सवितारमुपास सादरं तपसा । अधुनाब्जेन करोति । भ्रूभङ्गविभ्रमकटाक्षनिरीक्षितानि कोपप्रसादहसि- मन्दमनसः कुकवेः कवित्वं यः स्त्रीमुखं च शशिनं च समं • मनास्तव मानिनि तुलना मुग्वयासा ॥ १७२ ॥ सुवि- | तानि कुतः शशाङ्के ॥ १८८ ॥ चन्द्र कलकरहितं शफर- रलमौक्तिकतारे धवलांशुरुचन्द्रिकाचमत्कारे । वदनपरिपूर्ण- द्वयं च निस्तोयमन्धतमसं च सुगन्धि तन्व्याः । वक- चन्द्रे सुन्दरि राकास्ति नात्र संदेहः ॥ १७३ ॥ पुंसा | छलेन भुवि सृष्टयतो विधातुर्वर्येत केन करकौशलमद्भुतं तत् दर्शय मुन्दरि मुखेन्दुमीपत्रपागपाकृत्य । जायाजित इति रूदा जनश्रुतिर्मे यशो भवतु ॥ १७ ॥ अगले सलिले | किमुत तन्मकरध्वजेन । रोमावलीगुणमिलकुचमन्दरेण ॥ १८९॥ असामपूर्व इव कोऽपि कलरिक्तश्चन्द्रोऽपरः व्ययम्यता ते मुंगभावो गमितो न पङ्कजेन । कथमादिमवर्ण- | निर्मध्य नामिजलधि ध्रुवमुद्धृतः स्यात् ॥ १९० ॥ लोके तान्त्यजम्य द्विजेंगजेन कृतोरुनियहम्य ॥ १७५ ।। मुपमाविषये परीक्षणे निम्मिलं पद्मममानि तन्मुगात् । कलङ्कमपहातुमयं शशाको जातो यतसा मुखं तरलाय- अधुनापि न महलक्षणं सलिलोन्मजनमुन्झति स्फुटम् ताक्षि । तत्रापि कल्पयसि तन्यि कलङ्कलेसा नार्यः समा. ॥ १७६ ॥ यः सरार्ज कमलं रमागृहं विश्वलोचनमहो- श्रितजनं हि कलयन्ति ॥ १९१ ॥ यन्मभुमिषित- सरं विधिः । एष तागमजन्मृगीहशो मीनकेतननिकेतनं | मितो रसनामणीनां यच्छाससौरमलादलयो वदन्ति । मुगम् ॥ १७७ । साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतं मीलितं | यद्गीतयः स्मुलदलस्तयश्च लीला दोलारिलासतरलसदयं यदभिरामताधिके । उपता जयिनि कामिनीमुगे तेन साहस- मुखेन्दुः ॥ १९२ ॥ प्रविश झटिति गेहं मा बहिसिष्ठ पान्ते ग्रहणममयवेग वर्तते गीतरस्मैः । तर मुबमालकं. राय मारयन्नम् २ मुरम् मुगसाम्पनियः ३ माती ममा यस ताप भरखता पाराद पर ना वीक्ष्य नूनं स रादुर्मति तर मुसैन्, पूर्णचन्द्र पिहाय दर पोलमा भने जारो TERE ॥ १९३ ॥ यदमरमतः मिन्धोरन्तः कथंचिटुपार्जितं सपर प.-महिम ५ पाप-प्रमान मंत्र महोदलीय तुलम् ·तरणीपृथगवयववर्णनम् २६३ कण्ठः मपि तद्धात्रा कान्तामुखे विनिवेशितम् । सुरसुमनमः | चातुर्यस्यैकचिदं फलममलगिरां मूलमुत्तापगान्तः पायाः श्वासामोदे शशी च कपोलयोरमृतमधरे तिर्यग्भूते विपं | सप्रसादं स्थलमपि च रुचां कोगमूतं फलानाम् । सुनार- च विलोचने ॥१९४ ॥ असावन्तश्चञ्चद्विकचनबलीलाज- सातिमानं शरदमृतकरस्पर्धि सौमाग्यसिन्धोराम्य तसाः युगलस्तलस्फूत्कम्बुर्विलसदलिसंघात उपरि । विना दोपा- | सहायं मनसि न मृदुले कम्य लासं तनोति ॥ २०६ ॥ सङ्ग सततपरिपूर्णाखिलकलः कुतः प्राप्तश्चन्द्रो विगलित- सितम् कलकः सुमुखि ते ॥ १९५ ॥ जगन्नेत्रानन्दं वदनमतुलं कामवाणप्रहारेण मूच्छितानि पदे पदे । जीवन्ति पक्ष्मलदृशः कथंकारं पङ्कहमनुविधातुं प्रमवति । अयं युवचेतांसि युवतीनां सितामृतैः ॥ २०७ ॥ मयमान- चेदाकासी सह मदनकोदण्डलतया वराको राकेन्दुः । मायताक्ष्याः किंचिदभिव्यक्तदशनशोभि मुखम् । असमग्र- कुवलययुगं किं न वहति ॥ १९६ ॥ अनाकाशे चन्द्रः | लक्ष्यकेसरमुच्छ्वसदिव पङ्कजं दृष्टम् ॥२०८॥ धवलीकरोति सरसिजदलद्वन्द्वसहितो गृहीतः पश्चार्थे कुटिलकुटिलः | हरितो मलिनीकुरुते मनः सपत्नीनाम् । असा हासविकासो सोऽपि तिमिरैः। सुधां मुञ्चत्युच्चैरशनिमथ संमोहजननी | मम तु मनो रक्तमाचरति ॥ २०९ ॥ यदि प्रसादीकुरुते किमुत्पातालीयं वदत जगतः कर्तुरुदिता ॥ १९७ ॥ सुधा- सुधांशोरेषा सहस्रांशमपि स्मितस्य । तत्कौमुदीनां कुरुते बद्धग्रासरुपवनचकोरैरनुसृतां किरड्योत्स्नामच्छां नवलेबलि- | तमेव निमित्यै देवः सफलं खजन्म ॥ २१ ॥ पाकप्रैणयिनीम् । उपप्राकाराग्रं हिणु नयने तर्कय मेनाग- कण्ठम्य विदघे कान्ति मुक्तामरणता यथा । नासाः नाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरणः ॥ १९८ ॥ विना सायं कोऽयं समुदयति सौरभ्यसुमगः किरज्योत्स्नाधारा- समावरम्यस्य मुक्तामरणता तया ॥ २११ ॥ अमा- बुद्धेललावण्यरत्नाकरसमुद्यः मधिधरणि तारापरिवृढः। धनुर्धत्ते सारं तिरपति विहार । जगद्विजयमाद्गल्यासः न तमसां निरातङ्कः पङ्केहयुगलमङ्के नटयति ॥ १९९॥ कुमुमधन्वनः ॥ २१२ ॥ श्रोत्रपीयूपगण्इपैः काकलीकर- अनुच्छिष्टो देवैरपरिदलितो राहुदशनैः कलङ्केनास्पृष्टो न | ॥ २१३ ॥ अयं त्रयाणां ग्रामाणां विधानं मधुरध्वनिः । गीतिभिः । कण्ठः कुण्ठितचातुर्यो विपञ्चीपञ्चमध्यनेः खलु परिभूतो दिनकृता । कुहूभिर्नो लुमो न च युवति- रेखात्रयमितीवासाः सूत्रितं कण्ठकन्दले ॥ २१४ ॥ यण विजितः कलानाथः कोऽयं कनकलतिकायामुदयते । कण्ठस्य तस्याः सनवन्धुरस मुक्ताकलापम्य च निस्त- ॥ २००॥ मितज्योत्स्नागङ्गा तपनतनया श्यामलरुचिः लस्य । अन्योन्यशोमाजननाद्वभूय साधारणो भूपणभूप्य- सरस्वत्योष्ठामारुणकिरणसौन्दर्यजयिनी । इमास्तिनस्तीर्था- } भावः ॥ २१५ ॥ कवित्वगानप्रियवादसत्यान्यस्या विधाता धिप इव मुखे सुभु मिलितास्तवेदं सेवन्को न लभतं इहा- | न्यधिताधिकण्ठम् । रेखात्रयन्यास मिपादमीपां यासाय सोभ्यं नन्दलहरीम् ॥ २०१ ।। कोपः सीततरः स्थितानि परितः | वित्रमाज सीमाः ॥ २१६ ॥ मुक्तोत्करः संकटशुक्तिमध्या- पप्राणि दुर्ग जलं मैत्रं मण्डलमुज्ज्वलं चिरमधो नीता- | द्विनिर्गतः सारसलोचनायाः । जानीमहेश्याः कमनीय- तथा कण्टकाः । इत्यांकृष्टशिलीमुखेन रचनां कृत्वा तद- | कम्युग्रीवाधिवासाहुणवत्त्वमाप || २१७ ॥ त्यद्भुतं यत्पनेन जिगीपुणापि न जितं मुग्धे त्वदीय मुखम् | पाणी ॥ २०२ ॥ आरब्धे दयितामुखप्रतिसमे निर्मातुमस्मिन्नपि अमृतद्रवमाधुरीधुरीणां गिरमाकर्ण्य कुरगलोचनायाः । व्यक्तं जन्मसमानमेव मिलितामंशुच्छटां वर्षति । आत्म-| मुहुरभ्यसनं कपायकण्ठी कलकण्ठी कुस्ते कुहूरतेन द्रोहिणि रोहिणीपरिवृढे पर्यङ्कपड्केरुहः संकोचादथ दुःस्थितस्स | ॥ २१८ ॥ खरेण तस्याममृतस्रुतेक प्रजल्पितायामभिजात- न विधेस्तच्छीलमुन्मीलितम् ॥ २०३ ॥ तानि प्राश्चि | याचि । अप्यन्यपुष्टा प्रतिकूलशब्दा योतुर्वितत्रीरिय दिनानि यत्र रजनी सेहे तमिस्रापदं सा सृष्टिविरराम यत्र तायमाना ॥२१९॥ शिरीषकोपादपि कोमलाया वेधा विधा- मवति ज्योत्स्नामयो नातपः । अद्यान्यः समयस्तथा हि तिथ- | याङ्गमशेषमस्याः। प्राप्तप्रकर्षः मुकुमारसर्गे समापयाचि मृद- योऽप्यसा मुखसोदये हवाहस्तिकया हरन्ति परितो | त्वमुद्राम् ॥२२०॥ प्रसूनबाणाद्वयवादिनी सा कापि द्विजे- राकावराकीयशः ॥२०४ ॥ अज्ञातेन्दुपरावं परिलस- नोपनिपरिपकेन । असाः किमासद्विजराजतो वा नाघीयते द्यालोलनेत्राञ्जनं प्रान्तमूलतमैगनाभितिलकं श्रीखण्डपत्राल- मैक्षमुजा तरुभ्यः॥२२१॥ पद्माङ्कसमानमवेक्ष्य लक्ष्मीमेकम्म कम् । बन्धूकाधरसुन्दरं मुरमुनिव्यामोहि वाक्यामृतं विष्णोः श्रयणात्सपनीम् । आसेन्दुमसा भजते निताने त्रैलोक्याद्भुतपङ्कजं वरतनोरासं न कस प्रियम् ॥ २०५ ॥ | सरस्वती तद्विजिगीषया किम् ॥२२२॥ कण्ठे वसन्ती चतुप १ प्रसारयन्. २ लताविशेष: ३ साशीम्. ४ प्रेरय. ५ईषत्. १ प्रशिष्य.

·२६४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् .. यदसाः सरखती पादयते विपश्चीम् । तदेव वाग्भूय मुखे हस्तरेखा मृगाक्ष्याः श्रोतुः श्रुतौ याति मुधारसत्वम् ॥ २२३ ॥ आयुरेखां चकारासाः करे दापीयसी विधिः । शौण्डीय- गर्वनिर्वाहप्रत्याशां च मनोमुवः ॥ २४३ ॥ याह दयितायाहुपाशस्य कुतोऽयमपरो विधिः । जीवयत्यर्पितः अङ्गुल्यः कण्ठे मारयत्यपर्वर्जितः ॥ २२४ ॥ शब्दवद्भिरलंकारैरु सुदीर्घा रागशालिन्यो बहुपर्वमनोहराः । तखा विरेजुर- पैतमतिकोमलम् । मुवृत्तं काव्यवद्रेजे तद्बाहुलतिकाद्वयम् | गुल्यः कामिनां संकथा इव ॥ २४४ ॥ रज्यन्नखस्साहलि. ।। २२५ ॥ सरले एव दोर्लेखे यदि चञ्चलचभुपः । पञ्चकस मिषादसौ हैगुलपातूणे । हैमैकपुवास्ति विशुद्धपर्वा अमुग्धाम्यो मृणालीभ्यः कथमाजहतुः श्रियम् ॥ २२६ ॥ | प्रियाकरे पञ्चशरी सरस्स ॥ २४५ ॥ बाहु तस्याः कुचामोगनिरुद्धान्योन्यदर्शनौ । मन्त्रित कथ- मुद्रिका मताभ्यां मृणालीफीर्तिलुण्ठनम् ।। २२७ ॥ बाहू प्रियाया अगुलीपु फुरङ्गाक्ष्याः शोभते मुद्रिकावलिः । मोतेव पाणैः जयतां मृणाल द्वन्द्वे जयो नाम न विस्मयोऽसिन् । उच्चैस्तु । पुप्पेषोः सूक्ष्मलक्ष्यपरम्परा ॥ २४६ ॥ तचित्रमगुप्य भमसालोक्यते निय॑थनं यदन्तः ॥ २२८ ॥ स्तनी अजीयतायर्तशुभंयु नाभ्यां दोम्या गृणालं किमु कोमला मृदङ्गि कठिनौ तन्धि पीनी मुमुखि दुर्मुखौ । अत भ्याम् । निःसूयमाते घनपकमृत्सु मूर्तासु नाकीर्तिपु | एव पहियातो हृदयात्ते पयोधरौ ॥२४७॥ तन्वयाः स्तन- तनिमाम् ॥ २२९॥ युग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम् । हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लज्जया ॥ २४८ ॥ यन्न माति तदङ्गेपु लावण्य- फुगुमायुधकोदण्डे हस्सी विस्तीर्णचक्षुपः । अशोकपल- | मतिसंभृतम् । पिण्डीकृतमुरोदेशे तत्पयोधरतां गतम् ।।२४९॥ यात्राणां प्रतिहसत्वमागतौ ॥ २३० ॥ नाहं धार्यमधीराक्षि स्वयंभूः शंभुरम्भोजलोचने त्वत्पयोधरः । नखेन कस धन्यस मुसेन्दोः संमुखं स्वया । इतीय लीलापन करेऽसाः | चन्द्रचूडो भविष्यति ॥ २५० ॥ अविवेकि फुचद्वन्द्वं कान्तिरपिता ॥ २३१ ॥ स्पृष्टस्त्वयैव दयिते स्मरपूजा- हन्तु नाम जगत्रयम् । श्रुतिप्रणयिनोरक्ष्णोरयुक्तं जनमार- च्याप्तेन हतेन । उद्भिवापरमृदुतरकिसलय इव लक्ष्यते- | णम् ॥ २५१ ॥ प्रायश्चित्तं न गृहीतस्तन्यायाः पतितौ शोकः ॥ २३२ ॥ अस्याः करस्पर्शनगर्धनर्द्धिालत्व- | सनौ । अत एव तयोः स्पर्शे लोकोऽयं शिथिलादरः ॥२५२॥ मापत्सल पल्लयो यः । भूयोऽपि नामाधरसाम्यगर्व कुर्वन्कथं पयोधरधनीमावस्तापर्दम्बरमध्यगः । आसपोपगमसत्र याव- वास्तु न रा प्रवालः ॥ २३३ ॥ अस्यैव सर्गाय भवत्करस व प्रवर्तते ॥ २५३ ॥ माति निर्विवरे तस्याचित्रं कुच. सरोजमष्टिर्मम हसलेयः । इत्याह धाता हरिणेक्षणायां किं | युगान्तरे । क्रीडाकुण्डलितोचण्डकोदण्डः कुमुमायुधः हरालेखीकृतया तया साम् ॥२३४॥ मुग्धे प्रतारयसि किं | ॥ २५४ ॥ कुचद्वये चकोराक्षी चिम्बुकप्रान्तचुम्बिनि । फुमुमानि हमेतान्यशोकविटपस कुतूहलेन । अस्यैव तन्धि | ममोक्तिषु न शक्नोति स्थातुं लजानतानना ॥ २५५ ।। शके गवस्यहम्परेपु व हारयिष्यसि ननु स्वयमेव पाणी २३५ । तचित्तमलेशसाप्य कुमुमधन्वनः । काठिन्ये बहिरेवासाः स्तनाम्यां येन धारितम् ॥ २५६ ॥ सा सगासलियन्धेन गौराज्या भुजलावण्यमीलितं हेगकक्षणम् । कण्ठाप । मन्मयं प्रयमागतम् । करोतीयोन्गुणं वाला यान्धवं यौवन पयमाभिः काठिन्यादन्यमीयत ॥ २३६ ॥ प्रकोष्ठबन्धे श्रियः ॥ २५७ ॥ अस्त्यपतिसमाधेयं सनद्वन्द्वस दूपणम् । निम्यो पास्सम्याः कागजकक्षणम् । नाउँ वलयित हसे | स्फुटतां कशुकाना यन्नायात्यावरणीयताम् ॥ २५८ ॥ युग्मी हेमान्जय राजते ॥ २३७ ॥ सौवर्णकरणश्रेण्या सदमी कारणां कळशी मन्दकीराली । पकवाको बसको भाति तदाहुकन्दली । तूगचम्मकमांच्या पुप्पचापेन | च तदीयकुपयोः परः ।। २५९ ॥ गुरांन्दुचन्द्रिकापूरलाय. पेटिना ॥ २३८ ॥ गहेमकटकं धत्ते सा करं पद्यतस्करम् । मानो पुनः पुनः । शीतभीतामियान्योन्यं तम्माः पीच्यतः पमिनीपारामम्पेय मूले येष्टितमंशुना ॥ २३९ । इसे सनी ॥ २६० ॥ तत्कुयौ घरतः किंचिडूनं मनसिनमाम् । पानि याययातमाः काममालिका । मनःपुरजचाय नियोन्मुखौ यदामाते मौलीरसम्म माखतः ॥ २६१ ॥ पागलीय मनोगुयः ॥ २४० ॥ वृशाशयाः कुचमारेण या धारयत्पधीराशी दुर्यहं सनमण्डलम् । गांपर्वतमास्ट- एगुस्गारितो भुनी । यहतः कल्हापूर याचाला यख्या- पं कुमुमरागुरुः ॥ २६२ ॥ तपास्नु मनाया पडिम् ॥ २४१ ॥ समानि दन्तरग्यानि करे पदा- पिनलिम्पोरियम परि निशानीलुगदपटितानि गमेष तः । गया निरागमन | २-३ पापनि तिम्पो, प्रायो बाहन मित पानिगगेगमेगणामागर्म टिकी यमुलीपभूय ॥ २४२ ॥. पानी परेको यसमा पनीलारमाम् ६ मारनपा। प • मान सोहपाप-गगनम्. - १.

·वरणीपृथगवयवर्णनम् २६५ चकास्ति निवलीतटे । लीना तिमिरलेखेव वदनेन्दोरगोचरे स्थिततारदारस्फुरतमाशेनलिनीजलेषु । लीनो मनोजद्विप ॥ २६३ ॥ सकीय इदयं मित्या निर्गता या पयोधरी । एव तस्य व्यती न गन्डी किमुरोजपिण्डी ॥ २८२ ।। हृदयसान्यदीयस मेदने का कृया तयोः ॥ २६४ ॥ अल्पं सता समालोक्यता विकान्हवींषि हुत्या सरवापरही । निर्मितमाकारामनालोच्यैर वेघसा । इदमेरंविधं मावि पत्ते सनः श्यामशिरोमिषण वन्दरि यायुपमम्मबिन्दुन् भवत्याः स्तनमण्डलम् ॥ २६५ ॥ उच्छुमन्मण्डलपान्तरेस- | ॥ २८३ ॥ नयननीरज किं माता कृतं मुमुशनी यदयं मायद्धकुच्चलम् । अपर्याप्तमुरो वृद्धः शंसत्यसाः सनद्वयम् | रिपुराश्रितः । इति वचो वितरीतुमियोन्मुमं बरतनीः सन- ॥ २६६ ॥ मध्येन तनुमध्या मे मध्यं जितपतीत्ययम् । चक्रयुगं यमौ ॥ २८ ॥ वदरामलकाप्रदाडिमानामपत्य इमकुम्मा मिनत्यस्साः कुचकुम्मनिमा हरिः ॥ २६७ ॥ श्रियमुन्नती क्रमेण । अधुना हरणे कुचौ यतेते दयिते ठे पटविघटितमपि कुचतटमकपटमनसः पुरगनयनायाः । करिशावकुम्मलक्ष्न्याः ॥ २८५॥ कनकामुवायित पुर- मणिमयमयूसपटलीपटलीनतया न सम्यगालोचि ॥ २६८ ॥ सादय पढेरुहकोरकायमाणम् । प्रमशः कलशायमान- प्रतिपक्षो यदि पक्षोरुहपरिणाहः कुरङ्गनयनाया. । आकाश-! मास्ते मुदृशो वक्षसि कम्य मागवेयम् ।। २८६ ॥ अपि वासतपसः श्रीफल विफलस्तवायासः ॥२६९॥ चञ्चत्काञ्चन- | तद्वपुषि प्रसर्वतोगमितः कान्तिझरेरगाधताम् । सरयोननयो. शैलानसा वक्षोरुहो तन्व्याः । नो चेतावधिरूढा कथ- खल द्वयोः प्लपमुम्मी मातः कुचाउभौ ॥ २८७ ॥ कलरो मनिमिषतां मजेत मे दृष्टि. ॥ २७० ॥ करतलयुगपरिणढे निजहेतुदण्डनः किमु चक्रम्रमिकारिता गुणः । स तदुय- कुचकलशे कुङ्कुमारुणे तयाः । सिन्दूरिते करिपतेः कुम्मे | कुची मान्यमाझरचनमिमातनोति यत् ॥ २८८ ॥ नक्षत्रमालेव ॥२७१॥ काठिन्यम रखिलैर्निरसं कुचौ युनत्याः जम्बीरश्रियमतिलव्य लीलयर व्यानम्रीकृतकमनीयहे- शरणं जगाम । अघः पतिप्यार इतीन मीत्या न शकुतस्तानपि | मम्मी । नीलाम्मोहनयनेऽधुना कुची ते सधैठे किल हातुमेतत् ॥२७२॥ दिवानिशं वारिणि कण्ठदने दिवाकराय- कनकाचलेन सार्पम् ॥ २८९ ॥ शुकीचभूत्सातच्छनि धनमाचरन्ती । यसोजताध्य किमु पक्ष्मलाश्यास्तपश्चरत्यम्युज- फलयुगं यौवनतरोरयःगड्कुक्षुण्ण मदनकरिणः कुम्मयुगलम् । पतिरेपा ॥ २७३ ॥ अन्योन्यमुत्पीडयदुत्पलाक्ष्याः स्तन- समुद्रं मोगायामृतकलशयुग्मं मुकृतिनः कुचद्वन्द्वं तन्व्या द्वयं पण्ड तथा प्रवृद्धम् । मध्ये यथा श्याममुखस्स तस्स | नवनखपदाई विजयते ॥ २९० ॥ कुत्रारम्याः काम- मृणालसूनान्तरमप्यलम्यम् ॥ २७४ ॥ किं नर्मदाया मम | द्विपकलसम्माविति परे बदन्त्यन्ये यश.सरमि कमले सेयमस्या दृश्यामितो वाहुलतामृणाली । कुचौ किमुत्तस्यतु- काश्चनघटौ । ममायं सिद्धान्तः फुरति मदनेन नि- रन्तरीपे सरोप्मशुष्यचरवाल्यपारः ॥ २७५ ॥ तालं प्रमु | जगतीं विनिर्जित्य न्युजीकृन्तमिर निजं दुन्दुमियुगम् सानुकर्तुमेतावुत्थानसुम्यौ पतितं न तानत् । परं च | ॥ २९१ ॥ जम्बीर या कमलमुकुलं हेमगुच्छं यथेच्छं नाश्रित्य तरं महान्तं कुची कृशाशयाः खत एव तुङ्गो) माङ्गल्यं या कलयतु जनो भूपतेमन्मथस । एतद्वन्द्वं ॥ २७६ ॥ एतत्कुचस्पर्धितया घटस ख्यातस शास्त्रेषु | कलयति मतिर्मामकीना नवीना केनाप्यस्सा हृदि विनि- निदर्शनवम् । तस्साच शिल्पान्मणिकादिकारी प्रसिद्धनामा- | हितं मन्मयानन्दकन्दम् ॥ २९२ ॥ पुष्पेपोरमिषेकहेमक- जनि कुम्भकारः ॥ २७७ ॥ निःशङ्कसंकोचितपङ्कजोऽय- लशौ हारप्रमानाहिनीचत्राही मदनोन्मदद्विपातेः कुम्मो मसामुदीतो मुखमिन्दुविम्बः । चित्र तथापि सनकोक- | रतेः कन्दुवौ । कन्दो वाहुमृणालिकायुगलयोलीलालतास- युग्मं न स्तोकमप्यञ्चति विप्रयोगम् ॥ २७८ ॥ आम्या कले नन्यौ रत्नसमुद्रको वहति सा लानण्यपूर्णौ स्तनो कुचाम्यामिमकुम्भयोः श्रीरादीयतेऽसानियोः क ताभ्याम् । ॥ २९३ ॥ यूना मोहमहाफल्यमविनीं नाम्यालयालो- मयेन गोपायितमौक्तितो तो प्रव्यक्तमुक्तामरणाविमो चिता सेक्तुं रोमलना मुखामृतनिघावण्यनामामृतम् । ॥ २७९ ॥ कराग्रजापच्छनकोटिरर्थी ययोरिमौ तौ तुल- | नेप्यन्सारणिकां विमज्य कृतवान्टद्वयं पार्श्वयोः पछेषु- येत्कुचौ चेत् । स तदा श्रीफलमुन्मदिष्णु जात बेटीम- | स्तदिद पयोधरयुगं लोका. समाचझते ॥ २९४ ॥ प्यधुना न उन्धम् ॥ २८० ॥ मध्यं तन्कृत्य यदीदमीयं उदिन्न किनिद मनोमवनृपनीडारविन्दद्वयं सूते तक्य- वेघा न दप्याकमनीयमंशम् । केन स्तनौ सप्रति यौन- | मेकता लि लसद्रोमारलीनालनः । चद्वन्द्वमिदं नेऽसाः सृजेदनन्यप्रतिमागन्यप्टेः ॥ २८१ ॥ तपोपरण्ठ- | क्षमं तदपि न स्यातुं मुखेन्दो पुरी लावण्याम्बुनि - यत् १ कण्ठप्रमाणे २ सूर्याराधनन् ३ लावण्यलेश कपर्दिक च ३४ सु.र.मा. १ चकवाकी २ सपु ३ पदाशिस्न् ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् अत्रैव कस्या दिशि मग्नयौननगजस्यामि कुम्भद्वयम् ॥ २९५ ॥ उद्भेद | मप्यवलम्बमाना सुरूपतामागखिलोकाया ॥ ३०६ ॥ प्रतिपद्य पकवदरीभाव समेत्य क्रमात्पुनागाकृतिमाप्य | स्तनातटे चन्दनपविलेऽसा जातस यावद्युवमानसानाम् । पूगपदनीमारुह्य विल्यश्रियम् । लब्ध्वा तालफलोपमा | हायवलीरत्नमयूखधाराकारा स्फुरन्ति स्खलनस्य रेखा च ललितामासाद्य भूयोऽधुना चश्चत्काश्चनकुम्भजृम्भणमि | ॥ ३०७ ॥ निबिडानुपक्तकुचकोकदम्पती मुखतारकापरि- भावस्था स्तनो विनत ॥ २९६ ॥ रत्याप्तप्रियलाञ्छने वृढेन शासितुम् । अवतारितेव निजतारकावली हरिणीदृश कैठिनतायासे सालिशिते महादैकरसे मादुपचिते भूभृ | स्फुरति हारवल्लरी ॥ ३०८ ॥ एकावलीकलितमौक्तिककैत गुरुत्वापहे । कोकॅस्पर्धिनि भोगमाजि नितानङ्गे खेली वेन तन्न्या समुन्नतपयोधरयुग्मसेवाम् । चनुर्मनासि यमिना नोन्मुखे भाति श्रीरमणावतारदशक बाले भवत्या स्तने | मतिनिर्मलानि कंदर्पमुक्तशरपातकृतान्तराणि ॥ ३०९ ॥ ॥ २९७ ॥ मध्योऽय बलिसद्म दृष्टिरधिक पृथ्वी सुपा- सारङ्गाक्ष्या कुचकलशयोरन्तराकाशदेश प्राप्तच्छेद कपि लयो बाहुस्तस्कमलेक्षणा निजगतीमेकैव सरक्षति । इत्येव दपि चलन्प्रस्खलन्नि पपात । नाभीकूप समजनि नतस्वस स्तनयोमिषेण कनकक्षोणीभृता सधृतो यस्यामात्मकिशोरको | देहच्युतासौ नक्षत्राणा ततिरिव समालम्बते हारशोमाम् पविभयध्यग्रेण जन्मद्विप ॥ २९८॥ ।।३१०॥ मुक्तावली स्मरविदाहविपाण्डुमूले नद्धा चकास्ति कञ्चकी सितकम्बुनि कण्ठकाण्डे । निश्चिन्वती मृगदृशो वदन उपरि पीनपयोधरपातिता पटकुटीव मनोभवभूपते । मृगाई नक्षत्रपतिरिव सपतिता नमस्त ॥ ३११ ॥ विजयिनसिपुरारिजिगीपया तन विराजति भामिनि मध्यदेशः कधुकी ॥ २९९ ॥ युक्तं मध्ये कृशा तन्वी कार्मुकीकरणाय यत् । घटीयत्रायते हारो नाभिकूपे मृगीदृश । ससेक्तुमिव | कुसुमात्रेण पीड्यते श्लिष्टमुष्टिना ॥ ३१२ ॥ स्तनौ लावण्यपयसा यौवनद्रुमम् ॥ ३० ॥ हार कुरङ्गशावाक्ष्या भारार्पणव्यगौ काञ्ची कलकलोन्मुखी । राजति स्थूलमौक्तिक । नामिलावण्यपानीयघटीयत्रगुणोपम न मध्यस्स तसा कार्य सहेतुकम् ॥ ३१३ ॥ मध्य तब ॥ ३०१ ॥ मातङ्गफुम्मससर्गजातपातकशङ्कया । सातीव सरोजाक्षि पयोधरमरार्दितम् । अस्ति नास्तीति सदेह कस मुक्काहारोऽसा स्फुरत्कान्तिजले गले ॥ ३०२ ॥ चित्ते न भाषते ॥ ३१४ । सरमानसिकसमस्या सात्त प्राणेश्वरपरिप्वद्गविभ्रमप्रतिपत्तिमि । मुक्ताहारेण लसता निमा निरवधिर्मध्य । श्रीरेव पूरयति या न गिरा देवी न हसतीय स्तनद्वयम् ॥ ३०३ ॥ हारोऽयं हरिणाक्षीणा प्रायेण मान्मयी दृष्टि । सुन्दरि यतो मवल्या प्रतिक्षण चापि गुरुरस्सा ॥ ३१५ ॥ अस्मि-प्रकृतिमनोज्ञे लमा लठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकरा ॥ ३०४ ॥ मणिहारलता विमाति तन्व्या क्षीयते मध्य ॥ ३१६ ॥ वय प्रकपर्पदुपचीयमानस्तनद्वय स्तनसिंहासनसीमि तस्थिवासम् । अभिषेक्तुमनगदेवराज सोहनश्रमेण । अत्यन्तकार्य वनजायताच्या मध्यो गलशजागलितेय दुग्धधारा ॥ ३०५ ॥ भीगाद्भुतैयाच | जगामेति ममेष तर्क ॥ ३१७ ॥ यदा हियोमा त्रिवली टुशोमितापि प्रसाधिता माणवकेन सेयम् । आलिङ्ग्यता | रोऽयं मध्यो मगाझ्या कृशतामुपैति ॥ ३१८ ॥ काचीगुण गुणेन गृह्णाति रोमावलिनेनवलीम् । इतीव चिन्ताकुलम १ रतावास प्रियस्य राम्टन चिद नराधनाइरागादिक येन तथा विरचिता जघनेषु लक्ष्मीलन्या स्थिति स्तनतटेषु च रन भूते, पशेरला प्राप्त प्रिय कामस्तस्स रान्छन मत्स्य स्तुदूपे २२ वठिनताया आवासे स्थानभूने. पक्षे -पठिनताया आवासे में हारे । नो भूषिता ययमितीव नितम्विनीना काश्य निरर्ग ३ रसेनानिहिते, पशे, रसया पयिन्या सोदरणकाले आलिहिते लमधार्यत मध्यमागे ॥ ३१९ ॥ स्फुटमसदवलम तन्धि वराहे ४ प्रकृणहादे एकरसे तत्सरे, पक्षे, प्रसादे एरो रस प्रीतियं तमिनसिहे ५ क्रमानदरामनगादिपरिमागभनोचिडे निश्चिन्वते ते तद्नुपलममानास्तयन्तोऽपि लोका । प्रादे, पसे, कम पाविदोरसाद सारेगोपचित प्रदे बामने कुचगिरिवरयुग्म यद्विनाधारमास्ते तदिह मकरकेतोरिन्द्र- ५ भूभृता पर्वतानां गुरखमपइन्ति नागपति ताशे ततोऽर | जाल प्रनीम ॥ ३२० ।। तुनामोगे सनगिरियुगे प्रौढविम्बे महार, प, भूगता राज गौरव गारा मार्गरे ७ चक्रवाकस्पर्धा | नितम्वे सीमादेशं हरति नृपती यौवने जृम्भमाणे । मप्यो रले तरसालद, पशे, सीमावियोगानुरतया यस्यापदे रामे भोग मुग हर तदानि, पो-भोग कामानि शेरचतारे मारु पचिदपि ययौ पानेशणाया शून्य मध्यस्थलमिति एभ । जनितमदने, पो-जनितमनमइस शरीरस्प पिद तत किंवदन्तीं वदन्ति ॥ ३२१॥ देह हेमपुति परिहता। मभोगय गममाधिप्रति येन तस्मिन्बुदे ३० ऐपिद्रियेषु म्भोजगृष्टिं च दृष्टिं राशीभूतप्रमरपटरीचारुवर्ष च केशम् । सीना आसपा मुसा यसिंहाशे, पशे-पीनमः यस्य यल्गा तामुमति ११ रिपो- १२ असर,पगर- १ पुष्यमा १ मणम् ·वरुणीपृथगवयववर्णनम् २६७ दृष्ट्वा सद्यो विपुलहृदयानन्दमूढेन घात्रा सारङ्गाश्याः किमु श्रोणिवेममितः ॥३४०॥ नाभिमुनेन गोगाः गोमते रचयितुं विस्मृतो मध्यदेशः ॥ ३२२ ॥ आक्रान्ते शैशवे- रोममध्नरी । कंदर्पहेमकटकाहाशापारेय निर्गता ॥३४१ ॥ सिन्नभिनववयसा शासनान्मीनकेतोर्यालाया नेत्रयुग्मं श्रुति- नामीवलयसंबद्धा रोमाली भाति मुनुपः । सहिता निगडे- युगमविशड्युगेनापि सार्धम् । यक्षोजद्वन्द्वमुचैत्रहिरिह | नेव शृङ्खला मरदन्तिनः ॥३४२ ॥ रोमावली पिलासिन्या निरगाच्योणिविम्वन साकं मध्यः संगृह्य बद्धस्त्रियालिभिर- प्रविष्टा नामिमण्डलम् । कियद्वाार्यमत्रेति तारानिय मितः कार्यमङ्गीकरोति ॥ ३२३ ॥ | विनति ॥ ३४३ ॥ लिमन्त्याः काममाम्राज्यगासनं यौवन- नाभिः श्रियः। गलितेव मपीघारा रोमाली नाभिगोलकात् ॥३४॥ भन्ये समाप्तलावण्ये सारसर्गे मृगीदृशः । अपूरयित्वेव जाने रात्रिपु तन्मध्ये ददाति शनकैः पदम् । गम्भीरनाभि- गतो नामिरन्ध्र चतुर्मुखः ॥ ३२४ ॥ कुचकुम्मी कुहरप्रवेशागकया मरः || ३४५ ॥ कुचदुर्गराजधान्यो- समालम्च्य तरन्ती कान्तिनिमगाम् । भ्रमादितस्ततो दृष्ट्वा | मध्येमागे मृगीदृशो मदनः । किमकृत नामीचापीमपि रोमाली- दृष्टिनामौ निमजति ॥३२५॥ स्तनौ तुगौ समारूढे चापन्य- | तमालवनरेखाम् ॥ ३४६ ॥ वयसी शिशुतातदुत्तरे मुरभि स्तमरे सरे। कोदण्डाटनिमुद्रेव जाता नामी नतमुवः ॥३२६॥ | स्वामिविधि विधित्सुनी । विधिनापि न रोमरेच्या कृतसाग्नि उरोजवचकमनोजरूपा केशावलीव भ्रमराजिता वा । संगीत- प्रविमन्य रज्यतः ॥ ३४७ ॥ तस्याः प्रविष्टा नतनाभिरन् वत्सत्पुटमेदह्या विद्येव नामीसरसी मृगाक्ष्याः ॥ ३२७॥ रराज तन्वी नवरोमरानिः । नीवीमतिक्रम्य सितेतरम्य यलित्रयम् एकमेव बलिं बघ्या जगाम हरिरुन्नतिम् । तन्व्यात्रिबलि- तन्मेसलामध्यमणेरिवार्चिः ॥ ३४८ ॥ गौरीव पत्या मुमगा बन्धेऽपि सैव मध्यस्स नम्रता ॥ ३२८ ॥ स्तनमाराय कदाचित्कीयमप्यतनूसमसाम् । इतीव मध्ये निदधे मंध्येन विलिव्याजतः कृता । तस्याः शङ्कितमनेन विधाता रोमावलीमेचकसूत्रमस्याः ॥ ३४९ ॥ रोमावली- घूमनानामिवावलिः ॥ ३२९॥ तदीयत्रिवलीमार्गसोपानारी- रजुमरोजकुम्भौ गम्भीरमासाद्य च नाभिकूपम् । मदृष्टि- तृष्णा विरमेद्यदि स्यान्नैषां वतैपा सिचयेन गुमिः हणश्रमः । अनगत्वादनद्गस जातो रत्येकगोचरः ॥३३०॥ परिहत्य दुगरोहं तस्याः स्तनतटं कृता । कंदर्परमसंचार- ॥ ३५० ॥ उन्मूलितालानविलामनामिश्छिन्नस्तुलच्छृङ्खल- मार्गालीव चलित्रयी ॥ ३३१ ॥ दरिदमुदरं दृष्ट्वा चके रोमदामा । मचस्स सेयं मदनद्विपस प्रस्खापरप्रोच्च- लावण्यपूर्णयोः । पन्थानं स्तनयोस्तसाखिवलीविपर्म विधिः | कुचास्तु वास्तु ॥ ३५१ ॥ रोमावलिकुमुमैः समोयी- | चापेषुभिर्मप्यललाटमूर्ति । व्यसैरपि स्थानुभिरेतदीयजत्रः ॥ ३३२ ॥ राजति त्रिवली तस्याः स्तनमारोन्नतिक्रमात् । उपर्युपरि जातेव हारमुद्रापरम्परा ॥ ३३३ ॥ मध्यत्रिवली- स चित्रं रतिजानिवीरः ॥ ३५२ ॥ गीरनामीहदसंनिधाने पिथे पीपरकुचचत्वरे च चपलदृशाम् । छलयति मदन- रराज तन्वी नरोमरागिः । मुखेन्दुमातस्तनचक्रयाक पिशाचः पुरुषं हि मनागपि.स्खलितम् ॥३३४॥ मध्येन सा द्वन्द्वोज्झिता शैवलमञ्जरीव ॥ ३५३ ॥ स्वर्णायदातद्युति- वेदिविलममघ्या वलित्रयं चारु वमार वाला । आरोहणाथै | कायकाण्डे संपूर्णपीयूषमयूसमुन्यः । एणीदृशः पृष्ठविलम्नि- नवयौवनेन कामस सोपानमिव प्रयुक्तम् ॥३३५॥ अनन्य- वेणीविम्बः -पुरो राजति रोमराजी ॥ ३५४ ॥ पयोधर- साधारणकान्तिकान्ततनोरमुष्याः किमु मध्यदेशः । जग- स्वावदयं समुन्नतो रसस वृष्टिः सविवे मविष्यति । अतः त्रयीजन्मभृतां निषण्णा चित्तावलीयं त्रिवलीमिषेण ॥३३६॥ समुद्गच्छति नामिरन्ध्रतो विसारि रोमालिपिपीलिकापतिः मध्यात्समानीय संसारमार्ग वक्षोजमुत्पादयिता विधाता। | ॥ ३५५ ॥ गमीरनामीहृदपार्श्ववर्तिनी विराजते लोम- अतिप्रयत्नात्रिवलीमिर्पण सोपावनमंत्रितयं चकार ॥३३७॥ तती मृगीदृशः। मुम्बारविन्दस्य रसामिलापिणी द्विरेफ- मत्वा चापं शशिमुखि निजं मुष्टिना पुष्पधन्या तन्वीमेनां तव | पतिश्वलितेव नीरवा ॥ ३५६ ॥ समुदितकुचकुन्ममङ्ग- तनुलतां मध्यदेशे वमार । यस्मादत्र त्रिमुवनयशीकारमुद्रा- | नाया हृदयमनगमतमजोऽधिशेते । तदखिलपदवन्धनाय नुकारास्तिस्रो भान्ति त्रिवलिकपटादद्गुलीसंधिरेखाः ॥३३॥ रोमावलिरिह शृङ्गुलिका विलोक्यते यत् ॥ ३५७ ॥ दत्त रोमावली मया पदमिदं नवयौवनाय वं सत्वरं वचन नैशन साप- नामिन्धं प्रविष्टासाः श्यामला रोमवल्लरी । ब्रता | येति । कामस हसलिखिताक्षरमालिकेव रोमावली विजयते तिमिरलेखेव मेसलामणिकान्तितः ॥ ३३९ ॥ माति | जलजेशणायाः ॥ ३५८ ॥ नार्माविलान्तरविनिर्गतपन्नगाय रोमावली तसाः पयोधरमरोन्नती । जाता रशलाकेव संप्रस्थिता नयनवचनमझगाय । नामानुदीक्ष्य गल्डभ्रम- १ वलिनामानं दैन्यम् : पक्षे, बलिन् १रोमावलिरेत पिपीलिकापतिः ·२६८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् मुद्वहन्ती गुप्तेव पीनकुचपर्वतयोरधस्तात् ॥ ३५९ ॥ प्रशस्तिफलकोपमम् ॥ ३७२ ॥ विस्तारिणा मुहुस्तसाः अतिबहुतरलजारङ्खलाबद्धपादो मदननृपतिवाहो यौवनो- | श्रोणीविम्वेन पीडिता । त्रुटिता त्रुटितानीति पूत्करोतीय न्मत्तहसी । प्रकटितकुचकुम्भो लोमराजीकरण पिबति | मेखला ॥ ३७३ ॥ अपर्याप्तभुजायामः सखेदोऽसाः सखी- सरसि नाभीमण्डलाख्ये पयांसि ॥ ३६० ॥ रचयति युव- ! जनः । श्रोण्या कथंचित्कुरते रशनादामबन्धनम् ॥ ३७४ ॥ नेत्रक्षेत्रपीयूपवृष्टिं नवजलधररेखा रोमराजिच्छलेन । यदुद्- | नितम्बगौरवेणासौ गौरागी खिद्यते दृढम् । हारयत्यपरि- यति कलापिप्रक्रियेयं तदुच्चैः स्तनघनसमयोऽसामाविरस्तीति स्पन्दा कन्दुकं क्रीडितेषु यत् ॥ ३७५ ॥ स कथं न विद्यः ॥ ३६१ ॥ अमुष्मिल्लावण्यामृतसरसि नूनं मृगदृशः । स्पृहणीयो विषयस्तैस्तनितम्बविन्यासः । शान्तात्मनापि स्मारः शर्वप्लुष्टः पृथुजघनमागे निपतितः । यदङ्गागाराणा | विहितं विश्वसृजा गौरवं यत्र ॥ ३७६ ॥ पृथुवर्तुलतन्नि- प्रशमपिशुना नाभिकुहरे शिखा धूमस्वयं परिणमति रोमा- | तम्बकृन्मिहिरस्पन्दनशिल्पशिक्षया । विधिरेककचक्रचारिण वलिमिषात् ॥ ३६२ ॥ इयं सृष्टा चश्चत्कनकलतिका किमु निर्भर्त्सति मान्मथं रथम् ॥ ३७७ ॥ चक्रेण विश्वं पङ्कजमुना निषिक्ता लावण्यामृतरसभरेणानुदिवसम् । अक- युधि मत्स्यकेतुः पितुर्जितं वीक्ष्य सुदर्शनेन । जगजिगीष- स्माद्रोमालीमधुपपटलीह स्फुरति यत्ततः शङ्के पुष्पोद्गमसमय- त्यमुना नितम्बद्वयेन किं दुर्लभदर्शनेन ॥ ३७८ ॥ रोमा- मायातमधुना ॥ ३६३ ॥ हरक्रोधज्वालावलिभिरवलीढेन | वलीदण्डनितम्बचके गुणं च लावण्यजलं च बाला । तारुण्य- वपुषा गारे ते नाभीसरसि कृतझम्पो मनसिजः । समु- मूर्तेः कुचकुम्भकर्तुर्बिभर्ति शङ्के सहकारिचक्रम् ॥ ३७९ ॥ त्तस्थौ तस्मादचलतनये धूमलतिका जनस्ता जानीते तव काञ्ची जननि रोमावलिरिति ।। ३६४ ॥ निर्णतव्यो मनसिज- वद्धा मणिमयकाञ्ची तस्याः परिणाहशालिनि नितम्बे । कलातप्रसिद्धान्तसारो जेतव्या च त्रिदशसुदृशामङ्गलावण्य- | पङ्किरिव सारसानां सुरसरितः पुलिनमण्डलामोगे लक्ष्मीः। रोमश्रेणीलिखनसुभगं पत्रमादर्शयन्ती पत्रालम्ब ३८० ॥ सस्तां नितम्बादवरोपयन्ती पुनः पुनः केसर- जगति कुरुते सुचनो यौवनश्रीः ॥ ३६५ ॥ उत्तगस्तन- | पुष्पकाश्चीम् । न्यासीकृतां स्थानविदा खरेण द्वितीयमौवींमिव पर्वतादवतरगङ्गेव हारावली रोमाली नवनीलनीरजरुचिः सेयं । कार्मुकस ॥ ३८१ ॥ कैलिन्दात्मजा । जातं तीर्थमिदं सुपुण्यजनकं यत्रानयोः जधनम् संगमश्चन्द्रो मजति लाञ्छनापहृतये नूनं नखाङ्कच्छलात् तस्याः पद्मपलाशाक्ष्यास्तन्व्यास्तजघनं धनम् । दृष्टं ॥ ३६६ ॥ उत्तुद्गस्तनभार एप तरले नेत्रे चले भूलते | सखीभिर्यामिस्ताः पुम्भावं मनसा ययुः॥३८२ ॥ अनगरस- रागान्धेषु तदोपपल्सय मिदं कुर्वन्तु नाम व्यथाम् । सौभाग्या- | पीठोऽसाः शृङ्गारस्वर्णविष्टरः । लावण्यसारसंघातः सा क्षरपतिरेव लिखिता पुष्पायुधेन स्वयं मध्य स्थापि करोति | घना जघनस्थली ॥ ३८३ ॥ तदीयजघनाभोगगरिमा तापमधिकं रोमावली केन सा ॥ ३६७ ॥ यूना धैर्यतृणा- | विस्मयासदम् । दूरसाती पृषकोऽभूयेनानद्गस्य साङ्गना डुरं कवलयन् नीडाम्बुपूरं पिवन् शृङ्गारो हरिणस्तव स्तन ॥ ३८४ ॥ वपुरनुपमं नामेरू विधाय मृगीदृशो गिरेः सीमानमारोहति । नाभः काचन तस निःसृतवती | ललितललितैरगन्यासैः पुरा रमसादिव । तदनु सहसा कस्तूरिकामालिका रोमश्रेणिमहोत्सवं वितनुते कल्याणि | खिन्नेनेव प्रजापतिना भृशं पृथुलपृथुला स्थूलस्थूला कृता जानीमहे ॥ ३६८ ॥ सौन्दर्यस्स मनोमन गणनारेखा जघनस्थली ॥ ३८५॥ फिमेपा कृता लावण्यस विलोकितुं निजगतामेपा किमुद्री- मदनमन्दिरम् विका । आनन्दद्रुमरन्दली नयनयोः किं वा समुजुम्मते अझेन केनापि विजेतुमस्सा गवेष्यते किं चलपनपनम् । मुन्दयाः रिमु या खमारमुमगा रोमालिरुन्मीलति ॥३६९॥ न चेद्विशेषादितरच्छदेभ्यस्त्रसास्तु कम्पस्तु कुतो भयेन ॥३८६॥ गौरमुग्धपनितावरागके रेजुरुत्थिततनूरुहाकुराः। पृष्टभागः असाः सलु प्रन्धिनिबद्धकेशमडीकदम्पप्रतिविम्बवेशात् । तर्पणाय मदनस्य वेधसा स्वर्णशुक्तिनिहितास्तिला इव ॥३८७॥ सरप्रशम्नी रजताक्षरेयं पृष्ठस्थलीहाटकपट्टिकायाम् ॥३७॥ नितम्यः मन्ये तदूरू संभाव्य हस्तमर्वखहारिणी । वहन्त्यरपृश्य- तचितम्बस निन्दन्ति वृद्धि परिजनागनाः । काची- | ताहेतोमर्मातङ्गत्वं मतहजाः ॥ ३८८ ॥ लम्मिताः कदलि. नरनवनिधायनेन कदर्धिताः ॥ ३७१ ॥ नितम्बविम्यं | सम्मास्तदूरभ्यां परामयम् । अत्यन्तमृदुर्भिलब्धो जडैः । पिम्पोष्ठी चन्द्रकान्तशिलाघनम् । धन कंदपंदो सम्म- | जयडिण्डिमः ॥ ३८९ ॥ ऊरुः कुरङ्गकरावय १कोमापन- २ यमुना ३ नरनामम्टेन प्रशान्तमनमा. २ प्रक्षगा ३ अत्यन्तमुन्दरः ४ मान्तेने.

·वरुणायगवयववर्णनम् २६९ लचेलाचलो भाति । रापताकः कनकमयो विजय- | अप्यास्त भृामालाठिमिर्मणिपचितनपुरल्याजात् ॥४०९॥ स्तम्मः स्मरम्येन ॥ ३९० ॥ तरुमूरुयुगेण सुन्दरी रिमु | अननुग्णन्मणिमेमलमविरलमिलानमनुमतीरम् । परिमरण- रएमां परिणाहिना परम् । तरुणीमपि जिष्णुरेव तां धनदा- / मरुणचरणे रणरणकमशरणं कुरुते ॥ ४१० ॥ दशरनमा- पत्यतप.फलसनीम् ॥ ३९१ ॥ रम्मापि किं चिद्वयति न्यवान्दधाना जडसंसर्गविमुत्तिसावधानी । चरणी नलिनेन प्रसाण्डं न चात्मनः खेन न चैतदूरू । बर्मर येनो- | तोल्यन्तः कथमस्याः कवयो न यान्ति लजाम् ॥ ४११ ॥ परि सा ददाना पाणि जागर्त्यनयोभ्रमेण ॥ ३९२ ।। | अम्युग्नताहृष्ठनसप्रमामिनिक्षेपणाद्रागमियोंदिग्न्ती । आज- विधाय मूर्धानमधवर चेन्मुश्चेत्तपोभिः समसारमारम् ।| हतुस्सच्चरणौ पृथिव्यां स्थलारविन्दश्रियमव्यवस्थाम् ॥४१२॥ जाड्यं च नाश्चेत्कदली बलीयस्तदा यदि स्यादिदमूरुचारु | असाः पदी चारुतया महान्तावपेक्ष्य सोक्ष्म्याहवमायमानः । ॥ ३९३ ॥ अस्याण्डद्वितयेन तम्याः करः पराजीयत जाता प्रवालय महीरुहाणां जानीमहे पहनशब्द. वारणीयः । युक्त हिया कुण्डलमच्छलेन गोपायति सं लब्धिः ॥ ४१३ ॥ जगद्वधूमुसु रूपदपाधदेतयाधायि मुम्बपुष्करं सः ।। ३९४ ॥ असां मुनीनामपि मोदमूहे भृगु- ( पदारविन्दम् । तत्सान्द्रसिन्दूरपगगरागैर्द्वयं प्रसटपालारणं महान् यत्कुचशैलशीली । नानारदाहादि मुसं श्रितोळसो | तत् ॥ १४ ॥ यानेन तन्व्या नितदन्तिनाथी पदान्ज- महामारतसर्गयोग्यः ।। ३९५ ॥ पश्यन्हतो मन्मयाणपातः | राजी परिशुद्धपार्णी । जाने न शुश्रूपयितुं समिच्छू मतेन शक्तो विघातुं न निमील्य चक्षुः 1 करू विधाना हि कथं | मूर्मा कतरस्य राजः ॥ ४१५ ॥ प्रियायसीमतरतो मुददं तो तो विन्यासवत्याः सुमतैर्वितर्कः ॥३९६॥ नागेन्द्रहवा- (असामाग्यमाग्य कयमन्यया स्यात् ।। ४१६ ॥ व्यधाद्विधिः साधुदशत्वमिन्दोः । एतत्पदच्छमसरागप- स्त्वचि कर्कशत्यादेवान्तरीत्यात्कदलीविशेपाः।लब्ध्यापि लोके परिणाहि रूपं जातातर्वोरुपमानवायाः ॥३९७॥ कदली गुल्फी कदली करमः करमः करिराजकरः करिराजकरः । भुवनः । चतुर्दशीयं तदिहोचितैव गुरूद्वयासा यदृश्यसिद्धिः॥४१७॥ अरन्धतीकामपुरंभिलक्ष्मीजम्मद्विपदारनवाग्निरानाम् । नितयेऽपि विर्ति तुलाभिदमूरुपुगं न चमूदृशः ॥ ३९८ ॥ जवे पादाहुल्यः जरे तदीये संताप यजनस्थानुरागिणः । जनयांचक्रतु- एप्यन्ति यायद्गणनाद्दिगन्तान्नृपाः स्मराताः शरणे प्रवेष्टुम् ।इमे स्तीनं तत्र हेतुर्विलोमता ॥ ३९९ ॥ हेममशीरमालाभ्यां | पदाजे पिधिनापि सृष्टास्तावत्य एवाद्गुलयोन रेमाः ।।४१८! माति जहालताद्वयम् । लापण्याय कृतास्थानं कुङ्कुमेनेव तस्याः पादनखणी शोमते फिल मुम्रयः । रत्नारलीय सुनुवः ॥ ४०० ॥ वृत्तानुपूर्व च न चातिदीधैं नई शुभे सृष्टयतस्तदीये । शेपाहनिर्माणविधौ विधातुलावण्य उत्पाय लावण्यरत्नाकरसमुद्गता ॥ ४१९ ॥ तत्पादनमुरत्नानां इवास यनः ॥ ४०१ ॥ क्रमोद्गता पीवरताधिजई वृक्षाधि- यदलतकमार्जनम् । इदं श्रीखण्डलेपैन पाण्डरीकरणं वियोः रूदं विदुषी किमसाः । अपि अमीमगिभिरावृताई यासो | ॥ १२० ॥ तद्वकं नैनपद्म प्रकटितमसत्सर्धितं यन्मयत- लतावेष्टितकप्रवीणम् ॥ ४०२ ॥ जातं तलाकृशत्वं ग्रहणमपि ततो जायमानः करक. चरणो तत्सर्व क्षम्यतां मे पुनरपि न करोम्येवमुक्त्वा तु तम्या गाद अमूल्यस मम सैर्णतुलाकोटिद्वयं कियत् । इति | लमः शशाइश्चरणनखमणिच्छद्मना पादयुग्मम् ॥ ४२१ ॥ कोपादियातायं पादयुग्गं मृगीदृशः ॥ ४०३ ॥ जाग्रतः गमनम् कमलालक्ष्मी यजमाह तदद्भुतम् । पादद्वन्द्वस मतेम सलीलमियमायान्ती कामिनी गजगामिनी । टन्नत गतिस्तेये तु का स्तुतिः ॥ ४०४ ॥ सनमारोन वक्रेन्दु- हि नवज्योतिः पुष्पैर्मुवमिमार्चति ॥ ४२२ ॥ मारयन्त्या चन्द्रिकावरणं मम । इति तत्पादयोलमा वेनि प्रागणपद्मिनी | जनं सर्व निरागसमियाज्ञया । मातगाना गतिर्यात्ता- ॥ ४०५ ॥ अत्यपूर्पस्य रागस पूर्वपक्षाय पछयाः । दृगासीदसंशयम् ॥ ४२३ ॥ सा राजहंसैरिव संनतानी पद्मानि पादयुग्मस प्रत्युदाहरणानि च ॥ ४०६ ॥ दृश्यन्ते | गतेषु लीलाश्चितविक्रमेषु । व्यनीयत प्रन्युपदेशलुथैरादि- मानसोतमा राजहंसाः कचियदि । गतौ चरणयोसम्याः सुमिपुरसिधितानि ॥ ४२४ ॥ गुरुतरकलनूपुगनुनाद प्रक्ष्यते यावदन्तरम् ॥ ४०७॥ नितम्पपीड्यमानेन पाद सललितनर्तितवामपादपद्मा । इतरदननिलोलमादयाना युग्मेन सुनृपः । कृता भ्रुटिभङ्गीन नीलनपुरमालया | पदमथ मन्मयमन्धर जगाम ॥ ४२५ ॥ ॥ १०८ ॥ चरणकमल तदीय लाभावालातपेन सवलितम् । जुम्मा चक्रीतमुजलविकं पत्रीतपत्र मुन्नमीरम् । नो ३ मुवर्णम्य विशतिपलामकस्स तुरा कोटिद्वयम् : पक्षे पादागददयम् हरति कन्य हृदयं हरिणदृशो जृम्भगारम्मः ॥ ४२६ ॥ नसाः - १गुण्टार २ नियमेन ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् आस्येन्दोः परिवेषवद्रगतिपतेश्चाम्पेयकोदण्डवद्धम्मिल्लाम्बुमुचः | स्वीकुर्वन्पुरुषो लीलां वहत्यही शंभोः ॥ १२ ॥ अङ्गं क्षणातिवदासजी क्षिपन्ती भुजौ । विश्लिष्यद्वलि लक्ष्य- | भूषणनिकरो भूपयतीत्येष लौकिको वादः । अगानि नामि विगलन्नीव्युन्नमन्मध्यमं किंचित्किंचिदुदञ्चदश्चलमहो | भूषणानां कामपि सुषमामजीजनंस्तस्साः ॥ १३ ॥ सौरभ- कुम्मस्वनी जृम्भते ॥ ४२५॥ मम्भोरुहवन्मुखस कुम्भाविव स्तनी पीना । हृदयं मदयति निद्रा वदनं तव शरदिन्दुर्यथा वाले ॥ १४ ॥ मधुरः सुधावद्धरः सार्थकानर्यकपदं त्रुवती मन्थराक्षरम् । निद्राधमी- | पछवतुल्योऽतिपेलवः पाणिः । चकितमृगलोचनाभ्यां सदृशी लिताक्षी सा लिखितेवास्ति मे हृदि ॥ ४२८ ॥ उत्ताना-चपले च लोचने तस्याः ॥ १५ ॥ कलयति कुवलयमाला- मुपधाय बाहुलतिकामेकामपाङ्गभितामन्यामप्यलसां निधाय । ललितं कुटिलः कटाक्षविक्षेपः । अधरः किसलयलीलामानन- विपुलामोगे नितम्यस्थले । नीवी किंचिदिव श्लथा | मस्याः कलानिधिविलासम् ॥ १६ ॥ तरुणिमनि कलयति विदधती निश्वासलोलालका तल्पोत्पीडनतिर्यगुन्नतकुचं कलामनुमदनधनुर्बुवोः पठत्यग्ने । अधिवसति सकलललना- निद्राति शातोदरी ॥ ४२९ ॥ आमीलन्नवनीलनीरजतुला- मौलिमियं चकितहरिणचलनयना ॥ १७॥ नयनयुगा. मालम्बते लोचनं शैथिल्यं नवमल्लिकासहचरैरङ्गैरपि । सेचनकं मानसवृत्यापि दुष्पापम् । रूपमिदं मदिराक्ष्या सीकृतम् । आलापादधरः स्फुरत्कलयति प्रेसवालोपमामा- मदयति हृदयं दुनोत्यपि च ॥ १८ ॥ संन्यस्तभूपापि नन्दप्रभवाश्च बाप्पकणिका मुक्ताश्रियं विभ्रति ॥ ४३०॥ नवैव नित्यं विनापि हारं हसतीव कान्त्या । मदं विनामि कान्तिः स्खलतीव भावैर्वाचं विना व्याहरतीय दृष्ट्या ॥ १९ ॥ सुन्दरी सा भवत्येष विवेकः केन जायते । प्रभामात्र भ्रूयुग्ममुच्चैर्धनुरुज्झितज्य बाणाः कटाक्षाः कुटिला निता- हि तरलं दृश्यते नान नाश्रयः ॥ ४३१ ॥ अवयवेषु पर- न्तम् । तथापि यूनां हृदयं भिनत्ति कोऽयं विलासो वनिता- स्परविम्वितेवतुलकान्तिपु राजति यत्तनोः । अयमयं प्रवि. जनसे ॥ २० ॥ अलीकरूपो यदि मध्यभागः पयोधरा- माग इति स्फुटं जगति निश्चिनुते चतुरोऽपि कः ॥४३२॥ | कारभृतश्च केशाः । उत्सङ्गशोभापि सरोरुहाक्ष्याः करस्य शोमां कलयेन्न कस्मात् ॥ २१ ॥ सर्वोपमाद्रव्यसमुचयेन समग्रस्त्रीस्वरूपवर्णनम् यथाप्रदेशं विनिवेशितेन । सा निर्मिता विश्वसृजा प्रयत्ला- सा दृष्टा यैन वा दृष्टा मुषिताः सममेव ते। हृदयं देकस्थसौन्दर्यदिदृक्षयेव ॥ २२ ॥ प्रत्यद्गमस्यामभिकेन हृतमेकेषामन्येषा चक्षुषोः फलम् ॥ १॥ मुखेन चन्द्र रक्षा कर्तुं मघोनेव निजात्रमस्ति । यजं च भूषामणि- कान्तेव महानीलैः शिरोरुहैः । पादाम्या पद्मरागाम्यां । मूर्तिधारि नियोजितं तद्युतिकार्मुकं च ॥ २३ ॥ भूश्चिनः रेजे रत्नमयीव सा ॥ २ ॥ गुरुणा स्तनमारेण मुखचन्द्रेण | रेखा च तिलोत्तमाया नासा च रम्भा च यदूरुसृष्टिः । भाखता । शनैश्चराम्या पादाभ्या रेजे ग्रहमयीव सा ॥ ३ ॥ फलायते कुचद्वन्द्वमियं हेमलतायते । अङ्गानि । कर्णाक्षिदन्तच्छदबाहुपाणिपदादिनः खाखिलतुल्यहेतुः । दृष्टा ततः पूरयतीयमेकानेकाप्सरःप्रेक्षणकौतुकानि ॥ २४ ॥ कुमुमायन्ते मनो मे भ्रमरायते ॥ ४ ॥ वक्रे गुरुत्वं यदि ते उद्वेगमागद्वयताभिमानादिदेव वेधा व्यधित द्वितीयम् छन्द शास्त्रविदो विदुः । कठिने कुचयुग्मेऽसा वदतां ॥ २५ ॥ यशः पदाएछनखी मुखं च विमर्ति पूर्णेन्दुचतु- किं नु हीयते ॥५॥ विकसक्षेत्रनीलाब्जे तथा तन्न्याः | यं या । कलाचतु.पष्टिरुपैति वासं तसा कथं सुभ्रुणि सनद्वयी । तव दत्ता सदा मोदं लसत्तरलहारिणी ॥ ६॥ नाम नासाम् ॥ २६ ॥ कार्येन निवर्णयितुं च रूप दन्तप्रभापुष्पचिता पाणिपटवशोमिनी । येशपाशालिन्देन मिच्छन्ति तत्पूर्वसमागतानाम् । न तु प्रियेष्वायतलोचनाना मुवेपा हरिणेक्षणा ॥ ७ ॥ अकृशं नितम्बमागे क्षामं मध्ये समुन्नतं फुचयोः । अत्यायतं नयनयोर्मम जीवितमेतदायात समग्रपातीनि विलोचनानि ॥२७॥ यतो यतोऽझादपयाति ॥८॥ अव्याजसुन्दरी ता विज्ञानेनाद्भुतेन योजयता । कञ्चुस्ततस्ततः स्वर्गमरीचिवीचयः । यतो यतोऽम्या उपफल्पितो विधाना वाणः कामस विषदिग्धः ॥९॥ निपतन्ति दृष्टयस्ततस्ततः श्यामसरोजवृष्टयः ॥ २८ ॥ तदा आलोक्य चिकुरनिकरं सततं मुमनोधियासयोग्य ते । तदगम्य विमति विग्रम विलेपनामोदमुचः स्फुरद्रुचः । कामो निजं निपटं परिवृत्य पराचकर्ष साशकः ॥ १०॥ दरस्फुरत्वाचनरेनकीदलांमुवर्णमभ्यन्यति सौरमं यदि आलपति पिक्सरिय पश्यति हरिणीय चलति हंसीर । ॥ २९ ॥ अधरे मधुग सरस्वतीयं ननु कर्णे मणिकर्णिकार- सुखी तडिसनिकेव सदते तुहिनामुलेसेव ॥११॥ वाहः । गिरमि .प्रतिमाति चारवेणी कथमेगीनयना न येशीरुपमहीनं पृष्ण भगान्तमा सम् । पुचमसाः १हीरणनयना.

·१ मम्मी नाममाया गरम काश्व | स्वष्टायागमायरी गाना गम्मही विसर • समग्रमीखरूपवर्णनम् तीर्थराजः ॥ ३० ॥ वेणी विडम्बयति मत्तमधुरतालीम- ॥ ४४ ॥ बहत्यम्या दृष्टिकिचनानीलोयटनुटाममण्ड. गीकरोति गुणमैन्दनमास्समस्याः । वाहू मृणाल्लतिकाश्रिय- सामिम्या बदनमिदमिन्दो. कलयति । कुची किंचिन्मी- माश्रयेते पुहानुपुट्स्यति कामशरान्कटाक्षः ॥३१॥ वन्ध-स्लमलतुलना क्न्दलयतस्तम.गोमा चिना चिरनिकुम्ब वन्धुरधरः सितकेतकामं चक्षुर्मध्ककलिकामधुरः कपोटः । हि कुरुते ॥ ४५ ॥ करे वेणीमेणीसहानयना नानविरती दन्तावली विजितदाडिमवीजराजिरासं पुनर्विकचपङ्कल- दधाना हाग्रे हरनयनतेजोहुतमपि । इयं मुग्धा दुग्या- दत्तदास्यम् ॥ ३२ ॥ येनोत्पलानि च शशी च मृणालि- म्युविनहलक्छोलसदृशा दृशा वारंवारं मनमिजत पापयति रम्मालताश्च कमलानि च निर्मितानि । नून | ॥ १६ ॥ दायादत्वं मनसिजधनुविलासम्य घचे योग- स एर मृगशानदृशोऽपि वेधाः सृष्टिक्रमो यदयमेकतया | क्षेमौ वहति नयनद्वन्द्वमिन्दीवराणाम् । तद्गानाणा पुनरिह चकास्ति ॥ ३३ ॥ सा रामणीयानिधेरघिदेवता वा सौन्द- | जगजैनापण्यमाजामामात्यग्रे मम्वदखिलं म्लानवणे यसारसमुदायनिकेतनं वा । तस्याः सखे नियतमिन्दुमुधा- सुवर्णम् ॥ ४७ ॥ नीलाञ्जाना नयनयुगठद्राधिमा दत्तपत्रः मृणालज्योत्स्नादि कारणमभन्मदनच वेघाः ॥ ३४ ॥ कुम्मामी कुचपरिकरः पूर्वपक्षीचकार । भूविश्रान्तिर्मदन- राजीर जीनसि मुघा न मुधार लमस्याः समः पदनपस्स घनुषो दिनमानन्नवादीद्वकन्योना गशवररुचं दूपयामास कुतो मुखम्य । अग्रे दृगोमूंगदृशः कतमः कुरङ्गस्तत्पञ्जन- | तयाः ॥ १८ ॥ तन्वी श्यामा शिखरिदशना पकविम्याघ- रोष्ठी मध्ये क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणा निग्ननामिः । त्वमपि कि जनरञ्जनाय ॥ ३५ ॥ सा दुग्धमुग्धमधुरच्छति. रङ्गयष्टिले सोचने तरुणकेतकपदीर्थे । कम्बोडिम्बन- श्रोणीमागदलमगमना स्त्रोकनमा सनाम्या या तत्र करश्च स एव कण्ठः सैवेयमिन्दुवदना मदनायुधं था | साद्युपतिविषये सृष्टिरायेव धातुः ॥ १९ ॥ वापी वापि ॥ ३६॥ ऊरुद्वयं मृगदृशः कदलेश काण्डौ मध्यं च वेदिर- | काश्चनीमैन्द्रनीली । अग्रे शैली सुकृतिमुगमौ चन्दनच्छन्न- स्फुरति गंगने तत्परं सूक्ष्मपद्या सोनालीमधिगतवती तुलं स्तनयुग्ममस्याः । लावण्यवारिपरिपूरितशातकुम्मकुम्भी देशी तत्याना सुलमममृतं सनिधानासुघाशोः ॥ ५० ॥ मनोजनूपतेरमिषेचनाय ॥ ३७ ॥ तन्वी शरत्रिपथगा पुलिने कमोली लोले दृशौ रुचिरचञ्चलखञ्जरीटौ । तद्वन्ध- | तद्वकं यदि मुद्रिता शशिकथा तचेत्सितं का मुघा तचक्षु- यदि हारितं कुवलयस्ताश्चेद्विरो धिमधु । विकन्दर्पधनु- नाय मुचिरार्पितमुनुचापचाण्डालपाशयुगलाविव शून्यकर्णी ॥ ३८ ॥ च्यारोशकोकनदशोककर: करोऽयं खेल झुनौ यदि च ते किं वा बहु ब्रूमहे यत्सत्यं पुनरुक्तमस्तु- विरसः सर्गक्रमो वेधसः ॥ ५१॥ सौरभ्यं मृगलान्छने श्वकोरमयचोरमिदं च चक्षुः । उद्विग्नविद्रुमरहस्यहरो:- यदि भरेदिन्दीपरे वक्रता माधुर्य यदि विद्रुमे तरलता धरोऽयं तत्सादरण्यमपि वश्यमवस्यमस्याः ॥ ३९॥ कन्दर्पचापे यदि । रम्माया यदि विप्रतीपगमनं प्राप्तोपमानं मुख यदि किमिन्दुना यदि घलाचले लोचने किन- तदा तद्वकं च तदीक्षणं तदधरसम्तदूरुयुगम् ॥ ५२ ।। त्पलकदम्बकैयदि तरङ्गमङ्गी ध्रुवौ । किमात्ममयघन्यना वेणीवेछनमङ्गणं किमु वलन्नेणीदृशो मध्यमं संव्यानं किमिदं यदि मुसंयताः कुन्तलाः किमम्बुरुहडम्बरैयदि तनूरियं किं विवृत्तिविषमाद्वासः स्नात्तंसते । नृत्यन्तीन किमन्तिके श्रिया ॥ ४० ॥ इदं वक्रं साक्षाद्विरहितकलङ्कः शशधरः | वलितयोः स्निग्धा दृशोः कान्तयः साबूतग्मितगर्मित फिगु मुघाधाराधारविरपरिणतं विम्बमघरः । इमै नेने रात्रिंदिव- । मुखं वस्तुं सखीं याञ्छति ॥ ५३ ॥ बाह ही च मृणाल- मधिकलोमे युवलये तनुबनण्यानां जलधिरगाहे सुग्नतः माम्यकमलं लावण्यलीलाजळं श्रोणीनीशिय च नमगरी. ॥४१॥ विनवाम्मोगाई बहटरुचिदीप्ताम्बरतात्तहिलेसा | घम्मिलीनालकम् मनचकनारयुग हेमद्युतिविततिरम्या विलसति । मिना स्वर्गद्गा लमसि रमम- | कन्दर्पवाणानदंग्यानामरगाहनाय मिबिना रम्यं सरो व्यग्रशफरीपरीवर्तः गर्घ स्फुरति किचेन्दीवरसनम् ॥४२॥ | निर्मितम् ॥ ५४ ॥ नित्याननमिन्दुमतिरधरं विम्वप्रमा तम.सोमः पूर्व तदनु सकल शीतकिरणस्ततः कोकद्वन्दं चुम्बति स्पष्टुं पाछी घामामुपटछायाधिशेष. सनौ । तनु च न किंचिपुनरभूत् । अयस्तस्यावर्तस्तदनु कदली- | लक्ष्मीः कोमलदम्य गेटी कगयाटम्य किं चार- काण्डयुगल ततोऽवाची पो शिरशिव विचे. शिल्परचना ॥ १३ ॥ पदाम्यामुन्निद्रामधायति शोगाम्युजरुचि कराम्या- भादत्ते नारिसलयानामरुणताम् । प्रनालय च्छाया दशन- ६ पुण्यात पपुलमरमनी . यसनामेण पियति स्मितज्योत्स्नापूरैरुपहसति कान्ति हिमरुप पन्दना - faryi. १ मासी । कान्तायाः बदल ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् देतस्याः मुद्दशः करोति पदयोः सेवा प्रवालद्युतिः ॥ ५५ ॥ शस्त्रीमिव प्रत्यागच्छति लङ्घनार्थमसकृयोमाङ्गणं चन्द्रमाः । कारंतुदमेव कोकिलरुतं तस्याः श्रुते भापिते चन्द्रे लोक- | वक्रेणापहते कुरङ्गसुदृशसैलोक्यरूपोञ्चये प्रत्यावर्तनवाञ्छयेव रुचिस्तदाननरुचेः प्रागेव संदर्शनात् । चक्षुर्मीलनमेव तन्न- कति न लेशं समातन्यते ॥ ६६ ॥ वक्र निर्भलमुन्नता यनयोरने मृगीणां घरं हैमी वलयपि तावदेव ललिता | कुचतटी मध्यप्रदेशः कृशः श्रोणीमण्डलमङ्गनाकुलगुरोर्देवस यावन्न सा लक्ष्यते ॥ ५६ ॥ चक्षुर्मेचैकमम्बुजं विजयते सिंहासनम् । कृत्वा चारुदृशश्चतुष्टयमिदं तुष्टाव मन्ये वक्रस मिन्नं शशी भ्रूसूत्रस सैनामि मन्मथधनुर्लावण्य- | विधिहर्षाद्गदगद्यपद्यरचनागर्भश्चतुर्भिमुखैः ॥ ६७ ॥ मध्य एण्यं वपुः । लेखा कापि रदच्छदे च सुतनोर्गाने च तत्का- विष्णुपदं कुचौ शिवपदं वक्र विधातुः पदं धम्मिल्लः सुमन:- मिनीमेनां वर्णयिता मरो यदि भवेद्वदग्ध्यमभ्यसति | पदं प्रविलसत्काञ्ची नितम्बस्थली । वाणी चेन्मधुराधरोऽ- ॥ ५७ ॥ स्निग्धस्सेर विलोलमुग्धमधुरा यन्नेत्रयोविभ्रमा | रुणधरः श्रीरङ्गभूमिर्वपुस्तस्याः किं कथयामि पुण्यचरितं यद्यामृष्टविलासपत्रलतिका धर्मोद्गमागण्डयोः । यच्च प्रौढ | मान्या सदा निर्जरैः ॥ ६८ ॥ यत्तीर्थाम्बु मुसाम्बुजासवरसो कदम्बकुम्भलसखी काप्यगके विक्रिया तत्तसां किमपि | नेत्रे नवेन्दीवरे दन्तश्रेणिरखण्डिताक्षतचयो दूर्वा च स्फुटं रतिपतेः कोदण्डविस्फूर्जितम् ॥ ५८ ॥ स्निग्धेन्द्रो- रोमावली । उत्तुङ्गं च कुचद्वयं फलयुग पात्रं कराम्भोरुहं पलमुन्दरः कचमरो वर्क सगोत्रं विधोर्वक्षोजौ मणिकुम्भ- | तन्मन्ये मदनार्चनाहितमतिः खाडोपहारैरियम् ॥ ६९ ॥ डम्बरमुपौ मध्योऽस्ति या नास्ति वा । श्रोणीमण्डलमूरुदुर्वह- दीघाक्षं शरदिन्दुकान्ति चदनं वाहू नतावंसयोः सक्षिप्त महो शोणान्जतुल्ये पदे मन्ये मञ्जगिरो मरालमहिला- निबिडोन्नतस्तनमुरः पार्क प्रमुष्टे इव । मभ्यः पाणिमितो ध्येयो गतेर्विभ्रमः ॥ ५९॥ नेत्रोपान्तवतंसिते श्रुतिपुटे | नितम्यि जघनं पादावुदग्राङ्गुली छन्दो नर्तयितुर्यथैव नीलोत्पलं निष्फलं हासश्रीपरिकर्मिते स्तनतटे. हारो- मनसः सृष्टं तथासा वपुः ॥ ७० ॥ नेत्रे खञ्जनगञ्जने सर- ऽन्यहारः कथम् । पिण्डालक्तकपातनं चरणयोः पीडाफलं | सिजप्रत्यर्थि पाणिद्वयं वक्षोजो करिकुम्मविभ्रमकरीमत्युन्नति ताप्रयोर्वामाझ्या वपुषि स्वमायसुरभौ व्यर्थानुलेपव्यथा | गच्छतः । कान्तिः काञ्चनचम्पकप्रतिनिधिर्वाणी सुधास्पर्धिनी ॥६० ॥ एतसाः स्तनपद्मकोरकयुगं यखाननेन्दोः सित- मेरेन्दीवरदामसोदरवपुस्तस्याः कटाक्षन्छटाः ॥ ७१ ॥ दृष्टिः ज्योत्स्नाभिन भजत्यदो मृगदृशः शङ्के विकासं पुनः । कापि सुरा सुधा सितमिदं वक्र कलानां निधिक्षः कुम्भि तसिलोचनपङ्कजं विकसितं भूभृद्भसंसेवितं वान्ते संशय- | झपो दृशौ विजयते धन्वन्तरिः सत्कृपा । कान्तिः श्रीति- मातनोति मुतरामेतन्ममैवासकृत् ॥ ६१ ॥ पानायाघर- वलीतरङ्गलहरी नाभी गतावर्ततामेतसामचिरेण माविकलने तोऽमृतं वसतयेऽन्यसा स्तनक्ष्माधरोऽयस्तात्सेजघनान्त- लावण्यवारानिधौ ॥ ७२ ॥ किं तारुण्यतरोरियं रसमरो- कन्दरधरः सरयाय चक्षुर्मुगः । जप्यो मनवरो मनोहरकथा | द्विन्ना नया वल्लरी वेलामोञ्छलितस किं लहरिका लावण्य- प्यानाय वाम्बुजं चेत्यं देहतपःस्थले सति कयं सन्तो | यारोनिधेः । उद्गाढोत्कलिकावतां स्वसमयोपन्यासदिन- बनान्तं गताः ॥ ६२ ॥ कर्णोत्सङ्गविसर्पिणी नयनयोः | म्मिणः किं साक्षादुपदेशयष्टिरथवा देवस शृङ्गारिणः ॥७३॥ कान्तिर्वतंसोत्पलं लाक्षासंभ्रमनिर्व्यपेक्षमघरं ' लावण्यमेवा- | जानीमो वदनं सरोरुहदशो निर्माय पश्यन्मुहुर्दुष्यन्काम चति । हारोऽस्याः सितचन्द्रिकैच फुचयोरङ्गप्रभाककी | कठोरपावकगिसासंतापितः पद्मभूः । रम्भामूरुती सन तन्व्याः केवलमगमारमधुना मन्ये परं भूपणम् ॥ ६३ ॥ रसघटी पीयूपवीची वयो याहू बालविसं करें किसलय असाभेदलकावली कृतमलिश्रेणीमिरेणीदृशः सौन्दर्य यदि नामी सरो निर्ममे || ७४ || जानीमो वयमासनस कमले चापोस्तरलयोः किं मन्मथस्यायुधैः । का प्रीतिः कनकार- तसा मुखेन्दोस्त्विषा संकोच समुपागते स भगवान्दुःस्यः विन्दमुफुले पीनौ खनी चेदतो भन्ये काचिदिय मनोमन- | सरोजासनः । भुनं धूलतिकायुगं विहितगावके शौ कृता माया जगन्मोहिनी ॥ ६४ ॥ उर्धे नीरदबन्द- | सृष्टयान् मध्यं विस्मृतपान्कचाश्च कुटिलान्यामध्रुवः सृष्टवान् मैन्दवमिदं विम्बं धो निर्मित व्योमः पल्पलचिनितस | ॥ ७५ ॥ मुक्ता विद्रुममन्तरा मधुरमः पुष्पं पैर हिं निहिती शैलायुपर्युगतौ । किं चापः पुलिनोचयस कदली- | पालेयद्युतिमण्डले सजु तयोरेवासिका नार्णवे । तयोदश्चति फाडापारोपितो तन्मन्ये चतुरस पुष्पधनुषः सर्गोऽय- शहाभ न पुनः पूर्वाचलाभ्यन्तरे तानीमानि विकल्पयन्ति मन्यायः ॥६५॥ मुहालीमुदरे क्षिपन्ति शतशः पमानित इमे येषां न सा हक्पये ॥ ७६ ॥ इन्दुलित इवाजनेन १ भीम र भौखाया- ३ सो दरम्. ४ यी ५ समरण; १मध्ये. २ फेम्. ३ मारणाहाम्, न तु मरगटन पहे, मरजान ४ चन्द्रनारळे ५९फलियासिकासिदि-काश्मिरमिरी ·; समग्रस्त्रीस्वरूपवर्णनम , परस्सरदर्शनम्, नायकदर्शनम् , नायिकादर्शनम् २७३ आघाय जहिता दृष्टिगीणामिव अम्लानारुणिमेव विद्रुमदलं श्यामेव | सेयं ममानेषु मुधारमन्टटा मुपूकपूरगलाकिका दृशोः । हेमप्रभा । कार्कश्यं कलया च कोम्लियपूकण्ठेप्विर प्रस्तुतं | मनोरथश्रीमनमः शरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोचरं गता सुन्दाः पुरतश्च हन्त शिसिनां यहीः सगही इव ।। ७७ ॥ ॥६॥ तामनद्गजयमङ्गलश्रियं किंचिदुधमुजमूललोकिताम् । नेत्रयोः कृतवतोऽस गोचरे कोऽप्यजायत रमी निरन्तरः परस्परदर्शनम् ॥ ७ ॥ इदमसौ तरलायतलोचना गुरुसमुन्नतपीन- सरतोरमिलापकल्पितान्बहुशः खममुवः समागमान् । पयोधरा। पृथुनितम्बमरालसगामिनी प्रियतमा मम जीवित- अपि दृष्टिपथं प्रपन्नयोनिविशश्वास चिरं मनस्तयोः ॥ १॥ हारिणी ॥ ८ ॥ इयं मुस्तनी मन्तकन्यस्तश्रुम्मा आघातं कमलं प्रियेण सुदृशा स्मित्यापनीतं मुखं दत्तं कुसुम्मारुणं चारु वासो बसाना । समस्सस्स लोकस्य विनमकन्दुके नसपदं सीत्कृत्य गूढी स्तनौ । दत्ता चम्पक- चैतःप्रवृत्तिं गृहीला घटे न्यस्य यातीव भाति ॥ ९ ॥ मालिकोरसि मुजानिर्भिनरोमाञ्चया मीलडोचनया स्थितं | कर्पूरघूलिधवलद्युतिपूरचौतदिव्याण्डले शिशिररोचिपि तन्य प्रणयिनोर्दूरेऽपि पूर्णो रसः ॥ २॥ यूनः । लीलाशिरोंशुकनिवेशविशेषक्लप्तिव्यक्तम्तनोन्ननिरमू- नयनावनौ सा ॥ १० ॥ अग्मितेन विनिमय देशाध- नायकदर्शनम् वाणमधैं विध्य वसनाञ्चलमर्धमार्गे । अर्धन नैनविगिसेन न जाने संमुखायाते प्रियाणि वदति प्रिये । सर्वाण्य- | निवृत्य सामर्धाधमेव तरुणी तरुणं चकार ॥ ११ ॥ ङ्गानि कि यान्ति नेत्रतामुत कर्णताम् ॥ १ ॥ यां या मियः कोमलकराम्बुजकेलिनालीमालीसमाजमधिकृत्य प्रेक्षत कातपक्षी सा सा ह्रिया नप्रमुखी बभूव । निःशङ्क | समालान्ती । मन्दस्मितेन मयि साचिविलोकितेन चेतश्वरोर- मन्याः सममाहितास्तत्रान्तरे जमुरमुं कटाक्षः ॥ २ ॥ नयना चुलुकीचकार ॥ १२॥ मदनमपि गुणैर्विशेषयन्ती काचिन्निवारितबहिर्गमना जनन्या द्रष्टुं प्रियं भवननालकमा- | रतिरिव मूर्तिमती विमाति येयम् । मम हृदयमनद्गयति- ससाद । तस्या विलोचनमदृश्यत दाशदत्तयत्रोपरुद्धशेफरोप- मित क्षणेन ॥ ३॥ कृच्छ्ण कापि गुरुणैव जनन रोध- तसं मृशमिव चन्दनशीतलं करोति ॥ १३ ॥ पुरः स्थित्वा किंचिद्वलितमुखमालोक्य सखे सखेदाः स्थासन्ति ध्रुव. मुलछ्य नायकसमीपमुवं प्रतस्थे । हा हन्त शीघ्रगमन- मिदमदृष्ट्वा तव दृशः । इतनश्वकाधीरणितमुपरात्मौष- प्रतिरोधहेतुस्तसाः पुनः स्तनमरोऽपि गुरुर्बभूव ॥ १ ॥ शिखरादराकाया कोऽयं कवलयति चान्द्रेण महमा ॥ १४ ॥ नान्तःप्रवेशमरुणद्विमुखी न चासीदाचष्ट दोपपरुषाणि न अये केयं लीलाधरलगृहवातायनतले तुलाकोटिकाणैः चाक्षराणि । सा केवलं सरलपक्ष्मभिरक्षिपातैः कान्तं विलोकितवती जननिर्विशेषम् ॥ ५ ॥ किंचिकुश्चितहारयष्टि | कुमुमधनुपं जागरयति । अहो नेत्रद्वन्द्वं विलसति पिलर सरलभूवछि माचिग्मितं प्रान्तमान्तविलोचनाति मुजापर्य- श्रुतिमहो कथं न त्रैलोम्यं जयति मदनः गरवदनः ॥ १५ ॥ तडिल्लखा नेयं विलसति परं सौधशिगरे वसन्त्याः कसा- तकोत्पलम् । अगुल्या स्फुरदद्गुलीयकरुचा कर्णस्य कण्डू. यनं कुर्वाणा नपकन्यका सुकृतिनं सव्याजमालोकते ॥ ६ ॥ श्चित्कनकाचिरा गानलतिका । अपीदं नोन्मजकृयल्यानं भीनतरल परं तस्या एव स्फुरति नयनायोमटितम् ॥१६॥ नायिकादर्शनम् सखे सायं नात्वा कनकरुचिकौमुम्मागनं धमादायामिय. ग्वलितचिकुरस्सन्दिसलिलम् । दिशन्या रेटयं सुमारकी- प्रियादर्शनमेवास्तु किमन्यदर्शनान्तरैः । प्राप्यते येन निर्वाण सरागेणापि चेतसा ॥१॥ क्षीरसागरकठोललोललोच- दण्डलतिकामासादरमाकं मृगमिष्यो दमदमस्त ॥१७॥ नयानया । असारोऽपि हि संसारः सारवानिव लक्ष्यते ॥२॥ | अमृतममृतं चन्द्रश्चन्द्रलयाम्युजम : कामः सेयं सीधुमयी वा सुधामयी वा हलाहलमयी या । दृग्भ्यां कामो मधूनि मधून्यपि । इति न मी या प्रायः पर- निपीतमात्रा मदयति मोदयति मूळयति ॥ ३ ॥ गच्छति | सरसंकरं तदियमा धर्म नी हा ममिकर न तृप्तिमेतत्मुललितमसाः समापिबद्रूपम् । नयनयुगं मम | ॥ १८ ॥ केयं व्यामोरविधिमकामा कनककदलीकन्दलीयोrrrrrrr .

·२७४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् मुषमामण्डले दूरममम् । रक्तादर्शप्रतिफलमिव श्रीसदङ्गं | ॥ ३१ ॥ उत्तुङ्गस्तनशैलदुस्तरमुरो निग्नातिनाभिस्थली वहन्ती दृष्टा काचित्तरलनयना देवतेव सरस ॥ २० ॥ नेयं | भीमं देहवनं स्फुरद्भुजलतं रोमालिजालाकुलम् । व्याधः विद्युद्यमधिगता काश्चनी नापि वल्छी मन्दं मन्दं प्रचलति पञ्चशरः किरत्यतितरांस्तीक्ष्णान्कटाक्षाशुगांस्तन्मे बेहि मन:- यतो नापि वा पन्नगस्य । चूडारलस्फुरदुरुशिखा कापि धत्ते कुरङ्ग शरणं के साप्रतं यास्यसि ॥ ३२ ॥ वक्रनीजित. सरोज का वा तर्हि अंकृतिसुमगा तत्सखे न प्रतीमः ॥२१॥ जर्जरेन्दुमलिनं कृत्या करे कन्दुकं क्रीडाकौतुकमिश्रभावमनया वक्रोपान्तं नयनयुगलं सर्वतो निक्षिपन्ती श्रोणीभाराच्छि- | तानं वहन्त्याननम् । भृद्भामग्रहकृष्णकेतकदलस्पर्धावतीनां थिलशिथिलन्यस्तपादारविन्दा । आरादालीकर किसलये दत्त- | दृशो दीर्घापाङ्गतरङ्गितैकसुहृदामेपोऽस्मि पात्रीकृतः ॥ ३३ ॥ हस्तावलम्बा काचित्कान्त्या विकसितमहीचक्रमायाति तन्वी | स्कन्धे विन्यस सख्या भुजमपरकरसार्धचन्द्रेण मध्य ॥ २२ ॥ इयं मुजगिनीश्रिता लसदनेकपुष्पान्विता द्विरेफ- | विभ्राणा धूयमानस्तनतटवसना गन्धवाहेन मन्दम् । पन्थानं ततिसेविता प्रमदखनालंकृता । फलद्वयमरानता विल- | दृग्विलासैरिव नलिनदलैः कोमलैरास्तृणन्ती सौधामे कस सिता नवैः पल्लवैर्विलोचनपथं गता मवति कापि हैमी | साक्षात्परिणमति तपःसिद्धिरेषा सुवेषा ॥ ३४ ॥ लता ॥ २३ ॥ पाताला वनावलोकनपरा किं नागकन्यो- स्थिता मिथ्या तत्खलु दृष्टमेव हि मया तस्मिन्कुतोऽस्ती- विरह दशी । मूर्ती सादिह कौमुदी न घटते तस्या दिवा दर्शन समानकुलशीलयोः सुक्यसोः परायत्तयोः परस्परविलो. फेयं हस्ततलस्थितेन कमलेनालोक्यते श्रीरिव ॥ २४ ॥ | कनाकुलितचेतसोः प्रेयसोः । तनुत्वमनुविन्दतोबहुविधा अच्छिन्नामृतबिन्दुवृष्टिसदृशीं प्रीतिं ददत्या दृशां याताया व्यथां विन्दतोरशक्यविनिवेदना विरहवेदना वर्धते ॥१॥ विगलत्पयोधरमराइष्टव्यतां कामपि । असाश्चन्द्रमसस्तनो- रिव करस्पर्शासदत्वं गता नैते यन्मुकुलीभवन्ति सहसा वियोगिनोऽवस्थावर्णनम् पद्मास्तदेवागुतम् ॥ २५ ॥ श्रोणीमारभरालसा दैरगल प्रियाविरहितस्यास हृदि चिन्ता समागता । इति मत्वा न्माल्यापवृत्तिच्छलालीलोरिक्षप्तभुजोपदर्शितकुचोन्मीलन्नखा गता निद्रा के कृतममुपासते ॥ १॥ अत्राशितं शयितमत्र वावलिः । नीलेन्दीवरदामदीर्घतरया दृष्ट्या घयन्ती मनो | निपीतमत्र तोयं तया सह मया विधिवश्चितेनु । इत्यादि हन्त दूरान्दोलनलोलकङ्कणझणत्कारोत्तरं सर्पति ॥ २६ ॥ लग्नं | परिचिन्तयता बनान्ते हा तस्य लोचनपयोमिरभूत्पयोधिः पादतले नखेषु विलुठत्संसक्तपूर्वोयुगे विश्रान्तं जघनस्थले ॥२॥ मन्दं मरुद्वहति गर्जति धारिवाहो विद्युलता चलति निपतितं नाभीसरोमण्डले । शून्यं मध्यमवेक्ष्य रोमलतिका- नृत्यति नीलकण्ठः । एतावति व्यतिकरे तरुणस तस मालम्बमानं क्रमादारूढं स्तनयोः प्लुतं नयनयोलीनं मनः | मूछेव केवलमभूदवलम्बनाय ॥ ३ ॥ गमनमलसं शून्या कैशिके ॥ २७ ॥ असा धाम सरोवरे भुजविसे वकार- दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं श्वसितमधिकं किं न्वेतरस्यात्किमन्य. विन्दे भ्रमन्नेवभूधमरे सुयौवनगले कस्तूरिकापतिले । दितोऽथवा । भ्रमति भुवने कंज्ञा विकारि च यौवनं वक्षोजप्रतिकुम्मिकुम्मदलनक्रोधादुपेत्य द्रुतं ममश्चित्तमतंगजः ] ललितमधुरास्ते ते मावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ॥ ४ ॥ कथमसावुत्थाय निर्यासति ॥ २८ ॥ खैरं ससितमीक्षते | पत्ते चक्षुर्मुकुलिनि रणकोकिले बालचूते मार्गे गात्रं क्षणमलं ब्याजम्भते वेपते रोमाञ्चं तनुते मुहुः स्तनतटे | क्षिपति बकुलामोदगर्भस्स वायोः । दाहम्णा सरस- व्यालम्बते नाम्बरम् । आलिगत्यपरां तनोति चिकुरं प्रत्यु- | विसिनीपत्रमात्रान्तरयस्ताम्यन्मूर्तिः श्रयति बहुशो मृत्यवे तर याचते केयं कामकलाविलासवसतिर्लोलेक्षणा माविनी | चन्द्रपादान् ॥ ५ ॥ रम्य द्वेष्टि यथा पुरा प्रकृतिभिर्न प्रत्यई ॥ २९ ॥ सलमाननेत्रया परिल सत्तार विन्दासया सेव्यते शय्योपान्तविवर्तनैविगमयत्युनिद्र एवं क्षपाः । पीनोत्तम निरन्तरसनमरन्यालोलमुन्मभ्यया । रफीतरफीत- | दाक्षिण्येन ददाति याचमुचितामन्तःपुरेभ्यो यदा गोषेषु नितम्भया क्षणमपि च्यालोक्तिधानया किं न साद्वशिनां | स्खलितस्सदा मयति च बीडावनप्रचिरम् ॥ ६॥ प्रत्यादिष्ट- परः मारहाः मारैः शरैर्जरः॥३०॥ सायं चन्द्रकलागतो. | विशेषमण्नविधियीमप्रकोष्ठ रूपं विग्रकाधनमेकमेव दयगिरिस्पों दधानः सनस्पर्शोत्तुद्गतरो नमाहरुचिरः । यलयं श्वासापरतापरः । चिन्ताजागरणप्रतापगयनोजो. शोणापराभ्यन्तरे । अलाः कं न विलोकनोत्कमकरोत्तीक्ष्णः | गुगैरात्मनः संस्कारोहिसितो महामगिरिव क्षीणोऽपि नाल. कटाक्षः क्षणं ममष्टगरिष्ठ केतकदलभान्ति यहाप्ययम् श्यते ॥ ७ ॥ चन्द्रप्रेण्डकरायते मृदुगतिर्वातोऽपि वैशा. निसर्गरमगीदा. प्रतापपपी. क. १ सूपदाधरति. २ सयदायरति.

·वियोगिनोऽवस्थावर्णनम् , वियोगिन्या अवस्थावर्णनम् २७५ यते माल्यं सूचिकुलायते मलयजालेपः स्फुलिङ्गायते । | तनूत्तरीयेग करोद्धृतेन निवारयन्ती शशिनो मयूमान् ॥१६॥ राविः कैल्पशतायते विधिवशात्यागोऽपि भारायते हन्त | अपि मरणमुपैति सा मृगारे विलमति कैव कया रसान्त- प्रमदावियोगसमयः संहारकालायते ॥ ८॥ माकन्दाक्षिप रस । अपि कथमधुना दधातु गान्ति विपमशरज्वरतीव- मा मरन्दनिकरं मूको मव त्वं शुक सारं कोकिल कोमलं | देहदाहः॥ १७ ॥ निवेशिते यदि शूकशिखा पदे सृजति कलरवं प्रातः क्षणं संहर । सौगन्ध्यं वह गन्धवाह न | सा कियतीमित्र न व्यथाम् । मृदुतनोतिनोतु कथं न मनासर्वः क्षणं क्षम्यतां जानीवं तरुणस तस्य यदयं तामवनिभृत्तु निविश्य हृदि स्थितः ॥ १८ ॥ सा तोरणा- कालः करालो महान् ॥९॥ न्तिकमुपेत्य दिशोऽवलोक्य निःश्वस दीर्घमुपपाय कर कपोले । मत्वा च तं पुरत एव ससंम्रमत्याज्जावाम मोह- वियोगिन्या अवस्थावर्णनम् लिखितेव न कि किमासीत् ॥ १९ ॥ अस्यास्वनी विरहता- ण्डवरङ्गम्मौ खेदोदविन्दुकुसुमाञ्जलिमाविकीर्य । नान्दी दह्यमानेऽपि हृदये मृगाक्ष्या मन्मयाग्निना । स्नेहस्तथैव पपाठ पृथुवेपथुवेपमानकाञ्चीलताकलरवैः स्मरसूनचारः यत्तस्थौ तदाश्चर्यमिवामवत् ॥ १ ॥ जीवेन तुलितं प्रेम ॥ २० ॥ मदनदहनगुप्यकान्तकान्ताकुचान्तर्घनमलयनपङ्के सखि मूढेन वेघसा । लघुर्जीवो ययौ कण्ठं गुरुप्रेम हृदि | गाढवद्धाखिलाधिः। उपरि विततपक्षो लक्ष्यतेऽलिर्निममः स्थितम् ॥ २ ॥ कपोलफलकावस्याः कष्टं भूत्वा तथाविधौ । पर इव कुसुमेपोरेप पुरावशेषः ॥ २१ ॥ नाकिसलयतसं अपश्यन्ताविवान्योन्यमीदृक्षां क्षामतां गतौ ॥ ३ ॥ वल्लमो- कल्पितं तापशान्त्यै करसरमिजसलात्केवलं म्लापयन्त्याः । त्सङ्गसङ्गेन विना हरिणचक्षुपः । राकाविमावरीजानिर्विष. कुमुमशरकृशानुप्रापितागारतायाः शिव शिव परितापं को ज्वालाकुलोऽभवत् ॥ ४॥ अस्तमितविषयसङ्गा मुकुलितनय- | वदेकोमलाझ्याः ॥ २२ ॥ दरललितहरिद्राग्रन्धिगोरे शरीरे नोत्पला मुहुः श्वसिता । ध्यायति किमप्यलक्ष्यं वाला योगा- स्फुरति विरहजन्मा कोऽप्ययं पाण्डमात्रः । बलति सति मियुक्तव ॥५॥ लिखति न गणयति रेखा निर्झरवाष्पाम्यु- हि यस्मिन्सामावर्त्य हेम्ना रजतमिव मृगाक्ष्याः कल्पिता- 'घौतगण्डतला । अवधिदिवसावसानं मा भूदिति शङ्किता न्यद्कानि ॥ २३ ॥ किसलयमिव मुग्धं वन्धनाद्विप्रलून बाला ॥ ६ ॥ अपसारय धनसारं कुरु हार दूर एव किं | हृदयकुसुमशोपी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डक्षाम- कमलैः । अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं वाला ॥ ७॥ पातयति हृदयदेशे प्रियजनगर्ने पुनः पुनर्मुग्धा । परिमृदितमृणालीम्लानमनं प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थ- मसाः शरीरं शरदिज इव धर्मः केतकीगर्मपत्रम् ॥ २४ ॥ वर्णितमदनातका बाष्पवती मावमन्थरां दृष्टिम् ॥ ८॥ नाभिः क्रियासु । कलयति च हिमांशोर्निष्कलकम्य लक्ष्मी- श्लिष्यति पश्यति चुम्वति पुनः पुनः पुलकमुकुलितैरङ्गैः प्रियसनाय स्फुरितां वियोगिनी वामबाहुलताम् ॥ ९ ॥ मभिनवकरिदन्तच्छेदकान्तः कपोलः ॥ २५॥ स्थगयति कमले निघाय कमलं कलयन्ती कमलवासिनं कमले। नयनातं छद्मना धूमधून प्रथयति च नितान्त कार्यमग- कमलयुगादुद्भतं कमलं कमलेन वारयति ॥ १०॥ नय- प्रकृत्या । अहह विरहवाघां छादयत्यम्बुजाक्षी तदपि वदति नोत्पलचलधारां दृष्ट्वा यारांनिधिम्रान्त्या । वडवानल साक्षी पाण्डुरो गण्डदेशः ॥ २६ ॥ परिम्लानं पीनस्तनज- इव भगवान्दसति तनी कृशतनोस्तापः ॥ ११ ॥ लीना- | घनसङ्गार्दुमयतस्तनोर्मध्यसान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम् | नसून्सरोरुहदृष्टेरन्वेष्टुमेष कुसुमेपुः । भ्रमति द्राग्वपुरन्तः | इदं व्यस्तन्यासं श्लयमुजलताक्षेपवलनैः कृशाझ्याः संताप संतापं दीपमादाय ॥ १२ ॥ कुसुमितलताभिरहताप्यधत्त | वैदति विसिनीपत्रशयनम् ॥ २७ ॥ प्रयातेऽसं मानौ श्रित- लेकुलरदष्यापि । परिवर्तते म नलिनी लहरीभिर्लोलि- | शकुनिनीडेपु तरुषु स्फुरत्संध्यारगे शशिनि शनकैरुद्धसति ताप्यघूर्णत सा ॥ १३ ॥ शशभृन्नवपलवे शशाके मकरन्द- च । प्रियप्रत्याख्यानद्विगुणविरहोत्कण्ठितदृशा तदारब्धं तिवारिणी सरोजे । अपि चास मरुद्गणान्प्रसूते तिल- | तन्व्या मरणमपि यत्रोत्सवपदम् ॥ २८ ॥ लतामूले लीनो फुसुमं स्फुटचम्पकौपदानि ॥ १४ ॥ अधिदेहलि हन्त हेम- | हरिणपरिहीनो हिमकरः स्खलन्मुक्ताकारा गलति जलधारा वही शरदिन्दुः सरसीरुहे शयानः । उपखञ्जनचक्षु मौक्ति- | कुवलयात् । धुनीते बन्धूक तिलकुमुमजन्मा हि परनो काली फलितं कस सुजन्मनस्तपोमिः ॥ १५ ॥ विश्रम्य | गृहद्वारे पुण्यं परिणमति कस्यापि कृतिनः ॥ २९ ॥ मगल- विश्रम्य चन्द्रमाणां छायासु तन्वी विचचार काचित् । १ मासेवि क्रियापदन् २ प्राप्तमर्दा ३ मखीतन:-४ उधोधोमा- १ चन्दनलेप र अग्निकण वाचरवि. ३ सइनक्समिवेवाचरति. गयो.५ कशस्य-६ संवर्यम् ७ हरिदर्णन. ८ अनुमापयति. ९ शय्या. ।

·२७६ सुभापितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् श्रेणीभिनियतमुपनीतं सफलतां गतिस्पर्धावैरं मृदुकलरवै- द्रोप्लुकामा स्वतापम् ॥ ४२ ॥ गण्डे पाण्डौ कलयति रम्बुजदृशः। यदेतान्शृण्वत्याः प्रियविरहवत्याः कृशतनो- | पुनश्चान्दनान्यत्रभङ्गान्निद्रालाभे स्वयमरुणदृक्पृच्छति त्वो रगादस्याः स्तम्भादहह गतिसंभावनमपि ॥ ३० ॥ अ- | निदानम् । प्रत्यासन्ने मधुरलपिते गृह्यके कीरशावे कण्ठे गारेऽस्मिन्कान्ते गिरिशमनिशानाथशकलं भुजंगानुत्तुगा- धत्ते कमलनयना चारु वैदूर्यहारम् ॥ ४३ ॥ नीवीबन्यो- न्सकलमपि वातायनपथे । निकुञ्जेषु श्येनानधिगृहशिरो च्छुसनमधरस्पन्दनं दोर्विषादः खेदचक्षुर्मसृणमधुराकेकर- राहुवलयं लिखन्त्या नीयन्ते शिव शिव तया हन्त दिवसाः | निग्धमुग्धम् । गानस्तम्भः स्तनमुकुलयोरुत्प्रबन्धः प्रकम्पो ॥ ३१ ॥ स्तनन्यस्तोशीरं प्रशिथिलमृणालैकवलयं प्रियायाः गण्डाभोगे पुलकपटलं मूर्च्छना चेतना च ॥ ४४ ॥ संध्या सायाधं तदपि कमनीयं वपुरिदम् । समस्तापः कामं | कोषं तत उपगतां हन्त रात्रि कृपाणी चन्द्रं चक्रं विरह- मनसिजनिदाघप्रसरयोर्न तु ग्रीष्मस्यैवं सुभगमपराद्धं युव- | विधुरा तारकापतिमुग्राम् । तूणीरान्तर्गतशरतति प्रज्वल- तिषु ॥ ३२ ॥ कपोले पाण्डुत्वं किमपि जलधारा नयन- | सुखभागां संनद्धास्त्रं कलयति पुनर्मन्मथं राक्षसेन्द्रम् योस्तनो कार्य दैन्यं वचसि हृदि दावानलशिखाम् ।। ॥ ४५ ॥ लीलावल्लीभवनकुहरे पत्ररन्ध्राचकोरीचक्षुत्रस्त अवज्ञा प्राणेषु प्रकृतिपु विपर्यासमधुना किमन्यद्वैराग्यं सकल- [ शशिकरकणं वीक्ष्य मूर्छामुपैति । लीलारामापिकमुख. विपयेप्याकलयते ॥३३॥ निकामं क्षामाङ्गी सरसकदली- | रिताका कथा सा विभेति खालापेभ्यश्चकितनयना यत्कुहू- गर्भमुभगा कलाशेषा मूर्तिः शशिन इव नेत्रोत्सवकरी । | कोमलेभ्यः ॥ ४६ ॥ व्यजनमरुतः श्वासश्रेणीमिमामुप- अवस्थामापन्ना मदनदहनोद्दाहविधुरामियं नः कल्याणी | चिन्वते मलयजरसो धारावाष्पं प्रपञ्चयितुं प्रभुः । कुसुम- रमयति मनः कम्पयति च ॥ ३४ ॥ घनोऽयं चेदश्चेदुपरि शयनं कामात्राणां करोति सहायतां द्विगुणगरिमा कामो- विकिरंश्चन्दनरसानुदारान्नहारी सरिदुरसि हारीभवति वा । मादः कथं नु विरसति ॥४७॥ विषयविधुरा दृष्टिः समन्तात्प्राणाली चिरमुपवनाली मिलति वा तदप्यस्यास्तापः । श्वासानिला ग्लपिताधरास्तनुरपि भृशं म्लाना लूनेव पञ्चव प्रियविरहजः किं विरमति ॥ ३५ ॥ इतो विद्युद्वलीविलसित- । मञ्जरी । अपि च लवलीपाको दाभिरामवदापदः स्फुरति मितः केतकरजः स्फुरद्वन्धं प्रोद्यजलदनिनदस्फूर्जितमितः। कुचयोर्मूले गण्डे च कश्चन पाण्डिमा ॥ ४८ ॥ कथ- इतः 'केकिक्रीडाकलकलभरः पदमलदृशां कथं यासन्त्येते मपि कृतप्रत्यावृत्तौ प्रिये स्खलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा विरहदिवसाः संभ्रमरसाः ॥ ३६ ॥ न नीतमुपनासिकं परि- व्याजं प्रकल्पितमश्रुतम् । असहनसखीश्रोत्रप्राप्तिप्रमाद- मुलल्ययाशझ्या न हन्त विनिवेशितं विरहवहिकुण्डे हृदि । ससंभ्रमं प्रचलितदृशा शून्ये गेहे समुच्छसितं पुनः दृशोर्वहिरिति श्रुतौ न निहितं प्रियप्रेषित करे कमलमर्पित ॥ ४९ ॥ तन्वझ्या गुरुसंनिधौ नयननं' यद्वारि संस्त- मृगशा दृशा पीयते ॥ ३७ ।। वीणामक कथमपि सखी- भितं तेनान्तर्गलितेन मन्मथशिखी सिक्तो वियोगोद्भवः । प्रार्थनाभिर्विघाय खरं रत्या सरसिजशा गातुमारब्धमेव । मन्ये तस्य निरस्समानकिरणसैषा मुखेनोगता श्वासायास- तबीयुद्ध्या किमपि विरहक्षीणदीनागवलीमेनामेव स्पृशति | समागतालिसरणिव्याजेन धूमावली ॥ ५० ॥ मुग्धा खान- बहुशो मूछना चित्रमेतत् ॥ ३८ ॥ अन्तस्तारं तरलतरलाः | समागते प्रियतमे तत्पाणिसंस्पर्शनं रोमाञ्चाधितया शरीर- लोकमुत्पीडमाजः पक्ष्मागेपु अथितपतः कीर्णधाराः क्रमेण । लतया संभाव्य कोपात्किल । मा या बल्लम संस्पृशेति चित्तातकं निजगरिमतः सम्यगास्त्रयन्तो निर्यान्त्यस्याः | सहसा शून्यं वदन्ती मुहुः सख्या नो हसिता सचिन्तमसक- कुवलयशो याप्पयारां प्रयाहाः ॥ ३९ ॥ मुक्त्वानगः संशोचिता प्रत्युत ॥ ५१ ॥ शीघ्र भूमिगृहे गृहाण वसति फुमुमविशिखान्पच कुण्ठीकृतामान्मन्ये मुग्धां प्रहरति हठा.! प्राणैः किमु फ्रीडसि प्राप्तां पश्यसि किं न दैवहतिका ज्योत्यां त्पत्रिणा वारुणेन । यारां पूरः कथमपरथा कारनेत्रप्रणाली- गवाक्षोदरे । इत्थं भन्मयतीवसंज्वरजुपो गेहेपु थामा पान्तनिलिविपिने सारणीसाम्यमेति ॥ ४० ॥ मुद्गच्छन्ति कुरद्गलाञ्छनमयादीनाः सखीनां गिरः ॥ १२ ॥ सिनो गण्डौ स्फुरितमधरं सन्दितं चूचुकामं सन्नौ बार शय्या पुष्पमयी परागमयतामगार्पण ते ताम्यन्त्यन्तिक- ममुगाले लोचने गलैव । अगादगादननि पुलक तालवृन्तनलिनीपत्राणि दाहोष्मणा । न्यस्तं च सान- थेगिरूरू मकमा किच वासामरलिरादुकूलाचन्यायश- मण्डले मलयज शीर्णान्तरं दृश्यते कायादाशु मान्ति फेनि. लाक्ष्याः ॥ ४१ ॥ पीनोनुशासनालशयोतारहारं न घरे | लमुमा भूपामृगालाहुगः ॥ ५३ ॥ आदातुं सदीक्षित- हमेगापि स्मृति महसा नैर कवी टीम् । मशं नापि अपि पुमुमे हस्गममालोहितं लाक्षारअनातयापि सहसा या शक्तुिं इंगतलाम्गमं तात्तन्वी गुरुजनमया ) रक्तं तलं पादयोः । अहानामनुलेपनमरणमप्यत्यन्तमेदा.

·वियोगिन्या अवस्थावर्णनम्, वियोगिनो विप्रलापाः २८७ वहं हन्ताधीरदृशः किमन्यदलकामोदोऽपि मारायते | कण्ठे मौक्तिकमालिकाः सननटे कापूरमधे रजः मान्द्रं ॥ ५ ॥ अङ्गासमृिणालकाण्डमैयते मृङ्गावलीनां रुचं चन्दनमद्ग के वलयिताः पाणी मृणालीलताः । तन्वी नच- नासामौक्तिकमिन्द्रनीलसरणि श्वासानिलााहते । क्षिप्ता मा | मियं चकास्ति तनुनी चीनांशुके विनती शीतांशोरधिदेव- हिमवालुकापि कुचयोपत्ते क्षणं दीपंतां तप्ताय पतिताम्बु- | तेव गलिता व्योमानमारोहतः ॥ ६५ ॥ यत्करतले धाराम्बु, संलीयते ॥ ५५ ॥ केशैः कोमलमा- लिकामपि चिरं या विनती खिद्यते या गात्रेषु धनं विले- पनमपि न्यस्त न बोढुं क्षमा । दीपस्यापि शिखां न वियोगिनो विप्रलापाः चापि भवने स्वमेऽपि या वीक्षितुं तापं सा विरहानलस यदि प्रियावियोगेऽपि रुद्यते दीनदीनकम् । तदिदं दग्ध- महतः सोढुं कथं शश्यते ॥ ५६ ॥ उद्भूयेत तनूलतेति | मरणमुपयोगं क यायति ॥ १॥ दिव्यचक्षुरहं जातः सरा- विसिनीपत्रेग नो वीज्यते स्फोटः सादिति नागकं मलयज-गेगापि चक्षुषा । इहस्थो येन पश्यामि देशान्तरगतां प्रियाम् क्षोदाम्ममा सिच्यते । स्यादसातिभरात्पराभव' इति | ॥२॥ नपुंसकमिति ज्ञात्वा तां प्रति प्रहितं मनः । तत्तु तत्रैव त्रासान्न वा पल्लयारोपो पक्षसि तत्कथं वरतनोराधिः समा- | रमते हताः पाणिनिना वयम् ॥ ३ ॥ न मे दुःखं प्रिया दूरे धीयताम् ॥ ५७ ॥ निःश्वासानलविद्धदन्तरसना नेत्राम्बु- | न मे दुःख हतेति सा । एतदेवानुशोचामि धयोऽसा व्यतिव- सिक्तस्तनी हस्तन्यस्तकमोलदीनवदना हारकभूपावती । तते ॥४॥ यदि स्मरामि तन्वहीं जीविताशा कुतो मम । अय विभ्राणांसपदेन तुङ्गाजधना विलंमिनी वेणिकामास्ते स्थण्डिल | विस्मृत्य जीवामि जीवितव्यसनेन किम् ॥ ५॥ मुखं तम्याः एव पाण्डुमधुरक्षामालसरङ्गकैः ॥ ५८ ॥ क्षामक्षामकपोल- | मितस्मेरं किंचिंदञ्चलसंवृतम् । मदालोकनलोलाक्षं स्मृत्वा माननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं मध्यः प्लान्ततरः प्रकाम- | मन्ये सुधा मुंघा ॥ ६ ॥ तद्वियोगसमुत्थेन तचिन्तानि- विनतावंसी छविः पाण्डुरा । शोच्या च प्रियदर्शना च पुलाचिषा । रात्रिंदिवं शरीरं मे दह्यते मदनामिना ॥ ७ ॥ मदनग्लानेयमालक्ष्यते पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा विशालाक्ष्याः कटाक्षेण विकृष्टं रश्मिने मे । हृदयं किं लता माधवी ॥ ५९॥ कर्पूराम्बुनिषेकमाजि सरसैरम्मो- | करिष्यामि न पुनर्विनिवर्तते ॥ ८॥ सति प्रदीपे सत्यग्नो जिनीनां दलेरास्तीर्णऽपि विवर्तमानवपुपः सस्तनजि स्रस्तरे। | सत्सु तारारवीन्दुपु । विना मे मृगशावाझ्या तमोमूतमिदं मन्दोन्मेषशा किमन्यदमवत्सा काप्यवस्था तदा यस्या- जगत् ॥९॥ दत्त्वा कटाक्षमेणाक्षी जग्राह हृदयं मम । श्चन्दनचन्द्रचम्पकदलश्रेण्यादि वहीयते ॥ ६० ॥ आली- | मया तु हृदयं दत्त्वा गृहीतो मदनज्वरः ॥ १० ॥ अपूर्वो चालितपद्मिनीदलचलत्सर्वाङ्गमङ्गीकृतस्वाहालिङ्गनममरीकृत- | दृश्यते वह्निः कामिन्याः स्तनमण्डले । दूरतो दहते गात्रं नवाम्मोजालिशय्या चिरात् । चैतन्यं कथमप्युपेत्य शनकै- | हृदि लमस्तु शीतलः ॥ ११ ॥ भूचापपल्ली सुमुखी याव- रुन्मील्य नेत्राश्चलं पाला केवलमेव शून्यहृदया शून्यं नयति वक्रताम् । तावत्कटाक्षविशिर्मिद्यते हृदयं मम जगत्पश्यति ॥ ६१ ॥ न क्रीडासु कुतूहलं वितनुते नालं- ॥ १२ ॥ मनः प्रकृत्यैव चलं दुर्लक्ष्यं च तथापि मे कृती सादरा नाहारेऽपि च सस्पृहा न गणयत्यालापलोलां | कामेनैतत्कथं विद्धं समं सर्वेः शिलीमुखैः ॥ १३ ॥ या सीम् । वाला केवलमङ्गकैरनुकलशामैर्विविक्तस्थले घ्या- जयश्रीर्मनोजस्स यया जगदलंकृतम् । यामेणाक्षी बिना प्राणा यन्ती फिल किंचिदन्तरधुना निःसन्दमास्ते सदा ॥ ६२॥ | विफला मे कुतोऽद्य सा ॥ १४ ॥ अरविन्दमिदं वीक्ष्य सोन्मेषो न सीजनः परिजनः प्रागल्भ्यभूमिर्न वा वात्स- खेलखञ्जनमञ्चुलम् । स्मरामि बदनं तस्याश्चारु चञ्चललो- ल्यादविमावितस्फुटवयोवस्याविशेषो गुरुः । आयाता नव-चनम् ॥ १५ ॥ स्पर्शः स्तनतटसों वीक्षणं वकवीक्षणम् । मठिकापरिमलराः शरव्यसराः कस्साख्यातु नितम्विनी | तस्याः केलिकथालापसमयः समयः सखे ॥ १६ ॥ कुतः पितृगृहावस्थानदुःस्य जनुः ॥ ६३ ॥ दुःसं दीर्घतरं वह- प्रेमलयोऽप्यस्ति खले मे हृदये खळ । सुन्दरी तामना- त्यपि सखीवर्गाय नो मापते शैवालः शयनं सृजत्यपि पुनः | लोक्य यदहं प्राणिमि प्रिय ॥ १७ ॥ नूनमय मे पापः शेते न वा लजया । कण्ठे गद्दयाचमञ्चति दृशा धत्ते न वा- | कान्ताविरहो रसायनीमूतः । वर्षसहसाम्यधिकान्नयामि प्योदकं संताप सहते यदम्बुजमुखी तद्वेद चेतोमवः ॥ ६४॥ कथमन्यथा दिवसान् ॥ १८ ॥ संगमविरहावित वरमिह २ बिमसण्टम्. ३ प्रामोदि ४ भृहपीनाम्. १ रोदन क्रियते. २ अतीन्द्रियगनवान् ३ वञ्चिताः. ४ लिन ५ कान्तिम् ६ प्राप्नोनि.७ कपूरः ८ दीरूपताम्. ९ तप्तलोहपतित- हाम्येन स्मेर प्रसन्नम् ५ वस्राञ्चलेनावगुण्टिनम् ६ अमृनन्, । ७ व्यर्थम्. ८ जीवनसाधारसायनरूपो जात- १चला. जलव ·२७८ सुभापितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् विरहो न संगमस्तस्याः । सङ्गे सैव तथैका त्रिभु- | मन्मार्गवीक्षणनिवेशितदीनदृष्टेनूनं छमच्छमिति बाष्पकणाः वनमपि तन्मयं विरहे ॥ १९ ॥ अनिशमपि मकरकेतुर्म- पतन्ति ॥ ३७॥ कान्तामुखं सुरतकेलिविमर्दखेदसंजात- नसो रुजमावहन्नभिमतो मे । यदि मदिरायतनयनां ताम-धर्मकणविच्छुरितं रतान्ते । आपाण्डुरं विलसदर्धनिमीलिताक्षं धिकृत्य प्रहरतीति ॥ २० ॥ दैवादहमत्र तया चपलायत- | संस्मृत्य हे हृदय किं शतधा न यासि ॥ ३८ ॥ अद्यापि नेत्रया वियुक्तश्च । अविरलविलोलजलदः कालः समुपा- | तत्प्रचलकुण्डलमृष्टगण्डं वक्रं मरामि विपरीतरताभियोगे। गतश्चायम् ॥ २१ ॥ मेरं विधाय नयनं विकसितमिव | आन्दोलनश्रमजलस्फुटसान्द्रबिन्दुमुक्ताफलप्रकरविच्छुरितं नीलमुत्पलं मयि सा । कथयामास कृशाङ्गी मनोगतं निखि- प्रियायाः ॥ ३९ ॥ निद्रार्धमीलितदृशो ममन्थराणि नाप्य- लमाकूतम् ॥ २२ ॥ आनन्दममन्दमिमं कुवलयदललोचने | र्थवन्ति न च नाम निरर्थकानि । अद्यापि मे मृगदृशो ददासि त्वम् । विरहस्त्वयैव जनितस्तापयतितरां शरीरं मे मधुराणि तस्यास्तान्यक्षराणि हृदये किमपि धनन्ति ॥ ४०॥ ॥ २३ ॥ तस्यां सुतनुसरयां चेतो नयनं च निष्पतितम् । अद्यापि तां कनकचम्पकदामगौरी फुलारविन्दनयनां तनु- चेतो गुरु तु निममं लघु नयनं सर्वतो भ्रमति २४ ॥ | रोमराजिम् । सुप्तोत्थितां मदनविहललालसाङ्गी विद्या निष्कासयन्त्यनेके सागरसरिदम्बुपूरपरिपतितम् । हृदयहदे प्रमाद्गलितामिव चिन्तयामि ॥ ४१ ॥ अयापि सा मनसि निमनामिन्दुमुखीं मा पहिः कुरुताम् ॥ २५ ॥ दर्शन- | संप्रति वर्तते मे रात्रौ मयि क्षुतवति क्षितिपालपुञ्या । पथमुपयाता यदवधि मदिरायतेक्षणा सहसा । तदवधि | जीवेति मगलवचः परिहृत्य कोपात्कर्णे कृतं कनकपत्रम- हृदयेनाहं मदनेषुभयादिवोन्मुक्तः ॥ २६ ॥ अपसरति न | नालपत्या ॥ ४२ ॥ आसन्नमार्गमतिलङ्घय नतेन मूर्धा चक्षुपो मृगाक्षी रजनिरियं च न याति नैति निद्रा । प्रह- पश्चात्प्रसङ्गवलितेन मुखेन यान्त्या । आरोपिताः कतिपय रति मदनोऽपि दुःखितानां बत बहुशोऽभिमुखीभवन्त्य- | मयि पङ्कजाक्ष्या साकूतहासमनतिप्रकटाः कटाक्षाः ॥ ४३ ॥ पायाः ॥ २७ ॥ पुनरपि मिलनं यदाकदाचित्प्रियतमया राजललाटफलका कमनीयकूजत्काञ्चीगुणप्रणयिनी धृत- कृपया भवेद्विधातुः । हरिरिव करवै हृदि प्रतिष्ठामिह रमणी | केशपक्षा । हा किं करोमि मम सा हृदयं प्रविष्टा नाराचय. तनवै तनोरभिन्नाम् ॥ २८ ॥ रखलदंशुकमव्ययस्थतारं | प्टिरिव पुष्पशिलीमुखस्स ॥४४॥ यत्र क्षिपामि दृशमन्य. स्मितंकान्ति सपिताधरप्रवालम् । असमाप्तनकारमाप्तशोभं दिदृक्षयाहं तत्रागतः स्फुरति केवलमेतदेव । तद्वक्राबि- हरिणावं हरिणीदृशः सरामः ॥२९॥ अघृतपरिपतन्निचोल- | म्बमरुणाघरलोभनीयं ते लोचने तदलसालसमीक्षितं च बन्धं मुषितमकारमवक्रदृष्टिपातम् । प्रकटहसितमुन्नतास्य- | ॥ ४५ ॥ मन्दसितेन मधुराघरपल्लवेन कुम्भोन्नमत्कुचमरेण विम्ब पुरसुदृशः सरचेष्टितं स्मरामि ॥ ३० ॥ नयनेन निरी- | कृशोदरेण । विद्युन्निभागलतया च विचिन्त्यमाना चेतो क्षिता नताही हृदये हन्त पतत्रिणः पतन्ति । विषमा विध- धुनोति च धिनोति च चञ्चलाक्षी ॥ ४६ ॥ तामिन्दुसुन्दर. मायुधव्यथासौ परिभूयेत परः परापराधैः ॥ ३१॥ यत्राकृति- मुखीं सुचिरं विभाव्य चेतः कथं कथमपि व्यपवर्तते में। सत्र गुणा वसन्ति नैतद्धि सम्यक्कविमिः प्रणीतम् । येनातिचा- | लजां विजित्य विनयं विनिवार्य धैर्यमन्मथ्य मन्भरविवेकम- वायपि मे हृदिस्था दुनोति गात्रं विरहे प्रियासौ ॥३२॥ काण्ड एव ॥ ४७ ॥ यद्विस्सयस्तिमितमस्तमितान्यभावमा- पञ्चसायकमहेन्द्रजादिना पाणिपद्मसमुदश्चिता स्वयम् । नन्दमन्दममृतप्लवनादिवाभूत् । तत्संनिधौ तदधुना हृदयं मोहनाय मनसः प्रगल्भते पिच्छिकेव मम चञ्चलेक्षणा | मदीयमगारचुम्बितमिव व्यथमानमारते ॥ १८ ॥ पश्यामि ॥ ३३ ॥ दूरमस्तु दरघूर्णिततारं शारदेन्दुमुखवीक्षण- | तामित इतः पुरतश्च पश्चादन्तर्वहिः परित एव विवर्तमा- मक्ष्णोः । एतदेव मम पुण्यमगण्यं यत्कृशोदरि दृशोरतिथि- | नाम् । उद्बुद्धमुग्धकनकाजनिभं वहन्तीमासक्ततिर्यगपवर्ति- स्त्वम् ॥ ३४ ॥ असति कोऽपि विमोहविधुतुदो हृदय- तदृष्टि वक्रम् ॥ ४९॥ लीलासितेन शुचिना मृदुनोदितेन चन्द्रमसं मम दारुणः । तदपि हन्त तदन्तरशायिनी लगति | व्यालोकितेन लघुना गुरुणा गतेन । च्याम्भितेन जपनेन चिहमृगीच मृगेक्षणा ॥ ३५ ॥ अमुलमा सकलेन्दुमुखी | च दर्शितेन सा हन्ति तेन गलितं मम जीवितेन ॥ ५० ॥ च सा झिमपि चेदमन विचेष्टितम्। अभिमुखीप्रिय वान्छित- | यान्त्या मुहुर्वलितकंघरमाननं तदावृत्तवृन्तशतपत्रनिर्भ सिद्धिपु व्रजति निवृतिमेकादे मनः ॥ ३६ ॥ तप्त महा- | वहन्त्या । दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पश्मलाक्ष्या गाद विरहवद्विशिखायलीभिरापाण्डुरस्तनतटे हृदये प्रियायाः । निसात इव मे हृदये कटाक्षः ॥ ५१ ॥ तां हेमचम्पकर्षि १ सिस्थिः २सनोरम् मन्मानि.

·वियोगिनो विप्रलापाः २७९ मृगशावकाक्षी पार्क स्थितां च पुरतः परिवर्तमानाम् । तद्वियोगातुरस्य । हो चेतः प्रकृतिरपरा नामि मे शामि पश्वाचया दशदिशासु परिस्फुरन्तीं पश्यामि तन्मयमहो सा सा सा सा सा सा जगति सकले कोज्यमद्वतवादः भुवनं किमेतत् ॥ ५२ ॥ अद्यापि तिष्ठति दृशोरिदमुचरीयं ॥६५॥ कुन्दं दन्तैमधु निगदितैः पदपदं दृग्विलासरेमि- धतु पुरः स्तनतटात्पतितं प्रवृत्ता । याचं निशम्य नयनं हसिरमृतलहरी कुन्तलैरम्बुवाहम् । इन्दोविन्यं वदना- नयनं ममेति किंचित्तदा यदकरोत्सितमायताक्षी ॥ ५३॥ | शिना पङ्कजं च सनाम्यां वं जिला तान्यति राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सलेरयौवनतरङ्गितविभ्र- हृदये तेन मां विद्विपन्ति ॥ ६६ ॥ खने दृष्टा किमपि मासा । तत्किं करोमि कथमत्र तनोमि मैत्री तस्वीकृति- पिशुनाशङ्कया नैर पृष्टा स्पृष्टा नीवी न सनु भयतः किङ्कि- व्यतिकरे क इहान्युपायः ॥ ५ ॥ यान्त्याः सरः सलिल णीनिक्कणानाम् । आश्लेषाय स्पृहयति मयि द्वाग्व्यरसादीमा कैलिकुतूहलाय व्याजादुपेत्य मयि वर्मनि वर्तमाने । निद्रामुद्रा शिव शिव दृशोरीगो दुविधामः ॥६७॥ दलति अन्तःस्थितद्युतिचमकृतितरबैरङ्गीकृतं किमपि बामशः हृदयं गाढोद्वेग द्विधा न तु मिद्यते वहति विक्लः कायो मरामि ॥ ५५ ॥ मन्दादरः कुसुमपत्रिषु पेलवेषु ननं मोहं न मुञ्चति चेतनाम् । ज्वयति तनूमन्तहः करोति विमति मदनः पवनास्त्रमद्य । हारप्रकाण्डसरलाः कथमन्य- न ममसालहरति विधिमर्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम् थामी श्वासाः प्रनर्तितटुकूलदशाः सरन्ति ॥५६॥ पीतो यतः- तिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये ! मम तु यदिय ॥ ६८ ॥ जगति जयिनस्ते ते मावा नवेन्दुकलादयः प्रह- प्रमृति कामपिपासितेन तसा मयाधररसः प्रचुरः प्रियायाः। याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स तृष्णा ततः प्रभृति मे द्विगुणत्वमेति लावण्यमस्ति बहु तत्र किमप्यपूर्वम् ॥ ५७ ॥ अल्सविलसितानामुल्लसद्धुलतानां तविलोचने किमपि नयनं प्राप्त विर्यग्विजृम्मिततारकम् । एव महोत्सवः ॥ ६९॥ मयि सकपटं किंचित्कापि प्रणी- मसृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारितानाम् । प्रतिनयननिपाते किंचिदाकुञ्चितानां विविधमहममूवं पात्रमालोकितानाम् | मर मरामि तदाननम् ॥ ७० ॥ हृदयमिषुभिः काम- | स्थितमुपगतामाली दृष्ट्वा सलजमवाञ्चितं कुवलयदृगः खरं ॥ ५८ ॥ अलसवलितमुग्धस्निग्धनिसन्दमन्दरधिकविक- सान्तः सशल्यमिद सदा कथमुपलमे निद्रां स्वमे समागम- सदन्तर्विसयमेरतारः । हृदयमशरणं मे पश्मलाक्ष्याः कटाक्षरपहृतमपविद्धं पीतन्मुन्मूलितं च ॥ ५९ कारिणीम् । न च सुवदनामालेरत्येऽपि प्रियामसमाप्य तां मम नयनयोरुद्वाप्पत्वं सखे न भविष्यति ॥ ७१ ॥ कुमुम. लितकण्ठप्रक्रमोल्लासितोरस्तरलितवलिलेखासूत्रसर्वस्वमस्याः । शयनं न प्रत्ययं न चन्द्रमरीचयो न च मलयजं सर्वाङ्गीणं स्थितमतिचिरमुञ्चरप्रपादाङ्गुलीमिः करकलितसखीके मां न वा मणियथ्यः । मनसिजरुज मा वा दिव्या ममालम- दिदृक्षोः सपमि ॥ ६० ॥ बीडीयोगानतबदनया संनि- | मोहितुं रहसि लायेदारघा वा तदायिणी कथा ॥ ७२ ॥ धाने गुरूणां बद्धोरकम्पस्तनकलशया मैन्युमन्तर्निगुस । इदमैचिशिरैरन्तस्तापाद्विर्णमणीकृतं निशि निशि मुजन्य- तिष्ठेत्युक्तं फिमिव न तया यत्समुत्सृन्य बाप्पं मय्यासक्त- सापाइप्रवर्तिमिरश्रुभिः । अनतिललितन्याघातात मुहुर्मणि- यक्तिहरिणीहारिनेत्रत्रिमागः ॥ ६१ ॥ वारंवारं तिरयति | बन्धनात्कनकवलयं संस्तं सस्तं मया प्रतिसार्यते ॥ ७३ ॥ दृशोरुद्दमं वाष्पपूरस्तसंकल्पोपहितजडिम स्तम्भमभ्येति कदा कान्तागारे परिमलमिलत्पुप्पशयने शयानः श्यामायाः गात्रम् । सद्यः विद्यन्नयमविरतोत्कम्पलोलामुलीकः पाणि- कुचयुगमहं वझसि वहन् । अये निग्ये मुग्ये चपउनयने लेखाविधिषु नितरां वर्तते किं करोमि ॥ ६२ ॥ हा हा | चन्द्रवदने प्रसदेत्याक्रोशन्निमिषमिव नेप्यामि दिवसान् देवि स्फुटति हृदयं संसते देहबन्धः शून्यं मन्ये जगद- ॥ ७४ । तया गाढं मुक्तो मुवि घनुपि संघाय निशितः विरतज्वालमन्तर्चलामि । सीदन्नन्धेतमसि विधुरो मज-कटाक्षेपुनर्नान्यैः सह पठनयोग्यः शरगणः । पतन्गाने गाने तीवान्तरारमा विष्वमोहः स्थगयति कयं मन्दमाग्यः करोमि परममृतमामौदिव तदा दधीयानद्यायं दलयति पुनर्न वग- ॥ ६३ ॥ अरू रम्मा गपि कमलं शेवलं केशपाशो वकं | यति ॥ ७५ ॥ तदा मुग्धं वक्र किसलयसखः सोऽघरमणि- चन्द्रो लपितममृतं मध्यदेशो मृणालम् । नामिः कूपो यलि- विशाले ते नेत्रे सनमरनता सा तनुलता । सडी तद्यात रपि सरित्सछयः किं च पागिर्यस्याः सा चेदुरसि न कयं १ कनकवलयमित्यर्थः २४ी, अयुभिरित्यनेन संबन्ध- ३ अभ्य- हन्त तापम्य शान्तिः ॥ ६४ ॥ प्रासादे सा दिशि दिशि न्तरे विरहजन्यत्पादेनो ४ विवर्मा हीनवर्मा मगयो यन्निवेवविध व सा पृष्ठतः सा पुरः सा पर्यवे सा पघि पथि च सा कृतम्. ५ नेत्रप्रान्तः-६ मौवींधानन्यः कि ७ मुवर्णाङ्कान. १ मा. २ नम्रमुखत्वेन. ३ कोपन्. ४ रक्षा. ८ वारवार गठितम् क्रमसर- ·२८० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् जननयनसंजीवनसुधा प्रिया सा सा सा सेत्यजनि हृदयं | कुचमण्डलं परिरमेय वीक्षेय वा ॥ ८८ ॥ जाने कोपपरा- तन्मयमहो ॥ ७६ ॥ कटाक्षेणापीपत्क्षणमपि निरीक्षेत यदि मुखी प्रियतमा समेऽद्य दृष्यं मया मा मा संस्पृश पाणि- सा तदानन्दः सान्द्रः स्फुरति निहताशेषविषयः । सरोमा- नेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता पुरः । नो यावत्परिरभ्य चाटुक- श्योदयत्कुचकलशनिर्मिन्नवसनः परीरम्भारम्भः क इव भवि- शतैराश्वासयामि प्रियां भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रा- ताम्भोरुहद्दशः ॥ ७७ ॥ पुरस्ताद्गच्छन्ती सह सहचरीमिः | दरिद्रीकृतः ॥ ८९॥ याताः किं न मिलन्ति सुन्दरि पुन- प्रियतमा ममालापं श्रुत्वा सचकितपरावृत्तवदना । किमने | चिन्ता त्वया मत्कृते नो कार्या नितरां कृशासि कथयत्येवं व्यासद्गादहमहह यामीति विनयप्रणालीमालीनां यदकृत सवाष्पे भयि । लजामन्थरतारकेण निपतत्पीताश्रुणा तदन्तर्व्यथयति ॥ ७८ ॥ समुत्तीर्णे तन्च्या निशितनयना- चक्षुषा दृष्ट्वा मा हसितेन माविमरणोत्साहस्तया सूचितः न्तेन मृदिते स्तनद्वन्द्वस्पन्दैः स्मितलवसुघाभिः प्लुतमति । ॥९० ॥ श्वासा एव मृगीदृशो न गणिताः के नाम झम्झा- मदन्तःकेदारे मदनकृषिकारेण जनिता चिरादाशावली | निलास्त्रीणां वाप्यपरम्परैव सरितां वृन्देषु कः संभ्रमः । किमिति न फलं हन्त लमते ॥ ७९ ॥ विलीयेन्दुः साक्षा- | सोढा कातरदृष्टिरेव कियती वज्राभिघातव्यथा प्रेमवाय- दमृतरसवापी यदि मवेत्कलङ्कस्तत्रत्यो यदि च विकचेन्दी- | मुपेक्षितो यदि तदा प्राणेषु कोऽनुग्रहः ॥ ९१ ॥ सा वाला वरवनम् । ततः सानक्रीडाजनितजैडभावैरवयवैः कदाचिन्मु- वयमप्रगल्ममनसः सा स्त्री वयं कातराः सा पीनोन्नतिम- येयं मदनशिखिपीडाव्यतिकरम् ॥ ८० ॥ परागैः कार्पूरै- त्पयोघरयुगं धत्ते सखेदा वयम् । साक्रान्ता जघनस्थलेन स्तुहिनसलिलैश्चान्दनरसैः सुधाभियोत्स्नाभिः सपितमिव यः गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं दोषैरन्यजनाश्रयैरपटवो जाताः प्रागकृत माम् । स एवासी मारः शिव शिव वियोगे मृगदृशः मा इत्यद्भुतम् ॥ ९२ ॥ प्रेमााः प्रणयस्पृशः परिचयादु- करालं काकोलं किरति मयि कालानलमपि ॥ ८१ ॥ न गाढरागोदयास्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराचेष्टा मवेयुर्मयि । दूतीसंचारो न सरसपरोक्षोक्तिकलना न सांमुख्य हासः क्वचि- यावन्तःकरणस्य वायकरणव्यापाररोधी क्षणादाशंसापरि- दपि न वाचा व्यतिकरः । अहो चित्रं चेतः क्षणपरिचिता- | कल्पितासपि मवत्यानन्दसान्द्रो लयः ॥ ९३ ॥ धन्या सा लोकनपशान्मुहुर्धावंधावं व्रजति सुदृशं नो विरमति | गृहदेहली स्पृशति या तत्पादपद्मप्रभा जाता सा सरसी ॥ ८२ ॥ शरीरं क्षामं सादसति दयितालिङ्गनसुखे भवे- | रसाद्विशति सा यसां विहारेच्छया । वन्द्यः कोऽपि स एव सासं चक्षुः क्षणमपि न सा दृश्यत इति । तया सार- यक कथंचित्कथम् ॥ ९४ ॥ किं मे सद्गुरुसेवनैः प्रति- यः खलु तया नेत्रेण संभाव्यतै बिग्धिग्वेधसमेपु मां यदन- नाक्ष्या त्वमसि न कदाचिद्विरहितं प्रसक्ते निर्वाणे हृदय- मरितापं वहसि किम् ॥ ८३ ॥ गन्तव्यापारप्रबलनिगडेन दिनं किं व्योमकेशार्चनैः किं सादध्ययनेन वा मुरपुरप्राप्त्या- स्फुरदुरस्त टीकारागारे तन समुचितं वन्धनमिदम् । अरे था किं फलम् । एतस्याः कुचकुम्भनिर्भरपरीरम्भप्रमावो. चेतस्त्यस्त्वा यदिह जनमाजन्ममुहृदं क्षणप्राप्तामेतामधर- द्भवतेदाम्भोमिरनगवहिरधुना निर्वापितो नो यदि ॥१५॥ मधुलाभेन भजसे ॥ ८४ ॥ विपरिसन्धु बन्धु विगलितनलं तन्वी सा यदि गायति श्रुतिकटुर्बीणावनिर्जायते यद्यावि- नेयुगलं सशोकं भूलोकं. भुवनरलयं खेलनिलयम् । कुरुते स्मितानि मलिनवालक्ष्यते चन्द्रिका । आत म्लानमि- अननं नीरज विघटितपनं कोशमवनं विघातुं किं घातस्तव | योत्पलं नवमपि स्याचेत्पुरो नेत्रयोस्तस्याः श्रीरवलोप्यते यदि हदि न लजा प्रमगति ॥ ५ ॥ न वक्षोजापति- तदिल्ली विवर्णेव सा ॥ ९६ ॥ तानि स्पर्शमुखानि ते च पुतुकानामनगमो न पीयूपस्यादस्मितवलितवाचामनुमयः । तरलनिग्धा दृशोषिभ्रमासदाम्बुजसौरमं स च मुधा. न चासीन्म तादृढपरिचयः पहनदृशः युतो हेतोस्तची | म्यन्दी गिरां पक्रिमा । सा विम्याधरमाधुरीति विषयासनेशी क्षणमपि न निर्याति मनसः ॥ ८६ ॥ आः पात्री साम- मन्मानसं तखा लभसमाधि हन्त विरहव्याधिः कथं वर्तते तघनप्रेमविस्कारितानो सत्रीडाना सकलकरणानन्दनाहि. ॥ ९७ ॥ तम्मिन्पयशरे सरे भगरता भर्गेण भरलीकृठे घमानाम् । तेषां तेषां हृदयनिहिताकृतनिष्यन्दिनेवव्यापा-जानाम्यक्षयगायक कमलभूः कामान्तर निर्ममे । यसामीमि- राणा पुनरपि तया मुयो विनमाणाम् ॥ १७ ॥ तदनः मुलसटोपमानं वपुः ॥ ९८ ॥ ज्योल्नी श्यामलिमानमान- रितस्ततश्च विशिसैरापुहममात्मभिजात मे विदरत्तदाब मपि नाम तत्राहजकान्तिपूराहत मुवर्णकदलीदलोद्दरितग. भगोरे पुन. । कठोरमदनव्ययापिशुनपाण्डिमाधिष्ठितप्रयीय- यत मोः सान्द्रमपीचकमग्रं तनमय प्रयुन हरत श्वेतो- पलानां नितम् । चन्द्रं चूर्णयत क्षणाय कणशः कृत्या ५ मिसिलम् लम् यदि शिलापट्टके येन धुमहं धमे दश दिशसषम्दारिताः ·रियोगिनो विग्रलापा. २८१ ॥ ९९ ॥ किं तिष्ठामि किमु प्रजामि स्मिह जागर्मि | वोटिता किमन कुलिशोद्विग्ना पागली मर्यादैर विर- निद्रामि किं किं जानामि किमु प्रमामि किमु वा मुख्यामि | विता सखि पुन केय कलिन्दात्मजा । आक्षिप्ता सलु दृधि दुख्यामि वा । कि नास्म्यस्मि किमित्यनल्पारित न कापि | रेव रिमिय ब्यालारली वा पुन प्राणा एव समर्पिता सखि पक्षे स्थित प्राप्यानिर्वचनीयमेर कमपि क्रूर विकार सखे पुनस्तम्मै निमपा तनु ॥ १११ ॥ सव्याज तिलकाला ॥१०० ॥ आसीन शयित स्थित प्रचलित स्वप्नायितो | दिल्यडोलागुलि सस्पृशन्चारयारमुदश्चय चयुगप्रोदश्चि जागृत पश्यन्मीलितलोचनो व्याहरन्मौन प्रपनोऽथया । नीलाचलम् । यद्भगतगिताश्चितदृशा सावनमालोक्ति ता प्रेमाकुल पीक्षिता स्मितमुखी सनीडमन्दागमा लिप्यन्ती | तबादवर्धारितोऽस्मि न पुन कान्ते कृतार्थाकृत ॥ ११२ ॥ प्रणयाद्रमुग्धल पिता पश्यामि नक्तदिनम् ॥ १०१ ॥ नीरे | कार्य गशलक्ष्मण क च कुल भूयोऽपि दृश्येत सा न्दीपरशङ्कया नयनयोर्व घूक्युद्ध्याघरे पाणी पद्मधिया मधू दोषाणा प्रशमाय न श्रुतमहो कोपऽपि कात मुगम् । ककुसुमभ्रान्त्या तथा गण्डयो । लीयन्ते करीपु वा घर- किं यक्ष्यत्यपाल्मपा कृतधिय स्वमेऽपिं सा दुरीमा चेत जनव्यामोहजातस्पृहा दुर्वारा मधुपा रियति तरुणि स्वास्थ्यमुपैहि क खलु युवा धयोघर पास्यति ॥ ११३ ॥ स्थानानि रक्षिष्यसि ॥ १०२ ॥ सा मे यद्यपि सुदरी मग हा विक् सा रिल तामसी शशिमुखी हण मया वतो मामेन चेतोमुमो न खप्ने न च जागरे नयनयो पथान यन मा तद्विच्छेदरुजावकारितमिद दग्ध दिन कल्पि मासादिता । तामार्ण्य तथापि तादृशदशावैधुर्यमासेदुषी | तम् । किं कुर्म कुशले सदैव विधुरो धाता न चेत्तत्कय मानन्दाद्भुतशोकौतुक्मयत्रीडाकुल मे मन ॥ १०३ ॥ सा | तादृग्यामरतीमयो भवति मे मो जीरोकोऽधुना सचारचमत्कृतिर्नयनयो म धूल्तावि_मस्तद्विम्याधरपाट ॥ ११४ ॥ माता तिष्ठति कुन्तरेश्वरसुता बारोङ्गराजस्व लस्मितयुतस्यास्यस्य सा वैसरी । सैय चमचातुरी चरणयो । मुफ़्तै रातिरिय जिता मल्या देवी प्रसाद्याय च । इत्य सोऽप्यद्गहारक्रमो दिष्टया तन्मम नेत्रपातमसिल जायेत न्त पुरसुन्दरी प्रति मया विज्ञाय विज्ञापित देवेनापतिपत्ति जीगामि च ॥ १०४ ॥ लीनेत्र प्रतिविम्बितेर लिखित । मूहमनमा द्विना स्थित नाडिका ॥ ११५ || सा सौन्दर्य वोलीर्णरूपेन च प्रत्युमेन च वज्रलेपघटितवान्तर्निसातेव निधिर्विगसमरन मीनघजस्यापि वा का तीनामधिदेवता च । सा नश्वेतसि कीलितेच विशिखैश्चेतोमुत्र पञ्चमि | धिरण माधुर्यसारस्य वा । तामुद्वीक्ष्य सखे तदादि गत श्चिन्तासततित तुजालनिविडस्यूतैर रमा प्रिया ॥ १०५ ॥ वा मन्द्रियाणामह सार्धे तहतमानसेन गलितोसाह सा विद्याधरकन्यका रिमु मुत्र पुण्य प्रपना नृणा लावण्या | किरानीशताम् ॥ ११६ ॥ तसा किं मुग्यपङ्कज मितरुचा मृतसागराद्विमथिता लक्ष्मी स्मियोत्थिता । आ जात चन्द्रद्युतेनिंदक किं वा नेत्रयुग कराक्षचतुर रिं श्रूरता धनसारचन्दनसुधाज्योल्मामृणालादिमि प्रारब्धा हृदय मम अमयितु पौप्पेषणी शाम्बरी ॥ १०६ ॥ हत्वा पद्मयनयुति | विश्रमम् । किं वा सिग्धमपंक्षित मयि पुनर्या त्या सखीना प्रियतमेय दिनश्रीगता रागोऽसि मम चेतसीर सवितु पुर किं किं सप्रति चिन्तयामि हृदये कामेन लक्ष्यीकृते ॥ ११७ ॥ शीतागुर्विपमोदर पणभृता लीलास्पद चन्दन वितऽधिर रक्ष्यते । चाहोऽहमिय स्थित सहचरीं घ्यायलिन्यास्तटे सजाता सहसा ममैव मुवनम्याप्यन्ध | किमिवास्तु वस्तु मदनज्वालाविधाताय यहायाकारपरि हार क्षारपयोमव प्रियसुहसकेरुह भाखत । इत्येषा कारा दिश ॥ १०७ ॥ नने सञ्जनगञ्जन नसुधाधारानु | भ्रमेण तु वय तत्वत्यजो यश्चिता ॥ १८ ॥ जान स्वप्न कारा गिर पाणि पद्मसहोदर कचरुचि शैवार जालोपमा । विधा ममा चुलोत्सेक्य पुरस्तादभूमन्यूषे परिवषमण्डल- वत्र कार्तिकसौर्णिमापतिसम हारिद्रहृद्य वपुरस्ट यम्म वल्से विलासिनि तेनैव तप्त तप ॥ १०८ ॥ आता दूर चन्द्रप्रमरगण काप्यवग वलाकृताती मा ममथ मिय ज्योत्स्नासपत्न मह । तसा तर्नसनिस्तुषीकृतशर तया तदीयपदनाम्भोजामृतासादन नोदेत्यव मनोरथोऽपि हृदये तत्सगमाशा प्रति । उत्कण्ठाशिथिलीकृतागतिक मन्मथम् ॥ ११९ ॥ सौमिने ननु सेव्यता तम्तल चण्डा वीक्षेत मामेकदा सनह यदि सा सरोजवदना धन्योऽस्म्यह शुरुजम्मत चण्डाशोर्निशि का कथा रघुपते चन्द्रोऽयमु ग्मीलति । यत्सेतद्विदित स्थ तु माता धत्ते कुरङ्ग यत तावता ॥ १०९ ॥ निद्रे रोचनमुद्रण विरचय स्वम सम प्याचर प्राणामिन्नतमा चिराप्रियतमा मचेतसो गोचरम् । छासि प्रेयसि हा कुरगनयन चन्द्रानन जानति ॥ १२० ॥ भ्रातर्बोध दृढानुरोध न तथा कुर्या यथा प्रेयसीप्रौढालेप ) पादाद्गुष्ठेन भूमिं किसलयरुचिना मापदश रिमन्ती भयो विघटनेन मवत श्रीडति दुप्पीतय ॥ ११० ॥ लजे ३६ मु.र मी १ कोमलपलवमानिना २सव्याजम् ·२८२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् भूय क्षिपन्ती मयि सितशबले लोचने लोलतारे । चक्र हिमगभैरग्निमिन्दुमयूखैस्त्वमपि कुसुमबाणान्वज्रसारीकरोपि हीनम्रमीपस्फुरदधरपुट वाक्यगम दधाना यन्मा नोवाच | ॥ १३६ ॥ हृदि बिसलताहारो नाय भुजगमनायक किपिस्थितमपि पुरतो मानस तहुँनोति ॥ १२१ ॥ चक्षु कुपलयदलनेणी कण्ठे न सा गरलद्युति । मलयजरजो नेद प्रीत्या निषण्णे मनसि परिचयाचिन्त्यमानेऽभ्युपाये याते भस्म प्रियारहिते मयि प्रहर न हरभ्रान्त्यानग फुधा किम रागे विवृद्धि प्रविसरति गिरा विस्तरे दूतिकाया । आस्ता धावसि ॥ १३७ ॥ पाणौ मा कुरु चूतसायकममु मा दूरे स तावत्सरभसदयितालिगनानन्दलामस्तद्गहोपान्त चापमारोपय क्रीडानिर्जितविश्व मूलितजनाघातेन किं रथ्याभ्रमणमपि परा निवृतिं सतनोति ॥ १२२ ॥ पौरुषम् । तसा एव मृगीदृशो मनसिजग्रेडस्कटाक्षानलश्रेणी मदन प्रत्युक्तय. जर्जरित मनागपि मनो नाद्यापि सधुक्षते ॥ १३८ ॥ सयमप्राप्तदु खो य स दुनोति म विसय । त्व सर | रे रे निर्दय दुर्निवार मदन प्रोत्फुल्लपङ्केरुह बाण सर्वेणु प्राप्तदाहोऽपि दहसीति किमुच्यते ॥ १२३ ॥ भवनेत्रभवो | सवृणु त्यज धनु किं पौरुष मा प्रति । कान्तासङ्गवियोग वहिग्यापि त्वयि मन्मथ । ज्वलतीवान्यथा किं ते दु खदहनज्वालावलीढ वपु शूराणा मृतमारणे न हि परो विशिखास्तत्वणा इव ॥ १२४ ॥ अद्यापि नून हरकोप | धर्म प्रयुक्तो बुधै ॥ १३९ ॥ आपुङ्खाग्रममी शय मनसि वहिस्त्वयि ज्वलत्यौर्व इवाम्बुराशौ। त्वमन्यथा मन्मथ | मे मना सम पञ्च ते निर्दग्ध विरहामिना वपुरिद तैरेव मद्विधाना भस्मावशेष कथमेवमुष्ण ॥ १२५ ॥ वृथैव साधै मम् । तत्कदर्प निरायुधोऽसि भवता जेतु न शक्त सकल्पशतैरजसमनह नीतोऽसि मयातिवृद्धिम् । आकृष्य परो दुखी स्यामहमेक एव सकलो लोक सुख जीवतु चाप भयणोपरण्ठे मय्येव युक्तस्तव बाणमोक्ष ॥ १२६ ॥ ॥ १४० ॥ बाणा पश्च मनोभवस्य नियतास्तेषामसख्यो क रुजा हृदयप्रमाथिनी क्व च ते विश्वसनीयमायुधम् । जन प्रायोऽस्मद्विध एव लक्ष्य इति यल्लोके प्रसिद्धिं गतम् । मृदुतीक्ष्णतर यदुच्यते तदिद मन्मथ दृश्यते स्वयि ॥१२७॥ | दृष्ट तत्वयि विप्रतीपमधुना यस्मादसख्यैरय विद्ध कामिजन अनुममार न मार क्थ नु सा रतिरतिप्रथितापि पतिव्रता । शरैरशरणो नीतस्त्वया पश्चताम् ॥ १४१ ॥ तद्विच्छेद अयमनाथवधूवधपातकी दयितयापि तयासि किमुज्झित । कृशस क्ण्ठलुठितप्राणस मे निर्दय क्रूर पञ्चशर शरैरति ॥ १२८ ॥ भुननमोहनजेन किमेनसा तव परेत बभूव | शितभिन्दन्मनो निर्भरम् । शभोभूतकृपाविधेयमनस प्रोद्दाम पिशाचता। यदधुना विरहाधिमलीमसामभिभयन्भ्रमसि स्मर | नेवानलज्वालाजालकरालित पुनरसावास्ता समस्तात्मना मद्विधाम् ॥ १२९ ॥ मर नृशसतमस्त्वमतो विधि ॥ १४२ ॥ बाणान्सहर मुश्च कार्मुकलता लक्ष्य तव सुमनस कृतवान्भनदायुधम् । यदि दृढं धनुगयसमाशुग त्र्यम्बक के नामान वय शिरीषकलिकाकल्प यदीय मन । तर सृजेत्रिजगत्प्रलय व्रजेत् ॥ १३० ॥ विधिरनशममेद्य | तत्कारुण्यपरिग्रहाकुरु दयामस्मिन्विधेये जने खामिन्मन्मय मवेक्ष्य ते जनमन खलु रक्ष्यमकल्पयत् । अपि स | तादृश पुनरपि खमाद्भुत दर्शय | १४३ ॥ वज्रमदासत चेत्तदा त्वदिपुभिर्व्यदलिप्यदसावपि ॥ १३१ ॥ चन्द्र प्रत्युत्तय अपि विधि कुसुमानि तवाशुगान्सर विधाय स निर्वृति चण्डीशचूडाभरण चन्द्र लोकतमोपह । विरहिमाणहरण माप्तवान् । अदित पञ्च हि ते स नियम्य तास्तदपि तैत । कदर्थय न मा वृथा ॥ १४४ ॥ तारापते कुमुदिनीमनु जर्जरित जगत् ॥ १३२ ॥ सह तया स्मर मरस झटित्यभू । कूलका ता पादेन पीडयसि कम्पयसि द्विजातीन् । विद्वेपमा पशुपतिं प्रति यामिपुमनही । ध्रुवमभदधुना वितनो शरस्तय | चरसि किं च वियोगिलोके नक्तचरस भवत करुणा क्टुवर एवं स पञ्चम ॥ १३३ ॥ त्वमुचित नयनाचिपि युत स्यात् ॥ १४५ ॥ किं रे विधो मृगदृशा मुखमद्वितीय शमुना भुगमशातिकहोमहवि कृत । ता वयस्यमपास्य | राजीव दृप्यसि दृगम्युजमन्यदेव । झकारमानहसि मगतनुर्न मधु मधु हतपता हरिणा चत किं कृतम् ॥ १३४ ॥ तादृवमर्माणि विद् न पुनरीदशमीक्षणीयम् ॥ १४६ ॥ पाणानिमस्तकणो विकिर ममाने प्रायो न वेत्सि विषमात्रपर | अमिलपसि यदिन्दो यालक्ष्मी मृगाक्ष्या पुनरपि स्वपीडाम् । सताप एवं माता किमु नान्यमावि चण्डीपते । सदधौ मज समालयाम् । मुविमरमय निम्ब रन्किोचनगोचरेण ॥ १३५ ॥ तर कुमुमशरव शीतरश्मि । पारिजातस गधै सुरमय वद नो चेव । तस्या मुख क वमिन्दोयमिदमयथार्थ दृश्यत मद्विधेषु । विसृजति ॥ १४७ ॥ सुतिर्दुग्धसमुद्रतो भगवत श्रीवास्तुमा १ वजवकठिनान्करोषि र बामुफि ३ निकरा विकसितम् १शेगचाग द्वारा कनीनिका ययो- २ टमया नग्नम् ५ उपसंहर ६ विरुदस्तभावम् . पsि पादान २ संवरपति पटवानि- ५ समुद६ देसविशेषम् ७ अमन्यन् 'राविचरस, पक्ष-पससस ९शायनमित्व.- १० उत्साहित ·वियोगिनो पिप्रलापाः, रियोगिन्या विप्रलापाः २८३ पवनं प्रत्युक्तयः मेघं प्रत्युक्तयः सोदरौ सौहार्द पुमुदाकरेषु फिरणा पीयूपधाराकिर । स्पर्धा किं व्यवसति कुलोऽस्ति च कीदृशीयम् ॥ १५९ ॥ ते वदनाम्बुजगदृशा तत्स्थाणुचूहामणे हहो चन्द्र क्थ न चलापागा दृष्टि स्पृममि बहुशो वेग्युमनी रहम्याग्न्यायीय सिच्चसि मयि ज्यालामुचो रोचिप ॥ १४८ ॥ स्वनमि मृदु कान्तिस्चर । रौ व्याधुन्वत्या निमि रतिमसमपरं वयं तत्त्वान्वेपान्मधुर हतास्वं गुन्यु उन्मीलन्मुकुलमरालकुन्दकोशप्रथ्योतदनमकरन्दगन्ध कृती ॥ १६० ॥ उन्मीलनयनान्तकान्तिलहरीनिप्पीतयो बन्धो । तामीपत्प्रचलविलोचना नतागीमालिङ्गन्परन मम केवलादामोदादवधारणीयरपुपो यान्ताससे न क्षणम् । स्पृशाङ्गमद्गम् ॥ १४९ ॥ व्याघूय यद्वसनमम्युजलोचनाया यत्कोत्पलयो स्थितेन मरता विचित्ममुगुजित प्रातसिष्ठति वक्षोजयो कनककुम्मविलासमाजो | आलिगसि प्रसम । कुन तत्कथय मे कान्त प्रियाया मुसम् ॥ १६१ ।। मगमशेषमस्या धन्यस्त्वमेव भलयाचलगन्धवाह ॥ १५० ॥ हसं प्रत्युक्ति. हंस प्रयच्छ मे कान्ता गतिरसास्वया हता । विमा मो मेघ गम्भीरतर नद त्य तर प्रसादात्मरपीडितं मे । रितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥ १६२ ॥ सस्पर्शरोमाशितजातरागं कदम्बपुष्पत्यमुपैति गात्रम् ॥१५१॥ चकोर प्रत्युक्तिः भ्रमय जलदानम्मोगर्मान्प्रमोहय चातकान्कलय शिखिन चुलकयमि चन्द्रदीधितिमविरलमवासि नूनमगागन् । केकोत्कण्ठान्कठोरय केतकान् । विरहिणि जने मूछो लब्ध्या अधिकरणमुष्णमनयो फिमिह चोरारघारयमि ॥ १६३ ॥ विनोदयति व्यथामकरुण पुन सज्ञाव्याधि विधाय किमीहसे कृष्णसार प्रत्युतिः स्नेह स्वीकुरु कृष्णसार क्थय वागान्मम प्रेयसी नो ॥ १५२ ॥ मलयमरुता बाता याता विकसितमल्लिा | जानासि यदाययो समजनि व्यापारतो मित्रता । स्फीते परिमलमरो भग्नो ग्रीष्मस्त्वमुत्सहसे यदि । घन घटयितु नि स्नेहं त य एव निवर्तने प्रमवति गया कि नदिछन्नं स यत्किल मण्डले हिमरुचेर्जातं त्वया लान्छन मव्ये भास्कर- मण्डले तदधुना दत्त मलको मया ॥ १६४ ।। एव धनजर ॥ १५३॥ अशोकं प्रत्युक्तिः सारङ्गं प्रत्युक्तिः रक्तस्त्वं नवपठचैरहमपि लाध्यै प्रियाया गुणैस्त्या- त्रिभुवनमनोहारि चाश्चल्यमयो । आ जानीमो गमनसमये रे सारगा वनरसतयस्तत्त्वमाख्यात यूय कुनापीत मायान्ति शिलीमुखा स्मरधनुर्मुक्तास्तथा मामपि । कान्तापाद- हुन्त कान्तारसीमन्येकाकिन्या कुवलयदृशो सुण्ठिता तलाहतिस्तर मुदे तद्वन्ममाप्यावयो सर्व तुल्यमशोक | यौवनश्री ॥ १६५ ॥ केरलमहं धाना सशोक कृत ॥१५४॥ रक्ताशोक कृशोदरी मयूरविषयकोक्तिः क नु गता त्यक्त्वानुरक्तं जनं नो दृष्टेति मुधैव चालयसि किं मृदुपरनविभिन्नो मत्प्रियाया विनाशादनरुचिरकलापो वातावधूत शिर । उत्कण्ठाघटमानपट्रपदघटासघट्टदष्टच्छद- नि सपनोऽद्य जात । रतिविगलितव धे केदापाने मुरेश्या स्तत्पादाहतिमन्तरेण मयत पुष्पोद्गमोऽयं कुत ॥ १५५ ॥ सति कुसुमसनाथे कि हरेदेष वह ॥ १६६ ॥ तमाल प्रत्युतिः मुक्ताम्लाप प्रत्युक्तिः धन्यस्त्वमसि तमाल स्पृष्टस्तन्व्या लतावदनया यत् । सूचीमुखेन सकृदेव कृतप्रणव मुत्ताकलाप समि अद्य स्थावरजन्मा जातस्त्वं जगमादधिक ॥ १५६ ॥ स्तनयो प्रियाया । बाणै सरस शतशो पिनिकृतमर्मा खप्नेऽपि ता कथमह न विलोकयामि ॥ १६७।। मृणाल्हार प्रत्युक्तिः परिच्युतस्तत्कुचकुम्भमध्यात्किं शोषमायासि मृणारहार। न सूक्ष्मतन्तोरपि तावक्स तनावकाशो मत किमु स्यात् वियोगिन्या विप्रलापाः ॥ १५७ ॥ हारो नारोपित क्ण्ठे मया 'विशेषमारणा । इदानी- मधुर प्रत्युत्त्या मन्तरे जाता पर्वता सरितो द्रुमा ॥ १॥ विममि मुनि वदनमिदं न सरोज नयने नेन्दीपरे खेते । इह सविघे | सवीक्ष्य प्रमरीभूतकीटकम् । यदयानादागते पुम्चे टेन मुग्धदृशो मधुकर न मुघा परिनाम्य ॥ १५८ ॥ भ्रात साधैं रति कथम् ॥ २॥ या पश्यन्ति प्रिय ही विरेफ मयता भ्रमता समन्तात्प्राणाधिका प्रियतमा मम धन्यास्ता सखि योषितः । अमाझे तु गर्न कान्तं गतानि यीक्षिता किम् । ब्रूषे किमोमिति सखे क्ययाशु तन्मे किं वैरिणी ॥ ३ ॥ यदीयवटमागेकय गन प्रयान्वित श्रवण, पो-अनुरक्त २ भ्रमरा , पक्षे,चाणा ३ काना १ सीतावियोगदपमामानय गर्व पादधात- 'पादाहत प्रमदया विकसत्यशोक' किरियम् विवाग ·२८४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् आलोकये कथ सरयस्तस चन्द्रमसो मुखम् ॥ ४ ॥ कूटम् ॥ २१ ॥ कलयति मम चेतस्तल्पमङ्गारकल्प ज्वल विरमत विरमत सरयो नलिनीदलतालवृन्तपवनेन । हृदय । यति मम गान पदन चद्रकश्च । तिरयति मम नेत्रे गतोऽय वह्निर्झटिति कदाचिज्ज्वलत्येव ॥५॥ अनल मोहज मान्धकारो विकृतबहुविकार म मयो मा दुनोति स्तम्भनविद्या सुभग भवान्नियतमेव जानाति । मन्मथशराग्नि ॥ २२ ॥ रिपुरिव सखीसवासोऽय शिखीय हिमानिलो तप्ते हदि मे कथमन्यथा वससि ॥ ६ ॥ अजनि प्रतिदिन विषमिव सुधारश्मियस्सिन्दुनोति मनोगते । हृदयमदये मेपा कर्दमशेषा मदनसङ्गेन । प्रतिनिशमपूरि पम्पा दक्षिण तमिदेव पुनर्वलते बलात्कुवलयदृशा वाम कामो निकाम सपातिमि सलिलै ॥ ७॥ मदकलकृतान्तकासरखुरपुट | निरङ्कुश ॥ २३ ॥ ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकल निर्धृतधूलि सकाशम् । केतकरजो निवार्य सखि यदि कार्य शशी दहतु मदन किं या मृत्यो परेण विधास्यति । मम मम प्राणे ॥८॥ आलि बालिशतया बलिरस्मै दीयता तु दयित श्लाघ्यस्तातो जन यमलान्वया कुल्ममलिन न वलिभुजे न कदापि । केवल हि कलकण्ठशिशूनामेष एवं त्वेवाय जनो न च जीवितम् ॥ २४ ॥ इदानीं तीब्राभिर्दहन कुशलेषु निदानम् ॥ ९॥ गरलद्रुमक दमिन्दुबिम्ब करुणा इव मामि परिवृतो ममाचर्य सूर्य किमु सखि रजन्यामुद वारिजवारणो वसन्त । रजनी सरभूपते कृपाणी करणीय यति । अय मुग्धं चन्द्र किमिति मयि ताप प्रकटयत्यना किमत पर विधात ॥ १० ॥ हन्ता लि सतापनिवृत्तयेऽस्सा थाना बाले किमिन विपरीत न भवति ॥ २५ ॥ पिकाली किं तालवृन्त तरलीकरोपि । उत्ताप एपोऽन्तरदाहहेतुर्नत । वाचालीभवति बहुधाऽलीकवचने मृणाली व्यालीव व्यथय भ्रुवो नै व्यजनापनोद्य ॥ ११ ॥ वरमसौ दिवसो न पुन | तितरामगमनिशम् । विपज्वालाजाल सखि किरति पीयूष निशा ननु निशेय वर न पुनर्दिनम् । उभयमेतदुपैत्वथवा | किरणो जगत्प्राण प्राणानपहरति केय परिणति ॥ २६ ॥ क्षय प्रियजनेन न यत्र समागम ॥ १२ ॥ अहमिह स्थित मनोरागस्तीव्र विषमिव विसपत्य विरत प्रमाथी निघून वत्यपि तायकी स्वमपि तन बसन्नपि मामक । न तनु | ज्वलति विधुत पावक इव । हिनस्ति प्रयङ्ग ज्वर इव सगम एव सुसगमो हृदयसगम एव सुसगम ॥१३॥ बकुल- गरीयानित इतो न मा नातु तात प्रभवति न चाम्बा न मालिकयापि मया न सा तनुरभूषि तदन्तरभीरुणा । तद भवत्ती ॥ २७ ॥ आदो हालाहलहुतभुजा दत्तहस्तावलम्बो धुना विधिना कृतमावयोर्गिरिदरीनगरीशतमन्तरम् ॥ १४ ॥ बाल्ये शभोर्निटिलमहसा बद्धमैत्रीनिरुढ । प्रौढो राहोरपि दहनजा न पृथुर्दवथुळथा विरहजैव यथा यदि नेदृशम् । मुखविषेणान्तरङ्गीकृतो य सोऽय चन्द्रस्तपति किरणर्मा दहनमाशु विशन्ति कथ स्त्रिय नियमपासुमुपासितुमुद्भुरा मिति प्राप्तमेतत् ॥ २८ ॥ भस्मीभूत कुसुमविशिख शभु ॥ १५ ॥ कति न सन्ति जना जगतीतले तदपि तद्विरहा | नेत्रामिनाभूज्वालादायी तदनु मनसि प्राप्तजन्मा बभूव । कुलित मन । कति न सति निशाकरतारका कमलिनी भूयस्तस्मिन्विरहदहनैहितोऽसौ मयैव कुनोत्पनो व्यथयति मलिनी रविणा विना ॥ १६ ॥ अरतिरियमुपैति नापि निद्रा पुनर्मामहो तन्न वेद्मि ॥ २९ ॥ पञ्चत्व तनुरेति भूतनिवहा गणयति तस्स गुणान्मनो न दोषान् । विगलति रजनी न वाशैमिलन्तु ध्रुव धातार प्रणिपत्य हुन्त शिरसा तत्रापि याचे सगमाशा प्रजति तनुस्तनुता न चानुराग ॥१७॥ प्रियसखि वरम् । तद्वापीपु पयस्तदीयमुकुरे ज्योतिस्तदीयागनव्योनि न तथा पटीपको न च नलिनीदलमारुतोऽपि शीत । व्योम तदीयवर्मनि धरा तत्तालवृन्तेऽनिल ॥३०॥ यास्या शमयति मग देहदाहमन्त सपदि कथा हि यथा नरेन्द्र मीति समुद्यतस गदित विश्रब्धमाकर्णित गच्छन्दरमुपेक्षितो सूनो ॥ १८ ॥ एतानि नि सहतनोरसमञ्जसानि शून्य | मुहुरसौ व्यावृत्य तिष्ठनपि । तच्छ्न्ये पुनरागतारिस भवन मन पिशुनयन्ति गतागतानि । एते च तीरतरव प्रथयन्ति | प्राणास्त एते दृढा सरयस्तिष्ठत जीवितव्यसनिनी दम्मादह तापमालम्बितोज्झिततरुग्लपितै प्रवाले ॥ १९ ॥ अन्त | रोदिमि ॥३१॥ यानामङ्गलसविधानरचनाव्यग्रे सखीना जने गता मदनयलिशिवायली या सा वाटते तिमिह चन्दन | बाप्याम्म पिहितेक्षणे गुरुजने तद्वत्सुद्द मण्डले । प्राणेशस चर्षितेन । य धुम्भकारमयनोपरि पकरेपस्तापाय केवल- महीक्षणार्पितदृश कृच्यादपि कामतः किं प्रीडाहतया मया मसी न च तापशान्तये ॥ २० ॥ यत सघि सियदेतत्पश्य । भुजस्तापाशो न काठेऽर्पित ॥ ३२ ॥ दाक्षिण्य मलया धेरै मरम्य प्रियविरहशेऽसि गिलोये तथा हि । उपरन निरस विदित शैत्य सुधादीधित चामेर न गोचरे मर सहकारोदासिपृहन्टलेन प्रतिविशिगुमनेनोहरित काल- यजसापि रसुट सौष्ठयम् । विस तव रेन मे परिचिताः १ एटारनेत्रामिना २ प्रसिद.. प्राणकाळे संपकातिशयादन ३म्मो नतीनो ननस, पशे-म्यरन तारतम् ४६चम् रहता प्रापित इल ४ न्यायप्राप्सनिस्प १ हिराम कुरुन २ एतनामर्ष सर इयनपि रामोक्ति..

·वियोगिन्या विप्रलापाः, नायिका प्रति ससीवचनम् २८५ चन्द्रं प्रत्युक्तयः प्राणेश तत्तत्कथाविष्कारे पुनरप्रमाणयति मामच्याहतेयं भूतिनाङ्गे प्रियविग्हजन्मा धनलिमा पुरारातिमात्या तनुः ॥ ३३ ॥ दुर्वारा स्मरमार्गणाः प्रियतमो मनो· | कुमुमशर किंमा व्यथयमि ॥ ४४ ॥ पधन्वं यान्तु बागाः ऽत्युत्सुकं गाढं प्रेम नवं वयोऽतिकठिनाः प्राणाः कुलं निर्म- | समयपरिणतसे विदीर्णोऽस्तु चापः ऋरः ऋयहिवस्त्रं लम् । स्त्रीत्वं धैर्यविरोधि मन्मथसुहरकालः कृतान्तोऽक्षमी | विशतु तर रथो मा मर तं गरीरी । कि ते मापन नो सख्यश्चतुराः कथं नु विरहः सोढव्य इत्यं मया ॥३४॥ मादृग्युवतिवधमहापातमिन्मीनतो शप्यः पायोजयोनिः स शंवत्तत्त्वविवोधवकुसुमवत्पीयूषवन्मित्रयद्यान्यासन् मजति सुलु रचितवान्पापिनो दीर्घमायुः ॥ ४५ ॥ प्रिये मृगदृशोऽथ प्रस्थिते तत्क्षणात् । गेहं तन्मुकुरं तदेव वलयं तचन्दनं सा निशा कारावरकरवालवत्ककचरकाको संतापय चिरं चन्द्र न तत्र प्रतिपिप्यसे । निवारय लयत्कालवत् ॥ ३५ ॥ रोलम्बो मधुपः पिकस्तु परमृद्र- | करसरी समस्याहं परिग्रहः ॥ १६ ॥ मुग्धम्य ते वद न्धानुसारी मरुद्धंसाः केवलपक्षपातनिरताश्चन्द्रोऽपि दोषा- विधुतुद किं वदामि किं त्यक्तवानसि मुखे पतितं शमाकम् । करः । चेतो नैति शुकस्त्विहकपठिताख्यायी पयोदो जडः | अम्यायिम्वगलितेन सुधारसेन संघानमेति तर नि कं वाहं प्रहिणोमि हन्त कठिनस्वान्ताय कान्ताय मे जरत्कबन्धः ॥ ४७ ॥ प्रियविरहमहोष्मामर्मरामगलेलामपि ॥ ३६॥ आयाता मधुयामिनी यदि पुन यात एव प्रभुः | हतक हिमांशो मा स्पृश क्रीडयापि । इह हि तब लुठन्तः प्राणा यान्तु विमावसौ यदि पुनर्जन्मग्रहं प्रार्थये । व्याघः प्लोषपीडां मजन्ते दरजरठमृणालीकाण्डमुन्धा मयूम्बाः ॥१८॥ कोकिलबन्धने हिमकरध्वंसे च राहुमहः कंदर्प हरनेत्र- रोहिणी प्रत्युक्तिः दीधितिरहं प्राणेश्वरे मन्मथः ॥ ३७॥ रानिम दिवसायते मो रोहिगि त्वममि रात्रिचरस मार्याऽथेनं निवारय हिमरुचिश्चण्डांशुलक्षायते तायपतिरपि प्रदीसवडयावद्वि- पतिं सखि दुर्निवारम् । जालान्तरेण मम सद्मनि संनिविष्टः स्फुलिङ्गायते । धीरो दक्षिणमारुतोऽपि दहनज्वालावलीढायते श्रोणीतटं स्पृशति किं कुलधर्म एषः ॥ १९ ॥ हा हा चन्दनविन्दुरद्य जलवत्संचारिरङ्गायते ॥ ३८॥ गुञ्जन्ति प्रतिगुञ्जमम्बुजदलद्रोणीषु मृङ्गाङ्गनाः फुल्लरपुष्प- नायिका प्रति सखीवचनम् रसालवीथिशिखरे कूजन्ति माद्यत्तिकाः । कामः काममयं करोति विशिखैर्हन्तुं मुहुर्दुर्दिनं का सा तन्मलयानिलम्य विय कुण्डेऽस्मिन्हृदये ते वियोगिनि । प्रियसन- सखि मे मीतिस्त्वयोद्भाव्यते ॥३९॥ रोलम्बाः परिपूरयन्तु सुखायैव मुक्ताहारस्तपम्यति ॥ १ ॥ पाण्डु क्षामं पदनं हरितो झङ्कारकोलाहलैर्मन्दं मन्दमुपैतु चन्दनरनीजातो हृदयं सरसं तवालसं च वपुः । आवेदयनि नितान्तं नमस्खानपि । माद्यन्तः कलयन्तु चूतशिखरे केलीपिकाः | क्षेत्रियरोगं सखि हृदन्तः ॥ २ ॥ सखि पतिविरहगुतागः पञ्चमं प्राणाः सत्वरमश्मसारकठिना गच्छन्तु गच्छन्त्वमी , किमिति प्रशमं न याति नयनोदैः । शृणु कारणं नितम्बिनि ॥ ४० ॥ वार्यन्तां मन्दमन्दं मधुकरनिकरप्रौढझकारधाराः मुञ्चसि नयनोदकं तु सस्नेहम् ॥ ३॥ सहसा हृदये निघाय क्षिप्यन्तां यत्र कुत्र प्रतिदिशमधुना भूरिमाराश्च हाराः । चेतो नयनादिन्द्रियमुद्रणां विधाय । अयि कण्टकितान्यष्टि दह्यन्तां सर्व एते कमलदलयुताः किं च हा पुष्पमारास्तारा सत्यं कथय घ्यायसि किं रहो निषग्णा ॥ ४ ॥ सहचरि नाराचधारा विकिरति हृदये मन्मथोऽयं हताशः ॥४१॥ | शपयाः शतं मदीया वद विरहग्लपितां निजामपन्याम् । श्रुत्वा नामापि यस स्फुटघनपुलकं जायतेऽहं समन्तादृष्ट्वा सहचरि परिपृच्छ मानुकन्यानबदलिनीनलिनीनिकुञ्च- यस्थाननेन्दु भवति वपुरिदं चन्द्रकान्तानुकारि । तस्मिन्नागत्य | शय्याः ॥ ५ ॥ नलिनीदलतालवीजनं सखि तन्न्या विनि- कण्ठग्रहणसरमसस्थायिनि प्राणनाये मग्ना मानस चिन्ता वारितं मया। तनुपल्लिविभूतिशङ्कया विनिवार्यः श्वमिता- भवति मम पुनर्वतमय्याः कदा नु ॥ ४२ ॥ निलः कथम् ॥ ६॥ अयं विपाको यद कस यूनः मदनं प्रत्युक्तयः कल्याणि कल्याणपरम्पराणाम् । यदक्षिकोगनपदच्छवारा- हृदयमाश्रयसे यदि मामकं ज्वलयसीत्थमनङ्ग तदेति कम् । हारावतारो गुणमन्तरेण ॥ ७॥ वासस्तदेव वपुषो वयं खयमपि क्षणदग्धनिजेन्धनः कमवितासि हताश हुताशरत् | तदेव हस्तम्य सैन जघनन्य च रत्नकच्ची । वाचालमृङ्ग- ॥ १३ ॥ जटा नेयं वेणीकृतकचकलापो नगरले सुमगे सुरमौ समस्तमद्याधिक मपति ते ससि कि निदा: गले कस्तूरीयं शिरसि शशिलेखा न कुसुमम् । इयं २ पाण्डुरता. ३ शिवम्रान्सा. ४मुवस्यक माहारी येन पक्षे,-मुकानां मौक्तिकाना हार.. ५ पत्युविरहो वियोग एव हुताशोऽग्नि- ६ नेत्रोटके. अभिरिवि यावद्. १मधप:- २ विषम् ·२८६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् नम् ॥ ८॥ उत्पादयत्यलमिद मनसो विषाद सीदत्सरो | निन्यस्य वा कस्सेद दृढसौहृदे प्रतिदिनं दीन त्वया रुहनिम बदन सदीयम् । ज्ञात्वा निदानमहमा समान मयते ॥ २१ ॥ उजृम्भाननमुल्लसत्कुचतट लोलमडूलत दुखा प्राणैरपि प्रियतमे भवितु समीहे ॥ ९ ॥ अनुदिन वेदाम्भ स्नपिताङ्गयष्टि विगलीड सरोमाञ्चया । धन्य मधिक ते कम्पते कायवली शिव शिव नयनान्त नाश्रु ! कोऽपि युवा स यस्य वदने व्यापारिता साप्रतं मुग्धे दुग्ध धारा जहाति । कथय कथय कोऽय यत्कृते कोमलागि | महाब्धिफेनपटलप्रख्या कटाक्षच्छटा ॥ २२ मुग्धे त्यजति न परिणद्ध पाण्डिमान पोल ॥ १० ॥ विलुलित | दोलतिका निधाय न कृतो द्वारोपरोधस्त्वया लग्ना नो मतिपूरै प्यमानन्दशोकप्रभवमवसृजन्ती तृष्णयोत्तानदीर्घा ! रुदती गतासि रभसात्तस्योत्तरीयाशुके । कालेऽस्मिन्कुसु स्रपयति हृदयेश नेहनिष्यन्दिनी ते धवलनहलमुग्धा माकरे द्विगुणितप्रेमोत्सवे रागिणा गच्छन्नग्रत एव मूढ दुग्धकुल्येव दृष्टि ॥ ११ ॥ अधिकरतलतल्प कल्पितस्वाप | हृदये मुक्तस्त्वया वल्लम ॥ २३ ॥ विश्रान्तो दिवसस्तटी लीलपरिमिलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली । सुतनु कथय मयमटत्यस्ताचलस्साशुमान्सप्रत्यङ्कुरितान्धकारपटलैलम्बालका कस्स व्यञ्जयस्वासैव सरनरपतिलीलायौवराज्याभिषेकम् चौरभूत् । एयन्तर्विश वेश्मन शशिमुखि द्वारस्थली ॥ १२ ॥ अलसवलितै प्रेमाद्रामुहुमुकुलीकृतै क्षणमभि | तोरणस्तम्भालम्बितबाहुवल्लि रुदती किं ख पथ पश्यसि मुखै जालोलैनिमेषपराङ्मुखै । हृदयनिहत भावाकूत ॥ २४ ॥ आहारे विरति समाविषयग्रामे निवृत्ति परा धमगिरिवेक्षणे कथय सुकृती कोऽय मुग्धे स्वयाद्य विलो नासाग्रे नयन यदेतदपर यच्चैकतान मन । मौनं चेदमिद क्यते ॥ १३ ॥ भगिनि मदन श्रीमानेष त्वया यदि | च शून्यमखिल यद्विश्वमाभाति ते तया सखि योगिनी लिख्यते किमपि सुमुखि व्यग्रासीति ब्रजामि निजालयम् । किमसि भो किंवा वियोगि यसि ॥ २५॥ यत्तालीदल- यदपि मकरोऽधस्तापोप्प करे च शरासन तदपि परितो पाकपाण्डु वदन यहुर्दिन नेत्रयोर्यप्रेढोलितकेलिपङ्कजवना दृष्टिया जन सखि नामर ॥ १४ ॥ गोपायन्ती विरह- श्वासा प्रसर्पन्ति च । गौरी क्रुध्यतु वर्तते यदि न ते जनितं दुखमने गुरूणा किं स्य मुग्धे नयनगलितं याप्प | तत्कोऽपि चित्ते युवा विग्धिक्त्वा खलु पासुखेलनसखी- पूर रुणसि । नक्त नक्त नयनसलिलैरेप आर्दीकृतस्ते | लोकेऽपि यन्निव ॥ २६ ॥ क्षामं गात्रमतीव पाण्डु पदन शय्योपान्त क्थयति दशामातपे शोप्यमाण ॥ १५ ॥ लिटा कपोलस्थली योऽसौ चेतसि वर्तते तव युवा लोकैक शोणी कोणी सखि नयनयोरुद्यतौ गोपनाय शङ्कामैव स्फुटय | मान्याकृति । त्यक्त्वा किंचिदपत्रपा कथय मे खिन्नाति तितरा खेदविन्दुप्रचार । अन्त प्रेमाकुरपरिकरारम्भक | किं वं धृथा घोर पञ्चशरो यदि त्वमबला वक्ष्यामि नात कन्दमस्या किंचित्किंचित्कथयति पुन कापि दिच्या परम् ॥ २७ ॥ चिन्तामि स्तिमितं मन करतले लीना मुखधी ॥ १६ ॥ मुक्ताहार न च कुचगिरे कङ्कण नैव पोलस्थली प्रत्यूपक्षणदेशपाण्डयदन श्वासैकखिन्नोऽधर । हस्ताकर्णास्वामरणमपि वा नीतवान्नैव तावत् । अहो अम्म शीकरपद्मिनीकिसलयै पैति ताप शम कोऽस्या स्वप्ने पकुलकुमुम भूषणं सदधान कोऽय चौरो हृदयमहर प्रार्थितदुर्लमोऽस्ति सहते दीना दशामीहशीम् ॥ २८ ॥ तन्थि तन प्रतीम ॥ १७॥ साय दामग्रथनसमये लग्नया कर्णमूले सख्या मदस्मितसुमगया सादर सूख्य चरतो जनस्य हृदये चिन्ताज्यरो निर्मित । एपापि स्वगु लारण्यद्रविणव्ययो न गणित क्लेशो महानर्जित स्वच्छन्द मान । धन्य कोऽयं कमलनयने यत्स्याया पुरस्ता दहत्यम निजमपि मुहु सूचिविद्ध न वेत्सि ॥ १८ ॥ हितस्तन्वीमिमा तन्वता ॥ २९॥ जानीमस्ता गौरि णानुरूपरमणामावाद्वैयकी हता कोऽर्थश्वेतसि वेघसा विनि- मुख पाण्डुच्छाय नयनयुगल वाष्पतरल तनु क्षामक्षामा चेतसि चिर शमु समुजृम्मते तापो नेनतनुनपादिव तनी गतमविशद धैर्यविगन । हिय मुक्त्या मूढे क्ययसि न तीव्र समुभीलति । अश्योरसमिपेण गच्छति पहिर्गगातर- मे सारयचनान्यपस्या येनेयं ता समि मुहूर्तेन पतिता शालि पाण्डिन कपटेन चद्रपलिकाकान्ति समुन्मीरति ॥ १९ ॥ पमाममथिताश्रुविन्दुनिरैमुताफटसर्धिमि ॥ ३०॥ न प्रीति पाने रतिर्न रसने प्रेमा न पाईरहे पुरत्या हरहासहारि हृदये हारावरीभूपणम् । पाले बाल गुणानायल्याकारणान्ते परे विन्यम्याननमायताशिव चमतिमंगयत मोदो न मौनाते तेने तेन कियास न नेह कुमुमे मुख न शयने यसो नया जीनने । बद्रे मुश्ती कोऽय मया मर्यते ॥ २० ॥ आसनामपलम्च्यापिमा यम तय दशा ॥ ३१ ॥ मात पं हृदये गररतामेन पुष्पोज्यर्ग सव्य नि सहया नितम्पाटके हत्या क्यम्भोरुहम् । आमीलायनान्तरान्तमलिरं साप्यम्य - १उदासीनस्येत्यर्थ २ दीना ·दृती प्रति स्वावस्थाकथनम् , नायकं प्रति दूतीप्रेपणम् , नायकम्यान दूत्यु रूयः २८७ निघाय सुचिर रोमाञ्चिताङ्गी मुहुर्जुम्मा मन्थरतारका मुल नायकं प्रति दूतीमेपणम् । लितापाशा दधाना दृशम् । मुप्तेनालिसितेर शून्यहृदया अपूजित वास्तु गिरीन्द्रान्या किं पक्षपातेन मनोमवस्य । लेखावशेषीमनस्यात्मद्रोहिणि पि हिया कथय मे गूढो निहन्ति । यद्यस्ति दूती सरसोत्तिदक्षा दास पति पादतले वधूनाम् सर ॥ ३२ ॥ श्वासास्ते सखि सूचयन्त्यपिरता सतापापा ॥१॥ न च मेऽवगच्छति यथा लघुना कणां यथा च पर विद्मस्तत्र न कारणं वयमिति खान्तऽतिचिन्तामर । किं | पुरुते स मयि । निपुण तथैनमपगम्य पदेरमिति याचि वा धर्मनिपीडिता तर तनपछी निकामं प्रिये पुष्पाद | दिति सदिदिशे॥२॥ ननु सदिशेति सदृशोदितया गया न प्यतिकोमा मलिनता याता मृणाली यथा ॥ ३३ ॥ किंचन पिरामिदधे । निजमैक्षि मन्दमनिश निशितै कृशित शरीरमशरीरशरै ॥ ३॥ दिशि दिगि परिहासगूढगर्मा पिशुनगिरो गुरुगानं च तादृक् । सहबरि हृदये निवेदनीय दूती प्रति स्वावस्थाकथनम् । मननुरोधशादय विपाक |॥ ४॥ यथा गाथाप्लोफेरलम अद्विसवीक्षणं चक्षुरद्विसमीलन मन । अद्विसपर्शन लमलीका मम रुजं कदाचिर्ताऽसौ कनिपचनमित्याग पाणिरय मे नि करिष्यति ॥ १ ॥ हन्त कान्तमपि ते यति । इदं पार्थे तस्स ग्रहिणु परिलमाअनचयस्रवद्वाप्पो दिक्षते मानस मम न साधु यत्यते । इन्दुरिन्दुमुखि स्पीडस्थगितलिपि ताटङ्कयुगलम् ॥ ५ ॥ वाच्यं तमे सह- मन्दमारुतश्चन्दनं च वितनोति वेदनाम् ॥ २ ॥ तुष्यन्तु ! चरि मनद्भरिविश्लेपनही स्नेहै रिद्ध मम यपुरिदं कामहोता मे छिद्रमवाप्य शमन करोतु मे शान्तिमर गृहेश्वर । जुहोति । प्राणानस्मै तदिहमुचिता दक्षिणा दातुमीहे तमा- मणिस्तु वक्षोरुहमध्यभूषणं ममास्तु सौन्दर्यनिकेतनं | देशो भवतु भरता यत्चमेपामधीश ॥ ६ ॥ जीवामीति प्रिय ॥ ३ ॥ कालो मधु कुपित एप च पुष्पधन्या धीरा नियोगिनी यदि लिखेदय वृत्ता कथा अब वोज्य मरि- वहन्ति रतिखेदहरा समीरा । केलीवनीयमपि वसुलकुज्ज प्यतीति मरणे कालात्यय किं कृत । आगन्तव्यमिति मार्दर पति कथय किं करणीयमय ॥ ४ ॥ कान्त सप्रति सखे समावना निष्फला भ्रात सप्रति याहि नास्ति कृतान्तचरित कुटिला तदम्बा वनोपमानि वचनानि च लिखित तद्रूहि यत्ते क्षमम् ॥ ७ ॥ उच्च्यापि सखीवच दुर्जनानाम् । प्रत्यङ्गमन्तरतनो प्रहरन्ति बाणा प्राणा | समुचितामुलद्धय लजामल मित्त्वा मीतिभर निरम्य च पुन सखि बहिर्न खलु प्रयान्ति ॥ ५ ॥ अकस्मादेकस्मि- निजं सौभाग्यगर्ने मनाक् । आज्ञा केवलमेर मन्मथगुरो- पथि सखि मयासु बनतट जन्त्या दृष्टो यो नवजलपरश्या | रादाय नून मया व निशेषविरामिनर्गगणनाचूडामणि मलतनु । स दृग्मन्या किं वाफुरुत नहि जाने तत इद | समृत ॥ ८ ॥ दूति त्र तरुणी युवा स चपल श्यामा मनो मे ब्यालोलं वचन गृहकृत्ये न वलते ॥ ६ ॥ गते | स्तमोमिर्दिश सदेश स रहस एव विपिन सकेतकावासक । प्रेमाबन्धे प्रणयबहुमाने विगलिते निवृत्ते सद्भावे प्रगयिनि भूयोभ्य इमे वसन्तमरुतश्चेतो नयन्त्यन्यथा गच्छ क्षेम- जने गच्छति पुर । तदुत्प्रेक्ष्योटोक्ष्य प्रियससि गतास्ताच । समागमाय निपुणे रक्षन्तु ते देवता ॥ ९ ॥ दिवसान जाने को हेतुर्दलति शतधा यन्न हृदयम् ॥७॥ खामी कुप्यतु फुप्यता परिजना निन्दन्तु मामन्यपल्कि तावत्यथतामयं तु जगति प्रौढो ममोपद्रव । आशास्थ पुन नायकस्याग्रे इत्युक्तयः। रेतदेव यदिद चक्षुभिर वर्धता येनेद परिचीयते मुररिपो सुमग त्वत्कथारम्भे कर्णरण्डविलालमा। उनम्मर सौन्दर्यसार वपु ॥ ८ ॥ नि नेह पतिरुन्झिता करुणया दनाम्मोजा भिनत्यद्गानि साना ॥ १ ॥ त्वयि हटे कुर अभूरजत्रं पृथा वाग्वाणईदय भिनत्ति कलहोत्ताला पुन झाल्या नसते मदनव्यथा । यया युदयमाजीन्दौ म्यानि तिर । नित्य निन्दति नैन नन्दति कदाप्येपा ननान्दापि कुमुदसहते ॥ २ ॥ विरहे तत्र तन्वङ्गी कय क्षपयतु तन्मात कं शरण प्रजामि तरुणी दीनाहमेकाकिनी ॥ ९॥ क्षपाम् । दारुणव्यवसायस पुरस्ते मागतेन किम् ॥ ३ ॥ फि सम किमु जागर किमया रानि फिमासीदिन सा सुन्दर तर विरहे सुतनुरियन्मारलोचना भपदि । एता मोहायस्थितया मया न किमपि ज्ञात किमतससि । यन्नाम यतीमवस्था याता दिवसरियन्मात्रै ॥ ४॥ तर दिरहे श्रवणादनन्तरमिद वृत्तं तमेव प्रिय चेतो दुर्लभमप्यपान | विधुपदना मदनाधिक का न सीदन्ति । सीदग्नि दिरहे सकलब्यापारमानापति ॥ १० ॥ यसा साधु तपस्याफल तया ॥५॥ प्राणेश तव विरहिणी हिमकरकिरणेषु हर्यमिलितेषु । सतापनि सहाङ्गी मुञ्चति ·२८८ सुभापितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् निचय चकोराणाम् ॥ ६ ॥ अनयनपथे प्रिये न व्यथा दय सुतरां क्षिणोति खलु ता मदन ॥ २७ ॥ तव सा यथा दृश्य एव दु प्रापे । म्लानैव केवल निशि तपन कथासु परिघट्टयति श्रवण यदङ्गुलिमुखेन मुहु । घनता ध्रुव शिला वासरे उपलति ॥ ७॥ सा सर्वथैव रक्ता राग नयति तेन मनद्गुणपूगपूरितमतृप्ततया ॥ २८ ॥ उपताम्य गुञ्जव न तु मुखे वहति । वचनपटोस्तव राग केवलमास्ते | मानमलघूष्णिमभि श्वसितै सितेतरसरोजद्दश । द्रक्ता शुकस्पेन ॥ ८ ॥ न सवर्णों न च रूप न सस्किया नैव | न नेतुमधर क्षमते नवनागवल्लिदलरागरस ॥ २९ ॥ सा प्रकृति । बाला त्वद्विरहापदि जातापभ्रशभावेव ॥ ९॥ दधति स्फुट रतिपतैरिपर शितता यदुत्पलपलाशश । हृदय सा विरहदहनदूना मृत्वा मृत्वापि जीवति बराकी । सारीव निरन्तरवृहत्कठिन स्तनमण्डलावरणमप्यभिनत् ॥ ३० ॥ फितर भवतानुकूलिता पातिताक्षेण ॥ १० ॥ गायति गीते कुसुमादपि रिमतदश सुतरा सुकुमारमगमिति नापरथा । शंसति वशे वादयति सा विपश्चीपु । पाठयति पञ्जरशुक अनिश निजेरकरुण करुण कुसुमेपुरुत्तपति यद्विशिखै तर सदेशाक्षर रामा ॥ ११ ॥ तब विरहमसहमाना सा ॥३१॥ विषता निषेवितमपक्रियया समुपैति सर्वमिति सत्य तु प्राणान्निमुक्ताती । किंतु तथाविधमझ न सुलभमिति मद । अमृतस्रुतोऽपि विरहाद्भवतो यदमू दहन्ति हिम ते न मुञ्चन्ति ॥ १२॥ अभिनवनलिनी क्सिल्यमृणालनल रश्मिरुच ३२ ॥ उदित प्रिया प्रति सहार्दमिति श्रदधीयत यादि दवदहनराशि । सुभग कुरङ्गदृशोऽसा विधियश | प्रियतमेन वच । विदितेगिते हि पुर एव जने समुदीरिता तस्त्वद्वियोगपविपाते ॥ १३ ॥ त्वद्विरहे विस्तारितरजनौ खलु लगन्ति गिर ॥ ३३ ॥ त्व विनिजितमनोमवरूप जनिते दुचन्दनद्वेष । विसिनीव माघमासे विना हुताशेन सा च सुन्दर भवत्यनुरक्ता । पञ्चभिर्युगादेव शरैस्ता सा दग्धा ॥ १४ ॥ या दक्षिणा त्वमस्यामदक्षिणो दक्षिण | तापयत्यनुशयादिव काम ॥ ३४ ॥ क्षणमपि विरह पुरा स्तदितरसाम् । जलधिरिव मध्यसस्थो न वेलयो सदृश न सेहे नयननिमीलनखिन्नया यया ते । श्वसिति कथमसौ माचरसि ॥ १५ ॥ अनुरागवर्तिना तव विरहेणोण सा | रसालशाखा चिरविरहेण विलोक्य पुष्पिताग्राम् ।। ३५ ॥ गृहीताङ्गी । निपुररिपुणेव गौरी वरतनुर(वशिष्टेव ॥ १६ ॥ सखि दयितमिहानयेति सामाग्रहितवती कुसुमेषुणाभितप्ता । अगणितगुणेन सुन्दर कृत्वा चारित्रमप्युदासीनम् । भवता हृदयमहृदया न नाम पूर्व भवदुपकण्ठमुपागत विवेद ॥३६॥ नन्यगति सा विहितावर्तेन तरणिरिव ॥ १७ ॥ कितव चिरमपि कलितान्यपारयन्त्या परिगदितु परिशुष्यता अपश्चिता सा भातर मन्दाक्षमन्दसचारा । बहुदायैरपि सप्रति मुखेन । गतघृण गमितानि सत्सखीना नयनयुगै सममा पाशकसारीव नायाति ॥ १८ ॥ रुटे का परपुष्टे मन्दे का ईता मनासि ॥ ३७ ॥ अचकमत सपल्लवा धरिनी मृदु हन्त मारुते चर्चा । लयि गतवति हृदयेशै जीवनदा सुरभि विरहय्य पुष्पशय्याम् । भृशमरतिमवाप्य तत्र तापि जीयन हरति ॥ १९ ॥ कुशल तस्सा जीवति कुशल चास्यास्तव मुखशीतमुपैतुमङ्कमिच्छा ॥ ३८ ॥ हारावशेषा पृच्छामि जीवतीत्युक्तम् । पुनरपि तदेव कथयसि मृता न ननु कण्ठनाला स्वनामशेपा रसना तदीया रावण्यशेषा क्थयामि या श्वसिति ॥ २० ॥ उद्भूयेत नतधू पक्ष्मनि तनुमानयष्टिस्त्वद्ध्यानशेष परम तदायु ॥ ३९ ॥ तस्या पातोद्भवै पवनै । इति निनिमेषमस्या विरहवयस्या महाविरहयतिशिखाकलापतप्ते स्थितोऽसि हृदये सतत विलोक्ते पदनम् ॥ २१ ॥ त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति प्रियाया । प्रालेयशीकरसमे हृदि सा कृपालो बाला क्षण मनो मनोमवज्वरितम् । आलोके हि हिमाशोर्विकसति वसति नैव खलु त्वदीये ॥ ४० ॥ अङ्गानि मे दहतु कान्त कुमुद कुमुदत्या ॥ २२ ॥ तर विरहे हरिणाक्षी निरीक्ष्य वियोगनहि सरक्षतां प्रियतमो हृदि वर्तते य । इत्याशया नयमालिका दलिताम् । हन्त नितान्तमिदानीमा किं | शशिमुखी गलश्रुवि दुधाराभिरुष्णमभिपिश्चति हृत्प्रदेशम् हतनल्पितैरथवा ॥ २३ ॥ रसरशरशतविधुराया मणामि ॥ ११ ॥ सकेतकुञ्जभुवि सा शयनोपधानव्यालकृत सुभग सख्या पृते किमपि । क्षणमिह विश्राम्य सखे निर्दयहृद- कुण्डरिन न वेद । तत्कण्ठलमधनच दनगन्धलम्धस्तर यस्थ किं वदाम्यथया ॥ २४ ॥ तव विरहे मल्यमरुद्दया निश्चलमुनास चिराय सोऽपि ॥ ४२ ॥ राकामुधाकरकरे- नल शशिरुचोऽपि सोप्माण । हृदयमरुतमपि भिन्ते | नलिनीदरैश्च नीहारहारधनसारभरै किमेतै । किं वा भयेन नलिनीदरमपि निदापरविरसा ॥ २५ ॥ व्यजन व्यजन ) हरिचन्दनपङ्कसेन त्वा विना मृगदृश परितापशाति जल जल धनसारो घनसार इत्यपि । अवरोधगृहेषु मुसुवा ॥ १३ ॥ त्वामअनीयति कलाम विलोकयन्ति त्या पृण्यती पुररीणामिय कातरो धनि ॥ २६ ॥ मम रूपकीर्तिमह- पुरल्यायति कर्णपूरम् । त्या पूर्णिमाविधुमुखी हदि भार रगुपि यस्तदनुपविष्टहृदयेयमिति । रायि मत्सरादिव निरस्त । यती वझोनिलीननननीलमणीकरोति ॥ ४४ ॥ अविरल ।

·नायम्स्याने दूत्युच्यः २८९ परिवारश्रुण सारणीना मदहनशिस्त्रोष्णश्वासपूरैथ कालीपरिचिनम् ॥ ५७॥ गग्न्येका मूर्ण माति पुनग्न्या तम्या । मुमग यत कृशाझ्या स्पर्षयान्योन्यमेमि मिन्यत इव यदनयो क्रिमप्यासीन्मध्ये मुमग मुलायामपि निशि । पुरोम् पङ्लिा पासुनग च ॥४५॥ म्मरदाधुनिमित्वं गृढमुन्नेतु लिम्बुन्त्यास्तत्तया कुमुमारले तर कृते ममामि मन्या सुमग तर कयाया प्रस्तुताया सखीमि । मति वि सस्तीति प्रथमपटमागोऽपि न गत ॥ ८॥ ममामिला तनपृष्ठोदसपीनस्तनाग्रा ततवयितवाहुजृम्मिनै साङ्गमङ्ग | याचे यत नतशिरास्वामिदमह न चेदनि प्रीति कुम ॥ ४६॥ विपुलपुलकपालि सीतसीतारमन्तननित- तदपि कारुण्यकणिकाम् । अवस्था मा तन्या मुस्तमय- जडिमकाकुव्याकुल व्याहरन्ती । तर बितर विधायामन्द मया हिमपर प्रमोहो विश्रामम्त्वमथ मग्ण वा प्रतिकृति कन्दर्पचिन्तारस नलनिधिममा ध्यानलग्ना मृगाक्षी || ४७ ॥ ॥ ५९॥ विमुञ्चन्या प्राणाश्विरनिरहदु पासहनया तया अङ्गेऽनमन्चरहुतवहश्वयुपि ध्यानमुद्रा क्ण्ठे जान कर सदिष्टं ते कठिनदृढयापश्चिममिदम् | अपत्य वालवा मम किसलये दीर्घशायी कयोलः । असे वेणी कुचपरिसरे | विधिहताया सलिलढा तथा नेय सेव्या व्यसनरचय चन्दनं वाचि मौनं तम्या सन स्थितमपि न तु वा विना दीयत इति ॥ ६०॥ न हार नाहार क्लयति विहार छापि चेत ॥ १८॥ किं पृष्टेन द्रुततरमितो गन्यता सा | विपमित्र म्मरन्ती सा रामा सुमग भवतश्रागमदिनम् । पर प्रिया ते दृष्टा मार्ग दिवसमखिल मानमेा मयैरम् । क्षीणा दीना परममुग्यहीना मुवदना कुट्टपजग्लीपञ्चपर- पान्य पान्य त्वमिति रमाद्रीपमालोक्यन्ती दृष्टे दृष्टे न | नयनागीकृतगति ॥ ६१॥ क्षण मूछामेति भ्रमति परितो भवति भानित्युदस्रं वलन्ती ॥ ४९ ॥ चित्रोत्कीर्णादपि ऽथ क्षणमपि क्षणं प्रति सम्म निरधि भाद्ध्याननिरता । विषधराझीतिमाजो निगाया किं नु मस्त्वदमिमरणे क्षण स्वप्ने वाला तर मुमग योगं च लमते क्षण तज साहस नाथ तम्या । वान्ते यान्त्या यदतिनिमृत वाल्या शमोनयनजमय घ्यायति यमम् ॥ ६२ ॥ कुमुमशयने सप्रकाशनासात्पाणि पयि फणिफणारत्नरोधी व्यघायि | ऽप्यनं ताम्यत्यनहुविवर्तन बदनपरनै श्यामच्छायो बभून ॥ ५० ॥ यावद्यापयति कठ्या पूर्णकाम शशाङ्कम्तार- मुसीनन । हृदयनिहित शीतो लैपश्मीति र क्गेत्यहह त्तानथुतिमयरपु क्षीयते सा मृगाही । मन्ये धाता घट- कठिनावस्था तम्यास्त्वयैवमुपेक्ष्यते ॥ ३ ॥ विरहविषम यति विधु सारमादाय तसास्तम्माद्यापन्न मरति सखे पूर्णिमा तावदेहि ॥ ५१ ॥ हस्ताम्मोजे वदनमकानाय घृणोपम । त्वमपि वशगो मानव्याघेविचिन्तय नाथ है काम काम तनु कुरुते तनु दिनसगणनादशवाय व्यपैन तान्याहुमूले द्वारि खैर नयनमघर तननी सनिघाय । रिसलयमृदुर्जीवत्येव कय प्रमदाजन || ६४ ॥ मृगशिशु दीर्घोच्छ्वास विरतविपया स्वादमुत्कण्ठितोष्ण मुग्धाक्षी त्या हृदि विदधती वाप्यमाविष्रोति ॥ ५२ ॥ याद्य कोप दृशस्तम्यास्ताप का क्थयामि ते दहनपतिता दृष्टा मूर्ति मंया न हि वैधी । इति तु विदित नारीरूप स लोकमा सदनु मदनस्त्वद्वियोगस्तृतीय शान्त्य दूतीपचनमपर पञ्चम शीतभानु । इत्थं वाला निरसधि पर त्या फल प्रार्थ सुधा तर शठतया शिल्योत्कर्षा विधेनिघटिप्यत ॥ १५ ॥ यन्ती हा हा पंञ्चचठनमधुना सेरते योगिनीर ॥ ५३ ॥ मुहुर्व्यननीननै सग्मचन्दनासेचन सरोनदलवेनरपि धातु शिल्यातिशयनिक्पस्थानमेषा मृगाक्षी रूपे देवोऽप्यय | न चेष्टते सुन्दरी । तथापि तर नामनि प्रियसीमिरान मनुपमो दत्तपाद म्मरस्य । जातं देवात्सदृशमनयो सगत दित निवेदयति जीवित श्रवणसीग्नि रोमोग्राम ॥१६॥ यादेतच्छृङ्गारम्योपननमधुना राज्यमेकातपरम् ॥ ५४॥ | गेहादङ्गणमङ्गणादपि वहिर्वाह्याच पृथ्वीतर तामानि यदि अम्रध्यानमुखरितदिश श्रेणयस्तोयदाना धारामारर्धरणि वेत्ति सैन मुमुखी किं चान्यदाचक्ष्महे । पर्यवेऽपि तवाङ्ग वय सर्वत शनयन्ति। तेन स्नेहं वहति विपुलं मत्सर्सायुक्त | मनमुमगै खेदाम्ममा निर्धारामण्डपतामनीयन तया मेतत्तं नि स्नेहो यदमि तदिदं नाथ में विग्मयाय ॥ ५५॥ तम्मिरुदत्या मुद्दु ॥६७॥ दृष्टे चन्द्रमसि प्रलूनतमसि व्योमा प्रादुर्भूते नानरपरे त्वत्पथ द्वष्णुकामा प्राणा पम्हदल- हणम्येयमि स्पूननिर्मलतेतमि त्वयि गते दूर निजप्रेयसि । दृश कण्ठदेशं प्रयाति । अन्यत्कि या तर मुमविधं श्वास कैरवकोपीयति मुख तसा सरोजीयति क्षीगेदीयति द्रष्टुमुट्ठीय गतु वक्ष पर सृजति निसिनीपल्लरम्य स्टलेन मन्मयो मृगदृशो दृक्चन्द्रकान्तीयति ॥ ६८॥ आनामो ॥ ५६ ॥ गृहीत ताम्बूल परिजनाचोमि कथमपि | विपिनायते प्रियसीमानापि जालायत तापोऽपि श्वसितेन मारत्यन्त शून्या मुमग तर मूर्ति प्रतिदिनम् । तथैवास्ते दापदहन पालाकापायते । सापि त्वद्विरहेण हन्त हरिणी हस्त कलितफगिनहीरिसलयस्तयैासीत्तम्या मुक्फल- | रूपायत हा क्यं कन्दर्पोऽपि यमायते विरचयन् शाईल- १ पवधा तापम्, पझे,-पश्चाग्निनामक ना' विक्रीडितम् ॥ ६९ ॥ अच्छिन नयनाम्बु बन्धुपु कृत ३७...

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् २९० ताप सखीवाहितो दैन्य न्यस्तमशेषत परिजने चिन्ता | सर्वदा निन्दति । निश्वासेन तिरस्करोति कमलामोदा गुरुभ्योऽर्पिता । अद्य श्व क्लि निवृति प्रजति सा श्वासे | न्वितान्यानिलान्सा तैरेव रहस्त्वया विरहिता काचिद्दशा पर खिद्यते विश्रब्धो भव विप्रयोगजनित दुख विभक्त नीयते ॥ ८१॥ चन्द्र चन्दनकर्दमेन लिखित समार्टि तया ॥ ७० ॥ त्वचिन्तापरिकल्पित सुभग सा समाव्य दष्टाधरा काम पुष्पशर किलेति सुमनोवर्ग लुनीते च रोमाञ्चिता शून्यालिङ्गनसचलद्गुजयुगेनात्मानमालिङ्गति । यत् । वन्द्य निन्दति यच मन्मथमसौ भक्त्वामहस्ता किं चान्यद्विरहव्यथाप्रशमनी सप्राप्य मूछौ चिरात्प्रत्युजी झुलीस्तकाम सुभग त्वया वरतनुर्वातूलता लम्भिता ॥८२॥ वति कर्णमूल्पठितस्त्वन्नाममवाक्षरे ॥ ७१ ॥ नीरागा | तापोऽम्भ प्रसूतिपच प्रचयवान्याप्प प्रणालोचित श्वासा मृगलान्छने मुखमपि स्व नेक्षते दर्पणे जस्ता कोकिलकूजिता कम्पितदीपवर्तिकलिका पाण्डिनि मन वपु । किं चान्य दपि गिर नोन्मुद्रयत्यात्मन । चिन दु सहदाहदायिनि कथयामि रानिमखिला स्वमार्गवातायने हस्तच्छर घृतद्वेषापि पुष्पायुधे सा बाल सुमग प्रति प्रतिपद प्रेमा निरुद्धचन्द्रमहससास्या स्थितिर्वर्तते ॥ ८३ ॥ विनाणा धिक पुष्यति ॥ ७२ ॥ उन्मीलति नखै नीहि वहति हृदये त्वया विनिहित प्रेमाभिधान नवं शल्य यद्विदधाति क्षौमाचलेनावृणु क्रीडाकाननमाश्रयन्ति वलयकाणै समु आसय । इत्थ पञ्जुल्दक्षिणानिलकुहूरण्ठीषु साङ्केतिक ताम्यति प्रलपति प्रम्लायति प्रेहुँति भ्राम्यत्युल्लुठति प्रणश्यति सा विधुरिता साधो तदाकर्ण्यताम् । शेते शुष्यति व्याहारा सुभग त्वदीयविरहे तसा सखीना मिथ ॥७३॥ | गैलत्युन्मूर्च्छति चुट्यति ॥ ८४ ॥ काय चेत्रातिपत्कला वर्षन्ति स्तनयित्नयो न सरले धारागृहे वर्तसे गर्जन्ति । हिमरुच स्थूलैव चेत्पाण्डिमा लीना एव मृणालिका प्रतिकूलबादिनि न ते द्वारि स्थिता दन्तिन । इत्येव । यदि पुनर्वाष्प कियानम्युधि । सतापो यदि शीतलो गमितो धनव्यतिकर सा राजपुत्री पुनीतो वाति कदम्ब पुष्पसुरभी केन प्रतारिष्यते ॥ ७४ ॥ सप्रासेऽयधिवासर हुतवहस्तस्या कियद्वर्ण्यता किं तु त्वत्स्मृतिमात्रमेर शरण क्षणमसो त्वद्वत्र्मवातायन वारवारमुपेत्य निष्कृपतया निश्चित्य द्वेष्टि प्रभामै दवी द्वारावस्यति चित्रकेलिसदसो वेष विष लगण्यशेष वपु ॥ ८५ ॥ सौधादुद्विजते त्यजत्युपरन किंचिचिरम् । सप्रत्येव निवेद्य केटिकुररी सास ससीमि शिशोधिच्या सहकारकेण करुण पाणिग्रहो निर्मित मन्यते । आले केनलमब्जिनीकिसलयप्रस्तारशय्यातले सक्ल्पोपनमत्वदाकृतिरसायत्तेन चित्तेन सा ॥ ८६ ॥ सा ॥७५ ॥ नाय मुञ्चति सुभ्रुवामपि तनुत्यागे वियोगज्वरस्ते नाहं विहिताअलि यदुपते पृच्छामि सत्य यद । ताम्बूल कुसुम । मनो दधाति न सखीरालोकते चाटुपु । किं तु न्यस न नाति न चानुलिम्पति न वा केशेषु धत्ते सज न क्रीडामु पेटीरमुदक यद्वन्धुभिर्दीयते सादर परत तत्किमुचित ज्यालावलीद् सहम् ॥७६॥ श्वासान्मुञ्चति भूतले विलठति | मुखाम्बुज करतले चाप्यायमाणैक्षण निश्वासग्लपिताधर सन्मार्गमारोकत दीर्घ रोदिति निक्षिपत्यविरत क्षामा भुजा च शयने जागर्ति ते चिन्तया ॥ ८७ ॥ सा रोमाश्चति वल्लरीम् । किं च प्राणसमा न काशितवती स्वमेऽपि ते संगम सीत्करोति विलपत्युत्कम्पते ताम्यति ध्यायत्युद्रमति प्रमी निद्रा वाञ्छति न प्रयच्छति पुनर्दग्धो विनिस्तामपि । ७७ ॥ लति पतत्युद्याति मूर्च्छत्यपि । एतावत्यतनुज्वरे बरतन कोदण्डो विशिखो मनोनिवसति कामस तस्या अपि भ्रूवली जीवेन्न कि ते रसात्खयप्रतिम प्रसीदसि यदि त्यक्तोऽन्यथा नयनाञ्चल मनसि ते वास समु मीलति । इत्थ साम्यविधी हस्तक .॥ ८८ ॥ कंदर्पज्वरसज्यराफुल्तनोराश्चर्यमस्या तयो प्रमति स्वामिस्तथा नियता तन्याना तनुता क्रमाद श्चिर चेतश्चन्दनचन्द्रम कमलिनीचिन्तामु सताम्यति । कि तनुता नपा यथा गच्छति ॥ ७८ ॥ शोकोत्पत्तिरशोक्त तु क्षान्तिवशेन शीतलतनु त्वामेरमेक प्रिय ध्यायती मुमनसो यद्वैमनसोदयो वरम्यं च रसालतो विकलता रहसि स्थिता कथमसौ क्षीणा क्षण प्राणिति ॥ ८९॥ तावस्कराना निधे । रिं चान्यालदो मयत्यनन्दो निर्णीत । अङ्गेष्वामरण करोति बहुश पंपि सचारिणि प्राप्त कर मुचीयत याम केवरमेक एव न मनानम्यामशेष जगत् । परिशकते वितनुते शय्या चिर घ्यायति । इत्यापविकल्स ॥ ७९ ॥ नैर्य कर रण्ठकोमर गिरां पूर्णम्य शीतयुते तत्परचनासकललीयशतव्यासत्तापि विना त्वया वरत स्तिग्मत्व यत दक्षिणस मरुतो दाक्षिण्यहानिश ताम् । मत नपा निशा नेष्यति ॥ ९० ॥ आरम्यानगगापिकारि न्याकृतिमेर कर्तुमरग मनामातन्यतै तद्विम कियते तृगा ।सरे चूतद्रुमै मारी सर्पस्मान्द्रपरागटम्परिणागनागोभि विचरनोहतस्त्वदाप्तिनम ॥ ८ ॥ या चन्द्रम्य क्रटिनो नीम् । मन्ये सा तनुमुत्तरीयशस्नाच्याप चारा पुर जनयति ग्राननेन प्रपा याचा मन्दिरवीरसुन्दगिरो या १ विरहाविदा २ गाने प्रायोति इव स्यानिदेन मृतप्राया भवन ५ पेदारियादिस RT भरत १ क्षेत्र ·नायकं प्रति नायिकासंदेशः, नायिका प्रति संदेशप्रेपणम् , नायिका प्रति नायकसंदेशः २९१ रकण्ठध्याननिरोधकम्पितकुचश्वासोद्गमा रोदिति ॥ ९१॥ तद्नु कथयामकीनामयम्याम् । आगतन्तुन च कथय- चिनाय त्वयि चिन्तिते स्मृतिमुना सजीकृतं सं धनुर्ति | तात्यन्तमुच्छेदनीयः प्रागनाण क्थमपि बरोत्यायनाक्ष्याः घर्तुमुपागतेऽङ्गुलियुगे वाणा गुणे योजिताः । प्रारच्चे तर | स एकः ॥ १ ॥ चित्रकर्मणि पुनस्तद्वाणमिन्ना सती मित्तिं द्रागवलम्व्य मिह- लपते सा तत्र चिनायते ॥ ९२ ॥ आदावञ्जनपुग्नलिप्तरपुषा नायिकां प्रति नायकसंदेशः श्वासानिलोल्लासितप्रोत्सर्पद्विरहानलेन च ततः सतापिताना खं दूरमपि गच्छन्ती हृदयं न जहामि में। दिनारमाने दृशाम् । सप्रत्येव निषेकमथुपयसा देवस चेतोमुवो मली. छाये पुरो मूलं वनस्पते ॥ १ ॥ मतंयोऽह स्वया नामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरङ्गेशणा ॥ ९३ ॥ ज्योत्स्ना | कन्ने न म्मरिष्याम्यहं तर । ममरणं चेतसो धर्मम्तयेतो मौक्तिकदाम चन्दनरस. शीताशुकान्तद्रवः करं कदली | मदाहृतम् ॥ २ ॥ त्वया मम समेतम्य कन्या अपि मृणालचलयान्यम्मोजिनीपल्लना. अन्तर्मानसमास्त्वया समासमाः । मनत्या प्रियुक्तम्प कल्पकल्पः क्षणोऽपि प्रभनता तसाः स्फुलिङ्गोत्करव्यापाराय मान्ति हन्त किम- ॥ ३ ॥ यत प्रभृति ते कान्त मुम्बमालोकिनं मया । कामः नेनोक्तेन न महे ॥ ९४ ॥ पाणिनीरवकङ्कण. स्तनतटी कामं ममागानि व्यथयत्यमितः शरैः ॥ ४ ॥ तपति तनु- निष्कम्पमानाशुको दृष्टिनिश्चलतारका समभवन्निस्ताण्डवं गानि मदनस्त्वामनिशं मा पुनर्दहत्येन । ग्लपयति यथा कुण्डलम् । कश्चिनार्पितया समं कृशतनोर्मेदो भवेन्नो यदि शशाङ्क न तथा हि कुमुद्वतीं दिवस ॥ ५ ॥ फिमकारि त्वन्नामस्मरणेन कोरपि पुलकारम्मः समुजृम्मते ॥ १५॥ मन्दमतिना रतिपतिना कामतन्त्रनिपुणेन । स्यूतामि हरि- दत्तोऽसाः प्रणयस्त्वयैव भवता चेयं चिर लालिता देवा- | णनयने हन्त हृदि मेहतन्तुना न तनी ॥ ६ ॥ कृष्णा ते दद्य किलं त्वमेव कृतवानस्या न विप्रियम् । मन्युर्दु सह | कचसहतिरम्बुजनयने तयाधरः शोण । वं मुरतरङ्गिणी एप यात्युपशमं नो सान्त्ववादैः स्फुटं है निस्त्रिंश विमुक्त- कथममितस्तापी न ते वियोग. स्यात् ॥ ७ ॥ दूर मुक्ता- कण्ठकरुणं तावत्ससी रोदितु ॥९६॥ चूडारत्नमपानिधिर्यदि | लतया विससितया विप्रलोम्यमानो मे । हंस इव दशि- मोश्चेत्कुन्तलं गण्डकी कावेरी यदि कङ्कणं यदि पुनवेयकं ताशो मानसजन्मा त्वया नीत. ॥ ८ ॥ स्निग्धमालप गौतमी । मुक्तास्रक्सुरनिग्नगा यदि यदि सान्मसला नर्मदा सुरूक्षमेव या त्वत्कथैर सखि मे रसायनम् । र्शातलं कौशेय यदि कौशिकी कृशतनोस्तापस्तदाप्येति या ॥ ९७॥ सलिलमुष्णमेस या पारक हि शमयेदसशयम् ॥ ९ ॥ स्वमेऽपि देवि रमसे न मया विना २ खापे त्या बिर- नायकं प्रति नायिकासंदेशः हितो मृतवद्यामि । दूरीकृतामि विधिदुर्ललितैस्तथापि अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्ट विच्छेदमीरुता । नादृष्टेन न ) जीवत्यवेहि मन इत्यसको दुरन्ता. ॥ १०॥ वल्गरचानि दृष्टेन भवता विद्यते सुखम् ॥ १॥ आलीमि. सह भाषितं बलनासहमध्यमानि कण्ठोदयत्वलरुतानि गलकुचानि । किमपि तद्वपि सवीक्षितं पञ्चेषुः कुसुमैरपूजि कथमप्या- आखादितांघरदलान्यलसेक्षणानि तान्येर तन्धि मुरतानि धाय चित्ते मनाक् । तेनापि प्रिय चेत्तथा मयि कृयाकार्पण्य- | तव सरामि ॥ ११ ॥ अद्यापि सुन्दरि ताननचन्द्रविम् मालम्बसे प्राणेश प्रवलं तदा निखिलं तत्प्रातिकूल्यं विधेः | बन्दीकृताम्बुजयुग परिचुम्ब्य चेत. । त्वत्सगमोद्भवमुखं ॥ २ ॥ नित्य ब्रह्म यथा स्मरन्ति मुनयो हसा यथा | तनुते तथापि वैर करोति करुणाविकलो विवेक |॥ १२ ॥ मानसं सानन्दा. स्फुटसल्लकीवनयुता घ्यायन्ति रेवा गनाः। त्वदीयमुरसपङ्कजं यदि विधोरलं वार्तया तमाघरमुधा यदा युष्मदर्शनलालसाः प्रतिदिनं युष्मान्सरामो वय धन्य मवति किं मुधा नो मुधा । त्वदगपरिरम्भगं मग कोऽपि स वासरोऽन मविता यनावयोः सगम. ॥ ३ ॥ कृतं सुधागाहनस्त्वदीयदृगनुग्रहस्तदपि विग्धिगन्द्रं पदम् इन्दु कैरविणीव कोकपटलीवाम्मोजिनीबान्धां मेधं चात- ॥ १३ ॥ मनतु विदितं व्यर्यालाऔरलं प्रिय गम्यता तनु- कमण्डलीव मधुपश्रेणीव पुष्पाकरम् । माकन्दं पिकमुन्दरीव | रपि न ते दोषोऽस्माकं विधिस्तु परामुग्नः । तर यदि तरुणी प्राणेश्वर प्रोपितं चेतोवृत्तिरियं मम प्रियसखे त्वा | तथाभूतं प्रेम प्रपन्नमिमा दशा प्रकृतितरले का न. पीडा द्रष्टुमुत्कण्ठते ॥ ४॥ गते हतजीविते ॥ १४ ॥ यदिन्दोलक्ष्मीस्ते बदनक्रमले वासमकरोत्तम स्तोमस्येमा तव तरुणि घम्मिलममजत् । नायिकां प्रति संदेशप्रेपणम् अनुप्राप्ता हाराचलिमपि च तारापलिरुचि. शरण्यायाः कने दैवात्पश्ये गति विचरनिच्छया मत्प्रिया चेदाश्चासादौ १ सायंकाले २ कोमरादि ·२९२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् । मम शरणदाने परिभव ॥ १५ ॥ भवत्या विश्लेषे गुरुहृदय | दु खो भवेय को जानीते निमृतमुभयोरावयो स्नेहसारम् । खेदेन तनुता तनुर्नित्य धत्ते सदृशमिति मत्तेभगमने । | जानात्येवं शशधरमुखि प्रेमतत्त्वं मनो मे त्वामेवैतच्चि इद तायचित्र कमलमुखि सर्वैरवयवै सुरूपा त्व लोके | रमनुगत तलिये किं करोमि ॥ २८ ॥ त्वद्रूपामृतपान नियतमसुरूपा भवसि न ॥ १६ ॥ सुमध्ये वाग्भङ्गेर्वचन | दुर्ललितया दृष्ट्या व विश्रभ्यता त्वद्वाक्यश्रवणाभियोग विधिमनीकुरु न वा स्मितज्योत्लाकान्त कुरु वदनमेत | परयो श्रव्यं कुत थोरयो । एमिस्त्वत्परिरम्भनिर्भररसैरङ्गै न्मयि न वा । निलोकीमूर्धन्या यदि विविधपुण्याधिकतया कथ स्थीयता कष्ट त्वद्विरहेण सप्रति वयं कष्टामवस्था गता मया यासि त्व तदिह सफल मेऽजनि जनु ॥ १७ ॥ ॥ २९ ॥ यत्वन्नेनसमानकान्ति सलिले ममं तदिन्दीवर यदि प्राणा एवं प्रणयपरिणाह कथमयं विभिन्ना सेम्य मेधैरन्तरित प्रिये तव मुखच्छायानुकारी शशी । येऽपि श्वेस्थमियमभेदव्यवसिति । न मिन्ना नाभिन्ना यदि त्वद्गमनानुका रिगतयस्ते राजसा गतास्वत्सादृश्यविनोद भवसि किं नाम तदपि त्वमेकासि त्वं मे कुवलयदलश्रेणि मानमपि मे देवेन न क्षम्यते ॥ ३० ॥ गूढालिङ्गनगण्ड नयने ॥ १८ ॥ यदेव कासार रचयति तथा कूपम चुम्बनकुचस्पर्शादिलीलायितं सर्वे विस्मृतमेव विस्तृतवतो थवा तदाकासा देवो वितरतितरा श्रीपतिरपि । मया तु बाले खलेभ्या भयात् । सलापस्त्वधुना सुदुर्घटतमस्त त्वद्धतो कमलमुखि सान्द्रा सलिलै कृता पारावारास्त | त्रापि नातिव्यथा यत्त्वदर्शनमप्यभूदसुलभ तेनैव दूये भृशम् दपि गणना ते न हृदये ॥ १९ ॥ इतो विद्युत्पुञ्जस्फुरितम- | ॥ ३१ ॥ धन्यस्तन्धि स एष पाण्डिमवरश्रुम्बन्कपोलस्थल सकृदाययतु मामित केकानेका हरतु हृदय निर्दयमिदम् । धन्य तन्वि तदेव कार्यमिह यत्प्रत्यगमालिङ्गति । इत कामो याम प्रहरतु मुहु पुडितशरो गतासि त्व दूर धन्योऽय विरहानलस्तव मनो यस्यानुवृत्ते पद दूरे हन्त चपलनयने प्राप्स्यसि कुत ॥२०॥ हिमाशुश्चण्डाशुर्नव तया तु पातकितया मादृग्जन सीदति ॥ ३२ ॥ न स्नान जलधरो दावदहन सरिद्वीचीवात कुपितफणिनि श्वासपवन । न च भोजनं न पठनं नान्यन सौख्य धृतिनान्यस्त्रीजन नवा मल्ली भल्ली कुवलयवनं कुन्तगहन मम त्वद्विश्लेषा | सेवन न च कथानिद्राविलासोद्यम । किंतु त्वा परिचिन्त त्सुमुखि विपरीतं जगदिदम् ॥ २१ ॥ आस्ता तावद्वचन यामि सततं ध्यानेन चेत स्थिता स्वमालोकनकामकेलि रचनाभाजनत्वं विदूरे दूरे चास्ता तव तनुपरीरम्भसमाव । विधिना जीवामि कान्ते तव ॥ ३३ ॥ रात्रि कालयुगोपमा नापि । भूयो भूय प्रणतिभिरहं किंतु याचे विधेया सार | मलयजो गन्धानिल कि विष सोम सूर्य इवाभवन्मलय मार खजनगणने का पि लेखा ममापि ॥ २२ ॥ श्यामा | जालेप स्फुलिङ्गोपम । तिक्त सुखरगीतवाद्यपरभृत्पाराम स्वहं चक्तिहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातं वक्रच्छाया शशिनि | तादिध्वनिर्वासाहतिरेव कर्णयुगले विच्छेदतो मे तम शिसिना बर्हमारेपु वेशान् । उत्पश्यामि प्रतनुपु नदीवीचिषु ॥ ३४ ॥ चन्द्रो द्वादश भास्करा समभवनरात्रियुगाना भूविलासान्हन्तकस्मिन्क्वचिदपि न ते चण्डि सादृश्यमस्ति | शत मिष्ट तिक्तरस विलेपनमहो दीप्तानलो मे तव । ॥ २३ ॥ त्वामालिरय प्रणयकुपिता धातुरागै शिलाया विच्छेदान्मलयानिल प्रियतमे किं कालकूट श्रुती गीतादि मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । अझैस्ता- | घ्यनिरेय वज्रसदृशोऽरण्यं विचित्रं गृहम् ॥ ३५ ॥ स्थाना वन्मुहुरुपचितैदृष्टिगलुप्यते मे पूरस्तसिनपि न सहते | निर्गत्य दूर व्रजति मयि चिर मुक्तकण्ठ रुदित्वा पश्चाद सगम नौ वृतान्त ॥ २४ ॥ मामाकाशप्रणिहितमुज | न्मृज्य नेने प्रणतिमुपगता वेपमानाङ्गयष्टि । कान्ते यन्मा निर्दयाक्षेपहेतोर्लन्धायासे क्थमपि मया समसदर्शनेषु । मोच प्रलयघनघटाटोपबद्धान्धकारे काले कापालिकोशी पश्यन्तीना न सल बहुशो न स्थलीदेवताना मुक्ता | प्रपसति न गृहात्तन्मनो मे दुनोति ॥ ३६ ॥ स्थलावारिसलयेयधुलेशा पतन्ति ॥ २५ मित्वा सद्य रिसल्यपुटान्देवदारुद्रुमाणा ये तत्क्षीरघुलिमुर दूतीं प्रति नायिकाप्रश्नाः मयो दक्षिणेन प्रवृत्ता । आलिजयन्ते गुणयति मया से उल्लापयन्त्या दयितस दूती वघ्या निभूपा च निवेश तुपारादियाता पूर्व स्पृष्ट यदि रिल मवेदगमेमिस्तवेति यन्त्या । प्रसन्नता यापि मुपस्स जज्ञे वेषत्रिया न प्रिय ॥ २६ ॥ सक्षिप्येत क्षण इव क्थं दीर्घयामा त्रियामा । बार्तया नु ॥ १ ॥ अलमलमणम्य तम्य मासा पुनरपि सैव सर्वावस्याम्पहरपि कथ मन्दमन्दाता सात् । इश्यं चेत | क्या गत स कार । कथय क्षय या तथापि दुरी बटुलनयने मप्रार्थन में गादोमामि कृतमशरणं सद्धि प्रतिय चनं द्विपतोऽपि माननीयम् ॥२॥ क्षय निपुणे योगव्ययामि ॥ २७ ॥ पम्पास्याय व्यतिकरमिम मुत्ता. मादित- २ मारनम् ·दूत्युपहासप्रश्नाः, नायिका प्रति नायरावस्याकयनम् , सूर्यास्त्रमनममयार्णनम् कम्मिन्दृष्ट क्य नु क्रियच्चिर रिममिलिगित किं तेनोक्त नायिकां प्रति नायरारम्यास्थनम् क्दा स इहेप्यति । इति बहुविधप्रेमारापापवितविग्नस पटशन्दरीनहृदयो रूपालगारमारनानिपुर । पिरित प्रियतमाथा सल्पेऽप्यर्थे प्रयान्ति न नष्टताम् ॥ ३ ॥ मचिन्तमुद्रन्नमणि तवा पर म युवा ॥ ॥ परिहरति रति मति लुनीते स्मरनितग परिवर्तत च भूय । इति दूत्युपहासप्रश्नाः तर पिपमा दगान्य देह परिमपति प्रसम रिमा दुर्म पाचम्या सुप्रहाराभ्यामघरे प्रणम्युण्डिते । इति सङ्ग्राम ॥२॥ पिपिरति मुहु वामानामा पुरो मुहुरीइते प्रति योग्यासि न योग्या दुतकर्मणि ॥ १ ॥ बहुनान किमुत्तेन शति मुहु कुमाकुध मुहुनु तान्यति । रचयति मुटु दूति मत्कार्यसिद्धये । स्वमासान्यपि दत्तानि वक्तव्येषु तु शय्या पर्याछ मुहुरीशत मदनादनकान्त कात पियनय का कथा ॥ २ ॥ किं ल निगृहसे दूति स्तनौ वक्र च | वर्तते ॥ ३॥ मा मा द्रक्ष्यति वक्ष्यति म्मरस्या प्रत्याग पाणिना । मण्डिता एव शोमते शूगघरपयोधरा ॥ ३ ॥ | मालिने प्रीति यासति रम्यते सम् िसमागत्यति चिता च दूति निरगा कुछ न तु पापीयसो गृहम् । पिंगुमाकुर । मागे पश्यति वेपत पुलक्यत्यानन्दति विद्यते मरण देहे दृश्यते क्थमन्यथा ॥ ४ ॥ दूति त्वया कृत | प्रत्युद्गच्छति मूर्च्छति स्थिरतम पुग्ने निकुञ्जप्रिय ॥ ४ ॥ महो निखिल मदुक्त न त्यादृशी परहितप्रपणास्ति लोके । पूर्व यत्र सम त्वया रनिपतरामादिता मिद्धयम्नमिनेन श्रान्तामि हन्त मृदुलानि गता मदथै सिध्यन्ति कुन मुनिकुनमन्मघमहातीय पुनर्माघर । ध्यायस्यामनिश जप तानि विना श्रमेण ॥ ५ ॥ रनन्यामन्यस्या सुरतपरिवृत्तार नपि तवालापमवापसीभ्यस्त्वत्तुचकुम्मनिर्मरपरीरम्मा- नुचित मदीय यद्वास क्थमपि हृत तेन सुहृदा । त्वया मृत मान्छति ॥५॥ • प्रत्यानीत निजनसनदानात्पुनरिद कुतस्त्वादृग्दति स्खलित- शमनोपायनिपुणा ॥ ६ ॥ नि शेपच्युतचन्दन सनतर सूर्यास्तमनममयपर्णनम् निगगोऽधरो नेत्रे दूरमननने पुलकिता तन्वी तवेय मन्त्रसस्तारसानास्तन्वीदन्वतीरप एतत्रयीमय तनु । मिथ्यागादिनि दूति वान्धपतनस्याज्ञातपीडागमा ज्योतिरादित्याख्य निमजति ॥ १ ॥ तापनेरिव तेनोमि यापी मातुमितो गतानि न पुनस्तम्याघमस्सातिरम् ॥ ७॥ र्दघनिर्वाणमेचका । दिगो जाता प्रतीची तु समुदापरति दूतीद नयनोत्पलद्वयमहो तात नितान्त तर खेदाम्म कणिका स्लाटफलवे मुक्ताश्रिय विभूति । निश्वामा । विश्वमम्बुम्हा नेतुरम्वपदवलम्बते ॥ ३ ॥ पिलोभ्य सगमे मात् ॥ २ ॥ पुरागरश्मिनालेषु मस्तपसानलम्बनम् । प्रचुरीमति नितरा हा हन्त चन्द्रातपे यातायातपशादृया मम कृते प्रान्तासि कान्ताकृते ॥ ८ ॥ दूति श्वासविशेष | राग पश्चिमाया विघम्वत । मृत कृष्ण मुख प्राच्या नहि नायो विनयया ॥ ४ ॥ करिप्यति क्लानाथ कुतुकी कर एप किमहो चण्डि सराधापनाद्विभ्रष्टारकवल्लरी क्यमहो मम्बर । इति निर्मापयामास रविदीप निशाना ॥ ५ ॥ त्वनाथपादार्पणात् । निर्मष्टाधररागपछवरुचिस्त्वत्वार्यसन- निरीयमानैहिनिमोद्भिश्च पङ्कन । सिक्सन्त्या च ल्पनाद्वासस्तस्स किमगसगतमहो विश्वासहेतोस्तर ॥९॥ श्वास जित्वरिता गता पुर किता कम्माप्रसाद कृत सस्ता मालत्या गतोऽम्न जायते रनि ॥६|| अस्त गतपनि म वेण्यपि पादयोनिपतनानीवी गमादागमात् । खेदा मुख तरि मतरि मधुर निवेश्य कोशान्त । कमरिन्योऽपि रमते मातपेन गलित क्षामा विमत्युक्तिमिति म्यानसरोरुहा | किमत्र चिन मृगादीम् ॥ ७ ॥ कृतोपकार प्रियबन्धुमके कृतिधरसौष्ठस किं वक्ष्यसि ॥ १० ॥ खिन केन मुख मा द्राक्ष्म हीनागुमध पतन्तम् । इतीय मत्वा नलिनीम्बू दिवाकरकरैते रागिणी लोचने रोपात्तद्वचनोत्थिताद्विललिता मिनिमीलितान्यम्युम्हेक्षणानि ॥ ८ ॥ साध्यरागविराग- नीलालवा वायुना । म्रा कुङ्कुममुत्तरीयपणालान्तासि | मायन्नि पपात रविमण्डरम घौ । क्रूरकालकरपाठविठून गत्यागतैर्युक्त तत्सकल किमत्र वद हे दूति सुतस्याधर वासरस सहसैव शिरो न ॥ ९ ॥ नो गवर्न च तमो न ॥ ११ ॥ साय मानमुपासित मलयजनाङ्ग समालेपित | तमीशो न द्युतिग्रहगो न च सध्या । यानी प्रथमत यातोऽस्ताचलमौलिमम्बरमणिर्विश्रब्धमन्दा गति । आये किट सुरेन्बागेर मुवन श्रियमूहे ॥ १०॥ मानु बिम्वनिद- तर सौकुमार्यमभित लान्तासि येनाधुना नेद्वन्दूममीलन | मस्तगामि च प्रोद्यत कुमुद्रधुमण्डलम् । दृश्यते रविपत व्यतिकर शलोमि तेनासितुम् ॥ १२ ॥ प्रभामिना बोधरक्तमिन टोचनद्वयम् ॥ ११ ॥ स्वान- माहिक्मपास दन्तिन सछकीविग्यमनवानितम् । आविमात १ज्ञालिनो रागो रक्तिमा यस्य र अतिशयन् ३ बजनरहिते १ सूर्य २ भृङ्गन्, पनियरन् ३:- ४ निबन् - ·२९४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् चरणाय गृह्णते वारि वारिरुहवद्वषट्पदम् ॥ १२ ॥ पश्य | शिरः । अभवद्गतः परिणतिं शिथिलः परिमन्दसूर्यनयनो पश्चिमदिगन्तलम्बिना निर्मितं कथमिदं विवस्वता । दीर्घया | दिवसः ॥ ३२ ॥ अपराहशीतलतरेण शनैरनिलेन लोलित- प्रतिमया सरोम्भसां तापनीयमिव सेतुबन्धनम् ॥ १३ ॥ लतामुलये | निलयाय शाखिन इवाह्रयते ददुराकुलाः उत्तरन्ति विनिकीर्य पल्वलं गाढपङ्कमतिवाहितातपाः खगकुलानि गिरः ॥ ३३ ॥ उपसंध्यमास्त तनु सानुमतः दंष्ट्रिणो वनवराहयूथपा दृष्टमङ्गुरबिसाकुरा इव १४ ॥ शिखरेषु तत्क्षणमशीतरुचः । करजालमस्तसमयेऽपि सता- एष वृक्षशिखरे कृतास्पदो जातरूपरसगौरमण्डलः । हीय मुचितं खलूच्चतरमेत्य पदम् ॥ ३४ ॥ नवकुङ्कुमारणपयो- मानमहरत्ययातपं पीवरोरु पिवतीव बर्हिणः १५ ॥ घरया स्वकरावसक्तरुचिराम्बरया। अतिसक्तिनेत्य वरुणस पूर्वमागतिमिरप्रवृत्तिभिर्व्यक्तपङ्कमिव जातमेकतः । खं हृता- | दिशा भृशमन्वरज्यदतुषारकरः ॥ ३५ ॥ गतवत्यराजत तपजलं विवस्खता भाति किंचिदिव शेषवत्सरः ॥ १६ ॥ जपाकुसुमस्तबकद्युतौ दिनकरेऽवनतिम् । बहलानुरागकुरु- आविशन्निरुटजागणं मृगैमूलसेकसरसैश्च वृक्षकैः । आश्रमाः विन्ददलप्रतिबद्धमध्यमिव दिग्वलयम् ॥ ३६ ॥ द्रुतशात- प्रविशदग्र्यधेनवो विनति श्रियमुदीरितामयः ॥ १७ ॥ बद्ध- कुम्भनिभमंशुमतो वपुरर्धमनवपुपः पयसि । रुरुचे विरश्चि- कोशमपि तिष्ठति क्षणं सावशेषविवरं कुशेशयम् । षट्पदाय नखभिन्नवृहज्जगदण्डकैकतरखण्डमिव ॥ ३७॥ अनुराग- वसतिं ग्रहीप्यते प्रीतिपूर्वमिव दातुमन्तरम् ॥ १८ ॥ दूर- | वन्तमपि लोचनयोर्दधत वपुः सुखमतापकरम् । निरकासय- लमपरिमेयरश्मिना वारुणी दिगरुणेन भानुना । भाति द्रविमपेतवसुं वियदालयादपरदिग्गणिका ॥ ३८॥ अभितिग्म- केसरवतेव मण्डिता बन्धुजीवतिलकेन कन्यका ॥ १९ ॥ / रश्मि चिरमा विरमादवधानखिन्नमनिमेषतया । विगल. साध्यमस्तमितशेषमातपं रक्तलेखमपरा विमति दिक् । संपरायवसुधा सशोणितं मण्डलाग्रमिव तिर्यगुत्थितम् ॥२०॥ अविभाव्यतारकमदृष्टहिमद्युतिबिम्बमस्तमितभानु नभः । अन- न्मधुनतकुलाश्रुजलं न्यमिमीलदजनयनं नलिनी ॥ ३९ ॥ कोऽत्र भूमिवलये जनान्मुधा तापयन्सुचिरमेति संपदम् । सन्नतापमतमिस्रमभादपदोपतैव विगुणस्य गुणः ॥ ४० ॥ धेदयन्निति दिनेन भानुमानाससाद चरमाचलं ततः ॥२१॥ मध्यमोपलनिभे लसदंशावेकतश्च्युतिमुपेयुपि भानौ । यौरुवाहा | रुचिधानि भर्तरि भृशं विमलाः परलोकमभ्युपगते विविशुः । परिवृत्तिविलोला हारयष्टिमिव वासरलक्ष्मीम् ॥ २२ ॥ ज्वलनं विषः कथमिवेतरथा सुलमोऽन्यजन्मनि स एवं अंशुपाणिभिरतीव पिपासुः पद्मजं मधु भृशं रसयित्वा । पतिः ॥ ११ ॥ महगिरोधैस्तमसामभिद्रुतो मयेऽप्यसंमूढ- क्षीयतामिव गतः क्षितिमेप्यँलोहितं यपुरुषाह पतङ्गः ॥२३॥ मतिभ्रमन्क्षितौ । प्रदीपवेषेण गृहे गृहे स्थितो विखण्ड्य मुक्तमूललपुरुज्झितपूर्वः पश्चिमे नभसि संभृतसान्द्रः । सामि देहं बहुधेव भास्करः ॥ ४२ ॥ अयमसौ गगनागणदीप- भजति रवी न विरेजे खिन्नजिह्म इव रश्मिसमूहः ॥ २४ ॥ | कस्तरलकालभुजंगशिखामणिः । क्षणविडम्बितवाडवविग्रहः कान्तदूत्य इय कुमुमतामाः सायमण्डनममि त्वरयन्त्यः । पतति वारिनिधौ विधुरो रविः ॥ ४३ ॥ अभिभूय सताम- सादरं ददृशिरे वनिताभिः सौघजालपतिता रविमासः ॥२५॥ यस्थितिं जडजेषु प्रतिपाद्य च श्रियम् । जगतीपरिताप- अमसानुषु नितान्तपिशझै रुहान्मृदुकरैरवलम्ब्य । अस्त- कृत्कथं जलधौ नावपतेदसौ रविः ॥ ४४ ॥ परिपतति पयो- शैलगहनं नु विवस्वानाविवेश जलधि न महीं न ॥ २६ ॥ निधौ पतङ्गः सरसिरहामुदरेषु मत्तभृङ्गः । उपपनतरुकोटरे आकुलश्चलपतनिफुलानामारवैरनुदितौपसरागः आययाव- । विहंगस्तरुणिजनेषु शनैः शनैरनगः ॥ ४५ ॥ शुचिरिति हरिदश्वविपाण्डस्तुल्यतां दिनमुखेन दिनान्तः ॥ २७ ॥ | परितः प्रसिद्धिमानि प्रकटिततेजसि दुर्जये कृशानी । आस्थितः सगितारिदपलया संध्यया गगनपश्चिमभागः। निर्जवसुनिकुरम्बमस्तवेलाव्यतिकरवादिधे संरोजबन्धुः गर्मिविदुमवितानविमासा रमितस्य जलधेः श्रियमहे ॥२८॥ ॥४६॥ जगदिय बहुलातपाभितसं जनयितुमद्य जलाभिषेक प्राअलावपि जने नतमूर्ति प्रेम तत्प्रवणचेतसि हित्वा । शीतम् । परिधृतरविशातकुम्भकुम्मा प्रचलति पश्चिमवारिधिं संप्ययानुविदधे विरमन्त्या चापलेन मुजनेतरमैत्री ॥ २९ ॥ दिनश्रीः ॥ ४७ ॥ पतति रविरपूर्वयारिराशी हृदि पधिकम्य अभितारसंदमयोष्णरुचिनिजतेजसामसहमान इव । पयसि | यथात्मभूताशः। प्रमरति चरमा तम.प्ररोहः प्रतिपदमच प्रपिरसुरपराम्युनिधेरपिरोदुमसगिरिमध्यपतत् ॥ ३० ॥ | यथा मनोरिमोहः ॥४८॥ अस्तावलम्विर विविम्वतयोद- गतया पुरः प्रतिगाक्षमुमं दधती रतेन भृशमुरमुकताम् । याद्रिचूडोमिष सालचन्द्रतया च सायम् । सध्यावृत्त मगुरन्तरालभुयमसगिरेः सवितुश्च योपिदमिमीत दृश १ प्रीतियन्। पक्ष,-रचिमाभितम् २ बदिनिकासपामास. ॥३१॥ पिरलाताच्छविरनुप्णयपुः परितो विपाण्दु दधदन ३ अपेत गर्न यमुनि जय दमाव ४ अपरदिगेर गायिका ५ निगम्यमनाम्, प, रिरमममूहम् ६ सापयामास. ७ पूर्व १ भाई- ·सूर्यास्तमनसमयपर्णनम् ०९५ हरहस्तगृहीतकासतालद्वयेर समलक्ष्यत नामलक्ष्मी ॥४९॥ ग्धूमश्यामपुराणचित्ररचनाम्प जगजायते ॥ ६ ॥ यातोऽस्मि पद्मनयने समयो ममैप सुप्ता मयैव भरती सध्याताण्डरचण्डदण्डपर प्रारब्धीमम्रमीचेगनस्तकादा प्रतिवोधनीया । प्रेत्यायनामयमितीय सरोरुहिण्या सूर्यो | मुकिफ्णामाणिस्यशद्वारहम् । मम पायमि पश्चिमन्य जरने ऽस्तमस्तकनिविश्कर करोति ॥ ५० ॥ कृत्या प्रबुद्धामा | मार्तण्डरिम्ब ततो वान्त भूतगणरगाहि मुवन मन्ये तदन्वे मखिला निरोकीमम्मोनिवेविंशति गर्ममसाविदानीम् । पिभि ॥ ६३ ॥ पाश्चात्याम्बुधिदृष्टपूर्ववडासदर्शनो रण्ठया अन्त प्रमुप्तहरिनाभिमरोजवोधकौतूहीय भगवानरविन्द धारद्रश्यतुरगनिष्ठुरसुरक्षुण्णोऽस्तशैलम्यले । तरमादुरि. वन्धु ॥ ५१ ॥ पूर्वी क्षणक्रमनिरस्तसमस्तरागा हित्वा | तेन घातुरजसा लिप्सानुरक्तानको मन्दाशु प्रियदर्शन बल निजान्तिरमुपेत्य सौ सरागे । आलोक्त पुनरमुप्य घृत सहस्राशुदरीदृश्यते ॥ ६४ ॥ तद्रोदो तरसतता घतमस प्रसादा जाता चिरेण चरमा परमानुरक्ता ॥ ५२ ॥ स्पृशे निर्मिद्य तिग्मातुमि सठेत्तु बलिमुनग कृतमतिमानुजगाहे सकिरणसरसूर्यविम्वविस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारवि बुधिम् । अन्यत्सप्रति सनिपत्य पृणुते लोके तमोमण्डल न्दम् । लिभष्टदिग्दलकलापमुपासतारवद्वान्धकारमधुपानलि | किं चतम्य नयत्यहो परिमर पाथोजिनी वल्छमाम् ॥ ६ ॥ सचुकोच ॥ ५३ ॥ पृथु गगनबन्धस्कन्धचक्र रिमेत | द्रागेन्द्रीमनुचुम्ब्य समितमुसीमामोदिनी पद्मिनी कृपामी किमु रुधिरक्पाल कालमापालिकम्य । क्ललमरितमन्त परिरम्मसम्रमपरियाता च पारनियम् । सरतो हिममानु किं नु तााण्डसण्ड प्रजनयति वितर्क साध्यमर्कस निम्नम् रद्य चरमा लिप्यत्यहो रागिणी काश्मीरोपलसत्पयोधर ॥ ५४ ॥ अयमपि सरयोपित्कर्णकापायमीपद्विस्मरतिमि | मरा कान्ता दिशं वारुणीम् ॥ ६६ ॥ माता मालतला रोणीजर्जरोपान्तमर्चि । मदकलकल विकीकाकुनान्दीकरेभ्य | नलै कलिता कण्ठोत्यहालाहलेरालीढाथ जटाटवीरलयित क्षितिरुहशिखरेभ्यो मानुमानुचिनोति ॥ ५५ ॥ गतवति | राशीविषाणा गणे । कीर्णा मम्ममिराहतास्थिपटनैर्विदा दिननाथे पश्चिममाधरान्त शिशिरकरमयूखैर्निर्भर दह्यमाना। जटाग्रैरपि स्वीयामुज्झति माधुरी हरगिरोरत्न किमि दो परिहृतमिलितालि पान्थकान्तेर दीना सपदि कमलिनीय कला ॥ ६७ ॥ आनासोत्सुम्पक्षिण कलमत प्रामन्ति हासहीना बभूव ॥ ५६ ॥ उदयगिरितटस्य पद्मिनीर्वोध वृक्षालयान्यान्ता माविवियोगमीरुरधिक ऋदत्यय कातर । यित्वा मृदुतरकिरणाप्रैस्ता स्वय चोपमुज्य । मलिनमधुपस | चक्राहो मधुपा सरोजगहन धारयुलको मुद धत्ते चारुणता झात्तामु सनातकोप कृतरुधिरविरोचिर्भानुरस्त प्रयात | गतो रविरसारस्ताचल चुम्ब ति ।। ६८ ॥ अध्यान नैक चक्र ॥ ५७ ॥ अयमपि पुरुहूतप्रेयसीमूर्ध्नि पूर्ण कलश इव | प्रमपति मुचनभ्रान्तिदीय विलय प्रात प्राप्त रथो मे पुन सुधाशु साधुरुल्लालसीति । मदनविनययानाकालविज्ञापनाय | रिति मनसि न्यस्तचिन्तातिमार । 'सध्याश्याशिष्टखकर स्फुरति जलधिमध्ये ताम्रपानीर मानु ॥ ५८ ॥ रवेरस्त | परिररै सष्टहेमारपति व्याकृष्यावस्थितोऽस्तक्षितिमृति तेज प्रमुदयति सद्योतपटली मरालाली मूका कलकल | नयतीवैप दिक्चक्रमर्क ॥ ६९ ॥ प्राचीमालम्बमाने घन परोलूक्पटली । इद कष्ट दृष्ट्वा चिरमसहमाना कमलिनी | तिमिरचये वान्धवे बन्धकीना सप्राप्ते च प्रतीची गणिकर भ्रममृगव्याजात्कवलयति हालाहलमिन ॥ ५९ ॥ सैरन्ध्री | निकर वेरिणि खैरिणीनाम् । अर्धश्यामोपलास्फटिकमिर करकृष्टकङ्कणसरदीरध्वनि सचरदूतीसूनितसधिविग्रहविधि | दिशाम तराल विधत्ते कालिन्दीजझुकन्यामिलदमलजलय सोल्लासलीलाघर । पारस्त्रीजनसजमानशयन सनद्धपुष्पा |न्दसदोहमैनीम् ॥ ७० ॥ सध्यानध्यस्रशोण तनुदहनचिता युध श्रीखण्डद्वधौतसौधशिसरो रम्य क्षणो वर्तते ॥६०॥ झारमन्दाविम्ब तारानारास्थिकीणे विशदनरकरङ्कायमागो विश्लेषालचक्रवाकमिथुनरुत्पक्षमाक्रन्दित कारुण्यादिव | ज्वलेन्दु । हृष्यन्नक्तचरौघ घनतिमिरमहाधूमधूम्रानुकार मीलितासु नलिनीष्वस्त च मिने गते । शोकेने दिगङ्ग-जात लीलाश्मशान जगदखिलमहो कालकागरिकम्य ॥७२॥ नाभिरमित श्यामायमानैमुखैर्नि श्वासानिलघूमार्तय इवो गाढ प्रौढागनामि सुरतरतमन समदोत्सारिराक्ष मुग्यामि वीणांस्तमोराजय ॥ ६१ ॥ नियवासरजीनपिण्डकरणिं | सस्तनेन रतिसमरभय चितयन्तीमिरवम् । पान्थानामग विमलयोष्ण करैर्माञ्जिष्ठ रविविम्बमम्बरतलादताचल नामि ससल्लिनचन शून्यचित्ताभिरुच कष्ट दृणे.नौल चुम्ब ति । किं च स्तोकतम कलापकटनाश्यामायमान मना भृशममनदय मण्डलवण्डरश्मे ॥ ७२ ॥ व्योमस्तापिच्छ १ विश्वामोलानम् २ कमलिन्या' ३ वराट ४ दिवमरूपमर १ सध्याया कृथा उपसनास्तेभ्योऽवशिष्टो य सकरा परि विदम् ५ प्रवाशामावेन परस्पर मिलिता ६ अगिरकलेवरम् | कर समूहस्तपा सटा हेननिनितानामरामा पदिय मत्व ७ काल एव कापालिको भिक्षु ९पियोगाकुलै २ दिशा चक्र मण्डरन्, रयान च ८गरुड ·२९६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् गुच्छारलिभिरिव तमोवल्लरीभिर्वयन्ते पर्यन्ता प्रान्तवृत्त्या | लिकुलसबला वेत्ति सध्यामसध्या कान्ताविश्लेषभीरुदिनमपि पयसि यमुमती नूतने मज्जतीव । वात्यासवेगविष्यमित रजनी मन्यते चक्रवाक ॥ १३ ॥ तालयितस्फीतधूम्याप्रकाशं प्रारम्भेऽपि नियामा तरुणयति निज नीलिमानं चनेषु ॥ ७३ ॥ संध्यावर्णनम् उच्चैस्तरादम्बरशैलमौलेश्श्युतो रविगैरिकगण्डशैल । चक्रवाकावस्थाख्यानम् तस्यैव पातेन विचूर्णितास सध्यारजोराजिरिवोजिहीते ॥१॥ रतिकेलिकल कश्चिदेष मन्मथमन्थर । पश्य सुनु विहिताञ्जलिर्जनतया दधती विकसत्कुसुम्भकुसुमारुणताम् । समाश्वस्ता कादम्बश्वम्वति प्रियाम् ॥ १॥ दष्टतामरस- | चिरमुन्झितापि तनुरौज्झदसौ न पितृप्रसू प्रकृतिमात्मभुव केसरत्यजो क्रन्दतोर्विपरिवृत्तकण्ठयो । नियो सरसि ॥ २ ॥ अथ सान्द्रसाध्यकिरणारुणित हरिहेतिहूति मिथुन चक्रवाकयोरल्पमन्तरमनल्पता गतम् ॥२॥ आतपे धृतिमता | पततो । पृथगुत्पपात विरहार्तिदलद्धृदयस्नुतासृगनुलिप्तभित्र सह वध्वा यामिनीविरहिणा विहगेन । सेहिरे न किरणा ॥ ३ ॥ निलय श्रिय सततमेतदिति प्रथितं यदेव जल हिमरश्मेर्दु खिते मनसि सर्वमसह्यम् ॥ ३ ॥ गम्यतामुपगते जन्म तया । दिवसात्ययाचदपि मुक्तमहो चपलाजन प्रति नयनाना लोहितायति सहस्रमरीचौ । आससाद विरय्य न चोद्यमद ॥ ४॥ दिवसोऽनुमित्रमगमद्विलय किमिहासते धरिनी चक्रयाकहृदयान्यमिताप ॥ ४ ॥ इच्छता सह वधू बत मयाबलया । रुचिभर्तुरस्य विरहाधिगमादिति सध्ययापि भिरभेदं यामिनीविरहिणा विहगानाम् । आपुरेव मिथुनानि सपदि व्यगमि ॥ ५॥ मुग्धस्य केलिविजितम्मरचापयष्टेरात वियोग लङ्घयते न खलु कालनियोग ॥५॥ यच्छति | न्वती रुचिमतीव सुधाकरस्य । रागोक्षुरा स्फुटमुदश्चित प्रतिमुख दयितायै वाचमन्तिकगतेऽपि शकुन्तौ । नीयते | तारकश्री सध्याविरस्ति ननु कापि पतिंवरेव ॥ ६ ॥ स नतिमुज्झितह पङ्कज मुखमिवाम्बुरुहिण्या ॥६॥ आयाति याति पुनरेव जलं प्रयाति पद्माङ्कुर च विचिनोति रजनिवर्णनम् धुनोति पक्षम् | उन्मत्तवद्रमति कूजति मुक्तकण्ठ कान्ता व्योमपात्रमपि चैकपाणिना विस्फुटोडुकुसुमानि विभ्रति । वियोगविधुरो निशि चक्रवाक ॥ ७ ॥ एकेनाक्ष्णा प्रवित । अन्यपाणिकलितेन्दुदर्पणा कामिनीव रजनीयमागता ॥ १॥ तरुपा वीक्षते लम्बमान भानोबिम्ध जलविलुलितेनापरेण | नृपतिपुरुषशङ्कितप्रचार परगृहदूषणनिश्चितकवीरम् । धन खकान्तम् । अहश्छेदे दयितविरहाशङ्किनी चक्रयाकी द्वौ | मिरनिरुद्धसर्वभावा रजनिरिय जननीव सवृणोति ॥२॥ सकीणों रचयति रसौ नर्तकीव प्रगल्मा ॥ ८॥ वापीतोय | अस्तोदयाचलविलम्बिरवीन्दुविम्बव्याजाक्षण श्रवणयोनि तटरहयनं पद्मिनीपरशय्या चन्द्रालोको विकचकुसुमामोद | हितारविन्दा । ताराच्छलेन कुसुमानि समुक्षिपन्ती सध्येय हृय समीर । यतेऽपि प्रियविरहिणो दाहिनश्चक्रनाम्न | मागतवती प्रमदेव काचित् ॥ ३ ॥ शशाङ्के सनद्धे मरत स्तत्रोपाय क इव मवतु प्राणसधारणो य ॥ ९॥ चक्राहो | इव सध्यायवनिका तिरोभूत्वा पुष्पाउलिमिव विकीर्योड. विरही हतोऽपि हृदये बाणेन न त्यक्तवान्प्राणान्प्राणसमास | निकरम् । कलं गायन्तीभि कुमुदवनभृगीभिरधुना नभोरङ्ग मागमसुपध्यानैकतानविरम् । सा छायामालोक्य यारिणि प्राप्ता विहरति निशालासिकवधू ॥४॥ उन्मुत्ताभिर्दिवसम गरद्रतामवेक्ष्य प्रिया भ्रान्तस्तद्रणवेदनापरिगत कष्टं मृत धुना सर्वतस्तामिरेव स्वच्छायाभिर्निचुलितमिव प्रेक्ष्यते विश्व साप्रतम् ॥ १० ॥ तीरातीरमुपैति रौति करुण चिन्ता | मेतत् । पर्यन्तेषु ज्वलति जलधौ रत्नसानौ च मध्ये चित्रा समालम्रते किंचियायति निश्चलेन मनसा योगीव युक्ते |नीय रमयति तम स्तोमनीला धरिती ॥ ५ ॥ ज्योत्स्ना क्षण | सा छायामवलोक्य कूजति पुन फान्तैति मुग्ध मनछुरणधवला बिनती तारकास्थीन्य तर्धानव्यसनरसिका सगो धन्याले मुवि ये निवृत्तमनसो घिग्दु खितान्यामिन रात्रिकापालिकीयम् | द्वीपाटीप भ्रमति दधती चन्द्रमुद्रा ॥११॥ मित्र प्रापि गते सरोरुहबने बद्धानने ताम्यति | क्पाले न्यस्त सिद्धानपरिमल राम्छनस्स च्छलेन ॥ ६ ॥ अन्दमु भ्रमरेषु वीक्ष्य दयितासिष्ट पुर सारसम् । चाहेन वियोगिना बिसलता नावादिता नोनिता बरे केवलमर्गलेन निहिता जीवम्य निर्गच्छत ॥ १२ ॥ मक्त्वा मोक्तु न तमोपर्णनम् लिम्पतीच तमोगानि वर्षतीवाअनं नम । असयुरूप मुले फुटिलपिमरतारोरिमिन्दोतिकोत्ताराकारास्ट्रपात सेवेव दृष्टिनिष्फरता गता ॥ १॥ अविज्ञातविशेषम्य मर्य सिवति न पयर्मा पिjष पनसन्या । आयामम्मोरहाणाम १ मारपीपु नरीव राषि ३ अरे १योग २ संगाष्टि- ३दिव. ४ रात्रिरूमा योगिनी ·तमोवर्णनम् २९७ तेजोपहारिण | स्वामिनो निर्विकस तमसश्च फिमन्तरम् गायोऽपि नेनापरनामधेयालेनेदमान्ध्यं रालु नान्धकार ॥ २ ॥ आपूरितमिदं श्यामतमसतमसैरलम् । ब्रह्माण्ड ॥२१॥ चरमगिरिनिकुअमुष्णमानी मगति गच्छति विष मण्डल भाति सकजलकरण्डवत् ॥ ३॥ तनुलग्ना इस योगसिन्ना | मुकुलितनयनाम्बुजा धरिती वपुपि यमार ककुम इमावलय चरणचारपात्रमित्र । वियदपि चालिक | तमामि शैलानि ॥ २२ ॥ काश्मीरगौरवपुपामभिसारिका- दन्न मुष्टिग्राह्य तम कुरुते ॥ ४ ॥ अम्बरनिपिनम्दिानी णामावद्धरेसममितोरुचिमञ्जरीमि । एतत्तमालदलनीलतम तिमिरवराहोऽनगाहते जलधे । रोमसु यदस लग्नास्तारक तमिस्रं तत्प्रेमहेमनिषोपलता तनोति ॥ २३ ॥ उदा जलविन्दयो मान्ति ॥ ५ ॥ घटितमिवाञ्जनपुझे पूरितमित्र , मदिग्द्विरदचञ्चलकर्णपूरगण्डस्थलोचदलितनकाकृतीनि । मृगमदक्षोदै । ततमिन तमालतरुमिव॒तमिव नीलाशुके । मीलनमासि मृगनामिसमानमासि दिकन्दरेष निलसन्तितमा मुंचनम् ॥ ६ ॥ औपसातपमयादपलीन' वासरच्छविविराम- तमासि ॥ २४ ॥ सिन्धो सुधाशुशक्ल परिगृह्य सध्याक्षे पटीय । सनिपत्य शनकरिव निम्नादन्धकारमुवाप मकरी निपतिताम्बरभूरुहाग्रे | चचूपुटेन चपलेन तया समानि ॥ ७ ॥ एकतामिव गतस्य विवेक क्स्यचिन्न मह विकीर्णास्तारामिषेण पतिता इन पक्षसण्डा ॥ २५ ॥ व्यस तोऽप्युपलेमे । भाखता निदधिरे भुवनानामात्मनीन पतितेन | निन इव विद्या क्षीयते पङ्कजश्रीगुणिन इव विदेश दैन्य विशेपा ॥ ८ ॥ रञ्जिता नु विविधास्तरुशैला नामितं नु मायान्ति भृङ्गा । कुनृपतिरिव लोक पीडयत्यन्धकारो धन गगन स्थगित नु । पूरिता नु विषमेषु धरित्री सहृता नु | मिन कृपणस्य व्यर्थतामेति चक्षु ॥ २६ ॥ इद नमामि ककुमस्तिमिरेण ॥९॥रानिरागमलिनानि विकास पङ्कजानि मीषणभ्रमदुलूककोलाहलैर्निशाचरविलासिनीनिवहदत्तनेनो रहयन्ति निहाय । स्पष्टतारकमियाय नम श्रीस्तुमिच्छति । त्सयम् । प्ररिस्फुरति निर्मरप्रचुरपकमग्नोल्लसद्वराहकुलमास निरापदि सर्व ॥ १०॥ नोज़मीक्षणगतिर्न चाप्यधो ना लपवलयन्धमन्ध तम ॥ २७ ॥ पुर पूर्णमेन स्थगयति भितो न पुरतो न पृष्ठत । लोक एप तिमिरौघवेष्टितो ततोऽन्यामपि दिश क्रमाक्रामाद्रिदुमपुरविभागास्तिरयति । गर्मयास इव वर्तते निशि ॥ ११ ॥ शुद्धमाविलमवस्थित उपेत पीनत्व तदनु मुवनस्वेक्षणपथ तम सघातोऽयं हरति चल वक्रमार्जयगुणान्वित च यत् । सर्वमेव तमसा समी हरकण्ठद्युतिहर ॥ २८ ॥ अमुष्मिनु द्यानद्रुमकुहरनी कृतं विध्महत्वमसता हतान्तरम् ॥ १२ ॥ पिर्दघति ति | रन्ध्रमरिते तम खण्डे पिण्डीकृतबहलकालायसघने । मिरे समस्तलोक प्रलयमहाब्धिनिमे भृतोचनीचे । व्यरु | यतामद्यास्माक कथमपि पुरोन्यस्तचरणं निमेषेऽप्युन्मेषे चदुडगणो वैलक्षरोचिनहुविधफेनसमूहतुल्यरूप ॥ १३ ॥ नहि नहि विशेषो नयनयो ॥ २९ ॥ काकोल कल, पतिते पतगमगराजि निजप्रतिविम्बरोपित इवाम्बुनिधौ । | कण्ठिका कुवलय कादम्बिनी कर्दम सारि केनरी अथ नागयूथमलिनानि जगत्परितस्तमासि परितस्तरिरे कृपाणलतिका कस्तूरिका कजलम् । कालिन्दी का ॥ १४ ॥ व्यसरन्नु भूधरगुहान्तरत पटल पहिर्वहल्पङ्क पट्टिका करिघटा कामारिकण्ठस्थली यसते करदा भवन्ति रुचि । दिवसावसानपटुनस्तमसो बहिरेत्य चाधिकममक्त | सखि तद्वन्दे विनिद्रं तम ॥ ३० ॥ किं भूमी परित स्फु गुहा ॥ १५ ॥ किमलम्बताम्बरविरग्नमध किमार्घतोचं रन्ति करिण कस्तूरिकाया रसै सिक्ता किं निगिरा मवनीतलत । निससार तिर्यगथ दिग्भ्य इति प्रचुरीमपन्न | दिश किमसिल लिप्त मषीमिनम । किं व्याप्त भुया निरघारि तम ॥ १६ ॥ स्थगिताम्बरक्षितितले परितस्ति समस्तमपि च श्रीकण्ठरण्ठस्थिपा कालिन्दीजलमान्तिमागि मिरे जनस्य दृशमन्धयति । दविरे रसाञ्जनमपूर्वमत प्रिय | निरिडे जातेऽन्धकारेऽधुना ॥ ३१ ॥ गया गान्द्रगती वेश्मपर्म मुद्दशो ददृशु ॥ १७ ॥ अवधार्य कार्यगुरुतोम | विलुप्तककुम स्निग्धेन्द्रनीलद्रव यामीर सममो निन्तरगिल- मन मयाय सान्द्रतमसन्तमसम् । मुतनो स्तनौ च दयि । नीलीरसक्योतिन । एते कोरिलायमादिगा उम्पति तोपगमे तनुरोमरानिपथवेपथवे ॥१८॥ ददृशेऽपि मारकर | वृत्ति दृशोरुनिद्राञ्जनपुञ्जमेचकरुचो भागागम प्रक्रमा ||२|| रुचाहि न य स तमी तमोभिरभिगम्य तताम् । युति चिन्वचौरचित्रीषितानि घटयझेशामा तन्यान मग्रहीद्रहगणो रघव प्रकटीमरन्ति मरिनाश्रयत ॥ १९॥ शवसाधनोत्सबरस निागवीगमनाम । पामया अनुलेपनानि कुसुमान्यवला कृतमन्यत्र पतिपु दीपशिखा । | नुतप्तमनसा गुप्ताङ्गनासंगम रामायण्ठमन्दि समयेन तेन चिरसुप्तमनोमनबोधन समनबोधिपत ॥ २० ॥ शिवस्खतानायिपता मिश्रा स्वगोसहस्रेण सम जनानाम् १ गच्छताम् २ विनर 41 MIT लतिका ६ गासगुण 411TEP १तिरोदधति सति २ अन्धकारे ३ धवलकान्ति ४ किरणा' - धनविधि ·२९८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् ध्वान्तं समुज्जृम्भते ॥ ३३ ॥ नाकाश न दिशो न भूधर ॥ ६ ॥ जलघर निर्लजल यन्मा दयितस्य वैश्म गच्छ कुल नाम्मोधयो न क्षितिर्न द्यौर्नाम्बुधग न तीव्रकिरणो न्तीम् । स्तनितेन भीषयित्वा धाराहस्तै परामृशसि ॥ ७ ॥ नेन्दुन तारागण । एतै षट्पदकायकातिपटलीपाण्डित्य | यद्वदहल्याहेतोमपा वदसि शक गौतमोऽस्मीति । तद्वन्म वैतण्डिकै कल्लोलेस्तमसामसाप्रतमय विश्वव्ययः कल्प्यते | मापि दु ख निरवेक्ष्य निवार्यता जलद ॥८॥ यदि गर्जति ॥ ३४ ॥ एतयोमवनीवराहवलय विश्वकवीरस्मरस्कन्धा | वारिधरो गर्जतु तन्नाम निष्ठुरा पुरुषा । अयि विद्युत्त्रमदाना वारमदान्धसिन्धुरकुल श्यामावथूकैशिकम् । चक्षुप्याञ्जन | त्वमपि च दु ख न जानासि ॥ ९॥ रभसादभिसर्तुमुद्यताना वस्तु धूक्सदसा विश्लिष्टचक्राह्वयस्तोमान्तर्गतधूमकेतन यनिताना सखि वारिदो विवस्वान् । रजनी दिवसोऽन्ध महाधूम्या तमस्तार्यते ॥ ३५ ॥ सर्वे धान्तमिद वदन्तु कारमर्चिर्विपिन वेश्म विमार्ग एव मार्ग ॥१०॥ चन्द्रोदये बहुधा सिद्धान्त एव तु न खाधारेषु करेषु पुष्करमणे सस्तेषु चन्दनमझकेषु विहर विन्यस्य विनिर्गताया । मनो निह तु नून शनै । अस्तालम्वतयाम्बरेण पतता प्रस्ते समस्ते मदनोऽपि बाणान्करेण कौन्दान्विभरामभूव ॥ ११ ॥ जगत्सुन्मीलत्करकन्दलैरपि विधोस्तत्तावदुत्तार्यते ॥ ३६ ॥ स्फुरदुरसिजमारभद्भुराङ्गी किसलयकोमलकान्तिना पदेन । विश्व चाक्षुपमस्तमस्ति हि तम कैवल्यमौपाधिकाच्यादिव्य | अथ कथय कथ सहेत गन्तु यदि न निशासु मनोरथो वहारवीजविरहाद्दिमानमेव सितम् । गृह्यन्ते भयहेतव रथ स्यात् ॥ १२ ॥ सचरन्ति मृगनामिचर्चिता मेचका पटुमिरप्यक्षान्तरै ति च ध्वान्तेनातिघनेन वस्तु वचसा | म्मरकृतावगुण्ठना । प्राणनाथमभिसर्तुमुद्यता मुवस्ति ज्ञात स्वरेणामुक ॥ ३७ ॥ व्योग्नि प्राङ्गणसीम्नि साध्य मिरदेवता इव ॥ १३ ॥ व प्रस्थितासि करभोरु धने विरण निस्तार्य चेराचल ध्वान्तै कार्मणपासुभिश्च जगता | निशीथे प्राणाधिपो वसति यत्र मन प्रियो मे । एकाकिनी द्राइ मोहयित्या दृशौ । ताराशौक्तिकमौक्तिकानि विहग | यद कथं न विभेपि वाले नन्वस्ति ऍहितशरो मदन श्रेणीरवच्छद्मना जिंजिकृत्य च मायिक मरनटो वक्राहि- सहाय ॥ १४ ॥ मन्द निधेहि चरणौ परिधेहि वासो नील वर्षति ॥ ३८ ॥ उत्खातच्छिन्नसध्यारुणकमलवनो व्योम | पिधेहि वलयापलिमञ्चलेन । मा, जल्प साहसिनि शारद कासारमध्य मन्ये मत्तो निशीथालयवनमहिपो मझ्वविक्ष चन्द्रका तदन्ताशवस्तव तमासि समापयन्ति ॥ १५ ॥ मूढे निममधु । तत्वालोद्भिद्यमान सह तनुपृथुभिस्तारकायुगु | निरन्तरपयोधरया मयैव कान्त सहाभिरमते यदि कि दौधैस्तसादेवोज्जिहीते कलुषितभुवन भीषणो धान्तपङ्क तवान । मा गर्जितैरिति मुहुर्वि निवारयन्ती मार्ग रुणद्धि ॥ ३९॥ चूडारने स्फुरद्भिविषधरविवराण्युज्ज्वलानुजवलानि कुपितेव निशा सपत्नी ॥ १६ ॥ उरसि निहितस्तारो हार प्रेक्ष्यन्ते चक्रमाफीमनसि निविशते सूर्यकान्तात्कृशानु । किं कृता जघने घने करबलपती काची पादौ रणन्मणिन पुरौ । चामी शल्ययन्तस्तिमिरमुमयतो निर्मराहस्तमिस्रासघट्टो प्रियममिसरस्पेव मुग्धे यमाहतडिण्डिमा यदि किमपर पिष्टसध्यारणनिरपरिस्पर्धिनो मान्ति दीपा ॥४०॥ नासोक्म्पे दिश समुदीक्षसे ॥ १७ ॥ न जल्प दशन विपा भवति ते तमिस्रक्षतिस्तरङ्गय गश्चल भवतु तेन अभिसारिकासंचारकथनम् गाढ तम । अपीह सखि साध्यस पथि जहीहि निमोचते मेघा वर्षतु गर्नन्तु मुशन्वशनिमेर वा । गणयन्ति न ! सर समदसिन्धुर समधिरुष निर्गच्छसि ॥ १८ ॥ वातो शीतोष्णं रमणाभिमुखा स्त्रिय ॥ १ ॥ मल्लिकामाल्य दूतमुखी प्रनष्टतिरका तोयाईलीनाशुका मेघाना निनदेन मारिण्य सर्वाङ्गीगादचन्दना । क्षोमवत्यो न रक्ष्यन्ते ज्यो भीतहृदया गत्या प्रिययालयम् । द्वार नच्छति लजया सायामभिमारिका ॥२॥ मल्लिकाचितम्मिडावारच प्रपितु देहीति यपाहता पादौ नपुरवर्दमप्रतिहता सशब्द न्दनचर्चिता । अनिमाच्या मुख यान्ति चन्दिवास्वभिसा यन्ती स्थिता ॥ १९ ॥ मुक्त मौक्तिकदाम हेमलयोणी रिका ॥३॥ गर्न वा वर्ष वा मेघ मुञ्च या शतशोऽ समुसारिता वासो नीलमुरीकृत नियमितो मीरकोलाहर । शनिम् । न शक्या हि सियो रोद्ध प्रस्थिता पित प्रति गच्छन्त्यावर साहस न सहते तन्वनि संगोपन धम्मि ॥ ४ ॥ प्राणेशमभिसरन्ती पधि सारन्ती मुपिच्छिले ! लच्युतमटिकापरिमरपाढो निशीथानिर ॥ २० ॥ जाता गुग्धा । अपरम्बनाय वारा घारामु कर प्रसारयति ॥५॥ प्रासादपातीक्नक्सलभिवान्यसमाणिक्यदीपच्छायापिन्सद अधियामिनि गजगामिनि कामिनि सौदामिनीव य जस। तुच्छीकृतविरलतमा ये निशीथान्धारा तिमी सारीकि जलदेनेच न जाने कति पति मुत्तानि न विहितानि यन्त प्रतिनिशिसमित कान्तसकेतधावद्वामभूगतनेयोग्य २ मारप.. पशुले १ निरिट २ रात्र ३ पुरिता भरा येन ·अभिसारिकासंचारकथनम् , नक्षत्रोटयवर्णनम्, चन्द्रोदयवर्णनम् २९९ लतरलतरत्तारकामेचरिम्ना ॥ २१ ॥ उत्तस केरि पिच्छै शागोपल मन्मथसायकानाम् । पश्योदित शारदमम्युनाशि मरकतरलयै श्यामले दो प्रकाण्डे हार सान्द्रेन्द्रनीलैग | सध्यागनारन्दुकमिन्दुविम्बम् ॥ १३ ॥ वीथीपु वीथीपु मदरचितो वरपनप्रपञ्च । नीलाब्जे शेखरश्रीरसितासनता | विरासिनीना मुखानि सवीक्ष्य शुचिम्मितानि । जालेपु जालेपु चेत्यमीकाभिसारे सप्रत्येणेक्षणाना तिमिरमरसखी वर्तते कर प्रमार्य लावण्यभिक्षामटतीव चन्द्र ॥ १४ ॥ नमोलता वेपलीला ॥२२॥ मलयजरसविलिप्सतनको नरहारलतात्रिम् कुन्जमुपागताया प्रमोदपर्याकुलतारसया । निशाङ्गनाया पिता सिततरदन्तपत्रकृतपत्ररुचो रुचिरामलागुका । शश- | स्फुरता करेण शशी तम चुक्मुन्मुमोच ॥ १५ ॥ मृति विततघाग्नि घरलयति घरामविमाव्यता गता प्रिय मनोजराजस सितातपर श्रीखण्डचिन हरिदगनाया । वसतिं प्रयान्ति सुखमेव निरस्तमियोऽभिसारिका ॥ २३ ॥ | विराजति व्योमसर सरोज कर्पूरपूरप्रममिन्दुविम्बम् ॥ १६ ॥ नक्षत्रोदयपर्णनम् अथ मन्मथवाहिनीपराग किमपि ज्योतिरुदरपुरसुर- धनतरतिमिरघुणोत्करजग्धानामिन पतन्ति काठानाम् । नलाचि ॥ १७ ॥ नकुङ्कुमचर्चिा रजन्या गग स्तात् । तिमिरम्य जरा चकोरकूरं कुलटाकेल्विनीदना छिदैरमीमिरुडुभि फिरणव्याजेन चूर्णानि ॥ १ ॥ उद्धर्ते नागोक्तरो प्रपाल्पति । मणिकुन्तलता स्मरम्य मन्ये क्लि शेलकेलिरमसस्रस्तानि पायोनिधेरन्तभूपणमौक्तिकानि शशिन प्राथमिकी मयूसलेसा ॥ १८ ॥ उपोढयगेण दिविजस्त्रीमि समुत्कण्ठया । गाढ तत्र निमजितेन रविणा | विलोम्तारक तथा गृहीत शशिना निशामुखम् । यथा बद्धा दृढ रश्मिभि प्रोसितानि निपत्य तानि गगने तारा समस्त तिमिराशुक तया पुरोऽपि रागाद्गलित न लज्ञितम् पदेशं दूधु ॥ २॥ ॥ १९ ॥ करमुदयमहीघरस्तनाग्रे गल्तितम पटाशुके चन्द्रोदयवर्णनम् निवेश्य । विकसितकुमुदेक्षणं विचुम्बत्ययममरेशदिशो मुख तत कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेनानन्देन सुधाशु ॥ २० ॥ अन्धकारगरल यतो जगन्मोहकारि चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलकृता ॥ १ ॥ कुमुदेष्यधिक भान्ति भृशमत्ति नित्यश । उज्वल जठरमोषधीपतेरञ्जनामममव पतिताश्चन्द्ररश्मय । अतिप्रकृष्टशीलेषु कुलेविर समृद्धय त्तत प्रिये ॥ २१ ॥ मानिनीजनविलोचनपातानुष्णवाष्प ॥ २ ॥ आनन्दं कुमुदादीनामिन्दु कन्दलयन्नयम् । लव- क्लुपान्प्रतिगृहन् । मन्दमन्दमुदित प्रययौ र मीतमीत यत्यम्बरामोग हनूमानिव सागरम् ॥ ३ ॥ पिनष्टीच तर. इव शीतमयूख ॥ २२ ॥ शकपर्धतनुनद्धपातीकुङ्कुमाक्त- हायै समुद्र फेनचन्दनम् । तदादाय रैरिन्दुर्लिम्पतीन कुचकोरकाकृति । सूच्यते कमलिनीभिरुन्नमत्पद्मकोशकर- लीलया शशी ॥२३॥ इन्दुरिन्दुरिति किं दुराशया विन्दुरेप दिगणना ॥४॥ नयनानन्ददायीन्दोविम्बमेतप्रसीदति अधुना विनिरुद्धाश प्रपिशीर्णमिद तम ॥ ५॥ नाशयन्तो पयसो विलोक्यते । नन्विद विजयते मृगीदा श्याम घनघ्वान्त तापयन्तो वियोगिन । पतन्ति शशिन पादा कोमलकपोलमाननम् ॥ २४ ॥ रुद्धनिर्गमनमा दिनक्षयात्पून भासयन्त क्षमातलम् ॥ ६ ॥ ज्योत्स्नाचय पय पूरस्तारका | दृष्टतनुचन्द्रिकासितम् । एतदुद्गिरति रात्रिचोदिता दिग्रहस्य कैरवाणि च । राजति व्योमकासारराजहस सुधाकर | मिव चन्द्रमण्डलम् ॥ २५ ॥ पश्य पकफलिनीफलत्विषा ॥ ७ ॥ इदमामाति गगने मिन्दान सततं तम । अमन्द विम्बलाञ्छितवियत्सरोम्मसा । विप्रकृणविर हिमाशुना नयनानन्दकर मण्डलमैन्दवम् ॥ ८॥ उदयतटान्तरित | चक्रयाकमिथुन विडम्ब्यते ॥ २६ ॥ अगुलीभिरिव केश मियं प्राची सूचयति दिङ्गिानाथम् । परिपाण्डुना मुखेन सचय सनियम्य तिमिर मरीचिमि । कुमलीकृतसरोन प्रियमिय हृदयस्थित रमणी ॥ ९॥ अथ पथिक्वधूदइन लोचन चुम्वतीय रजनीमुख शशी ॥२७॥ रक्तमावमपहाय शनरुदभूनिशाफरालोक । कुमुदप्रबोधतो व्यसनगुरु | चन्द्रमा जात एव परिशुद्धमण्डल । विक्रिया न बलु चक्रवाकीणाम् ॥ १०॥ निनयनचूडारत्न मिनं सिन्धो कुमु | कालदोपजा निर्मलप्रकृतिषु स्थिरोदया |॥ २८ ॥ उनतेषु द्वतीदयित । अयमुदयति घुसणारुणरमणीवदनोपमश्चन्द्र शशिन प्रभा स्थिता निग्नसश्रयपर निशातम । नूनमात्म ॥ ११ ॥ हंसो यथा राजति पञ्जरस्थ सिंहो यथा । सदृशी प्रकल्पिता वेघसैन गुणदोषयोर्गति ॥ २९ ॥ चन्द्र- | वीरो यथा दर्पितञ्जरस्थश्चन्द्रोऽपि पादजनितप्रवृत्तिभिश्चन्द्रकान्तजलबिन्दुभिगिरि । मेम्बला बनाम तथाऽम्वरस्य ॥ १२ ॥ आकाशनापीसितपुण्डरीक | तरुपु निद्रितानमू बोधयत्यसमये शिखण्डिन ॥ ३० ॥ १ विरहिणीम्पोल्पत्पाण्डुरेण २ प्राचीदिक् ३ चद्रम् ४ थापाश १ शाणपापाग शम्बादितीक्ष्णरणाई प पाग इति यावर २ सौन्द एव वापी तम्या श्वेनवमरम् यस्य याचनाम् ३ चकोरामा क्रमोदनम् मोननमिति यावर मन्दरकन्दरस्थ ·सुभापितरत्नभाण्डागारम् .[६ प्रकरणम् उन्नतावनतभागवत्तया चन्द्रिका सतिमिरा गिरेरियम् । जालमथ शीतरुचः ककुभं समस्कुरुत माघवनीम् ॥ ५० ॥ भक्तिभिवहुविधाभिरर्पिता भाति भूतिरिव मत्तदन्तिनः ॥३१॥ विशदप्रभापरिगतं विबभावुदयाचलव्यवहितेन्दुवपुः । मुख- एतदुच्छ्वसितपीतमैन्दवं सोढुमक्षममिव प्रभारसम् । मुक्त- मप्रकाशदशनं शनकैः सविलासहासमिव शक्रदिशः ॥ ५१ ॥ षट्पदविरावमञ्जसा भिद्यते कुमुदमा निबन्धनात् ॥ ३२॥ कलया तुषारकिरणस्य पुरः परिमन्दभिन्नतिमिरौघजटम् । आननानि हरिणीनयनानामगुतानि च समीक्ष्य जगत्याम् । क्षणमभ्यपद्यत जनैन मृपा गगनं गणाधिपतिमूर्तिरिति लज्जयैव धनमण्डललीनो मन्दमन्दमहहेन्दुरुदेति ॥ ३३ ॥ ॥ ५२ ॥ नवचन्द्रिकाकुसुमकीर्णतमाकबरीभृतो मलयजाई- व्यानशे शशधरेण विमुक्तः केतकीकुसुमकेसरपाण्डुः मिव । ददृशे ललाटतटहारि हरेहरितो मुखे तुहिनरश्मि- चूर्णमुष्टिरिव लम्वितकान्तिर्वासवस्य दिशमंशुसमूहः ॥३४॥ दलम् ॥ ५३ ॥ प्रथमं कलाभवदथार्धमथो हिमदीधिति- उज्झती शुचमिवाशु तमिस्रामन्तिकं ब्रजति तारकराजे । महदभूदुदितः । दधति ध्रुवं क्रमश एव न तु द्युतिशालिनो- दिक्प्रसादगुणमण्डनमूहे रश्मिहासविशदं मुखमैन्द्री ॥३५॥ ऽपि सहसोपचयम् ॥ ५४॥ उदमज्जि कैटभजितः शय- नीलनीरजनिभे हिमगौरं शैलरुद्धवपुषः सितरश्मेः । खे नादपनिद्रपाण्डुरसरोजरुचा प्रथमप्रबुद्धनदराजसुता- रराज निपतत्करजालं वारिधेः पयसि गाङ्गभिवाम्भः ॥३६॥ | वदनेन्दुनेय तुहिनातिना ॥ ५५ ॥ अथ लक्ष्मणानुगत- द्यां निरुग्धदतिनीलघनाभं ध्वान्तमुद्यतकरेण पुरस्तात् क्षिप्यमाणमसितेतरभासा शंभुनेव करिचर्म चकासे ॥३७॥परित रक्षगणेस्तिमिरौधराक्षसकुलं विभिदे ॥ ५६ ॥ उप- कान्तवपुर्जलधि विलक्ष्य शशिदाशरथिः । परिवारितः अन्तिकान्तिकगतेन्दुविसृष्टे जिह्मतां जहति दीधितिजाले जीयति स्म सततं दधतः परिमुग्धतां वणिगिवोडुपतेः । निःसृतस्तिमिरभारनिरोधादुच्चसन्निव रराज दिगन्तः ॥३८॥ घनवीथिवीथिमवतीर्णवतो निधिरम्भसामुपचयाय कलाः लेखया विमलविद्रुमभासा संततं तिमिरमिन्दुरुदासे ॥ ५७ ॥ रजनीमवाप्य रुचमाप शशी सपदि व्यभूषय- दंष्ट्रया कनकटङ्कपिशङ्ग्या मण्डलं भुव इवादिवराहः ॥३९॥ दीपयन्नथ नभः किरणौधैः कुङ्कुमारुणपयोधरगौरः । हेम- दसावपि ताम् । अविलम्बितक्रममहो महतामितरेतरोप- कृतिमचरितम् ॥५८॥ दिवसं भृशोष्णरुचिपादहतां रुदती- कुम्भ इव पूर्वपयोधेरुन्ममज शनकैस्तुहिनांशुः ॥ ४० ॥ मिवानवरतालिरुतैः । मुहुरामृशन्मृगधरोऽप्रकरैरुदशिश्व- उद्गतेन्दुमविभिन्नतमिस्रां पश्यति म रजनीमवितृप्तः सत्कुमुदिनीवनिताम् ॥ ५९ ॥ प्रतिकामिनीति ददृशुश्चकिताः व्यंशुकस्फुटमुखीमतिजिह्मां वीडया नववधूमिव लोकः ॥४१॥ न प्रसादमुचितं गमिता द्यौर्नोद्धतं तिमिरमद्विवनेभ्यः । स्मरजन्मधर्मपयसोपचिताम् । सुदृशोऽभिमर्तृशशिरश्मिगल- दिसुखेषु न च धाम विकीर्ण भूपितैव रजनी हिमभासा जशामपमार्गमोपधिपति स करैः । परितो विसर्पि परि- जलबिन्दुमिन्दुमणिदारुवधूम् ॥ ६० ॥ अमृतद्रवैविदधद- ॥ ४२ ॥ लिप्यतः प्रियवधूरुपकण्ठं तारकास्ततकरस हिमांशोः । उद्वमन्नभिरराज समन्तादगराग इव लोहित- तापि भृशं वपुपोऽवतारयति मानविपम् ॥ ६१ ॥ अम- रागः ॥ ४३ ॥ प्रेरितः शशधरेण करौघः संहतान्यपि लात्मसु प्रतिफलनभितस्तरुणीकपोलफलकेषु मुहुः । विस. नुनोद तमांसि । क्षीरसिन्धुरिव मन्दरभिन्नः काननान्यविर- सार सान्द्रतरमिन्दुरुचामधिकायमासितदिशा निकरः ॥६२॥ लोचतरूणि ॥ १४ ॥ शारतां गमितया शशिपादेश्छायया | उपगूढवेलमलघूमिभुजैः सरितामचुक्षुभदधीशमपि । रजनी. विटपिनां प्रतिपदे । न्यस्तशुझबलिचित्रतलामिस्तुल्यता। करः किमिव चित्रमहो यदुरागिणां गणमनङ्गलघुम् ॥ ६३ ॥ वसतिवेश्ममहीभिः ॥ ४५ ॥ गन्धमुद्धतरजःकणवाही भवनोदरेषु परिभन्दतया शयितोऽलसः स्फटिकयष्टिरुचः । विक्षिपन्धिकसतां कुमुदानाम् । आदुधाव परिलीनविहझा अवलम्ब्य जालकमुखोपगतानुदतिछदिन्दुकिरणान्मदनः यामिनीमरुदपां नवराजीः ॥ ४६ ॥ संविधातुमभिषेकमुदासे ॥ ६४ ॥ अविमावितेविषयः प्रथमं मदनोऽपि नूनममय- मन्मथस्य रसदंशुजलीघः । यामिनीवनितया ततचिहा। तमसा । उदिते दिशः प्रकटयत्यमुना यदधर्मधानि धनु- सोसलो रजतकुम्भ इवेन्दुः ॥ ४७ ॥ ओजसापि खलु नून- राचकृप ॥ ६५ ॥ युगपद्विकासमुदयाद्गमिते शशिनः शिली- मन्नं नासहायमपयाति जयश्रीः । यद्विभुः शशिमयूमसमः मुमुगमोडलमत । द्रुतमेत्य पुष्पधनुषो धनुपः कुमुदेऽङ्गाना- साददे विजयि चारमनद्गः ॥४८॥ कलितमम्बरमा मनसि चारसरम् ॥ ६६ ॥ फकुमा मुखानि सहसोमय- कलयन्करैमुदितपङ्कजकोशपयोधरः । विक्रमदुत्पलनेत्रविलो- 'लयन्दधदाकुलत्वमधिक रतये । अदिदीपदिन्दुरपरी दहनः कितः समि निशा सरसाकुरुते विधुः ॥ १९ ॥ यमुपा- 'कुमुमेपुमत्रिनयनप्रमवः ॥ ६७ ॥ स्याता वयं समधुग न्तनिःसृतमिवाहिपतेः पटलं फणामणिसहसरुचाम् । स्फुरदंशुः । मधुकोशवत्रचन्द्रः प्रगारितकरो द्विजराज एपः । अम्म परिक्षा तिवन्ध वा. २ ममिन्दगामिनीम्। समागमहतोऽम्प पुनर्द्वितीयो मा भूकल इति संकुचिता -- ·चन्द्रोदयवर्णनम् ३०१ नलिन्य ॥ ६८ ॥ उदहूणतरुणीरमणोपमर्दमुग्नोनतस्त | मिरचयालिन्देम्य सन्द शशिमणिसमुत्य च वितरन् । ननिवेशनिम हिमाशो । विम्ब कठोरविसकाण्डकडारमेत | उदेत्यादौ रक्ताम्बुनसमरुचि करवाने प्रमोट तन्यानो दम्मापदं प्रथममग्रकरर्व्यनक्ति ॥ ६९ ॥ ताराक्षतान्यति । मधुपवनितागीतिमधुरम् ॥ ८३ ॥ निनयनजटारलीपुष्प विरन्करकण्ठनादान्मन्त्राक्षराणि निगदन्कुसुमेपुरप । निशारदनस्मित ग्रह किसलयं सध्यानारीनितम्वनरक्षति । रामाय वासरमणेर्मुपितस्य साय सचारयत्यमृतदीधितिका तिमिरमिदुर व्योम्न शृङ्ग मनोमकार्मुक प्रतिपदि नरस्से सपानम् ॥ ७० ॥ एतद्विभाति चरमाचलचूडचुम्बिडिण्डी न्टोनिम्ब सुखोढयमस्तु न ॥ ८४ ॥ प्रथममरुणच्छायस्ता रपिण्डरुचिशीतमरीचिविम्बम् । उज्यालितस रजनी | वत्तत क्नक्प्रमस्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीपोरतलद्युति । मदनानाम्य धूम दधक्टलान्छनकैतवेन ॥ ७१ ॥ भूय उदयति ततो ध्वान्तध्वमक्षम क्षणदामुखे सरमबिमिनीक- स्वराणि यदमूनि तमखिनीपु न्यौल्लीषु च प्रविररानि तत | न्टच्छेदच्छविमंगलान्छन ॥ ८५ ॥ मयूबनसरनुटत्तिमिर प्रतीम । सध्यानलेन मृशमम्वरमूषिकायामावर्तितेरुडुमि | कुम्भिकुम्मस्यन्गेच्छल तरलतारकागणविकीर्णमुक्तागण रेस कृतोऽयमिन्दु ॥ ७२ ॥ उज्जृम्मते कुमुदिनीसुमन्त पुरदरहरिहरीकुहरगर्मसुमोत्थितस्तुपारकरकेसरी गगनका- मृगाको विष्वग्रिकीर्णपरिपाटलरदिमदण्ड । उत्सूतविद्रुम | नन गाहते ॥ ८६ ॥ प्रसारणपरै करै प्रकटितानुरागोदये कुलो जलधेस्तरङ्गादुत्क्षिप्यमाण इव कश्चन रातकम्बु ! सुधाफिरणकामुके त्वरितमम्बरालम्बिनि । तदा विगलितो ॥ ७३ ॥ गगनविपिनसिंह कामभूपातपत्र निसिलदिग सत्तिमिरजालनीलाशुका पुरदरदिगद्गना पुर क्तेिन तारा बलाना कन्दुक क्रीडनाय । मणिरिव रतिमर्तु कार्मण | गणे ॥ ८७ || कलानिधिरय रवे समुपलभ्य रूप स्वय परिणोऽय जयति कुमुबधुन्धुरश्चन्द्रविम्ब ॥ ७४ || दिनान्तसमयेऽस्पृशत्सपदि पद्मिनी रागवान् । धैवान्यक्र- अयमुदयति चन्द्रो वारिधेरम्बुगर्मादमृतकणक्रालैरशुमि | सगमान्मुकुलितति कृति समीक्ष्य जहसु प्रिया ध्रुवम- र्दीप्यमान । भुजगशयनकक्षोहHदेशे ललन्त्या बदनमिव | भूदत पाण्डुर ॥ ८८ ॥ दर्पोदेर कुमुमधनुषो जीनित यदृच्छोत्तानित विश्वमातु ॥ ७५ ॥ अयमुदयति चन्द्रश्च करयाणा जीपजीयप्रणयगरिमा माग्यराशिर्निशाया । शृङ्गा द्विकाधीतविश्व परिणतविमलिम्नि व्योमि कर्पूरगौर । रश्रीललितहसितं पानपान मुराणा पौरस्त्याद्रेर्जयति शिखर मजुरजतशलाकासर्धिभिर्यस्य पादैर्जगदमलमृणालीपञ्जरस्य | किं तम स्थातुमीष्टे ॥ ८९ ॥ ते सर्वज्ञीमादमिसृतानेन विमाति ॥ ७६ ॥ उदयति क्रमन्द्र क्ण्ठतालैरलीना सिद्धाञ्जनेर्ग नीरन्त्रैर्ग निमुवनदृशामन्धपटैस्तमोमि । कुमुदमुकुलरेषु व्यत्रयनगहारान् । मदमुग्यरचकोरीतोय व्याप्तं पृथ्वीरलयमखिल क्षालयनुच्छलद्भिर्योत्स्नाजालैरय कान्तिकोऽय तुहिनरुचिरघामा दक्षिण लोक्चयु ॥ ७७ ॥ मुदयते शरीसारमोम ॥ ९० ॥ पश्योदेति "वियोगिना मृगाकोज्य धत्ते गगनजरघे फेनतुलना सितच्छनाकारा दिनमणि गृङ्गाररक्षामणिस्तारामौक्तिकहारनायकमणि मदननृपतैश्विनयिन । चियामारामाया मलयजविशेष चण्डीशचूडामणि । प्रोढानगमुजगमस्तकमणि कदर्पसीम प्रतिकृति जगद्वानीदेव्या मणिमुकुरलक्ष्मी च विमलाम् |न्तिनीकाञ्चीमध्यमणिश्वकोरपरिषचिन्तामणिश्चन्द्रमा ॥९१ ॥ ।। ७८ ॥ क्पाले मार्जार पय इति करॉल्लेढि शशिनस्तरु | ॐकारो मदनद्विजस गगर्नकोडैकदष्ट्राङ्कुरतारामौक्तिक- च्छिद्रप्रोताबिसमिति की सक्लयति । रतान्ते तल्पस्या | शुक्तिरन्धतमसस्तम्बरमस्साङ्कुश । शृङ्गारार्गलफुञ्चिा विरहि न्हरति वनिताप्यशुक् मिति प्रमामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो | णीमर्मच्छिदा तरी सध्याचारमधूनखक्षतिरिय चान्द्री कला विप्लवयति ॥ ७९ ॥ अय नेत्रादरजनि रजनीवल्लम इति जृम्मते ॥ ९२ ॥ खैर कैरसकोरकान्विदलयन् यूना मनो भ्रम कोज्य प्रजापरिचयपराधीनमनमाम् । मुघानामाधार | दोलयनम्मोजानि निमीलय मृगदृशा मान समुन्मूल्यन् । स सलु रतिविम्बाधरमुधारसासेकस्निग्धादजनि नयनात्पुष्प ज्योत्स्ना कन्दर यन्दिशो धरलयनम्मोधिमुहेल्लयन्कोकाना घनुप ॥ ८० ॥ जटाभाभिर्माभि करधृतफलङ्काक्षालयो कुल्यस्तम कालयनिदु समुजुम्मते ।। ९३ ॥ एष स्वर्ग वियोगिव्यापत्तेरिव करितराग्यविशद । परिप्रेकुत्तारापरि तरगिणीजलमिलद्दिग्दतिदन्तद्युतिम्रश्यद्राजतकुम्मविभ्रम परम्पादिततले शशी मरमापाण्डु पितृवन इव च्यामि धर शीताभुरभ्युद्यत । हसीयत्यमलाम्बुजीयति चरति ॥ ८१ ॥ तथा पौरस्त्याया दिशि कुमुदवेदारकलि डिण्डीरपिण्डीयति सारस्फाटिककुण्डलीयति दिशामानन्द कावाटभीमिन्दु किरणलहरीमुहसयति । समतादुन्मील १ सूर्याद २ पति ३ पूर्ववदाकृति सरूप यम्य तथा विम्बम् द्वहर जर निन्दुस्तबनिनो यथा पुआयते प्रतिगुहकमणाम स्वरूपस्थिति प्राप्तमित्यर्थ ४ रविण्य ५ विरहिण प्रथम पमिनीदर्शनेन विकृताकृति पश्चा मुकुलीमावेन निरागृतया धमणय ॥ ८२ ॥ सुधारश्मि सद्यस्तिमिरनिकरान्त सूर्यवचापक ६ वराह ७ उद्घाटनमाधनम्, 'चावी' इति लोके ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् .[६ प्रकरणम् कन्दीयति ॥ ९४ ॥ अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे कि मानि दन्तमुसलच्छेदोपमेयाकृति । उद्गच्छत्ययमच्छमोक्तिकल- नीना हृदि स्थातु वाञ्छति मान एष झगिति क्रोधा | ताप्रालम्बलम्बै करैर्मुग्धाना स्मरलेखवाचनकलाकेलिप्रदीप दिवालोहित । उद्यन्दूरतरप्रसारितकर कर्पत्यसौ तरक्षणा शशी ॥ १०६॥ कोकानाकुलयश्चकोरतरुणीवैकल्यमु मूलयन रफुल्लकैरवकोशनि सादलिश्रेणीकृपाण शशी ॥ ९५ ॥ भोजानि निमीलयन्कुमुदिनीरुन्मीलय सर्वत । पान्थाना कैलासायितमद्रिनिर्विट पिमि श्वेतातपत्रायित मृत्यङ्केन कुलता नयन्कुलवधूचेत समुल्लासयन्नत याति दिवापति समु दधीयित जलनिधौ दुग्धायित वारिभि । मुक्ताहार । दय यात्येष दोपापति ॥ १०७ ॥ स्वर्गामामृतपानचारुचषक लतायित व्रततिमि शलायित श्रीफलै श्वेतद्वीपजनायित कि कामदेवाङ्गनाक्रीडाकन्दुक एष किं सुरनदीडिण्डीरपिण्ड जनपदैजीते शशाङ्कोदये ॥ ९६ ॥ पीयूषाश्रपण जगत्रय किमु । किं छत्र सरभूपते किमु यश पुञ्ज पुरस्तादिद चेत सश दृशामालानलेखालवो विश्वो माथहुताशनस्स ककुमामुद्याटिनी | यकारक समुदित शीतयुतेर्मण्डलम् ॥१०८॥ पद्मिन्या दयिते कुञ्चिका । वीरेषु प्रथमा च पुष्पधनुषो रेखा मृगाक्षीमुख | ऽनुधावति रुषा स्व पद्मिनीद्रोहिण भ्रान्त्या भीतमना दिगन्त श्रीणा च प्रतिराजबीजमधिकानदी नवश्चन्द्रमा ॥ ९७ ॥ | मखिल चन्द्रो जगाहेऽम्बुधिम् । गाढे तन्त्र च तत्र विहलममु दिग्बालकरक दुक स्मरवधूसीमन्तमुक्तामणि कामक्षोणि कर्षन्ति तारा पति सोऽय तच्छ्रमवारिकुङ्कुमरसै सिक्तोऽरुणो पतेर्विहारवलभीनियूँहपारावत । हव्योम्नि विकीर्णतारक दृश्यते ॥१०९॥ भानावभ्युदिते तथा मयि गते किं सान्मम मणि श्यामा पणिसुध्रुव फार स्फाटिकसपुट कुमुदिनी | प्रेयसी हा हेत्यस्तमित शशी रसवशादिन्दीवरिण्या स्मरन् । कान्तोऽयमुन्मीलति यातसास्तमनन्तर सोऽय सप्रति नीलिमाङ्किततनुस्तस्माद्दरीदृश्यते ये पै यत्किल दिनकृतो वेषेण रागान्धित खैर शीतकर कर कमलिनी | सस्मरन्ति चरमे तद्रूपमेष्यन्ति ते ॥ ११० ॥ आदायामृतपूर्ण मालिङ्गितु योजयन् । शीतस्पर्शमुपेत्य सप्रति तया रुद्धे | मर्कचषक शोणारविन्दप्रमे पाणाविन्द्रवधूर्विलोक्य च पुनस्त मुखाम्भोरुहे हासेनेव कुमुद्वतीवनितया बैलक्ष्यपाण्डूकृत | स्मिन्नभ श्यामिकाम् । चिक्षेपोपरि कोपत परिजनेऽसशोष्य ॥ ९९ ॥ एतत्कोककुटुम्बिनीजनमन शल्य चकोराङ्गना दत्ता सुधेत्येन त शशिन प्रशसति जनस्तत्पाणिमुक्तार्जुनम् चञ्चूकोटिकपाटयोघटितयोरुद्धाटिनी कुञ्चिका । दग्धस्यापि ॥१११॥ आनीला करपल्लवैरपनयनच्छा तम कञ्चुकीमाशा नयाङ्कुर स्मरतरोरागसा प्रेयसीमानोदामगजाङ्कुशो विज सप्रति वासवीमनुसरनक्षीणराग शशी । अस्याश्च स्तनसगिनी यते मुग्ध सुधाशोर्वपु ॥ १०० ।। क्षीराब्धेर्लहरीषु फेन | मिव वहन्नङ्गेन कस्तूरिकामालिगत्ययमादरेण रजनीम!न्मि धवलाश्चन्द्रोपलेषु सवत्पाथ सीकरिणो विकासिकुमुदकोडे | पत्तारकाम् ॥ ११२ ॥ यत्पीयूषमयूखमालिनि तम स्तोमाव रज पिजरा । उन्मीलति चकोरचञ्चुगहने छिन्नप्ररूढाश्चम लीढायुपा नेत्राणामपमृत्युहारिणि पुर सूर्योढ एयातिथौ । कुर्वन्त प्रियविप्रयुक्तरमपीगाने सुधांशो करा ॥१०१॥ | अम्भोजानि पराश्चि तन्निजमघ दत्वैव तेभ्यस्ततो गौराशीवद ध्वान्ती शितिकण्ठकण्ठमहसि प्राप्त प्रतीचीमुख प्रार्चामञ्चति । नोपमासुकृतमादत्त पतियज्वनाम् ॥ ११३ ॥ य प्रात्य किं च दुग्धलहरीमुग्धे विधोधीमनि । एतत्कोकचकोरशोक-गयागुदच्चि ककुभा नामानि सबिभ्रत ज्योत्स्नाजारझलझ रमसम्मानप्रसन्नोलसदृक्पातोकिदम्बचुम्बितमिव त्रैलोक्य | लाभिरभितो लुम्पन्तमन्ध तम । प्राचीनादचलादितस्त्रिज माभासते ॥ १०२ ॥ शीताशुस्फटिकालवालवल्यदागु गतामालोकवीजाद्वहिनिर्यान्त हरिणाङ्कमकुरमिव द्रष्टु जनो लसत्कौमुदीवल्लीनूतनपल्लयाश्चितमिव प्राप्य क्षण ताम्रताम् । जीवति ॥ ११४ ॥ स श्रीकण्ठकिरीटकुट्टिमपरिष्कारपदीपा चश्व मत्तचकोरचञ्चुघटनाच्छिनायकाण्डस्रतक्षीरस्यन्दनिर कुरो देव कैरवव धुरन्धतमसपाग्मारकुक्षिभरि । सस्कर्त न्तराप्लुतमिर श्वेत वियद्भासते ॥ १०३ ॥ य श्रीखण्ड | निजकात्तिमौक्तिकमणिश्रेणीभिरेणीदृशा गीर्वाणाधिपते तमालपरति दिश प्राच्या सरमापते पाण्डुच्छाति दत | सुधारसवतीपौरोगव प्रोदगात्॥११५॥ प्राचीनाचल्चुम्बिच पति वियलक्ष्मीकुरङ्गीश । केलिश्वेतसहस्रपति रते न्द्रमणिभिर्नियूंढपाद्य निनिर्यासरुड्डुभिर्निजेन वपुषा दत्तार्थ किं च क्षपायोषित क्रीडाराजतसीधुपानति शशी सोऽय राजासति । अतःप्रोडकलङ्कतुच्छमभित सान्द्र परिस्तीर्यते जगन्नेति ॥ १०४ ॥ ये पूर्व यवसूचिसूत्रसुहृदो ये विम्बादडरममनेशिकतम सदोहमिन्दोमह ॥ ११६ ॥ साय केतकापच्छदच्छायासाम्यभृतो मृणालतिकालावण्यभाजो | नायमुदेति वासरमणिश्चन्द्रो नु चण्डद्युतियामि कदम जये। ये धाराम्युविम्विन क्षणमथो ये तारहारश्रियतेऽमी | म्बरे रिमशनि स्वच्छान्तरीक्षे धुत । हन्तेद निरणायि साटिक्दण्हडम्बरनितो जाता सुधाशो करा ॥१०५॥ सद्य पान्यरमणीप्रागानिराशाशया घावदोरविमापरीविषधरी सन्दनपपिच्छिरमिन व्योमागण कल्पयन्पश्यैरावतकान्त | भोगस भीमो मणि ॥११७॥ प्राणायामोपदेष्टा सरसिरहमुने ·चन्द्रोदयवर्णनम् . यौवनोन्मादलीलागोष्ठीनां पीठमईस्त्रिभुवनवनितानेत्रयोः । चकोरसुहृदि प्रौढे तुपारविपि । कर्पूरैः किमपूरि किं प्रातराशः ! कामायुष्टोमयज्वा शमितकुमुदिनीमानमुद्रानुरागः , मलयजैरालेपि किं पारदरक्षालि स्फटिकोपलैः किमटि शृङ्गाराद्वैतवादी प्रमवति भगवानेषु पीयूषमानुः ॥ ११८ ॥ द्यावापृथिव्योर्वपुः ॥ १३० ॥ उन्मीलन्ति मृणालकोमल- कल्लोलक्षिप्तपत्रिपुरहरगिःखःसवन्तीमृणालं कर्पूरक्षोद- रुचो राजीवसंवर्तिकासंवतंत्रतवृत्तयः कतिपय पीयूपमानोः जालं कुसुमशरवधूसीधुमृङ्गारनालम् । एतदुग्धाब्धिवन्धो- कराः । अप्युर्धवलीमवत्सु गिरिपु सुन्योऽयमुन्मजता गंगनकमलिनीपत्रपानीयबिन्दोरन्तस्तोपं न केषां किसल- विश्वेनेव तमोमयो निधिरपामहाय फेनायते ॥ १३१ ॥ किं यति जगन्मण्डनं खण्डमिन्दोः ॥ ११९ ॥ संरम्मोद्रिक्त- नु ध्वान्तपयोधिरेप कंतकक्षोदेरिवेन्दोः करैरत्यच्छोऽयमपश्च नक्तंसमयदशमुखोचण्डदोर्दण्डहेलाकैलासः सप्तलोकीजयमु- पश्पटलं छायापदेशाभूत् । किं वा तत्करकर्तरीमिरमितो दितमनोजन्मवादित्रशङ्खः । लोलाक्षीगण्डपालीलवणिमजलधे- निस्तक्षणादुन्यलं व्योमैवेदमितस्ततश्च पतिताश्छायाच्छ- रुद्वतः फेनपिण्डः पश्य व्योमावकाशं विशति विरहिणां | लेन त्वचः ॥ १३२ ॥ पौलोमीकुचकुम्मकुङ्कुमरजःस्वाज- दत्तशङ्कः शशाङ्कः ॥ १२० ॥ कैतन्मार्तण्डविम्वं सरसि न्यजन्मोद्धताः शीतांशोधूतयः पुरंदरपुरीसीम्नामुपस्कुर्वते । सरसिजश्रेणिहासं क यातं कैते याता रथागाः सपदि | एतामिर्लिहतीभिरन्धतमसान्यद्रमतीभिर्दिशः क्षोणीमास्तृण- गतहियः क्व प्रविष्टा मरालाः । संध्यारागारुणाङ्गः कुपित | तीमिरन्तरतमं व्योमेदमोजायते ।। १३३ ॥ नैवायं मगवा- इय पतिः प्रोद्यतोऽयं हिमांशुमन्ये हादिवेयं हसति कुमु- | नुदश्चति शशी गव्यूतिमात्रीमपि यामद्यापि तमस्तु कैरवकुल. दिनी जाग्रतीवालिनादैः ॥ १२१ ॥ प्राचीमागे सरागे | श्रीचाटुकाराः कराः । मनन्ति स्थलमीग्नि शैलगहनोत्सङ्गेषु घरणिविरहिणीलान्तबके समुद्रे निद्राली नीरजाली विक- | संरुन्धते जीवग्राहनिय कचित्कचिदपि च्छायासु गृह्णन्ति च सति कुमुदे निर्विकारे चकोरे । आकाशे सावकाशे तमसि | || १३४ ॥ यदावितकेतकोदरदलस्रोतश्रियं विभ्रतीं येयं शममिते नागलोके सशोके कंदर्प मन्दद वितरति किरणान् | मौक्तिकदामगुम्फनविधौ योग्यच्छविः प्रागमूत् । उत्सेच्या शर्वरीसार्वमौमः ॥ १२२॥ कलशीमिरञ्जलिपुटैाया मृणालाकुरैः पातव्या च शशिन्य- चन्द्रकलावर्णनम् | मुग्घविमरे सा चन्द्रिका वर्तते ॥ १३५ ।। मुग्धा दुग्धधिया अकलङ्कचन्द्रकलया कलिता सा माति वारुणी तरुणी । | गवां विदधते कुम्मानधो वल्लयाः कर्णे करवशङ्कया कुवलयं मालस्थलीव शंमोः संघ्याघ्यानोपविष्टस्य ॥ १२३ ॥ कुर्वन्ति कान्ता अपि । कन्धूफलमुचिनोति रावरी ज्योत्स्नावर्णनम् मुक्ताफलाकाङ्ख्या सान्द्रा चन्द्रमसो न कस्य कुरुते चित्त- दलविततिमृतां तले तरूणामिह तिलतण्डुलितं भ्रमं चन्द्रिका ॥ १३६ ॥ इन्दोरस्य त्रियामायुवतिकुचतटी- मृगाकरोचिः । मदचपलचकोरचञ्चकोटीकवलनतुच्छमिवान्त- चन्दनस्थासकस व्योमत्रीचामरस त्रिपुरहरजटावल्लरी- रान्तराभूत् ॥ १२४ ॥ आलोक्यं चन्द्रमसमभ्युदितं. कोरकस्य । कंदर्पक्षोणिपालस्फटिकमणिगृहसैतदाखण्डलाशा- समन्तादुद्वेर्मिविचलत्कलशाम्बुराशेः । विध्वग्विसारिपर- | नासामुक्ताफलस स्थगयति जगतीं कोऽपि भासां विलासः माणुपरम्परैय ज्योत्स्नात्मना जगदिदं धवलीकरोति ॥ १३७ ॥ लक्ष्मीकोडातडागो रतिधवलगृहं दर्पणो ॥ १२५ ॥ सितकिरणकपोलीमालिमालोकयन्ती तिमिर- | दिग्वधूनां पुष्पं श्यामालतायात्रिभुवनजयिनो मन्मथस्सात- विरहतापव्याकुलां व्योमलक्ष्मीम् । रजनिरमलताराशीकरः | पत्रम् । पिण्डीभूतं हरस्य स्मितममरसरित्पुण्डरीकं मृगाको सिक्तमस्साः परिमलयति गात्रं चन्द्रिकाचन्दनेन ॥ १२६॥ | ज्योत्स्नापीयूपवापी जयति सितवृषस्तारकागोकुलस ॥१३८॥ अपि पिवत चकोराः कृत्समुन्नाम्य कण्ठं क्रमकवलनचञ्च- सफलङ्कचन्द्रवर्णनम् चञ्चवश्चन्द्रिकाम्मः । विरहविधुरितानां जीवितत्राणहेतोर्भवति दोपागमनमाशङ्कय रविरेष तिरोहितः । कयमिन्दुः हरिणलदमा येन तेजोदरिद्रः ॥ १२७ ।। सह कुमुदकदम्वैः समायाति कुतः शङ्का कलङ्किनः ॥ १३९ ॥ युझं विरहिणं काममुलासयन्तः सह घनतिमिरौधैर्धर्यमुत्सारयन्तः । सह भूद्विधौ क्षयः ॥ १४० ॥ शिवमालानलोत्थेन धूमयोगेन कंचित्रासयामास तेजसा । यक्ष एव विलोमेन संलग्नो- सरसिजखण्डैः खान्तमामीलयन्तः प्रतिदिशममृतांशोरंशत्रः कालिमा । विधौ शुक्लतरे किं वा इति मन्मानसाशयः संचरन्ति ॥ १२८ ॥ भास्वत्कशशाणचक्रकपणेराकाश- ॥ १४१ ॥ इन्दोरेककलाया रुद्रेणोद्धृत्य मूर्धनि कालायसाद्यग निविडं निपत्य तम इत्याख्यां जगत्या- मगात् । यचेन्दोश्वलसिद्धपारदमहाविन्दोः समायोगतो धृतायाः । स्थानमिव तुच्छमेतस्कलङ्करूपेण परिणमति ॥ १४२ ॥ अस्तं गतवति सवितरि पायसपिण्डं सुधाकर जातं रूप्यरजोमयं ययमिदं ज्योत्स्नां समाचदमहे ॥ १२९॥ | प्राची । विरचयदम्बरकुशमुवि चरति कलङ्कस्तदन्तरे एतत्तय कैरवक्लमहरे रागारदीक्षागुरी दिक्वान्तामुकुरे १ किरणै. २'निर्मली नामकजलप्रकाशकफलशकले. ३ बदरी- १ चन्द्रमा. २६दयम् ३ लोहविशेषाद, फलम् ४ विपरीततया.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम [६ प्रकरणम् - काक ॥ १४३ ॥ कृष्णवर्णहृदय सितदीप्तिं दुर्धिय किल । च्छेदै स्थूलैरिव नियते नभ । प्रकृतिमलिनो भावद्विम्यो क्लङ्किनमाहु । कृष्णवर्णसमुदीरणमागादेव यद्गलति मजाकृतकर्मणस्तद्यमपि हि त्वष्टु कुन्दे भविष्यति चन्द्रमा दृश्यकलङ्क ॥ १४४ ॥ आयताग्रसितरश्मिनिबद्ध लान्छन || १६० ॥ तरुणतमालकोमलमलीमसमेतदय कलयति छविमपीरसदिग्वम् । चन्द्रकैतवमरुत्पटचक्र कीडयो चद्रमा किल कलङ्कमिति ब्रुवते । तदन्तमेव निर्दयविधु रसृजति मि सरवाल ।। १४५ ॥ शम्बरारिरमृत विषगर्भ तुददन्तपदव्रणविवरोपदर्शितमिद हि विभाति नभ ॥१६॥ चन्द्रविम्यकपटात्प्रयुनक्ति । यहि सितमथासितमन्त प्रोपि । अङ्क केपि शशङ्किरे जलनिघे पङ्क परे मेनिरे सारङ्ग तान्दहति दर्शनमात्रात् ।। १४६ ॥ अथ पुर पार्वणशर्वरीश । कतिचिच्च सजगदिरे भूच्छायमैच्छन्परे । इन्दोर्यद्दलितेन्द्र किं दपणोऽय रजनीरमण्या । यतस्तदीय प्रतिबिम्बमरिस | नीलशकलश्याम दरीदृश्यते तत्सा द्र निशि पीतम धतमस न्सलक्ष्यते लाञ्छनकैतवेन ॥ १४७ ॥ प्रदोयमातङ्गमन । कुक्षिस्थमाचक्ष्महे ॥ १६२ ॥ रावङ्कगते त्रिविष्टपयनीखेल देवस्तुग समारुह्य समागतोऽयम् । सिन्दूरित तस्य सुधांशु कुरङ्गीगणे साक क्रीडनकौतुकेन रभसादुत्पत्य याने कुम्भे किमडुशो लक्ष्ममिषेण दत्त ॥ १४८ ॥ मम प्रिया | दिवम् । तच्छायानुगतात्ममूर्तिरधुना धर्तुं तमैन शशी मन्द कैरविणी करेण मतापयामास दिनाधिनाथ । इतीव दुस- व्यायतरश्मिजालकलित खान समारोहति ॥ १६३॥ काश्मी विश्ल बलावान्यपी विष लक्ष्ममिपेण सद्य ॥१४९॥ कला | रेण दिहानमम्बरतल वामभ्रुवामाननवैराज्य विधानमिन्दु विनाथानयनाय साय कुमुद्वतीप्रेषित एप भृन । किमिदुः दृषदा मिन्दानमम्भ सिरा । प्रत्युद्यत्पुरुहूतपत्तनवधूदत्ताद नालिझ्य सरगमङ्के कृत कलङ्कभ्रममातनोति ॥१५०॥ नेद ) वाकुरक्षीबोत्सङ्गकुरगमै दवमिद बिम्ब समुज्जृम्भते ॥१६४॥ नभोमण्ड ठमम्बुराशि ताश्च तारा नवफेनमगा । नाय शशी कुण्डलित फणीन्द्रो नासो कलङ्क शयितो मुरारि ॥१५१] नायकागमनावस्थावर्णनम् मधुबतौष कुपित स्वकीयमधुप्रपापद्मनिमीलनेन । विम्ब श्रुत्वायान्त बहि कान्तमसमाप्तविभूषया । भालेऽअन समाकम्य बलात्सुधाशो कलङ्कम ध्रुवमातनोति ॥१५२॥ दशोलीक्षा कपोले तिलक कृत ॥ १ ॥ आगच्छ सूचितो अनान्तरे च कुलटाफुलपमपातसजातपातक इव स्फुटला येन येनानीतो गृह प्रति । प्रथम सखि क पूज्य कि काक म्छनश्री । वृन्दावनातरमदीपयदशुजालैर्दिक्सुन्दरीपदन । कि क्रमेलक ॥२॥सज्जितसकलशरीरा क्षणे क्षणे मनसि चन्दनबि दुरिन्दु ॥ १५३ ॥ अच्छप्रकाशवति च द्रमति | किमपि गणयाती। उत्सबमिय त दिवस मनुते मुग्धा प्रियेऽस्मिनाहादशारिणि सुधावति पूर्णविम्बे । धाता | प्रियागमने ॥ ३ ॥ अभ्युनतस्तनयुगा तरलायताक्षी द्वारि विचिन्त्य मनसाखिलदृष्टिपात हाँ चकार किमु फजलविन्दु स्थिता तदुपयानमहोत्सवाय । सा पूर्णकुम्भनवनीरजतोरण योगम् ॥ १५४ ॥ दष्टे जगदपुपि कालभुजगमेन तमान्ध कारमिपमाविरभूद्विष यत् । सजातलामगि तदिन्दुमणौ । स्तवेति सहसा न अदधे भाषित सद्य समुखता गतेऽपि स्रक्सभारमङ्गलमयनकृत विधत्ते ॥ ४॥ आयातो दयित निपाय्य ज्योत्स्नामये पयसि तत्क्षिपति स धाता ॥ १५५॥ सुमुखी भ्रान्ति निजा मन्यते । क्ण्ठाश्लेषिभुजेऽपि शून्य दिग्यातस्तिमिरचूणविशेषपूर्णादुद्गत्वरोदुमयरक्षक विस्फुलि हृदया खमान्तर शकते प्रत्यावृत्तिमिय प्रियस कियता प्रत्येतु झात् । कालेन पूर्वगिरिदुर्गजुपा प्रयुक्तो वृत्तोपलो विधु ) शातोदरी ॥ ५॥ द्वारोपातनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्य मिषात्पधिकाहिनस्ति ॥ १५६ ॥ मधानभूमिधरमूलशिला । सारश्रिया प्रोलासोरुयुग परस्परसमासक्त समासादितम् । सहस्रसपनवणविण स्फुरती दुमध्ये । छाया मृग शशक आनीत पुरत शिरोंशुकमध क्षिस चले लोचने वाचस्तच इत्यतिपामरोक्तिस्तेषां क्यचिदपि तत्र हि न प्रसक्ति निवारित प्रसरण सकोचिते दोरते ॥ ६ ॥ ॥ १५७ ॥ अवास प्रागल्भ्य परिणतरुच शैलतनये कलको नेवाय विलसति शशाङ्कस्य वपुपि । अमुष्येय मये विगल- नायफागमने नायिका प्रति ससीपचनम् दमृतस दशिशिरे रतिथान्ता शते रजनिरमणी गाढमुरति ॥१५८ ॥ रामयशबरी व्योमारण्ये सुधाशनमक्षिकासुविहित नित्य मनोरथसापि सखि दुर्गम एव य | अभयसाप्रत मुधारिम्बदौद्ररस्फुरत्पटल प्रति । इत्यति कलवात्य ध्यपनीय विलसिनम् । सभावयसि नैन दिष्ट्या स्वयम काम प्रत्यक्षेण विमाति स ॥ १ ॥ धैर्यमाधाय रबा च निपीत्य पुनश्च तस्विरति मधुरज्योत्साक्षौद्र महीतरभाजने ॥१५९|| रुचिभिरभितष्टोत्कीरिव प्रसरेणुभिर्यदुनिमि पस्थितम् ॥ २ ॥ अरागससर्गि तरङ्गित होनाररागत १ बननम् २ अधुरन् ३ शुटिन पनम् ५ गाउपान्नम् ५मपम । मन्दा १ विहन् । भू ५ पारीना ' ६ अत्यन्त निति ·नायरातिथ्यवर्णनम्, नायकम्य नायिकां प्रति प्रमः, प्रणयकलहे नायिकानुनयः विकामि वैलनम् । विमारि रोमाञ्चितकक तनोस्तनोति | दीर्धाशि ये प्राणात वदागानिवन्धना ॥ ४॥ मुसुमिन्दु- योमो मुमगे तनागत ॥३ कलय बल्य घम्मिढेऽम्नि- | यथा पाणि पद्धनेन सम प्रिये । वाच. मुग इवोष्ठने निगय मटिका रचय मिचय मुक्काहार विभूपय सत्वरम् । विन्वतुल्यो मनोऽश्मनत् ॥ ५ ॥ मोहमठममि नाहं मृगमदमपीपनालेपं कुरुप्प कयोलयो सहचरि समायान | मुन्दरि मन्दागमाविलम्ब ते । पञ्चगरानहत मा सजीपय प्रात स ते हदयनिय ॥४॥ चारुगानि परिरम्मै ॥६॥ सुकृतिन ममप्य वाले मम हते मदनमतप्रस । माहरसे कुचकुम्म तृषितकरा- नायकातिथ्यवर्णनम् दमृतकुन्ममिव ॥ ७ ॥ अपराधा नूनमह प्रसीट गम्भीर आयाते दयिते मरम्पलमुनामुत्प्रेक्ष्य दुर्लवयता गेहिन्या विरम 'सरम्मान् । सेयो जनच कुपिन कथं नु दामो परितोपनाप्पक लिलामासच दृष्टिं मुखे । दत्वा पीलुशमी निरपराध ॥ ८ ॥ यामयमानद्वाञ्जलि दासननम्नमिममर्य करीरकरलं लोगचलेनादरादुन्मृष्टं करमग्य केसरसटामारान- मर्ययते । स्वपिहि मया सह मुरतव्यतिकरखिन्नेर मा लग रज ॥ १ ॥ वाला चन्दनमालिवाकिसलयग्रन्यानघ । मैगम् ॥ ९ ॥ मरले साहसराग परिहर रम्मोरु मुञ्च सर- कुर्नत ध्रुत्वा वछमवाहनन्य रटिनं दासेरम्याङ्गने । आक्र- म्मम् । विरस विरहायास वोटु तत्र चित्तममह मे ॥ १० ॥ न्दात्मुहृदो पनाहरनन नासाग्रसङ्गादमून्कान्तं स्त्रीपधपात कात्मरममन्कीर्ते परावर्तयत् ||२|| विचित्कस्थितपाशिकङ्कण विरम प्रसीद मुन्दरि यौवनमनियर्ति यातं तु ॥ ११ ॥ क्षीण क्षीगोऽपि शशी मूयो भूयोऽभिपर्वते नित्यम् । सै पृष्टं ननु म्बागतं ब्रीडानम्रमुखान्नया चरणयोन्यम्त च नेत्री जले। द्वारस्थतनयुग्ममङ्गलपटे दत्त प्रवेशो हृदि । अगानि खेदयमि कि शिरीषकुमुमपरिपेलयानि मुघा । स्वामिन्कि न तातिथे समुचित सच्यानयानुष्ठितम् ॥३॥ अयमीहितकुमुमाना सादयिता तास्ति दामनन ॥ १२॥ दीर्घा वन्दनमालिका विरचिता दृष्टयन नेन्दीवर पुष्पाणा | मधुघारेच न मुञ्चमि मानिनि रूक्षापि माधुरी सहजाम् । प्रकर मितेन रचितो नो कुन्दनात्यादिमि । दत्त म्वेदमुचा कृतमुम्बमङ्गापि रस ददामि मम निग्नगा यथान्मोचे ॥१३॥ पयोधरमरणार्थ्या = कुम्माम्मसा सरेनानय प्रियस | विराममेवानलयातितोषाचयापि रोपारुतिन दृष्टि. । विशतस्तन्व्या कृत मद्गलम् ॥ ४ ॥ निशापति मिप्यति पश्चिमाशामये किमाशा विफ्लीकरोपि ॥ १४ ॥ यदि प्रिये वेसि तर प्रमु मामनन्यसाधारण- नायकस्य नायिकां प्रति प्रश्नः दासमझयो । तदद्य वक्षो मम पानमस्तु स्वयंग्रहा श्लेषमहो- कृशा केनामि र प्रकृतिरियमङ्गस ननु मे मठाधूम्रा | मनानाम् ॥१५॥ उत्तरङ्गय कुरङ्गलोचने लोचने कमलगर्व- करमाहरु ननगृहे पाचक्तया । सरम्यस्मान्कचिनहि नहि | मोचने । यस्तु मुन्दरि कलिगनन्दिनीवीविडम्बरगीर- नहीत्येवमादरम्मरोत्कम्मं वाला मम इदि निपत्य प्रदिता मम्बरम् ॥ १६ ॥ शशिमुखि तन मावि मद्गुरभ्रूयुवजन- ॥ १ ॥ कृयासीत्यालीना मलिनवसनासीत्यवनता चिराट्ट- मोहरालवालसर्प । यदुदितमयभञ्जनाय यूना लदधर- टासीति सनकलाकम्य प्ररुदिता । परिष्यत्वा याचप्रणय | सीधुमुधैव सिद्धमन्त्र ॥ १७ ॥ त्वयि निवद्धरते प्रियवादिन पदनी कामपि गता तत मारगाझ्या हृदयमदने रीनममवत् प्रणयमनपराङ्मुसुचेतम । कमपपघलय मयि पश्यति ॥ २ ॥ अनानामतिताना फुल इदं करमादरम्मादये मुग्घे त्यजमि मानिनि दासजनं यत ॥ १८ ॥ विसृज मुन्टार पाण्डोलमाननमिति प्राणेश्वरे पृच्छति । तन्च्या सर्वमिदं संगमसाध्वस ननु चिरायमृति प्रगयोन्मुखे । परिगृहाण म्बमारत इति व्याहत्य पदमान्तरव्यापी बाप्पमरस्या पलि | गते महकारता त्वमतिमुचलताचरितं मयि ॥ १९ ॥ तया निश्वम्य मुक्तोऽन्यत ॥३॥ मोहान्मया मुतनु पूर्वमुपेक्षितस्ते यो वायविन्दुरघर परि- वाघमान । तं तायदाकुटिलपश्मविटममद्य कान्ते प्रमृज्य प्रणयकलहे नायिकानुनयः विगतानुशयो मामि ॥ २० ॥ मुग्धे विधेहि मयि निर्दय- अनिर्दयोपमोगस्य रूपन्य मृटुन क्थम् । कठिन पळ ते दन्तदशं दोहि बन्धनि विडमनपीडनानि । चण्डि त्वमेन चेत गिरीषम्येर बन्धनम् ॥ १॥ किंवा भगामि निच्छेद गुदमश्चय पञ्चनाणचण्डालकाण्डदलनादमर प्रयान्ति ॥२२॥ दारुणायासकारिणि । काग कुल वरारोहे देहि मे परि मा मा मुसाध्यममपेहि रिलोलनेने दासे जन किमिति रम्मगम् ॥ २ ॥ मयि त पादपरिते किंवरत्वमुपागते । प्रिये कामातुर. कोपं कान्डे कोन्योऽपनेष्यति ॥ ३॥ सम्रमकातगमि । किं युज्यते वत मया चिरकाचितस दाक्षियं नाम विनोष्ठि नायकाना कुलतम् । त में | मध्ये वराङ्गि परिरम्ममुखस मग ॥ २२ ॥ किं शीकर कारवम् २एतनामक वृक्ष प्रसिद्ध १ कोपा २ कोषम् ३ नष्यनुवार ३९..मां.

·३०६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् लमविमर्दिभिराईवातं संचालयामि नलिनीदलतालवृन्तम् । नम्रता परिजनव्यपेक्षापि नो कुतः सुमुखि शिक्षिता कधय अङ्के विधाय चरणावुत पद्मताम्रौ संवाहयामि करभोरु | कोपरी तिस्त्वया ॥ ३७ ॥ तरङ्गम्य दृशोऽङ्गने रचय वन्ध्य- यथासुखं ते ॥ २३ ॥ आताम्रतामपनयामि विलक्ष एप | मिन्दीवरं क्षणं वपुरपावृणु स्पृशतु काश्चनं कालिमा । लाक्षाकृतां चरणयोस्तव देवि मूर्धा । कोपोपरागजनितां तु ! स्फुटीकुरु रदच्छदं व्रजतु विद्रुमः श्वेततामुदश्चय मुखं मुखेन्दुविम्वे हर्तु क्षमो यदि परं करुणा मयि सात् ॥२४॥ मनाग्भवतु लज्जितश्चन्द्रमाः ॥ ३८॥ उदश्चय इंगवलं इन्दीवरेण नयनं मुखमम्बुजेन कुन्देन दन्तमधरं नवपल्लवेन । चलतु चञ्चरीकोच्चयः प्रपञ्चय वचःसुधा श्रवणपालिमा- अगानि चम्पकदलैः स विधाय वेधाः कान्ते कथं घटित- लिङ्ग । भ्रुवं नटय नागरि त्यजतु मन्मथः कामुक वानुपलेन चेतः ॥ २५ ॥ किं मुक्तमासनमलं मयि संन- मुखं च कुरु संमुखं व्रजतु लाघवं चन्द्रमाः ॥ ३९ ॥ मेण नोत्थातुमित्यमुचितं मम तन्तुमध्ये । दृष्टिप्रसाद विधि- पुरोदिगनुरागिणी तदपि नानुरागोदयः कृशोदरि निशा मात्रहृतो जनोऽयमत्यादरेण किमिति क्रियते विलक्षः॥२६॥ कृशा तदपि ते न मानः कृशः । प्रसन्नमिदमम्बरं तदपि न भुमालकं सितपराजितचन्द्रलेखं दृग्लीलया कुवलयश्रियमा- [ प्रसन्नं मनो ननाद चरणायुधस्तदपि मौनमालम्बसे ॥ ४० ॥ ददानम् । एतन्मुखं दिविषदामपि दुर्निरीक्ष्यं तन्यङ्गि | कृतो दूरादेव स्मितमधुरमभ्युद्गमविधिः शिरस्याज्ञा न्यता मामिव मुधा किमधःकरोपि ॥ २७ ॥ लावण्यकान्तिपरि- | प्रतिवचनमुच्चैः प्रणमितम् | न दृष्टेः शैथिल्य मिलत इति पूरितदिमुखेऽस्मिन्मेरेऽधुना इव मुखे तरलाय ताक्षि । क्षोभे चेतो दहति मे निगूढान्तःकोपा कठिनहृदये संवृतिरियम् यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं ॥४१॥ गतप्राया रात्रिः कृशतनु शशी सीदत इव पयोधिः ॥ २८ ॥ किं ते निसर्गरुचिरौ चरणौ कराभ्यां प्रदीपोऽयं निद्रावशमुपगतो घूर्णत इव । प्रणामान्तो मान- संवाहयामि नयने च. तवाञ्जनेन । कि रञ्जयामि किमु ते स्त्यजसि न तथापि धमहो कुचप्रत्यासत्या हृदयमपि ते स्तनयोविचित्रां पत्रावली विरचयाम्यचिरेण तन्वि ॥ २९॥ | चण्डि कठिनम् ॥ ४२ ॥ इदं दूर्वाकाण्डयु तिमुषि कपोले सुतनु अहिहि मौनं मुश्च वाचो जडत्व प्रणयिनि मयि कोपं । कतिपयैः श्रमाम्भोभिः कीर्णे सहजबकुलामोदसुभगम् । किंकरे किं करोपि । अथ यदि तव चित्ते सापराधोऽस्मि | समाकाशे ताम्राधरमनुमनुष्य प्रियतमे मनोशं ते पातुं बाले निजभुजयुगवल्लीबन्धनं मा विधेहि ॥ ३० ॥ किमपि | मुखकमलमामातुमथवा ॥ ४३ ॥ प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुद किमपि शङ्के मङ्गलेभ्यो यदन्यद्विरमतु परिहासश्चण्डि | संत्यज रुपं प्रिये शुष्यन्त्यशान्यमृतमिव ते सिश्चतु वचः । पयुत्सुकोऽसि । कलयसि कलितोऽहं वल्लभे देहि याचं निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे प्रत्येतुं भ्रमति हृदयमन्तर्विहलं निर्दयासि ॥ ३१ ॥ यदिदमगण- | प्रभवति गतः कालहरिणः ॥४४॥ प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति यित्वा दुर्वहं श्रोणिभारं मदमिसरणलोमायस्थितं पद्मताग्रम् । कोपे न घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः । अयमहमभिवान्छाम्यप्रमृज्यैव पांसु सुमुखि पदतलं ते । न मे दोषोऽस्तीति त्वमिदमपि हि शास्ससि मृपा किमेत. चूडितुं चुम्बितुं च ॥ ३२ ॥ वितरय कुचयोस्त्वदर्शनोप- | सिन्वक्तुं क्षममिति न वेद्मि प्रियतमे ॥४५॥ कृतेऽप्याज्ञामने क्रमाणां मदनशररुजानां शान्तये मामकीनाम् । सकृदपि कथमिय मया ते प्रणतयो धृताः स्मित्या हस्ते विसृजसि परिरम्मं सुभु दोर्मूलकूलंकषधनपरिणाहख्यातयोरेतयोस्त रुषं सुश्रु बहुशः । प्रकोपः कोऽप्यन्यः पुनरयमसीमाघ ॥ ३३ ॥ चरणकमलदासस्त्वेष संकल्पसने मुमुखि यद- | गुणितो पृथा यत्र स्निग्धाः प्रियसहचरीणांमपि गिरः ॥४६॥ मिघत्से त्वं बलात्कारपूर्तम् । प्रसमविघृततर्पः पीडयाम्या- | कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वास. रमनैव द्विरद इव सरोज पाणिमापाटलं ते ॥३४॥ रयममृतहृयोऽधररसः । मुहुः कण्ठे लमस्तरलयति बाप्पः विकिर धवलदीर्घापागसंसपि चक्षुः परिजनपथवर्तिन्यत्र किसनतरं प्रियो मन्यु तस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ॥४७॥ संभ्रमण 1 सितमधुरमुदारं देवि मामालपोच्चैः प्रमवति मम | मुतनु हृदयात्यत्यादेशव्यलीकमपैतु ते किमपि मनमः पाण्योरअलिः सेवितुं स्वाम् ॥ ३५ ॥ परिलठति ललाट | संमोहो मे तदा बलयानमत् । अवलतमसामवंप्रायाः शुभेषु मठप भूलता कि मदनजयपताकाविश्नमं विनवीयम् । हि वृत्तयः संजमपि शिरसन्धः क्षिप्तां धुनोत्यहिशकपा स्फरती च फिमकाण्डे बल्डि सिम्बाधरोज्यं मृदुपयनविधू- | || ४८ ॥ परिहर कृतातके शहां त्वया सततं पनरान तोनिद्रवन्धूकबन्धुः ॥ ३६ ॥ मुहुर्मुहुरवेक्षणं सरसमप्रसा जघनयाकान्त सान्ते परानवकाशिनि । विशति वितनोरन्यो संघपः समुप लतरङ्गिगि प्रचुरनममर्मस्पृहा । मुहुर्निविड- धन्यो न कोऽपि ममान्तरं सनमरसरीरम्भारम्भे विधेहि नीटोलटेन. २ मापन. तरसारकटिनवार. ३ भमिष: १मसन्तकोपने. १ निराइतिदुरराम्-१ माम् समानता ·प्रणयकलहे नायिकानुनयः, सरयनुनयः , विवेयताम् ॥ ४९ ॥ व्यथयति वृथा मौनं तन्धि प्राश्चय | नयनयोस्ताम्रा तथापि द्युतिमाधुर्यापि सती पठत्यनुपर्द ते पञ्चमं तरुणि मधुरालोपन्नाप विनोदय दृष्टिमि । मुमुखि गद्गदा वागियम् | नि श्वासा नियता अपि सनमरोस्पेन विमुखीमाव तापद्विमुञ्च न पञ्चय स्वयमतिशयम्निग्धो | सलक्षिता कोपस्ते प्रस्ट प्रयत्ननिवृतोऽप्येप स्फुट लक्ष्यते मुग्धे प्रियोऽहमुपस्थित ॥ ५० ॥ कठिनहृदये मुश्च म्रान्ति ॥ ६१ ॥ मग क्रियते लगटगशिन कमावलको मुगा व्यलीक्क्यानिता पिशुनपचनैर्दु ख नेतु न युक्तमिम जनम् । वातारम्धितरन्धुपुष्पसमता नीतोऽघर रिं सुग्न् । मध्यावा- रिमिदमयमा सलं मुग्धे खया हि विनिश्रितं यदभिरुचित | विकम्पितस्तनमरेणायं पुन विद्यते कोप मुच तर चिच- तन्मे कृत्या प्रिये मुम्बमासताम् ॥ ५१ ॥ पादासक्ते हरणायतन्मया क्रीडितम् ॥ ६२ ॥ धूमहं न करोषि रोदिपि सुचिरमिह ते वामता कैर मुग्धे नासक्ते प्रणयिनि जने मुहुर्मुग्वेक्षणे केपलं नातिप्रस्फुरिताधराननरतं नि श्वासमेनो- कोयराघोपराध । इत्थं तसा परिजनस्था कोमले कोपरेगे | न्झमि । वाच नापि ददामि तिष्ठमि पर प्रध्यातनम्रानना योद्भेदनदनु सहसा न स्थितं न प्रवृत्तम् ॥५२॥ कोपस्ते स्तिमितोऽतिपीडयति मा गूढप्रहारोपम ॥ ६३ ।। कोऽयं कोपविवि प्रयच्छ करुणागर्भ यचो जायता पीयूष | धृष्ट किं पुरतोऽध्य विहसन्गृहामि कण्ठे प्रिया किंवा द्रादीर्घिकापरिमलैगमोदिनी मेदिनी । आस्ता या स्पृहयाल | चाटुशतप्रचण्डरचनाग्रीता करिष्यामि ताम् । किं तिष्ठामि लोचनमिद व्यावर्तयन्ती मुहुयसै कुप्यसि तस्स मुन्दरि कृताञ्जलिर्निपतितस्तस्या पुर पादयो सत्यं सत्यमहो न तपोरन्दानि वन्दामहे ।। ५३ ॥ सूर्येऽस्ताचलमौलिमालिनि । वेदयनुनयस्तस्सा क्थं सादिति ॥६४॥ सुभु व कुपितत्य- गृहै दीपावलीशालिनि प्राणस्वामिनि मानिनि प्रतिपद | पास्तमशनं त्यक्ता क्या योपिता दूरादेव मयोन्झिता सुरमयः सत्कारमातन्वति । यन्मानं न जहासि कोपलनादारोहित सग्गन्धधूपादय । रागं रागिणि मुञ्च मय्यरनते दृष्टे प्रसीदा- स्त क्षणादिन्दु सुन्दरि पूर्वपतगिर सीमानमारोहति ॥५४॥ | धुना सद्यस्वद्विरहे मनन्ति मुमगे सर्वा ममान्धा दिश मन्त्येयान गृहे गृहे युक्तयस्ताः पृच्छ गगाधुना प्रेयास ॥ ६५ ॥ व्यावृत्तं सलु सर्वतो विषयतस्यव्येय लीनं मनो प्रणमन्ति किं तब पुनर्दासो यथा वर्तते । आत्मद्रोहिणि नित्यं च त्वदधीनमैन नियत मजीवितं मानिनि । मत्यै माय दुर्जनप्रलपित वर्णे वृथा मा कृयाग्छिन्नम्नेहरसा मन्ति भिरमते मुक्त्या क्षण कौमुदीम् ॥६६॥ यद्भ्यं गुरुगौरवस नूनमन्यविषया शङ्का लया त्यज्यता किं वान्यन निशारोड पुम्पा दु खानुवां यत ॥ ५५ ॥ क्षीणाशु शशलान्छन मुहृदो यस्निहमन्तेऽन्तर यद्दाक्षिण्यवशात्प्रसद्ध मुहते नर्मोप- सरि पुन क्षीणो न मानस्तर 'मेर पद्मानं मना- चायनपि । यल्लजा निरणद्धि यत्र शपथैरुत्पाद्यते प्रेत्यय- गपि न ते ममेर मुखाम्मोम्हम् । पीत श्रोत्रयुगेन सति प्रेम स उच्यते परिचयस्तत्रापि कोपेन किम् ॥६७ ॥ पट्पदन्तं पीत न ते जल्पित रक्ता ऋदिगङ्गना मुग्धे मानिनि कोपरीतिरियती युक्ता न तथ्यं विदं कान्ते रविकरनीद्यापि रक्तामि किम् ॥ ५६ ॥ कि कण्ठे शिथिली किं त्वदुपेक्षिता मम तनु शोमेत नेहाद्रुतम् । अन्यायो कृतो मुजस्तापाश प्रमादान्मया निद्राच्छेदविवर्तनेष्वमि | माति च्छलस करणे दक्षे जनेऽन्यादृशं काहेति प्रतिरुद्ध- मुवी नाद्यापि समापिता । अन्यत्रीजनसक्थालघुरह समे वागकरवं वास्तम्मनं चुम्बन ॥ ६८॥ मानं मानिनि मुञ्च चया रक्षितो दोष पश्यमि में प्रिये परिजनोपालम्मयोग्ये | देवि दयिते मिथ्या वच श्रूयते कि कोपो निजसेनके यदि मयि ॥ ५७ ॥ चतुर्नाट्यमपेतु मानिनि मुखं सदर्शय वच सत्यं त्वया गृह्यते । दोयी बन्धनमाशु दन्तदलनं श्रोनयो पीयूपस्रुतिसौग्यमस्तु मधुरा वाचं प्रिये व्याहर । पीनस्तनास्फालन दोपश्वेन्मम ते कटाक्षविशिरी शस्नै प्रहार तारः शाम्यतु मे प्रसादशिशिरा दृष्टिं शनै पातय त्यक्त्वा | कुरु ॥ ६९ ॥ मुत्रु व नवनीतक्सहृदया केनापि दुर्मग्रिणा दीर्घमभूतपूर्वमचिराद्रोपं सखीदोषजम् ॥ ५८ ॥ कल्याणाद्ग- मिथ्येन प्रियकारिणा मधुमुखेनासामु चण्डीकृता । किं रचानुरक्तमनमा व येन सपायंते यम्यार्थे सुमुसि वया | स्वेतद्विमृश क्षणं प्रणयिनामेणाक्षि करते हित किं धानी- पुनरमुत्यागेऽपि सनह्यते । सोध्यं मुन्दरि पचवागवि- | तनया वयं किमु सखी किं या किमसत्सुहृत् ॥ ७० ॥ शिवव्यारीढदोग्न्तरम्वरो पीडितपीवरस्तनतटस्वद्दो तापक्षरे ॥ ५९ ॥ शीताशुर्मुगमुपले तर शो पद्यानुसारी रौ सख्यनुनयः रम्मागर्मनिमं तयोर युगलं याहू मृणालोपमी । इत्याहादरा मुग्धे मानं न ते क्तु युक्त प्राणाधिके प्रिये । धत्से बिलानि रमसानि गमालिजा मामङ्गानि त्वमनगताप- | मत्स्यी स्यित्वाल जीवितं जीन पिना ॥ १ ॥ कुपिताति विधुराण्येधेहि निर्वापय ॥६० ॥ स्निग्धं यद्यपि वीक्षित | यदा तन्धि निघाय करजक्षतम् । वघान मुजपाशाभ्या १ प्रिया २ विशसिनम् ३ भ्रमरशन्द ४ प्राची १८ २ विश्वास- ३ जलम् ·३०८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् कण्ठमस्स दृढ तदा ॥२॥ मेरराजीवनयने नयने किं | गच्छति यामिनी न समयो यात पुन प्राप्यते । अत्यल्पा निमीलिते । पश्य निर्जितकदर्प कदर्पवशग प्रियम् ॥ ३॥ | गसि कल्पिताधिकमये कान्ते पदान्तानते कोऽय कोकिल रमणे चरणपाते प्रणतिप्रवणेऽधुना । वदामि सखि ते तत्व वाणि केलिसमये कोपस्त्वयालम्बित ॥ १७ ॥ स्निग्धे यस्प कदाचिनोचिता क्रुध ॥ ४॥ यदि कुप्यसि नास्ति रति | रुषासि यत्प्रणमति स्तब्धासि यद्रागिणि द्वेपस्थासि यदु मुखे कोपेन विनाऽथवा कुत काम । कुप्य च कोपय च त्व विमुखता यातासि तसिप्रिये । तन्मुग्धे विपरीतकारिणि तव प्रसीद च स्व प्रसादय च कान्तम् ॥ ५॥ अरुणे च तरुणि श्रीखण्डचर्चा विष शीतासुस्तपनो हिम हुतवह क्रीडामुदो नयने तव मलिन च प्रियस मुखम् । मुखमानत च सखि यातना ॥ १८ ॥ वा चित्तेन चिर वहन्नयमतिश्रान्तो भृश ते ज्वलितश्चास्सातरे मरज्वलन ॥ ६ ॥ अञ्चति रजनि तापित कदर्पण च पातुमिच्छति सुधासादि बिम्बाधरम् । रुदश्चति तिमिरमिद चञ्चति मनोभू । उक्त न त्यज युक्त | असाङ्क तदलकुरु क्षणमिह भ्रूक्षेपलक्ष्मीलवक्रीते दास विरचय रक्त मनस्तस्मिन् ॥ ७॥ वियदलिमलिनाम्बुगर्भ जनेऽपि सेवितपदाम्भोजे कुत सभ्रम ॥ १९ ॥ मुग्धे कि मेध मधुकरकोकिलकूजितेर्दिशा श्री । धरणिरभिनवाङ्कुरा नखरै क्षिपसविरत नेत्राम्बु मानोन्नते पश्यैन चरणाग्रनम्र इटका प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्ये ॥ ८ ॥ जहीहि कोप | शिरस ख का तमाचाञ्जलिम् । अप्रह्वे तब चेतसि प्रणयिनि दयितोऽनुगम्यता पुरोऽनुशेते तब चञ्चल मन । इति प्रिय | प्राप्तेऽतिनिर्विष्णतामन्यासक्तमनस्युपेक्षितगता फू कृत्य रोदि काचिदुपैतुमिच्छतीं पुरानुनिन्यै निपुण सखीजन ॥ ९॥ | प्यति ॥२०॥ मुग्धे मुग्धतयैव नेतुमखिल काल किमारभ्यते समयचकित विन्यस्यन्ती दृश तिमिरे पथि प्रतितरु मुहु मान धत्स्व धृति बधान ऋजुता दूरीकुरु प्रेयसि । सस्यैव स्थित्वा मद पदानि वित वतीम् । कथमपि रह प्राप्तामङ्गै प्रतिबोधिता प्रतिवचस्तामाहभीतानना नीचे शसै हदि रनगतरङ्गिभि सुमुखि सुभग स त्या पश्यनुपैतु कृतार्थताम् | स्थितो हि मनु मे प्राणेश्वर श्रोष्यति ॥२१॥ अङ्गुल्यानखेन ॥ १०॥ चपलहृदये कि खातन्यात्स्वय गृहमागतश्चरण | बाष्पसलिल निक्षिप्य निक्षिप्य किं तूष्णीं रोदिषि कोपने बहु पतित प्रेमार्दा प्रिय समुपेक्षित । तदिदमधुना यावज्जीव तर फूत्कृत्य रोदिष्यसि । यस्यास्त पिशुनोपदेशवचनैर्मानेऽति निरस्तसुखोदया रुदितशरणा दुर्जाताना सहख रुषा फलम् भूमिं गते निर्विण्णोऽनुनय प्रति प्रियतमो मध्यस्थतामेष्यति ॥ ११ ॥ लिखन्नास्ते भूमि बहिरवनत प्राणदयितो निरा ॥ २२ ॥ नो तल्प भजसे न जल्पसि सुधाधारानुकारा हारा सरय संततरुदितोच्छननयना । परित्यक्त सर्च | दृक्पात कुरुषे न वा परिजने कोपप्रकाशच्छलात् । इत्य हसितपठित पारशुकैस्तवावस्था चेय विसृज कॅठिने मान | केतकगर्भगौरि दयिते कोपस्य सगोपन तत्स्यादेव न चेषुन मधुना ॥ १२ ॥ असद्वृत्तो नाय न च खलु गुणैरेष रहित । सहचरी कुर्वीत साचिस्मितम् ॥ २३ ॥ प्रियो मुक्ताहारस्तव चरणमूले निपतित । गृहाणैन मुग्धे प्रजतु निजकण्ठप्रणयितामुपायो नास्त्यन्यस्तव हृदयसताप कलहान्तरिताप्रलापाख्यानम् शमने ॥१३॥ अनालोच्य प्रेम्ण परिणतिमनादृत्य सुहृदस्य यााण्डे मान किमिति सरले सप्रति कृत । समाकृष्टा लेते उपचारानुनयास्ते कितवसोपेक्षिता सखीवचसा । पर यदहनोदासुरशिखा स्वहस्तेनाहारास्तदलमधुनारण्य अधुना निठुरमपि यदि स वदति कलितवाद्यामि ॥ १ ॥ प्रयाहि तर ययानुरज्यसे स्मिन निस्त्रिंश तव प्रयोजनम् । रुदितै ॥ १४ ॥ अयेऽस्तमयते शशी नहि कृशीभवत्याग्रहो विनश्यति तमो हठ किमणुमयंपास्ते मन । सखि प्रक न क्चुकप्रथिमपाकुरुप्प मे कथ हृदि ग्रन्धिमपाकरिष्यसि रितोऽरणो न करुणोदयस्ते मनाक्प्रयाति खलु यामिनी न ॥२॥ अकरो किमु नेशोणिमान किमकार्षी करपल विमनीकृथा नायकम् ॥ १५॥ आयात कुमुदेश्वरो विजयते विदति देवदा ॥ ३ ॥ स्फुरसि बाहुलते फिमनर्थक वावरोधम् । कलह किमया बुधा रसज्ञे हितमधैं न सर्वेश्वरो मारुतो भृङ्ग स्फूति भैरवो न निकट प्राणेश्वरो मुञ्चति । एते सिद्धरसा प्रसूनविशिखो येद्योऽनवद्योत्सनो परिरन्धुमल न च वीक्षितुम् ॥४॥ मानोन्नतत्यसहनेत्यतिप स्वमपि रोचनभावमहो गता । तमहमागतप्यपराधिन न मानच्याधिरय कृशोदरि क्य त्वचेतसि स्थास्यति ॥ १६ ॥ ण्डितेति मय्येत्र भिवृतिरनेकमुखी सपीनाम् । दाक्षिण्यमान मान मागणी मुच मानसमुत्र सामान्यमुमता हा हा महणेन विचश्तेिन धूर्तस तम्य हि गुणानुपपणयति ॥५॥ २ उपवरसाई ३ संनतरोग्नेन शेषतानि नय नवनखपदमन गोपयम्य केन स्थगयसि पुनगेष्ठ पाणिना ी यासाम् ४ पापापहरये ५ मौक्तिमाना हार पणे-मुक्क रत्यक आहारोशन मेन पियेगेत्यर्थ ६यायासे ७ १ कोष २ सरल यम् ३ वषय ४ उसीताम् ५ सम्यम् भावसरे १ भमृतधारातुल्या ७ पेनीगर्भवतादि मिय नापति ·कलहान्तरिताप्रलापाख्यानम्, नायकानुनयः, नायकयोरुतिपयुक्तयः ३०९ : -- ---- दन्तदृष्टम् । प्रतिदिशमपरखीसङ्गगसी विसर्पन्नवपरिमलगन्धः नायकानुनयः कैन शत्यो वरीतुम् ॥ ६ ॥ इदं कृष्णं कृष्णं प्रियतम ननु घनघनमपि दृष्ट व्योम वातो मरुत्वान् शितिकुलकलयाचा श्वेतमय किं गमिष्यामा यामो भवतु गमनेनाथ भवतु । श्रोत्रमासान्निवासः । अमुसम न मृताहं त्वद्वियोगेऽपि जाते पुरा येनैवं मे चिरमनुमृता चिचपदवी स एवान्यो जातः । तब घनपरिरम्भप्रार्थनाशावशेन ॥ १॥ मयि मलयसमीरो सखि परिचिताः कस पुरुषाः ॥ ७ ॥ कथमपि सखि वर्पतीव स्फुलिङ्गानहह हिमकरो मामग्मिना निश्चतीच । क्रीडाकोपाड्रनेति मयोदिते कठिनहृदयस्त्यक्त्वा शय्यां किमिति मकरकेतोः किं नु वक्ष्ये कठोरे कथमपि तदहं ठे वाहत एव मः । इति सरममध्यस्तप्रेम्गि न्यपेतणे नाव नोपेक्षणीया ॥ २ ॥ त्वं तावद्वहुवछमो नवयुवा कान्तः स्पृहां पुनरपि हतबीडं चैतः करोति करोमि किम् ॥ ८॥ मुर्खा निघृणो नो जानाति परव्ययां शठमते नैवामि दुःसी अद्यारम्य यदि प्रिय पुनरई मानय चान्यन्य वा गृहीयां यतः । किं त्वन्याः परिपृच्छ मन्मथगरैः पीडाममहामिमां शठदुनयेन मनमा नामापि संशोमतः । तत्तेनैव विना । प्राता नो मव येन सजनजनैः कापालिको नोच्यसे ॥ ३ ॥ शशाङ्ककिरणसटाहासा निगा एको वा दिवसः पयोद- मुक्तो मानपरिग्रहः सह सखीसार्थेन तन्मग्रिणा शक्ता मलिनो म्यान्मम प्रापि ॥ ९ ॥ मानव्याधिनिपी- त्वचरणप्रसादरहिता नाहं क्षणं प्राणितुम् । पश्य त्वं मुशं डिताहमधुना गनोमि तसान्तिकं नो गन्तुं ससी- शरीरकमिदं यां यामवस्यां गतं सैपाहं तर पादयोनिपतिता जनोस्ति चतुरो यो मां वलानेप्यति। मानी सोऽपि जनो न । नाथ ग्रसीदाधुना ॥४॥ लाघवमयादम्येति मातः स्वयं कालो याति चलं च जीवित- मिदं शुणं मनश्चिन्तया ॥ १० ॥ निःश्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मथ्यते निद्रा नैति न दृश्यते नायकयोरुक्तिप्रत्युक्तयः प्रियमुझे नक्तंदिनं रुद्यते । अङ्गं शोपमुरति पादपतितः साथै मनोरयशतैस्तर धूर्त कान्ता सैर स्थिता मनसि प्रेयांतदोपेक्षितः सरयः कं गुगमाकलय्य दयिते मानं वयं कृत्रिममावरम्या । असाकमस्ति न कथंचिदिहावकाशस्त- कारिताः ॥ ११॥ तद्वक्वामिमुखं मुखं विनमितं दृष्टिः कृता, माकृतं चरणपातविडम्बनाभिः ॥ १ ॥ तदवितयमवादीर्य- पादयोस्तन्यालापकुतूहलाकुलतरे श्रोत्रे निरुद्धे मया । मम त्वं प्रियेति प्रियजनपरिमुक्तं यदुकूलं दधानः । मद्- पाणिभ्यां च तिरस्कृतः सुपुलकः स्वदोद्गमो गण्डयोः सस्यः धिरसति मागाः कामिनां मण्डनश्रीजति हि सफलत्वं किं करवाणि यान्ति शतशो यत्कचुके संघयः ॥ १२ ॥ नो वल्ठमालोकनेन ॥ २ ॥ यदा लं चन्द्रोऽभूः शिशिरकरसंपर्क- चाटु श्रवणं कृतं न च दृशा हारोऽन्तिके वीक्षितः कान्तस | रुचिरस्तदाहं जाता द्राक्शरावरमणीना प्रतिकृतिः । इदानी- प्रियहेतवे निजमुखीवाचोऽपि दूरीकृताः । पादान्ते विनिपत्य | मर्कस्त्वं सुररुचिसमुत्सारितरसः किरन्ती कोपामीनहमपि तत्क्षणमसी गच्छन्मया मूढया पाणिभ्यामवरुध्य हन्त रविप्रावघटिता ॥२॥ तवेदं पश्यन्त्याः प्रसरदनुरागं वहिरिव महमा कण्ठे कथं नार्पितः ॥ १३ ॥ मर्तुर्यस कृते गुरु- प्रियापादालक्तच्छुरितमरुणद्योतिहृदयम् । ममाय प्रख्यात- रघुरमगोष्ठी कनिष्ठीकृता धैर्य कोपयनं गतं सहचरी नीतिः प्रणयमरमनेन कितव त्वदालोकः शोकादपि किमपि लबां कृता दूरतः । निर्मुक्ता तृणवत्रपा परिचिता स्रोतसिनी जनयति ॥ ४ ॥ कृतककृतकैर्मायाशाट्यस्त्वयाप्यतिवर्तित विन्दुक्रम क्रोधादवधीरितो हवधिया मातलीयान्विधिः , निमृतनिमृतैः कार्यालार्मयाप्युलिक्षितम् । मरतु विदितं ॥ १४ ॥ यत्परहलक्ष्म पाणिकमल भाग्यालये यगुरुयस्तं नेष्टा तेऽहं वृया परिखिद्यते अहमसहना त्वं निःनेहः समेन या मम यहलाटफलके भाग्याक्षरं वैघमा । तत्सर्व सखि यो समं गतम् ॥ ५॥ कोपो यत्र भृकुटिरचना निग्रहो यत्र यथार्थमकरोत्तम्मिन्त्रकोपः कृतो घिट् मां धिट् मम जीवितं मौनं यत्रान्योन्यम्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः । तस प्रेम्ण- विगतर्नु विश्चेटितं विषयः ॥ १५ ॥ केकामिः कल्यन्तु दिदमधुना वैशंसं पश्य जातं त्वं पादान्ते उठसि न च मे केमिनिबहाः संम्य कर्णज्वरं विद्युद्भिः सह मापयन्तु परितः | मन्युमोक्षः सलायाः ॥ ६ ॥ वाले नाथ विमुञ्च मानिनि पायोधगणां घटाः । पञ्चेपुर्वधिरीकरोतु ककुमः सर्वाः शराणां रुष रोपान्मया किं कृतं खेदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान् ग्वन हं दग्यदुग्न्तजीयनन्तै कम्यापि वश्या मसि ॥ १६॥ सर्वेऽपराधा मयि । तारक रोदिरि गद्देन वचसा कसा- ग्रतो रुद्यते नन्वतन्मम का तनामि दयिता नानोत्सतो रुयते ॥७॥ किं मे वस्त्रमुपेत्य चुम्बसि वलानिलज लजा ३ एकादशम्पानं माग्यम्यान, नम्मिन् १ हे प्राणममः २ अल मिलध- ३ नाशम्. ४ क्रोधन. - २भन:- १ स्वचा ४ मयूमिमूडा ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् क ते वस्त्रान्त शठ मुश्च मुच शपथै किं धूर्त वाग्बन्धनै ।। दयितया साय सखीना पुर । भूयोऽप्येवमिति स्खलत्कल खिन्नाई तन रात्रिजागरवशात्तामेर याहि प्रिया निर्माल्यो गिरा ससूच्य दुश्चेष्टित धन्यो हन्यत एव निहुतिपर प्रेया झितपुष्पदामनिकरे का पट्पदाना रति ॥ ८॥ साहार रुदत्या हसन् ॥ ८ ॥ वचन प्रयच्छसि न मे नो वान्छित यच्छसि प्राय प्रोच्चसिपि द्रुत हुतरहज्वारासम रानिषु । कण्ठाश्लेषपरिग्रहे शिथि नायिकाप्रसादः रता यनादराञ्चुम्बसे तत्ते धूर्त हृदि स्थिता प्रियतमा भनति विततश्वासोनाहाणुन्नपयोधर हृदयमपि च निग्ध काचिन्ममेवापरा ॥ ९ ॥ सत्य तदवोचथा मम महान्रा चक्षुर्निजप्रकृती स्थितम् । तदनु वदनं मूळुच्छेदात्प्रसादि गस्त्वदीयादिति त्व प्राप्तोऽसि विमात एव सदन मा द्रष्ट । विराजते परिगतमिव प्रारम्भेऽह्न श्रिया सरसीरुहम् ॥ १॥ कामो यत । राग किं च विमर्षि नाथ हृदये काश्मीर आविर्भूते शशिनि तमसा मुच्यमानेव रातिनैंशसार्चिहुत पोदितं ने जागरज ललाटफलके लाक्षारसापादितम् भुज इव छिन्नभूयिष्ठधूमा । मोहेनान्तर्वरतनुरियं रक्ष्यते ॥ १० ॥ रोहन्ती प्रथम ममोरसि तप प्राप्तौ विवृद्धिं स्तनौ मुक्तकल्पा गगा रोध पतनकलुषा गृह्णतीव प्रेसादम् ॥२॥ सलापास्तव वाक्यभइमलिना मौग्थ्य पर त्याजिता । धानी | कुरङ्गीवादानि स्तिमितयति गीतध्वनिषु यत्सखी कान्तो कण्ठमपास बाहुलतिके कण्ठे तबासञ्जिते निर्दाक्षिण्य करोमि दन्त श्रुतमपि पुन प्रश्नयति यत् । अनिद्रं यश्चान्त किं नु विशिखाप्येषा (१) न पथास्तव ॥११॥ अज्ञानेन परा स्वपिति तदहो वेश्यभिनवा प्रवृत्तोऽसा सेक्तुं हृदि मनसिज मुखी परिभवादाश्लिष्य मा दुखिता किं लब्ध चटुल लयेह प्रेमलतिकाम् ॥ ३ ॥ परिम्लाने माने मुखशशिनि तसा नयता सौभाग्यमेता दशाम् । पश्यैतद्दयिताकुचव्यतिकरोन्म । करधृते मयि क्षीणोपाये प्रणिपतनमानैककरणे । तया पक्ष्म घागरागारुण वक्षस्ते मलतैलपङ्कशवलैणीपदैरङ्कितम्॥१२॥ प्रान्तबजपुटनिरुद्धेन सहसा प्रसादो बाष्पेण स्तनतर विशीर्णेन कथित ॥ ४॥ कृष्णस्निग्धकनीनिके विक्सत नायकशिक्षा कर्णान्तदीर्घ दृशावुकम्पो हृदयस्य वेपितकुचामोग शनै अद्गुलीक्सिलयानतर्जन भूविमङ्गकुटिलं च वीक्षितम् । शाम्यति । धत्ते शीतरुचो विधुतुदमुखान्मुक्तस लक्ष्मी मेखलाभिरसकृच बन्धनं वश्चयन्प्रणयिनीरवाप स ॥ १॥ | मिद मुग्धाझ्या विगलद्विमोहतिमिर वस्त्र प्रसीदत्तमात्॥५॥ अधिरजनि जगाम घाम तस्सा प्रियतमयेति रुपा सजावनद्ध । पदमपि चलितुं युगा न सेहे किमिव न शक्तिहर ससाध्य परस्परप्रसाद सानाम् ॥ २ ॥ सालक्तकेन नवपलयकोमलेन पादेन नूपुर यता मदनालसेन । यस्ताब्यते दयितया प्रणयापराधासो पदप्रणतमालोक्य कान्तमेकान्तकातरम् । मुञ्चती ऽङ्गीकृतो भगक्ता भरध्वजेन ॥ ३॥ सालक्तक शत चाप्पसतान सुमुखी तेन चुम्बिता ॥ १ ॥ इह स्फुर दाधिक्कान्तिरम्य रनौषधामनिकरारुणनूपुर च । ति | तिष्ठति नाथ कण्टक शनै शनै कर्प नखामलीलया । इति भृश कुपितया तरलोत्पलक्ष्या सौभाग्यचिद्वमिव मूर्भि च्छलालाचिदरमरण्टक पद तत्सङ्गतले न्यनेशयत् ॥२॥ पदं विरेजे ॥ ४ ॥ योपात्किंचिदुपानतोऽपि रभसादाकृश्य निपपात सभ्रमभृत श्रवणादसितभ्रुव प्रणदितारिकुटम् । केशेष्वल नीत्या मोहनमन्दिर दयितया हारेण बना हदम्। दयितापलोकविकसनयनप्रसरप्रणुन्नमिय वारिरहम् ॥ ३ ॥ भूयो यासति तनहानिति मुहु कण्ठावरुद्धाक्षर जल्पत्या उपनेतुमुनतिमतेय दिव कुचयोर्युगेन तरसा कलिताम् । रम यवगोत्पलेन मुश्ती कनिद्रहसाट्यते ॥ ५ ॥ सा बाढ | सोत्थितामुपगत सहसा परिरभ्य कश्चन वधूमरूरुषत् ॥ ४ ॥ भवतेक्षितेति निविडं सयम्य बाहो सना भूयो द्रक्ष्यसि । अनुदेहभागतरत प्रतिमा परिणायकस्स गुरुमुबहता । ता शठेति नितरा समय सतयं च । आरीना पुर एर | मुरेण वेश्युभृतोऽति भराक्यमप्य गति न घबरत ॥५॥ नितिपर कोपासपुर मानिन्याधरणप्रहारविपिना प्रेमा अनम्य पाति निमाकुचद्वितयेन गाढमागूढमता ! नशोषीत ॥ ६ ॥ पादे In तागतामुागत की दयितेन तरणचन्द्रगगाकर शिविणीरयमुदामि वधू ॥६॥ सले पूर्णते हिने हाररस्तागुणे परतले समातनातरण करानीरि दयितोपरन्ती गरित त्वरापिरहितासनया । अमाप्तप्रियताटनव्यतिरा हन्तुं पुन कोपिता का ती क्षणहाटनियमहारपुरा मिति वगन बरसे ॥ ७ ॥ मुद्रगसायनयना पर्यायुग रोदिति ॥ ७॥ मारकर- रिदधानम गुरगन्य शो मुरते ननाय वद कोन्यगिरी । सादुरतिकारागेन पा ८ नीया कैरिनिफेन | अभियानुमण्यमुसी न गिग पुरे प्रिय नश्यपून्यंगदत् नरनार मोडरनो प्रमश-मानीमरानम् १ मा गगरि मेलम् नेवणे ·परस्परप्रसादः ३११ पाद- ॥ ८ ॥ उदितोरुमादमतिपयुमत्सुदृशोऽमिमर्तृ विधुर समापमाणे क्षणान्मानेनापमृतं हियेर मुद्दा उपया । वपुरादरातिशयगंमि पुन. प्रतिपत्तिमूढमपि बाढम- | स्पृशि प्रेयमि ॥ २१ ॥ एकमिन्मयने परायुउतया भूत् ॥ ९॥ परिमन्यराभिरलघूरुमरादधिवेश्म पन्युरुपचार- | वीतोत्तर ताम्यतोरन्योन्यन्य हदि स्थितऽभ्यनुनये सरकतो- विधा । स्खलिताभिरप्यनुपदं प्रमदा प्रणयातिभूमिमगम- | गौरवम् । दंपत्यो शनरपागमलनान्मिश्रीमस्थ उपोममो नगतिमि ॥१०॥ मधुरोन्नतश्रु ललितं च दृशो सकर मानकलि सामरमसन्यासकारण्ठग्रह. • ॥ २२॥ कृत्वा प्रयोगचतुर च वच । प्रकृतिस्थमेर निपुणागमिनं सुट- विग्रहमपातम्लुप शय्यासनादुत्थिता प्रोषाचारि विहाय नृत्यलीलमममरसुतनो ॥ ११ ॥ टोलागुक्स्य परनाकुलि | गर्भमपनद्वार रुपा प्रस्थिता । दृष्ट्वा चन्द्रमस प्रमानिरहितं ताशुकान्त त्वदृष्टिहारि मम लोचननान्धरस्य । अध्यामितुं प्रत्यूषनाताहता हा रानिस्त्वरिता गतेति पतिता कान्ता तर चिर जघनस्थलस्य पर्यातमेर करमोरु ममोरुयुग्मम् । | प्रियसोरमि || २३ ॥ पश्याम किमियं प्रपद्यत इति स्वय ॥ १२ ॥ सुतनु जहिहि मौन पश्य पादानतं मा न सल | मयालम्बित किं मा नान्यतीत्वयं सल शठ कोपमया तर कदाचिल्लोप एवंविधोऽभूत् । इति निगदति नाये प्यानित । इत्यन्योन्यविस्वष्टियतुर तम्मिन्नरम्यान्तरे तिर्यगामीलिताझ्या नयनजलमनसं मुक्तमुक्तं न किंचित् | सव्यानं हमितं मया धृतिहरो मुक्तस्तु वाप्यस्तया ॥ २४ ॥ ॥ १३ ॥ वचोवीचीदानं स्फुरदघरपानं विविनय कृशीभूते | चयु समपीकगं कवलितस्ताम्यूलरागोऽधरे विश्रान्ता कवरी माने मयि मृगयमाणे मृगदृश । वभून भ्रूमङ्ग सनयन | क्योलफलके लुप्तेन गारद्युति. । जाने सप्रति मानिनि प्रग- तरङ्ग. सपदि य. प्रमुत्व व्यातेने जगदुपरि तेनेह मदन | यिना कैरप्युपायक्रममग्नो मानमहातरुतमणि ते चेत स्थली- ॥१४॥ तदेवाजिह्माकं मुखमविशदस्ता गिर इमा स वर्धित ॥२५॥ तस्या सान्द्रविलेपनस्तनयुगप्रश्लेषमुद्राङ्कितं एमालेपो मयि सरसमाशिष्यति तनुम् । तदुक्तं प्रयुक्तं किं वक्षश्वरणानतिव्यतिकरच्याजेन गोगाय्यते । इत्युक्ते व यदपटु शिर कम्पनपर प्रिया मानेनेयं पुनरपि कृता मे | तदित्युदीर्य सहसा त सप्रमाष्टुं मया सश्लिष्टा रमसेन त सुख- नारधू ॥ १५ ॥ दृष्ट्रकासनसस्थिते प्रियतमे पश्चाटुपेत्या | वशाचव्यापि तद्विस्मृतम् ॥ २६ ॥ नापेतोऽनुनयेन य दरादेकस्सा नयने निमील्य विहितकीडानुबन्धच्छल । प्रियसुदृद्वाक्येन य सहतो यो दीर्घं दियस विपद्य हृदये ईपद्वक्रितकन्धरः सपुलर प्रमोलसन्मानमामन्तहीसलस । यत्नात्कथंचिद्धृत । अन्योन्यस्य हृते मुखे विहितयोस्तिर्यस्थ- त्वपोठफलका धूर्तोऽमरा चुम्वति ॥ १६ ॥ आगत्य प्रणि चिदृशो समेदे सपदि म्मितव्यतिकरे मानो विहसोभित पातसान्त्यितसखीदत्चान्तरे सागमि सैर कुति तल्पपाच- ॥२७॥ शून्यं वासगृह विलोक्य शयनादुत्याय किंचिच्छनै- निमृते धूर्तेऽङ्गसाहनम् । ज्ञात्वा सर्शनशात्रिय किल निद्राव्याजमुपागतस मुचिर निर्वर्ण्य पयुमुखम् । विश्रब्ध सखीमान्त्या स्वमञ्चं शने खिन्नासीत्यभिधाय मीलितशा परिचुम्न्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्वटी लजानम्रमुखी सानन्दमारोपित ॥ १७ ॥ सत्यं दुर्लम एप वञ्चमतरो प्रियेण हसता वाग चिर चुम्बिता ॥ २८॥ कान्ते रागो ममास्मिन्पुन कोपोऽस्यातिगुरुर्न चातिनिपुणा । घोरकृतान्तपात्रहगत्वं पुण्यपुखेन मे मुक्ता कृन्त तदर्शन सख्योऽपि सवोधने । सचिन्त्येति मृगीहशा प्रियतमे दृष्टे अममर प्रत्यङ्गमालिङ्ग्य माम् । इत्याकर्ण्य निमीलिताध- लया मेराला बघ्नन्त्या न गत स्थितं न च चलद्वासोऽभवा नयन र नैरानतं सोडास बदनाम्बुन मृगदृश सैर सवृतम् ॥ १८ ॥ याचो वाग्मिनि किं तनाव परपा. सुनु भुयो विनमोऽप्युद्धान्त कृन एष लोलनयने कि लोहित चुचुम्ब प्रिय ॥ २९ ॥ एकलिन्शयने सरोरुहदृशोषि- निद्रा तयोरेका पल्लवितारगुण्ठनातीमुकन्यरो लोचने । नास्त्यागो मयि किं मुधेर कुपितेत्युक्ते पुन प्रेयसा मानिन्या जलविन्दुढन्तुरपुटा दृष्टि सखावाहिता दृष्टवान् । अन्यया सविध समेत्य निमृतव्यालोरहस्सा लि. ॥ १९ ॥ सा यावन्नि पदान्यीकवचनैरालीजन पाठिता व्यापारैर्वसनाचलं चालयन्खापच्युति समवान् ॥ ३० ॥ तावन्त्यव कृतागसो द्रुततर सलप्य पयु पुर । प्रारमे लीलातामरसाहतोऽन्यपनितानि शवदयाधर पनिरकेसर- पुरतो यया मनसिजसेच्या तया वर्तितुं प्रेम्णो मौष्य | दूषितेक्षण इन व्यामील्य नेत्रे स्थितः । गुग्या मालिता- विभूपणस सहज. कोऽप्येष कान्त क्रमः ॥ २० ॥ दृष्टे ग्नेन दधती वायु स्थिता तम्य सा प्रान्त्या भूताया च व लोचनचन्मनाकुलित पार्थस्थिते वयन्यग्भूतं बहिरासित थुमनी नानिश चुम्बिना ॥ ३१॥ नाग नोपछिका सबै पुलकवत्सरी समातन्यति । नीवीवन्धवदागत शिथिलता न लुलितौ गानं न रोगामि या मंदफणाचितं न २ न किंचिदप्युक्तम् ३ तिरस्कृतम् १ मौनस्सम् ३ायमाना ज्ञान ·३१२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् यावच्छठेनामुना । दृष्टेनैव मनो हृतं धृतिमुषा प्राणेश्वरेणाद्य वापिका ॥ २०॥ साहजिकरूपवत्या भवति भवत्या मै तस्केनापि निरूप्यमाणनिपुणो मानः समाधीयताम् ॥३२॥ विभूषण भारः । सर्वाङ्गसौरभिण्या दमनकवल्याः किमालि कुसुमेन ॥ २१ ॥ इन्दुः किं क कलङ्कः सरसिजमैत- प्रियचाटूक्तयः स्किमम्मु कुत्र गतम् । ललितसविलासवचनैर्मुखमिति मुग्धे धानुष्कता केयमपूर्वा त्वयि दृश्यते । यया ) हरिणाक्षि निश्चितं परतः ॥ २२ ॥ आरुह्य शैलशिखर विष्यसि चेतांसि गुणैरेव न मायकैः ॥ १ ॥ कृष्णार्जुनानु- बद्वदनापहृतकान्तिसर्वखः । पूत्कर्तुमिवोर्ध्वकरः स्थितः रक्तापि दृष्टिः कर्णावलम्बिनी । याति विश्वसनीयत्वं कस ते | पुरस्तानिशानाथः ॥ २३ ॥ कौटिल्य कचनिचये करचरणा- कलमापिणि ॥ २ ॥ सितपुष्पोद्गमोऽयं ते दृश्यते धरपल्लवे । धरदलेषु रागस्त । काठिन्य कुचयुगले तरलत्वं नयन- फलं तु जातं मुग्धाक्षि चक्षुषोर्मम पश्यतः ॥३॥ अपूर्व योर्वसति ॥ २४ ॥ आक्षिपसि कर्णमक्ष्णा बैलिरपि बद्ध- चौर्यमभ्यसं त्वया चञ्चललोचने । दिवैव जाग्रतां पुंसां | रत्वया विधा मध्ये । इति जितसकलवदान्ये तनुदाने चेतो हरसि दूरतः ॥ ४ ॥ कुतः कुवलयं कर्णे करोषि | लजसे सुतनु ॥ २५ ॥ नयननिपातेऽङ्कुरितः पल्लवितो कलमापिणि । किमपाङ्गमपर्याप्तमस्मिन्कर्मणि मन्यसे ॥ ५॥ वचसि पुष्पितो हसिते । फलतु कृशाङ्गि तवाङ्गपर्शेन मनो- दृष्टिं देहि पुनर्बाले कमलायतलोचने । श्रूयते हि पुरा | रथोऽस्माकम् ॥ २६ ॥ उचितं गोपनमनयोः कुचयोः लोके विषस विषमौषधम् ॥ ६ ॥ विनमैर्विश्वहृयत्वं | कनकादिकान्तितस्करयोः । अवधीरितविधुमण्डलमुखमण्डल. विद्ययाप्यनवद्यया । केनापि हेतुना मन्ये प्राप्ता विद्याधरी | गोपनं किमिति ॥ २७ ॥ बदनेन निर्जितं तव निलीयते क्षितिम् ॥ ७ ॥ त्वदगमार्दवे दृष्टे कस्स चित्ते न भासते । चन्द्रबिम्बमम्बुधरे । अरविन्दमपि च सुन्दरि निलीयते मालतीशशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ॥ ॥ बिम्बोष्ठ पाथसां पूरे ॥ २८ ॥ सत्यं तपः सुगत्यै यत्तत्वाम्बुषु रवि- एव रागस्ते तन्धि पूर्वमदृश्यत । अधुना हृदयेऽप्येष मृग- प्रतीक्षं सत् । अनुभवति सुगतिमब्जं त्वत्पदजन्मनि समस्त. शावाक्षि दृश्यते ॥ ९ ॥ पातालमिय ते नाभिः स्तनौ क्षिति- कमनीयम् ॥ २९॥ दलदमलकोमलोत्पलपलाशशङ्काकुलो. धरोपमौ । वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपातसंनिमः ॥ १० ॥ ऽयमलिपोतः । तव लोचनयोरनयोः परिसरमनवेलमनु- अनङ्गोऽयमनङ्गत्वमद्य निन्दिष्यति ध्रुवम् । यदनेन न | सरति ॥ ३० ॥ तव कुवलयाक्षि वक्षसि कुण्डलिता कापि संप्राप्तः पाणिस्पर्शोत्सवस्तव ॥ ११॥ कमले कमलोत्पत्तिः । काञ्चनी कान्तिः । कुसुमेपोविजिगीपोर्भवति च भवतीह श्रूयते न च दृश्यते । वाले तव मुखाम्भोजे दृष्टमिन्दी- भूयसी कण्डः ॥ ३१ ॥ कम्बुकण्ठि चरणः शनैश्वरो राहु- वरद्वयम् ॥ १२ ॥ आक्रर्णय सरोजाक्षि वेचनीयमिदं | रेप तव केशकलापः । न च्युतं तदपि यौवनमेतत्सा पयो- भुवि । शशाङ्कसब वक्त्रेण पामरैरुपमीयते ॥ १३ ॥ घरगुरोरनुकम्पा ॥ ३२॥ कमलाक्षि विलम्ब्यतां क्षणे नीतानामाफुलीमावं लॅब्धैरिशिलीमुखैः । सदृशे पनवृद्धानां | कमनीये कचभारबन्धने । दृढलममिदं दृशोर्युगं शनकरच फैमलानां त्वदीक्षणे ॥ १४ ॥ यन्मध्यदेशादपि ते सूक्ष्मं | समुद्धराम्यहम् ॥ ३३ ॥ अयि मन्मथचूतमारि श्रवणा- लोलाक्षि दृश्यते । मृणालसूत्रमपि ते न समाति स्तनान्तरे । यतचारुलोचने । अपहृत्य मनः क यासि तत्किमराजकमत्र ॥१५॥ अनयोरनवद्याशी स्तनयोग्रॅम्ममाणयोः । अवकाशो | राजते ॥३४॥ मवत्कृते खञ्जनमञ्जुलाक्षि शिरो मदीयं यदि न पर्याप्तस्तव बाहुलतान्तरे ॥ १६ ॥ निर्गतुं शक्यमस्तीति | याति यातु | नीतानि नाशं जनकात्मजाथै दशाननेनापि तव मध्यं नितम्बिनि । अन्यथा नोपपयेत पयोधर- | दशाननानि ॥ ३५ ॥ ताम्बूलरागोऽधरलोलुपो यचदानं भरस्थितिः ॥ १७ ॥ राकाविमावरीकान्तसंक्रान्तद्युति ते | लोचनचुम्बनोत्सुकम् । हरश्च कण्ठप्रहलालसो यस्वार्थः स मुखम् । तपनीयशिलाशोमी कटिश्च हरते मनः ॥ १८॥ तेषां न तु भूपणं ते ॥ ३६ ॥ यत्पप्रमादित्सु तवाननीयो आक्षिपन्त्यरविन्दानि मुग्धे तब मुखत्रियम् । कोपदण्ड. कुरङ्गलमा च मृगाक्षि लक्ष्मीम् । एकार्थलिप्मान एवं सममाणां फिमेषामति दुष्करम् ॥ १९ ॥ आवर्त एवं मन्ये शशाङ्कपरहयोर्विरोधः ॥ ३७॥ सदा प्रदोपो मम मामिले ने नीलसरोरुहे । तरगा वलयस्तेन त्वं लावण्याम्बु- याति जामतः सदा च मे निःश्वसतो गता निशा । स्या समेतस्य विशाटलोचने ममाय गोकान्तकरः प्रदोषकः ॥३८॥ सन्दीपरमा नै प्रयुगसन् २ अडीकतया निन्दितन: ३ व्याप्त माम् : पो चान्नाम् ४ सोमशीले पझे, व्यायः. ५ अरः १ मार्चम्याहरण पूकारः २ पोत्रम् ; पो, अहारिम्. ३ की. पनागर ६ बटम्। पशे:-अरण्यम्, पानामपसे, -नामा दैत्य, पशे,योः मावार बलिः वरिक्तियम्. ४ वित रिजानाम् सानसौण्डे. ५ जटानाम्।

·प्रियचाटूक्तयः तपानन सुन्दार फुल्लपङ्कज फुट जपापुष्पमसौ तमाघर । सुखयन्ति गान वागास्त एव मदनन्य ममानुकून्ग 1 सरम्भ विनिद्रपद्म तन लोचनद्वय तपाङ्गमन्यत्किल पुष्यसचय | रूक्षमिर मुन्दरि यद्यदासीवत्सगमेन मम तत्तदिनानुनीतम् ॥३९॥ प्रिये सदा पूर्णतरं मनोहर ते निष्कलङ्क मुखचन्द्र ॥५४॥ पद्मातपनरमिक सरसीम्हन्य कि बीनमर्पयितुमिच्छमि मण्डलम् । विलोक्य सब्रीडतया निशापतिर्गत प्रतप्तो जल्धे वापिकायाम् । काल कलिगदिद न कृतनमन म्यिन्या जलान्तरम् ॥ ४० ॥ त्वद्वर्तुलस्थूलसुवर्णकान्ति रम्यस्तन | हरिष्यति मुखस्स तव लक्ष्मीम् ॥ ५५ ॥ त्वद्वक्त्रमान्यम श्रीफलयुग्ममेतत् । दृष्ट्वा वने श्रीफल्माकुल फि रजाभिराल- यमबुनकोशमुदामगाचतत्सुषममिकरोपकृत्या । लब्ध्यापि म्बितमेन वृक्षे ।। ४१ ॥ जघान वाणेर्दशमिशासशिरासि | पणि विघु क्रमहीयमान सत्यनीत्युपचिता श्रियमाशु सीताहरणे स राम । स्वदगसगाय सदानुरक्ते प्रयातु मे | नाशाम् ॥ ५६ ॥ मृदुलकनककान्ति श्वाससारम्यरम्य मस्तक्मेकमेव ॥ १२ ॥ शिखरिणि क नु नाम कियचिर वदनकमसमेतनेनमचद्विरफम् । तर किमु मुसमीक्ष्य किमभिधानमसावकरोत्तप । तरुणि येन ताघरपाटल | बीडया पद्मन्द सरसि सलिलपूर्णे मर्तुकाम विवेश ॥ ५५ ॥ दशति निम्बफल शुकशानक ॥ ४३ ॥ अनधिगत य प्रागासीदमिनरयोविभ्रमागतजन्मा चित्तोन्माथी विगत मनोरयस पूर्व शतगुणितेन गता मम प्रियामा । यदि तु| विषयोपालनानन्दसान्द्र । वृत्तीरन्तस्तिरयति तनाश्लेपन मा तर समागमे तथैव प्रसरति सुश्रु तत कृती भवयम् स कोऽपि प्रौढप्रेमा नर इव पुनर्मान्मयो मे विकार ॥ ४४ ॥ दलितकुचनखाङ्कमङ्कपालिं रचय ममाङ्कमुपत्य ॥ ५८ ॥ गोरे साझादजनि मगानेष यत्पद्मयोनि पीचरोरु । अनुहर हरिणाक्षि शकराङ्कस्थितहिमशैलसुता शय्योत्याय यदखिलमह प्रीणयति द्विरेफान् । एकाग्रा विलासलक्ष्मीम् ॥ ४५ ॥ कुमुदकमलनीलनीरजालिललित / यद्दधति मगरत्युष्णमानौ च भक्ति तत्मापुस्ते सुतनु विलासजुपोर्टशो पुर का । अमृतममृतरश्मिरम्बुजन्म , बदनौपम्यमम्भोरुहाणि ॥ ५९॥ उन्मेष यो मम न सहते प्रतिहतमेक्पदे तनाननस ॥ ४६ ॥ नारब्ध कुचपरि जातिवैरी निशायामिन्दोरिन्दीपरदलदृशा तस्स मौन्दर्य- रम्मणेषु वाम्य वैमुरय किमपि न चुम्बने कदाचित् । दर्प । नीत शान्ति प्रसममनया वक्त्रकान्त्येति हर्षालमा किं नीवीगतमवले रुणसि पाणिं विक्रीते करिणि किमङ्कुशे मन्ये ललिततनु ते पादयो पद्मलक्ष्मी ॥ ६० ॥ हस्त विवाद ॥ १७ ॥ दासे कृतागसि मवेदुचित प्रभूणा खेदन पित इव यश्चन्दनक्षोदयन्दैरालिसोऽलकृतपरिसर पादप्रहार इति मानिनि नामि दूये । उद्यकठोरपुलकाङ्कित | फुल्छहारहारे । आराधीत्य तर ननकुरगाक्षि वशोजशमु कण्टकार्यद्विद्यते तर पद ननु सा व्यथा मे ॥ ४८॥ साक्षात्कार तदपि न दिशत्येष किं वा करोमि ॥ ६१ ॥ वाले तगाधरसुधारसपानकाले चेतो मदीयममिवान्छति | विनिश्वेतु शक्यो न सुखमिति वा दु खमिति ना प्रमोहो निद्रा रोमावम् । आलिङ्गने तर विरोचनपोनमावमाखण्डल-वा किमु विपविसर्फ दिमु मद । तर स्पर्शे परों मम हि त्वमखिलाद्गनिरीक्षणे ते ॥ ४९ ॥ एको हि खञ्जनवरो परिमूढेन्द्रियगणो विकारश्चैतन्य भ्रमयति च समीलयति च नलिनीदलस्यो दृष्ट करोति चतुरङ्गबलाधिपत्यम् । किं वा | || ६२ ॥ सित योल्लामिस्ते धरल्यति विश्व शशिमुखि करिष्यति मनद्वदनारविन्दे जानामि नो नयनखानयुग्म | दृशस्ते पीयूपद्रवमिन विमुञ्चन्ति परित । वपुस्ते लावण्य मेतत् ॥ ५० ॥ कोपस्त्वया हृदि कृतो यदि पङ्कजाक्षि | किरति मधुर दिसु तदिद कुतस्ते पारुष्य सुतनु हृदयेनाद्य सोऽस्तु प्रियस्तर मित्र विधेयमन्यत् । आश्लेषमर्पय | गुणितम् ॥ ६३ ॥ स्तुम क वामाक्षि क्षणमपि विना य न मदर्पितपूर्वमुच्चैदन्तशत मम समर्पय चुम्बन च ॥ ५१॥ | रमसे विलेमे क प्राणान् रणमखमुखे य मृगयसे । सुलने म्यानस्य जीवकुसुमस्स विकासनानि सतर्पणानि सकले | को जात शशिमुखि यमालिङ्गमि बलाचप श्री कसैपा न्द्रियमोहनानि । एतानि ते सुचनानि सरोरुहाक्षि | मदननगरि घ्यायसि तु यम् ॥ पुराभूदमाक प्रथम कर्णामृतानि मनसश्च रसायनानि ॥ ५२ ॥ मालिन्यमन्ज | मविमिना तनुरिय ततो नु व प्रेयान् वयमपि हताशा शशिनोर्मधुलिट्कलको धत्तो मुखे तु तर दृक्तिलकाञ्जना | प्रियतमा । इदानी नाथस्व वयमपि काय किमपर हताना माम् । दोपावित कचन मेलेनतो गुणत्न वस्तुर्गुणो हि प्राणाना कुंलिशकठिनाना फलमिदम् ॥ ६५ ॥ दृशौ तप वचसि भ्रमविप्रलम्मा ॥ ५३ ॥ पादास्त एव शशिन | मदालसे मदनमिन्दुमत्यान्वित गति ननमनोरमा विधुतरम्म , अम्मीन्यहमर्थे २ शेपत्वन् जिज्ञासहस्रवत्वाद, ३ बासुर १ कुबल , परे-माण्डारगृहन् २ मुकुलीमाव' पपे-मुद्राम् त्वम्, हस्तमहसवत्लाद ४९द्रत्वन, चामहरू पाद ५ मरिन ३ गृहीता ४ गोमा ५ सूर्यकिरण पो, गुरमय- ६एका स्वम् ६ प्रामुन ७ मियो मिलनाद ८ प्रानिप्रतारणे ७ वज्रबकठोराणाम् ४.म.र.

·३१४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् मूरुद्वयम् । रतिस्तव कलावती रुचिरचित्रलेखे ध्रुवावहो | बहून्यनन्यमनसा नक्तंदिनानि प्रिये तस्यैतत्तपसः फलं मुख- विबुधयौवनं वहसि तन्वि पृथ्वीगता ।। ६६ ॥ दिनकर- | मिदं पश्यामि यत्तेऽधुना ॥७६॥ काश्मीरदवगौरि हन्त किमय करामुष्टं बिन्नथुतिं परिपाटलां दशमकिरणैरुत्सर्पद्भिः स्फुटी- भूयोऽङ्गरागे ग्रहः को वा नीलसरोरुहाक्षि नितरां नेत्राञ्जने कृतकेसरम् । अयि मुखमिदं मुग्धे सत्यं समं कमलेन ते | संभ्रमः । रक्ताशोकदलोपमेयचरणे किं लाक्षया दत्तया मधु मधुकरः किं त्वेतस्मिन्पिबन्न विमाच्यते ॥ ६७ ॥ नो यगान्तरमीहते निजरुचा विभ्राजमानो मणिः ॥ ७७ ॥ बन्धूकद्युतिबान्धवोऽयमधरः स्निग्धो मधूकच्छविर्गण्डे चण्डि | तन्वि त्वद्वदनस्य विभ्रमलवं लावण्यवारांनिधेरिन्दुः सुन्दरि चकास्ति नीलनलिनश्रीमोचनं लोचनम् । नासान्वेति तिल. दुग्धसिन्धुलहरीबिन्दुः कथं विन्दतु । उत्कल्लोलविलोचने प्रतूनपदवीं कुन्दामदन्तिः प्रिये प्रायस्त्वन्मुखसेवया विज- क्षणमयं शीतांशुरालम्बतामुन्मीलन्नवनीलनीरजवनीखेलन्म- यते विश्वं स पुष्पायुधः ॥ ६८ ॥ केशाः 'संयमिनः श्रुते- राश्रियम् ॥७॥ वेणी ते प्रसमीक्ष्य चित्रकुसुमैरुद्भासितां रपि परं पारं गते लोचने ह्यन्तर्वक्त्रमपि स्वभावशुचिभिः | बर्हिणो लजन्ते निजबर्हवृन्दमधिकं भारं विदित्वा प्रिये । कीर्ण द्विजानां गणैः । मुक्तानां सततं निवासरुचिरं वक्षोज- निर्याताः शनकैरिति खनिलयारे निलीय स्थिताः कुम्भद्वयं चेत्थं तन्वि वपुः प्रशान्तमपि ते रागं करोत्येव | पश्यैतानपि लजयेव मधुपान्वल्लीविहायोद्गतान् ॥ ७९ ॥ नः ॥ ६९ ॥ भ्रूचापे निहितः कटाक्षविशिखो निर्मातु मर्म- व्यथां श्यामारमा कुटिलः करोतु कबरीभारोऽपि भारोयमम् । पानगोष्ठीवर्णनम् मोहं तावदयं च तन्वि तनुतां बिम्बाधरो रागवान्सद्वृत्तः दृश्यते पानगोष्ठीषु कान्तावक्त्रगतं मधु । सर सहाय- स्वनमण्डलस्तव कथं प्राणैर्मम क्रीडति ॥ ७० ॥ ये ये मासाद्य प्रस्तो राहुरिवेन्दुना ॥ १ ॥ सागसि प्रियतमे खञ्जनमेकमेव कमले पश्यन्ति देयात्कचित्ते सर्वे कवयो | कृतकोपा यात्रियुग्मपतितेऽपि .न तुध । सैव मद्यपरिलुप्त- भवन्ति सुतरां प्रख्यातभूमीभुजः । त्यद्वक्वाम्बुजनेत्रखञ्जन- | विवेका तं तथैव परितोषयति स्म ॥ २ ॥ मूर्तिमन्तमिव युगं पश्यन्ति ये ये जनास्ते ते मन्मथवाणजालविकला | रागरसौघं ते परस्परसमर्पितवक्त्राः । आननासवनिषेण मुग्धे किमत्यद्भुतम् ॥ ७१ ॥ धत्ते बर्हभरे शिखी तव न | तदानीमक्षिपन्त हृदयेषु युवानः ॥ ३ ॥ सज्जितानि सुरमी- किं धम्मिल्लभारश्रियं सारङ्गो भजते न किं तव दृशोः ण्यथ यूनामुल्लसन्नयनवारिरुहाणि । आययुः सुघटितानि सौभाग्यमालोकते । मत्तेमश्च शिरपदे वहति ते वक्षोजलक्ष्मी सुरायाः पात्रतां प्रियतमावदनानि ॥ ४ ॥ सोपचारमुप- न किं तन्मन्ये तरुणि त्वया विवृणुते साम्य वनश्रीरियम् | शान्तविचारं सानुतर्षमनुतपंपदेन । ते मुहूर्तमथ मूर्तमपीप्य- ॥ ७२ ॥ किं पद्मस रुचिं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते प्रेम मानमवधूय वधूः खाः ॥ ५॥ क्रान्तकान्तवदन- न किं वृद्धिं वा ईषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम् । प्रतिविम्वे मग्नबालसहकारसुगन्धौ । स्वादुनि प्रणदितालिनि वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरुजृम्भते दर्पः साद- | शीते निर्ववार मधुनीन्द्रियवर्गः ॥ ६ ॥ कापिशायनसुगन्धि मृतेन चैदिह तदप्यस्त्येव बिम्वाधरे ॥ ७३ ॥ लावण्या- | विघूर्णन्नुन्मदोऽधिशयितुं समशेत । फुल्लदृष्टि वदनं प्रमदा- मृतयपिणि प्रतिदिशं कृष्णागरुश्यामले वर्षाणामिव ते पयो-नामन्जचार चषकं च षडङ्गिः ॥७॥ बिम्बितं मृतपरि- धरमरे तन्यङ्गि दूरोनते । नासावंशमनोज्ञकेतकतनुभूपत्र- | सुति जानभाजने जलजनित्यबलायाः । प्रातुमक्षि पतति गर्भो सपुष्पश्रीस्तिलकः सहेलमलकैमृङ्गैरिवापीयते ।।७४ ॥ भ्रमरः स भ्रान्तिमाजि भवति क विवेकः ॥ ८॥ दच. अन्तःकूजदुदारकण्ठमसकृन्मुश्चेति लोलेक्षण प्रायः सेरकपोल | मिष्टतमया मधु पत्युढिमाप पिबतो रसवत्ताम् । यत्सुवर्णमु. मूलममृतप्रसन्दि बिम्बाधरम् । आधूतागुलिपलवाग्रमल- कुटांशुभिरासीचेतनाविरहितैरपि पीतम् ॥ ९ ॥ स्वादनेन मित्यानर्तितमूलते पीतं येन मुखं त्वदीयमरले सोऽहं हि धन्यो । सुतनोरविचारादोछत्तः समचरिष्ट रसोऽन्न । अन्यमन्यदिव युवा ॥ ७५ ॥ हुंकारैर्ददता मया प्रतियचो यन्मौनमासेवितं यन्मधु यूनः खादमिष्टमतनिष्ट तदेव ॥ १०॥ विनती यद्दावानलदीसिभिस्तनुरियं चन्द्रातपैस्तापिता । ध्यातं यत्सु- | मधुरतामतिमात्र रागिभिर्युगपदेव पपाते । आननैर्मधुरसो विकसदिनासिकामिरसितोत्पलगन्धः ॥ ११ ॥ पीतवत्यमि- १ बन्धनयुक्ता पर्छ,-नियमवन्तः, २ कर्णस, पझे, वेदल मते मधुतुल्यस्वादमोष्ठरुचकं विदेदही । लम्यते स परि- २६तानाम् : पसे, आमनानाम्, ४ मौक्तिकानाम्। पशे, जीवन्मुरक्ततयारमा यायन वियतापि युवत्याः ॥ १२ ॥ कस- कानाम्, ५ भूरेय चापस्तस्मिन्. ६ कटाक्ष एव विशिसो बाप-चित्समदनं मदनीयप्रेयसीबदनपानपरस । खादितः सकृति- ७ मलिनसमावः ८ समुद्रस्य परे-कामस. ९ भालोकः पशे,- प्रकार: दितो मपतिः ११चलनेत्रन्। निति प्राप. २मये. विनियो.

·पानगोष्ठीवर्णनम् - वासय एव प्रत्युत क्षणविदंशपदेऽभूत् ॥ १३ ॥ पीतशीधु- | यन्त्यनुनिन्ये ॥ ३२ ॥ कुर्वता मुकुलिताक्षियुगानामगसाद- मधुरैमिथुनानामाननैः परिहतं चपकान्तः । ब्रीडया मसादितवाचाम् । इर्ण्ययेव हरता हियमामा तद्गुणः स्वयम- रुददिवालिविरावैनीलनीरजमगच्छदधस्तात् ॥ १४ ॥ प्रातिमं कारि मदेन ॥३३॥ गण्डभितिषु पुरा सदशीपु व्याधि नाशि- सिरकेण गतानां वक्रवाक्यरचनारमणीयः । गूढ- | तदृशां प्रतिमेन्दुः । पानपाटलितकान्तिपु पश्वासोप्रचूर्णतिल- सूचितरहस्यसहासः सुभ्रुवां प्रववृते परिहासः ॥ १५॥ काकृतिरासीत् ॥ ३४ ॥ उद्धतैरिव परसरसद्गादीरितान्यु. हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारविशेषाः। मयतः कुचकुम्मैः । योषितामतिमदेन जुपूर्णविनमातिशय- चक्रिरे भृशमजोरपि वघ्याः कामिनेव तरुणेन मदेन पुंषि वपूंपि ॥ ३५ ॥ चारुता वपुरम्पयदासां तामनून- ॥ १६ ॥ अप्रसन्नमपराद्धरि पत्यो कोपदीप्तमुररीकृतधैर्यम् । नवयौवनयोगः । तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीतां मदो दयित- क्षालितं नु शमितं नु वधूनां द्रावितं नु हृदयं मधुबारैः | संगमभूपः ॥ ३६ ॥ क्षीयतामुपगताखनुवलं तामु रोपारि- ॥ १७ ॥ सन्तमेव चिरमप्रकृतत्वादप्रकाशितमदिद्युतदङ्गे । तोषवतीषु । अग्रहीनु सशरं धनुरुज्झामास नझितनिपट्न- विभ्रम मधुमदः प्रमदानां धातुलीनमुपसर्ग इवार्थम् ॥ १८॥ मनङ्गः ॥ ३७ ॥ शङ्कयान्ययुचती वनितामिः प्रत्यमेदि सावशेषपदमुक्तमुपेक्षा सस्तमाल्यवसनामरणेषु । गन्तु- दयितः स्फुटमेव ।न क्षम भवति तत्त्वविचारे मत्सरेण हत- मुत्थितमकारणतः स द्योतयन्ति मदविनममासाम् ॥ १९॥ संवृति चेतः ॥ ३८ ॥ आननैर्विचकसे हृषिताभिर्वधमानमि- मद्यमन्दविगलअपमीपञ्चक्षुरुन्मिपितपक्ष्म दधत्या । वीक्ष्यते तनूमिरमावि । आर्द्रतां हृदयमाप च रोषो लोलति स स शनकैनववध्वा कामिनो मुखमधोमुखयैव ॥ २०॥ | वचनेषु वधूनाम् ॥ ३९ ॥ रूपमप्रतिविधानमनोनं प्रेमकार्य- या कथंचन सखीवचनेन प्रागभिप्रियतमं प्रजगल्मे । बीड- | मनपेक्ष्य बिकासि । चाटु चाकृतकसम्रममासां कार्मणत्वमगम- जाड्यममजन्मधुपा सा खां मदाप्रकृतिमेति हि सर्वः ॥२१॥ | नमणेयु ॥ ४० ॥ लीलयैव सुतनोस्तुलयित्या गौरवाढ्यमपि छादितः कथमपि त्रपयान्तर्यः प्रियं प्रति चिराय रमण्याः । लावणिकेन । मानवञ्चनविदा वदनेन क्रीतमेव हृदयं दयि- वारुणीमदविशङ्कमयाविश्वक्षुपोऽभवदसाविव रागः ॥२२॥ | तस ॥४१॥ शीधुपानविधुरासु निगृहन्मानमाशु शिथिली- आगतानगणितप्रतियातान्वहमानमिसिसारयिपूणाम् । प्रापि | कृतलजः। संगतासु दयितैरुपलेमे कामिनीपु मदनो नु मदो नु चेतसि स विप्रतिसारे सुभ्रुवामवसरः सरकेण ॥ २३ ॥ मा | ॥ ४२ ॥ पातुमाहितरवीन्यमिलेपुस्तपयन्त्यपुनरुक्तरसानि । पुनस्तममिसीसरमागस्कारिणं मदविमोहितचित्ता । योषि- समितानि वदनानि वधूनां सोचलानि च मधूनि युवानः दित्यमिललाप न हालां दुस्त्यजः खल सुखादपि मानः | ॥४३॥ कान्तसंगमपराजितमन्यौ वारुणीरसनशान्तवियादे। ॥ २४ ॥ हीविमोहमहरद्दयितानामन्तिकं रतिसुखाय | मानिनीजन उपाहितसंधौ संदधे धनुपि नेपुमनङ्गः ॥१४॥ निनाय । समसादमिव सेवितमासीत्सद्य एव फलदं मधु | कुप्यताशु भवतानतचित्ताः कोपितांश्च वरिवस्सत यूनः । तासाम् ॥ २५ ॥ दत्तमाचवदनं दयितेन व्यासमातिशयिकेन ) इत्यनेक उपदेश इव स स्वाद्यते युवतिभिर्मधुवारः ॥ ४५ ॥ रसेन । सखदे मुखसुरां प्रमदाभ्यो नाम रूढमपि च युद्- | मर्तृभिः प्रणयसंभ्रमदत्तां वारुणीमतिरसां रसयित्वा । पादि ॥ २६ ॥ लब्धसौरमगुणो मदिराणामङ्गनायचप- हीविमोहविरहादुपलेभे पाटयं तु हृदयं नु वधूमिः ॥ ४६॥ कस च गन्धः । मोदितालिरितरेतरयोगादन्यताममजता- स्वादितः स्वयमथैधितमानं लम्मितः प्रियतमैः सह पीतः । तिशयं नु ॥ २७ ॥ मानमङ्गपटुना सुरतेच्छां तन्यता प्रथ- | आसयः प्रतिपदं प्रमदानां नैकरूपरसतामिव मेजे ॥ १७ ॥ यता दृशि रागम् । लेभिरे सपदि मावयतान्तर्योषितः प्रण- | भूविलाससुमगाननुकतु विग्रमानिय वधूनयनानाम् । यिनेव मदेन ॥ २८ ॥ पानधौतनवयावकरागं सु वो आददै मृदुविलोलपलाशैरुत्पलश्चषकवीचिषु कम्पः ॥ १८ ॥ निमृतचुम्बनदक्षाः । प्रेयसामधरयगरसेन सं किलामरमुपालि ओष्ठपल्लवविदंशरुचीनां हृद्यतामुत्ययौ रमगानाम् । फुल- ररक्षुः ॥ २९॥ अर्पितं रसितवत्यपि नामग्राहमन्ययुवते. | लोचनविनीलसरोजैरङ्गनासचषकैर्मधुवारः ॥ ४९ ॥ प्राप्यते दयितेन । उज्झति म मदमप्यपिबन्ती वीक्ष्य मद्यमितय गुणवतापि गुणानां व्यक्तमाश्रययशेन विशेषः । तत्तथा तु ममाद ॥ ३० ॥ अन्ययान्यवनितागतचित्रं चित्तनाथ- | हि दयिताननदचं व्यानशे मधु रसातिशयेन ॥ ५० ॥ मभिशङ्कितयत्या। पीतमूरिसुरयापि न मेदे निवृतिहि मनसो वीक्ष्य रत्नचपकेष्वतिरिक्तां कान्तदन्तपदमण्डनलक्ष्मीन् । मदहेतुः ॥ ३१ ॥ कोपरत्यनुनयानगृहीत्वा प्रागथो मधु- जज्ञिरे बहुमताः प्रमदानामोठयायकनुदो मधुवायः॥५१॥ मदाहितमोहा । कोपितं विव्हखेदितचिचा कान्तयेव कल- लोचनाघरकृताहृतरागा वासिताननविशेषितगन्धा । वारुणी १ प्रागल्भ्यम्. २ मयेन. परगुणात्मगुणानां व्यत्ययं विनिमयं नु वितेने ॥ ५२ ।। - - ·- ३१६ [६ प्रकरणम् सुभापितरत्नभाण्डागारम् तुल्यरूपमसितोत्पलभगो कर्णगं निरुपकारि विदित्वा । कणितकलकण्ठाघमघरे । कृतघूमनासौ प्रकटितविलक्षार्थ योपित सुदिव प्रविभेजे लम्भितेक्षणरुचिर्मदराग ॥५३॥ रुदितस्मितक्रोधोद्रान्तं पुनरपि विध्यान्मयि मुखम् ॥ ३ ॥ क्षीणयावरसोऽप्यतिपान कान्तदन्तपदसमृतशोम अद्य द्यूतजिताधरग्रह विधावीशोऽसि तत्खण्डनादाधिक्ये बद आययावतितरामिव वध्या सान्द्रतामघरपल्लवराग ॥५४॥ को भवानिति मृपा कोपाश्चितभूलता । सद्य खिन्नकरामकुन्तल रागकातनयनेषु नितान्तं विद्रुमारुणकयोलतलेषु । स । परायत्तीकृतास्सस्स मे मुग्धाक्षी प्रतिकृत्य तत्कृतवती धूतेऽपि गापि ददृशे वनिताना दर्पणेष्विव मुखेषु मदश्री ॥ ५५ ॥ यन्नार्जितम् ॥ ४॥ गाढालिङ्गनपूर्वमेकमनया द्यूते जिते बद्धकोपविकृतीरपि रामश्चारुताभिमततामुपनिन्ये । वश्यता चुम्बन तत्किंचित्परिरभ्य दत्तममुना प्रत्यर्पित चोनया । मधुमदो दयितानामात्मवर्गहितमिच्छति सर्व ॥ ५६॥ मेव बहुधा रात्रिर्गता तन्वतो ॥५॥ आश्लेषे प्रथम क्रमेण नैतत्तागिद न तादृशमिति प्रत्यर्पणप्रक्रमैनोश्चम्बनमेक- वासमा शिथिलतामुपनाभि हीनिरासमैपदे कुपितानि । विजित हृद्येऽधरस्यार्पणे नर्मद्यूतविधौ पण प्रियतमे कान्ता योषिता विदपती गुणपक्षे निर्ममार्न मदिरा वचनीयम् ॥५७|| भर्तृपूपसग्नि निक्षिपतीनामात्मनो मधुमदोद्यमितानाम् ।। खैर सारिविसारणाय विहित खेदाम्बुगर्भ कर ॥ ६ ॥ पुन पृच्छति । अन्तर्हासनिरोधसभृतरसोदेदस्फुरगण्डया बीडया विपल्या वनिताना न स्थितं न विगतं हृदयेषु ॥५८ ॥ रुन्धती नयनवाक्यविकास सादितोमयका परि रम्भे । ब्रीडितस ललितं युवतीना क्षीवता बहुगुणैरनुजहे बाह्यरतक्रीडावर्णनम् आलिङ्गनम् ॥ ५९॥ योपिदुद्धतमनोमवरागा मानयत्यपि ययौ दयि हीतया गलितनीवि निरसनन्तरीयमवलम्बितकाश्चि । ताङ्कम् । कारयत्यनिभृता गुणदोष वारुणी खलु रहस्स । मण्डलीकृतपृथुस्तनमार सखजे दयितया हृदयेश ॥ १ ॥ विभेदम् ॥ ६० ॥ आहिते नु मधुना मधुरत्वे चेटितय | उत्तरीयविनयात्रपमाणा रुन्धती किल तदीक्षणमार्गम् । गमिते नु विकासम् । आयमौ नर इवोद्धतराग कामिनी आवरिष्ट विकटेन विनोहर्वक्षसेव फुचमण्डलमन्या ॥२॥ प्यवसर कुसुमेषो ॥ ६१ ॥ मा गमन्मदविमूढधियो न अगुक हृतमता तनुबाहुखस्तिकापिहितमुग्धकुचाग्रा । मिन प्रोन्श्य रन्तुमिति शकितनाथा । योषितो न मदिरा भृश शङ्खवल्य परिणेना पर्यरम्भि रभसादचिरोढा ॥ ३ ॥ मीषु प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि ॥६२॥ चित्तनियतिनिधायि । सजहार सहसा परिरब्धप्रेयसीपु विरहय्य विरोधम् । सहित विविक्त मन्मभो मधुमद शशिमास । सगमश्च दयितै रतिपति स्मितमिनकोधमाशु तरुणेषु महेपुम् ॥ ४॥ म नयन्ति प्रेम कामपि मुव प्रमदानाम् ॥ ६३ ॥ धाय । संसमानमुपयन्तरि वधा लिष्टवत्युपसपत्नि रसेन । आरमनव रहितयथोचितभूमौ निर्दय विलुलितालकमाल्ये । मानिनी । रुरुधे कृतिनेव खेदसङ्गि वसन जघनेन ॥ ५ ॥ पीडिते पुर रतिविधी युसुमेपुमत्तमत्त इव विभ्रममाप ॥ ६४ ॥ | उर प्रतिपेप भर्तरि सनयुगेन सुवल्या । सष्टमेव दलल शीधुपानविधुरेषु वधूना निमतामुपगतेषु धपुषु । ईहितं प्रतिनार्यास्तन्मयत्वममवद्धृदयसे ॥ ६ ॥ दीपितस्मरमरस्युत रतिरसाहितमा चीतलक्ष्यमपि कामिषु रेजे पीड यल्लमे घनमभिप्वजमाने । वक्रता न ययतु कुचकुम्मी पीतस्तुपारकिरणो मधुनेव सार्धमन्त प्रविश्य चपाप्रति । सुनुव कठिनतातिशयेन ॥ ७ ॥ सप्रवेष्टुमिव योषित ईषु विम्बवती। मानान्धारमपि मानपतीजनस नून विभेद श्लिष्यता हृदयमिष्टतमानाम् । आत्मन सततमेन तदन्त यदशौ प्रससाद सघ ॥ ६६ ॥ पिपि प्रिय सस सय मुमु वधूनामाता यपुरसशयमन्त । यूनि गादपरिरम्भिनि वर्तिनो न खलु नूनमजानन् ॥ ८ ॥ हनिर्भरमधत्त मुमासयं देहि मे तत त्यज दुदुद्रुतं ममम माजन काश्चनम्। यसोपमन्यु यवृषे यदनेन ॥ ९॥ न म माति यपुर इति स्मलिनल्पितं मदरशात्पुरशीन अंगे हसितहेतवे प्रमदानामन्तरिटतमसगमजन्मा । यहिरयाप्य पिकास सहचरीमिरप्यैयत ॥ ६॥ च्यानशे तनुम्हाण्यपि हर्ष ॥१०॥ यत्प्रियव्यतिराद्ध चूतकीटारर्णनम् नितानामगजेन पुलयेन बगरे । प्रापि तेन भृशमुसिता मिन विभि सरदि बन्धनमोक्ष ॥११॥ मितेनोगायन गदागतम्य इत मम । सनोपीरमा चुम्यनम् सेप तो पूते पासया ॥ १ ॥ आसेपचुम्बनरतोलर रोग्दृष्टि बदन दयितायाम्यन्ति प्रियतमे रमसेन । कौतुगनि गोगरोदरपा प्रतिमना । भोग ग यपति प्रोडया मह विनीषि नितम्यादा शिधिनामुपपदे नये प पराजय च यूनोमनरादपि याम्यति जेतुमेर ॥२॥॥ १२ ॥ आप्ता नगाद परिरमा बितानि तीजीआप्टे कथमपि समासाप ममयं मया र तम्या धनदन्तनिपाते । गौमार्यगुसकीर्तिीम एप मुरते १भासमोर मोसमी वगरे १ सानीभग - ·बाह्यरतक्रीडावर्णनम्, मुरतप्रशंसा, नववधूसंगमे सखीवाक्यम् , नववधूसंगमः - - प्वपि कामः ॥ १३ ॥ हीमरादवनतं परिरम्मे रागवानय- निविडकयुकोचारणे ॥ ३॥ नरविफलजन्ममिगिरिदरी न कि टुजेप्ववकृष्य । अर्पितोटदलमाननपमं योपितो मुकुलिताक्ष- सेव्यते न चेच्छ्यणगोचरीमवति जातुचिजन्मनि । कलोत- मवासीत् ॥ १४ ॥ पलयो मिति साम्यसपक्ष दष्टवत्यवरवि- स्वमाधुरीविरचनानुकारादरीस्तासहयोदरीवचनशाकुरीति- म्बममीप्टे । पर्यफूजि साजेव तरुण्यास्तारलोलवलयेन करेण | ध्वनिः ॥ १ ॥ संदृष्टेऽघरपलवे सचकितं हस्तानमा- ॥ १५ ॥ केनचिन्मधुरमुल्वणरागं वापतप्तमधिकं विरहेपु । धुन्वती मा मा मुच शठेति कोपवचनैरानर्तितभूलता । ओष्ठपछयमपास मुहूर्त सुभ्रवः मरसमक्षि चुचुन्वे ।। १६ ॥ | सीत्काराश्चितलोचना मरमसं यश्श्रुम्बिता मानिनी प्रास ते. विहारः रमृतं धमाय मथितो मूहः मुरैः सागरः॥५॥ कि चतगुरु- आवृतान्यपि निरन्तरमुच्चर्योषितामुरसिजद्वितयेन । सेवनैः किमपरल्योमार्चनैः किं फलं किं सादध्ययनेन मे रागिणामित इतो विमृशतिः पाणिमिर्जगृहिरे हृदयानि | सुरपदप्राप्त्याय किं वा फलम् । एतस्याः कुचकुम्मसंप्रम- ॥ १७ ॥ कामिनाममालानि विमुग्नैः खेदवारिमृदुमिः | परीरम्मप्रवाहोगमन्वेदाम्मोभिरनग्यहिरघुना निर्वापितो नो करजाः । अक्रियन्त कठिनेपु कथंचित्कामिनीकुच- | यदि ॥ ६ ॥ प्राङ् मा मेति मनागनागतगुगं जातामि- तटेषु पदानि ॥ १८ ॥ सोप्मणस्तनगिलागिखरामादात्तधर्म- लापं ततः सनीटं तद्नु सयोद्यममनु प्रनटधैये पुनः । सलिलैस्तरुणानाम् । उच्छमत्कमलचारुषु हनिम्झनामिसर- प्रेमाईस्पृहणीयनिर्मररहःक्रीडाप्रगल्मं ततो निःसागविघर्ष- सीपु निपते ॥ १९ ॥ आमुशद्विरमितो वलिवीची.ल-पाधिकमुखं रम्यं कुलवीरतम् ॥ ७ ॥ शङ्कारागुलितेन मानवितताङ्गुलिहस्तैः । मुश्रुवामनुमवात्यतिपैदे मुष्टिमेयमिति | यत्र नयनप्रान्तेन न प्रेक्ष्यते केयूरध्वनिरिमीविचकितं नो मध्यममीटैः ॥ २० ॥ प्राप्य नामिनमजनमाशु प्रस्थितं यत्र वाश्लिष्यते । नो वा यत्र शनैरलमदशनं बिम्बाधरः निवसनग्रहणाय । औपनीविकमरुन्ध किल सी बलमन्स | पीयते नो वा यत्र विधीयते च मगितं तल्कि रतं कामिनोः करमात्मकराम्याम् ॥ २१ ॥ कामिनः कृतरतोत्सवकाल- | |॥ ८॥ आकाशे नटनं सरोरुहयुगे मञ्जीरमयुध्वनिः क्षेपमाकुलवधूकरसनि । मेखलागुणविलग्नमसूयां दीर्घसूत्र- शीतांशी कलकूजितं किसलय पीयूपपानोत्सवः । खर्गशोणि- मकरोत्परिधानम् ॥ २२ ॥ अम्वरं विनयतः प्रियपाणेयो- तरुणयोः पुण्यानि मन्यामहे ॥ ९ ॥ घरे नन्दात्परिमवो ध्वान्ते कराकर्षण रम्मायां रसनारव- पितश्च करयोः कलहस । यारणामिव विघातुममीक्ष्गं कक्ष्यया च वलयश्च शिशिले ॥ २३ ॥ ग्रन्थिमुव्ययितुं हृद- नववधूसंगमे सखीवाक्यम् येशे याससः स्पृशति मानधनायाः । भ्रूयुगेण सपदि प्रति- पेदे रोममिश्च सममेव विभेदः ॥ २४ ॥ आशु लचित- | माविनावेतो कुचग्रहकचग्रही ॥ १ ॥ बाला तन्वी मृदुत्नु- रक्षामालिक्या वाले वदया कि प्रयोजनम् । अवश्य- वीष्टकराग्रे नीविमर्धमुकुलीकृतदृष्ट्या । रक्तवैणिकहताघर- रियं त्यज्यतामत्र शङ्का दृष्टा काचिद्रमरमरतो मजरी मज्य- तत्रीमण्डलक्कणितचारु चुकूजे ॥ २५ ॥ आयताद्गुलिरभूद- | माना । तस्मादेषा रहसि मवता निर्दयं पीडनीया मन्दा- तिरिक्तः मुम्रयां ऋशिमशालिनि मध्ये । श्रोणिपु प्रियकरः कान्ता विसृजति रसं नेक्षुयष्टिः समग्रम् ॥ २॥ नीरन्ध्र पृथुलामु स्पर्शमाप सकलेन तलेन ॥ २६ ॥ चक्रुरेव लल- | परिरम्यते प्रियतमो भूयस्तरा चुम्ब्यते तद्वादं क्रियते यदम्य नोरुषु राजीः स्पर्शलोमवशलोलकराणाम् । कामिनामनिमृ- रुचिरं चाहकरैः स्तूयते । सख्या मुग्धबघूरसी रतविधी तान्यपि रम्मास्तम्मकोमलतलेपु नखानि ॥ २७ ॥ ऊरुमूल- यत्नेन सा शिक्षिता निन्तं गुरुणा पुनः शतगुगं पञ्चेषुणा चपलेक्षणमनन्यैर्वतसकुमुमैः प्रियमेताः । चक्रिरे सपदि कारिता ॥३॥ नार्यस्तन्त्रि हठाद्धरन्ति रमगं तिष्ठन्ति नो तानि यथार्थ मन्मथस्य कुमुमायुधनाम ॥ २८ ॥ वारितास्तकि तान्यसि किं च रोदिपि मुधा तासां मिय मा कृथाः । कान्तः केलिरुचियुवा सहृदयस्तादृक्पतिः कातरे सुरतप्रशंसा किं नो वर्वरकोः प्रियशतैराक्रम्य विक्रीयते ॥४॥ मुरते च समाधी च मनो यत्र न लीयते । ध्यानेनापि हि किं तेन किं तेन मुरतेन या ॥१॥ यत्र न मदन- नववधूसंगमः विकारः सद्भावसमर्पणं च गात्राणाम् । तम्मिन्नुद्धतभावे पशु- यावकरसाईपादप्रहारयोगितकचेन दयितेन । मुग्धा कमगि पशव एव रज्यन्ते ॥ २ ॥ प्रतिक्षणसमुहसन्नव- साप्यसतरला विलोक्य परिचुम्बिता सहसा ॥ १ ॥ कलाकलापान्वितक्षपाकरविलोकने यदि तयाम्ति कौतूहलम् । आमाति बालिकेयं पाणित्पर्शन पुलकितावयवा । अमिनव- विलोकय तदा ससे मुरतसंगरालोकनप्रहृष्टदयितामुखं | वसन्तमहादाविमुकुलेब चालचूतलता ॥ २॥ सिधति .

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् कूणति वेल्लति विवलति निमिपति विलोकयति तिर्यक् । तटग्राहिण ससक्तोरुयुग गृहीतजधनप्राकारमप्यतत । अन्तनन्दति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया वधू शयने दागेव श्लथबन्धमिन्दुवदना गाढावमर्दासह विज्ञायात्यज ॥ ३ ॥ भुजपञ्जरे गृहीता नवपरिणीता वरेण रहसि | दाशु काञ्चनपट ब्रीडाकुलापि क्षणम् ॥ १७ ॥ कान्ते वधू । तत्कालजालपतिता बालकुरगीव वेपते नितराम् | कालिकावलोकिनि कलावत्या नमन्त्या स्थित तस्मिन्को ॥४॥ असमुखालोकनमाभिमुरय निषेध एवानुमतिप्रकार । मलकाकुभाषिणि तया स्पन्दी निरुद्धोऽधर । उत्थायाथ प्रत्युत्तर मुद्रणमेव वाचो नवागनाना नव एव पथा ॥५॥ करस्पृशि प्रियतमे यूनोनवे सगमे काञ्चीकूजितकैतवेन चुम्बनेषु परिवर्तिताधर हस्तरोधि रसनाविघट्टने । वि। मदनो द्यौ शान्तिमभ्यस्यति ॥ १८ ॥ इत्थ तल्पतलाधि मितेच्छमपि तस सर्वतो ममथेन्धनमभूद्वधूरतम् ॥ ६॥ रोहणमिय पर्णार्पणप्रक्रिया शय्याया वचनकमस दयितस्यैव विरम नाथ विमुच्च ममाञ्चल शमय दीपमिम समया सखीम्। विधाराधना । एव केलिगृहोपदेहलि बलादानीयमाना इति नवोढवधूवचनैर्युवा मुदमगादधिका सुरतादपि ॥ ७॥ | मुहुश्चाटूक्तिप्रकरैचिर नववधूरालीभिरध्याप्यते ॥ १९ ॥ नीवीहढाप्तिकरा निबिडीकृतोरु ब्रीडानता तत इतो बदन हरन्तीम् । आरोप्य वक्षसि सुख परिरन्धुमेना बाला सुरतकेलिकथनम् बलादमिलषामि न पारयामि ॥ ८॥ पटालने पत्यौ नम आस्ता दूरेण विश्लेष प्रियामालिङ्गतो मम । खेद कि यति मुख जातविनया हठा श्लेष वान्छत्यपहरति गात्राणि सरिन्नाथो रोमाञ्च कि नु पर्वत ॥१॥ उग्ररूप कुच निभूतम् । न शक्नोत्याख्यातु स्मितमुखसखीदत्तनयना द्वन्द्व हारगङ्गाधर तव । चन्द्रचूड करिष्यामि फुरु ताब हिया ताम्यत्यन्त प्रथमपरिहासे नववधू ॥९॥ समा | दिगम्बरम् ॥ २ ॥ कान्ते कलितचोलान्ते दीपे वैरिणि कृष्ट वास कथमपि हठात्पश्यति तदा क्रमादूरुद्वन्दू जरठ (दीप्यति । आसीदसितपद्माक्ष्या पक्षो नयनमुद्रणम् ॥ ३ ॥ शरगौर मृगदश । तया दृष्टिं दत्त्वा महति मणिदीपे | ब्रह्मान दप्रचुर किमपीद नेति रतिषु वचनेन । श्रुतिसीम' निपुणया निरुद्ध हस्ताभ्या झटिति निजनेत्रोत्सलयुगम् , सगताक्षी मुग्धै सारङ्गमादिशसि || ४ ॥ तव तन्वि तरुण ॥ १० ॥ बलान्नीता पार्श्व मुखमभिमुख नैव कुरुते धुनाना पुण्यादम्बरमणिमकरसक्रमो जात । अधिवेणि मयति मूर्धान हरति बहुशनुम्बनवि । हृदि न्यस्त हस्त | नियम फलमविलम्बेन भावि कामस ॥ ५ ॥ विधृता क्षिपति गमनारोपितमना नचोढा चोढार सुखयति च | प्रियस्य केशा कण्ठे लम भुजे वलितम् । भजन्त्या रस सतापयति च ॥ ११ ॥ स्फुरद्रोमोझेदस्वरलतरताराकुल सिधौ किं किं न कृत तया सुदृशा ॥ ६ ॥ पृष्ठे कशुक दृशो मयोत्कम्पोत्तुङ्ग स्तनयुगभरासशसुभग | अघीराक्ष्या मुक्त्यै सुतनुरसव्य प्रहिण्वती पाणिम् । हन्तुमिव चित्त गुञ्ज मणिवलयदोलिरचित परीरम्भो मोद जनयति च | हरिण यूनस्तूणादिवेघुमादत्ते ॥ ७ ॥ चारुनूपुररणकृत रते समोहयति च ॥ १२ ॥ अप्यौत्सुक्ये महति दयितमार्थ | कामिना हरति मानस यथा । नो तथा मधुरगीतवादित नासु प्रतीपा काचन्त्योऽपि व्यतिकरसुख कातरा साग | केकिचातकपिकखना अपि ॥ ८ ॥ हेमकुम्ममिव तुझ दाने । आपाप्यन्ते न खलु मदनेनैव लब्धा तरत्वादावा । मुरोज यल्लमे स्पृशति चोरवदस्या । जाग्रति स्म सहसैव धत मनसिजमपि क्षिप्तकाला कुमार्य ॥ १३ ॥ दृष्टा तदानीं यामिका इव तनूरुहसघा ॥९॥ पाणिपछव दृष्टिमधो ददाति कुरुते नालापमामापिता शय्याया परिवृत्य | विधूननमत सीत्कृतानि नयनार्धनिमेषा । योषिता रहसि तिष्ठति बलादालिङ्गिता वेपते । निर्यान्तीषु सखीपु वास । गद्गदेवाचामत्रतामुपययुर्मदनख ॥ १० ॥ धैर्यमुल्बम भवनाग्निर्गन्तुमेवेहते बारा वामतया प्रियस नितरा प्रीत्यै | मनोमवमावा यामता च वपुरर्पितवत्य । प्रीडित ललित नवोदामवत् ॥ १४ ॥ असाकृष्टदुकूलया सरमस गूढौ । सौरतघाास्तेनिरेऽभिरुचितेषु तरुण्य ॥ ११ ॥ पाणि मुजाम्या स्तनावाकृष्टे जघनाशुके कृतमध ससक्तमूहद्वयम् । रोधमविरोपितवान्छ मर्सनाश्च मधुरस्मितगर्मा । कामिन नामीमूलनिवद्धचक्षुपि तया प्रीडानताझ्या प्रिये दीप । म कुरुते करमोरूहारि शुष्पदिते च सुखेऽपि ॥ १२ ॥ प्रकृतिवातवेपितशिख कर्णोत्पलेनाहत ॥ १५ ॥ हस्त | वारणार्यपदगद्गदवाचामीग्रंया मुहुरपत्रपया च । कुर्वते कम्पपती रुणद्धि रशनाव्यापारोलाइलि हस्तौ सौ नयति स मुदृशामनुकूल प्रातिकूलिकतयैर युवान ॥ १३ ॥ स्वनावरणतामालिजयमाना पटात् । पातु पश्मलचक्षुरु | अन्यकारपरिहार्यमजस तवयेन विदघे द्वयमेय । पृष्टता समयत साचीकरोत्यानन व्याजेनाप्यमिलापपूरणमुखी रहसि मर्तृषु तामिर्निर्दयत्वमितररपलासु ॥ १४ ॥ बाहु यर्तयत्येव मे ॥ १६ ॥ कण्ठापिगमुरतसनमरोणी । पीडनस्चमहणाम्यामाहतेन नम्बदन्तनिपाते । बोधितस ·मुरतफेलिफथनम् नुशयस्तरुणीनामुमिमीळ विशद विषमेषु ॥ १५ ॥ चेत । सुदति वदति पुग्यै कम्य धन्यैर्मनोजमसरमसदे- कान्तया सपदि कोऽप्युपगूढ प्रौढपाणिरपनेतुमियेष । सहत- | तचापल लोचनस्य ॥ ३०॥ मन त्यास्तवान्त कृतकपट- स्तनतिरस्कृतरिमेर न दुकूलमपश्यत् ॥ १६ ॥ कातिपिहितसित याते गेहाद्दहिग्नहितारीपरितन । आहत कुचतटैन तरुण्या साधु सोढमधुनेति पपात । प्रियास पश्य त्या म्मरशरममावूनमुमग मराजाया लजा जुट्यत प्रियतमोरसि हारापुष्पदृष्टिरिव मौक्तिमष्टि व्यगमदिव दूर मृगदृश ॥ ३३ ॥ दुकूल दोमूलाग्रणयिनि ॥ १७ ॥ सत्कृतानि मणित करणोक्ति निग्धमुक्तमल परीरम्मरसिके हर त्यम्मोजाशी निमृतनिमृत नवदना । मर्यपचासि । हासभूपगरवाश्च रमण्या कामसूदादतामुप प्रिया सेपद्वेपिण्यपसरतु लजा फुटमिति मितीरणक जग्मु ॥ १८ ॥ उद्धतैर्निमृतमेमनेकैइछेदयन्मृगशा स्तनकलशशमु अपयति ॥ ३४ ॥ चिरविरहिणो रत्युत्कण्ठा मदिरामै । श्रूयते स मणित कलकाञ्चीनू पुरध्वनिमिरक्षतमेन लयीकृतगानयोर्नमिर जगजात भूयश्चिरादमिनन्तो । ॥ १९ ॥ इदृशस्य मात क्यमेतलाघव मुहुरतीव रतपु। कथमपि दिने दीर्घ याते निशामधिरूढयो प्रसरति क्या क्षिप्तमायतमयदुव्यो काश्चिदाम जघनम्य महत्वम् | यही यूनोयथा न तथा रति ॥ ३० ॥ दृशा सपदि मीलित ॥२०॥ प्राप्यते स्म गतचित्रकचित्रश्चिनमानसलक्ष्म दशनरोचिषा निर्गत करेण परिवैपित वलयकग्यादितम् । पोलै । दनिरऽय रमसच्युतपुप्या खेदविदुकुसुमान्य | प्रिय समयोपिता ननु विखण्ड्यमानेऽधरे परव्यसनकातरा ठकान्ता ॥ २१ ॥ यद्यदेव रुरुचे रुचिरेभ्य सुनो | किमित्र कुता साघर ॥ ३६ ॥ नेपा बैग मृदुतर रहसि तत्तद्कुर्वन् । आनुकूलिकतया हि नराणामा तनुस्तावकीन विसोढ शता नैना चपल नितरा खेदय "क्षिपति हृदयानि तरुण्य ॥ २० ॥ प्राप्य मन्मथरसाद न्दीराक्षीम् । रत्यभ्यास विदघत इति प्राणनायस गत्या तिभूमि दुर्वहस्तनमरा मुरतस्य । शश्रमु श्रमजलाई | कर्णोपान्त निभृतनिमृत नूपुर शसतीच ॥ ३७ ॥ आयात ललाटलिप्केशममितायतरेश्य ॥ २३ ॥ पत्यु प्रवृत्तस दयिते मनोरयशतैनीत कथचिदिन वैदग्ध्यापगमाजडे परि रता जिगीपावची निशम्याथ न किंचिदूचे । कला | जने दीयों क्या कुनति । दष्टास्मीत्यमिधाय सत्वरपद वती किं तु विहम्य तस पोलयो खेदमपाचकार व्याध्य चीनागुक तन्वया रतिकातरेण मनसा नीत प्रदीप ॥ २४ ॥ उरोरुहाम्भोरुहदर्शनाय विमुञ्चत झुक्यप शमम् ॥ ३८ ॥ गाढारि गनगामनीकृतकुचप्रोद्भतरोमो नानि । आनन्दनीयकुललोचनस्स प्रियम्य जातो विपुल दमा सान्द्रनेहरसातिरेकविगलच्छीमनितम्बाम्बरा । मा मा परिश्रम ॥२५॥ खामिन्यमो प्रिय गृहाण परिष्वनख किं कि शठोऽसकरणोऽसि मुखोचितोऽसि । हा दुस्य मानद माति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी मुधा किं नु मृता नु किं मनमि मे लीना विलीना नु किम् ॥ ३९ ॥ सलमल निरमेति याच स्त्रीणा माति मुरत प्रणयानु दोम्यो सयनित पयोधरमरेणापीडित पाणिनैयविदो चूला ॥ २६ ॥ मत्तमकुम्मपरिणाहिनि बुकमाई कान्ता पयोधरयुगे रतिखेदखिन । वक्षो निधाय मुजपञ्जरमध्य दशन क्षताघरपुट श्रोणीतलेनाहत । हसेनानमित करे वर्ती धन्य क्षपा क्षपयति क्षणलब्धनिद्र ॥२७॥कात ऽघरसुघास्सन्देन समोहित कात कामपि तृसिमाप तदहो तथा क्यमपि प्रथित मृगाझ्या चातुर्यमुद्धतमनोमाया कामस वामा गति ॥ ४० ॥ इप मीलितत्रिमुग्धहासित रतेषु । तत्कूजिता यनुनदगिरनेकभार शिष्यायित गृह सीत्कारधारानशादव्यक्ताफुलकैलिकाकुविक्रमद्दन्तागुचौता कयोतशतैर्यथान्या ॥२८॥ आमीलितालसविर्तिततारकाक्षी | धरम् । श्वासोत्कम्पिपयोधरोपरिपरिष्वक्त कुरङ्गीदृशो हो मुरण्ठव धनदरलयमाहुनधीम् । प्रखेदवारिकणिका | लपविमुक्तनि सहतनो यो घयत्याननम् ॥ ४१ ॥ खिन चितगटविम्बा सस्मृत्य तामनिशमैति न शान्तिमन्त मण्डलमैदव विगलित सग्मारनद्र तम प्रागेव प्रथमान ॥ २९ ॥ रतिरमसनिता तश्रान्तका ताकुचान्तश्चलदमल- | केतकशिपातीययिन च स्थितम् । शात कुण्डल ण्डर क्रामा नामिदेशेवघो वा । स्मितमधुरमुखीना हीणनत्री | कुवलयद्वन्द्व तिरो मीलित चीत विद्रुमसीत्कृत नहि ततो पलानामघरमधु यांना माग्यवत पिरन्ति ॥३०॥ जान किमासीदिति ॥ ४२ ॥ गाढालेपनिपीडनानिपतिता अविदितमुखदुः स निर्गुण यन्तु किंचिजहमतिरिह कश्चि | मालोक्य हारामलीं स्थातु हत मिया क्षण निविडया मोक्ष इत्याचचझे । मम तु मतमनगरमेरतारुण्यपूर्णमद नीच्यापि न व्यापृतम् । विश्लपचरवदनासहनया कारुण्य कलमदिराक्षीनीरिमोक्षो हि मोक्ष ॥३१॥ अभिनवपुलका कीर्णात्मना क्वापि प्रापितयो समागमसुख यूनोमनोन मना लीमण्डिता गण्डपाली निगति पिनिगूढानदहिन्दोलि ॥४३॥ हारसुटयति कङ्कण निपतति सकौमुदी लिझ्यति १ वेदविद्यापद्ध ध्वान्त घाति सीत्करोति रजनीजानिवली मयति । * ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् काची क्षुभ्यति काञ्चनक्षितिधरे किं च क्षत चञ्चति प्रारम्भे ॥ ५ ॥ स्थगयति तम शशाङ्क चलति गिरि सवति तारका मदनाहयस्य विजयी देवो मनोभूरभूत् ॥ ४४ ॥ सि दूर | पटलम् । कथयति मन्ये काञ्चीपुरसीमनि किमपि सक्षो रविमिन्दुमाननमसो घम्मिलराहुस्त्वय यद्वाट ग्रसतीव | भम् ॥ ६ ॥ मुक्ता पतन्ति भूमौ बाला कलयन्ति केला तत्प्रियतमे निर्णीतमौत्पातिकम् । चोले चञ्चलता भविष्यति । मुक्तिम् । चुम्बत्यम्बरमवनि विपरीते कि न विपरीतम् ॥७॥ मुहु स्यात्कुन्तले कर्पण नीवी स्थास्यति न स्थिरा समुदये । वल्गत्कुच व्याकुलकेशपाश खिद्यन्मुख स्वीकृतमन्द दङ्गे महान्सगर ॥ ४५ ॥ पश्यन्ती परिणामकेलिषु | हासम् । पुण्यातिरेकात्पुरुषा लभन्ते पुभावमम्भोरुहलोचना मुहुनि शङ्कमालिङ्ग्य ता प्रोत्कूजत्कलमग्रहीषमधर सर्धावती | नाम् ॥ ८॥ वक्रसन्दिखेदबिन्दुप्रबन्धैदृष्ट्वा भिन्न कुङ्कुम साप्यभूत् । नाह वेद्मिन वेत्ति सा च दयिता तनावयो कापि कण्ठे । पुस्त्व तव्या व्यञ्जयन्ती वयसा स्मित्वा श्रेटित शय्या वेत्ति न वेत्ति या स तु कुत सशामलोल पाणी खड्गरेखा लिलेख ॥९॥ मधुपानसमुल्लसत्यवाल स्मरः ॥ ४६॥ प्रत्यूह पुलकाङ्कुरेण निविडाश्लेष निमेषेण चलहेमाचलकान्तिभिर्जटालम् । विधुनि पतदन्धकारजाल च क्रीडाकूतविलोकितेश्वरसुधापाने कथाकेलिभि । आन शुभकाल क पुनर्विलोकयाम ॥ १० ॥ अमिमुखपतयाल न्दाधिगमेन मन्मथकलायुद्धेऽपि यस्मिन्नभूदुद्भुत स तयो मिललाटश्रमसलिलैरपनीतपत्रलेख । कथयति पुरुषायित बभूव सुरतारम्भ प्रियभावुक ॥ ४७ ॥ ईपत्कम्पपयोधर वधूना मृदितहिमातिनिर्मल कपोल ॥ ११ ॥ तन्नास्ति गुरुकटिप्रौढप्रहाराद्भुत खिद्यबालमनेकहास्यसरस सरम्भ कारयति यन मनोभवस सा शक्तिरप्रतिहता मुवने तथा हि । मन्दव्यथम् । वारवारमुर प्रहारसुभग सदश्यमानाधर उद्घाट्य पीवरपयोधरमण्डलाम वल्गन्ति यत्पुरुषवत्प्रमदा किंचिहत्तनितम्बदेशनखर धन्यो रत सेवते ।। ४८ ॥ त्व अपीह ॥ १२ ॥ मुग्धे तवास्मि दपिता पुरुषो भव स्वमि मुग्धाक्षि विनय कञ्चलिकया धत्से मनोहारिणी लक्ष्मीमि | त्युक्तया नहि नहीति शिरो विधूय । स्वस्मात्करात्प्रियकरे त्यभिधायिनि प्रियतम तद्वीटिकासस्पृशि । शय्योपान्तनि वलय क्षिपन्त्या वाच विनाभ्युपगम कथितो मृगाक्ष्या ॥१३॥ विष्टसस्मितसखीनेत्रोत्सवानन्दितो नियात शनकैरलीकरचनो | वीरायितेषु मृगशावविलोचनाना कण्ठोदितान्यचरम कल- पन्यासमालीजन ॥ ४९॥ कोक स्तोकविमुक्तमौक्तिक- कूजितानि । आग्रेडयद्भिरथ सौधगतै कपोतै शङ्के गृहीत भरो निस्सन्दमिन्दीवर चाप चापलार्जित हिमकरकोडे तम इति सप्रति शिष्यमाव ॥ १४॥ तम स्तोम सोम गिलति क्रीडति । वात कातरयत्यपाकृतरस बन्धूकमेतावती वार्ता | वमतीवोडुनिकर रथागद्वन्द्वेऽस्मिन्नमरतटिनी खेलति मुहु । क्वापि कदापि पाणिपिहिता कस्यापि वा तिष्ठति ॥ ५० ॥ लतायामुत्कम्पो मदनवसतीकाश्चनगिरिविपर्येति प्रायो रति धम्मिलो भगमेतु प्रविशतु तिलक केशपाशान्धकार पनाली | पतिमते सर्वमधुना ।। १५ ।। विहायसि विहारिणी भवतु गण्डपाली त्यजतु च वियर कर्णयोर्ग तुकामा। वामाया नाम सौदामिनी सुमेरुशिखराध पत्तु नाम मन्दाकिनी । कान्तदन्तक्षतततिसहने एक एवाधरोऽसौ वीर कामा पर तदिदमद्भुत यदयमेत्य भूमीतल नमन्नमृतदीधिति हवेऽस्मिन्निति वदति मुहुर्नूपुर काणभङ्गया ॥ ५१ ॥ कमलसारमाकर्पति ॥ १६ ॥ प्रारब्धे रतिकेलिसकुलरणारम्भ तया साहसपाय कान्तजयाय किंचिदुपरि प्रारम्मि तत्सम विपरीतरतक्रिया मात् । खिना येन कटीतटी शिथिलिता दोलिरुकम्पित प्रशान्ते न पुरारावे श्रूयते मेखलाप्पनि । कान्तै नून | वक्षो मीलितमैक्षि पौरुषरस स्त्रीणा कुत सिध्यति ॥ १७ ॥ रतश्रान्ते कामिनी पुरुषायते ॥१॥ पततु तमोरसि सतत आलोलामलकावीं सकुसुमा विभ्रश्चलत्कुण्डल किंचिन्मू। दयिताधम्मिलमल्लिकानिकर । रतरसरमसकचग्रहलुलिता विशेषक तनुतरै खेदाम्भस सीकरै । तन्व्या यत्सुरतात लक्वलरीगलित ॥ २ ॥ विपरीतमविपरीत यद्तम यत्तदेव | तान्तनयन पत्र रतव्यत्यये तत्वा पातु चिराय कि हरि विपरीतम् । तरुमारोहति लतिका नारोहति च लतिका | हरप्रसादिभिर्दैवते ॥ १८ ॥ प्रारम्धे विपरीतनामनि रत तरु कापि ॥ ३॥ साक्षादभूस्वयभूय मुक्तास्तिमिरनिकर | सर्वं तदामूक्षणाक्षामाझ्या विपरीतमेव फुटिला मुक्ता भरा । प्रणनाम भीतरोचिस्तरपाठ मेखला विदघे ॥ ४॥ सुट्टचा अपि । मुक्ता नि पतिता भान्ति तरलास्ता चाच वियति विटोलति जल्द स्खलति विधुवरति जति चेटतु सीदन्ति श्रुतिपारगा मुमनस कान्ता नु कान्तायत कोत । निष्पतति तारकाततिय दोलति वीचिरमरवाहिन्या ॥ १९ ॥ नि शेष व्यपनीय नीनिवसन मनुषण मेल १ देशकाररूप- २ मुरारून ३ कण्ठरूप मुकाकर परूमा क्रीडान्दोलनखिन्नमध्यरतिक मिचित्रकम्पखनम् । उपकुण्ड ५पिवरिया - १ धारामि ·। विपरीतरतक्रिया, सुरतनिवृत्तिः ३२१ . . लताण्डव च रुचिर विक्रम्य कान्तोपरि कान्ता वक्षसि | करकिसलयं धूला धूत्वा विमार्गति वाससी क्षिपति सुमनो- कामिना मुकुलितप्रान्ताक्षिक शेरते ॥ २० ॥ प्रागल्भ्य पुरु मालाशेष प्रदीपशिखा प्रति । स्थगयति मुहु पयुर्नेने पायिते मम पुर पश्येति सनद्धया तन्च्या ताम्यदुरोजयापि | विहस समाकुला सुस्तविरती रम्या तन्नी मुहुर्मुहुरीक्षते सुचिर विक्रम्य रम्य तया । श्रान्ता वक्षसि मे निपत्य च ॥ १७ ॥ मुरतविरतक्रीडादेशश्रम श्लवहस्तया रहसि गलितं पुन सापटप सरिसतं साकूतं च समीक्षित मृगशा यत्त तन्व्या प्राप्तु न पारितमंगुकम् । रतिरसनडर हैरङ्गे पिधातु कय कथ्यते ॥ २१॥ मशक्तया प्रियतमतनी साङ्गीण प्रतिष्टमघृष्टया ॥ १८ ॥ प्रियकृतपटस्तेयब्रीडाविलम्बनविहला किमपि कृपणालापा सुरतनिवृत्तिः बारा विलोक्य ससम्रम | अपि विचलिते स्कन्धावारे गते सन्यासमकृत पाश्ची जही क्लत्र दुकूलमबराया । सुरताहवे त्रिभुवनमहाधन्वी स्थाने न्यरर्तत मन्मथ तत्याज रागमधरो मुक्तिमुरीचक्रिरे चिकुरा ॥ १॥ सुतनु | ॥ १९ ॥ शयानस्योत्तान हृदि निहितरक्षोरुहमरा तिरश्चीने श्रुतिसेग्नतो मन्ये नयन निरञ्जन जातम् । मुग्धा मेहा । वक्त्रे निविडकलितात्मीयदना । समाजम्योरुभ्यामति स्कवरी युक्ता मुक्ति क्थ प्राप ॥ २ ॥ खिन्नालसनयनान्तं दृढतर सक्थियुगल स्खपित्यम्भोजाक्षी शिथिलमुजगन्धेय खिन्नालि कलमकुन्तलस्तवकम् । यदनमवलुप्ततिलक मदन | मधुना ॥ २० ॥ मुख जृम्भारम्भि प्रसरति मदामोदलहरी नेदयति दवयति धृति मे ॥ ३ ॥ पपात मेरो मुरसिन्धु | दृशोस्तन्द्रामार स्फुरति विगलत्यगलतिका । समताकारित धारा वर्ष तारागणमन्धकार । वभून मृङ्गापलिरप्यकम्पा कमरमुखि धन्यैव नितरामसौ धन्यो यस्ते सकलरजनी शशाम शम्पालतिकाविलास ॥ ४ ॥ पपात गद्गा हरमौलि | जागरयिता ॥ २१ ॥ प्रियाया प्रत्यूपे गलितकबरीबन्धन सङ्गादन्, तमोभूतमपेतवन्धम् । तडिटता चञ्चलताम | विधावुदश्चदोलीदरदलितचेलाञ्चलमुर । घनाकृतं पश्य- हासीदस्पन्दमासीदरनिन्दयुग्मम् ॥ ५ ॥ कामसगरविधौ | त्यथ मयि समन्दाक्षिवलित नमन्त्या यद्रूप नहि लिखितु मृगीदृश प्रौढपौरुषधरे पयोधरे । खेदराजिरुदियाय सर्वत । मीशो मनसिज ॥ २२ ॥ रतान्ते प्राणशे वसनमददाने पृष्पदृष्टिरिव पुष्पधन्वन ॥ ६॥ सगतामिरुचितैश्चलितापि | कथमपि स्थिताया याचन्त्यां वितर मम चेल गुणनिधे । प्रागमुच्यत चिरेण सखीव । भूय एव समगस्त रतान्ते | सरोपं पश्यन्त्या किमपि च हसन्त्यां परिचलनमन्त्या हीधूमिरसहा विरहस्य ॥ ७ ॥ प्रेक्षणीयकमिव क्षणमास | स्तद्रूप न हि लिखितुमीशो मनसिज ॥२३॥ शान्तै मन्मथ न्हीविभङ्गुरविलोचनपाता । सभ्रमद्रुतगृहीतदुकूलच्छाध | सगरे रणभृता सत्काग्भातन्वती वासोऽदाजघनस्य पीन मानवपुप सुरतान्ता ॥ ८॥ अप्रभूतमतनीयसि तन्वी | कुचयोहार श्रुते कुण्डलम् । बिम्बोष्ठस्य च वीटिका काश्चिधाग्नि पिहितकतरोरु । क्षौममाकुलकरा विचक्ष सुनयना पाण्यो रणकङ्कणे पश्वाल्लम्बिनि केशपाशनिचये क्रान्तपलयममीष्टतमेव ॥ ९॥ मृष्टचन्दनविशेषकभक्तिस्रष्ट युक्तो हि बन्धक्रम ॥ २४ ॥ नेपथ्यादपि रानते हि भूपणक्दर्थितमाल्य । सापराध इव मण्डनमासीदात्मनैव | नितरा व्यालुप्तभूषा तनु सभोगश्रममीलित विजयते चतु सुदृशामुपभोग ॥ १० ॥ योपित पतितकाञ्चनकाचौ मोह- कटाक्षादपि । गाढालिङ्गनकौतुकादपि ना दोल्लिविस्रसन नातिरमसेन नितम्बे । मेसलेव परित स विचिना राजते प्रीत्यालापरसादपि प्रियतम मौन कुरङ्गीदृश ॥ २५ ॥ नग्नसक्षतलक्ष्मी ॥ ११ ॥ मातु नाम सुदृशा दशनाङ्क | निवृत्ते मुरतोत्सवे बहुविध जातेऽधिकेगमे तल्पे खेद पाटलो धरलगण्डतलेषु । दन्तवाससि समानगुणश्री समुखो | जलाचन्दनमये किंचिगृहीतऽम्बरे । सान्द्रनेहवशाद्विशेष ऽपि परमागमवाप ॥ १२ ॥ मुगामधिपयोधरपीठ | विषयल्यासङ्गजिह्मात्मनोदपत्यो स्मरघस्मरातुरतया भूयोऽपि पीडनयुटितनत्यपि पत्यु । मुक्तमौक्तिकल हार-जाता स्पृहा ।। २६॥ मुक्ताभूपणमिन्दुबिम्बमजनि व्याकीणं यष्टिरमवद्गुरुरेव ॥ १३ ॥ विश्रमार्थमुपगूढमजस यत्प्रिय | तार नम सार चापमपेतचापलमभूदिन्दीवरे मुद्रित । प्रथमरत्ययसाने । योषितामुदितमन्मथमादौ तद्वितीयसुरतस्य | व्यालीन करकण्ठकण्ठनिनदेर्मन्दानिमंन्दित निष्कम्म चभूप ॥ १४ ॥ आस्तृतेऽमिनापल्लमपुष्पैरप्यनारतरतामि स्तवकापि चम्पकलता सामुन्न जानेऽय किम् ॥ २७ ॥ रताम्य । दीयते स शयितु शयनीये न क्षण क्षणद | नीव्या सयमन कचे नियमन श्रोणीतले चासनं नि श्वासा यापि यधूम्य ॥ १५ ॥ उपबईमम्बुजदृशो निज मुज | म्यसन मुखे सममनप्रत्याहृति पणे । घ्यान प्रेमणि धारणा विरचय्य वामपि गण्डमण्डले । निजमाथि सक्थिनि वनतटे तन्व्या समाधि प्रिये निर्देदादिव किं रतान्तसुल्मा निधाय सादर सपिति सनाप्तिकराम्बुजो युया ॥ १६ ॥ | सागयोगोत्सव ॥ २८ ॥ निपी कुचकुमली कच ४.सु..भा.

·३२२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् . मरस्तत्याज बन्ध ययौ काची निर्गुणता निरञ्जनदशा स्वपिति मुखमिदानीमन्तरिन्दो कुरङ्ग । परिणतरविगर्न दृग्भ्या समासादिता । नीरागोऽधरपल्लवश्व गुरुणा केनापि व्याकुला पौरुहूती दिगपि धनकपोतीहुकृत कुप्यतीव गौरानि ते शके शम्बरशासनोपनिषदा तत्त्वावबोध कृत ॥ ७ ॥ उदयमुदितदीप्तिर्याति य सगतौ मे पतति न वर ॥ २९ ॥ तन्द्रातुन्दिलशोणलोचनयुग दत्ताङ्क दन्तच्छद | मिन्दु सोऽपरामेष गत्वा । मितरुचिरिव सद्य साभ्यस्य पर्यस्तालकवल्लि धर्मपटलप्रोद्भिन्नपत्रावलि । जृम्भोजृम्भित प्रभेति स्फुरति विशदमेषा पूर्वकाष्ठाइनाया ॥ ८ ॥ नव सीधुसौरभमिलदृङ्गीभिरङ्गीकृतस्तोत्र शसति वृत्तमेव रजनी कुमुदवनश्रीहासकेलिप्रसङ्गादभिकरुचिरशेषामप्युषा जाग वृत्तातमैणीदृश ॥ ३० ॥ स्वामिन्मगुरयालक सतिलक रित्या ! अयमपरदिशोऽङ्के मुञ्चति सस्तहस्त शिशयिषुरिव भाल विलासिन्कुरु प्राणेश त्रुटित पयोधरतटे हार पुन पाण्डुम्लानमात्मानमिन्दु ॥ ९ ॥ सपदि कुमुदिनीमि योजय । इत्युक्त्वा सुरतावसानसमये सपूर्णचन्द्रानना मीलित हा क्षपापि क्षयमगमदपेतास्तारकास्ता समस्ता । स्पृष्टा तेन तथैव जातपुलका प्राप्ता पुनर्मोहनम् ॥ ३१ ॥ | इति दयितकलत्रश्चिन्तयन्नङ्गमिन्दुर्वहति कृशमशेष भ्रष्टशोम च्यालोल केशपाशस्तरलितमलकै खेदलोलो कपोलौ किष्टा | शुचेव ॥ १० ॥ प्रकटमलिनलक्ष्मा मृष्टपत्रावलीकेरधिगत बिम्बाधरश्री कुचकलशरुचा हारिता हारयष्टि । काञ्ची रतिशोभै प्रत्युष प्रोषितश्री । उपहसित इवासौ चन्द्रमा काचिद्गताशा स्तनजघनपद पाणिना छादयन्ती भूषाहीनापि | कामिनीना परिणतशरकाण्डापाण्डुभिर्गण्डभागै ॥ ११ ॥ का चित्प्रियहृदयमहो प्रीणयत्येव मुग्धा ॥३२॥ सव्यासव्यो विकसितमुखी रागासद्भागलत्तिमिरावृति दिनकरकरस्पृण रुबाहुव्यतिकरमधुर कूपरन्यस्तशीर्षे ससक्तास्याब्जयुग्मश्वसित मैन्द्री निरीक्ष्य दिश पुर । जरठलवलीपाण्डुच्छायो भृश हतचलचारुनासाविभूषम् । भूयो निद्रातिरेकात्रमशिथिल- कलुषान्तर श्रयति हरित हन्त प्राचेतसी तुहिनाति भुजाश्लेषदत्तावकाशोच्छ्वासोश्चत्कुचाग्रप्रतिहतहृदय शेरतेऽमी ॥ १२ ॥ नक्षत्रक्षितिनायकोऽयमधुना रुद्ध प्रभातागमे रतान्ते ॥ ३३ ॥ व्याभित्रैकैकबाहु प्रवलितपृथुलैकैकचारू सप्ताश्वेन बलीयसातिमहसा रोपारुणज्योतिषा । भ्रश्यवान्त रुकाण्ड दष्ट्वा दृष्ट्वाघरोष्ठ दरशिथिलतनुश्लेषमालिजय कान्ता । शिरोरुहा प्रविगलत्तारालिहारावलीमादाय क्षणदा प्रिया शश्वन्नि श्वासपेगस्फुरितगुरुकुचद्वन्द्वसधृष्टवक्षा प्रान्त शेते | क्षितिधर पाश्चात्यमारोहति ॥ १३ ॥ सश्लिष्टा सानुराग रतान्ते सुखमिह सुकृती लीलया कामिलोक ॥ ३४ ॥ खकरपरिचयप्राप्तभूरिप्रसादा या पूर्वा भुक्तपूर्वा रविकर कलिता तामुदीक्ष्यामृताशु । निस्तेजा पश्चिमान्धौ चन्द्रास्तसमयवर्णनम् प्रविशति हि सता दुसहो मानभग कि वक्तव्य सिताशो कलङ्कदाशो गगनाम्बुराशौ प्रसार्य चन्द्रातपत तुजालम् । स तु सैकलसता मण्डलस्यापि नेता ॥ १४ ॥ लमोडुमीनॉलघु सजिघृक्षुश्चन्द्रप्लवस्थश्चरमाब्धिमेति ॥१॥ असौ हि दत्त्वा तिमिरावकाशमस्त व्रजत्युन्नतकोटिरिन्दु । मध्यरागक्रीडावर्णनम् जलावगाढस यनद्विपस तीक्ष्ण विषाणाप्रमिवावशिष्टम् शमितनिखिलदीपे सुप्तनिद्रालुलोके रतपरवशचित्ता ॥२॥ वृन्देन तारावलितण्डुलानामङ्केन च श्रीफलपल्लवेन । मध्यराने विबुद्धा । प्रथमसुरतखिन्ना मुग्धिका बोधयन्तो अभ्यर्च्य जोगेश्वरमि दुबिम्ब विसर्जयत्येष नमोमुनीन्द्र । बहुदृढपरिरम्मै कामुका खेदयन्ति ॥ १ ॥ अनुनयम ॥ ३ ॥ मैदममिमधुरैर्यमोपला दर्शितैश्वयथु चामवत्तम । गृहीत्वा ब्याजसुप्ता परीची रुतमथ कृकत्राकोस्तारमावर्ण्य दृष्टयस्तिमिरज सिपेविरे दोषमोधिपतेरसनिधी ॥ ४॥ कल्ये । कथमपि परिवृत्ता निद्रयान्धा क्लि स्त्री मुकुलित अरुणकिरणजालैर तरिक्षे गतः चलति शिशिरवाते मद | नयनैवाश्लिष्यति प्राणनाथम् ॥२ चिररतिपरिखेदप्राप्त मन्द प्रभाते । युगतिजनकदम्बे नाथमुक्तौष्ठविश्व चरम | निद्रामुखाना चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धा । अपरि गिरिनितम्ब चन्द्रविम्ब ललम्ब ॥५॥ जरठ इव मरीतो चलितगात्रा कुर्वते न प्रियाणामशिथिलभुजचकारुपमेद जगप्रेमयूखै स्खलति शिशिरमानु पश्चिमाम्भोधिपारे तरुण्य ॥ ३ ॥ वदनशशिन स्पर्श शांतादिवागतवेपथु सयगरुत इवाभूतत्र तनातरिक्षे विरलविरलमास किं च स्तनयुगलक भान्त्या तुने निविष्ट इव भ्रमात् । ज्यरित तारा उठन्ति ॥ ६ ॥ चरमगिरिकुरङ्गीरागकण्ड्यनेन | मदनाद्वारे तव्यासतो जघनस्थले सपुलकजल पत्यु शिवम् २ मनीभूतमग्निम् , पो-विशेष ३ धृतवत पाणिपिलीन इवाभवत् ॥ ४ ॥ रतिकृति गते मायानिद्रा रम्पकाता ५ पुष्टचन् पो-रोगविशेष ६आध्यम् पगे १ सूयहस्तल माम् २ चन्द्र । नक्षत्र पाम्, पशे-दिनानम् रोगविशेष ७ च द्रल, पमेषस्य हस ४ नायक ५नियरसुखी ६ प्रभावे ·मध्यरात्रक्रीडावर्णनम्, प्रमातवर्णनम् ३२३ प्रवर्तितचुम्बना पुलकपयसा तावं मत्वा मुनादहृतानना । कर्णेषु कल्पतरुपलयमद्गलक्ष्मीम् ॥ १६ ॥ अन्यत्र यास्ति- कृतकरायनो निग्रामोऽसीत्युदीर्य बलं वधूगितमधरं कृत्या | निशं परिलोहिताङ्गमन्याङ्गनागनमियागतमुष्यरश्मिम् । दन्तैरपूरयत स्पृहाम् ॥ ५॥ प्रातनिरीक्ष्य कुपितेय हि पद्मिनीयमुत्पुछहल्लकमुलोहित. लोचनात् ॥ १७ ॥ का कापला निघुननश्रमपीडिताङ्गी प्रमातवर्णनम् निद्रां गता दयितबाहुलतानुबद्धा । सा सा तु यातु भवन ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः शशी । दने कामपरि- मिहिरोद्गमोऽयं संकेतवाक्यमिति काकचया वदन्ति ॥ १८ ॥ क्षामकामिनीगण्डपाण्डताम् ॥ १ ॥ कुकुटे कुर्वति काण- दिशि दिशि मृगयन्ते वल्गुना घासमेठे मुहुरपगतनिद्राः माननं श्लिष्टयोस्तयोः । दिवाकरकराकान्त शशिकान्तमिवा- | सप्तयो हेपितेन । अयमपि च सरोपैः कामिभिः थ्यमाणो बभौ ॥ २ ॥ विकसितसंकुचितपुनर्विकखरेष्वम्युजेषु नंदति मधुरतारं ताम्रचूडो विहंगः ॥ १९ ॥ अविरतपति- दुर्लक्ष्याः । कलिकाः कथयति नूतनविकासिनीमधुलिहामः | रामा रागिणों सर्वगत्रं नवनिघुरनलीला कौतुकेनामिनीत्य । ॥ ३ ॥ प्रियवसतेरपयान्त्यो मिथः करम्वितकगम्युजन्मानः । इदमुदयसितानामस्फुटालोकसंपन्नयनमित्र सनिद्रं पूर्णते करजपदवणविरलस्तनपुलकममः किमपि विवदन्ते ॥ ४॥ देपमर्चिः ॥ २०॥ रतिरमसविलासाभ्यासतान्तं न यार- आश्लेपशेपा रतिरगनानामामोदशेषा कुचकुकुमश्रीः । तूणीर- नयनयुगममीलत्तावदेवाहतोऽसौ । रजनिविरतिशंसी कामि- शेषः कुसुमायुधोऽपि प्रभातशेपा रजनी बभूव ॥ ५॥ नीनां भविष्यद्विरहविहितनिद्रामङ्गमुर्मूदनः ॥ २१ ॥ नमोवनं नक्तमसो विगाह्य नक्षत्रसेनासहितः शशाङ्कः । प्रहरकमपनीय खं निदिद्रासतोचः प्रतिपदमुपहूतः फैन- करामलमान्कतिचित्प्रहृत्य पान्यान्प्रमाते प्रपलायतेऽद्य ॥६॥ | चिजागृहीति । मुहुरविशदवो निद्रया शून्यशून्यां दददपि चन्द्रकान्तगलदम्मुनाधुना हा चकोरनयने समाश्रिते । गिरमन्तर्बुध्यते नो मनुष्यः ॥ २२ ॥ विपुलतरनितम्बा- कोकलोकहृदयानलः पुनः सूर्यकान्तमणिमाश्रयत्यहो ॥ ७ ॥ मोगरुद्ध रमण्याः शयितुमनधिगच्छधीवितेगोऽवकाशम् । संनिगृह्य चिकुर तमोमयं यामिनी तनु केलिविच्युतम् । रतिपरिचयनश्यन्नद्रतन्द्रः कथंचिद्गमयति शयनीये शरी कुर्वती अवसि चन्द्रमण्डलं कुण्डलं गगनकेलिमुझति | किं करोतु ॥ २३ ॥ द्रुततरकरदशाः क्षिप्तगासीले ॥ ८॥ तरुणां दिवाकरमयूखमञ्जरीमरुणामशोकशिखरा- | दधति दधनि धीरामारवान्यारिणीव । शशिनमिव मुरोधाः वलम्बिनीम् । कमनीयपुष्पमनसा समाश्रिता मधुपो विड- सारमुर्तुमेते कलशिमुदधिगुवी बलवा लोडयन्ति ॥ २६ ॥ म्बयति मञ्जुमाषिणीम् ॥ ९ ॥ प्राची दिगम्बरमणौ दयिते | परिशिथिलितकर्णग्रीवमामीलिताक्षः क्षणमयमनुभूय सम. विमाते प्रान्तेऽम्बरं स्पृशति वासकसजिकेयम् । घीरा , मूर्खजुरेव । रिरसयिपति भूयः गप्पमने विकीर्ण पटुतरचर- जगाद रमणस न भूषणनि रोपारुणा त्यजति तारक- लौश: प्रस्फुरन्प्रोथमश्चः ॥ २५ ॥ कृतघवलिमभेदैः कुव. भूपणानि ॥ १०॥ यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोषधीनामावि- | मेनेव किंचिन्मलयरुहरजोभिर्भूपयन्पश्चिमाशाम् । हिम. कृतारुणपुरःसर एकतोऽर्कः । तेजोद्वयस्स युगपद्यसनो- | रुचिररुणिमा राजते रज्यमानैर्जरठकमलकन्दच्छेदगौरमयूरः दयाम्यां लोको नियम्यत इवैप दशान्तरेषु ॥ ११॥ ॥ २६ ॥ शिशिरकिरणकान्तं वासरान्तेऽमिसार्य श्वसनमुरभि. अन्तर्हिते शशिनि सैव कुमुद्वतीयं दृष्टिं न नन्दयति संसर-गन्धिः सांप्रतं सत्वरेव । ब्रजति रजनिरेपा तन्मयूखान- णीयशोमा । इष्टप्रवासजनितान्यवलाजनेन दुःखानि नून- | रागैः परिमिलितमनिन्द्यैरम्बरान्तं वहन्ती ॥ २७ ॥ ब्रजति मतिमात्रदुरुद्वहानि ॥ १२ ॥ पालेयमिश्रमकरन्दकरालकोशैः | विषयमक्ष्णामंशुमाली न यावत्तिमिरमखिलमसं तावदेवा- पुष्पैः समं निपतिता रजनी प्रबुद्धैः । अर्काशुभिन्नमुकुलोदर- रुणेन । परपरिमवि तेजस्तन्वतामा कतु प्रमाति हि सान्द्रमन्धसंचितानि कमलान्यलयः पतन्ति ॥ १३ ॥ विपक्षोच्छेदमग्रेसरोऽपि ॥ २८ ॥ विगततिमिरप पश्यति दिमण्डलीमुकुटमण्डनपद्मरागरत्नाङ्कुरे किरणमालिनि गर्मि- | व्योम यावद्धवति विरहखिन्नः पक्षती यावदेव । रथचरण- तेऽपि । सौख्यप्रसुप्तिकमधुव्रतचक्रवालवाचालपङ्कजवनी- समाहस्तायदौत्सुक्यनुन्ना सरिदपरतटान्तादागता चक्र- सरसाः सरस्सः ॥ १४ ॥ पीत्वा भृशं कमलकुमलशक्ति- | वाकी ॥ २९ ॥ अरुणजलदराजीमुग्धहस्तानपादा बहुल- कोपा दोपातनी तिमिरवृष्टिमध स्फुटन्तः । निर्यन्मधुव्रत- | मधुपमालाकजलेन्दीवरक्षी । अनुत्तति विरावैः पत्रिगा कदम्बमिषामन्ति विभ्रन्ति कारणगुणानिव मौक्तिकानि | व्याहरन्ती रजनिमचिरजाता पूर्वसंध्या सुतेव ॥ ३०॥ ॥ १५ ॥ आपाटलैः प्रथममङ्कुरितैर्मयूखैरहांपतिः प्रथम- अयमुदयमहीमृन्मूर्ध्नि पागि गृहीत्वा दिवसपतिरहोगी- शैलविहारिणीनाम् । सोऽयं करोति सुरपुङ्गवसुन्दरीणां १ अश्या र शन्दं करोति. ३ बुकुट.. ४ बनानुः ·३२४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् १६ दिन्दुपादान्हवींषि । अरुणकिरणवह्नौ कन्यका पौरुहूती | प्रियोर स्थले विपर्ययितवृत्तयो घुसृणपङ्कपत्राङ्कुरा ॥ ४३ ॥ हरिदपि किमकार्षीतारकालाजहोमम् ॥ ३१ ॥ कुमुद- जुम्भारम्भप्रविततदलोपान्तजालप्रविष्टैर्हस्त नो पतय इव वनमपति श्रीमदम्भोजखण्ड त्यजति मुदमलूक प्रीतिमा । स्पृश्यमाना विबुद्धा । श्रीमि साधै घनपरिमलस्तोक श्वक्रवाक । उदयमहिमरश्मिर्याति शीताशुरस्त हतविधि लक्ष्याङ्गरागा मुञ्चन्त्यते विकचनलिनीगर्भशय्या द्विरेका लसिताना ही विचिनो विपाक ॥ ३२ ॥ लुलितनयनतारा | || ४४ ॥ य सैन्ये स्परपार्थिवस विरहिप्रत्यर्थिनामग्रणी क्षामयालेन्दुबिम्बा रजनय इव निद्राक्लान्तनीलोत्पलाक्ष्य । ज्योत्स्नानिर्झरमुज्झति स्म जगता यस्तापनिरिणम् । सोऽय तिमिरमिव दधाना ससिन केशपाशानवनिपतिगृहेभ्यो तारकनायक किमपर शृङ्गारसजीवन जात पृष्ठपराग यान्त्यमूर्वावध ॥ ३३ ॥ शिथिलयति सरागो यावदर्को पाण्डुरजेरत्कूष्माण्डपिण्डाकृति ॥ ४५ ॥ ये कुण्ठीकृतवाहम नलिन्या कमलमुकुलनीवीग्रन्थिमुद्रा करेण । प्रविकसदलि | प्रणतय शस्त्रैरनास ये न प्राप्ताश्च निशीथिनीपतिकरै- माला गुञ्जितैर्मञ्जुशब्दा जनयति मुदमुचै कामिना कामि शैथिल्यवीथीमपि । ते नि शङ्कविटङ्कतालुतुमुलप्रोतलुत नीव ॥ ३४ ॥ नभसि विरलतारा मौक्तिकानीव भान्ति | प्लावितैश्छिन्ना कुक्कुटकूजितैर्मगद्दशा भानग्रहग्रन्थय ॥४६॥ स्फुटतरमयमस्तक्ष्माधर चुम्बतीन्दु । रविरुदयधरित्रीधारि कान्ते जग्मुषि ताम्रचूडरटित श्रुत्वा प्रबुद्धा जवास्किंचि मूर्धानमेतु हृदयमनु नितान्तोलासमगीकरोति ॥ ३५॥ द्वासवदिमुख प्रविकसदृष्ट्वा गवाक्षाध्वना । सत्रासेन समी अभ्याची पिङ्गा सपतिरिव प्राश्य कनक गतच्छाय रिता प्रियतमप्रेम्णावरुद्धा शनैरुत्थानोपनिवेशनानि कुरुते श्चन्द्रो बुधजन इव प्राम्यसदसि । क्षणाक्षीणास्तारा तल्पे मुहु पासुला ॥ ४७ ॥ निर्यान्त्या 'रतिवेश्मन नृपतय ईवानुद्यमपरा न दीपा राजन्ते द्रविणरहितानामिव परिणतपाया विलोक्य क्षेपा गाढालिङ्गनचुम्बनानि बहुश गुणा ॥ ३६ ॥ इत शुक्ला चन्द्रद्युतिभिरिह रक्तारुण कृत्वाप्यमतुष्टया । एक भूमितले निधाय चरण तल्पे करैस्तमिझेरप्यन्त स्खलितगतिभिर्मेचकरुचि । प्रमातश्रीरेषा | प्रकल्प्यापर तन्वया परिवर्तिताङ्गलतया प्रेयाविरं विलसति पुरस्था सुकृतिना मिमझूणा जहुयुमणिविधिजा | चुम्बित ॥ १८ ॥ पद्मिन्या सकला विधाय विकला सगम इव ॥ ३७ ॥ तमोमि पीयन्तै गतपयसि पीयूपयपुषि ताराधिप "सपद तत्प्रेयस्युदयोन्मुखे सति वावुद्विमतामा ज्वलिष्य मार्तण्डोपलपटलधूमैरिव दिश । सरोजाना कर्ष श्रित । तारा स्वस करैर्विकृष्य सहसा गच्छन्नितोऽस्ता नलिमयमयस्कान्तमणिवत्क्षणादन्त शल्य तपति पतिरद्यापि चल लगा काश्चन ता प्रभाकरकरे पश्यन्परिम्लायति न रुचाम् ॥ ३८ ॥ इत पौरस्त्याया ककुमि विवृणोति | ॥४९॥ एते केतकधूलिधूसररुच शीतयुतेरंशव प्राप्ता क्रमदलत्तमित्रामर्माण किरणकलिकामम्बरमणि । इतो सप्रति पश्चिमस जलधेस्तीर जराजर्जरा । अप्येते विक्स निष्काम ती नवरतिगुरो प्रोञ्छति वधू खकस्तूरीपत्राङ्कुर सरोरुहवनीदृक्पातसमाविता प्राचीरागमुदीरयति तरणे मकरिकामुद्रितमुर ॥ ३९ ॥ द्रुमा पाण्डप्राया धृत | तारुण्यमाज करा ॥५०॥ सद्य सघटमानकोकमिथुन निविडगर्भा त्रिय इव प्रफुल्लास्ते कदा नृपतिकृतमाना घ्याजेन पीनस्तनद्वन्द्वव्यञ्जितयौवनोज्ज्वररुचो निर्माय इय जना । पिको मन्द मन्द हृदि मदननामानि जपति | दिवन्यका । दुर्दैवाक्षरमालिकामिर झटित्याकृष्य भृङ्गा प्रभोरमे पूर्णपरिचितसमाक कविरिव ॥ ४० ॥ विरल- | वली लक्ष्मीमम्बुनिनीजनस तनुते देवस्त्विषामीश्वर विरलीभूतास्वारा क्लौ सुजना इव व्यपसरति च प्यान्त ॥ ५१ ॥ उन्मीलन्ति निशानिशाचरवधूप्रोचाटनामानिका चिसात्सतामिर दुर्जन । मन इव मुने सक्त्रापि प्रसन्नमभ् । साय सालससुप्तपङ्कजवनपोरोघवैतालिका । फुलपङ्कज नमो विगलति निशा क्षिप्र लक्ष्मीरनुयमिनामित्र ॥ ४१ ॥ कोशगमकुहरप्रोद्भुतमुद्रापलीशङ्कारप्रणयोपदेशगुरवस्तीबधुते . बजत्यपरवारिधि जैतपिण्डपाण्डु शशी न माति जल- रशर ॥ १२ ॥ एततर्कय चयाक्सुदृशामाश्वासनादायिन बुद्द्युतिसपनिमास्वारका । पुरण्टकविपाण्डुरं दधति घाम प्रौढयान्तपयोधिमप्रजगतीदत्तावलम्बोत्सया । दीप्ताशो दीपाराश्यकोरनयनारुणा मवति दिक्च सौनोमणी ॥४२॥ विकसन्ति दिमृगशा काश्मीरसहोदकव्यात्युशीचतुरा अय मृदुमृणालिनीवनाविलासबहासिक स्विषा वितपते पति १जयोलाप्रकार सपदि दृश्यमाना निजा । स्तनो पुलक्यन्ति चोत्पलशा ४ हजारस्थ जीवन धम् ५ मीण ६यारावम् संग्रमे। १ गशोमम् २ भूक चायनकसीनिमा ४क्षाम कर प्राचीमुखम् • स्वैरिणी १०निगन्या ११ पेनिमरिसर वन्दुमणलं या सा-५गिथिन् ६रानगृहेम्य-वाराहना २२ प्रमातमायाम् ११ रात्रिम् १४ निधाय १५ परिवारहिया पारद उपोगरहिता १० रोप्यगोवत्याण्डर ११ पेन्द्री १६ प्रियतम १५ दीनाम् १८ नोमान १५ स्त्रियम् २०किरणे २१ नरेन पारपराभ्युसारूमा काम १ गुणाम् २ अप्रैमर इस - सा मापीप ·प्रभातवर्णनम्, प्रमाववायुवर्णनम् ३२५ सरोरुहवनधीकलिकाराः कराः ॥ ५३ ॥ द्वियोनि राय सूर्योदयम् । पुजीमय मयादिवान्धतमसं मन्ये द्विरेफ. पुराणमौक्तिकमणिच्छायः स्थित तारकन्योनापानमरालसेन | च्छलान्मीलन्नीलमरोरुहोदरकुटीकोणान्तरे लीयते ॥ ६५॥ वपुपा मत्ताश्वोराङ्गनाः । यान्तोऽस्ताचलचूलमुममधुच्छत्र- मिन्दानो मानिनीनां पतिषु रुषमयं हर्म्यपारावतेभ्यो वाचा. च्छविश्चन्द्रमाः प्राची बालबिडाललोचनरुचां जाता च लत्रं ददानः कवितृषु कविताप्रातिम संदधानः । प्रातस्त्वस्तू- पात्रं ककुप् ॥ ५४ ॥ जाताः पचपलाण्डपाण्डुमधुरच्छाया- | र्यनादः स्थगयति गगनं मांसलः पांशुतल्यादखल्पादुस्थितानां किरस्तारकाः प्राचीमकुरयन्ति किंचन रुचो राजीवजीवा- नरवरकरिणां गृङ्खलासिवितेन ॥६६॥ कुर्वन्नामुमपृष्ठो मुसु. तवः । लूतातन्तुवितानवर्तुलमितो विम्बं दधचुन्नति प्रातः | निकटकटीस्कन्वरोमा तिरश्त्री लोलेनाहन्यमानस्तुहिनकम- प्रोपितरोचिरम्परतलादस्ताचलं चन्द्रमाः ॥ ५५ ॥ प्राची- मुचा चञ्चता केशरेण । निद्राकण्डकपायं कपति निविडित- विभ्रमकर्णिकाकमलिनीसंवर्तिकाः संप्रति द्वे तिम्रो रमणीय- | श्रोत्रशुक्तिस्तुरङ्गस्वगत्पक्ष्मामलमप्रतनुबुसकणं कोगमक्ष्णः मम्बरमणेर्यामुच्चरन्ते रुचः । सूक्ष्मोच्छ्वासमपीदमुत्सुकतया | खुरेण ॥ ६७ || कोकानुद्रीवयन्तः पथि पथि कुलटामानसं संभूय कोपाहिर्निष्कामद्भमरीघसंम्रममरादम्मोजमुजुम्मते कम्पयन्तः प्रस्यातारं प्रमाते प्रियतममबला गाढमालिङ्ग- ॥५६॥ एकद्विप्रभृतिक्रमेण गणनामेपामिवास्तं यतां कुर्वाणा यन्तः । उत्यातुं चागमनीः कुलकमलदृशां कारयन्तो निगान्ते समकोचयद्दशशतान्यम्मोजसंवर्तिकाः । भूयोऽपि क्रमशः | कूकाराः कुक्कुटानां मधुमधुरसमारम्मगम्भीरघीराः ॥ ६८ ॥ प्रसारयति ताः संपत्यमूनुयता संख्यातुं सकुतूहलेव नलिनी मानोः सहस्रं करान् ॥ ५७ ॥ प्रत्यासन्नसुरेन्द्रसिन्धुरशिरः- प्रभातवायुवर्णनम् सिन्दूरसान्द्रारुणा यत्तेजनसरेणवो वियदितः प्राचीनमाचि- लतां पुष्पवती स्पृष्ट्वा नातो विमलयारिणा । पुनः संपर्क- न्वते । शङ्के संप्रति यावदम्युदयते तत्त'टकोन्मजारज्य- शङ्कीव मन्दं चरति मारुतः ॥ १ ॥ लवङ्गलतिकाम- द्विम्बरजस्कटावलयितो देवस्त्विपामीश्वरः ॥ ५८ ॥ प्रत्यन- दयालुर्दक्षिणानिलः । कयमुन्मूलयत्येष मानिनीमान- ज्वलितः पतङ्गमणिमिर्नीराजिता मानवः सावित्राः कुरुविन्द- तान् ॥ २॥ सुरतमरखिन्नपन्नगविलासिनीपानकेलिजर्ज- कन्दलरुचः प्राचीमलंकुर्वते । प्रौढप्वान्तकरालितस्य वपुष- रितः । पुनरपि विरहश्वासैर्मलयमरुन्मांसलीक्रियते ॥ ३ ॥ श्छायाछलेन क्षणादप्रक्षालितनिर्मलं जगदहो निर्मोक- दरफुटकमलकाननसौरमसंभारमन्थरः पवनः । दयितोरति मुन्मुञ्चति ॥ ५९ ॥ स्तोकोन्निद्रनिदाघदीधितिमहस्तन्द्राल- शयितामपि दयितां संतापयांचके ॥ ४॥ मिक्षितकमल- चन्द्रातपास्तायन्ते ककुमो रथागगृहिणीगार्हस्थ्यगर्हामिदः । कुटुम्बाः शिक्षितगजगामिनीगतयः । लक्षितहिमगिरिपादाः अद्यापि स्वकुलायशाखिगिरसि स्थित्वा रुवन्तो मुहुस्तूष्णीं प्रातरमी मातरिश्वानः ॥ ५॥ आदाय बकुलगन्धानन्धी- प्रत्यभिजानते बलिमुजो मीताः स्वयूथ्यस्वरान् ॥६०॥ प्राची कुर्वन्पदे पदे भ्रमरान् । अयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारि- वासकसजिकामुपगते मानौ दिशां पल्टमे पश्यैता रुचयः | पावनः परनः ॥६॥ अपहाय शनैः पटीरवाटीरिह लाटी- पतद्गपदामामेयनाडिंधमाः । लोकस क्षणदानिरङ्कुशरसा जनमानलुण्ठनाय । समुदेति मनोजराजधाटीपरिपाटीपटुरेप संभोगनिद्रागमी कोकद्वन्द्वकुमुदतीविपिनयोनिक्षेपमातन्वते गन्धवाहः ॥ ७ ॥ वासो विध्य स्तनयोरमुप्याः कपोल- ॥ ६१ ॥ मालिन्यं परिदृश्यते हिमरुची मन्दश्रियस्तारकाः | कीणां कवरीमुदस्य । अवारितः प्रोञ्छति वारिधारी मुखे शीताः केचन संचरन्ति कमलामोदस्पृशो मारुताः । आसी- मृगाक्ष्याः सुकृती समीरः ॥ ८॥ अरविन्दवृन्दमकरन्द- दन्ति च चक्रवाकमिथुनान्यन्योन्यमुत्कण्ठया पादेवाडित- तुन्दिलो मरुदेति मन्दमिह मन्दराचलात् । सुरतान्ततान्त- कैरवा मधुलिहो गच्छन्ति पद्माटवीम् ॥ ६२ ॥ किंचिद्वि- सुदतीमतल्लिकाकवरीपरीमलहरीपरीवृतः ॥ ९ ॥ उत्सार्य श्लयकेगवान्तकुसुमाः क्रीडाविलोलांगुका उमालप्तशरीरचन्द- कुन्तलमपास दुकूलकूलमुन्नाम्य वाहुलतिकामलसावरुण्यः । नतया लोकैकनेत्रोत्सवाः । संमोगश्रमविहलैरवयवैः संकेत- खेदाम्बुसिक्ततनवः सहयन्ति यसै तस्मै नमः सुकृतिने शालान्तरान्निद्राशेपकपायितार्थनयना निर्यान्ति वाराङ्गनाः | मलयानिलाय ॥ १० ॥ चोलाङ्गनाकुचनिचोलतलानुलीनो ॥ ६३ । सौरभ्ये चलिते रसे विगलिते चाप्तालियर्गे गते द्राकेरलीविरलकुन्तलकम्पलोलः । लाटीललाटतटशोषणमान- म्लानातीय कुमुद्वतीयमधुना मूच्छौ परामृच्छति तामु. सोऽयं फुल्लारविन्दघनबन्धुरुपैति वायुः ॥११॥ वैमातिको मरु- द्वीक्ष्य तथाविधां कमलिनी जाता प्रहासोन्मुखी हन्तोदीक्ष्य दनुक्रमवर्धमानपद्माटवीपरिमलप्रसरानुमेयः । आयाति सोऽय- विपन्नवैरिवनितां का वा न संतुष्यति ॥६॥ आलोकरति- मलसोस्थितसारमाक्षीपुमावनृत्यपुनरुद्यमसूत्रधारः ॥ १२ ॥ पाटलैरचरमा विस्तारयनिर्दिशं नक्षत्रातिमाक्षिपद्गिरचिरादा-! झझानिलोऽपि सुरतान्तनितान्ततान्तकान्ताकुचान्तधनधर्म- .

·सुभाषितरनभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् मपाकरोति । भूयोऽमिलापजननी पुनरन्यथैव खेदा विरतौ वान्ति सीमन्तिनीना गण्डाभोगश्रमजललवप्राहियो पनोदनकला मलयानिलस्य ॥ १३ ॥ विकचकमलगन्धै गन्धवाहा ॥२७॥ रामाणा रमणीयवक्नशशिन स्वेदोद रन्धयन्भृङ्गमाला मुरभितमकरन्द मन्दमावाति वात । बिन्दुप्लुतो व्यालोलालकमञ्जरी. प्रचलयन्धुन्वन्नितम्बाम्न प्रमदमदनमाद्यद्यौवनोद्दामरामारमणरभसखेदस्वेदविच्छेददक्ष रम् । प्रातर्वाति मधौ प्रकामविकसदाजीवराजीरज पुञ्जामो ॥ १४ ॥ स्तनपरिसरभागे दूरमावर्तमाना स्फुटतनिमनि दमनोहरो रतिरसग्लानि हरन्मारुत ॥ २८ ॥ उत्सित मध्ये किंचिदेव स्खलन्त । वदुरलघुनितम्बाभोगरुद्धा कुसुमासवै कुमुदिनी राजप्रिया ऍप्पिणीमालिङ्गनिशि वधूना निधुवनरसखेदच्छेदिन प्रालवाता ॥ १५ ॥ दर- | निर्भयं परिचय कुर्वन्पुन पल्लौ । यावत्पङ्कजसौरमसम विगलितमल्लीवलिचञ्चत्परागप्रकटितपटवासैर्वासयन्काननानि। खिलं गृहलघु प्रस्थितस्तावत्कॅल्य उपस्थिते मरुदयं विष्व इह हि दहति चेत केतकीगन्धबन्धु प्रसरदसम | ग्भयाद्धावति ॥ २९ ॥ अद्योत्सङ्गवसद्गुजंगकालक्लेशादि बाणप्राणवद्गन्धवाह ॥ १६ ॥ सललितमलकाना वल्लरी- वेशाचलप्रालेयप्लवनेच्छयानुसरति श्रीखण्डशैलानिल । किं नर्तयन्तो मधुसुरभिमुसाब्जोच्छासगन्धानुबन्धा । नवतर च स्निग्धरसालमौलिमुकुलान्यालोक्य हर्षोदयादुन्नीलन्ति रतभाजा योषिता खेदविन्दून्सतृप इव पिबन्तो वान्ति कुहू कुहूरिति कलोत्ताला पिकाना गिर ॥ ३० ॥ नारीणा मन्द समीरा ॥ १७ ॥ उपसि मलयवासी जालमार्गप्रविष्टो मृगनाभिकुङ्कुमरसप्रक्षालनश्यामलान्सभोगश्रमशीकरान्परिहर विकचकमलरेणु व्याकिरन्मोहचूर्णम् । सपदि शमितदीपो नाकम्पयन्कुन्तलान् । पुष्पामोदमनोरमान्विगलितानम्मो. वायुचोरो वधूना हरति सुरतखेदस्वेदमुक्ताफलानि ॥ १८॥ जगन्धं वहन्प्रातस्त्य पवनो वहत्ययमलं वान्तप्रमोदपद कुसुमपरिमलेनामोदितालिलताना वलितकिसलयाना लास ॥ ३१ ॥ प्रात सीमन्ति नीना निधुवनललितान्ससयन्केश लीलोपदेष्टा । लुलितकमलवृन्द शीकरासारवोढा मृदुमलय ) पाशानुन्मीलपङ्कजान्त परिमलसुरभि स्फारयन्कामलीला | समीरो वाति वैभातिकोऽयम् ॥ १९ ॥ विलुलित | खच्छावश्यायबिन्दुन्दिशि दिशि विकिरन्स्थूलमुक्ताफलाभा कमलौघ कीर्णवल्लीवितान प्रतिवनमवधूताशेषशाखिप्रसून । न्यूलीभि केतकीना धवलितभुवनो पाति मन्दं नभस्वान कचिदयमनवस्थ स्थानुतामेति वायुर्वनकुसुमविमर्दोद्गन्धि | ॥३२॥ धुन्यानाश्चन्दनाली बकुलमुकुलजा धूलिमुझूलयन्त वेश्मान्तरेषु ॥ २० ॥ पुरातनपरीमलप्रकरमेदुरा मारुता न श्रुम्वन्तश्चूतयष्टी परिमलबहलाश्चम्पका कम्पयन्त । आरा यान्ति मुकुलीभव कुमुदगर्भलीना इव । चरन्ति नवसौरमा दारामसीमातटघटितघटीयत्रनिर्मुक्तमारा धारामाधारयन्त पुनरमी समीराकुरा सजृम्भणसरोजिनीसरसिजास्यमुक्ता श्रमशमपटवो वान्त्यमी गन्धवाहा ॥ ३३ ॥ कुप्यलकेश इव ॥ २१ ॥ अमी तटसमीपनिर्झरतरगरिङ्गत्पयोजडीकृत बाहुप्रकरनियमिताशेषलेखाम्बुजाक्षीशापक्षीणा क्षरन्त पटीरभूहकुटीरसचारिण । मनो विधुरयन्ति मे मलय- क्षणपरिकलिता के किना कामिनीभि । करणाटीनामकापले मेखलामेदुरादुरासदवनप्रियप्रियतमारुता मारुता ॥ २२ ॥ | मृगमदमसृण केशपाशं स्पृशन्त पम्पासपातसम्पा मलयज लताकुशे गुञ्जन्मदवदलिपुञ्ज चपलयन्समालिङ्गनझं दृढतर- | मरुतो जातकम्पा पतन्ति ॥ ३४ ॥ कृत्वा कार्णाटकान्ता मनङ्ग प्रवलयन् । मरुन्मन्दं मन्द दलितमरविन्द तरलयरजो- कुचकनकगिरिप्रान्तसचारलीला झम्पामासाद्य पम्पापयति वृन्द विन्दन्किरति मकरन्द दिशि दिशि ॥ २३ ॥ अनन्य वनमुवि क्षिप्तमल्लीरजस्का । आर्पन्त पुरस्तानिगडमिक शुण्णश्रीमलयवनजन्मायमनिलो निपीय खेदाम्बु भरमकर, कलध्यानपुष्पन्धयाली धावन्त्येते मदान्धा मदननरपते समुक्तविभयम् । विदर्भाणा भूरि प्रियतमपरीरम्मरमस सिन्धुरा गन्धवाहा ॥ ३५ ॥ एते पाटीरवाटीनयविटपन प्रसङ्गादगानि द्विगुणपुलकासञ्जि तनुते ॥ २४ ॥ धृथा | टीलास्यशिक्षातिदक्षा दोलाखैलपुरध्रीश्रमजलकणिकाजाल भूटीपारा परिफिरसि वात्या प्रथयसे नगावेग कोऽय पयन | पातिप्रताना । सौरम्यादापतद्भिर्मधुकरपटलै पृष्ठतोऽनु तर हा नन्वसमये । रतान्तश्रान्ताभि स्तिमितनयनान्ता- | प्रयाता कामामे सारधाच्या पथिककुलवधूमद्धवैरा समीरा भिरनिश स्मृती यत्वान्ताभिर्न मुलमतर कापि च मवान् ॥३६॥ एप क्रीडान्तताम्यत्कुसुमपुरवध्वकरसौरम्यबन्धुर्मुग्ध ॥ २५ ॥ वारंवार धुतकुसुमितारण्यरेवातटे या सेवापुण्य | निद्राजडाना रसितमनुसरो द्रोघयन्सारसानाम् । आपात्य परिणतमिद तावक तक्यामि । यत्त्वा मत्वान्तिकमुपगतं कामवामाभिरामा रामा सैर कुचकरशतो वसमुत्सार- पशे,-संक्ति २ चन्द्रप्रियाम्, पसे, नृपरियाम यन्ति ॥ २६ ॥ चूतश्रेणीपरिमलमुपश्चवरीकानुयाता भूयो जसौरम कमलामोसदेव व धनम् ६ सस्वरम् ७ प्रमाटे ३ मयुक्ताम् , पो-रजस्खलाम् ४ रिमल्ये। पदो,-विट ५४ भूय युरलयकुटीकोटरे लीयमाना । मन्द मन्द मुरत- 1 ८ अमिपमानका ९ प्रसारयन् १ मत्त ·प्रभाववायुवर्णनम्, सूर्योदयरर्णनम् सानुकूलश्चलितविचफिलश्रेणिगन्धानुधानोरम्बोद्धष्यमाण मन्दारपुष्पम् । निरहविधुरमरिद्वन्द्वय धुर्विमिदकुरिती सरजयविरुदाडम्बरो मातरिश्वा ॥३७॥ कावेरीगारिवड पोल्कोडताग्रनमामि ॥ १० ॥ रनवगविदीयात छह रिपरिकरणीडनक्लान्तशान्तरसीतश्रीराण्डम्बण्डनमणमरः | कुम्मीद्रमातुहिनामिषा जिप्तमुक्तापरोह । अयमुदय भवद्भरिसौरम्यगर्मा । चोलस्त्रीचीनचन्गश्चलकलनकान्त धरितीधारिमूर्धाधिरूढो नयनायमुपेनो मानुमकेगरीन्द्र कान्ताकुचान्ता याति प्रेमाभिकीलाकलितपयधूबद्धवैध ॥ ११ ॥ नयानक पियन याप्सराणा विधातु कामि समीय ॥ ३८ ॥ चञ्चकर्पूरचौरा मल्यगिरिगुरुग्रामहावा- | युलिशपार्माति मासा नितानम् । जनितमुक्नदाहारम्भम दवाप्ता मन्दानन्दमिलिन्दरहमहमिकयानुद्रवद्दीपान्या । म्मामि दग्या जलितमिन महान्यायमै नगर्चि कावेरीवारिसेका निग्लतरतरत्तीरवानीरसिक्ता मुक्काही ॥ १२ ॥ विततपरतातुल्यरूपमयमै काग इन गरी स्वेदनिद्राला इय पानास्तालपन्या विशन्ति ॥ ३९ ॥ यान्दिन्मिराकृष्यमाण । कृतचपल विहगालापोगहला लीलादोातिखेलारसरमसल्सद्वालचेलाञ्चलाना चोरीनागा ! मितलनिधिजलमध्यादेप उत्तार्यते ॥ १३ ॥ पयमि पिबन्तो मृगमदमुरमिम्वेदरिन्दनमन्दान् । लोलन्त और 'सलिलराशेर्नक्तमन्तर्निमग्न स्फुटमनिगमतापि ज्वाल्या लीना कुचक्रशन्सत्कुङ्कुमालेपनेषु लिप्यन्तो मालवीना | वाडयागे । यदयमिटमिदानीमनमुद्यन्दधाति ज्वलितमुदिर मलयजमधुरा कञ्चुकीन्ति वाता ॥ ४० ॥ मृडाली का धागारगौर निवखान् ॥ १४ ॥ अतुहिनचिनासी कण्ठमाला स्फुटितस्मलिनीधूलिमिषूसराशाश्वश्चन्तश्चन्द्र केवल नोदयादि क्षणमुपरिगतन मामृत सर्व एन । नय कल्पालघुतरलहरीशीकरासारलाला । अझादर व्रतो परनिकरेण सष्टबन्धक्सूनस्तववरचितमेते शेखर विनतीन विकसितविलसत्केतकीमालतीना मोदन्ते मन्दमन्दं मलय ॥ १५ ॥ उदयशिखरिशमागणेवेर रिङ्गन्सकमलमुख गिरिदरीगमतो यातपोता ॥ ११ ॥ हास वीक्षित पद्मिनीमि । विततमृदुक्राम शन्दयन्त्या वयोमि परिपतति दिवोऽङ्के हेलया यारसूर्य ॥ १६ ॥ सूर्योदयवर्णनम् क्षणमयमुपविष्ट क्ष्मातलन्यस्तपाद प्रगतिपरमवक्ष्य प्रीतम तत कोकाधूवन्धुर्वन्धूककुसुमप्रम । उदयादिशिरोरत्र हाय लोकम् । मुचनतरमशेष प्रत्यवेक्षिप्यमाग शितिधर मुद्ययौ तेजसा निधि ॥ १ ॥ निजागुता प्राची तटपीठादुस्थित सप्तसप्ठि ॥ १७ ॥ उदयमयते दिया चुम्बत्यर्केऽतिरागिणीम् । लजयेव ययौ कापि श्यामा मीलित किया । रचयतितरा बैगचारप्रवर्तनकर्तनं वत वन लस- लिन्य निराकुमतेतरा नयति निधन निद्रामुद्रा प्रवर्तयति लोचना ॥ २ ॥ निसर्गसौरमोद्रान्तमृद्गसगीतशालिनी । तेज पुत्रो विभाति विमाकर ॥१८॥ अय खलु मृणालिनी उदिते वासराधीशे सेराजनिसरोजिनी ॥२॥ पुरुहूतदिगङ्गाना नाविलासर्वहासिकस्त्विषा वितपते पति सपदि दृश्यमाना प्रसूता रविमुद्दाममुत चिरादुपेतम् । अलिनो नलिनोदरादि । निजा । स्तनो पुलक्यन्ति चोत्पलदृशा प्रियोर स्थले विप मुक्ता प्रियवाहुद्वयबन्धनान्नगोढा ॥ ४ ॥ उदयति वित यमितवृत्तयो घुसृणपङ्कपत्राकुरा ॥ १९ ॥ आया त्या तोर्ध्वररिमरजावहिमरुची हिमघाग्नि याति चास्तम् । वहति दिवसत्रिय पदतलस्पर्शानुमागादिव व्योमाशोक्तरोनपीन गिरिरय विलम्बिघण्टाद्वयपरिमारितारणेन्द्रलीलाम् ॥ ५॥ | कलिकागुच्छ समुजृम्मत । आतन्यनयनमविनममसा घटमानकोककुचमामृशन्करक्सित्पयो ननयनावलोकित वाशाकुरङ्गीदृशामुन्मीलतरुणप्रभाकरकरसोम समुहामत परिचुम्वतीदमरुणप्रमाधर रनिरद्य वारवनितामुख मुहु ॥ २० ॥ एतत्तय चक्रवाकहृदयाश्वासाय तागगण ॥ ६ ॥ आगत्य सप्रति वियोगविसस्थुलागीमम्मोदिनी | ग्रासाय स्फुरदिन्दुमण्डलपरीहासय मासानिधि । दिवान्ता कचिदपि क्षपितनियाम । एता प्रसादयति पश्य कुचकुम्मकुङ्कुमरसन्यागय पकेहोल्हासार स्फुटनर प्रमाते तन्वति पादपतनेन सहस्ररश्मि ॥७॥ उजिद करवचननासाय विद्योतते ॥ २१॥ मीसकरवलोचना प्रवि कोकनदरेणुपिशगिताहा गायति मत्तमधुपा गृह | गलत्ताराच्छहारावली म्ायचद्रमुसा विग्रहन्तम क्या दीर्घिकासु । एतच्चकास्ति च रवे पवधुजीवपुष्पच्छदाममुआ | सरोपाम्बराम् । प्राप्त सत्वरनियरीमिव बलाद्गाढराग चलचुम्बि विम्बम् ॥ ८॥ भूयो निपीय लपणाम्बुधि । करैराकर्षनिन यामिनीमनुस्तत्यम्मोतिनीयटम ॥ २२ ॥ माप्रमातं पुञ्जीमपनुदयते तपनच्छलेन । आर्गमिरम्बर | यापन्नीरनिघे प्रमातसमय प्रोढत्य लोक्र्यानाक्यं रवि पयोनिधिमद्य पातु लीनोडुबुद्बुदकदम्बमिति प्रतीम ॥ ९॥ विम्बमम्बरपणिग्वीपये न्यसति । तापकर्तुमिनास मूल्य अयमुदयति मुंद्रामधुन पदिनी नामुदयगिरिवनासरीवाल- मुचित एशकोण, हय. रक्ष्मीलन्धविकासपङ्कजकरज्यस्त १प्राची दिक् २ भ्रमरा ३ सूर्य ४ विकासनशीट- १ पडिमि २ सूर्य - ·३२८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् पुर स्थाप्यते ॥ २३ ॥ मजिठारुणदीधितिर्मधुकरैमांगल्य ते ॥ ६ ॥ चन्दन स्तनतटेऽधरपिम्बे याचक घनतर च गीतिस्तत कोकाहादपटु सरोरुहवन प्रीत्या समुजृम्म सपन्या । प्रातरीक्ष्य कुपितापि मृगाक्षी सागसि प्रियतमे यन् । लोकालोककर करैश्च तमसा स्तोम समुत्सारयन्ना परितुष्टा ॥ ७॥ दर्पणेषु परिभोगदर्शिनी पृष्ठत प्रणयिनो रोहत्युदयाचल रविश्य बधूकगुच्छच्छवि ॥२४॥ कीलाले निषेदुष । प्रेक्ष्य बिम्बमनुबिम्बमात्मन कानि कानि न कुडमाना सकलमपि जगजालमेतनिषिक्त मुक्ताश्चोन्मत्त । चकार लजया ॥ ८ ॥ किमपि कान्तभुजान्तरवर्तिनी भृङ्गा विघटितकमलकोडकारागृहेभ्य । उत्सृष्ट गोसहन कृतवती यदिय कलभाषिणी । तदनुकृत्य गिरा गुरु किमुत कलकल श्रूयते च द्विजाना भाग्यैव दारकाणा सनिधौ हियमनीयत सारिकया वधू ॥९॥ धन्यासि या हरिहयहरिता सूयते पुत्ररत्नम् ॥ २५ ॥ कथयसि प्रियसगमेऽपि नर्मोक्तिचाटुकशतानि रतान्तरेषु । नीवी प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सरय शमामि यदि नायिकानिर्गमनम् किंचिदपि स्मरामि ॥ १० ॥ वहु जगद पुरस्तात्तस्य मचा निद्रानिवृत्ताबुदिते द्यरत्ने सखीजने द्वारपद परास्ते । किलाह चकर च किल चाटु प्रौढयोषिद्वदस्य । विदित श्लथीकृताक्षेपरसे भुजङ्गे चचाल नालिङ्गनतोऽङ्गना सा मिति सखिभ्यो रात्रिवृत्त विचिन्त्य व्यपगतमदयाहि ॥१॥ गुरुनासादासादितभवदुपालम्भवचसा मुहु सार ब्रीडित मुग्धवध्वा ॥ ११ ॥ शशपदमणिमाल चन्द्ररेखामि स्सार कथमपि निशीथे समगमम् । इदानीं मुश्च व दयित राम ललितपुलकजाल लक्ष्यबिन्दुमवालम् । वपुरनधम पुनरेष्यामि समभूदुष कालीनोऽय चटुलचटकालीकलकल भुष्या वक्ति कस्यापि यून सुरतकलहलीलासूक्ष्ममार्गाभि ॥ २ ॥ प्रबुद्धाया प्रातर्लसदलसदोलिवलय गल मलीदाग्न | योगम् ॥ १२ ॥ प्रभाते पृच्छन्तीरनुरहसवृत्त सहचरीन शिथिलकबरीबन्धसमये । प्रियालोके घूर्णनयनमसृणम्मेर | वोढा न ब्रीडामुकुलितमुखीय सुखयति । लिख तीना मधुरो मुखे जृम्भारम्भी जयति भृशमिन्दीवरदृश ॥ ३ ॥ पत्राङ्कुरमनिशमस्यास्तु कुचयोश्चमत्कारो गूढ करजपदमासा प्राणेशेन प्रहितनखरेष्वद् केषु क्षपान्ते जातातड्का रचयति कथयति ॥ १३ ॥ क्वचित्ताम्बूलाक्त कचिदगुरुपकाङ्क चिर चन्दनालेपनानि । धत्ते लाक्षामसकृदधरे दन्तदन्ताव मलिन क्वचिचूर्णोद्गारी क्वचिदपि च सालक्तकपद । घाते क्षामागीय चकितमभितभेक्षुषी विक्षिपन्ती ॥ ४ ॥ वलीभनाभोगैरलकपतिते कीर्णकुसुमै त्रिय सर्वावस्य धम्मिल परिबनती नखमुखै सीमन्तमातन्वती पश्य ती कथयति रत प्रच्छदपट ॥ १४ ॥ नखक्षतमुर स्थले नसरोत्सव कुचयुगे सव्यापसव्य मुहु । नाभीसीमनि कुञ्चि | ऽधरदले रदस व्रण ब्युता बकुलमालिका विगलिता च ताङ्गुलिदल नीवीभर रुन्धती शय्यागारविनिर्गतापि हृदया । मुक्तावली । रता तसमये मया सकलमेतदालोकित स्मृति नाद्यापि निष्कामति ॥५॥ एषा का भुक्तमुक्ता विलुलित च रति क्व च क च तवालि शिक्षाविधि ॥ १५ ॥ घसना खेदलमान्तवत्रा प्रत्यूपे याति बाला मृग इव चकिता सर्वत शङ्कयन्ती। केनेद वनपद्म खघरमधुरस खण्डित केन वक्षस्ते दृढलमकर्कशकुचद्व द्वावममा तर कण्ठ कङ्कण पीत वर्ग केनाद्य मुक्तो हरनयनहतो म मथ कस तुष्ट ॥६॥ रनकोटिकलनासुव्यक्तमुद्राङ्कित । व्यत्यासव्यतिपजितश्य तिलक फाले तवाय सखे कसाश्चित्प्रकटीकरोति सुरत संभोगाविफरणम् प्रौढिं परा सुन ॥ १६ ॥ तस्या पाटल्पाणिजातिमुरो रतखिन्नतनु प्रार्लजानम्रमुखीं वधूम् । म्मर ती रानि निद्राकषाये दृशौ निघृताधरशोणिमा विललितन्नस्तसजो चरित दृष्ट्वामोति न को मुदम् ॥ १॥ राजते राजरामाया मूर्धना । काधीदाम दरलयाचलमिति प्रातर्निसातैर्देशो एष विम्याघरमग । सुधा पीत्वेय का तेन तच्छेपोऽय स | रेमि कामशरैस्तदद्भुतमहो पत्युर्मन कोलितम् ॥ १७ ॥ मुदित ॥ २ ॥ आच्छादयसि किं मुग्धे वरखेणाघरपल्लयम् । यद्रानौ रहसि व्यपेतविनय वृत्त रसात्कामिनोरन्योन्य राय सण्डिता एव शोमते वीराघरपयोधरा ॥ ३ ॥ सखि नीयमीहितरसागातिप्रवृत्तस्पृहम् । तत्सानन्दमिलदृशो क्य दशनक्षतमधरे किं गोपयसे प्रयत्नेन । सप्रति रजनिरहस मपि स्मृत्वा गुरूणा पुरो हासो दनिरोधम थरमिलवार नयनारस निवेदयति ॥ ४ ॥ सपरणाय यटी बहुपरि क्वचित्स्थितम् ॥ १८ ॥ दम्पत्योर्निशि जलातोहगुकेना पार्टी करोतु किं तेन । सप्रति रजनिरहस नयनालस कर्णित यद्वचसत्यातगुरुसनिधो निगदतसम्यातिमान वधू । निवदयति ॥ ५ ॥ उपसि परिवर्तय त्या मुक्तादामोपनी कालम्बितपनगशाल विन्यस चच्या पुटे ग्रीडा प्रकरो तता नीतम् । पुरुषायितपैदग्थ्य सजावति कैन पलित | ति दाडिमफरच्याजेन याग्य धनम् ॥१९॥ धन्यासा ससि १ पयोभिः- २देवानाम् ३ जानगरीररिकृति योपित प्रियतमै साहलमेऽपि या प्रागल्भ्य रचयन्ति ·संभोगाविष्करणम्, प्रियप्रस्थानावस्याक्थनम् ३२९ मन्मयविधानालम्व्य धर्य महत् । अम्माक तु तदीयपाणि | दिनगतप्राप्य देश प्रियस यियासतो हरति गमन बाला कमलेनोन्मोचयत्यमुकं योऽय का वयमर किं च सुरतं लापै सवाप्पझलझलै ॥ ११ ॥ पितुरधिपुर त्यता नैन स्मृतिर्जायते ॥ २०॥ कान्त तल्पमुपागते विगलिता | सरय समं निजवान्यन च परिचितिनीता पत्युगृहेऽपि नीची स्वयं अन्धनात्तद्वास लयमेखलागुणधृत किंचिन्नि | क्याचन । कतिपयदिनोदश्चत्प्रेम्गि प्रिये प्रमसत्यसी कथयतु तन्वै स्थितम् । एतार सपि वेद्मि केवलमह तसागसङ्गे पुन | मनस्ताप क्स ना नाकामिनी ॥१२॥ सान्यप्राय प्रणय कोऽसौ काऽसि रतं नु वा कथमिति खयापि मे न स्मृति वचनैर्गन्तुमापृच्छमाने कान्ते नियमितपदना रुन्धती ॥ २१॥ गाढालेपविशीर्णचन्दनरज पुलप्रसारादिय शव्या वाप्पपूरम् । दीघांच्छवासस्थगनविकलो कम्मि नासापुटान्ता सप्रति कोमलागि परुपेत्यारोप्य मा वक्षसि । गाढौष्ठग्रह | सरयाशून्यं गणयति मृगौलोचना कङ्कणानि ॥१३॥ यामी- पूर्वमाकुलनया पादाग्रसदशकेनाकृप्याम्बरमात्मनो यदुचित युक्त हृदयपतिना पञ्चश शङ्खमूषा और स्वैर झटिति घूर्तेन तव्यस्तुतम् २२॥ निद्रातुन्दिलशोणलोचनयुग | गलिता पाणिपकेरुहानात् । नो यासामीत्यनुपदमिमा वाच दचावदन्तच्छद पर्यस्वालम्पछि धर्मपटलपामृष्टपत्रावलि । मारर्णयन्त्याम्नन्च्या शेपा अपि चटचटेलेन मङ्गं समीयु जृम्मानृम्मितसीधुसौरममिलङ्गीभिरङ्गीकृतस्तोत्र शंसति | |॥ १४ ॥ आयाते श्रुतिगोचर प्रियतमप्रस्थानकाले बलात्त- वक्त्रमेन रजनीवृत्तान्तमेणीश ॥ २३ ॥ पान्त स्थितया तया जनमलं दृष्ट्वा चिर मुग्धया । सोच्छास दृढमन्युनिर्मरगलद्वाप्यायुधातं तया खं वक्त्र विनिवेश्य प्रियप्रस्थानावस्थाकथनम् मर्तृहृदये नि शब्दकं रुद्यते ॥ १५ ॥ दृष्ट कातरनेरया मुग्धा कान्तस्य यात्रोक्तिश्रवणादेव मूछिना । वुड्या वक्ति चिरतर ववाञ्जलिं याचित पश्चादंशुक्पछवेन विधृतो नि- प्रियं दृष्ट्वा किं चिरेणागतो भवान् ॥ १॥ यामीति प्रिय र्व्याजमालिङ्गित । इत्याक्षिप्य समस्तमर्थमघृणो गन्तुं प्रवृत्त पृष्टाया प्रियाया काठठमयो । वचोजीवितयोगसीद्वहि । शठ पूर्व प्राणपरिग्रहो दयितया मुक्तस्ततो वछम ॥ १६ ॥ निसरणे रण ॥ २ ॥ बाप्पाकुल प्रपतोगृहिणि लग्ना नाशुपद्धवे मुजस्ता नो द्वारदेशेऽर्पिता नो वा पाद- निवर्तस्त्र कान्त गच्छेति । यातं दपत्योदिनमनुगमनावधि युगे तया निपतित तिथेति नोक्तं वच । काले केल- सरम्नीर || ३ || यामि न यामीति घरे वदति पुरस्सा | मम्मुदालिमलिने गन्तुं प्रवृत्त शठस्तन्व्या बाप्पजलौघल्सि क्षणेन तन्वया । गरितानि पुरोवलयान्यपाणि तपैर | तनदीपूरेण रुद्ध प्रिय ॥ १७ ॥ दूर सुन्दरि निर्गतासि दलितानि ॥ ४ ॥ मनसि नितिशते स कोऽपि तार | नगरादेष दुम क्षीरवानसादेव निवर्त्यतामिति शनैरुक्त्वा प्रणयिनि बाहुलतान्तरस्थितेऽपि । सरसिजमकरन्दगन्ध वगेन प्रियाम् । गाढालिङ्गनपत्रितस्तनतटाभोगस्फुटत्कभुकं बन्धुहति यदेप शनै शनै समीर ॥ ५ ॥ कान्ते कथचि । वीक्ष्योर स्थलमश्रुपूरिता प्रस्थानमन कृत ॥ १८ ॥ द्गदितप्रयाणे क्षण विनम्रा सिरहार्दितानी । तन समा यामि प्रेयसि वारिदागमदिने जानीहि मामागत चिन्ता लोक्य कदागतोऽसाल्याख्याय कान्ता मुदमासमाद लना विहाय रुदित निधृत पटान्ते मा गास्वमित्युदितम | चेतमि मा विधेहि क्थयत्येवं सवाष्पे मयि । निश्वास, पवनायितं बरतनोरडै क्दम्यायित कान्त्या केतकपरका हुलयो मुखेऽता । स्थित्वा पुर पतितमेव निवर्तनाय प्राणेश्वरे नजति किं न कृतं कृशाया ॥ ७ ॥ गन्तुति | यितमहो दृरम्या पयोदायितम् ॥ १९ ॥ यामीत्यप्रिय- वादिनि प्रियतमै मुद्रामवत्कङ्कण केलीसमवहिर्गतैक्चरणे दुदये हृदयेश्वरस्य प्रत्यूषपक्षिनिनदश्रमजातरम्पा । निद्रा जलरशिशिरैर्नयनान्नजाते कान्ता तदशियर पति | ममौ शरीरस्थिति । अन्तर्धानगते पुनर्मुगदृशो वाच्या किमन्या जहार ॥ ८ ॥ प्राणेश्वरे किमपि जल्पति निर्गमाय क्षामोदरी दशा रानाकोट इव स्फुटत्यविरल हारोऽपि वामप ॥ २० ॥ प्रस्थानं वलये कृतं प्रियसखरौरजस्रं गत धृत्या यदनमानमयाचार । आली पुनर्निमृतमेत्य लतानिकुश मुन्मत्तकोपिलाउध्वनिमातनान ॥ ९॥ गन्तु प्रिय वदति न क्षणमासितं व्यरसितं चित्तेन गन्तु पुर । यातु निश्चित- निश्वमित न दीर्घमासीन या नयनयोजलमाविरासीत् । चेतसि प्रियतमे सर्ने सम प्रस्थिता गतये सति जीवित आयुलिपि पठितुमेर्णदृश परतु मालस्थरी किमु र समु । प्रियमुहृत्सार्य रिमु त्यज्यते ॥ २१ ॥ गच्छामीति मयो- पाजगाम ॥ १० ।। प्रहरपिरती मध्ये नाऽहम्नतोऽपि परेण क्तया मृगदृशा नि श्वासमुद्रेषिण त्यक्त्वा तिर्यगवेक्ष्य या किमुत सरले यातेऽप्यति प्रिय मिहेष्यसि । इति | याप्यालपेणैकेन मा चक्षुषा । अद्य प्रेम मदर्पित प्रियसखी प्रयासगमनम् २ ना ३ अप्रिमाणानि भन्नानि | पन्दे लया वयतामित्य स्नेहविर्धितो मृगशिशु सोवास ५कशोदरी ६हरिणाक्ष्या मामापित ॥ २२॥ चिन्तामोहविनिश्चलेन मनसा मानेन ४२.मा.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् पादानतः प्रत्याख्यानपराङ्मुखः प्रियतमो गन्तुं प्रवृत्तो- नायकं प्रति सखीवाक्यम् ऽधुना ।सब्रीडैरलसैनिरन्तरलुठद्वाण्याकुलैर्लोचनैः श्वासोत्कम्प किमिति सखे परदेशे गमयसि दिवसान्धनाशया लुब्धः। कुचं निरीक्ष्य सुचिरं जीवाशया वारितः ॥ २३ ॥ वर्षति मौक्तिकनिकर तब भवनद्वारि काश्चनी वल्ली ॥१॥ कान्तो यासति दूरदेशमिति मे चिन्ता परं जायते लोका- या निम्बौष्ठरुचिः क्व विद्रुममणिः स्वमेऽपि तां लब्धवान् नन्दकरो हि चन्द्रवदने वैरायते चन्द्रमाः । किं चाय | हासश्रीसदृशैस्तपोभिरपि किं मुक्ताफलैर्भूयते । तत्कान्तिः वितनोति कोकिलकलालापो विलापोदयं प्राणानेव हरन्ति | शतशोऽपि वह्निपतनैर्हेनः कुतः सेत्सति त्यक्त्वा रत्नमयीं हन्त नितरामाराममन्दानिलाः ॥ २४ ॥ प्रयासि दयितां कसै धनायाध्वग ॥ २ ॥ उद्यद्वर्हिषि दुर्द- रारवपुपि प्रक्षीणपान्थायुषि न्योतद्विापि चन्द्ररुमुषि सखे सखी प्रति नायिकावाक्यम् इंसद्विषि प्रावृषि । मा मुश्चोच्चकुचान्तसंततगलद्वाष्पाकुलां वयो नव्यं खान्तं विषयतरलं हन्त सततं प्रियो दूरे देशे पालिकां काले कालकरालनीलजलव्यालसमावत्त्विषि जनकनगरं दुर्लभतरम् । जनश्चायं दुष्टो भृशमिदमनाय सततं कथंकारं पारं कथय सखि यामोऽस वयसः ॥ ॥ ३ ॥ मा गच्छ प्रमदाप्रिय प्रियशतैरभ्यर्थितस्त्वं मया आयाता जलदावली सरमसं विद्युत्समालिङ्गिता शैलानां | बाला प्राङ्गणमागतेन भवता प्रामोत्यवस्था पराम् । किं परितः सशब्दमैहिमुक्श्रेणी नरीनृत्यति । एवं सत्यपि हन्त चासाः कुचभारनिःसहतरैरङ्गैरनहाकुलैयुट्यत्कञ्चकजालकै संप्रति पतिर्देशान्तरं प्रस्थितस्तद्दुःखं विनिवेद्यतां सखि कथं | रनुदिनं निःसूत्रमसद्गृहम् ॥ ४ ॥ कसाधुनामे मया ॥२॥ सखायं प्रति नायकोक्तिः नायकं प्रति नायिकोक्तयः शेते शीतकरोऽम्बुजे कुवलयद्वन्द्वाद्विनिर्गच्छति खच्छा गच्छ गच्छसि चेत्कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः । मौक्तिकसंहतिर्धवलिमा हैमी लतामञ्चति । स्पर्शात्पङ्कज- ममापि जन्म तत्रैव भूयाद्यत्र गतो भवान् ॥ १॥ न चिरं । कोशयोरभिनवा यान्ति सजः फ्लान्ततामेषोत्पातपरम्परा मम तोपाय तव यात्रा भविष्यति । यदि यास्ससि यातव्य- | मम सखे यात्रास्पृहां कृन्तति ॥ १ ॥ मलमाशङ्कयापि ते ॥ २॥ सहिष्ये विरह नाथ देह्यदृश्या- अनं मम । यदक्तनेत्रां कंदर्पः प्रहर्तु मां न शक्ष्यति ॥३॥ नायिकां प्रति सखीवाक्यम् प्राणेश विज्ञप्तिरिय मदीया तत्रैव नेया दिवसाः कियन्तः । वारंवारमुक्षु लोचनयुगं पर्याकुलं जायते निःश्वासा संप्रत्ययोग्यस्थितिरेप देशः करा हिमांशोरपि तापयन्ति | विरमन्ति न क्षणममी व्याश्लिष्टदन्तच्छदाः । प्रस्थानश्रयणाः ॥ ४ ॥ एतस्मिन्सहसा वसन्तसमये प्राणेश देशान्तरं | दपि प्रियतमस्याहो तवेयं स्थिति! जाने निलयं गते तु गन्तुं त्वं यतसे तथापि न मयं तापात्प्रपद्येऽधुना । यस्सा- दयिते कीदृग्दशामाप्स्यसि ॥१॥ कैरयसारसौरभमुषा साकं सरोवायुना चान्द्री दिक्षु विज़- म्मते रजनिषु स्वच्छा मयूखच्छटा ॥ ५॥ लोललोचन- वारिभिश्च शपथैः पादप्रणामैः परैरन्यास्ता विनिवारयन्ति देशान्तरोपगतो नायका कृपणाः प्राणेश्वरं प्रस्थितम् । पुण्याहं प्रज मगलं सुदिवसः नीनः । महूर्तमानं सुमुहूर्तकालं सवर्षकालं कलयांचकार दिदृक्षमाणः क्षणमायताश्या मुखाम्बुजं मञ्जुलमध्य- प्रातः प्रयातस्य यत्वलेहोचितमीहितं प्रिय मया त्वं निर्गतः श्रोष्यसि ॥ ६ ॥ माखांचूततरुणुरुर्मनसिजः कोऽप्येष भृङ्ग- ॥ १॥ निशम्य केलीभवनोपकण्ठे मञ्जीरमझुवनिमध्य- समो मन्दो गन्धवहः सितो मलयजो दोपाकरो माधयः । नीनः । यथा तथा बद्धकथावशेष समापयामास समं सुहागिः अगारो नवपल्लवः परभृतो विज्ञो गुरोराच्या निर्यातोऽसि ॥ २॥ मुखं प्रियायाः समुद्रीक्षमाणः कान्तो दिनसा- विचारिताः कथममी क्रूरा ग्रहा न त्वया ॥७॥ मा न्तमपेक्षमाणः । मुहुर्मुहुन्योमनि तिग्ममानी निवेशयामास याहीत्यपमगलं व्रज फिल मेहेन शून्यं पचस्तिष्ठेति प्रभुता विलोचने खे ॥३॥ यथारुचि कुरुप्वैपाप्युदासीनता । नो जीयामि विना त्वयेति ययनं संमाव्यते था न या तन्मां शिक्षय नाथ यत्समु. वसन्तवर्णनम् चितं वस्तुं त्वयि प्रस्थिते ॥ ८ ॥ मधुपयनिपराजितमानिनीजनमनःसुमनःमुरमिनियम् अमृत वारितवारिजविप्लवं स्फुटितताम्रतताप्रवनं जगत् ३:मयूरपति- २ समरणसमूचनेन गमननिपेयी गीत: १ विस्तीर्णम् ·लम् । नगर सायदपमोदि रविण्ठ पर यसन्ववर्णनम् ॥ १ ॥ रणकवणाना झणपुराणा चलसुण्डलाना वण मिन वाहनानाम् । उत्पत्तिभूमौ तुरगोत्तमाना दिगि प्रतम्ये स्किङ्किणीनाम् । वधूना मुयाम्मोरुह द्राकामो रथ मन्थर | रविरुत्तरम्याम् ॥ २० ॥ आखादितं सादुमरन्दविन्दु- चक्यन्धुश्चकार ॥२॥ विकसितसहकारमारहारिपरिमल- स्वच्छन्दमिन्दीपरमुन्दरीमि । माकन्दपुण प्रमदाजनम्य पुचितगुञ्जितद्विरेफ । नमकिसलयचारचामरश्रीहरति मुने | प्रमोदमामोदमरैरकापीत् ॥ २१ ॥ दुग्गुमा दिशमुष्ण रपि मानस वसन्त || ३ || रश्मी गन्तुं प्रवृत्ते समय मिनय । दिग्दक्षिणा गन्धवह वसन्तसमयस्वभावाख्यानम् मुऐन व्यतीपनि श्वाममियोत्समर्ज ॥ २२॥ असूत सध कोरिलथूतशिखरे मञ्जरीरेणुपिञ्जर । गदितैय॑क्ततामेति उसुमान्यगोर स्क घाटामृत्येर सपछयानि । पादेन कुलीनश्चेष्टितैरिव ॥ ४ ॥ परिचुम्यति सश्लिप्य भ्रमरश्त नापेक्षत मुन्दरीणा सपर्फमासिनितनपुरेण || २३ ॥ मद्य मञ्जरीम् । नरसगमसदृष्ट कामी प्रणयिनीमिव ॥५॥ आने वालोद्मचारुपने नीते समाप्तिं नाचूतयाणे । निवेशया पल्लविते स्थित्वा कोक्लिा मधुरस्वरम् । चुकूज कामिना माम मधुxिरेफानामातराणीव मनोमवस्य |॥ २४ ॥ वर्ण चित्तमार्पन्तीन दूतिका ॥६॥ सुभगे कोटिसख्यत्वमुपेत्य | प्रकर्षे सति कर्णिकार दुनोति निर्गन्धतया मम चेत । मदनाशुगे । वसन्त पञ्चता त्यक्ता पञ्चतासीद्वियोगि- | प्रायेण सामध्यविधौ गुणाना परामुखी विश्वसृज़ प्रवृत्ति नाम् ॥ ७ ॥ पंतङ्गपाक्समये पतङ्पतिविक्रमा 1॥ २५॥ बालेन्दुवाण्यविकासमामु पलाशान्यति- पैतहसोदये चेछ पैतद्गा इव वानरा ॥ ८ ॥ सहकार लोहितानि । सद्यो वसन्तेन समागताना नखक्षतानीय कुसुमकेसरनिकरमरामोदमूलितदिगन्ते । मथुरमधुविधुर- वनस्यरीनाम् ॥ २६ ॥ लमद्विरेपाञ्जनमक्तिचिन मुखे मधुपे मधौ मनेस्कस नोत्कण्ठा ॥ ९॥ मलयानिल | मधुश्रीस्तिलक प्राश्य । रागेण बालरुणकोमलेन चूत मिलनोत्वटमदकलकलकण्ठकलकलाप । मधुरमधुवि प्रमालोष्ठमलचकार ॥ २७ ॥ मृगा प्रियालद्रुममञ्जरीणा धुरमधुपो मधुरयमधुना धिनोति धराम् ॥ १० ॥ किंशुक | रज कणैर्विनितदृष्टिपाता । मदोद्धता प्रत्यनिलं तिरु कलिकान्तर्गतमिन्दुकलास्पर्धिकेसर भाति । रक्तनिचोलक | वनस्थलीमर्मरपनमोक्षा ॥ २८ ॥ चूतावाखादपाय पिहित धनुरिव जतुमुद्रित वितनो ॥११॥ आयाता पुस्कोकिलो यन्मधुर चुकूज । मनखिनी- मधुरजनी मधुरजनीगीतिहयेयम् । अङ्कुरित सरविटपी | मानविघातदक्षं तदेव जातं वचन सरस्स ॥ २९ ॥ सर विट पीनस्तनीमवलाम् ॥ १२ ॥ अविरलकमल- हिमव्यपायाद्विशदाघराणामापाण्डुरीम्तमुखुच्छवीनाम् विकास सकलालिमदश्च कोकिलानन्द । रम्योऽयमति सप्रति खेदोद्गम किंपुरुषागनाना चके पदं पाविशेषकेषु ॥३०॥ लोकोत्कण्ठाकर काल ॥ १३ ॥ सपदि सखीभिर्निमृतं मधु द्विरेफ कुसुमैक्पाने पपी प्रिया सामनुवर्तमान । विरहवतीनातुमा मज्यन्ते । सहकारमञ्जरीणा शिखोद्गम | नेग च पानिमीलिताक्षी मृगीमकण्डूयत कृष्णसार अन्थय प्रथमे ॥ १४ ॥ असौ मरुचुम्बितचारुसर | ॥ ३१ ॥ ददौ रसात्पङ्कतरेणुगन्धि गनाय गाइपजल प्रसन्नताराधिपमण्डलामणी । वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षितो | करेणु । अर्थोपमुक्तेन विसैन जाया समावयामास रथान- वसन्तकालो हनुमानिवागत ॥ १५ ॥ प्रसून शरैर्मकरन्द- नामा ॥ ३२ ॥ गीतान्तरेषु अमारिग किंचित्समुच्छा- तोयं सलीलमादाय वसन्तकामी । वनस्थलीवामदृशा | सितपत्रलेखम् । पुप्पासवाघूर्णितनेत्रशोभि प्रियागुरा कि- मुखानि सिञ्चत्यसो मन्दमरुत्वरेण ॥ १६ ॥ व्यतीतक्ल्पे । म्पुरुपश्चचुम्बे ॥ ३३ ॥ पर्याप्तपुष्पसनकस्तनाभ्य सरप्रया शिशिरक्याल्यै सक्यपुष्पोट्समवन्धुरागी । इयं त्वद्गी रोष्ठमनोहराम्य । स्तानधूम्यस्वरयोऽप्यपानिप्रशाना- युयभृङ्गसङ्गादुच्छ्रनगुच्छस्तनिकेर माति ॥ १७ ॥ दचे मुजवन्धनानि ॥ ३४ ॥ न तजलं या मुचारपश्न न जनोऽसौ खलु विद्यमानमविद्यमानं तु न कोऽपि तावत् । पङ्कनं तद्यदलीनपट्पदम् । न पट्पदोसी कारगुधितो न वियोगिना पुष्पनमनशोक शोकप्रदोऽभूदतिचित्रमेतत् यो न गुञ्जितं तन जहार य मन ॥ ३५ ॥ गुगनगम ॥ १८॥ जगी विनाहावसरे वनस्थलीवमन्तयो कामहुताश | ततो नवपल्लवावदनु पदपदकोकियागिाम् । इही यथा- माक्षिणि । पिपद्विज प्रीतमना मनोरम मुहुर्मुहुर्मङ्गलमन्त्र क्रममाविरमन्मधुर्दुमक्तीमतीर्य यनग्यटीम् ॥ ३६ ॥ मादयत् ॥ १९॥ रथस्थिताना परिवर्तनाय पुरातनाना उपहित शिशिरापंगमश्रिया गानारोगत सिंगुके। प्रणयिनीर नमक्षतमान प्रमदया मदयादितन्त १ शालिविगैपस्य परिपाकममये २ गरुडपराक्रम- ३ सूर्यस्य. ॥३७॥ गगुणप्रमदाद मई पानिधि ४ शलमा-५ पुनाग , पक्षे,सग ६ च द्रविम्ब , पशे, मुग्रीवस्य सेना ७ स्त्री, पझे, दशरथपुत्र कण्ठ .

·३३२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् हिमम् ॥ ३८ ॥ अभिनयान्परिचेतुमियोद्यता मलयमारुत- निवेदिते स्मरमते रमते स्म वधूजनः ।। ५७ ॥ नवपलास- कम्पितपल्लया । अमदयत्सहकारलता मनः सकलिका कलिका- | पलाशवनं पुरः स्फुटपरागपरागतपङ्कजम् । मृदुलतान्त- मजितामपि ॥ ३९॥ नयगुणोपचितामिव भूपतेः सटु- लतान्तमलोकयरस मुरभि सुरभि सुमनोमरैः ।। ५८ ॥ पकारफलां श्रियमर्थिनः । अभिययुः सरसो मधुसंभृतां विलुलितालकसंहतिरामृशन्मृगदृशां श्रमवारि ललाटजम् । कमलिनीमलिनीरपतनिणः ॥ ४० ॥ कुसुममेव न केवल- तनुतरगततिं सरसां दलत्कुवलयं वलयन्मरुदावदो मार्तवं नवमशोकतरोः सरदीपनम् । किसलयप्रसवोऽपि ॥ ५९॥ स्फुटमिवोज्वलकाश्चनकान्तिभिर्युतमशोकमशोमत विलासिना मदयिता दयितानवणार्पितः ॥ ११ ॥ विर- | चम्पकैः । विरहिणां हृदयस भिदाभृतः कपिशितं पिशितं चिता मधुनोपवनश्रियामभिनवा इव पत्रविशेषकाः । मधु- मदनामिना ॥ ६० ॥ सरहुताशनममुरचूर्णतां दधुरिवान- लिहां मधुदानविशारदाः कुरबका खकारणतां ययुः | वणस्य रजःकणाः । निपतिताः परितः पथिकबजानुपरि ते ॥ ४२ ॥ सुवदनावदनासयसंभृतस्तदनुवादिगुणः कुसुमो- | परितेपुरतो भृशम् ॥६१॥ रतिपतिप्रहितैव कृतकुधः प्रियतमेव दमः । मधुकरैरकरोन्मधुलोलपैर्वकुलमाकुलमायतपद्धिभिः वधूरनुनायिका । बकुलपुष्परसासवपेशलध्वनिरगानिरगा- ॥ ४३ ॥ प्रथममन्यभृतामिरुदीरिताः प्रविरला इव मुग्ध- मधुपावलिः ॥ ६२ ॥ प्रियसखीसदृशं प्रतियोधिताः किमपि वधूकथाः । सुरभिगन्धिषु शुश्रुविरे गिरः कुसुमितासु मिता | काम्यगिरा परपुष्टया । प्रियतमाय वपुर्णरुमत्सरच्छिदुरयादु- वनराजिषु ॥ ४४ ॥ श्रुतिसुखभ्रमरखनगीतयः कुसुम- | रयाचितमङ्गनाः ॥ ६३ ॥ मधुकरैरपवादकरैरिव स्मृतिभुवः कोमलदन्तरुचो वभुः । उपवनान्तलताः पवनाहतैः किसलयैः पथिका हरिणा इव । कलतया वचसः परिवादिनीखर- सलरिव पाणिभिः ॥ ४५ ॥ ललितविग्रमबन्धविचक्षणं जिता रजिता वशमाययुः ॥ ६४ ॥ समभिसृत्य रसादव- सुरभिगन्धपराजितकेसरम् । पतिषु निर्विविशुर्मधुमङ्गनाः लम्वितः प्रमदया कुसुमावचिनीषया । अविनमन्न रराज सरसंखं रसखण्डनवर्जितम् ॥ ४६ ॥ शुशुभिरे सित. थोच्चकैरन्तया नृतया यनपादपः ॥६५॥ वदनसौरमलोम- चारुतराननाः स्त्रिय इव श्लयशिक्षितमेखलाः। विकचतामरसा मेखलाफलकलोऽलकलोलदृशान्यया ।। ६६ ।। कुसुमकार्मुक- परिभ्रमद्रमरसंभृतसंभृतशोभया । चलितया विदधे कल- गृहदीर्घिका मदकलोदकलोलविहंगमाः ॥ ४७ ॥ उपययौ तनुतां मधुखण्डिता हिमकरोदयपाण्डुमुखच्छविः । सदृश- प्रतिपेदिरे किमु मुहुर्मुमुहुर्गतभर्तृकाः ॥ ६७ ॥ मधुरया कार्मुकसंहितगुतशिलीमुखखण्डितविग्रहाः । मरणमप्यपगः मिष्टसमागमनितिं वनितयानितया रजनीवधूः ॥ ४८॥ अपतुषारतया विशदप्रभैः सुरतसगपरिश्रमनोदिभिः । कुसुम- नया मुहुरुन्मदध्वनिभृता निभृताक्षरमुज्जगे ॥६८॥ अरुणि- मधुबोधितमाघवीमधुसमृद्धिसमेधितमेधया । मधुकराग- चापमतेजयदंशुमिहिमकरो मकरोर्जितकेतनम् ॥ ४९॥ ताखिलशैलवना मुहुर्विदधती पथिकान्परितापिनः । विकच हुतहुताशनदीप्ति वनश्रियः प्रतिनिधिः कनकामरणस्य यत् । किंशुकसंहतिरुचकैरुवहद्दवहव्यवहनियम् ॥ ६९॥ कम- युवतयः कुसुमं दधुराहितं तदलके दलकेसरपेशलम् लिनी मलिनी दयित विना न सहते सह तेन निषेवितुम् । ॥ ५० ॥ अलिमिरञ्जन बिन्दुमनोहरैः कुसुमपतिनिपातिभि- | तमधुना मधुना निहित हदि सरति सा रतिसारमहर्निशम् रवितः । न खलु शोमयति स वनस्थली न तिलकं ॥७०॥ सुहृदस्तरुणीनखक्षतानां प्रतिपक्षाः पथिकाङ्गनाजना- तिलकः प्रमदामिय ॥ ५१ ॥ अमदयन्मधुगन्धसनाथया नाम् । दहनश्रुतिदस्यवः समन्ताद्विपिने किंशुककुबाला पिरेज किसलयाधरसंततया मनः । कुमुमसंभृतया नवमटिका ॥७१ | फिंगुफक्षितिरुहां विलसन्तः फुइमलाः फुटिलता मितरुचा तरुचारुविलासिनी ॥ ५२ ॥ अरुणरागनिषेधिमि- कलयन्तः । पान्थयारणविदारणताम्राः कामकेसरिनसा रंशुकैः अयणलब्धपदैन यवाङ्कुरैः । परमृताविरुतश्च विला- इव रेजुः ॥ ७२ ॥ प्रस्फुरत्प्रचुरमालपछया वीरुधन तर सिनः मरमलेरपलैकरसाः कृताः ॥ ५३ ॥ उपचितापयवा लाधकाशिरे । क्रीडिता इव कुमुम्भवारिभिः काममित्रसमये शुचिभिः कणैरलिकदम्यकयोगमुपेयुपी । सदृशकान्तिरलक्ष्यत । समागते ॥७३॥ कूजितानि कलयन्वनप्रियो न प्रियो विरहि- मसरी तिलकजालकजालकमौक्तिकैः ॥ ५४ प्यजपटं | णामजायत । मन्मथामिरपि ममना दरं सादरं मुनिमनो- मदनस पन तरछविकर मुखचूर्णतुप्रियः । कुमुमकेमर- ऽम्युज म्यघात् ॥ ७४ ॥ यकुमुलमिलम्मिलिन्दमालामह रेणुमणिमनाः सपानोपयनोत्थितमन्ययुः ॥५५॥ अनुभव- | कलकोकिलानितोदयेन । अहह नियमिनोऽपि तावधि- सायदोलमृतूत्सवं पटुरपि प्रियकण्ठनिक्षया । अनपदामनर. न्ताच्युतमतयो मनयोषितो ययुः ॥ ७५ ॥ युसुमनग- जुपरिग्रहे मुजस्तां जरतामपाजनः ॥५६॥ त्यजत मानमलं | यनान्युपेतुरामा किसलयिनीमलम्म्य चूतयष्टिम् । बम पत विमहेनं पुनरेति गतं चतुरे ययः । परभूतामिरिठीय १ मानि- २ पुष्पापन कारितया.

·वसन्तवर्णनम् ३३३ D दरिमुलनूपुरा निरासे नलिनपनेषु पदं वसन्तलक्ष्मी ॥७६॥ पट्पदैनिरन्तरनिपेवितामितमधौ मघौ रमिरे ॥ ९१ ॥ विरमितमुमाघर हसन्ती कुरबक्रानिधू विलोक्यन्तम् । मन्दोऽय मलयानिल किसलय चूत[माणा ना मायको दगुरिव सुरागना निषाणं सशरमनङ्गमशोकपल्लवेषु फिलपूजित विचरिरामोद पुराण मधु । वाणानित्युपटी ॥ ७७ ॥ मुहुरनुपनता निघूयमानं सिरचितसहति दक्षिणा करोति सुरमि पञ्चन पञ्चेष यूनामिन्द्रियपञ्चकम्य युगर निलेन । अरिकुलमनवाकृति प्रपेदे नलिनमुखान्तविस त्समोहसगदिन ॥ ९२ ॥ उद्यद्विद्रुमकान्तिमि किसलय पपजिन्या ॥ ७८ ॥ श्वसनचलितपछयाधरोठे नरनिहित स्वाम्रा विपं विनतो भृङ्गालीविरुत करैरविशदव्याहार- यमिवामधूनयन्ती । मधुमुरभिणि पट्पदेन पुष्पे मुख इथे लीलामृत । मान्यन्तो मलयानिलहविचरे शातासहसे शालग्नावश्चचुम्वे ॥ ७९ ॥ उत्सृष्टमम्पुनशामिव मान मुहुर्मान्ति प्राप्य मधुप्रसङ्गमधुना मचा इवामी द्रुमा ॥३॥ रत्नमादाय पट्रपदतिलान्मधुपारिपूरान् । पुस्कोक्लिन्य कल चूताना चिरनिर्गतापि कलिका वनाति न स स सनद्ध कूजितनया साल्पवाक्यमयमातनुते रसाल ion | यदपि स्थितं कुरवा तत्कोरकावस्त्रया । क्ण्ठेषु स्खलित उत्फुलपङ्कपनिपक्तलराविरेफ किंचिद्विनिद्रकुमुद्दोकर गतेऽपि शिशिर पुस्खोकिलाना रुत शङ्के सहरति मरोऽपि समृतथी । आमूलनद्धविनिघाद्भुतमालसमालचिन न कस चक्तिस्तूणाघकृष्ट शरम् ॥ ९४ ॥ पुष्पाणि प्रथम तत तनुते रल्तिस्तमाल || ८१ ॥ धुन्वन्त्यमूनि मदमूर्च्छदलि लल्नाकोलाहल कोमल । इत्य प्रादुर्भूदुपेत्य परित प्रकटिता स्वान्तोत्मया पलया पश्चादुन्मदकोस्निगलि ध्वनीनि धूतावनीनहृदयानि मघोर्दिनानि । निस्तद्रचन्द्र प्राज्यप्रमोदप्रद प्रोद्दामद्रुमरानिरानितवनक्षोणीमृतुरमापति वदनापदनारविन्दसौरभ्यमोहृदसगर्नसमीरणानि ॥ ८२ ॥ ॥ ९५ ॥ स्तोत्रं चैत्रगुणोदयस्य विरहिप्राणप्रयाणानकष्ट कुपितापि मैन पतिना सह का सहकारविलोकनजातरसा । | कार सरकार्मुकस सुदृशा शृङ्गारशिक्षागुरु । दोलाकेलि तरसा रमते स्म न हा रमणी रमणीयतनु सुतनु सुरभी | कलासु मङ्कल्पद बन्दी बनान्तप्रिया नादोऽय क्लकण्ठ ॥ ८३ ॥ स्थलक्मरतरूणा कामिनीलोचनेषु क्षिपति क्ण्ठकुहरप्रेहोलित श्रूयते ॥ ९६ ॥ माकन्दच्युतपुष्परेणु- मुकुलमुश्या पूरिजालं पिशालम् । तदनु हरति हन्त पेरलीकृप्तालवालोटरे मन्दसन्दिमरन्दपूरमरिते वातोत्यपु स्वान्तसम्वमासामयमनयविदग्धो धूर्तयन्मीनरेतु ॥८४॥ | प्पप्लौं । खेल तो ललित मधोगुणगणान्गायन्ति पुष्पधया पथि पयि शुकचञ्चूचारुरामाङ्कराणा दिशि दिशि परमानी | कान्तानामधरे धयन्ति मधुर सक्त मधूलीरसम् ॥ ९७ ॥ वीरुधा लासश्च । नरि नरि रिति द्राक्सायकान्पुष्पधन्वा | आरूढो मलयानिल द्विपरर युक्तो विलासानुगे पीत पुरि पुरि विनिवृत्ता मानिनीमानचर्चा ॥ ८५ ॥ इह मधुप , पुष्पविलोचनैर्नरलतापोराङ्गनाना गणै । अभ्राम्यद्वनपत्तने वधूना पीतमहीमधूना मिलसति कमनीय कोरलीसन मधुमहीपालस्तत कोकिलालीलालापमिलद्रमद्रमरिकामा दाय । इह नटति सटीलं मञ्जरी वञ्जल्स प्रतिपदमुप कारभेरीरच ॥ ९८ ॥ वारस्त्रीन वनस्थली नयनवा शोमा दिष्टा दक्षिणेनानिलेन ॥ ८६ ।। विक्सति सहकारे मार वभारान्वह पान्यान्पीडयति स तस्कर इव क्रूरै शरैर्मन्मथ । सौरम्यमारे वहति धुतपटीरे मन्दमन्द समीरे । वलयात शृङ्गार सगुण क्षमापतिरिव प्राप्त प्रतिष्ठा परा रानि करवाचं कोक्लिोकोऽपि रुष्ट क्षणमपि न मृगाक्ष्या वल्लभो | खीकुरुते स मुग्धललनालजेर काश्यै क्रमात् ॥ ९९ ॥ दुर्लमोऽभूत् ॥ ८७ ॥ इह हि नववसन्ते मञ्जरीरेणुपुछु | दशरणारुणतरै पत्रैरशोकश्चित । भृङ्गालवितकोटि किंशु साम्य सप्रति सेनते विचफिल पाण्मासिकौक्तिकैाहीकी छुरणधवलदेहा बद्धलं सरन्ति । तरलमलिसमूहा हारि कमिद किंचिद्विवृन्तायते माञ्जिष्ठस्तरकैश्च पाटल्तिरोरन्येव टुंकारिकण्ठा यहलपरिमलालीसुन्दर सिन्दुवारम् ॥ ८ || का चिल्लिपि ॥१०० ॥ गर्भग्रन्थिषु वीरुधा सुमनसो मध्ये स्याने स्थाने मलयमरुत पूरयन्त्यङ्घपाली पुष्पालीपु स्मर- उड्डुर पलवा वाञ्छामानपरिग्रह पिकाधूपण्ठोदरे पञ्चम । गजरज नानयोग्या परागा । जातं चूते मधु मधुकरप्रेयसी | किं च त्रीणि जगन्ति जिष्णु देवसैनैिर्मनोनन्मनो जानुदन्नं निर्विननं सपदि मरते रागराज्याभिषेक ॥८९॥ | देवस्यापि चिरोज्झित यदि मवेदम्यासवश्य धनु ॥१०१॥ प्रसूनकलियुलै किसलय करसर्धिमि स्फुरन्मधुमदन मदनपूजा मद्रमरकोकिरायूजिते । इति प्रमसमुद्गतैम्पवनावली कुसुमसुकुमारमूर्तिर्दधती नियमेन तनुतरं मध्यम् । मण्डलीममण्डयदिव प्रियामृतुवसुंधरातल्लम ॥ ९० ॥ | आमाति मकरकेतो पार्श्वस्या चापयष्टिरिव ॥ १०२ ॥ विलामिभिरियोन्मदै रचितग्म्यगुजारवै प्रसूनसुरभीरत गस्तिनपानएएए । अगरेर शिरसित मुनयनादित अमल १ प्रवालम् २ प आन्दोलित १ अतिप्रियेण २ मृदगुञ्जित ३ आम्रवृक्षे ४ आघ्र ५ समूह १५.विनि, ८मकरन्दम ९ मदनाख्यवरुममम् ११लतानाम् १.रचना ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् कुसुमावचयः च्यामोहजातस्पृहा दुर्वारा मधुपाः कियन्ति तरुणि स्थानानि निजनयनप्रतिबिम्बैरम्बुनि बहुशः प्रतारिता कापि । | रक्षिष्यसि ॥ ११९ ॥ नीलोत्पलेऽपि विमृशति करमर्पयितुं कुसुमलावी ॥ १०३ ॥ वसन्तवायवः असंख्यपुप्पोऽपि मनोभवस्य पञ्चैव बाणार्थमयं ददाति । यथायथं ताः सहिता नभश्चरैः प्रभाभिरुद्वासित- एवं कदर्यत्वमिवावधार्य सर्वस्वमग्राहि मधोर्वधूभिः शैलबीरुधः । वनं विशन्त्यो वनजायतेक्षणा क्षणयुतीनां ॥ १०४ ॥ अताडयत्पल्लवपाणिनैकं पुष्पोच्चये राजवधू- दधुरेकरूपताम् ॥ १२० ॥ विनयति सुदृशो दृशः पराग रशोकम् । तच्छेदहेतोरलिपतिभझ्या विकृन्तिता बाललता | प्रणयिनि कौसुममाननानिलेन । तदहितयुक्तेरभीक्ष्णमक्ष्णो- स्मरेण ॥ १०५ ॥ अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुष्वम- यमपि रोपरजोभिरापुपूरे ॥ १२१ ॥ स्फुटमिदमभिचार- आस्मि करोमि सख्यः । नाहं हि दूर भ्रमितुं समर्था मन्त्र एव प्रतियुक्तेरभिधानमङ्गनानाम् । वरतनुरमुनोपहूय प्रसीदतायं रचितोऽञ्जलिर्वः ॥ १०६ ॥ उचित्य प्रथमम- ( पत्या मृदुकुसुमेन यदाहताप्यमूर्च्छत् ॥ १२२ ॥ विपुल- वस्थितं मृगाक्षी पुष्पौषं श्रितविटपं ग्रहीतुकामा । आरोढं कमपि यौवनोद्धतानां घनपुलकोदयकोमलं चकाशे । पदमदधादशोकयष्टावामूलं पुनरपि तेन पुष्पिता सा परिमलितमपि प्रियः प्रकामं कुचयुगमुज्ज्वलमेव कामिनी- ॥ १०७ ॥ मुखकमलकमुन्नमय्य यूना यदभिनवोढवधू- नाम् ॥ १२३ ॥ हिमलयसदृशः श्रमोद बिन्दूनपनयता बलादचुम्मि । तदपि न किल वालपल्लवायग्रहपरया विविदे किल नूतनोढवध्वाः । कुचकलशकिशोरको कथंचित्तरलतया विदग्धसरया ॥ १०८ ॥ व्रततिविततिभिस्तिरोहितायां | तरुणेन पस्पृशाते ॥ १२४ ॥ समदनमवतंसितेऽधिकर्ण प्रतियुवती वदनं प्रियः प्रियायाः। यद्धयदधरावलोपनृत्य- प्रणयवता कुसुमे सुमध्यमायाः । प्रजदपि लघुतां बम्ब स्करवलयस्खनितेन तद्विवने ॥ १०९ ॥ विलसितमनुकुर्वती भारः सपदि हिरण्मयमण्डनं सपब्याः ॥ १२५ ॥ अति- पुरस्तादरणिरुहाविरुहो वधूलतायाः । रमणमृजुतया पुरः | मन्दचन्दनमहीधरवातं स्तबकाभिरामलतिकातरुजातम् । सखीनामकलितचापलदोपमालिलिङ्ग ॥ ११० ॥ सललित- | अपि तापसानुपयनं मदनातन्मिदम गुञ्जदलिपुञ्जमकार्षीत् मवलम्ब्य पाणिनांसे सहचरमुच्छ्तिगुच्छवाञ्छयान्या । ॥ १२६ ॥ उपयनतरुनृत्याध्यापने लब्धवर्णो विरचित- सकल कलमकुम्मविभ्रमाभ्यामुरसि रसादवस्तरे स्तनाभ्याम् | जलकेलिः पद्मिनीकामिनीभिः । प्रियसुहृदसमेपोराययौ योगि- ॥ १११ ॥ मृदुचरणतलामदुःस्थितत्वादसहतरा कुच- योगस्थिति विदलवदक्षो दक्षिणो गन्धवाहः ॥ १२७ ॥ कुम्भयोमरस । उपरि निरवलम्बनं प्रियस्स न्यपतदथोच्च- आलिङ्गन्ते मलयजतरूनाखजन्ते वनान्तानापृच्छन्ते चिर- तरोचिचीपयान्या ॥ ११२ ॥ उपरिजतरुजानि याचमानां परिचितान्मालयान्निईरौघान् । अद्य स्थित्वा द्रविडमहिला- कुशलतया परिरम्मलोलपोऽन्यः । प्रथितपृथुपयोधरां गृहाण | भ्यन्तरे श्वः प्रभाते प्रस्थातारो मलयमरुतः कुर्यते संनिधा- स्वयमिति मुग्यवधूमुदास दोाम् ॥ ११३ ॥ इदमिदः । नम् ॥ १२८ ॥ लताकुझं गुञ्जन्मदवदलिपुजं चारपट मिति भूरुहां प्रसूनैर्मुहुरतिलोमयता पुरः पुरोऽन्या । समालिङ्गनङ्ग द्रुततरमनङ्गं प्रबलयन् । मरुन्मन्दं मन्द अनुरहसमनायि मायकेन स्वरयति रन्तुमहो जनं मनोभूः | दलितमरविन्दं तरलयरजोवृन्दं विन्दन्किरति मकरन्दं दिशि ॥ ११४ ॥ विजनमिति बलादमुं गृहीत्या क्षणमय वीक्ष्य दिशि ॥ १२९ ॥ मलयशिखरादाकैलासं मनोभवशास- विपक्षमन्तिकेऽन्या । अभिपतितुमना लघुत्वमातेरमवद - नाद्भुवनवलयं जेतुं वाञ्छन्वसन्तसमीरणः । विहितयसति शति वल्लमेऽतिगुर्वी ॥ ११५ ॥ पूर्व द्विरेफपरिभूतिमया- कैलासाग्रे भुजङ्गधरं हरं मनसि विमृशम्मीतः शङ्के प्रयाप्ति इवत्या यस्केशपुष्पमरणं हरिणाक्षि मुक्तम् । व्यर्थं तदय | शनैः शनैः ॥ १३० ॥ पथि पथि लतालोलाक्षीभिः सवन्मधु- पुनरप्यलकेषु भृगाः पुतीमवन्निनकुलनमतः पतन्ति | सीकरं कुसुमनिकर वर्षन्तीभिः सहर्षमिवार्चितः । मधु ॥ ११६ ॥ सन्तु द्रुमाः किसलयोत्तरपुष्पमाराः प्राप्ते वस- करवधूगीतासक्तं फुरङ्गकमास्थितः प्रसरति बने मन्दं मन्दं न्तसमये कथमित्यमेव । न्यासैनवद्युतिमतोः पदयोस्तवेयं | वसन्तसमीरणः ॥ १३१ ॥ उदश्चत्कावेरीलहरिपु परिवह भूः पुष्पिता सुतन् पल्लवितेव भाति ॥ ११७ ॥ अनुमवत रङ्गे नटन्तः कुहूकण्ठीकण्ठीरवरवलयत्रासितप्रोपितमाः । युक्त्यो भाग्यवत्यो नितान्तं कुमुमवलयवेलासद्गखेलाम- अमी चैने मैत्रावरुणितरुणीकेलिकङ्कलिमलीचलवासीहती. सानि । मम तु मधुकराणां वाटपाट्यराणां सपदि पतति सकसुरमयश्चण्डि चचन्ति वाताः ॥ १३२ ॥ हेमाम्मोरुह- धारी पुष्पयायीनिवेशे ॥ ११८॥ पाणी पद्मधिया पत्तने परिमलसेयी वसन्तानिलशप्रत्यैरिव यामिक - मधुकामममान्त्या तथा गण्डयोनीलेन्दीवरशङ्कया नय- | करारन्धकोलाहलः। निर्यातस्त्वरया अननिपतितः घोसण्ड- नयोन्भूफयापरे । लीयन्ते करीमरे निजकुल. १ मलयसम्धिनः. र मेरपिरनितापत्रम् .

·वसन्तवर्णनमू, प्रीप्मवर्णनम् ३३५ पद्रवेलिसे केरलकामिनीकुचतटे खन्नः शनैर्गच्छति किले मागें मार्गनिरोधिनी परिहता शङ्केशुमाराया । ॥ १३३ ॥ प्राप्तः प्रायमिन अमं जलनिनी- पान्यस्त्रीरघातरापन चाडालविहं मघोरेपा 'सिहिणि- सौरभ्यमारं बहनुद्दामस्तकानमन्ननलताउक्ष्मीमियालोकयन् । केर पट्पदमयी माहारिणी सहतिः ॥ १४५ ॥ मन्याधेः सीकुरन्मदमन्यरानिय गते मनुवां विनमान्मन्दं मन्द- कृशता क्षतस रुधिर दृष्टम्य लालाम्रति. किंचिन्नतदिहाति मुपाजगाम परनः पाठीरवाटीतटात् ॥१३॥ पानीयं नारि- तत्कथमसौ पान्यनावी मृतः । आ जातं मधुलम्पटैर्मधुकरै- केलीफलाहरफुहूत्कारि कलोलयन्तः कावेरीतीरतालट्ठम | परब्धकोलाहले नूनं साहसिकेन चूतमुकुले दृष्टिः समारोपिना भरितसुरामाण्डमाचारचण्डाः। एते तन्वन्ति वेलापनललित- । ॥ १४६ ॥ एनमिन्दक्षिणाशानिलचलितलनालीनमत्तालि- लताताण्डवं द्राविडस्रीयपाण्डुगण्डस्थलठितरया वाययो मालापक्षकोमावतच्युताहलरजोहादिहये वसन्ते । प्रेम- ाक्षिणात्याः ॥ १३५ ॥ कारीतीरम्मीरुहमुजगाधू खेदावाहुलथरलयसमग्रौढसीमन्तिनीना मन्दः कन्ठ- मुक्तमुक्तावशिष्टः कर्णाटीचीनपीनसनसनदशान्दोलनस्पन्द | ग्रहोऽपि म्लपयति हृदयं किं पुनर्विप्रयोगः ॥ १४७ ॥ मन्दः । लोलल्लाटीललाटालकललितस्तालासलीलाविलोलः कष्टं मो दाक्षिणात्यः प्रमरति परनः पान्यकान्ताकृतान्तः ग्रीष्मवर्णनम् ॥ १३६ ॥ ये दोलाफेलिकाराः किमपि मृगया मानतन्तु- छिदो ये सद्यः शृङ्गारदीक्षाव्यतिकरगुरवो ये च लोकायेऽपि । रजे पुष्पग्रीष्ममासाद्य मही मही सद्यः संश्रयन्ते म्म ते कण्ठे लोठयन्तः परभृतपयमा पञ्चमं रागराज वान्ति र मृगाः । मृङ्गसनारम्भि हर्षेण गानं गाने लोल्यं लेमिरे योगिनोऽपि ॥ १॥ अत्युलसद्विमरहसयुजा मुजेन वक्त्रेण समीयः स्मरविजयमहासाक्षिणो दाक्षिणात्याः ॥ १३७ ॥ शारदमुधांशुसरोरुहेण । पीयूषपोपसुभगेन च भाषितेन वसन्तपथिकाः त्वं चेत्प्रसीदसि मृगालि कुन्तो निदायः ॥ २॥ वक्रेण गिरमि पतता निलं रुधियरुणेन दुर्वारः । मत्त- ग्रीप्मसमयखभानाख्यानम् द्विप इस पथिक. किंशुमकुमुमाङ्कुशेन भृतः ॥ १३८ । प्रतिगतमर्थिजनाना विच्छिन्नाशं समूहमवलोक्य । स्फुटि- समवलोक्य विलासवनस्थली न पथिकैः पथि कैः पतितं तमपयसवापादिव हृदयमलं तडागस ॥ ३ ॥ मुमगसलिला- मुनि । मलयजामगौरममेटुरोदरसमीरसमीरितपटरीम् ॥ १३९ ॥ वसन्तपारम्भे चिरविरहसिन्ना सहचरी यदि दिवसाः परिणामरमणीयाः ॥ ४॥ देशे देशे जडिमजुरगा- वगाहाः पाब्लससर्गसुरभिपनाताः । प्रच्छायमुलमनिद्रा प्राणान्मुश्चेत्तदिह वधमागी मनति कः । वयो वा स्नेहो वा सेजोमलैदिनकरमिछे । धार धार प्रहरति राहा घायगेहें कुमुमविशिखो वेति विमृगस्तुहीति प्रव्यक्तं पिकनिकर- शरणमनापुः ॥ ५ ॥ सजातपनक्रान्चितानि समुहन्ति झाकारमरणोत् ॥ १४० ॥ रे पान्थाः खगृहाणि गच्छन् स्फुटपोटलत्यम् । विकखराप्यर्ककरामिमदिनानि पद्मानि मुखं सेनाक्षणो मुच्यता मान मानिनि मुञ्च यहमजने च वृद्धिमीयुः ॥ ६ ॥ प्रचण्डसूर्यः स्पृहणीयचन्द्रमाः सदाव- कोपानुबन्धेन किम् । आयातः कुमुमाकरः क्षपयति प्राणा- गाहक्षतपारिसचयः। दिनान्तरम्योऽम्युपशान्तमन्मयो निदाघ- वियोगातुरेष्विस्येवं परपुष्टनादपटहो वक्तीन कामानया ॥ १४१ ॥ सा तन्वीति घनस्तनीति विकसन्नीलाजनति कालोऽयमुपागतः प्रिये ॥ ७ ॥ दुःप्रेक्ष्यमुबैगगनं निदाघे कोपाकुलसेव मुम्बं नृपस । हरेः शयानस मृणालबुद्ध्या च खरं सचरतीति यक्ति मधुरा वार्च विचिनामपि । इत्यं कन्ति पुच्छे करिणः करेण ॥ ८ ॥ प्रायश्चरित्या विद्रुमपाटलाघरपुटां सीमन्तिनीं ध्यायतो रोमाञ्चो रुदितं वसुधामशेषां छायाम विश्रम्य ततस्तरूणाम् । प्रौढिं गते मिन प्रपितं पान्थम्य सजायते ॥ १४२ ॥ अध्यन्यस्य ! सप्रति तिममाना शैत्यं शनैरन्तरपामयासीत् ॥ ९॥ रवि- वर्वियोगविधुरा भतु. सरन्ती यदि प्राणानुज्झति कस तल्ल महत्सजायते पातकम् । यानन्नो कृतमध्यगेन हृदये तरङ्गतनुरुतुल्यता दधति या शिरीपरजो रुचः । उपयया तावत्रोमूनि प्रोदुष्टं परपुष्टया तय तवेत्युच्चैर्वचोऽनेकशः कोमल्याटलकुमले निजयधूश्वसितानुविधायिनि । मरुति विदधनवमठिकाः शुचिरसी चिरसौरमसपदः ॥१०॥ दलित- ॥१४३|| उन्मीलन्मधुगन्धलुन्यमधुपयाधूतचूताङ्कुरक्रीडको- वाति विलासिमिरुन्मदनमहलौ मदलोल्यमुपाइदे ॥ ११ ॥ किलसाकलीकलकलैरुतीर्णकर्णज्वराः । नीयन्ते पथिकैः कथं कथमपि ध्यानावधानक्षणप्राप्तप्राणसमासमागमरमोडासैरमी १ चण्डाटवडकी र हिनान्येव कुरता मृगा-३ धाविवा धावित्वा. यासराः ॥ १४४ ॥ अर्धन्यैर्मकरन्दशीकरसुगमतक्षणकोमम्हा ५ वृक्षविशेष ; पजे, पाटरवर्णानि ६ मामुराणि पजे.-विकामशालीनि ७ आपु. ८ तन्ते इत्यर्थ- बचन्वे १ वहीवि हिन्दुम्पानीमाषया स्वमेवेयर्थ २ वमन्तt. ३ पायः इत्यर्थ . १० ग्रीमे ११ जलानान्- ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम . निदधिरे दयितोरसि तत्क्षणमपनवारितुषारभूतस्तना । सरस तामाशा ज्वलतीच च ग्रीष्मेऽस्मिन्नवाहिदीपितमि पोष चदनरेणुरनुक्षण विचकर च करेण वरोरुमि ॥ १२ ॥ | जगद्वर्तते ॥ २६ ॥ पाश्चात्यैर्मरुमास्तैत्रिजगतामु मूल्यन्ना कथमिव ता समतिर्मवित्री समस्तुभिर्मुनिनावधीरितस। ता दावाग्निलितरपारगहनान्यप्यानयन्भलताम् । बात्या इति विरचितमल्लिकाविकास मयत इव स मधु निदाघ । भिस्तृणपत्रधूलि निकरान्धु-वन्विहाय स्थले ग्रीष्म मुख्य काल || १३ | बलमदाप बल मिथोविरोधि प्रभवति नैरदपुच्छपल्बललुठन्मत्स्य समभ्यागत ॥ २७ ॥ अत्यच्छ विपक्षनिर्जयाय । मुवनपरिभणी न यत्तदानी तमृतुगण क्षण सितमशुक शुचि मधु खामोदमच्छ रज कार्पूर विधृताई मुमनीचकार ॥ १४ ॥ अपि शिशिरतरोपचारयोग्य द्वितय चन्दनचन्दा कुरङ्गीदश । धारावेश्म सपाटल विवकिल मिद युगपन सबमे । जरठितरविदीधितिश्च कालो दयित | सग्दाम च द्रविषो धात सृष्टिरिय वृथैव तव न ग्रीष्मो जनेन सम च विप्रयोग ॥ १५ ॥ तप्ता मही विरहिणा भविष्यद्यदि ॥ २८ ॥ माक द्रुममञ्जरीषु वसतिस्तपक्ष भिव चित्तवृत्तिस्तृष्णाधगेषु कृरणेष्टिव वृद्धिमेति । सूर्य वर्तन सा नो मञ्जुलता वच सु मधुना सर्वं सह प्रस्थितम् । करैर्दहति दुवचनै खलो नु छाया सतीष न विमुञ्चति पाद एतत्तिष्ठतु दु श्रन मृदुहृदा नि खामिनस्तत्सखे प्रो मीलक मूलम् ॥ १६ ॥ छाया वियोगिनितेय गता कृशत्व तप्त रुणो द्विजोऽयमिति हि ल मोष्म मुष्णाहि न ॥२९॥ कानि पय पिशुनमानसबभूव । केनाधुना बत मनागवलोकनीय स्थानानि दग्धान्यतिशयगहना सन्ति के वा प्रदेशा किंवा क्रुद्धोत्तमर्णमुमण्डलगत्पतन ॥ १७ ॥ रिक्तेषु वारि शेष वनस्य स्थितमिति पवनासङ्गविसष्टतेजा | चण्डज्वाला क्थया विपिनोदरेषु मध्याहम्भितमहातपतापतप्ता । वलीढस्फुटिततनुलताग्रन्थिमुक्ताहासो दावामि । शुष्को कथा तरोत्थितदपामिशिखाच्छन्न जिहा प्रसार्य तरको शिखरिणि गहनेऽधिष्ठित पश्यतीव ॥३०॥ माले मालेय- जरमर्थयन्ते ॥ १८ ॥ मुखवृतविसखण्डश्चण्डमार्तण्डतामा । मुच भवति गगनव्यापिनी नीरदाना कि त्य पक्ष्मान्तवान्तै त्सितजलजतलस्थो राजतै राजहस । रजतघर इवाय विद्रुमावद्धधापविपरविगलदम्यु कम्युण्ठि प्रतीहि ॥ १९ ॥ लिनयसि सुधा वक्रमथुप्रवाहै । एमा प्रोवृत्तमत्तद्विपकटका रजनिचरमयामेनादिशन्ती रतेच्छा किमपि कठिनयन्ती । णक्षुण्णविन्ध्योपलाना दावाने सप्रवृद्धा मलिनयति दिशा नालिकेरीफाम्भ । अपि परिणमयिनी राजरम्माफलाना मण्डल धूमलेखा ॥३१॥ स्फीत शीत गत व व शिशिरकि दिनपरिणतिमोग्या वर्तते श्रीष्मलक्ष्मी ॥ २० ॥ निजा रग कास्ति हेमन्तमास कैते पानीयपूर्णा मलिनजलधरा वाद्य कायच्छाया श्रयति महिप कर्दमधिया च्युत गुञ्जापुञ्ज रुधिर | विद्युत्प्रमोद । इत्युचर्जल्पमानैरिव मुखरमुखैभिहितैरुपेतो मिति वाक कलयति । सगुत्सर्पन्सर्प सुपिर विवर ताप | वातौपश्चागतोऽसौ प्रकटितविजयस्तम्मचिहैर्निदाघ ॥२२॥ विश सचीत्काराधूत प्रविशति कर कुझरपते ॥२१॥ तदा मध्याह्नः वसाताना दरदलितमलोमुकुलिता सजो बिभ्राणाना मलय एप सूर्याशुसतप्तो मग कुतरुमाश्रित । साधुमाग्यपरि- जरसादविपुषाम् । निदापामिप्लोपग्लपितमभिमाय मृगशा क्षीणो नीच प्राप्येव सीदति ॥ ३३ ॥ मध्याहे नूनमापो परिष्वङ्गोऽना पुनरपि शनैरश्रयति ॥ २२ ॥ जलाद्री अपि तिग्मतापोपशान्तये । दधु कमलिनीपनमानपत्रमियोपरि शप्पाणा विसक्सिलये केळिवल्या शिरीषैरुत्तसा विचक्लि । ॥ ३४ ॥ दु सहसतापमयात्सप्रति मध्यस्थिते दिवसनाये । मयी हाररचना । गुचाणाक्षीणा मलयजरमाद्रीय तनयो छायामिव वाच्छन्ती छायापि गता तस्तलानि ॥ ३५॥ विना तन मा रतिरमणमृत्युजयविधि ॥ २३ ॥ हरन्ति स्वर्मयूबरमितापितो भूश विदधमान पथि ततपासुभि । हृदयानि यणीतला वेगवो यर्दति करम्बिता अबाणो जिह्मगति श्वसन्मुहु कणी मयूरख तले नियरे शिशिरवाना वारुणी । भवन्ति च हिमोपमा स्वनमयो यदे दति ॥३६॥ अस्मद्रिपूणामनिलाशनाना दत्तो निवास पर णीदृशो रुचेरुपरि सस्थितो रतिपते प्रसादो गुरु ॥ २४ ॥ मूर पालकवीरुषा सुरमयो जातीतरूमा खच सारश्चन्दन चदनेन । इतीय रोपाद्यमनस वायुयशोपयञ्चन्दनमङ्गसस्थम् शामिता विसर यान्यााग्यशोरस च । शेरीपी कुसुमो ॥३णास्पृशति तिग्मरुचौ ककुम कोदयितयैव विम्मितता मी परिणमन्गोचर सोऽय गणो ग्रीष्मेणोमहर पुरा पया अतनुमानपरिग्रहमा स्थित रुचिरया चिरयायिदिनधिया दिल देदे दग्धाय परेषये ॥ २५ ॥ ३८॥ तरूणतरणितेज पुअसतातदेह पतति लठया पल्यले भर्पियदपि गागरार कैरेतिग्मांशी कपडलेह । हरिरपि गरिरायीं गया तस नीर न पिबति भितो वायु पुडानम् । अप्यम्मासि नरुपवाति मरि विष्वदीच करगतिमामनी स्सलामठपदेहन्छाया जनस नच याति शिश्यति प्राप्य तीरम् ॥ ३९ ॥ पिसी मिहिर १९ईनातर लतिर विचेष्टते । गणपतिमुसौगोणराप्यस्य प्रयरेणुनि सिविरम ·ग्रीष्मवर्णनम् ३३७ धुरामेणाः कच्छस्थलीमधिशेरते ॥ ४० ॥ मानो• पादैर्दहन वाले शिखी निर्मियोपरिकर्णिकारकुसुमान्याशेरते पंट्पदा । परुपैर्दघमानान्तराणामुत्क्रामन्तः किल विटपिना प्राणपिण्डा तप्तं वारि विहाय तीरनलिनी कारण्डव सेनते श्रीडारेश्म- इवामी । गाढोदन्याकुलितमनसो भिन्नचचपुटान्ता कोकू- निवेशिपञ्जरशुक शान्तो जलं याचते ॥ ५२ ॥ स्कन्धान्सिं. यन्ते विहगशिशव. कोटराणा मुखेषु ॥ ४१ ॥ वहद्वहल |न्धुरयूथगण्डकपणन्यासक्तदानोदकान्सेवन्ते मधुपा मही मारुतप्रसरग्निखण्डैरिव स्फुरद्युमणिमण्डलद्युतिवितानकै- रुहशिर. पुष्पाणि हित्वा मृशम् । लीयन्ते वलमीवुलाय स्तापिता । विसारि वपुरात्मन सपदि वासरश्रीरियं चलन्मरु- कुहरे निस्सन्दमैते खगा जिह्वालीढवधूमुखो मृगगणला मरीचिकासिचयपल्लवेनाश्चति ॥ ४२ ॥ विशन्तीना नातु यासु विश्राम्यति ॥५३॥ उत्तप्तोऽयमुरगम शिखितलच्छाया जघनपरिनेपैर्मुगदृशा यदम्म सप्राप्त प्रमदवनाप्यास्तट समालम्बते वैर साहजिक विहाय च शिखी मूल तरो. मुवम् । गीरे तन्नामीकुहरपरिणाहाध्यनि रसातुहुंकारस्कार गच्छति । याचन्ते च जलं निकुञ्जमरने तृष्णातुरा सारिका रचयति निनादं नयति च ॥४३॥ धत्ते पद्मलतादलेप्सुरुपरि स्तप्ते वारिणि पङ्कजानि मधुपास्त्यक्त्वा श्रयन्ते लता. म्यं कर्णतालं द्विप शप्यस्तम्बरसान्नियच्छति शिखी मध्ये ॥ ५४ ॥ अहं चन्दनपाण्डु पल्लवमूदुस्ताम्बूलताम्रोऽधरो शिसण्ड । शिर. मिथ्या लेढि मृणालकोटिरमसाद्दष्ट्राङ्कुर शूकरो | धारायग्रजलामिकक्ल धौताञ्जने लोचने । अन्त पुष्प- मध्याहे महिपश्च वाञ्छति निजच्छायामहाकर्दमम् ॥ ४४ ॥ सुगन्धिरार्द्रकवरी सौगलमाम्बर रामाणा रमणीयता सर्पत्सारिणि वारिशीतलतले विन्यस्तपुष्पोत्करे नीन्प्रे कदली- | विदधति ग्रीष्मापराह्रागमे ॥ ५५ ॥ पान्थाना प्रमदा इव वने गुरुदलच्छायाहतार्कत्विपि । कर्पूरागरुपङ्कपिच्छिल- प्रतिदिन दैन्यं हदिन्यो ययुद्देश्यन्ते म दिगम्बरा इव वने धनोत्तुङ्ग स्तनालिङ्गिभि कान्ताकेलिरतैरहो सुकृतिभिर्मध्यंदिन पत्रोझिता. पादपा । नि श्वासा इव दु सहा विरहिणा नीयते ॥ ४५ ॥ उद्दामधुमणियुतिव्यतिकरप्रक्रीडदोपल- वाता ववु सर्वत पाय पायमिव प्रियाधररस पाथ पपु ज्वालाजालजटालजाङ्गलतीनिष्कूजकोयष्टय मोमोम प्राणिन ॥५६॥ अस्वाध्याय पिकाना मदनमखसमारम्भ प्लवमानसूर्यकिरणा नकाशा दृशामायु कर्म समापयन्ति | णसाधिमासो निद्राया जन्मलग्नं किमपि मधुलिहा कोऽपि धिगमूर्मध्याहशून्या दिश. ।। ४६ ॥ मध्याह्ने हरितो हुता- दुर्मिक्षकाल । विष्टियानोत्सुकाना मलयजमरुता पान्थकान्ता कृतान्त प्रालेयोन्मूलमूलं समजनि समय कश्चिदौत्पाति- शनमुच कामोऽपि वामभुना पाटीरद्रवचर्चिता स्तनतटीमा- साथ निद्रायते । एणा. केसरिणोऽपि केसरसटोपान्तश्रिता. कोऽयम् ॥१७॥ पत्रच्छायासु हंसा मुकुलितनयना दीर्घिका- पद्मिनीना सौधान्यत्यर्थतापाद्वलभिपरिचयद्वेपिपारायतानि । शेरते छायामङ्गगता न मुञ्चति तरुर्वोढा नमोढामिव ॥४७॥ बिन्दूरोपान्पिपासु परिसरति शिखी प्रान्तिमद्वारियन मध्याहे चलतालवृन्तमनिल सर्वात्मना सेवते वारि खेद सहनै समग्रस्त्वमिव नृपगुणैर्दीप्यते सप्तसप्ति ॥ ५८ ॥ मिषेण शीतलपधूनमोजमालम्वते । निंद्रा नेत्रमुपैति पक्ष्म- युगलच्छायाश्रिता दैहिकी पान्थानामथ पादयोर्निपतति जलकेलिः छायापि मा यान्विति ॥४८॥ काश्मर्या कृतमालमुद्गतदलं निजप्रियमुखभ्रान्त्या हर्षेणाचुम्बदम्बुजम् । दृष्टाधरा कोयष्टिकष्टीक्ते तीराश्मन्तकशिम्बिचुम्बितमुसा धावन्त्यप तु मृङ्गेण सीत्कारमकरोन्मृदु ॥ ५९ ॥ ललितमुरसा तरन्ती तरल्तरगौपचालितनितम्बा । विपरीतरतासका किमदृश्यत पूर्णिका । दात्यूहस्तिनिशस कोटरवति स्कन्धे निलीय स्थित वीरनीडकपोतकूजितमनुक्रन्दन्त्यघ कुछटा ॥ ४९॥ दात्मानमुद्रोढुमशक्नुवय । गाढाङ्गदैर्वाहुमिरप्मु बाग सरसि या सरया ॥ ६० ॥ एता गुरुशोणिपयोधरत्वा से म्ले कर्मणि सनियोज्य सुहृदो भूमीसुरान्मत्रिणश्चक्र | क्लेशोत्तर रागवशालयन्ते ॥६१॥ अमी शिरीपासवायतसा निर्मयमारचय्य भगनान्सप्राप्तरागोदय । स्वालोकक्षण प्रमशिनो वारिविहारिणीनाम् । पारिप्लना स्रोतसि निम्न- कादिशीकमधुनोत्सातं विचिन्यन्निर प्यान्त छापि निलीन गाया शैवाललोलाश्छलयन्ति मीनान् ॥ ६२ ॥ आसा मम्बरमणिामाग्रमारोहति ॥ ५० ॥ छाया सश्रयते तलं जलास्कालनतत्यराणा मुक्ताफलस्पर्धिषु शीकरेषु । पयो- पिटपिना श्रान्तेय पान्यै सम मूलं याति सरो जलस्य | घरोत्सर्पिषु शर्यमाण सलक्ष्यते न च्छिद्रोऽपि हार जडता ग्लाने मीनै सह आचामत्यहिमांशुदीधितिरप- ॥ ६३ ॥ आवर्तशोमा नतनामिकान्तमयो ग्रुया तसेन लोकै समं निद्रा गर्मगृह सह प्रविशति लान्तेव कान्ताजनै ॥५१॥ उप्णाल शिशिरे निपीदति तरोर्मूलाल- दूरवर्तीनि पिलासिनीनाम् ॥ ६४ ॥ तीरस्थलीवहिमि स्तनानाम् । जातानि रूपारयवोपमानान्य १ दिनान २ भयगुतम् ३ गुप्तम् ४ सूर्य ४ लिप्तमदोदकान् ५ भृङ्गा ६ नीटरन्धे ७ निश्चलम् ८ वापी ९ विरगै १० सूर्य.. द्वन्दचरा ५ पिबति १ मयूर २ भ्रमरा ३ गजसमूहस्य ६ उष्णकान्त ४३.स.मां.

·३३८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् .. रुत्कलापैः प्रस्निग्धकैकैरभिनन्द्यमानम् । श्रोत्रेषु संमूर्च्छति रपि बिभ्रतीः श्रियम् । निरीक्ष्य रामा बुबुधे नमश्चरै- रक्तमासां गीतानुगं वारिमृदङ्गवाद्यम् ॥ ६५ ॥ संदष्ट- लंकृतं तद्वपुषैव मण्डनम् ॥ ८३ ॥ तथा न पूर्व कृतभूष- वस्त्रेप्वबलानितम्वेष्विन्दुप्रकाशान्तरितो/तुल्याः । अभी णादरः प्रियानुरागेण विलासिनीजनः । यथा जलादो नख- जलापूरितसूत्रमार्गा मौनं भजन्ते रशनाकलापाः ॥ ६६ ॥ मण्डनश्रिया ददाह दृष्टीश्च विपक्षयोषिताम् ॥ ८४ ॥ एताः करोत्पीडितवारिधारा दत्सखीभिर्वदनेषु सिक्ताः । शुमाननाः साम्बुरुहेषु भीरवो विलोलहाराश्चलफेनपत्तिषु । वक्रेतराप्रैरलकैस्तरुण्यश्चूारुणान्वारिलयान्वहन्ति ॥ ६७ ॥ नितान्तगौर्यो हृतकुङ्कुमेष्वलं न लेभिरे ताः परभागमूर्मिषु उद्वन्धकेशयुतपत्रलेखो विश्लषिमुक्ताफलपत्रवेष्टः । मनोज्ञ ॥ ८५॥ हृदाम्भसि व्यस्तवधूकराहते व मृदङ्गध्वनिधीर- एव प्रमदामुखानामम्मोविहाराकुलितोऽपि वेषः ॥ ६८ ॥ मुज्झति । मुहुः स्तनस्तालसमं समाददै मनोरम नृत्यमिव उन्मृष्टपत्राः कलितालकान्ताः कण्ठेषु लग्ना जघनं स्पृशन्तः । प्रवेपितम् ॥ ८६ ॥ श्रिया हसद्भिः कमलानि सस्मितैरलं. स्तनस्थलेष्वाहतिमादधाना गता बधूनां प्रियतां जलौघाः कृताम्वुः प्रतिमागतैर्मुखैः । कृतानुकूल्या मुरराजयोषितां ॥ ६९ ॥ हृतोऽङ्गरागस्तिलकं विमृष्टं लब्धान्तरैरेभिरतीव प्रसादसाफल्यमवाप जाह्नवी ॥ ८७ ॥ परिस्फुरन्मीनविध- मत्वा । सुसंहितेनेति तदा जलानामदायि मध्यं न कुच- हितोरवः सुराङ्गनासासविलोलदृष्टयः । उपाययुः कम्पित- द्वयेन ॥ ७० ॥ निरीक्ष्य वेणीप्रतिबिम्बमणीदृशो भुजंगभ्रम- | पाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम् ॥ ८ ॥ मावहन्त्यः । पतढुकूलं धुतवाहुमूलं झम्पाप्रकम्पाकुलिताः भयादिवालिष्य झपाहतेऽम्भसि प्रियं मुदानन्दयति स प्रचेलः ।। ७१ ॥ अथ स्फुरन्मीनविधूतपङ्कजा विपङ्कतीर- स्खलितोर्मिसंहतिः । पयोऽवगार्डं कलहंसनादिनी समा- मानिनी । अकृत्रिमप्रेमरसाहितैर्मनो हरन्ति रामाः कृतकै जुहावैव वधूः सुरापगा ॥ ७२ ॥ प्रशान्तधर्माभिभवः शन पीहितैः ॥ ८९ ॥ तिरोहितान्तानि नितान्तमाकुलैरपां विवान्विलासिनीभ्यः परिमृष्टपङ्कजः । ददौ मुजालम्वमिवात्त- विगाहादलकैः प्रसारिभिः । ययुर्वधूनां वदनानि तुल्यता शीकरस्तरङ्गमालान्तरगोचरोऽनिलः ॥ ७३ ॥ गतैः सहावैः द्विरेफवृन्दान्तरितैः सरोरुहैः ॥ ९० ॥ करौ धुनाना नव. कलहंसविक्रमं कलामारैः पुलिनं नितम्विभिः । मुखैः । पल्लवाकृती पयस्सगाधे किल जातसंभ्रमा । सखीषु निर्वाच्य- सरोजानि च दीर्घलोचनैः सुरस्त्रियः साम्यगुणानिरासिरे मघायदूषितं प्रियाङ्गसंश्लेपमवाप मानिनी ॥ ९१ ॥ प्रियः ॥ ७४ । विभिन्नपर्यन्तगमीनपतयः पुरो विगाढाः सखिभि- सलीलं करवारिवारितः प्रवृद्धनिःश्वासविकम्पितस्तनः । मरुत्वतः । कथंचिदापः सुरसुन्दरीजनैः सभीतिभिस्तत्ा- सविभ्रमाधूतकराप्रपलवो यथार्थतामाप विलासिनीजनः थमं प्रपैदिरे ॥ ७५ ॥ विगाढमाने रमणीमिरम्भसि प्रयत्न- ॥ ९२ ॥ उदस धैर्य दयितेन सादरं प्रसादितायाः करवारि- संवाहितपीवरोरुभिः । विभिद्यमाना विससार सारसानुदस्स वारितम् । मुखं निमीलनयनं नतभ्रवः श्रियं सपत्नीवदः तीरेषु तरङ्गसंहतिः ॥ ७६ ॥ शिलाघनै कसदामुरःस्थलै- नादियाददे ॥ ९३ ॥ विहस पाणौ विधृते धृताम्मति हतिवेशश्च वधूपयोधरैः । तटामिनीतेन विभिन्नवीचिना | प्रियेण वध्या मदनाचेतसः । सखीव काशी पयसा घनी- रुपेव भेजे कलुपत्यमम्भसा ॥ ७७ ॥ विधूतकेशाः परि- कृता वभार वीतोचयवन्धमंशुकम् ॥ ९४ ॥ निरञ्जने लोलितसजः मुरागनानां प्रविलुप्तचन्दनाः। अतिप्रसङ्गाद्विहि- साचिविलोकितं दृशावयावकं वेपथुरोष्ठपछवम् । नतभुवो तागसो मुहुः प्रकम्पमीयुः समया इवोर्मयः ।। ७८ ॥ मण्डयति स विद्महे मलिक्रिया चातिलकं तदास्पदम् ॥१५॥ विपक्षचित्तोन्मयना नखग्रगास्तिरोहिता विभ्रममण्डनेन ये । निमीलदाकेकरलोलचक्षुपां प्रियोपकण्ठं कृतगात्रवेपथुः । हृतस्य शेपानिय फुकुमस तान्विकत्थनीयान्दधुरन्यथा स्त्रियः | निमजतीनां श्वसितोद्धतस्तनः श्रमो नु तासां मदनो न ॥ ७९ ॥ प्रियेण संमभ्य विपक्षसंनिघावुपाहिता वदसि पाये ॥ ९६ ॥ प्रियेण सिक्ता चरमं विपक्षतचकोर पावरसने । सज न काचिद्विजही जेलाविला यसन्ति हि काचिन्न तुतोष सान्वनैः । जनस्य रूढप्रणयस्य चेतसः प्रेम्गि गुणा न यस्तुनि ॥ ८० ॥ असंशयं न्यस्तमुपान्त- फिमप्यमोऽनुनये मृशायते ॥ २७ ॥ अनलौ जलमधीर रक्ततां यदेव रोदु रमणीमिरधनम् । हृतेऽपि तसिन्सलि- लोचना लोचनप्रति शरीरलान्छितम् । आत्तमात्तमपि कान्त लेन शुरुतां निरास रागो नयनेषु न श्रियम् ॥ ८१ ॥ मुक्षितु कातय शफरशादिनी जहाँ ॥ ९८ ॥ निमनामि. पुति वहन्तो यनितायतंसका हताः प्रोमादिव येगिमि- फुहरषु यदम्मः प्लावितं चरशां टहरीभिः । तद्यैः फुहरुनै नलः । उपमुतासत्क्षणशोचनीयतां च्युनाधिकाराः सचिवा मुरनायः सारिताः मुरतकण्ठरुतानाम् ॥ ९९ ॥ संभ रवाययुः ॥ २ ॥ विपनलेमा निरलक्तकाघरा निरसनाधी- पयसि पुनर्महेमकुम्मनीमाजा कुचयुगलेन नीयमाने । १ असमियाम् विसपं युगमगमद्रयाङ्गनामोरुद्वतः क इस मुमाषहः परेषाम् ·-- ग्रीष्मवर्णनम् ३३९ -- ॥ १०० ॥ किं तावत्सरसि सरोजमेतदारादाहोम्विन्मुखमय प्रपापालिया मासते तरुण्या । सशय्य क्षणमिति निश्चिकाय वश्विद्धि यथोर्धाक्ष पिनत्यम्बु पथिको निरलागुद्धि । तपा ब्बोकैकसहवासिना परोक्षे ॥ १०१॥ योग्यस त्रिनयन प्रापालिकापि धारा वितनुते तेनुम् ॥ ११७ ॥ अमुल्यन लोचनानार्चिनिर्दघसरपृतनाधिराज्यलक्ष्न्या । कान्ताया निरोधतम्तनुतरा धारामिय कुर्वती का न पर पयो नि- परकलशोधतै पयोमिक्वेन्दोरकृत महामिपेक्मेक ॥१०२॥ पुणिका दातुं प्रपापाठिका । विक्षिणालिना करेण दशना- पर्यच्छे सरसि हृतेऽशुके पयोमिर्लोलाक्षे सुरतगुरावपत्रपि | पीडं शनै पान्थ हे निष्पन्दोनिलोचनस्त्वमपि हा जानामि प्यो । सुश्रोग्या दलासनेन वीचिहस्तन्यस्वेन द्रुतमकृताब्जिनी पातु पय ॥ ११८ ॥ दूरादेव कृतोऽनलिन तु पुन सखित्वम् ॥ १०३ ॥ नारीमिगुरुजघनस्थलाहतानामास्यश्री पानीयपानोचितो रूपालोक्नकौतुकायचलितो मूर्धा न विजितविकासिगारिजानाम् । लोलत्यादपहरता तदङ्गरागं शान्त्या तृप । रोमाञ्चोऽपि निरन्तर प्रकटित प्रीत्या न सजज्ञे सकलुष आशयो जलानाम् ॥ १० ॥ सौगय शैत्यादपामथुप्णो विधिरध्वगेन निहितो वीक्ष्य प्रापालिकाम दधदपि काममगनाना दूरत्वाद्गतमहमाननोपमानम् । नेदीयो ॥ ११९ ॥ गन्तुं सत्वरमीहसे यदि पुनालोलवेणीलता जितमिति लजयेव तासामालोले पयसि महोत्पलं ममजनपि मुग्धमन्थरवलन्नेनान्तरुद्धाध्वगामेता दूरत एव है द्रष्टुं वा खमुटुम्बिनीमनुदिनं कान्ता समुण्ठसे । ततृष्य ॥ १०५ ॥ प्रभ्रष्टै सरमसमम्मसोऽवगाहनीडामिविदलित परिहर भ्रात प्रपापालिकाम् ॥ १२० ॥ मध्याहेड- यूधिकापिशझै । आकल्पै सरसि हिरण्मयैर्वधूनामो ग्मिद्युति तिखरे निदाघसमये तापोऽधनो वर्तते शीते कुञ्जतटे शकलरिव व्यराजि ॥ १०६ ॥ आमाकी युवतिदृशामसौ | विचिनविटपे भो पान्य विश्रम्यताम् । एकाकी च तनोति च्छायर श्रियमनपायिनी क्मेिमि । मत्वैवं स्वगुणपि | मनानहं च तरुणी शून्या प्रपा वर्तत लजेऽहं तुनती स्वयं धानसाम्यसूयै पानीयरिति विदघाविरेऽञ्जनानि ॥ १०७ ॥ तु चतुरो जानासि कालोचितम् ॥ १२१ ॥ क्स्य तरुणि निघाँते सति हरिचन्दने जलौघैरापाण्डोर्गतपरमागयाङ्ग | प्रेपा पथिक न कि पीयतेऽस्या पयो धेनूनामय माहिप नायाः । अहाय स्तनकलशद्वयादुपेये विच्छेद सहृदययेव | पथिक् रे वार कथ मङ्गल । सोमो वाथ शनैश्चरोऽमृतमिदं हारयष्ट्य ॥ १०८ ॥ अन्यून गुणममृतस धारयन्ती सफुल | तत्तेऽधरे दृश्यते मो मो पान्य विलाससुन्दर सखे यद्रोचते स्फुरितसरोरुहावतंसा । प्रेयोमि सह सरसी निषेव्यमाणा | तत्पिब ॥ १२२ ॥ मध्याह्नं गमय त्यज श्रमजल स्थित्वा रक्तत्वं व्यधित वधूदृशा सुरेव ॥ १०९॥ नान्तीना यहदम पय पीयता मा शून्येति विमुञ्च पान्य विनश शीत प्रपा- लोदविन्दुचित्रौ रेजाते रुचिरदृशामरोजकुम्मौ । हाराणा | मण्डप । तामेव स्मर घसरस्मरशरवस्ता निजप्रेयसी त्वचित्त मणिमिरुपाश्रितौ समन्तादुत्सूतैर्गुणपदुपनकाम्ययेव ॥११०॥ तु न रञ्जयन्ति पथिक प्राय प्रपापालिका ॥ १२३ ॥ आरूढ पतित इति खसमवोऽपि स्वच्छाना परिहरणीयता- ग्रीप्मनायच. मुपैति । कर्णेभ्यश्च्युतमसितोत्पलं वधूना वीचीमिस्तटमनु आध्मातोद्धतदावरहिसुहृद कीर्णोष्णरेणूत्करा सतप्ता ध्वगमुक्तखेदविषमश्वासोष्णसवादिन । तृष्णाताजगययता यन्निरासुराप ॥ १११ ॥ दन्तानामघरमयावकं पदानि प्रत्य स्वकुहरक्षिप्रप्रवेशोत्कटा भ्रूमहैरिव तर्जयन्ति पवना दग्धस्य प्रास्तनुमविलेपना नखाका । आनिन्यु श्रियमधितोयमग लीज ॥१२॥ कारची कुजयन्तो निजजरठरवव्यञ्जि नाना शोमायै विपदि सदाश्रिता भवन्ति ॥ ११२ ॥ कसा तावीरकोशानुत्पाकाकृष्णलाना पृथुसुषिरगताशिम्बिकान्पाट श्चिन्मुखमनु धौतपत्रलेस च्यातेने सलिलमरावलम्बिनीमि । यन्त । झिल्लीकाझहरीणा वधिरितककुभ झकृतं खे क्षिपन्त रिझल्कव्यतिकरपिञ्जरान्तरामिश्विनधीरलमलकापल्लरीमि सिञ्जानाश्वत्यपनप्रकरझणझणाराविणो वाति वाता ॥ १३ ॥ अविरलमिदमम्म खेच्छयोच्छालयन्त्या विक- ॥१२५॥ व्योमव्यानोलमुक्ताफलघरलगरद्विन्दुसदोहगमर्मा चम्मलशोमोत्तानहस्तद्वयेन । परिकलित इवार्घ कामबाणा नम्मोदान्मर्क्सयित्वा दिशि दिशि भुनने मीति मुद्रावयन्त । तिथिम्य सलिलमिव वितीर्ण मालीलासुखेम्य ॥ ११४ ॥ एते रक्षोमृगाक्षीगतललितमदक्षोमसरम्मरूदा याता पाताल जलविलुलितरत्रव्यक्तनिम्नोन्नतामि परिगततटभूमिमान | कुक्षिस्थितमपि सलिलं तत्क्षणादक्षयन्ति ॥ १२६ ॥ मानोत्थितामि । कनकरुचिरकुम्मश्रीमदामोगतुगतनरिनि. ग्रीप्मपथिकाः हितहस्तस्वस्तिकामिर्वधूमि ॥ ११५ ॥ एतस्या करिकुम्म सर्गशारुषि दग्यवीरुधि सदा सारस्यद्धयुधि सनिमकुचप्राग्मारपृष्ठे लुठठुञ्जागर्मगजेन्द्रमौक्तिकसरश्रेणी क्षामक्ष्मारुहि मन्दमुन्मधुरिहि म्यच्छन्दयन्दद्रुहि मनोहारिणि । दूरादेत्य तरङ्ग एप पतितो वेगाद्विलीन क्य १ सूहनाम् २ पासीयशालिग ३ जाम्, पक्षे-भारर को वाऽन्योऽपि विलीयते न सरस सीमन्तिनीसगमे ॥११६॥ 1 ४ जनानि, पने-मोमालियामर ५ उपम्, पक्षे-पीएम ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् शुप्यत्स्रोतसि तप्तभूमिरजसि ज्यालायमानार्णसि ग्रीष्मे मासि विरहलता पल्लवं सूते ॥ १२ ॥ अतिशयितकदम्बोज्यं तताक्रतेजसि कथं पान्थ ब्रजञ्जीवसि १२७ ॥ वाताकीर्ण- मोदकदम्बानिलो वहति । वियदम्बुदमेदुरितं मे दुरितं पदय विशीर्णवीरणतृगश्रेणीझणत्कारिणि ग्रीष्मे सोमणि चण्ड- नागतो दयितः ॥ १३ ॥ शमयति जलधरधारा चातकयूना सूर्यकिरणप्रकाध्यमानाम्मसि । चित्तारोपितकामिनीमुखशशि- तृष चिरोपनताम् । क्षपयति च वधूलोचनजलधारा कामिन ज्योत्साहतलान्तयो मध्याहेऽपि सुखं प्रयान्ति पथिकाः सं प्रवासरुचिम् ॥१४॥ आस्वाद्य निर्विशेष विरहिवधूनां मृदुनि देशमुत्कण्ठिताः ॥ १२८ ॥ ग्रीष्मोष्मप्लोपशुष्यत्पयसि बक- मांसानि । करकामिषेण मन्ये निष्ठीवति नीरदोऽस्थीनि ॥१५॥ मयोद्धान्तपाठीनमानि प्रायः पङ्ककमानं गतवति सरसि । वर्षाम् जाता नवयौवनश्रीराशावधूः प्रौढपयोधराभूत् । सल्पतोये लुठित्वा । कृत्वा कृत्वा जलार्दीकृतमुरसि जरत्कर्ष- | पुष्पोद्गमोऽजायत मालतीना वभूवुरस्पृश्यतमास्तटिन्यः या प्रपायां तोयं जग्वापि पान्यः पथि वहति हहा हेति कुर्व- ॥ १६ ॥ वसन्तविश्लेषमपारयन्त्या भुवो निदाघस्मरतापश- पिपासुः ।।१२९॥ भ्राम्यञ्चीत्कारचक्रन्नममरितघटीयनचक्र- न्त्यै । आशावयसामिरुदाहियन्तै पयोदनीलोत्पलपल्लयानि प्रमुक्तस्रोतःपूर्णप्रणालीपथसरणिशिरासारि सीत्कारि वारि । ॥ १७ ॥ घनोद्यमे गाढतमेऽन्धकारे न कोऽपि निर्णेतुमहः कोपं पान्थाः प्रकामं शितमणिमुक्षलाकारविस्फारधार विक्षिस- शशाक । स्पृशन्मुहुः किंतु करेण नामीसरोजमामीरकुलाधि- क्षुण्णमुक्ताकणनिकरनिभासारपातं पिवन्ति ॥ १३० ।। नाथः ॥१८॥ कामेन कामं प्रहिता जवेन प्रावृट् चचाल त्रिजगद्विजेतुम् । किं चन्द्रबिम्ब दधि भक्षयन्ती संधार- वर्षावर्णनम् यन्ती हरितः शुमाय ॥ १९ ॥ निरीक्ष्य विद्युत्नयनैः पयोदो चललाकादशनामिरामः परिसवद्वारिमदाम्थुधारः । मुखं निशायामभिसारिकायाः । धारानिपातैः सह किं नु आहन्यमानस्तडिदङ्कुशेन सरस्य दध्वान धनद्विपेन्द्रः ॥ १॥ वान्तश्चन्द्रोऽयमित्याततरं ररासै ॥२०॥ सजलजलघर या कामिनी सा यदि मानिनी स्मात्सरस्य राज्ञो ह्यपराधिनी नमो विरेजे विवृतिमियाय रुचिस्तडिल्लतानाम् । व्यवहित. स्वात् । इतीव दण्डैः किमु ताब्यतेऽसौ कादम्बिनी काम- रतिविग्रहैर्वितेने जलगुरुभिः स्तनितैर्दिगन्तरेषु ॥ २१ ॥ नृपस ढका ॥ २ ॥ चन्द्रषिम्वरविबिम्बतारकामण्डलानि परिसुरपतिसूनुधाम सद्यः समुपदधन्मुकुलानि मालतीनाम् । घनमेघडम्बरैः । मक्षितानि जलदोदरेषु तद्रोदनध्वनिरिवैप | विरलमपजहार बद्धविन्दुः सरजसतामवनेरपां निपातः ॥२२॥ गर्जितम् ॥ ३ ॥ निद्रितस्स यत शम्बरद्विषो जागराय । प्रतिदिशमभिगच्छताभिमृष्टः ककुमविकाससुगन्धिनानिलेन । किमु पारिवाहकः । ऊर्जितं दधदतीय गर्जितं संभ्रमन्नमसि नव इव विवभौ स चित्तजन्मा गतधृतिराकुलितच जीव- संभ्रमाद्ययौ ॥ ४॥ लोकः ॥ २३ ॥ व्यथितमपि भृशं मनो हरन्ती परिणत. घसमयस्वभावाख्यानम् जम्बुफलोपमोगहृष्टा । परभृतयुवतिः स्वनं वितेने नवनवयो- शीतलादिव संत्रस्तं प्रावृषेण्यान्नमस्वतः । नमो बमार जितकण्ठरागरम्यम् ॥ २४ ॥ अभिभवति मनः कदम्बवाया नीर जीभूतकुलकम्बलम् ॥ ५ ॥ स्फुरन्तः पिङ्गलामासो | मदमधुरै च शिखण्डिनां निनादे । जन इव न धृतेश्चाल घरण्यामिन्द्रगोपकाः । सरक्तवान्तपान्थरीजीवा इय चका- जिष्णुन हि महतां मुकरः समाधिगद्गः ॥ २५ ॥ धृतनि- शिरे ॥ ६ ॥ पतत्यविरतं वारि नृत्यन्ति च कलापिनः । वलयावलियहन्ती कुमुदयनकदुकूलमात्तबागा । शरद अप कान्तः कृतान्तो वा दुःयस्यान्तं करिष्यति ॥ ७॥ तले सरोजाणौ पनसमयेन वरिवाललम्वे ॥२६॥ समदः उत्कण्ठयति मेघानां माला वर्ग कलापिनाम् । यूनां चोत्कण्ठ- शिमिरुतानि हंसनादैः कुमुदवनानि कदम्पपुप्पट्या । यत्यय मानसं मकरष्वजः ॥ ८ ॥ अस्थिरमनेकरागं गुणरहितं श्रियमतिशयिनी समेत्य जग्मुर्गुणमहतां महते गुगाय नित्यदुप्पापम् । प्राषि मुरेन्द्रचा विमान्यते युवति चित्त- योगः ॥ २७ ॥ सरजसमपहाय केतकीनां प्रसपमुगन्तिः- मिव ॥९॥ नन्दयति कस न मनश्चपलेयनपूलिधूमरच्छायैः। नीपरेणुकीर्णम् । नियमधुरसनानि पट्पदाली मनिया आक्रम्य पुत्रकैरिय मलिनीकृतमम्परं जलदैः ॥२०ी आयाताः स्म विनीलबन्धनानि ॥ २८ ॥ मुकुलितमतिशम्य मन्त्र सम्मिया यादपि याम बामरी दीः दिशि दिसनार- कृतजलपिन्दुपु शाहलस्थलीषु । अविरलवपुषः मुरेन्द्रगोध तरको भारतको ममापि हृदयेशः ॥ ११॥ गति पारिद- विकयालाशचयप्रियं समीपुः ॥ २९॥ रतु जटधरः पतन्त्र पटले पनि नयनारविन्दमायाः । भुजालिमूलसेक धाराः रफरतु तहिन्मस्तोऽपि यान्तु शीताः । इयमुनि १vो पप सारोब. २ मपरागाम. परितमुर १ मेपप-मिगंवारता यमलानाममावलि | सनः संरपतीति माया गायनामाइनसान ·बावर्णनम् महोपर्धार कान्ता निखिलमयप्रतिघातिनी स्थिता मे ॥३०॥ प्रपेदे । अपि विरमरचोमि प्राप्तपङ्कामिका कुकरय इव सुरदधीरतहिनयना मुहु प्रियमिनागलितोरुपयोघरा । मेका खेदयन्ति स्म लोकान् ॥ ४९ ॥ धनतरघनदच्छा- जलपराबलिप्रतिपालितस्वसमयासमयाजगतीघरम् ॥३१॥ दिते व्योग्नि लोके सवितुरथ हिमागो सकधर व्यरसीत् । गनकदम्बकमेचकमुच्चनमनि वीक्ष्य नपाम्बुदमम्बर । रजनिदिवसमेट मन्दवाता शशसु कुमुदकमलगन्धानाह अमिमसार न बटममद्गना न चम च क्मेकरस रह ॥३॥ ग्न्त प्रमेण ॥ ५० ॥ घनतरधनन्दच्छादित व्योति अनुययौ विविधोपलकुण्डलद्युतिवितानकसनलिताशुकम् । रोये सवितुरय हिमाशो सकयन व्यरसीत् । विरहमनुभव घृतधनुलयस पयोमुच शवलिमा वलिमानमुपो वपु न्ती सगम चापि मा रननिविसमेद चक्रवाकी शशस ॥ ३३ ॥ द्रुतममीरचले क्षणलक्षितव्याहिता विटपैरिव ॥ ५१ ॥ अथ नममि निरीक्ष्य व्याप्तदिक्चकनाल सनल- मतरी । नरतमालनिमस्स नमस्तरोरचिररोचिररोचत जल्दजार प्राप्तहपंप्रकप । विहितविपुलवहाडम्बरो नील- वारिदै ॥३४॥ पटलमम्बुमुचा पयिकाङ्गना मपदि जीवित कण्ठो मदमृदुकटकाठी नाट्यमङ्गीचकार ॥ ५० ॥ अमि सायमेष्यती । सनयनाम्बुमुखी ननसम्रमाद्विधुरव धुरवधुर नपयरसनीशालिनि मातलेऽमि नतिशयपरमाग मजिरे मजत ॥ ३० ॥ प्रासत सुतरामुदकम्पयद्विदलकन्दल- जिष्णुगोपा । कुवलयशयनीये मुग्धमुग्वेक्षणाया मणय इव कम्पनलालित । नमयति स वनानि मनस्विनीननमनो रिमुत्ता कामकेरिप्रसगात् ॥ ५३ ॥ मलिनहुतमुग्धूम नमनो धनमारुत ॥ ३६ ॥ जलदपतिरनर्तयदु मद कल- श्यामर्दिशो मरिना घनैरविरलतृणश्यामा भूमिर्नवोद्गत विलापि कलापिकदम्बकम् । कृतममार्जनमलमण्डलष्यनि- कन्दरै । सुरतमुभगो नून काल स एप समागतो मरण जया निजया बनसपदा ॥३७॥ नसक्दम्वरजोरुणिताम्बर । शरणा यमिन्नेठे माति वियोगिन ॥५४॥ क्षपा क्षामी- रधिपुरनि शिरीन्प्रमुगघिमि 1 मनमि रागवतामनुरागिता कृत्य प्रमममपहत्याम्बु सरिता प्रताप्योनी कृत्वा तरुगहन- नवनगा यननायुमिरादघे ॥ ३८ ॥ शमिततापमपोढमहीरज , मुच्छोप्य सकरम् । क सप्रत्युष्णाशुर्गत इति तदन्वेषण प्रथमपि दुमिरम्बुमुचौऽम्मसाम् । अविरलैरचराङ्गनमङ्गना 'परास्तडिद्दीपालोका दिशि दिशि चरन्तीव जलदा ॥५५॥ जनमुग न मुगन्धि न चतिरे ॥ ३९ ॥ द्विरददन्तरलक्ष । मेघाटोपे सनितमुमग वीक्ष्य स हस्तिदन्तै कृत्वा मित्ती मरक्ष्यन स्फुरितमृद्गमगच्छनि केतकम् । घनघनौघविघट्ट । नुपरिसदन चामरैइछादयित्वा । पूरैसा मृगमदरसमि. नया दिन शशिस गरिखण्टमित्र च्युतम् ॥ ४० ॥ दलित | मालिप्य शेते सहे चमण्युरसि दयितावाहुरूढ पुलिन्द माविकचूर्णपिपाण्डर स्फुरितनिर्मरशीकरचारय । कुटज ॥ १६ ॥ उपैति घनमण्डली नदति नीलकण्ठावली तडि पुष्पपरागरा फुट विदधिरे दधिरेणुपिडम्बनाम् ॥४१॥ सति मर्वतो वहति केतकीमारुत । इतोऽपि यदि नागत नापय कमकोमलमारतीमुमसततिसततमग्निमि । प्रच प्रियतमो नु मन्येऽधुना दधाति मकरध्वजत्रुटितशिञ्जिनीय डितोडुनिमे परिपाण्डिमा शुमरजोमरजोलिमिराददे ॥४२॥ | धनु ॥ ५७ ॥ दिशा हाराकारा शमितशममारा शमनता निजरज पटनाममियाकिरद्धृतपरोपमनारिमुचा दिशाम् । मसूचीसचारा कृतमदनिकाराश्च शिखिनाम् । हताप्य प्रियवियुक्तरपूजनचेनसामनवनी नानीपपनावरि ॥४३॥ व्यापारास्तुहिनफणसाय विरहिणीमन कीर्णाद्वारा किरति प्रायकोपमृतोऽपि पराप्युमा सपदि यारिधराग्यमीरव । प्र जग्धारा जलघर ॥८॥ देवे वर्षत्यशनपरनव्यामृता पयिन परिग्न्धुमयानना याठिर यलिरेचितमप्यमा ॥४४॥ यहिदेतोर्गहाट्नेह फल्यनिचित सेतुमि पङ्कमीता । नीघ्र विगतरागगुणोऽपि जनो न कचरात यानि पयोदनमम्पति । प्रातानविरलजलान्पाणिमिताडयित्वा शूर्पच्छरस्थगित- अमिहिते ठिमिग्वमियोश्चरनन्ते ननृते नापछयै ॥४॥ शिग्सो योषित सचति ।। ५९ ॥ आकर्ण्य स्मरयौवराज्य प्रौढमोक्तिकर पयोमुवा बिन्दय फुटजपुष्पर घर । परह जीमूतधोरपनि नृत्यत्केकिकुटुम्बकस दघत मद्रा विद्युता नममि नाट्यमण्डले पृथत म कुमुमानिश्रियम् | मृदाक्रियाम् । उ मीरग्नवनीलकन्दलदलव्याजेन रोमाञ्चिता ॥ ४६ ॥ मीमण्डरीमण्डपीभूतपाथोषगरव्यहांमु वर्षामु | हणेन समुच्छ्तिान् घमुमती दभे शिली भ्रष्वजान् ॥ ६०॥ मचा । कदम्मे प्रसून प्रसूने मादी मन्द मिरि दो मिरिन्दे | वज्रेण निजगत्पतेलरिपोरच्छिनपक्षा पुरा ये मीता निम. मदो भूत् ॥ १७ ॥ उग्निद्रान्दरदातररम्यमानगुष | मजुरधिजठरे ते लूनपक्षागिरीन् । आश्वास प्रणदु खजा न्मदा घमधुपे नरमेधारे । ममेऽपि य प्रयसी प्रनिहाय शमयितु तेषामुदमव्यथामुत्तरयुर्जलदच्छलेन जरधेरूढा पाता तो विपाणरहिताय नमो पाय || १८ || म्मस पर्वता ॥६१ ॥ मन्द मुद्रितपामय परिपत पनममयमहीमपरानम्याम्पगम्य निमुमनपतिचाप गोपुरत्व १रात्रिम् २४ां कृत्वा ३ तस्दिव वीरतस्यारोक प्रकाशस्त ·३४२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् Mana-r ज्झकारिझन्झामरुद्वेगध्वस्त कुटीरकाग्रनिपतच्छिद्रेषु लब्धा ॥ ७३ ॥ प्रसार्य पादौ विहितस्थितीना दोलासु लोलाशुक न्तरा । कर्मव्याकुटुम्बिनीकुच मरवदच्छिद प्रावृष प्रारम्भे पल्लवानाम् । मनोरथानामपि यन्न गम्य तद्दष्टुमापु सुदृशा मदयन्ति कन्दलदलोल्लासा पयोबिदव ॥ ६२॥ किंचिन्मु | युवान ॥ ७४ ॥ उन्नम्य दूर मुहुरानमत्य काता द्रितपासय शिखिकुलैरुत्कण्ठमालोकिता जीर्णावासरुदद्दरि श्लथीभूतनितम्बबिम्बा । दोलाविलासेन जितश्रमत्वात्प्रकर्ष द्रगृहिणीश्वासानिलर्जर्जरा । एते ते निपतन्ति नूतनघना । मापु पुरुषायितेषु ॥ ७५ ॥ दृशा विदधिरे दिश कमल प्राइमरारम्भिणो विच्छायीकृतविप्रयुक्तवनितावक्त्रेदवो राजिनीराजिता कृता हसितरोचिषा हरति चन्द्रकावृष्टय । बिदव ॥ ६३ ॥ काले नीलबलाहके सतडिति प्रीतिप्रदे अकारि हरिणीद्दश प्रबलदण्डकास्फुरद्वपुर्विपुलरोचिषा बर्हिणामाश्चर्य कथयामि व शृणुत भो यद्वृत्तमस्मद्गृहे । वियति विद्युता विभ्रम ॥ ७६ । प्रत्यासन्नमुखी कराम्बुज सौभाग्यव्ययशङ्कयैकशयने कान्ताप्रियाम्यामहो मानिभ्या युगप्रेलोलिता प्रेलिकामारुह्येयमुदस्तहारलतिकाव्यावृत्त बत रात्रिमेव सकला चीर्ण प्रवासिव्रतम् ॥ ६४ ॥ उत्फुल्ला | तुगतनी । दृष्टादृष्टमुखी गतागतवशादालोलमानाशुका र्जुनसर्जवासितवहत्पौरस्त्यझम्झानिलप्रेड्डोलस्पलितेन्द्रनील- | तन्वनी गगने करोति पुरत शातहद विभ्रमम् ॥ ७७ ॥ शकर स्निग्धाम्बुदश्रेणय । धारासिक्तवसुधरासुरभय प्राप्तास्त वर्षावायव एवाधुना धर्माम्भोविगमागमन्यतिकरश्रीवाहिनो वासरा एते ते दुरतिक्रमकममिलद्धर्मोमिमर्मच्छिद कादम्बेन ॥ ६५ ॥ आच्छन्ने क्षितितेजसी मनसिजव्यापारमेय रजोभरेण ककुभो रुन्धन्ति झञ्झानिला । गाढारम्भनिगूढ़ मन स्वात्मा च द्वयमेतदस्ति दशम द्रव्य परेषा तम । नीरदधटासघट्टनीलीभवद्योमकोडकटाहपातुकपयोवेणीकण कालाकाशदिशा निरस्तमधुना नामापि वर्षागमे द्रव्य वारि | आहिण ॥ ७८ ॥ धाराधौत धुनाना शशधरधवल केसर गुणन वारिदरव कर्मापि वारिक्रिया ॥ ६६ ॥ आसारेण केतकीना कैलासे किंनरीणा चलदलकलतालासलीला न हर्म्यत प्रियतमैर्यातु चहि शक्यते शीतोत्कम्पनिमित्त । दधाना । आमूल मानिनीना मनसि विनिहित मानमु मूल मायतदृशा गाढ समालिन्यते । जालै शीकरशीतलैश्च । यन्तो वान्त्येते वारिवाहव्यतिकरशिशिरा प्रावृषेण्या मरुतो रत्यन्तखेदच्छिदो धन्याना बत दुर्दिन सुदिनता याति । समीरा ॥ ७९ ॥ गोकर्णे गाहमाना पृथुतरपृषतग्राहिण प्रियासगमे ॥ ६७ ॥ उद्योग क्षयमेति हन्त सहसा जाड्य | शबरौघानाकर्षन्तो दिगन्तानपि च विदघत कन्दलीसुप्रचा समुज़म्मते मिनस्यापि च दर्शन भवति नो कि वान्यदाच रान् । एते धावन्ति वार्धश्रवसमुरुधनुर्धारयन्त समतादा महे । यल्लोकरपृहणीयता गतमभूत्तज्जीवन व्यर्थता प्राप्त वृण्वन्तोऽभ्रवीथिं वनमिव शबरभ्रातिमाजोऽम्बुवाहा ॥१०॥ येन दुनोति तन्मम मनो दुर्दैववदुर्दिनम् ॥ ६८ ॥ सर्व वर्षापथिका प्रोद्गतकन्दला वसुमती वृद्धिर्जलाना परा जात निष्कमल उपरि पयोधरमाला दूरे दयिता किमेतदापतितम् । जगत्सुमलिनैरीधा घनैरुन्नति । सर्पन्ति प्रतिमन्दिर द्विर । हिमवति दिव्योषधय कोपाविष्ट फणी शिरसि ॥ ८ ॥ सना सत्यक्तमार्गो जनो वर्षाणा च कलेश्च सप्रति जय उपरि धन धनपटल तिर्यग्गिरयोऽपि नर्तितमयूरा । क्षितिरपि त्येकैव राज्यस्थिति ॥ ६९ ॥ नैतद्वारिदर्जित रतिपति कन्दलधवला दृष्टिं पथिक क पातयतु ॥ २ ॥ प्रस्थानढकारयो नैते वारिधरा सवन्मदजलास्तसिन्धुरा गतेन यदि सा न जीवति प्राणिति प्रियतमा तथापि प्रोद्धुरा । नेपा विद्युदिय विमाति रुचिरा तच द्रहासप्रमा किम् । इत्युदीक्ष्य नवमेघमालिका न प्रयाति पथिक मन्य मानिनि मानदुर्गमधुना जेतु किमायात्यसौ non स्वमदिरम् ॥ ८३ ॥ शिखिनि कूजति गर्जति तोयदे दृष्ट्वाडम्वरमम्बरे घनकृत सौदामिनीनर्तकीनृत्यारम्भमृदा स्फुटति जातिलताकुसुमाकरे । अहह पान्य न जीवति है मङ्गलरव श्रुत्वा च तद्गर्जितम् । पुष्प्यपुष्पमरानतागण प्रिया नर्मसि मासि न यासि गृह यदि ॥ ८४ ॥ रसर तरुस्कन्धावसद्वायसकाणावर्णनसोत्सवप्रियतम पान्या ययु तरुणीकेशश्यामे पयोभृति निर्मर स्फुटति चपले वारंवार मन्दिरम् ॥ ७१ ॥ समन्येव निरन्तर निवसतिमिनाधना क्षणधुतितेनसि । उपगुरुजनं मन्ये दैन्यात्सरापुरा रोक्न पया पद्धसमाकुल क्छपता वारा सदा दुर्दि निशीथे लीनाना झटिति तडिता वीय सुप्तया निभृतनिभृत मन्दोच्यास तया बत रुपले नम् । एवं यद्यपि दूपणानि तदपि स्वजनोल्लास ससो विषय बनानामाभोग रसिपाधकेनो मुखदृशा । न गीत सत्तिनिमित्तैक्गुणत प्रायद प्रपेदे यश ॥ ७२ ।। सोत्कण्ठ न च रुदितमुत्कण्ठतरल न मुक्ता निवासा दोलालि स्फुरदनुमत सिं तु हृदयम् ॥ ८६ ॥ यथा सौदर्यमि दीवरलोचनानां दोलामु लोरामु यदुसलास । व्योमश्वरजल्दधूम स्थगयति स्फुलिझाना रूप दधति च यदि प्रसादालमते पविस्य जानाति तद्वर्णयितु मनोम् १ मावणमासे ·वर्षावर्णनम् M यथा कीटमणय । यथा विद्युब्बालोलमितपरिपिद्गाश्च कापि वलाका कापि ययका मुद् धत्ते ॥ ९८ ॥ ककुमस्तया मन्ये लग्न पथिकतरखण्डे मरदव ॥ ८७ ॥ शिशिरसाकरसाहिनि मारते चरति शीतमयादिव मरना । वहीं रौति बका स्टन्ति तडितो भ्राम्यन्त्यतिव्याकुला मनसिज प्रतिवेश नियोगिनीहृदयमाहितशोकहुताशनन् विक्रोशन्ति धना धना च मिलपत्युच्चैवलाकारलि । ॥ ९९ ॥ एष्यन्त्यवश्यमधुना हृदयाधिनाया मुग्धा सुधा आत्मान मरुत क्षिपन्ति सलिलासार पतत्यग्रतो मुस्त्वा | कुरुत मा विविध मिलापम् । इत्यं शशमुरिस गर्जितकेत प्रावृषि साहसैक्रसिके याति प्रियामध्वगे ॥ ८८ ॥ न पाथोघरा पथिकपङ्कजलोचनाम्य ॥ १०० ॥ आणि- नृत्यचन्द्रकिणि कणन्मधुलिहि श्यामायमानक्षितौ धीरध्वान तानि रसितानि यया प्रमपंप्रद्युम्नराजरथनि म्यनमोदी। पयोमुचि प्रविलसत्सौदामिनीदामनि । धाराम्भ क्णवाहि- उच्च रणधरणनूपुरया पुरन्ध्या क्षिप्रा प्रिय फुपितयापि तथा शीतमरुति प्राणान्पयोदागमे हा हा हासति मुग्घिका नववधू मिसले ॥ १०१ ॥ प्रणतिमिरपि पत्यु प्रार्थनामिश्च सग्या रित्यध्वग क्रन्दति ।। ८९ ॥ श्रुत्वा बालमृगीविलोलनयना क्षणमपि न मनस्तो मानिनी मानमोझत् । तमसमारा शन्दं घनाना पुरा भीत्या वक्षसि सश्रितापि निविड भूय | स्त्रीभूतगानप्रकार फणिनमिय शिखण्डी किं न मण्डीचकार समालिङ्गति । या वनादपहृत्य रोपितवती कण्ठे ममैरा ॥ १०२ ॥ नममि जलदलक्ष्मी सानया वीक्ष्य दृश्या नन सा द्रक्ष्यत्यधुना कथं नु विरहे बाला पयोदारलीम् । प्रपससि यदि कान्तेत्यर्धमुक्या कथचित् । मम पटमर ।। ९० ॥ रात्री वारिमरालसाम्बुदरयोद्विमेन जाताश्रुणा | लम्ब्य प्रोछिखन्ती धरित्री तद्नु कृती सा यर याचो पा-येनारमनियोगदु खपिशुनं गीत तथोत्कण्ठया । आता निवृत्ता ॥ १०३ ॥ विरमत घना कि वो वृश्या मुधैर जीवितहारिण प्रसनालापस सकीर्तनं मानस्यापि जला- | विसृष्टया प्रजत ककुमं कामप्यन्या मनोरुचिरामत । न ञ्जलि सरमस लोकेन दत्तो यथा ॥ ९१ ॥ ग्रामेऽस्मिन् तदिह वनं नासौ मार्गों न तच धरातल विरहगलितस्तन्च्या पथिकाय पान्य वसतिर्नेवाधुना दीयते रागावन विहारमण्डप | यन्न प्लुतं नयनाम्बुमि ॥ १०४ ॥ असरदलकाकीणे वर्ण तले पान्थ प्रसुमो युवा । तेनोद्गीय खलेन गर्नति घने न केकिरुतं श्रुतं श्वसितविजितो वातो घातो न वा कुट- स्मृत्वा प्रिया तत्कृन येनाद्यापि करङ्कदण्डपतनाशङ्की जन जोत्कट । न च परिचितासावासपत्ताश्रुणि लोचने स्तिष्ठति ॥ ९२ ॥ भ्रात पान्थ कुतो भगानगरतो वार्ता | तदपि किमपि प्राइदश्यामा धुनोति वियोगिनी ॥ १०५ ॥ न वा वर्तत वाढ ब्रूहि युना पयोदसमये त्यक्या प्रिया | मेधैर्योम नमाम्बुमिनमुमती विद्युछतामिर्दिशो धाराभि- जीवति । सत्य जीवति जीवतीति कथिता वार्ता मयापि गगन वनानि कुटजै पूर्वृता निमगाः । एका घातयितु श्रुता विस्तीर्णा पृथिवी जनोऽपि विविध किं किं न समा | वियोगविधुरा दीना वराकी स्त्रियं प्रावृट्काल हताश वर्णय व्यते ॥ ९३ ॥ धीर वारिधरस वारि किरत श्रुत्वा निशीथे कृतं मिथ्या किमादम्बरम् ॥ १०६ ॥ वाता वान्तु कदम्ब- ध्वनि दीर्घोच्यासमुश्रुणा विरहिणीं वारा चिर ध्यायता । रेणुशबला नृत्यन्तु सर्पद्विप सोत्साहा नपारिगर्मगुरवो अध्वन्येन विमुक्तकण्ठकरुण रानौ तथा ऋन्दितं ग्रामीणै । मुश्चन्तु नादं घना । ममा कातवियोगशोकजलघौ मा पुनरध्वगस वसतिमे निषिद्धा यथा ॥ ९४ ॥ भ्रात वीक्ष्य दीनानना विद्युलिं स्फुरमि त्वमप्यकाणे स्त्रीवे पान्थ प्रसीद प्रतिविरम समुत्सृज्य बालामकाण्डे गन्तुं समाने सति ॥१०७॥ अम्मोगाहमुरद्विषो निरसन यान्ताद्रि- वाभ्याम्बुपूरप्लुतनयनमुखी प्रेयसी ते न युक्तम् । वृत्तं ग्रामे | दिव्यौपधी कन्दपय विलासचम्पयनुलतामञ्जरी । ऽतिकष्टं यदिह गृहपते प्रोषितस्स प्रियाया मुक्ताक्रन्दास्त्व | लेखा व्योमक्षोपले विरचिता चामीकरस स्फुरद्वान्न मेतान्सलिल वितरणे निर्गतान्पश्य बन्धून् ॥ ९५ ॥ मद्रार | पान्थविलासिनीजनमन कम्पाय शम्पामवत् ॥ १०८॥ श्रुत्ला ग्रामके त्व वससि परिचयस्तेऽस्ति जानासि वार्तामस्मिन्न । तन्च्या निशीथे नरधनरसितं विश्लयाङ्ग पतित्वा शय्याया ध्वन्यजाया जलधररसितोत्का न काचिद्विपन्ना । इत्य पान्य भूमिपृष्ठे करतल्धृतया दुखितालीजनेन । सोत्कण्ठं मुक्त प्रवासावधिदिनविगमापायशङ्की प्रियाया पृच्छन् वृत्तान्त क्ण्ठं कठिन्कुचतटाघातशीर्णाश्रुबिन्दु स्मृत्वा स्मृत्वा प्रियस मारात्स्यितनिजमवनोऽप्याकुलो न प्रयाति ॥ ९६ ॥ स्खलितमृदुवचो रुद्यते पान्यवघ्या ॥ १०९ ॥ वर्षापथिककामिनी सद्योत. अदृष्टपूर्वमस्माभिर्यदेतदृश्यतेऽधुना । विष विषधरै प्राचीमहीघरशिलाविनिवगितस धाराधरस्फुरदयोधनता- पीत मूच्छिता पथिकागना ॥ ९७ ॥ सखि डितस्य । तवायसस तानस क्णा विकीणा खद्योतमोत- हे पश्य रसमयं जरघरसमय समुन्नद्धम् । विलसति सुषमा स्फुटमावहन्ति !! ११० ॥

·३४४ सुभाषिवरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् vwww । हस. नवैर्गुणै सप्रति सस्तवस्थिर तिरोहित प्रेम धनागमश्रिय तरमुपगत पद्म पद्म निवेशितमानन प्रतिपुटकिनीपन । ॥ १८ ॥ पतन्ति नासिन्विशदा पतत्रिणो धृतेन्द्रचापा च्छाया मुहुर्मुहुगसितम् । मुहुरुपगतैरसै कोणीकृता जल न पयोदपतय । तथापि पुष्णाति नम श्रिय परा न धीचयो जलदमलिना हसेनाशा विलोक्य पिपासता ॥१११॥ रम्यमाहार्यमपेक्षते गुणम् ॥ १९ ॥ विपाण्डुभिानतया पयोधरैश्युताचिरामा गुणहेमदामभि । इय कदम्बानिल शरदर्णनम् भर्तुरत्यये न दिग्वधूना कृशता न राजते ॥ २०॥ विहाय अहो माणस्य सधान शरदि सरभूपते । अपि सोऽय वाञ्छामुदिते मदात्ययादरक्तकण्ठस रुते शिखण्डिन । विपामीश कन्याराशिमुपागत ॥ १॥ अपीतक्षीकाद श्रुति श्रयत्युन्मदहसनि खन गुणा प्रियत्वऽधिकृता न बमसदृष्टामलाम्बरम् । अप्रसादितसूक्ष्माम्बु जगदासीन्म सस्तव ॥ २१॥ अमी पृथुस्तम्बभूत पिशङ्गता गता नोरमम् ॥ २ ॥ अथोपगूढे शरदा शशाङ्के प्रावृड्ययौ विपाकेन फलस शालय । विकासि वप्राम्भसि गधमूचित शान्ततडित्काक्षा । कासा न सौभाग्यगुणोऽङ्गनाना नष्ट । नमन्ति निघातुमियासतोत्पलम् ॥ २२ ॥ विहारभूमेरभि परिभ्रष्टपयोधराणाम् ॥ ३ ॥ घोषमुत्सुका शरीरजेभ्यश्च्युतय्थपतय । असक्तमूधासि शरत्समयस्वभावास्यानम् पय क्षरन्त्यमूरुपायनानीव नयति धेनव ॥ २३ ॥ दर्शयति शरन्नय पुलिनानि शनै शनै । ननसगम जगत्प्रसूतिर्जगदेकपायनी प्रजोपकण्ठ तनयैरुपेयुपी । युर्ति सनीडा जघनानीव योषित ॥ ४ ॥ एकेन चुलुकेनान्धि समग्रा समितिर्गयामसावुपैति मत्रैरिव सहिताहुति ॥२४॥ निपीत कुम्भजेन यत् । तस्योदयेऽन्त कालुष्य त्यजत्यापो कृतावधान जितबर्हिणध्वनौ सुरक्तगोपीजनगीतनि खने । भयादिव ॥ ५ ॥ पाथोदजालजटिल मलिन शरदगना । इद निघत्सामपहाय भूयसी न ससमभ्येति मृगीकदम्बकम् अम्बर धापयामास चद्रिकाचयवारिभि ॥ ६॥ धन्या शरदि पते प्रोडसचित्रशालिकान् । प्रासादान्त्रीसखा | उपैति शुष्यन्कलम सहाम्भसा मनोभुवा ॥२५॥ असावनास्थापरयावधीरित सरोरुहिण्या शिरसा पौरा केदारांश्च कृषीरला ॥ ७ ॥ नमिता फलभारेण तस इवाभिपाण्डताम् ॥ २६ ॥ अमी समुद्भूतसरोज न मिता शालमारी । केदारेषु हि पश्यत के दारेषु रेणुना हता हतासारकणेन वायुना । उपागमे दुश्वरिता विनि स्पृहा ॥८॥ हसश्चन्द्र इवाभाति जल व्योमतल यथा । विमला फुमुदानीव तारका शरदागमे ॥ ९॥ इवापदा गतिं न निश्चेतुमल शिलीमुखा ॥ २७ ॥ राजीवमिव राजीव जल जलमिवाननि । चन्द्रश्चन्द्र मुखैरसौ विद्रुमभङ्गलोहित शिखा पिशङ्गी कमलस इयातन्द्रा शररसमुदयोधमे ॥ १० ॥ काशा क्षीरनिकाशा | बिभ्रती । शुकायलिय॑क्तशिरीषकोमला धनु श्रिय गोत्रभिदौ दधिशरयर्णानि सप्तपर्णानि । नवनीतनिभश्चद्र शरदि ऽनुगच्छति ॥ २८ ॥ ददतमन्तरिताहिमदीधितिं खगकुलाय च सक्रममा ज्योस्मा ॥ ११ ॥ द्वयमिदमत्यन्तसम | फुलायनिलायिताम् । जलदकालमबोधकृत दिशामपरयाप नीचे प्रभविष्णुता शरचेयम् । क्षेत्रेम्य प्राप्य फल खलेषु रथावयवायुध ॥ २९॥ स विकचोत्पलचभुपमैशात निक्षिप्यते यसाम् ॥ १२ ॥ अय प्रसो दुमुखी सिताम्बरा | क्षितिमृतोऽङ्कगता दयितामिय । शरदमच्छगलद्वसनोपमा समाययायुत्पलपत्रलोचना । सपना श्रीरिव गा निषेधित क्षमघनामघनाशनकीर्तन ॥ ३० ॥ जगति नैशमशीतकर सहसवालव्यजना शरधु ॥ १३ ॥ समुल्लसत्पङ्कजलोचनेन | करैर्वियति वारिदयन्दमय तम । जलजराजिषु नेद्रमदिद्रवात विनोदय ती तरुणानरोपान् । शुदाम्बरा गुप्तपयोधरनी ) महतामहता क च नारय ॥३१॥ समय एव क्रोति बला शरमयोदय समाजगाम ॥ १४ ॥ पयोदकेशेषु विकृष्य यल प्रणिगदत इतीव शरीरिणाम् । शरदि हसरवा परुषी रोगामिप्यास सा फोकनदायताक्षी । वर्षावधू सा, कृतस्तरमयूरमयूरमणीयताम् ॥३२॥ तनुरुहागि पुरोविनित भियगुग्नयन्ती प्रौदा सपरीप शरथकाशे ॥ १५ ॥ चन्द्रायते प्पनेवरपक्षविहङ्गमकूजिते । जगठरक्षमयेव शिसहिन गुरुचापि हमो हसायते चारुगन कान्ता । कान्तायत । परिमयोऽरिमयो हि मुदु सह ॥ ३३ ॥ अनुवन यनराणि सर्शमुखन वारि यारीयत सच्छनया निहाय ॥ १६ ॥ वधूमुखे महल्यगजयाधरचारुणी । विकचमाणदलायन्यो ऐत्र धनु पादुपयोधरेण शरधानार्दनगशतामम् । धिक महचिरे रुचिरेक्षणविनमा ॥३१॥ फनकमारिशस प्रमोदयी सकलदामिन्दु ताप रपरभ्यधिक धकार ॥१७॥ दधे सरजमारणसरचारुभि । प्रियविमाीितमानपनी उसी सम परिणामरम्यना नदीरनौदत्यमाता महीम् । | रुपा रिसने रसनापार्यत॥ ३५ ॥ मुसुसरोजरूच भर १ मरम् २ राम्पोखन् पाटरामनुचकार घोरदशा यत । पृतनगतरमुरमुरनाम्तो ·शरद्वर्णनम्, हेमन्तवर्णनम् ३४५ न कमलं कमलम्भयदम्मसि ॥ ३६ ॥ विगतसम्यजिघल्ल- ततसन प्रेरितलोललोचना । निर्तितमृरियमय शिवठे मघट्यस्कलमगोपवधून भूगरजम् । श्रुततदीरितकोमल- , मयादकामापि हि दृष्टिरिनमम् ॥ ५१ ॥ करी धुनाना नर- गीतकध्वनिमिषेऽनिमिपेक्षणममतः ॥ ३७ ॥ कृतमदं निग- पछयाकृती वृथा कृया मानिनि मा परिश्रमम् । उपेयुपी दन्त इवाकुलीकृतजगत्रयमूर्जमतङ्गलम् । क्युरयुक्छद- कल्पलतामिशङ्कया कथं न्वितम्रसति षट्पदावलिः ॥ ५२ ॥ गुच्छमुगन्धयः सततगास्ततगानगिरोऽलिमिः ॥३८॥ तीक्ष्णं चेलाचलेन चलहारलतापराण्डेर्वेणीगुणेन च चललया- रविस्तपति नीच इवाचिरायः राझं रुरुस्त्यजति मिनमिता- कृतेन । हेलाहितम्रमरकमममण्डली मिश्रयं रचयती कृतजः । तोयं प्रसीदति मुनेरिव चित्तवृत्तिः काम ददि चिरं नतभूः ॥५३॥ मुक्त काचनकुण्डले निपतिते मानिस्य- इव शोपमुपैति परः ॥ ३९ ॥ आसादितपक्टनिर्मलचन्द्र- भूपामणी कीर्णे कैलिसरोरुहे विगलिते मुक्ताकलाप हासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः । उत्साय गाढ- । सति । निःश्वस्याग्लुजलोचनानमरिकानुत्यावसाने पुन तमसं घनकालमुग्रं रामो दशासमिर संभृतबन्धुजीवः प्राणेशच्युतिशङ्कयेव हृदये हस्तारनिन्दं ददौ ॥ ५४ ॥ ॥ ४० ॥ वृद्धाशनेय विनही सरिदुदतवं वेदान्तिनामिन शरद्वायवः मनः शुचि नीरमासीत् । चन्द्रे प्रमा युवतिवक्र इवामृता- लोलपम्मिछमछिकामोदनामिताः ॥ ५५ ॥ वान्ति कहार. कान्ति राम रतिलान्सवामिनीमुहदोऽनिलः । सरगा- भूद्विद्वत्कवित्वमिन केविरुतं न रेजे ॥ ४१ ॥ मधुमधुरिम- सुमगाः सप्तच्छदमुगन्धयः । याता नगरतम्लाननधू- मङ्गी मेजिरे हंसनादास्तुहिनपटललीला लेमिरे वारि- गमनमन्यरा: ।। ५६॥ वाहाः | क्षितिरमपदपका किं च रोलम्बबालावलिकलित. शरत्पथिका नलिन्यः शैवलिन्यस्तदासन् ॥ ४२ ॥ स्फुटं स्फुटपलाशनसु पत्रानुपङ्गं पथि विस्मरन्त कथाशेप च पयोदवृन्दे । भगमासिचभूपुटै विपाककपिशीकृताः कलममञ्जरीविनती। मार्गेपु चन्द्रातपपिच्छिलेषु पदे पदे चस्सरध्वनीना. बभौ दिवि शुकावलिः कुवलयच्छविजङ्गमा समानहृदय- ॥ ५७ ॥ इह निचुलनिकुओ वंशसमारमाजि स्वपिपि गमा विबुधचापलक्ष्मीरिव ॥ ४३ ॥ अपाकृत्याशेषाण्यपि यदि मुहूर्तं पश्यसि क्षेत्रमेतत् । इति पथिकमकमान्मार्ग च धनजालानि परितस्तमोधूमस्तोमोद्भवमलिनिमानं च एयोपविष्टं वदति तरुणान्तं गोपिका सागमद्गम् ॥ ५८ ॥ तद्नु । शरश्चन्द्रः शिल्पी रतिपतिमुदेऽसौ निजकरैः सुधा संदोहा वनमवनं पाण्डुरयति ॥ ४४ ॥ रम्यं हर्म्यतलं हेमन्तवर्णनम् नवाः सुनयना गुञ्जविरेफा लताः प्रोन्मीलनमालतीसुर- 'भयो याताः सचन्द्राः क्षपाः । यद्येतानि जयन्ति हन्त हेमन्तहिमनिस्सन्दमवलोक्य मनोमवम् । ग्रहतु सुना परितः शस्त्राण्यमोघानि मे तदोः कीदृगसी विवेकविमः । चेतो रविर्देवो धनुर्दधौ ॥ १॥ दुराशेन दरिद्रस्य तृष्णन कीदृक्प्रबोधोदयः ॥ ४५ ॥ अर्ध सुप्तो निशायाः सरमस- | कृपणस च । अहो न विरमत्येषा हन्त हेमन्तयामिनी ॥२॥ सुरतायाससन्नश्लथाङ्गः योद्धतासघतृष्णो मधुमदविरतो हेमन्ते बहुदोषाध्ये द्वा गुणौ सर्वसमतौ । अयत्नशीतलं हर्म्यपृष्ठे प्रबुद्धः । संभोगक्लान्तकान्ताशिथिल जलतावजित वारि सुरतं खेदवर्जितम् ॥ ३ ॥ हेमन्तसमयसभायाख्यानम् कर्करीतो ज्योत्स्नाभिन्नाच्छधारं न पिवति सलिलं शारदं मन्दपुण्यः ॥ ४६ ॥ चेतः कर्षन्ति सप्तच्छदकुसुमरसासार-शीतलं वारि निशा च मुरतक्षमा ॥४॥ हसन्तीं वा हेमन्त मरिष्यामि त्वय्यतीते गुगद्वयम् । अयत्न- सौरम्यलुभ्यद्गीसगीतमश्रुितिसुमगदिशो वासराः शार- दीनाः । किं च व्याकोशप हमधुरमुखी संचरञ्चचरीक- । इसन्ती वा हसन्ती यामलोचनाम् । हेमन्ते ये न सैपन्ते ते नूनं देवञ्चिता ॥५॥ कामिनो हन्त हेमन्तनिशि श्रेणीवेणीसनाथा रमयति तरुणः पद्मिनीमंशुमाली ।। ४७ शीतज्वरातुरा. । जीनन्ति हरिणाक्षीणा वक्षोजाक्षेपरजिता. भ्रमरप्रीडा ॥ ६ ॥ अद्य शीतं यरीवर्ति सरीसति समीरण । अलक्षितकुचामोगं अमन्ती नृत्यभूमिषु । सरेणापि अपत्नीको मरीमति नरीनति कुचोप्मवान् ॥ ७ ॥ सरोजाक्षी न लक्ष्यीक्रियते शरैः ॥ १८ ॥ भ्रमात्यकीर्णे हिमघरलदन्तकेशी मन्दद्युतितारका, हचिमिरा भ्रमरीषु किंचिञ्चलावले चञ्चललोचनायाः । कुचौ | द्विगुणीभूता रजनी वृद्धव शनैः शनैर्याति ॥ ८ ॥ कदाचिजधनं युवानो विलोक्य साफल्यमापुरक्ष्णोः | अम्बरमेष रमण्यै यामिन्यै वासरः प्रेयान् । अधिकं ॥४९॥ परिश्रमन्त्या अमरीविनोदे नितम्बविम्बाद्विगल- ददौ निजागादय सकुचित स्वयं तस्यौ ॥ ९ ॥ हुकूलम् । पिलोक्य कम्पावन कोमलास्याः घुमायमन्याः । विक्रमति मर्ये विक्रमति मुकुलति चास्त तसिन् । सुदृशो थवान्छुः ॥५०॥ यतो यत. षट्चरणोऽभिवर्तते शिशिरे नि.म्बकुटुम्ब, पङ्कजलीला समुहति ॥ १० ॥ ४४.८ मौ.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् कन्याप्रसूतस्य धनु प्रसङ्गादगाधिकासादितविक्रमस । धैन सालसागस्तु तसात्किमु न भवतु दीर्घा हैमनी यामिनीयम् जयाधीनपराक्रमस हिमस्स कर्णस्य च को विशेष ॥ ११॥ ॥ २६ ॥ जरीजम्मत्प्रौढामणिकरसदोहसदृशस्फुरदीसित्रात- अलं हिमानीपरिदीर्णगात्र समापित फाल्गुनसगमेन । प्रगुणतरतारुण्यसुभगाम् । हसन्ती हेमन्ते परिजन अत्यन्तमाकाद्वितकृष्णवमा भीष्मो महात्माजनि माधतुल्य युता वा सुवदना हसन्ती सेवन्ते परिणतमहामाग्यनिचया ॥ १२॥ अविरलफलिनीवनप्रसून कुसुमितकुन्दसुगन्धिगन्ध ॥ २७ ॥ वेपन्ते कपयो भृशं कृतजई गोजाविकं म्लायति वाह । गुणमसमय चिराय लेभे विरलतुषारकणस्तुपार- या चुल्लीकुहरोदर क्षणमपि प्राप्यापि नैपोझति । शीता काल ॥ १३॥ निचयिनि लवलीलताविकासे जनयति लोप्रतिव्यसनातुर पुनरसौ दीनो जन कूर्मवरखान्यज्ञानि समीरणे च हर्षम् । विकृतिमुपययौ न पाण्डसूनुश्चलति शरीर एव हि निजे निहोतुमाकाङ्क्षति ॥ २८ ॥ शीतासो नयान्न जिगीषता हि चेत । ॥ कतिपयसहकारपुष्प रिच नूतनस रुचयो विद्या इवामेधसा विप्रातिकामिणा रम्यस्तनुतुहिनोऽल्पविनिद्रसिन्दुवार । सुरभिमुखहिमागमान्त विभूतय इव क्षीदस बोधा इव । भायै सवलिता इव शसी समुपययौ शिशिर सरैकबन्धु ॥ १५ ॥ गजपति- प्रियतमे दृम्भङ्गय मुभ्रया प्रादुर्भूय तिरोभवन्ति सहसा द्वयसीरपि हैमनस्तुहिनयन्सरित प्रपतापति । सलिल हैमन्तिका वासरा. ॥२९॥ लजा प्रौढमृगीदृशामिव नवस्त्रीमा सततिमध्वगयोपितामतनुतातनुतापकृतं दृशाम् ॥ १६ ॥ रतेच्छा इव खैरिण्या नियमा इव मितरुच पुल्याइना- इदमयुक्तमहो महदेव यद्वरतनो स्मरयत्यनिलोऽन्यदा । प्रादुर्भूय तिरोभवन्ति सहसा हैमन्तिका वासरा ॥ ३० ॥ नामिव । दंपत्यो कलहा इव प्रणयिता वाराङ्गनानामिव स्मृतसयौवनसोप्मपयोधरान्सतुहिनस्तु हिनस्तु वियोगिन हेमन्ते दधिदुग्धसर्पिरेशना माञ्जिष्ठवासोभृत काश्मीर ॥ १७ ॥ प्रियतमेन यया सरुपा स्थित न सहसा सहसा पलिप्तचारुवपुप खिन्ना विचिनै रतै । वृत्तोरुस्तमकामिनी परिरम्य तम् । तथायितु क्षणमक्षमताङ्गना न सहसा सहसा । जनकृताश्लेषा गृहाभ्यन्तरे ताम्बूलीदलपूगपूरितमुखा धन्या कृतवेपथु ॥ २८ ॥ भृशमयत याऽधरपल्लवक्षतिरनावरणा हिममारुतै । दशनरश्मिपटेन च सीत्कृतैर्निवसितेन सितेन हेमन्तपृथ्वीपतियें ये तत्र जिता दिवाकरकरास्ते तेऽमुना सुख शेरते ॥ ३१॥ चक्रे चण्डरुचा सम रणमसौ सुनिर्वयौ ॥ १९ ॥ व्रणभृता सुतनो क्लसीत्कृतस्फुरित दन्तमरीचिमयं दधे । स्फुटमिवावरणं हिममारुतैर्मुदुतया नो चेन्मन्दकर कथ दिनकरस्तप्तश्च तन्वीस्तन ॥ ३२ ॥ तत्क्षणात् । कान्ताना कुचभूधरे निदधिरे मन्येऽहमेव तदा द्रुतयाघरलेखया ॥ २० ॥ धृततुपारकणस्य नमखतस्ता प्रोधप्रौढारविन्दद्युतिभृति विदलत्कुन्दमाद्यविरेफे काले लतागुलितर्जनविभ्रमा । पृथुनिरन्तरमिष्टभुजान्तर वनित- प्रालययातप्रवलविकसितोद्दाममन्दारदाग्नि । येषा नो कण्ठ यानितया न विहिरे ॥ २१ ॥ हिमऋतायपि ता सलमा क्षणमपि तुहिनोददक्षा मृगाक्षी तेषामायामियामा भृशसिदो युवतय सुतरामुपकारिणि । प्रकटयत्यनुराग- | यमसदनसमा यामिनी याति नूनम् ॥ ३३॥ महरिमं स्मरमय रमयन्ति विलासिन ॥ २२ ॥ पालेयशैल शिखरानिलसप्रयोग प्रोफुलकुन्दमकरन्दहतालिवृन्द । पयोधराकारधरो हि कन्दुक करेण रोपादिव तायते वारोऽयमातपति कुङ्कुमपङ्कपिङ्गप्रोत्तुङ्गरम्यरमणीकुचसङ्ग मुहु । इतीव नेताकृतिभीतमुत्पल तस्या प्रसादाय योग्य ॥ २३ ॥ शुक्हरितयपाना सानि नीहारमास सपदि पपात पादयो ॥ ३४ ॥ वनिताकरतामरसाभिहत पतित विगतनिद्रा क्रौशकान्ता क्षपान्ते । विदधति कमनीयवाणम् । पतित पुनरुत्पतसि । विदित खलु कन्दुक ते दर उत्ककार सरलितगठनालं जर्जरस्काररेफम् ॥ २४ ॥ लघुनि वनिताधरसगमन्धमिव ॥ ३५ ॥ सानन्दकन्दुकविहार तृणकुटीरे क्षेत्रकोणे यवाना नवकर मपरालयस्तरे सोपधाने। विधौ वधूना दोलायमानमणिकङ्कणनिकणेन । उड्डायिते परिहरति सुपुर्म हालिकद्वन्द्वमाराकुचक्रशमहोप्माबद्धरेख । युवचित्तविहंगमेषु इयेना इव स्मृतिभुयो विशिखा विलमा स्तुपार. ॥ २५ ॥ अपि दिर्नेमणिरप क्लेशित शीतसरथ ॥ ३६॥ सरशरधिनिकाश कर्णपाश तागी रयविगलित निशि निजमार्यो गाढमालिस दोाम् । सपिति पुनरुदेत | तालीपत्रताटङ्कमेकम् । यति हृदयचोर कुमन्यास प्यारावावृत्यानल, पशे,-कुमारिवायां प्रसूतस्य २ धनू गौर बलयितमिव नाल लोचनेन्दीचरस ॥ ३७ ॥ रावेगमेनारेपु शरीरेपरिक्रमासादित संपादितो विकमो रोना अमन्दमणिनूपुरवणनचारुचारित्रमं श्रो गदनादिरूप पराममो येन, पसे, पनुविधयागदापु संपादित | स्वरिततारहारच्छटम् । इद तरलकणापलिविशेषवाचारित परमो येन ३ पनतयोसिस्मीन पराको बल यस्य पदो- मनो हरति मुन किमपि कन्दुक्क्रीडनम् ॥ ३८ ॥ अम ধনৰ প্ৰশানান घरपछवाणदमन्दमपीरकं परिस्मसरोरुहसाकाम . कन्दुक्क्रीडा झणझगितमैसला ४ राय ·हेमन्तवर्णनम, शिशिरवर्णनम् ३४७ मानांशुकम् । रणत्कनकमेखलं करसरोरुहाम्यां पुरः पतन्त- ' ॥५०॥ शीतार्तिप्रसरस्तथाकुलपदन्यासैः समुत्कम्पिमिः पान्धे- मपराऽऽददे कुसुमकन्दुकं सुन्दरी ॥ ३९ ॥ वक्रश्रीजित- निर्दयतुच्छगोधननदद्वापारयैः सूचिताः । प्राप्यन्ते हिमपीडि- लजितेन्दुमलिनं कृत्या करे कन्दुकं ब्रीडाकौतुकमिश्रमाव- तानि निमृतप्रोद्घाटधूमा धनस्तोकालक्षकुटीरकाः कथमपि मनया तिर्यग्वहन्त्याननम् । मृगाग्रग्रहकृष्णकेतकदल- प्राप्ता गिरिग्रामकाः ॥५१॥ अन्योन्याहतिदन्तनादमुखरं सर्वावतीनां दृशां दीर्घापाङ्गतरगणैकसुहृदां कोऽप्येष पात्री- | वक्र मुख कुर्वता नेत्रे साश्रुकणे निमील्य पुलकव्यासनि कृतः ॥ ४० ॥ व्यावलगत्कुचमारमाकुलकचं ख्यालोलहारा- कण्डूयता । हा हा हेति सुनिष्ठुरं विवदता वाहू प्रसार्य क्षणं वलि प्रेकुत्कुण्डलशोभिगण्डयुगलं प्रस्वेदि वक्त्राम्युजम् । पुण्यामिः पथिकैन पीयत इव ज्वालाहतश्मश्रुणा ॥ ५२ ॥ शश्वद्दत्तकरप्रहारमधिक श्वास. रसादेतया यसात्कन्दुक सादरं सुमगया संसेव्यसे तत्कृती ॥४१॥ चञ्चच्चेला- शिशिरवर्णनम् चलानि प्रतिसरणिचलव्यस्त वाहोर्विक्षेपादक्षिणस प्रावरणैरनारैगर्मगृहैः स्तनतटैश्च दयितानाम् । संतर्जित- प्रचलितवलयस्तारकोलाहलानि । श्वासत्रुट्यद्वचांसि द्रुत- माढ्यानां निपतति शीतं दरिद्रेषु ॥ १ ॥ मितरकरोत्क्षेपलोलालकानि सस्वसञ्जि प्रमोदं दधति मृग शिशिरसमयस्वभावाख्यानम् दृशां कन्दुकक्रीडितानि ॥ ४२ ॥ अस्याः स्वेदाम्बुविन्दु. कारणोत्पन्नकोपोऽपि सांप्रतं प्रमदाजनः । निशि शीता- च्युततिलकतया व्यक्तवक्नेन्दुकान्तेवारंवारेण वेगप्रहणन- पदेशेन गाढमालिङ्गति प्रियम् ॥२॥ एते समुल्लसद्भासो रा- गणनाकेलिवाचालितायाः। तत्पातोत्थानतालक्रमनमितदृश-जन्ते कुन्दकोरकाः । शीतमीता लताकुन्दमाश्रिता इव तारकाः स्ताण्डवोत्तालतालीलालित्यालोभिताः स प्रतिकलममुना | ॥३॥ अंशुकमिव शीतमयात्संस्त्यानत्वच्छलेन हिमघवलम् । कन्दुकक्रीडितेन ॥ ४३ ॥ अम्मोमिरपि गृहीतं पश्यत शिशिरस माहात्म्यम् ॥ ४ ॥ हेमन्तवायवः आचुम्च्य बिम्बाधरमवल्लीमालिङ्गय संस्पृश्य कपोलपालिम् । दघत्यघरचुम्वनं नयनपङ्कजं मुद्रयत्यमन्दपुलकं मनागमल- श्रीखण्डमादाय करेण कान्तः संत्रासयामास सरोरुहाक्षीम् मङ्गमालिङ्गते । विचालयति चालकं चपललोचनानां | ॥५॥ तपनस्तपति म मन्दमन्दं ज्वलनोऽपि ज्वलति स्म किंचि. हठाचनोत्यविनयं मरुत्प्रिय इवैष हैमन्तिकः ॥४४॥ देव । शरणं शिशिरेऽय किं च यूनां युवतीनां स्तनयुग्ममात्र- हूणीसीमन्तमुद्रां सपदि तरलयन्कीरकान्ताकुचान्तः खच्छ- मासीत् ॥६॥ कुसुमयन्फलिनीरलिनीरवैर्मदविकासिमियहित- न्दनस्तवस्त्राश्चलचपलतया लोलयन्हारवल्लीम् । प्रालेया- हुंकृतिः । उपवनं निरभर्सयत प्रियान्वियुवतीर्युवतीः शिशि- वासपृथ्वीघरशिखरचलचारुवारिप्रवाहप्रक्षोमप्रातिमश्रीः प्रस- | रानिलः ॥ ७॥ उपचितेषु परेष्वसमर्थतां व्रजति काल- रति परितो हैमनो गन्धवाहः ॥ ४५ ॥ नीत्योचैर्विक्षिपन्तः वशालवानपि । तपसि मन्दगमस्तिरमीघुमान्नहि महाहिमहा- कृततुहिनकणासारसगान्परागान्कोन्दानानन्दितालीनतितर- निकरोऽभवत् ॥ ८॥ अभिपिपेशयिपुं भुवनानि यः सरमि- वाख्यत लोघरजश्चयः । क्षुमितसैन्यपरागविपाण्डुरद्युतिरयं सुरभीन्भूरिशो दिल्मुखेषु । एते ते कुडमाक्तस्तनकलशभरा- स्फालनादुच्छलन्तः पीत्वा सीत्कारिवक्त्रं शिशुहरिणां | तिरयन्नुदभूद्दिशः ॥९॥ शिशिरमासमपास्य गुणोऽस नः कइय हेमना वान्ति वाताः ॥ ४६॥ | शीतहरस कुचोप्मणः । इति चियास्तरुपः परिरेमिरे घनमतो नमतोऽनुमतान्त्रियाः॥१०॥ अधिलवङ्गममी रजसाधिक मलि. हेमन्तपथिकः नितासुमनोदलतालिनः । स्फुटमिति प्रसवेन पुरो हसत्सपदि आहूतोऽपि सहायैरेमीत्युक्त्वा विमुक्तनिद्रोऽपि । गन्तु- कुन्दरता दलतालिनः ॥ ११ ॥ द्वारं गृहस पिहितं शय- मना अपि पथिकः संकोचं नैव शिथिलयति ॥४७॥ हेमन्ते | नस पार्थे यहिजलत्युपरि तूलपटो गरीयान् । अङ्गानुकूल- पथिकजनाः प्रियावियुक्ता लोकानां गृहवहिरगणे शयानाः । मनुरागवशे कलत्रमित्थं करोति किमसौ खपतस्तुपारः कन्दर्पाकुलमनसां निशासु तेषां शीतं किं लगति जगत्प्रकम्प- ॥ १२ ॥ वढेः शक्तिलमिव गता दर्शनाद्दाहवृत्तनित्यो- कारि ॥४८॥ हेमन्ते हिमकरविम्वचारुमुख्या रामाया द्वन्धे नवमरुबके वर्तते पुष्पकार्यम् । शीतनासं दधदिव मृदुमुजपञ्जरे शयानाः। ये कालं परमसुखं नयन्ति तेषां शीतं रविर्याति सिन्धोः कृशानुः शीतैर्मीता इव च दिवसाः किं लगति जगत्प्रकम्पकारि ॥४९॥ हे पान्थ प्रियविप्रयोग- | सांप्रतं संकुचन्ति ॥ १३ ॥ पीनोत्तुङ्गपयोघराः परिलसरस- हुतमुम्ज्वालानमिज्ञोऽसि किं किं वा नास्ति तब प्रिया गतघृणः पूर्णचन्द्राननाः कान्ता नैव गृहे गृहे न च दृढं जात्यं न किं वा विहीनो धिया । येनास्मिन्नवकुङ्कुमारुणरुचिच्यासद्ग- काश्मीरजम् । ताम्बूलं न च तूलिका न च पटी तैलं न धर्मोचितै कुन्दानन्दितमत्तषट्पद्कुले काले गृहानिर्गतः १ वदि: २ सूर्यः. ३ वहिः- ४ केमरम्, ·३४८ सुभापितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् गन्धाविलं सद्यो गोघृतपाचिता न वटका शीत कथं गम्यते । पण्डिता । पुरुषाणा तु पाण्डित्य शास्त्रेणैवोपदिश्यते ॥३॥ ॥ १४ ॥ चुल्लीसीमनि गोरसाईमशनं भुक्त्वा परीत्याभ विधीयालीकविश्रम्ममज्ञेषु त्यक्तसौहृदा । नवं नवम वैरभ्याशे खकृषीक्षुयन्त्रनिनदं हर्षात्समाकर्णयन् । शेते मीप्सन्त्य पुश्चल्य खैरवृत्तय ॥ १॥ अल्पन्ति साम येन सहतगोगणोमणि गृहे सस्ताम्बरा गेहिनीमालिङ्गयागणय- | पश्यन्त्यन्यं सविभ्रमम् । हृदये चिन्तयन्त्यन्यं प्रिय को निशासु तुहिनं प्रोड्डामर पामर ॥ १५ ॥ नाम योषिताम् ॥ ५॥ स्त्रीणा द्विगुण आहारो लजा चापि दृनीलनक्रीडा चतुर्गुणा । साहस षड्गुणं चैव कामवाटगुण स्मृत ॥ ६ ॥ न पाणिप्रच्छाद्य नयनयुगमत्यायतमिद नितम्बसौदा | अन्त कुरा सौम्यमुखा अगाधहृदया स्त्रिय । अन्तर्विधा याचरितगतियोगोऽप्यसुलभ । अतिस्वसौ पाणी स्तनभर बहि सौम्या भक्ष्या विषकृता इव ॥ ७॥ कामनाना कित्तेन निरोधान मिलितो निमीलक्रीडाया कलुषयसि मुग्धे किमिति विर्तता मूढचेतसाम् । नार्यो नरविहगानामगबन्धनवागुरा न ॥ १६ ॥ नैतसा प्रसूतिद्वयेन सरले शक्ये पिधातु दृशौ ॥ ८॥ दर्शनाद्धरते चित्तं स्पर्शनाद्रसते बलम् । सगमा सर्पर विलोक्यतै मुखशशिन्योत्स्नावितानैरियम् । इत्थं इसते वीर्य नारी प्रत्यक्षराक्षसी ॥ ९ ॥ चतुर राजत बालतया सखीभिरसकट्टहमीलनाकेलिपु व्यापिद्धा रजनीमुखे | पूर्वमुपायास्तेन वेधसा । न सृष्ट पञ्चम कोऽपि गृहाते च नयने से गर्हते कन्यका ॥ १७ ॥ येन योषित ॥ १०॥ स्त्रियस्तु य कामयते सनिकर्तुं च शिशिरवायवः गच्छति । ईपत्प्रकुरुते सेवा तं तमिच्छन्ति योषित ॥ ११ ॥ केशानाकुलयन्दशौ मुकुलयन्वासो बलादाक्षिपन्नातन्व स्थान नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नर । तेन न्युलकोद्गमं प्रकटयन्नावेगकम्प गते. । वारवारसदारसीकृत नारद नारीणा सतीत्यमुपजायते ॥ १२ ॥ यो मोहान्म मरैर्दन्तच्छदं पीडयन्प्राय शैशिर एष सप्रति मरुस्कान्तासु भवेत्क्रीडान्तिवत् ॥ १३ ॥ अनर्थित्वान्मनुष्याणा मया न्यते मूढो रक्तेयं मम कामिनी । स तस्या वशगो नित्य कान्तायते ॥१८॥ चुम्बन्तो गण्डभित्तीरलकवति मुखे सीत्कृ- तान्यादधाना वक्ष सूत्कभुकेषु वनभरपुलको दमापादयन्त । परिजनस्य च । मर्यादायाममर्यादा स्त्रियस्तिष्ठन्ति सर्वदा ऊरूनाकम्पयन्त पृथुजयनतटास्त्रसयन्तोऽशुकानि व्यक्त | विरूप रूपवन्त वा पुमानित्येव भुञ्जते ॥ १५ ॥ रत्तो ॥ १४ ॥ नासा कश्चिदगम्योऽस्ति नासा च वयसि स्थिति । कान्ताजनाना विटचरितमृत शैशिरा यान्ति वाता ॥१९॥ भिजायते भोग्यो नारीणा शाटको यथा । घृष्यते यो दशा शिशिरपथिकः लम्बी नितम्बे विनिवेशित ॥ १६ ॥ अलक्तको यथा पुण्यामी पूर्णवाञ्छ प्रथममगणितप्लोपदोष प्रदोपे पान्य सुस्वा यथेच्छं तदनु तनुतणे धामनि ग्रामदेव्या । उत्कम्पी | निपात्यते ॥ १७ ॥ शम्बरस च या माया या माया रक्तो निष्पीड्य पुरुषस्तथा । अमलाभिर्बलाक्त पादमूले कर्पटाघे जरति परिजडे छिद्रिणि छिननिद्रे वाते वाति नमुचेरपि । बले कुम्भीनसेश्चैव सर्वास्ता योपितो विद् प्रकामं हिमकणिनि कणकोणत कोणमेति ॥२०॥ संविष्टो | ॥ १८ ॥ हसन्त प्रहसन्त्येता रुदन्तं प्ररुदन्त्यपि । अप्रिय मामदेच्या कुटपटितकुटीकुन्डपकोणैकदेशे शीते सवाति यायौ प्रियवाक्यैश्च गृहन्ति कालयोगत ॥ १९॥ उशना वेद हिमकणिनि रणदन्तपशिद्वयान । पान्य कन्या निशीथे परि- | यच्छास्त्रं यच्च वेद वृहसति. । स्त्रीबुद्धया न विशिष्येत फुथितजरत्तन्तुसतानगुनी ग्रीवापादाग्रजानुग्रहणचटचटपटा तस्माद्रक्ष्या कथं हि ता. ॥२०॥ अनृतं सत्यमित्याहु प्राणोति ॥ २१ ॥ आराकारीपवद्वेर्विरचितमुतृणप्रस्तरान्त सत्य चापि तथान्तम् । इति यास्ता कय धीरे सरक्ष्या निपणे सशर्णिमन्यिकन्याविवरयशविशच्छीतवातामिभूत । पुरुषैरिह ॥ २१ ॥ अन्तर्विपमया घेता बहिवैव मनोरमा । नीता पृच्छेण पान्धे श्वमिरिव निविडं जानुसकोचकुजैरन्त गुलाफलसमाकारा योषित केन निर्मिता ॥ २२ ॥ यदि दुखि मद्विगुणतरकृतायामयामास्त्रियामा ॥ २२ ॥ स्सात्पावक शीत प्रोष्णो या शशलाग्छन । वीणा तदा सतीलं सायदि सादुर्जनो हित ॥ २३ ॥ या माया स्त्रीस्वभारनिन्दा दुष्टचरिता सतत फ्लहप्रिया । मार्यारूपेण सा शेया अनृतं साइस माया मूसत्तमतिरोमता । अशौचं निर्द. विदग्धैदारुणा जरा ॥ २४ ॥ तस्मात्मवप्रयत्नेन नामापि पर- यत्व व स्त्रीगां दोपा समाजा ॥१॥ ग्रियो प्रकरणा रा वर्जयेत् । स्त्रीणामिह हि सर्वासा य इच्छेरसुसुमारमन, दुमा प्रियसाहसा । न्यसा-पि विप्रन्धं पति भात १ कपर विश्वासम् २ कुटा-३ काय- मा रमन ॥२॥ रियो दि नाम राखेता निसर्गादेव मिलन ६ प्रसना नरा एव रिंगा पशिशपाम् 61 . समुचिठायमर १० पारित जाम्भोर यथा मादिकरोनि सतत् ११ पट. ममपन् २ कररम. ३६सरा ४ स्वमायाम ·स्त्रीस्वमावनिन्दा ३४९ ॥ २५ ॥ के नाम न विनश्यन्ति मिथ्यानानानितम्यिनीम् । ववन्धमयाचव तथा गुप्ता हि योषितः ॥ १९॥ लोका- रम्यां बुद्धोपसर्पन्ति ये ज्याला शलमा इव ॥ २६ ॥ यद- नामपि दातारं कर्तारं मानसान्त्वयोः । रक्षितारं न मृप्यन्ति न्तस्तन्न जिह्वायां यजिहायां न तद्वहिः । यहिस्तन्न कुर्वन्ति मर्तारं परमत्रियः ॥ ५० ॥ न काममोगान्वहुलानालंका. विचित्रचरिताः स्त्रियः ॥ २७ ॥ ताडिता अपि दण्डेन गर्थसंचयान् । तया हि बहु मन्यन्ते यथा रत्याः परिग्रहम् शस्त्रैरपि विखण्डिताः । न वशं योपितो यान्ति न दानैर्न ॥५१॥ असद्धर्मस्त्वयं स्त्रीणाममाकं भवति प्रमो। पापी- च संस्तत्रैः ॥ २८ ॥ आस्तां तावकिमन्येन दौराम्येनात्र यसो नरान् यद्वै लजां त्यक्ता भजन्ति ताः ॥ १२ ॥ योषिताम् । विधृतं स्वोदरेणापि प्रन्ति पुत्रमपि स्वकम् अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः । प्रमदा घुत्पयं नेतुं ॥ २९ ॥ रूक्षायां नेहसंमार कठोरायां सुमार्दवम् । नीर- कामक्रोधवशानुगम् ॥ ५३ ॥ यस्य सी तस्स भोगेच्छा सायां रसं बालो बालिकायां विकल्पयेत् ॥ ३० ॥ मोज- निःस्त्रीकस क्व मोगः । स्त्रियं त्यक्ता जगत्यक्तं जगत्य- नाच्छादने दद्याहतुकाले च संगमम् । भूषणायं च नारीणां | क्त्वा सुखी भवेत् ॥ ५४ ॥ यस निहासहर साजीवे- न तामिर्मत्रयेत्सुधीः ॥ ३१ ॥ यत्र स्त्री यन्त्र कितवो वालो साप्रशतं च यः । अनन्यकर्मा स्त्रीदोपान्मोऽप्यनुक्त्वा लयं यत्र प्रशासिता । राजन्निर्मूलतां याति तद्गृहं मार्गवोऽब्रवीत् ब्रजेत् ॥ ५५ ॥ न विपेग न शस्त्रेण नाग्निना न च मृत्युना । ॥ ३२ ॥ तावत्स्यात्सुप्रसन्नास्यस्तावद्गुरुजने रतः । पुरुषो | अप्रतीकारपारुष्याः स्त्रीमिरेव स्त्रियः कृताः ।। ५६ ॥ नयन- योषितां यावन्न शृणोति वचो रहः ॥ ३३ ॥ एताः सार्थ- विकारैरन्यं वचनैरन्यं विचेष्टितैरन्यम् । रमयति सुरतेनान्यं परा नार्यः केवलं खसुखे रताः । न तासां वल्लभः कोऽपि | श्री बहुरूपा निजा कस्स ॥ ५७ ॥ स्त्रीपु न रागः कार्यों मुतोऽपि स्वमुखं विना ॥ ३४ ॥ यदि साच्छीतलो वहि- रक्तं पुरुपं स्त्रियः परिमवन्ति । रकैव हि रन्तव्या विरक- श्चन्द्रमा दहनात्मकः । सुखादः सागरः श्रीणां तत्सतीलं मावा तु हातव्या ॥ ५८ ॥ हृदयं हरन्ति नार्यों मुनेरपि प्रजायते ॥ ३५ ॥ संगतानि मृगाक्षीणां तडिद्विलसितान्यपि । भूकटाक्षविक्षेपैः । दोर्मूलनाभिदेशं प्रदर्शयन्त्यो महाचालाः क्षणद्वयं न तिछन्ति घनारब्धान्यपि सयम् ॥ ३६ ॥ ॥ ५९ ॥ सुमुखेन वदन्ति यल्गुना प्रहरन्त्येव शितेन उत्तमानामपि स्त्रीणां विश्वासो नैव विद्यते । राजप्रियाः कैर-चेतसा । मधु तिष्ठति वाचि योपितां हृदये हालहलं मह- विग्यो रमन्ते मधुपैः सह ।। ३७ ॥ न टज्जा न विनीतत्वं | द्विपम् ॥ ६० ॥ अत एव निपीयतेऽघरो हृदयं मुष्टिमिरेव न दाक्षिण्यं न मीरुता । प्रार्थनामाव एवैकः सतीत्वे कारणं | ताड्यते । पुरुषैः सुखलेशवञ्चितैर्मधुलुब्धैः कमलं यथालिभिः मियाः ॥ ३८ ॥ न दानेन न मानेन नार्जवेन न सेवया । ॥ ६१ ॥ गुणाश्रय कीर्तियुनं च कान्तं पति विधेय सघन न शस्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमाः स्त्रियः ॥ ३९॥ रतिशम् । विहाय शीघ्रं यनिता व्रजन्ति नरान्तरं शील- मुरूपं पुरुष दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा मुतम् । योनिः क्लियति । गुणादिहीनम् ॥ ६२ ॥ समुद्रवीचीच चलखमावाः संध्यान- नारीणामामपात्रमियाम्ममा ॥ ४० ॥ न स्त्रीणामप्रियः | लेखेव मुहूर्तरागाः । स्त्रियो हतार्थाः पुरुष निरय निप्पी- कश्चियियो वापि न विद्यते । गावस्तृणमिवारण्ये प्रार्थयन्ति | हितालतकवत्यजन्ति ॥ ६३ ॥ स्त्रियो हि मूलं निघे. नयं नवम् ॥ ४१ ॥ कुलीना रूपवत्यश्च नायवत्यश्व नस पुंसः स्त्रियो हि मूलं व्यसनस पुंसः । स्त्रियो हि मूलं योपितः । मर्यादामु न तिष्ठन्ति स दोषः स्त्रीषु नारद ॥४२॥ नरकम्य पुंसः स्त्रियो हि मूलं कलहस पुंसः ॥ ६४ ॥ समयज्ञानर्यवतः प्रतिरूपान्वशे स्थितान् । पतीनां तटमा- | अपण्डितास्ते पुरुपा मता मे ये स्त्रीषु च श्रीषु च विश्व- साथ नालं नार्यः प्रतीक्षितुम् ॥ ४३ ॥ न मयान्नाप्यनुक्रो- | सन्ति । श्रियो हि कुर्वन्ति तथैव नार्यो मुनंगकन्यापरि- शानार्थहेतोः कथंचन । न ज्ञातिकुलसंचन्धात्त्रियस्तिष्ठन्ति । सर्पणानि ॥ ६५ ॥ अन्यं मनुष्य हृदयेन कृत्वा अन्यं ततो मर्तृषु ॥ १४ ॥ माद्यति प्रमदां दृष्ट्वा मुरां पीत्वा न दृष्टिमिराहयन्ति । अन्यत्र मुञ्चन्ति मदप्रसेकमन्यं शरीरेण माद्यति । यमादृष्टिमदा नारी तम्माचा परिवर्जयेत् ॥ ४५ ॥ च कामयन्ते ॥६६॥ नातिप्रसङ्गः प्रमदास कार्यों नेच्छे- यौवने वर्तमानानां मृष्टामरणयाससाम् । नारीणां खैर- द्वलं त्रीषु विवर्षमानम् । अतिप्रसक्तैः पुरुषैर्यतस्ताः वृत्तीनां स्पृहयन्ति फुलम्रियः ॥ ४६ ॥ या हि शश्वद्वहुमता | क्रीडन्ति काकैरिव लूनपः ॥ ६७ ॥ कुर्वन्ति तावप्रथम रक्ष्यन्ठे दयिताः स्त्रियः । अपि ताः संप्रसजन् कुन्जान्ध- प्रियाणि यावन्न जानन्ति नरं प्रसक्तम् । ज्ञात्वाय ते मन्मथ- जहवामनः ॥ ४७ || पहुप्यपि च देवर्षे ये चान्ये १ प्रदीकाररहितं पारुभ्यं क्रौर्य यासा ता-- १ तरङ्गः, ३ सायंत- कुरिसता जनाः । स्त्रीणामगम्यो लोकेऽस्मिन्नास्ति कश्चिन्महा-नामिव क्षणमनुरागिण्या- ४ निष्पीडितलाशारमरजितकापासवद. मुने ॥ १८ ॥ मलामात्पुरुषाणां हि मयात्परिजनस्य च । ५ मरणस्य. ६दुन्खस्य. 3 ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् पाशबद्ध अस्वामिप मीनमियोद्धरति ॥ ६८ ॥ समोह ! १७९॥ आलापैर्मधुरैश्च काश्चिदपरानारोकितै सस्मितैरन्या यति मदयन्ति विडम्बयन्ति निर्क्सयन्ति रमयन्ति विपा ( विभ्रमतल्पनामिरितरान रनभोज्पलै । आचारैश्चतरै परा दयन्ति । एता प्रविश्य सदयं हृदय नराणा किं नाम नभिनवैरन्या व कम्पनैरित्थं काश्चन रजयन्ति सुदृशी वामनयना न समाचरन्ति ॥ ६९ ॥ स्त्रीणामशिक्षितपटुत्व ) मन्ये मनस्त्वन्यथा ॥ 2011 हासस्तूत्कलिकाप्रदीपनपटुर्हस्ता ममानुषीणा सदृश्यते किमुत या परिबोधवत्य । प्रागन्त । त्रिनेजानन तन्वद्या विपजातमेव भुजगी वेणी च रोमावलि । रिक्षामनादस्वमपत्यजातमन्यद्विजै परभृता किल पोपयन्ति । कि च श्रीफलमुन्नतसनभर काम मनस्तामिमा सर्वाकार ॥५०॥ अनङ्कुरितकूर्चक स तु 'सितोपलाढ्य पय स एव विषोप्रमूर्तिमवला प्राप्यापि यजीवति ॥ ८१॥ मुक्ताहारलता धृतकूर्चक सलवणाम्बुतकोपम । स एव सितंकूर्चक रणन्मणिमया हैमास्तुलाकोटयो राग कुङ्कुमसमव सुरमय कथितगुग्गुलूद्वेगकृद्भवति हरिणीदृशा प्रियतमेषु भावास्य पौष्प्यो विचित्रा सज । वासश्चित्रदुकूलमल्पमतिभिर्नार्य ॥ ७२ ॥ शृणु हृदय रहस्य यत्प्रशस्त मुनीना न खलु न महो कल्पित बाह्यान्त परिपश्यता तु निरयो नारीति खलु योषित्सनिधि संविधेय । हरति हि हरिणाक्षी क्षिप्र | माना कृत ॥ ८२ ॥ आवर्त सशयानामविनयभवन मक्षि क्षुरप्रै पिहितशमतनुन चित्तमप्युत्तमानाम् ॥ ७२ ॥ पत्तन साहमाना दोपाणा सनिधान कपटशतमय क्षेत्रम शास्त्रज्ञोऽपि प्रकटविनयोऽप्यात्मबोधेऽपि गाढ ससारेऽस्मि | प्रत्ययानाम् । दुर्गाय यन्महद्विर्नरवरवृषभै सर्वमायाकरण्ड न्भवति विरलो भाजन सद्गतीनाम् । यैनैतस्मिन्निरयनगर स्त्रीयन्त्र केन लोके विषममृतमय धर्मनाशाय सृष्टम् ॥ ३॥ द्वारसुद्धाटयन्ती वामाक्षीणा भवति कुटिला भूलता कुँश्चि केन ॥ ७३ ॥ अपसरत रे दूरादरमात्कटाक्षविषानलात्प्रकृ सतीवर्णनम् तिविषमायोषित्साद्विलासफणामृत । इतरफणिना दष्ट शक्यश्चिकित्सितुमोषपश्चटुलवनितामोनिअस्त त्यजन्ति हि यस्य भार्या शुचिर्दक्षा भर्तारमनुगामिनी । नित्य मधुर मनिण ॥ ७४ ॥ स्वातव्य पितृमन्दिरे च वसतिर्यात्रा, वक्री च सा रमा न रमा रमा ॥ १॥ नित्य स्नाता सुग था त्सवे सगतिर्गोष्ठीपूरुषसनिधाननियमो वासो विदेशे तथा । च नित्य च प्रियवादिनी । अल्पभुमितवक्री च देवता ससँगै सह पुश्चलीभिरसकृद्वत्तेर्निजाया क्षति पत्युर्वार्धक सा न मानुषी ॥ २ ॥ असारभूते ससारे सारभूता नित मीप्सित प्रवसन नाशस हेतु स्त्रिय ॥ ७५ ॥ अग्रास म्बिनी । इति सचिन्त्य वै शमुरर्धाङ्गे पार्वती दधौ ॥ ३ ॥ हृदय तथैव बदन यदर्पणा तर्गत भाव पर्वतसूक्ष्ममार्ग सैव साध्वी सुभक्तश्च सुस्नेह सरसोज्वल । पाक सजा विषम स्त्रीणा न विज्ञायते । चित्त पुंष्करपत्रतोयतरल विदयते यसा करादप्युदरादपि ॥ ४ ॥ सैंपसपन्नमग्राम्य द्विराशसित नारी नाम विषाङ्करैरिव लतादोषै सम वर्णिता | प्रेमप्राय प्रियवंदम् । कुलीनगनुकूल च कलत्र कुत्र लभ्यते ॥ ७६ ॥ एकेन सितपाटलाधररुचो जल्पन्त्यनल्पाक्षर ॥ ५ ॥ न गृह गृहमित्याहुगृहिणी गृहमुच्यते । गृह तु वीक्षन्तेऽन्यमित स्फुटत्कुमुदिनीफुल्लोलसलोचना । दूरोदार गृहिणीहीन कान्तारादतिरिच्यते ॥ ६ ॥ वृक्षमूलेऽपि चरित्नचित्रविभव घ्यायन्ति चान्य धिया कैनेत्थ परमार्थ दयिता यत्र तिष्ठति तद्गृहम् । प्रासादोऽपि तया हीनो घरण्य तोऽर्थवदिव प्रमास्ति वामभुयाम् ॥ ७७ ॥ कार्कश्य स्तन ॥ ७ ॥ तावत्कुलस्त्रीमर्यादा यावहंज्जा योदशोस्तरलताब्लीक मुखे दृश्यते कौटिल्य कचसचये प्रव यगुण्ठनम् । हृते तस्मिन्कुलस्त्रीभ्यो वरं वेश्याहुनाजन चने मान्ध त्रिके स्थूलता । भीरुत्व हृदये सदैव कथित ॥ ८॥ कार्ये दासी रतौ वेश्या भोजने जननीसमा । मायाप्रयोग प्रिये यासा दोषगणो गुणा मृगशा ता कि विपत्ती बुद्धिदात्री च सा भाया सर्वदुर्लभा ॥९॥ वश्य नराणा प्रिया ॥ ७८ ॥ भी यद्यपि नीतिशास्त्रनिपुणो | भावेन सुमना सुब्रता सुसमाहिता । अनन्यचित्ता सुमुखी विट्ठन्कुलीनो युवा दाता कर्णसम प्रसिद्ध विभय शृङ्गार भर्तु सा धर्मचारिणी ॥ १० ॥ न कार्येषु न भोगेषु नैश्वर्ये दीक्षागुरु । स्वप्राणाधिककल्पिता स्ववनिता स्नेहेन सला न सुखे तथा । स्पृहा स्याच यथा भर्तु सा नारी सुख लिता त कान्त अविहाय सैव युवती जार पति वाञ्छति | मागिनी ॥ ११ ॥ कल्योत्थानपरा नित्य गुरुशुश्रूषणे रता । १ अनुद्तश्मश्रु २ शर्करायुक्त दुग्धमिव मुखावह ३ सितम्रक पादौ तोषयन्ती पतिव्रता । मातापितृपरा नित्य या सुसमृष्टगृहा चैव गोशकृत्कृतलेपना ॥ १२ ॥ श्वश्रूश्वशुरयो स्तु स्त्रीणा कथितगुग्गुलवदुद्वेगजनक न कथमपि सतोषजनक इत्यर्थ ४ 'चावी' इति लोके ५समागम ७ चित्ताभिप्राय १ पवित्रा २ लक्ष्मी ३ पक्वान्नम्, पझे-बालक ४ सौन्दर्य ८ पर्वतस्वसूक्ष्ममार्गवदतिकठिन ९मलपत्रगतजलबिन्दुवच्चञ्चलम् पूर्णम् ५ सयवहारचतुरम् ६ प्रेमबहुलम् ७ मधुरमापि पनी ९ लजाया भवगुण्ठन संवरणम् १० प्रातरुत्थाननियमा । सदृश स्मृत ६प्रवास २. उपदेश ·सतीवर्णनम् , असतीचरित्रम् नारी सा पतिव्रता ॥ १३ ॥ पतिहि देवो नारीणां पति- कान्ताद्विधुरिव चतुर्थीसमुदितः ॥ ३२ ॥ चतुर्थे हि न्धुः पतिर्गतिः । पत्युर्गतिसमा नास्ति दैवतं वा यथा | मातां त्रिदिनविरहात्पाण्डुवदना रजोमुक्तां तन्वी चपल- पतिः ॥ १४ ॥ बालया वा युवत्या वा वृद्धया वापि योषि- नयनां कामकलिताम् । हिमत्वमार्जारीमलयमवगन्ध- ता। न स्वातत्र्येण कर्तव्यं किंचित्कार्य गृहेप्वपि ॥ १५॥ प्रणयिनीमधन्यः को मुङ्क्ते च्युतकुमुमशेपामिय यताम् ॥३३॥ नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषणम् । पतिं शुश्रू- गतागतकुतूहलं नयनयोरपादावधि सितं कुलनतनुवा- पते येन तेन स्वर्गे महीयते ॥ १६ ॥ पाणिग्राहस्य साध्वी मघर एव विश्राम्यति । यचः प्रियतमश्रुतेरतिधिरेव कोप- स्त्री जीवतो वा मृतस्य वा । पतिलोकमर्माप्सन्ती नाचरे- | क्रमः कदाचिदपि चेत्तदा मनसि केवलं मजति ॥ ३४॥ किंचिदप्रियम् ॥ १७ ॥ सदा प्रहृष्टया माव्यं गृहकार्ये च मक्तिः प्रेयसि संश्रितेष करुणा श्वश्रूषु ननं शिरः प्रीतिर्या- दक्षया । सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया ॥ १८ ॥ तूपु गौरवं गुरुजने क्षान्तिः कृतागसपि । अम्लाना कुल. जीवति जीवति नाथे मृते मृता या मुदा युता मुदिते । योषिता व्रतविधिः सोऽयं विधेयः पुनर्मद्भर्तुर्दयिता इति पिय- सहजनेहरसाला कुलवनिता केन तुल्या सात् ॥ १९ ॥ सखीबुद्धिः सपत्नीष्वपि ॥ ३५ ॥ अभ्युत्थानमुपागते गृह- पतौ तद्भाषणे नम्रता तत्पादापितदृष्टिरासनविविस्तस्योप. प्रतिरजनि प्रतिदिवसं विहर वहिश्चण्डि डिण्डिमं दत्त्वा । चर्या स्वयम् । सुप्ते तत्र शयीत तत्प्रथमतो जह्याच शय्या- कोणवधूदृग्वलितैर्विश्वं पुनराकुलीभवति ॥ २० ॥ दीप- मिति प्राच्यैः पुत्रि निवेदितः कुलवधूसिद्धान्तधर्मागमः दशा कुलयुवती वैदग्ध्येनैव मलिनतामेति । दोपा अपि ॥ ३६ ॥ शुश्रूषस्व गुरून्कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने भूपायै गणिकायाः शशिकलायाश्च ॥ २१ ॥ प्रतिपक्षेणापि मर्तुर्विप्रकृतापि रोपणतया मा स प्रतीपं गमः । भूयिष्ठ भव पति सेवन्ते मर्तृवत्सलाः साध्व्यः । अन्यरुदितां शतानि । दक्षिणा परिजन भोगेष्वनुत्सेकिनी यान्त्येवं गृहिणीपदं हि समुद्रगाः प्रापयन्त्यब्धिम् ॥ २२ ॥ तल्पे प्रभुरिव युवतयो वामाः कुलस्याधयः ॥३७॥ निर्व्याजा दयिते नना- गुरुरिव मनसिजशास्त्रे अमे मुजिष्येव । गेहे श्रीरिव गुरुजन- न्यु नता श्वश्रूषु भक्ता मव स्निग्धा बन्धुपु वत्सला परि- पुरतो मूर्तेव सा ब्रीडा ॥ २३ ॥ ढकामाहत्य मदं वितन्वते जने मेरा सपत्नीष्वपि । मर्तुमित्रजने सनम्रवचना खिन्ना करिण इव चिरं पुरुषाः । स्त्रीणां करिणीनामिव मदः पुनः च तद्वैरिपु प्रायः संवननं नतभ्रु तदिदं वीतौषधं मधु स्वकुलनाशाय ॥ २४ ॥ अकरुण कातरमनसा दर्शितनीरा ॥ ३८ ॥ स्नानाम्भो बहु साधिता रसवती देवाग्निकार्यो- निरन्तरालेयम् । त्वामनुधावति विमुखं गनेव भगीरथं चितः संमारो रचितो विशुद्धवसने कालोचिते योनिते । दृष्टिः ॥ २५ ॥ परपतिनिर्दयकुलटाशोषित शठ नेHया न मान नाथ विधीयतामतिथयः सीदन्ति नान्या स्वरा धन्य कोपेन । दग्धममतोपतप्ता रोदिमि तव तानवं वीक्ष्य ॥२६॥ बोधयते शनैरिति पतिं मध्याहसुस सती ॥ २९ ॥ संचारो कार्येषु मन्त्री करणेषु दासी भोज्येषु माता शयनेषु रम्मा । | रतिमन्दिरावधि सखीकर्णावधि व्याहृतं चेतः कान्तसमीहि- धर्मेऽनुकूला क्षमया धरित्री भार्या च पाहुण्यवतीह दुर्लमा तावधि महामानोऽपि मौनावधि । हासं चाधरपल्लवावधि ॥ २७ ॥ यहिन लोला दृगपाङ्गमूलादुपैति कूलादिव साग- | पदन्यासावधि प्रेक्षितं सर्व सावधि नावधिः कुलभुया प्रेम्णः रोमिः । न वा सतीनाममिलापयन्धं व्यनक्ति गन्धं कलि- | परं केवलम् ॥ ४० ॥ शुश्रूषामनुरुन्धती गुरुजने वाक्ये केव चेतः ॥ २८ ॥ लज्जावशावनतमन्थरदृष्टिपात यैश्च- ननान्दुः स्थिता दाक्षिण्यैकपरायणा परिजने स्निग्धा सपत्नी. म्बितं कुलवधूवदनारविन्दम् । तेपामनेकपुरुषव्रणिताघरेयु | ध्वपि । सन्नद्धातिथिसत्कृतौ गृहमरे नैस्तन्यमाबिभ्रती वत्से सक्तिः कथं भवति वेशवधूमुखेपु ॥ २९॥ नातः परं कुल- | किंबहुना मजस्व कुशलं भर्तुः प्रिये जाग्रती ॥ ४१ ॥ मतः परतो न शीलं नातः परं च करुणासदनं मृगाक्ष्याः । यद्वाणमिन्दुरपराधवतोऽपि पत्युरुत्सङ्गितेन चरणेन तया- पनिन्ये ॥ ३० ॥ मानामिवर्धनमहौषधमेतदेव स्त्रीणां सपत्न- असतीचरित्रम् यनिताहयकीर्तनं यत् । अव्याजनिर्भरभयप्रणतोत्तराणा यस्य भार्या विरूपा च कश्मला कलहप्रिया । अधिका- मन्ये विशेषत इदं कुलकन्यकानाम् ॥ ३१ ॥ पदन्यासो | धिकमक्षा च सा जरा न जरा जरा ॥ १॥ एषैव योषि- गेहादहिरै हिफणारोपणसमो निजीवासादन्यद्भवनमपरद्वीप. | तां धन्या शीलं च लमते सुखम् । दिवा पतिव्रता भूयो तुलितम् । वचो लोकालभ्यं कृपणधनतुल्यं मृगशः पुमानन्यः १ कान्तात्प्रियादन्यः पुमान्दरदचतुयुदितश्चन्द्र इव दर्शनानई इत्यर्थः. २ भर्वरि. ३ आश्रितेपु. ४ क्षमा. ५ अपराधिनि, ६ प्रफुलवदना. ७ पूजा ८ सजेत. ९ अमगला. १० वृद्धत्वम् - १ सपं. २ स्वगृहादः ·३५२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् । नक्त च कुलटा यत ॥२॥ पर्यङ्क स्वास्तरण पतिरनुकूलो मुत्सृज्य पुमान्विलोक्ति । अनेन गोनस्थितिपालनेन में मनोहर सदनम् । तृणमिव लघु मन्यन्ते कामिन्यश्वौर्य | प्रसन्नतामेतु भवोपकारिणी ॥ २१ ॥ पाणी गृहीतापि पुर रतिलुब्धा ॥ ३ ॥ दुर्दिवसे घनतिमिरे दु सचारासु नगर | स्कृतापि स्नेहेन नित्य परिवर्धितापि । परोपकाराय भवेद वीथीषु । पत्युर्विदेशगमने परमसुख जघनचपलाया ॥ ४॥ | वश्य वृद्धस्स मार्या करदीपिकेव || २२ ॥ प्रियो मयैवाव इह वटवृक्षे यक्ष प्रतिवसति दिवापि यत्र भयशङ्का । चितै प्रसूनहष्टो हरस्यातनुते सपाम् । अतो नतानेक तस्मिन्नमिनववध्या नीता वीतोदया क्षणदा ॥ ५ ॥ सुख लतावृतानि यास्यामि साय विपिनानि सरय ॥ २३ ॥ शय्या ताम्बूलं विश्रब्धाश्लेषचुम्बनादीनि । तुलयन्ति न | निभृत निभृत निमालयन्त्या वरुणाशाभरणायित पतङ्गम् । लक्षाश त्वरितक्षणचौर्यसुरतस्य ॥ ६ ॥ दिवसे घटियात्रिं । गुरुयनितयापि गोपवघ्या नयनान्तेन निमनितो मुकुन्द शत्रिंशद्धटिका पर रजनौ । लक्ष्य नगरयुवानस्तात विधात ॥ २४ ॥ शिरसि शिरसिज दृशोनिमेष विटपिनि पल्लवमालये किमाचरितम् ॥ ७ ॥ आरोपिता शिलायामश्मेव त्व भवेति तृण वा । गणयितुमपि पारयन्ति केचित्मियसखि के क्य मन्त्रेण । ममापि परिणयापदि जारमुख वीक्ष्य हसितैव ॥८॥ यन्तु जारसरयाम् ॥ २५ ॥ पतिरतीव धनी सुमगो युवा कुलपतन जनगी बन्धनमपि जीवितस सदेहम् । अङ्गी । परविलासवतीषु पराङ्मुख । शिशुरल कुरुते भवन सदा करोति सकल वनिता परपुरुषससक्ता ॥ ९॥ सखि सुख तदपि सा सुदती रुदती कुत ॥ २६ ॥ नाम्बुजैन कुसुमै यत्यैवकाशे प्राप्त प्रेयान् यथा तथा न गृहे । वातादवार- रुपमेय खैरिणीनयनपङ्कजयुग्मम् । नोदये दिनकरस न तादपि भवति गवाक्षानिल शीत ॥ १०॥ द्वारि सम्म | वेन्दो केवल तमसि यस विकास ॥ २७ ॥ दृग्भगमति विलमा प्रियसखि दृष्टिं पथि क्षिपसि । पहिणोपि भाग्यमानि | मशतैरसतीरहस्समन्वेषयन्कपटभिक्षुक लक्षितोऽसि । खस्य प्रेयसि दूतीमिव भ्रमरीम् ॥ ११ ॥ सुभग वदति जनस्त प्रभुन च भवामि तत क्षमस्व भिक्षोपढौकनमिपादयमा निजपतिरिति नैष रोचते मह्यम् । पीयूपेऽपि हि मेपजभायो लिस्ते ॥ २८ ॥ ममय सत्यमखिल नहि किंचिदन्यत्तस्मान्न में पहिते भवत्यरुचि ॥ १२ ॥ इह नगरे प्रतिरथ्य भंजग सखि परापरभेदबुद्धि । जारे तथा निजयरे सदृशोऽनुरागो व्यर्थ सर्वाधरुचिरसचारे । सुन्दरि भम मतमेत कुलप्रतिपालन | किमर्थमसतीति कदर्थयन्ति ॥ २९ ॥ जन्मैव मास्तु यदि वा श्रेय ॥१३॥ केलि प्रदहति मजा शृङ्गारोऽस्थीनि चाटव न नितम्बिनीषु तत्रापि चेदहह नैव फुलाङ्गनासु । हा कटव । बन्धक्या परितोषो न स्यादनीष्टदपत्यो ॥ १४ ॥ | घिरिघे कुलपधूरथ चेद्वेय नेवास्तु च वचन मे मनसोऽनु सदिग्धे परलोके जनापवादे च जगति बहुचित्रे । स्वाधीने बन्ध ॥ ३० ॥ गोठेषु तिष्ठति पतिबंधिरा ननान्दा नेत्र पररमणे धन्यास्तारुण्यफलमाज ॥ १५ ॥ यदि मवति देव द्वयस्य च न पाटयमस्ति यातु । इत्थ निशम्य तरुणी कुच योगापुमान्विरूपोऽपि बन्धकी रहसि । न तु कृच्छादपि कुम्मसीम्नि रोमाञ्चकक्षुकमुदञ्चितमाततान ॥ ३१ ॥ चय भद्र निजकान्त सा भजत्येव ॥ १६ ॥ यदवधि विवृद्धमात्रा) बाल्ये मालास्तरुणिमनि यून परिणतावपीच्छामो बुद्धान् विकसितकुसुमोल्करा शणश्रेणी । पीताशुकप्रियेय तदवधि | परिणयविधौ न स्थितिरियम् । त्वयारब्ध जन्म क्षपयितु पहीपते पुत्री ॥ १७ ॥ तिमिरेऽपि दूरदृश्या कठिनाश्लेष मनेनैकपतिना न मे गोत्रे पुत्री क्वचिदपि सतीलाञ्छनमस्त 'च रहसि मुखरा च । दन्तमयवलयराजी गृहपतिशिरसा ॥ ३२ ॥ दृशा किंचित्किंचिचलितभुजलीलाविलसितै करा सह स्फुटतु ॥ १८ ॥ एष्यति मा पुनरयमिति गमने यद धाते किंचिन्नखविलिखनै किचिदधिकम् । स्पृशन्य मङ्गल मयाकारि । अधुना तदेव कारणमवस्थितौ दन्ध साधे गुरुभिरनभिप्रेक्षितपणे यथेष्ट चेष्टेन्ते स्फुटकुचतया गेहपते ॥ १९ ॥ पामतरुण तरुण्या नैवैवञ्जलमारी पश्य कुंल्टा ॥ ३३ ॥ अनार्यप्रज्ञानामिह जनवधूना है सनाथवरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरा मलिना मुख मनसो महाशल्य कर्णे तव नवकजम्बूकिसलय । अमन्भिक्षा छाया ॥ २० ॥ मया कुमार्यापि न सुप्तमेकया न जार विषय पुनरपि ॥ ३४ ॥ अथ रेवाँकुञ्ज कुसुमशरसेगा हेतोरधिनगरि बुद्धोऽसि न मया त्वयैतावद्वेष पथिक न १ दुर्दिने २ राप्रय ३ स्थापिता ४ परिणयरूपायामापदि । समुचित समीरोऽय वेलानवविदलदेलापरिमल । इय प्राई सकटे ५ भ्रष्टताम् ६ निन्दाम् ७ अवसरे ८ रथ्याया रध्यायाम् ९ सर्प, पक्षे-जारा समद १० नकुलस्य पालनम् पक्षे-न इति र प्रीत्या, पक्षे,तैलेन र सुन्दर , अथ च, मछु म नक्षत्र पदच्छे- ११ कुलप्रतिपालन न श्रेय १२ बन्धकी - कुलटा १३ तसिगच्छति कुयोग त्यक्त्वा भार्या रजति इदमेव रोदनकारणम् अशोककलिका १४ अशोकतरुतले कृतसकेत तत्र गत्वा तदीयमक्षरी मादाय प्रतिनिवृत्त दृष्ट्वा गृहव्यापारावेशात्स्वकृतसंकेतमङ्गात्स्वापराध ३ उपमातु योग्यम् ४ बाल्यावस्थायाम् ५ तारुण्ये ६ वाकये ७ इच्छाविषयाकर्म ८ जनसमर्दै ९ भावनया तस्या मुखच्छाया लज्जया मलिना भवतीत्यर्थ १० स्वैरिण्य ५ नर्मदातीरभव लतागृहम् व्यापार कुववे ·असतीचरित्रम् धन्या नवजलदविन्यासचतुरा पराधीनं चेतः ससि किमपि वेपथुमरं दृष्टासि नो केनचिन्नीलं चोटममुं विमुम हरतु कर्तृ मृगयते ॥३५॥ स्थितिगेंहोपान्ते परिजनपरीहासकलना खेदं निशीयानिलः । इत्यन्तमयसलकण्ठमसकृयामीति तसं मुहुर्यातायाते सकृदपि गृहे व्याजगमनम् । मुहुसद्धोग्येऽपि | गता जल्पन्ती परिरम्यते मुकृतिभिः सैर नवखरिणी क्षणपरिचयो वस्तुनि दृदाः समुत्पन्नप्रेम्याः सकलमिदमापात- ॥ ४७ ॥ सत्रीडार्धनिरीक्षणं यदुमयोयतिसंप्रेषण पद्य यो सुखदम् ॥३६॥ नितम्बिन्यो नित्यं विनयपधविन्यस्तमनसः | मविता समागम इति प्रीतिप्रसादश्च यः । प्राप्त कालसमा- पताकाः स्युः पुनि प्रतिनियतमेताः स्वकुलयोः। गुरोरित्या- गमे सरमसं यक्षुम्बनालिङ्गन तत्कामस फलं तदेव मुरतं देशं सदसि सुदृशामोंकृतवती गतातई राधा हरिमुखमृगाङ्क शेषा पशूनां स्थितिः ॥ ४८ ॥ इन्दुयंत्र न निन्द्यते न मधुरं मृगयते ॥ ३७॥ अय को जानीते निजपुरुषसङ्गो नहि | दूतीवचः श्रूयते नोच्छासा हृदयं दहन्त्यशिगिरा नो याति तथा यथा स्त्रीणां चेतः परपुरुषसङ्गो रमयति । अपि खैरं | काय वपुः । स्वाधीनामनुकूलिकां स्वगृहिणीमालिश मुक्ता दिवसमखिलं वासरकृता करस्पर्शादिन्दोर्मुकुलयति | यत्सुप्यते तकि प्रेम गृहाश्रमप्रतमिदं कटं समाचर्यते नेत्राणि नलिनी ॥ ३८ ॥ ताम्बूलाकं दशनमसकृद्दर्शय- | ॥४९॥ चेयौरादपि शङ्कसे हिमरुचोरप्यर्थियो लजसे न्तीह चेटी घोटीद्वेषा विकृतविरुतं हेतुहीनं हसन्ती । मोगीन्द्रादपि चेद्विमपि तिमिरस्तोमादपि प्रससि । चेत्कुमा- स्थानस्थानस्खलितपदविन्यासमाभासमाना यूनामग्रे वसति दपि दूयसे जनघटवानादपि शुभ्यसि प्रायः पुत्रि हताम्मि कुटिलं नर्तितोचैनितम्बम् ॥ ३९ ॥ ज्ञाता मैत्री सहज- | हन्त मविता त्वत्तः कलकः कुले ॥ ५० ॥ आः पाकं न मधुरापातिभिर्लोचितान्तैः कर्णाकर्णि प्रथितमयशो बन्धुवर्ग- | करोपि पापिनि कथं पापी त्वदीयः पिता रण्डे जल्पसि किं रमाणि । संप्रत्येवं तदपि न मनामुञ्चति प्राणनाथ को तवैव जननी रण्डा त्वदीया वसा । निर्गच्छ स्वरितं गृहा- जानीते कुवलयदृशः कीदृशः प्रेमबन्धः ॥ ४० ॥ भ्रूमेदैः | दहिरितो नेदं त्वदीयं गृहं हा हा नाथ ममाद्य देहि मरणं कतिचिगिरा कुटिलया काश्चित्कियत्यः सितैः खैरिण्यः जारस माग्योदयः ॥ ५१ ॥ कार्ये सत्यपि जातु याति न कथयन्ति मन्मथरसव्यापारवश्यं मनः । कासांचित्पुनरङ्गकेषु ) बहिर्नाप्यन्यमालोकते साध्वीरप्यनुकुर्वती गुरुजनं श्वधू च मसूणच्छायेषु मध्यस्थितो मावः काचपुटेषु पुष्करमिव शुश्रूपते । विसम्मं कुरुते च पत्युरधिकं प्राप्त निशीथे पुन- प्रब्यक्तमालोक्यते ॥ ४१ ॥ यः कौमारहरः स एव हि | निद्राणे सकले जने शशिमुखी निर्याति रन्तुं विटैः ॥५२॥ (रस्ता एव चैत्रक्षपास्ते चोन्मीलितमालतीसुरमयः प्रौढाः आकारेण शशी गिरा परभृतः पारावतश्चम्बने हंसश्चमणे कदम्बानिलाः । सा चैवामि तथापि चौर्यसुरतव्यापार- | समं दयितया रत्यां प्रमत्तो गजः । इत्यं भर्तरि मे समस्त- लीलाविघौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते ॥४२॥ युवतिलाध्यैर्गुणैः सेविते क्षुण्णं नास्ति विवाहितः पतिरिति दृष्टिं है प्रतिवेशिनि क्षणमिहाप्यसद्गृहे दासति प्रायेणास | स्यान्नैप दोषो यदि ॥ ५३ ॥ ज्ञातं शातिजनैः प्रमृष्टमयशो शिशोः पिता न विरसाः कोपीरपः पास्यति । एकाकिन्यपि दूरं गता धीरता त्यक्ता हीः प्रतिपादितोऽप्यविनयः साध्वी- यामि तद्वरमितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्प्रास्तमुपालिखन्तु | पदं प्रोज्झितम् । लुप्ता चोमयलोकसाधुपदवी दत्तः कलङ्कः जरठच्छेदा नलगन्धयः ॥ ४३ ॥ शुश्रूपस्व गुरूनिवर्तय | कुल भूयो दूति किमन्यदस्ति यदसावद्यापि नागच्छति सखीवन्दस्व बन्धुस्त्रियः कावेरीतटसंनिविष्टनयने मुग्वे ॥ ५४ ॥ देहे दुर्ललितस देवरशिशोः सोटबगो दारुणो किमुत्ताम्यसि । आते पुत्रि समीप एव गमनादेलालता- यातस्तेन वनसतित्वचमुपाहतु मया गम्यते । दृप्यन्तु लिह्नितन्यश्चद्वालतमालदन्तुरदरी तत्रापि गोदावरी ॥ ४ ॥श्वसितानि धर्मसलिलैः पत्राणि लुप्यन्तु वा यज्ञो वा विलिखन्तु भद्रं तस तरोः स्वयं चिरकृतप्रस्थानकं कथ्यतां दुर्वारस्व- | हन्त नखरैः ऋद्धाः कपिश्रेणयः ॥ ५५ ॥ अम्ब श्वश्रु यदि मरण्यवहिरदहद्धिन्दारुणं दुर्वचः । मा खिद्यख ततः प्रम- । त्वया हतशुकः संवर्धनीयस्तदा लौहं पञ्जरमस दुर्नयवतो त्यनुदिनं तसाः पतद्भिशोरम्मोभिः परिणद्वपल्लवघनच्छाय- गाढान्तरं कारय । अथैनं बदरीनिकुञ्जकुहरे संलीनमन्त्रि- स्तरुर्वर्धते ॥ ४५ ॥ स्वामी निःश्वसितेऽप्यस्यति मनोजिनः प्यती दष्टा यन्न मुजङ्गमेन तदतिश्रेयः किमभिः दतेः सपनीजनः श्वभूरिङ्गितदैवतं नयनयोरीहालिहो यातरः । ॥ ५६ ॥ न्यस्त्रं पन्नगमूर्ध्नि पादयुगलं भक्तित्रिमुक्का तद्रादयमञ्जलिः किमधुना दृग्मझिमावेन ते वैदीमधुर- ( गुरोस्त्यक्ता प्रीतिरकारि किं न मवतो हेतोर्मया दुष्कृतम् । प्रपञ्चचतुर व्यर्थोऽयमत्र श्रमः ॥ ४६ ॥ आयातासि विमुञ्च १ भगिनी. २ कदाचिन. ३ अनुकरणं चुर्वागा. ४ विधामन्. १सूर्यग. २ जलम्. ३ नवयौवनोपभोता. ४ श्रेष्ठ विलक्षगरविक्षन ५ शयानें.६ क्रीडितुम्. ७ जारः ८ कोकिटः ९ गमने. १० संबोध इत्य. ५ कूपसबन्धिनी नपदम्. 'जानइति वा पाठ- ४५ सु.र.भा.

·। सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् अद्भाना शतयातना नयनयो कोऽपि क्रमो रौरव मदमते किवा सतापमनु विदसि । पयोधर समा कुम्भीपाकपराभवश्च मनसो युक्त त्वयि प्रस्थिते ॥ ५७ ॥ शाख येन शातिमवामुयात् ॥ ६८॥ वीक्षितु न क्षमा श्वश्रू नारीणा खल्लु बधुरन्धतमस पाथोवर सोदर कुञ्ज नाभिगृह | सामी दूरतर गत । अहमेकाकिनी बाला तवेह वसति निशा सहचरी सेव्य स्मर मापति । इत्थ चारुचकोर कुत ॥ ६९ ॥ त्वमिव पथिक प्रियो मे चिट पिस्तोमेषु चञ्चलदृशा यासा मतिर्जायते तासामेव यश सुधाशुधवल | गमयति क्लेशान् । किमितोऽयत्कुशल मे सप्रति यपाथ तासा च सौरय सदा ॥५८ ॥ हसै शैवलमञ्जरीति कबरी | जीवामि ॥ ७० ॥ किमिति कृशासि कृशोदरि किं तत्र चभिराकर्षिता वक्रे चद्रधिया चकोरवनिता चक्रे नखे । परकीयवृत्तान्तै । कथय तथापि मुंदे मम कथयिष्यति रक्रमम् । भृग पङ्कजकोरकप्रतिभया वक्षोरुहो वीक्षितस्त | पाथ तब जाया ॥७१ ॥ यदि गन्तासि दिगत पथिक न्मात करवै पुनर्न सरसीतोयावगाहोद्यमम् ॥ ५९ ॥ पतिस्तत्र सवोध्य नयनश्रवणविहीना कथमुपचर्या मयै आस्ता विश्वसन सखीषु विदिताभिप्रायसारे जने तराप्य कया जननी ॥ ७२ ॥ निबिडतमतमालमल्लिवल्लीविचकिल पयितु दृश सुरुचिरा शक्नोमि न ब्रीडया । लोकोऽप्येष राजिविराजितोपकण्ठे । पथिक समुचितस्तवाद्य तीने सवि परोपहासकुशल सूक्ष्मेशितशोऽप्यल मात क शरण | तरि तन सरित्तटे निवास ॥ ७३ ॥ भी पान्थ पुस्तकघर अजामि हृदये जीर्णोऽनुरागानल ॥ ६० ॥ कार्येणापि विलक्षणमन तिष्ठ वैद्योऽसि किं गणितशास्त्रविशारदोऽसि । केनौ म्बन परगृहे श्वश्रून समन्यते शङ्कामारचयति यूनि भवन | पधेन मम पश्यति भर्तुरम्बा कि वागमिष्यति पति सुचिर प्राप्ते मिथो यातर । वीथीनिर्गमनेऽपि तर्जयति च कुद्धा | प्रवासी ॥ ७४ ॥ एकाकिनी यदवला तरुणी तथाहमलिन् ननान्दा पुन कष्ट हन्त मृगीदृशा पतिगृह प्रायेण कारा | गृहे गृहपतिश्च गतो विदेशे । क याचसे तदिह वासमिय गृहम् ॥ ६१ ॥ एकान्ते बत नो गृह शशिमुखोऽप्यन्या । वराकी श्वश्रूर्ममा धबधिरा ननु मूढ पान्थ ॥ ७५ ॥ रच्या शो दृश्यते क्षिप्र साधय यातु पुत्रि स दिने भुक्त्वा यमावा | रजोरुणितधूसरिताङ्गयष्टे कचिपितु सरसि पुत्रक नि सकम् । श्वश्या सभ्रमिता किति बहुश सप्रेरय त्या वधू घृणस्य । उक्त्वैवमङ्कगतयायतमायताझ्या पान्थस्त्रिया प्ररुदित पाथ वीक्ष्य बभञ्ज समितमुखी सैवार्थसिद्धौदनम् ॥ ६२ ॥ | करुण दिनान्ते ॥ ७६ ॥ भवनमिव मदीय निर्जन पाथ एते वारिकणा किरन्ति पुरुषा वर्षन्ति नाम्भोधरा शैला पन्था कुसुमशर इवास्मिंस्तस्करा दुर्निवारा । गृहप इव शाहलमुद्रमन्ति न सृजन्त्येते पुनर्नायकान् । त्रैलोक्ये पंतझोऽप्येष यातो दिगवान्मदनसुभग भूयो नैव गत तरव फलानि सुवते नैवारभन्ते जनाधात कातरमाल | समीहे ॥ ७ ॥ अहमिव दिनलक्ष्मी प्रोषितप्राणनाथा पामि कुलटाहतोस्वया किं कृतम् ॥ ६३ ॥ सपकस्याय त्यामव पथिक पन्था मुक्तपान्थानुबन्ध । अयमपि परदेश तारा भवति तरलिता यत्पुरो नेत्रतारा दृष्टा केनाद्य काची यदभिमुखगता वेपते रत्नकाञ्ची । उग्र कसाब तुष्ट सखि सोऽपि यत्रासि गता मदनमधुरमूर्ते किं वृथा सत्वरोऽसि यदनुमते कश्चिदुयोऽनुताप मात केनाय वणीययास | ॥ ७८ ॥ यामि येषा बहलजलदैव_भीमा धकार निद्रा विलुलिता यत्कृते कापि वैणी ॥६४ ॥ पश्यन्ति स्निग्धमुग्ध यातो मम पतिरसौ क्लेशित 'कर्मटु खै । वाला चाह मैने प्रतिकलमधुरैर्मोहय त्यङ्गहारै साकूतैर्म दहासैरपि पर सिगमयामाप्तगाढप्रकम्पा आमश्चोरेरयमुपहत पान्थ निद्रा पुरुषान् शश्वदानदयति । चेष्टन्ते चैत एते किमपि जहीहि ॥ ७९ ॥ कुत्रायासी किमिवमकरो साहस परिचयाद्वारयिष्यन्ति तेषा प्राणान्को वेद लोके परजलज पान्थ बधो यद्येतस्मिन्निवससि पुरे सावधानस्तदा सा । दृशा चित्तमपन्तलोलम् ॥ ६५ ॥ पृथ्वी तावत्रिकोणा । अनोत्ताला कतिचिदबला सन्ति यासा विलासैरुत्पयते विपुलनदनदीग्रावरुद्ध तदर्थे तत्राप्य युवत्व शिशुगत | सपदि मदनव्याधयो दुनियारा ॥ ८० ॥ इय मुरंतर ययसो रोगिणो योगिनश्च । त्याज्यास्तत्रापि मान्या शुर गिणी न पुनरत्र नौसर्गमी भवेत्तरणिमज्जन पथिक जैव पितृमुसा सन्ति शेषा कियन्तो मिथ्यावादो ममाय मुखरमुखरव पुश्चली पुश्चलीति ॥ ६६ ॥ १ मेवम् पक्षे स्तनम् २ सम्यक्प्रार्थनां कुरु ३ का त वृक्षम मूहेषु ५ हाय ५ कक्षे पुस्तकधारण पाय प्रति कस्याश्चित्कामिन्या पान्थसकेत. खाभिप्रायद्योतकोक्ति बोपननववा अपव सूचितम् प्रोषि ग्रामेऽस्मि-प्रस्तरप्राये न किचित्पान्थ विद्यत । पयोधरो | तस्य पयु कदागमन भविष्यदीनि प्रश्नेन सोऽपि गृहे नास्तीति अतिं दृष्ट्वा वस्तुमिच्छसि चेद्वत ॥ ६७ ॥ पा थ सूवितम् ७ गृहस्वामीव ८ सूर्य ९ रानि १० भयकरगाढा पकारा ११ कर्मजयदु खै भात इत्यर्थ १ पाषाणबडुले पक्षे पाषाणतुल्ये २ आस्तरणादिकम् पक्षे- यद्य तस्माद पक्षे कामभयात् समागमप्रतिवन्धकम् ३ मेघानामुमति पजन्यागमसंकेत इति । पर-सुरतरजनशीला संगम' नै काप्राप्ति , यो आवयो" समागम १५ तरणि सूर्य, पक्षे, नौका १२ उकैहतुभिर्मनसि जाद १३ सुराणा तरगिणी नी - यावदा पर वनयोरन्नति ·असतीचरित्रम्, वेश्यागईणम्, अष्टनायिकाः पान्यागमः । निधाय हृदये सदा विपुलचारुकुम्मद्वयं सखे मलं यान्ति वेश्याविहंगमक्षिताः ॥ ३ ॥ धनाशा घनघनागमे घनरसस पारं ब्रज ॥ ८१ ॥ वाणि- कैतबस्नेहो वितथैश्चित्ततोपणम् । एकमप्यस्ति नात्मासु ज्येन गतः स मे गृहपतिर्वातापि न श्रूयते प्रातस्त- | कथं वैश्यासमा वयम् ॥ ४ ॥ कष्टं जीवति गणिका गण- जननी प्रसूततनया जामातृगेहं गता । वालाहं नव- कोऽपि च राजसेवको वैवः । दिवसे दिवसे मरणं परस यौवना निशि कथं स्यातव्यमस्मिन्गृहे सायं संप्रति वर्तते । यचित्तरञ्जनं वृत्तिः ॥ ५ ॥ न पर्वताग्रे नलिनी प्ररोहति पथिक है स्थानान्तरं गम्यताम् ॥ ८२ ॥ रे रे पान्थ कुतो न गर्दमा वाजिधुरं वहन्ति । यवाः प्रकीर्णा न भवन्ति मवान्नगरतो वार्ता न चापि श्रुता वाढं यूहि युवा पयोद- शालयो न वेशजाताः शुचयस्तथाङ्गनाः ॥ ६ ॥ हारहीरक- समये हित्वा प्रियां जीवति । सत्यं जीवति जीवतीति | हिरण्यभूपणैस्तोपमेति गणिका धैनैषिणी । प्रेमकोमल- कथिता वाती मयापि श्रुता विस्तीर्णा पृथिवी जनोऽपि विविधः | कटाक्षवीक्षितैरेव जीयति कुलाङ्गनाजनः ||७|| एता हसन्ति किं किं न संभाव्यते ॥ ८३ ॥ शून्यं वेश्म चिरायितो च रुदन्ति च विचहेतोर्विश्वासयन्ति पुरुषं न च विश्वसन्ति । गृहपतिर्माताधुना शर्वरी स्थातुं नोचितमत्र गच्छ निमृतं | तस्मान्नरेण फुलशीलसमन्वितेन वेश्याः श्मशानघटिका इव लोकैरनालक्षितः । इत्यं लोलदृशा घसावभिहितो दासमुखे. वर्जनीयाः ॥८॥ जात्यन्धाय च दुर्मुखाय च जराजीर्णाखि- नाध्वगः स्थित्वा किंचिदिव क यामि रजनी प्राप्त्युदीर्य लागाय च ग्रामीणाय च दुप्कुलाय च गलत्कुष्टाभिभूताय स्थितः ॥ ८४ ॥ मर्तव्या ययमिन्दुमुन्दरमुखि प्रेस्तावतोऽपि च । यच्छन्तीपु मनोहरं निजवपुर्लक्ष्मीलवश्रद्धया पण्यस्त्रीषु स्वया सादेव यदि नाथ दाम्पति विधि तिसरत्वं मम । | विवेककल्पलतिकाशस्त्रीपु रज्येत कः ॥ ९॥ केशः कुन्द- एकग्मिन्नपि जन्मनि प्रियतमे जातिमरत्वं कुतः प्राणाः | मिपादियोपहसति द्रव्यविहीनाञ्जनान् यूनां प्रन्थिधनं विलो- पान्य समं त्वयैव चलिताः वाद्यापि जन्मकता ॥ ८५ ॥ फितुमियोद्रीयस्तनस्तिष्ठति । प्रेमच्छेदकृयाणवल्लिसुपमा रोमा- प्रातः पान्य पधि स्वया न पथिकः कश्चित्समासादितो वाले लिरालम्बते यस्साः सा कथमस्तु चेतसि चमत्काराय नैकशतानि कीदृश इति प्ररयायतां यलमः । यं दृष्ट्वा | वायगना ॥ १० ॥ वाप्यां नाति विचक्षणो द्विजवरो प्रमदाजनस्य भवतः स्फारे मुदा लोचने स शेयो दयितो | मूर्योऽपि वाघमः फुल्लां नाम्यति वायसोऽपि हि लतां या ममेति पथिकायावेद्य मोहं गता ॥ ८६ ॥ मो पान्य नामिता बर्हिणा । ब्रह्मक्षत्रविशस्तरन्ति च यया नाया तयैवे- खरितोऽसि तिष्ठ निमिपं किंचिद्वदामो ययं मार्गोऽयं पुरतो तरे त्वं वापीव लव नौरिव जनं वेश्यासि सर्वे मज ॥११॥ द्विधा सलु भनेद्वामेन नो गम्यताम् । तत्रास्ते सहकारकोमल- तरोर्मूले प्रपापालिका तस्या लोचनवागुरानिपतितो न त्वं अष्टनायिकाः पुनर्याम्यसि ॥ ८७ ॥ नाथो मे पिणि गतो न गणयत्येपा स्वाधीनपतिका सपनी च मां त्यक्त्या मामिह 'पुष्पिणीति गुरवो याता गृहा यदपि रतिमहोत्सवे नकारो यदपि करेण घ भ्यन्तरम् । गण्यामानसहायिनी परिजनः श्रान्तो न मां सेरते नीविधारणानि । प्रियसखि पतिरेप पार्श्वदेशं तदपि न सामिनोगमलालनीय रजनी लक्ष्मीपते रक्ष माम् ॥ ८८ ॥ | मुञ्चति तत्किमाचरामि ॥ १॥ मा गर्नमुद कपोलतले चकासि कान्त सहस्तलिपिता मम मन्नर्गनि। अन्यानि किं न संसि भाजनमीदृशानां वैरी न हयति वेपथुग्न्तरायः वेश्यागईणम् ॥२॥ अग्मा समि यासमी न चिर प्रययनोचते पेश्यामा मदनन्याला 'रूपेन्धनममैथिता । कामिभिर्यन नो वका गतिरुद्धतं न हसितं नमामि गाश्रमदः । हूयन्ते यौवनानि धनानि च ॥ १॥ अयं च मुस्तन्याला- त्वन्येऽपि जना वदन्ति गुमगोस्याः पतिनायो रे rimer.mmier-.mirmaneति | निक्षिपतीति विश्वमियना HERE MES ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् विलोकयति मामेतावदाग सखि ॥ ४ ॥ वत्रस्याधरपलवस्य नि पीत भवता मधु प्रवितत व्याघूर्णित मे मन । वचसो हासस लासस वा धन्यानामरवि दसुन्दरदृशा भ्राम्यगृङ्गधने निकुञ्जभवने लब्ध त्वया श्रीफल पञ्चेषु कान्तस्तनोति स्तुतिम् । स्वप्मेनापि न गच्छति श्रुतिपथ पुनरेप मा बहुतरै क्रूरै शरै कृतति ॥ १८ ॥ प्रात चेत पथ दृक्पथ काप्यन्या दयितस मे सखि कथ तस्सास्तु प्रातरुपागतेन जनिता निर्निद्रता चक्षुषोर्मन्दाया मम भेदग्रह ॥ ५ ॥ स्वीया सति गृहे गृहे मृगदृशो गौरव व्यपहृत प्रोत्पादित लाधरम् । किं तद्यन्न कृत त्वया यासां मिलासवणत्काञ्चीकुण्डलहेमकङ्कणझणत्कारो न रमण भीर्मुक्ता मया गम्यता दु ख तिष्ठसि यच्च पथ्यमधुना विश्राम्यति । को हेतु सखि कानने पुग्पथे सौधे सखीसनिधौ | कर्तास्मि तच्छोप्यसि ॥ १९ ॥ लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टफलके भ्राम्य ती मम वल्लभस्स परितो दृष्टिर्न मा मुञ्चति ॥ ६॥ केयूरमुद्रा गले के कजलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलगगो सन्त्येव प्रतिमन्दिरं युवतयो यासा सुधासागरस्रोत । ऽपर | दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिद प्रातश्विर प्रेयसो स्यूतसरोजसुन्दरचमत्कारा दृशोर्विभ्रमा । चित्र किं तु ! लीलातामरसोदरे मृगदृश श्वासा समाप्तिं गता ॥ २० ॥ विचित्रमन्मथकलावैशद्यहेतो पुनर्वित्त चित्तहर प्रयच्छति | कान्त वीक्ष्य विपक्षपक्ष्मलदृश. पादाम्बुजालक्तकैरालिसा युवा मय्येव किं कारणम् ॥ ७ ॥ एतत्किं प्रणयिन्यपि प्रण | ननमानतीकृतमुखी चिनार्पितेवाभवत् । रूक्ष नोक्तवती यिनी यन्मानिनी जायते मन्ये मानविधौ भविष्यति सुख | न वा कृतवती निश्वासकोणे दृशौ प्रातर्मङ्गलमङ्गमा किंचिद्विशिष्ट रसात् । वाञ्छा तस्स मुग्यस्य मेऽपि हृदये करतलादादर्शमादर्शयत् ॥ २१ ॥ जागर्ति नित्य पर स्वप्नेऽप्येष न मेऽपराध्यति पति कुप्यामि अभिसारिका तम्मे कथम् ॥८॥ मध्ये न कशिमा सने न गरिमा देहे न वा भीतासि नैव भुजगात्पथि मद्गुजय सङ्गे पुन किमपि कान्तिमा श्रोणौ न प्रथिमा गतौ न गरिमा नेत्रे न वा वक्रिमा । | कम्पमुरीकरोषि । अम्भोधरध्वनिभिरक्षुभितासि तन्धि लासे न ढिमा न वाचि पटिमा हाये न वा स्फीतिमा | मद्वाचि साचिवदनासि किमाचरामि ॥ २२ ॥ इह जगति प्राणेशस्य तथापि मजति मनो मय्येव कि कारणम् ॥ ९ ॥ | रतीशप्रक्रियाकोशलिन्य कति कति न निशीथे सुभुत खण्डिता सचरति । मम तु विधिहताया जायमानस्मिताया सहचार वक्ष किमु कलशाङ्कितमिति किमपि प्रष्टुमिच्छन्त्या । | परिपन्थी हन्त दन्ताशुरेव ॥ २३ ॥ अम्भोजाश्या नयन नवोढसुदृश प्राणेश पाणिना पिधे ॥ १०॥ पुरनवलताधाग्नि सकेतभाजश्वेतोनाथे चिरयति भृश मोह सत्यमेव गदित त्वया विभो जीव एक इति यत्पुरावयो । निद्रा गताया । खच्छ नामीहृदवलयित कान्तरवाशुजाल अन्यदारनिहिता नखत्रणास्तावके वपुषि पीडयन्ति माम् | तोयभ्रान्त्या पिबति हरिणी विस्मय च प्रयाति ॥ २४ ॥ ।॥११॥ सव्यलीकमवर्धारितखिन्न प्रस्थित सपदि कोपपदेन । किमुत्तीर्ण पन्था कुपितभुजगीभोगविषमो विसोढा भूयस थोषित मुहृदिव स रुणद्धि प्राणनाथममिबाष्पनिपात । किमिति कुलपालीक्टुगिर । इति मार मार दरदलित ॥ १२ ॥ शङ्किताय कृतबाष्पनिपातामीर्घ्यया विमुखिता | शीतयुतिरुचौ सरोजाक्षी शोण दिशि नयनकोण विकिरति दयिताय । मानिनीमभिमुखाहितचित्ता शसति म ॥ २५ ॥ जनो दुर्लक्ष्योऽय कुलममलिन वम विषम पति धनरोमविभेद ॥ १३ ॥ वोजचिहितमुरो दयितस वीक्ष्य छिद्रा वेपी प्रणयिवचन दुष्परिहरम् । अत काचित्तवी दीर्घ न नि श्वसति जल्पति नैव किंचित् । प्रातलेन | रतिविहितसकेतगतये गृहाद्वारवार निरगमदथ प्राविशदय बदन परिमार्जयन्ती बाला विलोचनजलानि तिरोदधाति ॥ २६ ॥ सित वसनमर्पित वपुषि नीलचोलनमा गया ॥ १४ ॥ कात निरीक्ष्य वलयातितकण्ठदेश मुक्तास्तथा मृगमदाशया मलयजद्रव सेवित । करेण परिबोधित परमिया परुषा न वाच । दूतीमुखे मृगशा स्खलदम्बुपूरा वजनशङ्कया दुर्जन पर परमपुण्यत सखि न ललिता देहली रापर निदधिरे नयना'तपाता ॥ १५ ॥ भवतु विदित ॥ २७ ॥ प्रत्यावृत्त्य यदि ब्रजामि मयन वाचा भवेप्रच्ययो व्यर्थालापैरल प्रिय गम्यता तनुरपि न ते दोषोऽमाक | निर्गच्छामि निकुञ्जमेव यदि वा को वेद किं स्यादित विधिस्तु पराङ्मुख । तव यदि तथा रूढ प्रेम प्रपन्नमिमा | तिछामो यदि वा चिद्वनतटे किं जातमैतावता मध्ये वर्भ दशा प्रकृतितरले का न पीडा गते हतजीविते ॥ १६ ॥ कलानिधे समुदयो जात किमातन्यताम् ॥ २८ ॥ भात उरस्तव पयोधराङ्कितमिद कुतो मैं क्षमा ततो भयि | करण किं कदाप्यसि धनाश्लेषेषु विश्लेषित दूरे किङ्गिणि विधीयता यमु पुरा यदङ्गीकृतम् । इति प्रचलचेतस किं कृताप्यसि रतारम्भे रणकारिणी । किं मशीर् यहि प्रियतमस्य वारस्त्रिया कणकनककङ्कण करतलासमाकृष्यते कुतोऽप्यसि रहस्तल्पाधिरोहे मया सबैलाध्यनि बद्धवैरग्निव ॥ १७ ॥ जातस्ते निशि जागरो मम पुनर्नेनाम्बुजे शोणिमा | यन्मौखर्यमालम्बसे ॥२९॥ उक्षित करकङ्कणद्वयमिद ।

·अष्टनायिकाः बद्धा दृढं मेखला यत्नेन प्रतिपादिता मुखरयोमंजीरयो- कलहान्तरिता मूकता । आरब्धे रमसान्मया प्रियसखि क्रीडाभिसारोत्सवे द्वारि चक्षुरधिपाणि कपोली जीवितं त्वयि कुतः कल- चण्डालस्तिमिरानगुण्ठनपटक्षेप विधत्ते विधु ॥ ३० ॥ एषा | होऽसाः । कामिनामिति वचः पुनरुक्तं प्रीतये नमननस्व- फुल्लक्दम्बनीपसुरमौ काले घनोद्भासिते कान्तसालयमागता | मियाय ॥४१॥ चकितहरिणलोललोचनाया. कुधि तरुणारुण- समदना हृष्टा जलालका । विद्युयरिदर्जितः सचक्तिा तारहारकान्ति । सरसिजमिदमाननं च तसाः सममिति त्वद्दनाकाङ्क्षिणी पादौ नूपुरलमकर्दमघरौ प्रक्षालयन्ती | चेतमि समदं विधत्ते ॥ ४२ ॥ विरमति कथनं विना न खेदः स्थिता ॥ ३१ ॥ मार्गे पङ्कचिते घनान्धतमसे नि शब्द सति कथने समुपैति कापि लज्जा । इति कलहमधोमुखी सचारया गन्तया च मया प्रियस्य वसतिर्मुग्धेति कृत्वा सखिभ्यो लपितुमनालपितुं समाचकास ॥ ४३ ॥ अनुनयति मतिम् । आजान्द्धृतनूपुरा करतलेनाच्छाद्य नेने भृशं कृच्छे- | पतिं न लजमाना कथयति नापि सखीजनाय किंचित् । णाप्तपदस्थितिः समपने पन्धानमभ्यसति ॥ ३२ ॥ प्रसरति मलयानिले नमोढा वहति परतु चिराय शून्यमन्त. छिद्रान्वेषणतत्परः प्रियसखि प्रायेण लोकोऽधुना रात्रिश्चापि ॥४४॥ प्रयच्छतोचैः कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्र दयितेन घनान्धकारवहला गन्तुं न ते युज्यते । मा मै सखि लम्भिता । न किचिदूचे चरणेन केवलं लिलेख वाष्पाकुल- वल्लम. प्रियतमस्तम्योत्सुका दर्शने युक्तायुक्तविचारणा यदि लोचना भुवम् ॥ १५ ॥ न बरीमरीति करीमरे सजो न मवेस्नेहाय ठत्वं जलम् ॥ ३३ ॥ दूती विद्युदुपागता सह- विरारीति न च विप्रिय प्रिया ॥ ४६ ॥ तत्तद्वदत्यपि चरीकरीति मृगनाभिचिनकम् । विजरीहरीति न पुरेव मत्पुरो चरी गति सहभ्यायिनी देवनो दिशति सनेन जलद. यथावसर हसत्यप्यालिङ्गनेऽपि न निषेघति चुम्बनेऽपि । किं प्रस्यानरेला गुमाम् । वाचं मागलिगीं तनोति तिमिरस्तोमो- ऽपि झिहीरातोऽयं दयिताभिसारसमयो मुग्धे विमुञ्च तु प्रसादनमयादपि निगुतेन कोपेन कोऽपि विहितोऽद्य रसा अपाम् ॥ ३४ ॥ द्वित्र केलिसरोरुह विचतुर्धम्मिछमही-चोऽपि परुपाक्षर न च पदेपु सगच्छते । हिमात इव वतारः ॥ ४७ ॥ न तिर्यगवलोकितं भवति चक्षुरालोहितं सज काठान्मौक्तिकमालिका च तद्नु त्यक्त्या पदै पञ्चभिः । वेपते सकल एव बिम्बाघरः प्रकामविनते भुगौ युगपदेव अन्तः कान्तपियोगकातरतया दूरामिसारातुरा तन्वङ्गी भेदं गते ॥ ४८ ॥ मय्यायाते सपदि नयनादुत्थितं चाटु निरपायमध्वनि पर श्रोणीमर निन्दति ॥ ३५ ॥ प्रात | वाक्यं यद्धा पाणी बहु निगदितं क्षालितं पादपद्मम् । दत्त्वा प्राणगणप्रयाणसमये प्राणाधिनाथस्स मे कुर्याः स्थैर्यमपि | पीटी सविनयमधोद्वीजित तालपृन्तैते कोपं कुवलयदृशो क्षणं करुणया कण्ठस्यलेऽपि स्थित. । यानहोचननीर- निर्मितनदीनन्यामिरन्यादृशं पन्थानं परिकल्पयामि भविता भूयसी मक्तिरेव ॥ ४९ ॥ चरणपतनप्रत्याख्यानात्प्रसाद- येनारयोचितम् ॥ ३६॥ यान्तै क्त्यपि यामराणि पराञ्चुरो निभृतस्तिवाचारेत्युक्त्वा रुषा परुषीकृते । जति रमणे निश्वम्योथै सनस्थितहतया नयनसलिलच्छन्ना गमय वं मीथिनाहगी सलं नाथ निमीलयामि नयने प्टिः ससीपु निवेशिता ॥ ५० ॥ स्फुटतु हृदयं काम यात्रा शुन्या दृश । आयाता वयमागमिप्यपि मुहद्वर्गस | कामं करोतु तनु तनुं न ससि चटुन्प्रेम्णा कार्य पुनर्दथि- माग्योदये सदेशं यद क्सवामिलपिततीर्थषु तोयाञ्जलि तेन मे । इति सरमस मानोद्रेकादुदीर्य वचस्तया रमण- उद्दामाम्बुदवर्धितान्धतमसि प्रनष्टदिमण्डले पदवी सारङ्गाक्ष्या ससश्रममीक्षिता ॥५१॥ पय पीठं दत्ते पाले यामिक्जामदुनमुमटव्यारीर्णोराहले । कर्णस्यासु- त्वरितमभिधत्ते न च वचः समाज्ञामाधत्ते शिरसि न हदाणगानुयडवानहेर्यदन्त पुरादायातामि तदम्पुजाक्षि विधत्ते च मिलनम् । इति खान्ते गोपायितनिबिडकोपा कृतकं मन्ये मयं योषिताम् ॥ ३८॥ पल्लीनामधिपम्य पकन | प्रतिपद कृशोदर्याश्चर्या प्रियमहह पर्याकुलयति ॥ ५२ ॥ दृशा पोग्गवामग्रणे जाते समजना मिथ कृतमहोत्साई पुरस्तन्व्या गोवस्सलनचस्तिोहं नतमुख प्रवृत्तो वैलक्ष्या- पुरः प्रस्थिताः । मव्याज स्थितयोहिम्य गतयो शुद्धान्त किमपि लियितु दैवहतक । स्फुटो रेसान्यासः कथमपि मवान्तर यूनो खिन्नमोलयोनियते योऽप्येप कण्ठग्रह स ताक्परिणतो गता येन व्यक्ति पुनरवयौ सैव तरुणी ॥ ३९ ॥ लोयोलचमवृति प्रनिलमसाधीलनादीकृति ५३ ॥ ततश्वामिनाय स्फुरदरुणगण्डस्थलरुचा मग. न्यचक्रवन्धनन्धुग्चलद्वशोजमुम्मोनति । सूर्जद्दीधिति | स्विन्या रोपप्रणयग्मसाद्गद्गदगिरा । अहो चित्रं चित्र स्पुट विरसुरति चट्यामीरगलंकृति पीडामगृहं प्रयाति मिति निगद्याश्रुक्लुप रुपा ब्रह्मायं मे शिरसि निहितो वाम- शीन. कस्यापि यारानना ॥ ४० ॥ चरण. ॥ ५४ ॥ चलं चेत पुंसा सहजमग्ला पहनयो ·३५८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् भवत्येव को क्वचिदपि कदाचित्तरुणयो । दहेदग भृगी | लाक्षारसक्षालितपोष्ठीपृष्ठमयूखमासलरुचो विस्तारिता दृष्टय विधुरपि विदध्यात्परिभव मरो मा मनीयादिति किमपि । ॥ ६६ ॥ भ्रूभेदो रचितश्विर नयनयोरभ्यस्तमामीलन रोड नाज्ञासिषमहम् ॥ ५५ ॥ आनन्द कचिदश्च मुञ्च हृदय | शिक्षितमादरेण हराित मौनेऽभियोग कृत । धैर्य कर्तुमपि चातुर्य धैर्य त्वया स्थय केति विचार्यता रसिक ते निर्याहि । स्थिरीकृतमिद चेत कथचिन्मया बद्धो मानपरिग्रहे परिकर पर्याकुला । रक्ताम्भोजपरीतषट्पदनदत्पक्षोपमानक्षमक्षुभ्यत्प | सिद्धिस्तु दैवे स्थिता ॥ ६ ॥ न मूते परुपा गिर वितनुते न मचलाचलेक्षणयुरा पश्यामि तस्या मुखम् ॥५६॥ मानम्लान भ्रूयुग भङ्गुर नोत्तस क्षिपति क्षितौ श्रवणत सा मे स्फुटेऽप्या मना मनागपि नत नालोकते वल्लभ निर्याते दयिते निरन्तर | गसि । कान्ता गर्भगृहे गवाक्षविवरव्यापारिताझ्या बहि मिय बाला पर तप्यते । आनीते रमणे बलात्परिजनैौन सरया वक्रमभिप्रयच्छति पर पर्यश्रुणी लोचने ॥ ६८ ॥ समालम्बते धत्ते कण्ठगतानसूप्रियतमे निर्गन्तुकामे पुन विप्रलब्धा ॥५७॥ आयस्ता कलह पुरेव कुरुते न स्रसने वाससो भुग्धू उत्तिष्ठ दूति यामो यामो यातस्तथापि नायात । यात रतिखण्ड्यमानमधर धत्ते न केशग्रहे । अङ्गान्यर्पयति स्वय | परमपि जीवेज्जीवितनाथो भवेस्तस्या ॥ ६९ ॥ नि स्नेह भवति नो वामा हठालिङ्गने तन्व्या शिक्षित एष सप्रति | निष्करुण निस्त्रप निनिमित्त मद्वश्चक त्वमपि सप्रति वञ्चित कुत कोपप्रकारोऽपर ॥ ५८ ॥ एकनासनसस्थिति परि सा । इत्यक्षराणि लिखितानि समीक्ष्य कश्चित्सकेतकेतक हृता प्रत्युद्गमारतस्ताम्बूलानयनच्छलेन रमसाश्लेषोऽपि । दले नितरामताम्यत् ॥ ७० ॥ सकेतकेलिगृहमेत्य निरीक्ष्य सविनित । आलापोऽपि न मिश्रित परिजन व्यापारयन्त्या | शून्यमेगीदृशो निभृतनि श्वसिताधराया । अर्धाक्षर वचन तिके कान्त प्रत्युपचारतश्चतुरया कोप कृतार्थीकृत ॥ ५९॥ | मर्धविकासि नेन ताम्बूलमर्धकरलीकृतमेव तस्थौ ॥ ७१ ॥ आशङ्कय प्रणति पटान्तपिहिती पादौ करोत्यादराधाजे | कपटवचनभाजा केनचिद्वारयोपा सकलरसिक्गोष्ठीवञ्चिका नागतमाघृणोति हसित न स्पष्टसुदीक्षते । मय्यालापयति वञ्चितासौ । इति विहसति रिङ्गट्टङ्गविक्षिप्तचक्षुर्विकधकुसुम प्रतीपवचन सरया सहाभापते तन्व्यास्तिष्ठतु निर्भरप्रण | कातिच्छमना केलिकुञ्ज ॥ ७२ ॥ नायातो यदि निर्दय यिता मानोऽपि रम्योदय ॥ ६० ॥ दूरादुत्सुकमागते । सखि शठस्त्य दूति किं दूयसे खच्छन्द बहुवल्लभ स रमते विवलित सभापिणि स्फारित सश्लिष्यत्यरुणे गृहीतवसने कि तर ते दूषणम् । पश्याद्य प्रियसगमाय दयितसाकृष्य कोपाश्चितभूलतम् । मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाप्पाम्बु | माण गुणैरुत्कण्ठार्तिभरादिव स्फुटदिद चेत स्वय यासति पूर्णेक्षण चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुर जातागसि प्रेयसि ॥६१॥ ॥ ७३ ॥ शून्य कुञ्जगृह निरीक्ष्य कुटिल विज्ञाय चैतोमुव तारल्य मुखमेलने न च वचोवैदग्थ्यमन्यादृश न भूभङ्ग । दूती नापि निवेदिता सहचरी पृष्टापि नो वाऽनया । शमो परिग्रहो न च रह प्रश्नेऽपि मौनस्थिति । एव सप्रति । शकर चन्द्रशेखर हर श्रीकण्ठ शूलिशिव भायखेति परतु तयते तु सुदृश कोपस्तु मद्वस्तुनि स्वाधीनेऽपि पुरेव | पङ्कजद्दशा भर्गस चके स्तुति ॥ ७४ ॥ तस्कि कामपि पङ्कजदृशो यन्न प्रभुत्वग्रह ॥ ६२ ॥ शोण वीक्ष्य मुख | कामिनीमभिसृत किया कलाकेलिभिर्बद्धो बन्धुभिरन्धकारिणि विचुम्वितुमह यात समीप तत पादेन प्रहृत तया सपदि वनोपा ते किमु भ्राम्यति । का त हातमना मनागपि पथि त धृत्वा सहासे मयि । किंचित्तत्र विधातुमक्षमतया बाष्प प्रस्थातुमेवाक्षम सकेतीकृतमञ्जुवञ्जुललताकुजेऽपि यता त्यजत्या सखे घ्यातश्चेतसि कौतुक वितनुते कोपोऽपि गत ॥ ७५ ॥ सारे मा कुरु लोचने विगलति न्यस्त वामध्रुव ॥ ६३ ॥ सा पत्यु प्रथमापराधसमये सरयोप । शलाकाञ्जन तीव्र निश्वसित निवर्तय नवास्ताम्यन्ति देश विना नो जानाति सविभ्रमागवलनावकोक्तिससूचनम्। कण्ठसज । तल्पे मा लुठ कोमलागि तनुता हन्ताज खच्छेरच्छकपोलमूलगलितै पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवल | रागोऽनुते नातीतो दयितोपयानसमयो मा मा यथा मन्यथा मेव रोदिति लुठल्लोलालकैरश्रुमि ॥ ६४ ॥ एकस्लिञ्शयने ॥७६ ॥ अन्यत्र व्रजतीति का सलु कथा नाप्यस्य ताइक्सु विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सद्य कोपपरिग्रहग्लपितया हृद्यो मा नेच्छति नागतश्च हहहा कोऽय विधे प्रक्रम । इस चाटूनि कुर्वनपि । आवेगादवधीरित प्रियतमस्तूष्णीं स्थित । ल्पेतरकल्पनाक्यल्तिस्वाता निशान्तातरे बाला वृत्तविवर्त स्तरक्षण मा भूसुप्त इत्यम दवलितग्रीव पुनीक्षित ॥६५॥ ( नव्यतिक्रा नाप्नोति निद्रा निशि ॥ ७७ तल्पोपातमुपेयुपि प्रियतमे वकीकृतग्रीवया काकुव्याकुलवाचि मूर्ध्नि चरणावुलक्ष्य लजानदीमगीकृत्य धना धवारपटल साचिहसितस्पूर्जपोलश्रिया । हस्तन्यस्तकरे पुनगदृशा तव्या न दृष्ट प्रिय । सतापाकुलया तया च परित पायोधरे गति कोधाकान्तकृता तमत्तमहिपना त्या दृशी - । दाया धैर्यभुजग १ सपत्नी ·अष्टनायिकाः ३५९ उत्का योजिते ॥ ७८ ॥ आलीमि शपथैरनेकस्पटे कुञ्जोदर | वधू सापयति च्छलेन च तिरोधत्ते प्रदीपाकुर घत्ते सौध- नीतया शून्य तच निरीक्ष्य विश्रुभितया न प्रस्थित न | पोतोतनिनदै साकेतिक चेटितम् । शश्वत्पार्श्वविवर्तिता- स्थितम् । न्यस्ता किंतु नवोढनीरजदृशा कुञ्जोपरण्ठे रुपा गलतिक लोलत्कयोलद्युति वापि धापि क्राम्युज प्रियधिया तादृग्मृगस्दवडम्परचमत्कारस्पृशो दृष्टय ॥ ७९ ॥ तल्पान्तिके न्यम्यति ॥ ९२॥ चोल नीलनिचोलस्पंण प्रोपितभर्टका अर्पयति प्रतिदिवस प्रियस्य पथि लोचने वाला । काञ्ची पुन काश्चनीम् । इत्थ चन्दनचर्चितर्मुगमदैरहानि विधौ चूडामणि चुम्बने याचिष्ये कुचयो करार्पणविधी निक्षिपति कमलमारा कोमलमिव कर्तुमध्यानम् ॥ ८०॥ सस्कुर्वती तत्कि यन मनोरथ वितनुते वारेषु वाराहना आकसिकस्मितमुखीपु ससीषु विना विज्ञास्वपि प्रणय निहनमाचरन्ती । तत्रैव रडुनयना नयनारविन्दमस्पन्दमाहित | दीप्ताचि कपिशं च मोहनगृह तसत्पुरगीदृशा । एर नौ ॥ ९३ ॥ दृष्ट्वा दर्पणमण्डले निजयपुर्भूषा मनोहारिणी वती दयिते गतेऽपि ॥ ८१ ॥ विरह विदितमन्त प्रेम विज्ञाय कान्त पुनरपि वसु तस्मादेत्य मे दास्यतीति । सुरतं भविष्यति चिराद्येति सानन्दया कामं कान्तदिदृक्षया मरिचनियममक्ष्णोन्यस्य वाप्पोदविन्दुन्धिस्नति पुरयोपिवार च ललिता द्वारेऽपिता दृष्टय ॥ ९४ ॥ हार गुम्फति देशोपविष्टा ॥ ८२ ॥ ता जानीया परिमितकथा | तारकान्तिरुचिर मन्नाति काञ्चीलता दीपं न्यसति किंतु तत्र जीवित मे द्वितीय दूरीभूतै मयि सहचरे चक्रपाणी मिवै । बहुल स्नेहं न पत्ते पुन । आलीनामिति वासकस रजनौ काम् । गाढोत्कण्ठा गुरुपु दिवसेप्पेषु गच्छत्सु वाला | कामानुरूपा क्रिया साचिरमरमुखी ननोढसुमुखी दूगत्समु- जाता मन्ये शिशिरमथिता पद्मिनी यान्यरूपाम् ॥ ८३॥ द्वीक्षते ॥ ९५ ॥ शिल्पं दर्शयितु करोति कुतुफाल्कहारहार- माला बालाम्बुजदलमयी मौक्तिकी हारयष्टि काची यात । स चिनप्रेक्षणकैनवेन किमपि द्वार समुदीक्षते । प्रभवति हरौ सुन प्रस्थितैन । अन्यद्रूम किमपि घमनी | गृह्णात्यामरणं नव सहचरीभूषाजिगीपामिपादित्य पञ्चदृश वर्तते या न वेति ज्ञातु वाहोरहह वलय पाणिमूलं प्रयाति प्रतीत्य चरित सेराननोऽभूत्सर ॥ ९६ ॥ ॥ ८४ ॥ समर्प्य हृदि दारुणा मदनदना भूयसीमनेन तव वर्मना प्रचलित स मे वहम । न चामदिशि शन्दित अम्भोरुहाक्षि शमोश्चरणावाराधितो केन । यसे किमिति पालया वायस स्वया मदनसारिके किमिति वा विवलितवदना मदनाकृत विमानयसि ॥ ९७ ॥ सखि कृत न क्षुतम् ॥ ८५ ॥ आदृष्टिपसरात्प्रियस्य पदवीमुवीक्ष्य | स विजितो वीणानाथै कयाप्यपरस्त्रिया पणितममा निर्विष्णया विश्रान्तेयु पथिध्वह परिणतो ध्यान्ते समु त्ताम्या तन क्षपाललित धुनम् । कथमितरथा शेफालेषु रसर्पति । दत्चैकं सशुचा गृहं प्रतिपद पान्थस्त्रियासिन्क्षणे | स्वलत्कुमुमास्वपि प्रसरति नमोमध्येऽपीन्दौ प्रियेण मा भूदागत इत्यमन्दालितग्रीवं पुनीक्षितम् ॥ ८६ ॥ | निलम्ब्यते ॥ ९८ ॥ धूमझे रुचितेऽपि दृष्टिरधिक सोत्कण्ठ- श्वश्रूः पद्मदलं ददाति तदपि भ्रूसञया गृह्यते सद्यो मर्मर- | मुदीक्षते रुद्धायामपि वाचि सस्मितमिदं झुग्धानन शङ्ख्या न च तया सस्पृश्यते पाणिना । यातुर्वाचि सुह जायते । कार्कश्य नमितेऽपि चेतसि तनू रोमाञ्चमालम्बते द्वणस्य वचसि प्रत्युत्तर दीयते यास किंतु न मुच्यते | दृष्टे निर्वहण भविष्यति कथ मानम्य तसिजने ॥९९॥ इतयहर, फुरङ्गीदशा ॥ ८७ ॥ किं रुद्ध प्रियया कयाचिदथना सरया ममोजित किंवा वासकसजा कारणगौर किमपि यन्नाद्यागतो वल्लम । इत्यालोच्य निजपाणिपल्यतटरपलनादमिनासिका विवरमुत्पतितै मृगीदृशा करतले विन्यस्य वाम्बुज दीर्घ निश्वसित चिरं अपरा परीक्ष्य शनमुमुदे मुखवासमास्सकमलश्वसने / च रुदित क्षिसाश्च पुष्पसज ॥ १०० ॥ यनाद्यापि रामा- ॥८॥ नेद समीरितमकारि कला न चेयमित्याकुला गत पतिरिति प्राय प्रपेदे परामित्य चेतसि चिन्तयन्त्यपि क्थमपि प्रथमाधमह । एव विधेयमथ याच्यमिद मयेति | सखी न वीडया पृच्छति । दीर्घ नि श्वसितं दधाति चरितं शेष प्रिया सुकृतिनामतिवाहयन्ति ।। ८९ ॥ कृत वपुपि न प्रेक्षते केवलं किंचित्पकपलाण्डपाण्डुरर चिं धत्ते कपोल- भूषण चिकुरधोरणी धूपिता कृता शयनसनिधी स्थलीम् ॥ १०१ ॥ आनेतु न गता निगु प्रियसी मुक्लीटिकासमृति । अगरि हरिणीदृशा भवनमेत्य | मीतो भुजगारिकम क्रुद्धो वा प्रतिपेधवा चि गियी प्राणे- देहविषा सुरक्नस्केतकीकुसुमकान्तिमि१दिनम् ॥९०॥ | श्वरो वर्तते । इत्य वर्णमुवर्णरेतपरज पासोपातच्छला- विदूरे केयूरे पुरु परयुगे रलवलयैरल गुीं प्रीवा दक्ष्णो कापि नमोढनीरगगुग्गी पाप्योदय गुणाति ॥१०२॥ मरणलतिकेयं किमनया । नवामेकामेकापलिमपि मयि वं मानं वारिदवारिभिर्विरचितो पागो पर्न पागने में विरचयेर्न पथ्यं नेपथ्यं बहुतरमनझोत्सवविधौ ॥ ९१ ॥ १ मुप्तभ्रमरा सपुडा पारा ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् . श्चन्दनविन्दुभिर्मनसिजो देव समाराधित । नीता जागरण मुपेत्य । वामागससक्तसुराङ्गन व नृत्यस्कवन्ध समरे व्रतेन रजनी वीडा कृता दक्षिणा तप्त किं न तपस्तथापि ददर्श ॥ २०॥ ते क्षत्रिया कुण्डलिनो युवान परस्पर स कथ नायाति नेत्रातिथि ॥ १०३ ॥ सायकविक्षताड़ा । कुम्भेपु लना मुपुपुर्गजाना कुचेषु लग्ना इव कामिनीनाम् ॥२१॥ भूरेणुदिग्धा नवपारिजात वीररसनिर्देशः सजो रजोवासितवाहुमध्या । गाढ शिवाभि परिरम्यमाणा भर्तृपिण्डानुणकरो यश क्रयमहापण । सुराङ्गनाखय | सुराङ्गनाश्लिष्टभुजान्तराला ॥ २२ ॥ सलीलयातानि न प्राहो रम्य कालोऽयमागत ॥ १॥ प्रायेण सुकर दान | भर्तुरभ्रमोर्न चित्रमुच्चै अवस पदक्रमम् । अनुद्रुत सयति प्रायेण सुकर तप । प्राणानपेक्षी व्यापार पुनरिस दुष्कर | येन केवल बलस्य शत्रु प्रशशस शीघ्रताम् ॥ २३ ॥ ॥ २ ॥ मा भैष्ट नैते निस्त्रिंशा नीलोत्पलदलस्विप कोऽप्येष खण्डितशिरा विकसन्मुखश्री प्रारब्धताण्डवविधि एते वीरावलोकिन्या लक्ष्म्या नयनविनमा ॥ ३ ॥ सुरकामिनीभि । आलोक्यते निजकराभिनयानुरूपन्यापारि खङ्गास्तिष्ठन्तु मत्तेमकुम्भकूटाहासिन । एकदोर्दण्ड | वेक्षणनिवेदितसत्त्वसार ॥ २४ ॥ स्त्रीषु प्रवीरजननी जननी शेपेऽपि क सहेत पराभवम् ॥ ४ ॥ हतेऽभिमन्यौ कद्देन । तत्रैव देवी स्वय भगवती गिरिजापि यस्स । त्वदो तर पार्थेन सयुगे | अक्षौहिणी सप्त हत्वा हतो राना | वशीकृतविशाखमुखावलोकनीडाविदीर्णहृदया स्पृहयाबभूव जयद्रथ ॥ ५ ॥ लोहितायति चादित्ये परमाणो धन ॥ २५ ॥ शस्त्रीकृतस्तरुवर कपिपुगवेन लकेशवक्षति जय । पञ्चविंशतिसाहनानिजघान महारथान् ॥ ६ ॥ मृणालमृदु पात । तत्र स्थितेश्व फुसुमै कुसुमेपुरेन सीता रथेभ्यो गजवाजिभ्य सङ्ग्रामे वीरसकय । पातिता पात्य | वियोगविधुर दृढमाजघान ॥ २६ ॥ दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रय भानाश्च दृश्यन्तेऽर्जुनताडिता ॥ ७ ॥ पूर्णे शतसहस्रे सत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरितीम् । कौमा द्वे पदातीना नरोत्तम । प्रजज्याल रणे भीष्मो विधूम इव | रकेऽपि गिरियगुरुता दधानो वीरो रस किमयमेश्युत दर्प पावक ॥ ८ ॥ आकर्णपलित श्यामो वयसाशीति । एष ॥ २७ ॥ अग्राकृतस चरितातिशयश्च दृष्टैरत्यद्भुत पञ्चक । रणे पर्यचरद्रोणो वृद्ध षोडशवर्षवत् ॥ ९॥ रपहृतस तथापि नास्था । कोऽप्येष वीरशिशुकाकृति लक्ष्मणो लघुसघानी दूरपाती च राघव । कर्णो दृढप्रहारी | रप्रमेयमाहात्म्यसारसमुदायमय पदार्थ ॥ २८ ॥ समर च पार्थसैते नयो गुणा ॥ १० ॥ न कालस्य न शकस्य | विहरदमल्लनि पातभिन्नप्रतिनरपतिभिन्नादास्वता बिम्ब न विष्णोवित्तदस्य च । श्रूयन्ते तानि कर्माणि यानि युद्धे मध्यात् । वयमहह धराया पातयाम पताकावसनपवन हनूमत ॥ ११ ॥ सप्तपष्टि हता कोट्यो वानराणा तर लोल वारि दिव्यापगाया ॥ २९ ॥ वयस्या कोठार स्विनाम् । पश्चिमेनाह शेषेण मेघनादेन सायकै ॥ १२ ॥ प्रतिशृणुत बद्धोऽञ्जलिरय किमप्याकासाम क्षरति न तथा धृतधनुषि शौर्यशालिनि शैला न नमन्ति यत्तदाश्चर्यम् ।। वीरचरितम् । मृतानामसाक भवति परवश्य वपुरिद रिपुसज्ञकेषु गणना कैच वराकेषु काकेषु ॥ १३ ॥ जीव । भवद्भि कर्तव्य नहि नहि पराचीनचरणम् ॥ ३० ॥ नेव मृतोऽसौ यस जनो वीक्ष्य वदनम योन्यम् । कृत | कपोले जानक्या करिकलमदन्तद्युतिमुषि मरस्मेर गण्डो मुखभङ्गो दूरात्करोति निर्देशमगुल्या ॥ १४ ॥ रविमणिरपि । डुमरपुलक वनकमलम् । मुहु पश्यञ्णवन्रजनिचरसेना निश्चेष्ट पादैस्तिग्मद्युतैर्मनाक्स्पृष्ट । ज्वलातेतरामिति को वा ) कलकल जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणा परिपृढ ॥ ३१ ॥ मन्यु सोड क्षमो मानी ॥ १५ ॥ छिन्नेऽपि शस्त्रभिन्नेऽप्या । मयासेनो यस प्रमदयमदष्ट्रासहचरै शरमैक्तो जीवन्द्विरित पत्पतितेऽपि निर्विशेषेऽपि । हनुमति कृतप्रतिज्ञे दैवमदैव शरजमा समभवत् । इमा च क्षत्राणा भुजवनमहादुर्गति यभोऽप्ययम ॥ १६ ॥ लोक शुभस्तिष्ठतु तावदन्य | पहामय वीरो धीमानजयदधिविशान्वसुमतीम् ॥ ३२ ॥ पराङ्मुखाना समरेषु पुसाम् । पन्योऽपि तेषा न हिया । पुरोजाना नाय प्रमृति मम राम स्वयमह न पुत्र पौत्री मुखानि पुर सखीनामपि दर्शयन्ति ॥ १७ ॥ हा तात वा रघुकुलभुवा च क्षितिभुजाम् । अधीर धीर वा कलयत तातेति स घेदनात कण छकृन्मूनकफानुलिप्त । वर मृत ) जनो मामयमय मया वद्धो दुष्टद्विजदमनदीक्षापरिकर किं भवने किमानौ सदष्टदन्तच्छदभीमव ॥ १८ ॥ ॥ ३३ ॥ चापाचार्यत्रिपुरविजयी कार्तवीर्यो विजेय शस्त्र समूञ्छित सयुगसप्रहारै पश्यन्ति सुप्तप्रतिबुद्धतुल्यम् । व्यस्त सदनमुद्धिभूरिय हैन्तकार । अस्त्वेवैतत्किमु कृत आत्मानमङ्केषु सुराङ्गनाना मदाकिनीमारुतवीजिताङ्गम् । ॥ १९ ॥ कश्चिविषखगहतोत्तमाङ्ग सथो विमानप्रभुता । प्राहुहन्तकार विनोत्तमा ॥ १ 'आसप्रमाणा भिक्षा स्यादन ग्रासचतुष्टयम् । अन चतुर्गुण ·वीररसनिर्देशः, करुणरसनिर्देशः वतो रेणुकाकण्ठवाघां बद्धस्पर्धस्तव परशुना लजते चन्द्र- | माल्यमिलत्परागपटलरामोदिनी मेदिनी ॥४५॥ नों हासः ॥ ३४ ॥ अप्रैः खैरपि संयताग्रचरणो मूर्छा- | तावत्कलयामि केलिपणे वामनुवो लोचने तावन्न प्रणया- विरामक्षणे साधीनत्रणिताङ्गशस्त्रनिचितो रोमोद्गमं वर्ण- वलीढमनसः पश्यामि मातुर्मुखम् । यावत्तारकुठारपात- यन् । भमानुद्वलयन्निजान् परमटान्सतर्जयनिष्ठुरं धन्यो ! निपतत्प्रत्यर्थिपृथ्वीपतिन्नाम्यत्स्वर्णकिरीटबद्धशिरसो भ्राम्यन्ति धाम जयश्रियः पृथुरणतम्मे पताकायते ॥ ३५ ॥ जन्मे- | नो फेरवः ॥ ४६ ॥ निःपीते कलशोद्वेन जलधों न्दोरमले कुले व्यपदिशसद्यापि धत्से गदां मां दुःशासन- गौरीपतेर्गङ्गया होतुं हन्त पुललाटदहने यायकृतः कोपशोणितसुराक्षीव रिपुं मापसे । दन्धिो मधुकैटमद्विपि प्रक्रमः ! तायत्तत्र मया विपक्षनगरीनारीदृगम्मोरुहद्वन्द्व- हरावयुद्धतं चेष्टसे मत्रामानुपयो विहाय समरं पवेधुना प्रस्सलदस्रवारिपटलैः सृष्टाः पयोराशयः ॥ १७ ॥ आ लीयसे ॥ ३६ ॥ वीरोऽसौ किमु वर्ण्यते दशमुख- | जन्मनह्मचारी पृधुलमुजशिलास्तम्मविभ्राजमानज्याधातश्रेणि- छिन्नैः शिरोमिः खयं यः पूनानजमुत्मुको घटयितुं संज्ञान्तरितवसुमतीचक्रजैत्रप्रशस्तिः । यक्षपीठे धनान- देवस्य सट्वागिनः । सूत्रार्थी हरकण्ठसूत्रभुजगव्याकर्षणा- अणकिणकठिने संक्ष्णुवानः पृपत्कान्प्रासो राजन्यगोठीवन- योयतः साटो प्रमः कृतभ्रुकुटिभिः स्थित्वान्तरे वारितः | गजमृगयाकौतुकी जामदग्यः ॥ १८ ॥ क्षुद्राः' संत्रासमेटे ॥ ३७॥ संतुष्ट तिहणां पुरामपि रिपी कण्डूलदोमण्डल- विजहित हरयो भिन्नमत्तेमकुम्मा युष्मदेहेयु लजां दधति क्रीडाकृत्तपुन:प्ररूढशिरसो वीरस लिप्सोर्वरम् ।याच्नादन्य- परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्र तिष्ठ' पात्रं त्वमसि पराधि यस कलहायन्ते मिथस्त्वं घृणु त्वं वृण्वित्यमितो न हि रुषां नन्वहं मेघनादः किंचित्संरम्मलीलानियमित. मुखानि स दशग्रीवः कथं वर्ण्यते ॥ ३८ ॥ भूमात्रं किय- जलधि राममन्वेपयामि ॥ १९॥ अस्त्रज्वालावलीढप्रति- देतदर्णवमितं तत्सावित हार्यते यद्वीरेण मवादृशेन वदति | बलजलधेरन्तरीीयमाणे सेनानादे स्थितेऽस्मिन्मम पितरि विसप्तकृत्वो जयः । वीरोऽयं नववाहुरीदृशमिदं घोरं च | गुरौ सर्वघन्वीश्वराणाम् । कर्णालं संभ्रमेण ' ब्रज' कृम वीरवतं तत्क्रोधाद्विरम प्रसीद भगवञ्जात्यैव पूज्योऽसि नः | समरं मुञ्च हार्दिक्य शङ्का ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं कों ॥ ३९ ॥ तात लं निजकर्मणैव गमितः खगै यदि स्वस्ति | मयस्सावकाशः ॥ ५० ॥ कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च घूमस्त्वेकमिदं वहतिकयां तातान्तिकं मा कृथाः । | पशोस्तस्स राजस्वयोवी प्रत्यक्षं भूपतीनां मम मुवनपतेराच्या रामोऽहं .यदि तद्दिनः कतिपयंत्रीडानमत्कंघरः सार्ध वन्धु-धूतदासी । तस्मिन्वैरानुबन्धे यद क्रिमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्रा जनैः मुरेन्द्रविजयी वक्ता स्वयं रावणः ॥४०॥ त्वय्यीसन- | बाहोर्यातिमारदविणगुरुपदं मामजित्वैव गवः ॥५१॥ मानि किनरगणोदीतर्मवद्विकमैरन्तःसंमृतमत्सरोऽपि - मग- पानाकारण्मी कृती । उन्मीलद्भवदीयदक्षिणमुजारोमाञ्चवि. करुणरसनिर्देशः दोचरद्वाप्पैरेव विलोचनैरमिनयत्यानन्दमाखण्डलः ॥४१॥ यसाः कुसुमशय्यापि कोमलाझ्या रुजाकरी । साऽधि- शमात्रिकथैव काननमगावीणपाणिंधमाः पन्यानो दिवि शेते कथं देवी ज्वलन्तीमधुना चिताम् ॥ १॥ साक्षा- संकुचन्ति वमुचा यन्ध्या 'न सूते भटान् । लक्ष्मीरप्यरवि- मघयतः पात्रः पुनो गाण्डीरधन्वनः । वसीयो वासु- ग्दसौघवलमीनियूहपयंतिकाविश्रान्तैरलिमिन कुचरघटाग- | देवस्य तं गृध्राः पर्युपासते ॥ २॥ असहायः सहायार्थी- ण्डोत्कौमोदते ।। ४२ ॥ अस्त्रौघप्रसरण राबगिरसो यं दुर्य- | मामनुष्यातवान्ध्रुवम् । पीड्यमानः शरैस्तीक्ष्णैर्दोणद्रौगि- गोमागिनं चक्र गौतमशापयनितमुजस्मानमासण्डलम् । कृपादिमिः ॥ ३ ॥ मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं कच्छागर्त कुलीरतां गमयता धीर त्वया रावणं तत्संमृष्टमहो | सुतः । अमितस प्रदातारं मर्तारं का न शोचति ॥ ४॥ विग्रल्यकरिणी जागति सत्पुरता ॥ ४३ ॥ चत्वारो वय- अथ,बद्धजटे रामे सुमन्ने गृहमागते । त्यतो राजा सुत- मलिजः स भगवान्कर्मोपदेष्टा हरिः सयामाप्यरदीक्षितो ! त्यागादविश्वस्तरियासुमिः ॥५॥ देशे देशे कलत्राणि देशे नरपतिः पंथी गृहीतत्रता । कौरव्याः पशवः प्रियापरिभव- देशे च बान्धवाः । तं देशं नैव पश्यामि यर प्राता लेनोपशान्तिः फल राजन्योपनिमन्त्रणाय सति स्फीतं यशो सहोदरः ॥ ६ ॥ प्रियस मुहृदो यत्र मम तव संभवः । दुन्दुमिः ॥ १४ ॥ अद्यारभ्य कठोरकामुकलताविन्यस. भूयादमुष्य भूयोऽपि भूयासमनुसंचरः ॥ ७॥ विन्त.' हसाम्बुजस्तायन्न प्रकटीकगेमि नयने शोणे निमेषो | तीय मर्माणि देहं शोषयतीव मे । दहतीयान्तरात्मानं क्रूरः दयात् । यारसायककोटिपाटितरिपुदमापालमीलिस्तुलन्मली- शोकाभिरुत्थितः ॥ ८ ॥ अविशीर्णकान्तपात्रे नव्यदशे १ युधिष्ठिर. २ द्रौपदी ३ शम्दं करोति. सुमुखि संमृतस्नेहे । मद्नेहदीपकलिके' ४६.स.मा.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् निर्वाणम् ॥ ९ ॥ वत्स गच्छ मम वाचिकमेतद्रा- | कुशसूचिविद्धे । श्यामाकमुष्टिपरिवर्धितको जहाति सोऽयं न मचन्द्रचरणे कथयेथाः। आवयोरिव भवेदनुरागो नावयो- , पुत्रातक पदवीं मृगस्ते ॥ २६ ॥ दैवे पराग्वदनशालिनि रिव विधि. प्रतिकूल. ॥ १० ॥ शैशयास्त्रभृति योषिता | हेन्त जाते याते च सप्रति दिवं प्रति बन्धुरने । कसै मन प्रियः सौहदादपृथगाशया प्रियाम् । छाना परिददामि | कथयितासि निजामवस्था क. शीतलैः शमन्यिता धचनैसर- मृत्यवे सौनिको गृहशकुन्तिकामिव ॥ ११ ॥ शीलानि | धिम् ॥ २७ ॥ सर्वेऽपि विस्मृतिपथं विषयाः प्रयाता विद्यापि ते चन्दनशीतलानि श्रुतानि भूमीतलविश्रुतानि । तथापि खेर्दैकलिता विमुखीबभूव । सा केवल हरिणशावकलोचना जीर्णो पितरावतसिन्विहाय हा वत्स कथं प्रयासि ॥ १२ ॥ | मे नैनापयाति हृदयादधिदेयतेव ॥ २८ ॥ धृत्वा पद- यनी मुनीनामटवी तरूणा दरी गिरीणा तु गवेषितैव । स्खलनभीतिवशात्कर मे यारूढवत्यसि शिलाशकलं विवाहे । अत. पर लक्ष्मण पक्ष्मलाक्षी प्राणा बहिर्भूय गवेषयन्तु | सा मा विहाय कथमय विलासिनि घामारोहतीति हृदय ॥ १३ ॥ अर्थो हि कन्या परकीय एव तामद्य सप्रेष्य शतधा प्रयाति ॥ २९ ॥ भूमी स्थिता रमण नाथ मनो परिग्रहीतुः । जातो ममाय विशदः प्रकामं प्रत्यर्पितन्यास । हरेति सयोधनैर्यमधिरोपितवत्यसि धाम् । खगै गता कथ इयान्तरात्मा ॥ १४ ॥ गृहिणी सचिवः सखी मिधः | मिव क्षिपसि त्वमेणशावाक्षि तं धरणिधूलिपु मामिदानीम् प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ । करुणाविमुखेन मृत्युना ॥ ३० ॥ कनकहरिण हत्या रामो ययौ निजमाश्चम जनक हरता त्वा बत कि न मे हृतम् ॥ १५ ॥ अपहस्तित- | तनया प्राणेभ्योऽपि प्रियामविलोकयन् । दृढमुपगतैर्वापा- पान्धवे त्वया विहितं साहसमस तृष्णया । तदिहानपरा- | पूरैर्निमीलितलोचनो न विशति कुटीमाशातन्तुप्रणाशमया धिनि प्रिये सखि कोऽयं करुणोज्झितक्रम. ॥ १६ ॥ विपिने | दसौ ॥ ३१ ॥ अथेदं रक्षोभिः कनकहरिण गाविधिना क जटानिबन्धनं तव चेदं व मनोहर वपु. । अनयो- | तथा वृत्तं पापैर्व्यथयति यथा क्षालितमपि । जनस्थाने र्घटना विधेः स्फुटं तनु खड्ड्रेन शिरीपकर्तनम् ॥ १७ ॥ शून्ये केरुणकरुणैर्यचरितैरपि विा रोदित्यपि दैलेति मदैकपुत्रा जननी जरातुरा नवप्रसूतिर्नरटा तपखिनी । वनस हृदयम् ॥ ३२ ॥ भुयं वसो भावी जलनिधि गतिस्तयोरेव जनस्तमर्दयन्नहो विधे त्या करुणा रुणद्धि | महीशैलसरितामतो मृत्योः शीर्वत्कणलघुषु का जन्तुषु न ॥ १८ ॥ मदर्थसदष्टमृणालमन्थर. प्रिय. कियदूर इति त्वयोदिते । विलोकयन्त्या रुदतोऽथ पक्षिणः प्रिये स की- प्रोन्माची दहति हृदयं शोकदहनः ॥ ३३ ॥ अक्षत्रारि कथा । तथाप्युधैर्वन्धुव्यसनजनितः कोऽपि विषयो विवेक . भविता तव क्षण. ॥ १९ ॥ इयमियं मयदानवनन्दिनी | कृताभिमन्युहननप्रोद्भततीप्रधः पार्थसाकृतशात्रवप्रतिकृते. निदशनाथजितः प्रसवस्थली । किमपर दशकंघरगेहिनी त्वयि करोति करद्वययोजनम् ॥ २० ॥ उत्खातदैवतमिवा- | ब्रीडाजडा दृष्टयो हा वत्सेति गिरः स्फुरन्ति न पुन रन्त शुचा मुखत । कीर्णा बाप्पणैः पतन्ति धनुपि यतनं मुराररस्ताचलान्तरितसूर्यमिवान्तरिक्षम् । हम्मीर- निर्यान्ति वक्नाद्वहिः ॥ ३४ ॥ कोऽहं ब्रूहि सखे स एवं भूभुजि गते सुरवेश्म विश्वं पश्यामि हारमिव नायकरत्न- | भगवानार्यः सखे राघव' के यूयं बत नाथ नाय शून्यम् ॥ २१ ॥ आदाय मासमलिं सनवर्जमझान्मा मुञ्च | किमिद दासोऽसि ते लक्ष्मणः । कान्तारे किमिहामहे वागरिक यामि कुरु प्रसादम् । सीदन्ति शष्पकवलमह- णानुभिज्ञा मन्मार्गवीक्षणपराः शिशवो मदीया ॥ २२ ॥ बत सखे देव्या गतिर्मग्यते का देवी जनकाधिराजतनया सद्यः पुरीपरिसरेऽपि शिरीपेमद्वी गत्वा जवात्रिचतुराणि हा जानकि कासि हा ॥ ३५ ॥ मध्याहे दववद्विनोप्स पदानि सीता । गन्तव्यमस्ति कियदित्यसकृद्रुयाणा रामा- समये दंदखमानागिरेः कृच्छान्निर्गतमुत्तुष जलमयो वीक्ष्यै- श्रुणः कृतवत्ती प्रथमावतारम् ॥ २३ ॥ हत्या पतिं न करक्षाक्षमम् । प्रेम्णा जीवयितु मिथः पिब पिवेत्युचार्य मवेक्ष्य भुजगदष्ट देशान्तरे विधिवशावरणिकासि जाता। मिथ्या पिबत्तिर्ममासमपीतवारि हरिणद्वन्द्वं विपन्नं वने पुत्रं पति समधिगम्य चिता प्रविष्टा शोचामि गोपगृहिणी | ॥ ३६ ॥ हा मातत्वरितासि कुत्र किमिदं हा देवता कथमय तकम् ॥ २४ ॥ अस्तगते शशिनि सैव कुमुदती | काशिषो धिक्प्राणान्पतितोऽशनि तवहस्तेऽङ्गेषु दग्धे मे दृष्टिं न नन्दयति सस्मरणीयशोभा । इष्टप्रवासजनिता- | दृशौ । इत्थं धर्धरमध्यरुद्धकरुणाः पौरागनाना गिरश्चिनस्था- न्यवलाजनस दुःखानि नूनमतिमात्रसुदु.सहानि ॥ २५ ॥ नपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि ॥ ३७ ॥ यास यस स्वया नणविरोपणमिङ्गुदीना तैलं न्यपिच्यत मुखे १ परामुखे २ खेदे १ मनोव्यथाम् १ भमसंपादिता १ पशुहिंसाजीवी २ व्याप ३ अयोध्यासमीपदेशे ४ शिरीष ५ स्वर्गम् ६ कपटम् ७ आचरितम् दुष्टै ९ अत्यन्त करणे कुसुमवलोमला ५ वारंवार ११ शीर्थति १२ नादा १. पाषाण १३ विवेकोन्मूलन ·करुणरसनिर्देशः, अद्भुतरसनिर्देशः, हास्यरसनिर्देशः ३६३ त्यय शकुन्तलेति हृदयं संस्पृष्टमुरकण्ठया कण्ठस्तम्मित- | खञ्जनद्वितयम् । तत्र च मनोजघनुपी तदुपरि गाढान्ध- बाप्पवृत्तिकलुपश्चिन्ताजड दर्शनम् । वैलव्यं मम ताव. | काराणि ॥ ११ ॥ चित्रं महानेप बतावतारः क कान्ति- दीदृशमपि स्नेहादरण्यौकसः पीड्यन्तै गृहिणः कथं न | रेपामिनवैव मङ्गिः । लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रमावः काप्या- तेनयाविश्लेषदुःखैनवैः ॥ ३८ ॥ पातुं न प्रथमं व्यवसति कृतिनूतन एप सर्गः ॥ १२ ॥ स्थाणुः स्वयं मूलविहीन एव जलं युष्मास्वपीतेषु या नादत्ते प्रियमण्डनापि भवतां मेहेन | पुत्रो विशाखो रमणी त्वपर्णा । परोपनीतैः कुसुमैरजसं या पल्लवम् । आये वः कुसुमप्रसूतिसमये यसा मवत्यु- फलत्यमीष्ट किमिदं विचित्रम् ॥ १३ कि ऋमिष्यति सवः सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वेनुरनायताम् | किलप वामनो यावदित्यमहसन्त दानवाः । तावदस न ॥ ३९ ॥ या केलिच्युतकेशलेगविषमां शय्यां न भेजे पुरा | ममी नमस्तले लड्दितार्कशशिमण्डलः क्रमः ॥ १४ ॥ युगा- या जालान्तरनिर्गतार्ककिरणद्योतादपि म्लायते । सेयं निष्ठुर- | न्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यसां सविकासमासत । काठसंचितचितां देदीप्यमानानला ममेरा मजते यदि तनी ममुस्तस न कैटमद्विपस्तपोधनाम्यागमसंमया मुदः मियमुखं मेहस्य किं दुष्करम् ॥ ४० ॥ ध्वस्तः काव्योरु- ॥ १५ ॥ कथमुपरि कलापिनः कलापो विलसति तस मेरुः कविविपणिमहारत्रराशिविशीर्णः शुष्कः शब्दोघसिन्धुः | तलेऽष्टमीन्दुसण्डम् । कुवलययुगलं ततो विलोलं तिल- प्रलयमुपगतो याक्यमाणिक्यकोशः । दिव्योक्तीनां निधानं कुमुमं तदधः प्रवालमस्मात् ।। १६ ॥ विपुलेन सागरशयस निधनमुपगतं हता दिव्यवाणी वाणे गीर्वाणवाणी-| कुक्षिणा मुवनानि यस पपिरे युगक्षये । मदविन्त्रमात्सक- प्रणयिनि विधिना शायिते दीर्घनिद्राम् ॥ ४१ ।। लया पपे पुनः स पुरस्त्रियैकतनयैकया दृशा ॥ १७ ॥ पाश्चात्यमागमिह सानुपु संनिपण्णाः पश्यन्ति शान्तमनसा- अद्भुतरसनिर्देशः न्द्रतरांशुजालम् । संपूर्णलेब्घललनालपनोपमाननुन्सद्सङ्गि- तस्मिन्युद्ध क्षणेनैव त्वरितो यानरध्वजः । सरथं सध्वज हरिणस्य हिमांशुमूर्तः ॥ १८ ॥ इदं तावचित्रं यदवनि- साश्च मीप्ममन्तर्दधे शरैः ॥ १॥ रत्नमित्तिषु संक्रान्तैः | तले पार्वणशशी कलादुन्मुक्तः किमपि च तदन्तर्विल- प्रतिविम्बशतैर्धतः । ज्ञातो लकेश्वरः कृच्छ्रादाञ्जनेयेन त- | सति । प्रवालं माणिक्यं कुवलयदं मन्नयनुम्नौवीणा- स्वतः ॥ २॥ चतुर्वपि समुद्रेपु संध्यामन्यास तत्क्षणात् । यादध्वनिरिति महचित्रमघरम् ॥ १९ ॥ मूत्रारब्धं कमपि कक्षाक्षिप्तं निशान्ते से याली पोलरत्यमत्यजत् ॥ ३ ॥ यधिराः श्लोकमाकर्णयन्ति अंदालतं दिलिखति कुगिः ला. न केनापि श्रुतं दृष्टं वारिणा वारि शुप्यति । अहो गोदा- घया वीक्षतेऽन्धः । यम्यारोहल्यहह महा पहरप्यद्रि- वरीयारा मवसिन्धुर्विष्यति ॥ ॥ एप बन्ध्यासुतो शृङ्ग सान्द्रालसाः शिशुभरनो मन्दमायान्ति यन्याः याति खपुष्पकृतशेखरः । मृगतृष्णाम्भसि नातः शश- ॥ २० ॥ काकुल्येन शिरति यानि अवशरिनानि माया- रानधनुर्धरः ॥ ५ ॥ कमै कि कधनीयं कस मनःप्रत्ययो | निधेः पौलस्त्यस विमान पनि तया प्रान्तानि नाकीक- भवति । रमयति गोपवेधूटी कुलकुटीरे परं ब्रह्म ॥ ६ ॥ साम् । तान्येवास धनु.अमाननं कुर्वन्ति सीतापतेः क्रीडा- चित्रं कनकलतायां पडव एवामृतं सूते । कुमुमसमुद्गम- चामरहन्वगनुकृतिनिअनानेः कः ॥ २१ ॥ - ·३६४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् । [६ प्रकरणम् दुर्युद्धे मा प्राणेषु दयां कुरु । दुर्लमानि परान्नानि प्राणा | ॥ २४ ॥ कलमाग्रनिर्गतमपीविन्दुव्याजेन साजनाथुकणः । जन्मनि जन्मनि ॥२॥ विना मयं विना मासं परस्वहरणं कायस्थलुण्ट्यमाना रोदिति खिन्नेव राज्यश्रीः ॥२५॥ वा. विना । विना परापकारेण 'दिविरो दिवि रोदिति ॥ ३॥ चयति नान्यलिखितं लिखितमनेनापि वाचयति नान्यः । पूर्व चेटी ततो बेटी पश्चाद्भवति कुट्टिनी । सर्वोपायपरि- अयमपरोऽस विशेषः स्वयमपि लिखितं स्वयं न वाचयति क्षीणा वृद्धा वेश्या तपखिनी ॥ ४ ॥ यदक्षिभूलतापाइँः ॥ २६॥ अर्थों नाम जनाना जीवितमखिलक्रियाकलापश्च । स्त्रियः कुर्वन्ति चापलम् । जघनेष्वेव तत्सर्वं पतत्यनपरा- तं संहरन्ति धूर्ताश्छगलगला गायना लोके ॥ २७॥ तमस्ति धिषु ॥ ५ ॥ केशलुञ्चनसाम्येऽपि हन्त पश्यैतदन्तरम् । वराकचौरो हाहाकारेण याति संत्रस्तः । गायनचौरः कपटो उपस्थाः कीटमश्नन्ति धृतभक्तं दिगम्बराः ॥ ६ ॥ सामगा- हा हा कृत्वा न याति लक्ष्यं च ॥२८॥ आमव्रणजयशब्दैः प्र- यनपूतं मे नोच्छिष्टमधर कुरु । उत्कण्ठितासि चैहे वामं | तिपदहुंकारघर्धरारावैः । खयमुक्तसाधुवादैरन्तरयति गायनो कर्ण दशख मे ॥ ७ ॥ भस्मागुलियकोड्डायी बालशौची | गीतम् ॥ २९॥ मेरुः स्थितोऽतिदूरे मनुष्यभूमि परा परि- तथा हिहिः । धारावर्ती चक्रवर्ती पडेते पुरुषाधमाः ॥ ८॥ त्यज्य । भीतो भयेन चौद्धिोरणां हेमकाराणाम् ॥ ३० ॥ प्रेषकः श्रेष्यकः काण्डः किमेकः स्तम्भलीनकः । योगी | तस्मान्महीपतीनामसंभवे दस्युचौराणाम् । एकः सुवर्णकारो तत्कालरोगी च पहेते सेवकाधमाः ॥ ९ ॥ आदौ वेश्या | निमायः सर्वथा नित्यम् ॥३१॥ उपमुक्तखदिरवीटकज- पुनर्दासी पश्चाद्वति कुट्टिनी । सर्वोपायपरिक्षीणा' वृद्धा निताधररागमनमयात् । पितरि मृतेऽपि हि वेश्या रोदिति नारी पतिव्रता ॥ १० ॥ गताः केचिप्रबोधाय वयं तं हा तात तातेति ॥ ३२ ॥ वर्णनदयितः कश्चिद्धभदयितो कुम्भकर्णकम् । तदधःपवनोत्सर्गादुड्डीय पतिताः कचित् दानकर्मदयितोऽन्यः । रक्षादयितश्चान्यो वेश्याना नर्मदयितो- ॥,११ ॥ असारे खलु ससारे सार श्वशुरमन्दिरम् । हरो ऽन्यः ॥ ३३ ॥ शृणु सखि कौतुकमेकं ग्राम्येण कु हिमालये शेते हरिः शेते महोदधौ ॥ १२ ॥ कमले कमला कामिना यदद्य कृतम् । मुरतसुखमीलिताक्षी मृतेति भीतेन शेते हरः शेते हिमालये । क्षीराज्यौ च हरिः शेते मन्ये मुक्तासि ॥ ३४ ॥ अर्मणः श्रावकवध्वाः सुरतविधय मत्कुणशङ्कया ॥ १३ ॥ बिलाद्वहिर्मिलसान्त स्थितमार्जा- दशति नाघरं दत्तम् । मदिराक्षिमासभक्षणमसत्समये निषि- रसर्पयोः । मध्ये चाखुरिवाभाति पत्नीद्वययुतो नरः ॥ १४॥ मिति ॥ ३५ ॥ द्विजराजशेखरो यद्वृषभारूदः सदा सदा वक्रः सदा क्रूरः सदा पूजामपेक्षते । कन्याराशिस्थितो सदारस्त्वम् । चक्रे हर तद्विधिना पुनरुपनयनं ! ललाटघटित नित्यं जामाता दशमो ग्रहः ॥ १५ ॥ स्वयं पञ्चमुखः पुत्रौ ते ॥ ३६॥ विनापि तातेन विना जनन्या गजानन गजाननषडाननौ । दिगम्बरः कथं जीवेदन्नपूर्णा न चेद्हे शंभुसुताभिधान. । विनैव शास्त्रेण विनैव वेदैर्माध्यंदिना- ॥ १६ ॥ उदरद्वयभरणभयादर्धाङ्गाहितदारः । यदि नैवं नामिव पाठकोऽभूत् ॥ ३७॥ शिक्षितापि सखिभिन्नु सीता तस्य सुतः कथमद्यापि कुमारः ॥ १७ ॥ अङ्गुलिभङ्गविक- रामचन्द्रचरणौ न ननाम । किं भविष्यति मुनीशत्रधूवगाल: त्पनविविधविवादप्रवृत्तपाण्डित्यः । जपचपलौधः स जने रत्नमिह तजसेति ॥ ३८ ॥ अयं पेटो मे पितुरगभूषण ध्यानपरो नगररथ्यासु ॥ १८ ॥ मुण्डो जटिलो नग्नश्छत्री पितामहायुरूपभुक्तयौवनः । अलंकरिष्यत्यथ पुत्रपौत्रकान् दण्डी कषायचीरी वा । भस्मस्मेरशरीरो दिशि दिशि भोगी | मयाधुना पुष्पवदेव धार्यते ॥ ३९ ॥ वैराग्यमनिरचनावचनैः विजृम्भते दम्भः ॥ १९ ॥ भृकुटीकुटिलललाटः कण्टकि- | प्रतार्य रण्डा चिराय विकटसनसनताङ्गीम् । ब्रह्मोपदेशमिष ताङ्गः कटाक्षविकटाक्षः । कवलयति पृथुलकवलैस्तण्डुल- | संगतगण्डभित्ति निःशङ्कचुम्बनरसैः कितवा दुवन्ति ॥४०॥ मचलं द्विजः क्रुद्धः ॥ २० ॥ क्रयविक्रयकूटतुलालाघवनि- धान्याकनागरनिशाकदाडिमत्वकुस्तुम्बरीलवणतैलसुसस्कृ क्षेपरक्षणव्याजैः । एते हि दिवसचौरा मुष्णन्ति महाजनं तान्नः । मत्सान्सुशीतसितभक्ततले ददाति स ब्रह्मलोक- वणिजः ॥ २१ ॥ आख्यायिकानुरागी ब्रजति सदा पुण्य- मधिगच्छति पुण्यकर्मा ॥ ४१ ॥ खट्वा नितान्त- पुस्तकं श्रोतुम् । दष्ट इव कृष्णसः पलायते दानधर्मेभ्यः | लघुका शिथिलताना द्वेष्यः पतिः स च निरन्तरचार- ॥ २२ ॥ दत्त्या दिशि दिशि दृष्टिं याचकचकितोऽवगुण्ठनं | कारी । तत्रापि दैवहतिका. खल माधरात्र्यो हा सघता कृत्वा । चौर इव फुटिलचारी पलायते कुटिलरथ्याभिः कथमयं व्यसनप्रपश्चः ॥ ४२ ॥ आकुच्य पाणिमपि ॥ २३ ॥ गणयति गगने गणकश्चन्द्रेण समागम विशा- | मम मूभि वेश्या मन्त्राम्भसा प्रतिपदं पृषतैः पवित्र । तार खायाः । विविधभुजंगक्रीडासक्ता गृहिणी न जानाति खरं प्रहित)त्कमदात्महारं हा हा हतोऽहमिति रोदिति १ प्राणिहिंसाभीरुजैनधर्मनिष्ठ' २ वस्त्रम् ३ लाला. ॥ १ कायस्थ ·हास्यरसनिर्देगा, भयानकरसनिर्देशः विष्णुशर्मा ॥ १३ ॥ गौरी तनुनयनमायतमुन्नता च नासा समारम्भशयग्रहस्ताः । पश्चादेत निमजपुरयुगतिकुचामोग- कृणा कटितटी च पी विचिना । अङ्गानि रोमरहितानि दत्वेक्षणार्धाः प्राणायामापदेशादिह मरिति मदा यासगणि मुखाय भर्तुः पुच्छ न तुच्छमिति कुत्र समनवस्तु ॥४४॥ क्षिपन्ति ॥ ५५ ॥ रे रे लोकाः कुरुधं प्रागपुटपिधानं इत आपाण्डरा शिरमिजास्त्रिवली कयोले दन्तावली विगलिता | हस्तयुग्मैः गलाः सर्वेऽपि यूयं मरत गुम्नराः मारवाना घरि- न च में विपादः । एणीदृशो युवतयः पथि मा विलोक्य त्र्याम् । शीघरे रावण त्वं निरचय वसनै निसाना पिपानं तातेति भाषणपयः खलु बज्रपातः ॥ ४५ ॥ की मुष्टि- मुसोऽयं कुम्मकर्णः कटुसविकटं ते दीपमुचः ॥५६॥ ग्राह्या द्विपुरुपमुजग्राह्यमुदरं सनी घण्टालोली जान- मधिगन्तुं व्यासितौ । म्मितं मेरीनादो मुस्थमपि च यत्त- भयानकरसनिर्देशः द्वयकरं तथाप्येपा रण्डा परिमपति संतापयति च ॥४६॥ इदं मघोनः कुलिग धारासंनिहितानटम् । मरणं यम एका भाया प्रकृतिमुखरा चञ्चला च द्वितीया पुत्रस्त्वैको दैत्यम्रीगर्मपानाय केवलम् ॥ १॥ ततः पद्यमविपी- मुवनविजयी भन्मयो दुर्निवारः । शेषः शय्या शयनमुदधौ | मन्योमङ्गदुःप्रेक्ष्यमुनुस तम्य । स्फुरन्दर्चिः सहया वाहनं पन्नगारिः मारं ममारं स्वगृहचरितं दारुमतो मुगरिः तृतीयादक्ष्णः कृमानुः किल नि.पपात !| २ || विनिर्गत ॥ ४७ ॥ गत्वा द्वारवती नयामि दिवमानाराधयन्ती मानदमात्ममन्दिराद्वत्युपश्रुत्य यदृच्छयापि यम् । ससंभ- हरिं त्यक्त्वा वाऽनशनेन जीवितमिदं मुञ्चामि भागीरथीम् । मेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीर मियाऽमरावती ॥३॥ प्रातः प्रातरिति प्रवर्तितकया निर्वेदमातन्वी रण्डा | अशक्नुवन्सोटुमवीरलोचनः सहस्ररदमेरिव यस वर्शनम् । नक्तमनन्तजारमुरतपीता मुखायास्तु वः ॥ १८ ॥ पाणी प्रविश्य हेमादिगुहाहहान्तरं निनाय विभ्यदिवसानि ताप्रघटी कुटाः करतले घोते सिते वाससी माले | बोगिकः ॥ ४ ॥ महाप्रलयमारुताभितपुष्करावर्तक्प्रचण्ड- मृत्तिलका मचन्दनरसो न्यस्तकपुष्पं शिरः । दूरास्क्षिप- धनगर्जितप्रतिरवानकारी मुहुः । खः श्रवणभैरवः स्थगित पदा गतिर्दृढतरच्याश्लिष्टदन्ता गिरः सोऽयं वश्चयितुं रोदसीकन्दरः कुलोऽध समरोदघेरयममूतपूर्वः पुरः ॥ ५ ॥ जगदगवतो दम्मस देहक्रमः ॥ ४९ ॥ ,यत्नोत्यापनमान- किंचित्कोपकलाकलापकलनाईकारविमझुवौर्विक्षेपादकरोदसी निःमहजरचर्मावशेषलयम्रयच्छेफसि दुर्वलाङ्गचलनव्यर्योद्य- रघुपतिलकापतेः पचनम् । क्रन्दफेर रटकरेटु विघट मालिङ्गने । लजाधायिनि सिद्यमानयुवती वृद्धस्स अच्छे | हारु सुटगुग्गुलु क्रोक्रीडकपि निःश्वसत्कणि रणन्दिाहि रते यस्यात्तटातिमाव्य किं नु हसितुं युकं किमारोदि- | भ्रमट्टीपि च ॥ ६ ॥ अद्याप्युन्मदयातुधानतरुणीचञ्चक तुम् ॥ ५० ॥ धत्ते वचसि कस्तुमोपलमयं मत्वा श्रियः (रासालनव्यारल्गकपालतालरणितत्यत्पिशाचागनाः सोदरं तन्नामीगृहमाम्यय्य मकरावासं मनायोज्झति । उद्गायन्ति यशासि यस विततैनादैः प्रचण्डानिलपशुम्य- तन्नामप्रगयान्न उम्पति हरिः श्रीवत्समके पितं किं केन | करिकुम्मकूटकुहरव्यक्त रणक्षोणयः ॥ ७ ॥ गार्माणाः क्रियतां म एव यदभूदेतादृशः स्रीनगः ॥ ५१॥ अत् । प्रतियन्ति नैव पिदधे की मुधर्माधिपः ककर्णिकयन्ति वान्छति वाहनं गणपतेरापुं क्षुधातः फणी तं च क्रांच- | हन्त निमृतं शंमुस्वयंभूगणाः । दूगदैत्य कृतान्तदूतनिहा पतेः शिवी च गिरिजामिहोऽपि नागाननम् । गौरी जगु- स्वाकारसंगोपनरुद्रीं क्लयन्ति कोगपचमूनाथे शयाने मुनामेस्यति कलानाथं कपालानो निर्षिणः परों रणे ॥ ८॥ निःशई बहिरम्ब चण्डमनमो नामानुपा पृटुम्बकलहादीयोऽपि हाराहलम् ॥५२॥ रण्डा पीनायो- | क्रिया स्वर्वश्यापदघघरम्बनाती न वापि रङ्गस्थली । घरात मया चाहानुगगाहर्ज दोर्दण्डद्वयपीयरस्सनमरं | किंचान्यद्दशकंघराष्ट्रियुगले कल्याणमाजि स्फुटं लाया नो गाढमाउिझिता । बुद्धम्यः शतमः शपे यदि पुनः कुत्रापि | प्रनिपक्षनिकमयथाशकाकरी ब्राम्यति ॥ ९॥ अनाकल्प कापाटिनीपीनोत्तुकुचाबपीडनमरः प्राप्तः प्रबोधोदयः | चम्पयोधरमरव्याविद्धमैघच्छयासकस्यामिपभुगृमगेरुदा- ॥५३॥ जग्ध्वा मापमयानपूपरटगानामायमानोदरे फट्फट्- | सालोचलन्मूजा । व्यादायाननमहामविकटं - दूरण फाडिति पायपीयरन योगेश्वरे मुञ्चति । उट्टीनं विहगे | तारापयाप्रम्पत्सिद्धपुरंत्रिटन्दरमसोन्मुक्तादुपकामति ॥ १०॥ घंटेरिघटितं दोलायिन भित्तिमिः शिष्यवावितममनिप- प्रौढच्छेदानुरूपोच्छलनरयवशात्महिकेयोपमेयनामाइष्टाश्व- तिनं कोठाहलोभून्मठे ॥ ५४॥ पीटीप्रझाउनेन क्षितिपति- | तिर्यपउितरविरथेनारुणेनेक्ष्यमाणम् । युवकाकुत्म्यपीय- क्या सजनाना प्रबादैनीत्वा यामामे पुशमुम- स्तुनिमिन माता कंघरारन्धमाजा झाकारमाममेतन्निपतति भूपिकम् २ कातियेयम्य. ३ मयूरः ४ गनदानम् ५ष्टि १ अपानवायु मुत्राति २ ओठमान्न ३ लारमाः-४ पक्षाः ५त्री .

·। ३६८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् तर्जयन्ती रोगाश्च शत्रय इव प्रहरन्ति देहम् । आयु परि किमिव हि फल पुष्यति न ते ॥ ४५ ॥ यदेतत्वच्छन्द स्रवति भिनघटादियाम्भो लोकस्तथाप्यहितमाचरतीति चित्रम् विहरणमकार्पण्यमशन सहायै सलाप श्रुतमुपशमैकत्रतफ ॥३२॥ दैन्य क्वचित्कचन मन्मथजा विकारा कुत्राप्यनेक | लम् । मनो मन्दस्पन्द बहिरपि चिरथापि विमृशन्न जाने विधबधुजनप्रपञ्च । कापि प्रभुत्वधनकल्पितमीश्वरत्वमित्यक कसैषा परिणतिरुदारस तपस ॥४६॥ तडिन्मालालोल वैकृतमिद जगदाविभाति ॥ ३३ ॥ आस्तामक्ण्टकमिद प्रतिदिवसदत्तान्धतमस भवे सौरय हित्वा शमसुखमुपादेय वसुधाधिपत्य लोक्यराज्यमपि नैव तृणाय मन्ये । निश। मनघम् । इति व्यक्तोद्गार चटुलवचस शून्यमनसो वय सुप्तहरिणीकुलसकुलासु चेत पर वलति शैलवनस्थलीषु वीतत्रीडा शुक इव पठाम परममी ॥ १७ ॥ यदासी ॥ ३४ ॥ ते तीक्ष्णदुर्जननिकारशरैर्न भिना धीरास्त एव दुर्वार प्रसरति मदश्चित्तकरिणस्तदा तस्सोद्दामप्रसररसरूढे शमसौख्यभुजस्व एव । सीमतिनीभुजलतागहन युदस्य र्व्यवसितै । क तद्धर्यालान क च निजकुलाचारनिगड क येऽवस्थिता शमफलेषु तपोवनेषु ॥ ३५ ॥ बुद्धेरगोचरतया | सा लज्जारज्जु क विनयकठोराङ्कुशमपि ॥ ४८ ॥ कुरङ्गा न गिरा प्रचारो दूरे गुरुप्रथितवस्तुकथावतार । तत्त्व कल्याण प्रतिविटपमारोग्यमटवि स्रवति क्षेम ते पुलिन क्रमेण विदुषा करुणावदाते श्रद्धावता हृदि पद स्वयमाद , कुशल भद्रमुपला । निशान्तादस्वन्तात्कथमपि विनिष्का धाति ॥ ३६ ॥ दधति तावदी विषया सुख स्फुरति । तमधुना मनोऽस्माक दीर्घामभिलपति युष्मत्परिचितिम् यावदिय हृदि मूढता । मनसि तत्त्वविदा तु विवेचके क॥४९॥ गत कालो यत्र प्रणयिनि मयि प्रेमकुटिल विषया व सुख' क परिग्रहा ॥ ३७॥ क्षण बालो भूत्वा | कटाक्ष कालिन्दीलधुलहरिवृत्ति प्रभवति । इदानीमसाक क्षणमपि युवा कामरसिक क्षण वित्तीन क्षणमपि च । जरठकमठीपृष्ठकठिना मनोवृत्तिस्तत्किं व्यसनिनि मुधैव सपूर्णविभव । जराजीणैरङ्गैर्नट इव वलीमण्डिततनुर्नर ग्लपयसि ॥ ५० ॥ गत कालो या द्विचरणपशूना क्षिति ससाराङ्क विशति यमधानीजवनिकाम् ॥ ३८ ॥ कचित्क । मुजा पुर स्वस्तीत्युक्त्वा विषयसुखमाखादितमभूत् । इदानी न्याधारी कचिदपि च दिव्याम्बरधर क्वचिद्भूमौ शय्या | मनाक तृणमिव समस्त कलयतामपेक्षा भिक्षायामपि कचिदपि च पर्यशयन । क्वचिद्भिक्षावृत्ति कचिदपि च | किमपि चेतस्त्रपयति ॥५१॥ अहकार क्वापि ब्रज वृजिन मृष्टाशनरुचिर्महात्मा योगज्ञो न गणयति दु ख न च सुखम् | हे मा त्वमिह भूरभूमिर्दपणामहमपसर व पिशुन है । ॥ ३९ ॥ अहो वा हारे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा । अरे क्रोध स्थानान्तरमनुसरानन्यमनसा त्रिलोकीनायो नो मणौ या लोटे या कुसुमशयने या दृषदि वा । तृणे वा । हृदि वस्तु देवो हरिरसौ ॥ ५२ ॥ अतिकात कालो णे वा मम समदृशो यान्तु दिवसा कचित्पुण्येऽरण्ये | ललितललनाभोगसुखदो भ्रमन्त शान्ता स सुचिरमिह शिव शिव शिवेति प्रलपत ॥ ४० ॥ गतास्तातभ्रातृप्रमुख । ससारसरणौ । इदानी ख सिन्धोस्तटभुवि समाक्रन्दनगिर मुसपीयूषमधुरा पुरा लक्ष्मीब्यव्यरानसरसास्तेऽपि दिवसा । सुतार कार शिवशिवशिवेति प्रतनुम ॥ ५३ ॥ महा अद शान्त खान्त सपदि यदि निर्वेदपदवीं भजत्यभ्यासो शय्या भूमिर्मसृर्णमुपधान भुजलता वितान चाकाश व्यजन ऽय जनयति सुख भावविमुखम् ॥ ४१ ॥ अवश्य | मनुकूलोऽयमनिल । स्फुरदीपश्चन्द्र खतिवनितासा यातारश्चिरतरमुषित्वापि विषया वियोगे को भेदस्त्यजति न मुदित सुख शान्त शेते विगतभवभीतिर्नप इव ॥ ५४॥ जनो यत्खयममून् । व्रजन्त खातम्यादतुलपरितापाय | कदा हदारण्ये नवधननिभ न दतनय परीत गोपीमि क्षण मनस खय त्यक्तारस्वेते शमसुखमन त विदधति ॥ ४२ ॥ रुचिमनोज्ञाभिरभित । गमिष्यामस्तोष नयनविषयीकृत्य न ससारोत्पन्न चरितमनुपश्यामि कुशल विपाक पुण्याना | कृतिनो वय प्रेमोद्रेकस्खलितगतयो वेपथुभृत ॥ ५५॥ जनयति भय मे विमृशत । महद्भि पुण्योधैश्चिरपरिगृही ! कदा भिक्षाभत्तै करकलितगङ्गाम्बुतरलै शरीर मे स्थास ताच विषया महा तो जायते व्यसनमिव दातु विषयि युपरतसमतेन्द्रियसुखम् । कदा असाभ्यासस्थिरतनुतया णाम् ॥ ४३ ॥ धन तायलब्ध कथमपि तथाप्यस नियत रण्यविहगा पतिष्यक्ति स्थाणुनमहत्तधिय स्कन्धशिरति विनाशेऽलाभे या तव सति वियोगोऽप्युभयथा । अनुत्पाद ॥ ५६ ॥ क्दा दारण्ये विमलयमुनातीरपुलिने चरत श्रेयान्किमु कथय तसाथ विलयो विनाशो लब्धस व्यध गोविन्द हरधरसुदामादिसहितम् । अये कृष्ण खामिन यतितरा न त्यनुदय ॥ ४४ ॥ परेपा चेतासि प्रतिदिवस । मधुरमुरलीवादन विमो प्रसीदेत्याक्रोशनिमिषमिय नेष्यामि माराध्य बहुधा प्रसाद कि नेतु विशसि हदय प्लेशकलिलम् । प्रसन्ने त्वय्यत सयमुदितचिन्तामणिगुणे विविक्त सकस १ पद्धतौ २ सणवा ३ पर्यडू ४ मृदु ५उसोच ६ स्वभूति' खीय धैर्य तदेव वनिता सी तस्सा सङ्गेन मुदितो इष्ट सन् ·शान्तरसनिर्देशः दिवसान् ॥ ५७ ॥ क्दा वा साकेते विमलसरयूतीरपुलिने | लयपरिगती सामरम्यैकमूतौ । मेदातीतं परिलयगतं सचि- चरन्त श्रीराम जनकतनयालक्ष्मणयुतम् । अये राम स्वामि- दानन्दस्पं निगुण्ये पथि विचरत को विधि को निषेध अनकनयारल्लम विमो प्रसादेत्याक्रोशन्निमिषमिन नेष्यामि | ॥ ७० ॥ दृष्ट्वा वैद्य परमय पदं स्वात्मनोवस्वस्पं युद्धात्मान दिवसान् ॥ ५८ ॥ कदा वाराणस्थाममरतैटिनीरोधसि | सकलमपुपामेकमन्तर्वहि स्यम् । मूला नित्यं सदुदिततया यसन्वसान कौपीन शिरमि निदघानोऽन्तलिपुटम् । अये | स्वप्रकाशवरूपं निस्वैगुण्ये पथि विचरत को विधि को निषेध गौरीनाथ निपुरहर शमो दिनयन प्रसादेत्याकोशनिमिप ॥७१॥ कार्याकार्ये किमपि सततं नैर कर्तृत्वमस्ति जीन- मिर नेष्यामि दिवसान् ॥ ५९॥ भू पर्यको निजभुज मुक्तस्थितिरगतो दग्धरस्वारमास । एव देहे प्रविलय- लतागेन्टुक ख वितानं दीपश्चन्द्रो विरतिवनितालब्धयोग गते तिष्ठमानो विमुक्तो निस्पैगुण्ये पथि विचरत को विधि प्रमोद । दिक्न्याना व्यजनपरनी-यमानोऽनुकूलर्भिक्षु | को निषेध ॥ ७२ ॥ क्लात्कोऽहं किमपि च मवान्कोऽय शेते नृप इव सदा वीतरागो जितात्मा ॥६० ॥ आस मन प्रपञ्च स्व स्व वेद्य गगनसदृश पूर्णतत्वप्रकाशम् । आन- सारात्रिमुग्नमिदं चिन्वता तात ताडो वाऽस्माकं नयनपदवीं | न्दाख्यं समरसघने बाह्यमन्तर्निहीने निस्वैगुण्ये पथि विच- ओनलागतो या । योऽयं धत्ते विषयकरिणीगाढगूदामि | रत को विधि को निषेध || ७३ ॥ किं कर्प कर कदर्य मानक्षीवसान्त करणकरिण सयमालानलीलाम् ॥ ६१॥ | यसि रे कोदण्डटङ्कारित रे रे कोरिल कोमलै कलर किंव आयुर्यायुव्यथितनलिनीपतमिन किमन्यत्सपच्छम्पाद्युतिसह | मुघा वल्गसि । मुग्ये स्निग्धविदग्धमुग्धमधुरैले कटाक्ष चरी खैरचारी कृतान्त. । सादस्मिन्नमसि तमसि त्व | रलं चेतचुम्बितचन्द्रचूडचरणध्यानामृतं वर्तते ॥ ७४ ॥ प्रयाहि प्रयागं पान पुन्यं मुवि मगरती सधुनी ते धुनीते | मातर्मेदिनि तात मारुत सखे ज्योति मुबन्धो जल भ्रात- ॥ ६२ ॥ पूर्व तामकुवलयदृशा लोललोलेरपा राक्र्षदि. ! ोम निबद्ध एप मरतामन्त्य प्रणामाञ्जलि । युष्मत्सङ्ग- किमपि हृदय पूजिता यौवनश्री ! सप्रत्यन्तर्निहितसद- | वशोपजातसुकृतोद्रेक स्फुरनिर्मलज्ञानापास्तसमतमोहमहिमा सद्भालन्यप्रवोधपत्याहारैर्विशदहृदये वर्तते कोऽपि मार | लीये परे ब्रह्मणि ॥ ७५ ॥ आशा नाम नदी मनोरथजला ॥ ६३ ॥ माताये मगिनि कुमते हे पितर्मोहजाल घ्याव / तृष्णातरङ्गाकुला रागग्राहवती वितर्कविहगा धैर्यद्रुम- तवं मरतु मरतामेष दीर्घा वियोग । सद्यो लक्ष्मीरमण | ध्वसिनी । मोहावर्तसुदुस्तयतिगहना प्रोगचिन्तातटी तसा. चरणम्रप्टगङ्गापराहव्यामिश्राया दृषदि परमब्रह्मदृष्टिमगामि | पारगता विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वरा. ॥ ७६ ॥ येया ॥६४॥ गङ्गातीरे हिमगिरिशिलाबद्धपद्मासनस्स ब्रह्मज्ञाना- वछमया सह क्षणमपि शिप्र क्षपा क्षीयते तेषा शीतकरः भ्यसनविधिना योगनिद्रा गतस्य । किं तैर्माव्यं मम सुदिवसै शशी विरहिणामुल्केर सतापकृत् । अस्माकं तु न वल्छमा यत्र ते निर्षिणका कण्डूयन्ते जरठहरिणा शृङ्गमङ्गे न विरहस्तेनोमयभ्रशिनामिन्दू राजति दर्पणातिरसौ नोष्णो मदीये ॥ ६५ ॥ मेदामेदी सपदि गलिती पुण्यपापे | न या शीतल ॥ ७७ ॥ धावन्त प्रतिवासर दिशि दिशि विशणे मायामोही क्षयमुपगती नष्टसदेहवृत्ते । शब्दातीत प्रत्याशया सपदा दृष्ट्वा कालवशेन हन्त पलित क्यापि त्रिगुणरहित प्राप्य तत्त्वावो निगुण्ये पथि विचरत | देवद्रुमम् । श्रावं श्रारमनश्योपहसित सर्वन मनोद्यमा को विधि को निषेध ॥६६॥ यद्वात्मानं सकलवपुपामेक- जीराम परमार्थशून्यहृदयास्तृप्ता मनोमोदकै ॥ ७८ ॥ मन्तबहि स्यं दृष्ट्वा पूर्ण समिः सतत सर्वमाण्डस्थमैक्म् । सन्त्येके धनलाममात्रगहनव्यामोहसमूछिता केचिदैवत- नान्यताये किमपि च तत कारणादिन्नरूप निम्नैगुण्ये | मुन्दरीसनपरीरम्मभ्रमव्याकुला । अन्तर्भूतसमस्ततत्वनि- पथि विचरत को विधि को निपेध ॥ ६७ ॥ हेग्न कार्य वहं चिन्मानशेष शिव दृष्ट्वा हृष्टतन्रुहाङ्कुरमरा कष्टं दुतरहगतं हेममेति यद्वदीरे क्षीर समरसतया तोयमेन शिष्टा कचित् ॥ ७९ ॥ आदित्यस गतागतरहरह. वायुमध्ये । एवं सर्व समरसतया वंपद तत्पदार्थे नि सक्षीयते जीवित व्यापारैर्वहुकार्यमारगुरुमि कालोऽपि न गुण्ये पयि विचरत को विधि को निषेध ॥६८ ॥ ज्ञायते । दृष्ट्वा जन्मजयविपत्तिमरणं नासश्च नोत्पद्यते पात्वा यग्मिन्विश्वं सकरभुवन सामरसैक्मतमुनी खापोऽनऊ- | मोहमयी प्रमादमदिरामुन्मत्तभूतं जगत् ॥ ८०॥ यक मनिलख जीवमे क्रमेण । यत्क्षाराब्धी समरमतया सैन्ध | श्रुतमक्षर पशुपतेर्हेतु श्रुतीना कृतौ सद्यो रोहति चाष्टधा कत्लभृतं निरगुण्ये पथि विचरत को विधि को निषेध | तनुमृता यत्रैकमुद्यद्वपु यनकाननदीकणेऽपि विघृते ॥ ६९ ॥ यद्वन्नयोदधिसमरसी सागरल अवाप्ती तद्वज्जीवा | सर्वैव सा धार्यते सा दृष्टाद्भुतमा कविगिरा पारे हि १ अयोध्यायाम् २ भागीरथीदीरे ३ उपधानम् ४७.मा. १नक २ अम्मा प्रम- ·३७० सुभाषितरनभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् वाराणसी ॥ ८१ ॥ स्मारस्मेरमदोन्नमत्सुचतटीकान्ताकरा | सतत सर्वे समाप्ति गुणा ॥ ९२ ॥ वीभत्सा विषया जुगु न्दोलित पुष्पाम्मोनिचितैरुशीररचित किं तालवृन्तैर्मम । प्सिततम कायो वयो गत्वर प्रायो बन्धुभिरध्वनीव पथिक अन्वानन्दवन मुख शिशयिपोरर्थप्रमीलदृशो यातायातपरि योगो वियोगावह । हातव्योऽयमसार एष विरस ससार श्रम शमयिता गगातरङ्गानिल ॥ ८२ ॥ एकदै किम | इत्यादिक सर्वसैव हि वाचि चेतति पुन कस्यापि पुग्या मावि सूरिभिरथ द्वित्राणि मित्राणि किं व्यापन्नानि गताश्च | मन ॥ ९३ ॥ पुत्र सादिति दुखित सति सुते तसा कि निचतुरा घोरा महाव्याधय । सप्ताष्टैरलमिष्टमेतदपि मये दुखितस्तहु खादिकमार्जने तदनये त मूर्खतादु खित । नश्वेत क्षणापञ्चपाखात्मन्येव रमस्व तेजसि गते कालेऽथ | जातश्चेत्सगुणोऽथ त मृतिभय तस्मिन्मते दु खित पुनव्याज या सर्वत ॥ ८३ ॥ नित्यानित्यविचारणा प्रणयिनी वैराग्य | मुपागतो रिपुरय मा कसचिजायताम् ॥ ९४ ॥ आ मेक सुमित्राण्येव यमादय शमदमप्राया सखायो | हार फलमूलमात्मरचित शय्या मही वल्कल सवीताय मता । मैत्र्याद्या परिचारिका सहचरी नित्य मुमुक्षा | परिच्छद कुशसमित्पुष्पाणि पुना मृगा । वस्त्रानाश्रयदान मलादुच्छेद्या रिपवश्च मोहममतासकल्पवैरादय । ८४॥ भोगविभका नियंत्रणा शाखिनो मित्राणीत्यधिक गृहेषु पुण्यैर्मूलफलै प्रियप्रणयिनी वृत्तिं कुरुष्वाधुना भूशय्या गृहिणा कि नाम दु खाहते ॥ ९५ ॥ सूक्तिं कर्णसुधा नवपल्लवै कुरु तृणैरुत्तिष्ठ यामो यने । क्षुद्राणामविवेकमूढ व्यनक्तु सुजनस्तस्मिन्न मोदामहे व्रता वाचमसूयको विष मनसा यनेश्वराणा सदा वित्तव्याध्यविवेकसकुलगिरा | मुच तसिन्न खिद्यामहे । या यस प्रकृति स ता वितनुता नामापि न श्रूयते ॥ ८५ ॥ मसोलन भद्रमस्तु भवते ) किं नस्तया चिन्तया कुर्मस्तत्खलु कर्म ज मनिगडच्छेदाय रुद्राक्षमाले शुभ हा सोपानपरम्परे गिरिसुताकान्तालयाल | यजायते ॥ ९६ ॥ यक्षान्ति समये श्रुति शिव शिवे कृते । अद्याराधनतोषितेन विभुना युप्मत्सपर्यासुखालोको । त्युत्तौ मनोनिवृतिमैक्षे चाभिरुचिर्धनेषु विरति शश्वत्स च्छेदिनि मोक्षनामनि महामोहे निधीयामहे ॥ ८६ ॥ | माधौ रति । एकान्ते वसतिगुरौ प्रतिनति सनि सम कृत्वा दीननिपीडना निजजने पद्धा वचोविग्रह नैवालोच्य ) सगति सत्त्वे प्रीतिरनङ्गनिर्जितिरसौ सन्मुक्तिमार्गे स्थिति गरीयसीरपि चिरादामुष्मिकीर्यातना । द्रव्यौधा परि ॥ ९७ ॥ सभोगाद्विषयाभिषस परित सौहित्यमस्वासिल सचिता खलु भया यस्या कृते साप्रत नीवाराञ्जलिनापि ज्ञानोन्मेषतया कथ तव भवेदत्यासद देहिन । साध्य केवलमहो सेय कृतार्था तनु ॥ ८७ ॥ रथ्या तश्चरतस्तथा । तद्धि तदेव साधनमितो व्यावृत्तिरेवामिषात्तस्या ज्योतिरुपैत्य घृतजरत्कन्थालयसाप्वगै समास च सकौतुक च | निन्धनमिद दोपत्रय घक्ष्यति ॥ ९८ ॥ सत्य वक्तुमशेष सदय दृष्टस तैर्नागरे । निर्व्याजीकृतचित्सुधारसमुदा मस्ति सुलमा वाणी मनोहारिणी दातुं दानवर शरण्यमभय निद्रायमाणस मे निशक कैरट कदा कसुटीभिक्षा स्वच्छ पितृभ्यो जलम् । पूजाथै परमेश्वरस विमल खाध्याय विलुण्ठिप्यति ॥८८ ॥ सौजन्याम्बुमरुस्थली सुचरिता यज्ञ पर सुधाधे फलमूलमस्ति शमन क्लेशात्मकै लेख्यधुभित्तिर्गुणज्योत्स्नाकृष्णचतुर्दशी सरलतायोगश्वपुन्छ- | किं धनै ॥ ९९ ॥ जिद्दे लोचन नासिके श्रवण है त्व एछटा । थैरेपापि दुराशया कलियुगे राजावली सेविता | चापि नो वार्यसे सर्वेभ्योऽस्तु नम कृताञ्जलिरह सप्रश्रय तेपा शूलिनि भत्तिमानसुलभे सेवा कियत्कौशलम् ॥ ८९ । प्रार्यये । युष्माक यदि समत तधुना नात्मानमिच्छाम्यह मोगे रोगमय कुले व्युतिमय वित्ते नृपालाद्गय माने दैन्य ) होतु भूमिमुजा निकारदहनज्यालाकराले गृहे ॥ १००१ मय घले रिपुमय रूपे जगया मयम् । शास्त्रे वादमय भिक्षाहारमदैन्यमप्रतिहत मतिच्छिद सर्वदा दुर्मात्सर्यमदा गुणे सलमय काये कृतान्ताय सर्व वस्तु मयायित मुवि | भिमानमयन दुखौघविध्यसनम् । सर्वना वहमप्रयत्न सुलभ मृणा वैराग्यमेवाभयम् ॥ ९० ॥ शय्या शाळेलमासन शुचि | साधुप्रिय पावन शमो समवार्यभक्षयनिधि शसक्ति योगी शिला सम दुभागामध शीत निसरवारि पानमशन कन्दा वय ॥ १०१ ॥ मातर्लक्ष्मि मजस कचिदपरं मरका सहाया मृगा । इत्यप्रार्थितलभ्यसर्वविमवै दोषोऽयमेको | हिणी मा स भूर्मोगेम्य स्पृहयालयो नहि वय का निस्ट पने दुप्पापार्थिनि यसरायंघटनाव प्यैवृथा स्थीयते ॥९१॥ | हाणामसि । सब सूतपलाशपत्रपुटके पाने पवित्री यामान्यमयत्नरभ्यमशन यायु कृतो वेघसा व्यालाना | मिक्षासक्तुमिरेव सप्रति यय पृत्तिं समीहामहे ॥ १०२ ॥ पारस्वरमुन मुस्या स्थलीशायिन । समायणर धेय यस पिता क्षमा च जननी शान्तिप्रिरे *गेहिनी सत्य यानामधियां वृत्ति कृता सा नृणां यामन्वेषयता प्रयाति सनरय दया च भगिनी माता मन सयम । राम्या भूमि १ सजीव नम् महामहे शासानी पुत्र-५मनोनिमार २ नरगमयम् ·शान्तरसनिर्देश तलं दिशोऽपि वसनं ज्ञानामृतं भोजनमेते यस्य कुटुम्बिनो | प्रान्त्या सा विदयादिह किमपि तथा मध्यमा सा परत्र । वद सखे कसायं योगिनः ॥ १०३ ॥ संध्या- | आधा सा नोमयत्राप्यहह तदपि किं सकतां यामि तसा या चन्दन मद्रमस्तु भवते मो मान तुभ्यं नमो मो देवाः प्रौढ्यादप्रगल्मे प्रतिदिवसमुमे ते कद करोति ॥ ११ ॥ पितरश्च तर्पणविधौ नाई क्षमः क्षम्यताम् । यत्र कापि विषयोपहासः निषद्य यादवकुलोत्सस्स कंसद्विपः सारं स्मारमधं हरामि नित्यमाचरतः शौचं कुर्वतः पितृतर्पणम् । यस नोद्वि- तदलं मन्ये किमन्येन मे ॥ १०४ ॥ एणाक्षीस्पृहयाता जते चेतः शास्त्रं तस्स करोति किम् ॥ ११५ ॥ कृमयो न कथमप्यासे विवेकोदयान्नित्यं प्रच्युतिशङ्कया क्षणमपि | भस्म विष्ठा वा निष्ठा यस्येयमीदृशी । स कायः परतापाय स्वर्गे न मोदामहे । अप्यन्येषु विनाशिवस्तुविषयामोगेषु | युज्यतामिति को नयः ॥ ११६ ॥ रक्तमांसमयः कायः तृष्णा न मे वर्णद्याः पुंलिने परं हरिपदघ्यानं मनो वा- | स्त्रीणां सर्शसुखाय नः । तमेवानन्ति सिंहाद्या रम्यं नास्तीह म्छति ॥ १०५ ॥ जातोऽहं जनको ममैप जननी क्षेत्र | वस्तुतः ॥ ११७ ॥ अङ्गमङ्गेन संपीड्य मांस मांसेन तु कलत्रं कुलं पुत्रा मित्रमयतयो यसु बलं विद्या सुहृदा- स्त्रियः । पुराहममयं प्रीतो यत्तन्मोहविजृम्भितम् ॥ ११८ ॥ न्धवाः । चित्तस्पन्दितकल्पनामनुभवन्विद्वानविद्यामयी निद्रा- | उत्तानोच्छ्नमण्डूकपाटितोदरसंनिमे । श्लेदिनि स्रोत्रणे मेत्य विपूर्णितो बहुविधासमानिमान्पश्यति ॥ १०६॥ सक्तिरकृमः कस जायते ॥ ११९ ॥ दृष्ट्वैव विकृतं कार्य लाटीनेत्रपुटीपयोघरघटीकीडाकुटीदोस्तटीपाटीरद्रुमवर्णनेन वायुस्पर्शवियर्जितम् । ये तु निर्व्याजमासक्तास्तेभ्योऽपि कविभिडैदिनं नीयते । गोविन्देति जनार्दनेति जगतां | विमिमो वयम् ॥ १२० ॥ अन्यत्र भीष्माद्गाङ्गेयादन्यत्र नाथेति कृष्णेति च व्याहारैः समयस्तदेकमनसा पुंसामति- / च हनूमतः । हरिणीखुरमात्रेण चर्मणा मोहितं जगत् कामति ॥ १०७ ॥ वेदस्याध्ययनं कृतं परिचितं शास्त्रं | ॥१२१॥ त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमजास्थिसंहती । विण्सूत्र- पुराणं स्मृतं सर्व व्यर्थमिदं पदं न कमलाकान्तस्स चेली- पूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ॥ १२२ ॥ चर्मखण्डं तितम् । उत्खातं सदृशीकृतं विरचितः सेकोऽम्मसा भूयसा द्विघा भिन्नमपानोद्वारघूपितम् । ये रमन्ते नगस्तत्र कृमितुल्याः सर्व निष्फलमालवालवलये क्षिप्तं न वीजं यदि ॥ १०८॥ कथं न ते ॥ १२३ ॥ सर्वाशुचिनिधानस कृतास हेयं हर्म्यगिदं निकुञ्जभवनं श्रेयं प्रदेयं धनं पेयं तीर्थपयो | विनाशिनः । शरीरकस्यापि कृते मूढाः पापानि कुर्वते हरेमगवतो गेयं पदाम्भोरुहम् । नेयं जन्म चिराय दर्भ- | ॥ १२४ ॥ लालां वक्त्रासवं वेत्ति मांसपिण्डौ पयोधरौ । शयने धर्मे निधेयं मनः स्थेयं तत्र सितासितस सविधे | मांसास्थिकूटं जघनं जनः कामग्रहातुरः ॥ १२५ ॥ ध्येयं पुराणं महः ॥ १०९ ॥ गङ्गोत्तुगतरङ्गारिङ्गणलघूत्सर्प- | दाराः परिमवकारा बन्धुजनो बन्धनं विषं विषयाः मरुच्र्छतलान्गुञ्जन्पट्दम वञ्जुललसत्कुञ्जोपकण्ठान्मुदा कोऽयं जनस्य सोहो ये रिपयस्तेषु मुहृदए । १२६१ अध्याय प्रणिधाय मानसमहो शंमोः पदाम्भोरुहे धन्याः केशः काशस्तवकविलासः कायः प्रकटितकरमविलासः । प्राप्य परं पदं प्रतिदिनं नन्दन्ति योग विना ॥ ११०॥ चक्षुर्दग्धवराटककल्पं त्यजति न चेतः काममनल्यम् कौपीनं शतखण्डजर्जरतरं कन्था पुनस्वादशी निश्चिन्त | ॥ १२७ ॥ आलोचनं च वचनं च निगृहनं च यासो सरन्नमृतवत्सरसं कृशस्त्वम् । तासां किमङ्ग पिशितास- मुम्सुसाध्यक्षमशनं शय्या श्मशाने वने । मित्रामित्रसमा. मता पशुपतेचिन्ताथ शून्यालये खात्मानन्दमदप्रमोदमुदितो प्रादुर्भवन्ति वपुषः कति नाम कीटा यान्यनतः खलु तमो- पुरीपपात्रं गात्रं मरन्मृगदृशां न निराकुलोऽसि ॥ १२८ ॥ योगी मुखं तिष्ठति ॥ १११ ॥ विधिक्तान्कृमिनिर्विशेष- ससारयन्ति । मोहः क एप जगतो यदपत्यसंज्ञां तेषां वपुषः स्फूर्जन्महासिद्धयो निणन्दीस्तशान्तयोऽपि च तमा- विधाय परिशोपयति सदेहम् ॥ १२९ ॥ स्तनौ मांसगन्धी कारागृहेप्यासते । तं विद्वासमिह स्तुमः करपुटीभिक्षान्नशा- कनककलशावित्युपमिती मुखं श्लेष्मागारं तदपि च शशाडून कोऽपि वा बालावक्त्रसरोजिनीमधुनि वा यसाविशेषो रसः तुलितम् । सपन्मूत्रक्लिनं करियरकरस्पर्धि जघनं पर ।। ११२ ॥ पाणिः पात्रं पवित्रं भ्रमणपरिगतं भैक्षमक्षय्य- | निन्य रू कविजनविशेषगुरु कृतम् ॥ १३० ॥ दृषण मन्नं वनं विस्तीर्णमाशादाकममलिनं तत्समस्खल्पमुर्वी । येपां शुप्यत्यास्से पियति सलिलं स्वादु सुरभि क्षुधातः सशाली- निःसद्गताङ्गीकरणपरिचितिः स्वान्तसंतोपिणस्ते धन्याः संन्य- | न्कयलयति मांसाज्यकलितान् । प्रदीसे कामामौ सुदृढतर- 'खदैन्यव्यतिकरनिकराः कर्म निर्मूलयन्ति ॥ ११३ ॥ आशा / मालिप्यति वधू प्रतीकारं व्याघेः सुखमिति विपर्यसति जनः निष्ठा प्रतिष्ठा मम किल महिलास्तासु सौख्यं कदा स्याद्या ॥ १३१ ॥ कृशः काणः खञ्जः श्रवणरहितः पुच्छविकलो १. वनम् २ वीरे. ३ मामयणीयम्. १ उत्तमानपानादिकृतापकारनाशकस्सा २ नाशनोपायः ·३७२ सुभापिवरनभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् वणी पूयलिन मिकुलशतैराचिततनु । क्षुधाक्षामो जीर्ण प्रातरपरे पश्चादन्ये पुन परे । सर्वे नि सीग्नि समारे पिठरक्कपालावृतगल शुनीमन्नेति श्वा हतमपि निहन्त्येव यान्ति क केन शोच्यते ॥ १४५ ॥ येषा निमेपोन्मेषाम्या मदन ॥ १३२॥ धियो दोलालोला विषयजरसा प्रान्त जगता प्रलयोदयौ । ताशा पुरुषा याता मादृशा गणनैव विरसा विपद्नुहं देह महदपि धन भूरि निधनम् । यह या ॥ १४६ ॥ गलितानीन्द्रलक्षाणि बुद्बुदानीय वारिणि । च्छोको लोक सततमबला दुखबहलास्तथाप्यस्मिन्धोरे मा जीवितनिबद्धाश विहसिष्यति साघर ॥ १४७ ॥ पथि बत रता हन्त कुधिय ॥ १३३ ॥ समाश्लिष्यत्युच्चै- | ससाररात्रिदु खमे शून्ये देहमये अमे । आस्या चेट्नु धनपिशितपिण्ड स्तनधिया मुखं लालाक्लिन्न पिबति चेपक वनामि तन्मूल् नास्ति मत्पर ॥ १४८ ॥ येषु येषु दृढ सासवमिव । अमेध्यो दाई पथि च रमते स्पर्शरसिको | बद्धा भावना दृष्टवस्तुषु । तानि तानि विनष्टानि दृष्टानि महामोहान्धाना मिमिव रमणीय न भवति ॥ १३४॥ किमिहोत्तमम् ॥ १४९ ॥ यन्मध्ये यच्च पर्यन्ते यदापाते बाला मामियमिच्छतीन्दुवदना सानन्दमुदीक्षते नीलेन्दी । मनोरमम् । सर्वमेवापवित्रं तद्विनाशामध्यदूषितम् ।। १५० ॥ वरलोचना पृथुकुचोत्पीड परीरप्सते । का त्वामिच्छति का नीलोत्पलामनयना परमप्रेमभूषणम् । हासायैव विरणसिन्ध च पश्यति पशो मासास्थिमिर्निर्मिता नारी वेद न किंचि | क्षणमनितया स्थिता ॥ १५१ ॥ गन्धर्मनगराकार ससार दन स पुन पश्यत्यमूर्त पुमान् ॥ १३५ ॥ आस यस्या क्षणभङ्गुर । मनसो वासनैवेयमुमयोर्भेदसाधनम् ॥ १५२ ।। सुधाशु क्लयति नयनाम्या जित पुसमूह कात्या विद्यु | गतेनापि न सबन्धो न सुखेन भविष्यता । वर्तमान क्षणा कुचाम्या तरुणजलरहे निर्जितेऽस्या सुधाशुम् । कुष्ठं | तीत सगति कस्य केन वा ॥ १५३ ॥ पृथिवी दखते दुर्गन्धियुक्त रघुकृमिविकृतं पूयमजास्रवाहिव्याप्त तन्मक्षि यत्र मेरुश्वापि विशीर्यते । सुशोष सागरजलं शरीरे तर का कामिर्गतिरिति वपुप कुरिसता नास्ति लोके ।। १३६ ॥ कथा ॥ १५४ ॥ इद युगसहस्रस्य मविष्यदमवद्दिनम् । कैतद्वक्वारविन्द क तदधरमधु कायतास्ते कटाक्षा का | तदप्यचत्यमापन का क्था मरणावधे ॥ १५५ ॥ लन्या- लापा. कोमलास्ते क च मदनधनुर्महरो भूविरास । इत्थ | स्त्यक्ताश्च ससारे यावन्तो बान्धवास्त्वया । न सरित खट्वाङ्गकोटौ प्रकटितदशनं ममुगुअत्समीर रागान्धानामि- | खलु तावन्त्यो गङ्गायामपि वालका ॥ १५६ ॥ आसन्न वोधरुपहसति महामोहजाल कपालम् ॥ १३७ ॥ तामेति मृत्युरायुर्याति दिने दिने । आघातं नीयमानस गर्भवासप्रयुक्त दु खम् वघ्यस्येव पदे पदे ॥ १५७ ॥ अव्यक्तादीनि भूतानि मिमि क्षतसर सौकुमायाप्रतिक्षणम् । मूर्छ- व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तन का परि- मामोत्युहल्लेशो गर्मस्थै क्षुधित शम् ॥ १३८॥ कटु- देवना ॥ १५८ ॥ एक्सार्थप्रयाताना सर्वेपा तन गानि तीदगोष्णलपणक्षाराम्लादिमिरुल्बणे । मातृमुक्तरुपस्पृष्ट नाम् । योरस्त्वरितं यातस्तन का परिदेवना ॥ १५९ ॥ सर्वाङ्गोत्थितवेदन ॥ १३९ ॥ उल्लेन सतस्तमिनार्दैश्च सत्य मनोरमा रामा सत्य रम्या विभूतय । किंतु मचा महिरात । आते कृत्या शिर कुक्षौ भुमपृष्ठशिरोधर नापाङ्गमगलोलं हि जीवितम् ॥ १६० ॥ मातापित ॥ १४०॥ अक्स सागचेष्टाया शेन्त इव पारे । सहस्राणि पुनदारशतानि च । तयानन्तानि यातानि स ते अनुच्छसन्सर पूर्व गर्ने किं नाम विन्दते ॥ १४१ ॥ नि . क्स वा भवान् ॥ १६१ ॥ सर्वे क्षयान्ता निचया पत- तोह करिष्यामि मुकृतानीति चिन्तयन् । मेदोसन्दिग्ध समुन्याः । सयोगा विप्रयोगाता मरणान्त हि सानो जयपुटसत ॥ १४२ ॥ निष्काम भृशदु सातों देशुधैरधोमुख । यादिव विनिर्मत पतत्युत्तीनशाय्यय जीवितम् ॥ १६२ ॥ विडालमक्षिते दुखं यादृश गृह- ॥ १४३ ॥ पुछुटे । न ताटममताशून्ये क्रविद्वेश्य मूपके ॥ १६३ ॥ अनित्यतानिरूपणम् शरदम्बुघरच्छायागत्वों यौनिधिय एता या प्रेक्षसे रमीत्रचामरचेचला । सन एप मिपया पर्यन्तपरितापिन ॥ १६४ ॥ अन्तक पर्यवस्थाता महाबुदे दिनानि श्री १२ या ॥ १४४ ॥ एदेश्य | जन्मिन सतनारद । इति त्याज्यै मरे भव्यो मुत्तावृति १मामगिन् २ पानपान् युफन् ४ पीर ५ गश छते जन ॥ १६५ ॥ यत यथा मी शुदाति मेये बयुषा र चरायु प ९मसमर्थ.. १. पर याताय पलिकसित सन् । मृत्यु गमीपस्थितमप्यमान नारिम्पारे ११ र १२ ठाम समात- १५मापीन कनेन्मुनक्ति मों विपयांस्तथैव ॥ १६६ ॥ नदति मदा सभी पर १५ मे गेरा भरोइ. १६ जरायुरोडम्यान-नियमाप्य निल र पिदिति सिपाहीता । पियारा २०मदिनमान १८ मिमरपालेर नप- १९ रासत रोन्नन् सानो २मा नान्ता - आरातरम्या १टरव उग्रता ·. शान्तरसनिर्देशः . -- ११ । चरतां नराणां श्रियो न किंचिद्विपदो न किंचित् ॥ १६७ ॥ पराः कोटयः । मोहः कोऽयमहो महानुयते लोकम्य - हरिष्यमाणो बहुधा परख करिष्यमाणः सुतसंपदादि । शोकावहो बन्योः फेनसमे गते वपुषि यत्पश्चात्मके पञ्चताम् घरिष्यमाणोऽरिशिरःसु पादं न खं मरिष्यन्तमवैति कोऽपि ॥ १८२ ॥ आकान्तं मरणेन जन्म जरया यात्युल्वर्ण : ॥ १६८ ॥ उत्तुङ्गवातायनगोपुराणि गृहाणि वित्तानि दुर- | यौवनं संतोपो धनलिप्सया शमसुखं प्रौदागनाविभ्रमः । र्जितानि । क्षणादधःपातकराणि हन्त चितातिथेरस निर- लोकमत्सरिमिर्गुणा वनभुवो व्याटैनपा दुर्जनैरस्थैर्येण र्यकानि ॥ १६९ ॥ मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृति वन- विपत्तयोऽप्युसहता प्रस्तं न कि केन वा ॥ १८३ ॥ । मुच्यते बुधैः । क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जन्तुर्ननु लाम- | आधिव्याधिशतैर्जनस्य विविधैयरोग्यमुन्मूल्यते लक्ष्मीर्यत्र वानसौ ॥ १७० ॥ क्षिपसि शुकं वृपदंशकरदने मृगमर्प- | पतन्ति तत्र विवृतद्वारा इव व्यापदः । जातं जातमवश्य- ; यसि मृगादनवदने । वितरसि तुरगं महिषविपाणे विदध- माशु विवेशं मृत्युः करोत्यात्मसातत्किं तेन निरङ्कुशेन घेतो भोगविताने ॥ १७१ ॥ नलिनीदलगतजलमतितरलं | विधिना यनिर्मितं सुस्थिरम् ॥ १८४ ॥ भोगास्तुगतरह- तद्वजीवितमतिशयचपलम् । विद्धि व्याधिव्यालग्रस्तं लोकं मनचपलाः प्राणाः क्षणध्वंसिनः स्तोकान्येव दिनानि यौवन- शोकहतं च समस्त्रम् ॥ १७२ ॥ अष्टकुलाचलसप्तसमुद्रा | मुखं स्फूर्तिः क्रियास्वस्थिरा । तत्संसारमसारमेव निखिलं ब्रह्मपुरंदरदिनकररुद्राः । न वं नाई नायं लोकस्तदपि | बुद्धवा युघा चोधका लोकानुग्रहपेशलेन मनसा यत्नः समा- किमर्थं क्रियते शोकः ॥१७३॥ चेतोहरा युवतयः मुहृदो- धीयताम् ॥ १८५ ॥ मोगा मेघवितानमध्यविलसत्सौदा- अनुकूलाः सद्वान्धवाः प्रणतिगर्भगिरश्च मृत्याः । गन्ति | मिनीचञ्चला आयुर्यायुविघट्टिताम्रपटलीलीनाम्युवद्गद्गुरम् । दन्तिनिवहास्तरलास्तुरङ्गाः संमीलने नयनयोन हि किंयि- | लोला यौवनलालसास्तनुमृतामित्याकलय्य द्रुतं योगे धैर्य- दस्ति ॥ १७४ ॥ मित्रं कलनमितरः परिवारलोको भोगैक- | समाधिसिद्धिसुलमे बुद्धिं विदध्वं युधाः ॥ १८६ ॥ साक्षा- साधनमिमाः किल संपदो नः । एकः क्षणः स तु भविष्यति | ओमावतारः कमलदलदृशो दिक्षु लक्ष्मीरनन्ताः सत्पुत्राः यत्र भूयो नायं न यूयमितरे न वयं न चैते ॥ १७५ ॥ सन्ति मित्राप्यपि विपमविपत्संविमागी कुटुम्बः । एतत्सर्वे अहमिह कृतविद्यो वेदिता सत्कलानां धनपतिरहमेको | हि तावत्सुकृतविलसितं दृश्यमानं मनोनं यच्चैतक्षिप्रनाश- रूपलावण्ययुक्तः । इति कृतगुणगर्वः खिद्यते किं जनोऽयं | प्रणयि वत मनाङ् म्लायते तेन चेतः ॥ १८७ ॥ आयुः कतिपयदिनमध्ये सर्वमेतन्न किंचित् ॥ १७६ ॥ वयं येभ्यो | कछोललोलं कतिपयदिवसस्थायिनी यौवनश्रीराः संकल्प- जाताश्चिरतरगता एव खल ते समं यः संवृद्धाः स्मरण- कल्या धनसमयतडिद्विभ्रमा भोगपूगाः । कण्ठालेपोपगूढे पदवीं तेऽपि गमिताः । इदानीमेते स्मः प्रतिदिवसमासन्न | तदपि च न चिरं यत्प्रियाभिः प्रणीतं ब्रह्मग्यासक्तचित्ता पतना गतास्तुल्यायस्यां सिकतिलनदीतीरतरुभिः ॥ १७७॥ भवत मवमयाम्मोधिपारं तरीतुम् ॥ १८८ ॥ यदमामिदृष्टं क्षणिकममवत्स्वममिव तत्कियन्तो भावाः कालचरितम् स्युः मरणविषयादप्यवगताः । अहो पश्यन्पश्यन्सजन- मातुलो यस गोविन्दः पिता यस्य धनंजयः । सोऽपि मम्मिलं यान्तमनिशं हतत्रीडं चेतस्तदपि न भवेत्सङ्गरहि- कालवशं प्रातः कालो हि दुरतिक्रमः ॥ १८९ ॥ पुरंदर- तम् ॥ १७८ ॥ अमीषां जन्तूनां कतिपयनिमेपस्थितिजपा सहस्राणि चक्रवर्तिशतानि च । निर्वापितानि कालेन प्रदीप वियोगे धीराणां क इह परितापस विषयः । क्षणादुत्पद्यन्ते | इव वायुना ॥ १९० ॥ अद्यैव हसितं गीतं पठितं यैः विलयमपि यान्ति क्षणममी न केऽपि स्यातारः सुरगिरि- शरीरिभिः । अद्यैव ते न दृश्यन्ते कष्टं कालस्य चैटितम् पयोधिप्रभृतयः ॥ १७९ ॥ आयुर्वर्षशतं नृणां परिमित आत्मानं नानुशोचन्ति कालेन कवलीकृतम् ॥ १९२ ।। ॥ १९१ ॥ नियमाणं मृतं पन्धुं शोचन्ति परिदेविनः । रात्री तदर्धे गतं तस्यास परस्य चार्धमपरं वालवद्ध- ब्रह्मा विष्णुदिन याति विष्णू रुद्रस्य वासरे । ईश्वरस्य त्वयोः । शेष च्याधिवियोगदुःखमहितं सेवादिमिनीयते जीवे तथा सोऽपि कः कालं लधित क्षमः ॥ १९३ ॥ अप्स वारितरबुद्रुदसमे सौख्यं कुतः प्राणिनाम् ॥ १८० ॥ प्लवन्तै पापाणा मानुषा मन्ति राक्षसान् । कपयः कर्म रम्यं हर्म्यतलं न किं वसतये अव्यं न गेयादिकं किंवा कुर्वन्ति कालस कुटिला गतिः ॥ १९४ ॥ अशनं मे प्राणतमासमागममुखं नैवाधिक प्रीतये। किं तूझान्तपतत्पतद्ग १ उच्छिनम्. २ शान्तिमुखम्. ३ विलासः. ४ वित्तियः,५ परा- पवनन्यालोलदीपातुरच्छायाचञ्चलमाकलव्य सकलं सन्तो घीनम्. ६ कालः. ७ आत्माधीनन्, ८ स्वतप्रेश. ९ तुट्टा उच्चा ये बनान्तं गताः ॥ १८१ ।। भूला कल्पशतायुपोऽण्डजमुवः नरहा ऊमयस्ठेषां भस्तद्वयालाः १० अत्यानि । मूदुलेन. सेन्द्राश्च देयामुरा मन्याद्या मुनयो महीजलधयो नयाः १२ संकरसतुल्या१३ वर्षाकालवियुदिलासा: अतिचञ्चला इत्यर्थः. १४ कान्तामि. १५ तान्ति. १६ मोजनम्.

·३७४ सुभापितरनभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् . वैसन मे जाया मे बन्धुवर्गों मे । इति मे मे कुर्वाणं काल- | वनमधुना शरणमेकमस्माकम् । स्फुरदुरुहारमणीनां हा घृको हन्ति पुरुषाजम् ॥ १९५ ॥ प्राप्ता जरा यौवनमप्य- | रमणीनां गतः कालः ॥ २०७॥ धनवानिति हि मदों में तीतं बुधा यतध्वं परमार्थसिद्धय । आयुर्गतप्रायमिदं यतोऽसौ | किं गतविभवो विपादमुपयामि । करनिहतकन्दुकसमाः विधम्य विश्रम्य न याति कालः ॥ १९६ ॥ भगीरथाद्याः ] पातोत्पाता मनुष्याणाम् ॥ २०८ ॥ भोगा न भुक्ता वयमेव सगरः ककुत्स्थो दशाननो राघवलक्ष्मणौ च । युधिष्ठिरा- ] भुक्तास्तपो न तप्तं वयमेव तताः । कालो न यातो वयमेव चाश्च बभूवुरेते सत्यं क याता बत ते नरेन्द्राः ॥ १९७ ॥ | यातास्तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः ॥ २०९ ॥ पुनः आराध्य भूपतिमयाप्य ततो धनानि भुञ्जामहे वयमिह प्रभातं पुनरेव शर्वरी पुनः शशाङ्कः पुनरुद्यतो रविः । कालस प्रसभं सुखानि । इत्याशया बत विमोहितमानसानां कालो | किं गच्छति याति यौवनं तथापि लोकः कथितं न बुध्यते जगाम मरणावधिरेय पुंसाम् ॥ १९८ ॥ यत्राने के क्वचि- | ॥ २१० ॥ न चाराधि राधाधवो माधवो वा न वापूजि दपि गृहे तत्र तिष्ठत्यथैको यत्राप्येकस्तदनु बयस्तत्र | पुष्पादिभिश्चन्द्रचूडः । परेषां धने धन्धने नीतकालो दयालो नेकोऽपि चान्ते । इत्थं चेमौ रजनिदिवसौ दोलयन्द्वावि- यमालोकने का प्तकारः ॥ २११ ॥ न चाकारि कामारि. वाक्षौ कालः काल्या भुवनफलके क्रीडति प्राणिसारैः । कंसारिसेवा न वा विष्टमाचेष्टितं हन्त किंचित् । मनः प्रेयसी. ॥ १९९ ॥ प्रातः कष्टमहो महान्स नृपतिः सामन्तचक्र रूपपङ्के निमनं किमन्ते कृतान्ते मयावेदनीयम् च तत्पार्धे तस्य च सा विदग्धपरिपत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः । ॥ २१२ ॥ चित्तभूवित्तभूमत्तभूपालकोपासनावासनायास- उद्रिक्तः स च राजपुत्रनिवहस्ते बेन्दिनस्ताः कथाः सर्वे | नानाभ्रमैः । साधुता सा धुता साधिता साधिता किं तया यस वशादगास्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः ॥ २० ॥ चिन्तया चिन्तयामः शिवम् ॥ २१३ ॥ अजानन्दाहाति कांश्चिरकल्पशतं कृतस्थितिचयान्कांश्चियुगानां शतं कांश्चि- पतति शलभस्तीबदहने न मीनोऽपि ज्ञात्या बडिशयुत- द्वर्षशतं तथा कतिपयाअन्तून्दिनानां शतम् । तांस्तान्कर्मभि- | मश्नाति पिशितम् । विजानन्तोऽप्येते वयमिह विपजाल- रात्मनः प्रतिदिनं संक्षीयमाणायुषः कालोऽयं कवली- जटिलान मुञ्चामः कामानहह गहनो मोहमहिमा ॥२.१४॥ करोति सकलान्ध्रातः कुतः कौशलम् ॥ २०१ ॥ कालेन | चिरं ध्याता रौमा क्षणमपि न रामप्रतिकृतिः परं पीतं क्षितियारिवहिपवनव्योमादियुक्तं जगासायाश्च सुराः प्रया माधर न रोमाशिसलिलम् । नता रुष्टा रामा यदरचि न्ति विलयं विद्यो विचारादिति । पश्यामोऽपि विनश्यतो- | न रामाय विनतिर्गतं मे जन्माय न देशरथजन्मा परिगतः ऽनयरतं लोकाननेकान्मुधा माया मोहमयीं भवप्रणयिनी | ॥ २१५ ॥ कुचौ तु परिचर्चितौ परिचितं चिरं चन्दनं नास्यां जहीमो वयम् ॥ २०२ ॥ 'योमैकान्तविहारिणोऽपि | कृताः परमरोजयोः परिसरेऽरविन्दश्रियः । स्तुतिर्नतिरपि विहंगाः संप्राप्नुवन्त्यापदं वध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान्मत्स्याः । स्मृतिर्वरतनोः कृतैयादरादिदं तु निखिलं मया विरचित समुद्रादपि । टुतिं किमिहासित कि मुचरितं का स्थानला | पुनर्नेश्वरे ॥ २१६ ॥ नाम्यस्ता भुवि वादिन्ददमनी गुणः कालो हि व्यसनप्रसारितकरो गृह्णाति दूरादपि विद्या विनीतोचिता सङ्गायैः करिकुम्मपीठदलनैनीक न ॥ २०३ ॥ मान्धाता स महीपतिः क्षितितलेऽलंकारभूतो नीतं यशः । कान्ताकोमलपलवाधररसः पीतो न चन्द्रोदये गतः सेतुर्येन महोदधौ विरचितः कासौ दशास्सान्तकः । तारुण्यं गतमेव निष्फलमहो शून्यालय दीपयत् ॥ २१७ ! अन्ये चापि युधिष्ठिरप्रभृतयो यावन्त एवामवन केनापि न ध्यातं पदमीश्वरस विधिवत्संसारविछित्तये वर्गद्वारकाट- समं गता वमुमती गुज त्वया यासति ॥ २०॥ | पाटनपटुर्धर्मोऽपि नोपार्जितः । नारीपीनपयोघरोरुयुगलं खने- ऽपि नालिङ्कितं मातुः केवलमेव योयनयनच्छेदे कुंठाप वपन जन्मैव ध्यैर्यतां नीतं मयभोगप्रलोभिना । काचमूल्येन | ॥ २१८ ॥ क्षान्तं न क्षमया गृहोचितसुखं त्यक्तं न संतो- विक्रीतो हन्त चिन्तामणिर्मया पतः सोढा दुःसहतियाततपनलेशा न तप्तं तपः । म्याट तरत्तरलतृष्णेन किमियासिन्धरातले । मया न तिमझेन । वित्तमहर्निश नियमितपाणैर्न शंमोः पदं तत्तत्कर्म पश्चात्तापाभिवृद्धये ॥ २०६ ॥ यातं यौवनमधुना | यदेव मुनिभिसौः फलैबंधितम् ॥ २१९ ॥ धन्याना १ मनम्. २ काल एप यू. ३ पुरा एवाजः ४पाशी. | गिरिकन्दरे निवसतां ज्योतिः परं ध्यायतामानन्दायुध ५गुनमेर पसारीपरसालिन् प्रागिन त सारास माग्द. REATPP भरसभा र फेवपासनाया दामना तया आयसिस्तो माना ना भाषि १ चिमः वामः वितभूम तान्या मधो यो भूगफमतो मगारगः- १९ एशित: १२ पिरिम्. १५ कु. १४ निफट- साहितरवम् ३ स. ममतः ५ रामराशेरकन्. नरम थम्. ५न्तेविरोदे. १६ मनिष दासपन्न यस स रामा ८ सम्. ९ केनाप... परम पश्चात्तापः ॥ २०५ ॥

·शान्तरसनिर्देश: - . पिबन्ति शकुना निःशङ्कमङ्केशयाः । अस्माकं तु मनोरथो- | राधाधव तर चरणान्मोजमन्तःसमाधायन्येऽरण्येऽतिपुण्ये परचितप्रासादयापीतटक्रीडाकाननकेलि कौतुकजुषामायुः परं | पुलकितवपुपो वासरान्वाहयन्ति ॥ २३० ॥ क्षीयते ॥ २२० । मन्त्रोद्भावितदैवतैन विधिवदासीकृताः विचारः सिद्धयो योगाभ्याससमाहितैरमुदिनं ती! न मोहार्णवः । मृत्योविभेपि किं मूढ मीतं मुञ्चति किं यमः । क्षुभ्यक्षुद्रनरेन्द्रदत्तविगलसंपलयोल्लासितैर्धिटैरिव पण्डितै- ( अजातं नैव गृह्णाति कुरु यत्नमजन्मनि ॥ २३१ ॥ रपि बलारकालः कथं नीयते ॥ २२१ ॥ धावित्वा सुसमा- अवीत्य चतुरो वेदान्व्याकृत्याप्टादश स्मृतीः । अहो श्रमस हितेन मनसा दूराच्छिरो नामितं भूपानां प्रतिशब्दकैरिव वैफल्यमात्मापि कलितो न चैत् ॥ २३२ ॥ आदरेण यथा चिरं प्रौदुष्टमिष्टं वचः । द्वाराध्यक्षनियन्त्रणापरिमत्रप्रम्लान- स्वौति धनवन्तं धनेच्छया । तथा चेद्विधकर्तारं को न िवक्त्रैः स्थितं म्रातः किं करवाम मुञ्चति मनो नाद्याप्य | मुध्येत बन्धनात् ॥ २३३ ॥ समस्तकसमारूढं मृ । वियाग्रहम् ॥ २२२ ॥ नो धर्माय ततो न तत्र निरता पश्येजनो यदि । आहारोऽपि न रोचेत किमुतान्या विभू- नार्थाय येनेदृशाः कामोऽप्यर्थवतां तदर्थमपि नो मोक्षः । तयः ॥ २३४ ॥ विवेक एव व्यसनं पुंसां क्षपयितुं क्षमः । । कचित्कखचित् । तत्के नाम वयं वृथैव घटिता ज्ञातं पुनः अपहर्तुं समर्थोऽसौ रविरेव निशातमः ॥ २३५ ॥ यशि- । कारण जीवन्तोऽपि गृता इति प्रवदतां शब्दार्थसंसिद्धये वस्तुनि ममता मम तापस्तत्र तत्रैव । यत्रवाहमुदासे तत्र ॥ २२३ ॥ ब्रह्मज्ञानविवेकिनोऽमलधियः कुर्वन्त्यही टुकर मुंदासे खमावसंतुष्टः ॥ २३६ ॥ मुण्डी गटी वल्कलबा- यन्मुञ्चन्युपमोगवन्त्यपि धनान्येकान्ततो निःस्पृहाः । न त्रिदण्डी कपायवासा प्रतकर्शिताङ्गः । त्यक्तहिको वा यदि प्रासानि पुरा न संप्रति न च प्राप्तौ दृढप्रत्ययो वान्लामात्र- नाप्ततत्त्वस्तदा तू तसोमयमेव नष्टम् ॥ २३७ ॥ जडा- । परिग्रहाण्यपि परित्यक्तुं न शक्ता वयम् ॥ २२४ विद्या स्तपोभिः शमयन्ति देहं बुधा मनश्चापि विकारहेतुम् । या नाधिगता कलङ्करहिता वित्तं च नोपार्जितं शुरूपापि समा- रक्तमत्रं दशतीति कोपाखेतारसहिश्य हिनस्ति सिंहः हितेन मनसा "पिनोर्न संपादिता । आलोलायतलोचना ॥ २३८ ॥ किं ते धनैर्बन्धुभिरेव वा किं दारेच किं ब्राह्मण यो मरिष्यति । आत्मानमन्विच्छ गुहा प्रविष्टं पिता- युवतयः स्वमेऽपि नालिङ्गिताः कालोऽयं परपिण्डलोलुपतया | महासे व गताः पिता च ॥ २३९ ॥ धर्म प्रसङ्गादपि काकैरिव प्रेरितः ॥ २२५ ॥ दन्तैः प्रस्थितमग्रतस्तदनु भोः नाचरन्ति पापं प्रयत्नेन समाचरन्ति । आश्चर्यमेतद्धि मनुष्य. शौक्ल्यं धृतं मूर्धनैः कर्णाभ्यामपि वाग्विलासरचना कष्टा- | लोकेऽमृतं परित्यज्य विष पिबन्ति ॥ २४० ॥ बालिका- समाकर्ण्यते । नेत्राभ्यामपि चापलं युवतिषु त्यक्तं गतं रचितवनपुत्रिकाक्रीडनेन सदृशं सुरार्चनम् । यत्र शा- यौवनं सार्थेऽसिंचलिते कथं पुनरहं यातासि तचिन्तये म्यति मनो न निश्चलं स्फीतवजलधिमज्जनामलम् ॥२४१॥ ॥ २२६ ॥ रात्रिः सेव पुनः स एव दिवसो भत्या मुधा | केचिद्वदन्ति धनहींनजनो जघन्यः केचिद्वदन्ति गुणहीन- जन्तवो धावन्त्युद्यमिनस्तथैव निभूतप्रारब्धतत्तक्रियाः । जनो जघन्यः । व्यासो यदत्यखिलवेदविशेषविज्ञो नारायण- व्यापारैः पुनरुक्तमुक्तविषयैरेवंविधनामुना संसारेण कद- मरणहीनजनो जघन्यः ॥ २४२ ॥ मिक्षाशनं भवनमाय- र्थिताः कथमहो मोहान्न लजामहे ॥ २२७ ॥ कृत्वा शस्त्र-तनैकदेशः शय्या मुवः परिजनो निजदेहमारः । वासन विमीषिका कतिपयग्रामेषु दीनाः प्रजा मभन्तो विटजल्पिते- जीर्णपटखण्डनिबद्धकन्या हा हा तथापि विषयान्न जहाति रुपहताः क्षोणीमुजस्ते किल । विद्वांसोऽपि वयं किल । चेतः ॥ २४३ ॥ कैनाप्यनर्थरुचिना कपटं प्रयुक्तमेतत्सुह- विजगतीसर्गस्थितिव्यापदामीशस्वत्परिचर्यया न गणितो | धनयवन्धुमयं विचित्रम् । कस्यात्र कः परिजनः खजनो यैरेष नारायणः ॥ २२८ ॥ क्षोणीपर्यटनं श्रमाय विदुषां जनो या स्वप्नेन्द्रजालसदृशः खलु जीवलोकः ॥ २४४ ॥ वादाय विद्यार्जिता मानवंसनहेतवे परिचितास्ते से परा- अग्रे गीतं सरसकवयः पार्थतो दाक्षिणात्याः पृष्ठे लीलावलय- घीधराः । विश्लेषाय सरोजसुन्दरदृशामासे कृता दृष्टयः | रणितं चामरमाहिणीनाम् । यद्यस्त्येवं कुरु मवरमाखादने फुलानेन मया प्रयागनगरे नाराधि नारायणः ॥ २२९ ॥ लम्पटत्वं नो चेचेतः प्रविश सहसा निर्विकल्प समाधौ देशे देशे दुराशाकयलितहृदयो निष्कृमाणां नृपाणां पा ॥ २४५ ॥ यदासीदज्ञानं सरतिमिरसंस्कारजनितं तदा घावं पुरस्तादतिकुमतिरहं जन्म संपादयामि । आधायाघाय दृष्टं नारीमयमखिलमेतज्जगदिति । इदानीममाकं पटुतर- विवेकाअनजुपां सभीभूता दृष्टित्रिमुवनमपि ब्रह्म मनुते १ सदाशन विचारेण शुद्धान्तःकरणाः २ पुसेन फर्तुमशक्यम् ॥ २४६॥ परिच्छेदातीतः सकळवचनानामविषयः पुन- २स्वभावतः, नरन्तयेगेति वा. ४ निरिच्छा-५संपादिता. ६ स्वस्थेन १ उदासीनो मवामि. रग तिछामि. ७ मामा च पिता च पितरौ सयो.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् वैसन मे जाया मे बन्धुवर्गों मे । इति मे मे कुर्वाणं काल- वनमधुना शरणमैकमरमाकम् । स्फुरदुरुहारमगीना हा यो हन्ति पुरुषाजम् ॥ १९५ ॥ प्राप्ता जरा यौवनमप्य- ) रमणीना गत काल. ॥ २०७॥ धनवानिति हि मदो ने तीत घुघा यतवं परमार्थसिद्धौ । आयुर्गतप्रायमिदं यतोऽसौ कि गतविभवो विषादमुपयामि । करनिहतबन्दुकमा विनम्य विश्रम्य न याति काल. ॥ १९६ ॥ मगीरथाद्या. | पातोत्पाता मनुष्याणाम् ॥ २०८ ॥ मोगा न भुक्का बनेर सगरः ककुत्स्थो दशाननो राधनलक्ष्मणौ च । युधिष्ठिरा- मुक्तास्तपो न तप्तं वयमेव तप्ता. । कालो न यातो वाले धाश्च बभूवुरेते सत्यं क याता यत ते नरेन्द्राः ॥ १९७ ॥ | यातास्तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः ॥ २०९ ॥ पुन आराध्य भूपतिमवाप्य ततो धनानि मुजामहे वयमिह प्रभातं पुनरेव शर्मरी पुनः शशाङ्क: पुनरुद्यतो रवि. । बालस प्रसभं सुग्गानि । इत्याशया वत विमोहितमानसाना कालो | कि गच्छति याति यौवनं तथापि लोक कथितं न बुध्यते जगाम मरणावधिरेव पुंसाम् ॥ १९८ ॥ यनानेके कचि- ॥२१०॥ न चाराधि राधाधवो माधवो या न वापूर्ति दपि गृहे तर तिष्ठत्यथैको याप्येकस्तदनु बहवस्तव | पुष्पादिभिश्चन्द्रचूडः । परेषा धने धन्धने नीतकालो दयागे नेकोऽपि चान्ते । इत्यं चेमौ रजनिदिवसौ दोलयन्द्रावि- यमालोकने का प्रारः ॥ २११ ॥ न चाकारि कामारे वादी पालः काल्या भुननफलके क्रीडति प्राणिसारैः । कंसारिसेवा न वा विष्टमाचेष्टितं हन्त किंचित् । मन प्रेयसी ।। १९९ ॥ भ्रात. कष्टमहो महान्स नृपतिः सामन्तचक्रं ) रूपपङ्के निमन किमन्ते कृतान्ते मयावेदनीयम् च तताः तस्य च सा विदग्धपरिपत्ताश्चन्द्रविम्माननाः । ॥ २१२ ॥ चित्तभूवित्तभूमत्तभूपालकोपासनावासनायास उद्विक्त स च राजपुत्रनिवहस्ते बेन्दिनस्ताः कथाः सर्वे | नानाभ्रमैः । साधुता सा धुता सौधिता साधिता कि तथा यस यशादगात्स्मृतिपर्थ कालाय तसे नमः ॥ २०० ॥ | चिन्तया चिन्तयाम. शिनम् ॥ २१३ ॥ अजानन्दाहाते काश्चित्वपशतं कृतस्थितिचयान्याश्चिद्युगाना शतं काश्चि- | पतति शलभस्तीबदहने न मीनोऽपि शात्या बडिशयुत. द्वशतं तथा कतिपयाअन्तून्दिनाना शतम् । तास्तान्कर्मभिः | मन्नाति पिशितम् । विजानन्तोऽप्येते वयमिह विपजाऊ परमनः प्रतिदिनं सक्षीयमाणायुषः कालोऽय कवली- जटिलान मुचाम कामानहह गहनो मोहमहिमा ॥२१॥ करोति सक्लान्धात. युतः कौशलम् ॥ २०१ ॥ कालेन चिर ध्याता रौमा क्षणमपि न रामप्रतिकृतिः परं पीत क्षितियारियसिपवनव्योमादियुक्तं जगद्रमायाश्च सुराः प्रया- रामाघरमधु न रोमानिसलिलम् । नता रुष्टा रामा यदरनि न्ति विलयं विद्यो विचारादिति । पश्यामोऽपि विनश्यतो- न रामाय विनतिर्गतं मे जन्माम्यं न दशरथजन्मा परिगत नररतं लोकाननेकान्मुधा माया मोहमयी भवप्रणयिनी ॥ २१५ ॥ फुचौ तु परिचर्चितो परिचितं चिरं चार नास्यां जहीमो वयम् ॥ २०२ ॥ 'व्योमैकान्तविहारिणोऽपि | कृताः परमरोजयो परिसरेऽरविन्दनियः । स्तुतिर्नविरण विहंगाः संप्रामुयन्त्यापदं वध्यन्ते निपुणैरगाघसलिलान्मत्स्याः स्मृतिर्वरतनोः कृतवादरादिदं तु निखिलं मया विचित्र यमुद्रादपि । दुनीतं किमिहास्ति किं मुचरितं क स्थानलामे ! पुनर्नेश्वरे ॥ २१६ ॥ नाम्यसा मुवि यादिवृन्ददमनी गुगः पालो हि व्यसनप्रसारितफरो गृहाति दूरादपि | पिया विनीतोचिता खगाः करिपुम्मपीठदलनैनकि ॥ २०३ ॥ मान्धाता स महीपतिः क्षितितलेलंगरभूतो नीतं यश. । कान्तायोमलपडयाधररस. पीतो न चन्द्रोद गतः सेतुर्येन महोदधौ मिरचित. धासौ दशास्वान्तकः । तारुण्यं गतमेव निष्फलमहो शून्यालये दीसत् ॥ २१७॥ अन्ये चापि युधिष्ठिरप्रभृतयो यारन्त एवामयनैकेनापि न प्यातं पदमीश्वरस्स विधिवत्ससारविछित्तयै स्वर्गद्वारकपाट समं गता यमुमती मुश स्वया यासति ॥ २०॥ | पाटनपटुर्धर्मोऽपि नोपार्जित. । नारीपीनपयोघरोरुयुगलं सो. पद्यात्ताप: ऽपि नालिहितं मातु केरलमेर यौवनानच्छेदे पुंठाग पर जन्मेव ध्यर्यता नीतं मनमोगालोमिना । काचमूल्येन ( ॥ २१ ॥ शान्तं न शमया गृहोचितमुझं त्यक्त न संग विशीतो हेन्त चिन्तामतिर्मया पतः सोदा दु.महर्शनाततपनक्लेशा न त ता । तरतरलतृष्णेन लिमियानिन्धरातले । मया न कृतमझे वित्तमहर्निश नियमितप्रागर्न शंमी. पदं तत्तर्म पापारामिटरपे ॥ २०६ ॥ यातं योयनमधुना यदेव मुनिमिमी. फरेंधितम् ॥ २१९ ॥ पन्या गिरिकन्दरे निवसता ज्योति पर प्यायतामानन्दा २ पुगवार ४ पास नामिन् मानिससराम AMARपरमा ९ र १. पेपर पियग्य कायमसी को भुगताको ransfe . Har TV रानाम् (ना पमा बामना तया भायमानो नाना प्रभाग २ सम् १५ १/- रामन पसाराम सर्गम् पनप mer । १पमम् २ म ·सप्तमं संकीर्णप्रकरणम् शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यसेह प्रणश्यति । न तस्य | सकृजल्पन्ति साधवः । सकृत्कन्याः प्रदीयन्ते त्रीण्येतानि जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः ॥ १ ॥ महतो | सकृत्सकृत् ॥ १८ ॥ मुखं प्रसन्नं विमला च दृष्टिः कथा. हि क्षयं लब्ध्वा श्लाघां नीचोऽपि गच्छति । दानार्थी मधुपो | नुरागो मधुरा च वाणी । स्नहोऽधिकः संभ्रमदर्शनं च यद्वद्गजकर्णसमाहतः ॥ २ ॥ महद्भिः स्पर्धमानस विपदेव सदानुरक्तस्य जनस चिह्नम् ॥ १९ ॥ पञ्च त्वाऽनुगमिष्यन्ति गरीयसी । दन्तमङ्गो हि नागानां श्लाघ्यो गिरिविदारणे | यत्र यत्र गमिष्यसि । मित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योप- ॥ ३॥ पञ्चासस परामवाय भैषको मांसेन गोर्भूयसा | जीविनः ॥ २० ॥ परेपामात्मनश्चैव योऽविचार्य वला- दध्यन्नैरपि पायसैः प्रतिदिनं संवर्धितो यो मया । सोऽयं बलम् । कार्यायोत्तिष्ठते मोहादापदः स समीहते ॥ २१ ॥ सिंहरवाढहान्तरगमगीत्याकुलः संभ्रमाद्धन्ताशा विलयं गता बलीयसा हीनयलो विरोधं न भूतिकामो मनसापि हतविधेामः परं गोवधः ॥ ४ ॥ पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस | वान्छेत् । न यध्यतेऽत्यन्तबलो हि यस्माद्यक्तं प्रणाशोऽस्ति छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम् । ततोऽस सवति प्रज्ञा देतेः पात्रा- | पतंगवृत्तेः ॥ २२ ॥ बलोपपन्नोऽपि हि बुद्धिमानरः परं दिवोदकम् ॥ ५ ॥ पश्चैव पूजयलोके यशः प्रामोति नयेन्न स्वयमेव वैरिताम् । भिषड्ममास्तीति विचिन्त्य भक्ष- केवलम् । देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भिक्षूनतिथिपञ्चमान् ॥ ६॥ येदकारणाको हि विचक्षणो विषम् ॥ २३ ॥ मित्र- यनिमित्तं मवेच्छोकनासो वा दुःखमेव च । आयासो वा | खजनबन्धूनां बुद्धेधैर्यस्य चात्मनः । आपग्निकषपापाणे नरो यतो मूलस्तदेकानमपि त्यजेत् ॥ ७ ॥ यनिःशब्दजला | जानाति सारताम् ॥ २४ ॥ मित्राण्येव हि रक्षन्ति मित्र- धनाश्मपरुपे देशेऽतिघोरारवा यच्चाच्छाः समये पयोदमलिने । वान्नावसीदति । मित्रादुत्पादित वैरमपि मूलं निकृन्तति कालुभ्यसंदूषिताः । दृश्यन्ते कुलनिग्नगा अपि परं ॥२५ ॥ मित्रार्थे बान्धवार्थे च बुद्धिमान् यतते सदा । दिग्देशकालाविमो तत्सत्यं महतामपि स्वसदृशाचारप्रवृत्तिप्रदी| जातास्वापत्सु यत्नेन जगादेदं वचो मनुः ॥ २६ ॥ प्रत्या- ॥ ८ ॥ यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम् । हृदि | सत्तिं मदकरटिनो दानगन्धेन वायुगोभूति प्रकटित. स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस तुष्यति ॥ ९॥ मीतवत्सं- | रुचिश्चञ्चलेवाम्बुदस्य । चेष्टा स्पष्टं वदति मतिमन्नैपुणोने- विधातव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतं तु भयं दृष्ट्वा यतत्वा जन्तोर्जन्मान्तरपरिचितां निश्चलां चित्तवृत्तिम् प्रहर्तव्यममीतवत् ॥ १०॥ भुञ्जानाः पयनं सरीसृपगणा ॥ २७ ॥ प्रसादः कुरुते पत्युः संपत्तिं नामिजातताम् । प्रापिता भोगिनो गायट्टङ्गनिवारका निगदिता विस्तीर्ण- | कालिमा कालकूटस्य नापैति हरसंगमात् ॥ २८ ॥ प्रसादो कर्णा गजाः । यश्चाभ्यन्तर संमृतोप्मविकृतिः प्रोक्तः शमी निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः । न त भारमिच्छन्ति सदुमो लोकेनेति निरर्गलं प्रलपता सर्व विपर्यासितम् , पण्डं पतिमिव स्त्रियः ॥ २९ ॥ प्रजावृद्धं धर्मवृद्ध स्वबन्धु ॥ ११ ॥ पतिव्रता पतिप्राणा पत्युः प्रियहिते रता । यस्स | विद्यावृद्धं वयसा चापि वृद्धम् । कार्याकार्ये पूजयि या सादीदशी मार्या धन्यः स पुरुपो भुवि ॥१२॥ संक्षेपारकथ्यते प्रसाद्य यः संपृच्छन्न स मुखेरकदाचित् ॥ ३० ॥ यथा धर्मो जनाः किं विस्तरेण तु । परोपकारः पुण्याय पापाय | ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चित्कचिद्वसेत् । उत्सृज्य च तमा- परपी हनम् ॥१३॥ शुभं सम सविभ्रमा युवतयः श्वेतात- वासं प्रतिष्ठेनापरेऽहनि ॥ ३१ ॥ एवमेव मनुष्याणां पिता पयोज्यला लक्ष्मीरित्यनुभूयते स्थिरमिव स्फीते शुभे कर्मणि । माता गृहं वसु । आवासमात्रं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र विच्छिन्ने नितरामनङ्गकलहक्रीडात्रुटत्तन्तुकं मुक्ताजालमिव | सजनाः ॥ ३२ ॥ यथा छायातपो नित्यं सुसंबद्धौ पर- प्रयाति झटिति प्रश्यदिशो दृश्यताम् ॥ १४ ॥ यन्नम्र सरलं सरम् । एवं कर्म च कर्ता च संश्लिष्टावितरेतरम् ॥ ३३ ॥ चापि ययापत्सु न सीदति । धनुर्मित्रं कलत्रं च दुर्लभं | यथा फलाना पकानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । एवं नरस शुद्धवंशजम् ॥ १५॥ यन्नवे माजने लमः संस्कारो नान्यथा जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् ॥ ३४ ॥ यथा वीज विना भवेत् । कथाछडेन पालानां नीतिस्तदिह कथ्यते ॥ १६ ॥ क्षेत्रमुप्तं भवति निष्कलम् । तथा पुरुषकारेण विना देयं यदप्युर्विजानीयानीचैस्तदपि कीर्तयेत् । कर्मणा तस | न सिध्यति ॥ ३५ ॥ योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु वैशिष्ट्यं कथयेद्विनयान्वितः ॥ १७ ॥ सकृजलन्ति राजानः भाषते । स पापकृत्तमो लोके स्तेन आत्मापहारकः ॥ ३६ ॥ ३ कुकुर ४ चर्ममयं जलपानम् १ आपद् विपत्तिरेव निकषापाणं शाणस्तसिन्. १ गजानाम् ४८..भा.

·३७६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [६ प्रकरणम् जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान् । विवेकप्रध्वंसादुपचित- जन्तुरर्जयति चेन्मन्तुनियन्तः कुतः । शस्त्रे शत्रुजया महामोहगहनो विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च नैजगुरुणादत्तेऽथ तेनैव चेत्पुत्रो हन्ति निजं वपुः कथय कुरुते ॥ २४७ ॥ विशीर्णः प्रारम्भो वपुरपि जराव्याधि- रे तत्रापराधी तु कः ॥ २५६ ॥ वीभत्साः प्रतिभान्ति किं विधुरं गतं दूरे विप्रखजनभरणं वाञ्छितमपि । इदानीं न विषयाः किं तु स्मृहायुष्मती देहस्सापचयो मृतौ च्यामोहादहह विपरीते हतविधौ विधेयं यत्त्वं स्फुरति निविशते गाढो गृहेषु ग्रहः । ब्रह्मोपासमिति स्फुरत्यपि मम नाद्यापि हृदये ॥ २४८ ॥ शुचा पात्रं धात्री परिणति- हृदि व्यावर्तिका वासना का नामेयमतर्यहेतुगहना देवी रमेध्यप्रचयभूरयं भूतावासो विमृश कियती याति न दशाम् । सता यातना ॥ २५७ ॥ नाथे श्रीपुरुषोत्तमे त्रिजगता- तदस्मिन्धीराणां क्षणमपि किमास्थातुमुचितं खलीकारः | मेकाधिपे चेतसा सेव्ये स्वस्य पदस दातरि सुरे कोऽयं यदहमहमेवेति रभसः ॥ २४९ ॥ यदा नासी- | नारायणे तिष्ठति । यं कंचित्पुरुषाधमं कतिपयग्रामेशमल्या- दुपरि च तथा नैव भविता तदा मध्यावस्थाक्षणपरिचयो | र्थदं सेवायै मृगयामहे नरमहो मूढा वराका वयम् मूतनिचयः । अतः संयोगेऽस्मिन्परिणतिवियोगे च सहजे ॥ २५८ ॥ रेतःशोणितयोरियं परिणतिर्यद्वम॑ तनाव किभाधारः प्रेमा किमधिकरणाः सन्तु च शुचः ॥ २५० ॥ मृत्योरास्पदमाश्रयो गुरुशुचा रोगस्य विनामभूः । जान- स्थिरापायः कायः प्रणयिषु सुखं स्थैर्यविमुखं महाभोगानप्यवशी विवेकविरहान्मजन्नविद्याम्बुधौ शृङ्गारीयति पुत्र रोगाः कुवलयदृशः सर्पसदृशः । महावेशः क्लेशः प्रकृति- चपला श्रीरपि खला यमः खैरी वैरी तदपि न हितं कर्म ! काम्यति बत क्षेत्रीयति स्त्रीयति ॥ २५९ ॥ इन्द्रसाशुचि- विहितम् ॥ २५१ ॥ विवेकः किं सोऽपि स्वरसजनिता | शूकरस्य च सुखे दुःखे च नास्त्यन्तरं खेच्छाकल्पना यत्र न कृपा स किं योगो यस्मिन्न भवति परानुग्रहरसः । तयोः खलु सुधा विष्ठा च काम्याशनम् । रम्भा चाशुचि स किं धर्मो यत्र स्फुरति न परद्रोहविरतिः कृतं किं तद्वा शूकरी च परमप्रेमास्पद मृत्युतः संत्रासोऽपि समः स्वकर्म- सादुपशमफलं यन्न भवति ॥ २५२ ॥ दिवसरजनीकूल- | गतिभिश्चान्योन्यभावः समः ॥ २६० ॥ अर्थप्राणविनाश च्छेदैः पतद्विरनारतं वहति निकटे कालस्रोतः समस्त- संशयकरी प्राप्यापदं दुस्तरां प्रत्यासन्नभयं न वेत्ति विम भयावहम् । इह हि पततां नास्त्यालम्बो न चापि निवर्तनं खं जीवितं कासति । उत्तीर्णस्तु ततो धनार्थमपरा भूगो तदिह महतां कोऽयं मोहो यदेष मदाविलः ॥ २५३ ॥ विशत्यापदं प्राणानां च धनस चाधमधियामन्योन्यमा माने म्लायिनि खण्डिते च वसुनि व्यर्थे प्रयातेऽणिनि क्षीणे | पणः ॥ २६१ ॥ अग्रे कसचिदस्ति कंचिदभितः केनापि बन्धुजने गते परिजने नष्टे शनैयौवने । युक्तं केवलमेत- पृष्ठे कृतः संसारः शिशुभावयौवनजराभारावतारादयम् । देव मुधियां यजमुकन्यायःपूतप्रायगिन्द्रिकन्दरदरीकुले बालस्रं बहु सन्यतासमुलक प्रासं युरा ऐवतां वृद्धस्त्वं विष: निवासः क्वचित् ॥ २५४ ॥ अद्वैतोक्तिपट्न्बटूनपि वयं याद्वहिष्कृत इव व्यावृत्य किं पश्यसि ॥२६२ ॥ येष भालानमस्कुर्महे ये तु द्वन्द्ववदास्तदीयशिरसि न्यसाम वाम | श्रीमद्यशोदासुतपदकमले नास्ति भक्तिर्नराणा येषामामार- पदम् । सिंहः स्वीयशिशूनिवेश्य हृदये सान्द्रादरादामृश- कन्याप्रियगुणकथने नानुरक्ता रसज्ञा । येषां श्रीकृष्णी- त्यावेशेन भिनति सभ्रमपदं मत्तेमकुम्भस्थलम् ॥ २५५ ॥ लाललितगुणरसे सादरौ नैव को धिक्तान्धिक्तान्धिगतान लेशत्यागकृतेर्पितेन करणव्यूहेन देहेन च सानर्थ बत | कथयति सततं कीर्तनस्यो मृदङ्गः ।। २६३ ॥ १दैववादिन १ अपराध:. २ परमेश्वरस. इति श्रीसुभापितरनभाण्डागारे पष्ठं नवरसप्रकरणं समासम् ।

·सप्तमं संकीर्णप्रकरणम् शीलं प्रधानं पुरुपे तयस्सह प्रणश्यति । न तस | सकृजल्पन्ति सापरः । सकृत्कन्याः प्रदायन्ते त्रीण्येतानि जीवितेनार्थी न घनेन न बन्धुभिः ॥ १ ॥ महतो सकृत्सत् ॥ १८ ॥ मुखं प्रसन्नं विमला च दृष्टिः कया- हि क्षयं लब्ध्वा श्लाघा नीचोऽपि गच्छति । दानार्थी मधुपो | नुरागो मधुरा च वाणी । महोऽधिकः संभ्रमदर्शनं च यद्वद्गजकर्णसमाहत. ॥ २ ॥ महद्धिः सर्धमानस्स बिपदेव सदानुरक्तस जनस चिह्नम् ॥ १९ ॥ पञ्च त्वाऽनुगमिष्यन्ति गरीयसी । दन्तमलो हि नागाना श्लाघ्यो गिरिविदारणे | यत्र यत्र गमिप्यसि । मिनाण्यमिता मध्यस्था उपजीव्योप- ॥ ३ ॥ पञ्चासस परामपाय भपको मासेन गोयसा जीविनः ॥ २० ॥ परेपामारमनश्चैव योऽविचार्य बला- दध्यन्नेरपि पायसैः प्रतिदिनं समर्धितो यो मया । सोऽयं ) वलम् । कार्यायोत्तिष्ठते मोहादापदः स समीहते ॥२१॥ सिंहरयाहहान्तरगमगीत्याकुलः संम्रमादन्ताशा विलयं गता | वलीयसा हीनवलो विरोधं न भूतिकामो मनसापि हतविलामः पर गोरघ• ॥ ४ ॥ पञ्चेन्द्रियस मर्त्यस्य वान्छेत् । न बध्यतेऽत्यन्तवलो हि यमायक्तं प्रगाशोऽसि छिद्र चेदेकमिन्द्रियम् । ततोऽस प्रयति प्रज्ञा दृतेः पात्रा- | पतंगवृत्तेः ॥ २२ ॥ बलोपपन्नोऽपि हि बुद्धिमान्नरः पर दिवोदकम् ॥ ५ ॥ पञ्चैव पूजयलोके यशः प्रामोति | नयेन्न खयमेन वैरिताम् । भिषममास्तीति विचिन्त्य भक्ष- केवलम् । देवान्पितॄन्मनुष्याश्च मिशूनतिथिपञ्चमान् ॥ ६ ॥ ) येदकारणाको हि विचक्षणो विषम् ॥ २३ ॥ मित्र- यन्निमित्तं मवेच्छोकनासो वा दु.समेव च । आयासो वा | खजनबन्धूना युद्धधैर्यस्य चात्मनः । आपन्निकपपापाणे नरो यतो मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ ७॥ यन्नि.शब्दजला जानाति सारताम् ॥ २४ ॥ मिवाण्यैर हि रक्षन्ति मित्र- घनाश्मपरुषे देशेऽतिघोरारया यच्चाच्छा. समये पयोदमलिने वान्नावसीदति । मित्रादुत्पादितं धैरमपि मूल निकृन्तति कानुष्यसदूषिताः । दृश्यन्ते कुलनिग्नगा अपि पर | ॥२५॥ मिनार्थे वान्धनार्थे च धुद्धिमान् यतते सदा । दिग्देशकालाविमा तत्सत्यं महतामपि स्वसदृशाचारप्रवृत्तिप्रदी | जातास्वापत्सु यत्नेन जगादेदं वचो मनुः ॥ २६ ॥ प्रत्या- ॥ ८ ॥ यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम् । हृदि सत्ति मदकरटिनो दानगन्धेन वायुगोंगति प्रकटित. स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रको यस तुष्यति ॥९॥ मौतमत्स | रुचिश्चञ्चलेगाम्बुदस्य । चैष्टा सष्टं वदति मतिमन्नैपुणोच्ने- विधातव्यं यावद्दयमनागतम् । आगतं तु मयं दृष्ट्वा | यतत्वा जन्तोर्जन्मान्तरपरिचितां निश्चला चित्तवृत्तिम् महर्तव्यममीतवत् ॥ १०॥ मुझानाः पवनं सरीसृपगणा ॥ २७ ॥ प्रसादः कुरुते पत्युः सपत्तिं नामिजातताम् । प्रस्थापिता मोगिनो गायङ्गनिवारका निगदिता निस्तीर्ण- | कालिमा कालकूटस्य नापति हरसगमात् ॥ २८ ॥ प्रसादो का गजा. । यश्चाभ्यन्तर संमृतोप्मविकृति. प्रोक्त. शमी निष्फलो यस क्रोधश्चापि निरर्थकः । न तं मारमिच्छन्ति स दुमो लोफेनेति निरगलं प्रलपता सर्व विपर्यासितम् | पण्ड पतिमिन स्त्रियः ॥ २९ ॥ प्रजारद्धं धर्म रद्धं स्वबन्धु ॥ ११ ॥ पतिव्रता पतिप्राणा पत्युः प्रियहिते रता । यस | विद्यावृद्धं वयसा चापि वृद्धम् । कार्यकार्ये पूजयि या सादीशी मार्या धन्यः स पुरुषो मुवि ॥१२॥ सक्षेपात्कथ्यते । प्रसाद्य यः संपृच्छेन स मुह्येत्कदाचित् ॥ ३०॥ यथा धर्मो जनाः किं विस्तरेण तु । परोपकारः पुण्याय पापाय प्रामान्तर गच्छन्नरः कश्चित्कचिद्वसेत् । उत्सृज्य च तमा- परपीडनम् ॥ १३॥ शुभ्रं सद्म सविभ्रमा युवतयः श्वेतात- । वास प्रतिष्ठेनापरेऽहनि ॥ ३१ ॥ एवमेव मनुष्याणा पिता पनोजयटा लक्ष्मीरित्यनुभूयते स्थिरमिव स्फीते शुभे कर्मणि । | माता गृह वसु । आवासमान काकुत्स्य सजन्ते नात्र विच्छिन्ने नितरामनङ्गकलहकीटानुट सन्तुकं मुक्ताजालमिर सजनाः ॥ ३२ ॥ यया छायातनौ नित्यं सुसनो पर- प्रयाति झटिति प्रश्यदिशो दृश्यत म् ॥ १४॥ यन्नम्र सरलं | सरम् । एवं कर्म च कर्ता च सलिटा वितरेतरम् ॥ ३३ ॥ चापि यचापत्सु न सीदति । धनुर्मि क्लनं च दुर्लभं | यथा फलाना पकाना नान्यत्र पतनाद्भयम् । एवं नरस शुद्धवंशजम् ॥१५॥ यन्नवे माजने टमः संस्कारो नान्यथा जातस नान्यन मरणादयम् ॥ ३४ ॥ यथा वीज बिना मवेत् । कथाछन यालाना नीतिस्तदिह कथ्यते ॥ १६॥ क्षेत्रमुप्त मवति निष्फलम् । तथा पुरुषकारेण विना दे। यदायुर्विजानीयातीचैतदपि कीर्तयेत् । कर्मणा तस न सिध्यति ॥ ३५ ॥ योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु वैशिष्ट्यं कथयेद्विनयान्वितः ॥ १७ ॥ सकृजलन्ति राजानः | मापते । स पापकृत्तमो लोके सेन आत्मापहारकः ॥ ३६॥ २सिंहस ३ करत ४ चर्ममय नळपात्रम् १ भापद् विपत्तिरेव निकषपापाणं शामवलिन् १गजानान् ४८.८मा ·सुभापितरत्नभाण्डागारम् [७ प्रकरणम् ॥ शान्तेऽनन्तमहिग्नि निर्मलचिदानन्दे तरंगावलीनिर्मुक्तेऽमृत- जरजश्चातिसुरभि । जो हृद्यामोदास्तदिदमखिलं रागिणि सागराम्भसि मनाममोऽपि नाचामति । निःसारे मृग-जने करोत्यन्तःक्षोभं न तु विषयसंसर्गविमुखे ॥ ५२ ॥ तृष्णिकार्णवजले श्रान्तो विमूढः पिबत्याचामत्यवगा- मार्यावन्तः क्रियावन्तः समार्या गृहमेधिनः । मार्यावन्तः इतेऽभिरमते मज्जत्यथोन्मज्जति ॥ ३७॥ यश प्राप्ते मृत्योः | प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियान्विताः ॥ ५३ मन्त्रे ती पितरि तनये या सुहृदि वा गुचालं तप्यन्ते भृशमुदरताडं द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस सिद्धि- जडधियः । असारे संसारे विरसपरिणामे तु विदुषां भवति तादृशी ॥ ५४ ॥ वाहू द्वौ च मृणालमासकमळ वियोगो वैराग्यं दृढयति वितन्यन् शमसुखम् ॥ ३८ ॥ लावण्यलीलाजलं श्रोणी तीर्थशिला च नेनशफरं धम्मिच विधिरेव हि जागर्ति भव्यानामर्थसिद्धये । असंचेतयमानानां शैवालकम् । कान्तायाः स्तनचक्रवाकयुगलं कन्दर्पबागानरे- सदृत्याः स्वामिना मिव ॥ ३९ ॥ लीलायन्त्यः कुलं प्रन्ति | र्दग्धानामवगाहनाय विधिना रम्यं सरो निर्मितम् । फुलानीव सरिद्वराः । दोषान्सर्वोश्च मत्याशु प्रजापतिरभाषत मार्या पुत्रश्च दासश्च त्रय एवाधनाः स्मृताः । यत्ते समवि- ॥ ४० ॥ रामो हेममृगं न वेत्ति नहुषो नो यान्युनक्ति गच्छन्ति यस्य ते तस तद्धनम् ॥ ५६ ॥ प्रिया हिताश्च द्विजान्विप्रादेव सयरसधेनुहरणे जाता मतिश्चाजुने । द्यूते ये राज्ञो प्राषवाक्या विशेषतः । आश्रयेस्पार्थिवं विद्वांस्त. प्रातृचतुष्टयस्खमहिषी धर्मात्मजो दत्तवान् प्रायः सत्पुरुषो द्वारेण नान्यथा ॥ ५५ ॥ मवारण्यं मीम तनुगृहमिदं विनाशसमय बुद्ध्या परित्यज्यते ॥ ४१ ॥ पुरा विद्वत्ता- छिद्रवहुलं वली कालचौरो नियतमसिता मोहरजनी । सीदमलिनधियां क्लेशहतये गता कालेनासौ विषयसुखसिद्धौ | गृहीत्या ज्ञानासि विरतिफलकं शीलकवचं समाधानं कृत्वा विषयिणाम् । इदानीं संप्रेक्ष्य क्षितिलयभुजः शास्त्रविमुखा- | स्थिरतरदृशो जायत जनाः ॥ ५८ ॥ प्रत्युपस्थितकालस नहो कष्टं सापि प्रति दिनमघोऽधः प्रविशति ॥ ४२ ॥ सुखस्स परिवर्जनम् । अनागतसुखाशा च नैव बुद्धिमत्ता राजा धर्मविना द्विजः शुचिविना ज्ञानं विना योगिनः कान्ता नयः ॥ ५९ ॥ प्रथम संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते । सत्यविना हयो गतिविना ज्योतिर्विना भूषणम् । योद्धा | पूर्वं मृतं च भर्तारं पश्चासाऽध्यनुगच्छति ॥ ६० ॥ प्रथम शूरविना तपो व्रतविना छन्दो विना गायनं भ्राता मेहविना | नार्जिता विद्या द्वितीये नार्जितं धनम् । तृतीय नाजित नरो हरिविना मुञ्चन्ति शीघं युधाः ॥ ४३ ॥ प्रियवचन- | पुग्यं चतुर्थे किं करिष्यति ॥ ६१ ॥ रागी निम्बाधरोऽसौ कृतोऽपि योषितां दयितजनानुनयो रसाहते । प्रविशति । स्तनकलशयुगं यौवनारुढगवै नीचा नाभिः प्रकृत्या फुटिल- हृदयं म तद्विदा मणिरिव कृत्रिमरागयोजितः ॥ ४४ ॥ | कमलकं स्वल्पकं चापि मध्यम् । फुर्वन्त्वेतानि मानो या दो घा विज्ञानं विनमः मुबुद्धिी । सर्व प्रण- | मिह मनश्चिन्तितान्याशु खेदं यन्मां तसाः कमोली दहत श्यति समं वित्तविहीनो यदा पुरुषः ॥ ४५ ॥ परां | इति मुहुः स्वच्छको तन्न युक्तम् ॥ ६२ ॥ यो नानाद्युति- विनीतः समुपैति सेव्यतां महीपतीनां विनयो विभूषणम् । मत्पदार्थरसिकोऽसारेऽपि शकायुधे सप्रेमा स विलोय प्रवृत्तदानो मृदुसंचरकरः करीव मद्रो विनयेन शोमते बर्हमिह में किं किं न कुर्याप्रियम् । इत्याविष्कृतमई राति ॥ १६ ॥ प्रीणाति यः सुचरितैः पितरं स पुत्रो यद रेय | नटते यो यहिणोऽम्मोलयान्नान्यन्मुञ्चति तं विहाय जल हितमिच्छति तत्कलनम् । तन्मित्रमापदि मुखे च समक्रिय | कोऽन्योऽस्ति शून्याशयः ॥ ६३ ॥ शरीरमेवायतनं सुसस यदेतत्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥४७॥ मार्यायां | दुःखस्स चाप्यायतनं शरीरम् । यच्छरीरेण करोति कर्म जनितं पुत्रमादर्शप्पिय चाननम् । हादते जनिता प्रेक्ष्य | तेनैव देही समुपाश्नुते तत् ॥ ६४ ॥ विनयेन विना का संग प्राप्येय पुण्यकृत् ॥ ४८ ॥ हिंसकान्यपि भूतानि | श्री: का निशा शशिना विना । रहिता सत्कवित्वेन की यो हिनस्ति स निमः । स याति नरकं घोरं किं पुनर्यः | वाग्विदग्धता ॥ ६५ ॥ शशिना सह याति कौमुदी सह शुमानि च ॥ १९ ॥ मुसास्वादपरो यस्तु संसारे सत्स- मेघेन तडिअलीयते । प्रमदाः पवियर्मगा इति प्रतिपनं हि मागमः । स वियोगावसानत्वाहुःसाना धुरि पुज्यते | विचेतनैरपि ॥ ६६ ॥ वरं मौनं कार्य न च वचनमुझ पर ॥ ५० ॥ पूज्यो रन्पुरपि नियोपि तनयो माता वयसोऽपि | नृतं यरं लव्य पुंसा न च परकलयाभिगमनम् । यरे मानः या मोहादनयता चिमुसो हेयः स कार्यापिना । टोके त्यागी न च पिशुनयाक्येप्पमिरुचियर मिशाशिव म हिमपिता ननु युतिरियं नार्योऽपि गायन्ति या कि कार्य परधनास्वादनमुखम् ॥ ६७ ॥ पुरो रेयागरे गिरिराठिगा. कनरेन तेन मयति वेदाय फणस यत् ॥ ५१ ॥ मुघा- रोहशिमरी धनुर्गाः पवाररकपरो धायति मगन गुम्ने धाम स्फुरदमरश्मिः राघरः प्रियायग्रामोज मलयः । सरः सव्येऽसय दयदहनदास्यतिको न गन्तुं न स्पाई नाम प्रसम- ·संकीर्णप्रकरणम् हरिणशिशुरेयं विलपति ॥ ६८ ॥ लीलावतीनां सहजा | कथय संगतिमन्तरेण । मोति कुम्मनिहितः मुशियोपि विलासात एव मूहस्य हृदि स्फुरन्ति । रागो नलिन्या | दीपो मागन्यकामयितुमप्युदर गृहम् ॥ ८५ ॥ अत्यादरसरो हि निसर्गसिद्धस्तत्र भ्रमत्येव मुधा पडतिः ॥ ६९ ॥ युद्विश्व विद्वानीहमानः स्थिरा श्रियम् । अमेः शेषमृणाच्छेषं मोः हीयते पुसां नीचैः मह समागमात् । मध्यममध्यतां याति शेषं न शेषयेत् ॥ ८६ ॥ अत्यम्बुपान द्विपमागनाथ दिवाश- श्रेष्ठतां याति चोचमः ॥ ७० ॥ विस्तीर्णाप्यवसायमाध्य. याजागरणाच रात्री । संरोधनान्सूनपुरीपयोश्च पहिः प्रकारः महतां निग्धप्रयुक्ताशिपां कार्याणां नयसाहसोन्नतिमता- प्रभवन्ति रोगाः ॥८॥ आश्रिताश्चैव लोकम्य रिद्धिं यान्ति मिच्छापदारोहिणाम् । मानोत्सेकपराक्रमव्यसनिनः पारं न विद्विषः । विवृद्धाश्व विनाशाय तम्मानोद्वजयेटाजाः ॥८॥ यावद्गताः सामर्षे हृदयेऽवकाशविषया तावत्कथं निवृतिः अत्यन्तचञ्चलसेह पारदस निबन्धने । कामं विज्ञायते ॥ ७१ ॥ लोको वहति किं राजन्न मूर्मा दन्धुमिन्धनम् । | युक्तिन लीचित्तस्य काचन ॥ ८९ ॥ अतुष्टिदानं कृतपूर्व- क्षालयनपि वृक्षाधीनदीवेगो निकृन्तति ॥ ७२ ॥ वरु- | नाशनममाननं दुश्चरितानुकीर्तनम् । कयाप्रसङ्गेन च णेन यया पाशैर्वद्ध एवामिदृश्यते । तथा पापानिगृह्णीया- नामविस्मृतिविरक्तमावस्य जनस लक्षणम् ॥ ९ ॥ दुर्ज- द्रुतमेतद्धि वारुणम् || ७३ ॥ लाक्षासम ललाटपट्टमभितः | नस च सर्पस वरं सर्पो न दुर्जनः । सो दशति कालेन केयूरमुद्रा गले के कजलकालिमा नयनयोस्ताम्बूल- | दुर्जनस्तु पदे पदे ॥ ९१ ॥ अतीव गुणसंपन्नो न जातु रागोदयः । दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो विनयान्वितः । सुमूहममपि भूतानामुपमर्दमुपेक्षते ॥ ९२ ॥ लीलातामरसोदरे मृगदृशः श्वासाः समाप्तिं गताः ॥ ७४ ॥ अतीतानागता मावा ये च वर्तन्ति सांप्रतम् । तान्काल- लजा नेहः स्वरमधुरता बुद्धयो यौवनश्रीः कान्तासद्गो निर्मितान्बुद्ध्वा न संज्ञा हातुमर्हसि ॥ ९३ ॥ धनमान्कोघ- यजनसमता दुःखहानिर्विलासः । धर्मः शास्त्रं मुरगुरुमतिः लोमाम्यामाविष्टो नष्टचेतनः । तिर्यगीक्षः शुष्कमुसः पापको शौचमाचारचिन्ता पूर्णे सर्वे जठरपिठरे प्राणिनां समवन्ति सुकुटीमुखः ॥९॥ अतिवादास्तितिक्षेत नावमन्येत कंचन । ॥ ७५ ॥ पुण्ये ग्रामे वने वा महति सितपटच्छन्नपाली- क्रोप्यमानः प्रियं ब्रूयादाकुष्टः कुशलं वदेत् ॥ ९५ ।। कपालीमादाय न्यायगमै द्विजहुतहुतमुग्घूमधूम्रोपकण्ठम् । अतिक्लेशेन येऽर्थाः स्युर्धर्मसातिक्रमेण च । अरेर्वा प्रणिपातेन द्वारं द्वारं प्रविष्टो दरमुदरदरीपूरणाय चुघामानी प्राणी मा स तेपु मनः कृथाः ॥ ९६ ॥ निर्दशन्नघरोष्ठं च क्रुद्धो सनाथो न पुनरनुदिनं तुल्यकुल्येपु दीनः ॥ ७६ ॥ | दारुणमाषिता । कस्तमिच्छेदरिद्रष्टुं दातुमिच्छति चेन्महीम् ॥ ९७ ॥ अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्विभ्यो धारिणो वराः। अदेशकालजमनायतिक्षमं यदप्रियं लघवकारि चात्मनः । पारिभ्यो जानिनः श्रेष्ठा नानिम्यो व्यवसायिनः ॥ ९८॥ योऽत्राबवीत्कारणवर्जितं वचो न तद्वचः स्वाद्विपमेव तद्वचः। अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानात्कृत्वा कर्म विगर्हितम् । तस्माद्वि- ॥ ७७ ॥ अदृष्टपूर्वानादाय मावानपरिशङ्कितान् । इष्टानि- मुक्तिमन्विच्छन्द्वितीयं न समाचरेत् ॥ ९९ ॥ मा कुरु शान्मनुष्याणामस्तं गच्छन्ति रात्रयः ॥ ७८ ॥ सत्क्षेत्रप्रति- धनजनयौवनगर्ने हरति निमेषात्कालः सर्वम् । मायामय- पादितः प्रियवचोबद्धालवालावलिनिर्दोषेण मनःप्रसादपयसा | मिदमखिलं हित्वा ब्रह्मादं प्रविशा विदित्वा ॥ १० ॥ निप्पन्नसेकक्रियः । दातुस्तत्तदमीप्सितं फिल फलन्कालेऽ- तिबालोऽप्यसौ राजन् दानमहीरुहो विजयते कल्पद्रुमादी- त्यज्यते निधनो जनः ॥ १.१॥ अचोद्यमानानि यथा अजाखरसुरोत्सर्गमार्जनीरेणुवजनैः । दीरखटापच्छायेर नपि ॥७९॥ अथ नित्यमनित्यं वा नेह शोचन्ति तद्विदः । पुष्पाणि च फलानि च । खं कालं नातवर्तन्ते तथा नान्यथा शक्यते कर्तुं समावः शोचतामिति ॥ ८० ॥ अत्यु. कर्म पुराकृतम् ॥ १०२ ॥ नाकालतो मानुरुते योग नतिं प्राप्य नरः प्रावारः कीटको यथा । स विनश्यत्य- नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युौति । नाकालतो हीयते वर्धते च संदेहमिहेवमुशना ना ॥ ८१ ॥ क्षेत्रमामवनाद्विपत्तनपुरी- | चन्द्रः समुद्रोऽपि महोमिमाली ॥ १०३ ॥ अघं स केवलं द्वीपक्षमामण्डलप्रत्याशाधनसूयवद्धमनसां लब्धादिक ध्याय- | मु यः पचत्यात्मकारणात् । यज्ञशियाशनं सेनत्मतामन्न ताम् । तृष्णे देवि यदि प्रसीदसि तनोप्यङ्गानि तुङ्गानि विघीयते ॥ १०४ ॥ अन्याधानेन यज्ञेन कापायेण जटा- चेत्तगोः प्राणभृतां कुतः शमकथा ब्रह्माण्डलक्षैरपि ॥ ८२॥ निनः । लोकाविश्वासयित्वत्र ततो लुम्पैद्यया वृकः ॥१०॥ अत्युदात्तगुणेष्वेषा कृतपुण्यैः प्ररोपिता । शतशाखी मवत्येव नाकालतो म्रियते जायते वा नाकालतो च्याहरते च वालः। यावन्मात्रापि सक्रिया ॥ ८३ ॥ अत्युत्सकेन सहसा साहसा- नाकालनो यौवनमम्युचैते नाकालतो रोहत बीजमुवम् ध्यवसायिनाम् । श्रीरारोहति संदेहं महतामपि मृताम् ॥ १०६ ॥ अनी प्रास्त तु पुरुष कर्मान्वेति स्वयंकृतम् । ॥८४ ॥ ज्ञातुं वपुःपरिमितः क्षमते त्रिलोकी जीवः कथं १ अप्रियदवनान. २ दुवम्, 1 ·३८० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [७ प्रकरणम् तस्मात्तु पुरुषो यत्वाद्धर्म सचिनुयाच्छनै ।१०७॥ अग्निहोत्रं ष्यसि । अकिचन सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव ह ॥ १२८ ॥ यो वेदानिदण्ड ममगुण्ठनम् । प्रज्ञापौरुषहीनाना जीवि । अकाले कृत्यमारब्ध कर्तुर्नार्थाय कल्पते । तदेव काले केति वृहस्पति ॥१०८॥ नाकालमत्ता खगपन्नगाश्च मृग आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते ॥ १२९॥ ह्य पश्यन्दिरकारण द्विपा शैलमृगाश्च लोके । नाकालत स्त्रीषु भवन्ति गर्मा स्मितसित पाथोजकोशाकृति श्मश्रद्वोधकठारमद्य रभसादुत्तप्त नायान्त्यकाले शिशिरोप्णवर्षा ॥१०९॥ एवमेव कुले जाता ताम्रप्रभम् । प्रातीर्णवलक्ष केशविकृत वृद्धाजशीर्षोपम वक्त्रं पावकोपमतेजस । क्षमावन्तो निराकारा काष्ठेऽग्निरिव न परिहसते ध्रुवमिदं भूतैश्विरस्थायिभि ॥ १३० ॥ शेरते ॥११०॥ स एव खलु दारुभ्य यदा निर्मथ्य दीप्यते। अकालसहमत्यल्प भूर्खव्यसनिनायकम् । अगुस भीरुयो, तद्दारु च वनं चान्यनिर्दहत्याशु तेजसा ॥ १११ ॥ नाक्रोशीच दुर्गध्यसनमुच्यते ॥ १३१ ॥ अकार्याण्यपि पर्याय सान्नावमानी परस मिनद्रोही नोत नीचोपसेवी । न | कृत्वापि वृजिनार्जवम् । विधीयते हितं यस स देह कस चाभिमानी नच हीनवृत्तो रूक्षा वाचमुषती वजयीत ॥११२॥ | सुस्थिर ॥ १३२॥ स्तनतटमिदमुत्तुङ्गं निमो मध्य समुन्नत अमिस्तेजो महलोके गूढस्तिष्ठति दारुधु । न चोपयुङ्क्ते जघनम् । विषमे मृगशावाझ्या वधि नवे क इव न तदार यारनोद्दीप्यते परै ॥११३॥ अमिं प्राप्य यथा स्खलति ॥ १३३॥ अकार्यकरणानीत कार्याणा च विवर्ज- सद्यस्तूलराशिनिश्यति । तथा गंगा प्रवाहेण सर्व पापं | नात् । अकाले मत्रभेदाच येन मायेन्न तपिवेत् ॥ १३४॥ विनश्यति ॥ ११४ ॥ व्याधिभिर्मध्यमानाना त्यजता विपुल अकामान्कामयति य कामयानान्परित्यजेत् । बलपन्तं च धनम् । वेदना नापकर्षन्ति यतमानाश्चिकित्सका ॥११५॥ यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ १३५ ॥ स्नयोर्जघनस्यापि अक्षेने वीजमुत्सृमन्तरैव विनश्यति । अबीजकमपि क्षेत्र | मध्ये मध्यं प्रिये तव । अस्ति नास्तीति सदेहो न मेध्यापि केवल स्थण्डिल भवेत् ॥ ११६ ॥ अक्षमा हीपरित्याग निवर्तते ॥१३६॥ अकामो कामयानस्य शरीर परिपीढयते । श्रीनाशो धर्मसक्षय | अभिध्याप्रख्यता चैव सर्वे लोभा । इच्छन्ती कामयानस्य रतिर्भवति शोभना ॥१३७॥ अकामस प्रवर्तते ॥११७॥ शमयति गजानन्यान्गन्धद्विप कलमोऽपि | क्रिया काचिदृश्यते नेह कर्हिचित् । यद्यदि कुरुते सन्प्रभवतितरा वेगोदन मुजगशिशोपिम् । भुवमधिपति । किंचित्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् ॥ १३८ ॥ प्रथमा गतिरात्मैव लावस्योऽप्यलं परिरक्षितु न खलु वयसा जात्यैवाय | द्वितीया गतिरात्मज । सन्तो गतिस्तृतीयोक्ता चतुर्थी खकार्यसहो गण ॥ ११८ ॥ अक्षम क्षमतामानी कियाया | धर्मसचय । १३९ ॥ अकस्सात्यक्रिया नृणामकमाचार य प्रवर्तते । स हि हास्यास्पदत्यं च लभते प्राणसशयम् | कर्पणम् । शुभाशुभे महत्त्वं च प्रकतु बुद्धिलाधयम् ॥१४०॥ ॥ ११९ ॥ अक्रोधेन जयेक्रमसाधु साधुना जयेत् । अकर्मशील च महाशनं च लोकद्विष्टं बहुमायं नशंसम् । जयेलदर्य दानेन जयेत्सल्यन चान्तम् ॥ १२० ॥ ब्राह्मण र अदेशकालज्ञमनिष्टवेषमेतान्गृहे न प्रतिवासयेत ॥ १४१ ॥ पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु । दाम्मिको दुष्कृतप्राच प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत । तानहं पण्डिता- शूद्रेण सहशो भवेत् ॥ १२१ ॥ अकोधन शोधनेभ्यो न्मन्ये विशेषा हि प्रसदिन ॥ १४२ ॥ अथैन कुरु यच्छ्यो विशिष्टस्तथा तितिक्षुरतितिक्षोविशिष्ट । अमानुषेभ्यो मानु मा त्या कालोऽत्यगादयम् । अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्य पाश्च प्रधाना विद्वास्तथैवाविदुष प्रधान ॥ १२२ ॥ समर्षति ॥१४३ ॥ अधर किसलयराग कोमलविटपानु अकृतेष्वेव कार्गेषु मृत्यु सप्रकर्षति । युव धर्मशील कारिणी बाहू । कुसुममिव लोमनीयं यौवनमङ्गेषु सनदम् सादनिमित्त हि जीवितम् ।। १२३ ॥ यस्तु शूद्रो दमे सत्ये | ॥ १४४ ॥ चत्वार्याहुनरश्रेठा व्यसनानि महीक्षिताम् । धर्मे च सनसोस्थित । तं प्रमणमहं मन्ये वृत्तेन हि ! मृगया पानमसाथ ग्राम्ये चैवातिरकता ॥ १४५॥ अधर्मेण मद्विज ॥ १२४ ॥ अमीति विनयो हन्ति हन्त्यनर्थ च य प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति । तयोरन्यतर प्रेति विद्वेष परामम । हन्ति नित्य क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षगम् । वाधिगच्छति ॥ १४६ ॥ अध्रुवेण शरीरेण प्रतिक्षाणविना- ॥ १२५ ।। अचिनस्य युद्धस उपायस सर्वन । अवेक्ष-शिना | ध्रुव यो नार्जयेद्धर्म म शोच्यो मूढचेतन ॥१४७ ।। माणचीसोयाग्न तुल्यमिह रक्षये ॥ १२६ ॥ सन्त सथरि- निबन्धनी रजुरेपा या ग्रामे यस्तो रति । हिना मुहतो तोदयव्यसनिन प्रादुर्मयध लगा सर्वत्रै जनासाद | यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृत ॥१४८ ॥ अध्या जरा पपिता जीवति दुम सदा । अत्युत्पन्नमति कृतेन न सता देहवता पर्वतानां जलं जरा | असमोगो जग सीमा पार नैयासता व्याकुलो युक्तायुक्त विक्शन्यहृदयो पयो शल्य मनमो जरा ॥ १४९॥ अनधिगतमनोरयस सर्व जन प्राकृत ॥ १२७ ॥ अकिंचन परिपत मुसुमासादाय शतगुपितेव गता मम मियामा । यदि त तर समागमें - ·संकीर्णप्रकरणम् - तथैव प्रसरति सुत्रु ततः कृती मवेयम् ॥ १५०॥ मृदुगद द्वारपारे विहगानिलः । यत्तिष्ठति तदाश्वर्य पियोगे तस कृशो भूत्वा शनैः सलीयते रिपुः । वल्मीक इव वृक्षस्य का कया || १७१ ॥ परोक्तमात्रं यस्सम्यं मन्यते बुद्धि- पश्वान्मूगनि कृन्तति ॥१५१॥ अनन्यन्याः काव्येष्वलम- वर्जितः । हसनीयः परेप स शाखारूदो जटी यया ॥१७२॥ गतयः शास्त्रगहनेम्वदुः प्रज्ञा याचा परिणतिपु मूकाः परगुणे। अनित्ये प्रियसंघासे संसारे चक्र महतो । पथि संगतमेवा- विदग्यानां गोष्ठोष्वकृतपरिचर्याश्च खलु ये मवेयुस्ते किं वा | दाता माता पिता सखा ॥ १७३ ।। अनिर्वाच्यमनिर्मिनमम- परमणितिकण्डूतिनि कपाः ॥ १५२ ॥ अनभ्यासेन विद्याना- | रिच्छिन्नमव्ययम् । प्रमेव सुजनप्रेम दुःखमूलनिकृन्तनम, मसंसर्गेण धीमताम् । अनिग्रहेण चाक्षाणां जायते व्यसनं ॥ १७४ ॥ आकृय बुद्धिमतो दूरस्योऽसीति नाथसेत् । नगाम् ॥ १५३ ॥ मौट्येन विपदापनं मध्यस्यं सुहृदं तथा। दीघी बुद्धिमतो पाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥ १७५ ॥ शक्त्या ततः समुद्धृत्य हितार्थ भर्सयेत्सुधीः ॥ १५४ ॥ | अनिर्वेदः श्रियो मूलं लामस च शुमस च । महान्मयत्य. अनर्थ के विश्वास गृहेभ्यः पापैः सन्धि परदाराभिमर्शम् । निर्षिणः सुखं चानन्तमश्नुते ॥१७६॥ अनिश्चितरप्यवसाय- दैन्यं तैन्यं पैशुनं मधपानं न सेवते यश्च सुखी सदैव | मीरुभिः पदे पदे दोपशतानुदर्शिभिः । फलैर्विसंवादमुपागता ॥ १५५ ॥ अनर्थमर्थतः पश्यन्न) चैत्राप्यनर्थतः । इन्द्रियै- गिरः प्रयान्ति लोके परिहासवस्तुताम् ॥ १७७ ॥ मित्र रजितैलिः सुदुःखं मन्यते सुखम् ॥ १५६ ॥ बन्धुत्याग- | परित्यजति मुञ्चति बन्धुवर्ग शीघ्रं विहाय जननीमपि जन्म. स्तनुत्यागो देशत्याग इति त्रिपु । आद्यन्तावायतक्लेशौ | भूमिम् । संसज्य गच्छति विदेशमनिष्टलोकं वित्ताकुली. मध्यमः क्षणिकज्वरः ॥१५७॥ अनवाप्यं च शोकेन शरीरं कृतमतिः पुरुषोऽविलम्ब्य ॥ १७८ ॥ अनिष्टसंप्रयोगाच चोपतप्यते । अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा म शोके मनः | विप्रयोगात्प्रियस्य च । मनुष्या मानसैर्दुःसर्दयन्तै कृथाः ॥ १५८ ॥ अनातुरोत्कण्ठितयोः प्रसिध्यता समा- स्वल्पबुद्धयः ॥ १७९ ॥ अनीयुगुप्तदारश्च संविमागी प्रियं- गमेनापि रतिर्न मां प्रति । परस्परप्रातिनिराशयोचरं शरीर- | वदः । सक्ष्णो मधुरवार स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत् नाशोऽपि समानरागयोः ॥ १५९ ॥ प्रज्ञया मानसं दुःखं । ॥ १८० ॥ न पिता नात्मजो नात्मा न माता न सखी- हन्याच्छारीरमौषधैः । एतद्धि ज्ञानसामर्थ्य न बालैः | जनः । इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिः सदा ॥१८१॥ समतामियात् ॥ १६० ॥ अनात्मवान्नयद्वेषी वर्धयन्नति- | अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकं चैव कर्मणाम् । उत्थानमा- संपदः । प्राप्यापि महदैश्वर्यं सह तेन विपद्यते ॥ १६१ ॥ | रमनश्चैव धीरः कुर्वीत या न वा ॥ १८२ ॥ अनुबन्धानुक्षेत अनादेयं नाददीत परिक्षीणोऽपि पार्थिवः । न चादेयं , सानुबन्धेषु कर्मसु । संप्रधार्य च कुर्वीत न वेगेन समाचरेर समृद्धोऽपि सूक्ष्ममप्यर्थमुत्सृजेत् ॥ १६२ ॥ न च रात्रौ ॥१८३॥ सत्यश्चात्र प्रयादोऽयं लौकिकः प्रतिमाति माम् । सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि । यः कोपयति निर्दोष | पितॄन्समनुजायन्ते नरा मातरमहनाः ॥ १८४ ॥ अनुयाति सदोषोऽभ्यन्तरं जनम् ॥ १६३॥ अनादेयस्य चादानादा- | न मोरं यदि दैवात्कथंचन । तथापि शीलं संरक्ष्यं शील- देयस च वर्जनात् । दौर्बल्यं ख्याप्यते राज्ञः स प्रत्येह | भङ्गात्पतत्यघः ॥ १८५ ॥ अनेकचित्तमनस्तु द्वेच्यो भवति च नश्यति ॥ १६४ ॥ अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देह- मनिणाम् । अनयस्थितचित्तत्वारकायें तैः स उपेक्ष्यते गता नृणाम् । विनाशयति भूतानि अयोनिज इयानिलः | ॥ १८६ ॥ मूढ जहीहि धनागमतृष्णां कुरु तनुबुद्धिमनःसु ॥ १६५ ॥ न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा । | वितृष्णाम् । यलमसे निजकर्मोपात्तं वित्तं तेन विनोदय अल्पोऽपि हि दहत्यनिर्विषमल्पं हिनस्ति च ॥१६६|| अना- चित्तम् ॥ १८७ ॥ अन्तर्दुष्टः सदायुक्तः सर्वानर्थकरः किल । मायमला वेदा ब्राह्मणसावतं मलम् । मलं पृथिव्या शकुनिः शकटारश्च दृष्टान्तावत्र भूपते ॥ १८८ ॥ अन्तर्ये बाल्हीकाः पुरुषस्यान्तं मलम् ॥ १६७॥ अनारम्या भव- सततं लुठन्त्यगणितास्तानेव पायोधरैरात्तानापतितांतरंग. न्त्याः केचिन्नित्यं तथागताः । कृतः पुरुषकारो हि भवेद्येषु | वलयैरालिजय गृहन्नसौ | व्यक्तं मौक्तिकरना जलकणा- निरर्थकः ॥ १६८ ॥ द्वेषादिवैकृतवतः प्रतिमासतेऽन्यो | संप्रापयत्यम्बुधिः प्रायोऽन्येन कृतादरो लघुरपि पासोर्च्यते मिध्यैव चित्रमधिको विशदात्मनोऽपि । चन्द्रादि पश्यति | म्वामिमिः ॥१८९॥ मूखां यत्र न पूज्यन्ते धान्यं यत्र मुसं. पुरो द्विगुणं प्रकृया तेजोमयं तिमिरदोपहतं हि चक्षुः | चितम् । दंपत्योः कलहो नास्तितत्र श्रीःम्बयमागता ॥१९॥ ॥ १६९ ॥ अनार्यवृत्तमप्राज्ञमस्यकमधार्मिकम् । अनाः | अन्त्येषु रेमिरे घीरा न ते मप्येषु रेमिरे । अन्त्यमाप्ति सुस क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधन तथा ॥ १७०॥ अनावृतनव- । पाहुःखमन्तरमन्त्ययोः ॥१९१॥ मुरमेयादितदिउन्मान - ·[७ प्रकरणम् - जन्तूना प्लेनहेतुके । मूर्ति स्थितानां वेशानां भवेता अमृतं चैव मृत्युश्च द्वय देहे प्रतिष्टितम् । मयुरापपरी ३८२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् पक्षस नित्यश । तत सहायास्तत्पक्षान्सर्वाश्च तदनन्तरम् | स्नेहच्छेदने ॥ २१३ ॥ अप्रियैरपि निष्पिष्टै कि सालेश ॥ १९२ ॥ अन्योच्छिष्टेषु पात्रेषु मुक्त्वैतेषु महीभुज । सहिष्णुमि । ये तदुन्मूलने शक्ता जिगीषा तेषु शोमते कमान्न लजामवहन् शौचे चिन्ता न वा दधु ॥ १९३ ॥ ॥ २१४ ॥ अमयस हि यो दाता तयैव सुमहत्फलम् । अन्यो धन प्रेतगतस्य भुङ्क्ते वयासि चाग्निश्च शरीरधातून् । नहि प्राणसमं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥२१५॥ सुखदु से द्वाम्यामयं गच्छत्य मुन पुण्येन पापेन च वेष्टयमान ॥१९॥ हि पुरुष पर्यायेणोपसेवते । न ह्यनन्तं सुख कश्चित्प्राप्नोति चलखमावा दु सेव्या दुर्गाया मावतस्तथा । प्राज्ञस पुरुषर्षम ॥२१६॥ अभिनवेलौ गम्भीरावम्बुराशिमवानपि । पुरुषखेह यथा वाचस्तथा श्रिय ॥ १९५ ॥ अन्योऽन्य असावञ्चनसकाशस्त्व तु चामीकरद्युति ॥ २१७ ॥ अमि समुपस्तम्मादन्योन्यापाश्रयेण च । ज्ञातय सप्रवर्धन्ते । प्रायं यो विदित्वा तु भर्तु सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्री । सरसीलोत्पलान्युत ॥ १९६ ॥ अन्यो हि नानाति कृतं हि वक्ता हितानामनुरक्त आर्य शक्तिज्ञ आत्मैव हि सोऽनु कर्म मनुष्यलोके मनुजस कश्चित् । यत्तेन किंचिद्धि कृतं कम्प्य ॥ २१८ ॥ सुखं दुखान्तमालस्य दाक्ष्य दुख हि कर्म तदनुते नास्ति कृतस्य नाश ॥ १९७ ॥ उद्योगेन | सुखोदयम् । भूति श्रीह्रीति कीर्तिर्दक्षे वसति नालसे विना नैव कार्य किमपि सिध्यति । नहि सुप्तस सिंहस | ॥ २१९ ॥ वाक्य तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्ट प्रत्याह यश्चापि प्रविशन्ति मुखे भगा ॥ १९८ ॥ अपकारिणि विश्रम्भ य | नियुज्यमान । प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी त्याज्य स करोति नराधम । अनाथो दुर्वलो यद्वन्न चिर स तु | तादृक् त्वरयैव भृत्य ॥२२० ॥ अमिमानवता अमन्युक्ता जीवति ॥ १९९ ॥ लोमादेव नरा मूढा धनविद्यान्विता | युक्तविवेकिनाम् । युज्यतेऽवश्यभोज्याना दु खानामप्रकाशनम् अपि । अकृत्येषु नियोज्यन्ते भ्राम्यन्ते दुर्गमेष्वपि | ॥ २२१ ॥ सुखमापतित सेवेदु खमापतित वहेत् । काल ॥ २०० ॥ अन्यो हि नानाति कृतं हि कर्म मनुष्यलोके । प्राप्तमुपासीत ससानामिव कर्षक ॥ २२२ ॥ अभिमान मनुजस कश्चित् । यत्तेन किंचिद्धि कृतं हि कर्म तदनुते | श्रिय हन्ति पुरुषस्याल्पमेधस । गर्मेण दुप्यते कया गृहवासेन नास्ति कृतस्य नाश ॥ २०१॥ अपहत्य तमस्तीत्र यथा च द्विज ॥ २२३ ।। अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसा भात्युदये रवि । तथापहत्य पापानि भाति गङ्गाजलप्लुत | धनम् । हृतख कामिन चौरमाविशन्ति प्रजागरा ॥२२४॥ ॥ २०२ ॥ आ प्रयाहो गागो वा समुद्र प्राप्य तदस । सुकर सर्वथा मैनं दुष्कर प्रतिपालनम् । अनित्यत्वाद्धि भवत्यपेयस्तद्विद्वान्नाश्रयेदशुभात्मकम् ॥ २०३ ॥ सुखमेव चित्ताना प्रीतिरल्पेन भिद्यते ॥२२५॥ अभियोक्ता बलीय हि दुखान्त कदाचिटु खत सुखम् । तस्मादेतवयं जलाय | स्त्वादलब्धा न निवर्तते । उपहाराहते तस्मात्सधिरन्यो न इच्छेच्छाश्वत सुखम् ।। २०४ ॥ अपि मन्दत्वमापनो नष्टो विद्यते ॥ २२६ ॥ अभिलष्य स्थिर पुण्य ख्यात सिद्धनिषे याऽभीटदर्शनात् । प्रायेण प्राणिना भूयो दुखवेगोऽधिको वितम् । सेवेत सिद्धिमनियच्छन् श्लाघ्य विध्यमिवेश्वरम् भवेत् ॥२०५॥ अपि मार्दवमावेन गात्र सलीय बुद्धिमान् । ॥ २२७ ॥ यथा शरीरमेवेद जलवुदुदसनिमम् । प्रति- अरिनाशयते नित्यं यया वली महाद्रुमम् ॥ २०६ ॥ दीपथपलास्तथा कस्य कृते श्रिय ॥ २२८ ॥ यथा हि पुरुष सुखार्थी नागारिप्रतिभयशमात्प्रत्युत मुख जहाँ शेषस्त कुर्याच्छरीरे यत्रमुत्तमम् । यसनाद्यैरुपायैस्तु तथा राज्ये ल्पीकृततनु निषेध्यासुररिपुम् । यतस्तेनामुध्मिन्नधिगतयता नराधिप ॥ २२९ ॥ अमित्रं नैव मुवेत वदन्तं कारण केशसहता धमाधायि न्यस्त निरवधि धरामारवहनम् | न्यपि । दुख तर न कर्तव्य हन्या पूर्वापकारिणम् ॥ २०७॥ अपुरस गतिर्नास्ति स्वर्गो नैत्र कथचन । ॥ २३० ॥ अमिनादुन्नति प्राप्य नोग्नतोऽसीति विश्वसेत् । तस्मात्पुप्रमुख दृष्ट्वा पश्चाद्भवति तापस ॥२०८॥ अपूर्षिणा | तस्मात्याप्योन्नति नश्येत् प्रावार इव कीटक ॥ २३१ ॥ न कर्तव्यं कर्म लोके विगर्हितम् । कृतपूर्व तु त्यजतो यथा हि मरतो वर्णवर्णयत्यात्मनस्तनम् । नानारूपा महान्धर्भ इति युति ॥ २०९ ॥ सुखदु सानि भूतानाम | कुर्माणस्तथात्मा कर्मजातन् ॥ २३२ ॥ अमित्रो न विमो जरो जरयत्यसौ । आदित्यो यस्तमध्येति पुन पुनरुदेति | कव्य पणो यहपि जुवन् । कृपा न तस्मिन्कतेच्या च ॥ २१० ॥ अप्यु मत्तात्मलमतो बा गच्च परिजल्सत ।। हन्यादेवापकारिणम् ॥ २३३ ॥ अमिनो मित्रता या सर्वत सारमादयादमम्य इव काशनम् ॥ २११ ॥ मन मिचापि प्रदुप्यते । मामाययोगात्कार्याणामनित्या वे सादोऽनविधानं देयांशहरणं व यत् । पाल्यापोऽप्रती | सदागति ॥ २३ ॥ बुद्धि प्रमावरतेजश्च सरमुभानने कारतवैराग्यस कारणम् ॥ २१२ ॥ मुखदु से समै साता च । व्यवसायश्च यस सातव्य वृत्तिमय कुर ॥ २३५ . - ·सकीर्णप्रकरणम् ३८३ मोहासत्यनापद्यतेऽमृतम् ॥ २३६ ॥ बुद्धिमन्त कृतम | भद्राणि पश्यति ॥ २५५ ॥ आयत्या गुगदोपजनदावे । शुश्रूपुमनस्यकम् । दान्तं नितेन्द्रियं चापि शाको न | हिनिश्चय । अतीते कार्यपत्र अनुमिनामिभूयते स्पृशते नरम् ॥ २३७ ॥ बुद्धिमतं च मूढ च शूरं मीरं ॥ २५६ ॥ आयत्या च तदात्र च यथादाबादपेशलम् । जह कविम् । दुर्वल बलपन्त च मागिनं मात मुमम् | तदेव तस कुति न रोकद्विष्टमाचरेत् ॥२५७॥ एतन्धम ॥ २३८ ॥ बुद्धिरूपगुणायुप्मत्सुनान्विद्याविशारदान् ।। पल लोके यहूयोरेकचित्तता । अन्यचित्तकृत काम शरयोरिष प्रामुवन्ति नरा सर्वे मुकृतै पूर्वज मनि ॥ २३९ ॥ सगम ॥२५८॥ एतस्माद्विरमेद्रियायंगहनादायासकादाश्रय धुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि मारत ! तानि जहा प्रेयोमार्गमशेषटु सरामनव्यागरदर्श क्षणात् । आत्मीभाव जघन्यानि मारप्रत्यवराणि च ।। २४० ॥ दिशो वास पान मुपहि सत्यज निजा काहोललोला गतिं मा भूयो मन करकुहरमेणा प्रणयिन समाधान निद्रा शयनमवनी । मगुरा ममरति चेत प्रसीदाधुना ।। २५९ ॥ धर्य हि काय मूलमशनम् । कदैतत्सपूर्ण मम हृदयवृत्तरभिमत भविष्य | सतत महद्रि कृच्छेऽपि वप्रेऽप्यति सस्टेऽपि । कृच्छाण्य त्यत्युन परमपरितोपोपचितये ॥ २४१ || तप सीमा कृच्छण समुत्तरन्ति घेोच्छिता ये प्रतिपत्तिदक्षा ॥२६॥ मुक्ति सकलगुणसीमा वितरण कासीमा काव्यं जनन देहि देहीति जल्पन्ति त्यागिनोआर्थिनोऽपि च । आगेश्यन्ति मुखसीमा सुपदना । मिय सीमा मृत्यु मुकृतकुलसीमा । यावत्सादस्ति नास्तीति न कचित् ॥ २६१ ॥ एते सत्पुरुषा श्रितमृतिः दुधासीमानान्त श्रुतिमुखरसीमा हरिकथा परार्थघटका स्वार्थ परित्यज्य ये सामान्यास्तु पयर्थमुपम ॥ २४२ ॥ यदा विनाशकालो धै लक्ष्यते देवनिर्मित । तदा मृत स्वार्थाविरोधेन ये । तेऽमी मानुपराक्षसा परहित वै विपरीतेषु मन प्रकुरुते नर ॥ २४३ ॥ व्यालाश्रयापि स्वार्थाय विघ्नन्ति ये ये तु प्रन्ति निरर्थक परहित ते के न विफलापि सकण्टकापि वापि पङ्किलमवापि दुरासदापि । जानीमहे ॥ २६२ ॥ देवसाम्बुमुचश्च नास्ति नियम गन्धेन बन्धुरसि केतकि सर्वज तोरेको गुण खल निहन्ति | कोऽप्यानुकूल्यं प्रति व्यञ्जन य प्रियमुत्कटं घटयते जन्तो समस्तदोषान् || २४४ ॥ प्रेयासेऽह त्वमपि च मम प्रेयसीति | क्षणादप्रियम् । क्षिप्र दीर्घनिदापनासरवियत्सतापनिर्वापणा प्रवादस्वं मै प्राणा अहमपि तनामीति हन्त प्रलाप । प्रादुष्कृत्य वनस्पते प्रकुरुते विद्युद्विसगै च य ॥ २६३ ॥ त्य मे ते स्यामहमपि च यत्तच्च नो साधु राघे व्याहारे ना देवी श्री नकात्मजा दशमुखसासीइहे रजसो नीता धैर नहि समुचितो युष्मदस्मत्प्रयोग ॥ २४५ ॥ उत्थिता एव रसातल मगवती वदना दान । गन्धस मदालसा पूज्यन्ते जना कार्याधिमिलेरै । शनुत्पत्ति को नु वन्दते च तनया पातालकेतुच्छगदैत्येन्द्रोऽपजहार हन्त विषमा मान पुन ॥ २४६ ॥ उत्पततोऽन्तरीक्षं वै गच्छतोऽपि । वामा विधेयचय ॥२६४॥ क्रिमशक्य बुद्धिमता किमसाष्य महीतलम् । धावत पृथिवी सनी नादत्तमुपतिष्ठते ॥२४७॥ | निश्चयं दृढ घताम् । किमशक्यं प्रियवचसा किमलम्यनिहो उत्पन्नमापदं यस्तु समाधत्ते स बुद्धिमान् । वणिजो मार्यया यमस्थानाम् ॥ २६५ ॥ गन्याप्यसौ मुचनविदिता इंतकी जार प्रत्यक्षे निद्भुतो यथा ॥ २४८ ॥ उपशमफलाद्विधा । वणवर्णा पद्ममान्त्या चपल्मधुर पुष्पमध्ये पगत ! अन्धी वीजात्फलान्तरमिच्छता भवति विफलो यत्प्रारम्भस्तदा । भूत कुसुमरजमा कण्टकैनपक्ष स्थातु गतु द्वयमपि किमद्भुतम् । नियतविषया छेते भावा न यान्ति विपर्यय ससे नैन शक्तो द्विरेफ ॥ २६६ ॥ गाथै ब्राह्मणायें च जनयति यत शालेीज न जातु यवाहुरम् ॥ २४९ ॥ स्वाम्यर्थे स्वीकृतेऽय वा । स्थानार्थे यस्त्ययाणासस एक स्वादु न मुञ्जीत एकवार्थान्न चिन्तयेत् । एको न , लोका सनातना ॥ २६७ ] गायो गन्धेन पश्यति वेदेनर गच्छेदध्वानं नैक सुप्तेषु जागृयात् ॥ २५० ॥ एकाकी द्विजातय । चारै पश्यन्ति राजानश्चवामितरे जना गृहसत्यक पाणिपानो दिगम्बर । सोऽपि समासते लोके ॥२६८ ॥ त्यागो गुणो गुणशताम्यधिको मतो में विद्यापि तृष्णाया पश्य कौतुकम् ॥ २५१ ॥ एकाकी निस्पृह भूषयति त यदि किं प्रवीमि । शौर्य च नाम यदि तन शान्त पाणिपालो दिगम्बर । कदा शंमो भविष्यामि नमोऽस्तु तसै तच्च य न च यदीर्घ्यवि चित्रमेतत् कर्मनिर्मूलनक्षम ॥२५२॥ द्वाविमौ न विराजेते विपरीतेन ॥२६९ ॥ त्याज्यं मुख विषयसगमनन्म पुसा दु खोपर- कर्मणा । गृहस्थश्च निरारम्म कार्यवाश्चैव मिथुक ॥२५३॥ एमिति मूर्ख विचारणेषा | ब्रोहीनिहासति सितोचम आहारयति न खस्यो विनिद्रो न प्रबुध्यते। वतिन , तण्डुलाट्यान्को नाम मोस्तुपकगोपहितान्हितायीं ॥२७०॥ खेच्छया किंचित्सेवक किं तु जीवति ॥ २५४ ॥ आयस 'दुगे विकूट परिसा समुद्रो रक्षासि योधा घनदाच विचन् । तुर्यमागेन व्ययकर्म प्रवर्तयन् । अन्यूनतैलदीपोऽपि चिर शाम च यलोशनसा प्रणीत स रावणो देवाशाद्विपन्न -- - ·३८४ सुभापितरनभाण्डागारम् [७ प्रकरणम ॥२७१॥ कर्मानुमेया सर्वन परोक्षगुणवृत्तय । तस्मात्परोक्ष | क्षिप्ताश्च पुष्पस्रज || २८९ ॥ कालिदासकविता ना वयो वृत्तीना फलै कर्म विभावयेत् ॥२७२।। किं गजेन प्रभिन्नन | माहिष दधि सशर्कर पय । ऐणमासमवला च कोमला राजकर्माण्यता स्थूगोऽपि यदि वाऽस्थूल श्रेयान्कृत्यकर समवन्तु मम जन्मजन्मनि ॥ २९० ॥ उपायो न जयो पुमान् ॥२७३॥ किं च दनै सकरैस्तुहिनै शीतलैश्च किम् ।। यानिपोस्तादृग्न हेतिभि । उपायज्ञोऽल्पकायोऽपि न शूरै सर्वे ते मित्रगानस कला नार्हन्ति षोडशीम् ॥ २७४ ॥ परिभूयते ॥ २९१ ॥ आगत विग्रह विद्वानुपायै प्रशम नोपभोक्तु न च त्यक्तु शक्नोति विषयाञ्जरी । अस्थि निर्द नयेत् । विजयस्य घनित्यत्वादभसेन न सपतेत् ॥ २९२ ।। शन श्वव जिह्वया लैढि केवलम् ॥ २७५ ॥ नो सत्येन नैतद्विचित्र मनुजार्भमायिन परावराणां परमस्य वेधस ॥ मृगात एष वदनीभूतो न चेदीवरद्वन्द्व लोचनतां गत अधोऽपि यस्पर्शनधौतपातक प्रापारमसाम्य वसता न कनकैरप्यङ्गयष्टि कृता । किं स्वेव कविभि प्रतारितमना । सुदुर्लभम् ॥ २९३ ॥ ये बालभावान्न पठन्ति विद्या ये स्तत्व विजाननपि त्यथ्यासास्थिमय वपुमृगशा मन्दो जन यौवनस्था ह्यधनात्मदारा ॥ ते शोचनीया इह जीव सेवते ।। २७६ । दायादा व्ययभीरुतापरिहतारन्धर्भवत्यु लोके मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ २९४ ॥ दमैन हान न नता भृत्या प्रत्युपकारकातरमते कुर्युर्न केऽपि प्रियम् । पुनन्ति वेदा यद्यप्यघीता सह पनिरझै ॥ साख्य च राशीभूतधनस जीवितहतौ शश्वद्यतेरनिजा भूभर्तु क्रियते द्विषेष रभसाल्लोभेन किं नाप्रियम् ॥ २७७ ॥ कोकिलोऽह योगश्च कुल च जन्म तीर्थाभिषेकश्च निरर्थकानि ॥२९५॥ भवान्काक समान कालिमावयो । अन्तर कथयिष्यन्ति कालो दैव कर्म जीव स्वभयो द्रव्य क्षेत्र प्राण आत्मा काकलीकोविदा पुन ६२७८॥ क स दशरथ खर्गे भूता विकार ॥ तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाहस्त्वन्मायैषा तनिषेध महेद्रसुहृद्गत क स जलनिधेषेला बद्धवा नृप सगरस्तथा । | प्रपद्ये ॥ २९६ ॥ शनोरपत्यानि प्रियनदानि नोपेक्षितव्यानि क स करतलाजातो वैण्य क सूर्यतनुर्मनुर्ननु बलवता | बुधैर्मनुष्यै ॥ ता येव कालेषु विप क्राणि विषय पात्राण्यपि कालेनैते प्रश्रय निमीलिता ॥ २७९ ॥ आदीर्येण चलेन | दारुणानि ॥ २९७ ॥ ऋतेन जीवेदनेन जी िमवेतेन यक्रगतिना तेजखिना भोगिना नीलान्जातिनाहिना वरमह | जीवेत्प्रमितेन जीवेत् ॥ सत्यान्ताम्यामथवापि जीवेत दृश्यो न तचक्षुपा । दष्टे सति चिकित्सका दिशि दिशिप्रायेण श्ववृत्तिमेका परिवर्जयेत्तु ॥ २९८ ॥ अक्रोधन क्रोधनेभ्यो धर्मार्थिनो मुग्धाक्षीक्षणवीक्षितस्य न हि मे वैद्यो न चाप्यौष । विशिष्टस्तथा तितिक्षुरतितिक्षोविशिष्ट ॥ अमानुषभ्यो धम् ॥ २८० ॥ आदौ चित्ते तत काये सता सजयाते मानुपश्च प्रधानो विद्वास्तथैवा विदुष प्रधान ॥ २९९ ॥ जरा । असता च पुन काये नैव चित्ते कदाचन ॥२८१॥ | नास्तीदृश सवनन त्रिषु लोकेषु किश्शन ॥ यथा मेत्री अत्युक्किं रहसि गत विचित्रमत्येन भाषमाण च । उचितच लोकेषु दान च मधुरा च वाक् ॥ ३०० ॥ न प्रणयमपि नृप सहसार्या नोपसर्पन्ति ॥ २८२ ॥ दुर्शन | तथा तप्यते विद्ध पुमा बाणै मुमर्मगै ॥ यथा तुदन्ति संगतिरनर्थपरपराया हेतु सतामधिगत वचनीयमन्त्र । मर्मस्या असता परुषय ॥३०१॥ शूरत्ययुक्ता लद्धेश्वरे हरति दाशग्धे क्रय प्रामोति बन्धमय दक्षिण मृदुमन्दवाक्या जितेन्द्रिया सत्यपराक्रमाय ॥ भागेर सिन्धुराज ॥२८३॥ जलौ कयोपमीय ते प्रमदा मन्दबुद्धिभि । पश्चाविपरीतरूपा ये ते तु भृत्या न हिता भवन्ति ॥३०२॥ मृगीदृशा जलाकाना विचारान्महदन्तरम् ॥ २८ ॥ यस्यात्मबुद्धि कुणपे निधातुके स्वधी कर प्रादिषु जौका केनल रक्तमाददाना तास्तिनाम् । प्रमदा सर्वमा । भौम इज्यधी ॥ यत्तीर्थबुद्धि सलिले न कहिचिजनेष्व दत्ते चित्त वित्त पल सुखम् ॥ २८५ ॥ कुल वृत्त च शौर्य भिज्ञेषु स एव गोसर ॥ ३०३ ॥ क योजये मनुजोऽयं च सर्वमतन्न गण्यते । दुर्घत्तेऽप्यकुलीनेऽपि जनो दातरि | लभेत निपातयन्नदृष्टदश हि गर्ने ॥ एव नराणा विषयहा रज्यते ।। २८६ ॥ दाता लपुरपि सेव्यो मवति न कृष्णो च निपातयनिरये स्वन्धकूपे ॥ ३० ॥ कृत्य किमगास्य महानपि समृद्धवा । कूपोऽत स्वादुजल प्रीत्यै लोक्स न खलस्य जीवन न या अमीषां च सता विहिंसनम् || द्वय समुद्र ॥ २८७ ॥ नि चासोद्गीर्णहुतमुग्धूमधूनीकृताननै । क्य स्यादिति सविचित्य तज्ज्ञात्वाऽविशण्डमशेषरहरि वरमाशीविष सह पुर्याच वेव दुर्जने ॥२८८॥ कि रुद्ध ॥ ३०५ ॥ लोक स्वय प्रेयसि नष्टष्टियोऽा समीहेत प्रियया पयाचिदध वा सरया ममानित किया कारण निकाममा । अन्योऽन्यऔर सुखलेशहेतोरन तदुसं न गौरय किमपि यहाद्यागतो वल्लम ! इत्यागेच्य ममीशा वेद मूद ॥३६॥ सत्या क्षिता कि कशिशे प्रयास हो फरतले पिन्यस पानाम्भुन दीर्घ नि धसित चिर च रुदित ससिः सुपरहणे किम् । सल्यास किं पुरुषाऽऽमपाया ·संकीर्णप्रकरणम् ३८५ दिग्पकलादौ मति किं दुकूलैः ॥ ३०७ || भूतगकम्य- यान्वितं वातनं कफनाशनं कृमिहरं दौर्गन्प्यदोषापहम् । माणोऽपि घीरो दैववशानुगः । तद्विद्वान्न चलेन्मार्गादक- वक्रसामरणं मलापहरण कामानिसंदीपनं ताम्बूलन्य मुढे गिक्ष क्षितेत्रतम् ॥३०८॥ प्राणवृत्त्यैव संतुप्येन्मुनिवन्द्रिय- त्रयोदश गुणाः स्वर्गऽप्यमी दुर्लमाः ॥ ३२५ ॥ यः पित्रा प्रियः। मानं यथा न नश्यत नावकीर्यंत वामनः ॥३०९॥ समुपात्तानि धनवीर्ययशांसि वै । न्यूनतां नयति पानसमाहुः गुगैर्गुगानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति ॥ न ठेपु युज्यते देही | पुरुषाधमम् ॥३२६॥ मोगा मद्गुरवृत्तयो बहुविघासरेव चायं गोभिर्गा इव गोपतिः ॥३१०॥ महीयसां पादरजोऽमिषकं | मनस्तत्कन्येह कृते परिममय रे लोकाः कृतं चेष्टितः । निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत् ॥३११॥ नवनीतोषमा वाणी | आशापाशगतोपशान्तिविशदं चेतः समापीयता कान्यो- करुणाकोमलं मनः | धर्मवीजप्रसूतानामतत्प्रत्यक्षलक्षणम् लत्तिवशे सघामनि यदि श्रद्धेयमसद्वचः ॥ ३२७ ॥ लना ॥ ३१२ ॥ कोकिलानां खरी कसं नारीरूपं पतिव्रता । गुणांचजननी जननीमिव खामत्यन्तशुद्धहृदयामनुवर्तमानाः। विद्या मपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम् ॥ ३१३ ॥ तेजस्विनः सुखमसूनपि संत्यजन्ति सत्यवतव्यसनिनो न पुनः किं जीवितेन घनमानविवर्जितेन मित्रेण किं माति मति- प्रतिज्ञाम् ॥ ३२८ ॥ शीघ्रकृत्येपु कार्येषु नरो यदि विल- सशंकितेन । सिंहवतं चरत गच्छत मा विपादं काकोऽपि । म्यते । तत्कृत्यं देवतास्तन्य कोपाद्विमन्त्यसंशयम् ॥ ३२९ ॥ जीवति चिरं च बलिं च भुक्ते ॥ ३१ ॥ तन्मंगलं यन आरममाग्यक्षतद्रव्यः स्त्रीद्रव्येणानुकम्पितः । अर्थतः पुरुषो मनः प्रसन्नं तज्जीवनं यन्न परस्स सेवा । तद्गतिं यत्स्व- नारी या नारी साऽर्यतः पुमान् || ३३० ॥ दक्षता मद्रता जनेन मुक्तं तद्वर्जितं यत्समरं रिपूणाम् ॥ ३१५॥ वेदादि- दाव्ये शान्तिः श्लेशमहिष्णुता । संतोषः शीलमुत्साहो मण्ड. शास्त्रमखिलं प्रपठन्तु लोकाः कुर्वन्तु नाम सततं क्षितिपाल- | यन्त्यनुजीविनम् ॥ ३३१ ॥ यदुपात्तं यशः पिना धनं सेवाम् । उग्रं ताः प्रतिदिन प्रतिसाघयन्तु न श्रीस्तथापि च वीर्यमयापि या तन्न हापयते यस्तु स नरो मध्यमः भजत्यतिमाग्यहीनम् ॥ ३१६ ॥ त्यस्त्वालमान्दैवपयन्मनु- स्मृतः ॥ ३३२ ॥ प्रियमैवामिघातव्यं नित्यं सत्सु द्विपत्सु ध्यान टत्यानयुक्तान्पुरुषादि लक्ष्मीः। अन्विष्य यतादृणुया. च । शिखीव केकामधुरः प्रियवाकस न प्रियः ॥ ३३३ ।। रानो विपद्वन्धुवियोगदुःखं देशच्युतिर्दुर्गममार्गखेदः । नृपेन्द्र तम्मात्सदोत्यानयता हि माव्यम् ॥ ३१७ ॥ नित्य आस्वायतेसाः कटु निष्फलायाः फलं मयतच्चिरजीवितायाः छेदस्तृणानां घरगिविलिसन पादयोश्वारमार्दिन्तानाम- संगांचं मलिनवसनता रूझता मूर्घजानाम् । द्वैसंप्ये चापि ॥ ३३४ ॥ वीतव्यसनमश्रान्तं महोत्साई महामतिम् । प्रविशन्ति सदा लक्ष्म्यः सरित्सतिमिवापगाः ॥ ३३५ ॥ निद्रा विवसनशयनं ग्रामहासातिरेकः खांगे पीठे च वाद्य हरति घनपतेः केदावसापि लक्ष्मीम् ॥ ३१८ ॥ कुचेलिन नियनं यान्ति काकाः कापुरुषा मृगाः ॥ ३३६ ।। के या न स्थानमुत्सृज्य गच्छन्ति सिंहाः सत्पुरुपा गजाः । तत्रैव दन्तमलोपधारिणं वहागिनं निष्ठुरवाश्यमापिणम् । सूर्योदये सन्ति तामरसावतंसा हसावलीवलयिनो जलमंनिवेशाः । घसमयेऽपि गायिनं विमुञ्चति श्रीरपि चक्रपाणिनम् ॥३१९॥ किंचातकः फलमपेक्ष्य सबज्रपातां पौरंदरीमुपगतो नव- तवीर्यादधिकं यस्तु पुनरन्यत्स्वक्तितः । निष्पादयति तं वारिघाराम् ॥३३७॥ मानमुद्वहतः पुंसो वरमापत्पदे पदे । प्रानाः प्रवदन्ति नरोत्तमम् ॥३२०॥ भिक्षाशी जनमध्यसङ्ग- | मानहीनं सुरैः साध विमानमपि संत्यजेत् ॥३३८ ॥ रहितः स्वायत्तचेष्टः सदा दानादानविरक्तमार्गनिरतः कश्चि- पुनयः पुनर्वित्तं पुनः क्षेत्रं पुनः पुनः । पुनः शुमाशुम त्ताखी स्थितः। रथ्याकीर्णविशीर्णजीर्णवसनरात्यूतकन्याघरो कर्म शरीरं न पुनः पुनः ॥ ३३९ ॥ रथः शरीरं पुरुषस्य निर्मानो निरहंकृतिः शमसुधामोगेकवद्धस्पृहः ।। ३२१ ॥ राजन्नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्चाः। तैरप्रमत्तः कुशली रोहते मायद्धिं वनं परशुना हतम् । वाचा दुरुक्तं बीमत्सं सदश्चैदान्तः मुबं याति रथीव धीरः ॥ ३४० ॥ विघाना न संरोहति वारशतम् ॥ ३२२ ॥ शय्या गैलशिला गृहं रचिता रेसा ललाटेऽक्षरमालिका । न तां माजयितुं शक्तः गिरिगुहा व तरूणां वचः सारंगाः मुढ्दो ननु क्षितिकहाँ स्वबुद्ध्याप्यतिपण्डितः ॥३४१॥ सत्यं जना वच्मि न पक्ष- वृत्तिः फः, कोमलैः । येषा नरिणाम्नु पानमुचित रत्ने | पाताडो सर्वेषु च तथ्यमेतत् । नान्यन्मनोहारि नितम्वि- च विद्यागना मन्ये ते परमेश्वराः शिरसि यद्धो न | नीभ्यो दुःखस हेतुर्न च कश्चिदन्यः ॥३४२॥ एकं भूमिपतिः रोगांवलिः ॥३२३॥ सामिनि गुगान्तरने गुगनति मृत्ये करोति सचित्र राज्ये प्रधानं यदा तं मोहाच्छ्यते मदः स नुवर्तिनि करो । मित्रे चानुपचर्ये निवेद्य दुःखं मुखी | च मदादासेन निर्विद्यते । निर्पिण्णस पदं करोति हृदये मनि ॥ ३२४ ॥ ताम्बूलं कटु निक्तमियमधुरं क्षारं कयातस स्वतनस्पृहा स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणेष्वमि- . - ४९मु..भा.

·सुभापितरनभाण्डागारम् [७ प्रकरणम् द्रुह्यति ॥ ३४३॥ सत्यमेव व्रत यस दया दीनेषु सर्वथा । सुमहान्भवेत् ॥ ३६४ ॥ नात्यक्त्वा सुखमामोति नात्यक्त्वा कामकोधौ वशे यस्स तेन लोकनयं जितम् ॥ ३४४ ॥ पर विन्दते परम् । नात्यक्त्वा चामयः शेते त्यक्त्वा सर्व सुखी क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा । यश्च ऋध्यत्यनीशान | भर ॥ ३६५ ॥ तर्पच्छेदो न भवति पुरुषसह कल्मषात् । स च मूढतमो नरः ॥ ३४५ ॥ धनानि जीवितं चैव परार्थे निवर्तते तदा तपः पापमन्तगतं यदा ॥ ३६६ ॥ दिवसे प्राज्ञ उत्सृजेत् । सन्निमित्तं वर त्यागो विनाशे नियते सति सनिधानेन पिशुनप्रेरणा प्रभोः । ईर्ष्यालुना खैरिणीय ॥३४६॥ सनियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्पयोः । स श्रियो | रक्षितुं यदि पार्यते ॥३६७॥ कर्मणः फलनिवृत्ति स्वयममाति माजनं राजन् यश्चापत्सु न मुह्यति ॥ ३४७ ॥ परिचरि- कारकः । प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतसापकृतस्य च ॥३६॥ तव्याः सन्तो यद्यपि कथयन्ति नो सदुपदेशम् । यास्तेषा | कं पृच्छामः सुराः खर्गे निवसामो वयं मुवि । किंवा खैरकथास्ता एव भवन्ति शास्त्राणि ॥ ३४८ ॥ श्रीमङ्गला- काव्यरसः स्वादुः किं वा खादीयसी सुधा ॥३६९॥ उर्वी- अमरति प्रागल्भ्यासप्रवर्धते । दाक्ष्यात्तु कुरुते मूलं सयमा- पतेश्च स्फटिकाश्मनश्च शीलोज्झितस्त्रीहृदयस्स चान्त । अस- प्रतितिष्ठति ॥ ३४९ ॥ पञ्चभिः सभृत वायो यदि पञ्चत्व- | निधानात्सततस्थितीनामन्योन्यराग. कुरुते प्रवेशम् ॥३७०॥ मागतः । कर्मभिः स्वशरीरोत्यैस्तन का परिदेवना ॥३५०॥ आत्मोत्कर्षे न मार्गत परेपा परिनिन्दया । सगुणैरेव धनहेतोर्य ईहेत तसानीहा गरीयसी । भूयान्दोषो हि | मार्गेत पिप्रकर्ष पृथग्जनात् ॥३७१॥ कृतिनोऽपि प्रतीक्ष्यन्ते वित्तस यश्च धर्मस्तदाश्रयः ॥ ३५१॥ वाचाशौचं च मनसः | सहायं कार्यसिद्धये । चक्षुष्मानपि नालोकाद्विना वस्तु न शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदयाशौचमेतच्छौंच परार्थिनाम् । पश्यति ॥३७२ ॥ किं देवकार्याणि नराधिपस कृत्वा विरोध ॥ ३५२ ॥ हप्यन्ति देवता. सर्वा गायन्ति ऋषयस्तथा ।| विषयस्थितानाम् । तद्देवकार्य जपयज्ञहोमा यस्साश्रुपाता न नृत्यन्ति पितरः सर्वे ह्यतिथौ गृहमागते ॥ ३५३ ॥ दुवृत्तं पतन्ति राष्ट्रे ॥ ३७३ ॥ देयमार्तस्य शयनं स्मितान्तल या सुवृचं वा सर्वपापरतं तथा । भर्तारं तारयत्येव भार्या | चासनम् । तृषितस च पानीयं क्षुधितस च भोजनम् धर्मेपु निष्ठिता ॥ ३५४ ॥ न भिक्षा दुष्पापा पथि मम ॥ ३७१ ॥ राजत्रजन्युपाध्यायो देवी यच्छिक्षयेद्रहः । तत्र महारामचरित फलै. सपूर्णा भूरपि मृगसुचापि वसनम्। प्रजागरः कर्तुमसर्वहन शक्यते ॥३७५॥ किं ते धनैर्वान्धवै- सुखैर्ग दुखैर्वा सदृशपरिपाकः खलु सदा त्रिनेत्र कस्त्यक्त्या | पापि कि ते कि ते दारामण यो मरिष्यसि । भास्मानम- धनलयमदान्धं प्रणमति ॥ ३५५ ॥ यद्यपि मातरः अ॒द्धा न्विच्छ गुहा प्रविष्टं पितामहस्ते क गतः पिता च ॥३७६॥ भार्या या कारणान्तरे । स्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्रीयते । न व्याधयो नापि यमः प्राप्तं श्रेयः प्रतीक्षते । यावदेव जनः ॥ ३५६ ॥ ललाटदेशे रुधिर सवेद्यन्ठूरस्य यस भवेत्कल्यस्तापच्छ्रेयः समाचरेत् ॥ ३७॥ न व्याधिन विध प्रविशेष बके। तत्सोमपानेन समं भवेच सग्रामयज्ञे विधिरत्न- । तापस्तथान्यद्वापि भूतले । दुखाय खशरीरोत्यं मोस्य दिष्टम् ॥३५णा मीन नानपर फणी पवनमुड् मेपश्च पर्णा- मेतद्यथा नृणाम् ॥ ३७८ ॥ मुसाहहुतरं दुख जीवित शन गर्ने तिष्ठति मूपिकोऽपि विपिन सिंहो वको ध्यानवान् । नास्ति सशयः । स्निग्धस चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् शधद्राम्यति चकिगी. परिचरन्दैवः सदा देवलः किं तेषा | ॥ ३७९ ॥ सामुद्रास्तिमयो नृपाश्च सदृशा एके हतानम्मत फलमस्ति तेन तपसा तनावशुद्धिं कुरु ॥३५८ ॥ पाहुवीर्य स्खसादेव कणान्यनस जहतो जानन्ति ये दातृताम् । पलं राजो प्रामणो प्रशनिद्वली । रूपयौवनमाधुर्य वीणा यल- | सर्वस्मारफुटलुण्ठिताद्वितरतो लेशान्किलान्येऽपि ये दुष्का- मनुत्तमम् ॥३५९॥ नश्यतो युध्यतो वापि तावद्भवति जीवि- | यस्यकुलस हन्त कल्यन्त्यन्तर्हिताधायिताम् ॥ ३८० ॥ तम् । यावदाताऽसृजत्पूर्व न यावन्मनसेप्सितम् ॥३६०॥ सुसं च दुसच मपामौ च लामालामी मरणं जीवितं च । पतियों सप्रविश्य गर्मो भूत्वेह जायते । जायायास्तद्धि । पर्यायशः सर्वमेत स्पृशन्ति तस्माद्वीरो न च हृष्या दोन आयात्वं यदसा जायते पुनः ॥ ३६१ ॥ दग्धं दग्ध त्यजति । ॥ ३८१ ॥ कृषिरा रूपनाशाय अर्थनाशाय वाजिन । न पुनः पाचन कान्तिवगै लिंग छिमें त्यजति न पुन शालो गृहनाशाय सर्वनाशाय पावकः ॥ ३८२ । सादुतामिषुदण्डन् । धृष्ट पृष्टं त्यजति न पुनश्चन्दनं चार-एको बहूना माणा मध्ये निपतितो बुधः । पन. ए. गन्धं प्राणान्तेऽपि प्रकृतिविकृतिजायते नोत्तमानाम् ॥३६२॥ सरहापानिय विप्लवते भुवम् ॥ ३८३ ॥ निजानुपात नापीयसि नियान्ति पदमुन्नतचेतसः । येषा मुवनलामेऽपि शन्सय पचप्रयोजनान् । यो मोहान निगर नि.सीमानो मनोरयाः ॥ ३६३ ॥ छादयिन्यारममा हि तमोपद्रसते नरम् ॥ ३८ ॥ मानं सता मानमदादिनाए धना हि ग्ठयुद्धय । प्रहरन्ति ध रन्भेषु सोऽनर्थ. । केषाचिदेतन्मदमानवारणम् । स्यानं पिविक्कं यनि ·संकीर्णप्रकरणम् ३८७ त्यम विमुक्तये कामातुराणामतिकामकारणम् ॥३८५॥ तदोजनं व्याधरिवादिताः॥ ४०६ ।। काले सहिष्णुगिरिवदसहिष्णुश्व यविजमुक्तशेष तत्सौहद यत्क्रियते परलिन् । सा प्राज्ञता | वद्विवत् । स्कन्धेनापि यहेच्छयून्द्रियाणि समुदाहरन् या न करोति पापं दम्मं विना यः क्रियते स धर्मः ॥ ४०७ ॥ ऐन्दवादर्चिपः कामी शिशिरं हव्यवाहनम् । ॥३८६ ॥ धर्मात्पजवनो राजा चिराय युमुजे मुवम् । अवलाविरहक्लेशविद्दलो गणयत्ययम् ॥ ४०८ ॥ पुनर्वित्तं अधर्माचैव नहुषः प्रतिपेदे रसातलम् ॥ ३८७ ॥ कः | पुनर्मित्रं पुनर्मायर्या पुनर्मही । एतत्सर्व पुनर्लम्यं न गरीरं समावगमीराणां लक्षयेद्वहिरापदम् । बालापत्येन मृत्येन पुनः पुनः ॥ ४०९ ॥ कश्चिदानवणं छित्त्वा पलाशांश्च यदि सान प्रकाश्यते ॥३८८॥ नास्ति धर्मसमो बन्धुर्नास्ति निषिञ्चति । पुण्यं दृष्ट्वा फले गृनः स शोचति फलागमे धर्मसमा क्रिया । नास्ति धर्मसमो देवः सत्यं सत्यं ॥ ४१० ॥ देवो राजा गुरुर्माया वैद्यनक्षत्रपाठकाः । वदाम्यहम् ॥३८९॥ नास्ति सत्यात्परो धर्मों नानृतात्पातकं रिक्तहस्ता न गच्छन्ति गते कार्य न सिध्यति ॥ ४११॥ परम् । श्रुतिहि सत्यं धर्मश्च तस्मात्सत्यं न लोपयेत् ॥३९०॥ | वन्मुख कमलं चेति द्वयोरप्यनयोमिदा । कमलं जलसंरोहि एष ते विद्रुमच्छायो मरुमार्ग इवाघरः । कस्स नो तनुते वन्मुखं त्वदुपाश्रयम् ॥ ४१२ ॥ परोऽप्यपत्यं हितकृययो- तन्धि पिपासाकुलितं मनः ॥ ३९१ ॥ नावजया प्रदातव्यं पां खदेहजोऽप्यामयवत्सुतोऽहितः । छिन्द्यात्तदड़ यदुता- किंचिद्वा केनचित्कचित् । अवज्ञया हि यद्दत्तं दातुस्तद्दोप- मनोऽहितं शेपं मुखं जीवति यद्विवर्जनात् ॥ ४१३ ॥ मायहेत् ॥ ३९२ ॥ एकीभूय स्फुटमिव किमप्याचरद्भिः कः श्रद्धास्यति मृतार्थ सर्वो मां तुलयिष्यति । शङ्कनीया प्रलीनैरेभिर्भूतः सर कति कृताः स्वान्त ते विप्रलम्माः । हि लोकेऽस्मिन्निप्पतापा दरिद्रता ॥ ४१४ ॥ पूर्वे ययसि तस्मादेपां परिचयं चिन्तय स्वव्यवस्थामा- कर्माणि कृत्या पापानि ये नराः । पश्चाद्गगां निषेयन्ते भाषस्ते किमु न विदितः पण्डितः खण्डितः स्यात् ॥३९३॥ | तेऽपि यान्त्युत्तमा गतिम् ॥ ४१५ ॥ तरुणिमसमारम्मे नाश्रमः कारणं धर्मे क्रियमाणो भवेद्धि सः । अतो तस्याः शरीरसरोवरं सरमस मनोहंस श्रीमन्प्रयासि कथं यदात्मनोऽपथ्यं परेषां न तदाचरेत् ॥ ३९४ ॥ जलाहती | पुनः । श्रवणलतिकापाशी पार्श्वे प्रसारितपातितौ हतविधि- विशेषेण वैद्युतामेरिव द्युतिः । आपदि स्फुरति प्रजा यशाद्वन्धायान्धो न पश्यति किं भवान् ॥ ४१६ ॥ पीतः यस धीरः स एव हि ॥ ३९५ ॥ नाभूतिकालेषु फलं | क्रुद्धेन तातश्चरणतलहतो बलमोऽन्येन रोपादाऽवाल्या- ददन्ति शिल्पानि मन्त्रश्च तथोपधानि । तान्येव कालेन | द्विप्रवर्यः सवदनविवरे ,धार्यते वैरिणी मे । गेहं मे छेद- समाहितानि सिद्ध्यन्ति वर्धन्ति च भूतिकाले ॥ ३९६ ॥ यन्ति प्रतिदिवसमुमाकान्तपूजानिमित्तात्तस्मारिखन्ना सदाहं देशकालविहीनानि काणि विपरीतवत् । क्रियमाणानि द्विजकुलनिलयं नाथ युक्तं त्यजामि ॥ ४१७ ॥ दूर्वाया दुप्यन्ति हवींप्यप्रयतेविव ॥३९७ ॥ ऐश्वर्यमदपापिष्ठा भूपणं पतं वृक्षाणां भूपर्ण सुमम् । स्ववृत्तिभूषणं पुंसां मदाः पानमदादयः । ऐश्वर्यमदमत्तो हि नापतित्वा विबुध्यते | नारीणां भूषणं पतिः ॥ ४१८ ॥ कृतवैरे न विश्वासः ॥३९८॥ कुलोद्गतं सत्यमुदारविक्रम स्थिरं कृतजं धृतिमन्त- | कार्यस्त्विह मुहृद्यपि । छन्नं संतिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिय मूर्जितम् । अतीव दातारमुपेतवत्सलं मुदुष्प्रसाध्यं प्रवदन्ति | दारुषु ॥ ४१९ ॥ द्विजातिपूजामिरतो दाता ज्ञातिषु विद्विपम् ॥ ३९९ ॥ ऐश्वर्यात्सहसंबन्धं न कुर्याच्च कदा- चार्जवी । क्षत्रियः शीलमायाजश्चिरं पालयते महीम् चन । गते च गौरवं नास्ति आगते च धनक्षयः ॥४०॥ ॥ ४२० ॥ धनहीनो न हीनश्च घनिकास सुनिश्चयात् । कन्या वरयते रूप माता वित्तं पिता श्रुतम् । वान्धवाः विद्यारत्नेन यो हीनः स हीनः सर्ववस्तुपु ॥ ४२१ ॥ कुलमिच्छन्ति मिष्टान्नमितरे जनाः ॥ ४०१ ॥ नारमेतान्य- | परकाव्येन कवयः परद्रव्येण चेश्वराः । निर्लोठितेन स्वकृति सामर्थ्यात्पुरुषः कार्यमात्मनः । मतिसाम्य द्वयोर्नास्ति कार्येषु | पुष्णन्त्यद्यतने क्षणे ॥ ४२२ ॥ धननाशेऽधिकं दुःखं मन्ये कुरुनन्दन ॥ ४०२ ॥ एप स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सर्वमहत्तरम् । ज्ञातयो यवमन्यन्ते मित्राणि च घनाच्युतम् सुखम् । अल्पामप्यापदं प्राप्य दुप्यन्ति प्रजहत्यपि ॥४०॥ ॥ ४२३ ॥ तीर्थसेवनमौनमागपि तिमिः सक्तः स्वकुल्याशने धनेन याससा प्रेम्णा श्रद्धयामृतभाषणः । सततं तोपये- वाताशान्यसते शिखी धनपयोमात्राशनोऽप्यन्वहम् । विश्व- दायमाप्रियं कचिदाचरेत् ॥ १०४ ॥ का तव कान्ता कसे स्ताञ्जलचारिणः प्रकटितघ्यानोऽपि मुलेषकः सत्कर्माचरणे- पुनः संसारोऽयमतीव विचित्रः । कम्य त्वं या कुत आया- | ऽपि दोपविकृतौ न प्रत्ययः पापिनाम् ॥ तस्तस्य चिन्तय तदिदं प्रातः ॥ ४०५ ॥ ते चापि निपुणा कृतविद्योऽपि मलिना व्यक्तं रागेण रज्यते । रागानुरक्त. येयाः युशलाः संमृतीपयाः । व्याधिभिः परिकृप्यन्ते मृगा | चिचस्तु किं न कुर्यादसांप्रतम् ॥ ४२५ ॥ स्वया । ४२४॥

·सुभापितरत्नभाण्डागारम् [७ प्रकरणम् यथा नीलोत्पलं कर्णे सरेणास्त्रं शरासवे । मयापि मरणे | परिहस्समानो मूलाङ्कुराद्यपि न जातु पुरस्करोति । व्यापत्सु चेतस्रयमेतत्समं कृतम् ॥ ४२६ ॥ धनक्षयः शिष्टगही शास्त्रविटपी स फलं प्रसूय पुंसः किलैकपद एव सदाचारविवर्जनम् । ज्ञातिभिः पीडनं चैव द्यूतासक्तधियां | उनात्यलक्ष्मीम् ॥ ४४७ ॥ भैपज्यमेतदुःखस्य यदेतन्नानु- नृणाम् ॥ ४२७ ॥ त्रासहेतोर्विनीतिस्तु क्रियते जीविता- चिन्तयेत् । चिन्त्यात्मानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ॥ शया । पञ्चत्वं चेद्गमिष्यामि कि सिंहानुनयेन मे ॥ ४२८ ॥ ॥ ४४८ ॥ पुष्यं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । निर्दहति कुलशेष ज्ञातीनां वैरसंभवः क्रोधः। वनमिव मालाकार इवारामे न यथागारकारकः ।। ४४९॥ म घनपवनाहततरुवरसंघसंभवो दहनः ॥ ४२९ ॥ पयोमुचः द्वेपो जडे प्रीतिः सुरुचिर्गुरुलड्वने । मुखे कटुकता नित्य परीतापं हरन्त्येव शरीरिणाम् । नन्वात्मलाभो महता निनां ज्यरिणामिव ॥ ४५० ॥ यत्संग्रहो रवमहौषधीनां परदुःखोपशान्तये ॥ ४३० ॥ त्यजेद्धमै दयाहीनं विद्याहीनं | करोति सर्वव्यसनावसानम् । त्यागेन तद्यस्य भवेतमोऽस्तु गुरुं त्यजेत् । त्यजेलोधमुखी भायो निःस्नेहान्बान्धवस्त्यि-चित्रप्रभावाय धनाय तसै ॥ ४५१ ॥ उपकारं करोम्यस जेत् ॥ ४३१ ॥ त्यजेत संचयांस्तस्मात्तज्जान्क्केशान्सहेत ममाप्येप करिष्यति । अयं चापि प्रतीकारो रामसुग्रीव वा । नहि संचयवान्कश्चिदृश्यते निरुपद्रवः ॥ ४३२ ॥ | योरिव ॥ ४५२ ॥ महाबलान्पश्य महानुभावान्प्रशास नौका च खलजिह्वा च प्रतिकूलप्रवर्तिनी । प्रतारणाय भूमि धनधान्यपूर्णाम् । राज्यानि हित्वा विपुलांच लोकानां दारुणा केन निर्मिता ॥ ४३३ ॥ तलवदृश्यते भोगान्गतानरेन्द्रान्वशमन्तकस्य व्योम ग्वद्योतो हव्यवाडिव । न चैवास्ति तलं व्योम्मि सरश्चन्दनभारवाही भारस्य वेत्ता न तु चन्दनम्य । एवं खयोते न हुताशनः ॥ ४३४ ॥ नोपभोगो न वा दानं हि शास्त्राणि बहून्यधीत्य चार्थेषु मूढाः खरपद्वहन्ति बन्धुना भरणं न वा । तथापि गुरुतां धत्ते नृणां संरक्षितं ॥ ४५४ ॥ फेनमानोपमे देहे जीवे शकुनिवत्स्यिते । धनम् ॥ ४३५ ॥ द्वावेव कथिती सद्भिः पन्थानौ यदतां अनित्ये प्रियसंवासे कथं खपिपि पुत्रक ॥ ४५५ ॥ यदा वर । अहिंसा चैव सत्यं च यत्र धर्मः प्रतिष्ठितः ॥ ४३६॥ विनाशो भूताना दृश्यते कालचोदितः । तदा करें तृणोल्कया जायते जातरूपं वृत्तेन भद्रो व्यवहारेण | प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः॥ ४५६ ॥ प्रिया वा मधुरा साधुः । शूरो भयेप्वर्थकृच्छेषु धीरः कृच्छ्राखापत्सु वा तु साम्येष्वेव विराजते । श्रीरक्षणे प्रमाणं तु वाच मुहृदश्वारयश्च ॥ ४३७ ॥ निर्गुणस हतं रूपं दुःशीलस | सुनयकर्कशाः ॥ ४५७, ॥ महादेवो देवः सरिदपि च हतं कुलम् । असिद्धस हता विद्या अभोगेन हतं धनम् | सेवामरसरिगुहा एवागारं वसनमपि ता एव हरितः । ॥ ४३८ ॥ दोग्धी धान्यं हिरण्यं च मही राज्ञा सुरक्षिता । नित्यं खेभ्यः परेग्यश्च तृप्ता माता यथा पयः ॥ ४३९ ॥ घटविटप एवास्तु दयिता ॥ ४५८ ॥ यथा. तैलक्षयादीप, मुहृद्वा कालोऽयं प्रतमिदमदैन्यत्रतमिदं कियद्वा वक्ष्यामो मितं मुझे संविमज्याभितम्यो मितं खपित्यमितं कर्म | ग्रहासमुपगच्छति । तथा कर्मक्षयाईवं प्रहासमुपगच्छति कृत्वा । ददात्यमित्रेप्यभियाचितः सं तमात्मवन्तं ॥ ४५९ ॥ गरीयस्तु प्रियमुत्सृज्य प्रजहत्यनाः ॥ ४४० ॥ यत्र सूक्तं दुरुक्तं च समं | दूरतः । हितमेव हि वक्तव्यं मुहृदा मैत्रिणा सदा सान्मधुसूदन । न तत्र प्रलपेत्याज्ञो वधिरेष्विव गायकः ॥ ४६० ॥ मत्या परीक्ष्य मेधावी युद्धया संपाय ॥ ४४१ ॥ मिषजो भेषजं कर्तुं कमादिच्छन्ति रोगिणाम् । चासकृत् । श्रुत्वा दृष्ट्वाय विज्ञाय प्रामंत्री समाचरेत यदि कालेन पच्यन्ते भेपः किं प्रयोजनम् ॥ ४४२ ॥ ॥ ४६१ ॥ यस्यां यस्सामवस्थायां यत्करोति शुमागुभम् । मूर्यस्तु परिहर्तव्यः प्रत्यक्षो द्विपदः पशुः । भिनत्ति | तस्यां तस्सामवस्थायां तत्फलं समुपाभुते ॥ ४६२ ॥ वास्यशल्येन अदृशं कण्टको यथा ॥ ४४३ ॥ यत्रोदकं मार फिल या नारी छायेवानुगता सदा । अनुगच्छति तत्र वसन्ति हंसातयैव शुष्कं परिवर्जयन्ति । न गच्छन्त तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति ॥ ४६३ ॥ महान्तमप्यर्थम- हंसगुल्येन नरेण गाव्यं पुनरत्यजन्ते पुनराश्रयन्ते ॥ ४४४॥ धर्मयुक्तं यः संत्यजत्यनकृष्ट एव । मुखं मुदुःमान्यामुन्न भूतानामपरः कचिदिसायां सततोत्थितः । वचनायां च शेते जीणों व सर्प इवावमुच्य ॥ ४६४ ॥ यम्य विच लोकस स मुसेष्वेय जीर्यते ॥ ४४५ ॥ मृत्योची द्रवीभूतं कृपया सर्वजन्तुषु । तस्य मानेन मोझेन । गृहमेतद्वै या मामे यसतो रतिः । देवानामेप वै गोष्टो | जसमकालेपनैः ॥ १६५ ॥ मदरत्तस्स हंसस कोम्लिय यदरम्यनिति श्रुतिः ॥ ४४६ ॥ यः सर्वकालमयुधैः शिखण्टिनः । हरन्ति न तथा वाचो यथा साधु: प्राप्य कार्य - ·सकीर्णप्रकरणम ३८९ मृत स विपश्चिताम् ॥ ४६६ ॥ प्राज्ञो वा यदि या मूर्ख सघनो | नामन्ति पितरो देवा क्षुद्रस धूपरीपते । मार्याजितस निर्धनोऽपि वा। सर्व कालवश याति शुभाशुमसमन्वित | नाश्नन्ति यस चोपपतिगृहे ॥४८६ ॥ सङ्गं त्यजेत मिथुन ॥ ४६७ ॥ यदा शरीरस शरीरिणश्च पृथक्त्वमेकान्तत प्रतिना मुमुथु सर्वात्मना न विसृजेदहिरिन्द्रियामि । एव मावि । आहार्ययोगेण वियुप्यमान परण को नाम एकश्वरबहमि चित्तमनन्त ईशे युञ्जीत तद्रतिषु साधुषु भवेद्विपादी ॥ ४६८ ॥ मधुरणदृशा मान मधुरेण ! चेत्प्रसङ्ग ॥ ४८७ ॥ धर्म प्रबजितस्तप प्रचलितं सत्य च सुगन्धिना । सहकारोद्गमेनेव शब्दशेष करिष्यति । दूर गतं पृथ्वी बन्ध्यफला जन क्पटिनो लौल्ये स्थिता ॥ ४६९ ॥ तद्भारमावनिरता तत्सयोगपरायणा । तमेव ब्राह्मणा । मर्त्या स्त्रीवशगा स्त्रियश्च चपला नीचा जना भूयो भर्तार सा प्रेत्याप्यनुगच्छति ॥ ४७० ॥ , उन्नता हा कष्ट खलु जीवितं कलियुगे धन्या जना ये मूखश्चिरायुजातोऽपि तस्माजातमृतो वर स्मृता ॥ १८८ ॥ यस्मिन्यदा पुष्करनाममायया दुरन्तया चाल्पदु खाय यानजीर जडो दहेत् ॥ ४७१ ॥ प्राकृतो | स्पृष्टधिय पृथग्यश । कुर्वन्ति तर खनुकम्पया कृपा हि प्रशसन्वा निन्दन्वा किं करिप्यति । वने काक न साधवो देवरलात्कृते क्रमम् ॥ ४८९ ॥ यो धर्मशीलो इयाधुद्धिाशमानो निरर्थकम् ॥ ४७२ ॥ यस्मिन्यथा | जितमानरोपो विद्याविनीतो न परोपतापी ॥ सदारतुष्ट वर्तते यो मनुष्यस्तम्मिंस्तथा वर्तितव्य स धर्म । मायाचारो | परदारवर्जितो न तस्स लोके भयमस्ति किंचित् ।। १९० अत कवि मसु यावदर्थ सादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धि । मायया वाधितव्य साध्वाचार साधुना प्रत्युपेय सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत भूय परिश्रम तन समीक्षमाण ॥ ४७३ ॥ मयास्योपत पूर्व ममाप्येष करिष्यति । इति य क्रियते सधि प्रतीकार स उच्यते ॥ ४७४ ॥ ॥ ४९१ ॥ भय प्रमत्तस्य वनेष्वपि साद्यत स आस्ते सह पट्सपत्न । जितेन्द्रियस्यात्मरतेधस्स गृहाश्रम किं नु युगान्ते चरते मेरु क्ल्पान्ते सप्त सागरा । साधन | रोत्यवंद्यम् ॥ ४९२ ॥ यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते प्रतिपनार्थात चलन्ति क्दाचन ॥ ४७५ ॥ भवने सुहृदो तत्र देवता । यतास्तु न पूज्यन्ते सास्ताफला यस समागच्छन्ति नित्यश । चित्ते च सौरयेन न किया ॥ ४९३ ॥ पुनर्वित्त पुनमिन पुनसर्या पुनर्मही । किंचित्सदृश मुवि ॥ ४७६ ॥ वणिक्प्रमादी भृतकश्च । एतत्सर्वे पुनर्लभ्य न शरीर पुन पुन ॥ ४९४ ॥ मानी मिश्रुविलासी बधनश्च कामी । वराङ्गना । यस कृत्य न जानति मत्रं वा मन्त्रित परे । कृतमेवारस चाप्रियवादिनी च न ते च कर्माणि समारमन्ते | जानन्ति स वे पण्डित उच्यते ॥ ४९५ ॥ ममत्व हिन ॥ ४७७ ॥ चिंतासहस्रेषु च तेषु मध्ये चिंताश्चतस्रोऽप्यसि | कर्तव्यमैश्चर्य वा धनेऽपि वा । पूर्वावाप्त हन्त्यन्ये धारतुल्या 1 नीचापमान क्षुधित कलत्र मार्या विरक्ता | राजधर्म हि त विदु ॥ ४९६ ॥ प्रज्ञावास्त्वेव पुरुष सहजोपरोध ॥ ४७८ ॥ कान्तावियोग खजनापमान | संयुक्त परया धिया । उदयास्तमनज्ञो हि न हृष्यति न नरुणस शेप युजनस्य सेवा। दारिद्यभावाद्विमुखाश्च मिना | शोचति ॥ ४९७ ॥ यस पुनो यशीमृतो मार्या विनामिना पञ्च दहन्ति तीवा ॥ ४७९ ॥ यदा न योगोप छम्दानुगामिनी । विभवे यश्च सतुष्टस्तस्य स्वर्ग इहेव हि चितासु चेतो मायासु मिद्धस्स विपजतेऽङ्ग । अनन्यहेतु ॥ ४९८ ॥ भोक्त पुरुषकारेण दुष्टस्त्रियमिव श्रियम् । प्वय मे गति स्यादात्यन्तिको या न मृत्युहास ॥ ४८०॥ | व्यवसाय सदैवच्छेन हि क्लीववदाचरेत् ॥ ४९९ ॥ मार्दवं गृहेश्वरीं सद्गुणमूपिता शुमा पदग्गन्धयोगेन पतिं समेताम् । सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृति । आयुष्याणि बुधा न लालयेत्पूरयेनैव कामं स किं पुमान पुमान्मे मृतोऽस्ति पाहुर्मिनाणा चापि मानना ॥ ५०० ॥ पुनानो ॥ ४८१ ॥ योपिद्धिरण्याभरणाम्बरादिद्रव्येपु मायारचितेपु | नरकाधमात्रायते पितर सुत । तस्मात्युन इति प्रोक्त मूढ ॥ प्रोमितात्मा घुपमोगसुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृधि स्वयमेव स्वयमुवा ॥ ५०१॥ यस मार्या गृहे नास्ति ॥ ४८२ ॥ एकान्तशीलस दृढव्रतरा सन्द्रियप्रीतिनि- साध्वी च प्रियवादिनी । अरण्य तेन गन्तव्य यधारण्य वर्तकस । अध्यात्मयोगे गतमानसस्य मोशो ध्रुव नित्यमहि | तथा गृहम् ॥ ५०२ ॥ भस्मना शुध्यते कास ताग्रमम्लेन सकस ॥ ४८३ ॥ न शब्दशास्त्रे निरतम्य मोक्षो न वणस) | शुध्यति । रजसा शुध्यते नारी नदी वगेन शुध्यति ॥५०॥ निरतस्य चैत्र । न मोजनाच्छादनत परम्य न लोकचित्तग्रहणे मा वन विधि सव्याघ मा व्याघा नीनशन् वनात् । रतस्य ॥ १८४॥ वालातप प्रेतधूम सी वृद्धा तरुण दधि। चन हि रक्ष्यते व्याघेाघ्रात्रक्षति काननम् ॥ ५०४ ॥ आयुष्कामो न सेवेत तथा समाजनी रज ॥ ४८५ ॥ यत्कोधनो यजति यद्ददाति यद्वा तपस्वप्यति यजुहोति । - ·३९० सुभापितरत्नभाण्डागारम् [७ प्रकरणम् वैवस्वतस्तद्धरतेऽस सर्व मोघ श्रमो भवति हि कोधनस स्वच्छ पितृभ्यो जलम् । पूजार्थ परमेश्वरस विमल ॥ ५०५॥ पुमासो ये हि निन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च । स्वाध्याययज्ञ पर शुद्वयाचे फलमूलमस्ति शमन क्लेशात्मक न तेपु निवसेत्प्राज्ञ श्रेयोऽर्थी पापबुद्धिषु ॥ ५०६ ॥ किं धनै ॥ ५२७ ॥ फलतीह पूर्वसुकृत विद्यावन्तोऽपि भार्या मूल गृहस्थस भाया मूल सुखस च । भार्या | कुलसमुद्भुता । यस यदा विभव स्यात्तस तदा दासता धर्मफलावाच्य भार्या सतानहेतवे ॥ ५०७ ॥ ये यान्ति ॥ ५२८ ॥ सर्वनाशे च सजाते प्राणानामपि त्वेनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन वा । तेषु साधुषु यस्तच्य। सशये । अपि शत्रु प्रणम्योचै रक्षेत्प्राणा-धनानि च ।।५२९॥ स बास श्रेष्ठ उच्यते ॥ ५०८ ॥ वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ता प्रमाणाभ्यधिकसायि गण्डश्याममदच्युते । पद मूर्ध्नि समाधत्ते शभिर्दुर्बला अपि । विश्वस्तास्तेषु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि केसरी मत्तदन्ति ॥ ५३० ॥ सचये च विनाशान्त दुर्वलै ॥ ५०९ ॥ पुरत कृचकालस धीमान् जागति । भरणान्ते च जीविते । सयोगे च वियोगाते को नु विष पूरुप । स कृच्छमार राधाप्य व्यया नवेति कर्हि चित् णयेन्मन ॥ ३१॥ प्राप्तविद्यार्थशिल्पाना देशा तरनिवासि ॥ ५१० ॥ बधनानि खल सन्ति यहूनि प्रेमरज्जु । नाम् । कोशमानोऽपि भूभाग शतयोजनवद्भवेत् ॥५३२॥ दृढबन्धनमुक्तम् । दारुभेदनिपुणोऽपि पडनिनिष्क्रियो सता मतमतिब्रम्य योऽसता वर्तते मते । पारेन व्यसन भवति पङ्कनकोशे ॥ ५११ ॥ यस्तु कृच्छ्रमनुप्राप्त विचेता प्राप्य पश्चात्ताप स गच्छति ॥ ५३३ ॥ पृथिवी रत्नसपूर्ण नावबुध्यते । स कृच्छकाले व्यथितो न श्रेयो विन्दते हिरण्य पशव स्त्रिय । नालमेकस तत्सर्वमिति मत्वा शम महत् ॥ ५१२ ॥ नाह्मणेषु च ये शूस स्त्रीषु ज्ञातिषु प्रजेत् ॥ ५३४ ॥ व्यथयन्ति पर चेतो मनोरथ गोपु च । वृतादिव फल पक धृतराष्ट्र पतति ते शतैर्जना । अनुष्ठानविहीना स्यु कुलजा विधवा इव ॥ ५१३ ॥ यत्त सम्यगुपक्रान्त कार्यमेति विपर्ययम् । ॥ ५३५ ॥ बोद्धारो मत्सरग्रस्ता प्रभव मयदूषिता । पुमास्तत्रानुपालभ्यो दैवान्तरितपौरुष ॥ ५१४ ॥ पुष्पे अबोधोपहताचा ये जीर्णमङ्गे सुभाषितम् ॥ ५३६ ।। गन्ध तिले तैल काठेऽग्नि पयसि धृतम् । इक्षौ गुड तथा ! प्रदह्यमानास्तीक्ष्णेन नीधा परयशोमिना । अशक्तास्तत्पद देहे पश्यात्मान विवेकत ॥ ५१५ ॥ मुख पद्मदलाकारं गन्तुमतो निन्दा प्रकुर्वते ॥ ५३७ ॥ फल धर्मस विभवो वाक्य चन्दनशीतलम् । हृदय वहिसदृश निविध धूर्तलक्षणम् विभवस्य फल सुखम् । सुखमूल तु तवयो विना तामि ॥ ५१६ ॥ भार्या पति सप्रविश्य स यमाज्जायते पुन । कुत सुखम् ॥ ५३८ ॥ वणिगालोक्य निजे हृदि जायायास्तद्धि जायात्व पोराणा कवयो विदु ॥ ५१७ ॥ सोत्साह परिचितग्रहीतारम् । हृष्यति तद्धनलुब्धो पुस्तकप्रत्ययाधीत नाधीत गुरुसनिधौ । भाजते न | यद्वत्पुनेण जातेन ॥ ५३९ ॥ बहुधा बहुभि साधे सभामध्ये जारगर्भ इव स्त्रिया ॥ ५१८ ॥ यस स्नेहो चितिता सुरिरूपिता । न कथचिद्विलीयते विद्वनिश्चि भय तस स्नेहो दु खस भाजनम् । स्नेहमूलानि दु खानि तिता नया ॥ ५४० ॥ श्यामा प्रिया केशव एव देयो ताति त्यक्त्या वसेत्सुखम् ॥ ५१९ ॥ ब्राह्मण ब्राह्मणो | मानो घन ममथ एव धन्वी । पाणी सखी वारण एवं वेद मा घेद स्त्रिय तथा । अमात्य नृपतिर्वेद राजा | यान कालो वसन्त कवितैव विद्या ॥ ५४१ ॥ राजानमेव च ॥५२०॥ यस्य स्त्रीपु रते शक्तिीर्णशक्तिश्च ) बुभुक्षित कि न करोति पाप क्षीणा नरा निकरुणा भोजने । देहेऽधिकबला शक्तिस्तसारोग्य प्रचक्षत ॥५२१॥ | भवति । प्राणार्थमेते हि समाचरति मत सता यन मत प्रकीर्णविषयारण्ये धावत विप्रमाथिनम् । ज्ञानाडुशेन | यदेषाम् ॥ ५४२ ॥ प्रायेण श्रीमता लोके मोक्तु शक्तिन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनम् ॥ ५२२ ॥ प्रकुप्यत्यप्रतीकार्ये विद्यते । जीर्य त्यपि तु काहानि दरिद्राणा महीपते सतेजस्तप्तचेतसाम् । शरण मरण त्यक्त्वा किमिवान्यद्य ॥ ५४३ ॥ शत्रुणा योनयेच्छत्रु बलिना भलवचरम् । शोपिनाम् ॥ ५२३ ॥ सजमानमकार्येषु मुहृदो वार | खकार्याय यतो सायाचित्पीडार तरक्षये ॥ ५४४ ॥ यन्ति ये । सत्य ते नैव सुहृदो गुरखो गुसो हि ते प्राय बन्दुक्पातेनोसतत्यार्य पतजपि । तया स्वनार्य 1५२४ ॥ पर क्तकाक्षस यद्यप्यम्युप्रसादकम् । न | पनति मृत्पिण्डपतन यथा ॥ ५४५ ॥ पहनामप्यसाराणा नाममहणादेव तस पारि प्रसीदति ॥ ५२५ ॥ प्राप्त | समवायो यावह । तृगरावष्टपते रजस्तया नागोभरि मायें परिवाण प्रीतिविधम्ममाजाम् । केन रत्नमिद सृष्ट बध्यते ॥ ५४६ ॥ चैपम्यमपि सप्राप्ता गोपायन्ति मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ ५२६ ॥ सत्य वक्तुमशेषमस्ति | पुलत्रिय । आत्मानमात्मना सत्यो जितसर्गान सराय मुलभा याणी मनोहारिणी दातु दानरं शरण्यममय ] | ५४७ । प्रारम्यते न सल विनमयेन नीचे पारण्य ·संकीर्णप्रकरणम् ३९१ विनविहता विरमन्ति मध्या । विष्नै पुन पुनरपि | षण्णामात्मनि युतानामिन्द्रियाणा प्रमाथिनाम् । यो धीरो प्रतिहन्यमाना प्रारव्यमुत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ ५४८॥ | धारयेद्रश्मीन्स सात्परममारथि ॥५६९॥ वेदा प्रमाण शक्याशस्यमविनाय यस्त्वसाध्ये प्रवर्तते । स केरलमपामोति | स्मृतय प्रमाण धर्मार्थयुक्त वचन प्रमाणम् । यम्य निज वितसक्षयम् ॥ ५४९ ॥ प्रणयादुपराराद्वा यो प्रमाण न भवेत्रमाणक स्तस्स पुर्याद्वचनं प्रमाणम् विश्वसिति शनुषु । स मुप्त इन वृक्षाग्रे पतित प्रतियुध्यते ॥ ५७० ॥ सहायरन्धना ह्या सहायाश्चार्यवन्धना । ॥ ५५० ॥ विप्रो वृक्षस्तस्स मूलं च सध्या वेट शासा अन्योऽन्यवन्धनावेती विनान्योऽन्य न मिध्यत ।। ५७१ ।। धर्मकर्मादि पनम् । तस्मान्मूल यवतो रक्षणीय हिने मूले वैराग्ये सचरत्येको नीती भ्रमति चापर । रङ्गारे रमते नर शाखा न पनम् ।।९५१॥ शक्ष्यामि वर्तुमिदमल्पमया- कश्चिद्भुवि मेदा परसरम् ॥ ५७२ ॥ हृदि विद्ध इवात्यय साध्यमनादर क इति कृत्यमुपेक्षमाणा । केचित्प्रमत्तमनस यथा सतप्यते जन । पीडितोऽपि हि मेधानी न ता परितापदु समापत्प्रसद्गमुरम पुरुषा प्रयान्ति ॥ ५५२ ॥ वाचमुदीरयेत् ॥ ५७३ ॥ विद्वद्भि सुहृदामन चिरेते विश्राम्यन्ति महात्मानो यन क्त्यतराविव । स श्लाघ्य जीपति निसशयम् । परीक्षाकरण प्रोक्त होमामेरिव भूतले ॥५७४॥ श्रीमान्सत्सभोगफला प्रिय !! ५५३ ॥ सचिन्त्य सचिन्त्य | सतोपत्रिपु क्तव्यो वदार भोजने । त्रिषु चैत्र न तमुपदण्ड मृत्यु मनुष्यस विचक्षणस । वर्षाम्युसिक्ता | कर्तव्योऽध्येन तपदानयो ॥५७५ ॥ प्रसारितकरे मिले इव चर्मवन्या सर्ने प्रयत्ना शिथिलीमवन्ति ॥ ५५४ ॥ जगदुद्दयोतकारिणि । किं न करव लजा ते कुर्वत प्रविष्ट. सर्वभूतानि यथा चरति मारुत । चारेणैर चरेद्रागा | कोशसवृतिम् ॥ ५७६ ॥ यो यत्र सतत याति मुते चर स्मृतं तन्मारुतं व्रतम् ॥ ५५५ ॥ विहितसाननुष्ठानानिन्दि | निरन्तरम् । स तन लघुता याति यदि शक्रसमो मवेत् तम्य च सेननात् । अनिग्रहाचेन्द्रियाणा नर पतनमृच्छति | ॥५७७॥ लन्धव्यमय लमते मनुप्यो देशेऽपि तं वारयितु न ॥ ५५ ॥ शतहदाना लोलत्वं शस्राणा तीक्ष्णता तथा । शक्त । अतो न शोचामि न विस्मयो मे ललाटलेला न पुन गरुडानिलयो शेध्यमनुगच्छन्ति योषित ॥ ५५७ ॥ प्रयाति ॥ ५७८ ॥ ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धे पर व्यञ्जनं हन्ति चे पूर्व चैव पयोधरौ । रतिरिष्यालया गता । त एव सुसमेघन्ते मध्यम रिश्यते जन ॥५७९॥ लोकान्हन्याच पितर रज ॥ ५५८ ॥ प्लवन्ते ! वर न राज्य न कुराजराज्य वर न मिन न कुमित्रमितम् । धर्मलमो लोकेऽम्मसि यथा प्ला । मजन्ति पाप वर न शिष्यो न कुशिष्यशिष्यो यर न दारा न कुदारदारा गुरव शस्त्रं स्कनमिवोदके ॥ ५५९ ॥ सर्वपामेव ॥ ५८० ॥ यो जित पञ्चगर्गेण सहजैनात्मकर्षिणा । मांना व्यसने समुपस्थिते । वामानेणापि साहाय | आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट् ॥ ५८१ ॥ प्रालेय- मिनादन्यो न सदघे ॥ ५६० ॥ शठस्तु समयं प्राप्य | लेशमिये मरुति प्रामातिके च वाति जडे । गुणदोषज्ञ नोपकार हि मन्यते । वर तमुपार दोषदृष्ट्या च दूपयेत् पुरुषो जलेन क शीतमपनयति ॥ ५८२ ॥ प्राणत्यागे ॥ ५६१ ॥ मुख परमत शेते मुख च प्रतिवुध्यते । मुम् | समुत्पने यदा सान्मिनदर्शनम् । तवाम्या सुखद पश्चा चरति लोकेऽस्मिननमन्ता विनश्यति ॥ ५६२ ।। प्रयाति | ज्जीयतोऽपि मृतस्य च ॥ ५८३ ॥ सङ्ग सत्सु विघीयता गमन यस तेजतेजस्वितेजसा । घृयाजातेन किं तेन | मगरतो मक्तिदृढापीयता शान्त्यादि परिचीयता दृढतर मातुर्योवनहारिणा ॥ ०६३ ॥ सानेर यत्र सिद्धिर्न तर कर्माशु सत्यज्यताम् । सद्विद्यो घुपसर्ग्यता प्रतिदिन तत्पादुका दण्टो युपेन पिनियोज्य । पित्त यदि नवरया शाम्यति सेव्यता वीराक्षरमयंता श्रुतिशिरोवाक्य समाकर्ण्यताम् कोयं पटोलेन ॥ ५६४ ॥ रिकार याति नो चित्त वित्त ॥ ५८४ ॥ विरहोऽपि सगम सल परस्पर संगत मनो यम्य कदाचन । मिन स्यात्सनकाले च कारयेमिनमुत्तमम् | येपाम् । यदि हृदय तु विघटित ममागमोऽपि निरह ॥ ५६५ ॥ सामनादा समोपम्य सो प्रत्युत दीपका । विशेषयति ॥ ०८५ ॥ प्रणयमधुरा प्रेमोगाढा रसादलसा- प्रतप्तम्येव सहसा सर्पिपगोयनिन्दन ॥५६६ ।। विपुल्मपि | स्तथा भणितिमधुरा मुग्धपाया प्रकाशितसमदा । प्रकृति- धनीध प्राप्य भोगान्त्रिया या पुग्प इह न शत कमहीनो सुमगा विश्रम्माा सरोदयदायिनो रहसि किमपि हि मोक्तुम् । मुनिहितमपि चार्य देवतै रक्ष्यमाण पुरुष | सैरारापा हरन्ति मृगीदृशाम् ॥ ५८६ ॥ शरत्पमोत्सव इह महात्मा प्रामुते नित्ययुक्त ॥ ५६७ ॥ योऽभ्यर्थित यात्रं वचश्च श्रवणामृतम् । हृदय धुरधाराम स्त्रीणा को मन्दिासजमान करोत्यय शक्तिमहापयित्वा । क्षिप्र यशस्त | वेद चेष्टितम् ॥ ५८७ ॥ यो नोदत कुरुते जातु वेपन समुपैति मन्तमल प्रसना हि मुगाय सन्त ॥ ५६८ ॥ पौरुषेणापि विकत्यतेऽन्यान् । न मूर्छित कटुकान्याह ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [७ प्रकरणम् किंचित्मिय सदा तं कुरुते जो हि ॥ ५८८ ॥ प्रतीप | भुजग पयसान वश्यस्त पालकानपि निहन्ति बलेन सिंह। कृष्यमाणो हि नोत्तरेदुत्तरेन्नर । वाद्यमानोऽनूकूल तु | दुष्ट पररुपकृतस्तदनिष्टकारी विश्वासलेश इह नैव बुर्विधेय नद्योपाद्वयसनात्तथा ॥ ५८९ ॥ सप्राप्य पण्डित कृच्छ् ॥ ६०९ ॥ विद्यार्थी सेवक पान्थ क्षुधातों मयकातर । प्रज्ञामेरावगाहते । बालस्तु कृच्छ्रमासाद्य शिलेवाम्मसि | माण्डारी प्रतिहारी च सप्त सुप्तान्प्रबोधयेत् ॥ ६१० ॥ मजति ॥ ५९० ॥ प्रणिपातेन हि गुरू सतोऽभूचानचेष्टितै । शोकेन रोगा वर्धन्ते। पयसा वर्धते तनु । घृतेन वर्धते फुर्वाताभिमुखान्भूत्यै देवा सुकृतकर्मणा ॥ ५९१ ॥ वीर्य मासान्मास प्रवर्धते ॥ ६११ ॥ साध्य जम समानाद्राह्मणो नित्यमुद्विजेत विपादिव । अमृतसेव चाका सुरूपता धनिकता नीरोगता प्राज्ञता म्याचारस्थिरता दया झेदवमानस्य सर्वदा ॥ ५९२ ॥ प्रसना कान्तिहारिण्यो | सुकुलता दाक्षिण्यवद्दारता। आयुष्मगुणिपुरता स्वपशता नानाम्लेषविचक्षणा । भवन्ति कस्यचित्पुण्यैर्मुखे वाचो सौजन्यवन्मिनता श्रीशे भक्तिरती च यस्य स नरः स्या मान गृहे स्त्रिय ॥ ५९३ ।। स्वापधीनाममृता प्रधाना सर्वेषु वान वान् ॥ ६१२ ॥ वयस परिणामेऽपि य सल. सौरयेप्वशन प्रधानम् । सन्द्रियाणा नयन प्रधान सर्वेषु खल एव स । सुपक्कमपि माधुर्यं नोपयातीन्द्रवारुणम् गानेषु शिर प्रधानम् ॥ ५९४ ॥ राजा राष्ट्रकृत पाप राज्ञ ॥ ६१३४॥ शुचि भूषयति श्रुत वपु प्रशमस्तस्स भवत्यल पापं पुरोहित । मतः च स्त्रीकृत पाप शिष्यपाप गुरुस्तथा | क्रिया । प्रशमाभरण पराक्रम स नयापादितसिद्धिभूपण ॥ ५९५ ॥ यो नात्युक्त प्राह रूक्ष प्रिय वा यो वा हतो | ॥ ६१४ ॥ यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रथधारणतत्परः । म प्रतिहन्ति धेर्यात् । पाप च यो नेच्छति तस हन्तुस्तखेह | न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्धारण वृथा ॥ ६१५ ॥ देवा स्पृहयन्ति नित्यम् ॥ ५९६ ।। प्रतिक्षणमय काय रुजन्ति हि शरीराणि रोगा शारीरमानसा । सायका इव क्षीयमाणो न लक्ष्यते । आमकुम्भ इवाम्म स्थो विशीर्ण ! तीक्ष्णाग्रा प्रयुक्ता दृढन्विमि ॥ ६१६ ॥ भार स सन्विमान्यते ॥ ५९७ ॥ वित्त देहि गुणान्वितेषु मति | बहते तस ग्रन्थस्याथै न वेत्ति य । वस्तुम थार्थतत्त्वज्ञो मन्नान्यन देहि कचित्माप्त पारिनिर्जल घनमुखे माधुर्ययुक्त | नास ग्रन्थागमो वृथा ॥ ६१७ ॥ रम्याणि वीक्ष्य मधुराम सदा । जीयान्स्थावरजङ्गमाश्च सकलान्सजीव्य भूमण्डल | निशम्य शब्दापर्युत्सुकीभवति यत्सुखितेऽपि जतु । भूय पश्य तदेव कोटिगुणित यच्छत्तमम्मोनिधिम् ॥५९८॥ तचेतसा स्मरति नूनमवोधपूर्व भावस्थिराणि जनना तर प्रियमनुचित मापण्यत्रीक्षणप्रभुरीश्वरो रमयति यतो सौहदानि ॥ ६१८ ॥ सतुष्टो भायया भता भर्ना भार्या धिक्तान्भृत्यान्सवृत्तिसुखार्थिन । नृपमपथग पान्ति प्राणा | तथैव च । यस्मिन्नेव कुले नित्य क्ल्याण तन वै ध्रुयम् नुपेक्ष्य निजानपि प्रसममिह ये तै पूतेय महात्मभिरुवरी ॥ ६१९ ॥ शीतमीताश्च ये विप्रा रणमीता क्षत्रिया । ॥ ५९९ ॥ प्रणीतश्याप्रणीतश्च यथामिदैवत महत् । अभिभीता च या नारी त्रय स्वग न याति हि ॥ ६२० ॥ एवं विद्वानविद्वान नामणो देवत परम् ॥ ६०० ॥ विपत्तिष्पव्यथो दक्षो नित्यमुत्थानवानर । अप्रमत्तो ससारश्रान्तचित्ताना तिसो विश्रान्तिभूमय । अपत्य च | विनीतात्मा नित्य भद्राणि पश्यति ॥ ६२१ ॥ रसायन कलय च सता सगतिरेव च ॥ ६०१॥ वाति गध विदश्चैव सप्रयुक्तरसायना । दृश्यते जरया मानगा सुमनसा प्रतिवात क्थचन । धर्मनस्तु मनुष्याणा वाति नागरिवोत्तम ॥ ६२० ॥ योऽथकामस वचन प्रातिकृत्यार गध समन्तत ॥ ६०२ ॥ शयान चानुशेते हि तिष्ठन्त मृष्यते । शृणोति चानुलानि द्विपता घशमेति स चानुतिष्ठति । अनुयायति धावन्त कर्म पूर्वकृत नाम् ॥ ३ ॥ लक्ष्म्या लक्ष्मीपता लोके पिकाशिन्या च हि ॥ ६०३ ॥ विद्वान्जुरभिगम्यो विदुपि शठे चाप्रमादिशा तया । यन्धुभिश्च मुद्दतिय विश्रन्ध या ग मुज्यते ॥६२४॥ भाव्यम् । पाशुमूबर पनुकम्प्यो मूर्खशठ सयथा त्याज्या | रक्षेत्कन्या पिता विना पी पुनातु वावे । अमावे ॥६०४॥ यो हि दिदमुपासीनो निष्टि मुख शयेत् । शातयतका न सातघ्य धचित् त्रिया ।। ६२५ ॥ लक्ष्मी अयसीदेसुदुर्बुद्धियमो घट इयोदये ॥ ६०५ ॥ राजा | धर्मश्च सतान कीर्तिवायुष्यवैभवम् । वर्धते दयया नित्य वेश्या यमग्रामिस्कगे बाल्याची । परदु स न जानन्ति रानभूतदया कुरु ॥ ६२६ ॥ प्रतिदिवस यानि लय अष्टमो मामरुन्टक ।। ६०६ ॥ प्राणवायेदृल्याम्पाय | वसन्तपाताहतेन शिशिरथी । बुद्धिर्बुद्धिमतामपि फुटुन मिय पोपयेत् । सदैकदिवससाथै यत्र माद्रिपुसगम मारस चिताभि || ६२७ ॥ रम्या रामा यदि पुराण ॥ ६०७ ॥ तशोरवेगाभिहत व्याधि स्पृशति दारण । त्यामोगाय वित्त या याणी मरररिता देश विर तमामा सामुमत में शोकायमुच्यते ॥६०८॥ सनधितोमर । गृत्ति । मनि सहो यपुरि ददता राबुले अन पु ·7 संकीर्णप्रकरणम् ३९३ धिग्धिन्दूरादनशनपथं सर्गमेकान्तदुर्गम् ॥ ६२८ ॥ पूर्णा- प्राकम प्रविलोप्यतां चितिवलान्नाप्युत्तरे लिप्यता प्रारम्भ पूर्णे माने परिचितजनवञ्चनं तथा नित्यम् । मिथ्याक्रयस | विह भुज्यतामथ परब्रह्मात्मनास्थीयताम् ॥ ६४८ ॥ धूमा- कथनं प्रकृतिरिय साकिराटानाम् ॥ ६२९॥ विवेकिन- गाढमलीमसाच्छुचि पयः सूते घनसोद्मो लोहसातिशितस मनुप्राप्ता गुणा यान्ति मनोजताम् । सुतरां रत्नमामाति जातिरचलाकुछारममालामयात् । किं चात्यन्तजडाजला- चामीकरनियोजितम् ॥ ६३० ॥ पूर्णेन्दुमालोक्य यथा द्युतिमतो ज्वालाध्वजसोद्भवो जन्मावध्यनुकारिणो न महतां प्रीतिमात्रायते नरः । एवं यत्र प्रजाः सर्वा निवृतास्तच्छशि- सत्यं स्वभावाः क्वचित् ॥ ६४९ ॥ भूतानामपरः कश्चिद्धि- बतम् ॥ ६३१ ॥ सत्कृता लालिताश्चैव वैदेहि प्राकृताः सायां सततोत्थितः । वञ्चनायां च लोकस स सुखेष्वेय स्त्रियः । दरिद्रमवमन्यन्ते मतारं न तु सस्त्रियः ॥ ६३२ ॥ | जीर्यते ॥ ६५० ॥ एकामिषप्रमवमेव सहोदराणामजन्मते कश्चित्तरति काठेन सुगम्मीरां महानदीम् । स तारयति | जगति वैरमिति प्रसिद्धम् । पृथ्वीनिमित्तममवत्कुरुपांडवानां तत्काष्ठं स च काठेन तार्यते ॥६३३॥ कुमुदान्येव शशाङ्कः | तीवस्तथा हि भुवनक्षयकृतिरोधः ॥ ६५१ ॥ ते पिबन्तः सविता योधयति पङ्कजान्येव । वशिना हि परपरिग्रह कयायांश्च सपीपि विविधानि च । दृश्यन्ते जरया ममा सश्लेपपरामुखी वृत्तिः ॥ ६३४ ॥ निर्गत्य न विशेद्भयो नगा नागैरिवोत्तमैः ॥ ६५२ ॥ न कालस प्रियः कश्चिन्न महतां दन्तिदन्तवत् । कूर्मग्रीवेव नीचानां वच आयाति द्वेष्यः कुरुसत्तम । न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्वे कालः याति च ॥६३५॥ वालिशस्तु नरो नित्यं वैसव्यं योऽनुवर्तते। प्रकर्षति ॥ ६५३ ॥ एकाकिना न गन्तव्यं यदि कार्य- स मनत्यवशः शोके माराकान्तेय नौले ॥६३६॥ कुपुत्रे शतान्यपि । कर्कटीजन्तुमात्रेण कालसर्पो निपातितः मास्ति विश्वासः कुमार्यायां कुतो रतिः । कुराज्ये निवृति- ५४ ॥ न दानैः शुष्यते नारी नोपवासशतैरपि । न नास्ति कुदेशे नास्ति जीविका ॥६३७॥ जीवितं च शरीरेण तीर्थसेवया तद्वद्भर्तुः पादोदकैर्यथा ॥ ६५५ ॥ भैपज्यमेत- जात्यैव सह जायते । उमे सह विवर्तेते उमे सह दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् । चिन्त्यमानं हि न व्यति विनश्यतः ॥६३८॥ प्रज्ञाशरेणामिहतस्य जन्तोचिकित्सकाः भूयश्चापि प्रवर्धते ॥ ६५६ ॥ न दिष्टमप्यतिक्रान्तुं शक्य सन्ति न चापधानि । न होममत्रा न च मङ्गलानि नाथर्वणा भूतेन केनचित् । दिष्टमेव ध्रुवं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् नाप्यगदाः मुसिद्धाः ॥६३९॥ बन्धनानि खलु सन्ति बहूनि ॥ ६५७ ॥ भिपजो भेषजं कर्तुं कसादिच्छन्ति रोगिणाम् । प्रेमरजु दृढयन्धनमुक्तम् । दारुमेदनिपुणोऽपि पडगि- यदि कालेन पच्यन्ते भेपजैः कि प्रयोजनम् ॥ ६५८ ॥ निस्कियो मति पङ्कजकोशे ॥६४०॥ मार्या हि परमो पर्थः भार्या यस गृहे नित्यमतीव परिगर्विता । तस लक्ष्मीः पुरुपयह पठ्यते । असहायस लोकेऽस्मिलोकयात्रासहायिनी क्षयं याति कृष्णपक्षे यथा शशी ॥ ६५९ ॥ न कर्मणा ॥६४१॥ कोशद्वंद्वमियं दधाति नलिनी कादम्यचक्षत लभ्यते नन्यया वा नाप्यस्ति दाता पुरुषस कश्चित् । पत्ते धूतलता नवं किसलयं पुंस्कोकिलासादितम् । पर्याययोगाद्विहितं विघात्रा कालेन सर्व लमते मनुष्यः इत्याकर्ण मिथः सखीजनवचः सा दीर्घकायास्तते चलान्तेन तिरोदधै सनतटं विम्वाधरं पाणिना ॥६॥ जानाति | ॥ ६६० ॥ भोक्तुं पुरुषकारेण दुष्टस्त्रियमिव श्रियम् । व्यवसाय सदैवेच्छेन्नहि म्लीयवदाचरेत् ॥६६१॥ धूमायन्ते विश्वासयितुं मनुष्यान्विज्ञातदोषेषु दधाति दण्डम् । जानाति मात्रां च तथा क्षमां च तं तादृशं श्री पते समग्रा ज्ञातयो भरतपम ॥ ६६२ ॥ कुर्मः किल्विपमेतदेव हृदये व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च । धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ॥ ६४३ ॥ एकामः स्यादविवृतो नित्यं विवरदर्शकः । राजनित्यं सपनेषु नित्योद्विमः समाचरेत् ॥ ६४४ ॥ कर्म- कृत्वेति कौतूहलावैरिण्यः क्षितिपाश्च धिक्चपलतां क्रौर्य भूमिमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम् । अग्निर्वायुश्च च कुर्युः सकृत् । पापाक्रान्तधियो भवन्त्यथ यथा नान्त्याः सोमश्च कर्मणां फलमागिनः ॥ ६४५ ॥ न किंचित्सहसा स्पृशन्त्योऽपि ता दूयन्ते न च ते यथा खपितरौ भन्तोऽपि कार्य कार्य कार्यविदा चित् । क्रियते चेद्विविच्यैव तस्स | शान्तत्रपाः ॥ ६६३ ॥ दुर्मिक्षादेव दुर्भिक्षं क्लेशारलेशं श्रेयः करस्थितम् ॥ ६४६ ॥ दातारो यदि कल्पशासिभिरलं | मयाद्यम् । मृतेभ्यः प्रमृतं यान्ति दरिद्राः पापकारिणः' यद्यर्थिनः किं तृणेीतिवेदनलेन कि यदि मुहदिव्यौपधैः ॥ ६६४ ॥ बहवोऽविनयान्नष्टा राजानः सपरिच्छदाः । कि फलम् । किं कपूरशलाकया यदि दृशोः पन्थानमेति | वनस्था अपि राज्यानि विनयात्प्रतिपेदिरे ॥ ६६५ ॥ जल. प्रिया संसारे नसतीन्द्रजालमपरं यद्यस्ति तेनापि किम् रेखा खलप्रीतिरर्धवारिघटस्थता । शिरसा धार्यमाणोऽपि ॥ ६४७ ॥ एकान्ते मुखमासता परतरे चेतः समाधीयतां । सलः सलसलायते ॥ ६६६ ॥ जीवन्तं मृतवन्मन्ये देहिनं प्राणारमा मुसमीक्ष्यतां जगदिदं तद्यापितं दृश्यताम् । धर्मवर्जितम् । मृतो धर्मेण संयुक्तो दीर्घजीवी न संशयः ६६७ ॥ न वाचा दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षसाधम । ५.गु.र.भा. १यणिजाम्, ·३९४ सुभाषितरनभाण्डागारम् [७ प्रकरणम् कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ ६६८ ॥ | स्तमनुवर्तते । स्वार्थ प्राज्ञोऽभिजानाति प्राझं लोकोऽनुवर्तते नयेन जानत्यनिशे नरेश्वरे सुख स्वपन्तीह निराधयः प्रजाः। ॥ ६८७ ॥ न खे सुखे वै कुरुते प्रहर्षे नान्यस दुःसे प्रमत्तचित्ते स्वपतीह संभ्रमात्प्रजागरेणास जगत्प्रबुध्यते भवति प्रहृष्टः । दवा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं स कथ्यते ॥ ६६९ ॥ चिता दहति निर्जीव चिन्ता जीवं दहत्यहो । सत्पुरुषायशीलः ॥ ६८८ ॥ तिला सीयभागश्च नि.सारं विन्दुनैवाधिका चिंता चितात्यल्या हि भूतले ॥ ६७० ॥ वदरीफलम् । आहारात्परतः श्रेयो धूलिः परगृहादपि न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः । अन्त्येष्वपि हि ॥ ६८९ ॥ धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्ग द्रौपदि गच्छताम् । जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥ ६७१ ॥ दुर्बुद्धिमकृतप्रशं सैव नौः सागरसेव वणिजः पारमिच्छतः ॥ ६९० ॥ न छन्नं कूपं तृणैरिन । विवर्जयीत मेधावी तमिन्मैत्री प्रणश्यति स्कन्दते न व्यथते न विनश्यति कर्हि चित् । वरिष्ठममि- ॥ ६७२ ॥ न सा प्रीतिर्दिविस्थस्य सर्वकामानुपाचतः । होत्रेभ्यो ब्रामणस मुखे हुतम् ॥ ६९१ ॥ दोग्धव्यं न च संभवेया परा प्रीतिगङ्गायाः पुलिने नृणाम् ॥ ६७३ ।। मित्रेषु न विश्वस्तेषु कहि चित् । येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र तीर्थस्थितः खकुलजास्तिमिरत्ति मुझे मौनी चकस्तिमिमुपेत्य च सात्प्रतिश्रयः ॥ ६९२ ॥ किं करिष्यति संसर्गः समायो वनान्तवासी । व्याधो निहन्ति तु वकं प्रभवन्ति ते ते | दुरतिक्रमः । पश्याग्रफलसंसर्गी कपायो मधुरः कुतः पात्राण्युपर्युपरि वञ्चनचक्षुतायाम् ॥ ६७४ ॥ एतलब्धमिदं ॥६९३॥ धार्मात्मनः शुभैर्वृत्तैः क्रतुभिश्चातदक्षिणैः। धूतपापा गताः स्वर्ग पितामह निषेवितम् ॥ ६९४ ॥ न विश्वासाजातु च लभ्यमधिकं तन्मूलभ्यं ततो लभ्यं चापरमित्यनारतमहो परस गेहे गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले । न चवरे निशि लभ्यं धनं ध्यायसि । नैतद्वेसि पुनर्भवन्तमचिरादाशा पिशाची तिष्ठनिगूढो न राजकाम्यां योपित प्रार्थयीत ॥ ६९५ ॥ बलारसर्वग्रासमिय । असिष्यति महामोहन्धकारावृतम् अध्यन्ते न विश्वस्ताः शत्रुभिर्दुर्वला अपि । विश्वस्तास्तेषु ॥ ६७५ ॥ पूर्व संमानना यत्र पश्चाचैव विमानना । जया- बध्यन्ते वलवन्तोऽपि दुर्बलैः ॥ ६९६ ॥ न वैरमुद्दीपयति तरसत्यवास्थानं शत्रोः संमानितोऽपि सन् ॥ ६७६ ॥ प्रशान्तं न दपमारोहति चास्ति मेति । न दुर्गतोऽसीति धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम् । धर्मेण लभ्यते सधै | करोत्यकार्य तमार्यशीलं परमाहुराः ॥ ६९७ ॥ काले धर्मसारमिदं जगत् ॥ ६७७ ॥ न वैराण्यभिजानन्ति मृदुर्यो भयति काले भवति दारुणः । प्रसाधयति कृत्यानि गुणान्पश्यन्ति नागुणान् । विरोधं नाधिगच्छन्ति ये तश चाप्यधितिष्ठति ॥ ६९८ ॥ चिकीर्पित विप्रकृतं च उत्तमपूरुपाः ॥ ६७८ ॥ क्षीणो रविमयति शशी वृद्धौ च यस्य नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किंचित् । मने गुने • वर्धयति पयसां नाथम् । अन्ये विपदि सहाया धनिनां सम्यगनुष्ठिते च नाल्योऽप्यस च्यवते कश्चिदर्थः ॥ ६९९ ॥ श्रियमनुमवन्त्यन्ये ॥६७९॥ कुमायौं च कुपुत्रं च कुराजानं | धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमपिधीयते । असंवृतं तद्भवति कुसौहृदम् । कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ततोऽन्यदवीर्यते ॥ ७०० ॥ मदरक्तस हंसस कोकिलस्स ॥ ६८० ॥ किं कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम् । ) शिखण्डिनः । हरन्ति न तथा याचो यथा साधु विपश्चिताम् कृमयः किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥ ६८१ ॥ ॥ ७०१ ॥ न स्पृशत्यायुधं जातु न स्त्रीणां स्तनमण्डलम् । नहि कस प्रियः को वा विप्रियो वा जगत्रये । काले अमनुष्यस कस्यापि हतोऽयं न फिलाफलः ॥ ७०२ ।। कार्यवशात्सर्वे भवन्त्येवाप्रियाः प्रियाः ॥ ६८२ ॥ तीक्ष्णो- जहातीह कोशव्यसनयानृपः ॥ ७०३ ॥ कालेन शीघ्राः कोशमूलो हि राजेति प्रवादः सार्यलौकिकः । एतत्सर्वे पायमान्तगम्योऽपि योऽर्थस्तस्याप्यादौ संश्रयः साधुयुक्तः । उत्तुगायः सारभूतो बनानां सालोऽभ्यर्च्य च्छिद्यते पादपेन्द्रः) सलवजलं च कालेन पुप्प्यन्ति नगा यनेषु ।। ७०४ ।। प्रवहन्ति वाताः कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति । कालेन पद्मो- ॥ ३३ ॥ नापितस गृहे क्षौरं पापाणे गन्धलेपनम् । त्वमेव धातुः पूर्वोऽसि त्यमेव प्रत्ययः परः । अनाख्यातं न आत्मरूप जले पश्यन् शक्रसापि श्रियं हरेत् ॥ ६८४॥ पुनाम्रो नरकापसात्रायते पितरं सुतः । तसात्पुत्र इति ते किंचिन्नाथ केनोपमीयसे ॥७०५॥ क्षीरिण्यः सन्तु गावो प्रोक्तः खयमेव स्वयंमुवा ॥ ६८५ ॥ धर्मास्याने श्मशाने मनोनन्दिनो वान्तु याताः। मोदन्तां जन्मभाजः सततमभिमता । भवतु वसुमती सर्वसंपन्नसस्या पर्जन्यः कालवर्षी सकलजन- च रोगिणा या मतिर्भवेत् । सा सर्वदैव तिष्ठेचेको प्राह्मणाः सन्तु सन्तः श्रीमन्तः पान्तु पृथ्वी प्रशमितरिपत्रो न मुच्येत बन्धनात् ।। ६८६ ॥ कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थ- धर्मनिछाश्च भूपाः ॥ ७०६॥ इति श्रीसुभापितरत्नभाण्डागारे सप्तमं संकीर्णप्रकरणम् ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थ . - ·सुभाषितरत्न ख ण्ड मञ्जू पा । (क० स०) अकाण्डपातोपनता न के लक्ष्मीविमोहयेत् । (के० स०) मकालमेघवद्वित्तमकरसादेति याति च । (क० स०) भकृत्यं मन्यते कृत्यम् । (प० त०) मक्षोभ्यतव महतां महस्वस्य हि लक्षणम् । (क० स०) अगच्छन्वैनतेयोऽपि पदमे न गच्छति । भगम्यं मन्यते सुगम् । अगाधजलसंचारी न गवं याति रोहितः । (प० त०) भगुणस्य एवं रूपम् । महमारा सुतं हि हत्वा किं नाम पौरूपम् । महीकृत सुकृतिनः परिपालयन्ति । भचिन्यं शीलगुप्तानां चरितं कुलयोपिताम् । (क० स०) अचिन्त्यं हि फलं सूते सघः मुकृतपादपः । (क० स०) मचिन्त्यो यत देयेनाप्यापातः सुखदुःसयोः। (क० स०) मचिरांशुविलासचञ्चला ननु लक्ष्मीः फलमानुपातिकम् । मजागलखानस्येव तस्य जन्म निरर्यकम् । (प० त०) अजानतो ठाकुटयाज्ञमानी विनश्यति । (क० स०) मजीणें भोजन विषम् । (हि.) मशवा कस्य नामह नोपहासाय जायते । महानामृतचेतसामतिरां कोऽयतिरश्चां गुगैः । मतक्यों कुहनी कूटरचना हि विधेरपि । (क० स०) मतिदानादलियद्धः। (माग०) भतिपरिचयादवज्ञा संततगमनादनादरो भवति । मतिमुक्तिरनीयोक्तिः सद्यः प्राणापहारिणी । प्रतिलोमोन कम्यश्च भ्रमति मम्त के। (१० त०) मति सयंत्र पर्जयेत् । (प० त०) भतृगे पतितो यक्षिः स्वयमेवोपशाम्यति । (प० त०) मयारूदो हि नारीणामकालज्ञो मनोमयः । (र० ३०) मायुधमयति लघीयसां हि घाय॑म् । (शि० ब०) भपास्य तायेषु कृनेवमासे समुन्मिमीलेव घिराय चक्षुः। मदावा पंसदोषण। अघरेप्यमनं हि योषितां ददि हालाहलमेर केवलम् । मधर्मयुद्धेन जयं को होस्टेरग्रियो भगन् । (क० स०) मधर्मविपक्षम्य पप्यते स्वादु कि फलम् । (क० १०) अधिकस्याधिक फलम् । मनच्या याजिनां जरा! (प० त०) मनन्तपुषम्य मधोहि चूने द्विरेफमाय सविशेषसङ्गा । (कु० सं०) ममम्यगामिनी पुमो कीर्विरका पनियता। भनायिनि संश्रयदुमे गजमले पतनाय यसरी । (कु०स०) १ एसवितिकचिदाना विवरण सातिपचिपरिचयात्' अनपेक्ष्य गुणागुणौ जनः स्वरुचिं निश्चयवोऽनुधावति । (शि० व०) अनवसरे याचितमिति सत्पात्रमपि कुप्यते दाता । अनाथा कच्छपतिता विदेशे स्त्री करोति किम् । (क०स०) अनार्यः परदारव्यवहारः। (म० शा०) अनार्यजुटेन फ्या प्रवृत्तानां शिवं कुतः। (क० स०) भनार्यसंगमावरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः । (कि० म०) अनाश्रया न शोभन्ते पण्डिता वनिता लवाः । अनियुक्तोऽपि च ब्रूयाद्यदीच्छेरस्वामिनो हितम् । (क० स०) भनिर्वर्णनीयं परकलत्रम् । (अ० शा०) अनिश्चितावधिं धीराः सहन्ते विरहं चिरम् । (क० स०) अनुकूलेऽपि कलने नीचः परदारलम्पटो भवति । अनुगृह्णन्ति हि प्रायो देवता अपि तादृशम् । (क० स०) अनुस्सेका सलु विक्रमालंकारः । अनुभवति हि मूर्ना पादपस्तीयमुष्णं शमपति परिताप छायया संश्रितानाम् । (म० शा०) मनुरागपरायत्ताः कुर्यते किं न योपितः। (क० स०) मनुरागान्धमनसा विचारः सहसा कुतः। (क० स०) अनुसृत्य सतां यम यत्स्वल्पमपि तदहु । अनुहुंकुरते धनध्वनि नहि गोमायुरुतानि केसरी। (शि० व०) अन्तरापाति हि श्रेयः कार्यसंपत्तिसूचकम् । (क० स०) मन्तर्विपमया झेता बहिश्चैव मनोरमाः। (१० त०) अन्तःसारविहीनानामुपदेशो न विद्यते । अन्धस्य दीपो बधिरस्य गीतम् । अन्यम्मालम्धपदो नीचा प्रायेण दुःसहो भवति । मन्यायं कुरते यदा शितिपतिः करतं निरोर्बु क्षमः । भन्योन्यशोभाजननादभूव साधारणो भूपणभूण्यभावः । अपये पदमपंयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः। (२०६०) मपन्यानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति । भपवाद एवं सुलभो द्रष्टुणुगो दूरतः । भपायो मन्तकस्थो हि विषयमन्तचेतसाम् । (क० स०) भो हि तृताय न वारिधारा स्वादुः सुगन्धिः स्वदते तुपारा। (न. च.) मपि गरमलस्नानादधाकेश कुशायते । मपि प्राया रोदित्यपि दलति धनस्य हृदयम् । (मा० मा०) भपि धन्वन्तरिवंद्यः किं करोति गतायुपि । मपि मुदमुपयान्तो वाग्विलामः स्वकीयैः परभणितिषु सृष्टिं यान्ति सन्तः कियन्तः । अपि स्वदेहारिकमुतेन्द्रियाचशोधनानां हि यशो गरीयः । (र.40) अवमेयम् । 1मु०१० मा ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् अथिनि जने त्याग विना श्रीश्च का। अर्थेन बलवान् सर्वः। (१००) अधों हि कन्या परकीय एव । (अ0 N०) अर्धमात्रालाघवेनापि पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः । अधों घटो घोषमुपैति नूनम् । अलब्धशाणोत्कपणा नृपाणां न जातु मौलो मणयो वसन्त । अलोकसामान्यमचिन्त्यहेतुकं द्विषन्ति भन्दाश्चरित महा- रमनाम्। (कु० सं०) अल्पपीज हतं क्षेत्रम् । अल्पविद्यो महागर्वी। अल्पश्च कालो यहवश्व विताः । अल्पसत्त्वेपु धीराणामवज्ञव हि शोभते । (क०० अल्पस्य हेतोबहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिमासि में श्वम् । अल्पाक्षररमणीयं यः कथयति निश्चितं स खलु घाग्मी । भल्पीयसोऽप्यामयतुल्यवृत्तेमहापकाराय रिपोर्विवृदिः । (कि० म० अवसाययितुं क्षमाः सुखं न विधेयेषु विशेषसंपदः । (प० त०) (क० स०) अपुग्रस्य गृहं शून्यम् । अपृष्टोऽपि हितं घूयात् यस्य नेच्छेत् पराभवम् । अपेक्षन्ते हि विपदः किं पेलवमपेलवम् । (क० स०) मप्यप्रसिद्धं यासे हि पुंसामनन्यसाधारणमेव कर्म । (कु० सं०) अप्रकटीकृतशनिः कोऽपि जनम्तिर स्त्रियां लभते । अप्राप्यं नाम नेहास्ति धीरस्य व्यवसायिनः। (क० स०) अप्रियस्य च पध्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः । (५० त०) अबला यत्र प्रबला । भयुद्धा चित्तमप्राप्य विसम्भं प्रभविष्णुषु । (क० स०) अभक्ष्यं मन्यते भक्ष्यम् । अभद्र भद्रं वा विधिलिखितमुन्मूलयति कः। अभिवतमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु । (र००) पभोगस्य हतं धनम् । मम्यर्थनामामयेन साधुर्माध्यस्थ्यमिष्टेऽप्यवलम्बतेऽर्थे । (कु० सं०) अभ्यागतो यन न तय लक्ष्मीः । अमर्षणः शोणितकाङ्क्षया कि पदास्पृशन्तं दशति द्विजितः। (1040) अमृवं क्षीरभोजनम् । अमृत प्रियदर्शनम् । अमृत राजसंमानम् । अमृतं शिशिरे पतिः। भस्वायते हि स्तुतयः सुकर्मणाम् । (कि० अ०) अमोघो देवतानां च मसादः किं न साधयेत् । (क० स०) अम्बुगों हि जीमूतश्चातकर भिनन्द्यते । (१० 40) भयमवः पताकेयमयवा वीरधोपणम् । भयशोमीरपः किं न कुर्यते यत साधवः । (क० स०) भयाग्यो नातीनामनुपकरणीयोन महताम् । भयावपूर्ण परिवादगोचरं सां हि पाणी गुणमेव भाषते । (कि० अ०) अयि सलु विपमः पुरातानां भवति हि जन्तुषु कर्मणां विपाकः। भयोविकारे स्वरितरपमिप्यते बुतोऽयसां सिद्धरसस्पता- मपि। भरिपु हि विजयार्थिनः क्षितीशा विदधति सोपधि संधि- दूषणानि । (कि० म०) मरगुदावं महवा गोधरः। (कि.० म०) मपंमारयता प्राणी मजते कामपि प्रियम् । अपमनय भावय नियं नाठि ततः मुखलेशः मस्यम् । (१० पं.) मांधी जीयलोकोऽयं । (10 त०) भयातुराणों में गुस्नं पतः। अवस्तुनि कृतक्लेशो मूर्यो यात्यवहास्यताम् । अविचार्य प्रभूणां हि गुचेर्वाक्यं स्वमत्रिणः । (क० स०) अविज्ञातेऽपि बन्धौ हि पलायाहादते मनः। (कि० ५०) अविद्याजीवनं शून्यम् । अविनीता रिपुर्भार्या । भविधमो लोकतघ्राधिकारः। अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि भयंकरः । मध्याक्षेपो भविष्यस्याः कार्य सिदि लक्षणम् । (२०६०) अव्यापारेषु व्यापार यो नरः कर्तुमिच्छति । (प०४०) मशनेरमृतस्य चोभयो शिनश्याम्युपराश्च योनयः । (म.) (कु.) 1 (ने. २०) भशीलं कस्य नाम स्थान खलीफारकारणम् । (१० स०) मशीलं फस्य भूतये। भशीलस्य इतं कुलम् । अशोच्या हि पितुः कन्या सदप्रतिपादिता। (58) ममुते स हि कल्याणं प्यसने यो न मुनि । (६० स.) भश्रेयसे न पा कर विसामो दुर्जने जने । भधः शर्म शास्त्रं वीणा पाणी मरण नारी ध। () भमा यस्य जपतस्प। भधा यस्य यशवस्प। मसंतरा द्विजा नष्ट मसन्मग्री हि दोपाय पसरवायेव विता । मसमाग्या भपि मृगो भवन्तीह समागमाः । (..) (2010) (चा. नी.) - (...) (हि.स.)

·सुभाषितरत्नसण्डमञ्जूपा (हि०) (ले० च०) असमोगो जरा स्त्रीणाम् । असता सदोषेण साधवो यान्ति विक्रियाम् । असाध्य सत्यसाध्वीना किमस्ति हि जगत्रये। (क० स०) असाध्य साधयत्ययं हेलयाभिमुखो विधि । (क० स०) असारे दग्घससारे सार सारङ्गालोचना । भसारेऽस्मिन्मवे ताबद्भावा पर्यन्तनीरसा । (क० स०) मसिद्धार्या निवर्तन्त न हि धीरा कृतोद्यमा । (क० स०) मसिदेस्तु हवा विद्या। मस्थाने पतिता सतीच महतामेताशी स्याहति । मस्थिर जीवित लोक। भस्थिरा पुत्रदाराश्च । (हि.) अस्थिरे धनयौवने । मस्वयं रोकब्रिद्विष्टम् । महह कलिकाल प्रभवति । अहह कष्टमपण्डितता विधे । (भत०) अहह महता नि सीमानश्चरित्रविभूतय । (मनु०) महितो देहजो व्याधि । भहो अतीव मोगाशा के नाम न विडम्पयेत् । (क० स०) महो चिनाकारा नियतिरिय नीतिनंयविद । महो दुरन्ता यलवद्विरोधिता। (कि. १०) महो देवामिशताना प्राप्तोऽप्यर्थ पलायते । (क० स०) महो नवनवाश्चर्यनिर्मागे रसिको विधि । (क० स०) महो रूपमद्दो ध्वनि । (हि.) महो विधेरचिन्त्यैव गतिरहुतकर्मणाम् । (क० स०) महो विधौ विपर्यस्ते न विपर्यस्यतीह पिम् । (क० स०) महो विनेन्द्रजालेन वीणा चेष्टा न विद्यते । (क० स०) अहो विश्वास्य वायन्ते धूश्टमिरीश्वरा । (क० स०) महो सहन्त यव नो परोदयम् । भाकण्ठजलमनोऽपि वा लिहत्येव जिह्वया । माकर स्वपरभूरिकयाना प्रायशो हि मुहृदो सहवास (नै० च०) माष्ट कामलोमाभ्यामपाय को हि पश्यति । (क० स०) माचार प्रथमो धर्म । (म० स्मृ.) माशा गुरूणां घविचारणाया । (र० व०) भाग्मयुद्धि मुसायेव । भागमा पृथिती स्यजत् । (प० त०) भागमेश्वराणां नहि जातु विना समाधिभेदप्रभवो भवन्ति । (कु० स०) भादानं हि विसाय सता धारिमुचामिव । (२०६०) मादारसत्यरचन पश्चामाता हि कुधिय । (क० स०) भादी साम प्रयोक्तव्यम् । (प०१०) भापरकाले च कटेऽपि नौरसाहस्त्यज्यते युधै । (क० स०) भारस्कार सुसमा यमित्र मिग्रमेन तत् । भापरमु धीरान्पुष्पान्स्वयमायान्ति सपदः । (1० स०) मापदथ धन रक्षेदारान् रक्षेद्धनरपि । (प० त०) आपदि येनापकृतं येन च हसित दशासु रिपमेषु । (प०त.) आपदि स्फुरति प्रज्ञा यस्य धीर स एव हि । (१००) भापदेयुमयलोकदूपणी वर्तमानमपथे हि दुर्मतिम् । (कि. F० म.) भापयपि त्याज्यं न सन सपदेपिभि । (क० स०) आपद्यपि सतीत्त किं मुश्चन्ति कुलस्त्रिय । (१० स०) आपनत्राणविकरे कि प्राणै पौरुपेण वा। (क० स०) मापनस्य विषयवासिन माविहरेण राज्ञा भवितव्यम् । (अ० शा०) भापशातिप्रशमनफला सपदो युत्तमानाम् । (मे००) भापो वहन्तीह हि लोकयाना यया न भूतानि क्या पराणि । भामुखापाति कल्याण कार्यसिदि हि शसति । (क० स०) माये दुस व्यये दुख धिगा कप्टसश्रया । (प० त०) मारच्या यसमाव किं धीरैस्त्यज्यते क्रिया। (क० स०) आरब्धे हि सुदुष्करेऽपि महतां मध्ये विराम कुन । (क० स०) भारम्भगुर्गी क्षयिणी क्रमेण एपी पुरा वृद्धिमवी च पश्चात् । (प.त.) आर्जवं हि कुटिलेपु न नीति । (न० च०) बालस्योपहता विद्या। (हि.) भावेष्टितो महासचन्दन किं विपायते । माशाबन्ध कुसुमसदृश प्रायशो घगनाना सयपाति प्रणयि हृदय विप्रयोगे रुणद्धि । (मे० दू०) माशु यानाति हि प्रेम प्राग्नन्मान्तरसस्तव । (क० स०) भाश्वस्तो धेत्ति कुसूति प्रभु को हि स्वमन्त्रिणाम् । (क० स०) मासुर कुलमनादरणीयम् । आहार व्यवहारे च त्यतलज सुखी भवेत् । माहु सप्तपदी मैत्री। भावा हि विषयकतानता ज्ञानधौतमनस न लिम्पति । (नै० च०) इच्छादानपरोपकारकरण पायानुरूप फलम् । इतो भ्रष्टखतो प्रष्ट । इद च नास्ति न परं च सभ्यत । इन्द्रोऽपि लघुवा याति स्वय प्रत्यापितेर्गुणे । (१० त०) इधनौषधगप्यनिस्विपा नात्येति पूपणम् । (शि० व०) इष्ट धर्मेण योजयेत् । (प० त०) इष्टप्रवासजनिता ययलाजनस्य दुखानि नूनमतिमात्रा (4. शा०) इष्टमूलानि शोकानि । इहामुत्र प नारीणां परमा हि गति पति । (क० स०) ईन्या हि विवेकपरिपन्थिनी। (क० स०) सुदु सहानि। (१००) ·४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् ऋते कृशानोर्न हि मन्त्रपूतमर्हन्ति तेजांस्यपराणि हव्यम् । ऋते रवेः क्षालयितुं क्षमेत कः क्षपातमस्काण्डमलीम (शि० व०) ऋद्धिश्चित्तविकारिणी। एकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा । (भ०) एकाग्रो हि बहित्तिनिवृत्तस्तत्त्वमीक्षते । (क० स०) एका भार्या सुन्दरी वा दूरी था। (भ) एको देवः केशवो वा शिवो वा। (भर्तृ०) एकोऽप्याश्रमहीनोऽपि लक्ष्मी प्रामोति सत्त्ववान् । (क० स०) एको वासः पट्टने वा वने वा। (भ०) एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमजतीन्दोः किरणेष्विवादः । (कु० सं०) ईश्वराणां हि विनोदरसिकं मनः । (कि० अ०) उच्छायं नयति यदृच्छयापि योगः। (क० स०) उत्पद्यन्ते बिलीयन्ते। उत्तरोत्तरशुभो हि विभूनां कोऽपि मचुलतमः क्रमवादः । (न० च०) उत्सवप्रियाः खलु मनुष्याः। (अ० शा०) उत्सहन्ते नहि इष्टुमुत्तमाः स्वजनापदम् । (क० स०) उत्साहैकधने हि वीरहृदये नामोति खेदोऽन्तरम् । (क० स०) उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् । (हि.) उदारसत्वं घृणुने स्वयं हि श्रीरिवागना । (क० स०) उदारस्य तृणं वित्तम् । उदिते तु सहस्रांशौ न खद्योतो न चन्द्रमाः । उदिते परमानन्दे नाहं न त्वं न वै जगत् । उदेति पूर्व कुसुमं ततः फलं घनोदयः प्रातदनन्तरं पयः । (म० शा०) उद्भुतौ भवति कस्य वा भुवः श्रीवराहमपहाय योग्यता । (शि० व०) उद्यमेन विना राजन सिद्ध्यन्ति मनोरथाः । (प० त०) उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । (प० त०) उद्योगः पुरुषलक्षणम् । उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः । (प० त०) उद्वृत्तः क इव सुखावहः परेषाम् । (शि०व०) उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थों धर्ममाचरेत् । उन्नतो न सहते तिरस्क्रियाम् । उन्मादो मातृदोषेण । उपकृत्य निसर्गनः परेषामुपरोधं नहि कुर्वते महान्तः। (शि०६०) उपदेशपराः परेप्वपि स्वविनाशाभिमुखेषु साधवः । (शि०२०) उपदशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये। (१००) उपपसा हि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी । (अ. शा०) उपभुक्ते हि तारुण्ये प्रशमः सद्भिरिप्यते । (क० स०) उपहितपरमप्रभावधानां न हि जयिनां तपसामलक्ष्य- मस्ति । (कि० अ०) उपाय चिन्तयेत् प्राज्ञः। (प० त०) उपायेन हि यरकुर्यात् तन शक्यं पराक्रमैः । (प० त०) उपार्जितानामर्थानां त्याग एव हि रक्षणम् । (प०त) उहं सुकृतवीज हि सुझेनेपु महरफलम् । (क० स०) उग्णत्वमायातपसंप्रयोगाच्छैत्यं हि यत्सा प्रकृतिलस्य । (शि००) (अ० शा०) (कु० स०) (क० स०) (क० स०) एवमाशाग्रहास्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽथिभिः । एकचित्ते द्वयोरेव किमसाध्यं भवेदिति । (क० स०) औचित्यं गणयति को विशेषकायः। क उष्णोदकेन नवमल्लिकां सिञ्चति । कठिनाः खलु स्त्रियः। कणशः क्षणशश्चैव विद्यामर्थ च साधयेत् । कण्ठे सुधा वसति वै खलु सजनानाम् । कथं हि लड्वयते भृत्यैहिकस्य प्रभोर्यचः । कथंचित हि दिव्यानां वीर्य भजति मोघताम् । (क० स०) कथमपि भुवनेऽसिस्तादृशाः संभवन्ति । (मु०) कदर्याणां परे प्राणाः प्रायेण शर्थसंचयाः । (क० स०) कदापि सत्पुरुषाः शोकवास्तव्या न भवन्ति । (म० शा०) कन्या नाम महदुःखं धिगहो महतामपि । कमलवनभूषा मधुकरः । कमिवेशते रमयितुं न गुणाः। करणार्दा हि सर्वस्य सन्तोऽकारणबान्धवाः । कर्तव्यं हि सतां घचः। कर्तव्यो महदाश्रयः। कर्मणो ज्ञानमतिरिच्यते । कर्मदोपाइरिद्रता। कर्मानुगो गच्छति जीव एकः । कर्मायत्तं फलं पुंसाम् । कलहाम्दानि हम्योणि। कलारत्नं गाने। कलासीमा काम्यम् । कलौ वेदान्तिनो भान्ति फाल्गुने पालका इव । कल्पवृक्षोऽप्यभन्यानां प्रायो याति पलाशनम् । (क. ४०) कवयः किं न पश्यन्ति। (कि० अ०) (क.80) (क.४०) (१००) (माग०) (प.) (१० म०) (१०म०) (२०५०) उष्णो दहति घालारः शीतः कृष्णायते करम् । (प० त०) ऋणकर्ता पिता शायु: (प० त०) ·सुभाषितरत्नसण्डमञ्जूपा (क० स०) (मे० दू) फवले पतिता सद्यो वमयति ननु मक्षिकाममोकारम् । कष्टं शिष्टक्षतिकृति कलौ कार्यमृच्छन्ति विद्याः । कष्टं निर्धनिकस्य जीवितमहो दारैरपि त्यज्यते । कष्टं हन्त मृगीदशां पतिगृहं प्रायेण कारागृहम् । कष्टः सलु पराश्रयः। कष्टाः कुलसलीकारदेवको बत कुस्त्रियः। (क० स०) कष्टादपि कष्टतरं परगृहयासः परासं च । कष्टा हि कुटिलश्वश्रूपरतप्रवधूस्थितिः । (क० स०) कष्टो हि बान्धवस्नेहं राज्यलोमोऽतिरतते । (क० स०) कष्टो झविनयक्रमः। (क० स०) कस्त्यागः स्वकुटुम्बपोपणविधार्थव्ययं कुतः । कस्सिन्वा सजलगुगे गिरा पटुत्वम् । (शि० व०) कस्य नेष्टं हि यौवनम् । (क० स०) कस्यचिकिमपि नो हरणीयम् । कस्य नाभ्युदये हेतुर्भवेरसाधुसमागमः । (क० स०) फस्य नोच्छवलं बाल्यं गुरुशासनवर्जितम् । (क० स०) कस्य सरसको न भवेच्छुमः । (क० स०) कस्यात्यन्तं सुखमुपनम् दुःखमेकान्ततो वा नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण । कस्याश्वसिति चेतो हि विहिवस्वैरसाहसम् । (क० स०) कः कालस्य न गोचरान्तरगतः। (भर्तृ०) कः परः प्रियवादिनाम् । (हि०) का पैताम लकेऽन्न निखिलैः संमानितो वर्तते । कः प्राज्ञो वाञ्छति स्नेहं वेश्यासु सिकतासु च । (क० स०) का शरीरनिर्वापयित्री शारदी ज्योत्स्रो पटान्तेन वारयि. प्यति । (अ० शा०) कः सहकारमन्तरेणातिमुक्तलता पल्लावतां सहते। (म० शा०) कः सूनुर्विनयं विना। कः स्थानलामे गुणः । का कस्य परिदेवना। कामाः किमपराध्यन्ति हंसैर्जग्धेषु शालिपु । (क० स०) कामोऽपि जीवति चिराय बलिं च मुके। (प० त०) का नाम कुलजा हि स्त्री भदोहं करिष्यति । (क० स०) कान्ता रूपवती शत्रुः। कान्ते कथं घटितवानुपलेन चेतः । कामक्रोधौ हि विप्राणां मोक्षद्वारार्गलावुभौ । (क० स०) कामं न श्रेयसे कस संगमः पुण्यकर्ममिः । (क० स०) कामं व्यसनवृक्षस्य मूलं दुर्जनसंगतिः । (क० स०) कामातुराणां न भयं न लजा। (मर्तृ०) कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेवनाचतनेषु । (मे० दू०) कामिनश्च कुतो विद्या। कायः कस्य न वल्लभः। कार्य निदानादि गुणानधीते । कार्यान्ते ते घ शम्परत् । कालप्रयुक्ता सलु कर्मविद्भिर्विज्ञापना मर्नुपु मिदिमनि । (कु० सं०) कालयुक्त्या परिमित्रं जायते न च सर्वदा । कालस्य कुटिला गतिः। काले सलु समारब्धाः फलं यातन्ति नीतयः। (१००) काले दत्तं वरं छल्पमकाले यहुनापि पिम् । (क०७०) कालेन फलते तीर्थ सद्यः साघुसमागमः। (भाग) कालो झयं निरवधिपिपुला च पृथ्वी । (मा० मा०) का विद्या करितां विना। काश्मीरजस्य कटुतापि नितान्तरम्या। का यखिनी विना हंसं कश्च मोऽस्जिनीं गिना । (क०स०) किं वा धाराधिरूढ हि जायं वेदजडे जने। (क० स०) किं वा भविष्यदरगस्तमसा रिमेचा तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् । (म०मा०) किं वा सुलभपापा हि भवरयुन्मार्गदृत्तयः। (क० स०) किं हि न भनेदीवरेच्छया। (क० स०) किं किं करोति न निरगलतां गता खी। किंचिरकालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च । कि जीवितेन पुरुषस्य निरक्षरेण । (भर्तृ०) किं तदस्ति हि ससारे पर्यन्तविरसं हि यत् । (क० स०) किं दूरं व्यवसायिनाम् । (चा० नी०) किं न कुर्वन्ति योपितः । (मर्तृ०) किन मक्षन्ति वायसाः। किं नाम न सहन्ते हि मर्तृभक्ताः कुलाङ्गनाः । (क० स०) किमज्ञेयं हि धीमताम् । (क० स०) किमन चित्रं याद विशाखे शशाङ्कलेसामनुवत। (अ० शा०) किमदेयमुदाराणामुपकारिपु तुप्यताम् । (क० म०) किमलम्यं भगवति भसने श्रीनिकेतने । किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् । (म० शा०) किमिव हि शक्तिहर ससाध्वसानाम् । (शि०६०) किमियावसादकरमारमवताम् । (कि० अ०) किमिवास्ति यन सुकरं मनस्विमिः । (वि० म०) किमु चोदिताः प्रियहितार्यकृतः कृतिनो भवन्ति मुहदः सुहृदाम् । '(शि० ब०) किं परस्य स गुणः समभुते पथ्यवृत्तिरपि यद्यरोगिगम् । (शि० व०) कि मर्दितोऽपि कस्तूया लशुनो याति सौरमम् । किं मिष्टमनं खरसूकराणाम् । कुकमान्तं यशो नृणाम् । कुकृत्ये को न पण्डितः। कुगहिनीं प्राप्य गृहे कुतः सुखम् । कुण्डे कुण्डे नवं पयः। (न० च०) ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् (१००) (१० त०) कुतः परस्मिन्पुरुरे विकारः। (कि० म०) कुतः शङ्का कलकिनः। कुतः सस्यं च कामिनाम् । कुतो विद्यार्थिनः सुखम् । कुदेशमासाद्य कुतोऽर्थसंचयः । कुदेशेष्वपि जायन्ते क्वचिकेचिन्महाशयाः। (क० स०) कुपात्रदानाच्च भवेदरिद्रः । कुपुन मासाद्य कुतो जलाञ्जलिः । कुपुत्रेण कुलं नष्टम् । कुप्येत्को नातियाचितः। कुभोजन चोटातया विराजते। कुभोज्येन दिनं नष्टम् । कुरहस्यसहाये हि भृत्ये भृत्यायते प्रभुः। (क० स०) कुराजान्तानि राष्ट्राणि। (प० त०) कुरूपता शीलतया विराजते । कुरूपी बहुचेष्टिकः । कुर्वन्त्यकालेऽभिव्यक्ति न कार्यापेक्षिणो बुधाः । (क० स०) कुलवधूः का स्वामिभक्ति विना । कुले कश्विद्धन्यः प्रभवति नरः श्लाघ्यमहिमा । कुवखता शुभ्रतया विराजते । कुनाक्यान्तं च सौहृदम् । (प० त०) कुशिष्यमध्यापयतः कुतो यशः । कृतना धनलोभान्धा नोपकारेक्षणक्षमाः । (क० स०) कृतवानां शिमं कुतः। (क० स०) कृतघ्नाश्विरसिद्धार्या भपि भ्रश्यन्ति हि ध्रुवम् । (क० स०) कृतज्ञे सत्परीलारे प्रभो सेवाऽफला कुत.। (क० स०) कृतार्थः स्वामिनं द्वेष्टि। (प० त०) कृपणानुसारि च धनम्। कृशे कस्यास्ति सौहृदम्। कृष्यां ददरपि खलु क्षितिमिन्धनेन्द्धो बीजप्ररोहजननी ज्वलनः करोति । (र०व०) केचिदज्ञानतो नष्टाः। केचित्रष्टाः प्रमादतः। केचिप्रष्टैस्तु नाशिताः। केनेत्यं परमार्थतोऽर्थव दिव प्रेमास्ति वामभ्रुवाम् । केवलोऽपि सुभगो नवाम्बुदः किं पुनखिदशचापला. छितः। (१०व०) के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयताः । (मे २०) क्षेषां न स्यादभिमतफला प्रार्थना धुत्तमेपु । वेषां नपा कथय कविताकामिनी कौतुकाय । पेषां हि नापद हेतुरतिलोभान्धबुद्धिता । (क० स०) को जानाति जनो जनार्दनमनोवृत्तिः कदा कोदशी । कोऽतिभारः समपानाम् । (प.ते.) को धर्मः कृपया विना। को न तृप्यति वित्तेन । को न याति वशं लोके मुखे पिण्डेन पूरितः । को नाम राज्ञां प्रियः । (प० त०) कोऽन्यो हुतवहादग्धं प्रभविष्यति । (अ० शा) कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितः । (प० त०) कोऽयों गतो गौरवम् । कोऽवमाशो विवेकस्य हृदि कामान्धचेतसः । (क० स०) को वा दुर्जनवागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान् । (प० त०) को विदेशः समर्थानाम् । को विहन्तुमलमास्थितोदये वासरश्रियमशीतदीधितौ । (शि० व०) को हि मार्गममार्ग वा व्यसनान्धो निरीक्षते । (क०म०) को हि वित्तं रहस्य वा स्त्रीषु शक्नोति गृहितुम् । (क०स०) को हि सपत्सु चपलावावास्ये वनितासु च । (क० स०) को हि स्वशिरसश्छायो विधेश्योलमयेद्गतिम् । (क० स०) क्रियाणां खलु धाणां सत्पत्यो मूलकारणम् । (कु०स०) क्रियासिद्धिः सरये भवति महत्ता नोपकरणे। (भर्तृ०) क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति । (०२०) कुद्धे विधौ भजति मित्रममित्रभावम् । क्रोधः संसारबन्धनम् । क्रोधो मूलमनानाम् । क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते । (कु० स०) क्वचिद्वै नास्ति विश्वासः क्षुद्रकर्मणि दुर्जने । क वा निधिनिर्धनमेति किं च स चाकपाटं घटयबिर- (नै० च०) काश्रयोऽस्ति दुरात्मनाम् । क्षणविध्वंसिनः कायाः का चिन्ता मरणे रणे। क्षणे क्षणे यशवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयतायाः । (शि० १०) क्षमन्ते न विचारं हि मूर्खा विषयलोलुपाः । (क० स०) क्षमया किं न सिध्यति । क्षान्तितुल्यं तपो नास्ति । क्षारं पियति पयोधर्वपत्यम्भोधरो मधुरमम्मः । क्षितितले कि जन्म फीति चिना। क्षितिपतिः को नाम नीति विना। क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति । क्षीयन्ते खलु भूपणानि सन्तं वाग्भूपणं भूपणम् । (म०) क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपने ममस्वमुच. शिरसा सतीव । (क० स०) स्यति । (प० त०) (मे० दू) क्षुधातुराणां न रुचिर्न पञ्चम् । क्षुम्यस्ति प्रसभमहो बिनापि हेतोलीलामिः विमु सति कारणे रमण्यः।

·सुमापितरत्नखण्डमञ्जूषा ख(फोटाटोपो भयंकरः। (प० त०) खण्टिता एवं शोमन्ते वीराधरपयोधराः। सलसानेऽपि नैटुयं कल्याणप्रकृतः कुतः । गणयन्ति न राज्यार्यपत्यसंह महीमुजः । (क्र० स०) गतं न शोचामि कृतं न मन्ये । गतस्य शोचनं नास्ति। गतानुगतिको लोको न लोकः पारमार्थिकः। गन्तव्य राजपये। गहना कर्मगो गतिः। (म० गी०) गुणलुम्याः स्वयमेव संपदः । (कि० २०) गुणसंहतेः समतिरिकमहो निजमेव सत्यमुपकारि सताम् । (कि० अ०) गुणाभूपयते रूपम् । गुणार्जुनोच्द्रायविरुदबुद्धयः प्रकृयमिग्रा हि सवामसा- घवः। (कि० अ०) गुणाः पूजास्थानं गुणिपु न च लिहं न च ययः । (उ००) गुणिनि गुणज्ञो रमते नागुगशीलस्य गुणिनि परितोपः । गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निगुंगः । (म० स्मृ०) गुणविहीना बहु जल्पयन्ति । गुरुतां नयन्ति हि गुगा न संहतिः । (कि० म०) गुपि विरहदुःखमाशायन्यः साहयति । (म० शा०) गृहानुपैतुं प्रणयादमीप्सवो भवन्ति नापुण्यकृतां मनी पिणः। (शि०२०) गृहे या पुण्यनि-पत्तिः साध्वनि भ्रमतः कुतः । (क० स०) असते हि तमोपहं मुहुर्न तु राद्वारमहर्पति तमः । (शि० व.) ग्रहीतुमार्यान्परिचर्यया मुहुर्महानुभावा हि नितान्तमर्थिनः। (शि०व०) प्रामनाशाय कुअरः। (वृ० चा०) ग्रामस्यायें कुलं त्यजेत् । (प० त०) मावाणोऽप्यादवां सम्यग्मजन्त्यमिमुखे विघौ । (क० स०) ग्लपयति यया साईन व्या हि कुमुद्दती दिवसः । (अ० शा०) घनाम्बुना राजपये हि पिच्छिले कृचिट्ठधैरप्यपयेन गम्यते । (न० च०) घनाम्बुभियंहुलिवनिम्नगाजलैजलं नहि प्रजति विकार- मम्बुधः। (शि० व०) मन्ति सहजमपि भूरिभियः सममागताः सपदि वैरमापदः । (कि० म०) घकास्ति योग्येन हि योग्यसंगमः। (ले० च०) चक्रात्परिवर्तन्ते दुःखानि च सुसानि च । (यो० वा०) चक्षु-पूर्व न्यसेत्पादम्। (चा० नी०) चन्द्रचन्दनयोर्मध्ये शीतला साधुमंगनिः । घपली फिल शूराणां रगे जयपरानयो। चाण्डालः पक्षिगां काकः। चाण्डालोऽपि नरः पूज्यो यम्याति विपुलं धनम् । चाराजानन्ति राजानः। चितं जानाति जन्तूनां प्रेम जन्मान्तरार्जितम् । (क० १०) चिचमेतदमटीकरणीयम् । चिचे वाचि क्रियायां च साधूनामेकरूपता। चिया गतिः कमंगाम् । चिन्ता जरा मनुष्यागाम् । चिन्ताममं नास्ति शरीरसोपणम् । चेष्टाप्रतिरूपिका कामिजनमनोवृत्तिः । (अ००) चोराणामनृतं बलम् । चौर गते या किमु सावधानम् । छाया न मूच्छंनि मलोपहतप्रमादे मुद्धे तु दर्पणले मुल. मावकाशा। (म.शा.) छाया हि भूमेः शशिनो मलस्वेनारोपिता मुद्धिमतः प्रजामि। (१००) डायेव मैत्री सलसजनानाम् । (प० त०) छिद्रेवनयाँ बहुठीमवन्ति । (प०१०) जगति बहुमताः कस्य नाम्यर्थनीयाः। जठरं को न विमति केवलम् । जनानने कः करमर्पयिन्यनि । (न० च०) जनानुरागप्रमदा हि संपदः। जनो बहु क्षपयति स्वसस्यायें धनान्यधीः । (क० स०) जपतो नास्ति पातकम् । जरा रूपं हरति । जलदसमय एप प्रागिनां प्रागमूतः। (का. दा०) जलविन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। जातं तु जावं न पुनःप्रयाति । जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः। (यो० वा०) जातापत्या पति द्वेष्टि। जातो जातो नवाचाराः। जानन्ति पशवो गन्धात् । जामाता दशमो ग्रहः। जायन्ते यत मूढानां संवादा भपि ताशाः। (क० स०) जारस्त्रीणां पतिः शत्रुः। जितकोधेन सर्व हि जगदेतद्विजीयते । (क० स०) जितक्रोधो न दुःखस्यास्पदीमवेत् । (क० स०) जितशान्तेपु धीराणां नेह एवोचितोऽरिपु । (क. १०) निद्वालक्षशककोटिनियमो नो दुर्जनानां मुखे । जीवन्तमेव कुम्मानि काकीव कुटुम्बिनी । (क. स०) जीवन्तोऽसति मूदोऽयांन्यावदः स नोशितः। (क० स०) जीवन्दि धीरोऽभिमतं किं नाम न यदामुयात् । (क० स०) जीवो जीवस्य जीवनम् । ज्ञातास्वादो विवृतजघना को विहातुं समयः। (म००) (क० स०) ·८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् लापः। (नै० च०) ज्ञानमार्गे यहंकारः परिघो दुरतिक्रमः । (क० स०) दयितास्वनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलें सुहृजाने । ज्ञानमेव शक्तिः। (कु० सं०) ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रजयति । (भर्नु०) दरिद्रता धीरतया विराजते । ज्ञानस्यामरणं क्षमा । दर्दुरा यन्न वकारस्तत्र मौनं हि शोभनम् । ज्येष्ठभ्राता पितुः समः। दशाननोऽहरसीतां बन्धनं च महोदधेः । ज्वलयति महतां मनास्सम न हि लभतेऽवसरं सुखाभि दारिद्यदोषेण करोति पापम् ।। (कि० अ०) दारिद्यदोपो गुणराशिनाशी। (प० स०) झटिति पराशयवेदिनो हि विज्ञाः। दारियं परमाञ्जनम्। (भा० ३०) तक्रान्त खलु भोजनम् । दावानलप्लोपविपत्तिमन्योरण्यस्य हतुं जलदारप्रभुः किम् । तस्कार्मुकं कर्मसु यस्य शक्तिः । (कु० सं०) तत्क्षणं किं नु कुर्याद्रि प्रसादः पारमेश्वरः । (क० स०) दिक्शून्या चेदवान्धवा। तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः। (उ० च०) दिवि गगनरत्नं दिनकरः। (प्र० म०) तन्त्र सौरभनिर्माण चतुरश्चतुराननः । दिशत्यपायं हि सतामतिक्रमः । (कि. म.) तदेव दु.सहं स्त्रीणामिह प्रणयखण्डनम् । (क० स०) दुःखान्धा हि पतन्त्येव विपच्चभ्रेषु कातराः । (क० स०) तपःसीमा मुक्तिः। (म० भ०) दुग्धधौतोऽपि किं याति वायसः कलहंसताम् । तपोधीनानि श्रेयांसि छुपायोऽन्यो न विद्यते । (क० स०) दुरधिगमा हि गतिः प्रयोजनानाम् । (कि० म०) तपोधीना हि संपदः। (क० स०) दुरधीता विर्ष विद्या। (हि.) तमस्तपति घमांशी कथमाविर्भविष्यति । (अ० शा०) दुरितमतप.शुद्धिसव्यपेक्षा हि सिद्धयः । (क० स०) तरुणीकच इव नीचः कौटिल्यं नैव विजहाति । दुर्गहीनस्तथा नृपः। तस्करस्य कुतो धर्मः। दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययाऽलंकृतोऽपि सन् । तस्माच्छे म रक्षयेत् । दुर्जनस्य कुतः क्षमा। तमामात्या महान्तोऽधमजनविपये मौनमेवाश्रयन्ते । दुर्जनस्यार्जितं वित्तं भुज्यते राजतस्करैः । तस्मात्सर्व परित्यज्य पतिमेकं भजेरसती। दुर्जया हि विपया विदुषापि । (नै० च०) तस्य तदेव हि मधुरं यस्य मनो यन संलग्नम् । दुर्बलस्य बलं राजा। तस्य विस्तारिता बुद्धिस्तैलबिन्दुरिवाम्भसि । दुर्मनी राज्यनाशाय । तस्प संकुचिता बुद्धिघृतविन्दुरिवाम्भसि । दुर्लक्ष्यचिह्ना महतां हि वृत्तिः। तिष्टत्येको निशां चन्द्रः धीमान्संपूर्णमण्डलः । दुर्लभ क्षेमकृत्सुतः। तीव्रसत्वस्य न चिराद्भवन्त्येव हि सिद्धयः । (क० स०) दुर्लभं भारते जन्म मानुष्यं तत्र दुर्लभम् । तुदति कुसुममासो मन्मयोद्वेजनाय । (का० दा०) दुर्लभः स गुरुोंके शिष्यचिन्तापहारकः । तुल्यप्रतिद्वन्द्वि बभूव युद्धम् । दुर्लभः स्वजनप्रियः। तुष्यन्ति भोजनैविप्राः। दुष्टं हि जन्तुमुत्थाप्य कस्यात्मनि सुखं भवेत् । (क० स०) तृष्णैका तरुणायते। (प.त.) दुटेऽपि पत्यो साध्वीनां नान्यथागृत्ति मानसम् । (क० स०) तेजसा हि न वयः समीक्ष्यते । (००) दूरतः पर्वता रम्याः। ते भूमण्डलमण्डनैकतिलकाः सन्तः कियन्तो जनाः । दूरारोहपरिभ्रंशविनिपातो हि दारुणः । तेपामिन्द्रियनिग्रहो यदि भयेद्विन्ध्यवरेसागरम् । दृष्टतावश्च न पुनः कर्मजालेन यध्यते । (क० म.) स्थजन्रयुत्तमसाया हि प्राणानपि न सापयम् । (क० स०) रहो हि वृण्वन्कलभप्रमाणोऽप्याशाः पुरोवातमवाप्य मेधः । स्वदेक कुलस्यार्थे । (१० त०) स्थागासगति पूज्यन्ते पशुपापाणपादपाः । देवदिजसपयों हि कामधेनुर्मता सताम् । प्राणामावे हि शापास्नाः कुर्यन्ति तपसो व्ययम् । (२०५०) देवा हि नान्यद्विवरन्ति किं तु प्रसस ते साधुधियं ददन्त । निमुवनविपये कस्य दोपो न चाम्ति । प्रैलोक्ये दीपको धर्मः। देवो दुर्यटघातकः । ददाति सीयसवानामिमीधर एव हि । (क० स०) देहपातमपीरन्ति सन्तो नाविनय पुनः । (क. स.) दया मासाशिनः कुतः। (प० त०) देहयेहो हि दुस्त्याः । दमितं जनः चल गुणीति मन्यते । (शि००)) देवमेव हि मायं कृत्व सामालिनाम् । (प.) (कि०म०) (२०५०) (रु. स.) (नै० ब०) (क. H.) (1.स.)

·सुभापितरनखण्डमजूपा देवी विचिया गतिः । देवे दुर्जनतां गते तृणमपि प्रायेग यत्रायते । नव हि साध्यन्ते सदाः शुभकर्म गाम् । (२० स०) दोषनाही गुगत्यागी पल्लोलीन हि दुर्जनः । (प० त०) दोपाय निर्विमयं भीतमोत्तरक्रिया। (क० म०) दोपोऽपि गुगतां याति प्रमोभवति चे कृपा । चीन काचिदयवाति निल्दा संव सा चलनि यत्र हि चित्तम् । (ने. २०) द्रव्येण सर्प यशाः। धनं सर्यप्रयोजनम्। धनानि जीवितं च परार्थ प्राज्ञ उत्सृजेत् । (प० त०) धनिनामितरः सतां पुनगुंगररसंनिविरव मंनिधिः । (शि० व०) धन्याले भुवि ये नित्तमनसो घिदुःखितान्दामिनः । । धर्मक्षयकरः शोधः। धर्मः कीढियं स्थिरम् । (म० मा०) धर्मः सत्येन वर्धते । धर्मः स नो यत्र न सत्यमनि । धर्ममरक्षगाथै प्रचिभुवि शाणिः । (२०५०) धर्मम्य वर निहितं गुहायाम् । (म० भा०) धर्मस्य स्वरिता गतिः । (प० त०) धर्मेण चरवा सये नास्त्यनम्युदयः कचित् । (क० स०) धर्मेण हीनाः पशुमिः समानाः। धर्मों मित्रं मृतस्य च। धर्मा हि सांनिध्यं कुरले सताम् । (क० स०) धमा घसम्यनितो निहन्त्युभयलोकयोः । (क० म०) धिकलत्रमपुत्रकम् । धिरपुयमविनीत च। विगाशा सर्वदोपभूः। धिगिमा देहमृतामसारताम् । (२०६०) धिग्गृहं गृहिणीशून्यम् । धिजीवित चोयमवर्जिवस्य । धिग्जीवितं झातिपराजितस्य । विग्जीवितं प्यर्थमनोरथस्य । विग्जीवित शास्त्र कलोजितम्य । विग्ज्योनिपमजावकम् । पीराणां प्रजति हि सयं पर नान्त:पानिनादमिमग्नीयतां (शि०व०) घीराच मोढरिरदाः प्रामुपन्लीष्टसंगमम् । (क० स०) धीन चित्रीयने कम्मादमिची चित्रकर्मगा। (क० म०) धूमो निवर्सत समीरणन यतस्तु कशत्रत न यह्निः । (१.५०) धूमः श्रीदन्त्येर दियादिशः । (क० स०) ध्रुवममिमले को या पूर्ण मुदा न हि मायनि । (कु० सं०) मु०१० भां. ध्रुवं फलाय महते महतां सह संगमः। (क० स०) न कस्य चीयर्याय वरस्य संगतिः। (कु०सं०) न काचस्य कृते जानु युक्ता मुक्तामणेः क्षनिः । (क० स०) म कामसदृशो रिपुः । (यो० वा०) न कूपखननं युक्त प्रदावदिना गृहे । (हि.) नकः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति । (प० त०) न वापि सौरयमपराधकृतां प्रभूणाम् । नक्षयभूपणं चन्द्रः। (चा० नी०) न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकतापेक्षया संवयाय प्राटे मिरे भनति विमुसः। (मे० दू) न सलु धीमतां कश्चिदविषयो नाम । (म० शा०) न खलु वयस्तेजयो हेतुः। (मर्नु०) न सलु स उपरतो यस चल्लमो जनः सरति । न च देवापरं वलम् । न च धो दयापरः। न चलति सलु वाक्यं सजनानां कदाचित् । न च विद्यासमो वन्युः। न च व्याधिसमो रिपुः। न चापत्यसमः नेहः। न जास्ववसरे प्रात सत्त्ववानवसीदति । (क० स०) न जाने संसारः किममृतमयः कि विपमयः। न ज्ञानात्परमं चक्षुः। न तथा कृतदिनां करिष्यप्रियवानि यथा कृतावदानः । (कि० अ०) न तु प्रतिनिविष्टमूर्सजनचित्तमाराधयेत् । न तोषापरमं सुखम् । न तोपो महतां मृपा। (क० स०) न दयामशं ज्ञानम् । न दरिद्रस्तथा दुःपी लब्धक्षीणधनो यथा । न दुप्पापं परच्छिदं जाग्रदिनिपुणैर्यतः । (1० स०) न देवः परमो विष्णोः। न धर्मदपु चयः समीक्ष्यते । (उ० सं०) न धर्मम मित्रम् । न धर्मात्परम मित्रम् । न नन्दनालोकनमगलेषु क्षणं क्षणं हप्यति कस्य चेतः। (कु० सं०) न नश्यति तमो नाम कृवया दीपयातया ।। ननु वैलनिकविन्दुना सह दीपारिपैति मेदिनीम् । (र०५०) गनु देवमे भरणं विग्धिZथा पौरूपम् । ननु प्रमानेऽपि निकम्पा गिरयः । (म० शा०) ननु पविशेषनिःस्पृहा गुणगृशा वरने विपश्चितः । (मि० अ०) ननु विमृश्य कृती फुरतेऽखिलम् । . + ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् ० न पनिम्यतिरेण सुखीणामपरा गतिः । (क० स०) म परिचयो मलिनामनां प्रधानम् । (शिक व०) में परेषु महौज सदसलादपर्वन्ति मलिम्लुचा इव । (शि० व.) न परोदितं हि कलयन्ति कुमाराः । (ह० वि०) म पादपोन्मूलनशक्तिरंहः शिलोचये मूर्च्छति मारुतस्य । (र० ५०) न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धाः। न सुवर्णे ध्वनिस्तादृग्याहकांस्ये प्रजायते । न स्त्री चलितचारित्रा निनोचतमवेक्षते । (क००) न स्त्री स्वातन्यमहति । (म० मा०) न हो न च दाक्षिण्यं स्वीपहो चापलाहने । (क० स०) न स्पृशति पल्वलाम्भः पारशेषोऽपि कुजरः प्रापि । न स्वेच्छे व्यवहर्वव्यमात्मनो भूतिमिच्छता। (क० स०) नहि कृतमुपकारं साधवो विस्मरन्ति । महि गणयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम् । नहि तापयितुं शक्यं सागराम्भस्तृगोलकया । नहि दुर्बलदग्धानां काले किंचित्प्ररोहति । महि दुप्फरमस्तीह किंचिदध्यवसायिनाम् । (२० स०) महि नाय? विनध्येया। नहि प्रफुलं सहकारमेत्य वृक्षान्तरं कासति पदपदाली । . (र०६०) .म पुवापरमो लामः। न प्रमावरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात् । (म० शा०) म प्राणान्ते प्रकृतिविकृतिर्जायते चोत्तमानाम् । न भर्य चास्ति जाग्रतः । में भवति पुनहतं भापितं सजनानाम् । न भवति महतां हि कापि मोघः प्रसादः । (१० वि०) न भविष्यति हन्त साधनं किमिवान्यत्प्रहरिप्यतो विधेः । (२०५०) न भार्यायाः परं सुसम् । न भूतो न भविष्यति । नभेकः कोकनदिनी किंजल्कास्वादकोविदः। (क० म०) नभोभूपा पूपा। (म० भ०) न मुक्तः परमा गतिः । (यो० वा०) नयनसुखं को निवारयति । नयवरमगाः प्रभवतां हि धियः । म युक्तं ते रोपादतिथिमिर धिकृत्य गमनम् । नये च शौर्य च वसन्ति संपदः । नयेन पालकियते नरेन्द्रवा। नरः प्रत्युपकारार्थ विपत्तिमभियाश्चति । न रसमन्विष्यति मृग्यते हि वत् । (कु. सं०) नरपति हितकर्ता द्वेप्यतो याति लोके । (प०६०) नराणां नापितो धूनः । (प० त०) नमकसादरं हि नवं पयः। (क० स०) न वस्तु देवस्थासाद्विनधरं मुरेशरोऽपि प्रतिम मीश्वरः। नहि मियं प्रवक्तुमिच्छन्ति मृपा हितैपिणः ।.(कि० म०) नहि मूला प्रसिध्यति । नहि वन्ध्या ते दुःखं यथा हि मृतपुत्रिणी । नहि विचलति मैत्री दूरतोऽपि सितानाम् । नहि सत्वावसादेन स्वल्पाप्यापद्विलच्यते। (क० स०) नहि सर्वविदः सर्वे। नहि सर्वेऽपि कुर्वन्ति सभ्या युक्तिवियेचनम् । नहि सिंहो गजास्कन्दी भयागिरिगुहाशयः। (१००) नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः। नहीनिवज्ञोऽवसरेऽवसीदति । (कि.००) नहीश्वरव्याहृतयः कदाचित्पुष्णन्ति लोके विपरीतमर्यम् । (कु० स०) (५० रा०) (क..) (न० च०) मराहनानां नर एव पन्याः। ना पाणी मुरी मुरो। न विवेक बिना ज्ञानम् । मधेराम्यापरं भाग्यम् । में शरीरं पुनः पुनः। न शान्ते परमं मुरम् । नशा वेदतः परम् । नशिक्षितः प्रयसो हि धीराणां ददये भिया । (क०स०) म पूरा तिमहन्ते हि सीनिमितं पराभयम् । (३० स०) न पदपरणिभिरेय पर सीपलासगमपि प्रकारात । (कु. सं.) मस ससति कि एम्बु र नगद दयने । (५० स०) नाफाले मियते जन्तुर्विद्धः परसतरपि। नातिपीडयितुं भन्नानिन्ति हि महौजसः। (कि० अ०) नाधर्मश्विरमृदये। नानावयविचारणप्रणयिनो लोका यहिबुद्धयः । नानाफलैः फलति कल्पलतेर भूमिः । (म०) नानृतात्पातकं परम् । नामान्यं भवतीह कर्मशतो भाग्यस्य नाता कुतः । नारीणां भूपर्ण पनिः। नाकातपैलजमेति हिमस्तु दाहम् । (ले० ०) नार्यः समाधिवजन हि कलयन्ति । मालं मुशाय मुददो ना दुःसाप प्रयः। (म० मा) नाल्सीयान्पहु मुटतं हिनस्ति दोपः । माऽविष्णुः पृविधीपतिः। नासद्भिः किंचिदाचरेत् । नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं सजेन् । नाम्नि कामसमो प्याधिः । नानियोषमा सदि। (दि. म.) (म० मा०) ·सुभाषितरत्नसण्डमञ्जूषा नास्ति चक्षुःसमं तेजः । नास्ति चात्मसमं यलम् । नास्ति ज्ञानात्परं सुसम् । नाम्ति तृष्णासमो व्याधिः। नास्ति धान्यसमं प्रियम् । नास्ति प्राणममं भयम् । नास्ति यन्धुसमं बलम् । नास्ति भर्तुः समो बन्धुः। (विक्र०) नास्ति मेघसमं वोयम् । नास्ति मोहसमो रिपुः । नास्ति व्यसनिना किंचिद्भुवि पर्याप्तये धनम् । (क० स०) नास्ति सत्यसमो धर्मः। (म० मा०) नास्ति हस्तिसमः ससा। ( नास्ति हस्तिसमो बन्धुः । नास्त्यदेयं महात्मनाम् । नास्त्यहो स्वामिभक्तानां पुत्रे वात्मनि वा स्पृहा । (क० स०) निजहदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः । निजामृतलॊचनसेचनाद्वा पृथकिमिन्दुः सृजति प्रजानाम् । (नै० च०) निपातनीया हि सवामसाधवः । (शि०व०) निःसारस्य पदार्थस्य प्रायेणाडम्बरो महान् । निजेऽप्यपत्ये करणा कठिनप्रकृतेः कुतः। (10 रा०) निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि दुमायते । निर्गलिताम्बुगर्भ शरदन नाईति चातकोऽपि । (र० १०) निजितेपु तरसा तरस्विनां शत्रुयु प्रणतिरेव कीर्तये । (१००) निद्रव्यं पुरुपं त्यजन्ति गणिकाः । (मt०) निर्धनता सर्वापदामास्पदम् । निर्धनस्य कुतः सुखम् । निर्वाणदीपे किमु तैलदानम् । निर्गहः प्रतिपरस्तुपु सतामेतद्धि गोमवतम् । निर्तिमी हि भीरवः। (क० स०) निवसन्ति पराक्रमाश्रया न विषादेन समं समृद्धयः । (कि० म०) निवसमतदारुणि लयो वहिर्न तु ज्वलितः । निवृत्तपापसंपर्काः सन्तो यान्ति हि नितिम् । (क० म०) निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम् । निशार चन्द्रः। (प्रसंगा०) नियज्ञास्त्ववसीदन्ति लोकोपहसिवाः सदा। (क० स०) निमज्ञो नाशयत्येन प्रभोरथमथात्मनः । (क० स०) निसर्गः स हि धीराणां यदापयधिक दृढम् । (क० स०) निसर्गचपलानां हि मादृशां संयमः कुतः । (क० स०) निसर्गतोऽन्तमलिना असाधवः । निसर्गसिद्धो नारीगां सपनीपु हि मरमरः । (क० स०) निस्पृहस्य तृगं जगन् । नि.सङ्गाहपनि महतां मानपूजारहारः। नीचाश्रयो हि महतामपनानहेतुः । नीचैर्गच्छयुपरि च दशाचनमिझमेग। (मे. दू) नीचरनीचरतिनीचनीचैः सवरायः फलमेर साध्यम् । नीचो बदनि न कुस्ते वदति न साधुः करोये । नूनं निरूपैरधिकं हासनः क्रीडति सरः। (क० स०) नृपति जनपदाना दुलंमः। (प०३०) नृपस्य वर्णाश्रमपालन यत्म एर धर्मः। (२०६०) नेन्दुः क्षिपति किं कालं परिक्षीणोऽकमण्डले। (क० स०) नेष्यां भर्तृहितैपिण्यो गणयन्ति हि सुत्रियः । (क० स०) नैका सर्वो गुणमनिपातः। नेवाकृतिः फलति नैव कुलं न शील । (म०) नैता रूपं परीक्षन्ते नासां वयसि संस्थितिः । (हि.) नैवारमनीनमथवा क्रियते मदान्धैः । (शि० क.) नैवान्यया भवति यलिखितं विधात्रा । नैनाश्रितेषु महतां गुणदोपशङ्का । न्याय्यमुपेक्षते हि कः। (नै० च०) न्याय्यां वृत्ति समाचरेत् । न्याय्यारपथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः। (मनु०) पड़ो हि नमसि शिप्तः क्षेतुः पनि मूर्धनि । (क० स०) पञ्चभिर्मिलितः किं यजगवीह न साध्यते। (ने० घ०) पठतो नास्ति मूर्खत्वम् । पथः श्रुतेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् । (२०६०) पर्द हि सर्वत्र गुणावधीयते। पदं सहेत अमरस्य पेलवं शिरीपपुष्पं न पुनः पतत्रिणः । (कु. सं.) पद्मपस्थितं वारि धत्ते मुक्ताफलनियम् । पद्मानां शिशिराद्यम् । पयःपानं भुजंगानां केरलं विपवर्धनम् । (१० त०) पयो गते किं खलु सेतुबन्धः । पयो मुद्यां पशिपु विद्युते । परदुःखेनापि दु.खिता विरलाः। परवुद्धिविनाशाय । परबुद्धिपु बद्धम सराणां विमित्र शति दुरामनामलवयम् । (2० अ०) परभुक्ते हि कमले किमलेजायते रति । (क० स०) परमं लाममरातिभङ्गमाहुः। (कि० अ०) परमार्यमविज्ञाय न भैतन्यं बचिन्नृभिः । (1० स०) परलोकगतस्य को यन्धुः। परलोकजुयां खकर्मभिर्गतयो भिनपथा हि देहिनाम् । Ira ·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् . - (१००) पुत्रः शनुरपण्डितः। (चा नी) पुनप्रयोजना दारा । पुत्रहीनं गृहं शून्यम् । पुत्रादपि भयं यत्र ता सौख्य हि कीदृशम् । पुत्रोदये माद्यति का न हपांत् । पुनर्दरिद्री पुनरेच पापी। पुनराः पुनर्वित्तं । (विक्र० च०) पुनर्धनादयः पुनरेव भोगी। पुस्पा अपि बाणा भपि गुणच्युताः कस्य न भयाय । पुष्पं पर्युपितं स्यजन्ति मधुपाः । पुस्तकप्रत्ययाधीतं । (नारद०) पूज्यं वाक्यं समृद्धस्य । पूर्वपुण्यतया विद्या। पूर्वावधीरितं श्रेयो दुःख हि परिवर्तते । पृथिवीभूषण राजा। पेशलं हि सतीमनः। प्रकृतिः खलु सा महीयसां सहते नान्यसमुमति यया । प्रकृतिमहते कुर्मस्तस्मै नमः कविकर्मणे । । प्रकृतिरियं सत्वयताम् । प्रकृतिसिद्धमिदं हि दुरात्मनाम् । प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् । प्रकृत्या ह्यमाणः श्रेयानालंकारश्च्युतोपलः । (कि० १०) प्रच्छन्नमप्यूहयते हि चेष्टा । र (कि०म०) प्रजानामपि दीनानां राजैव सदयः पिता । प्रजापतेर्विस! हि प्राणिसोऽधिकाधिकः । प्रज्ञा नाम वलं हो निप्पज्ञस्य वलेन किम् । (१० स०) प्रज्ञावल च सर्वेषु मुख्य कार्येषु साधनम् । (क० स०) प्रणामान्तः सता कोपः। प्रणिपातप्रतीकारः संरम्भो हि महात्मनाम् । (१०६०) प्रतिकारविधानमायुषः सति शेपे हि फलाय कल्पते । (क० स०) परवृद्धिमत्सरि मनो हि मानिनाम् । (शि. ५०) परसदननिविष्टः को लधुखं न याति । (भर्तृ०) परसेवकसक्तानां को हि नेहो निजे जने। (क० स०) परहस्तगताः खियः। परहितनिरतानामादरो नात्मकायै । परामतोऽप्युत्सव एव मानिनाम् । परार्थप्रतिपसा हि नेक्षन्ते स्वार्थमुत्तमाः । (क० स०) परिजनतापि गुणाय सद्गुणानाम् । (कि० अ०) परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते । परेगितज्ञानफला हि युद्धयः । परनिन्य चरितं मनस्विनां पयोनुसारोचितमेव शोभते । (क० स०) परैरपयासितवीर्यसंपदा पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम् । (कि० अ०) परोपकारजं पुण्यं न स्यात्क्रतुशतैरपि । परोपकाराय सता विभूतयः । परोपकारार्थमिदं शरीरम् । परोपदेशवेलायां शिष्टाः सर्वे भवन्ति धै। परोऽपि हितवान्यन्धुः। (प० त०) पर्यायपीतस्य सुरेहिमांशोः फलाक्षयः श्लाघ्यतरो हि वृद्धः। (१००) पर्वतानां भयं वज्रात् । (चा० नी०) पलालगालैः पिहितः स्वयं हि प्रकाशमासादयतीक्षुडिम्भः । (ने० च०) पवनः परागवाही रथ्यासु यहारजस्वलो भवति । पश्यन्तु लोकाः कलिकौतुकानि । पश्यन्तु लोकाः कलिदोषकानि । पाणी पयसा परधे सक्र फूत्कृत्य पामरः पियति । पात्रत्याधनमामोति। पारानुसारं फलम् । पादपानां भयं चावात् । (चा० नी०) पापप्रमावापरक प्रयाति । पापे कर्मण्यवसातहिववाश्ये कुना मुसम् । (क० स०) पिण्डे पिण्डे मतिभिसा। पिण्डेप्यनास्या सल भौति। पितृदोपेण मूर्पना। पिपासितेः काव्यरसो न पीयते। पिपामः शास्त्रोधानुत विविधकाम्यामृतरसान् । पिशुनानं या विनति शिनीन्दाः । पीग्या मोहमयी प्रमादमदिरामुन्मराभूवं जगत् । घुमामरटे रटे पायोईगरिता पुछः । (1० स०) पुष्परन्तो हि संगानं पश्यनयुचः कृतान्ययम् । (क० स०) पुण्परेव हि सम्यते मुतिभिः सामंगतिदुरंभा । पुयः पिययोजना। (पानी) 1 '(भ) (क० स०) -- (१००) (शि०२०) (क.स.) (क. स.) प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ यिफलस्वमेति बहुसाधनता। प्रतिक्षणं यावतामुपैति तदेय रूपं रमणीयतायाः । प्रतिपन्नसुहरकार्यनिर्वाहं धीरसम्मता। प्रतिपसानिहिं सहजं हि ससां मतम् । प्रनिवभाति हि श्रेयः पूज्यपूजाम्यतिममः । भतिभातश्च पश्यन्ति स प्रजातां धियः। (1.स.) प्रतीयन्ते न नीतिज्ञाः वृतायतस्य घेरिणः । प्रत्ययः स्त्रीषु मुष्णानि रिमनं विदुपामपि । (१० स०) प्रत्यामसपिपत्तिमूदमनसा प्राशे मतिः क्षीयते । प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सतामीप्सितार्यश्यिय ।। (मे.इ.) प्रत्युत्पामनिरपेणम् । प्रपमा मधुराः पिबन्ति छटु भेषजम् । (क० स०) - (म.रा.) ।

·मुभापितरनसण्डमवृपा १३ प्रबलतमसामेवंप्रायाः गुमेपु हि वृत्तयः सनमपि शिरस. न्यक्षिप्तां धुनोत्यहिराया। (म० शा०) प्रभुचित्तमे हि जनोऽनुवर्तने । (शि० व०) प्रमुमसाहो हि मुद्दे न कस्य । (कु० स०) प्रमुश्च निर्विचारश्च नीतिन प्रशस्यने । (क०म०) प्रमुस्तु विनुवाश्रयः कति न सन्ति कुशिमराः । प्रभूणां हि विभूत्यन्धा धावत्यविषये मतिः। (फ० स०) प्रमी हटप्रवृत्ते हि कस प्रत्यायना भवेत् । (क० स०) प्रमदालोचनन्यन्तं मलीमममिवाञ्जनम् । प्रमाणं परमं युनिः। (म० मा०) प्रमाद्यतां मंणोति सलु दोपममनना । (कि० अ०) प्रयोजनापेक्षितया प्रमूणां प्रायश्चलं गौरवमाश्रितेपु । (कु० सं०) "प्रलयोलसितम्य वारिधेः परिवाहो जगतः करोति किम् । (शि० व०) प्रगदमोहितः प्रायो न विचारक्षमो जनः । (क० स०) प्रसवतोयानि नुनीवलानि सरांमि चेतांमि हरन्ति पुंसाम् । (का०६०) प्रसवानां वाचः फलमपरिमेयं प्रमुरते । प्रसो हि किमप्राप्यमानीह परमेश्वरे । (क० स०) प्रमादचिहानि पुर:फलानि । प्रमादमीम्यानि सतां मुहनने पतन्ति पि नदाहगाः शराः। (अ० दशा०) प्रमून्यन्नं च यौवनम् । प्रस्तुनार्यविरद्धं हि कोऽभिदधादयाडिशः। (१० स०) प्रहर नमतु चापं प्रारमहारमियोऽहम् । प्रदेवनियन्धरयो हि सन्तः । (१००) प्रागेर मुका नयनाभिरामाः प्राप्येन्द्रनील किमुतोन्मयूयम् । (१००) प्राचीनकम यसपन्मुनयो पदन्ति । (म० मा०) मामा मापहिवं कुयोग्यम्यसंयोधरन्यये । (क० स०) प्राणध्ययाय शूराणां जायन हिरगोस्मरः । (क० स०) मागानुदारा विगजन्यानो न पराअपाः। (क० म०) प्राणिनां हि निकृष्टापि जन्मभूमिः परा प्रिया । (१० स०) मागेभ्योऽपि हि धीरागां प्रिया सत्रुप्रतिक्रिया। (न० २०) मागम्योऽप्यर्थमाया विकृपणस्य गरीयमी। (क० स०) मांगरपि हिमयाना म्यामिमंरक्षण प्रतम् । (क० स०) प्रातोऽध्ययः भणादेय हार्यते मन् द्विना। (2010) प्रामोनीष्टमनिमः। (३.० स०) प्राप्यो कि यशः शुनमनहीएस माहमम् । (क० स०) प्रायः प्रत्ययमायते म्पगुगतमादरः। (१० सं०) प्रायः वधूग्रपयोन दृश्यते मोहद लोके । प्रायः मममंगयो सिमने देनानुरूपं फलम् । प्रायः सरपुरमानिनोऽपि लमने देवानुरपं फलम् । प्रायः समानविद्याः परस्परयः पुरोभागाः। प्रायः समासनविपत्तिकाले धियोऽपि पुंसां मलिनी. भवन्ति। प्रायः सर्वो भगति करणावृत्तिराद्रांन्तरात्मा। (मे० दू०) प्रायः नियो भवन्तीह निसर्गविपमाः शटाः । (क० स०) प्रायः स्वं महिमानं क्रोधापतिपद्यते हि जनः । प्रायेण गृहिणीनेत्राः कन्यार्येषु कुटुम्बिनः। (कु० सं०) प्रायेण मायांदोशील्यं स्नेहान्धो नेक्षते जनः । (क० स०) प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा खताश्च यः पाश्वतो भवति तं परिवेष्टयन्ति । (१००) प्रायेण सत्यपि हितार्थकरे विधी हि श्रेयांसि लम्थुमसुखानि विनान्तरायः। (कि० म०) प्रायेण साधुवृत्तानामत्यायिन्यो विपत्तयः। प्रायेण सामग्यविधी गुणानां परामुखी विश्वसृजःप्रवृत्तिः। (कु० सं०) प्रायेणायममध्यमोचमगुणः संसर्गतो जायते । (मर्नु०) प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रापदां माननम् । (म०) प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितम्तन यान्त्यापदः। (मर्च०) प्रायो वारितवामा हि प्रवृत्तिर्मनमो नृणाम् । (क० स०) मायोऽशुभस्य कार्यस्य कालहारः प्रतिक्रिया। (क० स०) प्रारभ्य चोत्तमजना न परित्यजन्ति । (मर्नु०) प्रासादशिसरस्थोऽपि काकः किं गरडायते । (प० त०) प्रिययन्धुविनाशोत्यःशोकाग्निः कं न तापयेत् । (क० स०) मियमनु मुकृतां हि स स्पृहाया बिलम्यः। (नै० च०) प्रियमांसमृगाधिपोजिमतः किमवद्यः करिकुम्भजो मणिः। (शि०२०) प्रियानाशे परनं फिल जगदरण्यं हि भवति । (मे० दू०) प्रियेषु मौभाग्यफला हि चारता । (कु० स०) प्रिये सीमाहादः। प्रौदं निवान्नमामीद्वन इव भवता शूरशून्ये रणेऽस्मिन् । फलं भाग्यानुसारतः। (म० भा०) फलेन पलमादिशेत् । बत स्त्रीणां चञ्चलाश्चित्तवृत्तयः । (क० स०) यवाश्रितानुरोधेन किन कुर्यन्ति साधरः । (क० स०) बधिरस्य गानम् । यधिरान्मन्दकर्णः श्रेयान् । यतात्यार्थपरीपादं सलसंवादगृहला । (क० स०) बन्यः को नाम दुष्टानाम् । पन्धुरप्यहितः परः। यलपति सनि देये यन्युमिः किं विधेयम् । यलपदापि शिक्षितानामारमन्यप्रत्ययं चेतः । (10 शा०) यलं मूर्यस्य मौनियम् । यली यलं घेति न येत्ति निलः ।

·१४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् (न० च०) . एव। यलीयसी पलमीश्वरेच्छा। (म० भा०) बहुरना वसुंधरा । बहुवचनमल्पसारं यः कथयति विप्रलापी सः । यहुविधास्तु सदा कल्याणसिद्धयः । (क० स०) यहाश्चर्या हि मेदिनी। (क० स०) घालानां रोदनं वरम् । बुद्धयः कुछगामिन्यो भवन्ति महतामपि । बुद्धिः कर्मानुसारिणी। (चा० नी०) घुद्धिर्नाम च सर्वत्र मुख्यं मित्रं न पौरुषम् । (क० स०) धुद्धेः फलमनाग्रहः। धुवा वा जितमपरेण काममानित स्वगुणमपत्रपः क (शि० व०) बुभुक्षितः किं करोति पापम् । (प० त०) । बुभुक्षित न प्रतिमाति किंचित् । युमुक्षितैयाकरणं न भुज्यते । बोधे बोधे सचिदानंदभासः । घुवते हि फलेन साधनो न सु कण्टेन निजोपयोगिताम् । (नै० च०) भक्तानामनिवाच्यं हि चेष्टितम् । (क० स०) भत्या कार्यधुरं वहन्ति कृतिनस्ते दुर्लभास्त्यादृशाः । भस्या हि तुप्यन्ति महानुभावाः । भेदस्तय प्रयोक्तव्यो यतः स वशकारकः । (प० त०) भङ्गेऽपि हि मृणालानामनुयनन्ति तन्तः। भजन्ति वैतसी वृत्ति राजानः कालवेदिनः । (क० स०) भजन्त्यात्मभरित्वं हि दुर्लभेऽपि न साधरः। (क० स०) भद्रकृयामुयाजद्रमभद्रं चाप्यमद्कृत् । (क० स०) भद्रममदं वा कृनमारमनि कल्प्यते। (क० स०) भपकांश्यकोपानां गृहं हि हादसा द्विजाः । (क० स०) भये सीमा मृत्युः। (५० स०) मतो चखीकृतं पापम् । भतार हि विना नान्यः सतीनामनिवान्धवः । (क० स०) भर्तुमानानुसरणं खीणां च परमं प्रतम् । (क० स०) भवति महामु न निष्फलः प्रयासः । (वि० व.) भवति योजयितुर्वचनीयता। भवति हि विनवता गुगोजनानाम् । (शि० व०) भरति हदयदाही शल्यतुत्यो धिपाः । भवन्ति करायलाः सर्यसापीह मिदयः। (क० स०) भवन्ति याचोसरे प्रयुका ध्रुवं प्रविस्पष्टफोदयाय । (१० स०) भान्ति साम्येऽपि निविटचनमा यशियनिारयाः रिया। (कु० सं०) भान्त्यव्यभिचारिण्यो मनुरिष्ट पनियताः । (10 स०) भान्गुइपासपल्यामराः। (ए००) भवन्तहि भद्रा धांदर यादरात् । भवितव्यता बलवती। (म० स०) भवितव्यं भवत्येर कर्मणामीशी गतिः। (म० मा०) भवितव्यस्य नासाध्यं दृश्यते बत दृश्यताम् । (क० स०) भवितव्यानां द्वाराणि भवन्ति सयंत्र । (म० चा०) भवेन यस यत्कर्म स तत्कुर्वन्विनश्यति । (क० स०) भवो हि लोकाभ्युदयाय तादृशाम् । भस्मीभूतस्य जीवस्य पुनरागमनं कुतः । भाग्यनैन हि लभ्यते पुनरसी सर्वोत्तमः सेवकः । भार्या मूलं गृहस्थस्य । (दम्पती०) भार्यासमं नास्ति शरीरतोषणम् । भार्याहीनं गृहस्थस्य शून्यमेव गृह मतम् । भारस्थिराणि जननान्तरसौहदानि । (म० श०) भिक्षुको भिक्षुक र श्वानवद्गुर्मुरायते । भिरुचिहि लोकः। (१००) भीता इव हि धीराणां यान्ति दूरे विपत्तयः । (२.० स०) भूतार्थकथने यस्य स्थेयस्येव सरस्वनी । भूतार्थच्याहृतिः सा हि न स्तुतिः परमेष्टिनः । भूभृद्रत कनकशिखरी। (प्र०म०) भूयोऽपि सिक्तः पयसा घृतेन न निम्ववृक्षो मधुरत्वमेति। . भोगरत्नं मृगाक्षी। (प्र०म०) भोगो भूपयते धनम् । भोग्य किं रमणीं विना। भ्रष्टस्य का वा गतिः। मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः । (मन) मणेस्तुल्यं मूल्यं सहजसुभगस्य पुतिमतः । मतिरेव बलाद्रीयसी। मदमूढवुद्धिपु विवेकिता कुत्तः । मद्यपस्य कुतः सत्यम् । मद्यपाः किं न जल्पन्ति । मद्ये मारकसुहाद प्रसक्ता स्त्री सती कुतः । मधुसमयभूपा मनसिजः। मधुरविधुरमिधाः सृष्टयो हा विधानुः । मधुरापि हि मूर्छयते विपविपिसमाश्रिता घाडी । मन.पूत समाचरेत् । मन एव मनुष्याणां कारणं यन्धमोक्षयोः । मनस्य यस्य कर्मण्ये महात्मनाम् । (ग०५०) मनस्वी कार्यार्थी म गणपति दुःखं न च मुखम् । (लत) मनीषिणः सन्ति न ते हितैषिणः । मनोभूपा मंत्री मनोरथानामनिन यिने । मनो हि जन्मान्तासंगतिमम् । मन्दायन्ते ग मलु मुहदामम्युपेताहत्याः। (मे.) मन्ये दुग्नचित्तविहरणे धागपि मनोगमः । मपि तु कृतनिशने विविष्याः परेण । (शि.प.) (क० स०) (१०म०) (1०110) (च. नी.) (म०१०) - (२० म०) (500) ·मुमापिनरजलण्डमपा किंचन। मय्युल्लचितमर्यादे को हि तिष्टेम्वरत्मनि । (4० स०) मरणं प्रकृतिः दारीरिणाम् । (र०व०) मदन गुगनधनम् । मर्मगास्यमपि नोचरणीयम् । महा हि धैर्यममिमाव्यमवम् । (वि० स०) महवां हि सर्यमथवा जनातिगम् । (शि० व०) महवामनुकम्पा हि विरुद्धषु प्रतिक्रिया। (क० स०) मदतीमपि नियमाप्य विलयः सुजनो न रिसरति जातु (शि०५०) महत रुजपि गुणाय महान् । (कि० म०) महाजनो येन गतः स पन्याः। (प००) महानपि प्रसनेन नीचं सेविनुमिच्छति । महानुभावः प्रतिहन्ति पौरपम् । (वि० अ०) महान्महत्येव करोति विक्रमम् । (प० त०) महीवलस्पर्शनमानभिन्नमृदं हि राज्यं पदमैन्द्रमाहुः । (र० व०) महीपतीनां विनयो हि भूपणम् । महेश्वरमनाराध्य न सन्तीमितमिद्धयः। (क० स०) महोदयानामपि संघवृत्तिता सहायसाध्याः प्रदिशान्ति सिद्धयः। (वि० स०) मालिदिम तब प्रसादवरातो दोपा अपि स्युगुणाः । माता च व्यभिचारिणी। (चा. नी.) मातापितृभ्यां शप्तः सन्न जातु सुसमभुते। (क० स०) मातृजवा हि वरसस्य स्तम्भीमरनि यन्धने । (प० त०) मात्सर्यरागोपहवात्मनां हि स्खलन्ति साधुप्वपि मानसानि । (मि० अ०) मापर्येण दुरात्मरोऽपि नुजनं दृष्ट्वा सदा हासते । माया समं नाम्नि शरीरपोपणम् । मादृशो हि कयं कुयुः सत्त्वोलाइनमानसम् । (क० स०) माने म्लाने कुतः सुमम् । मामरसं बसन्तः। (प्र० म०) मित्रं च सारं च घचो हि वाग्मिता। (न० च०) मिनाथगणिवप्राणा दुलंमा हि महोदया. । (क० स०) मिथ्या परोपकारो हि कुतः स्सालस गर्मगे । (क० १०) मिष्टालमिवरे जनाः। (नै० च०) मुस्त्या यलिमु काकी कोक्लेि रमते कथम् । (क० स०) मुसं चिमुच्य वसितस्य धारया वृधव नासापयधारनश्रमः । (नै० च०) मुपरवारमरे हि रािजते। (कि० म०) मुख्यमनं हि मघ्रस्य विनिपातप्रतिक्रिया। (क० स०) मुद्यन्येव हि कृच्छेपु संभ्रमचलितं मनः । (कि० म०) मुसन्मार्गममार्ग वा रागान्ध को हि पश्यति । (क० स०) मूढः परप्रत्यगनेयदिः। (१० त०) मूर्यस्य किंशावायाप्रयाः । मूसंस्य हृदयं शून्यम् । मूसाणां योधको रिपुः। मूहि सङ्गं क्म्यामि सम। (क. १०) मूगों दृष्टव्यलीकोऽपि च्यानमान्त्वेन तुम्यनि। (० स०) मूीऽनुमानि क्लेशं न कायं कुरते पुनः। (क० स०) मूच्छन्त्यमी विकाराः प्रायेगैश्वर्यमचेषु । (म० शा०) मृत्योः सत्र तुल्यता। मेघालोके भाति सुखिनोऽप्यन्ययावृत्ति चतः कण्टालेप. प्रणयिनि जने किं पुनरसंस्थे । (मे० दू०) मेयो गिरिजलधिपपी च । (प०व०) मोघा हि नाम जायेत महत्सूपतिः कुतः। (क० स०) मोहान्धमनिकं हि श्रीश्विराय न सेवते । (क० स०) मौन विधेयं सततं सुपीमिः। मौनं सार्थसाधकम् । मौनिनः कहो नास्ति। म्लायति श्रीः कुलस्वीर गृहे वन्यस्यधिष्ठिने । (क० स०) यं यं पश्यमि तस्य वस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः । (मर्नु०) यतः सतां हि संगत मनीपिमिः साप्तपदीनमुच्यते । (कु० स०) यतः सत्यं ततो धर्मः। यतो धर्मस्ततो धनम् । यतो नागास्ततो जयः। यतो रूपं ततः शीलम् । यत्तदने नियमिर परिणामेऽमृतोपमम् । यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोपः। यत्पूर्व विविना टलाटलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः। यत्र निद्वजनो नान्नि साध्यन्नपाल्पधीरपि । यनानिस्तत्र गुणा वसन्ति । यास्ति लक्ष्मीनियो न तत्र । यया चित्तं तथा वाचो यया वाचस्तथा त्रियाः। यथा देशस्तथा भाषा। यया चीनं तयाङ्करः। यथा भूमिम्नया तोयम् । यथा राजा तथा प्रजा। यया वृक्षस्तया फलम् । यथाशत्तयतिथेः पूमा धी हि गृहमेधिनाम् । (क० म०) यथोत्तरेच्छा हि गुगेपु कामिनः । (कि० म०) ययौप, म्वादु हितं च दुर्लभम् । यदध्यामितमदिनद्धि तीर्थ प्रचक्षते । (०स०) यदनुद्वेगत माध्यः पुरवाय. सदा बुधैः। (क० म०) यदन्नं भक्षयेनित्यं जायते वादशी प्रज्ञा । यदि पात्यन्तमृदुता न कस परिभूतये । (क. गं०) यदेव रोचते यस्मै भरेतत्तस्य सुन्दरम् । यद्देन एलाटपत्रलिपितं तनोमिनु कः समः ।

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् । . यात्रा निजमालपट्टलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः । यदावितारमा नियते जन्तुस्सद्रूपमनुते । (क० स०) यद्यपि शुद्ध लोकविरुद्ध नाररणीयं नाचरणीयम् । यद्वा तद्वा भविष्यति । यशः पुण्यैरवाप्यते। (चा० नी०) यस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः। (१०व०) यस्याश्वास्तस्य काशनम् । यस्याश्वास्तस्य मेदिनी। यः क्रियावान्स पण्डितः। यो गोविन्दरसप्रमोदमधुरा सा माधुरी माधुरी। याचरो याच दृष्ट्वा श्वानवदुर्गुरायते । याचनान्तं हि गौरवम् । यात्रा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धामा । (मे० दू०) यारो यः कृतो पाना भवेत्तादश एव सः। (क० स०) यादृशास्तम्तवः कामं ताशो जायते परः। (क० स०) यानरलं हि सुरगः। (प्र० भ०) यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य नियंशोऽपि सहायताम् । (अ० रा०) या यस्य प्रकृतिः स्वमारजनिता केनापि न त्यज्यते । या राका शशिशोभना गतघना सा यामिनी यामिनी । या लोकद्वयसाधनी तनुभृतां सा चातुरी चातुरी। या सौन्दर्यगुणान्विता पतिरा सा कामिनी कामिनी । युक्तं न या युक्तमिदं विचिन्त्य वदेद्विपश्चिन्महतोऽनु- रोधात् । युक्तानां खलु महतां परोपकारे कल्याणी भाति रजस्वपि प्रवृत्तिः। (फि० अ०) युक्तानां विमलतया तिरस्क्रियायै नाक्रामन्नपि हि भवत्पल शि० ३०) युक्तियुक्त प्रयझीयामालादपि विचक्षणः । पुदस्य धाता रम्या स्यात् । ये मन्ति निरर्थक परहितं ते फे न जानीमहे । (भत०) येन केन प्रसरण प्रसिद्धः पुरपो भवेत् । येन धियः संधयदोपरूदं स्वभारलोलेस्ययशः प्रमृष्टम् । ये नाम फेचिदिइनः प्रथयन्यज्ञानानन्तु ते किमपि सान्प्रति नेप यतः। (मा० मा०) येनेष्टं तेन गम्यताम् । योगटित्तोयदयोरिबास्तु । योजकस्तत्र दुर्लभः। यो यदपनि यीनं हि लमते सोमपितरफलम् । (फ० स०) रक्षन्नि पुण्यानि पुरा गनि । लापटे यया। रमदीपम्प हि शिगा यात्ययापिन गरयति । रसम्पयन पायो विरक्षिामदनि । (म.१०) र समायुना फायनेन । रमार पुग्यन एयरमम् । (फु० म०) रन्ध्रोपनिपातिनोऽनाः। (म० शा०) रम्याणां विकृतिरपि श्रियं तनोति । (कि० म०) रविपीतजला तपात्यये पुनरोधेन हि युज्यते नदी । (कु० स०) रसमूला हि व्याधयः। रहस्यं साधूनामनुपधि विशुद्धं विजयने । राजा राष्ट्रकृतं पापम् । (वृकचा०) राजा सहायवान्शुरः सोत्साहो जयति द्विपः । (क० स०) राज्ञः पापं पुरोहितः। (१० चौ०) रामधाम शरणीकरणीयम् । रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय । (म० दू०) रक्तपाणिनं पश्येत राजानं देवतां गुरुम् । रिपुबपि हि भीतेपु सानुकम्पा महाशयाः। (२० स०) लक्ष्मीरनुसरति नयगुणसमृद्धिम् । लक्ष्मीर्यस्य गृह स एव भजति प्रायो जगद्वन्द्यताम् । लकेश्वरो हरति दाशरथेः कलनं प्राप्नोति बन्धमय दक्षिण सिन्धुराजः । लब्धदिव्यरसास्वादः को हि रज्येदसान्तरे। (क० स०) लब्धस्पर्शानां भवति फुतोऽधया परस्था। (शि० ३०) लभेत वा प्रार्थयिता न या श्रियं श्रिया दुरापः कथमी. मितो भवेत् । ललितान्तानि गीतानि । लाभः परं खलु मुखे तब भस्मपातः । लिरितमपि ललाटे मोजिस का समर्थः । लीलया भवजलं तरणीयम् । लुब्धमर्थन गृह्णीयात् । लुब्धानां याचकः शनुः। लोके पशुश्च मूसंश्च निस्विकमनी समो लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्दति । लोकोपदसिताः शश्वरसीदन्त्येव हबुद्धयः । लोभः पापस्य कारणम् । लोभमूलानि पापानि । घका श्रोता पयमासि रमन्ते तत्र संपदः । यक्ति जन्मान्तरभीति मनः निलदकारणम् । (क० स०) घके विधी वद कर्य व्यवसायसिद्धिः । बचने किं दरिद्रता। पपोभूपा सत्यम् । (प. म.) चायन्ते हेलयघेह कुशीभिः सरमायाः । पत्रादपि हि योराणां चित्तरममगडितम् । (रु. १०) पद प्रदोपे पुटचन्द्रशारशरिभारी यागाप करते। (अ ००) (१० त०) - जलीघः। (क० स०) (104) (1०1०) (पु.110) -- पनेऽपि दोपाः प्रभवन्ति रामिणाम् । वयोगते पनितारिणामः । परं हि मानिनो मुरयुनं दैन्यं मनानायरः । (रु. ४०) ·सुभापितरत्नसण्डमजूपा । घर केन्यं पुंसां न च परफललामिगमनम् । (भटुं०) वरं प्राणत्यागो न च पिशुनगाक्येचमिरचिः । वरं भिक्षाशिवं न मानपरिसण्डनम् । (६० चा०) वरं मौन कार्य न च वचनमुकं यदन्तम् । घरविमवभूपा वितरणम् । वरयेत्कुलजां मानो विरूपामपि कन्यकाम् । (१० चा०) पर्वमानेन कालेन वयन्ति विचक्षणाः । वशिनां न निहन्ति धैर्यमनुभावगुगः । (कि. म०) यमुमत्या हि नृपाः फलत्रिणः । (र०व०) वस्त्रपूतं पिनेजलम् । (का० नी०) वस्त्राणामातपो जरा। (प० त०) वाद्यानोत्पादितास वैराको नानुतप्यते । (क० स०) वान्छारतं परमपदयी। (प्र० भ०) वाते वाति कदम्बपुप्पसुरमो केन प्रवारिष्यते । वामे विधी न हि फलन्त्यभिगान्छितानि । वारानेर नृपनीतिरनेकरूपा। (म०) वासः प्रधान सलु योग्यतायाः। वासोविहीनं बिजहाति लक्ष्मीः । विकारं खलु परमायतोझावानारम्भः प्रतीकारस्य । (म० शा०) विकारहेती सति विक्रियन्ते येपनि चेतांसि त एव धीराः । (कु. स.) निक्रियाये न कल्पते संबन्धाः सदनुष्ठिताः। (कु० सं०) विक्रीते करिणि किमको बिगद । विनवत्यः प्रथितार्थमिद्धयः। (अ० शा०) निचित्रमायाः कितना ईशा एव सर्वदा । (क० स०) चिचियरूपाः खलु चित्तवृत्तयः । (कि० म०) विचित्रविधये तस्मै सदा विधये नमः । (क० स०) विचित्राः सलु वासनाः। विचित्रो यत कायस्य विपाकविषमः क्रमः। (क० ०) विमानतोऽपि सनयस्य रौदतां भवत्याये परिमोहिना (कि० म०) वित्तेन रक्ष्यते धर्मों विद्या योगेन रक्ष्यते । (१० चा०) विदग्या मपि पश्यन्ते निर्णनया नियः। (क० स०) विदेशे यन्धुलामो हि मरारमृतनिर्मरः । (क० स०) विधातुराणां न मुखं न निद्रा । विद्या ददाति दिनयम् । बिया मिनं प्रवामे च । (१० चा०) विद्या रूपं कुरूपिणाम् । विद्या विनादाय धनम् । (०२०) विद्यापमं नाम्नि शरीरभूषणम् । विद्या सर्यस्य भूपणम् । विद्या स्तम्यस्य निष्फला। विद्वान्बुलीनो न करोनि गर्यम् । विहान्सर्वगुणेषु पूजिततनुर्मुसंस नान्या गति । सु.२० भा० विद्वान्सयंत्र पूज्यते । (चा. नी०) विधिरहो बलमानिति मे मतिः । (माग०) विधिरच्लो नृगाम् । विधिर्हि घटयत्यर्यानचिन्त्यानपि संमुसः। (क० स०) विधिलिसितं बुद्धिरनुसरति । विधेर्दिचित्राणि विचेष्टितानि । विधेर्विलापानन्धेश्य वरताको हि तर्कपेत् । (क.स.) विनयाद्याति पानाम् । विनयो हि सतीनतम् । (क० स०) बिनाप्यर्थंधारः स्पृशति यहुमानोति पद । बिना मलयमन्यत्र चन्दनं न प्ररोहति । विनाशकाले विपरीतयुद्धिः। निनाध्या न शोभन्ते पण्डिता वनिता लता। विना हि गुर्वादेशेन संपूर्गाः सिद्धयः कुतः । (क० स०) विनियोगप्रसादा हि किंकरा. प्रमविन्यपु । (कु० सं०) विनीतनागः किल सूनधाररेन्द्रं पदं भूमिगतोऽपि मुखे । (र०व०) विपदा परिमूताः किं व्यवस्थन्ति विलम्बितुम् । (कु० सं०) विपदि न दूषितातिभूमिः। (शि००) विपदोऽपि पदं श्लाघ्योऽपकारपति नो हि सः । (कु० सं०) विनियमप्याकण्यं घूते प्रियमेव सर्वदा सुजनः । विभूषणं मौनमपण्डितानाम् । (म०) विमल कलुपीमवय चेतः कथयत्येव हितैषिणं रिपुं वा। (कि० अ०) विरक्तस्य तृणं जगत् । विरक्तस्य तृगं मायाँ। विलम्नितुं न खलु सदा मनसिनो विधित्सवः कलहम. वैश्य विद्विपः। (शि०६०) बिलामिनी हि सर्यस्य संध्ये क्षगरागिगी । (क० स०) विवक्षित झनुकमनुतापं जनयति । (म० १०) विवेकवाराशतधौतमन्तः सतां न कामः कलुपीकरोति । (ले० च०) विशासान्तानि मेघानि । विश्वासं स्त्रीपु वर्जयेत् । (पृ. चा०) विश्वासः कुटिलेषु क.। (क्र० स०) विश्वासयत्याशु सतां हि योग । (कि० १०) वि गोष्टी दरिद्रस्य। विपमप्यमृवं कचियेदमृत या विषमीश्वरेच्छया । (१००) विषयाकृष्यमाणा हि निष्टन्ति मुपये कयम् । (१० म०) विषयिग. कस्यापदोऽयं गताः । (शि० पु०) निपक्षोऽपि संपर्थ्य स्वयं छेनुमसांप्रतम् । (कु० सं०) वीरसाहाय्यनिर्विता. मुसलम्या हि मिद्धयः । (क० स०) वीरो हि स्वाम्यमईति । (क० स०) वृशं क्षीणफलं सजन्ति विहगाः। (स०र०) -- मतिः।

·सुभाषितरत्नभाण्डागारम् r . वृत्तं हि राज्ञामुपरद्धवृत्तम् । (र० वं०) पृथा सुप्तस्य भोजनम् । वृथा दानं समर्थस्य । वृथा दीपो दिवापि च । वृथा भवेदसङ्ग्रहान्धस्य हितोपदेशना । (कु० सं०) वृथा वृष्टिः समुद्रे । वृद्धस्य तरंगी चिपम् । वृद्धा जना निष्करणा भवन्ति । वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । वृद्धा नारी पतिव्रता। वेदाजानन्ति पण्डिताः। वेश्यागने नृपनीतिरनेकरूपा । येश्यानां च कुतः स्नेहः । 'प्याघ्रस्य चोपवासस्य पारणं पशुमारणम् । प्याजमप्रणयोक्यैनन्या को न बध्यते । (क० स०) भ्यादिश्यते भूधरतामवेक्ष्य कृष्णेन देहोद्वदनाय शेपः। (कु० सं०) ध्याधितस्यौप, मित्रम् । "माभिरक्षा हि सतामलंक्रिया । '(कि० म०) शक्तयो नियता वारि वैधुताग्निं नु हन्ति किम् (क० स०) शक्या हि केन निश्चेतुं दुहाना नियतेर्गतिः । (क० स०) शोरपि गुणा याच्या दोषा वाच्या गुरोरपि । शयनतलरनं शशिमुपी। (प्र० भ०) शरीरमूला हि नृपा मन्त्रमूला च राजता । (क० स०) शारीरमाचं गलु धर्ममाधनम् । (कु० स०) भावाधावान तथा सूचीक्षतवेदना याहा । पात्रेण रक्ष्यं यदाक्यरक्षं न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति । (२०६०) दाम्येत्प्रत्यपकारेण नोपकारेण दुर्जनः । (कु० स०) माप्नं हि निश्चितधियां फन सिद्धिमेति । (शि. ५०) शाखाटियलीयसी। शिरसि लिपितं लक्ष्यति कः । शिष्यपापं गुरुवया । शीलं परं भूपणम् । शीलं भूपपते पुटम् । शीलं हि चिदुपी धनम् । (क० स०) वशीलं हि सर्यस्य मरस्य भूपणम् । शुचिः क्षेमरो राजा। मुचिनारी पनियता। शुचिर्भूमिग तोयम् । गुमाहि मोदी (क० स०) शुभस शीघ्रमगुमय कालहरणम् । गुमापारम्य कः पुपादाम दिसतनः। (भ०) गुम्फयने पहिरोनि तिम् । शूरं कृतज्ञ सहिदं च लक्ष्मी स्वयं याति निवासहेतोः। (प०१०) शूरस्य मरणं तृणम् । शूराणां मृतमारणे नहि परो धर्मः प्रयुक्तो बुधैः । शूरा हि प्रणतिप्रियाः। (क० स०) शोककन्दःछ कन्या हि कानन्दः कायवान्सुतः। (क० स०) शोभन्ते विद्यया विनाः। शोषितसरसि निंदाचे नितरामेवोद्धतः सिन्धुः । श्यालको गृहनाशाय । (चा० नी)! श्रद्धया न विना दानम् । श्रवणपुटरलं हरिकथा । (म० म०) श्रवणमुरासीमा हरिकथा। (म० म०) श्रीकृष्णस्य कृपालवो यदि भवेत्कः कं निहन्तुं क्षमः । श्रीपतेः पदयुगं स्मरणीयम् । श्रीमदलात् प्रभवति । (म० भा.) श्रेयसि केन तृप्यते। '(34) श्रेयान्हि मानिनो मृत्युनंदगात्मप्रकाशनम् । (क० स०) श्रोत्रस्य भूपणं शास्त्रम्। संपरसु महतो चित्तं भवत्युत्पलकोमलम् । संसर्गजा दोपगुणा भवन्ति । (भ) संदर्पिणा सह गुणाभ्यधिकैर्दुरासम् । (शि० ब०) सकलं शीलेन कुर्याद्वशम् । सकलकृतिसीमा श्रुतिभूतिः । सकलगुणभूपा च विनयः । सकलगुगसीमा चितरणम् । सकलमुरासीमा सुघदगा। सकृतिविमानपि हि प्रयुक्तं माधुर्यमीरे हरिणान्महीतुम् । । (१० म०) (१० म.) (104) (म०पी०) सक्षत्रियखाण सहः सतो यः। ससि साहजिक प्रेम दूरादपि विजायते ।। संकटे हि परीक्ष्यन्ते प्राज्ञाः शूराथ संगरे। (क० स०) संकल्पैकप्रधाना हि दिव्यानामसिलाः प्रियाः । (क०४०) . सङ्गः सतां किमु न मालमातनोति । (माग०) सझारसंजायते कामः। सट्टामो नाम शूराणामुत्समो हि महानयम् । (क० स०) सतां प्रजोन्मेपः पुनरयमसीमा विजयते । सा महरसंमुररधावि पौरपम् । (न. च०) सतां हि चेतःशुचितामसाक्षिका । सतां हि सः सकलं प्रसूर्यते। सना हि संदेहपदेपु वस्तुपु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृपयः। (भाग) . (म.) मतां हि माधुशीलवाम्यमान निपटने । सता गुरजिगी हि चनगि खीतृणं रियत् । (.स.) सतीपमो हि मुखीणां चिन्यो न मुददादयः । (रु. म. सतु निरवधिरका सननाना विवेकः। सत्वाधीना हि मिद्धयः। (6.80) ·सुभाषितरजमण्डमजूपा १९ . (शि०२०) सांवानुरूपं सर्यस्य धाना सर्व प्रयच्छति । (क० स०) सत्पुत्र एवं कुलसमनि कोऽपि दीपः । सत्यः प्रवादो यरिछप्वनी यान्ति भूरियाम् । (क० म०) सत्यनियतपरसं वयसा सुजन जनावलयितुं क ईशते । (शि० व०) सत्यपूतां यदेवाणीम् । सत्यं सम्यकृतोऽल्पोऽपि धर्मो मूरिफलो भवेत् । (क० स०) सत्य कण्ठस्त्र भूपणम् । सत्यं न वद्यच्छलमभ्युपैनि। सत्यमेव जयते। (वृ० चा०) सत्येन तपते रविः। (१० चा०) सत्येन धार्यते पृथ्वी। (१० चा०) सत्येन पूर्यते साक्षी। सत्येन वाति वायुश्च । (वृ. चा०) सरसंगतिः कथय किं न करोति पुंसाम् । (मनु०) सदसद्वा नहि विदुः कुस्त्रीवचनमोहिताः । (क० स०) सदाभिमानकधना हि मानिनः। (शि० व०) सदा स्वाद्योऽत्र यचित्तस्तन्मयत्वमुपैति सः। (क० स०) सदोभूपा सूक्तिः। सद्भावाः फलति न चिरेणोपकारो महसु । (मे० दू०) सद्धिः कुर्वीत संगतिम् । सद्भिरेव सहासीत । सनिर्विवाद मैत्री च । सद्भिस्तु लीलया मोकं शिलालिसितमक्षरम् । सद्यः फलति गान्धर्यम् । सद्य एव सुकृतां हि पच्यते कल्पवृक्षफलमि काट्टितम् । (१००) स धार्मिको यः परमर्म न स्टशेत् । स धीरो यो न संमोहमापाकालेऽपि गच्छति । (क० स०) सन्तः परीक्ष्यान्यवरगजन्ते। सन्तः परार्थ कुर्वाणा नावेक्षन्ते प्रतिक्रियाम् । (म० मा०) संदतिः शुद्धवंश्या हि परत्रेद च शर्मणे । (२०५०) संवोप एव पुरुषस पर निधानम् । संतोपतुल्यं धनमस्ति नान्यत् । संतोपे ग्राह्मणः शुचिः। संदी भवने तु पखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः । (मर्ने०) मंधत्ते भृशमरति हि सद्वियोगः । संधि कृत्वा तु हन्तव्यः संप्राप्तेश्यसरे पुनः। (क० स०) संनिहष्टे निकृष्टेऽपि कष्टं रज्यन्ति कुस्त्रियः। (क० स०) समारलं विद्वान् । समये हि सर्यमुपकारि कृतम् । (शि०२०) समयों यो नित्यं स जयतितरां कोऽपि पुरुषः । समानशीलय्यमनेषु सक्ष्यम् । (हि० ५०) समीरणो नोदयिता भनि च्यादिश्यते केन हुनाशनस । (९० म०) संपत्सु हि मुमचानामेकहतुः स्वपौरखम् । (क० स०) संपूर्णकुम्मो न करोनि शब्दम् । संभवत्यभिजातानाममिमानो द्यकृत्रिमः । (क० स०) संभावना ह्यधिकृतस्य तनोति तेजः । (कि०म०) संभाविवस्य चाकीर्तिमरणादनिरिच्यते । (म० गी) संमुखीनो हि जयो ध्रप्रहारिणाम् । (२०५०) सरित्पनिनहि समुपैति रिकताम् । सरित्पूरमपूर्गाऽपि क्षारो न मधुरायते। (यो० वा०) सर्पः फरः सलः क्रूरः सात्तरतरः सलः। (चा० नी०) सर्व स्नेहायवर्तते। (न. मा.) सर्वः कान्तमात्मीयं पश्यति । (म0 110) सर्वः कालवशेन नश्यति । सः कृच्छ्रगतोऽपि वाचति जनः सत्यानुरूपं फलम् । (मनु) सर्वः प्रार्थितमर्थमधिगम्य मुखी संपद्यते जन्तुः । राज्ञां तु चरितार्थता दुःसोचव । (म० शा०) सर्वः प्रियः सलु भवत्यनुरूपचेष्टः । (शि०३०) सर्व कार्यवशाजनोऽभिरमते ताकस्य को वहमः । (म०) सर्व जीवद्भिराप्यते । (क० स०) सर्व यस पशाइगात्स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः । सर्व रसमुपद्रवेश सहित निर्दोपमेकं यशः । सर्व शून्यं दरिद्रस्य। (प.व.) स सत्ये प्रतिविम् । (चा० नी०) सर्व सावधि नावधिः कुलभुवां प्रेम्णः परं केवलम् । सर्वनाशाय मानुलः । (चा० नी०) सर्वमत्सन्तर्हितम् । सर्वलोकप्रतिष्टायां यतन्ते यहवो जनाः। सर्वशून्या दरिद्रता। सर्वश्चित्तप्रमाणेन सदसद्वाभिवान्छति । (क० स०) सर्वस्यौपधमम्ति शास्त्रविहितं, मूर्खस्य नास्त्यौ. पधम्। (१० त०) सर्वाने दुर्जनो विपम् । सर्वारम्मानण्डुलप्रस्थमूलाः। सर्वास्ववस्थासु रमणीयत्वमाकृनिविशेषाणाम् । (म० शा०) सर्वे गुणाः काबनमाश्रयन्ते । (म०) सवें क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुन्ट्रयाः। (म० मा०) सर्वो हिनोपगतमप्यपचीयमानं वर्धिष्णुमाश्रयमनागतम- म्युपैति । -(शि०.५०) सलजा गणिका नष्टा। म सुहृद्यसने यः स्यात् । (प० त०) सहते मादृशः को हि तादर्श धर्मविप्लपम् । (क० स०) सहते पिरसहस्रं मानी नैवापमानलेशमपि। (म० मा०) सहते विरह यशस्वी नायशः पुनः । (क० स०) . . (म० म०) ·मुभापितरत्नभाण्डागारम् सूर्ये उपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिला। (२०६०) सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः । (मt०) सौख्यं धन्याः किमपि दधते सर्वसंपत्समृद्धाः। स्तवे रवेरप्सु कृताप्लवैः कृते न मुदती जातु भवेत्कुमुदती। नै च०) . (न० च०) - सहसा विदधीत म क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । (कि० अ०) सहसा हि कृतं पापं कथं मा भूद्विपत्तये। (क० स०) सहसि प्लवगैरुपासितं नहि गुलाफलमेति सोध्मताम् । (शि० ब०) सहस्त्रेषु च पण्डितः। सहायकृष्टैर्महतां न संगतं भवन्ति गोमायुसखा न दन्तिनः। (कि० अ०) सागरं वर्जयित्वा कुन महानद्यवतरति । (अ० शा) साधनेषु हि रतेस्पधत्ते रम्यतां प्रियसमागम एव । (कि० अ०) साधने हि नियमोऽन्यजनानां योगिनां तु तपसाखिल. सिद्धिः। साधुः सीदति दुर्जनः प्रभवति प्राप्त कलौ दुर्युगे । साधूनां दुर्जनाइयम् । (प० त०) साधूनां हि परोपकारकरणे नोपाध्यपेक्षं मनः । साध्यासाध्यविचारं हि नेक्षते भवितव्यता। (क० स०) सानुकूले जगनाथे विप्रियः सुप्रियो भवेत् । सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः । (शि० व०) सारं गृहन्ति पण्डिताः। साहस नरपेक्ष्यं च कितवाना निसर्गजम् । (क० स०) सिते हि जायेत शितेः सुलक्ष्यता। (नै०' च०) सिद्धिं या यदि वाऽसिद्धि चित्तोरसाहो निवेदयेत् । (५० त०) सिध्यन्ति कुत्र सुकृतानि विना श्रमेण । सीमन्तिनीनां कान्तोदन्तः सुहृदुपगतः संगमा- विचिदूनः । (मे० दू) सुकविता यद्यस्ति राज्येन किम् । सुती धानुभूपैय दुःखमप्यभुते सुखम् । (क० स०) सुर्स च मे शयनं च मे। मुसमा निःस्पृहः पुरुषः। मुखार्थिनः कुतो विद्या। मुखहमपि पानीयं शमयत्वेन पावकम् । (१० त०) मुदुमदान्तःकरणा हि साधवः । (कि० म०) सुदुर्लभे नाईति कोऽभिनन्दितुं प्रकर्पलक्ष्मीमनुरूपसंगमे। (कि० म०) मुपर्वणो हि स्फुटमारगा या सा पूर्वस्पं फलमापनायाः । (शि०३०) मुरेषु हि भयवां नमस्या सायसिमियः समस्या । (नि. प.) मुखमा रम्यता लोके दुलं हि गुणाननम् । (कि० अ०) गुलमो हि द्विषो मो दुर्ममा सरस्वराया। (म. म.) मुहमीदिनमजिप्रधियां प्रश्तेजिति विरुद्धमपि । (शि०२०) सूपांपाये नगनु कमलं पुप्पनिस्साममियाम् । (मे०६०) स्तोनं कस्य न तुष्टये। (कु० स०) स्त्रियश्चरित्रं पुरुषस्य भाग्यं देवो न जानाति कुतो मनुष्यः । स्त्रियो नष्टा ह्यभर्तृकाः । (१० चा०) खियो यथा विचेष्टन्तां निष्कम्प हि सतां मनः । ६० स०) : स्वीचित्तमहो विचित्रमिति । (क० स०) स्त्रीवित्तस्यैव देवस्य को चेचि गहना गतिम् । (क० स०) स्त्रीणां पतिः प्राणान बान्धवाः । (क० स०) स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि चेपः। (कु० सं०) स्त्रीणां भावानुरक्तं हि विरहासहनं मनः । (क० स०) स्त्रीणामलीकमुग्धं हि यचः को मन्यते मृया । (क० स०) स्त्रीणामाचं प्रणयवचन विभ्रमो हि प्रियेपु। (मे० दू०) स्त्रीपुमानित्यनास्थैषा वृचं हि महितं सताम् । (कु० सं०) स्त्री पुंचच्च प्रभवति यदा तद्धि गेहं विनष्टम् । स्त्रीवुद्धिःप्रलयावहा। (का० मी.) स्वीमिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः । (म०) स्खीवचः प्रत्ययो हन्ति विचारं महतामपि । (क०स०) स्त्री विनश्यति रूपेण । (शा. १०) स्त्रीपु वासंयमः कुतः। (क० स०) स्वीप्वनगलचेष्टासु कस्येच्छा नोपजायते । (क) स्थातुं नियोक्हुर्नहि शक्यम विनाश्य रक्ष्यं स्वयमक्षतेन । (र040) स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः । स्थिरा शैली गुणवतो। घापितोऽपि यहुशो नदीजलै गर्दभः किमु इयो भवेत्कचिन् । निग्धमुग्धा हि सस्त्रियः। (क०स०) स्निग्धो हि विरहायासे साधुवाद ददाति किम् । (क० स०) सुपात्वं पापानां फलमधनगेहेपु सुदृशाम् । वेदमूलानि दुःखानि । (म०मा०) नेहानाहुः किमपि विरहे ध्वंसिनन्ने स्वभोगादिष्टे यस्तु. न्युपचितासाः प्रेमराशीभवन्ति । (म००) वेदः सलु पापरासी। स्पृशन्ति न नृशंसानां हृदयं पन्धुउभयः। (ने. २०) स्पृशन्याम्नारण्यं किमिय नहि रम्यं मृगाः। स्पृशपि गजो हन्ति । समधिगवगुणम्मरणाः पटयो न दोपमसिलं सपमाः। - (कु० सं०) (कुवने) (म०मा०) (२०६०) . (सि.) (म. म.) घोटोर विबुधवटिनी। सं जीवितमपि सन्तोन गणयन्ति मित्रायें। (1.6.) सकर्मसूयप्रथितो हि लोकः।

·सुभापितरनसण्ठमपा स्वगृहे पूज्यते मूर्मः। स्वग्रामे पूज्यते प्रभुः। स्वचित्तालिपतो गर्यः कस्य न प्रशाम्यति । (१० त०) खजनस्य हि दुःखममतो निवृतद्वारमिनोपजायते । (कु० सं०) स्वजनालोकयातेरो दुःसाग्निः कं न वापयेत् । (क० स०) स्वजातीयविधाताय माहागम्यं दृश्यते नृणाम् । स्वत एव समं परार्थवा ग्रहणानां हि यया यथार्थवा। (शि० ब०) खदेशजातस्य नरस्य नूनं गुणाधिकस्यापि मवेदवना। स्वदेशे पूज्यते राजा। (चा० नी०) स्वधर्म निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः । (म० गो०) स्वधियोनिश्चयो नास्ति यस्य स भ्रमनि स्वयम् । (दृ० २०) स्वपन्त्यज्ञा हि निश्चेष्टाः कुतो निद्रा विवेकिनाम् । (क० स०) स्वपदाव्यवमानस्य स्थानों को हि मन्यते । (क० स०) स्वमार एवैप परोपकारिणाम् । (मt०) स्वभावतः सर्वमिदं हि सिद्धम् । स्वमायस्वच्छानां पतनमपि भाग्यं हि भवनि। स्वमायो दुरतिक्रमः। (१० न०) स्वभाव यादृशो यस्य न जहाति कदाचन । (चा० नी०) स्वमहिमदर्शनमक्ष्योर्मुकुरवले जायते यस्मात् । स्वयशासि निम्मवतामना न वधूप्वधानि विमृशान्ति धियः । (कि. २०) स्वयमेव हि वातोऽग्नेः सारथ्यं प्रतिपद्यते । (२०५०) स्वतीर्यगुप्ता हि मनोः प्रसूतिः । (र० ५०) स्वसुसं नास्ति साध्वीनां तासां मर्तृसुसं सुखम् । (२० स०) म्यस्थे को पान पण्डिवः। (१००) स्वस्थ चित्ते सुद्धयः संभवन्ति । स्वादुभिस्तु विपर्यतस्ततो दुःखमिन्द्रियगणो निवार्यते (१०व०) स्वाधीन कुशलाः सिद्धिमन्तः । (म० शा०) स्वाधीना दमिता सुगरधि। स्यामापदं प्रोज्य विपत्तिमनं शोचन्ति सन्तो धुपकारिपक्षम् । (कि० १०) स्वामिन्यसाध्यव्यसने मुग सन्मत्रिणां कुतः। (क० स०) स्वामिव पच याणि दायपाणि दासरन् ।प्राई तु पोटरी वर्षे पुर्य मित्रपदाचरेत् ॥ (प्र० म०) स्वाम्यायनाः सदा प्राणा मृत्यानामनिता धनः। (१०४०) पेद्यमामज्वरं प्राज्ञ. कोममा परिपिचति । (२०५०) स्वेनानलस्य स्फुटता पियायोः फूटलपेक्षा क्रियती यदु स्यात् । (शि. ५०) हंमो यया क्षीरमियाम्युमध्यात् । हंसो हि धीरमादत्तं तन्मिधा वर्जयन्यपः । (म० शा०) हो पममरः कुतः कतिपयह सर्पिना श्रीसत्र । हाशानं क्रियाहीनम् । (१० चा.) हतमप्रोप्रियं प्राई। (चा० नी०) इदं सैन्यमनायकम् । (चा. नी.) हतवाशानटो नरः। (१० चा०) हतविधिपरिपाक केन या सनीयः । (मे०१०) हरति मनो मधुरा हि यौनिधीः । (मि०म०) हमवपि नृपो हन्ति । हस्तस्य भूपणं दानम् । हस्ती दानविवर्जिती। (१० चा०) हा कष्टं पलु वर्तते कलियुगे धन्या नराः सजनाः । हास्याने किमन्यत्स्यादतिलौल्यवतां पलम् । (क० स०) हा हा तयापि विषयान जहाति चेठः। (म.) हिंसा यलमसाधूनां । (म० मा०) हिवप्रयोजनं मित्रम् । हितमुधिग्मुर शाकमुक। हितमारण्यमौषधम् । हिवं मनोहारि च दुर्लम वचः । (कि० भ०) हितैषिणः सन्ति न ते मनीपिणः । हितोपदेशो मूर्मस्य कोपापैर न शान्तये । (क० स०) हीनान्यनुपमणि प्रवृद्धानि विकुर्वते. "मिनागि। (२०६०) हीयते हि मतितात हीनः सह समागमात् ॥ (दि०) हेनः सलक्ष्यते झग्नौ विशुदिःश्यामिकापि वा।(र०व०) होतारमपि जुवन्तं स्पृष्टो दहति पावकः। (१००) सर्या हि लोके पुरपस्य बन्युः। (मर्ने०) हदे गोरे हृदि चारगाढेशमन्त्रि कार्यावरं हि मन्तः । (न००) इति सुभापितरत्नसण्डमसूपा संपूर्णा ॥

·ग्रन्धसमाप्तिः
पनि विनितान्या पदनिया मपं मानगुगिगणानां प्रीतये मान्त नित्यम् ।
रिपुनपिमनायगारलानां निधानं सरकारनिरला पिटिपकाशितनाम् ।।
जम्मापागामासंगलियः मशः सादिम्फग्गारबुदिः।
अपाम पनि पर्मनमा निःसंदेहं गीरिवं पण्डिनोति।
नागापि मरनं पिलर निारा अन्यः स्वोऽयं मया
दोरानन्दः ममनमुरनामनानपात्पः ।
'अम्मालाप मुमापिनायाग्मानानन्दपूर्णान्तगः
गन्नः संप्रति नारयामनिम्नान्देवान्दमन्तु शुगम् ।।
।
विज्ञप्तिः
रिपरि नोरनिय निदो न निगम् ।
आप जाना मुगान्युपाः ।
iণনা
मा गरिमा निगम:।
महामायाम।।

·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां . अतिद हता ९०१५, अतिपरिचया अचकमत सप(किरात.१०.४९)२८८१३८ । अणुरपि मणिः प्राण (सु.३२५) ५१।२२७ | अत्यच्छं सितमंशु ३३१२८ अचतुर्वदनो ब्रह्मा (कुन. ५) ३६५६ / अणुरप्यसतां सनः ८७४ | अत्यच्छेनाविरु २४६२२० अचलं चलदिव २५५1१३ अत एव निपीयते ३४९६१ / असद्भुतमिदं (गु.५१४) URI अतः कपिर्ना (भाग.२.२) ३८९८४९१ अचला कमला १६५/५६३ असन्तचञ्च (कथा.३७.२३२) ३७९८५ अतनुज्वरपीडि १८९६० अत्यन्तमन्थन अचिन्तितानि (शा.प.स.७.) १७६१९५५ अतन्द्रचन्द्राभरणा (का.प्र.४.७२)२५३।५ | अत्यन्तविमुखे दैवे (हि.१.१२४) ६५९ अचिन्तितानि (हि.१.१५७) ९११७ अचिन्त्याः (शा.प. २२२) अतसीकुसुमोपमेय २२।१२२ / अत्यम्वुपाना (विक्रम.२३७) ३७९८१ ५२।२४१ अतसीपुष्पसकाशे १८११९ असपूर्वस्य अचिराधिष्ठित २६९४४०६ १५१।३६६ अताडयत्पल्लव ३३४।१०५अत्यर्थक्क्रत्वमन (गु.१७४) ४०४२ अचिरेण परस्य १५११३८७ अतिकुपिता अपि (शा.प.स.९) ४७१११ अत्यादरपरो (प्रब.८८) अचोयमानानि (भा.१२.६७५६)९१।१३ ३७९४६ अतिकान्तः का (मनु.३.१०१) ३६८५३ | अत्यादरादध्ययन १०४।१०६ अच्छप्रकाशवति ३०४।१५४ अतिक्लेशेन (भा.५.१५२१) ३७९६९६ / अलायत (का.प्र.१०.३९४) ११०।१४३ अच्छिन्ने नयना (सु १४०७) २८९/७० अतिगम्भीरे भूपे १५११३७० / अत्यार्यमतिदातारम(भा.५.१५०९)६२।५ अच्छिन्नामृतविन्दु २७४।२५ अतितेज (शा.प.रा.११३) १५१।३६५ | अत्यासन्ना (शा.प.रा.९४) १५६।१२४ अच्युतभक्तिवशा १८९१४८ अतिथिलिकः अजनि प्रतिदिन १५५१२०६ / अत्युक्ति रह (पंच.१.२५) ३८४१२८१ २८४१७ अजन्मा पुर(किरात.११.७०)१४९।३०८ | अतिदाक्षिण्ययु १६१।३८३ अत्युक्तौ यदि न (शा.प.सा.) १३३।११ अजरामरव (शा.प.६६९) १६२१४२७ अतिदाना (शा.प.नी.२६) १६१।३५३ | अत्युचाः परितः (कुत्र.१०२)११०।२११ अजय लसत्पधि १५३।२० । अत्युच्छूिते (हि.२.१२०) १५१३३७८ २०१६ अतिदीर्घजीविदो ३५।११ अत्युत्सेकेन स (राग.४.५१७) ३७९८४ अजसमभ्यास १०५/१३० अतिदूरपथ (प.ख.नी.१५) १६०।२९८ / अत्युदात्तगु (राग.३.३०४) ३७९८३ अजातमृतमूर्खा (हि.प्र.१३) अजातमृतमूर्खेभ्यो (सा.प.१४८३)९०६ अतिपरिचया(शा.प.नी.८३) १६९।७२३ । अत्युन्नतिं प्राप्य (सं.पा.५७) ३७४८ १६९।७२४ अत्युनतस्तन (सा.द.३.१६१) २५५०२२ थजाखरपुरो (पंच.२.१०८) ३७९५१०१ अतिपरिचया भजानन्दाहाति(मर्तृ.सं.१६०)३७४।२१४ । अतिपूजिततारेयं १६९/७२२ | अत्युलसद्धिसरहस्य २५९।७४ | अत्युष्णात्सप्ता मजामिव प्रजा(शा.प.१२९०)१४५।१२२ | अतिपेलवमति (का.प्र.७.२०२)५॥१३४ | अन्न मन्मथमि अजायुद्धमृपि (शा.प.स. ८) १५३६२५ अतिप्रचण्डा १७५।९२२ | अनस्थः सखि अजीयतावर्त (नेपथ.७.६९) २६४।२२९ अतिबहुतरलजा २६८१३६० । अत्रान्तरे च (गीत.७.१३.१)३०४।१५४ अज्ञः मुरामाराध्यः (दि. १.५६) ४०।२५, अतिमन्दचन्दन ३३४।१२६ | अनाचितं शयित अशतया प्रेम्णा २१८।७३ | अतिमलिने कर्त (गा.प.नी.८३)५११२६ | अत्रिलोचनसं (का.प्र.७.१५८)१८८४१ अशातपाण्डित्यर (म. १६९) ४०३४ | अतिमात्रभास्वरत्वं ८६८ | अथ कोकिल अशातशास्त्रसद्भाया ४४३५ [ अतिरमणीये काव्ये ३०१४ भय नभसि निरी अशावेन्दुपरामवं २६३।२०५/ अतिवादांस्ति (म.६.४७) ३७९९५ भय नित्यम (भाग.७.२.४९) ३७९४८ अशानादि (म.११.२३२) ३७९१७९ | अतिविततगगनस (का.प्र.७.२५५) २०१३ | अथ पथिकवधूद अझेभ्यो प्रन्यि (म.१२.१०३) ३७९९८ मतिविपुलं कुच (अरसीठकुर.) १४१५ अथ प्रसभेन्दु (गु.१८१८) ३१ अशानामविरामली १५.२० अतिव्ययोऽनवे (ह.२.९०) १४६।१४३ | अथ पदजटे रामे बरानेन परामुखी (अमरु.१४)३१०।१२ | भतिशयितरुद ३४१११३ / अय मन्मथवा (ग्रा.प.३६२२/२९९।१० भज्ञो वा यदि १५२।४१६ अतिसंचयकर्तृणां (गु. ४७४) ७१२८ अय लक्ष्मणानु (शिशु.९.३१) ३.०५६ পরি সেনি ३०८७ | अविसत्कृता अपि (मु.४०४) ५८१७९ भय वाभिनिविष्ट (शिशु-१६.४३)x.nt अञ्चनस शयं दृष्ट्वा (६.२.२) १५४४३ अतिसाहसमतिदु. (या.प.लो.२) ७२१३८ | भय सान्द्रसाध्यकि (शिशु.९.५२)२९६११ अपलिरकारि लोके 56 अतीतानागता (मा.१.२४४) ३७९९३ अपस्फुरस्मीन (Aरा.८.३७३३८६४२ धानिस्थानि पुप्पा (सा.प.प.)४५.३ | अवीव गुण (मा.५.१४.५५) ३७९९२ | अय सस्थाय देशय मजली जलमधीर ३३८९० अनुष्टिदानं (दि. १.११४) ३७९१९. अयेई रक्षोमिः (चर.१.२८१३६२६३१ मटरकटकबोटक्ष ११५५३५ अनुहिनर चिना(शिशु.११.४६)३२॥१५/ अयोचठक (शिशु.२७.५२१२ बटवीरधी प्रायो १९८४ मतो हास्यतरं (म.१.३०८७) ५., अपोपटे शरदा शशा (ऊन.६१) भोपला जनपदाः १८१५/ भत्तुं याति (पंच.१.१०५) ३६५५१ मा समिरमु (नेप.१२.३५)१३५१५ ३३५३२ १६१२८ १२३३१९. २२८१२२४ २०४॥२ २२५1१२९ ३४१३५२ २९९1१. 11 ·-सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः अदम्मा हि रम्भा २५३१७/ अधरे मधुरा सरस २५०३० | अनन्तोद्भूतभूताप (स.२१५६) ७८१३ मदाता पुरुषस्यागी (रा.प.४६८)७०१२ | अधरोऽयमधारा (कुव.५९) २६१११४१ | अनन्ययुग्गी लय ३२६२४ अदातारं दानृप्रवर १०६।१५६ अधरोऽसी कुरहा २६११४४ अनन्यसाधारणका २६५३३६ मदाता वंशदोपेण १६११३८२ | अपमॅग च (म.२.१११) ३८०1१४६ अनपेक्षितगुस्वचना (म..) २०१० मदातुर्मानसं वापि न ७१२१ अपाक्षीन्नो लाशा.प.१२६७)११९६१२१ | अनभिज्ञो गुणानां यो १४८१२७१ अदुर्गो विषयः कस्य (हि.३.५४११४३६६४ | अधारि पोषु तद (नेपथ.१.२०)२५२११ अनभिध्या पर (मा.१३.५८६) १५४१३८ अदृष्टपूर्वमस्माभिर्य (मु.१७२९)३४३६९५ अधिकरतलत (का.प्र.७.२३३)२८६।१२ | अनभ्यासेन (काव्या.२.२४७)३८१११५३ अदृष्टपूर्वा (भाग.१२.१२५१९)३७९७९ अधिगतपरमार्यान्प(भर्तृ.२.१४) ३९।२६ अनभ्रष्टिः प्रवगाम २१.२८ अदृटमुखमद्स्य युक्त (सु.५०३) ७३१८ अधिगमनमनेसास्ता २०९।११/ अनयनपये प्रिये न २८८ अदृष्टव्यापार (का.नी.९.३८) २२९।२३९ अधिदेहलि हन्त हेम २०५।१५ अनयोरनवद्याति(कान्या.१.८७)३१२।१६ अदृष्टे दर्शनोत्क (का.प्र.५.१२८)२९११/ अधिपचवटीफुटीरव २११७८ अनयमपि मानि १६०३२१ भदेशकाल (पंच.३.११३) ३७९७७ | अधिभिलपल्लिगलं ३७९ अनर्थकं विप्र(मा.५.१००८) ३८११५५ अद्वतस्तपायोधिर ४२११ अधियामिनि गजगा २९८६ अनर्यमयंतः (मा.५.१९५५)३८११५६ अद्य धूतजिताध. (सु.२११०) ३१६४ | अधिरजनि जगाम (शिशु.७.५२) ३१०।२ अनर्णित्वान्मनुष्याणां ३४८1१४ अद्य धारा सदाधारा ११७५८३ अपिलवमनी( शिशु.६.३६) ३४४।११ | अनलस्तम्भनवि (श.प.३४४३) २८४१६ अद्य शीतं वरीवर्ति ३४५/७ / अधिश्रील्याने त्वमसि २४०।११८ | अनल्पदग्घारिपु (नेप.१.१०)१०५।१२५ अद्यापि तत्प्रचल(स.१२९१)२७८.३९ अधीतव्यवहारज मौलं १४२१२ अनवरतधनुरिका १४१४२ अद्यापि तां कन(शा.प.३४६९)२७८४१ / अधीतिबोधाचर (नैषध.१.४)१०५।१२० अनवरतपरोपकरण ४११०६ अद्यापि तिष्ठति दृशो (कुव.९६)२७९।५३ / अधील चनु (शा.प.४१०४)३७५।२३३ / अनवसरे गुणवानपि(ग्रा.प.३०६)८॥३३ अद्यापि दुर्निवारं ४८११२३ / अयुना मधुकरपविना १८८४६ | अनवसरे च यदुकं १७०1७५६ अद्यापि नूनं हरको २८२११२५ / अधृतपरिपतन्निचोल २७८३० | अनवाप्यं च (मा.५.१३०४) ३८११५८ अद्यापि नोज्झति (ो.५० ) ५०१२०० अधोऽधः पश्यतः (हि.२.२) १६३२४६७ / अनति सीदति (शा.प. ९६२) २३४।१४२ 'अद्यापि सा मन(श.प.३४७०)२७८१४२ / अघोविधानात्क(नवध.१.१८)१०५।१३१ / अनसमितसार (शा.प.१०९८) २१॥४६ अद्यापि मुन्दरि तवा २९१११२ अध्याकान्ता वसेति ९०७/१७४ | अनाकाशे (शा.प.३३१४) २६३११९० अद्यापि खनशलदुर्ग(हनु.ना.२)३०२६९५ / अध्यायोधनवेदि मार्ग १३४।२४ । अनाकूतैरेव (श.प. ३२८९) २५५।२७ अद्याप्युन्मदयानु (रा.प.४०६७)३६५।७ अध्याहारः स्मर(नैषध.१२.५७)१३६३५ अनागतविधा (शा.प.नी.११) ६२६ भारभ्य कोरका ३६१४५ मध्रुवेण शरी (निक्रम.१६७) ३८०।१४७ अनाघ्रातं पुष्पं (अ.शा.२.१०)२५५।२५ अद्यारभ्य यदि प्रिये (गु.११५९)३०९१७ | अध्वनि पदप्रहपरं ३०।१३ अनानुरोत्कण्ठि (मालवि.५०) ३८११५९ अद्यैव कुर(मा.१२.६५३५) ३८०१४३ | अध्यन्यध्वनि तरवः २३६३१० | अनात्मवान (का.नी.५.४) ३८१११६१ अथैव हरितं (शा.प.४१६८३७३।१९१ | अध्वन्यध्वनि भूरहः २४१११४२ | अनादायी व्ययं १६७६५३ अद्योत्सनवसद्भुजंग . ३२६६३० | अध्वन्यस्य वधूर्वि(स.१६८७)३३५।१४३ | अनादिष्टोऽपि भूप १४४१९१ अद्रोहः सर्व (म.३.१६७८) ८४१७ | अध्वन्यमंकरन्द ३३५११४५ | अनाहतचभूपतिपहि १५.२४ भद्विसंवीक्षण चक्षुरद्वि २८७१ अध्वा जरा (मा.५.१५२३) ३८०1१४९ / अनादेवं नादीत(म.८.१७०)३८१११६२ अद्वैत मुखदुःस (उत्तर.१.३९) ५३१२६७ | अध्वानं नकचक्रः २९५।६९ | अनादेयस्य (म.८.१७१) ३८१११६४ अद्वैतोकिपटून्पटूनपि ३७६०२५५ | मनकुरितकूर्चकः स ३४९७१ / अनायन्ता (मा.३.८३) ३८१1१६५ अधः करोपि रत्ना (शा.प.स.५) २१५३४ | अनगमहल (का.प्र.७.१४१) २५९।७२ | अनानायमला(मा.५.१५२४)३८११६७ भयना धनमि(चा.नी.४.१८११५९।२८९ अनशरङ्गपीठोऽस्याः २६८५३८३ अनायके न (शा.प.१४६६) १५४१३६ अपमं वाघते भूयो (६.६४) १६९१६९८ अनशनावलास (शा.प.३०७६) २५०१ | अनायासकृशं म(सा.द.१०.६७) २५४४ अधरः किसलयरागः २५५।८ | अननोऽयमना(शा.प.३७९८) ३१२।११ | अनारतपरिस्खलन १३३११८ अघर: किसल (अ.दा.१.१८)३८०1१४ अनधिगतमनोरय (विक्रम.६३) ३१३४ अनारभ्या (मा.५.१११३) ३८१।१६८ मपरं खल्लु विम्य २६१११४३ मनध्वन्याः (कविता.१०५) ३८१११५२ / अनार्यप्रज्ञाना (श.प.३७७८) ३५२॥३४ अधरममृतं का २६१११५३ | अनन्तनामधेयाय (मु. ११) १३ | अनार्यत्तम (मा.५.१४३२)३८१1१७. अपरस्य मधुरिमाणं .१७१७९९ अनन्तपदविन्यासरचना २२३१२ सनातनवद्वार (६.३९) ३८१1१७१ अपरे नववीटिका १५११२९भिनन्तपारं किल १७३८७९ | अनालोच्य प्रेमः (म.१९७०)३.४ ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां १५८२१७ अनाहतो विशेद्य (दि.२.५२) १६३१४७६ । अनुरागवन्तमपि (शिशु.९.११)२९४१३८ । अन्तमोहनमौ (गीत.८.१७.२) २५५१४६ अनिये प्रिय (भा.१२.८७३) ३८११७३ | अनुरागवर्तिना तव २८८१६ । अन्तये सततं (राग.३.२०२) ३८११८९ अनिर्वाच्यमान (कवि.२३) ३८१।१७४ अनुलेपनानि (शिशु. ९.२४) २९७।२० अन्तर्वसति मार्जारी २३११५४ अनिर्वेदः त्रि(मा.५.२५०३) ३८१११७६ / अनुवनं वनरा (शिशु.६.४६) ३४४।३४ अन्तर्वाणि मन्यमा ५९।२१. भनिश्चितरघ्य(पच.३.२६१) ३८१११७७ | अनुसरति करिकपो(शा.प.८२८) ७३५२२ अन्तर्विषमया (पंच.१.२११) ३४०११ अनेष्टसंप्रयोगा(मा.११.७३) ३८१।१७९ अनूनवेगादयमद्विती १२३।३ अन्तविमोत्रिलोकी (कुन.४९) ११६१५५ अनिःसरन्तीमपि १३५।१६ | अनृतं सत्य (भार.१३.२२४) ३४८।२१ अन्तहिते शशिनि (शा.७८) ३२३।११ अनिभालित (शिशु.१६.२४) २१४४५५/ अनृतं साहस (चा नी.२.१) ३४६१ | अन्तश्छिद्राणि (शा.प.क.१०)२४३३२०८ अनिराकृततापसंप ५९।२०२ अनेकचित्त (का.नी.९.३४) ३८१११८६ अन्तस्तारै तरलतर अनिर्दयोपभोगस्य स्प ३०५।१ | अनेकविद्वजनरत्नपूर्ण १०१७ | अन्तिकान्तिक (गोभट्ट) ३००३ अनिलोडितकार्यस्य १५८।२३८ अनेकशास्त्रं बहु १७३३८७८ अन्त्यविस्थोऽपि (पंच ४.७६) ४८।१४१ अनिलनिखिल विश्वं प्रा २१४।८ अनेमसंशयोच्छेदि परो (हि.प्र.१०) २९१२ | अन्त्येषु रे (भा.१२.६४९१)३८११४४i अनिशमपि मकरके २७४१२० | अनेफसुषिरं वायं १८४०५ : अनप्रोतबृहत्कपा(म.वी.च१.३५)३६६।५ भनिशं मता २२९।१५ | अनेके फणिनः २३६१६४ अत्राकल्पचलत्पयो ३६५१० अनिष्टादिष्टलामे (हि.१.५) १६२१४३३ । अनेन पर्यास(सा.द.१०.६१)१०५।११९ अनीर्युगुप्तदा (भा.५.१४०७)३८१११८० अनेन मलदे (शा.प.स.४९) १५४४१ अन्नः खैरपि (मालती.५.१८) ३६१॥३५ अन्त्रैः कल्पितम(शा.प.४०७६)३६६।१ अनुकुरुतः खल (शा.प.स.१०) ४७१११२ | अनेन रम्भोरु (शा प.३३२१)२६२११८० अनुकूल विधायिदैव अन्धकारगरलं (शा.प.३६३५)२९९।२२ २०१।६१ | अनेन सर्वाधिकृता १.४।११४ अनुरूला विमलाजी १७०।७५३ / अन्तः कटुरपि (शा.प.प.१६) ४८।१२२ १७१७९ अन्धत्वमन्धसमये अनुकूले विधा देयं यतः अन्नदानात्परं दानं अन्तःवरणतत्त्वस्य (उचर.३.१७) ८९५ ૬૮૧ अनुकूले सति धातरि अन्तः पुटि (शा.प.श.३) अन्नवस्त्रसुवर्णानि (शा.प.५३६)१ ९९ ९१४० २१८१७४ अनुक्षणमनुक्षणं १३५।२५ / अन्तःकूजदुदारकण्ठ ३१४१७५ अन्य मनुष्यं ह(मृच्छ.४.१६) ३४०६६ अनुगन्तुं सतां (शा.प.नी.१) ९५३.१ | अन्तःक्रूराः ३४७ अन्यकालपरिहार्य ,३१८१४ अनुचितार (दि.२.१४२) १६९।७२९ | अन्तःक्रोधोजिहान भन्यतो यदि निजोप १९५७ अनुचितमेवाचरितं ९१।४१ | अन्तःपुरचरैः (पच.१.६१) १४८॥२६३ अन्यन्न भीष्मादा अनुच्छिष्टो देवरप २६३२२०० अन्तःपुरधनाध्य ३२३।१० अन्यत्र यापितनिरी १५०1३२८ अनुदिनमधिकं ते २८६१० | अन्त-पुरागा विहित १३९१३ अन्यत्र यूयं कु(का.प्र.३.२०)३३४६१.६ अनुदिनमनुकूल १५५१९४३ / अन्तःपुरीयसि(सा.द.१०.२०१०५।१४५ / अन्यत्र बजतीति (का.प्र.४.३३)३५८६७० अनुदेहमागतयतः (शिशु.७.१३) ३१०५ / अन्तःप्रतप्त (शा.प.पृ.१५) १७६।९५२अन्यथैव हि सौहार्द (दि.१.९३) cer भनुनयति पति न ३५४४४ अन्तःसंतोपवा (नेपध.१२.३९)१३८८१ अन्यदा भूषण (शिशु.१.४४) १५॥१८॥ अनुनयमगृहीत्वा (शिशु.११.९) ३२२॥२ / अन्तःसारविहीनस्य ३९७ अन्यप्रतापमा (पंच.१.१२०) १६४॥५॥ भमुनेतुं मानिन्या १८५।२९ । अन्तःसाररकु (पंच.१.१४३) १४२:२७ अन्यमाश्रयते भनुपालयता (रात.२.२०) १५११३८८ अन्तकः पर्यवस्था ३५२।१६५ अन्यम (शा.प.प्र.४) अनुयाधं च (मा.५.११०२) अन्तरजमनस्य २५४१२ | अन्ययान्यवनि (शिशु.१०.२८)३१५३१ भनुपन्धानुपे (भा.५.११०१)३८१।१८३ | अन्तरायतिमिरोप २।१६ / अन्यवर्गपराहत्या (शा.प.१९६) ३॥ अनुभद्रत ददत वित्तं (विक्रम.७५१६२।१५ अन्तर्गता मदना (पृ.न.१५) २८४१२० अन्यत्रीस्पृहयालको अनुभवत युवलो ३३४।११८ अन्तर्गतेनुंगेः किदि ८२॥३९ अन्यस्स लगति करें भनुभवमवदोलग ३३२५६ | अन्तर्गुडानयानव्यजय ३१।२५/ अन्या जगद्धितमयी (रसगडापर) ३२५ भनुममार न (नेप.४.७९) २८२११२८ | अन्तर्दृष्टः सदा (२.२.९५) ३८११८८ | अन्यानि शास्त्रानि विनो अनुपयो रिवि (शिशु.६.२७) ३४१।२३ । भन्तर्नादीनियमितमर ९११३९ भन्यायनि कृतो अनुयातानेरजनः पर १५॥३७५ | अन्तर्रलान्यदमनुष्य २३०।२७ अन्यायोपा (ना.नी.१५.६) 1811५९५ भनुपातिन (६.५९) ३८१।१८५ अन्तर्भूनी निवाति जो ४०२८ | अन्यायमीकृत मनुरणन्मरिमेराल २६९४१. मन्तमग्निदेहेन महि (इपिता.८)५५.६१ अन्या सासरसी (रा.प...)२ ९९ भनुरागयती संध्या(मन्या.१.२३)९१।३५ | अन्तमग्निसंसर्गातु अभ्यामुताप (स. १५) १२३॥ . ३७१११२१ १६.१७ १९९४७३. १९८१ ५१५४ १५१८५ १.it ८७२ ·। मस्यामनिर्देशमनुक्रमकोशः ranArranAmA भन्यास्ता गु (का.प्र.७.२१०)१११।२५० अपहल तम (विक्रम.१८) १८२२०१ अपूर्वयं धनुर्विया (स.२४.५) १.२५ अन्यून गुणम (शिशु.८.५२) ३३९।१०९ | अपहरति महत्त्वं प्रार्थना ९६१७ अपूर्वा दृश्यते व .सं.३७१)२७१ अन्यूनोन्नतयो (शिशु.१७.६९)१२॥२२ | अपहलितवान्धवे ३६ अर्वो माति मारल्याः ३२२७ अन्ये ते जल (शा.प.चा.१२)२२६११६४ | अपहाय शनः पटीर ३२५/७ | अपूर्वाऽयं मया दृष्टः १८५२६ अन्ये ते निहगाः २२६१६८ अपां प्रयाहो (का.नी.५.८) ३८१२०३ अपृष्टस्तु नरः कि १४९13. अन्येऽपि सन्ति कति २४६।२८ | अपात्यारोपाप्यपि ३४५१४४ | अपेक्षन्ते न च घेह (३.२२४) ४६४ अन्येऽपि स (शा.प.चा.११) २२६११६०/अपाङ्गतरले (का.प्र.१०.५४६) २५३।२७ | अप्याकरसमुत्सना २१७४८ अन्येयं रूपसंपत्तिरन्या (कुव.१३)२५४।३ | अपानसंसर्गि तर(का.प्र.७.१८४३०४.३ अप्यापत्ममयः माधोः(म.२९७) ४६।६० अन्योच्छिष्टेषु (राग.५.११) ३८२११९३ | अपांनिधि पारिभिर ४९।१७८] थप्युन्नतपदारूड. अन्यो धनं (मा.१५४८) ३८२११९४ | अपायसंदर्शन (पंच.१.७०) १७२५८३६ | अप्युन्मत्तारण (मा.५.११२४)१८०२११ अन्योन्यमुख २६५२७४ | अपायि मुनिना पुरा १३५।२८ / अप्येकवंशजनुपोः १५१1३९५ अन्योऽन्यस (मा.५.१३२४) ३८२११९६ | अपारः पायोधिः २२॥१९५ अप्योत्सन्ये महति ३१८१६ अन्योन्या (शा.प.४०८३) ३६७।१३ | अपारव्यापाररहरिह ९.१५/ अप्मु प्लवन्वे पापा ३७३।१९४ अन्योन्याहति (शा.प.३९३४) ३४७१५२ अपि कापुरुषो (पंच.१.१६५)१४९।२७९ अप्रकटीकृतशक्तिः १७११७७६ अन्योन्येषां पु (शिशु.१८.३०) १२९७१ अपि तद्वपुषि प्रस २६५।२८७ अग्रगल्भस्थ या १६१३५१ अन्योऽपि चन्दन(शा.प.मे.१०)२१२।३७ अपि त्वया कैरवि २४४४२२१ अप्रगल्भाः (शा.प.१९१) भन्यो हि (मा.३.१३८६८) ३८२२२०१ | अपि दलन्मुकुले यकु २२३।७४ | अप्रतिबुद्धे श्रोतरि(गु.२८४८)१७०ive अन्वयागतविद्या १५६११२७ अपि दिनमणिरेप ३४६१२६ | अप्रभूतमतनीय (शिशु.१०.८३) ३११९ अपः पियन्प्रपापाली १८४२३ | अपि दोभ्यां परिवा ६२।१९ / अप्रसन्नमपराधरि (गु.२०११) ३१५१५ अपकारमर्स ५६११०२ | अपि नाम स दृश्येत (मु.५०१) ७०।१५ मप्रसादोऽन (हि.३.९०) ३८२१२१२ अपकारिणि वि (हरि.११६३) ३८२११९९ | अपि पियत चको ३०३।१२७ / अप्रतावस्तुतिमि (म.३२०२) ६१५४ अपकुचेन्नपि प्रायः (शा.प.म.११) ४५९ अपि मन्दल (पंच.२.१७९)३८२१२०५ / अप्राकृतस्य च(म.बी.च.२.३९)३६१२८ अपकृत्य च(मा.१२.३५०१) ३८१।१७५ अपि मरणमुपैति २७५।१७ | अपाझेन च कातरे १३९ अपकान्ते पाल्ये २५५।३१ | अपि मार्दव (हरि.११६७) ३८२२२०६ अप्राप्तकाल (सु.२७८९) १४५।१३९ अपण्डितास्ते पुरु (मृच्छ.४.१२)३४९।६५ ) अपि मुदमुपयान्तो (शा.प.१६४)३३४३ | अप्रियवचनदारदः ४७९१ अपनुषारतया १३२१४९ / अपि मृगाक्षि तवा २६११४६ अप्रियस्यापि प (हि.२.१३५) १६४४८७ अपत्यदर्शनस्यार्थ १५॥१९३ | अपि मेरुपमं प्राशम (शा.प.४२७)७६१९ / अप्रियाम्यपि कु. (हि.२.१३३)१६४४८ अपदो दूरगामी च (शा.प.५१४) १८४११ अपि विधिः कु (नैषध.४.८९)२८२१३२ | अप्रियरपि (राग.३.२८३) ३८२०२१४ अपनीतपरिमलान्त २२३।५५ / अपि विमवविही ५१।२२५ अफलानि दुरन्ता(स.२७२०)१६०३५६ अपमानं पुर (पञ्च.३.२४६.) १६०।२९९ | अपि वेत्ति पडक्ष ५९।२०३ | अबलान्यविग्रहश्रीरम १३३३ अपराधी नूनमहं प्रसीद ३०५८ अपि शिशिरतरोप ३३६।१५ अवला या प्रब १७०1७४ अपराधेऽपि नि: (हि.२.९८) १४४१२०४ अपि संपूर्णतायु १६५।५२३ / अपले सलिले तर २६२११७५ अपराधोन मेऽस्ती(हि.१.७५)१६३१४४७ अपि संमानसंयु १४९।२८३ | अबुद्धिमाधि (शा.प.१३९८) १४६१६९ अपराहशीतल १९४१३३ अपि स्थाणुवदा १४८।२५८ अवुधा अजंगमा १६९५२६ अपरीक्षितलक्षणप्रमाण अपि स्वल्पमसत्सं १४९।२७७ | अधैरर्यलामा (ग्रा.प.रा.१२१) .10 १३२१२२ अपीतनीयकाद (का.द.१.२००) ३४॥२ अब्ज सब्जम (रा.प.११६६) १४५१५ अपर्णव लता सेव्या '१११३ | अपुत्रस गति (विक्रम.८५) ३८२।२०८ अन्दैवारिजिघृक्ष १३३३१५ अपर्याप्तभुजायामः २६८५३७४ | अपुत्रस्य गृहं (चा.नी.४.१४) १६३।४५४ | अन्धेरम्भः (का.स.१०.४४६) २४८०९५ अपवादादभीत (किरात.११.५६) ५५/५६ | अपूजितवास्तु २०७१ अभयस्य हि(मा.१२.२७०३)३८२।२१५ अपसरणमेव शरण (शा.प.७९८) २२११८ | अपूर्वः कोऽपि कोपा (सा.प.३५९)५४/७ / अभितापसपदमयो (शिशु.९.१)२९४१३० अपसरत रे दूरादस्मा -११४३९ २४९/७४. अपूर्वः कोऽपि कोद्योऽयं २९१ | अभितिमिरदिम अपसरति २७८१२७ / अपूर्व चौर्यमभ्यस्त्र ३१२४ | अभिदोहेण भूताः १६१६३६४ अपसर मधुकर (सा.प.८३१)२२३३५० अपूर्वा रसनाव्यालाः ५५४७ अभिनयान्परि २३२१३७ अपसारय घन (मु.१०७१) २७५/७ | अपूर्विया (मा.१२.१०७९६) ३८२।२०९अभिनवनति(का.प्र.१०.४८२)२८८१३ ४२१२ अपर्णेय भूमृद्वनम - ·सुभापितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां २४३॥१॥ १९३१ ३२७॥ अभिनवनलिनी (शा.प.म.५) २२३१७२ | अमररमृतं न (सु.४२९) ५९।२०६ | अम्बरमेष रमण्ये अभिनवनवनीत २२११२९] अमलमृणालका २५४१३६ ] अम्बरविपिनमिदानी २९७९ मभिनवनवनीत २२११३० । अमलात्मसु प्रति(शिशु.९.३७)३००१६२ | अम्ब श्राम्यसि तिष्ठ २४१६५ अभिनवपुलबालीम ३१९१३२ अमितगुणोऽपि पदा (रसगङ्गाधर) ८२॥३७ | अम्ब श्वश्रु यदि त्वया ३५३३५६ अभिनवयवसश्रीशा ३४११५३ अमितः समितः (सा.द.४.७) १०२।३६ | अम्बा कुप्यति तात १८० अभिनवेली (काग्या.२.१८३)३०२।२१७ | अमित्रं नव (भा.१२.५२९८)३८२१२३० | अम्बा तुष्यति (सु.३१८५) ६६४ अभिप्रायं यो(भा.५.१३५८)३८२।२१८ ! अमित्रादुन्नति (हरि.११७७) ३८२॥२३१ | अम्बुजमम्युनि आतं अभिप्रेतार्थसि (मु.९) २१८/ अमिनो न (भा.१.५५६४) ३८२१२३३ / अम्युजमम्युनि मनं २६२।११ अभिभवति (किरात.१०.२३) ३४०१२५ अमित्रो मि (भा.१२.४९२५)३८२१२३४, अम्भः कर्दमतामु १२. अभिभूतोऽप्यय १५०१३२७ | अमी तटसमीपनि ३२६।२२ | अम्भसा भिद्य (पंच.१.११५)१६४५०१ भभिभूय सतामद २९४।४४ | अभी तिलास्तै (शा.प.१९८९) २४६१४२ | अम्मांसि जलज (दि.१.१९६)१६३६४६५ अभिमतफल (भा.प.स.१४) १०६।१६८ | अमी पृथुस्तम्बमृतः ३४४।२२ / अम्भोजप्रकरोऽथ २२५॥१४५ अभिमतमहामानय (म.३.२३) ९९ अमी शिरीष ३३१६२ ) अम्भोजाक्ष्याः पुरन ३५६।२४ अभिमानः (मा.१३.२१८१)३८२।२२३ | अमीषां जन्तू (शा.श-२.९) ३७३।१७९ अम्भोजिनीवन (भर्नु.२.१५) २२९।१५ अभिमानधनस्य ८०३१) अमीषां प्राणानां (भर्तृ.३.७) ७४५ | अम्भोधिः स्थल (सु.३१५२) me भभिमानवतो १५१६३९१ | अमी समुद्धृतसरो ३४४।२५ अम्भोमुचा सलि (सु.२४१३) २०१६ मभिमानवतो(राग.१.२२६) ३८२१२२१ | अमु कालक्षेप (शा.प.७८४) २१३१५३ | अम्भोरहमये सात्वा १९४७ ममिमुखनिह (स.२२७२) १५१३६८ | अमुना मरकूपेन २२०३ | अम्भोरुहाक्षि शंभो अभिमुरापतयालभि ३२०११ | अमुस्मिन्ना (नैषध.१८.२२०)२२११९२ | अम्भोवाहमुरद्वि अभियुफ (मा.५.९८३) ३८२।२२४ | अमुम्मिनुद्यानद्रुम २९७२९अम्लानपङ्कजामाला अभियोका (का.नी.१.२२) ३८२।२२६ अमुष्मिन्नुदाने (शा.प.८७९) २२७११९१ | अयं खलु गृणालि अभिलपन्ति तवा २६१११४७१ भममित्राव (.१५५८) २६८३६२ / अयं च मुरतज्या (मृच्छं.४.११)३५५।२ अभिलपति यदि (कुव.३८) २८२।१४७ | अमुध्य दोामरि(नैषध.१.२२) २५२।३ ] अयं भयाणां प्रामा अभिलप्यं (का.नी.५.१०) ३८२।२२० अमुध्य मुपिता २५९०६५/ अयं दरिद्रो (नेपध.१.२५) १.५११८ अभिवीश्य (शिशु.१३.३१) १२६३८ | अमुप्य विद्या (नैपध. १.५) १०५।१२१ | अयं निजः परो (शा.प.२७३) अभिषिपेणयिधू (शिशु.६.६४) ३४७९ | अमुच्या लावण्यं मृदु २५४१३० / अयं नेपादनरजनि अभुकायो यस्या (म.३.५९) ८०३४ | अमुथ्योभ (नपध.१२.८२),०६।१६४ | अयं पटो मे पितु अभूत्वाची (गु.२२१८) ३२४॥३६ | अमूल्यस्य मम (ग.१५७०) २६९।४०३ / अयं पुरः पार्वण ३०४/10 अमूदम्मोराशेः सह ६०१२५० | अमृतं शिशिरे (पंच.१.१४४)१६४।५०८ / अयं मार्तण्ड:(सा.द.१०.३५)१०१११ अभेदेनोपासे (घ.११०२) ५२॥२४३ | अमृतं किरवि हिमां ४८।११७ | अयं मृगः समायाति १८ अभ्यासः कर्मणां (.१४५४) २५३।१ अमृतं चैव (मा.१२.६५५२)३८२३२३६ / अयं मृदुमृणालिनी अभ्युत्थानम् (शा.प.३०५७) ३५११३६ | अमृतजलधेः पार्य पार्य ३१॥३६ / अयं मे वाग्गुम्फो सम्पमता पसुरक्ष.पं..१.००) १०५।१३५ | अमृतवमाधुरीधुरीणां २६३१२१८ अयं रनाकरो (सा.द.१०.५०) २१॥ अम्युमतम्रनयुगा ३.४४ अमृतवैविध ३०.६१ अयं रेवाकुपः युमु अन्युमताहर(कुमार.१.२३) २६९।४१२ | अमृतं तदधरविम्बे २५३११ अर्य पारामेको (मत!.१०८) २०१२ मन्युमदेऽपि जलदे २२.४ अमृतं दुर्लमं नृणा १५६१२५ अयं विपाको पदकस भन्नुपयुजः सद्भिर्ग (गु.४७१) २३४४ | अमृतमगत (वामन. रा.३.२) २५२१५०अयं समायः सत अमरछाया (च.३,१२२) १५६१५, अन्तममृत (रा.प.३५१९) २७३७अयापिटयो (स.प.६.२१) ५ अम्रच्छाया तृना १६.१३२४ | अमृतवचनसीला २२११८६अयमहरमा (रा.प.१९७२) १५५।१४ मप्रणाने मुरार २८९१५५ अमृतम्पेव फुहानि (गु.१४५०) २५१५ अयमविजरठाः प्र.५.२९).lt मादयन्मपु ३१२१५२ अमृतोरप्रेशणे राग (ग्रा.प.१०) ३२॥१.अममपि सरपोषि भरमसमाधि १५९१५८ भम्पर विनय (वि.२०.१२) ३१५२१अयमपि पुरातये ममन्दमणिपुर(म.प.१९२९१४६३८ भवानन्दा Y1. भयमभिनरमेपसा(माग्री...५) Tran अमरलरसमसोर . २२११५३ ! सम्परमम्मुनि (रा.प.५१८) १८९१५८ अपमानिधान (एस.२.१) २६१२१४ ३.१८. . ३२४ १९१६ ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः ७ अयि कुरक्षितुर अयमवसरः सर. (गु.११२८) २१९२ | अरक्षितं विटति (सा.प.४४६) ९१४७ भी लापवन (न.र.२) १७९11.11 अयमनिचारितचास्तया ८९४ मरण सारहे १७७९९. अयन तु विहीनस्य (पंच.२.९२) ६५० अयमसौ गगनात २९४॥४३ | मरप्यादितं कृतं (पंच.१.२५५) ४०१५५ भयो गिरामपिडितः अयमुदयति चन्द्र ३.११७६ अरविरियमुपै (शा.प.३४२७) २८४४१७ | अयों नरागां पति १७३८६८ भयमुदयति चन्द्रो ३.११७५ अरविन्दमिदं (सा.द.१०.२०) २७८।१५ अर्यों नाम ज (रा.प.४०४६) ३६४१२७ भयमुदयति (शा.प.३७३८) ३२॥१० अरविन्दमन्दमकरन्द ३२५९ / अर्चा विनवायनयो ६९/२४ भयमुदयमहीमन्मू ३२३॥३१ | अरविन्देषु कुन्देपु २४०९८ भयोऽन्ति चेन्न (स.१०६) ४०१५३ भयमुदितो हिमरश्मि १९६११ अरनिकजनमाप १७०७५४ | भयो हि कन्या (अ.सा.४.२१) ३६२०१४ अयधपकचर्वणं फगि ७२।५८ अराविधिक (का.प्र.१०.४०८) १०३१६३ | अयं दानव (गा.प.१२५९) ११११२४९ अयशः प्राप्य (पंच.२.११६)१६५।५३१ परावप्युचितं (सा.प.१४०१)१४६।१५१ अर्थ मृप्तो निशा (म.१.४७) ३४५४६ अयाचितः मुखं दत्ते ९१।१८ अरुचिनिशया १७५५९३१ मचन्दवदाकार १८५/२१ अयि कि गुणवति २३९४८२ अरणकिरणजालेर ३२२०५ | अर्धचन्द्रसमायुकं १८५/२८ अयि कुरति तपो २३३३१०३ अपाजलदराजी ३२३१३० | अर्थराने दिनस्याओं १८७४२५ २३३।१०४ | अरगनयनं समझ ५४३ अर्धन्निवेन रिनिन अयि जलद यदि (शा.प.७७९) २११११६ | अरुगरागनिये (पु.९.४३) ३३२०५३ | अर्यासाहितपोवकी १३६१५१ मयि त्यकासि कस्तू २४४॥५७ | अमिताखिल (लिनु.६.२१) ३३२१६९ | अघोचिता १२६०३६ अयि दलदरविन्द २४४।२३४ | अरुणे च तरणि(सा.द.१०.८५) ३०९१६ | मघोन्नीलिवलो (रा.प.११५) २४११५३ अयि दुष्कृतकेन २४२११८१अन्वतीकामपुर २६९।४१७ | मर्पयति प्रतिदिवस ३५९12. अयि बत गुरुगर्व २४७।६० | अरैः संघार्यते (पंच.१.८९) १४४८७ | मर्पित रक्षित अयि मकरन्दस्य २४३१२१६ | अर्कच्छायं विरयति २७३।२० अलंकरोति यःग्यो ३८10 मयि मन्मयचूत (पृ.त.२२) ३१२६३४ | अर्घायाम्बुधिरिन्दु १३७॥६२ | अलंकरोति हिजरा १५.१ अयि मलयज महि २३०४२ अर्चिष्मन्ति विदार्य (शा.प.१०५) १३३३ | अलंकारः यदाक(का.प्र.९.३६९)९३३९४ अयि मालति सौर २३९॥८५ / अर्जुनः कृष्णसंयुक्तः २५९६३ | मलं हिमानीपरिदीर्ग ३४६११२ अयि रोपमुरीकरो २१६११४ | अर्जुनस्य इमे वागा १८६४ मलकाच खलाथैव ५४११ अयि सखि शस्तः १८९१५० | अर्जुनीयति यदर्ज ६४.१४ | मलक्को यथा (पंच.१.१११) ३४८1१७ अयुक्त युकं दा १५२।४१३ | अर्थः मुख कीति (शा.प.धी.५) ७९ अलशितकुचामोगं अयुकं खामि (चान्नी.१५.७)१५८१२८८ अर्थप्रहणे न वया ५७१४८] अलक्षितगतागतः १२१७ मयुकं बहु माप १०० अर्यनाशं मनस्ता (चा.नी.७.१)१५३१२८ | अलक्ष्यत्वाबनेर (विरान.११.४०) ८५।५ भयुद्धे हि यदा (हि.२.१७१) १४७२१९/ अर्थप्राणविना 7 ३७६।२६१/ अलापं तत्तदु (किरात.११.६०) ७९. प्रये कीर श्रेणी २२॥१९४ | अर्थागमो नि (म.५.१०५७) १७११८२३ / अलब्धं चैव (ह.२.७) ૧૬૨૪૬૮ अये केयं लीला (रा.प.३५१८)२७३।१५ अर्यानुरागां न विक्रम.१३२) १७२६८४५, अलवापि धन (रा.प.१४५०) ८॥१६ भये को जानीवे ३५३३३८ अर्थान सन्ति न ६७१५० | अलभ्य लन्यु (कविता.७०) १५६११६१ अये ताल नीडां २४१।१४१/ मर्यानामर्जनं (गु.२८१५) १६६४१ / अलमविचपल (रा.प.५६६) २५२४ अये नीलग्रीव (ग.प.८७०) २२६।१७३ अर्यानानीशिरे (गु.२४७४) ८११४८ अलनलमघृग (सा.प.३५१३) २९२।२ अये नृपतिमण्डली १३३३१२/ अर्यान्वेचिदुपा (शा.प.१६०) ३३५१ मलसभुजलवामिना १३१११ अये मधुप मा कृया २२४१९९ अर्यायों जीवलो (पंच.१.९) ६४१ / अलमवलितमु (पटदी.१.११) २७९४५७ २५८४९ / अर्याहरणकौशल्यं ३८.१४ अठसवलिः (ममर.४) २८६१३ अये मातस्तात: १३२०२१ अर्या हसन्यु(भ.सं.३८२) १७६९५६ | अलसविलनितानामु २०५५८ अये यदि समी १२२१७६ | अधिनां कृषगा (स.प.१०५) १.३१५३ अलमस कुरो (चा.नी.१५) १६०३२० अये लाजानुचः पथि ६७५६ | अथिनि कवयति ७२१४१ | अलामा रुपानां ३४९४९ यये वापीसा २२६१६२ अधिने न तृनवद्ध १९:२१ | अलिकुलमाल(सा.द.६.२६२) २५३।१० अये वारांराशे (ग्रा.प.१०९५) २१६१२४ अप्रिपिलर १०. मठिमटलैरनुयाता (शा.प.७१) २१४१२ अयेऽस्तमयते शशी. ३०८।१५] अर्थिग्रंशबहम (गु.२५) १०.१८३ | अलिभिरधन अये हेलावेलाल (शा.प.७७५)२१३१५२ | अर्थी क्रोति दैन्यं (शा.प.३१९) ७५.१२ मलेरनुसरति परि अये मातदृष्ट्वा मुखम .

·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्यपद्यानां ८६१० १७४ १६२१४१ अलिरयं नलि (चा.नी.१५.१५) २२३१७३ अविद्वांसमलं लोके(म.२.२१४) ३४९।५३ अशेषविघ्नप्रतिषेध अलीकरूपो यदि २७०।२१ | अविद्वानपि भू (हि.३.११३) १४८१२३७ अशोच्यानीह (पंच.१.३६४)१६४।५। अलौकिकमहालोक १०३१५५ / अविधेयो मृत्यज(सु.२८५०) १६९।७२५ अशोच्यो निर्धनः १६१1160 अल्पं निर्मितमा (कुव.९७) २६५।२६५ अविनयभुवामज्ञा (सु.३६४) ४११६२ / अश्नीमहि वयं (भर्तृ.३.५६) ३६७॥ अल्पश्रुतलव एव (सु.३९६) ५११४२ / अविनाशिनमग्राम्यम ३७॥६. अश्रान्तं दृढय २५८०३५ अल्पाक्षररमणीयं यः ८५८ अविनीतः सुतो जातः ९०८ | अश्रुच्छलेन मु(सा.द.१०.४५)२६.1991 अल्पानामपि वस्तूनां (हि.१.३०) ८३॥२ / अविभावितेषु (शिशु.९.४०) ३००।६५ अश्वः शस्त्रं (पंच.१.१२४) अल्पायासयलेन २३३१११४ अविभाव्यतारक (शिशु.९.१२)२९४१४० अचं नैव गर्ज नैव १५६ अल्पीयसामेव (सु.५४१) १७३१८७७ | अविरतमविरामा ३२३।२० | अश्वप्नं वासवग (विक्रम.५) १७२३४२८ अल्पीयरीव (रा.प.अ.३) २१७४४ | अविरतं परकार्य (रसगङ्गाधर) ५०।१८९ / अश्वमेधसहस्रं (म.१.३०५५) ३॥ अस्पेच्छुर्घतिमा (दि.१.५३) १४५११३८ अविताम्बुजसंग अधा यस्य (शा.प.१६७२) १४३१५० अल्पेनापि सुरके (स.१५०८)२६१:१३८ / अविरलकमलविकासः ३३१११३ , अष्टकुलाचलसप्त (मोहमुद्र.) ३७३।१७३ अवंशपतितो (चा.नी.८०) १६२।४१२ अविरलकरवाल(सा.द.१०.९५)१०४१९४ अष्टपादश्चतुःकर्णो १८५/२२ अवगच्छति (रघु ८.८७) २६९१९२७ / अविरलपरिवाहै(शा.प.३४८४)२८८।४५ ) अष्टौ यस्य दिशो दला १॥३॥ अवज्ञात्रुटितं प्रेम १५८४२२१ | अविरलफलि (किरात.१०.२८) ३४६।१३ अष्टौ हाटककोट (शा.प.५६५) २०५।१० अवज्ञानात्प्राज्ञो (दि.२.७५) १५२१४१२ अविरलमदधाराधौत २१२४ | असंख्यपुष्पोऽपि (गु.१८६८३३४।१०४ भवतु नः सवितुस्तु (कुव.१२०) २८१२० । अविरलामिदमम्भः ३३९।११४ | असंतुष्टा द्विजा (चा.नी.८०) १६२१४१, अवयजम्पालगवेपणा ४०।३५ / अविरलविगलन्मदजल (रसगङ्गाधर) २०१० | असंपादयतः (शिशु.२.४५) ८११२ अवधार्य कार्यगु २९॥१८ | अविवेकमतिपति १५११३६९ ) असंभवं हेममृग (हि.१.२४) . ९२२५२ अवनम्य वक्षसि (शिशु.९.७४) ३१०१६ | अविवेकि कुचद्वन्द्वं (कुर.३५) २६६२५९ असंभवगुणस्तु (द.श.६०) : ३५९६६९५ अवन्थ्यकोपस्य(किरात.१.३३)१५२।४०१ | अविवोफेनि (शा.प.रा.८६) १४६।१५९ | भसंभाव्यं न वक अवयः केवलकवयः ३३३२३ / अविशीर्णकान्तपाने ३६११९ | असंभूतं मण्डन (रसगङ्गाधर) २५५।२. अवयवेषु २७०८४३२ | अविश्रामं वहे (चा.नी.७०) १६२४०१ | असंभोगेन सामा (हि.१.१५२) १२९ अवलम्बितविष्णुपदः ८२॥३६ } अविश्वसन्धूर्तधुरंध २५११३८ असंमाने तपोवृद्धिः भवलोकनमपि (शा.प.३३६९)२५११२१ / अवृत्तिकं त्यजे (शा.प.नी.४०) १५३।२९ असंमुखालोकनमा ३१८५ अवलोकितमनुमो २२।१०७ अत्तिभयम (स.२०४) ८०२६ / असंशयं न्यस्त (किरात.८.३८)३३८१८१ भवलोक्य स्तनी (शा.प.५२१) १८४९) अवश्य खात्मानं (गु.४५२) ६११२५४ असजनः सजनसहि अवशेन्द्रियचि (हि.१.१६) १६३४३८ अवेमव्यापाराकलन २३११३६ असती भवति स अवयं याता (मनु.३.१५) ३६८६४२ अव्यक्तादीनि (भाग.२.२८) ३७२।१५८ | असत्प्रलापः पारु(गु.२९६३)१४६॥१७॥ अवश्यकारणः प्रा २२११५१) अव्यवसायिनमलसं (दि.१.३) ६२१११ असत्सता (का.नी.१०.३९) १७४४९१२ अवश्यभन्येव (स.१९४७) ९२१६१/ अव्याकरणमधीतं १७०१७५९ असत्यमप्रत्ययमूलका भपश्यंभाविनो भावा (दि.२७) ९१।२६, अन्याजमुन्दरी (शा.प.३३७७) २७०९ असत्सहाद्गुण (शा.प.४१८९) अवश्यंभाविभावानां १.२९ | अन्याद्वो वाम (सु.५९) २०१६. असदर्मस्त्वयं ३४९५१ आसरपठितं सर्व (स.१५०) २९११५ | अव्यापारेषु व्या (दि.२.३०) १६६।५६९ असदृतो नायं (१.१६०७) ३.18 अवसरपठिता वाणी १५०१७५८ अराक्षः सततं १६६३५९३ असमाने समानत्वं (शा.स.स.३) १३ अवाप्तः प्रा (का.प.१०.४३०)३०४।१५८ अराकाः शक्ति (कविता,७१) ५४॥३२ / असमाप्तजि (सा.द.१०.५६) १५११५४ अविकारिणमपि (स.५०९) ५८।१८३ असम्वन्सोढुम (सा.द.३.२६६) ३६५।४ | असमैः समी (पंच.१.८४) १५१॥३॥ अविज्ञासबमिरात.११.४३१६३४ मठमलोम (रा.प.प्र.८) १६९१७३१ असहायः सहा (पंच.१.१५१) २९ अविज्ञातरि (स.१८८९) २९६२ असनं मे वसनं ३७३।१९५] असायुः साधु (शा.प.स.१०) ५३ भविदितगापि (रा.प.क.१) २०१४ अधर्मदहनज्वल १२३११९२ असाध्ममन्यथा अविस्तिपरमानन्दो १७०७६ अनुचियंचनायस्य १४२११० असार एप संसारः अविदितममा ३१९१३)| अशुभपुषि क्ला १३९१०] असारभूते सुमारे १६१३८८ | अमृण्वमपि (पव.१.१७६) १४६११४९ असारे राउ संगा (प.वि.१) ३ार भरियं भीगन (भा.नी.४७) ११३८१ अगेपलाापतिगन्यह २१११ अमारे राठ (वि.१.१५४ १६०३२ .. ८२५ १७१७८. ८७ १४१९५ १:11. अदिकापुरुषः ·महामनिर्देशमनुक्रमकोशः 1 असुलमा साठे । । - मसावधाने पाण्डि १५९/२७० | अस्मिन्दिग्विजयो ११०१२३५ | अहं च त्वं च राजे १८७२२ अमावनास्थापर • ३४२६] अस्मिसम्मोदर (शा.प.९१२)२२८१२२५] मई महान मायातः मसायन्तश्वपति २६३।१९५/ अस्मिन्प्रतिम २६१३१६ महंयुवरवनि २२१३९ मसायुद्वेललावण्य २६३।२१२ | अस्य क्षोनिपते (कुव.३५) १०८1१०१/महमपि परेऽपि ३३१२४ भसितामा (मनु. सं. २११) २५८।५३ अस्स दग्धोदरस्या ९६२ | अहमम्मि नीलकण्ठ २२६१६१ मसिधारापये (शा.प.सा.६) १०२।१३ | अस्य प्रयागेपु समप्र (पु.६.१३)१२५५ महन्निय दिनलक्ष्मीः । ३५४।७४ भमुखमय मुरी वा ४३ ] अस्य श्रीमोजराज १११७ | अहमिह (गीत.५.१०.१) ३५३१७६ २७८३६] अस्यां सखे (रा.प.८४०) २२५१३२ महमिह स्थित २८४४१३ मसूत सद्यः कुमु(कुमार.३,२६)३३१।२ | अस्याः कचाना (नैषध ७.२०) २५११६ | अहमेव (का.प्र.१०.५५६) ५९४२.४ मसूयया हते १६११३५१ अस्या करह २६४।१०३ अहह अहममीरग २१४७ भसेवितेवखारम (६.१.१३८) ८०1१७ | अस्याः करस (नेप.७.७१) २६३१२३३ | अहितहितविचार (पंच.१.१६) ९६०५ 'मसोटा तत्कालोल्ल (कव.६०) ५१५० [अस्याः कामनिवा २६०११२२ महिभूपगोऽप्य ४॥२१ असामाग्यं पत्ते (मृच्छ.३.६) ६३३० अस्याः मुमुमप्या ३६१19 | अहिरहिरिति संघ(महि.३६.१०)२२११२ भसा मल्बुम्यि (हन ६.३५) ३३१११५ अस्याःराल प्र (नैपय.७.८८)२६८३५० | पहिरिपुपतिघन्ता १९१९ मसौ हि दवा तिमि ३२२॥२ | अस्याः पदीचा(नैषध.७.९९)२६९४१ / अहेरिय गगाद्रीतः १५८४२२० असंगतवति सवि ३०३३१४३ | अस्याः पीठोपविष्टा २५४२७ | अहो एषां वरं जन्म २३६१ मसंगतवति सवित २९३१ अस्याः संयमवान्क २५८१५. | अहो कनम्माहात्म्य (रा.प.म.४) ६१ मस्तंगते शशिनि ३६२।२५ | अस्याः सपक (नैषध.७.२०) २५४११४ | अहो किमपि चि (शा.प.२१०) ४५११ अस्वंगतोऽय (शा.प.१९८०) २२११८० अस्याः सर्गवि (विक्र.उ.१.९) २५४६४२ महो अटिलनुदीनां .३४) ५६१८५ मस्त्रमितविषय (स.१३८५) २०५५ | अस्याः मुगन्धिन २५८४९ | अहो केनरची (का.प्र.९.३५३) २०५३ मखावलम्बिरवि (स.१९०९) २९४१४९ | अस्याः खेदाम्बुवि ३४७४३ महो सलभुनं (पच.१.३४०) ५५४३ भस्ति भीवा शिरो १८५।१४ अस्या घामसरोवरे २७४१२८ महो गुणाना प्रापर्य ८१1१५ अस्ति पुनो वशे (चा.नी.४२)१६१३३७८ अस्थाननस्य म (कि.२४.५)२३०१२८ भदो तृणावेश्या (४.३२६३) vire अस्ति यद्यपि सर्वन (स.६९३) २२११४ अस्या मनोहराकार (म.१४८०) २५॥१/महो दुर्जनसंसर्गा अस्तोदयाचलविल २९६३ | अस्यामपूर्व इव १६२०१९. अहो धनाना महती (B.४९०) ७२१५३ अस्पद्यापि चतुः ८५११५ | मस्या मुखश्री (नैषप.७.५६) १६२११८४ | अहो नक्षनराजस्य (प्रा.प.७५०)२०९३ अस्त्यप्रतिसमाधेयं । २६४२५८ | असा मुखस्या(नेपथ.७,५३) २६२१८१ | अहो नु कष्टं सततं ६६४५ अत्रज्वालावलीढ (वेणी.३.७) ३६११५० | अस्या मुखेनैव (नैश्य.७.५८) १६२११८५ | अहो प्रतिसादृश्यं (म.३५३) ५५०६६ अन्नामास तृणं १२१११५५ अस्या मुखेन्दा (नैषध.५.३०)२६११५. महो प्रमावो (म.प.१८९) अनोपप्रसरेण ३६१४३ | अस्सा मुनीनामपि २६९१३९५महो चत सलः (सु.३३४) ५६८० अस्थानामिनिवेशी (रविगुप्त) ५८६१७० अस्या यदष्टा (नेश्ष.७.६३) १६०1१२८ महो वत मह (शा.प.४६७) ५१३५ अस्थाने गमिता (स.१८५) ३४१६४ | अस्या यदास्येन (नैपष.७.२१) २५॥१५ महो बागस्य संधान अस्थि नास्ति शिरो १८५।१३ अस्यारिप्रकरः (नैषध.११.९८)११११२४७ | महो महत्त्वं महता ४५/१६९ मस्थिरं जीवित १६०३०७मस्या ललाटे (स.१४८७) २५८४६/महो मोहो बरा (सक्ति.१०.१)२२८।२०६ ११९1१२८ अस्थिरमनेकराग (शा.प.३८६३) ३४०९ | अस्साभेदलावली 5. २०६४ | भदो पशिरोमणे अस्थिवधिवञ्चैव १३।२ | मस्सायेदतिमौकुमा (कुत्र.६६) २५४४ महो विद्यालं (कान्या.२.२१९) १३६ अस्मदिपणामनिला ३३६३५ अस्यासिजगः (नघ.१.९६) १२४।११ | अहो वैचित्यनेत (भा.प.३०) ८१२१ अलाई जल (शा.प.५०६) १८३६६० मसास्तनुस्पन्दन १५७४२०८ भस्मा परमन्दि- १२०११३५ | अस्याः खनौ विर २७५॥२० अहो वा हारे (ोचिस.१६) ३६८४. मसार्क सखि वा (सा.प.१७५४)३५५५३ | अस्यैव सर्गाय (नेप.७.७२) २२३४ या मलाननेहि कल २४३११९७ भयोवारमनसनिपध.१२४६५)१३६me | आः कष्ट वन (शा.प.९४३) २३३।११६ मसान्विचित्र (मक्ति.१६.७) २२६।१७२ | अखाम्यायः पि ३३७५ माः कटमप्रदृष्टा शिया अस्मिन्कुले विना (शा.प.११६)२६।१९० महंकार वापि ३६८५ माः किमर्थमिदं (स.२३) ४६७० मस्मिन्केलिवने मुग २३९८८ महंरिमम्बा किन ८९।१२। आः पार्क न करोपि १सुमा०अनु० ८३१ २५८४ महो साहजिक P ४२११ ·१० सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां आः सर्वतः T - आकर्ण्य भूपाल *" , ११८१०१ आः पानी स्याम २८०1८७ | आगच्छदुत्सवो (इ.स.८५) १६९।७१० / आत्माधीनशरीराणां (शा.प.३१५) ७५० २४८६९३ आगच्छन्सूचितो (शा प.३५२७)३०४।२ | आत्मानसम्भो (चातका.५) २२५११५५ आकण्ठदृष्टशिरसा(यक्ति.१०४.६.१४०६ आगच्छागच्छ सर्ज १३३॥४१, आत्मानं प्रथ (का.नी.१.२३) १४५॥११॥ आकर्णपलितः (शा.प.३९८६) ३६०९) आगतं (का.नी.११.३१) ३८४१२९२ आत्मार्थ जीवलोके VYIĘ आर्णय सरोजा (कुच.१५) ३१२३१३ आगताः पाण्डवाः (श.प.५३४, १९३११ आत्मैव तात (नैषध:७.६५).२६११३० याकर्णितानि रति ३४३१०१ आगतानगणि (शिश १०.२०) ३१५।२३ आकर्ण्य गाँज (शा.प.सा.६०)२३५।१५४ आगत्य प्रणिपात (सु २०८३).३१1१७ आत्मोदयः प (शिशु.२.३०) १४६।१८२ १३५।११आगत्य सप्रति (का.प्र.५.१२५) ३२०१७ | आदरेण यथा *३७५।२३३ आकर्ण्य सर (शा.प.३८६५) ३४११६० | आगमरूपविचारिष्यधि ४३१२ | आदर्शाय शशा ११६५९ आकम्रिफल २४१।१२३ आगमिष्यन्ति ते भा (स.२६६३) ७५१३ | आदातुं सकृदीक्षिते (कुव.४२) २५६१५४ भाकपैसिव गो (सु.२४१९) २०७१२ आगुञ्जगिरिकुज (उत्तर.५.६) १३१।१२० | आदानपानलेपैः कश्चि २५१२१ आपल मुरजिनमुखे १५६३४ | आग्नेयात्रप्रवीण ११६६९ | आदानस्य प्रदा (हि.३.९५) १६१३५९ आकस्मिकस्मित ३५९४१ । आपूर्णितं पक्ष्म (नैषध,७.२९)२५९५८२ | आदाय चापम (का.प्र.९,३८३) ४१२४ आकारः कम (शा.प.८१३) २२२॥३२ | आघातं कमल प्रिये २७३।२ | आदाय प्रतिपक्ष ) १०९।२२८ आकारः कारणं (इ.स.३०)१६ ८६८८ | आघातं परिलीढ (कुव.१३५) २१७१५८ | आदाय यकुलग (सा.द.१०.३) ३२५६ आकारमानविज्ञान (स.५११)। ७०५ | आनायाघ्राय ग (गु.२४२२) २०७११६ | आदाय मांसमसि (सु.९८१) ३६२।२९ आकारेण शशी (स.२३८६) ३५३।५३ | आचश्महे तव (शा.प.१०६६) २१५।६ आदाय वारि (औचित्य.२०) २१६११५ आकारेणैव चतुरा ११५८।२३३ / आचरति दुर्ज (सा.द.७.२५) ५११६५ आदायादाय मु थाकारैरिति (हि.र.५०) १४७२२६ | आचान्तकान्तिरू १६८१६६६ | आदायामृतपूर्ण ३०२१११ आकाशप्रसर १९८५११३ | आचुम्ब्य बिम्बाधर ३४०१५ आदावअनपु (का.प्र.७.२००) २९९३ भाकाशमुत्पततु (म.सं.१९७) ९२०७३ / आच्छन्ने क्षितिज ३४२१६६ / आदावेव गजेन्द्र १२७११९ भाकाशवापीसित (शा.३६२८)२९९६१३ / आच्छादयसि कि मुग्धे '३२८१३ , भादिक्वी चतुरास्यो .. ३६४८ भाकाशात्पवित २६०११२१ आजन्मकल्पतरु १ २२३१८४ | आदित्यचन्द्रा(मा.१.१८.११)१४१६८ आकाशे नटने ३१७९ / आजन्मब्रह्मचारी (हन.१.३२) ३६११४८ | आदित्यस्य गताग (स.३३२७)३६९।८. आकिंचन्यादतिपरि ९८१५ आजन्मसिद्ध कौटि १५४१२१ आदित्याः किं दशैते (सु.५३) २०५९ आकुक्ष्य पाणि (का.म.४.३७) ३६४४४३ | आजन्मस्थितयो(शा.प.११२२१२१९/११ आदिमध्यनिधनेषु (स २५७) ४९११५९ आउलथलपत (विराज.९.८) २९४।२७ आजन्मानुगतेऽप्य ६४.६ | आदिमध्यान्तरहितं भाकृष्ट कवचाद १२०१४३ / आजौ त्वद्वाजिरा १२६१२७ / मादीण (भ.१.८६) ३८४४२८. आकृष्टे युधि (एन.१४.३५) १२९।१५९ / आज्ञा कीर्तिः (मर्तृ.२.४०)- १५२२३९४ मारतकुपितभवानी । ४।३१ भाक्रम्याजेरनिभरक १२९६. आशाभगकरा (हि.२.१०७) १४॥२०६ | माहता नख (किरात.९.४९) ३१११११ भाकम्यैकाम (शिध.१८.५१) १३.८४ | भाज्ञामझो नरे (हि.२.६०) १५८२४९ भादृष्टिप्रसराप्रिय (अमर.७६) ३५९८६ आकान्तपूर्वा रम १२९१५० आज्ञामात्रफ (विक्रम.१३३) १५७११९६ | आदी गृहीतपाणिः भाकान्त मरणे (म.३.३३) ३७३३१८३ आतन्वद्धि (शिशु १८.७४) १३०११०३ भादी धर्मे प्रमाण विवि माकान्तासु घरंप ९९18 | आतपे धृतिमता (किरात.९३०) २९६३ भादौन वा (पंच.१.२७६) १७६।९५० সাক্ষান যয় २६॥३२३ | आतामतामपनया (रला ३.१४३०६।२४ (सच.१.१७७) ३०१२८१ भाळोशितोऽपि ५०।२०५ | आतामामा (शिश १८.४२) १३०७९ | आदौ प्रेमकपायिता भाक्षिपन्यर (सा.द.६.१७५) ३.२०१९ आतामे नयने स्फुर माक्षिपसि कर्गम २३।१४३ आदौ लजयति कृत (स.३९१) ५८६१६० ૨૧૨૨૬ भाक्षेपपचनं तस भाते सीम (सा.प्र.१०.५७०) १३३॥४३ | भादा बेश्या पुनर्दा १२।१३ मातुः लासशेल (३.२५७२) ६२।२८३ भारममारप (मूषण ३.२७) ३८५११३. भादी हालाहलहुत (पुत्र.९२) २८।२८ प्रायः कोपस्तदनु भारण्यातनामरव मात्मनय पत्रो (द.३.६) १४०।२२३ भायेन हीना जल ३१३४ माख्याते इजित पिठ भारमनो मुखदोषेण (एच.४.४०) ८६१ भाधाय कोमलक भास्यामिकान (श.प.४०२३२२ | मानन्यस (नैषध.१२.८३) ११.२४ आधाराय भरा (४.५३५) भागवामपूर्णा २१, भात्मदिः मुसा १५५५९४. माधिव्याधिय (म.३.३४) २८ १४१२ । १४६८ । १२।१७ २८९१५३ ·सस्थाननिर्देशमनुस्मरोशः f आनन्देन (ग.३९) आधोरणाशमया ९२१७८/आपेदिरेऽम्बरपर्य (रसगगावर) २१९१६ | आयावे श्रुतिगो (मु १०५०) ३२९१५ आधोरणानां (रघु.७.४६) १२८१३० | आपो निमुक्ताः क २१२८] आयातो दयित (म २०७०) ३०४१५ आध्मातोडू (शा.प.१८५३) ३३९३२४ | आनदकृत्रिम (म.६६) २३०१५ आयातो भवतः (स.२४१५) ३०८६३६ आननं मृगावा रसगंगाधर)२६२।१६७ आवभन्न (ग.१.३३०९) २६१११३६ आयान्सा दिवस ३२००० आननानि हारेणी २००३३ / आवास्यं पविरेप १२०1१५० आयानिनोलदस्णो २५९७६ आननैर्वियक (nिg.१०.३६) ३१५३९ आवागतमण्डराम (मु.७४) २०१२०६ मायासतलपस्य(मन सं.४००)६९१३ आनन्तरमिव यहि ३११२६ यामाति चालिकेयं पा ३११२ मायुः कर्म च (पच.२.८५) १६२४९८ आनन्द विदच ३५८१५६ आमाति शोमातिश २५७१७ | आयुः कडोल (म.३.३०) ३७३।१८८ आनन्दं कुमुदाहीना १९९३ | आभुमाहुलि (शाप.३२९१) २५८३५ आयुनिमहोत्स (कुव०१६८) ११४।१२ आनन्दम (का.प्र.१०.५४०) २७८।२३ आभ्यां बुचा (नेपथ.७.७८) २६५४२७९आयुर्वर्षवतं (मर्नु ३.५०) ३७३।१८० आनन्दमन्यरपुरंद (कुंव.१७१) ११११७ | मामधगजय (श.५ ४०४८) ३६४।२९ आयुर्वायुष्य (सूचि १०७.२४) ३६९।६२ यानन्दमानमर २३६१२५ आमरणादपि (रा.प.८८२) २२८२०७ | आयुर्वित्तं गृह दि.१.१२३) १५७१९७ आनन्दमादधत १२।१२५ / आमरणान्ताः प्रा (इ.१.१८०) ४६१४५ | आयुर्वेदकृता (पा.नी.१०३) १४२०२० आनन्दमृगदानामिः (रमगंगाधर) ६/ आमीलनवनील २७०।४३० आयुस्खे नरवीर १०९।२२५ आनन्दयति कोऽस १९८०५ | आमीरिनाल (सा.द.१०.१५) ३१९।२९] आयूरेखां च २६४१२४३ यानन्दलथिताः समा ५५७ आमूलं धचिदुदृता १४२११/ आरम्धे दयि (ग.५ ३३२५)२६३२०३ आनन्दयुतिरा मनो ९०१४ | आमूलाग्रनिद २४।१६२ ] आरमन्तेऽपमेवा (शिशु २.७१) ४५२० २५१८५ | आमूलान्ता (शिशु.१८.२१) १२९६६ / आरभ्यते न (म स २७७) ५०२०३ आनम्रा स्वपकमरे २२३१७६ | आमृद्भिरमिशिशु १०.२९) ३११२० आरम्मगुर्वी (मनु.२.४०) १७२१८२६ आनीलां करपल्यै ३०२।११२ | आमोरीनि ( प १०५०) २४२११७५, मारामारीपद (स.२४१७) ३४८२२ आनेतुं न गता ३५९४१०२ आमोदमस्तो मृगः (म ८२३) २३६१०६ / आराप्य भूपति (सु.३२५८) ३५॥१९८ आपत्समुद्धरणधी '७८1१३ / आमोदेते दिशि ( प.९९८) २३४५२ | आपध्यमा (हि.२.१५८) ६०1१२७ आपल्यु मि (दि.१.७२) १६२४४५ / मानायानामा (काव्या.३.८४) २०६।१४ / मारामाधिपति २१४४८१ आप स्वत्र हि मह (रा.प.२१४) ४८६ , आत्रं यद्यपि गता । २३९।१०४ थारामामरणस्य ( प.१००१)२१३०६१ आप धनं र (६.१.४२) १६१६३४८ आने पविवे स्थित्वा' ३३१०६ आरामोऽयमन (शा.प.९३०) २३२००७ आपदर्थ धनं (भा.१.६१६९)१६७१६४२) आयताप्रसितर ३०४।१४५ थारुह्य लशि ३१२१२३ आपदा कृषि (चा.नी.७४) १६४०५ | आयतालिर (शिशु १०.६५)३१४१२६ मारूट. पति (शिशु....४) ३३९।१११ आपदामापतन्ती (दि.१.३०) १६१६२९ आयस्य तुर्य (श परा.११५)३८२।२५५ आस्डक्षितिपाल १२०२१ आपदिमित्रपरी १७०७५५ / आयत्यां (का.नी ५.६) ३८३२५७ | भारूडो मलया ३३३३९० आपदि येनोप (पंच १.३६६) १७११७७९ आयसा कलहं (अमरु १०६) ३५८१५८ | आरोग्य से (आ.प.३१७) १७०।०५५ आपदनः खल महा (रसगगाथर)५०।१९१ आयत्या गु (म ७.१७९) ३८३६२५६ आरोग्यमान (मा.५.१०५५) १७२१८२४ आपद्गत हससि कि ६६।१७ आयाचतुर्थ ( प.१३९२) १४६१६५ | आरोपिता शिलाया ३६८८ थापधुन्मा (का.नी.५,२८) १६४८४Jआयातः कुमुदेवरो f३०८1१६ रोप्यते शिरा (द.२.४७) १६३४७५ पापनाशाय (पच २०८१) १६४१५३७ | आयातस्ते समीप ११३१६ | आरोहतु गिरिधि आपरितोषादि (अ शा.१.२) १७.७४६ आयाताः सखि ३४०११ मार्ता देवान्नम १५७१६८ आपस्कारानगात्र १३०1८२, मायाता जलदावली ३३०१२ मा नामिह जन्तू आपाटलैः प्रथमम १२३।१६ आयाता मधुयामि (भृगारवि २)२८१३७ आलस्यदन्तमुकु (म.शा.स.१७) ८९1१३ आपापड पीनऋठि आयाता मधुरजनी ३३११२ यालपति पिच २७०1११ आपाण्डरा गिर ३६५४५ | आयातासि वि (धा प.३७७१) ३५३४७ मालम्बे जगदालम्बे २२ पापातालगमारे १ २३१६५/ आयाठि याति पुनरे (गार.४) १९६७ | आलम्याहगवा (अमरु ७८) १९०९१ यापुहारममी (इन ५.२३) २८२११४० | आयाति श्रियम २५४४८ मालन्यं खोसेवा (दि.२.५) १७१७९४ आ पुष्पप्रसा(शा.प.१०२८)१४११३९ | आयाते च ति १८०1१०५१/आलम्य स्थिर (कि ११५.१४) १३३६ भापूरितमिदं श्याम २९४३ आयाते दयिते मनो(अमरु ७७)३१९३८ | आलसं हि मनु (तुं २०४४) ८३१५ भाषेत पुन रफ (पु.११) २११५ | आयाते दयिते (दशरूप ४.१३) ३०५।१ ) मालस्योपहता (पानी ५.७) १५५१७५ T ९१४ १०१८ १८५१० ·१२ सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्याना L 1 २२४११०७ आलानं (का.प्र.१०.४२६) १०९।२११आशु लहितव(शिशु.१०,६४) ३११२५ आस्वा तावद्वचनर २९२।१२ भालापं कलकण्ठि २२१२२१ आ शैलेन्द्राच्छि ११२१२८४ आस्तां दूरतया १८७१.९ आलापान्भ्रूविलासो । २५७१६० | आशैव राक्षसी पुंसा ७६।१३ | आस्तां दूरेण विश्ले (सु.२०८७) ३१॥ आलापैर्मधुरैश्च का ; ३५०८० आश्चर्य समराम्बरे १२४।१३ | आस्वा विश्वसनं (अमरू.१३) ३५४६० आलिङ्गन्ते मलय ३३४।१२० आश्रयः कियतामेष २११९ आस्वामकण्टक (शा.श.२.२५) ३६८३४ आलिङ्गन्तो वसु (सूक्ति.१००.५) १३९१ | आश्रयवशेन सततं(शा.प.३२७) ८६११ आस्तामन्यत्सु (शा.प.२४३) ४७१११३ आलिासे चारुलता २२३०६४ आश्रयितव्यो नर १५११३७३ | आस्तीर्यन्तामुपान्ते १४१६ आलिहिताः परैर्या (शा.प.३४२) ६४१५ | आश्रिताना मृतौ (हि.२.३३) १६३६४७१ आस्तृतेऽभिन (शिशु १०.८९) २२१११५ आलि बालिशतया (-२८४१९ आश्लिष्टभूमि (शिशु.३,७२) १४०१३ | आस्ते दामोद (नैषध.१२.९५) १३८८३ आलीचालितपनि २७७६६१ | आलेषचुम्बनर (शा.प.३६६१) ३१६।२ आस्ते विधुः पर २१०॥ आलीभिः शपथैर ३५९/७९ | आश्लेपशेषा रविरज ३२३३५ आस्थामालम्ब्य (किरात.१५.४) ४६ute आलीभिः सह भाषि २९११ आश्लेषाधरविम्य (सूक्ति-१) १९६१६६ आस्थितः स्थगि (किरात.९.९) २९४११८ आलोकनस्त (शा.प.५७४),२०८१२८ | आश्पे प्रथम क(शा.प.३६६४) ३१६६६ आस्साकी युव (शिशु.८.५०) ३३९११०० आलोकमार्ग सहसा (रघु.७.६) १२६१३२ | आवासस्नेहभकीना १०२।२८ | आस्यं यस्याः सु ३७२।१२१ आलोकवन्तः (सा.प.७४८) २०९।१ | आश्वास्य पर्वत (रा.प.७७८) २१२१३८ आस्य सहास्ये नय २५१४१५ आलोकान्तप्रति १०११७३ | आपाढी कार्तिकी १८१।२१ | आस्येन्दोः परिवे २७०४२७ आलोकरतिपाटले ३२५।६५ ) आसंसारात्रिभुव (मर्तृ.३.८२) ३६९।६१) आखादितं खादुम २३१३१ आलोस्य चन्द्रम ३०३।१२५ | आसक्ताः प्रतिकोट २१३१६९ | आखादितदयिताध २१४४ आलोक्य चिकुरनि २७०।१० आसन्नतामेति(शा.प.४१३४)३७२।१५५ | आखाद्य निर्विशेष १२४/१५ आलोचनं च वचनं ३७१११२८ | आसनमार्गमति(शा.प.३४७१)२५८।४३ आखाद्य स्वयमे (शा.श.१.१६) urt आलोलामलका (अमरु ३) १२०१८ आसन्नमेव नृप (पंच.१,४१) १५२१४०३ | आखाद्यात्र मधू आलोलैरुपगम्यते २५२१५८ आसनामवलम्ब्य (सु.११००) २८६।२१ आखायैप कषायमद्ध ८५११३ आवर्तः संशया (भर्तृ १.७६) ३५०८३ / आसन्नान्पुरतो भाव ७६।२४ आहतं कुचत (शिशु.१०.७४) ३१९१० आवर्त एव ना (भा.द.१०.११) ३१२।२० | आमनाय सुदूराय (सु.२२) , ४१३ | आहत्याहत्य मूर्धा(शा.प.५९७)२०११ आवर्तशोभा नत (रघु.१६.६३) ३३७०६४ | आसन्यावन्ति यात्रा २११४ | आहवे जगदु (सा.द.१०.३०)११५४१ मावर्स कण्ठ विच २५८१२८ आसां व्रतमतीवा २५९।६२ | आहवेषु च ये (दि.३.१४७) १४८।२४५ आवासः क्रिय (मर्तृ.१.३१) १५९।२९३ / आसां जला (रघु.१६.६२) ३३७६३ आहारः फलम् (शा.श.२.२२) ३.०५५ आवासोत्सुकपक्षिण ( १९५।६८ आमादितप्रकट (सा.६.६.२७) ३४५।४० माहारयति (वे.२९) भावासो वि (गीत.४.८.१०) २८९१६९ आसाद्यापि महोद ९४११०३ | आहारे बडवानलच मा विन्ध्या (शा.प.१२५५) ११६७० आसायाप्रवनीमि २२५४१४६ / आहारे विरतिः (सा.द.४.११) २८६१२५ आविर्भूतानुरा १८०१०५० | आसायं सलिलम(रसगंगापर) २६२११७२ | आहारे शुचिता ध्वनी (धर्म:४) ९४११०४ आविर्भूते शशि (विक्रम.३.१.९) ३१०२ भासारेण न ह (मर्तृ.१.४६) ३४२०६७ आहारो द्विगु (हि.२.११९) १६२४, आविशद्भिरुट (कुमार.८.३०) १९४१ आतिष्ये मुसितो (स.३२६०) ४४५५ | आहिते नु मधु (किरात.९.६९) ३११ भाषणोति यदि सा २५५१११ आसीताम्रमय धरी (२.३२०६) ६८१८ आहूतेषु विहं (भार.६९) १८.१९०५१ आरवतो लोचन (रघु.७.४२) १२०२८ मासीत्पूर्व विमलज २१८७१ | आहूतोऽपि सहा (पन्या.१) ३४॥ आवृतान्यपि निर ३१७१७ आसीत्सत्ययुगे मलित ९८1१ आइत्य रक्ष्यमाणापि आशर प्रणति (अमर,४७) ३५८६० | आसीदासीम (नेपथ १२.१८) ११२१२८१ | आहान किं भवति भाशा नाम न (म.३.११) ३६९७६) मासीन. शयित. , २८१1१०१ भाशा नाम मनु (मर्तृ.सं.४०५) ७६१. आसीने पूणि (शा.प.९३) 13.३इशदण्डास्त्रिला: भाशा निष्ठाप्रति ३७११११४ | आसुर कुलमना १७११८०९ सुर्धन्द शराः प्रस् भाशा पलवती क (सु.३२४६) ७६।२२ | आसे पेत्खरहे छट (.३१९८) ६८५८२ | इसोरमात्कमशः (पच.२.३९) me आमायायेदासाने(कविता.२५) ७६२८] आस्खा गाटतरा २४०।१३० इशितासातव (चा.मी.१०) आचावलम्योपचिता .७६॥३५ आस्ता तालिम संच.४.५७) ३४९।२९ | इच्छता सह वधू (रिरात.९.१३) १९६५ आधा रात्रीभवदा ३८ आता सायदहो २१६०१२ | इच्छवि शती सह (पंच.५.६९) ७६॥ ३८३२५४ ९016 । । COM २०३।१०. P २५०11 ·सस्थान निर्देशमनुक्रमकोशः - ई इन्छेद्विपुलां में १५८१२२७ इन्दुः प्रयास्यति (शा.प.८९७)२२९।२३७ इह पुरोऽनि (सा.द.१०.३९) १८६।१३ इच्छेद्यरतु मुसं १५२६४१५ | इन्दुप्रभारसविदं (शा.प.१८१) ३५।१२ | इह मधुपवधूना ३३४८६ इतः पौरस्त्यायांक ३२४१३९ | इन्दुरिन्दुरिति कि दु २९९।२४ इह रूपमात्रसारे इतः शुल्ला चन्दद्यु ३२४१३७ इन्दुर्यन न नि(शा.प.३७८२) ३५३३४९ / इह लोकेऽपि (सु.३१६०) ६५॥३ इतः स्वपिति (म.सं.२०) २१६।२५ / इन्दुर्ययुदयाद्रिमूर्ध्नि २११।४७ इह वटरशे यक्षः (रा.प.३७७२)३५२१५ इतरकर्मफलानि (भा.३.१२१) ४०४७ | इन्दुर्लिप्त इवा (बाल.रा.१.४२) २७२।७७ | इह समदशक (महावीर.५.४०) १४०।४ इतरदेव बहिर्मुस ५९।२१८ इन्दुस्त्वद्यशसा १०७।१९१ | इह सरसि (शा.प. ८३६) २२४६८९ इतक्षेतवाद्भिर्विध १३२|१९| इन्दोरस्य त्रियामा ३०३१३७ इह सर्वसफलिनः (मृच्छ. इतस्ततो वात (कुमार.१४.४६) १२८।४७ | इन्दोरेककला (शा.प.३६३७)३०३।१४२ / इह स्फुटं विष्टति (शा.प.३५८२)३१०२ इतन्त्रसविद्वतवै (नपध.१२.२६) १३१९ इन्दोलम त्रिपुर (कुव.१३८) १३५।३२ | इह हि नववसन्ते ३३३1८४ इतो न किचिप (शा.प.४१२७)३६॥३१ इन्द्रः प्रक्षुब्धचित्तो १२६१२६ / इहानेके सन्तः ५२१२४२ इतो विद्युपुत्र (शा.प.३४५७) १९२।१०। इन्द्रस्याशुचिशू (शा.२.२.७) ३७६।२६० | इहाविशयेन (नपध.७.६२) १६०1१२८ इतो विद्युतलीवि (भर्तृ.१.४४) २७६॥३६ | इन्द्रात्प्रभुत्वं ज्वल १४२११४ । इहोद्याने संप्रत्सहह २३६४१५ इत्यं तल्पतलाधि ३१८११९इन्द्राद्या लोकपाला १८४/७५ इदं कृष्णं कृष्णं (ममर.९४) ३०९१७ | इन्द्रो यमोऽसि वरु २४८९२ | ईशस्य भवतः (शिशु.१०.७७)३१९।२० इदं तत्नेहसर्वसं (मृच्छ.१०.२३) ८९१ | इमे तारुण्यश्रीन (मनु.१.८५) २५५।३० | ईयी घृणी (मा.५.१०५६) १५९।२९५ इदं तावचित्रं यदव ३६३३१९ | इयं चिद्रूपापि प्रकट ९।१२४ । ईशः परस्थीकृनकाय ९२१५१ इदं दूर्वाकाण्डद्युति ३०६४३ इयं तावल्लीला यदधि २४५।३ | ईश्वराः पिशुना १६४६७५ इदं नमति (शा.प.३६०५) १९४॥२७ | इयं पाली भिल्लर (शा.प.गु.७) २२११९२ / ईपकम्प ३२०४८ इदै नृपमा (नेप५.१२.९०) १०४।११७ | इयं प्रीतिवल्ली हृद १७७९८८ ईपन्मीलित (गीत.१२.२४.६) ३१९४१ इदं परमसुन्दरं तनु २५६।३७ इयं वाला वाटी मृदु २३६।१७ ईपलब्धप्रवेशोऽपि इदं मघोनः कुलि(शा.प.४०६८) ३६५।१ | इयं भुजगिनीश्रिता २७४।२३ इदं युगसहस्र(शा.प.४१३२) ३७२११५५ | इयं मुसाम्भोरहस २५११३ / उपग्राहमुदन्वतो (सु.२५५४) १८४१६९ इदं वक्त्रं साक्षाद्वि २७१९४१ / इयं यशासि द्विपतः १३५:१४ उग्ररूपं कुचद्वन्द्वं ३१८२ इदं हि माहात्म्य ४९॥१८६ | इयं व्याधायते बा(भंगारति.१३)२५३३३ / उचितं गोपनमन ३१३१२७ इदमनुचितमझम (भ.१.२०) २०५७ | इयं मुनय (का.प्र.१०.४६५) २६२।१६८ | उचितं नाम (शा.प.१०५७) २४३११८८ इदमपटु कपाट(शा.प.८७८) २२११८९ ) इयं सुरतरङ्गिणी न ३५४१८१ | उचितमनुचितं वा १७६१९७३ इदमयुक्तमहो म(शिशु.६.५६) ३४६।१७ / इयं सुस्तनी मस्खकन्य २७३३९ | उचित्य प्रथम(शा.प.३८०१३३४।१०७ इदमशिशिरैर (अ.शा.३.३.१०)२७९१७३) इयं सृष्टा यञ्चक २६८१३६३ / उच्चै स्थान (शा.प.७६४) २१०३७ इदमामावि गग (सा.द.१०.९९) १९९८ | इयती जगती कियती १२३१५ | उच्चैः कल्याणवाही ११३१२८९ इदमिदमिति भू (शिशु ७.५०)३३४।११४ | इयत्यप्येतस्मिनिर (म.सं.४१२)७०३८ | उचैरभ्ययनं पुरातन (मु.२३७८) ९६४ इदमीहागुणोपेतं (किरान.११.४१) ८५।६ | इयत्सां संपत्तावति २१९१७ | उचैरुचरतु चिर(शा.प.१११४)२१८१७५ इदमेव नरेन्द्राणां १४६।१८. इयत्सामपि सामयां ९५।७ उचैरुत्ताल (शा.प.६६) १०1१५८ इदानी वीयामि (शा.प.३४३६)२८४।२५ इयत्सेतस्मिन्वा (भ.स.४१२) २४०।९६ | उचैरुतालगण्डस्थल ३३२ इन्दीवर लोचनयो २६०७९ | इयमसौ तरलायत (अमरु.१२७) २७३१८ / उच्चैरेप तरुः (मर्तृ.सं.४१७) २४१११४० इन्दीवरदलश्याममि २०९९ / इयमियं मयदानवन ३६३०२० / उच्चैह्माण्ड (शा.प.५८) २।२७ इन्दीवराश्या स्फुट १९०७२ | इयमुदरदरी दुरन्तपू(भर्ने.सं.४१४)९६६ / उच्चस्तरादम्बरशैल २९६१ इन्दीवरेण नयनं मु (शृंगार.३) ३०६।२५ इयमुनतसत्त्व (शा.प.२२०) ४९।१५५ | उन्छिटं शिवनिर्मा (शा.प.५१७)१८४१४ इन्दं कैरविणीव (शा.प.१५५७) २९१४ | इपुत्रयेणैव जग (नैषध ७.२७) २५९।८० उच्छ्वसन्मण्डल २६५।२६६ ३०११७१ इन्दु निन्दति च(शा.प.१२३८)१३६१४० | इह किं कुरजशाव (शा.प.९३१)२३३।९९ | उजृम्भते कुमुदिनी इन्दं निन्दति (शा.प.१२३८) १३६४१ | इह जगति रदीशप्र ३५६।२३ | उजृम्भानन (शा..३४१७) २०६।२२ इन्दु निन्दति १७९१.३६ इह तुरगशतः प्रया(शा.प.१९८) ३९।१३ | उज्झती शुच (किरात.९.१८) ३००।३५ ૮૫ इन्दु निन्दतु नाम २१११३९ इह नगरे प्रतिरथ्यं ३५२।१३ | उज्ज्ञिावा दिशमम्बर इन्दुः किं (कार.१०.४१९) ३१२२२१ इह निचुलनिक (शा.प.१९१८)३४५।५८ | उडुगणपरिवारो नायको (१.५७६)९६४ उ - ·सुभापिचरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां , १५८१९३६ १९१110 उडराजमुखी मृग । २५१।३९ / उत्तुगतनपर्वताद २६८१३६६ | उदयन्नेव सविता (कुव.५६) ८८1१५ सीनं विगैर्मृतं २१९१० उत्तुगतनभरता २५३३१५ उदयमयते (का.स.१०.४३३) ३२११८ उहीना गुणपत्रिणः (शा.प.३९५/७४।१७। उत्तुगतनभार २६८।३६७ | उदयमुदित (शिशु.११.१२) ३२२१८ उत्कण्ठयति (कुष.५०) ३४०८ | उत्तु स्तनमण्डलोपरि १६९ ) उदयशिखरि (शिशु.११.४७) ३२१ उत्कर्णोऽयमकाण्ड २०७४ | उत्तुगवनशैलदुस्तर २७४।३२ | उदये सविता रक्तो उत्कर्षवानिजगुणो ४८५११९ / उत्तु स्तर (शा.प.१०५९) २४३११९५ | उदरद्वयभर (शा.प.६४) उरकूजन्तु कटे(मुक्ति.१४.१२)२२६।१४७ | उत्थापितः संय (१.७.३९) १२४१२६ । उदभूतिमि उत्कृत्य ज्वलिता (शा.प.४०७७)३६६।४ । उत्थाय हृदि लीयन्ते (शा.प.४०१)६५१ / उदस्य धैर्य (किरात.८.५०) ३३८६९३ उस्कृत्योत्कृय (मालती.५.१६) ३६६१७ | उत्थायोत्थाय (शा.प.६६८) १६२।४३२ उदस्योच्चैः (शा.प.१२१३) २३५।१६० उरकान्तानामा (शिशु.१८७३)१३०१०२ उत्थिता (का.नी.५.६०) ३८३६२४६ ( उदारचरितरत्सा (शा.प.३८९) ७१।१४ उत्क्षिप्तं कर (सा.द.३.७६) ३५६।३० | उत्थितो निशि । २६१११४५ / उदारस्य तृणं वित्त । • १५६१४. उत्क्षिसा अपि १२८४१४ । उत्पतन्ति (पंच.२.१३०) ३८३१२४७ उदासीना लीनामपि રબાર उक्षिप्य करि (कुमार.१६.३४) १२८१५ उत्पत्युत्पन्नशिष्टा ११३१२९० | उदाहरण (किरात.११.६५) ७९१४ उत्क्षिप्योचैः (शिशु-१८.३८) १२९४७६ | उत्पन्नमा (हि.४.७) ३८३६२४८ | उदितं प्रिया (शिशु.९.६९) २८४३३ उत्खातं निधि (भर्ट.३.५) ७७/४९ | उत्पादयत्सलमिदं २८६।७ | उदितवति (शा.प.११४१) २४४।११२ বাবলির २९८४३९ / उत्पादिता (म.सं.४२३) ७०।३६ | उदितवति परलि उरखातदैवत (शा.प.४००४) ३६२।११ | उन्मुस यः शिख २३०१३१ । उदितेऽपि तवावनीन्द्र १३३७ उत्खातान्प्रति (हनु.९.३५) १४२११५ | उन्मुल्यारा (शिशु.१८.५३.) १३०८५ / उदितोरसादमति (शिशु.९.७७) ३११११ उत्तंसः केकिपिच्छैर्मरकत २९९१२२ | उत्फुल्लगल्लैरा (शा.प.१६२) ३२।८ । उदीरितोऽर्थः (पंच.१.४४) १५४१९५५ उत्तंसकौतुक (शा.प.११०७) २३९।१०९ / उत्फुल्लपङ्कजनिषक्त ३३३८१ उदेति पूर्व कुसु(अ.शा.७.३०)१०४।११३ उसंसेपु न नर्ति (शा.प.१२९४)२१७५९ ) उत्फुल्लमानसरसीरुह २२।१२५ | उद्गतेन्दुमवि (किरात.९.२४) ३७०४१ उत्तप्तोऽयमुरेगमः ३३७१५४ | उत्फुल्लरम्थसह २३९।१११ । उद्गर्भहूणतरु (सामन का १३५) ३.१६५ उत्तम सुचिरं नैव (सु.३०३) ४६।६४ | उत्फुल्लामलकोमलो २११८१ | उद्घाटितनवद्वारे (उद्गट) उत्तम स्वार्जित १६०१३१९ | उत्फुलार्जुनसर्ज(मालती.९.१७)३४२१६५ / उद्दण्डे भुजदण्डे उत्तम प्रणिपा (पंच.४.७४)1१५८०२४६ उत्सरकलितोरु (गा.प.५४९) २०६१ / उद्दानाम्बुदवर्धमान ..'२१५११६ उतमः क्लेशविक्षोभ (ह.स.१०) ४६५५ / उत्सवे व्यसने चैव (चा.नी.१७) ८५ उद्दामदानद्विप (कुमार.१४.३१)१२८२ उत्तमर्गधनदान ७३:२८ | उत्सार्य कुन्तलम ३२५।१० | उद्दामदिरिद्वरदच उत्तमस्तोपमायादि १६९।७०८ रसाहसंपनम (पंच.२.१२९) ६३११५ / उद्दामधुमणिधु (कि.६०.२०११३५१४६. उत्तमा (शा.प.१४८७) १५४०५६ | उत्साहस्य प्र (शा.प.१४०९)१५०१३१९ | उद्दामभ्रमिवेगविस्तृत(सक्ति.२.१२)६१७१ उत्तमानामपि स्त्रीणां(रसगंगाधर)३४९।३७ / उसिक्तः कुसुमा ३२६१२९ | उद्दामाम्बुदवर्धिता (गु.२५५५)१५१८ उत्तमोऽप्यधमस्य (इ.स.७०) १६९।७०१ | उत्सष्टमम्बुजशा ३३३१०० उद्दामाकोशुदीप्य उत्तराय कुरम(श.प.३५५७) ३०५।१६ / उदधत्कावेरी (शा.प.३८१०)३३४।१३२ / उद्धतैरिव (शिशु.१०.३२). ३१६३५ उत्तरन्ति विनि (युत्मार.८.३५)२९४/१४ / उदयद्वक्षोजद्वय २५५६३४ | उद्धतैर्निमृत (शिशु.१०.७६) ३१९९ उारीयबिन (शिशु.१०.४२) ३१६०२ | उदयय गयलं ३०६।३९ उतुं किल शैलकेलि उसानामुग्धाय २७०।४२९ | उदधिरवधिास्त्र ५१।२१७ | उद्भूतपशुपटलानुमित उसानो (म.प्र.७.३०४) ३७१।११९ | उदन्वच्छिमा (म.३.२०) ५१२३३ उद्धयेत तनूलतेति २५६।५५ / उदाज फैट (शिशु.९.३०) ३०.५५ उयेत नतभूः उत्तिष्ठ क्षणमेक (पंच.२.२४) ६६८ उदयगिरितस्थः (पु.२०२८) २९५।४७ । उद्वन्धकेश (पु.१६.६७) ३३८४६६ उत्तिष्ठ इति (सा.द.३.८३) ३५८१६९ | उदयतटान्तरित १९९।९ / उद्भासितासिल (मत.२.४५) १.२३८ उशिष्टन्या (सी.पा.१.३) १६।१४ | उदयति क्लमन्दः ३.1100 / उद्विग्न किमिदं उत्तिष्टमान (जि.२.१०.) १४९२९६ / उदयति तरनिम २५५।१२ |उनेदं प्रतिपक्ष उनुमत्तमातरम २२९९ उदयति यदि (विक्रम.२४९) ५११२२२ उपत्करकरवाल (श.प.१३२) ११. उतावातायनगो ३५३।१६९ उदयति दिन (मि.४.२०) ३२५१५ / उद्यतेप्यपि तुमीतशिरार (मु.15) २३.२६ । उदयपरीक्षगार २५३११६ | उपहपि ईरा (ग.प.९३९७)३३०।। २६११ - - २९७५२४ Merix १९९१ १३१२ २७७७५७ २८८२७ , उत्तालालकभन २६५११५ (दि.३.१५) १४.

·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः . १७४१८८७ उद्योगः कलहः उद्यद्वालाकुर (शा.प.१२३५) १३८७६ | टपकारः (शा.प.६४९) १५९।४२ रपहितं शिशि (खु.९.३१) ३३१३७ उद्यद्विद्रुमकान्ति (रबा.१.१७)३३३३९३ / उपकार (किरान.२.४३.) १७५१९३२ उपसंध्यमास्त (शिशु.९.५) २९४१३४ नयन्त्वमूनि (शा.प.७४१) २०९९ उपकारं (का.नी.९.१०) ३८९१४५२ उपादाता यावन भव ८२४६ उद्यबाद धन्विमि १२९४५६ उपकारगृही (चा.नी.२२.) १४९१३१४ | उपाविमिः सतत उद्यमं साहसं धैर्य (विकम.६८) ८२।२ | उपकारपरः (शिशु.१६.२२) ५९।२०० | उपाध्यायश्च वैद्य १५॥१८९ उद्यमेन हि (पंच.२.१३८) ८२१३ / उपकारमेव तनुते (रसगंगाधर) ४११०४ | उपानीतं दूरापार २३७५० उद्यानपालकल २३८।६८/उपकाराब (पच.२.३७) १६५१५२६ / उपायचो ३८४४२९१ १५६११३९ / उपयरिणि विधन्धे (सु.३०६१) ५२/उपार्जितानां वित्ता(पंच.२.१५७) ६९।१० उद्योगः क्षयनेति ३४२१६८ / उपचारिणि वीत (म.३०६१) ४९।१६३ / उपेक्षितः क्षी (पंच.१.२५८) १५११३८० उद्योगः खलु क्तव्यः ८१ टपकारियु यः (पच.१.२७०) ४६४० / उपैति धनमण्डली ३४११९७ उद्योगिनः करालम्ब ८२॥१३ / उपकारेण दूयन्ते (भ.२०२) ८०२४ | उपैवि सस्यं परि (किरात.४.२२)३४४।१८ उद्योगिनं (पट.नी.१३) ८२०२० / टपकारोऽपि नीचाना ५४६१० | उपोढरागेण वि(शा.प.३६३४)२९९४१९ उदाहारोपिताक्षत १३४९ | उपतमनेन (रा.प.३५२) ५११२८ टना कीर्तिलता १२१११५६ रहृत्तदैत्यपृतना (म.५०), १६।४७ / टपकृतिरेव (म.४१७), ५८११८८ उमौ श्वेतौ पक्षी (श.प.८९४) ८६११३ उद्वैजयति दरिदं १७०१७६२ उपकृतिसाहसिक (सु.२५०) ४८1१४७ | उमामिमां समुद्रीक्ष्य ३११२ उन्नतं पद (का.प्र.१०.४३८) ५९।२१४ | उपगूढवेलमल (शिशु.९.३८) ३००।६३ स्थल कोन २०२।८० उन्नतावनतमा (कुमार.८.६९)३००३१ / उपचरितव्याः (श.प.२३६) ४४।१०९ / रनि निहितस्ता (अमरु.३१) १९८०१५ उनवेपु शशिनः(कुमार.८.६६)२९९।२९ / उपचारः कर्तव्यो १७१७८८ उरवि फणिपतिःशिखी २४५४२ उनमय्य सकच (शा.प.५०९) १८२१३७ / उपचारानुनयास्ते ३०९११ टरसि मुरभिदः का २०३१९६ उन्नमितैक (म.शा. ३.२१) २०८१३९ | उपचितावयवा (पु.९.४४) ३३२॥५४ सरस्वव पयोधराकि ३५६४१७ उन्नम्य दुई मु (सक्ति.६५.२९)३४२१७५ | उपचितेयु (शिशु.६.६३.) ३४७१८ उरोजवच्चक्रमनो २६॥३२७ उन्नादाम्युदवर्षि १८३२६८ उपजीवति स्म (शिशु.९.३२.) ३००।५७ रोल्हादुद्गमितेः पयो ८९1१० उनालनामिपरह इव ११९ | उपताप्यमान (शिशु.९.६५) २८८।२९ | उरोरुहाम्मोरुहर्श ३१९२५ उभिद्रकन्दलद (शा.प.३८७५) ३४११४८ | उपदेशो हि(पंच.१.४२०) ३९४ वीपतेच स्फटिकादमनश्च ३८६३७० उनिकोकन (का.प्र. ५.१९४) ३२०१८ | उपनदिपुलिने २४२।२६९ उल्वेन संवृतस्त ३७२।१४. उन्मीलदसविन्दु २४१।१२८ | टपनयनविवाहानुत्स ९।१२ उड्यापि सखी (शा.प.३४४) २८१८ सन्नीलन्दनेन्दु (कि.५३.३) २५४२६ / उपनिषदः परिपीता २५१।२४ २९२।१ रन्मीलन्ति (सा.द.१०.७९) २९०७३ | उपनेतुमुन्नतिमते (शिशु.९.७२) ३१०४ रहापयन्या (श.प.३५११) उन्मीलन्ति निशा ३२४१५३ टपपत्तिभिरम्लानां (स.१४२) ३९।२१/ उहास्य कालक (का.प्र.४.५४) १३३३१० उन्मीलन्ति (यक्ति.७२.११) ३०३।१३, उपहमम्बुजशो ३२१।१६ उशना वेद (मा.१३.२२३९) ३४८२० उन्मीलनयनान्त २८३११६१ | उपमुक्तसदिरवी ३६५१३२ रपसि परिवर्तयन्या ३२८१६ उन्मीलन्मधु (सा.द.१०.४) ३३५६१४४ | उपभोक्तुं न १५७१६७ उपसि मलयवासी ३२६४१८ उन्मीलन्मुकु (मालवी.१.४१) २८३।१४९ | उपमोगकातराणां (मु.४८२) ७२१३२ ३३७५२ २३८१७५ | रुपमा कालिदासस्य ३७६३ उष्णालः क्वचिदई २६११९५ उन्मीलितं तुलि (कुमार.१.३२)२५५।१९ उपययौ तनुता मधु ३३२।४८ उन्मुक्तामिर्दिवस (पक्ति.६९.५) २९६५ / उपरि रवालधारा (रसगगार) ४८1१२५ उन्मूरितालान(नेपथ.७.८५) २६१३५१ उपरिगतं हि सवर्ण १८९४७/ ऊरः पुरन (सा.द.१०.४३) २६८१३९. उन्मृष्टं कुचसीनि २११९३ उपरि घनं पन(मुदारा.१.२१) ३४२१८२ जदयं मृगदृशः (अमर.१३०)२५१३३५ उन्मृष्टपत्राः (रा.प.१८४६) ३३८६९/ उपरिजत (शिशु.७.४९) ३३४॥११३ करप्रचण्डद्वि (नैपध.७.९५) ३६९३९४ रमेयं यो (काम.१०.४१६) ३१३१६० | उपरि पयो (शा.प.३८८४) ३४२८१ करमूलचपळे (शिशु.१०.६७) ३१२८ उपश्र्वाधिकार (दि.२.९५) १४११२०५ उपरि पीनपयोधर २६६२९९] ऊरू रम्मा हगपि २७९६४ रमप्रकाश (स.२५२) ४८१४८ उपवनतस्सा ३३।१२५ कर्जितं सजनं दृष्ट्वा (इ.२.३५) ५४।८ उपयर्नु प्रियं (रा.प.२३१) ४६.३८ उपशम (शान्ति.३.३०) ३८३६२४९ / ऊगी नैष दधा(शा.प.१२१०) २३३॥९६ पर्नु यथा (इ.स.१३) १६८१६५२] उपहरणं विमवानां (म.प.९२) ४१२५ सय नीरपान्दमै २७२०६५ - उष्णाल. शिशिरे उन्मीलयन्ति कुमु ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां ७८11 A उध्वीकृतप्रीवमदो २२६।१५६ एकस्थं जीवि (सु.६०) १६४२ / एकेनाक्ष्णा प्रवित (शा.प.३५९६)२९(16 ऊपरेषु विवरेयु चा २१२।२४ | एकस्त्वं गहने २२५१२८ | एकेनापि सुपुत्रेण जाय एकस्त्वं मरुभूरहे एकेनापि सुपुत्रेण विद्या २३७२८ प्राक्षाणां भूरिधाना(सक्ति.२.१६)२११९१ एकेनापि मुपुत्रेण सिंही ऋगकर्ता पिता (चा.नी.४५) १५९।२८५ एकस्मिनिरावयोः २४४।२३८ एकेनापि हि शरेण ऋणशेषश्वामि (पंच.३.२४०) १५४१५७ एकस्मिन्शयने (अमर.२३) ३१११२२ एके सरपुरुषाः (शा.प.४६५) ६॥२६९ भारणीकृता किं (नैषध.७,३३) २५९१४६ एकस्मिश्शयने विप (अमरु.२२) ३५८०६५ एकैकातिशयालवः (स.१९३) २ प्रतेन ३०४।२९८ | एकलिश्शयने सरो ३११।३० | एकैव सामृतमयी(सक्ति.११.७)२१०२४ ऋषेरस्याधने पुण्ये १८१६ | एकस्मिन्नयने मृर्श (सकि.२.५७)२४।१०एकैचर्यस्थितोऽपि एकस्मिन्मलयाचले २३८६१ |एको देवः केश (भर्तृ.३.३०) १७११८४ एक वाचनभूधरे ११९६१३५ एकस्य कर्म सं (पंच.१.३७३) १५७।१७३ एकोना विंशतिः स्त्री १८७९ एक दन्तच्छदस्य (स.७०) ८1११९ | एकस्य तस्य मन्ये(शा.प.७६५) २११११२ / एकोऽन्ते द्विसमत्रिलो एक ध्याननिमी (सा.द.७.३०) ९११४१ / एकस्य दुःख (पंच.२.१८७) १७२१८४३ | एकोऽपि गुणवान्पुत्रो (स.२०३०) ९।। एक भूमिपतिः १५२॥४१८ । एकस्यायमुदेति (शा.प.१०७०)२१५।१२ | एकोऽभूत्युलिनात्तत ३४५९ एकं भूमिपतिः करोति (पंच.१.२२३) एकाकिना (चा.नी. ५६) ३९३१६५४ एको विश्वसतो हरा (रसगंगाधर)२rm एक वस्तु विधा कर्तु २५०१२ एकाकिनि वन (शा.प.९०५) २२९।१४ | एकोऽहमसहायो (स.५८२). २२९॥ एक वस्तु यदस्ति १०९।२१५ | एकाकिनी यद (शा.प.३७७३)३५४।७५ एको हि सजन (संगारति.४) ३१॥५. एकं हन्यास (मा.५.१०१२) १४६१४६ ! एकाकी निःस्पृ (भर्तृ.३.९०) ३८३२२५२ / एको हि दोषो गुण (पट.नी.१७) ६१४१ एक: कर्णमहीपति २४९/१०४ एकाग्रः स्या ३९३१६४४ | एण: कीडति (रा.प.९१४) २३४ एक: सलोऽपि यदि ६०१२३२ | एकादशदाणामे ११८११६/ एणाक्षीस्पृहयाल (प.) ३१११.५ एकः शतं योधयते (दि.३.५०) १४६७/ एकान्त ३८९४४८३ / एणायाः पशवः कि एकः स एव जीवति (शा.प.२५८) ९६३ / एकान्तमुन्दरवि(शा.प.२७७३) २५३।१८ | एणीगणेषु गुरुग एकः स एव तेजखी(शा.१.२८५) टा२] एकान्ते (साधन.५) ३९३३६४८ एणीदृशः पाणिपु २५७११ एक: वनस्तु तरः परस्य १०।१६२ / एकान्ते द्विसमन्निलोच ५.६१ / एणीयः प्रवणसी एकः स्वादु (मा.५.१०१६) ३८३३२५० | एकान्ते पत नो (शा.प.३७७५)२५८३६२ / एणीदशो विजयते वे एक एव रागो (म.सं.४३३)२२६।१४८ | एकामिप (प्र.१०) ३९३१६५१ एतत्काम (भर्तृ.१.२९) एक एव पदार्य १५॥१७९ | एका भार्या प्रकृ (पटनीति.१४) ३६५।४७ | एतल्कि प्रणयिन्यपि ३५८ एक एव महान्दो १०२।१८ एकाभूकममायु (कुष.१७१) ११०१२३० एतत्कीर्तिवि (नैपष.१२.१०४) ११५० एकपको रथो (स.कं.४.१६९) ७९.११. एका भूरुभयोरेक्यं धर्मवि.९) २४८१८६ | एतत्युचस्पर्धि (नेपथ.७.७५) २६५।२५० एकचन काकोऽयं १८५१११, एकानिपाभिलापो १६८१६६५ / एतत्कोककुटुम्बि २०२11. एकतधतुरो वेदा मम १.०२ एावलीकलि(भा.प.३३४३) २६६३०९/एतत्सम्य कर (शा.प.३६१९१२.३।१३. एकतामिष गत (फिरात.९.१२) २९४८ एकासनस्था जलवायु ४२ | एतत्तय पकवाफ २२४.५१ एस्मासनसंस्थिति:(भमरू.१८) ३५८/५९ / एफीमा गतयोर्ड (स.४२०) ५८१९१ एतातय पकवाय एकदन्तपुतिरित (शा.प.८०) २१७ | एटीभूप (गन्ति. ३.१०) ३८॥३९३ | एतदन पपिक (ग.५.००३) २११०२१ एपरिप्रति ममेष १२५॥५७ | एके पेचिद्यविवरण ८॥३१/ एतदर्य कुली (पंच.१.१२०) १५.११ एकदैः किममावि २७.८३ एके गुम्या प्रतिकर २४३३२०, एतदुच्छतितपी (कुमार...७०/३.११ एकमे गुण प्राप्प १०२।३१/एकेडर प्रात (आ.प.४१२७) ३७२।१४५ / एतान्यजस्तृ (ए.११.८५) १२१३ एम्मेव मलि (शा.५.२३४०) २६॥३२८ | एकेन पुलुकेन (सा.प.३९०५) ३४।५ एतहतानिपात (नेप.११.७१) १२५ एम्मेवासियामाक्षि २५९४६४ | एकेन पेपरिहतो २१९९४ एपरत देमातुर एतान्तिरलैवि (नेप.१२.२०)HIT २०११ एकेग विष्टतापसगा (म.प.२०१७३३1०तीतारिनारीनेष.१२.२०१३ एकालिदारेष ४. फेन गाईन या एराप्रपा (मा.प.४१२६) १५२११५९ एरेन गुपयोग दन एतपशाहीर (AN.१२..mor ५.३ | एतद्धिमानि (सा.द....१८) ." एसपो दिरप्पा १५८२ | एरेन सितम (संर.१.१५२) ३५०७७/तपोमयनीवराह एप्रदिपाया (स.म.४०७).५१६ एरेन हि सरसेन (गनी.१३) ९.२ एतन्मन्दरि (म.प...१४२) २00 २१८॥ २३३१०७ १२३४८२ २५७३५ २८३२५० ३२॥२॥ २९५ ·सखाननिर्देशमनुक्रमकोशः एतान्यमिदंच ३९४६०५/एए मुन्नाति पर दल १४१५ | औपसारापमयाद किरान.९.२२)२९७ एतस्मादमृत (रा.प.१०८५) २१६।२७ एप ते (पुत्व.२६७) ३८५३९१ एतम्माविरमे (म.१.६४) ३८३२५९ | एप पक्रः सह (भा.प.८९०) २३९।२२६ पृच्टामः मुराः ३८३३६९ एतस्मिन्दाक्षि (शा.प.१८१९) ३३५।१४७ | एप पन्भ्यामुतो याति ३६३५ के योजयेत् ३८४४३०४ एतलिन्मरुमण्ड/शा.प.११२९१२१९९| एप क्षशिखरे (सुनार.८.३६) २९४११५ के संनपान कृन्गः १९६१५ एतस्मिन्मलया (शा.प.८६७) २२।१७५ एप पदपयुवा २४३।२०३ | कंसं ध्वंसयते मुरं २४।१६७ एतस्मिन्वन (शा.प.१०२०) २४.१२५/ एप समावो (२.२.३९) ३८५४०३ | कंसारावेद गमनं २०१७३ एतलिन्विजने वने १३२६३७ / एप सूर्याशुसंत (शा.५.३८३६)३३६३३ / कंसारिचरणोद्भूत (शा.१.७१६) २२१॥३ एतलिन्सहसा वसन्त ३३०५) एप खर्गतर (श.प.३६१२) ३०११९४ कः कः कुन (का.म.७.२२४) २११४८ एतस्यां रविवल्लभ २५६१४९ एषा का मुफमुका ३२८६६ कः कगारिपिता २०४।११७ एतस्याः करिक (सकि, ?) ३३९४११६ एषा ते हर का सुगा ज९३ कः कान्तारमगा १९७३४ एतस्याः स्तनपान २७२६६१ एषा धर्मपताकिनी (शा.प.१०७) १३० कः कुर्याद्रुक्न सर्व १९६७ एतस्योन्नतसर्वक कः को के को कान् ११११२४८ एपा पुष्करिणी मरा २२२१३६ एतो नवाम्बुधरका २५॥२१ | एपा फुलकद (मृच्छ.५.३५) ३५॥३१ / कः खे चरति (यक्ति.९८.२८) १९६२ एताः करोत्पी (प.१६.६६) ३३८१६७ / एपा भविष्यति विनि २५३१२६ कः खे माति हतो २०४।११५ एताः संप्रति गर्म ११५५२ एपेव योषितां धन्या ३५१।२ कः पूज्यःमुजन २०४।११९ एताः स्खललयसं २५३३२५ एप्यति मा पुनरय ३५२।१९ | कः प्राय॑ते मदन(पा.प.५५५) १९७३१ एताः सार्धपरा (पंच.५.६३) ३४९।३४ एप्यन्ति या (नैषध.७.१०५) २६९।४१८ | कः श्रदास्यति (मृच्छ.५.३४) ३८७४१४ एता गुरुयोगि (प.१६.६०) ३३॥६१, एघ्यन्सवश्यमधु ३४३११०० कः स्यादम्वुदया २०४।११२ एतादो कलियुगेऽपि ९९१११ / एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ (ध्वन्या.३) ६५।५ का स्वभाव (रागत.१.२३०)३८४१३८८ एतानि निःसह (या.प.३४१०)२८४।१९ एहि स्वागतमा १८०1१०४३ का समावगमी (६.३१५९) ६६१८ एतानि यालघव (शा.प.९६९)२३४।१४३ / एहि हे रमणि (रा.प.५३७) १९४१२८ | ककुभा मुखानि (शिशु.९.४२) ३०.६७ एता याः प्रेक्ष(शा.म.४११९)३५२।१४४ पे कचकुचचुचुकाने १५।२१ कविदेय समयं समा एतावचन्मसाफ (दि.२.४७) १६३१४७. ऐन्दवादचि (काव्या.३.१८३)३८७।४०८ २२१११३ एतावत्सरसिजक २०९६७ ऐवं धनुः (कान्या.स.५.१.२७)३४४।१७ / कटाक्षेणापीप (सा.द.१०.९८) २८०७७ एतार केतकि (शा.प.१०१३) २३९।९३ | ऐवर्थ नहुपस्य ११२१२७१ कटी मुष्टिमाया (गु.२३६०) ३६५१४६ १६९/७२१ एता हसन्ति च रु (मृच्छ.४.१४)३५५८ ऐवर्यमद (मा.५.११४७) ३८७।३९८ , कटुकं वा मधुर एते केतब्धू (पकि.६१.३०) ३२४१५० ऐश्वर्यस्य विभूषणं (मई.सं.४१) ८४२० । कटु क्वणन्तो मल एते वे गिरिकूटसंघ कटुतीक्ष्णोष्णलव ३७१1१३९ १४.१५ । ऐश्वर्यात्सह (चा नी.३.३३) ३८७४०० कटुभिरपि कठोरवक २०१५ एते ते दुरवि (शा.प.३८८२) ३४२१७८ | ऐश्वर्यादनपेत (मुद्रारा.१.१४) १५२४४१९ कठिनतरदामवेष्टनले एवेनोत्कृतकण्ठप ओ २२।१०९ ११२/२८२ कठिनहृदये मुञ्च (अमरु.५३) ३०७५.१ एवे पाटीरवाटीनव ३२६१३६/कारो मदनद्वि(श.प.३६२९)३० ११९२ एवे वारिकणाः शिर कण्ठस्य तस्याः(कुमार.१.४२)२६३१२१५ ओजसापि ख (किरात.९.३३) ३.०४८ ૨૬૪૬૨ काठस्य विदधे(शा.प.३३२७) २६३३२११ एतेपु हा तरण मा (मोन.२०४)२१२१३९ / बोजोमाजां (शिशु.१८.७५) १३०।१०४ कण्ठालंकारपश्यषण १०११४९ एते सत्पु (मनु.२.६६) ३८३६२६२ नमः परमार्थक (स.१२) ४८ वण्ठालिदनमजलं २४॥१६३ एते समुद्रसदासोय ३४४३ | ओपामास मत्स(शिशु.१८.३५)१२९७४) कण्ठालेषिणमुन्नत ११८1१७ एते निग्धतमा (सूछि.८.२५) ५६।१२० / ओष्ठपदयविदंश (किरात.९.५७)३१५६४९ कण्ठे गद्गदता खेदो (१.३१७२) ६६।२८ "एते दि गुणाः (मोन.६७) २४३३२१३ औ कण्ठे मौक्तिकमालि २७७१६५ एतेदेक्षिगगन्ध (गा.प.९९४) २३८६५५ | औत्सुक्यमानमवसा १३४२ / कण्ठे वसन्ती (नेपघ.७.५०) २६३१२२३ २११८६ ] औत्सुक्येन कृत (रला.१.२) १२२२६/ कण्ठोचितोऽपि हुंक १११११ ३८०/१५० औदार्य भुवनत्रये २३७३५कतरत्पुरहर परवं हा ७३१२३ ५९।२१६ | औरसं कृतसंयन्धं ८८ कति कति न (शा.१.९३०) २३३१०१ ३७॥३२ आर्वा श्यातिलब्धा(शा.प.४३१) ४२६४० कति कति न लताः २२२६६१ एप फ्रीगन्तताम्य ३२६॥३७ / औषधार्थ मुमन्त्रा १६४५११ / कति कति न (सदि.२६.४) २४०।११६ ३ मुभा अगु. ४९/१७४ एती दी दयाठक एपमेय फुले जाताः एषमेव नहि (.४२८) एवमेव मनु ·१८ सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपथानां ४९1१७ पतिचिदुदतनिर्भरम ४०४८ कपोलपनान्म (नैषध ७.६०) २६२।१८७ करिष्यति क्लानाथ २९३१५ पति ते क्वरीमार १८८१४४ | कपोलपाली तव २६१।१३५/ करेण करिणा वीर १२८11८ पति न सन्ति जना २०४।१६ / पोलफ्लाव (साद १० ४३) २७५१३ । करे घेणीमेणीसह २०१४ पति न सन्ति मही २३४७ | पोले जान (महा ना ३ ५०) ३६०३१ | करे श्लाघ्यरत्याग (म से ७२)५२१२१. पति नो विपया १०५।१३३ कपोले पनाली कर (स १६२७)३०६।४७ करोति योऽ (किरात ३.५१) १७४१८८९ कतिपयदिनपर (शा प ६९७) ५८४१५९ | पोले पनाली पुल २३।१३७ | करोति निर्मलाधार (श पप्र१५) ८६८ पतिपयदिवसम्या (मोज ३९) २१८२ | कपोले पाण्युत्व क्रिम २७६।३३ करोति पूज्यमानो (गु ३६५) ५॥९७ पतिपयदिवरी क्ष (कुव ३९) १२११७१ | कपोले मारि (वा प्र १७९) ३०१॥७९ करोति शोभामलके (माव ४३) १२५ कतिपयनिमेपर (० प १५५) ३२॥१८ मठकुलाचल (भर्तृ २ १०१) ४४१११ करोति नाम नीति (हि २.१४) कतिपयसह (किरात १० ३०) ३४६११५ कमण्डलूपमोऽमा (दि २.११) १४२२३ री धुनाना (पिरात ८.४८) ३३८०९१ कति पवि (पा प १०१८) २३९।१०६ / कमनीयतानिवास २६०११२५ करी धुनाना नव (किरात ८७) ३४५४५१ कति सन्ति लवङ्ग पशतक विचारव्यग्र २३९।८४ | कमलभूतनया व ११४।११२ कर्णलद्धिगुणोत्सास्सिा ७018 क्यं नाम न सेन्य(दि २ २८) १४६६१७३ | कमलमनम्भसि (स १५१६) ३६३।१० ) वर्णस्त्वच शिबिर्मा (मर्तृ २ ३४) ७०11 क्यमपि कृतप्रत्या (अमरु ७५)२०६४९ | कमलाकुचानकाचल १४१२ क्यमपि ससि क्री (भमरु १५) ३०९।८ | कमलाक्षि विलम्ब्य कर्णाक्षिदन्त (नैषध ७ १०३) २७०१२५ ३१२।३३ वाट देहि वर्णाधि स्थमवनिप (शान्य ५ १३४)१३६१३६ | क्मासनस्मरेक्षण १६१६ क्यमिव तव (दिरात १० ३६) ३३६।१३ मलिनि म (दा प ३७९३) २४४।२२२ वर्णास्तुदमन्तरे (रसगगाधर) २०७०२८ कर्णामृत सकिर (साप १४४) ३१० स्थमिद मनुष्य (शा प १४०) २९:१२ | कमलिनी मलिनी (नु ७३०) ३३२।७० वर्णानुदमेव कोकि २७२४५६ कपमुपरि कला(साद १० ४७)३६३५१६ | कमले कमला शेवे ३६४११३ । कर्णिकादिष्विव वर्ण (स १४) फ्थयत क्यमेषामेनया ५।४२ | कमले कमले निल १९५।४० वर्णे चामरचारु (सा प ९१९) २३४२ क्यय निपुणे (भा प ३५१२) २९२१३ ] कमले कमलोत्पत्ति ३१२।१२ | रणजपान वयात्र क्दर्षितस्यापि हि (दि २ ६७) ७५] कमले निधाय क्म २०५।१० | वणे तस्थयन्ति (म ४६२) ६२२५८ कदली पद ( राघर । ३७) २६९।२९८ । कमरेप मतिर्म (सा २१० २७)१०४।८३ | कर्णोत्पलेनापि (नेफ्ध ७ ३०) २५९८३ पदा यान्तागारे (हारश २) २७१७४ | बम्पन्वे गिरय (श प १०७४}२१॥४६ वर्णोत्साविसर्पिणी कशचि पाचालीवि १८२०४५ | यम्मुकण्ठि चरण ३१२।३२ | वर्तव्यमेव क्र्त (चा ५ ३) १६०111. क्दा भिक्षा (मति ४) ३६८1५६ | फरकम्पितसहय १२२।१७० पर्तव्यो हृदि वर्त का वाराण (साद ३२५०) ३६९।५९ करफिसलय (भमरु ९०) ३२१।१५ कर इव दग्धो (का म १५८) २५०५ ३६१५० | करजालमपूर्वचे (नु ७२) २॥१५ वरधूलि (का ५ ७ ३२५) २५३॥ पदा वृन्दारण्येन ३६८१५५ ) परतलयुगपरिण २६५।२७१ वरिधूलीरचिता कदा पदारण्येन ३६८५७ करनसरविहीगंध्या ३२७१११ | कपूरन्ति सुधादव फनालशस्य (स क ३ ११०) २२।१३१ | परमचेगामु (शिशु २ ८९) १४५१९१ करपूरच्यविवाद कनकम मुरायिन २६॥२८६ | करयदरसदृशमसिल (भा प ५९) ३६ वरिप्रतिपन्थिनो काशीपभासा २११७९ | करमदयिते य ( प ९६०)२३ ११३२ / परादपि पेनाप रापा ७ ६८)१३ वनम्मापिराध (Yि ६४७) ३४ ॥३५ करभदयिते योऽ (गु ६६७) २३४।१३१ वर्षसम्युनिपेक (मृति ४२ ८) २७१० पारभूषण (पच १८१) १७५।९३९ | करगुट्यमही (साद ३ १३१) २९९।२० | परेण स्थविर कारिणं दत्ता ३६२३१ करयुग्मान (शिशु १३३७) १२६१४२ मग पलनित फन्दर्पमर (RY ९ ११) २९.८९ पररस्नीवि दवि (AT : ७५) ३१०१० यर्मणा याप्यते ( ना !! Sur क-परा रामपक्षाय •६४ करवारिरहेग सा १११११ वर्मगामा (धा १ १३९४) ४ १०.३३ [ करसाररापार १३१० फर्ममाविचारणा विज स्या १६. कारपोरोम्पाला २०९।५ ] कर्मभूमिनिमा प्रार Im कन्याममा धनु ३४11 रामग्राम (AN ७९) २६१२८० / कर्मानुमेया (IR 1४.४०)३८४२४१ मन्या मर (नेप) ३८, राप्रमार्य (४२) 10 वर्मायत कर (म) २.६.) १६२१ पवननामा २५८२ | करानापारा २९द्धिति (प.१९००) परिरपि प पारिस १४) ५.किराति परम नेत्र ८८11/ फलाट यया (मोर ३८०) २२१ ૨૭૨૮૨ २४॥ पदा वा सावते १३१४९ १८२११६ १०॥16 २५४१. २८१३९८ कन्यो यामप्याय ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः कलकणितगर्भ (काव्या.२.१०) २०८।२२ कलोलसंचलदगाय २१५॥10 स्तरीयन्ति माले १०1१४६ कलहदायो गगना २२२११ कहोल: म्यगय (शा.प.१०८९)२१६१२९ रसूरी निविमानमा १३७३ कलम तवान्तिक २३१३६३ | कवयः कालिदामा (शा.प.१७०) ३४१२) को शौर्यमदो चोर्बु (कुव.०१) १०१३३ फलमा: पाकनिन(मोज.१७४)२४३११९६ | कवयः किं न (वे.२६) १६०३०४ | कस्वं कृष्णमोहि २३११५० कलमाप्रनिर्ग (भा.प.४०४१) कवयः परिनुप्यन्ति (सा.प.१५८) ३२।५ | कस्वं ब्रह्मानपूर्वः (मचि.२.८३) २०६८ ४५/४, ३६४१२५ | करयति पण्डितराजे ३५।१३ स्वं भद्र सले (कविता.२०) ६१:२७० कलयति कुल (सा.द.१०.५१) २७०११६ | कवयो वद कुत्र २०१।६३ स्वं मोः का(शा.प.१०४६)२४२११५१ कलयति मम चेत २८४१२२| कविः करोति काव्या ३२११४ | कस्त्वं भोः कविर २४७४९ कलय वलयं धम्मि ३०५।४ | करिः करोति पद्यानि ३२॥१३ कस्त्वं लोहितलोच (मु.७६३) २२११३० कलया तुपार (शिशु.९.३७) ३०.१५२ | करिः पिता पोषयति ३२।१५/ कस्त्वं ही मृगय (शा.प.९५) ५/४५ कलमे निजहेतुद २६५५२८८ | कविन्यगानप्रि (नैपष.७.६७)२६३।२१६ सालोऽहं किमपि ३६९७३ कलहान्तानि (पंच.४.७२) १६५।५४५ | कविमिर्चपसेवामु (श.प.१९५) ३४२ | कस्मात्त्वं दुर्बलासी १९५१५३ कदाधिनायानय ३०४।१५० | कविरनुहरति छाया ३॥१२ क्रमादिन्दुरमा धिनो ५३।२६६ कलानिधिरयं रवेः ३०११८८ | कविरमरः कविरच (श.प.१७६) ३४१४ कस्सिशेते मुरारिः १९८१३९ कलारनं गीतं गग १७७१९७९ ऋविवाक्यामृतवी (शा.प.१६९) ३२॥15 | कस्मिन्वसन्ति वद १९७२९ कलावतः सव कला ८१३ / कविहृदयेष्वनसूया १७११७८४ कस्सिन्सपिति कंसा २००३४ कलासीमा का १७७९९२ | कबीना महतां सूकै (मु.१४८ )४०१२४ क्स्मै कि क्यनीयं वस्य कलाम्बास्ताः सम्य २१०१३२ / कवीनां मानस नामि (मोन.११२) ३२।६ वन्मैचित्रपटाय केट कलिकालमियं याव १९४५१ / कवीना संतापो (प्रदीप) १०६।१५१ | क्सै यच्छति स २०४।१११ कलितमम्बरमाक ३००।४९ | क्वीनामगलद्दपों (मुक्ति.४.५४) ३॥६२ कम्मै हन्त फलाय(रसगंगाधर)२४९११०२ कलुपं च तवा (सा.द.१०.८५)१०४।९० ] कवीन्दु नौमि वा (शा.प.१७२) ३६।४४ ) कस्यचिकिमपि नो १७११८०८ कल्पक्षोणिरहो ११११२५५ | कवीन्द्राणामास (कुव.४३) १२२।१७२ | कस्यचित्समद (शिशु.१०.१०) ३१४।१३ करपतहकामदोग्धी (कुन.१२५) १०३।७१ ] कवीश्वरागां वचसा ३९।२० | कस्य तृपं न क्षपय (मोज.७१) २१९६३ कल्पद्रुमः कल्पितमे ८७।२४ कवेरभिप्रायमशन्द (गु.१५८) ३३॥३५ रस मरी दुरधि (शा.प.५५३)१९६।१३ कल्पगुमो न जा (शा.प.१२४२) १०१।५ | कश्चिच्छना (शिशु.२८.६४) १३०।९४ | कस्याख्याय (प्र.रायव.६.४४) २९२०२८ कल्पनुमोऽपि (शा.प.९८७) २३१३१ पश्चिकस्यचिदेव (इ.स.१७) १६८१६७४ | कस्यादेशासपनि ५११२३१ कल्पयति येन (हि.२.६५) १७०७७१ कश्चित्तरति (भा.१२.४९७३)३९३३६३३ कस्यापि कोऽप्य १७६३९५८ कल्पस्थायि न जीवि (मु.५२१) ७०।२९ वश्चित्पान्थस्तृषा १८४७२ | कस्यांचिद्वाचि कैश्चि ३४१६८ कल्यान्तरकेलि मनु ८1१०७ कश्चिदाम्रवर्ण छि (र.२.६३) ३८७।४१० कस्याश्चिन्मुख (शिशु.८.५६) ३३९।११३ कल्पान्तमाससंक्षो १५६११४९पश्चिद्विपत्खा (रघु.७.५१) ३६०२० | कस्येयं तरमि श्मा ३३९/१२२ कल्पान्ते क्रोधनस्य (शा.प.९७) ८।१११/ कश्चिन्नवं पल्लवमा २३६१३१ कहमस्मि गुरावक्ति १८७१७ कल्पान्ते शमित (मुक्ति.२.२४) ५।५४ कश्चिन्मूमे (शिशु.१८.५८)१३०८८ ) काचिस्कल्पात ३७४।२०१ कल्याणं वः क्रियामु ८1१११ | कयायैरुपवासश्च कृता ४४१४ | काश्चित्तुच्छयति ९४।१११ कल्याणं वो विधता ३१३३ | कष्टं च खलु मूर्सत्वं (चा.नी.२.८) ९६३ काकः कृष्णः पि (नीति.१३) २२५।१२० कल्याणं नः किम (रा.प.१९८३)२२०१४ | कष्टं जीवति गणिका ३५५५काकः पक्षवलेन भू २३१५० कल्याणं भगवत्कथा ३४.५४ कष्टा गृत्तिः परा (चा.नी.५९)१६२१३९० | काकः पक्षिषु चा १५८।२१२ कल्याणं भवतां ११११२६३ वस्तूरिका हरिण २४४।१०८ काकः पावने रति ८४॥२१ कल्याणवारत्वमि २०२१९१/ कस्तूरिका तृणभु ६०१२४० काक आह्वयते कारान् ७३.१४ १५३११२ फयाणाचानुक्त ३०७१५९ | कस्तूरिकामृगाणाम (कु.१२६)५८१६४ | काकतालीययोगेन कल्यागानां निधानं (हनु.१.१) २११८८ कस्तूरी जायते कस्सा १९६१ काकतालीयवत्प्राप्त (हि.प्र.३६) ८३।१४ कल्याणोद्धाससीमा क २११८९ ) कस्तूरीतिलकं ललाट (गु.२७) २५:१८३ ) वाक त्वं फल (सूक्ति.१७.४) २२८१२१८ फत्योत्थानपरा नि ३५०१२ | वस्तूरीतिलकं ललाट १८॥५५ कास्य गानं यदि (नीति.र.८)२२८१० कल्लोलक्षिप्त (प्र.राघव.२.३५) ३०३।११९ । क्रतूरीतिलन्ति भा १०१४५ | काशः कि कि न(भोज.१९२)२२११८२ फलोलवेलितपरस २००४ २१६१९ फस्तूरीतिलकं (ग.प.३२९४) २५८।४३ का कान्ता कालिया ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपानां का कायला निवुवन २२३।१८ वान्तारभूमिमौलि ८०३१ कामेधादुपजाति २०४।११३ कायालौल्यं यमा (सक्ति.८९.३५) ४५।१ वान्ता रविं मुनि १९०७७ | कामेन कामं प्रहि ३४०1१९ यारत्स्थस्य दशाननो ७८।१३ | कान्तावियोग:(चा.नी २.१४)३८९६४७९ / कामेनाकृष्य चाप २६१२०० काकुत्स्थेन (शा.प.४०१०) ३६३।२१) कान्तारे जलवृक्षवै १३४।२३ कामो वामहशा १२२।१८५ का कृता विष्णुना १९८।१० कान्ते क्शुलिकाव ३१८।१८ कायः सनिहिता (हि.२.३५) १६३४६६ काके कायॆम (सूक्ति.१५.११)२२२१३८ कान्ते कयपि (अमरु.१३) ३५७१३७ कायः कण्ट (शा.प.१०३९) २४१११५४ माके शौचं (विक्रम.४१) १७११८१३ / कान्ते कथंचिद् (अमरु.१५८) ३२९.६ / कायस्थेनोदरस्थेन (शा.प.४०४३) ४५११ काकैः सह विरुद्ध (शा.प.८३८) ४५॥३५ | कान्ते कलितचोलान्ते ३१८३ | कारजी कुञ्च (शा.प.३८५१) ३३९।१२५ काकोलं क्लक (शा.प.३६०२)२९७।३० ] कान्ते घोरकृतान्त ३११।२९ | कारणान्मिनता(पव.१.३१७) १६५।५२५ का खलेन सह (वृ.चा.४.३५) ५६।१०४ वान्ते जग्मुषि ताम्र ३२४१४७ कारणोत्पन्नकोड (शा.प.३९३८) ३४७।२ काचः कायनसँस (हि प्र.४२) ८६१२कान्ते तथा (शृङ्गारति.१.३९) ३१९२८ कारुण्यं सवि (पन.२.२७) १४९।३०६ का चके हरिणा २०३११०९ कान्ते तल्पमु (अमरु.१०१) ३२९।२१, कारुण्यामृतनीरमाथि २११८४ काचा. कायनभूपि २१८६३ | कान्तेत्युत्पललो (भर्तृ.१.७२) २५०।१९ | पार्कश्यं स्तनयो (पंच.१.२०२)३५०७८ पाचित्कीर्णा (शिशु.१५.९६) १२६।२२, कान्ते धावय मे पा १८८३० कासयन निर्वर्णयि २७०२७ काचिद्वाला रमणव १९११८४ | कान्तो यास्यति दूरदे ३३०१३ | कार्पण्येन यशः (नव.५ ) १७९११०३३ काचिद्वियोगानलतप्त १९०६७) कान्तोऽसि नित्य(भोज.२३५)२४२३१७८) कार्पासकृतकूर्पास २५१११५ काचिद्विलोलनयना १९०।७६ / कान्पृच्छामः सुराः (शा.प.१४७) ३०१ कार्याकार्ये किम (स.२८६१) ३६९७२ काचिनिवारितब (गा.प.३५२३) २५३१३ | का पाण्डुपत्नीगृहभू १९४॥२४ कार्यापेक्षी जनः (२.२.४५) १६८१६९० काचिन्मृगाक्षी (शा.प.५१९) १८५।३१ कापिशायनसुग (शिशु १०.४) ३१४१७ कार्येणापि विलम्वनं काचे मणिमणी (पच.१.८३) १४९।२७३ | कापूरुषः कुकुरश्च ५५.२७कायें दासी रती वेश्या ३५.18 काचो मणिर्मणिः (भछट.३) ४६७१) का प्रियेण रहिता २००५५) कार्येषु मन्त्री करणे ३५१२० काचिदिनार्थसमये १८२०४० का प्रीतिः सह १६७१६४८/ कायें सत्यपि जातु ३५३३५२ काधीगुणैर्विर (शा.प.३३४५)२६६।३१९ वाम कामदुध धु (शा.प.४९५) १८११२ कार्य चेत्प्रतिप (एन.६.४०) २९०८५ काची काबीन ११८।१०९ काम कामसमस्त्व १०८।२०४ / कालकमकमनीयकी ११५॥५१ / वामं जीर्णपलाशसंह ७४।४७ | कालक्रमेण परिणा १७६।९७० काठिन्यं कुचयोः स (कुक्.१३४) १३ १४ | कामं नृपा. सन्ति (कुव.५१) १०४१११० ) कालागुरौ सुरभि २३७४ काठिन्यमझेर (रा.प.३३४१)२६५।२७२ | काम प्रियानपि (सु ५१३) ७९१ / पालातिक्रमणे (पंच.१.१६५)१४९।२०४ काणा पुजा (शा.प.१३३९) १४४७९) वाम भवन्तु ( प.११४४) २४४४२१८) कालातिक्रमण (१.७८६) २१४६६ का तव का (मोहमुद्गर. ) ३८४४०५ / कामं वनेपु हरि (शान्ति.४.४) ८०।२८ कालिदासकवि (पघसं.१५) ३८४।२९० का स्वं पुनि नरेन्द्र(मोज.९८२)१३३॥३८ । कामं वायः कतिचिद कालिन्दि भूहि कु (कुव.६१) ११४४१३ ६९२७ कानने सरिदुद्दे (सा.द.१०.७४)१०३६६४ कामकार्मुक्तया क्य कालिन्दीनर्मदाम्भः २५८१५६ वानि स्थाना (शा.प ३८२८) ३३६१३०. कामनाना किरातेन ३४ | कालिन्दीपुलिनोदरेषु (स.३८) २५।१८४ फान्तः कृतान्तचरि २८७५ | कामपि प्रियमासाय फालिन्याः पुलिनेषु (वेणी.१.२)२४११६ ८२।१२ कान्तं पति पोति (धर्म.५ ) ९५३१२४ कामवाण प्रहारेण २६३।२०७ पान्तं विना नीती १९३।१० | कामारिरहितामिच्छ २०२७७ पालेन शिति (शा.प.४१६७) ३७४१२.२ कान्तं वीक्ष्य विपक्ष ३५६०२१ कामसगरविधौ मृगी ३२१६ कालेन श्री (मा.१२.७३९) ३९४१७.४ कान्तदूल इव (किरात.९.६) २९४।२५ कामान्दुग्धे विप्र (उत्तर.५.३०) १२ पाले नीलवला (श.प.३८७६) ३४२ कान्तं निरीश्य बल ३५६।१५ यामाय स्पृहय (इ.स.२४) १६९/०१८ वाले पयोधराणामय १८६४ पान्तया कान्तसंयोगे १९३३ | कामिनः मृत (सिगु.१०.११) ३११२२ पाले मृदु (भा.१२.५३१४) ३९४१६९८ कान्तया रापदि (शिशु.१०.७३)३१९।१६ कामिनामसर (शिमु.१०.५७) ३१५१८ काले राहि(काम नी.१०.३६) ३०४.५ फान्तसगमप (दिरात...५२) ३१५८४ | कामिनीनयनकनल कान्ता कामपि पामय २५९४९५ का लोकमाता रिमु ८३ | कामिनो हन्त हेमन्त ३४५६] पालो देव वर्म कान्ताकटाक्षाविति (म.२.७६) ७८१२ कामिन्याः सनमा २०३।१०७ वालो मधुः गुपित शान्तालिक (सा.प.९९१) २३४५१ कामुकाः स्यु. कया १९९।१३ कालो हेर्नु मा १२.५०६८)३९ritev चन्तामुख म (अमर.१६२) २७४१३८ ' कामुनहार ह (मति.९८.३४) २०२१८ ९श विश कवि २३१ काठिन्यं कुचकुम्भ १२८९० वाले देशे यथायु १९९ ३८४१२९६ २८७ १७९11.10 ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः २२ कावेरीतीरभू (म.सं.४५०) ३३५१३६ कि बोरिलस्य वि १७६१९६६ / तेन हेमगिरिगा (म.२.०१) २१५७ यावेरीवारिवे (यक्ति.५९.३३) ३२७१३८ किं कोमल: कल २२५१३४ किते निसर्गरचि ३.६२५ कान्य करोपि किम(सक्ति.०.४) ३८९२ |कि कौमुदी (शा.प.३२६९) २५३११९ | त्रिानं जगा २०४१११६ काव्यप्रपञ्चचधू रच ३१२० कि ऋमिप्यति (शिशु.१४.७१) ३६३।१४ त्वं न वैश्मि (सा.प.४४०) ९११३८ फाव्यमय्यो गिरो (शा.प.१७१) ३२१११ /रं फगिढ़ १७०७५२ किलं निगदसे (म.प.३५१०) २९३३३ काव्यस्याक्षरमनीमा ३१।२४ फि क्रूर स्त्री (यू.चा.२.६६) १७११७९१ कित्वां भगानि विच्छ काव्यस्याग्रफलस्यापि ३०८ |कि यापि प्रल (शा.प.८२०) २२४११०१ कि दूरेण पयो (ग.प.८०२) २२१७७ काव्यामृतं दुर्जनराहु (१.१७२) ४०1४० कि सल स्मरेतेः कि २१६८ कि देवकार्यानि(विक्रम.११९)३८६३५३ काव्ये भव्यतमेऽपि विज्ञ(पदसं.२)/११७० कि गजेन २८॥२७३ | कि दोभ्यां किमु (ग.प.१२८) २०७० कि गतेन यदि सा (गु.१७४८)३४२२८३ किं धनेन कुबेर पाशंभुकान्ता फिमु १९७१७ १६०1३१५ काशाः क्षीरनि (शा.प.३९०६)३४४।११ कि गोत्रं किमु जीवनं ६७९किन द्वमा लप.११.१२५) २३१३३ का रक्षारकथा (हनु.६.४१) १२०११५१ किं चन्दनैः Zझारति.२.२) ३८४।२७४ | किं न पश्यति महे २२३१६६ का शैलपुत्री किमु ४९६१८४ (कि नर्मदाया मम किचन्द्रमाः मन्यु १९९९ २६५५२७२ | कि चान्यैः मुकुला (हि.२.९३) ६६४ किं नु घान्त(महि.७२.२५)३०३।१३५ काश्मर्या कृतमाल ३३१४९ कि चारुचारित्रविला ३३३३३ | किं नु मेस्सा (मोज.२३) १६११३५० काश्मीरगौरव (शा.प.३६०९) २९७।२३ किंचित्कम्पितपा (शा.प.३५३०) ३०५।३ | कि पद्मस्य रचि न (कुव.२०) ३१४१७१ यादमीदवगौरि ३१४१७७ | किंचित्कुचितहारयष्टि २७३६६ कि पुष्पैः किं (रा.प.१०४९)२४२११७४ कादमीरेण दिहा ३०४।१६४ | किलिकोपकला (हनु.१४.८७) ३६५६६ / किं पृष्टेन द्रुत (शा.प.३४९३) २८५४९ का ग्लाघ्या गुणि १७९.१०२१ कि चिनं भुवनानि १३६।५० कि पोरयं रक्षति (मोन.१५३)१७२१८३० काष्टानुषतात्परिव ११४/१७ कि चिनं यदि (गु.१५३७) १७९११०२९/कि थान्धवेन रवि २४४४२३१ का समुद्धिः मुभ २०३११०१ किचित्सविभ्रमोदधि २५८।५५ | कि मो हरि (रा.प.४०२५) ३६३३२२ कासारेषु सरित्सु (चा.त.४) २१४१७९ किंचिदाश्रयसयोगाद्ध ८६।२ कि भनास (दि.२.७१) १४५।१४० काति त्वं वद चौ २३।१४७ किचिद्विव्यकेशवा ३२५॥६३ | कि भूमौ परि (शा.प.३६०६) २९॥३१ किं कण्टे शिथि (गो.२.९) ३०॥५० किचिनिर्मुच्यमाने गगन (गु.४५)१६४१ | कि भूषणं (सा.द.१०.८२) १७६।९४८ कि कंदर्प वरं (शा.प.४०९६) ३६९।७४ किचिन्मुद्रित (अमरु.११८) ३४२१६३ | कि भूषणां मुन्दर १९७२६ कि कन्दाः कन्दरे (मर्नु.३.२६) ९११४ | कि चैतगुरुसेवनैः कि ३१७१६ | कि मधुना कि मि ४८1१३५ किं करिष्यति (चा नी.२.१०)३९४१६९३ | कि छनं किं नु र (सक्ति.२.४५) २१५ कि मध्याहदिवाक ११५५० किं करिष्यन्ति (सु.२७९०) १६२।४२६ कि जन्मना च मह ५०।००२ कि मालतीमु(शा.प.१००६) २३९४८६ किं करोति नरः प्रा (शा.प.४५२) ९०६ किल्कराजिरिव नील १७कि मुक्तमासनम ३०६१२६ कि क्रोति (निक्रम.९२.२६४) ९१॥३१ | कि जातेहुभिः पुनः (शुक.२२)९०1१० कि मुनि पयो. १९९२६ किं करोमि क गच्छा ६६।१२ कि जातोऽसि (मछट.३८) २३६११० किं मृष्टं गुतवचन कि कवेस्तस्य काव्येन (शा.प.१५९)३७१६ कि जीवितेन ३८५।३१४ कि में सद्गुरुसेवनः २८०९५ कि कवेवस्य काव्येन (गु.१३४) ३५कि तया क्रियते (हनु.१३.१५) ९०२ कि युकं बत माम २५/१८८ कि कारणं मुकवि १०५।१३८ कि तया कि (शा प.प.२.१४१) ६१२२ कि रुद्धः प्रि(भंगारति.१.७५) २८९१८४ किं कि वस्त्रमुपेत्य ३०९।८ | तारुण्यन (सा.द.१०.३३) २७२।७३ | किरे विधो मृगह २८२११४६ किं कि सिंहस्वतः कि १९१५५ कि तावत्सरति (शिशु.८.२९)३३९४१.१ किं वर्ग्यता कुचर १०२।२० कि कुप्यसि क (भोज.६९) २४४।२१५ कि विष्ठामि क्रिम २८१११०० किं वाच्यं सूर्यराशि ६६.१५ कि कुर्वन्त्युपसि १९३६ कि वीर्य हरिपा (रसगगाधर)1011०१८ किं वाच्यो २१६१३१ किं कुलेन विशालन ३८३३ कि तृष्णाकारि कीट १९८१४३ किं वापरेण बहुना ८७२८ कि कुलेन वि(शा.प.१४८५) ३९४६६८१ कि ते धन्धु ३७५४२३९ किवासमा तन १७४१८८८ १५७२.० कि कुलेनोपदिष्टेन शी (मृच्छ.९.७) ८३॥२ | कि ते घने (मा.१२.६५६०)३८६।३७६ / कि विद्यया कि ३२॥२ किं विधाम्यति (गत.६.१२.३०२५१५३ कि धर्मस्य भर (म.२.६९) ५३२६९ | कि वेन काव्यमधुना २४३३१९८ कि कृवेन न (सा.प.१२२०) १०१११२ कि तेन किल (शा.प.१५१) ३२।१ / किं वीरुधो भुवि कि केरीव सि (शा.प.८८७) २२८१२१३ किं तेन जानु जाते (पंच.१.२७) ९० किं वृत्तान्त. पर2 ((सगगार) १३६३३ कि केतकीपरिमलो २२३३०८ ते नातया (नीनेप्र.९) २३८१७७ किधीकरःल (अ.पा.३.१८)३०५५२३ ८९९ ·२२ सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां १९०1७४ २३९११०२ १५३४५० कि शीताशुम (प्र.राघव.३.२३)१३६१४५, फिरति मिहिरे वि ३३६१४० कुचिताधरपुटेन पूर २२॥१२१ किंशुकालिका (गा.प.३७९४) ३३११११ / फिसलयमिव मुग्धं(उत्तर.३.५) २७५।२४ | कुटिला लक्ष्मीर्यत्र प्रभ ६१. किशुक कि शु २४२११६७ / फिसलयानि कुत. (भोज.२०६) २१२।३४ | कुटुम्बचिन्ताकुलि ३६४२५ किशुकक्षितिरुहा ३३२१७२ | कीटगृहं कुटि (शा प.१११५) २१८७६ | कुण्ठत्वमायाति गुणः (सूक्ति. १) ३३३३१ किंशुके कि शुकः (शा.प.१३७२)७॥१२ कीटोऽपि मुमनः (हि प्र.४६) ८६११) कुत. कुवलयं कर्णे (कुव. १) ३१२९ किंशुक शुक मा २२७११८२ | कीकिं स्यान्न मत्स्या १९८७ कुत. प्रेमलवोऽप्य २०१५ कि स्वादास्तान १७५२०९ कीहक्तोयं दुस्वर २०११७० | कुतः सेवाविही (हि.२.२९) १४९२६ कि स्याद्विशेष्यनि २००।४८ | वीइक्यातदीपवर्तेः २०१।७१ | कुत आगत्य घटते • किं खप्नः किमु २८७११० कीदृक्षं समिति बलं २०११-६ | कुन विधेयो यत्नो १७०६४ कि हारः किमु क (राजेन्द्र ७४) २९।२०। कीदृक्ष सक्लजनो २०११७४ कुन विधेयो वासः १७०७६५ किता अपचिता सा २८८1१८ | कीहक्षा गिरिशतनु १९७४२७ कुन श्रीः स्थिरता २०४११४ कितया यं प्र(शा.प.१३२३) १४५।१३४ | फीहक्सेना भवति र २०१।७२ कुत्रायासी सिमिद ३५४१८० किमकरवमहं हरि २०१।६५कीहरगृहं याम्यगृहं २००५० | कुवायोध्या व रा (हनु ६.३०) ९५॥१३॥ फिमगरि न कार्पण्य ९६२ कीडम्वनं स्यान्न भ २००1५१ कुत्रोदेत्युदयाचलस्य १९८३ किमकारि मन्दमति ०९११६ | कीमतमतंगजः १९३५ कुदेशं च कुरा (चा नी ३०) १६१३३४३ किमतारबद्दा खुरैः १२४६६ । कीदृशं वद मरुस्थ २००।५४ कुदेशमासाद्य (चा नी.९५) १७५९१५ किमन चिन यदि (विक्रम.१३८) ४५।३४ ) कीदृशं हृदयहारि २०११५६ कुधेनसुप्रीनयनाथ किमधिकमस्य (सा.इ.१०.७०)२१६।१० कीदृशी निरयभूरने २०११५७ १८७ कुन्दकुजम पश्य फिमनन्ततया ख्यातं कीर नीरसकरीरपा १९९।२६ २२७११८५ कुन्दकुमलमुपास्य किमपि कान्तमु (शा.प ३७४२) ३२८९ | कीर्णा रेजे सा(शिशु १८.७९)१३०।१०८ किमपि किमपि(मालती.८.१३) ३.६३१ कीर्ति प्रवरसेनस्य (सूक्ति.४.६२)३५।२४ २७९४६ कुन्द दन्तैर्मधु निग उन्दे क्दम्बे कुमु किमपेश्य फलं (किरातर.२१) ४८१५१ ) कीर्तिः श्रीनरसिह ११६५४ कुपानदानाच भ किमप्यसा (शा ५.१४००) १४६११७० कीर्ति श्रीरघुवंश ११११३४ कुपितापि मनः पति ३३३२८३ किमप्यति स (हि.२ ५३) १६३१४७७ | कीति श्रीरघुाश रन ११९।१२९ युपितामि यदा (सा.द.१०.६४) ३०१२ किमलम्बताम्ब (शिशु ९.२०) २९१६ कीर्तिः खर्गतरङ्गिणी १३९० किमव्ययतया रूपात कुने ना (भा १२.५२२७) ३९३३६३५ १९९. कीर्ति खर्गनरनिणी (पधर्म ४) १११४ फिमशक्य यु(पचन. १९३)३८ १९९५ | कीर्तिमान शितिर १३५१२१ कुप्यताशुभव (किगत.९.५३) ३१५४४५ रिममि विमलाः (शा.प.११५४)२२०१५ | कीर्तिसे दयिना १२.11८1 कुप्यल वेशयाहुप्रक निमस्ति यमुनानद्या २००३९/ पीति मृणाल कम कुवो कपी च शेषो १७६१९६१ रिमस्य रोगा क (नेपध १ २१)२५२।२ । कीर्तिनृत्यति नतीव कुरेरगुता दिशमुष्ण ८५३५ पिमहं वदामि राल (रसगगापर)२४८७, की व्याप्तिमवेय ११७/१३० कुन्जस्य कोटसातम्य ( ३१६६६६११३ किमाध्यत्वगुरुत्वा (शा.प ४७१) ८११७ | कीास चन्दकरको कुभायां च (भा.१२.५२२६)३९४६८. १३९।५ किमाराध्यं (सा.द.१०.८१) १६८।६६४ कीलालेः बुहमाना(सुधा.ल.८) ३२८१२५ कुभोज्येन दिन (शा.प १४९२)१५१५० रिमासेव्य (का.प्र.१०.५२१) १७७९८४ | युटे पुर्वति धाण ३२३।२ / कुमारसमवं दृष्ट्वा किमिटति नरः २००।३५ | क्षे. पूल यवनवित ९९।१६ | बुमुदक्मनी (का प्र.१०.४६१)३१३ किमोति मासिक रसगगाधर)३५४५१ मामवासः कुल (पपस.१०)१७३८७६ / कुमुदवनमप (शिशु ११.६४) ३२३३३१ मिमिति सये परदेशे ३३०११ पुकुमपवनाहित (भन सं.११७)२५३।१७ | युमुदशवलैः (साप.९५१) २३४१३ शिमिन्दु कि पध १५४१३५ चालशेयवान (सगगाधर) १३८ । मुदान्येर दा (म. ५.२८)३९३१६३१ शिमियासित (शिशु १६.३१) ४९।१५४ 'चमुम्भौ स (शा.प ३३५१०२६२५ | युमुदेष्यधिक मा ( प.३६४३)२९२ १७३१८६१ पुर्गराजधान्यो २६५३४६युम्भः परिमितमम्भः शिमिद यहुमिरु (२३४५३) २५२॥२२ युचरये चोराक्षी २६४।२५५ पुम्भी रादम्भी २६४२५९ रिगुती: पन्याः ३५६२५ युवाभ्यां भासन्ती २५४।३५ पुरमाः कस्या (शान्ति.१.१८) ३६८ प्रियती पाहसी ७०१२३ पुचायस्सा. काम २६५५२९१ युरमाया येणी मुम क्रियामा जलं नि (भोग.१८५) २०५।२ पुचेरिनं (पानी. १५.४) ३८५६३१९ कुरजागा यूयं नि रिति पर गयो २१0४ पुचीतु परिधि ३५११६ | पुराणीवाशानि स्ति(जि.५१.१५)33.18 ३२६३४ १८८१ रिमिटम रारा ११४॥ २३.३४ ·कुन्निीचजना (शाप १५१४) १५४.६९ पोदक पटच्छा (चा नी ०६)१.४.१/वापि यशपान (मु ७२०) २०२१-५ सस्थान निर्देशमनुकमरोशः २३ कुरबक कुचा (शा प १२६९) १३२॥१७ | यूजितानि कलयन्व १३.७४ | मृतोपनर प्रियय (मु १९००) २९३३८ कुरु गम्भीराशयता(मुक्ति ३० १)२१८४ कूटसाधा मृपावा (शा प ७०७)१५४।४९ कृत्र किनम्य ३८४१३०५ कुम लिविय(रागत ४ ६२६)३९३।६६३ | यूपाम्मानि पिवन्तु २१४१५३ कृत्वा वाटयान्ता २६॥३५ कुन्नि परदारेच्छा १५४०५३ ! यूपे पानमधोमु (या प ८.०) २१३३' कुला दीनान (साद ३०६८)३६१८७ कुर्वथ्योमावि (शिगु १८४४) १३०८० कृत्वापि येन रजा (मु४११) ८1१८५ कुर्वता मुकुटि (शिगु १०३०)३११३३ कूर्म पातालगताप(भोन २२७)११८ कृत्या प्रमुख (प्र रापन ३०) २०५१५१ युर्वत स्वमुखेनैव बहु वूम पादो (मचि ०७ ४७) १२२११६. वा मेरमुख (हनु १४ ८५)१३६०५० कुन्ति ताप (पच १ २.७) ३४९०६८ कूर्मो मूलपदालवाल्व (दनु ६ ३१२११८५ कृत्या पिग्रहमच (१ २१५०) ३१११२३ कुर्वन्तु नाम (सूक्ति ३३ ३७)२४१।१४४ | कूष्माण्डीशल्य २४०1१२६ कृत्वा अववि (शान्ति ११.)३७१२२८ कुर्वन्नपि व्यलीकाहि २ १३२)१६४४४८५ च्यानुवृत्तयोऽपि ७४ | कृत्वोपकार यस्तस्मा (मु ४७०) ७१॥३० कुर्वन्नामुमो मुख ३२५५६७ कृच्छ्रेग कापि (सूचि ४० ..) ०७३।४ | कृपण सवधूमः ७१1१६ कुल मृत च (साम नी ५ ६०) २८४१२८६ पृच्टेणामध्यमध्ये (भर्तृ ३२८) ८°१५ | कृपणसमृद्धीनामपि (मु ४८४) ७२१३६ कुलगुरपलाना ( प ३०७७)२५०1१६ कृत च गर्वाभिमु १०५।११८ | कृपणेन शवोन (था प ३८८) ७१८ कुल पतन जनगहा (पत्र १ १८७)३५२।९ कृत पुरुषशब्द (किरात १८७२) ७३ | कृपणेन समा दाता (करिता २९) ७१।१ कुलशील गुणो (चा नी २०२) १४२।१९ कृत वपुषि भूपण (दुव ५२ ) ३५९४९० / कृपाणविरणानल १३११११२ कुलशलदल पूर्णमुवर्ण (नु १३) १७१२ |कृतकातकर्मायाग (सु १६०८) ०९।५ कृपाणीय काग १०४॥ कुलाचला यस्य महा २०६९ | कृतकान्तरेलिमुलुक १५.मया भम्म (शाप ४१४१) ३७११११६ कुलीना स्परलच १७७९९७ कृमिकुलचितं (म २९) ३४९६४२, कृतकृयस मृत्य (हि ४ ११) १४८।२४, कृमिभि क्षत ३७२।१३८ कुलीने सह सप (चा नी ५८)१६२१३८९ पृतकोधे यस्मिन्नमर २११९१ कृश काण (म ३३००) ३७१।१३२ कुले कलङ्क पत्र १७१९०३ कृतानन्य शिगुन (म २९८९) १६.७९ कृता फनानि ख (सु १३०६) ३०५१ कुरोगत (काम नी १०३८) ३८७१३२९ कृतचनमण गणपु ८°119 पृशाया बुच ०६४।०४१ कुयाम्मोभि पवनच १४११५ कृतदारतनिराकरण ४ कृवासीचालीना (सु १३२५) ३०५२ कुनिन्दस्व ताव(क" ७१७३)१३५.३० पृतधवलिममे (शिगु"१४)३२०१२ कृषिश रप बुगल तस्या जीवति(कुव १४०)२८८।२० वृतनिश्चयिनो (पच १ १८७) १६५१०३. कृष्ण केशेषु (गी ५ ३०) ३६११५१ दुशला शब्दवाया ९८५ तमद निगद (शिगु ६५०) ५४५।२८ कृग वपुर्वहतु (गु ७६६) २२८।२१३ कुसुम्कार्मुक्का ३३२॥६७ कृतमनुमत ह (वणी ३ ०४) ३,६४ कृष्णन (शाप १२३९) १०८1१९९ २०११. युगुम कोशा (शा प ११३५)२४३।२११ | कृतमन्दपदन्यासा कृत्व नव (शा प १३०) २३११४९ युमुम पतदेल ना २०११६२ | कृनमपि महोपकार (रसग पर)५६।११८ कृष्ण त्व (विश्वमङ्गल) २३११४० कुसुमनन्म ततो ३३११३६ कृतवानन (किरात ११ २६) १५११३६९ कृष्णमुखी न १८५।२५ नी ४४६)३८७५४०५ कुमुमनगवना (निराव १० ११)-३२१७, कृतविद्योऽपि (काम कृष्णवगहृदय ३०४।१४४ कुमुमपरिमलेनामो ३५६३९ कृतवरे न विश्वास ३८॥४१९ कृष्णवन्मनि गुणा १५.१२ कुमुममेव न केवल ३.२०४१ कृतशतमसत्सु (हि २ १६१) १७०।०७३ | कृष्गन्निग्धस्नीनिस ३१०१५ कुमुमयन्फटिनीर ३४७१७ कृतम्य करण (नीनिमार १८) १६०३०० कृष्णा ने कच २९१७ मुमायन न प्रल २५९।७२ | कृतान्तपाशय (पच २ ५) १५॥१९१ कृष्णानानुर (शाप ३६५५) ३१२१२ कुमुमशयोऽप्य ( प ३४७६)२८९१६३ | कृतान्तस्य दूती जरा ९५११५ | कृष्णनाम्य गठन (ओचिय १६)२०१९४ कुममारविस मह ५४ कृतापचारोऽपि(शिगु८४)१४७११८६ | कृप्यो गोरसचार्य २३३१४५ कुसुममुममार (श प ३७९७)३३३।१०२ कृतार्थ स्वामि(१ चा २ ३३) १५६११४० कमा कर्णा (या प ८६८) २२११७८ युमुमत नरस्येव द्वयी (हि १ १३२)७९५४ कृतावधान जि (किरात ४ ३३) ३४४।२५ कामि कर ३०९1१६ कुमुमतमा ( प १००९) २३८१७९] कृतिनामकृती क्थ १७१९३० कचित्तिरस्य २५०1११७ युमुमादपि स्मितह २८८१३३ | तिनोऽपि प्रती (पविता ३४३८६३३७२ | केचिदज्ञानतो (मु ०७६४) १५३।१४ १२८१३३ १८७ केचिद्गदा कुमुमायुधकोदण्टे २६४१२३० | कृते च रेणुका कृया ११३३२८८ युमुमितरता(का प्र १० ४७३) २७५१३ कृतेऽप्याज्ञाभले कथ कुम्थाम्य प्रवेशेष गुण ३७५२४२ ८३ | कृते प्रतिकृति (पच ५८०) १६५१४६ | केचिद्वदति २३४१५३ नन्ति कोकिया (सु १६८६) १९६१. तो दूरादेव स्मि (अमर १४) ३०६४ | वेचिशेचन ३०६९४६ कचिदा ·सुभापितरत्नभाण्डागारस्थपद्याना केतकीकुसुम मृग (सु ७२४) ८११८ | कैलासीयति १३४७० कोर कलिमल २३०३० केतस्य कह २२४।१११ | कैलासीयति कैरवी १३६५३ कोलाइतिरपा १८८१३५ केदारमाता (नेपथ ७३५) २५९।८८ | कैवर्तकशकर ९२।७५ को लाभो १८०11०४५ केदारे कीशो २००४१/ कोक स्तोक ३२०१५० | कोलाहले काककुलस्य केनचिन्मधुर (शिशु १०५४) ३१११६ | कोकानाकुलय ३०२।१०७ को वीरस्य मन (हि.१ १७५) |" केनाभितानि नय ५०११९९ कोकानुग्रीवयन्त ३२५।२८ ] कोशमूहिका नी १३ ३३)३९४/७०३ केनान चम्प (शाप १००३) २३८६७ ] कोकिल कल (शा प ८४१) २२५३१२५ | कोशद्वद्वामिय (कुव ६७) ३९६४२ केनादिष्टौ कमल ५१।१३० फोकिलधूतशि (सु १६४३) ३८४१२७८ कोष स्फीत (स १५२३) २६३।२०२ केनाप्यनर्थ (शान्ति २ २) ३७५।२४४ ] कोकिलाना (धा नी ३९) १६३३३८० | कोऽह को (शाप १४०४) १५३०४२३ के नाम न विन (पच ४ ५४) ३४९।२६ | कोकिलो (सा द १०५९) ०२५/१२२ कोऽह ब्रूहि (महा ना १) ३६२१३५ केनासीन (शाप १११०) २१८१७० कोटरान्त स्थितो(सु १६९७) ९०१४ | को हि तुला (शाप ११९६) २४८१५३ केऽपि स्वभाव ७२।३९ | कोटिद्वयस्य २४८।७५ / कौटिल्य कच(का प्र१० ५२३)३१२२२१ के प्रवीणा १९९।१८ / कोऽतिभार (चा नी ७३) १६३१४०४ ( कौन्तेयस्य सहा २३।१४२ के भूषयन्ति १९७।१९ | कोऽत्र भूमि (साद.१०५१) २९४१२१) कोप वारि (शा प ९३३) २३२१८८ क्य भाग्यवती २४१६० कोऽनेसह (का नी २२) १४५।१३७ | कौपीन धृतवान्ह ९८३ केयं मयन्धकारे (सूक्ति ९९ २) १०४ कोदण्डं न १०८।२०९ | कौपीन शत ३७१११ केय श्यामोपर (पराघव २ ७) २७३।१९ / कोदण्डस्तव १०८।२०६ / कौपे पयसि (शाप ९३२) २३११६१ केयूर न करे २५८।५१ | कोदण्डो २९०1७८ | कौमुदीव तुहिना (कुव ०१) ११५५४३ केयूरा न विभूष (मर्तृ २ १६) ८५।१४ | को दुखी सर्व १९९।१४ | कौम सकोच (हि ३ ४८) १५०।३१६ केयूरीकृतकङ्कणीकृत(मुक्ति ५४ १०)८२ / को दुराव्यस्य १९८०२ को विख्याता १९९२२ केलि प्रदहति (पच ११८६) ३५२।१४ | को देश कानि ३६।१७ | को शकरस्य पल २.२४८८ केलिं गुरुप्य परि (गु ६२३) २३१।२८ को धन्यो (हि प्र ११) ९०५/ कौशेय कृमिज (पच ११०३) ८२।४८ केलिचलाहुलिल १४।१०। यो धर्मो (हि २ १४९) १७०।७६९ कौस्तुभमुरसि (शाप १२०३) २४८८७ फेलीकौतुक २५६०५४ को नयति जग २००४७ कती विवाहे (हि ३ १२४) १५२।३९९ केवल व्यसन(पच २ १९५) १६५।५३९ / को न याति (भर्तृ २१०५) १५६।१५६ श्रमसरलित २७९४६. के वान सन्ति (चात ३) ३८५।३३७ को नाम नानुत्ति ६५।७ क्रमोद्गता (नैपध ७९७) २६९।४०१ केश पारा (साद १०५) ३७१।१२७ / को निर्दग्धत्रिपुर १९७।३३ । क्रय विक्रय (शाप ४०३५) ३६४१२१ ३५५।१० कोऽन्धो योऽ १७०।७६३ मव्यात्पूर्ग (शिशु १८७८) १३०१०७ केशलधनसाम्ये ३६४.६ कोप चम्पक २३८१७० का तकान्तवदन (शिशु १० ३) ३६ केशय पतित (श प ५२७) १८६१ कोऽपवाद् (किरात ११ २५१६१॥३६८ (क्रामन्त्य क्षत (धन्या ३) १३२०२५ केशा सयमिन (म ११२) ३१४१६९/ कोपप्रसाद (पच १३७) १४८।२४७ / क्रियते धवल (शिशु १६४६)१७५/९२९ केशानालय (स १८५४) ३४८1१८ | कोपवल्सनुन (शिशु १० ३९) ३१५६३२ ग्रीडन्मन्दरकन्दरो केशान्धकारा (नेपथ ५ २३) २५८।४० ( कोपरत्यया (अमरु ११३) ३१३१५१ । कीटन्माणष (प्र राघव ७८०) १४२ केशान्वामरा २५८१३७ कोपासिंचिदु (मृगारति १२७) ३१०५ मीडारारि तडाग फेशे कोमल (शाप ३४५८) २७७१५६ | वोपालोमललो (ममरु ९) ३१०० मीडामिनदिरम्प फेयाचिदवला २३५।१४७ | कोपो यन भ्रुटि (अमरु. ३८) ३०९।६ मोटामु च ( प १५६८) १४ फेयांचिताचि शुर (स १४३) ३९।२२ कोऽप्यन्य ( प १२२२) १०२।१४ युद्धस्य दतिन पेपोचिनिजवेरम ९५।१२६ / कोऽप्येष (शाप ३९७६) केसरहमत ३६।२४ कुलोपनसप्र (म १०) २२२।३९ २०११५८ को मायति मक २००४५/ केद्वार सर (का ७२२०) २६.३०२ के म्भिरा दे १९८९ को मोहाय २०३।१०६ कोट तातस्य हेरासस प्रप (५११७) १३६६३४ | कोऽय कोप ३०॥५३ कोपेष्टिपात आसारादते १. चोऽय द्वारि हरि ( १०४) २४११५६ पोयो मूलम् (पा २१३) १६.३११ वैरायामिवमति ( २००२) २०६।९६ कोऽयं भाति (महट ९९) २१५।१३ नोभो दिशत्रु संगसायमाल (प्र.६४) १३९] कोऽर्षापा (पच ११५७) १४८11.9ोधत विषय केश पुन्द स २३२२९१ १२016 ८1१-२ १७१1८८.

·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः है फ्रांचः क्रीदतु (शा.प. ११२७) २१९४८ क्षगमयमुपवि (शिशु.११.४८) ३२११७ शुद्राः संत्राम (मु. २२८३) ३६१४९ क्लेशलागते ३५६२५६ | क्षणात्प्रबोधमायाति ९५२ द्रोद्भवस्य कटुतां ५७१४९ क गन्तासि ना (शान्ति.१.१७/७४।३४ क्षताकिल (खु.२.५३) १५११३७७ 'पद्रोऽपि तनुते तान ८७११८ कच ननु जनका ९२१६४ क्षते प्रहारा (पंच.४.६३) १७३१८४४ 'शुभ्यासपिंपृथ्वी १२२/१६९ इचिचारुचा १०१११२ क्षत्रियस्यो (मुक्ति.९२.३७) १५०३२१ क्षेत्रप्राम (प्र.३५) ३७९८२ वचिज्झिटीनादः (मु.७२३) २२५१४० क्षन्तव्यो मन्द १६६५६६ क्षोणी के सहते २०४।१२० चिकन्या (शा.प.४०९८) ३६८३९ / पांक्षानी (मुक्ति ६१.१८) ३४१६५५ क्षोणीकाम निजा ११५:३६ क्वचित्कार्यवशानी क्षमानुल्यं तपो १६६६६०० क्षोणीराम निजाम ११५:३७ क्वचिकृष्णार्जुन २६०1९८ क्षोणी क्षमा चलमत्तानां(वृ.चा.१३.२२)८३३३ यस हिरण्मयी २१५४ वचिकचिदयं २२३१४४ क्षमा क्षत्री च (हि.२.१८०) १६४१४९५ क्षोणीपर्यटनं ३७५।२२९ क्वचित्ताम्बू (अमरु.१०७) ३२८१४ क्षमाशम्नं करे यस्य (इ.चा.३.३०)८३।। क्षोणीपाल त्वदरि १३२१२५ वचित्सामिप्राप्त ९३३८७ क्षोणीयावि(म.सं.४७२)१८०1१०४९ वचित्सपाऽपि मित्र क्षययुक्तमपि (किरात. २.११) १५१॥३८९ ५४९ क्षोभ धत्ते (शा.प.३२८३) २५६१४० क्षान्तं न (मनु.सं.२३६) ३७४।२१९ क्वचित् भ्रूमः (म.सं.८९) २५३२९ वेडाभिः कामहावीर.६.५७)१३१1११९ क्षान्तिचेत (मनु.२.१८) १७८०१०१९ व.चिद्भूमौ शय्या (मु. ०९४०) ८०३५ श्वेठातर्जितसिंह १४१४ क्षामक्षामकपोल २७३५९/ क्वचिद्रुष्टः क्वचि (नीतिसार.९) १५७११७४ क्षामं गारमतीव २८६१२७॥ क्वचिद्विगोष्टी (मनु.३.५१) सुचित्रमपि मायावी (गु.३३८) ५६१८४ क्षारं जलं वारे ४९।३७५ क्वचिसद्ध (शिशु. १७.५६) १२७५ खट्दा नितान्त (सु.२३५६) ३६४१४२ क्षारं वारि न २३५॥१॥ कतिष्टतस्ते पितरों ४।३० खड्गनिनमू (कुमार.१६.२६) १२८।११ क्षारो वारिनिधिः ५३।२६५ क. दोषोऽत्र मया (न. १४१) ३९२० खड्गमूलं भवेदाज्य १५९।२८४ सितिर किमपि क. नु मुलमकलह (मोज.३०४) ९२१६५ सदवारि भवतः १२४॥२ क्षिपति (सा.द. १०.५१) ३७३१७१ क. पिशुनस्य गतिः (सु.४३०) ५९।२१९ । खड्गहस्खोऽरिमा २०४१३४. क्षिपेढाक्य (शा.प. १५१२) १५४४६७ बस्थितासि (अमरु.७१) २९८।१४ | सद्गाः शोगितसं (कुमार.१६.१५)१२०१७ क्षिप्तो हस्तावलमः (अमरु. २) 213०९ क. याति (शा.प.७४) २३.१४० । सदा रुधिरसंलिप्ता(कुमार.१६.७)१२३५ क्षिप्रमायमना (हि.२.९५) १४६११४४/ राहालक्ष्मीस्तथा (नकुल) करना हृदय २८२११२७ १४३१५० क वनं तक (सा.द. १०.७०) ९२६६६ क्षीणः क्षीणः समी (सु. ५४६) २०९।५ सहात्तिष्ठन्तु (पु.२२५२) ३६०१४ क. वसति लघु क्षीणः (स.१६११) ३०५११ सङ्गेन शितधारेण १९७१३२ १२८१२२ क. याम्भोधी क्षीणयाव (किरात. ९.६२) ३१६०५४ सतनामूलतो (कुमार.१६.३९) १२८।१७ २१८७९ ३०॥५६ खण्डितानेत्रकंजाठि २७७१ क स दशरयः(पंच.३.२५३)३८४।२७९ / क्षीणांशुः (शा.प. ३७१४) काकार्य (विक्रमोर्व. ४.३४) २८११११३ क्षीणो रविः (पंच.५.९०) ३९४१६५९ | सद्योतास्तरला भवन्ति २४५।२४१ क्षीयतामुप (शिशु. २०.३४) ३१५॥३५ | खद्योतो द्योतते (शा.प.७३८) २०१२ २२९४२३६ केदानी दर्पिताम्ते (मु. ५८) ११४१२१ | खनन्नायिलं (पंच.३.१६) २२९५ क्वेन्दोमण्डलमम्बुधिः ८८१२, क्षीरसागर (शा.प. ३५१५) १५५९९ २७३२ खरं श्वानं गज मत्तं इंतहकारविन्दं ३०२।१०१ खरनखरविमुक्का (स.६०५) २४८1९४ केतन्माण्ड ३०३३१२१, क्षीरिण्यः स (मृच्छ.१०.६०)३९४१७०६ | सर्वप्रन्यिविमुक्तसंधि २०१६२ क्षणं सरलवीक्षणं २५६१३९ । क्षीरेणात्मगतो (मनु.२.६७) ८८२० खलः करोति दुई (हनु.१३.११) ५५:५४ ५५.६० क्षणं कान्ता (मुक्ति अनु.३३) १३२।२० क्षीरोदन्व (नैषध. १२.७४) ११०१२४१ सलः सजनकास क्षगं बालो भूत्वा (मु. ३१३९) ३६८।३८ क्षीरोदीयन्ति ११८७५ खलः सर्पपमात्राणि(मा.१.३०६९)५४।। क्षण मूळमेति २८९६६२ ६१६६ / खलः सत्किय (शा.प.३७६) ५४१२६ क्षगक्षयिणि साप (मु. २९९) ४६६३ शुत्क्षामार्मकन सलः मुजनपैशुन्ये (सु.३३५) ५६०८१. क्षणदासाव (का.प.४.८२) १०३१७४ शुक्षामोऽपि (मु. ६१४) २३०४० खलसख्यं प्राद्यधुरं ४८।१३१. अष्टनर (शा.प. ७६७) २११११४ उत्तृडायाः कुटु ७६११४ खलानां कण्टकाना(चा.नी.१५.३) ५४.६ धणमपि विरहः (शा.प.३४८२)२८८१३५ | शुदाः सन्ति (शा.प.७७३) २३३७ | सलानां धनुषा (इ.चा.१४.८५) ५४१२. भगमप्यनु (मोज.२४२) ०२४७७दाः सन्ति (म. २८५) ५२०२५७ | खलास्तु कुशगः (रसगंगाधर) ५.३६ ४मुभा.अनु. कापि गतः १९४४० ' क्षीरक्षालितषाच ३७२।१३७ क्षीराब्धेर्लहरीपु शुरक्षामाः शिशवः १०११ ·२६ सुभाषितरनभाण्डागरस्थपद्यानां ८५ ६५।१३ गतसारेऽत्र ससारे खरेन धनमत्तेन (सु ३३९) ५६१८५ गणिसगणको समान ४४१२ मध सुवर्णे (चा नी ९ ३) १७३८५। सरेषु ससु निर्याता (तु ३४५) ५६१८८ | गणेश लौति १६०३०९ गधाद्धत (किरात १ ३१) ३.६ सलोन साधुता याति ५४१२९ गणेघरकदेवचोविच गर्वनगरा (शा प ४१२३) ३७२११५२ खलोपा सोटा (१३२६१) ७७।४३ | गण्डभित्तिपु (शिशु १० ३) ३११३४ गवाह गहनानि २१॥६ सन्चाप्यसौ (एम स. १९) ३८३६२६६ खल्याटो दिवसेव (मु ३१४१) ९४११४ गण्डस्थलील (भासी १) २१२१ खारीच्छाशिपरेह गण्डस्थले हि मद गन्धाच्या नवमल्लि (भमराष्ट्रक २) ७५/१८ २३१७२ । এয়া লারি २२३९९१ खियति कूगति(का प्र १० १०३)३१७३ | गण्डाभोगे विहरति(कुर १४४) १११४४ गण्डे पाग खिन चापि मुभाषि गभीरनाभिहद (लक्ष्मीधर) २६॥३५३ २७६१४३ २९/२१ गण्टौ पाण्डिमसा खिन्ना उसनयनात ९०७११८६ गमनमलस शून्या(मालनी १ २०१२७४१४ गत शायासा खिलोऽसि मुख (कुद ९०) गम्भीरनामि (शा प ३३४८)२६॥३५॥ २०३।१०२ २२।११० खेलखअननेत्रया २७४।३० गत तत्तार य तर (मत स ४७८)७६।४१ / गम्यतामुपगते (किरात ९ ४) २९६४ मत तगाम्भीर्य (सु ७०७) यात शनो (पयर्स १३) १८०१०५५ २२११२५ गम्यते यदि (चा नी ७ १७) २३०१२१ २८४१० गत कामक (काव्या २ २४८) ३६११४ गरलदमकन्दमिदु ख्यातस्त्व वृष्टि १८३१५१ ग्याता नराधिपतय (सु१६०) ३३१३८ गत कालो (शान्ति ४ १५) ३६८१५१ गरीय सौर (सक्ति ३३ ३३) २४०।१३३ गत कालो (शान्ति ४ १३) ३६८१५. ( गरीयस प्रचुर (शिशु १७ ५४) १२३ स्याता वय (श प ३६४६) ३००६८ ३४०११२ रयातिं गमयति (११५४) गतप्राया रानि (सु १६१२) ३०६॥४१ / गर्जति वारिदपटले ३०११५ गतया पुर (शिशु ९२) ख्याति या गुणा (सु २८४) ५३३२७२ २९४१३१ । गर्जद्धीमभुनाभीषण गतवात दिननाये २९५१५६ । गर्जनम्बु ददाति २१३३९८ ग गतवत्सरात (शिशु ९८) २९४३६ | गर्न हरि (भट्टि २९) २०७१ गगनविपिनसिंह २०११७४ गतीणका (शाप १३१८) १५५९३ { गर्न वा वर्ष (मृच्छ ५ ३१) २९८४ गहां च धारयति ३६॥२० (गसि मेघ न (चातका ४) २१२६१२ गदातरंगकणशीकर (मर्तृ ३ २५) ९७८ गता केचित्तबोधाय ३६४/११ / गतिवधिरी (शाप ८६०) २१२१११ गङ्गातीरे हिम (भर्तृ ३ ९२) ३६९।६५ मतागतकुतूहल ३५११३४ गर्षितमावर्ण्य २३०१. गलादीनां समस २३५/१५९ गता गीता नाश ९९:२४ | गर्जित्वा मेघ (शाप ५९६) २०१५ गा पाए पाशी ता (भई स ४७६)४५७६ १ गतानुगतिको (हि १ १०) १६३६४३५ / गर्दभ पटहो १९५५४ १९११४२ / गर्भग्रन्थिपु वी (सूचि ५९ ५)३३३६१०१ महावारिभिरक्षिता ९।१२२ गतास्वातघ्रात (राघवदेव) ३६८१४१ / गई नोव्हते न (भन में ४८२) ५३३११८ महासागरसगमे १३७६१ गतास्त दिवसा यन २४८४ | गर्व मा कुछ २४०१२ गरीयत्यतितापगा १०९४२२३ / गते तमि भानौ (मर १२) २०९।१२ गर्व गुर्जर गमीयत्यसितापगा १३६॥५४ गतेनापि न ( प ४१२६) ३७२।१५३ / गायसे विश्चयोर ग वापिनाविशी ८३३४ गते पि वयसि (१ २६४५) १५३३६ गावेशविशाल १२018 गोत्तुगतरबार ३७१।११० गते प्रेमाय धे (अमरु ४३) ३८१७ गलयका (श प ३४७७) गरछ गच्छसि (माल्या २ १४१३३०१ गते मुराग्छद (शिशु १७६७/१२११६ गरिता (या प ४११७) गरपति न तृप्तिमेतत् २५३४ गत खरो हीनो ७३३९ ( गले पाशस्ती (शाप ९३१) २३॥ण गच्छति वाजि (१५५१) १९८०४१ | गते शोको न(पा नी १३ २) १५९:२७७ / गवादीना पयोऽन्ये (१८५४) मरकामीति मयो ३२९।१२ | गवे मुद्दबाद शनुमा (ए ३२०३) ६॥५३ / गवायें बाक्षणा R गाभ्यच्युत (कुच १५५) २४५१५४ गते सहा (1ि1 ८ २९) ३३ गयाशनाना स शृणोति गमपदम्बर (शिशु ६ २६) ३४१।३२ गतोऽस्मि तीर (तीतिप्र २१४४५) गवीशपयो नगजात गजपतिद्वयसीर (शिJ ६५५) ३४६१६ गत्वा दारवती (सक्ति ८१ २) ३६५/४८ गाइमन (राम्य १० ११०)२२१११ गजमममयोरपि (भतु १८७) ९२१६८ (गत्वा सून (शिशु १८६३) १३०९३ | गायामुनयोगेन तुल्य गरमजाक्रमण (शिशु १७६५/१२७११४ | गदादता दता ७६४. | गाजीजादालन मालपाममय २३११५५ गतम्या राजसभा १५१३६) गाद गुगवती गजाननाय मही २३] गरिये बदति गाई गानामि गायी (३ २३०२) १,३६४१२४ (गन्तु स पर ( १७१२) २१९११२० | गाटकातदान (सा६४१) •rtes गन्यन्ति नापसन्द (१५२) ३१.गर्षिपसदुदय (धति ३७१) ३२९८ | गागारिन (मगर .) गवाम्मति सुरनाण १२६२५ गतासा कि स्थान ११२॥२७ २३० ३५२१० ·सस्थाननिशमनुफमशः २७ गाडालिशन (मृगारति २१) ३१९३९ गुद्रि सह संगम ६१.गुस्नरकग्नुपु (चितु. १०)२६७४२५ गाढाटेपनिपीटना (सु २०८२)३२९।४3 | गुगवन्त (श प ३०३) ८०1३४ गुस्तामुपयाति य271३९८),३२१ गाढाडेपविधीगं (अमरु ७४) ३२९० गुणवानपि नोप १७१९३४ गुरुनासादाअदितम ३२८ गान कण्टा (शाप १०४२) २४२११६१ गुगवान्मुचिरस्थायी (हश६५) ८१३. गुपया निशानी (44) १५११७५ गानं ते ( प ८८०) २२८१२१४ | गुमा कुर्वन्ति (शा प२००) ८111 गुरमिर्द्विजाती (१ चा ११ १६९।७१. गानं समुचित (शा प ४१६१) ९६१६ गुणा सरन (चा नी १६ ७) ८१1. गुरुरपि रचूपनीता ८००२ गानान्धेतु परं पारं ८४॥२ गुणगारे गोरे यशति १३९७ गुरुरेक परक सदनि गान्धर्व गन्ध (मतुं सं ४८५)१५९।२६६ गुणा गुणज्ञेषु (गुरल ५) ८१४० | गुदाय मार (शाप ९६६) ३१४ गान्धारा गुप्तदारा १२६१२१ । गुगानन्ति जन्तूनां (६२ ८४) ८२।२८, गुरुपया मि (विकम १२८)१५९।१५५ गाम्भीर्येण (शाच्या २८५) १२०१९४७ गुणाना सा (मु ४२१) ६०२५३ गुरुयु मिडियु २४३६८ गायति गीत शसति २८८।११ गुणनामज्ञाता प्ररधन ८२१४५ गुरुसमीरसमारितभू १२९119 गायति हसति (शा प ५७९) २०८१३० गुम्नुनि ते (परात ११६४) ३९॥१३ गुरगनाममानादनु २४६१३३ गायन्तीना गोपसीम २०११२३ | गुणानामन्तर (द. २२) १६८१६७९ गुरो मुतानि (पच २ ११४)१६५.३० गायन्तु (मु २४९४) ११८1११९ | गुणानामेव (सक ४ १२५) २३४।१४० गुगेरधीताविश्वविद्या ४३11 गावो गन्धेन (विक्रम ११७) ३८३३२६८ गुणभूपयते रूप गुरोरग्यालिस(मा १.५९५)१६१६३४ १५९४२.९ गाहन्ता महिषा (अ श २ ६) १४११ गुणापवादेन (किरात १४ १२) ५९०३ | गुरार्गिर पञ्च दिना (टक २ १४) ४३॥ गिरयो गुरवस्तेभ्यो ४७॥१०५ गुगायन्ते (गुगरत ६) ५११२३६ गूढमैगुनध (चा ती ६.१९) १६.४०२ गिरयोऽप्यनुन्नति १०३७६ गुगायोऽप्य (पच १४१५) १४९।३०२ गुहाउिदनगदउभ्यन २९१३१ गिरा देवी वीणागुण ३५/१५ गृमाकाराऽपि (पच १ ३२५)१५०३४३ गुगाथय (हि २ ११७) ३४९६२ गिरिगहरेषु गुरुगर्व २३१११७ गृहमध्यम्य खा (पच २१५४) ७१२७ गुणिगगगग (दि ११०८) ४०१२६ गिरिर्महानिगरेरब्धि (कुव १०८) ७६।१३ गुनिन समीपवती (सु २४७) ४८।१४५ गृहिणी सचिव (प.८६७) ३६२१५ गिरी मयूरा (नीतिसार १) १५३१८६६ गुनि जनमा (श प ३९६) गृहीत ताम्बूल (शा प ३४७१) ३८९५७ ६ गीत कोकिल ते ९४।१०५ गृहीता पाणिमि(कुमार १६.१४)१०६ गुणिना गुणेषु ५६११२१ गीतशास्त्रविनो (शा प २०२) १५३१२३ गृहे जानुचर केल्या ८९२ गुशिना निर्गुणाना १५६।१६० | गृहेश्वरों (स्कान्द मा की १४)३८४८१ गीतान्तरेषु (कुमार ३ ३८) ३३१६३३ गुणिनामपि निकरूप (वामद.८) ४८1११८ | गृहन्तु सर्वे यदि वा (कुत्र ७३) ३८१९ गीत्वा किमपि (या प ५२२) १८५।३० गुशिनि गुगजो रमते (मु २५३) ८१३. गेह दुर्गतबन्धुभि ५३१२७५ गीयन्ते यदि पन्न १३७६५ गुणियोऽपि हि गीर्भिर्गुरूणा परु (रसगगाधर) १७३१८६° गुणी गुण वेत्ति (गुग्रन ) १७५१९२७ गेहे गेहे मुमग ८११२४ | गेहादङ्गगमन (शाप ३४०४) २८९॥६७ ११९1१२७ गीर्वाणा प्रतियन्ति ३६५५८ गुणेन स्पृहणीय (गुारत १३) ८१1१८ गौरकमन शिलादि १९६१३ गुपति मञ्जु मिलिन्दे(रसगगाधर)२३९८१ | गुणेषु क्रियता (शा प २९८) ३४२१८० गुञ्जन्ति प्रतिम २८५३९ गुणेषु यन (मृच्छ ४ २३) ८२।४१ गोकाराडाभरण य १६७६४५ १९०६५ गुण पृच्छख मा गुणेष्वेव हि (मृच्छ ४ २२) गुण आकर्यगयोग्यो ८२१३२ १९.१६३ गुणे पूता (७१) ८१२६ गुणग्रामामिसवादि(प राधा १.५)४५।११ गोनस्थितिं न मुञ्च (१२४१) ४६४८ गुण सर्वज्ञक (चा नी १६ १०) ८११११ गुणदोषावनिश्चि(हि २ १४३) १६४४८९ गोनाचारविचारपा ११६६० गुणदोषावशास्त्रज्ञ (म ३४९) ५६९१ गुणरुत्तुगता (चा नी १६६) ८१.१६ गाने साभाद(नक्ति ०४.१२)३1३15 गुणदोषी बुधो (कुव ६) गुगैौरवमायाति (भा र २९९) ८११३ / गौनासाय नियोजिता (विद १ ३)१॥३३ ३८1१० गुणभेदविदग्रिम १०४॥९१ गुणो गुगान्तरा (का नी ५ ६९) ८१104 गोयन्ती विर(मा1३४२) २८६११५ गुणमधिगतमपि गुणो दूपाता या (धा प.३०४) ८१11 | गोपालेन प्रता(पच १ २४१) १४९२९१ १६९७३५ गुभयुत्तोऽपि पूर्णोऽपि गुणोऽपि दोपता याति ९१२५/ गोपालले नैव गोपा (श ५.६) १८४१३ ८१/२० ४६०९१गोभि क्राडितबन्न गुणयुक्तोऽप्यधो (ग ५३४४) ८११२३ | गुणोऽपि नून दोशाय गुणराशिमहाभार (सु २१६) गुणो भूपयते (चा ना ८१४)१६७६४६ | गोभिर्विनय वेदश्व ४६७३ ३११४४/ गोवर्धनोदर दृष्ट (३४) २०१२८ गुणवजनसपर्कायाति (सु २१८) ८१२ गुम्फ पद्धनकुमलद्युति गुणवतस्तव हारन २४६२५ गुरु प्रयोजनोद्देशा ३५२१३१ १६९।१४ | गोप्टेषु विष्टति पवित्र २१८१३८७ गुणवदगुणवद्वा (मर्ने १.९७) ९३६८२ | गुरुणा सनमारे(सक्ति.५४.९४) १७०१३ | गौरमुग्धव नेताद ८१1१२ गोकगं गाहमाना ८१।१० गोगवाहनभोजन ·२८ सुभाषितरनभाण्डागारस्यपद्याना गौराजया भुजला गारीक्षणं भूधरजा गौः कामदुधा गौरवं प्राप्यते दा (सकि.११६.३) ६९।७ | घनैविलोक्य (कुमार.१४.३५) १२८१३९ / चण्डीजङ्घाकाण्डः १११ २६४।२३६ घनोदमे गाढसमेऽ ३४०१८ चण्डीशचूडाम(सा.द.७.१२) २८२११४४ १९०६९ घनोऽयं चेदञ्चदुपरि २५६३५ चतुरः सृजतः (शा.प.१४९३) ३४८11. गोरी चम्पकलि(शा.प.८१६) २२३॥४८ | घर्ति न तथा सु (हि.१.९७) ५३।२६१ चतुरङ्गबलो राजा गारीचुम्बनचञ्चल (लटक १.१) ५८८ | घासनासं गृहाण (शा.प.९२८) २३३३९७ चतुर्थेऽह्रि स्ना (शाप.३७५८) ३५१॥३॥ गारीतनुर्नयनमायन ३६५।४४ घूर्णन्ते तूर्णमेतरा १२६१२४ | चतुर्मुखो न च ब्रह्मा १८५१२४ गौरीनसरसादृश्य(शा.प.५३५) १९४११८ घृतकुम्भसमा (पद्म सु.५४) १६२१४०८ चतुर्वपि समुद्रे (शा.प.४०२४) ३६३६३ गौरीपतेगरीयो गरल ४॥९५ घृतं न श्रूयते कर्णे १८१।१४ चत्वारः प्रथयन्तु ( राघव.१.१)१५३२ गौरीव पत्या मु(नैषध ७.८३)२६ १३४९ घृतलवणतैलतण्डल (गु.३१८८) ६६९३९ चत्वारो धनदा(मनु.सं.४९०)१५६११६४ १६६६६०८ / घृष्टं घृष्टं पुनरपि पु ५१।२२९ | चत्वारो वयम् (वेणी.१.२५) ३६१४४ मन्यिमुद्रथयि (शिशु १०.६३)३१४१२४ | प्रात तालफला(सूक्ति.९७.७२)१३२॥३५ चत्वार्याहुः (भा.२.२२७०) ३८०।१४५ प्रसति कोऽपि विमो २७८१३५ प्रात्वा श्रोणीम (शा.प.५८६) २०७।१८ | चन्दनं शीतलं लोके ८६ प्रसमानमिवाजा (किरात.११.५३) ur चन्दन स्तनतटे (शा.प.३७३९) ३२८५ प्रामतरणं तरु (काव्याल.७.३९)३५२।२० चकितहरिणलो (का.प्र.१०.८७)३५४।४२ / चन्दने विषधरा (मछट.३२) २४२।१६५ प्रामाणामुपशल्य (शा.प.९१३) २३०४२ / चकोरनेत्रेण दृगु (नैषध.७.३२) २५९४८६ चन्द्रं समाधयति २१०१२४ प्रामेऽस्मिन्पयि (अमरु.१३१) ३४३३९२ | चकोराणां चन्द्रः १०६।१५५ ) चन्द्रं चन्दनकर्द (सूक्ति.४४.६) २९०१८२ प्रामेस्मिन्प्रस्तर (कुच.१४९) ३५४१६५ | चक्रं सेव्यं न (शा.प.१३७८) १४६।१६१ / चन्द्रं चन्द्रार्धचूडं ११४२८ प्रावाणो मणयो (मलट.५०) २१६:२६ चक्रः पप्रच्छ पा(शा.प.१२६१)११४।२६ / चन्द्रं कलङ्करहितं २६२।१८१ प्रासादर्धमपि प्रास (पच.२.७३) ६९६ चक्रधरोऽपि सुरत्वं ७६३२ / चन्द्रः क्षयी प्रकृति(विक्रम.९३) ५०.१९४ प्रासादलितति ( प.१३०८) २३१।५७ | चक ब्रूहि विभो गदे १५.३८ । चन्द्रकान्तगलदम्युना ३२॥ प्रीवाढतविटुनिषध.७.६६) २६६।३०६ | चक्राहो विरही (शा.५.३५९५) २९६।१० | चन्द्रपादानित (कुमार.८.६७) १९९३० ग्रीवाभाभिरामं (म.सा.१.७) २०१७ | चक्रीकृतभुजलति २६९८४२६ / चन्द्रविम्बरविनिमय ३४०३ प्रीवास्तम्भमृतः (शा.प.२०७) ४१।६५ ची चकारपङ्गि (सूर्यशतक.७१)२४।१४ | चन्द्र वण्डकरायते (सृगारति.१६) २०४८ प्रीष्मादित्यकरप (शा.प.५८८) २०८।२७ | चक्री त्रिशुली न हरो १८५।३५ / चन्द्रश्चन्दनमिन्दुरि १३०५९ प्रीमे प्रीमतरः २१४।८२ चक्रुरेव लल (शिशु.१०.६६) ३१४२५ | चन्द्रादित्योरनेत्रः प्रीष्मोप्मोप(शा.प.३८५५) ३४०११२९ चक्रे चण्डरुचा समं ३४६॥३२ / चन्द्रादूप्यकमण्डलो १३०११०६ ) चक्रेग विश्व युनिपथ.७.८९) २६८।३७८. चन्द्राधिरतन्म(नेपथ.७.४४)२९९५६ | चतुःपूर्त न्य (श.प.४५५१)१५६।१४१ / चन्द्राननार्धदेहाय ३४ पटं भिन्यास्पर(म.प.१४६८) १५४१५० | चक्षु प्रीत्या (मुक्ति ७५.१०) २९५६१२२ | चन्द्रायते शम(काम्यालं.८.२८/३nt पटनं विपदनमथया (ग.२३९७)५०।२८ | चक्षुर्जाध्यमपैतु ३०॥५८ | चन्द्रे शीतलयत्सली घटमानकोकाचमा ३२७६ | चार्मेचकमम्युझं २७२१५५ | चन्द्रो जहः कदलि २५३१११ पटितमिवाशन (सा.द.१०.४५) २९५६ चक्षुर्लप्तमपीकगं (सूक्ति.५८.७) ३११:२५ / चन्द्रोदये चन्दनमा घटीयात्रायवे हारी २६६।३०० चययण्डनखाप्रभेदवि १९५० चन्द्रोद्वादश भास्क २९२१५ घटो जन्मस्थान (शा.प.५०५) ५२।२५४ चन्द्रिक्चन्द्रचारु ६१७४ | चन्द्रोऽनेन कल पाटानादो नि (शिशु.१८.१०) १२९५७चयपेलायला (ग.प.३९२६) ३४४२ चपलतरतरंग (गा प.१०९२) २१ पटारये रो तारुमार.१४.४७)१२९me | चाकचौरा(श.प.३८१२) ३२३९ पलहृदये किं (भमरु.५६) ३.४१ पनपनमपि रष्टं (शा.प.३५७३)३.11 चमत्काधनीलाव २६५५२५० चरणकमलदासस्वे पनपनापनयन्ति १९५४४ चयरेवेन्दफुल्यथति १.१६.चरणकमलं तरीयं पनतरपनन्दच्छादित ३४१५. यहादरानील (रा.प.५३२) १९८६/चरणपतनप्रत्याख्या(ममरु.५०)३५॥५. पनतरपनान्दच्या ३४१५१ ( एवजमितय .१.२१) ३६३ परमगिरिदुरशी (जि.८३.१५) ३२२॥ पनगरविनिएगो(मुक्ति.१९.१३)२९९11 | चगरी चतुरोऽति २२३०६७ | चरमगिरिनिरुपम पनमन्तमगमली (भार.१४) २२९।२१५ चगलं यमु (मिराठ.१३.५३) १५॥१९३ चराचरजगारफार (एमगार) নানাম २४१४९ पटटिति धर्म (सा.प.१२१) sre | चरेदीमानयटको एनसमये शियित २.०४२ | पटवायदोई (ग.१५) २२१.५चर्मरामिपा(म.१.१०) ३.010 १३. ग्लानिरदिप २९८111 १२२.१७ २९.. १९४११ 116 १५.11 ·सस्थाननिर्देशमनुनमकोशः २९ .५०1१० ७७२ पर वित्त चलचित्त ९८५ चित्र नर्तनमम्बरे १८४७०) चेतोभूपधापति चल चेन पुसा ३५॥५५ चित्र महानेप बना (रसगनापर) ३६३॥ घेतोहरा (साप ४१३०) 303101 चरवानिलोदत (श प ५७) चिनाभिरस्यापरि (शिगु ३ ४) १.३३चत्पारादपि गहमे २६ चलत्कामिमनोमी(शा प ३२९०) २५७ चित्राय त्वयि चिन्ति २११९२ | चलायडेन ( प ३९१२) ३४-३ चलत्तरहरहायागता चिवाखानीगता १८१1११ १६६२८५) चोल नीलनिगोल चल्लेवेन पादे(शाप १४६३) १५४.३५ | चिनावादक (पच १४१६) १४९६३०३ चोराङ्गनाकुचनि ३०11 चलद्वलाकादशनाक्षि चित्रोलीगाद (शाप ३४९४) २८९१५० | चोली चाली न तु क्ल ३४०११ १२५९ चलमिया (रगगापर) २६२।१६१ चितनीया हि (शाप १४४०) १५३।१७ न्युता दन्ता ( प ४२३) ७६१६ चलन्ति गिरय काम चिता मुछ गृ (श प ०५४) २३४।१३४ च्युतामिन्दालेसा ( प ९६) ५४८ चलन्ति येषा (शाप १५७१) १४३१४३ चिन्तागम्भीरकू ११३१२७९ च्युनोऽप्युद्द उति ( २२३) चलापाना ह (अशा १ २०) २८३।१६० मि (चा नी १२ ५)१५५१८२ छनपारी न रानासा चिताचरिणि हन्त ३९७ चलेषु खामिचित्तेषु १८१ चिन्ताभि (साद ३ २०८) २८६१२८ [छर सन्यरतोमरेण ११॥९१ चायल्य चरण विहा २५७१५९ चिन्तामोह विनिध (अमरु ८७) ३२९॥२३ | उन कार्यमुपक्षि (मृच्छ ९ ३) १३९। चाधल्यमुच्चै प्रसस्तु ६३.२३ चितासकनिन (मृच्छ.१४)१०१।१४ | छादयित्वामभार (प्र म १६) ८६३६४ चारतस्क (याच स्म १ ३३६)१४९११९९ चिन्तासहस्र (शीन नी ११५)३८९१४७८ छादित कय (शिशु १० १९) ३१.२० चाण्डाल पक्षिणा १५९/२८० चिन्त्यवे नय ए (EN७) १५०.३५५ / छाया प्रान्ति (शाप ११२३) २१९ चाण्डालय दरिद्रय ६५।६ | चिन्वघोरचिती(श प ३६०८) २९॥३३ ) छायाफ्लानि (शाप १०२०) २००14 चातक सानुमा (१७७०) २१११२ चिरं ध्याता रामा ३४॥२१५) छायाभि प्रथम ०३६२५ चातक धूमसमू (ar प ८५७)२२६।१५१ चिरमपि क (किरात १० ४८) २८८।३० आयामन्यस्य अवन्ति (विक्रम ६५) ३६० चातकस्त्रिचतुरा (पूर्वचातका २) ४९।१६० [चिरमाविष्कृतप्रीतिभी ११॥ छायावन्तो गत ( प ९०८) ४५७ चातकस्य खल (शा प ८५४) २१२।२५ चिररविपरिखेद (शिगु ११ १३) ३२२।३ छाया वियोगिनि ३३६१७ चातुर्यस्यैकचित २६३।२०६ | चिरविरहिणो रत्यु (अमरु ४४) ३१९॥३५ ) छाया सश्रयते तल (कुव ५८) ३३111 चादय इति यन २००४३ [ चिरश्रान्तो दूरादह २३०११२० छायामुप्तमृग (पच २२) २३९।११ चान्द्रों रेसा(म राघव ६ ३)१९८०१००६ चिरादक्ष्णोर्जा ११५:२९ | छित्त्वा पाशम (पच २८८) ९४।१०६ चापाचार्यत्रिपुर (बारामायण) ३६०१३४ | चिराय कौतुकाविष्ट १०१२) छिद्रान्वेषण (शा प ३६१५) ३५३३३ चामरे श्रीक (शा ११४१३) १४५।१०७.चिराय सत्सगमशु (सु २६२) ४९।१८५ | छिन्न मुनिशितै २४३२०२ चारुता परदारार्थ ५६३९५ चिरेण मिन सघी १६६५८२) मिनेऽपि (शाप ३९८९) चारुता वपुर (शिशु १०.३३) ३१५॥३६ चीत्काराशयन्त १४३४ छिनोऽपि रोहति (मई सं २४६) ४९३ धारनपुरक्षणक (शा प ३६८९)३१८८) चीराणि किं पथि (मर्नु स ४९७) ७५।१५) रेमि प्रदचिरो (श प ११६१) २४५१६ चिकीर्पित वि (मा ५ १०८९१३९४१६९९ | चुम्बनेषु परिव (रघु १९ २७) ३१८१६ | छेदश्चन्दनचूत (लविवार ६)१७८१०१६ चिकुरप्रवरा जय (नैषध २ २०१२५७१९ चुम्ब तो गण्ड(शाप ३९४५) ३४८११९ ४४१३ | चुलक्यसि चन्ददी २८३११६३ | जगति जयि (मालवी १३९) २७९१६९ चिता दइति निजी (म म १७३९४१६५०चुरीसीमनि (श प ३९४१) ३४८1१५) जयति नैशमशी (छिगु ६ ४३) ३४४॥३१ चित्तनि तिनिधायि ३१६०६३ / चूढापीडक्पालसा (मालवी १.१)११२१ जगति विदितमेत २४८1८३ चित्तभूवित्तमूमत्त ३७४।२१३ चूडापीडाभिराम १२५।१८] जगत्प्रभूति (वरात ४ ३२) ३।४।२४ ४॥३० १७११८१५ | चूदारनमपानिधि २७११९७ ) जगत्मिसभाप्रलय (मु ४) १९४७ पिते निवेश्य परि (भ शा २ १)२५३।२१ / चूडारन स्फुरद्भिा २९८१४. जगदिव बहुलातपा चित्ते श्रान्तिर्जायते १००६) चूहाशीतवरस्तनधय ९।१२५ ) जगद्वधूम् (नैपथ ७१००) ०६९४१४ चिन कनकलताया ३६३१७ | चूतप्रेणीपर (शाप ३८१३) ३२६।२५ जगन्नानन्द वद चित्र क्नकलताया ३३१११९ ३६३।११ | चूताइराखादक (कुमार ३ ३२)३३१॥२९ जगी विवाहावसरे चिनं चि (कास १०.५३६) १४१११५८ | चूताना चिर (अशा ६४) ३१३॥९४ | जग्ध्वा मापनयान ३१४२ चित्र तपति राजेन्द्र (कुन ७२) १३३॥ | चेत कपात (श प ३९१०) ३४५४७ | जपान बाणैर्दश विनंन तयदय (शाप ११४५) २१ चेत प्रसादजनन ( १६१) ४.१५१ जनाकाडोह (प्र. १५०) १३६५. चिता प्रज्वलिता दृश चित्तायत्त धानुब ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां ३२२१६ जाते जगति १५७।१५० ] जलदः समुद्रसेवा जडे तीये (श.प. ३३५८) २६९।३९९ जयश्रियः कृपाणीयं ११५।३२ / जाता शुद्धकुले १८६३५ जटा नेयं वेणीकृत (कुव.२९) २८५१४४ | जयश्री (गीत. ११.२२.४) २३११३८ जातिमात्रेण किं (हि.१.५८) १६३१४४३ जटाभाभि (का प्र.१०.१४०) ३०१२८१/ जये च लभते (हि.२.१७२) १४७।२२० । जातिर्यातु रसातलं (म.सं.२५) ६४११५ जठरज्वलनज्वलता २२९।१८ | जये धरित्र्याः (शा.प.३०८५) २५११३४ | जातिस्तस्य न २२८२३. जडास्त (शाप.४१७५) ३७५।२३८ | जरठ इव मरालो जडे प्रभवति (सु.२९२) १६८१६७३ | जरामरण (स.क. ५.६०) ७०।१४ | जातेति कन्या महती जडेपु जातप्रतिभाभि ४०६३१/ जरा रूपं हर (मा.५.१३४१)१७५।९३३ ) जातोऽहं ३७१1१०६ जनं जनपदा नित्य(हि.२.७८)१४५।१४१ | जरीजृम्भत्योढा ३४६।२७ । जात्सन्धाय च दुर्मु(भर्तृ.सं.१०९)३५५४९ जनकः सानु विशेषा २३७४५ जर्जरतृणा (शा.प. ८९६) २२९।२३४ , जात्युत्कृष्टस्य हि ८१२२ जननी जन्म २१२।१९ | जानन्ति (शा.प. १४४८) १५२३४ जनयन्यनने दुःखं (हि.१.१८४) ६४१८ | जलदपति (शिशु. ६.३१) ३४१६३५ जानन्ति हि गुणा जनस्थाने भ्रान्तं (हनु.१०.२४) ७३.३३ ) जलधर जल (शा.प. ७६९) २११।१५/जामन्नपि (पंच. ४.३७) १६०१३१५ जनिः सरोऽड्वादपि २४४।२२० जलधर निलं (मृच्छ. ५.२८) २९८०७ जानाति वि (भा.५.१०७५) ३९३६६४३ अनिता चोपने(चा.नी.५.२२)१६५।५४२ जलनिधौ जननं २७५/७७ जानामि नागेन्द्र तव ८६३१२ जनो दुर्लक्ष्यो (शा.प. ३६१८) ३५६।२६ जलविन्दुनि (चा नी.१२.१९)१५६।१५३ जानीमस्तव गौरि २८६३. जन्तोनिरुपभोगस्य (पृ.श.३४)१६८।६८७ | जलभ्रमोत्पत्तिकृतो २४५।१७ जानीमहे (सा.द. १०.६३) २५३१५ जन्म क्षीरनिधी २१११४६ | जलमनिर्विषं श(हि.१.१६५) १६३१४५७ १ जानीमो वदनं २७२/७४ जन्म क्षीरमहार्णवे २१११३८ | जलरेखा खल(वृ.चा.१७.९) ३९३३६६६ | जानीमो वयमासनस्य २७२/७५ जन्मनि म्लेशबहु (हि.१.१८८)१६३।४६३ जलविललितवस्त्र ३३९।११५ | जानीयात्संगरे (चा.नी.१.११) १५५।९८ अन्म ब्रह्मकुलेऽप्रजो ९४।११९ जलसेकेन वर्धन्ते ८०१२५ जानुभ्यामुपविश्य ५८३३२ जन्मस्थानं न (शा.प. १२०२) २४४१६१ | जलाः शष्पाणां ३३६।२३ | जानुस्थापितदर्पणं २५८३६ जन्मान्तरीण (सा.द. १०.९६) १११५ ) जलाहतो(कथा.सा. १२.४१) ३८७३९५ / जाने कोप (शा.प. ३४५४) २८०४९ जन्माभूदुध २३७॥३५ जले तैलं खले (चा.नी.१४.५)१५६।१३८ जानेऽति (नैषध. ७.३९) २६१११५१ जन्मिनोऽस्य(किरात.११.३०)१६१।३७३ ) जलौकयो (काशीसंड३६.८५)३८४।२८४ जन्मेन्दोरमले (वेणी. ६.७) ३६११३६ | जलौका के(काशीखंड३६.८६)३८४।२८५ जाने युष्मत्प्रयाणे २६३४५ जन्मैव मास्तु यदि जाने रात्रि ३५२।३० जल्पन्ति सार्ध (चा.नी.१६.२) ३४८५ मन्मेव (शा.प. ४१४९) ३७४।२०५ जवो हि सप्तेः (वानराएक ८) १७४१८९७ जाने स्खन (स.कं.५.१६६) २८११११९ जम्भीर वा कमल २६५।२९२ जहाति सहसासनं ७२१५७ जामाता जठर जम्मीरप्रियमति (रसगंगापर) २६५।२८९ / जहीहि कोपं (किरात.८.८) ३०८18 जामाता पुरुषोत्तमो जायन्ते नव सौ जम्बुद्वीपगृह १२२११८६ | जहीहि गुरुगर्जित २३२१७९ जालान्तरप्रेषित (रघु.७.९) अम्बूफलानि पक्कानि १८१२२ | जाग्रतः (शा.प. ३३६१) २६९.४०४ जाल्मो गुरुः सम्भारातीम (सूर्यशतक.१.१) २१११ / जाव्यं धियो हरति (भ.सं.४२) ८२९ जम्भारिरेय (सा.प. ११६९) २४५।१० जाइयं हीमति (म.सं.२४) ६१२६३ | जाहवी मूर्ति पादे वा जयति जटाकिअल्क ४।२२ जातः कूर्मः स (मनु सं.२४८) ९८।११ जिघ्रत्याननमिन्दु जयति परिमुपित ९।१३५ | जातः केलिकलावती २३८४६० | जितरोपरया (शिशु. १३.१६) ४९५१ जयति प्रियापदान्ते ४११८ जातः सूर्य उले पिता(धर्मवि.१०९३।१० जितेन्दुषमलावण्यं जयति मनसिजः २५०९ जातः स्वयं २२०१० | जितेन्द्रियत (का.प्र.१०.१३९) १.३६५ जयति ललाटपटाक्षः ९११३८ जातमानं न (पंच.१.२५६) १४७११९६ / जितेन्द्रिय (किरा.) जयति स नाभि (Aff.पा.]१.१.) १०६ जातय नाम न विन ७०.३५ जिते लक्ष्मीमते जयति स भग (वन.पा.१.१) १४१४ जात निशि ३५६110 जिलो लोकः कय जययुपेन्दः स बगर ११0 जाताः प. (मुरार) ३२५१५५ जिलादूषितसत्पात्रः जयन्ति जमतो मानुः १६११ | जाताः प्रासादपाटी २९८१२१ निदायादछेदन (शा. ४०११) ३" जयन्ति जितमरस ५२०२५५ जाता नोक (अगरु. ८४) ३११॥३२ जि लोचन (शांतिश.४.१२)२४. जयन्ति से पचमनाद ३३३० जाता लता हिरोले (सुव ८२) ३६३१९ निहालल्यास (पंय. २.१) १६४॥११ जयन्ति ते मुह (रा.प.१६५) ३१! आता शिसरिधनी ३५।२५ जिईकन राताम्मे १२६२३ १५५१६९ १४११०१ १९९४ १२६०३५ २३४/१५ २७१५९ २६२।११. १७११६९ १५०३५१ ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः - ट जीयादम्युधितनयाधर(कुव.१२१)१४४१३ तदपिनयममा (शिशु. ११.२३):३०९।२ जीयागः शलारते (शा.प. ८१) १७ अगिति जग (प्र.राघव.१.१११११२५ | तदायग्दलाया २५१४. जीर्णमन्ने प्रशं (मा.५.१२५०)१६२१४१० झन्झानिलोऽपि ३२५१३ तदा तदान्य (भा १.३३७९) १७०।२९ जीर्णा तरिः सरि २४६४१ झगझणितण १३१।१३ तदासपोन्मीलन्न २५५५३२ जीर्णऽप्युत्कटकालकूट (हनु.९.३६) ६।७८ तदा पनातानो (शा.प.३८१४) ३३१०२२ जीणोऽपि क्रमही २२९१६ टिद्वाणन्द्वयसचुसि ४२११ तदा मुग्धं यक २७९१६ जीवजीवयति दियो ७०.२५ तदा रम्या (सिरान.११.२८) १६०३१ जीवति (शा.प. ३७५५) ३६७११९ ! ढकामास मदं तदीयजयनामोग ३५१।२४ २६८१३०४ जीवनप्रणे नम्रा (कुत्र.२५) तयनिपलीमार्ग २६७३३० जीवन्तं मृत (वृ.चा.१३.९) ३९३१६६७ | तं धन्दे पद्मसमान (शा.प.८५) १६१ / तदेवास्य परं मित्रं यन तदेवाजिद्माक्षं (शा.प.३५३८) ३९०१५ ८८1९ जीपन्तोऽपि (पंच. १.२८९) १५५।१२३ त एव पदवेन्यासास्ता ३०६ जीवन्त्यर्थक्षये तदोजसम्तयशसः (नैषध.१.१४) १३९॥४ त एवामी याणास्तदपि ९३.९३ १६६५७४ जीवन्नेव (शा.प. ३१६७) तहं यन वसति ३६०१४ तक्षक्स्य विषं (चा.नी. १७८) ५४३८ जीवनपि न तत्त ५६।११० तटमुपगत पझे तदिव्यमव्ययं धाम ३४४|११९ तद्भोजनं (पृ.चा.१५.८) जीवाकृति स चके १३१११२४ तटस्थैः ख्यापिता (इ.स.६२)१६८।६९६ | तद्रोदोऽन्तरसंत ३८॥३८६ जीवामीति (शा.प. ३४४२) २९५६५ २८. तटिनि चिराय विचा २१८।१ तदः प्रमाष्टु विपदः प्र ११1१४ जीवितं तदपि १७११८१० | तडिन्मालालोले (शातिश.६२) ३६८।४७ ८६.१५ जीवित इव कण्ठगते तदका सदरि प्रवीतु ४।२९ तडिल्लेखा नेयं (प्र.राघव.१.३५)२७३।१६ | तदनं नेत्रपञ २६९४२१ जीवेति प्रत्रुव (पंच १.५४) १४८।२६१ ततः कुमुद (मा.द्रोण. ८.४०८) २९९१ | तद्वनं यदि(बालरामा.२.१७८) २०११५१ जीवेन तुलितं प्रेम २०५।२ ततः कोरधू (शा.प. ३७३३) ३२४१ तद्वाभिमुखं (अमरु.११) ३०९।१२ म्भाजर्जरडिम्ब (मालती.९ १६)१४०१४ | ततः परामर्शविद्ध ३६५१२ | तद्विच्छेदकृशम्य २८२११४२ जम्भां निठीवन १५०॥३२९ / ततवाभिज्ञाय (ममरु. ५०) ३५१५४ तद्वियोगसमुत्थेन २७७७ सम्भारम्भप्रवित (वेणी. २.८) ३२४।४४ | ततोऽरुणपरि (वाल्मीकि) ३२३११ | तनुता तनुता नीना २०५३ म्भाविस्तृतवझपकन १७.१० २२८।२०८ | तनुत्सना वर्मम (रपु.७.४८) १२८१३१ जेतुं यत्रिपुर हरेण २१२५ तत्कालारभटीविजृम्भण ६१७३ | तनुजार्ग तनुनाणं (द.४.२८) १२॥१ ज्ञातं ज्ञाति (शा.प. ३६१६) ३६३३५४ | तरिक कामपि (गीत.७.१४.१) ३५८१७५ | तनुरुहागि (शिशु ६.४५) ३४४।३३ ज्ञाता मंत्री सहज ३५३।४० तत्कि काव्यमनल्पपीत ३२।४ तनुलना इस कुभः २९७४ शातिभिर्वण्ट्यते (गुणरसावलि .११) २९१५ तरिक सरसि न २२५२१२६ ] तनुसादस्या २५४॥३८ ज्ञातुं वपुः परि ३७९४८५ तत्कुची चरतः २९४।२६१ तनोतु ते यस्य फणी १९६९ ज्ञानं सतां (मर्नु ३.८३) ३८६१३८५ तत्कृतं यन (शा.प. १२४९) १२२११७८ तन्द्रावाप (शिशु.२.८८) १४५१९. ज्ञानविद्याविहीनस्य ३९/१२ तत्तदिग्जैनयानो र १२६।२० | तन्द्रानुन्दिलशोण ३२२।३० ज्ञानाधिरक्षिचरणः ३२०११२ ज्यावृष्टियद्धसटका (अमरु. १) १११९ | तत्तद्वदत्यपि (.प. ३५३६) ३५॥४५ | तन्नास्ति (शा.प.३६९४) २५६१५३ तन्नितम्बस्य (शा.प.३३५२) २६८१३०१ ज्याघातः का (प.राघा ३.१०)११४।२७ १४११८ | तन्मल ३८५.३१५ ज्यायांसम (मा.१३.२६१०,१६०३३९ / तत्तादृक्तृणपूलकोप तत्तेजतरगेनिंदाय २४१।१४९ / तन्मूलं गुरुताया (शा.प.३२०) ७५॥१३ ज्योति शास्त्रमहोदधौ ४४१६ तत्त्वं किमपि (रसगगाधर) ३२।१६ तन्वयाः (शा.प.३३४०) २६४१२४८ ज्योतिस्वमोहरमलोचन ३।१० २७६५० ज्योस्नाचय. पयः (सा.द. ७.८) २९९७ तर मिन न (हि.१.१०६) १६७६३१ तबल्या गुरु (अनरु.९६) ११६६१ २६९।४२० / तन्वन्दी तिमिरद्युति तत्पादनसरत्नाना ज्योस्नाभस्मच्छुरणध (कुव.५४) २९६।६ ज्योत्स्ना (का.म. १०.४७२) २९१६९४ तथा न पूर्व (किरात.८ ४१) ३३८८४ | तन्वि त्वद्वदन(प्र.राधन.७.६५)३१३१७८ १८६०१४ ३०१८२ तन्वी चारुपयोधरा ज्योत्नी श्यामलि २८०९९ ज्योत्नेव (का.प. १०.४११) २५११४ तथारिभिन व्ययवे ५९४२२१) तन्वीमुज्झित (रा.प.१२७२) १३२॥३. ज्वलति चलिते ८५/१५ तन्वी शरत्रिपथ (अमरु १३५) २७११३८ १७०1७४८ तथ्यं पध्यं सहेतु २८०1८८] तन्वी श्यामा २७१४९ ज्वलनु (मालती. २.२) २८४१२४ तदनमपि नाम ज्वलितं न (किरात. २.२०) ४८५११६ तन्वी सा यदि तत्काक त्वयि ४२१४ तत्तस्याः कमनीय तथा पौरस्त्याया ८०३२ | तदपकृतं विधि ·सुभापितरत्नभाण्डागारस्थपद्याना 3- तप सीमा मुक्ति (प्र म १०) ३८३।२४२ | तव तव तरणपुण्या ३१०१५ ) ताडिता अपि (पच ४ ५६) ३४९३८ तपति तनुगानि (अशा ३ १३) २९११५ / तव नित्यमुसव १०५।१३४, ताडितोऽपि (पच १९७) १४४१८९ तपनस्तपति स ३४१६ | तव निर्वर्णयद्वर्ण १०३३५१ तात क्षीर (शा प १११७) २१८४० तपखिनोऽत्यत २०२।८३ तव विरहमसहमाना २८८1१२ तात त्व निजकम ३६. तपखा का गतोऽवस्था १११६ तब विरह मलय २८८।२५ तात तत्ताततात कथय तपापाये गोदापरतट १८२१४६ | तर विरहे विधुवदना २८७१५ तातार्यमन्त्रिसुत १५२।४०७ तत तपोभि २१११२४ तव विरहे हरिणामी २८८।२३ तातेन कथित पुत्र १९८०३५ तप्ता गामिव सस्प १२५।११ तव सा कथासु (शिगु ९ ६४) २८८१२८ ताइक्सप्तसमुदमुद्रित ६८. तप्ता मही विरहिणा ३३६११६ | तमामतो वीर १०४११०९ तादृग्दण्डविवर्त १३३४. तप्ते महाविरह (अमरु ८६) २७४१३७ | तवाने सुदर (शा ५ १२६५)११६६२ | तादृग्दीर्घविरिधि (भाव १८) १३४१८ तम स्तोम (शा १३५२१) २७१।४३ | तवानन मुदरि फुल्ल ३१३१३९ | तादृशी नायते (चा नी ६६) ६१२१ तमस्ताम भूश २५१६ | तवारिनारीनयनाम्बु १३३१५ | तानि तानि मगनि २१९४ तम स्तोम सोम ३२०१५ | तवाहवादिन क्लीब १५०३४६ / तानि प्राधि २६३।२०४ तम दे (गिगु ३६०) १२३।४ | तवाहवे (का प्र १० ४५६) १०४।९५ तानि स्पर्श (गीन ३ ७१५) २८०९५ तमसि बरा (श प ४०४७) ३६४।२८ | तवेद पश्य त्या (गात ८ १८ १९३०९।४ | तानीन्द्रियाण्य (पच ५ २६) ६५११ तमाधिसते ५२।२४७ | तवैतद्वाचि (शा प ८४२) २२५।११६ | ताप लुम्पसि २१३०१ तमासन राजेन्द्र १००11 तवैव प्रावीण्य जलद २१३१५५ तापरिव तेजो २९३२ तर्षि मध्यान ३६।४९ / तवैष विदु (शा प ३३१०) २६१।१३७ तापापहे (शा प ११६८) ६३२७ तमोगगविनाशिनी ३।१२ | तवोपक्ण्ठस्थित २६५।२८२ | तापो नापगत (शा १९२३) २१२१८४ तमोमि पीयते ३२४१३०तस्करस्य युनो (वृथा ९ ११)१६८१३९१ तापोऽम्भ प्रसूति २९०१५ तया गाढ मुको २७९।७५ | तस्करेभ्यो (हि २ १०९) १४७१२०७ / तामनगनय (का प्र ७ ३२२) २५३१० तर य हो (१५ ३ २७) ३०६॥३८ तस्मात्सभ्य (शाप १३४६) १४६।१५१ तामि दुसु दर (मालती १ २१) २५४०४० तरत्तरगतृष्णा ३७४।२०६ | तस्मात्सवप्रयत्नेन (पच ४ ५२) ३४८।२५ ताम्बूल (शा प १४१६) ३८५३३२५ तरतुरमुषमापहर २१५।२ तस्मा महीपतीनाम ३६४।३१ ताम्बूरागोऽधर ३१२॥ तरुणतरणि ( प ३८३९) ३३६३९ तस्मि गताईभावे ५८।१९७, ताम्बूगत दशन तरुणतमाशेमल ३०४११६१ | तस्मियशरे सरे २८०।९८ ताम्बूलेन विना १.४९ तरुणा खिारमयूस ३२३३९ तलि युद्ध (शा ५४०१९) ३६३११ तारतारतक्त्त (शा प ५४४) २०५२ तरुणिमी (का प्र४ ११०) २७०।१७ | तस्या मुतनुसरस्या २७८१२४ | तारल्य मुखमेलो ३५८०६२ तरणिमा (का १०९०)२५१।३२ | तस्या पचभरध्याना २५.७८ ताराक्षता प्रवि तरुणिमगमा (विसं ७७) ३८॥४१६ | तस्या कि मुख २०२।११७ तारागणाधद्रमस तहण्यालिहित क ( प ५२०) १८४८ तस्या पद्म (श प ३३५५) २६८१३८२ | ताराधिनाथमभिजिल्य तरमायुगेन (ध २ ३७) २६९।३९१ अस्या (गीत १२ २३ ४) ३२८1१७ | तारानायम्शेसरा (रसगणापर) तरगूलादिपु ( प २२१) ४८८ तस्या पादनस (निरहण) २६९४४१९ / तारापत युमुदिनी गरी तीरोहूते ( प ८०३) २२१।२४ | तस्या प्रविष्टा (कुमार १ ३८)२२९१.४८ ' ताराविष्णूरणविद् सई तावाश्य ३४०६१ | तस्या सगा (कुमार १४०)२५८११७ तारुण्य तरणी तपुरा ३३३३७ | तस्या प्रवगमार्गेण २५९६७ तार प्रभु सादनु पतसनिगेन १८३६६] तस्या साद (भमा २६) ३१११२६ तालीतरोरनु (शाप १०२५) २४१111५ तल्या मते (मा १२४१४८)३८८४३४ तम्या महा (शा प३४७१) २८८४० | तारीदर (५३३०७) २६.11१५ नपानादिरगीत तस्या मुसम्पाति (5) २६२।१७९तावरा यति । ३५१।२३ तस्पारखा २६४।२६३ तापमोरचरणा रागोपा तमुपेयुधि ३५८०६६ तम्बयाभ्युदया (साप ०३९) २०११३ तापनमानि (प. १८८) तररकमरम्यारा "तांजानीया परत ३५५८३ तापाप्पया। सरपुरारदार २१२॥ हमरम्मारपि २७८५२ ताय विचिदंगाना ( १८७) ३.५ * तप पुगुम (मा) २८२११३६ । तामसा (साप३५०८) २६१९ / तापवलीमर्यादा २०१७ २१11८ १२ १७९1101 २६५२ १.ries रारे प्रभुरिय ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः ७५९ ७८४ तावत्कोकिल (मामिनी.म.६) २२५५१२७ | दुहात्मना नुतराः (म.२५९) ४९।१६४ तृप्ने देवि नमः (पंच.५...) तावत्सप्तसमुद्र (रा.प.१०९७) ९६ तुगामागे स्तन २६६१३२१ ते कापीन (शा.प.१२२४) १.८1१९४ तावत्सन्ति सहाया (ए.३१८३) ६६॥३७ | तुच्छान्तराम्यास १०१.७ ते क्षत्रियाः (सा.प.३९०१) १६.१२१ तावत्सगुगालयः ७४।४१ तुभ्यं दासेर (मूछि २४.१) २३४११२६ ठे चापि (मा.१२.१०५४२) ३८.६ तावरस्यात्सर्व (पंच.२.१५०) १६५।५३४ तुरगशतसहवं गो(पर्सग्रह.१४) ६९।२६ तेजः क्षमा (शिशु २.८३) १४४१८५ तावत्स्यात्म (पंच.५.१२) ३४९।३३ तुरङ्गसादिन श(कुमार.१६.४३)१२८१२. देवम्विनि (म.प.१३९९) तावदाश्रीयते (किरात.११.६१) ७९।११ | तुरही तुरगाम(कुमार.१६.४१)१२८1१९ / तेजस्विमप्य (शिशु २.५१) ७८६ तावदेव कृतिनां (मतृ.सं.७७) २५११३३ तुलाधारो धाता १०६।१६२ तेजामि यम्य प्रशनं २२015 तावदेव विदुषां २५१३३१ तुलामारा रविणा (अ.२४२८)१०१११ तेजोहीने महीपाले ७९१० तावगर्जन्ति (मु.५८८) २३५।१६१ तुल्यं परोपतापित्वं ते तीक्ष्गदुर्जन ३६८३३५ तावद्र्जन्ति (गा.प.१५७४) १४३१४९ / तुल्यं भूमृति (शा.प.१२०४) ९४१११२ ते ते चातरूपोतका तावगुणा गुरुत्वं च (सु.३२५२) ७६।२६ | तुल्यरूपमसि (किरात.९.६१) ३१६५३ ते घटिमात्र (स.प्र.६.१४०) ५९४२३४ तावद्भयाधि (हि.१.५७) १६४१५०० तुल्यवर्गच्छद (मोब २६९) २२८२०५ वे धन्याः पुप्यमाजम्ने ते धन्याने (पंच.१.२८५) ३२१९ तावद्विद्यानवद्या गुणगण ८९१४ ! नुल्यार्थ (पंच.१.२७१) १४६।१५६ तावन्महतां महती तेऽनन्तवालयमहा (ग.१८२) ३३१३९ ७३।२५ तुत्येऽपराधे (शिशु २.४९) तावन्महत्त्व (म.सं.२५१) १६६१५९४ | तुपारधवल. सूर्ज तेनाधीतं श्रुतं तेन ७६११ १९५२ तावन्मीनेन (इ.चा.१४.१८) २२५।१२१ | तुष्यन्ति भोजन(चा.नी.६.. ते पिबन्तः (मा.३.१३८५७)३९३३६५२ ६.९)१५९१२७२ ते भूमीपतयो जयन्ति ३४॥५५ तास्तु वाचः समायोग्या (प्र.म.८) ८४१ तुप्यन्तु मे चिदम २०७३ | ते भीमामाशानरोक तिग्मरचिरप्रतापो(का.प्र.४.५५)१०३१७२ | तूणीरवन्धपरिणद्ध १२७७१० ते मूर्खतरा लोके (स.४८३) विमिरेऽपि दूरदृश्या ३५२।१८ तूणेव मधुमासे १९४१३५ ते वन्याम्ते यति (मोज.१२१) ४८1१३६ विरोहितान्तानि (विराव.८.४७)३३८१९० तृणं चाहं वरं मन्ये नरा ७४|४| ते साधवो मुवन (पप.र.अ.) ५.१२१३ निर्यकण्ठ (गीत.३.७.१६) २५।१७० | तृगं ब्रह्मविद (चा.नी.५.१४)१६६३३ | तेः सर्वशीमवद ३.15. ६३१३५ तृणमुसमपि न २३३३१०० तोयं निमंयितं घृताय ४११६९ विलाध स्वीय (चाणक्य.६६) ३९४१६८९ तृणादपि लघुस्तूल (शा.प.४००) ७३।५ | तोयानामधिपति २१६११५ विष्टता तपसि पु (विराट.१३.४४)८३१ | तृणानि नोन्मू (पंच.१.१३३)१७४१९०७ | दोयरस्परपि (भामिनी.प्र.२८) २४४४७ विद्यार्जुनाथ सशामे १८११५ | तृणनि भूमि (पंच.१.१८२) १६३४ लकं जन्म (१.६५४) २३३।११८ तीक्ष्ण रविस्त (रा.प.३९०७) ३४५६३९ / तृणैरावेष्टयते रजु १४४४८४ खकाणं (दि.१८.६१) १३०1९१ तीक्ष्णधारेण सरुन ७३.१५ तृणोल्कया (मा.५.१२३०) ३८८।४३७ / लचो विन्ध्यगिरिः २५०1९३ दीक्षणाप्रहेतिहतिमिः १४३१५६ / तृप्तियोगः (शिशु.२.३१) १४६।१८३ | त्यक्त्वापि नित्र ५६११७ तीक्ष्णादुद्धिजते मृदा(मुद्रा.३.५) ६३१३२ सत्ययं भोजन १६६१५९८सक्वा युवा ६॥१४ तीक्ष्णा नारंनुदा (शिशु.२.१०९) ८५.२ | तृप्त्या नद्यः कमल २१३३५८ | लक्वालसान् ३८५.३१७ २४२११६८ वीक्ष्णोपायप्रान्तगम्योऽपि ३९४१६८३ | कृपा परायाः (रा.प.१०८८) २१६।१२ वज किंशुक २२४१७९ तीरस्थलीबहिमि (पु.१६.६४)३३६५ / तृषाः सारः (ग.प.१२०५)५२॥२ | लज चम्याकि वीरातीरमुपैति (गा.प.३५९७)२९६।११ | रूपा गुप्य (शा.प.४१४८) ३७१।१३१ | त्यजत मानम (९.९.४७) ३३२१५७ ५११५. तीर्थसेवनमा (राजत.६.३०९)३८४२४ | तृष्णासनिरगाधे(मक्षि.१२६.२) ७५५२३ समति च गुण वीस्थितः (राबत.५.३०४) ३९४१६७४ | तृष्णां चेह परित्यज्य (हि.१.१९०)७५॥३ त्यजति (सा.प.१५४५) तीपानामवलोकनं परि ९८१६ तृष्णां छिन्धि मज(म.सं.४४)५३।२७३ | सत्र निन (रा.प.११०४) २१८१६९ तीये तपसि (म.प.१५१६) १५४१७१ | तृष्णापहारी विमलो १०२।२२ / सजन्ति निनानि (व.चा.१५.५) ६m. खीयो निदापस (शा.प.९७५) २३६१८ तृगालोल (रसगगाधर) २६१११०१/ सवति यदपि १३५२४ टीवोऽयं नितरां २३४॥३० तृष्णा हि चेसरिल (दि.१.१९०)७६१८ लजेत सचांत(मा.३.९४) ३८८४३२ तीमोष्णदुर्विपहवीर्य ૧૨૮૩૮ ७९६१९ / तृप्ने कृष्णोऽपि ते ७२ जेनुघावों त्वमितरा (शिशु.२.४८) १५॥१.१ ७९.१५ तृप्णे खमपि (शा.प.४२४) 10वजेतानिनमत्यु हमाण्डसिंहासन १३८८९ तृष्णे देवि (शा.प.४२०) ७५१ / बजेदेई (चा.नी.२.१०) ५मुभा-अनु.. विर्यक्त्वं भजतु ।

·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां । त्यजेदर्म दया (वृ.चा.४.१६) ३८८।४३१ / त्वत्कीर्तिराजहंस्या १३४॥ त्वय्यागते किमिति (कुव.२०) १२५७ त्याग एको गुणः लाभ्यः ६८४ | वकीर्तिनिम्न १२१११५४ | त्वां चित्तेन (गीत.११.२२.१) ३०८।१९ सागभोगविहीनेन (शा.प.३८५) ७१।५ ) स्वत्खनखण्डित (रसगंगाधर) ११४१२४ । त्वां पातु नीलन २२।१२६ त्यागो गुणो गुण(विक्रम.१९६)३८३।२६९ | खत्खनाघातजात १३४।२८ वामअनीयति २८८४४ त्यागो गुणो वित्तवतां (सु.५०८) ५०1१८वत्तेजः प्रतिभाभ १३१५८ / त्वाम (गीत.पा.१२.२४.९) २५।१४ त्याज्यं न धैर्य(पंच.१.२१६)१७२१८४१ | त्वत्पत्रमुक्तविशि १३०१०१ | स्वामयमाबद्धाजलि (दशकु.उ.२) ३०५।९ त्याज्यं मुखं (प्रब.२९) ३८३२२७० | त्वत्प्रतापतपनातपतप्त १३३६६ / त्वामालिख्य (मेघ.२.४) त्रयोऽमयस्त्रयो (शा.प.१७४) ३५।२० | त्वत्प्रतापानर्घहेम १३३।४ | स्वामुदर साधु म(शान्ति.१.२४) ६॥३. प्रयन्तसिद्धाजन ३६४१२४ त्वत्प्रत्यार्थिवसुंधरे (कुव.१७१) १३२६३६ त्रातः काकोदरो येन (कुव.६५) २११९६ | त्वत्प्रारब्धप्रचण्ड ११२१२८० | दंष्ट्रासंकटवक्र (शा.प.४ १९५१ त्रातुं लोकानि(सक्ति.१०९.७)१०।१७६ लदगमार्दवे दृष्टे कस्स (कुव.४५)३१२६८ | दक्षः श्रिय (हि.३.११३) १५०७४ त्रासहेतोधिनी (हि.२.१२३) ३८८४२८) त्वदरिनृपतिकेली १३१।१३ | दक्षता भद्र (कामं.नी.५.१५)३८५।३३१ निजगदइनलवन १३५।१०] त्वदरिनृपतिमाशा १३१।१२ । दक्षिणाशाप्रवृत्तस्य (शा.प.३९७) ७३॥ त्रिनयनचूडारनं (शा.प.५४१) २९९।११ त्वदीय मुखपङ्कजं २९१।१३ दग्धं खाण्डवमर्नु ६७६७ त्रिनयनजटा (शा.प.३६३०) ३० १९८४ | त्वदाणेषु यमो १०९.२१८ दग्धं दग्धं (महा.ना.२५२) ३८६३६२ निलोकेशः शाही (विक्रम.२२९) ९३८९ ] त्वद्वाहोद्भूतधूल्यः ११४।२२ २२४११०३ दग्धा सा (शा.प.८३२) त्रिविक्रमोऽभूद (नीतिसार.५) १७३।८७५ त्वयशोजलधौ (भोज.२०९) ११७८१ | दग्धो विधिर्वि (शा.प.३२६५) २५३८ विविधाः (शा.प.१३६६) १४६।१५५ | त्वद्रूपामृतपान (सक्ति.४५.७) २९२।२९ दत्तं मया २६७२५८ त्रैलोक्यत्राण (शा.प.४०८४) ३६६।१२ त्वद फसाम्यमय (कुव.९०) ३१३१५६ दत्तमासवदनं (शिशु.१०.२३) ३१५।२६ त्रैलोक्यभूषणमणि (३.१८३) ३३६४. त्वद्वर्तुलस्थूलसुवर्ण दत्तमिष्टतमया (शिशु.१०.६) ३१४९ ३१३१४१ त्रैलोक्याभयलम ११११२५४ दत्त जनोऽसौ खल ३३१114 त्वद्वाजिराजिनिबूत १२५।३ त्रैलोक्ये नोप १८७७२० २९११६६ स्वद्विरहमसहमाना दत्तोऽस्याः (अमरु.६) १८९५२ नोटीपुर्द करट २२८४२११ त्वद्विरहे विस्तारितर दत्त्वा कटाक्ष (सा.द.१०.८०)२५५११० २८८।१४ त्वं चेत्कल्पतर्वयं १२१११५२ त्वद्वैरिणो वीर (शा.प.१२७८) १३१७ दत्त्वा दिशि (शा.प.४०३७) ३६४१२३ त्वं चेत्सेचरसे(काव्यप्र.१०.४३) २४५।५ त्वरिभवनलि दत्त्वा धैर्यभुजंग ११८1११८ त्वं चेनीचजनानुराग ददतमन्तरिता (शिशु.६.४१) ३४४२९ वन्मुख कम(काव्या.२.१९०)३८४१२ स्वं जामदम्य जन २४५१७ स्वमद सिन्धो ददतो युध्य (भोज.१०५) १५९।११२ बंतावहुवाल (ग्रा.प.३५५१) ३०९१३ २१६४१३ त्वमिव पथिक (रसगंगाधर) ३५४४७० ददाति प्रति (पंच.२.५१) १६०३.६. त्वं दति निरगाः कुञ्ज २९३३४ दशेऽपि (शिशु.९.२३) २९७९ त्वं दूरमपि गच्छन्ती त्वमुचितं नयना २८२११३४ २९११ ददौ रसात्पङ्कन (कुमार.३.३७)३१११११ त्वं द्वित्राणि पदानि (स.२५१६) ११३८ त्वमेव चातका (शा.प.७८२) २११।५ | दद्यात्साधुर्यदि (पंच.१.३९७)१७८९९९ त्वं नो गोत्रपति १८३६७ त्वमेव (सर्वस्वटी.१६.७५१) ३९४१७०५ | दधति कुहर (मालदी.९.६) २६१४१५४ त्वया नीलो (काम्या.२ १०६)३८१४२६ | दधति तावदमी (शान्ति.२.५) ३६३० त्वं भोः शंभोनिव २१०१३४ | त्वया मम समेतस्य २९१३ , दधति न जनास्वने (स.३१९०) ६१ त्वं मुग्धाक्षि (ममर.२७) ३२०४९ खया वीर गुणाकृष्टा १०१४ | दधति स्फुट (शिशु.९.६६) २८१ त्वं राजा पय (शा.प.२०४) ८०।४२ | त्वयि दृष्ट (का.प्र.१०.४५५) २८८।२२ दधत्यधरपुम्बन ३४॥ स्वं विनिर्जितमनो २८८६३४ | स्वयि दृष्टे (सा.द.१०.५०) २८१२ | दधानः प्रेमाण भामिनी.म.३१) २१८४० वं सामान्यता २४०।१३१ वयि निरदरतेः ३०५।१८ दधि मधुरं मधु त्वामहघिर ३७१।१२२ | त्वयि प्रचलति प्रभो १२५५८ | धौ हरि के शुचि स्वरः समुत्तार्य २५९४८५ त्वयि लोचनगोचर (१७१११५४२ दन्तप्रभा (सा.६.१०.५६)। खपित भोज ११0 लयि ववि (मोब.१८७) २११३ दन्तस्स निष्कोप (पर.१.७७)१७८३ सचिन्तापरिकल्पित २९०७१ स्वपि संगर (सा.६.१०.७७) १०२४. दन्ताः सप्त (शा.प.९६७) २१५१४६ खत्तीतिः शशिनः १३६९ खपि सति शिवदात का.५४७०३७ दन्ताप्रनिर्भिमहि (गिनु.१२.४०) २१ स्वतीति मौक्षिक १३५।१९स्वम्पर्धासनमाजि ३६१४११ दन्तारखेन परणीत ३५८१७८ ८०1४१ १४011 त्वं पीयूष दिवो २७.10 1" ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः - ११२ दन्तानामधर (शिशु.८.५५) ३३९४११२ दहनना न पृथु (नैरध.४.४६) २८४१५ दायः परि (श.प.४१४०) ३५११२६ दन्तालिदाडिमीमी २६०११५| दहमानाः (शा.प.३७५) ५४।२५ दारिद्यक्षितिपः (म.३२०४) ૬૮૮૬ दन्ता विश्लथदन्ताः ७६।२९ | दह्यमानेऽपि (शा.प.३४०२) २७५।१ दारिद्यदायादगणा १०४|१११ दन्तिदन्तसमानं हि ४५:३२ | दाक्षिण्यं सजने(स.२९४६)१७९११०३९ दारिद्य मोरत्वं परमं दन्तीन्द्रदाना १२८१४४ | दाक्षिण्यं नाम (मालवि.४.१४) ३०५।४ दारिपचीलोऽपि १००२ दन्तः प्रस्थितम ३७५।२२६ | दाक्षिण्यं मलया २८४१३३ दारिम शोचा (मृग्छ.१.३८०) ६६४२ दन्तश्चालितं धिया ७७७५२ दातव्यमिति यदान (हि.१.१६) ६९।९ | दारियस्य परा (पव.२.१६७) ७१७ पन्तहीनः शिला १८५११६ | दातव्यं भोक्तव्यं (शा.प.४६९) ६९.१७ | दारियारपुरुषस्य (मृच्छ.१.३६) ६८७३ दन्तैः कोरकितास्मि ते १६८ | दाता क्षमी (हि.३.१४०) १४८।२४४ | दारिद्याद्रियमेति (मृच्छ.१.१४) ६८१ दमेन हीन (पम.सष्टि.स.१९०३८४।२९५ | दाता दानस्या ९७२।०१७ दारियानलमतापः (भोज.१९३) ७३.१० दम्पयोनिशि (अमर.१६) ३२८1१९ | दाता न दापयति ५०1१९८ | दारियान्मरणाद्वा (मृच्छ.१.११) ६६३६ दम्मोलिस्फूर्जदम्भो २०४२१ दाता नीचोऽपि (शा.प.२८१) ७०।१२ | दारिद्येण समीरितापि ६4100 दयिताबाहु (सक्ति.५३.४०) २६४१२२४ | दाता बलिः (गरुड.अ.११०) ९१४८ | दारिद्योपहतो यथा १०९।२२१ दरपुलकमलकानन -३२५।४ | दातारो यदि (स.कं.४.७१) ३९३।६४७ | दारेषु किंचि (पंच.१.१०९) १७२१८३९ दरललितहरिद्रा २०५।२३ / दाता लघुरपि (पंच.२.७१) ३८४१३८७ दासे कृता (मा.द.१०.३२) ३१३१४८ दरविदलित (गीत.१.३.१०) ३२६११६ | दातुः परोपकृति ७५।१४ दासेरकस्य (शा.प.१०२७) २४१।१३६ दरिद्रता १७४१९१३, दातुरुन्मतचि (सूक्ति.११६.४)१५॥१९५ | दारको रस (रा.प.९५९) २३४।१२५ दरिदमुदर (सूक्ति.५३.६३)२६७१३३२ / दातृत्वं प्रिय १५८२१३ दास्येऽहं परिरम्भगानि दरिदस्य परा (शा.प.३०९) ७३।११ | दात्यूहाः (शा.प.८५०) २५५।१४३ | दिकालात्मसमैव यस्य (कुत्र.१०६) ६१७७ दरिदान्मर कौन्तेय (दि.१.१५) ६९१८ दानं ददत्सपि (शिशु.५.३७) २३२।७४ | दिकालाद्यनवच्छिन्ना (स.३) दर्प कविभुजंगाना(यक्ति.४.६८) ३६०३६ दानं दरिद्रस्य(सक्ति.१३०.९)१७११८२२ | दिक्चक्रं तृणमस्म (सूक्ति.३४.६)२२०१८ दर्पणार्पित (शा.प.११७) २२॥१०२ | दानं न दत्तं न तपश्च ६७१४८ दिक्श्रीतमोहतिजग २०९1१. दर्पणेषु परिभोग (पु.९९.२८) ३२८६८ दानं प्रियवाक्स (हि.१.१६३)१७०।७७० दिगन्ते खेलन्ती स ६०१२४९ दन्धिगन्ध (शा.प.१२३७), १२५०६ / दानं भोगं च विना (म.४७९) ७२६४२ | दिगन्ते श्रूयन्ते (मामिनी.अ.१) २३०१३२ ३०१।८९ | दानं भोगो (पंच.२.१५७) ६९।१५ | दिगम्बरनितम्विन्याः ३७ १५०३३१ । दानं वित्ता (सा.द.१०.४८) १६१६६२ / दिगीशवृन्दांशवि (नैषध.१.६)१०५१२२ दर्शनपय (म.शा.६:२०.) २७८।२६ / दानं सत्त्वा (शा.प.१५०८) १५४१६५ दिग्वालाकरकन्दु ३०२।९८ दर्शनाद्रसते चित्तं ३४८.९ | दानपानमधमर्गमिहक ६९।२३ | दिग्यप्रतस्तिमि ३०४।१५६ दर्शने स्पर्शने वापि ८८१११ / दानाय लक्ष्मीः (शा.प.४६३) ४९११५९ / दिग्वाससं गतवी ८९६ दर्शयन्ति धरन (स.१७९२) ३४४ | दानार्थिनो (शाप.९२९) २३११७० | दिइनागाः प्रति २३११५४ दर्शिततापोच्याय १०।१८० | दिनारीगां स्पृश १२५॥२ दर्शितानि (शा.प.१४७१) १५४१५३ / दाने तपसि (श.प.१४७७) ९०९ दिमण्डलं परिम २३९1१०८ दलति हृदयं (उत्तर.३.३१) २५९४६८ | दानेन तुल्यो (पंच.२.१६६) १७२१८४२ | दिमण्डलीमुकुटम ३२३११४ दलदमलको (प.रामव.२.२७) ३१२।३०. दानेन भूतानि ६९।२५ | दिमूहं तं सुरारि १८.१५ दलविततिमृतां १६६१६०१ दिदृक्षमाणः क्षगमा(शिशु.३.३१)३३०१ दलितकुचनखाइम ३१३१४५ | दानेन लाम्यतां ६९।१४ दिनकरकरामृष्ट ३१४॥६७ कलितकोमल (शिशु.६.२३) ३३५।११ | दानोपभोगरहिता (हि.२.११) | दिनमवनितं वि (शा.प.११४६) २२०१८ दलितमोफिक (शिशु.६.३५) ३४१४१ / दानोपभोगवन्ध्या (मोज.६१) ६९११ /दिनमेकं राची पूर्णः ३६०२१ दवदहनजटाल(मामिनी.अ.३४) २१३१५० दामोदरकरा (शा.प.४९८) १८१।१० दिनयामिन्यो सायं (मोहमुद्र) ७६१३४ २६.11.९ दवदहनादुत्पन्नो धूमो (कुव.९२) २३०१३ | दामोदरमुदरा (श.प.११६२) २२१।१ | दिनान्ते नान्तीनां दशकूपसमा (ग.प.२०८६) १४५।११४ दामोदराय पुण्यारम १९३१८ दिवमप्युपया (स्ट्रयालं.९.६) ३३१२५ दशकरववान्ध २६९/४११ दायादव मनतिन २७११४७ दियस मृशोय (शिशु.९.३४) ३००५९ दष्टतामरसकेसर २९६२ | दायादा व्य (राजत.५.१९०)३८४।२७७ दिवसरजनीक (शान्ति.३.२) ३७६२५३ ३१४११५५ / दायादाः स्पृहयन्ति ६५।२० दिवसे घटियात्रिंशत् ददिकः कुमुमध दर्शनं नाधमद्वारा ७९।१६ / दाने कल्पतरुनये ३०३।१२४ | दानेन भोगी दष्टे जगतपुषि ३५२७ ·१६ सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां । दिशो वास २०३९ दिवसे संनिधा ३८६३३६५ दुग्धाम्भोधावगाधे १३०८६ | दुर्मश्रिणं कमुप (षड्स.५) १७५।९४६ दिवसोऽनुमित्र (शिशु.९.१७) २९६५ | दुन्दुभिस्तु सुतरामचे ६४.१३ | दुमंत्री राज्यना १५६१३७ दिवानिशं वारि (रसगंगाधर) २६५।२७३ | दुरधिगमः पर (पंच.५.३४) १७११७७८ | दुर्योधनः सम(शा.प.१३५७)१४६।१४८ दिवा पश्यति १५९।२६१ / दुरधीता विष (चाणक्य.९८) १६२६४२३ दुर्लभं संस्कृतं (चाणक्य.९१) १६१।३८६ दिवारजन्यो र नैषध.७ ५५) २६२।१८३ दुराराध्याः श्रि (पंच.१.७३) १४८१२७० | दुर्लभोऽप्युत्तमः (१.२.३३) १६८/६८६ दिव्यं चूतरस (नीतिरक्ष.९) २३५।१५८ | दुराराध्या हि रा(पंच.१.६८)१४८।२६८ | दुलीलपल्लीपतिपुत्र २४७५९ दिव्यं वारि कथं यतः ९० | दुरारोहं (काम.नी.११.३६) १४८१२६९ दुरवीर्य सरुपि २०२३९५ दिव्यचक्षुरई जातः (स.१२०८) २०१२ | दुरासदवनज्या(किरात.११.६३) ७९।१२ | दुराः स्मर(काभ्यप्र.१०.३०) २८५३२४ दिशि दिशि (नषष.२२.१५१) २१७४० | दुरासदान (किरात.११.२३) १६१।३६६ | दुरारातिवाजीव १३४२१ दिशि दिशि परिहास २८५४ दुराशेव दरिदस्य ३४५.२ | दुकृतं वा सुवृत्त (विक्रम.२८४) ३८६३५४ दिशि दिशि (शा.प.३७२०) ३२३।१९ | दुरितसमूहबलाहक २।९ | दुर्वृत्तः क्रियते धूर्तेः (हि.३.१७५)९४५ दिदा हासकाराः (७.१५६६) ३४११५८ दुर्ग त्रिकूटः (गरुइ.स.११३) ३८३६२७१ | दुईतसंगलिरमर्थ (महा.मा.४०८३८८५१२ ३८३६२४१ / दुर्गदेशप्रविष्टोऽपि १५०।३५८ | दुश्चरितैरेव निज(शा.प.१९७५)५८. दिश्यात्स शीतकिरणा (स.६४) ४।३९ | दुर्गाणि राज्ञा (शा.प.१३६१) १४४।६८ | दुष्टतां दुष्टसंसर्गाददुष्ट दिश्यारसुखं नरहरि (स.८५) १९१४६ ) दुर्गा नदी शि (शा.प.११८६) २४६३४ | दुष्टा भार्या (गरुड.पू.१०८) १५५॥१ दिश्यावः शकुलाकृ (शा.प.१२३) १८ | दुर्जनः कृतशिक्षोऽपि ५४।२४ / दुष्टाविनीत (शा.प.१४१२) १४५१.५ दिश्यान्महासुरशिरःस (३.७७) १११२१) दुर्जनः परिहर्तव्यो (हि.१.८९) ५४५ दुष्टैरपि निज (शा.प.१४३९) १५१३१ दीना दीनमुखैस्तथै (अ.३१९६) ९७।१२ दुर्जनः परिहर्तव्यः (सु.३५५) ५५७० | दूति त्वं तरुणी (२.११४८ २८९ दीनाना कल्पवृक्ष (मृच्छ.१.४८१५३।२७६ | दुर्जनः प्रियवादी च (हि.१.८२) ५५।४९ दुति त्वया कृतमहो १९३१५ दीनानामिह प (मामिनी.अ.९१) २१२६३६ | दुर्जनः सुजनीकर्तुं (सु.३८७) ५६।११४ | दूति श्वासविशेष एष दीनोभतथलप (शा.प.८५३)२२६।१५३ | दुर्जनः सुजनो न ५४॥३५दूतीदं नयनोत्पलद्वय. २०३८ ३५१।२१ दुर्जनगम्या (पच.१.३०१) १७०।०७२ दूति विधुदुपागता ३५७११४ दीपनिर्वाणगन्धं (हि.१.७६) १६३।४४८ | दुर्जनजनसंसर्गात्स ८८।१० दूतो न संचरति खे (उ.पा.१.५) mr दीपयन्रोदसीरन्ध्र (सा.द.४.१४) १३३६३ दुर्जनदूषितमनसा (सु.३९०) ५६११२४ ये कान्ताकर वीक्ष्य सीपयन्नथ नमः (किरात.९.२३)३००।४० | दुर्जनं प्रथमं वन्दे ५४१३४ | दूर मुक्कालतया (स.कं.५.१७६) २९११८ दीपाः स्थितं वस्तु (३.२५८) ४९।१८५ | दुर्जनवथनाहारैर्दग्धो ४९. दूरं यान्तु निशाच '२.५/१८ दीपितस्मरमुरस्यु (शिशु.१०.४७)३१६७ | दुर्जनवदनविनिर्ग ४८1१२० दूर सुन्दरि निर्ग (रा.१०६३) ३२९११८ दीपो भक्षयते (द.चा.८.३) १५८।२४२ | दुर्जनसंगति (विक्रम.१९७) ३८४१२८३ दूरतः शोमते (चाणक्य.१५) १६१३३४ दीप्तशुद्धगयोगाद (शा.प.४०३५) १३४८ दुर्जनसहवासादपि ४८1१२९] दूरतया स्थूलतया दीप्यन्तां ये दीय ४९.१७ | दुर्जनस्य विशिष्टत्वं ५४।२५ दूरमस्तु दरपूर्णित २७८३४ दीर्घशशमनवाई १६८१६५६ | दुर्जनस्य च सर्प (व.चा.३.४) ३७९६९१ | दूरलमपरिमेयर २९४९ दीर्घाक्षं शरदिन्दु(मालवि.२.३) २७२।७० । दुर्जनहुताशतप्तं (शा प.१५३) ३।११ | दूरस्थं जलमध्यस्थ १५५१.. सीपी वन्दनमालि (अमरु.४५) ३०५४ दुर्जनेन समं सत्यं (हि.१.८०) ५५।४८ | दूरस्थाः पर्वता १५८२16 दोणाऽसि चेत्कनक २४६।२७ । दुर्जनरुच्यमानानि (हि.३.२३) ५५४१) दूरस्थापितहृदयो रीव्यन्मौलित्रिदशपरि ५।४७ | दुर्जनो जीयवे (इ.३.४६) १६८१६९१ / दूरस्थोऽपि य (श.प.१६०९) १४३१५१ दुःख दीर्घतर वह २७७६४ दुर्जनो दुपयत्येव सता (६.२.३) ५।७३ दूरस्थोऽपि स (विक्रम.७८) १६६५९१ दुःसं दुःसमिति (प्र.म.१७) ६६१३ ] दुर्जनो दोपमादते दुर्गन्ध ५५४६ | दूरादर्थ पटयति (म.३.१०) १४३१ दुपातारकती (शान्तिव.३.१४) ८९३ | दुर्जनो नार्जवं याति (हि.३.२३) ५४।३६ | रानिमाकलप्य दुःखेन लि (मा.१२.४१६७) १५४।५४) इर्दियसे पनतिमि (पंच.१.१८४) ३५२।४ | इरादुच्छ्रितपाणि (३.३.१६४) ६१।२६१ म्यापमम्यु पवनः २३४४१२५ | दुर्दैवप्रभवप्रमान २३०१६ | दूरादमुक्मागते (अमर.४१) ३५८०१ दुश्यमुर्मगन ३३५१८ | दुर्गलस्य पलं रा(चाणक्य.३६)१६२६३९३ इरादुग्मति (सूक्ति.११.१०) २२४१४ दुगहसतापमया (२.१६९९) ३३६३५ दिमाता(मा.५.१४९४)३९४१६४२ | इरादेव कृतोऽ(म.१००१) ३११ दुल दोमलाप्रग ३१९६३४ | दुर्भगः स्थापक (E.२.८३) १९९७.९ दूरीकरोति कुमति (रसगंगार) it' दुग्ध व मतदान (द.१२५९) ७६३९ ] इभिशादेव (भा.१२.६४४७३९३११४ रेऽपि परसागति (E.४०) ५1८1 दीपदशा कुलयुवती + २२१५० . T ५. १९१२४ ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः ९८४ दूरेऽपि श्रुत्वा भव १३५।१० / दृष्टया केशव (मुक्ति.२.९३) २४६१५९ / देवेऽर्पितवरणसजि बहु १६३ दूरे मार्गा (नीतिप्रदीप.१०) २४१३१५२ . दृष्ट्वाडम्बरमम्बरे ३४२१७१ | देवे वर्षयश (पक्ति.६१.१२) ३४१।५९ दूरोक्षिप्तक्षिप्र (शिशु.१८.४५) १३०८१ / दृष्ट्वा दर्पणमण्डले नि ३५९४९४ | देवैर्यद्यपि तक २१६१३३ दूर्वारणाहारा (शा.प.९३७) ८०।२२ | दृष्ट्वापि दृश्यते दृश्यं (मु.२२८) ४६७८ | देवो राजा ३८४२१ दूर्वाया भूपर्ण पत्रं (चा.२४) ३८७१४१८ | दृष्ट्वा मण्डलम १०८।२१० देवो हरिवहन व (शा.प.७४०) २०९४८ इस्पातः कमलासने (शा.प.७५) १५।२५ / दृष्ट्वा वेद्यं परमथ ३६९७१ | देव्याः प्राक्परिरम्मणे ६.६७ दृगन्तव्यापारप्रबल २८०१८४ दृष्ट्वा शासावकीर्ण २२८१२०२ / देशः सोऽयमराति (पी.३.३३) ३६१७ दम्मामहिम (रा.प.३७७७) ३५२६२८ | दृष्ट्वा स्फोतोऽभवद (अमरश.६)२२३१९२ देशकालविहीनानि (र.६.६३)३८३३९७ हरभ्यो यस्य विलोक १८०२१ दृष्ट्वैकासनसंस्थिते (अमर.१९) ३११।१६ | देशाटनं पण्डि १७३३८६४ दृढः प्रेमा भन्नः १४४९८७ दृष्ट्वैव विकृतं (शा.८.४१४५) ३७१।१२० | देशानामुपरि (पंच.१.१६६) १४९।२८५ दृढतरगलकनि (शा.प.११९७) २४८१७० दृष्ट्वैवाशमुद्रया ११११२६४ देशानुत्सृज्य ग १६७६३९ दृढतरनिबरमुष्टेः को (कुव.५७) ७२६३५ देयं भो ह्यधने (वृ.चा.११.१८) ६९।२८ | देशे देशे कलवाणि ३६१६ दृप्य त्यनितम्बिनी (शा.प.१२५)१८१३३ देयमार्तस्य शय(मा.३.१०११३८६३३७४ | देशे देशे किमपि कुतुका दृशः पृथुतरीक (सक्ति.५०.८) २५३३२८ | देवः पायात्पयसि २३११३३ | देशे देशे जडिमकु ध्या किंचि (शा.प.३७६४) ३५२६३३ / देवः पायादपा(सा.द.१०.९८) २२॥१०० | देशे देशे दुराशा ३७५।२३. दृशा दग्धं मनसिज (विद्ध.१.२) २५०।१ | देव क्षीरसमुद्रसान्द्र १३१६३ | देशैरन्तरिता शते (अमरु.९९) २०८०३३ स्था विदधिरे दृशः ३४२१७६ / देव त्वं जय (शा.प.१२२३) १०८।१९३ देहं हेमद्युति परि २६६३२२ दया सपदि मीलि(स.२०९७) ३१९४३६ | देव त्वं मल (सकि.९७.३३) १०११८७ देहानिकान्ता ८1११४ दशोः सीमावाद (सक्छि.५२.१)२५५।२४ | देव त्वत्करनीरदे १०७११८४ | देहि देहीति ज (शा.प.२६९)३८३३२६१ दशौ किमस्या (नेपथ.७.३४) २५९।८७ | देव त्वत्करपाकोश १२५।१४ | देहि मरकन्दुकं राधे (कुव.६९) २२११०४ दृशौ तव मदा (गीत.१०.७) ३१३१६६ | देव त्वत्तरणप्रतापत १३३।१४ | देहीति वक्तुकाम (शा.प.३९२) ७३।१३ दय दशा सह (श.प.३२७३) २५४।५ देव त्वत्तरणप्रतापशि ११५।४९ / देहीति वचनं श्रु(म.सं.५३५)३८३३२६१ श्यते पानगोष्ठीषु (सक्ति.७३.७)३१४१देव त्वद्गजवाजिप १२५।१५ | देहे दुर्ललितस्य देव ३५३३५५ रयन्ते मुवि भूरिनि १०२।४४ | देहे पातिनि का (भोज.५३) ३५१६३५८ देव वहानपायो ५३३२६. श्यन्ते मानसोक्तं १३४१६ / दैत्यानामधिपे न (शा.प.८४) १९१५४ देव त्वद्वजद (स.२६४०) २६९/४०७ दष्टं दुर्जनचेष्टितं (स.३१९३) ६८०१ देव त्वगुजदण्ड १३४॥२५ / दैत्यानां मनसि दया १८११२६. दृष्टः कातरनेत्रया (अमर.८५) ३२९।१६ | देव त्वद्यशसा सदा १३६१४४ | देत्यारातिरसौ वरा २०३११००. दृष्टः कापि स के (स.१००) २५।१८७ | देव त्वद्यशसि (शा.प.१२२६) १३६।३९ | दैत्यास्थिपञ्जरविदारण (स.५२) १९४६ दृष्टः सप्रेम देव्या कि (वणी.१.३८१०८ | देव त्वद्विजयप्र(श.५.१२४५) १२५।१० | दैन्यं कचित्कच (शा.प.४१०४०३६८०३३ पर साक्षादसुरवि १२५।१२ | दैवं पुरुष (मरस्य.अ.२२१) देव स्वद्विजयोद्यमे ८२।१.. १०७१७८ दृष्टदुर्जनदौरारम्यः (स.२९८) MIRR | देव त्वमेव पा(का.प्र.९.१२०) १०३१६० । दैवं फलति सर्वत्र ९१1१० १०॥१८५ | देवं फलति सर्वत्र ९११११ दृष्टस्य यस्य हरिणा रण (स.४९) १६४६ देव स्वामसमानदान टाः संकटदाहाः १४८1८४ देवमुल्लङ्मय यत्कार्य हटा दृष्टिम (लागानंद.३.३५) ३१०।१४ | देवराजो मया दृष्टो १८८१३१ | दैववशादुत्पले (पंच.१.३) १०९४२१९ | देव श्रीनृप रामचन्द्र १२०११४८ देवात्पश्ये गति (माथ्वी.९.२६) २९11 दृष्टिं देहि पुन (शृंगारति.१) ३१२१६ | देवस्याम्पु (सक्ति.१०५.२) ३८३॥३६३ देवादप्युत्तमाना (हनु.१३.१४) ६२१२८१ दृष्टिं सालसता पिम १०1१५९ देवादहमत्र (टा.७.२९) २७८२१ | देवायद्यपि दृष्टिं हे प्रति (शा.प.३७६९) ३५३४३ | देवा दिक्पतयः (शा.प.१०८) १०.१५० २७२१७२ | देवाधिपो वा भुन । १०४।१०५ | दैवीगिरः केऽपि (स. १९४) ३८.३३ राष्टिः शैशवमण्ड (सूक्ति.५१.६)२५६१५२ देवानामिदमाम (सक्ति.१०९.७२) ३२।२ | देवेन प्रभुणा (म. २.९०) -१५।११३ दृष्टिस्तृणीकृत (यक्ति.१०१.६)३६०।२७ देवीं वाचमुपासते हि (कुव.५२) ३६१४० देवे पराग्वदन (मामिनी.क.१) ३६२१२७ दृष्टे चन्द्रमसि प्रल(सु.१९८७) २८९१६८ | देवी श्री ३८३।२६४ देवे विमुखतां याते । १७ दृष्टे लोवनव (अमक्ष.१६०) ३११२, देवे तीर्थे द्विजे (धर्मवि.१८) १६८१६६८ देवे समl (शान्तिश. ३.२०) ९२२०६ ६०१२३१ । देवे दिग्विजयोद्यवे १२५।११। दोःसंदेहवर्शवद १४|१२१ ९०११- ११३३ | देव ब्रह्माण्डमाण्डे दृष्टान्तो म तवा २५४४७ | देवस्वैगुण्यभेदात्स . २०७२ दृष्टिः कापि मुरा हो या मुकृतातो ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां दोग्धी धान्य(मा.१२.२७३३)३८८६४३९ इन्द्रो द्विगुरपि १८९।५१ | धत्ते बर्हमरे ३१४१७२ दोर्दण्डद्वयकुण्ड (रसगंगाधर) १०८।२०८ द्वयमिदमत्यन्तस (सु. १८१३) ३४४।१२) धत्ते भर (भामिनी.भ.८९) २३६४ दोर्दण्डद्वयलीलया १०।१५१ द्वात्रिंशद्द (शा.प.११९९) २४८1८० | धत्ते वक्षसि दोर्दण्डाबित (सूक्ति. ९५ ३) ३६३।२३ द्वार खति (सूक्ति. ९७.७८) १०८।२०२) धत्ते वियोगि १९५२९ दोोतद्दन्तखण्डः सक २।२८ । द्वार गृहस्य (सु. १८५३) ३४७।१२ | धत्से मूर्धनि २३५२९ दोया (काम्यप्र. १०.११) १०६।१४८ द्वारं द्वारं रट ७१।१० धनं तावदसुलभं (हि.१.१८९) ६४७ दोभ्या संय (शा.प.३६८६) ३१९।४० | द्वारि चक्षुर (किरात. ९.४३) ३५१४१ / धनं तावल्लब्धं कथ (प्रव. ७७) ३६८।४४ दोलायां जघ (सूक्ति. ५१.१४) २५६०४५ / द्वारि प्रविष्टः १७३१८४८ / धनं यदि गतं (कविता.४३) ६७.५२ दोषजातमवधीर्य ४९।१६१ | द्वारि स्तम्भ ३५२।११धनं यदिह मे दोषपोपमभियाति ५९।२१३ ) द्वारे कल्पतरुगृहे २०७३ ] धनं (पृ.चा.१५.२१) १५९॥२७५ दोषभीतेर (हि.१.५७) १६४।४७९ द्वारे द्वारे परेषाम ७४|४८ धनक्षयः शिष्टगह(िम.म.१७) ३८८४१५ दोषमपि गुणवति (मु. २४४) ८२॥३८ द्वारे रुद्धमुपे (सु. ३२३८) १५३।४२० | धननाशेऽ (भा.१२.६६१९) ३८७४२३ दोषाकरोऽपि (भोज.१३८) ५०।१९५ / द्वारोपान्तनिर (काव्यप्र. ३.२) ३०४१६ धनदैर्धर्मराजैश्च १०१३ दोषागमन ३०३।१३९ | दाविमावम्भसि (भा. ५.१०३०) ६५८ | धनबाहुल्यमहेतुः (सु. ५२२) ७०३० दोपानपि गुणीकर्तुं (सु. २१५) ४६।७२ | दाविमौ न (भा.५.१०२७) ३८३३२५३ | धनमपि परदत्त (सु. ३०७) ६५१८ दोषालोकन ५७।१५१ / द्वाविमौ पुरुषो (सु. २९७३) १५५।१०८ धनमर्जय काकुत्स्थ (म.भ.४) : ६४३ दोषो गुणिना ४८1१३८ द्वाविमौ (भा. ५.१०२८) १५५।१०५ | धनमस्तीति (शा.प.१४४६) १५३२१ दोषोऽपि १५८०२४५ द्वाविमौ पुरुषो(शा.प.१५४९)१५५।१०९ | धनवानिति हि (हि.१.१६८) ३७४।२०८ दौर्गसेन समीरिता ७४।३९ | द्वाविमौ पुरुषो(श.प.१५४७)१५५।१०४ | धनवान्क्रोध ३७९९४ दौर्जन्य (शा.म.१०३१) २४११२४३ / द्वाविमौ पुरुषो(शा.प.१९३३)१५५।१०६ / धनवान्वलवाँलोके (हि.१.१२३). ६५ia दौम या (भर्ने.सं. २३) १७८1१०१० द्वाविमौ पुरुषा(शा.प.१५५०)१५५।१०७ धनहीनोज ही(इ.चा.१०.१)३८५।४२१ घो निरुन्ध (किरात. ९.२०) ३००३७ दावेव क (र.गो.२.६१.१७)३८८६४३६ / धनहेतोर्य ईहे(भा.१२.७८५)३८६३५१ घामारोहति (सूक्ति. २७.१५) २१६।३० | द्विः शरं नाभि (हनु.१.४९) १६५।५५३ | धनागमेऽधिकं १६८६१ पुर्ति वहन्तो (किरात. ८.३९) ३३८१८२ | द्विजकुलपते २२७११९६ / धनानि जीवितं चै (हि.१.४४)२८६१३४६ पूतं पुस्तक १५७५२०५/ द्विजराजशेखरो ३६४१३६ धनानि भूमौ पश (भ.३.३५) ९२०५५ प्त यो यम (पंच. १.५५) १४८१२६६ | द्विजा (शा.प. १३८४) १४४/१०० धनानि विद्वत्क ११ प्रवत्वात्सर्वं (हि.१.९३) १६३४५१ / द्विजातिपूजा (भा.५.१२५४) ३८।४२० धनाशया खली (इ.स.६१) विणार्जनः परि (स. ५२४) ७०३१ द्वित्रैः केलि ३५१३५) धनाशा कैतव द्रव्यप्रकृति (लाम.नी. ५.२) १४८।२५७ द्वियोनि ३२५।५४ | धनाशा जीवि (हि.१.११२) १६६५८४ एय्येषु किमुत्तम (म. १.७) २५२।५५ द्विधा (सकि.१०९८) २६१।१५५ | धनिकः (गरुड.पू.अ. ११०) १५३३५ प्राक्षा प्रदेहि २२७११८६ / द्विरददन्तवलक्ष (शिशु.६.३४)३४१।४० धनिनोऽपि नि (सा.द.१०.६६) ४६५१ प्राक्षा म्लानमुखी २९/१० द्विर्भावः पुष्प (रसगगाधर) ११६०५८ धनिनोऽप्यदानभोगा (भोज.१६)७२।१ प्रागाकम्योद १३१२७, द्विषतामुदयः (किरात. २.८) १५१॥३८६ । धनुः पौष्पं मावी (भोज.१७१) ५२२२५२ दागन्द्रीमनु २९५।६६ | द्विपा प्रास (कुमार.१६.४२) १२८२१ | धनेन कि यो (हि.२.९) दापीयसा पाष्टर्य (जि. ५.१) ३७१६ | द्वीपादन्यस्मादपि (रका.१.७) ९७।३९ / धनेन वाससा प्रे (द.श.४४) ३८७४। माघीयांसः (शिशु.१०.३३) १२९१७२ द्वेषादिक ३८३११६९ / धनेनाधर्मल (मा.५.१२५१) ३९४१७०० २५२।४५ द्वेपिद्वेष (पंच.१.६०) १४८।२६५ / धनेषु जीवित (शा.प.४२५) १६८६५५ उततरकरदक्षाः (शिशु.११.८) ३२३।२४ | द्वेष्या (नेपर. १२.१२) ११०।२३४ ] धनिप्कुलीनाः (नीतिमार. ३) ६४१२ इसतरमितो (स. ६४९) २२३०१०१ धनैर्वियुक्तस्य (मृच्छ.५.४०) me दुतावस्यावरण १२४९ | धत्तरकण्टक २४३३१९१ धन्यस्तविस इशाकम्भ (शिशु. ९.९) १९॥३७ | घर धूर्त २४३०१९. धन्यस्त्वमति इसमीरनलैः (शिशु.६.२८) ३४१३४ | धो चभुर्मुक (मालनी.३.११) २७४।५ धन्याः शरदि माः रामायर ३२४॥४. धत्ते नायक १२०1१४१ धन्याः शुचीनि (सु. १८९) प्रोग्पर्ण न च(भा.३.११४७१९९२ [ धत्ते पाल ३३७४४ धन्याः (आ.प. १०४०) १७४८९ दूतं यस्या १९२।१३ २८॥१५॥ २९१९ २४२११ ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः धर्म पालय धन्या केयं स्थिता (मुद्रा. १.१) ८1१०५ | धान्यानां (दि.३.५५) १४८।२३५, धर्यमाघाय लजी २.४२ धन्यानां गिरि (मर्तृ. ३.१५) ३०४।२२० | धारयित्वा त्वया(मोज.२३४) १०२१४६ | धैर्यमुल्यग (शिशु.१०.६८) ३१m धन्या सागृह २८०१९४ | धाराधरस्वद (भोज.२२५) ९९५७ धैर्यलावण्य १.१५४ धन्याति या (काव्यप्र. ४.१७) ३२८।१० | धाराधीश (मोज.२०२) ११७७८९ ध्माता भारत २१ra धन्यास्ताः (शा.प. ३७४८) ३२८१२० | धाराघांत (शा.प. ३८८१) ३४२१७९ माता मालत धन्याते कायो ३४.५८ धारेश त्वःप्रतापेन(भोज.१७३) ११४८० | ध्यानव्याज (रा.प. १३१) धन्यास्ते ये (गरुड.पू.अ. ११५) ६६१९ / धार्मिक (काम.नी.१.११) १४२॥३/ ध्यानशनं १६००३३. धन्योऽयं मणि २११५० घार्यलहित (किरात. ९.७२) ३१६६४ | त्रियते याव (शिशु.२.३५) १५११६१ धन्वन्तरिक्षपण ३७३७ धावन्तः (भा.प. ४१०९) ३६९।७८ धुर्व मो (मन.८३) धम्मिलं परि (शा.प.३१७४) ३२८१५ / धावन्तमनु १२३२२ | ध्वजपर्ट ३३२१५५ धम्मिले नव (सा.द.४.९) ११४४१३ धावित्वा मुम (शा.प.४१५९) ३७५।२२२ | ध्वनिरति २१८७८ धम्मिल्लो भंग (सक्ति.७८.१५) ३२०५१ | धिक्चेष्टितानि (ग्रा.प. ९९६) २३१४८ | ध्यस्तः काव्यो (भा.प. ३९९५)२६॥ घरणिधर ५१५/५१ धितस्य मूर्ख (शा.प.३३२३)२६२११८८ | वान्तीपे ३०२।१०३ घराघर तव १३२।२७ | धिरत्वा रे (शा.प. १९४) १००१३२ न ११२१२७० | धिग्गृह (स्वाद.वै.अ. २०) १५६११३५ / न कठोरं न (कान्या. २.३२४) २५.१३ धर्म प्रसादपि ३७५।२४० | घिग्जीवि (स्कांद काशी.म.१) १७३१८७१ न कदाचित्मता ग.३०५) ४७८३ धर्मः प्रन (गरुड.पू.अ. ११५)३८९।४८८ | विग्धिका (शाति.४.१०) ३७१।११२ न करोति १९४।२४ धर्मः प्रागेव (नवरत. ४) १५३०४२२ | धिगस्त्वेता ६५।१४ न कर्मणाल (मा.१२.७३९)३९३६६. धर्म एव प्लयो (मा.३.११८३)३९४१६९० | धिग्वारिद (शा.प.८६५) २२६१६१/न कधि (रा.प. १३७६) १४६११६. धर्मशास्त्रार्थ (शा.प.१३४३) १४२।१६ | धीरं वारि (अमरु.१३) ३४३३९४ न कश्चि (पइपति.नी. ११४) १६१:३४६ धर्महान्यर्जिते १६६१५८८ | धीरध्यनिमिर (भामिनी.भ.५९) २१२।१८ न कचिदपि (शा.प. ६४०) १५४०४० धर्मात्मा (र.गो.२.११४.१८)३९४६६९४ धीराणां १६५६४९ न कस्यचित्तथि (दि.२.४६) १७२१८३५ धर्माख्याने रम (इ.चा.१४.६)३९४१६८६ | धुनोति चासिं (काव्यप्र.१०.३०) ९३९२ न काकारि ३७४२१२ धर्मादर्थः प्रम (२.३.९.३०) ३९४१६७७ धुनोतु ध्वान्तं २५०२५/न का निशि (नध. १.३०) २५३०९ धर्मात्पैजवनो (का.नी.१.१४)३८४३८७ | धुन्वन्यमूनि ३३३३८२ न कामभोगा ३४९५१ धर्मारम्भेऽप्य ५११४१ | धुन्यानाधन्द ३२६॥३३न कार्येषु न ३५०1११ धर्मार्थ यस्य (मा. ३.९५) १६३६४६२ धूमः पयो (म.४४३) ६०२४४ न कालः (शा.प. १३२०) १६०३३४ धर्मार्थकामत (हि.२.१७९) १६४॥४९४ | धूमव्याकुल १२६३२ | न कालस्य न (घा.प. ३९८८) ३६.111 धर्मार्थकाम (मझ.अ. १२०) १५९।२५५ धूमादाढमली (राजत.४.११) ३९३३६४९ | न कालस्य (र.४.२७.७) धर्मार्थकाममोक्षेषु ३०।११ | धूमायन्ते व्य (मा.५.१३१९)३९३३६६२ न किंचित् (काम.नी.११.४७) ३९३६४६ धर्मार्थकामहीनस्य (गु. ३१६७) ६६।२४ धूमायिता (मामिनी.अ.९९) २४८1८२ | न कुाः २३२८ १६६११ धूर्तः त्री वा (दि.३.१३१) १४८।२४२ | न कुर्यादभि (शा.प.१५२६) १५५४८. धर्मे तत्परता (इ.चा.१२.१५) ५३।२६२ धूर्ताधोरण १२५/१४ न कुलं वृत्त (मा.५.११३४) ३९४१६४१ धमा यशो नयो २९१७ धूलिधूसरसाहो (ग्रा.प.५७५) ८९७ २४२१८ न कुले वापि धूलीधाराभिरन्धास्त १३३।४७न केनापि श्रुत ३६३४ धवलकुमुमभाख १२३१७ पवलयति समप्रं ५१२१९ धूनीधूसर (काव्यालं. ७.३२) २०८०३५ / न केवलं मनुप्येषु (सा.प. ४४४) ९.३ पवलान्यात (पंच.१.४३) १४४२५३ / धूलीभिर्दिवमन्ध (नेफ्ध.१२.१४)१२४।९ न कोकिला (शा.प. ८९२) २२९१२२७ घरलीकरोति २६३१२०९ धृततुपार (शिशु.६.६०) ३४६१२१ नकः स्वस्थान (पंच.३.४४) पातस्त्रात (भ.सं. ५४५) ६१२६५ | धृनधनुपि (शा.प. ३९६५) ३६०१३ धानुः परीक्षा १६०३३२ | पृतविस (किरात. १०.२४) ३४०२६ नोषः १६६६.५ धातुः (काम्यप्र. १०.३९) २८९१५४ | धृत्वा पदस्खलन (मामिनी.क.)३६२।२९ | न शोधयानु धातुवादेपु ८०1१६ १५५१०३ घृष्टः किं ३०६४ | न इचिच धातुचतुर्मुखीकण्ठ १८२१३२ ३१ धैर्य यस्य (शान्ति श. ४.९) ३७०।१०३ ३२२।१३. धान्याम्नागर (ग.प.४०३३) ३६४४१ | धैर्य हि कार्य (पंच.१.२२५) ३८३६२६० | नक्षनक्षिति धर्मार्थों यत्र न न क्राहामुं न छापि ·४० सुभापितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानों १०४॥९८ . ११५४ १२८ नक्षत्रभूः न दानेन न (गरुड.पू.अ.१०९) ३४९।३९ न पश्यति च १५९।२८२ नक्षत्रभूषण चन्द्रो(चाणक्य.८)१६११३४२ / न दानः शु(प.बा.१७.१०) ३९३३६५५ | न पाणि (सूक्ति.६६.१०) ३४ नक्षत्राणि बहूनि २११४२ न दिएमप्य (म.६.७८) ३९३६५७ न पिता ना (र.२.२७.६) ३८१॥ न क्षुधा पीज्यते (पंच.१.९९) १४४१९२ | नदीकूले च ये (वृ.चा.२.१५)१६२६४२० नपुंसकमिति ज्ञावा (कुव.९०) २५॥ नखक्षतमुर:स्थले ३२८।१५ / नदीजलकेशवनारि (बालभारत) १९०६४ | न पुत्रत्वेन पूज्यन्ते (शा.प.१४८६)८१४ न खनवि खुरैः (शा.प.९७०) ८२४ नदीतीरेषु ये श (प.चा.२.१५)१६७६४४ न पुत्रात्परमो १६०२८ न गजानां (शा.प.१३६३) १४३॥६३ | नदीना च कुला (चाणक्य.२७)१६५।५४० | न पुत्रायत्त (शा.प.१५२४) १५४४ न गर्न नरैः (शा.प.१६१०) १४३३५४ | नदीनां (गरुड.पृ.अ.१०८) १५४१७९ । न प्रसाद (किरात.९.२५) । ३०.४१ न गणस्याप्रतो (शा.प.१४६४) १५३६३३ न दुर्जनः (वृ.चा.११.६) ५९४२२४ / न प्रीतिः पवने । २८१ न गम्यो (भ.सं.१२६) २५०११८ न दुर्जनानामिह ४९।१८. न परीभरीति ३५ न गुणाः कापि ४६४६९ न दूतीसंचारोन २८०1८२ न ब्रह्मविद्यान (प्र.राघव.१.२३)३१।२५ न गृह गृहमित्याहु (पच.३.१४६)३५०१६ नदेभ्योऽपि (पूर्वचातका.७) २११११ न ब्रूते पप्पां गि(सा.द.३.१७)३५४९० न गृजाति प्रास (शा.प.९२६) २३२१७५, न देवकन्यका (कान्या.२.३२५) २५३।२ | न भयानाप्य (भा.१३.२२१५)१४in न च गन्ध (रा.प.१०१०) २३९४८९ न देवसेवया याति ९१:२८ न भवति (भर्तृ.सं.५५९) 1४४११०७ न च मेऽव (निशु.९.५६) २८७॥२ न देवाय (गरुड.पू.आ.अ.१०९) ५५४५७ न भवति मलयस्य २०१५ न च रानी (भा.५.१४३५) ३८१:१६३ | न देवे देवत्वं (भर्तृ.सं.५५५) १९१३ | नभसि जलद (अमरु १०३) ३४३१० न च विद्यासमो (चाणक्य.७५)१६२१४०६ | न देवो विद्यते १६६५९६ नभसि निरप (भोज.२०८) २१३५१ न च शत्रुर (मा.१२.२१०८)३८१११६६ | न देवं न पिश्यं च ४४.३ | नभसि विरलतारा ३२४॥१५ न चाभिमानी ३८०।११२ न देवमिति संचिन्त्य (शा.प.४५४) ८२।४ । न भिक्षा दुर्भिक्षे ६४५८ न चाराधि राधा ३७४३२११ | नद्यो नीचगता (शा.प.८१४) २२२६३३ न भिक्षा दुष्पा (भा.३.९७) ३८६३५५ न चिर मम तापाय (कुव.७५) ३३०१३ / न द्वारि द्विरदावठी २३१३६ / न भूतपूर्वो न च केन ने चोरहार्य न च (प्र.म.) ३०।१३ । न द्विपन्ति न (शा.प.१४२३) १५३६४ नभौदिगन्तप्रतिषोप न जल्प दशनविपा २९४११८ न द्रव्याणामविज्ञाय १६७६२२ नभोनदीव्य (शिशु.१७.६५) १२॥१॥ म जानु (वायु.९३.९५) १६६।६०९ ने धर्मशास्त्रं पठतीति (हि.१.१७)८४१६नभोभूषा पूषा (प्र.म.१५) १७४१ न जाने संमुख (भमर.६४) २५३११ | न पातोर्विज्ञानं न च ४४१८ | नभोलताशमुपा नजिप्रत्यानाय स्पृशति ४३५ न ध्यातं पदं (शा.प.४१५२) ३०४।२१८ नभोवनं नतमसौ न जीमूतच्छेदः स २५॥२४ न ध्वान युरुपे (शा.प.९६७) २३५।१४८ न भ्रूणां स्फुरण न नशातुं नाप्यनु(म.रापन.५.२)१५८।२३४ । न नटा न विटा (भ.स.१६५) ८.३० | नमः खलेभ्यः क (स.३२६) ५९।२२. नटोऽपि दयाद्गणकोऽपि न नरस्य नरो दासो (दि.३.७८) ६१७ नमः शिवाय निःशेष (प.१३) न तटनेने (पंच.१.१३५) १४६१४. न निर्थियासन्ति (सु.४८६) ७२१५१ नमः सर्व विदे तस्मै न तज्वलं यम (महि.२.१५) ३३१३५) न नीतमुपनासिक २७६३७ नमः स्वतत्रचिच्छक्ति (स.२१) न तथा तप्य (भाग.११.२३) ३८४१३०१ / ननु नीलाबल २६२११७० न मणेरितोऽधिका न तपा बाप्यते (पंच.२.९५) ६६२२ ननु संदिशेऽति (शिशु.९.६१) २८१३ न मद्यन्यसनी (रा.प.१५०७) १५४॥ नवपेच्छन्त्य (म.३६९) ५६।१०. नन्दनजन्मा मधुपः २२२१५७ न योरयाप्यते (दि.३.४२) ४२२९ नन्दनरेन्द्रविणे (शा.प.३८१) ७२३४ न मया गोर (काम्या.३.१०८) १९५४ न मया रचित न तर्फ न (रा.प.४०५) १५५।११३ | नन्दन्ति म (गा.प.४१२४) ३५२१६५ नमामः पूर्म नमद नतनुवो लोपन २५९४८९ नन्दयति कस्य न (स.१७४१)३४.1. नमस्तस्मै गणेशाय म तस्मादिन १८५।१७ नन्याय (B.४४१) २४८।६९ नमस्तस्मै पराहाय (10) न तारे (रा.प.१०१६) १४.१९१९ न पक्षासिन सपक्ष १२४१३ नमस्तुधिरथम्पियन्द्र (सकि.१.) in नविर्यगयलोनित २६१४८ न पराठे (कि.१.३५) १८०२९ नमस्तुभ्य देवामुरम (सजि.१.५)५४९ नगाह (नेप१.१२.४५) १.९१६३न पण्डिताः साह (रु.४.२६) ३९।२२ नमत्रिभुवनोपतिस्थिति (म.५) ! म देगशेयसी (डि.१०.१) ७९२. न पर फलवि हि (८.४१८) ५४१८९ / नमशिमूर्तये उन्म मददरमुरःस्थत २५८३६ न परस्पापराधे (दि.२.१.३) १६४४८८ नमसामो देवाननु (मई....) न दा नोपभोई घ (मोर.५०)11/न पर्वताप्रे नदिनी (मृ १.१०)२५५६ | न मातरि न (गरस.पू.भ.११४) Int २१९/१५ २२९४२१२ ४४७ ४९ (२४011 २०७३ १८11 १८.११ ant ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः नयनच्छलेन सुत २५९।७५ नवकुष्टमचर्चिका न माता शपते (पमैवि १८) १६८१६६९ | न लबते सजन (१ ३५९) ५९४२२५ नवे वयति (गा पूत्र ११४)१५६१३४ नमामि मामनो ( प ५४८) २०५।१ | न लज्जा न (हि १ १२०) ३४९।३८ 'न वे ताटनात्ता २४६१९ नमिता फलभारेण न ३४४१८ न लभते विनोद्योग (द । ३६) ८३।१५ , न वैरमुद्दीपय (मा ५ १०८२)३९४।१९७ न मिथ्यावादस्ते १०६१५४ | नलिकागतमपि ५६११९ न वैराग्यभि (मा २ २४१८) ३९४१६७८ न मुग्धदयिता (शा प १८३) ३६१ नलिन मरिन (नैषध २ २३) २५९।९१ / नयोति तिर ( प १५२) ३०४ न मृद्रीयान्मृद्वी (सु ५५) १८३० नलिनातिरोप (शिशु १३ ४३)१२६१४३ न व्याघयो (म्प २ १९०४) १८६१३७७ न मे दुख (श प ३४५६) २७७४ | नठिनि निपुणतां २४४१२२४ । न व्याधिन(योगवा सा १ २७)३८६।३७८ नमो नम काव्यरसाय (गु १६८)३१३० | नलिनीदलगत (गा प ५५७) १७१।७९० न व्याप्तिरेषा (४१) १६८१६८९ नमो रामपदाम्भोज २०७६ नलिनीदलगत (मोहमुद्र) ३५३११७२ न शम्दशाग्ने (पप स १९) १८९४४४ नमो वामनसातीत (सु १५) ११५ | नलिनीदलताल २८५६ नशा तातस्तृष्णा (गु ४९१) ७२१५६ नमो विश्वराजे (रघु १० १६) १४।२ न लोरायत (साप १५२१) १६६६०६ / न शील दृग्मती २५५१३३ नम्रत्वेनोग्नमन्त (मत २ ५९)५३।२७७न लोपो वर्णानां १०६।१५३ / नश्यतो युध्य (मारंडेयर ४९)३८६१३७७ नयगुणोपचितामि (रघु ९ २७) ३३२।४० नव वयो (शा प २०८३) १४५।१११ नगपते सल १९९१९ न यज्वानो (पच १३२३) १४९।२९८ | नव वस्न नव (नीतिप्र १५) १५९।२९६ न श्वेतागुव (शा प ११११) २१८१६५ नयनकोटिशतकैरपि ५५।४४ | नवकदम्बरजोर (शिशु ६ ३२) ३४११३८ । नत्र मृतमति (पच १३६३) १६४१५१३ न यत्र गुणव (सक्ति ३६ ३७) २४॥५५ नवकनकपि(शिशु ११ ४३)३२७।१२ नष्टमपाने दान (स ३४१) ५८१६६ नयन स्थैमान २३०३३ नवकिसलयतल्प (ताराश १२२)२५५१२२ नष्टे वारिजरिपिने २२२१५९ २९९1१८ न सशयमना (मा १५६१३)१६३३४३४ नयननिपावे (शा प ३५५५) ३१२१२६ | नवकुकुमारुणपयो (शिशु ९ ७)२९४।३५ न समारोत्पन्न (म से २६३) ३६५४३ नयननीरज (या प ३३३६) २६५।२८४ | नवकुमुदवनश्रीहा(शिशु ११ २२)३२०९/न सदवा कशापात (म २२६५)८००७ नयनपथनिरोधा (श प ५९४) २०८ न वशोजालेपप्रमृति २८०८६ न समान समर्यस्य १०३३५२ नयनमसि (शा प ७५५) २१०।२१ नवचन्द्रिकाकुसुम(शिशु ९ २८)३००11३ | न सर्पस्य मुखे १४॥१९३ नयनयुगासेचन (साद ३ २६७)२७०।१८ | न वध्यन्ते स्य (पच १ १२३)१६४१५०५ न सवर्गों न च रपं २८८ नयनविकार (शा प ३७६५) ३५९।५७ / नवनखपदमङ्ग (शिगु ११ ३४) ३०९।६ / न साधु कुनापि ५२।२३९ नयनस्य तुला चके २५९/७. नवनीतोप (सक्ति १३० ३) ३८५।३१२, न सारणीया १५५1१०२ नयनाचलचचरी २६०।१०५ / नवनीलमेघरुचिर (शा प ७३) ३६३२९ / न सा (स्कांद नागर म ११५) नयनानन्द (काव्यप्र १०५४) २९९१५ | नवपय कणकोम (शिशु ६ ३६) ३४१४२ न सा प्रीति (मा १३ १८१८)३९१६७३ नयनेन निरीक्षिता २७८।३१ | नवपलाशपलाशव (शिशु ६ २) ३३२।५८ / न सा सभा (शान नी ११५) १७४८८r नयनोत्पलजलधारा २७५।११ / न वाचा दुर्गम (६६७) ३९३३६६८ | न साहसैकान्त(हि ३० ११६)१७४।९.९ न यस्य चेष्टित(पच १ २८४)१६४१५१२ / न वारयामो भवती २१९४८ न मुखं न च सौभाग्य ८३२ नयेन जाम (काम नी ७ ५८) ३९४१६६९ / न वित्त दर्शये (पच १४३३) ६४१२ | न सौप्यसामाग्य(शाप ३००) ८४ न येनाकरित (Eश ५३) १५०१३५९ न विद्यया नैव कुलेन ६५११२ न स्कन्द न (म ७ ८४) ३९४१६९१ न योजनशतं दूर (हि १ १४८) ७५।११ | न विना परिवादेन (शाप ३४६) ५४२ / न खोजित (ग प १५११) १५४०६६ नरत्वं दुर्लभ लो(आग्नेयपुराण)१६५६६० न विना पार्थिवो (पच १८७) १४४१८५ नत्रीणामप्रिय (हि १ ११७) ३४९४ नरनारीसमुत्पन्ना १८५११५ / न विप्रपादोदक्पति न स्थातव्य (शाप ३२४) १६१६२६ नरपतिहित (शाप १३५३) १५२०४०९ न विमोचयितु ४८।१३२ नसानं न च २९२१३३ १७॥९८९न विवसे (शा प १३०१) १६०३२३ / न स्पृशत्या (काव्या ३ १२१)३९४१७०२ नरस्य चिह १७४१८९० न विश्वासा (मा ५१३६१) ३९४१६९५ न स माति (शिशु १०५०) ३१६१. नरस्याभरण रूप रूप (चा नी ४३) ८३२/न विष विष (स ७४४) ९८१ न स्वप्रेन (गरुड पूअ१०८) १६६३५५३ नरा सस्कार (३०६) १७७९८० न विषममृतं (म प ३७७) ६१२५५ / न सल्पमप्यध्य (दि ११०२)१७२१८३४ नराणां नापितो (पच ३ ७४) १५९।२७९ न विषयमोगो ३६॥२२ न खसस्य कृवे (मोब १३) १६११३५५ नराधिपा नीच(पच १४१४)१५०१३९६ न विपेग न (कुन १२३) ३४९४५६ न खा करेणुमपि २३१७३ नरेशे जीवलो(काम नी ४४२)१४५१२८ नवीनीनभावस्य याव(कविता ३९) ५३१७ न खदु नापधनिद नरैर्विपलजन्ममिगिरि ३१४ न वेत्ति यो य (चा ११८)१७३१८६५न से मुखे (५१०८३) ३९॥६८८ ६सुमा०अनु० ८९२ नरम्य नारम्य १००४ ·सुभापितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां न हयन च (शा.प.३०८०) २५०१२ नानीयन्ते मधुनि ८०३९ | नालम्बते दैष्टि(शिशु.२.८३) १४१८८ न दायनैन (मा.३.१०६३२) १६४१६१४ नानृषिः बुझते १६०३०३ ] नालसाः (मा.१२.५२६९) १५॥॥. न हारं नाहारं २८९१६१ / नान्तः प्रवेशमरुण(अमरु.११४) २५३३५ नालस्य (शा.प.११३७) २४४।२३१ नहि कस्य (श्रीकृष्णजन्मखं.५)३९४१६८२ | नीन्तरक्षाः (किरात.११.२४) १६१।३६५ | नालिगन्ति (शा.प.१२४३) १.८२. महि जन्मनि ज्येष्ठ (शा.प.गुण.४)८२।२९ नान्तर्विचिन्तयति (स.२७६) ५१२१४ | नालिझिता नवलवन २२३८५ नहि युद्धिर्गुणेनैव (मार वि.४.६) ८८1१६ | नान्दीपदानि (दश.२.४०) २५२।४३ नालोकभाकृदतीव ११८१२. नहि भवति या (मर्ने.सं.५६९) ९१४२ नान्यो सन्धनतिः २१४१७७ | नालेनेव स्थित्वा (रा.प.८८९) २०८०२१ नहि भवति वियोगः ५११२१८ | नापरीक्ष्य नयेद्दण्ड १५०।३३७ | नालोकः क्रियते (स.२२६) न हीदर्श संव (शा.प.१४७०) १५४१५१ नापितस्य गृह ३९४१६८४ | नाल्पीयसि (श.प,२११) २८१३६१ नाकालतो (मा.१२ ८८१) ३७९४१.३ / नापृष्टः (पद्म.पा.अ.११०) १६६।६१० नावज्ञया प्रदा (२.१.१२.३११३८३९१ नाफालतो त्रि(मा.१२.७४२)३७९११०६ नापेतोऽनुनयेन (भमरु.४२) ३११।२५ नाशा नाप्यवैद (सक्रि.२७.२) २१५॥1 नाकालमत्ताः (मा.१२.७४१)३८०।१०९ नातं यत्केनचिदपि (सु.५१९) ७०।२७ नाव नला २१९ नाकाले मियते(नीतिसार.१९)१६०३०१ | नाप्राप्यममि (भा.५.९९३) १६३४५८ नाविदग्धः प्रियं १६४५१. नामा नदि सक्ति.६९.११२९३४ नाभिप्रभिलाम्बु(सा.द.१०.९४) १४०४ नाशयन्तो पनध्वान्त(सा.द.७.८) १९९६ नाकोशी स्पा (मा.५.१२६५)३८.११२ नाभिरन्ध्र २६॥३३६ | नानन्ति पित(गरुड.पू.१०८)३८११८६ नाक्षराणि पठता (न.१२५) ७०१३२ नाभिषेको (शन.नी.११५) २२०१७ नाशिष्यः किमभूद्भवः नागच्छानुपहूयते न ६१।२६१ नाभिसङ्गेन २६॥३४१ | नानाति सेवयौ (पंच.१.२९०) एणा नागविशेषे शेपे २०६।१५ नाभीपद्मवस (प्र.राघव.१.३) १५/३० नाश्चर्यमेतदधुना (य.४४५) ६०२४५ नागुणी गुणिन ४५।१३ । नाभीबिलान्तर २६॥३५९ नाश्रमः कारणं ३८३९४ नागेन्द्रहस्ता (कु.४५) २६९॥३९७ नाभीवलयसबद्धा २६५३४२ | नासत्यवादिनः सख्यं नागो भाति (पंचरस.१) १८०।१०४२ नाभूतिकालेपु(भा.१२.७३८) ३८७३९६ / नासा कधि (म्प.१३.१२१०) ३४०१५ नामिरतृप्यति (पंच.२.१४८) १५४।६० नाभूवन्भुवि यस्य (शा.प.९२४)२३२।८३ नासादरीया (न.७.३६) २६.1111 नालीकृतव्याकरणोष ४२१७ नाभ्यस्ता (भा.सं.१९५) ३७४।२१७ नासामौकिकमवले २६01114 नाजारजः १६५।५६२/ नामृतं न विषं (म.सं.११) २५१।१० नासावंशविनिर्मक नातः परं (शा.प.३७५२) ३५१६३० नामोदस्तासिलामो २६।१९३ नास्ति कामस (प.चा.५.१२)१५९४३८६ नातः पापीयसी (स.३१६४) ६६२१ | नाम्युजेने पुसुमैरु ३५२।२७ नास्ति धर्मसभो (मसंगा.१२) १८१८ नातिप्रमाः (पंच.१.१४८) ३४९।६७ | नायं धार्यमधी २६३१२३१ नास्ति क्षुधासमं दुरां नात्यक्त्वा (मा.१२.१५८३) ३८६३६५ / नायं प्रयाति विकृति २९॥१८ | नाम्नि मेष (इ.चा.५.१७) १५९।२८८ नात्यर्पमर्षि (शा.प.४३३) १६७१६२५ | नायं मुमति २८९७६ नास्ति (भा.३.१३६४५) १५४२ नात्युपशिरारो (स २२६०) ८३३१८ नायाति चाडपति नास्ति (वराद.भ.१५३) नान व्यापारा २३४।१२. | नायातो यदि (स.१४३०) नाप मयूरो त्यति १८६११ नारन्धं युचपरि ३१३ नास्ति सला(मा.१.२०१०) ३०१५ नाय विलोक्य मे १८६९ | नारभेतान्य सा(मा.२.१९७२)३८४०१ | नाम्नि प्रीणां (म.५.१५५) ३५११६ नापे घोपुर (वि.१.११) ३७६२५८ नारसिदाहति वीक्ष्य १४।१२ | नास्सीश (मस्स.म १५) ३०." नापो मे विपनि (इ.१५४) ३५५८८ नारिफलसमायरा (द.१.९४) ४५२४ नारयन्या तृप्पया (आ.१.४२२) orm नाइम्पे निहिता(ह.प.४४) १६२४३. नारीगां राउ ३५४४५८ | नास्माकं शिविर नापन्यानो (मटि.१.१.२६) २१५11 नारीणां गगनामि ३२९३१ नाग्मिन्सततपेट (२.१२९०) viry नाभीवेन नो परि २१९ | नारीण बचनेन ६१२६० नास्प मारमटे (रा.प.९९१)२ नापारविष्यषिगमा ४२॥ नारी परमुराष्ट्री १५. नास्सोच्दायवती (शा.प.९.१० २१.१६ मानन्दिरेवमपि २१०।१८ नारीभिर्गुन (T...४०) ३३९४१. नाई रहो न (सा.प.४.८८) १९१४ माननयमेनप १.४॥९३ | नारदः (पन २.१९१) १५ नाहं दुरिणी न नानाभूपाभूषितः १.९१२१ नारक्षित १६६५, ना पापमपी नावापिपरचम.प.१०.३०) १.५४ नार्यः पामगाया १३४२, नानापि पुरः पर मालिश.....) ४३ नासन्धि (ना.) २१.नि.पनि २५८ ७८८ ३५८१०३ नास्ति सर्स १६२४ १६५५५६ com ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः १३ निकटस्थ ( नि पीतपीनति २१६।१७ | नितरा नीचो (मामिनी भ७) २२०१६ | निनोगत यत्यति ८४/१५ नि पीते कलशो ३६१।४७ | नितान्तखटहृदय १९५६१० निम्ब कि (या १०४०) ५८1111 नि शङ्कगतपति ०२३१७ निस दस्तृगाना (अष्टास ३)३८५।३१८ नियत (वामी १४१) १५२।४1. नि शङ्क बहिरम्य ३६५/९ | नित्य (स्कांद था म १५) १६६५९९ नियतै पनि ग्य ७१." नि दमको चित(नै ७ ७७) ०६५।२४८ नित्य निराति (मु ८९) ११० ! नियमयसि (म ८) १०६।१६. नि शेष व्यानीय ३००१२० नित्य वा (११५५८) १९१३ | नियुष नियो(दि. २०) १४४४२०३ नि शेपच्युत (अमरु १०५) नित्य मनोरथम्यापि ३०४।१ नियुपहना (महा ना . ३४)१५१३८३ २९३१७ निवासानलविद्ध नित्य या (सु ५३८) १॥४. नियोगिभि ( प १३३२) २७४५८ नित्य वृद्धिमुपाप १ ११८ निरक्षरे वीक्ष्य निवासा बदन (अमर ९२) ३०९।११ १२३४५६ निरमाता मुगाया नि श्वासोगी (काम नी ३ १८) ३८४१२८८ ३५०१२ | निरसने (किरात । १२) ३३८९५ नि.सारम्य (शाप ४८२) निसमाचरन ३७१।११५ निरविनय (पच १३१) १५५1११४ १७१।७५ नि सीम (मामिनी शृ.४६) निसमाराधिना दी १९१४९ निरर्थक जम (सक २ २५३) २०५५ २५९/६७ नि मृतोऽह (शाप ४३२७) ३७२।१४ | नियमास्य गुचि(श १६१२)१५६।१४४ निरवद्यानि पद्यानि नि मेह नि कक्षा ३५८१८० निशानिन्यविचारणा ३७०1८४ | निरवधि (काप्या १० ४२८) १८१६ नि स्नेह पतिरुज्झिता निवार्यवृथिवी १५०1३२५ | निरस्थमाडी ६७१५९ २८॥ ३३५।१ निरा (काय्यास म,३ ११२) २०३।१४ नि हो याति ( प ४१००) ३६४६ निदमिरे (गगु ६ २४) ३०९।२३ | निरीक्षित (शिशु १०६२) १२७७११ नि सो वष्टि शत (अटरस २) ७५ | निद्रानुन्दिलयाग १६९।७०६ | निद्रानिपता (का.प्र १०००) १०८17 | निरीक्ष्य विद्युग्नयने (कर) ३४०१० निकम्य दहलमिन १४२१११ / निद्रामालित (मन में ५७९) २३११५१ / निरीश्य येशी ३३८१७१ निकाम क्षामाही (मालदी २ ३) २५६३४ | निद्रामाठित (६२ ४ २३) २७८१४० | निरसाद निरानन्द(दि. १०) ३४०१४ | निश्चमानवधान्या १९३१२ निखिल जगदेव(रसगगाघर) ३६१३७ निदिनभ्य यत निखिलेषु गुणेषु २८१११० निरसादानममार संहार) निचयिनि (किरात १० २९) ३४६।१४ | निधे घरानामपि २१०111 निर्गतामवात्यय निजकरनिकर (५०१२) २१०१८ | निन्दनु नीति (म, म.२६५) ७८११ निगर न विशे ३९३०६३ निजगुणगरिमा ८३३% निन्दा य (२०) १६८१६८३/निर्गुइति मृत निजदोषा (काप्र१० २१) १७११८०, निन्दते पितृमिन ८९६८ | निगुमप्यनुर (मु २४२) ४१८१ निजनयन (साद ८१५) ३३।१०३ निन्य ते यदि ( रावर १२०) ३ne निगुंगस्य हत (१ चा ८ १६)३८८४५८ निजपतिपद्य १८११२५ निपतति हिल ९२१६२ | निर्गु प्वपि ( प २३२) नित्रपदगतिगुगरमित ४७१९६ / निपल युधि (रा प १६००) १४३११/ निर्मितसम्भारात नितम्यो २६८१३६५ निपापिल्व (शिशु ९५२) १५९१८८ | निपपात सम्रममृत (शिशु ९०१)३१०३ निअप्रियमुखान्या १" ३३५-निपान मित्र (१९५६) ८२९ मिनु गाय (कुर 107) निजरज पटवाम (६.३०) ३४१४३ | निव यनी (मा १२ ६५४८) ३८०।१४८ निर्दय सद (मार १६३) निजवादितनेहा निइति (ममा ८२) १८८०१९ निजमौल्य (दि ११५८) २६६।३०८ निबाट मति (निज ५१) ११०८ ३.०१४ निममेन मयाम्मति निमा काय (शप १८३२) ३३६२ | निमृत निमृत निजांधता (सप २०३४) ३२५० | निमनन्य (परमात २०) १०414 ११७६] निमितमुद (पा मति १०) १९.८ निर्माम मुमुमाल निहानुयन (मा १११६.) ३८६३८४ निम पदाकरान ८ ५३) ३३८५९६ निर्माणमा १०३३) .. निगावदामाठि १६८१६९७ निमाम्नान १०) निर्माय सुरविदाम (ए...).11.8 नितम्बगारवगामी २६८३५५ निर्माग्लाय (श १ ०४३) ..निर्मिमु मुददी नितम्बपीय २६९।४०८ निमेष (मा १२ १२५०३) १६१:३९ निमुनक्षेप नितम्यविम्य २६८३७२ / निवनामि ( १०.४३) १३८०९७ निर्मुडा ( पत्र ११) 011 निलम्बियो निर्य विनय ३५॥३. निम्रप्रदेश हुनर १४.४) १.८ निदाएदत्र १७४९४ निवेवास्तवित १८३१) १३०९८ निवदामग्रव दिद.१२) 780/ १०५८८ निटे रोचनमुद्रण 40" १०118 १४१.५ निनिहतमतमार ७11१८ निविहानुपक्ष १६०३०२ / निमशु (९ि५३) निजानपि गता 11-४८ नितम्यो विर.

·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां निर्यान्या (शा.प.३७२८) ३२४९४८ नीचस्वनोत्वश्रु निता (स.१७५) ४०१४३ | नृत्यत्त्वदाजिराजि (रसगंगाधर)१२६२५ निलंपो कुचकुमलो ३२१२९ नीचावमानमलि (इ.स.२०) १६८।६७७ | सद्भट्टहास (कुव.१५८) ११५६ । निर्वाणदीपे (नीतिप्र.१३) १५३८७४ | नीचेषु यावनी (शा.प.५५९) १९९१३३ / नृत्यारम्भरसत्रसगिरि निर्विवेकतया पाल्यं ३६७।१८ नोचैर्दुर्यवनैः शुनी १००१३० नृपः कराभ्यामु (न.१२.८०)१०४1111 निर्विशेषो यदा (पंच.१.८६) १४६।१५७ ) नीतं जन्म (अमरा.४.१२) २२४।१०८ नृपः कामासको (हि.३.१४२)१५२४११ निर्विघेणापि (पंच.१.२२५) १५/१५८ ] भीतं नवनवनीतं २२/१११ नृपतिनिजाम तथा ११५१३३ निर्विषोऽपि (शा.प.१२९७) १४९।३१० ] नीता कुम्भस्थलक १२३११पतिपुरुषशङ्कि (मृच्छ.३.१०) २९१ निवार्या पृथिवी ९९।२३ । नीतानामाकुली (कुव.६५) ३१२।१४ । नृपतिमुकुटरन (हनु.७.३) ११ निताप्यरकृत्य १७८१०८० ) नीतिभूमिभुजा (नवरत्र.३) १७९११०३२ । नृपदीपौ धन (पंच.१.२४४) १४९९९१ नित सुरतोत्सवे (सु.२११६) ३२१।२६ | नीतिस्त्रीमुकुरो १११।२५६ | पाणां च नरा(शा.प.१२८७)१४५१९. निर्व्याजा (शा.प.३७५०) ३५११३८ | नीते मेदं धौत (शिशु.१८.२०)१२९६६५ ) रूपोऽपकृष्टः (मुद्रा.४.१४) १५२॥३९५ निदिं कवचक्षतैः ३१।४५ / नीत्वोचैर्विक्षिप (अमरु.१११) ३४४६, सिंहदेवे चलिते १९०४ निलयः श्रियः (शिशु.१.१६) २९६३४ | नीपस्कन्धे कुहरिणि १४११४ ) नेता यस्य बृह (भर्तृ.सं.४१) ९॥.. निलीना वेश्मान्तः २५४६३४ | नीपस्कन्धे निवसति १४०19 ) नेतुः प्रयाणोन्मुखता निलीयमानविहग (कुव.१७१) २९११६ नीरं दूरे तदपि वि २१३१५७ | नेत्रे खजनगाने (सा.द.३.५९)२७२।७१ निवासधिन्तायाः (गुच्छ.१.१५) ६७५५ । नीरक्षीरविवे (भामिनी.अ.१२) २२१११० नेत्रे खजनगअने नव २८१1.4 निविशते यदि(ने.४.११) २७५/१८ | नीरक्षीरे गृहीत्वा ११५९६ / रिवोत्पलेः (सा.द.१०.२५) १४०11 निप्ता (भर्तृ.सं.१५३) ७७४४ / नीरजान्यपि निषेव्य २२३०६८ ] नेनोपान्तवतंसिते २७४१. निशम्य केलीभवनोप ३३०२ , नीरन्धं परिरभ्य (ह.ति.२.६७) ३१५३ ] नेदं नभोम (सा.द.१०.३८) ३०४११५१ निशाचरोऽपि दीनो २०९।६ / नीरसान्यपि (शा.१.२९४) २४२११८४ | नेदं मुखं मृगवियुक्त २५१२. निशारम चन्दः (मसंगा.१५) ११५४६ | नीरागा मृग (शा.प.३४८८) २९०७२ ] नेदं समीरितमकारि निशितशरपि (काग्पप्र.४.१९) २५५।१६ । नीरानिम (भामिनी.अ.६१) २४४१२३७ नेदं सरः सरसवारि निशीथे लीना (शा.प.३८९२) ३४२१८६ । नीलनीरजनि (किरात.९.१९) ३०.३६ नेपथ्यादपि रा (सक्ति.८०.३) ३२१।२५ निश्चित ससुरः को १८९ | नीलाब्जद्युतिनं १८२।३९ नेपालीनामराले निषेवन्तामेते २३२।७७ नीलाम्जाना नय(स.कं.२ ६७) २०१॥४८ | नेयं विद्युहुवमधि निष्कन्दाः किमु (गान्तिश.४.३) ७४।४६ | नीलेन्दीवर (स.कं.३.११५) २८१११०२ ) नैतचित्रं यद (अ.शा.२.१५) १०।१५ निष्फन्दामरवि(स.कं.४.९४) २३५।१५५ नीलोत्पलदल (मुक्ति ४.९६) ३६५४ | नैतद्वारिदर्जितं निष्कलाइकठयक (म.प.४६४) ८२॥४२ | नीलोत्पलाभ(शा.प.४१२२) ३७२११५१ नेतद्विचित्रं म(भाग.१०.१२) ३८४॥२५॥ निष्कासयन्सनेके २७८२५ | नीलोत्पलोलसित २५३।२४ | तस्याः प्रसूति(शा.प.३९४३) ३४. निप्कूजस्तिमिता: १४०५, नीवारप्रसदाप्रमुष्टि (स.६३७) २३२१८१ नेताः खयमुप(था.प.७८८) २011 निष्कामामुश ३७२११४३ | नीवाराः शुकको (म.शा.१.१३) १४१10 नैयायिना नलिनाम्य ४३४ निष्णातोऽपि च (भामिनी.भ.८५) ५५।५९ | नीवारोदनमण्डमु १४६110) नैयायिका बा ननु शान्दि निष्पात्याशु हि २६।१९५ | नीवीदृढापितकरी ३१८५८ नेरन्तयेच्छि (Ate.v६) 11.५ निष्पीडितो यय २१०१६ ) नीवीयन्धोच्छस (मालनी.२.५) २७६४०नर्मल्यं यपुषस्त निष्पेपोऽस्थिय २४३११८ नीव्यां संयमन कचे ३२११३८ । नेव व्याकरणाशमे निप्रत्यूहमनल्प (श.प.१२४) १८१९ | नीहाराकरसार (रा.प.७७२) २१३१६० | नेवाकृतिः फलति (म.सं.४०) ९१ निष्प्रत्यूहमुपास्महे १५३१ नने धाम्धिम (पकि.६.२) ४६४. नैवात्मनो विनासरपंच.१.४४१)५011 निसर्गसौरभोद्धान्त ३२३३ | नूनं पादलगाइ सो(श.प.५५०)२०१३ ] नेवायं भगवानुन निसर्गादारामे (भामिनी.भ.५२) २३८७२ नूनं हि वे क (म.सं.११८) २५२४२ | नेवालवालवलय नियुटि (१.१२.१११००२४२ | ननमयं मे पापः (स.१२६५) २०१८ नेपा सप्याविधिरवि नित निहत सूर्य vmनमालारस (म.१.११) १५९१. नेपा ये गूदतर (स.११००) १५ भी समयमपि १७९६८ मृगा धुरि स एवेको (२.५१०) ९) नेष्ठय कलाठको नीरः समुरिपतो (ज.प.१५० ५५६९नगामनभ्यस्वरगामी रानो कामः प्रति (पु.१५७१).0sss मीयतामनसतम्र १२९ सयन्द्रकिन (३.१७०१) ४९ ! नो ग्लानि भरते ३५९८९ २२१२१ - १३८ २७४२ ३४२॥.. २२५॥११९ २.४ ·सस्थान निर्देशमनुक्रमकोशः ४५ नो चाटु श्रवण (सा.द.३.८२)३०९।१३ | परमालीपिङ्ग (मालदी.१.४) ९।१४२ | पतिव्रता पवित्रा (पंच.३.१४४)३५७।१२ नो चापाकलनं न १३१।१२१ [पङ्कज जलेषु वा (शा.प.९९) २४३३२१० | पतिरतीव घनी सुम ३५२२२६ नो चारू चर (सक्ति,१७.९) २२८१२१८ पढ़संकरविगर्हितम(नेपथ.५.८७) ६९।२० | पतिमायाँ (मनु.९.८) ३८६३६१ नो चिन्तामणि (मनु.सं.२६६) २१४७५ पवानुषङ्गं पथि (शा.प.३९१७)३४५।५५ [ पतिहिं देवो(बौधा.स्स.१.१३) ३५१:१४ नोधैः सत्सपि चक्षु (वेगी.२.१) १३९४७ पनुष्वपि च देवर्षे ३४९४४८ / पवित्रतायाः कुच १५३८६३ नो जानावि कुलीनमु ६३।४२ | पलो वन्यस्त्वम (स कं.४.११३)७४१३५ ) पत्तिः पत्ति वाहमे १२९१५३ नो तल्पं भजसे न ३०९।२३ पञ्चत्वं यान्तु याणाः २८५॥४५ / पत्तिः पत्तिम (कुमार.१६.२) १२॥ नो तावत्कलयामि ३६१।४६ पञ्चत्वं तनुरेतु भू (स.१३५५) २८४।३० | पत्तिः पदाति र (ख.७.३७) १२४॥२५ नोदन्वानार्थतामे (स.२६६५) १५३१११ | पञ्च त्वानुगमि (मा.५.१०४६) ३७७,२०, पत्युः प्रत्तस्य रतौ ३०९।२४ नो धर्माय त (म.सं.५८२) ३७५।२२३ पञ्चदशीरजनिसमा १८६।१० ) पत्युर्यत्पतितावशेष (म.६३९) २३२६९० नोपमोक्तुं नच (हि.१.११३) ३८४।२७५ पञ्चभिः कामिता १५५।११७ / पत्रं नैव यदा क (मद.२.८९) ९३३९६ नोपमोक्तुमपि श्लीयो (.२६७६)७१११५) पञ्चभिः समृतः (हि.४.७१) ३८६।३५० ) पत्रच्छामासु हं (मालवि.२.१२)३३७५८ नोपभोगपरानर्या १६९/७०४ पञ्चभिः सह गन्त १५५।८४ ] पत्रपुप्पपलच्छाया (सा.प.९७७) २३६२ नोपभोगो न(यव्या.२.३२६)३८८।४३५ पञ्चभिर्याति दास (हि.२.३८)१६३।४७३ ) पत्रफलपु (मानिनी.म.२२) २४२३१६० नोपेक्षा न च दाक्षि २१११७ | पञ्चमेऽइनि पठे (ग्रा.प.३१४) ७५६ ] पत्राणि कण्टक (शा.म.१०१२)२३९।२ नोपेसितव्यो (स.२७६२) १४९१३१५ पञ्चसायकमहेन्द्र २७८६३३ / पथि निपति (सक्ति.१७.६) २२८१२१४ नो मन्ये इटव (या.प.९३४) २३२३८९ | पञ्चास्यपदग्रनेत्र ११११६] पथि पथि लता ३३४११३१ नो महीमयमी (शा.प.८२०) २२४११०० | पञ्चास्यस्य परामवा (धर्मवि.७) ३७०४ पथि पथि (काव्य.प्र.४.२०) ३३३१८५ नो रविन च (सक्कि.६८.२०) २९४११० | पञ्चेन्द्रियस्य म (मा.५.१०४७) ३५५ पदद्वयस्य संधानं (.१४०) ३९१९ नोच न चा (कुमार.१४.३८) १२८४१ पवैतानि विलि १६५।५५५ / पदन्यासो गेहादहि ३५११३२ नोर्षमीक्षण (कुमार.८.५६) २९।११ वैते पाण्डुपुत्राः ९५४१२८ ] पदप्रगतमालोक्य ३१०११ नो वा कियन्तः २२०१२. नो सत्सेन मृगा (म.१,७७)३८४।२७६ ३५/३० पूजयन् (मा.५.१०४५) ३७६ पदवन्धोज्वलो हारी पटलमम्बुमुना ३४१३५) पदमनन्तरवाचि नो संध्या समुपासते २०२१८४ पटालग्ने पला नमय (अमरु.४१) ३१८९ | पदव्यकिव्यक्ती (सकि.४.३५) ३३४४ ६७६५ नाको वै भजते पटविघटितमपि २६५।२८८ | पदशब्दलीनहृद (सकि.४६.६) २९४१ २४८८५ नौका च (शा.प.दुर्जन.१८) ३८४४३३ पटुत्वं सत्यवादित्वं (दि.१.१९)१६३१४५२ / पदस्थितस्स पद्मस्य (ग्रा.प.४८७) ८६ ९५।१० / पदानि मनु (यार.१.३२४) १५०१३४५ नौश्च दुर्जनजिता (कविता. १०) ५४।१४ | पटु रटति पलिततो १५८६२५१ | पदाभ्यामुन्नि (प्र.राघव.२.९) २७१।०४ २४१११४७ पठनो नास्ति मू(गा.प.१४२४) १५३।५ | पदे पदे चरत्नानि(वृ.चा.२.१)१६१३११ न्यमयबल (अति.९६.१०) २०८।२५ न्यचति (मामिनी..४५) पण्डिते चैव मूर्खे १५८१२२९ | पदैश्चतुभिः सुकृते (२.१.१) १०५।१२३ पण्डिसे हि गुणाः (सं.पाठो.५३) ३८११/ पनाकर दिनको (म.२.६५) ७५।११ भ्यस्र यया म(शा.प.४११५)३७२।१६६ पण्डितः सह १५८०२५२ | पद्माकारयोधवन १३०१०१ भ्यस्तानि (सक्ति.८६.५) ३३११८ | पद्माइसमान नपर.७.४९) ४२६३३२२२ २९४|४८ म्यायः रा. (३.३१७) पद्यातपनरसिके (कुव.९०) ३१३१५५ १०१११० न्यायनिणीत (किरात.११.३९) ८५।४ | पतति व्यसने (सक्ति.११०.२३) ४६।२८ पद्मानना पद्मपलाश न्यायार्जितघनस्तत्व ८९१ पततु नवौरसि स (रा.२१२०) ३२०१२ पापयोधरत (गीत.१.२.१०) ११८ म्यान्यं मार्गमनु (स.५३९) २०९।१४ | पधायाः स्तनहेमसम पतसविरत पारिस (द.११४३४०१७पमा समनि केशवस्म ११११२६५ प २४४४२१४ पानि प्रच्यान्ते १४२११४ पतलेतनो निपध.१२.४६) १३५।३१) पद्मिनि किमिति ३२४१४९ पकाममित्र (३.२७६६) पतन्ति रागधारामु (शा.प.३४३) ६५४ | पद्मिन्याः सकलां १४४10. ३२१११०९ पक्षविकलच (छ.५.४१) ६६३३ | पतन्ति नारिल (किरात.४.२३) ३४४।१९ / पग्रिन्या दयितेऽनु ४५.२८ | पद्मे लन्नयने स्म (कुव.३०) २४|१५८ पक्षायुस्क्षिप्य धुन्य (स.२४१८१२०८।२६ | पतन्ति व्यसने देवात् पहिश्रेष्ठसपीयपरा १९८३ पविते पतङ्गमृगाजि २९०११४ | पद्मे मूढजने दा पश्माप्रपाय (पकि.३९.११) २८६२० | पवितोऽपि राहुव (या.प.४८०) ४७९१ , पद्मोदयदिना (सा.द.१०.३०) १.३१५८ पञ्चैव २०७४ नो सेवा शिहिता न्यग्रोधे फलशा पठकः पाठकश्चैव भ्यखं पनगमति २६४१२४३ पतझपाकसमये पत ५०१२०० पतति रविरपूर्ववारि ७११४४ पततु नमसो गच्छ १६.१२ ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपधानां UYA ८४% 11 पन्या सहर दीर्य १११८८ परार्थव्यास (भामिनी अ ७४) ५२।२४६ | परोपकार कर्तव्य (पाध उ २२) 01 पनगपारिकराम्रो गयो १३६४ परार्थानुष्ठाने जड (मुद्रा ३ ४) १३९।३ | परोपकारविज्ञानमा (स २३१६) ५७॥ पपात गला दरमौलि ३२११५ परार्थे य (शप १०५२) २४२।१७९ ) परोपकारशून्यस्य (शाप १४४८) " पपात पाय कणि २१२१२९ परिक्षीण पथि (मत २ ३७) ६५।१५ | परोपमाराय फल (विकम ६६) ७५१. पपात मेरो मुरसिं ३२१४ परिचरितव्या (मर्तु २ १०८३८६।३४८ | परोपकृतिकैवल्ये लोल पम्पासरवि रामेश १९३०५, परिचुम्वति स (श प ३७८५) ३३११५ , परोपदेशकुशला दृश्यते पय पीठ दत्ते सरि ३५१५२ परिच्छिन्नसादोऽमृत ३११४० | परोपदेशवेलाया १५६१५१ पयसि सलिल (शिगु ११४५) ३२११४ परिच्छेदाती (माल्ली १ ३३) ३७५।२४७ | परोपदेशे पाण्डित्य (हि १ १०३) ४५२६ पयोदकेशेषु विक २४७।१५, परिच्छेदो हि (हि १ १५०) १६३६४५५ | परोपसर्पणानन्त (मामिणी अ६४) २३४ पयोद हे पारि (उत्त चातक ६)२१२६३५, परिच्युतम्तबुचरखा २.१४)२८३३१५७ | परोऽपि हितवा (मु २७०५) १५६१५२ पयोधरपनीभाव २६४।२५३ | परिणयविधौ भक्त्वा २०१८० | परोऽप्यपसं(भाग ७५३७) ३८rit पयोधरस्तावदय २६॥३५५ | परितप्यत एव (शिशु १६ २३)५९।२०१ / परोऽवजाना(किरान १४ २३)१७४१.. पयोधरामारध सा प ३९२७) ३४६।३४ परितोषयिता न(शिशु १६ २८)५९।१९७ पर्जन्य इव भूता (शाप १२८३) १४२४ पयोधे सर्वस शिर २१४१५७ | परिपतति पयो (गा प ३५८८) २९४।४५ ) पर्यत खाखर (गा ए ३७६५) ३५२॥ पयोमुच प(काम्या २ १७३)३८८।४३० | परिपीज्य करद्वयेन २४६३५ | पर्यमन्यिवन्धति (मृष्छ १२) me पर क्षिपति (मा ५.१००७) ३८६।३४५ परिपूर्णगुणाभोगगरि (स ५०५) ४०१७ पर्यीकृतनागनायक पर तदिह नास्ति २४२११६६ | परिपूर्णेऽपि तटाके ५६।१२३ पर्यको राजलक्ष्म्या ११८111. परे पलितमायेन १६५:५६० परिभ्रमन्सा (शा ५ ३९१४) ३४५.५० ( पर्यच्छे सरसि (शिशु ८ ४६) ३३९1. पर विनीतत्वमुपे (भाव ४ ३) १५२१४०० परिम थराभि (शिशु ९.७८) ३११११० | पर्याप्तपुष्पवयक ३३१ परकाम्येन (राजत ५ १५९)३९॥४२२ / परिमलमुरभित (श प ९९०) २३५३९ | पर्वतमेदि पविन जैन परगुप्रगुप्ति (मामिणी म ८७) ५॥१३९ / परिमृदितमृणा (मालती १ २५) २७५।२५ ) पर्वताप्रे रयारूढो परदारपरद्रव्यपर (या प ६६७)१५४४६ | परिम्लान पीन (रखा २ १२) २७५।२७ पर्वताने रयो याति परदार पर (सं पाठो ५४) १६११३४९ / परिम्लाने माने मुख (ममर २५) १०४ पलायिता तवारि परदारा न गन्त ( २९) १५४४ परिलठति ललाटे ३०६।३६ | पलाशयुमुमत्रा (कुव २५) पर रा समा (रामत १ २२७) परिशिथिरित (शिशु ११ ११) ३२३॥२५ पल्लात कपतरोरे (कुब ५७) 10 परपतिनिर्दयकुलटा ३५११२६ परिशुद्धामपि ? ( प ३५५) ५७१३० पल्लवोपमितिया(गि १०५३) ३११ परपोरतापनयुतुकी ५८४१५७ परिषमई जनमन्त ( १९५) ३८५२९ । एपीनामधिपस्य पर परमृतशिशो (पक्कि १४ ९) २२५।१३८, परिमुरपतिसू (किरात १० २०१३४०।२२ | पवनापनीतसौरभदूरो परमर्मपटनादिषु (म ४०३) ५८१७ | परिफरन्मीन (पिराव ८४५) ३३८८८ पविग्रमविवृत्तिक परमर्मदिव्यदर्शिपु (३९२) ५११३९ परिहर कृता (गीत १० ११ १) ३०६४९ | पचादही प्रमार्य (स २४२०) २०111 परिहरत पराना परमो मरुस (11०१२) १७५९४१ / पश्यति परस युवति २१४१३ परिहरति भयात्तवा परवा सदन (१३८९) ५५१२९ २०१॥६८ पश्यन्ति नैव फरयो परटोमोशन (७ १७९) १६. | परिहरति रति मति परिहरति यया य(माव ३ ११) २५५।१५ / पश्यन्ति मिग्धमुग्ध २९३।२ परपन्ती परिणामके पररारानु ( प १९९९) १५०३५०) परिहल दुरारोह परस्परेण (प.५३) २६॥३३, पश्यन्यसंख्यपपगा परा विनीत (म त १ ५) १vers | परीपादसप्यो (माटेन) १७७९७७ : परय पारजिनीक 05 | परीक्ष्य राकुल वि (५४.५) पाहतो (पलि.५१ ८०) २६३ যা খাবে २८.७१ परेपा हेपद (१५१२) १५४१८ | पश्य पथिगित १६३२८ परा प्राप्य दुर्मुः (११११) १६३ परेपामा परयाम बिनिय (भमर २०) परेषा घेतांति (म १६२) ३६॥४५ पत्यानुगनिन्दि परामरनिरी ८३1 परसानि तानि (१३) १vms १६६५९ परे भन्यते स ११00 PM पपेपिपरपान पप्रभार (१९५०)ms. परोपमात्र त पा४४९) 113 पोसयाराधित पराग मिशन परोक्षे वयहन्ता (५) (EUR 0 ५९.10 १८५15 ११८11.1 २२१४ ३५४३ २२२।।. २.11. visit ३२ १.२016 २९36 पराधीन पृपा पराभेन मुरादारा २१) पर प्रोजा गुपस ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः पाणी गृहीतापि पुर पाकवेन शु (राजट ३३०३) ६२७४ | पायोदजालनटिल ३४४१६/ पारीद्रा धुरीौरवनि १२६३१ मारव्या वन (शा प२०१४) २३९९७ पादन्यास (मु ५६१) २१०१३३ / पातीमोपधीमेकमपर्गा १११२ पारीर तब प (मानिनी अ११)२३७१४३ . पादपाना (स पाठो ५४) १६२४१४ पायपृथ्वीधरराजकन्या ४॥२९ पाठीन कमठ (श प १३३) J३ / पादसवाहने वो २५१४१७ पार्धाभ्या (शाप ३५०५) २९३11 पानि पान प (शान्ति ४ ७) ३७१।११३ पादस्याविर्भवन्ती (मुद्रा १२) १०।१५४ पास्ताग (शाप ५८७) २०७॥१९ पानिप्रहे पर्वतरान ४।२८ पादा कन्टुक्रवत्स्यि १४३।१७ पापुर सुरम्य २३४॥१२३ पाणिग्रहे पुलकित वपु ४१६ पादारस्थितया (सक्ति २ ३८) ११३८ | पाश्चात्यभागमिह (किगु ४२२)३६३१८ पाणिग्राहस्य सा (म ५ १५६) ३५१।१५ पादाघात बघूर्गिता (मु ६३५) २३२६८६ / पाश्चात्याम्बुधिदृष्टपूर्व २९५४६४ पारिपळवविधून(किरात ९५०)३१८।१० पादाङ्गुष्ठेन (अमरु परि १३५) २८११३२१/ पाश्चात्यैम (शा प ३८३१) ३३६।२७ पाणिरोधमविरो(शिगु १० ६९)३१८११२ | पादासके (अमरु ६८) ३०१५. | पापागखण्हे (श प ४०९९) ३६४२३ पाणिनीरवण खन २९११९५ पादास्त एवं ३१३३५४ | पापाणा पयति १८३६२ पागो कङ्कणमुत्फग (पृ ति ३ २) ७८९ | पादाहत यदुत्याय (शिशु , ४६) ७९५ / पापाणो मिद्यते ५५४५ ३५२१२२ पादाहतोऽपि (श प ३६१) ६०१२३५ | पास्यन्ति कम्य कुमुमे २४१।१३४ पाणी ताम्रपटी (सकि ८९ ७) ३६५।४९ पादन अन्यत १५९।२७) | पिकस्तावन्त ८५।१२ पाणी पद्म (सक्कि ६५ ४०) ३३४११९ / पाद मूर्धनि ( प ३५६९) ३१०७ पिकाठी वाचालीभवति २८५२६ पागौ मा कुरु (मु १३१३) २८२।१३८ | पादा सस्तम्मयन्ती ९६।१८ | पिण्डे पिण्डे १५.१२६५ पाण्डित्यस्य विभूष (सु ३०५४) ८४१२३ पान दुर्जनससर्ग (म ९ १३)१६६१५७६ | पिता (गरुड पूअ ११५) १६६५७५ पाण्ड्ड शाम वदन(काव्यम ७ १५)२८५२ | पान स्ना (मा १२ ५२७२) १४८१२३८ | पिता रत्नाकरो यम्य(१ चा १७५)९१०० पात पूष्णो (मल्छ १०) २०९।१३ | पानघौतनवया (शिशु १० २६)३१५।२९ / पिता रत्नाधार गुचिसह पाताना समस्ता १४॥१९७ पानमक्षा (शा प १३८९) १४६१६४ / पिता वा (पच १४५७) १४३२२१ पात जले विष्णुपदापगा ४२।५ / पानायाघरतोऽमृत २७२।६२ | पितुरधिपुरं यता ३२९४१२ पातयति हृदयदेशे २७५।८ पानीय (मा १२ ४११४) १६३४५६ / पिनो पादाजसे १०1१४७ पातालत किमु ( प ४०८०) ३६६२ | पानीय (शा प ३८००) १६७४६१८ पातालमिव वे नाभि ३१२।१० | पानीय पातु (शाप ५३०) १८६४२ पिनों व वच शृणोति ९०1१२ पातालावनावो २७४।०४ | पानीयमानीय २१२।२८ | पिदघति (गा प ३६०१) २९७४१३ पातारान विमो (शाप २५७) ८०१४४ | पातु वो (शा १ ११३) २२॥१०१ / पिदधानमन्वगुपग (शिगु ९ ७६)३१०८ १२११६१ | पाय मदमते २५४४६८ | पिनष्टाव तरंगा (कुद ३५) २९६४ पातितोऽपि करा (मर्च २ ८३) ४३० | पान्याधार इति (या प ९८३) २३६२१ | पिनाकफणिमालेन्दुभत्स (या प ६३) ३६ पानु प्राति जग (शाप ४०१७) १८३१ पा थाना प्रमदा ३३.६ | पिपासाक्षामकण्ठेन २२६११४९ पानुन प्रयम व्यव (अशा ४८)३६३३३९ | पाप समाचरति (गु २७२) ५०१२१0 पिपामुरिव चञ्चल २६०1१११ पातु श्रीररसायन (मुक्ति ४९९) ३६१४३ | पाप कर्तुमृण कर्नु ९८२ पिपि प्रिय (शा प ३६५१) ३१६।६७ पानुमाहितर (बरात ९५१) ३१५४३ . पापान्निवारयति (मतृ २ ६४) ८८1१८ पिपीलिकार्तित घान्य १५५/१०१ पातु व कपरकरलक पामारागामि (मक्ति ९८१) १९४१७ पिपतस्ते (शा प ५३८) १९५/४२ १८।२७ ४९।१७० पातु व शिति पाय पाय पिय (शा प १९५१) २२०१३ | पियन्ति नद्य १०1१४४ पातु वो निकपमा १४ पायात्ययोधिदुहितु (गा प १३४) १६२ | पिबन्ति मधु (म ६९०) ९१८ पानु वो (मृच्छ १२) १०1१४२ पायात्स व (मु ४८) १६४५ पिव पय (शाप १०११) २३५४१५६ पानु यो मदिनी (मु ३०) १०१५७ | पिव वय (मामिनी अ५८) २३०३६ पानु श्रीस्तनपत्र १८।३२ | पायागनेन्द्रवदन (स ८०) २०२३ | पिगुन सलु ५८1१६२ पात्र न वापयति ९०1१३ पायाव करणोऽरणो ५५१५२ २०६।१८ | पिगुनत्वमेव विद्या पात्र पवित्रयति (ग ३२४) ६८१७८ ५१।२१६ | पायादो जमदग्निवश २०७२ | पीठा कच्छपवत्तरन्ति ८८ाए पाया मायामृगेद्रो १९९८ / पीठीप्रमाल (शाप ४०२८) ३६५।५५ ८६१७ पारिजाततर यावन्न २३३८ | पीठे पीठनिषगवालक २४११५७ पात्रापाय (य २९७५) ३१६६ १५७१२.३ | पारीद्रशावक न २३०३० | पीडिते पुर (शिशु १० ४६) पाये त्यागी गुण (प्रसंगा।) १४२११२ ] पारीद्रस्य (पर्नवे ) १८३५९ } पीव येन पुरा पुरन्दरपुरे २२२॥३७ ३३५।१३५ / पिनोनिल प्रिय पाताले मधु मूल १८।२४ पायादायासखे पानमपानी (ग्रा प ३७०) पात्र विशषे (मा १३ १७७) ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां पीतं यत्र हिमं (श.प.९२१) २३२६८३ | पुमांसो ये हि (भाव.१.४०) ३९०५०६ / पूरयित्वा ( शान्ति. २.२१) ३६४१२ पीतं पहजकानने २२४१११४ | पुरः पूर्वामेव (रला.३.७) २०१।२८ | पूरोत्पीडे तडा १५६।१६१ पीतः कुद्धेन (यू.चा.१५.१६)३८॥४१७ | पुरः स्थित्वा (सक्ति. ४९.१२)२७३।१४ | पूर्णः पङ्कज २११४० पीतमन मधु यापिताः २२३१६९ पुरतः कृष्ट्र ३९०१५१० पूर्णचन्द्रमुखी पीतवत्सभिमते (शिशु.१०.९) ३१४११२ | पुरतः प्रेरयत्साशा ७३।१६ | पूर्णनखेन्दुद्विगु १३५ पीतशीधुमधु (शिशु.१०.११) ३१५।१४ | पुरंदरसहस्राणि (सु.३३०९) ३७३।१९० ] पूर्णापूर्णे (पंच.१.१७) ३९३३१२१ पीतस्तुपार (अमरु.१२०) ३१६५६ | पुरस्तन्व्या ( अमरु. ५१) ३५१५३ | पूर्णेन्दुमा (माकंडेय.२ ७.२५) ३९३६११ पीतस्त्वं कलशोद्भवेन १८३६५ पुरस्ताद्गच्छन्ती २८०।७८ | पूर्णेन्दुः कर १३७५५ पीतोऽगस्त्येन तातवरण ६४४३ / पुरा कवीनां गण (कुव. १६४) ३५/७ | पूर्णे शतसहस्र (शा.प.३९८५) ३६०1८ पीतो यतः (अमरु.१३०) २७९५७ | पुराण (सूक्ति. ५३.१३) २६०।११४ | पूर्व तावत्कुवलय (शांति.४.१६)३६१६३ पीत्वा गर्जन्त्यपस्ते २१७॥३९ | पुराणमित्येव (मालवि.१.२) १५४१८९३ | पूर्व द्विरेफ (सूक्ति.६५.१२) ३३४॥११९ पीत्वा मृशं (सूक्ति.८२.२८) ३२३।१५ | पुराणरश्मि २९३।३ । पूर्व चेटी ततो (शा.प.४०५२) ३६४ पीनोत्तु (शा.प.३९३९) ३४७११४ पुराणान्ते १५८।२३२ | पूर्व यत्र सम २९३५ पीनोत्तुङ्गस्वनकलशयो २७६।४२ पुरातनपरीमल ३२६।२१ | पूर्वजन्मकृतं कर्म (हि.प्र.३२) ८ पीयूषं वपुपोऽ (शा.प.७६१) २१०१३६ / पुराभूद (शा.प.३५५८) ३१३।६५ / पूर्वजन्मजनितं ८९९ पीयूषाधयणं (सक्ति.७२.३०) ३०२।९७ | पुरा विद्वत्ता (भर्तृ.३.१००) ३७८४२ | पूर्वत्रासिद्ध १२११११४ पीयूषेण कृतार्थिता २१४१३६ | पुरारितनुहारिणी १२।२४ | पूर्वदत्ता च १५८/१२४ पीयूषेण सुराः श्रिया २१३३४ | पुरा शर (शिशु.२७.५५) १२७।४ | पूर्वभागतिमिर २९४ा पीलूनां फलव (रा.प.९५६) २३४।१३६ | पुरा सरसि ( भामिनी. भ. २) २२११२६ | पूर्वा क्षणक्रम पुंसः संयोधनं (शा.प.५५२) १९८४२ | पुरीषस्य च ४५।१ | पूर्वाह्न प्रतियोध्य २०९1१७ पुंसां दर्शय सुन्दरि १६२।१७४ | पुरुपः कीदृशो १९९:३१ पूर्वे वयसि (मा.१३.१७८८) ३८४४१५ पुंसां सर्वसुक १४५।११२ | पुरुषः पौरुष ९१।२७ | पृच्छति पुरुषः २.01. पुंसामुन्नत (सकि. ७.५) ७०।१३ | पुरुहूतदिगगना (सु.२२२०) ३२७४ | पृच्छति शिरसिरहो २०१111 पुस्कोकिलकुलस्यैते १९४।१४ | पुरो ( मामिनी. भ. ७९) २४५।११ | पृथिवी दह्यते (ग.३३०८) ३७२११५४ । पुच्छ चेदहमुन्नयाम्य १११२ | पुरोजन्मा नाद्य(महा.ना १४७)३६०।३३ | पृथिवी रन (मा.१.३१७५) ३९.५३४ पुसायमानारुण १८२॥३३ | पुरो दिगनुरा ३०६१४० पृथिव्यां नीणि (पृ.चा.१४.१) २९६ पुपीभूतं प्रेम २२१२४ पुरोनुशः प्रथा ( सूक्तिमहम) २०११ पृथुकावर (क्ति, १३७.४) ५ पुण्यातीयं कृतं (दि.१७) ९०१६ | पुरो रेवापारे (नीतिरन्न ५) ३७८६८ पृथु गगन (सूक्ति, ६८.६) २९५५४ पुण्यानो (सक्ति. ६४.१२) ३४८१२० पुरो वा पश्चाता ८०१३३ | पृथुपर्नुलतन्नि (ने.२.३६) २६८३४ पुण्ये प्रामे वने (मt. ३.२४) ३७९७६ | पुष्पं पुष्पं (मा ५.११११) ३८८४४९ | पृथ्वी तावत्रि पुण्यमूलफलैः (म.३.२७) ३७०५ | पुष्पं प्रवा (शा.प.३३१०) २६१।१४८ , पृथ्वीपते शुभ १२५४१. पुषः (शान्ति. २.१०) ३७०९४ | पुष्पाणि प्रय ३३३।७५ पृथ्वी पृथ्वीगुणा (स.५०२) पुनदारादि (शान्ति. २०२५) ३६॥१३ | पुप्पे गन्धं (इ.चा.७.२१) ३९०५१५ | पृथ्वी श्रीमदना (शा.प.१२६०)11१५ पुत्रपौत्र (चाणक्य. १०७) १४४७ | पुप्पेपुमाता पुरषा १९०७० | पृथ्वीसंबोधन पुत्रपौत्रवधू १५६।१३२ पुप्पेपोरमिपेक (गु.१५४६) २६५।२९३ पृटो बूते न पुषप्रयोजना (चाणक्य.५३) १६१।६८५ | पुष्पैरपि न (ग.प.१२९८) १५०१३२६ पृष्ठतः (दि.२.३४) पुननियकल (पामन. अ.७७) ३६॥२ पुस्तकस्था ( चाणक्य. ८३) १६२१४१३ | पृष्टे भ्राम्यद (गु.३६) पुमसूः पाक १५७११९४ पुस्तकेषु च (हि.प्र.३८) ३९१५/पृष्ठे कयुमुक्दै पुत्रियः कति २३६५ | पुस्खप्रिलया (इ.चा.१७.१) ३९०५:८ | पेटीचीवरपट्टवर पुनः प्रमात ३१. पुस्तकेयु च या १५९।२६९/पेशलमपि पल पुनरपि मिलन २७८२८ | पूजायांकि पर्द १९११ | पोतो दुस्खर (चरल. २) ARY पुनर्वित पुनर्मि(इ.पा.१४.३) ३८५४.९ | पूज्यो यन्धुरपि(पंच.१.२४०) ३७८१५, पोर मुवीयति पुनदायः पुन (र.पा.१४.४) ३८५।१३९ पतिपदमये (यदि. ९८.९) १९९९ पारस्वति (सा.प.१०८) १८१ पुनासो नर (प.१.१.२०१८९.५.१ । पूरयति पूर्णमेषां ६२०१७ पौरानिधनान्यमि 1४१२१ an १८. 11010 Y4131 ·। सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः । पोरेभ्यो न भयं ६८७५ प्रणालीदीर्घस्य (विश.४.१४) २६०1१०८ | प्रत्युपकुर्य (भा. १२.४९९३) ८२९ पौलस्त्यः (पंच. २.४) १७९४१०२४ | प्रणीतश्चा (शा.प.१३१४). ३९२१६०० प्रत्युपस्थित (मा.१२.५२८०) ३७८५९ पौलस्त्यपीनभुज (दश.रू.४.२८) ११।२० | प्रतापभीसा (भोजप्र.१९५) ११७७७ प्रत्यूहः पुलका ३२०४७ पौलोमीकुच .३०३३१३३ | प्रतिकामिनीति (शिशु.९.३५) ३००६० | प्रत्यूहः (दि.३.४५) १६६५६८ पौलोमी (मामिनी. अ. ४४) १४५४२४२ प्रतिकूलता (शिशु.९.६) ९२१७० प्रत्येक दिक्प १८४॥७६ प्रकटमपि न (सु.४३५) ५९।२०९ प्रतिक्षणमयं (हि.४.६६) -३९२१५९५ | प्रथमं कला (शिशु.९.२९) प्रकटं (शिशु.१६.१९) १७५१९२४ प्रतिक्षणसमुल (शा.प.३६६७) ३१७३३ प्रयमं युद्धशारित्वं (हि.३.८६) १४३६. प्रकटमलिन (शिशु.११.३०) ३२२।११ | प्रतिगतमर्थि (शा.प.३८२५) ३३५।३ प्रथम संस्थिता (मा.१.३०३३) ३७८६. प्रस्टान्यपि (शिशु. १६.३०) ४११५३ | प्रतिगृहकोणं १७०११४४ प्रथमदिवस १७७९७५ प्रकाममभ्यस्यतु ४९।१६५ प्रतिदिनमयन्नसुलभे (म.सं.६०७) ९६१ प्रथममन्यमृता ३३२१४४ प्रकीर्ण (कामं नी.१.२५) ३९०१५२२ प्रतिदिवसं (पंच.५.४) ३९२१६२७ | प्रथममरुण (सूकि. ७२.४) ३.१४८५ पकुप्यत्यप्र (राजत.६.२७८) ३९०५२३ | प्रतिदिशमभि (किरात.१०.२१) ३४०।२३ अयमवयसि (विक्रम. ९१) ५१२२० प्रकीर्गकेशामन १७४।९०० | प्रतिनगरमटन्ती १३५।२३ | प्रथमा गति (२.२.६२) ३८०१३९ प्रकुर्वता संगति २१०।२० | प्रतिपक्षेणापि (मालवि.५.१९) ३५११२२ प्रथमे ना (चाणक्य. १३) ३७८०६१ प्रकृतिः (हि.३.१४४) १४५।१२७ प्रतिपक्षो यदि २६५।२६९ प्रथितोऽसि यत २१२।३० प्रकृतिखलवाद (सु.४१३) ५८११८६ प्रतिविम्वितगौरीमुस ४।२३ | प्रदधमाना (शा.प.३७५) ३९०५३७ प्रकृतिप्रत्ययो ४६.५० प्रतिविम्बितप्रिया १४।९ | प्रदानं प्रच्छन्नं (भर्तृ.२.५४) ५२।२४९ प्रकोष्ठबन्धे २६४।२३७ प्रतिरजनि प्रति (शा.प.३७६०) ३५१।२० | प्रदीप किमु २४७७६६ प्रखला एव गुण (स.३९७) • ५८११७३ प्रतीक्ष्यन्वे वीराः १३१।११४ प्रदोपमाता ३०४।१४८ प्रगल्भाना (शा.प.३२८१) प्रतीपं (कथाम.३१.८७) ३९२१५८९ / प्रदोषे दीपाश्चन्द्र २५५१२८ १५८/२१५ प्रतीपभूपैरिव (ने.१.१३) १०५।१२५ | प्रदोषे (चाणक्य. १९) १६२/४२४ प्रचण्डचण्डमुण्ड १११२३ प्रतीयमानं पुनर (मु.१५७) .३३६३४ | प्रधानाध्वनि १०३७५ प्रचण्डवासनावा १०५।१४० प्रबुद्धायाः प्रातल ३२८१३ प्रचण्डसूर्यः ३३५/७ प्रत्यक्षे गुरवः १५:४२७३ | प्रभवः को १९६१११ प्रजा न (पंच. ३.२४९) १४५।१२१ प्रत्यप्रज्व (सूक्ति. ८२.२७) ३२५।५९ | प्रभवः खल (किरात.२.१२) १५१।३९. प्रजा सर (काम.नी.१.१२) १४५१११७ प्रत्यौः पननिचय (सु ७८४) २३६३३ / प्रभवति मनसि (प्रव. ७) २५१११८ प्रजाना धर्मपइ (वे. २७) १४९।३०० प्रत्यप्रोन्मेष (मुद्रा. ३.२१) १५:४९ | प्रभाते पृच्छन्ती ३२८1१३ प्रजानां (पंच. १.२४०) १४९।२९० प्रत्यङ्कमङ्कुरित (प्र. रापन. १.७) ३२१ प्रभुप्रसाद (पच १.५५) १४८।२६३ प्रजापीडन (याश.१.३४०) १४५।१२३ प्रत्यङ्गणं प्रति २२८१२१२ | प्रभुप्रसादे (शा.प.१५२०) १५४७४ प्रजाई धर्म (मा.५.१५५) ३७१३० प्रसङ्गमस्याममि (नै.७.१९) २७०।२३ प्रभुभिः पूज्यते(भोजप्र.६८) ८१1१७ प्रशया (मा.३.१४०७९) ३८११६० प्रत्यार्थिवामनयना १३३३८ । प्रभुर्विवेकी धन १७३१८५१ प्रज्ञया या विसारण्या ९.१३ | प्रत्यहं प्रत्य (शा.प.१४२१) १५३।२ | प्रभूतमल्प (चाणक्य. ६७),१६२१३९८ प्रशागुप्त (भोजप्र.१५) १४५।१३६ प्रत्याख्याने च (हि.१.१३) १६३४३७ प्रभूतवयसः (इ. स. २३) १६९१६८० प्रज्ञातृतीयोप्रवि १२३३२ | प्रत्यादिष्टविशे (यक्ति, ४२.५) २७४।७ | प्रधश्यच्छति ११२।२६७ प्रशास्त्वेि(मा.३.१५३८३) ३८९।४९५ | प्रत्यावासक १०९:२१४ अप्रष्टैः सरम (शिशु.८.४९) ३३९४१०६ प्रशायरेणा (भा.५.१३९१) ३९३३६३९ | प्रत्यावृत्तं (शिशु.१८.५५). "१३०८६ | प्रमदा मदिरा १६०१३२५ प्रणतिभिरपि ३४३।१०२ | प्रत्यास यदि ३५६१२८ | प्रमाणाभ्यधिक (पच १.३१८३९०५३० प्रणमत्युन्नति (हि.२.२७) ९॥१४ प्रत्यासत्ति (रामत.४.३५४) ३७७२७ प्रमादिनां (पंच. १.१६७) १४९१२८६ प्रणयपितप्रिया ४१२० प्रत्यासन्नतुपारीधि १४१९ / प्रमोदं जनय १९५६५२ ४५ प्रणयपुपितां दृष्ट्वा (दश रू.४.६०) ५४४ | प्रत्यासन (सक्छि. ६५.२६) ३४२१७७ / प्रमोद खेदे प्रगयकोप (शिनु.६.३०) ३४१४४ | प्रत्यासन्नविवा (पति. २.३०) १२।२८ | प्रम्लाना (सक्ति. १५.७) २२२६३५ प्रणयमधुराः (म.स.२७३) ३९१।५८६ प्रत्यासन्नसुरेन्द्र ३२५।५८ | प्रयच्छति चम (सु.१९०) ३१६३७ प्रणयादुप (दि.४.१०) . ३९११५५० | प्रत्यासक्षे (शिशु.१०.२८) ११९/७० | प्रयच्छतोथैः कु (किरा.८.१४)१५५४५ प्रणिपातेन (काम नी.१.३२) ३९२२५९१ ] प्रत्युपकुर्षन्पूर्व (१.५१५) ७०१२४ प्रयने समके (इ.श.७०) १६९.९ ७मुभा अनु ३६९ प्रत्यक्षरसुत 44 , ·सुभाषितरत्नभाण्डागरस्थपधानां 1६९१९ प्रयनरस्तोकः परि ४३१६ ] प्रहरति न पञ्च (शा.प.५२६) १८६५) प्रातीलनिचोलमच्युत । [२५1१७५ प्रयाणे तवं १२५।१ | प्रहरविर (अमरु.१२) ३२९११ प्रातमंत्रपुरीषा (सु.३३३६) ३६।१९ प्रयाति शमनं (पंच.३.३१) ३९११५६३ प्रहरिष्यप्रिय (शा.प.१४२९) १५३१८ ! प्रातर्हन्त कृताप्लवोऽपि रज । ९९।२४ प्रयातुमसाक (नै.२.६९) १२३३४ प्राकारगोपुरा (शा.प.१५६५) १४३१३० प्रातिभं निसर (शिशु.१०.२२) ३१५/१५ प्रयातेऽस्तं भानो (सु.१०९०) २७५।२८ | प्राक्पादयोः (हि.१.८१) ६०१२३५ / प्राथमिकी घनदृष्टिः प्राप्ता २१४।४ प्रयाहि तव ३०१२ | प्राकृतो हि (भा.१२.४२१७) ३८९।४४२ प्रादुर्भवन्ति वपुषः (मव.९३) ३७१।१२९ प्रयोगव्युत्पत्ती प्रति ३४.१ / प्रागल्भ्यं पुरुषा ३२१२१/ प्रादुर्भूते नवजलधरे त्वत्प, २८९१५६ प्रयोजनेषु ये(मा.५.२४४१) ३८०११४२ प्रागल्भ्यं प्रथय २४८५७६ प्रादुष्यात्पण्डितानां कवि प्रलयसहायकरा (शा.प.५१०) १८१।२४ | प्रागल्भ्यहीनस्य (ज्योतिस्तस्त्र) १५३१८५६ | प्रापितेन चटुकाकुविडम्बं प्रवसतः (शिशु. ६.३०) ३४१।३६ / प्रागेत (न.१२.९३) ११०१२४६ | प्राप्तः प्राज्यमिव श्रम ३३५।१३४ प्रवातनीलोत्पल (कुमार.१.४६) २५९७७ | प्राड्मा मेति ततो (भ.१.२५) ३१७/ प्राप्तमदो मधुमासः प्रबला' १९४१३५ प्रविश झटिति (शृं.ति.३) २६२।१९३ / प्राची वासकसजिकामुपगते ३२५।६१ प्राप्तविद्यार्थ (पंच.१.४३२) ३९०५३३ प्रविष्टः सर्व(र.२.१२२.२०) ३९११५५५ प्राचीकुङ्कुमतिल (प्र.राघव.७.९०) २०१४ | प्राप्तव्यमर्थ लभ (पंच.२.१३३) ९२१४९ प्रवीणो पाक्पटु (शा.प.१३३५) १४४।७४ | प्राची दिगम्बरमणौ दयिते ३२३।१०। प्राप्ताः श्रियः (भर्तृ.३.६८) १७६९४' प्रशस्त्यायुक्त १९४१३२ प्राचीनाचलचुम्बिचन्द्र ३०२।११६ / प्राप्ता जरा (शा.प.४१६५) ३७४।१९६ प्रशान्त (किरात.८.२८) ३३८१७३/ प्राचीभागे सरागे धरणि ३०३।१२२ प्राप्तानपि न (सक्ति.९.१९) ७२।३. प्रशान्ते नूपुरा (शा.प.३६९६) ३२०११ | प्राचीमहीधरशिलाविनिवे ३४३।११० | प्राप्तार्थग्रहणं द्रव्य (हि.२.१०३) १४२।२१ प्रसत्तेर्यः पात्रं ३१४१ प्राचीमालम्ब (प्र.राघव.२.३३) २९५७० प्राप्तानासात्पिपासातिशय १३३१४४ प्रसन्नाः (२.१४७) ३९२१५९३ प्राचीविभ्रमकर्णिकाकमलिनी ३२५।५६ प्राप्ते भये परि (पंच.२.१९३) ३९०।५११ प्रसरति (पंच. ३.२४५) १५४१९९४ | प्राचेतसव्यासपराशराद्याः ३५६६ / प्राप्ते वसन्तसमये (स.७९४) २०२१६४ प्रसरदल ( सूक्ति. ६१.२७) ३४३।१०५ | प्राज्ञो वा (मा.१२.५७१७) ३८९१४६७ प्राप्य कार्य गरी (र.५.८४) ३८८४६० प्रसध मणिमुद्धरे (भर्तृ. २.४) ४०।५६ | प्राजलावपि (किरात.९.१०) २९४।२६ / प्राप्य चलानधिकारा १७०1७४. प्रसादः कुरुते (हि.३.१९) ३७११८ प्राज्ञे नियोज्य (चाणक्य.८५) १४६११७८ प्राप्यते गुणव (किरात.९.५८) ३१५:५० प्रसादमाधुर्यगुणो ४९।१७ | प्राशो हि जल्पता ३८१६ | प्राप्यते स (शिशु.१०.५८) ३१९४२१ प्रसादरम्य (किरात.११.३८) ८५.३ प्राणवद्रक्षये (पंच.३.१२२) ३९२१६०७ प्राप्य नाभि (शिशु.१०.६०) ३१२१ प्रसादे व (सक्ति ५७.२३) ३०६।४४ ) प्राणवृत्त्यैव (माग.११.७) ३८५।३०९ प्राप्य प्रमाणपद(भोजप्र.१३४).२४९ प्रसादो (स.२७८५) १४६।१५८ प्राणाघातानि (म.२.६०) १८०1१०५६ प्राप्य मन्मथर (शिशु.१०.८०) ३१९४२३ प्रसादो नि (भोजप्र.४७) ३७७२९ प्राणाविपातः (भा.१३.५८४) १५४९३७ । प्राप्य वित्तं जडास्तूर्ण (इ.श.४४५५५५५ प्रसाधिकाल (रघु. ७.७) १२६॥३३ प्राणत्यागे (पंच.२.१७८) ३९११५८३ प्राधाविष्णु (का.प्र.७.१७४) १८०४१ प्रसारणपरैः करैः ३०११८७ | प्राणानां च (शा.प.३०८९) २५११६ | प्रामाण्यं खत एव नैव प्रसारितकरे (शा.प.११३८) ३९११५७६ | प्राणानां बत कि (शान्ति.१.१८) ७४१४३ ) प्रामाण्य परतः खतोऽपि प्रसार्य (शा.प.३८७८) प्राणा यथात्मनो (हि.१.१२) १६३॥४३६ | प्रामाण्य परतो न शक्ति ३४२१७४ प्राणायामोपदेष्टा सरसिरुह ३०२।११८ प्रायः कार्य न मुह्यन्ति प्रसीदेवि (रत्ना.२.१९) ३०६।४५ प्राणेश तव विरहिणी हिम २८१६ | प्रायः काव्यैर्गमितवयसः प्रसूनकलिका ३३३३९० | प्राणेशमभिस (शा.प.३६१२) २९८५/प्रायः कुकवयो लोके प्रसूनबाणाद्वय (ने.७.४८) २६३१२२१ । प्राणेश विज्ञप्ति (श.ति.१५) ३३०४] प्रायः खलप्रकृतयो (स.४०२) ५८1१५० प्रसूनशझै (शा.प.३७९१) ३३१११६ | प्राणेशेन प्रहितनखरेध्वज ३२८५४ | प्रायः परोपतापाय (स.३५१)' ५११४१ प्रस्ताव (चाणक्य.१४.१५) १५८।२५० | प्राणेश्वरपार (कान्या.सू.१५) १७२।३०३ । प्रायः प्रकाशतां याति (स.३५०) ५६३५१ प्रस्तावे हेतुयुक्तानि ३२२२ | प्राणेश्वरे किमपि जल्पति ३२९।९ । प्रायः प्रकुप्यतितरा (द.श.३०) ५५५ ३२९।२१ | प्राणैरपि हिता वृत्तिरदोहो ८८1१५ | प्रायः सन्त्युप (इ.श.६). १६८६५. १२५।१८ | प्रातः क्षालितलोचनाः कर 5॥५ | प्रायः स्वभावमनिलो (म.४४२) ६.२४३ प्रस्फुरत्प्रचुर ३३२१७३ | प्रातः प्रातः समुत्याय द्वौ १९३१२ | प्रायः खभाव (द.श.८०) प्रखेदमलदिग्धेन (म.३३४२) ३६६।१ प्रातः प्रातरुपा (अमरु.३३), ३५६।१९ प्रायश्चरित्वा वसुधा (कुव.११०) ३३५९ प्रहरूमपनीय (शिशु.११.४) ३२२ प्रातः सीमन्ति (रा.प.३७३१) ३१६।३२ प्रायश्चित्तं न गृझौतसन्नजया २६१२५१ १०९।२१५ १०९।२११ ११158 TH १९९२ ४३३५ •30 प्रस्थान (अमरु.३५) प्रस्थाने तव ·सस्थाननिर्देशमनम्मकोश ४.1५२ प्रायेग धनिनामेव (शा.प.४३४) ६९ प्रिये सदा पूर्णतरं मनोहर ३१३६४० बलमालिध्यापि २८1१४ प्रायेण नीचलोकस्य का १९९।२७ प्रियः सठीलं (किरात.८.४९) ३३८९२ | बोट बूम (श.प.८५१) २२९।२१८ प्रायेण श्रीम (मा.५.११४५)३९०१५४३ | प्रियो मर्यवावचितैः प्रसूनः ३५२१२३ रहालिदास भवतः शुभ ११६६७ प्रायेण मुकर (शा.प.३९६२) ३६०१२ | प्रीणाति यः (मत.सं.२०९) ३५८।४७ | यत ससि (का.म.१०.४३१) २०४।२१ प्रायेगात्र (पंच.१.४४८) १७९।१०२३ | प्रीति न प्रस्टीकरोति (४.४९३) ७२६६० | पदरामलका (मामिनी...)२६५।२८५ प्रायो दुरन्त (प्र.राघव५.४९) १५८५२३५ / प्रीति वस्तनुना हरिः कुव २५१७६ ) पदकोपविकृती (किरात.९.३४) ३१६०५६ प्रायो यत्किचिदपि प्राप्नो ८६१९ / प्रीतिर्लक्ष्मीर्व्ययः क्लेशः १५१८४ पदकोशमपि तिष्ठति १९४८ प्रारभ्यते न (मुदा.२.१७) ३९०५४८ | प्रेक्षणीयकमिव (शिशु.१०.८२) ३२११८ | यद्धा मगिम (पार्वती.५.१५) २६८३८. प्रारब्धे रति (शा.प.३६९७) ३२०१७ प्रेसणप्रेक्षणालापार्वत्यः २५३।७) बद्धा यदर्पगरसेन प्रारम्धे विपरीतनामनि रते, ३२०१९ प्रेसद्वाजितरंगमुग्मदगज २५२१२/ बक्षा पद्मासनं यो नयन २६१२०० प्रारम्मतोऽतिविपुलं (सु.४२३) ५८।१९३ प्रेम प्रलं तयोरेव १६०१३१४ | बट्टा हियोमा बिवली गुणेन २६६३१८ प्रारम्मे (मामिनी. म. ४६) २२४।१०९/प्रेमाः (मालवी.५.७) २८०९३ / बधिरयति कविवर वाचं ६४१२ प्रालेयमिश्रमकर (वेणी.२.७)। ३२३.१३ प्रेमैव मास्तु यदि चेत्पथि ५०।१९३ पन्दीकृय (का.प्र.५.११९) ११२२२६८ पालेयलेशमिरे (पंच.३.२३९)३९११५८२ प्रेमोन्नामितरेषतीमुख २६११९६ | बन्दी (मनु.सं.६१२) १८०11०५२ प्रालेयशैल (शा.प.३९२५) ३४६१२३ प्रेरयति परम (श.प.३६४) ५॥१३१ | बन्ध लन्यतः परस्य २२८१२२२ प्रावारैरमारेगम (शा.प.३९३७) ३४७।१ | प्रेरितः शन (किरात.९.२८) ३०.४४ | बन्धनस्थो हि (श.प.१२०९) २३११५८ प्राषि शैलश्रेणीनितम्य २१२१२१ | प्रेषिकः त्रैष्यक (शा.प.४०६४) ३६४१| बन्धनानि (चाणक्य.१५.१७) ३९.५११ प्रारषेण्यस्य (शा.प.७६८). २११११ | प्रेषितस्य कुतो (चाणाक्य.६१) १६२१३९२ / बन्धुः को नाम (दि.२.१०४) १६९ प्रासप्रोतप्रवीरोल्यणरुधिर १३१४१२३ | प्रोजवलज्वलनज्वाला '१९८३ बन्धुलाग (काम्या.३.१४०) ३८११५७ प्रासादीयति वणवादिगहनं २५०।२२ / प्रोद्यत्प्रौढार (रा.प.३९२४) ३४६३३ / चन्धुनीमृख (दि.२.८०) १६४४८३ प्रासादे सा दिशि (अमरु.१०२) २७९।६५ प्रोपितवति (म.रापर.५.५) २१०१० यन्धूकद्युति (शा.प.३६५८) ३१६८ प्रियकृतरटस्तेय (ममरु.११५) ३२१।१९ / प्रौढमौक्तिकरुचः पयोमुचा ३४११४८ | बन्यूयन्धूभव २६१४१४९ प्रियतमेन यया (शिशु.६.५७) ३४६१८ / प्रौढच्छेदानुरू (एलितराम) ३६५।११ | यन्धूकवन्धुरघरः (म.रा.२.८) २७१।३२ प्रियप्राया (उ.रामच.२.२) ५११२३७ | प्रौढिं पत्तां कलासु प्रय १२१1१६५ | बन्धूनां मुहृदां चैव •१६६५८१ ३६४२ प्रियमनु (न.३.४.३२१) ३९११५९९ प्लवन्ते धर्म (मा.१३.२२) ३९१५५९ यमव वल्मीकभवः कविः वरच तपस्सी (शा.प.१४९६) १५४०५९ प्रियमेवा (कामं नीति.३.२६) ३७८१४४ प्रियवसतेरपया (सूक्ति.८२.१३) ३२३३४ | फणीन्दस्ते (कुव.६३) यही रीविषका (ग.प.३८८०) ३४३४८८ १०२॥३५ बलमातमयो (प.८.३१ ) १.४८६ प्रियवाक्य (चाणक्य.१६.१७) १५५१८३ | फलं कतक (मनु.६.६७) ३९०१५२५ बलबदपि (किरात.१०.३७) ३३६१४ प्रियविरहमदो (विद.३.२३) २८५।४८ | फलं दूरतरे (शा.प.१०४८) २४२११७३ | बलवानपि (किरात.२.३७) १६४९२ प्रियससिन तथा पटीरपडे २८४१८ | फलं धर्मर्य (शुक.४०) ३९०५३८ | बलानीता (शा.प.३६७८) ३१८१ प्रियससि विपद्द (शा.प.४५१) ९३१८६ फलं खेच्छाल (मोज.२७०) ७२।५४ | बलिः पातालनिल (मोत्र.२२१) १.१७ प्रियसखीसह (शिशु.१.८) ३३२३६३ फलतीह (पंच.५.९) ३९०१५२८ , बलिकर्णदधी (शा.प.१२२९) १०२।१४ प्रियस्य सुहृदो (मालती.९.४१) ३६११७ | फलहीन नृपं (पंच.१.१६३) १४९३८१ | बलिना सह (काम.नी.९.४९) १४८२३२ प्रियादर्शनमेवातु (यक्ति.४९.२)२०३।१ | फलानां च दलानां च २२२।४२ बलीयसा हीन (पंच.३.१२६) ३७०२९ प्रिया न्याय्या ३ (भर्तृ.२.६१) ५२।२४८ | फलायते कुचन्द्रमियं २७०।४ बलोपपत्नो (पंच.३.१११) ३.२३ प्रियामूखीभूय सुखी सुधांशु २६१।१५२ | फलार्थी (पंच.१.३७८) १४९।२९१ | बहाल क्षोणिपाल (मोत्र.६४) १९६६ प्रियायाः (सूक्तिः४३.१०) ३२११२२/ फलाशिनो मूलतृणाम्बु ६९ बहलपलममर्या मेघनादा १८२४१ प्रिया वा (महाना.९.१५) ३८८४५७ | फलितस रसालशाखिनः २३९।१०५ / बहवः पावोऽपीह (स.२२५५) २ प्रियाविरहितस्सा (सळि.१२.१) २४|| हेषु यः कम (शा.प.८२५) २२३८. बहवोऽविनया (म.५.४०) ३९३१६६५ प्रियामधीमूतवतो मुदेदं २६९१६ फेनमा (मा.१२.१२०५०) ३८८४५५ / बहिः सर्वा (मादी.१.१०) १९ve प्रिया हिता (पंच.१.१२) व बहिरतिनिर्मल २०६३ ३७८१५५ २२९१७ बहिन लोला हगमा ३५११२८ प्रियेण संप्रथ्य (किरात.८.३०) ३३८१८० | बककोयष्टिमिर्डष्टे पवळे - प्रियेग सिका (किरात.८.५४).३३८१९५ बकुलकुलमिलन्मिलिन्दमाला . ३१२।७५ , बहु जगदपुर (वि.११.३९) ३२८।।

·५२ सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां ७५६१ बहुतरहिते रसातल १७१७४३ याहू द्वौ च मृणाल (शं.ति.१) ३७८५५ ब्रह्मने च सुरापे (पंच.४.११) बहुधा बहुभिः (पंच.३ ७५) ३९०।५४० बाहू प्रियाया जयता मृणा २६४१२२८ ब्रह्मनोऽपि नरः (चाणक्य.८२.) ६४ बहुधा राज्यलामेन यस्तो १०१९ | विडालभक्षिते दु.खं ३७२।१६३ ब्रह्मज्ञान (भई ३.१४) ३७५।२२४ बहुनान किमु (शा.प.३५०६) २९३।२ | बिडोजाः पुरा पृष्टवान्प १००३ / ब्रह्म नान्तमपि १८७२४ बहुनिष्कपटद्रोही वहुधा ५४।१३ बिन्दुद्वन्द्वतरङ्गि (सक्ति.४.१०६) ३५।२९ ब्रह्महत्या (मनु.११.५४) १५४|४४ बहुभिर्न (पच.३.११९) १६५।५६५ बिभर्ति वदनेन किं क २०३।१०३ | ब्रह्माण्ड कियद ८०४३ महुभिर्वत (शा.प.२०८५) १४५।११३ / बिमेति पिशुना (सु ३७८) ५६१०८ ब्रह्माण्ड प्रवि १२६१३० बहुभिर्मू (वृ.चाणक्य.७.११) १६९।७१६ | विमेमि सखि (शा.प.३४३३) २८३।२ | ब्रह्माण्डकुम्भकार बहूनामप्यसा (स.२७४२) १४४१८३ बिभ्रतौ (शिशु.१००) ३१४।११ | ब्रह्माण्डच्छन (दशकु. पू. १) २०६६ बहूनामल्पसाराणा (मोजप्र.१४५) ८३।३ | बिभ्रत्पाथः कपर्दे सुर ८।११७ ब्रह्माण्डमण्डली (भ.सं.२८४) ७९॥३ महूनि नरशीर्षाणि (सु.१४४) ३९।२३ | विभ्राणा गरलं कण्ठे भुजंग ५५।५२ | ब्रह्माण्डसंपुटकलेवर २१८ भवपि खेच्छया (शिशु २.७३) ८४१५ बिभ्राणा हृदये (कुर.१५५) २९.८४ ब्रह्मा दक्षः कुबेरो (स ८३) बहाशी वल्प (चाणक्य.६९) १६२।४०० बिभ्राणे त्वयि (शा.प.११६०) २४५।४ ब्रह्मादयोऽपि ११1१८ चाणं हरिरिव कुरुते सुजनो ४७९७ विभ्राणोऽभिनवे (यक्ति.२.७२) १८३५ ब्रह्मानन्दप्रचुरे ३१ चाणकरवीरदमनकशत १०३।६९ | विम्बाकार सुधा (भर्तृ.सं.६१९) १९४।१५ / ब्रह्मा येन (गरुड. अ. ११३) ९३९८ चाणाः पञ्च (रत्ना.३.३) २८२।१४१ बिम्बितं मृतपरि (शिशु.१०.५) ३१४८ ब्रह्मा विष्णुदिने ।। ३७३।१९१ पाणाक्षिता (शिशु.१८.५६) १३०८७ बिम्बोष्ठ एव (नवसाहसा) ३१२।९ ब्रझैव सत्यमखिलं ३५२।२९ वाणामिमस्तकरुणो विकिरन् २०२।१३५ | विलाहिर्चिलस्यान्तः ३६४।१४ ब्राह्मणं ग्राम (मा.५.१४२५) ३९.५२. बाणान्सहर (विद.१.२२) २८२॥१४३ | विसमलमशनाय खादु पाना ६०.२४६ / ग्राह्मणः (दि.२.९६) १४७२०२ गणेष्वारोप्य गुणान्विधाय २५०१६बीज चिन्तामणिश्यक १२२११६७ ब्राह्मणः (भा.३.१४०७५) ३८०११२१ थालकीडनमिन्दुशेखर २११८५ | बीज चेदिन्द्रदन्तिस्फुरित १३८८५ ब्राह्मणा गणका १५६१३१ धालझीडनमिन्दुशेखर १२१११५३ | वीरकुरितं (शा.प.८५६) २२६।१६३ | ब्रूत नूतन (दश. २. १३) ७९२ मालया वा (मनु.५.१४७) ३५१।१५ बीभत्साः (शान्ति.१.७) ३७६।२५७ तेऽन्यस्या (शा.प.२४२) ३८८५४५. बालसखित्वमकारणहास्य १७४८९५ चालस्यापि रवः (पच.१.३५७) ७८११ भीभत्सा (शान्ति.१.२०.) ३७०।१३ ब्रूते संप्रति (शा.प.१२५६) १२२।१८२ २००३० भ वाला वन्दन (शा.प.३५२९) ३०५।२ । बुधः कीदृग्वचो ब्रूते चालाकटाक्षसूनितमसती युधानेन (भोजन १२८) १६११३६७ मत रक (शा.प.१५१७) ३७१५ बाला तन्वी (स.१४०१) बुद्धि वर्धयति श्रियं वित ३११२ ८॥३६ भक्ताना (पंच. १. ३०७) बालातपः (गरुड.पू.१०८) ३८९४८५ [ बुद्धि प्रभावः (मा.५.१३७४) ३८२१२३५ / भक्तिः प्रेयसि (शा.प.३७५६) ३५१०३५ पालादपि (दि.३.७९) १६४४०२ बुद्धिमन्तं (भा.१२.६४९८) ३८३।२३७ भकिप्रहविलोकन (रसगंगा.२२.) १५५३२ माला मामियमिच्छतीन्दुवद ३५२।१३५, घुद्धिमत्त्वाभि (ह.श.६९) १६९।७०. भविप्रहाय (धा.प.१३८) मालिकारचितवन पुनिका ३७५।२४१ | बुद्धिरूप (प्रसंगा.१३) ३८३३२३९ / भक्तिर्भवे (का.म.१०.५२४) ४८1१२९ ' बालिशस्तु नरो (र.४.७.१०) ३९३३६३६ बुद्धिर्या सत्त्वरहिता (गु.५१२) ७०।२० भके द्वेषो जडे (शा.प.३४१) बाळे तवापरसुधारसपान ३१३३४९ बुद्धिशमः (शिशु.२.८२) १४६।१८४ | भको गुणी (दि.२.१६) माले नाय (ममरु.५५) ३०९१७ | सुद्धिय हीयदे (मा.३.३०), ३७९४० भगवदनभ्युपगमनं भालेन्दुवकाण्य (कुमार.३.२९) ३३१।२६ | पुद्धिश्रेष्ठा (मा.५.१२५६) ३८३॥२४० | भगवन्ती (शा.प.४४९) भाले पाला विदुषि विवुधा १५४११००५ युद्धरगोचर (शान्ति.३.१४) ३६८१३६ भगिनि (सक्ति.३९.७) बाळे माळेयम् (शा.प.३८२९) ३३६।३१ | बुद्धौ कल (भा.२.२६८०) १६६६३ | भगीरथाद्याः (शा प.४००३) ३७४१९ माले ललामळे (शा प.३२९३) २५८।४१ भमकुम्भशकटेन मुभुक्षितः किं न (पच ४.१६) ३९.५४२ मालोऽपि नावमन्त मनु ७.८) १४२१८ बाल्ये गेहपती निमीलति. भमा वर्य (स.११७९) मुभुक्षिार (म.सं.६२१) ६४।११ २५६४० माप्पालं प्रलपंतोहिणी बृहत्संहायः (शिव २.१००) भमाशस्य (म. २. १२). 1.5 ८७९ भमासु रिपुसे (शा.प.१२४४) १.२१९ माहुपीडनकच (पि.१०.२)310१५ योधयन्ति न (म.प.२७४) | मर्दण्डेरात (शिशु.१०.६७) १३.६६ बाहुवीर्य (क.बागाय.६.११) ३८६३५९ | बोधितोऽपि बहुतिवि ५१४२११ भक्त्या (शृंगाररसाटक ५) २९॥ वाह वसाः चामोग २६४।२२७ बोदारो (मई.१.२) ३९.१५३६ महाविमपीम १५४४७२ ९७७ २०१२ १४४/31 २८६ ५१५ १३.

·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः . भयेन कृष्णान्यद मर्तुर्यस्य कृवे २९४।११ | भीमं यजलधि मजन्यास्त (शा.प.३६८१) ३१९॥३३ भवभूतिमनादृत्य (शा.प.१७८) ३६३८ मिनाहार (म.३.३१), ३५०१०१ भण्डताण्ट (सु.४६३) ६२२२७९ | भवभूतेः संवन्धा ३६१३३ मिक्षितम्मल ३२५।५ मदं तस्य तरोः (शा.प.३७७१) ३५३४५ भवानिशंकरोमेशं १९५।४५ मिनुः शास्ति १२।४२ भद्रं ते सदृशं (शा.प.५८१) २०८१३२ / मवान्हि भगवा १०२।३० मिनुकोऽपि सक्लेग्मित ४॥२७ भद्रं मदं (नीतिरत्न ११) २२५।११८ | भवितव्यं (निक्रम. १४८) ९१२३ | भिक्षुद्वारि ११२१२७२ भद्रात्मनो (रसगंगा.२ से.) १०५।१४१ | भवितव्यं यथा ९१।३० मिझो कन्या (स.२४०२) ६२।२८. भदात्र प्रामके (रा.प.३८९५) ३४३३९६ | भवित्री र (महा.ना.१०.१२) २०५९ मिक्षो मांस (दश.४.७५) ६११२७१ भद्रे वाणि ममान (सु.३१९४) ६॥६९ | भवेस्खपर (हि.२.३४ ) १४४।७८ | मित्त्वा (शिशु.१८.२२) १२९६७ मयं ताव (मुद्रा. ५.१२) १३९१४ ममनि स्मररिपो २४५१ भित्त्वा सद्यः (मेघ.२.४४) २९।२६ मयं प्रमत्तस्य (माग.५.१) ३८९।४९० मस्सना (इ.चाणक्य ६.३) ३८९१५३० | भिनत्ति (नीतिरक्ष.७) २३०१२२ मयादिवाटिप्य ३३८१८९ | मसालिर्वको (शा.प.४०६३) ३६४१८ भिन्दन्नरातिहृदयानि (३.४७) १६४ १२६१२८ मसान्धोरगत्कृति ५.६० मिन्दानो (शा.प.३८१४) ३२५.६६ भये वा (पंच. १. ११८) १६८१५०४ भस्मीभूतः २८४१२९ भिन्ना महा (मामिनी.अ.१००) २३०२९ भी देवो (दंपतीश.५८) • १५६।१४५ मसोलन (कुष. १२१) ३७०।८६ / मिन्ने चित्ते १६३६३६ मा यद्यपि (म.सं.६२५) ३५०७९ / भागीरथी (कुमार.११.३) २००३६ मिन्नोरस्की (शिशु.१८.६५) १३०।९५ मार किल (२.२.२९.२०) ३८८४६३ | भाग्यवन्तं (शा.प.४४२) ९०१२ / पिनो (मा.१२.५१८९) ३८८४४२ मर्नुः पिण्डानृण (ग.प.३९६१) ३६०१ / भाति निर्विवरे २६४।२५४ | मीतवत्सं (भा.१.५६२३) ३७७१. ३०९।१४ | भावि रोमा (सजि.५३.६६) २६७१३४० / भीताति नैव ३५५।२३ भर्तृभिः प्रणय (किरात.९.५४)३१५६४६ / माति विन्यस्तक (रा.प.३२८७) २५७२ | मोतिर्नास्ति भुजंगपुंगव ५५५ भर्तृपूपससि (किरात.९.६६) ३१६५८ | मातु नाम (शिशु.१०.८६) ३२१1१२ भीतो वाडववासतो २११४९ मभिन्नाः प्रति १३१।११६/ मानुविम्वमिद १२०1१४० मवत इयाति १९६८ भानोः पादैर्दहन ३३७४१ / भीमं वनं (मनु.२.९९) ९२/७४ भयतामहमिव १०३१६६ / भानोः शीतकरस्य ४६ | भीमश्यामप्रतनु (शा.प.११४७) २२०९ मवति गमनयो २०३१९८ मानावभ्युदिवे ३०२।११० भीष्मप्रीष्मर्तु (शा.प.५००) १८१।१६ मवति जयिनी २०३९९/ मानु जायते १९४१३६ भुकं स्वादुफलं (श.प.९७९) २३६२. मवति (माटवी. १०.१५) ३१०१ | भारं स (मा.१२.११३४१) ३९२१६१७ | भुक्तानि यैस्तव (रा.प.९८०) २३६।१३ भवति (वासव. ४) ४११०२/ भारतं चेचदण्ड २०५।१ | भुक्ता मृणा (मामिनी..४५) २२१।२३ भवति (शा.प.१००८) १७७१९७६ ] भारत्या वदनं १३६।४७ | मुक्तिमुक्तिक (का.प्र ४.७४) भवनु विदितं ( अमरु.३०) ३५६।१६ माया पतिः (मा.१.३०२४) ३९०१५१७ मुक्त्वा भव्य २३४।१२२ भयतु विदितं (रा.१६१७) २९११४ मार्या हि (मा.१२.५५०६) ३९३०६४१ मुमयुगलैः १३११११८ ३०६।२७ ३७८१५६ मुमालकं (प्र.राधन.७.१५) ३१२१३५ भार्या पुनः (म.८.४१६) मवत्तुरगनिष्टुर १३०।१११ | मार्यावन्तः (मा.१.३०२९) ३७८१५३ भुजंगकुण्डली व्यक्त भवत्येकस्थले १६७५३० मार्यावियोगः (चाण.३.१४) १७२१८२७ भुजंगभोग (काम्या.३.३४६) १०१. मवत्सा विश्टये २९१६ भाषासु मुख्या २९४१ / मुजतरुवनच्यायां (राजन.१.४६) ३३१४५ भवनमुचि (वि.४.१२) २६०1१०७ भासते प्रति (का.म.९.३८७) २०५।१० | भुजपजरे (मामिनी.शं.३७) ३१८१४ भवनमिव मीयं ३५४१७ मासो रामिलसो (शा.प.१८८) ३७६९ | भुजप्रमादण्ड २२।११७ भवनेनभवो २८२।१२४ भासकर्कश ७१४. मवने गृहदो (पंच.२.१७) ३८९४७६ | माखत्कुण्डलमाणि २५९।६९ / भुजे विशाले विमळे (स.२२७४) vrs मवनोदरेपु परि(शिशु.१.३९) ३००६४ माखदंश (प्र.राघव.१.१) ३६।५२ भुजानाः (राज.त.३.१९४) ३७१११ २८२।१२९ मरन्ति वे ८५।१० माथिततक १६९६. भवन्ति नना (म. २.६२) ७५ भिक्षको रचिराः १९६।११ | भूः पर्यो (म.३.१३) भवन्ति नरका (बु. १०४) ६९०५ | मिक्षार्थी स (व.१५९) १३४॥३. १३४७ भूजाने किं न जाने भवन्तो वे (म. १.५१) २५२।४८ मिक्षाशनं (मर्तृ.३.१६) ७६३७/भूतानामपरः (३.१३८५१) ३८८४४५ मरवीनाहरजल (स.२१) १ | मिक्षाशन (शान्ति.१.२३) ३७५२४३ | भूतानाम (मा.१२.२५२३) ३९३६६. ८७७१४ . मवत्र खान ३०३३१२९ | मुज्यन्ते खगृहस्थिता ३३०७ | भुवनमोहनजेन ·५४ सुभाषितरत्नभाण्डागारस्यपद्यानां भूतावेशनिवेशिता ३४५६ | भोगाक्षमस्स १७११८०६ भ्रातः कोकिल (शा.प.८५१) २२९१४ भूतराकम्य (माग.११.७) ३८५।३०८ | भोगा न (म.३.८) ३७४२०९ भ्रातः पसर (शा.प.१९०६) २४६४१ भूत्यालेपनभूषितः ६।६३ | भोगा (मर्तृ.३.३६) ३७३।१८६ भ्रातः पान्ध (कुब.१७१) ३४३३९५ भूत्वा कल्प (प्र.९१) ३७३।१८२ भोगा भार (मा.सं.२९२) ३८५।३२७ प्रातः पान्य (शा.प.३४०६) ३५५८६ भूपः कूप १४९।२८२ | भोगासकचेता ११८1१०६ भ्रातः पान्य प्र (शा.प.३८९४)३४३९५ भूमृन्मौलित १२६।१२ | भोगास्तु (भर्तृ.३.३५) ३७३१८५ | भ्रातः प्राणगणप्रयाण ३५३६ भूमन्मौलितटीपु १२३।१११ भोगिनः (पंच.१.६९) १४६।१७४ | भ्राताम्य कुविन्द २४६८ भूमानं कियदेन ३६११३९ भोगीन्द्रः प्रमदो (सु.२६३८) १३५६४ | भ्रातदिरेफ २८३।१५९ भूमिपतावर्थ १६९।७२० | भोगेच्छा नोप १६१६८५ । भ्रातर्धातरशेष (मत.सं.४५) In भूमिर्मित्रं (काम.नी.१०.२८) १४९।३११ | भोगे रोगभयं (भर्तृ.३.३२) ३७०११० भ्रातर्धाम्य (शा.प.१९८४) २२४॥१०॥ भूमी स्थिता (भामिनी.क.२३) ३६२।३० | भोज स्वत्कीर्ति (भोजप्र.१२७) १११७८ भ्रातश्चन्दन किं (ग.प.९९३) २३७५४ भूयः कष्ठावधूति १९४५६ भोज त्वदानपायो ११७५ | नान्तं याचन (शा.प.४२१) ३५१ भूयस्तराणि यदमूनि ३०१।७२ भोजनाच्छादने (पंच.५.६०) ३४९५३१ भ्रान्त देशमनेक (भ.३.४) ७७५४ भूयादेष सता १९॥३७ भोजनान्वे च कि १९६५ प्रान्ता वेदान्तिनः भूयिष्ठं द्रविणात्मज ९४१११५ भोजप्रतापं तु (भोजप्र.९२) ११७८५ प्रान्त्वा (सक्ति.९७.२८) ११११२ भूयो गर्जितमम्बु (शा.प.७८७) २१३१६५ भोजप्रतापामिर (भोजप्र.२१८) ११७८६ / भ्राम्यची (भा.प.३८५७) ३४.३० भूयो निपीय ३२७९ भोज्यं (चाणक्य.२.२) १५५।१२१ भाम्यन्मन्दर (पार्वती.५.२३) १५३५ भूयो भूयस्त्व भो पान्य खरितो १२२।१७३ ३५५।८७ वी काचिल्ली (शा.प.३२७४) २५५।२६ भूरिभारभरा (शा.प.५६२) भो पान्य (म.सं.८५०) २५ ३५४४ भ्रूचातुर्या (मर्तृ.१.३) २०५४४ भूरिशोऽपि च भो भोः करी (रा.प.९२५) २३११६९ भ्रूचापवल्ली (कुव.८५) २०७१ २३९।१०३ भूरेणुदिग्धा (जन्या. ३) ३६०।२२ भो भोः किं कि (रा.प.११५३) २२०६६ भ्रूयापे निहि (श.प.३५०२) ३१४५० भूर्जः (शा.प.१०५६) २४३।१८५ भोभोः श्रीभो (शा.प.१२५२) ११॥९५ भूपालवो धनुर (शा.प.३३८०) २५५।२१ भूशकस्य यशां (सक्ति.९७.२५) १३९९ भो मेष (मृच्छ.५.४७) २८३६१५१ भ्रूभमं न करोषि भूशय्या (पंच.१.२९२) भो रोहिणि त्वमसि ३५९४९९ २८५४९ भ्रूभने रचि (अमर.२८) ९७७१० भूषणाचुप (मुद्रा.३.२३). भो हंसास्वाव (शा.प.८०७) २२२४. धूमः क्रियते २०४६२ १०२१३२ भ्रमचरणपल्लवकण भूसंपर्फरजो (शा.प.१२७४) १३२।३१ भ्रमात गिरि (सकि.१०८.३) २३५४ । भूमैदो रचित (ममर.९७) १५.०० ३४६३९ भूभेदैः कति (शा.प.३०६३) ३५३।४। भृकुटीकुटिल ३६४१२. भ्रमन्वनान्ते नवम मनश्रेणीदयाम (शिशु.१८.४१) १२९७८ ५२०५९ धूभ्यां प्रियाया भवता मनोम २५९१५८ भ्रमन्स (पृ.चाणक्य.६.६) १५९।२८१ ध्युग्ममुचैधनुरसितग्य भृङ्गानाजनम (ग.प.७९९) २२१०१६ | भ्रमन्खैर भ्रातभ्रमर मुहालीकण्ठमाला: २२४॥९८ | भूरेखायुगलं (श.प.१२९०) २५१५१ ३२५४९ भ्रम भ्रमर यूमीपु २२२।४५ भूविलास (किरात.९.५६) ३१५४८. मुहालीमुदरे २७२१६६ भ्रमय (माब्दी.१.४२) २८३।१५२ | मचित्ररेखा च तिलोत्तमा मृलैविना (पंच.१.८८) १४४१८६ भ्रमर भ्रमता (शा.प.८१८) २२३१७१ मृगमद्यत याघर ३४६११९ भ्रमर मरणमीति भेकेन धाणता (मछट.९६) २२३॥९. | मकरीविरचनभन्या(म.प.००)२२॥१॥ २४॥१.म्रमरहितः कीदक्षो १९९१- मक्षिा मराको वेश्या भैकः कोटरशा (मोज.२०१) २१३।६५ भ्रमरहिता सा ३.१९ मक्षिका प्रगमि(पागक्य.५८) १६७३ १३९८ प्रमाप्रकीर्णे (चा.प.३९१७) ३५ins ममे मेरी पतति तपने भेदाभेदौ सपदि ३६५६९म्र नृपति (शा.प.११०५) २१॥५१ | मालरलशयमय भेरीमाहति १२२११८४प्राजिग्गयो (ए.०८.) २२९।२३८ मवलम्मति (म.से.४८) mms भैपग्यमेताः (भा.११.७२) ३९३३६५६ प्रातः काण कि ३५६।२७ ममन्तोऽपि (पछि.६.२१) ५२।१५८ भोक्तुं पुरुष (साम.१३.२०) २८१४९५ | प्रातः (.१.४१९४) ३५४२-मधिष्ठारगरी (रा.प.१२८०) ३२.१४ मोहुँ (सामनी.११.१०) ३८९४९९ प्रातः कस्त्वं ...10 मालपो संभावितगुणे १९९.३) प्रातः समन (श.प.१९९१) १४ मनिः पोती (मा.११) १९:३ भोगस भागनं १.२.१३५१४॥२.८ प्रातः पीर (B.R.८00 २१५ ममिना यमय बलग्न २०१४ १५11 भेतम्यं (मुद्रा.३.१४) २१३ भोगः परो(...)

·- सस्थाननिदेशमनुक्रमकोशः 1 मगिठति (नीतिरत.१२) २१४४७ मधुरः सुधाव (सा.द.१०.१७) २७०१५ | मनोभूर्मुग्धासु क्षिपति १०६.१५९ मणिहारलता विभाति तन्न्याः २६६३०५ मधुरमिव वदन्ति खागतं १४१३ | मनो मधुकरो मेघो मानिनी १५५१८५ मण्डलीकृत्य (शा.प.५६९) २०२० मधुरया (शिशु.६.२०) ३३२१६८ मनोरथरथारूढं (मु.३२४१) ७६११९ मण्डले मण्डलाकारो रेसा २०७।१० | मधुरवचनैः (शृंगारति.१.४२) २५४॥३९ मनोरथान्करोत्युजनो ९११९ मतिरेव (गुगरम.) १७५९२५ | मधुरखना घृतोर्णा मण्या १८६६ मनोरागस्ती (मालवी.२.१) २८४।२७ मत्तेमकुम्भपरि (पच.१.२२०) ३१९:२७ | मधुरिमरचि (का.प्र.१०.५१६)५९४२०८ मत्रतत्रापित (शा.प.१३५१) १४२०२१ भत्तो हिनस्ति सर्व मिथ्या १.०५ मधुरेणदृशां (काव्या.३.२०) ३८९४६९ मत्रपीजमिदं (हि.२.४५) १४२१४ मला परीक्ष्य (मा.५.१४८७) ३८८४६१ | मधुरोन्नतत्रु (शिशु.९.७९) ३११।११ | मन्त्रभेदेऽपि (मा.१५.१९३) १४१२१८ मत्ता चापं शशिमुखि निज २६॥३३८ | मधुवतापः (कुत्र.११९) ३०४।१५२ | मन्नसंस्कारसंपन्नाखत २९२१ मत्वा लोकम (सा.द.६.१८७) १०३।५७ मधूके माध्वीकं पियसि २२४॥९७ मन्त्रिणा पृथि (हि.२.१६७) १४२१५ मत्वा सार गुणानां (स.४९४) ७२१६१ मघौ मन्दं मन्दं मरति १८२१४३ / मत्रिणां (पंच.१.१३८) १६४०५०७ मत्स्यादयोऽपि जानन्ति नीर १५५।११६ | मध्यं तनुकृत्य (नषध.७.८२) २६५।२८१ | मन्त्रे तीर्थे द्विजे (विक्रम.६४) ३७८१५४ मदकलकृतान्तकासर २८४८ मध्यं तव (सा.द.१०.३५) २६६३१४ | मन्त्रोद्भावि (शा.प.४१५८) ३७५६२२१ मदनदहन (शा.प.३४१३) २७५।२१ मध्यं विष्णुपदं कुची शिव २७२०६८ मन्त्रो योघ (शिशु.२.२९) १४६१८१ मदनमपि गुणविशेषयन्ती २७३।१३ | मध्यत्रिवली (शा.प.३३४६) २६७३३४ | मन्यक्ष्माधरघूर्णिता (स.३५) १५.३५ मदनमवलोक्य (शा.प.८२४) २२२।४९ मध्यमोपलनिमे (किरात.९.२) २९४१२२ | मन्यानभूमिधर (कुद.२७) ३०४१५७ मदमयमदयमदुरगं (१.३१) २२१११५ | मध्यस्य प्रयिमा (सा.द.३.५८) २५६१५१ | मन्यायवाण (वेगी.१.२२) मदरकस्य (मा.५.१४८४) ३९४१७०० मध्यात्समानीय सुसारमा २६१३३७ | मन्दं निक्षिपते पदानि ३३०५२ मदर्पसंदष्ट (नेपर.१.१३७) ३६२।१९ मध्याहं (दश.रु.२.५०) ३३९४१२३ मन्दं निधेहि (ग्रा.प.३६२०) २९८।१५ मदसितमुख (किरात.२.१०) ७९११८ | मध्याहार्कमरीचिका १११३ मन्द मन्द श्रवणपुटकोपान्त २५६०४१ मदाम्भसा (शिशु.१७.६८) १२॥१७ मध्याहे चलतालवृन्त ३३५४८ | मन्दं मरुद्वहति गर्जति वारि २७४१३ मदुक्तिश्चेदन्तर्मद (कुव.१३६) ३३४६ | मध्याहेऽति (शा.प.३८६१) ३३९।१२१ / मन्द मुद्रितपास (अमरु.१२७)३४१३५२ मदेवसुबाजननी (नेपथ.१.३५)३६२११० | मध्याहे दव (शा.प.४०१४) ३६२॥३६ | मन्दममिमधुर्य (कुव.६५) ३२२१४ मदोपशमनं शास्त्र ३९११ मध्याहे नूनमापोऽपि विग्म ३३६३४ | मन्दमन्दगमना करिणी २४४।१४ महे मुपकीव (स.३१९७) ६८७७ मध्याझे हरितो हुताशन ३३४४७ | मन्दचन्द्रकिरी (शा.प.१२५४) ११६६६ मयपस्य युतः सत्य दया ३५६९ मन्दस्सिवेन (मामिनी.क.१२) २०४६ मद्यपाः किं न जलन्ति १६६५९१ मध्येन (सा.द.१०८६) २६५।२६ मन्दाकिनीपयःपानं १५८२४१ मथमन्दविगल (शिशु.१०.१७) ३१५।२० मध्येन सा (कुमार.१.३९) २६॥३३५ | मन्दादरः कुसुम (विद्ध.२.३) २७९०५६ मधुगमध्योरपनाः कृतयुग २६६१२९८ मन्दारमाला (शा.प.६७) १.११६१ मद्राणिमा कुरु (मामिनी.श.२८) ४०५० मनः प्रकृत्यैव (स.१२०६) २७७१३ | मन्दारमेदुरमरंदरसाल २२३३८७ मधुकरगणक्षत (रा.प.८२९) १७४१९९८ | मनसा चिन्तितं (द.२.३०) १६१॥३५६ | मन्दोद्भुतः शिरोभिर्मणि ११२।२८३ मधुकर तब (शा.प.८१५) २२२१४७ | मनसि (शा.प.३३८१) ३२९०५ | मन्दोप्यमन्दतामे (मालवि.२.७) ८६।१० मधुकर मा फरू शोक मनसि वचसि (मर्तृ.सं.१९) ५१।२२१ | मन्दोऽयं (सक्ति.५९.९) २२२०६२ ३३३३१२ मधुकरैरपवाद (शिशु.६.९) १६१६३५ | मनिन्दया (शान्ति श.३.८) ७५/१६ मा द्राक्षा (भामिनी..२९) २५१६ | मनस्यन्यद्वचस्य (प.चा.२.६०) ५५।५० | मन्ये तदूरू (शा.प.३३५७) २६८३८८ मधु दिरेफः पुस (कुमार.३.३६) ३३१३१ मनखिनो न (द.२.८७) ८०२१ | मन्ये मायेयम (शा.प.४०१०) ३६३ मधुधारेय न मुसि मानिनि ३०५।१३ मनखिहृदयं धत्ते (1.2.९) ८०।२० मन्येऽमुना कर्ण(नैषध.७.६४०२६१।१२ मधुना सिधयेषिम् निम्मः १६०३१६ | मनस्वी म्रियते (हि.१.१३३) ८०118/ मन्ये मृत्योः सपनी जगति १२२१६८ ११४१२० मयुपश्य (मामिनी प्रा.१७) २४४२१७ | मनागनभ्या (शिव-२.४३) १६९/०१५ मन्येऽरण्ये कुलगिरि मधुपराजियरा (हरिविजय) २३०11| मनीषिणः (मोनप्र.५८) १७१९.२/ मन्ये सत्यमई लक्ष्मीः समु ६७ मधुपानप्रा (सा.द.१०.९५) १.२४२ | मनुष्यजाती तुल्यायो (सु.३२१४) ९१७ | मन्ये समाप्त (शा.प.३३५०) २६७१३२४ मद्यपानसमुपसरप्रवालं १०७॥१८९ ३२.11. मनोजरामस्य सितातपत्रं २९९११६ | मन्ये सर्शमणिं तवैन मधुपे मालतीपुर्ण सतृणं १५८२२६ मम करप्रणाय (शा.प.५१३) १८२१३८ ममधुरिममही मेगिरे ३४५४१ / मनोऽपि शरमानामि २५३३४ मम प्रियां कैरविणी करेण २०१४ १००३ | मध्ये न शिमा खने ९८८ मध्योऽयं बलिसा रष्टि . ३३२१६४ | मनसैव कृतं पापं न २१२४६ मनो धावति सर्वत्र ·सुभापितरत्नभाण्डागारस्थपद्याना मम रूपकीर्ति (शिशु.) २८८१७ महतोऽपि हि विश्वासा मा गमन्मदवि (किरात.९.५०) ३१६६१ ममत्वं हिन (भा.२.१९५६) ३८९।४९६ ) महतो हि (भाव.३१) ३७ मा गर्वमुदह (सूक्ति.८६.१४) ३५५॥ मया कुमार्यापि (शा.प.३७६२) ३५२१२१ | महतोः सुवृत्तयोः सखि ४७३९८ मा गाः प्रत्युप (म.सं.६४६) ११४१' मयास्योप (कामं नीति.९.१०)३८९।४७४ | महत्यल्पेऽप्युपा (हि.३.४९) १४८।२३४ | मा गा विषाद (सक्ति.१९.४) २२३।४ मयि जीवति बीजाव्ये २४१।१३८ | महद्भिः स्पर्ध (पंच.१.४०४) ३७७१२ | माघश्चोरो मयूरो मुररिपु । ३१७ मयि ते पादपतिते (पंच ४.८) ३०५१३ महद्भिरोस्तम (गु.१९०३) २९४।४२ माधेन विनितोत्सा (सक्कि.४.५९) ३६ मयि मलयसमीरो वर्षहीव ३०१२ महागजानां गुरुवंहितः १२८१३८) मा चक चकि(शा.प.१२५५)११३११११ मयि सकपट (सा.द.३.१६२) २७९१५० | महागजानां (कुमार.१४.४२) १२८४३ मा जीवन्यः (शिशु.२.४५) 1८11 मयि स्थितिर्न (सु.२५२१) १०४।११५ / महाजनस्य संसर्गः (पंच.३.५९) ८६१२ | माणिक्यद्रव (राघवचैतन्य) २२॥२०॥ मयूखनखरत्रुट (स.१९८१) ३०११८६ | महातवा (मु.७८८) २४१।१४६ | मातः कं हृदये (दश.रू.२.३९) २८६०३२ मय्यायाते सपदि शयना ३५॥१९ महादेवो देव (भर्तृ.सं.२९९) ३८८।४५८ मातः किं यदुनाथ देहि २४।१५१ मरणं प्रकृतिः (रघु.८.८६) ३७३।१५० | महात्मानोऽनुगृ (शिशु.२.१०४) ४५।१४ माता कुम्भ (सक्ति.५३.३८) २६६३०२ मरालश्रेणीभिर्नियतमुप २७५।३० महानदीप्रतरणं (विक्रमच.९६) १६६५० | मातगाः किमु (सूक्ति.२२.६) २३१।४९ मरौ नास्त्येव सलि (सु.९३८ ) २२०१ | महानपि (सक्ति.९८.२१) १९५।७ | मातहाना (शिशु.१८.३४) १२९१५३ मर्केटस्य सुरापानं तस्य १५९।२६८ महानप्यल्पता (दि.३.१२) १६४४९० | मातगीमिव (भोजप्र.२६.१) ३४॥६६ मर्तव्यमिति (विक्रम.१४३) १६५।५४९ | महानुभावसंसर्गः (श.प.३२१) ८६१ | मातरिय यर्महे(शा.प.१५७६) १४३।४६ मर्दितरावणकसी सरयू २२९७ महानुभावसंसर्गः कस्य नो ८६३ | मातरं पितरं पुत्रं (भोजप्र.३) ६९४ मर्यादानिलयो महोदधि २४९।१०३ | महान्तमप्य (भा.५.१५३३) ३८८४६४ मातजीव किमेत (सु.६९) SY मलयज (काव्याल.सू.४.३.१०) २९९।२३ महाप्रलयमारु ( वेणी.३.४ ) ३६५।५ मातर्धर्मपरे दया (सूक्ति.९६.३) २०८६३१ मलयभुवि विरूढश्चन्दनना ६०२४७, महाबलान्प (भा.५.१५४६) ३८८।४५३ माततिः परमनुचितं यत् ९७११ मलयमरुतां (अमरु.३२) २८३।१५३ | महामतिरपि प्राज्ञो न १६४१५०६ | मातर्माये (शान्ति.४.२३) ३६९१६४ मलयशिखरादाकैलास ३३४॥११० | महाराज श्रीमञ्जग (भोजप्र.८२) १३५।२९ मातर्मेदिनि (मर्तृ.सं.३०१) ३६९५५ मलयस्य गिरेरसत्यमादी २१९३५ | महाशयमतिखच्छ नीर १९५।१ | मातर्लक्ष्मि (भर्तृ.सं.३०२) । ३७०।१०२ मलयाचलगन्धेन विन्धन ८६४ ] महाशय्या (शान्ति.४.८) ३६८१५४ | मातस्तर्णकर (सु.१०१) २३११४६ मलयानिल (म.१६६७) ३६१३८ । महासेनो यस्य प्रमदयम ३६०३२ | मातस्तातजटासु 1११३१ मलयानिल (काव्यालं.३.३०) ३३१० | महाखनः (कुमार.१४.३२) १२८॥३५ | मा तात संपदा (सु.२७४९) १४५।१३१ मलिनयितुं खलवदन (कुव.९४) १३८२ | महिनामन्तर पश्य (सु.२२५७) ७८।४ | मा तात साहसं (सु.२७४७) १४५११३० मालनहुतमुग्धूम (सु.१७६०) ३४११५४ महिन्दार हृष्टया मान्य १४४४८२१ माता नतानां संघट्टः, मलिना अपि संयमनारक २५७।१० | महीपतेः सन्ति (शा.प.१६७) ३३१३२ | माता निन्दति (नीतिसार.२) ६४१६ मलिनात्मना (सूक्ति.१४.४) २२४।१३० | महीमण्डलीमण्डपीभूत ३४११४७ माता पिता (शा.प.१३४७) १४६।१५२ मलिनेऽपि रा(भामिनी.पा.९५) २२३॥५६ महीयसा पाद (भाव.३०) ३८५।३११ मातापितृसहसा (स.३२८८) ३७२११९१ . मलिनैरलकैरेतैः शुक्लरवं प्रक ९५।४ | महीयसां महति (शिशु १७.५७) १२७१६ माता मित्रं पिता (हि.१.३३) १६३।४४२ मलोत्सर्ग गजे (शा.प.१२०७) २३१।५६ महील्हो विहेगानामेते १९५।५ / माता यदि विषं (वे.३२) . १५८४२१९ मल्लिकाचितध (सा.द.१०.८९) २९८३ | महेशस्त्वा (यक्ति.३३.५८) २४३।१९२ माता यस्य (पंच.४.५०) १६१।३७९ मल्लिकामालभारिण्यः (कुव.१४६) २९८२ | मांसं मृगाणा (शा.प.१५३६)१७२१८१८ माता यस्य धराधरेन्द्र मलीमाल्यधिया सुधाकर ६४६४ | मा साक्षीकृत्य १८४/७५ | माता शत्रुः (चाणक्य.१.११) ३९११ मल्लै शैलेन्द्रकल्पः (सु.४६) २६११९४ | माकन्दच्युतपुष्परेणुपटली ३३३३९७ | मातुलो य (शा.प.४००६) ३७३११८५ मते दुःसहवेदनाकवलिते ४३०५ | माकन्दगुममसरीपु वसतिः ३३६।२९ मातृवस्प (पृ.चाणक्य.२.१६) १५९४२५४ महतस्तरसा (शिशु.१६.३५) १७५।९२८ माकन्दराजपरिरम्भण १७६१९६९ मातेन रक्षति (भोजप्र.५) ३.19 महता तादृशं तेजो (द.श.९४) ४६।६७ माकन्दाक्षिप मा मरन्द २७५९ मात्सर्यमुत्सार्य (भर्तृ.सं.८४) २५३६ महतो प्रार्थनेनैव (शा.प.२१०) ४५।१० माकन्दे मधुपानमम्बु । २२४१११३ / मात्राननपण्डि (विद्ध.१.४०) २५६०५६ महतां यदि निन्दने रति १७५।१२६ मा कुरु गुरुतागर्व १ २१६९ मात्रासमं नास्त्रि महतां यदेव (स.३९८) मा कुरु धन (मोहमुद्र) ३७९/१०० मात्रा खस्रा (शा.प.६५४) १५४०४५ महत्तामाश्रयः पुंसर ५११२३ मा गच्छ प्रमदा (स.१०५३) २३० मा वं तात (शा.प.१३१०)-१४५१३ . 7 १४।११. १७५/९१६ ५८1१७४ ·सस्थाननिर्देशमनुकमकोशः मानिनो इतमानस्य मायति प्रमदा ३४०४५ | मार्ग देहि पदं (शा.प.५८९) १४११३ मीलकैरवलोचना मादिग्गज (शा.प.११३१) २१९।११ | मार्ग कर्दम (रा.प.९६३) २३४।१४५मुकुटे रोपितः (दि.२.७३) ११४४८१ मायद्वेतण्डगण्ड १२।१६६ / मागे पवृत्तिते (सक्ति.७१.२) ३५॥३२ / मुकुलितमति (किरात.१०.२७) ३४०२९ मायन्माता (शा.प.४०७२) ३६६।१२ | मानें भूरि (शा.प.७७६) २१३१६४ मुक्तं मौक्तिकदाम २९८२० माधनानि कृपणः ७२६४७ मार्जारी महिपो (दि.१.८७) १६३६४४९ मुक्तमूललयु (किरात.९.५) २९४१२४ माधवस्य मुरली २४६३६ / मार्कण्डमण्डलसमें १३३३९ मुकाः (सचि.९७.१९) ११७७९२ मा धावमा धाव ९२१५०/ मार्दवं सर्व (मा.५.१४९८) ३८९१५०० | मुचाः पतन्ति भूमी मापुर्य (वानर्यष्टक.१) १७९।१०३५/ मालतीकुमुमे २३८८० | मुकातारइयुगं २६१।१३१ माधुर्यसाराधरि २४३११८९ मालतीमुकुला २४३३२०९ मुचाफलैः कि ४०१२३ माधुरपि धुक्षा ३५॥१४ [ मालावईमनोज्ञ २५॥१८१ मुळामा नृकपाल (ग्रा.प.१०६) ११२९ मावीके विधुमण्डले १८३१६४ माला बालाम्युज ३५९४८४ | मुताभूपगमिन्दु(भोजप्र.२५१) ३२१२५ मानं मानिनि मुञ्च ( ति.२९) ३०६९ | मालिन्यमब्ज (कुव.१२४) ३१३६५३ | मुक्तावली स्मर २६६१३११ मानं मानिनि मुख ३०८1१० मालिन्यमवलम्वे ५५।६८ मुदा विद्रुमम (कुब,३७) २७२७६ मानमारपट्टना (शिशु.१०.२५) ३१५।२८ | मालिन्यं परिदृश्यते ३२५१६२ | मुक्ताहारगुणीभूय २४६।२४ मानम्दानमाना ३५८१५० मा वन (मा.५.१३७८) ३८९६५०४ मुताहारं न च २८६।१७ मानमुदहतः (म.सं.१४८) ३८५।३३८ मा वम संश ४११७ | मुकाहारलता (प्रवं.७१) ३५०1८२ मानव्याधि (ममर.१५७) ३०९।१० मासि मासि (शा.प.४८३) १५५।११५ / मुक्तिर्हि नाम परमः (मु.१४) मानामिवनम ३५११३१ मितं ददाति (मा.१२.५५९६) ३६११४ | मुक्त काश्चनझुण्डले ३४५४५४ मानिनीजन (दिरात.९.२६) २९९।२२ मितं मुट्ढे (मा.५.१०८८) ३८८१४४० मुकेषु रश्मिषु (म.शाकु.१.८) १४०३ ८०१८ १९३६ मानुप्वं वरवंश (स.२९४९) | मितमायुर्वयो (शा.१.४०९२) ३६४५ / मुर्यास्थति (अकि.२.७१) मानुष्ये सति (मसंगा.८) १८०१०५० मित्रं कलर (शा.प.४१२५) १५३।१७५ ( मुक्तोत्रः (सा.द.१०.४५) २६३६२१५ माने नेच्छति (मइट.७) मित्रं परिलज (वि.५.२५) ३८१११७८ | मुको मानपरिमहः (स.१६३५) ३०९।४ ७५१ मित्रं प्रीतिरसाय (दि.१.२१४) ८८1१९ / मुक्त्वानरः (विद्ध.या ३.२५) २५६४० माने म्लामिनि (म.सं.३०३)३४६१२५४ मिन खेच्छतया (नवरस.१११५८।१००९ मुर्ख जुम्भारम्भि ३२११११ मानोभत्स (शा.१.३५४७) १.९५ २०१६ मित्रसजनबन्धू (भोजप्र.१५६) १५३।१५ मुख तस्याः (शा.प.३४७२) मानो वा द (पंच.५.३) ३७८१४५ मिनहहः (२.२९९०) १५५५९२ | मुखं पदला (चाणक्य.७१) ४९०१५१६ मान्याता स (मोजप्र.१८) ३७४११०४ मित्रद्रोही (विक्रम.५७) १६४४५१९ । मुखं पाण्डुच्छायं (१.१०९६) २८६१९ मान्या एव हि ४५३१७ मित्रवान्सा (सव.२.८२) १६४१५२२ | मुखं प्रसन्न (दि.२.५९) ३७११ मा पुनस्तमभि (शिशु.१०.२१) ३१५।२४ मित्रसजन (शा.प.१४३८) ३७५२४ । मुख प्रियायाः मा योधि वैद्यकमयापि मिनाणि शत्रुन्ध (मदा.५.८) १५११३८१ | मुखं यदि किमिन्दु २७१९४० मा भूत्सजनयोगो ४८1१४९ मिनाण्येव हि (र.४.२०.१८) ३७४२५ मुखं वहति २६२।१६३ मा भूजन्म महामुळे (स.३१९९) ६८।८३ | मिनायें (पंच.१.३४६) ३७॥२६ मुखं विकसित (शा.प.३२७७) २५६३५ मा मैट नेते (शा.प.३९६२) ३६०३ | मिरे वापि (सपछि.६८.१४) २९६।१२ | मुखकमलक (Ag.७.४४) ३३४१०८ मामाकाग्रप्रणि (मप.२,४१) २९२४२५ मिथोऽर्धचन्द्र (कुमार.१६.४९१२१२४ | मुखकृतविस (भा.प.३८२६) ३३६।१९ मा मालति म्लायछि २३९४८३ मिय्यौपधैर्हन्त ४४.६ | मुखमात्रेण (सु.९९६) मामा ससाध्वयम ३०५।२३ मिलितमिहिर मायामयः प्रकृलेव (स.३३०) ५६१८३ १३०1११० मुसमिन्दुर्यया (सा.द.१०.१८) ३०५५ २५९९६ मायामीनतनोखनोत १७ मिश्रीभूने तन (शिव.१८.१८) १२९१६३ मुखविधुपरिश्तो मा याहीसपमा (२.१०४५) ३३०८ गानः मानपरः (करिना.६०) ३८६१३५८ | मुखसरोजरचं (गिरा.६.४८) ३४४॥३६ २६१११४१ मारमामुपमा (सा.द.१०.१३) २०६।११ | मीनयती नयना (रसर्ग.२०) २५३६ / मुखारविन्ददत्त २५९/०८ मारपन्या (ज.प.३३६५) २६९४२३) मीमांसाः कति २३६६ मारस मिग्रमनि २११२६ मीमांसको मही १०२१२४ (मुखेन गरल (कुव.१७१) मागरिधरामेम (काम्पालं.५.६)२०५१७ ) मीमांसा पठिता ४१४२ मुसेन चन्द्रका (सक्ति.५३.१७) २७०१२ १५/१५ २२६१०६ नुसेन नोदिर (श.स.२४९) मा रोधिरमेहि (शा.प.४०८) ६६२ | मीर्मासार्णवसोम मा nिture me131५०४ मीयता कयमभी निषष.५.३८) ६९१८ मुसेनकेन विध्यन्ति (स.३०५) ५३।१०५ ३०० ४३१२ मुखारविन्दोपरि ·४८ सुभापितरमभाण्डागारस्थपद्यानां मुखेन्दुच (सक्ति.५३.४६) ५६४।२६० / मूर्ख व्यसनिनं १४२॥३० / मृत्युर्मायति मूर्ध्नि मुखे यद्वैरस्यं (शा.प.१०५३) २४२।१८० मूर्खः खल्प (हि.३.१२५) ३९।१३ मृत्योविभेषि किं (सु.३२९५) ३७५।२३१ मुखे हारावाप्तिनय (शा.प.१२६२)११३१७ मूर्खचिहानि पडिति ३९।२ मृत्योर्वा (भा.१२.९९५२) ३८८४४३ मुखैरसौ (किरात,४.३६) ३४४।२८ मूर्खत्वं सुलभं (उद्भट.१) ४११६६ मृदुचरणतलाप्रदुः ३३४।१११ मुख्यमे १५९१२६३ मूर्खशिघ्योष (इ.चाणक्य.१.४) १५९१ मृदुनातिमुत्तेन (पंच.१.२९४) ९७११ मुग्धस्य कलिविजि २९६६ । मूर्खश्चिरा (इ.चाणक्य.४.६) ३८९।४७१ | मृदुपवनवि (विक्रमोर्व.४.२२) २८३११६६ मुग्धस्य ते वद (शा.प.३४३०) २८५।४७, मूर्खस्तु (दु.चाणक्य.३.७) ३८८१४४३ मृदुभिर्बहुभिः (द.२.५४) १५१३६० मुग्धा कान्तस्य (काम्या.२.१५५) ३२९।१ मूर्खा यत्र (वृ.चाणक्य.३.२१)३८१।१९. मृदुराईः (हरिवंश.११६८) ३८११५१ मुग्धा दुग्ध (सा.द.१०.३६) ३०३।१३६ | मूर्खागा (पंच.१.४४९) १६४१५१८ मृदुलक्नककान्ति ३१३१५७ मुग्धा खप्नस (शृगारति.१.५१) २५६५१ / मूर्खे नियोज्य (चाणक्य.८५) १४६।१७९ | मृदुलवलितमध्यं २५५९ मुग्धे कि (शा.प.३५५३) ३०८।२० | मूखों (वानर्यष्टक.५) १७११८२१ | मृदुव्यवहितं (शिशु.२.८५) १४४११८७ मुग्धे तवारिस (सु.२१२७) ३२०१३ | मूर्योऽपि मूर्ख ३९६ / मृदूनाखादूना (शा.प.१००५) २३८७६ मुग्धे दोर्लतिका (शा.प.३४१९) २८६।२३ / मूर्योऽशान्त (नवरत.६) १८०११०५४ , मृदोः परि (सु.२६९२) १४६६१६० मुग्धे धानुष्कता (सक्ति.७४.१०) ३१२।१ ) मूर्यो हि (मा.१.३०७७) ३९१३ | मृटवरसुख (हि.१.९२) ५॥१३५ मुग्धे प्रतार (शा.प.३३३२) २६४१२३५ | मूर्तिमन्तमिवरा (सु २०१६) ३१४१३ | मृद्वनि कठिनी (शा.प.३३३९)१६४।२४७ मुग्धे भानं न ते ३०१ मूर्धव्याधूयमान (सा.द.७.१६) १०।१५५ / मृष्टचन्दनवि (शिशु.१०.४४) ३२१११. मुग्धे मानिनि ३०४४६८ | मूर्धा कल्याण ११८११५ / मेखलीयति मेदिन्याः १२३१ मुग्धे मुग्ध (अमरु.७०) ३०८।२१ मूलं स्थूलमती(भामिनी.प्रा.३२)२३६।२२ | मेघाटोपैः स्खनित (मु.१७८९) ३४१।५६ मुग्धे भुच्च विषा (गु.८४) १५।२९, मूलं दोषस्य (किरात.११.२०)१६१।३६३ | भेघात्यये भवति २०२।८६ मुग्धे विधेहि (गीत.१०.१९.२)३०५।२२ | मूलं बालकवीरुधा (विद्ध.४.५) ३३६।२५ | मेघात्यये भवति २०२।७३ मुघन्तश्चापलरसं ४६५२ मूलं भुजंगैः (शा.प.१९९) २३१४६ | मेघात्यये भवति २०२१९. मुञ्चति मुञ्चति (कुव.४१) १२३३१९२ | मूलमृत्यापरि (हि.२.१३६) १४४॥२१३ | मेघा वर्षन्तु (मृच्छ.५.१६) २९८१ मुन्वद्भिर्मदवारि १३११११७ | मूलमेवादितः (भा.१.१५५७)३८१११९२ ) मेधैर्मेंदुरमम्बर (गीत.१.१.१) २३।१४१ २१२।२४ मूलादेव (शा.प.१०३७) २४१।१५० | मेघैयौम नवां (सु.१७७७) ३४३३१०६ मुण्डः पृच्छति २०४।११. मृगः प्रमील ११८०० मेघो भाति १०५।२२० मुण्डी जटी (शा.प.४१७३) ३७५४२३७, मृगत्रयं भाति १९०७१ मेदश्छेदकृशो (अ.शा.२.५) १४५।१०९ मुण्डो जटिलो (शा.प.४०३०) ३६४११९ मृगमदकर्परा (सु.४१५) ५८११८७ | मेदिन्यां विषमेषु १०८।२०७ मुदं विषादः (दि.३.११) १७४१९१० मृगमीनसज्ज (भर्त.स.३२) ५७.१३६ मेधावी (स.पाठोप.५५) १४४४६९. मुद्दाली धृत (भोजप्र.१४२) १८८१४२ | मृगशिशुश (दश रू.२.२९) २८९६५ / मेरुः स्थितो (शा.प.४०४९) ३६४.३० मुद्रीदालिसुशालितू १९३६९५ | मृगशिशुनयनाया १८२१४२ / मेर्दूरगतो हिमा १११।२६२ मुनिर्जयति (कुव १७१) २१४४२ | मृगसबन्धिनी २५९।६६ | मेरूरुकेसरमुदार (सु.५४) १८१२८ मुनेरपि (भा.१२.४१४२) १६५।५५४ मृगाः प्रियालट्ठ (कुमार.३.३१)३३१।२८ | मोमारामममादद्वे १८८३८ मुरारातिर्लक्ष्मी (शा.प.१०६०) २१५१९ | मृगाकोऽयं (शा.प.३६२७) ३.१।७८ मोहं रुणद्धि विमली ४२॥३ मुरारिपदभतिश्चेत्तदा ३६॥३९ । मृगा मृगः (पंच.१.३०५) १७२।०४० | मोहान्मया सु (अ.शाकु.७.२४)३०६।२० मुहुरनुपतता (किरात.१०.३३) ३३३१७८ | मृगेन्द्रं वा मृगारि (शा.प.९०१) २२६१२ मौव्येन विपदा (कविता.७६) ३८११५४. मुहुर्मुहुरवेक्षणं ३०६।३७ | मृगेभ्यो रक्ष्यते (शा.म.१०२) २२९४३ मौनं कालविलम्ब १५८१२४३ मुहुर्लक्ष्योगदा(मुद्रा.रा.५.३) १५२।४१४ मृगैनष्ट शशैलीन (शा.प.९०३) २२९।४मौनादस्वमित्व (सूक्ति.१.१०) ५.५२ मुहुर्व्यजनवीजनैः २८९०६६ मृणालव्यालवलया (शा.प.४६३२) १११४ | मौनान्मूकः (हि.२.२६) ९७१५ मुहूर्तमपि (इ.चाणक्य.११.१)१६९।२७६ मृतः प्राप्नोति (हि.२.१५९) १४१३१७ मौनी पादप्रहारे (शा.प.२८६) ८३ मूकः परापवादे १७२१८२५] मौने मौनी १७८1१००० मूकारब्धं कमपि ३६३।२० मृताना (पच.१.३३८) १४९।२९ मौख्यं सर्वापदा (सु.३१५७) ६६१६ मूकीभूय तमेव (सु.७२१) २२५।१४१ / मृतो दरिद्रः (विक्रमच.१५६)१६५।५२९ मौलिः स्वर्णफि (शा.प.११८८) २४५२ मूद जहीहि (मोहमुद्र.) ८३१११८७ मृत्पिण्डो जल (मनु.स.३०४) ८४० मौलिं मानविषि मूढे निरन्तरपयो २९८१६ } मृत्युः शरीर (शा.प.३८०) ७१।४ | मौलौ किं नु महेश मुच मुश्च सलिलं ४८1१२४ मृतस्य लिप्सा १३२॥३४.

·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः य मौलो केकिशिस २५।१८० यः स्तोकेना (पंच.२.१४८) १९५५३२, यत्प्रत्यग्रदलावनीकवल २३३०१५ मौली मन्दारदाम ३४॥६७ यः स्यात्केवललक्ष्य (गु.१९२) ३३. सरप्रदेषमुपनीय (नेपथ.५.४५) ६९११. मौली सन्मणयो (उद्भट.६३) २३५१६३ यः खभावो हि (हि.१.५८) 11 यात्प्रययाति (शिशु.१०.५१) ३१६९१ मीयसीमपि (शिशु.२.७४) ८४१६/य एवादिः स एवा १८५।१८ यत्र क्षिपामि दृशमन्य २७८१४५ प्रीयत्त्वा (शा.प.१००७) २३९४८७ | यक्षं विरहिणं कचि ३०३।१४० यत्र देशेऽथ (पंच.१.४४३) १६४५१६ नियमाणं (शा.प.४१६९) ३७३११९२ यच काममु (मा.१२.६५०३) ७६।१६ यत्र न फलितास्वरखो १६९७३४ म्लानस्य जीवकुसु(मालती.६.८)३१३१५२ | यचिन्तितं तदिह १७६१७१ यत्र न मदनवि (शा.प.३६६६) ३१४२ यच्छन्त्यं न (मा.५.११०७) १६६।६०२ मत्र नार्यस्तु(भा.१३.२८८८)३८९४९३ यं दृष्ट्वा मीनरूपं १११४ । यच्छचलमपि जल (पंच.२.७९) ७०।२६ | यत्र नास्ति दधिमन्यन ८५११ यं प्राक्प्रत्यगवा ३०२।११४ | यच्छति प्रतिमु (किरात.९.१४) २६६।६ यत्र पतत्यत्र (सा.द.१०.६२) २५११२६ यं मातापितरौ (म.२.२२७) १६१६१७ | यजमानेन कः खर्ग १९९।३२ यत्र यत्र चलते शनैः १६०1१०६ यं यं पोऽनु (भोजप्र.१३९)१४॥२०१ | यजातोऽति (सा.प.७५८) २१.३५ यत्र विद्वज्जनो नास्ति (हि.२.६१) ३८२ यं शैवाः समुपास (महा.ना.१.३)१५।२७ ( यजीवति क्षणमपि (पंच.१.२४) ९८१९ यत्र श्यामाकयी ९५११२९ यः कन्दुकैरिव ४।२५ यतःप्रभृति वे कान्त २९१४ यत्र सूकं (भा.५.३२९०) ३८८४४१ यः करोति (किरात.११.१९) १६१।३६ ) यतः सत्यं त (विष्णु-प्र.अ ९) १४३।३५ | यत्र त्री यत्र (पंच.५.६१) ३४९।१२ यः काकिनी (सु.२९११) १५११३७९ यत एवागतो (दृ.श.६६) १६९६६९७ यत्राकृतिस्तत्र गु(पंच.१.२०८)२७८३१ यः कुन्तपाणिरिह ५४८९९१ यती व्रती चापि १७४।८८२ | यत्रासण्डलदन्तिद १४.१२० यः कुर्यात्सचि (दि.२.१३०) १४७।२११ | यतो गजैविना (शा.प.१५६०) १४३१३६ | यत्रात्मीयो जनो -१५०।३३३ यः कुलाभिन (दि.१.१३०) १४५११६ यतो यतः पदचर ३४५।५१ यत्रानुलिखि (का.प्र.७.२७३) २१८०६२ यः कृत्वा सुकृ (पंच.१.९३) १४९।२७५ यतो यतोऽना (शा.प.३३७५) २५०।२८ । यत्राने के क्व (मर्तृ.सं.१७१) ३७४।१९९ या कृष्णा कुछ (ग.५.८६४) २२६१६५ यत्कण्ठे गरलं (श.प.५०२) १८२५० यत्रापि कुत्रापि २२११४ यः कोटिहोमानल १३५।१३ । यत्करोत्सरति प्लेशं (गुणरस.२) १३ ) यत्राभ्यागतदानमान ६३४० यः कौमारहरः (सा.द.१.२) ३५३४२ यत्कर्म कुर्व (मनु.४.१६१) १६६१९ / यत्रायुद्ध ध्रुव (दि.२.१७०) १४।२१८ यः पठविलिसति १७.१७६० | यत्कस्यामपि (नैषध.१२.८१) ११०११४३ ) यत्रार्जवेन लघिमा १६७३८ यः परस्य विषम १७११८१२ यत्कीर्तिः कापि गङ्गा १३८८८ यत्रास्ति लक्ष्मीविन . १७३८७ यः पित्रा (मार्क.पु.२१.९५) ३८५।३२६ याकीर्तिर्वलयं भुवः १३५६५ । यत्रकं श्रुतमक्षर ३६९८१ यः पीयूषसहो (रा.प.११६४) २४५।१२ यती धवलीकृतं १०७१७९ यत्रैवा लहरीच (कुब.१७१) २५२१५६ यः पूतनामारणलब्ध २३१९८ यत्कोधनो(मा.१२.११११८)३०९३५०५ / यत्रोदकं (इ.चाणक्य.७.१३) ३८४४४४ यः ला कुरु (पंच.४.६४) १६५।५४४ ( यरक्षान्तिः (शान्तिश.३.१२) ३७०।९० यत्संग्रहो (राज.त.६.२२७) ३८८४५१ यः पृष्ठं युधि (नैपध.१२.९७)१०८।१९२ | यत्खलु सलमुखहु ५॥१४३ | यसकाशान (पंच.२.१००) १४९।२८. याप्रशंसति नरो ७.३३ यतादृशेषु साठेपुन २१२।४२ | यसत्यव्रतभङ्गभी (वणी.१.२४) ३६६०५ या मागासीदभि ३१३१५८ यत्तालीदलपा (विद्ध.शा.२.१५)२८६।२६ / यत्सद्गुणोऽपि (घा.५.११९८) २४८१७४ या प्राणयेत्मुच (म.सं.२७९)५०।१९२) यत्तीर्यान्यु मुसाम्बुजा २७२।६९ यत्सारखतवैभनं गुरु(मोनप्र.९५)३१६३ या शौर्यावधिरे (शा.प.९१५) २३ ११४६ यत्तु (क्यमं.नी.११.३९) ३९.१५१४ । यस्मृत्वैव पर यान्ति (स.३४०५६।९. यः श्रीप (म.राघव.७.६२) ३०२।१०४ । यवनेनसमान(चति,२.३९/२९२।३० यया काठ (मा.१२.१३३८) १६६।५८५ या सैतापमपाक (शा.प.८०९) २१११३१ । यनादन्विष्य का प्राया १९९१२५/ यथा खनन्ख (मनु.२.२१८) १६७६१६ यः संमानं समा (पंच.२.२२) १४९१३०४ | यन्नादपि कः (पंच.१.४४१) २२६।१७० यया खरश्चन्दन (स.१.१३)३८८४५४ या सत्पदस्थमिद (३.१९१) ३०२३ । यनोत्यापन (शा.५.४०५६) ३६५६५० यया गणपतिः थान्त (स.१५४) ५६।१४ यः सर्वका (राज.त.४.५२९) ३८८४४७ । यसरेहलक्ष्म ३०९११५ | यथा गौर्दुह्य (का.नी ५.८४) १४९।२९४१ यः सघर्ज कमल २६२।१७७ | यत्तग्रमादित्सुनिषष.२३.११५)३९२॥३५ | यथा प्रामान्त(र.२.१०८.५.६)३७७१३१ यः सिन्धी फेनराशि ३२३४] यत्पदमः समभवत्कुषु २१२९४३ | यथा चतुर्भिः (इ.चा.५.२) १७५१९१४ यः सुन्दरवनिता ९२१५८ यत्पादाः शिर (शा.प.७४७) २०९।१६ यथा चित्त तथा (विक्रम.२५२) ४६३६ यः एशिस्थितिसंहवीवि १११५ यत्पीयूपमयूखमालि ३०२।११३ | यथा छायातपो (पंच.२.१३६)३ यः सैन्ये स्मर (श.प.३०२१) ३२४॥४५ / यत्पूर्व पवना (शा.प.११७२) २४६॥३१, यया तथापि यः पूज्यो (स.१९) . १६

·.
सुभाषितरत्नभाण्डागीरस्यपद्याना
यथा तैलक्ष (भा.१३.३३८) ३८८।४५९ | यदोशुक्लान्त (शा.प.५९५) २०११४ | यदि रामा (पृ.चाणक्य.१७.११) र
यथा दोषो विमात्यस्य (इ.स.४) ५५।७४ | यदय॑ते परिले (शा.प.३७८) ७१२ | यदि वै मनसि
१०४९२
यथा धेनुसहस्रेषु (पंच.२.१३२) ९१।१२, यदवधि वि (मामिनी.शृ.वि.६०) २५५१७ यदि सत्सङ्गानिरतो (स.४६१) ८४१५
यथा नयति कै (शा.प.२०६१) १८८३७ यदवधि विकृद्ध ३५२।१७ | यदि सन्ति गुणाः (कुच.५१)
यथर परोपकारेषु ५६।१०७ यदशक्यं न त (हि.१.९०) १६३१४५० / यदि समर (वणी.३.६) १५२१४०२
यथा प्रभुकृता (हि.३.८८) १४८१२३६ | यदसेवनीयमसता ३११२२ | यदि स्मरामि (शा.प.३४६२) २७१५
यथा वी विना(मा.१३.३०१७३७७१३५) यदस्माभि (शा.प.४१२८) ३७३३१७८ | यदि स्याच्छीत (पंच.१.२८७) ३४९३५
यथा बीजा (शा.प.१२९२) १४५।१२४ | यदस्य यात्रासु घलो (नैषध.१.६)१२५।६ | यदि स्यात्पाव (पंच.३.१९३) ३४ा
यथामिषं ज (स्कोद.नागर.१८५) ६४९) यदा किंचितोऽहं (मत.सं.५) ४१।५८) यदि स्यान्म (सा.द.१०.४७) २५९०७२
यथा मृत्पिण्डतः (पद्म भूमि.८१) ८२१८ यदा तु भाग्य (मृच्छ.१.५३) ६४ | यदीच्छसि (शा.प.१४२६) १५८०२१.
मथायथं ताः (किरात.८.२) ३३४।१२०, यदा वं चन्द्रो (शा.प.३५६४) ३०९।३ / यदीयबलमालोक्य २८३४
यथा यथा भोज (मोजम.७६) १११८७ | यदानतोऽयदान २०६।१३ | यदुपात्तं (मार्क.पु.२.१.१३) ३८५।३३२
• यथा यथायं वल
२५८१३२/ यदा न योगो ३८९४४८० यदेकः कासार रच २९२।११
यथा यथा विश (शा.प.३२७०) २५४।१ | यदा पूर्व ना (शान्तिश.२.६)३७६३५० | यदेकसिन्वर्षे
२४०1११७
यथा यथास्याः (शा.प.३ २८५) २५५।१७ यदा प्रकृत्यैव (शान्तिश.२.४) ३२१३ | यदेतचन्दान्त (भोजप्र.२३३) २०५८
यथा यथैव स्नेहे (शा.प.३७२) ५४।२२) यदालोके सूक्ष्म (अ.शाकु.१.९) १४०१४ | यदेतत्कामिन्याः(शा.प.४१७०) २४१।३५
यथा यूनस्तद' (नैषध.२२.१५०) ३११३९ यदा वि (किरात्त.१४.२४) १७४९.४ यदेतनेत्राम्भः (शा.प.१४०१) ५९:२३४
यथा रन्ध्र व्योम्न (कुव.१७१) ३४२१८७ यदा विनाश (र.३.६२.३०) ३८३६२४३ , यदेतत्खच्छन्दं (महूँ.३.५१) ३६०४६
यथा विहंगास्वरुमा १७४८८१ | यदा विनाशो (र.३.६२.२०)३८८१४५६ यदेते साधूना (शान्तिश.३.२३) ७२१५५
यथा घृष्टिः समुवेषु ५५ ७१ यदा शरीरस्य शरी(शाकुं,९४)३८९।४६८ | यदैव भर्ता (शा.प.४९५) १६६६.४
यथा शरीरं किल (स.५२६) ७०१३४ यदासीदज्ञान (भ.सं.६) ३७५१२४६ | यद्न्धद्विपदानवा १३०६६
यथा शरीर (कथास.२२.४०)३८२।२२८/ यदासौ दु (शान्तिश.१.२२) ३६८४८ | यद्गम्यं गुरुगोर (अमर.१५९) ३०६५
यथा सत्प्रसव
१९५।४। यदि कुप्यसि ना (मृच्छ.५.३४) ३०८१५ | यद्गुणैप्रथितैः
१३४४
यथा हि पुरुषः(स.पाठोप.५६)३८२।२२९ , यदि क्षुण्णं पूर्व ११९४१२४ / यद्ददाति यदनाति (भोजप्र.१३) ६सार
यथा हि (याश.३.१६२) ३८२।२३२. यदि गन्तासि
३५४।७२ | यद्ददासि विशिष्टे (हि.१.१६९) ६॥
यथा हि मलिनैर्वन (पच.४.३०) ८४९ यदि गर्जति (मृच्छ.९.३२) २९०।९ यदुर्गामटवीमट
६११
यथा हि शृश (भा.१२.९९२०) ७६।२० | यदि तव हृदयं (भोजप्र.४९) १५१।३७२ | यात्रा निजभाल (म.सं.५६) १२९६
यया स्येकेन चक्रेण याच.१.३५१) ८२।७) यदि त्रिलोकी (नैषध.३.४०) १०४।१०३ | यहाहू व (म.रापन.३.२६) १०९४२२१
यथेयं वाग्देवी (शा.प.९८२)
३५।२२ | यदिदमगणयित्वा ३०६।३२ | यद्विम्बमम्बरमणि
२७
ययोदयगिरौ द्रव्यं (हि.प्र.४६) ८५११३यदि दहत्यन (आनन्द.देवीश.) ५०।१९० , यदीजानि च
१२१११५७
यथोक्षिः पिय (कुव.९८) ३३९४११५ | यदि न स्थान (पंच.४.५१) १४५।१२६ | यद्भग्नं धनुरीश्वरस्य
१४११३
यदक्षिभूलतापा (शा.प.४०५९) ३६४।५/ यदि नाम कुले (१.३१५८) ६६।१७ | यद्भर्तुः कुरुते नैषध.१२.९२)११०।२४५
यदचेतनोऽपि (भर्तृ.सं.६५) ७९१५ | यदि नाम दैव (भर्तृ.सं.३०७) २२१।९ | यडूलते तरलिते
यदधोऽधः (हि.१.२५७) v१॥10 यदिन्दोरन्वेति
५११२३५) यद्यत्परवशं कर्म (म.४.१५९)१६४६२.
यदन्तस्तन्न जि (पंच.४.५३) ३४९।२५ | यदिन्दोर्लक्ष्मीस्ते
२९१।१५ / यद्यदिष्टतम तत्तदे
यदपथ्यबता
१६६०५५८ यदि परगुणा (दश.रू.४.१५) ६१।२५६ यद्यदेव रुपे (शिशु.१०.७९) ३१९१२२
यदपि कटकयात्रा
११६६५ यदि प्रभुरुदारधीः ३३॥४८ यद्यदेव हि वान्छेहि.१.१९११६३४६४ .
९२१६९ | यदि प्रसादीकु (नैषध.७.४३) २६१२१० यद्यध्वनीनं चिर
यदपि मेकगणेन
२२३१७५ यदि प्राणा एवं
२९२।१८ | यद्यपि क्षितिपा(इनु.११.१९)१४९९४
यदपि रविमहोत्सवे ३५५।१ | यदि प्रियावियो (शा.प.३४४९) २७१ यद्यपि खदिरारण्ये
थदभावि न (मर्तृ.सं.६६६) १६२।४२९ , यदि प्रिये वेरिस तव ३०५।१५) यद्यपि च देषयो
यदमरशतैः सिन्धो २६२॥१९४ | यदि भवति दै (पंच.१.१९९) ३५२।१६ यद्यपि चन्दन (भई.सं.६७१) २३४१
पदमी दश (शा.प.२४४) ४८।११५ यदि भवति (पंच.१.१९३) ७२।३३ यद्यपि चातकप (चातक.८) २२६१५१
यदम्युकणमादा (शा.प.७८९) २१११६ | यदि मत्तोऽसि (शा.प.९३६) १३११६२ | यद्यपि तरणेः कि
२०८४.
५६१११
पदपि जन्म पभूव
२४.१११४
२३८१६५
२२९/११
२२९॥२३॥

·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः ६१ यद्यपि सन्ति बहू यद्यपि दिशि (म.प.११२१) २३९९९ | यमो वैवस्वतः (मा.१.३०१८) ३७७९ , यस्मिन्सष्टे (पृ.चागस्य.९.१) १५११ यद्यपि देवालब्धा २४३५८ / यममिव करतदं ९५८ यस्मिन्वं समु (शा.प.३६३) ५॥१५ यद्यपि न म (मत.सं.६७२) २४१।१३७ / यमाश्रित्य न (पंच.१.५२) १४८४२६० / यस्मिन्वस्तु (सा.प.४१०१) ३७५२३६ यद्यपि बद्धः स (रा.प.१०७८) २१५१७ | ययोरारोपित (सा.द.१०.८०) १०२६४१/ यस्मिन्विश्वं ३६९६१ यद्यपि बहुगुणग (शा.प.१४९) २२०१५ , ययोरेव समं (पंच१.३०४) १४१४९१ यस्मिन्येशति २३५३ यद्यपि यहु नापीपे तथा ४२।२ | यवनीनयनाम्यु २२११यस्मै ददाति (शा.प.१९०६) २३५११६२ यद्यपि भ्रात(मा.१२.५०६४)३८५६३५६ / यवनैरवनिः कान्ता ९८1१ | यस्य स न (मा.५.९९३) ३८९५ यद्यपि स्टति (मर्तृ.स.६७४) २३९।१७ यशःकरणधोरणी १०६।१७१. यस्य क्षेत्र (पंच.१.२२९) १६२१४१५ यद्यपि शिरोऽथि (शा.प.१७५६) २१०९ यशःपटोऽयमहतो १२३११ यस्य क्षोगिपठे १२६०४२ यशः पदाहट (नैषध.७.१०७) २७०।२६ | यस्य चाप्रिय (शा.प.१४२८) १५३१७ २१२।२२ यद्यपि सच्छ (शा.प.२०७९) २१५।२ | यशःपूर (प्र.राषत.७.९२) १०६।१६५ / यस्य चि(पृ.चाणक्य.१५.११३८८४६५ यद्यप्यानतरोरमु यशःशशा ११८५१०३ | यस्य चेतसि (कुमार.६.१८) १०२४३ २२४|११२ यद्यप्युवेर्वि (काम.नी.५.२७) ३७७१७ यशःसौरभ्य (भामिनी.पा.८०) ५५।६१ यस्य जिला ३४९६५५ यद्रात्रौ रहसि (अमरु.१५०) ३२८११८ यशःस्तोमानुचे १०६।१५७ | यस्य जीवन्ति ९७१ यशचन्द्ररुद्य १०६।१६. यस्य त्वया व्रण (शाकुं.४.१३) ३६२१२६ यदक मु (शान्ति.१.१४) २३३११९ यशस्करे (शा.प.१४०६) १७५।९२० यस्स द्वारि सदा १८४/७१ यधनाहितमति (धन्या.उ.३) ५०।२०६ | यशोदयामण्डि (श.५.१२३१) १०४।९७ | यस्य न ज्ञायते (पंच.२.६३) १६५।५२७ यद्दन्ति चपले ६३१२२ यशोधननिधे ३५।२३ यस्य न ज्ञायते (पंच.४.२०) १६१६४७ यद्वदहल्याहे (मृच्छ.५.३०) २९८1८ यशोऽधि (किरात.३.४०) १७२१८३२ | यस्य न सविधे (सा.द.१०.७) २५१।२५ यवद्धनमसिंह च १४३३३७ यशो यस्माद्भस्सी ८३३ / यस्य नास्ति विवे (मा.२.१९४५) ३९४८ यद्वग्नयोदधिसम ३६९/७० यश्चत्वारि शतानि ३५।१८ | यस्य नास्ति स्वयं (दि.३.११९) ३९.१ यतास्मानं सकलव ३६९।६७ यस निम्ब (कुव.४३) २४१११५६ | यस्य पुत्रो न ये यद्विस्मयस्तिमि (मालती.१.२२)२७९।४८ यद्वीक्ष्यते खलानां १५१२०१ | यस्य पुत्रो (प्रसंगाम.१४) ३८४९८ यश्च मूढतमो ५४१४२ यस्तीर्थाना २११९२ | यस्य प्रसाद पमा (मनु.७.११) -१४२१९ यदीचीभिः स्पृशसि २१६१२२ यदीर्य कूर्म (सा.द.६.१८६) १०३९ | यस्तु कृच्छ (मा.१.४५५७) ३९०।५१२ | यस्य भार्या विरू(गरुड.पूर्व १०८३५१ यस्तु शहो (मा.३.१४००५) ३८०।१२४ | यस्य भार्या (मा.१२.५५०९)३८९५०२ यन्त्रद्रावितके (विस शा.३.१४)३०३।१३५ ९८२ | यस्य भार्या शुचि ३५०11 यनाकृष्टसुवर्णसू (शा.प.१५४) ३१४६ | यस्तोपं न २२२३६३ | यस्य मित्राणि मित्रा (का.प्र.४.३०) ९४ार पत्र माति (शा.प.३३४२) २६४१२४९ , यस्माच येन च (पंच.२०२०) ९२०७१ यस्य मिनेग संमाषा (हि.१.३९) ८८ार यममं सरलं (पंच.२.१८८) ३७७१५ | यस्मादथि (श.प.१०४१) २४१११५९ | यस्य यस्य हि (पच.१.७४) १६३४४८ यभवे भाजने (हि.प्र.) ३७११६ | यस्मादाक्रामतो २०१६७. यस्य वककुइरे २९1१६ यशादतस्त्वमलिना २३८१६९ | यस्मादासीत्कुमारः यस्य वनमगे (धा.प.१०९९) २१८१६४ यमाव्यप्रमिघूर्णमान ६।७२ | यस्माद्विश्वमुदेवि १।१४। यस पटी चतुर्थी ३५९४१०१ | यस्मिनीवति जीव (म.सं.६८०) ९८१६ | यस्य वी तस्य यन्नानः प्रथमाक्षरे १११२८ | यस्मिजीवति (विक्रमच.४) २२९१३ | यस्य नेहो (इ.चा.१३.६) ३९०१५१९ यनिम्नन्द (राज.त.४.३०८) ३७७१८ | यसिन्कुले यः (पंच.१.३१४) १७१८९१ | यस्य स्त्रीषु (प्रसंगाम.१३.) ३९०१५२१ पन्निमित भवे (रा.प.१४६१) ३७यस्मिन्कृत्यं (पंच.१.९४) १४९२७४ यस्यां महत्त्व २२०१२ यन्मसिभितमि २६२११९२ | यस्मिन्खड्ने (शा.प.४६६०) १४३१५९ यस्यां मौलि 1०1१५३ यन्मध्यदेशा (कुव.९७) ३१२।१५/ यस्सिन्देशे (पंच.२.८३) १५५।८८ | यस्यां यस्यामव (मा.११.०८)३८८४६२ पन्मध्ये यच (शा.प.४१२१) ३७२।१५० यस्मिन्नु २३४.१३३ | यस्यां स केस (शा.प.१२१३) २१५-१६ पन्ममोरयशतैर (शा.प.४५३) १६ यस्मिन्नेवाधि (संच.१.२६६) १४६१६२ | यस्याः संगम (ग.५.८३०) २२४११०२ ५।५३ | यस्याः संमृत २३४.१३७ मन्माता विष्णु पन्मुकामण (शा.प.१९१२) २११६१ यलिन्यया ब(मा.५.१३४०)३८९४७३ | यस्याकर्य वचः(भा.प.८४६) २२८१२२. यमा प्रतिमही १५६५ १०६।१७२ | यलिन्यदा पुष्क (माग.४.६) ३८९४८९ । यस्साग्निः ग्रेप यस्तु संचरते १४।१० यसाचापि समा ९५।१३. यस्मिन्युदुदसंक ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्यपद्याना . यस्याद्रिद्वितयं १३॥४५ / याते मय्य (भामिनी.प्रा.१५) २१९।१३ यावदृष्टिमंगाक्षीणां (पूर्वश.८४) २५१११२ यस्याअनश्याम १३५॥१२ यातेयं रजनी २११।४१ यावद्यावत्कुच (शा.प.३३१६)२६१।१५८ यत्यात्मबुद्धिः (मा.११.७८) ३८४४३०३ | याते यात २२८१२०१ | यावद्यान २८९५१ यस्यादी बज (शा.प.९६८) २३५।१४९ / यातोऽस्मि पद्म (रत्ना.३.६) २९५.५० | यावन्तः कुरुते (शा.प.४१३९) ३६५८ यस्यास्तिस्य मित्राणि (पंच.१.३) ६५६ | यात्येकतोऽस्त (अ.शाकुं.४.१) ३२३।११ | यावन्नीरनिधेः ३२१२३ यस्यालीयत १७१२ ] यात्रामङ्गल (शा.प.३४३७) २८४।३२ याविपत्तिर्धना ७१।२६ यस्यावन्ध्यरुपः (शा.प.९१६) २३१।४५ / यात्रासु यस्य १२५।४ | यासां कटा (शा.प.३२९९) २६०।१०. यस्याश्चोरश्चिकुर ३१६८ या दक्षिणा २८८१५ ] यासां नाम्नापि (पंच.४.३५) २५१।११ यस्यासीनव (शा.प.९५५) २३४।१३५ याहरजानासि १६.१३ | यासां सत्यपि (सा.द.३.१०) २५२०५३ यस्यास्ति वित्तं स नरः (भर्तृ.सं.५१) ६४०९ ) यादृशि ताशि ६५/११ या सा जग यस्याहुरागमविदः ४३५ यानि मिथ्या (शा.प.१३११) १४५।१३२ | या साधूंध ९३३९७ यस्येषवः १०४३१०१ | यानेन तन्व्या (नैषध.७.१०२) २६९।४१५ | या साधूनिव ३२५ यस्योच्छिन्ना १२२११८८ यान्ति न्याय १५५/८५ यासामचल २५११९ यस्योदये गुरु २१२६४९ | यान्ती गुरु (मामिनी.शृं.वि.५४) २६०१९७ | या सृष्टिः स्रष्टुराया (अ.शाकुं.१.१) ४९९ यस्योदये नैव २१०११९ यान्त्याः सरः २७९१५५) यास्यति जलधर (भर्तृ.सं.६८) २१८११ यस्योद्यद्वाणबाहु (सु.५१) १६।४३ यान्या मुहु (मालवी.१.३२.) २७८१५१ यास्यति सजन (पंच.१.२२४) ३३।२६ यस्योद्यदुन ११५.३० या पाणिग्रह १८६१५ | यास्यत्सद्य शक (म.शाकुं.४.५) ३६२।३० यस्योपवीत ११।१६३ | या प्रकृत्यैव चपला (हि.२.२४) ९६ यास्यामीति (शा.प.३४३५) २८४॥३१ यो कान्ति २४७।६५ या विम्वौष्ठरुचिः (शा.प.३३९६) ३३०१२ ) या खसमनि पद्मे (शा.प.४७१) ६२१ यां दृष्ट्वा यमुना २४।१६१ या भार्या दुष्ट (पंच.४.१५१) ३४८५२४ | या हि शश्वद्ध ३४९।४५ यां यां प्रियः (शिशु.३.१३) २७३१२ याभिरनगः २५०1८ | युक्तं मध्ये २६६१३१२ याः पश्यन्ति प्रियं (मर्तृ.६८९) २८३१३ | यामस्ते शिव २१५।१५ | युकं सया (सु.४४०) ६.१२४२ या कटाक्षच्छटा १९४॥३८ २१०।१२ युक्तः प्रमा (किरात.११.२९) १६१।३७२ या कथंचन (शिशु.१०.१०) ३१५।२१ | या माताममता २०५।४ युक्तमुक्त (स्काद.काशी.१) १५९।२९२ या कपति निज ८४८ | यामि न यामीति धवे (कुव.४२) ३२९।४ | युक्तियुक्तं प्रगृह्णी (शा.प.४५२) १५३।२५ या कामिनी सा ३४०१२ | यामिन्येषा बह (शृगारति.१३) ३५४१७९ युक्तोऽसि २३५/१६५ या कुन्देन्दुतुषार ३।१३ | यामि प्रेयसि ३२९१९ | युक्त्या परो १५०३५७ या केलिच्युत ३६३१४०/ यामि विधाव १८८४५/ युगपरखगण्ड २/१४ या गम्याः (किरात.११.२२) १६१।३६५ : यामीति प्रिय (शा.प.३३८७) ३२९।२ | युगपद्विकास (शिशु.९.४१) ३००६६ याचकवीरो ७३।२१ यामीत्यप्रिय ३२९।२० युगान्तकालप्रति (शिशु.१.२३) ३६३१५ याचते कार्यकाले यः (हि.२.३१) ८८1८ | यामीयुक्त ३२९।१४ | युगान्ते (व.चाणक्य.१३.२११३८९।४७५ यावना हि पुरुषस्य (प्रसंगा.१७) ७३।१७ | या राका (गुणरत्न.१०) १७८०१०१७ युद्धं च (चाणक्य.७२) या चन्द्रस्य २९०1८१ या लाक्षा ११११२६१ युद्धकालेऽप्रगो (पंच.१.५८) १४८॥३६० याचमानजन (नैपष.५.६८) ७२।४६ या लोमा ६१।२६०, युद्धा वाभि (नैषध.१२.४८) ११०।१३९, याचितो यः (मोजप्र.७१) ७०४ यावकरसाई (का.प्र.७.१४५) ३१११ | युधिष्ठिरः कस्य यानापदं (सु.२७४) ५०।२९२ यावनके नाज (शि.१८.२६) १९९।६९ युधिष्ठिरोऽसि (शा.प.१२२८) १०२०१६ यानाशून्यम (शातिश.१.१३) ३७०।९२ [ यावच्छकलितो २०१९ | युध्यन्ति 1१६६४३ या जयश्रीमनो (सा.द.७.९) २७४११४ | यावजीवं १५४१८६ | युध्यन्ते पक्षिपश यात यौवन (भ.सं.६८३) ३७४।२०५ | यावत्तिष्ठति २१३।६२ / युष्मत्प्रौढतर यातस्यास्त्र ३०२।९९ यावत्त्वां न २४४॥२२६ / युष्मदोर्दण्ड याताः किं न मिल (अमरु.१०) २८०।९० यावत्पौलस्त्य (नैषध.१२.४७) १३८५८२ | युप्मद्वाजि याता यान्ति च या (शा.प.१५०) ३०.३ १ यावफलो (शा.प.१०२३) २३९।११० युष्माकमम्बर (भछट.१) पातास्ते रससार (रा.१७८) ४१७६ | यावत्स्वस्थ (भर्तृ.सं.१८६) १६११३६१ | यूथान्यप्रे यातीतः पान्य (शा.प.१२७१) १३३१४२) यावखस्थमिदं (मर्नु.१९४) १७८1१००७) यूथि यथो या महेश १६२।४०३ volc १३४॥२० १३१।१२५ १२५/११ २०१८ २१३॥ २३८१४८ .

·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः यूनां मोह यूना येन ये कायस्थ धूनां धैर्य २६८१३६८ | ये बालभारा (विक्रम.१२३) ३८४२९४/ यो धत्ते शेष १८१२२ २६५।२९४ ये वाहवो न युधि (दश.४.१) १५२४०८) यो धर्म (एम.सटि.२२४) २८९९. २३१४. येऽमिज्ञाः २४०।१२२ यौधेरेव १२७३२. ये कन्द (का.प्र.१०.५४७) १३२।१६ / ये मबन्ति (महा.ना.७.१९) ११९११३३, यो धुवानि परि (गरुड.१०८) १६२३९४ ९९१८ | ये मुष्णन्ति ९९२१/ यो न ददाति न (शा.प.१८७) ६६ ये कुण्ठीकृत (शा.प.३७२६) ३२४४६ | ये ये सजनमेक (एंगारवि.५) ३१४१७१ यो न वेति १४८।२५६ ये के विचित्र ४०1४९ / ये लब्धाश्रय ११११२५३ | यो न संचरते ९८१ ये गृहन्ति (शा.प.१९०९) २११६० | येवर्षन्ते धनपति (भ.स.१७४) ९७४१० यो नान्मने न च (पंच.१.११) ९८११. ये च प्राहुर्दुरा (संच.१.४०) १४८१२५० | ये वर्धिताः (विक्रमच.२५९) २२१११९ यो ना यु(मा.१२.११००८) ३९२१५९६ ये च मूढ (भा.१२.७५९) ३९११५७९ | येयर्षिताः करि(विक्रमच.२५७) २१३६८१ यो नानापुति (रान उ.३.२१८३७८३ ये जाते व्यसने (शा.प.२४८) ५२।२५६ | ये शान्त १७३०८६२/ यो नान्ना १३४१२२ ये जायादि (पंच.१.३९) १४८०२४९/ये शिरसा २४७५०/ योऽनाहूनः सम (पंच.१.९०) १४.९० ये जात्या लघवः (मछद.६०) २१४।१०। ये श्रमं हर्तुमी (स.३४३) ५६८६ यो नोद्धतं (मा.५.१०८१) ३९१५८८ येऽणुत्वं १११३२५२ येणाकण्ठ (का.प्र.१०.४८४) ११२३३ योऽन्यया सं (मनु.४.१५.) ३७७३६ ये तावत्सगुणो (स.१६४) ४१७५ | येषां कोमल (म.राधा.१.१८) ३४६० योऽभ्यथितः (मा.५.१५३२)३९११५६८ ये लेनममि (मा.१.८४०५) ३९०१५०८ येषां दोर्यल (का.प्र.४.१०४) ११०।२३१ योऽमितं पुरुते (पंच.२.१३) १६५/५२४ येदीनेषु दयालवः(शा.प.२२८)५३३२६४ | येषां न विद्या न (मत स ६.७) ४०।३२ यो मे गर्भगतस्यापि (शा.प.१२) ७५५४ ये दोलाकेलि (शा.प.३८१६) ३३५।१३० येषां निमेपो (शा.प.४१११) ३७२।१४६ यो मोहान्मन्यते(संच.१.१५०) ३४१३ येन ध्वस (वन्या.२.२५) यो यः शनं (वी.३.३३) २६४१६ १९२१८९ | येषां प्राणिवघः (गु.३६७) ५६४९९ येन पाषाण (मु.८९५) ७९.१३ येषां बलमया (मर्नु.सं.६९८) ३६९१७७ | यो या सतत (चा.नी.४२) ३९११५७७ यो यत्र चल(भा.१.३३२४१४६।१४५ येन मिन (भामिनी.पा.४९) २३०१२४ येषां श्री (इ.चाणक्य.१२.५) ३७६।२६३ | यो यमर्थ प्राय (ग्रा.प.१४३६) १५३।१३ येन यनैव भोचव्यं (म.सं.१९२) ६१३३ येवामन्यकल ६३।४१] यो यन प्रतिवदः (द.१.१३०) १४८।२४१ येन शुश्रीकुना (हि.१.१८३) १६३६४६१ येपु येषु दृढ़ (या.प.४१२०) ३७२।१४१ यो रकतामठित २४७ येन वा विनिहत्य (शा.प.४०८३) ३६६१६ येसंतोषमुराप्रबुद्ध (म.स.३१४) २१५।५] यो रामो निज २१८२ येनाकारि १८७४१० ये संसत्सु विवादिनः (शा.प.२०६) ४१६४ | योऽयंकामस्य(मा.५.४१४६) ३९२६६२३ येनारि २४६२९ ये सूक्तीन्दुकला (शा.प.१४३) ८५११६] यो व्योमा १९२९. येनाकारि मृणाल (नीतिप्र.३) ९५।१२२ ये ह्याहवेयु १५०१३४ योपितः पति (शिशु.१०.८५) ३२111" यैः कारुण्यपरि (मु.३२००) येनारमा पण्यता (इ.स.५५) १६८१६९३ ६८०४/ योपिदुदत (किरात.९.६८) ३१६६० यैः प्राणापइतिः ३६६८ योषिद्धिरण्या (माग.११.८) ३८९८२ येनानन्दमये (शा.प.८४४) २२५।१४२ येईष्टोऽति १११।२५१ योऽसत्सर (का.प्र.९.३०६) १०२१४८ येनानर्गलकाल (शा.प.९०८) २३०४१ यातूलो (स.३२१) ५१।१३२/ यो दि दिष्टम(मा.३.१२१५)३९२१६०५ येनामन्दमरन्दे (भामिनी.प्रा.९) २२२१५२ येनामोदिनि (श.प.८३७) २२४।१०५ | यस्त्वं गुणगा. (मानिनी.पा.१९)२३॥ यो हि (मा.१२.११३४१) ३९२।६१५ यो गङ्गामतर ६८७-यौ तौ ग्रहकमाल (रा.प.११११ १४८ येनास्य (का.प्र.१०.४४४) २११४५ योगीन्दछन्द ३६४६ यौवनं जरया (म.३१४३) ७६.१५ येनाहकार (पंच.१०.४४४) १६४५१५ ४८११४० यौवनं धन (.:.१०) १५९।२६२ येनैवाम्परखण्डेन (मन.सं.३१३) ६५।५ योग्यतयैव (इ.२३९) ३४१४६ येनोत्याध्य १५॥२८. योग्यस्य जिन (शिशु.८.३३) ३३९॥१.२ यौवने वर्त येनोत्पलानि २७१।३३ योजनानां सह ८२१११ येनोन्मथ्य तमांसिस.प.७४४)२०९१५ यो जितः (मा.५.११४९) ३९१९८१ रकं नक्तंचरोपः (शा.प.३९०५) ३६॥ येनापित २२५।१३६ / योऽत्ति यस्य (मु.२९८५) १६५।५४० रकलं कमलानां (म.सं.००२) ८1१४ ये पार्ष १८२।४८ यो दिव्याम्बुज (शा.प.८०५) २२१।२८/ रकमावमा ये पूर्व परिपालि (सा.प.९८५) २३६।२३ | यो दृष्टः (शा.प.१०१५) २४०११२४| रकमासमयः (भा.प.४१४२)३७१11१५ २१॥९. रकस्वं नवप (हनु.५.२४) २८३७५४ ये पूर्व यव (वि.शा.३.१०) ३०२११०५ / योऽद्धा योद्धा येऽप्यामहिम राजoml १८३३५४) रसान्जपुधर (सा.प.८५८) २२६३५९ मेनाचलेन सर ९२/७७ ४. यो द्रोणाचल ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां राक्षसाः कलि ९८४ रकाशोक (विक्रमोर्वे.४.४१) २८३११५५ रमान्यधो (सु.२९२७) १११।२५७ रहस्यमेदो (हि.१.९८) ८८२ रक्तेनैव १११।२६० | रत्नावलीपूर्व ३६१३३ राः पुण्यं १६६५८० रक्तोत्फुल्छ (सा.द.३.२६५) ३६६।११ रनेरापूरितस्यापि (शा.प १०.०) २१५४३ | राकायाम (का.प्र.१०.४५१)२६२।१६६ रक्तोऽभिजायते (पंच.१.१५५)३४८१६ रत्नेमहाहैस्तुतुपुर्न (भर्तृ.सं.५३) ७७।१० राकाविभा (का.प्र.७.१५६) ३१२।१८ रक्षन्ति कृपणाः (शा.प.४७२) ७०॥३रत्याप्तप्रिय (कुव.१४०) २६६।२९५ | राका सुधाकरकरे २८८४३ रक्षन्ति पक्षं ((शा.प.१५७३) १४३३४४ रथः शरीरं (भा.५.११५३) ३८५।३४० राकासुधाकर (का.प्र.४.४९) २७९५४ रक्ष पात्रगतं (शा.प.११९५) २४७।६२ | रथस्थितानां (कुव.३५) ३३१।२० रक्षाधिका १५०१३१२ रथस्यैकं चक्रं (भोजप्र.१६९) ५२।२५१ / राक्षसेभ्यः १९४२० रक्षामालिकया (शा.प.३६६९) ३१११ रथिनो रथि १२८१२३ | रागकान्तनयने (किरात.९.६३) ३१६५५ रक्षेत्कन्या (याश.१.८५) ३९२१६३५ रथेभ्यो गज (शा.प.३९८४) ३६०७ | रागादिरोगान्सत ४३३२ रघुतिलक ११८।१२२ रथो रथाङ्ज १२८।२७रागिणि नलिने ७४ रावक ३०४।१६३ | रथ्याघोपेहणे (शिशु.१८.३) १२९।५४ | रागिण्यपि १६७१० रचयति २६८६३६१ | रथ्यान्तश्वरत (शान्तिश.४.९) ३७०।८८ रागी बिम्बाध (पंच.१.२२२) ३७८६३ रचयति सहसा ११।२२ रथ्यारजोरु (शा.प.३४०७) ३५४७६ | रागी भिनत्ति १८६७ रजनिचर (विद्ध.शा.४.२) ३३६।२० | रभसादभिस २९०।१० | रागे द्वैपे १६६५८० रजनीमवाप्य (शिशु.९.३३) ३००।५८ रभसेन हार (शिशु.१३.३२) १२६।३९ राघवस्य १९४११६ रजनीषु विमल (सा.द.४.९) १३५।९ | रमणीयः १७०१७४५ / राजंस्त्वत्कीर्ति १३४०१ रजन्यामन्यस्यां (शा.प.३५०९) २९३३६ | रमणे चरण (सा.द.७.८) ३०८।४ | राजस्त्वदर्शने १.११ रजोजुषे जन्मनि १४।३ | रम्भातरू १२८॥३५ राजचन्द्रं (मोजम.१७६) १०२।४५ 'रज्यन्न २६४१२४५ | रम्भापि (नैषध.७.९३) २६९।३९२ / राजतः सलि (मा.३.८५) ६४।१० रजितान २१०।१३ | रम्यं द्वेष्टि (अ.शाकुं.६.५) २७४१६ | राजति त्रिवली २६३३३३ रजिता न विवि (किरात.९.१५) २९७९ | रम्यं हHतलं (भर्तृ.सं.३१५) ३४५४४५ राजवे राजरामा (भर्तृ.सं.७०९) ३२००२ रटतु जलधरः (शा.प.३८७४) ३४०।३० रम्य हर्म्यतलं (भर्तृ.सं.७०८) २७३।१८१ | राजनि (हि.२.६४) १७०/७४९ रणत्कङ्कणानां ३३१।२ | रम्याणि वीक्ष्य (अ.शाकुं.) ३९२१६१८ | राजन्कनक (भोजप्र.३१४) १०२।२१ रणे बाणगणे (कुमार.१६.२४) १२८१० रम्या रामा (प्रसंगाभ.१३) ३९२१६२८ राजन्कमल १८७१७ ३६५।५३ | रम्यार्थोतित ३१।४४ राजन्दुधुक्षति (भर्तृ.सं.५८) १५२४०५ रतखिन्नतरां प्रात(शा.प.३७४५) ३२८।१ रविः करसह १०११६ | राजन्दौवारि (भोजप्र.३१०) १०२।२५ रतरीतिवीत ७३ | राजन्द्विपस्ते भय (शा.प.१२७५) १९९८ रतान्ते प्राणेशे ३२११२३ रविजा शशि १८४१७ | राजन्नभ्यु (भोजप्र.७५) ११११२६६ रतिकृति गते (शा.प.३७१२) ३२२१५ | रवितप्तो गजः (कुव.३७) २३११६. | राजन्नवध रतिकेलिकलः (सा.द.६.१९३) २९६११ | रवितुरहतनूरुह (शिशु.६.२२) ३३५॥१० राजन्मुश (भोजप्र.२१२) रतिक्रीडायूते कथ(दशरू.२.३९१३१६३३ | रविमणि (सु.२२७३) रतिपतिप्रहितेव (शिशु.६.७) ३३२६६२ | रविमावसते ३६०१५ राजनजन्यु (रान.त.५.३१७) ३८६३७५ रतिरभसनि (शा.प.३६८८) ३१९।३० | रविरपि म २००२ | राजनराजमता (शा.प.१२६८) १३२०२८ ५६।११६ | राजन्वि (का.प्र.७.२११) रतिरभसविला (शिशु.११.२) ३२३।२१ | रविमुक्तकृत १८९५४ राजन्वीर रलभित्तिषु (काव्या.२.३०२) १९७।२१ | राजन्सप्ताप्य (कुव.१६३) रत्नसानु १०४१८४ | रवेरस्तं तेजः २९५६५९ | राजपत्नी (पृ.चाणक्य.४.२०) १६०।३२६ रत्नाकरः किं कुरुते (नीतिप्र.) ४९1१७१ | वेरेवोदयः (वणी. १) २०९४१ राजाललाट (प्र.राघव.७.८) रत्नाकरतनुजनु (शा.प.११४०) ६२११६ रवमयूखैरभि (श.प.३८३८) ३३६॥३६ | राजसेवा (कुत्र.५४) रखाकरस्तव ६३।२८ रसति तरुणीके (शा.प.३८९०) ३४२१८५ | राजा कुल (हि.१.१७३) रमाकरे परि (म.सं.७०५) २४६।२२ | रसायनविद (मा.१२.८७९) ३९२१६२२ | राजा घृणी (शा.प.१५४२) १७२१८२ रनाकरो २९०१२५ रसालशिखरा (सा.प.८४८) २२५११९७ राजा तुष्टोऽपि (मोजा.१७) १४४१०१ रखाना न (शा.फ.१०७२) २१५/१४ | रसालानामन्त १४१६ राजा धर्मविना (सप्तरत्र.२) ३७८४! रमानि विभूष (शा.प.३०८६) २५१॥३० रखा सार (काग्यालं.५.२०) २०६।१२ | राजानं प्रथमं (२.१.२०४) रण्डा पीन ८५९ रविचन्द्र पना १९३६ ११५९. १०५/१४६ १२४११. १३३१२ ३६३३२ रवेः कवेः (शा.प.५५४) २७८ १३१॥ ८६५ १४११ ·सस्थान निर्देशमनुक्रमकोशः राजेति क्षण १२४.४ रे रेखलाः १५०१३३० | रुचिमिर २४।२२३ रेरे दीप राजानः ११२१२७४ राम सीता १८९६२ | रेसर तव ५११३७ राजानमेव (पंच.१.४२) १४८०२५२ राम त्वत्की १८४१५३ रेया काचन २५६६९. राजा नाम १५०१३२३ | रामरामे (रामरक्षा.३८) १८८६३६ | रे चावन्य (माननी.पा.५३) २३२१८० राजानो यं (रा.प.१३२४) १४५११३५ | रामागारमणीय (अमरु.१२३) ३२६।२८ रेजुर्धष्टा १३०१९७ राजा पदय १६६१५६५ | रामाद्याचय १२२२९ रेजे पुष्पैमान राजा बन्धु (पंच.१.३७७) १४९१३०१ रामामिपेके (हनु.३.३) १८१।२८ रेतःचोगि (दि.२.१.२६) ३७६२५९ राजा मत्तः (दि.३.१८) १४१२२४ | रामार्चिता १२॥५३ रेतोरकमया २६२०४ राजा राजा (सु.९७) ८1११८ रामाविलोल २५९९५.रे धाराघर (चात.७) २१४१८. राजा (इ.चाणक्य.६.१०) १६१३१२ | रामेग निःसप्त (शिशु.१८.७०) १३०९९ रे धृष्टा धात (रा.प.४०८७) ३६१४ राजा राष्ट्र (व.चाणक्य.६.१०)३९१।६०६ | रामे प्रजनन (विक्रमच.८०). ९४११०८ रेपमार याव (शा.प.११३२) २१९।१२ राजा वे (पृ.चागक्य.१७.१९)३९२१६०६ | रामो नाम (कृष्ण.कां.२.७२) २४३१५९ | रेपधिनीदल (रा.प.११३३) २४४४२२७ राजाश्रय १७३१८५७ रामो हेममृगं (वे.१५) ३७८१४१ रे पद्मिनी २४४।२१९ राजा संप (मोजप्र.५२) १४७११९८ | राष्ट्रस्य चित्तं १७२१८२९रे पान्याः ३३५।१४१ राजास जगतो (का.नी.१.९) १४२११ | रासोरासम (गीत.१.४.१२) २४११६८ | रे पुत्र सत्सङ्ग ૧૮૨૩૪ राजीव जीव (प्र.राघव.१.३६) २७१।३५ / रिकाः कर्मगि (रा.प.१३३०) १५११३६३ रेक व्यञ्जन १२०1१४ राजीवमिव (काव्या.२.१६) ३४॥१० रिकेषु वारि (कुव.३१) ३३६।१८ | रे बालकोकिल (रा.प.८४७) २२५।१३३ राजीपिनीवि २१४।९ | रितुगतरत १३५७२ रेराजहंस (रा.प.८०४) २२११८ ११५॥३१ | रिपुरिव सखी (गीत.७.१६.२) २०४।२३ | रे रे कोकिल (म.सं.७१९) २२५।१३१ राजी द्विजा (नेश्ध.७.४६) २६१।१५५ | रिपुत्रियः कि राज्ञः संगे २००३८ रुपियानि मतीर (शिशु.९.१३) २७४।४१ रे रे घरट्ट २६०1१०१ राज्ञस्तु ३०४११६० रे रे चातक (मर्तृ.सं.७२१) २२६११६६ राज्ञामस्य (नैषध.१२.५८) ११०१२४० | रचिरति २४७६७ राज्ञामासा १५०।३२४ रुचिरतरवर्गपदा (शा.प.५२३) १८६।२ | रे रे निर्दय (नु.५.२२) २८२११३९ यहि धमिनि (भोजप्र.४४) १४५।११९ जन्ति (मा.१२.१२५१४) ३९२१६१६ | रे रे पान्य ३५५/८३ राति मात १४६११६३ रुद्धनिर्गमन (कुमार.८.६०) २९७।२५ | रेरेरसाल २४०1११३ १२२११७५ | रेरे रासम २३४११३८ राशोमानधन (बी.४.१) ३६६७ द्रोऽदि जलधि (मु.५४३) ७१४८ रे रे लोकाः ३६५/५६ रातो विपदन्युवियो (दश...)३८५।३३४ रुधिरविसर (का.प्र.४.७७) ११६७२ रेरैशिष्टयकोट (ग्रा.प.८९५)२२९२३१ राज्य येन २११८३ स्वती नयन (किरात.९.६७) ३१६५९ रे लागलिक (शा.प.१९८५) २४६३३९ १४३३५५ स्टे का परपुष्टे (भर्तृ.सं.७१७) २८८1१९ रेवावारिनि (शा.प.९२२) ९५1१२५ राग्य (हि.१.१८१) १४४२२२ स्टोऽपि १५०।३३६ रे सारङ्गा २८३.१६५ राज्ये सार (काम्यालं.७.९७) १७११८०२ स्खं वपुर्न (सकि.२४.४) २३४४१२९ रोगशोक (हि.१.४१) १६९७१९ २९२१३४ रात्रिः सैव (म.३.४५) रूक्षं विरोति (म.४३८) ६०२४१ रोगी चिर (शा.प.२५८९) १५०७६८ ३७५।२२७ ५८१६७ रानिरागमलि (किरात.९.१६) २९११० | स्क्षस्यामधुरस (ग.प.८८४)२२८१२१६ रोगोऽण्ड (१.३८३) १२६१ पनिर्गमिप्यति (म.स.७१२) २२३१७८ | स्क्षायां स्नेह (पंच.४.५८) ३४९३० रोदोरन्ध्र (शिनु.१८.१५) राप्रिय २८५।३८ सदस्य सिन्यु (श.प.१०६०) २४३।१९४ रोमन्यमारचय(म.सं.७२३) २३३।१.६ २६॥३५२ रात्री जानु (मोजप्र.२३३) ६६।११ रूप जरा (वानरा.४) २६५३४३ रानीरव (कुल.३५) १३८१ | रूपमप्रति (शिशु.१०.३७) रानी वारिभरा (अमर.५४) ३४३३९१ रूपयौवनसंपन्ना (सं.पाठोप.५३) ३९९ रोमावलीदण्ड (नरप...१०)२६८१३७९ १४१११ राधापुनात(कृष्ण.का.२.२५) २६११९९ रूपयांचापि राधामधु २२१११२ | रूपसंपन्न (नलचं.२.२२) ३५०१५ रोमावी र (न.७.८४) २६७३५. २३९९६ राधामुग्ध (गीत.५.११.३) २५।१५२ स्पसौरम २३८६६ रोलम्बस्य (शा.प.१०११) २८५४ राधामोहन (साहित्य को.४.६) २५५१८६ रूपेगा (पंच.४.११६) १९१८७/रे कूप जीव २२०१३ | रोलम्बैन (शा.प.९७३) १८०१० मुमा-अनु. खस्यापि राज्यात रामः काल १५३३८७२ रोमावलि ३.५४. रोमावली रोमावती मु १७९१०२८ | रोलम्या राम वानर ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्यपद्याना लले त्वं मज २।२२ | लज्जैवोद्ध रोलम्बैनिमि २३७२७ लकाधा १२२।१८३ लाभप्रगयिनो (ग.२३०) ૪૮૦ रोलम्बो २८५।३६ लङ्कापतेः संकुचितं (शा.प.१६१) ३३।२९ / लाभस्तेषा १६६।५८३ रोपावेशादाभि(शिशु.१८.१२) १२९।५८ लकाभूप १९७॥३७ , लालने वह (भाग.१०.११५) १६११३४३ रोषावेशाद्गच्छ (शिशु.१८.४) १२९१५५ / लज्जां गुणौष (भर्तृ.सं.३१८) ३८५।३२८ लालयन्तमर (प्र.राघव.३३३) २८१ रोहणं सूक्तिरत्ना (नलच.१.८) ३८४ | लज्जा विहाय (शा.प.३३८५) ३२९१७ | लालयेत्पश्च (भाग.१०.११४)१६०।३०८ रोहणाचल (शा.प.१०७१). २१५।१३ लज्जा कीर्ति ११९१२६ / लाला वक्रास (दश.रू.४.७३)३७१११२५ रोहते सायकै (पंच.३.१०९) ३८५।३२२ | लज्जा प्रौढ ३४६।३० लावण्यं क तु २०४।११० रोहन्तौ प्रथमं (अमरु.१११) ३१०।११ | लज्जामहे (सु.८६७) २१६२० लावण्यं तद (का.प्र.४.७५) ३६११ लज्जावतः (सु.३१७१) ६६।२७ / लावण्यकान्तिप (दश.४.३६) ३०६२८ लक्ष्मणेत्युक्त १९९/११ लजावशा (रा.प.३७५९) ३५१।२९ लावण्यद्रविण (ओचिस.११) २८६।२९ लक्ष्मणो लधु (शा.प.३९८७) ३६०।१० | लज्जा स्नेहः (पंच.५.९१) ३७९७५ | लावण्यमधु (सा.द.१०.३२) २६२।१६९ लदिम क्षमत ६३३२९ ७७१५७ लावण्यामृतदी (नल.चं.५.४३)२५४४१ लक्ष्मी तनोतु २८१।१११ / लावण्यामृतमा(शा.प.१२.८४)२५६१४४ लक्ष्मीः स्वयं (सु.१४६८) २४४।२३३ | लतां पुष्पवती ३२५।१ | लावण्यामृतव (दश.४.६९) ३१४१७४ लक्ष्मीकपोल (सु.२९) १४.३ लताकुआं (सा.द.८.४) २३।१२९ | लावण्यौकसि (खंडप्रशस्ति) १०९।२१२ लक्ष्मीकेलि (सु.२००५) २११४० लताकुळे ३२६।२३ लिखति न (शा.प.३४०३) २७५६ लक्ष्मीकौस्तुभ (भोजप्र.२६) ९४११७ | लतानामे (का.प्र.१०.४९८) २४५।२४३ लिखन्त्याः २६७५३४४ लक्ष्मीक्रीडा (भोजप.२५९) ३०३।१३८ | लतामूले (अलं,कौस्तु.अति.१) २७५।२९ | लिखन्नास्ते (अमरु.७) ३०८१२ लक्ष्मीधरः २००१५३ | लतास्ता २२४।१६ | लिखिता चित्रगुप्तेन ९१३२ लक्ष्मीपट (सु.३४१९) २४४।२३२ | लब्धं जन्म सह (शा.प.७५९) ९४११०७ लिम्पतीव (मृच्छ.१.३४) १९६१ लक्ष्मीपयोधरोत्स (दश रू.४.७२)७०1१० | लब्धव्यमर्थ (महा.ना.२१४१) ३९११५७८ लीडग्रस्त (शा.प.५९२) २०७२ लक्ष्मीपाणि (यक्ति सहस.) १५:२३. लब्धसौरभ (शिशु.१०.२४) ३१५।२७ , लीनानसून्सरोरुहदृष्टे २०५।१२ लक्ष्मीरस्य हि (अनप.७.९३) १४०१२ | लब्धार्ध (विक्रमच.२७७) १०३।६५ | लीनेव प्रति (मालती.५.१०) २८१११०५ लक्ष्मीधर्म (प्रसंगाम.१७) ३९२३६२६ | लब्धास्त्य (शा.प.४१३३) ३७२।१५६ ! लीने श्रोत्रैकदे (संप्रशस्ति २२) १९३८ लक्ष्मीनिति (शांतिश.४.१) ८१॥४६, लब्धोच्छ्रायो (शा.प.३५१) ५११२७ | लीलयैव (शिशु.१०.३८) लक्ष्मीर्यादोनिधे (शा.प.५२९) ६२।९ | लब्धोदयो (सु.३९५) ५८१७१ लीलातामरसा (भमरु.७२) लक्ष्मीर्या ११८।११२ / लब्ध्वा जन्म(मु.३१०५) १०४।१०२ | लीलादोला (शा.प.३८१५) ३२४४० लक्ष्मीर्वसति १५५।८७ | लभेत सिकतासु (भर्तृ.सं.३१९) ४११५७ लीलाद्यूतजिता लक्ष्मीवन्कृत १९२।११ | लभेद्यदयुतं ६५।१९ / लीलामु (भामिनी.प्रा.६२) लक्ष्मीवन्तो ६४२ लम्बोदर तव १८९४५७, लीलायन्यः (मा.१३.१४७५) ३७४४० लक्ष्मीधेन ११११२५८ लम्भिताः २६८१३८९ | लीलाल (भामिनी.पा.७०) लक्ष्मीसंपर्क (शा.प.१९३९) २४३।२०७ ललाटतिल १९३१४ लीलावतीनां (भ.स.८२) ३७९६९ लक्ष्मीस्ते १०९४२२२ ललाटदेशे (पंच.१.३३४) ३८६।३५७ | लीलावल्ली लक्ष्मीते १०९।२२४ ललाटे कस्तूरीतिलक २५२।४७ | लीलास्सिवेन (गा.प.५४६) २५५० लक्ष्म्या परिपूर्णी (शा.प.१५०१) ६४४१३ / ललितगमना नार्यो २३॥१३२ | लुब्धः खन्धो (स.३७३) लक्ष्म्या (कामं.नी.५.७३) ३९२१६२६ | ललितमुरसा (अमरु.१६१) ३३६. | लुन्धमर्थेन (हि.४.१०४) लदम्या श्री २१॥३७ | ललितविभ्रम ३३२।४६ | लब्धानां (इ.चा.१०.६) लमं रागा (वणीदत्त पनवेणी२) १३८७९ | ललितान्तानि १६०॥३३१ | लुब्धो न (कुव.१०३) लमः फेलिकच (का.प्र.७.२३७) १२॥४० लवालतिका ३२५।२ | ललाये गोमायौ लग्गद्विरेफा (कुमार.३.३०) ३३१११७ | लसन्मौकिक १५॥१० ललित (शिशु.११.२०) २७४१२७ | लाक्षालक्ष्म (अमरु.६०) ३७९१७४ लनग्रीवा (शिशु.१८.५९) लमा नोशुक (अमरु.६२) ३२९११७ | लाडूलचालन (भt.सं.५७) २३११७१ लून मल (भामिनी.प्रा.१९) २४२।१४१ लघुनि तृणकुटीरे(दशरू.४.२२/३४६।२५ लाडूलेनाभिहस (सा.द.१०.९२) २००५ / लेखनी पुस्तके सयुरय २.६।११ लाटीनेन (मुकुंद.३२) ३५१११०७ | देखन्ती व्योमगमें ३१५/४१ ३१११३१ ६१६२ २३१६४ ३८२७ २७६४६ ५६१०३ १५५१९७ १५६११५७ ७११२५ ९३१९१ ३२४॥३॥ १३016 लग्नं पाद १५८९१३ १३४ ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः ३५६०५/ वदनसौर २६२।१९१ / वक्रोपान्तं ११३३९ | वक्रतां विघ्रतो लेखया विमल (किरात.९.२२) ३००1३९ | वकं निर्मल (विक्रमांक.८.८७) २७२।६७ | वदति राममनुष्य जघन्यजो २०२२८५ लोकः शुभ (शा.प. ३९१९) ३६०1१७ | वक्र शीतकरो (शा.प.९४) १२॥३७ वदनं दशनविहीनं (पंच.५.७३) ९५९ लोकः स्वयं (माग.५.५) ३८४१३०६ | वक्रीजितज (पिद्ध.शा.२.११)२५४१३३ / वदनं प्रसादसदनं ४१.३ लोक एष (सु.३०४१) १७११८११ वऋश्रीजितल (शा.प.३९२८) ३४|४० | वदनमिदं न (अल.को अप.१) २८३।१५८ लोक एप परलोक (नैषध.५.९१) ५२०४८ यत्रस्यन्दि (का.प्र.१०.५३०) ३२०१९ | वदनशधिनः (ग.प.३०११) ३२२४ लोकत्रय (स.९१) १।११। वस्याधर ३३२३६६ लोकद्धयप्रति ९८१३ | वक्राणि पञ्च (अळं कौस्तु रसा.१) ४१३३ | वदनाच बहि ७३.१२ लोकयात्राऽभयं (हि.१.१०५) १६३६४५३ | वक्रादुद्वस मे ७४।४० | वदनेन निर्जितं (कुव.५०) ३१२।२८ लोकानन्दन (कुव.१३५) २३८५७ | वक्राम्भोज (भोजप्र.२३०) ११३।२८७ | वदने विनिवेधिता ५९।२०५ लोकानामपि ३४९५० | वक्राम्भोरहि ६१७५ वदन्ती जारवृत्तान्तं (कुव.३०) १८६१ लोकानां मानमानं ११३३२९३ | वके गुरुत्वं २७०५ | वदन्तु कविचिद्धठात्ख ३३०४९ लोकानुग्रह (पंच.१.२४८) १४९।२९५ | वके वल्गाप्रापः ५३३२७८ | वदन्तु देव १३३।११ लोके कलम (कुन.९०) २७४।२२ / वद प्रादुर्भावा २३९.९० लोकेशः कर्ण ५४११९ वद वल्लम १९९।२४ लोकेपु निर्धनो १५८१२४८/ वक्रत्वं ननु ६१।२६८ | वध्यन्तेन ३९०1५०९ लोकोत्तर चरित (भलं.सर्वस.) ७८10 | वक्रा नैप (शा.प.१९९१ २४९।९८ | वनानि दहतो (शा.प.४८८) १५५।१२. लोको वहति (दि.४.६०) ३७९।७२ वकाः कपटनि (कवितागृ.११) ५८।१६३ | वनान्ते खेल (मलं.कौस्तु विष.१) २४५९ लोचन (मामिनी.ऐ.५०) २५८।४५ | चक्रेण शिरसि (स.१६६९) ३३५।१३८ | वनान्यमूनि (काव्या.२.२४९) ३६५ लोचना (किरात.९.६०) ३१५।५२ | वक्रः क्रूरतरे (शा.प.१५१५) १५४१७० वनिताकरतामर (मोज.प्र.) . ३४६.३५ लोचने हरिण ३६२०१३ वनी मुनीनाम २५९४९३ | वकोऽपि पङ्कज ८२।४३ वनेऽखिलकला (सा.द.१०.९६)१३११५ लोहितमखिल २३९।१०१ | वक्रोऽस्तु याल्ये २१०१७ बने जने (२०५६ लोमः प्रतिष्ठा (भोजप्र.) ६19 | वक्षः किम ३५६।१० वने जाता (शा.प.५१५) १८४॥२ लोभ सदा (शा.प.४२०) ६९.८ | वक्षःपीठे (शा.प.१०३) १३३५२ वनेऽपि सिंहा (पंच.५.७१) ४९१६८ लोममूलानि पापानि १५८२१४ वक्षस्खे दृढलम ३२८1१६ वने वसति १८४१६ लोमचेदगुणेन (मर्तृ.सं.३७)१७८१०१५ / वक्षःस्थली रक्षतु १४/१५ वनेषु दोषाः (शांति.स.२.२८) १७४।९०५ लोमाकोघः (मा.१२.५८८०) ६९३३ / वक्षःस्थलीवदनवा २५०1१३ वनेपु वन १३५।२७ लोमाकोधः प्रभवति (मोजप्र.२) ६९।२ | वक्षस्यावरणा (शा.प.३२८०) २५६०४६ वन्दामहे महे २०७५ लोभादेव (दि.१.२४) ३५६।१४ वन्दे देवं जलधिशरधि (कुव.६०) ५।४६ लोमाविष्टो नरो २५८१२९ वन्दे वन्दारमन्दार २।१ लोमेन युनिश्चलति (हि.१.१४२) ६९।५ वचनैरसता (शि.१६.२७) ४९।१५२ वन्यः स पुंसां (स.११९) ४९।१८३ लोलचोलचमत्कृति ३५४० वचसि भवति (म.सं.१४७) २५२०५१ वन्याशिन्दति (म.४५९) ६२।२७७ लोलदृष्टि (किरात.९.४७) ३१६।१२ वचस्तरैव वक (पंच.१.३४) १५९४२६४ वपुः कुब्जीभूतं (कविता.६४) ७६४२ लोलोशुरुस्य (वणी.५.२३) ३११।१२ | वचासि वाचस्पति (विक्रमांक.१.७) ३१९ वपुःपरीगाह (शा.५.११०३) २१॥५२ वचो वीचीदानं ३११११४ | धपुरनुपम (शा.प.३३५४) २६३८५ लोललोचन (अमक.६.१० ३३०१६ वो हि सत्य ८४११५ वपुरविहितसिद्धा एव ५१२२४ लोहितायति (शा.प.३९८३) ३६०१६ | वनं च राजते (दि.२.१६८) १४॥२१६ | वपुर्दलनसंघमा (खंड प्र.३०) १९४७ लौकिकानां हि (उचर.रा.१.१०) ३६४७ | वादपि कठो (उत्तर.रा.२१५) ४५४ | वपुर्विषमसंस्थानं (महर.१) २३४॥१२४ बजेण त्रिजग (सकि.६१.९) ३४११६१ | वयं काका वयं काका २२८१२.४ घ पंशःप्रांशुरसी (शा.प.११८७) २४०॥५१ | वटवृक्षो महानेष (ग.प.५३९)१९५४३ वयं बाल्ये बाला(शा.प.३७६१)३५२।३२ वंशमयो गुणवानपि ८॥२१ वणिक्प्र (शौनकी.नी.स.११५)३८९॥४४७ | वयं येभ्यो (शा.प.४११३) ३५३११४४ पंचावलम्पन ३९०५३९ | वयाप्रकर्षादु (शा.प.३३४४)२६६३१७ ५११५६ वत्स गच्छ मम वाचिक ३६२।१० वयमपि कवयः कवयः पंशो विश्वावतंयो ८९६ वरसे मा गा विपादं (कुव.१५५) ११५ वयमिह परितुष्टा (शा.प.३०८) ७५1१७ का चन्द्रविका (म.सं.९०) २५४।४३ | वदतानुत्तमवचनं प्वनि २००४ अयसः परि (इ.चा.१२.२३) ३९२१६१३ ३८२।२०. वक्षोजचि ६५१६ | वक्षोजी निवि लोले ब्रूहि १४॥ ५११४४ / वणिगालोक्य निजे वंशे धुण इस ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानो वयसि गते का काम १७४१८९६ / वर्णैः कतिपयैरेव (शिशु.२.७२) ८४४ | वाक्यं तु यो २८२।२२० वयसी शिशुता (नैषध.२.३०) २६७३४७ वर्धते येन न (सक्ति.१२६.१८) ७६।२५ / वागर्थाविव (प.१.१) १८१/२० वयस्याः कोष्टारः प्रति ३६०३० वर्धते न चिरं लोके वंश ८९।४ | वागुचारोत्सव ९८६ वयो नन्यं खान्तं विषयतरलं ३३०१) वर्धनं वाथ संमानं (हि.२.१३९) ५५।४० वाग्वादमर्थ १६१६४० वयोभिमानादपमानता २३०।२१ वर्धितः सेवि (श.प.१०३३) २४१।१४५ / वाड्याधुर्यानान्य (शा.प.१४२७) ८५।११ वयोवृद्धास्तपोवृद्धा (शा.प.३३४) ६५८२ | वर्धते स्पर्धयेवोभी (गु.३४६) ५६१८९ वाचः पल्लवयत्यु (गीत.१.४) ३७. वरं कृतध्वस्वगुणादत्य १६६३५९० | वर्षन्ति स्वन (शा.प.३४९०) २९०1७४/ वाचयति नान्य (सु.२३४४) ३६४१२६ वरं गर्भस्रावो (पंच.भू.५) ९०।११ वर्षानिलरजो(शा.प.१४१२) १४५।१०६ | वाचाशौचं च (बु.चा.७.२०) ३८६॥३५२ वर तुझाच्शा (भर्तृ.२.७७) १७४१९८१ वर्षासु का भवति निर्मधु २०२१८७ | वाचो वाग्मिनि (.ति.२.३५) ३११।१९ वरं दरिद्रः श्रुतिशास्त्र(सु.३४४०)४०।३६ वर्षासु जाता(अलं.कौस्तु.मसं.१)३४०११६ | वाच्यं तस्मै २८७६ वरं दारियम (शा.प.१४४१) १५३।१८ | वर्षासु भीतमवशाद्भिभुजं १३२०१४ | वाजिवारण (गरुड.पूर्व.११०) १६३।४४४ घरं न राज्यं न (वृ.चा.६.१३) वलिभिर्मुखमाकान्तं (मर्तृ.सं.१५६) ७६३४ | वाजी चारु (शा.प.१५५५) १४५।११० वरं पक्षच्छेदः (भर्तृ.सं.३२१) २१५।११ | वल्गत्कुचं व्याकु(शा.प.३६९८) ३२०१८ | वाञ्छा सज्जन (भर्तृ.सं.४३) ५३६२५९ वर पर्वतदुर्गेपु (भर्तृ.सं.३२०) ३९।५] वल्गत्कचानि वलनासह २९१।११ वान्छेव सूच (पंच.२.८७) १५६।९५१ वरं प्राणपरि (शा.प.१७४३) १४॥२०९ | वल्मीकप्रभवेण (सु.१८६) ३४॥६५ | वाणिज्येन गतः ३५५/८२ वर मौन कार्य (हि.१.१३७) ३७८०६५ | बल्लभोत्सद्गसझेन (सा.द.१०.६८)२७५।४ | वाणि त्वत्पद (प्र.राधव. १.८) ३२१५० वरं वनं वरं भैश्यं (शा.प.१३७४) ९४५ पल्लीनां कति (शा.प.१०६१) २४३।१९९ / वाणी दरिद्रस्य ६५।१० वरं वनं व्याघ्रगजे (नीति.र.१५) ६६६४६ | वर्श प्राप्ते (प्र.९५) ३७८१३८ | वाणी ममैव ३१॥३३ वरं वरयते कन्या १६५।५४३ वश्यभावेन सुमनाः ३५.१० वाणी रसवती ९७३ वरं विन्ध्याटव्यामन (सु.३०५५)८४१८/ वसति कुन सरोरुहसंतति २०११६४ | वातं स्थावर १२४।१० वरं विभवहीनेन (हि.१.१३५) ७१।१३ | वसन्तनीलोत्पलपदपदानां २६०।१०४ | वाताकीर्ण (शा.१.३८५६) ३४०११२८ वरं शून्या (हि.१.१३८) १७॥९८६ | वसन्तप्रारम्ने (सु.१६८८) ३३५।१४० | वाताच्छीविर १८९५६ वरं सखे सत्पुरुषापमानि १७४१८८५ वसन्तमासाद्य २०२१७९ ] वातान्दोलित (विक्रमच.२६०) २२११२५ वर हालाहलं पीतं (शा.प.२५९) ६४.३ | वसन्तमासाय २०२१८१ | वाता वान्तु (भट.१०१) ३४३।१०७ वर हि नरके वासो (सु.३१६३) ६६।२० | वसन्तविश्लेषमपारयन्त्या ३४०1१७ / वाताहारतया (मछट.८७) ६१।२६९ वरतरुविघटनपटवः(शा.प.७९०) २१४।५, वसन्त्यरण्येषु (शा.प.९४५) १७४१८८३ वाति गन्धः (२.२.६१.१५) ३९२२६०२ वरममी तरवो वन (सु.४८८) ७२१५० वसुधान्तनिःसृत (शिशु.९.२५) ३००५० | वाते वाति यद ९/१२६ परमल्पबलं सारं (हि.३.८५) १४३६२ | वसुमतीपतिना नु सरखती ३०११/ वातर्विधूनय (चात.३) २१२४६ वरमत्यन्तविफलः (स.३८५) ५६।११२ | वस्तुनि चिराभिलपिते १७११७८५ | वातोद्भूतमुखी (शा.प.३६११) २९८०१९ वरमश्रीकता (शा.प.११३६) २४३१२०५ वनं गां च (शा.प.५४१७) १६६५७९ | वातोल्लासित्त वरमसिधारा तरु (पय.सं.५) ६५.१५ | वस्त्रहीनस्स्वलं (चाणक्य.५१) १६११३८४ | वादानाशानु ११३१२९४ वरमसौ दिवसो (अमरु.१२५) २०४।१२ वहति भुवनश्रेणी (भोजप्र.२०७) ५१।२२६ | वानीरप्रसवैर्नि (मालती.९.१५) १४०।३ वरमहिमुखे क्रोधा (शा.प.२५५) ८०1३८ | वहति विषधरा ५९१२०७ वान्ति कहार (अमरु.१२२) ३४५५६ वरमुन्नतलाडूला (शा.प.४९३) २२९।११ वहत्यस्या दृष्टि (प्र.राघव.२.१६) २७१।४५ | पान्ति रात्री (शा.प.३९१५) ३४५।५५ घरमेको गुणी पुत्रो (सं.पाठो.५३) ९०० वहदहलमारत ३३०४२ / वापी कापि कदा २४४३५६ वरुणेन यथा (२.२.१२२.१२) ३७९१७३ | वहन्ति शोक ४५।१२ | वापी कापि स्फु (कुव.३६) वर्जनीयो मतिमता (शा.प.३६७) ५४।१८ | वहन्ती सिन्दूरं (कुव.६७) २५८।३८ वापीतोय तटरह (शा.प.३६००)२९615 वर्जयेदिन्द्रिय (शा.प.१५१९) १५४।७३ | बहसि बलि २३९।१०७ वापी पाताल वर्ण सितं समभि (भई.सं.३२३) ९५।१४ वहेदमित्रं (भा.१२.५२६४) १५५।८९ वापी खल्प (पू. चातका.५) २२६११६० वर्णनदयितः (शा.प.४०५३) ३६४॥३३) वहिं शीतयितुं हिमं (सु.२२८७) ७८1१४ वाप्यां नाति वर्णप्रकर्षे सति (कुमार.३.२८) ३३११२५ | वहिज्वाळेव १६०३०५ वाप्यो भव (सा.द.१०.७४) १७११८०३ वर्णयामि विमलत्वमम्मसः १२४११ | वहिस्तस्य (मत सं.४३) ८४१९ | वामस्कन्धनिष (कवि.क.५.१) २०८२९ वर्णस्थं गुरुलापर्व न ६२२६ वः शक्तिर्जल (बाल.रा.५.३५) ३४॥१३ | वामांसस्थल वर्णाकारप्रविष्वा (दि.३.३२) १४॥२२५ । वाक्चक्षुःश्रोत्र ६२।१४ | वामाजीकृतवामाझी (शा.प.६२) २१५५ २७११५. १३८७७ ३५५।११ २५११७८ ·सस्थान निर्देशमनुक्रमकोशः वारंवारं धुत पाश्चारेट वायुमित्र १८९१५९ / विकिर धवल विणी.२.१६) ३०६।३५ विद्यया विमल ५९४२१२ वायुरिन खलजनोऽयं (मु.४०५) ५८॥१८० | विकीर्णहरि (शा.प.४०७८) ३६६।२ | विद्यया शस्यते वायुरेव महाभूतं २१४४१ / विकृति नैव (शा.प.३२३) ४५/१६ | विद्यया सह १५/२६७ वारंवार (मालवी.१.३८) २५९।६२ / विकृन्ततीव ३६१० विद्ययैव समं काम (ग.५०६) १६१६१२ ३२६।२६ विक्रीतं निज १६८१६९४ विद्यातीय (प्रसंगाम.६) १७८1१००१ वारंवारमुदा ३३०१ | विगतविमिर (शिशु.११.२६) ३२३३२९ | विद्या नाधि (म.सं.१७५) ३७५।२२५ वारणार्यपद (शिशु.१०.५०) ३९८१३ | विगतराग (शिशु.६.३९) ३४१।४५ / विद्या नाम (मर्तृ.सं.७०) ३०1१६ वारणेन्दी १९९११५ | विगतस्य (शिशु.६.४९) ३४५६३७ विद्या नाम ३०.१५ वारनीव वन ३३३३९९ विगाइमात्रे (किरात.८.३१) ३३८७६ विद्याभ्यासो १५५1८६ पारिजेनेव (सा.द.१०.२६) १६८१६६१ | विगुणोऽपि ३२।२१ | विद्या मित्रं (वृ.चा.५.१४) १५९४२८७ वार्ता च (प्रा.राघव.२.१) १७६१९५४ विगृहीतः ४६१४९ / विद्यायां दुर्मदो (शा.प.४९७) १८११८ दार्यन्ता २८५।४१ | विनध्वान्त २२२६ / विद्यारनं सरस (प्रसंगाम.१४) ११५४५ बालीयुतश्रवग १३३५४ | विघ्नेशः सर्व ३१३० विद्यावतः कुलीनस्य (शा.प.३९६) ७३३२ १९३३९६ | विनेशो वः स पाया (महा.ना.१.२) २।२९ विद्यार्थी सेवकः (इ.चा.९.६) ३९२१६१० वासः का (पव.सं.६) २२११९७ | विचरन्ति विला (सा.द.१०.८०) १३१।२ विद्यावतां (पंच.१.३८) १४८।२४८ वामःखाहमिदं (शा.प.४०९) ६६३ / विच्छिना रय (धनंजय.वि.२४) १४०५ विद्यावन्तो ११२।२८६ वासः शुन (चोर.पंचा.) १८०1१०४७] विजनमिति (शिशु.७.५१) ३३४॥११५ | विद्याविधिविही ३९/१० घासः दील (शा.प.९९७) १३८५६ | विजिगीषु (शा.प.१२९६) १५०३४२ विद्या विनयो ३९।१७ वासनावा (रा.प.४२२५) १८८१४० विजितात्म (शा.प.५१८) १८॥११ | विद्या विवा (गुण.रत्न.७) ६०१२२९ वायरगम्य ४४९४ | विजेतव्या लङ्का (मोजप्र.१७०) ५२।२५० विद्याविहीना ९०1१२ वासधर्म ६८१७६ | विजेतुं प्रयते (हि.३.३९) १४८।२३० विद्या शस्त्रं च (हि.प्र.७) ३०७ वासमा (किरात.९.६५) ३१६५७ विज्ञैः स्निग्धै (दि.२.१६०) ९०१६ विद्युच्चककराल १९०५३ थासखदेव २८५/८ विडम्बनैव ४१७१ वाांति ब्रज १७९१०३० । पिततपृथुवरना (शिशु.११.४४) ३२॥१३ विद्योतन्वे २१५10 वासोऽयं (नागा.१.१५०० १४२।१२ | वितरति गुरुः (शा.प.४१४) ४१।६१ विदाणे रण (नपध.१२.३०) ११०।२३६ पासो वल्कल (यति.स.२.१९) ४४४ | वितरवि १७११७९२ विद्राणे सदवृन्दे स (शा.प.११२) १३३५१ १२५1८1 वितरय कुच ३०६।३३ विद्वत्कवयः ३२०२२ पाहव्यूहहर ११५:३८ वितर वारिद २१२॥३३ विद्वत्ता चैव ७६२७ पादित १६६५९५ वितीर्णशिक्षा इव (सु.१७१) ४०६३१ विद्वत्ता वसु १००1३१ विश्चकचकलापः (मु.१४८४) २५॥२३ | विचं देहि गुणा (इ.चा.८.५) ३९२२५९८ विद्वत्त्वं च नृपत्वं च (म.३४२६) ३८१७ १७१७४१ विकचकमल (शिव.११.१९) ३२६।१४ | वित्त परि विद्वगोष्ठीगरिष्ठ विक्टाटव्या ११३७ वित्ते सागः क्षमा (स.२६४) ४७१८२ १७६१९४७ विद्वद्भिः सुहृदा (पंच.२) ३९११५४ विकसति नय (गा.प.५३३) १९११७८ | वित्तेन किं (सप्त.रस.५) ११४७३ विद्वदन्दगुणा १८११२३ ३३३३८७] विदग्धे (मोनप्र.३०३) विद्वन्मान (भलं.सर्वस्व.) १०४१८१ ३४५/१०] विदधतु १०६।१५० विद्वांसः कवयो १.११२ विकसदमर १३१२ | विदलितसकला (शिशु.१२.७७)१०३१७८ विद्वानुपालम्भ ६०१२२८ विकसभेवनी (सा.द.१०.१२) २७०६ विदुरेप्यदपाय (शिशु.१६.४०) ४०।४५ विद्वाजु (पंच.) ३९२२६०४ ३८१३ विकमामि रयादिवे (सु.३१८६) ६६३८ | विदुषो बदना विद्वानेव विज्ञा (कुव.५१) ३८१५ विकसितक (किरात.१०.३२) ३३३१७७ | विदूरे (राघवानं.) ३५।" १७९1१०३७ विकसितमुखी (सा.द.१०.५६) ३२२।१२ | विदेशेषु धनं विद्या (स.३०५३) १३ विद्वान्संसदि (नवरन.९) ६१५७ विकसितर्सक (मनपं.२.१२) २३३११०१ विधानारचिता(पंच.२.१८३)३८५।३४१ विकसितसह १८३१५६ | विधिरेव हि (कथाम.३०.९१) ३७८३९ विकार यादि नो (पंच.२०) ३९११५६५ | विद्धि श्रीहदयं १६५।५५१ विधाय मूर्षात (नैपष.७.९४)२६९४३९३ विकिरति (रा.प.१४९८) ७१।२९ विद्ये हृद्यत चासो विध्य विक्रमति सद विकसति सूर्ये १७७९८२ विधातुढे कन्ये ३२३२३ विदेव प्राम ३३११३ | विद्या मृगी २९३३३ 'विद्यया विनया ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां १४९१३०९ विरविदित ९६२ विप्रेभ्यः साधु १०१।५ विलिखति सदसद्वा विधाय चैरै (शिशु.२.४२) १५०।३५२ / विपन्नलेखा निर ३३८८३ | विरलविरली (शा.प.३७१८) ३९॥४१ विधायापूर्व (रला.२.८) २६२।१६४ | विपरीतमविर (सूक्ति.७९.१) ३२०१३ | विरला जानन्ति १०७६१ विधायालीक ३४८।४ | विपश्चिताम ३६।४१ | विरलातपच्छ (शिशु.९.३) २९४१३५ विधिः किमस्या २५७११८ | विपाकदारुणो (प्र.३१) ३५९८१ विधिना मन्त्र (पंच.१.२३९) १४९।२८९ विपाण्डुभिम्ला (किरात.४.२४) ३४४।२० | विरहविषमः कामः (अमरु.६७) २८९१६४ विधिरनंशम (नैषध.४.८८) २८२।१३१ | विपिने क्व (राधवविलास) ३६२।१७ विरहे तव (सा.द.१०.६५) २८३ विधिरेव (भ.सं.७४७) २२८।२०९ | विपुलकमपि (शिशु.७.५०) ३३४।१२३ विरहोऽपि संगमः(भर्तृ.१.८०)३९११५८५ विधूतकेशाः परि (भर्तृ.सं.७४८) ३३८७८ | विपुलतरनितम्बा (शिशु.११.५)३२३३२३ / विराजतेऽस्या (शा.प.३२९५) २५८४६ विधृताः प्रियस्य १८७१४ ३१६ | विपुलपुलक (गीत.६.२३.१) २८९।४७ विराजराजपुत्रा विराटनगरे राज १९३९ विधे पिधेहि (शा.प.४९९) १८१।१२ | विपुलमपि (भा.१३.३३९) ३९११५६७ विधोविधि विराममेवानलया ३०५।१४ २६२।१८६ विपुलहृदयाभियोग्ये (भोजप्र.९७) ३७१३ विधौ विरुद्ध न विरोधिवचसो (शिशु.२.२५) ८५१ ९२६० विपुलहृदयैर्धन्यैः (भर्तृ.सं.१६२) ८०.३७ विलपति तथा (शा.प.७८०) २१३१५६ विश्वस्तपर (पासवदत्ता.९) ५११३८ | विपुलेन सागर (शिशु.१३.४०) ३६३३१७ विलसत्याननं विध्वस्ता मृग (शा.प.११५९) २२०१७ | विप्रो वृक्षस्त (वृ.बा.१०.१३) ३९११५५१ | विलसितमनु (शिशु.७.४६) ३३४।११० २६२।१६२ विनयं (पृ.चाणक्य.१२.१८) १५९।२७४ विप्रार्थेषु धन विनयति सुदृशो (शिशु.७.५४) ३३४।१२१ विप्रियमप्याकर्ण्य १६०३२२ / विलासमणोल्लस (शा.प.५८२) २०८१४१ ४८1१३० [विलासिनी काश्चन विना कार्येण ये १९०१६६ २४७१४८ | विलासिभिरिवोन्मदै विना खदिर ३३३९५ २४२।१६४ वियुधावलिसंपूर्णा विना गोरस १७५।९३६ विभज्य मेरुन (नैषध.१.१६) १०५।१२९ | विलिख्य सत्या २२।११९ विना न साहित्यविदा (मु.१७३) ४०४१ विना परीक्षा (इ.श.४३) विभवो हि यथा ६४.८ विलीयेन्दुः (विद.शा.२.२) २८.10. ४६६१ विनापि तातेन विभिन्नपर्यन्त (किरात.८.३०) ३३८।७५ | विलुलितकम (शिशु.११.२८) ३२६।२० ३६४१३७ विनाप्यथवीरः स्पृशति (स.५३५) ७०।१० विभूतिरघत्यपि याच (सु.३२५१) ७६।३६ | विललितमतिपूरै २८६११ विनामयं विनामांसं(शा.प.४०४५)४५।३ विनमैर्विश्वहृद्यस्त्वं ३१२।७ | विलुलितालकसंहति (शिशु.६.३)३३२।५९ विना मद्य विभ्रम्य कानन ३६४.३ २४४४२२९ विलोकयन्तीभिर विनायकपतेः ૧૮૮૩૪ विमुञ्चति पदे १३२।२६ / विलोकितास्या (नैषध.७.५१) २६११५९ विनायमेनो (काव्यालं.३.१५) २०६१६ विमुञ्चति युधो २५२१४९ | विलोक्य (कुमार.१४.३७) १२८५४० विना यौवन १८२१३० विमुञ्चन्या प्राणां (स.१४०३) २८९।६० विलोक्य बालामुख १८८१३३ विना सायं २६३।१९९ वियति विलोलति ३२०१५ | विलोक्य संगमे राग (स.१८८७) २९३।। वियपुच्छातुच्छो (शा.प.८२) ११६ | विलोचनं दक्षि (कुमार.७.५९) १२६॥३४ विनिश्चेतुं (उत्तर.रा.१.३५) ३१३१६२ वियदलिमलिनाम्बु ३०८५८ | विवर्णवचनैर्मृत्यु (इ.स.७४) १६९१७०५ विनवाम्भोवाई (प्र.राघव.१.३३)२७१॥४२ | वियुका वासन्ती २४०।१२१ विवखतानायिष (कुव.३५) विन्ध्यमन्दर (शा.प.१०६४) २१५१३ वियोगवाष्पा (नेपध.७.६१) २६०।१२६ / विवादप्रारम्भः विन्ध्यादिः करि (शा.प.१२६४) ११६।६३ | वियोगवह्निकुण्डे २८५।१ । विवादशीला स्वय विपक्षः श्रीकण्ठो (सु.२२८०) ५२।२५३ विरचिता मधु ३३२१४२ विवादो धन (श.प.१४६९) १५४०५९ विपक्षचित्तो (किरात.८.३४) ३३८१७९ विरधिनारायण ११।१२ / विवाहकाले ऋतु विपक्षमखिली (शिशु.२.३४) १५१६३६१ | विरमत घनाः कि (सु.१७६२) ३४३।१०४ | विवाहे पुरंधीज विपत्ती कि विषा ९१।१४ | विरमत विरमत (स.१०७०) २८४५, विविक्तवर्णाभर (किरात.१४.३)८ ५।११ विपत्प्रशान्त्यै (शा.प.४०९१) ३६७४ | विरमति कथनं ३५४४३ | विविनति न तं (शिशु.१६.३९) ४.lar विपत्सिन्धु २८०४८५ | विरमति महा (अनर्ध.१.२) १५।२२ / विवृण्वती पुरस्वैश्य विपदिधैर्यमथाभ्यु(भर्तृ.सं.१४)५०११८८ | विरम तिमिर (शा.प.७६३) २१०१२२ / विवेकः किं (शांति.श.२.२३) ३७६।२५१ विपदोऽमि (किरात.२.१४) १५१।३९२ विरम नाथ (भृ.ति.१.३५) ३१८१७ / विवेकः सह संय (नल.चं.३.१६) ४६३५ विपद्यमानता १९४१३९ । विरम रन मुधा २१॥५४ | विवेक एव व्यसनं (इ.श.५) ३७५।२१५ विपनं पद्मिन्या (शा.प.९८१) २३६।१६ | विरम विरमाया (म.सं.३२७) ७८१४ | विवेकव्याकोशे (म.सं.३२९) २५३१० विनिर्गतं मानद २१४२७ ८२४७ १७५/९३१ १७३३८४६ १९७५२८ ५५६५ ७.४५ ·सस्थाननिदेशमनुक्रमकोशः ८४१८ विवेकिन (प.चा.१६.९) ३३३३६३० विषादी भेक्ष्यम १९५।४८/ वीरमिंदारिनारीगा १२२।१८७ विशदप्रभाप (शिशु.९.२६) ३००५१ / विष्णुर्वा मिपुरान्तको (सु.२४) ११७ | वीराणां रण्डतुण्ड ११११२२ विशन्तीनां (वि.शा.१.४४) ३३४३ | विष्णोः का वालमा १९९३० | वीराणा विपमेघों(कुमार.१६.२३)२८९ विशाखान्ता गता १५४१९० विष्णोरागमनं निशम्य पा५९ | वीराणां शश्नमितुमार.१६.२०)२८२ विशांपते विस्त १०४।९६ | विष्वत्तपोवनकुमार (अनपं.२.२२) १४११ वीरायिवेषु मृग ३२.1१४ विशाल शाल्म (मलट.१०७) २४१११५१ विष्वदीचीविक्षिप १२९।६८ | वीरे सरपि रिपूर्णा १९६५ विशालाक्षीकटा २६०९९ | विएजन्सविक (शिशु.१६.३२) ४९।१५५ वीरोऽसौ किमु(महा.ना.७.५५) ३६१०३० विशालाक्ष्याः कटा २७७१८ | विसृज सुन्दरि (मालनि.४.१३) ३०५६१९ / वीर्योत्साहला (शिशु.१८.१६) १२९६१ विशिखव्यालयोरन्स ५४।३ | विस्तारिणा मुहु २६॥३५३ पृक्ष क्षीग (सप्त रस..) १७८11०१३ विशीर्णः प्रार (शति.श.१.६) ३७६।२४८ | विस्तारी वनमार (दश.रू.) २५५८ | वृक्षमुलेऽपि ३५.10 विशोधयेन्मही (शा.प.१३५०) १४६६१५३ विस्तीर्णव्य (पंच.३) ३७९/७१ | वृक्षस्याग्रे फलं १८५५२३ विश्रमार्थमुप (शिशु.१०.८८) ३२१११४ विस्तीर्णो दीर्घ (शा.प.१०३४) २४१।१४८ वृक्षाप्रवासी न च १८५/३४ विधम्य विधम्य (भर्तृ.१.२२) २५५।१६ विस्फार्य व्योमगढ़ा ११४।१५ | वृक्षाप्रवासी न च १८५३३३ विश्रान्तो दिवस (शा.प.३४२०) २८६।२४ विस्मयः सर्वथा (दि.२.१५) १५५।९५ / वृक्षान्दोलनमय २३५।१५२ विश्राम्यन्ति (का.नी.५.७२) ३९१५५३ | विसब्धघातदोपः (कुव.१२३)१७१।७८६ | वृत्तं यनेन (मा.५.१२८९) विश्लेषाकुलचक्र (नल.चं.५.७५)२९५।६१ विहगपतिः कं हत २०११६० वृत्तं युद्धे (शिशु.१८.६६) १३०1९. विश्वं चाचपमस्त (अनर्घ.२.५२)२९८१३७ विहंगा वाहनं येषां १८७।२८ | वृत्तानुपूर्वे च (कुमार.१.३५) २६९।४. विहगर्गतं मधुकरैय २१९/५/ वृत्ताभिस्यां हतायां ८1११३ विश्वंभराप्रलम्बन १९८४ विहस्य पाणी (किरात.८.५१) ३३८९४ वृत्तिं खां (राज.त.१.२२८) ६१२५१ विश्वस्य हेतुरमरै (शा.प.५४२) २०६।१७ विहाय पीयूपरसं २२१११८ गृत्तिच्छेदवियों १५३०४२१ विश्वाभिरामगुण ५०१२०१ विहाय पौरुषं यो हि (शा.प.४५६) ८२।५ | वृत्यर्थ नावि (हि.१.१८२) १६३३४६० विश्वामित्रपराशर (म.सं.३३०)२५२१५७ विहाय वान्छा (किरात.४.२५) ३४४।२१ पृथा कथं नृत्यसि २२६।१५७ विश्वासः संपदा (पंच.२.२५) १४९।३०५ विद्यासप्रति (हि.४.५२) ३२०१६ पृथा गाथा'लोक (मुक्ति.४१.६) २८१५ विहायसि विहारिणी १६५/५६१ विहारभूमेरभि (किरात.४.३१) ३४४।२३ या ज्वलित (८.३०९) ५६.१.१ १३७१७१ विहितघनालंकार ३६१५० | वृथा दुग्धोऽनवा (म.४४९) ६०२५१ २४५६१३ विहितस्याननु (याउ.३.२१९) ३९११५५६ | यथा धूलीधाराः ३२६४२५ १११८ विहिताअलिजनत (शिशु.९.१४) २९६२ | यथा वृष्टिः (पृ.या.५.१६) १५३२६ विश्वेश्वरलु सुधिया १७६१९६५ वीक्षितानि तव वारिधि ६३३२१ थैव संकपात २८२११२६ २२६११५५ वीक्षितुंन क्षमा (सा.द.१०.८२)३५४॥६९ वृद्धत्वानलदग्धस्य विपं चक्रमण (चाणक्य.९७) १६२।४२२ वीश्यते पलितश्रेणिव ९५६ / पृद्धस्य वचनं (नीतिमार) १५९।२९७ १८६३ वीक्ष्य रत्नचप (किरात.९.५९) ३१५।५१ वृद्धाद्नेव विजहौ ३४५४१ विपहिणि (शिशु.१७.६३) १२७१२ वीणाप्येकगुणेन २४९।१०० वृद्धिर्यस्य (शा.प.९८६) २३६१२४ विषष्टिभिर्मशमि (शिशु.१७.५३) १२२ वीणामड्ढे कथमपि २७६३८ वृद्धिहासौ कुमुदमुहृदः विषता निषेवित (शिश.९.६८) २८८।३२ वीणा वंशचन्दनं (स.३१५४) ६६४० | वृद्धोऽन्धः पतिरेप (भोजन.२५५)६१६४ विपदिग्धस्य भक(हि.२.१२९)१४॥२१० वीणावंशाश्रया (शा.प.३२५) ८६५ | वृन्तः क्षुद्रप्रवालस्थ १४018 विषधरतोऽप्यतिवि (वासवद.६) ५११२५ १४॥१६ विषमारसहस्रेण गर्व २३५१५७ वीणेव श्रोतही (दर्प.दलन.३.५१) ७१।१४ | वृन्दारका यस्य २६११९२ विषमगता अपि न (सु.२३८) ४८।१३९ वीतव्यसन (काम.नी.१३.७) ३८५६३३५ / वृन्दारम्ये चरन्ती २९९।१४ | वृन्दारण्ये तपनत २३६१३४ विषमस्थखादु (पंच.१.१९०) १७११७७७ वीथीषु वीथीषु ३२२।३ विषमा मलिनात्मानो (ग.प.३५३) ५४।४ | वीरक्षीरसमुद्र (खंड.म.९०) ११२।२७६ वृन्देन तारावलितण्ड विषमोऽपि (किरात.२.३) ११३२ पृष्टिव्याकुलगो (गीत.४.९.१३)२५११४१ विषयविधुरा दृष्टिः २७६४८ वीर त्वदिपुरमणी (कुव.१४१) १३११६ | वेगज्वलविट (सा.प.८६७) २२६११७१ १३३।४५ | वेणी ठे प्रसमीश्य ३१४१७९ विषस्य विष (म.सं.७५१) १५८।२३१ | वीर त्वद्वैरिदारा १९५४६ वेणीवन्धक (सा.प.३१५८) विषहीनो यथा (ग.प.१३६४) १४३६५ | वीरमलद्भुत लोके २७.१३ विषादप्यमृत (परद.पू.११०) १५५९६ | वीर भीकुसुमेन्द्र ११४1101 वेगीवन्धमहीनं विश्वासो भवता विश्वास्य मधुर विश्वेशोवः स पायात विश्वोपजीव्ये न विपं भुव १५११३८५ / वीर वं कार्मुकं चेद ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्याना १६८१६७८ | जति पद्मानि वेदा येन समुद्धृता वेणी विडम्म (शाप ३३७८) २७१।३१ व्यजन हन्ति (पघ ३ २०४) ३९१५५९ / व्योमपानमपि २७६१ वेणीवेलनमाण २५११५३ व्यतनोदपास्स (शिशु १३ ३३) १२६३४० | व्योमव्या (शाप ३८५२) ३३७/१२६ वेणी श्यामा भुज २५७ व्यतिकारतदिंग (मालवी २९) ५१२१३ व्योमाः (सक्ति २६८) २३४११२१ वेतण्डमण्ड (मामिनी प्रा ६०) २२९१८ व्यतिषजति (मालती १ २७) १७६।९७४ | व्योमैकान्त (भर्तृ स ७५८) ३७।२०३ वेत्ता कोकिल एव २३९४१०० व्यतीतकल्पे शिशिरै ३३१११५ व्योम्नस्तापिच्छ (मालती ५ ६) २९५।७३ वेनत्वचा (अल कौस्तु प्र१) २२३।६५ व्यथयतितरा (शा प ४९१) १६९।७३२ / व्योग्नि प्राङ्गणसीनि २९८३८ वेदवेदाङ्गत (प्रसगाम १६) १४२।१८ व्यथयति वृ (गीत १० १९५) ३०१५० व्योनि स वास ५३१३३ वेदव्यास न ९९।१७ व्यथयन्ति परं(पच २ १०२) ३९०१५३५ / व्योन्नीव नीरदभर (मु ९०) ४॥३६ वेदस्याध्ययन ३७१।१०८ व्यथितमपि (किरात १० २२) ३४०१२४ | ब्रजति विषय (शिशु ११ २५) ३२३१२८ वेदा प्रमाण स्मृत(द श २४)३९१६५७० | व्यत्ति धाता (नैषध ७५४) १६२।१८२ | व्रजत्यध (विध शा ४१) १५४।६२ वेदादिशास्त्र (पद्म किया अ५)३८५।३१६ | व्ययवासा पच्च १९४।२२ बजत्यपरवारि (विद्ध ४१) ३२४६४२ वेदानुद्धरते (गीत १११२) १११/ व्यसन (पच २ १९४) १६५।५३८ / व्रजति वे (किरात १३०) १५२१३९८ वेदान्तेषु (विक्रमोर्व ११) ५५६ ] व्यसनानन्तर (दृश २१) १९७५२२ १४ | व्यसनिन इव (मोजा ७७) २९७१२६ | व्रणगुरुप्रमदा ३३११३८ वेधा द्वधा (कुव २०) १६५४५५२ | व्यसने मिनपरीक्षा १७११७९३ व्रणमृता सुतनो (शिशु ६५९) ३४६।२० वेधा वेदनया (विक्रमच १७७) १०२।२१ व्यसनेष्वेव (पच २६) १६४१५२१ व्रततिवित (शिशु ७४५) ३३४।१०६ वेपथुमलिन (लटक मेल २ ३०) ७३।१ ) व्यसरनु भूधर (शिशु ९ १९) २९।१५ | व्रते विवाद (सु ३१०) वेपन्ते (शा प ३९२१) ३४६।२८ | व्याकुलोऽपि (शाप १५२७) १५५।८१ बीडायोगान (शा प ३१६४) २७९१६१ वेलामुल्लङ्घय हेलाद ११४।१६ | व्याकोशोकन २५१११२ ब्रीडावेलारुद्ध २७१।३१ वेलपक्षतिराज १२५।१६ | व्याख्यातुमेव (सु १५५) ३९.१८ वेश्यानामिव विद्यानां ३०।१२ | व्यागुञ्जन्मधुकर (रसग समा) २३६।१२ शकरें पतित दृष्ट्वा १८५११२ वेश्यावश्मसु (प्रबोध च २ १) ६११२७२ | व्याघ्रा सेवति ८४।२२ | शकरशिरसि वेश्यासौ (मत सं ११०) ३५५।१ | व्याघ्रीव विष्ठति (भतृ सं ३३२) ३६५३२ ] शकरार्धतनुब (प्र राघव ७५६)२९९।२३ वैकल्य धरणी (पच १ १८८) १००१ | व्याजस्तुति (साद १०६०) २१२६४७ | शभु श्वेतार्क धैकुण्ठामप्रकाम १२३३१८९ | व्याजम्भमाणव (प्र राघव ७७९)१४११२ | शभुर्मानस (सु २६३९) १३४११९ चैगुण्येऽपि हि ४७।१०० | व्याधितस्यार्थहीनस्य ८८1१० | शभुखयमुहरयो (भर्तृ स ११२) २५०।१२ वैदेहीं समवाप्य १८३१५३ | व्यधिभि (भा १२ १२५४१) ३८०।११५ शवत्तत्वविवोध वैयं पानरत (पच रत ३) १७४११०१२ व्याधूतकेसरस (सवश वासुदेव) १९१४४ | शक्तिं प्रमापयति वैद्यराज नमस्तु (या प ४०३८) ४४१२ | व्याधूय (साद १०५६) २८३११५० | शक्ति सर्वातिरिक्ता वैद्यराज नमस्तुभ्य (२३१९) ४४।१ | व्यानशे (किरात ९१७) ३००३४ | शफिनिस्त्रिंश (सु २५९६) वैद्यस्तर्कविहीनो १६९/७२६ व्यापारातरमुत्सृज्य ९८१४ | शक्तिरहितो (शाप १५३३) १६९।७२५ वैद्यानामातुर (हि ३ ३३) १६४१४९९ व्याप्त लोकै (शिशु १८ ४०) १२९१७७ | शक्तिवैकल्य (किरात ११५९) वैद्या वदन्ति ३२२६३४ | शपेनापि (पच ३ २२२) १७९११०२६ वैभवभाजो दूषणमपि ६५।९ | व्यामोह तव १९४१२३ शक्य यन्त्र विशेषतो ३२५।१२ व्याल बालमृणा (मत सं ६७) ४११६७ शक्यते येन मुख्य मृगलाञ्छ २४४।२३९ | व्यालाश्च राहुश्श (स १९६) ४०।३७ / शक्याशक्य (सं पा ४२) पैयाकरणकिरा (स २३३३) ४२११ व्यालाश्रया (इ चा १७२१) ३८३।२४४ | शक्यो वारयितु (मर्तृ सं ७५९) ४११६८ वैराग्यभनि (शा प ४०२०) ३६४।४० व्यालोल केश (श प ३७०४) ३२२६३२ ) शकादरक्षि (श ५ १०६९) २१५१ वैराग्ये सचरत्येको(भई १९९)३९११५७२ | व्यावलगत्युच (कुत्र ६१) ३४७४४१ / शक्रोद्यान निवासिता पैषम्पमपि (भा ३ २७५१) ३९०५४७ ध्यात खल (शा प ३५५१) १.६६ शक्ष्यामि कर्तु (पच ३ २४६) १९९१५५१ व्यचल िवश (शिशु १३ ३४) १२६१४१ / व्यासगिरा निर्यात ३६।५८ शङ्कयान्य (शिशु १०३५) ध्यजन व्यजन २८८११६ / व्यासादीकवि (श प २०५) ४११६३) शद्वाभि सर्व (हि ४ २४) १६३४३९ थानमरुत (विर शा ३ २०) २५६।४७ / ध्यास्थ नैकतया (मद. २६) १.२२% शायलिवेन व्यग्यमानकलङ्क (शाप ७५४) २०१४ | व्योमनि (मामिनी प्रा ९३) ७५।३ । शहिताय (किरात ९४६) २१०1११ १५८/२३७ २८५१३५ १०५/१३५ १२१११६३ १४८1८. १७६।९५७ व्यामिकैकबाहु धभातिको मरुदनु 1108 २२६१५० २९१५४९ ९८३ ३१५३० ३१७ ·सन्याननिग्ननुम्नकोश शनै पया हयात्री रतन १४१७ गया पुर (130१२) .... -17(९८०) २४. माझे तच्चित्तमक्के २६४२५६ ९- नयन धन-11-300१७८९ धवा मुनि (या प १९१९) १९८२ गदल (न-४२) "ग वन २.011१२ उस समय (म पाठोर ४०)३९११.६१ वा गित ३ .७) ८.३५/-न्यार ३६६ प्रत दद्यान विव (हे' ३१) गरजगत (१०.६) 1४३३९शन्न मनप (१.२) ३.१४ शतपी (महा ७२) ०४८1८९ गर करव शन्दमा गतमन्यु दण्डवरं ९५/११ गरा कि प्राचान (८४६०) १२२ रना (कर- ९२.) तमेचेऽपि (पच १०५०) १४४१६ घर गगन (१.८०) १६.1..शरदा ाग्दा अनहदा (रामाया ३१३६)३९१५५७ रनग्न (३) २२।१६ 31 S२७ प्रवेषु जायवे शग्समा (मग . १८४०) २९१.८० सी (सानुस) १०३.६ नुनकर १३४५६ | गरदम्बुध विगत ११ १२)३.५११६४ नवनय (पन २) १७६।९६२ । योनये ट(पच ४ १८३९०५४ गरदिन वन (10४५) ४८11१४ यज्ञ कागनु (१५) १४०३२ गुर्दहति भयोगे १५५११. घरादन्दुन्द 1९४७ शात्रज्ञान (म में १००) ३.७३ नुवाक्या (म पाठोर ३०) १५६१६. गराद समा ( प ४९०) १६९।७३३ | नचापि हि ११०॥ ३९०१ नू यम ११११२५९ गरामन मयरमा ११८११८ | पन्ने निटा १७२.८३३ शना प्रामानिय १९४२/गर धान (मलव ३१) २८०1८३ शात्रारम्कृत (म से १३) ३९।२७ पानोर वन्तनित १५०३३२ / ग्रयरनिर (मोव ५८) १६११३५१ शिपिन ३६१३८ शवारपल्ला (बह नीति ११०) ३८४॥ ९५ गरीरनवा (मा १० ६४०४) ३७८६ | MART नु (३ २०३०) ३१३१ नारपि (कविता १९) १६.१३४० शरारन्य गुना (इ १४९) ८१९ शिखिन नत ३४०1८४ शनिरनिध (काव्यप्र४१६) १०३१७३ शवाराता १०११५६ रिक नृप १३111१५ १५६१०६ / अचमपि रखर (म ४०१) ५८।१९२ | शिपिपात ( रा ०८६) ३०४३४ शनै शनैश्च (पच २ ८४) १६५६५२८ सदनानिमाल ३२८।१२ | शिर शर्व (मई २१०) ४१rs शनै शुनश्च (पच १ २३०) १४९।२८८ | नन्नव (शाप ३३९८) २७१४ शिरडया (१०१) २३.१३१ शनैर्विद्या नने (चा ३ '३) १५०००४ | या सनद्ध २९६४ | शिरमा धाम(10५३) ९६।। अपये सधि (पच १ १२५) १४९।३१३ | राशिना सह (कुमार । ३३) ३७८१,६ | शिरमा विकृत (म २६९१) १४८1८८ शवरपुमारि-गुरवो ४३.३ | दारिने खलु (मर रख ६) ९३८५|शिरत्न (शिशु १३ १२) नन्द प्रमूगत १९३० शनीव हिमाता (हि १ १०३) ९३ | धरान धूतनुरामा (पुन मन ) ११३ शब्दवद्भिर (स १५३०) २६४४२२५ शमुखि ( १० १९४) ३०५५१७ रिजानहतोऽपि (साप ३६९)-१३२ गृदयन्यैव ३०१९ शुशी दिवस (मनुं स १०) १७७९९३ | शिरवि शिराउन ३५२।२१ शब्दद्यान्नमनधील ४२१८ | शाशी हर्नु रोमा २६१।१३३ शिराने वराधा १२८1१३ दायमानमपि (स १८४) ३३॥४१ शवदा द्वितीयन (नउ च १४) ३५९ शिरापपादपि २६३१२२. शब्दार्ययो (साप १७९) ३५।२६ शवनिसर्गनलिना २४०1११२ | शिरारहैरालाल (दिशु १०५८) १२० शमयति ७९।२३ अन्न न खलु र ९३) १८॥२९/निरोव नद्यावे १२३३१ रामयति ग (विक्रमोव ५ १८३८०1११८ | शन्नभिन्नमकुम्भेभ्यो १२८१८ शिगनैनाक(केरात ३२) ३३८७ शमयति लधारा (कुब ४०) ३४०।१४ | शनाशनिकद ३६२ मिला बला जाना ५२०२४५ समयति यश (म ३६३) १२५५ शन्नामिन्नददाऽपि १४३३५२ शिलातिरदद्वन्दा १८६७ शमिनतापमपोढ (शिशु ६ ३३) ३४१३३९ शत्राकृतम्नस्वर ३६.२६ मिटासन्यप(शाप ३३०३)२६.11१. शमितनिखिल (शा प ३०१०) ३२२॥ शनैनीवाल शास्त्र ९९२९ भित्रनुलै (वेदग्ध मुख ४४४) १९४३३ शनीगर्मस्य यो १७६१९१२ शिजीनुसोवृत्त १२८१३२ २४२।३.३ शिप दस्तु ३५९९६ गम्बरम्य च (मा १३ २२३७) ३४८1१८ शाखा कमक अम्बरारिरमृत ३.३.१४१ ३०४११४६ शाखामृगन्य १६.६/विमलानलायन २।१३ शम्पाकस्स रत १२॥३६ खाशतचित (मोना २२२) २३६.७शिवया अघाइदा २५०1११ शयान चानु र २६११९)३९२१६.३ शाखामत (शाप १०५१) २४२११७६ शिव खि हि शिवन शयानस्योत्तान ३२११२० / शाखारकेश्चन्दन ८७११६ | शिविरकिरण (शिशु ११ २२) १० सुभा•अनु. १८४२६ / शस्त्रैर्हत स्त्रो -- ·७४ सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्याना १४।४ १९४॥२१ शिशिरमासमपा (शिशु ६६५) ३४।१० | शुद्धकास्यरचितापि ८५।९ शोकोत्पत्तिर २९०७१ शिशिरसीकर (शा ५ ३८९७) ३४३३९९ शुद्धमाविलमव (कुमार ८ ५७) २९७।१२ शोकेन रोगा ( चा १० २०)३९२।६११ शिशुरपि निपुणो १७५।९४२ | शुद्धा सङ्ग न (शिशु १८ १३) १२९॥५९ | शोण वीक्ष्य (सा द ३ ३६) ३५८३६३ शिशुर्वेत्ति पशुत्ति वेत्ति २९।९ | शुद्धान्ते सीधुपानोन्मद ८।११६ | शोणी कोणी सखि २०६:१६ शिष्टैरप्यविशेष (हि ३ १२८) १४८।२३९ | शुन पुच्छमिव (वृ चाणक्य ७ १९) ३०८ शोभते विदुषा (दृष्टांत श ५०) ३९११७ शीकरासार (विदग्ध मुख४ ३८) १९४।२६ शुभ वाप्यशुभ (दृष्टांत श ३१)१६८।६८४ शोभन्ते विद्यया १५६।१३० शीघ्र भूमिगृहे (शा प ३४११) २७६१५२ | शुभानना (किरात ८ ४२) ३३८८५ | शोष गते (शा प ७८५) २१२/४० शीघ्रकृत्येषु (पच ३ २१८) ३८५६३२९ | शुभ्र सद्म सवि (भतृ १९५) ३७७।१४ | शौर्य केसरिणा १०८/२०३ शीतमध्चा कदन्न च (सु ३१६५) ६६२५ शुशुभिरे स्मित ३३२।४७ | श्याम श्रीकुचकुडम १४१८ शीतलादिव सनस्त (शा प ३८६२)३४०५ शुश्रूषस्व गुरून्(भ शाकु ४ १५)३५१३३५ श्याम च वर्तुलाकार १८५/२० शीतवातातपक्लेशा (स ३२०७)१६३।४६९ | शुश्रूषख गुरून्(मालती १० २२)३५३।४४ | श्यामलेनाङ्कित (रसग उपमा) २५८४३ शीतभीताश्च (चाणक्य ९६) ३९२।६२० | शुश्रूपामनुरुन्धती ३५१।४१ | श्यामश्वेतारुणाझा जल शीताशुर्मुस (रत्ना ३ ११) ३०६० | शुष्क मास त्रि(चाणक्य ६४) १६२।३९५ श्यामा प्रिया (प्रसगा ११) ३९०५४१ शीताशुर्विष (विद्ध शा ३ १९) २८११११८ | शुष्कन्धने वह्नि (वानरा ६) १७३१८७३ | श्यामा मन्थर १६०३१० शीताशुस्फटिकाल ३०२।१०३ | शून्य वासगृह (अमरु . २) ३११।२८ श्यामा मिलिन्दमाला २५७९ शीताशोरिव नूतनस्य ३४६।२९ | शूय वेश्म चिरा (यक्ति ८७५) ३५५८४ | श्यामाखड्ग (व या २ १७) २९२।२३ शीतातपादिकष्टानि (पच १ २९३)९।११ शून्य कुञ्जगृह निरीक्ष्य ३५८१७४ | श्यामौ तव शीतार्तिप्रसर (शा प ३९३३) ३४७।५१ | शून्यमपुनस्य गृह (मृच्छ १८) ६६३२ | श्रद्दधान शु(भा १२ ६०७१)१६७।६११ शीतेऽतीत (नीति म १४) १७८३१००३ | शून्यमा (योग वा सार १८) १६१॥३७० श्रमण श्राव (सक्ति ८९ १७) ३६४१३५ शीतेनाध्युषितस्य (भोजप्र २३२) ६८।७२ | शून्येऽपि च (भामिनी प्रा ८५) ४७८७ | श्रमयति शरीर २५९/७३ शीधुपान विधु (किरात ९ ४२) ३१५।४२ | शूरं त्यजामि वैधव्यादुदार ६२।३ | श्रवणाअलि (वेणी १ ४) शीधुपानविधुरेषु (किरात ९ ७३)३१६१६५ | शूरत्वयुका मृदु ३८४१३०२ | श्राव धाव त्वदीय ११२।२८५ शीघ्राणाद्रिपाणी (सूर्यश ६) २७११६ | शूराश्च कृतविद्याश्च (सु ५४२) १५६।१६३ | श्रिय प्रदुग्धे (विद्ध शा१) ३०१२ शील प्रधान (मा ५११४२) ३७७११/ शूरा केऽपि पुर ७४।३८ | श्रिया हस (किरात ८ ४४) ३३८८५ शील रक्षतु मेधावी (सु ३०५२) ८४।१२ | शूरा सति सहस्रश (शशि व) ५३।२७१ श्रियो दोलालोला (प्रब ९६) ३७२।१३३ शील शातयति श्रुत ६८७९ / शूरोऽर्थशास्त्र (शा प १३३८) १४३१३४ श्रियो वासा (सूक्ति १९६) २२४१९५ शील शौर्यमना १५८।२५३ | शूगेऽसि कृतविद्यो (पच ४ ३९) २२९।१२ | श्रीकण्ठस्य कपर्द (अनघ रा ७ ५३)९।१३७ शीलभारवती (रसग दीप) १५६।१६५ शृगालशशशार्दूल २२५।११९ श्रीकण्ठस्य सकृत्ति (सु ९५) शीलानि ते चन्दन ३६२।१२ | शृणु सखि (कुटनी म ३९२) ३६४।३४ श्रीकण्ठासक्त ११३२२९२ शीलावलम्बनमह १७६।९५९ भृणु हृदयरह (शांति श १ २८)३५०।७२ | श्रीकरपिहित चक्षु शीलाविजामारुला (शा प १६३) ३३१२७ | शृण्व पुर (मामिनी प्रा ३५) २१२६४१ | श्रीकर्ण प्रौढतेजा शुक तव पठन (शा प ८७४) २२११८४ | शेते शीतकरोऽम्बुजे ३३०।१ | श्रीकृष्ण पूतनाया शुकतुण्डच्छवि सवितु (शा प ८६) २०१२ | शेषभाष्य तु काव्येन ६६३३० | श्रीकृष्ण त्व प्रतापेन शुक हरितयवाना (शा प ३९२०)३४६।१४ | शैल्स नाम (अल कौस्तु नि १) २४५।१४ | श्रीधान्नि दुग्धो शुकीचञ्चूखातच्छवि २६५।२९० | शैलराजतनयास्तन (सु ७१) १३।१ श्रीनाथ न श्रुतमिति शुक्तिद्वयपुटे भोज (भोज २५६) ११७१८२ | शैलूपी तव १३॥६८ | श्रीनाथस्तवनानु शुक्ले पक्षे शीत १७२१८१६ | शैले द्रप्रतिपाद्य (साद १० ९२) ६७६ | श्रीपरिचयाजडा (रविगुप्त) शुचा पान (शाति श १२५) ३७६।२४९ शैलेयेषु शिलात २१३३५९ | श्रीभोज (शाप १२५३) शुचित्व त्यागिता (काम नी ४ ७५) ८१३ | शैले शैले न (चाणक्य १९) १५॥१८३ श्रीमच्चादन वृक्ष (भोजन २२) २३८५९ शुचि भूमिगत (शा प ६११) १५६।१४३ | शैवालश्रेणिशोभा ९।१३२ श्रीमता कथय शुचि भूषयति (किरात २ ३२)३९२१६१४ | शैशवात्प्रमृति ३६२।११ | श्रीमद्गोपचधूखय शुचिरिति परित (शा प ३५९३)२९४।४६ ] शोक मा कुरु ७५।४ श्रीमद्राजशिखामणे शुण्ठीगोक्षुरयो (धर्म विवेक ६) १८३।५७ शोकस्थानसह(मा १२ ७५१)१६२।४३१ | श्रीमद्रूपमणे गुणेन शुद्ध स एव कुलजय (मु २७३) ५०१२११ | शोकारातिभयना (भोजप १४८) ८८११४ | श्रीमद्वीर मही ७१९१ १४७ ११४।१० १००६ ११४।१९ १४।१४ १८१४२७ ३८.२६ ६२११३ ११७१८४ २४६३० २४/१६२ १२२४१७ १११२५ ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमरोशः श्रीमद्वाराविवीर १३४॥२६ | श्रोत्र हमम्बनाऽय १४१७ सपन्नग्मीशीर १.१16 श्रीमद्वैकुण्ठकाठी ११६५७ | श्रोनपीयूषगण्य २६३।०१३ | मुपादिता मादि २१२१४ श्रमनायक १२०1१४२ लाध्य म एका (हि.प्र.) ४९/१७० मम्मान १७1८७. श्रीमाहेश्वरमालि २११४४ श्लाघ्य काराम (शाप १०५४)२४३३१८५ मप्रति न कल्यन (मरिक्ष १३.)२१११३ श्रीराजीवासव स्थल १६.४० लाघ्य पम (प्रसंगा १२) ३९०६१. मप्रवष्टमिन योषि (शिशु १० ४८)३१६५८ श्रीराम वदनेक ११९४१३१ ग्लाध्य नीरमशष्ठ श.ति १०) २४८७१ सप्राप्तचिामार धारामायणभारत ३७५६५ गध्या महतामुन (श प २२६) १६ मप्राप्त मकरध्यान १४१७ भारामे मृगयां १२०११४६ | श्लाघ्याशपतनु (पया) २६६१९८सत्रोऽवधिया (यति ४४ ३०) २९.७५ श्रीमहाल्पम(मा ५ १२३२)३८६३३४९ लाध्यैव वक्रि (श्रीकठ च २ ३४) ४.५४ मप्राप्नुवन्ति (मु २२८९) ७८९ श्रालक्ष्मीनरसिंह ११५/४७ |लिया समगा मण्या ३०११० | सप्राप्य पण्ड(रा ३ ५८५३) ३९०५९. श्रीवीर क्षिति ११२१२७३ टिप्यन प्रिय (किरात ९ २५) ३००४३ सभात्यमित्रमुचना १०-11३९ श्रोवीर त्वदिपूणा ११३१२९५ लिप्यति पश्यति २७15 सभिनयोरमुल्या श्रुत कृत (साद १०७६) १६८१६६३ लपे कंचन शद (गा प १७७) ३५।२८ / संभूतिम्तव मानन २४५.०४. थुन दृष्ट स्पृष्ट (शा प ३०८७) २५२१४, मागारे वसत २६०१११९ मभोगाद्विप (शनि ३ १३) ३७.1९८ श्रुति शिथिलता ९६११५ / श्लोकस्तुलाकना याति ४५५३३ मुभागानात (अनपरा०३७) ११।१६५ श्रुतिमपरे स्मृति २२।११३ / श्लोकाथस्वादकाले तु ३७८ समारन (मा ५ १४६९) १४६११६७ श्रुतिविभिन्ना १७३१८५५ | 'वयू विना वृत्तिारह ६३४ | सघ्रम मेहमा १५५१९१ श्रुतिलहनमीहमान २५९।१२ | 'ध खापयति ३५९४९२ | समतोह प्रमानि पच १५९)१४८०६४ श्रुतिसिद्धा तशूरस्य यशू पद्मदल ददाति ३५९८७ समानाहामा (मनु २१५०)३९२१५९० श्रुतिमुखनमरखन ३३२१४५ श्वयू पश्यति नव ३५५।४ | समूटिन (यागपात्रा) श्रुतिस्मृत्युक्त (श ५१५२५) १५४१७८ श्वश्रूश्वगुरयो पादौ ३५०11३ | समोहया त (म में ३३६) श्रुतेन बुद्धिर्व्य (कान्यप्र ७९)१७४।८९९ श्वसनचाउन (किरात १० ३४) ३३३१७९ सयोनयति विद्यैव (इप्र५) श्रुते महाक्वे ३८।१६ श्वास किं (शा प ३५०७) २९.१० | सरम्मोदिकनक ३०३।१२० श्रुत्यध्ययनसपना १४२।१७ |वासा एव मृगीहशो २८०९१ सवरणाय वयूटी बहु ३२८1५ थुवा (शाप १९७८) २४८०९७ वासान्मुञ्चति (माद ३ १०६) १९.७७ | सवर्धितोऽपि भु(म पाठो ४८)३९२१६०९ २८७३३ शुन्वा तव्या (अमरु ५५) १४३११०९ वासास्ते सखि सूच सरिधानुमभि (किरात ९ ३२) ३०.४७ श्रुत्वा धर्म विजा (१ चा ६ १)१५८१२२५ सानो ग्राम (शाप ३९४७) ३४८०२१ श्रुत्वा नामापि (अमर ५९) २८५४२ / पदकों (शाप १३५४) १४॥२२७ साटासानुराग ३२२।१४ श्रुवा प्रदग्ध तनय १८२१३५ | पटकणों भिद्यते (स २७१८) १४६।१५४ | ससवानिव पानुमार २३११४८ श्रुन्वा बारमृगी (या ५ ३८८९) ३४३३९० | पट्चके क्रमभावे २६।२०३ | ससदि तदव भूपा(शाप १३९) २९।११ श्रुत्वाया त यहि (मा द ३ १०४) ३०॥१] पदपद पुष्प १५९।२०८ | समारक उनम्य द्वे हि ११-४) २९४ श्रुत्वा पडाननजनु १११५ पडदोषा पुरमा ५१०४८) १६३४१ समार तत्र नि सार (या १४१९३) ८८१ शुवा सागरय धन १८३१६१ समारराति (शा प ४११०) ७१४८ श्रुवा सागामिकी(पच ११००)१४४०९३ | सपत्कस्याद्य तारा ३५४१६४ ससारवपयन्य द्वे (१९५४) ८८१२ २५९१६८ सपत्तय पराधाना (हि २ १५२) १३९४२ समारधात (प्रमुग १) श्रेय सदा दिशतु १५.१९ सपत्तो कर्कग (दृश २२) ०५९ श्रेयस्वी यन मान ८११४९ सपत्ती कोमल (३७) समारेऽभिन्नमार (मनु स ८८)२०१६. श्रेयाति या दिशतु यस्य (म ६५) ४४. सपत्सरस्वती १५६११५० समारेऽम्मिन्नसार (मनु म ९७) २५२,१ श्रेयान्विधोर्षहुपक्ष ४।११ २९०1०५ सपन्मु महता (मतृ म ३३५) समारनिमित्ताय (१८) ४५.२७ ४।१४ प्रेयो नून ब्रजति १७८1१००४ | सपदमत स्लभ्या श्रोणीय वस्त्यजति (बाल मा १)२५६४३ | सपदा मुस्थित (लिनु २ ३२) ८३.१६ | साम्यतन्य गुगा (दृष्टान १८) १६८०६५१ श्रोणीभारभरालसा २७४।२६ | सपदि यस्य (पच २ १८०) ४७८९ सहति श्रेयसी राज (दि. १ ३६) ८३६१ श्रोतृन्मूक्यति त्रुव ८६।१४ | सपदो महतामेव ४५.८ स एकनानी ब (सद.०६७)70017 श्रोन श्रुतनेव न (मत सं ५४) ७५१२ । सपद्यावे परै (दश १९) १६८१६५६ स एव खलु (मा ५१३९३)३८०1१११ श्रूयता कौतुक सोऽपि ५५७५/ ससार साक दर्प- २५०१७ ससक्तिन्गुनुन विद्या ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां स एव धयो विपदि ७।१ सङ्ग्रह नाकुलीनल च ४ २०) १४२।२८ | सति शीले गुणा (दृश १४) ८४६ स एव रसिको लोके ३८।१५ सभामक्षोणिहप्य ११८५१०७ | सतीमपि ज्ञा(अ श कु ५ १७) १७४१९०१ स कथ न (शा प ३३५३) २६८१३७६ । सभामाङ्गणमाग (सु २५१३) १०८११९७ | सत्कविरसनाशुपी निस्तुप ३१।२३ सकलभुवनव-धोर्वैर (शा प १२१)१५।२० । सभामाङ्गणमागते (सदुक्ति क )२४५।८ | सत्कृता लालिता (माव २०) ३९३।६३१ सक्लापि कला १७५।९३७ । सामानन्दवर्धिष्णो १२३३ / सत्कोण लोलनेन (शाप ४०३९) ४४।९ स किंसखा साधु (किरात १५) १५२१३९५ | सङ्ग्रामे रिपुभूभुजा १८३११२ / साक्षेत्रप्रति (सु ३०२८) ३७९/७९ स किमु सहेत सुधांशु २१९।१०। सङ्ग्रामे सुभटे (भोजन १५१) १५८१२३० सत्यक्षा ऋजब शुद्धा (सु २२९) ४७१७९ सकृजल्पन्ति (वे ३४) ३७७।१८ | सङ्ग्रामे स्फुरदसिना सत्पानोपनयोचितसत्प २०१७५ ३०२० सकृस्कन्दुकपातेनो (पच २ १६८)४५।३१ | सङ्ग्रामो दिवसायते ११९११३६ सपादपान्विपुल (शाप ११५३) २२०१२ सकृदपि दृष्ट्वा (सु २४०) ५०1१९७ १७११७८३ | सच्छिद्रे निक्टे सत्पुरुष खलु हिता १६७१६३२ सकृदिव समर्प्य वाले ३०५।७ | सच्छिद्रो मध्यकुटिल (सु ४४७) ९०१४ सत्य गुणा गुणवता ५०१२०९ ३८५।३४२ सकृदुक्तगृहीता (चाणक्य १०४) १४४।७५ सत्य जना (भतृ १५४) स च्छिन्नमूल १२८१२९ सत्य तदवोचथा मम ३१०१० सकृष्ट च मित्र(चाणक्य १९) १६१।३४५ | स जयति चिनचरिनो १८९॥५३ सत्य तप सुगत्यै (कुव ९३) ३१२।२९ सक्तूशोषयति प्लुता (सु ३२०१) ६८५ स जयति महावराहो १८२६ ३९/१९ सत्य तपो ज्ञानमहिंसता सक्षनियस्त्राण (किरात ३ ४८) १५१।३७६ स जयति हिमकरले (वासबद ४) ४.१५ १२५/१६ सक्षारो जल (सूक्ति १३ १०) २१४१८३ सत्य व पुरुषोत्तमो स जयी वरमा (भोजन ५९) १४७११९९ सखि दयित (किरात १० ४७) २८८१३६ सजलजलधर (किरात १० १९) ३४०२१ सत्यम (व्यास औचित्य १८) ३७२।१६० सत्य दुर्लभ एष (शृगारति २ ८) ३११११८ सखि दशनक्षतमधरे ३२८१४ स जात कोऽप्या (भर्तृ स ३३८)८०१३६ सखि पतिविरहहुताश २८५४३ स जातो यन जातेन (हि प्र १४) सत्य वक्तुमशेष(शांति श ४ ५)३९०।५२५ ९८१७ सत्य शौर्य दया (हि ३ १२९)१४८१२४० सखि स विजितो ३५९४९८ स जीव ( चाणक्य १४ १३) १५९।२५६ सत्य सत्य मुने (शा प ८५५) १६६१५७२ सखि साहजिक ८८1१ स जीवति यशो यस्य (नीतिसार ७) ९८१४ सत्य सरित गृह गृहे(शु नि १ ) ३४१५७ सखि सुखयत्यव ३५२।१० सज्जन एव हि विद्या ४७११०१ सत्य सा बहुरूपिणी १२०११३८ सखि हे पश्य रस ३४३।९८ सजनसङ्गो मा भूद्यदि ८७१२० सत्यधर्मच्युतात्पुस (सु ३६६) ५६।९८ सखीभिक्षा (शा प ३४८५) २८९५९ सज्जनस्य हृदय नवनीत ४९।१६२ सत्यपि च सुकृत (भोजप्र २६) १७११७८७ सखे खेद मा गा (स ३१९१) ६४६० सज्जना एव साधूना (नीतिधार ७)४६।५६ सत्यप्रशमतपोभि स (शा प ४३२) ६९।९ सखे साय नात्या २७३११७ सजता कुम्भभित्ति १२७१२४ सत्यभामासमाश्लिष्ट १०२।२९ सगुणापि हन्त ५८१९५८ सजमानम (का नी ४ ४५) ३९०५२४ | सत्यमेव गदित खया ३५६११ सगुणै सेवितोपा (शा प ११४८) २२०६४ सजितसकलशरीरा (सु ३५२६) ३०४।३ । सत्यमेव (महानिवाण तत्र २१)३८६६३४४ सङ्कटे न च गन्तव्य १६७१६५२ | सजितानि सुरभी (शिशु १० १) ३१४।४ सत्यशील (विदग्ध मुख ४ ७०) १९६।१२ सङ्केतकुजभुवि सा २८८१४२ | सञ्चये च (भा १२ ३८९१) ३९०५३१ | सत्यश्चान (रा २ ३५ २८) ३८१।१८४ सङ्केतकेलिगृहमेत्य ३५८१७१ | सञ्चरन्ति मृगनाभि २९८६१३ सत्या क्षितौ (भाग २ २ ४) ३८४॥३०॥ सक्षिप्येत क्षण (मघ २ ४५) २९२१२७ | सचारो रतिमदिरा ३५११४० सत्यानुसारिणी लक्ष्मी १५७११८८ ३७४।१३ | सश्चित ऋतुषु नोप (सु ४८७) ७२०४९ सत्यान्ता च पर (हि २ १८३)१५२।४०४ सहोम पयसि (शिशु ८ १८) ३३८।१०० | सञ्चित्य सञ्चि त्य(भोजप्र ९०)१७४।८९४ सत्यासकमना गुणा ११८1१०८ सङ्ख्येया न भवति २१६२८ | सजग्माते तावपा (शिशु १८ १)१२९४५२ | सत्यासक्तमना प्रद्ध १९२१८८ सङ्ग त्यजेत (शौनकी ३०) ३८९१४८७ | सञ्जहार सहसा प(शिशु १० ४४)३१६६४ सत्येन धार्यते (६ चा ५ १८) १५९।२९० सङ्ग नैव हि कश्चि (मृछ १ ३७) ६८१७४ सज्ञातपत्रप्रकविता (कुव ४५) ३३५४६ सत्त्वादिस्थैरगणितगुणै सह ससु (साधन पचक २) ३९११५८४ सघातसाद्रमकरन्दरसा ९२।७९ | सत्सगाद्भवति हि (वृ चा १२ ७) ८७२० सङ्ग सर्वात्मना (हि ४ ९०) सजाते द्रवरूपता ११८।१०५ सत्साजत्यमवाप्य य २२७/१९८ सातानि मृगा(काव्या २३३२)३४९३६ सता मतमति(भा ३ ४१४७) ३९०।५३३ | सत्साधुवादे मूर्सस्य (सु ३३६) ५६८२ सहताभिरुचितैश्च(शिशु १० ८१)३२११७ सता समालोक्यता २६५।२८३ सत्सूतसविधान सद सहति खविपरीत ८८1११ सति काकुत्स्थकुलोन्नति ३६।५१ | सदग्रहारैर्भवता सनमविरह २७११९ | सति द्राक्षाफले क्षीरे ७१।२० | सदम्भोजाम्भोज परि सङ्गीतमपि साहित्य २९.८ सति प्रीपे सत्यना(मत स १३०) २७७९ सदय हृदय यस्य सहपात् कथ्यते १२।२५ ८७१७ ३०२१ ११८/१०४ २१३३९३ १५१२ ·सस्थान निर्देशमनुक्रमकोशः २८५।४६ सन्निकर्पोऽत्र सदुत्तस देवादय सदवनमसदनुशास १५११३७१ सन्तत लापते कम्म १९१२० सन्ध्या या प्रणिपत्य रोक १९५ सदसत्वेन भावाना युक्ता (मु.२०) ४।१२ | सन्ततमुसलासहा १०४८२ सन्ध्याताण्डवचण्डदण्ड २९५१६३ सदसि विदुरभीप्मद्रोण ९३.८१ सन्ततादयमध्येव वद २६११४२ सन्ध्यातारहवड (सक्ति २ ३१) १०11४८ सदा सम्हनयोग्याय (सु ३३२) ५५७८ | सन्तप्तश्रमहारिशीतल १०७११९० सन्ध्याताण्डवडम्बरच्यस १०1१५२ सदागतिहयोन्छायस्तम १९६१३ | स तप्तायति सस्य (मन स ३३) ८॥३३ सन्ध्यानती नरपुरध्रितनो ४३४ सदानुरकप्रकृति (शाप १२८८) १४२॥५, सन्तमेव चिर (शिशु १० १५) ३१५।१८ सन्ध्यारागवती खभाव सदाप्रदोषो मम (मृच्छ ५ ३७)३१२१३८ । सन्तथ लन्धाश्च १९४२३ सन्ध्यावन्दन भद्र ३७१।१०४ सदा प्रहृष्टया माव्यं (दश ४०)३५११८/ सन्तश्चेद (शाप १५१२) १७८।१०१४ सन्ध्यावन्दनाया १९४११३ सन्ध्यावध्यनशोग सदा मध्ये यासा (का १७ २५६)३११४२ / सतश्चेदिह गुणनिन्दवो २९५७१ ३९।२४ सन्ध्यामलिलावलिमपि ४।१९ सदामात्यो न (हि २ १०२) १४७॥२१२ | सन्तस्तृणोत्सारण (मोतम ४०) ४९1१५३ सन्नद्धोऽय नवतरु २५६४२ सदारिमध्यापि न वैरि १८५।३२ | सन्ताप जगतो विलु २१३१७२ सन्ना नाविकधोरणी २४५/१६ सदा वक्र मदा (स २३०८) ३६४।१५ / सन्तापमोहकम्पान्सपा ५४१४७ सन्नारीभरणोमा (कान्या ३ ५) १०३१५९ सदाहमालस (नल च १ ३६) १००।२३ | स तापय चिरं चन्द्र १५८१२२२ सदीथितो य सक्ल १७५।९१९ सन्तापिताना मधुरै सन्निगृह्य चिरं ३२३१८ १०५।१३२ सन्ति कूपा स्फुर (मु ६८६) २११११० सन्नियच्छति (मा ५ १३८४)३८६॥३४७ सदूपणापि निर्दी (नल च १.११) ३६।४५ सन्ति धान (अल कौस्तु उ १५) ३२।४ | सन्निहितेऽपि १७११८०४ स दोष (मुद्रा रा ३ ३२) १४॥१९२ | सन्ति खादुफला (मु ३२३६) ७४४५, मन्मन्त्रिणा वर्ध १५१६३८२ सदोपमपि निदॉप ३८९ | सन्तु द्रुमा (सक्ति ६५ ३) ३३४।११ सन्मार्गे ताव (शा प ३३००) २६०१११२ सद्भावेन ज (काम.नी ३ ३३)१६०१३३६ | सन्तु विलोक्नभाषण (प्रव ९) २५१।१९ सभ्यस्तभूपापि २७०115 सद्धि सोध्यमानो १६५।५४१ | सन्तुष्टे तिमृणा (मनय ३ ४१) ३६११३८, सन्याममत (अल कौस्तु अ') ३२१११ सद्भिरेव सहासीत (शा प १४२२)१५३६३ सन्तुगे भार्यया (म ३६०) ३९२६६१९ सपक्षो लभते (शा प १४४९) १५०५३४८ सद्भिर्भाव्ये हिते काव्य ३०५ | सन्तुष्यत्युत्तम (दृश ९१) १६९।७१२ सपथोलमते (श प १४४९) १५०३३४९ सद्भिस्तु लीलया प्रोक ४५।२१ | सन्तोऽपि न विरा (सु ३१६१) ६६१९ सपदि कुमुदि (शिशु ११ २४) ३२२।१० सद्मन्येव निरन्तर ३४२१७२, सन्तोऽपि सन्त (शा प २४०) ४९।१६६ , सपदि सखीभिर्नि ३३१११४ सद्य करस्पर्शमवा(नक्साहसाङ्क) १०४१५ | सतो मनसिकृत्वैव प्रय ४६१४४ स पातु वो यस्य जरा ६३) २२११२० सद्य पुरीपरि(वाल रामा ६ ३४३६२।२३ | सन्तोषयतये पुंसा (६ च ८८)१६९७११ | स पुमानथवब (किरात ११ ६२) ७९७ सद्य प्रवालोद्गमचाह ३३१११४ सतोपनिपु (वृचा १३.१९) १६१३३७ । सप्तपष्टि हता (या प ३९९६) ३६०१२ सद्य संघटमानक ३२४।५१ | सन्तोपामृततृप्ता (सूक्ति १२८ ७) ७५.१ | सप्तैतानि न ( प १४५६) १५६:१४८ सद्य सान्द्रमपी (शा प ३६०७) २९४३३२ सन्लज्य शूर्पनहोपा ५४।२८ सप्रतिवन्ध कार्य(मालव १९) १५१:३६० सद्यश्चन्दनपङ्क ३००1१०६ सन्त्यन्येऽपि वृह (मर्नु सं ५३) २४९१९ स वन्धुर्यों विपन्नाना (हि १३१) ८८६६ सद्यो मास (चाणक्य ६५) १६२।३९६ सन्यके धनला(शाप सु ४११०)३६९८७९ | समयचकित (गीत ५ ११६) ३०८।१० सारसारदारामय २५२१५९ / सन्येकऽपि महीदा २३८1७१ सभाकल्पतरु वन्दे १०११ सद्वशतस्य परिताप (ग ३०८) ५०१२०७ सन्त्येव प्रतिमन्दिर युर • ३५६७ सभा वा न (शा प १३४५) १४६।१५० सदशजात गुणकाटि ६०१२३० सन्येव लिसिताकाशा २३॥४० | सभ्रूमड्स परकिस २५६४४ सद्वंशवादा (शिशु १८ १९) १२९॥६४ | सन्देवान गृह (अमरु ९१) ३०७५५ | सम विलासो (शा प ३२७६) २५५।१८ सदासमव (साद ६ १७७)१५०1३५३ सदधीत (मा १२ २७०५) १५०।३३९ | समदनमवत (शिशु ७५९) ३३४१२५ सद्विद्या यदि का चिन्ता(शा प ४७३)३०९ | सन्दर्शयस्खमधुभव २४३३२०० समदमतग (का प्र१० ४९१) १०३१७७ सहृत्तमगुण (शाप ११७३) २४६।२६ | सदष्टयनेष्ववला (सु १८७३) ३३८६६ | समदशिखि (दिरात १०२५) ३४०२७ सद्वेदिमध्योत्तमहेमाम्म १०१।९ सन्दष्टाधरपरवा (अमरु ३६) ३१॥५| समन्तादाक्रान्तादव २२६११७४ स धूर्जटिजटाजूटो (शाप १०१) ९११२० सन्दानान्ताद (शिशु १८७१)१३०।१०० समभिसृत्य (शिशु ६१०) ३३२०६५ सन्त छापिन सन्ति ९९।२६ | सन्दिग्धे परलोके (पच १ १९६३५२।१५ समय एव कराति (शिशु ६ ४४)३४४।३२ सन्त सम्म (दश रू ३१८) ३८०1१२७ | सन्देहो वैष्णवे मार्ग १६६६६०७ | समयज्ञानर्थवत (शिशु ६४४)३४९४३ सन्त सत प्रान्ते ४५।२९ | सन्धिविग्रहया (सु २४६६) १५०1३१८ समयमिह वदति क २०११६६ सन्त एव सतां नि (दि. ११९३) ४६४६ सन्ध्या कोष तत उप २७६१४५ / समयशरो व्योमा ३०४।१५९ ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमश. सह परिजनेन सहसा हृदये ४८1१४६ | साधो कुण्डलघर सहकारे चिर (मोजप्र २८६) २२५॥१२३ साधन मुमद्य (का.प्र ७१५१) ७९।१२ | सा मे यद्यपि २८११०३ सह कुमुदकदम्ब ३०३।१२८ माघयण कय १२०1१४९ | सामैव हि १४९।३१२ सहचार शपथा २८५५ साधयति (सु ४०१) ५८१७६ | सामोपायनय (मु २२८५) ७८1१२ सहतमलिनवक (प्रबोध १२) १७५९४० | साधारणतन सूक्ति ३३ ३०) २३८६४ साना दानन (मनु) १४८२३१ महना पदृश (शिशु १६ २९) ५९।१९८सा धारयत्स २६४२६२ सानैव यन (पच १४०९) ३९११५६४ सहनोऽपि (दृश २६) १६८१६८२ साधु चन्दम (युक्ति ५३ ३३)२६२।१७८ / साम्य (विद शा १२५) ३३३३१०० सह तया सर २८२११३३ | साधुरेव (दृश २) ४६१२४ [साय चद्रकला २७४/३१ ७७५ | साधुरेवार्थिमि (मतृ म ७९२) ७३।४ | साय दामग्रथन २८६१८ सह वसतामप्य (स ३९९) ५८१७५ सामु व्याकरण ४३३९ | साय नायमुदेति ३०२।११७ सहमा विद (किरात २ ३०) १७५।९३५ | साधुप्वेगातित (मु ४०८) ५८११८२ / माय स्नान मुपा (का प्र४७९) २९३३१२ २८५६४ साधूना दर्शन पुण्य (शुक ६८ १) ८६७ मायकसहायगहा (काव्यप्र ७ ४)१८९१५५ सहसिद्धमिद (मु २४८) २४८1८८ सा यावति (ग्रा प ३५८०) ३११।२० सहस्रकरपूरणा १०६॥ ७० साचो प्रकापि (हि १८६) ४२३ सारद्वाक्ष्या कुच २६६३१० सहनशीपा पुरुष (श प ४९४) १८१११ साध्वी मा वी (गीत १२ २४ १) ३५११६ मारहो न रता (नु ६५८) २३३।११५ सहस्रास्यो नाग साध्वीव मारती (गु १४५) सारसवत्तावि (शा प ४००१) १०२।१७९ ३२०१७ सहायबध (मा ५ १३७१) ३९११५७१ सावीत्राणा (नीविरत १५) १७८।१००२ सारस्वत स्रोताच १०१८ स हि गगन (हि १ २१) ९३.८३ सा रानहसारव २६९।४२४ ३१३५ सहिध्ये विरह (काव्या २ १५१) ३३०३ सानन्द नदिहता (मु ८१) सा रामणी (अल कौस्तु म १) २७१३४ सहृदया कवि (म १५९) सानन्द सदन (चागक्य १२ १) ८९।४ ३३१२८ सारासारपरि (मु २८२०) १४४।१०२ सहेमकरके धत्ते २६४।२३९ सानन्दकन्दुक ३४६०३६ सा रोमाञ्चति (गीत ४९९) २९०1८८ सहादरा कुमकम ३१४२९ सानन्दप्रमदाकगक्षति १ ४) ३२१४९ सार्थकानथक्पद २७०१४२८ सामात्य (दि २ ९२) १४२२२२ | सानन्दमय (अल कौस्तु पि १) २२३।८३ | सार्थ मोरथ (शृगार ति १२०) ३०९११ सांसारिकमुखासक १५५१८२ सानन्दा गणनायक ९1१४. सार्वभौमभवन (शाति २ २ २६)३६॥३० साक कुरंग (का प्र५ १२१) १०५/१४२ सा न मातिन २९०1८७ सापकाननयुत्ता (शा प १२७१) १३११ २१७४१ सानुज कानन १९९/२८ सालकक (अमरु १२८) ३१०४ सा कविता सा (प्रसगा म १३) ३०.१८ सात्वप्राय ३२९।१३ | सालक्तकेन (अमरु ११६) ३१०१३ साकारो (पच ३८६) १४४/७२ सान्द्रा मुद २६१२०१ सालस मुखर (शाप १३२९) १४४१९८ सात निजसावद (१९९७) ४११७४ सादानन्दपुरं (गीत ९ १८ ३) २५।१४० सावलेपमुपलि (किरात १३ १६)४९।१५८ साकूतमपुरकोमल ३५६ सान्दामोदवती २३२।९२ सावशेषपदमुक्त(शिशु १० १६)३१५१९ साकूतस्मितमा (गीत २६ १२)२४११६९ सादाम्मोद (शिशु १८ ३६) १२९१७५ सावित्रामान १६७६१३ साक्षर पुरुष १५६।१५५ साध्यमस्वमित २९४/२० सा विद्याधर २८१।१०६ १ ८२०९ साध्यरागढ़ (महापम यु) २९३१९ सा विरहदहनदूना २८८1१० साक्षारिकाप्ट (महावीरच ७ ९) १४०१ सा पन्यु (अमरु २९) ३५८१६४ साशस्य (१२५६७) १०८/१९५ साक्षारेमाव (शाप ४१२९)३७३।१८७ साप्तपदीन (१ २४५) ४८।१४३ / साश्चर्य युधि (नु ३६२) ६२/०७५ साक्षादभूत्वयं ३२०१४ | सा बाड भवते (शृगार ति १२२) ३१०१६ मा श्रीया न (गरुड पुराग) १५॥१७१ साक्षा मघवत ( प ४००७) ३६१२ | सा वाला वय (अमरु ३४) २८०९२ सा सचारचम २८१1१०४ सागति प्रियतमे (गु २०१४) ३१४१२ | सा भाया या (मा १३०२७) १५४०६१ सा सवयैव रक्ता २८८1८ सागसेऽपि न (म ३२३) ४७१८४/साभिमानम (स ३१०) ४७५८५ सा सा सपद्यत हु (विक्रमच ५३) ९१३४ सामयोऽपि हिल १०१११ सामगायनपूत मे ( प ४०६२) ३६४७ सा मुदर तव (काव्याल ५ १०)२८५४ सारोपयोमहद्यापित २४१३ सामदान भेद १५०३२० सा सेवा या (पच १४७) १४८।२५५ सातवीत (सक्ति ४२ ९) ३३५।१४२ / सामवादा (शिशु २ ५५) ३१११५६६ २८१।११६ सा तारणाति (सूचि ३८३) ०७५।१९ सा मा द्रक्ष्यति(गीत ११२० १) २९३४ २६४२५७ सा दुग्ध ( निशा र ३८) २७१६३६ / सामादिसजि (पच ११६ ) १४९।२८५ साक्षे मा कुरु ३५८१७६ सा दृष्टा यन (य १२५४) ३१२।२१ २७०11 | सामुद्रास्लिम (राजन ४ ६२९)३८६३३८० साइतिकरूपवत्या साक प्रावगगेल सायरा विपरीता सा सौन्दर्यनिाघ सा सनावलि ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानां समरविहरदस्मद ३६२९ | सरसपरिषत्कर्ण ३१६३५ | सर्वस्य जन्तोर्भवति १८२।३१ समरशिरसि सैन्य २०३१९७ सरसापि कवेर्वाणी ३०१७ | सर्वस्य द्वे (भोजप्र.३०७) १८२१४७ समरे हेमरेखाई वाणं १८६६ | सरसा सालंकारा ३०१७ सर्वस्य सर्वदापि ४८१३४ समर्पिताः कस्य न (गु.४२५) ६०१२२६ | सरसि पहुशस्ता(हि.४.१०२) १७४।९९५ सर्वस्य हि परीक्ष्यन्ते (हि.१.२०) ८३॥१ समर्प्य हदि दारुण ३५९४८५/ सरसीतोय १९४॥३४ ) सर्वस्यैव हि (सु.१५०९) २६१।१३९ समवलोक्य विलास ३३५।१३९ सरस्वति प्रसा(देवी.शत.आनन्द.२०५।५ | सर्वखापही न दस्यु १८५/३७ समस्तनीति (चाणक्य.१०५) १४३।३३ | सरस्वतीपवित्राणा (सूक्ति.४.६९) ३५।२१ ) सर्वखापहरो न १८६३८ समस्तलक्षणायोग एव (सु.१७) ४.१० | सरस्वतीमातुर (श्रीकण्ठ.च.२.२७)४०३८ | सर्वहिंसानिवृत्ता (हि.१.६४) १६५।५४० समस्तावनीनाथमौले १३१११० | सरखतीव कार्णा (यक्ति.४.९३) ३६॥५३ / सर्वाङ्गमर्पयन्ती ९११४३ समस्थलीकृत (शिशु.१७.६६) १२७।१५ सरखती स्थिता (स.२४४३) १३४.३ | सर्वालंकारयुक्तापि न समाकृष्टं वासः (शा.प.३६७७) ३१८1१० | सरोरुहं तस्य दृशैव २५२१५ | सर्वाशापरिपूरि (सु.९१८) २१८५८१ समागमिष्यतो (ग्रा.प.८६३) २१११८| सरोषदष्टाधर ३६६१ / सर्वाशारुधि (स.कं.२.२१४) ३३९११२७ समाजे सम्राजो १०६।१५२ / सरोषयुद्धाङ्गन १२८६३४ | सर्वाशुचिनि (नागा.४.७) ३७१।१२४ समानकुलशीलयोः २७४।१ सर्पः क्रूरः (भर्तृ.सं.७८५) ५४॥३३ । सर्वास्तुम्ब्यः सम २४३१२.. समायाति यदा लक्ष्मी (नीति.प्र.१६) ६२१८ | सर्पत्सारिणि वा(सूक्ति.६०.२३)३३७४४५ / सर्वे क्षयान्ता (भा.११.४८) ३७२।१६२ समारम्भा भमाः (भर्तृ.सं.७८१) ७७४६ | सर्पदुर्जनयोर्मध्ये (भर्तृ.७८४) ५४॥३० | सर्वे ध्वान्तमिदं २९३६ समाश्लिष्टाः समा (सा.द.३.९७)२५१।१३ / सर्पस्य रत्ने १५३३८५४ | सर्वेन्द्रिया (चाणक्य.६८) १६२६३५९ समाश्लिष्य (शांति.स.१.२९) ३७२।१३४ | सर्पाः पिबन्ति (पंच.२.१५९) ७५।१४ | सर्वेऽपि विस्मृ (रसगं.१विप्र.) ३६२।२८ समिति पतिनिपाता १३६॥३७ सर्पाणां च (पंच.५.४४) १६४१५०९ | सर्वे यत्र (शा.प.१४६७) १५०३४० समीचीना चीनांशुक २५४।३१ सन्व्यिाघ्रा (पंच.१.४१) १४८।२५१ / सर्वेषामेव (मनु.५.१०६) ३९१५६० समुत्कीर्णे तन्म्या २८०/७९) सपविषां कृपाणी १२४।१६ | सर्वोद्वेगकर मृगादन २४४४५ समुत्पत्तिः खच्छे २४४१२३५ | सर्व लुण्ठितमुद्भटै १०८।२०५ / सर्वोपमाद्रव्यसमु २७०१२२ समुदितकुचकुम्भ २६७३५७सर्व वनं तृणाल्या २१२।२० / सर्वोषधीनां (4.चा.९.४) ३९२१५९४ समुगिरसि (शा.प.८३९) २२५।११५/ सर्वसहा ये (श.प.१४५१) १६५.५५५ । सललितमलकानां ३२६११७ समुद्दीपितकंदर्या कृत ३५।१० सवैः कल्ये वयसि यतते १३९१६ सललितमव (शिशु.७.४७) ३३४।१११ समुद्यते कुन न २०२८२ सर्वः किलाय (सु.९२) १११२ | सलीलमिय (सूक्ति.५३.८८) २६९।४२२ समुद्रवीचीव (मृच्छ.४.१५) ३४९।६३ | सर्व एव जनः (हि.३.४१) १५०३३५ | सलीलयातानि (शिशु.१.५१) ३६०२३ समुद्रस्यापत्य (शा.प.१९६७) ६३१३१ | सर्वज्ञः सन्वदसि १९११८५ / स विकचोत्पल (शिशु.६.४२) ३४४॥३० समुद्रावरणा भूमिः १६२।४०७ सर्वश इति लोको (भोजप्र.३१२)९९।२७) सविता (का.प्र.१०.४०५) १७११८०० समुद्रेणान्तस्थस्वट २१७५६ | सर्वक्षेन त्वया १९५।४१ | सविप्रपादोदकर्द ८५३ समुन्नतपनस्तन (भोजप्र.२६४) १३५।२६ सर्वत्र गुणवान्देशे ८२१३१ सत्यदक्षिणयो (पंच.१.८२) १४८५२७२ समुपागतवति २४२११७७ | सर्वत्र गुणवानेव (इ.२.७९) ८१।२७ | सत्यलोकमव (किरात.९.४५) ३५६।११ समुहसपजलो ३४४४१४ सर्वत्र संपदस्तस्य (सक्ति.१२८.५) ७५५८ सव्याज तिलकाल समुलराहिनकर (शिशु.१७.६१)१२/१० | सर्वोद्गतकन्दला ३४२३६९ | सव्याधेः (शा.९.३८२२) समुदामो याचा ३११३८ । सर्वथा व्यवहत (उचर राम.१.५) ५५.६६ सव्यासव्योरयाहु स मूर्सः कालम (हि.३.४७) १४८१२३३ / सर्वथा संत्यजेद्वाद १५४॥३७ | सनीडा दयिता (का.प्र.७.३२१) १२१ समूलपातमन्तः (शिशु.३.३३) ७१६ | सर्वथा सहित (स.२९०५) १७११८०७ सत्रीडानिरी (शा.प.३७८०) ३५३५८ राम्यगनिष्पक्षः १७११७९८ सर्वदा सर्वदो (भोजप्र.३१३) १.१३ सधीकण्ठ (मनपं.रा.७.६११३०२।११५ परजसमप (किरा.१०.२६) ३४०२८ | सर्वदेवमयस्यापि (पंच.१.१२१) १४२१७ | ससस्वरमितस्तत २२२०४१ सर्वदेवमयो (पंच.१.१३१) १४२६ / रासार सार (अव्यालं.३.३५) २०५१ रारतप्रिय (नल..२.१५) १०३०६८/ सर्वदव्येषु (मा.स.पू.१८९) २९॥३ स गुरुयसने (पंच.२.१६०) १६४५१५ सरला बहलारम्भ (सम्पा.) २.५।९ | सर्वनाशे (पंच.४.२८) सनिग्यो (दि.१.१४१) १७॥१.११ सरछे एव दो(विकार.८.४१२६४।२२६ / सर्वनाशे च (पंच.४.२२) ३९०५२९ / सस्यानि सय गरछे साहगरा (मानी.६.१०)३.५१. सर्वलोपरितोष २३५१५२ | सहकारफुगम (मो.सं.१४०) 8 २८111१२ ३३५/१४ ३२२१२३ सरजस्वा पाण्ड १८.11.

·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः ७८।१२ सह परिजनेन ४८११४६ | साधो कुण्डलघट ४५।२३ / सारगाझ्या कुच सारस्वत स्रोतात सहकारे चिरं (मोजा २८६) २२५।१२३ साधन मुमहद्य (का.प्र ७१५१) ७९।१२] सा मे यद्यपि २८१.१०३ सह कुमुदकदम्बै ३०३।१२८ । साधर्म्यण क्य १२०।१४९ | सामैव हि १४९।३१२ सहचारे शपथा २८५४५ साधयति (मु ४०१) ५८1१७६ / सामोरायनय (म २२८५) सहनमलिनवक (प्रवोध १२) १७५४९४० | साधारणत मुक्ति ३३ ३०) २३८६४ | साना दानन (मनु) ૧૪૮ ૨૧ सहजा घश (शिशु १६.२९)५९।१९८ साधारयत्य २६४।२६२ | सान्नैव यत्र (पच १४०९) ३९११५६४ महतोऽपि (दश २६) १६८१६८२ | साधु चन्द्रम (सूक्ति ५३ ३५)२६११७८ साम्य (पिद शा १.५) ३३३३१०० सह तया स्मर २८२।१३३ / साधुरेव (दृश २) ४६५४ साय चन्द्रका २७४१३१ ७५ | साधुरेवाणिभि (भनु म ७९२) ७३।४ | साय दामग्रथन २८६.१८ सह वमतामप्य (म ३९९) ५८।१५५ सायु व्याकरण ४३३९ / साय नायमुदेठि ३०२/११७ सहसा विद (किरात २ ३०) १७५९३५ साधुष्वेवातित (गु ४०८) ५८११८२ माय वानमुपा (का प्र४७९) २९३.१२ सहमा हृदये २८५/४ साचूना दर्शन पुण्य (शुक ६८ १) ८६७ | सायकसहायमाहा (काम्या ० ४)१८९५५ सहसिद्धमिद (मु २४८) २४८1८८ सा यावति (शा प ३५८०) ३११२० सहस्रकरपूरणा १०६। ७. साधो प्रापि (ह १८६) २६६१३१० सहनशी पुरुष (शा प ४९४) १८१।१ साध्वी मा वी (गीत १२ २४ १) ३५।१" मारङ्गा न रता (मु ६१८) २३३।११५ सहसास्यो नाग साध्वीव भारती (गु १४५) सारसवत्तावि (शाप४००१)१२२११५१ ३२।१७ सहायवथ (भा ५१३७१) ३९११५७१ १०१८ सावीत्रीणा (नीतरत्न १५) १७८।१००२ स हि गगन (हि १ २१) ९३१८३ सा राजहसरिव २६९।४२४ ३१३५ सहिष्ये विरह (काव्या २ १५१) ३३०३ | सानन्द नदिहस्ता (मु ८१) सा रामणी (अल कौरतु अ १) २७११३४ सहृदया कवि (स १५९) ८९।४ सानन्द सदन (चागक्य १२१) ३३३२८ सारासारपरि (मु २८२०) १४४।१०२ सहेमकरके धत्ते २६४/२३९ सानन्दसन्दुक ३४६३६ सा रोमाञ्चति (गीत ४ ९ ९) २९०1८९ सहादरा पुडमक्स ३१।२९ सानन्दप्रमदाकगक्ष(शृति १४) ३२।४९ साथकानथम्पद २७०।४२६ स ह्यमात्य (हि २ ९२) १४२०२२ सानन्दमेष (अल कौस्तु वि १) २२३८३ | साध मनोरथ (मृगार-ति १२०) ३०९।१ सांसारिस्मुखासक १५७१८२सानन्दा गणनायक ९।१४० | सार्वभौमभवन (शाति श २ २६)३६७॥३. साक कुरंग (का ५१२१) १०५।१४२ / सा न नाति न २९०1८७ सालमाननयुक्का (धा प १२७१) १३१११ २१७४१ सानुज कानन १९९।२८ सालककं (अमरु १२८) ३१०४ सा कविता सा (प्रसगा म १३) ३०१८ सालप्राय ३२९।१३ सालककेन (अमरु ११६) साकारो (पच ३८६) १४४७१ सादा मुद २६६२०१ सालम मुखर (१३) १४४४५८ साकूत निजसविदे (सु १९७) ४१७४ | सान्द्रानन्दपुर (गीत ९ १८ ३) २५।१४७ सावलेपमुपलि (किरात १३ ५६)४९।१५८ साकूतमपुरकोमल २३२।९२ सावशेषपदमुत्त(शिशु १० १६)३१५।१९ साकूतस्मितमा (गीत २६ १२)२४११६९ | सादाम्मोद (शिशु १८ ३६) १२९७५ सावित्रीमान १६७६१३ साक्षरं पुरुष २९४/२० सा विद्याधर २८१११०६ १५०।२०९ सान्ध्यरागरु (मट्टोपम यु) २९३९ सा विरहदहनदूना २८८1१० साक्षाकिलाट (महावीरच ७९) १४०11 | सा पत्यु (अमरु २९) ३५८१६४ साशङ्करस्य ( २५६७) १०८1१९५ साक्षात्लेमाव (शा प ४१२९) ३७३।१८५ | साप्तपदीन (सु २४५) ४८११४३ | साश्चर्य युपि (मु ३६२) ६२।२७५ साक्षादभूत्वयं ३२०१४ | सा बाढ भवते (शृगार ति १२२) ३१०।६ | सा श्रीया न (गरुड पुराग) १५॥१७१ साक्षामधवत (शाप ४००७) ३६१।२ | सा वाला वय (अमरु ३४) २८०९२ सा सचारचम २८१११०४ सागसि प्रियतमे (रा २०१४) ३१४॥२ सा भाया या (मा १३०२७) १५४०६१ सा सवयव रका २८८1८ सागसेऽपि न (मु ३२३) ४॥८४ साभिमानम (मु ३१०) ४७८५ | सा सा सपछत तु (विक्रमच ५३) ९॥३४ सामयोऽपि कित १०१।११ | सामगायनपूत मे (गा प ४०६२) ३६४१७ सा मु दर तव (काव्याल ६ १०)२८४४ सारोपव्योमहोषित २०१३ | सामदाने भेद १५०1३२० सा सेवा या (पच १४०) १४८।२५५ सा त वीति (मति ४२ ९) ३३५।१४२ | सामवादा (शिशु २ ५५) ३९११५६६ सा सौन्दर्यनिधि २८१1११६ सा तोरणान्ति (सक्ति ३८ ३) २७५।१९ सा मा द्रक्ष्यात(गीत ११ २०१)२९३३४ सा सनाधलि २६१२५७ सा दुग्ध ( निशा १३८) २५१३६ / सामादिमजि (पच ११६८) १४९१२८७ / सास्ते मा कुछ ३५८१०६ सा दृष्टा येन (ए १२५४) २७०11 | सामुद्रास्तिम (राजन ४६२९)३८६४३८० | साहजिकरूपवत्या ३१२।२१ साफ प्रावगणैर्छ ३५६ सान्द्रामोदवती १५६।१५५ | साध्यमस्तमित साक्षरा विपरीता

·सिध्यन्ति ममु(अश कु ७४) १५२।४०६ / सुगृहीतमलिन (कवितामृत १४)५॥१४५ मुमुखेन वदन्ति (पच २ १९९)३४९६०
सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्याना
साहारे वचन
३१०१९ | सुख दु खात(मा १२ ८३०)३८२१२१९ | सुभगे कोटिसख्यत्व
साहित्यपायो (कुव ७३) ३८1१८ | सुख हि (मृच्छ११०) १७५१९१८ सुभाषित हारि विश
२११७
साहित्यसगीत (मतृ स ७९६) ४०।३० | मुख ह्यवमत (मनु २ १६३) ३९११५६२ मुभापितज्ञेन जनेन
१७३१८६७
साहिले सुकुमार (सूक्ति ४ १०४) ३४५९ | सुखदु खा(मा १२ १२५१८)३८२१२१० | सुभाषतमयैव्यै (पच २ १७४) २९१३
सिंह शिशु (मतृ स ७५)
७९।१४ | सुखदु खे (द ग ४७)
३०२।२१३ | सुभाषितरसा (शा प १५६) १५९।२९४
सिंहक्षुण्ण करीना (नीतिप्र.) ८६१४ सुसदुखे हि (दृ चा ४ २३) ३८२१२१६ | मुभाषितरसास्वाद (पच २ १७३) २९॥५
सिंहादेक (चाणक्य ६६) १६२१३९७
मुखमापतित(मा ३ १५३८४)३८२।२२२ | सुभाषितस्याध्ययने २२७१०६
सिंहो यली गिरि (मत से ७०७) ९२६८० | सुखमेव हि (भा १२ ७५५) ३८२।२०४ सुभाषितेन गीतेन
सिंहो व्याकरण (पच २ ३६)१७९।१०२५ | सुखयतितरा न
८५/१०
सुभाषिते प्रीतिरनु (२६९) ५०।१८७
सिक्त स्फटिककुम्भा (कुन १७१) १३४॥५
सुखलवदशा हर्ष
५॥२२८
सुभिक्ष (चाणक्य ९०) १६२।४।७
सिक्ताया वीर (शाप १२३४) १२४।१५ / सुखशाया ताम्वूल(श प ३७८१)३५२१६
सुभ्र व कुपिते (चोरप चाशिका) ३०॥६५
सिमानर्मअरीति
सुखस्य दुखस्य न
९२१५७
११४॥२५
सुत्रु व नवनीतकल्प
३०७/७०
सित वसनम (शा प ३०९७) ३५६।२७
सुखाद्बहुतर (भा १२ ७४६५)३८६४३७९
सुभ्रवामाधपयो(शिशु १० ८७) ३२१।१३
सितकिरणकोली
सुखार्थी त्यजते
३०३११२६
१५८१२१६
सुमध्ये वाग्भर्वचन
२९२११७
सिताशुवर्णेच यति
सुखार्थी ना (राजत ३ २१५)३८२१२०७
१०५।१२६
सुमनोवररत्नाना
१४५।१०८
सिद्ध मन्त्री (चा १४ १७) १६८१६५६
मुखाखादपरो (हि ४ ७७) ३७८५०
सुमत्रिवे सुवि (शा प १४३१) १५३३५
सिद्धि वान्छ (पच ३ २२४) १७९११०२७
सुगध केतकीपुष्प १४६११७६
सुमहा त्यपि (हि १२६) १६३४.
सुजन व्यजन (प्रसगा ३) ४५/१८
सिन्दूरं रवि
३२०४५
सुमुखोऽपि सुवृत्तो (शा प ३५८)२४८१७०
सि दूर सीम ता(श प १२४०) १३९३ सुजनो न याति (मर्नु २ ६२) ४७।११०
सुजनानामपि हृदय ५६१२२
सुमेरुशिखरप्रान्त
१८१३
सिन्दूरद्युतिमुग्ध (नैषध १२ ३६) १२३१२
सुरतभरखिमपन्न(निख शा १२८)३२५३
सि दूरस्पृहया (नल च ३७)
सुजीर्णमन्न (वानर्यश्क ७)
२०१९
१७४१०६
३२११८
सुरतवरत (शा प ३७०७)
सुत पत त प्रस (भोजप्र २९२) १८२०३६ । मुरते च समाधौ च
सिन्दूराणीव
२८/१९
३११
सुतनु जहिहि (अमरु ३९)
सिधुवावगाह
१९१३९
३११११३
मुतनु जहिहि (श प ३५७७) ३०६।३०
सुरमन्दिरतरुमूल (मोदमुगर) ३६१२६
सिन्धुखरं (शा प १११३) २१४५३
सुतनु श्रुतिसेवनतो
सुराणा (मल कौरतु म्य १) १०६।१५८
सिन्धो सुधांगुश
३२१२
२९७०२५
मुरासुरशिरोरमकाति (स६)
सुतनु हृदया (अ शाकु ७ २४) ३०६।४८
१९४१
सिन्योजनमय
११०१२३०
सुतमृत्य (शा प १४१९)
मुरूप पुरुष दृष्ट्वा
३४९४.
सीतासमागमोत्कण्ठा
१५०३४७
१८१९
सुदीर्घा रागशा(शा १ ३३३५)२६४१२४४
सुलभ वस्तु सर्वस्य (दश ५७)१५७१७२
सीकार शिक्षयति (या प ५२४) १८६०३ मुधाशोर्जातेय कय (पप सं २०) ९३.९० | सुलभा (मा ५ १३४८)
१४५/११५
सीकृतानि (शिशु १० ७५) ३१९१८
सुधाकरकर (शा प ११०२) २१८६७ मुवदनावदना
३३२४३
सीदन्ति चामि
९८२
सुधाधान्न काति २६।२०० | सुवर्णपुप्पो (मा ५ १२५५) १४८२५४
सीदति सातो
| मुधायद्वग्रासै (विद्ध १ ३१) २६३।१९८ | मुवणवणलालेतापद
१.110
सीमन्तिनीपुका
१९६३
मुवामयोऽपि (शा प ३३०५)२६०।१२०
१८१८
सीमा दि (पच ११०२)
मुधारश्मि सद्यस्तिमिर
मुवणाकृता कन्या
१८॥"
३.१८३
सीमा संच (पच ११०२) १४४९५
मुधाशुभ्रं (म १४०)
सुवर्ण पट्टचे (भोजन १२६) १४७२..
मुसारि विद
२०८१५२
२००४९
मुदारी सा (ग प ३३६६) २७०11३1 मुविरलमोकि ((सग र रूप ) २६२॥१
गुपिद्वितय मये (भोजन १५१) ३६॥३९ मुशारिसायनम्नदनु
मुटावास्य पर (२२१९) ४१७५
१०111
मुकरे सक्था (रा४१२७) ३८२।२२५
मुपा खारचित
२३।१३९
मुव्यवमायिनि शुरे
(2016
हरये न्द (नोज ८०) ३२६३ मुरानदानाप भवेश १७३८४९
मुशीर स्वर्गगाराम
3114
गुकुमारमही (T१६ २१) ५९।१९ गपूरा सारा (पच १ २६) १६४५०१ मुश्यामा चन्दननती
१९५३
१७५१९३८ | मुभग वाति जनम्न
३५२17गुपमाविया परी
मुउठे योजये (पाय ३३) १६.३४१ | मुभग तपानना १९४२. मुर्सदिग्धस मकम्प
१६८५४
मुरा दुस ( ५ १५.६) ६३८१ | मुभम त्वरपारम्भे २८11 गुमंतजावतागु (म १८९)
७२१५१
मुरी जीति या १४१) ८.२३ । मुभगसनियर (अ इ १ ३) ३३५४ मुदतवदपि (शि१७५९) १२८
मुवर्णस्य सुवणम्य
२६२॥१७॥

·सस्थाननिदेशमनुक्रमकोशः ८२ ४२३४ . मुसितवसनालंका(काव्यप्र.७.९)१३६।३८ । सोऽपूर्वो रसना (महर.१८) २१४।११० सनयुगमुक्कामरणाः १०३.८१ मुहृदस्वरणीनसक्ष ३३२।७१ | सोमः शौचं ददा (याच.१.७१) २५०१३ | स्तनयोघ (काव्या.२.२१७) ३८०।१३६ सुहृदा हितकामा (हि.१.७४) १६३६४४६ | सोमकान्तो (सक्ति.२८.४) २१८०६६ | स्वनावटे चन्दन (नैपर.७.८०)२६९१३०७ मुहृदां हि धनं (सु.३१७०) ६६।२६, सोमार्यायितनिध्पिवान १९०५२ स्तनान्ते नो हाये १९१४८३ मुहृदामुपकार (पंच.१.२२) १५११३८४ | सोप्मणः स्तन(शिशु.१०.५८) ३१११९ खनाभोगे पत (रसग.२.३.) २५३ सुहृदि निरन्तर(पंच.१.११०)१७०।७३९ | सौर्यमिन्दीवरलोच ३४२।७३ / स्वनी तुझी समा मुझ्दो ज्ञातयः पुत्रा ९१११६ / सौगन्ध्यं दध (शिशु.८.४८) ३३९१०५ | सनौ मारार्पणव्यग्रो २६६।३१३ मुक्किं कर्णसुधा (शांति.श.३.७) ३७०१९६ | सौजन्यधन्यजनुपः ५०।२०४ स्वनी मांमप्र (म.सं.१५९) ३७१।१३० सूक्ष्माय शुचये तस्मै (मुक्ति.१.४६) ३१२ | सौजन्यामृतसिन्धवः (प्रसगा.९)५३।२६३ स्वन्धस्य नश्यति(वानराष्टक.५)३७५।९४५ सूहमेभ्योऽपि (मनु.९.५) १४४१८१ | सौजन्यान्यु (सा.द.१०.३४) ३७०८९ तुमः कं (काव्या.४.१३) ३१३१६४ सूचीमानविभेद १५२॥४१७ | सौधादुद्विजवे (विद.सा.३.२) २९०८६ स्तुवद्भवनिपर्व के सति २८१२५ सूचीमुखेन (सहृदया.३.५२) २८३।१६७ | सौन्दर्य (प्रस.रा.४.१४) १०९।२२७ स्तुवन्ति गुवीं (किरात.१४.५) ८५11 सूतिर्दुग्धसमुद्रतो २८२॥१४८ | सौन्दर्यपाने (विक्रमांक.८.७५)२६०११२३ स्तोकाम्भःपरि (शा.प.११३०) २१९१० सूते सूकरगृहिणी २३१।६६ सौन्दर्यस्य (का.प्र.१०.४२५) २५४।४६ | स्तोकानमाधनवता २५०1१४ सूत्रधारकृतारम्भ (यक्ति.४.४७)३६३४ | सौन्दर्यस्य मनो २६८।३६९ | सोनोन्नति (पंच.१.१६१) ५४।२३ सूत्र पाणिनियद्धं कलय सौमाग्यं विर (शा.प.४८४) १५५१११८ | स्वोकोमिदनि (अनवं.रा.४.१) ३२५१६० सूत्रैः पाणिनिनिर्मितर्वहु ४२१२ सौमित्रे ननु (प्र.रापा.६.१) २८१।१२० स्त्रोत्रं चैत्रगु (यक्ति.८२.१८) ३३३५९६ सूदारा उलपाडि १९३९३ / सौरममम्मो (सा.द.१०.१६) २७०।१४ | नियः पवित्र (रा.प.३०८४) २५१६४ सूनुः सपरि(मर्तृ.सं.८०७) १७९११०२० | सौरभ्यं भुव (मामिनी.प्रा.३६) २३८।५८ स्त्रियस्तु यः (मा.१३.१२१६) ३४८१११ सूनृतं सर्वशास्त्रार्थ (प्रसंगा.१५) ८३.१ , सौरभ्यं मृग (शा.प.३३७४) २७१।५२ | त्रियोऽव (शा.प.१५६९) १४३१४२ सूर्यस्य का तिमिर २४०।११५ | त्रियो दि नाम (मृच्छ.४.१९) ३४८३३ सूर्येऽस्ताचलमालि ३२५.६४ नियो हि मूलं ३४९४६४ सृजति च जग (काव्यप्र.१०.२५)९१।४५ / सौरभ्येण त्रिभुवन २३३।११३ | त्रियो यक (माग.९.१४.३७) ३४८।२ एजति तावदशेप (भर्तृ.सं.३४२) ९२।६७ सौरभ्येग समारणोपि २४२।१८३ स्त्रीणां यौवन (नवरत.७) १८०।१०४१ सेतुं संमेदय (ग.प.१५७२) १४३।४८ | सौवर्णः कमला (युक्ति.३१.६) २१९०१५ | स्त्रीणां हि साहच (दं.२.६०) १७११७८२ सेतूपक्रमको (अनपं.रा.७.८४) ५३।२७० | सौवर्णाङ्कणश्रेण्या २६४१२३८ स्त्रीणां द्विगुण (पृ.चा.१.१७) ३४८१६ सेयं ममाङ्गेषु सुधा(काव्यप्र.४.५)२७३६६ सौवर्णाद्वितपत्रमारुत १६४८ स्त्रीणामशिक्षि (म.शाकुं.५.२२) ३५०७० सेयं मृदुः कौमु (नेपथ.७.२८) २५९८१) सौवर्णानि सरो १५६१५० स्त्रीबालस्वामि (विष्णु पुराग.) १५४१४८ २७३।३ | सौहार्द शशराङ्गवत्सु ९९।२२ |स्त्रीमुद्रां कुमु (मर्नु.स.११३) २५२०५४ ६४१६ सेयं स्थली वन(सूक्ति.२६.६)२३३।१०५ , सौहार्दवर्णरेसाणा (कुत्र.६६) १६८६५८ | खोरूपं मोहक (रा.प.४१९२) सेवकः सामिनं (पंच.१.५१) १४८१२५९ | सौहृदेन परित्यकं (गु.२७०७) १५३।३० स्त्री विनश्यति (शा.प.१४४४) १५३११९ सेश्या धनमिच्छ (पंच.२.२८७) ९७४ | स्कन्धान्सिन्धुरयूथ ३३७५३ स्त्रीपु न रागः (मृच्छ.४.१३) ३४९।५८ सेवा वत्तियरुका (पंच.२.२९१) ९७३ | स्कन्धे विन्यस्य २५४।३४ स्त्री प्रवीर (अनर्घ.रा.४.३३) ३६०।२५ सेवितव्यो (चाणक्य.९२) १६४१४९६ | स्सलदंशुकमव्यवस्थ २५८।२९ | स्थगयति तमः (भर्तृ.स.८१०) ३२०१६ सेवेव मानमसिल (हि.१.१३९) ७३।२० | स्वनं धयन्तं जननी २२॥११६ | स्थगयति नयनास्त्रं अन्योत्तारणतो (शा.प.१५७५) १४३।४५ | स्तन धयन्तं तनयं १२६३७ स्थगिताम्वर (शिशु.९.२१) २९॥१७ सरन्ध्रीकरकृष्ट (विद्ध.शा.२.२३)२९५.६० वनकलशस्खलदम्बर २५३११२ स्थलकमलतरूणां ३३३३८४ चैव परं न विनश्यति(यक्ति.६.१४)७०।२२ | स्वनतटमिदमु (सूक्ति.५३.९६)३८०।१३३ | स्थलीना दग्धानां (गु.६५०) २३३।११० ३५०१४ | स्खनन्यस्तोशीरं (अ.शाकुं.३.६) २०६।३२ | स्थाणुः खयं (सक्ति.१३३.१८) ३६३।१३ १६४१४८० २२१।११ /सनपरिसर (श.प.३७३०) ३२६।१५ स्थान एव (हि.२.७१) सोनुमलमस्मि नाह ३०५.६ खनभाराय मध्येन २६१३२९ स्थानं नास्ति (हि.१.११६) ३४८११२ ૮૬૬ सोन्मेपो न राखीजनः २७४६३ खनभारोत्र केन्दु २६९।४०५ स्थानम्रया न (हि.१.१७३) २७३।१२ सोपचारमुपशान्त (शिशु.१०.२) ३१४.५ | स्वनमण्डलमाश्रित्य खोपामानि तिरोहितानि २१९।१४ | स्तनयुगमथु (भौचित्य.२०) १०३१७० स्थानमुत्सृज्य (दि.१.१७४) ३८५।३३६ २०२१९२ | सौरभ्यगर्भमकरन्द ३०॥५४ | सौरभ्ये चलिते रसे सेयं सीधुमयी वा सुधा सैप साध्वी मुभकाय सेव सेव सरसी रम १८१८ / स्थानमाहिकम ·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः स्वयं पञ्चमुखः खर्गे कल्पनुमाघ समावेन हि (वृ.चा.१३.३) १५९।२७८ | सादनेन सुतनो (शिशु.१०.७) ३१४।१० | हंसाः पद्मवना (शा.प.१०३८)२४१।१५३ समावेनैव निशितः (गु.३८६) ५६१११३ | सादितः खयम (किरात.९.५५) ३१५।४७ हंसी वेत्ति परागपियर स्वमस्तकसमारूई २२२१३४ ३७५।२३४ | साधीना दयिता १५९।१०४० | हंसैः शैवलममरीति स्वयं कर्म करो (वृ.चा.६.९) १५९।२८३ साघीनेऽपि (म.सं.८१६) १७०।७५१ हसैलब्धप्रशं (शा.प.१९२६) २२०१९ ३५४१५९ खयं जहाति सेवकः ९११३ वाधीनैव समृद्धिर्जनो ४८११३३ हंसोऽध्वगः श्रममयो ८८1१३ स्वयं तथा न कर्तव्यं स्त्र ८३०३ साधीनो रसनाचल: ३८१२८ हंसो न भावि पलिभो १७६.९६४ ३६४।१६ / सान्ते वैभवमस्ति ११२१२७५ / हंसो यथा राज (शा.प.३६२५) २९९।१२ स्वयं प्रगमते (शिशु.२.५०) ७५ सामाविकं तु (हि.१.२०९) ८८११२) सो विभाति नलिनी स्वयंभूः शंभुर २६४१२५० खामिप्रायपरोक्षस्य (प्रसंगाम.१६) ९॥ | हो दग्धसमीर (शा.प.७९५) २१४११ स्वयं महेशः श्वशुरो ९२०५२ खामिन्प्रभो (मु.२०९६) ३१९:२६ हो धीर समीर (सा.द.१०.५)२१४४१२ स्वयं सेरा (किरात.१०.६३) १८२१४४ सामिन्मङ्गुरयाल(V.वि.१.४२) ३२२।३१ हो मीनतनो हरे किगु १७११ खयं स्वमुखविस्तारा ८११४ | खामिनि गुणा (पंच.१.२२०) ३८५६३२४ | हहो वारिनिधे विधेः २१७३८ खयमपि भूरिच्छिद्र ५८।१६१ सामी कुप्यति कुप्यतां २८७८ हहादाकृष्टानां (मोज.प्र.२४८) ३८१२४ सयमप्राप्त (स.१९०९) २८२११२३ | खामी निःश्वसि (शा.प.३६९१) ३५३।४६ हतं ज्ञानं क्रिया (पृ.चा.८.५) १६६१५७० स्वरसेन बनता ५१५५ स्वामी मुग्धतरो (सा.द.३.२६६)२३।१५हतमश्रोत्रियं (चाणक्य.१००) १६२१४२५ स्वरेण तस्या (कुमार.१.४५) २६३१२१९ सामी सन्भुवनत्रयस्य (सु.५६) २०६५ हवेऽभिमन्यो (शा.प.३९८२) ३६५ खर्गच्युनाना (वृ.चा.७.१६).१७३१८५८ | खामोदवासित (गु.७३८) २४४।२३० | हत्वा पति नृप (मर्तृ.सं.८१८) ३६२११४ स्वर्गारोपाल कुन(मोज.प.८५) ११९५ साम्यमालश्च (शा.प.१४०७)१५०।३१७ | हत्वा लोचनविशिस २६०1१०२ स्वर्गानगल निर्गल ३८२९ खाम्यादिष्टस्तु (पंच.१.१२१) १४४९६ हनूमति हतारामे १८७१३ स्वर्गे वासं (शिशु.१८.६२) १३०१२ खाम्यादेशात्सु (पंच.१.२०) १४४१९७ हन्त कान्तमपि तं २८७॥२ १३८८७ साम्युक्त यो न (मो.जप्र.२७) १४४१९९ | हन्तालि संतापनिवृत्तये २८४१११ स्वर्गीकोमिरदोनिवासि २८19 स्वाम्ये पेशलता गुणे (स.२६६) ५३३२७४ | हन्तुं मेयो (शा.प.१४०२) १६६५४७ स्वर्णच्छवीनाम २६१।१३५ , स्वायत्तमेकान्तगुणं (मt.सं.६८) ८६३३ / हन्तुर्यन्धुजनान्धनार्यम वर्गावदातद्युति २६॥३५४ | स्वार्थ धनानि (भामिनी.प्रा.९६) ७३।३२ हरः क्षयी तापकरः १९६११० वर्गः स्कन्धपरि (श.प.९८८) २३३४ स्वार्थनिरपेक्ष एव हि (मु.४१९) ५८1१९० | हरकण्ठग्रहानन्द (शा.प.६८) १११ संगणाजिनशयनो २०१७७ | खिन्नं केन मुर्ख दिवा २९३।११ | हरकोधज्वालावलिमि २६८१३६४ खानु: मुरवत्र्मनानु ५:५८ खिन्न मण्डलमे (मोज.प्र.२५२)३१९६४२) हरनयनहुताशज्वालया स्वर्मानुप्रतिवारपार २०१३ | खिन्नौ गण्डौस्फुरित २०६४१ / हरन्ति हृदयानि (वि.शा.४.४) ३३६।२४ 'सर्मानुराकलयितुं २५३२२ | खीयाः सन्ति गृहे गृहे ३५६६६ | हरमुकुटे मुरतटिनी (शा.प.७५१)२०९१० सलोंकस्य (मामिनी.प्रा.५५) २४८८१ स्वीयोदानप्रगन्धप्रकुपित्त १२३६४ हरवन विष (का.प्र.१०.४६८) १०३६८० स्वर्वामामृतपान ३०२।१०८ | खेच्छामगरमाग्यमेघ (२.१६६) ३४॥५३ | हरशिरसि सिसि यानि ९२६३ खल्यं नूमः किमपि १३२।२४ | स्खेदल्लेदितकङ्कणां २०८।३८ हरिणचरण (वि.श.२.१६) १४013 खत्पन्नायुवसाव (म.सं.३५०) ७९२२ खेदस्ते कथमीदृशः (शा.५ १०४)१२॥३५) हरिणप्रेक्षगा यत्र (रसग.गु.१) २५११८ स्वल्पा इति राम १६९।७३७ खेदस्यन्दितसान्द्रचन्दन १२६३४ हरिणापि हरेणापि(विक्रमच.२३०) ११५ १९१८१ सल्यापि साधु संप (ग.२३५) ४८११३७ | खेदाम्भःकण (द.रू.२.१७) १२०१४५ / हरिद्रायां राहुप्रसर सवयः करोति (श.प.४३९) १७११८०५) खेदावामकुचमण्डन ११११६४ | हरिभामिनि सिन्धुसमवे ६२।२० समुसनिर (म.शाकुं.५.७) १०६।१६६ से खे कर्मणि संनि ३३७५० हरिरलसवि (रा.प.९०४) २३०२५ खस्विक्षत्रियदे (शा.प.५०१) १८१1१0 | सैर कैरवकोर (प्र.रावा.७.६१)३०११९३ हरिर्वहति कां तवास्त्वरिपु २०३।१०४ खति स्वागतमयह(३.८६) २०६४ र सस्मितमीक्षवे २०४।२९हरिष्यमाणो बहुधा ३७३१६८ सस्त्यस्तु विट्ठमवना (गु.८९०)२१६।१६ ह हरेः पदाहतिः ग्लाभ्या स्वस्थानादपि विचलति ४८११२८ | ईसः येतो यकः तः २२११६ | हरेलीलावराहस्य (मर्तृ सं.८२०) १८२५ खपव्यापति (मामिनी प्रा.५६)१२८१३०२ | हंस प्रयच्छ (विक्रमोर्व.४.३३) २०३।१६२ | हतुन गोचरं याति दत्ता सातश्यं पितृम (दि.१.११४) ३५०1७५ हंसः प्रयाति (शा.प.१९८२) २२११२२ हर्नुांति न गोचर (म.सं.११) ३९॥२८ १९२७ सात्मन्येव लयं यावि (१.२१७) ४६७४ | हंसश्चन्द्र इवाभावि ३४४९ / हर्म्यस्थानमधर्मकर्मवित ४५/१२ २९४ ·८२ सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्यानो स्थानानिर्गत्य (सु १३७९) २९२॥३६ / स्पृष्टा येन शिरोरहे ३६६।१० स्रराजीवनयने (साद १०७) ३०८३ स्थानेषु शिष्य (अनघ २ ९) १७६।९५३ | स्पृष्टोलसकिरण २९५/५३ | स्सरा सन्तु सभा २३११५२ स्थाने स्थाने (यक्ति ५९ १४) ३३३१८९ | स्पृहणीया कस्य न (सु २४६) ४८।१४४ सरा दिश कुमुद २१०१३० स्थायिनोऽर्थे (गि २ ८७) १४११८९ | स्पृहयति भुतयो (भन स ३४६) ७०५ | सेराननेन हरिणा सस्पृह १६५ स्थाल्यो (भतृ स ३४३) ९५६१२७ | स्फटिक्मरफतश्रीहा (शा प ११०) १४१६ | स्यादत्य तनिरक्षर १८०११०४४ स्थिति नो रे (भामिपी प्रा ५०)२३०१३५ | स्फटिकस्य गुणो (सु ८९४) २१८।६८ | स्यादेव तोयममृत १४०१५ स्थिति होपाते ३५३१३६ स्फारेण सौरभमरेण (तु १८९) ३३६४२ ) ससमानमुपय त (शिगु १० ४६) ३१६५ स्थितो न खादामि १७४।८९१ | रफीत शीत (शा प ३८३०) ३३६३२ | सग्दाम मूर्धनि (शाप ११९२) २४७५३ स्थित्यविकाति (किरात ११ १४) ७९१८ | स्फुट स्फुपलाश ३४५।४३ | खस्ता नित (कुमार ३ ५५) २६८।३८१ स्थित्वा क्षण (शा प ८००) २२१।१७ | स्फुटतरमवीना १३२११५ | खपोलेन प्रस्टीकृत ५१४६ स्थित्वा धैर्या (शा १५७१) २०८।२४ स्फुटतु हृदय (अमरु ७३) ३५७१५१ | वकातदातारो १३१६३ स्थिरत्वमचिरद्युती २५६१३८ स्फुट मसदवमान (कुन १७१) २६६।३२० । स्वकीय हृदय (कुव १२०) २६५।२६४ स्थिरापाय (शाति श २ ११) ३७६।२५१ | स्फुरमिदमभि (शिशु ७५८) ३३४।१२२ | खोलिटेशसित (नषध १ २३) २५२।४ स्थिरा शैली गुण (कुव ५१) ३८॥११ स्फुटमिवोज्वल (शिशु ५ ६) ३३२६६० | खगर्भशुक्तिनिर्भिन्न सुवृत्त स्थूलनावरणे (शाति श २ २७) ९६।१७ स्फुरदद्धतरू (का प्र १० ५६१)१०४।८९ खगुणानिव परदोपान्(गु ४१०५८।१८४ सात स्वर्गतरङ्गिणी ५८४ | स्फुरदधीरतडिन्न (शिशु ६ २५)३४११३१ खचित्तपरिचित (मन स ८१२) ७०१३९ मातस्त्वद्रिपुरकपाथसि ११६।५३ | स्फुरदुरसिजभार २९८५१२ | खच्छद (गु ६५७) २३३.११७ खाता प्राप (शा प १२८०) १३२॥३३ । स्फुरधनुर्निखन (नैषध १ ९) १०५।१२४ | खच्छ द दग्दर २४४।२३५ लाता तिष्ठति (भोज प्र ३०२) २८११११५ | स्फुरद्रोमोद्भेदस्तर ३१८११२ खच्छ दवनज तेन(हि १६८)१६५५५० सातु वाञ्छसि कि १३४१७४ | स्फुरत पिनला (१७२१) ३४०१६ , स्वच्छ दैस्तनश्रीरु ११1१६७ नानं यारिवारि ३५९।१०३ | स्फुरन्नानारत्नारुणित २५४।३२ खच्छ दोच्छलद (का प्र १४) ९।१३१ मान नाम (शाप १४१५) १४४११०३ ) स्फुरसि बाहुलते (सु १५७३) ३०८।४ खजन खात्म (७६) १६९/७०० नानाम्भो बहु(गा प ३७५१) ३५११३९ स्फुरिते जठरे (शाप ५०७) १८१1१८ | सनातीय विना (दश . १) १५०३५६ मानामुक्केवा(५ १६५०) २५॥११ | स्फूर्जमाण्डशुक्ती १३८९१ / खजातीयविधाताय(दश ९२)१६९।७१३ मातीनो वृह (शिगुट५३) ३३९४११० | रायमानमाय (शा प ३३१७) २६३०२०८ खत प्रकाशो १०४।१०० निग्ध यद्यपि वीक्षित ३०४६१ | स्मरकल्पगुमो याले २५८१५४/ सहशोजनयति (नैषध २ ६१) २५९।९. निग्धमाठप मुरूक्षमेव २९११९ | स्मरतोरामलापकल्पिता २७३।१ खदेशन युग (हि ३ १६) १४२०२५ निग्धस्मरविलोल २७२।५८ | स्परदवथुनिमित्त (द रू २ ४०) २८९१४६ | खदेशमातस्य नरस्य १७३८५२ निग्धामा फसिनो २४०११२ ९सार नरासतमत्व २८२/१३० खपक्षच्छद या राम (ग ४५०) ६०२५२ सिग्धेन्द्रोपरसुन्दर २७२।५९ स्मरमानसिक २६६३१५ | खपरप्रतारकोऽसौ(मत स १२०)२५१।२५ निग्धे यपरु (श प ३५४८) ३०८1१८ सरशरधिनि (पिड शा २ १०) ३४६३७ समासादितदर्शनाम २५।१८९ मेह स्वीउरु कृष्ण २०३।१६४ स्मरशरशतवि (साद १०६५) २८८१२४ | सन दृष्टा किमपि २७९६७ लेहच्छरेऽपि (दि. १९५) ४५।२५ स्मरहुताशनमुर्मुरचू(शिशु ६ ६)३३।६१ खप्नेऽपि क्षिविपाय १३३३ सेदनिर्भरमधात (शिशु १० ४९) ३१६१९ | सतव्या वय ( प ३३९२) ३५५६८५ सप्नेऽपि दवि रमसे सहसधितान्याला २५८०३० सतव्योऽह त्वया (स १०४४) २९१२ | समेऽपि समरेषु (अल कारत) १०२।१७ मेहेन भूतिदानेन (शा ५ ३७१) ५४०२० सारे धनुर्यद्विधुनो २५९१६९ सप्रज्ञया पशिस्येव ( १९३) ३३१६ ६९।१० सारस्मेरमदोनम ३७०८२ सफलनिचय (म २८३) १७७९९६ मेसो हि यरम (भोज प्र '२०)१७११७८९ | म्मित किंचिद्वरे (मन स ९३) २५५।२९ सवारभारस्य तदुत्तमा रसतो मुरामेन २३२।१४ | म्मितग्यो मागमा २६३१२०१ सभाव न नहाले (४०) ४६०५९ स्सा सातटस्पता २५६ स्मितग्यो नाभि (6४ ६४) ३ १३॥६३ मभाव नैमुमति (१९) ९५५ शगत विग्मरुचा (हरपि ३) १३६३ | म्मितपुप्पागमोऽय (गा ३१२) ३१२६३ समारठिनस्यास्य (कविता ११) ५४१ स्थापि गजो (म २०५२) १५३२२ | शिवेन भावन च (म म ०९) २५११३७ समावशूरमग्नसमवि (३ ८७)१४३१ परक्येव (रमा १ २१) २६४१२३३ सिवनोपायन (मा ११० ३५) ३१६11 सभापगुन्दर यस्तु(I) १६८९९१ सायानि पिरो .१९४ होरे विधाय (माद१०१४) २७८११२ सभावारपधीनगर २९१11- महोपपन इति पूर्ण १२॥

·सस्थाननिर्देशमनुक्रमकोशः ८३ स्वयं पचमुगः स्वमें कल्पद्रुमाघ समान हि (प.चा.१३.३) १५९६२७८ | सादनेन मुतनो (शिशु.१०.७) ३१.१० हंसाः पद्याना (शा.प.१०३८२४१५१ स्खमानव निशितः (गु.३८६)५६११३ | स्वादितः सयम (किरात.९.५५) ३१५।४५ | इसी यत्ति परागपिनर २२२॥३॥ स्वमनरुममारडं ३७५४२३४ साधीना दयिता १७९३०४० ईसे चैरलमनरीति स्वयं कर्म करो (इ.चा.६.१) १५९।२८३ साधीनऽपि (म.म.८१६) १७०।७५१ हीन्यप्रनं (या प.११२६) २२०१९ खयं जहाति सेवकः ९१३ | साधीना समृद्धिर्जनी ४८११३३ / हंशोऽध्यगः श्रममनो ८८11३ स्वयं तथा न कर्तव्य म्य ८३३ साधीनो रमनाचल: ३८२८) हेमोन भाति पलिमो १७६९६४ ३६४।१६ ) खान्ते वैभवमति १११२७५ | हंगो यया राज (शा.प.३६.२५) १९९४१२ स्वयं प्रणमते (शिशु.२.५०) ७८५ | सामावि नु (हि.१.२०९) ८८11२/ हंसो निमाति नलिनी स्वयंभूः शंभुर २६४१२५० सामिप्रायपरोक्षस्य (प्रसंगाम.१६) ९१ | हहो दग्धगमीर (शा.१.०१५) २१.११ खयं महेशः पशुरो ९२१५२ / सामिन्यमो (गु.२०९६) ३१९२६ । हो धीर समीर (सा.द.१...)२१०१२ स्वयं संरा (किरात.१०.६३) १८॥४४ | स्वामिन्महरयाला.वि.१.४२) ३२२६३१ | हंहो मीनतनो हरे किमु १७११ स्वयं समुखनिम्तारा ८१११४ ] सामिनि गुणा (पंच.१.२२०) ३८५१३२४ । इहो वारिनिधे विधेः २११३८ स्वयमपि भूरिच्छिद्र ५८१६१ सामी कुप्यवि कुप्यनां २८८ हलादारष्टानां (भोज.प्र.२४८) ३८२० सयमप्राप्त (गु.११०९) २८२१२३ | खामी निःवसि (शा.प.३६९१) ३५३३४६ | हतं शान किया (इ.चा.८.४) १६६१९५० खरसेन बनता ५११५५ / सामी मुग्धतरो (सा.द.३.२६६)२३११५१ | हतमनोनियं (चाश्य.१००) १६२६४२५ सरेण तस्या (कुमार.१.४५) २६३३२१९ | सामी सन्मुवनत्रयस्य (गु.५६) २०६५ हवेऽमिमन्या (शा.प.३९८२) ३६०१५ स्वर्गव्युनाना (इ.चा.७.१६) १७३१८५८ | खामोदवासित (गु.७३८) २४४।१३० । हत्वा पति नृप (म.म.८१८) ३६२।२४ स्वर्गाद्रौपाल कुन(भोग.प.८५) १११९५ | साम्यमाल्यश्च (शा.प.१४००)१५०३१७ हत्वा लोचनविधि २६०1१०२ स्वर्गानर्गलनिर्गल ३८१२७खाम्यादिष्टसु (पंच.१.१२१) १४४४९६ / हनूमति हतारामे १८७७१३ खर्गे वासं (शिशु.१८.६२) १३०९२ साम्यादेशात्सु (पंच.१.२०) १४४४९७ हन्त कान्तमपि तं २८४२ १३८५८५ खाम्युक्त यो न (भो.जा.२७) १४४९९ | हन्तालि संतापनित्तये २८४१११ स्वगीकोमिरदोनिवाडि २८१ | खाम्ये पेशलता गुणे (स.२६६) ५३१२४४ हन्तुं मेपो (शा.प.१४०२) १९६१७७ खुर्णच्छवीनाम २६१।१३५ सायतमेकान्तगुगं (मर्नु म.६८) ८६.३) हन्नुबन्धुजनान्धनार्यम वारदातद्युति २६॥३५४ सार्य धनानि (मानिनी.प्रा.९६) ७३३३२ हरः क्षयी तारकरः १९६१० खणः स्कन्धपरि (शा.प.९८८) २३७॥३४ | सार्थनिरपेक्ष एव हि (मु.४१९) ५८११९० | हरकण्ठमहानन्द (शा.प.६८) १११ सर्मणाजिनशयनो २०७४ खिन्नं केन मुखं दिवा २९३।११) हरक्रोधवालावलिमि २६८१३६४ स्वानुः मुरवर्मनानु ५।५८ चिन्न मण्डलमै (भोन: २५२) ३१९४२ | हरनयनताराज्यालया २०६२ खर्भानुप्रतिवारपार २८३ / खिन्नी गण्डौस्फुरित २७६४१ | हरन्ति हृदयानि (पि.शा.४.४)३३६२४ 'स्वर्भानुराकलयितुं २५॥२२ सीयाः सन्ति गृहे गृहे ३५६१६ । हरमुकुटे मुरतटिनी (२.१.०५१)२०९४७ खलॉकस्य (मामिनी.प्रा.५५) २४८४८१ | सोयोदानप्रगन्धप्रकुपित १२३४४ हरवन विष (का.प्र.१०.४६८)१०३३८. स्वर्वामामृतपान ३०२।१०८ स्वेच्छामद्रभाग्यमेघ (इ.१६६) ३४१५३ हरशिरसि शिपंच यानि सरपं धूमः किमपि १३२।२४ खेदलेदितकडूगां २०८१३० हरिशचरण (शनि..२.१६) स्वत्पन्नायुवसाय (म.मं.३५०) ७९।२२ | खेदस्ते कथमीदृशः (शा.प १०४)१२॥३५ हारेणप्रेक्षगा यत्र (रसग.गु.१) २५११८ खल्पा इति राम १६९/७३५ खेदस्यन्दितमान्दचन्दन १२॥३४) हरिगापि हरेगापि विक्रमच.२३०)९११५ १९८१ सल्पापि साधु संप (गु.२३५) ४८११३७ | खेदाम्म.कण (द.रू.२.१७) १२११४५) हरिदायां राहुप्रसर सक्नः करोति (गा.प.४३९) १७११८०५ / खेदाईवामकुचमण्डन १११६४ | हरिमानिनि सिन्युसंमवे २३.२५ ३३४५० हरिरलमवि (शा.प.९०४) खमुसनिर (अ.गाकुं.५.७) १०६।१६६ से खे कर्मणि संनि खसिक्षत्रियदे (शा.प.५०१) १८११७ वर कैरक्शेर (प्र.रावा.७.२१३०११९३ हरिवहति कां तवास्तरिषु २०३।१०४ ३७३.१६८ २७४१९हरिष्यमानो बहुधा सखि सागतमर्य्यह(स.८६) २०६४ सैर सस्मितमीक्षते हरेः पदाइविः स्याम्या वस्त्यस्तु विद्रुमवना (गु.८९०)२१६१६ स्वस्थानादपि विचलति ४०१२८ हंसः वेतो वकः श्वेतः २२११६ हरेलीलावराहस्य (म.८२०) 14२५ सखव्यापृति (भामिनी प्रा.५६)२२८१३०२ हंस प्रयच्छ (विक्रमोर्व.४.३३) २८३।१६२, हतुन गौवरं याति यता खातध्यं पितृम (हि.१.११४) ३५.१७५ | हंसः प्रयाति (रा.प.१९८२) २२१।१२ | हर्नुयति न गोचरं (म.सं.१५) ३९२८ सात्मन्येव लयं याति (स.२१७) ६ir / हंसश्चन्द्र इवामावि ३४ हयस्थाननयमकर्मवित ६२/२० ४५२२ १९१४ SR ·सुभाषितरत्नभाण्डागारस्थपद्याना ३४५६८ हेमन्तहिम १५५।११९ हिमशिशिर | हेमन्ते बहु १८१४ | हेम्न कार्य ३६०१८ हुतमिष्ट च हर्षकोधौ समौ (हि ३.१३२) १४८१२४३ हा हा देवि (उत्तर राम ३ १९) २७९६६३ | हेतुप्रमाण (शा प ३३५) ६५८ हर्ष वर्षन्विधरसे चिर २१४३८४ हिंसकान्यपि (पच ३१६) ३७८१४९ / हेतुनैसर्गिक १६८१६६७ हर्षादम्भोजजन्मप्रभृति ८५१०६ | हिसाशून्यमय (मतृ स ३५२) ९०११३ | हेतो कुतोऽप्य (सु २७९) ५११२१५ हसति लसति हर्षा (सु ३२३२) ६०१२४८ हितोपदेश (शा प १५२३) १५४१७६/ हे दारिम्य (शा प ४०२) ६५/२ हसन्त प्रह (भा १३.२२३८) ३४८११९ हित्वा त्वामुपरो (कुट्टनी म) ११२२२६९ | हे दावानल (शा प ११५६) २२०११ हसन्नी वा हसन्ती वा ३४५।५ हित्वा दैत्यरिपोरुर. ११०।२३७ हे पक्षिन्ना (शा प ८०८) ६२।२८२ हस्त कम्पवती रुगद्धि ३१८११६ | हित्वा मर्द ६०१२३६ | हे पाथोद (भोज प्र २१४) २१४७६ हस्त इव भूतिम (वासवदत्ता ४) ५४११५३ हिमतावपि (शिशु ६ ६१) ३४६।२२ हे पान्थ (शा प ३९३१) ३४४५० हस्तन्यस्तकुशो (उ १४०५) १०७११८२ हिमकर परभाग २१०१३१ | हेमकुम्भमिव ३१८१९ हस्तपङ्कजनिविष्टयो २।१५ | हिमधवल (शा प ३९१९) ३४५१ हस्तस्य भूपण १५९।२९१ हिमलवसदृश (शिशु ७ ७३) ३३४११२४ । हेमन्ते दधि (भतृ स १४४) ३४६।३१ हखखेदनपित इव ३१३३६१ हिमव्यपाया (कुमार ३ ३३) ३३१॥३०, हेमन्ते ३४१४८ हस्तादपि (शा १४८५) १०६१४९ हस्ताम्भोजालिमाला ११३।१ हिमसमयो २३६११ हखाम्भोजे २८९१५२ | हिमाशुसण्ड हेम ते हिमकर ३४४४ २०२१७८ इस्ती चाङ्कुश ( चा ७ ८) १६६३८ हिमाशुश्बण्डा (प्र राघव ६.४३)२९२।२१ / हेममजीर (प ३३५९) २६९६४०० हस्ती चन्य (शा प १२५०) १२२।१८० हिमानीस्थगिरौ १९९।१७ हे मल्लि हे २४८१९० हस्ती स्थूल (वृचा ११३) ७९/२० हिरण्य (का नी १३ २६) १४५११२९ २३.४४ हस्ती हस्तस (चाणक्य २८) १६१।३४७ हीनसेवा न (दि ३ ११) १६४१४९७ | हेमाम्भोरहप (भर्तृ सं ८२३) ३३४।१३३ हस्ते चकास्ति २६४।२४० हीनहत्या दधात्येव ३६९१६८ हस्तेनाप्रे वीत (शिशु १८४८) १३०1८३ हीयते हि (हप्र ४३) ८६९ हेय हर्म्यमिद ३७१।१०९ हस्ते शस्त्रकिणाद्वितो २०६३ हुकारर्ददता (नागा ३५) ३१४७६ | हेयोपादेय ८1११५ हा तात (शा १ ३९७०) १०२१३४ | हे रस हेमतुलया २४६३४ हा धिक् सा (विक्रमोर्व,१) २८११११४ हुतहुताशनदीप्ति (रघु ९४०) ३३२॥१० ) हे राजानत्यज (सु १६७) हा मातस्त्वरि (नारायणम४) ३६२४३५ । हूणीसीमन्त (शा प ३९३०) ३४४०४५ हे लक्ष्मि क्षणिके ३३३५० हार वक्षसि (भामिनी मा ९४)२३५।१५० हितोऽङ्गराग (शा प ३८४९) ३३८१७० ६३३३७ हेलाप्रस्थान २६६।३०१ हत्वा पवन ११३१२९१ हार पुरमा २८१1१०७ हार प्रलम्बित १७६।९६० हृदय कौस्तुभ (शा प.११९) २२११०३ हेलाविदलित २३०१९ हारं गुम्फति हेला स्यात्वार्य ३४९।५९ हारम्पति ३१९।४४ हृदयतृणकुटीरे ह हर्यक्ष २३११५२ २५०1१७ हारस्यातिदुराप २४६।३२ हृदयमाथयसे (नैषध ४ ७५) २८५४३ हे मार हारहीरकहिरण्य ३५५७ हृदयमिषुभि (विक्रमोव २ १०)२७९१७१ हे हेमकेतकि हारानाहर देव (शा ५ १२३६)१०८।१९८ हृदयानि सता ( प २३४) १६४/हे हेमन्त (श प ३९२३) हे हे मिन जिता २४६२१ हारीता (आप ८७१) २२॥१५६ | हृदि विस (साहित्य को ११५)२८२११३७ हारो जलाय (अमरु ९८) २५०1१५ हृदि लगेन (श प १८६) हे हेला (आवया पुन र २४९) २१४१५ ३५.२५ हारो नारोपित (नु ना ५ २४) २८३११ हृदि लबोदरे ७३।१९ हेपन्वे यजित हारो भाति कुच १८२४९ हदि विद्ध (पाम नी ३२४) ३९११५४३ हेपाघोपहरीणा हारोऽय (सादिस्य कौ ११८) २६६।३०४ हप्यति देवता (चाय ५१)३८६३५३ दाम्भसि (किरात ८ ४३) हामहल रालु (मानिशी पा ९०)६०१२३३ हे कीर २२७१८८ हीतया गतीवि हालाहो (लव २७) ६३३२६ / हे सूप त्व २२019 | होमरादवनत (शिशु १०५२) ३१m झावहारि (शिशु १०१३) ३१५।१६ हे कोरिया (भा स ८ २२) २२५।१३७ । साबमोह (शिनु १० ५२) दासस्तृत्व लिया ३५८१ हे गजाधरपान १२॥४३ | हेपपति (१४३४) २२१११० हेतु कोऽपि ४३३८ हादनताप .' समाप्तोऽयं सुभापितरनभाण्डागारस्थपद्यानुक्रमकोशः १६२४४१० ३५९४९५ हृदय हरन्ति २४६१२३ २३९४९५ ३४५४ ४११० १२।१० हारापशेपा ननु २८८३३९ हृदये कुरु १0010 १२७२३ २५.